text:
Bokmål
El Bokmål (Lengua del liber), prima del 1929 ciamaa riksmål (Lengua del regn) l'è la püssee parlaa di dü varietà scrit nurveges. L'è staa nurmalizaa e rifinii da Knud Knudsen. El bokmål l'è druvaa da circa el 90% de la pupulazion nurveges, e l'è la variant che de suvent la se mustra ai stüdent furest. L'è basaa principalment ins el danes scrit e ins i dialet nurveges uriental, suratüt i variant di burghes parlaa a Oslo.
L’urtugrafia bokmål l’è druvada suratüt de i popul che parlen i dialecc ch’han ciapaa püssé l’inflüensa del danes e del bass-todesch. Inscambi a chest, i dialecc ucidentai druven el nynorsk che l'è püssé cumpagn di lenguv tradiziunai nurveges.
El bokmål e 'l nynorsk henn minga di ver lenguv: i henn semplisement dü manere deverse de scriv la lingua nurvegesa. Ind la pratega, gh'è dumaa un quaivön che'l parla devera chest lenguv chì, perché in Nurvegia tücc i druven el so dialett, pu sö pu giò arent al bokmål o al nynorsk, anca in di ucasiun üficiai.
El guvern l'haa mia regulaa el Bokmål parlaa e recumanda che la parnunzia la gh'haa de andaga adree a la funulugia del dialett lucal del parlant. [1] A bun cünt, a gh'è una varietaa parlada de Nurveges ch'a l'è cumünement vedüda cume la forma standard per el Bokmål parlaa. Ind The Phonology of Norwegian, Gjert Kristoffersen al scriv che:
El Standard Østnorsk (Nurveges Standard de l'Est) l'è la parnunzia püssé cumünement metüda dent ind i vucabulari e insegnada ai forester ind i class de lengua Nurvegesa.
Cuntegnüü
Gramatega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insema a olter lenguv scandinav, el bokmål l'è vön di chei lenguv indoeuropee che coniüga minga i verb a segond de una persona e un nümer. I sustaniv pöden vess de tri zener: maschil, feminil e neüter. Tütavia, per via de l'inflüensa de la lingua danes, tüt i parol feminin pöden vess druaa cume maschil, cunt di eceziun: inscì se parla de zener cumün. Carateristega prinsipal di lenguv scandinav l'è l'articul determinativ metüü dopu: l'articul determinativ al ven giöntaa cume süfiss al sustantiv, cume ind i esemp a segütaa:
Varda anca:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Råd om uttale. Recuveraa el 2009-03-15.
- ↑ Kristoffersen, Gjert (2000). The Phonology of Norwegian. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-823765-5.


c: text/html

text:
Marmorera
Marmorera (Marmoraria in latin; Murmarera in rumanc; Marmels in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 38 abitant e una süperfiss de 18.99 km², e al se tröva a una altitüden de 1720 meter sura al livel del mar.
El cumün de Marmorera a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Mulegns, Sur.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marmorera l'è numinaa la prima volta in de l'ann 840 col nomm de ad Marmoraria.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Marmorera l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tradizionalment, el paes de Marmorera l'ha semper parlaa in sürmiran, una varietà del rumanc. Fina a la Segonda Guera Mondial l'eva sostanzialment monolingua, ma a scumenzar de alura la lengua tudesca l'ha pian pian ciapaa pè e giamò in del 1970 la percentüal de gent che parlava el rumanc l'eva calada al 78% e in del censiment del 1980 el tudesch l'eva giamò devegnü magiuritari. L'evoluzion de la situazion linguistega dei ültem agn l'è mustrada in de la tabela chi sott:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Comacchio
Comacchio (endèla parlàda locàl: Cmâc) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 19.887 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 283 km², per 'na densità de 70 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta, Codigoro, Lagosanto, Ostellato, Portomaggiore, Ravenna (RA).
Custrüìda 'nsìma a 13 ìzole de la lagùna de la Al de Commachio l'economìa del paés l'è bazàda sö la pèsca e sö le salìne. De le bànde de Comacchio, 'ndèl 1922, gh'è saltàt fò le ruìna de la cità estrùsca de Sina.


text:
E sivuplè, adèss sara la bùca e ferma la tua lengua
Senta che veent che incruscia la bedoja e te bùfa via i paròll..
Un fiocch de neev che paar una cicàda soe la finestra de questa vìlla vègia
E la paguura te pìzza e poe te smòrza nel portascèndra cumè un mùcc .
L'è inuutil che sgàrlet nel foech e te moevet la bràsca
Che gnànca l'infernu l'è bòn de sculdà questu siit
E varda quel quel quadru tacaa giò in fuund alla stanza
Una fàcia de nèbia, de scìla, de arsenico e giàzz
Regordess bee che questa nòcc stremìda l'è la nòcc de tucc i Saant
E luu l'è scià cumè una s'ciupetàda sparàda foe del trònn
In questa cà l'ha imbuttigliaa el so coer prema de nànn per quela guèra,
ma la butèglia quajvoen ghe l'ha bevuuda e frcassàda cuntra el muur
l'è inutil che adèss la tua foeja se tàca al so ràmm
che dopu sto culpu de briisa gh'è scià l'uragànn .
L'E' EL FANTASMA DEL ZIU GAETANN UNA SCIABULA IN OGNI MANN
L'E' TURNAA INDREE DE BALAKLAVA CUN'T OECC CHE PAREVEN LAVA
SOE LA SPALA G'HA UN BARBAGIANN E 'L CAVALL L'E' DE VERDERAMM
I BARBIIS CUME' CATRAMM E LA FACIA CULUUR ZAFRANN
L'E' EL FANTASMA DEL ZIU GAETANN EL FANTASMA DEL ZIU GAETANN
E i g'hann sparaa quarantamila voolt insema a oltri seesceent
La moort la muveva la rànza ma luu el sbassàva la cràpa
E canunaat e foemm e tempesta de sabbia de piuumb e de òss
La moort regalava la ranza a quii che ghe sparàven adòss
Ma ogni culpu che sbògia la divisa paar quasi che ghe dia pussee forza
Quando l'anima è molto distante l'è difficil che' corp el se smòrza
E badabàmm alla fine la moort l'ha strengiuu pussee la sua morsa
Ma el coer ghe l'ha mea truvaa e adèss luu l'è scià de cursa .
RIT .


text:
Îsla ed Franza
Artéccol in dialètt mudnés
L'Îsla ed Franza (Isola di Francia o Île-de-France in itagliàn e in francés) l'è una regiòn ed la Franza setentriunêla. L'è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l'è Parì, che l'è anc la capitèla dal paés. Èter sitê importanti i én Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versàil (en francés Versailles).
Economìa[modifica | mudéfica la surzéia]
In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.


text:
Bauhaus
I Bauhaus i èṅ un grup muśicàl Post-punk/Gothic rock ingléś ch'al s è furmâ a Northampton in dal 1978. A 'l inìsi i ìvan sarnî al nóm ad Bauhaus 1919, nóm tòlt da la scóla 'd art tedésca fundàda pròpria in dal 1919.
Biugrafìa
Gl'inìsi (1978-1980)
I fradèi Haskins, Kevin (baterìa e percusiòṅ) e David J (bas), i ìvan bèla partecipâ a di prugèt muśicài cuma i Craze o i Submerged Tenth ma sénsa avér dal sucès. A chi lōr a s śònta pò al chitarìsta Daniel Ash ma al ròbi i n càmbian minga par gnint in fiṅ tant ch'i cgnósan la parsòna ch'la cambiarà al destìṅ dal grup: Peter Murphy. Pèla dimóndi śbiàvda cuma un cadàvar, grugn dasquadrâ, còrp da schéltar, màgar cum un ciòld, cavìi drit in sla suca tut négar: un umèṅ cumpàgn al n psiva minga pasàr sénsa èsar vdû da i tri ch'i al sarnìsan cuma cantànt.
Da 'd lè a pôc (Agóst dal 1979) a vèṅ fóra par la cà discugràfica Small Wonder Records al prim sìngul Bela Lugosi's Dead/Boys, na canta ch'la dura da piò ad nóṿ minùt in unór dal famóś atōr ungheréś ad film da scarésa Béla Ferenc Dezső Blaskó, dit Bela Lugosi, ch'al ś véd in sla cupertìna cun di ali da papastrèl.
Murphy al la canta ad parsòna anc dènt'r al film cult ad Tony Scott Miriam si sveglia a Mezzanotte (Miriam la s darséd a Meśanòt dal 1983) mèntar al vampîr David Bowie al diś a la sò cumpàra Catherine Deneuve «A n gh'è mia giàs». La canta la dvénta fiṅ da subìt un sucès in dal discutéchi underground e la s pòrta sèg la mòda p'r i śóvan ad vistìr-as ad négar scultànd cla mùśica lè acsè vilìda e scura.
In dal Nuvémbar dal 1979 i Bauhaus i fìrman pò un cuntràt cun l'etichéta 4AD dla Beggars Banquet e in dal Śnar dal 1980 i faṅ gnir fóra al sìngul Dark entries/Untitled dal stîl post-punk vèrs al dark śvélt e turturâ.
Al tèrs sìngul Terror couple kill colonel al dascór 'd un culunèl masâ in dla sò cà par maṅ dna còpia naśìsta. Da cl'atra banda dal disc a gh'è invéci Scopes, un braṅ misterióś ch'a n s capìs gnint.
In dal Setémbar dal 1980 a taca al sò prim tour in di Stat Unî. In cal mèntar a véd la luś la cover di T-Rex Telegram Sam e in Utóbar al prim àlbum dal grup, In the Flat Field (In dal camp tut cumpàgn). In dla cupertìna, in na cambra scura, a ś véd un risulèṅ cavâ śò nûd ch'al sòna un sibiulòṅ. Al disc uriginàl al gh'à dèntar nóṿ pès (fra i quài la title track, Double Dare, Spy in the Cab e Stigmata Martyr) ma in séguit l'è gnuda fóra n'edisiòṅ cun òt braṅ da piò, i tri sìngui precedènt e al sò b-side. Cal disc chè al finìs in di prim pòst dal clasìfichi di lavōr muśicài indipendènt e a 'l 72śum ad quéla uficiàla dal canti pop.
I ùltim an insém in di an Utànta (1981-1983)
Al sucès dal prim disc al pórta in élt i dū sìngui gnû fóra in séguit. Difàti Kick in the Eye e The Passion of Lovers (ch'i faràṅ part d'l àlbum ch'l éra drē a gnir fóra) i gh la càvan a 'ndar dèntar in di prim ssanta pòst dal clasìfichi ingléśi.
In d'l Utóbar dal 1981 al grup al fà catàr in di negòsi al sò secónd lavōr fat par la nóva cà discugràfica Beggar's Banquet Records, Mask (Mascra), un disc cun dal sulusiòṅ muśicàli nóvi (da 'l dub a la letrònica), cun di strumènt mai druâ prima (tastéri e chitàra acùstica), sénsa però luntanàr-as da 'l stamp dark di inìsi. La cupertìna la nas da un diśégn ad Daniel Ash. 'L àlbum 'l è stâ un sucès, tucànd al pòst 30 in dal clasìfichi dal Régn Unî, cun i dū sìngui vèć e al nóvi Hair Of The Dog, Dancing, Mask (a gh'è un vìddeo ad cla canta chè) e Hollow Hills braṅ ad punta.
Anc al 1982 'l è stâ 'n an fis ad sucès p'r i Bauhaus. In Mars a vèṅ fóra 'l EP Searching for Satori (45śum pòst in clasìfica) mènt'r in Istâ 'l è al tùran di sìngui Spirit e pò Lagartija Nick. Prima ad far gnir fóra al tèrs àlbum The Sky's Gone Out (Al cēl 'l è andâ fóra) in d'l Utóbar dal 1982, al grup al rigìstra na cover ad sucès dal braṅ ad David Bowie Ziggy Stardust (15śum pòst in clasìfica) ch'al pòrta in élt anc 'l àlbum (ch'al finìs drit a 'l quàrt pòst a sò vòlta). Al pès ch'al al vèra (Third Uncle) 'l è na cover a sò vòlta ad Brian Eno mèntar i èṅ dvintâ di clàsic dla banda i braṅ Silent Hedges, Swing The Heartache e la trista The Three Shadows part 2. La versiòṅ su CD, cum al sòlit, la gh'à dèntar anc soquànti b-side cuma la strana Party of the First Part in dua i Bauhaus i faṅ sōl la mùśica, śuntànd-ag dèntar un dascórs fra 'l Diàvul e na dóna ch'la vrév far la cantànta, tòlt diretamènt dal cartòṅ animâ canadéś The Devil and Daniel Mouse dal 1978.
La prima versiòṅ dal disc la gh'iva dèntar anc al disc dal viṿ Press the Eject and Give Me the Tape (Schisa Eject e dà-'m al nàstar), un lavōr gnû fóra anc par sò cònt in dal 1982 e ch'al mitìva insém al registrasiòṅ di cuncèrt ad Lóndra e ad Liverpool di ùltim dū an. La versiòṅ su CD la gh'à anc siē bonus tracks cuma Terror Couple Kill Colonel e la cover ad Lou Reed Waiting for the Man rigistràda a Manchester al 28 'd Utóbar dal 1981.
In dal 1983 Peter Murphy al s bèca na palmunìte e 'l è custrét a mulàr al sesiòṅ ad rigistrasiòṅ dal disc nóṿ (al più acùstic ad tut), lasànd spasi a Daniel Ash e David J che acsè i càntan anc in soquànt braṅ.
Al disc Burning from the Inside (Bruśànd ad dèntar) al véd la luś in dal 1983 cun al sìngul sarnî ch'l è She's in Parties. 'N àtar sìngul The Sanity Assassin al farà pò part dla versiòṅ su CD ad cal lavōr chè insém a àtar tri braṅ.
Na vòlta armìs, Murphy al pōl turnàr insém a la banda a far di cuncèrt in Giapòṅ. Subìt dòp i quàtar i vànan in Inghiltéra par la prumusiòṅ dal nóṿ disc ch'al gh la cava a finìr al 13śum pòst in clasìfica. In dal Luj dal stés an però al grup al s mòla lè, dand briśa na spiegasiòṅ dal parchè. A cal punt lè al cantànt al s mét insém a Mick Karn di Japan dand vita a i Dali's Car par pò tacàr na caréra da par lò. Dal cant suo Daniel Ash al taca a sunàr prima cun i Tones on Tail e pò cun i Love and Rockets insém a Haskins e David J.
La riugnòṅ (1998-2008)
Durànt al perìud dla separasiòṅ, i vénan fóra soquànti racòlti e dū disc dal viṿ: Swing the Heartache: the BBC Sessions (cun dèntar dal vèci registrasiòṅ fati par John Peel e David Jensen) dal 1989 e Rest In Peace: The Final Concert (cuncèrt rigistrâ a Lóndra in dal Luj dal 1983) dal 1992.
In dal 1998, a quind'ś an da la fiṅ di Bauhaus, al grup al decìd ad met'r-as insém incóra, e a partìs na tournée mundiàla in dua i vénan cantâ dū pès nóṿ: Severance e The Dog's a Vapour. Al prim ad quist dū chè 'l è na cover di Dead Can Dance e la s cata in dal disc dal viṿ Gotham gnû fóra in dal 1999 (in dal versiòṅ live e fata in studi).
A s trata però 'd un fōg ad paja parchè subìt dòp Murphy al cuntìnua la sò caréra da par lò, a part un tour incóra insém in dal 2005 e 2006, cun di disc rigistrâ in sal mumènt par la Instant live.
Sōl in dal Mars dal 2008 i Bauhaus i daṅ a la luś un nóṿ lavōr ad studi, Go away white (Và via biànc), sénsa però far di tour prumusiunài. I pès i èṅ déś, tut incìś in pôc dè, soquànt bèla sintî (Dog's a Vapour la fava part dla compilation Heavy Metal 2000, Adrenalin e Endless Summer of the Damned i éran stadi sunàdi dal viṿ in dal 2006). Al grup al diś però che cal disc chè al sarà 'l ùltim dla sò caréra e che la stòria di Bauhaus la finìs lè.
Mémbar
- Peter Murphy vóś e chitàra
- Daniel Ash chitàra e vóś
- David J bas e vóś
- Kevin Haskins baterìa
Discugrafìa
Àlbum
- 1980 - In the Flat Field
- 1981 - Mask
- 1982 - The Sky's Gone Out
- 1983 - Burning from the Inside
- 2008 - Go away white
dal Viṿ
- 1982 - Press The Eject And Give Me The Tape
- 1989 - Swing the Heartache: the BBC Sessions
- 1992 - Rest In Peace: The Final Concert
- 1999 - Gotham
Racòlti
- 1983 - The Singles 1981-1983
- 1985 - 1979-1983
- 1986 - 1979-1983 Volume 1
- 1986 - 1979-1983 Volume 2
- 1997 - Beneath the Mask
- 1998 - Crackle
Sìngui/EP
- 1979 - Bela Lugosi's Dead/Boys
- 1980 - Dark Entries
- 1980 - Terror Couple Kill Colonel
- 1980 - Telegram Sam
- 1981 - The Passion of Lovers
- 1982 - Kick In The Eye
- 1982 - Searching For Satori EP
- 1982 - Ziggy Stardust
- 1982 - Lagartija Nick
- 1982 - Beggars Banquet
- 1983 - She's In Parties
- 1983 - The Sanity Assassin
- 2007 - The fona's song
Videografìa
- 1992 - Archive
- 1995 - Shadow & Light
- 1999 - Gotham
- 2005 - Shadow of Light Archive
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Bela Lugosi's Dead in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Dark Entries in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Ziggy Stardust in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad She's in Parties in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Mask in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Telegram Sam in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ 'd Hair of the Dog/Stigmata Martyr in sal Youtube


text:
Castellina Marittima
Castellina Marittima l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 1.816 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cecina (LI), Chianni, Riparbella, Rosignano Marittimo (LI), Santa Luce.
El paés de Castellina Marittima l'ìa famùs 'na ólta, 'nfìna a le prìma metà del Nöfsènt, per vìa de le càe de alabastro, che pò 'l vignìa lauràt dei artigiàni locài o trasportàt a Volterra endóche 'l vignìa dopràt per realizà òpere d'art de fatüra pregiàda. Al dé d'encö le càe i è stàde bandunàde del töt.


text:
Light My Fire
«Light My Fire» (in emigliàn, «Impìsa 'l mè fōg») l'è na cansòṅ dal grup americàṅ di The Doors, scrita in 1966 p'r al sò prim àlbum e pò vgnuda fóra anc cuma sìngul 'l an dòp. Al braṅ al nas da na canta mai finìda ad Robby Krieger che pò chi àtar i aṅ ślungâ e impinìda, faghénd-la rivàr a duràr da piò ad sèt minùt.
In séguit i l'aṅ scurtàda p'r i pasàǵ a la ràddio. L'è armàśa par tri stmani in clasìfica in dla Billboard americàna. Dimóndi artìsta i aṅ cantâ in séguit cal pès chè cuma l'Alicia Keys, l'Amii Stewart, José Feliciano, i Massive Attack, Stevie Wonder e Will Young óltar a 'l itagliàṅ Nicola Di Bari c'n al nóm ad Dammi fuoco.
Furmasiòṅ
- Jim Morrison • vóś
- Ray Manzarek • tastéri
- Robby Krieger • chitàra
- John Densmore • baterìa


text:
Vertebràcc
I Vertebràcc i è di animài che i gh'à 'l filù 'n de schéna e i è ciamàcc isé pròpe perché 'l filù l'è facc de èrtebre, al contràre i 'nvertebràcc i gh'à mia 'l fliù 'n de schéna. I Vertebràcc i fà part del subphylum Vertebrata, che l'è 'n del phylum Chordata, che l'è in del régn Animalia.
Ol subphylum Vertebràta 'l gh'à 58.000 [1] spéce che 'n percentüàl i è 'l 3% di spéce animài, menimà i 'nvertebràcc i sarès ol 97% [2].
I clas di Vertebràcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Vertebràcc i è clasificàcc in sèt clas:
- Agnatha, i pès sènsa ganàse, per ezèmpe i lampréde;
- Chondrichthyes, i pès cartilaginùs, pès che i gh’à mia i òs, ad ezèmpe o’ squàlo e la mànta;
- Osteichthyes, i pès che i gh’à i òs, ad ezèmpe la tròta, ecc;
- Amphibia, i anfìbi, per ezèmpe ol sat, la ràna, ecc;
- Reptilia, i rètili, per ezèmpe la lözèrta, la signòrbola, ecc., ma ach i dinozàüri;
- Aves, i ozèi, per ezèmpe ‘l piciàl, ol piviù, ecc;
- Mammalia, i mamìferi, ezèmpe ol gat, ol cà, ‘l òm, la sömia, ecc.
Per clasificài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per clasificài gh'è de ardà a chèl che i gh'à tacàt sö a la pèl:
- i mamìferi i gh'à i péi, che ‘n del òm i diènta pò ach caèi, bàrba e barbìs;
- i ozèi i gh'à i piöme;
- i rètili i gh'à i scàie;
- i pès i gh'à i squàme;
- i anfìbi i gh'à negót, i gh'à adóma la pèl.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Jonathan E.M. Baillie, et al. (2004). A Global Species Assessment. World Conservation Union.
- ↑ Encarta Reference Library Home Premium 2005 DVD. Article – Invertebrate.


text:
Burgh San Giuàn
Burgh San Giuàn (Borgo San Giovanni in Italian) l'è un paés de 2 346 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) del center de la pruìncia de Lod en Lumbardia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del età de méz, inturn a la prima metà de l'an 1000, l'era pruprietà del vésch Aribert d´Intimiano. Pö, in del ses'cént, l'é stai pruprietà de la famiglia Masserani.
In del sècul pasàd el s'è ciamàd Cazzimani (Cà dì Zimani) fin al 1929, quan che i fascisti l'han ciamàd Borgo Littorio, e dopu la Scunda Guera Mundial el s'è ciamàd Burgh San Giuàn, dal num del sò sant prutetùr.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La césa de Burgh l'é in stil neo-gòtich.
Ecumunia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultüra e i alevament de nimài e de bèstie ienn la funt pricipal de l'ecunumia de Burgh, anca se gh'è de le discrete indüstrie. Gh'è anca tantìsim pendular vèrs Lod e Milàn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Burgh San Giuan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sunsì
Sunsì (Suncin in insübrich e Soncino in Italian) l'è 'n cümü de 1 219 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) en pruvincia de Cremuna. El 18 noèmber del 2004 l'è stada fàda cità del president de la Repüblica Italiana Carlo Azeglio Ciampi. El g'ha tré frasiù: Galignà, Ilàcampagna e Isènch.
L'è tacàt ai cümü de Casalèt da Sura, Cümignà, Geniólta e Tisénch de la pruvìncia de Cremùna; Iurs, Rocafrànca, Vilaciàra de la pruvìncia de Brèsa; Funtanèla e Tór Palvisina de la pruvìncia de Bèrghem.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Sunsì l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Ròca sforsèsca pasàda pò a i marchés Stampa e lasàda al cümü dal marchés Massimiliano Cesare Stampa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Teremòt de Sunsì del 12 de magg 1802.


text:
Presepi
I urìgin dal Presepi i en cristiane e i fan riferiment a 'na tradission dal II sécul dopu Crist, de festegià la nassüda de Gesü ind la grota de Betlèm, ind la qual se penseva che lü l’era vegnüd a la lüs. Ind al Vangel de San Lüca se cünta che la Madona, dopu avel fai nass, l’ha fai sü el pìcul ind una fassa e l’ha miss ind un "praesepe", donca ind un travis d’la stala.
Cuntegnüü
Urìgin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom el par che 'l vegna de la vegia parola lumbarda persef (che 'l vör dì "mangiatoja di bes'c").
Ind i Vangel Apòcrif se parla invece de 'na grota cun el bö e l’àsin, tacadi al fiulin par scaldal cun el lur fiat. Ch’la rapresentassion chi l’ha gh’ha avüd un grand sücèss pupular. I frà cistercens i en stai i püssè fort sustenidù dal presepi, parchè i pensèvun che l’era impurtant de fà cunuss ben a la gent tüti i mument de la vita de Gesü.
L'invension dal presepi insì 'me l'è cunussüd al dì d'incö l'è invece de San Francesch d'Assisi. I particular i en cuntadi ind la biugrafìa dal Sant, scrivüda da Tumas da Celano. Lü l'ha scrit che dù smane prima dal dì de Nadal dal 1223, San Francesch el s’era acurdad cun Giuan Velita, signur de Greccio par celebrà lì la festività e fà ved a tüti i paisan i prublema che’l gh’ha avüd Gesü par fass acetà quand l’è vegnüd al mund.
Velita, vec e grass, impusibilitad a caminà l’ha dumandad de fà la rapresentassion a poca distansa dal sò castel, miga püssè luntan d'la gitada d’un tisson da part d'un fiöl. Stranament el tisson l’è sgulad a 'na distansa de püssè de 250 pèrteghe pissand el fögh ind un busch par rigulà pö sura d'i mass: l'è lì che l’è stai miss in pé el prim presepi vivent.
Artigianad[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tanti post i han fai dal presepi 'na vera art, cume Bèrghem, Nàpuli e la Val Gardena indùe l'abilità d'i artigiàn l’ha fai nass miràbil cumpusission. Anca incö gh'en artista ch'i fan sü Presepi in tanti stil: i rapresentun la natività ambientada in bàite de muntagna, spiage, cassine d'la bassa padana, capanine africane e quarté citadin de tüti i temp e de tüt al mund. I drövun i material püssè disparad, cume el sügher, el legn, la carta, el carton, el pulistirol, la teracota, i güss de nus de coch e quant àltor pöd ispirà la fantasìa.
Tradission[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Presepi, scund la tradission, el g'ha da es fai ind el dì de San Nicola o de Santa Lüsìa (Sant'Ambrös a Milan), par lassà però la grepia vöda. Ind la not de Nadal se metarà el butanin ind al travìs. La cumpusission la se cumpleta el 6 de genar, cun l'arìu d'i tri Re Mag vegnüdi da urient a purtà regal de or, incens e mira a quel che la stela cumeta l'ha indicad cume la lüs dal mund.
Bibiugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gerhard Bogner: Das neue Krippenlexikon. Wissen - Symbolik - Glaube. Ein Handbuch für den Krippenfreund. Fink, Lindenberg 2003 ISBN 3-89870-053-4
- Erich Egg, Herlinde Menardi: Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 ISBN 3-7022-2604-4
- Ursula Pfistermeister: Barockkrippen in Bayern. Theiss, Stuttgart 1984 ISBN 3-8062-0398-9
- Alfons Rudolph, Josef Anselm Adelmann von Adelmannsfelden: Schwäbische Barockkrippen. Theiss, Stuttgart 1989 ISBN 3-8062-0815-8


text:
Retàngol
Ol retàngol l'è öna figüra geomètrica piàna, l'è ü polìgon e l'è ü quadrilàter che 'l gh'à quàter vèrtici, quàter àngoi, töi quàter de 90 gradi, e quàter làti, de chès-ce i lati opòsti i è lónch istès, a dù a dù.
La sóma di quàter àngoi dèt in d'ü retàngol l'è de 360 gradi.
I dò diagonài d'ü retàngol i è lónghe stèse i se 'ncrùsia 'n del mès, ma i è mia metìde a perpendìcol tra de lùre.
Ol perìmeter d'ü retàngol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü retàngol m'è fà l sóma del làto piö córt e del làto piö lónch e moltiplicàt töt per 2, öpör moltiplicà 'l làto piö córt per 2, moltiplicà 'l làto piö lónch per 2 e pò fà la sóma di dù rizültàcc.
L'àrea d'ü retàngol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü retàngol mé moltiplicà la bàze per l'altèsa.


text:
Scin (SO)
Scin (nom ufizial in talian: Cino) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 372 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,2 km² e ona densità de 72 ab./km².
A l’è tacaa a Scerscin, Dubin, Mantel e Nuaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Scin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
]]


text:
Gas nòbil
I gas nòbil a inn i elemeent chímich del grupp 18 de la taula periòdica, quii metüü püssee a dríta:
Tütt chii elemeent chí a g'ann ul livèll eletrònich püssee de föra cumpleet: al vöör dí ca g'ann minga vöja de reagí cunt i ólter elemeent (da chí ul nòmm de gas nòbil), specialmeent qui ca g'ann ul nümar atomich püsee bass, e in natüra sa trövenn cumè gas monuatòmich. Per faii reagí ga vörenn cundizziun de vólta energía, cumè per esémpi suta bumbardameent de eletrún upüür cunt cureent elétrich. I primm cumpòost de gas nòbil a inn staa descuveert in del 1962, in particulaar l'esaflorùr da xéen (XeF6, cumpòost da xéen e fluòr); in dii ültimm ann s'inn truvaa anca cumpòost de argh, cript e xéen cunt l'üràni.


text:
Braca
Braca (nòm uficiàl en italià: Bracca) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n Val Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
Ol paìs l'è sö la ria a derécia del torènt Ambria che l' se böta in del Brèmb e l' se tróa a 25 km de la sità e a 620 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 754 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,5 km² e 'na densità de popolasiù de 137 ab./km²
I sò tèrme e i sò aque[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paìs l'è cognusìt per i sò terme 'ndóe s'è facc cürà po' 'l Papa Gioàn XXIII quan che l'era amò cardinàl. I aque di funtanì (sorgènt) de Braca i è ach imbutigliade per fan l'aqua minerala Bracca.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òrido scaàt dal torènt Ambria 'n de la montagna. Per mètel 'n sicurèsa dato che apröf al torènt la pasa la strada che la pórta a Àlgua i è stacie metide di protesiù che però i gh'à tiràt vià 'mpó de chèl aspèt selvadech che l' gh'éra prima e che se èt amò 'n de la sömeansa che sóta (fóto).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Braca l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Reggio Calabria
Reggio di Calabria (Rrìggiu 'ndèla parlàda locàl; Rìghi 'n grecànech; PήYιo/Régio 'n gréch; ῬήYιov/Rhégion en gréch antìch; Rhegium en latì; Regio de Calabria 'n spagnöl; Ríjoles en spagnöl stòrech) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Calabria, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Reggio Calabria 'l g'ha presapóch 190.127 abitàncc (dato del 2005), 'na superfìce de 236 km² e 'na densità de 806 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagaladi, Calanna, Campo Calabro, Cardeto, Fiumara, Laganadi, Montebello Ionico, Motta San Giovanni, Roccaforte del Greco, Sant'Alessio in Aspromonte, Santo Stefano in Aspromonte, Villa San Giovanni.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Schio
Schio (en vèneto: Schio; en cìmbro: Slait) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 37.281 abitàncc, 'na superfìce de 67 km² e 'na densità de 556 ab./km². El cunfìna coi cümü de Marano Vicentino, Monte di Malo, Posina, San Vito di Leguzzano, Santorso, Torrebelvicino, Valdagno, Valli del Pasubio, Velo d'Astico, Zanè.
Schio l'è l' tèrs cümü per abitàncc de la pruvìncia de Vicènsa. L'è colocàt a la 'mbocadüra de la Val Leogra e töt entùren el g'ha 'n anfiteàtro montagnùs che g'ha mìa favurìt le cültüre contadìne e comerciài, e g'ha 'nvéce favurìt el svelöpàs de le 'ndüstrie (suratöt chèla de la lana). A schio difàti gh'è la sede de la Lanerossi, fondàda de Alessandro Rossi, che l'è stàda per tat tép l'aziènda del setùr de la làna piö 'mportànte del mónt.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Galerìa fotogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Roeuda
La roeuda o roeuva (pernonziaa ['rɔːda] in di dialett tesines, novares e verbanes[1]) l'è on ogett circolar intorn'a on ass central.
L'è doperaa soratutt in di trasport, ma anca in alter lavorà meccanegh. L'è considerada vuna di invenzion pussee important de l'intrega storia de l'omm.
I primm roeud eren in legn, menter al dì d'incoeu poeuden vess de vari materiai (ma soratutt de metall).
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla roeuda la riva del latin rota, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov romanz (italian ruota, spagnoeu rueda, catalan e portoghes roda, frances roue, forlan ruede, romen roată, sicilian rota, venet roa o rua, sardegnoeu arroda). Del latin l'è rivada anca in de l'albanes (rrota) e breton (rod).


text:
Dreux
Dreux (Durocassium o Drocæ in latin; Durocasse l'è 'l nomm frances de coltura traa foeura de quell latin) l'è ona città francesa cont ona popolazion de pussee de 31.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dreux la se troeuva in de la region del Centro, in del dipartiment de Eure-et-Loir. Lì arent passen i fiumm Blaise, Avre e Eure. Situada in sù la strada per la Normandia, Paris e la region de la Beauce, Dreux a l'è de on bell poo de temp on centro important del pont de vista economigh, zona de scambi e de commercc.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dreux l'è nassuda ai temp di Gai cont el nomm de Durocassium, perchè l'era la capital de la tribù di Durocass ("i soldaa de la collina fortificada"). Giamò al temp l'era on centro important per i comunicazion, già che l'era minga troppa lontana de Paris.
In del Medioev a l'era ona città de confin tra el Ducaa de Normandia e la Francia, e l'è stada disputada on bell poo de volt tra i scioron de la zona. In del 1000 gh'è staa on assedi di Normann.
L'è stada el centro d'ona contea importanta (sotta al comand de member de la famiglia real) e l'è vegnuda comun in del 1108 o in del 1092.
L'è stada assediada anca in del 1188 (di Ingles), in del 1412 (di Borgognon), in del 1421 (de noeuv de part di Ingles); el re Rich IV de Borbon l'ha assediada dò voeult: in del 1590, senza success, e poeu in del 1594. Quand l'ha vinciuu l'ha faa trà giò la fortezza de Dreux. On quai ann prima gh'era stada ona battaja tra i cattoligh de Caterina de' Medici e i protestant de Coligny: hann vinciuu i cattoligh, ma hann lassaa ben vottmilla mort.
In l'età contemporanea, ma giamò a partì del XVIII, Dreux l'ha vist nass e cress industri de tutt i sort; dopo avè vivuu on brutt moment dopo de la Segonda Guerra Mondial, l'è tornada a cress.


text:
Tèimp
Al tèimp 'l è la dimensiòun in dû a s pèinsa e a s e-m'śùra al scòrer di avenimèint: acsè a s pōl sernîr quèl ch'l è al pasê da 'l preśàint e dal futûr. C'l'idéa chè dal tèimp l'è acsè cumplichèda che i filòśuf e i sieinsiê i gh'àn sèimper pinsê e studiê in sìma fin dai tèimp piò antìg.
L'unité de m'śùra standard dal Sistéma Internasiunèl (SI) l'è al secònd. Pròpia tulènd al secònd, a s definìs al m'śùri piò gròsi c'ma 'l minût, l'ōra, al dè, la smàna, al méś, l' ân, al lùster, al sécol e al milèni.
Al tèimp al pōl èser am'śurê, pròpia c'ma cagli ètri dimensiòun edla fìśica. I strumèint per am'śurèr al tèimp egl'ìn i arlòi. Chi arlòi tròp precìś i s ciàmen crunòmeter. Quī pò' vramèint tròp precìs, a stèr al cgnusèinsi dal 2012, egl'ìn quī atòmic.
A s' dróva diferàint e-schèli temporèli cuntìnui a s'gònda di càmp: al tèimp universêl, al tèimp atòmic universêl, al tèimp atòmic internasiunêl (TAI), ch'l è al punt ed partèinsa dagli ètri schèli, al tèimp coordinê universêl (UTC), ch'l è al stàndard per l'uràri sivîl, al Tèimp Terèster (TT), ecc.
Stòria edl'idéa dal tèimp
L'umanitê la gh'à sèimper avû da pinsèr a la quistiòun di spàsi temporêl in dû andèr a mèter in na manéra urdnèda i avenimèint: el primi distinsiòun dal tèimp ch'al scòr i tgnìv'n adrē ai fenòmen sìclic astronòmic, c'm' al dè ch'al pàsa in dla nôt, i cambiamèint edla luna, el diferèinti stagiòun, ch'i àn permìs ed capìr méj el scansiòun temporêl e strulghèr i calendàri, ch'i còunten al pasèr di dè, del smàni, di méś e di ân.


text: 1Rü yexguma tupauca ga taxü̃newa ínaxũxũgu ga Ngechuchu, rü wüxi ga norü ngúexü̃gü rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x ¡dücax ñuxãcü nimexẽchi ya daa tupauca ya itaxü̃ne rü naxtapü̱xarü nutagü! —ñanagürü. 2Natürü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pema nüxü̃ pedaugü ya guxü̃nema ya yima tupauca ya taxü̃neãrü ĩpatagü. Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü aixcüma guxü̃nema ya daa ĩpatagü rü tá nagu napogüe. Rü norü nutagü rü taxucütáma nügüétü naxüxüra, rü bai tá ya wüxi —ñanagürü. 3Rü yemawena rü Oríbunecüarü Ma̱xpǘne ga tupauca ga taxü̃neãrü to̱xma̱xtawa yexmanewa naxĩ. Rü yéma narüto ga Ngechuchu. Rü Pedru rü Chaü̃tiágu rü Cuáü̃ rü Aü̃dré rü naxü̃tawa naxĩ na noxrüwama nüxna nacagüexü̃ca̱x. Rü ñanagürügü: —Tanaxwa̱xe i tomaã nüxü̃ quixu na ñuxgu tá nangupetüxü̃ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃. ¿Rü ṯacü tá nixĩ i norü cua̱xruü̃ i nawa nüxü̃ tacuáxü̃ na nangupetüchaü̃xü̃ i ngẽma? —ñanagürügü. 5Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¡Pexuãẽgü na taxúema pexü̃ womüxẽẽxü̃ca̱x! 6—Erü muxũchixü̃ i duü̃xü̃gü tá ínangugü, rü chaugu tá nügü nicu̱xgü, rü ñanagürügü tá: “Choma nixĩ i Cristu”, ñanagürügü tá. Rü muxũchixü̃ i duü̃xü̃güxü̃ tá nawomüxẽẽ. 7—Rü ngẽxguma nüxü̃ pexĩnüẽgu na nügü naḏaixü̃ i nachiü̃ãnegü i ngaicamagüxü̃ rü togü i nachiü̃ãnegü i yaxü̃gugüxü̃, ¡rü tãũtáma ngẽmaca̱x peḇaixãchiãẽgü! Erü woetama ngẽmaãcü tá nangupetü. Natürü tãũtáma naãneãrü gu̱x nixĩ i ngẽma. 8—Erü wüxi i nachiü̃ãne rü to i nachiü̃ãnemaã tá nügü nadai. Rü wüxi ya ãẽ̱xgacüarü churaragü rü to i ãẽ̱xgacüarü churaragümaã tá nügü nadai. Rü muxü̃ma i nachicawa rü tá naxĩã̱xãchiane. Rü tá taiya nangu̱x. Natürü guxü̃ma i ngẽma rü norü ügümare nixĩ i ngẽma ngúxü̃ i tá ngupetüxü̃. 9—¡Rü meã pegüna pedaugü! Erü ãẽ̱xgacügüpe̱xewa tá pexü̃ nagagü, rü ngutaque̱xepataü̃gügu tá pexü̃ nic̱uaixgü. Rü nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügüpe̱xewa tá pexü̃ nagagü naxca̱x na chorü duü̃xü̃gü na pixĩgüxü̃. Natürü ngẽmaãcü tá pexü̃́ natauxcha na ngẽma ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ pixuxü̃ i chauchiga. 10—Natürü naxü̃pa na nagúxü̃ i naãne rü tanaxwa̱xe i Tupanaãrü ore i maxẽxẽẽruü̃ rü guxü̃ i nachiü̃ãnewa na naxunagüxü̃. 11—Natürü ngẽxguma ãẽ̱xgacügüpe̱xewa pexü̃ nagagügu, ¡rü tãũtáma pexoegaãẽgü naxca̱x na ṯacümaã tá penangãxü̃xü̃! ¡Rü namaã nüxü̃ pixu i ngẽma ore i ngẽxgumatama Tupana pexna ãxü̃ na nüxü̃ pixuxü̃ca̱x! Erü tãũtáma pema nixĩ na pidexagüxü̃, natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ tá nixĩ i pewa idexaxü̃. 12—Rü nügüeneẽgüwa tátama rü ãẽ̱xgacügüxü̃tawa nügü ínayaxuaxü̃gü na ngẽmaãcü tüxü̃ naḏaixü̃ca̱x. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta i papagü rü mamagü rü tá naxãcügüxü̃ ínayaxuaxü̃gü. Rü nümagü i naxãcügü rü tá nanatügümaã rü naẽgümaã nanuẽ, rü tá tüxü̃ ínayaxuaxü̃gü na ãẽ̱xgacügü tüxü̃ naḏaixü̃ca̱x. 13—Rü guxü̃ i naãnewa rü duü̃xü̃gü tá pexchi naxaie naxca̱x na chorü duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃. Natürü yíxema naẽ́tüwa meã Tupanaãxü̃́ yaxõõmáxẽ, rü yíxema tá tixĩ ya aixcüma nayaxúxe i maxü̃ i taguma gúxü̃. 14—Rü ngẽxguma nüxü̃ peda̱u̱xgu i ngẽma ãũãchixü̃ rü ãũcümaxü̃chixü̃ i chixexẽẽruü̃ i ngextá tama íinaxwa̱xexü̃wa na nangẽxmaxü̃, rü ngẽxguma ya yíxema Yudéaanewa ngẽxmagüxe, rü tanaxwa̱xe i ma̱xpǘneãnewa tabuxmü. Rü texé ya yíxema nüxü̃ daumatüxe, ¡rü name nixĩ i meã nagu tarüxĩnü i ngẽma! 15—Rü ngẽma ngunexü̃gu texé tümapataa̱xtüwa ngẽxmagu, rü tama name i tümapatagu tayangaxi na ṯacü i tümaãrü ngẽmaxü̃ tayayaxuxü̃ca̱x. 16—Rü texé ya tümaãnewa ngẽxmaxẽ rü tama name i tümapataca̱x tataegu na tümachirugü tayayaxuxü̃ca̱x. 17—Rü ngẽma ngunexü̃gügu, rü wüxi i ngechaü̃ tá nixĩ i tümaca̱x ya yíxema ngexegü ya itacharaü̃güxe rü yíxema maĩxãcügüxe. 18—¡Rü Tupanana naxca̱x peca i perü yumüxẽwa na tama gáuane ixüyane pexü̃ na nangupetüxü̃ca̱x i ngẽma chixexü̃! 19—Erü ngẽma ngunexü̃gügu rü poraãcü tá nangẽxma i ngúxü̃ ga noxri Tupana naãne ixügügumama taguma yexmaxü̃, rü ngẽmawena rü tagutáma nangẽxma. 20—Rü ngẽxguma Tupana tama nanoxrexẽẽgu i ngẽma ngunexü̃gü, rü taxúetáma tamaxü̃. Natürü Tupana rü marü nananoxrexẽẽ i ngẽma ngunexü̃gü erü tüxü̃ nangechaü̃ ya yíxema noxrüxü̃ tüxü̃ yadexechixe. 21—Rü ngẽxguma texé pexü̃ ñagügu: “Dücax, daa nixĩ ya Cristu”, ñagügu, rü e̱xna: “Gua nixĩ ya Cristu”, ñagügu, ¡rü tãxṹ i nüxü̃́ peyaxõgüxü̃! 22—Erü Cristugüneta rü Tupanaãrü orearü uruü̃güneta tá ínangugü. Rü tá nanaxügü i muxü̃ma i cua̱xruü̃gü i taxü̃gü. Rü ngẽmaãcü, ega nüxü̃́ natauxchagu, rü tá tüxü̃ nawomüxẽẽgü woo ya yíxema duü̃xẽgü ya Tupanatama tüxü̃ idexechixe. 23—¡Pexuãẽgü! Erü guxü̃ma i ngẽma tá ngupetüxü̃, rü marü naxü̃pa pemaã nüxü̃ chixu. 24—Natürü marü nangupetügu i ngẽma ngúxü̃gü, rü ngẽma ngunexü̃gügu rü tá nixo ya üa̱xcü rü tãũtáma inabaxi ya tauemacü. 25—Rü woramacurigü rü ẽxtagü rü tá narüyi. Rü guxü̃ma i daxũwa ngẽxmaxü̃ rü tá naxĩã̱xãchitanü rü nachicana tá nixĩgachitanü. 26—Rü ngẽxguma i duü̃xü̃gü rü tá nüxü̃ nadaugü ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü na caixanexü̃gu ínaxĩxü̃ i guxü̃ma i norü poramaã rü norü ngóonexü̃maã. 27—Rü tá nanamu i norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x na tüxü̃ nanutaque̱xexü̃ca̱x ya yíxema Tupana tüxü̃ idexechixe ya guxü̃wama ngẽxmagüxe ñu̱xmatáta naãne íyacuáxü̃wa nangu. 28—¡Iperüxĩnüẽ i ñaã ngu̱xẽẽtae i ori̱x i iguerachiga, rü naxca̱x pengúe! Rü ngẽxguma ngexwacaxü̃xü̃ i nachacüüxacügü iyarüyixgu rü naxüátügu, rü ngẽmawa nüxü̃ pecua̱x na paxa tá taunecü yiĩxü̃. 29—Rü ngẽxgumarüü̃ ta, rü ngẽxguma nüxü̃ peda̱u̱xgu na nangupetüxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü ngẽmawa tá nüxü̃ pecua̱x na paxaxüchi tá ínanguxü̃ ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü. 30—Rü guxü̃ma i ngẽma ñu̱xma pemaã nüxü̃ chixuxü̃ rü aixcüma tá nangupetü naxü̃pa na nayuexü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽxguma maxẽxü̃. 31—Daxũguxü̃ i naãne rü ñoma i naãne rü tá inayarüxo. Natürü chorü ore rü tagutáma inayarüxo, rü aixcüma tá ningu. 32—Natürü ngẽma ngunexü̃ rü ngora i nagu tá nangupetüxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü Tanatü ya Tupanaxĩcatama nüxü̃ nacua̱x i ñuxgu tá na nangupetüxü̃ i ngẽma, rü taxúema ya togue nüxü̃ tacua̱x. Rü woo i norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x rü tama nüxü̃ nacua̱xgü, rü woo i choma na Nane chiĩxü̃ rü tama nüxü̃ chacua̱x i ñuxgu tá na nangupetüxü̃ i ngẽma. 33—Rü ngẽmaca̱x, ¡ipedaue rü pexuãẽgü! Erü tama nüxü̃ pecua̱x i ṯacü rü ngora tá íchangu i chomax. 34—Rü guxü̃ma i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü nanangẽxgumaraü̃ ya wüxi ya yatü ya ixũãchichaü̃cü na to i nachiü̃ãnewa naxũxü̃ca̱x rü norü duü̃xü̃güxü̃ mucü na nüxna nadaugüxü̃ca̱x ya nachiü̃. Rü wüxichigü i ngẽma duü̃xü̃güna nanaxã i norü puracü, rü ngẽma ĩã̱xãrü dauruü̃ rü nanamu na ngẽ́ma meã nüxna nadauxü̃ca̱x. 35—¡Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i pema rü ipedaue! Erü tama nüxü̃ pecua̱x i ñuxgu tá ínangu ya yima cori ya ĩpataarü yora, rü bexmana noxri nachütagu, rü e̱xna ngãxü̃cüügu, rü e̱xna ota icaxgu, rü e̱xna noxri yangóonegu. ¡Rü ngẽmaca̱x ipedaue na ngürüãchi ínanguxgu tama ípepeeyane pexü̃ na íyanguéü̃xü̃ca̱x! 37—Rü ngẽma ore i pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü guxü̃ i duü̃xü̃güca̱x nixĩ. ¡Rü ipedaueecha! —ñanagürü.


text:
Bardonecchia
Bardonecchia (en piemontés: Bardonecia; en fransés: Bardonèche; en ocità: Bardonescha) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 3.037 abitàncc, 'na superfìce de 132,31 km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avrieux (FR-73), Bramans (FR-73), Exilles, Modane (FR-73), Névache (FR-05), Oulx. L'è stat sede de 'n quach gàre dei Zöch Olìmpich Invernài del 2006.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
I morchies se aeva enciasà colassù, sćiampé da l'Orient, scaré da pòpoi più forc e prepotenc. So re l'era Laurin, strion encantesimador e gran maester de alchimìia. En grazia de siöi poderes i morchies aeva scuert de seda lumenosa le crepe de chi monc e i le aeva fate deventar spavide desche la luna. Con chest encantesem Re Laurin e siöi morchies se aeva vadagnà la fiduzia e l respet de la jent.
Chela tera, comanada da chel re che rejea l bosch, i alberes e i animai, e l saea zipiar sasc e minerai preziosc, l'era na tera encantesemada, la sola al mond scuerta da le marevee de la natura e piena rasa de tesores sconui.
N fil zis lonch de seda corea da piz a piz, dessegnan i tèrmegn del ream, e delaìnt da le crepe del Vaiolon, ades scì grije e nemiche, l'era dut na desteneta de rose chécene: l vidor de le röse. I òmegn, che aeva tema di morchies e de sova sapienza, i stajeva lontan dal vidor de le röse, ben serà int anter le crepe del senester Vaiolon. Nesciun perìcol someava ge dar cruzie ai morchies e a le vivane di lèghes e del bosch. Nesciun, enscin canche dal Latemar l'é ruà n cavalier...
Ladina, la fiöla de Re Laurin nasciuda anter le röse, la era tant bela: i ölges color del ciel, la pel desche i mile fiores de so vidor, i ciavei de seda dal color de l'òr... ma no la era felize e chest fajeva cruziar so pare e dut l pòpol di morchies. Not dapò not, Ladina la jiva su la tor più auta de so ciastel e la spetava l levar del sol, valent amich di enamoré, per ge repeter sova orazion:
"Sol, Sol, son jà descedada,
gei a me pascentar...
Tu sas che giö più no vive,
Sol, che de to lujor..
Gei prest, inant che giö möre,
gei, no te endujiar...
L 'amor che sćiauda i cöres,
gei a me far proar..."
La vardava semper burt, ence se le vivane e i morchies i proava a la consolar.
Demò na oita i ölges de Ladina i era stac contenc: canche i aeva vedù l misterios cavalier, aldelà del tèrmen del vidor de le röse, aut e fort sun so bel ciaval. Ence le vivane, cuciate jù anterint le dasce del bosch, aeva vedù siöi ölges te chel moment.
Ladina, tociada da l'amor, la ciantava duta so pascion:
"Voi te contar, pur zenza te veder,
sta gran pascion che nia no völ zeder.
Tu tu es lontan e no tu me sente
e no tu sas che giö me tormente..."
Ma l vent à menà sova cianzon enscin sun Latemar…
...e coscita na bela dì l cavalier l'é ruà. L'é ruà con dò na procescion de fenc e cavalieres scì forta e paruscenta che duc, le vivane e i morchies sconui anterint i cescogn, i é resté piegn de marevea. Le röse, chele röse che l cavalier aea vedù canche ence el se aeva enamorà de Ladina, apontin chele röse i lo aeva menà enscin colassù.
L cavalier l'à vedù Ladina, rösa anter le röse, e l ge à dit:
"Rue ben bonora ju da Latemar,
bela Ladina per te saludar.
Bela Ladina, no me far morir
scoita valenta che che voi te dir."
E so pòpol amò l la preava:
"Bela Ladina no ge dir de no
a n scì bel cavalier che te domana amor...
Bela Ladina, gei, no te endujiar
te faron noscia reìna, gei sun Latemar..."
Ladina, enamorada, l'à responù:
"L'amor che sente, mio bel cavalier,
l'é più fers che l föch e l'é più ros che l cör"
E ence se a ela ge endespiajeva de lasciar sova jent, la gran pascion ampò contentada la l'à portada demez da le vivane e i morchies siöi amisc, da dute le röse de so vidor, e zenza nince saludar so pare Re Laurin, la é sćiampada envers na növa felicità.
Re Laurin l'era dò a so strionarìe e siöi faturec te un di tropes cógoi che l'era sotint dut so ream. Canche l'é vegnù fora, l'à vedù la marevea e la tema depente sui musc de duc siöi morchies: Ladina no la era più! Re Laurin à vardà te duc i ciantogn de so ream, ma no l l'à troada. Enlaoita desperà l'é jit a ge prear al vent:
"Dì dì se tu l'as veduda,
dì, dì, se tu l'as scontrada;
segur, segur la é se n sćiampada,
nia de più gran che mio dolor!"
E l vent ge à responet:
"Ladina la é se n jita sun Latemar
l'é ben vegnù n bel tos a te la robar
la é bela e la ge piasc, el la völ sposar
l'é l principe de Latemar."
"Apontin mie röse me à tradì! Mai nesciugn era stat bon de ruar te mio prezios ream, tant ben sconù e vardà via anter cheste aute crepe!" pensava pianjan Re Laurin endana che l jiva dò i troes de so vidor. De colp, desperà, l'à comanà:
"Not negra cala,
e scuerji duc chi fiores
oitave inint, oitave inint colores,
e dut chel vert che l reste sut,
dut chel vestì che l reste nut,
chel bel ciantar che l devente mut!”
Mai n encantesem de n strion era stat coscita potent e gran sun chesta tera!
E coscita l scur é calà sun chele röse, i colores é deventé grijes per semper, dut l'era vöit e chiet. Re Laurin l se à serà int coi morchies e le vivane te so ciastel de crepa e l'à volù che mai più nesciugn, tant de dì che de not, podesse veder so vidor de röse.
Ma anter l dì e la not, canche spizolea e canche fior l sol, momenc sćiampé da la malediscion de Re Laurin, se pol amò veder l color de le röse su per le crepe grije del Vaiolon.
L'é passà i egn…
Sun Latemar, endana, a chi doi sposc ge era nasciù trei bele tosate. Ma la felizità no la podeva durar trop!
Na burta dì l prinz de Latemar l'aeva cognù jir en guera sun Ciadinon contra i Trevijegn. Per esser più davejin al Ciadinon, Ladina e le trei fiöle le é jite a star te n löch al soladif che aeva inom Moena. Aló, olache l sol dajeva int da doman fin sera, la é ruada dò n troi ju per le rive de Rancolin e dò sove peste de fata fioriva cescogn de röse.
A Ladina ge saeva tant bel chel post con chela natura encantesimada, forta e jentila, che ence ela, da enlaoita, la se à fat chiamar Moena. Ma i dì i passava pian pian, endana che la spetava che vegnisse de oita so spos. Bure pensieres ge passava per l ciau…
N sospet aricégol ge dajea da cruziar; la se à confidà co la ràdola che semper la la endeletava via per chi dì melanconesc con sove ciantie e con siöi sgoi. Coscì la ràdola la é sgolada sun Ciadinon a veder che che podeva esser suzedù.
L'ucelin l'é ruà giusta a veder l prinz de Latemar che l'era dò a morir e dut entorn i fiores deventava de color del sanch, i sangogn. La ràdola la n'à binà sù un e la ge lo à portà, co la burta növa, a Moena.
Da la gran pascion Moena la é se n jita, anterint chele spessigne, endodanöf sun Latemar e la à tant piant, ma tant piant, che le lègreme à bagnà chele crepe e le se à binà a una sotint, anter i làrejes e i peces del bosch.
Coscì l'é nasciù l lèch del Latemar, chiamà ence "lèch da le lègreme", olache se spelgiava 1 sol, la luna, le stele, le crepe, l ciel e l bosch, e l vent encrespava chela èga desche la seda.
I egn se dejoijeva un su l'auter e na dì Re Laurin, tormentà da so antica pascion, l'é vegnù fora da chele crepe per jir a troar sova fiöla su per Latemar, olache l vent ge aeva dit.
L se aeva fat larga n mìngol a la oita anterint spessigne, bosć velges e velgiogn, rives de èga subitosa, val freide, scure, misteriose. Ma, da tant velge che l'era deventà, no l'é stat bon de jir e l se à tirà en jù fin canche l'é ruà jun Roncac. Da aló en ju l troi scì pien de röse à descedà sova curgiosità e da enlaoita l'à scomenzà a jir duc i dì te chel löch che tant ge rejonava de sova fiöla.
Na dì l'é ruà enscin jun Rancolin olache l'à cognosciù trei tosate, valente e belote. Cheste, a l veder tant mestie, le ge à domanà:
"Che fasto po Re Laurin
duc chenc i dì sun Rancolin?
Che piànjeto po Laurin
en sèghit e zenza fin?"
E Laurin:
"Dijeme de chi che siede
fosc mìngol me consolerè."
El à responù:
"Nosc pare no l cognoscion
l'é mort sti egn sun Ciadinon.
Mia mare l'à inom Moena,
valenta e bela e de bon cör,
la é jóvena e semper ehela
la é Fata e no la mör."
Coscita l velge Laurin l'é vegnù a saer coche la era stata, e l'é se n jit endodanöf te so encantesem sun Vaiolon olache ades l dorm en pasc.


text:
Microscope
Ol microscope (de micro-, picinì, e scopio, σkoπew, ardà) l'è ön strüment che permèt de ardà laur che i'è trop pesegn per veser véscc a öcc nüt.
Gh'è deerse tipulugie de microscope:
Ol microscope otich l'è ol piö cümü, e ol prüm a veser stat anventat. L'è ön strüment otich che 'l conté dò o piö lencc che permet de votègner öna imagen sgrandìda del ogèt, e che funsiùna per refrassiù. La sciènsa che anvestiga i ogecc picinì che dòpra chèl strüment ché la sa ciàma microscopéa
Ol `poder de amplificasiù d'ön microscope l'è regulàt da tri lencc:
- condensadur: al serf per regulà la quantesa de lüs
- ubietif: ghe n'è tre (10x, 40x, 100x). An del 100x ol méde l'è mia argia, ma oj
- öcülàr: sgrandess la imagen de 10
Ol poder de resolusiù de ön microscope l'è la capasità de deferensià du póncc adiacencc cumé separacc. L'è mizüràt cont de chèla fòrmula ché:
d=x/(n·sinθ)
d = distansa
x = lönzitüd de unda (lüs visibila 400nm)
n = indes de refrasiù del méde (argia=1, oi>>1)
θ = metà angol de dervidüra del ubietìf


text:
Erarìch
Erarìch (ma ach Heraric e Ariaric) l'è stacc rè di Ostrogòcc e rè d'Italia nel 541.
L'è stai luminàt rè di Ostrogòcc da i Rügi in del zögn del 541, söbet dòpo che 'l Ildibaldo l'éra stai sasinàt fò.
I Goti, però, i è söbet egnìcc stöf e infastidìcc, dezà che l' tiràa 'nsèma negóta de bù e dezà che i pensàa che 'l Erarìch 'l se födès metìt decórde de nascondù co i Bizantì, isé i gh'à fai fà 'l rè apéna per sich mis, pò in del noèmber del 541 i l' là copàt fò e i à sircàt fò cóme rè 'l sò cüzì Totila.
Sömèa che 'l Erarìch e 'l Totila i éra töi dù neùcc del Ildibaldo.


text:
Ansbach
Ansbach ('nfìna al sècol XVII l'ìa cunusìda come Onolzbach), l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, capitàl del distret de la Média Francònia.
Ansbach l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El distrèt omònimo el g'ha séde 'n cità ma la cità la na fà mìa part.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ansbach la se tróa 'ndèla regiù muntagnùza de la Frankenhöhe a 45 km a sudòvest de Norimbèrga. El fiöm Fränkische Rezat — che l'è 'n aflüènt del Meno — el strèrsa la cità .
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl an 748, de le bànde del paizì de Onolzbach, en monastér biniditì l'è stat fondàt de 'n nòbil locàl de nòm Gumbertus. Col pasà dei sècoi, tat el monastér come 'l paizì i è crisìcc , e i è nìcc a furmà la cità de Ansbach, che l'è ducumentàda per la prìma ólta endèl 1221.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bay City, Stàti Ünìcc, del 1960
- Anglet, Francia, del 1968
- Jing Jiang, Cina, del 2004
- Fermo, Italia, del 2006
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Lüterswil-Gächliwil
Lüterswil-Gächliwil a l'è un cumün svizzer del distret de Bucheggberg. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 330 abitant e una süperfiss de 3.09 km², e al se tröva a una altitüden de 582 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lüterswil-Gächliwil a l'è tacaa ai cumün de Aetigkofen, Balm bei Messen, Biezwil, Gossliwil, Hessigkofen, Mühledorf, Oberramsern, Oberwil bei Büren (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gächliwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pruvincia de Lecch
- Süperfiss: 816 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 311.452 ab.
- Densitaa: 381 ab./km²
- Nümer de cumün: 90
- Capitaal (pup. 2001): Lecch (45.501 ab.)
La Pruvincia de Lech la se tröva in de la Lumbardia ucidental, sübit a urient del lagh de Com; la tegn dent dunca i Prealp de la spunda est del lagh (tajaa da la Valsassina e la Val Varun) insema cunt un tocch di culin de la Brianza setentriunal.
La densitaa de pupulaziun l'è alta; ghe vör dì però che in del süd (la Brianza e la zona de Lech) la densità la se met inturna ai 1000 ab./km², quand inveci i muntagn a hin poch pupulaa. De cunseguenza, in di muntagn a suraviven anca di cantun sügestiv, poch tucaa da la man de l'om. In de la pruvincia, in del Parch regjunal de Muntavegia e de la Val del Cürun a l'è prutegiüü el paesagg de vün di ültim toch poch ürbanizaa restaa in de la pianüra/culina lumbarda.
In de la pruvincia ghh'in nò citaa gross: Lech la riva nanca a 50.000 abitant, e i alter citadin a hinn un poo de suravia a i 10.000: Mandel, Valmadrera, Meraa, Casanöv.
L'ecunumia a l'è basada in sü l'indüstria, cunt aziend medi e piscinit cume in quasi tüta la Lumbardia; ghe resta ammò un poo de agricultüra (üga de vin, agricultüra in sera). El setur dii servizzi l'è semper püssee svilüpaa.
L'ecunumia muntana tradiziunal la gh'è quasi pü; i gent di muntagn e del lagh adess a scampen quasi tüt de türismu.
La Pruvincia de Lech l'è nassüda in del 1992 e la cünta nuvanta cumün: de quest chì, vutantaquater prima faseven part de la Pruvincia de Com, i alter ses (Calolz, Vercüragh, Mont Marenz, Tur di Büs, Erv e Caren) de la Pruvincia de Bergum.


text:
Cimōśa
In dal camp edla tesidûra, el cimōśi, ciamèdi anca vivàgn, egl' în chel dō pèrti in dû a finìs al tisû, a la sô drìta e a la manca quànd al vìn śò dal tlèr. L' è cal cunfìn dal tisû che pròpia per cùma 'l è custruî (mìa tajê) al ne sbavèśa per gnìnta i sô fîl e ansi al pól dèr dla robustèsa in piò a tùta la pèsa de stòfa. La distànsa tra 'l cimōśi di dū cô 'dla stòfa, la s' ciàma "altèsa" (p'r i profàṅ larghèsa) edla pèsa.
La cimōśa la s' fórma in di dū cô 'd urdî 'dla stòfa, perché la navèta 'dla trâma dòp 'd aver pugê 'l fîl in dal só pas, in dal só cô finèl la fa 'l gîr per salìr un gradèin piò sù in dla tesidûra e turnèr da cl èter cô.
Caraterìstig
- Per irobustîr el dū cimōśi, in di dū cô estèren dal tlèr despès a s dòpia la quantitê 'd fîl edl urdî ch' i pàsen ded lè.
- L'armadûra 'dla cimōśa la pōl èser diferèinta da quèla 'dal tisû, sovertùt per dal ragiòun 'd reśistèinsa (cuma p'r eśèimpi, ind un tisù uvrè, la cimōśa l' è despès in téla).
- Na quèlc volta la cimōśa la gh' à 'n culôr diferèint da 'l rèst edla pèsa, e quand po' questa la vìn stampèda, al diśègn 'l è bèin difìcil ch' al rìva infìn al dû cimōśi.
- Quand la cimōśa la gh' à di buśèin ch' i gh' pàsen da mèś in 'na manéra regulèr, a vōl dir che in dal tèser-la a s è druê un tempiêl per mantgnìr piò custànta e fìsa l' "altèsa" 'dla pèsa e nn' artirèrla mìnga.
- Na quèlc vòlta a s' pōl catèr dal "cimōśi ciacarèini", a dir ch' i gh' àn tisù u anca stampê in sìma na fìrma 'd vistî u dal qualitê dal tisù da n' sminghèr minga.
Cla diferèinta qualitê chè dal cimōśi in di cunfròunt dal rèst edla pèsa, i la rènden despès difìcil da druèr, e a bśògna alóra tajèr-la vìa mèinter ch' a s prepèra un quèlc lavōr sartorièl.


text:
Abecee
L'Abecee, ciamaa anca alfabett, a l'è l'insema urdinaa di segn grafich che i se duperen per rapresentà i funemi de 'na lengua.
Ogni segn o grafema el vee ciamaa anca "letera" e ogni letera la duaress indicà un fonema. Però despess se dupera una cumbinazion de leter quanta se pò migna rapresentà diversament tücc i sun cun una ünica letera.
La parola abecee etimulogicament la vee dai primm trii leter de l'abecee latin A - Be - Ce.
Solitament l'abecee a l'è asuciaa a una lengua (per esempi l'abecee grecch) a a un lenguagg (per esempi l'abecee Morse).
La lengua lumbarda la dupera diferent leter, a segunda del'urtugrafia ütilizada. Nurmalment se dupera i 21 leter de l'abecee latin: a b c d e f g h i l m n o p q r s t u v z. Certi urtugrafì i 'mpieghen anca la semivucal j, i vucai ö ô e ü e i grafemi oeu, s'c e s'g.


text:
Eletru-negatività
L'eletru-negatività a l'è una misüra de la fòrza de atrazziun de un àtum inveer i eletrúni d'un ólter in d'un ligàmm chímich. I difereent valuur sa classifíchenn in difereent scaar, cumè quèla de Pauling upüür quèla, mègn famúsa, de Mulliken.
Ul cuntràri de l'eletru-negatività a l'è ciamaa eletru-pusitività, sarí a dí la tendénza de un àtum a pèert i eletrúni.
De sòlit, i difereenz de eletru-negatività in dii àtum ingabulaa in del ligàmm chímich na detèrmina ul tiip; ad esémpi, seguunt la scara de Pauling:
- diferénza püssee de 2: ligàmm iònich;
- diferénza tra 2 e 0,4: ligàmm cuvaleent pulaar;
- diferénza püssee piscinína de 0,4: ligàmm cuvaleent püür.
Cunt püssee piscinín a l'è ul racc atòmich, cunt magiúra a l'è l'energía de iunizzaziun e magiúra l'eletru-negatività. Chèsta a l'è màssima in del cantún süperiuur a dríta de la taula periòdica (ul flüòor) e mínima da l'óltra paart.


text:
Pesaro (Pésre in Gal-Italich Marchigian; Pisaurum in latin) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. La g'ha presapóch 94.431 abitàncc (dàto ISTAT del 2009), 'na superfìce de 126 km² e 'na densità de 746 ab./km².
L'è la segónda cità piö pupulùza de la regiù dòpo de Ancona e, 'nsèma co Urbino, l'è la capital de la pruvincia de Pesaro e Urbino.
El cümü de Pesaro 'l cunfìna coi cümü de Fano, Gabicce Mare, Gradara, Mombaroccio, Monteciccardo, Montelabbate, Sant'Angelo in Lizzola, Tavullia
-
-


text:
Chignö (PV)
Chignö (nom ufizial: Chignolo Po) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 4 087 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 23,1 km² e ona densità de 177 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Casél, Miradò, Muntsé, Vòri (LO), Rottofreno (PC), San Culumban al Lamber (MI), Santa Cristina.
'L gh'ha tre frazion: Lambrina, Alberon e Busch. Chignö l'è int la zona indè che 'l Lamber 'l va denter int 'l Po e l'è pü o men a trenta chilometer dai cità de Pavia, Lod e Piasenza. La parlada de Chignö l'è cunsiderada una variant del Ludesan, ma la gh'ha ancasì di carateristegh Paves.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Chignö l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vrün
Vrün (nom ufizial in italian: Veruno) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara, sitüaa in direziun del fiüm Tisin.
El gh'ha ona popolaziun de 1 910 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,2 km² e ona densità de popolaziun de 187 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Buégn, Burgh Tisin, Burbané, Cümiaagh e Gatich.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vrün l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quistèl
Quistèl (nòm uficiàl en Italià: Quistello) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 5 715 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 45,4 km² e 'na densità de 126 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Mòia, Quingèntuli, San Benedét, San Giacomo delle Segnate, San Giuànn, Schifnòia e Sustinént.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Quistèl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Abitàncc censìcc


text:
Canton Türgovia
Turgovia (en todèsch: Thurgau) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part nordorientàla de la Svìsera. A nòrt el cantù l'è delimitàt del Lach de Costànsa, de là del quàl gh'è la Germània (Land Baden-Württemberg). El fiöm Reno 'l costetöés el cunfì nord-ucidentàl. A sud el cunfìna col Canton San Gal e a ucidènt col Canton Zürigh e 'l Canton Sciafüsa.
La popolasiù totàl del cantù l'è de 228.200 abitàncc (dati del 2001), en làrga magiuranza de lengua tudesca. La capital del cantù l'è la cità de Frauenfeld.
La Confederasiù Elvética, aleàda con 10 giürisdisiù de l'ex Toggenburg, le g'ha cunquistàt ai Asburgo i teretóre del Canton Türgovia endèl 1460. Endèl 1798 chèste tère i è stàde custitüìde per la prìma ólta 'n cantù, come part de la Repüblica Elvética. Endèl 1803 el Canton Turgovia l'è deentàt mèmber de la Confederasiù Svìsera.
La custitüsiù cantunàla 'n vigùr amò al dé d'encö la remónta al 1869.
Distrècc e Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù Türgòvia l'è dividìt en sich distrècc che i ciàpa nòm ognü del sò capolöch:
Töcc ensèma chèsti òt distrècc i reönés 80 cümü (situasiù agiurnàda al més de Bril de 2004):


text:
E alura varda lì che se su mia che cus'è che lì gh'è
Mi vedi dumà una roba che Madona che bumba che l'è!
La se gira e i nostri öcc se incrusan cumpagn dii tren
Ma varda! Mi ghe vöri ben
Maria, Maria
Maria, Maria
Bèla, beleza, d'un muschin in sül parabreza
Un sgiafatun al ma regorda una tua careza
Quant a guardi ul specc, vedi murei e segn
Ma varda! Mi te vöri ben...
Maria, Maria
Maria, Maria
E adess che sun un angiar e vaca se n'hu cataa
Ti grasa cumè un purcell, fineza d'un macelaar
Se regordat quand sun mort, che sevum in lett
E te me sufegaa cunt i tett!
Maria, Maria
Maria, Maria
Maria, Maria


text:
Argentina
La Repübliga Argentina a l'è un paes del America del Süd. La cunfina cunt el Brasil, l'Uruguay, el Paraguay, la Bulivia e'l Cile. A l'è na repübliga federala fada de pruinc. L'Ucean Atlantich al bagna i sò cost. I cità püssee impurtant a hinn la capital Buenos Aires, Rosario, Còrdoba, Santa Fe, San Miguel de Tucuman, Bahìa Blanca, Mendoza (Mendòza) e La Plata.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha descuerta l'Amerigo Vespucci in del 1502. Del 1776 a l'era un viceream de la Spagna, ciamaa Rìo de la Plata. A l'è indipendenta del 1816.
Pruinc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Distret federal: Cità Autonuma de Buenos Aires
- Buenos Aires
- Catamarca
- Chaco
- Chubut
- Còrdoba
- Corrientes
- Entre Rios
- Formosa
- Jujuy
- La Pampa
- La Rioja
- Mendòza
- Misiones
- Neuquén
- Rio Negro
- Salta
- San Juan
- San Luis
- Santa Cruz
- Santa Fe
- Santiago del Estero
- Tera del Fögh
- Tucuman
Urganizaziun pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Argentina (nom ufizial República Argentina) l'è una repüblega presidenziala federala.
El president l'è la Christina Kirchner (del 2007).


text:
Biensà
Biensà (Bianzano) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 34 km de la sità e a 600 méter söl lièl del mar. Ol paìs l'è a mèsa còsta söl mùt Plér e sö ü teràs naturàl sura 'l lach de Spinù.
El g'ha 'na popolasiù de 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,6 km² e 'na densità de popolasiù de 94 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Scé, Gaerina, Léf, Pèa, Ranzanìch, Spinù.
Bèl de èt l'è ol medioevàl castèl Suardo di cóncc Suardi, a pianta quadrada, con dóma öna tur pròpe sura l'ingrès 'ndóe gh'è amò ol put leatoio.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Biensà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Corneli Salonin
El Publi Licini Corneli Valerian Salonin, mej conossuu 'me Corneli Salonin (Publius Licinius Cornelius Valerianus Saloninus in Latin; circa 243-260), l'è staa prima on ceser de l'Impero Roman, poeu on co-imperador insema al pader Gallien.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'era fioeu del Gallien e de la Cornelia Salonina, de la qual l'ha ciappaa el nomm, oltra a vess nevod del Valerian I e fradell del Valerian II. Quand che 'l pà e 'l nonno hinn vegnuu imperador, lù e 'l fradell hinn staa nominaa ceser, e mandaa a vardà con di soldaa i confin roman-germanigh. Inscì, menter el Valerian II el se trovava longh el Danubi, el Corneli Salonin l'è andaa in Gallia sotta el controll del tutor Silvan (prefett del pretori).
El someja che 'l Corneli e 'l Silvan gh'abbien avuu on contrast col general Postum, perchè quest chì voreva tegnìss el bottino de ona vittoria contra i German. De fatt lù l'aveva spartii tra i soldaa, menter el Silvan el gh'eva ordinaa de portàll a Colonia, indove che se trovava el noster Salonin. Ma el Postum el gh'è minga staa e 'l s'è ribellaa. I soldaa imperiai hinn staa con lù e gh'hann consegnaa Silvan e Salonin, che hinn staa mazzaa. L'era el 260.
Probabilment in 'sto period l'è staa nominaa imperador del sò pà, per dàggh pussee autorità denanz ai soldaa.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Epitome, 32,3.
- Aureli Vittor, De Cæsaribus, 33,8.
- Eutropi, Breviarium ab Urbe condita, 9,9.
- Historia Augusta, Tyranni Triginta, 3,2.
- Zosim, Historía neá, 1,38,2.
- Zonara, Chronikón, 12,24,10-12.


text:
Diesel
Diesel a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
Cuntegnüü
Persùne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rudolf Diesel, inzegnér todèsch che l’à ‘nventàt ol motùr che l’ pòrta ‘l sò nòm.
- Vin Diesel, atùr americà.
Mecànega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mutùr Diesel, machinàre che l’sèrf a generà energia mecànega sènsa sòste bazàt sól ciclo Diesel;
- Gazöle o nàfta ligéra, combustìbel dovràt in di mutùr Diesel, ciamàt ach Diesel;
- Ciclo Diesel, ol cìclo termodinàmech di motùr a combustiù ‘ntèrna.
Müzéga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hell N' Diesel, band métal svedéza.
- Diesel, àlbum muzìcal del Eugenio Finardi.
Amò Diesel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diesel, màrca de estìcc e de acesòre;
- 10093 Diesel, asteroide de la fasa principàla.
- El Diesel, bira e coca-cola messedaa insema.


text:
Marnand (VD)
Marnand a l'è staa un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.34 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 158 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Marnand al se tröva a una altitüden de 477 meter sura al livel del mar.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marnand (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Stocarda (Regierungsbezirk)
El Distrèt Goernatìf de Stocàrda l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: Regierungsbezirke) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Stocàrda.
Diviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I trédes circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm Regionalverband:
- Stocàrda: Stocàrda, Böblingen, Esslingen, Göppingen, Ludwigsburg e Rems-Murr;
- Heilbronn-Franken: Heilbronn, Heilbronn (circundari), Hohenlohekreis, Main-Tauber e Schwäbisch Hall;
- Ostwürttemberg: Heidenheim e Ostalbkreis.


text:
Cevi
Cevi o anca Scevi (Cevio in italian; Tschaabi in del walser de Busch) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Valmagia, in del Canton Tesin. El gh'ha 1 163 abitant (dato del 31 Dicember 2013[2]) e una süperfiss de 14 km². El se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cevi a l'è tacaa ai cumün de Büdree, Bosch/Gürin, Briom, Camp, Cerentin, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Linesc e Magia.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cevi el se tröva a 23 km a nordovest de Locarn in de la Valmagia superiura. La gran part del teritori del cumün (64.6 percent) l'è de furesta. Un quart (25.1 percent) l'è montagnus, 5.2 percent l'è sfrütaa per l'agricultüra, e 5.1 percent a l'è residensial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün l'è staa per un bel po' el paes principal de tüt el distret. In del 1858 la frazziun de Linesc la s'è destacada e l'è diventada cumün de per sò cünt.
In del 2006, i cumün de Cavergn e Bignasch i henn staa incurpuraa al cumün de Cevi.


text:
Reaziun chimiga
Una reaziun chimiga a l'è un prucess che'l trasfurma vüna o püssee sustanz de partenza ciamaa reatif in vüna o püssee alter sustanz ciamaa prudot, de solit diferent di reatif. In d'una reaziun chimiga a gh'è el surbiment e l'emissiun d'energia.
I reaziun chimich dipenden del muiment di eletrun mulecular o atomich per la furmaziun e la rutüra di ligam chimich, anca se el cuncet general de reaziun chimiga se pö dupral per i trasfurmaziun di partisej elementar e per i reaziun nüclear.
Tipi de reaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al gh'è un frach de reaziun chimich e la classificaziun a l'è mai inscì ciara perchè la gh'è una surapusiziun intra i categurij
- Isumerizaziun: riarangiament strütüral d'un cumpost sensa cambià la sua cumpusiziun. Varda anca stereuisumerism;
- Sintesi chimiga: 2 o püssee element chimich o mulecul se giunten insema per furmà un prudot püssee cumplicaa
- Decumpusiziun chimiga: un compost el se s'cepa in element o cumpost püssee piscinit
- Sustitüziun: un element püssee reatif el ciapa el post d'un alter in d'un cumpost
- Metatesi: düü cumpost se scambien jun o ligam per furmà alter cumpost diferent
- Reaziun acid-bas: reaziun intra un acid e una bas.
- Reaziun redox: al gh'è un scambi in del nümer de ussidaziun di atum di cumpost de la reassiun. 'Sti reaziun chì se poden interpretà 'me un trasferiment de eletrun intra diferent speci o sit mulecular.
- 2 S2O32−(aq) + I2(aq) → S4O62−(aq) + 2 I−(aq)
I2 a l'è ridot a I- e S2O32- aniun (aniun tiusulfaa) a l'è ussidaa a S4O62-.
- Cumbüstiun, un esempi de reaziun redox che'l gh'è un cumbüstibil che'l reagiss cunt un element ussidant, de solit l'ussigen, per dà calur e di prudot ussidaa. Atensiun: el nom cumbüstiun a l'è dupraa de solit per l'ussidaziun de l'integra mulecula; l'ussidaziun de dumà un grüp funziunal a l'è minga una cumbüstiun;
Reaziun urganich: un insema bel gross de reaziun di cumpost urganich. I reaziun che'l pö fà un cumpost urganich dipenden diz sò grüp funziunaj.
I reaziun a hinn anca classifigaa in acord al mecanism, per esempi:
-
- Reaziun de jun, es. disprupurziunament de l' ipuclurit
- Reaziun cun intermedi jonich reatif, es. la reaziun d'un enulaa
- Reaziun d'un radical, es. la cumbüstiun


text:
Veles
Veles (nom ufizial in italian: Veleso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 255 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 43 ab./km².
El territòri comunal l'è compòst, oltra che del capploeugh, de la frazion de Erno e de la località de Gòrla.
Veles la se troeuva in del Triangol Larian e l'è tacaa ai cumün de Bellas, Lescen, Ness e Gelbi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Veles l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gir de la Padania
Ol Gir de la Padania l'è öna córsa de bici de lièl internasiunàl per coridùr profesiunìscc inserìt in del calendare de gàre de l’UCI Europe Tour 2011, organizàt da l’UCI, l'Üniù ciclìstega 'nternasiunàl. L'è öna gàra a tàpe, de categoréa UCI 2.1, che la se tè ‘n del mis de setèmber, dal 6 al 10.
Cuntegnüü
I organisadùr
Ol Gir de la Padania l'è organizàt da la Sociasiù Sportìa per diletàncc Monviso - Venezia insèma a la Società de Bici Alfredo Binda, che töcc i agn la cüra i Tre Valli Varesine e l’à promüìt ol Campiunàt del Mónt de bici del 2008 a Varés.
Ol percórs
- 1) Paisan-a (CN) – L’Aigheuja (SV), ensìda dal Sacha Modolo de la Colnago-CSF.
- 2) Löa (SV) – Avgévan (PV), ensìda dal Elia Viviani de la Liquigas-Cannondale.
- 3) Lonaa Pozzoeu (VA) – Säls (PR), ensìda dal Sacha Modolo de la Colnago-CSF.
- 4) Nozèi (PR) – San Valentì de Brentonech (TN), ensìda dal Ivan Basso de la Liquigas-Cannondale.
- 5) Roveredo (TN) – Montecio Majore (VI), ensìda dal Andrea Guardini de la Farnese Neri.
La gradüatòria finàl
Ol Gir de Padania 2011 l'è stacc venzìt dal Ivan Basso a 52 segóncc ol Giovanni Visconti, tèrs a ü menüt e 8 segóncc ol Francesco Masciarelli.
- Ivan Basso (Liquigas-Cannondale)
- Giovanni Visconti (Farnese-Neri) a 52"
- Francesco Masciarelli (Astana) a 1'08"
- Fortunato Baliani (D'Angelo&Antenucci) a 1'17"
- Davide Rebellin (Miche-Guerciotti) a 1'24"
- Emanuele Sella (Androni-CIPI) a 1'32"
- Simone Stortoni (Colnago-CSF) a 2'34"
- Domenico Pozzovivo (Colnago-CSF) a 2'53"
- Marek Rutkiewicz (Nazionale Polacca) a 2'57"
- Riccardo Chiarini (Androni-CIPI) a 3'08"
I squàdre
Al vìa i s'è prezentàde 25 isquàdre de 8 coridùr ognöna per ü totàl de 200 coridùr; tra i 25 squàdre gh'è ach trè formasiù nasiunài, chèle de l'Australia, de la Polonia e de la Slovenia. I squàdre che i partècipa i è:
- Acqua & Sapone Caffè Mokambo
- Amore & Vita
- Androni Giocattoli Cipi
- Astana
- Cajasur
- Christina Watches
- Colnago Csf
- D'Angelo & Antenucci Nippo
- De Rosa Flaminia
- Farnese Vini Neri Sottoli
- Itera Katusha
- Lampre ISD
- Landbouwkrediet
- Liquigas Cannondale
- Meridiana Kamen
- Ora Hotels – Carrera
- Vc La Pomme Marseille
- Miche
- Saur Sojasun
- UnitedHealthCare
- Voralberg
- Wit
- Nasiunàl aüstraliana
- Nasiunàl polàca
- Nasiunàl Sloéna
Ol sito üficiàl
Contestasiù
La córsa zamò dal prim dé l'à dözìt fà i cöncc con di contestadùr polìtech, sùra de töcc militàncc de Rifondasiù Comünista e di sindacàcc. Ol prim dé ol segretàre de Rifondasiù Comünista, Paolo Ferrero l’s’è bötàt zó 'n mès a la stràda denàcc a i coridùr per fermà la gàra.
Ol segónt dé i coridùr i à ciapàt sö di bòte sèmper da manifestàncc de Rifondasiù Comünista, papìne e pò ach ü pögn e 'n di dizùrdegn ü polisiòt l'è stacc investìt.
Ol tèrs dé amò constestasiù, amò di manifestàncc i à sircàt de fermà la gàra e i s'è picàcc co i polisiòcc, fò sùra 'l sìndech de Piacènsa l’à mìa dacc ol permès de fà pasà 'l Gir de la Padania per la sò sità.
I contestadùr i protèsta perchè i dis che 'l Gir de la Padania l'è öna manifestasiù de propagànda de la Lega Nord e mia öna gàra de bìci.


text:
03 10
Ol dé 3 de utùer l'è 'l 276 ( 277 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 90 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de utùer al è ul dí da pòost 276 ( 277 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 90 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1867, Barcelona (ol Barcelonès - Sa l'inaügüra ol Teàter Romea, col drama "La rosa blanca", övra de Serafí Pitarra.
1932 - Iraq al declara la sò independensa e al s'üniss a la Sossietà di Nassiú finissent assé la invasiú Britànega.
1990 - Zermania se la reünífega.
2005 - Eclipsi anülara de Sul al matí, visíbela a Spagna, Algéria, Tünísia, Líbia, Südan, Etiòpia, Kenia
2005 - Ol President del Parlament de Catalunya, Ernest Benach Pascual al passa al Congress de Depütacc Spagnöl (Madrid) ol Proset de Les del statüt d'Autonoméa de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alan Kardech (1804), professur Francés
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Estelada
L’Estelada l’è la bandéra indipendentista de la Catalùgna e de töcc i Paìs Català e l’è ‘l sìmbol de la òia di català de ès indipendèncc. Ol nòm Estelàda in lèngua catalàna ‘l völ dì stelàda, con la stèla e gh’è de sotaintènt Senyera.
De fàto la Estelàda, isé come me la cognòs al dé de ‘ncö, l’è öna Senyera, la bandéra üficiàla de la Catalùgna, che de la bànda de l’àsta la gh’à dizegnàt ü triàngol e ‘n del triàngol gh’è dét öna stèla. S’pènsa che la sìes nasìda in del 1908, ma al prensépe l’éra diferènta da chèla del dé de ‘ncö, de fàti la gh’éra ü rómbo blö in del mès e dét in del rómbo öna stèla. La sarès stàcia pensàda dal Vincenç Albert Ballester, ativìsta del partìt Unión Catalanista, che l’à ciapàt ezèmpe da la bandéra de Cuba e de Puerto Rico. De fati dòpo ès istàcc a Cuba l’éra restàt impresiunàt dal comportamét di cubàni che i combatìa cóntra l’Impér Spagnöl.
L’Estelada dovràda al dé de ‘ncö l’è nasìda in del 1918 e ‘l triàngol l’è blö e ‘l regórda ‘l ciél e dé dét gh’è öna stèla biànca che la regórda la òia di català de pödì decidì del sò fütür e chèsta bandéra l’è ciamàda Estelada blava, cioè Estelada blö.
In del 1972 l’è nasìda öna ótra Estalada che la gh’à la stèla rósa e ‘l triàngol zàlt, che l’è ciamàda Estelada vermella, cioè Estelada rósa o ach Estelada groga, cioè Estelada zàlda e l’è dovràda suradetöt da chi de mansìna.


text:
Munticiàna
Munticiàna o Moteciàna (nòm uficiàl en Italià: Motteggiana) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 636 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 24,6 km² e 'na densità de 107 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borchfòrt, Pegügnàga, San Benedét, Süsèra e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Monticiàna l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
792
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Un tentativ de cungiüra cuntra el Carlumagn, re di Franch, cumandaa del fiöö bastard Pipin (ciamaa el Göb) el vegn scupert del Ferdülf, un lungubard fedel al Carl.
- El Pipin el Göb a l'è cunstringiüü a 'ndà in esili in d'un munastee (la Badia de Prüm).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Bullet
Bullet a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.85 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Bullet al se tröva a una altitüden de 1137 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fiez, Fontaines-sur-Grandson, Grandevent, Novalles, Vugelles-La Mothe, Sainte-Croix.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bullet in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cés
El Cés (Chiese) l'è 'n fiöm de 160 km che 'l scór entrà Lombardìa e Trentì. L'è chèl dei disdòt per longhèsa 'ntra töcc i fiöm de l'Italia, el piö lónch entra i sub-aflüèncc del Pò.
El nas del Grupo de l'Adamèl, söl versànt trentì del Monte Fumo, e 'l vé zó dré a le ài ciamàde Val di Fumo e Val Daù, endóche 'l fùrma i lach artificiài de Bisìna e de Boàs. La part piö 'n pé la fenés a Pieve di Bono, endóche 'l ricéf le àive del torènt Adanà e de lé 'l se 'nserés endèla àl ciamàda Al del Cés. De ché 'l ciàpa la diresiù Nordest-Sudovest envèrs el Lach d'Ìder endèl quàl el se sböta de le bànde de la località Baitoni (cümü de Bundù, amò sóta Trènt). De lé 'n zó 'l sò córs el se svelöpa töt endèl tertóre de la Lombardia.
El vé fò del Lach a Ìder, el ghe a dré a la Àl Sàbia 'nfìa a Roè e de ché 'l cumìncia 'l sò córs endèla pianüra. El cór amò 'n diresiù Nord-Sud e 'l streèrsa la part orientàl de la Bàsa Bresàna 'ntra Gaàrt e Remedèl ('ndóche 'l sègna 'l cunfì col cümü de Aquafrèda) e pò 'l va 'nvèrs Àzola 'n Pruvìncia de Màntoa.
El fenés el sò córs de le bànde de Aquanégra, 'ndóche 'l se sböta 'ndèl Òi.


text:
Preziadas amitgas, preziai amitgs dil giug da troccas!
L’uniun grischuna da troccas selegra d’envidar Vus al dieschavel campiunadi grischun da troccas.
Il giug da troccas ei in’impurtonta ierta culturala dalla Surselva. Sur generaziuns han las troccas accumpignau ed uniu la populaziun ed era ozildi han ellas piars nuot da lur fascinaziun.
Cun la realisaziun dil campiunadi grischun da troccas vul l’uniun grischuna da troccas rinforzar quei giug da tradiziun. Il giug da troccas - che stat en stretg connex cun il lungatg romontsch - duei vegnir promovius e fatgs enconuschents sur ils cunfins da nossa regiun.
Nus sperein d’astgar beneventar Vus ils 10 ed 11 da schaner 2015 al dieschavel campiunadi grischun da troccas a Breil.
Vossa uniun grischuna da troccas
__________________________________________
Informaziuns
Program
sonda, 10-01-2015, 13:00 – 22:00 uras runda da qualificaziun (cun pausa per tschenar)
dumengia, 11-01-2015; 11:00 – 17:00 uras runda finala
Liug
Halla da cultura e sport a Breil
Gruppas
Mintgamai duas persunas valan sco team fix per igl entir campiunadi. Ei vegn giugau cun tschintschar (tenor reglament).
Modus da giug
Ei vegn mintgamai dau in giug per runda. Treis quarts dils teams sequalificheschan per il final dalla dumengia. Il quartfinal, il miezfinal ed il final vegnan giugai sur 3 giugs.
Cuosts
180.00 francs per team
La contribuziun sto vegnir pagada cun cedel da pagament ina jamna avon il turnier, schiglioc ei l’annunzia buca valeivla. Sch’in team ei buca presents, vegn il daner da giug buca restituius. Cumpriu ein ina tscheina la sonda e petta cun caffè la dumengia.
Meinagiug
Ils organisaturs decidan davart las consequenzas pertuccont giugs che vegnan buca giugai a moda e maniera gesta (tenor reglament).
Premis
1'000.- francs en bar per il team che daventa campiun grischun. Ils secunds 600.- ed ils tiarzs 400.- francs. Mintga team survegn in premi.
Remarcas
En sala eis ei buca lubiu da fimar.
Annunzia
tochen ils 31 da december 2014
- a scret: Annalisa Cathomas, Via Bual 17, 7130 Glion, 081 943 32 59
- via mail: annalisacathomas@bluewin.ch
- egl internet sut: www.troccas.ch
Conto
Uniun grischuna da troccas
Banca Raiffeisen Cadi, Mustér, numera da conto 70-1479-0
IBAN CH56 8107 2000 0068 5834 6
Nus selegrein sin buns giugs e sin Vossa cumpignia!


text:
El svacament
Solite sere, solito bar, solit gruppet, de buletar, - Mi da una cica? - - damela ti - - io sono in seca - - nisba anca mi - Solit menassel coi blablabla sul personale, gli emarginà, su l'ultum film de Luis Bunuel - Te l'è capi? - - No, ma l'è bel! - E foeura i nostr murales che il sistema el m'ha tapà coi poster de quel Dash che mia nesuna voeul scambià! M'han dit che giù al Macondo han liquidato il 68, tra afghanistan e russia t'è sentì che rebelot! Solit contorno trit e ritrit di tipi fighi ipernutrit con kavasaki tutt li accessoriate occhiali rayban e altre stronzate Solita rabia solit bestemm lur in i sciuri numm sem chi sem sens d'imputensa vumm che l'è sera dent che digrigna murale a tera. E foeura i nostr murales che il sistema el m'ha tapà coi poster de quel Dash che mia nesuna voeul scambià! Perchè quand lur roben se la caven sesa dann perchè quand lur sparen massen semper chi ha vent'ann? La militanza, i ripensament i esitasiun, i cediment voeuia de sbatess nel waterclose tira la corda, e adiu tuch coss E allora dai, giu a scopare per ore ed ore, sensa parlare sensa guardarsi, quasi a scongiur te leget nel partner i to stess paur. E foeura i nostr murales che il sistema el m'ha tapà coi poster de quel Dash che mia nesuna voeul scambià! Io penso han fat tuch per impedimm de sentiss viv ma numm gh'emm la pel dura mia per nient semm suversiv. Tuch quant l'è costituito a numm ce resta sui cuiùn Per numm anca pisà l'è un att de mett in discussiun! Semm stuf de dugmatismi, falsi miti e Fat Murgan numm adess voeurum vedè, capì le cose come stan. Per scancelà i paur de tuch i fioeu che gh'han vent'ann di fioeu che c'han di suo solamente i so vent'ann!
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Per il presente canto sono disponibili le seguenti traduzioni:
Informazioni
Il "Collettivo Ticino riva sinistra" fu attivo a Castano Primo (MI) negl' anni '70/'80.
Indicazioni bibliografiche
Fiorenzo Gualandris
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Venerdé
El Venerdé l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Giöedé e prìma del Sàbot.
El nòm Venerdé el vé del Latì Veneris dies, che völ dì dé de Vénere che l'ìa la dèa de la belèsa per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Vendredi 'n Fransés, Venerdì 'n Italià, Viernes en Spagnöl, Divendres en Català, Vineri 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Sexta Feira che significarès sèst dé. Apò a 'n Galés (Dydd Gwener) el nòm el vé dies Veneris.
Endèle le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa de la dèa Frigg (inglés antìc: Frigedæg) o de la dèa Freyja (norvegés antìc: Freyjudagr). Le dò dèe le somearès risalì a 'n stès protòtipo piö antìc.
Endèle lèngue germàniche modèrne el Venerdé l'è ciamàt Friday 'n Inglés, Fredag en Danés, Norvegés e Svedés, Vrijdag 'n Olandés, Freitag en Todèsc, ecc.


text:
Gimje
Gimje (Hangul: 김제시; Hanja: 金堤市) a l'è una cità in de la pruvincia de Nord Jeolla in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 115,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Zinnia
- Üsel: Piviun
- Pianta: Zelkova serrata
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de quater distret (dong; 동), vün eup (읍) e 14 myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gumi, Nord Gyeongsang, Curea del Süd
- Donghae, Gangwon, Gangwon, Curea del Süd
- Nantong, Jiangsu, Cina
- Kikuchi, Kumamoto, Giapun


text:
Yuan
El yuan l'è una denominazzión de la valuta cinesa, che la se ciama renminbi (in cinés, "la moneda del popol").[1]
Bisogna semper dì "yuan" quand che se drova on numeral. Se dis "tri yuan" e minga "tri renminbi", ch'el sarìa on errór bell e bon. Però se se parla de la moneda in general, se dovarìa dì el "renminbi". Domà che gh'è proppi nissun ch'el faga inscì. Disen tucc "yuan" e via andà.
El yuan el se divid in 10 yao (ciamà anca "mao", on nomm tradizzional ch'el vegn minga del nomm de Mao Zedong).
La parola "yuan" la indicava in origin ona moneda d'argent che la correspondeva al "pezz de vott" de l'America del Sud spagnoeula e al dollar american, che de fatt in lengua cinesa el se ciama "mei yuan" (mei=american).
El renminbi el gh'ha minga on gran significaa internazzional, ma el comincia a veghel.


text:
Pieve di Teco
Pieve di Teco l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 377 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 40,6 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Armo, Aurigo, Borghetto d'Arroscia, Borgomaro, Caprauna (CN), Caravonica, Cesio, Pornassio, Rezzo, Vessalico.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pieve di Teco l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lambrugh
Lambrugh (nom ufizial in italian: Lambrugo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 488 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 1,9 km² e 'na densità de 1 309 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Lecch (comun de Nibbionn e de Còsta Masnaga). Lambrugh l'è gemellada cont el comun polacch de Rajcza (Slesia).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lambrugh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ne
Ne (en lìgure: Né) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 64,1 km² e 'na densità de popolasiù de 36 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borzonasca, Carasco, Casarza Ligure, Cogorno, Lavagna, Maissana (SP), Mezzanego, Sestri Levante, Varese Ligure (SP).
El cümü de Ne, el quàrt per superfìce 'ndèla pruvìncia, l'è sitüàt en val Graveglia e 'l sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla. El fà part apò a del Parco natüràl regiunàl de l'Aveto.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ne l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1902
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
02 01 - Barcelona: sa al ga püblica ul primm nümar dal setimanari Cu-Cut, che al passarà a la Stòria paj "Fets dal Cu-Cut" (1904).
17 02 - Barcelona: sa ga declara una greva generala in che i töö paart 100.000 uperari.
Al scumenza a regná Alfons XIII da Spagna
An da la indipendenza da Cuba par rapòort aj Statt Ünii
Süfraas feminin a Austràlia
Primm druvameent di impruunt digitaal
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
09 01 - Barbastre (l'Aragó): Josemaría Escrivá da Balaguer, saant Spagnöö, fundaduur da l'Opus Dei
04 02 - Charles Lindberg, aviaduur
27 02 - John Steinbeck, scrituur, premi Nobel
28 07 - Karl Popper, teòregh da la sienza
16 12 - Rafael Alberti, pueta
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
10 04 - Barcelona: Bartomeu Robert, medi i pulítegh català, síndech da Barcelona düraant sett mees dal 1899 (n. 1842).
06 07, Maria Goretti, santa dal catuliciism
29 09 - París (Francja): Émile Zola, nuvelista Francès (n. 1840).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mammina Pendolare
Tenendu al fia e atensiun de fal no disida in sü al cüsin del me nanin slunghi lì un basin la mia schiscèta in bursa e via de cursa, se perdo il treno quattrini in meno alla fin del mes. La gente bene, col culo al caldo dorme ancora orca malora e nüm già in stràa vers i fadigh cume i furmigh tra il lüsc e il brüsc fuori dalle tane l'amaro pane quitidiano a cunquistas. Chissà se quei sant'uomini difensur del nucleo famigliare e di so valur sanno il rovescio e i guai de certi medai se i san no curagg, s' em chi a infurmai In stabliment l'è düra a custring la ment a cuurdinà i tò muiment cun qui da la press che spess e vulentera te và al pinsèe al fioeu che a cà, 'bandunà a sé stess sai cum'è al po' cress Se suta ai press, l'è già sücess, i man ghe lassum nüm donn a pasum par svampì, cò da gain e i prim balòss a dam adoss sono i padroni lur che i so' fioeu a noster spes ghi han via in culegg. Chissà se quei sant'uomini difensur del nucleo famigliare e di so valur sanno il rovescio e i guai de certi medai se i san no curagg, s' em chi a infurmai Shcèna e osa rütt, l'è già noc quand turni a cà l'è no finida, go' li anca mò cent mistè da fà e in pù al me om rabià cum el fant de pichi cui so ripichi prunt sül prosim a riversà Cristu d'un Diu, parchè a dei vess mi a pagà al fio se l'han bulà cume suvversiv e l'han licensià d'acord: al va pòc par al so amur propri vedem laurà mi ma al dev capì, sto luc, c he amss vör dì vütass. Chissà se quei sant'uomini difensur del nucleo famigliare e di so valur sanno il rovescio e i guai de certi medai se i san no curagg, s' em chi a infurmai Gu no vergogna amet che quand tuchi al let sun bel e lì talmen sfinida “ma che fa l'amur”! l'amur adess al fèmm dopu l'estrassion dal lott al sabet sera ala manera dei sviserott. E i ann a vann, e a nüm ghe resta l'amaresa d' una giuinesa, poer fiur, sacrificà in sü i altaritt dal Diu prufitt di lor padroni questi campioni di cristiana civiltà. Chissà se quei sant'uomini difensur del nucleo famigliare e di so valur sanno il rovescio e i guai de certi medai se i san no curagg, s' em chi a infurmai
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Informazioni
Da una raccolta di registrazioni del Collettivo Ticino Riva Sinistra, su audiocassetta. Le parole solitamente di Nino Jomini, musica in genere dei vari componenti del gruppo.
Indicazioni bibliografiche
Fiorenzo Gualandris
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Lowercase
La Lowercase (parola che l'ha inventada l'artista minimalista Steve Roden) a l'è una furma estrema de müsega ambient minimala. El Roden l'ha scuminciaa el muiment cunt el album Forms of Paper, indue che'l gh'è registraa lü intant che'l dupra del palpee in d'un poo de maner. La registraziun l'aveva cumissiunada el broch de Hollywood de la Los Angeles Public Library.
Un bel poo de artista hann faa di lauu cunt el muiment lowercase, cume anca piunier de la müsega eletroniga e edücatur 'me Kim Cascone, Tetsu Inoue e Bernhard Günter.


text:
Ginkgoaceae
Le Ginkgoaceae i è 'na famìa botànica che fà part del ragrupamènt de diviziù ciamàt Gymnospermae. La sarès comparìda sö la tèra endel'éra Mezozòica e l'ünica spéce amò prezènt l'è 'l Ginkgo biloba, che per chèsta rizù l'è cunsideràt en fòsil vivènt. Tép endré, però, gh'ìa divèrsi óter zèner:
Zèner principài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Baiera †
- Ginkgo
- Ginkgoites †
- Ginkgoïdium †
- Ginkgopitys †
- Phoenicpsis †
- Polyspermophyllum †
- Trichopitys †
El sègn † el stà a 'ndicà che 'l zèner l'è mìa piö prezènt e l'è stat identificàt apéna per mès de rèscc fòsii.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stevens, P. F. 2001 'n aànti. Angiosperm Phylogeny Website Versiù 7, Màgio del 2006 (en inglés).


text:
Szeged
Szeged (pronunciaa Sèghed; Seghedino in italian; Segedin in todesch, cech, serb, turch e croatt; Seghedin in romen; Segedín in slovacch; Segedyn in polacch; Partiscum in latin) l'è ona città de l'Ungheria, tra i pussee important. Ghe viven 170.285 personn e donca l'è la terza città pussee granda del paes.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Szeged la se troeuva in del sud del Paes (a 170 km de Budapest), minga lontan del confin con la Serbia e con la Romania e là indè che se incontren i fiumm Maros e Tibisch. L'è 'l capploeugh de la provincia de Csongrád.
Per la soa posizion, Szeged l'è voeuna di città che la sta pussee sotta el Sô (pussee de 2000 or de bell temp a l'ann): per quest l'è ciamada anca la città di ragg del Sô.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Szeged l'è stada fondada di Roman cont el nomm de Partiscum. L'era in mezz ai traffegh tra la Pannonia e la Dacia, e probabilment l'è stada on fortin al confin con la Dacia fina a quand i Roman hann minga conquistaa quella region.
El nomm Szeged l'è saltaa foeura per la prima volta in d'on document del 1183. Gh'è tre ipotesi de l'origin del nomm ungheres de la città:
- El vegnaria de ona veggia parola ungheresa (szeg) che la voeur dì "canton": Szeged la se troeuva in d'on canton tra el Tibisch e 'l Maros.
- El vegnaria de l'Ungheres sziget, che 'l voeur dì "isola".
- El vegnaria de sötétszőkés, che 'l voeur dì biond scur, compagn di aqui di duu fiumm.
La città l'è stada trada giò di Mongol in del XIII secol, ma poeu l'è stada refada sù dopo pocch. Sotta el regn del Luis I de Ungheria, Szeged l'è vegnuda la città pussee importanta del sud del paes: la soa importanza l'è cressuda de bon quand i Turch hann scominciaa a fàss vedè arent al confin. El re Sigismond el gh'ha faa tutt intorna on bell mur. In del 1498 la gh'ha 'vuu el status libera città real.
I Turch l'hann ciappada ona prima volta in del 1526 (28 de settember), ma l'hann occupada de vera domà in del 1543. De quell moment l'è vegnuda on centro ministrativ de l'Ungheria ottomana. L'è stada liberada el 23 de ottober del 1686, e l'ha poduu avèggh anmò el sò titol de città libera real domà in del 1715. Quattr'ann dopo el re Carlo III el gh'ha daa on stemma offizial, che l'è drovaa anca al dì d'incoeu. Szeged l'è tornada a cress: semper in del 1719 gh'è rivaa i fraa piarista, che in del 1721 hann fondaa voeuna di sò scol. In del XVIII secol gh'è staa faa el pussee grand process di strii de l'Ungheria.
In del 1848 l'ha giugaa on roeul important in la Revoluzion Ungheresa. In del luj del 1849 l'è stada la sede del governa revoluzionari del Lajos Kossuth. Anca se poeu i Austriegh hann punii de bon i capp de la città, la città l'ha segutaa a cress: in del 1854 gh'hann faa sù la stazion di treni. In del 1878 el Tibisco l'è esondaa e l'ha traa giò on fracch de robb a Szeged. L'imperador Francesch Giusepp l'ha promettuu de fàlla tornà pussee bella de prima, e inscì l'è staa. Szeged la conserva ancamò i bei cà e costruzion de quell temp là.
Dopo la Prima Guerra Mondial a Szeged s'hinn spostaa di istituzion che se trovaven in città ungheres passaa a la Romania, compagn de l'Università de Koloszvár e la diocesi de Temesvár. I Romen l'hann occupada per on quai mes in del 1919.
L'è stada conquistada in del 1944 di Sovietegh. Duranta el period comunista, Szeged l'è stada on centro de la produzion de robb de mangià (compagn de la paprika) e de oli. Anca incoeu de Szeged el partiss el 67% de l'oli consumaa in Ungheria.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ucraina:
- Nizza, Francia.
- Turku, Finlandia.
- Romania:
- Cambridge, Regn Unii.
- Parma, Italia.
- Darmstadt, Germania.
- Toledo, Statt Unii.
- Liegi, Belgi.
- Cattaro, Mont Negher.
- Łódź, Polonia.
- Pola, Croazia.
- Szabadka, Serbia.
- Weinan, Cina.
- Larnaca, Ciper.
- Rotterdam, Paes Bass.
- Varna, Bulgaria.
- Smirne, Turchia.