text:
Dasper cortegis, musica da gugga e festas da tschaiver datti er in'autra tradiziun da tschaiver: Las sairas cun gruppas da salamuira. Quest'onn avran 16 locals las portas a gruppas che fan giu quint a moda umoristica cun temas e schabetgs actuals. Sin la detta guardan els als cussegliers federals, als politicher chantunals, a directurs da different gremis ed a prominents. Dentant èn er eveniments da l'aura u dal sport la basa per in u l'auter vers da las gruppas da salamuira.
Venderdi ha gì lieu l'emprima saira cun gruppas da salamuira. En il center da las gruppas è stà Mario Cavigelli en connex cun l'iniziativa da chatscha e la midada da direcziun tar il museum d'art.
Nagut per spontans
Glindesdi han ins anc ina giada la pussaivladad d'udir, co che las gruppas fan beffas davart temas actuals. Per ils spontans datti dentant nagins bigliets pli. Ils 16 locals ch'avran las portas a las gruppas da salamuira èn vendids ora – e quai sin la davosa sutga. Sch'ins discurra dentant cun l'in u l'auter giast regular da las sairas cun gruppas da salamuira, para la visita er dad esser insatge ch'ins ha gia nudà daditg en l'agenda, uschia ch'ins n'avess betg dad emblidar da mirar ad uras per ils bigliets.
Las preschentaziuns n'èn dentant betg mo insatge per l'ureglia. Cun lur costums, per part pli extravagants e per part pli pauc decents, porschan las gruppas er insatge per ils egls. Ed ils locals procuran lura per insatge per il magun.
Ina buna maschaida
Ils commembers da las gruppas èn cunzunt da Cuira e conturn. Blers èn creschids, però er l'in u l'auter giuvenil chatta plaschair da metter sal en las plajas. Tut tenor persunalitads e vegliadetgna dals commembers sa differenziescha lura er l'accent tematic. Uschia fa l'ina u l'autra gruppa giu quint pli ferm en il sectur politic, ina en il sectur da sport e l'autra tscherna temas pli sexuals.
En egl dat dentant che paucas dunnas sa participeschan a las gruppas da salamuiras. Quai saja dentant betg uschia, perquai che las dunnas avessan nagin senn per umor u na sajan betg legras. Blers crajan ch'il motiv saja, che las dunnas n'hajan betg il curaschi. Ed auters crajan che las dunnas fetschian pli pauc gugent beffas. Tadlar tiers co ch'ils umens prendan dentant sut la marella ils schabetgs fetschian las dunnas gugent, èn ils umens persvadids. E quai sa cumprova er sch'ins ha dà in tgit en la sala dal «Drei Könige» il venderdi passà.
RR novitads 17:00


c: text/html

text:
1979
Ils 7 da schaner vegn emess Contacts, il gieu tranter duas vischnancas, per l'emprima giada.
1978
Ils 23 da november datti in plan da structura nov da las emissiuns rumantschas. Il program vegn schlargià e restructurà.
1977
Il Balcun Tort vegn emess mintga quatter emnas, pia 12 fin 13 giadas l'onn, mintgamai durant 45 minutas. Quai è ina reducziun da las emissiuns rumantschas.
1976
Dals 21 fin ils 30 da matg festivescha l'exposiziun «HIGA» ses 20avel anniversari. Cun quell'occasiun èn preschents er ils Rumantschs cun in studio. Da quest studio vegnan transmessas passa 70 contribuziuns. Ils 23 d'october vegn avert uffizialmain il post da program a la Via dal teater 1 a Cuira.
1975
Per levgiar la lavur dal manader dal post da programs stgaffescha la CRR il ressort Televisiun Rumantscha ed elegia Giusep Decurtins sco manader.
1974
L'Istorgina da buna notg en rumantsch vegn emessa duas giadas l'emna (mardi e sonda).
1973
Testas Finas, in quiz per scolar(a)s, vegn integrà da nov en il Balcun Tort ed emess quatter giadas ad onn.
1972
Il Balcun Tort vegn emess mintga trais emnas, fin 18 emissiuns l'onn, el cuzza mintgamai 30 minutas. Ils onns suenter s'augmenta il temp d'emissiun anc a 40 fin 45 minutas. Mintga sonda saira emetta la televisiun l’Istorgina da buna notg en rumantsch. L'emissiun «Ord il Parlament federal» rapporta quatter giadas l'onn da la lavur da noss parlamentaris a Berna. Entschatta da las «Novitads» che vegnan emessas durant 10 minutas da glindesdi fin venderdi. Las «Novitads» èn l'emprima emissiun rumantscha che vegn derasada en l'entira Svizra.
1971
Nov en il program: «La vusch retica», in'emissiun per ils Rumantschs a l'ester. Ella vegn derasada en il Radio Internaziunal.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vers-Pont-du-Gard
Vers-Pont-du-Gard l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon , endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Remoulins, del circondàre (arrondissement) de Nîmes e del dipartimènt del Gard.
L'è sitüàt endèl triàngol Avignone-Nîmes-Uzès e l'è streersàt del fiöm Gardon (ciamàt apò a Gard). Endèl sò teretóre gh'è 'l put de l'aquedót romàno che portàa l'àiva de Uzès a Nîmes. Töt l'aquedót l'è 'nserìt endèl patremóne de l'Umanità de l'UNESCO. El pùt, a tré leèi de arch, l'è ciamàt Pont du Gard e l'è famùs en töt el mónt come giü dei piö bèi ezèmpe de l'architetüra civìl de l'época romàna.
El g'ha 'na popolasiù de 1 751 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 19,14 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 15 méter a 'na altèsa màsima de 192 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Vers-Pont-du-Gard l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
A chaschun dal giubileum da 50 onns dal dretg da votar da las dunnas sin plaun federal ha il schef dal Departament da finanzas e vischnancas beneventà oz las presidentas communalas en uffizi ad in barat en la sala dal Cussegl grond. 14 dals 101 presidis en il Grischun èn actualmain en ils mauns da dunnas.
Ils 7 da favrer 1971 signifitga ina midada: ils votants svizzers han concedì a la populaziun feminina il dretg da burgaisas cumplainas. Dad ussa davent pon er las dunnas votar sco er exequir il dretg d'eleger activ e passiv sin plaun federal. En il Grischun è vegnì introducì in onn pli tard il dretg da votar e d'eleger correspundent sin plaun chantunal e cirquital. Ulteriurs 11 onns èn anc passads fin che las vischnancas dal Grischun han concedì l'onn 1983 quest dretg a las dunnas er sin plaun communal.
Barat d'experientschas, referats d'impuls ed engraziament
Betg mo en las autoritads chantunalas (Cussegl grond e Regenza) n'è la populaziun feminina sutrepreschentada cleramain, mabain er en las executivas da las vischnancas. Mo var 20 pertschient da tut ils commembers da las executivas (stadi 2019) èn dunnas. Actualmain vegnan las vischnancas dad Arosa, Churwalden, Fideris, Furna, Glion, Malans, Masagn, Panaduz, Puntraschigna, San Vittore, Seewis, Segl, Urmagn e Val Müstair manadas da dunnas. A Masagn, Urmagn e San Vittore han las dunnas actualmain schizunt la maioritad en la suprastanza communala.
A chaschun dal barat ha cusseglier guvernativ Christian Rathgeb engrazià a las presidentas, sco represchentantas da tut las dunnas che s'engaschan en las vischnancas dal Grischun, en num da la Regenza per lur engaschi a favur da la generalitad. Tranter auter èsi vegnì discutà davart dumondas, sco las carrieras politicas, las circumstanzas che han favurisà la carriera respectiva, tge ch'è decisiv per l'elecziun da presidentas communalas futuras e tge che po vegnir fatg concretamain per augmentar la quota da dunnas en las executivas communalas dal Grischun. Il barat d'ideas è vegnì cumplettà cun in referat da la deputada Silvia Hofmann. Ultra da quai è sa preschentada Barbara Wülser, la nova manadra dal Post da stab per l'egualitad da las schanzas. Ella ha infurmà davart il project "PROMO Femina".
Promoziun da dunnas en la politica tras PROMO Femina
Per incumbensa dals Biros d'egualitad dals tschintg chantuns Appenzell Dador, Grischun, Son Gagl, Vallais e Turitg maina la Scola auta spezialisada dal Grischun il project "PROMO Femina" cun la finamira d'augmentar l'engaschament politic da dunnas sin plaun communal. Il resultat dal project duai esser in tool online interactiv per promover las dunnas en la politica communala. Per l'ina duai quel sustegnair las vischnancas, las commembras ed ils commembers da lur autoritads sco er las partidas localas da motivar dunnas per in engaschament politic ed inditgar mesiras concretas. Per l'autra sa drizza l'instrument online directamain a dunnas che vulan s'infurmar davart las pussaivladads e davart las pretensiuns d'in engaschament politic sin plaun communal e che vulan giuditgar lur qualificaziun ed ils proxims pass. Il tool online porscha a las acturas ed als acturs pia in instrument, per pudair prender per mauns e per realisar l'augment da la quota da dunnas en la politica communala. Per incumbensa dal Departament da finanzas e vischnancas vegn il project current cumplettà cun in'analisa da la rait.
Fotografia:
Infurmaziuns:
- cusseglier guvernativ dr. Christian Rathgeb, schef dal Departament da finanzas e vischnancas, tel. +41 81 257 32 01, e-mail Christian.Rathgeb@dfg.gr.ch
- Barbara Wülser, Post da stab per l'egualitad da las schanzas, tel. +41 81 257 35 71, e-mail Barbara.Wuelser@stagl.gr.ch
- Scola auta spezialisada dal Grischun (SASGR), dr. oec. Curdin Derungs, tel. +41 81 286 24 90, e-mail Curdin.Derungs@fhgr.ch
Gremi: Regenza
Funtauna: rg Uffizi da vischnancas


text:
Tgi ch’entra curt avant l’entschatta da scola en ina papetaria po spert esser surdumandà. Dapertut vegn fatg reclama per in product e la schelta dad tutta rauba da scola sco per exempel da risplis e turnisters è immensa. Marc Pfister è scolast primar a Glion e da l’opiniun ch’ins duaja plitost cumprar en a moda «defensiva». Vul dir: I na dovra betg in turnister da luxus cun numerusas tastgas. Gist èn l’emprima classa na dovria betg in turnister spezial, damai ch’il gust da l’uffant vegn a sa midar uschia ch’i saja il pli tard en la 3. classa da cumprar in nov cun auters musters. Ma i saja impurtant ch’el saja confortabels.
Tenor mes manegiar vegn era fatg blers daners cun l'entira tematica da turnisters.
Vinavant duajan ils geniturs betg cumprar immediat tut. Il scolast da Glion manegia ch’ins duai guardar pass per pass tge che l'uffant dovra. L'emprim di saja segir bun d’avair in etui cun enqual colurs da lain, in satg da gimnastica ed in pèr pantoflas. Tar ils utensils da scriver e malegiar possian ils geniturs cumparar insatge da buna qualitad. Quai sajan chaussas ch'ins vegnia a duvrar durant l'entira carriera da scola.
Rauba da marca chaschuna conflicts
Cumprar rauba da marca u cun motivs da figuras ch’ins enconuscha entras la televisiuns saja era heicli. In uffant cun 3 etuis traglischants e fieuters tut a dubel po chaschunar gronda scuidanza ed uschia potenzial da conflict.
Glista generala per geniturs
- turnister
- pantoflas
- satg da gimnastica (cun chalzers e vestgiadira)
- risplis da colur
- colla
- scussal per zambregiar
- rispli
- lingiala
- gizza
- forsch
- 3/4. classa: circul
- 3/4. classa: lingiala da geometria
- Tut tenor necessitad: boxa da marenda / buttiglia d'aua


text:
Il Chor Rumantsch Zug (CRZ) ei vegnius fundaus igl onn 1947 a Zug. Nus cantein canzuns romontschas e cultivein aschia la tradiziun e cultura romontscha.
Las emprovas han per ordinari liug mintg’ auter gliendisdis en la sala da cant «Wiesental» a Baar.
Tgi sa vegnir commember dal CRZ?
Scadin um che conta bugen e ha plascher dallas canzuns romontschas ei da tut temps beinvegnius en nies chor. Igl ei d’ avantatg, mo denton insumma buca necessari da saver tschintschar romontsch. Per che tut ils cantadurs seigien informai endretg, vegn tut cummunicau sin tudestg duront las emprovas.
Contribuziun annuala 200.—frs.
Commembers passivs
Era commembers passivs ein fetg beinvegni tier il Chor Rumantsch Zug. Dapli informaziuns dat nies president bugen a Vus.


text:
La Mòta (VC)
La Mòta (nom ufizial in italian: Motta de' Conti) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 796 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,8 km² e ona densità de popolaziun de 67 ab./km².
El paes el se tröva in de la Pianüra Padana, al cunfin cun la Pruvincia de Lissandria (cumün de Casaa e de Vilanöva in del Munfraa) e cun la Pruvincia de Pavia (cumün de Candia).
El dialet mutes[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialet parlaa a la Mota, anca se l'è sitüaa dent i cunfin lenguistich del Piemunt, el pò vess cunsideraa anca un dialet a part. Propi cume 'l süced despess in di zon de cunfin (regordum che la Mota la cunfina cun la Lumbardia), la s'è svilüpada una varietà lenguistiga deperlee, che la s'è cunservada fina al dì d'incö, cun möd de dì tipich e son carateristich, cume la prunüncia de una quai vucal o cunsunanta. El Mutes l'è un Piemuntes cunt inflüenz del Lumbard (paves), cume 'l se pò de una quai variaziun lessicala (per esempi, la parola pulin, in Piemuntes se dis pitu, menter a la Mota l'è dit pulun) Una granda diferenza cunt i dialet piemuntes l'è che 'l ven druvaa multu püssee despess el verb ausiliar avègh pütost che 'l verb vess, per esempi:
- 'Ncö i hö 'ndaa a scòla inveci de Ancö i sun andaa a scòla;
- La smana passaa i uma 'ndaa al marcaa inveci de La smana passaa i suma andaa al marcaa.
Cume tanti alter dialet de tüta l'Italia, anca el Mutes l'ha ciapaa di neulugismi da l'Italian (ciavu => ciau/ciao; zambun => prosciutto; àua d'udù => prufìm), ma anca parol da l'Ingles (fulba, sanguis) e 'l ris'cia de sparì, per la poca atenziun purtada ai dialet italian in di deseni passaa e anca incö.
Pruverbi in mutes[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Santa Lisìa, ël pass ëd 'na furmìa; Nadal, ël pass ëd 'n gal.
- I stuma ticc cmé i rat int 'na sica.
- Ràj ëd matìn, sagrìn.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de La Mòta l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il sistem svizzer dal provediment da vegliadetgna cumpiglia trais pitgas. Ensemen cun la 1. pitga ha la 2. pitga l’intent principal d'As segirar in’entrada adattada durant la pensiun. Per pudair profitar da quai stuais Vus pajar contribuziuns mensilas durant Vossa vita professiunala. Sut tschertas circumstanzas pudais Vus retrair quests daners er gia avant la pensiun.
Las contribuziuns a la 2. pitga èn obligatoricas per Vus, sche Vus ademplis tut las suandantas premissas:
Vus avais almain 17 onns.
Vus essas assicurada u assicurà tar la 1. pitga (AVS).
Vus essas emploiada u emploià e gudagnais almain 21 510 francs ad onn.
Resguardai per plaschair: En cas che Vus n'ademplis betg las cundiziuns, As pudais Vus er laschar assicurar voluntarmain:
Sche Vossas entradas èn pli bassas che 21 510 francs per onn, As po Voss patrun assicurar voluntarmain tar ina instituziun da la 2. pitga.
Sche Vus avais in'activitad da gudogn independenta u in contract da lavur limità (per maximalmain 3 mais), n’essas Vus betg obligada u obligà da pajar contribuziuns. Vus As pudais dentant decider da far quai sin basa voluntara.
Las contribuziuns a la 2. pitga stuais Vus e Voss patrun pajar mintgamai per la mesadad. Voss patrun po er decider da surpigliar dapli che la mesadad.
Vus na stuais far nagut. Voss patrun deducescha las contribuziuns directamain da Voss salari e paja quellas sin Voss conto da l’instituziun da provediment da sia tscherna.
Sche Vus avais in'activitad da gudogn independenta ed As decidais da pajar voluntarmain las contribuziuns tenor la LPP, pudais Vus contactar ina instituziun da provediment da Vossa tscherna per vegnir a savair il proceder.
Cunquai che la 2. pitga vegn manada dad instituziuns da provediment privatas che han mintgamai in agen reglament, n'è la summa che Vus avais da pajar nagina contribuziun fixa, mabain differenta tut tenor l'instituziun.
Sche Vossas entradas annualas crodan sut 21 510 francs (sava d’entrada), sche Vus perdais Vossa lavur u giais per in temp a l’exteriur ubain sche Vus interrumpais la lavur pervia d'ina scolaziun, n’essas Vus betg pli obligada u obligà da pajar las contribuziuns a la 2. pitga.
Resguardai per plaschair: En quest cas na pudais Vus betg disponer libramain dal chapital spargnà fin lura, mabain stuais pajar quel sin in conto da libra circulaziun tar in institut da finanzas da Vossa tscherna. Là vegn il dabun tenor la LPP «parcà» e mess en salv ad interim.
Sche u cur che Vus ademplis puspè las cundiziuns per pajaments da la contribuziun a la 2. pitga, stuais Vus pajar ils daners dal conto da libra circulaziun sin Voss nov conto tenor la LPP da la cassa da pensiun dal nov patrun.
Sche Vus n’avris nagin conto da libra circulaziun, vegn Vossa 2. pitga pajada automaticamain sin in conto tar ina instituziun da provediment naziunala, la Fundaziun instituziun auxiliara LPP. Sche Vus vulais investir ils daners da Vossa 2. pitga insanua auter per in meglier tschains, As drizzai a la Fundaziun instituziun auxiliara LPP.
Sche Vus midais Vossa plazza da lavur, poi esser che Voss salari nov è pli aut ch’il vegl u che la cassa da pensiun da Voss nov patrun porscha cundiziuns pli favuraivlas.
I po er esser che Vus avais largias da contribuziun, perquai che Vus n’avais betg pajà contribuziuns a la 2. pitga durant Voss’entira vita.
En quests cas avais Vus la pussaivladad dad investir en l'atgna segunda pitga cun cumprar onns da contribuziun supplementars. En quest connex valan las cundiziuns da la cassa da pensiun nova.
La summa che Vus avais pajà a la 2. pitga pudais Vus deducir da la taglia.
Infurmaziuns davart las pussaivladads e las cundiziuns areguard l’investiziun en la 2. pitga survegnis Vus tar Vossa cassa da pensiun nova. Las coordinatas survegnis Vus da Voss patrun.
Per cumprar in'atgna chasa u abitaziun
Vus pudais duvrar Vossa 2. pitga gia avant il pensiunament per cumprar proprietad d’abitar, per amortisar ina ipoteca u per acquistar certificats da participaziun da societads per la construcziun d’abitaziuns.
En quest connex valan las suandantas cundiziuns.
Tar la cumpra sa tracti da Vossa abitaziun principala.
Fin la vegliadetgna da 50 onns pudais Vus retrair il chapital cumplet.
A partir da 50 onns pudais Vus retrair be anc ina contribuziun parziala.
Ina retratga anticipada po vegnir dumandada maximalmain mintga 5 onns.
Sche Vus essas maridada u maridà u vivais en in partenadi registrà, duvrais Vus il consentiment da Vossa dunna, da Voss um, da la partenaria u dal partenari.
Sche Vus vendais puspè Vossa proprietad d’abitar, essas Vus normalmain obligada u obligà da pajar enavos la 2. pitga che Vus avais retratg per la cumpra.
Infurmaziuns davart la modalitads d'ina retratga anticipada per cumprar proprietad d’abitar survegnis Vus tar Vossa instituziun da provediment.
Cumenzament d'ina activitad da gudogn independenta
Sche Vus avais l’intent da cumenzar in'activitad da gudogn independenta, n’essas Vus betg pli obligada u obligà da pajar contribuziuns a la 2. pitga. Vus As pudais laschar pajar or ils daners spargnads fin lura en la 2. pitga. Per quai valan dentant las suandantas cundiziuns:
Vus stuais inoltrar la dumonda per ina retratga anticipada dal chapital entaifer l’emprim onn suenter il cumenzament da la nova activitad.
Vus stuais cumprovar che Vus hajas cumenzà in'activitad da gudogn independenta, p.ex. a maun d'in extract or dal register da commerzi u a maun da documents da la AVS.
Sche Vus essas maridada u maridà u vivais en in partenadi registrà, duvrais Vus il consentiment da Vossa dunna, da Voss um, da Vossa partenaria u da Voss partenari.
Infurmaziuns davart las modalitads d'ina retratga anticipada per cumenzar in'activitad da gudogn independenta survegnis Vus tar Vossa instituziun da provediment.
Partenza definitiva da la Svizra
Sche Vus bandunais definitivamain la Svizra, pudais Vus As laschar pajar or anticipadamain la 2. pitga.
La retratga anticipada da quest chapital n’è betg pussaivla, sche Vus vulais As domiciliar en in pajais da la UE/AECL. Sch'in da quests stadis daventa Voss pajais da domicil, essas Vus numnadamain assicurada u assicurà là obligatoricamain per vegliadetgna, invaliditad e prestaziuns per survivents.
En quest cas sto ina part da Voss provediment professiunal (l'uschenumnada part obligatorica) restar sin in conto bloccà en Svizra. Quella po vegnir pajada or pir, cur che Vus avais cuntanschì la vegliadetgna da renta ordinaria (64 onns per dunnas e 65 onns per umens). La part restanta da Vossa 2. pitga (l’uschenumnada part surobligatorica) As pudais Vus dentant laschar pajar or en daner blut.
Infurmaziuns davart las modalitads d'ina retratga en vista ad ina partenza definitiva per l’exteriur survegnis Vus tar Vossa instituziun da provediment.
Resguardai per plaschair: Sche Vus bandunais definitivamain la Svizra u sche Vus avais in conto da libra circulaziun n’emblidai betg da prender cun Vus quest dabun.
Cun 65 onns (umens) resp. 64 onns (dunnas) pudais Vus retrair ils daners che Vus avais spargnà durant Vossa vita professiunala. Tar tschertas cassas da pensiun è la retratga – en cas d'in pensiunament anticipà –pussaivla gia a partir da 58 onns. Sche Vus lavurais sur la vegliadetgna da pensiun or po ella er vegnir spustada fin la vegliadetgna da 70 onns.
As occupai ad uras da la retratga da las prestaziuns da Vossa 2. pitga: Sin la pagina Planisar il pensiunament vegnis Vus a savair dapli davart quest tema. Plinavant As po Vossa cassa da pensiun infurmar en detagl, co che Vus stuais proceder en Voss cas.
Sche Vus As laschais divorziar u schliais in partenadi registrà, vegn repartida tranter ils conjugals u las partenarias ed ils partenaris mo quella part dal chapital da la 2. pitga, ch’è vegnida spargnada durant la lètg u il partenadi registrà.
La 2. pitga vegn er repartida, sch'ina da las duas persunas è gia pensiunada e survegn ina renta da vegliadetgna da la 2. pitga.
En ina lètg u en in partenadi registrà survegn – en cas d'in mortori – la persuna surviventa ina renta.
Sche Voss um, Vossa dunna, Vossa partenaria registrada u Voss partenari registrà mora, survegnis Vus ina renta sut las suandantas cundiziuns:
Vus avais almain 45 onns.
Vossa lètg u Voss partenadi ha durà almain 5 onns.
Vus tgirais almain in uffant.
Sche Vus n'ademplis naginas da las cundiziuns numnadas, avais Vus il dretg da survegnir ina indemnisaziun unica en l’autezza da trais rentas annualas.
Uffants, dals quals in u tuts dus geniturs èn morts, survegnan sco mez orfens u sco orfens medemamain ina renta, fin ch’els han 18 onns. Sch'els studegian u fan in emprendissadi, survegnan els la renta fin 25 onns.
Vossa cassa da pensiun As po infurmar detagliadamain davart il tema renta.
Ulteriuras infurmaziuns chattais Vus sin la pagina Il provediment da vegliadetgna sco er en la broschura Il provediment da vegliadetgna svizzer u sin la pagina dumondas e respostas davart il provediment professiunal da l’Uffizi federal d’assicuranzas socialas.
Sin il fegl d’infurmaziun Prestaziun da libra circulaziun: n’emblidai betg Voss dabun da provediment da l’Uffizi federal d’assicuranzas socialas chattais Vus tut las infurmaziuns davart il tema conto da libra circulaziun e davart il proceder, sche Vus remartgais dad avair emblidà Voss dabun da libra circulaziun en Svizra.


text:
Sin la finiziun digl onn da scola 2015/16
Preziai geniturs,
Tgei ei l’incumbensa dad ina scola? Ina damonda che para egl emprem mument ualti banala. Ins tila flad per rispunder e forsa gia avon ch’ils emprems plaids pon sortir ord bucca sefan ins gia en, ch’ei pudess esser che mo in flad tonscha buca per rispunder adequatamein.
L’incumbensa centrala dalla scola ein segiramein la scolaziun e l’educaziun psicosociala digl affon. Cuort e sec. Strusch dada denton sesarva quella risposta sco in ventagl. Con cumplex che quella ei, e contas ulteriuras damondas che seresultan semuossa schon sch’ins mo inagada rescherscha la muntada dil plaid ‚psicosocial‘. L’educaziun psicosociala vesa il carstgaun numnadamein sco individi persunal e social1. Ella risguarda da promover las atgnadads individualas sco era las habilitads ch’ein necessarias per la relaziun cul concarstgaun. La scola emprova pia da sustener la individualisaziun sco era la socialisaziun ed el medem mument accumpignein nus ils affons sin lur via naven dils amuleins entochen la transformaziun da terms cun differentas variablas, per duvrar plaids ord la matematica. Tgi che s’interessescha per las ponderaziuns che las scolastas ed ils scolasts han fatg anflan sin nossa pagina digitala il maletg empalont per nossa scola, aschidadir il resultat dallas reflexiuns els teams.
Denton buca mo per nos scolars ei nossa scola liug da scolaziun. Nus essan medemamein liug da formaziun per scolasts vegnents. Aschia dattan nossas persunas d’instrucziun vinavon lur expertisa ed experientscha a scolasts futurs e possibiliteschan ad els ina scolaziun ella pratica. Era uonn han denter auter scolars dalla FMS giu la pusseivladad da fuffergnar el mistregn pedagogic e differents praticants dalla scoletta entochen sil scalem superiur perfecziunau lur formaziun tier nus. Ed era sch’igl ei buca curdau si als scolarets eran ei tonaton part digl examen final reussiu da lur stagiaria.
Igl aspect variont e multifar ei, sper la passiun per la lavur cun affons, segiramein era quel, che fa ora la fascinaziun da nies mistregn sco educaturs e scolasts. Negin di ei sco l‘auter. La gronda autonomia che resultescha ei denton era ina gronda sfida. In aspect central da nossa professiun ei pia era la reflexiun digl agen agir e da nies instruir. Sco menader da scola visetel jeu l’instrucziun ed astgel secussegliar di per di cun las scolastas ed ils scolasts per reponderar e reflectar differentas situaziuns e lur agir e sundel engrazieivels per, denton era visaus vi sin quella gronda promptadad ed aviartadad.
In ulteriur mied da sustener quella reflecziun ein evaluaziuns internas ni era externas sco p.ex. quella digl inspecturat che spetga nus en paucs onns ni quella dall’examinaziun dallas cumpetenzas da basa el rom dalla matematica alla quala nus havein priu part uonn.
Evaluaziuns e rimnadas da datas surveschan denton buca mo a nus, mobein era alla scienzia. Gia dapi l‘entschatta collaborescha nies Consorzi cun la Scola aulta da pedagogia dil Grischun. Interessai san cargar giu il rapport culs resultats cheu cun in clic.
Igl onn da scola 2015/16 va a fin ed jeu sperel dad haver dau a Vus in sguard davos las culissas dil menaschi da scola forsa buca aschi usitau, denton tuttina speronza interessant. Denton gidan tut quellas ponderaziuns nuot senza la glieud che agescha davon las culissas. Las persunas d’instrucziun che sesprovan di per di da far lur meglier pils affons da nossas vischnauncas.
Cun la finiziun da quei onn da scola vul ei dir dar adia a differentas persunas d’instrucziun: Sandra Tschuor che ha anflau ina nova sfida ella Val Medel e Gion Flepp ch‘ei sedecidius da sminuir siu pensum da lavur. Nadja Vincenz vegn dad in maun a bandunar nus, ei legra nus denton ch’ella resta tuttina en nies menaschi cun vinavon instruir enteifer las preits da nossa scola, denton sut la bandiera nova dalla Casa Depuoz. Ad els tuts giavischein nus tut il bien e bia satisfacziun en lur veta professiunala.
Sco mintg’onn descha ei era uonn da dar adia. In cumiau per cletg legreivel, cunquei che nus havein astgau accumpignar 17 scolaras e scolars duront 11 onns da lur veta, ed astgein ussa mirar co els partan el mund cun in pentel speronza bein emplenius. Per lur viadi ora el mund giavischein nus ad els tut mo il meglier e sperein ch’els prendien cun els era bialas regurdientschas da lur carriera scolastica.
Jeu giavischel a tut ils scolars in bi ed adventurus temps da stad e selegrel gia ussa– suenter mez speronza haver astgau guder bials dis da recreaziun – da puspei beneventar tuts sauns e frestgs igl atun.
A tuttas scolastas ed a tuts scolasts giavischel jeu bialas vacanzas ed in temps fritgeivel da preparaziun, per che nus sappien, cun l’entschatta dil proxim onn da scola, far in cauld beinvegni ad in tschuppel novs affons en nies miez.
Ed a Vus, preziai geniturs, giavischel jeu da tut cor in bi temps da stad cun Vos affons. Jeu engraziel per la buna collaboraziun e giavischel a tuts ventireivlas vacanzas ad in bien seveser ils 22 d’uost.
Stefan Gabriel
Fontaunas:
Bärsch, W.: Psychosoziale Erziehung in Schule und Schullandheim, en: Das Schullandheim, 3/1975, pg. 46


text:
Tredischin
Project communabel dalla 1. – 4. classa da Trun
All’entschatta era la praula, la praula da Tredischin. Lu ha David, il pedagog da teater, giu la grondiusa idea dad inscenar quella cun scolaras e scolaras dalla primara da Trun. Immediat ein tuttas persunas d’instrucziun involvadas, oravontut la scolasta dalla 4. classa;-), stadas fiug e flomma.
Suenter in bi ed intensiv temps d’emprovas essan sepresentai cun la praula Tredischin a caschun dalla fiasta da commemoraziun 100 onns Tista Murk en sala da cultura a Trun ils 25 d’avrel 2015.


text:
Iniziativa per aua da baiver netta
54% da las persunas dumandadas beneventan l’iniziativa che vul proteger l’aua, il funs e la biodiversitad. Sustegn survegn l’idea surtut da la politica sanestra – entant che la politica dal center e da la dretga èn cunter. Plinavant datti in foss tranter citad (65% pro) e champagna (41%). Atipic èn las differenzas tranter las gruppas da vegliadetgna: Il pli grond sustegn datti da persunas pensiunadas (65%). Fertant ch'ina stgarsa maioritad da las persunas en vegliadetgna mesauna veglian approvar l'iniziativa, sajan persunas tranter 18 e 39 onns il mument plitost cunter, er qua cun ina maioritad stgarsa.
Tenor l’institut gfs.berna è il resultat avert: La situaziun actuala pledescha per in stgars Gea – tar iniziativas sa mida dentant la tenuta savens anc vers in Na.
Iniziativa per ina Svizra senza pesticids sintetics
Quasi il medem maletg sa mussa er tar l'autra iniziativa agrara: 55% s’expriman per in scumond da pesticids sintetics. Ed anc ina parallela: Bleras persunas han gia fatg lur opiniun set emnas avant la votaziun, tar iniziativas dal pievel n'è quai betg usità. Perquai vegn l’institut da perscrutaziun a la medema conclusiun: Tge che la Svizra decida ils 13 da zercladur è anc avert.
I vegnia interessant da persequitar sche questas duas iniziativas agraras sa sviluppian sumegliant ubain sch’ina (plitost l’iniziativa per aua netta) survegn dapli sustegn.
Pli clera para la situaziun tar la lescha da Covid-19: Da las persunas dumandadas din 67% Gea. Quai saja in plimatsch agreabel, constateschan ils politologs e las politologas. Cunter la lescha èn surtut persunas datiers da la Partida populara Svizra e persunas criticas envers la regenza. Sch’il cumbat da votaziun sa sviluppescha normal, èsi da quintar cun in Gea ils 13 da zercladur. Tuttina è l’institut precaut: Ins na sappia mai tge dinamicas ed emoziuns che la crisa da corona sveglia anc.
Sch’i fiss vegnì votà gia la fin d’avrigl, avessan 60% acceptà la lescha da CO2. Il muster è cler: La sanestra sustegna la lescha – la dretga refusa quella. Tranter sutgas e bancs èn surtut persunas datiers a la Partida liberaldemocratica. L’argument principal per votar Gea è d’agir cunter la midada dal clima – per in Na pleda surtut che stgaudar ed ir cun auto vegn pli char. Il scenari il pli probabel per ils 13 da zercladur: La Svizra accepta la lescha da CO2.
67% da las persunas dumandadas acceptan la lescha per cumbatter il terrorissem. Tar questa fatschenta dat dentant en egl che dapli votantas e votants n’han anc betg ina clera opiniun (9%). La pli gronda acceptanza è da chattar tar la politica dal center. In cuntrast sa mussa dentant tar ils verd-liberals: 70% vulan metter in Gea en l’urna – la partida ha dentant decis la parola Na. L’institut da perscrutaziun quinta che la Svizra accepta ils 13 da zercladur questa lescha.
Interess surproporziunal
Actualmain èsi da quintar che 52% van a votar ils 13 da zercladur. Quai è sur la media dals ultims 10 onns (46%). Ina raschun saja che las tschintg votaziuns cuntegnian temas fitg differents e sveglian perquai era l’interess tar differentas gruppas en la societad, concluda gfs.berna. Gia a las votaziuns dal settember 2020 e dal mars passà eran dapli votantas e votants sa participads.
La retschertga
L'emprima unda da retschertga davart las votaziuns dals 13 da zercladur 2021 ha gfs.berna fatg sin incumbensa da la SRG SSR, quai en l'entira Svizra. Realisà la retschertga han els tranter ils 19 d'avrigl ed ils 3 da matg, tar 22'732 persunas cun dretg da vuschar. La quota da sbagl munta a +/- 2,8 puncts procentuals.


text:
Vischnancas u regiuns interessadas pon s’annunziar per organisar la sessiun extra muros dal Cussegl grond fin ils 30 da november. La proxima sessiun ordaifer Cuira ha lieu il zercladur 2023, cun resalva da la decisiun definitiva dal Cussegl grond. Quai ha la Chanzlia chantunala communitgà en il Fegl uffizial dal chantun.
Il catalog cun las pretaisas e criteris pon ins retrair tar il secretariat dal Cussegl grond.
La pandemia da corona ha sfurzà il Cussegl grond ad ulteriuras sessiuns «extra muros» en la halla da la citad ed a Tavau. Normalmain fa il Cussegl grond durant mintga legislatura ina sessiun en ina regiun dal Grischun.
Las davosas sessiuns extra muros
- Puntraschigna – 2019
- Arosa – 2015
- Samignun – 2012
- Poschiavo – 2009
Ord l'archiv
Il 2019 ha la sessiun dal Cussegl grond «extra muros» gì lieu a Puntraschigna.


text:
Virus da corona
Il virus da Corona occupa a tuot la populaziun fingià dürant ün bun temp. Illas medias gnina infuormats di per di davart nouvs cas illa China e sül rest dal muond, ma impustüt eir davart ils prüms cas in Svizra. La scoula es fingià daspö ün pêr dis in contact cul chantun e vain infuormada permanentamaing davart la situaziun actuala. Fin her esa gnü cusglià da’s cuntgnair sco pro üna grippa stagiunala e da nu preverer ulteriuras masüras.
Davo chi sun gnüts cuntschaints ils prüms cas infectats cul virus i’l chantun Grischun, ha la Regenza grischuna decis cha occurrenzas publicas da caracter surregiunal sun scumandadas eir in Engiadina Bassa. Illa situaziun dal Chalandamarz ha surdat il chantun la respunsabiltà da decider als cumüns, ha però trat attent cha eir pro’l Chalandamarz saja dad esser fich precaut schi’s partecipeschan turists da differents lös dal muond e cusglià da clomar giò il Chalandamarz in cas da dubis.
In Engiadin’Ota han il capos cumünals decis fingià in gövgia, ils 27 da favrer 2020 chi nun haja lö ningün Chalandamarz quist on. Ils capos cumünals da l’Engiadina Bassa s’han radunats in venderdi, ils 28 da favrer 2020 ad üna sezzüda sül Ospidal d’Engiadina Bassa ed han trat la decisiun cha’l Chalandamarz gnia annulà in tuot l’Engiadina Bassa. La decisiun nun es statta simpla. Tuot chi s’es consciaint da la valur da quist’üsanza e’l maniamaint da la populaziun in chosa es fich different. La sandà da la populaziun ha però in mincha cas priorità ed uschè ha stuvü gnir tratta üna decisiun raziunala.
No sperain d’avair l’incletta per quista situaziun e giavüschain a tuot ils uffants bellas vacanzas e buna recreaziun.
Tuot tenor il svilup dal virus da Corona dürant la prosm’eivna esa pussibel chi detta ulteriuras masüras da precauziun. Quellas gnissan garanti comunichadas a temp ütil. No sperain però da pudair cumanzar sco previs in mardi, ils 10 da marz 2020 cull’instrucziun regulara.
No as ingrazchain pella collavuraziun.
Las scoulas dal cumün da Scuol


text:
Divers AuturAs
Moderne Poesie in der Schweiz
Sursilvan, Vallader, Deutsch
Limmat Verlag, 2014, numer d’empustaziun 978-3-85791-726-4
Ina antologia da Roger Perret
La nova antologia preschenta passa 600 poesias dal 20avel tschientaner creadas da var 250 auturas ed auturs da naziunalitad svizra u che vivan en Svizra sco Friedrich Dürrenmatt, Hermann Hesse, Rainer Maria Rilke. Ultra da quai datti er texts d’artists pli enconuschents en autras domenas, per exempel chantauturs sco Mani Matter, Endo Anaconda u Sophie Hunger.
En questa antologia vegnan preschentads texts poetics da 16 auturas ed auturs da lingua rumantscha u che scrivan rumantsch. Quai èn Dumenic Andry, Flurina Badel, Clo Duri Bezzola, Arno Camenisch, Luisa Famos, Margarita Gangale-Uffer, Felix Giger, Steivan Liun Könz, Denise Mützenberg, Andri Peer, Tresa Rüthers-Seeli, Leta Semadeni, Arnold Spescha, Flurin Spescha, Hendri Spescha e Warren Thew.


text:
Suenter la buna stad per il sectur da turissem spetga uss la stagiun d’enviern. Martin Vincenz, il CEO da Grischun vacanzas, è optimistic per quella. Sch’i dettia numnadamain avunda naiv e las cundiziuns sajan bunas, è el persvas che blers giasts chattan la via en Grischun. Tuttina n’è la decisiun sch’i vul in certificat per las pendicularas u betg, anc betg sclerida. Il giavisch da Martin Vincenz è però cler.
Jau schess ch’ins pudess ir en las pendicularas senza certificat mabain cun mascra e distanza, ma en las ustarias natiralmain cun certificat.
Soluziun cuminaivla
Marcus Caduff, il minister d’economia, vesa quai sumegliant. Er ses giavisch fiss da pudair utilisar las pendicularas senza certificat, impurtant saja però ch’i dettia ina schliaziun che vala per l’entira Svizra.


text:
Concret muntan las entradas per mintga bain puril en media a stgars 79'200 francs. Quai èn 5’000 francs dapli ch’il 2019. Differenzas datti però tranter las regiuns. Las pli bassas entradas datti tar ils purs en la muntogna – las pli autas en la bassa. Entant ch'ils purs en la muntogna gudognan en media 59'500.- francs, gudognan quels en la bassa var 98'800 francs.
Er corona po avair consequenzas positivas
Las entradas pli autas èn, tranter auter d’attribuir a la pandemia da corona. Quella ha fatg crescher la dumonda da products indigens, surtut quels da las purarias. Ed era l’aura ha gì ina gronda influenza; la racolta da legums, puma e graun è stada buna. Ed er il martgà da portgs è puspè sa revegnì suenter intgins onns difficils.
Quest svilup ha tenor Agroscope er pudì cumpensar svilups displaschaivels. Pervia da la pandemia è vegnì vendì damain vin e la racolta da la rava da zutger e tar ils viticulturs è stada mediocra.
La sumbriva dal 2021
Tgi ch'ha fatg dapli gudogn durant il 2020 fa bain da metter il gudogn sin la vart. La prognosa per il 2021 è numnadamain betg uschè positiva. Agroscope quinta cun in minus da 6,6% tar la valur agiuntada brutta en l'agricultura. La producziun è sa reducida ed ils custs èn creschids. Tenor in'emprima prognosa dal Uffizi federal da statistica sa reducescha la producziun totala en l'agricultura per 2,1% sin 11,2 milliardas francs.
Er l'aura dal 2021 fatschenta l'agricultura. Plievgia, granella e schelira han giu ina gronda influenza sin la racolta dal 2021 – cunzunt tar la puma e tar il graun è la racolta sa reducida fermamain.


text:
Guèra 'd secesiòṅ americàna
La Guèra 'd secesiòṅ americàna, cgnusùda in di Stat Unî cuma Guèra sivìl americàna, l'è stada cumbatùda da 'l 12 'd Avrìl dal 1861 a 'l 9 'd Avrìl dal 1865 fra i Stat Unî 'd Amèrica (USA) e i Stat Cunfederâ 'd Amèrica (CSA), cunfederasiòṅ di stat dal sud, cgnusû anc cuma Dixie Land, ch'i s éran dastacâ in cal méntar da l'ugnòṅ.
La guèra l'à tòlt al via dòp che 'l eśèrcit di cunfederâ l'à dâ inìsi a la batàja 'd Fort Sumter, darènt a 'l pòrt ad Charleston (Carulìna dal Sud), bumbardànd la piàsa-fòrt ad Fort Sumter parchè i la vlìv'n indrē.
La guèra, ch'l'à cauśâ 365.000 mòrt in dla pupulasiòṅ dl'ugnòṅ e 260.000 fra qvéi dla cunfederasiòṅ, l'è stada vinsa da i Stat Unî 'd Amèrica.
Elesiòṅ ad Lincoln e secesiòṅ di stat dal sud
In dgl'elesiòṅ presidensiàli dal 1860 al partî Republicàṅ dal candidâ Abraham Lincoln al vliva dar la libertà par léǵ a tut i séruv négar ch'i ér'n impgnâ a 'l servìsi dal famìji biànchi cun di bèsi e cun di sit ad tèra da lauràr.
I stat dal sud i n éran briśa 'd acòrd e i pinsàvan che na deciśiòṅ dal gènar l'andìs cónt'r i sò dirìt custitusionài anc parchè l'ecunumìa di stat dixie la cuntàva dimóndi su la prudusiòṅ dal cutòṅ e dal tabàc di sò camp e i séruv i gh fàvan dimóndi cómad.
C'n i vōt di grand eletōr di stat dal nòrd, ch'i psìvan cuntàr su n'indùstria śvilupàda, Lincoln al dvintàva al prim presidènt republicàṅ di Stat Unî, mént'r i demucràtic i s éran divìś, cun dū candidâ difarènt, fra qvéi dal nòrd e qvéi dal sud ch'i vlìvan tgnir-as stric i séruv.
'L 8 ad Favràr dal 1861, prima ch'al presidènt al tulìs al sò pòst, i sèt stat sudìsta d'l Alabàma, dla Flòrida, dla Geòrgia, dla Luiśiàna, dal Missisìpi, dla Carulìna dal Sud e dal Tèxas i ìvan decìś ad dastacàr-as da la federasiòṅ dand vita a i Stat Cunfederâ 'd Amèrica, paéś in du i séruv i ér'n al 48,8% dla sò gint, cun presidènt Jefferson Davis. In dal Maǵ dal 1861 àtar quàtar stat (Virgìgna, Arkànsas, Carulìna dal Nòrd e Tennessee) i s śuntàv'n a la cunfederasiòṅ anc se soquànti cuntèi ucidentàli dla Virgìgna, ch'i gh'ìvan pôc séruv, i sarnìvan 'd armàgnar cun l'ugnòṅ dand vita a la Virgìgna Ucidentàla.
Un dascōrs a part al và fat p'r al Missouri e 'l Kentucky. Chi stat chè i éran neutrài anc se soquànt di sò pulìtig i éran da la banda dla cunfederasiòṅ e i ìvan dâ vita a di guèran-òra. In tut al manéri chi dū stat chè i n s èṅ mai unî ufisialmènt a gl'arvultóś.
Al sud in buléta e fiṅ dla guèra
I Stat Cunfederâ 'd Amèrica i n gh'ìvan minga intensiòṅ ad cunquistàr i Stat Unî 'd Amèrica, ch'i éran più fòrt da tut i punt ad vista, ma sōl qvél ad fiacàr-i cun na guèra difensìva sprànd anc in 'n intervènt di stat dl'Euròpa cuma mediadōr. Par custrìnśar la Frància e 'l Régn Unî a dar-'g al sò ajùt ch'al n rivàva briśa, la cunfederasiòṅ l'iva pruâ a far-ag presiòṅ śmiténd ad véndar-'g al sò cutòṅ ma invéci ad ricévar di apòǵ pulìtig al riśultâ ch'i aṅ purtâ a cà 'l è stâ qvél ad pèrd'r al marcâ mundiàł dl'indùstria dal tèsil parchè i paéś dl'Euròpa i s éran piutòst spustâ vèrs al Braśìl e l'Ìndia.
Cun di blòc navài 'l èśèrcit dal nòrd 'l iva anc blucâ i culegamènt c'n al Mèsic e l'ecunumìa di stat cunfederâ l'éra andàda a gambi p'r ària. Al 9 'd Avrìl dal 1865 al cmandànt dal trupi cunfederàdi, al generàł Robert Edward Lee, al s arénd a 'l generàł dl'ugnòṅ Ulysses S. Grant a Appomattox Court House (Virgìgna). Sèt dè prima, crudàda la sità 'd Richmond, al presidènt Jefferson Davis e part dal guèran cunfederâ 'l éra scapâ via in trêṅ vèrs sud par cuntinuàr la guèra tulénd sèg qvél ch'a 'rmagnìva dal teśôr dal stat. Al 10 ad Maǵ la sò fuga la finìs in di dintórar 'd Irwinville (Geòrgia).
Gl'ùltim fōg ad cumbatimènt i gh'ìnan stâ in Tèxas fra 'l 13 ad Maǵ e 'l 2 ad Śugn dal 1865. Al 23 ad Śugn i suldâ sudìsta dal generàł Stand Watie i gh dàn'n a muć parchè i n in psìvan piò.
La guèra la finìs c'n al sud in śnòć. Par far-i turnàr cun tut i sò dirìt a 'l intéran dla federasiòṅ al guèran di Stat Unî al dà inìsi a na faś stòrica ciamàda l'Éra dla Ricustrusiòṅ.


text:
Manganese
El manganés l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Mn. El g'ha nömer atòmich 25, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de manganés el g'ha vintisich prutù.
L'è 'n metal gris-bianch, che se 'nsomèa al fèr; l'è dür ma fràgil fés, se rìa a fundìl a fadìga e 'l se òsida 'n gran facilmènt. El manganés metàlich el pöl deentà feromagnétich semài che se ghe fà 'n tratamènt specifich.
El manganés el g'ha 26 izòtopi cunusìcc, che g'ha nömer de màsa 'ntra 44 e 69, e sèt izòmer nücleàr. Apéna giü de chèsti izòtopi, 55Mn, l'è stàbil e 'l reprezènta la totalità del manganès natüràl che se tróa sö la tèra.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Manganés l'è stat dopràt zamò 'ndèla preistória sóta fùrma de diòsido de manganés come pigmènt négher en sèrte pitüre de 17 000 agn fà.
I Egisià e i Romàni i dopràa dei compòscc de manganés per fabricasiù del védre, per dàga o töga culùr. Gh'è stat troàt del manganés enden quach mineràl de fèr dopràt dei Spartàni.
Endel sècol XI dei tèscc àrabi i dizìa che a mitìga del magnesia nigra endela prudusiù dei aciài fundìcc el ghe dàa piö tàta rezistènsa (Aciàio de Damasco)[1];
Endel sècol XVII, el chìmich todèsch Johann Rudolf Glauber l'è riàt a fà sö el permanganàt. Endela prìma metà del sècol XVIII, l'òsido de manganés l'ìa dopràt per la fabricasiù del clòro.
El chìmich svedés Carl Wilhelm Scheele l'è stat el prim a reconóser che el manganés l'ìa en elemènt chìmich, e 'ndel 1774, el sò coléga Johan Gottlieb Gahn, el l'ha izolàt en fùrma pùra per redüsiù del diòsido de manganés col carbònio, e 'l g'ha demustràt che l'ìa 'n metàl.
En prensépe del sècol XIX, i scensiàcc i g'ha cuminciàt a stüdià de dopràl endela fabricasiù de l'aciàio, e i g'ha utignìt el brevèt. Endel 1816, i g'ha fat càzo che a zontà del manganés al fèr, i la ndürìa sènsa che 'l dentàes piö fràgil. Endel 1858, el prim procedimènt de fabricasiù de l'aciàio (pocedimènt Bessemer) el g'ha lanciàt l'üzo del manganés en metalürgia.


text:
Dasi
Al dasi (da 'l latìn datio ch'a vōl dir dar/cunsgnàr) in camp ecunòmic l'è na tasa ch'a s mét su i prudót furastēr par muciàr sù di bèsi ma specialmènt par far in manéra ch'i prudót ch'i rìvan da 'l èstar i pòsan calàr parchè in dal marcâ intér'n i n cunvìnan piò cuma prima esénd dvintâ più câr. P'r inténd'r-as méj, al dasi l'è na baréra artifisiàla a i flus ad bèṅ fra dū paéś o anc da piò.
In gèrar al dasi al vîṅ pagâ diretamènt da 'l impurtadōr a livèl ad dugàna. Quànd un paéś al taca a métar di dasi dapartùt par prutéś'r-as cóntar la cuncurénsa di prudót furastēr a s dascór ad prutesiunìśum anc se pò a gh'è da mét'r in cònt che chi àt'r i fàg'n àtar tant miténd di cóntar-dasi, dònca l'è n'arma a taj dópi.
I dasi i gh'ér'n anc in di paéś antìg cuma 'l Egìt, la Grécia e 'l imprēr Rumàṅ.
Manéri 'd dir
- Pagàr dasi - èsar punî p'r un quèl śbaliâ ch'a s è fat;
- Far da cajòṅ p'r a n pagàr dasi (o anc Far 'l àśan p'r a n pagàr dasi) - far finta 'd a n capìr minga par far-la franca;


text:
A partir da l’onn 1850 èn var 200 creschids ed uffants rumantschs emigrads en ils Stadis Unids da l’America. Là han els fundà dretgas colonias rumantschas. Ils nums da questas colonias regordan anc oz a quel temp da pioniers e da novs cumenzaments.
Adolf Collenberg raquinta en quest Forum da la fundaziun dal «Lac Badus». Quai è in dals unics cas che lubeschan da persequitar la tschertga da terren dals emigrants. Ch'i n’ha betg dà mo «victurs» tar quests process, era quai pon ins leger en las brevs dal Mugglis, dals Pallis, dals Tuors, dals Giossis …


text:
Cun l’intent dad ina publicaziun scientifica ha il perscrutader da paraulas Leza Uffer rimnà en il Grischun var 400 paraulas. El dilucidescha tratgs caracteristics da las paraulas grischunas en cumparegliaziun cun quellas registradas utrò en Svizra. Las paraulas da la Svizra latina mussan las pli grondas concordanzas. Duas registraziuns veglias fatgas a Vignogn e Domat valan sco exempels.
Participants: Leza Uffer, Benedetg Derungs, Marti Fetz, Anna-Maria Truog
Redacziun: Clemens Pally
Il patnal 5-11-1972
Numer d’archiv: 6028


text:
Cordial beinvegni el consorzi da scola Laax Falera Sagogn Schluein
La scolaziun ed il beinesser da mintga singul stat a cor a nus.
Dapi digl 1. d’uost 2022 meinen las vischnauncas Laax, Falera, Sagogn und Schluein lur scolas popularas communablamein en in consorzi. En quater loghens da scola ellas vischnauncas-purtadras vegnan 350 affons e giuvenils instrui.
Naven dalla scoletta tochen la 6avla classa primara ei l’instrucziun spirontamein per romontsch. Duront dus onns, tenor las directivas cantunalas, survegnan affons da lungatg jester sustegn professiunal en lur habilitads dil romontsch.
L’instrucziun sil scalem superiur ei per gronda part en tudestg. Il romontsch mantegn denton sia posiziun impurtonta el mintgadi ed ella convivenza dalla scola.
La pagina d’internet vegn actualmein elaborada
La pagina g’internet vegn actualmain adattada e cumplettada cun informaziuns pigl onn da scola 2022/2023. Nus supplichein da prender notizia da quei. Engraziel.
Secretariat
Liug (provisoric entochen las vacanzas d`atun): Stanza 3.03 da la scola Laax.
Uraris ufficialas: gliendisdis - venderdis 09:30 -11:30 uras e 15:00 - 17:00 uras
Per damondas supplichein nus da tarmeter in e-mail a: info@scola-lfss.ch. Numer da telefon 081 921 59 88. Vossa damonda vegn tractada schi spert sco pusseivel.


text:
Durant il WEF s'inscuntra la prominenza dal mund a Tavau. Sper la prominenza or da la politica sa preschentan era las grondas firmas dal mund. Perquai affittan interpresas internaziunalas butias e biros da fatschentas indigenas. Uschia pon quellas sa preschentar ed organisar inscunters.
Novaziun dal sistem
Per evitar bloccadas dal traffic sto da nov vegnir pajà ina taxa da lubientscha a la vischnanca. Quella taxa munta a 1'500 francs per di ch'ins dovra per transfurmar la butia. Quants dis ch'ins dovra, sto vegnir inditgà a la vischnanca cun la dumonda da lubientscha. La taxa va cumplettamain a la vischnanca e vegn duvrada per la regulaziun dal traffic durant quels dis. Uschia ha la vischnanca da Tavau ina survista sur da tut las localitads che vegnan transfurmadas. Per quest onn han sur 140 interpresas dumandà per ina lubientscha tar la vischnanca. L'onn passà aveva la vischnanca survegnì be tranter 30 e 40 dumondas da lubientscha.
RR actualitad 07:00


text:
Uocchie
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
Gl uocchie, è gl òrgane de sènz prengepale de gl seštèma visive, ch'adda peglià nfremmaziune ngim’a quéll che seccède tòrn tòrn a iss attraviérz la luce.
Gl uocchie umane (é de gl erganism seperiure) raccògl la luce che gl arriva de tutt attòrn a iss, ne règula la petènza attraviérz ne diaframma (l'iride), la fecalizza attraviérz ne seštèma regulábbele de lènd pe ne crià ne retratt ngim’a la rètena é gl cagna énd a na sèrie de segnale lèttrece ch’attraviérz gl niérv òtteche viéve mannate a gl cerviégl pe la štésa é la nderpretazione.


text:
Redival – Fascia 1 – 2
Formazion del Fascia: Colusso Alessandro, Bernard Manuel, Trottner Luca, Deflorian Giovanni, Cincelli Patrick (35’ s.t. Cincelli Federico), Debertol Cristoforo, Lorenz Matteo, Cigolla Patrizio (25’ s.t. Pezzei Michael,) Riz Gianni (20’ s.t. Toma Nicolas), Zanoner Dimitri (20’ p.t. Kola Pietro), Riz Gabriele (37’ s.t. Rasom Pierpaolo).
A ve contèr de chesta partida, fajessa segur miec Giorgio Martino o Fabrizio Failla piutost che l sotescrit. Zachei fosc i li cognosc, ma per chi no sà chiche l’é, chisc l’é i doi miores giornalisć per chel che vèrda l jech del “balon te nodadoa”. Jà, perché chel che l’é stat jià sul ciamp de Celledizzo, no se pel proprio l chiamèr jech del balon, ajache la gran pievia aea fat doentèr l teren de jech na gran poza de èga. Ampò, i ladins che se aea sorbì beleche trei ores de viac, no aea chela de se n jir zenza jièr per cogner fèr l viac n’autra outa, e a la dir duta ence i patrons de cèsa i spenjea per jièr. Coscì l diretor de jech no à abù da dir de contra e da mesa les trei à dat l via a la endesfida.
Se tel pensier dei jiadores l’era chela de poder a zeche vida jier delvers, dò pec menuc se à entenù che coscita no la fossa stata ajache la bala la se fermèa dassen a ogne pas, ampò la doi squadres no les se à trat endò e les à proà te ogne vers a aer la soramessa su l’autra. E dut somà, se pel dir che l Fascia à venciù l prum temp e che l Redival à venciù i secondi carantacinch menuc. En pràtega l jech l’é stat comanà semper da la formazion che defenea da la man del ciamp olache l’era più poc de èga.
Sul jech no se pel dir segur n muie ajache massa condizionà da la pievia tant da doentèr de la outes mingol comich. Ampò l Fascia a la fin dei nonanta menuc à vent doi a un se portan a cèsa trei ponc fondamentèi per chest campionat. E chest de grà a doi bela jièdes ruèdes tel prum temp. La pruma aldò de na bela azion pontèda via su la man dreta da na trata auta de Debertol per Gianni Riz che dò aer passà via l terzin, à trat dedant usc na bala che cogne demò esser spenta ite. Dut sorì se sà, ma se cognea esser tel post giust al moment giust e Gabriele Riz l’era. Un a nia. L’é passà pec menuc e endò Gabriele a troà l troi del gol, enstouta co na gran azion solenta. Dò aer metù jù na trata de Debertol su la man cencia, l joen da Ciampedel à sutà n prum defensor, n secondo e per finir ence l portier. Doi a nia. A la fin del temp dapò l’é ruà ence l cartelin ros per l portier de chi de cèsa per n fal fat su Kola che jia soul contra l’usc vet. A la paussa dut penea da la man del Fascia ma co na situazion de ciamp coscì, ence con doi goi e n om de vantac no se podea esser massa segures. Defati l secondo temp l’é stat dut per chi de cèsa che i podea spenjer da la man miora del ciamp e che nia aea più da perder. Aboncont Bernard e sozì, enceben che te la fasa de atach no doentèa nia, à semper tegnù dur te la defendura, ciapan de bona paches ma risćian demò n par de outes. L gol del doi a un l’é ruà demò a la fin anter l’auter su na posizion de neto forajech.
L triple scìgol del diretor de jech l’é stat na liberazion e na gran festa per i jiadores de Chelodi che à portà via da n ciamp dassen senester na bela e soralud emportanta venta.
Chesta domenia l Fascia jia a Vich contra la pruma de la clas, l Borgo, che enscin ades à vent duta la partides fajan 38 goi e n ciapan demò 4. Na partida empossìbola se volon ma proprie per chest dassen bela da jièr.
Per chel che vèrda la squadra mendres, demò i Giovanissimi de mister Giuliani à vent: 6 a 3 con l’Arco (goi de Massimo Lorenz 3, Alex Rasom 2, Simone Rasom). I Arleves à parejà 2 a 2 contra l Piné (goi de Jannes Debertol e Alessandro Sorarù), la Juniores à perdù 3 a 2 contra l’Audace (goi de Fabio Bernard e Mario Toma). I Esordienc “A” à perdù e i Esordienc “B” à parejà.
Chesta sabeda, i Arleves jia da mesa les trei a Cembra, i Esordienc “B” da les cater a Vich contra l Fiem, i Esordienc “A” da les cinch a Perjen, da la medema ora i Giovanissimi jia a Cloz contra l’Anaune e da mesa les set a Vich la Juniores jia contra i Solteri.


text:
Pedagogìa
La pedagogìa (pedagogia in itagliàṅ, da 'l gréc πaις, πaιδoς, "putèin" e aYw, "purtèr", "cunpagnèr", perché in dla Grécia antìga i sèruv i cunpagnèv'n i putèin a studièr) l'è la sièinsa ch'la stùddia el manéri 'd insgnèr, 'd educhèr, ed socialiśèr i putèin, i ragasōl, e in di ùltem tèimp, anca formèr i agìnt grand infintànt ch'a gh'sia quèl da imparèr e da spartìr insèm a chièter.
A s descòr ed pedagogìa generèla, ch'la pèinsa criticamèint a 'l riguèrd ed tut i śvùj edl'educasiòun, e anca ed soquànti pedagogìi specialiśèdi, damànd quèla pre-scolèra, quèla di putèin, di ragasōl, di agìnta grand, quèla ed sert métod ed pedagogìsta famōś, cuma quèla edla Montessori, dal surèli Agazzi, e via descurènd. In del só anàliś e pinsèdi in sìm'a l'educasiòun, la pedagogìa, dop 'd avér tgnû a mèint ai probléma ch'la cata ed lung ala strèda, la tin còunt di cunsìli e del solusiòun ch'i gh'śibìsen chegli ètri sièinsi socèli, damànd la psicologìa edl'educasiòun, la filośofìa edl'educasiòun, la sociologìa edl'educasiòun, la stòria edl'educasiòun, l'antropologìa, e vìa acsè.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Pedagogìa
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pedagogìa
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Pedagogìa»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vocabolàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
San Martèn
San Martèn (nòm uficiàl en Italià: San Martino dall'Argine) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 751 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 17,0 km² e 'na densità de 103 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bòsul, Gasöl, Marcarìa, Rivaröl e Spineda (CR).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Martèn l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Donald Trump
Donald John Trump, cgnusû méj cuma Donald Trump (New York, 14 ad Śugn dal 1946, a s lèś [ˈdɑnəɫd ˈʤɑn ˈtʰɹʌmp] in ingléś) 'l è 'n imprendidōr, 'n atōr, un persunàǵ televiśìṿ e 'n pulìtic americàṅ.
Vinsénd gl'elesiòṅ presidensiàli d'l 8 ad Nuvémbar dal 2016 su la candidàda dal partî demucràtic, l'Hillary Clinton, al 19 ad Dicémbar dal 2016 al dvintarà al 45śum presidènt di Stat Unî.
Biugrafìa
Laureâ in Ecunumìa e Finànsa a la Wharton School of Business dl'Università dla Pennsylvania, Donald al taca la sò caréra in dla dita 'd sò pàdar Fred Trump, la Elizabeth Trump and Son, ch'la fitàva dal cà a Brooklyn, in dal Queens e a Staten Island. In dal 1971 al fà di lavōr a Manhattan dand vita a na sucietà 'd custrusiòṅ ch'in dal tèmp l'al fà dvintàr òṅ di óm più ric dla tèra, par Forbes al s cata a 'l 405śum pòst (2015), c'n un patrimòni stimâ 'd quàtar migliòṅ e òṅ ad dòlar, anc se p'r al Washington Post al riva anc a nóṿ.
'L à recitâ da spés cuma òspit in soquànti séri televiśìvi cuma I Jefferson, Willy, il principe di Bel Air, La tata, Sabrina, vita da strega, Sex and the City ma anc a 'l cìnema tulénd part a dal pelìculi cuma I fantasmi non possono farlo, Mamma, ho riperso l'aereo - Mi sono smarrito a New York, Funny Money - Come fare i soldi senza lavorare, Studio 54, Celebrity ad Woody Allen e Zoolander ad Ben Stiller. Da 'l 2004 a 'l 2015 'l è stâ prutagunìsta dal reality show The Apprentice, un prugràma dla NBC in du al fava la part 'd un padròṅ ch'al gh'iva da batśàr la gint ch'la gh dmandàva da lauràr sèg e lò 'l gh dgiva «You're fired!» ("at sē licensiâ!") quànd l'éra óra 'd lasàr-i a cà.
Da i an 2000 in avànti Trump 'l à tacâ a davśinàr-'s a la pulìtica dòp che soquànt an prima 'l éra da la banda 'd Bill Clinton. In dal 2000 al Tycoon 'l à pruâ a candidàr-'s a gl'elesiòṅ par dvintàr presidènt c'n al partî dla rifórma, ch'l iva candidâ la vòlta pasàda 'l migliardàri Ross Perot, ma la gh'è andàda mâł parchè la nomination la s l'è bcada Pat Buchanan. In dal 2008, durànt al Larry King Live, al dà 'l sò apòǵ a 'l senadōr republicàṅ John McCain, in cursa cóntar Barack Obama. Tri an dòp, durànt un dascōrs tgnû a 'l CPAC, al fà savēr soquànti sò puśisiòṅ pulìtichi, ch'l è cuntràri a 'lvàr al tasi, ch'l è cuntràri a métar di cuntròi su 'l véndidi dgl'armi da fōg, ch'l è cuntràri a tiràr fóra di bèsi par gl'ajùt internasiunài, ch'l è cuntràri a 'l Obamacare e ch'l è dl'idéa ad métar di dasi su i prudót ch'i rìvan da la Cina parchè 'l è 'n paéś cumunìsta nemìg di Stat Unî. In dal 2012 al s mét da la banda d'l ultacunservadōr Newt Gingrich cóntar Mitt Romney durànt al primàri dal partî republicàṅ.
Al 16 ad Śugn dal 2015 al fà savēr ch'al vōl cùrar in prima parsòna a 'l primàri dal partî republicàṅ druànd al mòt „Make America Great Again“ (Fém dvintàr l'Amèrica grand' incóra). Trump al gh la cava a spasàr via tut i sò aversàri, cuma Ted Cruz, Marco Rubio, John Kasich e Jeb Bush, vinsénd dagnóra in tut i stat. Al 26 ad Maǵ dal 2016 al gh'à di delegâ abàsta p'r ès'r al candidâ ufisiàł dal sò partî esénd anc qvél più vutâ dla stòria di republicàṅ avénd muciâ sù da piò ad trédas migliòṅ vōt, òṅ da piò ad qvéi ciapâ da George W. Bush in dal 2000. Par dvintàr presidènt di Stat Unî al gh'à da bàtar la candidàda Hillary Clinton, mujér dal vèć presidènt Bill Clinton. Purtànd via a i demucràtic i stat ciàṿ dla Flòrida, d'l Ohio, dla Pennsylvania, dal Mìchigan e dal Wiscònsin, al tycoon al vins un nùm'r ad grand eletōr asè par dvintàr al presidènt di Stat Unî anc se la sò rivàla l'è stada bòna ad ciàpar dū migliòṅ e dū ad vōt più che lò (1,6%). In dla sò campàggna eleturàla al s è fat jutàr p'r al stratéga espunènt dla dèstra suprematìsta biànca Steve Bannon.
Donald al gh'à sinc fiōi abû da tri dóni difarènti, l'Ivana Marie Zelnickovà (Trump), ch'l'à tòlt part in dal 2010 a 'l reality show itagliàṅ L'isola dei famosi e ch'l'è stada sò mujér da 1977 a 'l 1992, la Marla Maples, sò spóśa da 'l 1993 a 'l 1999, e la Melania Knauss ad vint-siē an più śōvna, sò mujér da 'l 22 ad Śnar dal 2005.
Filmugrafìa
- 1989 - I fantasmi non possono farlo (Ghosts Can't Do It), regìa ad John Derek
- 1992 - Mamma, ho riperso l'aereo - Mi sono smarrito a New York (Home Alone 2: Lost in New York), regìa ad Chris Columbus
- 1993 - Buona fortuna, Mr. Stone (The Pickle), regìa ad Paul Mazursky
- 1994 - Piccole canaglie (The Little Rascals), regìa dla Penelope Spheeris
- 1995 - Across the Sea of Time, regìa ad Stephen Low
- 1996 - Eddie - Un'Allenatrice Fuori Di Testa (Eddie), regìa ad Steve Rash
- 1996 - Funny Money - Come fare i soldi senza lavorare (The Associate), regìa ad Donald Petrie
- 1998 - Studio 54 (54), regìa ad Mark Christopher
- 1998 - Celebrity, regìa ad Woody Allen
- 2001 - Zoolander, regìa ad Ben Stiller
- 2004 - Marmalade, regìa dla Kim Dempster
- 2011 - Horrorween, regìa ad Joe Estevez


text:
Dachau KZ
El camp de concentramènt de Dachau el g'ha cuminciàt a funsiunà ai 31 de Mars del 1933, póc dé dòpo che 'l Reichstag el ghe dàes a Adolf Hitler el potér pié.
L'è stat el prim camp de concentramènt importante fat sö 'n Germània, giü dei póc facc sö prìma che mürìes el présidènt Paul von Hindenburg endèl 1934. Al prensépe l'ìa destinàt a pòst de internamènt dei upuzidùr pulìtic, ma piö tàrde gh'è ambiàt a rià apò a Ebrèi de Baviéra, prizunér de guèra soviètic e pò a fómne, omosesuài e sénghègn.
L'ezistènsa del camp de Dachau l'ìa cunusìda fò dei cunfì de la Germània zamò del 1934. L'ìa cunsideràt dei nazìsti come 'l protòtip per i camp, isé come piö tàrde, el camp de Auschwitz.
A l'entràda del camp, söl cancèl négher, se pöl lèzer amò 'ncö le paròle Arbeit Macht Frei (El laurà 'l rènt lìber).
I prizunér i éra 'nmocelàcc endèle baràche (ghe n'ìa 34). Ogna baràca la g'harès duzìt contègner 208 prizunér, ma, quan che gh'è riàt i soldàcc americà, sèrte baràche le riàa a contègner 'nfìna a 1600 prizunér. El camp en totàl el g'ha risiìt de piö de 200.000 prizunér che ignìa de piö de 30 nasiù.
Endèl Zenér del 1945 gh'è nìt a sègn la càmera a gas, ma mài nösöna pröa l'è stàda troàda che la sàpe stàda dopràda adilbù per le ezecusiù de màsa. I malàcc e chèi mìa piö bù de laurà 'nvéce i vignìa trasferìcc endèl castèl de Hartheim, endóche i è stàcc a miér a véser copàcc col gas.
Dét endèl camp gh'ìa apò a 'na stasiù sperimentàla dirèta del dutùr Sigmund Rascher e 'n quac midizìna l'è stàda sperimentàda söi prizunér, suratöt per pröà la rezistènsa a le malatìe.
Liberasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai 29 del Bril del 1945, la 45ma diviziù de fanterìa de la sètima Armàda americàna la lìbera 'l camp. Quan che i soldàcc americà i è pènetràcc endèl camp, i s'è troàcc deànti de le scéne terìbii: prizunér endèn stat de magrèsa spaintùs, fòse 'n cümü 'ndóche gh'ìa 'nmuntunàt dét sentenér de còrp mütilàcc. Vergü dei soldàcc americà i ìa restàcc talmènte naüzeàcc de chèl che i gh'ìa ést che i g'ha ambiàt a tràga adòs ai üficiài che comandàa 'l camp (Stràge de Dachau).


text:
Valtelina
La Valtelina (Valtelina e Valtulina in valtelines, Valtellina in talian, Veltlin in tudesch, Vuclina in rumanc; Valteline in frances; Valtoline in frances e ingles storegh) l'è na valada de la Lumbardia, ins el cunfin cun la Svizra.
Al dì d'incö l'è cugnussüü per i so piste de sci, i so aqui termal, i so furmag (suratüt el Bit, ciamaa insì per via del turent Bit) e el so vin.
'Na völta l'era un passag impurtant tra l'Italia e la Germania, e gh'è staa tanta guer per el cuntrol de 'sta val chì.
I cumün de la ValtelinaModifega
L'Abriga, Albaree, Andel, Arden, Bema, Berben, Bianzun, Büj, Burmi, Busagia, Caiö, Caspögg, Castel, Castiun, Cedrasch, Cercin, Cin, Ciür, Civ, Cös, Culurina, Dasc, Delebi, Dübin, Faed, Furcula, Füsinn, Geröla, Gesa, Gros, Grosut, Lanzada, Livign, Luver, Mantel, Masc, Mel, Muntagna, Murbegn, Pedesina, Pendulasch, Piantee, Piateda, Punt, Pustales, Resüra, Rugul, Sern, Spriana, Sundel, Sundri, Talamona, Tarten, Tej, Tiran, Traona, Tresiv, la Tur, Tuv, Val de Dent, Val de Sot, Val Masen, Valfürva, Verv, Vila de Tiran.


text:
Dolar statünidens
El dolar di Stat Ünii (in ingles United States dollar o U.S. dollar o dumà dollar), cugnussüü anca 'me dolar amerigan e dolar USA, a l'è la muneda ufiziala di Stat Ünii del 7 de giügn del 1785. El simbul dupraa a l'è el $, anca se el Fund Munetari Internaziunal al dupra el US$. El codes ISO 4217 del dolar a l'è USD. L'emissiun del dolar a l'è cumpetenza de la Federal Reserve del 1929.
A l'è dividüü in 100 centesim (cents) cun simbul ¢. In urigen a l'era dividüü anca in 1000 "mill" che i hann dupraa fina a la segunda guera mundiala, quand che l'alümini a l'era vegnüü trop car e quij muned chì vareven trop poch per culpa de l'inflaziun.
El dolar di Stat Ünii a l'è muneda ufiziala anca in alter paes: l'Ecuador, El Salvador e Panama in America, Timor Est in l'Asia e i antigh dipendenz uceanigh 'me i Isul Marshall, i Stat Federaa de la Micronesia e Palau.
Muned e bijet[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dolar a l'è dividüü in 100 cents cun simbul ¢. Incö i sò fraziun minur gh'hann el nom de:
- penny o cent: 1¢, cun la facia de l'Abraham Lincoln
- nickel: 5¢, cun la facia del Thomas Jefferson
- dime:10¢, cun la facia del Franklin Delano Roosevelt
- quarter: 25¢, cun la facia del George Washington
Muned de 50 ¢ (cun la facia del John Fitzgerald Kennedy) e de 1 dolar a hinn rar. I emissiun de bijet a hinn de 1 $, 5 $, 10 $, 20 $, 50 $ e 100 $. Un temp gh'eren anca bijet de 1000 dolar. I bijet gh'hann i facc di president Washington, Jefferson e Lincoln per i valur püssee bass; quela de l'Alexander Hamilton per i bijet de 10, de l'Andrew Jackson per quel de 20, de l'Ulysses S. Grant per i 50 e del Benjamin Franklin per i 100.


text:
Tge ch’il Parc Naziunal è, co el è vegnì fundà ed engrondì, tge ch’el munta per la regiun, per quels che vivan qua, tge emoziuns che lian els cun il Parc e tge lieus secrets betg accessibels ch’i dat tut en l’emprim reservat da natira da las Alps, tut quai pudais Vus guardar en las emissiuns da Telesguard qua sut.
Engiadina Il Telesguard ha guardà en il Parc
Il Telesguard ha rapportà en vista al 100avel giubileum dal Parc Naziunal Svizzer en lingia directa or dal Parc Naziunal e da la regiun. Quai durant ina emna speziala dals 23 enfin ils 27 da zercladur 2014.
RTR


text:
Ditg èsi stà in cumbat fitg stretg tranter Schurter e Van der Poel. En la segunda ultima runda ha l'Ollandais dentant augmentà talmain la cadenza che Nino Schurter ha stuì laschar scappar il giuven da 24 onns.
- Mathieu Van der Poel triumfescha a Lai e festivescha sia terza victoria en ina cursa roiala da cross country da la cuppa mundiala.
- Nino Schurter sco segund perda la finala 25 secundas sin Van der Poel.
- Cun Mathias Flückiger sco terz dumogna in ulteriur svizzer il pass sin il podest a la cursa da chasa. El perda bun ina minuta sin Van der Poel.
Uschia sto Nino Schurter er avair vinavant pazienza d'egualisar il record dal Franzos Julien Absalon ch'ha gudagnà 33 cursas da la cuppa mundiala. Nino Schurter resta sin 32 victorias. Grazia al segund plaz a Lai è il Grischun dentant sin buna via da gudagnar per la 7avla giada il classament general da la cuppa mundiala, quai er perquai che Mathieu van der Poel desista sin la davosa cursa en ils Stadis Unids.
Davos duel tranter Schurter e Van der Poel
Igl è stà ad interim l'ultim duel tranter l'Ollandais ed il Grischun. Van der Poel desista er sin il campiunadi mundial en il Canada per uschia sa concentrar sin las proximas cursas cun il velo da via. Uschia parta Nino Schurter sco il grond favurit vers Mount Sainte-Anne. Ses pli concurrent a quest punct culminant da la stagiun vegn ad esser Mathias Flückiger ch'ha gudagnà sia emprima cursa da la cuppa mundiala gist sin quest percurs dals campiunadis mundials 2019.
Dira cursa per Andrin Beeli
Betg i sco giavischà, almain quai che pertutga il resultat, èsi ad Andrin Beeli da Sagogn. El è adina stà enturn la posiziun 80. Damai ch'ils emprims avevan a la fin gia ina runda avantatg sin il Sursilvan ha el stuì terminar la cursa gia avant la runda finala. Per Andrin Beeli èsi stà la davosa cursa da la cuppa mundiala en questa stagiun. Ses proxim punct culminant è il Swiss Epic che cumenza en bun in'emna a Tavau.
Victoria svizra tar ils umens U23
A la fin da la festa da mountainbike hai tuttina anc dà ina victoria svizra. Filippo Colombo ha gudagnà la cursa da cross country dals U23. En in sprint final ha il Tessinais battì piz a cup il Rumen Vlad Dascalu. Terz cun in retard d'ina mesa minuta è vegnì il Spagnol Jofre Cullell Estape.
Duo Sursilvan betg tranter ils pli sperts
Betg i sco giavischà èsi al duo sursilvan cun Vital Albin ed Ursin Spescha. Vital Albin ch'è tranter auter cupitgà en l'emprima runda ha la finala stuì sa cuntentar cul il 39avel plaz, Ursin Spescha ch'ha battì durant las davosas rundas da mal il dies è daventà 41avel. Omadus han pers passa tschintg minutas sin il victur Filippo Colombo.
Uss suonda il punct culminant
Il punct culminant da la stagiun spetga lura la fin dal mais cun ils campiunadis mundials da mountainbike a Mount Sainte-Anne. Vital Albin, Ursin Spescha e sa chapescha er Nino Schurter sgolan il venderdi, ils 23 d'avust vers il Canada. L'entschatta settember stat lura anc la davosa cursa da la cuppa mundiala sin il program, quai a Snowshoe en ils Stadis Unids.
Sportissimo 11.08.2019


text:
Jut:Cossa meter e cossa meter nò in sul Wikizzionari
Cossa meter in sul Wikizzionari
El Wikizzionari l’è ‘n dizzionari liber e consultabil de tut. Come dizzionari l’è important che ‘l sìa el pussee complet possibil e che 'l gh'abìa denter la quantità massima de roba, tutamanch el gh'hà de diventà nò un sit indove scriver di vos enciclopedich, in particolar, a ciascheduna di vos se gh’hà de sgiontàgh:
- Voeuna o una fila de Definizzion. Per ciarificà una vos a gh’è besogn che ‘l ne sìa spiegà in manera ciara e sintetica el so significad.
- Qual è la lengua. La lengua a la qual la vos la parten la gh'hà de vesser ciara.
- Che tipo de vos al’è, per esempi nom, agetiv, verb eccetera., de manera de ciarificà ciaramenta com'al’è che la parolla la gh’hà de vesser doprada.
- un'Etimologia, per despiegà mei l’origin de la parolla medesima.
Cossa meter nò in sul wikizzionari
Desgià che in del Wikizzionari chissessia el po creà o modificà i vos, a se podaria pensà che tucc a inn liber de scriver quell che voeulen. La libertà de consultà, rediger e modificà inveci l’è domà un mez ofert del Wikizzionari e minga el so fin. El so obiettiv l’è quell de vesser un dizzionari de domini publich, o ben el contegnud di so vos el gh’hà de vesser concepid unicament per spiegà.
Questa chì l’è la lista di element principai de met no in sul Wikizzionari:
- Vandalismi (oviament). A scancellà 'na pagina o ruinànn el so contegnud in qualsessia manera l’è un’azzion inutil che la fa perder temp a chì che l’efetua el vandalism e a chi che gh’hann de restaorà i robe, de fat, cosa l’è che se guadagna?
- Material protesgiud de dirit d’autor. Inanz de fa 'n "copia e incola" d’un quai sit, sicuréves che la ghe sìa indicada la possibilità de utilizànn liberament el contegnu . Se l'è minga indicad, copiee nò: se po fass vegnì l’ispirazzion ma minga plagià. Per segnalà una possibil violazzion del dirit d’autor toeu contat cont un minestrador .
- Vos enciclopediche. El Wikizzionari l’è minga on’enciclopedia, per quell a gh'è sgiamò la Wikipedia.
- Tesi, opinion e teorie personai o de part. El Wikizionari a l’è minga un forum, una ciciarada o un gropp in sui notizzi. I pagine de discussion i servissen de ospità un scambi d'informazzion util per migliorà la vos a la qual se riferissen, ancaben e, ‘na quai volta el sìa dificil, i doarìssen restà destindade a 'sto fin chì.
- Biografie
- Pubblicità. Tucce i forme de reclam a inn minga permetude, anca in di pagine di utent.
- Vos voeuje. A inn utili, creìj minga se a ghe metee denter nagot.
Per segnalà di vos che rispeten minga i regole scrivee in di vos medesime el model {{scancellà subit}} o 'l model {{scancellà}}


text:
Lecco
Lecco (Lecch in l'idiom dal lö, pronunzcho scu lèk) es üna cited taliauna da var 47.000 abitants. Ella as chatta in Lombardia ed es la chapitela da la Provinza cun listess nom.
Il territori[modifitgar | modifitgar il code]
Lecco as chatta illa part la pü meridiunela dal ram del lej da Com, sülla spuonda orientela, inua cha il flüm Adda vain our dal lej. Quist flüm vain traverso da trais punts: la Punt Kennedy (da la mited dal tschientiner passo), la Punt Veglia (dal 13. tschientiner) e la Punt Manzoni (dal 1985).
La cited es circundeda da bgeras muntagnas: las püssas renumnedas sun il San Martino, il Due Mani (Duos Mauns), il Melma, il Piz Erna, il Resegone (Granda Resgia) e'l Magnodeno.
Lecco es eir traverseda da trais ovas: Gerenzone, Caldone e Bione.
Las parts da la cited[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da Lecco es uschè resulto da la fusiun da ündesch vschinaunchas, chi ho gieu lö traunter il 1923 e'l 1928: Lecco, Castello sopra Lecco, San Giovanni alla Castagna, Rancio di Lecco, Laorca, Olate, Acquate, Germanedo, Belledo, Maggianico e Chiuso. Hoz es la cited partida in tschinch circuls:
- 1. Lecco Center e la veglia fracziun da Pescarenico;
- 2. Castello e Viale Turati;
- 3. San Giovanni, Laorca, Rancio, la veglia fracziun da Bonacina e Olate;
- 4. Germanedo, Belledo, la veglia fracziun da Caleotto e Acquate;
- 5. Maggianico e Chiuso.
L'economia[modifitgar | modifitgar il code]
L'economia da la cited da Lecco as basa eir hoz sün l'industria dal fier, ma las fabricas las pü veglias e renumnedas (Fiocchi, Badoni e Caleotto) sun gnidas serredas u dvantedas pü pitschnas, uschè scu la Riello (fabrica da maschinas da s-chodamaint) e l'Icam (fabrica da tschiculatta, chi bod faro müdeda a Orsenigo, tar Com).
In las ultims ans s'ho sviluppo il turism, attro dal lej e dals lös, inua cha Alessandro Manzoni ho piglio inspiraziun per scriver sieu pü renumno roman, I Promessi Sposi.
Ils monumaints[modifitgar | modifitgar il code]
Ils monumaints da vzair a Lecco sun:
- la baselgia da San Nicolò, construida in stil neoclassic a la fin del 19. tschientiner. Sieu clucher es ün dals pü ots d'Italia (96 meters);
- la Tuor dals Visconti, inua as chatta il Museum da las armas;
- il Teater da la Societed, in stil neoclassic;
- ün töch da la veglia muraglia, chi as po vzair in via A. Volta, tar la staziun;
- il Palazi Belgioioso, inua as chattan ils Museums da la cited e'l Planetarium;
- la Villa Manzoni, villa da champagna da la famiglia dal renumno scriptur, hoz dvanteda ün museum da listess Manzoni.
- ils Lös Manzonians, inua cha, tenor la tradiziun, eira ambiento il roman I Promessi Sposi: las chesas da Lucia (ad Olate e Acquate), la chesa da Renzo (ad Acquate), il "Palazasch" da Don Rodrigo (ad Acquate), la baselgia da Don Abbondio (ad Acquate), la chapelina, inua cha Don Abbondio inscuntret ils "Bravi" da Don Rodrigo (ad Acquate), la clostra da frer Cristoforo (a Pescarenico), il vegl lö, inua cha l'ova Bione giaiva aint l'Adda (hoz es l'ova gnida guinchida) e Lucia get davent cun üna barcha per fügir da Don Rodrigo (a Pescarenico).
Personas renumnedas[modifitgar | modifitgar il code]
Las personas las pü renumnedas, chi sun naschieus u haun abito a Lecco sun:
- Alessandro Manzoni (1785-1873), scriptur;
- Antonio Stoppani (1824-1891), prier, chi stüdgiaiva la crappa;
- Riccardo Cassin (1909), alpinist;
- Carlo Mauri (1930-1982), alpinist;
- Nino Castelnuovo (1936), actur;
- Roberto Castelli (1946), minister da la güstizia traunter 2001 e 2006;
- Roberto Formigoni (1947), president da la Lombardia daspö 1995;
- Antonio Rossi (1968), püssas voutas campiun mundiel e olimpic da canu.


text:
Enturn mezdi ha la Polizia chantunala survegnì l'annunzia ch'i haja fim datiers da la lingia d'auta tensiun en il Plattenwald a Cazas. Pervi dal territori betg bain accessibel, han dus helicopters sustegnì las lavurs dals pumpiers.
Stads en acziun èn ils pumpiers da Cazas, Tusaun e da al Tumleastga cun total radund 60 persunas. Per observar suenter anc il lieu, ha l'armada sustegnì. Persunas n'èn betg vegnidas blessadas. E la lingia d'auta tensiun n'è betg vegnida donnegiada. La polizia sclerescha anc tge ch'è stà la raschun per l'incendi.


text:
«Eunica schliaziun ina nova emprova da midar la lescha da chatscha federala.» Quai ha il president da l’Uniun purila grischuna, Thomas Roffler detg a la FMR en connex cun la dumonda davart l’avegnir da las alps grischunas e la preschientscha dal luf. E Uniun purila grischuna ha mess fil en guglia per ina midada da la lescha da chatscha. Ils represchentants da l’uniun vegnan a s’inscuntrar cun cusseglier naziunal Martin Candinas per determinar la via per iniziar ina revisiun da la lescha federala. Leger vinavon:QU020921
02.09.2021 / Medien / /
«Uschis na va quai betg vinavant»
«Eunica schliaziun ina nova emprova da midar la lescha da chatscha federala.» Quai ha il president da l’Uniun purila grischuna, Thomas Roffler detg a la FMR en connex cun la dumonda davart l’avegnir da las alps grischunas e la preschientscha dal luf. E Uniun purila grischuna ha mess fil en guglia per ina midada da la lescha da chatscha. Ils represchentants da l’uniun vegnan a s’inscuntrar cun cusseglier naziunal Martin Candinas per determinar la via per iniziar ina revisiun da la lescha federala. Leger vinavon:QU020921


text:
4 da 10 persunas ch'han gì corona han er a lunga vista sintoms. Set mais suenter la diagnosa hajan talas persunas sintoms sco stancladad, perdita dal gust u savur, difficultads da respirar e mal il chau. Er sch'i sa tractia da sintoms levs e mezgrevs fetschian quels donn a la qualitad da vita, scriva l'ospital universitar e l'universitad da Genevra che ha fatg il studi. En pli mussia il studi surprendentamain ch’ils sintoms vegnian e giajan puspè. Daco ch’i dettia questas variaziuns na saja betg sclerì.
Davart il studi
Al studi da Genevra han passa 400 pazientas e pazients fatg part. Talas persunas han gì sintoms, ma n'èn betg stadas en l'ospital pervi da la malsogna da Covid-19. Ils resultats da quest studi possian ins cumparegliar cun studis internaziunals. I sa tractia però da l'emprim studi a lung temp cun in tal grond dumber da pazientas e pazients ambulants.
Davart il studi
Al studi da Genevra han passa 400 pazientas e pazients fatg part. Talas persunas han gì sintoms, ma n'èn betg stadas en l'ospital pervi da la malsogna da Covid-19. Ils resultats da quest studi possian ins cumparegliar cun studis internaziunals. I sa tractia però da l'emprim studi a lung temp cun in tal grond dumber da pazientas e pazients ambulants.


text:
Manga
Manga (漫画) a l'è un termen giapunes che'l fa menziun in Giapun ai fümett in general. In del rest del mund a l'è druvaa per riferìss a "storij a fümett giapunes". In Giapun i manga i representen minga un gener o un stil in particular, ma hinn inscì ciamaa i fümett de 'n qualsessia target, tematega e anca naziunalità. A fàla cürta cumpagn de la mangaka Keiko Ichiguchi: «[Fümett e manga] hinn inguaa, i fümett hinn fümett. Se a s'vör fà distinziun cunt el manga, a bun cünt el manga a l'è fümett: el stil a l'è dumà un zicch devers, tütavia mi ghe trövi no tanta distanza.»
Föra del Giapun, el termen manga a l'è inveci druvaa per fà menziun ai fümett giapunes, anca se pö el sò spantegàss in del rest del mund l'ha fà inscì che una quej cunvenziun grafega del manga la sia devegnüda cunt el temp inscì carateristega de influenzà in part el stil del fümett anca a föravia, e de purtà a la nassita de över simil in Süd Corea cunt i manhwa e in Cina Taiwan e Hong Kong cunt i manhua. In Francia a l'è nassüda adiritüra la nouvelle manga, una curent de fümett che la liga insema la bande dessinée cunt i 'stess manga; in di Staa Ünii d'America a l'è staa faa sö el termen amerimanga, per fà riferiment a i manga american.
El manga al gh'ha dent över in d'una granda varietà de gener, cume la ventüra, rumantich, spurtiv, storich, cumedia, fantascienza, fantasy, giald, horror ed erotich. A partì de i agn 50 el manga l'è devegnüü vön di setur principaj in l'indüstria editurial giapunesa. Ancaben la sia nassüda in Giapun, chela furma chì de intrateniment a l'è stada spantegada föra e traduta in tüt el mund. In Europa e in Medi Urient el vulüm de mercaa al va sö i 250 miliun de doler, quand che in Nord America in del 2008 al s'era stimaa sö i 175 miliun.
I storij manga hinn suratüt stampaa in bianch e negher, cunt una quej eceziun a culur. In Giapun hinn de solit serializaa in sö rivist dedicaa, ch'i gh'ha dent püssee storij. Ognidüna la ven insübida cunt un singul capitul e pö la següta in del nümer d'apus. Se una serie la gh'ha riüsida, i capituj pöden vess tö insema e stampaa in vulüm tankōbon e la serie la pö vess fada a anime, dopu o adiritüra in tant de la so püblicaziun. I autur de manga (mangaka) i lavuren tradiziunalment cun poch assistent in stüdi piscinin e hinn suciaa cunt un editur per la püblicaziun di so över.


text:
Il schef da stadi na stoppia betg prender part regularmain ad elecziuns, quai portia stabilitad e cuntinuitad. Grazia a l'immunitad restia il schef da stadi abel d'agir politicamain. Liechtenstein saja en blers reguards dapli ina democrazia che bleras republicas ha ditg il prinzi en l'intervista cun la gasetta.
Malgrà in ferm moviment per egualitad en il Liechtenstein duai er en il futur betg dar ina dunna a la testa dal pajais. I na duai betg dar ina princessa. Er qua sajan ils motivs la stabilitad dal pajais.
RR novitads 10:00


text:
Il center dal terratrembel è il mar pacific. In'ura pli tard tutga in tsunami la riva dal Giapun. Las undas èn per part fin 20 meters autas. L'aua inundescha vitgs e citads. Passa 20'000 morts haja l'unda chaschunà, uschia ina calculaziun fatga pli tard.
Er l'ovra atomara «Fukushima Daiichi», ch'è a la riva, vegn tutgada da las undas. Ils sis reacturs sa serran giu automaticamain. Dentant betg tut va sco planisà. La forza electrica croda or, ed uschia er il sistem da sfradentar. Cun quai sa stgaudan ils bastuns nuclears – quels che vegnan atgnamain duvrads per far forza electrica. Passa 24 uras suenter il terratrembel schabegia l'emprima explosiun.
Passa 160'000 persunas ord la regiun da las ovras atomaras vegnan evacuadas. Bleras han gia cun las undas dal tsunami pers lur dachasa.
Situaziun ditg betg sut controlla
Las proximas emnas seguan adina puspè novitads dals reacturs. Explosiuns, success cun sfradentar bastuns nuclears, u material radioactiv che va en l'aria ed en l'aua. Durant tut il temp emprovan pumpiers, armada e collavuraturs da l'ovra atomara da sfradentar ils bastuns cun aua dal mar.
Fin che la situaziun è sut controlla, vai passa 9 mais. Pir il december dal 2011 annunzia la regenza, che la situaziun saja propi sut controlla. Ils eveniments vegnan classifitgads cun stgalim 7 sin la scala dad INES – il pli aut stgalim, che correspunda ad ina catastrofa atomara. Trais mais suenter cumenzan las lavurs da rumir, quellas vegnan a cuzzar tozzels dad onns.


text:
Incumbensas e proceder dal Bulletin uffizial
Dapi l'onn 1891 renda il Bulletin uffizial da l'Assamblea federala accessiblas en moda integrala a la publicitad las debattas dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns, tenor l'incarica da l'artitgel 158 da la Constituziun federala resp. da l'artitgel 4 da la Lescha dal parlament.
Oz protocollescha il Servetsch dal Bulletin uffizial directamain e cuntinuadamain tut ils votums dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns en la lingua originala. Cun agid da programs d'elavuraziun da text digitals – ch'èn vegnids sviluppads aposta per quest intent e che sa basan sin registraziuns e sin bancas da datas – procura in team da 20 fin 30 persunas da lingua materna tudestga, franzosa e taliana ch'ils texts vegnian transcrits immediatamain pled per pled e lura controllads. Tenor l'Ordinaziun davart l'administraziun dal parlament dastgan las parlamentarias ed ils parlamentaris anc far rectificaziuns stilisticas entaifer in termin da trais dis, betg dentant correcturas dal cuntegn.
Il Bulletin uffizial è ina part integrala da las materialias giuridicas en il process legislativ. Parallelamain als texts discurrids vegnan perquai integradas numerusas infurmaziuns supplementaras en las singulas sesidas da las chombras, p.ex. ils titels da las fatschentas, las propostas, ils conclus, ils resultats da las votaziuns sco er renviaments electronics (links) ad autras tractativas davart la medema fatschenta ed a documents ch'existan en scrit. Tut ils texts ch'èn avant maun vegnan publitgads immediatamain en l'internet ed actualisads cuntinuadamain.
Impressum
Chauredactur
Dr. fil. François Comment
Editur e distribuziun
Sectur Bulletin uffizial
da l'Assamblea federala
Servetschs dal parlament
3003 Berna
Tel. 058 322 99 82
E-mail:
bulletin@parl.admin.ch
Versiun stampada (Print on Demand)


text:
Ruśàri
Al ruśàri (da 'l latìn rosārium) 'l è na préga 'd devusiòṅ in unōr dla Madóna a caràtar litànig dla Céśa catòlica ch'la nas durànt 'l Ēṿ Mèdi. La ciàpa 'l nóm da la tradisiòṅ di cristiàṅ ad métar dal curóni 'd róśi, bèli e parfumàdi, su 'l statṿi dla Vìrgin esénd cal fiōr lè pròpria 'l sò fiōr.
In gènar la s fà dgénd sinquànta Ave Marìa a grup ad déś misćiàdi c'n un Pàdar Nòstar e un Glòria a 'l Pàdar, dòp avēr tacâ cun l'invucasiòṅ «O Dio vîṅ a salvàr-um, Sgnōr vîṅ in présia in mè ajùt». Par tgnir a mènt al nùmar ad qvéli fati, al fedēl al tîṅ al cònt śgranànd na culàna, ciamàda curóna dal ruśàri o anc sōl ruśàri, cun sinquànta grâṅ insfilsâ in dla cadnìna e ch'in fónd la gh'à 'n Geśù Crist su la cróś. La préga la finìs sèmpar c'n un ségn dla cróś e la s pōl recitàr in dla sò léngua o in latìn.
Dir al ruśàri 'l è n'arma dimóndi fòrta cónt'r al Demòni.


text:
Tennessee
Al Tennessee (a s lèś /tɛnᵻˈsiː/ in Ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1796. Al sò mòt 'l è „Agriculture and Commerce“ (Agricultùra e Cumèrs). Al gh'à a 'l incìrca la fórma 'd un trapèsi retàngul biślùng e arbaltâ.
La sò capitàl, e secónda sità dal stat dòp Memphis, l'è Nashville. Àtri sità impurtànti, ch'i pàsan tuti i sènt-mila abitànt, i èṅ Knoxville, Chattanooga e Clarksville. Al Tennessee al gh'à nuànta-sinc cuntèi e tarśènt-quarantasèt cumùṅ. La sò pupulasiòṅ, divìśa fra 'n 81,53% ad biànc e 17,22% ad négar e cun 'n 83% ad cristiàṅ, l'è 'd siē migliòṅ e mèś 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 109.247 km².
Al cunfìna a nòrd c'n al Kentucky, a nòrd-èst cun la Virgìgna, a èst cun la Carulìna dal Nòrd, a sud c'n al Missisìpi, 'l Alabàma e la Geòrgia e a òvest cun Arkànsas e 'l Missouri. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Bill Haslam. 'L è da 'l 1980 che gl'abitànt dal Tennessee i vōtan sèmpar p'r al GOP a part i an ad Bill Clinton (1992 e 1996).
I setōr dla sò ecunumìa più śvilupâ i èṅ l'indùstria dal tèsil, la cultivasiòṅ dal cutòṅ e dla sòja, 'l alevamènt di pui e dal bistiàm e la prudusiòṅ dl'energìa lètrica. Anc al turìśum al gh pòrta dimóndi bèsi cuma 'l parc nasiunàł Great Smoky Mountains, 'l aquàri ad Chattanooga, al Ryman Auditorium ad Nashville, al parc Dollywood a Pigeon Forge e la cà e la tómba 'd Elvis Presley a Memphis.


text:
La populaziun ha ils ultims onns tramess duas giadas da l'aua giu parcs – per l'ina il parc Adula, ier cun in resultat fitg cler er il parc da natira Reticon. Nus avain dumandà in expert, pertge che parcs n'èn betg pli populars, malgrà ch'il Grischun ha cun il parc Ela, il parc Beverin, il parco Val Calanca, il parc naziunal, la biosfera Val Müstair e l'arena tectonica Sardona la pli auta spessezza da parcs en Svizra.
Bruno Baur, professer da l'institut per la protecziun da la natira, da l'ambient e da la cuntrada da l'universitad da Basilea di ch'il motiv principal saja, che la populaziun haja tema da dapli restricziuns e reglementaziuns. «Cunzunt quai che pertutga la chatscha han ins tema che quai dettia restricziuns», di Baur.
E la populaziun saja tenor el vegnida pli «egoistica» – «las ideas egoisticas da singulas persunas han per il mument dapli paisa sco argument che la dumonda co ch'ina vallada pudess sa sviluppar a lunga vista».


text:
Per la segunda giada en seria spostan l'Open Air Son Gagl ed il Gurtenfestival lur festivals gronds. Omadus organisaturs argumenteschan, ch’els hajan memia pauc segirtad da planisar.
Nossas opziuns per quest onn èn duvradas si.
E l'Open Air Son Gagl ha communitgà, che las cundiziuns da rom, ed ils criteris per manar tras in festival manchian. Omadus festivals han in sumegliant dilemma. A Berna sa rimnan 80'000 persunas durant quatter dis, e Son Gagl ha perfin quatter dis da festival cun mintgamai 30'000 visitadras e visitaders.
Per talas dimensiuns saja ord vista logistica nunpussaivel da vulair organisar in festival – cun controllar eventuals mussaments da vaccinaziun u da far tests al lieu. Entant ch'il Gurtenfestival stritga dal tut si'ediziun 2021 – examineschan ils da Son Gagl anc sch'els vulan far in program pitschen.
Tuttina a Ragaz Bogn
Era il Quellrock Open Air a Ragaz Bogn vegn spustà sin il 2022 – hai num sin la pagina d'internet. Ils bigliets già cumprads restian valaivels. Tge che capita cun l'Open Air Lumnezia n'è il mument betg enconuschent.


text:
Mesiras repressivas vegnivan decretadas enfin il 1981 en l’entira Svizra. Durant quel temp èn uffants e giuvenils vegnids mess sut avugà e plazzads en purarias u asils. Là èn numerus vegnids maltractads e violads, perquai che lur maniera da viver na correspundeva betg a las imaginaziuns da las autoritads.
Per survegnir ina contribuziun da solidaritad ston ils pertutgads emplenir il formular ed agiuntar las actas che rendan credibel lur istorgia. Il post per agid a victimas dal Grischun a Cuira gida a tschertgar ensemen cun l'archiv chantunal las actas necessarias. Actualmain èn s’annunziadas ca. 100 persunas da las passa 500 victimas che vivan en il Grischun.
RTR Telesguard 17:40


text:
S'imaginai: Vus sesais giu en il traffic public dasper ina dunna pli veglia. Gest en quai mument prenda ella sia tastga dal sez dasperas tar ella e tegna quella fitg. Suenter curt temp stat ella sin pais. Ma betg per sortir dal tren ubain per seser en in auter lieu. È quai era schon capità a vus? Betg? Per Mugisha Nicolay tutgan da quellas scenas bunamain tar il mintgadi. Ma betg mo en il traffic public resenta il giuven da 20 onns rassissem.
Là nua ch'jau sent il pli fitg ch'jau vegn tractà auter è bunamain la polizia.
Pia, rassissem n’è betg mo in problem en l’America mabain era en il Grischun. Schegea che la situaziun saja vegnida meglra ils davos diesch onns, sco il vendider da charn di, sentian ins oz anc adina savens rassissem.
La pli gronda differenza na fan betg ils lieus ubain la vegliadetgna da la glieud.
Cunzunt glieud pli passada saja pli rassistica ch’ils giuvens, manegia Mugisha Nicolay ch’è cun set onns vegnì davent da l’Africa ad Ardez a star. Sa chapescha na munta quai betg che tuts sur 65 onns sajan rassists ed ils giuvens betg, agiunta Mugisha Nicolay.


text:
Wissenschaftliche Mitarbeiterin II, Vorsitzende MWK
Cumissiun participativa
La SAPGR conceda pussaivladads adequatas da cooperaziun a lur commembras e commembers tenor art. 30, alinea 1 lit. a da la Lescha federala davart la promoziun da las scolas autas e la coordinaziun en il sectur da las scolas autas svizras.
Per quest motiv è vegnida fundada l’entschatta da l’onn 2017 la cumissiun participativa. La cumissiun participativa sa cumpona da commembras e commembers da la scola auta tenor art. 15 da la Lescha per scolas autas e perscrutaziun dal chantun Grischun. Quai èn mintgamai ina represchentanta/in represchentant da la direcziun da la scola auta, da las docentas/dals docents, da las assistentas/dals assistents / da las collavuraturas scientificas/dals collavuraturs scientifics / da las doctorandas/dals doctorands, da las studentas/dals students sco era da las collavuraturas/dals collavuraturs da l’administraziun e da la tecnica.
Il 27 schaner 2021 è la gruppa sa constituida danovamain ed ha cumenzà cun sia lavur per la proxima perioda d'uffizi.
Tar dumondas e giavischs per plaschair e-mail a
Las commembras ed ils commembers da la gruppa da lavur:
Flurina Kaufmann (direcziun)
represchentanta da las collavauraturas scientificas/dals collavuraturs scientifics
Petra Klingenstein
represchentanta da las docentas/dals docents
Michelle Beeler
represchentant da las studentas/dals students
Manfred Gross
represchentanta da las direcziuns dals ressorts resp. da la direcziun da la scola auta schlargiada
Karin Marquart
represchentant da l’administraziun


text:
A chaschun dal dialog «violenza a chasa» èn Confederaziun, chantuns ed organisaziuns socialas s'inscuntrads il venderdi per discutar en chaussa. Da la partida è era stada la ministra da giustia, Karin Keller-Sutter.
Ils discurs èn vegnids a la conclusiun ch'i dettia anc potenzial tar la protecziun d'unfrendas e tar la realisaziun da mesiras actualas. Per quest motiv han ins er deliberà differentas mesiras concretas. Uschia duain unfrendas da violenza en il futur pudair dar alarm cun in nuv d'urgenza e telefonar sin in numer da telefon central ch'è occupà 24 uras al di.
Augment dals delicts
Il 2020 ha la polizia registrà var 20'000 delicts en connex cun violenza a chasa. 28 persunas èn vegnidas assassinadas. Plirs posts da polizia han annunzià l'onn passà in augment da violenza a chasa. Quest augment vegn declerà cun las mesiras cunter la derasaziun dal coronavirus, dentant era cun il fatg ch'ins saja oz pli sensibilisà tar quest tema.
Ord l'archiv
La manadra da la Chasa da dunnas dal Grischun è persvadida: «La violenza a chasa va tiers a nus tuts».


text:
Peter Paul Rubens
Peter Paul Rubens (* Siegen 1577; † Antwerpen 1640 ) ie n ertist.
Do na formazion ti Paejes Basc, val tla Talia y cunesc la majera operes dla Renaissance y dl baroch.
L deventa artist de cheut a matova y pona ruvel inò de reviers a cesa, depenjan de gran operes per la ctedrala de Antwerpen che l fej unì scialdi cunesciù.
Da si leuratuere ven truepes leures per i putenc de si tempes y el á n gran suzes, viagian per la capiteles europeiches.
El ven ratá un di artisc# plu tipichs dl baroch te si formes plu alangranda y suntueuses.


text:
Igl è ina da las pli grondas insolvenzas en l'istorgia dal Giapun. Takata ha stuì clamar enavos radund 100 milliuns vehichels cun airbags defects. Almain 16 cas da mortoris datti en connex cun quests airbags. Cun il concern american Key Safety Systems haja l'interpresa giapunaisa chattà ina cunvegna da vender Takata per in pretsch da radund 1,6 milliardas francs.
Airbags manglus
Ils problems tecnics dals airbags da Takata eran gia dapi onns enconuschents. Cun influenza da chaud ed umiditad po l’aribag statgar memia ferm. Quai ha lura chaschunà sin l’entir mund in’unda cun clamar enavos quests airbags manglus. Il donn duai muntar a var 10 milliardas euro. En ils Stadis Unids da l’America èn vegnids clamads enavos var 70 milliuns airbags. Almain 16 persunas duain avair pers la vita pervi dals airbags manglus.
RR novitads 06:00


text:
Lampada compata a florescenza
Una lampada compata a florescenza a l'è un tipo de lus florescenta doperabel per sostituì 'na lampada invernighenta senza modifeghe, grazzia a la forma e a la presenza de 'n ballast eletronegh in la soa bas.
Fonzionen, 'me tute i lampade florescent, grazzia a di eletron ligad al mercuri che, quand ecitad, dann foeura lus oltravioleta che l'è poeu convertida in lus visibel de la covertura florescenta e, quand che la colpiss el veder, in calor. A parità de potenza de inluminà consumen de un terz a un quint de la potenza eletriga doperada de 'na lampada invenrnighenta, ma in tra i so difet gh'è una banda del color pussee bassa, soratut in di prim modei, e 'l fat che gh'è dent di materiai tossegh.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Lampada compata a florescenza


text:
La chasa editura Somedia è l’artavla dal «Calender Romontsch». Quai suenter ch’ella ha giu surpiglià la stamparia rumantscha la Condrau SA a Mustér. Adina puspè ha quai dà discussiun sur da successiun e cuntinuaziun. Ma ils ultims onns èsi vegnì ruassaivel enturn il «Calender Romontsch» ch’è ina da las grondas ediziuns rumantschas insumma cun rodund 2’000 exemplars stampads e rodund 1’800 vendids. Uschia è era la chasa editura Somedia anc adina interessada da chattar ina persuna che surpiglia la redacziun. Il «Calender Romontsch» saja ina tradiziun en Surselva ed uschia er impurtant da mantegnair, di Ralf Seelig il gestiunari. Ins haja pliras persunas en mira e saja optimistic da chattar ina persuna adattada.
Nua è la Surselva Romontscha?
Per la «Surselva Romontscha», la successura da la Romania e la Renania, è il «Calender Romontsch» er impurtanta. Dentant na possian ella betg edir quel per mancanza da resursas. Cun l’ediziun dal «Tschespet» ed autras purschidas sajan ins gia ussa als cunfins, quai che pertutga temp, di il president da la «Surselva Romontscha» Alberto Palaia. Ma els sajan naturalmain interessads ch’il «Calender Romontsch» restia era en futur.
La chasa editura «Somedia» saja s’annunziada per dumandar co la situaziun saja, ma dapli che sustegnair cun appellar a las commembras ed ils commembers da surpigliar quella funcziun na possian els il mument betg far. Per Alberto Palaia fiss era plitost ina «Chasa editura Rumantscha» la dretga adressa per edir en futur il «Calender Romontsch», quai almain sulet sche la Somedia na vuless betg pli far quai, accentuescha Alberto Palaia.


text:
Venantius a Sedrun
(Corr.) Duas gadas ha la Societad da musica Sedrun giu produciu la tragedia da Venantius, in dils megliers dramas da pader Maurus Carnot. La fuola da glieud attesta il meglier igl interess ed il plascher che nies pievel romontsch ha per tocs da tala natira. La gronda variaziun e tensiun lai strusch in mument temps da respirar cumadeivlamein e la viarva cula sco curals tarlischonts ord ina fontauna alpina. Sur dr. Gion Cahannes ha daveras anflau per mintga persuna e tip siu lungatg caracteristic.
Che la tragedia ha giu tonta attracziun ei secapescha era per gronda part il meret dils acturs, ch'han capiu da seviver en en lur per gronda part grevas rollas. A signur Gion Felici Monn p. m. (morts ils 11 d'october 1954), che ha giu la premura da mussar il toc, astgein nus senz'auter exprimer nossa cumpleina cuntentientscha. La representaziun muossa ch'il regissur ha giu gust, slontsch e capientscha.
Igl ei zatgei bi e commuentond ed ultra da quei actual. Era oz vegn tut cristianissem persequitau, ed era ozildi dat enqual Venantius la veta per la cardientscha.
Tgi che ha pia tschaffen da passentar las duas dumengias in per bialas uras va a Sedrun e nus astgein sincerar ch'el vegni mai a s'enriclar da quell'excursiun.


text:
En in emprim pass vegn auzà il pli nov dals dus edifizis da la chasa da tgira existenta per dus plauns. Sco ils responsabels scrivan en ina communicaziun, è quai sco soluziun transitorica per las abitantas ed ils abitants. Cun moduls da lain vegn pia auzà ed extais l’edifizi per 28 letgs. En la medem’etapa vegn engrondì il parcadi sutterran per 14 plazzas da parcar.
En ina segunda etappa vegn alura stratg giu l’edifizi pli vegl e construì da nov. En la nova chasa da tgira Promulins a Samedan, per las senioras ed ils seniors da las vischnancas da Puntraschigna fin S-chanf èn previs 60 letgs. Sche tut va tenor plan, è l’inauguraziun dal project da 53,5 milliuns francs prevesida l’onn 2023.