text:
Comité da l'iniziativa
"Jau hai preschentà l'idea da l'iniziativa da giustia gia l'avust 1995 per l'emprima giada. Dapi lura m'han mias experientschas confermà ch'igl è absolutamain necessari da separar la legislativa e l'executiva da la giudicativa."
"Ina procedura da trair la sort per nominar las derschadras federalas ed ils derschaders federals metta en il center la qualificaziun, la savida e l'experientscha professiunala – quai vul l'iniziativa e perquai m'engasch jau en il comité d'iniziativa."
"La procedura da trair la sort è pli democratica che las elecziuns, perquai ch'ella garantescha l'egualitad da las schanzas da tut las persunas qualifitgadas."
"La moda actuala d'eleger las derschadras federalas ed ils derschaders federals respecta la separaziun da las pussanzas mo per part. La ristga che interess particulars influenzeschan a moda negativa il bun funcziunament da la giustia è reala. Perquai m'engasch jau per l'iniziativa da giustia, pertge che jau sun persvas che la democrazia è colliada inseparablamain cun ina giustia nunpartischanta."
"Per nominar las derschadras federalas ed ils derschaders federals èn decisivas las qualificaziuns professiunalas e persunalas e betg il cudesch da partida. Perquai sun jau commembra dal comité d'iniziativa."
"La separaziun da las pussanzas è il fundament da nossa democrazia. Jau sun commember dal comité d'iniziativa, perquai che nus rinforzain quest fundament cun l'iniziativa da giustia."
"Jau sun commember dal comité d'iniziativa, perquai che quel s'engascha per in intent democratic originar cun la finamira da meglierar il sistem da giustia svizzer a moda essenziala."
"Jau sun commember dal comité d'iniziativa, perquai che la nominaziun da las derschadras federalas e dals derschaders federals cun trair la sort meglierescha la separaziun da las pussanzas ed uschia era la qualitad da la giustia."
"Jau sun commember dal comité d'iniziativa, perquai che l'iniziativa da giustia rinforza ina pitga centrala da noss stadi da dretg democratic."
"L'independenza da noss tribunal suprem è in dals elements centrals da la separaziun da las pussanzas ed uschia da la democrazia directa. Cun nominar las derschadras federalas ed ils derschaders federals cun trair la sort vegn garantida questa independenza il meglier pussaivel."
"Jau sun commember dal comité da l'iniziativa da giustia, perquai che quella rinforza la fidanza dal pievel en nossas instanzas supremas e meglierescha il sistem da giustia da la Confederaziun."


c: text/html

text:
Judaism
Ol judaism (del ebree יהודה, Yehudah, a travers ol grec Iouδaϊσuός e ol latin Iudaismus)[1] o ebraism l'è la relijon dei ebree. L'è la plu antiga dei tre relijon monoteiste majore, e i oltre do i è derivade de qesta.
Ol judaism d'incœ l'è l'evoluzion de la relijon biblega, vegnida for (segond la tradizion) de la lianza intra Dé e ol popol ebree. I so tests fondamentai i è la Torah, ol Tanakh e la tradizion orala suplementara, çoè i tests de la Mishnah e del Talmud.
Fina a la creazion del stat de Israel, l'era relijon ofiçala de nissuna banda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jita da d’altonn
Jita da d’altonn
Les prömes tlasses dles scores altes da La Ila à fat in mertesc, ai 16/09/2014 süa jita da d’altonn. Por les studëntes y i studënć él stè n’esperiënza particulara, deache ares/ai à podü imparè a conësce damì sü nüs compagns y sües nöies compagnes defora dai mürs dla scora.
Les tlasses é jüdes a pé adöm cun l’ insegnant Sepl Zingerle y les insegnantes Sara Clara y Raffaella Zingerle sö Corvara y Calfosch, olache les studëntes y i studënć à tut pert a na competiziun de orienteering. Domisdé à le grup passè n valgönes ores tl “Adventure Park Ciaslat” y podü se devertì fajon percursc desvalîs y arpizan sö por i lëgns.


text:
Planta (bostg)
Sco planta – en il senn da bostg, planta da lain – designesch’ins ina planta lignifitgada che consista d’ina ragisch, d’in bist aut e d’ina curuna cun feglia. Sche betg numnà autramain, vegn il term ‹planta› (che stat er per il reginavel da las plantas en sia totalitad) duvrà qua en quest senn.
Definiziun e derasaziun taxonomica[modifitgar | modifitgar il code]
La botanica definescha plantas sco plantas da sem perennas che daventan lainusas e ch’èn segnadas d’in’axa da chatsch principala, da la quala la grossezza s’augmenta tras creschientscha secundara. Tras questas caracteristicas sa differenziescha ina planta da chaglias, feleschs, palmas e d’autras plantas che lignifitgeschan/daventan lainusas. En cumparegliaziun cun lur antecessurs entaifer l’evoluziun dispona la gronda part da las plantas ultra da quai d’organs da feglia bundant pli differenziads che creschan sin chatschs laterals (chatschs lungs e chatschs curts) diromads fermamain. Il bist, la roma e las frastgas (romins) sa prolungheschan mintg’onn cun agid da brumbels finals e brumbels laterals, lignifitgeschan ed augmentan cuntinuadamain lur circumferenza. Ina caracteristica che differenziescha plantas da chaglias è il fatg ch’ils brumbels finals domineschan tar las plantas sur ils brumbels laterals, uschia ch’i sa furma in chatsch principal dominant.
Furmas da vita cun caracteristicas da planta – en il senn da bostg, planta da lain – cumparan entaifer il reginavel da las plantas en differentas gruppas: Plantas ‹per propi› furman d’ina vart las plantas da feglia entaifer ils angiosperms, da l’autra vart ils gimnosperms en furma da planta, als quals appartegnan las coniferas, ma er il ginkgo e numerus represchentants dals angiosperms plimads (Cycadophytina). Bain la planta la pli particulara furma Welwitschia mirabilis, ina spezia che crescha en la Namibia, da la quala il bist resta en la terra. Daspera pon er las palmas ed ina part dals feleschs sviluppar furma da planta; questas gruppas na disponan però da nagin lain per propi (xilem secundar) e na vegnan perquai betg attribuidas a las plantas da lain. En ina posiziun speziala sa chatta il gener Dracaena: Quel tutga bain tar las monocotiledonas, è però segnà – quai ch’è atipic per questa gruppa – d’in augment secundar cuntinuant da la grossezza.
Furmas cun caracter da planta da lain cumparan surtut en radund 50 famiglias da plantas superiuras. Percunter manca questa furma tar algas, mistgels, Liliaceae, Iridaceae, Hydrocharitaceae, orchideas, Chenopodiaceae, Primulaceae e per il pli er tar Convolvulaceae, Campanulaceae, Cucurbitaceae, Umbelliferae, Saxifragaceae, Papaveraceae, Ranunculaceae u Caryophyllaceae.
Entaifer ils gimnosperms cumparan plantas da lain d’ina vart en furma da la spezia ginkgo, da l’autra vart en la gruppa da las plantas da guglias u coniferas. Entaifer questas ultimas domineschan surtut las spezias ch’appartegnan a l’urden Pinales cun las famiglias Pinaceae (pigns, tieus, aviezs, douglasias, lareschs), Cupressaceae (cipressas, tuias, ginaiver, plantas gigantescas), Podocarpaceae, Araucariaceae, Taxaceae (taischs) e Cephalotaxaceae.
Bleras differentas spezias da plantas datti però er entaifer ils angiosperms. Las differentas sutclassas han sviluppà qua differents tips da plantas da feglia. Tar ils pli impurtants tutgan Fagaceae (faus, ruvers, chastagners), Betulaceae (badugns, ogns), Juglandaceae (nuschers), Ulmaceae (ulms) e Moraceae (murers). A las rosidas appartegnan ils tigls or da la famiglia Malvaceae, la pumera or da la famiglia Rosaceae sco er las leguminosas (Fabales) cun fitg bleras spezias, surtut tropicas. En questa gruppa tutgan er ils geners dals palissanders e da las robinias. Da muntada economica èn en pli la famiglia da las Dipterocarpaceae sco er las Meliaceae, a las qualas appartegnan tranter auter las plantas da mahagoni.
Las caracteristicas da las plantas[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard lur statura (morfologia) èn las plantas da lain segnadas d’ina gronda variaziun. Cun la noziun ‹planta› vegn associada la construcziun da las ragischs, dal bist e da la curuna. Tar ils feleschs en furma da planta e la gronda part da las palmas èn percunter be avant maun simpels bists che na portan nagina roma, mabain feglia, savens plimada, ordinada en furma da tschof. Plinavant n’enconuschan feleschs e palmas – sco monocotiledonas – nagin augment secundar da la grossezza e na furman perquai naginas plantas da lain per propi.[1]
Creschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las plantas per propi sa sviluppa il bist successivamain d’in scherm, e quai tras creschientscha en lunghezza e creschientscha secundara en grossezza. Tras il brumbel final che sa renovescha cuntinuadamain, sa sviluppa il chatsch ad aut e daventa in bist che tanscha fin il piz da la curuna. Substanzas da creschientscha (auxins) che vegnan furmadas en il brumbel final suppriman l’activitad en ils brumbels laterals. Tar bleras spezias da plantas lascha questa dominanza dal chatsch principal suenter en la vegliadetgna ed i sa furma ina tipica curuna da planta da feglia diromada fermamain.
Tar autras spezias sco fau u charpin surpiglia in brumbel lateral la direcziun; tar talas plantas sa sviluppa uschia in’‹axa apparenta› ordinada a dretg si. En l’ulteriur decurs tschessa la dominanza dal brumbel directiv e d’auters brumbels laterals sa sviluppa roma pli ferma che furma la finala ina curuna. Quai succeda savens pli baud che tar plantas che s’orienteschan en lur creschientscha tenor in brumbel final.
Tar chaglias percunter manca la dominanza d’in brumbel principal u lateral; enstagl sa sviluppa nà dal terren cun agid da numerus chatschs laterals ina fisionomia diromada fermamain.
Durant la perioda da vegetaziun sa furma mintgamai vi da las axas da creschientscha in ulteriur segment (chatsch annual), dal qual il cumenzament resta visibel sur lung temp. In ulteriur chatsch suenter la perioda da vegetaziun numn’ins chatsch da son Gion. Spezias tropicas chatschan per ordinari pliras giadas ad onn.
Vegliadetgna[modifitgar | modifitgar il code]
La vegliadetgna d’in rom sa lascha eruir a basa dals chatschs annuals e dal grad da diromaziun. Questa determinaziun da la vegliadetgna è però nunprecisa, damai che numerusas spezias (p.ex. pign u aviez) e plantas pli veglias sviluppan, tras brumbels ‹che dorman›, chatschs supplementars che servan a renovar la curuna, a remplazzar roma veglia u er sco reacziun sin stress (naiv, insects e.a.).
Plantas pon cuntanscher ina vegliadetgna da plirs 100 onns, en tscherts cas schizunt da plirs millis onns. Sco pli veglia planta dal mund (situaziun dal 2008) vala il pign Old Tjikko en il parc naziunal Fulufjället, situà en la part centrala da la Svezia. En tut èn enconuschents var 20 pigns, dals quals la vegliadetgna surpassa 8000 onns. Il pign po pia vegnir radund duas giadas uschè vegl sco il tieu american che valeva fin qua cun 4000 fin 5000 onns sco planta cun la pli auta vegliadetgna. Las pli veglias plantas da l’Europa Centrala, da las qualas la vegliadetgna è cumprovada, han ina vegliadetgna da radund 600 fin 700 onns.
Crescha la planta sut cundiziuns climaticas che sa midan en il decurs da l’onn, sa furma durant la perioda da vegetaziun in rintg annual. Cun agid da quests rintgs sa laschan leger giu la vegliadetgna da la planta e las cundiziuns sut las qualas quella è creschida. La dendrocronologia sa serva da quai per datar lain vegl e per reconstruir il clima d’ina regiun, e quai sur in spazi da temp da plirs millis onns.
Da l’autra vart po la creschientscha specifica da las plantas da lain esser colliada cun donns che pon pertutgar plantas giuvnas (p.ex. rusignadas da selvaschina) u er plantas pli grondas (chametg, vent, naiv). Ulteriurs privels furman schelira, infestaziuns d’insects ubain infecziuns da bulieus.
Construcziun dal bist[modifitgar | modifitgar il code]
Cun far in tagl traversal tras in bist vegnan visiblas differentas zonas da quel. Amez sa chatta il lain da cor mort, enturn quel il lain alv che serva sco conduct e magasin. Tar bleras spezias (p.ex. ruver, taisch, robinia) sa differenziescha la colur dal lain da cor cleramain da quella dal lain alv; tar autras (p.ex. il pign) n’è quai percunter betg il cas.
La stresa exteriura furma la scorsa. Quella sa cumpona da la rasada da bast che transporta substanzas nutritivas schliadas en l’aua e da la scorsa sco tala che protegia il bist d’influenzas exteriuras (radiaziun ultravioletta, chalur, donns mecanics u biotics).
Tranter la rasada da bast ed il lain sa chatta il cambium. Questa stresa furma tras creschientscha en ladezza vers anen lain (xilem) e vers anora bast (folem). La structura lainusa resulta dal process da magasinar lignin en la membrana cellulara. Tras quai daventan las cellas airias e sviluppan in tessì permanent cumpact e ferm. L’augment secundar da la grossezza, la lingificaziun da la membrana cellulara e la multiplicaziun tras sems han furmà en blers bioms da la terra in avantatg envers autras plantas, uschia ch’igl èn sa sviluppads vasts guauds. Excepziuns furman ils deserts, las tundras arcticas e las steppas a l’intern dals continents.
Il cambium, che sa cumpona da cellas ritgas da suc che sa dividan permanentamain, furma pia er il lieu nua ch’ha lieu l’augment secundar da la grossezza. Qua sa furman oramai ils rintgs annuals, e quai tant tar il bist, sco er tar tut la roma e las ragischs.
Ragischs[modifitgar | modifitgar il code]
Er areguard la furmaziun da las ragischs sa differenzieschan las plantas tranter pèr. Sper las determinaziuns geneticas vegn l’intensitad e la moda da sviluppar las ragischs influenzada dal basegn da fixar la planta en la terra e da proveder la planta cun aua e substanzas nutritivas, pia da facturs che pon sa differenziar vaira ferm d’in lieu a l’auter.
Areguard la furma dal tschep vegn distinguì tranter ragisch a pal (u ragisch verticala), ragisch pauc profunda e ragisch en furma da cor (vul dir cun pliras ragischs da differenta fermezza vi dal tschep). Tar la ragisch a pal crescha la ragisch principala a moda verticala en il terren, quai ch’è surtut caracteristic per il ruver. Sin terrens pauc profunds resp. sche la planta frunta sin grip ni aua sutterrana, alura sa furma savens ina structura da ragischs pauc profundas. Terrens sitgs promovan la furmaziun d’ina ragisch a pal. Per lunschor la gronda massa da las ragischs d’ina planta na furman però betg las parts da las ragischs ch’èn daventadas lainusas, mabain il sistem da ragischs finas che vivan en simbiosa cun ina micoriza (micels da bulieus): Las plantas retiran dals bulieus minerals sco fosfor, entant che quels retschaivan da las plantas ils products d’idrats carbonics che servan a la fotosintesa.[2] Ils bulieus pon colliar pliras plantas ina cun l’autra ed i sa furma uschia ina rait che stgomia substanzas alimentaras e signals. La massa totala da las ragischs n’è savens betg main gronda che quella da las parts da la planta situadas sur la terra.
Plantas pli veglias sviluppan stedi uschenumnadas ragischs adventivas, vul dir ragischs giuvnas che remplazzan las ragischs veglias, daventadas ineffizientas. E d’intginas spezias da plantas pon sa sviluppar da ragischs che sa chattan datiers da la surfatscha fadetgnas da la ragisch sco furma da multiplicaziun vegetativa. Surtut en lieus abitads pon donns vi da las ragischs (p.ex. tras lavurs da construcziun) avair per consequenza che bulieus che destrueschan il lain penetreschan en la planta; quai maina savens a donns irreparabels.
Feglia[modifitgar | modifitgar il code]
Plantas portan feglia ubain guglias; en omadus cas datti plantas semperverdas e plantas che bittan giu la feglia a la fin d’ina perioda da vegetaziun. Tranteren sa chattan las spezias che perdan a la fin d’ina perioda da vegetaziun be ina part da la feglia e che remplazzan alura cun chatschar da nov er la feglia da l’onn precedent. Tar las plantas da guglias u coniferas sa tracti cun excepziun dals geners Larix (t.a. cun il laresch europeic) e Pseudolarix da spezias semperverdas. En ils bioms boreals ed en il stgalim montan superiur han pudì sa far valair las coniferas semperverdas. Al cumenzament da la perioda da vegetaziun pon quellas numnadamain, apaina che la temperatura è suffizienta, cumenzar immediat cun l’assimilaziun, senza stuair furmar l’emprim organs d’assimilaziun sco che quai è il cas tar las plantas che perdan la feglia.
La furma da la feglia è in’impurtanta caracteristica per determinar las singulas spezias (furma, grondezza, colur, structura dals gnervs, dents, posiziun vi da la roma e.a.). In agid betg main bun furman d’enviern ils brumbels da la feglia. In’identificaziun precisa è però pir pussaivla a basa da las flurs e dals fritgs. Intginas plantas disponan da spinas. Tar quellas sa tracti ubain da roma curta cun in piz giz (chagliastretg, furmas selvadias da la pumera) ubain ch’i sa tracta da feglia laterala furmada en furma da spina (p.ex. la robinia).
Ina planta da feglia europeica porta en media 30 000 fegls, ils quals disponan en lur totalitad d’in’immensa capacitad da transpiraziun. Dis da stad chauds po la planta vapurisar plirs tschient liters aua.
Flurs[modifitgar | modifitgar il code]
Las flurs da plantas en la zona temprada èn mintgatant relativamain modestas; tar tschertas gruppas èn reducids singuls circuls da petals. Intginas spezias da plantas en la zona temprada disponan da flurs d’ina schlattaina; las flurs da las duas schlattainas pon cumparair vi da la medema planta (monochasan, p.ex. ruver, fau, charpin, badugn, ogn e nuscher) ubain sin differentas plantas, uschia ch’ins differenziescha tranter plantas masculinas e plantas femininas (bichasan, p.ex. saleschs e paplas). Autras plantas sco pumers, chastagners selvadis e bleras plantas da climas pli chauds disponan da flurs androginas che sviluppan tant stamins sco er carpels.
Furmaziun da fritgs e sems[modifitgar | modifitgar il code]
La furmaziun da fritgs e sems mussa damain variaziun. Tar la gronda part da las plantas croda la madiraziun en la stad u l’atun dal medem onn; be tar las spezias da tieus cuntanschan ils sems e las betschlas en las qualas els èn cuntegnids pir lur madirezza en il decurs dal segund atun suenter la fluriziun. Ils fritgs èn per il pli en furma da nusch, saja quai sco singul sem ubain – per exempel tar ils ischis – en furma da pliras parts d’in sem. Fritgs da coc cun bler suc, medemamain cun in ubain cun plirs sems, èn avant maun tar la pumera, capslas cun numerus sems tar ils saleschs e las paplas.
Evoluziun da las plantas[modifitgar | modifitgar il code]
Premissas per la furmaziun e derasaziun da plantas han furmà
- il svilup da la differenziaziun tranter fegl, chatschs e ragischs sco furma d’organisaziun da plantas superiuras,
- il svilup dal sem sco metoda da multiplicaziun,
- il svilup dal lignin per la furmaziun d’in tessì permanent,
- il svilup da l’augment secundar da la grossezza per pudair furmar organissems da plirs onns.
Ils antecessurs da las plantas èn enconuschents or dal carbon. Quels tutgavan tar las spurellas, las pattas-luf ed ils feleschs. Els disponivan da bists lignifitgads ch’enconuschevan er in augment secundar da la grossezza. Geners fossils èn per exempel Lepidodendron e Sigillaria. Ils sediments cumprimids da quests guauds furman il charvun da crap.
L’ulteriura evoluziun da las plantas ha manà en il perm a la furmaziun da las plantas da sem. Ils gimnosperms, sco emprimas plantas, èn sa derasads svelt ed han probablamain cuntanschì en il trias (avant ca. 200 milliuns onns) la pli gronda variaziun da las spezias, fin ch’ellas èn vegnidas substituidas en il terziar (avant ca. 60 milliuns onns) dals angiosperms en lur muntada. Da las radund 220 000 fanerogamas u plantas cun flur enconuschentas èn ca. 30 000 spezias da lain, uschia ch’i sa tracta tar mintga otgavla planta cun flur d’ina planta u chaglia. La gronda part da las plantas da lain tutgan tar ils angiosperms. Ils gimnosperms cumpiglian be radund 800 spezias, cuvran però radund in terz da la surfatscha da guaud en tut il mund.[3]
La repartiziun globala da las spezias da plantas è oravant tut segnada da las relaziuns climaticas e dal current continental. Entant che Fagaceae (faus) è per exempel ina tipica famiglia da l’emisfera dal nord, cumpara la famiglia Podocarpaceae surtut en l’emisfera dal sid. La repartiziun natirala odierna è surtut vegnida influenzada fermamain dals temps da glatsch dal quartar. Las massas da glatsch scandinavas ed alpinas ch’èn avanzadas a medem temp en l’Europa han stgatschà numerusas spezias e chaschunà la povradad da spezias che regia fin oz en l’Europa Centrala (p.ex. en cumparegliaziun cun l’America dal Nord). En la regiun montana da l’Europa Centrala furma per exempel il pign (Picea abies) la suletta spezia da quest gener, entant ch’il continent nordamerican enconuscha numerusas spezias.
Fisiologia[modifitgar | modifitgar il code]
Creschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tar tut las plantas dependan er las plantas da lain en lur metabolissem e creschientscha tant d’influenzas endogenas (fixadas geneticamain) sco er d’influenzas exteriuras. Tar questas ultimas tutgan las relaziuns dal lieu, il clima e la concurrenza cun auters organissems resp. l’influenza nuschaivla da quels. Durant la perioda da vegetaziun procuran ils brumbels finals ed il cambium per ina creschientscha cuntinuanta en lunghezza ed en ladezza. Il cumenzament e la fin da la perioda da vegetaziun èn determinads tut tenor spezia da planta tras l’aura e l’accessibladad dad aua resp. tras la durada dal di. La creschientscha vegn dirigida tras fitormons e l’accumulaziun da biomassa optimada intenziunadamain. Plantas èn tras quai ablas da s’adattar a cundiziuns da creschientscha che sa midan e da producir ed adattar tessids da fixaziun, conduct, accumulaziun u assimilaziun als basegns specifics.
La producziun da novs tessids cun l’augment secundar da la grossezza e cun producir mintg’onn novs chatschs ha l’effect che la planta sa renovescha cuntinuadamain da dadens anora. Il biolog da plantas Alex Shigo ha sviluppà da quai il concept da la cumpartimentaziun che mussa che plantas reageschan auter che animals e l’uman sin blessuras, numnadamain cun isolar e dar si singulas parts. Tras ina creschientscha adaptiva optimescha la planta ultra da quai sia statura e sviluppa ina furma optimala ord vista da la mecanica (p.ex. cun evitar tensiuns en las diromaziuns). Questas enconuschientschas, fatgas surtut dal fisicher e biomecanicher Claus Mattheck, han ins tranter auter tratg a niz per optimaziuns en la construcziun da maschinas.
Conducts d’aua[modifitgar | modifitgar il code]
Il conduct d’aua succeda en coniferas cun agid da las tracheidas, en plantas da feglia tras avainas (poras) pli effizientas. Questas ultimas èn ordinadas en plantas da feglia ubain a moda sparpagliada (p.ex. en fau, ischi, papla) ubain a moda circulara (p.ex. en ruver, ulm, fraissen) entaifer il rintg annual. Ina pora da ruver cun in diameter da 400 µm è per exempel abla da transportar 160 000 giadas dapli aua en il medem spazi da temp ch’ina tracheida da conifera cun in diameter da 20 µm.
Co che las plantas transportan aua e vegnan da surmuntar autezzas da bundant 100 meters n’è betg sclerì dal tuttafatg. Ins suppona che quai vegnia effectuà d’ina vart tras ina tensiun da tschitsch en ils conducts che resulta da la svapuraziun a la fin da quels. Tge ch’ins sa en tutta cas è il suandant: Il fatg che zutger vegn mobilisà la primavaira en las cellas da deposit maina ad ina pressiun osmotica la quala procura che aua cula suenter or da las ragischs. Tras quai recepescha la planta sals nutritivs cuntegnids en l’aua. Pir suenter avair furmà la feglia vegnan ils assimilats creads en la feglia alura transportads sur il bast dal bist giuadora e stattan a disposiziun per augmentar la grossezza. In’excepziun furman en quest reguard las plantas da feglia cun poras ordinadas a moda circulara, tar las qualas las emprimas poras dal lain tempriv vegnan furmadas or da substanzas da reserva da l’onn precedent.
Ils sucs da la plantas ha l’uman tratg a niz da vegl ennà cun tagliar la scorsa ed als elavurar per exempel a sirup.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Guaud[modifitgar | modifitgar il code]
Là nua che plantas chattan avunda glisch, chalira ed aua furman ellas guauds. L’onn 2000 eran tenor l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO) cuverts radund 30 % da la terra franca cun guaud. Per hectara lian plantas da guaud tranter 60 e 2000 tonnas material organic e furman uschia ils pli gronds magasins da biomassa dals continents. Damai che radund la mesadad da la substanza dal lain consista da carbon, furman ils guauds suenter ils oceans ils pli gronds arcuns da carbon en tut il mund, quai ch’è da gronda muntada areguard la bilantscha da CO2 en l’atmosfera da la terra.
Furmar effectivs maina tranter las plantas ad ina situaziun da concurrenza per las resursas avant maun; da quai resultan adattaziuns dal habitus: en la part sumbrivauna vegn bittada giu dapli roma, l’assimilaziun ha surtut lieu en la part superiura da la planta ed ils singuls exemplars han savens ina statura satiglia, auta.
La derasaziun e cumposiziun odierna dals guauds è segnada fermamain da l’activitad economica da l’uman. La transiziun da la cultura da chatschaders e rimnaders a l’agricultura ha fatg tschessar ils guauds en bleras regiuns abitadas pli spess. La destrucziun extensiva dal guaud en l’Europa Centrala durant il temp medieval ha manà en il temp modern a l’introducziun dal princip da la cultivaziun dal guaud persistenta, tenor la quala dastga be vegnir retratga la quantitad laina che crescha suenter.
Centers da derasaziun, diversitad[modifitgar | modifitgar il code]
En ils guauds primars da las tropas umidas è avant maun la pli gronda varietad da las spezias da tut ils tips da guauds. I suondan en la zona subtropica bleras plantas semperverdas ed en la zona temprada guauds cun plantas che perdan la feglia. En la zona boreala domineschan alura ils guauds da coniferas (plantas da guglias).
Er l’autezza sur mar ha ina grond’influenza sin la derasaziun ed autezza da las plantas (en dependenza da la ladezza geografica). En las Andas creschan plantas fin en in’autezza da 5000 m, en il Himalaia tut tenor regiun fin 3500–4000 m. En las Alps sa chatta il cunfin dal guaud per ordinari en in’autezza tranter 1000 e 2000 m s.m.
Plantas ed uman[modifitgar | modifitgar il code]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper l’impurtanta funcziun da las plantas sco element da furmar la cuntrada cultivada, accumpogna surtut l’utilisaziun da laina da vegl ennà il svilup da l’umanitad. Ultra da la laina da brisch, ch’è surtut anc derasada vastamain en pajais en svilup, è il lain in material da construcziun e d’ulteriuras furmas d’elavuraziun (p.ex. producziun da palpiri), dal qual la quantitad producida en tut il mund surpassa per lunschor quella d’atschal, aluminium u betun. Correspundentamain furman plantas in’impurtanta funtauna da materia prima.
Sper l’utilisaziun da laina servan plantas a gudagnar flurs, fritgs, sems u singulas cumponentas chemicas (terpentin, zutger, cautschuc, balsams, alcaloids e.a.). Entaifer la selvicultura dals pajais industrialisads èn questas utilisaziuns da muntada main gronda. Sulettamain la pumicultura sco impurtant segment da l’agricultura è en bleras regiuns in impurtant factur economic.
Usits e rituals[modifitgar | modifitgar il code]
Cun las plantas èn colliads numerus usits, rituals e festas. Sco exempels sajan numnads la tradiziun da plantar ina planta tar la naschientscha d’in uffant, il pignol da ventschida, la planta da matg u il pignol da Nadal. Ultra da quai pon plantas avair ina muntada istoric-politica (planta da la libertad, planta da dretgira) ubain ch’i dat plantas caracteristicas che vegnan attribuidas a singuls pievels (il tigl german, il badugn sco simbol per la Russia).
Mitologia e religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Divers mitus raquintan d’ina planta che furma l’axa dal mund amez l’univers (p.ex. il fraissen Yggdrasil en la mitologia nordica). Ina planta da la vita cumpara per exempel en la mitologia dals Egipzians e Gidieus. Ils Celts, Slavs, Germans e Balts aduravan antruras plantas en guaudets dals dieus; da terrar talas plantas vegn tematisà en numerusas legendas che tractan da la missiun cristiana en l’Europa dal Nord ed Europa Centrala.
Ma er en las religiuns mundialas odiernas giogan plantas in’impurtanta rolla, sco per exempel il pumer da l’enconuschientscha dal bun e dal mal en il Vegl Testament ubain la planta da bodhi, sut la quala buda ha chattà l’illuminaziun spiertala e che vala sco simbol dal resvegl.
Superlativs[modifitgar | modifitgar il code]
- La pli auta planta dal mund è ina sequoia semperverda en il Parc naziunal Redwood en la California cun in’autezza da 115,5 meters.
- La planta cun il pli grond volumen sa chatta en il Parc naziunal Sequoia, medemamain en la California; la planta, numnada General Sherman Tree, ha in volumen da ca. 1489 meters cubic, in pais da 1385 tonnas ed ina vegliadetgna da ca. 2500 onns.
- La pli grossa planta ch’è enconuschenta, ina cipressa da la spezia Taxodium mucronatum, sa chatta a Santa María del Tule en il stadi mexican Oaxaca. Ses diameter maximal munta a 14,05 meters.
- Las pli veglias plantas, tenor dumbraziun dals rintgs annuals, furman tieus da la spezia Pinus longaeva che sa chattan en ils White Mountains en la California e ch’han ina vegliadetgna da bundant 4800 onns (cf. però survart la remartga areguard exemplars da pigns en la Svezia d’ina vegliadetgna da ca. 8000 onns).
- Considerond betg il singul bist, mabain l’organissem vivent che sa furma adina puspè da nov or da las medemas ragischs, èn schizunt enconuschentas paplas d’ina vegliadetgna da var 80 000 onns (Utah, USA).
- La pli veglia spezia da planta dal mund e probablamain il pli vegl fossil vivent entaifer l’entira flora furma il ginkgo.[4]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las infurmaziuns che suondan derivan per gronda part da Helmut Josef Braun: Bau und Leben der Bäume. 4. ed., Rombach, Freiburg 1998, ISBN 978-3-7930-9184-4.
- ↑ Simon Egli, Ivano Brunner: Mykorrhiza – eine faszinierende Lebensgemeinschaft im Wald, sin: waldwissen.net, consultà ils 8 da mars 2019.
- ↑ Burkhard Büdel: Pflanzenökologie I – Floren- und Vegetationsgeschichte. Script TU Kaiserslautern.
- ↑ Per part tenr Strasburger: Lehrbuch der Botanik. Spektrum, Heidelberg 2008, ISBN 3-8274-1455-5.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Horst Bartels: Gehölzkunde. Einführung in die Dendrologie. 1. ed., Ulmer, Stuttgart 1993, ISBN 978-3-8252-1720-4.
- Helmut Josef Braun: Bau und Leben der Bäume. 4. ed., Rombach, Freiburg 1998, ISBN 978-3-7930-9184-4.
- Alex L. Shigo: Die neue Baumbiologie. Fachbegriffe von A bis Z. Haymarket Media Verlag Bernhard Thalacker, Braunschweig 1990, ISBN 978-3-8781-5022-0.
- Claus Mattheck: Design in der Natur – Der Baum als Lehrmeister. 4. ed., Rombach, Freiburg im Breisgau / Berlin 1997, ISBN 978-3-7930-9470-8.
- Peter Schütt, Hans Joachim Schuck, Bernd Stimm: Lexikon der Forstbotanik. Morphologie, Pathologie, Ökologie und Systematik wichtiger Baum- und Straucharten. 1. ed., ecomed, Landsberg/Lech 1992, ISBN 978-3-609-65800-1.
- Dietrich Böhlmann: Warum Bäume nicht in den Himmel wachsen. Eine Einführung in das Leben unserer Gehölze. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2009, ISBN 978-3-494-01420-3.
- Andreas Roloff, Andreas Bärtels: Flora der Gehölze, Bestimmung, Eigenschaften und Verwendung. 2. ed., Ulmer, Stuttgart 2006, ISBN 3-8001-4832-3.
- Ulrich Hecker: BLV Handbuch Bäume und Sträucher. BLV, Minca 1995, ISBN 3-405-14738-7.
- Alan Mitchell, John Wilkinson, Peter Schütt: Pareys Buch der Bäume. Nadel- und Laubbäume in Europa nördlich des Mittelmeeres. (The Trees of Britain and Northern Europe), Paul Parey, Hamburg / Berlin 1987, ISBN 3-490-19518-3.
- Alexander Demandt: Über allen Wipfeln. Der Baum in der Kulturgeschichte. Böhlau, Cologna 2002, ISBN 3-412-13501-1.
- Doris Laudert: Mythos Baum. Was Bäume uns Menschen bedeuten. Geschichte, Brauchtum, 30 Baumporträts. BLV, Minca 1998, ISBN 3-405-15350-6.
- Graeme Matthews, David Bellamy: Bäume. Eine Weltreise in faszinierenden Fotos. (Trees of the World), BLV, Minca 1993, ISBN 3-405-14479-5.
- Gerd e Marlene Haerkötter: Das Geheimnis der Bäume. Sagen – Geschichte – Beschreibungen. Eichborn, Francfurt a.M. 1989, ISBN 3-8218-1226-5.
- Fred Hageneder: Die Weisheit der Bäume. Mythos, Geschichte, Heilkraft. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2006, ISBN 3-440-10728-0.
- Klaus Offenberg: Das Jahrtausendtreffen: Ein Baummärchen. Agenda Verlag, 2011, ISBN 3-89688-437-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal d’infurmaziun davart las plantas da lain ed il guaud
- La construcziun d’in bist en detagl
- Glista da plantas
- Project svizzer per promover plantas raras
- University of Florida: 680 Tree Fact Sheets
- Plantas – pagina per uffants e giuvenils


text:
Picea abies
Ol Picea abies (in Bergamàsch: Peghér o Peghéra 'n Al Brembana, Paghér o Paghéra 'n Al Seriana o Pighér o Pighéra; en Bresà: Paghér[1]; in Insübregh: Pescia, u Pesc ), l'è öna Gimnosperma de la faméa di Pinaceae, l'è öna pianta de prim ùrden, cioè ólta fina a 40 - 50 méter, che la é da l'Euròpa del nòrd e da l'Euròpa orientàl e la crès selvàdega in di montagne de sólet da i 900 méter a i 1.900 ma la pöl rià fina a i 2.300 méter.
Fòie[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fòie, come 'n quase töte i Gimnospèrme, i è di gógie, lónghe da 1,5 fina a 3 ghèi, érde scüre, i spóns, i è tacade öna per öna sö i ramècc, metide in manèra radiàl isè de cuarcià zó bé töt ol ramèt e 'ndóe i se tàca gh'è sèmper öna séa picinina.
Fiùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol paghèr l'è monòich, cioè 'l gh'à i fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr mas·cc gh'è de parlà de 'nfiurescènsa mas·cc, ön insèma de tace fiùr mas·cc. La 'nfiurescenza del paghèr l'è ü còno a furma de öf che 'l crès sö la pónta di ram de ün an, l'è lónch 1 ghèl e prima l'è rós pò l'diènta zalt.
I 'nfiurescènse fèmina i crès invece sö töt ol ramèt e prima i varda 'n sö, pò de manimà che i marüda i se ulta 'n zó, i pènt e i diènta de lègn: i è i pigne, lónghe fina 15 ghèi, in del Paghér i trèca zó da la pianta töte 'ntréghe.
Somésa[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Gimnospèrme i gh'à mia i fröcc, ma i fà dóma la somésa che l'è dèt in de la pigna.
L'Àes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Paghèr l'è mia de confónt col Àes, ol Abiès alba, ach se 'mpó i ghe sömèa, e gnà con töcc i paghér e àes ornamentài.
Sinònim[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Pinus abies L.
- Pinus excelsa Lam.
- Abies picea Mill.
- Picea excelsa Link
- Picea vulgaris Link
- Picea alpestris Stein
- Picea montana Schur
- Picea rubra A.Dietr.
- Picea obovata Ledeb.


text:
La partida populara dal Grischun di cleramain NA a la lescha da Covid-19. Sco quai ch'il president da la partida Roman Hug ha ditg envers RTR saja la parola crudada suenter lunga e viva discussiun a chaschun da la radunanza da delegads virtuala.
La partida mamma, la PPS Svizra, ha decidì da dar liber la vusch per la lescha da Covid-19 che vegn votada dal suveran ils 13 da zercladur.
Pervia da la massa fatschentas ha la PPS dal Grischun decis sias parolas en duas etappas: Gia la fin d'avrigl han delegadas e delegads decis da refusar la lescha da CO2 e las duas iniziativas agraras. Quai correspunda a la tenuta da la partida mamma.
Per grischunas e grischuns propona la PPS grischuna d'acceptar il nov sistem d'eleger - ina da las trais votaziuns chantunalas dals 13 da zercladur 2021. Questa dumonda n'è insumma betg stada dispitaivla: La decisiun è stada unanima.
Dossier online
Sin in clic tut las fatschentas federalas, chantunalas e communalas: rtr.ch/votaziuns


text:
annada 60, nr. 13 dils 27 d’avrel 1916
Jeu vulessel aunc metter duas flars sin la fossa dil student Placi Sigisbert , satraus sonda sontga a Platta. Treis professers de Sviz, in diember , conscolars ed in’ entira baselgiada gleut han compignau la bara dil car defunct e priu viva part vid la malencurada della stimada familia. Ferton ch’in criu suflel carmelava las flurs dils tschupials sin la fossa, ha prefect Deplazes, en num dil collegi Maria-Hilf, en in quort plaid priu comiau dal car defunct e consolau la combrigiada familia, schend de far quescher per in moment il cor e schar plidar la sauna raschun e la sontga religiun. La sauna raschun di, ch’ ins mesiri la veta d’ in carstgaun buca suenter la lunghezia, mobein suenter la buontat ed ils merets. Bien pia, il Student Placi Pali era in giuven exemplaric, stimaus e carezaus da ses superiurs e conscolars. El ha luvrau cun ses buns duns ed ei aschia adina staus in dils emprems en sia classa. Ses dus Augsegners havevan buna e fundada speronza, ch’ il nevs suondi els ell’ aulta clamada sacerdotala. Mo enstagl saver clamar il Segner giu sin igl altar entras ils tutpussents plaids de consecraziun, ha il Segner clamau el si enta parvis. La medem’ ura, che ses conscolars ein i leds e ventireivels a casa en vacanza, eis el era ius en sia patria celestiala. Car Placi, ruaussa en paisch! -i.


text:
Co ins chatta in agid
Ina mattatscha duvrava exnum agid, quai mancava ad ella ed ella era anc pitschna. Però danunder prender e betg engular?
Ella è sa messa a la tschertga…
© Jürg Schubiger
La redacziun e la chasa editura èn sa stentadas dad eruir e da dumandar tut ils dretgs da stampa per ils maletgs ed ils texts. Sche nus avessan survesì insatge ed avessan tras quai violà dretgs d’autur, vegn la chasa editura a bunifitgar quels tenor las cunvegnas usitadas, sch’i dat in’annunzia da pretensiuns giustifitgadas.


text:
La madritscha
tenor la Crestomazia II, p. 95
En questa paraula da la Crestomazia parturescha ina paupra dunna ina figlia cun num Maria Margareta che vegn tratga si d’ina dunna ritga, sia madritscha, en in chastè.
Perquai che la matta n’ha betg fatg obedientscha vegn la chatschada da la madritscha tut niva or en il guaud. In chatschader la chatta, la marida e Maria Margareta parturescha 3 figls. Ma mintgin da quels mora curt suenter la naschientscha.
Ina vulp cumpara, Maria Margareta raquinta tut a quella e tras quest confess sa mida la vulp en la madritscha striunada. Era ils trais figls levan puspè da mort en vita ed i dat ina gronda festa da legria.
La redacziun e la chasa editura èn sa stentadas dad eruir e da dumandar tut ils dretgs da stampa per ils maletgs ed ils texts. Sche nus avessan survesì insatge ed avessan tras quai violà dretgs d’autur, vegn la chasa editura a bunifitgar quels tenor las cunvegnas usitadas, sch’i dat in’annunzia da pretensiuns giustifitgadas.


text:
Lara Gut-Behrami vegn en dischavantatg per il cumbat per la culla gronda da la cuppa mundiala. La Tessinaisa daventa 9avla tar il slalom gigant a Jasna. Sia concurrenta Petra Vlhova gudogna sia cursa da chasa cun 16 tschientavels avantatg, avant Alice Robinson da la Nova Zelanda. Terza daventa l'Americana Mikaela Shiffrin, che manava anc suenter l'emprim percurs.
Stretg cumbat per culla gronda
Cun sia 19avla victoria en la cuppa mundiala vegn Petra Vlhova fitg datiers a l'emprima dal classament general, Lara Gut-Behrami. Il retard munta anc a 36 puncts. Marta Bassino ha gudagnà anc avant il davos slalom gigant previs a Lai, per l'emprima giada la culla pitschna. In quart plaz a Jasna tanscha a la Taliana.
Meglra Svizra daventa Michelle Gisin. Ella fa plaz 8, cun in retard da 1,69 secundas sin Vlhova.
Las ulteriuras Svizras:
- 14. Simone Wild + 2.52
- 16. Wendy Holdener + 2.77
- 21. Vanessa Kasper + 4.08
- 25. Mélanie Meillard + 4.73


text:
Lètg
Suenter la votaziun dil pievel dils 26 da settember 2021 ei la lètg aviarta per tut ils pers. Quella pusseivladad ei dada naven digl 01. da fenadur 2022. Pers registrai san menar vinavon lur partenadi registrau ni naven da quei datum declarar communablamein avon in uffeci da stadi civil da midar il partenadi en ina lètg. Per la midada dil partenadi registrau en la lètg san ils pers decider sche quei duei succeder sulettamein tras declaraziun ni cun ina ceremonia.
Maridar la sonda ei pusseivel!
Vus vuleis maridar? Nus selegrein sin Vus. Spusai che maridan en Svizra s'annunzian tier igl uffeci civil dil liug da domicil svizzer dalla spusa ni dil spus. La procedura da preparaziun sa vegnir introducida per cura che las premissas per la maridaglia ein ademplidas, en special per cura ch'ils spusai han cumpleniu il 18avel anniversari. Ei ina communicaziun verbala cugl uffeci civil buca pusseivla, ston ils spusai organisar sin agens cuosts ina translatura ni in translatur per la procedura da preparaziun sco era per la ceremonia d'enzinnaziun.
Il termin per la maridaglia reservein nus sil pli baul 1 onn avon il datum giavischau.
Preparaziun
Per che Vus saveis maridar, sto la procedura da preparaziun esser terminada tier igl uffeci civil responsabel (il pli baul treis meins avon la ceremonia). Spusai svizzers basegnan leutier in passaport/ID e sch'els ein buca domiciliai el cantun Grischun in attest da domicil actual. Spusai digl exteriur informein nus bugen davart ils documents basigneivels. Per plascher contactar nus ad uras.
La procedura da preparaziun vegn introducida cun inoltrar il formular "Damonda per la preparaziun dalla maridaglia". Leutier aschuntar per plascher ils documents sura menziunai. Haveis Vus damondas en connex cun Vies num e quel dils affons saveis Vus consultar il "Fegl d'informaziun davart il num suenter la maridaglia". Suenter l'examinaziun da Vos documents envidein nus Vus alla procedura da preparaziun. Vossa identitad vegn examinada e silsuenter emplenin nus communablamein divers formulars. Vus haveis da declarar cun tgi che Vus vuleis maridar e che Vus adempleschies las premissas legalas. Ein quellas ademplidas tenor l'ordinaziun dil stadi civil, communichein nus a Vus che la maridaglia sa haver liug enteifer treis meins. Per l'enzinnaziun civila basegna ei duas perdetgas.
Ha l'enzinnaziun civila liug ordeifer il cirquit dalla Surselva, retscheveis Vus ina autorisaziun da maridaglia. Cun quella ei ina enzinnaziun civila pusseivla tier mintga uffeci civil en Svizra.
Marideis Vus egl exteriur, basegna ei eventualmein in certificat da habilitad matrimoniala.
Enzinnaziun civila
Spusai e perdetgas ston presentar a caschun dall'enzinnaziun in document d'identitad ufficial cun fotografia. En nies cirquit stattan 14 locals a disposiziun persuenter. Vus anfleis en nos bials vitgs denter 700 - 1400 m.s.m. segir enzatgei adattau.
Gliendisdis - venderdis saveis Vus maridar naven dallas 08.30 entochen las 11.30 e naven dallas 14.00 entochen las 17.00. La sonda ei ina ceremonia per regla pusseivla naven dallas 08.30 entochen las 16.00.
Dus locals extraordinaris stattan a Vossa disposiziun. Ella Casa Gronda a Glion saveis Vus maridar en in local pompus. Sche Vus tschercheis aunc in local pigl aperitiv, stat il tschaler da vin medemamein a Vossa disposiziun.
A Trun, ella Cuort Ligia Grischa stat l'anteriura sala da dertgira sco era la stiva digl avat a Vossa disposiziun. Igl aperitiv ei medemamein pusseivels cheu en casa sco era en curtin.
Per quellas localitads vegn quintau ina taxa.
Taxas
Per la procedura da preparaziun e per l'enzinnaziun civila vegn incassau ina taxa tenor ordinaziun federala.


text:
En general, uschia respunda la regenza grischuna vinavant, na sajan las consequenzas finanzialas da la «refurma da taglia sin interpresas III » per il Grischun anc betg cleras. Ellas dependian da las mesiras tar la taglia sin il gudogn, tar la taglia sin il chapital e tar ils differents instruments.
GR sco lieu d'economia duai restar abel da concurrenzar ad auters
La regenza è decisa da prender mesiras per ch'il chantun Grischun restia abel da concurrenzar ad auters chantuns sco lieu d’economia. I saja d'examinar quant fitg ch'ins veglia sbassar l’imposta sin gudogn per interpresas.
Cun preschentar il budget 2017 l’emna passada aveva cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner annunzià l’emna passada da pudair sbassar las impostas per interpresas en Grischun da 16,7% sin 16,1%. La buna situaziun finanziala pussibiliteschia da dar quest impuls a l’economia.
Tar las persunas privatas gia ozendi «ina chargia fitg moderada»
In relaziun cun auters chantuns hajan persunas privatas sin ils stgalims da progressiun bass e mesauns gia ozendi ina chargia dad impostas fitg moderada. Perquai na possian ellas betg spetgar ina reducziun dad impostas, scriva la regenza.
La votaziun è ils 12 da favrer 2017
La refurma vegn ad avair consequenzas finanzialas per la Confederaziun, ils chantuns e las vischnancas. La Confederaziun quinta mintg'onn cun 1,3 milliardas damain entradas.
Cunter la refurma è vegnì fatg il referendum. Davart quel decida il suveran ils 12 da favrer 2017.
RR novitads 11:00


text:
L'onn passà ha mintga persuna en Svizra mangià en media 189 ovs, 5 dapli ch'il 2019. Sco i para ha la pandemia da corona chaschunà l'augment. Lezza ha sfurzà la populaziun da cuschinar dapli a chasa. Tenor las indicaziuns da l'Uffizi federal d'agricultura han il commerzi en detagl vendì il 2020 en total 927 milliuns ovs, quai saja in nov record.
Funtauna da proteins
Sco quai che l'uffizi menziunescha, na saja però betg mo la pandemia responsabla per l'augment. Per bleras vegetarias e blers vegetaris saja l'ov ina funtauna da proteins ed alternativa per la charn.


text:
Ils set projects èn vegnids elavurads dal Parc Beverin e da la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas (ZHAW) en collavuraziun cun purtaders locals. L'uniun purtadra è la PRE Beverin.
Realisar dus projects
Tenor ina communicaziun a las medias dal Parc Beverin vegnan dus projects uss realisads. Ad Andeer vegn sanada la chascharia per passa dus milliuns francs. Medemamain ad Andeer vegn sanada la chasa da maz. Quella vegn engrondida ed i vegn a dar ina nova setgentera da charn.
Ulteriurs projects
Ils auters projects da la «PRE Beverin» èn la realisaziun d’in agroturissem sin l’Alp Nurdagn è la construcziun d’ina bieraria pitschna cun ustaria en la chascharia planisada a Sufers. Sin l’alp Curtginatsch duai vegnir construì in deposit per chaschiel d’alp. Plinavant duai dar ina plattafurma nua che tut ils products vegnan commerzialisads.
Grondas investiziuns
Tut ils projects duain vegnir realisads entaifer tschintg onns. Ils custs muntan a circa 7,5 milliuns francs. La Confederaziun sa participescha als custs cun 1.9 milliuns francs, il chantun cun radund 1,5 milliuns francs.
RR novitads 15:00


text:
Bràlu ad Preigöra
El Brall de Pregoeula (Bràlu ad Preigöra in de la parlada lucal, Brallo di Pregola in Italian,) l'è on comun de la Provincia de Pavia. Al gh'ha 599 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 46,4 km² e ona densità de 13 ab./km².
L'è vun dij comun pussee meridionai de l'Oltrepò paves. Là vesin se troeuva anca el Mont Lesima, el pussee alt de la zòna (1724 meder). Fina al 1859 el Brall se trovava in del Piemont, poeu, in del 1958 l'ha giontaa al sò nòmm anca quèll de Pregoeula, come se ciamava l'antich paes ch'el dava el nòmm al territòri. El nòmm el vegn de Prea Groa che l'era el nòmm di prej tenc che caratterizzen el sitt. El sò territòri el fa part, per la coltura, de la zònna di Quatter Provinz. El confina con la Provincia de Piasenza.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Brall de Pregoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
La seria da victorias dal HCD è a fin
Suenter tschintg victorias va il club da hockey da Tavau la sonda sco perdent giu dal glatsch. A chasa na vegnan els da sajettar nagin gol, e perdan cun 0:3 cunter Genevra-Servette.
Autur:
SRF / Alexi Baselgia
L'emprim n'han ils aspectaturs a Tavau betg vis ina bella partida. Ils giasts da Genevra èn sa spruvads da stenscher il gieu dal HCD. Ed als da Tavau han mancà las ideas creativas. Pir en la 30avla minuta hai dà l'emprim gol, e quai per Genevra.
Silsuenter han ils Grischuns mussà ina reacziun. Dentant il goli da Genevra Robert Mayer, la pitga e la latta han impedì ch'il puck è arrivà en il gol da Genevra. En la 44avla minuta ha Genevra lura marcà il segund gol, cura che gist dus giugaders dal HCD eran sin il baun da chastis.
Hockey: 50. runda liga naziunala A
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 23:00


text:
La Pro Grigioni Italiano
paragraf - La Pro Grigioni Italiano
La Pro Grigioni Italiano (Pgi) è in’uniun fundada a Cuira l’onn 1918 per promover la lingua taliana sin il plaun chantunal e federal, per sustegnair l’identitad culturala dal Grischun talian e per defender ils interess da la minoritad italofona.
La Pgi ha ina structura federativa cun in cussegl directiv ed ina sedia centrala a Cuira. Da l’uniun fan part diesch secziuns. Quatter da quellas èn da chasa ordaifer il chantun Grischun. Las secziuns Bregaglia, Cuira, Engiadina, Moesano e Valposchiavo mainan in center regiunal cun ina persuna incumbensada per fatgs culturals.
Las activitads da la Pgi vegnan finanziadas principalmain da la Confederaziun e dal chantun Grischun sin basa d’ina cunvegna da prestaziun che vala mintgamai quatter onns e che reguarda trais secturs:
- l’organisaziun dad eveniments culturals e d’occurrenzas publicas, p. ex. preschentaziuns da cudeschs, referats, concerts, exposiziuns, curs da lingua;
- la tgira d’ina atgna purschida editoriala che cumpiglia la publicaziun da l’Almanacco del Grigioni Italiano, dals Quaderni grigionitaliani (quatter giadas l’onn), la retscha litterara Pro Grigioni Italiano, la retscha Ricerche, la revista per uffants Mondo Nostro ed autras ovras spezialas;
- la cuntinuitad d’in presidi permanent che ha influenza sin decisiuns politicas e sin tut ils temas che pertutgan ils dretgs linguistics per garantir a la lingua taliana sia rolla duida en differents secturs e sin differents nivels. Per ademplir sia incumbensa e pudair correspunder als basegns promova la Pgi retschertgas specificas, publitgescha posiziuns e tgira las relaziuns cun las instituziuns sin il plaun chantunal e federal e cun il Cussegl d’Europa.
Las activitads da l’uniun vegnan exequidas da persunal qualifitgà, ma ella vegn era sustegnida da numerus voluntaris tant sin il nivel strategic (cussegl directiv, comités da las secziuns e cumissiuns) sco era quai che reguarda ils fatgs operativs.
Salid dal President
Chara visitadra e char visitader,
jau hai grond plaschair da beneventar Vus sin nossa pagina-web che porscha cuntegns interessants, captivants e surpendents davart la Pro Grigioni Italiano.
Cun questa fanestra As vulain nus offrir infurmaziuns d'interess general davart las activitads principalas e novitads en connex cun nossa uniun. Occurrenzas, communicaziuns a las medias, reglaments, publicaziuns ed archivalias, ma era videos, fotos e medias socialas: la Pgi raquinta sur da sasezza per parter sias ideas, ses projects, sias retschertgas e sias valurs.
La communicaziun virtuala è sulettamain ina vitrina per mussar tge che nus faschain. Nus savain che nossa raschun dad esser sa mussa principalmain en acziuns concretas e ch'ella vegn mesirada tenor numerus criteris sco l’effizienza da nossa lavur, la qualitad da noss servetschs e nossa preschientscha en las regiuns e las instituziuns. Nus vulain che questa pagina-web possia intermediar tut quai en la structura ed ils cuntegns.
La pagina-web vul però era dar ina vusch a las bleras cuminanzas che ans suondan e promover la discussiun publica che metta en il center nossa lingua e cultura e noss dretgs sco era nossas obligaziuns sco Grischunas e Grischuns da lingua taliana. Nus As envidain d'ans communitgar libramain ideas, propostas e cussegls.
Jau speresch che questa pagina-web saja nuncumplitgada, actuala e cumpletta. En il num dal persunal, dal cussegl directiv e da la sedia principala As giavisch jau ina buna navigaziun cun la speranza che Vossas propostas possian gidar nus a meglierar la purschida.


text:
Avant las davosas cursas da la stagiun 2020/2021 è la decisiun crudada èn be trais disciplinas:
- Lara Gut-Behrami ha gudagnà la culla da cristal dal super-G. La Tessinaisa è uschia la successura da Corinne Suter.
- La Taliana Marta Bassino ha gudagnà la culla pitschna da cristal en la disciplina slalom gigant.
- L’Austriac Marco Schwarz ha gudagnà la culla pitschna da cristal en la disciplina slalom.
Feuz ed Odermatt cun bunas cartas
Beat Feuz va sco leader a la partenza da la davosa cursa rapida a Lai. Il Svizzer ha in avantatg da 68 puncts sin l’Austriac Matthias Mayer. Quel è il sulet ch’ha anc ina schanza da batter Beat Feuz, che pudess gudagnar sia quarta culla en seria en questa disciplina. Quai è reussì fin oz sulet a l’Austriac Franz Klammer ils onns 70.
Marco Odermatt parta cun in avantatg da 25 puncts sin Alexis Pinturault al davos slalom gigant da la stagiun. La sonda, ils 20 da mars, vegn uschia spetgà in final da Hitchcock en questa disciplina tranter il Svizzer ed il Franzos. Odermatt ha plinavant anc ina pitschna schanza da gudagnar la culla da cristal en la disciplina super-G. En questa disciplina è Marco Odermatt segund cun in retard dad 83 puncts sin l’Austriac Vincent Kriechmayr.
Duo svizzer cunter Goggia
Per tensiun procuran er trais skiunzas en il cumbat per la culla da cristal en la cursa rapida. Tant Corinne Suter sco er Lara Gut-Behrami han anc schanzas da gudagnar questa disciplina. Il mument a la testa è Sofia Goggia. Ella ha in avantatg da 70 puncts sin Suter, e 97 puncts sin Gut-Behrami. La Taliana ch’è stada blessada ils davos bun dus mais ed ha uschia er manchentà ils campiunadis mundials a Cortina, vul uss dar in comeback a Lai, era per defender quest emprim plaz per uschia turnar a chasa cun la culla da cristal.
Odermatt e Gut-Behrami a la chatscha da la culla gronda
Tant tar ils umens sco er tar las dunnas cumbattan ils Svizzers anc per la culla gronda da cristal. Marco Odermatt è sin ils chaltgogns ad Alexis Pinturault che maina quest classament general cun in avantatg da be 31 puncts, avant las davosas quatter cursas singulas a Lai. Gartegia ad Odermatt da gudagnar la culla gronda da cristal fiss el l’emprim Svizzer che gudagnass il classament general dals umens dapi Carlo Janka avant 12 onns.
Lara Gut-Behrami ha fatg il viadi al final da skis a Lai cun in dischavantatg da 96 puncts sin Petra Vlhova, la Slovena che parta uschia ord la pole-position per questa culla gronda da cristal. Lara Gut-Behrami, campiunessa mundiala dal super-G e dal slalom gigant en questa stagiun, aveva gia gudagnà durant la stagiun 2015/2016 il classament general da las dunnas.
Equipa svizra a la testa
Er en il classament da las naziuns n’è la decisiun anc betg crudada. I vesa dentant ora uschia che la Svizra resta la naziun numer 1 da skis. Las skiunzas ed ils skiunzs da Swiss-Ski han in avantatg da 1'062 puncts sin ils Austriacs avant las davosas cursas al final a Lai. Per la Svizra fissi la segunda victoria en seria, suenter ch’ils Austriacs eran stads durant 30 onns a la testa.


text:
Star Wars
Star Wars (Guèri stelàri) 'l è 'n franchise creâ par George Lucas ch'al nas da na saga dal cìnema tacàda in dal 1977 cun la pelìcula Guerre stellari e cuntinuàda pò cun L'Impero colpisce ancora (1980) e Il ritorno dello Jedi (1983).
Chi film chè i fànan part dla „trilugìa uriginàla“ ma pò Lucas 'l à decìś in séguit ad far-an n'atra cun di epiśòdi cun di fat sucès prima, girànd La minaccia fantasma (1999), L'attacco dei cloni (2002) e La vendetta dei Sith (2005).
In dal 2012 la The Walt Disney Company l'à cumprâ i dirìt dla série e l'à fat partìr n'atra trilugìa cun dal stòri sucesìvi, acsè cuma cuntàdi in dgl'òpri Il risveglio della Forza (2015), Gli ultimi Jedi (2017) e L'ascesa di Skywalker (2019).


text:
Il cuser accumpogni ella gia dapi giuvna, di Cilgia Jacomet. Ella è scolasta dal fatg ed instruescha tranter auter scola da lavur e zambregiar. Avunda da fils e taila n'ha ella dentant betg: En ses temp liber cusa ella tastgas, satgados, etuis ed anc bler auter. Quai fa ella ensemen cun sia mamma Barla Jacomet. Lezza taissa tut las tailas che la dunna da 40 onns basegna per ils accessoris.
En la scola da puras avev’jau emprendì da taisser. Quai ha adina plaschì a mai. Insacura pli tard hai jau gì il giavisch da puspè entschaiver ed uschia èsi vegnì mes hobi.
In product unic
Sut il num «Da Nus» vendan ellas ils products e quai cunzunt a clientella che giavischa insatge unic. La gronda part sajan persunas enconuschentas ni da quels che vesian las fotografias ch’ella metti sin la plattafurma instagram, di Cilgia Jacomet.
In hobi communabel
Lavurar ensemen fetschia plaschair ad omaduas, di Barla Jacomet. Era sch’ellas n'abiteschian betg ensemen, sajan ellas bler en contact. Mintgatant saja ella schizunt surstada, tge che sia figlia cusi ord la taila ch’ella taissi, di la dunna da 64 onns.


text:
En il chavaltgar ston ils Svizzers sepulir il siemi d'ina medaglia en il singul dal sigl d'obstachels. Tant Martin Fuchs sco era Beat Mändli n'han betg dumagnà il percurs, dal final dals megliers 30 – senza sbagls. Omadus Svizzers han stuì nudar mintgamai duas bittadas. Martin Fuchs è vegnì 16avel Beat Mändli 26avel. Las plazzas da podest èn idas al Brit Ben Maher sco emprim, al Svedais Peder Fredricson sco segund ed al Ollandais Maikel van der Vleuten sco terz.
Steve Guerdat – il victur olimpic dal 2012 veva surprendentamain fatg in pitschen sbagl gia tar la qualificaziun e n'è perquai betg stà da la partida. Anc po il team svizzer sperar sin medaglias tar il sigl d'obstachels da team.


text:
Aldo Moro
L'Aldo Romeo Luigi Moro (Maglie, 23 de settember del 1916 - Roma, noeuv de magg del 1978) l'è staa on politegh italian.
A l'è staa vun di politegh pussee important de la Prima Repubblega italiana: l'è staa cinch voeult President del Consili di Minister (la prima voeulta in del 1963, l'ultema in del 1974), oltra che secretari de la Democrazia Cristiana e minister in tancc alter govern italian.
El 16 de marz del 1978 l'è staa rapii a Roma di terrorista di Brigad Ross, che hann coppaa la soa scorta. Dopo 'n process somari, on para de mes dopo, l'è staa coppaa e bandonaa in del baull de ona vettura, semper a Roma.


text:
En l'Europa è sa furmada a la fin dal 18avel tschientaner ina relaziun specifica envers la natira ch'è daventada essenziala per la vita moderna: l'urbarisaziun da la cuntrada a favur dal turissem, da l’alpinissem e dal passatemp. La regiun dal Lai dals Quatter Chantuns è stada confruntada da prim ennà cun quest svilup, e quai en in senn dubel: Per l'ina han ils emprims turists visità – ultra da la regiun dal Lai da Genevra e da la Surselva bernaisa – cunzunt er Lucerna, la Rigi ed il pass dal Gottard; per l'autra han questas activitads gì per consequenza ina urbarisaziun incumparabla e minuziusa da la cuntrada. Per il temp tranter 1870 e 1950 è documentada ina seria da projects da piunier che han pussibilità las purschidas turisticas fundamentalas ed elementaras, sco l'excursiun, la vista, il panorama u la variaziun da scenarias en la cuntrada. Parallelamain a l'avertura dal traffic èn vegnidas construidas infrastructuras d'hotellaria, da sport e da divertiment. Dapi la segunda mesadad dal 20avel tschientaner na vai betg pli per la realisaziun d'ovras da piunier, mabain per il perfecziunament e per la concentraziun da las purschidas. L'appropriaziun da la cuntrada e da la natira per il turissem è ina pratica culturala immateriala ch'è francada dapi passa duatschient onns en la regiun da la Svizra centrala e che caracterisescha l'economia, il mintgadi e la mentalitad dals umans.
Descripziun detagliada
Touristische Landschaftserschliessung in der Zentralschweiz (PDF, 391 kB, 31.05.2018)Ausführliche Beschreibung
Sparta
Chantun
Tradiziuns parentas
Publicaziuns
Daniel Anker (Ed.): Titlis. Spielplatz der Schweiz. Zürich, 2001
Josef Flüeler-Martinez: Im Land der 100 Bahnen. Buochs, 2010
Heinz Horat: Seelust. Badefreuden in Luzern. Baden, 2008
Adi Kälin: Rigi. Mehr als ein Berg. Baden, 2012
Peter A. Meyer: Der Pilatus zwischen Mystik und Tourismus. Eine Festschrift zum 100jährigen Bestehen der Zahnradbahn Alpnachstad-Pilatus. Ed. Pilatus-Bahn-Gesellschaft. Luzern, 1989
Schifffahrtsgesellschaft des Vierwaldstättersees (Ed.): 150 Jahre Dampfschifffahrt auf dem Vierwaldstättersee. 1837-1987. Luzern, 1987
Schweizerisches Alpines Museum (Ed.): Augenreisen. Das Panorama in der Schweiz. Bern, 2001
Daniel Speich: Wissenschaftlicher und touristischer Blick. Zur Geschichte der «Aussicht» im 19. Jahrhundert. In: Traverse. Zeitschrift für Geschichte 3. Zürich, 1999, p. 83-99
Romano Cuonz, Christof Hirtler: Hotelkönig und Bergbahnpionier. Franz Josef Bucher und Josef Durrer. Kriens, 2015
Links
Multimedia in linea
Chavazzins


text:
Il servetsch civil na dastgia betg esser memia attractiv, di Blattmann en in'intervista a la gasetta «Nordwestschweiz». Tenor la constituziun dettia quai ina «obligaziun al servetsch militar» e betg ina «obligaziun da servetsch».
La dumonda centrala è tenor Blattmann, schebain la giustia tar la selecziun saja anc dada. Il dumber da las persunas che fetschian servetsch civil per raschuns da conscienza saja creschida enorm. Aifer curt temp saja questa gruppa creschida per il quatterdubel.
RR novitads 07:30


text:
Ils blers novs cas da Covid-19 en il chantun Uri fan quitads a la regenza. Il chantun prenda perquai ulteriuras mesiras cunter la pandemia da corona. Uschia vegni testà dapli en las scolas, la stagiun da skis saja a fin per immediat ed a l’ospital chantunal vegnian operaziuns betg urgentas spustadas. Ultra da quai schlargia il chantun Uri il contact tracing sin 72 uras. Quai vul dir ch'ils contacts vegnan persequitads enavos durant las ultimas 72 uras enstagl da fin uss be durant 48 uras.
Situaziun tendida en l'Uri
Els hajan constatà ch’il chantun Uri na saja betg be tar las vaccinaziuns gia fatgas il numer 1 en Svizra ma er tar ils cas da Covid-19, ha ditg il directur da sanadad, Christian Arnold, ad ina conferenza da medias. Ils cas da corona sajan sa mussads en differents lieus. I na dettia betg in muster unitar. Ins haja per exempel observà ch'igl haja dà dapli cas en las scolas sco er en il sectur privat.
Serrar territoris da skis per avair capacitads en l'ospital
Quitads fan al landamma da l'Uri, Urban Camenzind, cun tge sveltezza ch'il dumber da cas s'augmenta. La situaziun en l'Uri saja tendida e l'occupaziun dals letgs intensivs en l'ospital chantunal fetschia quitads.
Da serrar ils territoris da skis pli baud che planisà saja lura er ina decisiun per avunda capacitads en ils ospitals, ha accentuà Christian Arnold - er sch'ils concepts da segirezza hajan funcziunà bain en ils territoris da skis.


text:
Il currider da 37 onns ch‘è gia stà campiun svizzer en il maraton e ch‘è er stà a la partenza als gieus olimpics il 2016 a Rio de Janeiro ha duvrà per ils 21,1 kilometers 1:10.47 uras. Christian Kreienbühl è uschia stà bun 3 minutas pli spert ch‘il record da l‘onn 2017.
Segund è vegnì tar l‘ediziun 2019 Max Knier da San Murezzan (1:12.03) che aveva gudagnà ils davos dus onns questa cursa populara. Terz è daventà Ulisses Joos da Cuira (1:13.12 uras).
Nina Zoller è la pli sperta dunna
Tar las dunnas ha Nina Zoller da Cuira gudagnà sur la distanza da 21 kilometer en in temp da 1:23.05 uras, quai avant Veronika Schanzer da Herisaun (1:24.31 uras) e Céline Cébe dad Unterlunkhofen (1:32.18 uras).
Ils victurs da la cursa curta sur 10 kilometers da Giuvaulta a Rehanau èn Sandro Michael da Ziraun (36.21.7 minutas) tar ils umens e Lea Hohbach da Jenaz (45.13.9 minutas) tar las dunnas.
RR novitads 14:00


text:
L'enviern 2018/19 ha l'iniziativa sport sin la naiv pussibilità a 50'000 uffants in eveniment en la naiv. L'organisaziun ha sustegnì scolas ord l'entira Svizra tar la planisaziun da champs e dis da sport da naiv sco er cun bigliets da traffic public favuraivels. Il dumber da champs da sport da naiv cudeschads sur la plattafurma GoSnow.ch è s'augmentà sin 167 champs. Cumpareglià cun l'onn avant è quai in augment da 36%.
Ils champs han generà durant l'entir enviern 30'000 pernottaziuns. Profità han surtut destinaziuns en il chantun Vallais, suandà da destinaziuns en il Grischun ed en il chantun Berna. Bunamain in quart da quests champs hajan scolas dal chantun Berna empustà, suandà da scolas da Turitg, Basilea ed Argovia, scriva l'Iniziativa sport sin la naiv Svizra.
RR novitads 14:00


text:
L'organisaziun regiunala «La Regiun» ha refusà il project ch'era vegnì elavurà dal 2015. Quel preveseva da fundar in'organisaziun da tetg sport che represchenta tut las uniuns sportivas en la regiun.
Quest’organisaziun avess surpiglià lavurs da sponsoring, realisà ina banca da datas regiunala, organisà eveniments, surpiglià servetschs da marketing ed era promovi il sport en general.
Pertge ch'il project sto vegnir surlavurà
Il project preliminar na saja betg relevant pel sistem, vul dir el na saja betg da grond’impurtanza per la regiun. Projects da grond’impurtanza èn projects che promovan l’economia sco per exempel l'ennavada da la regiun da skis u la realisaziun dad in vitg da vacanzas en la Val Müstair.
La Regiun dat uss 20’000 francs per repassar e redimensiunar il concept ed integrar las regiuns Val Müstair e Samignun.


text:
Web server
On Web Server l'è on software che 'l gira in su on server e che 'l gestìss i request de trasferient de paginn web faa da on client. La comunicazion in tra el client e 'l server la vegn in su la porta 80 o, se in connession segura HTTPS, in su la 443. L'insema de tucc i web server interconness el dà vita al World Wide Web.
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
In teoria tucc i computer tacca a Internet pòden fà da server web, ma normalment vegnen drovaa di computer cont hardware dedicaa e ottimizzaa, anca se despess i desviluppador droven on PC normal per fà i sò proeuv.


text:
In numer da la AVS survegnan tut las persunas che vivan u lavuran en Svizra: El serva sco numer d’assicuranza sociala. Vus al duvrais dentant er en auters champs administrativs.
Il numer sa cumpona da 13 cifras. El è anonim e vegn generà en moda casuala. I n’è betg pussaivel d’identifitgar ina persuna a maun dal numer.
En cas che Vus vivais u lavurais en Svizra, survegnis Vus in numer da la AVS – independentamain da Vossa naziunalitad. Er cunfinarias e cunfinaris survegnan in numer da la AVS.
Vus chattais il numer da la AVS sin Vossa carta d’assicuranza da malsauns u cun dumandar directamain Vossa cassa da malsauns svizra.
Sche Vus essas emploiada u emploià, pudais Vus er dumandar Voss numer da la AVS tar Voss patrun.
Sche Vus avais in’activitad da gudogn independenta, pudais Vus As drizzar a Vossa cassa da cumpensaziun (cassa da cumpensaziun professiunala u cassa da cumpensaziun da Voss chantun da domicil).
En cas che Vus na vivais betg en Svizra e n’essas betg emploiada u emploià tar ina interpresa svizra a l’exteriur, pudais Vus vegnir a savair Voss numer da la AVS sur la cassa da cumpensaziun svizra.
Mintga uffant che viva en Svizra survegn in numer da la AVS apaina che ses geniturs l'annunzian tar la cassa da malsauns. L’annunzia sto succeder entaifer ils emprims trais mais suenter la naschientscha da l'uffant u entaifer ils emprims trais mais suenter l’arriv en Svizra.
Il numer da la AVS da Voss uffants chattais Vus perquai sin lur carta da l’assicuranza da malsauns u cun As infurmar tar la cassa da malsauns da Voss uffant.
Dapli davart il numer da la AVS chattais Vus sin las paginas Il numer da la AVS da l'Uffizi federal d'assicuranzas socialas (UFAS) ed Empustar il certificat da la AVS da ch.ch.


text:
Jau ma sent uss fitg bain cun dar il «ti» in a l’auter.
Prisca Cathomen visita per sia lavur famiglias en Surselva. L’entschatta saja dentant stà curius da dir «ti», damai che a Cuira vegniva ditg «vus».
Per Renata Coray ch’è sociolinguista di la moda e maniera co nus discurrin in cun l’auter ora bler davart la persuna che discurra. E là tutga il dir «ti» e «vus» er latiers.
Ins na fa betg mo in maletg da la persuna a basa dal vesair ora, mabain era da la moda e maniera co che insatgi discurra.
Sa mida la communicaziun tranter umans sch’i vegn detg «ti» u «vus»? Thomas Brandenberger ch’è psicolog da lavur na crai betg.
Ma i po esser che la distanza crescha in zic e ch’i dat dapli flosclas. E cun il «ti» datti vischinanza e quai è bun.


text:
L’immobiglia vul il nov possessur nizzegiar sco lieu da retratga durant il temp liber, ha confermà il nov possessur envers RTR. El saja a la tschertga da quietezza, e na veglia betg vegnir disturbà. Quai demussan era las trais tavlas, che fan attent al scumond da passar la via che va vers la Bellaluna.
Ils emprims onns dal nov millenni vegniva la Bellaluna anc nizzegiada sco chasa da cultura cun concerts da musica ed openairs. Propi enconuschenta è l’ustaria Bellaluna vegnida l’onn 1988, cura che l’ustiera Paula Roth è vegnida assassinada da trais umens en questa chasa.


text:
Oblast de Rostov
L'Oblast de Rostov (PocTóBckaя óблacTb in russ) a l'è un oblast de la Russia con caploeugh Rostov sul Don, in pè del 13 settember 1937. El so governator a l'è Vasily Golubev e 'l confina con Oblast de Voronež, Oblast de Volgograd, Calmuchia, Kraj de Stavropol', Kraj de Krasnodar, Oblast de Donec'k e Oblast de Luhans'k.
El gh'ha 4181486 abitant e l'è grand 101800 chilometer quadrad.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su oblast' di Rostov
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su oblast' di Rostov


text:
Crimen informategh
El crimen informategh a l'è el fenomen criminal che 'l pertocca vun o pussee sistema informategh in di sò azion. A hinn tipicament sociaa a la pirateria informatega, a l'hacking, ai robalizzi bancari, ai estorsion sessuaj, a la pedopornografia e a l'adescament di fiolitt finna rivà ai attacch ai sistema informategh de on Stat, l'inscì ciamada guerra informatega.
Classificazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Truff economegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
I truff economegh revarden sia i utent singoi sia i istitut bancari. Per l'utent singol, per esempi, gh'è el phishing, per provà a robà i sò informazion de la banca o di malware faa appòsta per robà i credenziaj, per i istitut gh'è staa di attacch dirett ai sed di banch cont di malware o di tecnegh de ingegneria sociala per permett de autorizzà de dent di transizion fraudolent: L'esempi pussee important a l'è del 2015, quand che di criminaj han robaa de 'na banca del Bangladesh 81 milion de dollar e hinn staa fermaa domà de 'n error de battitura.
A gh'è anca di esempi de truff classich spantegaa per via informatega, 'me i classich schema piramidaj, o di truff amoros.
Terrorism[Modifega | modifica 'l sorgent]
El terrorism informategh a l'è quell terrorism che 'l dopera i mezz informategh per provocà terror in la popolazion, tipicament cont di attacch a di infrastruttur fondamentaj de che l'attacch el pò anca portà a la mort di personn.
Estorsion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I estorsion informategh revarden soratutt:
- La crittazion di dacc che hinn decrittaa domà se l'è pagada ona somma, ossia i ransomware
- La registrazion di immagin sessualment esplicitt e 'l ricatt de diffusion de la se paga no 'na somma
- La menasca de 'n attacch informategh se l'è pagada no 'na somma
Guerra[Modifega | modifica 'l sorgent]
La guerra informatega a l'è, similment al terrorism, l'attacch faa a dì infrastruttur cont di mezz informategh.
Computer 'me obietiv[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del computer 'me obietiv el sistema informategh a l'è obietiv de 'n azion criminala, sia attivament, cont l'installazion di malware, che passivament, cont on attacch al sistema.
Computer 'me istrument[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del sistema del computer 'me istrument el computer a l'è doperaa 'me mezz per compì di riatt pussee che 'me obietiv di riatt. Per esempi i truff faa via Internet o el spam a hinn in la categoria del computer 'me istrument.
Molestij[Modifega | modifica 'l sorgent]
I molestij online includen el ciberbullism e 'l revenge porn che han menaa anca a di suicidi.
Droeuga[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di mercaa Darknet a l'è venduda anca de la droeuga e despess i trafficant doperen di sistema crittaa per comunicà cont i sò dipendent. On esempi famos a l'è staa Silk Road, che 'l permetteva el vend de droeuga in del sò sitt in sul Dark web.
Azion de prevenzion e protezion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Awareness[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'awareness a l'è el desvilupp de la consapevolezza in su la sicurezza e 'l crimen informategh de part de tucc i utent cont di politegh pensaa apposta per fàll e volzà la sicurezza informatega e sbassà i possibilità del crimen informategh de agì.
Legg[Modifega | modifica 'l sorgent]
La legg la pò mett di criteri de seguì per volzà la sicurezza informatega e di sanzion specifich per i riatt informatich, de solit i dò mesur a hinn tolt insemma, in manera de fà pussee gramm l'attaccà di servizzi informatich e castigà quej che 'l fann.
Tecnega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Intelligence[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Il reato di Phishing
- Truffe, hacker e prelievi sul conto online: come difendersi
- Storia di un furto informatico da un miliardo di dollari
- Ragazze, droga e sicari da assoldare: tutti gli affari sporchi del Dark Web
- Cos’è davvero Silk Road, l’Amazon delle droghe
- Estorsione o ricatto sessuale online : cosa fare e cosa non fare
- Sicurezza informatica, cyber estorsione pericolo concreto per aziende
- Estorsioni informatiche via mail, che fare? Niente panico
- Miniguida contro il sexting e le sue estorsioni
- CYBER TERRORISM: COS’È E COME DIFENDERSI
- Cyberterrorismo
- UNPACKING CYBER TERRORISM
- "Cyber warfare”, ora la guerra si fa col computer
- Cyber Crime - Computers As Targets Or Criminal Tools
- Ciberbullismo
- Revenge porn e cyberbullismo sessuale, giovani a rischio
- Le buone pratiche nella cybersecurity: fattore umano ed awareness


text:
Datas èn l'aur dal 21avel tschientaner. Bunamain cun mintga pass laschain nus enavos in current da datas. Datas regian il mund. Datas èn chapital. La fascinaziun da ramassar datas, da mesirar il mund è però bler pli veglia. Gia en il 19avel tschientaner emprovan scienzads da mesirar e preschentar il mund sistematicamain.
Il Grischun Johann Coaz (1822 – 1918) è in da quests pioniers che na vegn betg stanchel da dumbrar, mesirar, rimnar e far urden cun cifras, tabellas e collecziuns sistematicas. Nus giain a la tschertga da la motivaziun da quest generalist fascinant cun ina veglia da lavurar instancabla.


text:
Il mountainbiker oriund da Tersnaus è vegnì selecziunà sulet sco um da reserva. El astga pia parter a la cursa da cross country be sch’in dals Svizzers croda ora. Per betg stuair persequitar l’entir campiunadi mundial a l’ur è Vital Albin sa decidì da sa participar a la cursa dad e-mountainbike, pia a la cursa da cross country cun velos a motor.
Jau ma legrel sin la cursa dad e-mtb, ma i n’è betg da temair ch’jau mid disciplina en in futur.
A questa cursa partan 40 atlets. La finamira da Vital Albin è da cuntanscher in plaz sut ils top 10. La prioritad saja dentant da rimnar experientschas en questa disciplina ch’è per el ina premiera. La cursa saja fitg pretensiusa ed i saja er da dar tut cun in velo a motor, ha Vital Albin manegià il di avant la cursa.
La cursa dad e-mtb dals umens cumenza il venderdi, ils 27 d'avust, a las 16:45 uras.


text:
St. Antönien ed ils vitgs da l'Engiadina Bassa Lavin, Guarda ed Ardez che candideschan communablamain vegnan recepids quest onn en il ravugl exclusiv dals vitgs d'alpinists. Lur devisa sa cloma «damain – persuenter meglier».
Vitgs d'alpinists èn lieus pitschens e ruassaivels ch'èn s'obligads al turissem miaivel cun in maletg dal vitg intact e senza gronds indrizs da sport d'enviern.
L'idea dals vitgs d'alpinists è naschida il 2008 en l'Austria. Entant datti era tals vitgs en la Germania, l'Italia, la Slovenia e da nov er en Svizra. 35 vitgs possedan entant quest label.


text:
Il suveran da Zezras ha refusà il credit da 4,8 milliuns francs per cumprar parts dal chastè en il center dal vitg. Il resultat da 713 Na cunter 620 Gea è ina gronda dischillusiun per il president da vischnanca Peter Lang, ch'è s'engascha fitg per quest project.
Zezras ha manchentà ina gronda schanza, per ch'il chastè daventia accessibel a la populaziun.
Avant la votaziun haja dà a Zezras fegls sgulants, ed ils adversaris dal project hajan era lavurà cun arguments che hajan gì da far nagut cun la cumpra da parts dal chastè – ha ditg Peter Lang. Quai na saja betg fair. Ed il president communal ha manegià, ch'in nov project per ina chasa communala na vegnia betg pli bunmartgà che da cumprar spazi en il chastè.
En il chastè en il center dal vitg ha la suprastanza vulì installar da nov l'administraziun communala. Cun la decisiun da la dumengia restan ils biros communals per il mument en il domicil vegl. La suprastanza sto tschertgar in'autra schliaziun.
Ina lunga istorgia
Gia dapi blers onns tschertga la vischnanca in nov domicil per la chasa communala. La chasa actuala na saja betg pli confurma al temp. La meglra alternativa saja per il mument il chastè en il center dal vitg. Quel porschia ina infrastructura moderna, saja en il lieu central ed ils custs sajan cumparegliabels cun auters lieus. Quai scriva la suprastanza en la missiva per la votaziun. Cun cumprar intginas parts dal chastè dal parc vegniss nizzegià il bajetg istoric ed el fiss plinavant pli bain accessibel a la publicitad.
A la radunanza communala dal december 2020 aveva la populaziun refusà il credit. Sinaquai ha la suprastanza precisà ed adattà il project.


text:
Plinavant han Guy Parmelin e Song Young Moo tractà l’engaschi da la Svizra en il rom da la cumissiun neutrala da surveglianza. Quai ha il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport communitgà via twitter.
Svizra survegliescha cunvegna d'armistizi
Guy Parmelin è fin dumengia en la Corea dal Sid: L’emprim saja el stà en la zona demilitarisada ed haja sa fatg in maletg da la lingia da demarcaziun. Tar quai saja el era s’infurmà davart la lavur dals uffiziers svizzers al lieu.
Suenter la fin da la guerra en la Corea il 1953 è la Svizra fitg preschenta en il pajais. L'incumbensa dals uffiziers svizzers è da survegliar la cunvegna d'armistizi tranter las partidas da guerra.
RR novitads 09:00


text:
La sonda a bun'ura hai dà en il novavel arrondissement da Paris ina greva explosiun en ina furnaria, quai communitgescha la polizia. Quatter persunas èn mortas. Sco l'agentura da novitads franzosa AFP communitgescha sajan sper dus pumpiers er ina turista spagnola morta. Ina quarta persuna è vegnida chattada morta la dumengia sut las ruinas da l'explosiun.
Tar l'explosiun èn la sonda 47 persunas vegnidas blessadas e da quellas 10 grevamain. Fanestras sajan siglientadas e la part sut dal bajetg saja vegnida devastada fermamain e saja stada en flommas. Er autos ch'eran parcads sin la via sajan vegnids donnegiads. La polizia suppona ch'ina lingia da gas rutta haja chaschunà l'explosiun ed il fieu.
RR novitads 10:00++


text:
La Svizra n’è betg pli tranter ils 10 megliers pajais quai che pertutga l’egualitad d’um e dunna.
Tenor il «Global Gender Gap Report» han ils pajais dal nord Islanda, Finlanda, Norvegia e Svezia la pli auta gistadad da las schlattainas. Er autas egualitads han la Ruanda, l'Irlanda, las Filippinas, la Slovenia e la Nova Zelanda. La Svizra è nov sin posiziun 11. Avant 10 onns era ella dentant anc sin posiziun 26.
Il rapport valitescha mintg’onn il progress areguard l’egualitad. Examinads vegnan il nivel da scolaziun, la sanadad, l’aspectativa da vita sco er la participaziun economica e politica.
RR novitads 06:00


text:
Ils demonstrants han surtut crititgà las repatriaziuns en il rom da la cunvegna cun Dublin. El han appellà a la ministra da giustia, Simonetta Sommaruga da reponderar la pratica d'asil. Ils demonstrants han purtà transparents cun scrit si: «Stoppai las repatriaziuns», «Fugitivs bainvegnids» ubain «Nagin plaz per rassists». Ils dretgs dals fugitivs na dastgian betg vegnir maltractads cun chalzeradas.
La polizia discurra da tranter 2'500 e 3'000 participants, ils organisaturs da 3'000 persunas da l'entira Svizra. La demonstraziun è stada paschaivla.
RR novitads 20:00


text:
Cun il vaccinar vai plaun plaunet vinavant en Grischun. Mesemna ha la media chantunala tratg in'emprima bilantscha positiva. Ma, i dettia anc avunda sfidas. Dasper la logistica, il transport e la planisaziun plitost cumplitgada dal vaccin da Biontech e Pfizer, saja er la sceptica tar il persunal da tgira in tema.
Sco la media chantunala Marina Jamnicki ha ditg en in'intervista cun RTR, dettia ina part da la populaziun che veglia segir sa laschar vaccinar, ma er ina che na veglia segir betg laschar vaccinar. La gronda part dentant saja entamez e vul dapli infurmaziuns per decider.
RTR vul perquai savair tge che vus pensais.
Questa retschertga n'è betg represchentativa.


text:
Qua cumpara noss ticker cun tut il tic e tac da Domat.
Il ticker è a fin
-
22:10
La sairada «Rispli sin pupi» è ida a fin cun ina discussiun communabla.
Il facit:
- 2 texts rumantschs
- 4 artistas ed artists
- 6 emnas temp
- = 1 saira grategiada per tuts ch’èn stads da la partida, inclusivamain il public en sala.
-
22:05
Il musicist ed il text
Pascal Gamboni, musicist, er el s’ha deditgà a «Quatter giadas Budapest». La structura dal text s’ha platgada en sia interpretaziun. «Budapest – I love you» in ovra – plitost progressiva, di Pascal Gamboni en discurs cun Anna Serarda Campell – en quatter parts.
-
21:47
L'actura ed il text
En «Quatter giadas Budapest» raquinta Chatrina Josty il cumià dad in'amur e gudogna il 2006 il Premi Term Bel.
La sbrinzla dal text siglia immediat via sin Sara Bienek, scolara a la scola d'art Comart a Turitg. Sia interpretaziun dal text è al medem mument sia premiera sin il palc.
-
21:29
L'artist figurativ ed il text - na rispli, ma larmas sin pupi
L'istorgia sombra ed inquietanta dad ina dunna, «Helga», e ses trauma da guerra è er stà il tema per l'artist figurativ Mirco Baselgia. Pass per pass ha el chattà l'aczess al text e l'istorgia è daventada reala en il mund dad oz cun ses fugitivs e traumatisads da guerra. Uschia naschan quatter larmas dal text «Helga».
-
20:48
La ballerina ed il text
Myriam Gurini interpretescha «Helga» - il text victur dal 2001, scrit dad Ursina Guldemond-Netzer.
En discurs cun Anna Serarda Campell raquinta ella da sentiments che daventan moviments.
-
20:32
Bainvegni ad ina sairada inspirativa!
-
20:05
Litteratura+ questa saira a partir da las 20:15
«Rispli sin pupi» è la basa da l’occurrenza principala da la saira: Quatter artists ed artistas s’han laschads inspirar da dus texts premiads en il passà cun il Premi Term Bel e preschentan lur ovras al public. Discussiun davart l’emprim impuls en in process creativ.
Cun: Mirko Baselgia (art liber), Sara Bienek (teater), Pascal Gamboni (musica) e Myriam Gurini (saut) Moderaziun: Anna Serarda Campell
-
19:12
Domat va a tschaina - er litterats han fom.
Quai fain nus dentant betg senza s'offrir anc in pitschen amuse-gueule or da la cuschina da scurrilitads dad Arno Camenisch.
-
18:15
Arno Camenisch «back to the roots»
Sia ovra è vegnida translatada en passa 20 linguas, cun ses texts viagia el enturn il mund – dentant: cumenzà ha tut qua, a Domat.
-
17:32
In diari en 111 haikus...
... è in «Diari giapunais» - uschia il titel dal nov cudesch da poesias da l'autur, poet, musicist e schurnalist Benedetto Vigne. In haiku è ina poesia tradiziunala giapunaisa en 3 lingias cun 5-7-5 silbas.
-
16:36
120 minuts Premi term Bel - recapitulà en 87 secundas
La concurrenza è a fin, il public ha decis per ses victur u sia victura, la giuria discuta davart il premi Term Bel e damaun suentermezdi vegn dat enconuschent, tgi che la concurrenza litterara Premi Term Bel 2016 - tar giuria e tar il public.
-
16:27
Romana Ganzoni cun «Il postin»
Antruras era Romana Ganzoni scolasta da scola media - dapi trais onns è ella scriptura. Ella fa poesias e columnas e la primavaira proxima cumpara ses emprim cudesch cun raquints. A Domat vegn ella cun quel raquint, ch'è naschì suenter l'emprim bitsch endretg da la musa rumantscha - uschiglio scriva ella pel solit en tudestg.
-
16:14
Stina Hendry cun «Davos baselgia»
La pli giuvna partecipanta da la concurrenza è 17 onns, va a la Kanti a Cuira ed è da Vella. Scriver n'è dentant betg nov per ella. Cun sia collega Flurina Albin ha ella scrit il roman da fantasy «Emalio». A Domat sa preschenta ella cun il prender cumià da l'amur dad ina giada.
-
15:51
Rut Bernardi cun «La muciadiva»
Tuns insolits als Dis da Litteratura a Domat: Sco terza preschenta l'autura e docenta Rut Bernardi, che viva en Val Gherdëina en il Tirol dal sid, ses text. En traducziun tudestga per meglra chapientscha, dentant era cun inqualina passascha ladina quinta ella l'istorgia dad ina dunna che tschertga il silenzi en claustra.
-
15:37
Alice Bertogg cun «La patria ch’exista buc»
Ella era vegnida per restar, la uratta dad Alice Bertogg. La dunna a la quala la mamma e moderatura ha deditgà ses text. Suenter pli che trais dis viadi era la franzosa rivada quella giada en sia nova patria, a Ruschein.
-
15:25
Gion Dominic Pohle cun «Animus Iter – il spért sin via»
Gion Dominic Pohle (25) da Laax ha lantschà la concurrenza. En il center da si'istorgia: Il animus iter, il pli nov gadget tecnic. Science-fiction ni tecnologia da damaun?
-
14:50
La concurrenza pel Premi Term Bel è lantschada.
Moderatura Barbla Etter ha preschentà la giuria. Quai èn quest onn Annetta Ganzoni, Michele Badilatti e Chatrina Josty. Els surdattan il premi da la giuria ch’è dotà cun 1’000 francs.
Er il public ha in pled en chapitel: il premi dal public è dotà cun 500 francs.
-
14:34
Malchapientschas tranter autur e scienzià?
A-ba, a tadlar a l’autur Göri Klainguti ed il scienzià Clà Riatsch na paran quellas betg dad exister... tut bel e bun sco en la critica da litteratura rumantscha? Betg propi: Critica bain, ma cun mesira, di Göri Klainguti.
-
14:09
La maisa è pronta.
Las 14:30 va ella liber – la famusa concurrenza litterara Premi Term Bel.
En cursa cun lur texts èn quest onn:
- Gion Dominic Pohle cun «Animus Iter – il spért sin viadi»
- Stina Hendry cun «Davos baselgia»
- Romana Ganzoni cun «Il postin»
- Rut Bernardi cun «La muciadiva»
- Alice Bertogg cun «La patria ch’exista buc»
-
14:01
Ils munds da Luis Coray
Poet-pictur-chantadur – tut ensemen e nagut mo in zic. Luis Coray è rivà a Domat cun tut las fassettas da si ‘ovra. Si e giu per stgala pendan ses maletgs, cun sai ha'l ses instruments – per tgi che na sa betg esser da la partida live datti uss in cudesch.
Sonda, ils 5 da november
09:15 Andri Peer Prosa 1945-1985
10:00 Tavulin litterar
11:00 Il spért e la val, Leo Tuor
13:00 Munds da Luis Coray
13:45 Critica litterara cun Clà Riatsch e Göri Klainguti
14:30 Premi Term Bel
16:45 Diari giapunais da Benedetto Vigne
17:45 Arno Camenisch en discurs
20:15 Rispli sin pupi
22:30 Bar litterara


text:
Malgrà diversas stentas na saja betg anc gartegià d’occupar la plazza dal plevon. In radi da speranza è dentant qua: «Nus avain gì contact cun il vicari general Fuchs avant curt, ed el ans ha tramess duas propostas da plevons da l’India ch’han studegià a Roma», uschia Waldegg. Ussa vul ins examinar il curriculum da la vita e magari envidar in dad els dus per sa preschentar. Il problem saja però, ch’els na discurrian anc betg tudestg ed era betg rumantsch.
Il mument fan a Savognin la messa da la dumengia plevons e paders da differents lieus, ed era il plevon da Salouf Sar Adam Pradella gidia ora per exempel tar sepulturas.
RR actualitad 17:00


text:
La tgira da lunga durada custa adina dapli. Gidar pudessan tranter auter la tgira prestada tras parents u la tgira cun sustegn da roboters. Quai di in studi da l'Universitad da Son Gagl HSG.
Custs da 15 milliardas sin 30 milliardas
Ozendi custa la tgira sur pli lung temp pli che 15 milliardas francs. Tenor il studi da l’Institut per l'economia da segiranzas vegnan quels custs a sa dublegiar enfin en 30 onns. Quai rapporta l’agentura da novitads SDA.
Ils experts da la HSG èn persvadids che la finanziaziun da la tgira sur pli lung temps saja periclitada fitg sch’i na vegnan betg fatgas refurmas.
Guardar sez – e pajar sez
Sper dapli tgira tras parents e cun agid da roboters recumanda il studi novas segiradas supplementaras. Quellas duain betg vegnir finanziadas cun il model solidaric, ma mintgin duai guardar sez quant ch’el saja pront d’impunder.
RR novitads 17:00


text:
Nov uffants tranter 7 e 14 onns èn partids en duas gruppas e scrivan mintgamai in’istorgia cun dialogs. L’emprim di han els dastgà fufragnar en la biblioteca, per alura decider a moda democratica, tge dus cudeschs che vegnan duvrads sco basa per lur gieus auditivs.
Istorgias d’aventuras
Omaduas istorgias tractan d’uffants che ston la fin finala schliar in misteri, sco detectivs e detectivas. Il bel saja da crear ord in cudesch lungurus ina dretga istorgia d’aventuras, uschia in dals participants.
Per tadlar ils gieus auditivs
Lavurar en gruppa è ina sfida
Natiralmain dettia quai en mintga gruppa uffants schenads e da quels vivs, cun massa ideas. Dentant la fin finala dettia quai tuttina in equiliber, uschia Anna Fierz da klipp+klang, che maina il curs.
Dentant cura che nus registrain, cura che mintgin ha sia figura e sia rolla, lura prospereschan quels e quellas ch’ins aveva il sentiment ch’els giaschian suten.
En emprima lingia duess il curs far plaschair als uffants, dentant vegnia era rinforzà intginas cumpetenzas socialas, uschè Fierz.
Scriver atgnas istorgias è cool
Impunder trais dis à 6 uras, e quai en il temp da vacanzas, quai fa senn, uschè ils participants e las participantas. Inventar istorgias e far insatge extraordinari en las vacanzas, quai saja mega.
Ils gieus auditivs vegnan emess
Ina giada che las istorgias èn scrittas, èsi da registrar ellas. La finamira è d’avair dus gieus auditivs da circa 10 minutas che vegnan lura emess al radio Kanal K en l’Argovia.


text:
Aspitan i mondiali
“Aspitan i Mondiali”. Truepa jënt aspieta bele ert sun i Campiunac dl Mond de juech al palé. Nce sce chëi ie mé uni cater ani, ne à i fredesc Karl Gustav y Norbert Mahlknecht mei fermà la trasmiscions tl radio. Uni mëns vëniel prejentà jugadëures, verdiaporta, alenadëures o scuadres naziuneles ntieres. Chësc per se njenië ca al miec ai proscimi Campiunac dl Mond de juech al palé. La trasmiscion vën fata un n iede al mëns, plu avisa uni terzo vënderdi dl mëns dala 5 domesdì. La repetizion ie la dumënia dala 6 da sëira.
podcasts
-
16.09.2022 - Aspitan i mondiali
-
19.08.2022 - Aspitan i mondiali
-
15.07.2022 - Aspitan i mondiali


text:
Istruzion, furmazion y rujeneda tla valedes ladines. Tlo possun giapé nfurmazions sun chësta tematighes che reverda n prima pert la populazion ladina de nosta Provinzia.
Tematiches prinzipeles
Furmazion
Ejams de bi- y trilinguism
Rujeneda ladina
Tematiches cunliedes
Aministrazion dla Provinzia
Organigram, Personal dla scola, Personal dla scolina, Culaburadëures per la integrazion
Ert y Cultura
Cultura ladina, Contribuc y formuleres, Scumenciadives, Bëns culturei online
Familia y Sozietá
Zifres ntëur ala tematiches formaziun y lingac
- 95
istituzions se cruzia di cuntenuc
Ripartizions y servisc che lëura tl ciamp dl'istruzion, dla furmazion y dla rujenedes.
- 136
servijes ie da garat per vo online
Duc i servisc dl'istruzion, dla furmazion y dla rujenedes metui adum te chësc link.


text:
Television
Television l'è na parola noeuva ciappada d'el gregh, che la voeur dì "vision delonsg". L'è vun di sistema de comunicazion pussee cognossuu e drovaa in del mond, e la consist in de la trasmission e recezion a distanza de imagen e de son. L'è anca vun di mezz de comunicazion de massa pussee important.
La vegn considerada ona evoluzion de la radio, che la podeva transmett domà i son, e l'è stada desveluppada in disparaa paes a l'istess temp anca per fin militar intra i dò guerr mondiaj. Dopo de la segonda l'è stada mettuda a desposizion de on gran publegh.
El so vess sempliz, e anca el sò cost inscì bass (in di sti dì chi) l'hann portada a mettes in su 'l medemm nivell di giornaj e la radio per quell ch'el revarda l'informazion e particolarment per quell ch'el gh'ha de fà cont el temp liber, per via dj sò film, telefilm e de tucc i programma de varietà che vegnen trasmettuu.
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su televisione
- Wikinotizie el gh'ha dent notizzie in su televisione
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su televisione


text:
Legnan
Legnan(o anca Lignàn, o Lìgnan in di temp indrée; Legnano in italian; Ligni in todesch antich; Ledegnanum in latin), l'è on comun de la Provincia de Milan con 60 262 abitant. La se troeuva pussee a nòrd de Milan e l'è bagnada de l'Olòna ("Uróna" in legnanes). A Legnan la gh'ha avuu loeugh ona famosa bataja tra l'imperador Federich I de Hohenstaufen e i comun lombard (29 magg 1176). A causa de la vitòria che la gh'ha avuu la Lega Lombarda, Legnan l'è l'unega cittaa italiana, insemma a Ròma, a vess citada in de l'inn nazional de l'Italia:
El territòri de Legnan l'è vun dij pussee sviluppaa e industrializaa in tutta l'Euròpa. El confina con Busti Grandi, in Provincia de Vares, e infatt i dialett dij duu paes hinn simel e on poo different dij alter varietaa del Lombard.
El nòmm de Legnan forsì el vegn de Liciniacum, nòmm daa in onor del consul roman Luci Licini Crass.
Pali de Legnan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tucc i agn a Legnan gh'è la festa del Pali dij contrad. I contrad hinn:
- Lignarell
- Sant'Erasm
- Flora
- Sant Ambroeus
- San Bernardin
- San Magn
- San Martin
- San Domenegh
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nummer d'abitant del comun de Legnan l'è mostraa in de la tabella chì de sòtta:
Abitàncc censìcc
Vardee anca[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
I sa tracta dad ina contribuziun ad ina gruppa da cussegliaziun per la perscrutaziun agrara internaziunala per ils proxims dus onns. Il Cussegl federal ha approvà la prolungaziun dal sustegn finanzial.
La gruppa da cussegliaziun tschertga schliaziuns en connex cun la midada dal clima, il surdiever dal terren e la mancanza d'aua. Sin l'entir mund pateschian radund 820 milliuns umans fom – e la tendenza creschia.
Quests temas pertutgan er la Svizra a moda directa.
La Svizra importescha passa la mesadad da las mangiativas consumadas, tranter auter er victualias sco bananas, ris u café che vegnan da pajais en svilup. La gruppa da cussegliaziun è in'assoziaziun internaziunala da centers da perscrutaziun agrara ed è activa en passa 80 pajais.
Ord l'archiv:
RR novitads 11:00


text:
Far l'aura
Suenter ch’in pur aveva crititgà Dieu ch’el n’haja nagin’idea da far l’aura, ha Dieu surlaschà quai al pur per in onn. Schebain quai è gartegià?
© Johann Wilhelm Wolf
La redacziun e la chasa editura èn sa stentadas dad eruir e da dumandar tut ils dretgs da stampa per ils maletgs ed ils texts. Sche nus avessan survesì insatge ed avessan tras quai violà dretgs d’autur, vegn la chasa editura a bunifitgar quels tenor las cunvegnas usitadas, sch’i dat in’annunzia da pretensiuns giustifitgadas.


text:
Il guaud tutga tar il spazi da viver da la selvaschina. Perquai è il chantun bain pront da tolerar in tschert quantum da donns vi da la bostga giuvna. En ils ultims onns haja dentant dat vi e pli donns, scriva il chantun. La consequenza saja ch’il guaud n’arriva betg pli dad esser guaud da protecziun - e 2/3 dal guaud grischun è guaud da protecziun.
La regiuvinaziun natirala dal guaud n'è betg pli suffizienta en tscherts lieus.
Las mesiras da prevenziun n’hajan betg gidà bain avunda, uss na restia pli auter che diminuir las bestgas. Per l’Uffizi da chatscha e pestga vul quai dir concretamain: limitar las bestgas e sajettar in numer da tschiervs, chavriels, chamutschs en las regiuns bassas, capricorns en Engiadina e portgs selvadis en il Grischun dal sid.
Envierns miaivels han laschà crescher la populaziun da tschiervs
Ils envierns miaivels han fatg in stritg tras la planisaziun da chatscha da l’uffizi. L’uffizi stima la cifra da tschiervs en Grischun sin radund 16’500 chaus. Las cifras da sajettar selvaschina sajan bain vegnidas ademplidas per gronda part, scriva l’uffizi vinavant. I haja dentant dat mo pitschnas perditas da selvaschina disgraziada durant l'enviern sco er ina rata da reproducziun pli gronda.
Ils envierns miaivels dals ultims onns han laschà crescher il dumber da tschiervs a stimads 16 500 chaus la primavaira.
En mira èn las vatgas-tschierv
Per l’uffizi vul quai dir: sajettar dapli animals feminins. En 8 regiuns vegn perquai la quota d'animals feminins fixada nov sin 55%. Il plan da prelevaziun prevesa passa 5’200 tschiervs respectivamain passa 2700 animals feminins. En pli vegn midada la cultivaziun dals asils da selvaschina, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser. En 60 da quests territoris vegnan applitgads differents models per pudair sajettar dapli animals durant la chatscha auta.
Cler resta però er per l’uffizi ch’il success da la chatscha auta dependa era da l’aura: «Sch'i dat naiv il settember, vegnan tenor l'experientscha sajettads blers tschiervs.»
Ed era tar ils chavriels vegn rinforzada la chatscha sin chavriels feminins
Per prevgnir ch’ils animals sa disgrazian l’enviern rinforza il chantun la chatscha sin animals pli flaivels: A la chatscha auta vegn dada libra ina segunda chaura-chavriel e la chatscha sin ansiels-chavriel vegn extendida en l'entir chantun sin ils ultims quatter dis.
Tar las autras chatschas na dettia tenor il chantun betg grondas adattaziuns.
Termins da chatscha 2016
Funtauna, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser Uffizi da chatscha e pestga 02-07-2016.
RR novitads 09:00