text:
Il concern da medias Tamedia ha fatg l’emprima mesadad da l’onn damain svieuta. Quella è sa reducida per 5,7% sin bun 475,1 milliuns francs cumpareglià cun la medema perioda da l’onn passà. D’attribuir saja quest svilup cunzunt a las entradas da reclamas che sajan sa reducidas per 12%. Quai ha communitgà il concern da medias.
Sut il stritg saja il gudogn s’augmentà per 37,1% sin 76,6 milliuns francs – quai dentant pervi dad effects spezials. Gia l’emna passada aveva Tamedia annunzià da reorganisar las redacziuns da sias gasettas.
RR novitads 09:00


c: text/html

text:
Walter Veltroni
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
L'è stè prémma sénndic ed Råmma: i l'àn elèt par la prémma volta dal 2001 e dåpp i l'àn riconfermè int'äli eleziån d'la cmónna dal 2006 con 61,8% ed vûd, al s'è diméss al 13 ed febrèr dal 2008 par candidèrs ali eleziån puléttichi d'avréll.
Dal 14 d'utåbber 2007 l'è segretèri puléttic naziunèl dal Partîd democrâtic, elèt coli Eleziån primèri dal Partîd democrâtic col 76% ed quî che vudèven. Dåpp ch'l è caschè al guêren ed Romano Prodi, l'à stabilé ch'al só partîd al srè andè da par ló e al s'è candidè a advintèr Presidänt dal Cunsélli.
L'è stè vicepresidänt dal cunsélli e minîster dî bén culturè dal guêren Prodi II e segretèri dî Democrâtic ed Mancénna da utåbber 1998 a avréll 2001.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Ils nivels da privel 1 fin 5 èn vegnids fixads cuminaivlamain tras ils posts spezialisads federals per privels da la natira. Ils nivels da privel per ils differents privels da la natira descrivan stadis tant sco pussaivel sumegliants areguard la periclitaziun e las consequenzas per la societad. I n'è però betg pussaivel da cumparegliar directamain in cun l'auter ils singuls nivels dals differents privels da la natira. Explicaziuns detagliadas davart ils nivels da privel dals singuls privels da la natira chattais Vus en la colonna da navigaziun a sanestra sin questa pagina.


text:
1974
AvenimeentModifiché
15 de lüj: culp de staat greech a Cipru: la cumencja la spartizziun de l'isula de Cipru in dü tocch.
27 02 - Viena (Àustria): Josep Carreras al debüta a l'Òpera de Viena.
01 03 - El Pardo (Comünitaa de Madrid, Spagna): el consej de minístar presedüü par Franco al confirma la pena de moort par Puig Antich e Heinz Ches (el nom real del quaal era Georg Michael Welzel): i a esegütan l'indoman a Barcelona e Tarragona, respetivament.
28 05 - Brèsa: s·ciòpa 'na bomba en Piàsa de la Lòza entàt che gh'è 'n córs 'na manifestasiù dei sindacàcc. El bilàncio l'è de 8 mórcc e 101 ferìcc. La stràge (ciamàda stràge de Piàsa de la Lòza) l'è rivendicàda de l'organizasiù neofasista Ordine Nuovo.
20 12 - Andorra la Vella (Andorra): se l' inaügüra la Biblioteca Nassiunala d'Andorra.
NassimeentModifiché
02 06 Tiziano Incani, cantànt cognusìt come 'l Bèpi de Bèpi and The Prismas.
NecrulogiModifiché
02 03 - Barcelona: Salvador Puig i Antich, militaant anarchista a che i auturitaa franchiist i aplican la pena de moort.
20 06 - l'Algher (Sardegna): Rafael Catardi e Arca, scrituur Alguerées.
30 09 - Buenos Aires (l'Argentina): Carlos Prats, generaal de l'esèrcit Cilées fidel a Allende, sassinaa insèma con la sò mijé par la DINA.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nossadunnaun: Co vegn ina claustra d'exister ozendi?
- Dumengia, 26.5.2019, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 26.5.2019, 8:06, RTR
Marc Dosch, oriund da Glion, maina dapi trais onns l'administraziun da la claustra da Nossadunnaun. El na fa betg part da la cuminanza benedictina. Dentant procura Dosch, sco impiegà secular, che tut constat davos las culissas – cifras, budgets, persunal, sistems dad IT. Sco manaschi cun 120 collavuraturas e collavuraturs è la claustra in dals gronds patruns da lavur en la regiun. En Vita e cretta declera Dosch co ch'i gartegia a la claustra da segirar sia existenza – e tge rolla ch'il vin gioga.
Contribuziuns
-
Sin visita tar Marc Dosch
-
Pled sin via Andri Casanova


text:
Sper l’industria d’export ha era la hotellaria sentì recentamain las consequenzas dal franc ferm. La decisiun da la banca naziunala svizra da dar si il curs minimal dad 1.20 francs ha procurà per temps turbulents en la branscha turistica.
Igl è stà in schoc, ils 15 da schaner avant 5 onns.
Il pli aut hotelier svizzer era gist duas emnas en uffizi. Dad in di sin l’auter hajan las pernottaziun en Svizra custà 20-25 pertschient dapli per ils giasts da l'exteriur, di Andreas Züllig. L'hotellaria haja pers giasts da la Germania, Ollanda, Belgia ed Italia.
Era ils Svizzers hajan tuttenina fatg pli gugent vacanzas en l’Austria u en il Tirol dal Sid. Là eran las vacanzas tuttenina pli favuraivlas damai ch’i deva dapli euros per il ferm franc svizzer.
Jau sai anc exact e bain nua ch'jau sun stà cura che Thomas Jordan ha communitgà la decisiun da la banca naziunala.
RTR actualitad 07:00


text:
Donn a la cuntrada e dapli traffic
Ils adversaris dad ina via tras Migliè fan valair che quella faschess donn a la cuntrada. Plinavant chaschunass ella dapli traffic tras il vitg da Vuorz, e là saja quai gia oz fitg stretg. E la finala stuess ins quintar cun situaziuns privlusas surtut per ils uffants, persunas pli passadas e turists. Perquai èn els encunter la fusiun da Breil, Vuorz ed Andiast.
Via purtass avantatgs per purs, privats e turists
Ils adherents da la fusiun dian che la via saja ina part dal project da fusiun. Ina fusiun purtass blers avantatgs per l’economia e per il viver insumma, ha in giuven ditg. Ina via tras Migliè haja era avantatgs per ils purs, ils privats ed ils turists. Ins bajegiass ina via che exista gia per 80%, ed uschè na faschess quella talmain empaglia la natira.
5. 1 milliuns francs per la via tras Migliè
En il contract da fusiun èsi fixà in credit da 5.1 milliuns francs per la via da Vuorz a Breil. Ils 24 da zercladur decidan Vuorz ed Andiast a la radunanza communala sur da questa fusiun, ils 25 da zercladur decida Breil a la votaziun a l’urna. E sch’il Cussegl grond accepta alura la fusiun po quella entrar en vigur il 1. da schaner 2018.


text:
I mejes danter belëza, cultura y utl
L luech da Piz ie un di ultim mejes storics de Gherdëina. L ie unì fat su dai paures nstësc che vivova tlo. Uni majon, uni local ie unì frabicà aldò de chël che n ova debujën. Dut ova n utl. Ma ce funzion à pa i mejes al didancuei che l ie mé plu puec che vif mo da paur? A chësta y a d'autra dumandes àn ulù abiné na resposta cun l pruiet sun i vedli mejes, metù a jì dal Museum de Gherdëina, de chël che ve cunteron tla proscima edizion de Mendret. Son nce stai tla Estonia, per cunëscer miec la mendranza di Seto, n popul uigur-finlandesc che cëla de mantenù si tradizions nchina a ncueicundì. Program de Elisabeth Kostner
06.05.2020 Rai Ladinia


text:
Soiba, 23.05.2019 da res 20.50-21.02 (Canal 103 DDT)
Majon – Anpezo
Majon é na fraziun dl comun d’Ampëz. Majon de Sora é sön la strada prinzipala y Maion de Sote é sot a strada, olache al é da odëi les rovines dl Ciastel de Zanna y la picera dlijia dedicada ala Santiscima Trinité.
Le ciastel y la dlijia é liá ala storia dla familia de Zanna, na familia cun origines nobles. A Majon de Sote él ince le stadium dla dlacia, olache tl 1956 él gnü fat l’inauguraziun dles Olimpiades.
Un program de Erika Castlunger.
Camera y tai de Hans Peter Karbon.
A cura de Alessandro Dapunt


text:
- 3) She ella moriss giu ouncha ellà vess compleniu quei diember, she vi iau quintar quei, gual sco la vess compleniu.
- 4) Iau vi quella scheziar adual als Marters, gual sco la vess spons siu saū per mei, è per mia Crediencia.
- 5) Sin la hura della mort vi iau la sia Olma far manar entē ciel tras siu bien [pag. 6] Aungel con tutts sees Parens de saung tocca sil pli dauos
stol, per sort che quels fussen aunc ent il Purgatieri.
Questa Reuelaziun ei vegnida enflada à Ierúsalem entẽ la S. Fossa & à cogli che porta quella con el, po il naussa Spirt bucca noshêr, à ven esser pertgiraus dalla mort aneggia; á po bucca morir mal. Ina Dona che ei portonza à porta questa Reuelaziun con ella, ven hauêr letezia enten il parturir. Nagina mala caussa po restar enten quella Casa, nua questa Reuelaziun ven saluada si: A cogli, che porta quella adina con ël, ven la Beada Pursialla Maria comparer treis diis auont sia mort. A quei tutt ei vegniu approbau da S. Ignazi enten Cecilia.
Oraziun.
O Signer Iesus! che has suruegniu dels Giudius cient á duas fridas ella Vista, ch' eis entẽ gl' Hiert trenta gadas vegnius picchiaus con puing ella bocca, ch' eis entocca la casa [pag. 7] da Annas daus giu sil tratsh siat gadas, ch' has pigliau trenta fridas sil chiau, sila pez, á sin la braccia, & era trenta fridas sin la giuvialla á sin las côeissas, ch' eis alzaus si ord il tratsh pils cauegls trenta gadas, che has suspirau con tiv cor, cient é veing à nof gadas, & eis siattonta treis gadas traigs via nau per la barba, & has suruegniu … in staussh mortal, che ti has per quei stoviu dar à tiarra con tia shi greua crush & has pigliau dellas gaislas siscient sissonta sis fridas à strichiadas, à vid il tiu chiau della cruna de spinas milli pungidas, à vid la crush treis pũgidas mortalas dellas spinas, che passauan tras tiu chiau, à ti ei spidau sin tia coreivla faccia siattonta treis gadas, à vid la tia persuna … vegniu faig ciunc milli quater cient siattonta ciunc plagas: & en stai ciunc cient Sholdaus, che han tei pigliau, oig schergers, trenta che han tei portau entuorn, & has spons ord tia soingia persuna [pag. 8] trenta milli, quater cient trenta daguottas de saung: Iau rog Tei, miu dulsh Iesus per remisshun è perdun da tutt ils mês poccaus, è spindramẽt da tutt prigel della carn, è dil Demuni enten vertit de tia pitra Passiun, da tiu soing saung, che ti has spons à da tia mort. Mi dai po grazia da migliurentar mia vita, mi lai bucca morir giu da quest mund senza vera Contriziun, dolùr è Confessiun da mês poccaus, é senza receiuer il soing Sacrament dil Altar. Sur tutta quei, she mi dai tia soingia Charezia, che iau tegni char Tei, bucca per tema da gl' Vnfiern, ne per la speronza dil Paradis, mo solettameing per amùr della tia soingia Charezia. Amen.
Sin quei di siat Pater nos a siat Aues Marias & ina Crediencia.


text:
Furmintòun
Al furmintòun (al nòm latèin l'è Zea mays) l'è na piànta dla famìa Poaceae, tribù Maydeae.
Al fóst cal tin só i chécch l'è al lècch, e l'è la pèrta ch'as bóta vìa; l'insém dal lècch e di chécch l'è la panòcia.
Al furmintòun l'è un di lavór da magnèr pió importànt in dl'America e in dl'Europa: cun al furmintòun as pól anca fèr l'òli (quèst chè an và mia bèin da frézer), al pop corn (quand i chécch i scòpien) e la farèina (druvèda da fèr la pulèinta e alcùni qualitê ed pan e 'd dólci); a-s pól anca tirèregh fóra un liquór.
As dróva anca da der da magnèr a i animèl, sopratótt i vàch e al galèini.
As pól anch brusèr per fèr dl'energìa cl'an fà brìsa di dàn a l'ambièint.
Mòdi ed dìr
- (MUD) As dìs và a spanucèr al furmintòun per dìr a quelchidùn ch'al l'à fiachê a basta; al lavór dal spanuciadór, in di tèimp antìgh, l'éra un lavór di puvràz.
- (MUD) Un che l'è sèimper da la pàrt dal furmintòun l'è un cal stà da la pèrta ed chi cmànda e al 'n còrr brisa di résch; quest perchè un tèimp, in dal càmp, al furmintòun l'éra dimòndi volti datés da un canèl pin d'aqua ch'i cuntadèin druvèven d'anafièr, e acsè a l'éra al prémm a ciapèr l'aqua.
(BLG) Se per San Patrézi t'sumnarè al furmintón, t'cuiarè di bia panución:[1] San Patrézi al vin al 17 ed mèrz.


text:
Toronto
Toronto a l'è la cità püssee granda del Canada, e la capital de la pruincia de l'Ontario. La pupulaziun de la cità a l'è de pressapoch 2,5 miliun de abitant, che la vegn de 5,8 miliun se cunsiderum tüta l'area metrupulitana. A l'è cunsideraa el "mutur ecunomich" del Canada, el center finanziari e cultüral del paes, e anca vüna di cità püssee sicür de l'America del Nort.
Toronto a l'è vüna di cità püssee multi-cultüraj del mund, vist che'l 49% de la pupulaziun a hinn imigrant de alter paes. Anca se l'ingles a l'è la lengua che la cumanda (e Toronto a l'è la capital anglofuna del Canada), un nümer grant de abitant al parla alter lenguf.
Fina ai agn '70 Toronto a l'era la segunda cità del paes dopu de Montreal ma cunt el desvilüp de l'indüstria di utumobil e de l'mineraria, e la custrüziun di canal de St. Lawrence, Toronto a l'è vegnüü sü a la svelta, tant che l'è divegnüü inscì la cità püssee impurtanta del paes.


text:
Rico Florin, Samedan: «Ti stos avair structura per il temp suenter la pensiun»
- Sonda, 1.12.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 1.12.2018, 9:03, RTR
Dapi dus onns viva Rico Florin, il Samedrin cun ragischs profundas en la Val Müstair, la vita da pensiunà. Suenter esser stà durant 44 onns electricist, è Rico Florin ì anticipadamain en pensiun. In pass ch'el na s'enricla insumma betg. Uss po el parter en il di tenor ses «gusto».
Sper il cuschinar e far la chasada, gioga la musica ina rolla centrala en la vita da l'um che para da mai avair nauscha luna. Gugent sa regorda il bab da dus uffants creschids al temp glorius dals Bernina Boys.
La band engiadinaisa era enconuschenta per sia musica da bal e divertiment en tut la Svizra. Actualmain suna Rico Florin il bass en ina furmaziun cun Paulin Nuotclà.
En il Profil raquinta l'um da 62 onns dapli da sia passiun per tensiuns, cabels, precisiun e sveltezza.


text:
Chancelier da la Confederaziun Walter Thurnherr
Jau na consideresch mamez betg sco otgavel cusseglier federal, plitgunsch sco funcziunari suprem. Mia pussanza è limitada. Jau hai però in pau influenza. Jau poss intermediar u diriger, jau coordinesch e fatsch propostas.
Walter Thurnherr, chancelier federal
Walter Thurnherr, chancelier da la Confederaziun, è il schef da stab dal Cussegl federal. El sustegna la presidenta u il president da la Confederaziun ed il Cussegl federal en la realisaziun da lur incumbensas. Cun ils dus vicechanceliers participescha el a las sesidas emnilas dal Cussegl federal en las qualas el ha ina vusch consultativa e dastga er far propostas.
Walter Thurnherr è naschì l'onn 1963 a Muri en il chantun Argovia. El ha studegià fisica teoretica a la Scola politecnica federala da Turitg. L'onn 1989 ha el cumenzà a far part dal servetsch diplomatic. Durant ils otg onns suandants ha el lavurà a Berna, a Moscau ed a New York.
L'onn 1997 l'ha nominà Flavio Cotti, l'anteriur cusseglier federal e schef dal Departament federal d'affars exteriurs (DFAE), sco ses collavuratur persunal. L'onn 1999 è el daventà viceschef, l'onn 2000 schef da la partiziun politica VI dal DFAE.
L'onn 2002 ha Walter Thurnherr surpiglià l'uffizi sco secretari general dal DFAE. Dal 2003 fin il 2010 ha el gì la medema funcziun en il Departament federal d'economia (DFE), l'odiern Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR). Dal 2011 fin il 2015 è el stà secretari general dal Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (DATEC).
Walter Thurnherr è maridà e bab da dus uffants.


text:
Il Cussegl grond vul dar in stausch a la digitalisaziun e metta a disposiziun 40 milliuns francs. Deputadas e deputads han acceptà in’incumbensa da la PS – ch’è vegnida modifitgada dal cristiandemocrat Tino Schneider. Quai cun 69 cunter 34 vuschs, tar 3 abstenziuns.
Nov fondo per digitalisaziun
Ch’i dovra investiziuns en la digitalisaziun n’è betg stà dispitaivel – sulet la dumonda, danunder prender ils daners. Uss ha la regenza l’incumbensa da crear in nov fonds e preparar il messadi latiers, per ch’il Cussegl grond possia deliberar definitivamain ils 40 milliuns ed era definir, per tge projects digitals ch’ils daners duain vegnir impundids.
Digitalisaziun adina puspè en la debatta
Gia dapi onns fatschenta la digitalisaziun il Cussegl Grond. Saja quai cun decider da dumondas tecnicas sco fibra da vaider ubain w-lan, saja quai cun pretender da la regenza ina offensiva da digitalisaziun e quai uschè svelt sco pussibel. Tut per betg perder la colliaziun cun il mund. Cun in resultat cnap aveva il Cussegl grond decidì da stuschar la debatta sin sonda.
RR novitads 10:00


text:
Igl è stà ina premiera per omadus giugaders da tennis. Per l'emprima giada èn tant Dimitrov sco era Kyrgios stads en in final d'in turnier da masters 1000. A Dimitrov èsi gartegià da nizzegià en l'emprim set si'emprima schanza da break al 4:2. Kyrgios perencunter n'ha betg pudì nizzegiar sias schanzas.
RR novitads 06:00
Naziunal/Internaziunal Dimitrov gudogna a Cincinatti
Grigor Dimitrov ha gudagnà ses emprim turnier da masters 1000. Il Bulgarais ha gudagnà en il final cunter l'Australian Nick Kyrgios cun 6:3 e 7:5.
Igl è stà ina premiera per omadus giugaders da tennis. Per l'emprima giada èn tant Dimitrov sco era Kyrgios stads en in final d'in turnier da masters 1000. A Dimitrov èsi gartegià da nizzegià en l'emprim set si'emprima schanza da break al 4:2. Kyrgios perencunter n'ha betg pudì nizzegiar sias schanzas.


text:
Fosforo
El fòsforo l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol P. El g'ha nömer atòmich 15, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fòsforo el g'ha quìndes prutù. El fà part de la categurìa dei mìa-metài e l'è colocàt endèl grùpo de l'azòto.
En natüra se 'l tróa mìa al stat elementàr, ma sóta fùrma de fosfàt (sal de l'àcido fosfòrich), el bónda en sèrte préde e 'ndèle cèlule dei éser vivèncc, de le quàle el costetöés en elemènt esensiàl. El fòsforo elementàr l'è 'n gran tat reatìf e, al cumbinàs co l'osìgeno l'emèt 'na lüminesènsa dèbola dèbola. De chèsta caraterìstica gh'è nasìt el sò nòm, che 'l vé del greco "φόσφopoς", cioè "phosphoros", che völarès dì "portadùr de lùce"). L'üzo endüstriàl principàl del fòsforo l'è per la prudusiù de fertilizàncc, ma se 'l dòpra apò a per i espluzìf, i sonfanèi, i föch artificiài, le cüre per le piànte, i dentifrìci, i detergèncce e i led bianch.
El fòsforo l'è stat izolàt per la prìma ólta del chìmich todèsch Hennig Brand endel 1669. Entat che 'l tentàa de distilà i sài che restàa de l'evaporasiù de l'urìna, s'è furmàt en materiàl biànch, che se idìa pò al scür, che a brüzà el fàa 'na fiàma bèla lüminùza. De alùra, la paròla fosforescènt l'è stàda dopràda per descrìer töcc chèi materiài che se èt al scür (i emèt 'na lùce dèbola) sènsa brüzà.


text:
A Rueun hai dà ier saira ina collisiun frontala tranter in auto da persunas ed in auto da posta. In um d'82 onns è vegnì blessà. Il manischunz era da viadi da Glion en direcziun Mustér cura ch'el è sa tschentà da l'autra vart da la via e collidà frontalmain cun l'auto da Posta che vegniva giu d'Andiast.
Il manischunz da l'auto ha stuì vegnì transportà en la rega en l'ospital chantunal a Cuira cun in trauma da la chavazza e dal tscharvè. L'auto è vegnì donnegià totalmain, l'auto da posta considerablamain. Durant las lavurs da rumida è la via stada serrada per radund 3 uras.
RTR novitads 10:00


text: Ludoviko Lazaro (1859–1917), naschì e creschì si a Bialystok, oz citad polaca sper il cunfin da Bielorussia, è stà il creatur dal linguatg mundial esperanto. El ha stgaffi in sistem ordvart simpel e coerent, cun paucas reglas grammaticalas e senza excepziuns. Ses prim manual è cumparì 1887, suttascrit cun «Doktoro Esperanto». Quest pseudonim munta «quel che spera»; el è vegnì svelt il num dal linguatg nov. Hector Hodler (1887–1920), figl da l'enconuschent pictur Ferdinand Hodler, ha fundà ils 28 d’avrigl 1908 ensemen cun il Genevrin Edmond Privat (1889–1962) la Lia mundiala da l’esperanto («Universala Esperanto-Asocio»).


text:
Gardanne
Gardanne l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Gardanne
(chef-lieu) , del circondàre (arrondissement) de Aix-en-Provence e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 20 473 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 27,02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 170 méter a 'na altèsa màsima de 387 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
L’instituziun ha en tut gia dà in suttetg a var 800 dunnas ed 850 uffants. Quai suenter situaziuns da violanza e maltractament da differentas sorts. Tenor Andrea Stadler, la presidenta da la fundaziun «chasa da dunnas», na saja la statistica anc adina betg allegraivla. Mintg’onn tschertgan enfin 30 dunnas protecziun en la chasa da dunnas grischuna.
Per Andrea Stadler è violenza da chasa cler in problem da la societad. Ed uschia sa chattia là era la schliaziun per il problem. Mintgin duai vesair, ch’il problem exista – era sch’ins n’è betg pertutgà directamain. En il conturn sa chatta prest adina ina persuna pertutgada. Mintga terza dunna en Svizra è numnadamain ina giada en sia vita ina unfrenda da violenza da chasa.
Era Andrea Stadler sezza è avant 20 onns daventada unfrenda da violenza. Ses ex-partenari da lez temp ha cuntellà ella cun 17 cuntelladas. Ella ha survivì – e tuttina hai midà tut. Ella ha per exempel stuì midar domicil. Quel temp ha ella laschà enavos – e tuttina è quai mintga di sia motivaziun da cumbatter vinavant per dunnas maltractadas.
Ord l'archiv
TR Telesguard 17:40


text:
L'Ungarais da 42 onns era mez favrer sgulà cun in parasgulader dal Corvatsch en la Val Roseg. Quai cun la finamira da pernottar là en ina grotta da glatsch. Il di suenter il sgol era el vegnì annunzià sco sparì.
Tar in sgol da tschertga da la Rega era vegnì constatà ch'igl era rut giu in toc glatsch da la lieunga dal Vadret da Roseg. Quai aveva chaschunà ina lavina ch'aveva cuvert la grotta.
Sin quai han policists alpins da la Polizia chantunala adina puspè valità la situaziun al lieu, schebain ina tschertga dal sparì saja pussaivla. Il glindesdi han els lura, en il rom d'ina nova acziun da tschertga, chattà la bara da l'um.
RR novitads 09:00


text:
L’associaziun
L’associaziun Fraxas ha la finamira da sustegnair las famiglias pertutgadas dal sindrom da l’X Fragil, da FXPOI e da FXTAS e da promover il barat, la furmaziun e la derasaziun da las enconuschientschas davart l’X Fragil en l’entira Svizra.
La suprastanza da Fraxas cumpiglia geniturs e persunas che vulan far pli enconuschent il sindrom da l’X Fragil e procurar che las famiglias pertutgadas chattian pli levamain agid. Il tschetgel dals iniziants sa cumpona surtut da persunas engaschadas en l’anteriura associaziun Le Cristal. Fraxas vul dar al moviment ina dimensiun naziunala.
La suprastanza sa cumpona da Kristin Mulcock (co-presidenta), Manuela Ammann (co-presidenta), Céline Dubas (cassiera), David Riatsch, Sylvain Frei.


text:
Lengua rumancia
Rumancc, Returumanich, Retich u Grigiun a hin i nom cunt i quai se cugnussen tüt i lenguv returumanich che se parlen in di valad del cantun muntagnus di Grigiun, Svizzera. El rumancc a l'è vün di quater idioma ufizial de la Svizzera, e le parla el 1% de la sò pupulaziun. A gh'è staa un temp che i lenguv returumanich a eren parlad in d'una zona estesa del center d'Europa. 'Sti lenguv a hin imparentaa cun di alter lenguv che se parlen in Italia, Svizzera e Francia. I cinch dialet returumanich püssee parlaa a hin Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Puter e Vallader. Puter e Vallader, ai völt, se cunsideren dumà una lengua: el Ladin. El termin Ladin, d'altra part, s'associa cun la lengua di muntagn dulumitich. A esisten di upiniun ben divers sura el grad de relaziun tra Ladin e Rumancc e Furlan; la teuria che se sien evulüü indipendentement la rescöt assee da cunsens, però a esisten di stüdius cunt un bel poo de prestisg che a ne demustren una sustanzial ünitaa (G. Hull, The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).
Difüsiun e variantModifiché
Cume l'è staa giamò scrit, el rumancc l'è parlaa dumà in d'una quai valdada del cantun svizzer di Grisun. I sò variant hin semper staa sturigament dividüü vöna da l'altra, a causa de l'intrüsiun del tudesch (e de l'aleman) e de l'italian (e del lumbard). Per quest ogni variant (ciamaa in rumancc, ils idioms tradiziunals, induve idioms el gh'ha el significaa de "lengua") la gh'ha una sua standardizzaziun e una sua leteratüra.
Al dì d'incö el Rumancc l'è spartii in dü toch principai, e ciaschedün el gh'ha di variant interni.
- Grüp grisunes o renan:
- Grüp engadines o ladin
StoriaModifiché
In urigin el teritori atüal del rumancc l'era pupulaa dai Celta e prubabilment tüta la zona de l'est di Grisun l'era di Reti. L'è dificil dàgh una classifigaziun ai Reti e a la sò lengua: se suponn che la lengua di Reti la füdess minga una lengua indueurupea, ma hin minga pussibil fà sü cunstataziun garantii a causa di testimunianz poch e framentari de quela lengua e cultüra.
La denuminaziun returumanigh (Rätoromanisch in tudesch) l'è stada intrudota inturna a la metà del XIX secul dai lenguista italian e tudesch. La ven dal nom de la pruvincia rumana de la Rezia, che la catava dent un teritori multu püssee vast de quei abitaa dai Reti. L'assuciaziun de idei retigh=>rumancc l'è dunca in bona part un mitu.
I popul che viveven in del teritori di Grisun del dì d'incö hin staa sutamiss düranta la campagna militar di Ruman in di Alp del 15. a.C. I Ruman han purtaa la lengua latina in di teritori sutamiss (o mej, el latin del popul e di suldaa, ciuè 'l latin vulgar).
L'è minga del tüt ciar 'me l'è capitada la latinizaziun. Prubabilment el gh'avrà impiegaa un quai secul, cume l'è sücess in alter teritori periferigh de l'imperi ruman. A la fin de l'età antigh, i lenguv prerumann pareven, segund i cunussenz atüai, mort e adess ghe n'è restaa ben poch paroll. 'Sti paroll se referissen suratüt a la terminulugia specifiga de la flora e de la fauna e de un quai tuponim.
A partì dai secul VIII e IX el teritori rumancc uriginari l'è staa inflüenzaa dai lenguv germanigh. In del curs del temp el tudesch l'è diventaa semper püssee una lengua ufiziala cume 'l latin.
Se pò vardà cume 'l rumancc el füdess un temp püssee estendüü cul vedè un frach de nom lucai e parol dialetai in regiun che incö hin tudesch, cume 'l cantun Glarona e 'l cantun San Gal. Quei paroll chì mustren che 'l cunfin lenguistigh, fina al temp medieval classigh, l'era multu püssee a nord.
Inscì per esempi la regiun del Lai Rivaun l'era rumancia (anca incö le se ved in del nom Walensee, che l'è parent de welsch, una parola che i germanofun duvraven per designà i gent d'etnia neulatina); in del nord-est el teritori rumancc el rivava fina al inscì ciamaa Hirschensprung, fina a Rüthi e a la Val del Renu sangalesa; inscì cume la püpart del Voralberg (Austria) e del Tirö. I Alp hin pien de sit cun nom lucai di quai la prima silaba latina la ven minga prunünciada, per esempi Bad Ragaz, Sargans, Vaduz (dal latin aquæductus), Montafon, Tschagguns e Galtür. Prubabilment bona part de quei sit chì hin vegnüü germanigh dumà in del XI secul.
I prim ducüment cunussüü che cuntegnen parol rumancc hin uraziun latinn cunt anutaziun in questa lengua. Pö, al temp de la Refurma Prutestanta s'hin svilüpaa indeperlur i lenguv de scritüra di variant diferent del Rumancc, cunt i prim tradüziun de la Bibia e di Salm, in Engadina e in la Surselva. In del mediuev i germanofun ciamaven el rumancc churwelsch, ciuè latin de Coira.
Vöna di resun del fatu che la s'è mai svilüpada una lengua de scritüra cumün per tücc i idioma l'è la cundiziun de regress del Rumancc denanz al tudesch che l'ha purtaa a la mancanza de un centru spiritüal e pulitigh per tüta la Rumancia. La cità de Coira, l'übiga cha la pudess avè 'stu rol, l'era sota l'inflüenza tudesca giamò da un frach de temp, vist che l'era una sede episcupala (e i vescuv eren tudesch, minga latin) e che tra l'alter l'era stada cunquistada dai Got. Dumà da poch temp, in del XX secul, s'hin furmaa a Coira centri, dai quai parten impüls impurtant per la lengua e la cultüra rumancia. Questu svilüp el va inanz insema a una cuscienza lenguistiga cressenta, che la gh'era nò prima del secul XIX.
A la fin de quel secul lì defat l'è vegnüü föra quel prucess che l'è staa ciamaa "renassiment rumancc" (renaschientscha rumantscha), in del qual gh'han avüü lögh l'espansiun de la stampa rumancia e la prudüziun de testi literee rumancc, la fundaziun de vari assuciaziun, l'aquisiziun de una növa scienza per la lengua e la cultüra grisunesa e la vutaziun de fà vegnì el Rumancc la quarta lengua naziunala svizzera (1938).
El Rumantsch GrischunModifiché
El Rumantsch Grischun (ciuè, pü o men, rumancc de tüt el Cantun Grisun) l'è la lengua de scritüra cumün per tücc i idioma rumancc. La sua bas l'è stada svilüpada per l'inizziativa de la Lia Rumantscha del lenguista Heinrich Schmid in del 1982. Da alura el rumantsch grischun l'è dree a vess semper püssee svilüpaa. In del 1996 l'è propi lü a vegnì la lengua ufiziala de la cunfederaziun per la cumünicaziun cun la pupulaziun rumancia, e dunca l'è vegnüda la lengua de scritüra ufiziala in del Cantun Grisun. In di cumün de lengua rumancia però i lenguv ufiziai hin anmò i variant lucai, a volt insema al tudesch.
I prumutur de la lengua scrita cumüna vurarissen che la füdess un mezz per dàgh forza al rumancc e mantegnì 'sta lengua inscì in pericul. El rumantsch grischun però l'è multu critigaa de una part de la pupulaziun rumancia. Un bel poo de grisunes, minga dumà rumancc, gh'han paüra che una lengua artifiziala la poda vegnì la fossa del rumancc. Alter inveci hin püssee utimista e revendighen el fatu che una lengua cumün la poda dàgh forza a tüti i idioma diferent.
In de l'agust del 2003 el parlament cantunal l'ha scernii de intrudü el rumantsch grischun cume lengua de scritüra in tüt i scöl rumancc e de fà sü semper püssee in questa lengua i növ mezz de istrüziun; de fat, fina a quel mument i mezz de imprendiment eren staa stampaa in di variant tradiziunai. El Gran Cunsili l'ha decidüü però de fà inscì anca per spargnà un poo de danee. Da quel mument in pö tüt el teritori rumancc püssee germanizzaa questa mesüra però l'è dree a ris'cià de fà vegnì la pusiziun del rumancc anmò püssee debul, vist che i bagai hin dree a imprend una lengua che la se parla minga in gir.
Inveci tanti personn minga rumancc disen che i diferenz di idioma tradiziunai hin despess sotastimaa e che hin multu püssee marcaa che, per esempi, quei trai dialet del Schweizerdeutsch (dunca, la saria impurtanta una lengua ünificada). Prima de la realizzaziun pratiga de la scerna del parlament inturna al rumantsch grischun 'me lengua de scöla l'è staa miss un temp de transiziun de vint agn. Al dì d'incö però nissün cumün l'ha intrudot 'me lengua sculastiga.
UrtugrafiaModifiché
El Rumantsch Grischun l'è dunca una specie de koiné, e 'l sò aütur a l'è staa atent a evità urtugrafii de aspett estrani, per facilità la sua acetaziun. Dunca, i parol cun /tɕ/ e [e] o [i] a gh'han   (tgirar) inscambi de  . E i parol cun /tɕ/ seguida da [a], [o] u [u] se scriven cun   (chalanda) già che tant i parlant de l'Engadina (chalanda) quant dal teritori del Ren (calanda) spetarien un'urtugrafia che la meta dent la  . De l'istessa manera, 'che' e 'chi' —a causa da chesta norma, ciamada "Leza Uffers Kompromiss"— se parnunzien [ke] e [ki]. D'altra part, la letera   la se cunvert in d'un grafema innecessari in questa lengua rumanica. Per cunter, la schwa ([ə]) se representa cun  , l'üs dal qual al moutra l'influenza del tudesch in questa lengua rumanica. L'istess descurs el se fa cun l'üs de   sia per /ʃ/ che per /ʒ/, e   per /tʃ/.
D'altra part, el fat che a l'esista minga   in del Rumantsch Grischun a l'è forsi minga dumà duvüü a l'assenza de la [y] e de [ø] in la püpart di lenguv returumanich, ma anca a la sua furma grafica, che l'è minga stada cunsiderada una furma rumanica. Quest chì a l'è un esempi che l'aduziun d'una determinada grafia l'è mingaa semper relaziunada cun di fatur funetich. Cume cunclüsiun se pò afirmà che l'urtugrafia del rumancc la se situa tra la tradiziun urtugrafica rumanica del Talian e del Francees e la tradiziun urtugrafica germanica del Tudesch.
I lenguv returumanich a curen el pericul de desparì. A gh'hin apena parlant de 'sti lenguv e la püpart de quei che parlen retich a parlen anca tudesch. La Lia Rumantscha l'è una urganizaziun che la cumprend assuciaziun de lenguv retich. La sua pagina web la furniss püssee d'infurmaziun sura 'sti lenguv.
Videe anca: furlan
FunulugiaModifiché
CunsunantModifiché
I funema cunsunant del Rumancc (in la variant del Rumantsch Grischun) a hin urdenaa in la tavula seguent:
VucallModifiché
I funema vucalich del Rumancc a hin urdenaa in la tavula seguent:
La Schwa /ə/ la pariss dumà in di silab atonich. La lunghezza de la vucala se pò decid a priori:
- I vucall atonich a hin cürt.
- I vucall tonich in silab saraa a hin:
- longh dopu /r/
- cürt altrament.
- I vucall tonich in silab vert a hin:
- cürt dopu cunsunant surt
- longh altrameent.
Esempi lenguistichModifiché
Sursilvano (Sursilvan)Modifiché
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, e clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei schi bials sco tia pareta, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sottosilvano (Sutsilvan)Modifiché
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua à ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, à ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmirano (Surmiran)Modifiché
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Engadino superiore (Putér)Modifiché
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pign ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Engadino inferiore (Vallader)Modifiché
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
JauerModifiché
La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: "Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots".
Rumantsch GrischunModifiché
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Cunfrunt cunt alter lenguvModifiché
Cunfrunt trai vari dialetModifiché
Cunfrunt cul lumbardModifiché
Cunfrunt cul francesModifiché
Cunfrunt cul ladin e 'l furlanModifiché
Ligamm da föraModifiché
- Pàgina da la Lia Rumantscha
- Dizziunari rumantsch-anglès
- Una mustra da memòri filusòfich in rumantsch, l'edizziun uriginala da la qual la data
- Pàgina da news Noeles.net
- Mathias Conradi, Taschenwörterbuch der Deutsch-Romanischen Sprache, Zürigh, 1828
- P. Baseli Carigiet, Ortografia gienerala, speculativa ramontscha, Müstair, 1838
- J. A. Bühler, Grammatica elementara del lungatg rhäto-romonsch, Coira, 1864
- Theodor Gartner, Raetoromanische Grammatik, Heilbronn, 1883


text:
Situaziun sin via
- Il Pass Lucmagn è serrà.
- Tranter Malögia e Segl resta la via principala serrada. Dumengia a las 11 vegn la situaziun valitada da nov.
- La via tranter Alvagnì e Bravuogn sco er tranter Bravuogn e Stugl è serrada.
- In obligatori da chadainas vala sur ils pass dal Bernina e Güglia.
- Il temp da spetga per transportar l'auto tras il Veraina munta a 2 uras a Selfranga.
Il Pass dal Güglia è puspè avert dapi las 16:00. Là eran duas lavinas vegnidas a val. Er il pass dal Fuorn è stà serrà enfin las 15:30. Uschia n'era la Val Müstair betg cuntanschibla nà da l'Engiadina.
Disturbis sin binaris
- Il traffic da viafier tranter Filisur e Bravuogn è interrut. Per motivs da segirezza resta quella colliaziun serrada l'entira notg. Viagiaturs da Cuira a San Murezzan e viceversa van via Landquart - Claustra.
Sbuvaditschs tranter Bravuogn e Filisur
Blera naiv chaschuna ina situaziun critica. Tranter Bravuogn e Filisur èn ids a val bovas.
Privel da lavinas
L'institut da naiv e lavinas a Tavau annunzia per l'Engiadin'Ota, la Val Müstair e las valladas talianas in privel da lavinas grond, stgalim 4. Per il rest dal Grischun vala in privel da lavinas considerabel, stgalim 3.
Naiv nova – 2 da favrer 2019
RR novitads 08:00++


text:
Vianvieda da pert de chi che se à cruzià
Sce pra n proiet sëurantol uniun si pert, pona possa n lëur fat deberieda garaté – tl cajo cuncret chël de dé ora na edizion nueva dl liber bele unì ora ti ani 1990 Die Grödner Bahn.
La prima sburdla per l lauré ora da nuef ie unida dala Repartizion Cultura y Scola ladina, che se à nce detlarà a una de sëurantò gran pert dla spëises. La storica Elfriede Perathoner an ënghe pudù cunvëncer n gaujon dl aniverser di 100 ani dla ferata de Gherdëina per la edizion amplieda cun tuedes nueves y relevantes dal pont de ududa soziel y storich. L culezionist de fotografies y filatelist Albert Moroder à metù a despusizion material ilustratif de valor y nchinamò nia publicà, cossa che ti dà al’opra na paruda speziela. Imajes nueves ie nce unì tëutes dal archif dla Lia per Natura y Usanzes. Giatà lerch tla publicazion à oradechël na udleda sun svilups puscibli tl trasport da pert dl njenier Georg Fischnaller.
Coche ambientalist uei y muessi auzé ora chësta prupostes sun la fatibltà de trasses per ferates che ti va permez ala ndesfideda de crì soluzions al trafich cunscidran finanziabltà y rentabltà, efizienza, sauridanza tl viagë y dantaldut l schivé de gran ntervënc tla cuntreda dolomitica ecologicamënter sensibla – y dut chësc tl nteres dla natura y de n svilup turistich cumpatibl.
Na udleda nueva y plu sota tl lingaz dla forma y dl’architetura dla ferata de Gherdëina cun si frabiches sëura y sot a tiera do dut l percurs da Tluses nchin Plan nes cunzed Wittfrida Mitterer, la curadëura di bëns culturei tecnics. I ultimi cuntribuc, de Werner Schröter, cunlauradëur dl archif de ferates dl Tirol, y de Paolo Sutto, pasciunà de ferates, cumpletea chësta edizion nueva cun la prejentazion y l restaur dla mascins da tré che furnova sun la linia de Gherdëina. I scric informatifs recumpensea i letëures cun chëla che i possa se davanië vijions stlarëntes sëuraprò te ambic tecnics.
Persunalmënter ei laurà pea cun ntujiasm acioche l vënie a se l dé la edizion nueva. Daniëura canche l’ancuntedes cun duc i cunlauradëures deventova ncompres, fovel per mé mpurtant avëi dan i uedli l travert, sce debujën fé vel‘ paussa y de motivé a jì inant.Cun gran nteres ti sons jit do a dut l pruzes de elaurazion. A cuer me stajova de dé ora na publicazion cun na rafigurazion de test y imajes garateda. N ultima dëssa la edizion nueva arjonjer tres si bontà n publich pusciblmënter lerch.
Sun l cuiertl dl liber iel da liejer che la Lia per Natura y Usanzes dà ora l liber – y chësc me mplenësc cun na drëta legrëza, ajache tlo ie na cossa unida inò tëuta su y purteda inant. Pra la prima edizion se ova l presidënt da ntlëuta Florian Schrott mpenià per giaté paiedes gran pert dla spëises. Ie persunalmënter é messù me fé inant per curì l rest di cosć.
Rengrazië ulëssi l Ufize per la Cultura ladina, aministradëures de chemun, diretëures de banca, la cësa editëura Athesia-Tappeiner, coche nce Wittfrida Mitterer, Georg Fischnaller, Werner Schröter, Paolo Sutto, Albert Moroder y la autora Elfriede Perathoner.
L presidënt dla Lia per Natura y Usanzes
Engelbert Mauroner
nvit
Jon à ti cialé ala fabrich dai pellets a Puntives
Sada 9 de mei 2015
La fabrich “Federer Pellets“ ie la prima firma tl Südtirol che produj pellets cun lëniam da tlo.
L patron dajerà stlarimënc n cont dla produzion de pellets y l sciaudé limpea.
Pion via cun la curiera de linea:
te Sëlva dala 13.07
te S.Cristina dala 13.16
a Urtijëi dala 13.31
De reviers per chiche uel jirons a pe ite per l troi dla posta“Poststeig“.
Sun Vosc uní pea se ncuforta
Englbert,Inge,Manuela y Doris
sëira de nfurmazion sun i mesuns de trasport publics
cun l espert sun chësc argumënt Heinz Delago
n lunesc ai 14 de auril dala 20.30
tla pitla sala dla Cësa de Cultura a Urtijëi
duc ie de cuer nviei
La Lia per Natura y Usanzes met ino a jì l tradiziunel marcià bio
sada, ai 12 de utober sun Pitla Plaza S.Antone Urtijëi.
L blòt marcià, ulache paures bio (Bund Altenativer Anbauer y Bioland) dl Südtirol vënd si prudoc. Nce nëus dla Lia per Natura y Usanzes ve piton velch da maië y da bever: tëurtes y strudel fat nstës, pans ntegrei de uni sort, dut sambën fat cun prudoc biologics y leprò té, vin y soft ciaut. L bon tof da castanies pratedes ne mancerà y l stont dal craut sarà ënghe inò sun plaza. Chiche uel se mplenì si barijel o se njinië n barijel nuef, possa se lascé fé ju l craut da nosc esperc.
Scumencià vëniel dala nuef daduman y speron che truepes vënie a nes cri. Sce l tëmp juda mo mpue pea deventeral dessegur na blòta festa.
Sun Vosc unì se ncunforta: Karl, Engelbert, Manuela, Simon, Doris, Helmut y Inge
Prion bel de lasce i auti tla garasc Stazion
wir haben gerade eine sehr wichtige Petition auf der Petitions-Seite von Avaaz erstellt.
Sie heißt: „Weniger Verkehr auf den Dolomitenpässen – Riduzione del traffico sui passi dolomitici“.
Uns ist dieses Thema wirklich sehr wichtig, und mit Eurer Hilfe können wir wirklich etwas bewegen! Jede Unterschrift bringt uns unserem Ziel von 500 Unterschriften näher. Bitte die Petition unterzeichnen.
Hier könnt ihr mehr erfahren und auch direkt unterschreiben:
http://www.avaaz.org/de/petition/Weniger_Verkehr_auf_den_Dolomitenpaessen_Riduzione_del_traffico_sui_passi_dolomitici/?launch
Bitte leitet den Link zur Petition nach dem Unterschreiben auch an Eure Freunde weiter.
Weiters sind wir jetzt auch auf Facebook: https://www.facebook.com/Liapernaturayusanzes?ref=hl
Herzlichen Dank, der Ausschuss der Lia per Natura y Usanzes
Vi chiediamo gentilmente di sostenere la nostra iniziativa!
L’associazione per la tutela della’ambiente e delle tradizioni locali della Val Gardena ha, tra l’altro, l’obiettivo di ridurre il traffico sui passi dolomitici.
Purtroppo, a fronte dell’aggravarsi del problema traffico sulle strade dolomitiche, si riscontra da parte della politica e delle Autorità proposte, la mancanza di coraggio a prendere una valida decisione.
Siamo convinti che far sentire, con maggior convinzione la propria voce, continuando a premere su chi ha competenze a prendere decisioni concrete alla soluzione dell’attuale problema, sia un incentivo verso l’inizio della riduzione del traffico.
Firma la petizione su:
http://www.avaaz.org/de/petition/Weniger_Verkehr_auf_den_Dolomitenpaessen_Riduzione_del_traffico_sui_passi_dolomitici/?launch
Grazie!
Sella Ronda bike day 2013 – sensibilisazion da pert dla Lia per Natura y Usanzes pra l dí dla rodes:
lascion plu lerch ala rodes su per nosc jeufes
La Lia per Natura y Usanzes met a ji n pitl „Stond“ pra l dí dla roda – Sellaronda Bike day – ansciuda 2013
http://www.sellarondabikeday.com/de/news.html
Nvit
Sëira de nfurmazion cun l referënt Iacun Prugger
sun la migrazion di uciei y de ti mëter su n anel
n merdi ai 9 de auril dala 20.30 tla pitla sala tla cësa de cultura a Urtijëi.
Sun Vosc unì se ncunforta l cunsëi dla Lia per Natura y Usanzes
Vortrag zu dem Thema:
EIN BEWUSSTER LEBENSSTIL– Fair, öko, lokal
Mit Frau Elisabeth Oberrauch
Donnerstag 14.03.2013, 20.00 Uhr – Kulturhaus St. Ulrich, Dachgeschoss
Was heißt bewusst einkaufen, konsumieren und genießen?
Jeder von uns trifft tagtäglich die Entscheidung, ob er durch den Kauf von Produkten einen Beitrag leisten will: für sich selbst, für die Mitmenschen, für die zukünftige Generation und für die Umwelt.
Es geht um einen fairen, biologischen und lokalen Konsum.
Wir setzen uns an diesem Abend gemeinsam mit diesem Thema auseinander und laden euch dazu herzlich ein.
Butëiga dl Mond, Lia per Natura y Usanzes u. KVW St. Ulrich.
foto: Sepl Mussner
CAIO PERATHONER
SEPL MUSSNER
BRUNO PERATHONER
GUIDO OBLETTER
VITO MIRIBUNG
02 – 10 de merz 2013 tla pitla sala dla mostres tla cësa de cultura a Urtijëi
daviert: uni di dala 10:00 – 12:00 y dala 17:00 – 19:00
giaurida n vënderdi ai 01 de merz dala 18:00
Stimei cumëmbri,
Ve nvion de cuer ala senteda generela n
sada ai 16 de fauré dala 20.00h tl sotët tla Cësa de Cultura de Urtijëi.
Orden dl di :
Salut dl presidënt
Relazion n curt sun l’atività di ultimi 2 ani
Rendicont de cassa
Veles dl cunsëi nuef
Dé pro l statut nuef
Fotos dla jites
La parola ti va ai prejënc
L sarà per duc zeche da pesslé y da bever.
Pervia che nosta Lia ulëssa deventé ONLUS (no profit), fossel de mpurtanza che truep scric ite fossa prejënc per de pro l statut nuef, perchël prion bel che unieis de n grum ala senteda.
L nuef statut ie da liejer sun nosta homepage, pra l pont: Statut
Ntan la senteda generela pudreis ënghe paie ite l cuntribut per l 2013 che ie de €15. Rengrazion bele danora per Vosc sustëni.
Sun Vosc unì se ncunforta l cunsëi dla Lia per Natura y Usanzes
Karl Vinatzer, Doris Perathoner, Simon P. Moroder, Engelbert Mauroner, Manuela Piazza y Inge Perathoner
N.B. : Sce vel un/a ëssa ueia de se meter sun lista per fé pea te cunsëi iel l bënunì. Prion bel de ti fé al savëi a zachei dl cunsëi o pra la generela.
Son for davierc a vel cunsëi o critica, pudëis ënghe nes mandé na e-mail al adres: info@liapernaturayusanzes.it
L cunsëi dla Lia per Natura y Usanzes ulëssa rengrazie de cuer duc chëi che ie unic a nes cri n sada ai 13 de utober pra l marcià bio, dantaldut duc i ulenteres che nes juda for ntëurvia per l bel garaté dl marcià. N rengraziamënt ti va ënghe al Chemun de Urtijëi che nes à metù a disposizion la Pitla Plaza S. Antone , ala Nëus Jëuni per la cësadafuech, ai Destudafuech che nes mprësta for si massaria per nosc stont , ala Lia dl Turism per i gazebi y ala Firma Hofer Group per nes avëi mprestà l pulmino.
Cun de biei saluc y assudei pra la proscima manifestazions
Karl Vinatzer, Doris Perathoner, Engelbert Mauroner, Simon Moroder, Manuela Piazza y Inge Perathoner
Per chëst`ann se ons pensà de jì tla valeda de Schnals, cunesciuda per si biei luesc da paur, si cultura y bela natura ntëurvia. L prim dì, ruvei a Naturns cun la ferata, tulons la furnadoia che nes mëina a “Unterstell”, da iló jirons po a pe do l “Meraner Höhenweg” nfina Katharinaberg fajan 350m de deslivel suvier y 380m juvier, ca. 2 ëura da jì. Da iló demez tulons la curiera nfina Karthaus ulache maion da marenda tla ustaria “Grüner”, daldò unirons menei tres l cunesciù “Kreuzgang Kartäuserkloster Allerengelberg”. Domesdì furnerons inant nfina Unser Frau in Schnals ulache l ie la puscibltà de fé l troi de meditazion nfin pra la dlieja de pelegrinasc, o de vijité l “Archeo Parc” che mostra coche la jënt vivova ai tëmps de Ötzi. Da sëira ruvei a Vernagt nes aspieta na bona cëina tl “Hotel Vernagt” ulache albergion. L di do fajons na blòta raida di mejes ntëur al lech, ruvan pra l “Finailhof”(1952m)che ie pra i luesc plu auc de Südtirol, ulache l univa mo sentà blava. Iló possen nce se maië zeche da marenda. L sarà da jì ca.3 ëura cun n deslivel de 350m suvier y juvier.
Fajeron nosc viac cun mesuns publics
Pion via cun la curiera de linea:
dala 5.40 te Sëlva
dala 5.49 te S.Cristina
dala 6.00 a Urtijëi
Da paie ite iel: € 90 per chëi che a n Südtirolpass o Abo+ € 113 per chëi che ne a degun abonamënt ( tlo iel leprò l viac cun la mobilcard) Tl priesc iel laite: furnadoia , cëina, durmì y gusté.
Da se scrì ite iel dai 13 ai 17 de agost tla cassa Raiffeisen de Sëlva a Urtijëi da Werner Pitscheider.
Se ncunferton sun vosc uni pea
Per nfurmazions plu avisa pudëis cherdé su Doris 339/2997883 o Inge 338/9999531
Ulache la libelules dà sëura sun la orchidées cun Dr.Vito Miribung
Dumënia, ai 22 de lugio 2012
N muef dala 9 da duman sa Runcaudie
L ne n’ie nia de bujën de se lascé scrì sù!
Ausflug
Besichtigung der neuen Raiffeisenkasse Kastelruth
Am Freitag, den 16 März 2012 um 17.00 Uhr
Da unser Verein schon seit vielen Jahren Vorträge und Lehrfahrten zum Thema: Energetische Sanierung, Erneuerbare Energien, Ökologische Dämm u. Baustoffe, Klimahaus usw. veranstaltet, hat es uns sehr gefreut als wir vom innovativen Neubau der Raiffeisenkasse Kastelruth erfahren haben. Vorbildlich wurde dieses Gebäude als Klimahaus A gebaut und wird mit Erdwärme beheizt.
Deshalb möchten wir alle Interessierten zur Besichtigung der neuen Raiffeisenkasse Kastelruth herzlich einladen.
Treffpunkt: St.Ulrich, Antoniusplatz um 16.35 Uhr Fahrt mit dem Linienbus nach Kastelruth oder um 17.00 Uhr vor der Raiffeisenkasse in Kastelruth.
—————–
Vijita ala cësa dl parch naturel Puez – Odles cun sluseda o cun la peves
n sada ai 25 de fauré 2012
Ajache l ann passà ne ala nia butà a jì a ti cialé ala cësa dl parch naturel te Funes, se ons mpensà de jì mo n iede n ucajion de na mostra sun i “Raufußhühner” (gial grisc y fosch, gialina blancia y n.i.) Per chëi che ulëssa unì pea cun la luesa o a pe, vëniel pià via: te Sëlva dala 7.10, te S.Cristina dala 7.22 y a Urtijëi dala 7.32 cun la curiera de linea che va a Persenon nchin pra la fermeda “Klammwirt”, ulache mudon per furné inant nchin a S. Madalena. Da iló jirons pona a pe (ca.2 h) nchin sa la “Geisleralm” ulache maion da marënda. Per chëi che va plu gën cun la peves vëniel pià via sal Marëufer dala 8.45 per se urté pona deberieda pra marenda. Pra la hutia possen nce se mpresté ora na luesa. Domesdì ntëur la 15.30 jirons pona a ti cialé ala mostra. De reviers furneron inò cun la SAD. L ne va nia de bujen de se nuté su.
Per nfurmazions plu avisa pudëis cherdé su Doris 339/2997883 o Inge 338/9999531
NVIT ALA 9. FESTA DLA REDEDA BIOLOGICA
N sada, ai 8 de utober sun plaza de dlieja a Urtijëi mët la Lia per Natura y Usanzes a jì
la tradiziunela festa dla rededa biologica.
L blòt marcià, ulache paures bio (Bund Altenativer Anbauer y Bioland) dl Südtirol vënd si prudoc. Nce nëus dla Lia per Natura y Usanzes ve piton velch da maië y da bever: tëurtes y strudel fat nstës, pans ntegrei de uni sort, dut sambën fat cun prudoc biologics y leprò café, vin y soft ciaut. L bon tof da castanies pratedes ne mancerà y l stont dal craut sarà ënghe inò sun plaza. Chiche uel se mplenì si barijel o se njinië n barijel nuef, possa se lascé fé ju l craut da nosc esperc.
Scumencià vëniel dala nuef daduman y speron che truepes vënie a nes cri.
Sce l tëmp juda mo mpue pea deventeral dessegur na blòta festa.
Sun Vosc unì se ncunforta Karl, Simon, Doris, Werner y Inge
Der Verein „Lia per Natura y Usanzes“ lädt ein:
UNESCO Weltnaturerbe,
reines Marketing ?
PODIUMSDISKUSSION
28. April 2011 – 20.30 Uhr
grosser Saal – Kulturhaus „Luis Trenker“- ST. ULRICH
Mitwirkende Gäste :
Dr. Michl Laimer
Umweltlandesrat
Dr. Ing. Helmuth Moroder
Generaldirektor Stadt Bozen
Ewald Moroder
Bürgermeister von St. Ulrich
Eugen Hofer
Bürgermeister von St. Christina
Dr. Peter Mussner
Bürgermeister von Wolkenstein
Karl Vinatzer
Präsident Lia per Natura y Usanzes
Offene Diskussion mit dem Publikum
Moderation: Simon Peter Moroder
Wir bitten Euch Fahrgemeinschaften zu bilden und die Autos in der Parkgarage „Stazion“
abzustellen.


text:
Ledschas & reglamaints
In occasiun da la fusiun da cumün pels 1-1-2015 sfadian ils organs respunsabels dal Cumün da Zernez d'adattar las ledschas cumünalas als bsögns dal cumün fusiunà. Quist process dà üna gronda lavur.
Ün pêr ledschas e reglamaints sun fats, bleras seguaran amo. Laja, ingio cha quai es fingià realisà, valan las cundiziuns nouvas.
Per quels secturs, chi nun es amo gnü s-chaffi nouvas ledschas, valan las ledschas ed ils reglamaints "vegls" dals cumüns uriunts Zernez/Brail, Susch o Lavin. Per plaschair resguardar il dret superiur.


text:
La DNA da l'ambient
- Mesemna, 7.8.2019, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 7.8.2019, 8:40, RTR
Senza dubis: Mintga organissem ha ina DNA. En il rom da la criminalistica vegn quai duvrà dapi onns. Tar la DNA da la natira vesa quai anc ora auter. La scienza s'avanza dentant svelt.
Arcunar la DNA da la natira. Quai fatschenta en il mument la scienza. Ins ha numnadamain chattà ora che la DNA dals insects e da las fluras po avair gronds avantatgs.
Insects sco indicaturs da la qualitad
Cun la DNA d'insects spezials èsi pussaivel d'eruir la qualitad d'aua d'in flum u lai. Quests insects spezials – ils uschenumnads Zeigerorganismen, reageschan fitg sensibel sin pesticids u sin merda. Per ordinari èn quai larvas d'insects u era giombers. En la DNA da quests animals èsi da vesair questas irritaziuns en cas che l'aua è tschuffa.
I dat anc bler lavur
Cunquai ch'i è anc ina tecnologia fitg giuvna datti anc bler da perscrutar. En la banca da datas da DNA da las microbas e dals insects datti anc grondas largias. Be paucs pertschients èn vegnids rimnads fin ussa. En cumparaziun: La banca da datas dals peschs cuntegna gia 50% fin 80% da tut la DNA.


text:
italian spoon rest italian spoon restaurant.
italian spoon rest silver spoon italian restaurant.
italian spoon rest silver spoon italian restaurant rochester michigan.
italian spoon rest italian spoon restaurant phoenix.
italian spoon rest italian pottery spoon rest.
italian spoon rest italian kitchen spoon rest.
italian spoon rest fat italian chef spoon rest.
italian spoon rest italian ceramic spoon rest.
italian spoon rest italian design spoon rest.
italian spoon rest italian chef spoon rest.
italian spoon rest italian spoon rest for sale.
italian spoon rest deruta italian ceramic spoon rest.


text:
Il punct culminant da sia carriera ha marcà la victoria dal cup mundial il november 2007 sin la «Reiteralm», avant il finlandais Kalle Palander ed il talian Manfred Mölgg. Ultra da quai ha Gini gudagnà quatter giadas il cup europeic ed è ì per 6 titels da campiunadis svizzers.
Numerusas feridas e blessuras durant ils ultims onns han procurà che Gini n'è betg pli stà bun da mussar talas prestaziuns. Suenter in grev temp da reconvalescenza e suenter ch'il skiunz da Baiva e uss puspè saun ha Marc Gini decis da terminar sia carriera. Il slalom dal hampiunadi svizzer a Tavau è stà la davosa cursa dal skiunz da 32 onns
Jau vulev ir cun skis uschè ditg ch'jau crai anc da pudair gudagnar cursas. En la situaziun actuala fiss quai stà difficil
Suenter 124 cursas da cup mundial sa retira il spezialist grischun da slalom Marc Gini dal sport da prestaziun.
El vul continuar ses studi da fisioterapia ch'el aveva cumenzà avant 2 onns. Là vul el era profitar da si'experientscha rimnada durant ils 14 onns ch'el è partì per cursas dal cup mundial.
RR sportissimo 17:00


text:
Bourrignon
Bourrignon a l'è un cumün svizzer del distret de Delémont, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.56 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 272 abitant.
El cumün de Bourrignon al se tröva a una altitüden de 770 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Asuel, Pleujouse, Pleigne, Delémont, Develier, Boécourt.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bourrignon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Fabrizio Frizzi
Fabrizio Frizzi (Roma, 5 de febrar 1958 – Roma, 26 de marz 2018) a l'è staa on conduttor televisiv italian.
Di agn '80 a l'è staa vun di cer mas'c di pu famos de la RAI. I sò programma pussee famos a hinn staa: I fatti vostri, Scommettiamo che...?, Luna Park, Per tutta la vita, Cominciamo bene, Soliti ignoti - Identità nascoste e L'eredità, tucc in onda in su la RAI. A l'è staa el conduttor storegh del concors de bellezza Miss Italia, de che n'ha faa 18 edizion. Dal 2005 al 2016 l'ha faa la maratona benefega Telethon.


text:
Feldkirch (distret)
El distret de Feldkirch (en todèsch Bezirk Feldkirch) l'è giü dei distrècc del Land del Vorarlberg, en Austria. El se tróa endela part piö ocidentala de l'Austria e l'òcupa la part ocidentàla del Land.
Cità e cümü[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Feldkirch el g'ha 24 cümü: giü, chèl che ghe dà nòm al distrèt (Feldkirch) el g'ha statùto de cità (Stadtgemeinde) e tré (Frastanz, Götzis e Rankweil) i g'ha statùto de cità mercàt. El dàto 'ntra le parèntezi l'è 'l nömer de abitàncc (agiurnàt al Magg 2015[1]):


text:
Alvistì
Alvistì (nom uficiàl en italià: Valvestino) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 184 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 31 km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondù (TN), À, Gargnà, Ìder, Magàza, Tignàl.
Alvistì l’è sitüàt endèla val omonima, ‘ntra la Val Sàbia e ‘l Lach de Gàrda. L’è furmàt de sés frasiù: Arem, Bolù, Droàne, Moèrna, Persù e Törà, ‘ndoche gh’è la sede del cümü. L’è giü dei nöf cümü mèmber de la Comunità Montana Parch Alt Garda Bresà. El so teretóre el töl dét apò a la part nord del lach de Alvistì, de formasiù artificiàl.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Alvistì l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dì
El dé come unità de tép el g'ha divèrse acesiù. Del pónt de vìsta astronòmic eziste 'l dé sideràl, el dé sulàr véro e 'l dé sulàr médio,
Endèl üzo civìl de töcc i dé, se dopèra chèl che l'è definìt cóme dé sulàr médio, cioè furmàt de 24 ùre che corespónt a 86400 segóncc.
Sicóme che la rotasiù de la tèra la ralènta de piö o méno 1.7 ms al sècol, la dürada média del dé sulàr véro al dé d'encö l'è apéna apéna de piö de 86400 segóncc, isé, a belazìne a belazìne, el dé astronòmic el rèsta 'ndré respèt a chèl civìl. Endèi öltem agn, póc méno de 'n segónt al an. Isé, a cumincià del 1972, 'na quac vólta, s'è zontàt en segónt a la fì del 30 de zögn o, piö de spès, a la fì del 31 de dezèmber. Chèsto segónt en piö l'è ciamàt segónt bisestìl, Enfìna al 2005 gh'è stat 23 segóncc bisestìi.
Endèl parlà de töcc i dé, la paròla dé l'è dopràda apò a per indicà le ùre de ciàr, per fa distinsiù có le ùre de scür che se üza ciamàle nòt.


text:
Sciön
Sissön o anca Sciön (Piemuntes: Sceun, parnunziaa, cume el nomm lumbard, [ʃœŋ]; italian: Sizzano) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 458 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,5 km² e ona densità de popolaziun de 139 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carpignön, Cavaj, Farä, Ghem.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sciön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Kleines Wiesental
Kleines Wiesental l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Lörrach. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 77.84 km² e 'ndel Dicember 2017 el gh'ìa 'na popolasiù de 2 838 abitàncc.
El cümü de Kleines Wiesental el se tróa 'ndèla Germània sud-ocidentàl, a póch chilòmetri del cunfì co la Svìsera e la Frància.
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Reconescimënt de atestać de formaziun por rové pormez ai profii profescionai di sorvisc soziai
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Aladô dl articul 9 dla lege provinziala di 30 d’aurì dl 1991, n. 13 (“Ordinamënt nü di sorvisc soziai tla Provinzia de Balsan”) po la Provinzia Autonoma de Balsan reconësce atestać de formaziun che é gnüs arjunć tl teritore nazional o internazional, por ti podëi rové pormez ai profii profescionai di sorvisc soziai.
Le reconescimënt vel ma tla provinzia de Balsan.
La domanda ti vëgn presentada ala Repartiziun Politiches soziales, Sorvisc Svilup personal.
Prëibel cherdede sö por fà fora n terminn.
Les domandes po gnì presentades dai/dales zitadins/nes che à arjunt atestac de formaziun tl ciamp sozial tl teritore nazional o internazional, sce chëstes formaziuns à contignüs che po gnì confrontà cun chi dles formaziuns tl ciamp sozial dl’aministraziun provinziala y sce ares à almanco la dorada minima preodüda dala lege en forza.
An mëss dè jö chisc documënć:
- domanda de reconescimënt;
- copia autenticada dl atestat de formaziun o detlaraziun sostitutiva;
- program de stüde o di ejams dà jö/di cursc frecuentà veramënter cun l’indicaziun dles ores por vigni materia y dles ores de practicum, dè fora dal zënter de formaziun che alda laprò, o detlaraziun sostitutiva;
- curriculum vitae – cun laprò les esperiënzes de laûr;
- sce i ëis arjunt le titul de stüde te n paîsc che ne fej nia pert dl’Uniun Europeica: detlaraziun de valur relasciada da na autorité competënta (ambasciada taliana, consulat), traduziun ofiziala por talian dl atestat de formaziun y dl program de stüde.
- Articul 9 dla lege provinziala di 30 d’aurì dl 1991, n. 13: “Ordinamënt nü di sorvisc soziai tla Provinzia de Balsan”, tla verjiun en forza.
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Formulars
Domanda por le reconescimënt di atestać de formaziun tl ćiamp sozial por rové pormez ai profii profescionai di sorvisc soziai
Domanda 2019 reconescimënt atestać formaziun ćiamp sozial rové pormez profii profescionai sorvisc soziai
Detlaraziun sostituënta di atestać de formaziun y/o di ejams fać
por les zitadines/i zitadins che à arjunt so titul de stüde te n stat dl’Uniun Europeica
- Formulars
Rep 24 Zircolara Azes ala cualificaziun profescionala de Educadú sozial Educadú profescional Ann 2012
(Sorvisc actualisá ai: 05/11/2019)
Ënt competënt24.0.1. Sorvisc Svilup personal
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 82 01 Ingrid Kapeller (ingrid.kapeller@provinz.bz.it)
Fax: 0471 41 82 29
E-mail: dienstfuerpersonalentwicklung@provinz.bz.it
PEC: dfpers.sspers@pec.prov.bz.it
Website: http://www.provinz.bz.it/sozialwesen
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui, vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
La domanda pó gní dada jö cater iadi al ann: 31 de jená – 30 d’aurí – 31 de messé – 31 d’otober.


text:
Il turist che vegn a Trun na tschertgia betg la gronda fulla u las purschidas per in turissem da massa. El tschertga il ruaus u la cultura, di la presidenta da Trun Turissem Renata Decurtins. Uschia saja surtut la lingua rumantscha, ma era la cultura e la bella cuntrada raschuns daco ch'in giast vegnia a Trun. Ins na veglia e possia però er betg concurrenzar cun las grondas destinaziuns, accentuescha Decurtins.
Gronda ierta d’art da la vischnanca
La vischnanca da Trun ha surtut da porscher bler en la sparta d'art. Uschia vegnan ils artists da renum mundial Alois Carigiet e Matias Spescha da Trun.
Er artists sco Gieri Schmed, Fis Guldimann ed ils frars Gioni e Luis Defuns vegnan però da Trun e vivan en vischnanca. Gist cun ina tala ierta saja quai era da far reclama cun l'art.
E tenor Renata Decurtins sa sprovian ins da far quai cun pliras purschidas. Ella conceda però era ch'i pudess anc esser dapli reclama da quest gener. Surtut pudess la collavuraziun tranter la fundaziun Ogna e Trun Turissem s'intensivar il proxim temp, perquai ch’ins veglia tschertgar il dialog e la cooperaziun.
Festa da 50 onns
Per celebrar la festa da 50 onns vul l'uniun Trun Turissem era far ina festa per la populaziun indigena e per ils giasts da vacanzas. In dals puncts culminants saja la preschentaziun da fotos u era films che visitaders dals lieus proponids en la broschura da giubileum tramettan a l'uniun.
Uschia spera Renata Decurtins ch'els survegnian blers resuns dals visitaders e forsa era propostas per megliurar lur purschida.
RR actualitad 06:00


text:
di: Pizzamiglio - F.Olivari
Sô che tramonta ormai senza color
semper istèss ‘me on binari che corr
nient e nissun el gh’ha bisògn pù de mì
su ona banchètta ògni dì.
Disen chi troeuva on amis, ma và là,
facil paròll fin che lee l’era in cà,
senti a sguagnì:
cosa gh’è in fond al vial?
Gh’è ‘l canil municipal.
Andèmm cagnoeu! Sèmm amis pien de speranza
el mè magon l’è passaa quand t’hoo guardaa:
gh’è on cantonin tutt per tì in la mia stanza
coi tò sciampètt de bombas pront de desfà
Te lassaa indree come mì la sòrta grama
l’è bastaa on nient per sentìss tutt presonee.
Ona sibrètta de ras l’ha trovaa
e lù el dismètt sòtta el lètt de giugà
poeu l’ha brancada là in strada che ‘l corr
fòrse che ‘l pensa a l’amor.
El tornarà poeu doman, di chi sa?!
Ma la sibrètta l’è inutil doppià
e pròppi adèss che gh’hoo gris i cavèi
stà quiètt cagnoeu che l’è mèj.
Torna cagnoeu a trà per ari tutta la stanza
come se incoeu la fudèss tornada lee:
anca se dent al mè coeur gh’è la speranza
del tò musin de balòss mì ghe n’hoo assee.
Se dèrva l’uss, lù l’è lì, lì che ‘l me guarda,
ma la sibrètta de ras la vedi pù.
Torna cagnoeu a trà per ari tutta la stanza
come se incoeu la fudèss tornada lee:
anca se dent al mè coeur gh’è la speranza
del tò musin de balòss mì ghe n’hoo assee.
Se dèrva l’uss, lù l’è lì, lì che ‘l me guarda,
ma la sibrètta de ras la vedi pù,
ma la sibrètta de ras la vedi pù.


text:
Claudi II el Gòtich
El March Aureli Valeri Claudi, conossuu anca come Claudi II ò come Claudi el Gòtich (Marcus Aurelius Valerius Claudius ò Claudius Gothicus in Latin; 10 mâgg 213 ò 214 - Sirmi, 270) l'è staa on imperador roman, che l'ha regnaa del 268 al 270; l'è staa el primm de ona seri de imperador Illirich, famos per avè cercaa de fà tornà l'Imperi al sò vegg splendor.
I origin e i caregh milidar[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu ò in Dalmazia ò in Illiria, a l'era el fioeu del Flavi Numeri, de famiglia illuster, e de la soa miee Claudia. Sòtta el regn del Deci (249-251) l'è staa tribun milidar, carega grazie a la qual el s'è renduu famos, per esempi in de la difesa di Termòpil in del 250. Duranta el regn del Valerian (253-260) l'è staa tribun de la Legio V Martia e poeu governador de l'Illiria (dux totius Illyrici), che l'ha difenduu per des ann contra i invasion di Gòtt.
La salida al podè e i sò guerr[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268, a la mòrt del Gallien (253-268) l'era tribun a Pavia (che se ciamava Ticinum). Gh'è chi dis che l'è staa vun di autor de la mòrt de l'imperador, che l'era dree a assedià a Milan el general ribell Aureol. Sentuda la mòrt del Gallien, l'esercit, insemma al Senaa, l'ha eleggiuu el Claudi come noeuv imperador.
Avuda questa carega, el Claudi II (per sconfondes nò con l'imperador Claudi, che l'aveva regnaa tra 'l 41 e 'l 54) l'ha consideraa come sò primm impegn quell de difend cont energia i confin e i territòri de l'Imperi del numer cressent de invasion barbaregh. Quest obbiettiv l'è staa in part completaa grazie a batali come quella arent al Lagh de Garda contra i Alamann ò quella de Naiss contra Erui, Gepid e Gòtt (l'è staa ciamaa el Gòtich pròppri dòpo la vittòria a Naiss, incoeu Niš, in Serbia).
El Claudi II l'è anca riessii a reportà sòtta l'Imperi Roman i provincc de la Spagna e de la Galia Narbonesa, ma l'ha poduu nò conchestà tutt l'Imperi di Gali.
La mòrt[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Claudi II l'è mòrt in de l'agost del 270 a Sirmi per pest, menter che l'era dree de andà contra di Barbar che aveven traversaa el Danubi. La soa mòrt l'è stada font de desgrazia per l'imperi, che l'aveva finalment trovaa on capp che 'l piasess a tucc: pòpol, esercit e Senaa. Gh'è succeduu el fradel Quintill, che l'è duraa men de on ann.
On quaj de desenn dòpo, l'imperador Costantin l'ha dii de vess on discendent del Claudi II per part de mader, ma gh'hinn minga di proeuv per testimoniàll.