text:
L'Uniun chantunala da musica dal Grischun ha in nov president. A la radunanza da delegads a Scuol è Andy Kollegger, il deputà dal Cussegl grond dad Alvagni vegnì elegì sco successur da Robert Casanova ch'ha demissiunà suenter 11 onns en uffizi. Plinavant è Casanova stà 17 onns en suprastanza.
Andy Kollegger dad Alvagni surpiglia la batgetta da l'organisaziun da tetg cun quatter districts da musica. El haja sa decidì per la musica e cun quai da desister sin ina candidatura per il cussegl naziunal, ha l'um da la PBD declerà als 110 preschents.
RR novitads 12:00


c: text/html

text:
Il pictur-artist Alois Carigiet (1902-1985)
- Mardi, 30.6.2015, 20:03
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 30.6.2015, 20:03, RTR
Ensemen cun ses frar Zarli fascheva el part dal enconuschent «Cabaret Cornichon». Il 1948 ha Alois Carigiet realisà sia emprima exposiziun en il museum d'art a Soloturn. E propi enconuschent sin livel internaziunal è lartist da Trun vegnì cun il cudesch «L'Uorsin da la plumpa». Sin l'80avel dad Alois Carigiet aveva il RR fatg il 1982 ina intervista pli lunga cun il pictur-artist. El aveva dà respostas fitg profundas a la sava da la fin da sia vita. 3 onns pli tard tar sia mort aveva Toni Halter scrit in necrolog en regurdientscha ad Alois Carigiet.
Redacziun: Flavio Huonder

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mario Fargetta
Mario Fargetta (Lissún, 19 lüj 1962) l'è ün DJ e produtùr de müsica di discutech italiàn.
La cariéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giamò da bagaj Fargetta l'ha cuminciàa a fà'l DJ e'l giugava anca al balùn. In del 1980 l'ha vingiüü ün cuncurs de DJ e dopu l'ha cumincià a lavuràa in d'üna piscinina radio lucàal de Munscia, "Super Antenna".
In del 1986 el vàa a lavurà a "Radio Deejay" e'l desmett de giugà al balùn a livèll diletantistich. A cumincià dal 1987 el culabura ai prugràmm "Deejay Time" e "Deejay Parade", i düü trasmissiùn de radio pussee famùs di ann Nuvanta.
In del 1991 l'ha fàa el sò primm disch, The music is movin', che, insèmm a la sò segunda canzùn, Music (vègia canzùn de John Miles), de l'istess ann, l'ha fàa nà dent in di classifich de vendita americàn e inglès. I olter canzùn del Fargetta ch'hann avüü succèss in quij ann hinn stàa Your love (1993), This time (1994) e Midnight (1995).
In del 1998 l'ha presentàa, insèmm al DJ Albertino, "Italia Unz" sül canàal Italia Uno. In del'istess ann, insèmm al DJ Alex Farolfi, l'ha fàa sü'l prugèt The Tamperer feat. Maya: la prima canzùn, Feel it (ciapada da üna canzùn dij Jacksons Five), l'è rivada prima in di classifich inglès, menter che la segunda, If you buy this record, l'è rivada terza.
In di ann dopu, Fargetta l'ha tiràa innanz a fà canzùn de per lüü: I will rise again (2001), Good times (2002), People on the beat, Shining star (2006) e All I need (2007). Al dì d'incö el partecipa a düü prugramm de "Radio Deejay": "Disco Ball" e "Dance Revolution".
Fargetta cumè produtùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2003 Fargetta l'ha crumpàa trij cà discugrafich de müsica di discotech: la Hands Up, la My Life e la Whim.
La sò vida privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se'l giuga püü al balùn seriament da ün frach de ann, Fargetta el giuga amò in di partidi de beneficenza. In del 2006 s'è spusàa cun la presentatrìs televisiva Federica Panicucci, dopu che hin stàa insèmm dés ann. Gh'han düü bagaj: Sofia e Mattia.


text:
Provocada la critica ha la decisiun da la regenza israeliana da lubir ulteriuras 500 abitaziuns per colonists. Quellas vegnan ad esser tant en l’ost da Jerusalem sco era en la Cisjordania ch’è occupada da l’Israel. Quest project saja il «pass il pli nov en in process apparentamain sistematic da confiscar fund, schlargiar colonias e legalisar ellas».
Il pass il pli nov en in process apparentamain sistematic da confiscar fund, schlargiar colonias e legalisar ellas.
Quel agir torpedeschia il process da pasch cun ina soluziun da dus stadis, ha ditg il pledader dal ministeri da l’extern american, John Kirby a Washington.
La regenza israeliana aveva lubì ils bajetgs be paucs dis suenter ch'era il quartet dals Stadis Unids, la Russia, l'UE e las Naziuns Unidas avevan crititgà che la politica israeliana saja l'obstachel principal en il process da pasch en il Proxim Orient.
RR novitads 06:00


text:
Gujana Francesa
La Gujana Francesa (dumà Guyane in frances) la fa part del America del Süd e a l'è una Regiun d'Ultramar e, a l'istess temp, un Dipartiment d'Ultramar de la Francia.
La cunfina cunt el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Cajena.
La gh'ha una süperfiss de 86.504 km² e una pupulaziun de quas 190.000 abitant.
A Kourou a gh'è del 1964, el Centre Spatial Guyanais (Center Spazial de la Gujana).
L'Agenzia Spaziala Eurupea (ESA) la fà partì i sò mìssil Ariane a Kourou.


text:
Il parlament vegnia er a sa fatschentar cun la chaussa. «La finala decida il pievel.» Anc sajan ins vid contractar. Ma questa part possia vegnir finida pli svelt che pensà, ha ditg Cassis durant l'avertura da la messa Muba a Basilea. Ina dretgira da cumpromiss pudess purtar vinavant considerablamain las contractivas.
Urari fitg stretg
Anc avant in mais ha Cassis ditg, avant milli represchentants da l'economia en Svizra franzosa che la cunvegna da basa stoppia vegnir reglada anc quest onn. Uschiglio vegnia la cunvegna da basa spustada enfin almain il 2021, ha el avertì.
Proxim onn dettia elecziuns en Svizra e sin il palc european. Suenter creschia la tensiun cunter il 2020, pervi dal Brexit. «In tissi per la Svizra», ha ditg Cassis. La cunvegna da basa saja be ina dumonda dal proceder. I na vegnia fatg nagut che na saja betg en l'interess da la Svizra. La Svizra na surpiglia plinavant betg automaticamain il dretg european, ha ditg il minister da l'exteriur. Quai stoppian ins accentuar fermamain.
Medemas cundiziuns
L'entschatta mars ha era Brüssel renconuschì a moda positiva la strategia svizra envers l'Uniun Europeica. «Nus vesain ina ferma veglia da lavurar vid ils puncts anc averts», hai gì num là en ina posiziun. Qua numna la cumissiun da l'UE explicitamain la rolla dal tribunal da la Communitad europeica (EuGH) en cas da dispita ed il subsidi dal stadi public. Quests puncts stoppian vegnir reglads, «per garantir medemas cundiziuns per nossas interpresas.»
«Finamira è e resta da terminar las lavurs enfin la fin dal 2018.» La cumissiun da l'UE admonescha dentant, «ch'i na possia betg vegnir «piclà ivettas»».
Steinmeier appellescha a meglras relaziuns
Avant la visita dal president da la Germania, Frank-Walter Steinmeier en Svizra ha el appellà per meglras relaziuns da la Svizra cun l’Uniun europeica. Da la svizra giavischass Steinmeier ch’ella na vesia l’UE betg sco in inimi, ha el ditg a radio SRF. El speria che las contractivas per ina cunvegna da basa fetschia prest progress, uschia Steinmeier vinavant.
Cun la cunvegna da basa ch'è vegnida numnada dal president da la cumissiun da l'UE Jean-Claude Juncker sco contract d'amicizia duajan plirs contracts bilateralas vegnir decis sut in tetg.
RR novitads 06:00


text:
L'entrada a la festa da Cuira resta gratuita. Tuttina èn ils organisaturs a la tschertga da daners per pudair finanziar cunzunt ils custs da segirtad e da l'infrastructura che sajan creschids d'in cuntin ils ultims onns.
Per betg stuair auzar ils custs per ils stans han ils organisaturs decidì d'introducir il bindel betg obligatoric. Il bindel custa en la prevendita 8 francs ensemen cun in program da festa. Cun la charta da Cuira datti era anc in chip per ina bavronda tiers. Il bindel vegn er vendì durant la festa, lura per 10 francs.
Cun promis da Cuira per la festa da Cuira
Il comité d’organisaziun ha laschà far differents placats cun glieud enconuschenta da Cuira. Quai per render attent als bindels. Uschia tranter auter il president da la citad Urs Marti, il rappunz Gimma, mabain era il lavurant communal Francesco Dantoni u il original da citad Christof Vieli.
Bavronda sco grazia fitg als pajataglias da Cuira
La bavronda gratuita survegn mo tgi che ha la Chur Card - e quella ha mo tgi che paja taglia a Cuira. Quai na duai tenor il comité d'organisaziun dentant betg esser ina discriminaziun envers la glieud d’utrò, mabain in grazia a quels che pajan cun lur taglias la fin finala er ina gronda part dals custs da la festa.
Tut en tut custa la festa da Cuira numnadamain in mez milliun. Ina gronda part surprenda la citad en furma da lavurs sco per exempel segirtad, nettegiar u parts da l’infrastructura. Che Cuira è pront da surprender quests custs na s'enclegia betg da sai, uschè Andrea Thür dal comitè d'organisaziun.
Finamira dals organisaturs èsi da vender var 7'000 bindels. Quei muntass entradas da 56'000 fin 70'000 francs.
La festa da Curia 2016 ha lieu dals 19 enfin ils 21 d'avust. Il program vegn publitgà sin la pagina d'internet da la festa da Cuira a partir da mez fanadur.
RR actualitad da mezdi 12:00+


text:
Perquai ch'il Tribunal europeic ha franà la cunvegna, ston ils stadis commembers da l'UE ed il Canada ussa surlavurar il sboz. La cunvegna violeschia il dretg fundamental dal dretg privat, uschia il rapport dal derschaders. Plinavant tutgia la cunvegna er il dretg fundamental davart la protecziun da datas privatas.
Per cumbatter acts terroristics sco era per cumbatter criminalitad severa sur ils cunfins ora saja pussibel d'intervegnir. En il cas avant maun na sa reduceschian las intervenziuns betg sin ina mesira propi necessaria. Plinavant sajan tschertas determinaziuns betg formuladas precis avunda.
A moda concreta numnan ils derschaders l'autorisaziun da Canada dad arcunar datas da passagiers europeics er tschintg onns senza in motiv concret. Plinavant numnan ens era il transfer d'infurmaziuns davart «la derivanza razziala u etnica, opiniun politica, persvasiuns religiusas u filosoficas u era l'appartegnientscha a sindicats».
RR novitads 12:00


text:
Piuśèl
Al Piuśèl, cgnusû anc cuma Àcar dla róggna (nóm sientìfic Sarcoptes scabiei) 'l è 'n parasìta artròpud d'l óm e dal bèsti respunsàbil dla Róggna quànd al taca a magnàr al cèluli sóta la pèl, specialmènt ad nòt, e al fà vgnir na spiùra ad c'l àtar mónd. Al s pasa da na parsòna ch'la gh 'l à bèla tucànd-la o sfargànd-'s in di pòst in du la stà da spés cuma linsōi, stramàs e pultròni.
Al Piuśèl a n s pōl briśa véd'r a òć nûd ma sōl a 'l micruscòpi. Al gh'à 'n còrp tónd c'n un cô sénsa òć ch'al spunta da in mèś da 'l dū gambi davànti (al gh 'n à àtar siē). A gh piàś dimóndi al cald, i trénta-sèt grâd i gh vàṅ pròpria bèṅ, e giràr ad nòt. Al sènt 'l udōr d'l óm e 'l è bòṅ ad spustàr-as da i vistî a la pèl da 2 a 5 cm a 'l minùt. La fémna la fà 'n lìquid ch'al disfa la pèl, pò la gh và dèntar armagnénd férma in dal pusòt ch'la s è fata sprand ch'un quàlc masć al pasa da 'd lè. Quànd l'è gravda la taca a scavàr e a insfilsàr-as dèntar faghénd di curidōr in dua la stramna i sò óṿ, dū o tri a 'l dè, in fiṅ ch'la scampa, in gèn'r un méś. Sōl al 10% di óṿ a 'l incirca al dvènta madûr.
Al parasìta al n pōl minga vìv'r ad fóra dal còrp di mamìfar, sōl tri dè e pò basta. I óṿ invéci i gh pōlan star anc déś dè.
La fórma più catìva dal mâł l'è la “Róggna Nurvegéśa” ch'la culpìs i sugèt ch'i gh'aṅ al diféśi imunitàri basi. A chi lōr i gh vènan dimóndi grósti dapartùt anc in cô e i gh pōlan crudàr anc i cavìi.
Referènsi
Culegamènt estéran
- (IT) Al mâł dla róggna in sal sit dla Treccani
- (IT) La Róggna l'è dimóndi cuntagióśa ma a s guarìs facilmènt. Al culpévul 'l è 'n àcar. Artìcul dla Repubblica
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Piuśèl
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Piuśèl


text:
Giügn
Zögn l'è 'l sèst més del an endèl calendàre Gregorià. L'è giü dei quàter més che g'ha 30 dé. El nòm el vé de la dèa romàna Giunòne (lat. Iuno), moér de Giòve e colegàda a la dèa gréca Era.
Per l'emisféro Nort, el més de Zögn el sègna 'l cambiamènt de la stagiù de la primaéra a chèla de l'istàt. El cambiamènt el söcét el 21 ai més che l'è apò 'l perìodo 'ndóche gh'è i dé piö lónc de l'an, difàti el solstìse de sòlit el capèta tra 'l dé 20 e 'l dé 21 del més. Per l'emisféro Sud al contràre, Zögn el ségna 'l cambiamènt tra l'autùno e l'envéren e l'è 'l més cói dé piö cürcc.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Giugno.


text:
Valendau
Valendau (tudestg Valendas) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella sa chatta en la Foppa en il district Surselva.
Cuntegn
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il lieu è situà a 810 m d'autezza, sin ina terrassa sur la vart dretga da la chavorgia da la Ruinaulta (tud. Rheinschlucht) sin la spunda nord dal Piz Riein. Sper il vitg appartegnan er ils aclauns Brün, Carrera, Dutjen (consistent da Sur Dutjen e Suot Dutjen) e Turisch sco er intginas bains singuls a la vischnanca.
Da l'entir territori communal da bunamain 23 km² èn 1'110 ha guaud e 635 ha muntogna. Be 98 ha da las 493 ha dal terren cun giudida agricula èn aclas. Las restantas 41 ha dal territori communal èn terren abità.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia en il testament da Tello dal 765 è il lieu menziunà cun il num Valendano. En il 12avel tschientaner è menziunà la famiglia aristocratica von Valendas che serviva a differents baruns. Suenter han ils conts von Werdenberg surpiglià lur possess. L'onn 1526 èn ils abitants sa cumprads liber e l'onn 1529 han els er acquistà il chastè da Valendau che suenter gieva en ruina. Durant il temp da la Republica helvetica appartegnava il lieu al district dal Glogn en il chantun Rezia.
Etimologia dal toponim[modifitgar | modifitgar il code]
Il toponim (num dal lieu) deriva probablamain da Val-endá che signifitga «val da la vart».
Vopna[modifitgar | modifitgar il code]
Descripziun (translatada):
- Sin fund blau, in liun che stat dritg si, accumpagnà da trais cullas en aur (mellen).
La vopna è ina cumbinaziun da la vopna dals Signurs von Valendas (trais cullas en argient (alv)) e da quella dals Mont auf Löwenberg quinads cun els, ch'ha era contribuì las colurs a la vopna da la vischnanca.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamain era il vitg abità da Rumantschs ma ils aclauns èn vegnids populads da Gualsers. Gia avant tschientaners han els er populà il vitg, cun il resultat ch'ozendi tut la vischnanca è da lingua tudestga. A la fin dal 2004 eran 295 dals 306 abitants burgais svizras. La vischnanca è tradiziunalmain da confessiun reformada.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Die Gemeinden des Kantons Graubünden. Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Lucerna
Il chantun da Lucerna ha bleras tradiziuns vivas multifaras. Sco chantun da la Veglia Confederaziun è il chantun Lucerna caracterisà d'ina istorgia politica da bunamain 700 onns. Geograficamain cumpiglia el parts da cuntrada e cultura alpina, prealpina e da la planira. Ultra da quai è el stà durant lung temp la sedia catolica principala da la Svizra. Cun la citad da Lucerna ha il chantun in impurtant center urban social, cultural ed economic sco er turistic da la Svizra centrala. Las bleras tradiziuns vivas contribueschan considerablamain a l'identitad da la populaziun da Lucerna che fa gugent festa. Ellas èn er da gronda impurtanza per la coesiun sociala. Perquai mantegnan er cunzunt las singulas burgaisas ed ils singuls burgais sco er lur uniuns socialas en vita las tradiziuns. Il stadi - vischnancas, chantun sco er la furmaziun e la cultura - e las baselgias mantegnan e promovan questas stentas, stgaffind bunas cundiziuns generalas.
Glista cuminaivla dals chantuns da la Svizra centrala
Tras la ratificaziun da la Convenziun da l'UNESCO per il mantegniment dal patrimoni cultural immaterial è la Svizra s'obligada da prender mesiras per segirar e per promover quest patrimoni. L'element central è l'elavuraziun d'ina glista naziunala dal patrimoni cultural immaterial. Il chantun Lucerna è sa decidì d'elavurar quest project ensemen cun ils auters tschintg chantuns da la Svizra centrala Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Uri e Zug. Quest proceder è raschunaivel perquai che la gronda part da las tradiziuns vivas impurtantas dal chantun Lucerna vegn er pratitgada en auters chantuns da la Svizra centrala. Dr. Marius Risi, etnolog creschì si a Zug e che viva ad Engelberg, è vegnì nominà sco manader dal project. Marius Risi ha fatg retschertgas detagliadas en la litteratura secundara ed en archivs, el ha realisà en mintga chantun lavuratoris cun expertas ed experts, ha formulà per la Conferenza dals incumbensads per la cultura dals chantuns da la Svizra centrala resp. per ina gruppa directiva naziunala propostas per las tradiziuns da la Svizra centrala che duain figurar sin la glista naziunala ed ha la finala er documentà las tradiziuns vivas. Er en connex cun l'actualisaziun da la glista naziunala dal 2017 è Marius Risi vegnì mandatà per actualisar las infurmaziuns davart las tradiziuns da la Svizra centrala.
Sin la glista naziunala che cuntegna totalmain 199 tradiziuns sa chattan quatter tradiziuns che pertutgan unicamain il chantun Lucerna (la processiun d'Ascensiun («Auffahrtsumritt») a Beromünster, la festa da Son Martin («Gansabhauet») a Sursee, ils chanuniers da Dieu da Lucerna ed il charvunar en il territori dal Napf), 14 tradiziuns da la Svizra centrala che han in connex cun Lucerna (per exempel il tschaiver e la pratica da musica populara da la Svizra centrala) e diversas tradiziuns naziunalas (per exempel la musica instrumentala, la lutga u il jass).
Usits vivids en il chantun Lucerna
La citad e la champagna èn caracterisads d'ina ferma cultura da festa teatrala barocca cun mintgamai differents origins istorics. Per exempel ha il tschaiver arcaic sin via veglias ragischs pajaunas, medievalas e catolic-ecclesiasticas. El è caracterisà da la chatscha selvadia da mascras, l'uschenumnà intrigar, da cortegis e da bleras musicas da tschaiver. In auter exempel èn las fieras d'alp («Älplerchilbi») che derivan da la cultura da purs e da pastriglia. Ultra da quai èn caracteristicas er las numerusas festas da musica (festas da musica instrumentala, da chant, da jodel, da musica populara e da costums) da las uniuns oravant tut ruralas, ma er ils festivals internaziunals da musica plitgunsch urbans e pli moderns (per exempel il «Lucerne Festival» ubain il «Blue Balls Festival»). Er ils usits e las festas ecclesiasticas, inscenadas da la baselgia catolica en spezial en il rom da la cuntrarefurmaziun, sco per exempel la processiun d'Ascensiun ch'exista mo pli en il chantun Lucerna ed ils chanuniers da Dieu che sajettan da Sontgilcrest culps da murters ritualisads, las processiuns ed ils pelegrinadis (per exempel a Nossadunnaun) u l'usit da Son Niclà èn parts integralas da questa cultura da festa. Ultra da quai po er la festa da Son Martin («Gansabhauet») a Sursee, in usit spezialmain spectacular a chaschun dal di da martgà istoricamain fitg impurtant (ils 11 da november), vegnir numnada en il context da las festas profanas. E la finala ha Lucerna ina da las pli veglias tradiziuns da teater da l'Europa che cumenza cun ils tocs da tschaiver e da la Passiun dal temp medieval al Weinmarkt a Lucerna, pli tard il teater pedagogic dals gesuits convocads a Lucerna en il rom da la cuntrarefurmaziun catolica il 16avel e 17avel tschientaner, sur il teater popular ed il teater burgais fin a la scena multifara da teater laic e professiunal dad oz en la citad e sin la champagna. Il «cumbat cultural» - la dispita da la politica sociala tranter las forzas catolic-conservativas e las forzas liberalas - dal 19avel e fin lunsch en il 20avel tschientaner, ha chaschunà in ferm augment da la cultura d'uniuns e la fundaziun da tschients d'uniuns da musica e da chant ch'existan fin oz: en ils vitgs ed en las citads vegniva «chantà, sunà e fatg musica tant conservativa sco liberala» en furmaziuns separadas!
Ultra da las tradiziuns teatralas caracterisadas da la baselgia catolica datti en il chantun Lucerna - sco en ils auters chantuns da la Svizra centrala - ina ferma tradiziun da magia, d'istorgias da spierts surnatirals e da ditgas ch'èn influenzadas fermamain dal spazi da viver (pre-)alpin. Ina da las ditgas las pli enconuschentas, ella è vegnida duvrada per far reclama per Lucerna, è la ditga da Pilatus cun il dragun che propaghescha il Pilatus sco destinaziun internaziunala da viadi. Main turistic dentant fitg impressiunant è l'usit dal flottar glischs ad Ermensee en il Seetal il di da Son Fridolin (6 da mars). Er veglia savida davart la natira - per exempel enconuschientschas davart las ervas - è sa mantegnida fin al di dad oz, grazia a las claustras da dunnas anc existentas e lur ierts dad ervinas. Ils charvuners da Romoos en l'Entlebuch èn ils ultims da la Svizra che pratitgeschan quest vegl artisanadi da la producziun professiunala da charvun da lain.
Il Lai dals quatter chantuns, la cuntrada, ils culms e la citad da Lucerna cun sia vasta purschida culturala (Luzerner Theater, Luzerner Sinfonieorchester, KKL) èn dapi var 200 onns ina destinaziun da viadi appreziada ed enconuschenta en l'entir mund. Pir l'excellent svilup tecnic ha permess l'explotaziun turistica da la cuntrada, sco per exempel la navigaziun a vapur sin il lai, las telefericas, la construcziun da vias, il provediment d'electricitad e l'hotellaria. Il sectur economic dal turissem ch'è impurtant per Lucerna po gidar a mantegnair vivas las tradiziuns; el po dentant er sfalsifitgar ellas tras ina commerzialisaziun unilaterala.


text:
Check this out on Chirbit
Le fòto dl’univers ciapà dai telescòpi modern ch’a viro da fòra dl’atmosfera dla tèra an arvelo la maravijosa glòria dla creassion an na manera che gnun-a generassion prima ‘d nojàutri a l’avìa mai vëddula. Contut, a-i é quajcòsa ch’a l’é motobin ëd pì maravijos ëd lòn; la glòria ‘d Col medésim ch’a l’ha creà l’univers e ch’a splendriss ant ël visagi ëd Gesù Crist. Për la pì part ëd coj ch’a sento sòn, coste-sì a parësso ‘d paròle sensa sens tant ch’a veulo gnanca steje a sente. A l’é na reassion ch’as capiss: la pì part ëd la gent a l’ha bin pòca o gnun-a sensibilità anvers a le realità dlë spirit: a son coma ‘d gent ch’a deurm. Na valutassion coma sta-sì a l’é pa na presunsion ëd gent ch’as chërd d’esse chissà còsa. A lo diso coj che Nosgnor, për soa grassia, a l’ha dësvijaje e adess a lo vëddo col ësplendrior, con j’euj dël cheur. A l’é capità pròpi sòn a Pé, Giaco e Gioann, an tra ij prim dissépoj ëd Gesù. A l’é lòn ch’i lesoma ant l’episodi dël vangel ëd ësta Duminica, col ëd la Trasfigurassion ëd Gesù. Ciamomse cole ch’a na j’ero le condission pr’ esse dësvijà dal seugn ch’a ampediss ëd vëdde la glòria ‘d Nosgnor. Armarcoma ‘dcò coma ch’ ij dissépoj ëd Gesà a sio ambelessì nen mach andormì, ma nen bon a fé j’euvre ‘d grassia che la gent a-j ciama da fé. Buté ansema ste doi ròbe a l’é nen na coincidensa! Lesomne la conta.
“Ora, apopré euit dì apress d’avèj dìt së paròle, a l’é rivà che Gesù a l’ha pijà ansem a chiel Pé, Gioann e Giaco, e a l’é montà an sna montagna për preghé. Damentre ch’a pregava, la sembiansa ‘d sò visagi a l’é dventà tuta n’àutra, e soa vestimenta a l’é rëstà bianca, ëd manera ch’a lusìa tanme në sludi. Tut sùbit, doi përsonagi, visadì Mosé e Elìa, a parlavo ansema a chiel. A parëssìo anvironà ‘d glòria. A parlavo ‘d la partensa ‘d Gesù ch’a l’avìa da compisse a Gerusalem. Pé e ij sò compagn, a l’ero andurmisse. Cand ch’a son dësvijasse a l’han vëddù la glòria ‘d Gesù e ij doi përsonagi ch’a l’ero ansema a chiel. E a l’é rivà che, damentre che sti përsonagi-sì a j’ero an camin a partiss-ne, Pé, ch’as rendìa nen bin cont ëd lòn ch’a disìa, a l’ha dije a Gesù: “Magister, a sarìa pròpi bel ëd resté ambelessì! Fomje donca tre caban-e, un-a për ti, un-a për Mosé e un-a për Elìa!”. E antramentre ch’a disìa ste còse, a l’é vnùje na nìvola ch’a l’ha quataje con soa ombra. Quand ch’a son intrà ant la nìvola, a l’han avù tëmma. Antlora a l’é seurtije da la nivola na vos ch’a disìa: “Sto-sì a l’é mè Fieul, col ch’i l’hai sernù: scotelo!” Terminà ch’a l’era cola vos, Gesù a l’é restà da sol. An col temp-lì a l’han nen dijlo a gnun lòn ch’a l’avìo vëddù. Ora, ël dì apress, a l’é rivà che, cand ch’a son calà da la montagna, na gran furfa a l’é vnuje ancontra. N’òm ch’a l’era ‘n tra la gent a l’é butasse a crijé disandje: “Magìster, it sùplico, varda ‘n pò mè fieul, ch’a l’é l’ùnich ch’i l’hai. Soens në spirit a lo ciapa, sùbit a lo fà crijé e a lo sopata con violensa fasendje fé s-ciuma, e con pen-a a lo lassa sté, dòp ch’a l’ha avulo raviolà. Ora, i l’hai bin pregà ij tò dissépoj ëd taparelo via, ma lor a son nen stàit bon a felo”. Gesù a l’ha sclamà: “Che ‘d gent sensa fej e arvirosa ch’i seve! Fin-a a cand é-lo ch’i sarai ansema a voi e ch’i l’avrai da soporteve! Menme sì tò fieul!”. E mentre ch’a s’avzinava, ël demòni a l’ha sopatalo con violensa coma s’a l’avèissa vorsù s-cianchelo a tòch, ma Gesù a l’ha rimprocià lë spirit maléfich e l’ha varì ‘l fiolin e a l’ha rendujlo a sò pare. E tùit a son ëstàit ëstupì da la grandiosa manifestassion ëd la potensa ‘d Nosgnor” [Luca 9 (28-36 o 37-43)].
Mosé a torna a l’acampament apress d’avèj ancontrà Nosgnor ch’a l’ha daje ij Des Comandament: “Cand che Mosé a l’é calà gù dal Mont Sinai portand an man le due tàule ‘d pera con ël document1 dl’Aleansa, chiel as rendìa nen cont che sò visagi a l’era dventà splendrient përchè a l’avìa parlà con Nosgnor. Parèj Aaron e ‘l pòpol d’Israel, an vedend la radiansa dël visagi ‘d Mosé a l’avìo tëmma d’avzinesse a chiel. Contut, Mosé a l’ha mandaje a ciamé e a l’ha dit a Aaron e ai cap ëd la comunità d’avzinesse e Mosé a l’ha parlaje. Antlora tut ël pòpol d’Israel a l’é avzinassje e Mosé a l’ha notificaje j’istrussion che Nosgnor a l’avìa daje an sël Mont Sinai. Cand che Mosé a l’ha terminà ‘d parleje, a l’é quatasse la facia con un vel. Tute le vòlte che Mosé a intrava ant la presensa ‘d Nosgnor ant la Tenda dël Rescontr për parlé con Chiel, a l’avrìa gavasse ‘l vel fin-a a tant ch’a na seurtiva. Antlora a l’avrìa notificaje al pòpol qualonque istrussion che Nosgnor a-j dava, e ‘l pòpol d’Israel a l’avrìa vëddù la radiansa ‘d sò visage. Peuj Mosè a l’avrìa torna quatasse la facia fin-a ch’a fussa artornà a parlé con Nosgnor” [Surtìa 34 (29-35].
“Se, donca, la neuva aleansa an dà tanta sicurëssa5, i podoma esse bin pì che franch. Nojàutri i soma nen tanme Mosé, ch’a l’avìa da quatesse la facia con un vel përchè ‘l pòpol d’Israel a vëdèissa nen la glòria, bele ch’a fussa transitoria. Ma le ment dël pòpol a j’ero andurìe, e fin-a al dì d’ancheuj, cand ch’a leso l’Aleansa Veja, col istess vel a-j resta adòss e a peudo nen comprende la vrità. A l’é mach la fej ant ël Crist ch’a peul gaveje col vel da la facia. Vera, bele ancheuj, cand ch’a leso jë scrit ëd Mosé, ij sò cheur a son quatà da col vel e lor a peudo nen comprende. Ma cand ch’a saran convertisse al Signor, ël vel a-j sarà levà vìa. Ora, ël Signor a l’é col Ëspirit ansilì, e doa ch’a j’é lë Spirit dël Signor, lì a j'é la libertà. A l’é parèj che tuti nojàutri ch’i contemploma ‘l rifless dla glòria dël Signor, a facia dëscoverta, i soma cambià ant l’istessa imagine, da glòria an glòria, për l’euvra dël Signor, visadì dlë Spirit. Dàit che a l'é stàit Dé, an Soa misericòrdia, a dene cost ministeri, is perdoma nen ëd corage. I arfusoma tut lòn che, fàit da stërmà, a podrìa fene vërgògna. I dovroma gnun-e furbarìe e i dëstorzoma nen la Paròla 'd Dé. I disoma la vrità coma dë 'dnans a Dé e tuti coj ch'a son onest a lo arconòsso” [2 Corinti 3:12-4:2;].
“Nosgnor a regna! Le nassion a tërmolo! Chiel a l'é setasse dzora j'àngej alà1 e la tèra a l'é stàita socrolà. Nosgnor a l'é grand an Sion, a l'é dzura tute le nassion. Che tute le nassion a làudo tò Nom grand e maravijos! Ch'a làudo la fòrsa dël Rè ch'a l'ha cara la giustissia! Ti 't fortisse la dritura. Ti 't sicure an Giacòb la giustissia e l'equità. Laudé Nosgnor, nòstr Dé! Prostreve dëdnas a sò scagn! Chiel a l'é sant! Mosè e Aaron a l'ero an tra ij sò sacerdòt! Samuel a l'era an tra coj ch'a 'nvocavo Sò Nom! A l'han pregà Nosgnor e Chiel a l'ha scotaje. Chiel a-j parlava da na colòna 'd nivole, lor a scotavo lòn ch'a-j comandava, a le régole e a j'istrussion ch'a-j dava. Ò Signor, nòstr Dé, Ti 't l'has scotaje. A l'han trovà 'n Ti un Dé ch'a përdon-a, ma 'dcò un ch'a castiga coj ch'a fan ëd pecà. Laudé Nosgnor, nòstr De! Rendje onor an sla montagna santa, përché Nosgnor, nòstr Dé a l'é sant!” [Salm 99].


text:
Matta – pajar! – Vita d'ustiers
-
Dumengia, 26.2.2017, 9:03
Nus tuts enconuschain els – ils ustiers. Magari avain nus schizunt il giavisch da sezs ina giada esser in – in ustier. In'atgna ustaria pitschna, simpatica, adina plaina. La realitad vesa dentant ora auter: I dovra dapli che be dad esser in bun ospitant.
Legenda da maletgs:
Didi e Sina Gapp-Caprez da Guarda e Sandra Albin da Breil.
RTR/Esther Berther
En questa Marella visitain nus l'ustiera Sandra Albin da Breil. Pertge ha ella fatg la midada da la scolasta tar l'ustiera, e co vesa ses mintgadi ora? Era Sina e Didi Gapp-Caprez da Guarda vivan dapi blers decennis la vita d'ustiers. Els tradeschan lur recept da success ed il motiv da lur passiun.
-
Sandra Albin, l'ustiera dal Surselva a Breil.
Tiers las lavurs d'ustiera tutga bler - era far il tschitschapulvra.
RTR/ Esther Berther
1/8
-
Ils giasts baivan cafe, l'ustiera po far autras lavurs.
Sandra Albin en sia ustaria a Breil.
RTR/ Esther Berther
2/8
-
L'ustria Surselva a Breil.
Dapi in onn e mez e Sandra Albin la possessura da l'ustaria.
RTR/ Esther Berther
3/8
-
Sina Gapp-Caprez, l'ustiera da la Crusch Alba a Guarda.
Cun daventar ustiera a Guarda è in siemi i en vigur.
RTR/ Esther Berther
4/8
-
Anc il davos zichel che i dovra per ils Marjölins.
Didi Gapp-Caprez en sia cuschina.
RTR/ Esther Berther
5/8
-
Didi Gapp fa tut sezs, cuschinar, lavar giu e preparar.
Sia cuschina saja endrizzada bain per lavurar sulet.
RTR/ Esther Berther
6/8
-
Il dragun da Steivan Liun Könz.
Quest dragun ha ina muntada speciala per ils ustiers da la Crusch Alba a Guarda.
RTR/ Esther Berther
7/8
-
Marjölins! La specialitad da Didi Gapp Caprez.
Els han gustà bain :-)
RTR/ Esther Berther
8/8


text:
En il tunnel da basa da la NEAT ha cumenzà il manaschi da test. Da l'october fin il matg 2016 èn planisads fin 5'000 viadis da test tras il tunnel da basa dal Gottard. Quai ha communitgà l'Alptransit Gotthard SA. S
Tests cun ICE-S da la Germania
Suenter la tecnica da func vegnia ussa examinà la coordinaziun da binaris, locomotivas e lingias, scriva l'Alptransit. Per testar las spertadads maximalas en il tunnel vegn prendì a fit in tren ICE-S da la Germania. Quel duai charrar cun 275 km/h tras il tunnel da 57 km. A partir dal favrer 2016 datti ils emprims tests cun trens da vitgira.
L'avertura uffiziala dal tunnel è lura il zercladur 2016.
RR novitads 11:00


text:
Il gieu «Pokémon Go», ina app per telefonins, è vegnida edida avant bun 10 dis ed ha fatg furora: Gia suenter paucs dis èn milliuns giugaders a la chatscha da las creatiras virtualas cun lur telefonins.
Dapi sonda ils 16 da fanadur datti l’app uss era da chargiar giu via las funtaunas uffizialas per apps. Fin da lura pudev'ins stgargiar ella u da funtaunas nunuffizialas u cun in conto en ina tiara nua ch'il gieu era gia vegnì edì.
Fastidis pervi da segirezza da datas
L'agentura da novitads SDA rapporta ch'In expert d’informatica aveva avertì ch’il gieu veglia access a bleras datas dals telefonins, concret sin l’entir conto da Google.
Per part saja quai er stà il cas, ma per sbagl, sco il sviluppader Niantic Labs ha communitgà. Pokémon Go haja be access al num da l’utilisader ed a l’adressa d’e-mail. «Naginas autras datas dal conto da Google vegnan u èn vegnidas rimnadas», uschia Niantic Labs.
Success finanzial per Nintendo
La svelta derasaziun e la popularitad da Pokémon Go han catapultà ad aut la valita da l’aczia dal concern da gieus da computer giapunais Nintendo.
Be il mardi passà ha l’aczia gudagnà bunamain 13% ed ha serrà cun 22’840 Yen (radund 220 francs). Durant ils ultims quatter dis (incl. mardi) aveva la bursa a Tokio notà in plus da totalmain 59% per l'aczia da Nintendo.
Tge èn Pokémon?
Pokémon (engl. Pocket Monsters, rum. monsters da tastga) èn creatiras fantasticas d’ina seria da gieus da computer. Ils giugaders pon pigliar, rimnar e trenar quests monsters.
L’emprim gieu è cumparì il 1996. Dapi lura hai dà in gieu da rimnar cartas, numerus products e dapi il 1998 fin uss 17 films da kino.
- Sviluppader: Game Freak
- Editur: Nintendo


text:
Muraraida
- Sonda, 28.4.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 28.4.2018, 12:45, RTR
I dat nums che han ina bellezza poetica en lur sonoritad era senza che nus enclegiain lur significaziun. Ina auditura dad Ardez vuless savair la derivanza dal toponim Muraraida. Dapi il scriptur latin Plinius datti ina confusiun tranter la pumaraida che sa sumeglia e che nus numnain simplamain mura. En tudestg po quai esser Maulbeere u Brombeere. Quell'ultima vegn clamada era amptga u puauna. Muraraida vegn damai da mura cun dus suffixs, -aria ed -eta prolungan il num. A Sent datti il Plan da las Amuras e questa furma engiadinaisa vegn da la malchapientscha che deriva da «la mura» nua che l'artitgel vegn separà en moda sbagliada.


text:
Bun 35’000 persunas hajan bandunà lur da chasa en il sid da la citad Aleppo, communitgeschan las Naziuns Unidas.
500 sgols – 370 morts
Il post d'observaziun per dretgs umans annunzia ch'almain 370 persunas sajan vegnidas mazzadas dapi il cumenzament da las attatgas russas. Dapi la fin da settember ha la Russia sgulà passa 500 attatgas en Siria per chatschar enavos «terrorists», sco quai ch'i ha num.
Dapi l'entschatta da la guerra civila en la Siria il 2011 è dapli che 250'000 persunas mortas.
RR novitads 17:00


text:
Dani Häusler survegn la clav da violina d’aur
- Gievgia, 26.10.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 26.10.2017, 19:00, RTR
La distincziun la pli impurtanta da la musica populara en Svizra.
La clav da violina d'aur è ina distincziun impurtanta da la musica populara. Cun quella vegnan onuradas persunalitads ch'han aquistà gronds merits sco musicants e cumponists. Questa sonda survegn Dani Häusler la clav da violina, e cun 43 onns è el in dals giuvens ch'han quell'onur. En «la Populara» dad oz udis la musica da Dani Häusler, cun differentas furmaziuns sco ils «Gupfbuebä», ils «Hujässler» e la «Hannelimusig».


text:
Curt e concis
- La Svizra e l'Indonesia vulan suttascriver ina cunvegna da commerzi liber.
- Ina coaliziun d'organisaziuns pretenda en ina brev averta a Johann Schneider-Amann ch'ins excludia ieli da palmas da la cunvegna.
- L'import d'ieli da palmas ad in pretsch favurisà haja ina influenza negativa per tuts dus pajais, argumentescha la coaliziun.
La Svizra e l'Indonesia en curt avant suttascriver ina cunvegna da commerzi liber. Ieli da palmas duai dentant betg far part da la cunvegna da commerzi liber, pretendan organisaziuns d'umans, da l'ambient, dals consuments e da purs. Questa pretensiun ha la coaliziun d'organisaziuns adressà a Johann Schneider-Ammann en ina brev averta.
Consequenzas negativas per tuttas duas varts
En la brev avertescha la coaliziun a las consequenzas d'in import dad ieli da palmas da l'Indonesia ad in pretsch favurisà. Sche la dumonda dad ieli da palmas creschia, cuntinueschian las interpresas da stgatschar la populaziun indigena per emplantar palmas d'ieli sin il terren, argumentescha la coaliziun opponenta. E cun la producziun augmentada pateschia l'ambient supplementarmain.
Ma er per la Svizra haja l'import dad ieli da palmas favuraivel consequenzas negativas: Ils purs pitschens gudagnassan pli pauc daners cun ieli indigen. La fiera dad ieli da raps e da flurs sulegl patiss.
RR novitads 11:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Uri
En il chantun Uri che sa chatta en il cor da la Svizra pon ins scuvrir bleras particularitads culturalas. Sin in territori fitg pitschen inscuntran ins enturn il mitus da Tell e las ditgas dal Gottard cuntradas natiralas fascinantas, maletgs da vitgs caracteristics e tradiziuns vivas. La situaziun lung da la colliaziun nord-sid ha caracterisà decisivamain la cultura dal chantun. Quai sa mussa per exempel en las influenzas meridiunalas da l'architectura da la chapitala dad Altdorf. En las activitads culturalas actualas vegn cuntinuà l'entretschament tranter ina relaziun cun las tradiziuns ed ina avertadad per l'actualitad. Il gieu da Tell da 1512 daventa sut Volker Hesse ina inscenaziun da Tell en tschertga da sia libertad. Gruppas da teater popular ed artistas ed artists da professiun animeschan la collecziun da ditgas da Josef Müller. La chasa da la musica populara («Haus der Volksmusik») ad Altdorf, domiciliada en l'arsenal imposant en il center dad Altdorf, reunescha la musica populara veglia e nova ed è daventada in center da cumpetenza naziunal per quest gener da musica. Cun il festival internaziunal da musica «Alpentönen» ha Uri installà in lieu d'inscunter transcunfinal per la musica da las regiuns alpinas, cun il festival da la musica populara ad Altdorf («Volksmusikfestival Altdorf») datti ina occurrenza d'attracziun naziunala che cumplettescha en moda ideala ils festivals da la Svizra centrala sco «Obwald» e «Stanser Musiktage». Spezialmain la musica è francada fermamain en la populaziun. Passa 70 chapellas da musica èn activas en il chantun che dumbra 35‘000 abitantas ed abitants.
Collavuraziun dals chantuns da la Svizra centrala
Cun la ratificaziun da la convenziun da l'UNESCO per il mantegniment dal patrimoni cultural immaterial è la Svizra s'obligada da prender mesiras per segirar e per promover quest patrimoni. L'element central è l'elavuraziun d'ina glista naziunala dal patrimoni cultural immaterial. Il chantun Uri ha realisà quest project cuminaivlamain cun ils auters tschintg chantuns da la Svizra centrala: Lucerna, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz e Zug per pudair tegnair quint dals connexs en la Svizra centrala sco spazi da tradiziuns, da mentalitads e da cultura. L'etnolog Dr. Marius Risi ha elavurà cun expertas ed experts chantunals la tscherna da las tradiziuns vivas da la Svizra centrala. Per la Conferenza da las persunas incumbensadas per la cultura dals chantuns da la Svizra centrala ha el formulà propostas per las tradiziuns da la Svizra centrala. Per l'acutalisaziun da la glista l'onn 2018 è puspè vegnì mandatà Marius Risi.
Mo ina da las tradiziuns da la glista naziunala è ina tradiziun viva domiciliada unicamain en il chantun Uri (ils «Woldmanndli» dad Andermatt). Ina autra, las istorgias dal Gottard, è preschenta er en ils chantuns cunfinants, ulteriuras 15 tradiziuns da la Svizra centrala han in ferm connex cun il chantun Uri (per exempel la musica populara da la Svizra centrala u Wilhelm Tell ed ils mitus da deliberaziun istorics) e diversas tradiziuns svizras èn d'impurtanza per il chantun Uri (per exempel la lutga, il jass, la musica instrumentala u la gestiun dal ristg da lavinas).
Tradiziuns vivas en il chantun Uri
Betg tut las tradiziuns uranaisas propostas n'èn vegnidas integradas en l'inventari naziunal. Perquai ha l'uffizi da cultura dal Chantun Uri elavurà ina glista chantunala da las tradiziuns vivas cun ina pagina d'internet ed ina broschura e reunì sias tradiziuns en quatter gruppas:
Ils mitus istorics da la deliberaziun: Bleras tradiziuns han da far cun istorgias dals origins e cun ditgas (per exempel «s‘Greis vo Surenen» sco animal da vopna). Plain vita èn mitus vegls e novs enturn il Gottard e l'istorgia da l'influenza da Tell - dependenza e libertad èn anc oz temas impurtants. Il «Goldener Ring über Uri» - in testament dal medi Eduard Renner - ha influenzà l'identitad da las Uranaisas e dals Uranais cun sia interpretaziun da las experientschas cun chaussas magicas. Ils lieus ils pli impurtants da las tradiziuns narrativas, ludicas e textualas dad Uri èn las ludotecas, la Biblioteca chantunala (Uriensis) e l'Archiv dal stadi.
Cultura communala, musica e cuminanza: Purtaders da bleras tradiziuns èn ils vitgs e las uniuns. Els tgiran musicas instrumentalas, ils costums, il bittar bandieras, il sunar la tiba, il chant choral, il jodlar, la musica populara ed il teater popular. Els accumpognan festas profanas ed ecclesiasticas, giubileums, occurrenzas ed eveniments communals. Vivì vegn er l'onn ecclesiastic cun ils usits d'advent, da San Niclà, da Silvester e da Bavania. D'impurtanza èn las chargiadas e las stgargiadas d'alp cun las fieras d'alp, cun las festas da lutga, da tir e d'alp. I vegn chantà («Zogä-n-am-Boogä»), sunà e sautà. Trais instituziuns caracteriseschan la vita musicala: La Chasa da la musica («Haus für Musik» cun la scola da musica dad Uri), la Chasa da la musica populara («Haus der Volksmusik»), l'Academia da musica d'Uri («Musikakademie Uri») a Bauen. Dus puncts culminants: Il festival internaziunal da musica «Alpentöne» ed il festival da musica populara ad Altdorf («Volksmusikfestival Altdorf»). Er las scolas e duas gasettas localas gidan ad intermediar las tradiziuns.
Tschaiver, film, teater, saut: Il tschaiver è caracterisà dal marsch da tschaiver uranais («Urner Fasnachtsmarsch» dal medi Wilhelm Kesselbach 1894-1919) e documentà detagliadamain da dr. Rolf Gisler. Insatge spezial èn il «Drapoling», ina mascra cun in vestgi plain stgellas, u ils «Woldmandli» ad Andermatt. Il teater dal vitg è preschent èn quasi tut las vischnancas. Tar las tribunas laicas las pli grondas tutgan la «Tellspielgesellschaft Altdorf», il «Kulturforum Andermatt», «Moment & Co» ed il «Jugendtheater Altdorf». Otg gruppas da costum tgiran il saut da costums, il jodlar ed il teater popular. Il Schächental è enconuschent per il «Priisbeedälä». Tar las instituziuns las pli impurtantas tutgan il «Cinema Leuzinger» - el mussa er films d'amatur sco per exempel il far laina sco dal temp dals perdavants -, il «Theater(uri)» - il teater il segund grond da la Svizra centrala - ed il «Kellertheater im Vogelsang» ad Altdorf.
Far fain selvadi, utilisaziun dals guauds ed artisanadi vegl: En las vals muntagnardas è sa mantegnì qua u là l'artisanadi vegl (far schlondas, far chanasters, lavurar cun arschiglia, entretschar fil, far iseglia). Tradiziuns vivas èn il far fain selvadi, il far chaschiel d'alp ed il setgentar charn, il far plumpas, la sculptura, l'elavuraziun da launa da nursa, la lavur a chasa ed il chavar cristals. Impressiunant è il chantun Uri sco pajais dals cristals - i vala da render attent als cristals monstrus dal Planggenstock ed a las numerusas istorgias davart cristals. Periclitadas u svanidas èn las tradiziuns dal fastagiar laina, dal brischar chaltschina u dal flottar.
Referenzas
- Link


text:
Erwin Schrödinger
Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger (IPA: [ˈɛʁviːn ˈʃʁøːdɪŋɐ]; Erdberg (Viena) 12 de Agust del 1887 – Alsergrund (Viena) 4 de Genar del 1961) l'era un fisich austriach-irlandes che l'è staa famus per i sò laurà in del camp de la mecanica quantistica, suratüt per l'Equaziun del Schrödinger, che la gh'ha faa ving el Premi Nobel in del 1933.
L'è mort de tuberculosi a Viena el 4 de Genar del 1961, quand che'l gh'aveva 73 agn. La sò tumba la se tröa al cimiteri de Alpbach, in Austria.


text:
Ambûrg
Ambûrg (Hamburg in Tedésc, a s lèś [ˈhamˌbʊɐ̯k]) l'è na sità dal nòrd-òvest dla Germâgna 'd un migliòṅ e sèt 'd abitànt ch'la s cata a la fōś dal fiùm Élba. L'è secónda sità più granda dal paéś dòp la capitàla Berlîṅ e 'l secónd pòrt più impurtànt dl'Ugnòṅ Européa.
Ambûrg l'è na sità-stat, divìśa in sèt distrét, e la cunfìna c'n i Länder dla Sasògna Basa a sud e dal Schleswig-Holstein a nòrd. I sò abitànt i èṅ i più ric fra i tedésc e i cònt'n in mèdia 'l dópi di bèsi ad chi àtar sitasèṅ européo.
Persunàǵ ligâ a Ambûrg
- Johannes Brahms, cumpuśidōr
- Felix Mendelssohn, cumpuśidōr
- Helmut Schmidt, pulìtig
- Peer Steinbrück, pulìtig
- Angela Merkel, canselēra tedésca
- Carina Witthöft, śugadōra 'd tènis
- Andreas Brehme, ex śugadōr ad balòṅ
- Stefan Effenberg, ex śugadōr ad balòṅ
- Michael Kiske, cantànt dal grup di Helloween
- Nena, cantànta


text:
La Val Müstair è levgiada: Il hotel Schweizerhof avra puspè las portas. Hans Ulrich Bühler è il nov possessur che ha cumprà l'hotel che aveva fatg concurs en schaner da quest onn. Suenter ina curta fasa da renovaziun avra il hotel sias portas ils 25 da fanadur. Tar in apéro da bainvegni per la populaziun ha Bühler ditg che il Schweizerhof saja in siemi d'infanzia dad el. Che el possia ussa manar quest hotel saja il siemi che saja daventà realitad. Il president communal da la Val Müstair Arno Lamprecht ha ditg a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR che i saja in grond plaschair per la Val Müstair che il Schweizerhof saja puspè avert. Quest hotel saja da gronda impurtanza per il turissem e per l'economia da la Val Müstair. Il Schweizerhof e cun sias radund 60 chombras in dals gronds hotels da la Val Müstair ed ha procurà en ses megliers temps per radund 6000 pernottaziuns ad onn.
Engiadina Il Schweizerhof a Sta. Maria avra las portas
Il turissem da la Val Müstair è levgià: in dals pli gronds hotels da la val avra puspè las portas


text:
In ferm franc e prognosas da creschientschas curregidas vers engiu: La Confederaziun cumbatta cun entradas che creschan be plaun e sto perquai franar sias expensas. Il parlament ha gia prendì mesiras da radund ina milliarda francs per distgargiar las finanzas durant il 2016.
Mintga champ federal sto gidar da spargnar
Tuttina restan deficits, ed uschia èsi necessari da spargnar vinavant, ha ditg il minister da finanzas Ueli Maurer a las medias. La regenza vul distgargiar il tegnairchasa federal cun il program da stabilisaziun 2017-2019. Annualmain muntass quai ina summa d’ulteriuras 800 milliuns fin ina milliarda francs. Cun totalmain 24 mesiras duain tuts champs da la Confederaziun contribuir lur part per distgargiar il tegnairchasa.
A partir dal 2018 smanatschan deficits structurals da fin 1,5 milliardas francs, communitgescha il Cussegl federal. Perquai vul el decider las emnas proximas anc ulteriuras mesiras da spargn. Uss va la fatschenta en il parlament.
RR novitads 15:00


text:
Regiunal
-
La roschada da trenaders è perfetga
En l’emprima liga da hockey ha il club da hockey da Cuira communitgà l’engaschament da Marcel Habisreutinger. L’anteriur giugader e trenader dal club da hockey d’Arosa surpiglia a Cuira la responsabladad per l’emprim’equipa e sustegna la partiziun da juniors.
Avant ses engaschament ad Arosa era Marcel Habisreutinger trenader da juniors tar il EV Zug e tar Uzwil. Marcel Habisreutinger succeda uschia a Herbert Schädler. L’anteriur trenader da Cuira ha gia fatg il viadi cuntrari da Cuira ad Arosa.
RR novitads 10:00


text:
Il pli bler ha Andy Murray pers. Il Scot da 30 onns, che n'ha betg pli giugà dapi Wimbledon, è crudà da plaz 3 sin plaz 16 ed è classà uschè mal sco maina pli dapi il 2008.
Er Novak Djokovic, che ha stuì interrumper sia stagiun anticipadamain pervi da problems cun la spatla ed il cumbel. El è crudà per l'emprima giada dapi 10 onns or dals top 10 ed è classà sco 12avel.
Da nov en ils top 10
Per l'emprima giada tar ils megliers dal mund tutga Jack Sock. L'American da 25 onns ha grazia ses triumf da dumengia als Masters a Paris-Bercy pudì far il sigl da plaz 22 sin plaz 9. Ses contrahent en il final, Filip Krajinovic, ha pudì meglierar sia prestaziun da 44 rangs ed è da nov sin plaz 33.
RR novitads 12:00


text:
Al guardiaselvaschina Ueli Jörimann èsi gartegià da filmar l'urs cun ina camera automatica ils 11 da matg 2016 a las 03.30 uras sin il territori da Munt sur Trun. L’urs saja stà sin viadi en direcziun Val Punteglias.
Nua che l’animal sa chatta il mument, na saja betg enconuschent, ha ditg il guardiaselvaschina e schef dal district Cadi, Werner Degonda envers l’Agentura da Novitads Rumantscha. Tenor Degonda èsi pussaivel ch’i sa tracta dal medem exemplar ch’ins haja vesì en il conturn da Spleia avant radund in mais.
Camera ha filmà l'urs casualmain
Che la preschientscha da l’urs daventa pir ussa enconuschenta, attribuescha la surveglianza al fatg che las cameras vegnian controlladas mo da temp en temp. Tar quella camera è quai succedì ils ultims dis. Però n'è la camera betg vegnida installada là pervi da l'urs, mabain pervi dal luf-tscherver.
En sasez èsi stà grond cletg da registrar l’urs. El è vegnì filmà d’ina camera che nus avain en quest territori da princip pervi dal luf-tscherver.
Ils 12 da settember 1881 è il davos urs vegnì sajettà en Surselva dal chatschader Josef Janka sin il territori da la vischnanca da Sursaissa.
RR novitads 06:00


text:
La candidatura stat anc a l'entschatta e sto anc surmuntar differents obstachels. Per exempel sto sper la regenza chantunala er l'uniun Swiss Olimpic approvar la candidatura. Silsuenter sto era anc la Confederaziun dar ses consentiment ed il suveran vallesan ha da vuschar surlonder a l'urna.
Concurrenza vallesana per il Grischun
Uschia pudessan las uniuns tetgalas da l'economia grischuna survegnir concurrenza. Ellas avevan numnadamain decidì da far ina nov'emprova per ina candidatura da gieus olimpics il 2026 ed inoltrà l'incumbensa parlamentara la fin d’avust al Cussegl grond.
L'economia grischuna vul uschia intimar la regenza da sustegnair ina candidatura per gieus d'enviern. 90 deputads dal Cussegl grond ha signà l'incumbensa dal deputà da la PCD, Remo Cavegn. Dapi ch’il suveran grischun ha refusà il 2013 la candidatura grischuna per ils gieus olimpics 2022, ha quai adina puspè dà emprovas per ina nova candidatura.
RR novitads 15:00


text:
5/25/12
3 comments:
- Anonymous6:14 PM, August 26, 2014
Pierino, con la scusa dèl libèr 1984, dice ke è giusto vardare queste fotografie!ReplyDelete
- Anonymous3:09 PM, September 04, 2014
I diss ke Carlo MATTOgno l'è MAT. Much more? Carlo Mattogno al regorda un po' Ryke Geerd Hamer, ke segond Veronesi (Veruness òmèn massù?) forse l'è un po' MAT. Ryke Geerd Hamer forse l'è skundìt in Norvegia 'nssèma ai troll, tipo el film Trolljegeren? Carlo Mattogno, intat, l'è minga skundìt in manikòme. E me, ke tate olte varde di nascosto i foto di ciape dèla Rosée, staolta ma ssa skonde minga a dì ke VADO PAZZO x i ciape dèla Rosée!ReplyDelete
- Anonymous1:06 PM, September 09, 2014
Se toete i perssune dèl mundo i gavrèss i ciape come la Rosée, toecc kontecc!?!! Ciape ke piace triunfa la pace?! Viva omosessualità e effeminatezza, kuentra i guère, x miga 'nkuentrà guère, l'inkuentrare di guère!?!ReplyDelete


text:
“Igl è franc in pau nar, però nar-creativ”, commentescha cusseglier federal Alain Berset ils 31 da fanadur 2017 suenter l'inauguraziun da la tur d'Origen al microfon da RTR. Ella n’è dentant betg ina tur per l’eternitad: L'atun 2020 duai la tur gia puspè esser demontada. Cun questa cundiziun aveva Origen survegnì il permiss dad insumma realisar quest provisori sin il Pass dal Güglia. 2,8 milliuns francs per in edifizi a temp limità? Giovanni Netzer, intendant d’Origen, è conscient che questa dumonda occupa pliras persunas. "Natiralmain ins pudess fabritgar er in teater pli pitschen e pli modest per 200 persunas" respunda Giovanni Netzer. “Ma ina tala tur da teater pussibilitescha era dad enritgir la fantasia, era tar tut ils passants che van mintga di da mintg'aura speravi”, agiunscha il fundatur dad Origen.
Tut quai ed anc dapli è da vesair en il film che vegn emess ils 10 da settember 2017 a las 17:25 sin SRF1. Per l’emprima giada ils 15-09-2017 a las 13:15 pon ins guardar in film da l’emissiun “Cuntrasts” era sin RSI cun suttitels talians.
Medias 2017 Cuntrasts: LA TUR D’ORIGEN
Temporar, gigantic e curaschus. Uschia sa preschenta la tur da teater dad Origen cun ses 30 meters autezza. RTR mussa ils 10 da settember 2017 a las 17:25 en ils “Cuntrasts” il film da Ruedi Bruderer davart l'idea ed il svilup da questa tur da teater sisum il Pass dal Güglia.
“Igl è franc in pau nar, però nar-creativ”, commentescha cusseglier federal Alain Berset ils 31 da fanadur 2017 suenter l'inauguraziun da la tur d'Origen al microfon da RTR. Ella n’è dentant betg ina tur per l’eternitad: L'atun 2020 duai la tur gia puspè esser demontada. Cun questa cundiziun aveva Origen survegnì il permiss dad insumma realisar quest provisori sin il Pass dal Güglia. 2,8 milliuns francs per in edifizi a temp limità? Giovanni Netzer, intendant d’Origen, è conscient che questa dumonda occupa pliras persunas. "Natiralmain ins pudess fabritgar er in teater pli pitschen e pli modest per 200 persunas" respunda Giovanni Netzer. “Ma ina tala tur da teater pussibilitescha era dad enritgir la fantasia, era tar tut ils passants che van mintga di da mintg'aura speravi”, agiunscha il fundatur dad Origen.


text:
Sco quai che Daniel Ulber, il vicepresident dal comité d’organisaziun, ha ditg sajan annunziadas 280 tremas e vatgas, 200 chauras e differents chavals a l’exposiziun. Da nov pajan creschids in’entrada da tschintg francs. Quai saja necessari, per cuntanscher in quint equilibrà, uschia Daniel Ulber plinavant. L’Agrischa datti dapi l’onn 2010. Ella è mintg’onn en in’autra regiun.
Grischun Central Agrischa quinta cun 12'000 visitaders
Sonda e dumengia avra l’Agrischa 2015 sias portas. Ils organisaturs quintan cun 12'000 visitaders.


text:
I mituns vëgn ausá dër adora ala saû dl'alcol, i le ciafun tl patüc dûc y tl patüc da mangé, ince ti produc che é spezificà por mituns. Insciö, canche i pici jogn röia pro l´alcol esi bele ausà a chësta stleta saû.
Bele da pici fejun les prömes esperiënzes cun l'alcol. Le complí di agn dla lâ. Por festejé chësc avenimënt po düc se tó na picia bocia de vin da scaia. Por n möt é chësc le pröm vare tla vita da adult.
N gran va dan fora cun l'ejëmpl: le bëre fej pert dla vita di gragn. An ne po nia se fà demorvëia sce ai mët bel man da bëre cun apëna 14 agn.
Le consumé boandes alcoliches alda pro nosta sozieté, al fej pert dl monn di gragn. Sce n jonn ô ester al'alteza de n ater jonn spo mëssel feter bëre. Un che ne bër nia vëgn defata metü sön na pert, da sú. Al é piceres cosses che ti dà la sbürla ai jogn de fa ci che ne é nia dërt. Porchël él le dovëi de n adult da jí danfora cun le bun ejëmpl.
Chiló dessot valgügn consëis:
- Ciarede da baié plü gonot che ara va cun döta la familia di problems atuai.
- Ascutede dagnora üsc mituns, ince canche ai à ma te pici crüzi y le problem é pice, magari por vëi éle de gran importanza. Insciö jararà da costruí na basa de fiducia danter le möt y n adult.
- Ciarede da tigní vies les tradiziuns de familia, al é important le dialog y le tigní adöm. Por ejëmpl le fin dl'edema, gostede düc adöm.
- Jide danfora cun le bun ejëmpl y limitesse ince os a bëre y fumé demanco.
- Organisede dis olache döta la familia stà adöm a fa val' jüch, o na bela jita olache al ti sa bel a düc.
- Lascedi fà piceres cosses de importanza a üsc mituns, che ai ais val' picera responsabilité.
- Ince i jogn mëss fa sües esperienzes negatives, lapró alda les delujiuns, se dessené, avëi la ria löna. Lascedi avëi porvé da sfà fora sü pici problems.
Vigni extrem podess ester demassa. Chësc ô dí che sce an ti lascia massa tröpa liberté ai mituns, an ti lascia tres fà ci che ai ô y ne stà nia bëgn dî a se cruzié spo podessi se sintí metüs sön na pert. Sce an ti stà do demassa, i brontora tres y ni lascia nia fa sües esperiënzes ne poi nia conësce le monn sciöche al é veramënter. Al é ri ciafè n trú amesa ite, por trà sö sciöche al alda i mituns, mo al paia la möia porvé.
Aiüt – él val' che ne va nia!?
Ci mëssi pa fà sce mi möt o mia möta vëgn na sëra cioch a ciasa do na festa?
Naota mantigní la calma. Sce an i brontora te n te' momënt ai la tenjiun de fà ciamó aposta. An dess ti baié ados le dé do, cun calma y porvé da ti spieghé che al ne nia chësc le dërt comportamënt.
Sce chësta cossa sozed ma un n iade ne desson nia suravaluté le problem. Mo tignide la situaziun sot a control. Sce al mët man da sozede plü gonot y osc möt o möta va ince te ciasa a se chirí l´alcol da bëre dessun met averda. Chirisse n grup de autoaiüt ten te' cajo, baiede cun esperc, chi savará da se daidé.


text:
Markus Seiler succeda a Benno Bättig e cumenza sia nova funcziun cun il prim da december, communitgescha il Cussegl federal. Bättig vegnia a surpigliar in'autra funcziun en il departament federal per affars exteriurs.
Suenter la fusiun dal servetsch secret intern ed extern
Il num da Markus Seiler (PLD) cursava l'ultim temp en quel connex tras las medias. Seiler è già stà ina giada secretari general. Quai en il departament da defensiun tar ils cussegliers federals Samuel Schmid (PPS) ed Ueli Maurer (PPS). Maurer aveva lura delegà Seiler en il servetsch d'infurmaziun federal. Lez era sa resultà da la fusiun dal servetsch secret intern ed extern – sut la batgetta da Seiler.
Squitsch sin Seiler pervi da process en Germania
Squitsch sin Markus Seiler hai dà il davos temp pervi d'in process da spiunascha cunter in Svizzer en la Germania. Quel duai esser stà activ en la Germania sin incumbensa dal servetsch svizzer. Gievgia vegn spetgà l'emprima sentenzia da la Dretgira suprema da Frankfurt am Main en quest cas.
RR novitads 14:00


text:
En Svizra è la cuntentientscha cun la plazza da lavur en general auta. A questa conclusiun vegn in studi da l'uniun tetgala dals sindicats Travail.Suisse. Ils blers s'identifitgeschian fitg cun lur lavur.
Chargia da lavur è in problem
Sco ch'il studi mussa pateschan ils emploiads però adina pli fitg d'ina gronda chargia da lavur, stress e stancladad emoziunala. Ultra da quai pateschan els che pausas vegnan stritgadas u scursanidas. Ed era da la paja n’èn blers dals dumandads betg cuntents.
Promover dapli la sanadad
Blers emploiads avessan gugent che la sanadad vegniss promovida dapli. Plinavant avessan els gugent dapli pussaivladads per sa perfecziunar professiunalmain.
En la retschertga han ils emploiads valità lur cundiziuns da lavur pertutgant sanadad, motivaziun e segirezza.
RR novitads 10:00


text:
Bréma
Bréma (Bremen in Tedésc, a s lèś [ˈbʁeːmən]) l'è na sità dla Germâgna ad 548.547 abitànt. La s cata in dal nòrd-òvest dal paéś e l'è arcgnusùda cuma na sità-cumùṅ (Stadtgemeinde Bremen). In mèś a gh pasa 'l fiùm Weser, giùst prima dal Mâr dal Nòrd, faghénd dla sità al secónd pòrt più impurtànt dla Germâgna dòp Ambûrg.
Al sò sìndig 'l è al sucialìsta Jens Böhrnsen. A Bréma, ch'l è divìśa in sinc quartēr numerâ, i s càtan di indùstri impurtànti cuma la Bira Beck, la Kellogg's e la Kraft.
Durànt la Secónda guèra mundiàla gl'ingléś i aṅ dastrùt 'l 85% dal sèntar stòric e cupâ trimìla-sincsènt parsòni butànd śò da gl'aparéć dagnóra nuvsènt-mila bómbi parchè i vlìvan «...spasàr via la sità e 'l pòrt ad Bréma».
Persunàǵ ligâ a Bréma
- Angelique Kerber, tenìsta
- Christian Luerssen, butànic
- Karl Carstens, pulìtig e presidènt federàł
- Karl Abraham, psicanalìsta
- Ludwig Quidde, pulìtig e Prèmi Nòbel par la paś


text:
Mezdé (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Al mezdé (mezzogiorno ânca mezzodì o meriggio in italiân) l'é còla dal dòdeş dal j ōri ed la giurnêda int al fûş urâri ed riferimèint, e la divéd la matèina dal dopmezdé. L'urâri cuntrâri l'é la mezanôt.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al sistēma ed la numerasiòun dal j ōri inglèiş, pugê insém a dû gîr ed 12 ōri, l'é cumpâgn al 12:00 pm (post meridiem, dal dopmezdé). Da un pûnt ed vésta astronômich, tgnû fōra i cambiamèint fât da l' ōri normêli, da l' ōra leghêla e da l' equasiòun dal tèimp, al mezdé al cumbîna cun al mumèint dal dé in dōv' al Sōl l'é pió atâch al zenit (mezdé dal Sôl). In teoréia mezdé l'é l'ōra in dōv' al Sōl l'é insém al Zenit; purtrôp, a câşva dal muvimèint a côno ed l'âş ed la Tèra ( precessione degli equinozi) in italiân) e al şlargamèint dal gîr ed la Tèra, l'é sèimper pió luntân dal Sōl, cl'ōra ché l'é ògni giōren un miliardèişem ed secònd pió in ritêrd: adès al Sōl l'é pió êlt intōren al j ōri 12:25 - 12:26.
Vōs coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mezdé (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Mezzogiorno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
En poesias e chanzuns dal 19avel e tempriv 20avel tschientaner vegn la lavur purila anc savens idealisada e stilisada sco activitad benedida en contact cun il sulom, cun la creaziun ed il Creatur, e quai en plaina libertad ed independenza. Quests motivs ch’èn frequents en la litteratura rumantscha vegnan preschentads e commentads cun poesias e chanzuns ord quatter regiuns da la Rumantschia.
Franz Capeder, Gion Clopath, Victor Stupan
Redacziun: Alfons Maissen
Radioscola 11-4-1973
Numer d'archiv: 2123


text:
Tschalers da protecziun (3/4) – contribuziuns e chastis
- Gievgia, 5.1.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 5.1.2017, 11:15, RTR
Na bajegian ins betg il tschaler tenor la lescha, schlian ins in tschaler existent ni laschan ins betg entrar la persuna da controlla, po quai tenor la lescha dar auts chastis d'enfin 50'000 francs. Tar persunas che commerzieschan professiunalmain cun immobiglias datti chastis enfin 100'000 francs.
Ma il chantun Grischun na sto quasi mai chastiar. Bruno Casutt dal uffizi per protecziun civila sa regorda sulet da singuls 2-3 cas ils davos 20 onns. Ed era quels hajan ins pudì schliar senza chastis, sulet cun admonir ils pertutgads da megliurar las mancanzas. Il pli vai en da quels cas per la ventilaziun, ils plazs da giaschair ni la tualetta.


text:
Sco cun la lodola da prada vai cun blers utschels. Quai sa mussa er en la lavur quotidiana da la gruppa da lavur ornitologica dal Grischun OAG. Ella s’engascha dapi 40 onns per la perscrutaziun e la protecziun dals utschels en il Grischun.
Il mund da la lodola è sa midà drasticamain
Il svilup central durant quests 40 onns è il midament drastic dals spazis da viver. Cun cultivar intensivamain la cuntrada na porscha quella betg pli las nischas che blers animals u plantas dovran per surviver. Uschia è vegnida stgatschada la lodola da prada si en ils auts.
In auter diever intensiv, numnadamain quel dals guauds, influenzescha la populaziun dals cots selvadis u urugals. Per pudair viver e surviver dovran els gronds guauds quiets. Er da quels na datti betg pli tants en il Grischun. La consequenza: Il cot selvadi è fermamain periclità.
Il milan cotschen è in gudagnader dal midament
Fertant ch’il midament sforza spezias da sa retrair datti er utschels ch’èn sa chasads da nov en il Grischun. Dapi diesch onns cua il milan cotschen en il Grischun. Er sch’el è il terz grond utschè da preda (suenter tschess barbet ed evla) è el tenor ils experts in animal plitost da caracter defensiv che maglia en emprima lingia insects e forza ina u l’autra giada in mieur.
Medemamain dapi var diesch onns cua la sfunsella da la cresta sin ils lais da l’Engiadin’Ota. Uss datti gia var 10 pèrins.
214 spezias d’utschels cuan en Svizra
Quants ch’èn en Grischun n’è il mument anc betg cler. Qua speran ils experts sin il nov atlas d'utschels ch’è en elavuraziun tar la Staziun ornitologica svizra da Sempach.
Fin quest onn èn vegnids dumbrads ils utschels en Svizra. Uss vegnan elavuradas las datas ed en in enfin dus onns speran ils experts da la gruppa da lavur ornitologica dal Grischun OAG da savair tgi ch’è sa chasà e tgi ch'ha bandunà il Grischun.


text:
Famìa (biologìa)
En biologìa, la famìa l'è 'na unità sistemàtica e 'na categorìa tasonòmica colocàda entramès ai ranch principài de ùrden e zèner.
Isé come che söcét condèi óter leèi (categorìe) tasonòmich dei éser vivèncc, e per vìa de la dificoltà enòrme che se tróa quan che se g'ha de clasificà sèrte spéci, divèrse famìe le pöl véser ragrupàde en super-famìe, e i indivìdui de 'na famìa i pöl organizàs en sata-famìe (e chèste amò en infra-famìe).
La famìe l'è la categorìa tasonòmica piö 'mportànta dòpo del zèner e la spéce. I detài precìs de la nomencladüra formal i depènt dei "Còdes de Nomencladüra" (manöài che goèrna la nomencladüra biològica).
Nomencladüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm de 'na famìa l'è custitüìt de 'n radicàl e de 'na dezinènsa. Per dàga nòm a 'n taxón familiàr, el radicàl che se dopèra el sarà chèl del genitìf del nòm del zèner tìpich de la famìa (mìa chèl con piö tàte spéci o chèl piö cunusìt). Isé, del zèner Homo, che per genitìf el g'ha Hominis, se ciàpa el radicàl Homin-, e de chèl se derìa el nòm de la famìa Hominidae.
Per la dezinènsa, che l'è chèla che la permèt de capì che el taxon en quistìù el g'ha el ranch de famìa, la vària a segónda del grùpo de organìsmi.
Famìe botàniche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- En botànica la dezinènsa de le famìe l'è -aceae (per ezèmpe Asteraceae). Per sèrte famìe importànte ezìste dei nòm tradisiunài che i ìa zamò 'n üzo amò prim de la sistematizasiù de la nomencladüra che però i vé dopràcc sèmper de méno e sèmper come sinònim de nòm piö atuài. Per ezèmpe, el nòm tradisiunàl de Compositae l'è sinònim de chèl che al dé d'encö 'l se ciàma 'n maniéra piö corèta Asteraceae. Dei óter ezèmpe famùs: Gramineae (=Poaceae), Leguminosae (=Fabaceae), Umbelliferae (=Apiaceae), Guttiferae (=Hypericaceae), ecc.
Stória del concèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Famìa l'è 'na paròla de urìgin latì (familia, plural: familiae). El concèt de famìa come categorìa tasonòmica l'è bastànsa recènt. En botànica, la paròla familia l'è stàda coniàda del botànich fransés Pierre Magnol endèl sò Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur del 1689. En chèla òpera lé, el ciàma familiae 76 grùpi de piànte che 'l g'ha discriìt endèle sò tàole. El concèt de categorìa a chèl tép là l'ìa amò ai inìsi, e isé el prefàsio del Prodromus el pàrla de reönéser le sò famìe en zèner piö gràncc, e chèsto el sarès sbagliàt per l'üzo che se fà adès de la paròla.
El [[Linèoel g'ha dopràt la paròla "familia" endèl sò Philosophia botanica (1751) per rifeerìs a grùpi piö gràncc de piànte: àlber, piànte, féles, pàlme, ecc. Lü 'l g'ha dopràt chèsto tèrmine apéna endèla sesiù morfològica del lìber. Piö tàrde, endèle püblicasiù franséze de botànica, a pàrter de Michel Adanson (Familles naturelles des plantes, 1763) enfìna a le fì del sècol XIX, la paròla franséza famille l'è stàda dopràda come 'n sinònim de la paròla latìna ordo (ùrden). Bezògna tègner en cönt che ordo, endèle òper del sècol XIX compàgn del Prodromus del de Candolle e del Genera Plantarum de Bentham & Hooker, l'è stàda dopràda col significàt che adès se ghe dà al ranch de famìa.
Per la zoologìa, famìa l'è ach 'na categorìa 'ntermédia 'ntrà 'l ùrden e 'l zèner; e isé l'è stàda prezentàda de Pierre André Latreille endèl sò Précis des caractères génériques des insectes, disposés dans un ordre naturel del 1796. Lü 'l g'ha dopràt le famìe ('na part de chèste lasàde sènsa nòm) endèn quach vergü ma mìa 'n töcc i sò ùrdegn de "insècc" (che dòpo i g'ha töt dét töcc i artròpodi).
Adognimòdo, a pàrter del sècol XX, la pròla "famìa" l'è stàda dèmper dopràda endèl sènso modèrno. El sò üzo e le sò dezonènse caraterìstiche dei nòm dei taxon che aparté a chèsta categorìa i è definìcc endèi Còdes Internasiunài de Nomencladüra Zoològica e Botànica.


text:
Cordial Beinvegni!
Quei che ha priu sia entschatta igl onn 1969 el Benefeci Rumein dils paders benedictins da Mustér, cuntinuau igl onn 1982 ella Casa Caltgera a Laax, sespleiga uonn per la quarta ga a Glion ella Casa da Sentupada, pia ella claustra dallas soras dominicanas: Il Cuors romontsch sursilvan intensiv (CR) dalla Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen.
La Casa da Sentupada possibilitescha la realisaziun dall’entira vasta purschida dil CR a moda optimala sut in tetg. Ses ulteriurs ferms attributs ein: liug central enteifer la Surselva cun bien access da tuttas varts e tuttina liug da siu persei e ruasseivel, stanzas da scolaziun modernas, aula, combras da pernottaziun, mensa, pusseivladads avon casa da far spassegiadas ella natira, baselgia, halla da sport, curtgins, stanzas da studi, terrassas, caffetaria.
Sper las tschun lecziuns instrucziun per di creescha il CR numerus muments da cuminonza e da conversaziun, sco p.ex. a caschun dil cant romontsch, dil program accumpignont cultural biling dalla sera, dallas tschaveras principalas, dall’excursiun culturala ella regiun, e secapescha era duront las “pausas da caffè” e da recreaziun.
Nus lein plinavon relevar ch’il CR…
- ei era adattaus per Romontschas e Romontschs (livels 9 e/ni 10)
- meina in cuors specific per affons da 6 tochen 10 onns
- plidenta era affons e giuvenils dad 11 onns ed ensi
- dat la pusseivladad a scolaras e scolars romontschs da sepreparar per examens da recepziun a scolas cuntinuontas
- ei era ina purschida da perfecziunament per studentas e students da gimnasi, scolas medias, scolas aultas, universitads
- porscha culla concepziun modulara dil livel 10 ina formaziun linguistica per scolastas e scolasts che instrueschan alla scola romontscha e bilingua en Surselva ed ordeifer
- porscha in program cultural dalla sera public
Nus selegrein ina ga dapli d’astgar porscher a giuven e vegl cun slontsch cumplein duas jamnas intermediaziun da lungatg e cultura cun bia divertiments en bellezia atmosfera famigliara.
Vies team CUORS ROMONTSCH SURSILVAN INTENSIV
Livels
AFFONS 6-10
Per affons che san aunc buca romontsch sco era per affons che han gia romontsch en scoletta ni en scola. Instrucziun ludica ed adattada alla vegliadetgna.
LIVEL 1A
Neginas enconuschientschas preliminaras dil lungatg romontsch. Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 1 (G. Menzli), lecziuns 1-5. (progressiun moderada).
LIVEL 1B
Neginas enconuschientschas preliminaras dil lungatg romontsch. Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 1 (G. Menzli), lecziuns 1-5. (pia progressiun accelerada), sco era – sche indicau – ulteriura materia supplementara (p. ex. temps grammaticals supplementars, tematicas supplementaras etc.).
LIVEL 2
Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 1 (G. Menzli), lecziuns 6-10.
LIVEL 3
Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 1 (G. Menzli), lecziuns 11-15.
LIVEL 4
Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 1 (G. Menzli), lecziuns 16-18. Cuors romontsch sursilvan 2 (G. Menzli), lecziuns 1-2.
LIVEL 5
Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 2 (G. Menzli), lecziuns 3-7.
LIVEL 6
Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 2 (G. Menzli), lecziuns 8-12.
LIVEL 7
Mieds d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan 2 (G. Menzli), lecziuns 13-16.
LIVELS 8-10
Per persunas cun fetg bunas enconuschientschas dil romontsch purschin nus ils livels 8-10. Ils livels 9 e 10 ein era adattai per scadin Romontsch e scadina Romontscha che vul seperfecziunar el lungatg-mumma.
LIVEL 8
Il livel 8 ei in livel da repetiziun. Las participontas ed ils participonts applicheschan la materia tractada els mieds d’instrucziun ‹Cuors romontsch sursilvan 1› (G. Menzli), lecziuns 1-18 e ‹Cuors romontsch sursilvan 2› (G. Menzli), lecziuns 1-16.
LIVEL 9
El center dil livel 9 stat la conversaziun. Puntualmein e tenor basegns vegnan temas grammaticals repeti. Plinavon vegn dau peisa ad ina correcta sintaxa e slargiau il scazi da plaids.
Il livel 9 ei era adattaus per scolaras e scolars romontschAs naven dalla 6avla classa primara dalla scola populara ensi per repeter generalmein la materia da romontsch, sco era specialmein per sepreparar per examens da recepziun a scolas cuntinuontas sco la scola mercantila, il gimnasi etc. Mintga scolara e scolar survegn – sche giavischau – ina madretscha ni in padrin duront il cuors.
LIVEL 10
Quei livel ei baghegiaus si en fuorma da moduls (rodund 10 moduls) e vegn formaus da docents hospitonts en fuorma da prelecziuns e seminaris. Roms pusseivels: grammatica, linguistica, derivonza dils plaids, litteratura, historia dil lungatg, sociolinguistica, cultura, art, economia ed ecologia ella regiun, turissem, auters idioms e lungatgs.
Il livel 10 ei era adattaus per Romontschs che s’interesseschan per lungatg e cultura ni era per scolastas e scolasts che vulan seperfecziunar. Schebein il cuors vegn renconuschius decida il presidi da scola dil participont.
SCOLASTAS E SCOLASTSLas 11 classas dil CR18 vegnan instruidas da scolastas e scolasts cun formaziun linguistica e pedagogica. In dils fatgs che fa il CR specials ei che las persunas d’instrucziun ein presentas dall’alva tochen ch’ei fa ner, cumpriu il program cultural dalla sera.
Il cuors romontsch
La Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen (FRR) organisescha dapi igl onn 1969 mintg’onn il Cuors romontsch sursilvan intensiv (CR). Quel ha priu sia entschatta a Rumein, midau igl onn 1982 per motivs da plaz a Laax en Casa Caltgera, ed ha liug dapi igl onn 2015 a Glion. Enteifer quels gleiti 50 onns ha il CR fatg in svilup admirabel.
Dad 1 sin 11 livels
Deva ei al CR igl onn 1969 in sulet livel, eis el sesviluppaus tochen al di dad oz ad ina purschida dad 11 livels che sedifferenzieschan aschibein en lur grevezia sco era en lur structura.
Ils livels 1 (1A / 1B) tochen 7 han ina progressiun sistematica naven d’entscheviders tochen avanzai (corrispunda als livels internaziunals A1, A2, B1, B2). Il livel 8 sededichescha ad ina repetiziun generala dil tractau als scalems inferiurs. Al livel 9 vegn dau accent principal alla conversaziun ed al slargiament dil scazi da plaids (C1). Il livel 10 cuntegn prelecziuns e seminaris teni preponderontamein da docents hospitonts (C2).
Da 20 sin 120 participonts
Era il diember da participontas e participonts ei sesviluppaus cuntinuadamein el decuors dils onns. Dumbrava igl emprem cuors 1969 rodund 20, quel dil 1990 31, quel dil 2000 71, e quel dils 2010 93 persunas, ei il CR dils davos dus onns sepresentaus culla loscha cefra da rodund 120 participonts.
Svilup logistic
Il diember da participonts ha fatg in segl d’intragliauter 80 sin varga 110 cu il CR ha giu liug il 2015 per l’emprema ga ella claustra a Glion, la quala possibilitescha da realisar l’entira vasta purschida dil CR a moda optimala sut in tetg. Ils ferms attributs dil niev liug ein specialmein: liug central enteifer la Surselva cun bien access da tuttas varts e tuttina liug da siu persei e ruasseivel, stanzas da scolaziun modernas, aula pil program accumpignont, combras per la pernottaziun, mensa, baselgia, pusseivladads avon casa da far spassegiadas ella natira, ina halla da sport, curtgins, stanzas da studi, differentas terrassas, ina caffetaria.
Realisaziun CR18
Il CR18 che sespleiga dils 15 tochen ils 28 da fenadur a Glion ella Casa da Sentupada vegn realisaus en semeglionta fuorma sco ils onns precedents. Las 11 classas dil CR18 vegnan instruidas da scolastas e scolasts cun formaziun linguistica, la lavur da secretariat vegn prestada da Silvana Caviezel dalla fundaziun inplus. La direcziun schai els mauns da Conradin Klaiss (direcziun formaziun) e da Francestg Friberg (direcziun generala). Sper l’instrucziun dil di vegn purschiu era uonn in vast program accumpignont dalla sera.
Duas dallas novaziuns dil CR ein ina gasetta da reclama sco era ina nova cumparsa egl internet.
Nus lein relevar il suandont davart il CR:
- ei era adattaus per Romontschas e Romontschs
- meina in cuors specific per affons da 6 tochen 10 onns
- plidenta era affons e giuvenils dad 11 onns ed ensi (cuors integrativs)
- dat denter auter la pusseivladad a scolaras e scolars romontschs da sepreparar per examens da recepziun a scolas cuntinuontas
- ei denter auter ina purschida da perfecziunament per studentas e students da gimnasi, scolas medias, scolas aultas, universitads
- porscha culla concepziun modulara dil livel 10 ina formaziun linguistica per scolasts che instrueschan alla scola romontscha e bilingua en Surselva ed ordeifer
- porscha la pusseivladad da schar certificar tenor il Rom Europè Communabel per Lungatgs (RECOL/Gemeinsamer Europäischer Referenzrahmen für Sprachen GER)
- intermediescha aschibein lungatg sco era cultura
- promova la convivenza sursilvana, mo era cantunala e naziunala
Ulteriuras informaziuns pli detagliadas ein d’anflar sin questa pagina.
Resuns
«Ina stad senza cuors romontsch? Na, quei fuss trest per mei. Jeu s’interesseschel per lungatgs e cultura. Il program variont da questa stad ha danovamein purschiu bia dalla cultura romontscha e l’organisaziun ei stada perfetga.»
Beata Zimmermann
Balgach
«Wir (Mama mit zwei Kindern) wussten nicht, was uns im Romanischkurs erwarten würde. Kurz: Nach diesem Kurs war uns allen klar, nächstes Jahr sind wir wieder dabei! Eine Sprache lieben lernen heisst auch üben und das geht hier bestens mit den kompetenten, engagierten und humorvollen Lehrerinnen und Lehrer mit Herzblut für ihre Muttersprache!»
Birgit Herbster
Oberwil
«Jeu sun stada maridada cun in um grischun da Mustér. Avon 60 onns vevel jeu empriu il romontsch autodidactamein. El cuors hai jeu empriu da duvrar correctamein ils modus cundiziunal e conjunctiv. Mia scolasta ei ina „perla“. Jeu sperel da saver prender part igl onn vegnent al cuors 2018.»
Elisabeth Agosti-Maurer
UsTer / Disla
«I enrolled in the Cuors Romontsch to begin to reacquaint myself (relearn) what had long ago been a native tongue. The two week experience was great, I learned more than I thought and I was able to create more than a few sentences to converse… and understood even more! I have much more work ahead of me, but Cuors Romontsch provided the materials and motivation to do so.»
Giancarlo Malchiodi
Brooklyn
«Für mich ist der cuors romontsch sursilvan ein echtes Ferienvergnügen. Man kann eine Landessprache lernen und lernt gleichzeitig viel über die Region. Nicht nur die Lehrer, auch die Teilnehmer tragen zu diesem Vergnügen bei.»
Ruedi J. Wieser
Cham
«In’ulteriura ga hai jeu frequentau il cuors romontsch sursilvan, che gida buca mo da mantener mias enconuschientschas dil lungatg. Adina puspei survegn jeu novas impressiuns ed informaziuns dil lungatg e da sia cultura. Il program d’uonn dil livel 10 cul focus «Sutselva» fuva ina scuntrada spanegionta cun in auter idiom ed ha aviert il sguard sin in’ulteriura varianta dil lungatg. L’atmosfera amicabla e familiara e la sentupada cun biars carstgauns varionts, han fatg orda quellas duas jamnas puspei in eveniment extraordinari. Ins empren bia da niev en in contuorn emperneivel.»
Ueli Tschamper
Basilea
Veta
In sem
sco sch’el fuss
semnaus en mei.
In trutg sco sch’el fuss
cavaus en mei.
Vi semiar da melli stads
In mal
sco sch’el fuss
naschius en mei.
Ina flur
sco sch’ella fluress en mei.
Vi semiar da melli stads
In siemi
sco sch’ei dess
aunc melli stads.
Lein semiar da melli stads
Text: Tresa Rüthers-Seeli
Text grass: aschuntaus da Astrid Alexandre
Musica: Astrid Alexandre (d’anflar sil novissim disc cumpact “Umbrivas”)
L’artista Astrid Alexandre concertescha mesjamna, ils 18 da fenadur 2018, allas 20.00 a caschun dil program cultural dalla sera dil CR
Certificaziun
Nus purschin la pusseivladad da seschar certificar el lungatg romontsch sursilvan. La certificaziun sereferescha al «rom europè communabel per emprender lungatgs definius dil Cussegl d’Europa» cun ils livels d’examen A1, A2, B1, B2, C1, C2. Quels livels corrispundan alla suandonta applicaziun dil lungatg:
- A1 ed A2 significheschan in diever elementar dil lungatg
- B1 ed B2 significheschan in diever autonom dil lungatg
- C1 ed C2 significheschan in diever cumpetent dil lungatg
Ils differents dievers dil lungatg e dils livels ein declarai pli detagliadamein en in reglament separau. La certificaziun consista dad ina lavur a scret a dad in examen a bucca. Sin fundament dallas duas parts d’examen vegn redigiu in rapport che cuntegn:
- ina resumaziun generala davart la lavur a scret sco era davart igl examen a bucca
- remarcas linguisticas che sebasan sin las duas parts d’examen resumond talas ellas suandontas cumpetenzas: capientscha da text, scriver, capientscha dil lungatg ella conversaziun, discuorer, ortografia.
Nus certifichein era persunas che han buca visitau il Cuors romontsch sursilvan. Per ulteriur sclariment supplichein nus da contactar la direcziun.
Inserents
Casa da Sentupada
Ilanz / Glion
Terra Magica/Fotograf Peter Dettling
Sedrun / Canada
Drogaria Flepp
Ilanz / Glion
Canzlia Fiduziara Norbert Cavegn
Ilanz / Glion
Expert Surselva
Ilanz / Glion
Hotel e Restaurant Eden
Ilanz / Glion
Immobiglias Casutt
Falera
Open Air Lumnezia
communicaziun.ch
Ilanz / Glion
Casa editura Somedia
Ligia Romontscha
GRAF / Livers
Breil / Brigels
Papetaria e libraria Maggi
Ilanz / Glion


text:
Biela
Bièla (isé apò a 'n piemontés; en italià: Biella) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Piemónt, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Bièla 'l g'ha presapóch 45.529 abitàncc, 'na superfìce de 46 km² e 'na densità de 990 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andorno Micca, Candelo, Fontainemore (AO), Gaglianico, Occhieppo Inferiore, Occhieppo Superiore, Pettinengo, Pollone, Ponderano, Pralungo, Ronco Biellese, Sagliano Micca, San Paolo Cervo, Sordevolo, Tollegno, Vigliano Biellese, Zumaglia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Còrdoba
Còrdoba (Córdoba in spagnöl) a l'è una cità argentina in del center-ovest de la pruincia umonima, che l'è anca la sua capital.
La gh'ha una süperfiss de 462 kmq e una pupulaziun d'un miliun de tresent cinquanta mila abitant. A l'è un impurtant sit de cumerci e indüstri (indüstria mecaniga, prudüziun de machinari, indüstria chimiga, indüstria del mangià). L'hann fundada in del 1573 e la gh'ha la üniversità argentina püssee vegia e un uservatori astrunomich. A l'è anca un impurtant sit cultüral.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è gemelada cun:


text:
La lieur
Lieur dil funs
Igl unviern clarbrina, las ureglias ein pli liungas.
La cua ei suren nera e suten alva.
La lieur dil funs viva tochen 1800 m sur mar.
Ella peisa 3.5 tochen 4.5 Kg.
La lieur dil funs viva sil funs.
Lieur alva
Igl unviern alva, las ureglias ein pli cuortas che quellas dallas lieurs dil funs.
La cua ei tut alva.
La lieur alva viva tochen 1600 m sur mar.
Ella peisa 3.0 tochen 3.5 Kg.
La lieur alva viva el liber.
Pigns
Las lieurs vivan singulas. Ellas fan 1-4 lieurets che possedan pelegna e vesan gia. Ils pigns san ir a pei immediat. Ils emprems tschun dis stattan els ensemen. Suenter ina jamna peisan els gia il dubel, suenter in meins quasi 2 kg.
Vesida
Ils egls gross dallas lieurs, che secattan dalla vart, procureschan in sectur da vesida da quasi 360°. Sia vesida ei adattada per veser denter stgir e clar.
Udida
Las ureglias grondas e fetg moviblas ein construidas fetg bein e la lieur auda grondius.
Fried
Il fried ei impurtonts per sentir igl inimitg e per tschercar la megliera vivonda.
Nutriment
Lieurs senutreschan da feins, jarvas e plontas. Igl unviern maglian ellas garnezi e scorsas da plontinas. Ils donns ein generalmein minims.
La lieur sa turnar a mustegiar vivonda che tuchegia buca bein. Quei daventa el begl tschiec. Duront il ruaus dil di vegn il cuntegn dil begl tschiec allontanaus en fuorma da ruclettas claras enzugliadas en in schlem. Quellas ruclas, rehas da vitaminas, vegnan pridas directamein dil begl tschiec e laguttidas senza mustigiar. Ina part passa aschia duas ga il begl.
Co la lieur viva
La lieur ei cun 60- 70 km/h il pli spert animal lactont che viva tier nus.
Enten far brin va ella alla tscherca da nutriment e tuorna pér l’autra damaun. Ella ha in bien sentiment pil temps. Ins ha gia persequitau lieurs che vegnan mintga damaun exact silla minuta ord igl uaul per magliar.
Returnond en cucca, disfa ella ses fastitgs a moda remarcabla. Cuort avon siu lagugn tuorna ella puspei in toc anavos sin ses fastitgs e dat lu in liung segl silla vart. Pér suenter entgins da quels segls dalla vart dat ella alla fin in immens segl en siu lagugn.
En grond prighel fa ella era buca cass da siglir ell’aua e senudar a l’autra riva per aschia mitschar digl inimitg.
La lieur viva il bia en ina dimora stabla. En siu revier posseda ella denton plirs plazs da ruassar.
Multiplicaziun
La lieur fa denter avrel e settember 2 ni 3 ga pigns.
Ella fa in bien igniv per ses lieurets. Quels ein ca. 120 g grevs. Els ein pelegnus e vesan gia cuort suenter la naschientscha.
Cuort suenter far brin serimnan els e lu arriva la mumma per schar tizzar. Ils lieurets vegnan tizzai mo ina ga a di. La mumma stat sil pli 10 minutas a di culs pigns. Els vegnan tezzai mo 3- 4 jamnas.
Il cunegl nanin
Il cunegl nanin ei in animal lactont ord la famiglia dallas lieurs.
Las biaras lieurs seglian e dattan spruns per ir anavon, tier ils cunegls nanin ei quei buca aschia, els seglian mo sch’els ston scappar d’enzatgi ni sch’els vulan cuorer.
Perquei ein ses peis davos era pli cuorts che quels dad auters cunegls.
Ils cunegls nanin carschi ora peisan mo 500 grams tochen 1 kg ed valan sco ina dallas pli pintgas sorts da lieurs. Perquei senumnan els era cunegls nanin.
Cunegls nanin ella natira
Tier nus ein ils cunegls nanin daventai animals da casa. Mo en certs marcaus el nordvest dall’America vivan ils cunegls nanin era ella natira.
Leu cavan ei ruosnas tochen 1 meter giuaden ella tiara. Quei ein lur taunas. Ellas han il bia quater tochen tschun entradas che ein savens sut in pign cagliom.
Ils cunegls nanin ein era activs la notg.
Per encurir da magliar van ei mintgaton tochen 30 m naven dil cagliom. Siu da magliar prinzipal ei il „Wüstenbeifuss“. Quei ei ina sort flur ni pastg.
Cheu vivan ils cunegls nanin ella natira.
Cunegls nanin sco animals da casa
Ils cunegls da casa maglian il pli bugen fein sec, quei ei era fetg bien per els, rieblas, cocs specials per cunegls, meila, paun sec, cucumeras, salata e fetg bugen han ei era sch’ei san seglir entuorn sil prau e magliar fein frestg.
Da beiber astgan ins dar ad els nuot auter che aua, tschei savess esser tissi per els.
Ils cunegls san buca star adina mo en casa. Els semuentan fetg bugen e ston era far quei, perquei ston ina metter els bia ordaviert, silmeins la stad. Mo era gl’unviern seglian els entuorn fetg bugen ella neiv. Sch’els ein denton ordaviert ston ins dar quitau ch’els seigien buca memia ditg el sulegl, gliez savess numnadamein vegnir malsegir per els ed els savessan perfin crapar.
Sch’ins tegn si ils cunegls nanin en casa en in caset, sto quel esser silmeins 2 meters quadrat gronds. Ins sto schubergiar ora el 1-2 ga ad jamna, perquei ch’ils cunegls san ferdar fetg bein e pitessan perquei, sch’ei tufass memia fetg en lur caset. Sch’igl ei memia bia bacterias el caset dils cunegls san quels era survegnir malsognas e crapar.
Ils pigns
Per saver survegnir pigns sto la femella silmeins esser 6 meins veglia. Ella metta -suenter haver purtau quater jamnas- dus tochen otg pigns sil mund. Immediat suenter la naschientscha dils pigns, savess ella puspei vegnir fruchtificada. Quels pigns han aunc nuot pelegna. Ils egls san els era buca aunc arver. Pér suenter duas jamnas han els l’emprema pelegna ed entscheivan a veser ed udir. Tochen lu dess era negin auter che la femella tuccar en els. Cun vons cun si il fried dalla mumma san ins denton era tuccar en els. In cunegl nanin sa vegnir 8-10 onns vegls, en quei temps sa la femella vegnir entuorn 25 gadas en speronza ed aschia savess ina femella suleta metter en sia entira veta tochen 150 pigns sil mund! Quei dat ei denton mo darar ni bunamein mai.
Aschi pigns ei in cuengl nanin cun 2 jamnas.
Maletgs naven dalla naschientscha tochen ch’els ein carschi ora…
La femella ha pinau tier la igniv per lur pigns…
lls pigns ein 1 di vegls e
schaien ella igniv pulstrada ora cun
palegna dalla mumma.
Cheu ei la vegliadetgna dils pigns
treis dis.
Ils cunegls nanin
cun quater dis.
Ussa dumbran els
schon tschun dis.
Cheu ein els 10 dis vegls.
E cun 13 dis
han schon tuts aviert lur egls.
Cun 15 dis ein els schon dètg gronds.
Els ein 17 dis vegls ed astgan
ussa per l’emprema gada migliar fretgs e paun sec.
Cun 4 jamnas ein ils pigns schon
bunamein carschi ora…
…e cun 6 jamnas ein ils tschun cunegls nanin carschi ora diltut!
La lieur
La lieur


text:
Campolongo Tapogliano
Campolongo Tapogliano (en furlà: Cjamplunc e Tapoian) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha 1 217 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 4,63 km² e 'na densità de 263 ab./km².. El cunfìna coi cümü de Aiello del Friuli, Ruda, San Vito al Torre, Villesse (GO) e Romans d'Isonzo (GO).
L'è stat istitüìt endèl 2009 co la fuziù dei ex-cümü de Campolongo al Torre e Tapogliano.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'orsòt Scarabocc
A l'orsòt Scarabòcc a-j pias un përfond scarabocé. Con ij sò crajon colorà a dissegna tut lòn ch'a s-ciàira.
Un dòp-disné, Scarabòcc as dis: «I dissegnërai mè frel grand.» A va ant la stansia e a s-ciàira sò frel sgobé, da stërmà, doi bombon tuti ariond. Antlora, a sern un crajon e a sbòssa n'orsòt tut ross. Ant ël còl, a dissegna doi riond... Peui a mostra ël dissegn a sò frel. Ma chiel-sì a lo pija 'd bala:
- Lòn ch'a l'é, sossì, costi doi bolè ross? Ij bolè a chërso pa an sël còl! Che scarabòcc!
- T'ses ti, a-j rëspond Scarabòcc tut fier. T'ses ti cand i të sgòbe da stërmà doi bombon tuti ariond.
Daré dla pòrta, maman a rij, përchè a l'ha sentù tut.
«Adess, as dis l'orsòt, i scarabocc-rai mè papà gigant.» Scarabòcc a va ant ël salon. Papà a l'é an camin ch'a les sò giornal, e dagià ch'a chërd d'esse tut sol, as buta ij dij ant ël nas. Scarabòcc a tira fòra la lenga. A l'é un papà gigant, a l'é longh da copié! A scarabòcia n'ors ëstragròss, tut groson, con na gròssa bala për nas. An sla bala, a dissegna doi paloch ch'a smijo a dij tronch d'erbo. Peui a mostra sò dissegn a papà. Ma chiel-sì a së sbaruva:
- Lòn ch'a l'é, sossì, costi erbo groson? J'erbo a chërso pa an sël nas! Che scarabòcc!
- T'ses ti, a-j rëspond l'orsòt, un pòch delus. T'ses ti cand ch'it bute ij dij ant ël nas.
Maman a rij coma 'n fricandò, përchè a l'ha sentù tut.
Ma Scarabòcc a l'é trist. Gnun a capiss mai gnente dij sò dissegn... gavà miraco maman. A-j mostra soe scarabociade e a-j ciama:
- Lòn ch'a l'é sòn?
Maman a rij e a rëspond sensa falisse:
- Chiel-sì a l'é tò frel grand. A sgòba doi bombon!
- E sòn, lòn ch'a l'é?
- Chiel-sì a l'é tò papà. As buta ij dij ant ël nas!
Peui a ciama, un pòch anchieta:
- E mi, Scarabòcc, 'me chi son?
L'orsòt Scarabòcc a arflet. Peui as visa che a ca tuta la famija a speta na cita seur.
Antlora, a scarabòcia n'orsa motobin granda e motobin bela, con na pansa a balon e, andrinta, a dissegna un cit pòis tut ariond.
- Costa it ses ti, maman, con la cita seur.


text:
Svizra
-
Circus Knie desista d'elefants en la manescha
Il Circus Knie desista a partir da l'auter onn d'elefants en la manescha. Sco la famiglia Knie communitgescha, possian ins admirar ils elefants a partir da lura mo pli en il zoo d'uffants a Rapperswil.
Ins veglia sa concentrar sin la tratga. Perquai restian las duas damas d'elefants en l'avegnir a Rapperswil. Il zercladur e fanadur aveva Knie pers gist 3 elefants. In era simplamain crappà; dus han ins stuì durmentar pervi da malsognas.
RR novitads 12:00


text:
Segund è vegnì Rimi Räikkönen (Fi) sin Ferrari, terz Nico Rosberg (De) sin Mercedes.
Ils pilots Felipe Nasr e Marcus Ericsson da Sauber-Ferrari èn vegndis sin plaz 12 e 14.
Il pilot da Mercedes è stà il pli spert en la qualificaziun per il GP da Bahrain. Sper el na parta dentant betg ses collega d'equipa Nico Rosberg, segund è Sebastian Vettel cun il Ferrari. Rosberg parta sco terz.
19 puncts e plazza 4 dals constructurs
Per pauc betg tanschì en ils top 10 hai per ils dus pilots da Sauber. Felipe Nasr parta questa saira dal 12avel plaz, Marcus Ericsson dal 13avel. Al davos Grond premi, quel da la China, eran Nasr ed Ericsson partids dals plazs 9 e 10 ed avevan terminà la cursa sco 8avel e 10avel.
Sauber, che parta cun motors da Ferrari, è suenter 3 cursas sin plazza 4 dal classament d'equipas.


text:
Historia dalla secziun Bostg
Fundaziun
La fundaziun dalla secziun da catschadurs Bostg ha giu liug ils 16 d'uost 1985 el hotel Grotta a Vuorz. Ei suondan diras dispetas culla suprastonza centrala pintga (engerer ZV, BKPJV).
Alla radunonza da delegai dil BKPJV dils 26-4-1986 a Ftan ei la secziun Bostg prida si sco 72-avla secziun el BKPJV.
Ulteriuras carplinas han ils cunfins dalla nova secziun dau. La decisiun definitiva ei curdada dalla radunonza dil district da tgira II ils 25-3-1988, che ha confirmau ch ils cunfins dalla secziun seigien identics culs cunfins da tgira, respetiv culs cunfins dallas 5 vischnauncas (Vuorz, Andiast, Pigniu, Siat e Rueun). Cunquei ei il territori dalla secziun era identics cul territori dil survigilader da catscha.
Activitads
Sera familiara cun exposiziun da trofeas
Dapi la fundaziun ha mintg'onn liug (schaner/fevrer) ina sera familiara cun exposiziun dallas trofeas dalla catscha vargada. Quell'occurenza ha liug alternativamein en ina dallas vischnauncas dalla secziun e vegn organisada dils commembers dil liug. Igl ei ina excellenta caschun da tgirar la cameraderia e da discutar cun empau distanza sur dalla catscha ed ils schabetgs da catscha.
Tgira
La tgira ei vegnida organisada dall'entschatta enneu bein e la participaziun ei buna.
Il cau da tgira dalla secziun tschenta si ensemen cun ils caus da tgira locals il program da lavur.
La primavera (avrel) ha liug mintgamai igl emprem gi da tgira. Per ordinari vegn quei gi tagliau anavos caglias. La stad (fenadur/uost) vegn segau aclas ni cuolms buca cultivai pli. Per part schabegia quei en liugs buca accessibels pli sco per exempel lacla dil Bostg, nua che tut vegn segau a maun. Igl atun vegn per ordinari segau palius aultas.
Tir da catscha intern
Sin in agen stand da sittar dalla secziun Bostg, situaus sur il vitg d'Andiast, vegn mintg'onn igl uost sittau nies tir intern. Ils commembers fan stediamein part da quei tir, seigi quei per sittar en la buis, per semiserar culs auters tiradurs ni era per sentupar cun cumpogns culs medems sentiments e discussiunar sur dallas catschas vargadas ni era sur dalla vegnenta.
Sittau vegn tenor in reglament da tir:
5 siets sin schiba camutsch e 5 siets sin schiba cavriel, quei dat la cumbinaziun!
Lu il campiunadi: mintgamai 3 siets en venter, en seser e sin peis!
E la finala in steh special, pil mument sin schiba da mutaniala.
Suenter il tir ha liug la rangaziun el hotel Postigliun ad Andiast.


text:
Dapli engaschi per fugitivs
Il president da la PS, Christian Levrat ha pretendì dapli engaschi per fugitivs a la radunanza da delegads da sia partida.
Als delegads da la Partida socialdemocratica ha Levrat ditg che la Svizra saja sco commembra da las cunvegnas da Schengen e da Dublin era cunresponsabla per la politica da migraziun europeica.
Perquai stoppia il cussegl federal s'engaschar che l'Uniun europeica sa sprovia da salvar uschè bleras vitas sco pussaivel e betg mo da proteger ils cunfins.
Plan per cuntanscher egualitad da paja
La PS aveva preschentà quest’emna in plan per cuntanscher l'egualitad da paja cun pli che 10 mesiras. A chaschun da la radunanza da delegads da sonda a Berna han ils Socialdemocrats discutà quest plan. El prevesa tranter auter in'autoritad independenta che controllescha sche firmas discrimineschan dunnas u umens. Tenor il president da la PS Christian Levrat perdan las dunnas mintg'onn 7,7 milliardas francs pervi da la discriminaziun.
E per valitar tuttina lavur pajada e betg pajada, duai tant la dunna sco l'um avair dabun 20 emnas pajadas suenter la naschientscha d'in uffant.
Proteger meglier lavurants pli vegls
La PS pretenda er da proteger meglier lavurants pli vegls. Ils delegads da la PS han approvà ina resoluziun che vul in scumond da la discriminaziun pervi da la vegliadetgna en la lescha ed en contracts collectivs da lavur. La partida vul reagir uschia sin il dumber creschent da dischoccupads sur 55 onns. Tenor la PS è quest dumber sa dublegià ils davos 10 onns.
Nagina parola tar diagnostica da preimplantaziun
En vista a las votaziuns naziunalas dal zercladur n'han ils Socialdemocrats betg chattà in consens tar la dumonda da la diagnostica da preimplantaziun. Ils delegads han decidì libertad da votar.
Las ulteriuras parolas èn 3 giadas gea per l'iniziativa per ina taglia d'ierta, per l'iniziativa da stipendis e per la nova lescha da radio e televisiun.
RR novitads 16:00