text:
Dir GIE in a l’auter, sefidar in da l’auter, formar vinavon la relaziun cun la benedicziun da Diu.
Sche Vus giavischeis da maridar en ina dallas baselgias da Falera ni Laax cussegliein nus, da reservar ad uras la baselgia giavischada. Quei saveis Vus far cul suandont formular da reservaziun:
Formular per la reservaziun dalla baselgia Falera
Formular per la reservaziun dalla baselgia Laax
Cunquei che pèrs dad ordeiver giavischan savens da maridar en ina da nossas baselgias han las pleivs da Falera e Laax fixau ina contribuziun pil diever, l’organisaziun, il schubergiar la baselgia e pil survetsch dalla calustra.
Nus cussegliein da dumandar in plevon enconuschent per l’enzinnaziun. Sil pli baul sis meins avon las nozzas eis ei necessari da dumandar si la pleiv nua che Vus essas vegni battegiai per in attest da batten. Cun quei attest saveis Vus s’annunziar tier il plevon giavischau. Ensemen cul plevon emplenis Vus ora il document da lètg.
Per pèrs cun confessiun mischedada eis ei era pusseivel da dumandar in plevon catolic da far l’enzinnaziun. Quei sto vegnir menziunau sil document da lètg.


c: text/html

text:
North Country - Storia di Josey (Paéś dal Nòrd - Storia dla Josey) 'l è 'n film dramàtic e
Par cla pelìcula chè, giràda in dal
La Josey Aimes (
Su cunsìli dna sò amìga camiunìsta, la Glory Dodge (
Frances McDormand), la decìd 'd andàr a lauràr sèg in na minéra 'd fèr, adès ch'l'è vgnuda fóra na léǵ ch'la parmét a cal dóni ad far tut i mistēr cumpàgn a i óm. Ma in cal mónd lè dûr da masć al ròbi i s fànan dimóndi bruti par lē par via dgl'umiliasiòṅ e di schèrs ch'l'è custréta a patìr, specialmènt da part ad Bobby Sharp (

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Novitês
27.10.2013 Gran batadú tl Museum Ladin Ciastel de Tor
Le Museum Ladin Ćiastel de Tor organisëia indo en colaboraziun cun l'Uniun di Stödafüch da San Martin de Tor le gran batadù, chësc ann ai 27 de otober.
Dales 13.30 se incuntun por to sö les iscriziuns y fa la estraziun di grups.
Dales 14.00 mët spo man le batadù. Les iscriziuns vëgn ince tutes sö danfora al nr. 339/7685970 vigni domisdé.
Al museum él ince ciamó da odëi la mostra "Trienala Ladina 2013"
Sides le Museum Ladin Ciastel de Tor co ince le Museum Ladin Ursus ladinicus stlüj ai 31 de otober y deura indô ai 26 de dezëmer 2013 por la sajun da d'invern.


text:
La Foffa Conrad SA n'acceptia betg il chasti da la WEKO en connex cun las cunvegnas da pretschs en l'Engiadina. Quai ha ditg ad RTR Roland Conrad, il president dal cussegl d'administraziun. Els fetschian recurs e veglian ir fin avant Tribunal federal, ha el ditg.
La gruppa Foffa Conrad è vegnida chastiada il pli fitg da la WEKO cun 4.7 fin 5.5 milliuns francs. En total ha la Cumissiun da concurrenza chastià 7 interpresas da construcziun cun in chasti da 7,5 milliuns francs plus in mez milliun francs custs da procedura.
RR Telesguard 17:40


text:
Cun quel Flyer vulan ils bogns tranter San Murezzan e Samignun infurmar la populaziun indigena davart il temp d’avertura. Durant l'entira tranterstagiun è avert adina almain in bogn. Il Bogn Engiadina a Scuol na serra insumma betg sias portas.
Collavuraziun pli stretga
Sper la collavuraziun sin il champ da marketing datti per l’emprima giada er ina collavuraziun tar las gestiuns. Uschia dess ins profitar da sinergias, sco per exempel tar la scolaziun dals guardiabogns u er tar la cumpra da material spezial sco filters rauba da pulir e.u.v.


text:
Nus giain a la tschertga da las Rumantschas e dals Rumantschs en l'entir Grischun e preschentain nossa purschida multifara da radio, televisiun ed online.
La punt dal bus è equipada cun infrastructura dad audio, video e multimedia. Sin in dals visurs vesais vus p.ex. il moderatur en il studio dal Radio Rumantsch, pudais dar ina baterlada e plazzar in giavisch musical.
Blera persunalitad - nagin num…anc
Nagin dubi - il bus che stat en il center da la roadshow ha bler scharm: Cun il transfurmatur sin il tetg, la colur alv/cotschna, ils 38 onns e 70 forzas-chaval (e betg ina dapli) ha il bus ina persunalitad tut speziala. E nus na vulain betg tschantschar da las transmissiuns! Persuenter tuna el propi «herzig».
Vus pudais dentant anc dar dapli scharm. Faschai Vossa proposta per in num via Facebook, il link avra en ina nova fanestra, Twitter, il link avra en ina nova fanestra ( #RTRbus, il link avra en ina nova fanestra ) u qua giusut cun la funcziun da commentari sin rtr.ch suten ina proposta per in num.
Gudagnar
Sonda, ils 27 da favrer tira RTR la sort tranter tut las propostas. Da gudagnar datti 10 lottarias da Win for Life.
Nus giavischain blera fortuna!


text:
Spawn
Spawn (id.) 'l è 'n film fantàstic americàṅ dal 1997 ad Mark A.Z. Dippé trat da 'l fumét umònim dl'Image Comics creâ par Todd McFarlane ch'al 'l à anc prudót.
Custâ quarànta migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò muciâ sù da piò 'd utànta-sèt.
Sunt
Al Simmons (Michael Jai White) 'l è 'n sasèṅ ad mistēr ch'al lavóra p'r al guèran di Stat Unî. Durànt na misiòṅ in dla Curèa dal Nòrd al vèṅ masâ p'r al sò cap Jason Wynn (Martin Sheen) e p'r al sò bras dèstar, la Jessica Priest (Melinda Clarke). Wynn al libra pò in dl'ària un vìrus par védar 'l efèt ch'al fà in sla gint dal pòst.
Subìt dòp la mòrt Simmons al finìs a 'l Infèran e lè al dèmun Malebolgia al gh śibìs un pat: in cambi 'd un viàś in sla Tèra par parmét'r-ag ad véd'r incóra la sò dóna, la Wanda Blake (Theresa Randle), lò al gh'arév da purtàr sèg al trupi infernàli in fiṅ davànti a la pòrta dal Paradìś. Simmons al gh astà ma 'l sò còrp adès 'l è tut dasfurmâ e pîṅ ad braśadùri, difìcil arcgnós'r-al. Turnâ in dal paéś in du al vivìva, quànd al vèra 'l us ad cà al véd però la sò muróśa far la daśnumóśa c'n al sò amìg più grand, Terry (D.B. Sweeney). I èṅ pasâ sinc an da quànd 'l è mòrt e i dū i s èṅ in cal méntar mis insém avénd abû anc na fiōla, la Cyan (Sydni Beaudoin).


text:
La naziunala svizra ha cumenzà il campiunadi mundial da hockey a Copenhagen cun ina victoria suenter prolungaziun cunter l'Austria. Il team da Patrick Fischer ha battì l'Austria cun 3:2 suenter prolungaziun. Il gol decisiv ha sajettà il Grischun da Cuira Enzo Corvi en la 64avla minuta.
L'ulteriur Grischun Nino Niederreiter e Gaëtan Haas avevan manà ils Svizzers en avanatg fin en la 25avla minuta, lura han ils Austriacs sajettà l'emprim gol. Lur segund gol è crudà en il terz terz.
Il segund gieu per la Svizra è dumengia a las 20:15 cunter la Slovachia.
RR novitads 15:00


text:
Ils auters cun nossa correspundenta Donata Vallino
- Sonda, 23.5.2015, 12:15
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.5.2015, 12:15, RTR
Las turtas da nusch «Pultorte»
Dapi bunamain 90 onns vegnan fabritgads las turtas da nusch da l'Engiadina che portan il label «Pultorte». Lur qualitad fa anc adina sia prova en l'entira Svizra ed a l'ester. La famiglia Pult è vegnida a Genevra e il pastizier antenat Pult-Scartazzini era ina da quels pastiziers ch'è stà a l'ester per far fortuna durant il 18avel e 19avel tschientaner. Suenter è Fausto Pult turnà en Svizra e ha cumenzà da far sia turta da nusch en Engadina, a Samedan. Dapi lura vegnan las turtas anc adina fabritgadas suenter recept original ed oz chattain Fadri Pult sco patrun da l'interpresa «Pultorte» a Genevra. Ses bab è vegnì a Genevra lonn 1954.


text:
Domas
Dumas (nom ufizial in italian: Domaso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 472 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6,1 km² e 'na densità de 241 ab./km².
El comun, situaa in su la còsta òvest del Lagh de Còmm e al confin con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), l'è compòst del center stòrich e de dò frazion, Pozzoeu e Gacc.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Domas l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tenor il schef dal lavuratori communal da Curia, Reto Gruber saja la raschun ch'i na vegnia betg rimnà dapli chartun da chattar en l'economia privata.
I dettia bleras fatschentas e persunas privatas che rimnian er chartun e quai adina pli savens. Il quantum che quellas rimnan n'èn savens dentant betg registrads en ina statistica. Uschia resti pli pauc per la citad ed er pli pauc en la statistica.
Exportar è attractiv
Che la fiera da palpiri e chartun vegl è attractiva er per privats, conferma er Beat Kneubühler da l'uniun Recicladi Palpiri + Chartun. Cunzunt l'Asia importeschia fitg bler palpiri. L'Europa exportescha per exempel dus terz dal palpiri e chartun vegl en China. Ed er autras terras exporteschan mintg'onn milliuns tonnas.
Onlineshopping dovra stgatlas
Tenor Pascal Nufer, il correspondent dad SRF a Shanghai, cumpran ils Chinais enorm bler online. Schizunt il pac schlogns vegnia empustà online. E per trametter tut quai dovri bleras stgatlas. Rodund 10 milliardas stgatlas tramettan ils Chinais mintg'onn cun la posta u cun il currier.
Fiera da stampa è gronda malgrà smartphone e tablet
Sco er tar nus en Svizra consumeschian er adina dapli Chinais, medias be pli via smartphone u vial tablet. Tuttina saja la fiera per gasettas e cudeschs anc fitg gronda tar ina populaziun da 1,3 milliardas, uschia Nufer vinavant. Ultra da quai stampa la China er bler per l'entir mund. Ina singula stampari haja per exempel er gia producì 25 milliuns biblas.


text:
L'uffizi per economia e turissem ha gia dapi 2 onns in pot da 21 milliuns francs per sustegnair projects innovativs or dal turissem. Dentant enfin uss èn be 4 milliuns vegnids duvrads.
Passa 200 ideas ha la gruppa enturn il president dal cussegl da turissem dal Grischun Ernst Brugger gia examinà. 9 projects èn vegnids sustegnids. 10 ulteriurs projects èn vegnids tramess enavos als iniziants per surlavurar. E quest surlavurar dovria dapli temps che quintà, di Brugger. Perquai quinta el pir ils proxims onns cun dapli dumondas da sustegn.


text:
Stgalim secundar II
Noziuns-clav : Expensas per la furmaziun / Purschidas transitoricas / Management da cas furmaziun professiunala / Midada dal stgalim secundar I al stgalim secundar II / Svilup e garanzia da la qualitad en il sectur da furmaziun / Mobilitad e barat / Cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera
Suenter avair frequentà la scola obligatorica, passan ils giuvenils al stgalim secundar II. Il stgalim secundar II vegn dividì en scolaziuns da furmaziun generala ed en talas da furmaziun professiunala.
-
Ils studis da furmaziun generala vegnan fatgs a las scolas da maturitad gimnasiala ed a las scolas medias spezialisadas. Els na qualifitgeschan betg per la professiun e preparan per studis al stgalim terziar.
-
En la furmaziun fundamentala professiunala emprendan ils giuvenils ina professiun. En general vegn la furmaziun absolvida en manaschis d'emprendissadi e cumplettada d'ina instrucziun en scola. Ella po dentant er vegnir fatga dal tuttafatg en ina scola speziala.
Suenter il stgalim secundar I cumenza la gronda part dals giuvenils cun ina furmaziun professiunala. Ils giuvenils termineschan il stgalim secundar II en la vegliadetgna da 18/19 onns e survegnan in certificat final correspundent. Tut en tut fan passa 90% dals giuvenils in diplom dal stgalim secundar II.
Per optimar la transiziun da la scola obligatorica al stgalim secundar II èn vegnidas prendidas differentas mesiras (accumpagnament individual, manaschament da cas tras la furmaziun professiunala e.u.v.). Per giuvenils che na chattan nagina soluziun da cuntinuaziun directa suenter la scola obligatorica, stattan a disposiziun soluziuns da cuntinuaziun sco soluziuns transitoricas.


text:
Passa tschient cusseglieras federalas e cussegliers federals ha elegì l'Assamblea federala plenara dapi l'onn 1848. In sguard en l'istorgia mussa ch'igl ha dà bleras lungas duradas d'uffizi e be paucas reelecziuns che n’èn betg reussidas.
Durada d'uffizi e demissiun
Las cusseglieras federalas ed ils cussegliers federals restan en media var 10 onns en uffizi. La durada d'uffizi la pli lunga hai dà il 19avel tschientaner. Carl Schenk è stà 32 onns cusseglier federal. Er fitg ditg è per exempel Giuseppe Motta stà en il Cussegl federal. Durant il temp da las duas guerras mundialas è el stà 28 onns en uffizi. Da l'ultim temp pon vegnir menziunads ils 15 onns d'uffizi da Furgler, Delamuraz, Villiger e Leuenberger. Ina limitaziun da la durada d'uffizi u in votum da disfidanza na datti betg. La commembra u il commember dal Cussegl federal en uffizi determinescha pia sez il mument da sia demissiun. Mintgatant succeda quella però sin squitsch da la partida u dal parlament. Nunreelecziuns da cusseglieras federalas e cussegliers federals en uffizi datti fitg darar. Dapi l'onn 1848 è quai capità quatter giadas (Ulrich Ochsenbein 1854, Jean-Jacques Challet-Venel 1872, Ruth Metzler 2003, Christoph Blocher 2007).
Cussegliers federals che n'han betg acceptà l'elecziun
Mintgatant èn persunas bain vegnidas elegidas en il Cussegl federal, ma n'han betg acceptà questa elecziun. L'exempel il pli giuven è stà Francis Matthey che ha refusà sia elecziun a favur da la segunda dunna en il Cussegl federal (Ruth Dreifuss).
Vesair anc ina giada las elecziuns dal Cussegl federal passadas?
L'organisaziun da l'elecziun dal Cussegl federal è chaussa dal parlament, las registraziuns sin video da questas elecziuns ed ils protocols verbals pon vegnir consultads sin parlament.ch
Dumondas davart l'elecziun dal Cussegl federal?
Il parlament fa ina glista da las dumondas las pli frequentas e da las respostas davart las reglas da l'elecziun dal Cussegl federal.
Ultima midada 06.04.2017


text:
Las stanzas, en las qualas cussedents da la Casa da tgira Sursassiala han abità in temp, vegnan renovadas. I sa tracta da 18 stanzas en la 3 e 4 auzada dal bajetg principal (baroc) da la claustra. Las investiziuns èn ca. 2 milliuns francs. Cunzunt ils palantschieus novs custian bler, sco il cellerar da la claustra Silvio Bernasconi ha ditg ad RTR. La finamira è da dar suttetg a gruppas che fan seminaris.
Betg dapli disturbis
L’avat Vigeli na tema betg che quai dettia dapli disturbis, il cuntrari: quai dettia dapli vita. Els hajan gia fatg bunas experientschas cun la Stiva sogn Placi ed era cun ils cussedents. Ed ils paders hajan in agen spazi per sa retrair. Sa chapescha ch’ina tala avertura saja in grond pass per ina claustra benedictina, conceda l’avat. Era ils indigens sajan stads per part surstads. Ed en la claustra saja quai stà in process da plirs onns.
Secunda etappa
Las 18 stanzas èn in’emprima etappa; en ina secunda vegni fatg 5- 8 stanzas per giasts che vegnan a viver in tschert temp cun ils paders en claustra.


text:
Sco i para va a Cuira la fama ch'i dettia ina procedura penala cunter Nay pervi da violenza a chasa. Dentant ha la procura publica conferma ils 24 da favrer ad RTR che nagin cas saja avert encunter Beath Nay.
Nay vul dentant cuntinuar sco politicher, n'è dentant betg candidat per il cussegl da la citad. En ses scriver a la partida menziunescha Nay ch'el haja inoltrà in plant cunter nunenconuschent pervi da disfamaziun.
Ina surpraisa
Per la PPS Cuira é la demissiun da Beath Nay ina surpresa dì il president ad interim Mario Cortesi. Per el saja il tema stà evas causa che i na dat nagin cas avert pro la procura publica envers Beath Nay. La PPS ves era preschanta a Nay sco pussaivel candidat dal PPS Cuira per il cussegl da la cità da Cuira.


text:
Il favrer 2018 era la populaziun da Zernez vegnida infurmada dal CEO da San Murezzan, Gerhard Walter, e da la directura, Martina Stadler, davart ils avantatgs d’ina collavuraziun turistica vers l’Engiadin’Ota u Bassa.
A la radunanza communala da mesemna saira è crudada la decisiun: Cun 114:105 vuschs ha il suveran da Zernez decis da terminar la collavuraziun cun la destinaziun turistica Engadin St.Moritz e da collavurar en avegnir cun la DMO TESSVM SA. La suprastanza communala aveva pledà per collavurar cun l’Engiadina Bassa, la cumissiun da turissem per ina collavuraziun cun l'Engiadin'Ota.
Finanzas e Parc Naziunal arguments centrals
Oravant tut l'argument che la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Val Müstair s’identifitgeschia pli ferm cul Parc Naziunal Svizzer ,pudess esser stà decisiv, ma era il tema finanzas ha dà da discurrer.
Zernez cun sias fracziuns Brail, Zernez, Susch e Lavin genereschan radund 120’000 pernottaziuns ad onn. Cun collavurar vers engiu ston els en l'avegnir sa participar cun custs da 440’000 francs per il marketing. La participaziun vers San Murezzan avess custà 630’000 francs.
Spera quel import da marketing èn budgetads 220’000 francs per il biro d’infurmaziun da Zernez.
RR novitads 06:00


text:
Пocлe perиcTpaции y Bac пoяBиTcя BoзMoжHocTb дoбaBляTb cюдa Bce пoHpaBиBшиecя Ha caйTe MaTepиaлы. ЭTo бyдeT Baш пepcoHaлbHый kaTaлor пeceH, Toлbko для Bac. Tak бyдeT пpoщe HaxoдиTb HyжHoe пpи пoBTopHoM пoceщeHии caйTa.
A cura del Vaemenia
L'Omm de la Tempesta
Intro: BbFEbBbF (2 volte) EbFBbBbEbBbBbEb
Quaand l'è rüvaa nel porto de Marsiglia
BbF
l'ha cambiaa el maar cun't una tazza de Penod
BbEb
el s'è impiastraa de pagüüra e meraviglia
BbFBbEbF
tütt quell che gh'era ghe l'era in del paltò
Oecc de fiöö in una fàcia de acqua dulza
un baretèn per fà parè de vèss francees
la schèna larga cumè I'unda che se svòlza
e che la sbàtt cuntra i ricordi e'l sò paees
EbFBbF
Ammò una volta in giir a nàula sura un puunt
una furmiga che la rampèga sura èl mappamuund
ammò una volta a scapà da la sua umbrìa
per setàss giò e ciciarà cun quela futugrafia
EbBbE i g'hann daa ceentmìla nomm
F Solm
ma l'ünich che ghe resta
EbFEbF
forsi l'è propi quest che...
BbEbE forsi basta mea fà una guèra
BbF
tajà cun't una forbis tütt el maar
BbEb
quaand seet a cà gh'è quaicòss che te sutèra
BbFBbEbF
e suta el tècc gh'è mea la Stèla Pulaar
E podet beev mìla tazz de camamèla
sarà i pensee ne la butèglia del vènn biaanch
a la tempesta basta mea una scudèla
perchè l'inchiostro de ogni viagg l'è nel to'saangh
EbFBbF
Ammò una volta senza strada ne valiis
cumè una pianta che la ne va senza i radiis
ammò una volta senza spècc retruvisuur
i ricordi adree de cursa, ma lüü chè curr
pussèe de luur
EbBbE i g'hann daa ceentmìla nomm
F Solm
ma l'ünich che ghe resta
EbFEb
forsi l'è propi quest che...
FBbEbF
l'Omm de la Tempesta
E quèla zinghera setàda in sö la giustra
l'era un demoni o un angel senza i a al
löö l'ha verdüü la sua man 'me 'na finestra
lee l'ha lengiüüda e l'ha vedüü quel
tempuraal
"Nareet in giir, o furestee, per tütt el muund,
ma anca el muund de una quaj paart el finirà,
una tempesta l'è difficil de na' a scuund
resta con me e la tempesta cesserà..."
L'è pussèe facil girà el muund
ciapà pesciaad de la mia umbrìa
che restà che insèma de te
e brüsà questa futugrafia,
perchè i m'hann daa ceentlnila nomm
ma I'ünich che me resta
forsi l'è propi quest che:
I'Omm de la Tempesta


text:
Gulàna
La gulàna l'è n'ornamèint ch'al gira dintór'n a 'l côl ed cal dòni e, meno despès, a pōl capitèr anc ed soquànt òm.
La gulàna la pōl gnìr mìsa indôs da per lē o insèm a di urcìn, di brasalèt o di anē cunpàgn. Ôr, argìnt, prédi presióśi, perli, plàstichi, i pólen ès'r i materiē che la gulàna l'è stèda fata sù.
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Gulàna
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Gulàna»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
L’inauguraziun è vegnida fatga cun l’emprim gieu da segunda liga da la stagiun da l’Uniun sportiva Schluein Glion (USSI), differents gieus amicabels, la benedicziun da l’edifizi ed ina parti. Las visitadras ed ils visitaders laschan plaschair l’arena. Apprezià vegn cunzunt la tribuna d’aspectaturs che ha tetg, dentant era l’ustaria.
Tenor l’architect dal bajetg, Jan Berni è la cuminanza dal club stada centrala per la realisaziun dal bajetg. Uschia plascha era l’ustaria al president Simon Lutz, perquai ch’il club haja uschia in lieu da s’entupar.
Bler engaschi
En tut ha l’edifizi custà 1,35 milliuns francs. 670’000 èn vegnids curclads entras contribuziuns da las vischnancas da Falera, Glion, Sagogn e Schluein, dal chantun Grischun e donaturs. 430’000 francs han las vischnancas dà sco emprest senza tschains. Il rest è vegnì cuvert da l’USSI. Tranter auter cun vender prest 300 dals 500 plazs da seser. Er ils commembers da l’uniun èn s’engaschads fitg ferm per realisar l’arena ed han prestà var 6000 uras lavur cumina.


text:
Cunquai che quatter dals sis candidats per la regenza – Jon Domenic Parolini, Christian Rathgeb, Mario Cavigelli e Walter Schlegel – sajan involvids en l'affera davart cartels en la branscha da construcziun propona il president da la Partida verd-liberala grischuna, Gaudenz Bavier, da spustar las elecziuns dals 10 da zercladur. Questa situaziun chaschuna tenor Gaudenz gronda malsegirezza en la populaziun. Fin ch'ils fatgs na sajan betg sin maisa na duessi betg dar elecziuns, scriva Gaudenz Bavier en sia brev da lectur ch'è publitgada en las gasettas Südostschweiz e Bündner Tagblatt.
Fin che l'entira istorgia na saja betg cleramain refundida na duessi betg dar elecziuns.
Dapli che be in delict da chavalier
Bavier è da l'avis ch'ins stuess spustar las elecziuns per in onn. Sco el di, sustegnan er autras persunas sia proposta da spustar las elecziuns. I marschian anc adina inquisiziuns e bler na saja anc betg sclerì e cler. In spustament da las elecziuns dess dapli temp e purtass in zichel ruaus en il cumbat electoral.
Constituziun na lubescha betg da spustar las elecziuns
Tenor indicaziuns dal substitut da la chanzlia chantunala, Walter Frizzoni, n'èsi tenor la constituziun betg pussaivel da spustar las elecziuns sin l'auter onn. La lescha pussibilitescha be da guntgir dals termins da votaziun tenor lescha – per regla il matg u zercladur per la regenza il prim da schaner da l'onn suandant - ord motivs da gronda muntada. La perioda d'uffizi dals commembers da la regenza actuala finescha dentant ils 31 da december 2018. Pia sto l'elecziun obligant avair lieu il 2018. In spustament sin 2019 fiss cuntrari a la constituziun.
RR novitads 06:00


text:
Florentina (num da battaisem: Blandina) Camartin è naschida ils 22 d'avust 1943 a Breil. Ella ha fatg la scola da gidantra da medis a Son Gagl. Suenter è ella entrada en la vegliadetgna da 22 onns en claustra ad Ingenbohl (Sviz), là ha ella fatg la scolaziun da mussadra. L'onn 1969 ha ella fatg profess. A partir dal l'onn 1971 fin l'onn 1976 è ella directura e scolasta da metodica al Seminari da mussadras. Lura ha ella lavurà sco mussadra e catecheta a Turitg, Mustér e Cuira e sco inspectura da scolina a Laax. Dal 2009 enfin 2016 è Florentina Camartin stada redactura responsabla dal Calender Romontsch.
Intginas ovras
- In'Jamna da suffragi. Diesch poesias per l'Jamna Sontga, 1985
- Sontgaclau arriva, 1985)
- Pader Theodosius Florentini (biografia, 1985)
- Il retg e sia feglia (1987)
- Carezia ha curascha, veta ed ovra da Mumma M. Tresa Scherer (1989)


text:
Puncròu
Puncròu (en italià: Pontecurone) l'è un cumün italian de la regiun del Piemont, en pruvincia de Alessandria, che g'ha pressapoch 3.848 abitant (ISTAT, 2005), una süperfiss de 29,81 km², per una densità de 127 ab./km². Al cunfìna coi comün de Ar Casà, Casé (PV), Casternöv, La Riva (PV), Turtona, Vigsö, Vughera (PV).
L'è el pais indue che gh'è nassüü Luigi Orione, un prevost, fondadùr Picola Opera de la Divina Pruvidensa: proclamaa sant dal papa Giuan Paol II.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Graceland
- Mesemna, 16.8.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 16.8.2017, 8:40, RTR
Oz avant 40 onns è il King of Rock'n'Roll Elvis Presley vegnì chattà morts en il bogn da ses bain Graceland. Là en il curtin è el er satrà, e là è dapi l'onn 1982 il Mecca per tut ils fans dad Elvis.
Graceland è in bain da tschintg hectaras cun chasa principala, garaschas, curtins ed er la fossa dad Elvis sa chatta qua. En ina tura pon ils var 600'000 visitaders per onn guardar la stiva, la cuschina, la stanza da televisiun, la stanza da billard cun bar, il Jungle Room nua che Elvis ha registré ses ultims dus albums sco er la garascha cun ses autos, töfs ed ulteriurs mobils sco ils dus eroplans Lisa Marie ubain Hound dog II.
Be l'emprima alzada da la chasa principala è dal tuttafatg serrada per visitadras e visitaders. Qua sa chattan las chombras da durmir sco er il bogn nua che Elvis è vegnì chattà morts. Fans speculeschan che tut saja laschà anc original en quella alzada, pia che nagut saja vegnì tutga, schizunt ils sientamauns duain anv pender en il bogn. Quai èn dentant be speculaziuns.


text:
Union Autonomista Ladina
25 egn de empegn per la Val de Fascia
L’é passà 25 egn da canche, via per de firé del 1983, l president del Comprenjorie ladin de Fascia, Danilo Dezulian dal Garber, fajea manèr fora travers l boletin del C11 (che aea inom “Comun General de Fascia”) na zedola-sondaje per saer chel che pissèa i fascegn de la politica generala e de defendura de Val de Fascia desche raion de mendranza, domanan se i fossa stac a una che vegne metù sù n moviment politich unitèr di ladins de Fascia.
L’era ruà de retorn entorn mile zedoles, e béleche dutes se dijea a una su la idea de meter sù n moviment politich che mete adum duta la val de Fascia per se autoraprejentèr e portèr inant si besegnes.
Ai prumes de otober del 1983, ence su la basa de l’ejit de chest sondaje, vegn tegnù la pruma radunanza de l’Union Autonomista Ladina (UAL). Chest moviment se met dant soraldut la defendura politica di ladins e ai 15 de november, te la litazions regionèles, Ezio Anesi candidat de l’UAL doventa conseier provinzièl, lità tel Partit Republican, che l’é chel che dajea la maor possibilità de ruèr ite. L’é la pruma outa che tel Consei provinzièl de Trent rua n raprejentant ladin.
Del 1992, te la litazions politiches, l’Union Autonomista Ladina sostegn la candidatura de Ezio Anesi al Senat e con gran desmostrazion de unità i fascegn rua a manèr a Roma l prum Senator ladin de la Republica.
Del 1993 l’é la litazions regionèles e l’Union Autonomista Ladina dezide che l medemo President, sen. Ezio Anesi, se prejente desche raprejentant de Fascia, indipendent te la listes del PATT. Ai 9 de november, demò 12 dis inant la litazion, Ezio Anesi mor, lascian tel moviment ladin de Fascia n gran gran vet. Ai 21 de november passa 1000 fascegn ge dèsc a Anesi la stima “ad memoriam” e l PATT rua a tor te man la redenes del goern trentin.
La UAL mana amò n so raprejentant a Roma del 1996, canche l’avocat Bepe Detomas vegn lità deputat. Del 2001, con lege costituzionèla, Detomas fèsc aproèr l mudament al Statut che ge dèsc zacan a la Val de Fascia n raprejentant de derit tel Consei provinzièl de Trent, concretisan l’obietif che la Val de Fascia chierìa de arjonjer da passa 30 egn.


text:
Oberengstringen
Oberengstringen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dietikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.13 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 393 abitant.
El cumün de Oberengstringen al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Regensdorf, Schlieren, Unterengstringen, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberengstringen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 870 col nom de Enstelingon. In del 1306 l'eva menzionaa col nom de Obren Enstringen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Oberengstringen Online Official website


text:
La halla da magazin en la zona da commerzi a Pratteln (Basilea Champagna) è arsa. Ils bajetgs vischins avevan stuì vegnir evacuads. Blessads n’ha quai betg dà, communitgescha la polizia. Tenor la polizia ha quai dà donns da passa in milliun francs.
Il fieu era rut ora da circa venderdi suentermezdi (16:15). Il fim era da vesair da l’autostrada A2, e da la lingia da viafier tranter Basilea a Turitg. Il fieu saja bain stà sut controlla bainspert, stizzà era il fieu però pir suenter radund 12 uras. En tut eran radund 200 persunas da en servetsch per cumbatter il fieu.
La raschun per l'incendi n'è betg clera – era il lieu, nua ch'igl ha cumenzà a brischar n'è anc betg identifitgà. Las investigaziuns sajan difficilas, perquai ch'ils donns èn gronds. La polizia tschertga perditgas.
RR novitads 12:00


text:
do enes che studi l meteo y ne sei nia tan de sms per abiné la dreta combinazion temp-condizions-meinacrëp-cumpanies iela do 3 ani finalmente stata tan inant.
ai 15 sons muec de viers de chamonix per ji l dì do sul mont blanch.
ntan che la hitia de l grand mulet fova bel da dis pleina (y chesc de lunesc!), ons neus abú la super fertuna che tla hitia cosmiques fans n chela sëira me de 20. chel uel dì chiet ntan cëina, na camerata belau me per neus (y perchel bel chiet a durmì) y degun stress daduman a gusté, te bani y tl deposito schi.
bel a furné su cula furnadoia giaten la prima mprescions tan “gorgeous” che l mont blanch ie (chesta parola l descrisc l miec) y ciuldì che duc à tan na gaissa canch i conta coch l ie stat.
20 menuc do fans bel pra hitia a se goder l bel panorama cun duta la pizes, dent dl gigante compreso.
do na carteda da messei feter se conzentrirn y na bona cëina se gudons mo l ji doju dl suredl y se ncunferton sun duman.
la va de durmì tosc che l ie da levé abeneuera.
ntan che la majra pert fej la normale, ons neus optato per la traversata dal auguille du midi…
… passan per l mont blanch du tacul y mont maudit – manco metri de deslive ma plu mpegnativa.
piei via sons mpue plu tert che ne ulan, ajach on messé se meter d’accordo cun n autra grupa per l gusté y ajach l aufregung po’ fe bur scherzetti…
y ajach duc aspitoa me che ven fata la prima traccia, à markus abú l onore de pudëi spuren belau tres su y chesc do che n venerdì ol fat 40 cm de nëif frescia! (ncuei foa dessegur ngrum che sottosotto l à rengrazià)
perchel ala durà ënghe mpue plu giut de chel che ne minan, ma nscila ons abù mo mpue plu giut per se goder dut l panorama y l atmosfera cavia. i ultimi 300 metri de deslivel ne semiova ne ulei finé plu, ënghe per l ciaut (ie y l ciaut che savons ben 😉 ) ne son nia una che sent l autezza n cont de mel de cë o nia durmí, ma canch n ie sëura 4.500 m pona fejen ben bendebo plu fadia che n ulessa. y l flucion peisa tosc mpue de plu.
la va de mené zeruch de n doi gänge y de tenì n bel ritmo…
feter platei, ma stra cuntenc sons pona per marenda ruei sun piza. YUHUUUUUUUU!
degun vent, nianca na nibla y deguna jënt. la piza belau duta me per neus. na tel fertuna muessen ënghe permò avëi! 🙂
se goder l panorama y se render cont cich on arjont. y pensé bel ala proscima tour 😉
finé ora cl puech che ie mo restà tla borraccia y po inò rumé it dut te flucion per pie juvier. che la ne ie mo giut de no fineda.
n bel polver se aspitova, sciot che la giames sciblova feter, ma cun na tel neif jivla me mpo de druché adum y denz y fe ju n valguna de bela raides!
bon che ne me rendoi nia cont tan lonc che l foa mo per rué ala stazion a mez di plans de l’aiguille, scenó me essi feter ndebità.
do ne sei nia tan de iedes de tré seura y ora i schi, su y ju la peves, su j fu l flucion, sons puech do la 4 stra platei ruei ala stazion. FATA CA! 🙂 🙂 🙂
a chamonix me essi mbincià na bela doccia, ma se on acuntentà de n bon pier (da veis 😉 ) y n gelato che ti oi bel giut la gola.
y po te apieta mo 6 h de auto per rué da la 1 a cësa y ne udëi l ëura de fe la doccia y tumé tl liet. se ndurmenza mo dan ciafië de se curì ju 😉
la à durà n valgun ani y assé nierves da meter a ji dut, ma ala fin se ala tan butà, deplú che ne me essi nfidà a speré. y duta la fadies ie states compensedes dal emozions che chesc crëp possa dé.


text:
Tut las focas ventschidas sajan creschidas e fermas. Per gronda part sa tracti da femellas purtantas. Tge ch'è la raschun per la mort en massa na saja betg cler. Ins n'haja betg chattà virus u auters parasits. Biologs teman uss in'epidemia.
Focas periclitadas
La foca vala sco simbol dal Lai da Baical. Ella è ina da las paucas focas che viva en aua dultscha. Ella viva exclusivamain en il Lai da Baical. Quel è cun 600 kilometers e cun ina profunditad da 1'600 meters in dals pli gronds lais d'aua dultscha sin il mund ed in center da turists fitg popular. Las autoritads russas quintan che 128'000 focas vivan là.
Nagins virus
Ils animals ventschids èn ils davos dis vegnids chattads en la regiun Irkutsk en il sid dal lai Baical. Tenor primas analisas èn las focas mortas d'ina fermada dal cor. Ins n'haja betg chattà virus u auters parasits. I pudess esser ch'ellas sajan morta pervia da sutalimentaziun. Las focas sa nutreschan tranter auter da peschs. Ma pertge ch'ellas n'hajan betg mangià na saja betg cler.
RR novitads 10:00


text:
Crest dal tgiet
- Sonda, 20.1.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 20.1.2018, 12:45, RTR
Forsa guardais Vus oz la cursa aval a Kitzbühel en Austria, ina da las pli difficilas dal mund. La muntogna, nua ch'ils skiunzs van giu sa cloma oz Hahnenkamm, ma ils indigens la numnan anc «Halikampl». Kampl signifitgescha il medem sco Kamm, damai in petgen. Sche ina muntogna ha quella furma, la numnain nus en la Rumantschia il crest u la cresta u la craista. Da quellas datti en il Grischun a mantun, era Crestaultas u Crestas grondas u Crests la Crusch. La flur che sa numna grusaida en Engiadina è en Surselva la crestatgiet u la striauna, ma i dat era la varianta cun las flurs albas, il crestgetalv.


text:
Margarittina
La margarittina (Bellis perennis) furma ina spezia da planta entaifer la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). Damai che la margarittina cumpara praticamain sin mintga prà, tutga ella tar las pli enconuschentas spezias da planta da l’Europa Centrala. Cuntrari a quai ch’il num pudess sugerir n’è la margarittina (che vegn er numnada ‹margaritta pitschna› u schizunt ‹margaritta›) betg parentada directamain cun sia ‹sora gronda› apparenta, la margaritta (Leucanthemum vulgare).
Cuntegn
- 1 Descripziun
- 2 Ecologia
- 3 Derasaziun
- 4 Taxonomia
- 5 Margarittina ed uman
- 6 Illustraziuns
- 7 Superstiziun
- 8 Gallaria
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cumparsa e fegl[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la margarittina sa tracti d’ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas da 4 fin 15 centimeters. Vi dal rizom, ch’è curt e che stat a dretg si, sa chattan ragischs fibrusas.
Ils fegls verds èn ordinads en ina rosetta spessa e sa cumponan mintgamai d’in moni e d’in plat dal fegl. Il moni è almain duas giadas uschè lung sco il plat dal fegl; quest ultim dispona be d’in gnerv d’amez, è da furma da palettina u ovala e cuntanscha lunghezzas da 6 fin 40 millimeters e ladezzas da 4 fin 20 millimeters.[1]
Portaflurs e flur[modifitgar | modifitgar il code]
Da mintga rosetta da fegls verds creschan tranter il mars ed il november nuninterruttamain monis da portaflurs senza fegls. Quels cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 15 (maximal 20) centimeters e cumpiglian mintgamai in singul portaflurs.
Il portaflurs en furma da chanastret è circumdà da fegls da cuvrida ch’han in ur tscheglià. Las bundant tschient flurs èn ordinadas – sco che quai è tipic per cumpositas – spessamain sin il fund dal portaflurs. A l’ur sa chattan flurs alvas (per part cotschnentas) en furma da lieunga; quellas èn ordinadas en duas retschas, èn femininas e cuntanschan lunghezzas da 4 fin 8 millimeters. En il center dal portaflurs sa chattan tranter 75 e 125 flurs en furma da bavrola; quellas èn da colur melna, ermafroditas e vegnan 1,5 millimeters lungas. Dus carpels èn mintgamai creschids ensemen e furman in ovari sutpost.
Fritg[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a bleras autras spezias da cumpositas n’è il fritg da la margarittina betg munì cun in pappus. Tar las achenas d’ina lunghezza da 1 fin 2 millimeters sa tracti da fritgs serrads curunads, tar ils quals la paletscha dal fritg e la paletscha dal sem èn creschidas ensemen.
Garnitura da cromosoms[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 18.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Quai che cumpara al laic sco ina suletta flur, è en vardad ina flura apparenta che sa cumpona da fitg bleras singulas flurettas. Pervi dal heliotropissem sa drizza il portaflurs adina suenter il sulegl e sa serra la saira sco er da trid’aura. Il portaflurs da la margarittina, la quala flurescha dal favrer fin il november, vegn frequentada d’avieuls, tavauns, sirfids e surtut da mustgas. A chaschun da questas visitas ha per part lieu impollinaziun estra; a medem temp mainan quellas ad ina furma d’autoimpollinaziun tar la quala las singulas flurs entaifer in portaflurs s’impollineschan ina l’autra (geitonogamia). Ch’ina singula flur impollineschia sasezza (autogamia) è intschert, ma betg dal tut exclus. Sco ch’igl è tipic per cumpositas sorta dals stamins pollen madir avant ch’ils carpels che sa chattan en la flur èn pronts da vegnir impollinads. Tar flurs fructifitgadas sa sviluppa da l’ovari ina pitschna nusch, l’uschenumnada achena.
Per derasar las achenas nizzegia la margarittina ina retscha da strategias fitg differentas. Tipica per la margarittina è la derasaziun tras la plievgia, la quala schlavazza davent il sem en il conturn da la planta-mamma. Autras furmas èn il vent u er la derasaziun cun agid d’animals (verms da plievgia, nursas, vatgas) u da l’uman. La margarittina sa derasa tant a moda generativa tras sems sco er a moda vegetativa.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il gener Bellis è da chasa en la regiun da la Mar Mediterrana. Sulettamain Bellis perennis cumpara er ordaifer questa zona, numnadamain en l’Europa Centrala e dal Nord. En l’Europa Centrala vegn la margarittina resguardada sco archeofit, il qual è arrivà tras la furmaziun da prads en temps preistorics adina pli lunsch vers nord. Che la planta cumpara talmain savens sco che quai è oz il cas, è però in fenomen ch’ha pir cumenzà cun l’introducziun da surfatschas da pastget en curtins e parcs. Tras l’uman è la spezia pli tard er vegnida manada en l’America dal Nord e dal Sid, per lung da la costa dal Pacific, a Madeira ed en la Nova Zelanda. Savens n’è la derasaziun betg succedida a moda intenziunada, mabain indirectamain cun sterner sem da pastg che cuntegneva er sems da margarittinas.
Lieus preferids da la planta èn prads, pastgets da parc e curtins cun in fund ritg da substanzas nutritivas sco er scarpas da vias. In tagl regular è necessari, damai che fains e flurs selvadias cuvran uschiglio las margarittinas ch’èn pli pitschnas. Damai che la margarittina è ina planta che magasinescha aua, è ella abla da surviver l’enviern en la naiv. Sin prads cultivads è ella er in indicatur per terrens concentrads e surexplotads. La margarittina cumpara da la planira fin en regiuns alpinas da ca. 2000 m.[2]
Taxonomia[modifitgar | modifitgar il code]
Il num scientific Bellis perennis ha Carl von Linné publitgà l’emprima giada l’onn 1753 en ‹Species Plantarum›.[3] Bellis (latin) signifitga ‹bel, plaschaivel›, perennis vul dir ‹peren, da plirs onns›.
Margarittina ed uman[modifitgar | modifitgar il code]
Nums trivials[modifitgar | modifitgar il code]
Questa spezia da planta ch’è fitg derasada enconuscha in’entira retscha da nums populars che pon variar da regiun tar regiun. Per rumantsch èn quai: ‹margarittina›, ‹muongina› (vallader/puter) ‹margaritigna› (surmiran), ‹margarita pintga›, ‹flur da mintga mains› (sutsilvan), ‹margrita›, ‹flur dil mars›, ‹flur dil meins›, ‹flur da mintga meins› (sursilvan). Per tudestg è la ‹Gänseblümchen› tranter auter er enconuschenta sco ‹Massliebchen› u ‹Tausendschön› ed en Svizra sco ‹Margritli› e ‹Geisseblüemli›.
Utilisaziun sco planta da nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
La margarittina vegn per part duvrada sco planta da pavel. Ella po er vegnir duvrada en la salata. Il meglier gustan ils giuvens fegls verds a l’intern da la rosetta. Er il portaflurs sa lascha mangiar. Brumbels e flurs be mez avertas han in empernaivel gust da nusch; flurs avertas percunter gustan levamain amar, uschia ch’ellas servan per ordinari be sco garnitura. Mess en asch vegnan ils brumbels magari duvrads per remplazzar capras.
Istorgia botanica e farmaceutica[modifitgar | modifitgar il code]
Plinius il Vegl menziunescha la margarittina en sia ‹Naturalis historia› (tom 26, § 26): «La margarittina (bellis) crescha sin prads ed ha ina flur alva, levet cotschnenta. Applitgada ensemen cun artemisia duai ses effect curativ esser pli grond.»
En in manuscrit alsazian da l’entschatta dal 15avel tschientaner vegn la flur numnada ‹Citelosen› ed en l’‹Elixir› da Nikolaus Frauenlob ‹Allermaneyd plue› (flur da mintga mais). En il ‹Gart der Gesundheit› ch’è cumparì il 1485 a Magonza è la margarittina illustrada detagliadamain. Hieronymus Brunschwig (‹Kleines Destillierbuch›) e pli tard ils ‹babs da la botanica› Hieronymus Bock e Leonhard Fuchs allegheschan la planta sut il num (resp. categoria) ‹Consolida minor› che renviescha a ses effect da guarir plajas.
Utilisaziun sco planta medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
Las flurs en furma da bavrola cuntegnan il saponin bayogenin, ielis eterics, substanzas amaras, tannin e mucosa. Ultra da quai han ins pudì cumprovar en las flurs, sco en bleras autras Asteraceae, l’apigenin-7 glucosid cosmosiin. Studis pli novs han mussà che Bellis perennis ha in effect antimicrobic ed antiiperlipidemic.
En la medischina populara vegnan las flurs da la margarittina duvradas sco medischina tar malsognas da la pel, tar mals en connex cun la menstruaziun, mal il chau, sturnizi e problems da sien. Er cunter la tuss vegn la margarittina duvrada, quai ch’è surtut d’attribuir a sia cumpart da saponins. Per far té vegnan per ordinari duvrads ils portaflurs setgentads; per applicaziuns omeopaticas vegn producida ina tinctura da la planta frestga.[4]
Illustraziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Fossas roialas ad Ur dal terz millenni a.C. cuntegnevan in ornament da chau dad aur ch’era decorà cun margarittinas. Ina fitg veglia furma da la margarittina cun 16 fegls cumpara sin la Porta dad Ischtar (Babilonia antica, oz en il Museum da Pergamon a Berlin) sco element il pli frequent (il qual simbolisescha la dieua Ischtar).[5]
Famusa è la margarittina er daventada tras quai ch’il retg franzos Louis IX (1214–1270) l’ha integrà ensemen cun la gilgia en sia vopna.
Superstiziun[modifitgar | modifitgar il code]
La margarittina è ina da las emprimas flurs ch’annunzian la primavaira. Tgi che mangia la primavaira las emprimas trais margarittinas ch’el scuntria – uschia di la tradiziun populara –, saja schanegià il rest da l’onn da mal ils dents, mal ils egls e fevra. Tuttina sco la margaritta vegn er la margarittina duvrada sco orachel (trair ora fegls da la flur schend in verset alternant sco per exempel «el/ella ha gugent mai, n’ha betg gugent mai...»).
Gallaria[modifitgar | modifitgar il code]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Indicaziuns generalas davart la flur tenor Gerhard Wagenitz (ed.): Illustrierte Flora von Mitteleuropa. Pteridophyta, Spermatophyta. 2. ed., tom VI, part 3: Angiospermae, Dicotyledones 4 (Compositae 1, Allgemeiner Teil, Eupatorium – Achillea). Paul Parey, Berlin/Hamburg 1979, ISBN 3-489-84020-8, p. 29–35, 350.
- ↑ Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: Flora des Allgäus und seiner Umgebung. Tom 2. IHW-Verlag, Eching sper Minca 2004. ISBN 3-930167-61-1.
- ↑ Carl von Linné: Species Plantarum. Tom 2, Lars Salvius, Stockholm 1753, p. 886.
- ↑ Caracteristicas medicinalas da la planta sin heilkraeuter.de.
- ↑ Penelope Hobhouse: Gardening through the Ages. Simon & Schuster, Londra 1992, ISBN 0-671-72887-3, p. 16.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Gertrud Scherf: Wiesenblumen. Der etwas andere Naturführer. BLV, Minca 2004, ISBN 3-405-16909-7.
- Jenny-Dewajana Wild: Phänologie, Bestäubung und Reproduktionsbiologie von Asteroideae (Asteraceae) in unterschiedlichen Höhenstufen Süddeutschlands. Dissertaziun, Universitad dad Ulm 2005 (Download).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Derasaziun en l’emisfera nord, or da: Eric Hultén, Magnus Fries: Atlas of North European vascular plants. 1986, ISBN 3-87429-263-0 tar Den virtuella floran
- Thomas Meyer: Bellis perennis Infurmaziuns e fotografias sin flora-de
- La margarittina en la medischina populara


text:
La Beiva Runals SA vul installar indrizs da far naiv, uschia che l’entira pista dal runal da Camon fiss accessibla sin naiv artifiziala. Dals custs totals da 500’000 francs duessan 100’000 francs vegnir ensemen entras donaziuns. Sco quai che Fridolin Vögeli, il president dal cussegl d’administraziun, ha ditg, ins haja probabel proximamain rimnà quella summa.
A Bravuogn vai per surviver
Bravuogn sto rimnar donaziuns en la valur da 250’000 francs. Vegn questa cifra betg cuntanschida è il manaschi da la proxima stagiun d’enviern periclità. Sco quai ch'il maina fatschenta Linard Gregori ha ditg, manchian il mument anc 30’000 francs. El è però optimistic da cuntanscher enfin la fin dal mais era questa summa. Uschiglio saja da ponderar d’avrir mo ina part dal territori da skis. Ils trais d’avust decida il cussegl d’administraziun il proxim agir.
RR actualitad 12:00


text:
Contignü prinzipal
- Contignü de chësta plata
Frazions
Tl lim de tëmp de cin dis dala prima senteda do la veles muessa i/la cunselieres ti fé al savëi per scrit al Presidënt/ala Presidënta dl Cunsëi provinziel pra ciuna frazion dl Cunsëi che i/les toca o a ciuna che i/les uel se junté. I cunselieres che tl lim de chësc tiermul ne à nia detlarà si purtenienza o si agregazion a na frazion dl Cunsëi provinziel, fajerà pert de na sëula grupa mescededa. Ënghe n cunselier da sëul o na cunseliera da sëula po furmé na frazion dl Cunsëi provinziel.
De regula se mët adum te na frazion cunselieres dl medemo partit o tëi/teles che à almanco idees y minonghes politiches simileres. Tla frazions vëniel fat discuscions y i reprejentanc dla curëntes defrëntes cëla de purté inant i nteresc de si litadëures, sambën tl respet dla regules democratiches. Te n cuntest de cumpetizion sana se cunfruntea ponc de ududa defrënc, l vën ora cunflic de nteres, n chir cumpromisc y, tres litazion, vëniel tëut dezijions, a chëles che nce chëi/chëles che à lità de contra muessa se tenì. Normalmënter sustën chëi/chëles che n l'à nia venciuda sibe tl Cunsëi sibe publicamënter la dezijions tëutes dala maiuranza. La solidarietà y l sustëni danter i cunselieres avanea defati l pëis politich dla frazion: azeté la dezijions dla maiuranza ie plu produtif che no se stlù ite te si posizions. La dispunibltà de azeté la minonga di autri/dl'autres, la capazità de ruvé a na mediazion danter i nteresc y n cumportamënt de toleranza ie elemënc de basa dla cultura democratica y esprescion de si valores.
Sën ie tl Cunsëi provinziel reprejentedes chësta frazions
- Südtiroler Volkspartei
- Die Freiheitlichen
- Grüne Fraktion - Gruppo verde - Grupa vërda
- SÜD-TIROLER FREIHEIT
- Partito Democratico - Demokratische Partei
- Team Autonomie
- Movimento 5 Stelle - 5 Sterne Bewegung - Moviment 5 Steiles
- BürgerUnion - Südtirol - Ladinien (a)
- L'Alto Adige nel cuore
- Noi per l'Alto Adige - Wir für Südtirol (b)
Lijënda
(a) Denuminazion nueva dai 28.3.2014 inant dla grupa cunsiliera furmeda cun l pië via dla legislatura dal Cunselier Pöder coche "BürgerUnion - Ladins Dolomites - Wir Südtiroler"
(b) dal 1.3.2018 do che l'aconsiadù Bizzo à formè na fraziun nöia


text:
Artécol in
Al dopmezdé (pomeriggio in
Int al sistēma italiân e dal cèinter Europa al j ōri dal dopmezdé (intèişi da mezdé a mezanōt) în quêşi sèimper sgnêdi cun i nómer che vân da 13 a 23, cun còla dal vintquâter sgnêda cun al 0. Int al sistēma americân e di paèiş ed léngua inglèişâ a vînen despès sgnêdi cun i nómer, cun al ripêter dal j ōri préma dal mezdé, da 1 a 12 e cun al zûnta, dôp i nómer, dal lètri PM ( post meridien) per divédri da còli ed préma dal mezdé. Però ed sôli int la parlêda ed tót i dé a s' intènd al peréiod ed tèimp tr'al mezdé e al tramûnt.


text:
Mintga onn dat quai da quai da 700 chastis pervia da surpassament da scumonds uffizials. E quai be en la regiun Plessur. Sche quels na valessan betg pli mancass in u l'auter daner en la cassa da las regiuns che han remplazzà ils circuits sco livel statal intermediar.
Malgrà che las tavlas èn sutsegnadas cun p.ex. «Kreis Plessur», èn pia in zichel veglias, valan ellas anc. Quai conferma il president da la dretgira chantunala dal Grischun, Norbert Brunner.
Stgisa na vala betg
I na gida pia nagut da pretender, ch'il scumond da parcar na valia betg pli pervia da la tabla in zichel veglia. «Il scumond na scada betg simplamain sche l'instanza mida sia corporaziun, ils scumonds èn er vinavant valaivels, be che la dretgira regiunala dat uss ils chastis», uschia Norbert Brunner.
Enfin uss n'haja anc nagin empruvà da duvrar la stgisa cun ils cirquits per parcar sin in parcadi scumandà.


text:
Tgi essan nus?
Sut il num SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R) exista in’uniun en il senn dad art. 60 ss. dal Cudesch civil svizzer. L’uniun ha sia sedia a Cuira. Ella è commembra da la Societad Svizra da Radio e Televisiun (SRG SSR) ed ina societad commembra da la SRG Deutschschweiz SRG.D.
La SRG.R è la societad purtadra da l’interpresa Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Ensemen cun las societads purtadras da la Svizra tudestga (SRG.D), Svizra taliana (CORSI) e Svizra franzosa (RTSR) furma ella la societad SRG SSR. La SRG.R represchenta la Svizra rumantscha en il sectur radio, televisiun e multimedia e procura cun sia unitad d’interpresa RTR per ils programs rumantschs. Ella ha passa 1000 commembras e commembers. La commembranza è averta a tut las persunas.


text:
Svizra
-
Explosiun e fieu en firma da chemia en il Vallais
En in deposit da chemicalias a Monthey hai dà oz endamaun in'explosiun. Suenter hai cumenzà a brischar. La polizia chantunala ha confermà in rapport da l'ediziun online da "Le Matin". Tenor emprimas enconuschientschas n'è nagin vegnì blessà. Er per la populaziun n'exista nagin privel.
Las forzas d'intervenziun sajan dentant anc adina preschentas. Ellas examineschian schebain l'ambient saja eventualmain vegnì donnegià. La citad da Monthey pattescha il mument anc d'in fim spizzalent. La raschun per l'explosiun n'econusch'ins anc betg.
RR novitads 10:00


text:
En ils centers d’asil da fin qua saja quai mintga 10avla persuna. Sco il pledader dal secretariat statal da migraziun, Martin Reichlin ha ditg, saja quai probabel ina da las consequenzas da l’infurmaziun pli transparenta e pli svelta en il nov sistem.
Tgi che sa da l'entschatta ch'el ha schlettas chartas, svanescha pli gugent che da spetgar.
Ch’ils requirents d’asil svaneschian, na sajan dentant betg in problem, ha ditg Fredy Fässler, directur da polizia dal Son Gagl. I dettia ferms indizis che las persunas che svaneschian, bandunian per gronda part la Svizra.
Sch'il pievel di gie ils 5 da zercladur a la nova lescha d'asil vegn il proceder d'asil a funcziunar en l'avegnir en l'entira Svizra uschia sco en il center che vegn testà actualmain a Turitg.
RR novitads 07:00


text:
Violina
Tar la violina u gìa sa tracti d’in instrument ad artg ch’appartegna a las lautas a culiez cun corp da resonanza. Las quatter cordas (g – d1 – a1 – e2) vegnan stritgadas cun in artget. En la tradiziun da la musica classica europeica gioga la violina ina rolla centrala – blers impurtants cumponists han deditgà a quest instrument vastas parts da lur ovra.
Cuntegn
- 1 Etimologia
- 2 Construcziun e singulas parts
- 3 Funcziunament da l’instrument e tecnicas da giugar
- 4 In sguard a las singulas tonalitads
- 5 Instruments parentads
- 6 Istorgia
- 7 Aspects pedagogics
- 8 Diever da la violina en la musica
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹violina› deriva dal talian ed è cumprovà dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner. El signifitgava oriundamain, sco furma diminutiva, ‹pitschna viola›; dapi ch’èn sa divididas en il 16avel tschientaner las trais famiglias da la viola da braccio, viola da gamba e lira vegn il term be pli applitgà per la varianta da discant (sopran) entaifer la famiglia da braccio.
Il term ‹gìa› deriva dal tudestg ‹Geige›. Là ha quel oriundamain furmà in surnum pegiurativ per la furma originara da la viola ed è alura sa sviluppà a la noziun generica per ils instruments ad artg insumma, pia inclusiv viola da bratsch, cello e gamba. Sur lung temp ha il term però mantegnì sia connotaziun negativa, uschia per exempel en la scola da violina da Leopold Mozart (1756) u er anc tar Johann Christoph Adelung. Pir vers la fin dal 19avel tschientaner è il term s’etablì sco sinonim neutral da violina. L’origin dal term ‹Geige› n’è betg sclerì. Quel cumpara gia en in manuscrit dal 12avel tschientaner ed è er en trà dal vegl tudestg en il franzos (‹gigue›) resp. talian, vegl spagnol e provenzal (‹giga›). Forsa ch’il term è collià cun ‹*gīgan› (mover vi e nà), forsa sa tracti però er d’ina creaziun onomatopeica (analog a ‹gackern›, ‹kieksen› etc.).[1]
Construcziun e singulas parts[modifitgar | modifitgar il code]
Construcziun da l’instrument[modifitgar | modifitgar il code]
Il corp da resonanza u corpus sa cumpona da la cuverta, dal fund e da las rischlas. Las singulas parts vegnan colliadas cun agid da colla dad ossa u da pel. Quella consista da proteins che vegnan gudagnads or dad ossa u pel dad animals. La colla è solvabla en l’aua e daventa loma tar ina temperatura sur 50 fin 60 grads celsius. Perquai è in construider da gìas versà abel da prender dapart l’instrument senza donnegiar il lain u il lac.
Il lac protegia il lain da l’instrument e conserva l’abilitad da vibrar da quel. Tut tenor po il lac influenzar marcantamain il tun, senza però al meglierar udiblamain. Vegn il lac dà si a moda nunprofessiunala, èsi pussaivel che quel ‹stenschenta› l’instrument, vul dir restrenscha fermamain las vibraziuns da la cuverta.
Cuverta[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la cuverta sa tracti da la part ad arvieut superiura ch’è munida cun las duas foras caracteristicas en furma da f. Per il pli consista la cuverta da duas parts ch’èn culadas ensemen entamez. En il cas ideal vegn duvrà lain cun rintgs annuals fitg graschels ed ordinads a moda regulara. Plantas che correspundan a quests criteris creschan en regiuns autalpinas sin terrens cun paucas substanzas nutritivas. Quellas vegnan pinadas durant l’emprima mesadad da l’enviern, cura ch’i sa chatta pauc suc en il bist. Silsuenter vegn il lain sientà sur plirs onns, l’emprim sco bist, silsuenter intgins ulteriurs onns en furma tagliada. La cuverta finida ha ina grossezza da 2,4 fin 3,5 mm. Per cuntanscher la flexibilitad giavischada vegn lain steri taglià pli satigl che lain lom.[2]
Fund[modifitgar | modifitgar il code]
Il fund è normalmain fatg da lain d’ischi (fitg darar da papla u da salesch) e vegn medemamain elavurà en furma d’arvieut. Il fund po consister d’ina part ubain da duas parts ch’èn tatgadas ensemen (quai che sa lascha enconuscher vi da la mascheraziun spievlada a moda simmetrica).
Rischlas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las rischlas sa tracti da las parts lateralas dal corpus ch’èn tatgadas ensemen cun il fund e la cuverta. Quellas consistan per ordinari dal medem lain sco il fund.
Intarsias (uschenumnadas ‹avainas›) orneschan l’ur da la cuverta e dal fund. Igl èn quai trais sdrimas da lain satiglias ch’èn savens – en la part visibla – da colur naira. Quellas vegnan messas en il foss d’avainas e colladas. Sper lur effect decorativ servan quellas a stabilisar ils urs da la cuverta e dal fund che vargan sur las rischlas ora.
Corpus[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il corpus sa tracti d’in corp chavortg d’ina lunghezza da 35 fin 36 cm. En ina chava en furma da trapez vegn culà il culiez. Quel ha ina lunghezza da radund 13 cm e vegn collà ensemen cun l’aissa da tuc; quest’ultima ha ina lunghezza da ca. 27 cm, uschia ch’ella tanscha radund 14 cm sur il corpus. L’aissa da tuc consista per ordinari da lain d’eben ch’è caracterisà tras poras fitg finas; quel è spezialmain dir, uschia ch’el isa strusch. Pli darar, surtut tar instruments pli simpels, vegnan duvrads auters lains sco per exempel pairer; er quels vegnan dads si nair per imitar la parita dal lain d’eben pli prezius.
A la fin superiura da l’aissa da tuc sa chatta il giuf che maina las cordas en la chaschetta da claviglias. Quella cuntegna las quatter claviglias da furma conica, cun las qualas las cordas da l’instrument pon vegnir accordadas. Il chau finescha en furma da spirala (voluta, popular lindorna). Tar quella sa tracti da lain entaglià ch’ha normalmain la furma d’ina lindorna, perquai il num. La furma da la lindorna è savens in segn distinctiv dal construider da gìas.
Da l’autra vart da l’instrument dispona la rischla d’ina fora, en la quala vegn fermada la fixaziun da las cordas. Ussa sa laschan las cordas stender tranter la fixaziun da las cordas e las claviglias. La punt consista da giuven lain d’ischi e vegn tschentada tranter la cuverta e las cordas. Ella sa chatta sin la cuverta senza nagina fixaziun è vegn be tegnida en la dretga posiziun tras la tensiun da las cordas che passan suravi. Sur la punt vegnan las vibraziuns da las cordas transmessas sin il corpus.
Las cordas vegnan accordadas cun agid da las quatter claviglias en il chau. La fixaziun da las cordas po ultra da quai esser munida cun accordaders da precisiun. Sche tut las cordas èn d’atschal fai senn che l’instrument è munì cun quatter da quests accordaders da precisiun.
Sguard en l’intern[modifitgar | modifitgar il code]
Intginas parts da la construcziun sa chattan a l’intern dal corpus. Tar la trav dal bass sa tracti d’ina glista da lain da pign ch’è tatgada vi da la vart interna da la cuverta. Quella è levamain tendida e plazzada en ina posiziun in pau inclinada envers la direcziun da las fibras. La trav dal bass è posiziunada sut la punt a moda asimetrica da la vart da las cordas dal bass.
Da vart dal discant, pia da las cordas cun la pli auta autezza dal tun, sa chatta l’‹olma›. Tar quella sa tracti d’in bastunet da lain da pign da furma cilindrica. Quel regulescha a moda decisiva il tun da la gìa, quai che resorta gia dal fatg ch’el na vegn betg collà; d’al plazzar a moda precisa è perquai da muntada centrala.
Plinavant sa chattan a l’intern dal corpus pitschens tscheps da lain da pign e tschertgels da pign u salesch che servan a stabilisar las rischlas.
Il posamintun gida a tegnair l’instrument tranter il mintun ed il givè. El è fixà vi da l’instrument cun agid da struvas da serra e sa chatta cun sunar tranter l’instrument ed il givè. Al medem intent serva la posa da spatla tranter l’instrument ed il givè. Quella vegn mintgamai fixada vi da la gìa avant sunar.
Las cordas[modifitgar | modifitgar il code]
Las quatter cordas consistan da begl natiral – enturn il qual po esser vieut filfier d’argient u d’aluminium –, da material sintetic (plastic) u da fil d’atschal. La corda la pli auta (chanterelle) è accordada sin il tun E e consista per ordinari da fil d’atschal. Cordas da begl reageschan pli ferm sin midadas da temperatura e d’umiditad e vegnan surtut duvradas per represchentaziuns istoricas. Las cordas vegnan accordadas en quintas sin ils tuns g – d1 – a1 – e2. (Accordanzas divergentas datti en la musica orientala, p.ex. en la musica persiana classica.[3]) Orchesters en Germania ed en l’Austria accordeschan cun in tun normal da 443 Hz, en Svizra per il pli da 442 Hz.
L’artget[modifitgar | modifitgar il code]
L’artget consista savens dal lain cotschen pernambuc. Lain da buna qualitad è creschì a moda guliva e las fibras èn ordinadas a moda parallela; uschia po l’artget vegnir elavurà a moda spezialmain satiglia e posseda in’elasticitad ideala. Damai che pernambuc è ina planta vaira rara, han tals artgets in aut pretsch. Artgets da scolars pli simpels èn per ordinari fatgs or dad auters lains cotschens. En il fratemp dovran er violinists professiunals adina dapli artgets fatgs or da material sintetic rinforzà cun carbon.
Giudim l’artg, pia da la vart dal violinist, sa chatta il chaltgogn fatg da lain d’eben ed ornà savens cun in’intarsia da perlmut. Tranter il chaltgogn ed il chau da l’artget èn stendids ils chavels da l’artget. Igl èn quai – tut tenor lur grossezza – radund 150 fin 220 chavels da la cua-stallun da tschertas razzas da chavals. Cun manar ina struva vegn l’artg stendì. Suenter avair finì da sunar sto questa tensiun puspè vegnir schliada. Ils chavels disponan da natira ennà da fins cuntracrutschs, ils quals fan vibrar las cordas cun stritgar sur quellas vi. Per quest intent ston ils chavels però l’emprim vegnir preparads cun colofonium (rascha da balsam natirala). Quai vegn cuntanschì cun stritgar l’artget pliras giadas sur in bloc da colofonium.
Artgets paisan tranter 55 e 65 grams. Impurtanta è la repartiziun dal pais. Il center da gravitad duess sa chattar 24–25 davent dal cumenzament da l’artg.[4]
Asimmetria[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia descrit, èn singulas parts a l’intern dal corpus ordinadas a moda asimmetrica. Quai sco er il fatg che la punt e las claviglias resguardan en lur construcziun la differenta grossezza da las singulas cordas fa necessaria ina construcziun inversa per sanestrers.
Funcziunament da l’instrument e tecnicas da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
Creaziun dal tun[modifitgar | modifitgar il code]
La structura da la surfatscha da las zaidlas-chaval ed il colofonium han in effect ‹tatgant›; uschia vegn la corda tratga en direcziun da l’artgada, e quai fin che l’agen effect da suspensiun è pli grond e la corda siglia puspè enavos. Cun eleger il dretg lieu, la dretga sveltezza e la dretga pressiun da tschentar l’artg sin la corda vegn quella puspè tschiffada precis en quel mument ch’il moviment da tender e laschar liber è terminà (effect da stick-slip); uschia è garantì che la corda resta en ina vibraziun cuntinuanta. Quantas giadas per secunda che quest moviment sa repeta, dependa da la frequenza dal tun che vegn gist sunà resp. da la lunghezza da la part da la corda che vibrescha.
La corda sezza vegn da muventar be ina pitschna quantitad d’aria – memia pauc per producir in tun che fiss bain udibel per l’ureglia umana. Cun transmetter las vibraziuns da la corda sin il corpus sa reducescha bain l’amplituda da las vibraziuns vaira ferm; ma la surfatscha d’eradiaziun crescha talmain ch’i vegn mess en moviment ina quantitad d’aria bundant pli gronda, uschia ch’i sa furma in tun bain udibel.
La transfurmaziun dal tun suonda musters ordvart cumplexs. A moda simplifitgada sa lascha quella descriver sco suonda: La punt sin la quala la corda giascha vegn animada tras ils moviments da las cordas d’oscillar en direcziun da l’artgada. La cuverta da la gìa percunter, sin la quala la punt giascha, po be vibrar en in angul dretg cumpareglià cun il moviment da l’artg. Quai sforza la punt ad in moviment da sbalunziar, uschia ch’ils dus pes da la punt smatgan e distgargian a moda alternanta las duas mesadads da la cuverta.
Cun ballantschar en questa moda lavurassan las duas varts da la cuverta però ina cunter l’autra, uschia ch’il tun perdess volumen e sonoritad. Per impedir quai vegn inserì sut il pe dretg da la punt in fistet che sposta in pau a dretga l’axa da rotaziun da quest moviment da sbalunziar. Uschia vegn la gronda part da la lavur da transmissiun (surtut quella da las frequenzas bassas) prestada dal pe sanester da la punt. A reparter meglier las vibraziuns sin l’entira cuverta servan la glista ed il bastunet che sa chattan a l’intern dal corpus. La glista impedescha il pe sanester da la punt surtut tar autas frequenzas, uschia che l’axa da rotaziun sa sposta puspè a sanestra. Tar autas frequenzas è pia il pe dretg da la punt pli activ, tar bassas frequenzas il pe sanester; en l’emprim cas vegnan las vibraziuns surtut reproducidas tras la cuverta (cun sustegn da la glista), en il segund cas da la cuverta e dal fund (cun agid dal bastunet). Il volumen d’aria è serrà en il corpus sco en in resonatur chaviertg; quel effectuescha ch’il tun vegn irradià sur las foras en furma dad f.
La violina sa chatta da la vart sanestra sin il givè ed il pèz dal violinist e vegn tegnida da l’ur sanester da la missella sut. Il maun sanester vegn – tut tenor scola da violina e moda da sunar – duvrà tant per tegnair l’instrument sco er per tschiffar las cordas. Il maun dretg maina l’artg cun il qual las cordas vegnan stritgadas tranter aissa da tuc e punt.
Tuc e variaziun dal tun[modifitgar | modifitgar il code]
Autezza dal tun: Sin l’aissa da tuc da la violina na sa chattan naginas traversas. Perquai sto il violinist, per chattar il dretg tun, smatgar la corda precis al dretg lieu. Cun la tecnica da la corda dubla po er vegnir sunà a pliras vuschs. Accords vegnan normalmain arpegiads. Cun fermas artgadas sa laschan er sunar accords a trais vuschs in suenter l’auter.
Vibrato: Cun rudlar levamain vi e nà il det che tschiffa, tras moviments da la chanvella u da l’entir bratsch sanester sa lascha producir in vibrato.
Cun variar il lieu da stritgar (pli datiers da la punt u pli datiers da l’aissa da tuc) sa lascha la colur dal tun influenzar vaira ferm. Er la pressiun e la spertadad da las artgadas influenzeschan l’intensitad e la sonoritad dal tun.
Moderaziun: Sin la punt po vegnir muntada in’uschenumnada surdina. Tras sia massa reducescha quella l’amplituda da vibraziun da la punt e sbassa l’atgna frequenza da quella. Tut tenor la construcziun da la surdina reducescha quella il volumen pli pauc u pli fitg. Medemamain ha la surdina l’effect ch’il tun da la violina daventa pli ‹nasal›.
In flagiolet sa lascha sunar cun tschentar ils dets dal maun sanester levet sin ils puncts da la corda, nua che sa chattan nufs da vibraziun da modus superiurs. Tras quai vegn la frequenza da basa temprada ed i vibreschan be las undas armonicas (per exempel la dubla u traidubla frequenza tar la mesadad resp. tar in terz da la lunghezza da la corda). Da quai resultan tuns ‹da flauta›, sferics.
Dinamica[modifitgar | modifitgar il code]
Vi da l’ureglia sanestra dal violinist cuntanscha la violina tar il fortissimo valurs maximalas da bundant 110 dB. En ina distanza da 6,5 meters èn quai 43–45 dB en il pianissimo e 73–80 dB en il fortissimo.
In sguard a las singulas tonalitads[modifitgar | modifitgar il code]
Betg tut las tonalitads sa laschan sunar tuttina bain sin la violina. Sper tonalitads ch’èn levas da sunar, datti talas ch’èn grevas da sunar u che na sa laschan en il cas extrem insumma betg sunar. Il grad da difficultad dependa da divers facturs, sco per exempel schebain cordas vidas pon vegnir duvradas u dal dumber dals segns (♯ resp.♭). En ses cumpendi da la violina dal 1844 scriva Hector Berlioz latiers: «Las violinas tunan meglier e sa laschan sunar pli tgunsch en las tonalitads che lubeschan da duvrar las cordas vidas. Areguard la clerezza dal tun para sulettamain la tonalitad C da furmar in’excepziun da quella regla; la clerezza dal tun resorta qua main ferm che en las tonalitads A ed E, e quai cumbain che tut las quatter cordas vidas stattan a disposiziun en C, entant ch’igl èn quai be trais en A e schizunt be duas en E.»[5] Sco tonalitads ch’èn levas u relativamain levas da sunar inditgescha el las suandantas: C, D, Es, E, F, G, As, A, B, H (en dur) – c, cis, d, e, g, a, h (en mol). Da l’autra vart stattan las tonalitads ch’èn quasi nunpussaivlas da sunar sco Dis, Fes, Gis, Ais, Ces (en dur) – dis, fes, ges, as, ais, ces (en mol).
Instruments parentads[modifitgar | modifitgar il code]
Variantas pli pitschnas ed adattaziuns pli cumadaivlas da la violina furman pochette, violino piccolo e la violina cun culiez curt.
Tar la viola sa tract d’ina furma da construcziun dals instruments ad artg in pau pli gronda che tuna correspundentamain in pau pli bass. A la medema famiglia d’instruments appartegna il violoncello che vegn sunà en in’autra posiziun, numnadamain cun il culiez ad aut e la vart davant drizzada davent dal musicist che sesa sin ina sutga. Il cuntrabass u gìun è segnà tant da caracteristicas da las gambas – a las qualas el vegniva attribuì pli baud – sco er da la famiglia da las gìas. El vegn sunà en pe.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Emprims precursurs da la violina dateschan dal 8avel tschientaner e derivan da la regiun spagnol-maurica. Sco ulteriurs instruments parentads èn da numnar il rebec e la lauta ad artg (ch’è stada en diever fin en il 16avel tschientaner).
L’emprima menziun da la violina sco tala è documentada vers il 1523, cura che «les trompettes et vyollons de Verceil» (las trumbettas e violinas da Vercelli) han survegnì in onurari a Turin a la curt dal duca da la Savoia. Tar la pli veglia illustraziun d’ina violina sa tracti dal maletg d’altar en la baselgia S. Cristoforo a Vercelli; sin quel è represchentada in’amuretta che suna gìa. Las emprimas violinas eran sulettamain munidas cun trais cordas.
La furma da la violina odierna deriva da l’Italia dal Nord e n’è praticamain betg sa midada dapi ca 1540. Enconuschents construiders da gìas talians èn stads Andrea Amati, Nicola Amati, Gasparo da Salò, Guarneri del Gesù ed Antonio Stradivari. Al nord da las Alps valevan las violinas da Jakobus Stainer dad Absam fin la fin dal 18avel tschientaner sco las meglras. Ils instruments ch’èn vegnids construids da quel temp vegnan numnads violinas baroccas; dapi ils onns 1950 vegnan quels duvrads adina dapli per sunar musica veglia. Uschia sa lascha s’avischinar a moda pli autentica a l’ideal dal tun dal 17avel e 18avel tschientaner.
Surtut Stradivari è pli tard daventà il grond exempel per l’execuziun ed ils princips da construcziun da quasi tut las violinas, quai ch’ha manà ad ina ferma unificaziun. En il 19avel tschientaner han ins cumenzà a construir culiezs in pau pli lungs e montads a moda pli inclinada; quai pussibilitava ina pli auta tensiun da las cordas e correspundeva a las pretensiuns da salas da concert e d’orchesters che daventavan adina pli gronds. Igl è però vegnì crititgà che quai rendia il tun pli dir e main plaschaivel. En Frantscha ha surtut Jean-Baptiste Vuillaume dà impuls decisivs cura ch’el è sa fatschentà cun las violinas da Stradivari e Guarneri.
Violinas favuraivlas vegnivan gia construidas a l’entschatta dal 19avel tschientaner en manufacturas tudestgas e franzosas. La construcziun da gìas industriala ha alura inizià l’onn 1887 a Nagoya (Giapun) cun la fundaziun da la Suzuki Violin Co. Ltd. tras Masakichi Suzuki (1859–1944), il bab dal pedagog da violina Shinichi Suzuki. Gia suenter curt temp eran emploiads là 1000 collavuraturs e vegnivan construidas mintga mais fin a 400 gìas e 4000 artgs.
Bain hai adina puspè dà emprovas d’adattar l’instrument al temp, per exempel cun far diever d’autras materialias (main charas) u cun variar detagls da la cumparsa exteriura (p.ex. la lindorna). Ma blers musicists van strictamain or da via a violinas cun in’autra cumparsa u che na correspundan betg a l’ideal dal tun classic, uschia ch’igl è grev da vulair sviluppar vinavant seriusamain l’instrument.
Aspects pedagogics[modifitgar | modifitgar il code]
A sunar violina sa lascha gia cumenzar en giuvens onns. Per far carriera sco violinist da professiun èn pedagogs da l’avis ch’i saja indispensabel da sa famigliarisar cun l’instrument gia en ina vegliadetgna tranter 3 e 6 onns. Perquai existan numerusas scolas da violina adattadas a la vegliadetgna d’uffant. In exempel fitg derasà furma la metoda da Suzuki, numnada tenor Shinichi Suzuki che l’ha sviluppà.
Sco impurtanta ovra pedagogica istorica vala surtut ‹Versuch einer gründlichen Violinschule› da Leopold Mozart (1756). Questa ed autras ovras istoricas furman er impurtantas funtaunas per il studi da la pratica da sunar istorica (p.ex. en connex cun represchentaziuns istoricas).
Per pudair cumenzar a sunar gìa cun detta pitschna e bratscha curta datti instruments adattads en las suandantas grondezzas: 7/8, 3/4, 1/2, 1/4 u 1/8 e schizunt 1/16 ed 1/32. Da la fracziun na dastga però betg vegnir concludì sin la grondezza reala da l’instrument. En realitad munta 3/4 che la gìa è radund 6 % pli pitschna che l’instrument entir; tar 1/2 èn quai radund 12 %.
Diever da la violina en la musica[modifitgar | modifitgar il code]
La violina è colliada stretgamain cun il svilup da la musica europeica dal temp modern, uschia ch’igl exista in fitg vast repertori ch’è vegnì scrit explicitamain per quest instrument.
Sco vusch solista[modifitgar | modifitgar il code]
Impurtantas ovras per la violina sco vusch solista (senza accumpagnament) hai gia dà fitg bleras dal temp baroc; da menziunar èn surtut Heinrich Ignaz Franz Biber e Johann Sebastian Bach. Da quel temp han ins savens fatg diever da la pussaivladad da la corda dubla, cun la quala sa laschan intunar sin la gìa a medem temp pliras vuschs. Durant la classica e romantica èn ovras solisticas stadas main derasads (quai che vala dal reminent er per auters instruments sco il clavazin u l’orgla). Tuttina hai dà da quel temp in ulteriur punct culminant en furma da las 24 ‹Capricci› da Niccolò Paganini. En il 20avel tschientaner èn cumponists sco Bartók, Strawinsky e surtut Eugen Ysaye sa deditgads a quest gener.
Ils emprims concerts instrumentals èn sa sviluppads or da la pratica barocca da laschar resortir il primviolinist da l’orchester d’instruments a corda. Bainbaud èn vegnids scrits ils emprims concerts da violina ch’èn er explicitamain vegnids declerads sco tals (p.ex. da Torelli, Vivaldi u Bach). Tut ils trais classichers viennais (Haydn, Mozart, Beethoven) han scrit concerts da violina, medemamain ils pli impurtants maisters da la romantica (Spohr, Mendelssohn Bartholdy, Schumann, Dvořák, Tschaikowsky, Brahms, Bruch) e blers cumponists da pli tard sco Jean Sibelius, Schönberg, Berg, Strawinsky, Dmitri Schostakowitsch e Serge Prokofiev. A partir da la fin dal 19avel tschientaner èn vegnidas cumponidas intginas ovras per solists da violina cun accumpagnament d’orchester ch’eran formalmain pli libras e vulevan sa distatgar dal gener da concert oriund. Exempels furman la ‹Symphonie espagnole› da Lalo, la rapsodia ‹Tzigane› da Ravel, il ‹Poème› dad Ernest Chausson u ‹The Lark Ascending› da Ralph Vaughan Williams.
Musica da chombra[modifitgar | modifitgar il code]
Strusch in’ovra da chombra scritta per instruments a corda u per instrumentaziun maschadada desista d’almain ina vusch da violina. Ils geners ils pli frequents èn la sonata da violina, la sonata da trio, il trio d’artgists u da clavazin, il quartet da trio u da clavazin, il quintet d’artgists ed il sextet d’artgists. En bleras da questas furmaziun è la melodia principala attribuida a la gìa.
Orchester[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il baroc datti en l’orchester – tuttina sco en il quartet d’artgists – duas differentas vuschs da violina, las qualas èn savens occupadas en furma da chor, pia cun plirs violinists. En ina sinfonia romantica cun orchestraziun gronda sunan per ordinari 16 emprimas e 14 segundas gìas, per part schizunt dapli. Omaduas gruppas vegnan normalmain manadas d’in u plirs mainavuschs al pult da notas il pli davant. Davant dal tut sesa il primviolinist ch’ha magari da sunar solo ed il qual porta ina responsabladad speziala per l’entir orchester.
Musica da saut[modifitgar | modifitgar il code]
En connex cun la carriera solistica da la violina en la musica da la curt dal 17avel tschientaner è quella er sa sviluppada a l’instrument principal per accumpagnar sauts. Ils maisters da ballet sunavan violina e faschevan diever da quella per inscenar sauts da l’auta societad. Cun l’emancipaziun dal saut burgais en il 18avel tschientaner èn sa furmadas bleras chapellas da saut che consistivan per ordinari da duas violinas (cun bass). L’emprima sunava la melodia, la segunda agiuntava ritmus ed accords. Anc dal temp da la culminaziun da la musica da saut viennaisa (temp dal Biedermeier) cun Joseph Lanner u Johann Strauss bab stevan las gìas en il center da las chapellas da saut e blers elements da saut èn er vegnids integrads en la musica da concert.
Musica tradiziunala[modifitgar | modifitgar il code]
En bleras furmas da musica tradiziunalas (folk-music, musica populara) vegn fatg diever da la gìa. En quest connex vegn ella savens numnada Fiedel u fiddle. Tranter auter è la gìa in tipic instrument da la musica tradiziunala dals suandants pajais: Irlanda, Scozia, Norvegia, Svezia, Pologna, Ungaria, Frantscha, il territori alpin, la Slovachia, ma er da l’Africa dal Nord.
Musica classica da l’India[modifitgar | modifitgar il code]
En la musica classica da l’India dal Sid è la violina sa messa tras cun Baluswami Dikshitar (1786–1859), in frar dal grond cumponist Muthuswami Dikshitar.[6] Emprimas illustraziuns da violinas en l’India sa chattan en il palaz da Tipu Sultan (1750–1799) ch’era s’allià cun la Frantscha e che s’interessava en general per la tecnica e cultura europeica.
En l’India dal Sid furman la violina e la vina dapi lura ils pli impurtants instruments a cordas. Là vegn la gìa pusada cunter il pèz e tegnida en ina posiziun inclinada vers engiu. Enconuschents violinists da l’India dal Sid èn Kunnakudi Vaidyanathan, Mysore Manjunath, Ganesh e Kumaresh, L. Subramaniam. En l’India dal Nord ha il cumponist bengal Nidhu Babu (1741–1839) probablamain duvrà sco emprim la violina per accumpagnar a Calcutta ses chant. Il pli enconuschent violinist da l’India dal Nord è stà V.G. Jog (1922–2004).
Jazz e rock[modifitgar | modifitgar il code]
Er en la musica da divertiment pli nova gioga la gìa in’impurtanta rolla; quai vala tant per l’orchester da tango, sco er per chapellas da ‹zighinghers› u per tschertas furmaziuns da jazz (Stéphane Grappelli, Mahavishnu Orchestra e.a.). Ma er en il blues, rock e schizunt metal datti adina puspè bands che fan diever da la gìa. Ed er blers violinists moderns ch’èn s’etablids en la musica classica fan magari part da projects da crossover (Nigel Kennedy, Anne-Sophie Mutter).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Wolfgang Pfeifer: Etymologisches Wörterbuch des Deutschen. 2. ed., Akademie-Verlag, Berlin 1993.
- ↑ Barbara Gschaider: Ratgeber Geige. Edition Bochinski, Bergkirchen 2008. ISBN 978-3-937841-68-7, p. 21ss.
- ↑ Edith Gerson-Kiwi: The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes. Israel Music Institute, Tel-Aviv 1963, p. 15.
- ↑ Barbara Gschaider: Ratgeber Geige. Edition Bochinski, Bergkirchen 2008. ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58
- ↑ Hector Berlioz: Instrumentationslehre (1844/1904), reediziun Lipsia 1955, p. 61s.
- ↑ V.V. Ramesh: The Great Violin Maestros Of The Past. Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, november 1995.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Lothar Cremer: Physik der Geige. Hirzel Verlag, Stuttgart 1981, ISBN 3-7776-0372-4.
- N.V. Fletcher, T.D. Rossing: The Physics of Musical Instruments. Springer Verlag, New York 1991, ISBN 0-387-96947-0.
- Wernfried Güth: Einführung in die Akustik der Streichinstrumente. Hirzel Verlag, Stuttgart/Lipsia 1995, ISBN 3-7776-0644-8.
- Erik Jansson: Acoustics for Violin and Guitar Makers. 4. ediziun, 2002.
- Heike Prange: Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel. Bärenreiter Verlag, Kassel 2005 (2. ed.); ISBN 3-7618-1900-5.
- Paul Otto Apian-Bennewitz: Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung. Simon & Wahl, Egweil 1998, ISBN 3-923330-34-0 (reproducziun da l’ediziun Weimar 1892).
- Otto Möckel: Geigenbaukunst. Nikol, Hamburg 2005, ISBN 3-937872-09-4, 8. ed.
- Stefan Drees (ed.): Lexikon der Violine. Laaber-Verlag, Laaber 2004, ISBN 978-3-89007-544-0.
- Walter Kolneder: Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition. Atlantis Musikbuchverlag, Turitg 2002 (6. ed.), ISBN 3-254-00147-8.
- Eduard Melkus: Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels. Schott, Mainz 2000 (3. ed.), ISBN 3-7957-2359-0.
- Yehudi Menuhin, William Primrose: Violine und Viola (Yehudi Menuhins Musikführer). Edition Bergh im Ullstein, Francfurt a.M. 1993, ISBN 3-7163-0175-2.
- Leopold Mozart: Versuch einer gründlichen Violinschule. Bärenreiter, Kassel 2005, ISBN 3-7618-1238-8 (facsimile).
- Hugo Pinksterboer: Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell. Schott, Mainz 2003, ISBN 3-7957-5535-2.
- David Schoenbaum: Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt. Bärenreiter Metzler, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-476-02558-6.


text:
Electro house
L'Electro House a l'è un sota-gener de la müsega house che incö a l'è vün di püssé famus. I sò carateristich a hinn:
- un ritm de 120-130 bpm bel dür cun dumà la cassa e rülant/handclap e sòta el charleston o i cymbal in d'un schema tipich de la müsega house e despess anca cumplicaa de men;
- un bass sintetich bel fort, che l'è faa de und sempi, de solit a quadraa o a denc de resega. El bass la fà una part impurtanta per la ritmiga e'l gh'ha un sun che'l sumeja a un sun acid;
- a gh'è minga semper una part cantada, e se la gh'è, el timber a l'è mudifigaa cunt i efet cume el distursur, el dalay, el reverb, filter,... I test a hinn trasgressif.
I sò gener derivaa a hinn la Dirty House, püssé cumerciala e cantada, e l'Electrotech, che l'è la Electro house mes'ciada cun la Tech house.
Cà discugrafich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Artista principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(minga tücc hann faa dumà Electro house)
- Steve Angello
- John Acquaviva
- Benny Benassi
- Benassi Bros
- Alessandro Goggi
- Stephan Bodzin
- Dim Chris
- John Dahlbäck
- DJ Delicious
- Digitalism
- DIN A Testbild
- Sebastien Drums
- Miles Dyson
- Joachim Garraud
- Mr. Gee
- Maurizio Gubellini
- DJ Hell
- Justice
- Klaas
- Laidback Luke
- Lory D
- Michael Mind
- Moguai
- Micha Moor
- MSTRKRFT
- Nogales
- Outwork
- Richard Bartz
- Lexy & K-Paul
- Anthony Rother
- Booka Shade
- Dave Spoon
- Tocadisco
- Tube & Berger
- Sven Väth
- Vinylshakerz
- Zombie Nation


text:
LA GIATISCIMA 2009
Alex Zingerle l'miù da La Ila tra les portes de Gardenacia
In dumenia ai 05 de auri se à incuntè chi da La Ila pur la gara dl paisc de schi. Sön invit dl Uniun Sport La Ila y dla Scola de schi La Ila se al scrit ite ala Giatiscima bëgn 220 porsones.
La gara è gnüda tignida sön la pista de Gardenacia; la novitè de chëst ann é ste i dui starc`. Un en start é gnü metü sö a Plaönn, da ulache al pia ia i mituns cina la scola elemntara. La gara pur düc` i atri pia ia da Plan de Sponata. Dales 11.00 danmisde, cun en bel tëmp e temperatures da ainsciüda el piè ia l'prüm pic`atlet sö Plaönn. Da mesa les dodesc piá spo ia la prüma categoria dles ëles da Plan de Sponata jö. I proscimi e chi dla brëia, l telemark y ala fin les categories di ëi.


text:
La cooperativa sto fin la fin da quest onn chattar insatgi che vul manar vinavant la latgaria cun la stizun. Dar si quai na vulan els betg. En il mender cas manass la cooperaziun la gestiun fin ch’ins ha chatta insatgi.
« Investir na fa al mument betg senn »
Investir en la latgaria, engrondir tut era avant 15 onns en discussiun, in project era schon sin maisa. Quest è alura vegnì sbitta da la maioritad dals commembers da la cooperativa latgaria Bregaglia. Urs Schmid appartegna a la cooperativa ed è responsabel per la latgaria.
Sch’el mira uss enavos vess ins stuì investir, uss na fa quai betg senn. Pli impurtant saja d’investir èn la producziun dals products. Per la stizun ston els emprim chattar insatgi che ha gust da manar vinavant ella.


text:
En la planisaziun da la praschun vegnian adina puspè resguardadas novas enconuschientschas e novaziuns tecnicas. Uschia duai il bajetg correspunder a sia avertura il 2019 als basegns actuals da l'execuziun dal chasti. El porscha plaz a radund 152 praschuniers. Ils custs da construcziun muntan a 119 milliuns francs ed ins saja sin buna via da tegnair en ils custs.
Lavurs pretensiusas vid la construcziun criva
Per la consctrucziun criva sajan vegnids duvrads 14'000 meters cubic betun da construcziun e 1'300 tonnas atschal. Ils blers elements dal bajetg ed era ils divers implants tecnics e da segirezza han stuì vegnir montads tuts en il dretg temp. Quai ha engrevgià las lavurs als installaturs.
Ils tetgs consistan d'elements da lain prefabritgads. Las stanzas gist sut il tetg èn previsas per ils implants tecnics da las chasas. Pervi dal livel da l'aua sutterrana fitg aut han ins desistì da bajegiar sutterran, quai che fiss stà collià cun custs auts.
Nagin po fugir, ma er nagin po guardar viaden
L'element essenzial dal perimeter da segirezza ordadora è il mir da set meters autezza e 950 meters lunghezza. Il mir è vegnì bajegià cun ina spertadad da 12,5 meters a di, quai ch'è fitg svelt. Cun il mir duai per l'ina vegnir segirà che nagin po fugir, ma era vegnir protegì da la vista d'ordadora. Per ch'il mir giaja a prà meglier cun il conturn è il betun vegnì colurà.
Effizienza d'energia malgrà aut standard da segirezza
En la praschun da Cazas vegn resguardà il standard da minergia, malgrà il standard aut da segirezza ch'è necessari. En acziun vegnan materialias ch'èn simplas da mantegnair e che tegnan ditg. Sche pussaivel vegn era duvrà lain per la construcziun. Grazia a differentas mesiras, sco il diever da glischs da LED, sco er tar la coordinaziun cun las funcziuns automaticas da la chasa cun glisch e sumbriva, tar il stgaudament e la ventilaziun, en cuschina ed en lavandaria, vegn il diever d'energia reducì sin il minimum. In aut grad da l'atgna producziun d'energia cun cellas solaras augmenta anc questa effizienza.
RR novitads 14:00


text:
Spegnas ha passentà ses giuvens onns da professiun en ambients urbans, poliglots ed elegants. Malgrà u forsa gist perquai scuvra el pli tard la fascinaziun ed admiraziun per la vita simpla en sia patria, il Surses. Schebain savens fadiusa, para quella en ses egls anc autentica. Ses texts vulan svegliar schientscha ed amur per la patria era tar la generaziun giuvna.
Redacziun: Gion Not Spegnas
Radioscola 3-12-1968
Numer d’archiv: 2039
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
L'Americana Lindsey Vonn cumplettescha il podest.
Goggia è insumma l'emprima campiunessa olimpica taliana en la cursa rapida.
Megliera Svizra è Corinne Suter sin plazza 6. Michelle Gisin è vegnida 8avla. Lara Gut e Jasmin Flury èn crudadas ora.
Lara Gut desista da la cumbinaziun alpina
Sin il segund sigl da la cursa rapida ha la skiunza tessinaisa survegnì ina frida en il schanugl sanester. Pervi da quai è ella pli tard lura crudada ora.
L'examinaziun medicinala haja bain mussà che naginas structuras impurtantas sajan vegnidas vulneradas. Tuttina saja ina curta pausa da regeneraziun ussa impurtanta per betg periclitar il rest da la stagiun. Tenor Swiss Ski saja la finamira da Gut dad ir l'emna proxima a la partenza a Crans Montana.
RR novitads 08:00+


text:
Da Mustér na po nagin vegnir a gidar. L’emprova d’ina patruglia da 20 voluntaris, dad ir cun ina maschina da pista da Mustér fin ad Acla, ha stuì vegnir interrutta a Curaglia, perquai ch’il privel da lavinas era memia grond. Il schef da salvament Pius Condrau dat la saira a las 17:30 las ordras als dad Acla, da terminar la tschertga dals sparids, perquai ch’i ha navì vinavant ed il privel da lavinas creschia.
Durant la notg vegn preparà a Mustér tut quai ch’i dovra per la tschertga dals sparids, uschia che quai po tut vegnir chargià en il helicopter uschè svelt che quel po sgular. Per ils sparids hai num spetgar vinavant.
Jau hai udì, co i han lavurà cun naiv e lura è puspè dà crappa dal chamin giu. Quai hai jau tut udì. Suenter èsi stà tut airi. E lura hai jau pensà: ussa èsi saira, ussa stuain nus star l’entira notg.
Quintà dad esser en il segir
Tut las persunas ch’eran sparidas eran en la chasa da Maurus Venzin, giudim il vitg en ina da las chasas ch’ins quintava ch’ellas sajan segiras da las lavinas. 3 persunas creschidas e 7 uffants. Tut il sbragir e clamar n’ha gidà nagut. Ins na po betg s’imaginar, co quai sto esser stà dad esser serrà en passa 20 uras en ina lavina e spetgar sin agid.
Nus discurrivan in pau in cun l’auter e schevan paternoss
Plimatschs dal canapé han gidà da dar in pau chaud als uffants che sa chattavan en stiva, cura che la lavina è vegnida. Els avevan gia sminà che Urs Flepp n’ha betg survivì la lavina, perquai ch’el na deva betg resposta.
La mamma Ursula Venzin era era persula en ses lieu. Ella mo udiva ils uffants. Ma lezs n’udivan betg ella.


text:
Scala Kinsey
La Scala Kinsey l'è ona scala inventada dal sessuolegh Alfred Kinsey che la serviss a classifegà l'orientament sessual in del vess uman. L'è 'l primm tentativ scentifegh de fà no ona classificazion a compartiment stagn, ma che la vada a basej, a seconda de l'etàa e de l'ambient.
La scala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La scala la va da 0 (domà eterosessual) a 6 (domà omosessual). In mezz gh'hinn in vari sfumadur, e 'l 3 el reppresenta la bisessualitàa. Boeugna tegnì anca a ment che l'orientament l'è mia fiss a vida, ma 'l pò mudà in di agn e a segonda di condizion.


text:
L'edifizi da l'anteriura Stampa Romontscha sut la staziun a Mustér ha midà maun. Quai rapporta l'Agentura da Novitads Rumantscha (ANR). La Somedia ha vendì il bajetg a l'interpresa d'installaziuns sanitaras e stgaudaments Casatec SA. L'edifizi vegn a servir a l'interpresa sco spazi da fatschenta. La Casatec vuleva atgnamain realisar in edifizi da fatschenta en la zona da mastergn e d'industria Pignola/Marias. Perquai che la regenza dal chantun n'ha betg approvà l'engrondiment da questa zona, ha la Casatec stuvì tschertgar in'autra soluziun.
L'edifizi da l'anteriura Stampa Romontscha è vegnì construì l'onn 1988 da la Condrau SA ed è dapi il 1994 en possess da la Somedia. Fin avant paucs onns ha la chasa servì a la Somedia sco manaschi da stampa ed elavuraziun da products da print. Successivamain èn quellas partiziuns dentant vegnidas serradas.
RR novitads 07:00


text:
Portoscuso
Portoscuso l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 5 264 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 39 km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbonia, Gonnesa, San Giovanni Suergiu, Paringianu.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quadrüped
I quadrùpedi i è chèi animài che per müìs i dopèra quàter sànfe. Perlopiö i quuadrùpedi i è animài vertebràcc, inclùzi i mamìfer compàgn de i cà, i gacc, i caài, le àche, le pére, le càvre ecc. ma pò a sèrte rètii (cioè mìa mamìfer) compàgn de le lözèrte i è quadrùpedi.
Mìa töcc i animài che g'ha quàter estremità i è dei quadrùpedi: i animài che g'ha quàter estremità münìde de dìcc i è ciamàcc tetràpodi ma mìa töcc i tetràpodi i dopèra töte quàter le sò estrmità per müìs. I ozèi, i masüpiài e i òm stès i è dei tetràpodi ma i è mìa dei quadrùpedi.


text:
Mamma mia! – quai musical da l'onn 2008 e vegnì preschentà en tut las grondas citads dal mund e milliuns han vesì e tadlà l’istorgia da la mamma che viva cun sia figlia sin in'insla Greca. La musica per quai musical vegn da l’enconuschenta gruppa da pop ABBA.
Uniuns u gruppas da teater che vulan preschentar il musical ston dumandar per in permiss. Ina da las premissas è la professiunalitad, sulettamain uniuns da professiun retschaivan in permiss. Ina show da musica n’è betg il medem.
Ina show da musica n’è betg in musical
L’Institut Otalpin Ftan preschenta tuttina l’istorgia. La gronda differenza è ch’els preschentan ina show e betg in musical. Las scolaras ed ils scolars han scrit sezs il text. Per part en rumantsch ed englais, lura han els era studegià in’atgna choreografia. La differenza da l'original è memia gronda perquai na datti nagins problems cun permiss.
In project ideal per l'Institut Otalpin
Per la directura Elisabeth Steger Vogt è quest in project ideal betg mo per las scolaras e scolars ma era per l’institut. Cun ina producziun en rumantsch ed englais han ins la pussaivladad da demonstrar bain l'internaziunalitad da l'Institut Otalpin a Ftan.
RR actualitad 17:00


text:
La strategia da la Lumnezia quai ch’appartegn immobiglias è clera. Fin la fin da l’emprima perioda d’uffizi da la suprastanza vertenta l’onn 2016 vul la suprastanza preschentar a la populaziun lumneziana, tge immobiglias ch’èn venalas e co la vischnanca vul vender quellas.
Vischnanca ritga
Per survegnir ina survista in pitschen quint. 180 immobiglias èn en possess da la vischnanca. Da quai èn 60 immobiglias sco tegias da rument e sereneras simplamain bajetgs indispensabels per il mintgadi, ch’èn betg interessantas da vender. Lura restan 120 objects, e da quels èn anc ina giada 60 objects che la vischnanca fa diever, sco salas, scolas u abitaziuns che tutgan a la vischnanca ch’èn rentablas. Restan anc 60 immobiglias ch’èn tut tenor da vender. Era qua sa tracti d’immobiglias da tut gener, sco entiras scolas ni abitaziuns, dentant era clavads ni remisas.
Il discurs cun il president da vischnanca da la Lumnezia, Duri Blumenthal, mussa spert, la pussada d’argient na vegn betg vendida. La Lumnezia n’è betg sut squitsch finanzial ch’ella stuess agir cun vender immobiglias immediat.


text:
Sin incumbensa da l'Uffizi federal da sanadad publica ha tschertgà bajetgs contaminads. Cun colurs luminusas da radium era vegnì lavurà en l'industria d'uras fin en ils onns 1960. Cunquai è cunzunt l'artg dal Giura pertutgà. Radium radioactiv è dentant era vegnì duvrà per instruments militars u en la medischina.
Radium 2015-2019 – plan d'acziun federal
Tar lavurs vid la A5 a Bienna han ins chattà il 2014 rument contaminà cun radium. Sinaquai ha il Cussegl federal lantschà in plan d'acziun «Radium 2015-2019». La finamira da quest project è tranter auter da chattar bajetgs contaminads e da s'occupar da deponias veglias.
Neuschatel, Berna e Soloturn
Tenor il rapport da l'Uffizi federal da sanadad publica èsi vegnì duvrà radium en 700 bajetgs. En ulteriurs 300 bajetgs han ins probablamain lavurà cun radium. Dals 1000 bajetgs sa chattan 342 en il chantun Neuschatel, 289 en il chantun Berna e 155 en il chantun Soloturn. Ils ulteriurs 13 bajetgs èn en differents chantuns.
Controllar sistematicamain
Nua ch'ins è segir ch'igl è vegnì lavurà cun radium, datti controllas sistematicas. Suenter 400 controllas fin uss, saja sa mussà, ch'ins stoppia sanar 80 bajetgs.
RR novitads 12:00


text:
Nus avain novas !
- Glindesdi, 4.6.2018, 19:00, RTR
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 4.6.2018, 19:00, RTR
La Monique e la Barbara Klossner han dacurt edì novs portatuns e quels vulain nus gugent preschentar a vus en la Stailalva.
Monique la chantadura dal chantun Berna fa dapi igl onn 1999 cun success musica «So schön kann Musik sein» uschia il num da ses 10avel album da studio. In disc cun musica lucca e frestga sco ins enconuscha betg auter da la Monique.
La «Miss Helvetia» Barbara Klossner sa jodlar sco pacs sin quest mund, ma ella chanta er chanzuns tradiziunalas e chanzuns da pop e talas che ella cumpona sezza, pia in album fitg variant. E cun in zichel cletg savais Vus gudagnar il disc da Miss Helvetia. Bun divertiment e buna fortuna !
Redacziun: Christa Soliva


text:
Sara-Bigna Janett ed il Kammerorchester Tübingen
- Dumengia, 6.8.2017, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 6.8.2017, 14:03, RTR
1. d'october 2016 ha gì lieu a Sent en baselgia in concert cun il tetel «Denn es will Abned werden».
Nina Karmon (violina), Lisa Erchinger (corn) , Akio Ogawa (trumbetta) e l'indigena Sara-Bigna Janett (sopran) han concertà cun l'orchester da chombra da Tübingen. Hans Hildering ha transcrit chanzuns da Robert ed Armon Cantieni, Lucius Juon e Gion Balzer Casanova per sopran ed orchester. Dasperas è vegnì interpretà musica da Tomaso Albinoni (Concert da trumbetta B-Dur, op. 7/3), Johann Georg Pisendel (Concert da violina Es-dur) e Wolfgang A. Mozart (Concert da corn D-Dur KV 386b). L'Artg porta, en ina repetiziun dal mars, parts da quest concert.


text:
Secol
On secol l'è on period de temp che 'l corespond a cent agn de fila.
In d'on secol a gh'è des desenni e vint luster. Des secoi fann su 'n millenni.
In del lenguagg religios cristian el pò vess doperaa anca per indicà el mond laich e mondan ("secolar"): quell secol chì l'è in oposizion al secol che 'l vegnarà, cioè quell despoeu el Giudizzi Universal e la fin del mond.
La parolla secol l'è on prestit colt ciappaa del latin saeculum per mezz de l'italian "secolo". La parolla l'esista in tutt i lengov romanz (frances siècle, spagnoeu siglo, aragones sieglo, catalan segle, ocitan sègle, portoghes século, romen secol, sicilian sèculu)


text:
Per l’emprima giada è partida ina racheta da la nova staziun spaziala Wostotschny en Russia. A bord da la racheta èn trais satellits che duain cuntanscher l'orbit terrester. Oriundamain avess la racheta gia gì da partì la mesemna. Pervi d’in ventil defect è la partenza però vegnida spustada.
Project prestigius
Wostotschny sa chatta en la Siribia datiers dal cunfin chinais ed è in project da prestige dal president russ Wladimir Putin.
L’inauguraziun da Wostotschny na vala però betg mo per la Russia sco term impurtant. En l’avegnir duain er astronauts da la NASA (America) e da l’ESA (Europa) partir da Wostotschny en l’univers.
Independenza da veglia staziun Baikonur
La construcziun da la nova staziun spaziala ha durà bun sis onns. Igl è l’emprima staziun spaziala che sa chatta sin territori russ.
Ed ella munta per la Russia independenza dal cosmodrom Baikonur en il Kasachstan. Per lez paja la Russia mintg’onn 100 milliuns euros fittanza, quai anc fin il 2050.
RR novitads 06:00


text:
Il Chor mischedau da Sevgein è sa mess quest onn vid ina sfida. Sur Pasca chantan els la Passiun da Carli Scherrer. In’ovra che n’è betg simpla da chantar e che cuntegn era intginas parts per solists. Per la dirigenta dal chor èsi stà cler che chantaduras e chantadurs dal chor surpiglian quels solos.
Giu retenientschas
Carli Scherrer, il cumponist da l'ovra ha gì sterment l'emprim mument cura ch'el ha legì il libretto dal spiritual Gion Martin Pelican. El haja gì dubis da sasez che ses sentiments sajan uschè vasts da pudair cumponer in'ovra che mainian da la tristezia fin la levada, uschia ha Carli Scherrer ditg. El haja lu tuttina sa mess vid la lavur ed haja laschà madirar las ideas.


text:
L'anteriur schef da la Deutsche Bank, il Svizzer Josef Ackermann, è vegnì declerà liber dad ina dretgira a Minca. La procura publica aveva rinfatschà ad el cugliunaria da process e pretendì plirs onns praschun.
En il process èn er vegnids declerads libers il co-schef actual da la Deutsche Bank, Jürgen Fitschen e 3 ulteriurs anteriurs top-managers. Als banchiers era vegnì renfatschà d'avair instigà l'anteriur interprendider da medias Leo Kirch ad ina testimonianza en in process d'indemnisaziun cunter la Deutsche Bank.
La decisiun n’è però anc betg entrada en vigur.