text:
Lengua ligür (rumanza)
El Ligür (nom nativ: Léngoa lìgure o Líguru) l'è una lengua rumanza de la sota-fameja gall-italica che l'è parlada in Ligüria, in d'un quaj paes piemuntes, int una quaj part de la costa de la Francia, in del Principaa de Monach (e là el munegasch l'è vüna di lenguv ufizial) a Capraia ( in Tuscana) in Corsega a Bunifazi e in dü paes de la Sardegna: U Pàize (Carlfort in lumbard) e Câdesédda (Calaseta in lumbard; a Calaseta però i abitant a hinn urmai mes'ciaa cunt i Sard).
Infin, di dialet cumpagn del Ligür hinn parlaa anca in tel volt Apenin piasentin, spezialment a Bobi. El dialett de quest cumün emilian chì l'è parlaa pür a Brall de Pregöla, in pruvincia de Pavia.
In del dialet büstoch del Lumbard gh'è una mota de inflüenz ligür, causaa da la presenza de pupulaziun ligür in de la zona in epuca prerumana.
El sò dialet püssè impurtant a l'è el Genues, ciamaa Zeneize o Zeneise, el dialet de Genua.
Intra i lenguv gal-italich, el Ligür a l'è quel che'l fà vidè i carater de transiziun vers i lenguv de l'Italia del center e del süd.
El Ligür a l'è una lengua in pericul perchè la parlen suratüt i vecc, e de spess i giuin cugnussen minga.
La lengua ligüra se duvaria cunsiderala 'me una lengua regiunala o minuritaria per la "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari", che in del Art.1 la dis che cume i lenguf regiunaj o minuritari se cunsideren i lenguv ... ch'a hinn minga i dialet de la lengua ufiziala del stat. La "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari" l'è stada apruvada el 25 giügn 1992 e l'è in vigur del 1 mars 1998. L'Italia l'ha firmada la Carta el 27 Giügn 2000 ma l'ha minga anmò ratifigada.
A gh'hinn anca:
- la norma ISO 639-3 (cudifega LIJ), che la classifega el Ligür intra i lenguf e nò i dialett;
- el Red Book for Endangered Languages (liber russ per i lenguf in pericul) el clasifega el Ligür 'me lengua gal-rumanza.
Cuntegnüü
Articuj determinativ-minga determinativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- o/i -- el / i
- a/e -- la/ i
- un/unn-a -- vün / vüna (vöna)
Prunom persunaj-possessiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- mi/me/me -- mì/me/mè-mia
- ti/te/to -- tì/tì/tò-tua
- le/se/seu -- lü-lee/se/sò-sua
- n(o)iâtri (niâtri)/ne/nostro-a -- nünch/ne/noster-nostra
- vôscià (viâtri)/ve/vostro-a -- voi/ve/voster-vostra
- lô (liâtri)/se/se (seu) -- lur/se/sò-sua
Parol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- a péia: el pir
- o méi: la poma
- o setron: el purtügal (cf. Fr. citron)
- o pèrsego: el persegh (cf. Cat. préssec)
- a sêsgia: la sciresa
- o mêlo: la magiustra (cf. It. mela)
- a noxe: la nus
- a câ: la cà
- l'êuggio: l'öcc
- a uisa (Carlfort): l'isula
- l'ìsoa (Genua): l'isula
- o pàize (Carlfort): el paes
- o paise (Genua): el paes
- a sc-tradda (Carlfort): la strada
- o maganzin (Calaseta): el magazzin
- o figgio: el fioeu
- l'amigo: l'amis
- o libbro: el liber
- l'òmmo: l'òmm
- a schêua (Carlfort): la scöra
- l'òtro (Carlfort): l'alter
- a lunn-a (Genua): la lüna
- ciù: püssee (cf. Nap. cchiù)
- o fêugo (Genua): el föch
- o fiòugo (Bunifazi): el föch
- i cavelli: i cavèj
- a tradiçion (Monach): tradiziun (cf. Fr. tradition)
- a vorpi (Bunifazi): la gulp
- anchêu: incöö
- anchêui (Mònach, parnunziaa anchéi): incöö
- l'anno (Carlfort): l'ann/agn
- atrovâ (Carlfort): truà
- tutto (Carlfort): tüt
- travaggio: laurà (varda Fr. travail; Sp. trabajo)
- vixin (Carlfort): arent
- poài (Carlfort): pudè
- o mâ (Carlfort): el mar
- anâ (Carlfort): andà
- sotta (Carlfort): sòta
- avài (Carlfòrt): vègh
- nêuvo: nööf
- gianco: bianch
- a voxe: la vus
- a stöia: la stòria
- u figgêu: el fiö
- u mondo: el mund
- a raxon: la resun
- o çentro: el center
- o lêugo: el lögh
- a néutte: la nocc
- o veggio (Genua): el vegg
- er veccio (La Spezia): el vegg
- o nùmeo: el nümer
- ærto: alt
Esempi de lengua e confront trai variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pader noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In genoves[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Poae nostro che sei nei çê,
o vostro nomme seja santificao,
Vegna o vostro regno,
si faza a vostra voentae
comme in çê, cosi in taera.
O pane nostro quotidiano deeme ancheu,
e perdonè a noiâtri i nostri debiti,
comme noiâtri perdonemo i nostri debitoi,
e no ci lasciè cadè ne tentazion
ma liberateci da mä.
Amen.
In monegasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pàire nòstro che sii unt o celo,
che o tò nomme sice santificap,
che o tò regno arrive,
sice fà a tò vorontà,
coma un celo unscì a terra.
Danne ancheui com tuti i giorni o nòstro pan.
Perdonane i nòstri pecai
coma perdonammo a cheli che n'an fao de mä.
Non ne lascia pià da tentasion,
ma libérane do mä, amen.
La parabola del Fioeu Trason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialett genoves: In omu u l'aveva dui figiö; u ciü peonin u disce au paire: "Daime a mè parte de ben chi m'atuca!" e u paire u ghe spartì u feitu sò. Quandu l'avè feitu ferri, de li a pochi giurni u se ne scapa e u se n'andià a ün paese luntan, dunde a forza de desbauci u s'asgairà tütu u sò.
- Dialett savones: Üna vota gh'ea ün omu che l'aveiva dui figiö. E u ciü zuvenu u disse au puè: "Dueme a parte di ben che me tucan!" e lè u ghe spartì l'ereditè. Dopu pochi giurni u ciü zuvenu, radünau tütu u faitu sò, viagiandu u se n'è andaitu in parte lutan-a e là u detu fundu a tütu quantu cun vive da disculu.
- Dialett de Serravalle Scrivia: In omu u 'gh avaiva dui fiöi. E pü zunu u gh'ha ditu a sò pupà: “Pupà, dame subtu quel ch'u 'm tuca 'd l'eredità!”. Alantua e pupà l'ha spartiu quel ch'u gh'avaiva trai dui fiöi. Da lì a quòch giurnu e fiö pü zunu l'ha vendüu tüta a sò roba e 'ncu i sodi fati sü u 's n'è andatu int in paize luntaun: lì u s'è datu aa bela vita e u s'è mangiò tüti i sodi.
- Dialett de Ormea: Ün omu l'avea doi fioi. O ciü sgiuvu l'ha diciu al poà: “Poà, dàime lo ch'a 'm pò tucoà dle mie sustanse!”. E 'l poà o j'ha daciu la sò parte. Da lì a pochi dì 'stu fió a l'ha radünà 'nseme tütu 'l sò, poi 's n'è partii e 's n'è andà 'nt ün paìse lunzi; e lì l'ha dissipà tütte le sò sustanse, dasèndse al bun tempu.
- Dialett de Cairo Montenotte: Ün òm l'ava düi fiöi. U ciü giuvu l'ha dicc a sò pare: “Pupà, dème ra part di beni di beni che 'm tuca!”. E chièl l'ha fa tra lor er part d'u sò patrimoni. Da lì a pochi dì, bütà tüt insèm 'st fiö ciù pcit u 's n'è andà int in paìs luntàn, e qui l'ha sgheirà tüt 'r fat sò in stravizi.
- Dialett de Garessio: Ün òmo l'avè düi fiöi. E u ciü sgiono 'd 'sti düi l'ha dicio a só pare: “Pare, dèmè a parte di beni ch'a 'm toca!”. E lé l'ha facio tra 'd lor re parte di beni. E 'd lì a pochi dì, bütào tüt inseme, 'sto fió ciü sgiono 's n'è andào int in paìse lontàn e là l'ha sgherào tüt u facio só int i bagordi.
- Dialett de Borgotaro: Un omu u gh'ava dü fiö. E u pü zóven u diss a só pàr: “O pà, dèm la part che 'm pertoca!”. E só pàr u fé le part. E da lì a pochi dì 'l pü zóven u piè sü la part sogga, u andè lontàn e là u la cunsümè tüta malamént.
Vus currelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet tabarchin
- Dialet munegasch
- Dialet bunifacin
- Dialet finales
- Dialet genues
- Dialet intemeli
- Dialet spezzin
- Dialet urmeasch
- Dialet nuves
- Dialet burghesan
- Dialet ruiasch
- Dialet mentunasch
- Dialet savunes
- Dialet büstoch (dialet lumbard cun fort inflüenz ligür)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Académia Ligùstica do Brénno - Grafia ufissiala del Ligür
- Sit cun vari infurmaziun sura el dialet de Borgotaro
- Liber cont informazion sul dialett de Ormea (in todesch)
- Giuseppe Olivieri, Dizionario domestico genovese-italiano, Genova, 1841
- Giuseppe Olivieri, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1851
- Giovanni Casaccia, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1876
- Stefano Martini, Saggio intorno al dialetto ligure, Sanremm, 1870


c: text/html

text:
Carbun
El Carbun (anca Carbon o Carbù) a l'è un cumbüstibil fossil solid de culur negher o marun scür che'l se tröva in di rocc sedimentari. Anca lü'l se pö cunsideraa una rocia sedimentara, e l'antracite adiritüra una rocia metamorfiga perchè l'ha passaa un'espusiziun a temperadür e pressiun grand. El carbun a l'è faa per la püssee part de carboni e una quantità variabila de alter element 'me el sulfer, idrogen, ussigen e azot. El carbun al gh'ha urigin de la sedimentaziun de strat de piant e alter rest vegetaj, che prutegiüü de la biodegradaziun e de la ussidaziun de l'aria, s'hinn trasfurmaa dopu d'un frach de temp in del carboni.
El carbun a l'è la funt principala d'energia per la prudüziun d'eletricità in del mund (pressapoch el 40%).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Funiculàar Comm-Brünàa
La Funiculàar Comm-Brünàa l'è stada inaugurada in del 1894 e culega insemm i düu cumün lumbaart.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fin a l'inizi del XIX secul Brünàa l'era praticament ün sit isulàa; sulament in del 1817 han fàa'l sentee che da Comm vegn sü fin al paés e pussee tard, in de la segunda metà del secul, hann fàa sü i du stradi strett e pien de curvi che vegnen sü da Comm e da Taverneri. Ma la situaziùn l'era minga tant cambiada.
La famiglia Bonacossa, che gh'ha anca amò ün villùn a Brünàa, la vuleva far sü üna fünicular che da Comm la vegniva fin sü al paés per levàl del tücc da la süa situaziùn d'isulament.
Inscì, dopu gnanca ün an de lavuràa, il 11 nuvember 1894, la Funiculera la vegn inaugurada; tra i olter, l'era present anca'l Cardinaal Andrea Carlo Ferrari, che l'èra da poch temp vescuv de Milàn.
La costruziùn de la funiculàar l'ha fàa sì che'l turism a Brünàa l'è aumentàa ün frach, anca perchè menter se fà'l viagg se poeu vedè ün gran bel panurama sü Comm e sül lach.
La Funiculàar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Funiculàar la gh'ha i staziùn de partenza e de arivi in piazza A. De Gasperi a Comm e in piazza A. Bonacossa a Brünàa; gh'hin olter düu fermadi: vüna a Comm Vôlta, l'oltra a Caresciùn (fraziùn de Brünàa).
La Funiculàar, che l'ha gh'hàa ün binari ed ün scambi in duvè che s'incuntran il vagùn che va sü cun quel che va giò, la va sü per üna diferenza de livell de 500 meter, cun pendenza media del 50% e massima del 55%.
El viagg el düra 7 minüt e'l servizi cumincia ai 6 e finiss ai 22,30 (in estàa fin a mezzanot), cunt partenzi ogni mezz'ura, oppür ogni quart d'ura in di mument quant gh'hin ün frach de persuni.
A metà del tracciàa gh'è ün spingardìn, rimetüu a noeuf in del 1990, che tücc i mezdì'l dà üna s'ciupetada a salv.


text:
Lengua nurmana
El Nurmànn l'è una lengua rumansa ch'el fa part di lenguv de Oïl. El nurmànn del nord el pö vess classificaa cume part di lenguv Oïl setentriunal, insema a'l Picard e el Walloon. El Nurmànn l'è parlaa in Nurmandia (Francja) e el gh'ha no un status uficial, però l'è ricunussüü cume lengua regiunal. Int i Isul de la manega, el Nurmànn el se svilüpaa separatament, ma non cumpletament de per lüü, e la furmaa un grüpp de variant ricunussüü cun el nom de Jèrriais (int la region d'el Jersey), Guernésiais o frances Guernees (int la region d'el Guernsey) e Sercquiais (o Sarchees, int la region d'el Sark). El Jèrriais e el Guernésiais j'hinn ricunussü cume lenguv regiunal dai guveren britanich e irlandes.


text:
Monreale
Monreale l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 31.343 abitàncc, 'na superfìce de 529 km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alcamo (TP), Altofonte, Bisacquino, Borgetto, Calatafimi-Segesta (TP), Camporeale, Carini, Contessa Entellina, Corleone, Giardinello, Gibellina (TP), Godrano, Marineo, Montelepre, Palermo, Partinico, Piana degli Albanesi, Poggioreale (TP), Roccamena, San Cipirello, San Giuseppe Jato, Santa Cristina Gela, Torretta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Mantua
Mantoa o Mantua (inscì anca in Latin; Mantova in Italian; Mantoue in Frances; Màntua in Catalan) l'è ona cità de la Lombardia de 48 588 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), capital de la provincia cont l'istess nòm.
Situada in sul Mincio, l'è stada fondada in del 2000 avanti Crist; pusee tard l'è staa on vilagg etrusch che gh'han daa el nòm ciapaa del diu Mantus. I Roman l'hann ocupada in de la prima e in dela segunda guèra punica, e el famos poetta Virgili l'è nasuu visin a la cità.
Nel temp del rinasiment Mantua l'era governada de i Gonzaga, e pusee tardi dij Austriach.
Napuleon l'haa dovuu combatt vòtt mes per conquistala in del 1796; poeu Mantua l'è entrada a fà part de la Republica Cisalpina (formada de l'union de la Republica Transpadana cont la Republica Cispadana), del Règn d'Italia sòta Napuleon e del Règn Lombard-Vènet. A la fin de la Terza guèra de indipendenza, in del 1866, Mantua l'è entrada a fà part del Règn d'Italia sòta i Savoja.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mantua l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Goumoens-la-Ville
Goumoens-la-Ville a l'è staa un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 7.27 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 660 abitant.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Eclagnens, Goumoens-la-Ville e Goumoens-le-Jux han acetaa de fundiss insema per furmà un cumün ünegh ciamaa Goumoëns. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Goumoens-la-Ville al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Echallens, Eclagnens, Goumoens-le-Jux, Penthéréaz, Saint-Barthélemy e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Hofstetten (ZH)
Hofstetten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.85 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 472 abitant.
El cumün de Hofstetten bei Elgg al se tröva a una altitüden de 644 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf (TG), Bichelsee-Balterswil (TG), Elgg, Elsau, Schlatt, Turbenthal. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hofstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 914 col nom de Pipineshovestetin. Enfina al 2003 l'eva ciamaa ufizialment col nom de Hofstetten bei Elgg.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hofstetten (ZH) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Rorschacherberg
Rorschacherberg a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6965 abitant.
El cumün de Rorschacherberg al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggersriet, Goldach, Horn (TG), Lutzenberg (AR), Rorschach, Thal, Untereggen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Rorschacherberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Rorschacherberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Thayngen
Thayngen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 4906 abitant e una süperfiss de 11.92 km², e al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar.
El cumün de Stein am Rhein a l'è tacaa ai cumün de Bibern, Dörflingen, Gottmadingen (DE-BW), Hilzingen (DE-BW), Lohn, Sciafüsa, Stetten.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat


text:
Il departament d'economia publica e fatgs socials è vidlonder d'elavurar in'ulteriura basa per finanziar il marketing dal turissem. Las pretensiuns ch'èn vegnidas exprimidas fin ussa dal turissem e dal mastergn sco er da las partidas politicas vegnan integradas. Sco alternativa a la taxa turistica chantunala (TTC) vegnan examinadas tranter auter las tariffas da taxa sco er las variantas da lescha ch'èn previsas.
La refurma dal turissem grischun vegn considerada sco necessaria da tut las gruppas d'interess ed è pia incontestada. I vegn da princip medemamain renconuschì ch'igl è necessari da reveder la finanziaziun vertenta dal turissem tras las vischnancas. La dumonda, co che la finanziaziun duaja vegnir fatga, sparta las opiniuns. L'elavuraziun d'ina basa da discussiun per las variantas da la TTC dumonda dapli temp che previs. La consultaziun correspundenta vegn perquai lantschada probablamain en il 2. quartal da l'onn 2009.
Garantir la finanziaziun
Cun la nova structura da las destinaziuns, cun ina clera repartiziun da las incumbensas en il marketing e cun la nova orientaziun da Grischun vacanzas ha la refurma dal turissem grischun la finamira da franar la diminuziun da las pernottaziuns en il Grischun, d'acquistar ulteriurs giasts per il Grischun sco chantun da turissem e da mantegnair plazzas da lavur. Tras la repartiziun da las incumbensas ston las organisaziuns turisticas existentas fusiunar ad organisaziuns per la gestiun da destinaziuns (OGD) u ad organisaziuns turisticas futuras (OTF). En diversas regiuns vegnan actualmain furmadas destinaziuns. Las occurrenzas d'infurmaziun davart la TTC ch'han gì lieu questa stad per passa 400 represchentantas e represchentants dal mastergn, da l'economia e da la politica han mussà che la refurma dal turissem grischun vegn considerada sco necessaria e ch'ella è pia incontestada. Beneventada vegn er la garanzia a lunga vista da las adattaziuns structuralas cun agid d'in fundament solid per finanziar il marketing e la purschida turistica.
Examinar las variantas da la TTC
Pervia da las differentas opiniuns davart la finanziaziun dumonda l'elavuraziun da la lescha correspundenta sco er dals documents da consultaziun dapli temp che previs. Divers giavischs e diversas propostas ston vegnir examinads accuratamain. Ultra dal giudicament da las tariffas da taxa previsas, cuntegnan questas propostas er la consideraziun d'ina lescha generala sco alternativa a la TTC. La cuminanza d'interess turissem en il Grischun ITG sustegna l'introducziun d'ina TTC, postulescha dentant er variantas sco basa da discussiun. L'urari vegn adattà e la consultaziun correspundenta vegn lantschada probablamain en il 2. quartal da l'onn 2009.
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ Hansjörg Trachsel, schef dal departament d'economia publica e fatgs socials, tel. 081 257 23 01
Gremi: departament d'economia publica e fatgs socials
Funtauna: rg departament d'economia publica e fatgs socials


text:
Wangen an der Aare
Wangen an der Aare a l'è un cumün svizzer, capolögh del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2048 abitant.
El cumün de Wangen an der Aare al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Attiswil, Deitingen (SO), Flumenthal (SO), Walliswil bei Wangen, Wangenried, Wiedlisbach.


text:
Stòria
Artéccol in dialatt bulgnais
La stòria l'è la siänza ch'la stûdia i fât e i quî ch'i én suzès int'al pasè, druvànd dî documént ch'i pôlen anch' èser scrétt (o anch scrétt da queldón èter) ch'la zänt (comunitè o ziviltè) l'à lasè. La parôla la s drôva di mondi pr'indichèr una racôlta ed nutézzi såura quall ch'l è suzès una ciupatta d'ân ed drî, cme par esänpi "la stòria d'la furmaziån d'la Tèra".
La parôla "storia" la vén dal grîg "ισtopίa" (in latén historia), ch'la vré dîr qual ch'l à détt queldón èter".
I stûdi prinzipèl d'la stòria i én:
- Archeologî (Siänza dî ritrovamént)
- Antropologî (Siänza d'l òmen)
- Etnologî (Siänza d'la zänt)
- Filosofî d'la stòria
- Muvmént culturèl
- Numismâtica
- Arâldica
- Paleontologî
- Diplomâtica
- Archivésstica
- Paleografî
- Genealogî


text:
Abram
Abram (in ebreu: אַבְרָהָם, Avraham, "Pader d'un frach de popuj/di popuj"; arab: ابراهيم, Ibrāhīm) a l'è el prim patriarca de l'Ebraism, del Cristianesim e de l'Islam, che hinn dunca ciamaa anca religiun abramitigh. La sò storia a l'è cüntada sü in del liber de la Genesi e la va inanz anca in del Curan. Gh'en è minga de dati storigh de la sò esistenza fö di test sacher: segund la tradiziun ebrea a l'è nassüü in de l'ann 1948 de la creaziun, che l'è el noster 1812 a.C.. Segund Gen17,5 el sò nom uriginal a l'era אַבְרָם (Avram), ma pöö Diu ghe l'ha müdaa in in Avraham, אברהם.


text:
Justin Timberlake
Justin Randall Timberlake (Memphis, Tennessee, U.S.A., 31 Genar dal 1981) l'è un cantautur e atur american.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1996-2002: Esordi cun gli 'N Sync[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 1996 gli 'N Sync inisiàn la caréra in Europa e arrivan in di Stati Uniti in dal 1998 cun l'album da debutt, *NSYNC, publicò per la RCA, ca l'ha vendù 11 miliun da copi. In dal 1998 Timberlake l'ha debutò cum'é atür in dal film da Disney Channel, Model Behavior, e in dal stess ann l'ha partecipò insèma agli alter cumpunent dal grupp all'incisiun dal secund album, da gener nataliszi, intitolò Home for Christmas. Dopu la fort ròtura cun Lou Perman, ül grupp l'ha abandonà la RCA e l'ha firmà un cuntratt cun la Jive Records e l'ha publicò in dal mars dal 2000, No Strings Attached, disc che l'ha bissà ül success da vendit dal precedent. Ül quart e ultim album dal grupp l'è Celebrity, che l'ha utenù un discret success da vendit.
2002-2006: Justifield e la caréra d'atür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In da l'agust dal 2002 l'ha presentò a gli MTV Video Music Awards ül sö prim singul, Like I Love You. La cansün l'ha ragiunt otim risultà da vendita aumentand la nuturietà internasiunal dal cantant. Dal disc l'è stò tratt cum'é singul ül not brano Cry Me a River, ca l'ha cunsacrò ül success dal cantant scaland i classifich mundiali; altra nota cansün e estrata da ca l'album chi l'é Rock Your Body, anch'èsa da fort impatt in di classifich da vendita. In dal 2003 in stò estratt anca i singul Señorita e I'm Lovin' It, utilisàda per la campagna publicitaria da McDonald's. L'ha anca cullaborò cun i Black Eyed Peas per ül not bran Where Is the Love?. In seguit al grand success dal sö esordi discugrafich in qualità da sulista, al s'è dedicà interament alla caréra d'atür. Tra i numerüs ròl interpretò, l'ha impersonà un giurnalista in dal thriller Edison City; alter film dal stess periud in Alpha Dog da Nick Cassavetes, Black Snake Moan da Craig Brewer e Southland Tales - Così finisce il mondo da Richard Kelly. A l'inisi dal 2005 l'è stà ciamà dal rapper Snoop Dogg per partecipà al singul Signs. L'ha anca culaborà una secunda volta cun i Black Eyed Peas in My Style, e l'ha lavurà cun Nelly in Work It.
2006-2008: FutureSex/LoveSounds[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 2006 l'ha laùrà a la preparasiün dal sö second album, FutureSex/LoveSounds, in cumerch dal 12 setembar dal 2006 per l'eticheta discugrafica Jive. Tra i prudutür a spican Timbaland, Danja, Will.i.am e Rick Rubin.
2008-2012: Atività da prudutür e alter film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 2008 l'è stò tra i prudutür da l'album da Madonna Hard Candy, e l'ha partecipò anca a l'incisiun dal singul da lancc dal disc, 4 Minutes, e l'ha cantò anca cün Timbaland. L'ha pruseguì anca la caréra d'atür cun la cumédia da Mike Myers Love Guru, cun Jessica Alba, e cun ül dramma da Mike Meredith The Open Road. In dal nuvembar dal 2008 l'ha girò un video parodia da la cansün Single Ladies (Put a Ring on It) da Beyoncé trasmetüda dal Saturday Night Live. A fin 2008 l'ha cullaburò cun Rihanna in dal singul Rehab, e a inisi 2009 cun Ciara in Love Sex Magic. L'ha dopu cullaburò anca cun T.I. in dal singul Dead and Gone, ca l'ha ragiùnt ül secund post da la Billboard Hot 100. Ül 21 d'april dal 2009 l'ha esurdì su MTV la serie da reality show The Phone e Timberlake l'é ül produtür esecutiv. In dal 2009 l'ha partecipò, in di vesti da prudutür, ai album Echo da Leona Lewis, Outta Here da Esmée Denters e Rated R da Rihanna. In dal 2010 l'è stada publicada la prima racòlta da remix dal cantant, Essential Mixes. In cal periùd chi l'ha recitò in diversi film: The Social Network, regia da David Fincher, Amici di letto (Friends with Benefits), regia da Will Gluck, Bad Teacher - Una cattiva maestra (Bad Teacher), regia da Jake Kasdan e In Time, regia da Andrew Niccol.
Vita Privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stò fidansò cun Britney Spears, Cameron Diaz e cun Jessica Biel che l'é diventada la spusa in da l'utubar dal 2012 a Fasano, in Puglia. L'é stò vist anca in cumpagnia di cantant Fergie e Rihanna, la balerina Jenna Dewan, e le attriss Alyssa Milano, Scarlett Johanson e Mila Kunis.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cün gli 'N Sync[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- *NSYNC (1998)
- Home for Christmas (1998)
- The Winter Album (1999)
- No Strings Attached (2000)
- Celebrity (2001)
- Greatest Hits (2005)
- The Collection (2010)
Da Sulista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Filmugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Longshot, regia da Lionel C. Martin (2000)
- Model Behavior - Una passerella per due, regia da Mark Rosman (2000)
- On the Line, regia da Eric Bross (2001)
- Edison City, regia da David J. Burke (2005)
- Alpha Dog, regia da Nick Cassavetes (2005)
- Southland Tales - Così finisce il mondo, regia da Richard Kelly (2006)
- Black Snake Moan, regia da Craig Brewer (2007)
- Shrek terzo, regia da Chris Miller e Raman Hui (2007) - Vüs
- Love Guru, regia da Marco Schnabel (2008)
- The Open Road, regia da Michael Meredith (2009)
- L'orso Yoghi, regia da Eric Brevig (2010) - Vüs
- The Social Network, regia da David Fincher (2010)
- Amici di Letto, regia da Will Gluck (2011)
- Bad Teacher - Una cattiva maestra, regia da Jake Kasdan (2011)
- In Time, regia da Andrew Niccol (2011)
- Trouble with the Curve, regia da Robert Lorenz (2012)


text:
1971
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
24 10 - seu de l'ONÜ (Növa York): Pau Casals al profita del conceert ch'al è drée a dirigí par fá cognoss al Moond la situazziun de Catalunya.
08 10 - la Granda Bretagna: John Lennon al püblica Imagine.
07 11 - Barcelona: sa fonda l'Assemblea de Catalunya a la gesa de Sant Agustí.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
18 09 - Plano (Texas, SÜA): Lance Armstrongh, ciclista Noort-american.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
03 07 - Pariis (Francja): James Douglas Morrison, cognossüü coma Jim Morrison, müsich de rock, cantaant de The Doors (n. 1943).
06 07 - Növa York (SÜA): Louis Armstrong, trombetista e cantaant de jazz Noort-american (n. 1901).
11 09 - Muscova (Rüssia) - Nikita Sergeevič Chruščëv, polítigh Soviétich, presideent del staa (n. 1894).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Merano
Merano (Meran en todèsch; Maran en ladì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 33.404 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 1285 ab./km². Dopo de Bolsàno, l'è la cità con piö tacc abitàncc de la pruvincia.
El cunfìna coi cümü de Avelengo, Cermes, Lagundo, Lana, Marlengo, Postal, Scena, Tirolo, Verano.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit üfizial de'l Cumün de Meran
- Azienda Autonoma di Cura e Soggiorno della Città di Merano
- www.meran.com
- Musee del türism
- Giardin de'l Castel Trauttmansdorff
- Sit üfizial de'l Meranerland


text:
Bugutà
Bugutà (Bogotá al sarés al nóm uficiàl in Spagnōl e prim' incóra Santa Fé de Bogotá in fiṅ a 'l 1998) l'è la capitàl dla Culómbia. La gh'à nóṿ migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca e l'è divìśa in vint quartēr. La tōś al sò nóm da la paròla indìgina Bacatá ch'la sarés na manéra ad cultivàr i camp.
La s cata in muntàgna, a 2640 métar a 'l élta, difàti al sò mòt 'l è «2600 metros más cerca de las estrellas» (2600 métar più davśina da 'l stéli). I culōr dla sò bandéra i èṅ al śal (ad sōvar) e al rós (ad sóta).
Al piàt più famóś ad Bugutà 'l è 'l ajiaco, na supa fata cun di faśói, arvèa o śéś tajâ un tant a 'l bras e cun di pès ad carna.
In di ult'm an l'è dvintàda anc na sità p'r i turìsta, ch'i èṅ stâ un migliòṅ e quatarsènt-mila in dal 2010.
A Bugutà la temperadùra l'è praticamènt sèmpar cumpàgna tut 'l an e la pasa da i daśdòt grâd dal dopmeśdè a i sèt dla nòt.
Persunàǵ famóś ligâ a Bugutà
- Juan Pablo Montoya, pilòta ad màchini
- Gabriel García Márquez, scritōr prèmi Nobel
- Catalina Sandino Moreno, atōra


text:
La morte ti fa bella
La morte ti fa bella (La mòrt la t fà bèla) 'l è na cumèdia négra americàna dal 1992 ad Robert Zemeckis, vinsidōra 'd un Prèmi Òscar in dal 1993 p'r i efèt speciài.
Custàda sinquànta-sinc migliòṅ ad dòlar, la n à fat sù sènt-sinquànta a 'l incìrca.
Sunt
L'atōra bèla ma lòfi Madeline Ashton (Meryl Streep) la fréga al muróś, al dutōr Ernest Menville (Bruce Willis), a la sò vècia cumpàgna ad scóla, adès scritōra, Helen Sharp (Goldie Hawn). Chi lē la patìs 'n eśaurimènt narvōś, la mét sù di chilo e l'è custréta a far-as curàr in clìnica, ma la gh la giùra.
Dòp soquànt an ad matrimòni però la vita dla Madeline cun Ernest l'è 'n diśàstar. Lì lò, ch'al gh'à 'l visi dal bévar, al s è ardùt sōl a lavuràr cun i còrp dal star mòrti, meritànd-as al scutmàj ad becamòrt dal star. Lì lē invéci l'à tacâ a dvintàr vècia e la sò belésa l'è drē a 'ndàr via.
Quànd a vèṅ al dè dla preśentasiòṅ 'd un lìbar dla Helen, la Madeline la decìd 'd andàr-ag par tōr in gir la sò vècia 'mìga, cardénd ch'la sia incóra na budlòna, ma a n è minga acsè parchè qvala là la pâr un figurèṅ e anc più śóvna. Al dū dóni i fànan finta 'd ès'r amìghi e i s faṅ di cumplimènt fals, la prima la la ciàma Hell (infèran), ch'l'àtra Mad (mata).
Na sira l’Helen la và a cà dal sò vèć muróś Ernest, quànd la Madeline la n gh'è briśa, e la gh śibìs ad cupàr sò mujér par psér acsè turnàr insém e èsar cuntènt 'l un cun cl'atra. In cal méntar l'atōra la và in un salòṅ ad belésa ad Beverly Hills par turnàr incóra a èsar cuma prima. Lè la cata la Lisle Von Rhoman (Isabella Rossellini) che, in cambi ad dimóndi bèsi, la gh prumét 'd armét'r-la a pòst. E l'è qvél ch'a sucéd pò dabòṅ.


text:
Manipulaziun da portatuns: cussegls pratics
Considerazioni sui dischi
Ils "acetats"
Quest tip da disc vegniva utilisà en general per registraziuns al lieu avant ch’el è vegnì substituì cun fils u bindels magnetics. El era concepì sco cumpromiss che offriva ina registraziun e reproducziun facila, dentant na sa lascha quest tip da disc betg conservar bain. La cumposiziun da quests discs s’è midada considerablamain cun l’ir dal temp: ins è passà da la tschaira cun etilcellulosa a l’acetilcellulosa per rivar a la nitrocellulosa.
Ils discs in gumma-lac
La gumma-lac, u materialias equivalentas, vegnivan utilisadas per stampar ils discs da 78 girs/min cun crennas normalas (incisiun laterala u verticala). Igl existivan era en quest cas divers process da construcziun che avevan sco consequenza era differentas duradas da conservaziun dals portatuns.
Ils discs da plastic
Ils discs da lunga durada, numnads era plattas grondas, èn cumposts quasi exclusivamain da materialias sinteticas e na pon betg vegnir giuditgads sco simpla megliuraziun da las plattas in gumma-lac. I sa tracta da products en clorid da polivinil (PVC) u da polistirol. Ils pli gronds donns a quests discs fan l’exposiziun als radis ultraviolets (UV) e la chalur; ultra da quai datti tar quels en polistirol il privel da l’oxidaziun.
Ils discs optics
Ils discs optics èn decididamain ils pli stabils da tut ils discs tractads enfin qua. Normalmain èn els constituids dad ina basa da policarbonat transparenta sin la surfatscha da la quala en imprimidas las infurmaziuns. Questa fatscha è cuvrida d’ina subtila stresa metallica che reflectescha che vegn cuverta d’ina stresa protectiva da lac sin la quala vegn stampada l’etichetta. L’element il pli interessant da questa tecnica da construcziun è che la surfatscha dal disc è fisicamain separada a la surfatscha en la quala en imprimidas las infurmaziuns, uschè che influenzas exteriuras (merda, sgriffels) na donnegeschan betg las infurmaziuns.
Ils discs magnetics optics
En quest context èsi necessari da menziunar era ils discs magnetics optics. Quest vegnivan utilisads l’entschatta en il mund informatic per memorisar datas, là han els dentant pers cun l’ir dal temp lur impurtanza, gia che la capacitad dals discs dirs (HDD) è creschida ad in crescher. Els persistan dentant ussa en il mund commerzial, en furma da MiniDisc (reutilisabels).
Consideraziuns areguard ils bindels
Ils bindels magnetics èn vegnids introducids dalunga suenter la secunda guerra mundiala. En ils onns 1950 han els cuntanschi in grad da fidaivladad uschè aut, ch’els han remplazzà definitivamain ils discs d’acetat per las registraziuns directas.
Mintga bindel magnetic (sin bobinas, cassettas, audio u video) sa constituescha d’ina basa purtadra (chartun, acetilcellulosa, PVC, PET...) sin la quala vegn fixada ina stresa da particlas magneticas (Fe3O4, Fe2O3, CrO2...). Dal punct da vista structural èn ils bindels damai exposts als medems privels ch’ils auters portatuns, cun intgins ulteriurs privels causa il sistem da registraziun e reproducziun particular.
Raschuns per l’isada dals portatuns
Cundiziuns ambientalas
Las alteraziuns las pli impurtantas da la structura d’in portatun èn las reacziuns chemicas internas causadas normalmain da las cundiziuns ambientalas a las qualas è expost il portatun. Las proprietads fisicas e chemicas dad ina rascha pon vegnir alteradas da differents facturs. Quests midaments vegnan causads da:
- La chalur: L’energia termica è responsabla per l’alteraziun chemica e fisica da las materias da plastic: la defurmaziun permanenta, la modificaziun da la viscusitad, la delaminaziun. Perquai ston ins cuntanscher in cumpromiss per quai che reguarda la temperatura operativa, tegnend en quint era las exigenzas umanas, per evitar scadin culp repetì.
- la glisch: L’energia dals radis ultraviolets, u en mintga cas dals radis ils pli auts da las frequenzas dal spectrum da la glisch, è savens in motiv per l’isada dals portatuns. Perquai sto vegnir evitada l’exposiziun directa a la glisch dal sulegl u d’autras funtaunas da glisch.
- l’aua: Era l’umiditad contribuescha a l’isada fisica e chemica dals portatuns; ella po schliar u modifitgar diversas materialias u generar idrolisas o catalisas. L’umiditad è preschenta en diversas furmas, tranter auter sco vapur en l’aria.
- l’oxigen: In element impurtant che favurisescha l’oxidaziun da materialias po esser l’oxigen. Quest process ha ina influenza particulara al mument da la construcziun dal material.
- polluziuns atmosfericas: Las principalas polluziuns atmosfericas ch’èn da considerar èn l’oxid carbonic, il dioxid da zulper ed il nitrogen. Per fortuna èn quests ultims normalmain preschents en quantitads fitg pitschnas en l’aria uschè che lur acziun sin ils portatuns resta limitada a las zonas da concentraziun particulara da gas toxics.
- pulvra e sablun: La surfatscha da mintga portatun po vegnir glimada u sgriflada.
- electricitad statica: Ils cumposts da plastic èn deplorablamain fitg nauschs conducturs electrics e vegnan perquai chargiads d’electricitad statica durant l’impressiun. Questa chargia resta activa per in lung temp e po era sa regenerar tras la lectura e la manipulaziun da quests portatuns. Questa chargia electrica attira la pulvra sin la surfatscha.
Ulteriuras causas per l’isa dals portatuns èn:
- la tensiun dal spular u da plegar tranter las spiralas, ils bindels e la fixaziun. Intgins tips da bindels han la tendenza da sa splegar cun grondas differenzas da tensiun quai che po modifitgar la structura, rumper u strair il bindel.
- l’effect da la copia: Quest effect fitg enconuschent sa manifestescha tar tut ils bindels magnetics en ina furma pli u main evidenta (tar las registraziuns digitalas na pertschaivan ins betg el, ma el exista tuttina). I sa tracta da la capacitad da magnetisar ina u pliras spiralas tras tut la structura dal bindel sez.
Micosa e furmaziun da muffa
Pli enavos en il temp che nus giain e dapli materialias organicas ch’ins duvrava, era per fabritgar portatuns. Questas materialias han in grond potenzial da vegnir infestadas cun bulieus e micosas. Actualmain è ina pussibla funtauna per tals bulieus il grass che nus avain sin noss mauns u sin autras parts da noss corp. Ils donns causads dals bulieus s’extenda, encunter a quai ch’ins pudess pensar, era a materialias che na nutreschan en sasez betg els. La digestiun da lur nutriment succeda numnadamain a l’extern tras la secreziun dad encims ed acids che pon attatgar scadin material.
Manipulaziun faussa
En quest cas sa refereschan ins a l’utilisaziun quotidiana, a la furma da metter en salv, al transport, euv.
Puncts impurtants da tegnair endament
Per ils discs mecanics
- Ils discs novs apaina stampads pon survegnir undas pli facilmain che discs gia magasinads dapi bler temp.
- Cun l’ir dal temp èsi probabel ch’i dat midaments da dimensiun e da furma.
- Ils discs en gumma e lac natiral èn pli exposts a donns derivads da l’umiditad che quels fabritgads cun materialias semi-sinteticas.
- La furma da degradaziun la pli nauscha e la decumposiziun chemica dal material uschia che la lectura u la reproducziun dal disc consumescha la surfatscha e relascha ina pulvra naira.
Per ils discs optics
- Il lac protectiv che sa chatta sin la surfatscha metallica che reflectescha è talmain subtila ch’ella po vegnir donnegiada fitg facil. Scadin donn en quest lac ha ina influenza sin la stresa metallica e po causar la perdita parziala u totala da las infurmaziuns.
- Quest tip da portatun è relativamain nov, sa chatta dentant en evoluziun cuntinuada (DC, DVD, euv.). En intgins cas, oravant tut per ils portatuns registrabels, datti problems cun: l’oxidaziun, l’exposiziun a la chalur, l’umiditad, l’isada e l’incumpatibilitad da differents materials.
- La concentraziun adina pli gronda d’infurmaziuns e l’introducziun da tecnicas d’incisiun a pliras stresas fa vegnir la situaziun mo anc mendra, siond ch’il privel ch’ins na possia pli leger las infurmaziun suenter in donn era mo fitg pitschen crescha ad in crescher.
Cussegls
- La temperatura en il local nua che vus conservais voss portatuns na duess mai superar ils 25°C; l’umiditad relativa na duess mai superar ils 55%. Las valurs optimalas èn 19°C e 40% RH.
- Na betg metter en salv ils portatuns ni en posiziun orizontala ni en contact cun materialias cun surfatschas irregularas. Las defurmaziuns fisicas pon vegnir limitadas sch’ins metta ils discs en posiziun verticala cun il liger squitsch in vi da l’auter.
- Na tutgai betg las crennas da las plattas, las surfatschas registradas dals bindels e la surfatscha reflectanta dals discs optics.
- Suenter avair tadlà, mettai adina ils discs en lur emballadi protectiv. Evitai da laschar crudar ils discs.
- Evitai ch’ils discs vegnan exposts a la glis dal sulegl ed ad auters radis UV ed a champs magnetics sco: apparats per il tegnairchasa, motors electrics, autpledaders, euv.
- Conservai tut ils bindels (inclusivamain las cassettas) spulads a la fin, uschia essas vus sfurzads da far ir els enavant dal tut per tadlar els, quai reducescha l’effect da copiatura. In bindel spulà al cumenzament po sviluppar in pre-eco che po disturbar (tar registraziuns analogas), spulà a la fin sa transfurma il pre-eco en in post-eco che na disturba betg uschè fitg.
- Laschai spular tras ils bindels almain ina giada l’onn per eliminar las forzas che sa creeschan a lur intern durant l’archivaziun e per mantegnair ad in nivel acceptabel l’effect da copiatura.
- In cas da dubi u per scadina infurmaziun supplementara u simplamain per interess: na hajas betg retegnientschas da contactar la Fonoteca Naziunala Svizra!


text:
05 11
Ol dé 5 de noèmber l'è 'l 309 ( 310 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 57 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de noèmber al è ul dí da pòost 309 ( 310 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 57 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Tarragona: l'aviassiú franchesta al bombarda la sità.
1999 - Madrid (Spagna): se la promülga la les che la permetrà aj pàder de serní l'órden di du cognom di fiö.
1605 - Londra (Anglatèra): i aresta Guy Fawkes, quant -con di seguas- al tentava de fá s'ciopà ol parlament Angles.
1838 - Hondures: chèst paes s'al separa di Stacc Ünicc de Sénter-América, cosa che la'n descadena la desintegrasiú.
1914 - Síper: ol Regn Ünit s'anessiuna l'ísola e, aliat con la Fransa, al declara la guèra al Impere Otomà.
1935 - i Stacc Ünicc: Parker Brothers al lansa al mercat ol Zögh Monopoly.
2004 - Gaza (Palestina): i diferenc gröp polítegh e armacc Palestí i acorda de garantí la calma al paes daspus la previsíbel mort de Arafat (che sa la passarà l'11 11 del 2004).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Zodiac
El zodiac (dal grec Zῳδιakός, "zōdiakos", parolla qe l’è componida da Zώov, zòon, "esser vivent" e "òdos", "percors") l’è una fassa indel cel qe la se slarga pressapoc per 8 gradi da tœte do le bande de l'eclitica (el percors qe ‘l Sol al par far in cel indel periodo d’un ann) e qe ‘l comprend anca i percors de la luna e dei pianeti. Le stelle del zodiac i enn stade metide insema in costellazion, qe tant temp fa i g’ha dait dei nom de esser vivents, reai o de fantasia.
Cuntegnüü
Division del zodiac[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le stelle de la fassa zodiacal i eren utilizade dai astronom mesopotameg tant’me dei riferiments per rejistrar la posizion del sol, de la luna e dei pianeti. Per podir descriver qeste posizion qé ind una manera pratica, indel Mul Apin (una colezion de tavolete babilonese) i astronom de l’epoca i g’eren definid dexdot costellazion qe le se trovaven sul percors qe i ciamaven el "senter de la luna".
Indel V secol A.C., col perfezionar-s dei struments de oservazion, i babilones i g’hann preferid dividir el zodiac in dodex partizion de 30 gradi, e i g’hann catad fœra per ognuna el nom de una costellazion. A partir pressapoc dal 300 A.C., ogni segment de 30 gradi al podiva vesser dividid a so vœlta in dodicesim, ognun de 2,5 gradi, qe i g’hiven anc’mo i stess nom de le dodex costellazion (micro-zodiac), e qe, in qell cas qé, i corispondiven miga plu a una vera posizion astronomega. El prim dodicesim al g’hiva semper el stess segn del segment zodiacal indov al se trovava, e dopo i vegniven i olter dodicesim, cont i segn zodiacai indel solit orden, a partir dal segn qe ‘l vegniva sœbet dopo qell del prim dodicesim. In Ejitt, invece, ogni segment l’era dividid in tre part, qe le se ciamaven decan, perqè le g’hiven un'ampieza de dex gradi. Le do intersezion del zodiac cont el pian equatorial cosmeg, qe le se ciamaven "pont gamma" e "pont omega", le corrispondiven ai equinoze, e i dé quand el Sol al se trovava lé, de spess i eren catads fœra per vesser i prim dé de l’ann (capodann). El pont gamma l’è considerad anc’mò adess el principi del zodiac e l’è anca ciamad el "prim pont de l’Ariet", perqè qesto nom qé l’era stait catad fœra quand l'equinoze de primavera al coincidiva con l'entrada del Sol indela costellazion de l'Ariet. Le division del zodiac i enn ciamade “costellazion” in astronomia e “segn zodiacai” in astrolojia. I segn zodiacai utilizads in ocident i enn qei tramandads da l'astronom e astrolog Tolomè de Alesandria, dal segond secol d.C. Fœra dei segn zodiacai de l'astrolojia ocidental, ge n’enn anca dei olter, qe i enn stads desvilupads in oltre culture, per esempe indela astrolojia indiana (ciamada anc’pò “Vèdega”) e in qella cinesa, indov el zodiac al vegn dividid in 27 o 28 cà.
Astronomia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El zodiac l’è una rejon de la volta celest qe l’e utel per la so praticitaa: tœts i pianeti e la major part dei olter corp celests del sistema solar i se pœden trovar noma indela rejon del zodiac. Un oservador qe ‘l g’havess de veder un ojet parej luxent fœra da la rejon zodiacal, al sa qe ‘l pœl miga vesser un pianeta. I oservador vixin ai poli terrester i pœden miga oservar facilment i pianeti perqè el zodiac l’è trop vixin a l’orizont. Le costellazion pensade dai astrolog antig (tœte, miga noma qelle del zodiac) i enn stade definide con precision indel 1930 da la Union Astronomega Internazionala, de manera qe ogni pont de la volta celest al fasse part de una (e noma una) costellazion. I confin i enn stads disegnads con dele rige, qe le vann adree a linie de ascension e declinazion, valide per l'epoca B1875,0, çoè segond quel qe l’era la posizion de la volta celest indel 1875 (qella posizion qé la varia a segonda de la precesion dei equinoze). In astronomia el zodiac al comprend anca “Ophiuchus”, una costellazion qe l’è present delbon indela fassa zodiacal, ma qe l’era stada trascurada in passat per ridusir a dodex el nœmer de le costellazion zodiacai. L'eclitica la passa vixin a la part nord-ocidental de la Balena, perçò un quai pianeta e la Luna i pœden passar-g denter un cicinin. La Balena però, la pœl miga vesser considerada un segn zodiacal. L'astronomia moderna la g’ha dimostrad qe le costellazion i enn dei grœp de stelle faits su un poo a cas, senza un significad natural, e le so stelle i enn miga vixine tra de lore indel spazi tridimensional, anzi certe vœlte i enn separade da grande distanze, anca se le paren vesser vixine segond la nosta percezion bidimensionala del ispazi.
Astrolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indela astrolojia ocidental, el zodiac l’è dividid in dodex part, tœte istess intra de lore, di 30 gradi de ampieza çascuna, qe i enn ciamade segn zodiacai. I segn zodiacai i ciapen el nom da le costellazion qe le se troven long a l'eclitica, però le vere costellazion i enn miga doprade da l'astrolojia tradizionala. Defat:
- i segn zodiacai i enn 12 part del cel de la stessa ampieza, e invece le costellazion astronomege le g’hann diverse estension (la plussee granda l’è qella de la Vergin, la plussee picinina l’è qella del Scorpion),
- per colpa de la precesion dei equinoze, le costellazion le corespond semper de meno a le division del zodiac qe le g’hann el stess nom. Al dé d’incœ, quand el Sol el va dent indel segn dell'Ariet a l'equinoze de primavera al 21 de marz, in realtaa l’è anc’mò indela costellazion dei Pess e al ge restarà dent fin a la metaa de avril. Dal moment qe la precesion l’è un fenomeno cicleg, la corispondenza tra i segn e le costellazion la se presenta de nœv ogni 25.800 agn, pressapoc.
El zodiac tropeg e el zodiac sideral[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segond l’astrolojia ocidentala, el prim segn zodiacal, l'Ariet, al cominça quand el Sol al passa per il pont indov el pian de l'eclitica al taia l’equator terrester, a l’equinoze de primavera. Qell pont qé l’è ciamad vernal o anca prim pont de l'Ariet opura pont gamma, e l’è indov i pianeti e ‘l Sol i cominçen el percors su l'eclitica qe ‘l se desvilupa indel emisfero boreal (nord) de la Terra. Indela astrolojia ocidentala tradizionala ("tropega") se fa anc’mò riferiment a la posizion del pont gamma, qe la valiva a l'epoca del prim manual astrolojeg, el Tetrabiblos de Tolomè, de manera qe le prevision i enn ligade anc’mò adess al ciclo de le stajon.
Indela astrolojia "siderala", invece, se fa riferiment a la vera posizion del pont vernal, qe incœ l’è miga plu el prim pont de la costellazion de l’Ariet: donca le prevision i enn ligade a la vera posizion astronomega de le costellazion zodiacai.
Calendare del zodiac astronomeg e astrolojeg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Qella tabela qé la fa veder le diferenze qe g’enn intra el percors del Sol (tant’me se ‘l ved da la terra) a travers del zodiac astronomeg, qe ‘l se basa su le costellazion reai, e a travers del zodiac astrolojeg, qe l’è basad invece noma su dei calcoi matemateg. Le date riportade i enn calcolade sul meridian de Greenwich e i enn indicative, perqè el passaj da un segn a l'olter al suced miga noma a mezanoit, ma ogni ann al varia de sex ore pressapoc. Per vesser plussee precis, lejii i effemeridi. [1]
Le date "tropicai" (qe le dividen el zodiac a partir da l'equinoze de primavera) i enn usade indel’astrologia ocidental; le date "siderai" (qe le se basen su le vere costellazion zodiacai, e qe le cambien per la precesion dei equinoze) i enn usade indel astrolojia indiana o Vèdega.
I segn del zodiac tant’me calendare stajonal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tanti simboi (animai) usads per le costellazion zodiacai anc’mò al dé d’incœ, i enn de orijen sumerega.
I simboi plussee antig tant’me ‘l Tor, el Scorpion, el Leon e l’Aquare, i indicaven i quadrants del cel qe i corespondiven ai equinoze e ai solstize insì tant’me i eren posizionads indel'Era del Tor (IV-III millenni a.C.). Con la precesion dei equinoze qella fonzion qé l’è passada a le costellazion qe le vegnen dopo, çoè a l’Ariet, a la Balança, al Canqer e ai Pess. El Tor e l’Ariet i coresponden a l'equinoze de primavera, qe l’è la stajon quand indei roç de vaqe e de cavre i començen a nasser i videllin e i cavrin. La Balança la corespond a l'equilibre tra la noit e ‘l dé, qe la capita a l'equinoze d'autœn; el decresser de la forza del Sol l’è regordad dal Scorpion, qe l’è el simbol del fosc. El Leon, el simbol del fœg, al rapresenta el cold de l’estat, e invece el Canqer (o Gamber), qe al camina a l’indree, al rapresenta el Sol qe al se ritira dal so pont plussee setentrional dopo el solstize d'estat. L'Aquare, el portador d'aqua, al corespond a la stajon quand qe’l piœv; i Pess i simbolejen el tornar de la veta e ‘l nœv inize de la stajon agricola.
Figure e imajen del zodiac[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mond judee-cristian al g’ha ereditad el zodiac da la tradizion antiga. Anca se i eren contrare a l'astrolojia, l'ebraisem e ‘l cristianesem i s’enn imposesads del repertore de figure e imajen fornide dal zodiac, e i hann conservade e utilizade soratœt in funzion de calendare, per illustrar el cambiament stajonal e guidar el lavorar indei camp.
In qella manera qé la rapresentazion del zodiac la s’è mai distacada del tœt dal sistema dei segn cristian, e anzi al se ved anc’mò adess indele catedrai, ciexe e monaster medioevai.
A la fin del Medioevo el mes’ciar-s tra la cultura del mond islameg e qella antiga ocidentala, al g’ha fait fiorir anc’mò l'astrolojia, e ‘l repertore de le imajen zodiacai al g’ha recuperad complessitaa e finezza, e i g’hann tacad a doprar-l miga noma su le costruzion relijose ma anca per la decorazion dei palaz civii, publeg e privads.


text:
Al concerto de Vasco ga sìe po a mè
arda come cante
An sìa samò a S.Siro de martedè e 'l concerto l'ìa sàbet
A begà con chi di cancei an gi sbraga zo po a chèi!
A begà con chi de Veruna sö la pulenta piö buna
Vasco, Vasco a l'è 'l migliuür e töcc i bale i ànsa
Vasco, Vasco ghè doma lü, doma lü!
Öna olta fo 'ddet ma tacàt coi bire chele 'm promosione
Ta na paghet düsento tanna portet vià mèla a sero trenta l'öna
A maià l pà col gorgonsöla me con chi de Lisöla
A picà zo di bei tunade coi noste bire gasade
Vasco, Vasco a l'è 'l migliur e töcc i bale i ànsa
Vasco, Vasco ghè doma lü , doma lü!!
E po vers ai sìc iè gnicc ffò di brìc col metallo pesante
A go tracc söl cò öna butìglia 'Pinot e l'ho centràt in pieno!!In pieno!!
A nö ure i sa smorsa i lüci e fo come mine al salta fò ol Vasco
La fa' zo Siamo soli e po zo Bollicine e söbet dopo Blasco
Per me Vasco l'è mià emilià per mè l'è de Fiorà
Vasco l'è de sigür bergamasc, forse de Martorasc
Ciapela , ciapela, ciapela
Zöghela, zöghela, zöghela
Vasco, Vasco a l'è 'l migliur e töcc i bale i ànsa
Vasco, Vasco ghè doma lü , doma lü!!


text:
Andeer
Andeer a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 876 abitant e una süperfiss de 46.30 km², e al se tröva a una altitüden de 982 meter sura al livel del mar.
El cumün de Andeer el se tröva in de la val de Schams (in rumancc: Val Schons) e l'è straversaa del Ren Posteriur. Per via de la sua pusiziun comoda e de passagg, l'è devegnüü el center abitaa püssee grand del circul de Schams. A l'è tacaa ai cumün de Ferrera, Casti-Wergenstein, Donat, Zillis-Reischen, Salouf e Sufers. In del 2009 l'ha ciapaa dent in del so territori anca i ex-cumün de Pignia e Clugin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una quai muneda de l'antiga Roma, che l'è staa trövaa in di paragg de Andeer la fa pensà che gh'è staa una presenza Rumana a l'epuca de la Pruvincia rimana de le Raetia (15 prima del Segnur). El nom de l'insediament l'eva forsi "Lapidaria" e a gh'è la pussibilità che l'eres un post de sosta impurtant in sü la strada che culegava l'Italia a la Retia.
Andeer l'è menziunaa in di ducüment per la prima volta in de l'ann 1208 as Anders.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Andeer in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Andeer al Wikimedia Commons


text:
Hei mama varda la ranza ghe l'hoo
la cuèt ghe l'hoo e vo a tajà 'l fenn
hei mama varda che razza de un süul
l'ha menga piövü e vo a tajà 'l fenn
RIT. O Adriana che la va luntana
che la va luntana, per tajà 'l fenn (2 Volte)
Hei mama portümm un büceer de venn
e anca un panèn che ghe la fò piö
hei mama, osti!, impieniss quel büceer
che sun chè de ieer a tajà sto fenn
Hei mama varda tütt quel che hoo segàa
quel che hoo restelà incöö dopu mezzdè
hei mama varda tütt quel che hoo tajà
el butegliòn l'ho sügàa e ghe vedi piö
RIT.


text:
Saint-Imier
Saint-Imier a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.96 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4771 abitant.
El cumün de Saint-Imier al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Sonvilier, Villeret, Muriaux, Le Noirmont, Les Bois, Le Pâquier (NE), Villiers (NE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Iommla
Artéccol in dialatt bulgnais
Iommla (itagliàn Imola, rumagnòl Jemula) l'è 'na zitè d'l Emégglia-Rumagna int'la pruvénzia ed Bulåggna. L'à stra sé e nå 65.000 abitànt.
Al sît ai éra bèli int'l etè antîga, e l'éra bèle abitè anch'prémma. I romàn fundénn 'na zitè nova e la ciaménn „Forum Cornelii“, dal nòmm ed Lucius Cornelius Sulla. Al nòmm ed Iòmmla significaré un quèl comm la zå, ch'l è da ricondusris a la bèla véssta ch'as pol avair dal culénni.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Binagh
Binagh (nom ufizial in italian: Binago in Italian) l'è on comun de 4 830 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 700 ab./km². che 'l se troeuva in de la Provincia de Còmm. El confina con la Provincia de Vares e i sò abitant hinn ciamaa scosaritt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Binagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Növa Zelanda
La Növa Zelanda (New Zealand in ingles, Aotearoa in maori) a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Wellington.
La gh'ha una süperfiss de 268.680 km² e una pupulaziun de 4.280.000 abitant.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda la gh'ha dü lenguv ufiziaj: l'ingles, che l'è parlaa del 98% de la pupulaziun, 'l maori, che l'è parlaa del 4% de la pupulaziun e 'l lenga de sign novazelandisa[1].
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è el John Key (del 2008).


text:
Corneli Salonin
El Publi Licini Corneli Valerian Salonin, mej conossuu 'me Corneli Salonin (Publius Licinius Cornelius Valerianus Saloninus in Latin; circa 243-260), l'è staa prima on ceser de l'Impero Roman, poeu on co-imperador insema al pader Gallien.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'era fioeu del Gallien e de la Cornelia Salonina, de la qual l'ha ciappaa el nomm, oltra a vess nevod del Valerian I e fradell del Valerian II. Quand che 'l pà e 'l nonno hinn vegnuu imperador, lù e 'l fradell hinn staa nominaa ceser, e mandaa a vardà con di soldaa i confin roman-germanigh. Inscì, menter el Valerian II el se trovava longh el Danubi, el Corneli Salonin l'è andaa in Gallia sotta el controll del tutor Silvan (prefett del pretori).
El someja che 'l Corneli e 'l Silvan gh'abbien avuu on contrast col general Postum, perchè quest chì voreva tegnìss el bottino de ona vittoria contra i German. De fatt lù l'aveva spartii tra i soldaa, menter el Silvan el gh'eva ordinaa de portàll a Colonia, indove che se trovava el noster Salonin. Ma el Postum el gh'è minga staa e 'l s'è ribellaa. I soldaa imperiai hinn staa con lù e gh'hann consegnaa Silvan e Salonin, che hinn staa mazzaa. L'era el 260.
Probabilment in 'sto period l'è staa nominaa imperador del sò pà, per dàggh pussee autorità denanz ai soldaa.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Epitome, 32,3.
- Aureli Vittor, De Cæsaribus, 33,8.
- Eutropi, Breviarium ab Urbe condita, 9,9.
- Historia Augusta, Tyranni Triginta, 3,2.
- Zosim, Historía neá, 1,38,2.
- Zonara, Chronikón, 12,24,10-12.


text:
Jesolo
Jesolo (en vèneto: Jèxoło; en latì: Equilium) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 23.465 abitàncc, 'na superfìce de 95 km² e 'na densità de 247 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cavallino-Treporti, Eraclea, Musile di Piave, San Donà di Piave, Venezia.
Ol paìs l' se tröa sö i rìe del fiöm Sile.
La part söl mar de Jesolo l'è ciamàda Jesolo Lido e Lido de Jesolo e l'è ché che i se tróa i spiàge e i albèrgh, che i è isé tacc de rènt ol Lido ü bel tòch piö grant del paìs.


text:
Ostià
Ostià (o Üstià; nòm uficiàl en italià: Ostiano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardia, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 2 997 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 19 km² e 'na densità de 158 ab./km².
Ensèma col cümü de Volónch l'è giü dei ünech du cümü cremunés colocàcc a nòrd del fiöm Òi, chèsta particolarità la se riflèt apò a 'ndèl dialèt che l'è 'na variànt del bresà e mìa del cremunés.
Ostià 'l cunfìna coi cümü de Gabianida, Gàmbara (BS), La Pessina, Pralbuì (BS), Senìga (BS) e Volónch.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ostià l'è storicamènt ligàt al teretóre bresà e difàti l'ìa part de la Repüblica de Venésia.
Ai tép de la repüblica de Napuliù l'è stàt asegnàt envéce al dipartimènt del Mincio (1805) che l'ìa part de la pruvìncia de Màntoa e lé l'è restàt apò a dòpo de la custitusiù del Régn Lombardo-Veneto (1815).
Dòpo la Segónda Guèra de 'Ndependènsa (1859) l'è pasàt, ensèma a 'n quach óter cümü mantoà sö la dèstra del fiöm Mincio, al Régn de Sardégna, e pò, del 1861 al Régn d'Italia, e l'è stàda asegnàda al circondàre de Castiù che l'ìa part de la Pruvincia de Brèsa.
Endèl 1868 l'è stat destacàt del circondàre de Castiù e l'è stat agregàt al circondàre de Casalmagiùr che 'l fàa part de la Pruvìncia de Cremùna, endóche 'l se tróa amò 'ncö.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ostià l'è ilüstràt endèla tebèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arlói da braz
Artéccol in dialètt mudnés
L'arlói da braz l'è un arlói a bastànsa cécch cun un zinturèin, da tgnir al braz.
Sti arlói chè i én dal vòlti dimòndi preziós, perchè dal vòlti i gh'an di metàl o di prédi preziósi, mo anch i modèl ch'i 'n còsten mia dimòndi i én sovèint piotòst chèr da cumprèr.
I arlói da braz i fan vàder l'uràri e dal vòlti al dè, al més e l'an.
Patek Philippe l'à inventê l'arlói da braz a la fin dal '800, mo in d'un prémm momèint al gniva cardû un acesòri da fèmna. I òm i druvèven l'arlói da sachèin.
A l'inéssi dal '900 Alberto Santos-Dumont, inventór brasiliàn al n'éra ménga bòun ed druvèr l'arlói da sachèin in dal mèinter ch'al guidèva l'aparèc' e a l'à dmandê al sô amigh Louis Cartier un quèl pió còmed. Cartier al gh'à dê un arlói da braz cun al zinturèin in pèla, cl'è piasû dimòndi a Dumont. Quand Cartier l'è dvintê famós a Parìs, l'à tachê a vènder sti arlói chè anch a i clièint masc'.
Prémma di an '70, tót i arlói i gh'ìven un quadrànt cun i nómmer e du lanzètti ch'i rudèven e i sgnèven l'uràri, óna per l'óra e óna per i minùt. Dòp i an '70 i an inventê l'arlói da braz digitèl: i gh'an dèinter di compiùter cécch ch'i tìnen al tèimp. Al pòst d'avér al lanzètti e al quadrànt al sèlta pròpria fóra al nómmer (ad esèimpi, 10:30 AM).
Guèrda anch[modifica | mudéfica la surzéia]
Èter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Arlói da braz


text:
Giapòṅ
Al Giapòṅ (Giappone in Itagliàn, 日本 in Giapunéś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dl'Àśia urientàla ch'al stà su 6.852 ìśuli ch'i s càtan in d'l Usèan Pasìfic. Al quàtar più grandi i èṅ Honshū, Hokkaidō, Kyūshū e Shikoku ch'i mét'n insém al 97% dal teritòri a 'l incìrca. 'L imperadōr 'l è Akihito mént'r al prim minìstar 'l è Shinzo Abe.
L'è cgnusû anc cuma 'l Paéś dal Sōl ch'al s léva. I sò abitànt i èṅ da piò ad sènt-vintsèt migliòṅ. La capitàl l'è Tokyo méntar la munéda l'è al Yen giapunéś. In dla regiòṅ ad Chūbu a gh'è anc un vulcàn incóra daśdâ, al Mònt Fuji, élt 3.776 mètar.
Al paéś al gh'à la tèrsa ecunumìa dal mónd e 'l è 'l quàrt espurtadōr. 'L è 'l ùnic stat aśiàtic mémbar dal G7 e dal G8. 'L è squasâ da spés da di taramòt spavintóś cuma qvél che 'l 11 ad Mars dal 2011 ch'l à culpî la regiòn ad Sendai e dal Tōhoku, 9,0 grâd dla scalaróla Richter. Al taramòt, insém a 'l tsunami ch'al s è purtâ a drē, 'l à fat da piò ad vintsìnc-mila mòrt e 'l à dâ vita a 'l diśàstar a la sentràla nucleàra ad Fukushima.
Al sinc sità più grandi dal Giapòṅ i èṅ Tokyo (ch'la gh'à nóṿ miglion 'd abitànt a 'l incìrca), Yokohama, Uśàka, Nagoya e Sapporo.


text:
Olivee
Olivee (nom ufizial in italian Oliveto Lario) l'è on comun nassuu de l'union in del 1927 de Vassena, Limonta e Ònn, el cunta 1 191 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 16,1 km² e ona densità de 74 ab./km² e per la soa particolar natura l'è dividuu trai diòcesi de Milan e de Còmm.
El comun de Olivee el confina con la Provincia de Còmm e se troeuva in su i còst del Lari.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Olivee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
05 09
Ol dé 5 de setèmber l'è 'l 248 ( 249 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 118 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de setèmber al è ul dí da pòost 248 ( 249 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 118 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 476 - Cröda 'na ólta per töte l'Impér Romà de Ucidènt: Romolo Augusto, ciamàt apò "Augustolo", el vé sbatìt zó de Odoacre, re dei Longobàrdi
- 1395 - Gian Galeazzo Visconti l'è 'nvestìt del tìtol de Düca de l'imperadùr Venceslao. Nas el Dücàt de Milà, entità statàl che la dürarà 'nfìna al 1797.
- 1836 - Sam Houston el vé iligìt a prim presidènt de la Repüblica del Texas
- 1839 - En Cina s•ciòpa la prìma guèra de l'òpio
- 1877 - Guère indiàne: el càpo de i Sioux Oglala, Ta-Sunko-Witko, (piö cunusìt en inglés come Crazy Horse e 'n Italià Cavallo Pazzo), el vé copàt a baionetàde de 'n soldàt americà, dòpe de ìga upunìt rezistènsa al cunfinamènt a Fort Robinson, endèl Nebraska
- 1914 - Prima guèra mondiàl: Àmbia la Prima batàia de la Marna - a nord-est de Parigi, la 6a Armàda Franseza, del generàl Michel Joseph Maunoury, la atàca le fórse todèsche che gh'ìa dré a avansà vers la capitàl.
- 1937 - Guèra civìl spagnöla: Réza de la citadìna de Llanes
- 1939 - Segónda guèra mondiàl: I Stàti Ünìcc de America i se deciàra neütrài
- 1943 - Segónda guèra mondiàl: El 503° Regimènt de Paracadutìsti dei Stati Ünìcc, guidàt del Generàl Douglas MacArthur, l'òcupa Nazdab, a est de la cità portuàl de Lae, endèl nord-est de la Papua Nuova Guinea
- 1944 - Segónda guèra mondiàl: L'Üniù Soviètica la ghe deciàra guèra a la Bulgaria
- 1946 - A Parigi vé firmàt l'acórde De Gasperi-Gruber.
- 1957 - Vé püblicàt per la prìma ólta 'l romàns On the road de Jack Kerouac
- 1960 - Cassius Clay el véns la medàia d'óra del pugilato ai Zöv Ulìmpic de Roma
- 1970 - Guerra del Vietnam: Àmbia l'Operasiù Jefferson Glenn - La 101a Diviziù Aviotrasportàda americàna e la 1ª Diviziù de Fanterìa Sudvietnamìta, le cumìncia 'n ótra operasiù 'ndèla Pruvincia de Thua Thien (l'operasiù la fenesarà 'ndèl més de utùer del 1971)
- 1972 - Mànaco, Germania: en comàndo de terurìsti palestinés el fa irusiù 'ndèl vilàgio ulìmpic, el còpa du componèncc de la squadra ulìmpica israeliàna e 'l na ciàpa 'n ostàgio amò nöf. El tentatìf de liberà i ostàgi de la part de le fórse de l'ùrden todèsche 'l fenés endèn bagn de sanc.
- 1975 - A Sacramento (California), Lynette "Squeaky" Fromme, 'na seguàce de Charles Manson, la tènta de copà 'l presidènt americà Gerald Ford, ma la vé blocàda de 'n agènt dei sevìsi segrécc.
- 1977 - Progràma Voyager: La sonda Voyager 1 dòpo 'n bris de ritàrdo la vé lanciàda
- 1978 - Accordi di Camp David: Menachem Begin e Anwar Sadat i àmbia là 'l procès de pàce a Camp David, endèl Maryland
- 1980 - Dèrf la galerìa stradàl del San Gotàrt (en Svìsera. L'è 'l trafóro autostradàl piö lónc del mónt condèna longhèsa de 16,918 km, de Göschenen a Airolo
- 2000 - Tuvalu la diènta mèmber de le Nasiù Ünìde
- 2001 - El procuradùr generàl del Perù, el dèrf 'na pràrica per 'na acüza de omicìdio cùtra l'ex-presidènt Alberto Fujimori
- 2002 - 'Na auto-bomba la còpa 30 persùne a Kabul, Afghanistan, somèarès co l'obietìf de copà 'l presidènt del Afghanistan Hamid Karzai
- 2003 - Dino Meneghin l'è 'l prìma zögadùr italià de palacanèstro a véser inserìt endèla prestigiùza Basketball Hall of Fame
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1942 - Münich, Zermania: Werner Herzogh, diretur, documentalesta, atur e produtor Todèsch.
1946 - Stone Town (Zanzíbar): Farrokh Pluto Bulsara, cognossit come Freddie Mercury, cantant Britànegh component de The Queen.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Triticum spelta
El Triticum spelta o Triticum aestivum ssp. spelta, (endèla terminologìa popolàr l'è ciamàt spèlta o far grant ma de spès apò apéna far) l'è 'na piànta de la famìa de le poaceae, emparentàda strèta col formét tèner, ma a diferènsa de chèsto la g'ha 'l granì istìt (quan che l'è madür el granì 'l rèsta cuarciàt zó de le glume, endèl formét envéce le se destàca e 'l granì 'l rèsta nüt).
Cuntegnüü
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rendimènt de chèsto cereàl l'è 'n bèl tòch de méno de chèl del formét e per chèsto l'è stat en pó lasàt en bànda dei agricultùr. Giöna de le sò caraterìstiche l'è la prezènsa de glömèle che se destàca mìa e che i è bèle düre. Chèsta caraterìstica de 'na bànda l'è 'n defèt perchè tóca lauràga dré piö tat per tiràle vià e rènder el prodót prónto per dopràl, ma de l'ótra bànda l'è apò a 'na qualità perchè le difènt el granì de le möfe e de le malatìe. Chèste glömèle le conté tat silìcio.
Gràsie a le sò raìs profónde, la spèlta la pöl crèser sö dei teré màgher, con póch nütrièncc e bèi sèch. Chèsto el rènt la spèlta en cereàl piö fàcil a doperà endèla agricültüra biològica.
Co la farìna de spèlta se pöl fà pà e pàste.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le prìme mensiù de chèsto cereàl se le tróa endèla Bìbia[1]. L'ìa cunusìda e cultiàda endèl antìco Egito. Ezechiéle el la doperàa come ingrediènt per fa sö 'l sò pà[2].
La farìna de spèlta la custitüìa la bàze del regìm alimentàr dei pòpoi latì. El pà de spèlta l'ìa cönsömàt dei du spùs endèl rit de la cumfarreatio, la fúrma piö solène de matremóne endèla Roma antìca.
Dòpo che s'è ambiàt a cultià dèle ótre varietà de cereài, suratöt el formét tèner, el furmintù e 'l ris, la coltüra de la spèlta l'è stàda de menemà lasàda 'n bànda 'nfìna a scoparéser quàze del töt.
Ai nòst dé, l'è stàda 'n pó recüperàda per vìa de le sò proprietà dietétiche presiùze, l'è cultiàda endèla Euròpa meridiunàla, suratöt en Italia endóe la vé prutigìda del màrchio IGP come prodót regiunàl col nòm de farro della Garfagnana (Far de la Garfagnàna).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lìber de Ezechiéle:28,25 La Bible en hébreu, 'HITA חיטה en ebràich
- ↑ Ézéchiel 4:9


text:
Aisone
Aisone (en piemontés: Aison) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 257 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Demonte, Valdieri, Vinadio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cristòforo Colómbo
Cristòforo Colombo (nasìt entra i 25 de óst e i 31 utùer del 1451 endèla Repüblica de Gènova — mórt ai 20 de màgio del 1506 a Valladolid, Spàgna) l'è stat en navigadùr, colonizadùr, e esploradùr che coi sò viàs endèl océano Atlàntich el g'ha portàt a la conoscènsa Europèa del continènt Americà.
De fat l'è stat el prim òm de la stória modèrna a streersà l'océano Atlàntich e a troà 'na vìa per nà e turnà 'ndré de l'Euròpa a l'Amèrica.
El g'ha fat en töt quàter viàs come navigadùr al servìsio de i Rè Catòlich de Spàgna Izabèla I de Castiglia e Ferdinàndo II de Aragóna, che, prima de la sò prìma partènsa, i l'ìa numinàt, amirài, vice-rè de le Indie e goernadùr generàl de le ìzole e de le tère férme che g'harès scuprìt.
La scopèrta de le Izole dei Caràibi la sègna l'inìsio de la colonizasiù de l'Amèrica de la part dei europèi e la fà de Colombo 'na figüra principàl de le Gran Scopèrte dei sècoi XV e XVI, consideràde come tàpe fondamentài 'ntra 'l Médio Evo e l'Era Modèrna.
Urìgin e controvèrsie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amò 'ncö gh'è dei döbe sö l'urìgin del Cristòforo Colombo. La teorìa acetàda dei piö tacc dei stòrich l'è chèla de l'urìgin genoéza, bazàda sö le afermasiù de testemmoniànse che le la defenés isé zamò sö le fì del sècol XV.
Sèrte autùr però i la defenés apò a milanés, dàto che gh'ìa a l'época che l'è nasìt de le béghe de cunfì 'ntra 'l stat de Milà e la Repüblica de Gènova.
En piö, al dé d'encö, en quàch autùr i sosté dèle ótre ipòtezi sö la sò nàscita e i la cóloca chi 'n Portogàl (Pedro Diaz de Toledo 'ndèn lìber del 1486 el la ciamàa el portoghés), chi 'n Catalògna (dei stüde linguistich i dimustra che 'ndèl scrìer el doperàa divèrsi catalanìsmi), o 'ndèi Paés Basch, en Galìsia, en Còrsica, en Frància o adiritüra 'n Grécia. 'N ótra teorìa la ghe atreböés urìgin ebrèa e dàta la cundisiù delicàda dei ebrèi a chèla época lò, chèsta la spiegarès perchè lü 'l g'ha mai vülìt che se scriìes vergót de precìzo sö le sò urìgign.
Segónt la teorìa piö acetàda, Colombo l'ìa fiöl d'en tesidùr de séda genoés, en òm sèmpe del pòpol. Chèsta urìgin ùmile però la g'harès mìa 'pidìt de conóser dessa divèrse lèngue (compàgn del latì o del ebràich), ma paò a la matemàtica, la cosmografìa, la geometrìa, e töcc i strümèncc de navigasiù, al pónt de éser cunsideràt de vergö come 'l piö strüìt dei òm de mar de töta la Spagna.
El prim viàs e la scopèrta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La séra del 3 de óst del 1492, Colombo l'è partìt de Palos de la Frontera con tre nàvi; 'na caràca, la piö grànda de le trè, de nòm Santa María, e scötömàda Gallega, e dò caraèle piö pesène: la Pinta (la pitüràda) e la Santa Clara, scötömàda Niña per vìa del nòm del sò padrù, Juan Niño de Moguer.
Columbo prìma 'l g'ha fat róta 'nvers le Izole Canàrie, endóche 'l g'ha fat rifurnimènt e fat 'na quach riparasiù. Ai 6 de setèmber l'è partìt de San Sebastián de la Gomera per chèl che 'l vegnarà a éser en viàs de sich setemàne en mès al Océano Atlàntich.
La tèra l'è stàda avistàda a le dò de matìna del 12 de utùer del 1492, de 'n marinàio de la Pinta de nòm Rodrigo de Triana (ciamàt apò Juan Rodríguez Bermejo). La tèra avistàda la se dimostrarà 'n ìzola (giöna de le ìzole che adès i è ciamàde Bahamas) che Colòmbo 'l batezarà San Salvador; i natìf i la ciamàa Guanahani. Quàla de precìzo la sàpes de le Bahamas l'è 'na quistiù gnemò risulvìda; se pènsa suratöt che le pödes véser o la Samana Cay o la Plana Cays, o l'Ìzola de San Salvador (ciamàda isé 'ndèl 1925 perchè cunsideràda pròpe la San Salvador de Colombo). La zènt natìva 'ncuntràda de Colombo l'ìa 'l pòpol dei Lucayan, Taíno o Arawak, i èra pacìfech e amichévoi.
Entàt che l'esploràa le ótre ìzole dei Caràibi, la Santa Maria l'è nàda a 'ncaiàs en mìra a le còste setentriunài de l'ìzola de Hispaniola e tocarà abandunàla.
Endèl viàs de ritórno en ótra tompèsta la obligarà Colombo a puntà sö Lisbona 'nvéce che 'na 'nvers la Spagna e 'l bötarà zó l'áncora endèla capitàl portoghéza ai 4 de mars del 1493. Dòpo 'na setemàna l'è ripartìt e l'è riàt a Palos ai 15 de mars.


text:
Francesch Giusepp I de Austria-Ungaria
El Francesch Giusepp de Asburgh-Lorena (todesch: Franz Josef; ungheres: Ferenc Jószef; in Lombard anca Cecco Beppe; Schönbrunn, 18 de agost 1830 - 21 de ottober 1916), l'è staa l'imperador de l'Austria-Ungheria, oltra che re de Croazia e Boemia e del Regn Lombard-Venet (fina al 1866).
L'è salii al trono imperial a desdott ann d'età, e 'l sò regn el n'è duraa 68: vun di pussee longh de la storia.
In del 1854 l'ha sposaa la soa cusina Elisabetta de Wittelsbach (ciamada anca Sissi). Fina al 1866 la soa politiga l'è stada quella de conservà i sò possediment italian e todesch, ma poeu l'ha dedicaa a maggior attenzion al problema de l'Ungheria, che in del 1867 l'ha ciappaa on'indipendenza maggior.
Dopo d'avè perduu in del 1866 la guerra contra i Todesch e i Italian, el s'è faa amis de 'sti dò nazion, cont ona leanza firmada in del 1882.
Quand, in del 1914 a Sarajevo, l'è staa coppaa el sò nevod e 'rede al trono, l'ha taccaa la Serbia, col dàggh origin a quella che poeu l'è vegnuda la Prima Guerra Mondial. Però lù l'è mort (l'era proppi vegg) prima de la fin de 'sta guerra, e inscì l'ha minga vist la fin del sò imperi.


text:
Venèzia
Venezia (Venexia in Venezian; Venice in ingles; Venise in frances; Venedig in todesch; Venecija in di lengov slav; Vignesie in forlan; Benátky in cech; Venecia in spagnoeu; Venetiæ in latin; Venetië in olandes; Venedik in turch; Velence in ungheres; Vaniesa in istriòt) l'e ona cità de 260.000 abitant, capital della provincia cont l'istess nòm e dèla region Vènet. L'è diventada ona putenza comerciàl in del quell de des secol e l'haa stabilii el contròll sora de cità e territòri bej distant come l'isola de Ròdi e quèla de Candia. La flòta de la repùblica Serénisima la gh'ha avuu minga dij par per un mucc de secoj in del Mediterrani, tant che el storich Fernand Braudel l'ha definii Venèzia la prima capital econòmica del capitalìsm. Dòpo de un period de decadenza la republica l'è finida cont el trataa de Campoformio che in del 1796'l dava el sò territòri al Govern austriach.
Tra i sò momument pussee famos a gh'hinn la catedral de San March e el pont de Rialt, faa su in del 1588 cont un progett de Antoni del Pont che l'haa vinciuu on concors che l'aveva partecipaa anca el Michelangiol. Finna al 1854 el Rialto l'è staa l'unich pont a pasaa dessoravia al Canal Grand.
Carateristica principal de Venèzia l'è el fatt che l'hann fada su in suj isol coligaa de canaj che la fann vuna cità romantica e tra i sitt che piasen pussee al mond per i lùn de mèl.


text:
Vescuàt
Vescuàt (nòm uficiàl en Italià: Vescovato) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El 4 028 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), con de 'na superfìce de 17,4 km² e 'na densità de popolasiù de 231 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Sigugnòl, Gadesch, Gruntart, Malagnin, Pescaròl, Pief San Giacum e Suspir.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Vescuàt l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nodo alla gola
Nodo alla gola (Gróp a la góla) 'l è 'n film dramàtic dal 1948 'd Alfred Hitchcock, cgnusû in Itâglia anc cun al tìtul ad Cocktail per un cadavere (Cocktail p'r un cadàvar). Qvél ingléś (Rope), custâ un migliòṅ e mèś ad dòlar, al fà riferimènt invéci a la Lasa, strumènt druâ par masàr ma anc par ligàr metafuricamènt insém tut al séni dal film, giràdi tuti cun di piàṅ sequénsa bèi lung, déś minùt p'r òṅ.
Al sugèt dla pelìcula 'l è trat da la pièce Rope ad Patrick Hamilton ch'la tōś ispirasiòṅ a 'n fat ad crònaca négra sucès dabòṅ, al masamènt 'd un putèṅ fat in dal 1924 par Nathan Freudenthal Leopold Jr. e Richard A. Loeb, dū śóvan fnòć ch'i stàv'n insém. Chi lōr dū i 'l ìvan fat sōl p'r al gust ad far-al, sarnénd la vitma a caś.
Sunt
In un cald dòpmèśdè cuma tut chi àtar, in na New York dla fiṅ di an Quarànta, Brandon Shaw (John Dall) e Phillip Morgan (Farley Granger), dū studènt universitàri fnòć ch'i viv'n insém in 'n àtic dal Grand Póm, i màsan, stranglànd-al cun na lasa, al sò amìg David Kentley (Dick Hogan) e pò i lóg'n al còrp in un baùl antìg ch'al s cata in dla sala.
Chi lōr i al dróan pò cuma s'a fus na tavla par na fèsta in prugràma pròpria cla sira lè, lè da lōr. I gh'aṅ da rivàr al pàdar dal mòrt, Henry (Cedric Hardwicke), sò sia Anita Atwater (Constance Collier), la sò murōśa Janet Walker (Joan Chandler) e 'n àt'r amìg, Kenneth (Douglas Dick).
Brandon 'l à invidâ anc al sò ex prufesōr Rupert Cadell (James Stewart), sprand che lò al diga lè ciàr e tónd qvél ch'al pénsa su l'umisìdi, un lavōr privilegiâ riservâ sōl par pôc. Méntar ch'i spètan, Brandon al taca a far di dascórs a sèns dópi, a far dal batùdi par far védar a tut chi àtar cum 'l è fùrub lò e cum 'l è inteligìnt, anc par purtàr da la sò banda Rupert. Phillip invéci al và fóra ad tèsta, al s cumpatìs piò al magòṅ ch'al gh'à dèntar p'r avér cupâ al sò amìg e al taca a bévar cuma 'n imbariagòs.
A n vdénd minga cumparìr David, i sò parènt i ś mét'n in pinsēr. Cadell, rivâ lè in cal méntar, al capìs subìt ch'a gh'è quèl ch'a traśa.


text:
Baghèt
El baghét (dal lumbard ‘’baga’’, parola prubabilment d’urigen celtega che la vö dì “sach de pel”) l'è un tipu da piva che la vegniva sunada, fin vèrs la metà dal secul passaa, in dala Pruvincia da Bèrgum. Pürtròp a scumenzá dal dòpu guera, al baghèt l’è stai dismentegaa e, prugressivament, sustitüi da óltar strüment (presempi la fisarmònica). Dumá ültimament di ricercadur e di stüdius hann cuntribüii a fal riviv e finalment incö l’è ancamò pussibil scultá la sò vus.
Cuntegnüü
- 1 Stòria
- 2 Lucalizazión geugrafica di piv indal Nort Itália (2)
- 3 Al baghèt indala tradizión Bergamasca (3)
- 4 I ricercadur
- 5 I müsich
- 6 Cuma el fünzióna
- 7 Impiant sunor
- 8 Ditegiadüra
- 9 Tradizión
- 10 Ul baghèt al dí d'incö
- 11 Bèrghem Baghèt
- 12 Ligam de föra
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tücc i paes de l'Euròpa hinn cugnusüü di strüment cun nom cuma zampógna, cornamüsa o piva che hinn sta assè impurtant, e in tanti cas hinn ancamò, per l'espressività müsicala dal mond pupular. Hinn certament antich i sò urigin, dafát a gh'hinn nutizzi sicür che di aeròfún cun la risèrva d'aria evan giamò druvaa a Ruma indal prim sécúl dòpu Crist. Indal períut medieval una gran quantità da funt icunugrafich la docümenta che l'eva presenta una faméja da strüment che i eva druvaa nurmalment e che la sa diferenziáva in divers tipulugii. Quèi mudèl diferent hiin i radis dai piv e dai zampógn che ancamò adèss hinn present in tüta l'Euròpa.
Lucalizazión geugrafica di piv indal Nort Itália (2)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al baghèt bergamasch al sa inseríss indüna area granda cuma tüt al Nòort Itália indúa l’è ancamò testimuniada la presenza de certi tipi de cornamüs. In particular sa distinguen:
- Indala zòna dal Apenín setentriunal l’eva presenta, fin vers la fin dei ann sesánta, la piva.
- A nòort-òvest da chesta area e, parzialment suvrapòsta, a trövum la zòna indúa l’eva sunada la müsa che la cumpagnáva al penfer un altar strüment a fiaa che l’è ancamò present adèss indala tradizión lucala. La müsa l’è staja sustitüida dala fisarmònica giamò da divers agn.
- Indi vall Bergamasch l’eva present al baghèt.
- Indal Cantun Tisin la gh'eva un tipu da piva (piva ticinesa).
Al baghèt indala tradizión Bergamasca (3)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza da sunadur indala media Val Seriana l'eva ben radicada ma, sa pò dí, quasi impruvisament e tücc inséma chesta cumünità da müsegh l'a dismetüü de suná vèrs i ann '40. Segund di ricerch püssee recent a resülta che un sunadur da Gazzaniga (BG) l’ha dismetüü de suná indal 1975 e l’è mort indal 1976. Gh'è de nutá che la magiuranza l'eva de estrazión cuntadina. Quèi pòch che evan mia cuntadít i faseva l’artisan. Al vegn dónca a ment al lögh cumün che al vör ligá al baghèt a la dimensiún suciala dei pastur. Cuntadit evan i sunadur e cuntadina l'eva la cültura che la impieniva l'espressività del baghèt, ligaa ai sir d'invernu passaa indala stala. Inscí anca l’mument tempural indúa che sa drövava la piva l’eva cunseguentement ligaa al mond cuntadin. A sa cuminciaa a suná al principi dal invernu quand che i rivaven i prim fregg, al laurá indi camp al lassava püssee respir ai sunadur che pudevan inscí, cun tanta pazienza, mét ancamò in fünziún al sò strüment metüü via l’ann adré e sa nava innanz a suná fin a carnival. Apena la rivava la primavera, sa tacava turna a lavurà indi camp e la piva la vegniva metüda via faja sü indun tòch da stofa par prutegiala in atesa d'un altar invernu.
Ancamò incö in bergamasch sa dupera la paròla maschil "baghèt" par indicá la piva o, püssee genericament, tücc i tipi da cornamüs. Indal sò "Vocabolario dei dialeti bergamaschi antichi e moderni (Tipografia Editrice Fratelli Bolis, Bergamo 1873)", Antonio Titaboschi al dá la definizión:
"Baghèt, Pia e Gnora Piva o Cornamusa. Sorta di strumento pastorale composto da un otro (Baga) e di quatro Cannelle (Bochì, Pia o Diana, Orghegn o Bas): il Bochì è la cannella più corta, con un foro unico in cima, per gonfiar l’otro col fiato: la Diana o Pia è la cannella un po’ più lunga terminata in campana, con pochi fori, da aprirsi e chiudersi col polpastrello delle dita, e così dare una qualche modulazione al suono che ne esce collo stringere l’otro fra il peto e le braccia: i Bas o Orghen sono le due cannelle destinate a servire d’accompagnamento"
Baghèt, Pia e Gnora Piva o Cornamusa. Tipu da strüment pastural cumpost de un sach (Baga) e de quater cann (Bochí, Pia o Diana, Òrghégn o Bass): al Bochí l’è la cana püssee cürta, cun dumá un bögg in scima che al serviss par sgunfiá al sach cul fiaa; la Diana o Pia l’è la cana un zich püssee lónga che la finiss a campana, cun poch büs, da sará o derví cun i did di man, e dagh inscí una quaj modulazión al sun che l’vegn föra intant che sa strenc al sach pien d'aria tra l’pèt e i brasc; i Bas o Òrghén hinn i altar dü cann druvaa par fá de acumpagnament.
I ricercadur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L è dumá grazzia al lavurá seri e prufessiunal dal ricercadúr Bergamasch Valter Biella che l’è sta pussibil ricüperá e valurizzá un patrimòni cültural quasi cumpletament perdüü. Chést stüdiús chì l’á dedicaa part de la sò vita a cercá indizzi, imprunt, testimunianz vütil per la ricustrüzión detagliada da chést strüment e del sò repertòri müsical.
I müsich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al nümer di müsich ricüperaa indal curs dai ricerch l’è pütòst limitaa. Vüna di principal necessità per chi che sa visina al baghèt l’è de vegh un repertòri adeguaa che ‘l gh'abia anca una cèrta cuntinüità cülturala cun tüt quel che la tradizión del baghèt la rapresentava. La tradizión müsicala che l'è püssee visina a chéla del baghèt l’è chéla dal sun di campan a festa par mezz d'una tastadúra metüda in scima al campanil. Chesta tradizión, cumposta quasi ünicament de müsica prufana, indúa i müsich de bal i gh'ha una part mia indiferent, la tröva la massima cuncentrazión de abil müsicista e sunadur indala Val Gandín e la media Val Seriana, i stess sit indúa al baghèt l’eva püssee vivüü. In pü, a cuminciá dal secul passaa, i cuncert cun vot campan hann truaa semper püssee diffüsiún, e vot l’è anca l'estensiún sunòra del baghèt. Tücc dó i tradizión apartegnissan pöö a la memoria culetiva datu che hinn mai stai tramandaa cun trascrizión müsicaj ma dumá cun metud uraj (5). Al dí d'incö la trascrizión e l'archiviazión di müsich l’è una necessità fundamentala e l’è in curs ancamò un nutevul laur da racolta e selezión de müsich che pòdan véss sunaa cul baghèt per met insema un repertori che al prumet de rivá a dimensiun raguardevul.
Cuma el fünzióna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mutur che i genera al sun indal baghèt hinn di dispusitiv che i vibra quan che hinn traversaa da un buf d'aria. Indal baghèt ga n'è tri: dó indi orghen e vün indala diana. Al nom generich da chesti dispusitiv l’è ancia che la pò vess sempliz se l’è la gh'a dumá una part che la vibra upür dúbia se i part che i vibra hinn dó. Indi cann lungh (i orghegn) a gh'è dent di anci sempliz (vüna indal prim orghen e vüna indal segund orghen) inveci indala diana a gh'è dent un'ancia dúbia.
In urigin i anci I evan fai de un material natüral, la cana da paltüm (Arundo donax) ma incö hinn preferibil i materi plastich che gh'hann püssee stabilità e anca resistenza mecanica. In pratega i anci da plastega a düran püssee e custan da menu.
I nom uriginai dai anci druvaa indi Vai bergamasch l’eva:
L'aria che la serviss per fá ná in vibrazión i anci la vegn prima da tüt acumülada indala baga (al sach da pèl) pöö, al sunadur al fa aümentá la pressiún dal'aria dent ala baga fasent fòrza cunt al brasc che al schiscia la baga cuntra al pèt. I anci sempliz che gh'è dent indai orghen i cumincia a vibrá per prim parchè hinn calibraa per una pressiún püssee bassa mentre l'ancia dúbia che gh'è indala diana la cumincia cun una pressiún legerment püssee valta. A l’è mia necessari de cuntinüá a bufá dent indal bochí parchè l'aria cuntegnüda indala baga l’è assee par fá suná al baghèt per 10 - 15 segund (al temp, magari, par cantá una stròfa dala canzún); l'autunumìa d'aria la dipent principalment dala dimensiún e qualita dala baga e dala fatüra di anci. La tradizión dal baghèt la insegna che i sun di orghen devan vess "putent" e chel dala diana "fort". Al prublema principal indala custrüzión dai anci dala diana l’eva che a duvevan véss sensibil a una pressiún bassa e dónca duvevan vess sutil, quasi trasparent ma cunt i strüment da laur che i gh'eva la lavurazión la vegniva cumplicada e tanti anci i sa rumpeva ancamò prima da pudé vess druvá. Anca dopu che evan prunt par suná i anci da cana i gh'eva mia tanta stabilità e evan fragil. De tüta manera, la pressiún giüsta par suná la g'ha de véss da 30 cm/H2O o anca menu.
prim orghen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al prim orghen l’è furmaa da dó seziun cuassiái infilaa (per circa 10 ghei) vüna dent in chel'altra. I dó part pòdan inscí scur dent e föra in manera che la lünghezza dala cana la pò variá. La pussibilità de slungá o scürciá la cana la parmet de acurdá al sun che l’vegn föra dal prim orghen. Al sun al sa valza de tunalità se la cana la sa scürcia e al sa bassa se la cana la sa slunga. Al prim orghen l’è acurdaa un'utáva sóta dala diana. Al büs lungitüdinal che l’travèrsa tüta la cana l’è cilindrich.
segund orghen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra del segund orghen l’è cumpagna da chela del prim orghen, i diferenz hinn da lüngheza e da diametru dal büs. Al segund orghen pöö l’è furma da tri sezión inveci che da dó. Anca al segund orghen al pò véss slungaa u scürciaa fasend scur i tri sezión cuassiái. La sò acurdadüra l’è dó utav sóta dala diana.
diana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se al scòpu dai orghen l’è de fá dumá una nòta (nurmalment la tònica dala diana) che la serviss de acumpagnament, la diana inscambi la gh’ha de vess manuvrada cui did di man parchè la pòda fá una meludía. La diana la gh'ha una strütüra fissa, la pò mia véss slungada o scurciada, però la gh'ha vot büs (set da sóra e vün da sót) che vegnan saraa o dervii cunt i pulpit di did di man per l'emissiún da 9 not. A difarenza dai orghen, al büs lungitüdinal dala diana l’è cònich (strenc in scima largh in fund).
bochí[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un altar toch pütost impurtant dal baghèt l’è al bochí. In scima al bochí a gh'è un canel de tegn in buca che al serviss per bufá l'aria indala baga, in fund a gh'è la valvula da ritegn che la impediss a l'aria de turná föra.
baga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La baga la vegniva tajada föra dala pèl mia cunsciada da cavra o pégura cüsida cunt al per da denter.
Impiant sunor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dai ricerch fai dal Valter Biella (7) a sem che i baghet uriginaj I evan intunaa in LA magiur cun estensiún da una utáva sü una scara diatònica e dónca i not i evan: (SOL#), LA, SI, DO#, RE, MI, FA#, SOL#, LA. Impunemanch la prubabilità che i strüment avaréssan pudüü suná anca di not föra dala scara diatònica (ul sunadur Ruggeri ja ciamava "mezz vus") a gh'hinn mia di testimunianz che i pòda cunfermá, dónca pa'l mument, a devum pensá che i müsich sunaa evan basaa dumá süla scara diatònica da LA magiur. I orghen, cuma giamò dii prima, in intuna un'utava (prim orghen) e dó utav (segund orghen) sóta dala tònica dala diana (LA).
Ditegiadüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ditegiadüra dal baghèt l’è da tipu "dervii" parchè la sücessiún di not dala scara la sa suna dervend i büs dala diana vün par völta (dal bass vèerz l’alt, tücc sara = SOL#; tücc dervi = LA). I eventüai "mèzz vus" (i not agiüntiv dala scara crumatega) sa pòdan utegn cun certi pusiziun di did ciama a "pirùn".
Tradizión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Suná ul baghèt, cuma hem giamò vist, l’eva una atività purtada inanz prevalentement dala pupulazión cuntadina e artigiana dai dó secul passaa. Cuma evidenzià dai stüdi dal Valter Biella, a gh'evan di regull mia scrivüü che tücc i sunadur i rispetava. Prim dal tüt indi part dal baghet a pudevan mia vessegh dent i culur dal diául (ul negher e ul róss) e pöö al períud dal ann indúa sa pudeva suná l’eva praticament dumá l’invèrnu.
Ul baghèt al dí d'incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cuma hem giamò vidüü prima, i baghet uriginaj evan intunaa in LA magiur. Incö al Valter Biella, l’ünich liütari che al custrüiss baghet, l’ha faa di ricerch e l’ha pruvaa a elaburá di mudifich ai dimensiún dala diana e di òrghegn. Par esempi, da vün di strüment uriginaj truaa (ul püssee lungh, che forsi l’eva intunaa in LAb) l’ha ricalculaa i misür par fá un strüment intunaa in SOL magiur (tunalità che la parmet da suná insema a óltar strüment pupular da la Pianüra Padana). De tüta manera, a gh'hinn anca di versiún intunaa in SIb che hinn la evolüzión püssee natürala dai strüment uriginaj in LA (defati, i strüment uriginaj I evan mia tücc cumpagn. La tunalità da riferiment l’eva ul LA magiur ma i strüment evan custüii a man e vegnivan o püssee lungh o püssee cürt). La carateristica püssee impurtanta de mantegn l’è la "fadiga" che sa duveva fá par suná e dónca la custrüzión di anc (semplis e dúpi) l'è vün di detali püssee delicaa.
Bèrghem Baghèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bèrghem Baghèt l’è la prima e l’önega bànda de baghèt al mónt; l'è nasìda in del 2006 a Ambìer ‘n Pruìnsa de Bèrghem, dal Utùer del 2009 la s’è spostàda a Palasàch e in del 2010 l'à tiràt in pé ol Bergamo on pipes, ol prim fèstival internasiunàl de cornamüze.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il Baghet -- sit del püssee impurtant ljütari cunstrütur de baghèt Valter Biella
- zampogna.ch -- una scöra de piva in Tisin, Svizzera.
- Baghèt e òrghen -- esempi da müsica sunava cun un baghèt in Si bemòll insema a un òrghen da gesa


text:
Magunza
Magunza (Mainz in tudesch e in aleman; Mayence in frances; Magonza in italian; Maguncia in spagnö; Mogontiacum in latin; Mogúncia in purtughes storigh) l'è una cità de la Germania del süd-ovest cunt una pupulaziun de quasi 200.000 abitant.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magunza l'è la capital del stat federal (en tudesch Land) de la Renania-Palatinaa e l'è föra di circundari. L'è bagnada del fiüm Renu e propi quasi in mira a 'ndue el ricev le acque del fiüm Menu.
El fiüm Renu al fa anca de cunfin con el Land de l'Assia e de l'altra banda del fiüm gh'è la cità de Wiesbaden che l'è la soa capital.
Magunza l'è la sede de una diocesi catoliga e un'üniversità, ultra a vess famusa per el sò Carnaval.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori de la cità del dì d'incö l'ha uspitaa tempurani de caciadur düranta l'ültima era glacial circa vintmila agn fa e le dimustren i retruvament archeulogigh ch'hin staa faa in del 1921.
El prim insediament stabil però l'è de urigin celtiga, già che in Renania ghe viveven i Celta. I Ruman j'han batüü e han faa sü l'insediament de Mogontiacum, tuponim che 'l ciapa el nom de la dea celtiga Mogon. A partì del 89 l'è staa el caplögh de la pruvincia de la Germania de Sura.
Giamò ai temp di Ruman la gh'era forsi una cumünità cristiana, e 'l par che in del 343 ghe füss un vescuv ciamaa Marin: a bun cünt, l'esistenza de la diocesi de Magunza l'è demustrada dumà a partì de VI secul. El svilüp de Magunza l'è staa caüsaa anca del sò röl d'evangelizzaziun di popul germanigh e slav, guidaa del vescuv Bunifazz (746-754): cul passà del temp, l'arcidiocesi de Magunza l'ha ciapaa inscì tant pudè che l'era l'üniga, ultra a Roma, a vess ciamada Santa Sede. L'arcivescuv l'era ciamaa "primas Germaniæ".
L'arcivescuv Adalbert I el gh'ha daa di privilesg fiscai ai sò citadin, anca se pö el Barbarussa j'ha tolt via, cul trà giò anca i mür de la cità. Cul passà del temp però la cità l'ha ciapaa anmò i sò libertà cumünai. L'è vegnüda la sede de vün di vescuv eletur de l'Imperi; in del 1477 la gh'è stada fada l'Üniversità e propi chichinscì in del 1450 el Johannes Gutenberg l'aveva inventaa la stampa a carater mobil. Quand che l'è rivada la Refurma Prutestanta, Magunza l'è riessida a restà catoliga.
Düranta la Guera di Trent'Agn l'è stada cunquistada di Svedes, anca se la gh'eva di mür bei fort, ma dopu la fin de la guera la s'è ripresa ben assee.
Ai temp de la Revulüziun Francesa l'arcivescuv de Magunza l'ha sustegnüü la ligna düra cuntra i revulüziunari, ma la cità l'è stada cunquistada di Frances in del 1792, che gh'han faa nass una republiga giacubina. La Repübliga de Magunza l'è stada forsi la prima demucrazia de la storia tudesca. In del 1793 i Prüssian han scasciaa via i Frances, che però hin turnaa quatr'agn dopu. Sota Napuleun, Magunza l'era capital d'un departiment frances.
In del 1816 l'è finida sota al Principaa de Assia-Darmstad. In del 1837 el nass el sò Carnaval. Pö l'è finida sota el növ Imperi Tudesch (1871) e l'ha perdüü el sò röl storigh de furtezza, cul cugnuss un periud de svilüp.
Dopu la Prima Guera Mundial l'è stada ucüpada di Frances, e l'è vegnüda una cità libera dumà in del 1938: quel an istess l'è finida sota la Germania nazista. Düranta la Segunda Guera Mundial hin staa depurtaa quasi tücc i sò 3000 giüdee e l'è stada trada giò per quasi el 80% di bumbardament di Leaa.
In del 1945 Magunza l'è stada ucüpada per la terza volta di Frances, menter in del 1950 l'è vegnüda el caplögh del sò Land al post de Cublenza.
Gemelagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Watford, Regn Ünii.
- Francia:
- Zagabria, Cruazia.
- Valencia, Spagna.
- Haifa, Israel.
- Baku, Azerbaigian.
- Erfurt, Germania.
- Louisville, Stat Ünii.


text:
Culumbia
La Culumbia (Colombia in spagnöl) a l'é un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Perù, l'Ecuador, Panama, el Venezuela e'l Brasil. Bagnen i sò cost l'Ucean Pacifich e l'Ucean Atlantich (Mar di Caraib).
La capital a l'é Bogotà.
la gh'ha un süperfiss d'1.141.748 km² e una pupulaziun de quas 45 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Culumbia (nòm ufizial: Repübliga de la Culumbia) a l'é una repüblica.
El president a l'é l'Juan Manuel Santos (del 2010).


text:
Wikipedia:Möd de fà
El Möd de fà l'è vün di cinch pilaster de la Wikipedia. La regula del Möd de fà la scüsa de standard de cumpurtass intra cuntribütur de la Wiki. A tajàla cürta, i Wikipedista duarien tratass l'un l'olter cunt assee respèt e cunsiderassiun. Insci de desmentegass no che 'l mestee del Wikepedista l'è quel de segütà a fà la Wiki semper püssee bela, e minga quel de stà li a resíass e betegass tüt el di, l'è impurtant fass no ciapà del s'ciupun, anch in di cunversassiun püssee "sbüjent", e pruà a tratà tüt e tücc cunt curtasia e respet.