text:
Mesiras agraras qualitad dalla cuntrada / uaul privat
Per mesiras forestalas che pertuccan la qualitad dalla cuntrada (tgira dils urs d’uaul, tgira da seivs vivas, allontanament da caglias…) vala la suandonta procedura:
- Il pur annunzia al selvicultur da revier mintgamai entochen ils 30 d’avrel culs formulars correspundents digl uffeci per agricultura e geoinformaziun (UAG) tuttas mesiras forestalas ch’el vul exequir la sesiun da tgira vegnenta (p.r. october entochen mars). Las mesiras ston esser cumpigliadas en sia cunvegnientscha cugl UAG ed el Geoportal. El formular d’annunzia ein sulettamein las datas da basa (tgietschen) d’emplenir ora. Il formular ei tenor form.-cefra 5 da dar giu ni tarmetter per mail al selvicultur da revier senza suttascripziun denton cun aschuntas.
Ils formulars ein d’anflar sut www.alg.gr.ch sut Documentaziun/Formulars – Mesiras agricolas – Formulars/Contracts – Formulars d’annunzia – Qualitad dalla cuntrada.
- Il selvicultur da revier tarmetta ils formulars d’annunzia culla part blaua emplenida agl UAG. La discussiun dallas mesiras planisadas culla persuna executiva (pur e/ni persuna incaricada) succeda cuort avon l’execuziun dallas lavurs.
- Igl UAG tarmetta anavos ils fomulars al pur, communichescha la dimensiun dall’indemnisaziun e dat aschia liber l’intervenziun.
- Suenter l’execuziun dallas lavurs, sil pli tard denton entochen ils 30 d’avrel, annunzia il pur la finiziun dallas lavurs al selvicultur da revier. Cheutier surdat el ils formulars cullas aschuntas necessarias tenor form.-cefra 9 (incl. niev formular «Lavurs prestadas…» www.alg.gr.ch). A caschun d’ina collaudaziun communabla vegn la lavur valetada (part verda dil formular) e la surfatscha da tgira ch’ei vegnida tractada vegn registrada sil plan aschuntau. Il selvicultur da revier tarmetta ils formulars danovamein agl UAG (copia al pur). L’indemnisaziun vegn fixada entras igl UAG ed il pagament succeda lu el november culs pagaments directs.
Las collaudaziuns 2018/2019 succedan quest onn duront la secunda e tiarz’jamna d’avrel!
Responsabels per las mesiras forestalas che pertuccan la qualitad dalla cuntrada sco era per tuttas ulteriuras utilisaziuns da lenna egl uaul privat ella vischnaunca Lumnezia ei il selvicultur da revier Andreas Clavadetscher.
E-mail andreas.clavadetscherlumneziach, tel. 079 465 22 88 – vala entochen ils 30.04.2019!
Damondas per signar lenna egl uaul privat ein mintgamai da tschentar in meins ordavon (signar a pli cuorta vesta ei pusseivel mo buca garantiu).
La medema persuna da contact prenda era encunter annunzias davart observaziuns da fiug bacterial, neofitas e parasits d’uaul.
Mesiras buca forestalas che pertuccan la qualitad dalla cuntrada (fontaunas, seivs, tagl da sanaziun…) ein mintgamai d’annunziar direct agl UAG entochen sil pli tard ils 31 d’uost (formular d’annunzia per mesiras buca forestalas).
- Annunzia: Egl onn precedent, avon l’execuziun, tier contribuziuns per tuttas mesiras unicas buca forestalas da sur CHF 2‘000/onn/menaschi.
- Annunzia da finiziun: Cun suttascripziun digl incumbensader da terren dalla vischnaunca, cau dil departament Martin Sgier (aschuntar fotografia ord l’aria e foto dalla lavur).
Uffeci forestal Lumnezia
Administraziun
Uffeci communal Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 00
infolumneziach
Uffeci da taglia
Uffeci da taglia Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 08
steueramtlumneziach
Uras da spurtegl
gliendisdis - venderdis
09.30 - 11.30 uras
13.30 - 16.30 uras
ni tenor cunvegnientscha


c: text/html

text:
Castelnōv di Mûnt
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Castelnōv di Mûnt ( Castelnovo ne’ Monti in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ed l’é al pió grôs cèinter ed l' Apenèin arzân.
Geograféia
L’ é a i pē ‘d la Prēda ed Bişmântva, ‘na carateréstica cunfurmasiòun ed la tèra che a’s preşèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt. Al cmûn ed Castelnōv di Mûnt l’é més in ‘na puṣisiòun stratègica insém a l’antîga strêda dal Cerēto ch’ la cumîncia a Rèz a nôt vêrs al Po e la và al pâs cun al ‘stès nòm vêrs l'Apenèin tuscân a mezdé, a matèina la Vâl dal Sècia , a sîra la Vâl dell'Èinsa.
Al pûnt pió êlt l’é la séma ed l' êlta spianêda ed la Prēda ed Bismântva a 1047m. i.s.l.m mèinter al pûnt pió bâs a’s câta a 351 m.i.l.m cun un cambiamèint d’altèsa ed 696 m. Al municépi l’é a 700 mēter i.l.m.
Al cèinter l’é més in ‘na còunca tgnûda dèinter da trèi culèini quacêdi da piânt mési zò ind i ân '20: Mûnt Castèl, Mûnt Fōrch e Mûnt Bagnōl.
La zôna l’é destinêda in grôsa pêrt a l’ agricoltûra e a l’ alevamèint, ativitê che ind al tèimp àn pôch a la vôlta mudlê l'aspèt dal paeṣag.
Al tèimp e la natûra
Ind i bôsch al piânti în ed mâsma dal quêrsi e fâza che rîven fîn atâch al cultûri. Sèimper ind i bôsch an n’é mìa difécil vèder divêrs gèner ed selvagîna: lêvri, fuiĵn , vōlpi, cinghiêl e caveriōl e che în dimòndi sparpagnê; in particolêr, ed chi ûltem ché, al grôs nómer l’à dê di dân al cultûri e dòunca l’é stê fât un progrâma per ‘na masêda ‘d un nòmer precîṣ ed bèsti per fêr calêr al móc.
Interesânti în al trèi zôni naturêli presèinti ind al Cmûn: la Prēda ed Bişmântva, i Gès dal peréiod “Triaṣich” ind al só rîvi e al lèt dal fióm Sècia, prutèt da la lôr uniòun al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e bèle cumprèis int al Pêrch dal Gigânt. Al cmûn l’é més ind la zôna F.
Stôria
Època ed préma ‘d la stôria
Ind la zôna al fêldi ‘d la Prêda ed Bismântva a gh’ēra ed la gînta fîn da l’etê di metâl (4 – 5 méla ân fa), secònd còl ch’ l’ à catê Gaetano Chierici ind al XIX sècol.
Al recóper dal simitèri ed Câmp Pianèli, sucès ind al 1973 a l’època ed ‘na campâgna de schêv per la sèrca ed rôba antîga, l’à fât vèder che l’ arîv ed la civiltê ind la zôna la s’arfà al XI secolo a.C., dâta in dōve, s pèinsa, a vînen fâti al prémi tòmbi, mèinter al sepoltûri pió frèschi în dal VI - V sècolo a.C. I sègn che dla gînta la s’é fermêda ind al pôst în ed l’Etê dal Fèr, as trâta ‘d un vilâg ed prèma dal tèimp ed la civiltê villanoviana, pêrta ed ‘na civiltê piotôst ṣvilupêda, cun la carateréstica ed ‘na cunuméia agrécola in dó 's metîva insèm ‘n’êlta produsiòun ed metâl, cgnusûda grâsia a la preşèinsa ed dimòndi rèst ed brònṣ e vêṣ ed teracôta decorêdi in môd precîṣ ind al sepoltûri. Al dé d’incō mési in mòstra a i Muséi Cévich ed Rèz.
Època antîga
La civiltê ‘’villanoviana’’ l ‘é sparîda e la Prēda ed Bişmântva l’é stêda druvêda cme difèiṣa naturêla dal pôpol di Légor e dôp da j Etrósch.
La zôna la fêva pêrt ed l' Etrória Cispadâna fîn al ritîr ed j Etrósch in Tuscâna. Al stòric Tito Livio l’à dèt che ind al 176 a.C, in ‘na localitê ciamêda Suismontium , a sré gnû al scûnter decisîv tra i Rumân e i Légor ch’ l’ à fât finîr a utânt'ân de scûnter sanguèint. Guèri che a gh’îven al prupôṣit d’arvîr ‘na strêda a travêrs j Apenèin tra Rèz e Luni, al dō sitê fundêdi dal famōṣ Generêl vincitōr di Légor, Marco Emilio Lepido, ch'la pasêva per Bişmântva. La zôna l’é armêṣa sòta a Ròma per 700 ân.
Època medioevêla
A la caschêda ed l'Impêr rumân l’é pasêda ind al mân ed j invaṣōr ostrogôti fîno a quând, al la fîn ed la Guèra Greco-Gôtica, l’é stêda ed nōv cunquistêda dal trópi ed Bisanzio. Ai Biṣantèin a’ s dân al j urègin ed Flèina e Bişmântva, cme pôst ed cumêrc e stasiòun ed l’ oservasiòun dal valêdi ed l’Apenèin insém a la strêda dal Cerēto.
Cun l'invasiòun di Longobêrd ste zôni êren dvintêdi tèri ed cunfîn, insém a la spianêda 'd la Prēda ed Bişmântva a ghé stê tirê só un quèl ciamê Kastron Bismanto, numinê dal crunésta Giorgio di Cipro ind al VII sécolo, fôrsi curesiòun ed Castrum Bizantium numinê ind la crônaca ed Giona di Susa (VII sécolo), che i Biṣantèin l’àn més ind al sistêma difensîv dal cunfîn, ch' al s’é fât cgnòser cme ‘n piâsa fôrta ch’ an s’ priva mìa ciapêr. Dal spiegasiòun a vîn fōra che Bişmântva l'é cme tâpa insém a òni dal pió impurtânti vèi rumâni ed l’etê bizantèina-longobêrda. In sté peréiod îven cumîncen a gnîr só la cultûra e j ûş dal pôst che turân pē ind al Medioēv. Sóta al cmând di Longobêrd, Bişmântva la dà al nòm a un grând gastaldato, dipendèint dal Comitêt ed Pèrma fîn a la metê dal X sècol. Un documèint dal 906 al cîta la côrt ed Vològn cme pôst ed giurisdisiòun.
Ind al 781 Bismantuam l’é stêda dêda da Carlo Magno, che préma l’îva batû i Longobêrd, al Cuntêd ed Pèrma, che l’îva tirê só ind la séma un castèl, cunsgnê a un Gastaldo 8un funsionâri ed la Cōrt). Dal Cuntêd ed Pèrma, ind al 962 al pâsa a i nemîgh dal Cuntêd ed Rèz, ch’ al l’à dê a Atto (o Azzone) marchèiṣ ed Tuscâna e Cûnt ed Canòsa.
La nasîta dal bōregh ed Castelnōv la s’ pōl mèter tr’ al 1014 e al 1022, quând es pōl arcgnòser cun la Cōrt ed Vilōla, fâta secònd al relasiòun ed "castèl, marchê, e trèi capèli" e che l'Imperadōr Federico II es fà prutetōr, per dmâda dal Veschèv ed Rèz Teuzone.
Ind al 1062 i Canòsa îven urnê ‘na nōva furtèsa, al Castrum Novus, da tirêr só ind al Castelnōv dal dé d’incō per metèrs incûntra al Castrum Vetus che n’ēren dvintê padròun i Dallo ed Garfagnâna. La só costrusiòun l’é finîda int al 1110. A la só môrt Matélda ed Canòsa l’à cunsgnê la furtèsa e la cōrt al Cunvèint ed S.Apollonio ed Canòsa, ch’ l’ é dvintê Castelnovo del signor abate di Canossa e l’é armêṣ proprietê ed la cēṣa fîn al 1156.
La badéia dal rèst la cuntêva ind al só dipendèinsi ânca al cōrt cunfinânti ed Cagnōla e Flèina dunêdi préma dal pêder Bonifacio o da la ‘stèsa Matélda int al 1030 e int al 1115. Dê indrē al castèl a la faméja, int al 1188 e int al 1197 la gînta dal paèiṣ a s’ în més sóta al Cmûn ed Rèz.
La separasiòun da Flèina l’à sgnê la fundasiòun ‘d un grând "stêt dirèt" estèins ch’ l’ arcalchêva quêṣi dal tót l'antigh Gastaldato longobêrd. La só zôna la gh’îva dèinter i cmûn ed Côla, Vèt, Gaṣôl (fîn al 1653), Gotân (fîn al 1637), Acquabôna e Nismòsa (fîno al 1642), Câmp e Giarōla (fîno al 1562) e Al Vâlij (fîno al 1562).
La Podesteréia ed Flèina\Castelnōv la s’è tôta, da vèira, insém al spâli al funsiòun ed capitêla ed ‘na provîncia de facto ed la muntâgna arzâna grâsia al permés ed cmând specêl in chêṣ ed perécol e a la costitusiòun ed divêrsi istitusiòun tra quisché j ufési ed la comarchia, dal colonnellato, dal bargèll e di birri di campagna, côrp ed pulisía cun l’avtoritê insém a tóta la zôna ed la muntâgna.
Ind al 1413, al Podestê ed Castelnōv Ettore da Panico égh vîn urdnê ed butêr zò la vècia costrusiòun e 'd tirêren só n’êtra. Pasê dû ân al Castrum novum al vîn finî dal tót e tôt sòta j Estèins, che ind al 1521 al câmbien in pôst ed Podesteréia, cun al tirêr só un Palâs Duchêl atâch a Bagnōl, al' imbocadûra ‘d la vâl.
Al dé d’incō
Int al 1651 al fèdev l’é pasê ai Malvasia fîn al 1664 da quând l’é stê dipendèint in môd dirèt ed la Câmbra Duchêl atravêrs un podestê. Int al 1719 al srà dê ai Lucchesini, insém a Vològn e Bòndol.
Dôpo al dō parênteṣi ed gvêren 'd ispirasiòun francèiṣa durê a fêsi sfalṣêdi circa vint’ân, da préma Castelnuōv l’é stêda numinêda Cèinter principêl ed cantòun, dôp, cun la Restaurasiòun l’é stêda pôst ‘d un cmûne ṣlarghê, da Flèina al pâs dal Cerēto ch’ l’ interesêva tót i cmûn dal dé d’incô Vèt, Ramṣèit, Buṣâna, e Culâgna.
L'aministrasiòun unîda austro-estèins l’îva prugetê arnuvamèint decîṣ dal paèiṣ tirând só al cèinter aministratîv a Bagnōl, cun un nōv municépi , cun j ufési ed la finânsa, cun dal caşêrmi e cun al Palâs Duchêl tirê só fr’al 1826 e al 1831.
La dichiarasiòun ed la strêda dal Cerēto calessabile cun al nòm de strada militare di Lunigiana, l’à dê ed nōv al pîn ed la véta al cèinter intōren a la Piâsa dal marchê ‘d la Lûna, a la Cuntrêda Magiōr e a l’Arèngh, cun la costrusiòun ed nōvi strêdi, piâsi e palâs ind al Prê ‘d la Vâl.
Cun l'unitê d'Itâlia, int al 1859, a vîn fât al Cmûn, é stê unî la frasiòun ed Flèina fîn ad alōra parsielmèint indipendèinta, cun l'ardupiêr la larghêsa ed la só zôna.
Dôp a gh’é stê unî ânca Gòmbi, frasiòun tra mezdé e matèina ed Castelnōv, che pèma l’êra dal cmûn ed Vèt, cun l'alvêr ‘d un têrs la zôna dal cmûn che adèsa l’é tra i pió grând ed la pruvîncia.
Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al paèiṣ l’é stê l’ēra dèinter ind al movimèint ed la resistèinsa gnû dôp ed l'armistési ed l'8 Setèmber 1943, i combatimèint pió dûr a s’în vèst préma che j Inglèiṣ e j Americân a pasésen la Lènia Gôtica lé atâch.
Inséma al muntâgni atâch al cà a gh’ēren divêrsi cumpagnèi partigiâni fâti da gînta dal pôst e da suldê furastêr guidê da un cumisâri Rós. Al paèis l’ēra stê ciapê da i fasésta e da i tedèsch in ritirêda che s’ ēren fermê al Fariôl e j àn bruṣê la frasiòun ed Runcrôfi per rapreṣâlia cun ânch al masachêr ed civîl.
Dôp la guèra, la ruvîna purtêda dai cumbatimèint l’à pegiorê la situasiòun ed povertê ind al campâgni e dimòndi faméj ed zóven àn bandunê la só tèra per migrêr in pianûra ind i cèinter industriêl, préma ‘d tót a Rèz e Milân. Ind i j ûltem tèimp l’ Aministrasiòun la sêrca ed fermêr al fenômen ed la migrasiòun, ânca se adèsa l’é pió cèch, cun ‘na polética de ṣvilóp ‘d la cunoméia , di servési póblich e la difèiṣa ed la natûra.
Citasiòun stòrichi
Citasiòun ed Castelnōv di Mûnt ind la Corografia dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati già appartenenti alla Casa d'Este ed Lodovico Ricci ind al 1788:
Nella carte del XII secolo questo castello viene detto Castrum Novum Domini Abbatis de Canossa, perché soggetto a quella Badia, tra possedimenti della quale è annoverato nelle Bolle de' Romani Pontefici di quel secolo. Quegli abitanti non ostante si sottomisero al Comune di Reggio nel 1188 e 1197. I Signori della Nobil Famiglia de' Canossa se ne renderon poscia padroni; finché nel 1413 all'occasion di discordie fra loro suscitate, Castelnuovo soggettosi spontaneamente al marchese Niccolò II.»
La citasiòun ed Dante Alighieri ind la Divîna Cumèdia:
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume»
Al pôpol
La gînta l’ a’s câta mucêda mèz ind al Cèinter, ch’ al cûnta di pió ed 5.000 abitânt, un quînt a Flèina e còl ch'a gh' armâgn ind al frasiòun intōren a i dû paèiṣ pió grôs.
Al frasiòun, fôra ed Flèina ch’ la gh’à pió ed 2.000 abitârnt, în vilâg fât da pôch cà mési in pôst favurèvel al j ativitê 'd la campâgna o aṣvèin a ‘d j antigh cunvèint.
Al fenômen ed l’emigrasiòun, crèsû ind j ân '70 quând al nòmer ed la gînta la và d’ed sóta a 9.000 unitê, al vèd, ind j ûlt'm ân, un câmbi ed la pîga grâsia a l’arîv ed furastêr che a deṣvînen quêṣi sèimper da la pêrta êlta ed l’Âfrica e da l'Albanéia, arciamê dal cundisiòun ed bundânsa che gh’é ânca in muntâgna.
Turiṣém
Castelnōv di Mûnt l’é pôst d’arîv ed dimòndi turésta, préma ed tót ind i mèiṣ estîv invujê dal réch patrimòni ambientêl e culturêl e favurî da ‘na bòuna culiĵnsa (6 albêregh a dō e trèi stèli e tânti êtri ucaṣiòun).
Al cmûn l’é stê numinê Sitê ‘’slow’’, la "rêda internazionêl ed la sitê dal bòun véver" che in agòst l’urganéṣa un Féstival in piâsa per la promosiòun di prodòt dal pôst.
A gh’é ânca un Cèinter per la guarigiòun di malê ed côr cgnusû in tót al mònd.
I sît interesânt
Monumèint
- Monumèint ai Môrt in Guèra - a Sparavâl
Compoṣisiòun fâta da un pilatrèin e da ‘na maestê intitulêda ai partigiân ed Castelnōv di Mûnt Ramṣèit e Busâna.
- Gólia ed Castelnōv - a Mûnt Bagnôl
Monumèint êlt pió ed 10 mêter pr’arcurdêr i Môrt ed la préma guèra mundiêla e ‘dla secònda cun i nòm.
Iscrisiòun: Castelnovo ne' Monti ai suoi Caduti.
- Scultûra ed Castelnōv - a Castelnōv
Scultûra Intutulêda ai deportê.
Iscrisiòun: Sono stati deportati e sono morti per un' italia democratica, libera e pacifica .
Cēṣi
- Pēv ed Campiliōla - a Campiliōla:
Cgnusûda ânca cme de Bişmantova, la Pēv ed Campiliōla, ed préma dal 980 a.C, l’é stêda la pió grôsa e impûrtânt ed la Diòceṣi arzâna cun dal tèri in 60 pôst ed l'Apenèin e 24 dipendèins bèle int al 1272
La cēṣa l’é stêda spustêda da la séma ed la Prēda ind al sît d’adèsa int al XII sécolo e l’é stêda piô vôlti restavrêda. I caratêr dal stîl generêl a s’arfân a la secònda metê dal XVII sècolo; ânca se pió cèca, la gh’à incòra la só fōrma antiga.
- Cēṣa ed Sânta Maria Asûnta - a Flèina:
Al prémi nutési în dal' 870 d.C, l’é óna dal costrusiòuni religiōṣi pió antîgh ed l’ Arzân. Ind al XV sècol l’é periorê.
La cēṣa ed Sânta Maria la gh’à incòra dal j impalcadûri d’êlt interès stôrich in dōv' a’s vèd ‘na tòra a piânta quadrêda fâta in muradûra a ricōrs paralêl, fôrsi dal XII-XIII sècol e che la fêva pêrt a l'antîgh impiânt difensîv dal castèl ed Flèina.
- Èrem ed Castelnōv di Mûnt - a la Prēda ed Bişmântva:
Al corêdo ed pituri a frèsch dal quatersèint tgnû da cât ind la cēṣa dal santvâri uriginêl, l’é davèira dègn ed nôta e tra quisché la fà spéch ‘n’ impurtânt figûra ed la Madòna cun al Bambèin, ôvra ed mèister emiliân.
- Cēṣa ed Sant'Apollinare - a Ginepreto:
Al tèimp ed la costrusiòun l’é préma dal 229 Al fabrichêt al ciâpa ‘na lènia ed côsta ed muntâgna a êlt interès per la vêsta da dōv' a’s vèd dimòndi zôni d’atōren.
Palâs e véli
- Palâs Ferrari - a Gòmbi
Cà dal sesèint la gh’à un purtêl ed valōr.
- Palâs Gatti - a la Gâta
L'antîgh Palâs di Gatti l’é un fabrichêt masés ch’ la s’arvîṣa a ‘na furtèsa, fôrsi dal XVIII sècol. L’ è ed valōr al spiuvèint dal tèg, sostgnû da di trêv ed lègn lavurê in môd artéstich. Tachê a la facêda principêla a’s pōl vèder al stèma ‘d la faméja Gatti in sâs ed côch. A l'intêren a gh’é incòra soquânti pitûr a frèsch ed la secònda metê dal XVIII sècol.
Castê e tòri
- Castèl ed Castelnōv -a Mûnt Castèl.
Al Castrum novum, l’é stê fât da i Canòsa, pió vôlti butê zò e arfât, incô a gh’armâgn i rèst ed la cînta murâria e ‘d un turiòun.
- Tòra 'd Flèina - a Flèina.
Cgnusû cme al "Salâm", l’é al turâs ed ‘na furtèsa ed l'êlt medioêv butêda zò, ch’ al s’câta inséma ‘na culèina ch’ la guêrda la cûnca ed Flèina. La tòra, da dōve es vèd ‘na celèinta vidûda, l’é curcundêda da ‘na pinēra cun di èlber secolêr.
Personalitê lighêdi a Castelnōv di Mûnt
- Sergio Pignedoli (4 zógn 1910 - 15 zógn 1980) Cardinêl.
- Leana Pignedoli (6 mâg 1956 ) Insegnânt e Onorèvol.
- Corrado Tagliati (1940 ): Artèsta.
- Antonio Peretti : Leterê, pateriôta, studiòş ed la manēra d’insgnêr e povēta.
- Carlo Franceschini: Còl ch’ l’ à fât a Rèz la socetê segrēta ciamêda: “Carboneria”.
Curiositê
- A Castelnōv, ind la déta Capanni, é stê fât la campâna pió grânda dal mònd bòuna ed sunêr a la lònga, la famōṣa Campâna di Môrt in guèra, o Maria Dolens, ed Rovereto in pruvîncia ed Trênto.
- Il Dóca ed Mòdna Francesco IV, che al stimêva la belèsa ed la zôna ed Castelnōv, l’à cumincê a fêr ‘na cà per l’istê, mó an l’à mìa finîda.
- A’s dîṣ che da i castê ed Flèina e Castelnōv es divéden sót tèra ‘na sèria ed lònghi galerèi che purtêven al Castèl ed Canòsa.
Cunuméia
Castelnōv di Mûnt l’é da sècol al pió impurtânt cèintro dal j ativitê cunômichi ind la muntâgna arzâna grâsia a la pûṣisiòun centrêla tr’ al strêdi che unésen la pianûra a la Tuscâna e al zôni muntanêri dal provînci ed Mòdna e Pèrma.
La Cunuméia l’ a’s mèt ind i pôlegh ind l'agricultûra e in particulêr ind l'alevamèint buvèin per la produsiòun dal Grâna, la só urègin l’a’ s arfà al grândi aṣièndi di frê benedetèin de sta zôna, che l'Uniòun Européia la gh’à dê al certifichê ed la Denominazione di Origine Protetta.
A gh'é la produiòun ânca la chêrna ed nimêl per fêr i salâm.
Ind l'indóstria a gh’é sōl dal’ j imprèisi cèchi o mzâni che dàn pôch dân a l’ abiĵnt e mési ind la periferéia e che lavōren ind al câmp ed l’edilésia, dal frèd (a Flèina), dal ceramîchi, dal materiêl per pêrch zôgh e giardèin, dal materiêl elètrich e eletrônich. D’ed là ed còst va numinê cme un pûnt d'interès la Funderéia Capanni al Terminâs, stòrica fâbrica ed campâni cgnusûda in tót al mònd grâsia al só sistêma ed produsiòun artigianêl.
Al tersiâri l’é dimòndi ṣvilupê ind i dû cèinter pió grând in dó gh’é pió de 60 negôsi e soquânt supermarchê, ûn ed quî al vènd sōl rôba naturêla.
Al Cèinter principêl lé un pôst ed vilegiatûra ed prém piân a livèl regionêl.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Walter Baricchi e Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti - Reggio Emilia : AGE, 1984.
- Comune di Castelnovo ne' Monti : guida turistica - testi di Giuseppe Giovanelli ; fotografie, progetto grafico e redazione: Paolo Ielli. - Castelnovo ne' Monti : Pro Loco di Castelnovo ne' Monti, 1990.
- Giuseppe Giovanelli, Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti : la fiera di San Michele : mille anni di commercio nell'Appennino reggiano / - Reggio Emilia : AGE, 1996
- Umberto Casoli - Castelnovo Monti ... un paese ... tanto tempo fa ... - S.l. : S.n., 2003.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castelnovo ne' Monti trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Igl è stà in bun mais da november per l’hotellaria grischuna: Bunamain 8% dapli letgs chauds èn vegnids registrads en cumparegliaziun cun il november dal 2015.
Il pli grond plus en il Grischun noda la destinaziun Savognin/Bivio/Albula cun 493 pernottaziuns (2015: 96). Tavau/Claustra ha gì 46,2% dapli pernottaziuns, la Surselva +42,8%, Mustér/Sedrun +34,8%. Il mender resultat hai il november dà en la destinaziun Bergün/Filisur cun in minus da 41,6%, suandada da Bregaglia/Engiadina cun -36,1%
Bunamain tuttas regiuns turisticas creschidas
10 da las 14 regiuns turisticas en Svizra han il november 2016 fatg in meglier resultat ch’il medem mais dal 2015. La pli gronda creschientscha ha gì la regiun dal Lai da Genevra/Vad cun 12’000 pernottaziuns dapli.
Lura suondan la regiun Lucerna/Lai dals Quatter Chantuns cun +4,3% ed il Grischun cun in augment da 6’200 pernottaziuns (+7,7%). Ed era la Svizra Orientala e la regiun Turitg han registrà ina pli gronda dumonda.
Genevra però ha stuì nudar il pli grond minus, cun 27'000 pernottaziuns (-11%). Er damain giasts han visità la Part Sura Bernaisa ed il Tessin.
Damain giasts svizzers, dapli da l'exteriur
Il november passà ha l’hotellaria en l’entira Svizra dumbrà en tut 1,9 milliuns pernottaziuns. Quai è in plus da 0,5% cumpareglià cun la medema perioda da l’onn avant. 878’000 giasts èn vegnids da la Svizra, 999’000 da l’exteriur. Quai communitgescha l’Uffizi federal da statistica.
Dal schaner fin il november 2016 èn vegnidas registradas 33 milliuns pernottaziuns en Svizra (-0,5%). Da constatar è in lev minus dals giasts da l’exteriur, ma in lev plus da giasts svizzers cumpareglià cun il 2015. Plinavant croda en egl ch’i ha dà il november da l’onn passà dapli pernottaziuns da giasts da l’Europa (senza Svizra) e dals Stadis Unids. In minus è visibel tar ils giasts asiatics ed englais (Gronda Britannia). Cunzunt ils giasts da la China han mancà.
RR novitads 10:00


text:
Scisma de Montaner
Cun l’espresiòn Scisma de Montaner se vör spiegà un fàtt che l’è sücess a Montaner, frasiòn de Sarmede, fra el dicember del 1966 e el genàr del 1967.
Quasi tütt i abitant de Montaner i’hann lasàd la cesa catòlica per entrà ind’la cesa urtudòsa, perché i èeren no d’acordi cun le decisiòn del vèsc de Vittorio Veneto, mons. Albino Luciani, ch’el sarèss diventàd papa Giuànn Pàul I.
Cuntegnüü
I fàtt[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Tütt l'è cumenciàd el 13 de dicember 1966 quand l'è mòrt el cüràt, don Giüsèpp Faè, che l'era lì dal 1927. La gent l'avarès vursüd che diventeva cüràt l'asistent don Antòni Botteon. Ma mons. Luciani l'ha numinàd cüràt don Giuànn Gava e la gent la gh'è restàda mal a sè. El vèsc l'ha dìt che i cüràt, per Dirìtt Canònic, i'ènn nò elètt e che la decisiòn de numinài l'è apena del vèsc. Don Giuànn el gh'eva de rivà el 22 de genàr 1967.
La gènt la ghe steva nò e l'ha prupòsta al vèsc de fa restà don Antòni almèn cùme vice-cüràt, ma el vèsc l'a rispòst che per un paesìn insì picinìn basteva un prèt sùl.
Alùra el paès el s'è divìs fra i ratt de sacristia, che i vureven nò ribelàs al vèsc, e i gàtt che i vurèven don Antòni cùme cüràt.
El 22 de genàr 1967 la gènt l'eva müràd le porte d'la la cesa e la vurèva nò fagg fà San Martìn a don Giuàn. El 9 de febràr 1967 la gènt de Montaner l'è andàia a Ruma per pudè parlà cul papa sènsa riesìg; anca se l'ha mandài un fratìn vècc, frà Casimiro de Monselice per dì la mèsa, e per cercà de calmà la pupulasiòn, per 6 mès. Dòpu 6 mès la gent la mulèva nò el màss e alüra mons. Luciani l'ha numinàd don Pèder Vernier nöu cüràt.
Don Pèder l'è rivàd el 12 de setèmber 1967 è l'è stài saràd sü in sulè d'la canonica. Alùra mons. Luciani l'è rivàd a Montaner scurtàd da la Pulisìa è l'ha purtàd via el Santìsim dal tabernàcul d'la cèsa, e l'ha lasàda praticamènt scunsacràda.
El scisma[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La gènt, che la se rasegnèva nò, l'ha mìss in att un scisma, e l'ha fundài la cèsa urtudòsa a Montaner. El 26 de dicember 1967 l'è staia celebràda la prima mèsa urtudòsa bizantina. El cüràt urtudòs, pàder Claudio Vettorazzo l'è rivàd a Montaner in pianta stàbil el mès de giügn del 1969. El 7 de setmeber 1969 l'è stàia cunsacrada la cèsa.
I urtudòss de Montaner i g'hann vìd un bel po' de prublemi, però: infàti i'eren diventàd urtudòss püsee per andàg cuntra al vèsc Luciani. Anca don Claudio el g'ha vìd tanti prublemi per una vita sregulàda e l'è stài arestàd in del 1994 [1].
Apena dal 1998 i s'enn calmàde un po' le acque e la cumunità urtudòsa la g'ha üficialmènt el rito bizantino.
In del 2000 l'è stài fundàd anca un munastèr de suore ch'i dipendun dal Patriacàd de Costantinopoli, e incö la cesa l'è frequentada anca dai crstiàn ch' riven da l'Europa dl'Est.
Riferimènt[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Valentina Ciciliot, Il caso Montaner. Un conflitto politico tra chiesa cattolica e chiesa ortodossa, Venezia - Ca' Foscari, 2004.


text:
Haris Witolinsch è conscient ch'el ha ina gronda sfida davant el. Il HCD sa chatta il mument sut il stritg ed ha gia in retard da 21 puncts sin ils plazs da playoff. Haris Witolinsch vesa dentant in grond potenzial en l'equipa da Tavau. Las emprimas midadas vul el er gia far per la Cuppa Spengler. Cun sia experientscha cun l'equipa naziunala Russa vul el er dar dapli segirezza al Club da Tavau.
Per il club ina buna premissa. Haris Witolinsch enconuscha il hockey svizzer, el ha sez giugà tar Cuira, pia en il Grischun. Nà da sia carriera da trenader assistent en la Russia piglia el dentant er cun novas experientschas forsa betg uschè enconuschentas a l'equipa grischuna.
TR Telesguard 17:40


text:
Pòrt Valtravaia
Pòrt Valtravaia (nom ufizial in italian: Porto Valtravaglia) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 2 368 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 16 km² e 'na densità de 148 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brèsc de Béder, Brisaach Travàja, Casàl Sciuìgn, Castèll Vecàna, Dün, Ghìfa (VB), Ugébi (VB).
L'è sitüaa in sü la còsta d'ul Lach Magiur. Ul cumün a l'è nassüü in d'ul 1928 cunt la fusiun di ex-cumün de Muscìn, de Müsìn e de Pòrt. El fa part de la Comunità Montàna Val del Verban.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pòrt Valtravaia l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En il Grischun datti fin ussa 7 talas butias ed autras èn planisadas. Ellas na fan betg part dal martgà da profit convenziunal. Collavuraturs en tals negozis respundan a dumondas areguard lur motivaziun ed il concept da fatschenta che stat davostiers questas butias.
Participants: Ida Depeder, Andri Gritti, Gianna B. Rascher, Seraina Frey, Ursin Denoth, Gian Michel Denoth
Redacziun: Ladina Campell
Scuntrada 18-12-1982
Numer d’archiv: 500242
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Montmerle-sur-Saône
Montmerle-sur-Saône l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Thoissey, del circondàre (arrondissement) de Bourg-en-Bresse e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 3 818 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4,16 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 168 méter a 'na altèsa màsima de 227 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Montmerle-sur-Saône l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Jacopo de Varagine
Ol beàt Jacopo de Varagine (Varazze, 1230 – Zena, 1298) l’è stacc ü frà domenicà, ü di predicadùr piö ‘n gàmba del sò tép e ü di piö 'mpurtàncc scritùr de stòrie de sancc de töt ol medioéf.
Nasìt intùren al 1230 a Varazze, alùra ciamàda Varagine, zamò in del 1244 l’è dientàt frà domenicà e 'l s'è metìt a fà 'l insegnànt de teologéa, pò in del 1265 l’è dientàt priùr del convènt de Zena, dal 1267 al 1285 l’è stacc pruinciàl del sò ùrden per la Lombardìa e ‘n del 1292 l’è dientàt èscof de Zena.
Del sò laurà de predicadùr ‘l na rèsta memòria in d’öna quach di sò scricc, cioè i Sermones de sanctis, Sermones dominicales, Sermones quadragesimales e ach in del Liber Marialis. L’à scricc ach ol Chronicon januense che ‘l cönta sö la stòria de la sità de Zena da quando l’è nasìda ‘nfìna al 1295, ma ‘l sò laurà piö ‘mportànt l’è de sigür la Legenda Aurea, che l’è l’òpera de agiografìa piö cognusìda de töt ol medioéf, tat l’è stàcia tradüzìda in töcc i vulgàr del tép e l’è öna miniéra de ‘nformasiù sö la éta di sàncc.


text:
Ils 27 da december 2016 aveva il guaud sur las vischnancas da Mesauc e Soazza cumenzà a brischar. Ils donns dal incendi èn stads fitg gronds e passa 70% dals bostgs eran brischads, scriva la Chanzlia chantunala. Ultra da quai ha il bau scorsa attatgà blers dals bostgs brischads. Sco mesiras urgentas èn perquai suenter l’incendi vegnids pinads e transportads davent ina gronda part dals pigns pirids per impedir ch’il bau-scorsa sa derasia era sin las ulteriuras parts dal guaud. Tras ils donns considerabels tras l’incendi n’è la funcziun da protecziun betg pli garantida uschia che quai basegna replantaziuns voluminusas, scriva la Chanzlia chantunala.
RR novitads 09:00


text:
Il president regiunal Carles Puigdemont ha ditg ch’i manchia a la coaliziun ina basa stabila da reger vinavant. Sia partida haja pers la maioritad necessaria per cuntanscher las finamiras.
President vul tschentar la dumonda da confidenza
El ha annunzià da far la dumonda da confidenza en il parlament. En cas che Puigdemont perdess la votaziun, stuess el chattar novs partenaris da coaliziun, cas cuntrari datti elecziuns novas.
Finamira da l'independenza resta
Per ils adherents da l’independenza è la crisa da coaliziun ina schleppa. Atgnamain avevan ils partenaris da regenza prendì sco finamira da preschentar in plan per l’independenza fin il 2017. Represchentants da la partida da coaliziun CUP ha communitgà, ch’els sa tegnian vid la finamira da l’independenza, er sch’els na possian betg sustegnair ils sboz dal budget.
RR novitads 06:00


text:
Sco Simon Jacomet ha laschà savair na saja el betg stà involvì en quella decisiun da relaschar il persunal e serrar la manufactura Zai a Mustér.
Co i duai ir vinavant n'è betg cler. A tut il persunal è vegnì scumandà da discurrer cun las medias. Sco il Bündner Tagblatt rapporta, na sa nagin nua che la producziun da skis duess ir vinavant. Cler è sulettamain, che la marca Zai duai exister vinavant. «Dapi la decisiun da serrar sajan pliras autras portas s’avertas» vegn il CEO Benedikt Germanier cità. Per RTR n'è el betg stà cuntanschibel.
La Firma Zai datti dapi 15 onns. RTR ha adina puspè rapportà sur da questa manufactura che producescha skis d’auta qualitad. Ils skis da Zai custan tranter CHF 3’300.- e CHF 9’800.-. Dapi intgin temp producescha Zai era in putter, in bastun da golf. Tenor Benedikt Germanier vegnia la marca Zai dentant dals skis e quai duai era restar uschia.
Ord l'archiv
RTR actualitad 12:00


text:
Dettagli
Terza Maglia AC Milan Donna,Autentica Ultima Serie Montolivo Terza Maglia de AC Milan 16-17 ...
Terza Maglia AC Milan Donna,Abbigliamento Puma AC Milan | Milan Store
Terza Maglia AC Milan Donna,Trovare Nuove Confortevoli Maglia Inter Milan Donna Terza 2016/2017 ...
Terza Maglia AC Milan Donna,Donna AC Milan : maglie calcio Mondiali 2018 quota online | Acquista ...
Terza Maglia AC Milan Donna,Vendita Nuove 5E75I Maglia Inter Milan Gara Home Donna 2017-2018 ...
Terza Maglia AC Milan Donna,AC Milan : 2018 - 2019 Serie A Donna E Uomo Maglia Calcio Acquistare ...
Terza Maglia AC Milan Donna,maglia donna ac milan 2017-2018 2019 poco prezzo
Terza Maglia AC Milan Donna,Maglia AC Milan Donna : Maglia Manica Lunga Shop Online|Maglie ...
Terza Maglia AC Milan Donna,Nuovi Stili Maglia AC Milan Donna Seconda 2016-2017 | Serie A Unico ...
Terza Maglia AC Milan Donna,Ottenere Buon 2016-2017 Comprare Away Maglia Donna AC Milan | Donna ...
Terza Maglia AC Milan Donna,Nuova maglia calcio Milan personalizzabili thailandia | maglia3y
Terza Maglia AC Milan Donna,Ottenere Confortevoli Nuovi Arrivi Maglia Ac Milan 2016 2017 Donna ...
Terza Maglia AC Milan Donna,Comprare maglietta milan 2018 online


text:
Marly
Marly a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7653 abitant.
El cumün de Marly al se tröva a una altitüden de 627 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Ependes, Friburgo, Hauterive, Pierrafortscha, Villarsel-sur-Marly, Villars-sur-Glâne.
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Il roman ‹Ils viadis da Gulliver› da l’autur irlandais Jonathan Swift (1667–1745) è cumparì il 1726. Betg blers cudeschs pon pretender d’avair delectà tantas generaziuns da lecturas e lecturs giuvenils e creschids. Ed er suenter traitschient onns n’ha l’ovra pers nagut da sia frestgezza.
L’ediziun originala è cumparida sut il titel vaira extendì ‹Travels into Several Remote Nations of the World in Four Parts By Lemuel Gulliver, first a Surgeon, and then a Captain of Several Ships› e sa gruppescha en quatter parts. Quellas correspundan als quatter viadis che mainan Gulliver a Liliput, a Brobdingnag, a Laputa, Balnibarbi, Glubbdubdrib, Luggnagg ed en il Giapun e per finir en ils pajais dals Houyhnhnms e Yahoos.
En si’ovra applitgescha l’autur – ch’era sper si’acitivitad publicistica er preditgant anglican e politicher – ina strategia raffinada per pudair crititgar las relaziuns politicas e socialas da ses temp senza vegnir censurà: El pachetescha sia critica sociala en in’istorgia talmain surprendenta, comica e surreala ch’il lectur percorscha pir a la segunda egliada tge che stat tut scrit tranter las lingias…
Ed a lunga vista n’han alura er betg las parts trais e quatter – che cuntegnan la critica la pli salada – rendì l’autur immortal, mabain las parts in e dus. Quellas mainan Gulliver l’emprim en il pajais dals Liliputans e silsuenter a Brobdingnag, en il pajais dals gigants. En furma levamain adattada – cun mular in pau las passaschas las pli vulgaras e rubiestias – è l’ediziun da questas duas emprimas parts daditg daventada in classicher da la litteratura da giuvenils.
Er en questa furma resorta anc adina il spiert critic da l’autur, per exempel cura ch’el tracta, zuppà sut il vel da la satira, il conflict tranter la Gronda Britannia anglicana e la Frantscha catolica:
«Dapertut vegni renconuschì che la furma oriunda d’avrir ovs saja quella, da rumper u tagliar davent la crosa da la vart lada. Ma il tat da Sia maiestad dad oz era sa taglià sco mattatsch en il det, vulend mangiar en questa moda in ov. Sinaquai ha il bab relaschà ina lescha che scumandava a tuts subdits, sut smanatscha da grevs chastis, d’avrir ils ovs da la vart lada. Questa lescha ha grittentà talmain il pievel, ch’igl èn ruttas ora pliras grondas revoluziuns. In retg ha pers la vita, in auter la curuna. Enturn indeschmilli burgais èn vegnids per la vita, perquai ch’els vulevan pli gugent murir che d’avrir ils ovs da la vart graschla.»
Per part è Jonathan Swift vegnì malchapì sco misantrop (ubain ch’ins al ha stuschà intenziunadamain en quest chantun per discreditar sias ovras). Ma in sguard a si’entira activitad publicistica mussa che questa reproscha n’è betg giustifitgada: Er en numerus auters texts, cumparids per gronda part avant ‹Ils viadis da Gulliver›, applitgescha Swift l’instrument da la satira politica, e quai betg en in senn destructiv, mabain tuttavia a favur dals basegnus resp. per render attent ad incunvegnientschas politicas, socialas e religiusas. Pli correct èsi perquai d’attribuir l’autur a l’illuminissem tempriv, ad in temp pia ch’ils auturs eran anc sfurzads da dosar precautamain lur critica ubain – sco che fa quai Swift a moda maisterila – da preschentar quella a moda indirecta, bain zuppada.


text: Dapi il zercladur 2006 pon ins telechargiar la surfatscha d'utilisader rumantscha per ils programs Word, Excel, Outlook e PowerPoint da Microsoft Office 2003.Per Windows 7 e Vista vegn questa purschida remplazzada da la tecnologia CLIP (online mars 2011). L’element il pli impurtant da l’entir pachet furma dentant il program da correctura integrà en las quatter applicaziuns numnadas: Cun agid da l’unda cotschna che marchescha pleds scrits fallà emprend’ins rumantsch grischun scrivend texts e mails... L’entira purschida è gratuita ed è vegnida realisada sco collavuraziun tranter Microsoft, il chantun Grischun e la Lia Rumantscha. Dapi il mars 2010 exista il Spell Checker er per Office 2007 e dapi il december 2011 per Office 2010.


text:
… n bel panorama per l b-day de sylvia 🙂
cun sylvia ans bel rujnà dan n valgun enes de se n ji n valgun dis ala fin dl mens, zenza avëi mo tl ce na idea ce o co. ala fin ons lascià vester la ziteies, che sen ala fin de utober ne iel nia propi tan saurì cui joi (ma aufgeschoben ist nicht aufgehoben), y son piei cul pulmino cun doit la mtb de viers dla liguria.
nia tan saurì capì ce o co che n possa fe caju cula mtb, me bon cl dà mpò mo internet y mil siti. ala fin na tel mesa idea ce o co y per dut l rest viver ala giornata.
cul post da durmì ons urtà, cul temp assans pudù urté miec, ma ne se lamenton nia, la touren cula mtb ons azzeccato, la pitla pannen di turisti fa da te ie normal, y maià ons bon.
ënghe sce ala fin ons’a mé inò messú constatare che südtirol ist nicht italien.
resultat: da fe mo! 🙂
y povester sons l proscimo ied bones de convincere kate a unì pea … povester.


text:
AGH' DARISS 'NA ZLÉPA DA STACÄROGH AL COLL
O rondanén'na bjanca njgra e znéla / ch'a t'gir al mónd par costruìrt al nì / par ti che téra éla la pu béla? / parchè la vris andär a vèddor mi. / Mo l'è Pärma ch'l'è speciäla / pjén'na äd vióli profumädi / e l'è tanta muzicäla / da fär tutti un po' cantär. / Int’il gróndi cuànd a pióva / l’àcua t‘ f a la sérenäda / e in-t-il tòrri traforädi / dvénta muzica anca al vént. /O lezgnolén ch’a t’ gh’é la góla dòra / indo ät imparé a cantär csi bén? / Al to gorghègg da ‘dentor tutti al fóra / e il coppiètti alóra is fan l’océn. / J’ò imparé a stär su ‘na pianta / cla se spécia in-t-un laghètt / indo gh’é un izolètta / con di ciggn bianch e morètt. / Tutt il siri là sentiva / i béj cant ädla coräla / e ’l me cór picén al capiva / che csì sól a s’ pól cantär.
mercoledì 25 settembre 2013
Cór crozè - L'opinione di Michelotti dopo Parma - Atalanta 4-3
S'A FUSS MI L'ALENADÓR ÄD AMAURI
AGH' DARISS 'NA ZLÉPA DA STACÄROGH AL COLL
AGH' DARISS 'NA ZLÉPA DA STACÄROGH AL COLL
PARMA - ATALANTA 4 -3 Èmma véns, d'acordi, mo a són rabì bombén, parché an s' pól miga zugär in déz cuäzi un témp par colpa 'd 'na stupidäda cme colla ch'a fat Amauri... No, da un professionista come lui non me lo sarei mai aspettato. Vitorja meritäda, soprattutto pr'al primm témp, però dopa l'espulsjón d'Amauri i crozè j én andè in tilt.
Sì, l'é véra, però mi a són rabì listés, a són tant rabì che m'intartaj. Avevamo la partita in mano, par colpa 'd 'na stupidäda 'd Amauri par tutt al secónd témp a j'ò bruzè cme 'n falò.
Vabbè, dai, almeno abbiamo vinto. Comincia a parlare dei giocatori: Mirante?
Dagh séz méno. L'é stè méno sicur dal solit, però probabilmént l'é colpa 'dla diféza...
La difesa?
D'acordi, èmma véns, però la diféza l'é sémpor 'na banda dal buz (cme colla 'dl'Atalanta). Visst ch'a sèmma a Pärma, ciamämla la banda dal formaj. Troppe disattenzioni. A Benalouane dagh sinch, e sinch e méz a Mendes. Al pu bón 'dla diféza l'é stè, cme al solit, Lucaréli: séz e méz.
E là in mezzo?
Un buon centrocampo, m'é piazù Gargano, molto aggressivo, un lotadór. M'é piazù Parolo, sémpor molt atént, l'à fat finn du goll. Al pu bón 'd tutti: ot. Rosi sètt, Marchionni séz e méz. Mesbah séz, anca s'l'à sgnè un goll.
Cassano?
Al va sémpor aj du a l'óra, al pära al povor me nòn, però l'à fat anca di pasag' presjóz. Dagh séz. Po in-t-al secónd témp l'é stè sostituì da Sansone, ch'al s'é dè da fär e al s'é magnè un goll. Però dagh séz e méz.
Amauri?
Ät l'é belle capida... Primma l'à fat 'dla gran confuzjón, e po l'à fat 'cla gran stupidäda e al s'é fat casär fóra. Acsì al Pärma l'à dovù zugär in déz. S'a fuss al so alenadór agh dariss 'na zlépa forta da stacärogh al coll. E agh sequestrariss al stipéndi finn a Nadäl... Al vót? Du. E a són anca bón.
Il migliore del Parma?
An gh'é dubbi: Parolo.
Il peggiore?
Fa ti.
Che voto dai a mister Donadoni?
Séz e méz. In fonda èmma catè la primma vitorja. Mo cl' Amauri... Oh, a m'intartaj ancòrra...
mez
CLASSIFICA DELLA "DISFIDA"
MICLÒT 3; MZÄDOR 3
(Si ringrazia Giuseppe Mezzadri per la supervisione delle parti dialettali)
Pubblicato da ACHILLE MEZZADRI a 23:48


text:
02 12
Ol dé 2 de dezèmber l'è 'l 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 30 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de dezèmber al è ul dí da pòost 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 30 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1977 - Barcelona: l'autorità militara la fa impresuná Albert Boadella, diretur d' Els Joglars, considerant che La Torna, metida-in-sena du dé pröma, se la conforma·a mia al permess consedit.
Nassimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Nöa York (i Stacc Ünicc): Maria Callas (nassüda come Maria Kalogeropoulos), soprano.
Necrolòse[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Avant in onn ha il politicher Beath Nay da Cuira candidà suenter il 2012 la segunda giada per il cussegl da la citad da Cuira. Pervia d'in eclat era Beath Nay lura sa retratg per immediat sco president da la PPS Cuira ed era sortì da la partida locala. La raschun eran famas davart sia vita privata. A Cuira gieva da lezzas uras la fama ch'i dettia ina procedura penala cunter Nay pervi da violenza a chasa. Confermadas n'èn questas famas dentant mai vegnidas.
Nay è turnà en la PPS
Uss è l'um da 47 onns puspè enavos en la PPS, sco ch'el ha confermà envers la Südostschweiz. El è entrà l'onn 2006 en la partida. L'um da Cuira era dal 2013 fin il 2016 en il cussegl communal da Cuira. Dapi il 2014 è el era commember dal Cussegl grond.
Ils commembers da la PPS Cuira han decidì glindesdi saira davart la nov'entrada da Nay a chaschun da lur radunanza da commembers.
RR novitads 14:00


text:
Tenor ina communicaziun da l’Alptransit sajan uss fatgas las construcziuns internas dal tunnel. En ina proxima fasa fin il 2019 duai la tecnica per la viafier vegnir installada: Quai èn l’emprim ils binaris e suenter tut la tecnica da tren, che sa chatta en il arvieut dal tunnel.
Il tunnel dal Ceneri ha ina lunghezza da 15,4 kilometers e serra la transversala da viafier tras las alps. El duai esser a fin il 2020 – 28 onns suenter ch’il suveran svizzer ha vuschà l’onn 1992 per la uschenumnada NEAT.
RR novitads 15:00


text:
Romà
Romà (nòm uficiàl en italià: Romano di Lombardia) l'è ü gròs cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la basa pianüra a la mansina del Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 20 217 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 18,0 km² e 'na densità de popolasiù de 1 123 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 25 km de la sità e a 120 méter söl lièl del mar.
De èt[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl di Viscóncc o la ròca viscontea.
Evulusiù demogràfega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Romà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Curt e concis
- La gasetta «Blick» ha scuvert che la scheffa da La Posta Svizra saveva da las cugliunarias en la contabilitad. «Blick» sa basa sin ina notizia d'acta.
- Susanne Ruoff refusa però, ch'ella saja vegnida a savair da las reproschas avant il 2017.
- La scuverta ha chaschunà reacziuns en la politica. Intgins cussegliers naziunals pretendan consequenzas.
La gasetta «Blick» ha scuvert che la testa da La Posta saveva gia dapi il 2013 da las manipulaziuns en la contabilitad. «Blick» sa basa sin ina notizia d'acta. En la notizia, adressada a la scheffa da La Posta Svizra, discurrian ins betg d'acziuns illegalas, ins discurria dentant d'ina transcripziun da daners en la contabilitad.
Ruoff haja savì da nagut enfin il 2017
Sin dumonda da l’agentura da novitads SDA ha Susanne Ruoff però refusà d’avair gì enconuschientscha dal cas. Ella saja pir mez november 2017 vegnida a savair per l'emprima giada da las reproschas da l' Uffizi federal da traffic. Pir las examinaziun internas hajan lura purtà a la glisch ils affars illegals.
Pressiun politica sin la scheffa da La Posta
La politica fa uss squitsch sin la scheffa da La Posta Svizra. Plirs cussegliers naziunals pretendan consequenzas per Ruoff. Uschia ha il schef da la fracziun da la PS Roger Nordmann pretendì la demissiun da Ruoff en l'emissiun «Rendez-vous» da SRF. Ed er da la vart burgaisa èn vegnidas dumandadas consequenzas: Il cusseglier naziunal Ulrich Giezendanner dal chantun Argovia ha pretendì envers Radio SRF, che Ruoff vegnia suspendida enfin che las examinaziuns sajan terminadas – sche las renfatschas sajan correctas.
Uss ha il president dal cussegl d’administraziun Urs Schwaller surpiglia las investigaziuns.
Era cussegliera federala Doris Leuthard ha prendì posiziun tar l’affera: Ella è trumpada e pretenda che la chaussa vegnia sclerida dal tuttafatg. Tenor ella han las examinaziuns gia cumenzà.
RR novitads 14:00


text:
Las ultimas prognosas mussan ina clera victoria per la partida d'Angela Merkel, ils cristiandemocrats (CDU/CSU), quai cun bunamain 40% dallas vuschs. Ils socialdemocrats (SPD), la partida dal contrahent Martin Schulz vegniss sin 22 - 25% da las vuschs.
SPD: La segund'gronda, ma eba betg quella cun la majoritad
Uschia è la SPD bain la segund gronda partida e po trametter Martin Schulz en la cursa per il post sco chancelier. Il parlament ch'elegia la finala il chancelier ni la chanceliera vegn però cun questa maioritad da la CDU/CSU ad eleger per la quarta giada ad Angela Merkel.
Klaus Armingeon, professer per politica d'Europa prognostitgescha in'ulteriura terrada per ils socialdemocrats, sco gia tar las ultimas elecziuns il 2013.
Blers èn anc indecis
In segn da dumonda metta Klaus Armingeon però tar la volatilitad. Actualmain sajan be 30% dals Tudestgs e da las Tudestgas segirs tge partida ch'els elegian ed er ch'els elegian be ina suletta partida. Tschels 70% n'èn pia anc betg sa decidids.
Er sch'i fiss uschia teoreticamain anc pussaivel per Martin Schulz da volver tut, na crai il professer per politica d'Europa betg, che quai schabegia:
Forsa ha anc insatgi in'idea fitg perderta en las centralas dal cumbat electoral a Berlin, co che quai pudess ir. Il mument na vesi però betg or uschia.
Martin Schulz ha grev da perschuader
Per Klaus Armingeon datti plirs motivs daco che Martin Schulz ha grev da perschuader. L'economia marscha bain ed i ha actualmain uschè paucs dischoccupads sco dapi decennis betg pli en Germania.
Responsabla per quai è la regenza manada tant da la SPD, la partida da Martin Schulz sco er da la CDU / CSU, la partida dad Angela Merkel. Qua haja il nov candidat natiralmain grev da lantschar in cumbat electoral cun novs temas, uschia Klaus Armingeon.
Plinavant datti er strusch insatge nua che Martin Schulz pudess sa differenziar fermamain dad Angela Merkel, er perquai che las partidas han regì ils ultims onns sco gronda coaliziun. Il sulet tema nua ch'i dat anc discussiuns è la malgiustia en il sistem social. Quai ha Martin Schulz er nizzegià per ses bun, però er qua:
... Da l'autra vart ha la Germania in stadi da bainstar social bajegia or e stabil ch`è concepì dad omaduas partidas, tant da la SPD sco da la CDU e che nagina da las duas partidas na metta en dumonda.
RR actualitad 07:20++


text:
Gia durant la cursa hajan ins badà, che la mesiraziun da temp na funcziunia endretg. Quai haja lura sa confermà cura che passa 100 reclamaziuns èn arrivadas tar il comitè d'organisaziun. Intgins atlets eran ellas falladas categorias, auters avevan in temp fallà ed anc auters n'eran insumma betg rangads.
La firma da mesirar il temp n'ha betg pudì tegnair si'impermischin
La firma da mesirar temp haja lura stizzà la glista en la rait ed empermess da curreger quella fin il glindesdi saira. Questa empermischun n'haja ella dentant betg pudì tegnair en.
Quai n’è natiralmain betg quai che nus avain spetgà.
Er ussa, in'emna suenter la cursa, èn 10 fin 20% dals resultads betg gists. Il capo dal comité d’organisaziun, Claudio Duschletta, na craja betg pli londervi, che la glista saja in bel di 100% cumpletta e correcta.
Empruvà da salvar la reputaziun da la cursa
A las radund 100 persunas, che han reclamà pervi da resultads betg corrects, ha Duschletta scrit enavos persunalmain per declerar la situaziun e sa stgisar. Ina tschinquantina haja respundì da maniera positiva ed annunzià da vulair prender part er il proxim onn puspè.
Proxima giada mesira in'autra firma il temp
Gia il di la cursa avevan decidì ils organisaturs da betg pli vulair lavurar cun questa firma da mesirar temp. Entant han els desditg il contract cun la firma ed er gia survegnì offertas dad autras firmas da prender temp. Quellas vegnan evaluadas en las proximas emnas.
Passa 2'200 participantas e participants avevan prendì part al 16avel Bike-Maraton enturn il Parc Naziunal Svizzer.
RR actualitad 06:20


text:
Il cas è capità gia avant bun duas emnas. Cura che Christian Schröder da Savognin è vegnì a chasa è el vegnì attent sin in giat, che fascheva gronda canera. Spert è el ì vi tar il giat ed ha vis, ch’el è vegnì tschiffà en ina trapla (per tudestg Tellerfalle). Dalunga ha Schröder deliberà il giat che pativa da las dolurs. El ha infurmà il possessur dal giat e transportà el tar la veterinaria ad Alvaschagn.
Denunzia tar la polizia chantunala
Sin quai è vegnida alarmada era la polizia. Quella ha chattà il possessur da la trapla. Sco quai che la polizia chantunala scriva ad RTR, sa tracti d’in cas da malprecauziun: La persuna da la trapla na saja betg stada conscienta tge che possia capitar. Ella haja deponì la trapla mo temporarmain davant chasa. La trapla na saja betg stada qua per tschiffar giats u auters animals. Tenor la polizia na dettia ussa nagin privel pli per ils animals. Traplas sco la tala ch'ins ha chattà a Savognin èn scumandadas en Svizra. Perquai datti ina denunzia penala per il possessur.
Cas unic en il Grischun
Sco quai che Giochen Bearth, il substitut dal veterinari chantunal ha ditg sin dumonda, haja l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals ils davos dus onns registrà nagin cas sumegliant. Era in sguard enavos a lunga vista mussia che quai haja pli baud mo dà singuls cas nua ch’animals èn vegnids maltractads.
RR actualitad 08:00


text:
La ristga per ina scufla d'immobiglias saja en il davos quartal dal 2017 sa reducida per la segunda giada en roda. La Svizra restia dentant en la zona da ristga. Quai ha la banca UBS communitgà la mesemna.
Il motiv principal per la reducziun è ch'ils debits ipotecars èn creschids il 2017 per 2,6%. En media eran ils debits ipotecars creschids per 3,8% ils davos 10 onns. En il medem temp sajan las pajas creschidas a moda robusta. Ils experts da la UBS averteschan dentant da betg sutvalitar il volumen d'ipotecas: Ins stoppia esser conscient ch'assicuranzas e cassas da pensiun dettian adina dapli ipotecas. E quellas sajan mo resguardadas insuffizientamain tar la evaluaziun da la UBS.
RR novitads 08:00


text:
Vallazza anconta i ladins de Fascia: mantenì deberieda la cultura
Dla situazion atuela di Ladins de Fascia se à l assessëur regiunel Manfred Vallazza nfurmà dan man pra i reprejentanc dla mendranza linguistica.
L’ancunteda te Fascia ie stata la cuntlujion de na lingia de ancuntedes dl assessëur regiunel Manfred Vallazza ti raions dla mendranzes linguistiches tla region Trentin-Südtirol. Vallazza se à te chësc cuntest nfurmà ala menuda n cont di bujëns dla mendranzes linguistiches recunesciudes y de si sustëni, che sarà ti 5 ani che vën pert de si ajënda. Vallazza ie jit a crì la grupa linguistica zimbrica a Luserna, chëla di fersentoler, chëla di ladins tla Val Badia y te Gherdëina y śën nce chëi de Fascia. L à abù n barat de nfurmazions cun la procuradora dl Comun General de Fascia Elena Testor y cun l cunselier provinziel Luca Guglielmi sun la scumenciadives y i programs te Fascia.
N ucajion dla prejentazion dla cultura te Fascia y dla vijita dla Majon di Fascegn cun si biblioteca ampla, si archif de film y fotografies y si culezion de documënc storics se à l assessëur regiunel fat n cheder dla situazion di ladins. Leprò fovel danter i autri l presidënt dla Majogn di Fascegn Fabio Chiocchetti, l diretëur Antonio Pollam, la sëurastanta Mirella Florian y l presidënt dla Union di Ladins de Fascia Fernando Brunel. La desfidedes te Fascia ne ie nia sciche pra d’autra mendranzes y raions dl Trentin l’emigrazion o aspec economics, ma al cuntrer la imigrazion de truepa forzes de lëur tl turism y te d’autri ciamps. Chësta reprejentëssa na desfideda per l mantenimënt dla rujeneda y dla cultura, à auzà ora i reprejentanc ladins. L vën perchël cialà de ti trasmëter nce ai zitadins che vën da oradecà la cultura y la rujeneda ladina y de i ntegré a chësta maniera tla cumenanza ladina.
"Che i reprejentanc da tlo se proa dassënn de scuné si lingaz y si cultura y che chësc ti garata nce, me plej. La paraleles danter la Val Badia y Fascia ie bendebò tleres", dij Vallazza. "Sciche reprejentant dla Region per la mendranzes linguistiches uei purté pro mi cuntribut y sustenì l plu che la va i reprejentanc locai – iust l mantenimënt dla rujeneda y dla cultura segurea nce tlo l daunì dla tradizions y usanzes y juda a seguré la cunvivënza pazifica y la cualità dla vita di fascians“ sotrissea l assessëur regiunel.
Adum cun i reprejentanc di ladins de Fascia ie l assessëur regiunel mo jit a ti cialé ala dlieja de pelegrinasc de Santa Ujana fata su dl 1452 y la curtina di tumei dla Prima viera mundiela.
SAN


text:
Il schaner 1988 ha ina gruppa interessada dal film salvà il Kino Rätia. Cun bler idealissem e paca experientscha sajan els sa confruntads cun la nova sfida, di Thomas Keller ch'è davent da l'entschatta en la suprastanza da l'uniun.
Ussa dumbra l'uniun radund 700 commembers e preschenta mintg'onn radund 380 films. Cun introducir il 1991 ils dis dal film mundial ha il Kino Rätia er cuntanschì ina muntada naziunal. Per il giubileum da 30 onns preschenta l'uniun mintgamai in film dals ultims ultims onns d'existenza. L'entschatta fa il film da Daniel Schmid Violanta.
RR actualitad 08:00


text:
Sco quai che la gruppa d’interess scriva a la suprastanza communala da Surses, saja il giavisch d’almain puspè pudair deponer gasettas e chartun en las deponias existentas en las fracziuns. Plinavant avessi d’esser pussibel da dismetter il rument verd da moda pli flexibla, per exempel cun ina bena en mintga fracziun.
Leo Thomann, il president communal da Surses conferma, d’avair survegnì las suttascripziuns da la gruppa d’interess. Per part ha el chapientscha per la critica. Bleras reclamaziuns na sajan però betg fundadas. Ins vegnia ad examinar la situaziun, midadas sajan pussaivlas. Per exempel fissi pussaivel, d'adattar las uras d'avertura sin las deponias da Beiva e Savognin. Reactivar deponias serradas na veglian ins dentant betg, perquai ch'ins na veglia betg deponias cun chaos, perquai ch'i manchia il persunal.
RR actualitad 07:00


text:
Il studi duai evaluar ils emprests e levgiaments da taglia sco er il svilup da la promoziun da turissem ils ultims 10 onns. Vitiers duai il studi alura explitgar il sustegn finanzial different da l'infrastructura turistica. Quai pretenda in postulat che vegn da Beat Rieder (PCD/VS) e ch’è vegni approva unanimamain en il Cussegl dals chantuns.
Cusseglier federal Johann Schneider-Ammann refusa però quest postulat. Sch'ins veglia dapli turists saja da sbassar ils custs, uschia Schneider-Ammann.
RR novitads 12:00


text:
Anònim/Piemontèide
Piemontèide[modifiché]
Trovà an sla ragnà, cost'euvra fiamenga dël 2011, ch'a conta an poesìa la stòria dël Piemont, i l'oma pa riessù a trovene l'autor! Stërmà da bin an soe pàgine bandonà da vàire agn, s'as farà viv... volenté i-j arconossroma ij sò mérit! A-i é mach, a la fin ëd ës poema, sò nòm anagramà: Elvezio Rappengo! A séguita l'introdussion original. Armarché l'apressiament che l'autor a fà 'd la grafìa "dij Brandé": "La nòsta grafìa a specia l’amor për la tradission e la precision. A scapa con ësgiaj da la nuvità e da la comodità. A l’é na blëssa técnica e stòrica, ma l’òm dël di d’ancheuj a pàira nen a ’mprendla".
- "Ël di dle sënner ëd l’ùltim ann dlë scond mileni, ann consacrà da la bonànima dël Papa sant, i j’era cogià ansima a la trassa dla ca dij mè. Da là i vardava l’arch dle montagne che dal Monvis al Paradis smija ambrassé n’archèt pì cit formà dai brich che da Superga coro a Casgné. A cola mira i j’era rivà davzin al prim ters dla nòsta vita, ma sensa amor, con pòchi amis, mai gnun spatuss e la speransa për l’avnì nen pròpe drita.
- An col ëstat i l’hai ciamà d’avèj un lum da dovré contra la strachità e mes dësvij e mes an seugn con la mia ment i l’hai bogià. Set vire tre rindobià ’nco l’é ’l cont dij di ch’i l’hai passà ant l’ora fissa, cola pì càuda, sempe parèj. Ste ses ësman-e l’han sopatà e fàit cambié, chërdo për sempe, tuta mia vita.
- Doi agn pì tard, già laureà e peui marià, pairava nen a scrive tuta l’esperiensa, ma im sentìa che sté ciuto l’avrìa mach trussià ’l mè vive. Con gena tanta e fiusa pòca i son partì. Soens i scrivìa dë stërmon e tut an pressa, a vire im ëstofiava e i campava tut ant un canton. Dovèj finì a l’era un pensé grev e sempe viv.
- Mach quandi i l’hai perdù ël mè prim travaj i l’hai capì ch’i l’avrìa podù finì e ant l’ann ch’a fa già quat dòp dël mè viagi i l’hai sarà la stòria, prima ’d Natal.
- I l’avrìa finì tut s’a fussa nen che për scrive an grafìa stòrica a venta vnì un lenghista. La lenga scrita a l’é në specc ëd l’época e dla gent ch’a l’ha fissala. La nòsta grafìa a specia l’amor për la tradission e la precision. A scapa con ësgiaj da la nuvità e da la comodità. A l’é na blëssa técnica e stòrica, ma l’òm dël di d’ancheuj a pàira nen a ’mprendla.
- As capiss parèj përché a son passà àutri ani prima ’d podèj fé vëdde a n’àutra person-a l’euvra finìa. Ma ’dess i son pront e im ancamin vers la narassion dla Piemontèide".
Tàula[modifiché]
- Prima sman-a
- Sconda sman-a
- Tersa sman-a
- Quarta sman-a
- Quinta sman-a
- Sesta sman-a


text:
Roncafrèr
Articol in dialet mantuan
Roncafrèr o Roncafràr (Roncoferraro in Italiàn) l'é un comün italian, dla regiùn adla Lumbardìa, da 7.309 abitant in Pruincia da Mantua.
Legamm da föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Cröva
Cröva (Cròva in Piemuntes; Crova in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 418 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,2 km² e ona densità de popolaziun de 29 ab./km².
El paes el se tröva in la Pianüra Padana e 'l gh'ha una fraziun ciamada Viancin. I sò abitant hin ciamaa cruvatin. L'è tacaa ai cumün de Gnan-a, Runsëch, Salasch, San Giurman, Santià e Trunsan.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cröva l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Scova
Ona scova (alter sinonim: (s)granera, sbrindera, ramazza) l'è on arnes che 'l serviss per spazzà via la polver (o anca alter) e per nettà per terra. L'è fada su de on manegh bell longh e poeu de tant fij mettuu bei taccaa vun con l'alter.
A l'è on istrument bell antigh: a gh'è scov de fosg e materiai diferent, che s'hinn sviluppaa soratutt al dì d'incoeu.
In del Medioev, se credeva che i strii dovrassen i scov per sgolà via, e anca 'dess la scova a l'è 'l simbol pussee cognossuu (insemma al capell a ponta) per parlà di strii.
El termen "scova" el vegn giò del latin scopæ (el singolar, scopa, el gh'ha el significaa de brocch, ramett) e l'è doperaa anca in alter lengov neolatinn (cat. escombra, sp. escoba, sic. scupa, for. scove). In de l'Italia central inveci se dopera despess el termen granata (abruzzes: granàrë/ranèrë; emilian: granäda; toscan: granata; ladin granara; ma anca bressan granera[1] o sgranera[2]).


text:
Per la terza giada ha il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb visità il «Center da Sandà Engiadina Bassa», ensemen cun il schef da l'uffizi da sanadad, Rudolf Leuthold e la secretaria dal departament Nicola Kull. La finamira è d’avair invista en la gestiun e da pudair discurrer culs responsabels sur da l'avegnir da l'ospital.
Mo anc ospitals che han la rutina da far tschertas operaziuns cumplexas duessan en avegnir pratitgar quellas. Ils ospitals regiunals sa dostan encunter questa varianta.
Ins na dastga betg congualar quantitad cun qualitad.
Per il cusseglier guvernativ fiss in'inoltraziun d’in tal sistem la mort per ils ospitals pitschens en Grischun. La qualitad dals ospitals pitschens sa laschan congualar era cun ils gronds. Mo perquai ch'ils ospitals gronds fan dapli operaziuns n'èn els betg megliers, congualond cun la prestaziun dals pitschens en las regiuns. Cusseglier guvernativ Christian Rathgeb è persvadì dal sistem da prestaziuns decentrals e vul perquai cumbatter quest‘intend ensemen cun ulteriurs chantuns en Svizra.
RR actualitad 07:00


text:
Sin l’anteriur areal da Sulzer han ins transfurmà ina halla da montascha cun crana en ina biblioteca moderna. Cun 6’000 meters quadrats, è questa biblioteca la pli gronda biblioteca d’ina scol’auta en Svizra.
Lavur da pionier
Suenter che Tista Murk ha fatg lavur da pionier tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, è el daventa directur da la Biblioteca populara svizra (1969-1980). Là ha el midà ed meglierà fermamain il sistem svizzer da bibliotecas. Uschia ha el introducì l’agid d’entschatta per bibliotecas. Cun quai midament hai dà bler dapli, era pitschnas, bibliotecas.
Pervi da ses grond engaschament sco directur da la Biblioteca populara svizra han ins ussa dà num a la nova biblioteca «Tista Murk».


text:
Republica
La republica (dal latin res publica, ‹chaussa publica›) è tenor la chapientscha generala dal term ina «furma statala, en la quala ils regents vegnan elegids per in temp determinà tras il pievel u tras represchentants dal pievel» ed en la quala cumpeta al pievel «la pli auta pussanza dal stadi e la funtauna da legitimitad suprema». La definiziun da la republica cumbinescha pia caracteristicas da la democrazia e da la suveranitad dal pievel; ina differenziaziun tranter la chapientscha liberala dal vest, la republica islama e la chapientscha communistica (republica populara) n’è da princip betg necessaria per definir il term, damai che tut questas chapientschas èn cumpatiblas cun il term da la voluntad generala tenor Rousseau.[1]
Dapi il 20avel tschientaner sa lascha constatar in diever inflaziunar dal term, quai ch’è per part stà collià cun ina sperdita da conturas da la muntada oriunda. Savens ha er il term ‹democrazia› dominà la chapientscha dal term ‹republica› u remplazzà quel dal tuttafatg. Las muntadas ‹ina regenza elegida dal pievel› (democrazia) ed ‹ina politica che serva al bainstar public› (republica) diffundan pli e pli.[2]
Per part vegn empruvà da vart d’experts dal dretg statal da reacquistar la muntada oriunda dal term en sia funcziun fundamentala per il stadi e la politica. En quest senn sto correspunder a la legitimaziun da la regenza tras l’elecziun dal pievel in duair dals elegids da correspunder al bainstar general. Il princip democratic dovra pia necessariamain la cumplettaziun tras il princip republican, damai ch’ina elecziun democratica persula na garantescha anc betg che la politica saja orientada al bainstar general.[3][4]
Areguard l’istorgia da la significaziun sa laschan differenziar plirs concepts antics, medievals e dal temp modern. Quai sa mussa gia dal temp da l’Imperi roman: Entant che la republica era per Cicero ina chaussa dal pievel e dal senat, vegnivan las fatschentas publicas resguardadas durant ils temp dals imperaturs sco incumbensa da l’imperatur sez – sco magistrat che represchentava il pievel – e da ses apparat statal che steva en il servetsch dal bainstar public.
Ils Carolings han reprendì il term en il senn d’in domini persunal dal retg sur il pievel. Silsuenter è il term s’avert ad ina denominaziun pli generala er per corporaziuns, uschia ch’era in’universitad u schizunt l’entira cristianadad pudevan vegnir chapids sco res publica. Ins differenziava da quel temp tranter trais muntadas dal term: res publica sco constituziun romana, sco corporaziun e sco cuminanza (statala).
En rom da la recepziun dad Aristoteles è il term vegnì schlargià en il temp medieval tardiv a moda decisiva tras l’idea da la suveranitad che fa la differenza tranter suveran e subdit. La republica è uss daventada l’organisaziun politica d’ina societad (civitas, societas civilis) tras ina regenza suverana ed ha uschia fatg in pass decisiv vers la concepziun moderna dal stadi. «Sut in stadi (république) chapesch’ins la pussanza guvernativa suverana ed orientada al dretg sur in dumber da chasadas e lur possess cuminaivel.» En quest senn fixà tras Jean Bodin correspunda la republica al term da la communitad (commonwealth, communauté), il qual è orientà al bainstar general (common good, bien commun). Fin en il 17avel tschientaner è il term ‹republica› vegnì duvrà en quest senn pli vast e cumpigliava er stadis aristocratics, oligarchias e monarchias.
En il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner è la muntada dal term sa spustada per exprimer ina distanza envers las furmas statalas absolutisticas. Il term ‹republica›, ch’era connotà a moda positiva, è uschia vegnì liberà successivamain dals elements che cumparevan sco adina pli inacceptabels. ‹Republica› dueva be pli dastgar sa numnar ina furma guvernamentala, entaifer la quala il regent vegniva determinà a basa da reglas cuntegnidas en ina constituziun, enstagl d’avair ertà ses uffizi sco commember d’ina dinastia.
Dal temp da la restauraziun, per exempel en las scrittiras da la romantica tempriva d’in Friedrich Schlegel, è la chapientscha da la politica puspè s’orientada als cuntrapols da la Revoluziun franzosa, uschia ch’il republicanissem en il senn d’ina orientaziun da la politica al bainstar general è danovamain vegnì resguardà sco cumpatibel cun la monarchia.[5] Questa definiziun fitg vasta è puspè vegnida bandunada dals represchentants dal Vormärz ch’han resguardà la dismessa da la monarchia sco element essenzial per schliar ils problems dal temp.
La chapientscha odierna da las furmas statalas resguarda la republica per ordinari sco cuntramodel da la monarchia en il senn da la furma statala, en la quala i na dat nagin retg.[6] Entaifer la litteratura spezialisada datti però er differenziaziuns che lubeschan da classifitgar la monarchia englaisa e furmas guvernativas autocraticas sco republicas.[7]
La pli pitschna republica dal mund è Nauru, la pli gronda areguard la surfatscha è la Russia. La pli veglia republica ch’exista fin oz è San Marino.
Cuntegn
- 1 Definiziun classica
- 2 Istorgia
- 3 Furmas da la republica
- 3.1 Republica democratica
- 3.2 Republica populara
- 3.3 Republica aristocratica
- 3.4 Republica constituziunala
- 3.5 Republica dictatorica
- 3.6 Republica federala
- 3.7 Republica islamica
- 3.8 Differenza tranter republica e democrazia
- 3.9 Stadi liber
- 4 Annotaziuns
- 5 Litteratura
- 6 Colliaziuns
Definiziun classica[modifitgar | modifitgar il code]
L’oligarchia romana era, en il senn sco descrit survart, bain betg democratica, ma tuttavia republicana. La definiziun classica da la republica sa cloma t.a. sco suonda:
«Est igitur res publica res populi, populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus.»
– Marcus Tullius Cicero, De re publica, I, 39.
«Tar la res publica sa tracti pia da la chaussa dal pievel. Sco pievel vegn però betg resguardada mintga reuniun d’umans independentamain da la dumonda sco ch’ella sa constitueschia, mabain la reuniun che succeda a basa d’ina concordanza areguard il dretg sco er areguard il niz da quella.»
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Antica[modifitgar | modifitgar il code]
Emprimas propostas per organisar la societad tenor ils princips dal bainstar general cumparan en la scrittira ‹Politika› (Πoλιtιkά) dad Aristoteles. El ha dividì las furmas guvernativas ch’al eran enconuschentas en duas gruppas:
- las bunas, orientadas al bainstar general (monarchia, aristocrazia, politia) e
- las nauschas ch’han be en mira ils basegns da la gruppa regenta (tirannia, oligarchia, democrazia resp. ochlocratia). Da resguardar è che Aristoteles chapescha sut ‹politia› quai che correspunda a nossa chapientscha da democrazia, entant che ‹democrazia› munta per el il despotissem sfranà da la maioritad.
La republica sco concept politic per manar il bainstar public e sco denominaziun da quel cumpara l’emprima giada en furma da la republica romana. La republica è sa sviluppada en vista a l’observaziun ch’ina pussanza fitg gronda u schizunt illimitada en ils mauns d’ina singula persuna vegnia savens malduvrada da quella per s’enritgir persunalmain e che quest svilup saja collià cun la suppressiun ed il sfruttament da las persunas che vegnan regidas.
Ina tala situaziun ha manà vers ca. 500 a.C. ad ina sullevaziun da la populaziun da Roma. Il davos retg roman, Lucius Tarquinius Superbus, è vegnì stgatschà ed ins ha decidì ch’ins na veglia tolerar da qua davent nagin retg pli. A ses lieu èn vegnids nominads consuls (dal latin consules, ‹quels che dumondan il pievel u il senat›) sco las persunas che duevan diriger il bainstar public. Lur pussanza è vegnida limitada en plirs reguards: Per l’ina vegnivan els elegids dal pievel roman be per in onn (princip da l’annuitad); per l’autra vegnivan designads per mintga perioda d’uffizi dus consuls (princip da la collegialitad), cumbain che mintgin era munì cun la pussanza cumplaina. Pli e pli èn ils consuls er vegnids autorisads d’instituir gidanters per tschertas incumbensas.
Parallelamain a la republica romana è er sa sviluppada la democrazia attica en Grezia, la quala ha existì da 461 fin 322 a.C.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Niccolò Machiavelli ha partì ils stadis dal mund sulettamain en republicas e principadis. Dal temp da la Revoluziun americana e franzosa è la republica vegnida chapida sco cuntramodel a la democrazia directa. Cun la republica èn vegnids colliads ils princips da la represchentativitad e da la separaziun da legislativa ed executiva. Tenor Rousseau na stevan quests princips betg en cuntradicziun cun la monarchia: En in’annotaziun dal ‹Contrat social› di el explicitamain che er ina monarchia possia esser republicana. Per Rousseau è il criteri central d’ina regenza republicana sia legitimitad. Mintga furma d’arbitrariadad e da despotissem resguarda el sco betg republicana.[8]
A partir da quel mument ch’il term da la democrazia represchentativa è s’etablì, èn ils elements democratics quasi sa schliads dal term da la republica. Quel sa restrenscha oz als aspects da l’aboliziun da la monarchia ed a l’orientaziun da l’urden statal al bainstar general.
Furmas da la republica[modifitgar | modifitgar il code]
La concepziun interna da la republica variescha da stadi tar stadi. Savens èn republicas munidas cun regenzas democraticas, ma quai na sto betg esser uschia. La caracteristica ‹republican› di be ch’il stadi na vegnia betg regnà d’in monarc. Tut las autras furmas da pussanza e sistems guvernamentals èn teoreticamain imaginabels sco republica. La cundecisiun dal pievel areguard la furmaziun da l’opiniun politica n’è betg necessaria a tut pretsch.
Da l’autra vart pon er monarchias esser fitg democraticas. Uschia è per exempel il Reginavel Unì ina monarchia constituziunala che vegn regida a moda democratic-parlamentara. Malgrà la democrazia na sa tracti qua betg d’ina republica. Cun designar la furma statala na vegn en quest senn ditg nagut areguard la qualitad da la cundecisiun democratica prevalenta.
Republica democratica[modifitgar | modifitgar il code]
En ina republica democratica vegnan tant il schef da stadi sco er ils represchentants dal pievel elegids a moda directa u indirecta tras il pievel. La gronda part da las republicas democraticas disponan d’in sistem guvernativ represchentativ.
Republica presidiala[modifitgar | modifitgar il code]
En ina republica presidiala vegn la forza guvernativa exequida d’in president dal stadi ch’è a medem temp schef da stadi sco er schef da la regenza. En quest tip da stadi vegn il princip da la separaziun da las pussanzas applitgà strictamain. Quest sistem è en diever en ils Stadis Unids ed en prest tut ils stadis da l’America Latina.
Republica semipresidiala[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem guvernativ semipresidial è segnà d’ina executiva da duas persunas, numnadamain dal president e dal schef da la regenza (primminister e chancelier). Questa constellaziun è bain er usitada en il sistem parlamentar; ma en la republica semipresidiala disponan omaduas persunas d’ina pussanza signifitganta. Exempels per quest sistem furman la Frantscha e l’Ucraina.
Republica parlamentara[modifitgar | modifitgar il code]
En in sistem guvernativ parlamentar èn l’executiva e la legislativa colliadas vaira ferm ina cun l’autra. Uschia elegia il parlament in schef da la regenza, il qual è dependent da la confidenza da la maioritad dal parlament. Tuttina vegn quel controllà d’in president (cun relativamain pauca pussanza politica) che vegn ubain elegì directamain tras il pievel ubain tras il parlament. Quest sistem è usità en blers stadis europeics, per exempel en Germania.
Sistem da l’executiva liada al parlament[modifitgar | modifitgar il code]
En quest sistem èn las pussanzas anc entretschadas pli fitg. Il parlament elegia in schef da la regenza che dependa da la confidenza da la maioritad dal parlament, ma ch’è a medem temp schef da stadi. In exempel per questa furma guvernamentala è l’Africa dal Sid.
Republica populara[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ina republica populara sa tracti – tenor la chapientscha dals stadis respectivs – d’ina furma guvernamentala socialistica u communistica. Ils commembers da la regenza vegnan per ordinari elegids tenor in schema birocratic. In criteri central è savens l’appartegnientscha a la classa sociala dals lavurants resp. proletaris. Quai vul dir che commembers da l’aristocrazia, dal clerus u da la burgaisia bainstanta n’han per il pli nagin access als uffizis politics. Stadis d’ina partida cun questa furma guvernamentala designeschan savens sezs lur model sco dictatura dal proletariat. Exempels èn la Republica Populara Democratica da la Corea, la Republica Populara Democratica dal Laos e la Republica Populara da la China.
Republica da cussegls[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹republica da cussegls› designescha en general in sistem guvernativ, en il qual la pussanza vegn exequida tras il pievel en furma da cussegls nominads en elecziun directa. Exempels per questa furma guvernamentala eran la Republica da cussegls da Minca u l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas (il term russ sovjet signifitga ‹cussegl›).
[modifitgar | modifitgar il code]
Intgins stadis guvernads a moda communistica designavan u designeschan sasezs er sco ‹republica socialistica›. Quai è stà il cas tar l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas, tar la Republica federativa socialistica da la Jugoslavia e tar la Republica federativa socialistica da la Birma sco er anc oz tar la Republica Socialistica dal Vietnam, la Republica Socialistica Democratica da la Sri Lanka e la Republica Socialistica da la Cuba.
Republica aristocratica[modifitgar | modifitgar il code]
La republica aristocratica è ina furma guvernamentala che vegn purtada da l’aristocrazia (republica aristocratica), dals burgais bainstants (patriziat) u da tscherts stans (urden da stans). En tut quests cas vegn la regenza furmada d’ina minoritad privilegiada. Praticamain tut las furmas guvernativas democraticas da l’Europa odierna sa basan sin precursurs aristocratics, entaifer ils quals l’aristocrazia, il patriziat ubain represchentants da la baselgia avevan in dretg da cundecisiun en dumondas da taglia, da la separaziun da las pussanzas u tar l’elecziun dal(s) regent(s). La transiziun da la furma guvernamentala aristocratica tar la democratica è per ordinari succedida en quella moda ch’ins ha l’emprim concedì a tut ils burgais in dretg d’eleger e ch’ins ha silsuenter schlià successivamain differenzas areguard la paisa da las vuschs (dretg d’eleger cun census) resp. ha revocà l’exclusiun da singulas gruppas da la populaziun (sclavs, dunnas, commembers da minoritads etnicas, linguisticas u religiusas) dals dretgs da burgais.
Exempels istorics furman la democrazia attica, la republica romana, la Republica da Vaniescha, la Republica aristocratica da la Pologna e Lituania, la Svizra (en differentas furmas al nivel da singuls chantuns dapi il cumenzament da lur constituziun statala fin a l’entschatta da la Republica helvetica) sco er la Republica dals set Pajais Bass reunids.
Republica constituziunala[modifitgar | modifitgar il code]
La furma statala da la republica constituziunala duaja prevegnir en ina democrazia al privel d’ina pura regenza da la maioritad. Ella statuescha dretgs da minoritads che gidan a proteger cunter la ‹tirannia da la maioritad›; per ordinari succeda quai cun fixar en la constituziun mesiras che restrenschan la pussanza dals organs guvernativs. Ina republica constituziunala è concepida uschia che «nagina persuna u gruppa po cuntanscher la pussanza absoluta».[9] Il schef dal stadi ed ils funcziunaris ils pli impurtants èn represchentants dal pievel che vegnan elegids e ch’ageschan tenor il dretg constituziunal che metta terms a la pussanza da la regenza envers ils burgais. En ina republica constituziunala èn ils organs executivs, legislativs e giudicativs dividids strictamain in da l’auter.
Republica dictatorica[modifitgar | modifitgar il code]
Ina furma guvernamentala republicana vegn numnada dictatorica sch’il schef dal stadi regia facticamain per vita duranta e la regenza è suttamessa a ses sforz. Savens vegnan er republicas popularas attribuidas a las republicas dictatoricas. Da cunfinar la dictatura da la republica democratica è savens anc pli difficil, damai che tut ils dictaturs pretendan d’agir en il num dal pievel e d’esser vegnids legitimads da quel. Cun excepziun d’intginas republicas popularas n’è fin oz enconuschenta nagina constituziun statala ch’attribuis a sasezza il term ‹dictatoric›. La dumonda sch’in stadi vegnia regì a moda dictatorica sa lascha oramai be deducir mintgamai da las circumstanzas concretas. E damai che quellas sa laschan per ordinari be giuditgar a moda subjectiva, divergeschan las opiniuns per part fitg ferm en questa dumonda.
Republica federala[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ina republica federala u stadi federal sa tracti d’ina uniun da plirs stadis commembers che disponan d’ina suveranitad parziala. Quai na munta però betg ch’i fiss lubì senz’auter ad in stadi commember d’extrar dal stadi federal, quai che differenziescha il stadi federal dal stadi federativ.
Republica islamica[modifitgar | modifitgar il code]
Stadis cun in’auta quota da populaziun islamica numnan la furma statala da lur sistem politic savens ‹republica islamica›. Cun quest term vegn exprimì ch’i vegnia prendì resguard spezial sin valurs islamicas tradiziunalas. Ina republica islamica vegn regida tenor princips islamics, per exempel tenor la scharia, la lescha religiusa da l’islam.
Differenza tranter republica e democrazia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils terms ‹republica› e ‹democrazia› vegnan savens duvrads a moda sinonima. Per propi sa refereschan els però a differents fatgs. ‹Republica› designescha en opposiziun tar la monarchia ina furma statala, en la quala il schef da stadi na sa legitimescha betg a moda dinastica, mabain sur la populaziun dal stadi. ‹Democrazia› percunter designescha en opposiziun tar la dictatura in sistem, entaifer il qual er la pussanza statala sco tala sa basa sin il pievel e las decisiuns politicas vegnan prendidas tenor il princip da maioritad.
I sa laschan pia differenziar differentas cumbinaziuns da republica e democrazia:
- Democrazia e republica: Stadis Unids, Germania, Irlanda, Grezia, Frantscha, Italia, Svizra, Austria e.a.
- Democrazia, ma betg republica: Giapun, Reginavel Unì, Danemarc, Pajais Bass, Belgia, Svezia, Norvegia e.a. (monarchias parlamentaras e constituziunalas).
- Nagina democrazia, ma republica: Republica Populara da la China, Siria, Vietnam, Laos, Cuba e.a. (dictaturas da partida).
- Nagina democrazia e nagina republica: Arabia Saudita, Brunei e.a.
Sur questa differenziaziun ora vegn per ordinari anc fatg diever d’in term da democrazia extendì, entaifer il qual vegnan er resguardads aspects sco ils dretgs fundamentals individuals, l’economia da martgà libra u la societad averta. Per questa furma da stadi vegn savens duvrà il term democrazia dal vest u liberala (oriundamain per differenziar quellas da las ‹democrazias popularas› socialisticas). Pervi da la tradiziun burgaisa antiaristocratica da questas valurs discurr’ins en quest connex er da princips republicans, e quai cumbain ch’era las monarchias parlamentaras s’orienteschan ad ellas.
In’ulteriura differenza tranter ils terms ‹democrazia› e ‹republica› è vegnida fatga en la fasa tempriva dals Stadis Unids da l’America. Da lez temp vulevan ils democrats decider en circuls d’elecziun fitg pitschens a moda uschè autonoma sco pussaivel davart lur affars. Els resguardavan la polis greca sco ideal. Perquai han els empruvà da laschar bunamain tut la pussanza tar ils singuls stadis e da concepir la confederaziun a moda plitost flaivla e lucca. Ils federalists percunter, ils precursurs da la partida republicana dad oz, han cumbattì per in ferm stada federal. Lur argument central cunter la democrazia directa è stà il privel ch’i sa furmian gruppas pitschnas che tschentian lur interess mumentans sur ils interess a lunga durada da l’entira cuminanza. Il privel ch’ina tala gruppa possia sa far valair era tenor l’avis dals federalists bundant pli gronda en il cas d’in pitschen dumber d’electurs. En la guerra burgaisa han ils republicans sut Abraham Lincoln defendì l’uniun cunter ils confederads dals stadis dal sid che vegnivan surtut regids da democrats.
Stadi liber[modifitgar | modifitgar il code]
Or da la translaziun tudestga dal term latin republica (libera res publica) è er sa furmada en il territori da lingua tudestga la noziun ‹Freystaat›. Quest svilup è documentà en il 17avel e 18avel tschientaner, ma è per part er sa mantegnì en il 19avel e 20avel tschientaner. En sia constituziun dal 1848 è per exempel la Freie und Hansestadt Lübeck sa declerada sco Freistaat e la Constituziun da la Republica da Weimar ha fixà en l’art. 17: «Jedes Land muss eine freistaatliche Verfassung haben.» En questa tradiziun sa numnan ils pajais federativs Baviera, Saxonia e Turinga fin oz uffizialmain Freistaat per render attent a lur tradiziun republicana (dapi la Revoluziun da november dal 1918/19).[10]
A basa dal medem svilup dal term è er la Republica da las Trais Lias ch’ha existì dal 1524 fin il 1798 sa numnada ‹Freistaat der Drei Bünde›, quai che vegn per part translatà en rumantsch cun ‹Stadi liber da las Trais Lias›. En quest senn vegnan il Grischun e Vaniescha gia designads en in fegl sgulant anonim dal 1603 sco «frye Republica».[11] E be per sai vegn il term republica gia duvrà diversas giadas en il decurs dal 16avel tschientaner en connex cun las Trais Lias.[12]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Juliane Spitta: Gemeinschaft jenseits von Identität?: Über die paradoxe Renaissance einer politischen Idee. transcript Verlag, 2014, ISBN 978-3-8394-2236-6.
- ↑ Hans Buchheim: Der neuzeitliche republikanische Staat. Mohr Siebeck, 2013, ISBN 978-3-16-152941-2.
- ↑ Isensee e.a: Handbuch des Staatsrechts: Band XII: Normativität und Schutz der Verfassung. C.F. Müller GmbH, 2014, ISBN 978-3-8114-5812-3.
- ↑ Hanno Kube, Rudolf Mellinghoff, Ulrich Palm: Leitgedanken des Rechts zu Staat und Verfassung: Studienausgabe. BoD – Books on Demand, 2014, ISBN 978-3-8114-3942-9.
- ↑ Friedrich Schlegel, Versuch über den Begriff des Republikanismus, 1796.
- ↑ Christoph Grabenwarter, Michael Holoubek: Verfassungsrecht – Allgemeines Verwaltungsrecht. facultas.wuv, 2009, ISBN 978-3-7089-0451-1.
- ↑ Karl Doehring: Allgemeine Staatslehre: eine systematische Darstellung. C.F. Müller GmbH, 2004, ISBN 978-3-8114-9008-6.
- ↑ Rousseau, Du contrat social, Livre II, chap. 6.
- ↑ Delattre, Edwin: Character and Cops: Ethics in Policing, American Enterprise Institute, 2002, p. 16.
- ↑ Cf. Landeszentrale für politische Bildung Thüringen: Geschichte des Begriffes ‹Freistaat›.
- ↑ Martin Bundi: Der Freistaat der Drei Bünde im Urteil von in- und ausländischen Kommentatoren. En: Martin Bundi, Christian Rathgeb (ed.): Die Staatsverfassung Graubündens. Zur Entwicklung der Verfassung im Freistaat der Drei Bünde und im Kanton Graubünden. Cuira/Turitg 2003, p. 35–101, qua p. 47.
- ↑ Cf. ibid., p. 73–82.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Willi Paul Adams: Republicanism in Political Rhetoric before 1776, en: Political Science Quarterly, 85 (1970).
- William R. Everdell: The End of Kings. A History of Republics and Republicans (1983), ed. rev., University of Chicago Press, Chicago 2000.
- William R. Everdell: From ‹State› to ‹Free-State›. The Meaning of the Word ‹Republic› from Jean Bodin to John Adams, 7th ISECS, Budapest 1987; en: Valley Forge Journal, zercladur 1991.
- Jürgen Habermas: Drei normative Modelle der Demokratie. En: Jürgen Habermas: Die Einbeziehung des Anderen. Studien zur politischen Theorie, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1996.
- Wolfgang Mager, Artikel Republik, en: Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politischen-sozialen Sprache in Deutschland, 5. ed., E. Klett, Stuttgart 1972.
- Philip Pettit: Republicanism. A Theory of Freedom and Government, Oxford University Press, 1997.
- Jean-Michel Ducomte: La République, Les Essentiels, Milaun 2002.


text:
Perquai che la manadra da l’interpresa ed il cussegl administrativ hajan «avis differents a reguard la direcziun futura da l’interpresa» sajan els sa cunvegnids ensemen da finir la relaziun da lavur, explitgescha la clinica. La gruppa da clinicas vegnia manada ad interim puspè dal medi e delegà dal cussegl administrativ Adrian Urfer, l’anteriur CEO.
Anke Senne vegnia ad accumpagnar las proximas emnas anc projects impurtantas e sortir suenter da l’interpresa. La Clinica Gut SA veglia dentant cumenzar per immediat da tschertgar ina successura u in successur da Senne.
Anke Senne aveva surpiglià gia il december 2016 da manar ils affar da la Clinica Gut SA – quai be sis mais suenter ch’ella era vegnida l’avrigl 2016 sco scheffa da finanzas en l’interpresa. Senne aveva lavurà gia avant radund 12 onns en las direcziuns dad ospitals e clinicas en Germania.
La Clinica Gut SA ...
...dà lavur a passa 230 persunas en sias clinicas a San Murezzan, Cuira e Fläsch ed ella ha praticas ad Ascona, Buchs e Turitg. L'interpresa è sa spezialisada sin chirurgia dad accidents, dad egls e chirurgia ortopedica sco er en l’anestesia/ terapia da dolurs e la medicina da sport. L’onn passà ha ella festegià ses 30avel giubileum.
RR novitads 15:00


text:
Il portal dalla val ha ina muntada pli profunda
Il portal dalla val a Porclas ei per la populaziun indigena dapli ch’in monument historic. Dapi onns marchescha quei portal il cunfin tier il grond mund ed ei medemamein il cunfin dil scharencrescher. En quei connex audan ins era la construcziun “Il scharencrescher gia ora Porclas”. Quei ei gia adina stau in liug geografic ed emozional da grond’impurtonza pils habitonts dalla vallada. In fin nas per quei tierm fisic e psichic semuossa ellas ovras literaras dad Aluis Arpagaus da Cumbel. El raschuna dil liug da Porclas buca mo en sias poesias e raquentaziuns numerusas, mobein descriva quel era sco rempar encunter ils prighels dalla veta hectica els gronds marcaus. Igl onn 1538 ein las vischnauncas lumnezianas secumpradas libras dil dretg suveran dil sistem da regiment ch’era da lezzas uras feudalistics. Dacheudenvi ha Cumbel, ensemen cun Peiden e Camuns, fundau in’atgna vischinonza enteifer la vischnaunca giudicativa dalla Lumnezia. Ellas han partiu incumbensas economicas en connex cul far diever d’uauls, pradas e cuolms. Il funs ei tec a tec vegnius privatisaus. Quella constellaziun politica ei restada tochen la cumparsa dalla constituziun dil cantun igl onn 1854. La fundada dil cantun ed igl uorden da dretg han giu las consequenzas che ils vischinadis han piars lur muntada economica ed ils vitgs ein daventai vischnauncas politicamein autonomas.
Administraziun
Uffeci communal Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 00
infolumneziach
Uffeci da taglia
Uffeci da taglia Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 08
steueramtlumneziach
Uras da spurtegl
gliendisdis - venderdis
09.30 - 11.30 uras
13.30 - 16.30 uras
ni tenor cunvegnientscha


text:
La plattafurma, cun 2,13 milliardas utilisaders activs per mais, ha pudì profitar d'entradas da reclama e scriver in onn da record. La svieuta è s'augmentada per prest 50% a 12 milliardas francs.
Gudogn moderà pervia da reservas
En cumparegliaziun cun la svieuta da record è il gudogn da la rait sociala pli moderà: Il gudogn è s'augmentà per 20% a 4 milliardas francs. Il motiv per l'augment moderà è, tenor indicaziuns da Facebook, la nova refurma da taglias en ils Stadis Unids. L'interpresa haja augmentà sias reservas per la taglia sin entradas en l'exteriur per passa 2 milliardas francs.
Sin las aczias da Facebook n'han las cifras da l'onn da manaschi betg gì ina bun'influenza. La valita d'in'aczia è curt suenter crudada per 3%.
Nova strategia
Tiers la svieuta da record planisescha il fundatur e schef da Facebook Mark Zuckerberg midadas. Il temp ch'ina persuna passenta sin la plattafurma saja en il davos quartal sa reducì, numnadamain per 50'000 uras en di. Per Zuckerberg è quai la consequenza che Facebook mussia pli paucs videos. Perquai che gist la durada saja dentant impurtanta per clients da reclama, stoppia Facebook ir novas vias per carmalar la glieud da star pli ditg sin la rait sociala. La nova idea saja da mussar dapli cuntegns dal conturn privat, e pli pauc cuntegns d'interpresas.
RR novitads 06:00


text:
A blers da nus che emigreschan en terras estras mancan ils zains. Daco èn ils zains e lur tutgiez uschè impurtants per nus? Tgenina valur pratica e simbolica avevan ils zains ina giada? Nagins zains senza clutger, el è d’ina vart il simbol per il “campanilismo”- sco che ils Talians din - vul dir la perspectiva stretga, in sguard mo sin il umbli.
Ascender il clutger ans permettess però da l’autra vart d’avair ina perspectiva pli vasta. E lura era qua er anc il caluster, savens ina persuna originala e cun funcziuns tut particularas en la cuminanza dal vitg.