text:
da sur Marcus Flury
Per ils Israelits dil temps da Jesus era il tempel il pli impurtont baghetg. El era il segn dalla vischinonza da Diu, gie l’avdonza da Diu. Aschia era segn dalla fermezia dil pievel e la speronza per il futur. Negin saveva s’imaginar che quei edifeci cul Sontgissim savessi in di vegnir destruius. Jesus ughegia da dir quei.
«Cu vegn quei sgarscheivel a daventar?» Nus savein capir quella damonda. Tgi che ha tema, enquera in tegn. En situaziuns da crisa e tema dat ei adina profets, fauls profets che pretendan da saver exactamein tgei che seigi da far e tgei da tralaschar. Mo Jesus fa attents da dar adatg. Ei dat adina puspei carstgauns ch’interpreteschan tut quei sgarscheivel che schabegia sco smanatscha e castitg da Diu. Jesus sez avertescha da buca seschar surmenar da tals. El di: «Biars vegnan a vegnir en miu num e dir: Jeu sun! ed era: Il mument ei ussa cheu! Buca curri suenter els!» Enstagl da setener vida fauls profets cun lur recepts, astgein nus setener vid El e sia empermischun, numnadamein che tut quei che vegni – era la mort – seigi buca la fin. Dieus vegli la veta.
Lc 21,5–9
5Ad enzacons che schevan ch’il tempel seigi ornaus cun biala crappa e regals votivs ha el detg: 6Ei vegn a dar dis che buc in crap da tut quei che vus veseis cheu vegn a restar in sin l’auter; tut vegn destruiu. 7Cheu han ei dumandau el: Mussader, cu vegn quei pomai a daventar, e tgeinina vegn ad esser l’enzenna che quei vegin a succeder?
8Ed el ha rispundiu: Dei adatg che vus vegnîes buca surmenai! Pertgei biars vegnan a vegnir en miu num e dir: Jeu sun (il Cristus)! ed era: Il mument ei ussa cheu! Buca curri suenter els! 9E sche vus udis d’uiaras e rebelliuns, buca seschei stermentar; pertgei quei sto daventar igl emprem, mo la fin vegn buc immediat.


c: text/html

text:
Giuven, frestg, e tut auter che quai ch'ins spetga da la Baselgia catolica. Uschia sa preschenta l’emprim video da URBN-K sin Youtube. I saja fitg impurtant che la baselgia chattia era in access a quest mund digital di Simon Brechbühler, il maina project da URBN.K ed in dals trais moderaturs dal canal da Youtube. «Nus avain savens l’impressiun che la lavur da baselgia a favur dals giuvenils duess purtar enavos els en il servetsch divin da la dumengia. Mo quai n’è betg nossa finamira.»
Bleras giuvnas e blers giuvens sa fatschentian cun dumondas davart la vita ed era da la cardientscha e sajan a la tschertga da respostas. Savens en il ravugl da collegas ed amis ch'els inscuntrian era sin ils chanals da social media sco Facebook u Instagram ubain er sin la plattafurma da videos Youtube. E sch’els possian esser preschents là e dar cun ad els insatge, lura saja quai la furma actuala, co ch'els survegnian infurmaziuns e respostas e betg il seser en baselgia e tadlar, tge ch’il plevon raquinta.
Da gigina enfin influencer
In enfin dus videos vulan els publitgar mintg’emna sin lur chanal URBN.K. Intervistas cun persunas giuvnas activas che han da dir insatge, che raquintan da lur vita e da lur sfidas, temas che han da far cun il mintgadi u er reportaschas d'eveniments e schabetgs en la regiun da Turitg. E tut quai betg mo ord vista religiusa, accentuescha Simon Brechbühler e raquinta dal tema ch'els han planisà per mez favrer. Il far gigina. D'ina vart duai dar infurmaziuns davart il desister en tuttas furmas, da l'autra vart veglian els era crear ina sort moviment da gruppa, ina community.
«Ins po s’annunziar tar nus e far gigina ensemen cun nus. Sur las medias socialas restain nus lura en contact e passentain il temp da gigina ensemen, nua che nus barattain ideas ed experientschas en il chat. I dat era in blog.»
Betg missiunar mabain porscher impuls
I na giaja betg ad els per missiunar, accentuescha Simon Brechbühler. La baselgia stoppia dentant far in pass viadora, sa confruntar cun la realitad da viver da la glieud enstagl da mo tgirar las tradiziuns. Quai na saja betg adina mo empernaivel, i dettia era resistenza e critica. Els da la baselgia urbana enconuschian quai.
«Nus essan era gia stads a la Street Parade, a la Pride u er al Zürifest. Nus stuain ir en l’offensiva e sa confruntar cun las dumondas criticas.»
Sia finamira saja da porscher in access nuncumplitgà, luc e cunzunt era legraivel a dumondas da la vita e da la cardientscha. In lieu per barat ed inscunter en il mund virtual.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Suenter che la polizia federala FBI ha perquirì il bain «Mar-a-Lago» da l’anteriur president american Donald Trump en la Florida, duai in expert independent examinar ils documents ch’èn vegnids confiscads. Il ministeri da giustia a Washington ha communitgà d’er acceptar il candidat che Trump aveva proponì, il derschader Raymond Dearie da New York. Quai dasper dus experts ch’il ministeri sez ha nominà.
Il segund candidat ch'ils advocats da Trump han proponì ch'è giurist, ma betg derschader, ha il ministeri refusà. El n'haja betg questa experientscha. Cunquai ch'ils advocats da Trump na veglian betg ils dus candidats ch'il ministeri ha proponì, pervia da «diversas raschuns» che na vegnan betg numnads concret, pudess il derschader Raymond Dearie vegnir acceptà.
Chattà documents secrets a «Mar-A-Lago»
Tar ina razzia sin in bain da l’anteriur president dals Stadis Unids Donald Trump en la Florida, ha la polizia federala FBI confiscà documents secrets. Quai ha communitgà il ministeri da giustia a Washington. Tranter auter cuntegnian quels infurmaziuns che sajan strictamain confidenzialas che pudessan chaschunar grond donn als interess da segirezza dal pajais, sch'els vegnissan publitgads. En pli suspectia il ministeri che Trump haja cuntrafatg a la lescha da spiunascha. Il minister da giustia Merrick Garland ha persunalmain approvà la perquisiziun dal bain «Mar-A-Lago» a Palm Beach. En l’istorgia dals Stadis Unids èsi l’emprima giada insumma ch’i ha dà ina perquisiziun tar in anteriur president.
En ils Stadis Unids da l'America èsi prescrit che tut la correspundenza dal president ha da vegnir archivada. L’anteriur president duai dentant avair prendì cun el 15 chistas cun documents da regenza, souvenirs, regals e brevs a Mar-a-Lago. Trump ha numnà l’acziun «persecuziun politica» e ch’i saja in'attatga dals «democrats radical sanesters».


text:
Abigliament
Abigliament a l'è 'na ròbba putost che 'n tessuu faa per quattà-sòtta tòcch del còrp uman. I omen a hinn i unegh animai che tegnen-adòss di vestii, e squas tucc i persònn se vesten.
El còrp el pò vess quattaa cont ona camisa, i brasc cont i manigh, i gamb cont di calzon putost che cont ona sòcca, i man cont di guant e i pè cont di scarp. In quand el fà fregg, i persònn se vesten pesant cont i paltò e i capej.
L'abigliament el protegg el còrp uman dal cald del sô e di temperadur alt in di paes tropegai. I vestii comè paltò de lana e i strivaj tegnen el còrp al cald in dove i temperadur a hinn fregg comè ('me al pòlo nòrd). El se pò, donca, dì che l'abigliament el protegg i gent da dann per el soeu còrp.
L'abigliament a l'è anca tegnii-adòss comè decorazzion, per la mòda. I persònn de cultur divers se vesten cont vestii divers e a gh'hann idej e costumm desferenziaa resguard a che tipo de vestii mettes-sù. Per tant persònn l'abigliament a l'è comè on "simbol de staa" perchè ajuta a fà vedè ai alter comè che vun a l'è. De spess, l'abigliament a l'è ona forma de autoespression. I òmen-faa in divers situazzion sociai putost che de lavô presenten divers maner de fass vedè mersì al vestii che gh'hann-adòss. Spess i gent semplicement vann-adree a la mòda pussee popolara inscì e se adatten a lee. Donca, l'abigliament a l'è minga domà ona mezz che 'l protegg el nòster còrp.


text:
Filipopul
Filipopul (ПлoBдиB/Plovdiv in bülgher; Filippopoli in italian; Φιλιππόπoλις/Filippoúpolis in grech antigh; Φιλιππoύπoλn/Filippoúpolē in grech mudernu; Philippopolis in latin; Filibe in türch) l'è una cità de la Bülgaria cun quasi 350.000 abitant. L'è la segunda cità püssee granda del paes (la prima l'è Sofia) e l'è la capital storiga de la Tracia. L'è semper staa un sit induve s'hin incuntraa gent de vari cultür. Grazie a la belezza del sò centru storigh, vün di mej cunservaa de la regiun, la cità l'è cunussüda anca 'me la Firenz de la Bülgaria.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Filipopul l'è traversada dal fiüm Marica e la se tröva a 152 chilometri a süd-est de Sofia. L'è 'l caplögh de la regiun umonima.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità l'è stada fundada dai Tras cul nom de Eumolpias. In del 341 prima de Crist l'è rivaa el Filip II de Macedonia che l'ha ciapaa la cità e l'ha ciamada Filipopul (ciuè Cità de Filip). Cun la fin de l'Imperu macedun hin turnaa al cumand i Tras, che hin restaa i padrun fina a quand che hin rivaa i Ruman (46), ai temp de l'imperadur Claudi.
Sota i imperadur Traian e Adrian la cità l'è cressüda de impurtanza, tant che l'Adrian l'ha fada vegnì capital de la Tracia rumana fina al Danübi. L'ha furtificaa tre culinn de la zona e per quest l'ha ciamaa la cità Trimontium. In del periud püssee volt del sò splendur la cità l'era uturizzada anca a fà sü di muned. La gh'eva di termi, teater e edifizzi pübligh. In del IV secul hin staa cupaa 38 martir cristian.
I barbar hin rivaa per la prima volta in del 251; pö i Ünn l'ha trada giò del tüt in del 447. L'è staa dumà el Giüstinian, quasi un secul püssee tard, a fàla recustrüì. In del 679 hin staa faa vegnì chichinscì un frach de armen e sirian (i upusiziun ai invasiun bülgher): quei chì han purtaa l'eresia bugumila, che pö la saria rivada in Europa ucidentala cul nom de eresia catara.
Düranta tüt el Mediuev Filipopul l'è stada uget de cuntesa tra i Bizantin e i Bülgher, e ultra a quest l'è stada despess devastada dal passagg di armad di Crusaa. In del 1364 hin rivaa i Utuman del Murad I, che l'han fada vegnì capital de la Rümelia. Dumà in del 1885 la cità la s'è riünida cul rest de la Bülgaria.
Da vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Müsee etnugrafigh
- Müsee archeulogigh
- Gesa de San Lüis di Frances
- Foru ruman
- Teater ruman
- Stadi ruman
Personn nassüü chichinscì[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Boris Christov (1914-1993), cantant lirigh.
- Petăr Stojanov (1952-...), ex president de la Bülgaria.
- Moni Ovadia (1946-...), om de spetacul.
Gemelagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Brno, Cechia.
- Türchia:
- Columbia, Stat Ünii.
- Daegu, Curea del Süd.
- Košice, Sluvachia.
- Macedonia:
- Gyumri, Armenia.
- Kutaisi, Georgia.
- Lipsia, Germania.
- Luoyang, Cina.
- Okayama, Giapun.
- Petra, Giurdania.
- Poznań, Pulonia.
- San Pederbürgh, Rüssia.
- Valencia, Venezuela.
- Salunich, Grecia.


text:
Cussagl da scoula
Il cussagl da scoula executescha la ledscha da scoula dal stadi, chantun e cumün. La direcziun da scoula suottasta al cussagl da scoula chi survaglia la gestiun da scoula.
Criteris
- el tscherna e relascha la direcziun da scoula sco eir las persunas d'instrucziun
- el relascha directivas per la gestiun e la promoziun da la scoula
- el fa il preventiv a man da la suprastanza cumünala
Commembers
- Beat Schärer, president dal cussagl da scoula
T. +41 79 600 79 07
- Jolanda Andri, vicepresidenta dal cussagl da scoula
- Gian Thom, commember dal cussagl da scoula
- Duri Roner, commember dal cussagl da scoula
- Jürg Wirth, commember dal cussagl da scoula


text:
Da Michela Sutter (GiuRu) - Que es ils 25 meg. Auncha trais dis fin cha la scoula cumainza darcho. Plaunet tuornan tuots darcho da las vacanzas. Bgers sun stos in pajais esters, dalöntsch davent: in Indonesia, sün Bali u ill’America. Oters sun stos in Italia, Frauntscha, Spagnia e Germania. Bod üngün ho passanto trais eivnas a chesa. Il motiv per ir davent es suvenz l`ora, que saja memma fraid cò ill`Engiadina. Ed insomma, scha tuot ils oters sun davent, perche dess eau alura rester cò suletta? A vegnan paquettedas las valischs: «Chau Svizra!».
Cò tar nus a Samedan es que ün pô oter. Illa prüm`eivna da meg ho que nom per bgers iffaunts davent da la terza classa: «Chau mamma, chau bap!», ma na «chau Svizra». Ad esdarcho temp per il KiLa. Daspö bundant 30 ans ho quist champ da meg lö in differentas regiuns da la Svizra. Pudair giuver insembel aint il god, fer cuorsas sün plazzas da sport u schoglier ingiuvineras düraunt sairedas da quiz, que es be üna pitschna part da quelo cha dapü cu 50 iffaunts paun passanter.
Dad Anina Sgier -
"Exact tei enquerel jeu!", "Astgel jeu incantar tei per ina buna caussa?"
Jeu sun perschuadida ch'ils biars da vus ein silmeins inagada el decuors da lur veta vegni adressai d'in "dialoger". Mo tgi ei e tgei fa in "dialoger" atgnamein?
In "dialoger" ei ina persuna, che lavura per bien romontsch sco "fundraiser" per ina organisaziun da beneficienzia sco Vier Pfoten, WWF, Amnesty International, etc.. La finamira ei d'anflar novs commembers, e quei sin via, savens alla staziun dil tren ni en loghens nua che bia glieud passa el decuors dil di. Jeu savess prest pretender che la majoritad da vus ch'ei vegnida adressada ha rispundiu enzatgei semegliont al suandont: "jeu hai tuppamein gest negina peda", "negin interess", "miu tren parta gleiti, stoi ir". Forsa haveis vus fatg in grond artg entuorn il "dialoger" per evitar ina confruntaziun ni forsa schizun passai sperasvi senza far stem. Quei ein tut reacziuns quotidianas che jeu hai pertschiert la stad vargada duront miu temps da "dialoger". Mintgaton sa quei esser fetg frustrond, mo da l'auter maun ei il plascher ton pli gronds sch'ina persuna freina tuttenina ed ei prompta per in discuors.
Sche quei succeda vala ei d'attentar la persuna alla problematica e da perschuader quella persuna da daventar nova commbembra ni niev commember dall'organisaziun. Quei sa gartegiar, savens ei il success denton plitost restrenschius.
Per succeder sto la tenuta d'in "dialoger" exnum cumprender fetg bia optimissen, plascher e bia resilienza. Aschispert ch'ins resenta stauncladad e pauc energia ei la probabladad d'anflar novs commembers pintga. Consequentamein semotivescha il team da "dialogers" in l'auter duront igl entir di per mantener la buna energia.
In entir di sin via, e quei da tutta aura, sa esser fetg liung e stentus, cunzun sche certa glieud ei buc exnum fetg curteseivla. Mo ei dat era scuntradas fetg interessantas e divertentas. Ins vegn en discuros cun ina fetg vasta paletta da persunalitads, seigi quei cun glieud giuvna ni glieud pli attempada, dunna ni um, glieud fetg beinstonta ni glieud al minimum d'existenza. Quei ei in factur che fa la lavur da "dialoger" zun fascinonta.
Era saver luvrar mintga di en in auter liug dalla Svizra tudestga ei enzatgei che jeu hai gudiu. Ils "dialogers" midan mintga di lur plaz da lavur, aschia ch'ins sa la damaun buc adina nua exact ch'ins vegn a luvrar. Plinavon san ins era mai tgei che spetga ins, cunquei ch'ins sa buca con bia glieud ch'ei vegn ad haver en quei liug.
Il temps che jeu hai passentau sco "dialoger" ha purtau diversas investas, novas experienzas e naturalmein hai jeu era empriu fetg bia. All'entschatta hai jeu giu in curious sentiment da semplamein adressar glieud jastra sin via, mo ins surmunta spert l'atgna retenientscha ed ei daventa enzatgei tut usitau. Vinavon hai jeu observau, che glieud cun mieds finanzials plitost limitai ein savens stai ton pli beinvulents e prompts da sustener l'organisaziun che glieud pli beinstonta. Mo era mia conluvrera ha giu raschun cun pretender che la lavur da "dialoger" seigi "l' universitad dalla via", cunquei ch'ins emprenda propi fetg bia.
Tgisà, forsa prendeis la proxima gada che vus vegnis adressai d'in "dialoger" cuort peda per in cuort discours enstagl da passar vinavon. Vus vegnis nuota magliai!
Text e fotografia: Anina Sgier, GiuRu
Suonda LATABLA!
Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me oura as paun duos persunnas avair gugent, ma eau nu vuless savair, e sgüra na vzair quelo. Perche? Üngün` ideja.
Eau as vuless quinter üna pitschna istorgia. Eau am algord auncha bain. Avaunt circa quatter ans schantaiv eau illa staunza da latin. In nossa classa vaivans be trais mats. Uschè am d`he eau svelt do bada cha quel tip davous me stu esser nouv. Ils magisters nun`s haun infurmos cha survgnissans ün nouv conscolar. Dimena chi d`eria quist sochi?
Varamaing am d`eira quelo listess, u forsa listess na? El nu d`eira güsta ün bel, ils chavels blonds bger mema cuorts, la vista ün pô arduonda ed eir il rest dal corp paraiva dad avair ün pêr kilos mema bgers. Ma quels ögls… blovs, na clers, ma neir na s-chürs, ün po grischaints ed els paraivan da`m hipnotiser.
Zieva quista lecziun d`he eau dicurrieu cun mia megldra amia chi nun d`eria in mia classa. Ella savaiva precis chi ch`eau managaiv cur`ch`eau la d`he quinto dal nouv conscolar. «Que es Luis. El vo cun me culs skis. Varamaing e`l da Turich, ma el ho müdo scoula.» Luis dimena vaiva nom quel mat chi d`eria bun da destrüer mia concentraziun düraunt üna da mias lecziuns predilettas be cun sia preschentscha.
Uossa, quatter ans pü tar, stögl eau dir cha quel mumaint in quella lecziun da latin d`eira prubabelmaing uschè qualchosa scu amur per prüma vista. Ma scha que es propi amur nu se eau dir. Eau nu se gnauncha che cha amur dess esser.
In quels quatter ans d`he eau inscuntro auncha bgers mats, e scu matta illa puberted am d `he eau interesso per ün u l`oter da quels. Ma tar üngün d`eira que uschè scu tar Luis.
Daspö duos ans vo el al gymnasi a Tavó, contact vainsa aunch`adüna. Nus essans buns amihs, amihs chi nu sun be amihs ma nu saregian mê dapü scu amihs. Tuna cuplicho, es que eir.
Vus dschais uossa, hai da quels dramas vainsa già udieus bgers. Na nu vais, perche cha mia istorgia nun es üngün drama. Nus vivainsa tuots duos bain cun quista situaziun ed be in pochs mumaints vess eau propi da bsögn ch`el füss tar me. Ed eir scha nus ans vzainsa forsa duos fin trais voutas l`an, es que mincha vouta scu cha`ns vessans vis be l`eivna passeda.
Eau crai cha quista situaziun es la ragiun per mia reacziun sün amur. Voul dir, perche cha`m vain bod mel sch`eau vez duos chi`s haun gugent. Ed auncha pês, sch`üna cumainza bod a crider, sch`ella nun ho vis sia amih daspö trais dis.
Eau am sun adüseda cha quella persun ch`eau am es dalönch davent ed ch`eau nu la pudareg mê numner mia amur perche ch`el nu saregia mê mieu. Ma ad ün oter nu vuless eau. Na hoz e neir na in quatter ans.
Text: Michela Sutter, GiuRu.
Emprima publicaziun 2019
Fotografia: Pixabay
Suonda LATABLA!
Da Ralf Beer (GiuRu) -
«Grüezi», salidain jau e mes collegas unisono l’um vegl che vegn encunter durant viandar.
«Tge grüezi? Nus schain buna saira!», respunda quel tut indignà.
«Oha, sorry, äh, perstgisai», faschain nus. «Buna saira, natiralmain.»
Il vegl para d’esser calmà e passa cun in surrir.
Atgnamain era questa situaziun sintomatica per il process da salidar en Rumantschia – ils pli blers dian quasi adina emprim «Grüezi». L’um vegl da noss inscunter aveva mettain era mo fatg a nus la reproscha, perquai ch’el aveva udì che nus discurrivan rumantsch ensemen. Uschiglio avess el forsa era ditg «Grüezi».
Insaco partan ils Rumantschs consequentamain da la premissa ch’els hajan esters avant els. Qua ina situaziun exemplarica: Rumantschs che dattan la bucca d’auters durant star en colonna en l’Europaparc en Germania. Quant penibel èsi, sche la persuna, a la quala ins ha gist attribuì ina curiusa furma da chau ed ina frisura tarladida, sa maina tuttenina e giavischa in bel di per rumantsch?
Sco sulettas occurrenzas nua ch’ins pudeva salidar in ester senza dubis en il linguatg matern ed esser segir ch’i dat ina resposta en il medem, valan anc oz – almain tar las generaziuns pli veglias – las Scuntradas Rumantschas che avevan lieu mintga trais onns davent dal 1985 fin l’onn 2000. Tant pli surstada ed intgantada reagescha ina persuna rumantscha lura sch’ins respunda sin in «Grüezi» cun «Bun di» u «Buna saira».
Ah, quai è in da qua...quel sto gea esser in flot!
Las fatschas seriusas e malsegiras daventan prest levgiadas ed allegradas. Sch’ins spassegia per exempel sco um tras in guaud ed entaupa ina dunna, para quella per il solit d’esser senza quitads uschespert ch’ella auda ils pleds salidants per rumantsch. «Ah, quai è in da qua...», pensa ella probabel, «...alura è gea tut en urden. Quel sto gea esser in flot!».
Uschia sa manifestescha la tema umana da l’ester en Rumantschia sur ina simpla floscla da salidar. Subconscientamain sa mussa qua era la persvasiun dals Rumantschs ch’ils Rumantschs sajan paschaivels, onests e senza putgads. En l’ideologia rumantscha n’existan nagins criminals, violents, terrorists ed amocaders rumantschs. Ma insaco constatti gea era.
U quants gronds delinquents rumantschs enconuschais vus? Nulla, in... u dus?
Ussa ch’il giubileum da 100 onns da la Lia Rumantscha s’avischina, èsi uschia mo da sperar ch’i dettia puspè in lieu nua ch’ins possia laschar star ils «Grüezis» envers esters.
Text: Ralf Beer, GiuRu
Fotografia: Pixabay
Emprima publicaziun: 2019
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Ils canals dallas medias dumognan buca neu da visualisar la polifonia che regia sils canals dils mieds socials, tiktok, snapchat, youtube ni il pli niev clubhouse. La libertad nua s’informar ei aschi gronda sco aunc mai e s’avischina ad in punct culminont. La crisa dalla societad individualisada.
Entschiet ha la midada schon baul. Alla fin dil temps medieval ha la baselgia piars il monopol silla scartira. Il plaid scret era buca pli sacrosanct e tuttina han cudischs grazia als aults cuosts da stampar salvau la credibilitad da quei mied vegl. Quei ch’era scret era verdad, ner sin alv, in paradigma che vegneva buca mes en damonda. Malgrad ch’ei dat savens dapli che duas perspectivas, dapli che nus e tschels. Sper ner ed alv massa tuns grischs.
Ellas structuras ecclesiasticas anfl’ins ella aunc il pli marcant, quella collectivitad che va pli e pli a piarder, il nus. Anflar libertad entras entrar en claustra, strusch da crer che quei ei pusseivel. Il giuven Murezi Casanova (25) ha fatg quei pass. La structura quotidiana dat spazi per patertgar, il caset libertad enteifer siu garter. Il caset tegn encunter ch’igl utschi vegn buca smaccaus. «Tgi che semuenta buc, vegn buc a sentir las cadeinas.» san ins concluder culs plaids da Rosa Luxemburg.
Ligiai per esser libers, ei la parola dils Grischuns. Mo l’identificaziun cun ina instituziun sco ina claustra, uniun, partida ni culla fatschenta ei denton buca pli derasada tier la giuventetgna. Igl individualissem ha surmuntau il collectiv. Negin ei pli pronts d’unfir sesez, da s’exponer per la caussa. Mintga pass vegn documentaus, tut ei controllau – jeu crei senza instituziun che diregia el zuppau. En scola empren ins da gie buca curdar si, esser auters ei la mort sociala. Ils carstgauns han piars lur veta. Els vivan ina veta predefinada dalla societad. Malgrad ch’ils mieds fussen cheu, d’exister bia pli liber che en tuttas epocas entochen oz, stattan tut ils carstgauns sut in enorm squetsch ch’ei strusch da cumparegliar cun in autra epoca. Buca mo las classas bassas, mobein tuttas classas socialas e cunzun la giuventetgna.
La generaziun da nos geniturs ha pauc capientscha per la cumadeivladad passiva dalla giuventetgna. Els han aunc cumbatiu pil dretg da vuschar dallas dunnas, encunter normas dictadas dalla baselgia. Nus havessen oz tuttas opziuns, tutta libertad e tuttina buca fiug sut il tgil. La flomma dalla tradiziun ei el mument mo burnida che scaulda pauc, mo spert puspei encendida sch’ina sbrenzla croda viaden, pertgei nies sulom ei vegls. Tut quei che nus havein deriva enzaco dil vargau. Mo en tuttas organisaziuns mauncan ils commembers che vegnan suenter, mo paucs ein pronts da trer il carr ed ei dess tons caums, las opziuns ein infinitas nua ch’ei drova engaschi. Urar e luvrar vala mo pli en claustra.
Las persunas ch’ein daventadas in cun lur lavur svaneschan, strusch in sesenta pli clamaus. Nus che vivin egl oz havein aunc la caschun d’emprender d’enconuscher quell’identificaziun culla clamada perpetuada els nums: Gion caluster, Mariuschla hebamma, Toni pot, Gieri koch, Toni flaschner, Mattias mazler, Maria dalla posta, Dumeni meister, Peder ustier, Tgani calger, Toni förster, Gion dalla reisga, Martin banca, Gion pur, Zali wagner, Toni marcadont ed aunc biars auters. Quels enconuschevan aunc nos uauls, nos praus, nossas alps e nies Vorab. – Mia cusrina ha dumandau mei duront ir cun skis, daco ch’jeu tschontschel da «noss’alp» sche nus havein gie buca vaccas. Cura ch’jeu erel buob haveva miu vitg aunc siu muvel, plirs purs, scrinarias, ina pasternaria, ina banca, ina mazlaria, ina posta e pliras ustrias e vegls che raquintavan a nus affons da nies vitg.
Quellas stizuns e quels spurtegls eran loghens nua ch’ins sentupava el spazi public. A Tusaun ni enta Glion eisi casualitad che dus stattan en colonna dil medem vitg. E sche duas persunas entran en discuors, enconuschevan els gia in l’auter, quei slargia buca horizonts. La democrazia drova il discuors, opiniun e critica, per vegnir sin propi bunas sligiaziuns. Buca mo global mobein era local. Ina caschun ei la radunonza generala dalla giuventetgna romontscha ils 3 da fevrer via zoom: https://www.facebook.com/events/414920099936074/
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pixabay.com
Suonda LATABLA!
Da Michela Sutter (GiuRu) - Vais vus già üna vouta stüdgio che cha viver voul dir? Que es ün pled cha minchün cugnouscha e tuots craian da savair che cha que es.
Ma dschè üna vouta a qualchün ch’el dess explicher viver e vus badaregias svelt, cha que nun es uschè simpel. Üngün viva listess scu l’oter e minchün ho sia egna istorgia.
La vita es qualchosa complex. Nos cour batta daspö la terza eivna aint il vainter da nossa mamma. Ma es que già viver? U es que pür viver da quel mumaint davent cha nus ans essans consciaints da la vita? E che es il sen da la vita?
Sün quista dumanda ho minchün ün’otra resposta.
Mia resposta es, viver.
Scha mia vita glivra vuless eau avair amihs dapertuot sül muond. Eau am vuless algorder da bels mumaints, e da trists. Eau vuless savair cha eau d’he fat qualchosa our da mia vita. Ed impustüt cha eau la d’he passanto cun glieud cha eau d’he gugent, e cha ho gugent a me.
Eir scha la vita es be ün stedi traunter la naschentscha e la mort es que l’unic stedi cha nus pudainsa influenzer.
Fè qualchosa our da vossa vita, cumanzè!
Text e fotografia: M. Sutter
1. publicaziun: 2018
Suonda LATABLA!
Dad Asa Hendry (GiuRu) - Quei meins dat ei ina retscha dad intervestas cun persunas che discuoran ni han discurriu inagada romontsch e vivan ussa en in auter territori da lungatg. Nus mein alla tscherca dalla damonda sch’els sesentan sco part dalla diaspora romontscha ni buc. Igl emprem discuors ha giu liug cun Charlotte Holstein.
Co vesa tia relaziun cul romontsch ora?
Dapi che jeu hai entschiet miu studi cheu a Basilea ei il romontsch cunzun daventaus in party-tric per mei. En miu contuorn discuora cheu negin romontsch e pils biars sun jeu igl emprem contact. Sch’els vegnan pia sissu ch’jeu discuorel romontsch sun jeu mintgamai fatschentada ina bun’uriala cun translatar tut quei ch’els giavischan. “Co ha quei num per romontsch? E co dian ins XY? Di inagada quei e quei.”, ha ei lu num.
Hast ti il sentiment che ti piardas il lungatg?
Gie, enzaco schon. Jeu discuorel mo cun fetg paucas persunas romontsch. Mes geniturs ein dalla Germania e stattan ussa a Tumein. Sch’jeu visetel els, tschontschel jeu en famiglia ed era el vitg mo tudestg. Sch’jeu discuorel sentel jeu mintgamai con vess ch’ils plaids vegnan ord bucca a mi e quei fa enzaco mal.
Duvrau activamein il romontsch hai jeu forsa entochen ch’jeu hai giu tredisch.
Co era il temps nua che ti has discuriu activamein romontsch?
Jeu hai discuriu romontsch duront miu temps da primara. Cu jeu hai giu sis onns havein nus midau casa naven da Leipzig a Sedrun. Duvrau activamein il romontsch hai jeu forsa entochen ch’jeu hai giu tredisch. Da quei temps hai jeu era buca pli giu gust da discuorer, perquei che jeu hai giu ina colligiaziun negativa tier quei lungatg. Mia relaziun tier mes conscolars e tier la glieud schiglioc era buca sempla e cun la glieud vegn era il lungatg. Ei ha duvrau entings onns entochen ch’jeu hai saviu parter il lungatg sez dil liug e mias experientschas ch’jeu hai fatg leu.
Ei dat negin liug nua ch’jeu hai il sentiment da s’udir vitier
Sesentas ti part dalla diaspora romontscha?
Jeu sai buca sch’jeu sesentel part dalla diaspora romontscha perquei ch’jeu hai neginas persunas culla squalas jeu discuorel activamein romontsch. Quei hai jeu denton era cun ils differents loghens nua che jeu sun carschida si. Ei dat negin liug nua ch’jeu hai il sentiment da s’udir vitier. Buca en Germania, buca ella Surselva, buca a Tumein ed era buca cheu a Basilea.
Has ti in giavisch pertuccont tia relaziun tier il lungatg?
Jeu sperel ch’jeu stoppi buca discuorer in di el vargau dil romontsch, perquei ch’igl ei tuttina il lungatg nua ch’jeu hai empriu da scriver, da quintar ed aschia vinavon.
Text e fotografia: Asa Hendry, GiuRu
Suonda LATABLA!
Da Fabia Casutt -
Jeu sun carschida si sin in menaschi puril a Falera ed erel adina bugen en stalla entuorn las vaccas. Schon adina havevel jeu il giavisch dad in di saver luvrar sco pura. Denton sundel jeu sedicidida dad emprem emprender in auter mistregn. Suenter haver absolvau igl emprendissadi sco assistenta da veterinari il 2018, hai jeu aunc luvrau vinavon dus onns en quella professiun. Ils treis d’uost 2020 ha miu niev emprendissadi entschiet.
Ussa emprendel jeu la pura. Quei ha dau ina gronda midada en mia veta. Jeu habiteschel sil menaschi da miu patrun ed hai leu ina combra. L’emprema gada buca pli star a casa, emprender d’enconuscher novas tratgas da mia patruna ed era ils dis da lavur ein vegni pli liugs ch’en miu emprem mistregn. Mintg’autra fin d’jamna hai jeu liber e lu gaudel il far nuot ed era il temps culla famiglia e cun mias vaccas. Quei ha duvrau in mument da sendisar vida tut quellas midadas.
Era las lavurs sin quei menaschi ein fetg differentas allas lavurs a casa. Il menaschi sesanfla el plaun e las maschinas ein pli grondas che a casa. Aschia hai jeu empriu dad ir culs tractors, scuvriu la tschaghegna da fein e sun sendisada vid il stand da mulscher. Era hai jeu empriu d’enconuscher las vaccas. Mia finamira eri da saver tut ils nums aschi spert sco pusseivel. Quei ei gartegiau a mi dètg bein. Las vaccas ch’eran a casa sur la stad enconuschel jeu tuttas. Aunc temps d’emprender ils nums dallas vaccas d’alp. Sper tut las novas caussas sil menaschi d’emprendissadi hai jeu era puspei giu dad ir a scola e scriver examens. Nus vein giu in’entir jamna d‘introducziun da scola nua che nus essen stai egl internat. En quei temps havein nus survegniu ina massa informaziuns co nossa scolaziun vegn a veser ora. Suenter eis ei iu liber directamein cun igl uorden da scola. Nus havein entschiet a tractar tgei che schabegia culs funs sche nus luvrein cun els ed era ils motors dils tractors havein nus empriu. Ussa mein nus aunc in di ell’jamna a scola.
A mi plai la lavur fetg, ed jeu emprendel mintga di vitier enzatgei. Miu patrun dat a mi gronda fidonza e lai luvra ed empruar mei tut quei ch’jeu less. Jeu sperel che quei stetti aschia e ch‘jeu hagi sin fin da miu emprem onn d’emprendissadi ora ils trics dad ir culs tractors ed ils examens parzials che gartegian. Il secund onn frequentel jeu sco usitau sin in auter menaschi. Lu vegn ei puspei a dar ina massa midadas.
Text e fotografia: Fabia Casutt, GiuRu
Suonda LATABLA!
Dad Alina Müller - Eir quista stà han darcheu gnü lö plüs cuors intensivs da la Lia Rumantscha. Per blera glieud sun quellas eivnas dürant las vacanzas da stà fingià bod üna tradiziun. Pervi dal coronavirus vaivan ils cuors però quista jada ün pa ün’otra fuorma sco üsità – els sun günts manats tras online. A quel cuors intensiv online s’ha quist on eir partecipà per la prüma jada Roman Hug, grond cusglier e president dal PPS dal Grischun. Illa intervista quinta el tanter oter che avantags chi s’ha illa politica grischuna, schi’s sa ün pa rumantsch.
Poust tü quintar ün païn alch da tai?
Eu n’ha 39 ons e n’ha passantà tuot mi’infanzia a Trimmis. Eu sun maridà e stun a Says. Eu lavur independentamaing sco architect e sun president cumünal. Daspera investischa bler temp illa politica sco grond cusglier e sco president dal PPS dal Grischun. Privat fetscha jent viadis in pajais lontans e sun ün chatschader grischuns inchantà.
Cura e perche hast decis dad imprender rumantsch?
A mai han gruppas pitschnas cun aigna cultura e lingua fingià adüna fascinadas. Cur ch’eu n’ha imprais a cugnuoscher a mia duonna, sia lingua materna es rumantsch, d’eira cler per mai ch’eu less imprender rumantsch.
Co hast imprais rumantsch?
Eu sun gugent in gruppas rumantschas e taidl cun grond interess che chi discuorran. Ma decisiv d’eira ün cuors digital cha la Lia Rumantscha ha spüert quist on.
E quant bain sast uossa rumantsch?
Eu sun bun da seguir a discuors simpels. Ma per esser bun da discuorrer bain stöglia amo investir bler.
Daja avantags schi’s sa rumantsch? Vala quai eir per tia lavur i’l Grond cussagl?
Mincha lingua at driva nouvas portas. Eir i’l Grond cussagl s’haja uschè ün meglder access pro’ls Rumantschs. Dafatta scha meis s-chazi da pleds es amo magara modest.
S’ha müdada tia vista sülla Rumantschia e sülla politica rumantscha e linguistica daspö cha tü imprendast rumantsch?
Mia impreschiun oriunda s’ha rinforzada: La politica linguistica ufficiala s’ha allontanada da la realità dals umans.
As stoja in teis ögls promouver e proteger il rumantsch?
I’s stuvess in mincha cas promouver il rumantsch! Eu sun da l’avis cha’ls mezs per til sustegner stuvessan gnir investits i’ls singuls idioms.
At ingaschast tü privat o/e illa politica pel rumantsch?
Illa politica am vezza impustüt sco inchün chi fabricha punts, inchün chi’d es bun da persvader als Grischuns da lingua tudais-cha da la promoziun da la cultura rumantscha. Ün Rumantsch da l’Engiadina Bassa ed ün Gualser dal Partens han suvent ils listess problems che chi pertocca il mantegnimaint da lur cultura. Suvent nu’s bada quai però gnanca.
Hast ün pled predilet rumantsch? Chenün?
Fruonzla, per tudais-ch Zweig. Quai tuna per mias uraglias (chi sun adüsadas da dudir tudais-ch grischun) zuond rumantsch.
Text: Alina Müller
Fotografia: Südostschweiz
Suonda LATABLA!
Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Durant ils davos mais è la crisa da clima ida empà en emblidanza per blers, cunzunt era en las medias. Ils problems èn dentant anc daditg betg schliads, pertgai che nus vulain dar spazi qua ad ina giuvna che s’engascha per il clima e l’ambient. Selina Arquint da Trin ha 17 onns, frequenta la Scola Cantunala a Cuira ed è activa en la chauma da clima.
Selina, co ès ti vegnida sin l’idea da t’engaschar per il clima?
S: Jau hai gia daditg patratgà che il clima ès in tema fitg impurtant e ch’ei vegn fatg memia pac cunter la crisa da clima. Cura che adina plirs giuvenils han entschavì a Cuira cun demonstraziuns ha insatgi da la chauma lura scrit a mai persunal e dumandà, sch’jau less era far part. Quai era per mai la schanza da vegnir en il moviment e da vegnir activa.
Co ha tes conturn reagì sin tia decisiun?
S: En mia famiglia èn tuts plitost interessads en questa tematica ed han quità quai bun. Era blers da mes amis ed amias han quità quai bun ed in pèr dad els èn uss era sez vegni activs en il moviment. Cler devi era glieud che era empà sceptica ni aveva pregiudizis, per exempel che nus lessan be demonstrar e betg ir a scola. Quai han ins schon udì in pèr giadas, ma tut en tut ha la glieud ch’jau enconusch quità bun ch’jau m’angasch.
Co descrivessas ti la giuventetgna da clima?
S: La giuventetgna da clima è in moviment chè atgnamain betg mo per la giuventetgna, mabain per tutt*as. I sto dar la pussaivladad per tutt*as da davantar activs en quest moviment, e nus vulain era discurrer per tutt*as, betg mo per la giuventetgna.
Quantas persunas èn activas en il mument a Cuira?
S: A Cuira essan nus var 20 enfin 30 persunas ch’èn activas. Natiralmain na èn betg tutt*as medem activ*as, mabain mintgin*a co ch’el*la ha temp. Dasper questas persunas hai fitg blers che sustignan nus. Quai èn forsa era anc ina giada 50 persunas che vegnan a propi mintga demonstrazius e che gidan nus da mobilisar per las acziuns.
Avant la crisa eran nus vid planisar in propi grond project cun ina demonstraziun che na ha natiralmain betg pudì vegnir fatga
Co èn ils pensums repartids sin las persunas che fan part?
S: Impurtant è per nus ch’i na dat nagina ierarchia. I dat pia nagin che po decider dapli, nus decidin adina ensemen tut. Uschiglio datti gruppas da lavur che sa furman ord persunas cun ils medems interess e talents. Nus avain glieud che fa ils designs ed ils flyers, autra glieud scriva gugent texts etc.. Uschia avain nus schon rollas, ma questas èn fitg flexiblas, e sch’insatgi na ha ina giada betg temp, sa gidan adina tuts. Nus avain in grond chat en il qual nus discutain adina e mintga duas emnas avainsa ina sesida per puspè guardar tgè via che nus lain ir e tgai ch’èn nos projects. Medemamain discuttainsa en questas sesidas nua che las singulas gruppas stattan. Igl è pia ina maschaida denter far tut ensemen e mintgin che ha empà il focus sin sias fermezzas.
Tgè acziuns avais vus fatg enfin ussa?
S: Nus avain entschiet suenter las empremas demonstraziuns en Svizra a Turitg ed a Berna ad organisar atgnas demonstraziuns e chaumas a Cuira ed en il conturn. Cun il temp avain nus sentì ch’i dovra empà dapli, ch’i dovra era ideas ed acziuns pli concretas da nus. Lu avain nus entschiet ad ans focussar sin singulas tematicas. Per exempel avain nus fatg in’acziun davart Food Waste ed in’autra davart consum e Black Friday. Era tar la revisiun da la lescha d’energia che era tema en il Grischun, avain nus fatg propostas sco questa lescha duai veser ora. Las demonstraziuns dentant èn adina stadas ina gronda ed impurtonta part dal moviment e quellas vulain nus era far vinavant.
Co èn vossas acziuns stadas influenzadas da la pandemia da Corona?
S: Avant la crisa eran nus vid planisar in propi grond project cun ina demonstraziun che na ha natiralmain betg pudì vegnir fatga, aschia che nus savevan all’entschatta betg tgai far ussa. Allura avain nus empruà da vegnir cun novas ideas, ed era propi blera glieud ha giu ideas fetg creativas per far acziuns senza blera glieud. In’acziun che nus avain allura fatg era l’acziun da colurar crappa e scriver si messadis per in bun futur. Quai era lu nossa alternativa per restar vesibel era en questa crisa.
Tgai èn en il mument ils pli gronds problems en connex cun il clima?
S: Il problem è atgnamain restads il medem. Tut en tut - grad durant la crisa da Corona - han ins schon sentì ch’ins ha nabetg pli discurri uschè bler sur dal clima. Blera glieud ha crai anc betg tgapì con malas che las consequenzas da la stgaudada dal clima èn, e quai è il grond problem. Quai è propi anc betg en ils tgaus da tuts schegie ch’ins senta gia ussa tgai che la crisa da clima fa insumma. I dat adina dapli catastrofas, per exempel questa catastrofa cun il ieli ch’era dacurt a Maurizius, ni quella en la Sibiria. Quai ha tut da far cun la crisa dal clima, ed ins senta dapertut las consequenzas. Nus vulain anc adina far attent sin quai, che propi mintgin ha da chapir, che quai è propi privulus e che nus stuain far ussa insatgai. Nus savain atgnamain betg pli perder bler, nus pudain be anc gudagnar.
Co pon ins vegnir pli conscient e sengaschar per l’ambient?
S: Impurtant è segir da discurrer cun la glieud, cunzunt era cun la famiglia e da s’informar per survegnir dapli conscienzia da la tematica e dad era informar glieud ch’ins conuscha davart las consequenzas. Uschiglio datti cleramain adina chaussas ch’ins po far en sia atgna vita, quai è natiralmain impurtant, sco per exempel buca viagiar mintga stad, ma be questas chaussas tonschan simplamain nabetg pli per propi salvar questa crisa. Igl è impurtant da vegnir activ ed i dovra era ina midada en la politica. Gest cun la lescha d’energia avevan nus contact cun la politica, ma sur la politica va tut vinavant be plaun ed igl è adina grev da chattar propi questas soluziuns ch’i duvrass. Nus pruvain adina da tschertgar il contact ma ans vulain era focussar sin propi avair l’attenziun da la populaziun per quest problem e per las consequenzas.
Jau giavischass ch’ei dat propi in reponderar, pia che propi tut ils umans sentan, che la stgaldada dal clima è prigulusa...
Co pon ins vegnir activs tar la giuventgetgna da clima?
S: Nus avain ina homepage “www.klimastreik-graubuenden.ch”. La chatt’ins atgnamain tut: ina email, links per ir direct sin ils chats da Whatsapp ni Telegram – nus essan cunzunt fitg activs sin Telegram – ed ins po era scriver a nus direct via social media. Là datti ina persuna dal team d’organisaziun chè responsabla per persunas che han interess da daventar activ. Ins po dentant era vegnir ina giada ad ina da nossas sesida senza esser liads.
Tgai giavischassas ti che samidass en connex cun il clima en ils proxims 5 onns?
S : Jau giavischass ch’ei dat propi in reponderar, pia che propi tut ils umans sentan, che la stgaldada dal clima è prigulusa, e che la crisa è schon ussa qua e betg instgai che vegn a capitar insacu en 30 onns. Tgai ch’è naturalmain era anc decisiv è ch’i suonda sin quai era acziuns, ch’i vegn betg mo discurri.
Tgai acziuns èn planisadas sco proxim?
S: I vegn a dar ina emna d’acziun naziunala dals 20 fin ils 25 da settember a Berna. Avant questa acziun datti en l’entira Svizra puspè demonstraziuns, atgnamain nos Come Back suenter la pandemia. Nus vulain puspè esser sin las vias. A Cuira vegnin nus a far venderdis ils 11 da settember ina demonstraziun. Nus vegnin a sa scuntrar a las 17.00 uras davant il Parc da Fontana. Mintgin astga vegnir là, da mintga vegliadetgna, da mintga interess politic, mintgin che quetta che quai tema è impurtant
Text: Naomi Arpagaus, GiuRu
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
a noss commembers, sponsurs e donaturs:
Gaudenz Zimmermann, Merligen
Quarta Lingua,Turitg
Brigitte Wachsmuth, Männedorf
Christian Venzin, Trin Mulin
Alfred Laurent SA, Ramosch
Auto-Tecic SA, Ardez
Barata Gipser - Maler AG, Vattiz
Bearth & Cavegn Architectura, Breil
Bischoff Metallbau AG, Scuol
CAJO Bau GmbH, Breil
Caspar Haustechnik, Tinizong
Christoffel Sanitär-Heizung, Scuol
Cla Duri Janett Impraisa Forestala, Tschlin
Collenberg Inschigniers, Lumnezia
Conversa.gr, Sedrun
Coray Capaul architectura e habitar GmbH, Disentis
Electra Buin SA, Scuol
Falegnamaria Spiller, Sent
Falegnameria Curdin Müller, Strada
Furnaria Giacometti, Lavin
Furnaria Pastizaria Benderer GmbH, Sent/Scuol
Guler viadis, Sent
Hatecke, Scuol
Kaffee Badilatti + Co. AG, Zuoz
m2a2 Atelier d' Architectura, Savognin
Marangunaria Beer SA, Ftan
Meini Sport & Mode, Laax
Ming Bus AG, Sils-Maria
Resgia Koch SA, Ramosch
SelfieBox.info, Müstair
Teewerkstatt, Scuol
Tessanda Val Müstair
Valaulta Berni, Rueun
Vita Surselva, Ilanz


text:
Ina da las emprimas chasas d'albiert ch'i ha dà a Mustér è probabel il «Gasthaus zum Löwen». La chasa exista anc oz – è dentant enconuschenta sco «Stiva Grischuna». Sco il possessur Norbert Maissen di, quintan ins che la miraglia da la chasa dateschia dal 1700.
La chasa sezza ha survegnì sia cumparsa actuala suenter il brischament da 1799 entras ils Franzos enturn 1800. Dapi che Norbert Maissen ha cumprà la chasa, na vegnan dentant naginas chombras pli laschadas a tschains.
1877 è vegnì bajegià il «Hotel Disentiserhof». In hotel da cura per persunas noblas. 1967 è quel dentant vegnì serrà e 1978 è il bajetg vegnì siglientà da l'armada. 1886 è il «Gasthaus zum Oberalp» vegnì construì. Il hotel datti anc oz, dentant cun il num rumantsch «Hotel Alpsu».
Enturn 1910 ha la famiglia Giger bajegià il «Hotel Lukmanier». Quel è vegnì manà da la famiglia fin il 2001. El è vegnì spazzà. En quest lieu è la Banca Chantunala Grischuna. Uschia pudess'ins anc cuntinuar cun il «Hotel Belevue» respectiv avant «Hotel Berther» u cun il «Gasthaus Central», ni il «Hotel Post» ed auters.
Nov schlantsch ils onns 70
Ils onns 1970 ha lura il turissem d'enviern cumenzà. Quai cun l'hotel «Acla da fontauna» e la construcziun da las pendicularas. Suandads èn per exempel il «Hotel Cucagna», u lura era il nov «Hotel Disentiserhof». Il turissem d'enviern è stà en cumplaina fluriziun.
2001 ha lura il «Hotel Acla da Fontauna» serrà sias portas, 2015 il «Hotel Cucagna» e 2016 il «Hotel Disentiserhof». Entant ch'i ha dà ord dal «Hotel Cucagna» abitaziuns, vul ins construir sper ils bajetgs existents dal «Disentiserhof» cun sias 150 abitaziuns ina hotel da cura. Pli concrets èn ils plans per il «Hotel Acla da fontauna»: Là datti gia investiders; ins spetga la dumonda da bajegiar il proxim temp.
RR actualitad 07:00


text:
Farä (NO)
Fara' (inscì anca in Piemuntes; Farä in Nuvares; Fara Novarese in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 098 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,3 km² e ona densità de popolaziun de 226 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Barénch, Briun-ä, Carpignön, Cavaj, Scön.
Carateristich de la zona l'è 'l vin umonim.
Etimulugia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità la ciapa el nom da la parola lungubarda fara.
La fara a l'era una sorta de assuciaziun tra gent de vari famili che la vegniva furmada per viagià insema. A l'era druvada dumà dai Lungubard e l'era minga culegada a quistiun de parentela: la gent de una fara la se scerniva per viagià al mej, e pudeva vegnìn föra un grüp multu nümerus (cfr. el verb tudesch mudernu fahren, che 'l vör dì "andà, marcià"). In del nord Italia gh'è tanti sit ciamaa fara, propi a causa de l'antiga presenza lungubarda in la zona.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Farä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hallau
Hallau a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 2035 abitant e una süperfiss de 15.32 km², e al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hallau a l'è tacaa ai cumün de Eggingen (DE-BW), Neunkirch, Oberhallau, Stühlingen (DE-BW), Trasadingen, Wilchingen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hallau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Hallaugia superiori et inferiori. Modell:As of, 14.3% of the population belonged to the Roman Catholic Church and 67.9% belonged to the Swiss Reformed Church.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Eror de sintassi: Eror in l'utilizazzion del marcador
: a l'è stad indicad nissun test per el marcador
SH_stat
- ↑ Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L'augment da milli sin 7'500 lubientschas per lavurants cun autas qualificaziuns ordaifer l'UE e l'EFTA na vegnia betg a tanscher. Quai scriva l'Associaziun svizra dals patruns en sia reacziun. Ella vuleva 8'500 contingents.
Malgrà ch'il Cussegl federal n'ha betg ademplì cumplainamain lur pretensiun approva la Conferenza dals directurs chantunals da l'economia publica la decisiun.
Ina seria da branschas e chantuns avevan pretais en las emnas passadas in augment suenter ch’ils contingents eran gia quasi exausts per quest onn.
Las 1’000 lubientschas supplementaras per spezialists che vegnan d'ordaifer l'UE servian al basegn cuntinuant da l'economia svizra - scriva il Departament federal da giustia e polizia.
RR novitads 17:00++


text:
«Quai èn las schluccadas che nus avain giavischà», di Marcus Caduff, minister da finanzas dal Grischun. Per las ustarias restia quai dentant vinavant pretensius, sch’ellas dastgian avrir be las terrassas. Impurtant saja perquai ch’ins possia vinavant sustegnair la gastronomia cun daners per cas da direzza.
Tge che fetschia surstar saja, ch’il Cussegl federal lubeschia era occurrenzas endadens, nua ch’il ristg d’infecziun saja pli aut. Là saja da tegnair quint a las mesiras da protecziun cun purtar mascrina e tegnair la distanza per che las cifras d’infecziun na giajan betg ad aut.
Fitg bun saja che las activitads en il liber – tant da sport sco er da cultura – sajan puspè lubidas. «Per la morala e per la psica è quai impurtant», di Marcus Caduff, cusseglier guvernativ.
Levgiament tar la gastronomia
La decisiun d'almain puspè avrir las terrassas saja in levgiament per la branscha, di Franz Sepp Caluori, il president da GastroGrischun.
Finalmain in pass en la dretga direcziun, jau sun fitg cuntent.
Il proxim pass stoppia esser dad avrir er endadens. Mo fin tar quel pass cuzzia quai anc in zic. Avrir las terrassas saja dentant in emprim pass, natiralmain betg per tuts. Quels che n'hajan nagina terrassa, sajan vinavant dependents dal sustegn dal chantun e da la Confederaziun. Ma quai funcziunia dètg bain ed er quels che possian avrir uss almain ina part da lur manaschi, survegnian vinavant daners dal chantun.
El sez na fetschia era betg quittads, ch'ins stoppia puspè serrar las terrassas sche la situaziun sa pegiureschia puspè. L'enviern hajan ils restaurants en ils territoris da skis mussà, ch'ils concepts da protecziun funcziunian. Uss spera Caluori sulettamain che l'aura na fetschia betg in stritg atras il quint da l'avertura.
Las partidas èn divididas
Las reacziuns da las partidas politicas sin las schluccadas dal Cussegl federal èn divididas. Per la PPS van ellas memia plaun, per la PLD èn ellas raschunaivlas e per l'Allianza dal Center ina consequenza da mesiras gartegiadas. La PS ed ils Verds pretendan, ch'ils programs da sustegn cuntinueschian. Per ils Verds percunter n’èn las schluccadas betg responsablas en vista a las infecziuns creschentas.
Tuttas partidas èn dentant perina, ch'ins stoppia far pli vinavant cun vaccinar. Per la PS è il Cussegl federal en ina situaziun critica.


text:
Che la cunvegna da basa cun l'UE è giud maisa senta tranter auter er la Hamilton a Panaduz. Sin dumonda dal Schurnal regiunal da SRF ha manegià il schef da la Hamilton, Andreas Wieland, che l'interpresa saja sa preparada durant ils ultims dus onns per quest scenari.
Entras questa lavur da preparaziun per il scenari, haja la gruppa da lavur procurà ch'ils products da Hamilton sajan er en avegnir fits per ils martgads en l'Uniun europeica. Quai haja custà tranter dus e trais milliuns francs. vitiers dettia en ils pajais europeics custs annuals per persunal ed auter. Plinavant possia Hamilton reagir uss main svelt sin ils basegns dals clients en l'exteriur.
Products ston vegnir approvads duas giadas
Enfin uss pudeva la Hamilton ir tras tut ils process en Svizra e lura survegnir ina lubientscha, in certificat per ses products. Perquai ch'i dat cunvegnas tranter la Svizra e l'UE, han quels lura valì er per l'Uniun europeica.
Senza cunvegna da basa, è quai en avegnir tut pli cumplitgà. l'UE sto approvar sezza ils products e quai munta dapli lavur per la fatschenta. Tut tenor stoppia la Hamilton er realisar ina societad affiliada en l'UE, per che quai giaja lura tuttina pli tgunsch.


text:
Stoicismo
Ol Stoicismo a l'è stacia öna curènt de la filosoféa greca.
Ol Zenù, ol fundatùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
'Dré al 301-300 prìma de Crést, ol Zenù de Cissio a'l' istitüess a Atene la Stoà, mia fö di müra ma in sènter sità, apröv a l'agorà, la piassa principàl. Chèsto fato l'indecia zamò öna diferènsa nèta rispet a la scöla epicöréa: la scöla stòica la se farà dét sèmper de piö indela realtà sitadina e indel sò sistéma edücativ. Defàt, ü decrét sitadì,l'à unuràt ol Zenù per èss istàcc co la sò éta ü modèl per i zuègn. Forbe ol Zenù a'l sè copàt a 72 agn, 'dré al 262-61 prìma de Crèst, e l'è stàcc sotràt a spèse pöbleghe indel capsant de la sità, e pör lü l'ìa mia nassìt a Atene, ma 'l gh'ìa riàt forbe 'dré al 311 de Cissio, indel'ìsola de Sipro, doe l'ìa nassìt 'dré al 332 prìma de Crést. Öna storièla la cönta sö che a Atene, in d'üna bütìga de librér, l' ìa sintìt léns sö i Memorabel d'ol Senofunt, ch'i parlàa d'ol Socrat, e l' à domandàt indoe se pülìa troà di ómegn compagn. Ol librér a'l gh' à segnàt ol cinech Cratete, che 'l passàa vià prope in de chèl momét. Dóca, ol Zenù ghe sarèss indàcc adré in d'ü prìm momét a l'insegnamét cinech, che, insèma a la riprésa de quàch téma platonègh, l'arèss lassàcc l'imprónta in d'üna di sò prìme övre, la Repüblega. Defàt, chechissé, lü'l sostegnìa l'abolissiù di sólcc, di tempi e di matrimòne, a'l vedìa la ìra cumünità indela cumünità di bù, ma l'ametìa pò la libertà de incest e, in cas de bisògn, de canibalismo. Pò dopo, al Zenù gh'è pertöcàt de lassà chèsto lìgam tròp istrénc co 'l cinismo, e l'à stödiàt i tèniche de discüssiù e pò a de l'argometassiù, var a dì la dialètega, insema al Stilpù e al Diodor Crono, che la tradissiù la lìga a ün ólter ràm del socratismo, la scöla megàrica. Quase söbèt, però, l'à tràcc impé üna sò scöla, e'l gh'à metìcc de banda a l'insegnamét la composissiù de scrécc. Nissù de chèsce a'l gh'è riàt: de lùr a m'gh'à domà di tìtoi e quàch tochèl. La stèssa sórt la gh' è capitàda a töcc i libèr stòici de l' età elenìstega, dóca per rimèt insèma chèsta filosoféa mè de trà a mà i discüssiù di scritùr andégher, prìm de töcc ol Cicerù.
I ólter diretùr de la scöla stoica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al Zenù 'l gh'è sücedìt indela diressiù de la scöla ol Cleant de Ass (in Asia Minùr). Inféna a la sò mórt, che la gh'è stàda indel 230-29 prìma de Crést, al Cleant 'l gh'è tocàt de fruntà, de öna banda, i crìtiche müìde a i dutréne stoiche da part di académici, e de chèl óltra, l'enderéss che 'l tràa in söl cinech che ün ólter scolàr d' ol Zenù, l'Aristù de Chio, 'l vülìa dàga al stoicismo, co'l dì che 'l nesessare per la filosoféa l'è domà la ressèrca etica. Ol Cleant, al contràre, 'l gh'à dàcc ön aiöt speciàl suertöt a la fìsica e a la teologéa. L'önègh scrìt stoìch de chèsto tép ché che'l gh'è riàt intrégh l'è giöstopónt l'Inno a Zeus d'ol Cleant, indoe a'l sélebra ol re de l'ünivèrs.
A'l Cleant 'l gh'è sücedìt ol Cresép de Soli (pò a lé in Asia Minùr), che l'à guidà la scöla inféna a la mórt, che la gh'è stàcia in tra 'l 208 e ol 204 prìma de Crést. Lü l'à inviàt là ön'övra sistemàtega de recostrüssiù d'ol stoicismo, co 'l scrìv öna quantità strasurdenaria de lìber (sircumsirca 700, de chèsti domà i tìtoi di òvre lògiche a i rìa deperlùr a 311). Issé ghe l'à cassàda là a i obiessiù di aversare, specialmét de l'académich Arcesilao. I scrécc d'ol Cresép i ere pié de citassiù di libèr d'ólter, di poéti in particulàr; i ere stàce üsàde seès per sostègn i sò proposissiù, seès per criticà chèle di ólter, issè l'àn ciamàt per sgarbèl sanguèta de liber.
Ma'l confrónt co i dutrene e i argomentassiù portàde inàcc de ólter enderèss filosofègh l'è stàcc esensiàl per ol laörere d'ol Cresép e, in zeneràl, di stòici. Issé lùr i è riüssìcc a imponì ol sò vocabolàre filosofègh, che l'è deentàt öna sòrt de lengoa cümù, indoe la pölìa èss tràda fö pò a la sostansa ach de filosofèe diferècc del stoicismo. Per la sò granda övra de difesa e sistematisassiù di dutrene stòiche, ol Cresép l'è stàcc consideràt öna sòrta de segónd fundadùr d'ol stoicismo, tàt de riàga a dì sö che sènsa ol Cresép ghe sarèss gnàch istacia la Stoà. Mia de ràr di dutrene che la tradissiù andeghéra l'à riconossìt a i stoici in zeneràl a i se pöl reportà al Cresép prope debù.
A lü'l gh'è söcedìt ol Diogen de Babilonia, nassìt a Seleucia, che indel 155 prìma de Crèst l'arèss fàcc part, insema a l'academìch Carnera e al peripatetégh Critolao, de öna famósa ambassaréa inviàda di ateniés a Róma. Chèl àn ché a'l sègna in d'öna quàch manéra ol vesinàss üficiàl de la filosoféa greca al mónd romà.
Ol sapiènt stoico e l'ünità de la filosofèa[Modifega | modifica 'l sorgent]
I stoici a i riprénd sà in zeneràl ol ligàm strénc che ol Socrat e, in söl sò sólch, ol Platù i gh'ìa stabilìt in tra vertü e saì. In manere dièrse seès l' Aristotel, seès l'Epicür i gh'ìa sladinàt chèsto ligàm. Co i stoici, invésse, ol sapiènt e l'ómen pié de vertü i tórna amò a binà. L'afermassiù che ol sapiènt a l'è infalibel l'è öna turututèla che la se ripèt a partè d'ol Zenù: la conossènsa infalibel de l'urden rassionàl e divì d'ol mónd la deénta per fórsa ü comportamèt rassionàl del töt compàgn a chèst'urden. Dóca, ol sapiènt a l'è dét in töt e per töt in d'ön urdèn che 'l trasmèt sigürèssa e lü presènta ü comportamét regulàr compàgn a chèl de la natüra, sènsa fal e gnà dondamécc. Chèsto perchè ol sapiènt, in grassia d'ol sò saì, a'l s'è tràcc indrè öna ólta per töte del teré incèrt e bösiér di upiniù e di passiù, indoe ghe bórla dét la magiùr part di ómegn.
Issè ol sapiènt stoico a'l deénta ol vira erède de la moràl militàr, chèl che 'l bandóna mai ol sò pòst deante a töcc i atàch che 's völ, tàt di passiù che de la sórt o di tiràgn. De ché la vègn al mónd la figüra pupulàr del stoico indiferènt, che amò incö indela lengua e indela manéra de pensà de la zét la bina co la figüra del filosef. Ol gàndol de chèsta figüra l'è la stabilità: ol saì a'l se pöl mia sgörlì vià del sò pòst, l'è öna séma che dopo de lè 's pöl piö 'ndà inàcc. Issè l'è fassel riàga a mèt al pari la vertü di dia e di ómegn e, indel cas del sapiènt stoico, la diferènsa de lièl rispèt a la divinità la pàr adritüra scanselàda.
Ol mèt a pari la eta del sapiènt e chèla divina a'l deénta ön'afermassiù fèss fórt d'ol dominà de la filosoféa sura töcc i ólter modèi de eta di ómegn. Ol sapiènt, pösta, l'è öna figüra de confì: i stoici i riconóss che ol sapiènt a'l gh'è mai stàcc o, al massem, a'l gh'è stàcc fèss póche ólte, ü ogne sinquesènto agn, comè la fenìs, l'arès dìcc ol Seneca, piö ràr di parcc de öna müla, segónd ol Cresép. Chèl che 'l cönta però l'è mia tàt ol sò èss vira; defàt, co 'l trà 'mpé la figüra d'ol sapiènt, i stoici a i völ dàga là a i sò scolàr ü modèl, che forbe 's pölerà mai metès al pari, ma prope per la sò glubalità e radicalità bù de dàga a la eta ün enderéss töt növ e sensa döbe. Deante a lü gnà la sórt gnà la stòria o i condissiù fisiche, pulitègh o sociai a i ghe 'n pöl de negót. Ol stoico che l' insègna a scöla l' è mia ol sapiènt, ma l' è almanch in càs de dàn ol quadèr e indeciàl comè modèl. De ché ol caècc scödìt per secói de l'insegnamét stoico de prèss a i élite de goèrno indel mónd de lengua gréca e a Róma. Ma qual' ela la sostàssa de chèst insegnamèt? I stoici a i gh' à ön' idèa féss fórt de la filosoféa comè önega e sistematéga. Chèsta la se fà 'n trì tòch: lògica , fisica e etica, ligàcc in tra de lùr sènsa pölè destacàs. Tra i trì tòch de la filosoféa la gh ' è mia öna scara. Sigürzà che per vìv bé ghe öl che la lògica e la fisica a i gh ' à de stà sóta a l' etica, ma in töte i manére mè èss sapiècc e dóca conóss a pié pò a la lògica e la fisica. Dóca, ol fàss in trì de la filosoféa, a'l gh' à per i stoici domà ol compèt de mèt in mostra e insegnà. Per trasmèt la conossènsa de la filosoféa stoica l' ocór tràla fö tòch per tòch in chèst' urdèn: lògica, fisica, etica.
Conóss e argomentà[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol termèn lògica a'l ne vè de logos, che l' öl dì seès resù, seès discórs. Per i stoici lé l'è mia, comè per l' Aristotel, ü strümét de la sénsa, ma öna part definìda de la filosofèa. i sò ogècc i è i discórs. Lè la se fà fö in retorega, o sénsa di discórs lóngh, e dialetega, che ol Cresép a'l definìss comè sénsa di laùr significàcc e significàncc. Ach per i stoici, comè per i epicürei, la conossénsa la nass de la sensassiù. Quàd che l' ómen a'l vé al mónd, ol sò servèl l' è öt, e comè che ü laùr de fö a'l tóca dèt i séns, la se fórma la representassiù ( in grégh fantasía) de lü. i representassiù a i è conservàde in memòria e de memòrie repetìde del stèss laùr a i nass i concècc o nussiù zenerài. A parté de chès-ce concècc a i se pöl furmà, per sömeassa, analogèa, trasposissiù, cumpusissiù e cuntrarietà, di óter concècc, che i gh'à mia negót che ghe corispónd indel mónd sensibèl.
In d'ü prìm momét ol procèss de conossènsa l' è domà passìv: ol Zenù la mèt a pari de la mà aèrta. Pó dopo l' intervé ol sogèt che 'l conóss: ol Zenù el mèt a pari l'aséns, dàcc de la mét a la representassiù, a la mà saràda sö ü petinì. L'aséns l' è indel dàga trà a la representassiù del laùr. Invèsse ol pögn a'l ghe corispónd a la katálepsis, che l'öl dì comprensiù (ciapà). Per i stoici l'erùr l'è pusebel e l'è töt indel dàga l'aséns a representassiù ch'i gh'à mia corispondènsa indela realtà. Invèsse, la representassiù comprensìa o cataletéga l'è sempèr vira perchè stampàda del laùr che la prodüs. Dóca, lé l'è ol criterio de erità. I opiniù, a i è pò a lùre ön aséns a ergót, ma mia fórt o fàls. Defàt per i stoici a i gh'è mia di basèi in tra ol conóss e ol mia conóss.
La conossénsa, o sénsa bèla e bùna, l'è indel ciapà ü laùr de manéra che la nòsta comprensiù de lü la pöl mia èss tràda zó de nissüna argomentassiù. A diferènsa di animài, chi fà zó domà vèrs, l'ómen a 'l pöl trà insèma i sò conosésse co 'n d'öna lengua articulada, fàda de prupusissiù ch' i stabilìss di ligàm corispondécc a la realtà. I stoici a i gh'à aiötat féss tàt ol svilüpo de la gramatega co l' mèt insema öna terminologéa che la 'ndàa bé per indecià i tépp di vèrb o i cas de nóm e agetìv. I paròle, comè sùgn i è materiài, chèl che lùre i öl dì (significàt) no.
Per i stoici, materiàl l'è töt chèl che 'l pöl fà o patì ön'assiù, defàt, lùr i distinguìss fö tra ol laùr materiàl e i paròle ch'i 'l la sègna, materiài pò a lùre, e ol significàt (lektòn) che l' è chèl che i paròle a i öl dì sö e che 'l permèt de nüminà ol laùr. La dialetèga la gh ' à per ogèt i significàcc, ch 'i pöl èss complécc o no. Chèi mia complécc a i vè ciàmacc di stoici axiòmata, e i pöl èss vira o fàls, prope issé comè per ol Platù e l'Aristotel. La sò verità o falsità l' è precisada del corispónd o meno a l stàt di laùr manifestàt de la representassiù comprensìa, che la ghe mèt sempèr deante a laùr particolàr e mai üniversài. Per i stoici ghe n' è mia de üniversài in natüra, e chèsto a 'l se riflèt sö la sò la manéra de 'ntìnd la logica che la se 'nterèssa mia di termègn üniversài, ma de proposissiù ch 'i reàrda i laùr singói. Lùr i ghe fà a mét a la furma logica di asersiù e issé i dövra di variabèl per indecià giöstopónt i proposissiù ( l' Aristotèl i a dövràa per indecià i termègn di proposissiù). I stoici i è fèss aténcc a la congiunsiù (e), a la disgiunsiù (o) e a i cundissiunài o implicassiù (se..., alùra...), doe ol se l' è l' antecedént e l' alùra ol conseguént. Ü cundissiunàl 'l pöl valì sènsa èss per fórsa ira. Quàd 's pöl dì che ü cundissiunàl el vira? Segónd i stoici ü cundissiunàl l' è ira quàd che l' antecedént e ol conseguént i è töcc dù ira o fàls o se de no quàd che l' antecedént l' è fàls e ol conseguént vira. L'è fàls domà in d' ü cas: quàd che l' antecedént l' è ira e ol conseguént l' è fàls.I cundissiunai i è esensiài per trà insema di argomentassiù, che i è fàce de ü pér de premèsse e d'öna conclusiù, ma i gh 'à mia la furma d' ü silogìsmo aristotelégh, perchè i stà mia impé in sö i ligàm che i ciàpa dét i termègn ch' i segna i concècc üniversài, ma in sö ligàm tra proposissiù. In particolàr, la demostrassiù l'è ü resonamét che a partì di premèsse, co la lògica, la descoergìss öna conclüsiù che l' è mia patòca. per i stoici töcc i argomentassiù i se röspa a sìch progècc, dìcc anapodetégh var a dì indimostràcc e indimostrabèl e ch' i è:
- (premèsse) Se p, alùra q ma p (conclüsiù) dóca q
- (premèsse) Se p, alùra q ma mia q (conclüsiù) dóca mia p
- (premèsse) Mia: e p e q ma p (conclüsiù) dóca mia q
- (premèsse) O p oq ma p (conclüsiù) dóca mia q
- (premèsse) O p o q ma mia q (conclüsiù) dóca p
Religiù, natüra de l'ómen, libertà e sità cosmica[Modifega | modifica 'l sorgent]
I stoici a i s' è interesàcc pò de ünivèrs e divinità, de vertü, passiù e de cosmopolìtismo.
- Religiù: indel mónd a i gh 'è dù prensépe , ü atìv (matèria) e ü passìv (furma). In realtà i è tecàcc insèma e i è materiài. La matèria l'è còrp, la furma l'è la natüra o Dio. Per i stoici, comè per ol Platù, la divinità l'è la Proidènsa.
- Natüra de l'omen: l'anima de l'ómen l'è üna part de bóf che 'l düra, dóca l'è materiàl pò a lé e l'è fàcia di sìch séns, de la capassità de rassà e de parlà e del dominadur o prensépe diretìv che l' se tröa indel cör, comè per l'Aristotel.
I stoici i nega la tripartissiù de l' anima d' ol Platù; l' anima l' è ü laùr önegh e ol sò prensépe diretìv l'è la resù.
I passiù i stà in d'ön giödèsse sö chèl che l' è bè o mal.
Co la resù l'ómen a'l ghe ria a capì che la vertü l'è chèla roba che piö de töte a'l la öta a conservàss. Pò dopo, co la resù, ghe se ria a capì coss' è l' è ol bé prope debù. La màssima règola moral l' è  >. Per i stoici bé e mal a i è domà la vertü e ol vésse; a töcc i óter laùr - pò a la eta e a la mórt - a i ghe dìs indiferécc.
- Libertà e sità cosmica: per i stoici l' ómen a'l gh' à la libertà de fà ol bé o 'l mal. La libertà la stà mia indel cattà fò tra i tàte possibilità ma indel indàgh adré al destì de propia olontà, Domà ol sapiènt l' è libèr prope debù perchè a'l conóss l' urdèn üniversàl; perdepiö i sapièncc i furma üna cümunità che la se slarga fò a ciapà dét l' ünivèrs intrégh: chessché l'è ol glandó d' ol cosmopolitismo stoico. La sità cosmica l'è tegnida sö de üna lege natüràl ispiràda a la resù üniversàl e mia a i interèss di singóle sità. Ol sapiènt stoico a'l pöl fà pulitéga ma ol sò càmp de assiù a 'l gh' à mia termègn.


text:
Crossgolf - Ussa pon ins dar golf «selvadi» sin il Brambrüesch
Per dar crossgolf na dovran ins betg bler: ina balla, in bastun da golf e buna luna. Dapi dacurt pon ins far sias emprimas experientschas cun questa furma da golf sin las 9 pistas da crossgolf sin la muntogna da chasa da Cuira – sin il Brambrüesch.
Enturn 30 persunas èn s’annunziadas il venderdi suentermezdi per l’event da crossgolf sin il Brambrüesch. Bleras da las persunas n’han anc mai gì in bastun da golf enta maun. Quai na saja dentant era betg necessari manegia Reto Götz – in dals suprastants da la «Cuminanza d’interess Brambrüesch» ch’han inizià il project.
Crossgolf sa mintgin dar. I na dovra betg ina permissiun per la plazza da golf. I na dat nagins dresscodes. Qua pon ins simplamain empruvar ora e dar ina runda.
Cuntrari a las plazzas da golf normalas vegn crossgolf giugà sin pastgiras. Plinavant n’èsi betg da tutgar ina rusna pitschna – mabain ina figura da lain che sa chatta mintgamai a l’ur da las pistas ch’èn medemamain pli curtas. Dal reminent paisa ina balla da crossgolf circa quatter giadas pli pauc ch’ina normala balla da golf.
La plazza da crossgolf è averta stagiunalmain – tranter mez fanadur e fin d’october tut tenor las cundiziuns da l'aura. La «Cuminanza d’interess Brambrüesch» vul stgaffir cun questa plazza in’ulteriura purschida per l’entira famiglia, ed uschia auzar l’attractivitad da la muntogna.


text:
Il rumantsch survegn ina exposiziun ambulanta. Cun quella vul la regenza grischuna tranter auter contribuir a la diversitad linguistica e promover la lingua, hai num en la communicaziun. Il project è vegnì sviluppà cun sustegn da la Lia Rumantscha. Il chantun ha uss lubì ina contribuziun maximala da 210'000 francs da la lottaria naziunala per realisar il project.
Lantschada vegn l'exposiziun e la visualisaziun cun il titel «il Rumantsch è biodivers» quest atun en la Chasa dals chantuns a Berna. Suenter dus fin trais mais va l'exposiziun lura sin viadi en ulteriurs chantuns – tranter auter en scolas chantunalas u er en chasas communalas.


text:
Il comeback da Armon Orlik è gartegià. Cun quatter victorias e dus paris ha el fatg a la fin il segund blers puncts (57,50) e survegn in cranz da muntogna. Per la lutga finala n'hai dentant betg bastà, cun quai ch'el ha fatg dus giadas in pari – cunter Marcel Bieri ed Erich Fankhauser. Per il lutgader da Maiavilla èsi stà l’emprima festa da lutga dapi bunamain dus onns.
La surpraisa dal di è il victur. Damian Ott dal chantun Son Gagl ha gudagnà la lutga finala cunter Andreas Döbeli dal chantun Argovia. Il Songagliais – ch'è da l'annada 2000 – ha tranter auter mess en il resgim lutgaders ferms sco Sven Schurtenberger u Joel Strebel. En las sis lutgas ha el fatg 58,25 puncts. Per Damian Ott èsi l'emprima victoria en ina da las festas da lutga naziunalas.
Andreas Döbeli è a la fin sin il terz plaz, ensemen cun Werner Schlegel (57,25).
Igl è stà la 70avla ediziun da la lutga sin il Weissenstein, la muntogna da chasa da Soloturn.


text:
Quadràt (Àlgebra)
Ol quadràt perfèt in àlgebra l'è ü nömer X che l'è 'l prodòt de ün óter nömer a moltiplicàt per lü medézem, cioè amò per a; s'pöl ach dì che 'l quadràt perfèt l'è la segónda potènsa d'ü nömer.
Ol nòm quadràt perfèt 'l vé da la geometrìa, dezà che per troà l'àrea d'ü quadràt gh'è de moltiplicà 'l lato per lü medèzem.
Per fà capì che ü nömer l'è de eleà al quadràt, cioè l'è de moltiplicà per lü medézem, s'ghe sègna 'n bànda ü 2 picinì 'n vólt a la drécia 'n chèsta manéra: a 2.
Ol quadràt d'öna somatòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol quadràt d'öna somatòria l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b piö dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'öna sotrasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol quadràt d'öna sotrasiù l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b méno dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'ü prodòt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol quadràt d'ü prodòt l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a moltiplicàt per ol quadràt de b : .
Eleamènt al quadràt e radìs quadràda[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'operasiù per troà 'l quadràt d'ü nömer l'è ciamàda eleamènt al quadràt, l'operasiù contrària l'è la raìs quadràda che la permèt de troà 'l nömer de partènsa che l'è stàcc eleàt.
Ezèmpe de quadràcc perfècc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Vitoria del Regn Unii
La Vitoria de Hannover (ingles: Alexandrina Victoria; Londra, 24 de magg del 1819 - Isola de Wight, 22 de genar del 1901) l'è stada regina del Regn Unii del 1837 fina a la soa mort.
Oltr'a vess stada regina de Inghilterra, Scozzia e Irlanda, a partì del 1875 l'è stada incoronada Imperadora de l'India. El sò regn, duraa 63 agn, l'è staa el pussee longh de tutta la storia inglesa e l'ha vist a cambià ben profondament la società: on period de granda espansion colonial, economega, industrial, social, tecnologegh e anca coltural. Per quest a l'è ciamaa "età vitoriana".
A l'è stada anca l'ultema regina inglesa de la Cà de Hannover, perchè i sò fioeu hann ciappaa el cognomm del marì, cioè Sassonia-Coburgh-Gotha.
In de la soa discendenza a gh'è on gran numer de re e reginn de paes europee, anca al dì d'incoeu.


text:
En il contract da fusiun da las trais vischnancas da Breil, Vuorz ed Andiast era perscrit co l’emprim parlament communal duai esser constituziunà. Uschia eran 8 represchentantas e represchentants da l’anteriura vischnanca da Breil, trais da la vischnanca da Vuorz e dus d'Andiast perscrittas.
Per las proximas elecziuns communalas scroda questa cunvegna e tut ils vischinadis, vul dir era quels da l’anteriura vischnanca da Breil, han il dretg sin almain in sez. Nominà han tut ils vischinadis candidatas e candidats, quai è gia in success, accentuescha il chanzlist Curdin Cadonau. Ils vischinadis sajan enorm impurtants per la vischnanca ed ils represchentants hajan dapli funcziuns en lur vischinadi che almain seser en il cussegl communal. Perquai na possia el il mument betg dir tge che capitass, sch’ils vischinadis na vegnissan betg da tscherner ina persuna per il cussegl ed ina sco suppleanta.
Tendenza vers ils vitgs pli gronds
Fin uss èn tuts quasi sa tegnids vid las leschas nunscrittas. Uschia datti da l’anteriura vischnanca da Breil, puspè 8 candidatas e candidats, da l’anteriura vischnanca da Vuorz 4 candidatas e candidats e d’Andiast 2 candidats. Uschia saja in sur ils 13 necessaris, di Curdin Cadonau. Quai saja dentant era bun che quai dettia ina schelta. Uschia èsi il pli probabel ch'ils vitgs gronds sco Breil e Vuorz, vegnan d’eleger mintgamai lur candidatas e candidats. Cun la suletta candidata da Dardin, ch’è tenor constituziun elegida, dat quai gia 9 posts occupads. Uschia vegnan ils ulteriurs 4 repartids tranter ils trais represchentants dal vischinadi da Danis-Tavanasa e d’Andiast.


text:
Trabisonda
Trabisonda[1] (in turch Trabzon o anca Trebizond, in latin Trapezus, in grech TpaπeZoύvta, Trapezounta) a l'è una cità de la Turchia, capital de l'omonima provinza, in su la costa nord-orientala, in sul Mar Negher.
In del period medieval l'è stada capital de l'Imper de Trabisonda (1204-1461) e l'è stada l'ultema cità bizantina indipendenta a vesser ciapada di turch otoman (in del 1461) dop de la crodada de Costantinopol (1453) e Mistrà (1460). Incoeu Trabisonda a l'è el port pussee grand de la Turchia in sul Mar Negher e la conserva ancamò la so importanza grazzia a la so posizzion in sui rote comerciai in tra l'Europa e l'Orient Median.
Manere de dì in lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
In lengua lombarda el nom, sostantivad, de la cità el vegn drovad in di fras "savé de trabisonda", o ben savé un quaicoss in manera indireta, e "vegnud al mond de trabisonda", o ben vesser nassud foeura del matrimoni.
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Cfr. Trabisonda in del dizzionari Cherubin.


text:
La regenza dal chantun Grischun ha approvà ina revisiun parziala davart l’admissiun a las scolas medias. Scolars e scolaras d’auters chantuns e da l’exteriur na ston betg pli far in examen d’admissiun. Cun quest pass vul il chantun eliminar dischavantatgs da concurrenza da las scolas medias privatas en il Grischun envers autras scolas privatas en Svizra. Las scolas medias privatas dal Grischun han numnadamain pli e pli grondas difficultads da recrutar scolars d'auters chantuns e da l'exteriur.
Enstagl da selecziunar ils scolars sur l'examen d'admissiun chantunal duain las scolas medias examinar cun in’atgna procedura, sch'ils scolars han las abilitads per absolver cun success la scola media.
RR novitads 10:00


text:
Chalender Ladin
Il Chalender Ladin (CL) es ün almanac rumauntsch ladin, publicho davent da l'an 1911 per incumbenza da l'Uniun dals Grischs scu organ da publicaziun ufficiel da la quela i'ls idioms vallader e puter. El es gnieu fundo dal filolog e perscruteder linguistic Peider Lansel e'l ravarenda Otto Gaudenz.
Scu suottitul ho'l il motto da l'Uniun dals Grischs, «Rumauntschs vulains rester».
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Preschentaziun dal Chalender Ladin
- Register dal Chalender Ladin (cun funcziun da tschercher)


text:
Lampada invernighenta
Una lampada invernighenta a l'è una lus eletriga che la dopera un fil, in principi de carboni ma incoeu de tungsten, mitud in del voeud, che al passà de la corrent eletriga el se scolda propi tant, fina a deventà invernighent e dà foeura de la lus, insema a 'n frach de calor 'me radiazzion infrarossa, se stima che domà el 5% de l'energia la deventa lus che la se ved. Propi per quella reson inn retegnude di lus che trasen un frach de energia e, per di reson ecologeghe, de doperà pu.
Gh'hann, però, di vantagg, che hann favorid el sò doperà in di prim agn de la storia de l'eletricità: gh'hann no de besogn de circuit de guida, fonzionen ben istess con la corrent continua e con quella alternada e costen propi poch de fà.
In tra i svantagg, oltra a l'eficenza, el bass durà de 'na lus e 'l fat che, se 'l se s'cepa el veder, el po tajà e la lus la desmet de fonzionà.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su lampadina


text:
Radund nov mais suenter la disgrazia da canyoning a Vättis en il chantun Son Gagl, han ins chattà la quarta bara. Tar in sgol da helicopter hajan ins chattà la fin d'avrigl chapellina e chalzers e mesemna passada lura la bara sper il lai da fermada Gigerwald. Quai communitgescha la Polizia chantunala da Son Gagl.
L'avust 2020 èn quatter turists spagnols vegnids surprendids d'ina malaura tar lur excursiun da canyoning en la chavorgia dal Parlitobel a Vättis. Trais baras avev'ins chattà curt suenter la malaura fatala.
Ord l'archiv da Radio SRF:


text:
Lavurs
Lavurers e lavureras da betun construeschan products da betun en interpresas da producziun. Quests products da betun vegnan duvrads tranter auter en la construcziun d’abitaziuns, construcziun d’edifizis da mastergn, construcziun bassa, construcziun da punts, orticultura, construcziun da stadions, construcziun da tunnels u sco protecziun cunter canera. Exempels per products èn bischens da chanalisaziun, crappa per miraglia, crappa da cumbinaziun e da salaschada, plattas da curtin, stgalas, balcuns, balustrada, vau da lift u plattas d’acustica.
Per construir elements da betun prefabritgads vegnan duvradas las furmas negativas. Quellas vegnan fatgas dals lavurers ord tavlas da lain. Els sa tegnan vi dals plans da construcziun dals incumbensaders. Tut tenor product dovran els er furmas prefabritgadas d’atschal, da material sintetic u da betun. Pli e pli vegnan utilisads en ils implants da betun indrizs cumplainamain automatics che vegnan dirigids da computers. Lavurers da betun dovran questas maschinas e las mantegnan.
Tocca che sto esser fitg stabila vegn rinforzada cun atschal. Uschia obtegnan p.ex. pitgas da betun or da motivs statics in’armadira da bastuns d’atschal ed entretschaments da fier. Lavurers da betun fixeschan questa armadira tenor plan en l’entulada avant che derscher en la maschaida da betun.
Lavurers da betun maschaidan il betun tut tenor product cun differents recepts. Els calculeschan las relaziuns quantitativas da las substanzas supplementaras, las paisan e las doseschan. Els emplainan las ingredienzas en la betuniera e controlleschan regularmain la qualitad da la massa da betun.
Lavurers da betun derschan la massa da betun en la furma e la cumpriman cun scurlattar, smatgar, pressegiar e centrifugar. Cura ch’il betun è dir, allontaneschan els l’armadira da betun e nettegian il material d’entulada. Tut tenor product perfecziuneschan els la surfatscha, p.ex. cun mular, pulir, lavar a moda speziala u cun sablunar. Per part transportan els sezs ils products da betun tar il plazzal, als monteschan u als tschentan al lieu.
Per tractar la surfatscha sco er per auters pass da lavur dovran lavurers da betun numerus apparats e maschinas. Quellas na vegnan betg mo duvradas a moda professiunala, mabain era mantegnidas e tgiradas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-10-2009
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
en ina interpresa che producescha rauba da betun u che construescha elements prefabritgads da betun
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Zofingen/AG
Roms professiunals
- savida fundamentala, lavurs da preparaziun, tecnica da fabricaziun, elavuraziun da tocca da construcziun
- magasinaziun, transport e montascha
- diever da maschinas, apparaturas e guaffens
- administraziun
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala a Sursee (totalmain 60 dis da curs)
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "lavurer / lavurera da betun AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- enclegientscha pratica
- imaginaziun dal spazi
- sanadad robusta
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas, sco er purschidas d’associaziuns, spezialmain da l’Associaziun professiunala per products svizzers da betun (SwissBeton)
Examen professiunal (EP)
controllader / controlladra da material da construcziun (betun e maulta) cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. maister constructur / maistra constructura, manader diplomà / manadra diplomada da construcziun bassa
Scola spezialisada superiura (SSS)
Curs da furmaziun per mastergns parentads, p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS en surveglianza da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
percurs da studi da bachelor en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en la domena d’inschigner / d’inschignera da construcziun
Cundiziuns da lavur
Lavurants da betun lavuran tar manaschis che produceschan products da betun ed elements prefabritgads. Per regla èn quests manaschis da grondezza mesauna. La branscha ha memia paucs lavurers da professiun cun emprendissadi. Lavurers da betun èn perquai persunas da professiun tschertgadas ed han bunas perspectivas professiunalas.
Ulteriuras infurmaziuns
SwissBeton - Fachverband für Schweizer Betonprodukte
Hauptstrasse 34a
5502 Hunzenschwil
Tel: 062 823 82 23
URL: www.swissbeton.ch


text:
Latiers duai vegnir stgaffì tar la polizia federala ina nova squadra, la Passenger Information Unit. Quella duai pudair examinar ed analisar las datas da passagiers da sgol. Uschia duain persunas suspectusas vegnir eruidas, ha la directura da la Fedpol, Nicoletta della Valle, ditg envers radio SRF. La nova squadra duai avair 15 fin 30 persunas e sa cumponer d'emploiads dal chantuns e dals corps da la guardia da cunfin. Fedpol vegnia a far la dumonda al cussegl federal, uschia della Valle.
Radund 50 milliuns datas da passagiers da sgols van tenor la della Valle mintg'onn tras la Svizra. Davent da la fin matg sto la Svizra dar a l'Uniun europeica tuttas datas da sgols en la UE. Gia oz fa la Svizra quai cun ils Stadis Unids ed il Canada.
Datas privatas
I sa tracta da datas persunalas sco il num, numers da cartas da credit, datas dal viadi, infurmaziuns da la valischa, da contact e dals giavischs da maglia. Quellas datas vegnan arcunadas durant sis mais, per gidar la polizia d'impedir attatgas ni auters delicts.
RR novitads 14:00


text:
La tecnica tar la lutga sto esser sco in reflex.
La preparaziun sin ina festa da lutga oz è autra che dals temps che Paul Orlik gieva en il resgim. Ils figls da Paul Orlik, Armon e Curdin, prendan dapli temp per trenament, sa preparan pli professiunal. Oz vegn trenà pli effectiv, cun dapli savida. Er la lutga ha fatg progress, di Paul Orlik.
Per cletg avev'jau gia mia dunna.
Da professiun è Paul Orlik policist. Dapi 31 onns lavura el tar la Polizia chantunala sin il post a Landquart. Blers onns è el era stà grenadier. Tema ha el mai gì.
Jau hai schon gì tschertas situaziuns fitg privlusas.
Sco policist ha Paul Orlik pudì profitar dal sport sco lutgader ed er dal judo. Ins vegn segirs da sa sez e sa co sa defender. E quai gida fitg e dat uschia ina tscherta ruassaivladad. Ed er da star calm, da discurrer cun vusch quieta haja gidà tras bleras situaziuns.


text:
Altare
Altare (en lìgure: Artâ) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 2 185 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 11,7 km² e 'na densità de popolasiù de 187 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cairo Montenotte, Carcare, Mallare, Quiliano, Savona.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Altare (Italia) l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Modell:Demografia/Altare (Italia)
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Triest
Triest (en sloveno e 'n croàto: Trst) l'è la capitàl del Friul Enésia Giulia, de precìs la se tróa 'n de la Giulia sö i rie del mar Adriàtech e l'è tacada al cunfì co la Sloénia.
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol nòm de Trièst l'è preromà e 'l vé da terg = mercàt èste che l'è ü sufìs venetich e l'è dientà 'n latì Tergeste/Tergestum. La sità l'è pò ciamada Trieste 'n triestì, Triest 'n tergestì e 'n todèsch, Trieszt in ungherés, Trst in sloéno, sèrbo e croàt.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol castèl de Miramare che l'è fórse ol monumènt sìmbol de Trièst che l'è stacc fai sö tra 'l 1855 e 'l 1860 da Masimilià d'Asbùrgh, arcidüca d'Austria e 'mperadùr del Mesico.
De èt ach:
- la catedràl de San Giusto 1304,
- ol castèl de Duino,
- ol castèl de San Giusto,
- la Lantèrna che l'è 'l faro del pòrt del 1833.
Stòria de la sità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sömèa che la sità la sìes stacia fundada da i Carni öna tribù di Gai, l'è pò stacia conquistada da i Romà öe pò quando l'impéro l'è crolàt gh'è pasàt i barbari.
In del 539 l'è pasada 'n di mà di Bisantì fina al 788, fò che öna quach agn pasàcc sóta i Longobàrt, in del 788 ì è riacc i Franchi.
In del 948 l'è dientada séde vescovile, ma desà che i vèscof i esercitàa mia 'l sò potèr, Triest a belasì la gh'è riada a dientà libèr cümü tra 'l méla e 'l méla e ü (1100), ma zamò 'n del 1202 la gh'éra de giüraga fedeltà a Enésia.
A partì dal 1382 la s'è dacia a i Asburgo e l'è restada sóta de lur fina al 1918, quando l'è pasada sóta 'l Règn d'Italia dòpo la Segónda Guèra Mondiàl.
A partì dal 1719 l'è dientada pòrt franch, desà che i Asbürgo i gh'éra dóma 'l pòrt de Triest e de fato l'è stacia la Pórta de l'Impér.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl l'è stacia ocüpada per 60 dè da i partigiani del Tito e l'è stacc chèsto ol periodo di Foibe. Söbèt dòpo l'è stacia goernada fina al 1954 da i Aleàcc, che i èra fai sö ü staterèl ciamàt ol Lìber Teritòre de Trièst. Dòpo 'l 1954 métà del Teritòre l'è 'ndacc a la Jugoslavia e metà l'è 'ndacc a la Repüblica Italiana.
Etnie[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Trièst amò 'ncö 'l 5% de la zèt del cümü l'è sloéna ma fina al prensèpe del méla e nöf (1900) i Sloéni i éra ol 25% de la popolasiù de la sità e gh'éra pò ü 5% de Todèsch.
Galerìa de fóti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Siti internet[Modifega | modifica 'l sorgent]
Scènsa e cültura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Trieste sità de la scènsa
- AREA Science Park
- Sito de l'organisasiù ERA
- Science Centre Immaginario Scientifico
- Müséo Nasiunàl Antartide
- UNESCO Triest
- Triest cültura
- FEST Fiéra internasiunàl de l'Editoréa Scientiféga de Triest
Türìsm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quotidiani[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Il Piccolo - giurnàl de Triest
- Primorski dnevnik - giurnàl sloéno de Triest
- TriesteOggi - giurnàl online de Triest


text:
Theophil Klaiss ha edì avant 3 onns ses disc cun il titel «Regal». La chanzun Sontga Maria è ina da las sis chanzuns.
Tar il Radio Rumantsch è la chanzun sin dus differents podests:
- I dat mo duas chanzuns ch’èn idas dapli sur nos emettur da RTR, «Shape of you» da Ed Sheeran e «Subeme la radio» da Enrique Inglesias. «Sontga Maria» è sin plaz trais da las rotaziuns. Varga 100 giadas è la chanzun ida sur l'emettur.
- «Sontga Maria» è la chanzun ch'è vegnida giavischada il pli savens durant las gratulaziuns da RTR (69 giadas).
Nus avain contactà Theophil Klaiss per telefon e purtà ad el las bunas novas. Il chantadur modest da 70 onns ha respundì:
Quei plai a mi fetg! Cunzun fai plascher, ch'ei plai era ad auters. En sasez vaiel fatg la canzun mo per mei. Lu han differentas persunas annimau mei d'annunziar la canzun tier il radio, e lu ei quei semplamein capitau.
En tut datti 300 tocs dal disc ch'ins sa dentant betg cumprar. Ils discs regala el mo ad amis, enconuschents ed interessads. Daners vuless el betg per sia musica. El ha tradì a nus plain persvasiun:
Quellas canzuns ein mes sentiments. E sentiments vendel jeu buc. Gnanc per in milliun ni per ina milliarda.
Ils daners ch'el survegn per las rotaziuns sur l'emettur da radio da RTR regala el a persunas e cunzunt uffants che vivan en povradad.
RR actualitad 08:00


text:
Suenter in temp da construcziun dad 8 onns vegn avert il tunnel dal Simplon d'in vial e pia - suenter il Gottard - la segunda lingia da viafier svizra tras las Alps. Cun ina lunghezza da stgars 20 kilometers è el quella giada il tunnel da viafier il pli lung dal mund. Ussa è er la Svizra occidentala colliada cun ina lingia da transit che maina vers il sid. La patruna da construcziun è en in emprim mument la viafier privata Giura-Simplon SA ch'è quella giada la societad da viafier la pli gronda da la Svizra. Cun statalisar las viafiers vegn questa viafier privata remplazzada tras las novas Viafiers federalas svizras, las VFF. L'onn 1908 vegn la viafier electrifitgada, l'onn 1921 vegn terminà in segund bischen ad in vial.
« La cumissiun propona pia il tunnel da basa cun ina lunghezza da 16070 m sin in'autezza tranter 820 ed 830 m. »Rapport dals experts davart la perfuraziun dal Simplon, p. 36, 17-11-1886


text:
Torron d'Oeurz
El Torron d'Oeurz[1] o Torenton[2] (parnonzia local a Osogna: [ol to'roŋ døːrdz]; parnonzia local a Biasca [toran'toŋ]; Italian: Torrone Alto, Torent Alto o Torrone d'Orza) l'è on mont de la Svizzera.
L'è alt 2.948 meter e l'è al confin in tra la Val d'Osogna (val Riviera) e la Calanca. In realtà l'è on rosc de montagn che 'l se destacca in direzion nord-ovest de la cadena de mont che la spartiss el Tisin di Grison. De 'sto grupp, la scima pussee alta la se ciama proppi Torron d'Oeurz. I alter scimm hinn quei che circonden la val d'Osogna e 'l fianch meridional de la val Pontiron.
I primm personn che gh'hinn rivaa in scima (in del 1892) hinn staa L. Darmstädter e J. E G. Stabeler.
Not[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Archivio dei nomi di luogo: Osogna
- ↑ Caterina Magginetti, Ottavio Lurati, Biasca e Pontirone, Basilea, ed. Krebs, 1975.


text:
Quai dovras Ti per cuschinar per 2 persunas:
Quinoa
- 125g quinoa
- 2.5 dl aua
- in zic buglion
Sosa
- 2 tschaduns aceto balsamico bianco
- 2 tschaduns ieli d’ulivas
- 1 tschadun aua
- 1 tschadunin mel liquid
- in zic sal e paiver
Salata
- 125g rudellas da cucumera
- 100g rudellas da monis da sellerin
- insaquantas rudellas da ravanel
- 75g frajas, tagliadas en n quatter tocs
- 100g burrata
- in zic feglia da menta e basilic
Uschia fas Ti tes menu (temp da cuschinar: ca. 25 min)
Buglir la quinoa en aua da buglion cun temperatura bassa durant 25 min, fin ch’ella è loma. Preparar la sosa, maschadar l’aceto, l’ieli d’ulivas ed il mel. Metter da la vart ina mesadad da la sosa. Agiuntar la verdura e la salata. Per servir agiuntar la burrata cun las ervinas e derscher per finir il rest da la sosa sur il plat delizius.


text:
- Las autoritads svizras ed il Cussegl federal èn cunresponsabel ch'il servetsch secret american ha pudì spiunar cun agid d'apparats da cifrar da la Crypto SA.
- Quai ha constatà la delegaziun da la controlla da gestiun (GPDel).
- En il center è stà tge che las autoritads svizras hajan savì.
Dapi il 1993 ha il Servetsch d'infurmaziun strategic (SND) gì infurmaziuns fidadas davart la Crypto SA, stat en il rapport ch'è vegnì publitgà mardi. Il SND è l'organisaziun antecessura dal servetsch federal d'infurmaziun (BND).
Tenor las investigaziuns dal GPDel haja la Svizra pli tard er profità da la spiunascha dal servetsch secret dals Stadis Unids CIA – en enclegientscha cun ils Stadis Unids. La Svizra ha pia spiunà cun.
Rapport Oberholzer resta sut clav
Ils fatgs dal rapport Oberholzer e dal rapport da la GPDel sajan dal cuntegn nà ils medems. Las actas dal SND ed il rapport Oberholzer èn declerads sco secrets e na pon perquai betg vegnir publitgads.
Il Cussegl federal aveva incumbensà Niklaus Oberholzer ch'è stà fin la fin dal 2019 derschader federal, da sclerir ils fatgs. L'autoritad da surveglianza sur dal servetsch d'infurmaziun ha beneventà in'investigaziun independenta. Ella ha gì la speranza da pudair sclerir uschia la rolla dal servetsch d'infurmaziun en l'affera.
«Or dal fatg ch'il SND ed ils servetschs americans han agì en consentiment vicendaivel, datti uschia ina cunresponsabladad da las autoritads svizras per las activitads da al Crypto SA», documentescha il rapport.
Confederaziun è cunresponsabla
Ord vista giuridica saja quai stà lubì ch'il SND e la CIA nizzegian ensemen ina firma en Svizra per vegnir tar infurmaziuns davart l'exteriur. «En vista a la gronda muntada politica da questa collavuraziun», è il GPDel dentant da l'avis ch'i saja stà fauss ch'il Cussegl federal, enfin tar la parsura dal Departament federal da defensiun protecziun da la populaziun e sport dad oz, Viola Amherd, na sajan betg stads infurmads davart la collavuraziun.
Il fatg che la collavuraziun da la Svizra e la CIA è vegnida zuppada uschè ditg dal Cussegl federal, mussia «ina mancanza tar la direcziun e la controlla entras il Cussegl federal». Sco consequenza saja il Cussegl federal cunresponsabel che Crypto SA haja exportà sur onns apparats flaivels, scriva il GPDel.
Quai è Cryptoleaks:
- Ils onns 1970 han il servetsch d'infurmaziun tudestg (BND) ed il servetsch secret da l'USA, la CIA surpiglià a moda zuppada la firma Crypto SA a Zug.
- Retschertgas da la «Rundschau» da SRF, dal ZDF sco er da la Washington Post, avevan mussà ch'ils apparats da cifrar èn stads manipulads, uschia ch'ils servetschs secrets han pudì leger cun la communicaziun.
- Passa 100 stadis sajan stads pertutgads da l'acziun da spiunascha.
Reacziun dal Cussegl federal «illegala»
Il Cussegl federal è vegnì infurmà pir l'atun 2019 davart ils eveniments. Ch'il Cussegl federal haja sistì las lubientschas generalas d'exportar per las firmas successuras da al Crypto SA, è tenor la GPDel illegal. «La pussaivladad da sistir n'è betg previsa en il dretg», ha communitgà lezza. Perquai ch'ils exports da quellas firmas vegnan uschia bloccads dapi il 2019, dettia uschia er in surpassament tar il principi da buna fai.
PS pretenda vinavant ina PUK
La Partida socialdemocratica insista vinavant ch'i dettia ina cumissiun parlamentara d'inquisiziun (PUK). Il Cussegl federal sto tenor la partida sclerir la chaussa: Qua vai tranter auter er per las consequenzas da l'affera da crypto sin la credibilitad da la politica d'exteriur da la Svizra. L'anteriur directur dal NDB, Markus Seiler, che saja stà involvì fermamain en l'affera, lavura oz sco secretari general en il Departament federal per affars exteriurs (EDA).
Plinavant sa tschenta tenor la PS er la dumonda per la responsabladad politica. Sco para haja il NDB agì cumplainamain autocratic. Ni il Cussegl federal ni las instanzas da controlla sajan stadas infurmadas. Sco terz sa dumonda la partida co i po esser che actas centralas da l'affera han pudì svanir.


text:
Stefan Küng ha manchentà la medaglia dad aur be 2,95 secundas ed è vegnì segund. Pli spert ch’il Turgovian è be stà il Norvegiais Tobias Foss. Bronz va al Beltg Remco Evenepoel. Suenter la cursa è Küng stà trump. El n'haja betg gudagnà argient, mabain manchentà aur, ha il ciclist svizzer ditg suenter la cursa.
Jau n'hai betg gudagnà argient, mabain manchentà aur.
Puspè be per pauc
Gia al campiunadi europeic ha Küng manchentà il titel be per il nair da l’ungla. Lura ha triumfà ses cumpatriot Stefan Bissegger. Er Bissegger ha mussà ina ferma prestaziun a Wollongong ed è la finala vegnì tschintgavel.


text:
L’invit da far propostas da contribuziuns sa drizza a tut las persunas d’instrucziun ed a tut ils scienziads e tut las scienziadas che s’occupan da la furmaziun da linguas estras e da la didactica da linguas estras e dal plurilinguissem, sco era a tut la persunas interessadas che lavuran en la furmaziun.
Las propostas pon variar tranter experientschas praticas (didacticas ed/u organisatoricas), projects scientifics (qualitativs e/u quantitativs) e cas concrets.
Per inoltrar ina proposta ston ins l’emprim s’annunziar en il sistem da gestiun da la conferenza, quai cun endrizzar in agen account. Latiers ston ins inditgar las datas persunalas ed ina adressa da mail valaivla sin:
» http://www.plurilinguismo2018register.supsi.ch/
Silsuenter survegnis vus in num d’utilisader ed in pled clav. Sch’ins s’annunzia en il sistem pon ins inoltrar ina u pliras propostas en il dus formats fixads.
Contribuziuns individualas: Per contribuziuns individualas al convegno vegni pretendì d’inoltrar ina resumaziun da max. 500 pleds, exclus bibliografia, nua ch’il suandant è inditgà: titel, tip dal studi / da l’experientscha e sias finamiras, context dal studi / da l’experientscha, propostas per ina soluziun u resumaziun dals resultats / da las datas rimnadas. Las propostas pon vegnir scrittas per talian, franzos u tudestg. La lingua da preschentaziun correspunda a la lingua da la resumaziun.
» Model contribuziun individuala
Simposis: Las resumaziuns (max. 500 pleds, exclus bibliografia) da las contribuziuns individualas che vegnan preschentadas al simposi ston esser accumpagnadas d’ina curta descripziun dal tema e da las finamiras dal simposi (max. 250 pleds).


text:
Il fieu artifizial sin las bartgas per la festa naziunala uffiziala sin il Lai da Sarnen haja cumenzà punctualmain a las 22:00, communitgescha la Polizia chantunala. 5 minutas pli tard saja lura rut ora in fieu sin ina da las bartgas. Raschun è in disturbi tar il fieu artifizial. Ins haja sinaquai interrut il fieu, ma tuttenina saja il fieu artifizial explodì en tuttas direcziuns ed er la segunda bartga ha cumenzà ad arder.
Ils dus manaders da las bartgas han pudì vegnir salvads. In dad els è però sa blessà lev. Curt suenter mesanotg è il fieu stà stizzà.


text:
作为年夜大都人来讲,买车的需求都是为了家用 ,代步上班啥的.此刻海内汽车工业成长迅速,各类合资的,国产的车型不可胜数,而在这些车里 ,提起最合适家庭用车的,自我觉得英朗照旧不错的选择 .英朗的性价比照旧不错的,在A级车内里销量也是一直不错的 ,英朗的用车也有6个月的时间了.颜值,宽敞的空间,和经济的油耗体现 ,让我的用车很是的有决定信念的.
英朗的轴距2640妹妹,空间方面的体现照旧比力的不错的,乘坐空间没啥压力的 ,我的身高178的个子,前排轻轻松松的,后排坐人的时辰也是比力的轻松的 .
在动力体系上,我选择的1.5L天然吸气的策动机 ,我觉得都会代步或者者家用照旧彻底的充足的,要是寻求发作力觉得照旧一般的,究竟天然吸气的前期发作力一般的 ,并且自己就是小排量的车子,够用就行.
颜值方面也是比力的时尚的,开出去的辨识度很是的高.而别克经常使用的贯串车身的平直腰线 ,尾部的设计很前脸互应,照旧在必然水平上提高了它的精美感 .LED的日间行车很是的美丽的.内饰方面比力的简朴,出格是科技感方面 ,这个价位车另有手机互联,每一年100G的车载流量可以用很是的不错的.
总体而言,英朗的外不雅内饰空间和它的配置方面 ,照旧以实用性为主,并且跨越的性价比,都会代步比力的轻松,油耗方面也能够接管 ,选择这款车没有悔怨 .雷火app下载-雷火app官网
zuò wéi nián yè dà dōu rén lái jiǎng ,mǎi chē de xū qiú dōu shì wéi le jiā yòng ,dài bù shàng bān shá de .cǐ kè hǎi nèi qì chē gōng yè chéng zhǎng xùn sù ,gè lèi hé zī de ,guó chǎn de chē xíng bú kě shèng shù ,ér zài zhè xiē chē lǐ ,tí qǐ zuì hé shì jiā tíng yòng chē de ,zì wǒ jiào dé yīng lǎng zhào jiù bú cuò de xuǎn zé .yīng lǎng de xìng jià bǐ zhào jiù bú cuò de ,zài Ají chē nèi lǐ xiāo liàng yě shì yī zhí bú cuò de ,yīng lǎng de yòng chē yě yǒu 6gè yuè de shí jiān le .yán zhí ,kuān chǎng de kōng jiān ,hé jīng jì de yóu hào tǐ xiàn ,ràng wǒ de yòng chē hěn shì de yǒu jué dìng xìn niàn de .
yīng lǎng de zhóu jù 2640mèi mèi ,kōng jiān fāng miàn de tǐ xiàn zhào jiù bǐ lì de bú cuò de ,chéng zuò kōng jiān méi shá yā lì de ,wǒ de shēn gāo 178de gè zǐ ,qián pái qīng qīng sōng sōng de ,hòu pái zuò rén de shí chén yě shì bǐ lì de qīng sōng de .
zài dòng lì tǐ xì shàng ,wǒ xuǎn zé de 1.5Ltiān rán xī qì de cè dòng jī ,wǒ jiào dé dōu huì dài bù huò zhě zhě jiā yòng zhào jiù chè dǐ de chōng zú de ,yào shì xún qiú fā zuò lì jiào dé zhào jiù yī bān de ,jiū jìng tiān rán xī qì de qián qī fā zuò lì yī bān de ,bìng qiě zì jǐ jiù shì xiǎo pái liàng de chē zǐ ,gòu yòng jiù háng .
yán zhí fāng miàn yě shì bǐ lì de shí shàng de ,kāi chū qù de biàn shí dù hěn shì de gāo .ér bié kè jīng cháng shǐ yòng de guàn chuàn chē shēn de píng zhí yāo xiàn ,wěi bù de shè jì hěn qián liǎn hù yīng ,zhào jiù zài bì rán shuǐ píng shàng tí gāo le tā de jīng měi gǎn .LEDde rì jiān háng chē hěn shì de měi lì de .nèi shì fāng miàn bǐ lì de jiǎn pǔ ,chū gé shì kē jì gǎn fāng miàn ,zhè gè jià wèi chē lìng yǒu shǒu jī hù lián ,měi yī nián 100Gde chē zǎi liú liàng kě yǐ yòng hěn shì de bú cuò de .
zǒng tǐ ér yán ,yīng lǎng de wài bú yǎ nèi shì kōng jiān hé tā de pèi zhì fāng miàn ,zhào jiù yǐ shí yòng xìng wéi zhǔ ,bìng qiě kuà yuè de xìng jià bǐ ,dōu huì dài bù bǐ lì de qīng sōng ,yóu hào fāng miàn yě néng gòu jiē guǎn ,xuǎn zé zhè kuǎn chē méi yǒu huǐ yuàn .