text:
Hubertus Heil, il secretari general da la SPD, n'ha dentant betg ditg tgenina finamira che quests discurs hajan.
Discurs bain – dentant «ord respect» per l'uffizi da Steinmeier
Er suenter nov uras sa cussegliar la notg passada na saja anc betg cler, sche la SPD veglia prender en mira danovamain ina gronda coaliziun, ina uschenumnada «GroKo». La SPD saja pronta «ord respect per l'uffizi dal president da la Republica Federala Tudestga» da discutar cun autras partidas.
Ils socialdemocrats avevan discutà avant, sche ed in tgenina furma ch'els veglian porscher sustegn per furmar ina nova regenza en Germania.
Steinmeier na vul betg elecziuns novas
Il president da la Republica, Frank Walter Steinmeier, aveva accentuà la gievgia ch'el na veglia betg elecziuns novas. La testa da la SPD era dentant s'exprimida exact en questa direcziun ed en il medem cunter ina coaliziun gronda. Entant pledeschan intgins commembers da la SPD per l'opziun d'ina regenza minoritara, tolerada da la SPD.
Suenter ch'ils discurs da sondagi tranter l'uniun da CDU/CSU, ils liberals da la FDP ed ils Verds han fatg naufragi, vali da tschertgar ina nova soluziun per furmar ina regenza en Germania.
RR novitads 06:00


c: text/html

text:
Tar in exercizi l'onn 2017 aveva la pumpa d'ina auto-cisterna dals pumpiers Sursassiala disditg. Ina revisiun da la pumpa custass 40'000 francs. Il vehichel da 34 onns ha dentant anc auters donns, uschia ch'ins è sa decidì d'investir en in nova auto-cisterna e betg en reparaturas.
Custs vegnan repartids suandant:
Ils custs totals muntan a 450'000 francs. L'assicuranza da bajetgs (GVG) surpiglia 27,5% dals custs. Uschia restan per las vischnancas anc custs da bunamain 326'264 francs. Il cussegl da Mustér ha perquai concedì in credit da 177'000 francs e porta uschia 54,25% dals custs che restan a las vischnancas. Per il Tujetsch restan uschia radund 117'285 francs e Medel sto contribuir 31'927 francs.
Plinavant dat il cussegl l'incarica a la suprastanza communala da contactar las vischnancas e surlavurar ils statuts per ils pumpiers.
Postulat vegn surdà
Ultra da quai vegn in postulat – che vul realisar ina rundella ed in sutpassadi tar Acla da Fontauna – surdà a la suprastanza. Quai duai segirar la segirtad dal traffic d'autos, peduns e velocipedists. Il postulat era vegnì inoltrà da 10 commembers dal cussegl da vischnanca il november passà.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pistoia (Pistoria 'n latì; Pistoya 'n spagnöl; Pistoie 'n fransés stòrich) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima.
La g'ha presapóch 90.040 abitàncc (dàto ISTAT del setèmber 2009), 'na superfìce de 236 km² e 'na densità de 380 ab./km².
El cümü de Pistoia 'l cunfìna coi cümü de Agliana, Cantagallo (PO), Granaglione (BO), Lizzano in Belvedere (BO), Marliana, Montale, Piteglio, Porretta Terme (BO), Quarrata, Sambuca Pistoiese, San Marcello Pistoiese, Serravalle Pistoiese.


text:
Furmintòun
Al furmintòun (al nòm latèin l'è Zea mays) l'è na piànta dla famìa Poaceae, tribù Maydeae.
Al fóst cal tin só i chécch l'è al lècch, e l'è la pèrta ch'as bóta vìa; l'insém dal lècch e di chécch l'è la panòcia.
Al furmintòun l'è un di lavór da magnèr pió importànt in dl'America e in dl'Europa: cun al furmintòun as pól anca fèr l'òli (quèst chè an và mia bèin da frézer), al pop corn (quand i chécch i scòpien) e la farèina (druvèda da fèr la pulèinta e alcùni qualitê ed pan e 'd dólci); a-s pól anca tirèregh fóra un liquór.
As dróva anca da der da magnèr a i animèl, sopratótt i vàch e al galèini.
As pól anch brusèr per fèr dl'energìa cl'an fà brìsa di dàn a l'ambièint.
Mòdi ed dìr
- (MUD) As dìs và a spanucèr al furmintòun per dìr a quelchidùn ch'al l'à fiachê a basta; al lavór dal spanuciadór, in di tèimp antìgh, l'éra un lavór di puvràz.
- (MUD) Un che l'è sèimper da la pàrt dal furmintòun l'è un cal stà da la pèrta ed chi cmànda e al 'n còrr brisa di résch; quest perchè un tèimp, in dal càmp, al furmintòun l'éra dimòndi volti datés da un canèl pin d'aqua ch'i cuntadèin druvèven d'anafièr, e acsè a l'éra al prémm a ciapèr l'aqua.
(BLG) Se per San Patrézi t'sumnarè al furmintón, t'cuiarè di bia panución:[1] San Patrézi al vin al 17 ed mèrz.


text:
In scumond da reclama per tubac reducescha il consum da tubac en spezial tar uffants e giuvenils. Quai resulta d'in studi che l'Allianza per ina ferma lescha da products da tubac ha preschentà.
Il studi ha analisà las consequenzas d'in scumond da tubac cumplessiv en tschintg pajais europeics. Per proteger ils uffants e giuvenils dal privel mortal dal fimar dovria era la Svizra ina ferma lescha per products da tubac, communitgescha l'allianza. La Svizra è in dals set pajais che n'ha anc betg ratifitgà la convenziun da tubac da la WHO.
Cussegl federal vul scumond
Il Cussegl dals chantuns tracta la nova lescha per products da tubac en la segund’emna da la sessiun. Il Cussegl federal vul scumandar reclama per products da tubac en il kino e cun placats.
La cumissiun predeliberanta dal Cussegl dals chantuns ha refusà la proposta e cusseglià da refusar la lescha. Ella argumentescha che la proposta dal Cussegl federal giaja memia lunsch – i na saja betg cumprovà che scumonds generals da reclama reduceschian il fimar.
Fin uss dat quai en Svizra in scumond da reclama per tubac en radio e televisiun. Plinavant è scumandada reclama che sa drizza explicitamain a minorens.
RR novitads 11:00


text:
I saja ridicul da vulair metter giud la rait las ovras atomaras e persuenter cumprar en electicitad da l'exteriur che vegnia era producì d'ovras atomaras, cotgla u gas. Quai na saja ni economic ni ecologic per la Svizra. Pir da dretg perquai che la "Ensi", l'uffizi federal per la segirezza nucleara classifitgeschia las ovras svizzras sco segiras.
Plinavant vegnian ovras atomaras culs onns era pli charas da mantegnair ed uschia mettian ils possessurs sez giu quellas cu ellas hajan ina tscherta vegliadetgna. L'iniziativa na cuvieria betg ils basegns d'energia da la Svizra. Ina sortida da l’energia nucleara stoppia vegnir planisada pli solid per ch’in concept d’energia persistent per il commerzi possia vegnir realisà, scriva l’uniun grischuna d’artisanadi e mastergn.
Las votaziuns han lieu ils 27 da november.
RR novitads 09:00


text:
Sera per gidontras e gidonters ils 02 d'october 2017
Il december 2016 era la Pro Sagogn vegnida undrada cul Premi Benevol 2016 per la gronda lavur che voluntaris havevan prestau el rom dil project da tgira per la tschenta da pumera da Sagogn. Cun quels daners ha la Pro Sagogn envidau en ils gidonters ad ina guidada cun apéro el Museum Regiunal Surselva a Glion.
La conservatura dil museum, Marianne Fischbacher, ha menau tras l'exposiziun "Kreuz oder Hahn - Da messa ni da priedi". En quella exposiziun vegn era rapportau sur da Sagogn.
Il maletg muossa igl intern dallas duas baselgias da Sagogn, in sper l'auter sco mussament d'ina vischnaunca paritetica.
Suenter la guidada ha ei dau in apéro reh.


text:
Scolas spezialisadas superiuras
Noziuns-clav : Furmaziun professiunala svizra / Regulaziun da la furmaziun professiunala
Las scolas spezialisadas superiuras intermedieschan a las absolventas ed als absolvents las cumpetenzas da surpigliar en lur sectur independentamain la responsabladad professiunala e directiva. Las scolaziuns ed ils studis supplementars ad in diplom èn orientads a la pratica e promovan spezialmain in pensar metodic e cumbinatoric. Ultra da quai porschan els ulteriuras qualificaziuns che permettan d'analisar incumbensas che sa refereschan a la professiun e da realisar en la pratica las enconuschientschas acquistadas.
Las scolas spezialisadas superiuras porschan scolaziuns ch'èn renconuschidas sin plaun federal per ils suandants secturs:
-
tecnica
-
hotellaria, turissem ed economia da chasa
-
economia
-
agricultura e selvicultura
-
sanadad
-
fatgs socials e furmaziun da persunas creschidas
-
art, art applitgà e design
-
traffic e transport
L'Ordinaziun dal Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR) davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementars da las scolas spezialisadas superiuras dals 11 da mars 2005 regla las premissas, sut las qualas las scolaziuns ed ils studis supplementars ad in diplom a las scolas spezialisadas superiuras vegnan renconuschids sin plaun federal. Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI) è cumpetent per la renconuschientscha da las scolaziuns. La Cumissiun federala per scolas spezialisadas superiuras giuditgescha las dumondas per mauns dal SEFRI. Scolaziuns vegnan purschidas d'instituziuns da scolaziun chantunalas u privatas. Ils chantuns han la surveglianza da las scolaziuns da las scolas spezialisadas superiuras.
Cundiziuns d'admissiun
Supplementarmain al diplom dal stgalim secundar II (attestat federal da qualificaziun, scola media spezialisada terminada, maturitad gimnasiala) pon vegnir pretendidas experientscha professiunala ed in'examinaziun da la qualificaziun per pudair entrar en ina scola spezialisada superiura. Per ils differents secturs da furmaziun èn las cundiziuns d'admissiun regladas en l'agiunta a l'Ordinaziun dal DEFR davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementar da las scolas spezialisadas superiuras. La dimensiun ed il cuntegn dals scleriments da qualificaziun vegnan reglads da las purschidras e dals purschiders da furmaziun.
Plans d'instrucziun generals
Mintga scolaziun sa basa sin il plan d'instrucziun general che vala sin nivel naziunal e che las purschidras ed ils purschiders da furmaziun sviluppan en collavuraziun cun las organisaziuns dal mund da lavur (OdML). Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI) approvescha ils plans d'instrucziun generals sin proposta da la Cumissiun federala per scolas spezialisadas superiuras (CFSSS). Ils plans d'instrucziun generals determineschan tranter auter il profil professiunal e las cumpetenzas che duain vegnir cuntanschidas, ils champs da furmaziun e lur procentualas temporalas sco er ils cuntegns da la procedura da qualificaziun. La lingua d'instrucziun è la lingua naziunala respectiva. Ina instrucziun bilingua ed englais en l'instrucziun è pussaivel.
Organisaziun da la scolaziun e diplom
La furmaziun a temp cumplain dura – cumprais ils praticums – almain 2 onns, la furmaziun cumplementara a la professiun almain 3 onns. Per la scolaziun cumplementara a la professiun è prescritta in'activitad professiunala sin il champ respectiv d'almain 50%. Per las scolaziuns valan dumbers minimals d'uras d'emprender. Las purschidras ed ils purschiders da furmaziun decreteschan in agen urden da promoziun. La procedura da qualificaziun per il diplom final è reglada en l'Ordinaziun dal DEFR davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementar da las scolas spezialisadas superiuras. La procedura da qualificaziun consista almain d'ina lavur da diplom u d'ina lavur da project pratica e d'examens a bucca u en scrit.
Ils titels da scolas spezialisadas superiuras renconuschidas èn protegids tras lescha: En il diplom vegnan la scolaziun ed il titel respectiv menziunads cun «dipl.» e cun la cumplettaziun «SSS» (p.ex. tecnicista dipl. SSS construcziun en lain / tecnicist dipl. SSS construcziun en lain). In diplom d'ina scola spezialisada superiura permetta da cumenzar cun in studi da bachelor ad ina scola auta spezialisada en il medem sectur specific u en in sectur specific parentà. Studis supplementars ad in diplom a scolas spezialisadas superiuras serran cun in diplom renconuschì. Al tip da furmaziun vegn agiuntada la cumplettaziun SDS SSS (p.ex. controlladra dipl. SDS SSS / controllader dipl. SDS SSS).


text:
Quatter classas da las scolas superiuras da Casti, Favugn, Laax e Zuoz han fatg la selecziun da la musica che vegn emessa mintgamai il venderdi tranter las 07:00 a las 08:00. Ils scolars han fatg la schelta da lur musica preferida che duai accumpagnar tras la damaun al Radio Rumantsch. La redacziun da musica da RTR plazzescha lura quella playlist enstagl dal program da radio usità.
Bain inqual surpraisa
Uschia po quai bain capitar ch’ins auda tuttenina AC/DC ubain in u l'auter titel actual da la parada da hits, chanzuns ch’ins n'auda uschiglio betg la damaun en il program dal Radio Rumantsch.
Per cura ha tge classa fatg la playlist?
E sche vus avais mirveglias, tge chaus che han fatg quellas playlists: Ils scolars sa preschentan gist sez en in curt video.


text:
Cun ina pitschna festa ha l’associaziun engrazià a lur clientella da tschep e vulì carmalar natiers in u l’auter nov client, per far attent ch’i dovra il sustegn da tut las vischinas e vischins da la vischnanca per pudair mantegnair la stizun dal vitg.
Be grazia las stizuns da Laax e Falera
I saja gia da l’entschatta stà cler ch’i na saja betg simpel da far marschar il Volg a Sagogn, declera il president da l’Associaziun da consum Falera-Laax, Christian Capaul. Ils ultims 11 onns che l’associaziun mainia il Volg a Sagogn, naja la stizun mai scrit cifras nairas. L’associaziun aveva surpiglià la stizun il 2005 suenter che quella è stada in onn serrada. Ils emprims onns saja la svieuta creschida, ussa giaja ella puspè enavos, di Christian Capaul. Be grazia a las stizuns da Falera e da Laax possia l’associaziun cuvrir il deficit da Sagogn.
Mobilitad e stizuns grondas en il conturn
La raschun che la svieuta a Sagogn sa reducescha èn probabel las bleras pussaivladads da far cumissiun a Schluein e Glion. A Schluein è gist dacurt vegnì avert differentas novas stizuns grondas. Chrisian Capaul sa dumonda, sche la regiun po insumma vertir tantas stizuns, damai ch’il dumber da clientella restia tuttina, respectiv sa reduceschia.
Damai che nus avain ina digren da la populaziun ed il turissem che va enavos vegn la petta pli pitschna, la purschida vegn dentant pli e pli gronda. La consequenza è che las stizuns a la periferia ston surlavurar lur concepts ed en il mender cas ston ellas serrar.
Serrar la stizun a Sagogn saja dentant pir la pli davosa consequenza. Era sch'i saja gia vegnì fatg ponderaziuns en questa direcziun, punctuescha Christian Capaul, ch'i vegnia sco emprim empruvà da motivar las vischinas e ils vischins da Sagogn da far diever da la stizun en lur vitg. Uschia na stuess ins gnanc patratgar vid serrar quella e pudess era mantegnair ils 3 plazs da lavur.


text:
Il toc «Frau» è l'istorgia da la Virgina Woolf. Ella è naschida il 1882 ed è stada ina da las pli enconuschentas auturas da la classica moderna. Quests temps bels e creativs èn adina puspe vegnids interruts da grevas depressiuns. Il 1941 ha ella fatg suicidi.
Agata Lawniczak ha creà ina choreografia per 35 sautunzas e sautunzs. Tranter els era Kristina Matanovic da Savognin e Gaetano Sibilia da Cuira. La surmirana sa deditgescha dapi dus onns al saut oriental. Gaetano Sibilia sauta differents stils ed entschaiva en curt ina scolaziun da sautar. Omadus han ina gronda fascinaziun per il saut.


text:
Glieud en ina vegliadetgna pli madira sa regorda anc bain da questa persunalitad rumantscha enorm engaschada e carismatica, sa regorda forsa surtut anc da sia emissiun da radio «Viagiond cul microfon». Glieud pli giuvna sa dumonda però: Tgi era Tista Murk?
Activist rumantsch
Da dar ina resposta simpla sin questa dumonda è grev, perquai che Tista Murk era bler enina: El era poet, autur da teater, reschissur, editur, fundatur dad uniuns, redactur da radio, redactur da televisiun, bibliotecar, lobist per il rumantsch, in Jauer interessà ed engaschà. Quai è fitg bler e probabel n’è quai anc ditg betg tut. L’autur Gion Deplazes ha tutgà il meglier la noda cun circumscriver ina giada Tista Murk en in artitgel sco «grond activist romontsch el bien senn dil plaid». Tista Murk ha vairamain activà la lingua rumantscha ed ils Rumantschs sin plirs champs. E surtut ha el adina fatg quai sur tut ils cunfins idiomatics ora.
In grond activist romontsch el bien senn dil plaid


text:
Digitip – Mails da massa persunals
- Glindesdi, 27.11.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 27.11.2017, 10:15, RTR
Cunzunt durant il temp d'advent èn salids a la parentella ed ad amis populars. Dentant n'èsi betg fitg bel da scriver a tuts ils medems messadis cun in «Hallo» senza num sco introducziun. E per scriver in salid persunal per in e scadin dovrins bler temp.
La schliaziun èn mails da seria. Il principi è sumegliant a quel da brevs da seria. Il messadi èsi da scriver ina suleta giada. Per persunalisar il messadi pon ins lura adattar las parts persunalas per mintga contact. Vul dir: Ins na sto betg cumenzar il messadi cun in «Hallo» impersunal, mabain cun il num da la persuna. Per far in tal mail da seria datti pliras pussaivladads.
Applicaziuns e programs
Ina è l'applicaziun «Mailer Lite» che vegn purschida per iphones ed ipads. Ins scriva in mail tut normal. Mo enstagl d'in num concret scriv'ins en il mail in code per in num variabel. Lura activeschan ins ils contacts giavischads sin il telefonin. Suenter integrescha l'applicaziun en quest code automaticamain las datas persunalas dals contacts elegids. E gia è il mail persunalisà pront per trametter.
Ma era per quels che n'han nagin iphone datti pussaivladads. Ina opziun porscha il program da mail «Outlook». Là marcheschan ins ils contacts giavischads. Suenter chattan ins en il register da «Start» sut la gruppa «acziuns» in buttun «Serien- E-Mails». Là han ins da dar en intginas preferenzas e lura arvi in document da «Word». Là pon ins alura tscherner, tge parts dal mail che duain esser variablas. Cura ch'ins ha fatg las midadas giavischadas pon ins trametter la brev sur il register «Sendungen» ed il buttun «fertigstellen und zusammenführen».
Sch'insatgi n'ha nagin «Word» datti era programs gratuits sco «Libre Office» ni «Open Office». Il diever da quels è dentant in zic pli cumplitgà.
Era per quels ch'èn main fits cun la tecnica datti alternativas. Numnadamain datti programs specifics per brevs da serias. In exempel è il program «Supermailer». Dentant ston ins far quint che tut ils programs specifics per mails da seria custan. Quai il pli tard suenter in temp d'emprova u davent d'in tschert dumber da contacts.
Avantatgs e dischavantatgs
Per tgenina varianta ch'ins sa decida la finala è lura gusts. Uschia è l'applicaziun per l'iphone gratuita e pratica. Dentant han ins mo la pussaivladad da persunalisar il num. Qua èn las versiuns dad «Outlook» ni «Supermailer» en avantatg. Quests programs pon ins drizzar en uschia, ch'era autras chaussas sco per exempel il gener vegnan adattads. Tar quellas duas è la dumonda sch'ins è plitost avert per ina varianta pli pretensiusa ubain per ina varianta che custa.


text:
Le volontariat jonil: surandada dles onoranzes ai 18 de ma a Hall
Por sües prestaziuns d’ezelënza tl volontariat jonil vëgnel premié le proscim vëndres a Hall tl Tirol ince cinch jogn y jones dl Südtirol. Ince na ladina lapró.
Ince sce les jones y i jogn á impormó dai 22 ai 33 agn, é so impëgn y süa dediziun al volontariat jonil de gran ejëmpl. Por i rengrazié por sü miric organisëia la Provinzia de Balsan y chëra dl Land Tirol por le secundo iade adöm l’onoranza “Prestaziun d’ezelënza – Le volontariat jonil“. Le pest ti gnará surandé a Valentina Barbolini da San Martin de Tor, Dominik Alber da St. Martin in Passeier, Martin Kemenater dal Sarntal, Ancilla Lechner da Kurtatsch y Simon Pircher da Lana.
La surandada dles onoranzes gnará a se le dé
en vëndres, ai 18 de ma dl 2018
dales 19.00
tl “Salzlager”
a Hall tl Tirol. Les onoranzes gnará surandades dai presidënc Arno Kompatscher y Günther Platter. “Cun chësta onoranza oressun ti dé visibilité al gran laur de volontariat che i jogn y les jones fej te nosta Provinzia y al dess ince ester n impuls por i atri, da se dé jö cun ativités de volontariat”, dij le presidënt Arno Kompatscher. Por ci che reverda le Südtirol vëgnel ince premié a Hall tl Tirol l’organisaziun jonila dl Alpenverein y la Lia dles Musighes dl Südtirol por so laur por i jogn. N’onoranza ti gnará ince surandada al proiet por i jogn dla Crusc Blancia che á inom “Helfmo MITnondo”, cun chël che al ti vëgn dé importanza ales conescënzes de pröm aiüt por i jogn.
USP


text:
Tranter las bancas che han nizzegià il pli stedi questas firmas da chascha da brevs en il Panama tutgan las bancas svizras UBS, HSBC Svizra ed ina filiala da la Credit Suisse.
UBS e CS accentueschan la legalitad da lur fatschentas cun l'advocatura Mossack Fonseca. Ellas na prendan dentant betg directamain posiziun. L'UBS scriva ch'ella fetschia sias fatschentas entaifer las leschas e las regulaziuns.
Avain nagin interess vid daners che n'èn betg declerads a la taglia e che derivan ord activitads illegalas.
La Credit Suisse da sia vart renviescha a las leschas, reglas e prescripziuns vertentas. Ella sa tegnia vid questas, uschia scriva la CS envers il consorzi da schurnalists.
Finma examinescha
La surveglianza da finanzas federala Finma ha annunzià da vulair examinar sche e quant fitg las bancas svizras sajan involvidas en ils servetschs da Mossack Fonseca e sch'ellas hajan violà las ordinaziuns svizras.
Medias investigativas, la rait da retschertgas ICIJ, han scuvert ina gronda rait da firmas da chascha da brevs. Las datas èn vegnidas a la glisch suenter ch’in uschenumnà «Whistleblower» aveva surdà l’onn passà datas d‘ina firma d’advocatura or dal Panama a la gasetta tudestga «Süddeutsche Zeitung».
- Ils «Panama Papers» sa basan sin datas d'ina advocatura en il Panama.
- Las datas cumpiglian e-mails, datas da contos, documents uffizials, copias da pass sco er ulteriurs documents sur da 214’000 interpresas da chaschas da brevs.
- Tranter ils profitaders duajan er esser 12 schefs da stadis, ulteriurs politichers, stars dal mund da sport ed anc autras persunalitads.
- Plirs dals instituts da finanzas globalas èn domiciliadas en Svizra.
- Las datas eran vegnidas surdadas anonim a la «Süddeutsche Zeitung». Lezza ha alura surlavurà las datas communabel cun il consorzi internaziunal per il schurnalissem investigativ.
- Schurnalists en radund 80 pajais han fatg retschertgas ed elavurà radund 11,5 milliuns datas.
Las passa 200’000 firmas da chascha da brevs en il Panama vegnan surtut duvradas per zuppentar facultads avant las autoritads fiscalas, sco er per lavar daners dubius. En il focus vegnan uss blers politichers, ma er sportists e prominents (p.ex. il president russ Vladimir Putin, il primminister islandais Sigmundur David Gunnlaugsson, il ballapedist Lionel Messi u Michel Platini), dentant era persunas criminalas.
Involvids en las retschertgas eran era medias en Svizra, uschia il «Tagesanzeiger» e la «SonntagsZeitung». Il president dal Panama Juan Carlos Varela ha ditg ch’il stadi è pront da cooperar cumplainamain per sclerir il cas. La procura publica dal Panama ha annunzià da vulair cumenzar cun las inquisiziuns.
RR novitads 06:00/10:00


text:
Moldavia
La Moldavia u – main frequent, devià da la lingua naziunala – Moldova (uffizial Republica da la Moldova, rumen Republica Moldova) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost. En il vest cunfinescha el cun la Rumenia. En il nord, en l’ost ed en il sid è la Moldavia enserrada dal tuttafatg da l’Ucraina, uschia ch’il pajais intern n’ha nagin access direct a la Mar Naira (cumbain che quella sa chatta per part en ina distanza da be dus kilometers).
En la lingua da mintgadi vegn il pajais numnà en bleras linguas Moldavia (resp. tudestg Moldawien). Igl è quai la translaziun da la denominaziun russa MoлдaBия (Moldawija), la quala è pir daventada frequenta en connex cun il Patg da nunagressiun tudestg-sovietic dal 1939. La denominaziun uffiziala è per tudestg Republik Moldau (Germania ed Austria) resp. Republik Moldova (Svizra) ed analog per rumantsch Republica da la Moldova.[1]
Istoricamain ha il territori furmà il Principadi da la Moldavia. A partir dal 1812 ha quel appartegnì a l’Imperi russ, suenter l’Emprima Guerra mundiala per gronda part a la Rumenia e suenter la Segunda Guerra mundiala a l’Uniun sovietica. Sco stadi independent exista la Republica da la Moldova pir dapi il 1991, cura che la Republica sovietica moldava è sa declerada independenta en rom da la dissoluziun da l’Uniun sovietica. Dapi lura vegn il svilup politic dal pajais franà fitg ferm tras il Conflict da la Transnistria.[2]
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Populaziun
- 3 Istorgia
- 4 Politica
- 5 Militar
- 6 Divisiun administrativa
- 7 Infrastructura
- 8 Medias
- 9 Economia
- 10 Protecziun da l’ambient
- 11 Furmaziun
- 12 Cultura
- 13 Sport
- 14 Annotaziuns
- 15 Litteratura
- 16 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Moldavia s’extenda en direcziun nord-sid sur 350 km ed en direcziun vest-ost sur 150 km. Cun ina surfatscha totala da 33 843 km² è il pajais situà en il davos terz dals stadis mundials. Il territori central dal pajais sa chatta per gronda part tranter ils dus flums Dniester (moldav/rumen: Nistru) e Prut ed uschia en la cuntrada istorica Bessarabia. Il nord cunfinescha cun il Plateau da la Podolia en l’Ucraina dal Vest.
Ina pli pitschna part dal pajais (ca. 17 % da la populaziun sin 12 % da la surfatscha) è situada a l’ost dal Dniester ed è sa separada il 1992 en rom dal Conflict da la Transnistria. Il punct il pli al sid è Giurgiulești, nua che la Moldavia ha access sur ca. 600 meters al Danubi.
Il num Moldova deriva dal flum da medem num (betg da confunder en la translaziun tudestga cun il flum Moldau en la Tschechia), e quai cumbain ch’il territori dal stadi odiern na tanscha betg pli fin a la Moldova.
Flums e cuntradas[modifitgar | modifitgar il code]
Il Prut sbucca al cunfin meridiunal da la Moldavia en il Danubi. Ils flums laterals pli gronds (Bîc, Răut e Botna) curan per gronda part a moda parallela e mainan en il Dniester.
La cuntrada è planiva u levamain undegiada (30 fin 429 m s.m.). Radund 80 % dal pajais furman terren cultivabel, quai ch’è d’engraziar a la terra fritgaivla da la steppa dal sid. En il nord s’extendan planiras collinusas cun guauds averts da ruver e steppa da plantas. Il punct il pli aut dal pajais è il Dealul Bălănești. Grazia al clima chaud e sitg servan vastas parts dal terren a la viticultura e pumicultura.
Animals indigens èn per exempel chavriel, portg selvadi, lieur, luf, vulp, mustaila, telpi e luf-tscherver, en pli animals ruiders. La part centrala dal pajais, che vegn numnada en la lingua da mintgadi Codrii (‹ils guauds›), è per gronda part cuvert cun guauds da ruvers e faus.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Las citads dal pajais èn Chișinău, Comrat, Tiraspol, Bălți, Bender, Cahul, Soroca, Rîbnița, Dubăsari, Călărași, Slobozia e Taraclia.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A chaschun da la dumbraziun dal pievel dal 2004 han ins dumbrà, incl. la Transnistria, 3 938 679 abitants, quai che correspunda ad ina spessezza da la populaziun da 116 abitants per km². Senza la Transnistria dumbrava il pajais stgars 3,4 milliuns abitants. 70 % da la populaziun viva en citads (sper la chapitala Chișinău surtut a Bălți, Tiraspol e Bender).[3] Tenor indicaziuns uffizialas è la populaziun sa reducida fin il 2014 sin 2,9 milliuns abitants.[4]
La populaziun da la Moldavia sa cumpona da radund 68 % Moldavs da lingua rumena, 11 % Ucranais e 10 % Russ, dals quals la gronda part viva en la Transnistria. Vitiers vegnan 4 % Gagaus e 2 % Bulgars.
Tant en l’entira Moldavia sco er en l’ost ed en il vest dal Dniester furman las trais gruppas dals Moldavs, Ucranais e Russ ensemen bundant 91 % da la populaziun. Guardà separadamain variescha la repartiziun però: En la Transnistria èn da 555 347 abitants 32 % Moldavs (envers bundant 40 % il 1989, dal temp da l’Uniun sovietica), ma 30 % Russ e 29 % Ucranais. En l’ulteriura Moldavia cumpiglian ils Moldavs rumens percunter 77 % dals 3 383 332 abitants (8,5 % Ucranais, 6,5 % Russ).
Sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 muntava l’aspectativa da vita a 70,7 onns. Sin 1000 abitants stattan en media a disposiziun 2,6 medis. Las expensas da sanadad per abitant han muntà il 2006 107 dollars.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua uffiziala è il rumen.[5] Per exprimer il separatissem linguistic aveva la regenza mess tras il 1994 en la constituziun il term ‹lingua moldava›. Questa denominaziun dal rumen era gia stada en diever dal temp da la Republica sovietica moldava, senza però disponer da quel temp dal status d’ina lingua uffiziala. Dapi il 2013 vegn il term ‹lingua moldava› betg pli duvrà uffizialmain.
La lingua da mintgadi a Chișinău ed en ils centers dals singuls districts correspunda a la varietad dal rumen cun colorit moldav (moldoveanu). I dat intgins neologissems che derivan dal russ, entant ch’il stadi vischin rumen è sa servì en tals cas d’emprests or da l’englais u franzos.
En la Moldavia ha lieu mintg’onn il di da festa uffizial Limba Noastră cea Română. Quel regorda als 31 d’avust 1989, cura ch’il rumen è daventà en Moldavia lingua uffiziala.
A partir da l’onn 1930 han ins duvrà en la Republica sovietica moldava l’alfabet cirillic. Cun la fin da l’Uniun sovietica a partir da l’onn 1989 e l’independenza l’onn 1991 è vegnì decidì da reintroducir las letras latinas. En la regiun Transnistria ch’è sa separada da la Moldavia vegn il moldav scrit uffizialmain vinavant en scrittira cirillica.
Pervi da la lunga appartegnientscha a l’Imperi russ e pli tard a l’Uniun sovietica ha la lingua russa mantegnì fin oz ina rolla speziala. Il russ è preschent en il mintgadi – surtut en citads pli grondas – ed en l’economia. In status sco lingua uffiziala posseda il russ però be en la Gagausia (sper il gagaus) ed en la Transnistria (sper l’ucranais). Tenor in studi dal 2011 disponan 99 % da la populaziun d’enconuschientschas dal russ; per 16 % èsi la lingua materna.[6] En pliras citads pli grondas datti maioritads da lingua russa, surtut a Bălți, nua ch’il russ vegn de facto er duvrà sco lingua uffiziala.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Bundant 90 % da la populaziun appartegnan ad ina da las baselgias ortodoxas (baselgia ortodoxa moldava, russa, ucranaisa e da la Bessarabia). Ultra da quai datti minoritads catolicas e gidieuas. Entaifer ils muslims en la Moldavia (ca. 3000) prevalan las minoritads dals Nogais, Tatars e Tircs.[7]
La Moldavia enconuscha ina ritga istorgia da religiun; l’architectura sacrala che cuvra 500 onns è er in impurtant factur per il turissem. Dal temp da l’appartegnientscha a l’Uniun sovietica èn sa mantegnids usits cristians sper ulteriuras isanzas tradiziunalas sco festas da famiglia e.a. Sin la champagna èn la cretta e las tradiziuns sa conservadas a moda bundant pli originara che per exempel en la chapitala Chișinău ch’è gia da tempra urbana.
En ils onns suenter la perestroika e dapi l’independenza èn vegnidas renovadas, refatgas u fundadas da nov diversas baselgias, claustras e catedralas. Ma la vita spiertala ed ecclesiastica na sa splega betg a moda ruassaivla ed armonica. Istoricamain èn stadas activas bleras religiuns da derivanza estra en il territori moldav; plinavant èn proruttas dispitas tranter la metropola ortodoxa da la Bessarabia ed il patriarcat da Moscau, las qualas n’èn fin oz betg schliadas. Il 2001 ha il Tribunal europeic dals dretgs umans dà raschun a l’eparchia bessaraba en in plant cunter la Moldavia pervi da restricziun da la libertad da religiun.
Il dumber da las baselgias russ-ortodoxas è creschì en ils emprims dudesch mais d’independenza da 280 sin bundant 1000. L’uvestgieu catolic Chișinău cumpigliava il 2011 17 pravendas cun ca. 20 000 catolics, ils quals èn surtut da provegnientscha polonaisa, rumena e tudestga.
Ozendi datti anc radund 25 000 gidieus en la Moldavia. Autras stimaziuns partan schizunt be pli da radund 1000 gidieus che pratitgeschan lur cretta. Suenter l’independenza da la Moldavia èn blers gidieus emigrads en l’Israel ed en ils Stadis Unids. Avant la Segunda Guerra mundiala ha existì en la Republica socialistica sovietica Moldavia ina vaira gronda cumpart da la populaziun gidieua. La chapitala odierna Chișinău era ultra da quai gia vers il 1900 in center da la vita gidieua en l’Imperi russ. Uschia han ils gidieus furmà tenor ina dumbraziun dal 1897 cun 45,9 % la pli gronda gruppa da la populaziun insumma. Igl ha però er dà en la Moldavia tendenzas antisemiticas e pogroms. E durant l’occupaziun tudestga e russa dal 1941 fin il 1944 èn vastas parts da la populaziun gidieua daventadas unfrendas dal holocaust.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da la Moldavia odierna è vegnì colonisà en l’antica da divers pievels. En il segund tschientaner èn vegnids vitiers colonisaturs romans nà da la Dacia situada en il vest; igl è sa furmada ina cultura daco-romana, pli tard rumena. La regiun è stada sut domini ungarais fin che prinzi Bogdan ha fundà il 1349 in Principadi da la Moldavia independent. Il pli impurtant regent dal 15avel tschientaner è stà Ștefan cel Mare; en numerusas battaglias ha el fatg resistenza ad invasiuns da vart da l’Imperi osmanic, da la Pologna e dals Tatars. Il 1512 ha il principadi stuì sa suttametter als Osmans ed è restà per ils proxims onns in stadi vasal.
Suenter la guerra russ-tirca 1787–1792 ha l’Imperi osman stuì ceder a la Russia tut las possessiuns a l’ost dal Dniester. Dal 1806–1812 è la Bessarabia en furma schlargiada stada integrada en l’Imperi russ. Quest territori han ins organisà sco guvernament Bessarabia. Suenter la sconfitta da la Russia en la Guerra da Crimea (1853–1856) èn il Principadi da la Moldavia e la Valachia vegnids mess en il Contract da Paris sut la garanzia collectiva dals set stadis signatars, tranter quels l’Imperi Osman, la Frantscha, la Gronda Britannia, la Sardegna e la Russia. En consequenza da l’uniun dals principadis dal Danubi Moldavia e Valachia è il territori vegnì pli ferm sut influenza rumena. Suenter il Congress da Berlin dal 1878 ha la regenza rumena puspè stuì ceder la Bessarabia meridiunala a la Russia.
Suenter la Revoluziun d’october en Russia (1917) è sa constituì in cussegl cirquital moldavian-bessarab, il Sfatul Țării. Quel ha proclamà ils 2 da december 1917 la Republica democratica Moldavia, l’emprim sco republica participanta d’ina nova Russia organisada a moda federalistica. Il schaner 1918 han truppas rumenas occupà il territori situà en il vest dal Dniester. La resistenza dal Rumtscherod cunter l’occupaziun è vegnida abattida e sut squitsch da l’occupaziun ha il parlament declerà l’independenza da la Russia resp. da l’Ucraina. Il mars 1918 ha ina maioritad dal parlament votà per l’uniun cun la Rumenia ed ha uschia legalisà posteriuramain l’incorporaziun da la Bessarabia en il stadi rumen ch’era facticamain gia realisada. Cuntrari als stadis da la Societad da las Naziuns n’han ils bolschevics betg acceptà la legitimitad da questa votaziun. Er l’Uniun sovietica ch’è vegnida fundada il 1922 n’ha betg renconuschì la cessiun da la Bessarabia. En ils territoris da la Republica socialistica sovietica ucranaisa en l’ost da Dniester ch’avevan ina maioritad da lingua rumena han ins furmà il 1924 l’oblast autonom moldav ch’è vegnida auzada set mais pli tard en il status da la Republica socialistica sovietica autonoma moldava. La chapitala uffiziala era Chișinău – pervi da l’«occupaziun rumena» han ins però elegì Balta (oz Ucraina) e suenter il 1929 Tiraspol sco sedia da la regenza.
En consequenza dal protocol supplementar secret dal Patg tranter Hitler e Stalin ha l’Armada cotschna occupà il zercladur 1940 – cun consentiment dal Reich tudestg – la part da la Bessarabia ch’appartegneva a la Rumenia e la Bucovina settentriunala ed integrà questas regiuns en l’Uniun sovietica. Ils 2 d’avust 1940 han ins installà la Republica socialistica sovietica moldava cun Chișinău (russ Kischinjow) sco chapitala, e quai cun unir la Bessarabia cun la part occidentala da la Republica socialistica sovietica autonoma moldava. La populaziun tudestga da la Bessarabia, ils perdavants da la quala zar Alexander I aveva clamà il 1813 sco colonists en il pajais, èn vegnids dischlocads quasi tuts en il Reich tudestg. Ils 22 da zercladur 1941 han truppas tudestgas e rumenas er occupà en rom da l’interpresa Barbarossa la Republica socialistica sovietica moldava. Uschia ha la Rumenia pudì reconquistar la stad 1941 la Bessarabia e la Bucovina settentriunala. Il territori tranter ils flums Dniester e Bug dal Sid, en il nord da Bar en l’Ucraina, ha la Rumenia alura administrà sut il num Transnistria. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn la Bessarabia, il territori Herza e la Bucovina settentriunala crudads a l’Uniun sovietica e las anteriuras unitads administrativas sovieticas ed ils toponims russ èn danovamain vegnids introducids.
Dapi la mesadad dals onns 1980 è sa sviluppà in moviment naziunalistic dals Rumens en la Republica moldava. Quella ha cuntanschì adina dapli pais politic, ha la finala surpiglià anc avant la fin da l’Uniun sovietica la pussanza ed ha giugà in’impurtanta rolla en rom da la proclamaziun da l’independenza dal pajais. Il 1989 han ins perquai abolì il russ sco segunda lingua uffiziala e decidì da turnar tar la lingua rumena en scripziun latina. A quai èn s’opponidas las minoritads ucranaisas, russas e gagausas.[8] Medemamain hai dà fermas tendenzas d’unir il pajais cun la Rumenia. Er oz gioga l’uniunissem moldav-rumen anc ina tscherta rolla, ma n’ha betg pli tant pais politic.
Il 1991 dueva la Moldavia la finala daventar ina republica dal tuttafatg independenta ed il rumen la lingua naziunala. Pervi da la nova politica da la Moldavia, che bleras gruppas da la populaziun han resentì sco naziunalisticas, hai gia dà a partir dal 1989 pli gronds conflicts tranter la regenza centrala a Chișinău e territoris en ils quals vivan surtut minoritads etnicas, surtut en la Transnistria e la Gagausia. Quest’ultima regiun ha proclamà il 1990 l’independenza da la Moldavia ed er en autras parts dal pajais hai dà protests en massa. En la Transnistria è la situaziun escalada a partir dal 1992; igl è prorutta ina guerra cun bundant 1000 morts che dueva la finala manar a l’independenza da facto da questa part dal pajais.
Ils cumbats èn pir vegnids terminads en quel mument ch’è intervegnida la 14avla armada russa staziunada al lieu. En la Transnistria è sa furmà in reschim de facto che cumpiglia las regiuns moldavas situadas en l’ost dal Dniester e che tolerescha sin ses territori ina gruppa operaziunala da las forzas armadas da la Russia. Dapi lura è en vigur in armistizi tranter las duas partidas ed ins sa stenta da chattar ina schliaziun politica. Fin uss n’han las tractativas gì nagin success, uschia che omaduas partidas èn pli u main s’arranschadas en il fratemp cun il status quo.
Cuntrari a la Transnistria ha la regiun Gagausia puspè pudì vegnir integrada il 1994 cun success ed a moda paschaivla en la Moldavia. Avant avev’ins negozià ina vasta cunvegna d’autonomia, la quala è la finala vegnida acceptada da la Gagausia.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
En la Republica Moldavia vegn il president elegì dal parlament; el dovra ina maioritad da 61 vuschs. Tranter las partidas dominantas sa chattan ils communists e socialists, ils cristiandemocrats, liberaldemocrats e democrats.
Ina da las tematicas che domineschan la politica moldava è la dumonda co proceder cun las regiuns separatisticas Transnistria e Gagausia. Entant che la Gagausia ha acceptà in status d’autonomia proponì da la regenza moldava, sa preschentan las tractativas cun la Transnistria bundant pli difficilas. Suenter il conflict armà dal 1992 è s’etablì a Tiraspol in reschim de facto che na controllescha betg be il territori, mabain ha er installà atgnas structuras d’administraziun. Observaturs discurran perquai d’in ‹conflict schelà›.[9]
Tar il conflict en la Transnistria na sa tracti betg be d’ina cuntraversa tranter las elitas a Chișinău e Tiraspol ubain tranter gruppas da la populaziun da differentas linguas; il conflict ha numnadamain tuttavia er ina dimensiun geostrategica areguard l’influenza da las pussanzas grondas Stadis Unids e Russia en l’Europa dal Sidost. Questa dimensiun internaziunala engrevgescha fermamain las stentas da chattar ina schliaziun dal conflict, e quai malgrà (u forsa er pervi) da l’intermediaziun da vart da la Russia, l’Ucraina, ils Stadis Unids, l’Uniun europeica e l’OSCE. Ultra da quai èn tscherts observaturs da l’avis che las elitas dad omaduas varts na sajan betg interessadas a chattar ina schliaziun, damai ch’il status quo avria ad omaduas varts funtaunas d’entrada.[10]
Er ils ultims onns èn las elecziuns en il parlament e l’uffizi dal president adina puspè stads segnads dal cumbat tranter partidas da tenuta proeuropeica e prorussa. Savens han ins er realisà novas elecziuns per cumbatter oligarchs corrupts.
Relaziun tar la Rumenia[modifitgar | modifitgar il code]
Puncts dispitaivels tranter ils dus stadis vischins èn savens ils daivets da la Moldavia tar las ovras electricas rumenas e l’identitad culturala da la maioritad rumena en la Moldavia. La gronda part da la Moldavia furmava ensemen cun la regiun rumena Moldavia l’Imperi da Stefan il Grond, l’erox naziunal communabel dals dus stadis, ed ha appartegnì tranter il 1918 ed il 1940 a la Rumenia.
Tranter il 1990 ed il 1992 è sa sviluppà in moviment ch’intendeva d’unir la Rumenia e la Moldavia. A partir dal 1993 ha la Moldavia però puspè cumenzà a sa distanziar da ses stadi vischin occidental. Il schaner 2005 ha il president rumen fatg ina visita uffiziala a Chișinău e silsuenter ha il president moldav visità la Rumenia; las relaziuns parevan en quel mument meglras che mai. Suenter las elecziuns en il parlament hai però dà l’avrigl 2009 cravals violents. L’ambassadur da la Rumenia è l’emprim vegnì expulsà e burgais rumens stuevan puspè dumandar in visum per pudair entrar en il pajais.
En general pon ins dir che la Rumenia sustegnia la Moldavia en si’avischinaziun a l’Uniun europeica ed en la dumonda da la Transnistria. La Rumenia pledescha persuenter da mantegnair l’integritad territoriala dal stadi vischin e refusa il separatissem da la Transnistria.
Relaziuns tar l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1998 è entrada en vigur ina cunvegna da partenadi e da cooperaziun cun l’Uniun europeica. En rom da quella sustegna l’UE il svilup da l’economia da martgà e d’ina democrazia che funcziuna.[11] Dapi il 2005 exista la EUBAM (European Union Border Assistance Mission to Moldova and Ukraine) Moldavia/Ucraina, ina cumissiun da controlla da cunfin che duai impedir al cunfin da la Moldavia e da l’Ucraina la cuntrabanda (surtut armas, drogas ed umans) da ed en la Transnistria.
Il 2014 è entrada en vigur ina cunvegna d’associaziun tranter la Moldavia e l’Uniun europeica; quella furma in impurtant pass da collavuraziun economica e politica vers in’eventuala commembranza da l’Uniun europeica.
La Russia persequitescha cun ina tscherta disfidanza quest’avischinaziun dal pajais al vest; per part èn er gia vegnidas relaschadas sancziuns economicas. Ma er entaifer la Moldavia sezza na datti nagina clera maioritad areguard l’orientaziun futura dal pajais. Tar enquistas beneventassan 49 % da la populaziun in’adesiun a l’Uniun europeica, ma er tranter 46 % e 54 % in’adesiun a l’uniun economica eurasiana.
Relaziuns tar ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Stadis Unids sustegnan la suveranitad ed integritad territoriala da la Moldavia. Il 2010 è per exempel vegnì segnà a Washington en preschientscha dal primminister Vlad Filat ina cunvegna che fascheva part da la Millennium Challenge Corporation (MCC). En rom da quella han ils Stadis Unids concedì a la Moldavia sur in spazi da temp da tschintg onns sustegns finanzials per l’agricultura e l’infrastructura en l’autezza da 262 milliuns dollars.
Commembranzas[modifitgar | modifitgar il code]
La Moldavia è vegnida recepida ils 21 da mars 1992 en las Naziuns unidas. Sco anteriura republica sovietica è la Moldavia er commembra da la Communitad dals stadis independents. Da las ulteriuras commembranzas internaziunalas sajan menziunadas il Cussegl da l'Europa, l’OSCE e la WTO, en pli l’organisaziun culturalas Uniun latina.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Las forzas militaras da la Moldavia sa cumponan da las forzas terrestras e da las forzas militaras aviaticas. Pervi da sia posiziun sco pajais intern na dispona la Moldavia da nagina marina. Igl exista in’obligaziun al servetsch militar che dura 12 mais.
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da la Moldavia è dividì en tschintg municipii (singular municipiu) e 32 raioane (singular raion). Daspera datti duas unitads territorialas autonomas (la Gagausia e la Transnistria). Dus dals municipis (Comrat e Tiraspol) fan de jure part d’ina da las duas unitads territorialas autonomas (Gagausia resp. Transnistria); in ulteriur municipi (Bender) sco er parts dal raion Căușeni vegnan de facto controllads da la Transnistria.
Fin il favrer 2003 è stada en vigur la veglia sutdivisiun territoriala. Tenor quella era la Moldavia sutdividida en trais municips e nov circuls sco er en in territori autonom ed en in territori rebel.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da viafier ha ina lunghezza da 1190 km. I n’existan naginas lingias electrifitgadas, tut il traffic ha lieu cun locomotivas a diesel. En il traffic da persunas internaziunal datti colliaziuns directas t.a. a Bucarest, Warschau, Moscau, Istanbul e Son Petersburg. Il traffic da viafier a l’intern dal pajais è praticamain senza muntada damai ch’i na dat strusch purschidas correspundentas.
Via[modifitgar | modifitgar il code]
En il traffic da persunas regiunal e naziunal furma il bus il pli impurtant med da transport. Per il traffic internaziunal existan colliaziuns da bus en numerusas metropolas europeicas.
[modifitgar | modifitgar il code]
Cun Dniester e Prut dispona il pajais d’impurtantas vias navigablas. A l’access al Danubi che mesira be paucs tschient meters vegn construì il port Giurgiulești.
Traffic d’aviaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’Aeroportul Internațional Chișinău furma il sulet eroport internaziunal da la Moldavia. Da là datti sgols directs a Vienna, Istanbul, Moscau, Timișoara, Budapest, Bucarest, Paris, Francfurt a.M., Minca e Roma.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
En la Moldavia cumparan quatter gasettas dal di cun derasaziun naziunala. Il 2016 faschevan 47,9 % da la populaziun diever da l’internet.[12]
L’emettur da radio e televisiun statal Teleradio-Moldova (TRM) producescha programs da radio e televisiun naziunals ed internaziunals.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Infurmaziuns generalas[modifitgar | modifitgar il code]
La Moldavia viva surtut da l’agricultura e dals roms da l’industria ch’èn colliads cun quella. Il clima favurisescha la pumicultura e la viticultura. Sper conservas da fritgs e legums furman vins e vinars ils artitgels d’export ils pli impurtants, vitiers vegnan products textils ed artitgels electronics pli pitschens. La buna qualitad da l’aria ha la Moldavia d’engraziar al fatg ch’ella n’è betg sa sviluppada ad in pajais industrial.
Il product naziunal brut (PNB) ha muntà il 2016 a ca. 6,09 milliardas euros. Il PNB per abitant ha cumpiglià il medem onn ca. 2258 euros. Entaifer il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad internaziunala dals pajais sa chatta la Moldavia sin plazza 99 da 138 pajais (situaziun dal 2016/17).[13] E sin l’index da la libertad economica figurava il pajais il 2017 sin plazza 110 da 180.[14]
La Moldavia dispona en vastas parts d’ina economia da martgà libra. Sco part da la cunvegna d’associaziun cun l’Uniun europeica è vegnì decis da stgaffir ina zona da commerzi liber. Il sectur agrar ha contribuì il 2014 radund 12,3 % dal product naziunal brut, la producziun industriala ca. 14 % ed il servetsch da secturs radund 60 %.
Svilup economic[modifitgar | modifitgar il code]
Avant si’independenza l’entschatta dals onns 1990 era la Moldavia ina da las republicas sovieticas las pli bainstantas. Dapi il 1992 ha il conflict da la Transnistria gì per consequenza che la situaziun economica è sa pegiurada a moda drastica. La paja mensila è s’auzada da 30 euros il 2003 sin 102 euros il 2006; pensiunads survegnan en media 102 euros il mais. Per cuvrir il minimum d’existenza eran necessaris il 2003 almain 100 euros. Da resguardar è però l’enorma muntada da l’economia zuppada; tras quella s’augmentan las entradas da blers per part fitg ferm. Las statisticas uffizialas ston perquai savens vegnir relativadas.
En la Moldavia datti per ordinari ina taglia sin la plivalur da 20 %. Intginas victualias, sco per exempel paun u latg, ma er gas u la posta, han ina taglia pli bassa da 8 %. Dapi il 2014 dastgan burgais da la Moldavia sa mover senza visum en l’Uniun europeica. Ultra da quai ha l’UE mess en vista a la Republica moldava vasts sustegns finanzials.
La Moldavia è in dals pli povers stadis da l’Europa; tenor il product naziunal brut schizunt il stadi ch’è economicamain il pli flaivel da tuts. Perquai è radund in quart da la populaziun emigrada; da l’exteriur assegnan ils emigrants daners en la Moldavia che surpassan en lur summa l’entir product naziunal brut dal pajais.
Export[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais exportescha surtut mangiativas, products da giudiment (vin e.a.) sco er textilias e maschinas. La gronda part dals exports van en Russia (35,8 %), en l’Italia (13,9 %), en la Rumenia (10 %) ed en Germania (7,3 %).
Ils imports derivan surtut da l’Ucraina (24,6 %), da la Russia (12,2 %), da la Rumenia (9,3 %) e da la Germania (8,5 %).
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da radund 2,46 milliardas dollars ed entradas da 2,29 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit da 2,2 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà a 38,0 % dal product naziunal brut.
Il 2006 èn vegnids impundids 9,4 % dal product naziunal brut en il sectur da sanadad, 7,7 % en la furmaziun e 0,4 % en il militar.
Protecziun da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Bundant 66 000 hectaras (stgars 2 % da la surfatscha dal pajais) furman territoris da protecziun da la natira.[15] Cumpareglià cun auters pajais europeics è quai plitost pauc. La Moldavia dispona da nagin parc naziunal.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Moldavia han scolars ch’appartegnan ad ina minoritad il dretg d’instrucziun en lur lingua materna. Il nivel da salari da la magistraglia è plitost bass. Il pajais dispona da diversas universitads e scolas autas. Dapli ch’in tozzel scolas autas publicas e privatas sa chattan a Chișinău, en pli datti universitads a Bălți, Cahul, Comrat, Taraclia e Tiraspol.
Tradiziunalmain ha la lingua franzosa ina ferma preschientscha en il sistem da furmaziun da la Moldavia. La lingua vegn gia instruida en scola primara a partir d’ina vegliadetgna dad otg onns. Il dumber da scolars ch’emprendan franzos è duas giadas uschè aut sco il dumber da quels ch’emprendan englais.[16]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en l’entir intschess da la baselgia ortodoxa vegn festivà ils 7 ed 8 da schaner Nadal ed ils 14 da schaner il Bumaun ortodox. Ulteriuras festas èn Marțișor (flurs simbolicas che vegnan fermadas l’entschatta mars vi da la vestgadira e che duain annunziar la primavaira); il di da lavur (prim da matg); il di da la victoria (8/9 da matg; regorda a la capitulaziun da la Germania naziunalsocialistica ils 9 da matg 1945); il di da l’independenza da l’Uniun sovietica il 1991 (27 d’avust); Limba Noastră cea Română – il di da la lingua rumena (31 d’avust).
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La musica populara da la Moldavia è segnada da l’ierta culturala da differents pievels dapi il temp dals Dacs. En blers reguards sumeglia ella la musica da la Rumenia, en la quala èn arrivads elements slavs. La tradiziun da la musica populara entaifer la cultura purila che n’è strusch sa midada sur ils tschientaners ha laschà nascher stils regiunals, en ils quals èn preschentas influenzas da la musica bulgara, ungaraisa, osmanica, ucranaisa e da la musica dals Roma. La musica populara stat fin oz per gronda part en connex cun festas da las stagiuns u cun rituals da transiziun. In’ulteriura impurtanta lingia da la tradiziun furma la musica dals pasturs; quella è segnada dal chant solistic, da la stretga colliaziun tranter melodias vocalas ed instrumentalas, dal diever d’instruments tipics e da la tradiziun da la chanzun epica.
Ils musicants da musica populara professiunals èn enconuschents dapi il temp medieval tempriv sco lăutari (singular lăutar, da la lauta da trair lăută, da l’arab al-ʿūd). Ils nums da singuls lăutari èn vegnids dads vinavant dapi il 15avel tschientaner. Lur ensemble, cun il qual els sunan a chaschun da festas musica da saut, sa numna taraf e consista da flautas e violinas sco instruments da melodia principals. Sco instrument d’accumpagnament ritmic cumpara savens la lauta cun culiez enclinà (cobsă). Ulteriurs instruments che pon cumparair en il tal ensemble èn bratscha, cuntrabass, țimbal (arpret), clarinetta, nai (flauta da Pan) e cimpoi (cornamusa).
La minoritad bulgara en la Trachia da l’Ost tgira in’atgna tradiziun da musica populara, en la quala cumparan chants antifonals. La musica dals Gagaus sa referescha per gronda part a la musica osmanica ch’è segnada da melodias e ritmus ornamentads ritgamain.[17]
Ina musica classica che sa lascha attribuir specificamain a la Moldavia è sa furmada a la fin dal 18avel tschientaner, cura ch’èn cumparidas en las operas da cumponists russ elements da la musica populara moldava. Daventond la Moldavia il 1812 ina part da l’Imperi russ, è creschida l’influenza da cumponists russ, dals quals intgins èn ids a star a Chișinău. Là è vegnì endrizzà il 1919, sut regenza rumena, il Conservatori d’Unirea, l’emprima instituziun da furmaziun superiura en la Bessarabia, la quala ha er promovì la furmaziun da musica professiunala. Ils orchesters sinfonics ch’èn vegnids fundads ils onns 1930 han stuì sa suttametter suenter la Segunda Guerra mundial a la politica culturala sovietica. Il 1955 è vegnida averta a Chișinău l’opera naziunala odierna. Suenter avair acquistà l’independenza, ha cumenzà la reorientaziun musicala sin la musica populara. D’ina vart duai la cultura naziunala vegnir liberada d’influenzas da l’exteriur, da l’autra vart sa stentan ins er da colliar agens elements musicals cun las novaziuns da la scena da musica classica internaziunala.[18]
Cumponists classics da la Moldavia èn Alexandru Cristea (1890–1942), il cumponist da l’imni naziunal Limba Noastră, Ștefan Neaga (1900–1951), Vasile Zagorschi (1926–2003), Zlata Tkach (1928–2006), Iulia Țibulschi (* 1933) ed Arkady Luxemburg (* 1939).
Mangiar e baiver[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina da la Moldavia è colliada stretgamain cun quella da la Rumenia (surtut da la regiun rumena Moldavia). En pli sa fan valair influenzas da la cuschina russa, greca e tirca.
Impurtants monuments sacrals[modifitgar | modifitgar il code]
La Moldavia è ritga d’edifizis claustrals da differentas epocas, sco per exempel:
- 15avel tschientaner: Butuceni, Căpriana, Vărzărești
- 16avel tschientaner: Japca
- 17avel tschientaner: Hâncul, Hîncu
- 18avel tschientaner: Călărășeuca, Curchi, Hârbovăț, Hârjauca, Saharna, Suruceni, Țipova
- 19avel tschientaner: Ciuflea
Daspera meritan menziun las catedralas da Drochia e Chișinău, las baselgias dad Orhei e Căușeni (15avel tschientaner) e sco cas spezials la baselgia da cuvel ad Orheiul Vechi (17avel fin 19avel tschientaner) e la baselgia da lain Petrușeni da l’onn 1702.
Influenzas stilisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da l’istorgia dal pajais ch’è segnada d’influenzas alternantas e pervi d’autras repercussiuns d’ordaifer (vias da commerzi) è la stilistica dals edifizis ordvart variada. Uschia datti en la Moldavia, malgrà ch’il pajais è prevalentamain da cretta ortodoxa, numerusas baselgias ch’èn vegnidas erigidas tenor models catolic-romans. Quai è d’attribuir al grond dumber da Polonais, Austriacs ed Ucranais dal Vest ch’èn sa domiciliads en il pajais. E sper il classicissem dal 19avel tschientaner han er diversas lavurs d’architects armens segnà l’architectura sacrala – e quai dal 15avel tschientaner fin en il 20avel tschientaner.
Sut il domini da l’Imperi osmanic dal 15avel fin il 18avel tschientaner èn baselgias savens vegnidas erigidas a moda clandestina. La baselgia a Căușeni furma in punct culminant da quest’architectura. Per evitar ch’ella vegnia scuverta l’han ins dà ina parita exteriura fitg modesta. La baselgia è vegnida chavada mez en la terra; pli tard l’han ins secularisà e transfurmà en ina stalla.
La perioda da fundaziun la pli intensiva en l’istorgia da l’architectura moldava han furmà ils ultims decennis dal 18avel tschientaner. Da quel temp è vegnì erigì in grond dumber da baselgias, catedralas e claustras, quai che sa lascha manar enavos sin il fatg che la situaziun politica è sa stabilida. En il decurs da l’entir 19avel tschientaner è alura la Russia sa stentada da consolidar sia pussanza en la Bessarabia. Uschia èn ins sa spruvads d’etablir il stil russ en l’architectura sacrala. L’Imperi russ ha mess a disposiziun grondas summas per eriger baselgias, quai ch’è anc oz visibel surtut a Chișinău.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il 1990 è sa furmà da nov il comité olimpic naziunal. Dapi il 1996 prenda la Moldavia puspè part regularmain dals gieus olimpics ed ha er gia cuntanschì intginas medaglias.
Er il ballape naziunal è s’organisà da nov suenter l’independenza. Ed il 2006 è vegnì reavert il stadion naziunal che cumpiglia 10 500 aspectaturs.
Entaifer il saut da furmaziun tutga il club moldav DSC Kodryanka Kishinev dapi onns tar l’elita mundiala. Il club è gia daventà pliras giadas campiun europeic e mundial.
Vaira preschent en il pajais è plinavant il rugby, nua che la squadra naziunala tutga tar las pli fermas da l’Europa. L’associaziun naziunala da rugby cumpiglia set uniuns cun 2600 giugaders registrads.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. l’indicaziun en la banca da datas terminologica da l’administraziun federala TERMDAT.
- ↑ Friedrich Ebert Stiftung: Transnistrian Market and its Impact on Policy and Economy of the Republic of Moldova. Chisinau 2005, p. 25ss.
- ↑ Moldova sin: citypopulation.de.
- ↑ http://ru.publika.md/link_1534221.html.
- ↑ Pagina uffiziala da la regenza da la Republica da la Moldova.
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php.
- ↑ Der Fischer Weltalmanach 2013: Zahlen Daten Fakten. Fischer, Francfurt a.M., settember 2012, ISBN 978-3-596-72913-5.
- ↑ Andreas Kappeler: Russland als Vielvölkerreich. Entstehung, Geschichte, Zerfall. Beck, Minca 1993, ISBN 3-406-36472-1, p. 315.
- ↑ http://www.kas.de/wf/doc/kas_10097-544-1-30.pdf?070208170425-.
- ↑ http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/157_moldova_regional_tensions_over_transdniestria.pdf.
- ↑ http://www.europa-digital.de/laender/mol/eu_pol/.
- ↑ http://www.itu.int/ITU-D/icteye/DisplayCountry.aspx?countryId=274.
- ↑ [1].
- ↑ [2].
- ↑ http://www.iatp.md/arii/text/eng/clasification.htm.
- ↑ Moldavie, agora-2.org.
- ↑ Jaroslav Mironenko: Moldawien. En: Ludwig Finscher (ed.): Die Musik in Geschichte und Gegenwart. (MGG) tom 6, Kassel/Stuttgart 1997, col. 436–440.
- ↑ Vladimir Axionov: Moldova. I. Art music. En: Stanley Sadie (ed.): The New Grove Dictionary of Music and Musicians. 2001, tom 16, p. 890s.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Anna Stemmer: Republik Moldau im Fokus: Migration mit ihren Risiken und Chancen für die Europäische Union. Berlin 2011, p. 42–61.
- Volker Bendig, Rosanna Dom: Republik Moldau, p. 317–329. En: Ein Jahr nach der EU-Erweiterung 2004. Eine rechtspolitische Zwischenbilanz, ed. dad Ilse M. Pogatschnigg, Marcus Schladebach, Lang, Francfurt a.M. 2005, ISBN 978-3-631-54012-1.
- Klaus Bochmann, Vasile Dumbrava, Dietmar Müller, Victoria Reinhardt (ed.): Die Republik Moldau. Ein Handbuch. Leipziger Universitätsverlag, Lipsia 2012, ISBN 978-3-86583-557-4.
- Klemens Büscher: Das politische System Moldovas. En: Wolfgang Ismayr (ed.): Die politischen Systeme Osteuropas, 3. ed., VS, Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, p. 515–552, ISBN 978-3-531-16201-0.
- Vasile Dumbrava: Sprachkonflikt und Sprachbewusstsein in der Republik Moldova (= Sprache, Mehrsprachigkeit und sozialer Wandel, tom 4). Peter Lang, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-631-50728-3.
- Elfi Hartenstein: Moldawisches Roulette. dtv, Minca 2004, ISBN 3-423-24431-3.
- Tony Hawks: Matchball in Moldawien. Goldmann, Minca 2001, ISBN 3-442-45019-5.
- Hannes Hofbauer, Viorel Roman: Bukowina, Bessarabien, Moldawien-Vergessenes Land zwischen Westeuropa, Russland und der Türkei. 2. ed. repassada. Promedia, Vienna 1997, ISBN 3-85371-126-X.
- Kilian Graf: Der Transnistrien-Konflikt: Produkt spätsowjetischer Verteilungskämpfe und Zerfallskonflikt der implodierten Sowjetunion. Hamburg 2010, ISBN 978-3-942109-30-7.
- Andreas Menn: Konstruktion von Nation und Staat in Osteuropa. Transnistrien und die Republik Moldau. Vdm Verlag Dr. Müller, Saarbrücken 2008, ISBN 978-3-8364-5922-8.
- Claus Neukirch: Die Republik Moldau. Nations- und Staatsbildung in Osteuropa. Lit, Münster 1996, ISBN 3-8258-2730-5.
- Andrea Diefenbach: Land ohne Eltern. Kehrer Verlag, Heidelberg 2012, ISBN 978-3-86828-337-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal uffizial da la Moldavia
- Charta politic-economica dal pajais
- Portal d’infurmaziun privat davart la Moldavia
- Infurmaziuns davart las minoritads en la Moldavia


text:
Birr (AG)
Birr a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 179 abitant e una süperfiss de 5.05 km², e al se tröva a una altitüden de 352 meter sura al livel del mar.
El cumün de Birr a l'è tacaa ai cumün de Birrhard, Brunegg, Lupfig, Möriken-Wildegg.
L'andament storegh de la popolazion de Birr l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Colegamèncc estyrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Praticanta/praticant
80-100%, Cuira
RTR è in'unitad d'interpresa da la SRG SSR e la chasa da medias per la Svizra rumantscha. Di per di procuran 170 collavuraturas e collavuraturs en 30 differentas professiuns per infurmaziuns actualas, novitads regiunalas, sport e divertiment.
Tge èn las incumbensas?Sper las plazzas da lavur stablas dain nus la pussaivladad a persunas tranter 20 e ca. 25 onns da far in praticum.
- RTR porscha praticums en la partiziun Program (durada tranter 3 e 6 mais)
- Tut tenor basegn e situaziun porscha RTR era praticums en las partiziuns Tecnica, Servetschs centrals, Communicaziun e Svilup (durada tranter 1 e 3 mais)
Tge spetgain nus?
- Premissa per far in praticum schurnalistic (partiziun Program) è la participaziun al lavuratori FAR MEDIAS
- Infurmaziuns tar il lavuratori FAR MEDIAS
Tge offrin nus?
- Ina schanza unica per fitgar pè en il mund da lavur
- Ina lavur captivanta ed interessanta en ina branscha fitg dinamica
- In bun clima da lavur en in'interpresa moderna ed innovativa
- Pensum da lavur 80-100%
- RTR sco patrun da lavur
Mes univers per 360°!
Mes univers per 360°!
Nossa purschida
Schurnalissem da qualitad è nossa fatschenta principala e nossa passiun. Nus essan redacziunalmain libers, promovain la creativitad e purschain bler spazi per concepir chaussas novas e d'auta qualitad.
Il schurnalissem da qualitad è tar nus era digital. Perquai sondain nus novas pussaivladads ed experimentain cun novas furmas e novs formats: digital, interactiv e crossmedial. Nus concepin al puls dal temp ed al gnerv dal public.
Nus inscuntrain in l'auter a moda colleghiala, lavurain autonom e gidain individualmain a furmar noss clima da lavur. Noss success sa basa era sin las fermezzas persunalas e sin las qualitads professiunalas da tuttas collavuraturas e tuts collavuraturs.
Nus cuntanschain e muventain cun noss programs l'entira Svizra. Nus agin cun respect ed a moda independenta; uschia promovain nus la furmaziun da l'opiniun e rinforzain la diversitad. Nus essan loschs da nossa lavur e da nossa contribuziun a la Svizra.
Noss mintgadi
Lieu da lavur
Nossa posiziun
CONTACT
Anc dumondas?
davart la plazza
Prisca Bigliel
Tutora
081 255 75 14
davart il process d'annunzia
Daniel Wasescha
Responsabel resursas umanas e contabilitad
081 255 75 78
Lieu da lavur
- RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
- Masanserstrasse 2
- 7000 Chur
Uiuras plazzas
Projektleiter/in Radio- und TV-Forschung
80-100%,
Zürich
Der Direktionsbereich Programmstrategie klärt Fragen der Programmnutzung, -positionierung und -gestaltung sowie der Performance einzelner Vektoren ...
Direktorin/Direktor
100%,
Zürich
Schweizer Radio und Fernsehen SRF ist die grösste Unternehmenseinheit des unabhängigen, öffentlichen Medienhauses SRG SSR.
Direktorin/Direktor
100%,
Zürich
Schweizer Radio und Fernsehen ist die grösste Unternehmenseinheit des unabhängigen, öffentlichen Medienhauses SRG SSR. ...
RedacturA tv/online Engiadina
80-100%,
Samedan
RTR è la chasa da medias per la Svizra rumantscha e l'adressa per infurmaziuns actualas, novitads regiunalas, sport e divertiment.
RedacturA radio/online Engiadina
100%,
Samedan
RTR è la chasa da medias per la Svizra rumantscha e l'adressa per infurmaziuns actualas, novitads regiunalas, sport e divertiment.


text:
Ulteriuras novitads dal Grischun
-
Rico Tuor candidescha sco president da Medel
La cumissiun per chattar candidats ha gì success – in candidat per il presidi ed ina candidata per la suprastanza.
-
Stgars in mez milliun per novs locals a l'Obere Au
Il Cussegl da la citad da Cuira ha approvà la mesemna divers credits.
-
RTR e sia rolla per ina gasetta rumantscha
RTR po s'imaginar ina collavuraziun per furnir cuntegns.
-
Battasendas fan festa: Giubileum da 100 onns
Las 11 secziuns dals battasendas Grischun s'han inscuntradas quest onn a Landquart ed han festivà gist er il 100avel.
-
San Bernardino – decisiun definitiva la mesemna saira
Tenor l'Uffizi federal da vias ASTRA vegnia decidì la mesemna saira cura ch'il tunnel possia puspè vegnir avert.
-
Plevon Ernst Sieber: Er stà activ en il Grischun
A Cavardiras, ina fracziun da Mustér, aveva Ernst Sieber avert ina chasa d'agid.
-
Esther Omlin è procuratura publica extraordinaria
La regenza Grischuna ha nominà ad Esther Omlin sco procuratura publica extraordinaria.
-
Scuol fa festa sin 25 onns Bogn Engiadina
Il Bogn Engiadina Scuol, da ses temp in project da pionier, festivescha quest onn ses giubileum da 25 onns.


text:
Hof (DE-BY)
Hof l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de l'Alta Francònia (Oberfanken). Ai tép dei Romàni l'ìa cunusìda come Curia Variscorum, del nom dei Varisci, la popolasiù germànica che abitàa 'n chèla zòna lé a chèi tép là.
Cuntegnüü
Informasiù generài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hof l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. La g'ha 45 183 abitàncc (dato del 31. Dic 2016).
La cità la se tróa endèla part nordorientàl del stat de la Baviera, sö le spónde del fiöm Saale, coi mucc del Fichtelgebirge de 'na bànda e la Sèlva de Francònia (Frankenwald) de l'ótra. La rèsta póch delóns del cunfì co la Sasònia. L'è capolöch del circondàre omònim ma la cità, del pónt de vìsta aministratìf, la na fà mìa part. L'è part de la regiù metropolitàna de Norimbèrga.
Evulusiù de la popolasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ogden (Utah, Stàti Ünìcc)
- Joensuu, Finlandia
- Villeneuve-la-Garenne, Francia
- Plauen, Germània
- Cheb, Repüblica Céca
Colegamènc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Giuliano Bignasca
Giuliano Bignasca (Lügan, 10 avril 1945 - Canöbi, 7 marz 2013) l'è stai un pulitich dal Canton Tesin.
Bignasca l'èra el president dal moviment politich Lega dei Ticinesi, moviment che l'é stai creà in del 1991 e che al riciama la Lega Lombarda - Lega Nord de l'Umberto Bossi. Bignasca l'è stai consiglier nazional dal 1995 ar 1999 - Camera basa dro Parlament elvetic - e, dal 2000, l'è in dal Münicipi da la cità da Lügan.
Da giovin l'à lavorà come pìca sass, al l'à ancha giüga a fotball in dal Lügan (nel FC Lugano) in dra serie A scvizzera, insema al so fredel Attilio al mena in nanz n' impresa da costrüzioni e l'è iente in dro consili d'amministrazion da diverse società. In dro 1990 al fonda insema al Flavio Maspoli el giornà domenical gratüit "Il Mattino della Domenica", ido c'al scriv di articoe con el so stile particolarissim.
Bignasca al se fai cognoss anca dai tagliann, in dal 2005, al ciama el cap dala Lega Nord Padania Umberto Bossi a fa un discors a Lügan in da la cà dal Carlo Cattaneo.
In del stess agn l'ha sustegnü la nascita del grüpp dij Giuen leghisti, che l'è el grüpp dij Giuen del sòò partì pulitech. Nel mees de utuber del 2006 el grüpp el firma 'n Patt de gemellacc cunt el Muviment dij Giuen Padan (Movimento Giovani Padani) dela Pruvincia de Lecch, muviment giuanil dela Lega Nord, guidà del mandelees Giuan Pasquini, vicecoordinadur del MGP lucal. Ala firma de l'acordi gh'eren el grancunsiglier ticinees Norman Gobbi e 'l coordinadur federal de MGP el on. Paolo Grimoldi. Intra mezz dij iniziatif faj insema dopu l'accordij internaziunal, la gh'è üna petiziun da purtà al Cunsili de Belinzuna perché in dela Lumbardia ucidentala visin al cunfin svizer per turnà a vedè la Televisiun svizera itagliana (TSI) cume l'era giamò fin ala metà dij agn '90, senza aduperà el decoder.
Bignasca alura al sè impegnà a fa rivà el segnal dela TSI in da la Lumbardia e in tel Piemunt.
Al 5 ginèè 2008, al fà visita al cardiocentro da Lügan al Senatur Bossi, e insci al po parla insema da lü dai problemi da l'insübria. I dü politic is trova a mangià al Grott dal Prévat da Bosco Lüganes, ie invitaa anca el Consiglier da Stat Marco Borradori, el gran consiglieri Norman Gobbi e per la Lega Nord el Segretari nazional da la Lega Lombarda Giancarlo Giorgetti insena al President da la Provincia da Com Leonardo Carioni. I parla prevalentement da trasporti e dal prolüngament dra NTFA dopo chass e dall'aeroporto lombard da la Malpensa. Bignasca al decid insci da nà a manifestà el 17 fevvré contra i tai a l'aeroport.
Al 2 de fevvré 2010, al se incuntra amò cunt el Bossi a Lügan per parlà del "scudo fiscale", dij "fiscovelox" dela Guardia de Finanza e anca per parlà del segretu bancari per l'ecunomia ticinesa e de l'Insübria.
Ai elezion cantunaj del 2011, la Lega dei Ticinesi la ciapa amò püséé voti. Cunt el 19,62% la diventa el segond partì in del legislativo (de dree dij Liberaj, cunt el 21,29% dij preferenz)[3], ma insema a l'UDC la diventa el partì de magiuranza relativa in del Guerno cantunal (el Cunsili de Stato) cunt el 25,94% dij voti e,per la prema olta, la fa mej del Partì Liberal (che 'l ciapa el 21,99% dij voti).
In del 2011 el se incuntra cunt l'ex ministro dela Lega Nord Roberto Maroni a Lügan. Ij parlen suratütt de rob fiscaj.
Ai füneraj de stato el 9 de marz al gh'è staj un corteo che l'è partì dela sezione dela Lega dei Ticinesi fin al cimiteri de Lügan in duè l'hann metü suta tera. Ij gherenn 5.000-6.000 person e, intramezz, i dirigent püsèè impurtant dela Lega Nord cumé l'Umberto Bossi, el Roberto Maroni, el Mario Borghezio, ol Francesco Speroni e quei dela Lega dei Ticinesi cunt i cunsiglier de stato Marco Borradori, el Norman Gobbi e 'l sindech de Lügan Giorgio Giudici, el sò fradel Attilio e 'l bagaj Boris.
Al'é mort ul 7 da marz 2013 ai 8 e 30 dela matina par un culpett al cör, che l'è staj acertà anca de l'autopsia.


text:
Fin il 2021 duess mintga mes'ura passar in tren sin ils trajects principals da la Viafier retica. Quai fiss da Landquart a Tavau sco era en Engiadina. Cun quai vul ins porscher ina buna pussaivladad da pendular. Era la colliaziun da Cuira fin Turitg vegn en futur schlargiada. Per il 2019 è planisà in tren direct da Cuira sur Son Gagl a l'eroport da Turitg.
Ultra da quai survegn la Viafier retica il 2021 novs vaguns e novas locomotivas.
Traffic sin binaris ed en la rait
En las staziuns grondas vul la Viafier retica drizzar en in WLAN. Quel è surtut pensà per ils giasts, ch'els chattian la via a l'hotel ni per infurmaziuns sur dal lieu. En ils trens n'è WLAN anc betg in'opziun. La Viafier retica vul però en futur garantir ina buna colliaziun cun la rait da datas. Ina sfida en quai connex èn surtut ils 117 tunnels en Grischun. La Viafier retica spera sin in'innovaziun tecnica e bunmartgada.
Autos da posta senza manischunz
Quest'emna testa l'uffizi da traffic a Maiavilla il «SmartShuttle». Quai è in auto da posta che va senza manischunz. Quels vegnan dapi l'onn 2016 testads a Sion en il Vallais. Il Grischun è il segund chantun ch'emprova ora quests vehichels. La mira è, ch'il «SmartShuttle» maina la glieud da la staziun da Maiavilla al vitg da Heidi.
RR actualitad 17:00


text:
El penda si mintgamai trais bandieras tenor in tschert sistem: per exempel en connex cun tscherts eveniments. Modest Maissen numna l’exempel dal Brexit. Quest di haja el mess si la bandiera englaisa, quai dentant sin mesa asta per protestar encunter la decisiun.
50 exemplars
L’um dad 82 onns è in grond adherent da l’Uniun europeica; e perquai ha el quasi tut las bandieras da l’Europa. El e sia dunna èn stas en plirs pajais, e da mintgin da quels posseda el ina. En tut ha da quai da 50 exemplars, e tranter auter veva el era ina da la NATO. Mo quella haja insatgi engulà.
Ses hobi
Modest Maissenna maschaida dentant betg las bandieras europeicas e svizras. E sa chapescha ch’el ha era ina da la vischnanca da sia dunna, da Etziken en il chantun Solothurn. El ha cumenza avant passa 20 onns a rimnar bandieras. Quai saja ses hobi. Cura ch’el ha bajegià chasa e sutvi la garascha haja el laschà construì stgalims per tschentar si trais astas. Las bandieras ha el deponì en ina stgaffa en garascha. Las proximas ch’el vul cumprar èn ina da la Tunesia ed ina da la Spagna.


text:
Exteriur
-
Nov drama da fugitivs en la Mar mediterrana - almain 40 morts
La marina taliana ha chattà almain 40 baras da fugitivs sin ina bartga en la Mar mediterrana. Ils migrants sajan probabel stenschentads. Numerus migrants sajan vegnids salvads, communitgescha la marina via il servetsch da novitads curtas Twitter.
Tenor l'agentura da novitads Ansa eran tranter 300 e 400 persunas a bord da la bartga ch'ha fatg naufragi avant la costa da la Libia.
Il minister da l'intern talian Angelino Alfano ha avertì che questa disgrazia na vegnia betg ad esser l'ultima sch'ils problems en la Libia na vegnian betg schliads.
RR novitads 14:00


text:
Il pli grond minus nodan ils territoris da skis dal Grischun central / Arosa (- 4,3%), quai suondà da l'Engiadin'Ota (-3,9%).
Ils mars han ils territoris da skis però pudì nudar marcantamain dapli giasts, quai cun in plus da 26,4% cumpareglià cun il mars d’avant in onn. La raschun per quest augment numnan las pendicularas surtut la bun'aura cun periodas da sulegl pli lungas. Questa cifra è però da relativar cunquai ch’ils firads da Pasca èn gia cumpigliads en il monitoring dal mars.
Pendiculars ston tschertgar soluziuns
L'enviern vegnia a laschar ses fastizs, scrivan las pendicularas grischunas. Las interpresas sajan dumandadas. D'ina vart giaja quai d'optimar e da tschertgar vias co ch'i po vegnir producì pli favuraivel en l'avegnir. Da l'autra vart giaja da guardar che las investiziuns necessarias na vegnian betg tralaschadas, quai per restar abel da concurrer.
La stagiun d'enviern 2015/16 en cifras
Tut las regiuns svizras nodas in minus
En l'entira Svizra è il dumber da giasts sa reducì per 2% cumpareglià cun la stagiun d'enviern 2014/15, cumpareglià cun la media dals ultims 4 onns munta la reducziun però a minu 8%.
Sco quai che las pendicularas svizras communtgeschan, saja l'envier actual perquai da cassifitgar sco fitg grev. Tut las regiuns nodan ina reducziun dals giasts. Il pli grond perdider è il chantun Tessin cun minus 46,9%, quai suondà a la Svizra centrala cun minus 4,1%.
RR novitads 10:00


text:
La gronda part dal credit duai promover durant ils onns 2018 fin 2020 barats da students cun l’exteriur. Perquai èn previs 93,9 milliuns francs. 11,1 milliuns francs èn per l’agentura Movetia ch’organisescha il barat. Var 10 milliuns dovri per mesiras accumpagnantas.
Refusà scursaniziuns
Cussegliers da la dretga han adumbatten battì per scursanir il credit. Desister vulevan els sin la promoziun da la cooperaziun internaziunala tranter instituziuns da furmaziun svizras ed estras. Plinavant ha la PPS ed ina part da la fracziun da la PLD pretendì, da stritgar il credit per l’agentura Movetia. La cumpart che pertutgia la scola primara tutgia als chantuns da finanziar.
Erasmus manca
La Svizra procura sezza per il barat da students cun l'exteriur, damai ch'ella na fa betg part dal program da barat da l'UE «Erasmus+». Las tractativas per che la Svizra possia sa participar al program aveva l'UE sistì, suenter il «gea» a l'iniziativa davart l'immigraziun da massa il 2014.
RR actualitad 07:00


text:
Sche la regenza americana chatschia els a chantun e pretendia dad els da desister sin armas atomaras, lura n'hajan els nagin interess pli vi dals discurs, ha il viceminister da l'exteriur nordcorean detg. Ina denuclearisaziun da la Corea dal Nord tenor l'exempel da la Siria, na vegni per els betg en dumonda.
Intginas uras avant ha la Corea dal Nord detg giu ils discurs da contractivas cun la Corea dal Sid pervia da manevers militars ch'ils Stadis Unids e la Corea dal Sid fan actualmain. Là vegn imità l'invasiun da la Corea dal Nord e quai saja ina provocaziun, uschia lur argument. Ils Stadis Unids han declerà, ch'ils manevers, che giajan anc fin ils 25 da matg, sajan defensivs e sulet rutina.
L'inscunter suprem da Kim Jong Un cun Donald Trump è planisà a Singapur ils 12 da zercladur.
Reacziun da la Corea dal Sid
La Corea dal Sid deplorescha la sditga surprendenta dals discurs da reconciliaziun da la Corea dal Nord. Il ministeri da defensiun a Seoul ha appellà al pajais vischin, da far uschè baud sco pussaivel ils discurs che servian a la pasch ed al bainstar da la peninsla coreana. La regenza saja decidida da realisar la decleranza communabla da l'inscunter suprem bilateral da la fin d'avrigl.
RR novitads 06:00


text:
Cura va il proxim tren, tge aura fai la fin d’emna e nua sai jau cumprar il pli bun martgà novs chalzers? Tut questas respostas chatt’ins en l’internet. Gratuitamain? Na, perquai cun mintga tschertga che nus faschain tradin nus era tge ch’interessescha nus e tge che nus faschain en il temp liber.
Questas infurmaziuns valan tuttina bler sco daners per firmas che fan reclama. Lezzas dovran quai per far reclama persunala per in e scadin, ma era la scienza po profitar da questas infurmaziuns. Il Minisguard less savair pertge che quest «Big Data» è uschè impurtant e tge datas che nus tradin senza savair.


text:
Caroline Wozniacki
La Caroline Wozniacki (Udénse, 11 ad Luj dal 1990, a s lèś /kɑːo.liːnə ʋʌsni'ɑɡ̊i/ in Danéś e /voʑˈɲatski/ in Pulàc) l'è na tenìsta danéśa nada da di genitōr pulàc, Piotr, sugadōr ad balòṅ (anc sò fradèl Patrik 'l è 'n prufesiunìsta ad cal sport lè in Danimàrca), e l’Anna, sugadōra ad volèy par la sò nasiunàla.
L'è élta 177 cm e la péśa 58 chilo. Al sò scutmàj l'è Pushniacki (da 'l vèr'b ingléś to Push ch'al vōl dir Spìnśar) parchè al sò śōg al fà afidamènt a butàr da ch'l'atra banda la bucìna, faghénd pôc śbali piutòst che tiràr di vinsènt.
A la danéśa i gh piàśan dimóndi i lìbar 'd Harry Potter.
L'è stada la nùmar òṅ dal mónd ('l 11 'd Utóbar dal 2010) sénsa però mai vìnsar gnanc un turnèo ad qvéi dal Gran Slam.
In dla sò caréra, tacàda fra i prufesiunìsta in dal Luj dal 2005, l'à vins vint tìtui WTA cun anc na finàla a gl'US OPEN dal 2009.
Caréra
Dòp avér tacâ a śugàr in dal 2005, la Caroline la pòrta a cà i prim riśultâ impurtànt in dal 2007 quànd la riva in di quàrt ad Tokyo in dua la pèrd da la Venus Williams. In dal 2008 la fà 'l bòt dabòṅ vinsénd tri turnèo dvintànd la nùmar trédas dal mónd.
La fà incóra méj in dal 2009 quànd la vins tri tìtui, rivànd anc in finàl a gl'US OPEN (pardénd da la Kim Clijsters par 5-7 3-6) e in àtar quàtar turnèo (Memphis batùda par la Viktoryja Azaranka 1-6 3-6, Charleston batùda par la Sabine Lisicki 2-6 4-6, Madrid pardénd 2-6 4-6 da la Dinara Safina e Båstad misa sóta 5-7 4-6 da la María José Martínez Sánchez).
In dal 2010 la riva in di utàṿ di Australian Open e pò in finàl a Indian Wells in dua la pèrd da la sèrba Jelena Janković par 2-6 4-6. A 'l Roland Garros la céd in di quàrt a la Francesca Schiavone e pò la vèṅ asfaltàda da la Petra Kvitová 6-0 6-2 a 'l quàrt tùran ad Wimbledon. A la fiṅ d'l an la pèrd i WTA Championships ad Doha in finàl da la Kim Clijsters, ma cun i punt muciâ sù cun al vìnsiti in siē turnèo (cóntar aversàri cuma la Vera Zvonarëva, la Nadia Petrova e l'Elena Dement'eva) la dvénta la nùmar òṅ dal mónd.
La Caroline la taca la stagiòṅ 2011 a gl'Australian Open in dua, pasâ facilmènt i prim tùran, la vèṅ mandàda pò a cà da la Na Li. In dla mità ad Favràr la pèrd la sò prima puśisiòṅ a vantàś dla Kim Clijsters ma 'l è 'n àtim parchè pò la vins fàcil al turnèo dal Dubai cóntar la Svetlana Kuznecova par 6–1, 6–3 e la tórna acsè a 'l sò pòst. Al 26 ad Favràr la fà sù di àtar punt pēś cun la finàla ad Doha pardùda da la Vera Zvonarëva par 4-6 4-6. La pòrta anc a cà in Mars al turnèo 'd Indian Wells baténd la francéśa Marion Bartoli cun al puntéǵ ad 6-1 2-6 6-3 e in Avrìl qvél ad Charleston miténd sóta l'Elena Vesnina. In séguit però la mùcia sù pôc: a Turònt la pèrd a 'l secónd tùran da la Roberta Vinci mént'r a gl'US Open l'è la Serena Williams a dar-ag la paga in semifinàl. La sèra 'l an incóra a 'l prim pòst dal ranking dòp che la Flavia Pennetta la s tōś la sudisfasiòṅ ad bat'r-la in di quàrt ad Pechîṅ.
In dal 2012 la lasa, dòp quatórdas méś, al prim pòst dla clasìfica dal fémni pardénd a Sydney par maṅ dl'Agnieszka Radwańska e pò a gl'Australian Open da la Kim Clijsters in di quàrt. A Miami la bat la Serena Williams ma la pèrd in semifinàl da la Marija Šarapova. La stmana dòp la próa a vìnsar a cà sua a Cupenàghen ma la pèrd la finàla 4-6 4-6 da la tedésca Angelique Kerber. A Mósca la gh la cava a purtàr-'s a cà al sò vintéśum tìtul baténd la Samantha Stosur par 6-2, 4-6, 7-5. In séguit la śōga atri dū finàli ma la i pèrd: al 4 ad Nuvémbar dal 2012 a Sòfia la céd a la Nadia Petrova 2-6 1-6 mént'r al 17 ad Mars dal 2013 a Indian Wells la magna la pólvra p'r òpra dla rusa Marija Šarapova ch'la la bat 6-2 6-2.


text:
Grandvaux
Grandvaux a l'è staa un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.95 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 1985 abitant.
In del mes de mas del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Villette, Cully, Epesses, Grandvaux et Riex han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Bourg-en-Lavaux. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Grandvaux al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e quand che'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cully, Forel, Meillerie (FR-74) e Villette.


text:
«Els simboliseschan la cuminanza da las rumantschas e dals rumantschs, là nua che interess ed opiniuns sa cruschan datti communitads, dentant ha mintgin era sia part individuala», di Urs Cadruvi, il secretari general da la Lia Rumantscha. Ensemen cun il creatur dal logo, Remo Caminada, ha el preschentà oz il nov logo da la Lia Rumantscha.
Betg tuts èn propi persvas
Damai che la clavina è dentant tuttina in simbol ferm, resta ella ensemen cun il claim «per nossa lingua» in simbol independent da la «interpresa» Lia Rumantscha per l’engaschi per il rumantsch.
La nova cumparsa na persvada dentant betg tuts dal tuttafatg. Il Radio Rumantsch ha dumandà Gion Fry, manader dad in'agentura da reclama, tge ch'el di dals trais rintgs dad aur. El ha dà in sguard, dentant senza savair, tge strategia che la Lia persequitescha cun il nov logo e tge patratgs ch'il designer ha fatg durant sia creaziun.
Per Gion Fry n’è il logo betg fitg modern ed è era pauc pratic. «Ils rudels èn surdimensiunads en cumparegliaziun cun la scrittira. Quai fa pli grev l'applicaziun dal logo sin differents meds sco cartas postalas u en cudeschs», uschia Gion Fry.
Ina cumparsa pli moderna
Ed era la pagina-web da la Lia Rumantscha è vegnida modernisada. Ella sa basa sin l'interacziun e la participaziun dals utilisaders. Quels pon publitgar sezs lur occurrenzas en in chalender per tut las Rumantschas e Rumantschs sco era metter ensemen sezs lur atgna pagina-web cun posiziunar las fanestras preferidas sin il «pult» virtual.
La finamira da la nova cumparsa è dad animar Rumantschas e Rumantschs da s'engaschar per lur linguatg e da svegliar er en las proximas generaziuns il plaschair vid il rumantsch.


text:
Yuan
El yuan l'è una denominazzión de la valuta cinesa, che la se ciama renminbi (in cinés, "la moneda del popol").[1]
Bisogna semper dì "yuan" quand che se drova on numeral. Se dis "tri yuan" e minga "tri renminbi", ch'el sarìa on errór bell e bon. Però se se parla de la moneda in general, se dovarìa dì el "renminbi". Domà che gh'è proppi nissun ch'el faga inscì. Disen tucc "yuan" e via andà.
El yuan el se divid in 10 yao (ciamà anca "mao", on nomm tradizzional ch'el vegn minga del nomm de Mao Zedong).
La parola "yuan" la indicava in origin ona moneda d'argent che la correspondeva al "pezz de vott" de l'America del Sud spagnoeula e al dollar american, che de fatt in lengua cinesa el se ciama "mei yuan" (mei=american).
El renminbi el gh'ha minga on gran significaa internazzional, ma el comincia a veghel.


text:
Le foto proibite di una signora per bene
Le foto proibite di una signora per bene (Al foto pruibìdi dna sgnóra a mōd) 'l è 'n film śal dal 1970 ad Luciano Ercoli.
Sunt
La Minou (Dagmar Lassander) l'è na bèla raśdōra burghéśa ch'la gh cata gust quànd sò marè Peter (Pier Paolo Capponi) al gh dà dal śnum e al pasa 'l sò tèmp sèg ma purtròp lì lò 'l è dagnóra sèmpar via par lavōr e dònca lē l'è custréta a star da spés da par lē. Na nòt, méntar la gira p'r al paéś davśèṅ a 'l mâr, la vèṅ farmàda p'r un tepìsta in mòta (Simón Andreu) ch'al taca a śugàr sèg c'n un spróc c'n un curtèl a la fiṅ che lò al dróa par tajàr-ag via i curdòṅ dal sò vistî tut scalvî. Prima 'd andàr via e ad lasàr-la libra, 'l óm al gh diś che sò marè 'l è 'n sasèṅ. La dóna, spavintàda, la ciàma Peter par telèfun e la gh dmanda 'd andàr-la a tōr in un bar lè darènt.
Na sira in discutéca la vèṅ a savēr da la sò amìga Dominique (Susan Scott), na purcùsa ex muróśa ad Peter ch'la và a lèt cun tut anc cun cal dóni, che quàtar dè prima un finansēr ch'l iva dâ in prèst dimóndi bèsi a sò marè, Jean Dubois, 'l è stâ catâ mòrt in spiàgia, a pâr par 'n émbul. Durànt un dòpmeśdè pasâ a cà dla Dominique, chi lē la gh fà védar dal foto spurcaciòni artìstichi cumpràdi a Cupenàghen e la Minou l'arcgnós in una al manìac ad cl'atra nòt. Chi lò al la ciàma pò a 'l telèfun ad cà sua e al gh fà scultàr na registrasiòṅ in dua a s sènt sò marè ch'al trapla 'l umisìdi ad Jean faghénd in manéra ad far-ag far na decumpresiòṅ tròp in présia. P'r a n andàr minga a cuntàr incòsa a la pulisìa, al vōl che lē la 'l vaga a catàr a cà sua. Quànd la Minou la và a 'l indirìs ch'al gh'à dâ, la créd che lò al vója di bèsi e lē la gh śibìs mila dòlar ma invéci 'l óm al vōl sōl far sès sèg ma la dév èsar lē a dmandàr-al pargànd-al, cuma na rója in śnòć sénsa vargóggna. P'r avér al nàst'r indrē, lē l'ubidìs.
Durànt la nòt la Minou la viṿ incóra 'l arbgàt dla viulénsa patìda 'l dè prima, la s sènt malnéta e la s và a lavàr cun la sótvèst' adòs. A la matìna al ricatadōr al gh fà avér al foto ad lōr dū ch'i èṅ a lèt insém.


text:
Il project «Tgea da tgànt» vegn promovi dal Parc natiral Bavregn, la Cuminanza culturala Val Schons e dal post da cultura Viamala. Il project cuntegn era pussaivladads da lavurar ed abitar, sco era in’exposiziun davart las chanzuns rumantschas. I dovria anc bler temp ed energia, per che la visiun daventia realitad. Perquai datti ussa sco emprim in’inscenaziun acustica en la stalla sper la chasa da Tumasch Dolf, è da leger en la revista turistica «Viamala Aktuell».
L’artist da tun Corsin Vogel ch’ha ina colliaziun cun Maton entras ses geniturs, concepescha in’installaziun da tun cun material d’archiv ed atgnas interpretaziuns cumponidas. Tgi che smatga sin in nuf davant la «Tgea da tgànt», vegn a sentir Tumasch Dolf a chantar. L’installaziun resta enfin il 2018, la vernissascha è ils 16 da settember. I vegn era fatg in pitschen «infopoint», nua ch’ins po s’infurmar davart il project.
Ord l'archiv:
RR Total local 11:45


text:
Il brit Froome maina avant l'etappa finala cun in avantatg da passa 4 minutas sin il franzos Romain Bardet ed il columbian Nairo Quintana ch'è terz. Froome vegn uschia il pli probabel a gudagnar damaun per la terza giada il Tour de France (suenter ils 2013 e 2015). Sin l'etappa finala da Chantilly sin ils Champs-Élisées a Paris na vegn il leader tradiziunalmain betg pli attatgà.
Izaguirre Insausti gudogna la penultima
Gudagnà l'etappa da muntogna da la sonda da Megève a Morzine ha il spagnol Jon Izaguirre Insausti. Quai munta per quest onn l'emprima victoria spagnola al Tour de France. Il basc Izaguirre, ch'è stà il segund al Tour de Suisse 2016, ha gudagnà 19 secundas avant il columbian Jarlinson Pantano. Per il ciclist da l'equipa svizra IAM èsi gia la terza giada quest'jamna ch'el è aifer ils top 3. Ina etappa ha Pantano gudagnà.
RR Sportissimo 17:00


text:
Persequitar las cursas a chasa avant la televisiun ston perencunter Beat Feuz ed er Mauro Caviezel.
I dovra pazienza
Mauro Caviezel era cupitgà en il trenament l’entschatta settember en il Chile e rut in oss dal ventrigl. Malgrà ch’i giaja da di tar di meglier, n’ha il temp betg tanschì per vegnir fit sin las cursas en l’America dal Nord. Cura e nua che Mauro Caviezel po turnar enavos en il circus da skis n’è anc betg cler. Il december vul el dentant puspè turnar enavos sin ils skis.
Mauro Caviezel aveva fatg ina buna figura en las davosas cursas da la davosa stagiun, oravant tut en sia disciplina da parada, il super-G. A Kvitfjell en la Norvegia era il skiunz da 27 onns vegni 12avel ed al final da la cuppa mundiala a Méribel en Frantscha schizunt 5avel, ses meglier resultat da la carriera fin oz.


text:
Gia l’onn 1960 han artists turitgais fatg teater sisum la Trittligass amez la citad veglia. Quai per divertir la glieud durant la stad cura che l’opera ed il teater eran serrads.
Ed uss, varga in mez tschientaner pli tard, laschan acturs sco Walter Andreas Müller u Jürg Randegger reviver las balladas da Turitg en in toc da teater cun intermezzos musicals. Ina rolla en il toc gioga er la chanzun «Miis Dach isch dr Himmel vo Züri» da l’artist da Trun Zarli Carigiet. Il frar dal pictur Alois Carigiet.
Interpretaziuns frestgas
Uschia vegn chantada la chanzun da Zarli Carigiet en il toc dal pledader da la polizia da Turitg, da Marco Cortesi. L'oriund Samedrin Cortesi vegn giugà da l’actur Walter Andreas Müller.
Ina secunda interpretaziun da la chanzun è in zic pli datiers da l’original. Er qua vegn ella chantada d’in senza tetg. Exact sco da lezzas uras (1959) da Zarli Carigiet.
RR Chavazzin dal di 08:40


text:
Autostrada
L'autostrada a l'è ona strada fada per favorì i grand fluss de comunicazion veicolar a volta velocità. La prima autostrada al mond a l'è stada la Autostrada di Lagh, in Lombardia.
Ogni Stat el gh'ha i sò legg in materia, però tipicament in autostrada a gh'è el diviett de circolazion a pedon e veicoli a bassa velocità, separazion in tra i carregiaa e on numer de corsij volt, almen 2 o 3.
Definizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per la Convenzion de Vienna in sul Traffich Veicolar del 1968, ratificada de la pupart di Stat, on'autostrada a l'è ona strada fada per el traffich di auto, cont ona division in tra i carregiaa, senza incros a ras con alter strad, ferrovij o tramvij e segnalada come autostrada.
Limit de velocità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ogni Stat el scerniss i sò limit in autostrada.
Tipicament a l'è intorna ai 100 km/h, o pocch pussee.
L'Italia, la Franza, la Danimarca, la Cechia, la Slovacchia, l'Ongheria e la Grecia i gh'ha on limit de 130 km/h.
Spagna, Portogall, Finlandia, Irlanda e Turchia i gh'ha on limit de 130 km/h.
La pupart di alter Stat la gh'ha 110 km/h 'me limit, foeura di Autobahn todesch, senza limit.
Pagament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pupart di autostrad a l'è a pagament, e gh'è pussee maner de pagàll.
On quaj Stat el gh'ha ona tariffa fissa per doperà i autostrad, e se dopera la vignetta autostradala per pagàlla: Per esempi in Ongheria e Svizzera a l'è inscì.
In d'on quaj alter el prezz a l'è in bas al percors, e gh'è di barrier per pagàlla, a man o cont di sistema digitai: inscì a l'è per esempi in Italia.


text:
Thalwil
Thalwil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 286 abitant.
El cumün de Thalwil al se tröva a una altitüden de 486 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Erlenbach, Herrliberg, Horgen, Küsnacht, Langnau am Albis, Oberrieden, Rüschlikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Thalwil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1030 col nom de Talwile villam, che 'l derìva de Tellewilare ciuè la faturìa de Tello e 'l staà a indicà i urigin medieval del abitaa come un fond agricul alemanic. De quela epuca lì resta apena una quaj sepultüra. In del 1133 l'eva menziunaa col nom de Telwil.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de the Thalwil Gemeinde
- Thalwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Blog about life in Thalwil (Inglés)
- Thalwiler Anzeiger newspaper


text:
Center per archivaziun e per istorgia grischuna
L’archiv dal stadi è l’archiv dal chantun Grischun e da ses stadis antecessurs. La conservaziun uffiziala vegn cumplettada tras numerus documents da derivanza privata ch’èn impurtants per l’istorgia dal chantun.
Cun surpigliar, conservar, cataloghisar e conservar documents degns da vegnir archivads, en spezial tals da l’administraziun chantunala, pussibilitescha l’archiv dal stadi da chapir l’agir statal da pli baud. A la perscrutaziun istorica davart il Grischun metta el a disposiziun funtaunas autenticas.
Ils documents da l’archiv dal stadi èn accessibels publicamain ed ins als po consultar gratuitamain, premess ch’els na stettian betg pli sut la protecziun da datas.
Archivalias dad 800 onns
Las archivalias da l’archiv dal stadi documenteschan var 800 onns istorgia. Il vast effectiv cumpiglia documents, actas, protocols, differents manuscrits, plans, fotografias, stampats e da nov er datas electronicas. Tut en tut han las curunas actualmain ina lunghezza da var 7’000 meters. Tras novs acquists s’augmenta la quantitad da las archivalias cuntinuadamain. Il document il pli vegl, in testament, datescha da l’onn 1209.


text:
Alcatel OneTouch пpeдcTaBилa бюджeTHыe плaHшeTы PIXI 3 7 и PIXI 3 8
16.07.2015
Ā'ěr kǎtè de OneTouch tíchū de yùsuàn piàn PIXI PIXI sānqī 3 yuè 8 rì
gāi gōngsī de OneTouch ā'ěr kǎtè yě jiàng zài MWC zhǎnhuì 2015 shàng zhōu zài bāsèluónà jǔxíng dài láile tāmen de xīn chǎnpǐn - tígōng piàn PIXI PIXI 7 yuè 3 rì 3 8. Zhèngrú qí míngchēng suǒ ànshì de, xīnyǐng zhī chù zàiyú duì jiǎo xiǎnshì píng.
Xiǎoxíng móxíng shì jīyú liánfākē chǔlǐ qì MT8127(zhǔ pín 1.5 GHz) de shàng, bìng pèi yǒu 512 MB de RAM. Gāi qìjiàn jùyǒu yīgè 7 yīngcùn de píngmù xià de Android OS 4.4 Qíqiǎo yīgè wèi 1024x600 xiàngsù, yùn háng fēnbiàn lǜ. Yǒuqù de shì, xiūgǎi jiāng bèi shìfàng PIXI 3 7 yǔ 4G zhīchí, tā huì tōngguò gāotōng Snapdragon chǔlǐ qì 210,1GB de RAM gōngdiàn, bìng jiāng gōngzuò jīqìrén 5.0 Bàng bàng táng de jīchǔ shàng. Cúnchú yònghù wénjiàn zài rènhé bǎnběn de 4 GB kuòzhǎn nèizhì de cúnchú róngliàng, tōngguò kǎ de MicroSD. Diànchí róngliàng 2820 háo ān shí de píngbǎn diànnǎo.
Lìng yīgè xīnyǐng tíchū ā'ěr kǎtè de OneTouch - piàn jì PIXI 3 yuè 8 rì de pèi yǒu xiǎnshì duì jiǎo xiàn wèi 8 yīngcùn. Gāi qìjiàn jīyú shuānghé chǔlǐ qì liánfākē MT8312(1.3GHz de), bìng pèi yǒu 1 GB de RAM. Shǎn sù cúnchúqì de róngliàng wèi 4 GB. Yě jiāng yǒu shìfàng piàn jì yǔ zhīchí 3G de biànxíng lì.
Ā'ěr kǎtè de OneTouch de liǎng kuǎn chēxíng pèibèile zhǔ, yǔ fēnbié 0.3 MP hé 2, fēnbiàn lǜ qián zhì shèxiàngtóu.
KoMMeHTapии
Пoka HeT koMMeHTapиeB


text:
Per las pendicularas da Mustér saja quai impurtant da savair ch’els hajan in territori cun garanzia da naiv la primavaira, di il directur Rudolf Büchi. Uschè possian els communitgar perfetgamain quest messadi. I na saja betg in’emna ch’ins gudognia daners. Ma persuenter stoppian els far pauca lavur per metter en funcziun il manaschi.
Tenor il president da las pendicularas dal Grischun Silvio Schmid saja quai in avantatg che mo paucs territoris da skis hajan avert uss. I saja er bun per il marketing da las pendicularas, schegea che la dumonda saja uss pli pitschna che l’atun cura che tuts veglian gia cumenzar ad ir cun skis il november.
Surselva Ir cun skis la primavaira è era in med da marketing
Intginas pendicularas han anc avert quest’emna ubain schizunt pli ditg, tranter auter Mustér, Gemsstock (Andermatt), Engiadin’Ota (Diavolezza e Corvatsch), Samignun, Tavau (Jakobshorn).
Per las pendicularas da Mustér saja quai impurtant da savair ch’els hajan in territori cun garanzia da naiv la primavaira, di il directur Rudolf Büchi. Uschè possian els communitgar perfetgamain quest messadi. I na saja betg in’emna ch’ins gudognia daners. Ma persuenter stoppian els far pauca lavur per metter en funcziun il manaschi.


text:
Auter che pensà aveva il triep dal Calanda tschintg lufs giuvens e betg mo quatter. Uss dentant, suenter ch’il luf è vegni fraudulà pon ins discurrer puspè da quatter lufs giuvens. En tut vivan radund 10 lufs èn il triep dal Calanda.
Ils 16 da mars han ins chattà in luf giuven ch’era vegnì sajetta illegalmain e deponì a Seglias en la Tumleastga. Il cadaver dil luf sco era il cadaver dal urs, ch’era vegni sut il tren, ha il chantun tramess a l'Institut patologic da l'universitad da Berna per examinaziuns forensicas pli exactas. Entant èn las infurmaziuns impurtantas e relevantas per la procura publica communitgadas. Plinavant vegnan uss ils cadavers examinads per pudair rimnar infurmaziuns scientificas. Quai che po anc durar in temp.
RR novitads 18:00