text:
Helianthemum apenninum
Helianthemum apenninum (L.) Mill., l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Cistaceae.
L'è 'na piànta sufruticùza, che rìa a 5÷30 ghèi de altèsa, la pöl stà 'n pé bèla drécia (portamènt erèt) o sedenò ìga di ram che i cór zó bas söl teré (portamènt prostràt) e che de spès i mèt le raìs.
La fiuridüra l'è 'n tra i mes de màgio e löi. I fiùr i è larch presapóch 2 ghèi e i è de culùr biànch, con 5 pétali che somèa strubiunàcc. In del mès ol fiùr l'è zalt compàgn di stam. El g'ha tré sépali estèrni pilùs; du sépali i è picinì fés. I fiur i vé a furmà dele 'nfiurescènse ràre. Le fòie i è lineàr-lanceolàde, grìze e peluzète, sura de töt sö la fàcia de l'envèrs, le g'ha l'òrlo come riultàt sóta e i è lónghe de mès ghèl a 2 ghèi.
Sinònim[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ «Helianthemum apenninum». Real Jardín Botánico: Proyecto Anthos. Consültàt ai 24 de noèmber del 2009


c: text/html

text:
Per che la Svizra haja l'enviern avunda energia lantscha la Confederaziun sia campagna da spargnar. Uschè bleras Svizras e Svizzers duain sa participar voluntarmain e procurar che la Svizra vegn d'evitar ina situaziun cun memia pauc energia, uschia la speranza dal Cussegl federal.
La campagna duai survegnir schlantsch cun il slogan «L'energia è stgarsa – nus na sfarlattain betg ella.» La campagna mussa a la populaziun ed a l'economia tips simpels per spargnar energia sco p. ex.:
- sminuir la temperatura en chasa
- cuschinar cun viertgel
- stizzar dal tuttafatg apparats ch'ins na dovra betg
- far la duscha empè d'in bogn e quai betg memia chaud (i vegn cusseglià 37°C)
A blers sajan ils tips probablamain enconuschents ma giajan savens en emblidanza en il mintgadi. La finamira saja perquai da puspè clamar en memoria questas pussaivladads da spargnar. Visualisà vegn tut cun maletgs da cameras da chalira che mussan nua ch'energia va savens a perder.
Tar ils tips e detagls davart la campagna
Ina «allianza per spargnar»
Elavurà la campagna ha la Confederaziun ensemen cun passa 40 partenaris da l'economia, dal maun public ed organisaziuns civilas. Els èn sa cunvegnids da sustegnair tranter auter suandantas stentas per spargnar energia en vista a l'enviern:
- Mintga ura kilowatt spargnada quinta, a partir d'immediat.
- Igl è decisiv tge che nus faschain uss la fin da la stad e durant l'atun.
- Mesiras ed optimaziuns en fatschentas a curta vista èn relevantas per garantir il provediment l'enviern.
- Finamira da spargnar 15% gas durant l'enviern cun mesiras voluntaras (finamira dal Cussegl federal e da l'UE)
Na portan ils tips che mintgina e mintgin po realisar a moda voluntara suondan en in'emprima fasa appels directs da spargnar fin tar contingents d'electricitad. Quai tenor la lescha per il provediment dal pajais.
Sper il fatg ch'il Cussegl federal quinta cun il sustegn da la populaziun per surmuntar eventualas stretgas en il provediment da gas ed electricitad ha el era instradà ulteriuras mesiras:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il mument discurria la partida cun pliras dunnas, ha ditg la co-presidenta da PS Dunnas, Natascha Wey. I na saja però anc betg il mument da numnar nums, ha ella concludì. La successura u il successur da Levrat duaja vegnir elegì il di da partida l’entschatta d'avrigl a Basilea.
Masshardt na vul betg
La cussegliera naziunala dal chantun Berna, Nadine Masshardt ha scrit via Twitter ch'ella na stettia betg a disposiziun per il presidi da la partida. Ella stettia però vinavant a disposiziun sco presidenta da la fracziun PS Svizra e veglia sa focussar sin sia lavur en il parlament.
Jon Pult vul dar precedenza a dunnas
Sco successura pussibla u successur pussibel numnan las medias sper Nadine Masshardt, er Mattea Meyer da Turitg sco er ils dus umens, Cedric Wermutz da l'Argovia ed il Grischun Jon Pult.
Gust avess jau schon, ma suenter Christian Levrat dovri ina dunna a la testa da la partida.
Il presidi da la Partida socialdemocratica saja uss stà occupà 20 onns dad umens, di Jon Pult. Era sch'ils posts entaifer la partida sajan uschiglio repartids gulivamain tranter umens e dunnas, saja cunzunt relevant il presidi.
En quest temp da midadas, cura ch'il pajais spetgia dapli impuls verds e dapli impuls da dunnas, stoppia la Partida socialdemocratica avair ina dunna a la testa. Jon Pult po dentant s'imaginar da candidar lura pli tard ina giada per il presidi da partida.
Critica ord atgnas retschas envers Levrat
Tar las elecziuns dal Cussegl naziunal l’october 2019 avevi dà ina schleppa per ils socialdemocrats. Els han pers quatter sezs ed uschia realisà il mender resultat dals ultims 100 onns. Silsuenter hai dà pretensiuns per ina midada a la testa da la PS. Plirs collegas da partida han pretendì avertamain la demissiun da Levrat, tranter auter Jacqueline Fehr, la cussegliera guvernativa da Turitg.
Christian Levrat annunzia demissiun
Christian Levrat sa retira la primavaira sco president da la PS. El na vegnia betg a candidar per in’ulteriura perioda d’uffizi. Quai ha el ditg en intervistas cun las gasettas «Blick» e «La Liberté». Levrat ha 49 onns ed è dapi 12 onns president da la PS.
Levrat sez è vegnì reelegì en il segund scrutini en il Cussegl dals chantuns dal Friburg – cun grond avantatg.
RR novitads 06:00+


text:
San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; CaH-ДжoBaHHи-дeлb-Дocco; San Giovanni del Dosso; Սան Ջովաննի դել Դոսո; 圣乔瓦尼-德尔多索; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; CaH-ДжoBaHHi-дeлb-Дocco; Fanum Sancti Ioannis Podii; 산조반니델도소; San Giovanni del Dosso; サン・ジョヴァンニ・デル・ドッソ; San Giovanni del Dosso; CaH-ДжoBaHHи-дeлb-Дocco; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; CaH-ДжaBaHi-дэлb-Дoca; San Giovanni del Dosso; CaH-ДжoBaHHи-дeлb-Дocco; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; سن جیووانی دل دوسو; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giuàn dal Dòs; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; CaH ДжoBaHи дeл Дoco; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; سن جیووانی دل دوسو; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; CaH-ДжoBaHHи-дeлb-Дocco; San Giuànn; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovani del Doso; San Giovanni del Dosso; comuna italiana; település Olaszországban; cumuna taliana; Āltepēcalpōlli; udalerri italiako; un municipi Italià; komyun Italyanong; italienische Gemeinde; comun italian; komunë italian; иTaлиaHcka oбщиHa; 'nu comune tagliáne; コムーネ; municipalitate italian; kommun i Italien; MyHiципaлiTeT B ITaлiï; cumòn italièn; कोमूने; δήuoς tnς Itaλίaς; kunta Italiassa; kumun Italia; komunumo de Italio; italská obec; ståd in Itálien; chemun de la Talia; monicípiu italianu; commune italienne; comuna italiana; Talijanske općine; Italian comune; komuna u Italiji; Italian comune; Italiae municipium; 'nu comune italiano; nu cumuni di Tàlia; comuna italiana; Italiya kommunalari; کمونے; munisipaliteit in die Italiaanse; komuna Italijoje; kommune i Italia; comune italyano; koMMyHa ИTaлии; İtalya'nın Komünleri; munisipyo sa Italya; włoska gmina; kommune i Italia; Italiaanse gemeente; comună din Italia; 意大利市镇; comûne italiàn; Italian comune; comuna italiana; كومونا; comune itałian; comune italiano; Wilayah Mantova; San-Djovanni-del-Dosso; CaH-ЖoBaHHи-дeл-Дocco; San Djovanni del Dosso; CaH ДжoBaHHi дeлb Дocco; CaH-ДжoBaHi-дeлb-Дoco; CaH ДжoBaHi дeлb Дoco; San Giovanni del Dosso; San Giovanni del Dosso; San Giovann
Media in category "San Giovanni del Dosso"
The following 2 files are in this category, out of 2 total.


text:
Alytus
Alytus (Olita in polacch e in russ storigh; Aliten in todesch storigh; Alita in bieloruss; אליטע/Alite in yiddish; Alīta in letton) l'è ona città de la Lituania oriental, cont ona popolazion de quasi 70.000 personn.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città la se troeuva in de la contea omonima. L'è anca el centro de la region storiga de la Dzūkija e l'è traversada del fiumm Nemunas.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El primm document storigh che 'l dis on quaicoss de Alytus l'è ona croniga del 1377 del cavalier teutonigh Wigand de Marburg, che le ciama Aliten. Lù el cunta sù che Aliten l'era on fortin al confin tra i terr de l'Ordin e la Lituania. El fortin a l'è cressuu adasi adasi, perchè l'era in sù ona terra de confin e donca l'era despess taccaa de tucc duu i esercit. El Trattaa del Lagh Melno (1422) el gh'ha daa el paes ai Crosaa, ma l'è stada ona robba che l'è durada pocch.
In del 1581 (el quindes de giugn) el re de Polonia e Granduga de Lituania Steven I Báthory el gh'ha daa a Alytus l'autonomia comunal reconossuda di Legg de Magdeburgh, occasion che l'è on dì de festa in città anca al dì d'incoeu.
Sotta el regn polacch-lituan, la città l'è vegnuda on centro bell important in la soa region. In del 1795 l'è stada spartida foeu tra el Regn de Prussia e la Russia. Dopo del Trattaa de Tilsit l'è passada al Ducaa de Varsavia e, finii el period napoleonigh, l'è tornada sotta la Russia.
In del 1915, duranta la Prima Guerra Mondial, l'è stada occupada di Todesch e, per la prima volta del 1795, i duu tocch de la città hinn tornaa taccaa insema. In del 1919, quand i Todesch s'hinn andaa via, gh'è rivaa i Bolscevigh, che hinn restaa lì fina al dodes de febrar, quand i soldaa lituan l'hann liberada. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del sò paes.
Duranta la II Guerra Mondial a Alytus a gh'era on camp de concentrament de presonee polacch e russ (poeu dopo de quei todesch). Arent a Alytus, in la foresta de Vidzgiris, i nazista hann coppaa 60.000 personn.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Rochester, Statt Unii.
- Berdyčiv, Ucraina.
- Botkyrka, Svezia.
- Cėsys, Lettonia.
- Polonia:
- Lida, Bielorussia.
- Mandal, Norvegia.
- Næstved, Danimarca.
- Petrozavodsk, Russia.
- San Martín, Argentina.


text:
Il 1896 è vegnida fundada la Societad da musica Cazas. Durant quests 125 onns è la societad sa transfurmada da la societad da musica a la Brass Band. En l'Instrumentala tedlain intgins tocs da lur concert da giubileum ch'è stà ils 2 d'october en la halla plurivalenta a Cazas. RTR ha registrà l'entir concert. Sco fil cotschen tras quest concert d'anniversari ha la BB Cazas elegì intgins tocs da patg e tocs da pensum che la musica ha tschernì per festas da musica chantunalas u federalas u er per la concurrenza naziunala da Brass Bands a Montreux. Er d'udir en l'emissiun è ina cumposiziun nova che la BB Cazis ha laschà far in giuven cumponist a posta per il giubileum.
En l'Artg musical dals 24 d'october 2021 s'occupain lura pli fitg cun il giubileum da la BB Cazis cun registraziuns ord noss archiv e cun ulteriuras registraziuns dal concert per il giubileum da 125 onns.
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Mission Statement
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend...Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur hend


text:
La gievgia ha la Cumissiun d’instituziuns politicas dal Cussegl dals chantuns inoltrà in sboz per ina lescha che duai engrevgiar l'access a la Chasa federala ed uschia reducir il dumber da lobists. Lobists discrediteschian la lavur dal parlament.
Da duas tar ina legitimaziun
Ozendi dastga mintga parlamentari laschar far ina legitimaziun d’access per duas persunas. Per part survegnan persunas da la famiglia e collavurants las legitimaziuns. Savens survegnan però represchentants d'organisaziuns ed lobists professiunals l'access. Da nov duai quest dumber vegnir reducì sin ina persuna. Ultra da quai duajan quests lobists inditgar en in register public per tgi ch’els lavurian. Per quest nov sistem è la cumissiun da la chombra pitschna sa decidida cun 6 tar 4 vuschs e dus abstenziuns.
La fasa da consultaziun dura anc enfin l'entschatta matg.
RR novitads 15:00


text:
Carbuidraa
I Carbuidraa (o sacarid o glücid) a hinn la class de biumulecul püssee abundanta intra i quater class principaj. I gh'hann impurtant röl in di rop che viven, cume el mügiaa sü e traspurtà in gir l'energia (per esempi 'me amid o glicogen) o'l fa di cumpunent strütüraj (la celulusa di piant e la chitina in di besti). I carbuidraa e i sò derivaa a hinn anca un röl in di prucess del sistema imünitari, in de la fertilizaziun, in de la patogenesi e in de la coagülaziun del sanch.[1]
I carbuidraa a hinn cumpost urganigh semplis: a hinn aldeid o chetun cunt un bel poo de grüp idrossiligh, de solet vün per atum de carboni che'l fa minga part del grüp aldeidigh o chetonigh. I carbuidraa de bas a hinn i monosacarid 'mè la glücosa, la galatosa e la frütosa. La furmula de bas d'un monosacarid senza mudifigaziun a l'è(C·H2O)n, induè che "n" a l'è 3 o püssee. A bun cünt, gh'è di carbuidraa che gh'hann minga quela furmula chì, mè l'acid uronigh.
I monosacarid se poden ligà intra de lur per furmà i polisacarid (o oligosacarid se hinn poch) che hinn di pulimer. Un frach de carbuidraa gh'hann dent vün o püssee ünità de monosacarid cun vün o püssee grüp müdaa o destacaa via.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Maton, Anthea; Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright (1993). Human Biology and Health. Englewood Cliffs, New Jersey, USA: Prentice Hall, 52–59. ISBN 0-13-981176-1.


text:
I Stats del mond per periodo de adozion del Sistema internazional
Ol Sistema internazional d'unitaa (dal frances: Système international d'unités), sigla SI, l'è ol plœ dovrad sistema de unitaa de misura. Insema al sistema CGS (centimeter-gram-segond) l'è ciamad sistema metrico decimal. Al prencepe l'è stait ciamad Sistema MKS, perqè al g'hera comprendeva adoma i unitaa meter, qilogram e segond.
L'è basad sœ i set unitaa fondamentale, coi quale i è definide qelle derivade. In plœ, ol SI al dovra di prefiss per i multipli e sota-multipli. Ol Sistema Internazional l'è un sistema coerent: i so unitaa derivade i è ol prodot di unitaa fondamentale.
↑scala Celsius = scala Kelvin − 273,15, ma la diferenza de temperadura de 1 grado Celsius = 1 kelvin
↑ 2,02,1Al prencepe queste unitaa i era ind una categoria a part ciamada Unitaa suplementare. La categoria l'è staita abrogada ind el 1995 da la 20ª Conferenza general dei pesi e dei misure (CGPM) e ol radiant e ol steradiant i è adess considerade unitaa derivade.
↑Ciamada anc radioatività (qe l'è ol fenomeno fisico, mentre l'ativitaa l'è la grandeza fisica derivada qe la corispond).
↑Ind la pratiga la molaritaa l'è anc'mò misurada in mol/L


text:
Ils pumiculturs han cumenzà da racoltar las spezias «Tegera» e «Cacaks Schöne». La pli impurtanta spezia da primblas resta dentant la «Fellenberg».
Fatgs da las primblas
- En Svizra vegn cultivà sin passa 322 ha primblas, la pli gronda part en la regiun da Basilea
- Mintga Svizra e mintga Svizzer mangia en media ad onn 1,5 kg primblas
Tar las primblas da destillar vegn stimà ina racolta da radund 2'000 tonnas.
Racolta da paira er sur la media
Tenor la prognosa da racolta da l'Uniun svizra da pumicultura spetg'ins ina buna racolta da paira da most cun radund 7'200 tonnas. Tar la maila da most quinta l'uniun cun ina racolta da circa 54'000 tonnas. Quai fiss ina racolta en il rom dals ultims onns.
Tar la maila da mangiar è la racolta probabel sut la medias dals ultims onns. La paira da mangiar è probabel sco las primblas radund 12% sur la media dals ultims quatter onns.
RR novitads 21:00


text:
- Rico Peter, Thomas Amrhein, Simon Friedli e Michael Kuonen manchentan il podest per 0,21 secundas.
- Suenter aur en il bob da dus gudogna il Tudestg Francesco Friedrich er aur en il bob da quatter.
- Clemens Bracher vegn 14avel.
Rico Peter ha manchentà sco quart mo per 21 tschientavels ina medaglia en il bob da quatter. Gudagnà la cursa ha il Tudestg Francesco Friedrich. Quai avant ses cumpatriot Nico Walther ed il Sidcorean Won Yun Jong ch’èn ex aequo sin il segund plaz.
Il segund bob svizzer cun Clemens Bracher ha terminà la cursa sin il 14avel plaz.
Il Tudestg Francesco Friedrich gudogna sia segunda medaglia dad aur als gieus olimpics en la Corea dal Sid. Gia en il bob da dus ha el triumfà.
RR novitads 06:00


text:
Il Cussegl federal vuleva obligar las interpresas da far analisas da paja e ulteriuras mesiras per promover l’egualitad tranter um e dunna. La partida populara ha argumentà che l’egualitad saja gia daditg realisada. Quai ha alura procurà per reacziuns or da las retschas da la partida socialdemocratica che ha discurri da «satira reala».
La pledadra da la PS Martina Munz (SH) ha ditg che l’argumentaziun da la PPS haja procurà per in rir en la cumissiun. Tuttina na duaja la lescha betg vegnir midada. I saja da ponderar tge che mussia pli pauc respect envers las dunnas, da snegar la discriminaziun u da cementar ella tras francar quella en la lescha, ha ditg Munz.
Agid al svilup sut squitsch
Dasper la dumonda d’egualitad ha era l’agid al svilup dà da discutar. La sanestra vuleva francar che 0,7% da las entradas bruttas naziunalas vegnian investidas en l’agid al svilup. La dretga ha vulì sminuir las finamiras dad oz 0,5% sin 0,3%. Las pussaivladads finanzialas sajan limitadas, ha ditg Céline Amaudruz (VD). Il Cussegl naziunal sustegna dentant las propostas dal Cussegl federal da betg fixar ina quota per il plan da legislatura. Er fatg naufragi ha ina proposta da la partida cristiandemocratica. Els vulan focusar l’agid al svilup sin pajais nua che la Svizra ha era interess che la migraziun sa sminueschia.
La gronda part dal plan da legislatura aveva il Cussegl naziunal gia decis glindesdis. El è per gronda part restà tar las propostas dal Cussegl federal. En tut ha il Cussegl federal proponì 60 finamiras, mesiras ed ulteriuras pretensiun per la perioda da legislatura actuala.
Il Cussegl naziunal vul spargnar
Cun ina proposta da renviada vuleva la sanestra impedir il curs dal Cussegl naziunal da spargnar e da manar il curs sin ina vart pli sociala. Il Cussegl naziunal ha dentant decis da renunziar sin expensas da 500 milliuns ad onn. La fatschenta va uss en il Cussegl dals chantuns.
RR novitads 11:00


text:
Questas schluccadas datti a partir dals 19 d'avrigl:
- Bars e restaurants pon avrir dadora
- Manaschis da cultura e temp liber sco era da sport pon puspè avrir (er endadens)
- Occurrenzas èn puspè pussaivlas cun maximal 15 persunas
- Occurrenzas cun public èn lubidas cun maximal 50 persunas endadens, maximal 100 persunas dadora
- Instrucziun da preschientscha a las scolas autas è puspè pussibel.
Vinavant vala:
- Inscunters privats cun maximal 10 persunas
- Obligatori da homeoffice
- Reglas per sport e cultura per persunas sut 20 onns
- Serrà restan: Ustarias e bars (endadens), discos, locals da sautar, bogns da wellness e temp liber (endadens)
- Obligatori da mascras
- Testar, testar, testar
Las schluccadas en detagl:
La situaziun epidemiologica saja vinavant fragila ed er sa pegiurada durant las ultimas emnas. Quatter da las tschintg valurs per decider n'èn betg ademplidas per il mument. Plinavant n'è anc betg cler, sch'igl ha dà sur Pasca dapli infecziuns en ils circuls da famiglia e collegas.
Premissas lubeschian schluccadas moderadas
Tuttina ha il Cussegl federal vulì schluccar. Raschun è ch'il dumber da las ospitalisaziuns s'augmentia per il mument pli pauc en cumparegliaziun cun il dumber da cas. Plinavant giaja vinavant cun las vaccinaziuns: Prest 50% da las persunas sur 80 onns sajan vaccinadas e radund 30% da las persunas tranter 70 e 79, ch'appartegnan a la gruppa da risico. Plinavant saja la situaziun sin las staziuns intensivas relativamain stabila.
Ultra da quai haja il Cussegl federal er resguardà las consequenzas economicas e socialas – en spezial en vista a la giuventetgna ed als creschids giuvens.
Avrir cun ristg calculà
Il Cussegl federal è pertschert dal ristg entras las schluccadas. Sche las ospitalisaziuns s'augmentian puspè, pertutgia quai pli e pli persunas pli giuvnas. Uschia sajan gia oz radund la mesadad da tuttas ospitalisaziuns, persunas sut 65 onns.
Tut tenor svilup en ils ospitals, regia dentant er il privel che las schluccadas vegnan puspè revocadas. Perquai appellescha il Cussegl federal a la populaziun da restar precauta, en spezial persunas en la gruppa da risico che vegnan las proximas emnas ad esser vaccinadas cumplainamain e vegnan lura ad esser protegidas bain d'ina infecziun e dad in decurs grev da Covid-19.


text:
Obietifs y duvieres
L’evaluazion esterna vën njunteda al’evaluazion interna cun na usservazion prufesciunela da dedora, che ti dà la puscibltà ala scolines y ala scoles singules coche al sistem paritetich ladin de ti dé na udleda plu sota al’efizienza y ala cualità dla furmazion, istruzion y educazion. La juda ënghe a mustré su la respunsablteies de viers dl mond dedora dla scola y scolina.
L Servisc per l’evaluazion da dedora analisea i resultac scolastics y pieta aiut dan, ntan y do la proes naziuneles y nternaziuneles.
L lëur che reverda l’evaluazion tol ite la prugramazion y l se rujené ora sun tematiches spezifiches de scola, la planificazion, la descuscion, l abiné adum nfurmazions y dac, l lauré ora formuleres IQES per fé la vijites tla scolines y tla scoles, tuedes miredes, nrescides y proes naziuneles y nternaziuneles, l’elaborazion, l’interpretazion y la prejentazion di dac, l’analisa dl PTOF y dla documentazion de scola, la publicazion di resultac analitics y sintetics y l’usservazion dl svilup scolastich.


text:
Il schef da la banca gronda Credit Suisse Tidjane Thiam ha survegnì l'onn passà totalmain 18,9 milliuns francs. La paja da Tidjane Thiam ha muntà a 4,6 milliuns francs - tenor il rapport da pajaments 2015 da la CS ch'è vegnì publitgà oz.
El aveva annunzià da scursanir considerablamain l'atgna paja en congual cun ses antecessur Brady Dougan - quel aveva gudagnà 9,7 milliuns francs.
Dentant ha Thiam survegnì supplementarmain passa 14 milliuns francs da la CS per cumpensar bunificaziuns ch'el avess survegnì da sia anteriura firma «Prudential».
Reservas per cas giuridics
La banca Credit Suisse ha preschentà per la fin da l'onn 2015 reservas dad 1,6 milliardas francs per cas giuridics. Quai èn 60% dapli ch'avant in onn. Quai resorta dal rapport annual. L'onn da fatschenta passà a la Credit Suisse stuì nudar ina perdita da 2,9 milliardas francs.
La glista da proceduras da cumpromiss nua che la CS è involvida è lunga. Co la banca reparta las reservas sin ils singuls cas n'ha ella betg tradì.
En l'Italia p.ex. vegn investigà cunter la Credit Suisse pervi da la rinfatscha d'avair lavà daners.
RR novitads 08:00


text:
Valloire
<
Valloire l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Saint-Michel-de-Maurienne, del circondàre (arrondissement) de Saint-Jean-de-Maurienne e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 249 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 137,48 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 694 méter a 'na altèsa màsima de 3504 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il plaschair da puspè pudair sunar live è fitg grond era sch'inqual ha mo sunà paucs concerts.
Nova musica rumantscha
URSINA ha publitgà ses album «when i let go» la fin avrigl. Ella ha gia puspè gust da scriver novas chanzuns. L'atun datti singuls concerts dad URSINA en locals pli pitschens. Aurelius e Sirius han publitgà lur album «#FlimsLaaxStaderas» il mars. Ussa èn els vid chattar e metter ensemen termins per concerts. Bibi Vaplan è gia in mument occupada cun ses project, la «Popcorn-Opera», en quest connex è ella vid planisar e realisar ils proxims pass. L'auter onn datti era intgins concerts dad ella. Cun ses Songbook «Arva la mar» ch'el ha publitgà il matg è Pascal Gamboni gia in mument sin tournea. Prefix han danovamain stuì stuschar la festa per lur disc «Oriund» ch'els han publitgà la fin da l'onn passà.
Stuschà u midà plans
Las musicistas Chiara, Da Lombris e Martina Linn han ord differentas raschuns stuschà lur registraziuns u albums sin l'onn proxim. Benedetto Vigne lavura en il studio vid ses album «melodias da mes tat», che cumpara dentant era pir l'auter onn. Dario Hess e ses Spanky Hammers han midà lur plans. Enstagl da publitgar in'album preschentan els mintga pèr mais ina single. L'emprima cun il num «Calanda» è cumparida l'entschatta settember. Nova musica dad in project pli lung datti proximamain d'udir da Tumasch è. El publitgescha ina stgatla cun quatter schibettas che sa numna «melodias ord differents territoris»


text:
La Swiss sgola quest enviern puspè en tuttina bleras destinaziuns sco l'enviern avant la pandemia. Total sajan quai 90 destinaziun, scriva la societad aviatica. Davent da Turitg vegn sgulà en 81 destinaziuns, da Genevra en 26.
Dentant sgola la Swiss pli pauc savens. Planisads sajan radund mez uschè blers sgols sco l'enviern 2019. Finamira saja da pussibilitar als passagiers tantas colliaziuns e pussaivladads da viagiar vinavant sco pussaivel.
Davent dals 14 da december duai per exempel Genevra-New York puspè esser pussaivel fin quatter giadas per emna. En temp da gronda dumonda vegnia il program da sgols rinforzà.


text:
Quatter da las grondas cassas da malsauns en Svizra vulan ensemen pajar enavos passa 300 milliuns francs als assicurads. Quai duaja capitar l’auter onn u via pajaments directs u en furma da rabats. Las cassas da malsauns Helsana, CSS, Groupe Mutuel ed Assura han confermà in rapport da la gasetta “Le Temps”.
Sco emprim duajan ils assicurads da l’Assura profitar. Quella paja enavos radund 30 milliuns francs las proximas emnas. Las ulteriuras cassas han dumandà l’Uffizi federal da sanadad d’astgar reducir lur reservas.
Tar la Helsana e la CSS duajan ils assicurads profitar da rabats tar las premias mensilas. La Helsana vul reducir las reservas per 70 milliuns francs e la CSS per 90 milliuns francs. La Groupe Mutuel ha dumandà il BAG per ina reducziun da 113 milliuns francs per reducir las premias dals assicurads.
Il BAG n'ha betg vulì s'exprimer davart il tema. El sto dentant anc approvar las dumondas da la s cassas da malsauns. Il Cussegl federal annunzia las novas premias a la fin da settember.


text:
mercoledì 9 settembre 2015
A la sorgiss ëd na rivolussion
Coma ch'as fasìa na vòlta un liber, an particolar na còpia 'd na Bibia. Na còpia dla Bibia an minca ca e an minca sacòcia. La stampa e le spantiament dla Bibia a sta a la sorgiss dla rivolussion dël Protestantésim: Nosgnor ch'a parla diret a la gent sensa la mediassion e le storzure dl'istitussion religiose ch'a chërdo d'avèjne 'l monopòli 'd soa interpretassion. Sossì a val ancora 'ncheuj ant l'época dël E-Book. La Bibia a l'é e a l'ha da esse tanme 'n feu ch'a peul nen esse controlà da gnun: la Paròla 'd Nosgnor a l'é libera e poderosa, fin-a an piemontèis!
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Carlo Magn
Carlo Magn (en latì: Carolus Magnus; en todèsch: Karl der Grosse; en fransés: Charlemagne) (Herstal (?), 2 de bril del 742, 747 o 748 – Aquisgràna, 28 de zenér del 814), l'è stat rè dei Franchi del 768 'nfìna a che le mórt, rè dei Longobàrcc (764–814) e Imperadùr del Imperium Romanum Sacrum (800–814). El scötöm de "Magn" (en latì Magnus el vol dì "grant") el gh'è stat dat del sò biògrafo Eginardo, che g'ha dat tìtol a la sò òpera "Vita et gestae Caroli Magni".
Fiöl del rè Pipino 'l Breve e de Bertrada de Laon, el g'ha ciapàt el pòst de sò pàder e 'l g'ha regnàt ensèma a sò fredèl Carloman. Aisebé che le relasiù 'ntra i du fredèi le s'ìa deteriuràde, la mórt de Carloman la g'ha schiàt che s•ciopès 'na guèra 'ntra i du.
Carlo 'l g'ha renforsàt le relasiù de amicìsia che sò pàder el gh'ìa mantignìt col Papa e l'è deentàt el sò protetùr dòpo ìga batìt i Longobardi 'n Italia. El g'ha combatìt cùtra i musulmàni che minaciàa la penìzola Ibérica e 'l g'ha tentàt de 'mpadrunìs del teretóre ma 'l g'ha duzìt lasà pèrder e retiràs, e 'ntàt che i se ritiràa, la retroguàrdia del sò ezèrcit l'è stàda anientàda dei Basch endèla Batàglia de Roncisvalle.[1]
Dòpo de 'na 'na campàgna militàr che g'he düràt divèrsi agn l'è riàt a sotamèter i Sàsoni, e 'l i ha ubligàcc a convertìs al Cristianézem e a integràs endèl sò regn.
El g'ha espandìt i regn dei Franchi 'nfìna a fai deentà 'n Impér, endèl qual gh'è stat incorporàt 'na gran part de l' Europa Ucidentala e Centrala. El g'ha cunquistàt el Regn de Italia e l'è stat encurunàt Imperator Augustus del papa Leóne III el dé de Nedàl del 800 a Roma, gràsie a la pusibilità ufrìda de la depuzisiù de Costantì VI e che isé 'l tròno imperiàl l'ìa cunsideràt mìa asegnàt perché al momènt ocupàt de 'na fómna, Irene. Chèsti facc i g'ha fat enversà la cort imperiàla de Bezànse, che la s'è refüdàda de reconóser el sò tìtol. Gh'è nit fò 'na guèra che a la fì la g'ha ubligàt l'imperdùr de Oriènt Mighél I Rangabé a reconóser Carlo Magn come emperadùr (però mìa emperadùr dei Romàni).
El perìot del sò régn l'è asociàt a 'na ripréza de la cültüra e de le arcc latìne favurìde e veicolàde del Imper carolìngio, guidàt de la Céza Catòlica, che l'è stat giü dei fondamèncc de 'n identità europèa 'n cümü. Per mès de le sò cunquìste e de le sò rifùrme intèrne, Carlo Magn el g'ha mitìt zó le bàzi de chèla che la sarès deentàda l'Europa Ucidentàla endèl Medioévo. Al dé d'encö l'è mìa apéna cunsideràt come 'l fondadùr de le monarchìe franséza e todèsca, che i la ciàma col nòm de Carlo I, ma apò come el pàder de l'Europa.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Andre Maurois, Stória de Francia, p. 36.


text:
Archeologia
L’archeologia (grec vegl ἀpxaῖoς archaios, ‹vegl› e λόYoς lógos ‹scienza›; verbalmain pia ‹scienza da las antiquitads›) è ina scienza che perscrutescha cun metodas da las scienzas natiralas e scienzas umanas il svilup cultural da l’umanitad.
L’archeologia s’interessescha exclusivamain per l’uman e ses relicts materials sco edifizis, utensils ed ovras d’art. Il spazi da temp che vegn perscrutà s’extenda dals emprims utensils da crap avant ca. 2,5 milliuns onns fin datiers dal temp preschent. Restanzas materialas da l’istorgia pli nova (p.ex. foss da l’Emprima Guerra mundiala) vegnan oz medemamain evaluadas cun metodas archeologicas, schebain che quest concept d’in’archeologia da l’istorgia contemporana è contestà a l’intern dal rom.
Cumbain che l’archeologia è ina scienza relativamain giuvna, n’èsi strusch pli pussaivel da survesair tut ils spazis da temp, uschia ch’igl èn sa furmadas differentas direcziuns. Tut tenor regiun sa laschan las epocas mintgamai datar differentamain e betg dapertut pon ins documentar mintg’epoca.[1] Sper l’orientaziun tenor epocas (p.ex. archeologia dal temp medieval) u tenor regiuns (p.ex. archeologia da l’Asia Anteriura) existan er spezialisaziuns sin differents champs tematics (p.ex. archeologia cristiana, archeologia industriala).
Er sche la metodica è savens sumeglianta entaifer questas singulas direcziuns, pon las funtaunas esser differentas. En la pre- e protoistorgia sa tracti surtut da cultura materiala; en la protoistorgia èsi per part pussaivel da recurrer supplementarmain a funtaunas scrittas. Cuntrari als scienziads d’autras disciplinas da la scienza da l’istorgia na stattan quellas en l’archeologia però betg en il center. Enconuschientschas areguard l’ambient, il clima, il nutriment u la vegliadetgna dals chats contribueschan a reconstruir culturas passadas.
Istorgia da la perscrutaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa è l’archeologia sa sviluppada vers il 1450, perquai ch’ins vuleva chattar perditgas per ils eveniments che vegnan descrits en las funtaunas da l’antica.[2] Cyriacus d’Ancona (* ca. 1391; † ca. 1455), in commerziant ed umanist talian, vala sco in dals fundaturs da l’archeologia classica moderna.[3]
La renaschientscha da l’occupaziun cun il mund classic-antic ha manà en il 15avel e 16avel tschientaner ad in interess creschent per antiquitads grecas e romanas (surtut ovras d’art).
A partir da la mesadad dal 16avel tschientaner han ins alura cumenzà a descriver ed illustrar a moda acribica ils monuments antics. Da quel temp han ins publitgà numerusas enciclopedias e catalogs, vers la fin dal 16avel tschientaner savens illustrads cun gravuras ed entagls en lain. En l’Engalterra ha William Camden (1551–1632) publitgà l’onn 1586 sia Britannia, in catalog da las antiquitads visiblas.
Michele Mercati (1541–1593) vala sco l’emprim scienzià europeic ch’ha classifitgà utensils da crap sco tals; si’ovra è però pir vegnida publitgada il 1717. Malgrà sia gronda popularitad n’era l’archeologia betg anc renconuschida sco scienza da quel temp; ins era da l’avis che funtaunas istoricas e la Bibla sajan adattadas per interpretar il passà. Uschia hai anc valì ditg sco fatg che – sco che James Ussher ha deducì da la Bibla – l’umanitad saja vegnida stgaffida l’october da l’onn 4004 a.C. L’onn 1655 ha Isaac de La Peyrère ristgà d’attribuir artefacts dal temp da crap ad umans ch’hajan vivì avant Adam. Suenter in’intervenziun da l’inquisiziun ha el revocà sia teoria.[4]
En la Scandinavia han ins perscrutà baud chats en la terra. Gia l’onn 1588 è vegnì exchavà sper Roskilde in dolmen. Il 1662 han ins endrizzà ad Uppsala ina professura per la perscrutaziun da las antiquitads. L’onn 1685 è vegnida exchavada a Houlbec-Cocherel en la Frantscha dal Nord ina chombra sepulcrala neolitica. Quai vala sco l’emprima exchavaziun archeologica, perquai ch’ins ha fatg qua il 1722 l’emprim rapport d’exchavaziun ch’è sa mantegnì. Il professer da Kiel Johann Daniel Major ha fatg vers il 1690 vastas exchavaziuns en il Jutland ed ha laschà avrir divers crests-fossa. Sia finamira era da sclerir la derivanza dals abitants da la peninsla cun metodas archeologicas.
‹L’Antiquité expliquée› da Bernard de Montfaucon è cumparì dapi il 1719. En diesch toms ha el preschentà ovras d’art da la regiun da la Mar Mediterrana. Sia publicaziun ha furmà sur lung temp l’ovra da referenza per propi.
Da la mesadad dal 18avel fin la mesadad dal 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Metodas da perscrutaziun archeologicas èn uss sa fatgas valair successivamain. Savens han singuls scienziads gia tratg conclusiuns fitg innovativas, las qualas n’han però – damai ch’ellas n’eran betg anc confurmas al temp – betg chattà la duida attenziun. In dals pioniers ha furmà l’archeolog amatur Jacques Boucher de Perthes, il qual ha attribuì sco emprim endretg artefacts preistorics, quai ch’è però pir vegnì renconuschì ventg onns pli tard, tras la conferma da Charles Lyells (1797–1875). In’impurtanta enconuschientscha è stada la scuverta dal princip stratigrafic. Gia ditg avant avev’ins discutà il connex da chats che sa chattavan en la medema stresa (p.ex. in artefact da crap en connex cun ina spezia d’animal svanida) e supponì che quels sajan tuttina vegls; ma fin qua n’aveva quest princip betg chattà l’acceptanza generala.
In model che vala en ses tratgs fin oz ha publitgà il 1836 a Copenhagen il curatur Christian Jürgensen Thomsen. El ha inventà il sistem da trais periodas che sutdivida la preistorgia da l’umanitad en trais fasas: il temp da crap, il temp da bronz ed il temp da fier. Radund 30 onns pli tard, vers il 1865, ha J. Lubbock sutdividì il temp da crap supplementarmain en las duas periodas dal crap pitgà e dal crap pulì – las noziuns paleoliticum (temp da crap tempriv) e neoliticum (temp da crap tardiv) eran naschidas. Bain èn suandadas in pau a la giada periodisaziuns pli finas, ma en ils tratgs essenzials è la sutdivisiun ch’ins aveva chattà da quel temp sa mantegnida fin oz.
Las emprimas exchavaziuns pli grondas han gì lieu en las citads anticas Pompei e Herculaneum. Omaduas eran vegnidas destruidas ils 24 d’avust 79 s.C. tras in’erupziun dal Vesuv. Pompei han ins rescuvert a la fin dal 16avel tschientaner cun construir in conduct d’aua; las exchavaziuns han cumenzà l’onn 1748. A Herculaneum han ins exchavà l’emprima giada l’onn 1709, a partir dal 1738 ha Carl III da Napoli laschà exchavar la citad intenziunadamain e l’onn 1768 han ins scuvert il teater, la basilica e la Villa dei Papiri.
Cun ses ‹Sendschreiben von den Herculanischen Entdeckungen›, l’emprima publicaziun archeologica, ha Johann Joachim Winckelmann etablì l’onn 1762 l’archeologia sco scienza; el vegn dapi lura considerà sco il bab da l’archeologia classica. Winckelmann è er stà l’emprim ch’ha empruvà da periodisar l’art grec. Damai ch’el ha però fatg quai a moda valitanta (‹stil aut›, ‹stil bel›, ‹declin da l’art› e.a.) vala quella sco antiquada. Per la derasaziun da sia perscrutaziun e la recepziun da quella en la litteratura e l’art contemporan è il professer da Göttingen Christian Gottlob Heyne stà decisiv; quel è stà en correspundenza cun Winckelmann, ha recensà e rendì enconuschentas sias scrittiras e fatg diever da quellas en sias prelecziuns. L’onn 1802 han ins installà a Kiel l’emprima professura per archeologia classica.
Ils monuments architectonics egipzians, surtut las piramidas, han gia furmà en l’antica destinaziuns ordvart popularas. En il 17avel tschientaner è sa fatga valair l’enconuschientscha ch’i sa tractia tar quellas da fossas da retgs. L’egiptologia ha cumenzà cun la campagna militara en l’Egipta sut Napoleun Bonaparte. Sper l’armada è el vegnì accumpagnà da scienziads; da muntada speziala è stà il chat dal Crap da Rosetta, cun agid dal qual igl è reussì l’onn 1822 a Jean-François Champollion da decifrar las ieroglifas.
Da grond’impurtanza per l’archeologia egipziana è stà Auguste Mariette (1821–1881), il qual ha exchavà a partir da l’onn 1858 sco directur dal servetsch d’antiquitads egipzian dapli che trenta lieus da chat. Sias metodas eran brachialas (p.ex. chargias explosivas). Da nudar las circumstanzas dals chats e d’evaluar quels a moda scientifica n’era bain betg anc etablì da quel temp; ma tuttina ha el manà a fin l’èra dals tschertgastgazis (sco Giovanni Battista Belzoni, 1778–1823) ch’avevan manà avant nundumbraivels chats en l’Europa. Mariette sez ha transferì dapi il 1850 var 7000 objects a Paris (Louvre); uss però è el s’engaschà persuenter da betg pli manar ils chats ordaifer il pajais. Per conservar quels ha el fundà l’organisaziun precursura dal Museum naziunal egipzian a Cairo. Karl Richard Lepsius (1810–1884) ha realisà tranter il 1842 ed il 1845 in inventari cumplessiv dals monuments da l’Egipta e da la Nubia. L’onn 1859 è il resultat vegnì publitgà en in’ovra da dudesch toms che cumpiglia 894 maletgs en colur. D’impurtanza per la perscrutaziun archeologica da la Grezia è surtut stà vers il 1840 Ludwig Ross, il qual ha fatg sco emprim exchavaziuns sistematicas sin l’Acropolis ad Athen.
A partir da la mesadad dal 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la mesadad dal 19avel tschientaner è l’archeologia sa sviluppada adina dapli ad ina scienza per propi. Las tecnicas d’exchavaziun èn vegnidas meglieradas cuntinuadamain, ina buna documentaziun e periodisaziun dals chats è daventà adina pli impurtant.
Pir dapi il 1859 è l’auta vegliadetgna da l’umanitad vegnida renconuschida generalmain. Il medem onn è cumparida l’ovra ‹On the Origin of Species› da Charles Darwin. Il chat da l’uman da Neandertal dal 1856 avevan Johann Carl Fuhlrott e Hermann Schaaffhausen empruvà adumbatten d’attribuir al temp da glatsch; quai dueva la finala reussir pir il 1902.
En Svezia ha Oscar Montelius (1843–1921) sviluppà in sistem da la tipologia differenziada per periodisar chats ed ha stgaffì il fundament d’ina cronologia relativa.
Il 1853/54 han ins, en consequenza d’in livel da l’aua spezialmain bass, chattà ad Obermeilen al Lai da Turitg pitgas da lain, sigirs da crap e cheramica. Ferdinand Keller ha intercurì ils chats. Sur lung temp èn ins stads da l’avis ch’i sa tractia tar questas culegnas da terren umid da palissadas sin l’aua. A partir dals onns 1920 han ins discutà a moda cuntraversa, schebain i sa tractia da palissadas erigidas sin l’aua u a la riva. Oz san ins ch’i deva tant l’in sco l’auter.
L’onn 1846 han ins fatg las emprimas exchavaziuns a Hallstatt. La perscrutaziun archeologica dals Celts ha inizià l’onn 1858, cur che Friedrich Schwab ha fatg las emprimas exchavaziuns a La Tène al Lai da Neuschatel. Il 1872 han ins sutdividì per l’emprima giada il temp da fier europeic en ina fasa pli veglia (temp da Hallstatt) ed en ina fasa pli nova (temp da Latène).
Édouard Lartet (1801–1871) ha intercurì il 1860 in lieu da chat en las Pireneas (Massat) ed è er fruntà sin in piz da cornas cun engravà in chau d’in urs, l’emprim chat d’art dal paleolitic tempriv. Pli tard ha el exchavà plirs chats da cuvels en Frantscha (Gorge d’Enfer, Laugerie Haute, La Madeleine e Le Moustier). Attenziun speziala han cuntanschì las grondiusas picturas da cuvels ch’ins ha scuvert il 1879 en il cuvel d’Altamaira (Spagna).
Il svilup da l’archeologia classica en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è vegnida dominada da Heinrich Schliemann (1822–1890). L’um da fatschenta ed archeolog amatur vala sco fundatur da l’archeologia preistorica en Grezia ed en la regiun da la Mar Egeica. L’onn 1869 ha el fatg exchavaziuns ad Ithaka ed il 1871 ha el cumenzà a chavar a Hissarlik. Là ha el sminà da fruntar sin la citad da Troja tenor Homer e dueva avair raschun; areguard la perioda da construcziun sezza è el però sa sbaglià. Sias metodas d’exchavaziun eran fitg contestadas; e baininqual persuna dal fatg ha er mess en dumonda las qualificaziuns da Schliemann. Ses renum sa basa surtut sin chats custaivels (p.ex. il stgazi da Priamos). Il fatg ch’el ha chattà culturas e culegnas preistoricas (d’avant Homer) ha però manà a numerusas ulteriuras exchavaziuns en la regiun da la Mar Egeica. Sutstimà han ins er ditg ils progress metodics ch’el ha mess ad ir, per exempel l’accent sin la stratigrafia u la fotografia sco med da documentaziun archeologic.
20avel e 21avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Egipta ha Sir William Matthew Flinders Petrie (1853–1942) prestà a partir dal 1880 lavur da pionier sco perscrutader ed exchavatur. In impurtant pass en la perscrutaziun archeologica han furmà sias ‹Methods and Aims in Archaeology› ch’el ha publitgà il 1904. Là ha el fixà ils suandants quatter princips:
- Tractar cun tutta tgira ils monuments che vegnan exchavads e prender resguard sin eventuals exchavaturs futurs.
- Manar tras las exchavaziuns cun tut quità e registrar mintga detagl.
- Mesiraziun e cartaziun acribica.
- Publicaziun cumpletta dals resultats.
L’onn 1913 è cumparì l’emprim tom dal ‹Handbuch der Archäologie›, edì da Heinrich Bulle (1867–1945). Sco exchavaziun exemplarica da quel temp vala quella dal champ da fossas d’Assini (Argolis, Grezia) ch’ha cumenzà l’onn 1922. L’entir material da stgavament è vegnì crivlà e l’exchavaziun è vegnida documentada a moda conscienziusa. Il pli famus chat archeologic dal 20avel tschientaner ha fatg il medem onn Howard Carter (1873–1939). Suenter avair tschertgà sis onns ha el scuvert la fossa da Tut-anch-Amun.
In piunier da l’archeologia cun agid da fotografias or da l’aria è stà suenter l’Emprima Guerra mundiala il pilot britannic Osbert G.S. Crawford ch’ha fotografà or da l’aviun lieus da chat archeologics en l’Engalterra.
Gustaf Kossinna (1858–1931) ha preschentà il 1920 sias metodas areguard l’archeologia da culegnas. Sias interpretaziuns ch’attribueschan als Germans ina muntada culturala extraordinaria han servì al naziunalsocialissem sco cumprova per la superiuradad dals Germans e da la razza arica. La discreditaziun da questa metoda en il suenterguerra ha gì per consequenza ch’igl è stà obsolet sur decennis da vulair attribuir chats archeologics a gruppas etnicas. Da l’autra vart è da numnar Gero von Merhart da Bregenz ch’è stà professer a Marburg dapi il 1927; el ha dà gronda paisa ad ina sistematisaziun e cataloghisaziun severa ed ha per gronda part desistì d’interpretaziuns istoric-culturalas. Il 1942 al han ils naziunalsocialists sfurzà da sa retrair; ma suenter la guerra ha el pudì cuntinuar cun sia lavur e la Scola da Marburg ha dominà per in temp l’archeologia en l’entir pajais.
Thor Heyerdahl è navigà il 1947 sin ina puntera da l’America dal Sid en la Polinesia e po valair sco in dals fundaturs da l’archeologia experimentala.
Dapi il 20avel sa serva l’archeologia er dapli da tecnicas d’autras scienzas. Sco exempels sajan numnadas la dataziun da materias organicas cun la metoda dal C-14 ubain l’analisa d’isotops da strontium per perscrutar ils moviments da migraziun dals umans pre- e protoistorics.
Adina dapli è l’archeologia sa sviluppada ad ina scienza che vegn realisada en furma da collavuraziuns tranter plirs instituts resp. universitads. In bun exempel persuenter furma la perscrutaziun da la bara preistorica Ötzi ch’è vegnida chattada il 1991 en las Alps da l’Ötztal. E cun agid da l’analisa ADN èsi reussì da reconstruir per l’emprima giada en tut il mund las relaziuns da parentella da 40 individis or d’in lieu da sepultura dal temp da bronz en la Lichtensteinhöhle.
Ulteriurs accents dals ultims decennis han furmà la New Archaeology (territori anglosaxon dapi ils onns 1960) resp. l’uschenumnada archeologia postprocessuala (territori german dapi ils onns 1980) che resguardan pli ferm aspects da l’antropologia resp. en general da las scienzas culturalas e socialas. E la finala èn da numnar las pussaivladads che sa porschan a basa dal svilup tecnologic pli nov (simulaziuns da model al computer, applicaziun ed evaluaziun da geodatas, lavur cun dronas e.a.).
Ensemen cun autras instituziuns furman lieus da chat e d’exchavaziun archeologics ina part spezialmain impurtanta e sensibla da la memoria culturala e savens er la basa economica (p.ex. turissem) d’in stadi u d’ina regiun. Adina puspè han lieus da chat archeologics er ina brisanza politica u vegnan prendids en mira en conflicts armads contemporans. La finamira en tals cas è da donnegiar u destruir l’ierta culturala da l’inimi ubain d’engular chats archeologics per vender quels sin il martgà nair. La coordinaziun internaziunala e naziunala areguard las structuras militaras e civilas che servan a proteger chats archeologics e lieus d’exchavaziun vegn fatga sur il Comité internaziunal dals scuts blaus (Association of the National Committees of the Blue Shield, ANCBS) ch’ha sia sedia a Den Haag. Vastas missiuns han per exempel gì lieu il 2011 en l’Egipta e Libia, il 2013 en la Siria, il 2014 a Mali resp. en l’Irac e dapi il 2015 en il Jemen.[5]
Las singulas disciplinas archeologicas[modifitgar | modifitgar il code]
Archeologia è ina noziun collectiva per bleras disciplinas archeologicas che tractan per il pli singulas epocas u singulas regiuns. Las disciplinas na sa differenzieschan betg be areguard l’object da perscrutaziun, mabain er areguard la metoda. Daspera existan roms spezials, scienzas auxiliaras e disciplinas cunfinantas. I suondan intgins exempels:
- Tenor epocas: archeologia preistorica, archeologia classica (mund antic), archeologia medievala, archeologia dal temp modern
- Accents geografics: Egiptologia, archeologia da l’Asia dal Vest, archeologia dal Nov Mund
- Roms spezials: archeologia dals primats, archeologia da culegnas, archeologia cristiana, archeologia industriala, archeologia da glatschers, archeologia da champs da battaglia, archeologia subaquatica, archeologia da textilias e.a.
- Disciplinas cunfinantas: istorgia, antropologia, geofisica, numismatica, epigrafica, paleografia, filologia, climatologia istorica e.a.
Metodas da perscrutaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las metodas da perscrutaziun archeologicas sa laschan sutdivider en talas che servan a render accessiblas las funtaunas e talas ch’attribueschan ad interpretar quellas. En la publicitad vegn – en connex cun l’archeologia sco tala – per il pli be prendì per enconuschientscha il process d’avrir las funtaunas. A quel vegn er attribuida l’evaluaziun tipologica e cronologica dals chats. Pir alura suonda l’interpretaziun istorica.
Render accessiblas las funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
L’exchavaziun furma bain il pass da lavur il pli enconuschent, ma per lunschor betg il sulet entaifer la lavur archeologica. La documentaziun, conservaziun ed archivaziun dals chats furman cleramain la gronda part da la lavur archeologica. Ultra da quai sto in’exchavaziun vegnir preparada da rudent.
La prospecziun cumpiglia tut las metodas che pussibiliteschan d’intercurir lieus da chat enconuschents u potenzials senza intervegnir en quels u schizunt destruir quels. Avant ch’in’exchavaziun cumenza, han plinavant lieu lavurs da sondagi e da mesiraziun che servan a planisar il meglier pussaivel ils proxims pass.
La gronda part da lieus da chat vegnan scuverts ozendi tras mesiras da construcziun. En rom d’uschenumnadas exchavaziuns d’urgenza sa stenta l’archeologia d’evaluar quests chats avant lur destrucziun definitiva. Pli darar han lieu exchavaziuns da perscrutaziun, en rom da las qualas lieus da chat vegnan tschernids ed evaluads surtut per intents scientifics e senza squitsch dal temp.
Tar l’exchavaziun vegnan applitgadas diversas tecnicas d’exchavaziun. In’exchavaziun moderna sa stenta da contextualisar ils chats tant en il spazi sco er areguard il temp.
Damai che mintga exchavaziun maina – almain parzialmain – a la destrucziun dal lieu da chat en ses stadi oriund, èsi fitg impurtant da documentar precisamain tut ils chats ed ils singuls pass da lavur. Sin il palpiri stuessi esser pussaivel da reconstruir fin en il detagl il stadi oriund.
Per evaluar e classifitgar il lieu d’exchavaziun ed ils singuls chats sa serva l’archeologia tranter auter da metodas da las scienzas natiralas per eruir il material (analisas chemicas, microscopia, analisas spectralas e.a.), da l’uschenumnada tipologia (classificaziun d’objects tenor furma e material), da metodas da la perscrutaziun da construcziun e – betg il davos – da metodas da determinar la vegliadetgna (C-14, dendrocronologia e.a.).
Gist l’exempel fitg popular da la mumia da glatscher Ötzi mussa che l’exchavaziun sco tala furma be ina pitschna part da la lavur archeologica: Il chat dal 1991 vegn evaluà scientificamain fin oz.
Interpretar las funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
Las metodas d’interpretar derivan per ordinari da las scienzas umanas (istorgia). Per l’archeologia preistorica furma l’analogia la pussaivladad d’interpretaziun essenziala; en l’archeologia istorica è quai la cumparegliaziun cun infurmaziuns che derivan d’autras funtaunas, sco la tradiziun scritta u figurativa.
Preschentaziun a la publicitad e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils resultats da la perscrutaziun archeologica vegnan per l’ina intermediads tras cudeschs u revistas spezialisadas sco er en furma da publicaziuns da caracter popular; per l’autra – er cun agid da guidas e da meds didactics – en museums u al liber.
Adina dapli sa fa valair a nivel internaziunal la protecziun da chats archeologics en vista a catastrofas u conflicts armads. Quai succeda tras cunvegnas internaziunalas e tras organisaziuns che surveglian las mesiras da protecziun (cf. survart Blue Shield International).[6]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. M.K.H. Eggert: Archäologie: Grundzüge einer Historischen Kulturwissenschaft. Tübingen/Basilea 2006, UTB 2728.
- ↑ Hansjürgen Müller-Beck: Die Steinzeit – Der Weg der Menschen in die Geschichte. C.H. Beck, Minca 2008, p. 22.
- ↑ Andreas Grüner: Archäologie als Kapital – Die medialen Strategien des Cyriacus von Ancona (1390–1452). En: Münchner Jahrbuch der bildenden Kunst, tom 63, 2012, p. 7–36.
- ↑ David Rice McKee (ed.): Isaac De la Peyrère, A Precursor of Eighteenth-Century Critical Deists. En: PMLA 59, nr. 2, 1944, p. 456–485.
- ↑ Cf. la pagina d’internet da l’U.S. Committee of the Blue Shield.
- ↑ Corine Wegener, Marjan Otter: Cultural Property at War: Protecting Heritage during Armed Conflict. En: The Getty Conservation Institute, Newsletter 23.1, 2008.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Introducziuns
- Hans Jürgen Eggers: Einführung in die Vorgeschichte. Piper, Minca 1986, 4. ed. repassada, scrîpvaz, Berlin 2004, ISBN 3-931278-08-5.
- Johannes Bergemann: Orientierung Archäologie – was sie kann, was sie will. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2000, ISBN 3-499-55612-X.
- Colin Renfrew, Paul G. Bahn: Archaeology – Theories, Methods and Practice. 5. ed., Londra 2005, ISBN 978-0-500-28719-4; versiun tudestga scursanida: Basiswissen Archäologie. Theorien – Methoden – Praxis, Philipp von Zabern, Magonza 2009, ISBN 978-3-8053-3948-3.
- Manfred K.H. Eggert: Prähistorische Archäologie. Konzepte und Methoden. 4. ed. repassada, UTB Francke, Tübingen, Basilea 2008, ISBN 978-3-8252-3696-0.
- Manfred K.H. Eggert, Stefanie Samida: Ur- und frühgeschichtliche Archäologie, 2. ed., UTB, Tübingen 2013, ISBN 978-3-8252-3890-2.
- Barbara Scholkmann, Hauke Kenzler, Rainer Schreg (ed.): Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit. Grundwissen. Darmstadt: Wiss. Buchgesellschaft 2016, ISBN 9783534268115.
- Survistas
- Paul G. Bahn (ed.): Archaeology. Cambridge Illustrated History. Cambridge University Press, Cambridge 1996, ISBN 0-521-45498-0.
- Reinhard Bernbeck: Theorien in der Archäologie. (UTB Wissenschaft, tom 1964), Francke Verlag, Tübingen, Basilea 1997, ISBN 3-8252-1964-X, ISBN 3-7720-2254-5.
- Marion Benz, Christian Maise: Archäologie. Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1966-4.
- Manfred K.H. Eggert: Archäologie. Grundzüge einer Historischen Kulturwissenschaft. Francke, Tübingen 2006, ISBN 3-8252-2728-6.
- Der Brockhaus Archäologie. Hochkulturen, Grabungsstätten, Funde. F.A. Brockhaus, Mannheim/Lipsia 2008, ISBN 978-3-7653-3321-7.
- Alain Schnapp: Die Entdeckung der Vergangenheit. Ursprünge und Abenteuer der Archäologie. Klett-Cotta, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-608-93359-8.
- Jeorjios Martin Beyer: Archäologie. Von der Schatzsuche zur Wissenschaft. Philipp von Zabern, Magonza 2010, ISBN 978-3-8053-4166-0.
- Matthias Knaut, Roland Schwab (ed.): Archäologie im 21. Jahrhundert. Innovative Methoden – bahnbrechende Ergebnisse. Konrad Theiss, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-8062-2188-6.
- Geoffrey John Tassie, Lawrence Stewart Owens: Standards of Archaeological Excavations: A Fieldguide to the Methology, Recording Techniques and Conventions. Londra 2010, ISBN 978-1-906137-17-5.
- Marco Kircher: Wa(h)re Archäologie. Die Medialisierung archäologischen Wissens im Spannungsfeld von Wissenschaft und Öffentlichkeit (Reihe Historische Lebenswelten). transcript. Verlag für Kommunikation, Kultur und soziale Praxis, Bielefeld 2012, ISBN 978-3-8376-2037-5.
- Aedeen Cremin: Große Enzyklopädie der Archäologie. Die wichtigsten archäologischen Stätten der Welt. Konrad Theiss, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-8062-2753-6.
- Bruce Trigger: A History of Archaeological Thought. Cambridge University Press, Cambridge 1990, ISBN 0-521-33818-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Archäologie online – il pli vast portal en lingua tudestga davart l’archeologia
- Portal online davart l’archeologia preistorica
- Banca da datas cun links davart temas archeologics ed istorics
- Archeologia cun agid da fotografias or da l’aria
- Archeologia experimentala
- Archeologia Svizra
- Servetsch archeologic dal Grischun


text:
Briga (distret)
El Distret de Briga (nòm uficiàl en todèsch: Bezirk Brig) l'è giü dei quatórdes distrècc de Canton Vales, endèla Svizzera meridiunàla. Endèl Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù totàl de 25 137. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Brig-Glis.
Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cümü del distrèt de Briga i è:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010
External links[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Brig District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ils Finlandais èn in pensum schliabel, sche nus avain in bun di.
Quai ha ditg il trenader dals giuvens avant la partida. E propi: ils Svizzers han ditg pudì tegnair avert il resultat, ma ils Finlandais èn stads cleramain pli ferms ch'els.
La relaziun da sajets en il segund terz mussa cler en favur da la Finlanda, cun 16:6 (total 43:14). E quai malgrà ch'ils Svizzers han pudì giugar 6 minutas cun in giugader dapli. Ils Finlandais han percunter nizzegià la suletta schanza cun in um dapli per sajettar il 2:1.
Uschia ston ils Svizzers vinavant spetgar sin ils emprims puncts en quest turnier. Avant in onn avevan els anc battì la Slovachia (7:2) e la Finlanda (5:2). Pli simpel na vegni betg en la proxima partida, la notg sin mesemna. Là è il defensur dal titel, Canada l'adversari. Ils Canadais han battì la Germania gist en l'emprim gieu cun 16:2.


text:
MOVIMENTO
Lavur assistida
MOVIMENTO
La Società MOVIMENTO spordscha a persunas a parti da 18 ons cun ün impedimaint corporal o spiertal liger, medi o greiv, plazzas da lavur e d'occupaziun assistidas in differents secturs. L'UFFICINA Samedan, INCONTRO Poschiavo sco eir la BUTTEGA Scuol e la BUTTEGA Jaura Müstair dispuonan da falegnamarias, tessondas, ateliers ed ufficinas. Qua pon persunas cun ün impedimaint as dedichar ad ün'occupaziun ütila chi tillas fa plaschair. Ellas lavuran seguond lur ritem e sainza squitsch da prestaziun o da rendita. Grazcha a diversas structuras dal di e d'occupaziun cun differents nivels da prestaziun e chomps d'imprender pudain nus promouver individualmaing als collavuraturs.
Plazzas da lavur e d'occupaziun i'l Grischun dal Süd
Las quatter gestiuns MOVIMENTO dispuonan da var 90 plazzas da lavur in differentas gruppas da producziun e d'occupaziun. Ellas spordschan a persunas cun impedimaints üna structura dal di cun divers puncts centrals: Da lavurs da falegnam per prodots da lain e giovarets sco eir la producziun da chandailas, clinöz e textilias, sur lavurs in seria e mailings fin pro la mostaria o il Cafè al liber "Monreal" da noss'aigna gestiun.
Persunas cun üna mobilità o orientaziun limitada profitan particularmaing da las spüertas da lavur e d'occupaziun da la BUTTEGA Scuol sco eir da l'UFFICINA Samedan. Perquai chi'd es pussibel in tuottas duos gestiuns MOVIMENTO da lavurar e d'abitar in üna chasa.
Plazzas da lavur libras in ufficinas protettas
Tschercha El/Ella per sai o per ün paraint üna plazza da lavur protetta in üna gestiun assistida da l'UFFICINA Samedan, INCONTRO Poschiavo o da la BUTTEGA Scuol? Gugent Til/Tilla cussaglia Dr. Karin Hänni persunalmaing al telefon +41 (0)81 851 12 11 o, karin.haenni@movimento.ch per chattar la plazza d'occupaziun optimala e'l sectur da lavur adattà.
Plazzas libras: 5 plazzas: Ufficina Samedan - 4 plazzas: Buttega Scuol - 2 plazzas: Incontro Poschiavo.


text:
Gioiosa Marea
Gioiosa Marea l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 7 198 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), condena superfìce de 26,3 km² e 'na densità de popolasiù de 274 ab./km².
Gioiosa Marea el cunfìna coi cümü de Patti, Piraino, Brolo, Capo d'Orlando, Montagnareale e Sant'Angelo di Brolo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Gioiosa Marea l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il dumber d’abitaziuns libras en Svizra pudess crescher vinavant. Quai spetga almain l’interpresa da cussegliaziun d’immobiglias Wüest Partner. Era sche bleras abitaziuns affittadas èn anc libras, vegn bajegià vinavant. L’onn current pudessi dar fin a 9'000 novas unitads d’abitar libras – 80% da quai tar abitaziuns affittadas.
Quai ha era ina consequenza sin il pretsch d’abitaziuns. Tenor l’interpresa èn ils tschains da locaziun sa reducids durant l’ultim onn en media per 1,5%. Ils tschains pli bass han consequenza sin dapli tegnairchasas pitschens. Quai mussan cifras da l'onn 2017. 49% da las persunas che han stgaffì in nov tegnairchasa èn persunas singulas.
Blers objects restan sur pli lung temp liber
L'interess per proprietad d'abitar è intact, motiv principal è il tschains d'ipotecas ch'è actualmain fitg bass. Ils pretschs èn ils davos 12 mais creschids. L'offerta d'abitaziuns e chasas d'ina famiglia è percunter era s'augmentada. Ma la qualitad dals objects ed il pretsch persuenter na sa cunfan dentant betg adina. Uschia restan bleras abitaziuns sur pli lung temp liber.
RR novitads 17:00


text:
Podest
1. Mikaela Shiffrin / Stadis Unids 1:22.48
2. Tina Weirather / Principadi da Liechtenstein + 0.16
3. Tamara Tippler / Austria + 0.18
Resultat da las Svizzras
Jasmine Flury manchentà ses segund podest da la carriera be per pauc. Cun in retard da bun 6 dieschavels è ella vegnida tschintgavla. Gist avant Wendy Holdener + 0.67. Sin ulteriuras rangs èn da chattar Joana Hählen + 1.23, Corinne Suter + 1.80 e Priska Nufer + 2.26.
Discletg dentant per Lara Gut-Behrami, Michelle Gisin sco era Nathalie Gröbli – tuttas trais èn crudada ora.
Lindsey Vonn – fin da la carriera ?
Curt suenter che Lindsey Vonn è crudada en il super-G da Cortina, ha ella fatg allusiun da terminar sia carriera anticipadamain. Ella na veglia betg chalar, ma ella na possia betg cuntinuar uschia. Las dolurs en in schanugl sajan gist memia bler. Quai ha l’Americana ditg a l’emettur austriac ORF.
La skiunza da 34 onns era turnada en la cuppa mundiala per las cursas a Cortina d’Ampezzo. Ella vuleva terminar sia carriera la fin da questa stagiun. Cun 82 victorias è Lindsey Vonn la skiunza cun il pli grond success insumma. Latiers vegn ina medaglia d’aur a gieus olimpics e dus titels da campiunessa mundiala.
RR novitads 14:00


text:
Al Festival da Jazz San Murezzan èn passa 40 bands sa preschentadas quest onn. Tut en tut hai dà radund 70 concerts sin 10 differents palcs. Cifras pli concretas na dettia il mument anc betg. Tenor la pledadra dal Festival da Jazz, Melina Maret-Roshard, vegnia publitgà pli tard in rapport per ils partenaris e sponsurs. Gia uss constatescha ella ch'i n'haja dà nagins incaps pli gronds. Ultra da quai è il Festival en Engiadina l'unic ch'è vegnì organisà malgrà la pandemia ils ultims dus onns, suttastritga la pledadra.
Concerts vendids ora malgrà l'aura
Cuntents èn ils organisaturs surtut che la gronda part dals concerts è stada vendida ora. Quai malgrà la plievgia che ha savens accumpagnà il public durant ils concerts sut tschiel avert. Oravant tut quel cun il chantadur talian Zucchero u er cun la chantadura da soul da l'Engaltierra, Joss Stone.
Per l'emprima giada insumma è in premi da promoziun vegnì surdà al Festival da Jazz. Tenor la pledadra saja quai sa cumprovà e vegnia cunquai manà vinavant ils proxims onns.


text:
Gemona del Friuli
Gemona del Friuli (en furlà: Glemone) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 11.040 abitàncc, 'na superfìce de 56 km² e 'na densità de 197 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artegna, Bordano, Buja, Lusevera, Montenars, Osoppo, Trasaghis, Venzone.
El teremòt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endèl 1976 el paés de Gemona l'è stat sbatìt pelària töt dei teremòcc del 6 de màgio (quàze 400 mórcc e del 15 de setèmber, che g'ha fàt crödà zó, 'ntra le ótre ròbe, 'na part del dòm, pónt de riferimènt per töt el paés, e del castèl, al dé d'encö en vìa de ristrütürasiù. Divèrse bàite i è crödàde per vìa de l'età dei palàs , che i ìa scampàcc a le dò guère mondiài. Dòpo 'l teremòt el paés l'è stàt rifàt segót critéri antisismich.


text:
Beppe Grillo
L'Isepp Peder Grillo, in italian Giuseppe Piero Grillo, cognossuu 'me Beppe Grillo (Genova, 21 de lugl del 1940) l'è on comegh e politegh italian, fondador del MoVimento 5 stelle.
BiografiaModifega
L'è nassuu in d'ona fameja media, el sò pader l'era on dirigent d'azienda, e lu 'l se diploma 'me ragionatt, e 'l lavora per on poo de agn 'me vendô de vestii.
In di prim agn del 1980 l'ha scominciaa a fà el comegh, in del cabarè e in de la television.
PolitegaModifega
In del 2005 scomincia l'attività poltega del Grillo, portada innanz sora el sò blog. El compra ona pagina de giornal per andà contra a la Banca d'Italia e al governador Antonio Fazio. El 26 de giugn del 2007 el parla innanz al Parlament Europee de la politega in Italia.
El 8 de settember del 2007 el fa el prim V-Day, e in del 2010 nass el Moviment 5 Stell e in di elezzion del 2013 el ciappa el 25% di vot.


text:
Mez december avra la «Graubünden Vivonda SA» sia emprima butia. A partir da lura datti da cumprar products regiunals or dal Grischun en il pausadi Heidiland. Ina segunda butia, e dasperas in manaschi da producziun ed in spazi da divertiment, planisescha la firma sco gia enconuschent a Jenaz en il Partenz.
La «Graubünden Vivonda SA» sviluppa cun la marca «Graubünden Viva» products, vul avrir ulteriuras butias e distribuir products regiunals grischuns. Il chantun e la Confederaziun sustegnan il project cun passa in milliun francs.


text:
Medis e medias da chasa han adina pli savens difficultads da chattar ina successiun per lur pratica. Ina soluziun per questa problematica pudess esser ina cuminanza da medis. Markus Robustelli, medi da chasa ha fundà avant tschintg onns la Polyclinic en Engiadina. Ina pratica cuminaivla nua che plirs medis e medias da chasa ed er spezialistas e spezialists lavuran ensemen sut in tetg.
Avantatgs per pazients e medis
Tenor Markus Robustelli ha ina pratica cuminaivla blers avantatgs. Uschia profitan pazientas e pazients d’ina spierta vasta cun ina gronda savida spezialisada. Medias e medis sa possian concentrar sin la lavur medicinala e na ston betg far er la lavur administrativa. Vinavant saja il model d’ina pratica cuminaivla gist per medis giuvens attractiv. Numnadamain è la dumonda finanziala savens in dals motivs principals per surprender ina pratica singula. Tar ina cuminanza èn er partidas si las finanzas.
Model per l'avegnir
Tenor Markus Robustelli, il president dal cussegl administrativ da la Polyclinic SA è ina cuminanza da medis e medias l’avegnir. Per l’ina sajan medis e medias giuvnas disadas da lavurar en in team e per l’autra sajan ozendi dapli che la mesadad dals medis dunnas che vulan lavurar parzialmain. En ina pratica singula na saja quai strusch pussaivel.
La Polyclinic en Engiadina ha var 20 impiegads ed ha actualmain trais praticas a San Murezzan, La Punt Chamues-ch ed a Scuol.


text:
Las ultimas emnas haja ella udì bler da foss – tranter citad e champagna, tranter giuven e vegl, um e dunna. Naturalmain dettia differentas modas da viver en Svizra, differents basegns ed er vistas. Quai na saja nagut nov, mabain insatge che mussia la diversitad da la Svizra, ha ditg la ministra da giustia.
Las sfidas da la Svizra na possian ins betg surventscher cun in nov cumbat cultural, ha ditg la cussegliera federala. La Svizra possia dumagnar quai be communablamain. Sco sfida ha Keller-Sutter betg be discurrì da la pandemia da corona, ma er da la digitalisaziun, cun tut sias schanzas e ristgs, sco er da segirar il provediment da vegliadetgna, ils contracts bilaterals e la basa da viver fundamentala.
Nus stuain esser abels da tadlar e da respectar l'opiniun d'auters.
Ins stoppia dar gist a persunas cun in auter pensar la pussaivladad da s'exprimer, per pudair ir en sin els e chattar ina schliaziun cuminaivla. Tar inscunters persunals saja pli simpel da far quai e da tadlar tiers.
Parmelin ha fatg l'entschatta a Herzogenbuchsee
Sonda è il president da la Confederaziun stà a Herzogenbuchsee en il chantun Berna. El ha regurdà a virtids sco curascha, fidanza ed agid vicendaivel. Cun questas valurs svizras duai la Svizra ir en l'avegnir.
Jau admir las stentas da nossa populaziun, per surmuntar talas crisas – sur tut al di dad oz, nua che nus essan convocads d'exprimer la luschezza sin noss pajais.
Sommaruga ed Amherd al Rütli
Il Rütli è stà en ils mauns da las dunnas. Sut il motto «Rütli da las dunnas» vegn festivà il giubileum da 50 onns dretg da vuschar da las dunnas. Tranter las pliras tschient persunas al lieu, èn er stadas las duas cusseglieras Viola Amherd e Simonetta Sommaruga. En ses pled ha ditg Sommaruga, che las dunnas occupeschian oz per pudair dir uschia il Rütli: Organisà la festa ha l'organisaziun tetgala da dunnas, Alliance F.
Quai è la Svizra – in pajais nua ch'ins po esser datiers in da l'auter, in pajais nua che bler funcziuna bain, schizunt durant temps grevs.
Cassis sa drizza a Svizzers e Svizras da l'exteriur
Als Svizzers e las Svizras en l'exteriur, è il cusseglier Ignazio Cassis sa drizzà. El ha fatg ses pled dal prim d'avust a moda virtuala, da Bangkok anora, nua ch'el fa ina visita uffiziala. Cassis ha menziunà la solidaritad e la pluralitad che sajan marcas da la Svizra. Ed el ha sincerà ch'il Cussegl federal s'engaschia vinavant per che Svizzers e Svizras en l'exteriur possian sa laschar vaccinar. A la Tailanda ha la Svizra tranter auter gidà cun trameter 100 apparats da respiraziun e passa in milliun sets d'antigen.
Vus [Svizras e Svizers da l'exteriur] purtais er ina buna part mund enavos en Svizra – tessais ritgezzas culturalas dal mund en las Svizras e contribuis uschia a la diversitad. Ina diversitad che fa or la Svizra en sias valurs fundamentalas.
Berset è stà a Greyerz
Cusseglier federal e minister da sanadad, Alain Berset è stà en ses chantun da chasa, a Greyerz en il Friburg.
Gea, nus essan in lieu da stabilitad – ma betg perquai che nus essan in pajais static. Cuntrari: Perquai che nus essan gia adina stads in pajais che vegn dinamics en in mund dinamic e resta gist perquai stabil.


text:
Uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair
Las incumbenzas da l'uffizi da stadi civil pel Cumün da Zernez vegnan evasas da l'uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair. Copulaziuns a Zernez sun tenor cunvegna amo adüna pussiblas. Respunsabel impiegà da l'uffizi da stadi civil es Tina Luzzi.
L'uffizi da stadi civil es tanter oter respunsabel per emetter attests da vaschinadi, attests d'ierta ed oters dcumaints, chi stan in connex culs register da stadi civil. L'uffizi da stadi civil emetta attests da mort.
Uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair
Chasa Du Parc
CH-7550 Scuol
T. +41 81 861 00 08
F. +41 81 861 00 38
E. stadicivil@ebvm.ch
E. zivilstandsamt@ebvm.ch
Homepage


text:
T.A.T.u.
Al T.A.T.u. (ciamàdi TaTy in Rus, a s lèś [tɐˈtu], scólta'l chè), i èṅ un duo pop rock letrònic rus mis in pē in dal 1999 a Mósca p'r al cantànti Lena Katina (la rósa) e Julija Volkova (la bruna). Al sò nóm al mìsćia insém i prunóm rus dal fémni “TA” (Chi lē a 'l numinatìṿ) e “Ty” (Lì lē a 'l acuśatìṿ).
Al sò prim lavōr, 200 Po Vstrečnoj pò publicâ anc in ingléś 'l an dòp c'n al tìtul ad 200 km/h in the Wrong Lane, 'l è stâ 'l prim àlbum rus a èsar sertificâ 'd òr a livèl internasiunàł.
In dla sò caréra i aṅ vindû da piò ad vint-sinc migliòṅ ad disc in tut al mónd. Fra i sò pès più cgnusû a 'rcurdém All the Things She Said (prim pòst in dal clasìfichi austragliàni, tedéschi, irlandéśi, śvisri e britànichi), Not Gonna Get Us, All About Us e Friend or Foe.
Da 'l 2011 al dū cantànti i s èṅ mulàdi par tacàr na caréra da par lōr. In alóra a curìva vōś che lì lōr i fùsan lèśbichi ma in dal ducumentàri Anatomy of t.A.T.u. i aṅ dit ch'a n éra minga véra.
Discugrafìa
Àlbum
- 2001 - 200 Po Vstrečnoj
- 2002 - 200 km/h in the Wrong Lane
- 2005 - Dangerous and Moving
- 2005 - Ljudi Invalidy
- 2008 - Vesëlye Ulybki
- 2009 - Waste Management
Racòlti
- 2003 - t.A.T.u. Remixes
- 2006 - The Best
- 2011 - Waste Management Remixes


text:
Gia baul savevel jeu ch’jeu vegli daventar scrinari. Luvrar cun lenn ha gia adina fascinau mei. A Segnas haiel saviu absolvir igl emprendissadi da scrinari. Suenter igl emprendissadi haiel luvrau en differents loghens e rimnau experientschas en differents mistregns, denter auter sco lennari e guid da muntogna.
Igl onn 2013 haiel jeu surpriu la scrinaria da miu anteriur patrun e saiel dapi lu cumbinar perfetgamein mias duas passiuns, la lavur da scrinari e da guid da muntogna.
Uss vivel e lavurel jeu a Segnas e selegrel di per di sin novas sfidas.


text:
Al-Nimr era in dals manaders da las protestas schiitas en l'ost dal pajais la primavaira 2011. El valeva sco adversari da la monarchia sunita da l'Arabia Saudita.
Reacziuns vehementas
L'execuziun dal prominent spiritual schiit ha chaschunà reacziuns vehementas dals Schiits en ils pajais vischins. Il pussent ajatollah iranais, Ahmad Chatami ha ditg che l'Arabia Saudita vegnia a pajar in «aut pretsch». - Da Schiits iracais e dal Libanon, sco er dals rebels da Huthi en igl Jemen è medemamain vegnì critica massiva ed indignaziun. En il Bahrain hai dà demonstraziuns.
Iran ha avertì
L'Iran il pli grond pajais schiit aveva gia averti a l'Arabia Saudita dad exequir la paina da mort da al-Nimr. Sche la paina da mort cunter il spiritual vegnia exequida, vegnia l'Arabia Saudita a pajar in aut pretsch, ha ditg il viceminister da l'exteriur da l'Iran, Hossein Amir Abdollahian. Sia execuziun pudess danovamain distatgar revoltas tar la minoritad schiita en il pajais.
Era l'organisaziun per ils dretgs umans, Amnesty International, ha crititgà en il passà che l'Arabia Saudita dovria la paina da mort sco instrument politic cunter la minoritad schiita.
RR novitads 10:00/14:00


text:
Avant il tribunal suprem a Frankfurt aveva l'accusà (54 onns) confessà, ed uschia procurà per bunas cundiziuns per ina sentenzia miaivla.
Confess ils emprims dis dal process
Confessà aveva l'anteriur policist svizzer d'avair spiunà detagls da l'organisaziun e las metodas dals investigaders da taglia tudestgs en il stadi federativ Nordrhein-Westfalen. Quests avevan repetidamain cumprà discs cumpacts cun datas da defraudaders da taglia tudestgs – e clients da bancas svizras.
Sentenzia miaivla
L'accusà è liber e po turnar en Svizra. Durant il temp d'emprova da dus onns sto el indicar al tribunal tudestg ses domicil, na sto però betg restar en Germania. La procura publica tudestga aveva pretendì en il pledoyer dus onns praschun cundiziunada ed ina multa 46'000 francs.
RR novitads 11:00


text:
Il punct da partenza è cler. Sche mo ina vischnanca dal consorzi da scola Val Alvra Dafora sa decida per restar tar il rumantsch grischun, resta il RG la lingua d'instucziun a Lantsch ed a Casti per il stgalim superiur.
Saira d'infurmaziun avant ch'i vegn decidì
Avant ch’il suveran decida a la radunanza communala davart l’iniziativa, dettia anc ina saira d’infurmaziun, ha Gabriela Ulber, la presidenta dal consorzi da scola ditg envers RTR.
Il tema lingua en scola è in tema emoziunal e pretenda ina discussiun ed infurmaziun profunda.
Avert èn dentant anc las datas per la saira d'infurmaziun e la votaziun. Quella vegn ad esser il medem mument en las dus vischnancas. Cun il coronavirus è il termin per ina saira d'infurmaziun planisada la primavaira adina puspè vegnida spustada.
Ils meds d'instrucziun mancan
Las iniziativas che pretendan in return al surmiran, pretendan er da far la midada uschè spert sco pussaivel. I mancan dentant ils meds d'instrucziun. Sco cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha ditg pli baud, fiss in return a l'idiom er collià cun las prioritads da producir meds da scola. Quai che pertutga il proceder da la midada valess er qua il medem sco en cas passads: Tgi ch'ha cumenzà la scola cun rumantsch grischun finescha er la scola cun rumantsch grischun.
Mo pli en scolas bilinguas?
Sche las trais iniziativas inoltradas en Surses, Albula/Alvra ed a Lantscha han success, fissan er las ultimas trais vischnancas da oriundamain 40 vischnancas da pionier, ch'han introducì il rumantsch grischun, turnadas a l'idiom. Rumantsch grischun vegniss lura be anc instruì en las scolas bilinguas da Domat, Trin e Cuira.


text:
Crititgà vegn tranter auter il pitschen interess da l’Indonesia da s’engaschar per standards ecologics e socials. Mintg'onn vegnian runcads radund in milliun hectaras per monoculturas d'ieli da palmas. Questa surfatscha d'in «desert verd» munta tia oz passa 17 milliuns hectaras - quatter giadas la surfatscha da la Svizra e prest 10% da la surfatscha dal pajais da l'Indonesia. Plinavant teman agriculturs che products indigens vegnan entras la cunvegna anc pli fitg sut squitsch.
Il parlament aveva approvà la cunvegna il december. Il referendum, ch’è vegnì lantschà dal sindicat Uniterre, vegn sustegnì da 50 organisaziuns.


text:
Memmingen
Memmingen l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Svévia (Schwaben).
Memmingen l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. . L'è 'l cèntro commerciàl, edücatìf e aministratìf pö 'mportànte de la regiù del Danubio-Iller. L'è sitüàda 'ndèl'Àlta Svévia, e coi sò 43 293 abitàncc (dato del 31. des 2016) l'è la quìnta cità piö grànda del Regierungsbezirk de la Svevia.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamènc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Sovran Militar Orden de Malta
El Sovran Militar Orden de Malta a l'è un orden religios catolegh che 'l mena inanz la tradizzion di Cavaler Ospitaler, in pè del 1099 e con sed a Roma, dopo che l'ha perdud i so territori, del 1834. L'ha deciadad la soa sovranità in del 1753, quand che l'era con sed a Malta. Anca se 'l gh'ha no di citadin o 'n territori stabel a l'è recognossud per tante robe 'me un Stat, per esempi el gh'ha raport diplomategh con pussee de 100 Stat e 'l emet i so passaport, oltra a havégh un so ordenament costituzzional, di so lesg e di sed cont el benefizzi de l'extra-territorialità. Al dì d'incoeu el se ocupa soratut de assistenza umanitaria, ma el gh'ha anca di corp militar sota l'Esercit italian, che se ocupen de salut e assistenza, e 'l gh'ha havud un'aeronautega piscinina quand che l'Italia la gh'ha havud, dopo de la segonda guerra mondial, dà dent i so bombarder per un poo.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta


text:
Carbonaa
Carbonaa o Carbunâ (Carbonate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che gh'ha 2 941 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5,2 km² e 'na densità de 566 ab./km². L'è staa tacaa ai comun de Locaa e Mozzaa in del comun de Sever per vintcinch ann (1928-1953).
Vos correlaaModifega
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Carbonaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.