text:
Lituania
La Lituania (lituan Lietuva) è in stadi europeic che vegn attribuì a l’Europa Centrala ubain a l’Europa dal Nord. Tranter ils trais stadis baltics furma la Lituania il stadi situà il pli al sid. El cunfinescha en il vest cun la Mar da l’Ost ed ha cunfins communabels cun la Lettonia, la Bielorussia, la Pologna e l’oblast russ Kaliningrad.
Dapi ca. 1253 fin il 1795 ha la Lituania furmà in gronducadi; a partir dal 1569 ha il pajais fatg part da l’uniun polac-lituana. Cun la terza divisiun da la Pologna l’onn 1795 è la Lituania vegnida sut domini russ. Il 1918 ha il pajais declerà si’independenza sco republica. Suenter il temp d’occupaziun sovietic (a partir dal 1940) ha il stadi puspè cuntanschì il 1990 si’independenza. En rom da l’extensiun a l’ost l’onn 2004 è la Lituania daventada in stadi commember da l’Uniun europeica e commember da la NATO. Dapi il 2015 furma la Lituania il 19avel commember da la zona da l’euro.
La Lituania dumbra radund 3 milliuns abitants (situaziun dal 2017). La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Vilnius; ulteriuras citads grondas èn Kaunas, Klaipėda e Šiauliai.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Populaziun
- 3 Istorgia
- 4 Politica
- 5 Divisiun administrativa
- 6 Economia
- 7 Infrastructura
- 8 Cultura
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania cunfinescha en il nord cun la Lettonia, en l’ost e sidost cun la Bielorussia. Il cunfin tar la Pologna en il sid mesira be radund 100 km, furma però la pli impurtanta colliaziun vers l’Europa Centrala e dal Vest. Vers sidvest suonda sco exclava l’oblast russ Kaliningrad; il cunfin furma per part il flum Memel. En il vest sa chatta la Mar da l’Ost; tar quella ha la Lituania access sur il port da Klaipėda.
Geografs da l’Institut Géographique National da la Frantscha han quintà ora il 1989 il punct central geografic da l’Europa ed han eruì in lieu en il vitg Purnuškės in pau en il nord da Vilnius.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
Geologicamain sa chatta la Lituania entaifer la plattafurma europeica da l’ost; la situaziun tectonica sa preschenta uschia dapi in lung temp geologic a moda relativamain ruassaivla. La surfatscha è vegnida furmada a moda decisiva tras la massa da glatsch ch’è avanzada pliras giadas en il decurs dal temp da glatsch. Be en singuls cas cumparan perquai furmaziuns da grip pli veglias a la surfatscha. Praticamain l’entira cuntrada da la Lituania è segnada dals process da furmaziun da morenas e da l’erosiun/sedimentaziun da quellas suenter l’ultim temp da glatsch da la Weichsel. Avant 20 000 onns, dal temp che l’englatschament da la Weichsel ha cuntanschì sia culminaziun, è be ina pitschna strivla en il sidost dal pajais restada libra da glatsch.
En il vest cunfinescha il pajais cun rivas da sablun a la Mar da l’Ost. La dorsala da la Lituania Bassa en il vest tutga tar la dorsala baltica. La regiun collinusa en il sidost dal pajais tutga tar la dorsala auta bielorussa. Qua sa chattan cun 294 m las elevaziuns las pli autas da la Lituania (Aukštasis Kalnas e Juozapinės Kalnas). Ils pli gronds flums èn Memel e Neris che naschan omadus en la Bielorussia. En il nordost giascha la platta da lais da la Lituania Superiura. Numerus lais sa chattan er en il sid. Tut en tut cumpiglian lais radund 1,5 % da la surfatscha dal pajais.
Per lunschor la gronda part dal pajais vegn utilisada sco terren agricul. Stgars 30 % èn cuverts cun guauds e bundant 3 % furman palids e morasts. La Lituania sa cumpona en tut da 62 680 km² surfatscha da terren e da 2620 km² surfatscha d’aua.[2]
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania prevala in clima continental moderà. Il vent dal vest che dominescha a la costa maina aria chauda ed umida nà da la Mar da l’Ost a l’intern dal pajais.
Il mais il pli chaud è il fanadur cun en media 17 °C; il mais il pli fraid è il schaner cun en media −5,1 °C. La temperatura media annuala munta a 6,2 °C. La quantitad da precipitaziuns annuala giascha tar 661 mm – en il sidvest è quai bundant dapli, en il nord pli pauc.
Ambient[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania èn endrizzads bundant 200 territoris da protecziun da la natira. Da quai fan part tschintg parcs naziunals, divers territoris da protecziun speziala e radund trenta parcs regiunals. Bundant 14 procent da la surfatscha dal pajais sa chattan sut protecziun da la natira, sco per exempel la regiun da Praviršulio Tyrelis. Enconuschenta è tranter auter la palì auta Aukštumala, situada tranter Sowetsk e Klaipėda, a la quala è gia stada deditgada a l’entschatta dal 20avel tschientaner – sco emprima palì en tut il mund – ina monografia speziala (C.A. Weber, 1902).
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fin da l’Uniun sovietica il 1990 sa reducescha la populaziun da la Lituania cuntinuadamain. Il 1992 ha quella cuntanschì il maximum cun stgars 3,7 milliuns. L’onn 2000 eran quai anc 3,5 milliuns ed il 2010 3,32 milliuns abitants. A questa sminuziun contribuescha tant l’emigraziun (cf. sutvart) sco er il surpli da mortoris. Areguard las naschientschas ha l’onn 2002 muntà il punct il pli bass cun radund 30 000 (8,6 per 1000 abitants). Dapi lura è la rata puspè creschida levet (35 625 naschientschas l’onn 2010). Entant ch’il vest dal pajais enconuscha dapli naschientschas che las ulteriuras parts dal pajais, èsi surtut las regiuns da cunfin en l’ost ch’èn segnadas d’envegliament (bundant 20 mortoris per 1000 abitants en ils circuls Ignalina, Švenčionys e Zarasai, entant che la media en l’entir pajais muntava il 2007 a 13,5).
Tenor indicaziun da l’Uffizi da statistica da la Lituania vivan dapi l’avrigl 2012 main che 3 milliuns persunas en il pajais.[3] Il motiv principal furma la migraziun (cf. sutvart).
Dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è la Lituania stada marcada d’ina vieuta rasanta ad ina societad urbana. Il 1959 vivevan anc 3/5 da la populaziun sin la champagna, il 1970 era la relaziun gulivada ed il 1990 è stada cuntanschida la relaziun da dus terzs populaziun urbana ed in terz populaziun rurala.
Migraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Mintg’onn bandunan intginas dieschmilli persunas la Lituania en in auter pajais. Tar la gronda part da questas persunas sa tracti da giuvens creschids che vesan a l’exteriur meglras schanzas sin il martgà da lavur che en la Lituania. Ils pajais da destinaziun ils pli populars èn il Reginavel Unì, l’Irlanda e la Scandinavia. Tenor stimaziuns vivan u lavuran plinavant radund 200 000 Lituans a l’exteriur occidental senza che las autoritads lituanas hajan enconuschientscha da quai.
Da l’autra vart ha il bun svilup economic en la Lituania manà ad in’emigraziun creschenta or da la Bielorussia vischina. Ed er la procentuala da Lituans che returnan en il pajais crescha en congual cun ils immigrants d’autra naziunalitad.[4]
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
L’aspectativa da vita en la Lituania è bain creschida in pau ils ultims onns; tuttina giascha quella anc adina cleramain sut la media europeica (2012: dunnas 79,45 onns, en Germania p.ex. 82,1 onns; umens 68,39 onns, Germania 76,6 onns).[5] Surtut tar ils umens èn questas bassas valurs d’attribuir per ina buna part a l’abus d’alcohol. Tenor il rapport da la WHO èn morts en Lituania 2900 umens e 950 dunnas en consequenza dal consum d’alcohol (quai èn 30 % da tut ils mortoris). Il 2013 aveva la Lituania entaifer ils 34 stadis commembers da l’OECD il pli aut consum d’alcohol per persuna.
Tenor la WHO è la Lituania er il pajais cun la pli auta rada da suicidis en tut il mund (38,6 cas sin 100 000 persunas il 2005 resp. 35,6 cas il 2009, suandà da la Russia cun 31,7 cas il 2006).[6] Sco motivs principals vegnan inditgads l’aut consum dad alcohol e l’aut grad da dischoccupaziun da giuvenils. Ultra da quai ha la Lituania la pli auta rata da delicts da mazzament en tut l’Uniun europeica.
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Per lunschor la gronda part da la populaziun furman ils Lituans sezs. Igl existan però er en il pajais intginas minoritads naziunalas, surtut Slavs. La minoritad polonaisa da la Lituania, che viva surtut en il district Vilnius, è per part sesenta là dapi plirs tschient onns.
Persunas d’origin russ èn surtut arrivadas durant e suenter la Segunda Guerra mundiala en la Lituania, cura ch’il pajais furmava ina part da l’Uniun sovietica. La populaziun da lingua russa en la Lituania sa concentrescha sin la chapitala Vilnius (surtut en la part da la citad Naujoji Vilnia), la citad da port Klaipėda, la regiun Mažoji Lietuva e lieus d’industria sco Elektrėnai e Visaginas.
Entant ch’il russ furma per la generaziun mesauna e veglia la lingua franca, surpiglia tar ils giuvens l’englais questa rolla.
Sper 84 % Lituans vivan en il pajais (situaziun dal 2011): 6,58 % Polonais, 5,81 % Russ, 1,19 % Bieloruss, 0,54 % Ucrainais. Ils ulteriurs procents sa repartan sin autras naziunalitads e sin minoritads naziunalas (Gidieus, Roma, Tatars e.a.).[7]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lituan sco lingua materna discurran radund 2,7 milliuns persunas. Il lituan tutga tar las linguas balticas, a las qualas appartegna er il letton (ma betg l’eston che fa part da las linguas slavas). Areguard bleras atgnadads linguisticas vegn il lituan considerà sco ina lingua spezialmain arcaica che stat perquai fitg datiers da la lingua indogermana oriunda
Sin la segunda plazza da las linguas che vegnan discurridas en la Lituania sa chatta il polonais. Questa lingua è surtut preschenta en la part orientala dal pajais, en spezial en las regiuns ruralas enturn Vilnius ed en la regiun enturn Dieveniškės. Malgrà las deportaziuns suenter la Segunda Guerra mundiala era sa mantegnida là ina gronda minoritad polonaisa. Pervi da la lunga preschientscha dal russ en la Lituania è il polonais che vegn discurrì en questas regiuns per part sa maschadà cun expressiuns russas; ins numna perquai questa varietad ‹polonais lituan›.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals Lituans (80 %) èn catolic-romans, radund 4,1 % èn ortodoxs. Vilnius furma la sedia d’in nunzis apostolic ch’è responsabel sco represchentant diplomatic dal papa per la Lituania, la Lettonia e l’Estonia. A las baselgias luteranas e refurmadas appartegnan tut en tut ca. 2,1 % dals abitants dal pajais. Tenor ina retschertga dal 2008 han bundant dus terzs dals catolics inditgà ch’els pratitgeschian lur cretta; 10 % da tut las persunas interrogadas han resguardà sasezzas sco betg cartentas.[8]
En la Lituania vivan en pli ca. 21 000 muslims (0,6 %). La cumpart da la populaziun gidieua muntava avant la Segunda Guerra mundiala a 9 %. Durant l’occupaziun tudestga da la Lituania ils onns 1941 fin 1944 èn bundant 90 % dals gidieus vegnids mazzads.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il num ‹Lituania› cumpara l’emprima giada l’onn 1009 sco ‹Litua› (en las ‹Annalas da Quedlinburg›).
Ils origins da la Lituania sco stadi èn da chattar en il 13avel tschientaner, suenter che stirpas balticas avevan colonisà il territori a partir dal terz millenni a.C. Il prinzi Mindaugas è vegnì curunà il 1253 cun consentiment dal papa sco retg; ad el èsi reussì da suttametter a sia suveranitad las stirpas vischinantas. Ses principadi/reginavel cumpigliava tar sia mort l’onn 1263 ca. il territori da la Lituania odierna. La furmaziun dal stadi è gist anc reussida a temp per pudair far frunt als chavaliers da l’Urden teutonic ch’avanzavan tant nà dal nord sco er nà dal sid.
Parallelamain è succedida gia en il 14avel tschientaner l’expansiun vers ost. Suenter che la veglia rus da Kiew era ida en ruina causa l’arrivada dals Mongols, èn sa furmads plirs principadis successurs. Pervi da l’Urden teutonic n’ha la Lituania betg pudì expander vers vest, entant ch’en l’ost aveva l’arrivada dals Mongols (ch’èn vegnids numnads pli tard Tatars) manà ad in vacum da pussanza. En quel è avanzà il gronducadi da la Lituania adina dapli ed è arrivà cun la conquista da Kiew (suenter il 1462) en concurrenza directa cun il gronducadi da Moscau per la predominanza entaifer ils ducadis parzials russ. L’expansiun vers ost da la Lituania ha chattà sia culminaziun en l’emprima mesadad dal 15avel tschientaner.
L’onn 1386 ha il gronduca Jogaila surpiglià tras maridaglia e conversiun al cristianissem – suenter la mort da Mindaugas era la Lituania puspè daventada pajauna – la curuna polonaisa, fundond uschia l’uniun persunala polonais-lituana. Jogaila (polonais: Jagiello) ha fundà la dinastia dals Jagiellons. Suenter la battaglia victoriusa sper Tannenberg l’onn 1410 è la smanatscha tras l’Urden teutonic stada eliminada definitivamain. Questa battaglia avevan gudagnà las forzas armadas unidas da la Pologna e Lituania.
La stretga uniun politica da la Pologna e Lituania ha manà il 1569 a l’uniun reala da Lublin. Cun quella è ida a fin l’independenza da la Lituania, e quai suenter che l’aristocrazia lituana era gia vegnida ils decennis precedents adina pli fitg sut l’influenza da la cultura e lingua polonaisa. Uschia è la Lituania ida dal temp da la refurmaziun la via polonaisa ed è restada catolica, entant che la part nordica dal Balticum, influenzada pli ferm nà da vart tudestga, è daventada protestanta. Fin las divisiuns da la Pologna ha la Lituania furmà ina part dal stadi polonais; il 1795 è il territori lituan alura vegnì sut domini russ. Duas sullevaziuns da vart dals Polonais e Lituans ils onns 1831 e 1863 ha il zar russ supprimì a moda sanguinusa.
L’Emprima Guerra mundiala cun la Revoluziun d’october e la guerra civila sequenta ha manà il favrer 1918 – sut occupaziun tudestga – a la proclamaziun da la republica independenta Lituania; suenter cumbats cunter l’Armada cotschna e truppas polonaisas èsi propi reussì da far valair quella. La chapitala na furmava da quel temp però betg la sedia istorica dal gronducadi, mabain Kaunas, damai che la regiun da Vilnius era occupada da la Pologna (dal 1920 fin il 1939, cumbain annullà da la Societad da las Naziuns il 1923). La democrazia parlamentara, introducida cun la constituziun dal 1922, è vegnida messa ord vigur cun il putsch dad Antanas Smetona il december 1926; Smetona ha silsuenter regì a moda dictatorica fin il 1940. Igl èn vegnidas messas en vigur novas constituziuns ch’han confermà il reschim autoritar da Smetona, tranter auter las constituziuns lituanas dal 1928 e 1938. Ils 23 da mars 1939 ha la Lituania stuì ceder il Territori da la Memel al Reich tudestg. Questa regiun aveva appartegnì fin il 1919 a la Germania, era dapi lura dispitada tranter la Germania e la Lituania e steva perquai dapi il Contract da pasch da Versailles sut administraziun franzosa (per incumbensa da la Societad da las naziuns). Ils 10 da schaner 1923 avevan corps da voluntaris lituans occupà la regiun ch’era sinaquai vegnida annectada da la Lituania.
Cun l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala è creschida la pressiun da vart da l’Uniun sovietica. Il zercladur 1940 ha Smetona abditgà e suenter l’invasiun da truppas sovieticas è vegnida nominada ina regenza prosovietica, la quala ha declerà ils 3 d’avust 1940 l’adesiun a l’Uniun sovietica. Suenter l’entschatta da la Guerra tudestg-sovietica han truppas tudestgas conquistà fin il fanadur 1941 il territori statal da la Lituania. Sinaquai è vegnida mazzada fin il december 1941 la gronda part da la populaziun gidieua. Quai è succedì tras gruppas d’acziun da la polizia da segirezza e dal SD cun sustegn da gidanters lituans e da la polizia auxiliara collavuraziunistica. Ils survivents èn vegnids concentrads en ghettos. 90 % da la populaziun gidieua dal pajais n’ha betg survivì la fin da la guerra.
En rom da si’offensiva da stad l’onn 1944 ha l’Armada cotschna puspè conquistà grondas parts da la Lituania. Sinaquai è vegnida reinstallada la Republica sovietica socialistica lituana. La resistenza dals uschenumnads ‹frars dal guaud› cunter l’occupaziun sovietica è stada difficila senza sustegn nà da l’exteriur ed è sa reducida a partir dal 1948 sin intginas paucas gruppas da partisans. En ina terza gronda unda da deportaziun ha Stalin fatg manar dieschmillis «inimis dal stadi» en la Sibiria, suenter ch’igl avevan gia gì lieu il 1940/41 e 1945/46 emprimas arrestaziuns e deportaziuns. Blers dals deportads èn morts en ils champs en l’ost da l’Uniun sovietica.
En rom da la perestrojka, ch’ha manà en il Balticum a la Revoluziun chantanta, è la Lituania sa declerada il 1990 – sco emprima republica da l’anteriura Uniun sovietica insumma – sco stadi suveran renumnond il soviet superiur en assamblea constituenta. Medemamain il 1990 ha l’Islanda renconuschì sco emprim stadi l’independenza da la Lituania. La dumengia sanguinusa da Vilnius, ils 13 da schaner 1991, han forzas militaras prosovieticas empruvà adumbatten da cupitgar la giuvna democrazia cun chars armads; 14 demonstrants giuvenils èn vegnids per la vita a la tur da televisiun. Sco reacziun sin quai èn 85 % dals Lituans s’exprimids ils 8 da favrer 1991 èn rom d’ina votaziun dal pievel a favur da l’independenza dal pajais. Suenter ch’il putsch da Moscau cunter Gorbatschow ha fatg naufragi l’avust 1991, han ils pajais dal vest renconuschì l’independenza da la Lituania e da ses stadis vischins Lettonia ed Estonia. Suenter ch’il svilup dal pajais è stà segnà a l’entschatta d’ina crisa economica e d’instabilitad politica (pervi da la privatisaziun radicala), ha la politica da refurma fitgà adina dapli pe, surtut suenter avair surmuntà la crisa da la Russia da l’onn 2000. L’onn 2004 è la Lituania daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi il december 2007 fa la Lituania part dal spazi da Schengen.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania furma ina democrazia semipresidiala. La chapitala e sedia da la regenza da la Republica da la Lituania furma la citad da Vilnius. Tenor la constituziun furma il pajais ina republica democratica e constituziunala cun separaziun da las pussanzas. Areguard la dumonda co che la democrazia vegn realisada, è la confidenza dals burgais però plitost pitschna: Tenor ina retschertga dal 2006 è la dumonda «Quant cuntents essas Vus cun il funcziunament da la democrazia en Voss pajais?» be vegnida respundida da 23 % a moda positiva.[9]
Magari vegn la Lituania – tuttina sco l’Israel ed intgins auters stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia – er descritta sco democrazia etnica, en la quala «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada».[10]
President[modifitgar | modifitgar il code]
Schef dal stadi furma il president, al qual na cumpetan betg be incumbensas represchentativas. Anc avant il minister da l’exteriur è el numnadamain responsabel per la politica da l’exteriur dal pajais. Ultra da quai dispona el d’in dretg da veto ch’al lubescha da bloccar leschas ch’èn vegnidas relaschadas dal parlament. Tenor il protocol al suondan en l’ierarchia statala il parsura dal parlament ed il primminister.
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
Il parlament lituan vegn numnà Seimas. Quest num deriva dal term polonais ‹Sejm› e renviescha a la lunga istorgia communabla da la Lituania e Pologna. Il parlament d’ina chombra consista da 141 parlamentaris che vegnan elegids per quatter onns.[11] Cun ina maioritad da dus terzs ha il parlament la pussaivladad da midar la constituziun.
Regenza[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da la regenza da la Lituania è il primminister. El dispona da la cumpetenza da dar avant las lingias directivas per la politica da la regenza.
Partidas ed associaziuns d’interess[modifitgar | modifitgar il code]
Abstrahà dals conservativs e dals socialdemocrats na dispona la gronda part da las partidas betg d’in program da partida u d’ina orientaziun ideologica fixa. La gronda part da las partidas pitschnas èn vegnidas fundadas sco plattafurma per persunas singulas. Perquai ch’i dat relativamain savens crisas da la regenza e midadas areguard las maioritads en il parlament, n’è la muntada politica da questas partidas pitschnas betg da sutvalitar.
Associaziuns d’interess na giogan en il sistem politic betg ina rolla uschè centrala sco en auters pajais. Ils sindicats èn da pitschna muntada tant en la vita politica sco er sociala.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania fa part da bleras organisaziuns internaziunalas. Sco pli impurtantas directivas da la politica da l’exteriur pon valair ils lioms cun il vest, l’integraziun europeica e transatlantica sco er la stabilitad regiunala en l’Europa. Tut quai s’exprima en il fatg che la Lituania è daventada il 2004 commembra da la NATO.
Terms impurtants areguard la collavuraziun cun ils vischins en il vest han er furmà l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004, l’extensiun dal spazi da Schengen il 2007 e l’introducziun da l’euro il 2015. Oriundamain vulevan ins gia introducir l’euro il 2007; l’emprima giada insumma ha la Cumissiun europeica però refusà questa dumonda enfin ch’è stada reglada la problematica da l’inflaziun a l’intern dal pajais.
La relaziun tranter la Lituania e la Russia è percunter tendida. Quai sa mussa adina puspè en furma da discharmonias sin il champ economic e politic. Il 2013 ha la regenza russa per exempel scumandà l’import da products da latg da la Lituania; sco reacziun ha la regenza lituana prendì or dal program in emettur da televisiun russ.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
En rom da si’extensiun a l’ost èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads il 1999 stadis commembers da la NATO. Silsuenter è suandà l’invit als stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Slovenia, Bulgaria e Rumenia; tut quels èn s’associads il 2004 a la NATO.
A la Lituania mancan agens aviuns da chatscha moderns. Perquai è staziunada permanentamain ina squadriglia d’aviuns da chatscha dals alliads da la NATO sin la plazza aviatica Zokniai sper Šiauliai.
Il 2015 ha il parlament lituan puspè introducì l’obligaziun da far servetsch militar generala. Quest pass è succedì sut l’impressiun da l’annexiun da la Crim tras la Russia e da la Guerra en l’Ucraina.[12]
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la refurma administrativa dals onns 1990 datti en Lituania be in stgalim da corporaziuns territorialas cun radunanza e president elegì. Igl èn quai las 60 Savivaldybės (‹corporaziuns autonomas›). Il stgalim sutvart furman las radund 600 vischnancas cun incumbensas administrativas, ma senza organs d’autonomia communala. La gronda part da las citads e dals vitgs na furman betg corporaziuns territorialas, mabain be unitads statisticas.
Sur il nivel d’autonomia exista anc il nivel administrativ. Ils diesch districts administrativs dal pajais èn:
- Alytus
- Kaunas
- Klaipėda
- Marijampolė
- Panevėžys
- Šiauliai
- Tauragė
- Telšiai
- Utena
- Vilnius
Fin il 2010 eran ils districts munids cun prefects che vegnivan installads da la regenza; quels na disponivan da nagins organs, ma eran munids cun administraziuns.
Tradiziunalmain vegn la Lituania sutdividida en quatter regiuns istoricas. Igl èn quai la Lituania Superiura (Aukštaitija), la gronda da las quatter regiuns che tanscha dal nordost fin tar la chapitala Vilnius. Questa regiun è ritga da collinas e lais; ed en il center sa chatta il parc naziunal Aukštaitija. Las ulteriuras regiuns èn la Lituania Inferiura (Žemaitija), la regiun Suvalkija u Sūduva en il sidvest ch’è tradiziunalmain bainstantanta e la regiun Dzūkija en il sid ch’è tradiziunalmain plitost povra. Ina tschintgavla regiun, la quala vegn per ordinari considerada en la Lituania sco part da la Lituania Inferiura, furma la Lituania Pitschna (Mažoji Lietuva); i sa tracta da la sdrima al vest dal pajais che tutgava fin il 1918 sco part da la Prussia da l’Ost a l’Imperi tudestg.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Infurmaziuns generalas[modifitgar | modifitgar il code]
La vieuta da l’economia planisada a l’economia da martgà è stada colliada cun midadas structuralas. Quellas èn anc s’intensivadas dapi l’adesiun dal pajais a l’Uniun europeica il 2004. Dapi intgins onns sa chatta l’economia lituana en expansiun (creschientscha annuala da ca. 3 %). Il 2015 ha il product naziunal brut (PNB) dumbrà 37,2 milliardas euros, il PNB per persuna 13 282 euros. La quota da dischoccupads munta a 9,1 % (dischoccupaziun da giuvenils ca. 17 %).
Ils pli impurtants artitgels d’export da la Lituania furman maschinas, artitgels electronics, textilias e victualias.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2011 ha il pajais dumbrà 1,79 milliuns turists da l’exteriur; la pli gronda gruppa tenor pajais d’origin han furmà ils Russ.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 16,6 milliardas dollars ed entradas da 13,1 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 9,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà il 2009 a 7,6 milliardas dollars ubain 20,9 % dal product naziunal brut.
Dal product naziunal brut èn vegnids impundids il 2006 6,2 % en la sanadad, 5,0 % en la furmaziun e 1,7 % en il militar.[13]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
En ils onns 1990 e 2000 èn per part vegnids furnids bundant 75 % da l’electricitad dal pajais tras l’ovra atomara Ignalina (ch’è dal medem tip da construcziun sco Tschernobyl). Da quel temp aveva la Lituania sper la Frantscha la pli auta cumpart d’energia atomara en tut il mund. L’emprim dals dus reacturs è vegnì mess ord funcziun l’entschatta 2005; il segund la fin 2009 en connex cun las obligaziuns ch’eran vegnidas adossadas al pajais en connex en rom da l’adesiun a l’UE. Il 2008 avevan bain radund 90 % dals votants acceptà in referendum areguard la prolungaziun dal temp da manaschi da l’ovra atomara Ignalina; quel aveva però fatg naufragi pervi da la participaziun a las elecziuns memia bassa (48,4 %). En mintga cas n’avess la cumissiun da l’UE bain betg consentì ad ina midada dal contract d’adesiun. A mesa vista vegn l’implant d’energia a gas da Lietuvos a pudair garantir l’autoprovediment dal pajais. Questa nova situaziun munta però ina gronda dependenza da la furniziun da combustibels fossils (gas, ieli grev) or da la Russia. Per reducir questa dependenza era previs da construir l’ovra atomara da Visaginas. A chaschun d’in referendum èn però s’exprimids l’october 2012 64,8 % dals votants cunter il return dal pajais a l’energia atomara.
Ils ultims onns vegnan nizzegiadas dapli energias regenerablas, surtut a basa da biomassa. Per quai procuran surtut meds da promoziun da l’Uniun europeica sco er organisaziuns nunguvernamentalas ed associaziuns da producents d’energia.
Telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania dispona da la meglra rait da fibras da vaider da l’entira Europa. Tenor in studi dal 2013 disponivan radund 32 % da las chasadas da FTTH (Fibre To The Home). Da quels han radund 31 % serrà in contract correspundent. Cun quai sa chattava la Lituania davant la Svezia cun stgars 23 %.
Per ordinari ha il proprietari da la colliaziun da pajar sez l’access a la rait fixa. Perquai datti, surtut en regiuns ruralas, savens be là ina rait fixa, nua che quella era vegnida bajegiada dal temp da l’occupaziun sovietica. Correspundentamain è la rait mobila (telefon ed internet) sviluppada fitg bain e funcziuna per ordinari er sin la champagna ed entamez il guaud.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania è da gronda muntada sco pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord, tranter l’oblast Kaliningrad ed il coc da la Russia sco er tranter la Bielorussia e la Scandinavia. Ultra da quai gioga la Lituania in’impurtanta funcziun sco pajais da transit dad ieli. La chapitala Vilnius sa chatta fitg datiers dal cunfin exteriur da l’Uniun europeica vers la Bielorussia; perquai è la segund gronda citad Kaunas da pli gronda muntada areguard la planisaziun dal traffic.
Cun radund 220 morts en il traffic stradal sin in milliun abitants vala il traffic en la Lituania sco il pli privlus en l’entira Uniun europeica.
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias da la Lituania vegn amplifitgà actualmain. Las pli impurtantas colliaziuns furman las autostradas Vilnius–Kaunas–Klaipėda e Vilnius–Panevėžys sco er la via da transit E 67 ‹Via Baltica› da Varsovia sur Kaunas e Riga fin Tallinn resp. Helsinki che duai a lunga vista vegnir transfurmada en in’autostrada.
[modifitgar | modifitgar il code]
A Klaipėda sa chatta in impurtant port da mar cun colliaziuns da navs-fera en l’entira regiun da la Mar da l’Ost; adina dapli daventa er il traffic da martganzia impurtant. Flums pli gronds che vegnan tratgs a niz per la navigaziun interna furman Memel e Neris.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania dispona da quatter plazzas aviaticas internaziunalas: Vilnius, Kaunas (a Karmėlava); be darar resp. stagiunal vegnan purschidas colliaziuns internaziunalas a Palanga e Šiauliai. Ultra da quai è er la plazza aviatica da Riga en Lettonia d’impurtanza per la Lituania.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Fin en ils onns 1990 manavan las colliaziuns da viafier directas tranter Vilnius e Varsovia sur territori da la Bielorussia. Suenter la fin da l’Uniun sovietica han ins – per evitar las formalitads da duana – reavert la lingia che maina sur Šeštokai (LT) e Suwałki (PL).
Sco en l’entira ulteriura Uniun sovietica ed en Finlanda mesira la largezza dals binaris en Lituania 1520 mm (en l’Europa Centrala: 1435 mm). Perquai èn ils trens ch’arrivan nà da la Pologna en il Balticum munids cun indrizs per midar la distanza tranter las rodas. Quai succeda a moda automatica sin tschancuns endrizzads a posta.
Bus[modifitgar | modifitgar il code]
Tant per il transport da persunas naziunal sco er internaziunal gioga er il traffic da bus in’impurtanta rolla (p.ex. Eurolines, Ecolines u Lux-Express).
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania è stada e stat sur fitg differentas influenzas culturalas. Da menziunar èn qua la lunga independenza statala ed il fatg ch’ins ha mantegnì ditg ina religiun statala betg cristiana; alura la lunga istorgia communabla cun la Pologna, las relaziuns cun la Hansa en la Mar da l’Ost e l’appartegnientscha a l’imperi zaristic russ. Da qua derivan las baselgias ortodoxas che n’èn betg da survesair en las citads grondas. En il vest dal pajais èn visiblas fermas influenzas tudestgas, danaisas e svedaisas, per exempel en furma da la gotica da quadrels u en la construcziun cun travs. En l’ost, surtut a Vilnius, èn preschents blers elements culturals da la Pologna.
Tar il patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO tutgan la citad barocca da Vilnius, las exchavaziuns archeologicas Kernavė sco er las dunas sin la Peninsla Neringa.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Il diever dal lituan sco lingua litterara cumenza en il 16avel tschientaner. Adina puspè è la litteratura stada segnada da las occupaziuns resp. da las cundiziuns generalas imponidas da las pussanzas d’occupaziun. Impurtants represchentants da la litteratura lituana dal 20avel tschientaner èn Juozas Tumas-Vaižgantas, Antanas Vienuolis, Bernardas Brazdžionis, Vytautas Mačernis e Justinas Marcinkevičius.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Emprims films lituans èn vegnids realisads a partir dal 1909 da Lituans ch’eran emigrads en l’America. L’entschatta dals onns 1940 è vegnì fundà il Lietuvos kino studija; dal temp da l’Uniun sovietica steva quel sut controlla statala e furmava la suletta centrala per l’industria da film lituana. Mintg’onn vegnivan producids trais fin quatter films dramatics e trenta fin quaranta films documentars.
Suenter l’independenza l’onn 1990 è il dumber da films lituans ì fermamain enavos ed interpresas privatas han surpiglià l’industria da film. Enconuschents sin festivals da film internaziunals èn daventads ils cineasts Arūnas Matelis e Šarūnas Bartas.
Museums e gallarias[modifitgar | modifitgar il code]
En l’entir pajais exista in grond dumber da museums; quai betg mo en citads pli grondas, mabain per part er en lieus isolads nua che vivevan enconuschentas persunalitads da la Lituania.
Il museum naziunal è situà a Vilnius sper la catedrala. Ulteriuras filialas èn repartidas en l’entira citad. L’exposiziun è ritga d’exponats archeologics ed etnografics.
A Kaunas sa chatta il museum dal diavel. En la mitologia lituana ed er sco simbol en la vita da mintgadi gioga il diavel in’impurtanta rolla. Cuntrari a l’imaginaziun en l’Europa Centrala na vala quel betg sco persunificaziun dal nausch absolut, mabain plitost sco in rampignader, il qual po er gidar ils umans. Perquai datti er en la publicitad relativamain bleras statuas ed illustraziuns dal diavel.
En il lieu da cura Palanga a la Mar da l’Ost, en il chastè dal cont Tiškevičius, sa chattan collecziuns unicas dad ambra. In pitschen museum dad ambra exista er a Nida.
En il center da Vilnius sa chatta il museum da l’anteriur servetsch secret da l’Uniun sovietica KGB (Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti, ‹Comité per la segirtad dal stadi›). Quel è endrizzà en l’anteriura praschun dal KGB.
Simbols e sontgs[modifitgar | modifitgar il code]
- La vopna dal stadi mussa in chavalier che chavaltgescha vers vest. Questa vopna è cumprovada dapi il 1366.
- Il patrun da la Lituania è son Kasimir. La messa da son Kasimir ha lieu mintg’onn la fin d’emna avant ils 3 da mars en la citad veglia da Vilnius. I vegnan offerts products tradiziunals ed artisanals e preschentads vegls arts e mastergns.
- Savens fruntan ins sin ina sculptura da l’‹um da las dolurs› (lituan Rūpintojėlis). Quella mussa Jesus Cristus en posiziun sesenta, il mintun pusà sin il maun e guardond pensiv. Questa statua n’è betg da derivanza canonica; perquai vegn tratg en consideraziun in origin precristian. Sco souvenir pon in cumprar talas sculpturas en bleras gallarias en tut il pajais.
- Ambra furma medemamain in tipic souvenir da tgi che visita il Balticum, cumbain che la gronda part da la crappa deriva da l’oblast Kaliningrad.
- La muntogna da las cruschs (lituan Kryžių Kalnas) sa chatta sper la citad Šiauliai. Ella simbolisescha er il cumbat cunter la pussanza sovietica e l’occupaziun.
- La ruta da vin vala sco flur naziunala, e quai cumbain ch’ella n’è betg da chasa en la Lituania. Ella era (ed è) surtut d’impurtanza centrala sco usit da nozzas. Per part la chatt’ins er en ierts e sin santeris.
Societad[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’independenza da la Lituania l’onn 1991, ch’è vegnida purtada da grondas parts da la populaziun, dispona la democrazia d’in vast sustegn. Correspundentamain èn sa sviluppadas instituziuns relativamain stabilas. Medemamain èn sa furmadas entaifer la populaziun gruppas d’interess da tut gener. La muntada dals sindicats è però – sco gia menziunà survart – plitost pitschna. En general ha la populaziun plitost ina tenuta sceptica envers las instituziuns statalas e las decisiuns dal parlament.
L’influenza da la baselgia en la Lituania è creschida fermamain dapi l’independenza dal pajais il 1991. L’omosexualitad è bain vegnida legalisada il 1993; facticamain vegn ella però anc adina tabuisada.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania cumparan radund diesch gasettas dal di cun derasaziun naziunala, tranter auter la ‹Lietuvos rytas› ed er la ‹Baltische Rundschau› da lingua tudestga. L’internet è derasà vastamain è quai a basa d’in’infrastructura fitg sviluppada (cf. survart).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport naziunal da la Lituania furma il ballabasket. La squadra naziunala da ballabasket tutga tar las meglras da l’Europa ed è gia daventada trais giadas campiunadi europeic. Gia il 1937 e 1939 ha la Lituania gudagnà il campiunadi europeic en quest sport. Questa tradiziun ha chattà sia cuntinuaziun dal temp sovietic, cura che giugaders da la Lituania han adina puspè fatg part da la selecziun sovietica. Enconuschents nums èn Kazys Petkevičius, Modestas Paulauskas, Sergėjus Jovaiša, Arvydas Sabonis, Rimas Kurtinaitis e Šarūnas Marčiulionis. Marčiulionis ha tutgà ensemen cun Sabonis tar la generaziun dad aur dal ballabasket lituan; quella ha cuntanschì a partir da l’entschatta dals onns 1980 numerus success per l’Uniun sovietica ed a partir dal 1991 per la Lituania. Omadus giugaders èn vegnids recepids en la Hall of Fame da la NBA.
Tar ils emprims gieus olimpics suenter avair reacquistà l’independenza ha la squadra dals umens gudagnà il 1992 surprendentamain bronz; quest success ha pudì vegnir repetì ils onns 1996 e 2000. Suenter argient il 1995 è la nova generaziun enturn Jasikevičius ed Arvydas Macijauskas daventada il 2003 campiunadi europeic.
Ulteriurs sports da squadra èn percunter main populars. Il pli grond stadion da ballape dal pajais a Kaunas tschiffa be gist 20 000 aspectaturs. Tar ils sports olimpics ha la Lituania tradiziunalmain ferms bittaders sco er ciclists e rembladers.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Il di da l’independenza statala vegn festivà ils 6 da fanadur; ulteriurs dis da festa che regordan a l’istorgia politica èn ils 16 da favrer (di da la reconstituziun dal stadi lituan) ed ils 11 da mars (di da la restauraziun da l’independenza statala). Daspera vegnan festivads ils dis da festa cristians ed il prim da matg sco di da la lavur.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Bernardinai.lt ed uffizi da statistica, consultà ils 29 da mars 2017.
- ↑ Tenor World Fact Book.
- ↑ Dumbraziun dal pievel 2011.
- ↑ Statistika Lietuvoje.
- ↑ Aspectativa da vita en Lituania (tenor l’uffizi da statistica statal).
- ↑ Suicide rates, tenor WHO.
- ↑ Statistica d’abitants dal 2011.
- ↑ Resultats da la retschertga dal 2008.
- ↑ Tenor Spiegel online dals 3 da november 2006.
- ↑ Oded Haklai: Regime transition and the emergence of ethnic minorities. En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise? Rouledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18.
- ↑ Lietuvos Respublikos Seimas.
- ↑ Emma Graham-Harrison e Daniel Boffey: Lithuania fears Russian propaganda is prelude to eventual invasion, en: The Guardian dals 3 d’avrigl 2017.
- ↑ Infurmaziuns tenor The World Factbook e Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Francfurt a.M., 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sabine Herre: Gebrauchsanweisung für das Baltikum, Minca/Berlin 2014.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lietuva.lt – pagina uffiziala da la Lituania
- Länderinformationen zu Litauen – infurmaziuns da l’uffizi da l’exteriur da la Germania
- Alles Rund um Litauen – portal svizzer davart la Lituania
- Litauen Infobasis – infurmaziuns da basa cun forum, links e gallaria da fotografias
- alles-ueber-litauen.de – tips per viagiar e survista da l’istorgia dal pajais


c: text/html

text:
Tol pèrt 11 artisc' spartii te 2 sezions (artisc' ghesc' e ex studenc de l’Istitut d’ért de Poza) che l publich pel veder a l'opera da lunesc a sabeda, per dut l dì, endèna che i laora na bora de zirm ge jan dò al tem: “L mond ladin tel patrimonie de l’Unesco”.
L zenter de Poza doventa n laboratorie artistich a l’averta, con postazions da Piaza de Comun, fin al tendon de la manifestazions, Piaza del Malghèr e su fin al parch di jeghes.
Per dut l simposie se pel veder na esposizion de operes di artisc' te tendon de la manifestazions a Poza.
La operes vegn fenides per sabeda domesdì e les vegnarà valutèdes da na giuria con presidenta Orietta Berlanda, Claus Soraperra, Mara Nemela, Moriz Detomas, Daniela Brovadan e Lucilla Gross. Vegnarà cernù 2 venjidores, un per vigni sezion
En sabeda ai 10 de setember l publich pel litèr l'opera che ge sà più bela e vijitèr i stand te tendon. Chiò da les 18.00, semper de sabeda, l'é la premiazion.
Partezipanc III° Simposio Toni Gross
Categoria artisti:
Giovanni Cappelletti (Tèlia – Lombardia)
Gianangelo Longhini (Tèlia - Veneto)
Klaus F. Unsicker (Germania)
Thierry Lauwers (Belgio)
Categoria ex studenti:
Paolo Costazza – Poza
Lara Steffe – Moena
Alessio de Marco - Egort
Tomaso Baldassarra – Daian
Soel David Costantin - Cianacei / Forno di Zoldo
Stefania Pederiva Vich

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Anc avant paucs dis aveva il primminister talian Matteo Renzi fatg in appell als responsabels da l'expo a Milaun da far in sprint final per terminar las lavurs ad uras.
6'400 lavurers èn permanentamain en acziun sin ils plazzals da l'exposiziun. Al primminister smanatscha ina blamascha era perquai ch'il pavillon talian na vegn probabel era betg a fin sin l'emprim da matg. Las lavurs da construcziun per il bajetg cun passa 10'000 meters quadrat n'èn anc betg a fin.
Tenor il manager Giuseppe Sala hajan els gia ademplì ina miracla sch'ins patratgia che las lavurs sajan stadas bloccadas per lung temp pervi d'inquisiziuns da corrupziun. L'onn passà èn 7 managers vegnids arrestads pervi da renfatschas da corrupziun.
Per Milano è quai la segunda exposiziun mundiala suenter il 1906. L'Italia spera che l'exposiziun carmalia blers turists. Il stadi ha investì 1,3 milliardas euros en l'expo ed investiders privats pajan 350 milliuns ed ina milliarda euros vegn dals pajais che sa participeschan.
RR novitads 12:00


text:
Carl'Albert de Savoia
Carl'Albert de Savoia (nomm intregh in Italian: Carlo Alberto Amedeo di Savoia-Carignano; in piemontes: Carl Albert ëd Savòja; in frances: Charles-Albert de Savoye; Turin, 1798 - Porto, 1849) l'è staa re de Sardegna, cont de Barge e settim Princip de Carignan, del 1831 al 1849.
A l'era el fioeu del Carl'Emanuel de Savoia-Carignan e de la Maria Cristina de Sassonia. Ai temp del domini frances del Piemont, con la soa famiglia l'è straa costringiuu a stà a Paris, per tornà a Turin domà in del 1814, quand el Vittori Emanuel I l'è staa miss in sul trono.
In del 1817 el Carl'Albert l'ha sposaa la Maria Teresa de Toscana. In del 1820 l'ha pogiaa i ribei comandaa del Santorre de Santarosa; l'ann dopo, el dodes de marz, l'esercit piemontes el s'è ribellaa al Vittori Emanuel, che 'l gh'ha ceduu el trono al fradell Carlo Felis. El Carl'Albert l'ha promettuu on Statutt, a condizion che 'l noeuv re (che al moment el se trovava a Modena), le confermass. Ma el re l'è tornaa a Turin e l'ha schisciaa i rivoltos e l'ha menaa in esili el Carl'Albert in Portogall a combatt contra i carbonar.
In del 1831 Carl'Albert l'è vegnuu re, ma l'è andaa dree a la politiga conservadris del Carlo Felis. In del 1843 però, quand l'è scominciada ona noeuva stagion politiga grazzie aiminister intellettuai compagn de Vincenzo Gioberti o Massimo d'Azeglio, el governo l'è staa spostaa sù di posizion pussee liberai.
El cinch de marz del 1848 l'ha firmaa el Statutt Albertin, la costituzion che l'è stada in vigor in Italia fina a la nassida de la Repubbliga novantott agn dopo. El 23 de marz l'ha faa vegnì el tricolor la bandera del sò regn e l'ha deciaraa la guerra a l'Austria.
Dopo vess staa battuu, l'ha passaa el trono al fioeu Vittori Emanuel II e 'l s'è retiraa in Portogall, indove che l'è mort dopo pocch temp.


text:
La damaun baud a las set èsi ì liber: 3’000 scolaras e scolars da las scolas da Cuira han gì la «Maiensässfahrt». Els èn ids cun lur scolast e scolastas a culm. Quai di è stà sut in motto spezial: protecziun encunter il sulegl. La Lia grischuna encunter cancer ha mussà als uffants, co ch'ins sa protegia endretg encunter il sulegl.
Highlight: til cun costums
La saira è alura stà in grond cortegi cun tut ils uffants atras la citad da Cuira. Quest onn eran ils uffants costumads tenor il motto «Churer Spezialitäten».
Il cortegi dal Maiensäss en maletgs
Plain colurs ed en differentas furmas han els mussà lur costums sut enzainas sco la vopna da la citad, il dialect da Cuira u il museum d'art. Mintga trais onns fan ils uffants il cortegi en costums tenor in motto spezial.
«Mora isch schualfrei!»
Al la fin dal cortegi èn tut las scolaras e tut ils scolars sa rimnads sin la Quaderwiese per chantar la chanzun dal mises e la chanzun da la citad. Finì ha la «Maiensässfahrt» 2016 cun l'annunzia la pli bella per tuts uffants: «Mora isch schualfrai!»


text:
Per el saja quai sco giuven debutant da 18 onns cun ina nova partida bain grev da dir quantas vuschs ch’el fetschia a las elecziuns naziunalas ils 18 d’october: «Jau sun gia cuntent sche jau fasch persunalmain 1’000 vuschs», di Luca Heinrich che fa a Tavau il gimnasi da sport. «Cun las vuschs da la glista vegnin nus sin forsa 2’000 fin 3’000 vuschs. Ina finamira optimistica, dentant cuntanschibla.»
Gidar a la PPS
E gea, las schanzas sajan bain pitschna, dentant forsa possia el era gidar in zichel a la PPS da recaltgar in ulteriur sez en il Cussegl naziunal cunquai ch’el ha ina colliaziun da glista cun la Partida populara.
Magdalena Martullo-Blocher fiss per el en mintga cas ina buna Cusseglier naziunala per il Grischun, era sch’ella è Turitgaisa. Quai che fetschia tant pli grev ses cumbat electoral, pertge che blers Grischuns na vesian ella betg sco ina da lurs. «Ella ha en mintga cas ina fitg auta cumpetenza economica e pudess represchentar fitg bain la plazza economica grischuna a Berna», manegia Luca Heinrich.
Nagina era la dretga
La raschun daco ch’el na candidescha betg per la PPS e ch’els han insumma fundà ina nova partida è simpla: «I na deva nagina che steva per las nossas valurs.» La PPS saja stada memia conservativa en tscherts puncts e la PLD, la partida nua che sia mamma era activa, lezza saja memia pauc patriotica per el. E perquai sajan els sa decidì da fundar in’atgna partida, la Partida dals Democrats patriotic-liberal. «Ina PPS liberala ubain ina PLD patriotica», uschia Heinrich.
Segn per la giuventetgna
Ch'els han fundà ina atgna partida e ch'el candidescha per il Cussegl naziunal, n’haja dentant betg mo da far ch'el n’haja betg chattà ina partida che represchenti consequentamain sias valurs. La fin finala saja l’entira acziun era in segn per la giuventetgna: «Jau hai numnadamain vulì mussar ch’in po gia cun 18 onns furmar in’atgna partida ed iniziar ina candidatura per il Cussegl naziunal a Berna ed uschia era cuntanscher insatge.»
Nus charezzain noss pajais
El stettia per sinceradad, patriotissem e liberalissem e represchentia ina partida che charezzia la Svizra che veglia mo il meglier per il pajais. La Partida dals democrats patriotics saja ina partida che represchentia las valurs svizras ch’èn tenor el tranter auter: «La libertad da mintga singul e dal pajais, la democrazia directa sco crap da fundament per noss svilup, ina economia da martgà uschè libra sco pussibla, la libertad da manifestar l'atgna opiniun, la buna furmaziun ch’i dovra per la bainstanza da la Svizra e la segirtad entras ina buna e moderna armada.»
«Quai s'auda er tar in cumbat electoral»
Temps da far cumbat electoral, gliez ha Luca Heinrich en mintga cas avunda il mument sco quai ch’el di. Pertge il gimnasiast che dat en sasez hockey tar ils juniors dal HCD, patescha suenter 3 mais anc adina in zichel da la malsogna da Pfeiffer, uschia che la stagiun da hockey è per el pli u main gia a fin.
Ils resuns sin sia candidatura sajan per la gronda part fitg positivs. Natiralmain dettia quai era ina u l'autra vusch critica: gea schizunt in u l'auter da ses placats che pendan a Tavau, sajan vegnids ruts e tschufragnads da vandals, dentant quai s'audi tar in cumbat electoral.
La nova partida
La Partida dals democrats patriotic-liberals han dus gimnasiasts da Tavau fundà. Fin ussa ha ella 10 commembers. La partida politisescha dretg dal center tranter la PLD e la PPS ed è tenor ils fundaturs: ina «PLD patriotica ubain ina PPS liberala». Ses unic candidat per las elecziuns naziunalas è il confundatur Luca Heinrich.


text:
Il nov manader è Andrea Conrad, ha 29 onns, è da la Val Müstair ed ha fat ina scolaziun d’economia. Sco lavur da diplom ha el era observà la problematica da surdadas d’affars. El sco era in studi fat dal servetsch d’infurmaziun Bisnode vegnan a la conclusiun che surdadas d’affars daventan vi e pli grevas.
Radund 1/3 dals affars en Svizra na chattan betg in successur. Malgrà las cifras alarmantas ha Andrea Conrad decidì da surprender la butia da sport. El spera d’avair success cun in nov concept da butia che na è anc betg enconuschent en la Val Müstair. La butia che sa numna AVENTÜRA less cumbinar la butia cun aventuras en la natira.


text:
Arpen Huder è creschì si a Bravuogn cun sia sora Uta e ses frar Aldo. Suenter la scola chantunala a Cuira, ha el fatg l’emprendissadi sco tecnicist da la construcziun bassa. A Tusaun ha el lavurà tar ina firma che construescha vias.
Durant la Segunda Guerra mundiala ha el fatg servetsch ad Utzensdorf en il chantun da Berna sco observader da l’aviaziun. Cun 35 onns è el daventà posttenent, sco successur da ses bab ch’era ì en pensiun.
Arpen Huder è era stà president communal da Bravuogn, quai durant ils onns 1957 – 1963. Arpen Huder aveva survegnì il vischinadi da Bravuogn, dasperas quel da Fuldera. Fin avant circa diesch onns fascheva el anc regularmain il maraton da l’Engiadina.


text:
Transcripziuns da Wolfgang Amadeus Mozart
- Mesemna, 27.1.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 27.1.2016, 19:00, RTR
Il grond scheni da la musica Wolfgang Amadeus Mozart è naschì precis avant 260 onns, ils 27-01-1756, a Salzburg
Malgrà che Mozart è mort gia en la vegliadetgna da mo 35 onns ha el cumponì nundumbraivlas ovras che quintan tranter las pli popularas ed impurtantas. El è stà in dals emprims cumponists che ha dà dapli paisa als instruments a flad en sias orchestraziuns. Forsa è gist quai in motiv che bleras da sias cumposiziuns èn vegnidas transcrittas per furmaziuns instrumentalas. Oz pudais tadlar ina selecziun da sias grondas ovras transcrittas per brass.
Redacziun: Flavio Tuor


text:
Forum cun Philipp Ramming - Tge è intelligenza?
- Dumengia, 3.6.2012, 13:30
Las discussiuns davart l'intelligenza èn puspè ina giada actualas. Il schurnalist tudestg Dieter Zimmer ha publitgà dacurt in cudesch cun il titel: "È l'intelligenza ertaivla?" Sche quai fiss uschia, tge consequenzas avess quai per la scolaziun e per la politica da famiglia? U n'è l'intelligenza tuttina nagut auter che quai ch'in test d'intelligenza dumonda e mesira, vul dir in fatg cultural che sa mida cun l'ir dal temp? Co vegn intelligenza insumma definida, datti mo in'intelligenza e tge di in quozient d'intelligenza davart nossas capacitads? Redacziun: Philipp Ramming Indicaziuns bibliograficas: Dieter E. Zimmer: Ist Intelligenz erblich? Eine Klarstellung. Rowohlt 2012.


text:
Durant il favrer 2016 eran 8 craps rudlads enfin en vischinanza da la vischnanca d’Ardez. Per la vischnanca d’Ardez nagut da nov. Adina puspè è il territori sur la vischnanca en moviment. En ils davos decennis n'haja dà nagins donns materials.
L’uffizi chantunal ha infurmà la populaziun
L’uffizi chantunal per segirezza da la natira ha infurmà la populaziun davart las mesiras ch’ins prevesa da realisar. Entras ina mesiraziun cun laser vuless ins tegnair en egl la situaziun.
Actualmain naginas adattaziuns en vischnanca
Per la vischnanca d’Ardez sezza èn betg previsas mesiras urgentas. Tar singulas zonas sto ins en avegnir studegiar eventualas adattaziuns da segirezza (zona blaua).
RR actualitad 12:00


text:
Encœ inveci parlarom dei pronòm personaly, dei pronòm oget e dativ e soratut dei clític pronominaly que en lengua lombarda i è essencialy per la justa formacion de li coniugacion verbale.
I pronòm personaly en lengua lombarda, generalment, i va dré a l'istessa distincion singolar-plural de li lengüe romance, cond la diferença que el desvilup l'è mia precís en tuts i territori lombardòfony. Anca el lombard el g'ha 3 "persone" al singolar e 3 al plural. Quell que 'l càmbia a livell dialetal l'è el pronòm noaultre, que en quasi tut el blòc occidental el diventa nun o noy (quest end el grup nòrd-occidental) e pœ el pronòm de la terça persona plurala, que 'l càmbia end el grup nòrd-oriental (per efet de la lengua vèneta), endovè que 'l diventa él/ela enveci de lu/lé.
Vedom adess i pronòm personaly:
*la pronúncia de noaultre e voaultre l'è debon complessa e l'è difícil de representar end una tabellina. La se forma de l'union de no e vo (pronunciad no, nu, ni, vo, vu, vi) cond el termen aultre (pronunciad áltɛɾ, áltaɾ, áltɾo, áltɾu, áltɾi, óltɛr, óltaɾ, óltɾo, óltɾu, óltɾi, ótɛɾ, ótaɾ...). Li forme plu comune i è nuóltaɾ e vióltaɾ (occ.) & nótɛɾ e vótɛɾ (or.).
Enveci adess vedom la tabella dedicada ai clític pronominaly. Que roba è-i? Essencialment un clític pronominal l'è el pronòm personal oget ("qui? cosa?") doperad come forma proclítica al verb coniugad. End li lengüe gallo-itàlique e en general del nord Itàlia, de fad, la coniugacion d'un verb la pœl vésser preceduda d'un pronòm relativ al soget, fin a resultar anca repetitiv. Quest proclític l'è aleatòri end li coniugacion a la persona 1 e 5, l'è obligatòri end li coniugacion a la persona 2 e 3, entant que l'è obligatòri end la coniugacion a la persona 4 e 6 nomà quand que la forma coniugada l'è "impersonal", çoè precisa a la coniugacion a la persona 3. Per exempli, l'italian tu canti l'è voltad al lombard come ti te càntet, que segond la régola l'è voltable endré a l'italian come tu canti te (te stesso). La ròba l'è compagna per exempli a la terça persona, que en italian l'è lui canta, ma en lombard lu el canta, voltable torna a l'italian come lui canta lui (se stesso). Ma guardom ben la tabellina.
El pronòm clític de la prima e de la qüinta persona l'è no obligatòri e anci, generalment l'è doperad nomà end i territori nòrd del blòc occidental (a volte l'è doperad anca denanç a aultre clític, come lu a l'è enveci de lu l'è).
L'è inveci aleatòri l'us del clític denanç a la coniugacion a la quarta o a la sexta persona e generalment l'è doperad nomà se questa forma coniugada l'è compagna a la forma a la terça persona. Per exempli, l'italian noi giochiamo el pœl vésser coniugad come noaultre jugom (típic de tuta la region) o noaultre en juga (típic del bergamasc e d'un qualc lœg del sondrïés e tixinés), o an'mò l'italian loro cantano el pœl vésser coniugad come lor (ai) canten (típic del blòc occidental) o lor i canta (típic del blòc oriental).
Oviament la forma elidida la se dopera denanç a verb que i cominça per vocal (un exempli clar l'è el verb vésser: l'è, de le + è).
Adess enveci una tabella completa de clític oget e dativ.
Una precisacion importanta, prima de far dei exempli: la forma plena l'è quella que en lengua lombarda l'è plu comuna. La forma pòvera l'è presenta en lengua lombarda nomà end li parlade del grop lombardo-emilian (província de Màntoa e Cremona) e a caràter local end una qualc parlada dei dialets del nòrd. Considerada la fòrta neutralizacion de tute li lètere e, praticament en tut l'àmbit lombardòfon, l'è fàcil que i clític le e la (ma anca el e al) i se sconfondi e donca en quasi tuta la parlada l'è nascid el costum de doperar quasi sempre nomà la forma pòvera de le (çoè el) e la forma plena de la (quasi mai al). Anca el clític ne referid a noaultre l'è de spess doperad nomà cond la forma pòvera (en), per sconfónder-l mia cond el clític partitiv (ne). End li aultre lengüe del contínum, come el piemontés, enveci l'us de la forma pòvera l'è fess plu comun come anca l'us dei clític le e al.
Un'aultra cosa la g'ha a que far cond el riflessiv: forme come "preòcupa't!" (del verb preocupar-s) o "veder-m" (del verb veder-s) end un qualc zone, come a la cità de Milan, li pœl diventar riflessive clapand el clític se inveci de quell pronominal, insí de diventar "preòcupa's" o "veder-s".
* la forma ghe per noaultre l'è nomà a caràter local. La doveress vésser sempre evitada.
**end un qualc territori, la pronúncia de ie e lie la diventa precisa ai clític soget (i e li), per exempli end el dialet bressan de la plana.
Un'aultra cosa la g'ha a que far cond el riflessiv: forme come "preòcupa't!" (del verb preocupar-s) o "veder-m" (del verb veder-s) end un qualc zone, come a la cità de Milan, li pœl diventar riflessive clapand el clític se inveci de quell pronominal, insí de diventar "preòcupa's" o "veder-s".
* la forma ghe per noaultre l'è nomà a caràter local. La doveress vésser sempre evitada.
**end un qualc territori, la pronúncia de ie e lie la diventa precisa ai clític soget (i e li), per exempli end el dialet bressan de la plana.
Adess fom un po' d'exempli cond l'italian e cond el catalan:
Èco. Encœ hom finalment vist comè que i è i clític e i pronòm. Speri de vésser stad plutost clar. La pròssima volta parlarom de agetiv! A prest :)


text:
West Virginia
La West Virginia (Virginia Ucidentala) a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 62.809 km² e una pupulaziun de 1.815.354 abitant.
A l'è tacada a nord a l'Ohio, Pennsylvania e al Maryland, a ovest al Kentucky e a l'Ohio, a süd a la Virginia, a est al Maryland e a la Virginia.
La capital a l'é Charleston (53.421 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La West Virginia a l'è stada amissa in de l'Üniun in del 1863.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La West Virginia la gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:West Virginia


text:
I-CAMP vegn purschì la proxima stad a Flem per 60 scolars e scolaras en la vegliadetgna da 9 fin 15 onns. Davent dals 20 da schaner 2018 pon ins s’annunziar. Ils organisaturs quintan ch'ils plazs pudessan esser occupads spert. La purschida duai esser per tut ils uffants da l'entira Svizra ch'han interess per l’informatica.
Il camp porscha structuras dal di, la notg turnan ils uffants a chasa quai che limiteschia sa chapescha la pussaivladad da sa participar. Emprender pon ils uffants da programmar. Ina giada vegn quai ad esser cun X-LOGO, la tartaruga digitala che sa mova. Lura il segund program il CALLIOPE. Là po vegnir programmà funcziuns per maschinas e roboters.
Collavuraziun grischuna cun Turitg
La Scol'auta da pedagogia dal Grischun, la ETH da Turitg e la scola da Flem porschan quest camp d'informatica. Il I-CAMPs en questa furma datti per l’emprima giada en il Grischun. Ils students e scolasts da la Scol'auta da pedagogia dal Grischun èn responsabels per l’instrucziun. Els sezs vegnan instruids da la ETH. I saja ina situaziun che porschia per tuts mo avantatgs, ha manegià Gian-Paolo Curcio il rectur da la Scol'auta da pedagogia dal Grischun.
RR actualitad 17:00


text:
Rüti (GL)
Rüti a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.18 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 364 abitant.
El cumün de Rüti l'è colocaa in de la Grosstal, in sü la destra del fiüm Linth a una altitüden de 616 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Betschwanden, Braunwald, Linthal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rüti l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1340.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rüti (GL) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Rüti GL su Wikimedia Commons


text:
Eduard, il pur da culm
- Dumengia, 24.8.2014, 17:25
La Televisiun Rumantscha preschenta sia seria da stad quest onn en il Kino Apollo a Cuira, in Kino vegl, ma bel! Quai pudessan ins era dir dal film da questa saira: Vegl ma bel!
Gion Tschuor aveva purtretà l’onn 2006 in pur da ses cumin Rueun, e na betg per nagut aveva el elegì Eduard Curtins, in original en ses pensar e ses far. Mintgatant ha el ina barbuna, in’autra giada nagina. Mintgatant fima el la pipa e pauc pli tard il toscani.
Uschia enconuschan blers vischins da Rueun Eduard Curtins, ma bler auter na san els betg. Eduard è gist uschè gugent sulet sco mal accumpagnà, ed il pli gugent sulet sin las aclas u sin ils culms. En Engiadina fiss quai prümarans, ma en Surselva funcziuna quai tut auter. Eduard passenta era l’enviern sin mises. Quai faschevan pli baud tuts, oz be anc el. «Eduard, il pur da culm», in film da Gion Tschuor.


text:
Sanaziun previda
In miez tschentaner ei vargaus dapi la davosa renovaziun. Oz eis ei buc da surveser che la baselgia parochiala da Breil basegna ina refrestgentada.
Ord quei motiv prevesa la cumissiun da baghegiar principalmein ina sanaziun energetica cun novs veiders-finiastra, in remplazzament dall' isolaziun dalla fatschada e sanaziun dil tetg, ina purificaziun dallas preits egl intern, sco era in' adattaziun dall'illuminaziun e tecnica.
La sanaziun succeda duront la primavera e stad digl onn 2019.
Historia dalla baselgia parochiala
La baselgia parochiala da Breil ha ina liunga ed interessanta historia. Cheu lein nus dar a vus ina cuorta survesta da quella historia:
Maletgs dalla baselgia parochiala
Finanziaziun
Ils cuosts totals dalla sanaziun muntan a 1.35 milliuns francs. Dalla summa totala ein tochen ussa aunc 390'000 francs buca finaziau. E cheu duvrein nus vies agid e sustegn finanzial. Ina pusseivladad co vus saveis sustener la sanaziun vesis vus cheusut.
Contribuziun sin RTR (04-01-2017)
Cheu saveis vus tedlar la contribuziun davart la sanaziun sin RTR:
Varianta 1: Cumprar simbolicamein ina finastara (naven dils 29.12.2017)
Cun cumprar simbolicamein ina finiastra (ni era pliras) sustenis Vus la sanaziun dalla baselgia parochiala. Vus saveis cumprar finiastras dalla fassada dil sid ni era quellas cun ils dessegns da
Richard Seewald.
Cheusut anfleis Vus il link per reservar ed empustar simbolicamein las finiastras (cliccar sil maletg).
Varianta 2: Acziun da vin
Cun cumprar cartuns da vin (6 butteglias) sustenis vus era la sanaziun dalla baselgia parochiala. Vus veis la schelta denter dus vins (Nebiolo
La Gatta ni Pinot Noir Malanser). Il gudogn net va cumplamein en favur dalla sanaziun. Cumprei quei vin per vusezs ni schenghegiei el ad in car concarstgaun!
Per cumprar il vin saveis vus emplenir il formular cheusut:
vin Nebiolo La Gatta 2013
cartuns (à 6 butteglias) à sfr 114.-
vin Pinot Noir Malanser 2016
cartuns (à 6 butteglias) à sfr 132.-
Formular d'empustaziun
Varianta 3: Sustegn cun ina contribuziun libra
Era cun ina contribuziun libra saveis vus sustener la sanaziun dalla baselgia parochiala. Vus saveis emplenir ora il formular cheusut culla summa giavischada:
Nus admettin a Vus in grond Dieus paghi per Vies sustegn. Vus retschevis in document da padrinadi ed in attest da donaziun. Tuttas donaturas e tuts donaturs vegnan numnai en ina gliesta che survegn in plaz adattau en baselgia.
Pleiv Breil/Dardin/Danis-Tavanasa, Via principala 41, 7165 Breil, info@pleiv-breil.ch
Banca Raiffeisen Breil, Sanaziun baselgia Breil, CH62 8113 7000 0030 0214 8


text:
Sco la banca Julius Bär scriva, saja quest pass il giavisch da Boris Collardi. El è stà nov onns CEO da la banca privata svizra. Il commember dal cussegl d’administraziun Bernhard Hodler daventa per immediat ses successur. Dapi il settember era Hodler gia il substitut da Collardi. Era vul il cussegl in process d'evaluaziun per manar la gruppa a lunga vista, ha la banca Julius Bär communitgà.
Sco l'agentura da novitads sda scriva saja quai probabel che Collardi daventa a partir da mez 2018 propretari da la gruppa da bancas privata Pictet.
RR novitads 07:30


text:
Sco emprim pass vegn averta la butia da chaschiel a Savognin. Duas persunas vegnan engaschadas per la vendita, il manader da la butia è Gion Plaz da Tinizong. El è emploià da la societad da purs da chascharia Savognin e conturn.
Damai ch’el ha gia fatg l’emprendissadi en la butia da chaschiel stettia fitg a cor ad el che la butia vegnia puspè averta. Impurtant saja però ch’ins possia en l’avegnir era puspè producir al lieu, ha l’um da 42 onns ditg envers RTR.
Reavertura da la chascharia il 2018?
Ils purs prevesan da puspè pudair producir chaschiel en la chascharia ch’è il mument serrada. Concret n’è però anc nagut. Luzi Steier, il president da la societad da purs da chascharia Savognin e conturn na po il mument betg anc dir sch’i grategia propi, da puspè avrir la chascharia.
Necessarias èn en mintga cas investiziuns. En la chascharia correspundia betg pli tut a las pretensiuns dad ozendi.
RR actualitad 07:00


text:
Inhalt der Website: Bainvegni sin la pagina d'internet dal museum da la natira dal Grischun! Igl ans fa plaschair che Vus ans visitais. Nossa pagina d'internet As mussa tge che Vus pudais tut scuvrir ed experimentar en il museum da la natira. Laschai As surprender! Il museum grischun da la natira è in center d'infurmaziun per l'etnografia da la scienza natirala. Cun sias activitads variadas preschenta el ad in vast public la natira dal chantun Grischun e sias tipicas caracteristicas. Cun quai gida el a derasar ina furmaziun da la natira e da l'ambient ed a proponer l'utilisaziun da lunga durada da las resursas natiralas. Il medem mument vegn er tschertgà da declerar en moda enclegentaivla fenomens generals sco per exempel la furmaziun da las muntognas u l'evoluziun. Ina pitga impurtanta da la lavur da museum è la documentaziun da la natira dal chantun Grischun e da sias midadas. A quai servan las ritgas collecziuns e l'atgna activitad da perscrutaziun.
Hinweis: Sie haben die von uns definierten Style-Sheets (CSS) abgeschaltet oder Sie nutzen leider einen älteren Browser, daher wird diese Seite anders dargestellt.
Hinweis: Weitere Informationen über die Darstellung dieser Website finden Sie in den Besucherinfos
Il return dal luf, luf-tscharver, urs e tschess barbet vegn discutà animadamain en las Alps. La ludra è crudada cumplettamain en emblidanza. La fundaziun pro ludra fundada da nov è sa dada la finamira da prender immediat per mauns las lavurs preparatorias per in eventual return da la ludra. Ina retschertga ch'il museum grischun da la natira ha fatg sin incumbensa da la fundaziun ha mussà cleramain: la ludra è stada numerusa e bain derasada en bleras valladas dal Grischun fin lunsch en per il 19avel tschientaner, uschia cunzunt en Surselva ed en la regiun dal Meir. Per il mument vegn la retschertga extendida sin tut la Svizra tudestga. Er en curs èn studis che sclereschan l'esser adattà da spazis vitals. Igl è impurtant che noss flums ed uals vegnian puspè transferids en in stadi natiral, per che la ludra chattia nutriment e protecziun avunda en tals. La finamira è clera: er la ludra duai puspè returnar pli baud u pli tard en Svizra.
Avais Vus vesì pli baud ina ludra or en il liber? Nus duvrain Voss sustegn. Per ulteriuras infurmaziuns cliccai qua.


text:
Fau verd
Il fau verd (Fagus sylvatica) è ina planta da feglia dal gener dals faus (Fagus) ch’è derasada en vastas parts da l’Europa. En Svizra cumpiglia il fau verd 19 % da tut las plantas da feglia (Germania: 15 %[1], Austria: 10 %[2]). En la lingua da mintgadi vegn il fau verd per ordinari be numnà ‹fau›, damai ch’i na dat en l’Europa Centrala naginas autras spezias dal gener dals faus. Cuntrari a quai ch’il num pudess sugerir n’è il fau alv (u fau coller) betg parentà directamain cun il fau verd.
Guauds da feglia cun blers faus verds furman potenzialmain la vegetaziun natirala da vastas parts da l’Europa Centrala. Il fau verd vala sco planta indicativa per in clima atlantic.
Cuntegn
- 1 Descripziun
- 2 Derasaziun ed abitadi
- 3 Periclitaziun e protecziun
- 4 Giudida forestala da guauds da faus
- 5 Il fau verd sco spazi vital
- 6 Plantas decorativas
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Statura[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd crescha sco planta che perda d’atun la feglia e cuntanscha autezzas da fin a 30 m, en guauds spess er da fin a 45 m. Il diameter dal bist da plantas singulas po mesirar fin a 2 m. La planta po vegnir fin 300 onns veglia; en cas singuls han ins er chattà exemplars pli vegls.
La curuna d’in fau verd creschì ora po sumbrivar ina surfatscha da fin a 600 m². La planta flurescha e porta fritgs en la vegliadetgna da ca. 30 fin 200 onns. En lieus ideals crescha ella spert (40 fin 70 cm ad onn) en la vegliadetgna da sut 30 fin 50 onns; la curuna n’è betg fitg spessa ed orientada dretg si; la roma crescha a l’entschatta en ina posiziun marcantamain laterala. En situaziuns da concurrenza cun autras plantas tutga il fau tar las plantas cun ina dinamica da climax tardiva che sa mettan tras cun lur creschientscha en lunghezza a partir d’ina vegliadetgna da ca. 45 onns.
L’emprim stausch da creschientscha, tranter l’avrigl ed il matg, crescha spert fin ad ina lunghezza da ca. 40 cm e penda l’emprim levet vers engiu. Pir alura vegn – sco che quai è il cas tar tut las plantas lainusas – producì adina dapli lignin ed ils roms sa drizzan si. La creschientscha en lunghezza è terminada suenter trais fin tschintg emnas. Mintgatant pon ins er observar vers la fin zercladur in uschenumnà chatsch da son Gion.
Tar plantas pli veglias cumenza la creschientscha a laschar suenter e suenter ca. 100 fin 150 onns ha ina planta singula gia cuntanschì si’autezza maximala. Silsuenter crescha ella pli plaun e cura che la vitalitad cumenza a laschar suenter (a partir da ca. 200 onns) daventa la curuna adina pli spessa. Ils stauschs da creschientscha daventan ussa adina pli pitschens, fin che quels muntan be pli a paucs centimeters. Exemplars che stattan sulets pon furmar en la vegliadetgna ina curuna vasta, regulara e munida cun roma spessa che cuntanscha in diameter da 20 fin 30 m e da la quala la roma la pli bassa tanscha bunamain fin giun plaun. Roma centrala pli veglia ha ina posiziun bunamain orizontala ed è ordinada a moda regulara ed alternanta. Il giuven chatsch consista d’in brumbel principal drizzà vers ensi e d’in brumbel lateral. La mancanza da glisch a l’intern da la curuna sforza la planta a questa diromaziun simmetrica e fina cun ina posiziun da la feglia orizontala; a l’intern da la curuna na lascha la stgirezza percunter tiers nagins novs chatschs pli. En il guaud crescha il fau percunter sco planta satiglia e la roma situada il pli giudim mora per mancanza da glisch. Il cumenzament da la curuna è qua savens situà pir en in’autezza da 10 fin 20 m. In diameter maximal da la curuna da 20 fin 30 m cuntanscha il fau be en guauds fitg vegls – ils quals èn daventads stgars – , cura che autras plantas situadas en la vischinanza pireschan. Pervi dal squitsch da concurrenza per la glisch, èn ils roms principals plitost orientads en il guaud vers ensi che en posiziun orizontala. Pervi da sia grondezza, simmetria e coluraziun d’atun d’in ocher cler vegn il fau verd apprezià sco planta da parc.
Paletscha (‹scorsa›)[modifitgar | modifitgar il code]
La paletscha satiglia dals giuvens roms è a l’entschatta da colur verd stgira fin naira e glischa, ma gia suenter paucas emnas daventa ella pli clera. Vi da la roma ed il bist è ella per ordinari da colur grisch clera; roms ch’èn crudads laschan enavos nodas ch’èn anc vesaivlas suenter decennis vi dal bist sco pitschnas rubaglias. Tar la creschientscha en ladezza dal bist e da la roma sa schlargia la paletscha medemamain, furmond finas sfessas per lung. Il fellem che mora, l’uschenumnà corc, na croda betg davent visiblamain, mabain scroda ad ina fina pulvra da colur grisch clera. Tar faus pli vegls daventa la paletscha al pe dal bist groppa e plain sfessas; ma vi dal bist principal resta ella, cuntrari a la gronda part da las autras spezias da plantas, fina e glischa fin en l’auta vegliadetgna. Ina varietad dal fau verd (Fagus sylvatica var. quercoides) furma ina paletscha pli grossa cun bleras sfessas.
Feglia[modifitgar | modifitgar il code]
La feglia è ovala, ha in piz curt ed ina basa en furma da cugn u radunda. Ils singuls fegls èn tranter 7 e 10 cm lungs e fin a 5 cm lads. L’ur dal fegl è enchavà-ondulà fin levamain crennà e pailus. A la fin dals 6 fin 7 gnervs laterals sa chattan dents curts. La vart sut dal fegl è levamain u ferm pailus sin ils gnervs ed ils champs intercostals. Il moni ha ina lunghezza da 1 fin 1,5 cm ed è medemamain pailus. Feglia giuvna è d’in verd frestg, per part er fustga e munida cun in pail da saida. Da stad è la feglia da vart sura d’in verd stgir e glischanta, da vart sut da colur clera. L’atun daventa la feglia l’emprim mellen fustga, pli tard cotschen oranscha fin brin cotschnenta. Savens resta la feglia setgada pendida vi da la roma durant l’entir enviern.[3]
Brumbels, portaflurs e flur[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd flurescha a partir d’ina vegliadetgna tranter 30 fin 50 onns. I sa tracta d’ina planta monochasana; las flurs masculinas e femininas èn pia da chattar vi da la medema planta. Ils brumbels èn da colur brin clera ed en furma da fis. Els èn zugliads en 2 fin 3 fegls da cuvrida dubels ordinads en posiziun opposta che sa cuvran sco squamas. Las flurs cumparan dal temp che la roma prui, pia da l’avrigl fin il matg. Flurs da la medema schlattaina èn mintgamai ordinadas en portaflurs. Ils tschofs da las flurs masculinas han ina lunghezza tranter 3 e 5 cm e pendan; mintga flur masculina cuntegna 4 fin 7 stamins. Da las flurs femininas che stattan sidretg cuchegian viadora stigmas da colur rosa.
Fritg[modifitgar | modifitgar il code]
Las nuschs-fau giaschan mintgamai en duas en in portafritgs. Nuschs crivas cuntegnan trimetilamin (er numnà tenor la planta fagin) e bler acid oxalic ed èn perquai levamain toxicas.
Suenter in onn sitg e fitg chaus è la racolta da nuschs-fau savens spezialmain ritga. Tals onns da sem tutgan tar la strategia da surviver dals faus. Sch’els sviluppassan mintg’onn tuttina bler sem, adattassan las mieurs, ils portgs selvadis ed ils utschels lur populaziuns a questa purschida da nutriment constanta. Cun furmar be da temp en temp ina surproducziun vegn garantì ch’i vegnan producids dapli sems che quai ch’ils animals èn abels da mangiar. Per la singula planta è in onn da sem però collià cun gronds sforzs; perquai producescha ella suenter in tal onn cleramain pli paucas nuschs-fau, e quai er sche las relaziuns climaticas fissan favuraivlas.
Er durant onns da producziun da sem ordinaria contribueschan ils animals a regiuvinar a moda natirala l’effectiv, numnadamain cun purtar davent nuschs-fau en zups. Stgilats e mieurs fan tals deposits da nuschs-fau sco provisiun d’enviern, ma emblidan savens ina part dals fritgs zuppads, uschia che quels pon schermigliar.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Derasaziun ed abitadi[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’ultim temp da glatsch è il fau sa retratg da l’Europa Centrala. El ha survivì en la regiun da la Mar Mediterrana ed ha cumenzà avant ca. 10 000 onns la reconquista da ses territori da derasaziun europeic. En ils sediments dal Luttersee sper Göttingen ch’è s’enterrà cumpara il pollen dal fau l’emprima giada en il temp chaud tardiv avant ca. 4800 onns.
Oz tanscha il territori da derasaziun dal fau verd dal sid da la Scandinavia fin en Sicilia. En la part orientala da la Mar Mediterrana ed en la Scandinavia cumpara el fin en autezzas da ca. 500 m; en l’Europa dal Vest fin 800 m ed en la part meridiunala da las Alps fin ca. 1000 m. Dal vest a l’ost tanscha il territori da derasaziun da la costa da l’Atlantic franzosa, nua ch’el è fitg derasada, fin a la planira da la Weichsel en la Pologna dal Nordost ed en las Carpatas en l’Ucraina dal Vest. En la Pologna subcontinentala cumpara el be anc en guauds maschadads protegids. En regiuns da la Crim a la Mar Naira datti territoris isolads che cumpiglian probablamain ibrids tranter il fau verd ed il fau oriental; questas populaziuns èn per part vegnidas resguardadas sco spezia intermediara e numnads pli tard Fagus taurica Poplavska.[4][5]
Il fau verd è ina planta indicativa fitg caracteristica per il clima umid-moderà da la zona temprada (l’uschenumnada zona nemorala). La planta è liada ad in clima euoceanic fin subcontinental. Per ch’ella possia crescher dovri precipitaziuns annualas d’almain 650 mm ed ina temperatura media annuala da sur 8 °C. En l’ost vegn il territori da derasaziun cunfinà da la zona da transiziun vers il clima suboceanic.
Il fau verd preferescha terrens da sablun e d’arschiglia ritgs da substanzas nutritivas ch’èn levamain acidics u ritgs da chaltschina. En regiuns pli sitgas è la planta dependenta da terrens arschiglius. Terrens ch’èn constantamain umids n’èn però betg adattads; medemamain na supporta la planta naginas periodas da sitgira pli lungas.
Da giuven è la planta relativamain toleranta envers sumbriva; perquai vegn ella attribuida a las spezias da plantas da sumbriva. En ina vegliadetgna pli avanzada dovra il fau verd però dapli glisch. L’atgna toleranza da sumbriva en cumbinaziun cun il grond effect da sumbriva da l’atgna curuna pussibilitescha al fau da stgatschar autras spezias da plantas dals abitadis ch’èn adattads per ella. Sut cundiziuns natiralas furmassan perquai guauds da faus u guauds maschadads cun faus la tipica vegetaziun potenziala da vastas parts da las regiuns bassas da l’Europa dal Vest.
Sin surfatschas che vegnan pasculadas a moda extensiva sto il fau verd percunter succumber al ruver puschlà (Quercus petraea; er numnà ruver tardiv). Tenor l’ipotesa dals megaerbivors – ch’è però contestada – han ils gronds erbivors preistorics (sco visent, bov selvadi, tschierv e chaval selvadi) influenzà fermamain la vegetaziun da l’Europa Centrala, uschia che la dominanza dal fau verd na saja betg da resguardar sco natirala. Tenor quest’ipotesa na consistiva la vegetaziun natirala da l’Europa Centrala betg da guauds serrads e spess, mabain da guauds mez averts sco ch’els han existì fin en il temp modern tempriv en furma dals guauds da pasculaziun. [6]
Ils guauds da faus da l’Europa Centrala sa laschan sutdivider en trais tips, cundiziunads mintgamai dal lieu:
- Guauds da faus liads a terrens da chaltschina. Quest tip da guaud predominescha surtut en regiuns collinusas e muntagnardas, uschia era en las Alps. En lieus umids sa furman guauds maschadads cun fraissens ed ischis.
- Guauds da faus liads a terra brina. Quels prevalevan surtut en la Germania dal Nord. Sin terra brina pon ils faus sviluppar lur potenzial maximal. Be en lieus fitg ritgs da substanzas nutritivas ed umids reusseschi qua a fraissens ed ischis da sa far valair sper ils faus; en lieus fitg sitgs cumparan per part er ruvers puschlads e (pli darar) tigls. Da quest tip da guaud da faus existan be anc pitschnas restanzas; gia baud han ins numnadamain transfurmà els en terren agricul u remplazzà tras plantaschas da pigns.
- Il terz tip furman ils guauds da faus che creschan sin terrens acidics e plitost povers da substanzas nutritivas sco ch’els sa furman da morenas pli veglias, crap da sablun e plattamorta. Quests guauds èn surtut derasads en la planira da la Germania dal Nord. En ils abitadis cun ina fitg pitschna cumpart da substanzas nutritivas cumparan er ruvers puschlads. Quest tip da guaud è medemamain vegnì runcà per gronda part u remplazzà tras plantaschas da pigns.
En regiuns muntagnardas, vul dir en il stgalim montan, cumpara il fau verd per ordinari en cumbinaziun cun l’aviez ed il pign e furma cun quels in tip da guaud maschadà caracteristic.
Periclitaziun e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd è derasà vastamain en tut l’Europa. L’Uniun europeica ha però renconuschì sia responsabladad per la protecziun dals guauds da faus ed ha perquai mess sut protecziun differents tips da spazi vital che cumpiglian guauds da faus.
Giudida forestala da guauds da faus[modifitgar | modifitgar il code]
Er en l’economia forestala regiuvineschan ins effectivs da guauds da faus cun stgaffir a scherms bunas cundiziuns sut la protecziun da plantas veglias. Il success da talas regiuvinaziuns intenziunadas dependa fermamain dal dosadi da l’incidenza da la glisch. Avran ins memia grondas largias, crescha il privel da schelira e la concurrenza tras la vegetaziun bassa; memia pauca glisch percunter far pirir u sa struptgar ils chatschs.
Guauds da faus dovran er pli tard ina zerclada selvicultura regulara e minuziusa per pudair furnir plantas ch’èn economicamain rentablas. Plantas che creschan en stretga uniun furneschan lungs bists senza roma, sco ch’els vegnan duvrads en la producziun da mobiglias d’auta qualitad. Pervi dal grond squitsch da concurrenza che regia sut talas cundiziuns, sviluppan las plantas però curunas irregularas. Quai maina da sia vart a grondas tensiuns a l’intern dal lain, uschia ch’il lain ch’è vegnì elavurà sa sfenda tgunsch u sa tira. Plantas che creschan memia ina ord l’auter èn percunter diromadas fitg ferm, uschia ch’ellas n’èn strusch adattadas per in’elavuraziun d’auta qualitad.
Cura che la feglia dal fau da l’onn avant smarschescha, furma quella in fundament da schermigliar ideal per autras plantas da l’Europa Centrala sco per exempel il pign u l’aviez. Ils faus han en general in bun effect sin la qualitad dal terren, damai che lur feglia sa decumpona entaifer in fin dus onns. La valita forestala dals faus è oz incontestada, suenter che smarschim cotschen, terrada dal vent ed infestiuns cun il bau-scorsa han mussà quant sensibels surtut effectivs da pigns èn. Ma er faus èn suttamess a malsognas. Uschia hai per exempel da ils onns 2000 fin 2002 be en Belgia ina perdita da bundant in milliun meters cubic lain pervi d’ina muria da faus.
Caracteristicas dal lain[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain dal fau verd ha ina leva glischur cotschnenta; da qua deriva er il num tudestg Rotbuche. In tun cotschen pli intensiv survegn il lain tras l’uschenumnà coier a vapur. Questa procedura serva a prender al lain l’inclinaziun da sa trair e da survegnir sfessas.
Il lain è d’ina structura fitg fina e surtratg cun ina structura d’avainas regulara; el sa lascha splanar e turnar bain. Il fau ha per ordinari ina coluraziun omogena che sa tira tras l’entir diameter dal bist. I po però dar ina coluraziun facultativa dal cor (vul dir da la part centrala dal bist). Pli veglia e lada che la planta è e pli tgunsch ch’ella sviluppa ina tala part interna da colur pli stgira. Laina da fau cun in cor colurà cuntanscha pretschs pli bass che lain alv. En la fabricaziun da mobiglias individualas po ina tala coluraziun però tuttavia esser dumandada. Laina da fau è adattà fitg bain sco parchet, damai ch’el è fitg dir. Il lain na sa lascha atgnamain betg storscher fitg bain, ma cun al coier daventa el flexibel e fitg plastic, quai ch’è d’attribuir a sias fibras da lain ch’èn curtas. A basa da questa procedura vegnan producids da la laina dal fau tocs prefabritgads sturschids sco per exempel mobiglias da seser cun elements furmads a moda anatomica. Michael Thonet ha sviluppà il 1830 ina procedura da storscher lain da fau ed ha producì uschia las sutgas da Thonet ch’èn oz enconuschentas en tut il mund.
Il fau sco furnitur da laina da diever[modifitgar | modifitgar il code]
En l’economia tradiziunala vegniva il fau verd resguardà sco main adattà sco laina da diever ch’il ruver. Dal ruver derivava in lain universal ch’era bundant pli resistent cunter marschira ch’il lain da fau e che sa laschava perquai er utilisar per la construcziun da navs ed en la construcziun al liber. Ultra da quai furniva il ruver las glondas ch’eran da gronda muntada en la tegnida da portgs tradiziunala. Superiur al lain da ruver era il lain da fau sulettamain areguard la valur termica. Sur lung temp han ins perquai negligì il fau en favur dal ruver. L’inschigner forestal Christian Küchli ch’è sa fatschentà intensivamain cun l’istorgia da las plantas forestalas europeicas discurra d’ina tendenza d’eliminaziun dal fau ch’ha perdurà sur blers tschientaners.
Ina muntada pli gronda ha il fau verd cuntanschì entaifer la selvicultura cura ch’ins ha constatà che traversas da viafier da lain da fau èn protegidas 40 onns cunter infecziun da bulieus, sch’ins las impregnescha cun ieli da catram. Uschia èn quellas daventadas tuttina conservablas sco las traversas da viafier fatgas da lain da ruver. Ils manaschis forestals han cun quai cuntanschì buns pretschs per il lain da fau, uschia ch’igl ha puspè rendì d’endrizzar plantaziuns. Vers il 1930 vegniva be anc la mesadad dal lain da fau che vegniva pinà duvrà sco laina da brisch; l’autra mesadad serviva a fabritgar traversas da viafier ed objects da diever sco bogneras, mursets, barschuns u paluttas. Quai è sa midà a moda signifitganta en quel mument ch’ils combustibels fossils han chatschà enavos la laina dad arder e ch’ins ha a medem temp cumenzà a gudagnar da l’ieli materias sinteticas per la producziun d’objects da diever.
Oz furnescha il fau verd in impurtant lain da diever per la construcziun da giugarets, da mobiglias, da parchet e da stgalas. En l’Europa Centrala munta la cumpart dal fau verd a la laina da diever ca. 1/6. En Svizra èn per exempel vegnids pinads vers la mesadad dals onns 1980 in fin dus milliuns meters cubic lain da fau ad onn; ma be 6 % era lain d’ina qualitad suffizienta per al elavurar a moda industriala.
Sco gia descrit, po lain da fau vegnir elavurà a products multifars; restrenschì è sulettamain il diever sco lain da construcziun en furma massiva, damai che lain da fau na sa lascha betg tegnair fitg ditg. Percunter vegn lain da fau apprezià en la producziun da plattas cumprimidas, en l’industria da palpiri e surtut sco cellulosa chemica per la producziun da textilias sinteticas e fils tecnics a basa da viscosa e liocell.
Utilisaziun sco laina dad arder[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd furnescha in lain dad arder excellent ch’arda plaun e ruassaivel e ch’è segnà d’in’auta valur termica (19,7 mj/kg).[7] Perquai ch’il lain da fau furma bler burnida è el er adattà fitg bain per grillar. Il fatg ch’il fau verd vegniva apprezià sco laina dad arder, ha manà a furmas da cultivaziun specificas che na vegnan oz strusch pli pratitgadas: las plantas vegnivan adina puspè tagliadas, quai che manava ad ina fisionomia tut speziala da quellas. Faus puschlads sa sviluppan sch’ins taglia enavos ina planta giuvna fin pauc sur la terra e la planta chatscha danovamain. Da faus-pe discurr’ins en il cas da plantas che vegnan tagliadas a l’autezza dal pèz e ch’ins lascha puspè crescher per gudagnar laina. Quai maina ad ina creschientscha struptgada che dat a las plantas ina parita bizarra. Omaduas furmas ves’ins be pli darar en furma d’exemplars vegls (che stattan savens sut protecziun da la natira).
Faus verds sviluppan magari furmas pendusas. Quellas èn caracterisadas d’ina axa principala curta che cuntinuescha en quatter roms laterals, segnads d’ina creschientscha en lunghezza rinforzada, ma d’ina creschientscha en ladezza e fitg modesta. Ils lungs roms laterals pendan sco cuas. Talas furmas pendusas sa sviluppan per ordinari en il guaud supprimì. La roma ordinada en furma da parasol pussibilitescha a la feglia da trair a niz meglier la glisch che penetrescha tras las stresas superiuras dal guaud. S’augmenta l’incidenza da la glisch – per exempel suenter in stemprà – sviluppan tals faus pendus da brumbels inactivs in chatsch che crescha dretg si; ma suenter ina tscherta creschientscha prenda er quel per ordinari en ina posiziun pendenta. Talas furmas natiralas èn vegnida cultivadas vinavant ed ins las vesa magari sco plantas solitarias en parcs e zonas verdas.[8]
Il fau e la producziun da vaider[modifitgar | modifitgar il code]
En il temp medieval e temp modern tempriv serviva la tschendra da lain a la producziun da laschiva e da vaider. Surtut per la producziun da vaider èn vegnids pinads vasts effectivs da faus. Duas parts tschendra da fau ed ina part sablun devan ensemen il vaider da guaud da colur verda. La dumonda suenter laina per la producziun da vaider era enorma. Per 100 kilos potassa duvravan ils vaidrers radund 200 meters cubic laina. Ulteriurs 100 meters cubic eran necessaris per luentar la potassa cun sablun da quarz a vaider. Er per quest pass d’elavuraziun vegniva preferì il lain da fau.
Plantadis da faus ch’eran vegnids tagliads, vegnivan per ordinari remplazzads tras pigns. Quai ha manà ad in tip da guaud ch’ins numnava ‹guaud da vaider›.
Utilisaziun sco nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud han las nuschs-fau giugà ina tscherta rolla en il nutriment da l’uman. Malgrà ch’ellas èn levamain toxicas, è vegnì pressà en il 19avel tschientaner ed en il temp da crisa suenter la Segunda Guerra mundiala da las nuschs ieli; quel è vegnì duvrà per cuschinar e sco ieli da lampas. In pugn plain nuschs-fau po gia chaschunar malesser. La feglia dal fau verd è mangiabla e duai gidar a retegnair inflammaziuns. Uschia l’han ins mastegià en cas d’inflammaziuns da las schunschivas u mess directamain sin la plaja en cas d’ulceraziuns.
Utilisaziun da la feglia sco sternim e pavel[modifitgar | modifitgar il code]
En regiuns muntagnardas n’eri pli baud strusch pussaivel da cultivar quantitads da granezza ch’avessan furnì suffizientamain sternim per la tegnida en stalla. E plantas da feglia devi sper il fau verd be paucas en questa zona. Sur tschientaners èsi perquai stà usit en bleras regiuns che las dunnas ed ils uffants rimnavan la feglia dal fau che vegniva silsuenter utilisada sco sternim. Or dals guauds vegniva quasi scuà mintga fegl e per part han ins schizunt fatg commerzi cun feglia da fau. A l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins per exempel manà tschients da chargias sur il Lai da Brienz per offrir la feglia da fau en vendita. Cun allontanar la feglia han ins però impedì ch’il guaud possia sa regiuvinar; pertge ch’uschia mancava d’enviern als scherms la protecziun natirala cunter la schelira. Per ils purs muntava la feglia percunter ina necessitad per pudair administrar lur bains a moda economica. Gia a l’entschatta dal 19avel tschientaner ha la scienza forestala crititgà che tant la rimnada da feglia da fau sco er – en il cas dal ruver – l’engrasch cun glondas donnegeschian a lunga vista ils guauds. Ils rempars da lavinas ch’èn daventads necessaris en la regiun dal Lai da Brienz èn d’attribuir per part a l’explotaziun da rapina dals guauds da protecziun da pli baud.
Giuvens roms da faus che purtavan anc feglia vegnivan liads a faschs e setgentads per als duvrar d’enviern sco pavel per il muvel. Surtut chauras appreziavan questa roma. Ma er la primavaira cura ch’ils faus cumenzavan a chatschar vegniva la roma tagliada e pavlada, perquai che quai gidava ad augmentar la producziun da latg.
Il fau verd sco spazi vital[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun autras plantas enconuscha il fau verd relativamain paucs spezialists da habitat ed endemits. In motiv pussaivel è il fatg che questa spezia da planta è sa derasada relativamain tard nà da las zonas da refugi dal temp glazial; uschia n’è betg stà a disposiziun bler temp per adattaziuns coevoluziunaras. Willner, Moser e Grabherr (2004)[9] discurran d’in culiez da buttiglia genetic per la flora ch’era sa spezialisada sin il fau verd, damai che bleras cundiziuns ecologicas n’eran betg dadas en las zonas da refugi da quel. Plinavant pon ins constatar en general che la paletscha glischa ch’è caracteristica per il fau verd porscha a las spezias damain diversitad da nischa che scorsas groppas.[10]
Erbivors[modifitgar | modifitgar il code]
Per ca. 170 fin 180 insects e chariels furma il fau verd la planta ospitanta principala.[11] Bundant 100 ulteriuras spezias sa nutreschan da temp en temp da faus verds, ma sa trategnan pli savens sin autras plantas. La cumpart da spezialists monofags, vul dir che cumparan exclusivamain vi dal fau verd, munta a ca. 27, pia a ca. 15 %. Cun quai è il fau verd situà statisticamain entamez las spezias da plantas, ma cleramain davos las spezias da ruvers. La suletta spezia da bau che viva a moda monofaga vi da faus è Rhynchaenus fagi. En tut han ins dumbrà vi da faus 63 spezias da tgirallas (grondas), però nagina tgiralla dal di e nagina spezia che cumparess a moda monofaga. Er spezias che portan il fau en il num sco Stauropus fagi èn sa mussadas sco polifagas. Ina spezia da plugl da feglia che viva sulettamain sin faus verds è Phyllaphis fagi.
Abitants dal lain[modifitgar | modifitgar il code]
Da las spezias da baus che vivan en il lain mussan 323 ina tscherta colliaziun cun il lain dal fau.[12] Spezias che vivessan vi dal fau a moda monofaga na datti però betg en l’Europa Centrala (percunter en las Carpatas). Da las 115 spezias da baus che sa laschan attribuir a las spezias da relict dal guaud selvadi cumparan vi dal fau 63. Ils baus che vivan da laina morta disponan savens d’in vast spectrum da plantas ospitantas; lur preschientscha dependa plitost da la vegliadetgna e da la dimensiun da las plantas singulas, da la cuntinuitad dal habitat e dal microclima. La muntada dal fau verd per ils abitants dal lain è pia bundant pli pitschna che quella dal ruver, senza esser però frappantamain bassa. En la survista cumplessiva da Köhler han ins chattà tranter ils abitants dal lain be 147 spezias che mussan ina colliaziun exclusiva cun ina planta da feglia da l’Europa Centrala.[13] Trais da quellas èn liadas al fau verd (per cumparegliar: 31 al ruver).
Foras da pitgalain en faus verds[modifitgar | modifitgar il code]
Differentas spezias da pitgalains fan lur foras da gnivar en faus verds. En l’Europa Centrala èn quai surtut il pitgalain grond, il pitgalain grisch ed il pitgalain nair.
Flora dal terren[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun guauds d’autras spezias da plantas ch’èn situads en lieus sumegliants, vivan sin il terren da guauds da faus plitost paucas spezias dad ervas. Quai è probablamain collià cun la spessezza da las curunas, las qualas bittan grondas e stgiras sumbrivas. En guauds da faus acidics pon ins far quint cun stgars 20 spezias dad ervas, en guauds mesauns cun bun 25 ed en guauds da chaltschina cun radund 30 spezias. Tut en tut valan en l’Europa radund 110 spezias dad ervas dal terren da guaud sco accumpagnaders da faus caracteristics. In fitg grond dumber da spezias ch’accumpognan ils faus è da chattar en la muntogna da la part settentriunala dal Balcan; quella è situada en vischinanza dal territori da refugi glazial supponì da la planta.
Ritgezza generala da las spezias[modifitgar | modifitgar il code]
Da las indicaziuns fatgas survart na pon ins betg concluder ch’i sa tractia tar guauds da faus en general d’abitadis cun paucas spezias. Surtut retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en reservats da guaud natiral han manà a glistas da spezias impressiunantas. Quant aut ch’il dumber da spezias effectiv è, na sa lascha betg dir cun tutta segirezza. En dus reservats en il Vogelsberg (Hessen) han ins chattà 2328 resp. 1873 spezias d’animals e da plantas.[14] Ins suppona però ch’il dumber da spezias na stettia betg en in connex direct cun il fau verd sco spezia da planta e che la colliaziun da las spezias en spezial cun il guaud da faus saja plitost pitschna. Er ina cumparegliaziun tranter guauds da rendita en Svizra e guauds selvadis situads en las Carpatas ucranaisas n’ha – cunter tuttas aspectativas – betg exnum manà a la glisch dapli spezias d’animals invertebrads en la natira intacta.[15]
Plantas decorativas[modifitgar | modifitgar il code]
Dal fau verd existan numerusas furmas cultivadas che vegnan duvradas en parcs e curtins sco plantas decorativas. Quellas sa differenzieschan ina da l’autra areguard la coluraziun da la feglia, la furma da la feglia e la statura. In exempel furma il fau purpur (Fagus sylvatica forma purpurea).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Bundeswaldinventur 3, 2012, consultà ils 12 da mars 2015.
- ↑ W. Russ (2011): Mehr Wald in Österreich. BFW-Praxisinformation 24, p. 3–5. Funtauna: Österreichische Waldinventur 2007/09.
- ↑ B. Felbermeier, R. Mosandl: Fagus sylvatica. En: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: Enzyklopädie der Laubbäume. Nikol, Hamburg 2006, p. 241–260. ISBN 978-3-937872-39-1.
- ↑ Igor M. Patlaj, Svitlana A. Los, Roman M. Jatzyk, Ihor M. Shvadchak: Conservation of genetic resources of Social Broadleaves in Ukraine. En: J. Turok, A. Kremer, S. de Vries (ed.): First Euforgen Meeting on social broadleaves. Bordeaux 1997.
- ↑ Dušan Gömöry, Ladislav Paule (2010): Reticulate evolution patterns in western-Eurasian beeches. Botanica Helvetica, tom 120, nr. 1, p. 63–74.
- ↑ F.W.M. Vera: Grazing Ecology and Forest History. CABI Publishing, 2000, p. 88. ISBN 0-85199-442-3.
- ↑ Martin Kaltschmitt, Hans Hartmann und Hermann Hofbauer (ed.): Energie aus Biomasse. Grundlagen, Techniken und Verfahren. Springer Verlag 2009, 2. ed., p. 360, ISBN 978-3-540-85094-6.
- ↑ Dietrich Böhlmann: Warum Bäume nicht in den Himmel wachsen – Eine Einführung in das Leben unserer Gehölze, Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2009, ISBN 978-3-494-01420-3, p. 7.
- ↑ D. Willner, G. Moser, G. Grabherr: Alpha and Beta Diversity in Central European Beech Forests. Fitosociologia, 41 (2004), p. 15–20 (PDF).
- ↑ Peter Meyer, Marcus Schmidt: Aspekte der Biodiversität von Buchenwäldern – Konsequenzen für eine naturnahe Bewirtschaftung. En: Beiträge aus der Nordwestdeutschen forstlichen Versuchsanstalt 3 (2008), p. 159–191 (PDF).
- ↑ Martin Brändle, Roland Brandl: Species richness of insects and mites on trees: expanding Southwood. En: Journal of Animal Ecology 70 (2001), p. 491–504. (PDF, 500 kB).
- ↑ J. Müller: Waldstrukturen als Steuerungsgröße für Artengemeinschaften in kollinen bis submontanen Buchenwäldern. Dissertation TU München, Fakultät Wissenschaftszentrum Weihenstephan 2005, p. 1–235 [1].
- ↑ Frank Köhler: Totholzkäfer in Naturwaldzellen des nördlichen Rheinlandes. (Schriftenreihe der Landesanstalt für Ökologie, Bodenordnung und Forsten / Landesamt für Agrarordnung), NRW 6 (200), 283 p.
- ↑ Wolfgang Dorow, Günter Flechtner: Ergebnisse umfassender Faunenuntersuchungen in montanen Buchenwäldern auf Basalt und Buntsandstein in Hessen. En: Buchen-Naturwaldreservate, unsere Urwälder von morgen. Natur- und Umweltschutzakademie NRW NUA-Seminarbericht 4 (2000).
- ↑ Peter Duelli, Vasyl Chumak, Martin K. Obrist, Peter Wirz: The biodiversity values of European virgin forests. Forest Snow and Landscape Research 79, 1, p. 91–99 (2005, PDF).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Horst Bartels: Gehölzkunde. Ulmer, Stuttgart 1993. ISBN 3-8252-1720-5, ISBN 3-8001-2648-6.
- Gerhard Dönig: Die Park- und Gartenformen der Rotbuche – Fagus sylvatica L. Gartenbild, Rinteln 1994, ISBN 3-928521-05-5.
- Heinz Ellenberg: Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen aus ökologischer, dynamischer und historischer Sicht. Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3-8252-8104-3.
- Norbert Kessel: Das Wachstum von Buchenwildlingen und Baumschulpflanzen. Dissertaziun, Freiburg 1994.
- Gerhard Veldmann, Helmut Vogt: Die Krankheiten und Schädlinge der Rotbuche (Fagus silvatica L.). Universitätsbibliothek, Jena 1985.


text:
Mudel:Savevet/1
El governo tecnegh (in italian governo tecnico) a l'è 'n termen gergal de la Republica Italiana che 'l indica on governo faa di personalità tecnegh e desligaa de la politica che hinn mittuu a governà se gh'è 'na situazion de crisi politega, istituzionala o econòmica.
Terminologia[mudìfica 'l sorgènt]
El governo tecnegh l'è ciamaa anca "governo istituzional", "governo di largh intes", "governo del President", "governo pont", "governo de scop", "governo balnear", "governo di affar corrent", "governo de tregua" e "governo neuter". Gh'è anca el governo elettoral, dedicaa domà a cambià la legg elettorala e menà al vot.


text:
L'um da Winterthur ha 25 onns. El sto sa responsar davant il Tribunal penal federal a Bellinzona. La Procura publica federala rinfatscha ad el ch'el haja vulì ir tar l'organisaziun terroristica Stadi islamic. Ultra da quai haja el cuntrafatg en plirs cas al scumond da represchentaziuns da violenza. Per quests delicts èsi previs in chasti d'enfin 5 onns praschun.
En Svizra è quai l'emprim cas da quest gener che vegn avant dretgira. En tut sto la Procura publica federala s'occupar da 46 proceduras penalas en connex cun terrorissem da dschihadists.
RR novitads 15:00