text:
L'accident saja capità la notg curt avant las 3. Il tren cun chargia privlusa saja stà da viadi a Losanna cura che 6 vaguns sajan sviads per raschuns anc betg enconuschentas.
25 tonnas acid sulfuric èn culadas ora
Tar l’accident da tren da rauba en il Vad da la notg passada èn culadas ora chemicalias. Sco ch’il directur dal departament d’ambient dal chantun Vad, Sylvain Rodriguez ha confermà, sajan radund 25 tonnas acid sulfuric culadas ora.
La populaziun n’era mai en privel, ha sincera Rodriguez. La situaziun dals flums e da l’aua na saja il mument betg alarmanta, ha ditg il directur dal departament d’ambient dal Vad.
Impediments da traffic
L'accident ha manà ad impediments tar il traffic da viafier en la Svizra franzosa. Ils trens da TGV circulavan be fin Frasne en Frantscha e n’èn betg vegnids manads fin en Svizra. Differents trens dad Intercity èn vegnids sviads sur Berna.
RR novitads 11:00


c: text/html

text:
Tenor l'organisaziun da turissem da la regiun Clavenna datti en la citad da Clavenna 3 hotels, 13 purschidas da letg cun ensolver ed in albiert per giuventetgna - en tut circa 500 letgs. Era cun anc quintar abitaziuns da vacanzas ed autras purschidas da star sur notg èn quai memia paucs letgs per las circa 3'300 chantaduras e chantadurs che sa participeschan a la festa da chant Rezia Cantat.
L'entira regiun è quasi occupada
Tenor il president dal comité d'organisaziun Jon Fadri Huder han ils chors ch'èn da la partida a Clavenna stuì organisar sez l'alloschi, quai cun agid da l'organisaziun da turissem regiunala Valchiavenna. Uschia han els chattà quartier per l'entira regiun enturn, en la Val Bregaglia enfin a Malögia, en l'entira Val Spleia e davent da la citad Clavenna enfin al Lai da Como. Durant la festa da chant Rezia Cantat è l'entira regiun da Clavenna perquai quasi occupada dal tut. Sulet a Madesimo en la Val Spleia ha ina collavuratura da l'organisaziun da turissem anc savì proponer singulas chombras.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
enturn 800: La baselgia claustrala vegn ornada cun picturas
La baselgia claustrala cunsias picturas: center da la vita claustrala
Dapi passa 1200 onns è ella il center da la vita claustrala: la baselgia claustrala cun ses frescos unics che proclameschan l'istorgia dal salit.
L'emprim era la nav da la baselgia claustrala ina sala simpla cun paraids glischs sut in palantschieu sur da lain plat. La baselgia è vegnida picturada ora enfin l'ultim e pli pitschen chantun: in cudesch illustrà cun purtrets da colur magnifics da l'istorgia biblica dal salit.
Ils maletgs èn structurads fitg precis, han dentant pers ina part da lur colurs
La structuraziun dals frescos carolingics vegn pli bain visibel vi da la paraid vers nord. I dat tschintg registers ed ina rait da quaders rectangulars, en ils quals i vegnan mussadas las singulas scenas.
Oz paran ils frescos carolingics d'esser senza cuntrast, en colurs cotschnas e colur da la terra. Cun quai dattan els be ina sblatga perditga da lur intensitad da glisch, coluraziun e plasticitad originala. Els han patì sut incendis, vegliadetgna ed intervenziuns umanas.
Ils frescos carolingics raquintan in'istorgia
Las picturas eran vegnidas picturadas per muntgs scolads, sco sustegn visual tar lur approfundaziun en l'evangeli. Sin il register sur ils arvieuts vegnan mussads scenas dal Vegl Testament da la vita dal retg David. Ils trais registers d'amez èn deditgads a l'uffanza da Jesus, a sias pregias e miraclas ed a la passiun. Il register giusum è per gronda part destruì. El cuntegna l'ovra ed il martiri dals successurs apostolics da Cristus.
Il register pli aut da la paraid vers ost vegn oz zuppà da l'arvieut e mussa ina scena da l'ascensiun. En las calottas vegn trais giadas represchentà Cristus: en il center sco glisch dal mund en la gloria d'ina mandorla dubla, circumdà dals quatter evangelists ed accumpagnà dad anghels. En la calotta vers nord surdat Cristus clav e cudesch a Petrus e Paulus. Cun quai vegn mussà la fundaziun da la baselgia. La crusch da gemmas en l'apsida dal sid cun il medagliun central da Cristus stat per il triumf da Cristus sur da la mort. Ils registers inferiurs da las apsidas èn deditgads als sontgs titulars dals altars: Joannes Battista amez, Petrus e Paulus al nord, e Stefanus al sid. La paraid dal vest mussa il return dal Figl da Dieu, il giuvenessendi.
Ils frescos carolingics han conuschì be curts temps glorius
Cumbain che Müstair è enconuschent gist per ses frescos carolingics, han quels conuschì mo temps glorius modests. Els èn adina puspè vegnids surpicturads e cuvernads. Pir l'onn 1894 èn els vegnids rescuvrids tras ils dus istorichers d'art Josef Zemp e Robert Durrer. Els èn lura vegnids fatgs visibels tranter l'onn 1947 e 1951.


text:
La valur da quels quatter instruments munta a 10 fin 20 milliuns francs. Precis na pon ins betg dir, ma be il cello è segirà cun sur 10 milliuns francs. Quels quatter instruments tutgan a la fundaziun Habisreutinger, els mettan a disposiziun ils instruments al Stradivari Quartett.
Il concert dals 18 d'october 2017 en il chastè da Tarasp duess esser la partenza per in festival pli grond. Sut il titel StradivariFEST èn previs il 2018 plirs concerts, tranter auter er en il chastè da Tarasp ma er a Scuol, Ftan e Müstair.
Il concert sin il chastè da Tarasp ha lieu ils 18 d'october 2017 a las 17:00.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Auril 2015Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 28 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
IADI Y VACANZES
Inzidënt sön la pista da schi foradecá – Canche n fligher po gní cërChe che é tl laur da pié ia y jí foradecá dess se damané sce al é assiguré sciöche al alda sce al ess da fá n inzidënt sön pista. Por ejëmpl n intervënt cun le fligher po costé ince n valgügn milesc de euro! La Tessera Europeica Assiguraziun Maratia (TEAM) se dá scê le dërt da gní curá sce al va debojëgn te na strotöra publica tratan che i sun foradecá, mo ales medemes condiziuns di zitadins y dles zitadines dl Stat olache i sun y nia ales condiziuns che vel te nosc paisc. Tignide ince cunt che sce i ne sëis nia bugn da gní a ciasa da susc y i messëis gní acompagná, ne vëgn chisc cosć nia curis dala TEAM. Porchël él dagnora important da controlé sce an é bëgn assigurá assà. De plü informaziun é da ciafé sön la plata internet dla Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE).
DËRT DI CONSUMADUS
Vel les garanzies comerziales ci che ares costa?Por tröc produc ciafa i consumdus aldedaincö debann y automaticamënter na garanzia dal produtur. Dlungia chësta garanzia comerziala él la garanzia legala europeica che ti conzed ai consumadus da damané, de regola te 2 agn dala cumpra, che le produt da defet vëgnes cuncé o baraté fora, o te n valgügn caji, che al ti vëgnes retü i scioldi. Ciodí pa spo cumpré na garanzia comerziala implü? Paiël la mëia da la cumpré? La Rëi dles ZCE dëida capí i consumadus sce al se trata de na garanzia che va bun. Por mirit dles checklists arjignades ca dala Rëi dles ZCE, po i consumadus cumpré ite sciöche al alda. Döta la relaziun, n so ressumé y les checklists é dan man por inglesc. Sön la plata internet dla Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) da Balsan él dan man na brosciüra sön la garanzia legala tla Talia y ti atri Paisc dl'UE.
Caje dl mëis
Na copia taliana â aposté n’edema de vacanza te n hotel dlungia n bel lech dl Paiern. A öna cun l’ostira âra paié ite damperfora püch denant co pié ia 1.200 euro por la sojornanza. Mo n iade rová dailó âra messü paié ciamó n iade le cost dl hotel ajache al ê mudé l’ostí. L’ostira da denant ê jüda ala nia y le ostí nü n’â ödü gnanca n euro dla soma paiada ite dal per talian. I turisć á messü paié ite ciamó n iade la soma. I consumadus é stà bugn da ciafé sö le curadú falimentar che i á desgort debota dijon che la soma che ai â paié ne fajô nia pert dla massa falimentara. Do n ia y ca lunch y sfadius danter i consumadus y la banca dl hotel che n’orô nia paié la soma ajache aladô d’ëi manciâl na basa iuridica por la retüda, é i consumadus jüs dala Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) de Balsan che á damané aiüt ai colegs dla ZCE Paisc Todësc. Do che la banca â naôta tl pröm desdit da paié, é i colegs todësc jüs dal curadú falimentar, che á conzedü ala fin por scrit la retüda dla soma … y finalmënter á i consumadus podü programé na vacanza nöia cun la soma ciafada!


text:
Növa Zelanda
La Növa Zelanda (New Zealand in ingles, Aotearoa in maori) a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Wellington.
La gh'ha una süperfiss de 268.680 km² e una pupulaziun de 4.280.000 abitant.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda la gh'ha dü lenguv ufiziaj: l'ingles, che l'è parlaa del 98% de la pupulaziun, 'l maori, che l'è parlaa del 4% de la pupulaziun e 'l lenga de sign novazelandisa[1].
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è el John Key (del 2008).


text:
Per arrivar tar las singulas chasinas, per gronda part da crap, han ins da pigliar ina da las numerusas viettas e streglias. Tuttas mainan engiu tar la baselgia dal vitg. Nua ch’ins vesa er l’anteriura chasa da scola ch'è uss la pensiun «Vecchiascuola».
Fabricat pretensius
Sco ch’il possessur da la pensiun, André Platzer ha declerà, saja quai stà in project sur bun dus onns. La gronda part dal material haja gì da vegnir transportà cun helicopter ubain a maun.
Jau hai fatg musculs ils davos mais cun purtar rauba e rauba dal parcadi fin tar noss pitschen paradis.
El che lavura cun in pensum dad 80 % tar l’uffizi da construcziun a Schlarigna ha er duvrà perseveranza ed encletga per la mentalitad taliana. Tut en tut haja la restructuraziun da l’edifizi dentant funcziunà fitg bain.
Il bul da la scola
La chasa che la famiglia Platzer ha cumprà, è stada fin il 1981 en funcziun sco scola elementara per ils uffants da Pianazzola. En las novas localitads da la pensiun chatt'ins er en avegnir regurdientschas dal temp d’uffanza. Mintga stanza è drizzada en tenor in rom da scola. Uschia pon ins durmir en la stanza da biologia, siemiar en quella d’astronomia u er quintar nursas en la stanza da matematica.
Sin l’ultim zac
Ils emprims giasts da la pensiun arrivan en occasiun da la festa da chant si Pianazzola. Tut n’è dentant betg anc pront, uschia ch’ils giasts vegnan a giudair in ensolver tar ina vischina en il vitg. Ch’ins sa gida adina en uschè in pitschen lieu, ha suttastritgà l’Engiadinais.
Restaurant cun vista da panorama
En in mais fa André Platzer quint, ch’il nov restaurant sin il plaunterren da la chasa saja pront. In manader da gestiun ha el entant chattà e las lavurs enturn chasa vegnian ussa fatgas ina suenter l’autra. El e sia dunna n’abitan sez dentant betg en la «Vecchiascuola» sin 650 meters sur mer, mabain a Piuro giun val.
RR actualitad 08:00


text:
Il campiun svizzer l’FC Basilea gudogna cunter l’FC Vaduz senza gronda discussiun cun 5:1. Cunzunt en la segunda mesadad dal gieu han ils Basilais dominà la partida dal tuttafatg ed anc marcà dus gols. Gia da pausa stevi 3:1 per l’FCB.
Lucerna cunter GC 4:3
Lucerna era cun 2:0 en avantatg suenter 45 minutas, suenter 50 minutas era quai dentant gia 2:2. GC ha suenter pausa en las emprimas tschintg minutas gist pudì marcar dus gols ed ha uschia anc ina giada purtà tensiun en la partida da las duas equipas che giogan per la qualificaziun per l’Europa League.
Losanna cunter Thun 4:4
En la segunda runda da la Super League ha Losanna ed Thun gioga ina spectaculara partida e la finala èsi stà tar il pari da 4.4. Las davosas 10 minutas han omaduas equipas anc marcà dus gols.
RR novitads 18:00


text:
Informaziuns sur dallas pleivs da Degen, Morissen, Vella e Vignogn sco era dalla vischnaunca da pleiv Lumnezia miez
Commemoraziun da 600 onns frar Clau da Flia
En la caplutta da sogn Vetger a Degen vegn baghegiau la cella digl eremitadi da frar Clau da Flia.
Nies plevon sur Peter meina quei project ensemen cun ils scolars dalla scola supperiura dalla Lumnezia. Visetas egl eremitadi che sesanfla en caplutta da song Vetger a Degen ein libras per la populaziun.
Sur da diversas occurenzas informescha la pagina d’internet da ⇒ Informaziuns frar Clau da Fliela
Viadi a Ruma, ils 13-16 d’october 2017
Nus havein astgau guder in fetg bi viadi en buna cumpignia. Ils contacts persunals da nies plevon han possibilitau als 31 participonts bein enqual visitaziun tut speciala. Grond engraziament a sur Peter ed era a sur Tomasz.
Survetsch divin alpester dumengia, ils 13 d’uost 2017 allas 10.30 uras sper il lag a “Plaun lom”, Vella / suenter messa “grillada”
Las pleivs da Degen, Morissen, Vella e Vignogn ein selegradas zun fetg d’envidar la populaziun a quei survetsch divin.
Pign e grond, giuven e vegl, indigens ed jasters – tuts ein stai cordialmein envidei da celebrar ensemen cun sur Peter allas 10.30 uras il survetsch divin avon ina belezia culissa alpestra. Il chor Vocalis Lumnezia cun siu dirigent Gieri Spescha ha embeliu il survetsch divin.
Suenter messa ein tuts stai cordialmein envidei da guder la cumpignia sper il lag e dustar fom e seit cun nossa purschida giu dil grill. Las pressapauc 250 persunas han gudiu in bellezia gi da stad cun emperneivlas temperaturas.
Nies proxim survetsch divin alpester ha liug dumengia, ils 12 d’uost 2018 el medem liug – nus selegrein.
program
Chor Vocalis Lumnezia
La Quotidiana dils 17 d’uost 2017
Impressiuns dils 12 d’uost 2017
LA VISCHNAUNCA DA PLEIV CATOLICA-ROMANA LUMNEZIA MIEZ
Las persunas catolicas sesentas els vischinadis da Degen, Morissen, Vella e Vignogn cun lur uclauns sin territori dalla vischnaunca Lumnezia fuorman la vischnaunca da pleiv catolica-romana Lumnezia miez.
La vischnaunca da pleiv catolica-romana Lumnezia miez ei ina corporaziun dil dretg public autonoma, ella cumpeglia gl’entir territori dils vischinadis da Degen, Morissen, Vella e Vignogn.
La vischnaunca da pleiv catolica-romana Lumnezia miez ei naschida igl 1. da schaner 2014 ord la fusiun dallas vischnauncas da pleiv da Degen, Vella e Vignogn. Naven digl 1 da schaner 2017 ei era la vischnaunca da pleiv Morissen fusiunada cun la vischnaunca da pleiv Lumnezia miez.
Las vischnauncas da pleiv ein fusiunadas, las pleivs restan autonomas.


text:
Cónt
Artéccol in dialatt bulgnais
Dai ténp antîg l'omen l'à sänper druvè däl prêd cénni par contèr. In Grêcia antîga e a Råmma as druvèven dî âbec (ch'î éren fât ed balutén furè ch'i s infîlèven in fitón ed fèr) par fèr di cónt d'l aritmetica. As dîs anch ch i pastûr cuntèven äl pîguer e al vâc druvànd dal prêd ch'i butèven zå quand äl bisti äli gnèven dänter o andèven fòra. Po dåpp, in matemâtica, sta parôla la gné druvè con un significhè elementèr ch'la vré dîr realizaziån dî cónt. In aritmetica, sti cónt i vrénn dîr zontèr, tirèr vî, moltiplichèr e divîder.
In generèl as dîs ch'i én cónt äl combinaziån (col rispèt ed rêgol prezîsi) ed sîmbol (mégga sänper dî nómmer) con dî operadûr (par esänpi +,-,* e /) par avair un risultè sôlid. As pôl dîr acsé ch'l è un pruzès vló ed trasformaziån ed valûr inizièl o ed risultè diferént. Sta conceziån la s permatt ed dscårrer ed tant cónt divêrs, ognón coi só fén e äl só rêgol: int'l aritmetica, int'i cónt infinitesimèl (cónt differenzièl e cónt integrèl), int'i cónt d'la probabilitè, int' i cónt proposizionèl, int'i cónt dî nómmer, e vî acsé.


text:
La excellenta situaziun dil vitg sin ina terrassa surveseivla era predestinada per survigilar e defender la val. Perquei fa ei buca surstar ch'ei ha dau cheu sin in pign spazi quater castials ni fortezias habitai tschentaners alla liunga.
Ina semeglionta cumulaziun da castials anfl'ins el Grischun mo aunc ella Tumliasca. Il cumplex fortificau dil temps medieval Munt sogn Gieri ei il pli vegl ed impurtont dalla Surselva. In monument singular. Gia el testament da Tello digl onn 765 ed egl urbari dils beins imperials dalla mesadad dil 9avel tschentaner vegn numnau en quei liug in casti- "igl agnum super castellum" - ed ina baselgia. Il casti apparteneva igl emprem alla claustra da Mustér, lu agl uestg da Cuera e pli tard sco casti feudal als signurs da Razén. La pli gronda impurtonza ha il segneradi dil Munt sogn Gieri giu el 14/15avel tschentaner, surtut sco dertgira aulta da Vuorz. Pér 1734 ei il casti vegnius en possess dalla vischnaunca da Vuorz.
Els onns 1997-2001 succeda ina restauraziun en etappas tras la fundaziun fundada egl onn 1996. En connex cun la conservaziun da quei monument ei, en collaboraziun cun las persunas participadas ed ils uffecis participai alla restauraziun, in guid d'art en elavuraziun.


text:
Gia dapi 8 onns è Vienna a la testa da l’index da l’interpresa da cussegliaziun Mercer. Davos la citad da Turitg suonda las citads da Auckland (Nova Zelanda), Minca, Vancouver, Düsseldorf e Frankfurt.
Trais citads svizras tranter ils top 10
Entaifer las diesch meglras citads sa chatta era Genevra sin plazza otg e Basilea è sin plazza diesch.
Tut en tut èn vegnidas cumparegliadas 231 citads grondas. Vegnì valità èn criteris sco criminalitad, stabilitad politica sistem da sanadad, furmaziun u er traffic public.
RR novitads 07:00


text:
Wikipedia:Líbar da stiil
Quest lìber de stil a'l gh’ha cume ubietiv che i rob i se faghen in manera símila. I norm repurtaa chìinsìchì i henn mia indiscütíbil. Di völt un mètud a l’è bón cume un oter, però se töcc i agissen l'istessa manera la Wikipedia la sarà püssee fàcila da legg e da druvá, dónca anca püssee fàcila da scriv e da mudifegà. In quel cuntest chì la seguent citazión dal Manüaal de stil de Chicago la pö fà da ciariment:
- I norm e i regülazión cuma questa, per la natüra del cas, i pören mia vess assegnaa cun la rigidezza d’una legg. I henn pensaa per 'l cas 'standard' e i henn da vess aplicae cunt un cert grad d’elasticità.
Una scritüra ciara, infurmativa e imparziala a l'è sémpar püssee impurtanta che la presentazión o la strütüra. Vün 'l se speta mia che i scritur i van adree a vüna o a nissüna de 'sti régul. I wikipedist ch’i éditen i se pören referíss a quel manüaal chì per netà i artícuj e i pàginn in acord cun 'sta guida chì.
Vardée PP Wikipedia:Cume mudificà una pagina per infurmazión sura cuma druvá i istrüzión d’ipertest -a gh’è un bel poo de pussibilità a part 'l negret e 'l cursiv. Quest artícul chì 'l se cuncentra in quand i druvá, apó se vargün esempi 'l mustra l’ipertest. I pören vess ütil anca i Cunvenzion di nom per i norm de stil per da 'l nom a artícul e categurij.
Cuntegnüü
- 1 Nomm d’artícul
- 2 Stil general de l'artícul
- 3 Liamm
- 4 Càpsüle
- 5 Stiil scentífich
- 6 Sezziú
- 7 Metalenguagg
- 8 Imàgen
- 9 Mediawiki
- 10 Categuríe
- 11 Calendari d'avenimeent
- 12 Lenguàgg
Nomm d’artícul[mudìfica 'l sorgènt]
Scumenzand un artícul növ, scernii 'l nom adeguaa a l'è essenzial par assicüráss che dop se ghe pudarà metegh di ligam. L'è poo impurtaant cumpruvá, prima da scumenzá l'artícul, che l'esist mia giamò un articul cunt un nomm símil o equivalent. In quel cas lì, gh'avii da fàgh un redirect, cun 'l cumand: #redirect[[ ]].
Stil general de l'artícul[mudìfica 'l sorgènt]
'L stil e cuntegnüü di artícul i gh'hann de vess enciclupédich, e donca i gh'hann de tratà cun detaj e ubietività 'l cuncet che 'l curespund al títul de l' artícul. I artícul da la Wikipedia i gh'hann mia de vess di definizión de diziunari, né manüaj d'instrüzión, panegírich, recumandazión de prudut, crítich d'art, e.i.v. (vidée Cusè che l’è mia la Wikipedia).
Alter rob che gh'è da tegn in ment[mudìfica 'l sorgènt]
- Druvée un lenguagg "impersunal", mai in prima persona, o indirizaa diretament al letur.
- Tachée sémper cunt un primm paràgraf che 'l descrív in manera cürta 'l cuncett principal de l'artícul, in manera che qualsesìa letur 'l se pöda fá una idea ciara del cuntegnüü che ' vegn dop. Giuntègh mai denter di infurmazión secundàri o anèdut.
- Se esiisten di artícul imparentaa (presempi, série da paes, münicipi, spèci biulògich, e.i.v.) assicürev ch’i gh’àbien un stil e furmaa cunsistent (suratütt par taul e imàginn).
- Druvée un lenguagg curet e furmal, e tegnii d'ögg l'urtugrafia, la gramàtega e 'l vucabulari. Se a fasii di traduzión da alter lenguv, stii al'ögg de fà mia di calch sintàtich o di traduzión furzaa. I traduzión utumàtich senza revisión manüala i henn mia acetàbil.
- Fasii mia di artícul ch’i gh'hann denter dumà del test senza furmaa. I ligam e 'l furmaa i henn essenziaj.
Liamm[mudìfica 'l sorgènt]
Liamm líbar[mudìfica 'l sorgènt]
Recumanemm l’üüs di inscí numenaa “liamm líbar” veers un òolt artícul, par esempi, [[Ramon Lul]] . Druvée i liamm par tüte le parole e espressiú che sa i tröva al vòost artícul par le quale al pudaress vess interessaant da legí l’artícul liaa. Mia-da-maanch, esagerée mia. Liée mia tüte le aparizziú d’una parola; nurmalameent noma liée la prima völta che la pariss la parola. Par le date, cuma 25 03, druvée ul furmaa nümerich, a causa da la framentazziú dialetala da la nosta lengua: a la pàgina da calendari sa i truvarà apó i nomm.
I liamm ch’i seguiss le cunvenziú par rapòort aj nomm i gh’a un bell puu plüü da pussibilitaa da liá cun di artícuj ch’i esiist e, si a gh’è gnamò un artícul sura ul tema, i bú liamm i farà inscí che la creazziú d’un nööf artícul la síes fisc plüü fàcila par i fütüür scrituur.
Al è pussíbil da liá da le parole che i è mia esatameent le istesse che l’artícul liaa, par esempi [[Wikipedia:Benvegnüü a la Wikipedia|messagg da benvegnüü]] . Mia-da-maanch assürée-v-as ch’al è cjaar a vargott al fa referenza ul liamm senza iga da ná-gh.
Intentée liá cun cura. Pruvée i liamm cun cüra. Si un artícul ch’a vurii liá al esiist gnamò, fasii una cerca ràpida par assürá-ss ch’al síes da bú inscí: l’artícul al pöö iga un nomm un zich difereent dal nomm che vuu pensée.
Druvée mai “fasii clich chí” cuma teest pal liamm - al aporta nissü tiip d’infurmazziú. Ul teest dal liamm al aress da vess l’assüünt sura ul quaal al porta ul liamm.
Liamm da fö[mudìfica 'l sorgènt]
La Wikipedia a l’è mia una culezziú da liamm e descunsejemm i artícuj cun noma di liamm, però al è adeguaa da pusá referenze a infurmazziú cumplementària ch’i gh’ àbies al Internet. Vargott al è spescjalameent ceert cura ca vuu ii druvá una pàgina web cuma impurtanta fuunt d’infurmazziú.
Sura le pulítiche e norme, vidée Wikipedia:Liamm da fö.
La sintassi par fá referenza a di URL al è sémplis. Pusée intra claudatuur (paréntesi quadre):
- [URL teest upziunaal lassaant un spazzi]
La URL la gh’ a da scumenzá par http:// u di òolt prutucoll WWW cuma ftp:// u news://.
Títul di liamm[mudìfica 'l sorgènt]
A pudii gjuntá un títul a un liamm da fö ga meteent un teest da drée a la URL lassaant un spazzi. Par esempi, si a la URL seguent:
- [http://ca.wikipedia.org]
ga vuremm gjuntá un títul, a scriaremm:
- [http://ca.wikipedia.org Viquipèdia Catalana]
e al parissarà inscí:
Vargüne URL i è brüte e par nagott infurmative; alura, al è mej che la parísses mia la URL, plütòost un títul infurmatiif. Par esempi:
sa l lees fisc plüü fàcilmeent che mia
- http://cultura.gencat.net/llengcat/cds/index.htm
e si la URL sa la mustra, fasii-l da la manera la plüü sémplis ch’a la pruponn la pàgina desiderada, par esempi, posée mia index.html La versiú imprimíbila d’una pàgina la mustra la URL intrega cun deent chele a che sa l ponn títul, inscí che sa perd mia da l’infurmazziú.
URL cuma note[mudìfica 'l sorgènt]
Senza ul teest upziunaal, una referenza da fö sa la mustra cuma una nota: par esempi,
- [http://ca.wikipedia.org]
al pariss inscí:
Pusizziú al artícul[mudìfica 'l sorgènt]
A la plüpaart da caas, al è preferíbil trá insèma i liamm da fö al a fí dal artícul sota la càpsüla:
- ==Liamm da fö ==
Propi cuma sa fa cun le otre càpsüle principale, i düü seegn d’iguaal sa i gh’a da druvá par segnalá la càpsüla di liamm da fö (vardée ‘’Càpsüle’’ plüü sota).
Apó al è pussíbil da mett deent una referenza URL al còorp d’un artícul. Par esempi:
- Un bú esempi da cumünitaa online cooperativa al è la [http://lmo.wikipedia.org Wikipedia, l'enciclupedia líbera] .
sa l mustra inscí:
- Un bú esempi da cumünitaa online cooperativa al è la Wikipedia, l'enciclupedia líbera
Pàgine in otre idiomes[mudìfica 'l sorgènt]
Indichée in quaal idioma al è scrivüda la pàgina intra paréntesi. Par esempi:
- Le Monde, diari (in Francées).
Al segueent liamm a gh’è una lista cumpleta da le buete d'indicazziú d'idioma:
Tiip da archivi (file)[mudìfica 'l sorgènt]
Si ul liamm al è mia un archivi html plütòost par esempi un archivi pdf u jpg, una indicazziú par rapòort la saress ütil par jütá l’üsüari a decidí si al preferiss derví-ll u catá-ll gjo.
Misüra dal archivi[mudìfica 'l sorgènt]
Si ul liamm va a un archivi gross (in caas d’html: cun deent le imàgen) una nota par rapòort la saress ütil. Vargü cunt una cunessiú lenta al pöö decidí da mia druvá-ll.
Càpsüle[mudìfica 'l sorgènt]
Druvée la indicazziú == par le càpsüle, mia ’’’ (negrett). Esempi:
- ==Vargott al è la càpsüla==
ch’al prudüiss:
Vargott al è la càpsüla
Cunsiderée che cura ca sa l dövra ==Vargott al è la càpsüla== la cuventa nissüna línia sota la càpsüla. Le línie in biaanch estra sa i gh’aress da scancelá, gja che la strütüra a l’è una questiú dal föj da stiil da la Wikipedia, mia la manera cuma sa scriif l’artícul.
Si vuu indichée le càpsüle da chesta manera, alura una taula da cuntegnüü sa la genera autumàticameent a partí da le càpsüle dal artícul (a partí da tré càpsüle), le sezziú i pöö vess autumàticameent nümerade paj usuari cun chesta preferenza selezziunada; a le parole deent le càpsüle segnalade da manera upurtüna sa dà plüü d’impurtanza in le cerche. Le càpsüle apó i jüta i letuur separaant ul teest e prufilaant l’artícul.
- Pusée in majüscule la prima parola e i nomm propi a le càpsüle però lassée ul reste in minúscule.
- Evitée i liamm a le càpsüle. In acordi a le upziú, vargü usuari i pöö mia vidé-j clarameent. Al è fisc mej pusá ul curespundeent liamm a la prima frasa sota la càpsüla.
- Duvrée mia tropp le sübcàpsüle gja che al pöö fá che l’artícul sa vídes cunfüüs. Paràgraf cüürt e frase sémplis nurmalameent mia i gjüstifica la suva pròpia sübcàpsüla.
- In cheste circustanze, che a gh’è mia assée da teest par gjüstificá una sübcàpsüla, al pöö vess preferíbil da druvá teest in negrett u separá par puunt in una sezziú che da druvá da le sübcàpsüle.
Stiil scentífich[mudìfica 'l sorgènt]
Ünitaa da misüra[mudìfica 'l sorgènt]
Par ünitaa da misüra, druvée ünitaa dal SI (sistema internazziunaal).
Separaduur da mila e decimaj[mudìfica 'l sorgènt]
Int i nümar cardinaj (cura ca sa referíssum a euro, métar, etc...), al cuventa separá i mila cunt spazzi u puunt e i decimaj cun le còme (vírgüle).
- Curett;
- 2.000.500,80
- 2 000 500,80
- Incurett
2000500,80I è separaa mia i mila 2'000'500,80Mila separaa cun di òolt símbuj 2,000,500.80Nutazziú anglusàssuna 2 000 500.80Nutazziú anglusàssuna
-
Scriveent curdenade u vetuur sa l druvarà l'apòstruf par separá i decimaj;
- Curett;
- (1 234'5, 2 345'6, 3 456)
- (1.234'5, 2.245'6, 3.456)
- Incurett
(1234'5, 2345'6, 3456)I è separaa mia i mila (1234,5 , 2345,6 , 3456)I è separaa mia i mila e nutazziú cunfüsa (1'234.5, 2'345.6, 3'456)Nutazziú anglusàssona (1,234.5, 2,345.6, 3,456)Nutazziú anglusàssona (1 234.5, 2 345.6, 3 456)Nutazziú anglusàssona
-
Sezziú[mudìfica 'l sorgènt]
Intrudüzziú[mudìfica 'l sorgènt]
Töcc i artícul i g’aress da iga ul títul u l’assüünt in negrett a la prima línia e da le völte in cursiif si chesta frasa u parola nurmalameent al è apó in cursiif (par esempi, par parole int idiomm furestée). Ul títul u assüünt dabott sémpar al pöö sa pusá a la prima frasa, però vargü artícul i gh’a simplismeent di nomm. Esempi:
- Ul Teurema da Pitàgura al gh’a ul nomm da, e sa l tribüiss al filòsuf greech dal segle VI a.C. Pitàgura.
Si l’assüünt dal artícul al gh’a plüü d’un nomm, cada növa furma dal nomm la gh’aress da vess in negrett a la prima aparizziú.
- L’Idròssid da sodi (NaOH), apó cugnussüü cuma soda càustega u candegina.
Al è preferíbil clarí ul cunteest a le prime parole. Par esempi,
- In física quàntega, ul Principi d’Incertezza da Heisenberg...
Sezziú inizziala[mudìfica 'l sorgènt]
La sezziú inizziala a l'è la sezziú prima da la prima càpsüla. Al è mustrada da sura a la taula da cuntegnüü (par pàgine cun plüü da tré càpsüle). La lunghezza gjüsta la depeent da la lunghezza dal artícul, però in qual-sa-vöör caas l’aress mia da vess plüü larga da trii paràgraf.
Sezziú "Vidée apó/vidée anca" e "Questiú relazziunade"[mudìfica 'l sorgènt]
Cura ca i artícuj i è cüürt e i gh’a mia da le càpsüle, le referenze infurmale a di artícuj relazziunaa che i è mia staa liaa cun liamm líbar al teest sa i pöö incurpurá a “Vidée apó/Vidée anca” cun düü para d’apòstruf, par esempi:
- ''Vidée apó'': [[Eculugía]], [[medi ambient]]
ch’al prudüiss
- Vidée apó: Ecologja, medi ambient
Cura ca i artícuj i è laargh e i gh’a da le càpsüle, si la sezziú “Vidée apó” sa la referiss al artícul intreegh e mia noma a una sezziú, l’aress da vess una càpsüla da manera che la pariss a la taula da cuntegnüü. La sezziú “Vidée apó” l’aress da parí sémpar prima da la sezziú “Liamm da fö”. Gjuntée mia di liamm a “Vidée apó” che gjamò i síes al teest dal artícul.
- ==Vidée apó ==
- *[[Eculugía]]
- *[[Medi ambieent]]
Che al parissarà inscí
Vidée apó
Da le völte, le referenze i pöö vess nümerade d’una manera plüü furmala:
Teem relazziunaa
Da le völte, al pöö vess ütil da iga da le referenze crusade esplízzite al teest, par esempi, cura ca una sezziú larga da teest al a stada muvüda a una otra paart u a gh’è un artícul impurtaant int un sübtema. In chiist caas-chí, pusée ul liamm in negrett da manera che la suva importanza al è fàcil da recugnuss. Esempi:
- La situazziú legala par vargot ch’al fa a la circunzisiú la depeent dal paees (vidée Status legaal da la circunzisiú).
Metalenguagg[mudìfica 'l sorgènt]
Pusée le parole in cursiif cura ca sa parla da luur int una frasa in cüünt da duvrá-le nurmalameent. L’istess par le lètere.
- La parola pare la vegn dal latí pater
- La lètera E al è la plüü cumüna in Anglées.
Imàgen[mudìfica 'l sorgènt]
I artícuj cunt noma una imàgen i gh’aress da la iga al principi dal artícul a la dreta. I retraa cul cuu miraant a la drita i gh’aress da ná a manzina (miraant veers l’artícul).
Tüte le imàgen i gh’aress da “flotá” - i.e., ul teest al gh’aress da ga vess intuurn. Malgraa che vargott (e d’otre coses) al pöda vess faa cun HTML, al è preferíbil ul wikifurmaa cura ca al síes pussíbil. Le imàgen i gh’aress da iga un 200-300 pixel d’ampiezza. Ul teest da la imàgen e i òolt teest i è sémpar benvegnüü, spescjalameent par imàgen che sa i capiss mia fàcilmeent. Int un artícul d’una biugrafía sa l süponn che ul retraa al è da la persona dal artícul inscí che ul teest al è mia necessari. Teest da la imàgen
Le futugrafíe e otre gràfiche i gh’aress da iga teest a maanch che la pròpia imàgen la gh’àbies deent dal teest taal cuma al söö passá a le cuverte da líbar u àlbüm da müsica u cura ca ul gràfich al representa senza ambigüitaa l’assüünt dal artícul.
Mediawiki[mudìfica 'l sorgènt]
Mediawiki al è ul sistema che sa l dövra par generá i messagg da la Wikipedia. Vargott apó al gh’a deent una séria da messagg persunalizaa che sa i pöö druvá par generá vargü tiip da teest autumaticameent int i artícuj. Vargot al è ütil, par esempi, par generá i messagg adeguaa in le pàgine cunsiderade sbozz, u suspetade da mia vess neutrale. Duvrée chiist messagg cura ca al síes necessari.
Categuríe[mudìfica 'l sorgènt]
Vidée Wikipedia:Líbar da stiil da categurizazziú.
Calendari d'avenimeent[mudìfica 'l sorgènt]
A gh’è un Líbar da stiil dal calendari d'avenimeent e da le taule anüale, che al cuventa iga in cüünt par gjuntá date aj artícuj relazziunaa cul calendari d'avenimeent e i agn.
Lenguàgg[mudìfica 'l sorgènt]
Generaal[mudìfica 'l sorgènt]
Cura ca vuu parlii da la Wikipedia, fasii-l inscí, pusaant l'artícul davaant al nomm.
Majüscule[mudìfica 'l sorgènt]
Al cuventa fá una menziú spezziala par chel ch’al fa a le càreghe. Vargü cuma president, rei u imperaduur, sa i posa in majüscula cura ca sa i dröva cuma càreca (següida d’un nomm), inscí ch’al sarà “Presideent Bush” e mia “presideent Bush”. Cura ca sa i dröva da furma genèrica, i gh’aress da vess in minüscule: “Bush al è ul presideent americà”. I agetiif da nazziunalitaa i va in majüscula: Lumbaart, Francées/Franzées/Fransées, Català, Anglées/Inglées evi…
Puntuazziú[mudìfica 'l sorgènt]
In la plüpaart da caas, sa i seguirà le norme da puntuazziú in Lumbaart. A gh’è mia d’indicazziú sura si lassá un u düü spazzi in bianch dapress d’un puunt: al è mia impurtaant, gja che la diferenza sa mustra noma in la finestra d’edizziú. La pròpia pàgina noma mustrarà un spazzi.
Variaant linguístiche / dialett[mudìfica 'l sorgènt]
Vidée la pàgina da cuurdinazziú di dialecc/dialett. In generaal, al è ’’’benvegnüda’’’ töcc i variaant dialetal dal Lumbaart, ’’’specifichée-la’’’, par piasé cuma spiegaa chí!
Tegní anca cüünt PP da vargot al seguiss:
- adressée-v-as al üsüari cul vuu. Par esempi: Vidée apó/anca.
- in generaal, tentée da druvá un regístar furmaal. Duvrée mia da le espressiú u vucabülari che forsi i è mia abitüaj u cugnussüü, particülarmeent in chele pàgine cumüne, cuma le buete.
- una völta scumenzaa l'artícul, tentée da mantegní l istess stiil in tütt l'artícul.
- artícul da temàtica "lucala": una quistiú fisc delicada! Vuu pudii scriif di artícuj in qual-sa-vöör dialett sü qual-sa-vöör temàtega: al saress impurtaant che cada temàtega la gh’aress un artícul íntal dialett curespundeent.
- Par esempi: la citaa/sità da Grömèl la gh’aress da iga un artícul in la varietaa da Lombart oriental parlada là, però a pudii anca scriif l’artícul Grümell in Cumaasch. ’’’Fasii un bell puu d’atenziú’’’ ch’al è un ’’’caamp minaa’’’.
- I artícuj ch’i cumpartissi un istess tema ma in dialett difereent ’’’i aress da vess liaa l’ü a l’òolt’’’, cuma spiegaa a la pàgina da cuurdinazziú di dialecc.
- si i esiist da le diverse upziú pal nomm d'un artícul (par esempi, nomm da plante e d'animaal, u da citaa/sità: Bèrghem/Bèrgum, Milà/Milan), tentée da druvá chela in del dialett currispundent. Par tüte le otre fasii le pàgine da redirezziú necessàrie.
- ’’’Indichée al principi dal artícul che dialett e che urtugrafía vuu sii drée a druvá, cuma spiegaa chí!’’’ Si vuu truvii una pàgina senza chesta spezzificazziú, gjuntée al inizzi ul còdas {{nodial}}: la parissarà la taula:
e l’artícul al sarà gjuntaa autumaticameent a la categuria di artícuj senza spezzificazziú da dialett. A pudii anca
- fa sü una bueta semplificada pal vòost dialett e la vosta urtugrafía
- dumandá a vargü ch’al faga.


text:
Inhalt
Chantun
-
Il pachet d'advent 2017 – la spachetada
Cura avais Vus survegnì la davosa giada in regal da surpraisa? Durant l'advent survegn mintga di in auditur u in'auditura in pachet dal Radio Rumantsch. Vus pudais s'annunziar e nus tirain la sort.
E co va quai?
Sche Vus essas s'annunziads ils ultims dis per l'acziun, sche po quai bain esser che Voss num vegn numnà in dals 24 dis d'Advent en il program dal Radio Rumantsch.
Lura èsi da telefonar immediat (u almain entaifer da 10 minutas, uschiglio è il pachet d'Advent davent) sin 0800 20 25 30.
Tgi ha survegnì il regal?


text:
Siat: Il Volg survegn ina nova schanza
- Venderdi, 30.10.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 30.10.2015, 11:45, RTR
L'onn 2003 ha il Volg decidì da serrar la stizun a Siat, perquai ch'ella na rendeva betg. Sin quai han convischins e possessurs da secundas abitaziuns fundà la cooperativa «stizun da vitg Siat», cun la finamira da mantegnair la stizun. Els han cumprà la stizun ed affittà ella ad ina persuna privata che ha manà la stizun sin agen quint. La stad passada ha quella persuna dentant desditg il contract sin fin november 2015. Cunquai che la cooperativa n'ha betg chattà ina successura u in successur, ha ella uss decidì da sezza manar la stizun.


text:
La seria Filosofix è ina seria naziunala svizra da filmins dissegnads che duain animar a far ponderaziuns co i fiss sche... U er co ins avess reagì, sch’ins fiss stà en quella situaziun.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha publitgescha 4 ulteriuras episodas da films animads che animeschan a filosofar.
Gauguin
Ha Gauguin fatg la dretga decisiun, cura ch’el ha decidì da bandunar sia famiglia, da la laschar en paupradad ed ir a star e picturar a Tahiti? U co valitassan nus quai oz sche Gauguin n’avess betg gì success?
L'etica d'animals
Co è quai uss propi: Avain nus il dretg da trair e duvrar animals per mangiar lur charn u consumar lur ovs u lur lutg? E co fiss quai, sche creatiras ch’èn anc pli sviluppadas che nus umans faschessan il medem cun nus umans?
Pertge ha ina lieur num «lieur»e betg «gavagai»?
L'autur svizzer Peter Bichsel ha scrit l’istorgia «Ein Tisch ist ein Tisch». En quella fa el ponderaziuns co i fiss sch’ins schess tuttenina «maletg» al letg u «sutga» al svegliarin. Filosofix sa dumonda pertge ch’ins na po betg dir «gavagai» ad ina lieur.
Il paradox dal tat
Maschinas da passar tras il temp han adina puspè fascinà l’uman. I fiss bain fitg interessant da far ina visita a l’agen tat e guardar co el viveva avant blers onns. Ma i pudess capitar da tuttas chaussas...
RTR Telesguard 17:40


text:
En memoria a Pader Flurin Maissen
Ella vegliadetgna de bunamein 93 onns ha Pader Flurin priu cumiau ils 3 d’avrel 1999 da quest terrester. In dils gronds enconuschiders e promoturs dil lungatg romontsch ei buca pli. Cura che la biografia de Pader Flurin Maissen vegn a vegnir scretta, cumpeglia ella capetels dellas pli differentas domenas e fetg diversas l’ina da l’autra, sco la litteratura, la fisica, la teologia, la linguistica, l’ecologia, la musica, la filosofia, l’agricultura, il dretg ed en particular ils dretgs humans. Il Cuors de romontsch e la Fundaziun Retoromana ein in fretg, denton mo in dils fretgs de sias nundumbreivlas activitads.
Statgnas biograficas
Pader Flurin ei naschius ils 22 d’avrel 1906 a Glion e battegiaus Gion Fidel Luis, numnaus Fideli, magari era mo Deli. Suenter il gimnasi ad Engelberg (1919 – 1927) ha el fatg ina sort studi de fuffergnadi all’Universitad de Friburg en differents roms sco filosofia, pedagogia, historia, musica, per lu returnar en sia patria ed entrar ella claustra de Mustér. Igl onn 1929 fa Pader Flurin il profess ed elegia il num Flurin. Silsuenter suonda il studi de filosofia e teologia a Nossadunnaun ed alla claustra de Mustér. Igl onn 1933 ei Pader Flurin vegnius ordinaus spiritual e fa sia messa nuviala. Al gimnasi della claustra eis el silsuenter staus scolast de franzos e de romontsch. Ils onns 1934 – 1937 suondan ils studis dellas scienzias naturalas all’Universitad de Friburg, nua ch’el siara sco scolast de fisica, matematica, geografia e mineralogia. Igl onn 1944 promova Pader Flurin cun la dissertaziun «Mineralklüfte und Strahler der Surselva», reedida 1988 ed aunc oz in cudisch de standard davart la mineralogia. Tochen igl onn 1981, duront 45 onns, instruescha Pader Flurin al gimnasi della claustra de Mustér. Igl onn 1965 pren el dimora sco beneficiat a Rumein. Cheu viva el sia veta e fa orda Rumein quei che Rumein ei stau tochen al mument che Pader Flurin ha stuiu prender cumiau igl onn 1998 per raschuns de sanadad, e serender en claustra a Mustér per schar tgirar. El decuors digl onn 98, 99 seconsumeschan las forzas de Pader Flurin plaun, plaunsiu. Ils 3 d’avrel 1999 pren il Pader en gronda tgeuadad cumiau da nus per adina.
Promoziun dil lungatg
Pader Flurin ha cumbattiu sia veta duronta per migliurar il status dil romontsch, sco era per render enconuschents siu lungatg e per contonscher renconuschientscha per tal. Il romontsch haveva de survegnir l’entiradad de ses dretgs e siu post natural, aduals diltuttafatg a quel dils auters lungatgs naziunals (sebasond era sigl art. 12 della Charta dils lungatgs de Friburg: “Dal pugn de vesta dil dretg natural ei l’adualitad morala e culturala de tut ils lungatgs absoluta.”)
Il Pader ei entraus fetg baul ella Romania ed ei separticipaus activamein a sias activitads. En claustra ha el promoviu il teater romontsch ed amiez l’uiara fundau la revista La Talina sco organ el qual ils giuvens Romontschs savevan s’exprimer e far lur experientschas, «metter sin talina per schar madirar», sco el haveva per moda de dir.
Naven digl onn 1965, dal mument che Pader Flurin ei daventaus beneficiat a Rumein, ha el giu pli bia pusseivladads d’agir en favur dil romontsch. La fundaziun dellas Ediziuns della Revista Retoromontscha (RRR), realisada cun ses frars Alfons ed Augustin, ei bein stada caschunada oriundamein dalla tentativa de better agl ur lur gruppa pervia de questiuns de politica linguistica. Mo igl intent profund fuva de saver cuntinuar e sviluppar la promoziun dil romontsch, sco quei ch’ins constatescha ord lur numerusas publicaziuns scientificas e litteraras. 1969 ha il Pader lu creau ensemen cun siu frar Augustin Maissen igl Institut de Cuors Retoromontschs (ICR), e lantschau ils emprems cuors romontschs insumma, ils quals ein semanteni e sesviluppai senza cal tochen il di ded oz.
Els onns 70 ha il pader giu la caschun de crear il Fondo cultural P. Placi a Spescha, alimentaus cun daners ch’han denter auter lubiu ina gronda activitad de stampa – stada nizeivla era alla Talina. Il success dellas acziuns interpridas ei staus fenomenals. Ina conferenza de pressa a Berna il zercladur 1981 sur della situaziun dil romontsch ha giu in eco buca mo ell’entira pressa svizra (gasettas, radio, televisiun), mobein era ell’entira Europa ed en biaras autras tiaras. Quei success ei era staus in element fundamental ch’ha svegliau ils Romontschs e sfurzau ils politichers cantunals e federals de s’occupar dil tema. Igl entir moviment romontsch ha profitau de quei duront onns.
Per far meglier frunt alla situaziun secreada ed ellas lavurs ed obligaziuns resultontas, ha il Pader fundau gl’onn 1982, ensemen cun Aluis Maissen, Toja Isenring-Maissen, Mariano Tschuor e Gion-Giachen Furer, la Fundaziun Retoromana Placi a Spescha (FRR), integrond en ella il Fondo cultural ed igl Institut de Cuors Retoromontschs. Sut il presidi dil Pader tochen 1997 ha la fundaziun cuntinuau d’organisar mintg’onn e cun success carschent ils Cuors de romontsch sursilvan, ed entginas gadas ina jamna de studis romontschs. In auter grond success vegn quest onn a muntar, cura che la FRR sa presentar suenter liungs onns de sforzs endinai il Vocabulari romontsch (sursilvan) franzos, il qual Pader Flurin haveva projectau cun G.-G. Furer, e ch’el vegn deplorablamein buca pli a veser.
A caschun dell’avertura dil 30avel Cuors de romontsch, ils 10 de fenadur 1999, ei il num della FRR vegnius midaus da Fundaziun Retoromana Placi a Spescha en Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen.
Il relasch dil Pader ei immens, ed ei d’anflar ellas domenas las pli differentas. La Fundaziun Retoromana, sia fundaziun, vegn a tener ault siu relasch romontsch.
Gion-Giachen Furer e Francestg Friberg
commembers dil cussegl de fundaziun FRR
schaner 2002
Ulteriuras informaziuns davart la veta de Pader Flurin e sia ovra
ein d’anflar el Calender Romontsch 2000


text:
La digitalisaziun è in grond tema cun anc bleras dumondas avertas sco per exempel: Tge è digitalisaziun precis? Co far endretg reclama per l'atgna interpresa sin social media? U tge programs digitals gidan il pli bain tar ina lavur specifica? Davart quests temas èsi vegnì discutà ils ultims dis a Tavau en il center da congress.
Referats e workshops
25 persunas han referì davart differents aspects da la digitalisaziun. Referents che lavuran en in'interpresa ed han gronda experientscha davart la digitalisaziun. Ed er en ils workshops èn ils temas enturn la digitalisaziun stads tema.
Radund 300 participants
Radund 300 persunas da l'entira Svizra, la Germania, Austria e dal Principadi da Liechtenstein han mussà grond interess per il forum. Il Telesguard ha accumpagnà in da quels participants, numnadamain l'indigen Thomas Walliser. El è manader d'ina fatschenta d'installaziuns sanitaras.
Telesguard 17:40


text:
Onéda
Onéda (Oneta in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 32 km de la sità e a 740 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 622 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 18,3 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Colgiàt, Cornalba, Góren, Ultra 'l Còl, Prémol e Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Onéda l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Victur gia per la quarta giada
Chris Froome dal Team Sky ha gudagnà - suenter il 2013, 2015 e 2016 - per la quarta giada il Tour de France. Quai cun in avantatg da 54 secundas. L'etappa finala è stada tradiziunalmain sin ils Champs Elysées a Paris. Gudagnà la davosa etappa ha l'ollandais Dylan Groenewegen.
Meglier Svizzer sin rang 30
Tut ils ciclists svizzers han finì il Tour de France. Sco meglier è sa classà il lucernais Mathias Frank sin plaz 30. Il Tour de France 2017 ha gì ina lunghezza da 3540 kilometers.
RR actualitad 20:00


text:
Cumpareglià cun la media dals ultims tschintg onns è quai però anc adina in minus da prest 5% scriva l'Uffizi per economia e turissem dal chantun Grischun.
Sco adina grondas differenzas regiunalas
Tut tenor regiuns datti però grondas differenzas. Tar ils victurs tutgan destinaziuns sco la Bregaglia, la destinaziun Tavau Claustra, Flem Laax Falera u er San Murezzan. Tar las regiuns cun damain pernottaziuns en cumparegliaziun cun la stagiun d’enviern passada èn las destinaziuns da Scuol Samignun Val Müstair, la destinaziun Partenz u era Mustér Sedrun.
Era naziunal èn las pernottaziuns s’augmentadas
En l’entira Svizra èn s’augmentadas las pernottaziuns la stagiun d’enviern passada. Dal november fin l’avrigl ha l’hotellaria svizra nudà en tut 15,7 milliuns pernottaziuns. Quai è in plus da 2% cumpareglià cun la medema perioda da l’onn avant, scriva l’Uffizi federal da statistica.
RR novitads 10:00


text:
Sco via da Saida han ins definì ina rait da vias e rutas per caravanas. La ruta principala manava davent da la Mar Mediterrana fin en l'ost da l'Asia. La pli grond muntada haveva la via da 115 avant Cristus fin en il 13avel tschientaner. Sin la via na viagiaven betg be commerziants da l'ost en il vest e viceversa mabain era scienziads ed armadas cun lur ideas, religiuns e culturas vegnivan derasadas d'in pajais en l'auter. Ed ussa ha la China plans da puspè laschar reviver la Via da Saida.
Lexicon V Via da Saida
Avant radund 2000 onns han caravanas cun martgadants cumenzà a far la via da Saida. Davent da la Mar Mediterrana fin en l’ost da l’Asia vegnivi fatg fatschentas.


text:
Part 3 - El discors del Lorenz
El discors del Lorenz
El Lorenz, qe l’era famos perqè l’era brav a far la guerra, l’era nassid a Ceri vixin a Anguillara, la citaa qe la g’hiva dait el nom a la so parentella. L’era rivad a la bella e rinomada citaa de Crema con tants soldads, per orden dei Sior e dei Citadin de Venezia. El Comandant Lorenz al g’hiva adoss una gran rabia per un tort qe qei de Romaneng i g’hiva fait a lu un poo de temp prima, e un bell dé al g’ha decidid de trar insema de niscondon una compagnia de om de l’arma. Quand i s’è trovads tœts insema, lu al g’ha diit con la so vox forta el perqè al ie hiva faits ciamar.
Qell dé lé, el Prosper Colona e el Silvi Savell i era gnanc’mò staits mandads dai Sforza de Milan a cerqiar su e serrar dent la bella Crema, e i Venezian i g’hiva gnanc’mò dait fœg a l'acampament del Savell per trar fœra del pericol la citaa.
El Lorenz donca al taca a far el so discors, e al dix: "Compagn de bataia, qe g’hii miga pora dei pericoi quand qe se g’ha de combater, adess g’è bisœgn qe me dii una man e qe prestii le voste arme per la vendeta! Voter cognossii ben i Romanenges e l’ofesa qe i m’ha fait ! Ma ve la cunte su.
Un poo de temp fa serom adree a passar vixin a Romaneng e g’hivom dei carr qe i viajava in coa al nost esercit. I era compagnads de poc soldads e i portava de un sit a l’olter dei armaments de guerra. Tœt el rest de la nosta armada al s’era jamò slontanad dal convoi quand, tœt ind un bot, g’è saltad fœra dei jovinots tœts infogads qe i s’è metids in mez a la strada de manera de impedir el passaj dei carr. I voxava adree a la nosta scorta e i ge dixiva qe i vuliva copar-i.
I nosts soldads allora i g’ha piantad là i carr, e i g’ha sbatid un canon gross, tœt de ferr, dent ind un foss pien d’aqua, qe l’era lé vixin. Un messajer a cavall l’è rivad de mé tœt de fressa e al m’ha cuntad su qell qe g’era sucedid, e allora mé me son destacad de l’esercit cont un poo dei mè compagn e son tornad indree. Ge son saltad adoss a qei jovinots là e ge n’hoo diit adree un carret ! Ma del moment qe le noste forze i era poqe e pudive miga far-gela pagar sœbet, anca se sere invelenad de la rabia, g’hoo jurad qe, un dé o l’olter, me se saress vendicad. Adess g’è rivad el moment jœst de far-l ! Su, amix, l’è ora de dar-s de far ! Gustii el piaxer de la bataia, fii cresser ind el stomeg una grand rabia e preparii i arme !
Se sii decorde con mé e me vegnii adree, ve doo el permess de saqejiar le cà qe ciaparii, e pœdarii portar via le robe, i solds e l'or, qe ge n’è un sac a Romaneng, plussee qe ind i olter pais qe g’è lé vixin.
A noter i me farà i compliments per qella azion qé, qe la ge piaxarà fess anca ai Sior de Venezia: defait lor i g’ha semper desiderad de reduxir a nigot el castell de Romaneng perqè al sta in mez ai pé intra duu confin e se ta rivet de Bressa l’impediss de rivar a Crema per la strada plussee curta.
Adess ve l’ dixe mé qell qe pudii far: armii sœbet de niscondon de le s’ciere de soldads, ognun la so, e dixii-g qe i se prepare a la bataia e a’l botin de guerra. Pœ andarom ind el territore dei nosts nemix, ma senza dir-gel: defait quand ta ofendet vergun qe l’è plussee fort de té, lu al pœdarà fregar-ssen de la regola del combatiment jœst, la regola qe g’hom ereditad dal grand Re de Roma, l’Ancus Marcius". Con qelle parolle qé el Lorenz el g’ha finid el so discors.


text:
Suenter bain ponderar saja el sa decidì da sa retrair dal mandat, ha Grüter communitgà a l’agentura da novitads sda. Uschia veglia el garantir, ch’il giudicat da la gruppa d’experts na vegnia betg mess en dumonda pervi da discussiuns davart sia persuna.
Ils davos dis avevan tant politichers sco era la controlla da finanzas federala mess en dumonda sia independenza, ha Grüter scrit. Quel è stà fin il 2013 directur da la controlla da finanzas, e pli baud ha el gì funcziuns tar l’interpresa antecessura da La Posta, la PTT.
Spetgà nagin retard
Il president dal cussegl d’administraziun da La Posta Urs Schwaller aveva incaricà avant bun duas emnas trais experts, per intercurir ils trics da cudeschaziun da la AutoDaPosta SA. Per remplazzar Grüter vegnian els uss a tschertgar ina persuna adattada, ha ditg Schwaller sin dumonda. El na quintia betg che las investigaziuns vegnian retardadas qua tras.
RR novitads 15:00


text:
Las pussaivladads preventivas da la polizia per cumbatter il terrorissem duajan vegnir rinforzadas. La finamira è da impedir la partenza da persunas en il Dschihad. Il Cussegl federal ha uss incumbensà il departament da giustia e polizia dad elavurar ina proposta da consultaziun per ina lescha correspundenta.
Ozendi na datti nagina basa legala per impedir a simpatisants dal Dschihad da bandunar la Svizra. En futur duajan tals simpatisants vegnir obligads da s’annunziar regularmain tar la polizia. Sche questa mesira n’ha nagin effect alura duajan ils documents da viadi vegnir serrads.
Privel da terror ni sulet interess
Las autoritads duajan da cas tar cas decider sche quai dat in privel da terror ni sche quai regia sulet in interess vida talas gruppaziuns, scriva il Cussegl federal. Era duajan ils interess da la Svizra vegnir resguardads uschia èsi impurtant dad impedir l’export da terrorissem ord la Svizra en l’exteriur, ma er d’impedir acts da terror en Svizra.
Registraziun zuppada da persunas
Il Cussegl federal vul uss pussibilitar al uffizi federal da polizia da scriver ora persunas cun ina registraziun zuppada. Uschia pon ils viadis da las persunas vegnir controllads senza che quellas san insatge. Al uffizi da polizia vegn annunzià sche la persuna vegn controllada tar ina entrada en il territori da Schengen. Questas mesiras valan be sche la persuna è in privel concret per la segirtad en l’exteriur ma surtut en Svizra.
RR novitads 14:00


text:
Fa bön! Fai bien!
- Sonda, 23.9.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.9.2017, 12:45, RTR
En nossa emissiun èsi era pussaivel da dumandar la significaziun da nums da schlattaina e da toponims. In'auditura en Engiadina auda adina puspè a dir «fa bön!» e vuless savair tge che quai vul dir. La resposta è facila: Fa sco ch'i para e plascha! A Vignogn tunass quai: «Fai bien!». Ma en Surselva pudais era dir: «Fai puspei bien pil mal!» che signifitga indemnisar u metter en urden. En Engiadina avess quai num «fa darcheu bun!». Mo en ladin datti las furmas alternativas cun «ö». En mintga cas giavischain nus vinavant als chatschaders da pudair ir en gir tenor plaschair: «Fat bön!». Quels stuain nus uschè u uschia laschar en pasch, pia «laschar far bön».
Redacziun: Chasper Pult


text:
Suenter il grond terratrembel en il Nepal da l'avrigl passà han ils survivents da cumbatter cun il fraid da l'enviern.
L'emna passada èn gia 7 persunas mortas pervi dal fraid en il vitg Thokarpa. Quai rapporta la gasetta nepalaisa Kantipur. Bleras persunas che vivan en baraccas da tola ondulada sajan malsaunas.
Il terratrembel da l’avrigl ha gì ina fermezza da 7,8. Passa 9'000 persunas avevan pers lur vita, milliuns da persunas eran senza tetg.
Agid e reconstrucziun s’avanzan fitg plaun
En il pajais fitg pover s’avanza la reconstrucziun be fitg plaun. Ils meds finanzials da l’exteriur na cuntanschan betg ils pertutgads. E la bloccada politica dals cunfins cun l’India cumplitgescha il transport da raubas. Uschia mancan materialias da construcziun, benzin e gas per cuschinar.
Gia il november aveva l’organisaziun per l’agid d’uffants UNICEF avertì, che dapli che trais milliuns uffants nepalais sajan periclitads. Pervi da la bloccada dals cunfins na dettia quai nagins vaccins cunter la tuberculosa e las reservas d’antibiotica sajan extrem pitschens.
Dispita pervi da nova constituziun
Pervi da la mancanza da benzin na pon las organisaziuns d’agid strusch reparter mangiativas e cuvertas en las regiuns pertutgadas dal terratrembel. L’ONU aveva appellà a tuttas partidas da revocar la bloccada; fin uss senza success.
Tar la dispita vai per la nova constituziun dal Nepal. Tschertas gruppas da la populaziun en il sid dal pajais vesan en quella in dischavantatg e fan perquai protesta, per part violentamain.
RR novitads 18:00


text:
Sep Antoni Nay che n’è betg sez chatschader e tuttina en fevra da chatscha è la bun’olma da la gruppa da chatschaders cun Vitus e Venanzi Nay e Martin Alig. Quant intensiva che la lavur sa Sep Antoni è dependa sa chapescha è da la preda che ses collegas fan.
Surselva Fevra e tensiun da chatscha sur Zignau
En tutta brentina e tschajera ha per millis da chatschaders cumenzà il pli bel temp da l’onn. RTR è sin visita tar ina gruppa da chatschaders en Val Sura, ina val en Surselva che sa chatta in toc sur Trun/Zignau datiers da la Val Zavragia.


text:
«Gianduschlas» e «Sampuoir»
- Sonda, 2.9.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 2.9.2017, 12:45, RTR
Oz cumenza la chatscha ed il Grischun sa divida en duas parts: U ch'ins ha la fevra chatschadriglia u ch'ins sa smirveglia co che quai po capitar.
Nus respundain las dumondas da dus chatschaders che van en la Val Sampuoir a tschertgar butin davart tscherts nums en lur territori da chatscha.
Entant ch'il bel num da la «Val Sampuoir» resta in misteri, fan las «Gianduschlas» part da la gronda quantitad da nums che derivan da la gonda, in term preroman ch'ils Romans n'enconuschevan betg cur ch'els han conquistà noss territori alpin. A Flem datti la Gonda dal Brosi (che n'ha da far nagut cun l'inspectur da chatscha!), a Soglio la Ganda dl'an furmiga ed in Val Sampuoir pia la Gonda da las Gianduschlas. En bucca da luf!


text:
Püschels fluors da Cruschada
I crescha ad ün crescher!
Scha la squitta vess da lavurar ün païn plü pac quists dis füss mincha verdürin, mincha fluor ed impustüt eir la giardiniera cuntaints sco rais!
Renovaziuns da la pagina
Pel mumaint faina güst ün pa renovaziuns cun nossa pagina d’internet. Nus s-chüsain scha quai ha impedi da verer nossa pagina dürant ün pêr dis. Uossa stess quai esser darcheu in uorden. Scha vus vais amo problems da visualisar o chattar alch sülla pagina füssna fich cuntaintas scha vus ans pudessat signalisar quai. Grazia fich pell’incletta!


text:
RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha è partenadi da medias tar differentas occurrenzas en Svizra Rumantscha. Là nua che RTR s’engascha – cun in barat da prestaziuns e cuntraprestaziuns – è ella persvasa da la qualitad.
Per ils organisaturs è RTR in partenari fidà, cumpetent ed attractiv. Partenadis da medias èn per RTR ina buna chaschun per la tgira dal contact cun il public, per chattar novas collavuraziuns ubain era per tgirar activ contacts existents.
Avais Vus dumondas areguard in partenadi da medias tar RTR? Gugent infurmain nus Vus en detagl.


text:
L’equipa che gudogna quest davos gieu da gruppa va sco victur da gruppa en la fasa da k.o.
Cun in pari pudess la naziunala svizra sa qualifitgar definitiv per l’otgavelfinal e na stuess betg pli tremblar da stuair turnar a chasa gia suenter la fasa da gruppa. Plinavant vul la Svizra er far ina revantscha per la terrada encunter ils Franzos avant dus onns en la Brasilia. Al campiunadi mundial il 2014 avevan ils Franzos battì ils Svizzers gist cun 5:2.
Buna figura en ils emprims dus gieus
En ils dus emprims gieus da gruppa cunter l’Albania (1:0) e cunter la Rumenia (1:1) ha l’equipa da Vladimir Petkovic fatg ina buna figura. Il sulet manco: ils Svizzers n’èn betg stads effizients avunda avant il gol. Oravant tut l’attatgader Haris Seferovic ha manchentà numerusas schanzas. Pussibel che Petkovic fa perquai intginas midadas questa saira a las 21:00 uras encunter la Frantscha.
Defensurs franzos na persvadan betg
Ils Franzos che vegnan trenads dal campiun mundial dal 1998, Didier Deschamps, han gudagnà omadus gieus da gruppa fin ussa, quai dentant be piz a cup. Oravant tut ils defensurs franzos n’han anc betg persvadì dal tut.
Triumf da tennis - triumf da ballape?
Tar il davos spectacul da sport Svizra encunter Frantscha en il Stade Mauroy a Lille ha la Svizra triumfà. En il final da la cuppa Davis vevan Roger Federer e Stan Wawrinka battì ils Franzos e procurà per ina triumf istoric. Tgi sa, forsa è quai in bun omen er per la naziunala svizra da ballape.


text:
Sco il Cussegl federal scriva en ses rapporta ha el da 16 finamiras realisà trais, quatter finamiras èn per gronda part realisadas e nov finamiras èn sulet per part realisadas, scriva il Cussegl federal en ses rapport da gestiun 2016.
In dals puncts centrals è il program da stabilisaziun per ils onns 2017 fin 2019, la strategia «Svizra digitala», sco era la definiziun dal service public tar las medias.
Tut las mesiras per l’onn 2016 sa basan sin ils trais puncts centrals ch’il Cussegl federal ha definì per la perioda da legislatura 2015 fin 2019.
- La Svizra segirescha il bainstar e quai a moda persistenta.
- La Svizra promova l’unitad naziunala e promova da rinforzar la collavuraziun internaziunala.
- La Svizra procura per segirtad ed agescha sco partenari fidà sin il palc mundial.
RR novitads 12:00


text:
Tar ina show da sgular ad Arosa è la sonda suentermezdi crudà giu in pitschen aviun. Duas persunas èn mortas tar l'accident. Ils passagier da 60 onns è mort al lieu ed il pilot da 70 onns è lura mort èn il spital d'universitad a Turitg.
Sbagl da partenza
Tenor las indicaziuns da la polizia n'ha il pitschen aviun betg pudì partir endretg ed è collidà cun cordas d'atschal a la fin da la pista da partenza. Tras la collisiun è il pitschen aviun cupitgà ed ha chaschunà in incendi. L'incendi ha pudì vegnir stizzà dals preschents ed ils passagiers han pudì vegnir salvads or da l'aviun cun in indriz spezial. Las blessuras èn dentant stadas memia grevas.
La Polizia chantunala, la Rega, ils pumpiers d'Arosa, l'Alpinmedic Arosa ed il Care Team grischun èn stads en acziun. La cumpetenza da las investigaziun suenter in accident da sgol ha la procura publica federala.
RR novitads 21:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Pievel svizzer decida davart lescha dal servetsch secret
La nova lescha dal servetsch secret vegn avant il pievel svizzer. La «Allianza cunter in stadi da spiunadi» ha rimnà avunda suttascripziuns per il referendum. Cun la nova lescha dastga il servetsch secret tadlar giu telefons e zuppar microfons en stanzas privatas.
Els hajan rimnà radund 60'000 suttascripziuns, ha ditg il president dals giuvens socialists, Fabian Molina en in'intervista cun blick.ch. Las suttascripziuns stoppian anc vegnir autentifitgadas. Els quintan dentant da pudair inoltrar ils 14 da schaner il referendum.
RR novitads 17:00