text:
Lengua istriota
La lengua istriota l'è una lengua neulatina del grüp rumanz ucidental parlada in del süd de l'Istria cruata e in d'una quai cumünità de italian scapaa da lì dopu la Segunda Guera Mundial (suratüt a Triest e in Sardegna). L'è una lengua che la ris'cia seriament de sparì, vist che quei che le parlen hin un poo püssee de 3000 personn in tüt el mund.
Cuntegnüü
- 1 Classificaziun
- 2 Difüsiun
- 3 I verb
- 4 Esempi de lengua
- 5 Vus curelaa
- 6 Bibliugrafia
- 7 Ligam de föra
Classificaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'istriota l'è una lengua rumanza ucidentala che però, cumpagna del Venet, la se tröva minga in di sistema galuitaligh e returumanz, ma deperlee.
Difüsiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Isaia Graziadio Ascoli, el pader de la glutulugia italiana, l'aveva ciamaa cul nom istriota i pupulaziun ladinn che viveven in Istria sin dai temp di Ruman, menter al dì d'incö el termin el reguarda una lengua che l'è minga returumanza.
Prima de la Segunda Guera Mundiala, la lengua istriota l'era parlada da quasi tücc i abitant Ruvign, Dignano e Fasana, ultra che in di cumün de Valle d'Istria, Gallesano e Sissano. Incö inveci l'è parlaa dumà in di zonn de Ruvign, Valle e Gallesano dai vegg de la minuranza italiana.
Un temp la sua difüsiun l'era multu püssee granda e la cumprendeva el teritori ciamaa agro polese e dunca la catava dent anca Orsera, Canfanaro, Duecastelli, Sanvincenti e Barbana. L'istriota l'era parlaa anca a Pola, ma quela sitüaziun chì l'era giamò cumprumissa in del Votcent, quand che la cità l'è vegnüda port de la marina austriega.
I lenguv che han limitaa l'estensiun de l'istriota hin staa el Venezian, l'Istrurumen, el Murlach e 'l Dalmatigh, ultra che i dialet cruat.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: méi i son, téi ti son, lóu el xi, nui i semo, vui i sì/signì(de), luri i xi.
- Indicativ imperfet: méi i giro, téi ti giri, lóu el gira, nui i giarièmi/giarendi, vui i giarivi, luri i gira.
- Indicativ fütür: méi i sariè, téi ti sarièi, lóu el saruò, nui i saremo, vui i sarì(de), luri i saruò.
- Cungiüntiv present: ca méi i séio, ca téi ti séji, ca lóu el séio, ca nui i semo, ca vui i séji, ca luri i séio.
- Cungiüntiv imperfet: ca méi i fussi, ca téi ti fussi, ca lóu el fusso, ca nui i fussimo, ca vui i fussi, ca luri i fusso.
- Cundiziunal present: méi i saravi, téi ti saravi, lóu el saravo, nui i sariemo, vui i sarissi, luri i saravo.
- Infinii present: iessi.
- Participi passaa: stà/stada (pl. stadi/stade).
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: méi i iè, téI ti iè, lóu el uò, nui i vemo, vui i vi(de), luri i uò.
- Indicativ imperfet: méi i vivo, téi ti vivi, lóu el viva, nui i viemi/viendi, vui i vivi(de), luri i viva.
- Indicativ fütür: méi i variè, téi ti variè, lóu el varuò, nui i varemo, vui i varì(de), luri i varuò.
- Cungiüntiv present: ca mi i èbio, ca téi ti èbio, ca lóu l'èbio, ca nui i vemo, ca vui i vi(de), ca luri i èbio.
- Cungiüntiv imperfet: ca méi i visso, ca téi ti vissi, ca lóu el visso, ca nui i vissimo, ca vui i vissi, ca luri i visso.
- Cundiziunal present: méi i varavi, téi ti varavi, lóu el varavo, nui i variensi, vui i varissi, luri i varavo.
- Infinii present: (a)vì.
- Participi passaa: bóu/buda (pl. budi/bude).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumparaziun cunt alter lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tradüziun de la Parabula del Fiö Trasun in del dialet de Dignano[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A jero un omo che al jo bóu dui fioi.
E 'l piun zuveno de luri g'ho déito al paro: "Ser pare, dime la parto de la roba che la me tuca!" e lóu g'ho dividisto a luri la roba.
E despoi no pochi déi, el pian zuveno, coliti dóuto, el xe xéi furi de casa, in lontan pais, e vula el jo frassurà dóuta la roba soia vivindo scandalus.
E despoi che 'l jo magnà dóuto, a xe vignóuda óuna gran fam in quil pais, e lù 'l jo cominzià d'avì gran nansesso.
E 'l xe xéi e 'l jo tacà a d'óun sitaden de quil pais, e lóu lo jo mandà in véila a pasculà i porchi.
E 'l bramavo empiéi la pansa de la tighe che magnavo i porchi, ma ninsóun ghe ne dava.
Ma tournando in sà, el jo déito: "Quanti servituri in casa de mè paro jonda de pan, me méi sà mori de fam!
Me levarè e zarè da mè paro e ghe dirè: Ser pare, i je pecà contra 'l sil e contra de vui;
xa no soin déigno d'essi ciamà vostro féjo; fime comù óun de vostri fanti!".
E livandose, al ven da sò paro. Ma siando ancora de lonzi, sò parò l'ho veisto e, movisto a compassion, ghe xe xei 'ncontra, e 'l ghe xe cajou co le brazze al colo e lo jo basà.
E 'l féjo jo déito: "Ser pare, i je pecà contra 'l sil e contra de vui; xa no soin déigno d'essi ciamà vostro féjo".
Ma el paro g'ho déito ai sò fanti: "Presto, portì i mejuri e vistéilo, e dìghe un anel intela sò man, e le scarpe intai soi pai;
e portì sà un vidion ingrassà e mazzìlo, che lo magnim e fem fista!
Perchì quisto mè féjo jero morto e xe resussità, jero perso e lo je catà!". E i jo scominzià a magnà e a fà gran fista.
Ma el féjo piun vecio jero in campagna e, turnando e vignindo arento la casa, el jo sintóu i soin de la fista.
E 'l jo ciamà óun dei servituri e 'l g'ho dimandà chi che jero 'sti saci.
E lóu el g'ho déito: "Tò frà xe vignóu, e tò paro jo mazzà un vidion ingrassà, perchè el lo jo ricivisto salvo".
Ma lóu s'ha rabià e al no voliva ientrà. El paro, donca, vignóu fora, el jo scominzià a pregàlo.
Ma lóu al g'ho rispus a sò paro: "Varì: tanti jani che méi ve servi e mai i gio mancà ai voustri comandi; e mai che me vé dà un cavrito da godi cui mei ameghi;
ma despoi che quisto voustro féjo, che 'l jo slapà dóuta la sò roba co le scruve, al ven, gavì mazzà a lóu óun vidion ingrassà!"
Ma lóu el jo déito: "Féjo, téi soin sempro con méi, e dóuto quil che je, xe tò;
ma se dobìa fà fista, e godi, perchì quisto frà toio jero moristo e xe resussità; jero perso e 'l s'ha catà".
(traa de: Giovanni Andrea Dalla Zonca [a cura de Miho Debeljuh], Vocabolario dignanese-italiano, Unione degli Italiani dell'Istria e di Fiume & Università Popolare di Trieste, 1978)
Tradüziun de una nuvela del Bucasc in vari dialet istriota[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875)
Dialet de Dignano[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mei déighi, donca, che ai tempi del préimo re de Séipri, despòi de la cunquéista de la Terra Santa ca l’iò fato Goufrido de Buglion, zé nato ch’óuna zentildona de Guascogna zé ida in pelegrinajo al Sepulcro e tournando indréio, arivada a Séipri, la zé stada maltratada da parici omi. E jila, sina counsolassion e doulorada, la penséiva de zéi dal re a fà óun lagnu, ma qualchidóun gh’iò déito che la perderavo la fadéiga, parché lóu zé de véita tanto abandunada e coussì poco de bon che nun basta ch’al nun vendicasse con justéissia le oféise fate ai altri, ma el nun bada, de véil, quile sina nomero che i ghe fa a lóu, de mudo che se qualchidóun aviva qualche fastéidio, el se sfougava col fàghe despiti e verguògne. E sentéide ‘ste robe la zentildona, no podendose vendicà, per counsolàsse almanco un po’ la iò pensà de voulì morsegà la miséiria de quil re, e zéindo pianzendo danansi de lóu, la dis: “Sior méio, no véigni a la tò preséinsia per vendita che voravi fà per l’oféisa che me zé stada fata, ma in soudisfassion de quila, méi te préighi che ti me insigni comù li poi teignì quile che méi sè che te zé stade fate, e per imparà de téi comù méi poudissi suportà la méia con pasiensa. E Déio sa che se mi poudissi, volentera la douneravi a téi, che ti le sè tignéi tanto ben”.
El re, sin alura stentà e péigro, de boto, cume smissià del suno, scominsiando da le oféise fate a ‘sta dona a veindicàle, el zé deventà gran persecutur de duti quili che avisso fato despòi qualco contro l’unur de la sò curuna.
Dialet de Peroi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Peroi l'è una fraziun del cumün de Grisignana.
Déighi donca che int ai tempi del préimo ri de Séiprio el giò fato la conquéista de la Tera Santa, a zì nato che una gran siura de Guascogna zé zéida al Sipulcro in piligrinagio e che despòi che la zì tornada e zonta in Séiprio, parici omeni barbanti i la giò fura de modo maltratada. Gila se lagnava purassè, e no podindo dàsse pas, la se giò pensà de zéi dananti al ri a fà istanzia. Ma qualcodóun paraltro la giò visada che al zì lóu stiss óun omo de tréista véita e poco de bon, e che la gatasse vì la fadéiga se l’andaravo, parchì a no ‘l zì bon de fà giustéizzia per le ofise dei altri né gnanca per quile che ghe ven fate a lóu con tanta vergogna e disprezzio de dóuti quii che giò rabia de sfogàsse contra de lóu. Despòi che la fimina giò sentóu ‘sta bela storia, desperada de no podé vendicàsse, e per catà qualco consolazion de la sò malinconéia, la giò stabiléi de morsegà la stissa cativeria del ri. La zì zéida donca piurando dananti de lóu e la ghe giò déito: “Siur méio, méi no vegni sà dananti de téio per domandàte giustéizzia che speti de l’ofisa che i giè bóu ma, per pagàme de quila, i te preghi che voresitu insegnàme comù ti sòin bon de sofréi dóute quile che i giè sentóu che i te giò fato, parchì i possi imparà da téio a soportà con passienza la méia, che Déio sulo sa che i te daravo qualco, se lo podissi fà, zachè ti sòin cosséio bon portador”.
El ri, che finta alora zé stà tardo e péigro, comù se ‘l se vissu dessedà dal suno, el giò scomenzà préima a fà giustéizzia de quista fimina, e despòi el zì deventà tanto rigoróus che al se giò messo a perseguità dóuti quii che d’ura ananti perdisso el rispeto a la sòia curona.
Dialet de Pola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö a Pola, vöna di cità püssee antigh e impurtant de l'Istria, l'istriota se parla pü de tant.
Donca ch’i ve conto: sapii, che al tempo del préimo ri de Séiprio, despuói che Gutifrì de Buglion huò ciapà li Tiere Sante, a xi intravignóu che óuna zintilduòna la zì zéida in piligrinagio al Santo Sepóulcro e turnando de là, arivada che la zì in Séiprio, da sierti omi selerati a ghe xi stà ciulto su la fuòrsa del su unur. Onde gila, indulianduse fuortalmento de ‘stu afronto, sensa né cunsejo né cunfuòrto, l’huò pensà de zéi a fà istansia al ri; ma a ghe zì stà déito da qualchedóun che la faravo la cal indarno, perchì quil ri el gira d’una véita cusséi miseriusa e ‘l gira cussèi puòco de bon, che invir d’invindicà con giustéizzia i tuòrti di altri, el supurtiva in santa pas cun gran verguògna quii che ghe vigniva fati a lóu medimo, tanto che ignióun che aviva del venen intu ‘l su cor el se desfughiva cul fàghe qualco scuòrno e verguògna. La duòna, valdando quisto e nu sperando vendita, per avì póur qualco consulazion del su dulur, la zì resóulta de vulì almanco ponzi cumu che sta ben ‘stu miserabelo de ri; e, zèida che la zì piurando dananti de lóu, la ghe déis: “Sacra maistà, i nu son vignóuda a la vostra presensia per vendita ch’i me aspieto de l’afronto che me zì stà fato, ma per avì póur qualco sudisfazion, i ve prigo ch’i m’insignide cumù ch’i fide vui a sufréi quii tuòrti che per intisa ve ven fati a vui, assiuché anche méi, imparando de vui, i puòsso supurtà cun passiensia el méio, el qual, Idéio lu sa, s’i pudisso, quanto vulantera i ve lu dunaravi a vui, zà ch’i avì cusséi bone spale de purtande”.
El ri, ch’inchéinta alura el gira stà longo e prigo, cumo che ‘l se risviglisso del suno, scumensando del tuòrto fato a ‘sta duòna, che l’huò vendicà a rigur de giustéizzia, el s’huò misso a persiguità sensa cumpassion dóuti quii che d’alura inanti cumetiva qualch’insóulto incontra l’unur de la su curuna.
Dialet de Ruvign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ruvign l'è 'l cör lenguistigh de la lengua istriota.
I déigo donca che ai tempi del préimo Ri de Séipri, despuòi che Gufrido de Bujon viva fato el cunquéisto de la Tiera Santa, a zì ‘ntravignóu che óuna zintilduòna d’in Guascuògna la zì zéida in piligrinazo al Santo Sepóulcro, e turnando de là, rivada in Séipri, da parici omi senza temur d’Idéio e selerati a ghe zì stà ciulto el su unur. E gila, gramassa sensa cunsejo né confuòrto dóuta delurata, l’huò pensà de zéi a fà istanzia al ri; ma a ghe zì stà déito da zento che la perderavo fadéiga, perchì quil ri fiva óuna véita cusséi véila e puòco de ben che invir de fà giustéizzia e vandita dei tuòrti dei altri, el supurtiva in santa pas, bico e cuntento, quii che vigniva fati a lóu istisso, a signo tal che ignióun che ‘viva del venen intu ‘l su cor, e lu sfughiva cul fàghe scuòrno e verguògna. Cu ‘sta duòna huò valdóu quisto, nu sperando vandita, per avì qualco sudisfazion del su travajo, l’huò fato prupunimento de dàghe óuna butunada a ‘stu ri bon de gnèinte. La va donca piurando dinanti al ri e la ghe déis: “Sacra maistà, i nu viegno a la vostra presenzia perch’i spiro vandita de l’afronto che me zì stà fato ma, per avì póur qualco sudisfazion, i ve prigo ch’i me insignì cumo ch’i fide vui a supurtà dóuti quii che per intisa a ve ven fati a vui, assiuché, imparando da vui, i puòsso anca méi supurtà cun pasenzia la mè crus, che Idéio sa, s’i pudisso fàlo, quanto vulantera i ve la dunaravi a vui, ch’i avì cusséi bone spale”.
El ri, che inchéinta alura el gira stà fiacus e prigo, cumo che ‘l se risvelgisso del suno, suminsiando del tuòrto fato a ‘sta duòna, che lóu huò anca invindicà cun gran rigur, el zì deventà un crudil persecutur de chiunque ‘visso fato d’alura in puòi qualche afronto incontra a l’unur de la su curona.
El Salve Regina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Salve, o Rigéina,
mare de misaricuòrdia,
véita, dulcissa e sparansa nuòstra, salve.
A Téi femo ricurso nui, iesuli fioi d'Ieva,
a Téi nui suspiremo, dulenduse, piurando in 'sta val de lagrame.
Dai, Avucata nuòstra,
stande a vardà cui uòci Tuòvi misaricurdiusi
e duòpo 'stu isilio fande vidi Gisóu,
fróuto banadito de li véisare tuòve.
O clamente, o pietusa, o viergine dulsa Maréia!.
[1]
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ascoli, Graziadio. Archivio Glottologico Italiano. Roma 1888.
- Bartoli, Matteo. Due parole sul neolatino indigeno di Dalmazia. Zara 1900.
- Benussi, Bernardo. L'Istria nei suoi due millenni di storia. Treves-Zanichelli. Trieste 1924.
- De Franceschi, Carlo. L'Istria. Arnaldo Forni Editore. Parenzo 1879.
- Deanovic, Mirko. Istroromanske studije. JAZU 1955.
- Ive, Antonio. Storia documentata di Rovigno, saggi di dialetto rovignese. La Editoriale libraria. Trieste 1962.
- Ive, P. I dialetti ladino-veneti dell'Istria. Strasburgo 1900.
- Skok, Petar. Etimologijski rjetnik hrvatskoga ili srpskogajezika. Zagabria 1973
- Tagliavini, Carlo. Le origini delle lingue neolatine. Patron Ed. Bologna 1982.
- Ursini, F. Sedimentazioni culturali sulle coste orientali dell'Adriatico. Il lessico veneto-dalmata del Novecento. Vol. XV degli Atti e Memorie della Società Dalmata. Venezia 1987.
- Filipi Goran, Buršić Giudici Barbara Atlante Linguistico Istrioto ed. Societas Studiorum Mediterraneum. Pola 1998.
- Vocabolario Rovignese-Italiano ed. Centro di Ricerche Storiche di Rovigno.
- Vocabolario Dignanese-Italiano ed. CRS di Rovigno.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istrioto: il linguaggio dell'Istria meridionale
- [2] Descrizione dei linguaggi dell'Istria: l'istrioto
- [3] El Castiel de Ruveigno, poema in lingua istriota
- Istriotisch (pdf)
- Storia di Rovigno
- Unesco Red book: Istrioto, lingua a serio rischio estinzione
- Il sito del CRS di Rovigno
- [Antonio Ive, I dialetti ladino-veneti dell'Istria, 1900]


c: text/html

text:
Krosno
Krosno (Krossen in todesch storegh; KopocHo/Korosno in ucrain) l'è ona citta polacca cont ona popolazion de pussee de 47.600 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Krosno la se troeuva in del voivodaa de la Precarpazia, in del sud del paes. L'è traversada del fiumm Wisłok.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I omen viven in de la region de Krosno giamò a partì del Paleolitegh.
A partì del VIII secol la zona l'è stada abitada de la tribù di Lędzianie, che poeu dopo hann ciappaa anca la Moravia e la Boemia.
Tra el 1100 e 'l 1300 Krosno la s'è trovada in d'ona zona de confin tra la Polonia e la Russia, per passà finalment a la Polonia tra el 1340-1349, grazie a la conquista de la Rutenia Rossa de part de Casimir III. Lù el gh'ha daa a Krosno el status de città libera e real (Królewskie Wolne Miasto Krosno).
In del 1482 gh'è rivada on'epidemia, menter che 'l secol dopo el gh'ha portaa on bell poo de splendor e cressida, che l'è duraa infina al XVIII secol.
In del 1772 l'è passada a l'Austria, e inscì l'è staa fina al 1918. De quell moment Krosno l'è andada dree a la storia de la Polonia unida.
Del 1975 al 1998 l'è stada el capploeugh del Voivodaa de Krosno.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Presbízzia
La presbízzia a l'è la diminüzziun da la capacitaa d'acumudazziun dal öcc par vidé da vesin, causada da una pèrdita d'elasticitaa dal cristalin, ch'al è la leent interna dal öcc, meteent a fööch i ugett. La presbízzia la sa presenta nurmalmeent intorna aj 40-45 agn par i personn cun la vista nurmala, i.e. senza büsögn da curezziun par vidé ben da luntan. Cura ch'al esiist presbízzia prima da chesta etaa, sa trata nurmalmeent d'ipermetrupía u astigmatismu mía curegjüü. Asquaas ognidün al riva a presentá presbízzia; la sa cureec cun di leent cunvergeent (bifucaal/prugressiif).


text:
Urnavass
Urnavass (nòm uficiàl in italian: Ornavasso; Urnafasch in Walser) l'è on comun de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 3 446 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 25,8 km² e ona densità de popolaziun de 134 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Ansòla, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Gravaluna, Luréa, Margöss, Premusél e Struna.
Urnavass l'è giümelaa cunt el cumün svizzer de Naters.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Urnavass l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ucitània
L'Ucitania (in ucitan Occitània [utsi'tanjɔ], [uksi'tanjɔ], second la norma classega, Óucitanìo segond la norma mistraliana; Occitanie in frances), o Pays d'Oc, l'è l'area storega de l'Europa che la cumprend un bel toch de la Franza del sud indè che l'è parlada giamò da epuch storegh lengua ucitana.
L'Ucitania l'è forsi l'esempi püssee lampant de nazion senza stat, o nazion pruibida. La cumprend 'l sud de la Franza, un toch de Spagna (Val d'Aran e i zonn circundaa da la Catalunia), e i val ucitann del Piemont, arent ai Alp Cozi e i Alp Maritim ins 'l teritori talian.
Tüt insema, quij terr lì i gh'hann pü o men 14 milion d'abitant. Al dì d'incö, dumà un quart de la pupulazion l'è bona da parlà l'ucitan. Quest l'è el resültaa de la pulìtica menada dal Staa centralista fransés, che la ciamen "Vergonha".


text:
San Ròch (BG)
San Ròch (in italià: Adrara San Rocco) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem a 33 Km de la sità e a 431 méter söl lièl del mar. El g'ha 835 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
A l' s'è destacàt da Dréra in del 1668.
Ol nòm giöst e uriginàl l'è dóma San Ròch, dezà che in Bergamàsch gh'è mia 'l rés-cc de confóndes compàgn del italià che 'l gh'à de specificà Adrara San Martino e Adrara San Rocco; de fati in Bergamàsch ol prim l'è dóma Dréra e 'l segónt l'è dóma San Ròch.
El teretóre del cümü de San Ròch l'è tacàt ai cümü de Dréra, Fonté, Monestaröl e Ìgol.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de San Ròch l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Psyco
Psycho (Psyco) 'l è 'n film thriller dal 1960 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś ad Robert Bloch d'l an prima. La pelìcula l'è stada candidàda a i Prèmi Òscar dal 1961 par la regìa, par l'atōra minga prutagunìsta (Janet Leigh), par la futugrafìa (John L. Russell) e par la senugrafìa, sénsa però vìns'r-an gnanc òṅ. La Janet Leigh la s è pò arfàta vinsénd invéci al Golden Globe par cal film chè.
'L è òṅ di più grand sucès cumerciài dal „mìstar dal śgriśōr“, cun tri séguit (Psycho II ad Richard Franklin dal 1982, Psycho III 'd Anthony Perkins dal 1986 e Psycho IV ad Mick Garris dal 1990), un remake girâ cumpàgn a 'l uriginàl ma a culōr (Psycho ad Gus Van Sant dal 1998) e 'n spin off (Il motel della paura ad Richard Rothstein dal 1987).
Al persunàǵ ad Norman Bates al tōś ispirasiòṅ da Ed Gein, al Killer dal Wisconsin dit anc al Maslàr ad Plainfield.
Sunt
La Marion Crane (Janet Leigh), na segretària ch'la tîṅ a drē a i cònt dn'aśiénda ad Phoenix (Ariśòna) ch'la vénd dal cà, la ruba i 40.000 dòlar ch'la gh'iva da purtàr al dè dòp in banca par cònt dal sò cap George Lowery (Vaughn Taylor) e la scapa via in màchina cun i bèsi sèg. Dòp un dè e mèś ad viàś, tòlta da la stufìśia, la s férma a punsàr in dal motel ad Norman Bates (Anthony Perkins), un stangòṅ put ch'al viṿ da par lò insém a sò màdar, na dóna scarabùtica e bòna sōl a dar-ag di órdan, in na vila lè atàc.
Cla sira lè, méntar la Marion l'è drē a far-as na dócia, na dóna ch'la par la sgnóra Bates la s insfìlsa dént'r al bagn dla sò cambra e la la scurtèla a mòrt. Quànd più tard Norman al la véd, tòlt da paùra e scarésa, par diféndar sò màdar, al decìd ad scanślàr tut al trasi e ad lugàr al sò cadàvar, faghénd sparìr incòsa ma sénsa savér che lē la gh'iva da na banda cal muć ad bèsi là.
Soquànt dè dòp, a n catànd-la piò, la surèla dla puvréta, Lila (Vera Miles), la và a dmandàr nutìsi da 'l amànt ad chi lē, Sam Loomis (John Gavin), ma gnanc lò al sà gnint.
In pinsēr par la Marion chi dū lè i tàcan a pascàr-la, pròpria cuma 'l detective privâ Milton Arbogast (Martin Balsam) pagâ da Lowery ch'al vliva indrē i sò bèsi. Rivâ a 'l Bates Motel 'l investigadōr al capìs subìt che lè a gh'è quèl ch'a traśa e al decìd 'd andàr a dascórar cun la sgnóra Bates parchè Norman al gh s éra mis còntar. Ma quànd al và in cà, la dóna ch'l'iva cupâ la Marion la gh dà adòs tirànd-ag na scurtlàda in sal grugn, faghénd-al strabucàr śò da 'l scali, par pò masàr-al.
Subìt dòp Sam e Lila, ch'i ìvan dascórs a 'l telèfun cun Arbogast prima ch'al murìs, i rìvan là anc lōr e i dmàndan na cambra faghénd finta 'd èsar marè e mujér. Méntar Loomis al pèrd dal tèmp in dla hall cun Norman, Lila la và in dla vila par pascàr la véra ma Norman al capìs incòsa e al cur in cà anca lò par farmàr-la. La dóna la s lóga subìt in cantìna e lè la véd na vècia sintàda in sna pultróna. Quànd la prila la scrana però la véd ch'a s trata 'd un cadàvar mumificâ.


text:
Brembi
Brémbi (Brembio in Italian) l'è un cumün de la Pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 678 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
La sò urìgin l'é, sicüramént, rumana. In del 725 l'é stàt priprietà del Munastèr de San Pèder in ciel d'or de Pavia. Dopu, l'é stai pruprità d'i Gerolomini de Uspedalétt, che in del 1731 o hann custrüìd la cesa.
Par che'l sò num el vegna da la parola d'i celt "brem", che la vör dì "rissunà", "fà dal rumur".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brembi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mikheil Saak'ashvili
Mikheil Saak'ashvili (georgian: მიხეილ სააკაშვილი, trasliteraa anca Mixeil Saakašvili; Tbilisi, 21 de dicember del 1967) a l'è on politegh georgian.
A l'è staa vun di capp de la Revoluzion di Roeus (2004), che l'ha scasciaa via el vegg president Eduard Shevardnadze. L'è suceduu al capp de statt provisori (la Nino Burjanadze) e l'è vegnuu el noeuv president de la Republega fin'al 2007.
A l'è staa eleggiuu torna in del 2008 per alter cinch agn. Duranta la soa presidenza gh'è stada ona guerra con la Russia per la quistion de l'Ossezia del Nord. In ogni cas, l'ategiament del Saak'ashvili a l'è semper staa contrari a la Russia, e pussee vesin al mond ocidental.


text:
Rainer Werner Fassbinder
Rainer Werner Maria Fassbinder (Bad Wörishofen, 31 ad Maǵ dal 1945 – Mònac ad Bavéra, 10 ad Śugn dal 1982) 'l è stâ un regista, senegiadōr e atōr tedésc, òṅ di più grand espunènt dal Cìnema Nóṿ Tedésc.
In dla sò vita 'l à mantgnû un ritm dimóndi élt in dal giràr di film. In méno ad quind'ś an ad lavōr 'l à fat sù quarànta lungumetràǵ, dū sèri ad film par la televiśiòṅ, tri curtumetràǵ, quàtar prudusiòṅ vìddeo, vint-quàtar spetàcui teatrài e quàtar a la ràddio, e 'l à recitâ in trentasiē pelìculi. 'L à anc fat al diśegnadōr, al cameraman, al cumpuśidōr, 'l editōr e àtri ròbi incóra.
A la baś dal lavōr ad Fassbinder a gh'éra na carga dimóndi pruvucànta, salvàdga e spurcaciòna a i òć di bigòt, ch'al gh'à butâ adòs la reputasiòṅ 'd enfant terrible dal cìnema nóṿ tedésc (l'éra la sò figùra sentràla).
Lì lò al gh'iva di rapòrt turmintâ cun al persunàl ch'al lavuràva sèg, atōr e tècnic, che par lò i éran na sòrta ad famìja suplénta. Però al sò lavōr 'l è sèmpar andâ in diresiòṅ ad culpìr sénsa cumpasiòṅ ad sòrta la sucietà burghéśa tedésca, la viulénsa tiràda dèntar in dl'istitusiòṅ e al limitasiòṅ più grandi dal gènar umâṅ.
Fassbinder al s è dat la mòrt quand al gh'iva sól 37 an par 'n asidènt a 'l cór cauśâ da un misćiùs ad pastìj par durmìr e cucaìna.
Biugrafìa
La sò infànsia
Fassbinder 'l è nâ in dla Bavéra, in dal paiśèṅ ad Bad Wörishofen, al 31 ad Maǵ dal 1945, tri stmani dòp ch'i americàṅ i gh éran andâ dèntar in séguit a la disfàta dla Germâgna in dla Secónda guèra mundiàla. Cal fat chè 'l à cundisiunâ dimóndi la śò infànsia e la vita dla sò famìja. Rainer stés, par rispetàr al vulér ad sò màdar, 'l iva cambiâ al sò an ad gnuda al mónd (faghénd inténdar 'd èsar nâ in dal 1946) par réndar méno péśa la sò cundisiòṅ ad regìsta ad cìnema. 'L è stâ sól in punt ad mòrt ch'a s è sabû la verità dand 'n òć a 'l sò pasapòrt.
I sò genitōr i éran di burghéś ch'i ìvan studiâ e Rainer 'l à abû n'infànsia minga cuma tut i àtar putèṅ ('l è stâ tirâ sù seguénd n'educasiòṅ a la manéra ad Rudolf Steiner) e ad cal fat chè al s 'n è lamintâ in séguit durànt al sò intervìsti. A tri méś 'l è stâ lasâ a di sò sio patèran parchè i sò genitōr i gh'ìvan paùra ch'al n arév minga pasâ 'l Invèran armanénd sèg. Al putèṅ al gh'è pò stâ dat indrē quànd 'l à cumpî 'n an.
La màdar ad Fassbinder la s ciamàva Liselotte Pempeit (1922-1993) e la daśgnìva da Danzica, na sità dla vècia Prussia, da in dua dimóndi tedésc i éran scapâ via dòp l'ucupasiòṅ dla Pulògna da part dl'Ugnòṅ Suviètica. 'L è par qual lè che soquànt di sò parènt i éran gnû a vìvar a Mònac ad Bavéra. Sò pàdar, ch'l iva abû dū fiōi da 'n matrimòni precedènt e ch'l éra stâ un puéta mancâ, al s ciamàva Helmut Fassbinder e 'l éra un dutór ch'al fava al sò uperasiòṅ in cà, davśèṅ al cantòṅ a luśi rósi dla sità.
Sò mujér la gh dava na maṅ in sal lavōr. Rainer, fiōl ùnic, 'l iva visû insém a lōr dū in fiṅ a 'l 1951, quand i sò genitōr i s mòlan. Al pàdar al s in và a Culògna e Rainer al taca a vìvar cun sò màdar. Par scampàr la taca a far dal tradusiòṅ in ingléś ma pò la s ciàpa la tuberculóśi ch'la la tèṅ luntàṅ par dimóndi tèmp in fiṅ che la s rimét in sèst. In cal mèntar Rainer al pasa al sò tèmp cun di vśiṅ ch'i éran in afìt da sò màdar e cun di amìg, dvintànd indipendènt e sénsa cuntról. Fassbinder al s è pò bcâ da spés cun i amànt ad sò mama, al śóvan Siggi tòlt in cà quànd al n gh'iva gnanc déś an, e al vèć giurnalìsta Wolff Eder ch'l éra dvintâ al sò padrìgn in dal 1959. Liselotte la n gh'iva minga tèmp par tgnir-'g a drē e la gh dava di bèsi par mandàr-'l al cìnema. In séguit Fassbinder al dirà ch'l à pasâ la sò vita da pìcul a védar di film quàśi tut i dè, dal vòlti anc tri o quàtar a la vòlta: «al cìnema 'l è stâ la famìja ch'a n gh'iva briśa in cà».
Dvintâ baghét, al và in culéǵ ma a s cata mâl e al próa da spés a scapàr via da 'd lè, lasànd la scóla prima di eśàm finài. Quand al gh'à quind'ś an al s in và da sò pàdar restànd-ag sèg par dū an. In cal mèntar al và a la scóla seràla, guadagnànd-as da vìvar faghénd di lavursèṅ e jutànd sò pàdar ch'al fitàva di apartamènt mis mâl a di lavuradōr furastér. Fassbinder al taca a scrìvar di córt teatrài, dal pueśìi e di racònt, rendénd-as anc cònt da ragasōl ch'i gh piaśìvan i óm.
I sò inìsi a teàtar
In dal 1963, a daśdòt an, Fassbinder al tórna in Bavéra e, tgnind a mènt i cunsìli ad sò màdar, al taca a tōr dal lesiòṅ ad recitasiòṅ a 'l Fridl-Leonhard Studio p'r atōr (1964-1966). Lè al cgnós l'Hanna Schygulla ch'la dvintarà una dal sò atōri più impurtànti. In cal mèntar al gira al sò prim film in 8 mm e al recita a sò vòlta faghénd dal partisìni. Al s dà da far anc cuma óm dal sòṅ e ajùt a la regìa.
In dal 1965 al scriv la sò prima òpra p'r al teàtar, Tropfen auf heisse Steine (Cuma gósi in sima a dal prédi bujénti). Anc sla dascurìva 'd argumènt privâ, l'òpra la gh'iva anc un taj suciàl parchè la relasiòṅ sesuàla dla còpia l'éra mustràda secónd di mudèi viulènt cuma quéi di rapòrt ad prudusiòṅ ecunòmica, ligâ a 'l sfrutamènt e al putēr. Quést chè al dvintarà un clàsic dla sò prudusiòṅ 'd artìsta. Al regìsta francéś François Ozon al druarà in dal 2000 cal lavōr chè p'r al sò film Gouttes d'eau sur pierres brûlantes (Gósi 'd aqua in sima a dal prédi bujénti).
In cal mèntar al gira in biànc e négar i sò dū prim curtumetràǵ Der Stadtstreicher (al vagabónd) dal 1965 e Das Kleine Chaos (al caos pìcul) dal 1966 par mèrit dal sò amànt 'd in alóra Christoph Roser, aspirànt atōr, ch'al gh dà i bèsi in cambi ad parti da prutagunìsta. Anc Fassbinder al gh rècita dèntar insém a la Irm Hermann e a sò màdar, sóta al pseudònim ad Lilo Pempeit, un quèl ch'la farà da spés anc in sèguit.
In dal 1967 Fassbinder al s unìs a na cumpagnìa teatràla ad Mònac, 'l Action-theater, faghénd al regìsta, 'l atōr e al senegiadōr e dvintànd-an al cap dòp sól dū méś. In d'l Avrìl dal 1968 Fassbinder al mét in séna al sò prim lavōr, Katzelmacher, la stòria 'd un lavuradōr furastér grèc ch'al dvénta 'l ugèt d'l òdi rasiàl, sesuàl e pulìtic 'd un grup ad bondagnìnt bavaréś.
Soquànti stmani dòp, in dal Maǵ dal 1968, 'l Action-theater al vèṅ dasfàt parchè òṅ di sò fundadōr, gelóś dal sucès ad Rainer a 'l intéran dal grup, 'l iva distrùt al sò teàtar. Pruntamènt fat sù incóra cuma Anti-Theater sóta la diresiòṅ ad Fassbinder stés, al grup ad gint ch'la gh lavóra dèntar la taca a vìvar e far al ròbi insém.
Dla troupe di śóvan atōr i faṅ part, fra i àtar, Peer Raben, Harry Baer e Kurt Raab. Al lavōr a róta 'd còl ad Fassbinder (in daśdòt méś 'l à dirèt dódas òpri, quàtar scriti da lò e sinc in dua al gh'à mis maṅ) al gh parmét ad muciàr sù dl'esperiénsa e a definìr al sò stîl.
Al sò stil e la sò vita privàda
Fassbinder 'l à druâ al sò òpri a teàtar par butàr-'s a la ribàlta in dal mónd dal cìnema, purtànd-as sèg dimóndi di amìg d'l Anti-Theater (par dir-'n una, al farà vint film cun gl'atōri Schygulla e Herrmann). P'r al fat ch'al cgnusìva dimóndi bèṅ i sò atōr e i sò tècnic, 'l éra bòṅ ad far quàtar o sinc film in 'n an cun pôc bèsi. Cal lavōr chè al gh'à parmìs ad cavàr-gh-la anc a tōr di cuntribùt pùblic ch'i gh sarvìvan par cuntinuàr a far dal pelìculi.
Al regìsta tedésc 'l è sèmpar stâ influensâ p'r al lavōr ad Bertolt Brecht e al sò Verfremdungseffekt (efèt d'l èsar stranî) e da la Nouvelle Vague francéśa, specialmènt par Jean-Luc Godard e i sò Il bandito delle ore undici dal 1965 e Week-end, un uomo e una donna dal sabato alla domenica dal 1967. In di sò film Rainer al tgniva a drē a tut, scritùra, recitasiòṅ, cumpiśisiòṅ, séni, futugrafìa, prudusiòṅ e muntàǵ.
In dal 1976, Fassbinder al s éra fat un nóm a livèl internasiunàl, vinsénd dimóndi prèmi in gir p'r al mónd e in di fèstival ad cìnema, e 'l à abû 'l unōr 'd avér anteprìmi e retruspetìvi a Parìś, New York e Los Angeles. Tony Rayns 'l à fat anc un lìbar ch'al dascurìva di sò lavōr.
'L à visû a Mònac ad Bavéra, quànd a n éra minga in viàś, e in afìt a Parìś insém a la ex mujér Ingrid Caven. In dal 1977 'l è stâ mémbar dla giurìa dal 27śum Festival ad Berlìṅ.
Fassbinder al gh'à abû dimóndi stòri cun al dóni ma più da spés cun di óm. La sò vita, da sèmpar misa in piàsa, 'l è stada pina ad petegulés e scandài. Misćiànd vita prufesiunàla e persunàla, famìja, amìg e amànt i cumparìvan in di sò film.
A 'l inìsi dla sò caréra al gh'à abû na lunga e turmintàda relasiòṅ cun la Irm Hermann la sò segretària custréta da lò a dvintàr n'atrōra. Rainer al gh dava però dal parti bèli cuma quéla dla mujér ch'la fava i còran a sò marè in Il mercante delle quattro stagioni e la culaburadóra sita in Le lacrime amare di Petra von Kant. Par la Hermann lò 'l éra 'n ìdul ma Fassbinder al gh l'ìva sèg par piò ad déś an, rivànd anc a dar-'g dal bòti: «A n gh la cavàva minga a mét'r-as al cór in paś par i mè rifiùt in di sò cunfrònt, al m à anc quàśi piciâ a mòrt p'r al stradi ad Bochum». In dal 1977 la Irm l'iva tacâ na relasiòṅ cun 'n àt'r óm e la gh'iva 'd avér fiōl. Fassbinder al s è ufèrt 'd adutàr al putèṅ e lì lē l'è turnàda da lò.
Durànt al sò prim perìud da regìsta Fassbinder al s éra invaghî par Günther Kaufmann, un bavaréś négar. Chi lò a n éra briśa 'n atōr ma 'l à tacâ a far-al quand Rainer al s éra inamurâ ad lò, in dal 1969.
Fassbinder 'l iva pardû la tèsta e 'l à pruâ a cumpràr al sò amór dand-ag dal parti in di sò film e faghénd-ag di regài custóś, ma Kaufmann al gh l'à cavàda a śbragàr quàtar Lamborghini in 'n an. Cuma Salem, al muróś sucesìṿ dal regìsta bavaréś, l' éra spuśâ e pàdar ad dū fiōi. 'L à fat quatòrdas film sèg, Whity dal 1971 cuma prutagunìsta.
Anc se Fassbinder 'l iva dit 'd èsar cuntràri a 'l matrimòni cuma istitusiòṅ, in dal 1970 al spóśa la Ingrid Caven, n'atōra ch'la cumparìva da spés in di sò film. A 'l ricevimènt ad nòsi 'l è stâ fat sfrutànd quél ch'a s druàva in òṅ di sò film, Il soldato americano. La stima e l'amicìsia fra i dū l'è armàsta anc dòp al falimènt pîṅ dal sò matrimòni, ch'l ira durâ sōl dū an. In prupòśit, la Caven la gh'à abû môd ad dir in n'intervìsta «La nòstra l'éra na stòria 'd amór a dispèt dal matrimòni.
Rainer 'l éra 'n fnòć ch'al gh'iva biśógn anc dna dóna. 'L è acsè ciàr ma anc difìcil da capìr». Al tri dóni più impurtànti dla vita ad Fassbinder, la Irm Hermann, la Ingrid Caven e la Juliane Lorenz (la sò ultma muróśa, sèg durànt al perìud dla sò mòrt), i n aṅ mai abû fastìdi dal fat che chi lò al fus 'n invertî.
In dal 1971, Rainer al s inamóra 'd El Hedi Ben Salem, un bèrbar dal Maròc prutagunìsta dal film La paura mangia l'anima. La sò relasiòṅ sèg la finìs viulentemènt in dal 1974. Salem al s turà pò la vita in parśòṅ impicànd-as in dal 1982. Fassbinder a gh dedicarà al sò ùltim film Querelle prima ad murìr anca lò e par qual lè gnû fóra pòstum.
'N àtar di sò amànt, dal 1974 a 'l 1978, 'l è stâ Armin Meier, un ex maslàr mèś analfabéta ch'l iva pasâ i sò prim an ad vita in 'n urfanutròfi. 'L à ricitâ anca lò in soquànt di sò film, cun la sò part più impurtànta in dal film Germania in Autunno. Dòp ch'i s èṅ mulâ, al s è tòlt la vita p'r al cumpleàn ad Fassbinder in dal 1978 ma 'l è stâ catâ mòrt in dal sò apartamènt sōl dimóndi dè più tard. Rainer, par śmursàr al sò dulór, al gh dèdica òṅ di sò film, Un anno con tredici lune.
La sò caréra
In dal 1969, dòp avér fat soquànti parti 'd atōr cuma in Baal ad Volker Schlöndorff, al gira al sò prim lungumetràǵ, L'amore è più freddo della morte, preśentâ a 'l Fèstival ad Berlìṅ e dedicâ a i sò mìstar Claude Chabrol, Eric Rohmer e Jean-Marie Straub. Sèmpar in c'l an lè al fà anc Il fabbricante di gattini (cgnusû in itàglia anc cuma Terrone, Teròṅ, parchè al tìtul uriginàl Katzelmacher, in dal slang bavaréś, al vōl dir lavuradōr furastér), Dei della peste e Perché il signor R. è colto da follia improvvisa?. In cal mèntar al taca a far sù di prèmi uficiài: al film Il fabbricante di gattini al ciàpa al prèmi evangèlic p'r al cìnema e al prèmi Fipresci.
In dal 1970 al lavóra sôd: in Śnar al taca a giràr Rio das mortes, in Favràr al gira par la televiśiòṅ Il Caffè, in Avrìl al fà gnir fóra Whity e pò in Maǵ Il viaggio a Niklashausen, traśmìs in Utóbar par la televiśiòṅ tedésca ARD. Par finìr, in Agóst al dróa la sò òpra Il soldato americano par far-gh un film e in Nuvémbar al gira Pionieri a Ingolstadt.
In d'l Agóst dal 1971 al fónda na sò sucietà ad prudusiòṅ, la Tango Film, e par lē al fà al film Il mercante delle quattro stagioni. In cal mèntar al fà gnir fóra Attenzione alla puttana santa (un film ch'al dascór 'd un grup 'd atōr fóra ad tèsta mènt'r i èṅ drē a giràr un film) e al spóśa l'atōra d'l Antiteater Ingrid Caven, restànd-ag sèg però sōl dū an.
In dal 1972 i védan la luś un muć dal sò òpri: in Śnar Le lacrime amare di Petra von Kant (un film sénsa masć preśentâ a 'l Fèstival ad Berlìṅ), in Mars Selvaggina di passo, fra Avrìl e Agóst Otto ore non sono un giorno, in Setémbar La libertà di Brema e subìt dòp Effi Briest. Pò incóra in dal 1973, Il mondo sul filo, Nora Helmer, Martha (la stòria dna pòvra dóna in carusìna ch'la patìs al cativèri ad sò marè) e La paura mangia l'anima (na stòria 'd amór scàndal fra na vècia e un maruchèṅ śóvan).
'L an dòp al tōś la diresiòṅ dal Theater am Turm ad Francfòrt e al gira Il diritto del più forte (in dua un pòvar sénsa lavōr al vins a la lutarìa e al dróa chi bèsi lè par pruvàr a far-as strada in mèś a la burgheśìa fnòcia ma al vèṅ sfrutâ e basta e al n gh rèsta gnint àtar da far che masàr-as in na stasiòṅ ma ninsòṅ là al gh dà pò a mènt) e Come un uccello sul filo, par pò dar-as a 'l teàtar principalmènt.
In dal 1975 al gira Mamma Kunster va in cielo, Paura della paura, Nessuna festa per la morte del cane di Satana (al sò film più fóra ad tèsta) e Voglio solo che voi mi amiate, mulànd in cal mèntar la diresiòṅ dal Theater am Turm. In dal 1976 un sò lavōr teatràl, Der Müll, die Stadt und der Tod, al vèṅ cundanâ da i crìtic cunservadōr p'r èsar còntra i ebrèi. Fra Avrìl e Śugn al fà gnir fóra àtar dū film: Roulette cinese (òt amìg i s càtan in na vila par śugàr a la roulette cinéśa e i s in dìśan ad tut i culór, pò òṅ al mór masâ, ma a 'l meriterésan tut), e, a la fiṅ d'l an, Bolwieser.
In dal 1977 l'è la vòlta ad Donne a New York e Despair cun Dirk Bogarde ('l è al sò prim film cun un cast internasiunàl e 'l è stâ girâ in ingléś). In Utóbar al fà un pès dal film a epiśòdi Germania in autunno. Fra Śnar e Mars d'l an dòp al gira al sò film più famóś, Il matrimonio di Maria Braun in du al cata incóra, siē an dòp, la sò atōra preferìda Hanna Schygulla. Fra Luj e Agóst al gira Un anno con 13 lune (dedicâ a 'l sò ex muróś Armin Meier ch'al s éra péna tòlt la vita), mèntar in Dicémbar al taca a lauràr a La terza generazione, na cumèdia négra su 'l terurìśum.
In dal Śugn dal 1979 al taca a lauràr a la sèrie Berlin Alexanderplatz (al la finirà quàśi 'n an dòp). In Utóbar al ciàpa al prèmi Luchino Visconti di nòstar crìtic. Fra Luj e Setémbar al gira Lili Marleen (cun prutagunìsta Giancarlo Giannini), purtâ a 'l Fèstival ad Venèsia. In dal 1981 al gira Lola e Veronika Voss.
Al sò ùltim film, gnû fóra quand lò 'l éra bèla mòrt, 'l è Querelle de Brest, trat dal rumànś ad Jean Genet, cun Franco Nero, Brad Davis e Jeanne Moreau.
Filmugrafìa
- Il vagabondo (Der Stadtstreicher) Al vagabónd, 1965 curtumetràǵ
- Il piccolo caos (Das Kleine Chaos) Al caos pìcul, 1966 curtumetràǵ
- L'amore è più freddo della morte (Liebe ist kälter als der Tod) 'L amór 'l è più fréd dla mòrt, 1969
- Il fabbricante di gattini (Katzelmacher) Al fabricànt di gatèṅ, 1969
- Dei della peste (Götter der Pest) Dio dla pèst, 1970
- Il Caffè (Das Kaffeehaus) Al cafè, 1970 film par la TV
- Perché il signor R. è colto da follia improvvisa? (Warum läuft Herr R. Amok?) Parchè al sgnór R. è'l dvintâ mat tut in un cōlp?, 1970
- Il soldato americano (Der amerikanische Soldat) Al suldâ americàṅ, 1970
- Il viaggio a Niklashausen (Niklashauser Fart) Al viàś a Niklashausen, 1970 film par la TV
- Whity (1970)
- Rio das mortes 1971 film TV
- Pionieri a Ingolstadt (Pioniere in Ingolstadt) Piunér a Ingolstadt, 1971
- Attenzione alla puttana santa (Warnung vor einer heiligen Nutte) Òcio a la putàna santa, 1971
- Il mercante delle quattro stagioni (Händler der vier Jahreszeiten) Al marcànt dal quàtar stagiòṅ, 1972
- Le lacrime amare di Petra von Kant (Die bitteren Tränen der Petra von Kant) Al làgarmi amàri ad Petra von Kant, 1972
- La libertà di Brema (Bremer Freiheit) La libertà ad Brema, 1972 film par la TV
- Otto ore non sono un giorno (Acht Stunden sind kein Tag) Òt óri i n èṅ briśa un dè, 1972/1973 miniserie ad 5 epiśòdi
- Selvaggina di passo (Wildwechsel) Salvàdag ad pas, 1973 film par la TV
- Il mondo sul filo (Welt am Draht) Al mónd in sal fil, 1973 film par la TV
- Nora Helmer 1974 film par la TV
- La paura mangia l'anima (Angst essen Seele auf) La paùra la magna l'anma, 1974
- Martha 1974 film par la TV
- Effi Briest (Fontane Effi Briest) 1974
- Come un uccello sul filo (Wie ein Vogel auf dem Draht) Cum 'n uśèl in sal fil, 1975 film par la TV
- Il diritto del più forte (Faustrecht der Freiheit) Al dirìt dal più fòrt, 1975
- Mamma Kunster va in cielo (Mutter Küsters' Fahrt zum Himmel) La Mama Kunster la và in cēl, 1975
- Paura della paura (Angst vor der Angst) Paùra dla paùra, 1975 film par la TV
- Voglio solo che voi mi amiate (Ich will doch nur, daß ihr mich liebt) A vój sól ch'a m vlidi bèṅ, 1976 film par la TV
- Nessuna festa per la morte del cane di Satana (Satansbraten) Gnanc una fèsta par la mòrt dal caṅ ad Sàtana, 1976
- Roulette cinese (Chinesisches Roulette) Roulette cinéśa, 1976
- Donne a New York (Frauen in New York) Dóni a New York, 1977 film par la TV
- Bolwieser 1977 film par la TV
- Germania in autunno (Deutschland im Herbst) Germàgna in Aṿtòṅ, 1978 film ad 11 regìsta mis insém
- Despair 1978
- Un anno con 13 lune (In einem Jahr mit 13 Monden) 'N an cun 13 luni, 1978
- Il matrimonio di Maria Braun (Die Ehe der Maria Braun) Al matrimòni ad Maria Braun, 1979
- La terza generazione (Die dritte Generation) La tèrsa generasiòṅ, 1979
- Berlin Alexanderplatz 1980 serie TV ad 14 epiśòdi
- Lili Marleen 1981
- Theater in Trance 1981
- Lola 1981
- Veronika Voss (Die Sehnsucht der Veronika Voss) 1982
- Querelle de Brest (Querelle) 1982
Culegamènt estéran
- (DE) (EN) (FR) La sò fundasiòṅ


text:
Strèla
Artéccol in dialatt bulgnais
Una strèla l'è un còrp zilèst ch'al sfalèstra par la só lûs. Par l'astronomî, una strèla l'è una sfera ed plâsma (dal gâs bän junizè a una temperatûra di mondi granda) e lusänta che la prodûs energî int'al sò nucleo par pruzès ed fusiån nucleèra. Cl'energî qué la s sparpâja int'l univêrs cme däli ånnd eletromagnêtichi e neutrén. Di mondi d'elemént chémmic pió pais d'l idrògen e d'l êli (quî ch'i én de piô int'l univêrs) i én sintetizè int'i nuclei ed strèl col pruzès ed nucleosintesi.
La strèla pió vsénna a la Tèra l'è al såul, ch'l è la fåurma d'energî pió granda d'la Tèra. Däli ètri strèl, ch'i én ciamè supernòv, i s pôlen vadder ed nòt e i s arvîsen a dî puntén ch'i sfalèstren e ch'i trammen pr'i efèt ed distorsiån d'la nòstra atmusfêra.


text:
Art
L'art, endèl sò significàt piö làrch, la töl dét ògna atività umàna - ezercitàda de 'n òm sul o de 'n grùpo - che, co l'üzo de sulusiù tècniche, braüra, talécc personài e spertìsia guadegnàda col stüde e l'esperiènsa, la pórta a fùrme creatìve de espresiù estética. Endèla sò acesiù modèrna, l'art l'è ligàda a la capacità de trasmèter emusiù, isé, le espresiù artìstiche, aisebé che le pùnte a trasmèter mesàgi, le costetöés mìa 'n linguàgio véro e pròpe, perchè le g'ha mìa 'n còdes inequivocàbil cundividìt de töcc i früidùr, ma al contràre le vé 'nterpretàde de ògna sogèt a la sò fòza.
L'art la pöl véser cunsideràda apò a sóta l'aspèt de 'na profesiù de tradisiù antìca ezercitàda co l'oservànsa ve sèrte cànoni cudificàcc col tép. En chèsto sènso, le profesiù artezanàle - cioè chèle che se referés a l'artigianàt - le risàl de spès amò al Medioévo, quan che le s'è svelöpàde come atività specializàde e chèi che fàa 'n mestér i s'è reünìcc endèle corporasiù. Ògna art la 'gh'ìa 'na sò tradisiù, e i sò concècci vignìa mitìcc zó 'ndèna régola de l'art, a la quàl ògna artiér el gh'ìa de alineàs.
Evulusiù stòrica del concèt de art[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A analizà la stória del concèt de art se èt che 'ndèl córs del tép el se trasfùrma póch a la ólta ma 'n maniéra profónda.
Antichità: Sanscrit Are (urdenà), Latì: Ars, Grech: Tέxvn l'indica la capacità dei òm de fà sö i ogècc. La capacità la stà 'ndèla conoscènsa de le régole. Chèl che i se nintindìes per "art" i antìchi se pöl capìl se se pènsa a le nöf müze (mitulugìa)müze che protigìa e persunificàa le àrcc. Endèla lìsta, endóche mànca le àrcc figurtìve compàgn de la pitüra e la scültüra, envéce vé reprezentàt suratöt le arcc del spetàcol: la dànsa (Tersìcore), la tragédia e la comédia (Melpòmene e Talìa), la mìmica (Polìmnia), i tìpi diferèncc de poezìa, che 'ndèl'antichità, apò a quan che l'ìa scriìda, l'ìa destinàda prim de töt a véser declamàda o cantàda: épica (Calìope), amurùza (Erato) e lìrica (Eutèrpe). En piö, endèle arcc gh'ìa dét apò dò disciplìne che al dé d'encö i è cunsideràde scènse: la Stória (Clio) e l'Astrunumìa (Urània).
Col elenìsmo s'è ambiàt a fà le clasificasiù e le arcc i è stàde dividìde en cümü e liberài, a segónda che per ezercitàle ghe ülìes en sfórs fìzich o 'nteletuàl.
Endèl Medioévo s'è ambiàt a rivalütà le arcc cümü, che le vegnarà ciamàde mecàniche, me le seghetarà a ìga 'n ranch inferiùr respèt a le arcc liberài. De le arcc mecàniche gh'ìa stat lasàt fò divèrse de chèle che nóter encö cunsideróm "bèle arcc", compàgn de la pitüra e la scültüra; le arcc liberài e mecàniche i éra stàde rüdìde al nömer de sèt, e 'n mès a chèle che domandàa sfórs fìzich, gh'ìa dét apéna le arcc che migliuràa la vìta de l'òm, che le i a nütrìa, che le i a riparàa de le 'ntempérie, cioè le arcc cunsideràde ütei. Se conós de chèste arcc mecàniche medievài, dò lìste de riferimènt: chèle de Ugo de San Vitùr e Rodólfo de Longo Campo.
La poezìa la rientràa gnemò 'ndèl concèt medievàl de art, perchè 'l poéta l'ìa cunsideràt en vàte che 'l cumpunìa i sò vèrs sö ispirasiù del Signùr. Izistìa m,ìa la régola de le cumpuzisiù poétiche, alméno per chèl che riguardàa 'l contenùto. A fà la part principàl perchè la poezìa la vignìes cunsideràda 'na art l'è stat Bernardo Segni che 'ndèl 1549 el g'ha traducìt en lèngua volgàr la Poética de Aristòtele, òpera 'ndóche l'autùr el cöntàa la poezìa 'ntra le arcc.
La cundisiù sociàl dei artìsti, che l'è migliuràda mìa de póch endèl Rinascimènt, la g'ha cuntruibüìt a separài dei scensiàcc e dei artezà.
Endèl 1735 el Baumgarten l'envènta la paròla estética e 'l la dopèra per la prìma ólta endèla sò tézi de làurea. Endèl 1750 el püblica en sàgio col tìtol de Æsthetica.
Charles Batteux endèl 1746 el defenés, endèl sò lìber Le bèle arcc rüdìde a 'n prensépe ünich[1], el sistéma de le bèle arcc, e l'ìindica sich arcc en sènso pròpe - la pitüra, la scültüra, la poezìa, la müzica, la dànsa - ensèma a le quàle 'l mitìa dét apò dò arcc relasiunàde - l'eloquènsa e l'architetüra - che le gh'ìa 'l caràter cümü de l'imitasiù de la realtà col propózet de creà ogècc bèi.
De la fì del sècol XVIII àmbia le prìme crìzi del concèt de bèl e de art. Gh'ìa dré a nàser dele fùrme nöe de espresiù compàgn de la fotografìa, l’architetüra 'ndustriàl, l’ogetìstica per la cà, e bizognàa fàle stà dét endèl concèt de art.
Isé 'ndèl Nöfsènt s'è abandunàt l'edèa de 'na definisiù che tignìa dét art e òper d'art. La paròla "art" la deènta 'n concèt deèrt, endóche và dét töte de definisiù pusìbii de art.
El Nöfsènt el se fà portaùs de la créscita 'ntimìsta portàda 'n nacc dei pensadùr del sècol prìma, ma 'l rinöa i bizògn piö interiùr de l’artìsta e 'l se fà portaùs apò de l'inöasiù tècnica, de la quàla i materiài nö compàgn del fèr e dei componèncc prefabricàcc i è elemèncc findamentài.
L'architetüra nöa la g'ha de éser el sègn de rinöamènt cültüràl e sociàl, per chèsto se và vers ena omogeneità dei caràter de la custrisiù architetònica nöa, se stabelés en caràter nöf, en “stile moderno”.
Quan che de l'entuziàsmo per el progrès endüstriàl industriale se pàsa a la coscènsa de la trasfurmasiù che agés endèle strütüre de la vìta e de la società, entùren al 1910, endèl “Modernismo”, se fùrma dt dele “avanguardie” artìstiche che g'ha l'obietìf de cambià le modalità e le finalità de l’art.
Endèl mont, giöna de la capitài principài de l'art de sigür l'è Firènse, che la g'ha la piö grànda concentrasiù al mónt de òpere d'art en prupursiù a la sò enstensiù.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikiartpedia, la "'Nciclopedìa lìbera de l'Art e le Cültüre de le récc Telemàtiche"


text:
10 10
Ol dé 10 de utùer l'è 'l 283 ( 284 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 83 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de utùer al è ul dí da pòost 283 ( 284 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 83 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
879 - Ripoll (ol Ripollès): Guifré el Pilós, cunt de Barcelona, al funda ol monastér.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Grassa (la Provença): Édith Giovanna Gassion, cognossida come Édith Piaf, cantant Fransesa (malgrat ofissialament al consta che la mör a Paris l'indomà, ol istess dé che ol sò grant amis Jean Coteau).
2003 - Washington (SÜA: Eugene Istomin, pianesta (Stadünindench, dessépol e amis de Pau Casals, ch'al sarà interat al Vendrell (ol Baix Penedès).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé mondial de la salüt mentala
Dé di potense de 10
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Regierungsbezirk
En Regierungsbezirk l'è 'na südiviziù aministratìva 'n vigùr en Germània, che la pöl véser tradücìda come Distrèt aministratìf o Regiù aministratìva. L'è mìa dopràda de töcc i Länder todèsch ma apéna de la Baviera, del Baden-Württemberg, de l'Assia, del Nord Reno-Westfalia e de la Sasònia.
I Regierungsbezirke i è spartìcc en circondàre (Kreise) che i pöl véser de du tìpi: i Landkreise o circondàre rürài e le kreisfreie Städte cioè cità extracircondariài o circondàre ürbà.
En Regierungsbezirk l'è goernàt de 'n Bezirksregierung cioè 'na giunta regiunàla condèn Regierungspräsident cioè 'n presidènt regiunàl.
Al momènt i Regierungsbezirke i è vintidù:
- Baviera:
Ai prim de óst del 2008, el Land de la Sasònia el g'ha riurdinàt i sò circondàre rürài (Landkreise) e 'l g'ha cambiàt denominasiù ai sò distrècc de Regierungsbezirke a Direktionsbezirke. perchè sèrte funsiù che prìma i éra sóta la responsabilità de i Regierungsbezirke i è stàde asegnàde ai circondàre. I Direktionsbezirke i è amò ciamàcc Chemnitz, Dreden e Lìpsia.


text:
Bremgarten (AG)
Bremgarten (Brämgarte in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 6 355 abitant e una süperfiss de 8.02 km², e al se tröva a una altitüden de 386 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bremgarten a l'è tacaa ai cumün de Eggenwil, Fischbach-Göslikon, Hermetschwil-Staffeln, Waltenschwil, Wohlen, Zufikon.
L'andament storegh de la popolazion de Bremgarten l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-
Mother of God Chapel (Mudel:Lang-de)
-
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bremgarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Verkehrsverein Bremgarten -- the Tourist association in Bremgarten
- Bremgarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Flühli
Flühli a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 108.24 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1898 abitant.
El cumün de Flühli al se tröva a una altitüden de 884 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brienz (BE), Escholzmatt, Giswil (OW), Habkern (BE), Hasle, Marbach, Oberried am Brienzersee (BE), Sarnen (OW), Schangnau (BE), Schüpfheim, Schwanden bei Brienz (BE). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Flühli l'è menziunaa la prima volta in del secul VVII col nom de güetli uf dem Flüöli.[1]
La bataia de Sörenberg l'è stada cumbatüda in del 1380 intra Obwalden e Entlebuch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Flühli in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Canton Suleta
El Canton Suleta (en todèsch: Solothurn) l'è giü dei cantù de la Svìsera. El se tróa endèla part nord-ucidentàla del paés. La sò capitàl l'è la cità de Suleta.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Suleta l'è sitüàt endèla part nord-ucidentàla de la Svìsera. A òvest el cunfìna col Canton Giüra, a òvest e a sud el cunfìna col Canton Berna, a est col Canton Argovia. A nord l'è delimitàt del Canton Basilea Campagna. Per rizù stòriche du dei sò distrècc i è de le enclàvi sitüàcc dré al cunfì co la Francia.
El teretóre cantunàl l'è streersàt del fiöm Aar e dei sò aflüèncc. El panorama l'è perlopiö piat, ma 'l töl dét apò de culìne pedemontàne del sistéma del Giüra.
La superfìce totàl del cantù l'è de 791 km²;.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù l'è furmàt dei teretóre cunquistàcc e aquizìcc de la sò capitàl endèl córs dei sècoi. Per chèsta rizù la fùrma del cantù l'è mìa tat regolàr, suratöt per vìa de le dò enclàvi dré al cunfì co la Francia, custitüìde en du dustrècc separàcc del cantù.
'Ntra 'l 1798 e 'l 1803 el cantù l'è stat part de la Repüblica Elvética. Endèl 1803, el Canton Suleta l'è sta giü dei disnöf cantù svìser che gh'è stat recostitüìcc de Napuliù Bunapart (At de Mediasiù). Aisebé che la popolasiù l'ìes de religiù catòlica, el Canton Suleta el s'è mìa ünìt al müimènt separatìsta catòlich (Sonderbund) del 1845. A la stèsa maniéra, el g'ha apröàt le custitüsiù federài del 1848 e 1874. La custitüsiù 'n vigùr al dé d'encö la remónta al 1887, endèl 1895, però, l'è stàda reviziunàda mìa de póch.
Distrècc e cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Suleta l'è furmàt de dés distrècc che i è asociàcc a du a du per creà sich cìrcoi legislatìf (en todèsch ciamàcc Wahlkreise):
i fùrma 'l Wahlkreis de Wasseramt-Bucheggberg
i fùrma 'l Wahlkreis de Dorneck-Thierstein
i fùrma 'l Wahlkreis de Soleta-Lebern
i fùrma 'l Wahlkreis de Olten-Gösgen
i fùrma 'l Wahlkreis de de Thal-Gäu
Chèsti distrècc töcc ensèma i reönés 125 cümü:


text:
Cast
Cast (Casto in italià) l'è 'n cümü de 1 864 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt en Val Sàbia.
Endèl medioévo el teretóre del cümü de Müra el fàa part de la piéf de Sànta Marìa de Saàl che en urìgin la ciapàa dét töt el teretóre de le quàter vài minùr furmàde dei torèncc Tùer, Degnù, Abiòcol e Nòza, cioè 'n sostànsa del teretóre dei cümü del dé d'encö de Müra, Cast, Pèrtega Bàsa e Pèrtega Alta.
Cast l'ìa cunusìt zamò alùra per via de la laorasiù del pan e de la séda, atività a la qual le se dedicàa le famìe piö siùre come i De Benedictis dopo dientàcc Montini.
Al dé d'encö l'è la laorasiù dei metài e l'indüstria siderürgica che costetöés la part piö 'mportànte de l'economìa del paés. Nömerùze i è le maniglierìe e le fonderìe.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gaggiava S'ciann
Gaggiava S'ciann (nom ufizial in italian: Gazzada Schianno) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 644 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e 'na densità de 988 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Brunell, Bügügiaa, Lóscia, Morazzon e Vares.
Inscii 'me tanti alter paes lombard, anca Gaggiava S'ciann l'è nassuda de l'union de duu vegg comun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gaggiava S'ciann l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Paes ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov
El Michel Kutuzov (russ: Mиxaил ИллapиoHoBич ГoлeHищeB-KyTyзoB, Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov, 1745-1813) l'è staa on general russ. L'è regordaa soratutt per aver battuu l'esercit del Napoleon che l'aveva invas la Russia in del 1812 .
Ai temp de la terza coalizion l'era rivaa tròpp tardi per soccorr i Austrìach a Ulma, ma l'ha savuu tegnì foeura i sò òmen de ona trappola organizzada di Frances.
L'ha minga poduu partecipà a la battaglia de Austerlitz perchè l'era staa retardaa per spiegà i sò piàn a l'imperador Lissander II e al Re prussian, poeu l'è andaa a combatt contra i Turch, l'alter nemis stòrich de la Russia.
Quand el Napoleon l'ha invaduu el sò paes l'è staa ciamaa a ciappà el pòst del Barclay de Tolly dòpo de la bataja de Smolensk, e l'ha deciduu de retiràss senza combatt lassand peroo terra brusada intorna aj Frances. L'ha avuu un mucc de crìtich per questa decision che l'è poeu resultada giusta.
A Borodino l'è staa desconfigiuu e l'ha lassaa Musca al nemis, ma l'ha indebolii e el gh'ha lassaa indree nagòtt.
Intant che i frances se retiraven l'ha colpii durament e, cont on poo pussee de fortuna, el saria riessii a distrugg del tutt el nemis a la Beresina.


text:
Venegón da Sót
Venegon de Sota (Venegón da Sót in Busin; Venegono Inferiore in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vares che 'l cünta 2 658 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 532. A Venegon a l'è mort el vegg arcivescuv de Milan Alfredo Ildefonso Schuster.
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Com (cumün de Binagh e de Castelnöv)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Venegón da Sót l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1886
'Se l'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La ven inaugurada la Statoa de la Libertà a New York.
- Ultima mostra di Impressionista.
- Pubblicaa el manifest del Simbolismo.
- El Carl Benz el fà sù el primm veicol col motor a s'ciòpp.
- 1 genar: L'Inghilterra l'òccupa Birmania.
- 10 giugn: eruzion del Mont Talawera in Noeuva Zelanda. Moeuren 153 persònn.
Chi l'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi l'è mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bernardino Biondelli, lenguista, numismatich e archeolugh italiàn.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Hauenstein-Ifenthal
Hauenstein-Ifenthal a l'è un cumün svizzer del distret de Gösgen. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 316 abitant e una süperfiss de 5.30 km², e al se tröva a una altitüden de 675 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hauenstein-Ifenthal a l'è tacaa ai cumün de Eptingen (BL), Hägendorf, Läufelfingen (BL), Rickenbach, Trimbach, Wangen bei Olten, Wisen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)
- Hauenstein-Ifenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Albugnano
Albugnano (en piemontés: Albugnan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha 539 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aramengo, Berzano di San Pietro, Castelnuovo Don Bosco, Moncucco Torinese, Passerano Marmorito, Pino d'Asti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Kladno
Kladno l'è una cità de la Repübliga Ceca cunt una pupulaziun de 110.000 abitant (se cüntum anca i paesot inturna).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se tröva in la regiun de la Buemia centrala e l'è 'l caplögh del distret de Kladno. A l'è a 25 km da Praga.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim ducüment che parla de la presenza de 'stu sit l'è del XIV secul. In del 1561 l'ha ciapaa el titul de cità.
L'è la cità induve l'è nassüda l'indüstria ceca, e per quest (ultra che per el fat che la se tröva propi visin a Praga) l'è riessida a resist anca a la crisi ecunomiga che l'è vegnüda föra dopu la fin de la ditadüra cumünista.


text:
Rògen
Rògen o Roeugen[1] (nom ufizial in italian Rogeno in italiàn) l'è ün cumün de 3 198 abitant (dato del Dicember 2013[2]), cont ona süperfis de 4,8 km² e ona densità de 666 ab./km² in de la Pruvincia de Lecch.
L'è tacaa ai comun de Bùsis, Còsta Masnaga, Eupili (CO), Meròn (CO), Multee.
Cuntegnüü
El sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul teritori del cumün de Rògen l'è bagnàa a nord dal lach de Pusiann e ad ovest dal fiüm Lamber; l'è anca traversàa dal turent Bevera in de la süa part süd-est.
In del cumün de Rògen gh'hinn düu grand fraziùn, chi se troeuven su düu culini divisi da la feruvia Comm-Multee-Lecch:
- Rògen, sü la culina süd, in duvè ghè'l münicipi e la gesa di Sant Ippolit e Cassiàn;
- Caslèt, sü la culina nord, in duvè ghè la gesa de San March.
I olter fraziùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rògen g'ha anca oltri fraziùn pussee piscinini:
- Calvenzana (de sot e de sura), a süd-est de Rògen;
- Magiulìn, ad ovest de Rògen;
- Maj, sü la riva del Lamber.
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rògen g'ha dàa i nataj ai af de Achille Ratti, che'l 6 febràr 1922 l'è diventàa papa cul nom de Pio XI.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caslett e Rògen gh'aevan duu municipi fin ala segunda guera mundial, quand hinn staa unificaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rògen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Capello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lengua inglesa
L'ingles (nom nativ English; IPA: ['ɪŋglɪʃ]) l'è una lengua indoeuropea che la fa part del ram ocidental di lenguv germanich, insema a l'olandes, al todesch alt e tudesch bass, al flamingh e al frison. La tegnuu incura di carateristich del col sasson continental. L'ingles l'è drenta int una posizion particolar, minga domà in paragon ai lenguv germanich, ma anca in rispett al grup linguistich indo-europeo: l'ha semplificaa e cambiaa insì tant la soa strotura che adess l'è pussè arent a una lengua isolant che a vuna flessiva. De pu, dal pont de vista del vocabolari el gh'ha pussè lessema d'origin non-germanica (specialment latina, passanda dal frances) che germanica.
Int el XX secol l'ingles l'è dventaa la lengua franca principal, sorpassanda el frances che l'ava a so volta sostituii el latin come lengua de comunicazion diplomatica e sientifica. L'è ancasì una lengua per la comonicazion fra gent ch'i gh'han mia de colegament a livel coltural, sientifich o politich.
El Pader Noster Ingles
Our Father, who art in heaven,
hallowed be thy name;
thy kingdom come;
thy will be done on earth as it is in heaven.
Give us this day our daily bread;
and forgive us our trespasses
as we forgive those who trespass against us;
and lead us not into temptation,
but deliver us from evil.
Amen.


text:
Battaja de Idistavis
La battaja de Idistavis de l'ann 16 dòpo de Crist (conossuda anca come Battaja del fiumm Weser) la pò vess considerada come la respòsta romana aj German dòpo la battaja de Teutoburgh, indove el general Var l'aveva perduu e l'era anca mòrt (ann 9). Chì, el legaa imperial Germanich l'è riessii a batt el re di Cherusch Armini, per poeu sconfigel definitivament in de la battaja del Vall di Angrivari.
Cuntegnüü
Contest stòrich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo de la sconfitta del Publi Quintili Var in de la foresta de Teutoburgh, i Roman aveven deciduu de lassà perd la noeuva provincia de Germania, a est del Ren.
Hinn segutaa duu agn de battaj (10-11), sòtta el comand del Tiberi, per evità ona possibel invasion germaniga e di ribellion in di provincc gallich de confin.
Quand el Tiberi l'è diventaa imperador, el gh'aveva l'intenzion de andà innanz con la politega del sò predecessor, l'August, cont el mantegnì i confin a òvest del Ren (donca senza la Germania). Ma el sò fioeu adottiv (e nevod, in quant l'era el fioeu del Drus Maggior, sò fradel), el Germanich, inviaa come proconsol imperial in quij zòn, cont el vorè emulà i òper del sò pader, l'ha deciduu deperlù de invad i territòri germanich per reconchestài.
La battaja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primma part: in de la pianura de Idistavis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Germanich, che l'era rivaa del territòri del fiumm Amisia (al d' d'incoeu Ems) al fiumm Visurgi (al dì d'incoeu Weser), arent al loeugh indove adess gh'è la cittaa de Minden, l'ha trovaa i German s'ceraa in su la sponda destra del fiumm.
Vist che 'l pensava che 'l fuss pòcch prudent mandà a combatt i legion senza avè faa sù di pont per passà el fiumm e i relativ presidi, l'ha deciduu de mandà innanz la cavalleria per esplorà. I cavalier eren comandaa del Sertini e l'Emili, che i hann dividuu in dò colònn mettuu distanziaa voeuna de l'altra per evità de vess schisciaa de l'esercit nemis in d'on soll pont e per dividen i fòrz.
El Cariovald, capp di Batav (leaa di Roman), dòpo a vè traversaa el fiumm, el s'è mettuu a l'inseguiment di Cherusch, senza pensà de podè finì in d'on'imboscada, còssa che inveci l'è avvegnuda. De fatt, i German s'eren retiraa per fà vegnì i fòrz di Batav in d'ona piana circondada di bosch e lontana di legion roman. Quand i Batav hinn rivaa lì, lor hinn saltaa foeura di bosch e hann travòlt i nemis. I Batav hann provaa a scappà, ma i German aveven bloccaa i strad d'acces ai Roman (che donca podeven nò vegnì ad aiuttài). El tentativ del Cariovald de sfondà i linei nemis per tornà vers i Roman l'è staa inutil: l'istess Cariovald l'è mòrt, insemma a on mugg de nòbil del sò pòpol. Domà l'arriv di cavalier de Sertini ed Emili l'ha poduu salvà i soldaa batav che eren nananmò mòrt.
El Germanich, dòpo avè traversaa el Visurgi, l'ha savuu de on disertor indove l'era el loeugh scernii de l'Armini per combatt e l'ha savuu anca che i German avarien taccaa el camp roman duranta la nòtt. E inscì l'è staa, anca se i German s'hinn retiraa dòpo pòcch, con l'avè savuu che i Roman i spettaven.
El dì dòpo, i soldaa roman eren impazient de combatt e donca hinn staa condòtt in de la pianura de Idistavis,che la se troeuva tra 'l Visurgi e di montisej. Aj spall di German la gh'era ona granda foresta, fada di alber alt e senza on sòttabosch. Di German, domà i Cherusch hann occuppaa i montisej, per podè lanciàss longh el fianch dester de l'esercit roman. Quell chì el gh'aveva questa disposizion:
- Primma linea: mercenari gaj e german
- Segonda: arcer
- Terza: quatter legion
- Quarta: dò cohortes de pretorian, la cavalleria ausiliaria e Germanich
- Quinta: alter quatter legion
- Sesta: la fanteria leggera.
Come el cunta el Tacit, i primm a taccà hinn staa i Cherusch:
La vittòria romana l'è stada donca granda, senza nanca tròpp mòrt. La battaja l'è durada senza sòst finna aj vundes de la sira, menter i cadaver di German copriven la pianura per almanch 10.000 pass. Ona còssa curiosa l'è che hin staa trovaa anca di caden che serviven per legà i Roman dòpo la vittòria, considerada di German quas inevitabil.
I soldaa del Germanich hann lodaa el Tiberi cont el nòmm de Imperator, e hann faa sù on tumul sora el qual hann mettuu i arm di vingiuu, come se fussen on trofeo, e on'iscrizion che la signava i nòmm di pòpol battuu (de segur gh'eren Cherusch, Fos e Dulgubin, ma fòrsi anca Longobard e alter nazion de la region).
Segonda part: el vall di Angrivari (pòcch pussee a nòrd)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I German, inrabii minga tant per la sconfitta, ma per vedè come eren content i Roman de fà sù quell tumul cont i arm di vingiuu, hann deciduu de tornà a combatt per la libertaa perduda.
Hinn staa recludaa tucc quij che podeven portà i arm: di giovin aj vegg. Tucc voreven entrà in de l'armada germanica e participà a la battaja contra la colònna romana.
Anca mò ona voeulta l'Armini e i capp germanich hann scernii on loeugh indove podè scontràss con l'esercit roman: ona zòna tra el Visurgi e i forest, e cont in del mezz ona pianura umida e stretta. Intorna la gh'era ona granda palud che la circondava quas tutt el bosch: sul lat minga paludos i Angrivari aveven faa sù on largh mur per divides di visin Cherusch.
I fanterii todesch s'hinn mettuu longh el mur di Angrivari, menter i cavalier eren drent a la foresta, per trovàss aj spall di legion quand che quij fussen rivaa innanz al Vall. Ma el Germanich, grazie aj sò spii, l'ha poduu voltà i pian di German contra lor medèmm, cont el mett i pròpri soldaa in quell moeud chì:
- el legaa Sei Tuberon l'avaria occupaa la pianura con la cavalleria;
- i fanterii legionari se sarien dividuu in dò part: la primma la sariss stada pronta a entrà in de la foresta per ona via piana, l'altra a taccà el Vall;
Quij che gh'aveven avuu in sòrt la via piana vers la foresta hinn avanzaa senza problema, menter quij che gh'aveven de taccà el Vall gh'hann avuu on fracch de perdid. Allora el Germanich el i ha faa retirà, cont el ciamà i arcer e i macchinn de assedi. Quest noeuv attacch el gh'ha avuu success, e donca i legion hinn poduu tornà a caregà el vall con pussee facilitaa, finna a conchestàll e occupàll.
El Germanich, vist el success su quell front, l'è partii cont i pretorian in de la foresta, indove la battaja l'è stada longa e dura: de fatt, i German aveven aj sò spall la palud, i Roman inveci i mont. Per tucc e duu i esercit, l'unega speranza de salvàss l'era quella de vingg la battaja. Donca l'è stada ona battaja difficil, ma a la fin i Roman, grazie al mejor armament e a la mejor tattega de combattiment, hinn riessii a prevarì.
Vers la fin de la giornada, el Germanich (che l'aveva dii che gh'era minga besògn de fà prigioniee), l'ha ciamaa ona legion per costruì l'accampament, menter i alter andaven dree a fà on grand massacher finna a la nòtt. La cavalleria, inscambi, l'ha trovaa pussee difficil el batt l'omològa avversaria.
In occasion de questa segonda vittòria, el Germanich l'ha faa costruì on alter tumul, sora el qual gh'era scrivuu:
I conseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dò battaj, anca se eren staa positiv per l'esercit roman, hann domà vindicaa el massacher di legion del Var. I territòri invaduu hinn minga tornaa a l'Imperi Roman. El Tiberi el preferiva che i German combattessen tra lor e minga contra i legion roman, che ora staven su la riva òvest del Ren.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tacit, Annaj, liber II
- Svetòni, Vid di dodes Ceser, liber III
- Cassi Dion Cocceian, Stòria Romana, liber LVI-LVII
- Wells, C.M., The german policy of Augustus, 1972.
- Santo Mazzarino, L'impero romano, vol.1, Laterza, 1976.
- Grant, Michael, Gli imperatori romani, Roma 1984.
- AAVV, Gli imperatori romani, Torino 1994.
- CAH, L'impero romano da Augusto agli Antonini, Milano 1975.
- Lidia Storoni Mazzolani, Tiberio o la spirale del potere, Milano 1992.
- Antonio Spinosa, Tiberio: l'imperatore che non amava Roma, Milano 1991.
- H.H.Scullard, Storia del mondo romano, Milano 1992.


text:
Luréa
Lurea (nòm uficiàl in italian: Loreglia) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 254 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,3 km² e ona densità de popolaziun de 27 ab./km².
El paes el gh'ha una fraziun ciamada Ches. L'è tacaa ai cumün de Cäsàal dlä Cort Cèrä, Germagn, Urnavass, Quarna de Sura, Struna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Luréa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mara Carfagna
Maria Rosaria Carfagna dita Mara l'è na pulìtica itagliàna, nada a Saléran al 18 ad Dicémbar dal 1975. In dal pasâ l'à fat anc la balarìna, la mudèla e la show-girl in televiśiòṅ prima ad dvintàr minìstar di Ucaśiòṅ pâra par tut in dal Guéran Berlusconi IV, in càrag da 'l 8 ad Maǵ dal 2008.
Biugrafìa
Furmasiòṅ
Dòp avér tòlt i diplòma sintìfic e ad bal in dla scóla dal San Carlo ad Nâpol, Mara Carfagna la cuntìnua la sò furmasiòṅ ad balerìna a New York, la stùddia recitasiòṅ e p'r òt an la s impratichìs a 'l pianofòrt in cunservatòri.
In dal 1997 la và a Säls a Miss Italia rivànd sèsta e vinsénd al tìtul ad Miss Cinema.
In dal 2001 la tóś la laùrea in Giurisprudènsa a l'Università ad Saléran cun 110 e lòd, dascurénd na téśi in Dirit dl'infurmasiòṅ e sistéma raddioteleviśìṿ.
Lavór ad mudéla, balarìna e valéta
La taca a lauràr in televiśiòṅ in dal 2000 su Rete 4 in di prugràma ad Davide Mengacci La domenica del villaggio e la gh stà in fiṅ al 2006 quànd la pasa a Rai 2 a dar na maṅ a Giancarlo Magalli e la sò Piazza grande.
Mara la fà pò anc part dal traśmisiòṅ I cervelloni, Vota la voce e Domenica In.
In dal 2005 Mara Carfagna la s cava śò p'r un calendàri ad Max in du la s véd dimóndi daśvastìda.
In dal Śnar dal 2007, durànt la traśmisiòṅ di Telegat, Silvio Berlusconi al gh fà di cumplimènt esplìcit: «S'a n fus minga spuśâ a ta spuśarév subìt!». «Mè a 'ndrév dapartùt vòsc!» l'è stada la rispòsta ad la Carfagna. Veronica Lario, mujér ad Silvio, la s in tóś a mal parchè lì lò al gh'iva mancâ ad rispèt e la manda na létra al giurnàl la Repubblica par dmandàr a sò marè ad scuśàr-as sèg in pùblic. 'L epiśòdi 'l à fat scalpór in tut i giurnài dal mónd.
La pulìtica
La Carfagna la gh à al mistér ad respunsabìla dal muvimènt dal dóni ad Forsa Itàglia (in séguit Pòpul dla libertà).
In di elesiòṅ pulìtichi dal 2006 la và in Parlamènt in dla Cambra di Deputâ, ròba ch'la fà incóra anc du an dòp dvintànd minìstar di Ucaśiòṅ pâra par tut.
La s preśénta anc a gl'elesiòṅ regiunàli dla Campàgna e la fà sù un muć ad preferénsi: cun 55.695 vōt l'è al cunsiliér più vutâ ad tut i tèmp. La decìd però ad restàr in Parlamènt.
Al 19 ad Nuvémbar dal 2010 la diś a tut ch'la gh'à intensiòṅ ad dimet'r-as da minìstar e da deputàda dla Repubblica e ad mulàr anc al PDL par di cuntrast su la gestiòṅ dal rusc in dla sò regiòṅ ma pò la tórna indrē sinc dè dòp.
Sèmpar in dal Nuvémbar dal 2010 la s litga cun la sò culéga ad partî Alessandra Mussolini, anvóda dal Duce, dand-ag dla Vajassa (che in campàṅ a vul dir Dunàsa petégla e sarvidóra) parchè la l'iva tòlta śò cun al telefunèṅ mèntar la discuréva cun Italo Bocchino, un pulìtic ad Futuro e Libertà arvèrs a Silvio Berlusconi. La Mussolini la gh rispónd “A t dag adòs e i tò òć śgranâ i saràṅ incóra più vèrt”.


text:
Kallnach
Kallnach (in francés: Chouchignies) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.66 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1541 abitant.
El cumün de Kallnach al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Finsterhennen, Fräschels (FR), Kerzers (FR), Niederried bei Kallnach, Siselen, Treiten.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dubler, A-M: Kallnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-03-01.


text:
Aüstralia
L'Australia a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Canberra ma i cità püssee grand hinn Sydney e Melbourne.
La gh'ha una süperfiss de 7.741.220 km² e una pupulaziun de pressapoch 21.250.000 abitant.
L'è circundada dal mar: l'ucean Pacifich a est e l'ucean Indian a l'òvest.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Australia (nom ufizial: Commonwealth of Australia) a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è el Tony Abbot (Liberal, del 2013).


text:
Mum
Mum (nom ufizial in italian: Mòm in Piemuntes; Momo in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 608 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 23,6 km² e ona densità de popolaziun de 111 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Barénch, Bransach, Briun-ä, Caltignaga, Vlésc e Vavru.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La gesa de la Santissima Trinità: uratori rüstich e piscinin, sitüada lungh la strada che la porta a Burbanee, la cuntegn un repertori grandissim de fresch realizaa tra 'l XV e 'l XVII secul, umugeni per stil e che poden vess recundot a la butega del Tumas Cagnöla.
- Gesa paruchiala de la Nassida de Maria: l'è stada utegnüda da una vegia geseta rumaniga e l'è stada sugeta a un frach de ampliament e restrütüraziun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mum l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cavaliri
Cavaliri o Cavalin (nom ufizial in italian: Cavalij in Piemuntes; Cavalirio in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 317 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,1 km² e ona densità de popolaziun de 163 ab./km².
El paes el se tröva a la mancina del fiüm Sesia, a 34 km da Nuvara. L'è tacaa ai cumün de Boca, Cürésc, Funtanei, Praa e Rumagnän.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1827 l'è staa truvaa un frament de una lapid de l'epuca rumana, e un quaj temp dopu l'è stada truvada una quas intrega. Quela roba chì la fà pensa che Cavaliri la sia abitada giamò ai temp di Ruman.
Dopu vess stada in del Cuntad de Pumbia, l'è stada dunada cunt un diploma da l'imperadur Curad el Salich al vescuv de Nuvara (1028).
In del 1152 un diploma del Federich Barbarussa l'ha cunfermaa la sua partegnenza ai Signur de Castel. Finida sota el dumini milanes, in del 1402 l'è staa dal Gian Galeaz Viscunt al Francesch Barbavara, pö l'è passada ai Guarch. Tra 'l 1471 e 'l 1536 l'è staa un feud de Rumagnan, menter a partì del 1583 l'è stada una parochia.
L'è ducümentaa el fat che la sia stada sachegiada dal 24 lüj al 4 agust del 1655 dai suldaa piemuntes, e pö anmò in del 1658 da quij del düca de Modena, leaa di Frances.
Sota l'età napuleonica, Cavaliri la s'è truvada in del dipartiment de l'Agogna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavaliri l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Identitaa trigonométrica
Una identitaa trigonométrica l'è una relazziun implicaant da li funziun trigonométrich e verificada par tüti li valuur da li variàbil í cuntegnüdi. Sti identitaa a pòden vess ütil, cur che una espressiun cunteneent da li funziun trigonométrich la gh-a besogn da vess semplificada. Li funziun trigonométrich inn un bell puu ütil in intégrazziun, par integrà da li funziun «non trigonométrich»: un prucedimeent abitüaal, al cunsist a fà un cambi da variàbil ütilizant una funziun trigonométrica, e a semplificà da séguit l'integrala utegnüda cun li identitaa trigonométrich.
Notazziun: cun li funziun trigonométrich, a definiremm sin2, cos2, etc., li funziun tai che par ògni real x, sin2(x) = (sin(x))2, ...
Cuntegnüü
- 1 A partí da li definizziun
- 2 Periodicitaa, paritaa
- 3 A partí dal teoréma da Pitàgora
- 4 Teuréem d'adizziun
- 5 Fòrmül da l'angül dòpi
- 6 Fòrmül da l'angül mültipli
- 7 Fòrmül da redüzziun da li putenzi
- 8 Fòrmül da l'angül metaa
- 9 Fòrmül implicaant la « tangeent da l'arc metaa »
- 10 Dai prudott a li summ
- 11 Da li summ ai prudott
- 12 Funziun trigonométrich inversi
- 13 Identitaa senza variàbil
- 14 Anàlisi
A partí da li definizziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Periodicitaa, paritaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è fàcil vidé sül círcul trigonométrich che:
(la demustrazziun la depeent sü la definizziun da li funziun cosinus, sinus)
In física, al è important savé che tüti li cumbinazziun lineaal da òndi sinusoidaal da la medésima períoda, ma da fasa difereent, l'è, da l'istessa manera, una ònda sinusoidaal da la medésima períoda ma cunt una fasa diversa.
In d'òlter tèrmin :
intúe
A partí dal teoréma da Pitàgora[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teuréem d'adizziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul medi ul püssee sveelt par pruvà sti fòrmül al è d'ütilizà li fòrmül d' Euler in anàlisi cumplessa.
La fòrmüla da la tangeent la seguiss a partí da li òltri dò:
Fòrmül da l'angül dòpi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sti fòrmül a pòden vess utegnüdi rempiazzaant inti teuréem d'adizziun, e ütilizaant ul teoréma da Pitàgora par li ültim dò, u anca ütilizaant la fòrmüla da de Moivre cunt .
Fòrmül da l'angül mültipli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si Tn è ul n-ésim polinòmi da Chebychev alura
La fòrmüla da de Moivre la sa scriif:
- int-úe i a l'è l'ünitaa imaginària.
Ul nücli da Dirichlet Dn al è la funziun definida par :
- par ògni real x,
Ul prudott da cunvulüzziun da una funziun da quadraa integràbil e da períoda 2p cul nücli da Dirichlet a l'è l'istess che la suma d'òrdin n da la suva série da Fourier.
Fòrmül da redüzziun da li putenzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sti fòrmül a permétten da scriif cos2(x) e sin2(x) in funziun dal cosinus da l'angül dòpi.
Fòrmül da l'angül metaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rempiazzaant x par x/2 inti fòrmül da redüzziun da li putenzi, e ricavaant da séguit l'espressiun da cos(x/2) e sin(x/2), nü utenemm:
Mültipliemm tan(x/2) par 2cos(x/2) / ( 2cos(x/2)) e sü(b)stitüemm sin(x/2) / cos(x/2) par tan(x/2). Ul nümeratuur al è alura istess a sin(x), grazzia a la fòrmüla da l'angül dòpi; ul denominatuur al è istess a 2cos2(x/2) - 1 + 1 che, da l'istessa manera, al è istess a cos(x) + 1.
La secònda fòrmüla la veen da la prima mültiplicaant par sin(x) / sin(x) e semplificaant ütilizaant ul teoréma da Pitàgora.
Fòrmül implicaant la « tangeent da l'arc metaa »[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si punemm , truvemm:
sti fòrmül permétten da semplificà di calcüi trigonométrich arivaant a di calcüi sura di frazziun razziunaal. I permétten da l'istessa manera da determinà ul cungjuunt di puunt razziunaal dal círcul ünitaa.
Dai prudott a li summ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sti fòrmül a pòden vess demustraa desvelüpaant i mémber da drita pai fòrmül d'adizziun :
Da li summ ai prudott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è assee da cambià x par (x + y) / 2 e y par (x– y) / 2 inta li fòrmül da trasfurmazziun da prudott in suma.
Funziun trigonométrich inversi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si x > 0 alura
Si x < 0 alura
Da plüü, per ògni x,y, al var
Un bell puu d'identitaa símil a a pòden vess utegnüüt a partí dal teoréma da Pitàgora :
Identitaa senza variàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Richard Feynman, retegnüü d'avé imparaa beníssim li fòrmül da trigonometría, al s'è sempru recurdaa da chesta cüriusa identitaa:
Una taal identitaa a l'è un esempi d'identitaa che la cunteen nò da variàbil, e la s'obteen a partí da l'üguaglianza??? :
Li relazziun segueent a pòden, da l'istessa manera, vess consideradi cuma da li identitaa senza variàbil :
Sa trœva che la mesüra in degree di àngui la dà mía una fòrmüla püssee sémplis che la mesüra in radiaant, cur che a cunsideremm chesta identitaa cun 21 ai denominatuur:
Ma i fa(c)tuur 1, 2, 4, 5, 8, 10 a pòden fà pensà ai nümer inter inferiuur a 21/2 che gh'ann mía da fa(c)tuur cummün cun 21. I ültim esempi inn cunseguenzi d'un resültaa da basa sura i polynòmi cyclotòmich; i cosinus inn li parti reaal di radiis da sti polinomi ; la suma di zéer la dà la valuur da la funziun da Möbius in 21 (ín dal cas precedeent); dumà la metaa da li radiis inn preseent in la relazziun precedeent.
Anàlisi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In anàlisi, al è esenziaal che i àngui che aparíssen cuma argümeent da li funziun trigonométrich, a síen mesüraa in radiaant; si a inn mesüraa in degree u int importa-mía quaal òltra ünitaa, alura li relazziun reportaa chí-da-sòta a devénten fòlsi. Si li funziun trigonométrich inn definidi geometricameent, alura li sœu derivadi a pòden vess utegnüdi demustraant prealabilmeent sti límit :
e
e ütilizaant la definizziun cunt i límit da la derivada in un puunt, inscí cuma i teuréem d'adizziun; si li funziun trigonométrich a inn definidi par li sœu série da Taylor, alura li derivadi a pòden vess utegnüdi derivaant li sérii inteer tèrmin a tèrmin.
Li òltri funziun trigonométrich a pòden vess derivadi ütilizaant li identitaa precedeent e li régul da derivazziun, par esempi :
Li identitaa sura li integrali a pòden vess truvaa in la Taula da l'integrali.


text:
Roma
Roma l'è la capitàl de la Repüblica Italiàna e 'l capolöc de la Regiù Làsio e de la pruvincia de Roma. Có i sò 2 863 322 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) distribüìcc sö'nden'àrea de 1.285 km², l'è apò 'l cümü piö pupulùs e piö grant de l'Italia. La densità de popolasiù l'è de 2 228 ab./km².
Roma la se tróa 'ndèla zòna centro-ucidentàla de la Penìzola Itàlica, l'è postàda sö le culìne 'ntùren al fiöm Tévere che 'l la streèrsa 'na vintìna de chilòmetri prìma che chèsto 'l sbötes endèl Mar Tiréno. Endèla pàrt ucidentàla de la cità gh'è la Citá del Vaticano, en stat indipendènt e sovrà 'ndóche g'ha rezidènsa la Santa Sede del Papa de la Céza Catòlica.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la tradisiù l'è stàda fondàda de Ròmolo ai 21 de bril de l'an 753 prìma del Signùr, e l'è stàda la capitàl de la Repüblica prìma (del 509 prìma del Signùr enfìna 'ntùren al 30 prìma del Signùr) e de l'Impér Romàno dòpo. Endèl sècol III dòpo del Signùr, quan che 'l cristianèzimo 'l g'ha ambiàt a ciapà pè, el Vèscof de Roma (che piö tàrde el g'ha cuminciàt a éser ciamàt Papa) l'è deentàt l'autorità religiùza piö 'mportànta de töta l'Europa Ocidentàla, 'nfìna a la fondasiù del Stat Pontifìcio (752 ÷ 1870) del quàl l'è stàda la capitàl per piö de 'n miér de agn quàze sènsa 'nterusiù. L'è deentàda la capitàl del Regn d'Itàlia 'ndèl 1870 e l'è la capitàl de la Repüblica Italiana zamò de la sò fondasiù endèl més de zögn del 1946.
La sò 'mportànsa stòrica l'è grànda fés. L'è cunsideràda giöna de le cüne de la civilizasiù ucidentàla e cèntro spiritüàl del Catolicézimo. El sò cèntro stòrich, endóche se tróa testemognànse de quàze tré miér de agn, l'è stat deciaràt de l'UNESCO Patremóne de l'Umanità. Per chèsta sò 'mportànsa stòrica e artìstica la cità de Roma l'è vizitàda ògna an de miliù de türìsti che rìa de töt el mónt.
Munümencc piö 'mportàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Bazìlica de San Piéro
- El Colosèo
- Piàsa Navóna
- El Pantheon
- El Fòro
- ecc.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Musee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Persunàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Trilüsa (1879-1950), pueta de dialètt rumàn
- Mariana Madia (1981), ministra in del guèrn de Matteo Renzi
Edücasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Roma g'ha séde 17 üniversità.
Aministrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sìndech l'è Ignazio Marino.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Roma l'è 'nzemelàda co:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Triticum dicoccon
Triticum dicoccon (en Bresà: Far; en Insübregh: Far) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Poaceae, parét strèt de la spèlta (Triticum spelta) e del far pesèn (Triticum monococcum).
L'è 'n cereàl che g'ha 'n bas rendimènt ma l'è stat giü dei prim cereài a véser stàt demestegàt de l'òm, se pènsa entùren a sèt o òt mìla agn prìma del Signùr. Endèl'antichità l'è stat cultiàt en abondànsa e l'ìa 'l maià de töcc i dé dei legionàre romà che i la cönsömàa sóta fùrma de pà, de focàce (en latì: libum) o de polènta (en latì: puls).
En piö, i romàni i la doperàa a endèla seremónia de spùze. El pà de far difàti 'l vignìa cönsömàt ensèma dei dù spus endèl rit ciamàt confarreatio o nuptiae farreatae, che l'ìa la fùrma piö solène de matremóne 'ndèla Roma antìca.
Col tép però la cultiasiù del far l'è nàda a sparéser, suratöt dòpo che l'è stàda sustituìda del formét dür (T. durum, che pò l'è 'n derivàt del T. dicoccon) e del formét tèner (T. aestivum, che 'nvéce 'l derìa del T. spelta).
Söle fì del sècol XX s'è ambiàt en bris a recuperàl e al dé d'encö l'è cultiàt endèn quac zòne muntagnùze per via de la sò bùna rezistènsa e per le sò qualità dietétiche. L'è 'l tìpo de far cultiàt piö de spès en Itàlia.
El Triticum dicoccon el se diferènsia del T. monococcum suratöt perchè söndèna spighèta el dicoccon el pórta dù grà (cariòside) e 'nvéce 'l monococcum el ghe 'n ha apéna giü.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gran nömer de aspècc genétic e morfològic sìmii i dimùstra che l'antenàt del T.dicoccon l'è 'l far salvàdec (Triticum dicoccoides).
Sicóme che i far salvàdec e demèstec i è interfèrtii se 'ncruzàcc co i óter triticum tetraplòidi (en particolàr col formét dür), en quàc botànic specializàt en tasonomìa i pènsa che töcc i formécc tetraplòidi i apartègne a 'na sùla spéce, el Turticum turgidum. Segónt chèsta clasificasiù, el far salvàdec e chèl demèstec i vé cunsideràcc come dò sotaspéci, e le vé denuminàde come Triticum turgidum L. subsp. dicoccoides e Triticum turgidum L. subsp. dicoccon. Töte dò chèste denominasiù i è equivalènti, el segónt sistéma el se fónda sö i aspècc genétic. En chèsta segónda clasificasiù, el formét dür el vé alùra denuminàt Triticum turgidum L. subsp. durum.
Sinònimi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Triticum dicoccon Schrank
- Triticum dicoccum Schrank (denominasiù consideràda sbagliàda)


text:
Eletruchimica
L'eletruchimica l'è el broch de la chimica che'l stüdia i reassiun chimich che süceden in sulüssiun al interfassa d'un cundütur d'eletrun (l'eletrud, che l'è un metal o un semicundütur) e un cundütur jonich (l'eletrulita) e che gh'è un trasferiment d'eletrun intra l'eletrud e l'eletrulita o alter sustans in sulüssiun.
Una reassiun eletruchimica la pö creà un vultag, cume in dij baterij, o la pö andà inans grassie al aplicasiun d'una diferensa de putensial.
I reaśiun chimich che gh'è un trasferiment de eletrun a hinn ciamaa reasiun redox.
De solit, i reassiun de ridüssiun e ussidassiun a hinn separaa in spassi e temp, e a hinn ligaa cunt un circuit estern.


text:
Ottenbach (ZH)
Ottenbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.98 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 459 abitant.
El cumün de Ottenbach al se tröva a una altitüden de 409 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affoltern am Albis, Aristau (AG), Jonen (AG), Merenschwand (AG), Obfelden. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ottenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de in loco vocato marcha Hotumbacharia. In del 1169 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Arnoldus de Ottonbac.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Murten
Murten (in frances: Morat) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.02 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6381 abitant.
El cumün de Muntelier al se tröva a una altitüden de 453 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bas-Vully, Büchslen, Courgevaux, Galmiz, Greng, Haut-Vully, Lurtigen, Meyriez, Münchenwiler (BE), Muntelier, Müntschemier (BE), Ried bei Kerzers, Salvenach.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes l'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 515 co la citazion de una postazion difensiva ciamada “Muratum”.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch) (Inglés) (Franzés)
- The panorama of the battle of Murten
- Photo Gallery from Murten


text:
Saint-Pierre
Saint-Pierre a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la region dla Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dël Bass Ren
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Cantal
- d'un comun fransèis ant l'ìsola ëd Martinica
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Alp d'Àuta Provensa
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Jura
- d'un comun fransèis ant l'ìsola ëd la Reunion
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
2000
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 06 05 - València (Catalunya): sa ga al celebra la prima truvada da assessuur (Cat. regidor) di Paées Catalan.
- 30 11 - Pariis (la Francja): la UNESCO la declara la citaa da Tarragona e ul Palmeral d'Elx Patrimoni da la Ümanitaa.
- 03 03 - Santiago (Cili): Augusto Pinochet ga al riva dapress da vess gjüdegaa a Lundra acüsaa da crímen cuntra la ümanitaa.
- 26 03 - Rüssia: sa ga i célebra elezziun presidenziaal: Vladimir Putin al n'è scernii presideent.
- 22 07 - Madrid (Spagna): ul Cungress Federaal d'úrden 35 dal PSOE al scerniss Segretari generaal José Luis Rodríguez Zapatero.
- 25 07 - Pariis (Francja): 113 personn i möör in sa fracassá un Concorde d'Air France cura ch'al era drée a levá-ss sü dal aeropoort da Roissy-Charles da Gaulle.
- 28 09 - Palestina: ga la scumenza la Segunda intifada dapress che Ariel Sharon al vísita la Splanada di Muscheet da Gerüsalemm.
- 30 12 - Manila (i Filipinn): ga i s·cjopa una séria da buump ch'i ga causa 22 moort e un centinara da ferii.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 22 01 - Barcelona: Xavier Turull e Creixell, cumpusituur e viulinista Catalan (n. 1922).
- 04 02 - Barcelona: Joan Camprubí e Alemany, cugnussüü cuma Joan Capri, atuur e munulughista Catalan (n. 1917).
- 07 05 - Barcelona: Avel·lí Artís e Gener, cugnussüü cuma Tísner, scrituur, periudista e militaar Catalan (n. 1912).
- 21 11 - Barcelona: Ernest Lluch, pulítegh e ecunumista Catalan, sassinaa par ETA (n. 1937).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Primula vulgaris
Primula vulgaris Huds. (clasificàda amò pò a cóme Primula acaulis (L.) Hill e Primula grandiflora Lam.) l'è 'na spéce de piànta de la famìa botànica de le Primulaceae.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl furmà de le bèle tópe, con dele raìs filifùrme e 'n rizòma orizontàl o 'n pó de sviès.
Le fòie i è töte bazài, spatolàde o oblanceolàde, co l'òrlo crenat-dentat. La fàcia de 'nsìma de la fòia l'è sènsa pelüria, chèla de sóta en bris peluzèta. La fòia la deènta sèmper piö strèta 'nfìna a tacàs al sò gambì. Quan che i è zùene l'òrlo l'è giràt endré e i è lónghe compàgn dei fiùr; quan che i è madüre le se dèrf del töt e le deènta piàne o quàze e le se 'ndópia de longhèsa.
I fiùr i è a fùrma de turtaröl, en vé sö divèrsi per ògna rözèta e i sènt de póch. I è portàcc ensìma a dei gambì lanuginùs che part de la raìs. A la bàze i g'ha dele bràtee lanceolàde-lezinifùrme. El tübo curulì l'è lonch dei 13 ai 20 mm; la coròla l'è de culùr zàlt ciàr ciàr che ciàpa de le sfömadüre aràncio 'nvèrs el cèntro del fiùr (fàuce).
I fröcc i è dele càpsule a fùrma de öf,con dét divèrsi granì de somésa.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La crès endèi pracc arènt ai bósch de latifòie, dré ai sentér, endèi bósch de fó, rùer e càrpegn 'nfìna ai 2.000 m s.l.m. L'è prezènte 'n töte le regiù de l'Itàlia e