text:
Islanda
L’Islanda (per part er Republica da l’Islanda, il num uffizial è però Islanda) è cun radund 103 000 km² (terra franca 100 250 km², surfatscha da l’aua 2750 km², cun zona da pestga 758 000 km²) il segund grond stadi insular da l’Europa (suenter il Reginavel Unì). L’insla principala furma la quart gronda insla vulcanica dal mund e sa chatta gist sut il circul polar arctic. L’Islanda è stada in dals commembers fundaturs da la NATO; sco in dals paucs stadis da l’Europa dal Vest n’è l’Islanda betg commembra da l’Uniun europeica.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Fauna e flora
- 3 Populaziun
- 4 Istorgia
- 5 Politica
- 6 Militar
- 7 Infrastructura
- 8 Economia
- 9 Cultura
- 10 Societad
- 11 Annotaziuns
- 12 Litteratura
- 13 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Islanda è situada en il sidost da la Grönlanda. En il nordost sa chatta l’insla Jan Mayen, en l’ost la Norvegia, en il sidost las Inslas Feroe, la Gronda Britannia e l’Irlanda.
Tranter la Grönlanda e l’Islanda maina la Via dal Danemarc. En il nord giascha la Mar da Grönlanda ed en l’ost la Mar dal Nord che furman omaduas mars lateralas da l’Ocean Arctic. En il sid da l’Islanda cumenza l’Atlantic dal Nord.
La surfatscha da l’Islanda cumpiglia 103 125 km², da quai èn 100 329 km² terra franca e 2796 km² surfatscha da l’aua. Il pli lung flum dal pajais è la Þjórsá cun 230 km. La pli auta muntogna da l’insla furma il Hvannadalshnúkur cun 2110 m.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Islanda è situada sin la dorsala medio-atlantica e sa chatta uschia tant sin la platta nordamericana sco er sin la platta eurasiana. Ils cunfins da las duas plattas percurran l’insla a moda diagonala dal sidvest al nordost. Las duas plattas sa movan mintg’onn ca. 2 cm ina ord l’autra. Da l’intern da la terra vegn furnì suenter permanentamain magma, uschia che l’insla na dat betg dapart. Ils vulcans activs en l’Islanda vegnan attribuids a radund 30 sistems vulcanics.
Durant ils temps da glatsch era l’Islanda glazialisada quasi cumplettamain. Suenter ina perioda pli chauda è l’insla stada in temp bunamain senza glatsch, ma avant ca. 1000 onns hai puspè cumenzà a vegnir pli fraid. Oz cuvran ils glatschers puspè 11,1 % da la surfatscha da la terra. Il glatscher cun il pli grond volumen da l’entira Europa è il Vatnajökull. Ses glatsch ha ina grossezza da fin 1000 m.
Cuntrada[modifitgar | modifitgar il code]
La cuntrada è segnada da vulcanissem e da la ritgezza d’aua. I dat numerus vulcans ch’èn per part activs, blers flums, lais e cascadas. Il Dettifoss è la cascada la pli ritga d’energia da tut l’Europa (sch’ins quinta il volumen d’aua per secunda × l’autezza da crudada). L’auta planira islandaisa en il center da l’insla furma in desert periglazial ed è quasi cumplettamain nunabitada. La fatscha da l’insla è er segnada d’in grond dumber da glatschers.
La costa ha ina lunghezza da 4970 km. Questa vasta extensiun resulta surtut da la regiun dals fiords islandais, en la quala la riva è enchavada fermamain. Sper l’insla principala datti ina retscha dad inslas pli pitschnas. L’Islanda è en general pauc populada: sin 40 km² datti en media duas fin quatter chasas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima sa lascha caracterisar sco oceanic e frestg. En il sid porta il Current d’Irminger in pau chalur (5 °C), entant che las costas dal nordost e sidvest èn segnadas da la fradaglia dal Current da la Grönlanda. En las parts bassas al sid da l’insla muntan las precipitaziuns annualas a 2000 mm, entant ch’ellas creschan al Vatnajökull fin a 4000 mm per onn. Las pli bassas precipitaziuns insumma vegnan mesiradas sin l’auta planira al nord da l’insla (sut 600 mm).[2]
Pervi dal Current dal Golf è il clima pli miaivel en l’Islanda ch’en autras regiuns situadas sin quest grad da ladezza. Ils envierns èn relativamain moderads e las stads plitost fraidas. Il pli chaud èsi en l’Islanda tranter mez zercladur e la fin d’avust/mez settember. En il decurs dals davos decennis èn las consequenzas dal stgaudament global sa mussadas en l’Islanda en furma d’in lev augment da las temperaturas medias. Quai ha manà ad ina retratga per part drastica da singulas lieungas da glatscher. Intgins glatschers pli pitschens, sco per exempel il glatscher Ok, èn svanids dal tuttafatg.
Las temperaturas dal di varieschan tranter 0 e 3 °C l’enviern e tranter 12 e 15 °C la stad. A l’intern dal pajais poi per part esser marcantamain pli fraid che per lung da las costas. En tschertas parts protegidas po la temperatura muntar la stad fin sur 20 °C. En il sid dal pajais datti relativamain darar naiv, in fatg ch’è d’attribuir al Current dal Golf. Las precipitaziuns las pli bassas vegnan mesiradas l’entschatta da la stad; las differenzas localas èn però fitg grondas.
Zona da temp[modifitgar | modifitgar il code]
La zona da temp uffiziala en l’Islanda è UTC, pia il temp da Greenwich; quai cumbain ch’il pajais fiss d’attribuir geograficamain a las zonas da temp UTC−2 resp. UTC−1.
Per quel motiv va il sulegl durant ils mais da stad pir da rendì suenter mesanotg, uschia ch’igl è da vesair en il nord da l’insla in ‹sulegl da notg fauss›. In sulegl da notg per propi pon ins vesair sin l’insla Grímsey che sa chatta exactamain sin il circul polar arctic (66° 30').
L’Islanda n’enconuscha nagin’ura da stad.
Fauna e flora[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi dal clima arctic èn tant il reginavel da las plantas sco er quel dals animals bundant main multifars che per exempel en l’Europa Centrala u dal Sid. Tuttina porscha la natira ina vasta variaziun, la quala sa lascha observar il meglier en ils trais parcs naziunals dal pajais.
Fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Avant la colonisaziun da l’insla tras l’uman vivevan qua be utschels, peschs, insects, focas e vulps polaras (ch’eran probablamain arrivadas sur la Mar dal Nord schelada[3]). E mintgatant sa perdeva qua er in urs da glatsch ch’arrivava sin in glatschun nà da la Grönlanda. Cun l’uman èn vegnids ils animals da niz, surtut nursas e chavals, ma er mieurs e ratuns ch’èn sa derasads nà dals bastiments.
Cuntrari a las ulteriuras classas d’animals è il dumber d’utschels enorm grond. A l’intern dal pajais vivan per exempel il tursch cotschen, l’auca dal bec curt e l’urblauna, en las regiuns da costa nundumbraivels utschels da mar. Ils renumads spelms che vegnan populads d’utschels attiran mintg’onn observaturs d’utschels da tut il mund.
Dals animals importads tras l’uman n’han betg tuts purtà il niz economic giavischà. Il 1771 han ins manà 13 rens en l’Islanda cun la finamira d’als pudair chatschar u da profitar dad els en autra moda. Oz vivan radund 3000 animals selvadis en l’ost dal pajais, senza che quest animal avess però purtà il success avisà. Betg meglier èsi ì a l’entschatta dal 20avel tschientaner cun l’emprova d’allevar bovs-mustgat.
Dals animals da niz ch’èn sa cumprovads meritan en spezial menziun la nursa islandaisa ed il chaval islandais. Ils mais da stad vegnan las nursas surlaschadas fin oz a sasezzas. Entaifer zonas marcadas van ellas enturn libramain; surmuntan ellas dentant las saivs u ils impediments natirals (flums, deserts, culms) sche vegnan ellas mazzadas immediatamain per evitar la derasaziun da malsognas contagiusas. L’atun vegnan ils animals puspè tschiffads en rom da la stgargiada (Réttir). Per evitar in’eventuala surpasculaziun datti quotas fixas per tegnair nursas.
Il chaval islandais è enconuschent sco ina da be paucas razzas da chavals che dumogna il tölt, in pass segir senza fasa da sigl. Il chaval è pia adina cun ina chomma per terra, quai ch’è cumadaivel per il chavaltgader e schanegia ses dies. Sco tut ils auters animals da niz vivents dastga il chaval islandais bain vegnir exportà, ma betg pli importà. Tras quai vul ins impedir che malsognas sa derasian e ch’in eventual genom ester disturbia l’allevament d’ina razza pura.
En ils flums a l’intern dal pajais vivan litgivas, salmuns ed autras spezias da peschs che migreschan per part per pliras emnas u schizunt per plirs mais en la mar.
Bundant pli gronda è la varietad dals peschs che vivan en las mars situadas enturn l’insla. Damai che currents chauds e fraids fruntan qua in sin l’auter vivan en quest cirquit radund 270 spezias en gronda quantitad.
Ultra da quai vivan en las mars enturn l’Islanda las pli diversas balenas (balena blaua, balena cun goba, orca, balena gronda e.a.) ed er delfins. La summa totala da las balenas che vivan en la regiun da l’insla vegn stimada sin 230 000 exemplars. Per part vegn er lubida la chatscha sin balenas, quai ch’è però in tema che vegn discutà a moda cuntraversa.[4]
Flora[modifitgar | modifitgar il code]
La flora da l’Islanda enconuscha intginas spezias endemicas. Quai vala surtut per ils litgens e mistgels che cumparan en gronda varietad ed en ritgas colurs.
A l’entschatta dal temp da glatsch è la gronda part da las plantas ch’appartegnan a la zona temprada e subtropica svanida da l’insla (per exempel l’ischi u la planta gigantesca).
Las ulteriuras plantas èn s’adattadas al clima criv. Ins chatta per exempel diversas spezias da fendacrap e numerusas subspezias da las silenas. La silena d’ina flur è ina da las emprimas plantas ch’è buna da colonisar champs da lava; ella cumpara perquai stediamain en l’auta planira. En regiuns umidas èn da chattar numerusas umbelliferas; stimada vegn surtut l’angelica ch’ins dovra tradiziunalmain per preparar té u sco planta medicinala. Sin ils prads cultivads domineschan flurs-portg; en las regiuns muntagnardas creschan er intginas plantas ch’èn tipicas per las Alps.
Da las plantas ch’èn vegnidas importadas aposta dattan en spezial en egl las lupinas che flureschan il zercladur en lur tuns violets. Questas flurs èn vegnidas derasadas pir suenter la Segunda Guerra mundiala per stabilisar cun lur ragischs spessas ils terrens arschiglius ch’èn exposts als vents. Ellas gidan ad enritgir la terra cun oxigen e prevegnan a l’erosiun. Cun il medem intent èn vegnids semnads a las costas divers fains da dunas.
A visitaders da l’Europa Centrala dat plinavant en egl la mancanza da guauds. Dal temp che l’Islanda è vegnida colonisada sa preschentava la cuntrada autramain: radund 20 % da la surfatscha dal pajais eran surtratgs cun guauds. Veglias cronicas rapportan schizunt che l’insla saja cuverta cun guauds «da las costas fin en la muntogna». Sco quai che perscrutaziuns han purtà a la glisch, dominavan surtut guauds da badugns. Quels èn svanids successivamain tras runcadas (per gudagnar pastgiras, sco laina dad arder u per gudagnar charvun dad arder). Silsuenter èn las pastgiras vegnidas pasculadas intensivamain, uschia che scherms da plantas n’han betg pli pudì crescher. Gia suenter paucs tschientaners è l’insla stada quasi cumplettamain senza guaud. Be en paucs lieus isolads han pudì sa mantegnair pitschnas restanzas da guaud. La laina da diever è silsuenter vegnida importada per gronda part nà da la Norvegia. Oz percunter sa stent’ins da puspè replantar guauds; emprims success sa fan gia vesair.
Sper funtaunas chaudas e dutgs chauds sa derasa savens ina vegetaziun fitg ritga, premess che la cumposiziun dal terren laschia tiers quai. Aua stgaudada a moda natirala (tras geotermica) vegn er utilisada per mantegnair serras. Uschia creschan, pauc sut il circul polar arctic, schizunt bananas, ma er flurs da tagl u ivas.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari als blers pajais dal vest, è la populaziun creschida en l’Islanda cuntinuadamain fin l’onn 2008. Il 2006 è vegnida surpassada la marca da 300 000 abitants. La crisa economica dal 2008 ha manà ad in pitschen regress, ma il 2012 èn puspè vegnids dumbradas 320 000 persunas.
La quota dad esters muntava tranter il 1950 ed il 1990 a radund 1,5 %, fin il 2003 è ella creschida sin 3,5 %. Las persunas da l’exteriur derivavan da quel temp surtut da la Pologna (18,2 %), dal Danemarc (8,6 %), da las Filippinas (6,0 %) e da la Germania (5,4 %).
Ils ultims onns èn stads segnads da la fugia da la champagna. Da quai èn surtut stadas pertutgadas regiuns allontanadas sco ils fiords dal vest, ils snæfellsnes u il nordost dal pajais. Ils migrants speravan da chattar meglras cundiziuns da viver e da gudogn en las citads, surtut a Reykjavík. Suenter la crisa economica dal 2008 para quest trend dentant da tschessar.[5]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la baselgia naziunala da l’Islanda sa tracti d’ina cuminanza evangelic-luterana che vegn sustegnida e protegida dal stadi (art. 62 da la Constituziun). Betg main che 79,18 % da la populaziun appartegnan a la baselgia naziunala. Ils ulteriurs 20 % sa repartan sco suonda: diversas baselgias independentas (bundant 5 %), senza confessiun (3,25 %), catolics (3 %) sco er numerusas ulteriuras cuminanzas religiusas (cun mintgamai sut 1 %).
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
L’alfabet islandais enconuscha 32 bustabs dad A sur Á ed Æ fin al Ö. Per cumparegliar: l’alfabet tudestg ha 30 bustabs, l’alfabet rumantsch (grischun) 23 (resp. 26 incl. k, w ed y).
Svilup da la lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Sin l’entira insla vegn discurrì islandais. L’islandais è de facto la lingua uffiziala dal pajais, er sche quai n’è mai vegnì fixà uffizialmain. La lingua è sa sviluppada dal nordic vegl. Fin oz èn ils Islandais buns da leger texts dals emprims tschientaners suenter la colonisaziun da l’insla, damai che l’islandais scrit n’è strusch sa midà sur varga 1100 onns. Ins attribuescha quest fenomen a la posiziun isolada da l’insla. L’expressiun orala da la lingua è però tuttavia sa transfurmada en il decurs dal temp.
Pervi dal purissem linguistic islandais vegnan pleds esters immediat remplazzads tras neologissems en l’atgna lingua. Questa tenuta rigida ha per consequenza ch’ins vesa savens tant il term islandais sco er la varianta estra en il linguatg spezial correspundent. En il temp da la globalisaziun daventi dentant adina pli grev da far valair quest purissem en tut las domenas.
Nums propris[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Islanda furma il prenum la part principala dal num propri; nums da famiglia èn percunter strusch derasads. Enstagl da quel portan ils Islandais il num dal bab, pli darar quel da la mamma, cun la finiziun ‹figlia› (-dóttir) resp. ‹figl› (-son). In giuven Islandais ch’è il figl da Jón Einarsson e che survegn il prenum Ólafur ha pia num Ólafur Jónsson (figl dal Jón), sia sora Sigríður ha num Sigríður Jónsdóttir (figlia dal Jón).
Quests nums sa mantegnan er en cas da matrimoni. Entaifer las singulas famiglias vegnan savens dads vinavant ils medems prenums. Per evitar confusiuns survegnan blers uffants plirs prenums. Sch’insatgi sa preschenta cun «Jau hai num...», suonda per ordinari la dumonda «Figl/figlia da tgi?». Ina gronda part dals abitants da l’Islanda enconuscha l’atgna derivanza dapi il temp da la colonisaziun.
Scrittira e grammatica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’islandais è sa mantegnì in bustab da runas, il Þ, e trais bustabs che derivan directamain dal latin: Ð, Æ ed Ö.
Entant che gia autras linguas germanas èn enconuschentas per lur vastas reglas morfologicas e da sintaxa, èn quellas anc bundant pli cumplexas en l’islandais. Probablamain deriva er quai da la posiziun isolada da l’insla sur tschientaners ch’ha conservà furmas linguisticas fitg veglias.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Sco scuvrider da l’Islanda vala il Viking svedais Gardar Svavarsson. Enturn il 870 ha el passentà l’enviern a Húsavík en l’Islanda dal Nord ed ha numnà l’insla tenor sai Garðarsholmur (Gardarsholm).
Il proxim scuvrider Flóki Vilgerðarson duai avair empruvà da chattar Garðarsholmur cun agid da trais corvs. Davart questa metoda da navigaziun in pau speziala relata il ‹Landnámabók›. Tenor questa ed autras funtaunas scrittas duai l’Islanda esser vegnida colonisada vers la fin dal 9avel ed a l’entschatta dal 10avel tschientaner tras emigrants derivants da la Norvegia e d’auters pajais scandinavs sco er tras colonisaturs celtics.
Chats archeologics cumprovan però che la regiun era gia vegnida visitada pli baud. Sin las Vestmannaeyjar (verbalmain ‹las inslas dals umens occidentals›) èn vegnids a la glisch ils fundaments d’ina tipica chasa lunga norvegiaisa dal 7avel tschientaner.[6]
En l’Europa Centrala stat il temp medieval sut l’ensaina dals differents reginavels che sa rivalisavan per la curuna imperiala. En l’Islanda è percunter gia sa sviluppada da l’entschatta ennà ina furma da la societad oligarchica. Suenter la democrazia greca da l’antica vala l’althing islandais, ensemen cun il løgting da las Inslas Feroe, sco in dals emprims sistems parlamentars en l’Europa. Tar l’althing sa tracti d’ina assamblea cun cumpetenzas tant legislativas sco er giudizialas che sa radunava mintg’onn a Þingvellir. L’organ da decisiun per propi furmava la Lögrétta, la radunanza dals goði. Da quels devi oriundamain 36, pli tard 39 e la finala èn anc vegnids vitiers ils uvestgs (a partir dal 1056). Tar las discussiuns e deliberaziuns ch’avevan lieu avant las decisiuns vegnivan ils goði sustegnids da mintgamai dus assistents. Ultra da quai eran els dependents dal sustegn da lur suita d’umens libers. La gronda part da la populaziun era dentant exclusa da quest ravugl (nunlibers e dunnas).
La furma da regnar dals goði era sa furmada en rom da la colonisaziun da l’insla tras 400 famiglias da capos norvegiais. Questa furma guvernamentala ha pudì sa mantegnair bunamain 300 onns; il 1262 è ella ida a fin cun la sutmissiun da l’Insla sut ils Norvegiais.
Tenor l’istoriografia populara ha Erik il Cotschen scuvert l’onn 982 la Grönlanda partind da l’Islanda. En realitad eran gia Snorri Sturluson e Snæbjörn Galti arrivads en la Grönlanda da l’Ost. Erik il Cotschen è percunter stà l’emprim ch’è navigà enturn la costa dal sid e ch’ha cuntanschì la costa dal vest da la Grönlanda.
L’onn 1000 è l’Islandais Leif Eriksson sbartgà al nord da Terranova ed ha fundà là ina colonia (che n’è dentant betg stada da lunga durada). Gia in pèr onns pli baud aveva Bjarni Herjúlfsson scuvert il nov continent. El era ì a perder, aveva vis la costa da l’America, ma n’era betg sbartgà, mabain puspè returnà en la Grönlanda. Medemamain enturn l’onn 1000 han ils Islandais decis tras l’althing da sa convertir al cristianissem.
L’onn 1262 è l’Islanda vegnida sut domini norvegiais. Il 1380 è la Norvegia sezza vegnida suttamessa dals Danais. Entaifer l’Uniun da Kalmar ch’è sa constituida il 1380 èn l’Islanda e la Norvegia vegnids guvernads sut la curuna danaisa.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1552 è vegnida messa tras en l’Islanda la refurmaziun, e quai sin cumond dal retg danais Christian III.
Monopols da commerzi, l’emprim da vart da la Norvegia, pli tard da vart dal Danemarc, han bloccà sur lung temp il svilup da l’Islanda. La Pasch da Kiel dals 14 da schaner 1814 ha anc sigillà ina giada la predominanza danaisa. La Norvegia sezza è vegnida attribuida a la Svezia, ha dentant pudì sa metter sin via vers l’independenza. L’onn 1874 ha l’Islanda festivà il millennari da sia colonisaziun. En quest connex èn ins s’orientads da nov a las veglias tradiziuns ed ha laschà reviver l’althing. A medem temp èsi reussì da rumper tras las restricziuns da commerzi e da metter en vigur ina nova constituziun. Il 1904 ha il Danemarc alura concedì als Islandais l’autonomia giavischada e dapi il prim da december 1918 furma l’Islanda in stadi suveran. Enfin la fundaziun da la republica ils 17 da zercladur 1944 è il retg danais Christian X però restà il schef da stadi islandais.
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1911 è vegnida fundada l’Universitad da l’Islanda. Il 1915 è vegnì concedì a las dunnas il dretg da vuschar, il 1917 è vegnida furmada l’emprima regenza. Il 1918 è l’Islanda daventada independenta, ma è restada en uniun reala cun il Danemarc[7]; quel onn è la bandiera islandaisa vegnida tratga si per l’emprima giada uffizialmain.
Il settember 1939 ha cumenzà la Segunda Guerra mundiala. Ils 10 da matg 1940 han truppas britannicas occupà l’Islanda cun violar sia neutralitad. Cun quest’acziun vuleva la Gronda Britannia prevegnir ad in’eventuala invasiun tras il Reich tudestg. Il 1941 han truppas americanas cumplettà e per gronda part remplazzà ils schuldads britannics.[8]
Ils 17 da zercladur 1944 è vegnida proclamada la Republica Democratica Islanda. Il Danemarc era da quel temp anc occupà dals Tudestgs. Dapi il 1946 appartegna l’Islanda a las Naziuns unidas, il 1949 è il pajais stà in dals stadis fundaturs da la NATO.
Dapi il 1994 fa l’Islanda part dal Spazi economic europeic; il 2001 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen.
21avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
En la politica islandaisa na datti dapi daditg nagina posiziun clera areguard in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica. La dumonda spinusa è surtut quella dals dretgs da pestga. Da quels è l’insla dependenta sco nagin auter stadi europeic. Il 2009 ha l’Islanda bain deponì tar l’Uniun europeica ina dumonda d’entrada. L’ulteriur svilup resta però avert.
Fin en il 20avel tschientaner è l’Islanda stada in pajais dominà da l’agricultura e da la pestga. A l’entschatta dal 21avel tschientaner sa preschenta il maletg en autra guisa: il 2003 eran be pli 10 % da las persunas cun activitad da gudogn engaschadas en il sectur primar, entant che 18 % lavuravan en il sectur secundar e 72 % en il sectur terziar.
L’Islanda è stada in dals pajais pertutgads il pli fitg da la crisa economica ch’ha durà dal 2007 fin il 2011. Tranter l’october 2007 e l’october 2008 ha la valuta naziunala, la curuna islandaisa, pers betg main che 70 % da sia valur envers l’euro. Las bancas dal pajais èn sa mussadas spezialmain sensiblas per crisas, damai ch’ellas èn entretschadas fitg ferm en interdependenzas internaziunalas. L’october 2008 ha la regenza islandaisa perquai decidì da naziunalisar l’entir sectur da bancas per evitar il bancrut statal. Enfin il 2011 ha la situaziun critica dentant pudì vegnir surmuntada per ina buna part.[9]
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Structura dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils 17 da zercladur 1944 è l’Islanda ina republica parlamentar-democratica independenta. Schef da stadi è il president islandais. Las fatschentas da la regenza maina il primminister.
La legislativa ch’ha surpiglià il num Althing consista da 63 represchentants. La giudicativa sa divida en dretgiras districtualas ed en la dretgira superiura ch’ha er la funcziun da dretgira constituziunala.
Sin l’index da democrazia dal magazin ‹The Economist› figurescha l’Islanda il 2012 sin la terza plazza mundiala suenter la Norvegia e la Svezia ed avant il Danemarc.
Partidas[modifitgar | modifitgar il code]
Fin la mesadad dals onns 1970 ha l’Islanda enconuschì in sistem da quatter partidas cun la Partida independenta (conservativa), la Partida progressiva (liberala), la Partida socialdemocrata e l’Allianza populara (socialistica).
Dapi lura ha l’emprova d’unir las partidas da l’ala sanestra manà a la fundaziun da duas novas partidas: l’Allianza socialdemocrata e proeuropeica ed il Moviment sanester-verd. Da l’Allianza fa er part l’Allianza da dunnas, a la quala igl era reussì sco emprima partida da dunnas en tut il mund d’occupar sezs en in parlament naziunal.
Sindicats[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Islanda datti divers sindicats da branscha ed in’uniun sindicala. Dapli che 90 % dals emploiads dependents èn organisads (cumbain che la tendenza è degressiva). Cun quai giogan ils sindicats ina rolla ch’è unica quasi en tut il mund. Pli u main tut ils secturs da la vita (rentas, sistem da sanadad, instituziuns d’uffants e giuvenils, organisaziuns culturalas e.a.) vegnan manischads cumplettamain u parzialmain a moda sindicala.
Commembranza en organisaziuns internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Islanda è tranter auter commembra da las suandantas organisaziuns: Naziuns unidas (dapi il 1946), NATO (dapi il 1949), Cussegl da l’Europa (dapi il 1949), Cussegl nordic (dapi il 1952), Associaziun europeica da commerzi liber (dapi il 1960), OECD (dapi il 1961), UNESCO (dapi il 1964), OSCE (dapi il 1975/1992), Spazi economic europeic (dapi il 1994) e WTO (dapi il 1995).
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Politicamain è l’Islanda partida en otg regiuns: Höfuðborgarsvæðið, Suðurnes, Vesturland, Vestfirðir, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland e Suðurland. Questas otg regiuns vegnan sutdivididas (tradiziunalmain, ma betg areguard l’administraziun) en radund 20 circuls. Al nivel administrativ il pli bass existan 74 vischnancas (situaziun dal 2014). Las tschintg vischnancas las pli grondas furman (mintgamai cun il dumber d’abitants dal prim da schaner 2014): Reykjavíkurborg1 (121 230), Kópavogur1 (32 08), Hafnarfjörður1 (27 357), Akureyri (18 103) e Reykjanesbær (14 527).
Radund 93 % da la populaziun islandaisa viveva il 2008 en citads. En la chapitala Reykjavík eran quai il 2013 betg main che 118 918 dals 321 857 abitants dal pajais. Quest aut grad d’urbanisaziun è d’attribuir a la fugia da la champagna ch’è sa fatga valair en l’Islanda a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner.
Ultimamain ha ina buna part da las vischnancas ordaifer il territori d’aglomeraziun da la chapitala dentant puspè pudì augmentar il dumber d’abitants. Da las otg regiuns pon tschintg preschentar in svilup da la populaziun positiv. Be las vischnancas en il nordvest da l’insla han anc adina cifras sbassantas.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
L’Islanda na posseda uffizialmain nagin agen militar. La protecziun da la costa giascha en ils mauns da la guardia da costa che consista da radund 120 persunas. Quella è munida cun bartgas da patruglia, in aviun da surveglianza e plirs helicopters. En cas da malauras surpiglian ils helicopters incumbensas da salvament. Da forzas da la guardia da costa e da la polizia sa recrutescha er il contingent islandais che fa part da missiuns da las Naziuns unidas e da la NATO. En cas d’urgenza è l’Islanda s’obligada da prestar servetschs medicinals.
Dapi la Segunda Guerra mundiala èn ils Stadis Unids stads preschents permanentamain sin l’insla cun forzas armadas. Durant la Guerra fraida serviva l’Islanda als Stadis Unids ed a la NATO sco punct da sustegn cunter sutmarins sovietics. En ina cunvegna bilaterala dal 1951 eran ils Stadis Unids plinavant s’obligads da proteger l’Islanda cunter eventuals invasurs.
Il 2006 èn ils Stadis Unids sa retratgs cun tut lur forzas armadas, e quai a moda unilaterala e per surpraisa da l’Islanda. A basa da la cunvegna vertenta garanteschan ils Stadis Unids bain vinavant protecziun militara. Per marcar er fisicamain preschientscha militara, ha l’Islanda però lantschà supplementarmain cun divers partenaris da la NATO campagnas da patruglia en l’aria. Ultra da quai collavuran las forzas armadas da l’Europa dal Nord adina pli stretgamain; en quest context ha l’Islanda instradà mesiras da segiranza cun la Norvegia ed il Danemarc.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
L’Islanda cumpiglia radund 13 000 km vias, da las qualas bundant 4300 km èn asfaltadas. La via circulara nr. 1 è la pli lunga via; ella maina enturn l’entira costa (senza resguardar las peninslas). Questa via d’ina lunghezza da radund 1336 km è vegnida terminada il 1974. Fin il 1968 era en vigur en l’Islanda il traffic a sanestra.
L’Islanda na posseda naginas autostradas. Percunter è la via tranter Keflavík e Reykjavík vegnida schlargiada ad ina via directa a quatter vials. Era en l’aglomeraziun da la chapitala existan intginas vias d’apport da fin a sis vials.
Ozendi èn la via circulara ed ils impurtants straduns asfaltads. Las ulteriuras vias èn per gronda part cuvertas cun glera. L’auta planira islandaisa è perquai ina destinaziun da viadi che vegn frequentada savens cun vehichels champesters (offroad). Pervi da la vegetaziun sensibla ed il privel d’erosiun èsi però scumandà strictamain da bandunar cun quests vehichels las vias. E per far frunt a glatsch viv e scuflads è la gronda part dals autos munida l’enviern cun guttas (spikes).[10]
Sin l’entira insla na curseschan nagins trens. Be tranter il 1913 ed il 1917 hai dà a Reykjavík ina viafier da transport che manava crappa da l’Öskjuhlíð al port.
Traffic d’aviaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda aviaziun internaziunala è situada sper Keflavík, ca. 60 km en il vest da Reykjavík. La societad aviatica locala Icelandair collia l’insla cun numerusas destinaziun europeicas ed americanas. En l’entir pajais datti en tut 98 plazzas d’aviaziun.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ils impurtants ports da l’insla furman Akureyri, Grundartangi, Hafnarfjörður, Hornafjörður, Reykjavík e Seyðisfjörður. Quest ultim offrescha la suletta navetta per autos che circulescha tranter l’Islanda e la terra franca europeica (Danemarc, fin il 2008 er Norvegia e Scozia). Ina navigaziun fluviala n’enconuscha l’Islanda betg.
Traffic public[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem da bus Strætó a Reykjavík porscha bunas colliaziuns en la citad e vers ils avantlieus Seltjarnes, Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær e Mosfellsbær. Daspera collian diversas ulteriuras interpresas da bus las differentas parts da l’insla.
Telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Islanda datti radund 190 500 attatgs da telefon e bundant 290 000 telefons mobils (situaziun dal 2004). L’insla è colliada cun l’internet sur trais cabels sutmarins (Cantat-3, Farice-1 e dapi il 2008 er Greenland Connect).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Datas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
Avant la crisa da finanzas dal 2008 sa preschentava l’economia islandaisa a moda stabila. Il 2005 ha il product naziunal brut cuntanschì in index da 129 en congual cun ils ulteriurs stadis da l’Uniun europeica. La crisa ha lura svalità massivamain la curuna islandaisa e manà ad in’auta inflaziun. Era la quota da dischoccupaziun è s’augmentada da 1 % (avrigl 2008) sin 6,4 % (october 2010).
En il fratemp è la situaziun puspè sa stabilisada per ina buna part. E malgrà la crisa da finanzas giascha l’Islanda areguard las entradas per persuna sin l’emprima plazza mundiala.[11] Questa cifra è dentant da metter en connex cun las autas taglias ed ils auts custs da viver. Ils products da mintgadi custan en general bler, damai che l’Islanda è dependenta en tut ils secturs da l’exteriur e pervi da la posiziun perifera da l’insla che chaschuna auts custs da transport.
L’aspectativa da vita dals Islandais è ina da las pli autas dal mund. Ed er sin la glista dal stadi da svilup uman (Human Development Index, HDI) ha l’Islanda remplazzà a partir dal 2007 la Norvegia sin l’emprima plazza mundiala.
10 % dals Islandais vivan da la pestga. Bundant 50 % lavuran en il sectur da servetschs. Exportads vegnan surtut peschs e maschinas. L’agricultura islandaisa è sa spezialisada sin animals da niz (surtut nursas, chavals islandais e bovs).
Export ed import[modifitgar | modifitgar il code]
Ils partenaris d’export principals furman ils Pajais Bass (30,7 %, situaziun dal 2009), il Reginavel Unì (12,8 %), la Germania (11,3 %), la Norvegia (5,8 %) e la Spagna (4,8 %).
Ils pli impurtants partenaris d’import èn la Norvegia (13,0 %), ils Pajais Bass (8,6 %), la Germania (8,3 %), la Svezia (8,1 %) ed il Danemarc (7,3 %).
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part da l’insla consista da deserts da lava ch’ins na po trair a niz ni per abitar ni per l’agricultura. Quai pertutga vastas parts da la retroterra (auta planira islandaisa). Ultra da quai èn 11 % dal pajais surtratgs cun glatschers.
Las regiuns abitadas sa chattan per gronda part per lung da las costas. 20 % da la surfatscha fritgaivla vegnan duvrads per l’allevament da muvel extensiv (en spezial nursas e chavals), be 1 % per cultivar granezza u auters fritgs dal funs.[12]
Areguard la pasculaziun è sa sviluppada en l’Islanda in’atgna furma dal pastoralissem mobil. Per distgargiar las pastgiras en la bassa, pasculeschan las nursas ed ils chavals durant la stad libramain sin las pastgiras da la planira auta. Durant quest temp da pasculaziun suondan ils animals la vegetaziun la pli frestga; perquai vala la charn d’agnè islandais sco spezialmain savurusa. En il decurs dal settember/october vegnan ils animals chatschads ensemen a chaval e manads enavos sin las pastgiras enturn ils territoris abitads, nua ch’els passentan l’enviern. La stgargiada è mintgamai in mument tut spezial, al qual er ils scolars vegnan manads cun bus e che finescha la saira cun in bal festiv.
Pestga[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sia situaziun a l’ur da duas plattas continentalas èn ils reviers da chatscha enturn l’Islanda spezialmain ritgs. La mar cuntegna bler fitoplancton, il qual furma la basa da la chadaina da nutriment oceanica.
Economicamain dependa l’Islanda fermamain da la pestga (quella cumpiglia betg main che 76 % da tut ils exports). Per proteger ils reviers da pestga è vegnida decretada gia il 1631 ina zona da protecziun da 32 miglias marinas. Quella è dentant puspè vegnida schliada e remplazzada pir il 1901 tras ina zona da trais miglias. Suenter la Segunda Guerra mundiala ha la pestga cun agid da bastiments moderns manà ad in’explotaziun excessiva, uschia che la zona da protecziun ha stuì vegnir schlargiada successivamain. Quai ha adina puspè manà a conflicts cun ils pestgaders dal Reginavel Unì (uschenumnadas Guerras da merluz). Il 1975 è la zona vegnida extendida sin 200 miglias, quai che vala oz sco standard renconuschì dal dretg internaziunal.
Malgrà la gronda muntada da la pestga, lavuran be radund 5,2 % da la populaziun cun lavur pajada directamain sin bastiments e 6,7 % en l’ulteriura elavuraziun dals peschs. Quai è d’attribuir a l’aut grad da lavur maschinala en tut ils pass da producziun.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem furma la pitga economica la segund impurtanta. Surtut il turissem da stad gioga ina gronda rolla: stimads vegnan la natira, ils glatschers, il turissem da chavaltgar e bleras autras activitads. Il 2004 han 362 000 turists da l’exteriur visità l’Islanda; quels derivan surtut da la Gronda Britannia, dals Stadis Unids e da la Germania. La cumpart dal turissem al retgav tras l’export munta a 13 %.
Entant ch’ins dumbrava il 1950 be 4000 visitaders, è questa cifra creschida il 1995 sin 190 000. L’onn 2000 han 300 000 turists visità l’Islanda, e cun quai per l’emprima giada dapli persunas che quai che l’insla ha abitants stabels.
L’augment dal turissem ha purtà entradas supplementaras als hotels en las citads ed a las numerusas pensiuns or sin la champagna. Da l’autra vart profiteschan er interpresas da transport da questa creschientscha, damai che l’Islanda sa lascha be cuntanscher cun l’aviun u cun il bastiment.
Economia d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La producziun d’energia en l’Islanda succeda cumplettamain sur energias regenerablas: 73 % en furma da forza idraulica e stgars 27 % en furma da geotermia. Actualmain crescha plinavant la cumpart d’energia da vent.[13]
Ina gronda part da l’energia vegn duvrada da l’industria gronda (surtut per l’elavuraziun d’aluminium). La regenza da l’Islanda emprova era da carmalar l’industria internaziunala en il pajais cun l’argument da pudair profitar dals custs d’electricitad ils pli bass en l’entira Europa. Per pudair furnir las quantitads d’energia basegnadas ston dentant vegnir construids gronds implants da forza idraulica e da geotermia che chaschunan per part intervenziuns massivas en la natira.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Tras ils tschientaners e fin il di dad oz èsi da tut las spartas culturalas surtut la litteratura ch’ha marcà la cultura islandaisa. Ina da las ovras las pli enconuschentas da la veglia litteratura islandaisa furma l’‹Edda›. Sut quest num vegnan per regla resumadas duas ovras, l’uschenumnada ‹Edda da chanzuns› e l’‹Edda da Snorra›, la quala Snorri Sturluson ha scrit enturn l’onn 1220. L’‹Edda da Snorra› è ina ritga funtauna areguard la mitologia nordica e l’art poetic. Las ditgas e legendas islandaisas (saga u sögur) dal 13avel e 14avel tschientaner n’han betg be furmà la basa per l’ulteriur svilup da la litteratura da l’Europa dal Nord, mabain han segirà a l’Islanda ina plazza entaifer la litteratura mundiala. Il temp che vegn descrit en quest ciclus tanscha da la colonisaziun da l’Islanda enturn il 860 fin en il 11avel tschientaner. Ulteriuras sagas furman la Konungasögur (legenda dals retgs), la Fornaldarsögur (legenda dal temp primar), la Sturlungensaga (legenda da Sturlungen) e la Byskupasögur (legenda da l’uvestg).
Entaifer la litteratura moderna è da menziunar en spezial il titular dal Premi Nobel Halldór Laxness (1902–1998). L’ultim temp vegnan surtut stimads ils crimis da l’autur Arnaldur Indriðason ch’èn vegnids translatads en numerusas linguas e ch’han figurà en divers pajais sin las glistas da bestsellers.
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims colonisaturs da l’Islanda han bain purtà cun sai l’art popular da la Norvegia – ed ils Vikings valevan sco buns artists –, ma pervi dal clima criv e per mancanza da resursas èn blers documents da l’art figurativ ids a perder en il decurs dals tschientaners. Uschia ha in svilup per propi, per exempel entaifer la pictura, cumenzà pir en il temp modern. Tar ils pli impurtants artists da l’Islanda tutgan Sigurður Guðmundsson (1833–1874), Þórarinn B. Þorláksson (1867–1924), Ásgrímur Jónsson (1876–1958), Jón Stefánsson (1881–1962) e Jóhannes Sveinsson Kjarval (1885–1972). Enconuschents sculpturs èn Einar Jónsson (1874–1954), Ásmundur Sveinsson (1893–1982), Sigurjón Ólafsson (1908–1982) e Gerður Helgadóttir (1928–1975).
A partir dal 20avel tschientaner ha l’art islandais recepì pli e pli ferm las tendenzas generalas europeicas e mundialas. Impurtantas instituziuns furman il ‹CIA.IS – Center for Icelandic Art› u ils festivals ‹Reykjavík Arts Festival› e ‹SEQUENCES real time festival›, daspera er il magazin ‹LIST icelandic art news›.
Fotografia[modifitgar | modifitgar il code]
La fotografia islandaisa cumpiglia in vast spectrum. Magnús Ólafsson (1862–1937) ha documentà las cundiziuns da viver d’in temp ch’è stà segnà dal svilup tecnologic, da midadas socialas e da l’urbanisaziun. Sigriður Zoëga (1889–1968) è sa deditgà surtut a la fotografia da purtret e Vigfús Sigurgeirsson (1900–1984) a la fotografia da cuntradas.
Dals fotografs contemporans è da menziunar surtut Ragnar Axelsson (* 1958, enconuschent sut ses pseudonim RAX) che lavura per ‹National Geographic›, ‹Time›, Life›, ‹Stern›, ‹Le Figaro› ed autras revistas da renum mundial.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La musica tradiziunala da l’insla è segnada dal chant en furma da dialog e da chanzuns a rima. In’enconuschenta furmaziun che tgira la musica tradiziunala èn ils Álftagerðisbræður.
Tar ils enconuschents cumponists da la musica classica tutgan Jón Ásgeirsson, Hafliði Hallgrímsson e Jón Leifs. A Reykjavík residiescha l’Orchester sinfonic da l’Islanda che dat er concerts a l’exteriur.
Entaifer la musica moderna è da menziunar en spezial in num ch’è daventà enconuschent en tut il mund: la chantadura e musicista Björk. Avant sia carriera sco solista aveva ella chantà en la furmaziun islandaisa Sugarcubes, ina band alternativa ch’aveva medemamain cuntanschì renum mundial en ils onns 1980 e 1990.
Dapi il 1999 ha lieu a Reykjavík mintg’onn il ‹Rockfestival Iceland Airwaves›. Plinavant ha l’Islanda ina scena da jazz activa che sa scuntra mintgamai cun artists internaziunals al ‹Reykjavík Jazz Festival›.
Teater e film[modifitgar | modifitgar il code]
La pli impurtanta sala da teater è il Þjóðleikhúsið a Reykjavík. Là sa chattan plinavant il Borgarleikhúsið ed ulteriurs teaters pli pitschens. Ordaifer la chapitala meritan ils teaters da Hafnarfjörður e da Akureyri menziun speziala. Per part vegnan er inscenads tocs che sa basan sin las sagas dal temp medieval.
Puncts culminants entaifer il film islandais contemporan furman: ‹Í skugga hrafnsins› (‹Der Schatten des Raben›) da Hrafn Gunnlaugssons (1988), ‹Börn Náttúrunnar› (‹Children of Nature – Eine Reise›) da Friðrik Þór Friðriksson (1992) e ‹Nói Albínói› da Dagur Kári (2003).
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Sper divers museums d’art documenteschan il Museum naziunal e la Galaria naziunala a Reykjavík sco er divers museums pli pitschens il patrimoni cultural da l’insla. Per part vegn quai er fatg en furma da museums al liber (sco per exempel Glaumbær).
A Húsavík datti ultra da quai in museum da balenas ed a Hofsós in museum che sa deditgescha a la vita ed al destin d’Islandais emigrads en ils Stadis Unids ed en il Canada.
Attracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Þingvellir sco lieu da radunanza tradiziunal da l’althing è gia vegnì declerà il 1928 sco parc naziunal ed è vegnì inscrit il 2004 en la glista dal Patrimoni cultural mundial. Quest lieu istoric fa part da l’uschenumnà Golden Circle, ina tura dal di ch’è fitg populara tar ils turists. Quella cumpiglia er la cascada Gullfoss ed il territori da geotermia a Haukadalur cun ses geysirs.
L’Islanda è vegnida furmada dals dus elements fieu e glatsch, vul dir da vulcans e glatschers. En il nord dal pajais, per exempel al Lai da Mývatn, pon ins observar il vulcanissem en tut sias furmas (al vulcan central Krafla); il medem vala per l’enconuschent vulcan Hekla situà en il sid da l’insla. Ils pli enconuschents glatschers da l’Islanda, sin ils quals ins po er sa mover cun schlieusas a motor u jeeps, èn il Langjökull, il Vatnajökull ed il Mýrdalsjökull.
Sper Þingvellir existan en l’Islanda anc trais ulteriurs parcs naziunals. En vischinanza da la chapitala è situà il Parc naziunal Snæfellsjökull che cumpiglia il vulcan da glatscher da medem num. En il sid giascha il Parc naziunal Vatnajökull ed en il nordost il Parc naziunal Jökulsárgljúfur.
Er l’auta planira islandaisa porscha numerusas bellezzas da la natira. Ins la po per exempel traversar sin las pistas da Kjölur, Kaldidalur u Sprengisandur. Da qua han ins ina buna vista sin las pli diversas furmas da glatschers. Ed ils territoris ad auta temperatura (Landmannalaugar ed il Kerlingarfjöll) èn enconuschents per las colurs multifaras da lur muntognas.
En pli cumpiglia l’insla divers fiords, ils enconuschents lieus d’observar utschels e pussaivladads d’observar balenas.
Ultra dals territoris da skis ed autras pussaivladads da far sport porscha en spezial la chapitala Reykjavík ina vasta activitad culturala. Sper las purschidas menziunadas survart (museums, festivals) vala ina visita sin l’insla Viðey la paina u ch’ins po visitar la chasa Höfði, nua ch’ha gì lieu il 1986 l’inscunter istoric tranter Reagan e Gorbatschow.
Societad[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
L’Islanda posseda in vast sistem social. Sper assicuranzas da malsauns, da rentas, d’accident e da dischoccupads datti er in’assicuranza da famiglia. Tut questas ovras socialas vegnan organisadas tras l’Institut statal per segirezza sociala. La finanziaziun succeda sur contribuziuns che vegnan purtadas da tut ils pajataglia. Er il sectur da la sanadad en l’Islanda è bain sviluppà.
L’Islanda sa stenta da pratitgar l’egualitad da las schlattainas. Il pajais sa distingua er tras sia tenuta liberala envers l’omosexualitad; dapi il 2010 èn pussaivlas lètgs da medema schlattaina.
La cumpart da las persunas activas cumpigliava il 2010 78,2 % da l’entira populaziun; quai è in pau dapli che la media dals stadis commembers da l’Uniun europeica. La quota da dischoccupads munta a 8,5 %. Las entradas per chau giaschan – suenter il Luxemburg, la Norvegia, la Svizra ed il Danemarc – sin la tschintgavla plazza dals stadis commembers da l’OECD.
Sistem da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Islanda cumpiglia la scola cumplessiva las classas 1–10, il gimnasi las classas 11–14. Il sectur terziar sa cumpona da set scolas autas cun radund 16 500 students; la pli impurtanta è l’Universitad da l’Islanda ch’è vegnida fundada il 1911.
Dapi il 1999 vegn instruì l’englais sco emprima lingua estra (a partir da la 5avla classa), il danais è crudà sin il segund plaz e vegn instruì a partir da la 7avla classa. In’ulteriura lingua estra (p.ex. tudestg) po vegnir elegida a partir da la 9avla classa.
Entaifer l’OECD è l’Islanda in dals pajais ch’investescha il pli bler en la furmaziun. Entaifer il Studi da PISA è il pajais vegnì il 2007 27avel (da 57 stadis participants).[14]
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Enconuschentas gasettas en l’Islanda èn: ‹Morgunblaðið›, ‹Fréttablaðið› e ‹Dagblaðið Vísir›. Il pajais posseda in emettur da radio da dretg public (Ríkisútvarpið, RÚV) e 13 emetturs privats. Medemamain datti in emettur da televisiun da dretg public ed otg privats. Cun la Icelandic Modern Media Initiative posseda il pajais ina legislaziun da medias che protegia spezialmain il schurnalissem investigativ sur l’internet.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport naziunal tradiziunal da l’Islanda è glíma, ina furma da lutgar. Ils dus concurrents dastgan be tschiffar in l’auter per la tschinta e ston empruvar da far perder l’adversari l’equiliber. La tschinta dal victur dal campiunadi naziunal sa numna Grettisbeltið tenor l’erox da saga Grettir il Ferm.
In dals sports ils pli populars en l’Islanda furma il chavaltgar. Er a chaschun d’occurrenzas internaziunalas cuntanschan concurrents da l’Islanda adina puspè buns resultats, surtut cun lur agens chavals islandais.
Areguard ulteriurs sports èsi difficil per in pajais cun ina populaziun uschè pitschna da pudair concurrer internaziunalmain. Quai reussescha dentant adina puspè a la squadra naziunala da ballamaun (p.ex. final olimpic 2008). Il pli grond success d’in atlet singul al nivel mundial è stada la medaglia d’argient da Vilhjálmur Einarsson en il sigl tripel a chaschun dals gieus olimpics dal 1956.
Ultra da quai è da menziunar ch’il gieu da schah è ordvart popular en l’Islanda. Cun nov gronds maisters activs ha l’Islanda in grond maister per 35 000 abitants, quai ch’è la pli auta valur en tut il mund.
Tradiziuns ed usits[modifitgar | modifitgar il code]
Cuschina[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la cuschina islandaisa sa tracti d’ina tipica cuschina da l’Europa dal Nord, cun bler pesch e charn-nursa. Ella cumpiglia intginas spezialitads (sco Þorramatur) che vegnan surtut servidas da dis da festa. E vi da tschertas spezialitads tipicas ston visitaders d’auters pajais er s’endisar l’emprim: chau-nursa fimentà, squagl fermentà u cugliuns-tschanc mess en purment.
Cultura da bogn[modifitgar | modifitgar il code]
L’Islanda è enconuschenta per sia cultura da bogn tut speziala. Funtaunas chaudas èn gia vegnidas utilisadas en il temp medieval per sa recrear e far bogn; intginas da quellas han ins pudì cumprovar archeologicamain.
Ozendi datti gia a Reykjavík betg main che set bogns termals al liber ed er en las ulteriuras parts da l’insla vegn questa cultura cultivada intensivamain. Il bogn liber Laguna blaua sper Grindavík è schizunt sa sviluppà ad in’attracziun turistica.
Er blers bogns (cuverts), hotels e chasas privatas possedan atgnas funtaunas chaudas ch’èn vegnidas chavadas aposta (uschenumnads ‹hot pots›).
Firads[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Islanda vegnan observads ils firads cristians usitads. Ultra da quai vegnan festivads: l’emprim di da stad (tranter ils 19 e 25 d’avrigl), il di da lavur (prim da matg), il di dals mariners (emprima dumengia dal zercladur), la festa naziunala (17 da zercladur), il di dals commerziants (emprim glindesdi d’avust) ed il di da la suveranitad (prim da december).
Ina tradiziun speziala dal temp da Nadal furman ils jólasveinar, ils tredesch ‹cumpogns da Nadal› che vegnan tranter ils 12 da december ed ils 6 da schaner en ils lieus abitads a far lumparias, ma er a guardar sch’ils uffants èn stads bravs.
Cumbain che l’Islanda è colliada istoricamain e culturalmain cun la Scandinavia – e malgrà la vischinanza geografica da l’insla al circul polar arctic –, n’enconuschan ils Islandais nagina festa da mesastad.
Persuenter è la festa da l’emprim di da stad tenor il vegl chalender islandais (sumardagurinn fyrsti) fitg populara. Gia ditg avant la tradiziun dals regals da Nadal vegnivan regaladas quel di pitschnas chaussas als confamigliars e parents per engraziar per il temp passentà e giavischar ina bella stad.
Tar il di dals mariners, dals commerziants e dals students sa tracti da dis libers ch’èn sa sviluppads oravant tut en il decurs dal 20avel tschientaner.
Il di naziunal vegn festivà ils 17 da zercladur en regurdientscha dal di da naschientscha da Jón Sigurðsson (1811–1879). El era stà in propugnatur decidì da l’independenza islandaisa. Ils 17 da zercladur 1944 è vegnida proclamada la republica a Þingvellir.
- ↑ Fond monetar internaziunal, World Economic Outlook Database, avrigl 2008.
- ↑ J. Willhardt, Chr. Sadler: Island. Erlangen 2003, p. 37.
- ↑ Andrew Mellows, Ross Barnett e.a.: The impact of past climate change on genetic variation and population connectivity in the Icelandic arctic fox. En: Proceedings of the Royal Society, Series B, Biological Sciences, 279, nr. 1747, 2012, p. 4568–4573.
- ↑ Whaling: GOJ noncommital on encouraging Iceland to lower quota (Wikileaks telegram 10TOKYO171).
- ↑ Island Statistik, consultà ils 15 d’avust 2010.
- ↑ Rudolf Simek: Neues Land im grünen Norden. En: Damals 2008, carnet 12, p. 16–22.
- ↑ Karl-Michael Reineck: Allgemeine Staatslehre und Deutsches Staatsrecht, 15. ediziun, 2007, p. 58.
- ↑ Roland G. Ruppenthal: Logistical support for the armies: May 1941 – September 1944, p. 17–19.
- ↑ OECD Economics Department. Iceland – Economic Outlook 87 – Country Summary [1], consultà ils 26 da matg 2010.
- ↑ Portal davart la situaziun sin las vias en l’Islanda.
- ↑ Situaziun dal 2009. World Bank: World Development Indicators database, consultà ils 27 d’october 2010.
- ↑ Wolfgang Taubmann: Islands Landwirtschaft. En: Erdkunde: archive for scientific geography, tom XXIII, 1969, p. 39.
- ↑ Installed capacity and generation in public power plants.
- ↑ Spiegel.de: PISA-Ergebnisse 2007.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bernhard Hantzsch: Beitrag zur Kenntnis der Vogelwelt Islands. Friedländer, Berlin 1905 (online tar Biodiversity Heritage Library).
- Andri Snær Magnason: Traumland. Was bleibt wenn alles verkauft ist? orange-press, Freiburg im Breisgau 2011, ISBN 978-3-936086-53-9.
- Martin Schwarzbach: Führer zu geologischen Flugexkursionen in Island. Sonderveröffentlichungen des Geologischen Institutes der Universität Köln, Cologna 1973, 47 pp (pdf 6 MB).


c: text/html

text:
San Daniel (CR)
San Daniel (nòm uficiàl en Italià: San Daniele Po) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 387 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 22,7 km² e 'na densità de popolasiù de 61 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cela, La Mòta, Pief d'Ulmi, Roccabianca (PR), Suspir e Zibello (PR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Daniel l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mo curt suenter il tur da devastaziun dal hurican Irma periclitescha in nov stemprà tropic pliras inslas en la Caribica. Per intginas pudess Maria daventar il segund culp entaifer be duas emnas. Il center da huricans a Miami ha giuditgà il stemprà Maria sco hurican. Maria prenda curs sin las inslas Guadeloupe, Dominica, St. Kitts, Nevis e Montserrat ch'èn vegnidas avertidas. Maria sa chatta 225 km avant Barbados ed ha vents da passa 200 km/h. Mesemna u gievgia pudess Maria er periclitar Puerto Rico.
RR novitads 07:00


text:
The Underground Comedy Movie
The Underground Comedy Movie (La cumèdia underground) 'l è na cumèdia ad cretinìśia americàna a epiśòdi dal 1999 ad Vince Offer ch'al l'à anc scrita insém a Dante.
La pelìcula, batśàda cuma una dal più bruti 'd sèmpar, la mét insém dimóndi sketch còmig òṅ adrē a c'l àtar. Girâ c'n un budget ad sincsènt-mila dòlar, al film al 'n à pò fat sù utsènt-sinquantasiē.
Sunt
- Supermodels Taking a Dump - Dū super-mudèli (Barbara Snellenburg e Rebecca Chaney) tòlti śò in un cèso pùblic mént'r i faṅ na fadìga da mat a cagàr di pét dimóndi dûr in un mâr ad scuréśi e ghigni tiràdi.
- Bat Man - Al famóś criminàł Puvéta (Chris Watson), ciamâ acsè parchè al dascór sèmp'r in rima, 'l è decìś a far na rapìna in banca mo al sa śbàlia finénd invéci in dla sēd dna banca dla śbòra. Batti-Man (Vince Offer), cun la sò masa da baseball, al gh cur adrē.
- Boobwatch - Na màdar (Karen Black), in pinsēr par sò fiōl ch'l è sparî in dal mâr, la ciàma in ajùt un bagnèṅ (Brian Van Holt), òṅ ad qvéi dla série televiśìva “Guàrda-Téti”.
- Virgin Hunter - 'N óm mèś mat (Lightfield Lewis) al dà la casa a na śuvnòta biónda (Barbara Snellenburg) ch'l'éra vgnuda in dal sò sit ad tèra par śgranfgnàr un quàlc purtugàl.
- Gay Virgin - Un fnòć purcùs (Ant) al vrév che 'n śugadōr ad bigliàrd pîṅ ad mùscui (Michael Clarke Duncan) al gh dis dū cōlp ma chi lò al gh diś ch'l è vìrgin e ch'al spèta invéci 'l óm giùst.
- I Hate L.A. - Un cantànt (Vince Offer) al carga sù 'n travestî (Jeffrey Jaeger) su la sò màchina scasàda lung al stradi 'd Los Angeles.
- The Godmother - Na madrìna mafióśa (Michael "Wheels" Parisi) la ricév la vìśita 'd 'n óm 'd afâr ciamâ Vinnie (Vince Offer) ch'al gh'à da vénd'r-ag di fêt aburtî p'r i sò risturànt. La dóna l'insìst dimóndi cun Sonny (Joey Buttafuoco) ch'al vaga subìt a tōr di biscutèṅ fat da lē in cà par śibìr-ag quèl da magnàr.
- The Adventures of Dickman - Par salvàr al gèn'r umàṅ a gh'è 'n super-eróe nóṿ, 'l Óm-Cas, ch'a gh pénsa lò a giustàr un grup ad lèśbichi rabìdi (Peachy Keene, Melanie Pullen e Rebecca Chaney). Śburànd-'g adòs la li rénd gravdi visénd anc cun Surìś verticàł e la Lorena Bobbitt e i sò curtlàs.
- Watts Up Talk Show - Un rapper 'd culōr c'n i bigudèṅ in cô, JJ Cool J JJK Cool JK Cool (Vince Offer), al ciàma a dascór'r in dal sò talk show òṅ dal Ku Klux Klan (Morgan Alvet) ma prima che chi lò al pòsa vèrar bóca al gh spara.
- Miss America Bag Lady Pageant - Un cundutōr mèś ciùc (Slash) al preśénta soquànt miss in un cuncōrs ad belésa mo al cuncurènti i èṅ piutòst lòfi.
- Psychology Today - N'atōra dimóndi śò (Zoska Myock) la s vèra c'n un psicòlug (Michael "Wheels" Parisi) cuntànd-ag che 'n prudutōr al gh'iva dâ apuntamènt par na part in un film a cà sua ma pò 'l à tacâ sōl a cavàr-la śò.
- Flirty Harry - Un delinquènt (Tony Vera) al gh'à da védar-'s-la c'n un pulisiòt fnòć in stanèla ciamâ Flirty Harry (Vince Offer).
- Porno Review - Vincenzo Butafungu (Vince Offer) e Spanky Shvatsa (Sam Mactaggert) i faṅ soquànt recensiòṅ ad film pòran.
- Jury Making Right Decision - Al verdét dna giurìa cóntar 'n óm 'n négar. Tut i mémbar dla giurìa ad culōr i al batéśan culpévul, sōl i dū biànc i èṅ da la sò banda.
- Marilyn Monroe - La Marilyn (Gena Lee Nolin) la pasa insìma a la grada dla metrupulitàna par ciapàr dal frésc sóta la stanèla ch'la vōla da tut al bandi ma 'd sóta a gh'è 'n óm (Vince Offer) ch'al tira śò incòśa anc parchè al vènt al 'l à fat lò druànd un ventiladōr.


text:
Marthalen
Marthalen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 978 abitant.
El cumün de Marthalen al se tröva a una altitüden de 457 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken, Buchberg (SH), Flaach, Kleinandelfingen, Lottstetten (DE-BW), Rheinau, Rüdlingen (SH), Trüllikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marthalen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 858 col nom de Martella.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Ellikon is not included in the number of households.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Marthalen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sin fundament da las mesiras da la rundella sto quella vegnir plazzada pli fitg en direcziun Rain, uschia ch'era la via vegn adattada. La rundella duai esser a fin questa stad. Il sutpassadi Grossrüfti duai succeder en il medem lieu. Quel serva al traffic plaun ed a l'access agricul.
La rundella duai vegnir bajegiada en quatter fasas. Durant quest temp dovri in'organisaziun da la circulaziun dal traffic provisorica, quella duai succeder sche pussaivel adina sin dus vials. I po dentant dar restricziuns nua ch'il traffic vegn manà da persunas u cun in'ampla.
Questa rundella tutga tar las lavurs da finiziun en connex cun la construcziun dal nov vial da l'A13 tranter Cuira-nord e Zezras. Lez è dapi l'atun en funcziun, ed ha custà en tut radund 90 milliuns francs.
RR novitads 17:00


text:
Basegn d’agir hai dà perquai che la cassa d’AVS vegn ils proxims onns a stuair dar ora dapli daners che quai ch’ella ha entradas. Uschia dat quai ina mal gulivaziun en disfavur da la generaziun activa.
Pli auta vegliadetgna da renta per dunnas
La refurma planisada adatteschia la prevenziun per la vegliadetgna als basegns da las persunas. Ella pussibiliteschia ina pensiun flexibla. Era vegnia la vegliadetgna d’ir en pensiun per dunnas auzada pass per pass sin 65 onns. Quai distgargia la cassa d’AVS per radund 1,3 milliardas francs. Uschia vala per dunnas ed umans la vegliadetgna da pensiun tar 65 onns.
En la sessiun da primavaira aveva il parlament approvà la revisiun da vegliadetgna 2020.
RR novitads 15:00


text:
Avant 18 onns è Bill Clinton vegnì sco emprimm president dals Stadis Unids Tavau. Il president da Hotelleriesuisse Grischun, Ernst Wyrsch sa regorda da quest temp. Ses hotel haja anc sentì fin 7 u 8 onns pli tard l’effect da reclama positiv pervi da Clinton. El saja persvas che quai vegnia era a capitar suenter che Donald Trump ha puspè bandunà Tavau. Per Ernst Wyrsch pon tut ils hotels a Tavau e forsa schizunt en l’entir Grischun mo profitar da la visita da Donald Trump.
Magari ina mulesta per indigens
La gronda attenziun per il WEF ha dentant era dischavantatgs per Tavau. Tscherts indigens sa vilentan in zic da la blera glieud, dals blers schurnalists e dal fatg ch’els na possian betg pli sa mover libramain en il vitg. Dentant èn tuts conscients da l'effect da reclama positiv ch’il WEF porta a Tavau.
Ils pli pitschens sa legran
Per ils uffants indigens munta il WEF: ir sin pista da skis. Ils scolars han mintgamai durant quels dis in’emna da skis. Uschia na sajan almain ils uffants betg en il center dal vitg, raquinta in scolast da Tavau. Ultra da quai sajan las pistas da skis bunamain vitas durant quests dis.
RR Telesguard 17:40


text:
Ducaa de Milan
El Ducaa de Milan (Italian: Ducato di Milano; Latin: Ducatus Mediolanensis; Todesch: Herzogtum Mailand) a l'è staa on antigh Stat de l'Italia del nòrd duraa del 1395 al 1797 e ch'el comprendeva, al moment de la soa nassida, la pussee part de la Lombardia del dì d'incoeu e di tòcch del Piemont, del Venet, de l'Emilia-Romagna e del Canton Tisin.
Cuntegnüü
- 1 Istituzion
- 2 Geografia politega
- 3 Stòria
- 3.1 La nassida del ducaa e 'l period di Viscont (1395-1447)
- 3.2 L'Aurea Repubblica Ambrosianna (1447-1450)
- 3.3 El ducaa di Sfòrza: primm period (1450-1499)
- 3.4 El period frances
- 3.5 El period spagnoeu (1535-1706)
- 3.6 El period austriach (1706-1797)
- 4 I Duca de Milan
- 5 Division amministrativa
- 6 Font
- 7 Vos correlaa
Istituzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ducaa de Milan a l'è nassuu offizialment el 11 magg del 1395, quand ch'el Gian Galeazz Viscont, giamò Vicari Imperial e Dominus Generalis de Milan l'ha ottegnuu el titol de duca per mezz de on diplòma firmaa a Praga de l'imperador Venceslaa de Lussemburgh, in cambi de 100000 fiorin d'or. El Ducaa de Milan a l'era donca vun di Stat che formaven el Sacro Roman Imperi, anca se de fatt a l'era indipendent.[1]
Geografia politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ducaa el gh'aveva come capidal la città de Milan, menter i sò confin hinn mudaa on mugg de voeult duranta el cors de la soa stòria. Fondamentalment, el Ducaa el gh'aveva sòtta la soa giurisdizion la Lombardia (senza el mantovan, che l'era in man aj Gonzaga), i provinc orientaj del Piemont (Lissandria, Ast, Novara, Vercej), part de l'Emilia del nòrd (compagn de Piasenza e Parma) de la Liguria, de la Toscana e del Venet, oltra che al Canton Tisin, in Svizzera.
Dopo quell del 1395, che el dava al Viscont e a tucc i sò ered mas'c el podè ducal adoma soeu Milan el so contad, cont on alter diplòma imperial, firmaa el 13 otober 1397 semper a Praga, l'imperador Venceslaa de Lussemburgh el recognoss offizialment el podè ducal anca sora i olter territòri sòtta el domini viscontee.[1]
Quell document chì el nòmina anca i center pussee important del noeuv ducaa lombard: Ast, Avenza (Carrara), Bassan del Grappa, Bellun, Bergom, Bòbbi, Borgh San Donnin (Fidenza), Borm, Bressa, Crema, Cremuna, Còmm, Felter, Lissandria, Lòd, Nuara, Noeuv Ligur, Parma, Piasenza, Puntremol, Regg in de l'Emilia, Riva del Garda, Ròcca d'Arazz, Sarzana, Soncin, Tortona, Vercej, Verona e Vicenza.
L'è un fals inveci el diplòma imperial del 30 marz 1397 che 'l proclamava Gian Galeazz Viscont anca Dux Lombardiæ.[1]
Dòpo avè toccaa la màsima espansion sòtta l'istess Gian Galeazz, mòrt in del 1402, i confin del Ducaa milanes hann scominciaa pian pianin a redùss, finna a comprend, al termin de l'età austriaca, domà el territòri comprenduu fra la Svizzera, el Tisin, el Pò e l'Ada, con part del Cremones e del Mantuan (la zòna che l'è conossuda anca come Insubria).
In del cors del XVI secul, i region che incoeu fann part del Canton Tisin hinn staa repetutament invaduu di Svizzer. I confin del Ducaa vers la Svizzera, s'hinn stabilizzaa in del 1515, dòpo che i Svizzer hinn staa battuu a Meregnan, a eccezion de la Valtellina, che l'è rimagnuda in del Canton Grison finna al 1797, quand che l'è stada giontada a la Republica Cisalpina.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nassida del ducaa e 'l period di Viscont (1395-1447)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sòrt de Milan s'hinn unii fin del XIII secol con quij de la Cà di Viscont, i quaj hann reciappaa la politega d'espansionismo territorial ereditada del comun ambrosian. El primm esponent viscontee a guidà Milan a l'è staa l'Otton Viscont, eleggiuu arcivescov in del 1277. In de la primma metà del secol successiv i sò nevod e prònevod che hinn rivaa al governo de Milan (Mattee I, Galeazz I, Azzon, l'arcivescov Gioann) hann inlargaa l'area d'influenza milanesa in di region intorna. On'analoga politega a l'è stada segutada di signor viscontee de la segonda metà del secol (Mattee II, Bernabò e Gian Galeazz).
Dòpo on period marcaa de tension fra i vari member de la possenta famiglia, el Gian Galeazz, nevod del Bernabò, in del 1385 cont on colp de stat l'è rivaa al podè e l'ha unificaa i vast domini de la famiglia che se trovaven in tutta l'Italia settentrional.
Ma dòpo la soa mòrt (1402), el giovin fioeu Gioann Maria l'ha savuu minga mantegnì i conquist, e 'l Ducaa a l'è andaa inconter a ona disgregazion velos. Des ann pussee tard, el Gioann Maria a l'è finii coppaa. Gh'è succeduu el fradel Filipp Maria Viscont che, dòpo avè reciappaa el contròll sora la part maggior del ducaa, l'ha segutaa la politega de conquista del pader, con l'entrà in guerra con la Repubblica de Venezia. Quella guerra chì, scominciada in del 1426, a l'è finida con la Pas de Ferrara (1433), con la qual el Filipp Maria el gh'ha avuu de dàgh aj Venezian i territòri de Bressa e de Bergom.
Quand che poeu in del 1435 la regina de Napol Giovanna II d'Angiò a l'è mòrta senza eredi, el tròn napoletan a l'è staa contenduu traj Aragones e i Angioin. El Filipp Maria l'ha faa sù ona lega con Venezia e Firenz e 'l s'è s'ceraa cont i Angioin: pussee tard a l'è passaa cont i Aragones, ma l'è staa sconfiggiuu di ex-leaa, comandaa del condottier mercenari marchesan Francesch Sfòrza. In del 1441, el duca l'ha firmaa la Pas de Cremona, con la qual l'ha daa aj Venezian alter terr e l'ha daa in miee al Sfòrza la pròppia tosa Bianca Maria, che in dòt l'ha portaa al marì el contad de Cremona, senza però Castiglion e Pizzighetton, che l'è stada scambiada con Pontremol in Lunesana.
L'Aurea Repubblica Ambrosianna (1447-1450)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la mòrt del Filipp Maria Viscont, l'ultim de la soa famiglia (agost 1447), a l'è nassuda la inscì-dida Aurea Repubblica Ambrosianna, ona forma de governo repubblican controllada de on grupp de nòbil milanes. La Repubbluca l'ha daa la difesa del territòri de Milan contra Venezia al Francesch Sfòrza, gener del vegg duca. Quest chì, dotaa de notevoj capacità strategich, l'ha profittaa de la crisi de la Repubblica per fàss nomenà, el 25 marz 1450, noeuv duca de Milan.
El ducaa di Sfòrza: primm period (1450-1499)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma Venezia l'aveva minga lassaa perd i sò intenzion de espansion in Lombardia, inscì l'ha stringiuu ona leanza con l'Alfons d'Aragona, re de Napol e con l'imperador Federich III d'Asburgh contra el noeuv duca milanes e i sò leaa. Ma la conquista turca de Costantinòpol l'ha mettuu in pericol i territòri venezian in de l'Egee e inscì dòpo quatter ann de guerra s'è rivaa a la firma de la Pas de Lòd (april 1454) Con quell document chì el Francesch Sfòrza a l'è staa reconossuu duca de Milan, menter inveci l'Alfons de Aragona 'me re de Napol. La Repubblica de Venezia l'ha portaa i sò confin a l'Adda e l'è nassuda la Santissima Lega Italega contra i Turch. Dòpo la Pas de Lòd per circa quarant'ann tutta l'Italia l'ha trovaa on sò equilibri, cont el podè diventà el loeugh de nassida del period rinassimental.
Al Francesch I Sfòrza gh'è succeduu el fioeu Galeazz Maria, che, per el sò governo consideraa tirannich, a l'è staa mazzaa de ona congiura. El fioeu Gian Galeazz a l'ha governaa sòtta la reggenza de la mader Bòna de Savòja, finna a quand el zio Ludovich el Negher l'ha minga usurpaa el tròn del Ducaa. De fatt, quest chì a l'è riessii primma a ottegnì la tutela del Gian Galeazz, poeu a confinàll in del Castell de Pavia e infin a fàll velenà (1494).
Per 'sto motiv s'hinn ruinaa i rappòrt fra el Ludovich e 'l Ferdinand d'Aragona, el noeuv re de Napol. El Gian Galeazz de fatt l'aveva sposaa ona nevoda de l'aragones, che donca l'ha ciappaa i part del duca legittim. El Ludovich el Negher a l'ha risponduu cont el sostegnì el re Carl VIII de Francia a rivendicà el tròn partenopee. El Carl VIII a l'è vegnuu giò in Italia in del 1494 e l'ha conquistaa Napol, cont el sconvòlg el debol equilibri traj vari stat italian e cont el dà l'inizzi aj Guerr d'Italia (1494-1599).
El period frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La primma conquista francesa (1499-1512)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1495 el Carl VIII a l'è staa casciaa de la penisola italega de ona Lega formada di stat italian (che aveven che l'equilibri de la region el fuss ruinaa de ona granda presenza francesa in del territòri), el Sacro Roman Imperi, la Spagna e l'Inghilterra. Ma già domà trii ann pussee tard el noeuv re de Francia, Luis XII de Valois-Orléans a l'è tornaa in Italia per rivendicà di diritt sora on territòri italian: Milan.
El Frances el sostegniva de podè vess on erede al tròn del ducaa perchè a l'era dissendent de la Valentina Viscont, tosa del Gian Galeazz e miee del sò av Luis d'Orléans. Donca, cont el nomenàss l'unich ver erede di Viscont, in del 1499 a l'ha invaduu el Milanes e l'ha casciaa via el Ludovich el Negher. L'ex duca l'ha cercaa inutilmente de domandà aiutt a l'imperador (del qual a l'era teoricament on vassall) ma l'è riessii domà a ciappà Milan e pòcch alter terr per on temp assee brev. Battuu e ciappaa a Novara in del 1500, a l'è staa portaa in Francia, indove a l'è mòrt el 27 magg 1508, a Loches. Gh'è de dì che l'è staa a causa de quella invasion francesa chì che 'l Leonard de Vinci a l'è scappaa de Milan dòpo avègh vivuu per dersett ann.
La primma restaurazion sforzesca (1512-1515)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Luis XII a l'è restaa Duca de Milan finna al 1512, quand che on esercit mercenari svizzer l'ha casciaa quell frances de la Lombardia e l'ha mettuu in sul tròn milanes el Massimilian Sfòrza, fioeu del Ludovich. Donca se pò dì che per i successiv trii ann el Ducaa a l'è staa governaa de facto de la Confederazion Svizzera.
La segonda conquista francesa (1515-1521)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El noeuv re de Francia dòpo el Luis XII a l'è staa el Francesch I de Valois-Angoulême, vun di protagonista de tutta la stòria politega de tutt el primm '500. Compagn del sò predecessor, anca lù l'ha voruu fà varè i pròppi diritt sora el ducaa milanes, donca a l'è 'ndaa in Italia. Chì el gh'ha avuu de combatt contra l'esercitt elvetich, che però l'ha battuu in de la battaglia de Meregnan (13-14 settember 1515). I conseguenz de quella battaglia hinn staa soratutt dò:
- I Svizzer, menter che eren dree a tornànn in de la soa patria, hann ciappaa el Canton Tisin, che del quell moment a l'è semper staa ligaa a la Svizzera.
- El Francesch I a l'è rivaa a Milan e l'è diventaa el noeuv duca.
El Frances a l'è staa al comand del ducaa finna al 1521, quand che 'l sò grand nemis, l'imperador Carl V l'ha casciaa via e l'ha miss in sul tròn milanes el giovin fradell del Massimilian, el Francesch II Sfòrza.
La segonda restaurazion sforzesca (1521-1535)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che i Frances hinn staa battuu in d'on moeud definitiv a Pavia el 24 febrar 1525, el Carl V el gh'aveva prategament el domini assoluu de l'Italia. Donca el Francesch I el s'è giontaa a la Lega de Cognac, ona leanza contra l'imperador formada de la Repubblica de Venezia, la Repubblica de Firenz e 'l Statt de la Gesa. Anca s'el Ducaa a l'era ormai circondaa, el Francesch II a l'è riessii a resist. Voeuna di spiegazion de come Milan el s'è poduu salvà a l'è che Venezia l'ha renunziaa aj sò pretes in Lombardia, in cambi de tutta la còsta pugliesa. Ma 'l Duca a l'è mòrt senza eredi, in del 1535, cont el lassà ona noeuva quistion per la succession al tròn milanes.
El period spagnoeu (1535-1706)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sia el re frances che l'imperador voreven el Ducaa: a la fin a l'ha vingiuu el Carl V, che 'l ghe ha mettuu a capp el fioeu Filipp, cont on diplòma imperial firmaa a Bruxelles el 11 ottober 1540. El domini asburgich del ducaa a l'è staa recognossuu de la Francia domà in del 1559, con la Pas de Cateau-Cambrésis.
El Ducaa de Milan a l'è restaa sòtta la Spagna fina a l'inizzi del XVIII secol. In 'sto period Milan a l'è diventaa, con vescov compagn del San Carl e del Federigh Borromee, vun di principaj center de la Contrareforma in Italia.
El period spagnoeu el gh'ha di interpretazion different. Senza dubbi la gh'è stada ona fòrta decadenza, soratutt econòmica, ma gh'è de dì che la gh'è stada in tutta l'Italia. Inoltra el declin de Milan a l'è diventaa evident domà a partì di ann intorna al 1620, ciovè squas on secol de l'inizzi del governo spagnoeu.
Ma a l'è indubitabil che 'l territòri milanes a l'è diventaa semper pussee ona part piscininna de on gròss imperi in crisi, semper a ris'c de passagg de esercitt forest, come l'è succedduu duranta la Guerra di Trent'Ann, quand che i soldaa imperiaj ghe hinn passaa per andà a juttà i Spagnoeu in de la quistion de la succession al tròn mantovan. Quest episòdi a l'è regordaa anca del Lisander Manzon in I Promessi Sposi, vun di liber che hann pussee diffonduu l'idea del malgoverno iberich.
El period austriach (1706-1797)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cont el Trattaa de Baden, che l'ha mettuu la fin a la Guerra de Succession Spagnoeula, el Ducaa de Milan a l'è staa consegnaa aj Asburgh d'Austria. In del cors del XVIII secol la superfiss del ducaa, anca se l'era staa giontaa cont el Ducaa de Mantova (che però el mantegniva di fòrt autonomii respett a Milan), la s'è redòtta anca mò, perchè tutt l'Oltrepò Paves a l'è staa conquistaa del Regn de Sardegna. El governo di Austriach a l'è staa marcaa de important reform amministrativ che i monarca asburgich - ispiraa di principi de l'Assolutismo Illuminaa - hann portaa in di sò territòri lombard: per esempi a l'è staa mettuu a pòst el Cataster, tòlta la censura ecclesiastega e favorida l'industria de la seda. Quella politega econòmega chì a l'è stada reconossuda 'me voeuna di caus che hann faa diventà la Lombardia vun di motor econòmegh de l'Italia. Inoltra in del ducaa gh'hinn vivuu on quaj protagonista de la coltura illuminista italiana, compagn del Ceser Beccaria, el Lissander Vòlta, el Peder Verri e 'l Giusepp Parini.
Dòpo la vittòria del Napoleon Bonapart in de l'Italia del nòrd in del 1797, el Ducaa a l'è staa consegnaa aj Frances cont el Trattaa de Campoformi. El ducaa a l'ha desmettuu d'esist, e l'è staa taccaa a la noeuva Repubblica Cisalpina, de la qual Milan a l'è diventaa capidal.
I Duca de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gian Galeazz Viscont (1395-1402).
- Gioann Maria Viscont (1402-1412), fioeu del precedent.
- Filipp Maria Viscont (1412-1447), fradell del precedent.
- Aurea Repubblica Ambrosiana (1447-1450).
- Francesch I Sfòrza (1450-1466), marì de la Bianca Maria Viscont, tosa del precedent.
- Galeazz Maria Sfòrza (1466-1476), fioeu del precedent.
- Gian Galeazz Sfòrza (1476-1494), fioeu del precedent.
- Ludovich Sfòrza (1494-1499), zio del precedent.
- Luis XII de Valois-Orléans (1499-1500), fioeu de Carl de Valois-Orléans, fioeu de Luis de Valois-Orléans, marì de Valentina Viscont, tosa del Gian Galeazz.
- Ludovich Sfòrza (1500).
- Luis XII de Valois-Orléans (1500-1512).
- Massimilian Sfòrza (1512-1521), fioeu del Ludovich.
- Claudia de Valois-Orléans (1515-1521), tosa del Luis XII e miee del Francesch I de Francia, duca de facto.
- Francesch II Sfòrza (1521-1535), fioeu del Ludovich.
- Filipp II d'Asburgh (1540-1598), re de Spagna.
- Filipp III d'Asburgh (1598-1621), fioeu del precedent.
- Filipp IV d'Asburgh (1621-1665), fioeu del precedent.
- Carl II d'Asburgh (1665-1700), fioeu del precedent.
- Filipp V de Borbon (1700-1706), fioeu de Luis de Borbon, fioeu del Luis XIV de Francia, marì de Maria Teresa d'Asburgh, tosa del Filipp IV.
- Carl VI d'Asburgh (1706-1733), imperador del Sacro Roman Imperi, fioeu del Leopold I, fioeu de la Maria Anna d'Asburgh, tosa del Filipp III.
- Invasion piemontesa (1733-1736).
- Carl VI d'Asburgh (1736-1740).
- Maria Teresa d'Asburgh (1740-1780), tosa del precedent.
- Giusepp II de Asburgh-Lorena (1780-1790), fioeu del Francesch III de Lorena, marì de Maria Teresa.
- Leopold II de Asburgh-Lorena (1790-1792), fradell del precedent.
- Francesch II de Asburgh-Lorena (1792-1797), fioeu del precedent.
Division amministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Period spagnoeu-austriach (XVI secol-1786)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia del Ducaa de Milan
- Principaa de Pavia
- Contad de Vigeven
- Contad de Novara
- Contad de Còmm
- Contad de Lòd
- Contad de Cremòna
- Casalmaggior
Period austriach (1786-1797)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia de Milan
- Provincia de Còmm
- Provincia de Cremòna
- Provincia de Casalmaggior
- Provincia de Mantova
- Provincia de Pavia
- Provincia de Vares


text:
Oriund è la festa d’alp vegnida fatga per generar ulteriuras entradas ed uschia garantir in quint equilibrà per l’Alp Falla. Entant, passa 20 onns pli tard, è la festa era daventada ina attracziun turistica. L’aspect finanzial resta dentant enavant in grond tema.
L’Alp Falla sa chatta numnadamain en in territori fitg stip e pretensius. Vias na datti naginas, sulettamain in pèr trutgs ed ina pendiculara da material. Vitiers vegn che alps da chauras n'èn betg uschè lucrativas sco alps da vatgas. Senza la festa d’alp na fiss l’Alp Falla betg pli finanziabla en il stil sco fin da qua.
La chaura fascinescha
Era sche la chaura vegn gugent vesida sco animal tup u betg cooperativ, è l’animal capabel d’emprender fitg spert. Ma ella ha er ina atgna veglia e na fetschia uschia betg adina quai che l’uman veglia, era sch’ella chapeschia tge che quel vul dad ella. Uschia stoppian ins er emprender dad ir enturn cun ella e da dar a l'animal il sentiment dad esser liber, era sch’el n’è quai gnanc.
Il grond plus da la chaura en congual cun auters animals è ch’ella è fitg interessada dal carstgaun. Uschia èn las chauras era betg scappadas da la massa da glieud che vuleva tutgar en ils animals, mabain han era tschertgà il contact ed èn stadas model per fotografias etc. Plinavant han bleras persunas, che n'èn betg creschidas si cun animals, pli pauca tema da chauras che per exempel da vatgas u chavals. Quai è in grond avantatg e fascinescha la glieud da vegnir en contact cun l'animal simpatic e clever.
RR actualitad 08:00


text:
- Tar in'attatga sin ina gruppa da velocipedists èn quatter persunas vegnidas mazzadas, duas ulteriuras blessadas.
- Da las unfrendas sa tracti dad in Svizzer, dus Americans ed in Ollandais.
- La milissa terroristica Stadi Islamic è sa declerada responsabla per l'attatga.
- La Confederaziun pretenda da sclerir il cas dal tuttafatg.
Da la gruppa da total set persunas sajan ultra da quai vegnids blessads in Ollandais, in Franzos ed in'ulteriura persuna da la Svizra. Quai han inditgà las autoritads dal pajais en l'Asia Centrala.
EDA conferma
Il Departament federal d'affars exteriurs EDA ha confermà la mort dad in Svizzer e ch'ina Svizra saja vegnida blessada. Il departament stettia en contact cun la Svizra blessada, ils parents e las autoritads localas.
L'attatga saja capitada radund 150 kilometers en il sid da la chapitala Duschanbe. «Nus investigain en tuttas direcziuns», ha ditg il minister da l'intern Ramazon Hamro Rahimzoda en connex cun l'incident.
Trais attentaders morts
Tenor indicaziuns da las autoritads dal Tadschikistan ha la polizia fatg suenter l'attatga in'operaziun speziala e mazzà trais umens. Quatter ulteriurs umens suspectads hajan ins arrestà.
RR novitads 12:00++


text:
La nova presidenta da Glion è Carmelia Maissen(40), ella è vegnida elegida cun 898 vuschs quai tar in absolut pli da 489 vuschs. Carmelia Maissen n'è betg nunenconuschenta en la politica da la Surselva. Ella è stada en il parlament da la regiun Surselva, ed ha presidià il parlament da la vischnanca da Glion. Sco nova presidenta da la vischnanca da Glion ha ella per l’emprima gida in uffizi politic en l'executiva.
Carmelia Maissen ha detg ad RTR che sias stentas vegnian ad esser, dad etablir tut quai ch’è vegnì introducì ils davos quatter onns en la nova vischnanca. Plinavant mettia ella gronda paisa sin il fatg che la vischnanca da Glion resti in bun patrun, per ses emploiads. Sco pli gronda sfida ha ella taxà la situaziun finanziala da la vischnanca fusiunada.


text:
Traian Băsescu
El Traian Băsescu (Basarabi, quatter de november del 1951) a l'è on politegh romen.
L'è on member del Partii Democrategh Liberal, de center-destra. Giamò sindegh de Bucarest (2000-2004), l'è staa eleggiuu president del sò paes in del 2004, ma in del 2007 el gh'ha 'vuu de lassà el sò post perchè sospenduu del parlament. On quai mes dopo l'è staa anmò eleggiuu president. L'è staa sospenduu 'na segonda voeulta in del 2012, anca se poeu la sospension l'è stada anulada de la Cort Costituzional.


text:
In hotel innovativ cun radund 230 letgs, nua ch’il giavisch individual da mintga giast duai star en il center. Cun quest’idea vul la possessura da Furtschellas, las pendicularas Corvatsch, prender danovamain schlantsch per realisar in project per in hotel tar lur staziun da val. Ensemen cun l’interpresa «Gastgeber3.0» che duai elavurar in concept e pli tard surpigliar la gestiun da l'hotel, èn ins uss vidlonder da concretisar il project.
Perquai prevesan ins da lantschar l'avrigl da quest onn ina concurrenza d’architectura. La finamira saja d’integrar il nov hotel uschè bain sco pussaivel en la cuntrada sensibla tranter ils lais da Segl e da Silvaplauna. Ord quest motiv fan part era represchentants da las organisaziuns da la protecziun d’ambient a la giuria. Quest pass duai garantir l’acceptanza da quels partenaris che han fin uss adina puspè gì resalvas envers in project sin quest areal.
RR novitads 12:00


text:
Curt e concis:
- 79 persunas èn mortas pervi d'incendis da guaud en Grezia. Sulet en il lieu Rafina han las forzas d'agid chattà 26 morts. Quai rapportan gidanters da la Crusch cotschna.
- Passa 172 persunas èn blessadas, 16 da quels sajan uffants ed 11 persunas sa chattan anc en privel da vita. Tozzels da persunas èn anc sparidas.
- La gronda part dals fieus è sut controlla, sulet in furiescha anc adina.
Pertutgada il pli ferm è la regiun enturn la chapitala Athen. Là è vegnì clamà or il stadi d'urgenza. Al lieu vegn rapportà ch'il dumber d'unfrendas pudess anc crescher fermamain damai ch'ins chattia adina puspè novas unfrendas en l'ost dad Athen.
Il mender scenari
Anc avant era vegnì rapportà da 20 morts pervi dals incendis da guaud. «Quai è il scenari il mender pussaivel ch'è capità», ha ditg il schef da la protecziun civila grecca, Giannis Kapakis a la televisiun. Il fieu furieschia en ina regiun cuverta da guaud da pinias. Là dettia dapertut chasas da vacanzas. Blers abitants sajan fugids en panica e plirs champs da tendas cun uffants hajan stuì vegnir evacuads.
Blers fugids a la costa da la mar
Electricitad, telefons ed internet èn crudads or en intginas regiuns. Pervi dal fim ferm èn l'autostrada e la lingia da tren tranter Athen e Korinth serradas. La notg sin mardi han las autoritads cumenzà ad evacuar las regiuns a la costa tranter Mati e Rafina. Pervi dals fieus che vegnivan pli datiers sajan bleras persunas fugidas a la riva. Passa 700 persunas èn vegnidas spendradas cun agid da pestgaders, guardias da costa e turists cun bartgas da gumma. Els eran fugids a la riva per fugir da las flommas.
La gronda part dals fieus han ils pumpiers survegnì sut controlla durant la notg, quai suenter ch'il vent aveva chalà da buffar. Millis persunas han durmì ordavert, en autos u hallas da sport, rapporta la televisiun statala.
Schef da regenza en l'exteriur
Athen ha dumandà auters pajais da l'UE per agid en il cumbat cunter il fieu. Il schef da regenza, Alexis Tsipras ha terminà pli baud sia visita en Bosnia-Erzegovina, ed è turna ad Athen. «Mes patratgs èn tar ils carstgauns e las forzas d'agid», ha el ditg a la televisiun statala. El suppona ch'intschendraders pudessan avair mess aposta ils fieus.
Tsipras ha ordinà che pumpiers ed il militar duain sustegnair Athen. Plinavant haja il pajais dumandà l'Uniun Europeica per agid, ha declerà il pledader dals pumpiers.
Il mument regian en Grezia temperaturas da radund 40 grads. Plinavant hai dà en las regiuns pertutgadas in vent da la fermezza set. Incendis da guaud n'èn betg stgars durant la stad en Grezia. L'onn 2007 eran 77 persunas mortas pervi dals incendis da guaud.
RR novitads 06:00


text:
Proieziun de fotos cun Silvan Lamprecht
Le fotoclub Val Badia á le plajëi de Ves invié, en jöbia, ai 18.10.2018, dales 20.30, tl Istitut Ladin "Micurá de Rü" a San Martin de Tor, a na proieziun de fotografies dl fotograf Silvan Lamprecht. Al sará da odëi le monn di tiers te situaziuns particolares dla natöra. Bele da pice insö él sté afasciné dala natöra y chësc l'á porté a se dé jö cun la fotografia. Al oress partí chëstes ligrëzes cun i atri y al dess nascer n sentimënt de respet y de amiraziun ti confrunc dla natöra.


text:
En la Cadi han ins vis il luf-tscherver l'emprima giada 1998. Mo lura è el svani tuttenina e turnà puspè. Mo ins n'haja betg mess ora quest animal, di Werner Degonda. Quel sa nutrescha surtut da selvaschinas pli pitschnas ed el na stgarpia betg nursas. Perquai na saja el in problem per l'agricultura.
Il guardia-selvaschina e chatschader da Cumpadials Werner Degonda di ch'el haja schizunt serrà il luf-tscherver en ses cor.
Surselva En la Cadi datti tschintg lufs-tscherver
Ins vesa darar els, ils lufs-tscherver. Mo il guardia-selvaschina da Cumpadials Werner Degonda ha gia vis els en la natira. Ed el ha installà in apparat da fotografar en il guaud tranter Sumvitg e Mustér.
En la Cadi han ins vis il luf-tscherver l'emprima giada 1998. Mo lura è el svani tuttenina e turnà puspè. Mo ins n'haja betg mess ora quest animal, di Werner Degonda. Quel sa nutrescha surtut da selvaschinas pli pitschnas ed el na stgarpia betg nursas. Perquai na saja el in problem per l'agricultura.


text:
La crudada da l'aviun haja grevas consequenzas per las relaziuns tranter ils dus pajais, ha Putin ditg en la televisiun russa. Lur aviun na saja mai stà in privel per la Tirchia.
Entant ha la Russia avertì da far vacanzas en Tirchia. En Tirchia na saja il privel da terrur betg pli pitschen che en l'Egipta, ha ditg il minister da l'exteriur russ Sergej Lawrow.
Avertì ils pilots 10 giadas
Tenor il militar tirc è l’aviun da cumbat russ penetrà en il spazi d'aria tirc. 10 giadas aifer 5 minutas hajan ins avertì ils pilots ch'els penetreschian en il spazi d'aria tirc. Pir suenter hajan ins sajettà.
Il minister da l’exteriur russ cuntradi dentant a quellas explicaziuns da la Tirchia. L’aviun da cumbat russ saja adina sgulà en il spazi d’aria da la Siria. Ils dus pilots hajan duvrà il sez catapultabel. Co i giaja ad els, na sappian ins betg. Tenor ina gruppaziuns da rebels da la Siria hajan ins chattà in dals dus pilots russ: el saja mort.
Sesida extraordinaria da la NATO
L’attatga da la Tirchia sin in aviun da cumbat russ ha consequenzas. Il mument tegnan ils ambassadurs dals pajais da la NATO in inscunter extraordinari a Brüssel. La sentupada è vegnida organisada sin giavisch da la Tirchia.
RR novitads 11:00/14:00


text:
Parsepens sco ovras d’art
- Dumengia, 25.12.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 25.12.2016, 12:45, RTR
Nadal è finalmain qua. Il spetgar è stà lung. Mintgin ha passentà quai temp avant Nadal sco ch'i ha plaschì il megler ad el.
Intgins preparan biscuits e decoreschan lur dachasa, intgins visetan fieras da Nadal, intgins siglian dad ina butia en l'autra per chattar ils dretgs regals, auters contempla gugent las illuminaziuns en las vias da las vischnancas e citads. Ed intgins – almain en il Tessin – van a guardar parsepens a Vira Gambarogno. La vischnanca al Lago Maggiore sa transfurma durant Nadal en in pitschen Bethlehem cun ina exposiziun da parsepens en sias vias e giassas ed il pli bel parsepan gudogna era in premi.
Era stà a guardar ils parsepens a Vira Gambarogno è nossa correspundenta per la Svizra taliana Mirella Zen che rapporta oz da questa exposiziun.


text:
Cumenzà ha tut a Turitg, là ha ella fatg la scolaziun sco tgirunza da malsauns ed emprendì d'enconuscher las structuras bain planisadas dal tipic Svizzer. Quai haja adina fascinà ella. Ch'ella veglia lavurar en Svizra, quai era adina cler per ella. Ma tuttina vuleva ella esser pli datiers a la patria. Uschia ha ella cumenzà a lavurar en l'ospital a Scuol.
«Die Lait san nett»
La glieud en l'Engiadina saja fitg gentila, di Marlies Thanei che sa senta bain en l'ospital. La bella natira e la quietezza stima ella fitg sper la lavur intensiva en l'ospital. L’Engiadina saja daventada ses nov dachasa. Cura ch'il temp permettia, giaja ella tuttina adina puspè a chasa a Mals en il Tirol dal Sid.
RR actualitad 12:00


text:
George W. Bush
George Walker Bush, cgnusû méj cuma George W. Bush (New Haven, 6 ad Luj dal 1946, a s lèś [ˈd͡ʒɔɹd͡ʒ ˈdʌbɫ̩juː bʊʃ] in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n imprendidōr dal petròli e 'n pulìtig americàṅ, 46śum guvernadōr dal Tèxas e 43śum presidènt di Stat Unî p'r al partî republicàṅ da 'l 2001 a 'l 2009. Da 'n punt ad vista pulìtig 'l è 'n cunservadōr muderâ.
'L è 'l fiōl ad George H. W. Bush, 41śum presidènt americàṅ, e fradèl ad Jeb Bush, èx guvernadōr dla Flòrida.
Prim an
Uriginàri dal Connecticut, da śōvan George al crés a Midland e a Houston in Tèxas in du la sò famìja l'éra andàda a star in cal méntar. In séguit al và a studiàr, cuma sò pàdar, a la Phillips Academy 'd Andover (Massachusetts), pò al s làurea a Yale tulénd anc un Master in Business Administration a l'Università 'd Harvard.
In dal 1977 al sa spóśa cun la Laura Welch, avénd sèg dū putìni, la Jenna e la Barbara. Dū an dòp al taca a far 'l imprendidōr dal petròli miténd in pē na sucietà ciamàda Arbusto Energy.
Caréra pulìtiga
Dòp avér pruâ a far-'s eléśar deputâ in dal 1978 sénsa cavàr-'g-la, in dal 1995 al dvènta guvernadōr dal Tèxas baténd la demucràtica Ann Richards. Al sarà cunfermâ anc in dgl'elesiòṅ dal 1998.
Baténd John McCain in dal primàri dal partî republicàṅ, in dal 2000 al ciàpa la nomination par cùrar a la carga 'd presidènt di Stat Unî cónt'r Al Gore, al vice-presidènt ad Bill Clinton ch'l iva finî i sò dū mandâ. In ticket cun Dick Cheney al vins gl'elesiòṅ purtànd a cà 271 grand eletōr cónt'r i 266 dal sò rivàł che però 'l iva ciapâ più vōt pupulàr (48,4% cóntar 47,9%). A decìdar la sfida 'l è stâ 'l stat dla Flòrida che Bush 'l à vins par sōi 537 vōt (0,00009%) dòp na lunga batàja 'd avucàt par far un ricuntéǵ muclàda lè parchè la Cōrt Supréma di Stat Unî l'iva decìś (5 a favōr, 4 cuntràri) ch'a n gh'éra più tèmp.
La segretària 'd Stat dla Flòrida Katherine Harris, ch'l'iva fat la campàggna eleturàla lè par George in dal stat guvernâ da sò fradèl Jeb Bush, la la tiràva in lung[1] e a n è mia stâ pusìbil guardàr a fónd s'al schédi biànchi, ch'a gh 'n éra 'n muć, i ér'n invéci stadi śbuśìdi ch'a gh'éra da druàr la lént 'd ingrandimènt.
S'a s fus andâ avànti a s sarév vist che dimóndi di vōt cuntestâ i éran par Gore (tri quàrt di sinquànta-siemìla) che dònca 'l arév vins lò gl'elesiòṅ[2].
Al 20 ad Śnar dal 2001 Bush al dvènta 'l 43śum presidènt di Stat Unî ma òt méś dòp al gh'à da far frònt a 'l atintâ a 'l “Tór Śmèli” 'd New York e a 'l Pentàgun d'l 11 ad Setémbar. Al méś dòp al taca na guèra in Afghanistan par cumbàt'r i talibàṅ ch'i puteśìv'n al cap dal grup terurìstic 'd al-Qāʿida Osama bin Laden, dand acsè inìsi a la „Guèra a 'l terōr“. In dal 2003 l'è la vòlta d'l Iràq ad Saddam Hussein ch'al vîṅ ciapâ e impicâ.
In dal 2004 al vins gl'elesiòṅ cóntar John Kerry dal Massachusetts ciapànd 'sta vòlta tri migliòṅ ad vōt da piò ch'al sò aversàri. Bush 'l è stâ 'l ùltim candidâ republicàṅ a vìns'r in Culuràdo, in Nevàda, in dal Mèsic Nóṿ e in Virgìgna méntar Kerry 'l è armàś a bèc sut a Dixie Land anc s'l iva sarnî un vice dla Carulìna dal Nòrd, John Edwards.
Durànt al sò secónd mandâ 'l à pardû 'l cuntròl dal Cungrès in dal 2006 par via dla sò gestiòṅ dla guèra in Iràq e d'l uragàṅ Katrina in Luiśiàna e in dal stat dal sud in generàł. 'L an dòp pò i Stat Unî i èṅ crudâ in na bruta recesiòṅ, tacàda par la criśi dal marcâ dal cà e dal banchi ch'i patìv'n i finansiamènt ch'i ìvan dâ e minga rimbursâ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Al scàndal «Flòrida 2000» Corriere della Sera, 1 'd Utóbar dal 2008
- ↑ Al “ricuntéǵ” dla Flòrida al fà vìsar Gore» The Guardian, 19 ad Favràr dal 2001


text:
In porta aviuns dals Stadis Unids sa chattan en la regiun per pudair sa participar a exercizis militars planisads cun la Corea dal Sid.
Las agenturas da novitads da la Corea dal Nord rapportan d’ina acziun senza respect e da preparativas per attatgar la Corea dal Nord.
Sche ils Stadis Unids rumpan en ina furma u l’autra la suveranitad e la dignitad da la Corea dal Nord alura vegnia l’armada nordcoreana ad attatgar cun pliras attatgas coordinadas.
Gia l’emna passada eran plirs aviuns sgulads datiers dal cunfin cun la Corea dal Nord, rapportan las agenturas da novitads nordcoreanas. Las manevras militaras vegnan taxadas sco preparaziun da guerra davart la Corea dal Nord. Sco reacziun aveva la Corea dal Nord sajettà quatter rachettas en la mar avant la costa dal Giapun.
Il minister d’exteriur american Rex Tillerson vegn spetgà il venderdi tar sia emprima visita en la Corea dal Sid.
RR novitads 08:00


text:
Canton Vaud
El Canton Vaud l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, sitüàt endèla part sud-ocidentàla del paés, endèl teretóre a magiurànsa linguìstica franséza. La capitàl è Losanna.
El cantù 'l rìa 'nfìna al Lach de Neuchâtel a nòrt, 'ndóche 'l cunfìna col Canton Neuchâtel e 'l Canton Fribùrgo, al Lach de Ginevra a sud, endóche 'l cunfìna col Canton Ginevra e l'Alta Savoia franséza.
Sö la cadéna del Giüra a ucidènt, el cantù 'l cunfìna coi dipartimèncc fransés del Ain , Giüra, e Doubs e col Canton Neuchâtel. A oriènt, el canton Vaud el cunfìna col Canton Friburgo, Canton Berna, e Canton Vales. La superfìce totàl del cantù l'è de 3.212 km² e 'ndèl Dicember 2012 la popolasiù totàla l'ìa de 729971 abitàncc.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Vaud l'è spartìt en 10 distrècc:
- Aigle, che g'ha per capolöch la cità de Aigle
- Broye-Vully, che g'ha per capolöch la cità de Payerne
- Gros-de-Vaud, che g'ha per capolöch la cità de Echallens
- Jura-Nord Vaudois, che g'ha per capolöch la cità de Yverdon-les-Bains
- Losanna, che g'ha per capolöch la cità de Losanna
- Lavaux-Oron, che g'ha per capolöch la cità de Cully
- Morges, che g'ha per capolöch la cità de Morges
- Nyon, che g'ha per capolöch la cità de Nyon
- Riviera-Pays-d'Enhaut, che g'ha per capolöch la cità de Vevey
- Ouest lausannois, che g'ha per capolöch la cità de Renens


text:
La pli gronda part dals custs, radund 2/3, chaschuna il temp da spetga – temp pers durant il qual ins na po betg esser productiv. Per bain in quart èn ils accidents responsabels ch'i dat pervia da las colonnas.
Il rapport numna era pliras mesiras co ins pudess cumbatter quels custs pervi da las colonnas. D'ina vart pudessan ins diriger a moda intelligenta il traffic, per exempel cun reducir il tempo sin las autostradas. Da l'autra vart pudessan temp da lavur e da scola esser pli flexibels. Era la lavur a chasa u meds da communicaziun moderns, sco per exempel conferenzas da video, pudessan reducir il dumber d'autos sin las vias ed uschia er las colonnas.
RR novitads 12:00


text:
Tenor la Polizia chantunala èsi vegni tar la collisiun sin la Promenada da Tavau vitg cura che l'automobilist ha vulì ir a sanester en in parcadi ed il velocipedist vegniva encunter da l'autra vart. Suenter ch'il medi d'urgenza ed il team d'ambulanza han tgirà il velocipedist è quel vegnì sgulà da la Rega en l'ospital chantunal pervi da grevas blessuras.
Ulteriur Grischun Tavau: Collisiun tranter auto e velocipedist
Il velocipedist è vegnì blessà fermamain. La Rega ha transportà el en l'ospital chantunal a Cuira.