text:
Pegügnàga
Pegügnàga (nòm uficiàl en Italià: Pegognaga) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 7 228 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 46 km², per 'na densità de 144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gunsàga, Mòia, Munticiàna, San Benedét, Süsèra.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
Tratàt de Luneville
Ol Tratàt de Lunéville l'è stacc firmàt a Lunéville ol 9 fevrér del 1801 (20 pluviôse an IX) tra 'l Joseph Bonaparte, rapresentànt de la Frànsa, e 'l cónt Johann Ludwig von Cobenzl, rapresentànt de l'Aüstria.
Chèsto tratàt l'è stài firmàt dòpo la batàia de Marèngh enzìda dal Napoleù ol 18 de zögn del 1801 e dòpo la batàia de Hohenlinden enzìda dal Jean Victor Marie Moreau ol 3 de dezèmber sèmper del 1801 e l'à segnàt la fì de la segónda coalisiù anti fransèza.
Ol tratàt l'à confermàt chèl che s'éra zamò decidìt col Tratàt de Campoformio e 'l confermàt che i restàa di Fransés töcc i teritòre sö la rìa a mansìna del Reno, l'l'Aüstria la gh'éra de ricognòs la Repüblica Sguìsera, la Repüblica Ligüra, la Repüblica Batava, lasà che la Repüblica Cizalpina la se slarghès e la ciapès Modena e i Legasiù e che 'l Grandücàt de Toscàna 'l pasès da Ferdinand de Habsbourg a Louis I de Bourbon, però la pödìa tègnes i teritòre de la Serenisima.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Medulàch
Medulàch l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem l'è sö la ria mansina del Ada 'n de la pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 2 365 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,8 km² e 'na densità de popolasiù de 622 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 251 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Calösch, Chignöl (BG), Cornaa (MI), Padernu (LC), Sólsa, Süìs e Téren.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol palàs Medolago - Albani de gran valùr istòrech - artistèch: nasìt cóme castèl in del médioéf, tat che l' gh'à 'ntùren amò 'l fosàt, l'è stài trasfurmàt in del méla e sés/méla e sèt(1600/1700) in d'öna residènsa de campagna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Medulàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sondel
Sondel (nom ufizial in talian: Sondalo) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 4 183 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 96,1 km² e ona densità de 44 ab./km².
A l’è tacaa a Gros, Pónt Dalègn (BS), Val de Sot, Val Fürva e Èza (BS).
Pruerbi in dialet sundalin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al cafè al va biù boént e per nient.
- Van in piazza a tör consej, torna a cà e fa' quel ch'è mej.
- Chi ch'è asvelt a mangiar, l'è asvelt a laorar.
- Al laorar de la festa al ven int de la porta e 'l va fò de la fenestra.
- Li befa li ven pagada tuta a 'sto mond.
- A farghe del ben ai èsen, se ciapa peada.
- Al mes de mars l'arìa de begnarse la cóa gnènca 'l rat.
- I set brucc de mars i perdona miga.
- L'erba cativa la mör mai.
- A ogni uscél al sé nio l'è bel.
- Aria róssa a la dumèn, tö su l'ombrel a mèn.
- Se 'l se met sul mesdì, al piöv tut al dì.
- I prim visgin i è i parent.
- Se 'l te döl i oss, al temp al farà 'l baloss.
- L'è mej 'na cort deparlór che un palazz in compagnia.
- La gugéta e la pezzéta li manten la poaréta.
- Quénta la carna l'è frusta, l'anima la se giusta.
- La cà di sasc l'è in bass.
- Int el bisógn se cognósc l'amisc.
- La vista e 'l sentimént fina a l'ultim momént.
- Se 'l fa desc dì de bel a magg, l'è un grèn magg.
- Magg gót gót, erba e fen sintè tucc i mot.
- Córa che al starnuda i èsen, al fa bel temp.
- Chi se cuntenta miga de l'onest i perd la bórsa e ènca al rest.
- Al prim dì che se va in montègna se casera miga.
- Al sbaglia ènca i preved a dir la méssa.
- Cora che 'l chènta al cucù la féda la crapa più.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sóndel l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Convensiù ortogràfeca Registrà ön utènte nöf Pàgine in de le parlàde locài Ortografée per le parlàde locài Come modificà öna pàgina FAQ Pulìtica e régul
Wikipédie con de piö de 2.000.000 de artìcoi: Inglés
Wikipédi in di lèngue minoritàrie: Català · Galissià · Basch · Brétone · Piemontés · Galés · Aragonés · Ocità · Lombard · Sicilià · Napoletà · Tarantì · Vèneto · Valù · Quechua · Irlandés · Còrso · Friulà · Manés · Lìgure · Arpità · Cornovaiés · Sardegnöl · Emilià-Romagnöl
Lista 'ntréga – Coordinassiù multilèngue – Mèter sö öna Wikipédia in de ön'ótra lèngua


text:
Ringgenberg
Ringgenberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2588 abitant.
El cumün de Ringgenberg al se tröva a una altitüden de 1103 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bönigen, Habkern, Interlaken, Niederried bei Interlaken, Unterseen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Goldswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- von Ringgenberg family in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mandelieu-la-Napoule
Mandelieu-la-Napoule l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Mandelieu-Cannes-Ouest, del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 22 004 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 31,37 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 486 méter s.l.m.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Puy-Sanières
Puy-Sanières l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Savines-le-Lac, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 233 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11,38 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 780 méter a 'na altèsa màsima de 2524 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Buxus sempervirens
Ol Buxus sempervirens (Martèl in Lumbàrt Orientàl e Martelìna in Lumbàrt Ucidentàl), spéce de la famèa di Buxaceae, l’è ü boscàl ólt fina a 5 méter, che l’vé da l'Eüròpa centràla, dal Nort Àfrega e pò da l’Àzia Ucidentàla.
Ol Martèl l’è öna piànta che la crès desperlé in di bósch mia frècc, ach sö di teré con tat calcàr, tate préde e póch nütrimènt. Se l’ tróa da la pianüra ‘nfina a la culina, dal pià fina a i 600 – 800 méter. La sopórta bé ol cólt, ma pò i zelàde, ol calcàr, ol sul, la mèza ombréa, l’inquinamènt; pròpe per chèsto l’è öna spéce tat resistènt che la é bé ‘mpó despertöt.
Ol Martèl l’ crès però a belàze, a belàze, de fati l’è öna spéce tra i piö pégre che gh’è a crès.
Suradetöt però la sóporta i potadüre tat che ‘nsèma al Ligustrum vulgare, ol cambròsen, e al Taxus baccata, l’è dovràt per fà di sése e di scültüre ‘n del art topiària e l’è stài dovràt a partì dal Rinascimènt in di giardì “a l’italiana”.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I è de culùr bèl vért iscür e sberlüzènt sö la pàgina sura, redùnde o a fùrma de öf apéna apéna slongàde, l'òrlo 'ntréch, ma apéna apèna piegàt in zó e la pónta redùnda.
Ol picanèl l’è bèl córt, i fòie i è bèle stàgne, düre, lónghe da i 1 a i 3 ghèi e i rèsta sö la pianta töt l’an, de chè ol nòm de sempervirens che ‘n latì ‘l völ dì sèmper vért.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Martèl l'è monòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta. Fiùr maschìi, con i sò quàter antére, e fiùr feminìi, co i sò trì ovàre, i fà sö di ‘nfiurescènse con in del mès ü fiùr feminìl e ‘ntùrea a fàga de curùna i fiùr maschìì.
Chèste ‘nfiurescènse i è pròpe picinìne picinìne e i se tróa a la sèa di ramelì. I fiùr i è de culùr zaldì e i böta tra Avrìl e Mas.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i è di balìne redundìne con sura trì curnì, che i è chèl che l’ rèsta di trì ovàre e che i metìcc a fà ü trìangol.
Ol borèl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol borèl l’ piéga de ché e de là e l’ se dèrf fò ‘n bròche zamò dal pé de la pianta; la sò rösca l’è zaldìna e drösa, sgrèza, in di brochèi piö zùegn, dòpo la è scüra e la fà sö pò di còste sö i brochèi piö ècc. Ol lègn del Martèl l’è bèl dür e l’ và bé per fà sö di sìfoi, di scatulìne e di statüète.
Ol Buxus balearica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Martèl sèmper vért l'è mia de confónt col Buxus balearica o Martèl de le Baleàri che l’è öna spéce che la ghe sömèa al sempervirens, ma l’è póch dovràda ‘n Lumbardéa.
Ol barbelì del martèl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2006 per la prima ólta i è stài troàcc in Germània di ezemplàr de Cydalima perspectalis, ü barbelì de la famèa Crambidae che l'è riàt in Eüròpa da l'Àzia e che 'l fà dagn a i piànte de martèl. Da söbet l'è stàcc consideràt invasìf, de fati l'è dré a slargàs fò a töta Eüròpa e l'è stài troàt ach in Sguìsera, Frànsa, Austria, in di Paìs Bas, Bèlgio, Üngherìa, Romanìa e Slovàchia.
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dalla Fior G., 1985, La nostra Flora, Casa editrice G.B. Monauni, Trènt.
Ferrari M. - Medici D., 2001, Alberi e arbusti in Italia, Edagricole, Bològna.


text:
Sedrina
Sedrina l'è ü bèl paìs de la pruinsa de Bèrghem in de la basa Al Brembana sö la ria mansina del Brèmb. Ol paìs l' se tróa a 15 km de la sità e a 325 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brembila, Surìsel, Übiàl Clanèss, Éla d'Almé, Dógn.
El g'ha 'na popolasiù de 2 497 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,0 km² e 'na densità de popolasiù de 416 ab./km².
Per Sedrina la pasàa la Strada Priula dervida in del 1593 che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la AL Telina e che la ciapàt ol pòst de la piö ègia Strada Mercatorum.
A Sedrina l’è nasìt ol Gimondi, ciclista e gran campiù.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quàter put söl Brèmb, trì stradài e ü de la ègia ferovia de la Al Brembana che la ‘ndàa de Bèrghem ‘n fina a Piasa Brembana.
Ü tòch de la ègia strada priula che la pasàa sóta i pòrtech di cà de Sedrina a pich söl Brèmb.
La parochiàl co la faciada progetada del Mauro Codussi co la Pala de la Modóna 'n glòria del Lorèns Lòt.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sedrina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fabrizio De André
El Fabrizio Cristiano De André (Genua, 18 Febrar 1940 – Milan, 11 Genar 1999) l'è staa un cantautur talian.
Al ven de spess surnuminaa cunt l'apelativ Faber, che 'l gh'ha daa el so amis d'infanzia Paolo Villaggio in riferiment a la so predileziun per i pastei de la Faber-Castell[1].
In pressapoch 40 agn de atività artistega, l'ha registraa trides album in stüdi, cunt di canzun vegnüü föra dumà 'me singui e pöi rimudifegaa in vari antulugii.
Tancc test di so canzun i cönten sö stori de emarginacc, rebei, prustitüt e i henn staa cunsideraa de di critich cume di puesii[2], tant de vess metüü dent in di antulugii scörastegh de literadüra[3][4].
El Fabrizio De André l'è staa anca vön di artista che ha valurizaa püssé la lengua ligür. L'ha anca espluraa, in manera minur e difarenta olter lenguv cume el galüres e 'l napulitan.
La pupularità e 'l volt nivel artistegh de la so müsega hann faa in möd che di istitüziun gh'hann dedicaa straa, piazz, parch, bibliutech e scör sübit dopu la premadüra mort.
Cuntegnüü
- 1 Biugrafia
- 1.1 L'infansia e la giuvineza
- 1.2 I inizi in del 1961 e 'l temp de la Karim
- 1.3 In tra esistenzialism e contestaziun: del 1968 al 1973
- 1.4 La crisi e i esibiziun del viv
- 1.5 El De André sdöciaa de i servizi segrecc
- 1.6 Colaburaziun e sperimentaziun ind i agn Setanta
- 1.7 El sequester
- 1.8 De Crêuza de mä a Anime salve: agn Utanta – Növanta
- 1.9 L'ültem salüt tra la so zent
- 2 El Fabrizio De André ind la memoria culetiva
- 3 El Fabrizio De André e la fed
- 4 Paternità ind i canzun
- 5 Discugrafia
- 6 El De André ind la cultüra de massa
- 7 Riferimencc
- 8 Vus arent
- 9 Ligamm de föra
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'infansia e la giuvineza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Fabrizio De André l'è nassüü el 18 de Febrar 1940 ind el quartier genues de Pegli, in via De Nicolay 12 (indue l'è stada piazzada gio una targa cumemurativa) de una fameia de la volta burghesia indüstrial citadina. I parencc henn de tüt i part piemuntes. El pader Giuseppe (Turin, 15 setember 1912 - Genua, 19 Lüj 1985), l'è staa el vice-sindach repüblican de Genua, aministratur delegaa del'Eridania e l'ha passaa l'edificaziun de la Fiera del Mar de Genua, ind el quartier de la Foce. La mader l'è la Luigia "Luisa" Amerio (Pocapaglia, 26 Agost 1911 - Genua, 3 genar 1995).
El Fabrizio el viv prima in de la campagna astigiana a Revignano d'Asti, lögh de urigin de la fameia, indue 'l s'è refügiaa per i bumbardamencc e per stà püssee arent al so pader, recercaa de i fascista per vegh prövaa a scampaa la deportaziun di so scölar giüdee. Pöi l'ha vivüü ind la Genua del dopuguera, in tra i cuntrast di catolegh e di cumünista[5].
Dopu vegh frequentaa i scör elementar ind un istitüt privaa purtaa inanz de suor, l'è passaa a la scöra statal, induè el sò mött föra di schem el gh'ha impedii una pacifega cunvivenza cunt i persun che lé 'l gh'ha truaa, suratüt cunt i prufesur. Per chest l'è staa mandaa in de la scöra di gesüita del'Arecco, scöra media inferiur frequentada di bagai de la Genua-ben. Chichinscì el Fabrizio l'è staa vitima, ind el cors del prim ann, de un tentativ de mulestia sessüal de un gesüita del'istitüt; malgraa l'età, la reaziun vers el “pader spiritüal” l'è rüada sübit e suratüt l'ha faa sö un grand bacan, inscì tant che a s'vöreva mandaa via el giuven De André, ind el tentativ de placaa el scandal. Quand el Pruveditur a i Stüdi l'è vegnüü a cunuss el fatt, dopu un prucess, s'è scernii de desluntanaa el gesüita de l'istitüt scörastegh. A segütà, el Fabrizio l'ha stüdiaa press el Licee Cumünal "Cristoforo Colombo". Dopu vegh frequentaa di stüdi de Leter e olter de Medicina press l' üniversità de Genua, el cantautur el scerniss la facultà de giürisprudenza, ispiraa del pader e del fredel püssé grand Mauro (Turin, 26 magg 1936) - Bogotà, 18 agost 1989), che avraa un grand sücess cume avucat. A ses esam per laureass l'ha lassaa perd e l'ha decidüü de descuminciaa una növa e deversa strada: la müsega.
Dopu un prim e dificil inconter cunt la müsega (i parencc el vöreven custringg a sunà el viulin) el Fabrizio l'ha rescuvert la passiun in tant che l'era dré a scultà el Georges Brassens, metend dent ind i prim album anca di so canzun cunt la tradüziun. El so amur per la müsega l'aveva tacaa a tö cuntatt anca per la "scuverta" del jazz e per el fatt che i so mei amiss sunaven pür lur: cunt i amiss ha tacà a sunà la ghitara e a cantaa in del lucal "La borsa di Arlecchino". De André, in chesti ann, l'ha avüü una vita föra di abitüdin de la so fameia, e l'ha frequentaa di amiss de tücc i status suciai e cultürai. De spess, cunt l'amiss de infanzia Paolo Villagio, el prövava a tirà a cà cunt di lavur saltüari. In chest periud chì l'ha legiüü anca di liber ch'i han cambiaa la so visiun del mund, 'me per esempi i över de l' Michail Bakukin, Errico Malatesta e olter: l'è stada fundamentala per lü la scuverta del liber "L'Unico e la sua proprietà" del filosof todesch Max Stirner, che l'ha purtaa a tacà sö di idei anarchich. La prima dona del De André l'è stada una fiöla de fameia burghesa, l'Enrica Rignon (ciamada "Puny"), cunt la qual l'ha avüü el bagai Cristian a la fin del 1962, per pöi desüniss de lee a la metà di agn setanta. El testimon de nozz l'è staa un amiss e culega de partit del pader, el Randolfo Pacciardi. A segütà al matrimoni e a la nascita del fiöö, el Fabrizio, per tö part al manteniment de la fameia, l'ha cataa un lavur 'me prufesur ind un istitüt scörastegh privaa.
I inizi in del 1961 e 'l temp de la Karim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el otober del 1961 la Karim[7] la püblica el so prim 45 gir, cunt cupertina standard förada. El disch el gh'ha dent dü bindei, Nuvole barocche e E fu la notte. Segond chel che 'l cantautur l'ha dit ind un intervista al Corriere della Sera, ind el 1964 l'ha faa l'esam de amisiun cume autur de la part lideraria a la SIAE[8] de Roma per pödé lassaa giò a so nom i canzun (la data l'è tütavia erada, perchè el De André giamò ind el 1961 al firmava i test e i müsegh di so canzun e i lassava a la SIAE); ind el 1997, dürant la cunegna del Premi Lunezia, l'ha descufenssaa de vegh druvaa una buna part del test de la canzun Le foglie morte del Jacques Prévert ind la pröva d'esam.
Ind i agn a venì el De André 'l sömeia semper püssee un müsicista colt e riservaa. El ciapa ispiraziun de di cantautur storegh frances, de i prublem suciai, tradiziun müsegai talian e del Mediteràneo. In chel temp chì i ven föra i so prim 33 gir. La so discugrafia l'è minga tropp grand. L'album del debütt l'è "Tutto Fabrizio De André" (del 1966, restampaa dü agn dopu cunt el titul "La canzone di Marinella" suta un'oltra eticheta e cunt una deversa cuver), una regolta de canzun che fin de chel mument gh'eren dumà in 45 gir, cunt el Volume 1, cunsideraa cume el so prim ver album. Tutto morimmo a stento (1968), Volume III (1968), Nuvole barocche (1969); chest ültem l'è la regolta di 45 gir del temp de la Karim, taiaa föra de Tutto Fabrizio De André. El bindel de vertüra de Volume I l'è "Preghiera in gennaio", una canzun scriüda dopu la mort a Sanremo del Luigi Tenco, un grand amiss de giuventüü del Fabrizio. El cantautur, che l'aveva interpretaa la canzun "La ballata dell'eroe" ind el film "La Cuccagna", l'ha perdüü la vita, forsa süicida dürant el Festival della Canzone Italiana di Sanremo del 1967, giösta a genar.
In tra esistenzialism e contestaziun: del 1968 al 1973[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I agn in tra'l 1968 e'l 1973 i hann faa a reet per l'autur, che l'ha descumenciaa la serie di concept cunt Tutti morimmo a stento. Chest album chì, ispiraa a la puetega del François Villon, a l'è el quart concept album a vess püblicaa in Italia[9]; el test del prim bindel, "Cantico dei drogati" l'è ciapaa de una puesia del Riccardo Mannerini, Eroina. El De André l'ha registraa anca una versiun inglesa de l'album, incö gh'è in ünega copia, che l'è stada pruprietà de un culeziunista di Stat ünit e incö l'è de un culeziunista püjes.[10]
A Tutti morimmo a stento següta La buona novella; un album impurtant, ch'a interpreta el penser cristian a la lüs di vangei apocrif (particularment, cume gh'è scrii giò ind i not de la cuver, del Protovangel de Giacomo e del Vangel arab del'infanzia), mettend l'acent sö l'aspett üman de la figüra de Gesü, in grand cuntraposiziun cunt la dotrina de sacralità e verità assulüda, che el cantautur al pensa che la sia inventada de la Cesa dumà per vegh puder.
Cume ha cöntaa sö el Rober Dané[11], l'ideia del disch l'ha avüda propri el Dané, che ha pensaa de fàla sö cunt el Duilio Del Prete.
Ind el disch a sunen, tra i olter, I Quelli, che ind el 1971, dopu l'intrada del Mauro Pagani, möderann el nom in Premiata Forneria Marconi.
Dopu un pu de ann, el Faber naraa inanz a cunsideraa chest disch cume el meiur .
Ind el 2010 el disch al sarà re-incidüü de la Premiata Forneria Marconi, cunt növ rangiamencc; el disch, ciamaa "A.D. 2010 – La buona novella", al ven fö ad avril.
El disch sücessiv, del 1971, l'è Non al denaro, non all'amore né al cielo, liver datament (sunaa insema al Giuseppe Bentivoglio) de i puesii de la Antougia de Spoon River, övra puetega del Edgar Lee Masters; i müsegh henn scriüü giò insema al Nicola Piovani. El De André in chel temp lé al cugnuss la Fernanda Pivano, tradütura e scritris che l'ha faa cugnuss in Italia la literadüra 'merigana e che l'ha faa la tradüziun de l'Antolugia di sepolcher indue la ciapa ispiraziun per l'album. Per tö via el prublema de la pagüra del cantautur a fàss intervistà, la Pivano l'ha nascundüü suta el lecc del De André un registratur e l'ha scriüü giò tüta la lünga cunversaziun che i dü hann faa sö Spoon River e sö i canzun del'album. Ind el 2005 el cantant Morgan ha püblicaa “Non al denaro, non all'amore né al cielo”, una növa versiun de l'album cunt di növ rangiamencc e un quai interval müsegal.
Chichinscì, cume l'ha cöntaa sö el Roberto Dané[14], l'ideia del disch l'è stada del Sergio Bardotti, che defacc l'è vegnüü a dré insema al Dané cume prudütur.
El Gian Piero Reverberi l'ha cöntaa sö chesta völta ch'el prugett l'era nassüü per el Michele, ins la scia de Senza orario bandiera, donca cunt i test elaburaa del De André e i müsegh del Reverberi, ma 'l prugett a l'è staa scargaa giò söl De André e donca el Reverberi (anca per un toch di so cuntrast cunt el Roberto Dané) a l'è staa pö dent e i müsegh e i rangiamencc i henn staa ingerlaa al Nicola Piovani. El co-autur di test, el Bentivoglio, al s'era presentaa cunt di test scriüü de lü, che i henn staa giüdegaa interessancc e che, dopu una prima culaburaziun in “Tutti morimmo a stento” (indue ha scriüü el test de “Ballata degli Impiccati”), i ha purtaa el De André per i test in chest LP e in chel che sücesiv.
Ind el 1972 la Produttori Associati, senza cunsültà l'artista, l'iscriv al Festivalbar cunt el bindel Un chimico (püblegaa sö 45 gir): el De André al ven a savé la növa de i giurnai e reciama una conferenza de pressa indue el deciara che «La cà discugrafega la m'ha trataa 'me una verdüra[15]. Apus l'intervent del patron de la manifestaziun, el Vittorio Salvetti, a se rüva a una cumudaziun: la canzun la ven metüda dent ind i juke-box, 'me al vör el regulament, ma 'l cantautur al s'esibiss no in tant che gh'è la final de Verona nianca in cas de vitoria (l'ediziun la ved vinsitris la Mia Martini cunt el Piccolo uomo).
Ind l'autün del stess ann l'è vegnüü föra un singul cunt do canzun tradüssüü del Leonard Cohen Suzanne/Giovanna d'Arco (bindei che i sarann pöi metüü dent cunt un rangiament devers ind l'album Canzoni del 1974).
L'album apus l'è staa, ind el 1973, Storia di un impiegato, un "concept album" indue el Giuseppe Bentivoglio, autur di test cunt el Faber, cönta sö la vita de un impiegaa dürant el magg del '68; el disch, piötost pulitegh, al ven tacaa de la pressa müsegal arenta al mövement di stüdencc, e inscì la ven fada la recensiun, per ezempi, del Simone Dessì:
In tra i critich püssé fort gh'hem de regordà chela del Riccardo Bertoncelli, ch'al definiss l'övra 'me un disch baletös[17], a la fin fröst[18] [19] e chela del Enrico Deregibus:
Un'oltra recensiun negativa l'è chela de la Fiorella Gentile, cumparüda in sö Ciao 2001:
La crisi e i esibiziun del viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand ch'al ven föra Storia di un impiegato el Fabrizio 'l se tröva ind un mument de crisi prufessiunal e anca persunal (ind el stess ann al finiss definitivament el matrimoni cunt la Puny e 'l cantautur 'l taca sö una relaziun cunt una növa tusa, la Roberta (al scriaraa dü agn dopu la canzun Giugno '73[20] che la parla propri de lee), e la püblicaziun de un növ disch de re-make de vecc canzun faa sö per la Karim (cunt dü növ tradüziun de la müsega di Brassens, i dü canzun de Cohen vegnüü föra ind el 1972), intitulaa Canzoni, al darà inizi a la culavuraziun cunt el Francesco de Gregori.
Propri dürant i registraziun de chest disch chì, ind el stüdi arent l'è dré a registraa el so növ disch de sulista la Dori Ghezzi: l'è l'inizi de 'na növa e lünga relaziun. El 7 de desember 1989, dopu cincdes agn insema, el Fabrizio la tö mer. I henn anca i agn indue el De André 'l fa sö i so prim esibiziun del viv. Lavuradur che 'l se straca minga, perfeziunista in stüdi, el Fabrizio 'l fa fadiga a esibiss denanz de un püblich. Un mötiv l'è anca 'l problema a l'öcc sinister, un zich püssee seraa del dest, a caüsa de una ptosi palpebral che l'ha vedüü segütà anca una paralisi del nerv oculmutur, quand che l'era anc'mò un bagai, e che pöi l'ha pruvaa a cürà cunt un'operaziun chirurgega.[21]
El Sergio Bernandini, el patron de La Bussola, al taca sö a faa di pressiun perché 'l vör che 'l Fabrizio al fa di esibiziun ind el so lucal, e 'l cantautur al vör indré un cumpens de 300 miliun de lire. El De André donca el scerniss che l'è ura de mett de part la so südiziun (che 'l vincerà dumà cunt i agn) semp trincand sniapa.
Dopu la prima esibiziun del viv ind el 1975 a La Bussola de Marina di Pietrasanta, scumencia un tour cunt dü cumpunimencc di New Trolls: cunt chest grupp l'aveva giamò culavuraa ind el 1968 per i test del so disch Senza orario senza bandiera (Belleno e D'Adamo), e dü di Nuova Idea (Belloni e Usai). Ind la part de tour del 1976 a i quater se giönta anca l'Alberto Mompellio al viulin e ai taster. El cantautur el ven criticaa inscì ind el vulüm Liber Bianch in söl pop d'Italia:
.
El De André sdöciaa de i servizi segrecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è propi in chest temp (per circa des ann, del 1969 al 1979) che 'l De André al ven cuntrulaa de i servizi segrecc talian e de la puluzia. Al s'è savüü dumà ind i agn nuvanta (i controll i eren descumenciaa apuus un so cunuscent, simpatiser del marxsim-lenism, l'era staa sdöciaa dürant i prim inchest sö'l massacher de Piazza Fontana.) Ind i agn sücesiv, pür catand minga föra i pröv de una so partecipaziun ativa a grupp pulitegh o extraparlamentaar, el De André al ven vedüü del SISDE un "simpatiser de i BR", menter quand che a compera insema a la mer Dori Ghezzi un toch de teren a Tempio Pausania, al ven cunsideraa un tentativ de fà sö un refugi per chei del mövement extraparlamentaar de sanestra.
Colaburaziun e sperimentaziun ind i agn Setanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì del 1974, el De André l'ha tacaa sö di növ colaburaziun cunt olter müsicista e cantautur e a 'spluraa la prudüziun müsegal di autur american, apröf a chei frances. Ind i ann setanta el De André ha tradüü defacc di canzun del Bob Dylan (Romance in Durango e Desolation Row), Leonard Cohen ("It seems so long ago, Nancy", "Joan of Arc", "Famous Blue Raincoat" per l'Ornella Vanoni e "Suzanne") e 'l Georges Brassens (lavur che a portaraa a la sortida de l'album Canzoni del 1974). Ind el 1975 al lavura cunt el Francesco De Gregori, ind la scridüra de un fracch de bindel de l'album Volume VIII del 1975, indue se discüt de tematich esistenziai 'me el strös vers el mund burghes e i stent de cumünicaziun. Anca chest disch chì al scöt devers critich negativ, cume chela del Lello D'Argenzio, che al pensa che 'l De André el se sia dataa al stil del culega anca ind el möd de cantà[23].
Rimini (1978), dà inizi a la colaburaziun, che naraa inanz per un lüngh temp, cunt el cantautur verunes Massimo Bubola. Chest album al ghe figüra un De André esploratur de una müsega püssé stravacada, de spess de ispiraziun americana. I canzun parlen de atüalità e pulitega (El naufragg de una nav a Genua, Cua de Lüf) inscì cume tematich suciai (l'abort e l'omosessüalità) ed esistenziai ("Sally"). "Andrea" l'è vön di bindei püssé pupulaar de tüta la prudüziun del De André, che'l so co-autur Massimo Bubola al va inanz a insübì del viv dürant i so cuncert; püssé de una völta l'artista genuves - per ezempi ind el 1992, al teater Smeraldo de Milano - ha sunaa el bindel a lüs s'ciaraa sö, propi a vöré dì cume l'omosessüalità la gh'avia minga de vess mötiv de südiziun.[24].
Un' oltra canzun, “Rimini”, la ven ispirada a i atmusfer de I Vitelloni del Fellini, vön di capulavur del celeber regist. [25] Ind el 1978 la Premiata Forneria Marconi l'ha faa sö di növ rangiamencc de qualch bindel püssé impurtancc del cantautur genuves, insübend al De André, ind el principi ch'al vöreva minga acetà, un tour insema, che l'è partì el 21 december 1978 de Forlì e l'è andaa inanz per tüt el mes de genar 1979 [26]. L'operaziun la demustraa de vess pusitiva, inscì tant che el tour l'ha daa urigin a dü album live (i prim album Live del cantautur), tra el 1979 e 'l 1980, che i ha cugnussüü una volta riüssida de vendite, anca se el segond l'è minga riüssii a faa el “bis” di resültaa del prim. Qualch rangiamencc faa sö de la PFM i henn staa druvaa del cantautur fin a la fin de la so carera, Bocca di Rosa, La canzone di Marinella, Amico fragile, Il pescatore. Per chel che revarda Volta la carta o Zirichiltaggia del tour Anime Salve e M'innamoravo di tutto (i ültem cuncert) el De André l'era turnaa indré ai rangiamencc del disch del 1978.
El sequester[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind la segonda part di agn setanta, quand che la so fiöla Luisa Vittoria l'è dré a nass, el De André al se stabiliss ind la so cà in Sardegna, che l'è a dü pass del Tempio de Pausania, insema a Dori Ghezzi, la so dona del 1974, pöi turüda mer ind el 1989.
La sira del 27 ogost del 1979, i dü i henn staa tacaa de l'anonima sequestri sardegnöla (in lumbaart pödumm anca dì: anonima de i sequester, un'organizzaziun criminal) e tegnüü presüner a i pendiss del Munt Lerno a Pattada, per vess lassaa liver dumà dopu quater mes (La Dori l'è stada livrada el 21 december, el Fabrizio el 22), apus el pagament del riscatt, de breegh[27] 550 miliun de lir, in grand part pagaa del pader Giuseppe.
Quand che pöi l'è staa intervistaa (el 23 december ind la cà del fredel Mauro) de un badalöcch de giurnalist, el Faber l'ha cöntaa sö un toch de la so esperienza («…ghe lassaven, de quai völta, restà a lüngh sligaa e senza garz. ») e l'ha avüü parol de pietà per i so carcerer («Nualter ghe semm vegnüü föra, menter lur i pödrann fal mai. »)[28]
Un quai mes apus el De André l'ha daa el semanal “Oggi” i diritt per la püblicaziun del memurial de la tacadüra: anca se a l'era la revista purtada inanz del Edilio Rusconi cunt vertament simpatii a destra, el De André l'ha acetaa la paga per la sortida del cönt. L'esperienza del sequester la s'è giöntada al cuntat giamò cunsulidaa cunt la realtà e cunt la vita de la zent sardegnöla, e al gh'ha ispiraa di canzun, scrivüü ancamò cunt el Bubola e cataa insema ind un album senza titul, sortii ind el 1981, cumünement cugnussüü 'me L'indiano per la fotugrafia ins la cuver del disch che figüra un nativ american. El fil che liga i var bindei l'è 'l paralelism tra el popul di pellerossa e chel sardegnöö.
De Crêuza de mä a Anime salve: agn Utanta – Növanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1980 el De André l'ha faa sö Una storia sbagliata/Titti, cunt di bindei (cugnussüü per la prima völta in CD dumà ind el 2005), i henn tücc dü scrivüü cunt el Bubola. El Faber l'ha regurdaa ind un'intervista sö Una storia sbagliata:
Ind el 1982 l'ha faa sö un'eticheta discografega (cunt el iüt de la Dischi Ricordi per la distribüziun): la Fado (el nom al ven de i leter al principi del so nom e de chei del nom de la Dori Ghezzi), cunt la qual la püblicheraa disch del Massimo Bubola, di Tempi Duri e propi de la Ghezzi.
Ind el 1984 la ven föra Creuza de mä, disch dedicaa a la realtà al mund del Mediterrani e per chest cantaa tüt in genues, cunt la grand culavuraziun del Mauro Pagani, ch'a vardaa i müsich e i rangiamencc. Chest disch chì al spartiss la carera del cantautur: apus chest album, el Fabrizi al vör cantaa pö in talian ma al vör fögalizà dumà söl genues. A partì de Creuza de mä el De André al mett la tenziun dumà suratüt in sö i minuranz lenguistegh (argument che aveva giamò tacaa sö a fruntaa quand che l'ha scrivüü giò Zirichiltaggia, ses agn a dré.) Creuza de mä l'è incö cunsideraa defacc un piöt angular de la world music e un grand pezz de tüta la müsega etnega.
Ma Creuza de mä l'è anca l'album che a livra el De André de i impustaziun vucai ereditaa de la tradiziun di chansonniers frances, ch'a ghe garantiss la libertà de espressiun tunal föra de chei regul de stil che aveva ciapaa del Brassens e del Brel.
In del 2004, de vint agn de la sortida de Creuza de mä, el Mauro Pagani al serniss de fà un tribüt al so amiss scumparüü sinch agn a dré, scrivend giò e cantand de növ lüü l'album. Ai set canzun uriginari del disch, el Pagani al ghe giönta dent, un bindel faa sö insema al Fabrizio e metüü dent ind l'album Le Nuvole e dü bindei scugnussüü, Quantas Sabedes, che l'è staa no metüü dent in Creuza de mä perché brüsaa apus l'inserziun ind la müsega de un film e Nuette, ciapaa de un frament de lirica greca mai desvelüpaa del tüt ind el temp del De André.
Ind el 1985 al scriv insema al Roberto Ferri el test de Faccia di cane per i New Trolls, cunt i quai al tö part cume autur al Festival de Sanremo 1985, tütavia vörend no vegnì fö üficialment cume autur[29].
Propi in chel ann al mör el pader e'l De André al möca de trincà alcolegh – ma minga de fümà – per una promessa ch'al gh'aveva faa un toch a dré. [30][31]
In del 1988 al lavura cunt el Ivano Fossati, cantand ind la canzun Questi posti davanti al mare (cuntegnüda ind l'album La piante del tè) insema al Francesco De Gregori e al Fossati.
Ind el 1989 al tö mer la Dori Ghezzi a Tempio Pausania, cunt el Beppe Grillo cume testimoni de nozz (el De André al sarà testimoni al matrimoni del Grillo cunt Parvin Tadjk [32]).
Pöi la descumencia la lavuraziun del so album a segütà, che al ven fö ind el principi del 1990: Le nuvole (1990) titul che (cume ind la cumedia de l'Aristofane che al gh'ha el stess nom) a s'parla di putencc che foschen el sul, al ved de növ la culavuraziun del Mauro Pagani per la scritüra di müsich (e de l'Ivano Fossati cume co-autur de dü test, , Mégu Megún e  çímma, del Massimo Bubola per el test de Don Raffaé e del Francesco Baccini per chel de Ottocento.) Cunt chest album chì el De André al turna in part al so stil müsegal püssé tipich, metendel apröf a i canzun in dialett e a l'ispiraziun etnega. A turna anca la critega de atüalità, specialment in La domenica delle salme e in Don Raffaè.
In tra el 1990 e 'l 1996 al lavura cunt devers autur, cume autur o interpreter: in tra chei regordem el Francesco Baccini ("Genoa Blues", un bindel spassiunaa per la so cità e la so squadra del cör, el Genoa, del qual el De Andrél l'è staa un grand fanategh), i Tazenda, el Mauro Pagani, el Max Manfredi, la Teresa De Sio, el Ricky Gianco, i New Trolls e el fiöö Cristiano de André ("Cose che dimentico").
Impurtant l'è anca la colavuraziun cunt "Li Troubaires de Coumboscuro" ind l'album "A toun souléi", indue el De André al tö part a la registraziun del bindel in pruvenzal antich "Mis amour", insema a la Clara Arneodo, la cantant solista del grupp, e al ghitarista Franco Mussida.
Ind el 1996 el De André lavura cunt el Alessandro Gennari a la scridüra del rumanz "Un destino ridicolo", del qual dudes agn apus el Daniele Costantini ha ciapaa l'ideia per el film "Amore che vieni, amore che vai"
El 26 lüj 1997, la Fernanda Pivano ghe dà al Fabrizio De André el premi Lunezia, metend in südiziun el cantant in tant che l'era dré a parla de lü cume "el pueta püssé grand tra tücc ind i ültem cinquanta agn in Italia", "chel dulz menestrell che per prim gh'ha faa le so proposte per de pacifism, de non-viulenza, de anticonformism", giöntand che "l'è mei, inscambi de dì che el Fabrizio l'è el Bob Dylan talian, dì che el Bob Dylan l'è el Fabrizio american". Un tender abrasc in tra i dü l'ha seraa sö l'event. [33].
I ültem contruvers[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dürant l'estat 1998 el De André al s'esibiss ind una növa tournée in devers lucalità talian. El 13 agost 1998, dürant un cuncert a Roccella Ionica (RC), al dis chel a segütà metend pagüra e timur a la zent (3000 spetatur)
Apus al rebelot caüsaa e a i deciaraziun de prutesta e sdegn de part de var espunencc sindacai e pulitegh lucai e naziunai, el De André prima al rebatt:
e pöi al tanta de minimizà inscì [34]:
Un quai cumentatur l'ha vurüü ciapaa chesta fras cume l'ültem "scandal" faa de un arista che ind el curs de la so carera l'aveva de spess lutaa cuntra el perbenism e i "bon maner" de chela stessa class burghesa de la qual a l'era part e che, a la so mort, l'avria usanaa ciamandel "Grand Pueta". Un quaivön l'ha tantà de defendel, disend che el De André al vöreva minga lodà la mafia, ma dà cunferma de una realtà de fatt, ciuè che tant impres i henn pruprietà de la criminalità urganizada, che in un quai möd dunca la gh'ha di impiegaa föra de lee.
L'ültem salüt tra la so zent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apus el cuncert a Roccella Ionica, el 13 agost del 1998, el Fabrizio De André l'era in vià a fà un cuncert a Saint Vincent el 24 de l'istess mes. Tütavia dürant i pröv el De André al pareva rintronaa e minga a post: el riüssiva no a setàss giò o a 'mbrassà la ghitara cume al vöreva e al gh'aveva anca un fort mal al pett. El cantautur l'ha bütaa per aria la ghitara e l'ha mi'a faa el cuncert chela sira (i bijecc i henn staa pöi pagaa indré). Per dàggh un mötiv de chel che l'era sücedüü, un quai dé inanz al gh'è staa cataa un carcinoma pulmunar, che l'ha purtaa a mett fin del tüt a i cuncert.[35]
Malgraa el malann, l'è 'naa inanz a lavurà cunt el Oliviero Malaspina al disch de Notturni, prugett che l'ha mai vedüü la lüss[36][37].
El De André l'è staa recuveraa dumà a la fin de nuvember 1998, quand che pürtropp el malann a l'era a un stat avanzaa: l'è vegnüü föra de l'Uspital dumà el dé de Nadal, per pudé passà i fest a cà insema a la fameia, quand che i dutur uramai ghe daven de matt per salval.
La nocc de l'11 genar 1999, a i ur 02:30, el Fabrizio De André l'è mort a l' Istituto dei tumori de Milan, indue l'era staa recuveraa per el malann. Al gh'aveva 58 ann, l'era in vià a fàn 59 el sücesiv 18 febrar. I fünerai i è staa faa ind la Basilica de Santa Maria Assunta a Genua el 13 genar: insema al dulur de la fameiea gh'era anca una fola de püssé de desmila persun, indue i tören part estimatur, amis e zent de pulitega, cultüra e spetacul. [38]
Dopu la cremaziun, ch'a gh'è stada 'l dé a segütà al füneral, a l'è staa suteraa ind la fopa de la fameia ind el cimiter de Staglieno, apröf al fredel Mauro, al pader Giuseppe e a la mader Luisa Amerio.
El Fabrizio De André ind la memoria culetiva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El De André l'è ancamò un fracch present ind la ment de la zent, che'l regorda cume "el cantautore di emarginacc" o 'l "poeta degli sconfitti" (pueta di scunficc).[39] I estimatur del Fabrizio De André amiren el curagg mural e la cuerenza artistega cunt el qual lü, ind la sucietà taliana del dopuguera, l'ha scernii de sutalineà i tratt nobii e üniversai di emarginacc, metendei del "ghett" de i indesiderabii e cunfruntand la so düra realtà ümana cunt la cativa cuscienza di so accusatur.[40] El senter del Fabrizio De André al gh'ha avüü inizi in sö el söl scunness ed ümid de la "creuza" de Via del Campo, slüngament de la famusa Via Pré, strada devetada dürant el dé per vess praticada dürant la nocc. L'è in chel ghett de ümanità tropp mandada indré e in segret bramada che i avaress tö corp i so ispiraziun; de ghett in ghett, de i prustitüt a i minuranz etnegh, passand per diseredaa, biger, bumbaröi e un'infinità d'olter figür. Ind la so antulugia de vincc, indue l'essensa di persun l'è püssé impurtant di aziun e del so passaa, el De André l'è rüaa a resültaa puetegh che incö i ghe vegnen grandament recugnussüü.
La discugrafia del De André l'è granda, ma minga assé cume chela de olter autur del so temp; pür tütavia al par memurabil per varietà e intensità. La ven nünch resümada in sücessiv recustrüziun filologich, tegnüü de la veva e de espercc tecnegh del sun che han scernii de mantegnì, ind i növ süporcc, i sunurità de i vecc LP. Fina ad adess i henn staa faa sö dü regolt, tüt dü in tripel CD, intitulaa "In direzione ostinata e contraria" e "In direzione ostinata e contraria 2". Un quaivön in tra i magiur cantancc e cantautur talian, ind el marz del 2000, l'ha regurdaa el Fabrizio De André cunt un cuncert celebrativ, al teater Carlo Felice de Genua, interpretand i so sücess püssé grand. De chel cuncert lé l'è staa faa sö un cd dupi, del titul Faber, püblicaa ind el 2003: i daner cataa sö i henn staa daa via in beneficenza.
La Premiata Forneria Marconi ha sunaa, e anca adess la suna cuncert ind i quai re-interpreta i canzun del De André, indue a se regorda la vantagiusa culavuraziun in tra el grupp e 'l cantautur.
A Genua, in Via del Campo, indue el labirint de vii cume ind un Suq mediuriental, ind el negozi de disch del Gianni Tassio, nünch tö del cumün de Genua, la gh'è föra la ghitara cunt la qual, forsa, el De André l'ha stüdiaa i test de i canzun de "Crêuza de mä". El strüment, la "Ghitara Estudio" n. 097 fada sö de l'artigian spagnöl Francisco Esteve ind el 1983, al ven metüü a l'asta per Emergency de la fameia un toch de temp dopu la so mort e cumperaa de i butegher del capulögh ligür, apus una düra lota per tirà sö el prezz cunt un quai culeziunista: i cumerciant genuves i henn rüvaa a tirà föra 168 miliun e 500 000 lire, per ciapà la ghitara del De André.
El cavaa l'è staa druvaa de l' Emergency per l'edificaziun de l'uspital de Goderich, lucalità a la periferia de Freetown, capital de la Sierra Leone, strutüra sanitaria muderna e ünega in tüt el Paes, indue i paziencc i vegnen cüraa gratüitament e indue un repart al se ciama, defacc, "Via del Campo".
Nünch la butega de via del Campo, ind i lögh indue el cantautur l'avaria vurüü passà i so ültem ann, a l'è deventaa un müsee, e chi ve passa denanz al pö scultà i not di so canzun; tra l'olter, gh'henn in sö la vetrina i cuvertin uriginai di tücc i so disch, ma de febrar 2011 la butega l'è serada.
A Sarzana ind la pruvincia de la Spezia l'è stada dedicada una piaza al cantautur, inscì cume el piazzal denanz al növ center universitari de Asti.
Per ideia de la veva Dori Ghezzi e de la Fernanda Pivano l'è nada la Fundaziun Fabrizio De André Onlus che la gh'ha de mantegnì viva la memoria del cantautur.
Umagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim umagg "üficial" al De André l'è del 1995. De un'ideia de l'Adele di Palma de l'ann indré, per fà festa per el desem cumpleann de "Crêuza de mä", al ven püblicaa l'album "Canti randagi" indue vöndes artista che i eren dent per la grand part ind la müsega pupular gh'han faa sö la tradüziun e interpretaa ind i so lenguv regiunai i bindei del De André.
Ind el 1994 la Mia Martini l'ha registraa Hotel Supramonte e Fiume Sand Creek per el so album "La musica che mi gira intorno" (lmo: la müsega che la me gira intorna).
Ind el 1999 el Franco Battiato in el so album Fleurs al ghe mett anca dent, cunt una reinterpetaziun, i bindei La canzone dell'amore perduto e Amore che vieni, amore che vai (chest'ültema interpretada anca dürant el cuncert Faber amico fragile, ind el 2000).
Ind el 2000, gh'è staa un cuncert cumemurativ Faber, amico fragile, el 12 de marz al Teater Carlo Felice de Genua cunt, tra i tancc, l'Adriano Celentano, el Ligabue, la Fiorella Mannoia, el Vasco Rossi, el Roberto Vecchioni, el Zucchero, e del qual al ven pöi ciapaa l'album Faber, amico fragile. Ind el stess ann, el Renato Zero, l'interpreta La canzone di Marinella ind la so trasmissiun televisiva "Tutti gli zeri del mondo", in tant che a l'era dré a fà la registraziun anca per l'album cunt l'istess nom Tutti gli Zeri del mondo.
Ind el 2001 el Francesco De Gregori l'ha registraa Canzone per l'estate ind el so album Amore del pomeriggio, bindel del qual l'è autur per la müsega e part de i test.
Ind el 2003 l'Ornella Vanoni l'ha registraa Bocca di rosa per el so album Noi, le donne noi.
Cunt 2004 Crêuza de mä, rivisitaziun de Crêuza de mä (con la giönta de dü inedit de l'istess temp e de Mégu megún, ciapaa de l'album a segütà Le nuvole) el Mauro Pagani l'ha faa un umagg al De André, cunt el qual al gh'ha de spess lavuraa insema.
Ind el 2004 i Afterhours i meten ind l'EP "Gioia e Rivoluzione" la so interpretaziun de La canzone di Marinella.
Ind el 2005 al ven faa sö Le Nuvole, cuncert de tribüt al De André che gh'è staa el 10 lüi 2005 a l'Anfiteater de Cagliari. Püssé de cincmila persun in tra el püblich i varden i interpretaziun de i canzun e de i puesii de part de artista cume l'Antonella Ruggiero, el Morgan, el Massimo Ranieri, el Francesco Di Giacomo e 'l Massimo Ghini, in sö i not de l'Orchestra Internazionale Sarda. El cuncert al ven filmaa per Rai 1, che el trasmett des dé apus. De chì a inanz l'è staa mandaa in unda olter völt, anca in sö Rai International. De l'event al sarà anca scernii el DVD "Omaggio a Fabrizio De André".
Ind el 2006, al gh'è el cuncert tribüt "Buon Compleanno Faber" a Milan, indue la tö part, in tra i olter, la Patti Smith, la Premiata Forneria Marconi e la Cristina Donà[41].
I fan anca un umagg al De André el Morgan, cunt l'album Non al denaro, non all'amore né al cielo, remake de l'album cunt l'istess nom del Fabrizio De André vegnüü föra ind el 1971; la Loredana Bertè che la mett dent ind el so album Babybertè la versiun live deUna storia sbagliata, registrada cinch agn a dré al cuncert-tribüt del Teater Carlo Felice; i püiesFolkabbestia, che i registranCarlo Martello ritorna dalla battaglia di Poitiers ind el so album "25-60-38. Breve saggio sulla canzone italiana"; e i Giganti, che i regitran Il pescatore (cunt l'Enrico Maria Papes a la vus sulista) per el so album "Mettete dei fiori nei vostri cannoni".
In tra 'l 2006 e 'l 2012, la Patti Smith la parla de la registraziun de tri versiun in lengua inglesa de Amore che vieni, amore che vai, Fiume Sand Creek e Una storia sbagliata (chest ültem dü scriüü cunt el Bubola), cunt tradüziun cüraa del Shel Shapiro ]][42]; l'istess ex-leader de i The Rokes l'incid ind el 2007 "River Sand Creek" ind el so album "Storie, sogni e rock'n'roll". Tütavia la Smith la metarà no cover del De André ind l'album "Twelve" e gnà in chel apus, "Banga".
A desember del 2008 el Massimo Bubola al fa surtì l'album "Dall'altra parte del vento", indue al reved vöndes canzun scriüü in culavuraziun cunt el cantautur genuves.
Ind el 2009 el fiöö Cristiano De André l'ha püblegaa l'album "De André canta De André", indue al reprupus di canzun del pader cunt növ rangiamencc.
Ad avril 2010 la Premiata Forneria Marconi l'ha püblegaa "A.D. 2010 - La buona novella", una növa letüra cunt növ rangiamencc e la giönta de un quai intermezz strümental del 33 gir La buona novella del 1970.
A nuvember 2010 al ven föra "De André canta De André – vol. 2" cunt bindei sunaa ind la segonda tournée de fila del fiöö Cristiano De André.
Ind el 2010 el cantant Al Bano al mett dent ind el so album "Amanda è libera" la canzun "Ave Maria" (ciapada de La buona novella).
La prima sira del Festival de Sanremo 2014 el cantautur Luciano Ligabue al s'esibiss ind una muvent versiun de Creuza de mä, cume umagg per el cumpleann del cantautur genuves, el 18 febrar.
Tribute band[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insema a i artista famus, anca 'na lünga linea de cantancc manch cugnussüü e, suratüt, de Grupp giuvanii, han registraa album faa per la grand part o propi del tüt de canzun del De André, de spess cunt resültaa 'pressabii. Ind i piazz e ind i teater de cità e de pruinsa i henn sentinaia i rapresentaziun che, tücc i ann, i vegnen dedicaa al müsicista. Tra i püssé cugnussüü interpreter e tribute band, gh'hem de regordà el Giorgio Cordini, i Khorakhanè, i Mercanti di Liquore, tücc a bun cünt cunt una so carera e un repertori autonum, insema a i cover del De André.
Premi Fabrizio De André[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A dü mes de la mort del cantautur, ind el 1999, al ven institüii el premi De Fabula in so unur, pöi renuminaa Premio Fabrizio De André, ch'al ven daa a chì, ind i devers branch de la cultüra, al sia staa capass de spantegà la cultüra ligür e specialment genuvesa föra de la regiun.
El premi al cunsist ind l'assegnament al vincitur de un quartar d'or (muneda un temp dupraa a Genua).[43][44]
El Fabrizio De André e la fed[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tancc bindei el De André el fa vidé la so visiun religiusa. Giamò ind el so prim album Volume I, al mett dent bindei cume Preghiera in Gennario, dedicaa al süicidi de l'amiss Luigi Tenco, Spiritual, Si chiamava Gesù. Cunt el concept album La buona novella (1970) el cantautur al dedica tüta un'övra a la tematega, ümanizand i persunagg del Vangel e de i vangei apocrif. Riferimencc a la fed, a la religiun, gh'henn in möd dirett o indirett anca in olter bindei, ma l'è dificil descriv cunt següreza la visiun (prubabilment semp in evulüziun) del cantautur sö chesti tema, föra che per i so deciaraziun avert.
A bun cünt, el carater del De André vers l'üs pulitegh de la religiun, de i gerarchii eclesiastegh e de l'ipocrisia de la pruinsa ligür l'è de spess ironegh e fortement critich quand se cuntesta i cumpurtamencc cuntraditori, cume, per esempi, ind i canzun Un blasfemo, ''Il testamento di Tito, La ballata del Miché e ind i ültem vers de Bocca di rosa[5].
Dopu el sequester, la visiun religiusa del De André la gh'ha avüü una növa evulüziun:
Un quai mes a dré de la so sparüda, ind el cuncert al teater Brancaccio de Roma ind el 1998, el De André l'ha faa chesti deciaraziun chì sö l'album La buona novella[46]:
Paternità ind i canzun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lüngh tüta la propria carera el De André l'ha culavuraa, sia per la part müsegal che per la part testüal, cunt olter artista: i canzun del qual el De André l'è l'ünegh autur per el test e per la müsega, defacc i henn dumà vot.
In tüt, tütavia, i bindei indue al figüra cume autur, minga per forza ünegh, sia del test che de la müsega i henn 87. [48]. Ind i sitüaziun cume chel de La canzone dell'amore perduto, intermanent acreditada al De AndrP, la müsega l'è chela de un bindel del XVIII secul de Georg Philipp Telemann senza vegh faa nota ind i creditt (tütavia el bindel l'è al dé d'incö senza diritt de autur); el var anca per La guerra di Piero e Si chiamava Gesù, indue a la cumpusiziun al gh'ha lavuraa anca el Vittorio Centanaro, culavuradur del De André minga iscritt a la SIAE, ma che i resülten acreditaa dumà al De André; o ancamò El Fannullone e Carlo Martello ritorna dalla battaglia di Poitiers (1962), test che forsa l'è staa scrivüü interament del Paolo Villaggio[49], che tütavia l'ha no firmà el deposit SIAE, e Gordie, tradüziun taliana del De André de un bindel tradiziunal ingles e faa deventà pupular ind i stess agn anca de l'interpretaziun del Joan Baez. La zanzone del maggio l'è acreditada cume cant del magg frances, ma defatt l'è una rielaburaziun de un pezz del cantant Dominique Grange, che l'aveva dunada al De André, fand a manch de i so diritt d'autur. In giönta a i cover (cume chei del Georges Brassens, del Dylan e del Cohen e ai recuver de i tem müsegai e leterar avertament deciaraa cume umagg a i autur (cume el test de Smisurata preghiera, tö de Imprese e tribolazioni di Maqroll il Gabbiere de l'Álvaro Mutis o i bindei recuveraa de l'Edgar Lee Masters) gh'è anca Il re fa rullare i tamburi, acreditada al De André, anca se, in nota, l'è indicada cume rielaburaziun de una canzun pupular frances del XIV secul, mentra Hotel Supramonte al recuvera per la part müsegal Hotel Miramonti del culavuradur Massimo Bubola. Fila la lana l'è stada presentada cume «una canzun pupular francesa del sincdesem secul» che'l De André l'aveva cugnussüü per el Vittorio Centanaro, ma in realtà l'è stada fada sö del Rober Marcy ind el 1948 e interpretada del Jacques Douai ind el 1955.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1967 - Volume I
- 21 nuvember 1968 - Tutti morimmo a stento
- 1968 - Volume III
- 19 nuvember 1970 - La buona novella
- 1971 - Non al denaro, non all'amore né al cielo
- 2 utuber 1973 - Storia di un impiegato
- 12 avril 1974 - Canzoni
- 1975 - Volume 8
- 31 marz 1978 - Rimini
- nuvember 1981 - Fabrizio De André
- 6 febrar 1984 - Crêuza de mä
- 24 setember 1990 - Le nuvole
- 19 setember 1996 - Anime salve
El De André ind la cultüra de massa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I över scritt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Testimonianza in Gianni Borgna, Luca Serianni (a cüra de), La lingua cantata. L'italiano nella canzone dagli anni Trenta ad oggi, Roma, Garamond, 1994.
- Fabrizio De André, Alessandro Gennari, Un destino ridicolo, rumanz, Torino, Einaudi, 1996.
- Prefazione a Francois Villon, Poesie, Milano, Feltrinelli, 1996.
- Fabrizio De André (cinch puesii de cinch olter test), Maura Cantamessa (sei calcugrafii), Luce, luce lontana, Bergamo, El Bagatt, ediziun a tiradüra limitada, 1997. Cunt un scritt del' Alessandro Gennari.
- Fabrizio De André, Oliviero Malaspina, Notturni, 1999, scugnussüü.
- Fabrizio De André, Come un'anomalia. Tutte le canzoni, Turin, Einaudi, 1999. ISBN 88-06-15306-4
- Fabrizio De André. Tutte le canzoni. Cunt DVD. Liber cunt tücc i test cumentaa + DVD-Rom, Pag. 336. Mondadori editur, 2006. ISBN:8804554266.
- Fabrizio De André, Una goccia di splendore. Un'autobiografia per parole e immagini, Milan, Rizzoli, 2007. ISBN 9788817011662
Ind el cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La müsega del Fabrizio De André gh'è dent ind i film:
- La cuccagna, regia del Luciano Salce, 1962.
- O pai de Migueliño, regia del Miguel Castelo, 1977.
- Topo Galileo, regia del Francesco Laudadio, 1987.
- Ilona arriva con la pioggia, regia del Sergio Cabrera, 1996.
- Non al denaro non all'amore né al cielo, regia del Ielma Adinolfi, Francesco Crispino, Flavio Rizzo e Gabriele Scardino, 1996.
- L'odore del sangue, regia del Mario Martone, 2004.
- A correggere la fortuna, regia del Luca Facchini, 2006.
- In fabbrica, regia de la Francesca Comencini, 2007.
- Un piede in terra e l'altro in mare, regia del Silvio Soldini, 2007.
- Amore che vieni, amore che vai, regia del Daniele Costantini, 2008.
- Palermo Shooting, regia del Wim Wenders, 2008.
Recugnussimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Premi Tenco
- 1975 - Premi Tenco al De André, premiaa insema al Vinicius de Moraes, al Fausto Amodei, a l'Umberto Bindi, al Francesco Guccini, a l' Enzo Jannacci.
- 1984 - Targa Tenco per l'album Crêuza de mä e a l'umonima canzun premi per la meiur canzun in dialett.
- 1991 - Targa Tenco per el bindell La domenica delle salme e per l'album Le nuvole
- 1997 - Targa Tenco per el bindell Princesa e per l'album Anime salve
- Altri premi
- 1997 - Premi Lunezia per el bindell Smisurata preghiera de l'album Anime salve
- 2001 - Ghe ven daa (ültem) el Premi Librex Montale Poetry for music
- 2009 - Premi Fionda di Legno (ültem)
Ducümentari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Emozioni - Fabrizio De Andrè de la Simona Ercolani, 2012
- Che tempo che fa - Speciale Fabrizio De André, 2010, in ucasiun dell 70m cumpleann
- Che tempo che fa - Speciale Fabrizio De André, 2009, a des agn de la sparüda
- Speciale TG1 - Raccontando De André del Vincenzo Mollica, 2008, 63'
- Effedia - Sulla mia cattiva strada de la Teresa Marchesi, 2008, 87'
- Faber – del Bruno Bigoni e del Romano Giuffrida, 1999, 45'
- Rai Radio 3, rubrica Storyville (De lünedé 12 a venerdì 16 genar 2009 da i ur 16:00 ai 16:30)
Filmugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amore che vieni, amore che vai del Daniele Costantini, 2008, 101' - ciapaa del liber Un destino ridicolo del Fabrizio De André e del Alessandro Gennari
- Faber nostro del Lino Pinna, 2008, 15' - film narativ spiraa al Fabrizio De André e ai sò persunagg
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro?, cit., p. 44
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, Firenze, Giunti, 2003, pp. 16-18.
- ↑ Arturo Cattaneo e Donatella del Flaviis, Literary maps. A modular history of English literatures, Milano, Carlo Signorelli, 2002.
- ↑ Massimo Emanuelli, 50 anni di storia della televisione attraverso la stampa settimanale, Milano, Greco & Greco, 2004, Pag. 292
- ↑ 5,0 5,1 Livio Gatti Bottoglia, Non al denaro, non all'amore né al cielo, mensile Civetta, marzo 1999
- ↑ Intervista di Adriano Botta a Fabrizio De André, pubblicata su L'Europeo del 13 marzo 1969
- ↑ Michele Ceri; Claudio Sassi; Franco Settimo. Fabrizio De André-Discografia illustrata. Roma, Coniglio editore, 2006, p. 11.
- ↑ Cume cunferman i etichett di disch e i föi müsegai
- ↑ Per chel che nünch savem, a se el ven no scuvert un olter disch registraa prima, el prim concept album de la storia de la müsega taliana pö vess Diario di una sedicenne de laDonatella Moretti, vegnüü föra ind el 1964, segütaa de Vi parlo dell'America de Giovanna Marini, vegnüü fö ind el 1966 cume Le canzoni del West de Bobby Solo, pübblicaa un quai mes dopu. L'articul püblicaa ins Onda Rock del Claudio Fabbretti l'è, donca, minga atendibil
- ↑ Scoperto inedito di De André in inglese
- ↑ Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 85, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Intervista fada del Riccardo Bertoncelli che gh'è dent in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 85, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Intervista fada del Doriano Fasoli e che gh'è denter in Passaggi di tempo, 2009, Coniglio editore
- ↑ Intervista fada sö del Riccardo Bertoncelli che gh'è dent in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 89, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Chesta l'è la fras che la ven in sö i giurnal de merculedé 26 avril
- ↑ Recensiun del Simone Dessì püblicada sö Muzak e restampada pöi ind el vulüm C'era una volta una gatta, "edizioni Savelli-Il pane e le rose", Roma, 1977, pag. 44
- ↑ Tradüziun del talian "verboso", cume al dis el Riccardo Bartoncelli. (El "baletöö" l'è un quaivön che'l parla tropp.)
- ↑ Un olter möd de dì "vecc", l'è püssé specifegh e püssé arent al talian "datato".
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 94, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Enrico Deregibus, Traccia biografica, püblicada in Riccardo Bertoncelli (a cüra de), Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 54, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Articul de E. Ferri in "Anna" del 16 otober 1990.
- ↑ AA.VV., Libro bianco sul pop in Italia. Cronaca di una colonizzazione musicale in un paese mediterraneo, Arcana Editore, Roma, pag. 159
- ↑ http://www.viadelcampo.com/Intrepido_20.3.75_b5.jpg
- ↑ Presentaziun del bindel fada del De André el 19 genar 1992
- ↑ Ind el sücessiv disch del viv registraa cunt la PFM, el De André el met dent una gaffe. Al püblich ghe parla di Vitellini (i büscìn) del Felloni (che in talian al gh'ha un riferiment a la parola “fallo”, che el vör dì üzel). Ma l'è no l'ünegh erur del disch. In tant che'l interpreta la “Sally”, el Faber al sustiüiss el vers “la me mader la m'a gh'ha dit: te gh'het de giügà minga cunt i strolegh ind el vald, cantand “la me mader la m'a gh'ha dit: te gh'het de giügà minga cunt i svizer ind el vald (in talian i dü termen i se sömeia: zingari per strolegh e svizzeri per svizer). cfr. FaberDeAndre.Com - Scritti su Fabrizio De André: Sally
- ↑ 1978-79
- ↑ de circa
- ↑ Vus söl sequester del Fabrizio De André e la Dori Ghezzi
- ↑ Vito Vita, "New Trolls: l'Araba Fenice. Intervista a Vittorio De Scalzi]], sortida sö Musica Leggera, nümer 10, avril 2010, pagg. 42-55
- ↑ El De André l'ha dit: "La me droga l'è stata l'alcol, mì seri propri marciön fin al 1985. A trincavi dü bütei de whisky a dé, e chest breegh de quand che gh'avevi desdot ann, de quand che seri 'naa via de cà. A ghe sunt vegnüü föra perché el me pader, cunt el qual gh'avevi faa sö de növ un raport otim, in sö el lecc de mort al m'ha ciamaa e al ma gh'ha dit: "Insübissem una roba" e mì: "Chel che te vöret pà". "Möchela de bev". E mì, "Ma, ciuspa, propri chest te gh'eret de quistiunà?". Mì, praticament, gh'avevi el bücer in man. Ma ho prumess. E l'ho möcaa. (it: La mia droga è stata l'alcol, io ero proprio marcio fino al 1985. Bevevo due bottiglie di whisky al giorno, e questo praticamente da quando avevo diciotto anni, da quando ero andato via di casa. Ne sono uscito perché mio padre, con il quale avevo ricostruito un ottimo rapporto, sul letto di morte mi chiamò e mi disse: "Promettimi una cosa" e io: "Quello che vuoi papà". "Smetti di bere". E io, "Ma porca di una vacca maiala, proprio questo mi devi chiedere?". Io, praticamente, avevo il bicchiere in mano. Ma ho promesso. E ho smesso.)
- ↑ Giuseppe Cirigliano, Amico fragile
- ↑ Il trucco della signora Grillo
- ↑ De Andre' : quella volta ho copiato Prevert
- ↑ http://archiviostorico.corriere.it/1998/agosto/19/mafia_lavoro_Andre_dice_stupidaggini_co_0_9808195607.shtml "La mafia dà lavoro? De André dice stupidaggini." - Corriere della Sera, 19 agosto 1998]
- ↑ Enrico Marcoz, Non batté ciglio quando seppe del tumore
- ↑ I "Notturni", inedit del De André. L'övra che'l Faber l'ha mai scrivüü.
- ↑ L'ultimo album, ecco i testi inediti
- ↑ Una folla silenziosa per Fabrizio De André
- ↑ Fabrizio De André: il poeta cantautore dei perdenti e degli emarginati (di G.Aufiero)
- ↑ Le nuvole di Faber
- ↑ [1]
- ↑ Tgcom - Patti Smith, omaggio a De Andrè
- ↑ Premio Fabrizio De André - Homepage. URL consultato il 27 febbraio 2013.
- ↑ Premio Fabrizio De André söl sit de l'Associazione De Fabula
- ↑ Citaa in L'amore sacro, l'amor profano – omaggio a Fabrizio De André, a cüra del Piero Ameli, BURsenzafiltro, Berghem, 2006. Alegaa al DVD Omaggio a Fabrizio De André, cuncert tribüt registraa el 10 lüj 2005 a l'Anfiteater Ruman de Cagliari. ISBN 8817012963.
- ↑ I se pöden scultà ind el DVD tö de la tournée
- ↑ uriginal: it millenovecentosessantanove
- ↑ Archivio della SIAE
- ↑ http://www.railibro.rai.it/interviste.asp?id=94


text:
Pierangelo Bertoli - Nina Nana (Alete E Al Ragasol) Lyrics
L'ee giàsira a vàvia al dè
sò ch'andam a nana e serica mò ed durmir
c'ÃÂ ven a let anch al papÃÂ e la mama
e dmateina appina alvee dop lavee la facia
andam a fer un gir a ciaper al saul.
A gh'era un merel c'al scifleva
c'al pariva un profesaur
s'as alvam prest a psam sercherel
per sintirel e alaura...
Fa la nana fagutein che lee gnuu la sira
e tot i ragasoo i van a let imbraca a la so mama
e dmateina apeina alvee dop magnee la papa
andam a cÃÂ dal non c'al t'regala un ov.
A gh'era un am c'al ghiva
un ragasol c'an niva mai durmir
e al ragasol invece ed crescer
al restè seimp'r un putin.
L'ee aura ed serr i occ adesa at caunt na fola
na volta a gh'era un vecc c'al gniva in piasa a vender spegh e cola
e dmateina apeina alvee dop basee la mama
andam a direg quel e pò bauna not bauna not


text:
Comm
Còmm (in lengua italiana Como; Latin: Novum Comum; Francees: Côme) l'è una citàa italiana de 83.200 abidant [1], capital de la sò pruincia. Sitüada in funt al Lach de Còmm, la cunfina a nord-ovest cun la Svizera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'antichità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul prim centar l'han fundàa pruabilmeent i Orobi, en antiga populaziun ligüra o galica.
- Vers ul V secul prima de Crist, l'area l'è stada ucüpada d'ii Galli Insubri, che i ghe fundarun en oppidum, che al sarès en centar furtificaa.
- In del 196 a.C. la Gallia cisalpina l'è stada definitivameent conquistata d'ii Ruman.
- Dopp che gh'è stada la teribil invasion d'ii Reti, per vuluntà de Cesar l'è stada costrüida la Novum Comum, in del centar de la conval bunificada.
- In del 77 a.C. sa inn insedàa 5000 colon, ch'a 500 eren nobil grech, defat dal grech la vegn l'etimulugia de i paees cuma Lecch [Leucos], Corenn [Corinto], Lenn e Lemna [Lemnos], Ness [Nasso], Derv [Delfo].
- In del 49 a.C. Còmm l'è deventada en municipium.
- In del 354 al vegn esiliàa a Còmm quel che sarà l'imperaduur Giulian l'Apostata.
L'età da mez[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de la età da mez Còmm l'ha sübìi l'invasiun d'ii Goti prima e d'ii Lungubaard pöö; in del 951, l'è vegnìi giò in Italia l'imperaduur Utun I, e tra i sò susteniduur al gh'era anca Gualdon, vescuf de Còmm.
- In de l'era d'ii Comün, Còmm l'è stada cuntendüda de i grüpp rivai d'ii Rusca (Rusconi) e d'ii Vitani.
- Con Azzone Visconti, Còmm l'è entrada definitivameent in de l'orbita d'ii Viscuunt.
- A la moort de Gian Galeazzo Visconti (in del 1402), Franchino II Rusca al ha cercàa de istaurà a Còmm ena signurìa persunala. Pöö al ha seguìi en periud de devastaziun e stragi, in fin al 1416, quann Còmm la s'è cunsegnada a Filippo Maria Visconti.
Età muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de l'utober del 1525, Còmm l'è stada ucüpada de don Pietro Arias, inviàa di Spagnöö. Di chel mument lì, Còmm l'ha seguìi i soort del Dücaa de Milan, e pöö del Regn Lumbart Venet, fin a l'ünidà d'Italia.
- Ul 27 maarz 1859, dopp de la battaglia de San Fermu, Giüsepp Garibaldi, al cumaant d'ii Caciaduur d'ii Alp, l'ha liberàa la citàa de l'ocupaziun d'ii Austriach.
- In de la segunda guèra mundiala, Còmm l'è mai stada bumbardada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Note[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Foont: demo.istat.it, 31/05/2007


text:
Francesch Sforza
El Francesch Sforza (italian: Francesco Sforza; San Miniato, 23 de luj del 1401 - Milan, vott de marz del 1466) l'è staa on condottier e nobel italian, duca de Milan del 1450 fin a al soa mort.
L'ha fondaa la dinastia ducal di Sforza, che l'ha governaa Milan fina a la metà del XVI secol.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era vun di fioeu del condottier Muzio Attendolo Sforza, nassuu foeura del matrimoni. La soa mader la se ciamava Lucia Terzani e l'eva de Marsciano (Umbria). Quand che l'era on fiolin, l'ha vivuu a Fiorenza e poeu a Ferara. Dopo l'è andaa cont el sò pader a Napoli, e lì l'è devegnuu cavalier e cont de Tricarico in del 1412 (quand che 'l gh'eva vundes agn). L'ha sposaa la Polissena Ruffo, nobela calabresa, che però l'è morta in del 1420.
Condottier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì del 1419 l'è andaa in gir per l'Italia insemm a sò pader comè soldaa de ventura. El Muzio Attendolo l'è mort a Pescara in del 1424, e donca el Francesch l'è tornaa cà a Napoli. Lì l'ha cognossuu el condottier Guido Torelli, che l'ha convinciuu a passà de la soa banda, cioè i Milanes. Inscì l'è staa, e 'l duu de giugn del 1424 l'ha vinciuu a la Battaja de l'Aquila contra el Braccio da Montone (al servizzi di Napoletan, e che l'è mort trii dì dopo). In 'sta manera l'ha cognossuu el duca de Milan Filipp Maria Viscont. El duca e 'l condottier s'hinn miss d'acordi per on contratt de cinch agn, e 'l Sforza l'è partii per combatt contra Fiorenza e conquistà Forlì. Ma i raport in tra i duu al princippi eren minga tant bon, perchè 'l duca el ghe piaseva nò la personalità inscì forta del sò general. Per 'sta reson el Sforza, l'ha dovuu retiràss dopo ona quai vittoria, e poeu l'ha perduu in de la Battaja de Maclò, l'è staa portaa a Mortara e confinaa per on ann (1428-1429).
In del 1430, quand che 'l contratt l'era lì lì per finì, el Viscont l'ha liberaa el Francesch Sforza, per fàggh conquistà la città de Lucca, controllada di fiorentin. Ma quei là hann provaa subet a crompàll. Alora el Viscont, per podè tegnìll al sò servizzi, gh'ha insebii la soa tosa, la Bianca Maria, in matrimoni: al temp lee la gh'aveva domà cinch agn, e l'era minga l'erede al trono. Ma a bon cunt, el Francesch l'ha accettaa la proposta, probabilment perchè la sposa la portava 'me dota i terr de Cremona, Castellazzo Bormida, Bosco Marengo e Frugarolo.
Ma anca se adess l'eva el gender del duca de Milan, dopo avè conquistaa Ancona (in del 1435), l'è passaa al servizzi del papa Ugeni IV, e poeu de Fiorenza e de Venezia. Quand che in del 1440 l'ha perduu i sò terr in del regn de Napoli (quei che 'l gh'aveva otegnuu cont el matrimoni con la Polissena Ruffo), l'è tornaa cont i Viscont, che intrattant eren dree a resià cont el sò condottier noeuv, el Niccolò Piccinino. El 25 de ottober del 1441 el s'è sposaa con la Bianca Maria Viscont, in quell de Cremona. Donca l'è partii per la Bassitalia, per combatt contra i Napoletan. Dopo ona quai sconfitta, l'è tornaa a combatt contra el Piccinino, e l'ha battuu in Romagna e in di March. Despoeu quei campagn militar, l'è tornaa su a Milan.
Duca de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1447 el Filipp Maria Viscont l'è mort e l'ha minga lassaa di eredi mas'c. La dinastia l'è stada sostituida de la Republega Ambrosiana, che l'ha governaa per trii agn. In del 1450, el Francesch Sforza, che l'aveva assediaa Milan, l'è riessii a entrà dent a la città, el 22 de marz (on quai alter el dis che l'era el 25). In 'sta manera, l'è devegnuu el noeuv duca de Milan.
Dopo vess staa per tant agn on condottier e on omm de guerra, el Francesch el s'è demostraa anca on bon governant: l'ha modernizaa la città e l'ha mettuu in pee on sistema fiscal che 'l fonzionava, e che l'ha portaa on bell poo de danee in di cass del governo. L'ha dervii i port al Renassiment, e inscì Milan l'è diventaa on center artistegh e coltural tra i pussee important de l'Italia.
Duranta el sò governo hinn staa costruii el Castell Sforzesch de Milan e la Cà Granda.
Amis del scior de Fiorenza, el Cosimo di Medegh, l'è staa bon de leàss con la città toscana, e de mett in pee con Venezia la Pas de Lod. La soa atività diplomatega la s'è revolta a contrastà i ambizion di paes forest in su la scena italiana (per esempi la Francia). L'è citaa despess del Niccolò Macciavell comè on esempi de bon governa.
I fioeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De la Polissena Ruffo (1400-1420), sposada in del 1419:
- Antonia Polissena (1419).
- Con la Bianca Maria Viscont (1425-1468):
- Galeazz Maria (1444-1476), duca de Milan.
- Ippolita Maria (1445-1488), regina de Napoli.
- Filipp Maria (1449-1492), cont de Corsega e de Pavia.
- Sforza Maria (1451-1479), duca de Bari.
- Ludovigh Maria ciamaa el Moro (1452-1508), duca de Milan.
- Lisabetta Maria (1453-1472), marchesa del Monferaa.
- Ascani Maria (1455-1505), cardinal e arcivescov de vari diocesi italiann.
- Ottavian Maria (1458-1477), cont de Lugan.
Inoltra el gh'ha 'vuu on bell poo de fioeu de alter donn (certi storegh disen che hinn staa ona quarantena).


text:
Dioceṡi ad Piaṡëinsa
Artìcol in dialët piasintëin
La dioceṡi ad Piaṡëinsa (Dioecesis Placentina-Bobiensis in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad’la pruìncia d'la Emégglia-Rumâgna, da la diocesi metrupulitana ad Mòdna e la fa part ad'la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
Adlà aiocesi i fann part le cità de Piaṡëinsa, e dal 1989 anca Bòbi, che l’era diocesi indipendëinta.
Al teritòri al gha un'area ad 3.670 kmq e 422 paròchi.
Al vèsc l’e Monsignur Giàni Ambrosio, dal 2007


text:
Pei
Pei (nom ufizial in italian: Pellio Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 016 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,2 km² e ona densità de 100 ab./km².
A Pei, che 'l confina con la Svizzera (comun de Arogn e de Roeuv), l'è nassuu l'architett Carlo Lurago (1615-1682), attiv a Praga e a Passavia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pei l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
April
Prima che 'l rè Nùma Pompilio 'l enventàes Zenér e Febrér endèl 700 prìma de Crìsto, per i Romàni Bril l'éra segónt més. L'è dientàt el quart més del calendàre al tép dei decemvìri – entùren al 450 BC – e a chèl tép là 'l gh'ìa apéna 29 dé. La derivasiù del nòm (Latì Aprilis) l'è mìa sügüra. L'etimulugìa tradisiunàl la dis che 'l vegnarès del Latì aperire, (dèrver) perchè l'ìa la stagiù che se dirvìa i fiùr e bötàa le piànte e la sarès cunfermàda apò del confrónt cól Gréco modèrno che 'l dopèra ἁvoιEις (apertüra) per dì primaéra. Sicóme che i Romàni de sòlit i ghe dàa i nòm ai més en unùr de 'n quac divinità, e sicóme che Bril l'éra consacràt a Vènere, e la Festum Veneris et Fortunae Virilis la se tignìa al prim de Bril, vergü i g'ha a prupunìt la spiegasiù che 'l nòm 'l éres en cunesiù cól nòm gréco de Vènere, cioè Aphrodite (Aphros). Dei óter i spiegàa 'l nòm col Etrùsco Apru e Jacob Grimm el sügirìa el nòm d'en eròe o de 'na divinità Aper o Aprus.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Aprile.


text:
So cosa hai fatto
So cosa hai fatto (Mè a sò quél ch't à fat) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1997 ad Jim Gillespie scrit da Kevin Williamson (quél ad Scream) a partìr da 'n rumànś par baghét ad Lois Duncan. Custâ 17 migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad 125. Vist al sucès ad cla pelìcula chè, i èṅ stâ girâ anc dū séguit: Incubo finale dal 1998 e Leggenda mortale dal 2006.
Sunt
Southport, Carolina dal Nòrd, 4 ad Luj: cuma tut i an in dal paéś a s tîṅ un cuncōrs ad belésa par stablìr chi la sia la ragasōla più bèla. A vìnsar l'è la biónda Helen Shivers (Sarah Michelle Gellar) che, par festegiàr, la ciàma sèg tri sò amìg: la Julie (Jennifer Love Hewitt), Ray (Freddie Prinze Jr.) e Barry (Ryan Phillippe). Qvést chè, imbariàg pódag, al vèṅ tirâ dèntar in na casutarìa cun 'n àtar baghét, Max Neurick (Johnny Galecki). Più tard i quàt'r amìg i decìdan ad tōr la màchina p'r andàr a dascórar lung la còsta. Ray, méntar 'l è drē a guidàr, al vèṅ dastràt par Barry e acsè, sénsa vlér, al mét sóta òṅ.
I śóv'n i pénsan 'd avér cupâ un céruv ma invéci a finìr sóta 'l ródi 'l éra stâ 'n óm. Barry 'l è parsuàś che l'ùnica sulusiòṅ la sia quéla ad lugàr al cadàvar ma chi àtar, Julie sóvra ad tut, i n èṅ minga 'd acòrd. L’Helen la và a drē un bèl pôc e la la pòrta da la sò banda e acsè i quàtar i bùt'n in mâr al sò còrp.
A pasa 'n an e i ragàs i aṅ tòlt tut na sò strada. La Julie la ricév na létra minga firmàda cun scrit insìma: "Mè a 'l sò quél ch't à fat l'istâ pasàda". Spavintàda, chi lē la ciàma insém i vèć amìg. Subìt i pénsan ch'a sia un schèrs furtuìt minga tant bèl ma pò anc chi àtar i càtan di bijét cumpàgn dal suo.
Culòna sunóra
Dal film a gh'è dū culòni sunóri, una cun di braṅ strumentài (ad John Debney) e una cun dal canti scriti chè 'd sóta:
- Hush di Kula Shaker (2:55)
- Summer Breeze di Type O Negative (4:57)
- D.U.I. di Offspring (2:26)
- Kid di Green Apple Quick Step (3:17)
- This Ain't the Summer of Love di L7 (3:09)
- Losin' It di Soul Asylum (3:01)
- Hey Bulldog di Toad the Wet Sprocket (2:31)
- My Baby's Got the Strangest Ways di Southern Culture on the Skids (3:59)
- Waterfall di The Din Pedals (3:47)
- Clumsy di Our Lady Peace (4:27)
- One Hundred Days di Flick (3:40)
- Great Life di Goatboy (3:50)
- 2 Wicky di Hooverphonic (4:44)
- Don't Mean Anything 'd Adam Cohen (3:43)
- Proud di Korn (3:17)


text:
Sur
Sur (en lengua romancia: Sour) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 90 abitant e una süperfiss de 23.18 km², e al se tröva a una altitüden de 1530 meter sura al livel del mar.
El cumün de Sur a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Marmorera, Mulegns, Tinizong-Rona.
L'andament storegh de la popolazion de Sur l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La püssee part de la popolazion l'è de lengua romancia, segond el censiment de l'ann 2000 la percentual dei parlant en romanc come prima lengua l'è del 75%.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sur in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bizzaron
Bizzaron (parnonzia local: [bidza'ruŋ]; nomm offizial in italian: Bizzarone) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con 1 524 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 2,7 km² e 'na densità de 564 ab./km².. El se troeuva al confin cont el canton svizzer del Tisin (comun de Mendris, Novazzan e Stabi) e per quest la gh'è ona dogana turistega, dervida domà in part al traffich commercial.
El 10 agost 2002 Bizzaron, Ronagh, Falòpp e Uggiaa hann faa sù l'Union di Comun Terr de Frontera, per coordenà attività divers per interess compagn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bizzaron l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Larnaca
Larnaca (Aάpvaka/Lárnaka in grech; Larnaka in türch; Larnaca in ingles, italian e in la püpart di lenguv eurupei; Kίtιov/Kítion in grech antigh; Citium in latin) l'è una cità de Cipru, cunt una pupulaziun de circa 46.000 personn.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Larnaca la se tröva in sü la costa süd de l'isula, minga luntana del cunfin cun la part türca de Cipru.
L'è in sül mar e l'è 'l caplögh de vün di ses distret del Paes. Dopu de Nicusia e Limassol l'è la cità püssee granda e impurtanta de Cipru. L'è chì che 'l se tröva l'areuport püssee impurtant de la naziun.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fada sü di Micenee in del XIV secul prima del Signur cunt el nom de Cizi (Kítion). I Giüdee han duperaa in de la Bibia el nom Kittim per ciamà prima i gent de Cipru, e pö tücc i Grech e i Ruman. Al dì d'incö i abitant de la cità le ciamen anca Skala, che 'l vör dì propri "scala", o anca "deposit": l'è perchè la cità l'è semper stada un port de una quai impurtanza.
Un bel mument, cumpagn de tant alter cità de l'isula, l'è stada cunquistada di Persian. Cul passà del temp, gh'era rivaa in la cità anca una bela minuranza fenicia (per via de la vesinanza cunt el Liban e tücc i scambi cumerciai): per quela resun chì Cizi l'ha minga vurüü tö part a la revolta ionega. In del 450 prima del Signur el general atenies Cimun l'è mort in mar intant che 'l difendeva Cizi in d'una bataja cuntra i Persian. In sül sò let de mort l'ha ubligaa i sò ufiziai a sgund la nutizzia de la sua mort sia ai leaa che ai Persian; datu che pö i sò omen han vinciüü la bataja, l'è vegnüda föra la fras che la dis che Cimun l'ha vinciüü anca de mort (kaί vekpός ἐvίka).
Dopu 'n teremot, che l'ha traa giò un frach de rob, i abitant de la cità s'hin spustaa de l'altra banda de la baia, e lì l'è nassüü el centru de la Larnaca del dì d'incö. De la cità vegia el resta propi poch.
In del 312 prima del Signur l'è passada sota el dumini del Regn d'Egit (dopu che l'era mort l'ültim re de la cità, Pümiatun), e inscì l'è staa fina al 58 a.C., quand hin rivaa i Ruman.
De lì in pö, Larnaca l'è andada adree a la storia de Cipru. Gh'è de regurdà che, segund la legenda, Larnaca l'è stada vöna di prim cità de l'isula a vess tucada del Cristianesim: de fat el sò prim vescuv el saria staa el Lazzer (quel resüscitaa de Gesü), che l'era staa esiliaa de Israel. Quand che l'è mort, l'han sevelii lilinscì, là indè adess gh'è la Gesa de San Lazzer. I sò oss però hin staa purtaa via, prima Custantinopel e pö a Marseja.
I Türch han faa sü in del 1652 un furtin che 'l spartiva in dü toch (grech e türch) la cità.
Larnaca l'è turnada a vess impurtanta dopu i aveniment del 1974, quand che l'UNÜ l'ha ciapaa per sè l'areuport de Nicusia: gh'è staa besogn de vün növ, e inscì Larnaca l'ha tacaa a vess turna un centru impurtant per el Paes.


text:
Samantha Stosur
La Samantha Jane Stosur (Brisbane, 30 ad Mars dal 1984, a s lèś [səˈmænθə ˈstoʊzər] in ingléś) l'è na tenìsta austragliàna, vinsidōra d'l US Open dal 2011. La stà a Gold Coast.
L'è élta 172 cm, la péśa 65 chilo e l'è famóśa parchè la śōga cun di uciài da sōl adòs. La và dimóndi in palèstra tant ch'i gh'èṅ vgnû di mùscui in di bras ch'i pàran dal pagnòchi[1]. 'L è dimóndi brava a 'l servìsi e a tiràr di drit ma 'l sò arvèrs, che lē ad sòlit la culpìs tajâ, 'l è dimóndi lòfi.
L'è stada la nùmar quàtar dal mónd al 21 ad Favràr dal 2011. In dla sò caréra l'à vins sèt turnèo ad singulàr e vint-quàt'r in dópi.
Caréra
La Samantha la taca a śugàr in dal sircùit juniores in dal 1997 par pò tacàr la sò caréra anc in di turnèo WTA in dal 2000. In dal 2003 la vins lè al sò prim incòntar rivànd a 'l tèrs tùran a gl'Australian Open par pò pèrdar cóntar la Daniela Hantuchová. In dal 2005 la gh la cava a rivàr in finàl in dal Mondial Australian Women's Hardcourts pardénd-la cóntar la Patty Schnyder par 1–6, 6–3, 7–5. A la fiṅ d'l an l'è a 'l 46śum pòst dla clasìfica di singulàr e a 'l 2nd pòst in qvéla di dópi. In dal 2006 la và incóra méj par lē parchè l'è al nùmar 30 da par lē e prima in di dópi.
In dal 2007 la patìs un brut mâl, qvél ad Lyme, ch'al gh'è vgnû par na psigàda dna śéca. Sénsa fòrsi, la và fóra da spés in di prim tùran, ma la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar a Róma la nùmar òṅ dal tablòṅ, la francéśa Amélie Mauresmo. Anc al 2008 l'è 'n an da pôc par lē.
In dal 2009 la s fà nutàr in dal turnèo ad Miami quànd la bat par 6–1, 6–4 la numàr dū dal tablòṅ, la Dinara Safina che, s'l'arés vins lē, la sarés dvintàda la numàr òṅ dal mónd. In di quàrt ad finàl però la vèṅ spasàda via 1-6 0-6 par la Viktoryja Azaranka. In sla tèra rósa dal Roland Garros la riva in semifinàl baténd via via la Francesca Schiavone, la Yanina Wickmayer, la numàr quàtar dal tablòṅ Elena Dement'eva, la Virginie Razzano e la Sorana Cîrstea pardénd invéci cun la Svetlana Kuznecova. Cun cal riśultâ chè in bisàca la riva finalmènt in dal primi vint śugadōri dal mónd. In sal cimènt califurgnàṅ di LA Women's Tennis Championships la riva in finàl batùta par la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 4–6, 3–6. La s tōś l'arvìnsida in Utóbar cóntar l'atra itagliàna Francesca Schiavone, batùda 7–5, 6–1 in dla finàla 'd Uśàka. A la fiṅ d'l an la riva a èsar la nùmar trédas dal mónd.
In dal 2010, dòp 'l utàṿ ad finàl pardû a gl'Australian Open cóntar la Serena Williams, la china subìt la tèsta anc a la venesiàna Tathiana Garbin a Dubai. A i BNP Paribas Open ad Mars la riva in semifinàl pardénd da la Jelena Janković par 2–6, 4–6, faghénd 47 śbali gratuìt. Cun i punt purtâ a cà la riva a 'l dècim pòst dla clasìfica. In sla tèra vérda ad Charleston la vins lē dand la paga 6–0, 6–3 in finàl a la Vera Zvonarëva. Finàl anc a Stucàrda ma 'sta vòlta la pèrd cóntar la Justine Henin par 4–6, 6–2, 1–6. A 'l Roland Garros la fà fóra soquànti śugadōri ch'i èṅ stadi dal numri òṅ: la Justine Henin par 2–6, 6–1, 6–4, la Serena Williams 6-2, 6-7, 8-6 e la Jelena Janković par 6-1, 6-2. In finàl però la gh'à la méj la milanéśa Francesca Schiavone par 4–6, 6–7, prima itagliàna a vìns'r un Slam. Chi lōr dū però i bat'n un record a Wimbledon, andànd fóra tuti e dū a 'l prim tùran, un quèl mai sucès prima par dal finalìsti ad Parì. In Utóbar la pèrd a 'l WTA Tour Championships p'r òpra dla Kim Clijsters. La sèra 'l an cuma nùmar siē, a 'n tîr ad sćiòp da la Venus Williams.
In dal 2011, cun i quàrt ad Dubai la pòrta a cà al sò best-ranking, al nùmar 4. La n fà minga di bèi riśultâ in fiṅ ch'la riva in finàl a Róma, dòp avér fat fóra la Francesca Schiavone e la Na Li, ma lè la céd a la Marija Šarapova par 2–6, 4–6. I vaṅ mâl invéci i Slam ad Parì e Wimbledon. La Samantha la s préśénta a gl'US Open cuma tèsta ad serie nùmar 9. Chè la bat prima la Nadia Petrova e pò la Marija Kirilenko in di utàṿ, anc s'la pèrd sèg al tie-break più lung ad sèmpar par 15-17. In di quàrt la fà fóra la Vera Zvonarëva par 6–3, 6–3 e pò l'Angelique Kerber in semifinàl par 6–3, 2–6, 6–2. Rivàda in finàl cóntar la Serena Williams, la la bat in cà sua par 6–2, 6–3 vinsénd acsè al sò prim Slam.
In dal 2012 la riva in finàl a Doha ma la Viktoryja Azaranka la gh fà magnàr incóra na vòlta la pólvra (siē vòlti su siē sénsa pèrdar gnanc un set), vinsénd par 6–1, 6–2. A gl'Open ad Frància la riva in semifinàl ma la Sara Errani la la manda a cà cun al puntéǵ ad 5–7, 6–1, 3–6. La Stosur la tórna però a èsar la nùmar sinc dal mónd. Rivàda in di Stat Unî par difénd'r al tìtul d'l an prima, la gh'à 'd inchinàr-'s invéci incóra a la Viktoryja Azaranka par 6-1, 4-6, 7-6 in di quàrt ad finàl di US Open. A Tokio la bat la Marija Šarapova ma la pèrd la semifinàl cóntar la Nadia Petrova. A Måssca la pèrd in finàl cóntar la Caroline Wozniacki par 2–6, 6–4, 5–7 e la sèra 'l an a 'l nôn pòst.
'L inìsi dal 2013 in cà sua 'l è cum a 'l sòlit un diśàstar, prim tùr'n a Brisbane (6-7 5-7 da la Sofia Arvidsson) e pò prim e secónd tùr'n a Sydney e a Melbourne in dua l'è sèmpar la cinéśa Jie Zheng a bàtar-la. A Doha e a Dubai la riva invéci in di quàrt in dua la céd a la Marija Šarapova e a la Roberta Vinci. A Indian Wells la bat la Madison Keys, la Shuai Peng e la Mona Barthel ma pò la n pōl gnanc śugàr la sò partìda di quàrt cun l'Angelique Kerber p'r un prubléma a 'l pulpàs dèstar. La vèra mâł la stagiòṅ in sla tèra rósa andànd fóra subìt a Stucàrda e a Madrid ma a Róma l'è bòna ad scanślàr la Petra Kvitová prima ad céd'r in tri sèt a la Viktoryja Azaranka in di quàrt. A Wimbledon la pèrd a 'l tèrs tùran par 6-4 2-6 1-6 cun la bumbardéra Sabine Lisicki pò finalìsta. In Agóst la s mét in bisàca 'l tìtul ad Carlsbad baténd la Viktoryja Azaranka 6-2 6-3. In di àtar turnèo in sal cimènt ad Turònt e ad Cincinnati la và fóra in di utàṿ cun la Petra Kvitová e cun la Simona Halep. In Aṿtòṅ la pèrd par dū vòlti 'd fila cun la Lucie Šafářová in di utàṿ a Tokyo e a 'l prim tùr'n a Pechîṅ ma pò la riva par dū vòlti in finàl, vinsénd a Uśàka (3-6 7-5 6-2 a l'Eugenie Bouchard) e pardénd invéci a Mósca (6-7 2-6 da la Simona Halep). In dal “Master B” ad Sòfia la céd incóra na vòlta a la ruména in finàl, 6-2 2-6 2-6 al puntéǵ.
L'austragliàna la vèra al 2014 a Hobart. Dòp avér risćiâ 'd andàr a cà subìt cun la qualificàda Madison Brengle e cun la Kristina Mladenovic (la vins sōl a 'l tie-break dal tèrs sét), la Samantha la riva pò in semifinàl in dua la pèrd par 3-6 2-6 cun la Klára Koukalová. A Melbourne la riva a 'l tèrs tùran farmànd-as cun l'Ana Ivanović par 7-6 4-6 2-6. A Indian Wells l'è la Flavia Pennetta, pò vinsidōra dal turnèo, ch'la vins sèg in tri sét. A Madrid, a Róma e a 'l Roland Garros la riva sèmp'r in di utàṿ pardénd par dū vòlti cun la Marija Šarapova e na vòlta cun la Na Li. In sl'èrba ingléśa la bat sōl la Christina McHale a Birmingham pardénd invéci subìt a Eastbourne (5-7 4-6 da la Caroline Wozniacki) e a Wimbledon (3-6 4-6 da la Yanina Wickmayer). A Montréal e a Cincinnati la cata sèmpar la Serena Williams a 'l secónd tùr'n e la gh pèrd tut al vòlti ma almànc in di Stat Unî la la fà sudàr dimóndi śugànd dū tie-break tirâ finî 9-7 par la nùm'r òṅ dal mónd. A New Haven la céd in semifinàl a la Petra Kvitová (dòp avér batû l'Eugenie Bouchard e la Kirsten Flipkens) e la fà cumpàgn anc a Pechîṅ in dua la lasa strada a la céca par 3-6 7-5 2-6. L'austragliàna però la vins incóra 'l turnèo 'd Uśàka la stmana dòp baténd la Zarina Dijas par 7-6 6-3 ma in tut al manéri la sèra l'an par la prima vòlta da 'l 2008 fóra da 'l primi vint, a la puśisiòṅ nùmar vint-a-tri.
In dal 2015 la n è minga bòna ad pasàr al secónd tùr'n in di tri turnèo ad cà. A Indian Wells e a Miami la riva invéci a 'l tèrs tùran ma la và fóra cun la Flavia Pennetta (la sò bistiàsa négra parchè la l'à sèmpar batùda in di siē incóntar śugâ sèg) e la Venus Williams. A Róma la pèrd subìt cun l'Anastasija Pavljučenkova par 4-6 5-7 ma pò la stmana dòp la và a vìns'r al turnèo ad Straśbûrg in finàl su la Kristina Mladenovic c'n al puntéǵ ad 3-6 6-2 6-3. A Wimbledon la bèca la Coco Vandeweghe e na scòpla a 'l tèrs tùr'n in dua la patìs un 2-6 0-6 da l'americàna. Anc a Båstad la patìs al “bagel”, 'sta vòlta da la Lara Arruabarrena Vecino a 'l secónd tùran (7-6 6-0 par la basca).
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Tennis building! A gl'Australian Open la Sam Stosur la fà véd'r al bras da Ercole ch'l à śbatû śò la ruména Niculescu dagospia.com, 20 ad Śnar dal 2015


text:
Santa Brìgida
Santa Brìgida l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 48 km de la sità e a 805 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 572 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 14,2 km² e 'na densità de popolasiù de 40 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Vréra, Cassèi, Cüs, Gerola Alta (SO) e Ólmo.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Santa Brìgida l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Étienne Jacques Joseph Alexandre MacDonald
L'Étienne Jacques Joseph Alexandre MacDonald (Sedan, 1765 - 1840), duca de Tarent, l'è staa un general frances anca se 'l nomm el mostra che 'l gh'aveva on'origin scozzesa.
L'ha scominciaa la carrera militar in del 1786: Insema al general Dumouriez l'ha combattuu a Jemappes e poeu, vegnuu general de brigada in del 1793, a Tourcoing e Hondeschoote.
In la Campagna d'Italia l'ha vinciuu a Modena; poeu l'è andaa sù in Germania insema al general Moreau.
Quand che 'l Moreau l'ha tradii, el MacDonald l'ha difenduu: inscì Napoleon a l'ha scasciaa foeura de l'esercit. Gh'è voruu cinch ann prima che 'l riciamass indree, e quand quella robba chì l'è succeduda, lù l'ha battuu l'esercit austriegh a Wagram.
Inoltra l'ha combattuu cont onor in Spagna, Russia, Germania e Francia, col toeu part ai battali Lützen, de Bautzen, Katzbach, Lipsia (indove che l'è staa quasi ciappaa presonee del nemis) e Hanau.
In del 1814 l'è staa vun de quei che hann convinciuu l'imperador a retiràss e l'ha negozziaa la pas cont i Leaa. In di Cent Dì l'ha vuttaa el re Luis XVIII a scappà foeura de la Francia e l'ha refudaa de tornà a combatt cont el Napoleon.


text: 1Rü nayexma ga wüxi ga yatü ga Ananíãgu ãẽ́gaxü̃ rü Chacuíra ga nama̱x. Rü nümagü rü namaã nataxegü ga wüxi ga norü naãne. 2Natürü ga yema yatü rü nama̱xmaã nanamexẽẽ na nügüxü̃́ ngĩxne nayauxgüxü̃ ga ñuxre ga yema naãnetanü. Rü ñu̱xũchi yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃xü̃tawa ngĩxü̃ nangegü ga yema nüxü̃́ íyaxücü. 3Rü yexguma ga Pedru rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ananíãx, ¿tü̱xcüü̃ ṉg̱oxo i Chatanága cuxĩnü rü Tupanaãẽ i Üünexü̃maã quidora, rü cugüxü̃́ ngĩxne cuyaxu i ñuxre i ngẽma curü naãnetanü? 4—¿E̱xna yexguma tauta namaã cutaxegu, rü tama e̱xna cuxrü yiĩxü̃ ga yema naãne? ¿Rü yexguma namaã cutaxegu, tama e̱xna cuxrü yiĩxü̃ ga yema dĩẽru na ngĩxü̃ cugu̱xẽẽxü̃ca̱x i ngẽma cuma cunaxwa̱xexü̃ãcüma? ¿Tü̱xcüü̃ i cunaxüxü̃ i ñaã? Tama yatügümaãxĩca quidora, natürü Tupanamaã rü ta nixĩ i quidoraxü̃ —ñanagürü ga Pedru. 5Rü yexguma yema orexü̃ naxĩnügu ga Ananíã, rü yuxü̃ma inayangu. Rü poraãcüxüchima namuü̃ẽ ga guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga yexguma yemaxü̃ nacuáchigagügu. 6Rü ñuxre ga yéma yexmagüxü̃ ga ngextü̱xüxü̃gü rü nanayauxgü ga naxü̃ne, rü nananuquegü, rü inayata̱xgü. 7Rü tomaẽ̱xpü̱x ga ngora ngupetüxgu rü íingu ga nama̱x. Rü yexma ixücu natürü tama nüxü̃ icua̱x ga ṯacü na ngupetüxü̃. 8Rü Pedru ngĩxna naca, rü ñanagürü: —¿Yema natanü ga ipexunetaxü̃gu yiĩxü̃ ga namaã petaxegüxü̃ ga perü naãne? —ñanagürü. Rü ngĩma rü: —Ngü̃, ngẽxgumaẽ̱xpü̱xgu nixĩ —ngĩgürügü. 9Rü Pedru rü ñanagürü ngĩxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ pegümaã ngẽmaãcü wüxigu perüxĩnüẽ na namaã pidoraexü̃ca̱x i Tupanaãẽ i Üünexü̃? ¡Dücax, ngẽma cutexü̃ iyata̱xgüxü̃ rü marü ínangugü, rü ñu̱xma rü cuxü̃ rü tá ta ngẽ́ma nangegü! —ñanagürü. 10Rü yexgumatama yu̱xcüma Pedrupe̱xegu iyangu. Rü yexguma nachocu̱xgu ga yema ngextü̱xüxü̃gü, rü yu̱xcüma ngĩxü̃ inayangaugü. Rü ngĩxü̃ nayauxgü, rü ngĩtexü̃tagutama ngĩxü̃ nayata̱xgü. 11Rü yexguma nüxü̃ nacua̱xgügu ga yema ngupetüxü̃, rü guxü̃ma ga yema yaxõgüxü̃ rü yema togü ga duü̃xü̃gü rü ta poraãcüxüchima namuü̃ẽ. 12Rü yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃, rü duü̃xü̃güpe̱xewa nanaxügü ga muxü̃ma ga mexü̃gü ga Tupanaãrü poramaã naxügüxü̃. Rü inanawe̱xgü ga muxü̃ma ga cua̱xruü̃gü. Rü guxü̃ma ga yema yaxõgüxü̃ rü guxü̃guma naxĩtaque̱xegüxü̃ nawa ga yema tupauca ga taxü̃neãrü chopetüchica ga Charumóũãrü Chopetüchicagu ãẽ́gaxü̃. 13Rü yema togü ga duü̃xü̃gü ga tama yaxõgüxü̃ rü namuü̃ẽ na yema yaxõgüxü̃tanügu naxãgüxü̃, natürü poraãcü yema yaxõgüxü̃xü̃ nangechaü̃gü. 14Rü nimuẽtanüãma ga yema yaxõgüxü̃ yerü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga yatüxü̃gü rü ngexü̃gü rü Coriaxü̃́ nayaxõgüetanü. 15Rü yema duü̃xü̃gü rü cayegüwa nanagagüxü̃ ga duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃, rü yexma nayamugüxü̃ naxchápenüü̃maã rü norü caruü̃gümaã na yexguma Pedru yéma üpetüxgu, rü naxchipetamare nüxü̃ na nachixü̃ca̱x. 16Rü yexgumarüü̃ ta rü yéma naxĩtaque̱xegüxü̃ ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga Yerucharéü̃ãrü ngaicamana imugüne ga ĩãnewa ne ĩxü̃. Rü yéma naxca̱x nanagagüxü̃ ga yema iḏaaweexü̃ rü yema ng̱oxoã̱xgüxü̃. Rü guxü̃ma naxca̱x nitaanegü. 17Rü yexguma ga guma paigüeru rü guxü̃ma ga yema natanüxü̃gü ga Chaduchéugü rü poraãcü nixãũxãchigü naxca̱x ga yema mexü̃gü ga naxügüxü̃ ga yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃. 18Rü yemaca̱x norü purichíagüxü̃ namu na ínayauxü̃ãxü̃ca̱x ga yema ngúexü̃gü. Rü ĩãneãrü poxcupataü̃gu nanapoxcue. 19Natürü Coriarü orearü ngeruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x naxca̱x nayawãxna ga yema poxcupataü̃ãrü ĩã̱xgü ga chütacü. Rü ínanamuxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: 20—¡Ngẽ́ma tupauca ya taxü̃newa pexĩ, rü guxü̃ i duü̃xü̃gümaã nüxü̃ pixu na ñuxãcü Tupana inaxãxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃ i maxü̃! —ñanagürü. 21Rü yexguma ga yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃ rü naga naxĩnüẽ ga yema ore. Rü moxü̃ãcü ga pa̱xmamaxü̃chi rü tupauca ga taxü̃newa naxĩ, rü duü̃xü̃güxü̃ nangúexẽẽ. Rü yoxni ga guma paigüeru rü natanüxü̃gü, rü nanangutaque̱xexẽẽ ga guxü̃ma ga yema togü ga ãẽ̱xgacügü ga ãẽ̱xgacügütücumüwa ügüxü̃. Rü poxcupataü̃wa nanamugü ga purichíagü na yagagüãxü̃ca̱x ga yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃. 22Rü yexguma poxcupataü̃wa nangugügu ga yema purichíagü, rü taxuxü̃xü̃ma inayangaugü. Rü nayawoegu, rü nüxü̃ nayarüxugüe, rü ñanagürügü: —Yima poxcupataü̃ rü narüwãxta, rü meãma nataichire̱x, rü purichíagü nüxna nadaugü i naã̱xwa. Natürü ngẽxguma tayawãxnagu, rü taxuxü̃xü̃ma itayangaugü i aixepewa —ñanagürügü. 24Rü yexguma yema orexü̃ naxĩnüẽgu ga yema paigüeru rü yema togü ga paigü ga ãẽ̱xgacügü ixĩgüxü̃ rü yema tupauca ga taxü̃neãrü purichíagüarü ãẽ̱xgacü rü guxü̃ma naḇaixãchiãẽgü yerü tama nüxü̃ nacua̱xgü ga ngextá tá na nanguxü̃ ga guxü̃ma ga yema rü ñuxãcü tá na iyanaxoxẽẽgüãxü̃. 25Rü yexguma yemagu ínaxĩnüẽyane rü yéma nangu ga wüxi ga yatü, rü namaã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: —Ngẽma yatügü i pepoxcuechiréxü̃, rü tupauca ya taxü̃newa nangẽxmagü, rü ínanangúexẽẽ i duü̃xü̃gü —ñanagürü. 26Rü yéma naxĩ ga tupauca ga taxü̃neãrü purichíagüarü ãẽ̱xgacü wüxigu namaã ga norü purichíagü na yagagüãxü̃ca̱x. Natürü namuü̃ẽ na duü̃xü̃gü nutamaã yamuxü̃tanüxü̃, rü yemaca̱x meãmare yema ngúexü̃güxü̃ nigagü. 27Rü yexguma namaã ínangugügu, rü yema ãẽ̱xgacügüpe̱xewa nanagagü. Rü yema paigüeru rü namaã nidexa rü ñanagürü nüxü̃: 28—Marü poraãcü pexna tanachu̱xu na tama ngẽma Ngechuchuégamaã penangúexẽẽxü̃ca̱x. Natürü i pema rü guxü̃ne ya Yerucharéü̃wa penangúexẽẽ i duü̃xü̃gü, rü ñu̱xũchi toxna penaxuxchaü̃ ga na togagu nayuxü̃ ga yema Ngechuchu —ñanagürü. 29Rü Pedru rü namücügümaã nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Narümemaẽ nixĩ na Tupanaga taxĩnüẽxü̃ rü tama i yatügüga. 30—Guma Tupana ga nuxcümaü̃güxü̃ ga tórü o̱xigü nüxü̃́ yaxõgücü, rü guma nixĩ ga wena namaxẽẽcü ga Ngechuchu ga pema peyamácü ga yexguma curuchawa peyapotagügu. 31—Natürü Tupana rü nanataxẽẽãma, rü nügüarü tügünecüwawa nanatoxẽẽ. Rü tórü cua̱xruü̃ rü maxẽxẽẽruü̃ nayangucuchixẽẽ na tatanüxü̃gü i Yudíugüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x na nüxü̃ naxoexü̃ca̱x i norü chixexü̃gü, rü Tupana nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü. 32—Rü toma nüxü̃ tacua̱x na aixcüma yiĩxü̃ i guxü̃ma i ngẽma pemaã nüxü̃ tixuxü̃ erü tomatama nüxü̃ tadaugü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i Tupanaãẽ i Üünexü̃ i Tupana tüxna ãxü̃ ya yíxema naga ĩnüẽxẽ, rü nüxü̃ nacua̱x na aixcüma yiĩxü̃ —ñanagürügü. 33Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga yema ãẽ̱xgacügü, rü poraãcüxüchima nanuẽ, rü nanadaixchaü̃. 34Natürü yema ãẽ̱xgacügütanüwa nayexma ga wüxi ga Parichéu ga Gamariéu ga naẽ́ga. Rü nüma rü meãma nanangúexẽẽ ga Tupanaãrü mugü. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃ nangechaü̃gü. Rü nüma ga Gamariéu inachi rü nanamu na paxaãchi ínamuxü̃ãxü̃ca̱x ga yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃. 35Rü ñu̱xũchi namücügü ga ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ nixu rü ñanagürü: —Pa Chautanüxü̃x, ¡pexuãẽgü na ṯacü tá namaã pexüexü̃ i ñaã yatügü! 36—Rü nüxna pecua̱xãchie ga ü̃pa ga ñuxãcü ãẽ̱xgacüxü̃ nügü ningucuchixẽẽchaü̃ ga Teudá. Rü nügütama nixu na wüxi ga ṯacü na yiĩxü̃. Rü maneca 400 naguxü̃ ga yatügü nawe narüxĩ. Natürü churaragü nayama̱xgü, rü nayu. Rü guxü̃ma ga yema nawe rüxĩxü̃ rü nangĩãchi, rü yexma nayarüxo ga guxü̃ma. 37—Rü yixcüra ínangu ga to ga yexguma tachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacü duü̃xü̃güxü̃ ixugügu, rü yema nixĩ ga Yuda ga Gariréaanecü̱̃ã̱x ga ãẽ̱xgacüxü̃ nügü ingucuchixẽẽchaü̃xü̃. Rü nayaxucu̱xẽgü ga duü̃xü̃gü rü nawe narüxĩ ga ñuxre. Natürü yemaxü̃ rü ta nima̱xgü rü nayu. Rü guxü̃ma ga yema nawe rüxĩxü̃ rü nangĩãchi. 38—Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü pexü̃ chaxucu̱xẽ na peyange̱xgüxü̃ i ñaã yatügü, rü tama penapoxcuexü̃. Erü ngẽxguma nagagutama yixĩgu i ngẽma nüma naxügüxü̃, rü tá inayarüxo. 39—Natürü ngẽxguma Tupanaãrü yixĩgu i ñaã naxügüxü̃, rü taxuacüma ipeyanaxoxẽẽ. ¡Rü pexuãẽgü na tama ngürüãchi Tupanamaã yiĩxü̃ i penuẽxü̃! —ñanagürü. Rü guxü̃ma ga yema ãẽ̱xgacügü rü naga naxĩnüẽ ga yema norü ucu̱xẽ. 40Rü ñu̱xũchi nanachocuxẽẽ ga yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃. Rü nayac̱uaixgü. Rü nüxna naxãga na tama Ngechuchuchiga yadexagüxü̃ca̱x. Rü yemawena rü nayange̱xgü. 41Rü yema ãẽ̱xgacügüna ínixĩ ga yema ngúexü̃gü. Rü nataãẽgü yerü woetama Tupana nanaxwa̱xe ga yemaãcü Ngechuchuca̱x ngúxü̃ na yangegüxü̃. 42Rü guxü̃ ga ngunexü̃gu tupauca ga taxü̃newa rü ĩpatagüwa, rü nanangúexẽẽãma, rü nüxü̃ nixugüetanü ga ore ga mexü̃ ga Ngechuchu ya Cristuchiga.


text:
Kemmental
Kemmental a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 28.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2297 abitant.
El cumün de Kemmental al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg, Kreuzlingen, Lengwil, Märstetten, Tägerwilen, Wäldi, Weinfelden, Wigoltingen.
El cumün l'è staa istitüii in del 1996 co la fusion dei ex-cumün de Alterswilen, Hugelshofen, Altishausen, Dotnacht, Ellighausen, Lippoldswilen, Neuwilen e Siegershausen.
El lagh de Bommer Weiher l'è culucaa in del sò teritori cumunal.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kemmental in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.