text:
I un n program de gestiun dla biblioteca nü. I sun tl laur da mudé y ajorné i tesć.
Cun le sorvisc „Cunt d’imprëst" ti dunse la poscibilité a nüsc utilisadus scrić ite da ti ćiarè, do la registraziun, a so cunt d’imprëst, da arlungé le terminn d’imprëst y da prenotè libri.
L’archirida po gnì fata sides dai utilisadus scrić ite co dai utilisadus nia scrić ite.
L’utilisadù fej les archirides tl catalogh dla biblioteca. Tla visualisaziun menüda di media singui pol apostè y prenotè n liber tres le botun „Prenotaziun“. Mo por fà chësc mëss l’utilisadù se registré.
Iscriziun (login, registraziun)
I utilisadus po da śëgn inant se registré cun so numer de letur (numer dla tessera dla biblioteca) y süa password.
Metede averda: i podëis ma se registré tres le web sce i ëis bele na tessera dla biblioteca. La tessera dla biblioteca ves vëgn ma dada te biblioteca. La biblioteca mëss porchël bele conësce l’utilisadù y sü dać mëss bele ester tla banca dać.
Scriede fora i dui ćiamps odüs danfora „Numer dla tessera dla biblioteca“ (le numer é da dè ite avisa sciöch’al é scrit sön la tessera dla biblioteca) y „Password“ (dede ite osta data de nasciüda te chësta forma: dd.mm.aaaa o la password che I ëis ciafè o che I ëis chirì fora).
Sce chëstes döes informaziuns stimenëia tla banca dać, vëgnel ćiarè do sce i ëis bele dè dant na misciun e-mail. Sce ara ne foss nia insciö, ves vëgnel damanè da dè ite osta misciun e-mail. A chësta misciun ves gnaràl menè dötes les comunicaziuns dla biblioteca Teßmann.
Desmentié la password
Sce n utilisadù che s’à bele registré ess da se desmentié la password, pol s’la damanè danü sön la homepage („Cunt d’imprëst“). Por fà chësc dàn ite le numer dla tessera dla biblioteca y an drüca spo sön le botun „Desmentié la password“, an dà ite ćiamò n iade le numer dla tessera dla biblioteca y drüca sön le botun „Menè demez“. La password nöia ti vëgn menada ala misciun e-mail dl utilisadù y po, do la registraziun ti “Dać di utilisadus”, gnì mudada canchessî.
Ćiarè do tl cunt d’imprëst
L’utilisadù à dagnora la poscibilité da ti ćiarè tres le www a sü dać de utilisadù, ai libri ch’al à imprestè fora, ales prenotaziuns ch’al à fat y ales tarifes.
Mudaziun di dać dl utilisadù
La password y la misciun e-mail memorisades po gnì mudades dal utilisadù instës. Al vëgn ghiré che i dać nüs vëgnes dà ite dui iadi a na moda da filtré i fai de batüda. A düć i atri dać dl utilisadù pon ma ti ćiarè tres le www; chisc dać po ma gnì mudà dal personal dla biblioteca.
Ti ćiarè ales registraziuns y arlungé
Al basta n clich sön le botun „Registraziuns d’imprëst“ por ciafè na lista di media imprestà fora. Döt ći che é gnü imprestè fora dal utilisadù po gnì arlungé dal utilisadù instës tl cheder di terminns d’imprëst dà dant dala biblioteca.
Fà na prenotaziun
Pornanche le utilisadù s’à registré pol fà na prenotaziun. Scenò - sce l’utilisadù ne s’à nia registré - odaràl n botun che le ortia inant ala registraziun.
Vigni medium, che é gnü cuntrassegné dala biblioteca sciöche da imprestè, po gnì prenotè dal utilisadù y al po gnì a se le dô tl tëmp de 10 dis pro la portina d’imprëst. Chësta informaziun ti vëgn inće menada por e-mail al utilisadù.
Sce zacai à bele imprestè fora le medium o sce al é impormò gnü apostè te na botëga dai libri, vëgnel fat automaticamënter na prenotaziun sce an drüca sön le botun „Prenotè“: l’ utilisadù ciafa, do ch’al à prenotè, na e-mail cun les informaziuns corespognëntes. Pornanche le medium röia te biblioteca ciafa l’utilisadù automaticamënter na comunicaziun por e-mail. Al po gnì a se dô le medium tl tëmp de 10 dis pro la portina d’imprëst.
Ti ćiarè ales prenotaziuns
Tres le botun „Prenotaziuns“ pon ti ćiarè ales prenotaziuns personales; chëstes po gnì straihades dal utilisadù instës sce la biblioteca ne ti les à nia ćiamò metüdes a desposiziun. Do che l’utilisadù à straihé la prenotaziun ciàfel na e-mail cun les informaziuns corespognëntes.
Cont de mprëst online (tudësch) (I un n program de gestiun dla biblioteca nü. I sun tl laur da mudé y ajorné i tesć.)
Spediziun ales biblioteches che tol pert al imprëst interbibliotecar danter les biblioteches dl Südtirol
I utilisadus de chëstes biblioteches po se lascè ortié i media dala Biblioteca provinziala te chëstes biblioteches: Eppan, Türesc, Toblach, Porsenù, Bornech, Egna (Biblioteca comunala todëscia y Biblioteca comunala Endidae), La Ila, Lana, Laives (Biblioteca Don Bosco), Malles, Maran, Ortijëi, Salorno, Solaneres y Sterzing. I dëis jö la domanda te öna dles biblioteches nominades dessura, che prenotëia le medium che i orëis tres osc cunt d’imprëst pro la Biblioteca provinziala.
I utilisadus scrić ite tla Biblioteca provinziala à, canche ai prenotëia n medium, la poscibilité da se le lascè ortié a öna dles biblioteches che é daimprò da d’ëi. Por fà chësc messëise, canche i apostëis y denant che menè demez la prenotaziun, chirì fora la biblioteca corespognënta.
Ales biblioteches che tol pert al imprëst interbibliotecar danter les biblioteches dl Südtirol ti vëgnel ma ortié i media dan man. La spediziun vëgn fata vigni edema.
Por les prenotaziuns che röia adalerch ćina al dedolönesc, vêlel tles biblioteches chisc dis de spediziun:
vëndres: Porsenù, Malles, Maran, Solaneres/Schlanders, Sterzing, Urtijëi
sabeda: Eppan, Türesc, Bornech, Toblach, Egna (Biblioteca comunala todëscia y Biblioteca comunala Endidae), Laives (Biblioteca Don Bosco), Lana
Mertesc: Salorno, La Ila
Pruspet "Imprëst interbibliotecar danter les biblioteches dl Südtirol"


c: text/html

text:
Ntragna
Intragna (inscì anca in Piemuntes e Italian; Ntragna in del dialet del lögh) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 110 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,9 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes el se tröva in la Val Granda. L'è tacaa ai cumün de Vran, Cavrèsc, Misgina, Premen e Vignun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ntragna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il forum cun Clau Lombriser
- Dumengia, 28.6.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 28.6.2015, 12:30, RTR
Co daventan ins in nazi?
Anc adina stain nus qua ed ans dumandain sco ch'il genocid ch'ils nazis han commess envers ils Gidieus è insumma stà pussaivel. Daco han milliuns da Tudestgs sa laschà surmanar da Hitler ed han strusch fatg resistenza.
«Genocids na dattan betg giu da tschiel», scriva Sebastian Haffner en ses cudesch captivant «Geschichte eines Deutschen». A Berlin ha Haffner prevesì la catastrofa gia ditg avant che Hitler è vegnì a la pussanza. «Il terren era preparà, nus eran gia nazis en ils onns 20» di Haffner. La Germania saja stada gia alura sin il precint da perder sias valurs e pactar cun il diavel.
Redacziun: Clau Lombriser
Indicaziuns bibliograficas:
Sebastian Haffner: Geschichte eines Deutschen.
Die Erinnerungen 1914-1933. München 2000 (scrit il 1939)


text:
Per 1’900 giuvnas e giuvens cumenza oz glindesdi cun l’emprendissadi in nov chapitel en la vita – quel da la vita professiunala. Quai che croda dentant si è, che la dumonda d’emprendist è bler pli gronda che la purschida. «590 plazzas èn anc libras il mument», di Walter Järmann, il manader da l’inspecturat professiunal dal Grischun.
Igl è da relativar in zichel
Cifras ch’i saja dentant da relativar in zichel, cunquai che las cifras na vegnia betg actualisadas immediat. Vitiers dettia quai era per part interpresas che fetschian duas annunzias per ina plazza.
«Enfin ussa avain nus en mintga cas bun 1’900 giuvenils che cumenzan quest onn l’emprendissadi, pia bun 90 pli paucs ch’anc il 2014.» Quai possia dentant anc sa midar ils proxims dis, cunquai che bun 10% dals giuvenils grischuns cumenzian in zichel pli tard l’emprendissadi: uschia per exempel en las valladas talians.
Grondas fadias da chattar emprendists en il turissem
Las plir grondas fadias da chattar emprendists han el Grischun il commerzi en detagl ed il sectur da hotel, gastro e turissem: «I manca simplamain da quels che vulan emprender da vendider, cuschinier ni da spezialist d' hotellaria per exempel», uschia Walter Järmann.
Dentant era en il sectur da construcziun datti bleras plazzas d’emprendissadi ch'èn anc libras. Uschia che las interpresas èn savens sin la tschertga da miradurs, installaturs sanitars, scrinaris ni era lainaris.
Mastergn da siemi dals giuvens grischuns
Fitg dumandadas tar las giuvnas ed ils giuvens grischuns è cunzunt l’emprendissadi da commerzi. «Sch’ins mira sin nossas glistas, lura è il mastergn da commerziant, quasi il mastergn da siemi», di Walter Järmann. «En mintga cas figurescha el sisum las glistas da rangaziun.»


text:
Ils cristals svizzers fan la bursa fitg attractiva per collecziunaders da cristals alpins. Sin varga 200 meters lunghezza pon ins contemplar e cumprar la pli bella tocca ch’ils chavacristals han chattà.
Sper ils stans da vendita datti era in’exposiziun speziala. Ina vitrina cuntegn exponats tut apartis, l’ala da fier da Cavrein u era cristals cun clorid verd creschì endadens. La tocca deriva da collecziuns privatas da differents chavacristals. Gia curt suenter l’avertura da l’exposiziun ha Meinrad Giger pudì far ina bilantscha positiva da la bursa da quest onn.


text:
Il cumenzament da l'onn è er adina il temp per propiests. Ed in che vegn numnà savens è far sport, daventar pli fit u perder insaquants kilos. Per gidar in zic avain envidà l'instructura da fitness Ornella Poltéra en il studio. Durant in'ura ha'la respundì nossas e Vossas dumondas.
Dietas extremas
I dat bleras variantas per perder kilos e daventar pli fit. Far sport, mangiar pli pauc e pli sanadaivel. Quai èn las variantas las pli derasadas. I dat dentant er dietas fitg extremas. Sco per exempel la dieta da suc da citronas, la dieta da la glina e la dieta da 24 uras.
Quai stoda «effect da jojo» !
Suenter insaquantas emnas e mais far dieta, han ins lura forsa cuntanschì il success giavischà. Ma lura pudess vegnir il «effect da jojo» e tut ils kilos turnan puspè. Ma tge pon ins far encunter quel? Ornella Poltéra ha er tips per evitar quel.
Ils tips da passants a Cuira
Blers han gia empruvà da perder insaquants kilos u da daventar pli fit. La dieta la pli populara è da mangiar la mesadad. Ubain simplamain betg mangiar tschigulatta e glatsch, e lura vai tut da sez. Quai en scadin cas ils tips da passantas e passants.
RR actualitad 11:00


text:
Arni (AG)
Cuurdinàde: 47°19.1667′N 8°25.3333′E
Arni a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 741 abitant e una süperfiss de 3.37 km², e al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arni a l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf (ZH), Hedingen (ZH), Islisberg, Jonen, Oberlunkhofen, Oberwil-Lieli, Unterlunkhofen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arni l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Arne.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Arni l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- ^a with out Islisberg, which separated in 1983
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arni website
- Arni (AG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L'anteriur reverenda da Hallau en il chantun Schaffhausen è mort la mesemna a bunura. Quai conferma il secretariat da Christoph Blocher.
Il frar da politicher il pli enconuschent
Il – tenor il Sankt Galler Tagblatt – pli enconuschent frar dad in politicher en Svizra ha chaschunà diversas giadas pitschens scandals ils ultims onns. Uschia ha el numà la chasa federala en ina reportascha dad SRF in 'chamon da pors'.
Reverenda e president communal
Gerhard Blocher è stà durant 22 onns reverenda a Hallau e dal 1998 fin il 2001 era president da vischnanca. Il 2012 ha el candidà senza success per il parlament chantunal da Schaffhausen. Dapi il 2013 abitava el en ina chasa d'attempads.


text:
Sant Ignasio de Loyola
Ol Sant Ignàsio de Loyola (Loyola, 24 de Utùer öpör 24 de Dezèmber del 1491 – Roma, 31 de Löi del 1556), al sécol Don Iñigo Lopez de Loyola, l’è ü sant de la Céza Catòlega e l’è ‘l fondadùr de la Compagnéa de Gezü, cioè del Ùrden di Gezüìcc.
Cuntegnüü
De zùen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìt a Loyola 'n del cümü de Azpeitia ‘n de la Guipúzcoa, col nòm basch de Iñigo, öltem di 13 is-cècc del Don Beltran e de doña Marina, l’à prìma frequentàt la córte de Spàgna ‘ndó che l’è stacc pàgio, pò l’à decidìt de fà la éta del soldàt e l’è dientàt cavaliér al servése del düca de Nájera, vicerè de Navara, e ‘n del 1521 l’è stài ferìt da öna canunàda che l’à facc is-copà ü mür in banda a lü intàt che ‘l difendìa la sità de Pamplona da i francés.
La conversiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Obligàt a restà ‘n lècc con öna gàmba róta e ü pé ferìt, l’à domandàt ergóta de lès e ‘l völìa di lìber chi parlès de guère e de caaliér, ma ‘n de la cà ‘ndo che l’éra gh’éra adóma di lìber sö la éta del Gezü e di sancc. L’è isé che la irtù del Gezü e di sancc la gh’è sömeàda piö ‘mportàn de chèla di caaliér e gh’è egnìt la òia de ‘ndàga dré al ezèmpe de Nòst Signùr.
A Manresa e i Esercìsi Spiritüài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è ‘ndàcc pelegrì da la Madóna Miraculùza de Monseràt di bànde de Barcelona e lé l’à tacàt vià i sò àrmi sö öna colòna del santüàre. De lé ‘l s’è ritiràt in del convènt di düminicà a Manresa, ’ndóe l’ gh’à üt öna esperiènsa spiritüàl bèla fórta, che l’à condensàt in del sò lìber di Esercìsi Spiritüài, fàcia de preghiére, flagelasiù, pà e aqua e durmì póch, co la disperasiù ‘n del cör per i sò pecàcc che i ghe sömeàa tròp grancc e sènsa perdù. I è stacc 10 mis che i ‘l l’à segnàt e i 'l l’à portàt a malàs e quàze a mör, ma öna ólta guarìt, l’à cognusìt la Misericordia del Signùr che 'l l’à salvàt e l’à capìt che i penitènse tròp düre i é contràre a la olontà del Signùr che l’à creàt ol còrp che l’è de tègn bèl fórt e de mèt al sò servése.
Pelegrì e i prim stöde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo i tat pelegrinàt, l’è partìt in del 1523 per indà ‘n Tèra Sànta a convertì i ‘nfedéi, ma ‘l Cüstòde de la Tèra Sànta ‘l ghe l’à ‘mpedìt, alùra l’è turnàt in Spàgna co l’idéa che l’éra egnìda l’ùra de stödià, isé l’à stödiàt filozoféa a Alcalà e teologéa a Salamanca. L’à ciapàt a predegà ‘n di stràde e la zèt l’à ghe 'ndàa dré, tat che l’Inquizisiù l’à ciapàt pùra e ‘l l’à metìt in galéra, 42 dé a Alcalà e 3 setimàne a Salamanca. L’è stài giüdicàt inocènt, ma i gh’à proibìt de ‘ndà ‘n gir a predegà sènsa permès e sènsa i prìma stödiàt, e bé, la teologéa.
I stöde a Parigi e i prim propózet ‘ntùren a la Compagnèa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isé ‘l Sant Ignàsio l’è ‘ndacc a Parìgi a stödià teologéa, ma a l’üniersità i ‘l l’à mia ciapàt e l’à dözìt turnà a stödià filozoféa e i ötre materie per ès pò ciapàt a teologéa. A Parigi gh’è nasìt in del cör ol prim propózet de fondà la Compagnéa de Gezü e ‘nsèma a i sò amìs e discépoi ol 15 de Óst del 1534 in de la céza de Montmatre l’à facc vót de castità e de poertà e de ‘mpegnàs in d’öna crusàda spiritüàl ‘n Palestìna per fà turnà al Cristianézem i müsülmà e per öta i Cristià de la Siria e, se chèsto l’éra mia pusìbel, de mètes al servése del Papa e de fà töt chèl che ‘l Papa ‘l gh’ès comandàt. A Montmatre, ‘nsèma al Sant Ignasio, i gh’éra ol P. Fabre che ‘l vegnìa da la Savoia, ol Francesch Saverio, alùra profesùr e pò sant, ol Giàcom Laínez de Almazán, ‘l Alfons Salmerón de Toledo, ol Nicola Bobadilla e ‘l portoghés Simone Rodríguez d’Azevedo, de lé a póch i se sarès metìcc insèma a lur ach i fransés Codure e Brouet e ‘l C. Le Jay che ‘l vegnìa da la Savoia e chès-ce i sarès istàcc i prim compàgn del Sant Ignàsio in de la Compagnèa che la sarès nasìda öna quach agn dòpo.
L’ordinasiù a Venésia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Sant Ignàsio e i sò compàgn i s’è troàcc amò töcc insèma 'n del 1537 a Venésia, per partì per la Tèra Sànta, ma la guèra che l’éra sc-iopàda fò tra la Serenìsima e i Türch la gh’à ‘mpedìt de partì, isè ‘l Sant Ignàsio ‘l s’è dedicàt a cürà i malàcc ‘nsèma a öna quach di sò compàgn, ‘ntàt che i óter i ‘ndàa a Roma a domandàga al Papa ‘l permès de partì per la crusàda spiritüàl. Ol Papa Paol III l’à dacc ol sò permès, ma l’à racomandàt che i se fès töcc urdinà précc, isé 'l Sant Ignàsio e chèi che tra i sò compàgn i èra gnàmò mia prècc i è stacc urdinàcc a Venésia ‘n del 1537.
I prim tép a Roma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dezà che partì per la Palestina l’éra sèmper piö düra, ol Sant Ignàsio e i sò compàgn i à decidìt de ‘ndà a Roma e quando l’éra quàze riàt a la sità ol Sant Ignàsio l’avrèst vést ol Signùr che ‘l gh’avrès prometìt de dàga öna mà. De fati riàt a Roma 'l Papa l’è stài contét de ‘ncontràl, ma quando chèsto l’è partìt per Nìsa, ‘ndóe 'l Carlo V e ‘l Francèsch I i avrès firmàt la pàce, al Sant Ignàsio gh’è egnìde sö di bèle rógne tat che l’è stacc acüzàt de ès ün erètech da ü frà agostanià, Agostino Piemontés, che l’éra vizì a i protestàncc, isé per lasà mia ‘ndré di döbe l’è stacc pròpe 'l Sant Ignàsio a domandà de ès procesàt e dòpo ès istàcc asòlt l’à celebràt la sò prìma Mèsa ‘n del tép de Nedàl del 1538 ‘n de la céza de Santa Maria Magiùr.
La Compagnéa de Gezü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì de zögn o al prensépe de löi del 1539 ol Papa l’à dacc la sò benedisiù a la prima stezüra de la Regola scrìcia dal Sant Ignàsio, ach se la Bóla de Aproasiù l’è riàda adóma ‘l 27 de setèmber del 1540.
Ol Sant Ignàsio l’à decidìt de dovrà ‘l nòm de Compagnéa de Gézü per regordà 'l sò ideàl caalerèsch e per fà mia la fì di francescà e di düminicà che i à ciapàt ol nòm del fondadùr.
In del avrìl del 1541, ol Sant Ignàsio l’è stài lüminàt prim Prepóset Generàl de la Compagnéa e ‘n del 1542 l’à mandàt misiunàre ‘n India ol Sant Francèsch Saverio. A Roma l’à creàt ün istitüt per ötà i Ebrei a convertìs, ün óter per ötà i dòne spuzàde che i éra scapàde de cà e che i éra pentìde, ün óter per ötà i dòne de malafàr, ün óter per i s-cète che i res-ciàa de ciapà óna bróta stràda, ün orfanatròfe e dù colégi, chèl Romà e chèl Todèsch - Ungàrech; col sò ‘mpègn e col sò ezèmpe l’à dacc öna bèla mà a la restaurasiù catòlega del sécol XVI e l’à dacc ol via a óna nöa stagiù de ‘mpègn misiunàre de la Céza. In di öltem agn de la sò éta ‘l s’è dai de fà per scrif i Costitusiù de la Compagnéa söl fondamét di sò Esercìsi Spiritüài; ‘n de le Costitusiù l’è regolàda töta la éta del Ùrden e di Gezüìcc che i è ciamàcc a ciapà i trì vócc religiùs tradisiunài piö ü quàrt vóto, chèl de l’obediènsa speciàl al Papa. I Costitusiù scrìce öna prìma ólta tra ‘l 1547 e ‘l 1550 e pò sistemàde 'n del 1552, i è piazìde a i sò confradèi che i à aproàde ‘n del 1551; a chèl punto lé ‘l Sant Ignàsio, strach e malàt, l’à domandàt de lasà ‘l pòst de Prepóset Generàl, ma nisü l’à ölìt saìn, ‘n del 1554 l’à pasàt töt l’an o quàze ‘n lècc e l’è stacc necesàre lüminàga ü vicàre, ol Nadal, ‘nfìna che ‘n del löi del 1556 l'à dözìt bandunà töcc i sò ‘mpègn e ‘n del gir de póch dé l’è mört a Roma ol 31 de löi che l’è ach ol dé de la sò fèsta.
L’è stài beatificàt ol 27 de löi del 1609 dal Papa Paol V e canunizàt ol 22 de mas del 1622 dal Papa Gregòre XV.


text:
Segau Planezzas ils 03 da settember 2016
Dapi il 2012 tgira la Pro Sagogn ina "pastira dad orchideas" enta Planezzas. Era uonn han 9 persunas dau suatientscha al clom d'agid e han, ensemen cun Fabian Rungger dall'uniun da traffic Sagogn, segau la parcella. Plascheivlamein han gidontras da maneivel e lunsch susteniu nus. Johann Cantieni maunca sin la fotografia.
In special engraziament va a Svetlana ch'ei vegnida extra si da Turitg per gidar nus!
Era a tut tschels gidonters e surtut a Fabian, el ha gia entschiet il gi avon a segar, in grond engraziament.
Senza quels gidonters savessen las orchideas buca vegnir tgiradas taluisa.
A l'uniun da traffic Sagogn ed alla vischnaunca Sagogn engraziein nus fetg per las maschinas.


text:
Il pli internaziunal è la cumpra tar products sco schampo ni cosmetica. Mo gist quatter pertschient dals dumandads han inditgà ch'els guardian là sin producents indigens. Cun diesch pertschient in zic pli auta è la quota tar la pasta da dents.
Tut auter è il cumportament da cumpra tar victualias. Tenor la retschertga èsi per prest trais quarts da las Svizras e dals Svizzers impurtant che chaschiel, paintg ni era latg vegnan da purs ni interpresas indigenas. Mintga terz consument mira era tar la charn schelada che quella vegnia da la Svizra.
Cumpra locala el trend
Plinavant cumprian ils Svizzers il pli gugent en stizuns localas. Bunamain 70 pertschient dals consuments cumprian fritgs e legums en butias en la vischinanza.
RR novitads 12:00


text:
Energia geotermica
Tar energia geotermica (u er be geotermica/geotermia) sa tracti da la chalur ch’è arcunada en la part da la crusta da la terra ch’è accessibla a l’uman. Igl è quai ina noziun generala per tut l’energia da la terra che vegn retratga ed utilisada, independentamain da sia furma da producziun. L’energia geotermica è in’energia regenerativa. Ella po vegnir tratga a niz a moda directa, p.ex. per stgaudar u sfradentar (sistem da pumpa a chalur), per la producziun da forza electrica u er en sistems che collian forza e chalur.
Cuntegn
- 1 Origin da l’energia geotermica
- 2 Utilisaziun da la geotermia
- 3 Muntada mundiala da la geotermia
- 4 Aspects economics
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Origin da l’energia geotermica[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp che la terra è sa furmada, sa cumponiva quella d’in liquid viscus ardent. Entaifer paucs milliuns onns è quel sa marventà. La chalur ch’arriva oz da l’intern da la terra vers la surfatscha sa lascha – sche insumma – be attribuir per ina fitg pitschna part a quests fenomens succedids avant bundant quatter milliardas onns. L’origin da l’energia geotermica actuala sa lascha chapir a basa dal fenomen da la convecziun dal mantè.
Current da chalur or da l’intern da la terra[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la convecziun dal mantè sa tracti d’in mecanissem da transportar chalur, en rom dal qual materia chauda vegn transportada permanentamain nà dal nuschegl da la terra vers il mantè da la terra. Questa circulaziun ch’è orientada cunter la direcziun da la gravitaziun cumenza a la surfatscha dal nuschegl da la terra che mesira ca. 5400 °C; material fitg chaud vegn transportà en direcziun da la crusta da la terra ch’è bundant pli fraida. Per cumpensar quest stgomi vegn material sfradentà transportà en direcziun dal mantè da la terra (uschenumnada subducziun), uschia ch’il ciclus sa serra. A basa da mesiraziuns geologicas vegn stimà che questa circulaziun succedia cun ina spertadad da 5 cm per onn, uschia ch’in ciclus è a fin suenter ca. 240 milliuns onns.
Dal mecanissem descrit resulta che la convecziun dal mantè sfradenta il nuschegl da la terra. Damai che quel resta però fitg chaud, sto quel disponer da funtaunas da chalur che sa chattan sutvart il mantè da la terra liquid:
- Ina pitschna part pudess derivar dal temp che la terra è sa furmada (cumpressiun gravitativa, energia da collisiun dad asteroids e meteorits, emissiun d’energia potenziala en la fasa da furmaziun dal nuschegl da la terra sco er decumposiziun d’elements radioactivs da curta durada). Schebain quests fenomens attribueschan insumma a la chalur da la terra odierna è però contestà.
- Per lunschor la gronda part da l’energia, probablamain 80 %, è sa furmada tras decumposiziun d’elements radioactivs da lunga durada (235U, 238U, 232Th e 40K) en il mantè da la terra resp. sa furma probablamain vinavant tras decumposiziun da calium 40 en il mantè da la terra.[1]
- En pli vegn supponì ch’i sa furmia er chalur latenta resp. chalur da cristallisaziun cura che material liquid cristallisescha a la surfatscha da la part interna dira dal nuschegl da la terra. Quest process da cristallisaziun maina ad ina reducziun cuntinuanta dal mantè da la terra, uschia ch’ins po en tutta cas dir che l’energia da liom gravitativa contribueschia al transport d’energia convectiv en direcziun dal mantè da la terra ed uschia er a tegnair en moviment il geodinamo. Tut en tut transporta la convecziun dal mantè in current da chalur da 3,5×1013 W (quai che correspunda a 35 TW).
Il transport da chalur vertical a basa da la convecziun dal mantè finescha sut la crusta da la terra. Da là davent vegn la chalur per gronda part dada vinavant tras las stresas geologicas, quai che basegna gradients da temperatura bundant pli auts che en il mantè (en la crusta continentala savens en la dimensiun da 30 K/km). Ensemen cun la conductivitad da chalur dal material geologic sa lascha uschia calcular la spessezza locala dal current da chalur.
Tut en tut cumpiglia l’energia che resulta da quest current da chalur global be ca. il dubel dal basegn d’energia mundial. Fa l’uman pia diever en grond stil da la geotermia, ha quai per consequenza ch’il grip sa sfradenta localmain.[2] È il volumen d’apport grond avunda, sa lascha la sperdita da chalur però tegnair relativamain bassa. Tar grondas retratgas da chalur vegn perquai dà la preferientscha a stresas aquiferas (vul dir cun aua sutterrana), a grip d’ina spessezza main auta (foss, sediments) u a rasadas cun in’auta cumpart da sal, damai che quel augmenta la conductivitad da chalur.
Ultra dals fenomens descrits vegnan las rasadas da crappa che sa chattan il pli datiers da la surfatscha er stgaudadas tras l’irradiaziun dal sulegl.
Sutdivisiun da las funtaunas geotermicas[modifitgar | modifitgar il code]
La valur da la chalur che vegn tratga a niz crescha cun il nivel da temperatura, sin il qual ella stat a disposiziun. Pia: pli chauda che la zona geologica che vegn explotada è, e dapli energia che sa lascha gudagnar.
Giaschaments ad auta entalpia[modifitgar | modifitgar il code]
Correspundentamain vegn la producziun mundiala d’energia che vegn gudagnada or da la geotermia dominada da l’utilisaziun d’uschenumnads giaschaments ad auta entalpia, vul dir che furneschan chalur d’ina fitg auta temperatura. Igl èn quai zonas segnadas d’anomalias geologicas ch’èn savens colliadas cun magmatissem activ. En tals lieus sa chattan fluids (aua/vapur) da plirs tschients grads en ina profunditad da paucs tschients meters. La derasaziun da tals giaschaments correlescha fitg ferm cun las regiuns vulcanicas dal mund ch’èn activas u ch’eran pli baud activas. I dat però er champs d’auta entalpia ch’han in origin puramain plutonic u collià cun la structura geologica.
Tut tenor las relaziuns da pressiun e da temperatura pon giaschaments d’auta entalpia esser segnads ubain da vapur u dad aua. Pli baud vegniva la vapur relaschada suenter l’utilisaziun en l’aria, quai che manava ad ina considerabla savur da zulper (Italia, Larderello). Oz vegnan ils fluids sfradentads puspè pumpads enavos en la terra. En questa moda sa laschan evitar influenzas negativas sin l’ambient; a medem temp po vegnir augmentada la productivitad, damai ch’il nivel da pressiun en il giaschament sa sbassa uschia main ferm.
Il fluid chaud po vegnir tratg a niz sco vapur per l’industria u per spisgentar la rait da chalur locala u a distanza. Spezialmain interessanta è la producziun d’energia cun agid da vapur fitg chauda (turbina a vapur).
Giaschaments a bassa entalpia[modifitgar | modifitgar il code]
En territoris betg vulcanics pon las temperaturas en il sutterran variar fermamain. Per arrivar fin als giaschaments ch’èn adattads sut aspects da la geotermia dovri però savens perfuraziuns profundas. Per la producziun da current electric èn necessarias temperaturas sur 80 °C; per che l’explotaziun sa paja economicamain èsi giavischabel ch’il fluid haja ina temperatura da bundant 100 °C.
Tar la geotermia profunda vegnan differenziadas trais furmas da retrair la chalur dal sutterran. Tgenina da quellas che vegn en dumonda dependa da las cundiziuns geologicas, da la quantitad d’energia necessaria sco er dal nivel da temperatura basegnà. Per ordinari vegnan perfuraziuns profundas fatgas per trair a niz directamain la chalur gudagnada (pia betg per transfurmar quella en current electric); quai lubescha in’utilisaziun rentabla er tar temperaturas da preflussiun relativamain bassas.
- Sistems idrotermals: Tals sistems vegnan endrizzads en stresas aquiferas. Aua termala vegn retratga dal sutterran e silsuenter puspè manada enavos en quel. Igl è quai actualmain il sistem il pli frequent en l’Europa Centrala.
- Sistems petrotermals: Tar sistems petrotermals sa tracti dal princip da retrair geotermia da crap chaud e spess; perquai vegnan quels er numnads sistems HDR (Hot-Dry-Rock). È il grip en il qual ins frunta sin temperaturas chaudas pauc permeabel, uschia ch’ins na po betg retrair da là aua, alura sa lascha crear ina circulaziun d’aua artifiziala. Per quest intent vegn pressada aua u CO2 en la profunditad (uschenumnada stimulaziun idraulica u fracking). Tras quai s’avra en il grip in sistem da sfessas natiralas ed artifizialas che serva a laschar circular il liquid da transmissiun da chalur. Quel po alura puspè vegnì pumpà a la surfatscha.
- Sondas geotermicas profundas: Sondas geotermicas profundas èn in sistem serrà per gudagnar energia geotermica. Cumpareglià cun sistems ‹averts› vegn extratg relativamain pauc energia. Las sondas consistan d’ina suletta perfurada che tanscha per part en ina profunditad da 1000 fin 3000 m. En quella circulescha in fluid ch’è per ordinari enserrà en in bischen coaxial: d’ina vart cula il fluid fraid engiu e vegn stgaudà en la profunditad; en in conduct pli graschel munta el alura puspè ad aut. Tar talas sondas n’exista nagin contact cun l’aua sutterrana; uschia crodan davent ils dischavantatgs da sistems averts ed ellas pon teoreticamain vegnir installadas dapertut. En mintga cas è la surfatscha che po vegnir stgaudada tras il crap circumdant fitg pitschna en cumparegliaziun cun ils auters sistems; perquai pon be vegnir gudagnads intgins tschient kW.
Geotermia pauc profunda[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun geotermia pauc profunda designescha utilisaziuns da l’energia geotermica fin en ina profunditad da ca. 400 m. Ord vista geologica è mintga parcella adattada per endrizzar ina sonda geotermica. I ston però vegnir resguardads aspects economics, tecnics e giuridics.
L’implant geotermic sto vegnir dimensiunà per il singul edifizi. Sias dimensiuns dependan da la quantitad da chalur che vegn duvrada sco er da la conductivitad da chalur e da las relaziuns d’aua sutterrana al lieu.
L’utilisaziun da l’energia geotermica succeda cun agid da collecturs u da sondas; medemamain existan pitgas d’energia (pitgas da betun cun bischens da plastic che servan a stgamiar la chalur) u funtaunas da chalur (chalur dal sulegl che vegn arcunada en la terra).
Il transport da la chalur succeda sur conducts da bischens en ils quals circulescha in fluid ch’è per ordinari collià cun ina pumpa a chalur.
Geotermia da tunnels e minieras[modifitgar | modifitgar il code]
Energia termica sa lascha er gudagnar or da l’aua che culla or da tunnels. Per motivs da la protecziun da l’ambient stuess quest’aua uschiglio l’emprim vegnir retegnida en batschigls da sfradentar avant ch’ella po vegnir manada en in aual u flum. L’emprim implant che tira a niz la chalur da l’aua che sorta dal tunnel è vegnì endrizzà il 1979 al portal meridiunal dal tunnel da via tras il Gottard. Dal nov tunnel da basa dal Gottard – il tunnel da viafier il pli lung dal mund ch’è vegnì avert il 2016 – sorta aua cun temperaturas tranter 30 e 34 °C; quella vegn manada en in conduct da chalur a distanza.
Minieras serradas e champs da gas natiral ch’èn exaurids èn ulteriurs lieus adattads per projects da geotermia. L’aua che sa rimna en la profunditad da talas chavas u sistems da galarias ha tut tenor ina chalur da 60 fin 120 °C. Las perfuradas ed ils vaus ch’èn per ordinari anc avant maun pon vegnir utilisads per retrair l’aua chauda.
Accumulaturs da chalur stagiunals[modifitgar | modifitgar il code]
La geotermia stat adina a disposiziun, pia independentamain da di e notg, da las stagiuns e da l’aura. In implant che tira a niz il nivel da temperatura datiers da la surfatscha lavura il meglier sch’el è en funcziun a moda alternanta durant l’enviern e la stad. Quai è per exempel il cas sche quest nivel da temperatura da ca. 10 °C vegn duvrà l’enviern per stgaudar; correspundentamain sa sbassa il nivel da temperatura. Vegn il medem reservuar alura duvrà la stad per sfradentar, sche sa regenerescha la temperatura en il profund. En il cas ideal èn quests dus quantums d’energia identics. Il consum d’energia dal sistem sa restrenscha alura a l’impuls per far ir la pumpa a chalur.
Questa funcziun po vegnir rinforzada sche la geotermia vegn utilisada ensemen cun auters implants, sco per exempel d’energia termosolara. La chalur che deriva dal sulegl stat surtut a disposiziun da stad cura ch’ella na vegn betg duvrada. Cun cumbinar l’energia termosolara cun la geotermia sa lascha quest’energia manar la stad en in accumulatur da chalur sutterran e po vegnir utilisada la stagiun fraida. Las perditas dependan da las relaziuns al lieu, ma n’èn per ordinari betg fitg grondas.
Tals accumulaturs stagiunals sa laschan endrizzar tant datiers da la surfatscha sco er pli a bass. Uschenumnads accumulaturs d’auta temperatura (> 50 °C) èn però be pussaivels en grondas profunditads e cun installar in’isolaziun correspundenta.
Utilisaziun da la geotermia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la geotermia sa tracti, guardà globalmain, d’ina funtauna d’energia che sa lascha utilisar a lunga vista. Las reservas ch’èn arcunadas en ils trais kilometers superiurs da la crusta da la terra bastassan teoreticamain per cuvrir il basegn d’energia mundial per bundant 100 000 onns. En realitad sa lascha però be ina pitschna cumpart da quest’energia trair a niz cun meds tecnics; ultra da quai èsi anc intschert tge effects ch’ina explotaziun da chalur a gronda dimensiun ha sin la crusta da la terra.
Areguard il diever da la geotermia vegn fatg la differenza tranter l’utilisaziun directa da la chalur e l’utilisaziun indirecta, vul dir la transfurmaziun da quella en forza electrica en in’ovra geotermica. Per optimar l’efficacitad pon ovras geotermicas vegnir concepidas sco implants che cumbineschan chalur e forza electrica. Sa chatta l’ovra geotermica però en in lieu pauc populà u lunsch davent d’abitadis che basegnan chalur, alura n’è quai strusch pussaivel.
Utilisaziun directa[modifitgar | modifitgar il code]
Applicaziuns balneologicas istoricas èn cumprovadas en ils bogns da l’Imperi roman, en il reginavel mesaun dals Chinais e tar ils Osmans. A Chaudes-Aigues en la Frantscha Centrala exista ina rait da chalur a distanza, da la quala ils origins sa laschan datar en il 14avel tschientaner.
Ozendi vegn la chalur duvrada per fitg differentas applicaziuns. Ina survista classica da las temperaturas ch’èn mintgamai necessarias dat il diagram da Lindal (Baldur Lindal, 1918–1997).
Stgaudar e sfradentar cun energia geotermica[modifitgar | modifitgar il code]
Per la gronda part da las applicaziuns dovri be temperaturas relativamain bassas. La geotermia profunda furnescha per il solit directamain las temperaturas che vegnan duvradas. Na basta quai betg, po la temperatura vegnir auzada cun agid da pumpas a chalur, sco che quai è il cas tar la geotermia pauc profunda.
En cumbinaziun cun pumpas a chalur vegn la geotermia per ordinari duvrada per stgaudar e sfradentar edifizis sco er per la preparaziun d’aua chauda. Tar questa furma da trair a niz l’energia termica sa tracti da l’applicaziun la pli derasada en tut il mund.
In stgaudament a pumpa a chalur retira da l’ambient chalur (geotermia, ma tut tenor er da l’aua sutterrana u da l’aria) ed augmenta quella cun agid d’ina pumpa a chalur sin in nivel utilisabal, per ordinari per stgaudar edifizis. Sper la cumpart che deriva da la funtauna da chalur sezza vegnan radund 25 fin 30 % da l’energia termica gudagnads cun la pumpa a chalur, vul dir sur energia electrica. Permess che l’electricitad na deriva betg da funtaunas fossilas, sa lascha uschia stgaudar cun fitg paucas emissiuns.
Tecnicamain funcziunescha la pumpa a chalur tuttina sco ina frestgera, cun la differenza che la pumpa tira a niz la vart chauda (il rarifitgader da la pumpa a chalur) per stgaudar. Pli pitschna ch’è la differenza da temperatura tranter il reservuar da chalur (p.ex. aua or da la profunditad da 7 °C) e la temperatura da preflussiun ed a moda pli effizienta ch’ina tala pumpa sa lascha utilisar (temperatura da preflussiun = temperatura cun la quala l’aua entra en il cirquit termic). Pli gronda ch’è la differenza da temperatura che la pumpa a chalur sto cumpensar, e pli pitschna che sia prestaziun daventa. La gronda part da las pumpas da chalur èn preparadas per cuntanscher temperaturas da preflussiun fin maximal 60 °C.
In’ulteriura pussaivladad è il sfradentament natiral. Qua vegn l’aua cun la temperatura da la stresa superiura dal sutterren – che correspunda a la temperatura media annuala dal lieu – duvrada directamain per sfradentar in edifizi (pia senza far diever d’ina pumpa a chalur). Quest sfradentament natiral ha il potenzial da remplazzar en tut il mund milliuns d’indrizs da climatisaziun electrics.
Medemamain in’applicaziun directa è la pussaivladad da tegnair liber da glatsch punts, vias e plazzas aviaticas. Er qua n’è necessaria nagina pumpa a chalur: l’accumulatur vegn regenerà cun arcunar la chalur che sa rimna da stad sin la via (cun agid d’ina pumpa da recirculaziun).
Betg d’emblidar è la finala che la geotermia serva er a tegnair en funcziun las lingias dad aua: Quella ha numnadamain per consequenza che la terra schela en l’Europa Centrala be fin en ina pitschna profunditad.
Producziun d’electricitad[modifitgar | modifitgar il code]
Per producir forza electrica è la geotermia vegnida tratga a niz l’emprima giada a Lardorello en la Toscana. Il 1913 ha il cont Piero Ginori Conti erigì là in’ovra electrica, en la quala turbinas a vapur producivan 220 kW prestaziun electrica. Oz èn installadas en quest lieu radund 750 MW prestaziun electrica. Sut la Toscana arriva il magma relativamain datiers da la surfatscha. Quest magma chaud augmenta la temperatura dal sutterren en tala moda che quel sa lascha explotar commerzialmain.
Tar la producziun d’electricitad idrotermala èn necessarias temperaturas da l’aua d’almain 80 °C. Giaschaments da vapur cun temperaturas sur 150 °C pon vegnir duvrads directamain per far ir ina turbina.
Sur lung temp è l’aua termala vegnida duvrada exclusivamain per promover edifizis cun chalur. Ma cun il svilup d’implants che funcziuneschan tenor il princip da l’Organic-Rankine-Cycle (ORC) èsi daventà pussaivel da trair a niz temperaturas a partir da 80 °C per producir forza electrica. Tals implants lavuran cun in medium organic (p.ex. pentan) che svapurescha tar temperaturas relativamain bassas.[3] Questa vapur organica metta alura ad ir cun agid d’ina turbina in generatur d’electricitad. Ils fluids che vegnan duvrads per tals process èn però savens inflammabels u toxics. Sco alternativa vegn per part fatg diever d’ina maschaida d’amoniac ed aua.
Tradiziunalmain vegn electricitad or da geotermia surtut producida en pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia, en ils quals ins frunta sin temperaturas da plirs tschient grad celsius en profunditads relativamain pitschnas (< 2000 m).
Muntada mundiala da la geotermia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la geotermia sa tracti d’in’impurtanta energia regenerabla. Ina cumpart spezialmain gronda da l’utilisaziun mundiala è d’attribuir als pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia. Là po la cumpart da la geotermia al provediment d’energia naziunal esser vaira aut, sco che quai è surtut il cas en l’Islanda (radund 53 %). In auter exempel furma il Foss da Rift en l’Africa da l'Ost. Gia il 1981 è vegnì mess en funcziun en Kenia l’implant Olkaria che cuvra en il fratemp 14 % dal basegn da forza electrica naziunal. Quest success ha manà a projects cumparegliabels en ils pajais Eritrea, Uganda, Tansania ed Etiopia.[4]
En cifras absolutas han ils suandants stadis utilisà il 2005 la pli gronda quantitad d’energia geotermica (utilisaziun directa; indicaziun da la prestaziun tenor la media annuala): China (1,44 GW), Svezia (1,14 GW), Stadis Unids (0,99 GW), Islanda (0,76 GW), Tirchia (0,62 GW), Ungaria (0,25 GW), Italia (0,24 GW), Nova Zelanda (0,22 GW), Brasilia (0,21 GW). Tut en tut eran installads l’onn 2005 en l’entir mund implants d’utilisaziun directa da la geotermia cun ina prestaziun da 27 842 MW. Quels pon furnir energia en ina dimensiun da 261 418 TJ/a (72 616 GWh/a). Quai correspunda ad ina media annuala da 8,29 GW ubain da 0,061 % dal diever mundial d’energia primara.[5]
Areguard l’utilisaziun da la geotermia per producir forza electrica hai dà ils ultims onns in veritabel boom. Be en l’interval 2005–2010 è vegnida installada da nov la suandanta prestaziun electrica (en MWe; stadis cun la pli auta cumpart): Stadis Unids (529), Indonesia (400), Islanda (373), Nova Zelanda (193), Tirchia (62), El Salvador (53), Italia (52), Kenia (38), Guatemala (19), Germania (6).[6]
En l’Europa Centrala vegn la geotermia surtut duvrada en furma d’implants pitschens a bassa entalpia che servan a stgaudar singuls edifizis (cun agid da pumpas da chalur ch’augmentan la temperatura). La cumpart procentuala da tals implants al provediment d’energia naziunal dependa fermamain da projects da promoziun statals. Spezialmain auta è la cumpart en Svizra ed, en l’Europa dal Nord, en Svezia.
En l’Europa Centrala èn en planisaziun u realisaziun divers implants da geotermia per producir energia electrica. I capita però betg darar che las perfuraziuns e la pressiun da las pumpas mainan ad activitads seismicas. En quests cas ston ils projects vegnir manads vinavant cun pressiuns pli bassas u sistids dal tuttafatg, sco che quai è per exempel er stà il cas a Son Gagl[7] e Basilea[8].
Aspects economics[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud n’han ins betg fatg grond diever da la geotermia. L’excepziun han furmà ils lieus nua che l’aua chauda sortiva a la surfatscha u era accessibla en pitschna profunditad. Tut las autras furmas d’explotar la geotermia fissan stadas memia charas d’in temp ch’il pretsch d’energia era fitg bass. La situaziun è sa midada en quel mument ch’ils privels da l’energia atomara èn daventads pli evidents e ch’il problem dal CO2 e da la stgarsezza dals combustibels fossils è vegnì discutà pli vastamain. En tut il mund han ins cumenzà cun exploraziuns geologicas ed er las pussaivladads tecnologicas èn sa sviluppadas fitg ferm. Damai che l’energia geotermica sco tala è gratuita, dependa la rentabilitad surtut dals custs d’investiziun e da mantegniment da l’implant.
L’utilisaziun da la geotermia datiers da la surfatscha, en furma da stgaudaments cun pumpa a chalur, po percunter concurrer en fitg blers cas cun auters sistems da stgaudar. Correspundentamain crescha questa sparta actualmain a moda rasanta. Tar ils custs da gestiun da tals implants gioga praticamain be l’isada dals tocs muventads ina rolla (pumpa a chalur).
Areguard il potenzial d’energia è da resguardar ch’i vegn tut tenor retratg dal profund dapli chalur che quai ch’il refurniment natiral po regenerar. Quest problem è sa chapescha bundant pli pitschen sche l’aua retratga vegn puspè manada enavos. Ed el sa lascha schizunt eliminar quasi dal tuttafatg tar stgaudaments d’edifizis, numnadamain cun manar durant la stad en la profunditad la chalur che vegn retratga d’enviern.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ingrid Stober: Geothermie. Springer-Verlag, 2012, ISBN 978-3-642-24331-8, p. 9).
- ↑ Büro für Technikfolgenabschätzung beim Deutschen Bundestag: Möglichkeiten geothermischer Stromerzeugung in Deutschland. (PDF), p. 18.
- ↑ gmk.info, consultà ils 6 da matg 2014.
- ↑ energyprofi.com, consultà ils 20 d’october 2011.
- ↑ R. Schellschmidt e.a.: World Geothermal Congress, Antalya 2005 (PDF).
- ↑ J. Bertani: Geothermal Power Generation in the world – 2005–2010 Update Report. (Proceedings of the World Geothermal Congress 2010).
- ↑ Geothermie-Projekt der Stadt St. Gallen.
- ↑ Definitives Aus für Basler Geothermieprojekt. En: Neue Zürcher Zeitung, 10 da december 2009.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- C. Clauser: Geothermal Energy. En: K. Heinloth (ed.): Advanced Materials and Technologies, tom 3: Energy Technologies, Subvol. C. Renewable Energies. Springer, Heidelberg/Berlin 2006, 480–595, ISBN 3-540-42962-X.
- Burkhard Sanner: Erdwärme zum Heizen und Kühlen. Potentiale, Möglichkeiten und Techniken der Oberflächennahe Geothermie. (Kleines Handbuch der Geothermie, tom 1). Red. B. Sanner, W., Bußmann. Geothermische Vereinigung, Geeste 2001 (3. ed. amplifitgada), ISBN 3-932570-21-9.
- W.J. Eugster, L. Laloui (ed.): Geothermische Response Tests. Verlag der Geothermischen Vereinigung, Geeste 2002, ISBN 3-932570-43-X.
- Ernst Huenges: Energie aus der Tiefe: Geothermische Stromerzeugung. En: Physik in unserer Zeit. Wiley-VCH, Weinheim 35.2004, 6, p. 282–286.
- Stober, Ingrid; Bucher, Kurt: Geothermie. Springer-Verlag, Berlin Heidelberg, 2012, ISBN 978-3-642-24330-1
- M. Augustin, W. Freeden e.a.: Mathematische Methoden in der Geothermie, en: Mathematische Semesterberichte, 59/1, p. 1–28, Springer Verlag 2012.
- Bußmann, W.: Geothermie – Energie aus dem Innern der Erde. Fraunhofer IRB Verlag, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8167-8321-3.
- Bauer, Mathias; Freeden, Willi; Jacobi, Hans; Neu, Thomas: Handbuch der Tiefen Geothermie. Springer-Verlag, Berlin Heidelberg, 2014, ISBN 978-3-642-54511-5
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Tiefe Geothermie in Deutschland – Nutzungsmöglichkeiten in Deutschland (PDF; 3,7 MB)
- Geschichte der Geothermie sin: buch-der-synergie.de
- The Future of Geothermal Energy (PDF; 14,7 MB) geothermal.inel.gov, Massachusetts Institute of Technology (MIT)


text:
Spiez
Spiez a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 12475 abitant.
El cumün de Spiez al se tröva a una altitüden de 607 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Hilterfingen, Krattigen, Oberhofen am Thunersee, Reutigen, Sigriswil, Thun, Wimmis, Zwieselberg.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Spiez - Wikivoyage
- Official web page of the municipality Spiez
- Spiez: Map and Photos
- SPIEZ LABORATORY, the Swiss NBC-defence institute
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sc’al se vëgn damanè metunse a jì presentaziuns sön co s’anuzé dla biblioteca por les tlasses de scora.
De regola döra les vijites cun acompagnadù fora por la biblioteca y le magazinn n’ora y mesa. Tratan chëstes vëgnel inće dè consëis pratics y istruziuns por i sorvisc desfarënć dla biblioteca. Al romagn inće tëmp por fà deboriada n valgönes archirides tl catalogh dla biblioteca, por spligaziuns sön les modalitês d’imprëst y i.i..
I adatun ion nostes vijites cun acompagnadù y les archirides a ostes unitês didatiches atuales.
Informaziuns plü menüdes sön l’organisaziun, l’acordanza de terminns y domandes che reverda i contignüs ciafëise pro Monica Kostner +39 0471 471814 o monica.kostner@tessmann.it


text:
La societad aviatica prenda posiziun
La maschina cun 144 passagiers e 6 commembers d’equipa a bord era sin viadi da Barcelona a Düsseldorf. Quai ha ditg il directur da la Germanwings, Oliver Wagner. Fin uss n'hajan els nagins avis sin la raschun da la crudada. Wagner ha era exprimì sia profunda cumpassiun cun ils confamigliars ed ils amis da las unfrendas.
Unfrendas da differents pajais
Tenor la Germanwings èn 67 da las unfrendas burgais tudestgs, tranter quels era ina classa cun 16 scolars e 2 scolasts da Rain dal Nord-Vestfalia. Il dumber possia dentant anc sa midar. Avant aveva la regenza spagnola annunzià, che 45 da las unfrendas sajan da la Spagna. Danunder che las ulteriuras unfrendas derivan, n'è il mument betg enconuschent.
La crudada da l’aviun consternescha
Plirs schefs da stadi han condolà a la Germania. Ed era en la Germania sez ha la chanceliera Angela Merkel, sco era il president Joachim Gauck, exprimì lur condolaziuns a las famiglias pertutgadas.
Nagin signal d’urgenza
La squadra da l’aviun tudestg n’haja betg tramess in signal d’urgenza, quai annunzia la Direcziun generala da l’aviatica civila franzosa. I saja stà la controlla aviatica ch’haja decidì da declerar l’aviun sco sparì suenter ch’il contact era rut giu. I na dettia nagins indizis per in’attatga da terror.
Lieu da crudada è bloccà
Lieu da la crudada saja Digne-les-Bains en la regiun Alpes-de-Haute-Provence, quai è var 100 kilometers en il nordvest da Nizza. I sa tractia d’in lieu mal accessibel, ha il ministeri da l’intern franzos communitgà.
Equipas da salvament han cuntanschì il lieu da la disgrazia e confermà che tut ils passagiers da l'aviun crudà sajan morts. La polizia franzosa ha bloccà il lieu da crudada, ed ella quinta da duvrar plirs dis per vegnir a val cun las unfrendas. , il link avra en ina nova fanestra
Aura strusch ina raschun
L'aura al lieu da la disgrazia era tenor ils servetschs meteorologics da la Frantscha ruassaivla, rapporta la gasetta «Le Monde». Ed il pilot da l'aviun aveva pli che 10 onns experientscha ed aveva fatg pli che 6'000 uras sgols, ha la Germanwings inditgà.
Aviun è 24 onns vegl
Tenor infurmaziuns da la pagina d’internet Airfleets.net è la maschina dal tip A320 vegnì surdada a la Lufthansa ils 6 da favrer 1991, ed è uschia 24 onns veglia.
RR novitads 12:00


text:
Chantun Grischun
Il Grischun (tudestg: Graubünden; talian: Grigioni; franzos: Grisons; latin: Grisonia) è in chantun da la Confederaziun svizra. El è situà il pli a l’ost dal pajais e cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut ils chantuns. Topograficamain è il Grischun ordvart sparpaglià; el dumbra radund 150 vals, 615 lais e 937 pizs. Plinavant è il Grischun l’unic chantun da la Svizra ch’è uffizialmain triling (cun las trais linguas tudestg, rumantsch e talian).[2]
Cuntegn
- 1 Num e vopna
- 2 Geografia
- 3 Demografia
- 4 Istorgia
- 5 Politica
- 6 Economia e turissem
- 7 Traffic
- 8 Cultura
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Num e vopna[modifitgar | modifitgar il code]
Il chantun Grischun porta il num da l’anteriura Lia Grischa. Entaifer la Republica da las Trais Lias furmava quella la lia cun la pli gronda paisa politica. Sco num per l’entir territori cumpara il term ‹Grischun› a partir dal 15avel tschientaner (da quel temp però parallel sper diversas autras denominaziuns).
En il 16avel tschientaner han ils umanists er transferì il num antic ‹Rezia› sin il territori dal Grischun. Quest term fa allusiun als Rets, il pievel preistoric sesent en la part orientala dal Chantun odiern, ed al num ‹Raetia› da l’anteriura provinza romana. Il 1799 è il Grischun vegnì integrà sco ‹Chantun Rezia› en la Republica helvetica ed er oz datti anc divers nums che regordan a questa denominaziun: la Viafier retica, il Museum retic e.a. Cun l’acta da mediaziun dal 1803 è ‹Grischun› daventà il num uffizial.[3]
La vopna dal chantun Grischun sa cumpona da las vopnas da las anteriuras trais lias: Lia Grischa (sisum a sanestra), Lia da las Diesch Dretgiras (sisum a dretga) e Lia da la Chadé (capricorn).
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il chantun Grischun cuvra l’entir sidost da la Svizra ed è caracterisà topograficamain da muntognas e vals. La surfatscha dal Chantun munta a 7105 km², uschia ch’il Grischun è il pli grond chantun svizzer. Pervia da las cundiziuns geograficas/topograficas è el dentant be pauc populà. Ordinà tenor abitants sa chatta il Grischun sin la 14avla plazza. Guauds cuvran 20 % da sia surfatscha. Il Chantun è alpin e cumpiglia las muntognas da las vals dal Rain e da l’En. En il Grischun sa chattan 462 pizs che surpassan 3000 meters sur mar ed in che surpassa 4000 meters: il Piz Bernina (4049 m s.m.; cun il piz lateral La Spedla 4020 m s.m.). Il punct il pli bass furma il cunfin cun il chantun Tessin (260 m s.m.).
Il Grischun cunfinescha cun quatter auters chantuns svizzers: en il sidvest cun il chantun Tessin, en il vest cun il chantun Uri, en il nord cun il chantun Glaruna e cun il chantun Son Gagl. Il Grischun ha cunfins naziunals cun trais pajais: cun il Liechtenstein e cun l’Austria (pajais federativs Vorarlberg e Tirol) en il nord, cun l’Italia en l’ost (Tirol dal Sid) ed en il sid (Lumbardia). Sper il Grischun cunfinescha da tut ils chantuns svizzers be anc il chantun Son Gagl cun trais differents pajais vischins.
Las auas dal Grischun sbuccan en trais differentas mars: il Rain cun ses flums da funtauna (il Rain Anteriur ed il Rain Posteriur) curra vers la Mar dal Nord. Or da l’Engiadina en l’ost dal Chantun sburfla l’En che terminescha ses viadi en la Mar Naira. Las vals italofonas dal Grischun dal Sid (la Val Mesauc cun la Val Calanca, la Val Bregaglia e la Val Puschlav) mainan lur aua vers il Po e cun quel en l’Adria. La part la pli orientala dal Chantun, la Val Müstair, maina si’aua en l’Etsch che va medemamain a finir en l’Adria. Ils trais intschess idrografics da la Mar dal Nord, da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira sa scuntran betg lunsch davent da la funtauna da l’En datiers dal Pass Lunghin sur Malögia. Da là davent curra en direcziun nord la Gelgia che maina si’aua via il Rain en la Mar dal Nord, vers sid la Maira che maina si’aua sur il Po en la Mar Mediterrana e vers ost l’En che sbucca en il Danubi che finescha en la Mar Naira.
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Per la fin da l’onn 2014 aveva il chantun Grischun 195 900 abitantas ed abitants permanents. 17,7 % da tut las abitantas e da tut ils abitants permanents en il Grischun han ina naziunalitad estra.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco unic chantun da la Svizra ha il Grischun trais linguas uffizialas: il tudestg, il rumantsch ed il talian. Medemamain è el l’unic chantun, en il qual il rumantsch è ina lingua uffiziala. Pervi da quai e pervi da la diversitad culturala, ma era pervia da sia furma e ses caracter, vegn il Chantun era descrit sco pitschna Svizra entaifer la Svizra.
Las vischnancas ed ils districts (a partir dal 2016 las regiuns) pon decider autonomamain davart lur lingua uffiziala e la lingua da scola; il Chantun relascha dentant directivas, spezialmain per sustegnair las linguas minoritaras, il rumantsch ed il talian.[4]
Abitantas ed abitants tenor lingua principala (dumbraziun dal pievel da l’onn 2000):
- tudestg: 127 755 (68 %)
- rumantsch: 27 038 (14 %)
- talian: 19 106 (10 %)
- auters: 13 159 (8 %)[5]
Ils dialects germans dal Grischun appartegnan a duas gruppas dialectalas dal tudestg svizzer:
- al tudestg svizzer da la Svizra Orientala che vegn discurrì a Cuira, en il Signuradi, en ils Tschintg Vitgs ed en la Tumleastga; quests dialects èn sa derasads durant il temp autmedieval ed il temp modern tempriv nà dal nord (Lai da Constanza e Val dal Rain) respectivamain nordvest (Lai Rivaun-Seeztal) ed han prendì possess d’anteriur territori da lingua rumantscha.
- al tudestg gualser che vegn discurrì en vitgs gualsers colonisads durant il temp autmedieval nà dal chantun Vallais, spezialmain en il Partenz, en il circul da Tavau ed en il Scanvetg sco er en differentas enclavas u inslas linguisticas (Avras, Mut, Sursaissa, Valragn, Stussavgia-Tschappina, Val S. Pieder). En consequenza da la regressiun dal rumantsch èn quests territoris per part creschids ensemen cun l’intschess dal tudestg svizzer da la Svizra Orientala.
- il dialect da Samignun fa, sco unic dialect da la Svizra, part dals dialects tirolais (bavarais-austriacs).
Il rumantsch che vegn discurrì en differents territoris dal Chantun (oravant tut en la Surselva, en parts dal Grischun Central, en l’Engiadina ed en la Val Müstair) sa cumpona da tschintg idioms scrits, numnadamain dal sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. En pli exista il rumantsch grischun sco lingua da scrittira communabla stgaffida a l’entschatta dals onns 1980.
- → Artitgel principal: Rumantsch dal Grischun
Ils dialects lumbards da la Val Mesauc, da la Val Calanca, da la Bregaglia, da Beiva e da la Val Puschlav èn varietads dal lumbard alpin.
En connex cun la realisaziun d’ina lescha davart la mancanza dal dretg da burgais ha la Confederaziun repartì al chantun Grischun enturn l’onn 1850 in grond dumber da Jenics. Dapi lura ha il Grischun era ina populaziun (betg registrada statisticamain, ma stimada sin var 35 000 persunas en tut la Confederaziun) da lingua materna jenica.
Religiuns – confessiuns[modifitgar | modifitgar il code]
En consequenza da l’autonomia communala ha mintga vischnanca pudì decider en il 16avel tschientaner autonomamain davart sia confessiun. Fläsch è stà l’emprima vischnanca refurmada dal Chantun, suenter èn suandads St. Antönien e blers auters vitgs. Il Grischun tutga pia tar ils chantuns paritetics.
Per gronda part catolicas èn la Val dal Rain Anteriur cun la Val Lumnezia (senza Vuorz, la Foppa e la Val Stussavgia), plinavant il Surses (senza Beiva) e la part centrala da la Val Alvra sco er la Val Mesauc e la Val Puschlav. Per gronda part refurmadas èn il Partenz, il Scanvetg ed il Landwassertal, plinavant il Valragn, la Val Schons ed Avras sco era l’Engiadina (senza Tarasp e Samignun), la Bregaglia e la Val Müstair (senza Müstair). Confessiunalmain maschadadas èn las regiuns Tschintg Vitgs, il Plaun e la Tumleastga.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia dal Grischun sa lascha divider en las suandantas epocas: il temp preistoric e roman, la Currezia medievala, la Republica da las Trais Lias (1524–1798), il chantun Rezia (1799–1803) ed il chantun Grischun (a partir dal 1803).
- → Artitgel principal: Istorgia dal Grischun
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun chantunala actuala datescha da l’onn 2003. (Access direct a la versiun rumantscha)
Legislativa[modifitgar | modifitgar il code]
L’autoritad legislativa è il Cussegl grond che dumbra 120 commembers. Las deputadas ed ils deputads vegnan elegids tenor procedura da maiorz mintgamai per quatter onns. Il pievel è ultra da quai participà directamain a la legislaziun: 4000 persunas cun dretg da votar u in setavel da las vischnancas pon pretender ina midada da la constituziun, 3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon proponer ina lescha u ina midada da lescha (iniziativa dal pievel), 1500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pon pretender ch’ina lescha statuida dal Cussegl grond u ina midada da tala stoppia vegnir suttamessa a la votaziun dal pievel. Midadas da la constituziun pretendan ina votaziun dal pievel.
Executiva[modifitgar | modifitgar il code]
La Regenza (pli baud: Cussegl pitschen) dumbra tschintg commembras e commembers e vegn elegida dal pievel tenor procedura da maiorz. Ina perioda d’uffizi dura quatter onns; il presidi mida mintg’onn en roda. Ils cussegliers guvernativs e la cussegliera guvernativa actualmain en uffizi e lur departaments èn:
- Departament da construcziun, traffic e selvicultura (Mario Cavigelli, PCD, dapi il 2011)
- Departament d’economia publica e fatgs socials (Jon Domenic Parolini, PBD, dapi il 2015)
- Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient (Martin Jäger, PS, dapi il 2011)
- Departament da finanzas e vischnancas (Barbara Janom Steiner, PBD, dapi il 2008)
- Departament da giustia, segirezza e sanadad (Christian Rathgeb, PLD, dapi il 2012)
President da la Regenza per l’onn 2016 è Christian Rathgeb, vicepresidenta Barbara Janom Steiner. Manader da la Chanzlia chantunala è dapi il 1990 chancelier Claudio Riesen.[6]
Giudicativa[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli autas dretgiras dal Chantun èn la Dretgira chantunala (responsabla surtut per fatgs civils e penals) e la Dretgira administrativa (surtut responsabla per cas da dretg public). Instanzas subalternas èn las 11 dretgiras districtualas.
Represchentaziun al nivel naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
En il parlament federal deleghescha il Grischun sco mintga chantun dus represchentants per il Cussegl dals chantuns. En il Cussegl naziunal po il Grischun trametter tenor sia cumpart a la populaziun svizra tschintg deputadas e deputads.
Regiuns e vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
Situaziun enfin il 2015[modifitgar | modifitgar il code]
Il chantun Grischun è partì en indesch districts ch’èn puspè sutdividids en 39 circuls:
- Alvra cun ils circuls Alvaschagn, Belfort, Bravuogn e Surses
- Bernina cun ils circuls Brusio e Puschlav
- Valragn cun ils circuls Avras, Tumleastga, Valragn, Schons e Tusaun
- Plaun cun ils circuls Trin e Razén
- En cun ils circuls Ramosch, Sur Tasna, Suot Tasna e Val Müstair
- Landquart cun ils circuls Maiavilla e Tschintg Vitgs
- Malögia cun ils circuls Bregaglia ed Engiadin’Ota
- Moësa cun ils circuls Calanca, Mesauc e Roveredo
- Plessur cun ils circuls Cuira, Churwalden e Scanvetg
- Partenz/Tavau cun ils circuls Tavau, Jenaz, Claustra, Küblis, Luzein, Aschera e Seewis
- Surselva cun ils circuls Cadi, Rueun, Glion, Lumnezia e Stussavgia
Ils circuls cumpiglian per regla in pitschen dumber da vischnancas (excepziunalmain er be ina). Els èn a medem temp circuls electorals dal Cussegl grond. Las deputadas ed ils deputads vegnan per part anc elegids a chaschun dal cumin tradiziunal. Ils districts èn percunter be organs administrativs dal Chantun senza autonomia interna.
Situaziun a partir dal 2016[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 è entrada en vigur la refurma dal territori che las votantas ed ils votants dal Grischun han approvà ils 30 da november 2014. Tenor quella è il Chantun dividì da nov en 11 regiuns che figureschan sco purtadras da las incumbensas statalas. Ellas stattan a disposiziun tant per incumbensas communalas sco er chantunalas e remplazzan ils 39 circuls, las 14 corporaziuns regiunalas ed ils 11 districts da fin ussa.
Grazia al svilup istoric giaudan las vischnancas en il chantun Grischun (dumber l’onn 2015: 125) in’autonomia communala sco en nagin auter chantun.
- → Artitgel principal: Vischnancas dal chantun Grischun
Economia e turissem[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura da muntogna ch’è indispensabla per la colonisaziun duraivla da tschertas valladas surviva grazia a la vendita da products da nischa e subvenziuns generusas tras la Confederaziun ed il Chantun. La branscha la pli impurtanta è oz dentant il turissem.
Il turissem è in factur economic enorm impurtant, tant da stad sco d’enviern, principalmain en las regiuns Engiadina, Tavau/Claustra, Arosa, Lai e Flem, ma era en quasi tut il rest dal Chantun. In turissem particular è quel da cura e bogns a Val S. Pieder, Scuol, Andeer e San Murezzan.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic ha segnà dapi l’antica la colonisaziun dal territori dal Chantun odiern. Il traffic da commerzi furmava in impurtant factur economic; gia dal temp dals Romans passavan chars sur il Pass dal Güglia. Il 1387 ha l’uvestg da Cuira incumbensà l’aristocrat bregagliot Jakob von Castelmur da schlargiar il Pass dal Set ad ina via charrabla.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner existivan en il chantun Grischun vias d’ina lunghezza da radund 1000 kilometers; ma il traffic individual motorisà è vegnì cumbattì vehementamain. Tranter il 1907 ed il 1919 ha il suveran relaschà repetidamain scumonds correspundents. L’admissiun dals autos a partir dal 1925 ha pretendì in schlargiament da la rait da vias, per il qual i mancavan però al Chantun ils meds finanzials. A partir dal 1935 ha la Confederaziun mess a disposiziun meds finanzials ch’han pussibilità d’avrir ils impurtants pass alpins al traffic motorisà. Il pass grischun il pli impurtant tranter nord e sid è ozendi il San Bernardin che collia la Valragn ed il Mesauc.
La rait da vias chantunala odierna cumpiglia 163 kilometers vias naziunalas, 597 kilometers vias principalas e 835 kilometers vias da colliaziun. Las valladas las pli impurtantas ed ils gronds lieus da turissem dal Chantun èn ultra da quai accessibels tras ina viafier a binari stretg, la Viafier retica.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’architectura grischuna ed ils edifizis istorics èn ordvart relevants per il turissem. Il Grischun ha ina gronda spessezza da chastels e posseda cun la claustra da Müstair e la Viafier retica en la cuntrada Alvra/Bernina bains culturals da muntada mundiala (UNESCO). Dapi il 1991 è la punt dal Salginatobel sin via d’Aschera a Schuders l’unic monument mundial da la Svizra tenor la premiaziun da la ASCE (American Society of Civil Engineers).
Il chantun Grischun ha sviluppà in’atgna cuschina che sa differenziescha d’autras cuschinas regiunalas svizras. Products regiunals tipics èn la pulpa setgentada a l’aria ed autras spezialitads da charn setgentada sco l’andutgel. Tratgas tipicas èn capuns, plain in pigna, bizochels, canedels, maluns, la turta da nuschs sco er in scuflà da charnpiertg.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Uffizi federal da statistica, consultà ils 20 da zercladur 2015
- ↑ Art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun
- ↑ Planta/Schorta: Rätisches Namenbuch. Berna 1964, p. 713s., 810s.
- ↑ Lescha da linguas dal chantun Grischun, en vigur dapi il 2008.
- ↑ Lia Rumantscha: Rumantsch. Facts & Figures. Cuira 2004, p. 26
- ↑ Pagina uffiziala dal chantun Grischun
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Achim Walder: Graubünden entdecken, mit Rhätischer Bahn und PostAuto. Walder, Kreuztal 2005. ISBN 3-936575-26-6
- Myriam Engler: Graubünden erleben und lieben. Verlag Terra Grischuna, Cuira 2013. ISBN 978-3-7298-1183-6.
- Handbuch der Bündner Geschichte. Verein für Bündner Kulturforschung im Auftrag der Regierung des Kantons Graubünden. Verlag Bündner Monatsblatt, Cuira 2000. ISBN 3-9053-420-06


text:
Il pli impurtant en curt
- L'SPD ha ditg da «gea» tar a las tractativas da coaliziun cun la CDU/CSU. 362 «gea», 279 «na», ina abstinenza.
- Las dus partidas vegnan el il proxim temp a discurrer sur da la coaliziun. Là decidan els, tge puncts politics ch'els vulan persequitar e sco che la nova regenza vegn a vesair ora.
- Surtut ils giuvens en l'SPD han crititgà las discussiuns cun la CDU. En ina «GroKo» giaja la SPD sut. Vinavant perdia la partida blers simpatisants cun quai ch'els vulevan ir en l'opposiziun e betg en la regenza.
Blera reclama...
Radund 600 delegadas e delegads da 16 uniuns localas da l'SPD èn vegnids ensemen a Bonn per decider sch'els vulan far ina coaliziun cun l'uniun CDU/CSU. A l'entschatta da la sesida han il president da l'SPD Martin Schulz, Malu Dreyer (vicepresidenta da l'SPD) e Michael Groschek (president da la secziun Rain dal Nord-Vestfalia) tegnì in pled. Els han tuts fatg reclama per la coaliziun.
I fiss negligent da betg nizzegiar questa schanza.
Tenor els saja la coaliziun la schanza per l'SPD. En il rapport da sondagi sajan divers puncts centrals da l'SPD. Meglieraziuns tar l'agid social, nagina fixa limita tar migrants o il scumond dad exportar armas en il la guerra dal Jemen.
... e gronda resistenza
Durant la discussiun suenter ils pleds han divers delegads e delegadas preschentà lur punct da vista. Surtut ils pli giuvens èn cunter ina coaliziun. Els na vulessan betg esser il plan d'urgenza da la CDU. Vinavant na vulessan els betg surlaschar l'opposiziun be a la partida dretga AFD.
Sche nus fissan ina ustaria, lu pudessan nus dir, che la CDU metta dapi onns a quint tar nus. La quittanza è uschè lung!
Sche la SPD giess en la regenza rumpessan els la confidenza da blers votants,. cun quai ch'els vulevan atgnamain ir en l'opposiziun e betg en la regenza.
RR novitads 17:00


text:
Il venderdi notg è vegnì giu ina bova en la regiun dal Pinut Pardatsch sur Fidaz. Gia l'entira emna vargada han ils responsabels da Flem observà ch'il dutg dal Pinut vegniva cun blera aua tschuffa cun da bler material. La bova da venderdi notg ha la finala sfurzà ils da Flem d'evacuar duas persunas ord ina chasa a Fidaz. Lur curtin era vegnids devastads da la bova ed ins saveva betg con material ch'era anc sin il culm.
Ils evacuads han pudì turnar a chasa
Ils davos sgols da controlla cun helicopter han mussà che la situaziun è sa calmada. La via tranter Scheia e Fidaz vegn rumida a partir da damaun. En il decurs da quest'emna duai la via puspè avrir. La via enferrada dal Pinut che vegniva normalmain averta l'entschatta matg sto anc spetgar, la raschun èn las navadas sin il crap da Flem e mo en segunda lingia il sbuvaditsch da venderdi notg.
RR novitads 16:00


text:
Attatgas en l'internet duain vegnir cumbattidas sur ils cunfins chantunals ora. Il procuratur public general Michael Lauber ha en mira in center da cumpetenzas cunter criminalitad da cyber. En quest grà regia unitad tranter las autoritads pertutgadas - chantunalas e da la confederaziun. Quai ha Lauber ditg a la Samstagsrundschau da Radio SRF.
Lauber haja s'inscuntrà cun represchentants da las autoritads da persecuziun chantunalas e cun l'Uffizi federal da polizia. I dovria ina collavuraziun pli effizienta tranter la procura publica e la polizia. Surtut stoppia dar in midament da conscienzia tar la polizia, las procuras publicas e las dretgiras per uschia savair reagir pli svelt.
RR novitads 17:00


text:
Quels che abiteschan en las Alps dal Nord èn per part sa dasdads cun ina cuverta da naiv da 30 enfin 50 centimeters naiv davant porta.
Fitg hai cunzunt navì en l'autezza. Uschia han ins mesirà sin la staziun Gandegg a Zermatt 162 cm naiv. 101 da quels èn crudads la notg vargada. En la Bassa hai dentant strusch navì. En general hai mo dà naiv davent d'autezzas da 1000 meters sur mar. En tschertas regiuns gia a partir da 600 meters sur mar.
Varga in meter naiv sin il Säntis
Annunzià la naiv aveva in ferm stemprà d'atun. Il suffel il pli ferm è vegnì mesirà sin il Pilatus cun 143 km per ura. Quests ferms vents han er gì in'influenza sin la quantitad da naiv ch'è crudada. En lieus exponids fermamain al vent è la cuverta pli grossa. Uschia ha SRF Meteo mesirà 106 cm naiv sin ina staziun sin il Säntis, ch'è exponida fermamain al vent . Sin in'autra staziun sin il Säntis, ch'è main exponida, èsi dentant vegnì mesirà mo 73 cm.
RR novitads 10:00


text:
El Fèr l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Fe. El g'ha nömer atòmich 26, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fèr el g'ha vintisés prutù.
L'è 'l metàl che bónda de piö sö la Tèra, tat che 'l rìa a costetöéser el 34,6% de la màsa del nòst pianéta. Sö la grösta terèstre l'è prezènte endèla pursiù del 4,75%.
En natüra se 'l tróa mìa pùro ma sèmper ligàt a óter elemèncc. El fèr pùro el g'ha aspèt arzentàt. L'òm el g'ha 'mparàt zamò de l'antichità a caàl fò dei minerài e dopràl per fà sö i sò strümèncc, tat che töta 'n éra de la nòsta evulusiù l'è ciamàda età del fèr.
L'è 'n componènt primàre de 'na gran varietà de léghe, 'ntra le piö 'mportànte gh'è l'aciàio e la ghìza.
L'è apò 'n elemènt principàl endèl cìclo vitàl de quàze töcc i éser vivèncc (föra che póch batéri).


text:
Nümer atomich
El nömer atòmich, de sòlit indicàt co la lètera Z, a l'è 'l nömer de prutù che gh'è 'ndel nùcleo de 'n àtom; l'è 'na proprietà tìpica per ognü dei elemènt chìmich, e 'l permèt de clasificà i elemèncc endela tàola periòdica.
De sòlit al se scrìf en bàs a mansìna de le lètera sìmbol de l'elemènt (per ezèmpe, el carbònio el vé reprezentàt come 6C, dàto che 'l g'ha sés prutù).
L'è diferènt del nömer de màsa (A), che 'nvéce el dìa el nömer de prutù + neütrù del nùcleo e e 'l permèt de distìnguer i izòtopi de 'n stès elemènt.


text:
Cunquai che la finanziaziun da las partidas n'è betg transparenta sa basa SRF sin las cifras da Media Focus. L'interpresa persequitescha cuntinuadamain con fitg e savens che las partidas fan reclama. Avant quatter onns han las partidas dà ora il pli bler il mais d'avust. Las pli novas cifras èn dal mais fanadur. Lura han las partidas dà ora quest onn in zic damain ch'il 2011. Tuttina èn las expensas per radund in quart pli autas. Responsablas èn en spezial duas partidas.
Radund 90 % da las expensas van sin il quint da la PPS e da la PLD.
RR novitads 21:00


text:
Entant che las partidas burgaisas averteschan da memia bler birocrazia, vesa la dretga las propostas sco memia pauc curaschusas. La vart burgaisa beneventa in meglier barat d’infurmaziuns. Dentant saja quai d’evitar controllas dublas e nungiustifitgadas.
Er ils chantuns fan resistenza
Resistenza vegn però er dals chantuns. Quels duain survegnir damain daners. Sco pli impurtant element en il cumbat cunter la lavur naira propona il Cussegl federal ina pli stretga collavuraziun tranter las autoritads.
RR novitads 10:00


text:
Entschatta e declin
En Svizra cumenza l'istorgia dal cudesch da telefon l’onn 1880. L'emprima broschura satiglia cun ils nums d'abunents vegn finalmain a crescher a radund 20 toms spess. Sper il register cumplet dals abunents da telefon cuntegna el anc paginas supplementaras d’infurmaziuns ch’il stadi considerescha nizzaivlas per la publicitad.
Tut quai che vegn ditg e mussà qua sut è il passà. Ils novs meds digitals, disc cumpact ed internet, han manà al declin ed a la spariziun dals cudeschuns da lunga tradiziun. Il martgà liberalisà e privatisà da la telecommunicaziun porscha be anc cudeschets regiunals che accentueschan las purschidas commerzialas. En pli n'è la registraziun betg pli obligatorica.
Ma turnain al
Temp dal palpiri
Suenter la segunda guerra mundiala augmenta il dumber da telefons fermamain. E l'ediziun dals cudeschs da telefon cuntanscha cifras da record.
Rimnar cudeschs vegls per ina buna chaussa
La massa da cudeschs che vegnan remplazzads periodicamain porscha in grond potenzial da recicladi. Cun ils daners recaltgads procura l'Acziun svizra da radio e televisiun (SRA / ASR) che persunas invalidas, instituziuns socialas e scolas survegnian apparats da radio e televisiun. La populaziun è dumandada da surdar ils cudeschs da telefon vegls a la viafier, a la Posta u a drogarias. Dentant er scolaras e scolars sa participeschan cun entusiassem a la rimnada.
Jau en il cudesch da telefon
Il cudesch da telefon dat publicitad a persunas e fatschentas. Cunquai sa tschentan magari er dumondas areguard lingua, cuntegn, furma e spazi da las inscripziuns. 1981 ha il Radio Rumantsch tschertgà scleriment tar Martina Carigiet dal circumdari postal a Cuira.
"Cheu tut buglia ei enstagl da purs e scrinaris da Landwirts e Schreiners..."
E la finala in'undrientscha magistrala per il giubileum dals 125 onns.
In'ovra impurtanta per l'egualitad dals carstgauns...
1976
apparats da radio e televisiun repartids:
CH: > 5000 radios / > 1000 TV
GR: 391 radios / 103 TV


text:
Unihockey
Unihockey ni en la furma curta ‹unihoc› (en blers pajais vegn er duvrada la furma englaisa floorball) è in sport da squadra or da la famiglia dals gieus da balla cun bastun. Sur il sport bandy deriva l’unihockey dal hockey, dal qual èn medemamain sa sviluppads il hockey sin rollas ed il hockey sin glatsch. Unihockey è vegnì sviluppà ils onns 1970 communablamain en ils pajais Svezia, Finlanda e Svizra, tranter auter dal manader da team da la squadra da hockey sin glatsch Kloten Flyers, Rolf ‹Hurti› Wiedmer. I sa tracta d’in sport cumparegliabel al hockey en halla, tar il qual po er vegnir giugà davos il gol. Il pli derasà è il sport unihockey da preschent, cun mintgamai plirs dieschmilli giugaders, en la Svezia, en la Finlanda, en la Tschechia ed en Svizra.
Cuntegn
- 1 Organisaziun
- 2 Champ da giugar
- 3 Equipament
- 4 Variantas
- 5 Reglas
- 6 Unihockey internaziunal
- 7 Unihockey en Svizra
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La federaziun mundiala dad unihockey è l’International Floorball Federation (IFF) ch’è vegnida fundada il 1986 e ch’ha sia sedia a Helsinki, Finlanda. Tranter auter sa stenta l’IFF persuenter che l’unihockey vegnia integrà en il program dals gieus olimpics da stad.
Champ da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
En l’unihockey vegn differenzià tranter il champ pitschen ed il champ grond. Sin il champ da giugar sa chattan adina sis puncts da bulli. Amez sa chatta il punct central che vegn duvrà per l’entschatta da gieu (bulli). Sper il champ da giugar sa chattan dus bancs dals punids, in secretariat dal gieu e dus bancs dals giugaders.
Champ grond[modifitgar | modifitgar il code]
Il champ grond vegn circumdà d’ina banda ch’ha in’autezza da 50 cm. Il champ da giugar mesira ina lunghezza da 40 m ed ina ladezza da 20 m. Ultra da quai vegn cusseglià da laschar liber in spazi da cupitgada d’almain 50 cm.
Champ pitschen[modifitgar | modifitgar il code]
Il champ pitschen vegn medemamain circumdà d’ina banda arrundada che sto avair in’autezza da 50 cm. Il champ è 24 m lung e 14 m lad.[1] Er qua basegni in spazi da cupitgada da 50 cm. En ina halla dastgan vegnir installads maximalmain dus champs da giugar.
Equipament[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’equipament d’in giugader da champ dad unihockey tutga sper la vestgadira usitada (chalzers da halla, tricot, chautschas e schanegiaders) be il bastun dad unihockey. Il goli porta chautschas lungas pulstradas; ultra da quai chalzers da goli, in protegiapet, ina part sura pulstrada, in protegiagenitalias e magari er guants. Ina chapellina cun in giatter sco protegiafatscha cumplettescha l’equipament dal goli. La vestgadira da quel dastga be servir a proteger sasez, betg però ad engrondir la surfatscha da defensiun. Cuntrari ad autras furmas da hockey agescha il goli qua adina senza bastun. En situaziuns da defensiun acutas è il goli plinavant en acziun davant il gol sin sias schanuglias; per quest intent porta el sut las chautschas pulstradas spezials protegiaschanuglia e protegiastgaina.
Tant ils bastuns e las ballas sco er ils gols e las bandas dal champ da giugar ston esser controllads areguard lur construcziun da l’institut da controlla ch’è incumbensà per quest intent da l’IFF (Sveriges Provinings- och forskningsinstitut).
Balla dad unihockey[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la balla dad unihockey sa tracti d’ina balla da trenament emprestada dal wiffleball.[2] Sco basa per il svilup da la balla dad unihockey ha servì il Cosom Wiffle Ball; quel consista dal material sintetic polietilen (PE) ed ha 26 foras. Quest’uschenumnada balla a foras paisa be 23 g ed ha ina circumferenza exteriura da 72 mm. Fabritgada vegn ina tala balla per ordinari da duas mesas cuppettas ch’èn savens da colur alva. Adina pli savens vegn duvrada ina balla da colur melnenta da la quala la structura da la surfatscha exteriura è munida cun pitschens fops. Quels n’influenzeschan bain betg las dimensiuns geometricas da la balla, ma duain influenzar a moda positiva las caracteristicas erodinamicas da quella.
Bastun dad unihockey[modifitgar | modifitgar il code]
Il bastun dad unihockey sa cumpona da duas parts (pala e moni) ed è fatg da material sintetic. Bastuns da pli auta qualitad han in moni conic che consista da material sintetic rinforzà cun fibras da charvun; ultra da quai possedan tals monis ina fina stresa da carbon. Tar la pala ch’è fermada vi dal moni sa tracti d’ina part d’isada che consista da termoplast e che vegn fabritgada cun la tecnica d’injecziun. In viertgel ed in bindel dal moni cumpletteschan il bastun dad unihockey. Tenor l’International Floorball Federation na dastga in tal bastun betg esser pli lung che 114 cm e pli grev che 380 grams; el è pia pli curt ch’in bastun da hockey.[3] Bastuns che vegnan duvrads en concurrenzas uffizialas ston esser munids cun il certificat da controlla da l’IFF. Igl è be lubì da scursanir il bastun. Da surcollar il moni è be admess survart la marcaziun. La curva da la pala dastga vegnir adattada; quella na dastga però betg surpassar 30 mm. Ella po vegnir remplazzada tras ina pala dal medem producent, sto però esser francada vi dal moni e na dastga betg sa muventar.
Gol dad unihockey[modifitgar | modifitgar il code]
Tant sin il champ grond sco er sin il champ pitschen vegnan utilisads gols da dimensiun gronda, davant ils quals sa chatta mintgamai in goli. Ils gols han las suandantas dimensiuns (aut × lad × profund): 115 × 160 × 65 cm. Tar quests gols ch’èn certifitgads da l’IFF sa tracti d’ina construcziun da bischens d’atschal da colur cotschna. Ils gols èn munids cun duas raits: la rait principala cuvra l’entira surfatscha dal gol cun excepziun da l’avertura d’entrada e dal palantschieu. Davos l’avertura penda ultra da quai ina segunda rait. Quella duai impedir che la balla sortia immediatamain en il cas che quella tutgass tar in gol directamain sin in dals bischens d’atschal.
En la varianta dad unihockey ‹mixed› u ‹gol pitschen› vegnan percunter utilisads gols pli pitschens e senza goli. Quests gols han dimensiuns da 60 × 90 × 60 cm e disponan be da la rait principala. Gols pitschens èn per ordinari da colur alva u cotschna ed èn construids en moda plegabla. Ultra da quai exista ina varianta pli pitschna da quest tip da gol, en construcziun da bischens d’atschal e cun dimensiuns da 40 × 60 × 40. Gols da questa dimensiun èn fitg derasads en tut la Scandinavia (en il sport da massa, sport da scola). Ils gols pitschens n’èn betg certifitgads da vart da l’IFF, damai ch’els na vegnan betg utilisads en concurrenzas uffizialas.
Variantas[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal svilup dal sport dad unihockey èn sa furmadas diversas variantas dal gieu che resguardan las relaziuns localas (grondezza da la halla da gimnastica) u las ambiziuns dals giugaders. I sa tracta da las variantas mixed, champ pitschen e champ grond che duain vegnir preschentadas curtamain:
Mixed[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la varianta mixed u gol pitschen sa tracti da la furma dad unihockey che vegn giugada en scola ed en uniuns (principiants). Da mintga squadra sa chattan mintgamai dus mattatschs e duas mattatschas sin il champ da giugar, il qual mesira 28 × 16 m. Ils ulteriurs commembers da la squadra sa chattan sin il banchin da reserva e pon vegnir substituids senza interrumper il gieu. I vegn giugà – en l’Europa Centrala – sin gols pitschens cun in’avertura da 90 × 60 cm senza goli; quai vul dir che mintga giugader è da princip cunresponsabel per cuvrir il gol. Davant il gol sa chatta la zona da protecziun da 1,90 × 0,90 m, en la quala nagin giugader na dastga metter pe. En questa varianta vegnan giugads turniers regiunals e surregiunals.
Champ pitschen[modifitgar | modifitgar il code]
Questa varianta dad unihockey vegn giugada cun gols gronds e cun golis equipads cumplainamain sin il champ pitschen d’almain 24 × 14 m. Ils gols han in’avertura da 1,60 × 1,15 m. Per il goli exista ina zona dal gol en las dimensiuns da 3,0 × 4,5 m, entaifer la quala el po agir libramain. Davant il gol sa chatta la zona da protecziun ch’è scumandada per tut ils giugaders da champ. Ils puncts da bulli sin la prolungaziun dal gol resp. lingia d’amez sa chattan en ina distanza d’in meter davent da la banda. Mintga squadra gioga cun trais giugaders da champ ed in goli. En tut po la squadra sa cumponer da fin a 20 giugaders. En cas d’in culp resp. culp liber sto la distanza tar l’adversari muntar incl. equipament (bastun) almain dus meters. En questa varianta vegnan giugads en divers pajais campiunadis a nivel regiunal e surregiunal. Tut tenor regiun existan er gia atgnas ligas da juniors (U-13, U-15, U-17 ed U-19); quellas servan a munir ils giugaders gia baud cun abilitads universalas sin il champ ed a sviluppar lur cumpetenzas da giugar.
En Svizra mesira il champ pitschen 24 × 14 m. En questa varianta dad unihockey vegnan giugadas las ligas d’amatur (liga 1 fin 5); ultra da quai giogan er ils juniors A-E sin il champ pitschen. Per il champ pitschen exista er in’atgna concurrenza da cup, l’uschenumnà Cup da liga. E las squadras che termineschan las duas gruppas regiunalas d’emprima liga sin l’emprima e segunda plazza sa mesiran en ina concurrenza da playoff best-of-three cun mezfinals e final. La squadra victura daventa campiunadi svizzer sin il champ pitschen.
Champ grond[modifitgar | modifitgar il code]
La varianta sin il champ grond vegn giugada, tuttina sco quella sin il champ pitschen, cun gols gronds e golis. I vegn per ordinari fatg diever dal champ da ballamaun en las dimensiuns da 40 m × 20 m. Sco tar il hockey sin glatsch gioga mintga team cun tschintg giugaders da champ ed in goli. Tar il sistem da standard èn ils giugaders da champ repartids tenor il schema 2-1-2 en defensiun ed attatga (entaifer la quala vegn differenzià supplementarmain tranter center ed alas). Daspera datti er las variantas 2-2-1 (dus defensurs, in attatgader ed in center sin la medem’autezza ed in attatgader principal), 1-2-1-1 (in libero, duas posiziuns d’ala, in attatgader ed in attatgader principal) e 1-2-2 (center davosvart, dus defensurs da la vart, dus attatgaders).
Reglas[modifitgar | modifitgar il code]
Las reglas dad unihockey èn pli severas che quellas da hockey sin glatsch. Ultra da quai vegn hockey sin glatsch giugà bler pli fitg cun il corp che unihockey: en l’unihockey èsi be lubì da smatgar givè cunter givè. La balla dastga da princip vegnir giugada be cun il bastun dad unihockey; in pass cun il pe è però lubì. Sch’in giugader tutga la balla intenziunadamain cun ses mauns u ses chau, sche maina quai ad in chasti da duas minutas. Ultra da quai èsi scumandà da siglir durant il gieu en l’aria per retschaiver uschia la balla. Cura ch’in giugader dad unihockey sajetta la balla, sto el far attenziun che la pala na s’auzia mai pli aut che ses chalun. Tar in’auta retschavida da la balla dastga la pala be vegnir auzada fin a las schanuglias.
Intervenziuns corporalas diras (checks da bandas etc.) sco ch’ellas èn usitads en il hockey sin glatsch n’èn betg lubidas en l’unihockey; il medem vala per il smatgar u auzar il bastun. Constatescha l’arbiter in tal surpassament, po quai tut tenor manar ad in chasti da duas minutas, uschia ch’il team sto giugar durant quel temp be cun quatter giugaders da champ. Fallaments massivs pon er avair per consequenza in chasti da tschintg minutas. Suenter in surpassament ch’è vegnì sancziunà, vegn il gieu per ordinari cuntinuà cun in sajet liber. Avant ch’exequir quel, è adina da far attenziun ch’il team ch’ha chaschunà il sajet liber tegnia avunda distanza tar la balla (champ pitschen almain dus meters, champ grond almain trais meters); sa chatta in giugader da l’adversari memia datiers da la balla, vegn el punì cun in chasti da duas minutas. Il sajet liber sto vegnir exequì senza perder temp; cas cuntrari vegn el concedì a l’auter team. Dar cun il bastun e bittar il bastun èn acziuns ch’èn scumandadas en tutta furma e che vegnan punidas correspundentamain. Tant ils giugaders da champ sco er il goli dastgan vegnir stgamiads da tut temp, e quai tant en dumber illimità sco er en frequenza illimitada. Dapi il campiunadi mundial dal 2004 èsi scumandà al goli da tschiffar in retropass d’in congiugader cun ils mauns. La pala dal bastun da giugar na dastga betg esser sturschida dapli che 3 centimeters, per che la balla na sa laschia betg auzar si da plaun e purtar enturn memia tgunsch.
Unihockey internaziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Campiunadi europeic[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1994 e 1995 han gì lieu campiunadis europeics dad unihockey; silsuenter èn quels vegnids remplazzads tras il campiunadi mundial. Victurs eran stadas las squadras naziunalas da la Svezia (turnier dad umens 1994 e da dunnas 1995) resp. da la Finlanda (turnier dad umens 1995).
Campiunadi mundial[modifitgar | modifitgar il code]
Il campiunadi mundial dad unihockey vegn manà tras tant per umens sco er per dunnas; quests dus campiunadis s’alterneschan onn per onn. L’emprim campiunadi mundial dals umens ha gì lieu il 1996 en Svezia; quel da las dunnas è suandà il 1997 en la Finlanda. Il campiunadi mundial dals umens han fin uss gudagnà las squadras da la Svezia e Finlanda; quel da las dunnas supplementarmain ina giada la squadra svizra.
Campiunadi mundial U-19[modifitgar | modifitgar il code]
Campiunadis mundials dals juniors vegnan manads tras dapi il 2001, da las junioras dapi il 2004. Dapi il 2003 resp. 2008 han er lieu tar ils juniors resp. tar las junioras campiunadis mundials B ch’èn colliads cun in sistem da promoziun e relegaziun als campiunadis mundials A.
Buccal europeic[modifitgar | modifitgar il code]
Il Champions Cup furma il buccal europeic per squadras d’uniun e vegn manà tras dapi il 1993 mintg’onn tant per ils umens sco er per las dunnas. Enfin il 2011 sa numnava el EuroFloorball Cup; dapi lura vegn quel manà vinavant sco turnier per las squadras plazzadas suenter ils participants dal Champions Cup.
Unihockey en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
En Svizra datti bundant 30 000 giugader licenziads (situaziun dal 2013). Ils radund 2150 teams èn organisads en ca. 420 uniuns, uschia che la Svizra furma la terz gronda naziun dad unihockey dal mund. Ultra da quai è l’unihockey il segund grond sport da team quai che reguarda il dumber da giugaders licenziads. L’associaziun svizra dad unihockey sa numna swiss unihockey ed è vegnida fundada il 1985.
Il campiunadi naziunal vegn manà tras en duas partiziuns: En la liga naziunala vegn tschernì il campiun svizzer sin il champ grond; en la liga regiunala il campiun svizzer sin il champ pitschen. Ultra da quai datti ina concurrenza da cup (pia in turnier tenor il sistem da k.o.), il Swiss Mobiliar Cup, ed il cup da liga al nivel dals amaturs. Ils pli blers titels da campiun svizzer ha cuntanschì tar ils umens l’UHC Rot-Weiss Chur (che fa oz part da Chur Unihockey), tar las dunnas las Red Ants Rychenberg Winterthur. Ultra da quai è Alligator Malans daventà il 2013 campiun svizzer dals umens ed er tar las dunnas tutgan singuls teams grischuns tar ils pli ferms en tut la Svizra.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Reglas dad unihockey (en versiun tudestga).
- ↑ Innebandy – Hooked on a feeling, Vällingby 1997, p. 16.
- ↑ IFF Material regulations 2014, art. 2.1.2. e 2.1.3. sco er appendix 9.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Johannes Roschinsky: Unihockey. Meyer & Meyer, Aachen 2008, ISBN 978-3-89899-340-1.
- Jan Kratochvil: Floorball. Meyer & Meyer, Aachen 2013, ISBN 978-3-89899-806-2.


text:
Gaerina
Gaerina (Gaverina Terme in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caalina a 26 km de la sità e a 509 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 874 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,2 km² e 'na densità de popolasiù de 168 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albì, Biensà, Casassa, Scé e Spinù.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gaerina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.