c: text/html

text:
Da Corina Gustin – Per la golista Seraina Friedli cumainza in favrer darcheu il temp il plü intensiv da l'onn; l'Engiadinaisa, uriunta da La Punt, giova pro l'equipa feminina dals Young Boys a Berna e cun la squadra naziunala svizra da ballapè cumainzan darcheu ils gös da qualificaziun per il campiunadi europeic 2021. In l'intervista quinta ella, tanter oter, che cha las duonnas pudessan imprender dals homens - ma eir viceversa!
Daspö il 2013 survagliast tü il gol da l'equipa feminina dals Young Boys a Berna. Co est rivada usche inavant?
Daspö il 2018 suni tar YB. 2012-2018 d’eir eau tal FCZ. Eau d’he cumanzo in Engiadina e stuvaiv lavurer e trainer fich fich bger per river sün quist niveau. Que drouva fich bgera disziplina. Sur Tusaun Cazas suni alura gnida tar l’FCZ. Lo d’eir eau lönch il Goali Nr 3 e Nr 2. Que druvaiva darcho 2,3 ans lavur dürischma da pudair gnir il Goali Nr 1.
Giovaivast dad uffant in üna squadra da mats o daiva fingià üna da mattas?
Eau d’he cumanzo 2005 tar ils Lusitanos de Samedan tar las Junioras B. Cun mats nu d’he eau me giuvo.
Per il ballapè hast tü bandunà tia patria, l'Engiadina. Es quai stat ün grond pass per tai?
Que d’eira ün fich grand pass. Eau d’he cumanzo ün stüdi, sun ida davaunt da mia famiglia e d’he cumanzo tal FCZ in üna Liga bger pü ota. Que d’eiran 3 müdamaints fundels e que druvaiva vaira lönch fin ch’eau’m pudaiv adüser e chatter mia plazza a Turich. Que nu d’eira adüna simpel per me, eir cun que ch’eau d’he üna famiglia fich amaivla. Eau vaiv lönch e vaira ferm increschantüma da l’Engiadina e da mia patria.
Co guarda oura in tai avant gös importants? Est plüchöntsch nervusa o t'allegrast sül gö? Che es teis ritual da preparaziun? Daja ün ritual in vos club?
Eau sun adüna ün po nervusa. Ma hozindi es que in ün möd positiv. Pü bod d’eira il squitsch per me pütost negativ, hoz drouv eau que per der mia megldra prestaziun. Eau am prepar adüna culla l’istessa musica, mang adüna pü u main identic e fatsch ün per rituals cun trer il fled.
Vaivat vus pro la NLA da duonnas contracts da profi, voul dir post tü viver dal ballapè o hast amo ün oter Job?
Na, nus nun essans profis ed eau nu poss viver dal ballape. Üngüna in Svizzra. Eau lavur scu trenadra in ün fitness a Berna e scu Liveloggerin al SRF a Turich. Eau sun eir auncha vi da mia stüdi da Master a Magglingen. Il ballape es uschè dit pel mumaint be “hobby”, eir sch’el piglia in mia cho la plazza pü granda.
Quant suvent trenaivat vus in ün'eivna? Resta amo temp per hobbies, amis e famiglia?
5-7 voutas. Oters hobbies nu d’heja grands. Eau cuschin fich gugent, leg ün cudesch o vegn a fer jogging o simplamaing üna passeda. Il temp cun mia famiglia es fich important per me. Mieus genituors vegnan a mincha gö, alura vains zieva adüna ün po temp inselmbel e giains insembel a manger tschaina etc. Il temp cun famiglia ed amis es fich knapp, ma eau giod pervi da que alura il temp cha vains bger dapü.
L'uniun sindicala da giovaders SAFP (Spielergewerkschaft) ha avant cuort mis insembel ün paket da dumondas a l'adressa dal SFV. Üna da las ideas d'eira da pajar las megldras giovadras cun 1'000 francs per mais. Nu tuna quai sco ün stincel schi's metta avant quant cha'ls hommens gudognan?
Per la giuvedras in Svizzra füss que ün bel cumainzamaint. Alura pudessans forsa ir gio ün per % tal job ed investir ün po dapü in nossa regeneraziun. Que füss ün pass illa direcziun güsta, ma me avuonda per gnir sün ün niveau pü ot cul ballape da las duonnas in Svizzra.
Il ballape da dunnas as amo adüna bler main preschaint e popular sco il ballapè dals homens, almain pro no inEuropa. Hast tü ün'idea perche?
Eau pens cha ho eir ün po dafer cun l’historia. Duonnas nu giouvan auncha uschè lönch scu’ls hommens. Cun que es forsa il purtret ed il niveau per singuls auncha inadüsos. A la fin finela es tuot üna dumanda finanziela. Ils hommens vivan dapü da sponsurs, da la media, da la popularitet. Tar els es que bger pü attractiv per sponsur da metter aint raps, perche cha’l “return of investment” es bger pü grand.
Schwalbas nu vegnan aczeptedas!
Co as pudessa sustegner il ballapè da duonnas?
Que druvess ün u püs investurs, chi nu pensan be vi da lur investment in ün temp cuort, ma pü dalönch. Per gnir sün ün nivaeu pü ot as stu investir, müder las structuras. Scha’l nivaeu vegn meglder, es que pü interessant per nouvs sponsurs, per las medias etc. Que es ün circul vizius.
Che sun tenor tai las differenzas tanter il ballapè dals homens e quel da las duonnas?
Nus vains oter corps. L’intensitet nun es taunt ota, cun que cha nossa forza dad explosivitet nun es taunt ota, chi fo cha essans pü plaunas. Eau pens illas spartas tecnica, tactica e mentalitet essans nus sün ün bun viedi da river pü dastrusch. Que es üna dumanda da l’educaziun. Ils mats chi rivan sül s-chelin pü ot in Svizzra paun fer ün’educaziun aint il ballape daspö ch’els sun pitschens mats. Plaunet cumainza que eir, cha mattas haun variantas similas, que as bada gia hozindi.
Che pudessan ils homens imprender da las duonnas (in reguard al ballapè)
Eau pens cha nus essans pü sinceras. “Schwalbas” nu vegnan aczeptedas. E nossa mentalitet chi’ns lascha fer quist grand effort insembel cul job vains nus sgür eir dapü cu els. Que saro aint il futur qualchosa cha zieva la carriera essans nus pü fermas in quel aspect.
E che pudessan las duonnas imprender dals homens?
L’egoismus ed il focus. Minchataunt füss que meglder da penser be vi da se svess per fer ün pass inavaunt o per fer ün goal. Els sun bger pü focusos sülla preschtaziun sün plazza, nus duonnas stüdgians auncha bger oter chi capita sper la plazza.
Per che squadra giovessast tü il plü gugent?
Mieu sömmi es da pudair ir a giuver a l’êster. Eau sun fich avierta tar che squedra u in che pajais. Ma que stu esser ün club chi’m po giüder dad improuver auncha üna vouta dapü.
Chi es teis idol e perche?
Eau guard fich gugent a differents Goalis cun que ch’eau pens cha’s po imprender extrem bger. Pel mumaint es Ter Stegen pensi il meglder dal muond. Eir Yann Sommer u David De Gea chat eau fich ferms e guard tiers ad els enorm gugent.
Che sun tias qualitads sco giovadra ed ingio sun tias deblezzas? Scha tü hast deblezzas; co prouvast da tillas amegldrar?
Eau sun tar YB dvanteda ün Leader sün e dasper la plazza. Tecnicamaing sun las flancas e la reaciziun sülla linia sgür fermezzas. Eir il gö culs pes dvaintan adüna meglder, que es fich important per ün goali hozindi e lo posse au auncha gnir megldra. Eir fisicamaing pensi cha mincha duonna po adüna auncha lavurer vi da se, eir eau.
Que am fo sgür enorm superbgia dad esser üna part da quista squedra.
Co hast passantà la posa d'inviern e las festas da Nadal?
Eau vegn tar mia famiglia a La Punt, vegn a fer passlung, giod il temp cun famiglia ed amis, etc. Eau m’allegr fich.
Illa ierarchia da la squadra naziunala da las duonnas est tü il nummer 2 davo Gaëlle Thalmann. At fa quai superbgia?
Que am fo sgür enorm superbgia dad esser üna part da quista squedra. Ma zieva 3,4 ans vegn plaunet eir il “Anspruch” da pudair giuver pü suvenz. Be esser part nun es pü avuonda per me, eir scha giod mincha di ch’eau poss trainer culla crusch alva sün mia corp.
Ils nouvs tricots dals homes sun stats ün tema preschaint illas medias avaint ün per eivnas. Co guarda oura vossa?
Que saron ils listess.
Bainbod vaja inavant culs gös da qualificaziun per il campiunadi europeic 2021. Il prossem gö da la squadra svizra es ils 14 avrigl cunter la Belgia. Co as preparaivat vus per quist giö?
Nus ans preparains adüna identicamaing. In prüma lingia guardains sün noss gö. Nus analisains las fermezzas e deblezzas dal cuntrari e fains zieva ün plan scu cha nus pudessans guadagner cunter ellas. Ils trainaders faun quelo adüna fich profound e minchüna so sia rolla.
Che es il böt da la squadra svizra per il campiunadi europeic 2021 e che resultat es realistic?
Pel mumaint es il böt grandischem da river la qualificaziun. Que es tuot nos focus. Sur da böts al campiunadi cumanzains nus alura a discuorrer cur cha essans eir qualificedas.
Biografia:
Crescheda sü a La Punt
Bachelor of Science (scienzas da sport e psicologia), 2015 fin 2018
Master sport d'elita ("Spitzensport") cun profundaziun "Trainingslehre", 2018 fin ca. 2020
Hobbies: cuschiner, leger, taidler musica, familglia/amis, guarder e fer mincha sport pussibel ;-)
Intervista: Corina Gustin
Fotografias: (c) (1) Daniela Joerdeli, (2) Sportsmoment
Forsa er insatge per vus:
Chasa Editura Rumantscha - Lio sa grittenta: tut ses amis van en vacanzas durant la stad, mo el sto ir ad alp! Cura che sia mamma prenda davent ad el perfin anc ses telefonin, al tanschi definitivamain! Lio less mo pli ir davent. Ses chaun Cookie ha però in’autra idea e va a chatscha da muntanellas. Questa chatscha als maina en il pajais magic da Semperverd nua ch’els ston ademplir intginas incumbensas.
Las duas auturas Simona Demarmels ed Anna Negrini han scrit ensemen durant ils onns 2015 e 2016 il roman da fantasy «Semperverd». Ina istorgia nova da fantasy per uffants da la 3. fin 6avla classa ed in bel regal da Nadal. In extract:
Il tschivel da la muntanella
«Pamfateee.» Il telefonin da Lio sa chatta amez il terren sitg da l’Alp Pandela. Cookie sa dasda e dat in sigl. Per esser segir che quai n’è nagin privel, s’avischina el cun ses gnif al telefonin da ses patrun e savura. El guarda sin Lio e na chapescha betg propi tge che quel fa. Lio na fa gnanc stim che ses chaun è agità. El na vegn betg liber dal patratg ch’el è lià vi da questa alp. Ses amis qua giu en la val fan perfin beffas dad el. Els s’inscuntran, van a far cumissiuns, vesan la mar u perfin ils stars da lur squadra preferida ed el na vesa nagut auter che cornas, stgellas e tgils da vatgas.
Ma sch’i fiss mo quai … El n’è betg mo sulet si d’alp, mabain sto er anc supportar ses geniturs dis a la lunga. Dis ch’èn en sasez gia stentus avunda pervia da las lavurs. Tgi s’imaginescha uschia sias vacanzas da stad? Lio giess bler pli gugent a scola. Là fiss el almain ensemen cun ses amis e pudess far l’ina u l’autra lumparia.
Cookie posa ses chau sin la chomma da ses meglier ami. Lio di: «Ti na chapeschas betg mai, navair, Cookie? Ti vivas sco en il paradis qua tar nus.» El stat si e prenda en maun ses telefonin. La sfessa en il monitur è vegnida pli gronda. Oz è puspè in da quels dis, nua che tut va en las chautschas.
«Lio, quai na dastga betg esser vair! Tes bab ed jau ta tschertgain dapertut e duvrassan tes agid e ti sesas simplamain qua e fas termagls cun tes telefonin. E guarda co ch’el vesa ora! Auters uffants fissan cuntents, sch’els avessan in telefonin uschè modern e ti rumpas il tieu di per di pli fitg! A mai pari che ti stuessas ina giada vesair quantas uras ch’ins sto lavurar per pudair sa prestar in tal apparat», di la mamma.
Quai è puspè tipic per sia mamma. Ella recloma adina gia avant ch’ella sa insumma tge che mudregia el. Lio ha il sentiment che sia mamma vivia en in auter mund. Ella ha l’impressiun ch’el stuess avair plaschair da star si qua. Il mender è che las visitas – magari amis dals geniturs – èn lura er anc da la medema idea. «Vus avais uschè bel si qua ad alp. L’entir di en la natira, nagin stress ed aria frestga. Lio ha propi fortuna da pudair passentar sia uffanza si qua. El emprenda da viver cun la natira. Tge uffant dad oz sa anc fender laina e far paun?» Lio ha avunda da quests baterlims.
Nagin uffant auter che jau na sa pli fender laina e far paun! Ins po gea cumprar tut en las butias. E las chasas stgaud’ins cun electricitad, pensa Lio tut grittentà. Cunquai ch’el sa concentrescha sin ses patratgs, auda el mo pli dalunsch il crititgim da sia mamma, ed el serra ils egls. Ussa simplamain avrir ils egls, l’alp è stgargiada e nus essan a chasa. Quai fiss uss il pli bel!, pensa Lio e strocla ensemen ses egls uschè fitg ch’i fa bunamain in pau mal.
Cura ch’el als avra puspè, è el prest in pau dischillus ch’i n’è betg gartegià. Plaunet al vegnan puspè endament ils pleds da la mamma.
Cura ch’el vesa co che la mamma guarda ussa sin el, smina Lio ch’ella haja dumandà el insatge durant ses cupid. Per ch’ella na vegnia betg anc pli vilada, emprova el sia fortuna cun: «Gea, mamma, va bain.» Quai funcziuna per il solit en discussiuns cun sia mamma.
El ha emblidà ch’el ha ses telefonin sin las chommas e stat si per s’allontanar da la situaziun malempernaivla. E lura capiti. L’apparat croda la segunda giada per terra.
«Gnanc ina minuta n’es stà bun da tegnair quai che ti has empermess! Ussa basti!» La mamma prenda il telefonin si da plaun. «Quel survegns ti pir puspè, cura che ti has emprendì d’avair quità da las chaussas. Ti vas uss a fender laina davos tegia. Igl è uras che ti ans sustegnias cun las lavurs dal mintgadi.»
«Quai n’è betg endretg. Jau hai emblidà il telefonin ed hai mo vulì …», emprova Lio da sa defender.
«Jau na less udir nagut pli. Va ussa!», cumonda la mamma e va en direcziun da l’isch da la tegia.
Cun il venter plain ravgia, perquai che nagin na taidla quai ch’el di, va el davos tegia, nua che la laina vegn deponida. Sco expressiun da protesta zappa el cun tutta forza sin il terren.
Cookie al suonda.
El ha tratg en sia cua ed er il chau tegna el plitost a bass. Cookie n’ha betg gugent, sche ses patruns sbragian uschè dad aut. Per sias ureglias sensiblas è quai terribel.
Lio na po simplamain betg sa calmar. El è vilà. El na sto betg mo star si d’alp l’entira stad, mabain n’ha uss era nagin telefonin! Sco quai ch’el enconuscha sia mamma, pudess quai anc durar in detg mument fin che quai sa mida.
Sia situaziun, la ravgia sin sia mamma ed ils patratgs vi da ses amis che passentan ina bellezza stad giu en la val fan che sias chommas chalan da zappar uschè fitg sin il terren e cumenzan a far bunamain il cuntrari. Senza ch’el vul, vegn el adina pli spert. Sias chommas paran da sa mover tut da sezzas ed el ha il sentiment ch’el sgolia. La ravgia porta el. Cookie al curra suenter e s’accorscha ch’els dus na curran questa giada betg per far in gieu. Perquai surpiglia el il tempo da Lio e dat adina puspè in’egliada vers el.
Lio na fa gnanc stim da ses chaun. El curra simplamain. Sias chommas sgolan sur il terren vi ed ils maletgs en ses chau svaneschan.
Cura ch’i cumenza a vegnir pli taiss, senta el co che ses pass vegnan adina pli plauns. Pli plauns ch’ils pass vegnan e pli clers che ses patratgs daventan. La ravgia sa mida plaunsieu en tristezza. Sisum la spunda na pon las chommas ed er il chau betg pli. El sa lascha crudar per terra e las larmas al curran sur sias vistas.
Illustraziuns e prevista: (c) Chasa Editura
Il cudesch custa 24 CHF; da retrair en las librarias, en l'internet u sin www.chasaeditura.ch
SEMPERVERD
In’istorgia da fantasy per uffants da la 3. fin 6avla classa da Simona Demarmels ed Anna Negrini
Cun illustraziuns da Jon Bischoff
Cudesch illustrà, lià 15.6 x 21 cm (format aut)
88 paginas
CHF 24.00 rumantsch grischun e surmiran
ISBN 978-3-03845-063-4
Chasa Editura Rumantscha, 2019
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en Danmarca eis ella dapi 21 onns adina puspei en Svizra. Oz stat Anne-Louise a Vella ed ei meinafatschenta dalla Casa d’Angel a Lumbrein. „Damai che jeu hai da far cun bia glieud duront luvrar, gaudel il ruaus ton pli el temps liber; seser sin canapé cun in bien cudisch danès e strihar il gat ni far yoga – aschia sai jeu serevegnir il meglier.“
Cunquei che Anne-Louise ei carschida si cun plirs lungatgs, ha ella sviluppau ina gronda affinitad. 1997 eis ella arrivada a Vella per luvrar in unviern en in’ustria. Leu ha ella lu spert empriu da salidar e da dumbrar per romontsch. Grazia a siu plascher per lungatgs ha la Danesa era giu naven dall’entschatta in grond interess per il romontsch. Da vegnir sin in bien nivel ei per ella denton vinavon ina sfida, ha la perfecziunista bein la pretensiun a sesezza da „variar l’expressiun dil lungatg plidau e dad ir pli fetg en detagl cun la muntada dils singuls plaids.“
Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs
Oz descriva Anne-Louise il romontsch sco lungatg da famiglia; mintga di lavura, scriva e discuora ella per romontsch. „Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs – damai che jeu cape-schel buc adina tut.“ Cunquei ch’igl ei per Anne-Louise buc pli logic da tschintschar tudestg che romontsch, mida ella buc aschi tgunsch sche enzatgi sa buc bein romontsch. La guida da cultura ha era la disa da salidar la glieud per romontsch e lura vegn ella spert sisu sche la glieud sa romontsch ni buc. Aschia datti per exempel era ella Casa d’Angel adina in „beinvegni“ per tuts. Ils turists selegran dad udir il lungatg romontsch, ch’ei „purtader dalla cultura ed igl ei impurtont dad intermediar ei.“
Ina super gruppa da glieud engaschada
La Casa d’Angel e la plazza dad Anne-Louise, ch’ei cul temps carschida sin 50%, exista pér dapi 2015. La gronda sfida seigi da buc vuler memia bia, mobein dad era saver dir na. Cunquei ch’il romontsch ed il tudestg ein omisdus buc lungatgs mumma, schabegian plitost sbagls linguistics. „Mo lu tratgel tant pis e sperel che enzatgi anfli il sbagl – quei vul numnadamein dir che enzatgi ha legiu il text e gliez ei il pli impurtont.“
Spezialmein gauda Anne-Louise muments co „cu jeu arvel igl esch dil fuorn dil cristagl e vesel co ils egls dils affons tarlischan cu els vesan il grond cristagl dil péz Regina.“ Ella selegra era adina puspei dils commentaris el cudisch da hosps, che partan lur plascher vida las exposiziuns e las occurrenzas organisadas ella Casa d’Angel. Engrazieivla ei Anna-Louise era per la fundaziun da cultura, „ina super gruppa da glieud engaschada – seigi quei sco survigiladers, sco guids ni el cussegl da fundaziun.“ Quei motivescha ella aunc dapli da far sia lavur sco meinagestiun cun gronda passiun.
Engraziel fetg per il discuors, Anne-Louise!
Intervista: Flavia Hobi
Fotografia: (c) Marco Hartmann, Somedia
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs da gronds auturs rumantschs sco per exaimpel Dumenic Andry, Göri Klainguti, Oscar Peer e Leo Tuor. Dal 2014 ha el retschevü il Premi Terra Nova da la Fundaziun Schiller Svizra per sia translaziun francesa dal roman «La Chasa veglia» dad Oscar Peer. D'incuort ha el publichà seis prüm agen cudesch rumantsch cul titel «Cuntradas Imaginarias». In noss' intervista quinta el sur dal cudesch, sur da viadis reals e surreals e che ch'el pensa dal rumantsch.
T'algordast da teis cudesch predilet d'uffanzia?
Eu legiaiva enorm jent ils cudeschs da lectüra cha no surgnivan in scoula obligatorica, pitschnas antologias chi gnivan sü da l’Italia e chi d’eiran per mai vairas minas d’or, cun poesias, istorgias cuortas, tocs da romans, ingiavineras, proverbis. Vaiv’eu ün predilet? Eu nu craj. Eu legiaiva lura eir jent fablas e cudeschs d’aventüras. Il preferì da quels d’eira forsa l’Isla dal tresor, da R. L. Stevenson.
Chenün es hoz teis cudesch predilet e perche?
Uossa sco avant nu riv eu d’avair be ün cudesch predilet. Eu leg jent da tuot, tanter l’antica, il medieval ed il contemporan, svizzer ed ester. La seguonda part dal Quijote am fascinescha tant sco las fablas dad Esop ed ils raquints arctics da Jørn Riel.
Cura hast cumanzà a scriver novellas (da libra voluntà)?
Fich tard, pür davo ils quarant’ons e plütost darar. Eu scriv daplü cronicas (cun quellas n’haja cumenzà avant) o poesia co novellas da ficziun.
Tü discuorrast diversas linguas. Che es unic vi dal rumantsch e perche es el usche prezius?
Sco mincha lingua es il rumantsch unic e prezius sco tal, pel simpel fat dad esser üna lingua.
Perche hast tü imprais rumantsch?
Il prüm be pel buonder, lura per approfundir. E plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva, plü ch’eu scuvriva robas nouvas ed interessantas per imprender.
Che fan ils Rumantschs güst cun lur lingua? E che fan els fos?
Güst fana da tilla mantgnair e da scriver e leger litteratura per rumantsch. La creatività litterara mantegna la lingua viva, armonica e dinamica.
Fos, per part forsa d’as dar fadia cun ün purissem excessiv chi nu reflectescha adüna la realtà da la lingua. E forsa da dar oura dicziunaris richissims ma cun pleds chi nu vegnan dovrats e chi fan cha no oters esters vain lura ün linguach chi savura da dicziunari.
Che text o passascha dad ün cudesch rumantsch at ha fat la plü gronda impreschiun ?
Bleras passaschas our da La müdada, da Cla Biert, ed eu dschess eir il cudesch inter (chi m’ha occupà dürant blers ons), m’impreschiunan adüna darcheu per blers aspects.
T‘algordast da teis sentimaints cur cha tü hast let quellas la prüma giada?
Sentimaints variabels, in evoluziun constanta. N’ha sgüra stuvü tillas leger plüssas jadas per tillas cleger, incleger e savurar inandret.
Tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original.
Tü hast d’incuort publichà teis prüm agen cudesch rumantsch - davo avair translattà numerusas ouvras dad auturs rumantschs in diversas otras linguas. Hast gnü dubis da publichar quel?
Dubis n’haja lönch gnü pustüt scha publichar u na l’original talian. Cur ch’eu n’ha lura decis da til publichar, ed eir da publichar üna versun rumantscha, temp dad avair dubis nun haja plü gnü – tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original, chi vain oura pür quist utuon.
Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?
Clà Riatsch m’ha lönch fat curaschi per publichar quels texts sco cudesch (oriundamaing tils vaiv’eu scrits sco texts independents per üna revista). „Fa ün cudeschet“, am dschaiva’l adüna darcheu, ed eu: „Tü sbattast!“
Tü vast jent a spass cul tren?
Fich jent. Eu viag adüna cul tren, na plü mincha di per la lavur (eu lavur a chasa), ma regularmaing per ir a spass o per visitar la famiglia. Eu nun ha auto e nu vögl avair.
Tü citeschast suvent auturs rumantschs aint il cudesch - che autur rumantsch es teis predilet e perche?
Eir culla litteratura rumantscha es quai difficil per mai da chattar oura ün’autura o ün autur predilet. Quels chi vegnan menziunats direct o indirectamaing aint il cudesch sun aint il ravuogl da meis predilets, ma blers mancan in quell’ouvra, sco Rut Plouda, Leta Semadeni, Dominique Dosch, Dumenic Andry e Göri Klainguti, per exaimpel.
Cun che persuna cuntschainta gessast tü il plü jent sün viadi e cun chenüna pigliessast cun tai sün ün‘isla solitaria ed isolada?
Eu vegn uossa sün viadi be plü cun la persuna chi cumparta meis minchadi – id es lura tuot bler plü simpel. Ma per cha l’insla resta solitaria ed isolada füss quai ideal dad ir sulet…
Tocca viagiar pro tia hygiena psichica?
In ün tschert sen forsa bain. Cur ch’eu d’eira plü giuven d’eira il viagiar sco realisar sömmis da plü bod. Uossa viag eu damain e lasch eir al sömmi si’aigna vita.
Quant suvent vast sün viadis imaginars?
Forsa mincha di ün païn…
Che viadi imaginar es teis predilet e perche?
Las chaminadas tras la champogna e la muntogna da meis cumün, ingio ch’eu giaiva a chaminar sco uffant e giuvnot, e lura l’Islanda dals novanta o dal cumanzamaint da quist tschientiner. I d’eira tuot bler plü insolit co hoz, sco our da raquints. Ed ils algords sun uossa vegls avuonda per as masdar culla fantasia.
Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic
Che viadi real o che destinaziun at ha plaschü il meglder e perche?
Meis prüm viadi in Islanda, dal 95. I d’eira apunta tuot bler plü simpel ed insolit co hoz, magic. Bleras bellas cuntradas, citads e cumüns pitschens e modests, glieud na cumplichada e minchatant perfin predschs radschunaivels. Vias da terra e crappa ruotta, catram be illas citads. Be pacs autos, pustüt ladas e volvos, fich vegls. Pacs turists – adüna agreabel cur chi’s es svess turist… Uossa s’ha il pajais standardisà, banalisà per blers aspects.
Tü est ün grond observatur. Es quai üna schmaladicziun o üna benedicziun?
Üna benedicziun. Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic. Ed eu nu sforz mia memoria plaina fouras da retgnair tuot quai ch’eu vez.
Che es tia filosofia da vita?
Viver. E laschar viver e scriver. E minchatant scriver.
Che t'occupa pel mumaint?
Tscherchar l’equiliber tanter tradüer e scriver e profitar dal temp liber.
Chi o che t'inspirescha e perche? Chi o che es stat la plü gronda inspiraziun in tia vita?
Spassegiar, chaminar
Che nu sa la glieud da tai?
Quai chi nu’s sto dar inavant.
In tschinch ons…
Chi sa ?
Il rumantsch es per mai…
Üna bella lingua
Cudesch:
Cuntradas imaginarias
Rumantsch vallader, 102 paginas
CHF 18.00
ISBN: 978-3-03845-062-7
Biografia:
Nat dal 1965 a Preonzo (Ti) e viva a Montreux. Stüdi da lingua e litteratura rumantscha, iberica e scandinava a Fribourg e Turich. El es translatur liber per catalan, frances, rumantsch, spagnöl e talian.
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Claudia Cadruvi
Prüma publicaziun: Lügl 2019
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Duonnas pon suottascriver contracts ed as pon vestir sco ch'ellas lessan – quai tuna evidaint - pero nun es amo usche lönch realità. Avant pac temp d'eira per ellas scumandà da portar chotschas, a Paris (per ledscha) de facto fin avant 6 ons. Eir in Grischun d'eiran ingüstias invers duonnas tuot normalas amo avant 40 ons. Flurinda Rascher, activista daspö ils ons 70 ed autura dal cudesch biling „Crescher e madürar“ / „Freischwimmen“ quinta sur da sia vita impreschiunanta
Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?
Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.
Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!
Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!
Haja dat üna situaziun speciala ingio cha tü hast decis da cumbatter l'ingüstia invers las duonnas?
Dal 1969 n‘ha eu tut domicil cun mia famiglia a Zuoz, ingio ch‘eu n‘ha chattà contact cun duonnas emancipadas, criticas e sdruagliadas. Là am es quista discrepanza gnüda consciainta.
Chi o che es ed es stat gronda inspiraziun in tia vita?
Eu n‘ha vieplü badà las difficultats da‘s far valair sco duonna illa vita da minchadi. Tras mias differentas occupaziuns ed ingaschamaints n‘ha eu gnü contacts cun bleras persunas chi am han inspirà e sensibilà. Üna gronda inspiraziun es statta la partecipaziun illa gruppa da duonnas chi‘d es descritta ill‘istorgia „Duonnas chi nu fan be s-chagna“.
As poja dir cha tia mamma d'eira teis idol?
Mia mamma d'eira üna duonna cun bler temperamaint e blers interess. Cur ch‘eu n‘ha realisà il möd da viver e pensar dad ella am ha quai fat dürant divers ans fadia. Tantplü cur ch‘eu n‘ha maridà in üna famiglia tradiziunala e plütost conservativa. Pür bler plü tard n‘ha eu cumanzà ad incleger sia vita ed am n'ha reconciliada cun seis pensar. Pür là es ella es dvantada ün tschert exaimpel per mai.
Eu sun gnüda cunfruntada cun attachas in fuorma da telefons e chartas anonimas
Hast tü stuvü viver cun attachas malvugliaintas pervi da tia' opiniun?
Cun am expuoner publicamaing per mias ideas sun eu gnüda confruntada cun attachas cunter mia oponiun - in fuorma da chartas e telefons anonims e chartas da lecturs illas gazettas.
Da che varts hast tü tschüff sustegn e da chi plütöst cuntravent?
Sustegn n‘ha eu survgni our dals circuls dal movimaint da duonnas e dad amis. Cuntravent es gnü our da circuls tradiziunals.
Hozindi pon las duonnas trar aint che ch'ellas lessan, plü bod stuvaivan ellas per part ir per ün permis special sch'ellas laivan as "vestir sco hommens" e trar aint chotschas. A Paris es gnüda müdada quella ledscha pür avant 6 ons. Che pensast tü da quai?
Eu n‘ha vivü bod tuot mia vita in Engiadina culs invierns fraids. Chotschas nu deiran per mai ingün tema. Eu am n‘ha adüna vestida tenor agen gust, sainza verrer a dretta o a schnestera. Eir ils ans dal „Minirock“ n'ha eu passantà. Da quel temp nu n'ha eu tut cogniziun da las criticas. Quai am plascheva dad esser ün pa provocativa.
Plü jent chotschas o schocca?
Tenor meis agens bsögns.
A mai vess quai adüna interessà da das-chair far ün gimnasi e forsa ün stüdi. Eu nu m‘m algord d‘avair gnü in mera ün tschert stüdi, pero eu vaiva simplamaing la vöglia da savair daplü e perquai la vöglia dad ir inavant a scoula.
Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch - pero in mia età ün pa plü moderat
Vaivast dubis da publichar ün cudesch? Scha schi: Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?
Minchatant am n‘haja dumandada co cha meis cudesch gnarà acceptà. Meis ami Lothar am ha sustgnü e dat curaschi.
Che temas t'occupan hozindi?
Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch per ils drets dals umans, per üna vita sociala e pel movimaint da las duonnas. Pero in mia età ün pa plü moderat.
Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?
Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.
Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!
Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!
Daja üna dumonda cha ingün mai nu't ha dumandà? Üna cha tü be spettast da respuonder?
Eu nun am saint competenta da respuonder dumandas. Eu di be adüna quai ch‘eu pens.
La musica es adüna statta importanta in tia vita – che musica taidlast il plü gugent?
La musica es fich importanta in mia vita. Eu preferisch la musica classica, coros, operas, musica spirituala e buna musica populara (per exaimpel ils Fränzlis) e sun vairamaing averta per bler.
Che es teis prossem project?
In october l'on passà n‘haja cumpli 80 ans. Meis proget es da mantegner il plaschair da viver e da restar averta per quai chi vain.
Che nu sa la glieud da tai?
Bler!
In tschinch ons…
Quai füss bel sch‘eu am sentis amo adüna uschè bain sco uossa!
Il rumantsch es per mai…
Il rumantsch es per mai basa da vita ed es mia identificaziun.
Cudesch:
Crescher e madürar. Ün'istorgia dad üna duonna da l'Engiadina
208 paginas, ISBN: 978-3-9817528-8-5
Biografia:
Nada dal 1938 a Seraplana, mama da trais uffants. Politicamaing activa per la chosa da las duonnas e dürant 12 ons manadra da la scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Ella ha imprais a nodar cun passa 50 ons ed ha scrit sia biografia per seis 80avel anniversari
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Flurinda Raschèr
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Ils Babulins e lur aventüras chi cumparan sco cudesch, cd, videos e dafatta sco app in tuot ils idioms ed in rumauntsch grischun sun cult. Mincha uffant rumantsch cugnuoscha la famiglia chi viva in üna chasa violetta e nun ha mai lungurus. Yvonne Gienal, illustratura da Glion, ha dat la vista a las istorgias da Flurina Plouda ed a las figüras sco per exaimpel Luisa e Nic, Brutus e Lupo. Ün'intervista da 15 minuts.
Co as vegna artista ed ilustratura da cudeschs?
Cun il plaschair vi da dissegnar e malegiar.
Che laivast dvantar dad uffant?
Designra da moda. Interessantamain è mia vita sco artista ed illustratura fitg datiers da quest giavisch professiunal.
Che cudeschs legiaivast sco uffant e chenün d'eira teis predilet?
Guardar e leger cudeschs illustrads è gia baud stà in passatemp da mai. Sco uffant amava jau sa chapescha Donald Duck, pli tard alura ‘Asterix und Obelix’ – fin oz. Era Lucky Luke e Calvin and Hobbes tutgavan tar mes favurits. Pli tard è vegnì la fascinaziun per comics per creschids, sco Black stories, Mad etc.
Ils Babulins sun gnüds sviluppads sco üna part dal program da famiglia da la Lia Rumantscha. Intant sun els cult. Perche han els usche ün grond success?
Ils uffants èn l’avegnir da la societad e da la cultura rumantscha. Perquai èsi impurtant da promover la lingua gist tar els. Ina gronda influenza sin il diever da la lingua han ils geniturs, ma era pedagogas e pedagogs ed ulteriuras persunas impurtantas per ils uffants.
La Lia Rumantscha sustegna questa promoziun cun differentas materialias sco cudeschets, portatuns e gieus e cun infurmaziuns e support areguard la lingua ed ils uffants. Ella organisescha inscunters cun persunas d’instrucziun e pussibilitescha da barattar ideas, d’exprimer giavischs e da dar impuls. La pagina-web dat ina survista davart las activitads. Ella vegn actualisada e cumplettada regularmain. Il mument stat en il center la lavur cun uffants da vegliadetgna prescolara.
Gia ils pitschens enconouschan las figuras Luisa, Nic, Claudia, Arno, il giat Brutus ed il chaun Lupo – èn enconuschentas en l’entir intschess rumantsch
Las figuras da la famiglia Babulin – mattatscha Luisa, mat Nic, mamma Claudia, bab Arno, giat Brutus e chaun Lupo – èn enconuschentas en l’entir intschess rumantsch. Gia ils pli pitschens enconuschan els. Quai è insatge unic en la Rumantschia. Finalmain avain era nus figuras illustradas sulettamain rumantschas.
Sco illustratura è il public en mira il pli impurtant: per tge persunas illustresch jau in cudesch. Uffants reageschan fitg bain sin colurs frestgas e sin conturas cleras. Quai è stà per mai il punct da partenza. Las figuras èn tegnidas simplas, il resti n’ha betg faudas, la pel n’ha betg sumbrivas – jau vi adina surfatschas claras. In grond punct èn ils egls surdimensiunads – ils egls èn la porta tar il sentiments e perquai era da grond impurtanza tar mias illustraziuns.
Era ch’ils animals da chasa – Lupo e Brutus – stattan sin 4 chommas e funcziunan sco vairs commembers da la famiglia – cun pled e gests - dat a las istorgias in element da surpraisa ed umoristic.
Nus avevan in giat che pareva adina dad avair nauscha luna
Chi o che d'eira l'inspiraziun per las figüras cha tü hast disegnà?
Nus avevan in giat che pareva adina dad avair nauscha luna. El miaulava adina da poveret ed era er uschiglio ina creativa pauc attractiva. Uschia è er il giat Brutus naschì.
Mes 2 uffants èn adina ina gronda inspiraziun per mai. Els èn savens era ils emprims che vesan las illustraziuns e dattan alura anc commentaris e cussegls tge ch’ins savess anc midar.
Jau hai fitg gugent moda e mia moda persunala è savens in pau pli speziala – jau am musters e fermas colurs. Quai vesan ins er tar mias illustraziuns.
Ha l'autura Flurina Plouda gnü influenza sül resultat?
L’incumbensa e l’idea da la famiglia Babulin è vegnida da Flurina Plouda ch’è manadra dal program da kidsfits da la Lia Rumantscha.
Nus avain collavurà e collavurain fitg stretg ensemen – Flurina ha in ferm egl per detagls e colurs.
Co guarda inse oura la collavuraziun cun l'autura?
Al cumenzament avain nus sviluppà en lavur sincrona las istorgias e las illustraziuns ed avain adina puspè tschertgà il numer communabel. Uschia avain sviluppà il mund dals Babulins.
Da preschent scriva Flurina las istorgias ed jau fatsch alura las illustraziuns latiers.
Sco Creative Director da quests filmins sun jau responsabla per las illustraziuns dals videos. Per mintga figura datti ina descripziun dal caracter e da la cumparsa. Quatter illustraturs da l’agentura Fry & Partner dissegnan alura las figuras animadas.
Per la app ‘La famiglia Babulin’ avain nus collavurà cun l’agentura 08eins da Cuira.
En l’ultim cudesch da Globi datti la situaziun nua che Brutus Babulin è s’entupà cun Globi
Cun che figüra t'identifichessast tü svessa?
Atgnamain cun naginas. Il tip da Nic è forsa il pli datiers da mai u da mes uffants. In lumpazi spiertus...
Quantas episodas animadas dals Babulins daja? Co guarda oura il futur?
Fin uss datti 8 istorgias animadas. I po bain esser ch’i vegn a dar dapliras en il futur.
Cool èsi er ch’i ha dà en l’ultim cudesch da Globi la situaziun nua che Brutus Babulin è s’entupà cun Globi.
Che es teis prossem project?
Illustraziuns: Da preschent essan nus vid crear in quartet da la famiglia Babulin. Per l’atun vegni a dar in set da maisa nov cun illustraziuns e pleds da basa rumantsch. Quels chattan ins alura en blers restaurants e hotels en l’entir Grischun.
Art: Intginas exposiziuns en la regiun ed en l’exteriur èn en la pipeline.
Jau hai grond gust da tut mias vias e sentupadas artisticas.
Che nu sa la glieud da tai?
..che jau legel cudeschs sin palpiri enstagl da cudeschs digitals. Che jau odiesch tut las cartas da cumprar en sco Supercard e Cumulus. Che jau n’hai insumma nagin flair per decoraziuns en chasa, che jau mord unglas e chamin gugent a pe blut.
In tschinch ons…
La via è la mira. Jau vi cuntinuadamain ma sviluppar persunalmain e professiunalmain. La vita en famiglia e buns contacts socials èn e restan la pitga principala per tut mes esser uman.
Il rumantsch es per mai…
Il rumantsch è per mai enorm impurtant. Igl è mia lingua-mamma, jau discur cun mes uffants rumantsch, mes um è in Romontsch, noss uffants visitan la scola bilingua qua a Glion, ils blers da mes amis èn Rumantschs, jau hai studegià rumantsch a Friburg, jau hai emprendì rumantsch Grischun per amur dil rumantsch. Il rumantsch è en mia vita omnipreschent – en mia vita privata sco er en mia vita professiunala sco artista ed illustratura.
Bio Yvonne Gienal:
Yvonne Gienal es artista da professiun libra, naschüda da l'on 1976 a Disentis ed abita a Glion.
Scolaziun: Stüdis da lingua ed istorgia a Fribourg, davo perfecziunamaint d'art a Cuoira. Dal 2006 duos mais stüdis dad illustraziun pro'l shootingstar Chinais, Xie Nanjing, ün on davo prol's Zhou-Brothers, medemamaing Chinais.
Inspiraziun chatta ella pro seis uffants e dürant viadis
Ils Babulins:
Postaziuns dals cudeschs + CD via: http://www.liarumantscha.ch ubain illas butias da la regiun
Download app: Sün Apple App Store
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Yvonne Gienal
Dapli:
https://yvonne-gienal.ch/
http://www.liarumantscha.ch
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin - Il pli nov project da cooperaziun tranter l’editur Gion Fry e Benedetto Vigne è la versiun rumantscha dal crimi da comic (graphic novel) «L'aimant/Der Magnet» da Lucas Harari, in cudesch ch’è vegnì vendì passa 21'000 giadas en la versiun originala. La calamita – quest vegl pled per il magnet, cun l’intunaziun sin l’i, stat sco titel da quest comic.
Sco ina calamita attiran las famusas termas da Val, concepidas da l’architect Peter Zumthor, il giuven student parisian Pierre si en las muntognas grischunas. Pierre lascha perder studis e marusa e sa metta sin viadi vers Val nua ch’el inscuntra aventuras bizzaras e scuvra bainspert ils fastizs d’in misteri somber che lajegia davos las miraglias raffinadas dal bogn.
Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. Blers onns ha el scrit recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà differentas emissiuns per RTR. Oz scriva el istorgias e chanzuns. Ses ultim roman «Ils ventganov da settember» è cumparì il 2018 tar l’Ediziun Apart.
Gion Fry, cun ragischs a Mustér, viva e lavura sco designer da grafica a Turitg. Dapi ils onns novanta maina el l'Ediziun Apart. Quella è spezialisada sin la finanziaziun, realisaziun, producziun e distribuziun da litteratura rumantscha.
Nus faschain l’intervista cun els dus
Benedetto, la Calamita è vegnida translatada en englais, ollandais, tudestg, talian e chinais. Tge versiun has ti duvrà per tia translaziun rumantscha e pertge?
Jau hai duvrà surtut l’original franzos, e lura magari er in pau la versiun tudestga per controlla. Igl è interessant, il franzos è sco lingua neolatina pli datier dal rumantsch, e perquai er savens la schelta logica, ma tuttina dovrins magari er expressiuns or dal tudestg – qua ves’ins quanta influenza che lez linguatg ha sin il rumantsch.
In grond plaschair da translatar han fat expressiuns genuinas sco «merde!». Là til lascha dir «porca!»
Tge è stà impurtant tar questa translaziun?
Impurtant è stà da mantegnair l’atmosfera originala da l’istorgia. Quai funcziunescha surtut tras dar a las differentas figuras la verva adequata: il student s’exprima precaut e galant, il pur ha plitost ina tschantscha simpla e rurala, il professer è pretensius e retschertgà, la giuvna dals chavels cotschens dovra expressiuns modicas, anglizissems …
Quanta libertà has ti gì cun la translaziun da l’original?
Ensasez avev’jau tutta libertad artistica u poetica - ma il plot pretenda ch’ins restia fidaivel a l’original, qua na datti bler da discutar. L’unica restricziun propi concreta è però il spazi en las nivlettas, qua na datti insumma nagut pli da discutar: Sch’i nun ha nagin plaz pli, stos scursanir!
Tge fa il pli grond plaschair da translatar?
Ils muments nua ch’ins po far diever d’expressiuns genuinas. In exempel: Las figuras laschan magari scappar in «merde!». Per il solit haja surpiglià quai quasi in ad in. Ma là nua che Pierre, il protagonist principal, chatta ina pistola en la chombra da ses adversari, al lascha dir «porca!» - quai ch’in rumantsch schess plitost en ina tala situaziun.
Tge nun as lascha translatar bain, respectivmain nua/cun tge has ti gì problems?
Ma gronds problems nun haja gì. Singulas frasas han magari chaschunà in rumpatesta. I dat per exempel il lieu, nua che la giuvna cotschna di als polizists: «Vous rigolez?». Il translatur tudestg ha tschernì: «Soll das ein Witz sein?». «Vus faschais sgnoccas» ma pareva in pau plump …
Pertutgant la dumonda sura; Co has ti schlià quels problems?
Tar quel exempel m’è vegnida endament ina frasa ch’ins duvrava al temp da mia giuventetgna sch’insatgi n’ans prendeva betg serius: «Vus faschais schund cun mai». Jau na sai sch’insatgi dovra oz anc quell’expressiun ch’è ensasez in germanissem.
Crajas ti en legendas? E crajast ti en la legenda da Val?
En la forza e vigur da la legenda crai jau schon – en il cuntegn però strusch.
Gion, Co es ti vegnì attent sin Lucas Harari e la novella e tge ha captivà tai spezialmain?
Jau hai vis l’emissiun «Kulturplatz» e sun stà fascinà immediat da quest’ovra. A Val sogn Pieder vegn bain discurrì tudestg, ma il lieu sa chatta enamez il territori da la Rumantschia. Ultra da quai è il graphic novel d’ina qualitad uschè geniala che jau hai retschertgà l’adressa da l’autur e contactà Lucas Harari per mail.
In tge maniera ha il layout stuì vegnir midà per la translaziun rumantscha e quanta libertad avais Vus gì?
Ils dissegns èn fix. Nus avain sulettamain savì midar tut quai ch’è nair en il cudesch. Vul dir, tut ils texts en ils nivelets e per part anc tscherts pleds onomatopeics sco p. ex. «Bang!» ni «Auuuu!». Nus avain lura savì encurir in’atgna scrittira per cumponer ils texts rumantschs en ils nivelets, il schinumnà «lettering».
Las nivlettas (Sprechblasen), chaschas da text e las illustraziuns limiteschan il spazi per text. Ha quai chaschunà problems?
Na, quai è betg stà in problem. Plitost ina premissa che ha dà ina rama clera al translatur ed al graficher.
Tge part dal crimi ha plaschì il meglier a Vus?
Benedetto Vigne: I na dat strusch ina part che ma plascha betg – gist l’enorma variaziun da lieus e la configuraziun relativa ma fa grond’impressiun: la scena da saut a Paris, il viadi cun la camiunetta dal pur vers Val, las diversas scenas en las termas da Zumthor, il raquint dal vegliurd Testis euv.
Gion Fry: In bun graphic novel è uschè ritgs vi da detagls, ch’ins sto adina puspai leger e guardar el per savair scuvrir novs detagls fascinants. Il mument sun jau impressiunà da la tecnica da crear surfatschas e dissoluziuns da colur. Quellas han ina patina tut speciala e dattan al comic ina atmosfera unica.
Datti persunas en il cudesch che tiran endament ad insatgi real che Vus enconuschais?
Benedetto Vigne: Oh, en ina recensiun haja legì ch’il professer Valeret sumeglia – probabel aposta – a Peter Zumthor …
Gion Fry: Jau pens schon che Pierre è l’alter ego da Lucas Harari. E lura sin p. 85, il schuldà sumeglia fitg al malfatschent «Olrik» or da la seria da comics «Les Aventures de Blake et Mortimer» – jau pens ch’il bab da questa seria, Edgar P. Jacobs, ha segiramain influenzà l’autur.
La collisiun da l’atom surmiran cun l’atom sursilvan ha chaschunà gia pliras giadas explosiuns creativas
Essas Vus stads a bogn a Val suenter avair lavurà uschè intensivamain vi da quest project?
Benedetto Vigne: Jau sun stà ina giada avant circa 15 onns ina fin d’emna cun mia dunna ed amis. E lura haja vis il famus clip da la Liricas Analas che gioga er en las termas. Dad ir ussa a Val, suenter tut las istorgias capitadas enturn il nov proprietari, haja plitost pauc gust …
Gion Fry: Dapi ch’jau hai legì l’istorgia da Pierre e sai dal misteri da la terma, hai jau schon in zic starment dad ir a Val …
Co funcziuna vossa collavuraziun suenter tants projects cuminaivels?
Benedetto Vigne: Nus essan in team privlus: Mintga giada che nus ans entupain, avain nus ina nova idea! Ma per las bleras ans mancan ils raps …Gion Fry: Gea, la collisiun da l’atom surmiran cun l’atom sursilvan ha chaschunà gia pliras giadas explosiuns creativas. Tgi sa tge che ans spetga anc! …
Grazia fitg per Voss temp!
Intervista: Corina Gustin
Fotografias e prevista La Calamita: (c) Ediziun Apart
Dapli: https://www.ediziun-apart.ch
Prossems termins:
Ils 30 mai 2019
Prelecziun "Ils ventganov da settember" da Benedetto Vigne, ft. Benni & Gion
20.15 Hotel Ucliva, Waltensburg/Vuorz
Ils 31 mai 2019
Prelecziun "Ils ventganov da settember" da Benedetto Vigne, ft. Benni & Gion
20.15 Grotta da Cultura, Sent
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Flavia Hobi – Carschius si a Luven, eis el suenter la scola secundara sedecidius dad ir a Los Angeles per emprender engles. Strusch anavos hai denton buc cuzzau ditg tochen che Curdin Caviezel ha puspei pachetau las cofras per ir a Berlin e visitar la scola d’acturs. La capitala dalla Tiaratudestga ei era oz, suenter in pèr onns ad in teater el nord da Berlin, puspei siu domicil. Oz gioga il Sursilvan cun success en differentas rollas, quei surtut per producziuns da teater. Denton han ins Curdin era gia viu sin televisiun, el kino ni ch’el ha perfin manau sez reschia.
Sas ti aunc cura e daco che ti has decidiu da daventar actur?
Jeu level atgnamein gia adina far enzatgei en quella direcziun. Cun circa 4 onns era quei aunc plitost zatgei cun circus, sco clown ni artist. Pli vegls ch`jeu sun vegnius, pli bia ch`ei mava viers actur. Jeu sun adina staus bugen sin tribuna. Seigi quei cun in sketch da comedy da nozzas, en tocs da teater da scola ni pli tard era ella gruppa da teater. Facit: Atgnamein gia adina.
Enconusch’ins il romontsch en Tiaratudestga?
Entgins san ch`ei dat il romontsch, han denton aunc mai entupau enzatgi che discuora romontsch. E veramein biars han aunc mai udiu enzatgei da quei lungatg misterius.
Tgei munta il romontsch per tei? Co vivas ti il romontsch egl exteriur?
Romontsch ha da far bia cun mia affonza. Jeu sun ius a scoletta e scola primara per romontsch e tschontschel aunc oz romontsch cun biars collegs e collegas. Denton eisi grev da tschintschar romontsch dapi ch`jeu sun en Tiaratudestga. E lu drovi adina puspei 1-2 dis tochen ch`jeu sun dil tut el romontsch.
La cuschina dalla mumma ei naturalmein la megliera ch`ei dat
Datti muments nua ch’il romontsch maunca a ti?
Gie segir. Jeu tschintschass bugen denteren romontsch e fagess fetg bugen puspei inagada in project da teater ni in film per romontsch. Forsa vegn gleiti enzatgei en quella direcziun...
En tiu CV stat ch’il far striegn s’auda tier tes talents spezials. Co san ins metter avon quei far striegn?
Haha gie quei ei ver. El CV dils acturs stat tut tgei ch`ins ha fatg inagada ni sa aunc adina far e duvrar per exempel en in film. Cura ch`jeu erel aunc in tec pli giuvens haiel jeu fatg pintgas shows da striegn tar nozzas ed autras occasiuns. La davosa stad haiel jeu era aunc inaga fatg in pign program per affons ell’Africa dil sid.
Ti eis fetg varionts e sportivs cun biars hobis. Has ti mintgaton temps da viver quels?
Buc schi bia sco jeu vess bugen. Ei dat temps ch`jeu sun engaschaus ad in teater en in liug nua ch`jeu hai buc la pusseivladad da far enzatgei. Il temps normal per provas ei era 10:00-14:00 e 18:00-22:00 e lu vegn forsa aunc ina show vitier. Cun quels temps da lavur eisi grev da far in hobi constant. Denton lavurel pil mument libers e sun denter auter al teater a Potsdam. Aschia sai jeu adina esser a Berlin ed era prender part al trenament d`unihoc dil club Eisbären Berlin.
Suenter ch’ins ha viu tiu image-film san ins con bugen che ti maglias. Cura has giu la davosa gada capuns?
Magliar ei il meglier e jeu vai veramein fetg bugen capuns! La davosa ga era matei el schaner cura ch`jeu erel a casa en Svizra. La cuschina dalla mumma ei naturalmein la megliera ch`ei dat.
Ils proxims onns less jeu realisar divers agens projects da teater e da film
Ti paras da viver tiu siemi. Tgei ein tias finamiras per ils proxims onns, has el senn da turnar in di?
Ei dat fetg biaras causas ch`jeu less aunc far. Seigi quei el job ni privat.
Da saver viver vinavon mo da quei mistregn ei buc ina causa evidenta e jeu sperel ch`jeu sai far quei per adina. Ils proxims onns less jeu realisar divers agens projects da teater e da film. Mobein era visitar differents liugs sil mund.
Jeu sai metter avon fetg bein da turnar in di fix en Svizra. El mument sundel jeu denton bugen in tec dapertut.
En quei cass giavischein nus che quei mondi en vigur - grond engraziament per tiu temps e tias rispostas!
Tgi che vul saver dapli sur da Curdin e ses projects actuals duai dar in cuc sin sia homepage www.curdincaviezel.com.
Intervista: Flavia Hobi
Fotografia: (c) by Gregory B. Waldis
Dapli: www.curdincaviezel.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Il nouv album dal gigant dal hiphop rumantsch Giganto as chatta in favrer suot ils top 5 dals charts svizers, seis videos pro la singles «tgil blut» e «ina» quintan passa 10'000 clicks sün youtube. Musica rumantscha es «in». Co vain quai? Giganto declera e quinta da nudists e da seis ultim project.
Teis album «Sault d'amur» es etrà directamaing sülla plazza 5 dals charts svizers. Gratulesch - ün success enorm! Co at saintast?
Igl ei ina super posiziun. Jeu sun fetg cuntents e cunzun engrazieivels ch’jeu survegn sustegn da tonts fans, supporters e simpatisants. La cefra 5 ei denton mo ina cefra – e cunquei ch’jeu hai mai fatg bugen matematica en scola, ei quella cefra era pliumeins tuttina a mi … ;)
Co at declerast cha albums rumantschs han usche grond success I'lla scena da musica svizra – cuntuot cha be üna pitschna part dals Elvets inclegia rumantsch?
Jeu hai il sentiment, che romontschs cumpran bugen musica romontscha. Nus musicists pudin selegrar d’auditurs fideivels che schazegian la cultura romontscha. Igl ei numnadamein buc schi normal, che la glieud dat ora daners egl onn 2019 per cumprar musica – cunzun el temps ch’ins sa far il streamen tut “per nuot”.
Sche tuts fussan per 24 uras bluts en nossa tiara, sche lu vessan nus garantiu dapli peace, massa love, e bia harmonia ensemen
Crajast cha'l video pro la chanzun "tgil blut" haja tants clicks sün youtube (12'000 davo ün mais) pervi da teis striptease?
La mischeida ei il rezept. Seccapescha han biars mirau il video perquei ch’igl ei vegniu detg: “Hey, has viu il niev video da Giganto, quey typ ei bluts...”. La glieud ei stada spannegiada co quei vesa ora ed ha aschia clickau bravamein sil video :)
La canzun sco tala ha denton era meritau attenziun. Per mei ei il text adina pli impurtonts che il video.
Forsa han era las soccas pincas e la metgas tgil alvas carmalau da mirar pliras gadas il video..hihi
Est tü ün nudist?
En mia WG sundel adina puspei bluts – quei che fa “grond” plascher a mes conhabitonts ;)
Sch’ins teidla inagada “mo” il text dil song “tgil blut” declarel fetg bein, co e pertgei ch’jeu hai magari in tgil blut.
Tgi sa, forsa partan aunc auter cun mei quei meini. #fkkgrischun ;)
Stuvessan nus tuots esser plü suvent nüds?
Ach gie. Nus essan tuts memia serrai, memia sterics, memia conservativs.
La finfinala veinsa tuts ils madems corps. Sche tuts fussan per 24 uras bluts en nossa tiara, sche lu vessan nus garantiu dapli peace, massa love, e bia harmonia ensemen.
Che es la message da la chanzun "tgil blut"?
La canzun haiel cumponiu cun mes dus producents Sandro Dietrich e Lou Zarra a Teneriffa en ina casa da vacanzas. Nus vevan fatg fiasta sper il pool, cun vin, visetas e vestgadira da bogn... e lu tuttenina ed absolut ord il nuot…ei l’idea ed il text staus cheu ;)
Co tuna teis nouv album, co descrivessast tü el?
Miu album «sault d’amur» resumescha miu davos onn cun tut sias fassettas. Mal il cor, fiastas per emblidar l’amur, ONS’s, s’inamurar daniev, reflectar il passau e serrar giu cul vargau. Il tetel sault d’amur ei programm.
Che titel dal nouv album es teis predilet e perche?
Probabel il tetel “senza tei” – quei ei il pli persunal song digl album. Quei song ei total emoziunals. Jeu sai aunc bein seregurdar cura ch’jeu hai scret il song. Quei era ina sera ch’igl sulegl bandunava il horizont, eu erel ordaviert sin terassa vid schar dominar la tristezia en mei, suenter la finaziun d’ina relaziun intensiva. Quels plaids ein seformai ord ils daguots da miu cor, che daguteva incuntin. (poetic gell?)
Quants concerts sun planisats quist on? Sün chenüns t'allegrast spezialmaing?
Nus vein planisau differents concerts che vegnan communicai mintgamai ad uras. Certs concerts vegnan era ad esser ella formaziun « giganto&mattiu”. Jeu hai denton sapientiv buc priu ecunter biars concerts, cunquei ch’jeu drovel puspei empau temps per mei e per auters focus.
Lara da Brail es teis plü grond (pitschen) fan ed intant cuntschainta pervi da si'acziun – che significhan mumaints usche per tai?
Ella ei grondiusa. Ina carissima biala buoba cun in cor el dretg liug. Cura ch’in fan conta ordadora in text da mei, ei quei la pli biala pagaglia ch’ei dat. Pli bi che mintga summa da daners. Ok, auter ch’ina miliun en bar.. ;)
“Ina” vegn era el futur a muncar sin negin concert da Giganto.
Tü lessast üna duonna da casü, na üna da cità/marcau. Che es il messagi dal song «Ina»?
Ei setracta d’ina canzun d’amur, decidada allla dunna muntagnarda. Per dir cuort e cnap eisi ina canzun da buna luna, screta per ils patriots dalla romontschia.
Chenüns sun teis idols musicals?
Die Amigos, Beatrice Egli e Lena Meyer-Landrut segirafranc buc… :)
Co guarda oura per tai ün di perfect?
Sper la mar, senza turists, cun in maun plein buns amitgs, vid ina pintga bar, cun buna musica, cigarettas sportivas ed ina massa caipirinhas – e tut quei tgil blut seccapescha.
Che musica taidlast tü svessa?
Naven da JPattersson, Status Quo, Freddie Mercury tochen tier Wu-Tang Clan.
Crusch e traviers diltut. Miu cerchel numna mei era: Gigi-Mix, cunquei che laschel influenzar mei da schi biars stils.
Che t’occupa pel mumaint?
Grad momentan ei in da mes gronds problems:”…con ditg drova mia lasagna el fuorn aunc, tochen ch’ella ei pronta…” Aschia vai denton aunc 17 minutas temps per tei e tias damondas :)
Nies lungatg ei in scazi ed ina smaledicziun el madem mument.
: jeu haiel 11 dets.
Hihi..ok na, sgnocca ;)
Serius : Probabel ch’jeu sun in romanticher e ch’jeu hai dapertut candeilas…il pli bugen sper la bugnera.
In tschinch ons…
Sundel 30, vai aunc adina negin auto, vai in curtin cun massa fluras, verduras e fretgs e vegn probabel a metter dapli peisa sin viver che sin luvrar.
Che es il rumantsch per tai?
Il romontsch ei per mei fetg presents en mia veta - a casa, ella wg, en fatschenta, cun mes amitgs, en mia musica, cun mia familia – dapertut.
Nies lungatg ei in scazi ed ina smaledicziun el madem mument.
Per l’ina ei quei nies mintgadi – e per l’autra ei quei il mintgadi per schi paucs.
Quettel ei magari donn ch’il rest dalla Svizra capescha buc nus. Ei fuss biaras gadas bi sche tuts vessan il madem lungatg. Cunzun per musicists fuss ei pli sempel da fitgar pei en l’entira naziun.
Il romontsch denton - era, ei ed vegn era vinavon a restar il lungatg dil cor per mei e per mintgin che legia quei uss ed en quei mument. Stei bein.
Bio:
Giganto alias Ivo Orlik (24) es moderatur pro rtr ed es daspö divers ons activ illa scena da hiphop rumantsch.
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Giganto
Dapli: https://www.giganto-music.ch/
Prossems termins:
ils 23 marz 2019
Tattoo - Convention, Vaduz, FL
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – La mittà da november ha Mattiu Defuns, il shootingstar Sursilvan cun la vusch unica, finalmaing publichà seis prüm album «Da Funs». Quel es entrà directamaing sün plazza 11 dals charts svizers. Ün'intervista da 15 minuts:
Teis album es rivà ils charts svizers. Co est gnü a savair e che d'eira tia reacziun?
Jeu haiel retschiert quella novitad da miu amitg Giganto. Haiel giu grond plascher da quei ed ei stau fetg nunspitgau. Jeu savevel che hai vendiu bia DC`s, denton buca ch`ei tonscha pigl 11avel plaz.
Hast fat festa quel di? Hast insomma temp per festas pel mumaint?
Gie, jeu haiel festivau quei di. Cun amitgs. Ditg e liung. Cul temps per far fiastas va ei atgnamein bein. Quei ha forsa era da far cun quei, che ins ha il bia la pusseivladat da festivar intec cun la band ed amitgs suenter in gig.
Co tuna teis nouv album, co descrivessast tü el?
Jeu schess ch`igl album tuna fetg varionts. El cuntegn era biars differents stils da musica.
Las chanzuns varienschan tanter rock, pop e raggae. Consciaintamaing per ragiundscher ün public plü vast o our da casualità?
Gie, jeu haiel plirs differents stils da musica sigl album. Quei ha da far cun quei, che jeu haiel momentan grond tschaffen da seviver ed empruar ora differentas caussas ella musica. Jeu sez teidlel era bugen da tutta musica.
Che titel dal nouv album es teis predilet e perche?
Quei ei grev da dir. Jeu haiel bugen mintga canzun sco ella ei. E mintgina ei in individum. Mintga canzun sa esser la megliera, ei dependa crei mo dil mument.
Mary, la Maria Giuanna, ei stada ditg ina fetg impurtonta accumpignadra e bia sil trot cun mei en mia veta. Ella ha inspirau mei bugen e bia
«Vallada» es mia chanzun prediletta. Ün'omagi a la patria cun üna gronda forza musicala e blers sentimaints chantà insembel cul cor indigen Kontra.cant. Che significha ella per tai ed in che connex tilla hast scritta?
La canzun „Vallada“ ei ina canzun per la Surselva. Ni per tut la glieud che ha in dacasa nua ch`el tuorna bugen ed ha ragischs che laian mai dar.
Quella canzun hai jeu giu scret oriundamein per in chor romontsch. La canzun ei per mei in omagi a nossa val, la biala cuntrada, ils lags e flums. Perquei haiel jeu era empruau da cumponer quella el stil romontsch vegl. Sco nos bials chors da pli bauld cantavan schon.
D'ingionder vain l'inspiraziun per tias chanzuns?
Mei inspireschan persunas, la natira, l`amizecia e la carezia, viadis. Viadis nua che jeu haiel la pusseivladat da prender cun mia ghitara ed era il temps da scriver ein pli productivs musicalmein. Leu schabegia il bia gest enzatgei sil viadi. Tschella uisa prendel jeu l`inspiraziun ella cofra a casa e creeschel lu oleu enzatgei. La primavera vergada ella Sardinia ei per exempel stada fetg inspironta.
Che ans poust (o voust) quintar sur da «Mary»?
Mary, la Maria Giuanna, ei stada ditg ina fetg impurtonta accumpignadra e bia sil trot cun mei en mia veta. Ella ha inspirau mei bugen e bia. Uss haiel jeu denton buca da far ton pli cun ella.
Chenüns sun teis idols musicals?
Sco detg teidlel jeu bugen bia differenta musica e savess bu dir tgei ni tgi che plai a mi il meglier.
Ditg sundel jeu staus in grond fan da Bob Marley.
Co guarda oura per tai ün di perfect?
Levar tard, passentar il temps cun glieud ch`ins ha bugen il suentermiezdi. Tschenar bein la sera cun in bien migiel vin e lu far musica tochen tard viaden ella notg.
Che musica taidlast tü svessa?
Bia differenta. Tenor situaziun. Sche jeu mon uss en mia playlist e mon atras ils songs tenor casualitad lu vegnan: Journey – Don`t Stop Belivin, Beatles – Come Togheter, Queen – Don`t Stop Me Now, Soja – True Love, AnnenMayKantereit – Oft Gefragt.
Che t’occupa pel mumaint?
Uss gest el mument tgei che jeu duess tschenar.
Pli impurtontas damondas: Sco sesviluppescha mia musica el futur? ...
Che nu sa la glieud da tai?
Che jeu sundel catschadur.
In tschinch ons…
Dat ei dus novs albums da mei ;)
Che es il rumantsch per tai?
Miu lungatg mumma en quel che jeu s`exprimel il pli bugen.
Bio:
Mattiu es nat dal 1998 a Trun-Darvella in Surselva. Uffanzia e scoula primara a Trun, davo scoula da talents a Glion (chant e ghitarra). Plü tard scoula d'art a Liechtenstein. Hobbies: Far musica, disegnar, minchatant filmar ün zich, campar, pes-char.
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Mattiu Defuns
Dapli: http://www.mattiu-defuns.ch/
Prossems termins:
per plaschair visitar http://www.mattiu-defuns.ch
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...
Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...
La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...
Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dialett canaves
El Canaves (nomm nativ: Canavzan) a l'è on insemma de dialett del Piemontes che 'l costituiss vun di trii ramm de 'sta lengua, cont el Piemontes central e quell oriental. A l'è parlaa in de la region omonima.
Diffusion e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialett canaves, in di sò variant, l'è parlaa in la region storiga omonima, che la quatta dent territori di provincc de Vercei, Biella e soratutt Turin. Compagn de alter grupp dialettai (el Monferrin, el Langaroeu), el Canaves l'è minga istess depertutt, ma a segonda de la zona el gh'ha dent influenz turines, vercelles, bielles o anca arpitann.
Caratteristigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Trai aspett de quell dialett a troeuvom:
- la prima e la terza persona plural di verb a hinn compagn: e cantan (= cantom) e a cantan (= canten);
- el plural di nomm e di aggettiv masculin a l'è metafonetigh, donca la vocal accentada la se trasforma: un sach vërd ës-ciancà, quatr sèch vèrd ës-cianchè;
- i r finai che in di alter form del Piemontes a hinn staa perduu in de l'Età de mezz chì gh'hinn ammò: cantar, scrìver, inveci de canté, ëscrive
- In d'on quai dialett del canaves occidental, di accent passen de la penultima a l'ultima sillaba: la galinà rossà, proppi come in Frances.
- La negazion l'è gnin o nin.
- El son /ò/ l'è despess sostituii del son /ó/.
- La V prima di consonant la se parnonzia 'me ona /u/: canavzan = canausàn.
Trai alter che hann scrivuu in di dialett canaves podom regordà el Peder Corzat Vignòt.
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parabola del Fioeu Trason (dialett d'Ivreja)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un òm a l'avìa dui fieui.
Ël pì giovën a-j ha dit a sò pare: "Pare, i veui ch'i 'm daje lo ch'a 'm ven!" e 'l pare a-j ha dèt soa part.
Da lì 'n pòchi ëd dì a s'è fèt sò fagòt e a l'è andèt ënt un paìs lontan, e a l'ha sguliardà tut.
Dòp d'avéj sgherà tut, a-j è vnù 'na gran carestìa 'n col paìs; e chiel a l'ha comensà a provar ëd fam.
Batend për lì la sgheusia, a s'è sercà 'n padron për là, ch'a l'ha mandà a 'na soa cascina a largar i porchèt.
Chiel l'avrìa vorsù ëmpìsse la pansa ëd l'agian ch'a mangiavo i porchèt; ma gnun a-j në dava.
Ant l'ora a l'è tornà 'n chiel e a l'ha dit dspërchiel: "Quanti servitor a cà ëd mè pare a mangen a crpapansa e mi i ston sì a morir ëd fam!
I 'm daró ardriss e i andró a cà ëd mè pare e i-j diró: Pare, i ho fèt mal contra Nossgnor e contra ëd voi;
I dovrissi pì nin ciamàme vòss fieul; ma tratème m'i fuss 'n servitor".
E s'è aussà e a l'è andèt dë sò pare; a l'era 'ncora lontan ch'sò pare a l'ha vist e, pià dë la compassion, a-j è corù 'ncontra, a l'ha pià 'nt 'na brassà e a l'ha basà.
E chiel a-j ha dit: "Pare, i ho mancà contra ëd Nossgnor e contra ëd voi e i son pì degn d'esse ciamà vòss fieul".
Ël pare a l'ha dit aj servitor: "Tirèje fòra prest ël vestì pì bèl, ch'a 's lo buta adòss, butèje l'anèl al dì e i stivalin aj pé;
Andè piar ël bocin pì grass, sagnèlo, mangiomlo e stoma alegher;
Porché cost mè fieul a l'era mòrt e l'è 'rsussità; a l'era perdù, e a s'è trovà". E a l'han comensà la ribòta.
Ël fieul pì vèj a l'era 'n campagna e, tornand a cà, l'ha sentì sonar e balar.
Ciama a 'n servitor: "Lo ch'a l'era 'st rabèl?"
E l'àut a-j ha rispondù: "A-j è tornà tò frèl, e tò pare l'ha massà un vèl grass, porché ch'a l'è vnù san".
Chiel a l'è sautà 'n bèstia e a vrìa pì nin entrar. Ma ël pare a l'è sortì fòr a pregàlo.
Ma chiel a l'ha rispondù a sò pare: "A son tanti agn ch'i 't servo e i t'ho mai dsubidì, e ti 't m'hè mai dèt 'n cravòt ch'i 'ndèissa a mangiàlo ansèm aj mè amis
Ma adèss ch'a-j è vnù cost tò fieul, ch'a l'ha mangià ël fat sò con le pòrche, t'hè massà ël vèl grass për chiel".
Ma ël pare a-j ha dit: "Fieul, ti t'è semper mè, e lo ch'a l'è mè a l'è tò;
ma a ventava far 'na ribòta e star alegher, porché tò frèl a l'era mòrt e a l'è 'rsussità; a l'era pers a s'è trovà".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 526
Alter variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Corio: Un òm a l'avìa doi fì. Ël pì cit a l'ha dit a sò pare: "Pare, dème la part dij ben ch'a 'm vèn!" e chiel a l'ha fèt le doe part. Dë lì a quarch dì, ël fì pì cit, dòp avèj 'mbaronà ël fèt sò, a l'é 'ndèt ënt un paìs dë lons dë lons, e a l'ha sgherà tut ënt le desbàucie.
- San Bernardo d'Ivrea: Un òm a l'ha biù dui fieui. E 'l pì gioven a l'ha dit a sò pare: "Pare, dèime la porsion ch'a 'm vèin!" e a-j ha dèt la soa part. E dë lì a pòch dì a s'è fèt ël sò fagòt e l'è andà 'nt un paìs lontan e là a l'ha mangià tut ël fat sò, fasend ël balord.
- Pavone Canavese: Un òm a l'avée doi fì. Ël pì gioven a l'ha dit al sò pare: "Pare, dèime la part ch'a 'm vegn!" e 'l pare a-j ha spartì tùit doi. Quàich temp aprèss ël pì gioven a s'è 'nsacà ij seu dnér e a l'è 'ndà dë leuns, e a l'ha consumà tüt ën desbàucie.
- Vistrorio: 'N òm a l'ha avù dui fieui. E 'l pì zoven di 'sti dui a l'ha dit al pare: "Pare, dème-sì la part ch'a 'm tòca a mi!" E chiel a-j ha divis ël patrimòni. E a l'è nin andà longh temp che 'sto fieul pì zoven a 's n'è partì per paìs lontan lontan e lì l'ha dèt camin e macià tut ël fat sò, mnand 'na vita disonesta.
- Caluso: Un òmo a l'avìa dui matèt; e 'l pì giovo a-j ha dit a sò pà: "Pà, dème la mia part ch'a 'm tòca!" e 'l pà a-j ha dèt a tùit dui 'l fat sò. Da lì an pòch, stensù ël fat sò, ël matèt pì giovo a l'è andèt ant un paìs lontan, a l'ha mangià tut qué che sò pare a-j ha dèt fasend ël putané.
- Strambino: Un òmen a l'avìa dui cèt. Ël pì gioven ëd 'sti matit a l'ha dit al pare: "Pare, dème la part dël patrimòne ch'a 'n vegn!" e 'l pare a-ja ha spartì ël patrimòne. Pòech dì aprèss, mtend tut ansèm, ël cèt pì gioven a l'è andà 'nt un paìs lontan e a l'ha consumà la soa part, vivend dë plandron.
- San Giorgio Canavese: Un òm a l'avìe dui cét. E 'l scond a l'ha dit a sò pari: "Pà, dème 'l fat mè!" e 'l pari a-j ha fèt la part ëd sò ch'a-j tocava a ciel. E dë lì an pòch les-lì a l'ha rabastà tut sò ch'a-j ha dèt e a 's n'è 'ndèt lontan lontan, e a l'ha sgherà tut ël sò vivend dë striplà.
- Castellamonte: 'N òm l'ava dui fieui. E 'l pì giovan dij dui l'ha dit al pare: "Pare, dèimi mè tòch!" e chel l'ha fèt la part a tuti dui. Dë lì an pòch ël fieul pì giovan, rabassà tut ël fèt sov, ës n'è tirà via lontan lontan, e là a l'ha sgherà tut dë gugliard con le fomne.
- Valperga: Un òm a-j ha avù dui fent. Ël pì gioven ëd lor a-j ha dit al pare: "Pare, dème la part ch'a 'm ven" e chiel a-j l'ha dèta. Dë lì 'n pò, ël fì pì gioven, argrià tut, a l'è andèt ant un paìs da lons, e là l'ha dsipà ël fèt sò a far ël desbàucc.
- Pont-Canavese, Alpette e Frassinetto: 'N òm a l'avìa dui fieui. E 'l pì giovan a l'ha dit al pare: "Pare, dème la mia part ch'a 'm tòca!" e 'l pare a-j l'ha dèta. E dë lì an pòchi dì a s'è antuscà tut, ël fieul pì giovan, s'n'è andà 'nt un paìs frostér e là l'ha gruplonà tut lò ch'a l'avìa, dandse al bel tèimp.
- Locana: 'N òm a l'avéa dui figl. E 'l pì gioven de chigli dui a l'ha dit a sò pare: "Pare, dème la part d'ardità ch'a 'm tòca!" e cieul a-gli ha spartì l'ardità. E dòpo pòchi dì, cost figl pì gioven, piglià tut seun ch'a-gli avagnéa, a l'è partì dë sò paìs e l'è andà logn logn e là, vivend alegrament, a l'ha dsipà le soe sostanse.
- Sparone: Un scert òm a l'avìa doi fieui. E 'l pì giovo ëd costi a l'ha dit al sò pare: "Pare, dème la porsion ch'a 'm tòca dle sostanse!" e a l'ha subit dividù tra costi le sostanse. E dë lì a pòchi dì, ritirand tut ël prèsse dle soe sostanse, cost fieul pì giovo a 's n'è andàsne via 'n paìs lontan, e là l'ha dissipà tute soe sostanse vivend lussuriosament.
- Caravino: Un òm a l'éja dui fì. Ël più giovo a-j ha dicc a sò pari: "Dèmi, pari, so ch'a 'm toca ëd mia part!" e 'l pari a-j ha divis e a-j ha dacc soa part. Dë lì an pòich dì apreu, ël fì pì giovo a s'ha 'ncaminàssi e a 's n'ha 'ndàsni lontan e a l'ha mangiassà tut ël facc sò mnand una vita a mal mòd.
- Azeglio: Un òm a l'èja dui fieui. E 'l sicond a l'ha dicc a sò pari: "Pari, dèmi la mia part dej beni ch'i 'm lassrissi!" e col pari a l'ha fèi le part dej beni ch'a l'èja. E dë lì an pòich dì, ël sicond fì a l'ha butà tut ansèm e 's n'andà 'n lontan paìs e a l'ha mangià tut in bagordari.
- Borgomasino: Un òm a l'avìa dui fì. Ël pì cit a-j ha dicc a sò pare: "Pare, dème la mia part ch'a 'm tòca dij beni!" e cel a-j ha subit dividùje dasendje lòn ch'a-j tocava. Dòp peui an pòche giornà 'sto fieul pì giovo, avebd ramassà tut lòn ch'a l'ha podù, a 's n'è partì pr'un paìs lontan, dont ch'a l'ha dsipà tut col ch'a l'avìa con ëd meretris.
- Drusacco di Vico Canavese: Un òm a l'avìa doi fieui. Ël pì dovo a-j dis al pare: "Pare, dème la mia part!" e 'l pare alora a l'ha spartì a tut doi 'l patrimòni. Dë lì a quàich dì, ël fì pì dovo, ramassà e pià con chel tut ël fat sò, a 's n'è partì e l'è andàit ant un paìs lontan, dove a l'ha mandà al breu la soa ròba con balossade.
- Rueglio: 'N òm a l'ha avù dù fì. E 'l pì giovan a l'ha dicc al pare: "Pare, dème la porsion ch'a 'm vèn!" e 'l pare a-j ha dècc a tucc e dù la soa part. Dë lì an pòich dì ël fì pì giovan a l'è partì, dòp avàj stropà tut sò ch'a l'ha possù arbasar, ant un paìs tanto dë lons e, bèl e là, a l'ha macià tut sò ch'a l'ava con 'na partìa ëd s-cianche.
- Settimo Vittone: 'N òm a l'avìa dui muj. Ël mulèt a l'ha dit a sò pare: "Pare, dème 'l mè tòch ëd paìs ch'a 'm ven!" e a-j ha partìje. E dòp 'na chela, a l'ha 'nsacà coi quat sòit ch'a l'ha tirà e a 's n'ha andàsne da lons; e à, fasend viòle e desbàucie ansèm a dë lùfie a l'ha fèt arlan a tut.
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, de pag. 512
Ona novella del Boccasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de la zona de Ivreja[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mi i dìo doncra che 'nt ij temp dël prim re 'd Cipri, dòp la vìncita fèta dla Tèra Santa dë Gofré di Buglione, j'è rivà che 'na noblassa ëd Guascogna l'è 'ndèta pelegrin-a al Sepolcro; e 'na vòta ch'a tornava 'ndré, apèina l'è rivàsne torna a Cipri, elo pa stèta maltratà da 'na partìa ëd baleuss. Ëd sò-lì céla s'è sigrinàsse 'n quant e j'è gnù 'n ment d'andar a lamëntàssne dël re; ma j'è stèt chi j'ha dit ch'a perdisava sò tèimp, përcoè 'sto re a l'era tanto matass, che non pa ëd dfèinder ij èt, l'era gnanch bon a rvoltàsse quand a-j në favo a cèl, e 's j'a ciuciava sensa brajar; e parè tùit coi ch'a vorëvo soràsse ij còrn, a 's sfogavo fasèindne vesser pés che Giuda. 'Sta fomna, a sèinter sò-lì, pì nin podèind sperar vendeta, tant parè për avèj comisìa quàich sodisfassion, s'è pensà ëd mortificar ël re. E parè 's n'è 'ndèta piansèind dvant dë cèl e j'ha dit: "Sor re, i vegno gnin dë ti për ciamè giustìssia dla svergognà ch'a m'han fèt, ma për consolàme 'n pò ël cheur i 't prego che t'ën mosse 'me ch'a 't range për sofrir cole ch'a 't fan a ti, parè mi 'mprendo a sofrir con passiensa la mia, ch'i vorissa franch podèj cariàtla a ti, dë già che 't sè portàje parè con bon deuit".
'Sto re, che fin-a 'ntlora l'èra stèt parè pigher e gargh, com s'a 's fuss svigà dë la sogn, prinsipiand dë cola fèta a cola dòna, fasèindje far giustìssia rés'cia d'antlora a l'ha comensà fàsse portar rispèt, castigand sèch e sensa misericòrdia tùit coi ch'a l'èisso fèt quàich balossada contra l'onor dla coron-a.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 495
Corio[Modifega | modifica 'l sorgent]
Diso donch ch'aj temp dël prim re 'd Cipro, dòp che Gofrè 'd Bojon a-j ha pià Terasanta, a l'è acadù che 'na gentildòna ëd Guascògna a s'è vëstìa da pelegrin a visitar ël Sant Sepolcr; e tornand da là a l'è arivà a Cipro, doe dotrèi birbogn a l'han dëspresià brutament. Aor, mentre che chilà a 's lumentava ëd sosì sensa consolassion, a-j è vgnù an ment dë 'ndar dal re a fàsse far rason; ma un a-j ha dit ch'a-j avró perdù la pèina e 'l savon, përchè 'l re a l'era sì da poch e bon da nin, ch'a soportava con sò disonor tanti dëspresi fèt a chil: àut che far giustissia ëd coj fèt a j'èt! E se quarcun a-j avià da dir con chil, a 's sfogava con fàj quàich dëspet. La dòna, sentend sosì, dësprà ëd podèir avèir vendeta, a se butà ant la testa, për consolàsse 'n pó, dë 'ndar a tacar ënt ël viv ëst re bon a nin; e brajand a l'è 'ndà a chil e a-j ha dit: "Mè car Signor, mi e vegno nin da ti përchè të 'n fasse vendeta dël disonor ch'a m'è stèt fèt: ma për cola 't prego che 't më mostre come 't fè ti a soportar tutè j'ingiùrie che seu ch'at fan, përchè mi e possa con passiensa soportar la mia che, Dio sa, se 't la poèiss dar, e 't la darìa volanter, përchè t'è tant fòrt che 't sopòrte tut".
Ël re, che fin alora a l'era stèt pigr e da poch, come ch'a 's fuss dësvià dal seugn, comensand da l'ingiùria fèta a 'sta dòna sì (che a-j ha vendicà sensa misericòrdia), a l'è dventà brusch a castigar tùit coj che d'alora 'n peu a-j avèiss fèt quàich dëspresi contra la soa përsona.
ibidem, pag. 493-494
Alter version[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Palazzo Canavese: 'Na vòta docra, pròpe quand che 'd Sipre a s'è facc 'n stat, anse 'ncor d'apré, quand ch'un campion dij Giniraj ch'a l'èja nòm Gofrèj a l'èja zà uadagnà la Tèra Santa ëd Giarusalèm, a-j ha sucèss dròlo ch'a 's quinta 'ncor adèss. Pr'ësempe: a-j éra 'n la Uascògna 'na sgnora 'ntèisa e digurdìa, dëstinta për lignage, motben ducà e stimà pr'ij sé costum. Sicond ij usanse ëd cui temp a l'éra 'ndà fina ciala 'n piligrinage a Giarusalèm e, visità ch'a l'ha 'vù ël Santo Sepolcro, 'ntarment ch'a tornave zà 'ndarer ver cà soa, travsand ël regnam ëd Sipre, bèle là 'nt l'anveron dla capital, a s'è 'mbatùa 'nt 'na trupa dë scrojè e 'c birbeun ch'a l'han sautà e dëspressià tuta.
- 'Piverone: I 'v dij doch ch'ant o temp do prim re 'd Sipri, apré che Gofrè 'd Bujon a s'è facc cial patron dla Tera Santa, a l'é gnù ch'na sgnora dla Uascogna a l'é 'ndàcia dë piligrina a Giarusalèm, e chë tornand andaré, rivà ch'a l'é stàcia a Sipri, a l'é stàcia maltratà dë dij balòss ch'a-j ero dë cole bande.
- Castelnuovo Nigra: Mi i diso donch che ant ël tèimp dël prim re 'd Cipro, dòp la conquista ëd Tèra Santa fèta dë Gualfré Bojon, a-j è ancapità che 'na gran dàima ëd Guascogna a l'è andèta 'n piligrinagi al Sepulcro e, ant ël ritorn, aruvà ch'a l'è stèta a Cipro, divèrsi balòss a l'han tratà franch a brut meud.
- Valchiusella: Donch i diò chë 'n vuan dël prim re 'd Cipri, dòp chë Gotifrèch ëd Buglion a l'ha vint la Tèra Santa, a s'è dacc ël caso ch'una sgnora dla Guascogna a la grandìa a l'é andacia 'n pelegrinagi au Sepolcro e, tornand arbater, arivà 'n Cipri, a l'é stacia dëspressià bestialment dë tre o quat falièss.
- Valperga: Dunque e diso che 'n dej temp dël prim re 'd Cipr, dòp che Gotifred ëd Buglion a l'avià fèt la conquista dla Tèra Santa, a-j è sucedù che 'na sgnora dë Guascògna a l'era andèta en pelegrinage al Sepulcro e, tornand andrer, quand che l'è arivà a Cipr, l'è stèta ofendià malament dë divers gräm sugèt.
- Vico Canavese: I dio donch che 'nt ij tàimp dël prim re 'd Cipri, dòpo ël conquist fècc dla Tèra Santa dë Gotifré 'd Buglion, a-j é capità che 'na sgnora ëd Guascògna a l'é 'ndà 'n pelegrinagi al Sepolcro e, tornand andré, 'na vòta ch'a l'é rivà 'n Cipri, l'é stècia malament dëspressià dë 'n poèch d'omon selerè.


text:
Manegh
El manegh a l'è la part d'on ogett o de 'n istrument che la se ciappa con la man. El pò avèggh vari formi e dimension, anca a segonda de la soa fonzion: per esempi, se 'l serviss a tirà su o trasportà l'ogett (ona valisa, on sedell...), o a tegnìll in man (on cortell, on martell, ona scova, on remol...). Inoltra el pò vess de vari materiai, compagn de l'avori, d'oss, de ferr, de plastega, de legn.
In di istrument a corda (violin, ghitarr e via inscì) el manegh a l'è la part pussee longa e streccia, indè che se troeuva la tastera di cord.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla "manegh" la riva de on latin volgar *manĭcu(m), che l'è colegaa cont el termen manus (cioè "man")[1]. El termen l'è spantegaa anca in olter lengov romanz, compagn de l'italian manico, del spagnoeu mango e del catalan mànec.
El termen latin classegh, ansa el s'è conservaa in del portoghes alça.