text:
Geugrafia
Definiziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
La geugrafia l'è la scienza che la stüdia e la descriv la süperfis de la Tera insema cun tücc i fenomen che ghe süceden de sura; in de la definiziun l'è cumpresa dunca anca la sucietà ümana. In del sò significaa püsee largh la geugrafia la cuntegn dunca un muntun de alter scienz, cume per esempi la biulugia, la geulugia, la fisica, la storia, la pulitiga, l'agrunumia, l'eculugia.
Di stüdi geugrafigh a vegnen föra di espert, che se rapresenten cunt i strüment de la cartugrafia, che la permet de met in evidenza tücc i diferent fenomen particular che salten föra.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La geugrafìa l'è una scienza antíga; adiritüra dii pupülazziun antighissem, cumè i Egizzian e i Caldée, han pensaa də bütá gjo una rəpresentazziun də la Tèra e dii stèll. Dii prugrèss ülteriuur hin vegnüü cunt i greech (l'è staa pròpi un greech, Eratòsten a scriif el libər c'al sə intitulava Geugrafía) prima e cunt i rumàn dəspöö, anca se la geugrafía l'era amò ferma al cuncètt də rəpresentazziun dəl muund. In də chel perìud chì l'ünich persunagg də una certa impurtanza l'è staa el Tulumeu, un grech dəl II secul dəspöö Criist.
Cunt i invasiun barbàrich e l'inflüenza də la Gjesa Catòlica la geugrafìa (in uçideent) l'ha faa un mücc də pass indréé; a hin staa i Áreb a tegní-la in vida, e anzi han cumenzaa a fá mesürazziun e calcul.
Cun Galileu e Cupèrnich, invers la fin də l'Etaa də mezz, anca in Europa la geugrafìa l'ha rəcumenzaa a desvelupá-s, e in dəl XVI secul han cumenzaa a vedè-s i prim cart geugràfich mudern (pər esempi, Mercatuur in dəl 1569 l'ha tiraa föör una carta cunt una prujezziun cilìndrica).
In dəl XIX secul la nass la geugrafìa muderna, e cumenzen a multiplicá-s i specjalisazziun; in di chij han chì cumenzen anca i esplurazziun scientìfich urganisaa, pər esempi də part də von Humboldt e Ritter. La cressüda də la geugrafìa muderna l'è nada inaanz anca pər el XX secul, fina cə i geògraf də tütc el muund s'hin decidüü e han fundaa l'Üniun Geugràfica Internaziunala.
I broch de la geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I broch principaj de la geugrafia a hinn:
Geugrafìa fìsica[Modifega | modifica 'l sorgent]
In də chela bròca chì hin cumprees tütc i stüdi geugràfich cə hin püssée spustaa invers l'ambieent natüraal.
- Geumurfulugía: l'è la scienza cə la stüdia in manera püssée dirèta la süperfiss də la Tèra, sia cumé cunfigürazziun cə cumé evulüzziun.
- Climatulugía: la cjapa in esàm el clima, sərìa a dí i andameent də la cumpuneent atmusfèrica də la Tèra.
- Idrulugía: la stüdia l'aqua cə gh'è nurmalmeent in natüra, e tütc i sò manifestazziun (precipitazziun, faalt ídrich, basitt ídrich).
- Biugeugrafía: la stüdia la distribüzziun dii viveent in sü la Tèra e i maneer cə sə rəpòrten cun l'ambieent induuf cə víven.
Geugrafìa ümana[Modifega | modifica 'l sorgent]
I argümeent stüdiaa də la Geugrafìa ümana tenden inveci invers la cumpuneent ümana e cumprenden:
- Oltra sübdivisiun, magara meen impurtant dii precedeent, ma in tütc i mööd cə mèriten də vèss citaa chì: la geugrafìa linguìstica, la geugrafìa istòrica, la geugrafìa militaar.


c: text/html

text:
Cifras exactas, quants che van propi a scarsolar na datti tenor Grischun Vacanzas betg. Però tenor ina pitschna retschertga interna, nodan la gronda part da las destinaziuns turisticas en il Grischun in cler augment da scarsoladers e scarsoladras.
Exempel Muntogna da Schons
Il «boom» da scarsolar senta er la Muntogna da Schons. Ils autos da posta che mainan ils scarsoladers sisum la Muntogna da Schons èn quest enviern bain emplenids cun persunas ch'èn en gir cun la scarsola.
Cun quai che quest enviern ha quai dà tanta naiv, datti la pussaivladad da scarsolar da sisum la Muntogna da Schons fin giu en val. Preparadas vegnan las pistas da scarsolar da l’uniun turistica Viamala. Ils davos onns ha la preparaziun da la pista custà en media radund 40’000 francs. In’investiziun che rendia tenor ils responsabels. Oravant tut quest enviern – in onn ch'er la Muntogna da Schons noda bainquant dapli scarsoladers e scarsoladras ch'ils davos onns.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il motiv principal per la digren da scolars è la demografia, din las scolas industrialas – scolas da scrinari, electricist u pictur. Per il rectur da la scola industriala Samedan datti anc dus auters motivs, numnadamain la situaziun economica sco era la concurrenza tranter las scolas medias en l’Engiadina.
La scola industriala da Glion na senta perencunter nagina concurrenza. Per Alois Derungs, manader da la scola industriala Glion, è la flaivla situaziun en la branscha da construcziun il motiv principal per la digren da scolars. Entras la lescha da segundas abitaziuns sa decidian adina pli paucs scolars per in mastergn sco miradur u scrinari.
En la scola industriala (GBC) a Cuira è la cifra da scolars stada ils davos onns constanta tar circa 3'000 emprendists. Quai dentant mo perquai che differents emprendissadis, sco per exempel il constructur da vias, vegnan danovamain era purschids a Cuira. Avant avevan quels scolars numnadamain dad ir a scola ordaifer il chantun Grischun. Ch’ils scolars sa decidan dentant oz pli tgunsch da far ina matura gimnasiala ch’in emprendissadi na crai Urs Florin, vicedirectur da la scola industriala a Cuira dentant betg. Ozendi hajan ils scolars bleras pussaivladads che lubeschian era da far il pass en ina scol’auta cun la matura professiunala.
RR actualitad 07:00


text:
Il Cussegl federal vul en l'avegnir segirar, ch'exports da chemicalias da la Svizra en Siria, na vegnan betg malduvrads per producir tissi da cumbat.
Las mesiras reacziun sin ils export da varga tschintg tonnas da la chemicalia «isopropanol» dad ina firma Svizra en la Siria. Probabel è la chemicalia vegnida duvrada per attatgas da gas toxic dal 2014 en Siria. «Isopropanol» po tranter auter vegnir duvrà per producir il gas toxic Sarin.
Nagins indizis da maldiever
Tenor retschertgas dal Secretariat da stadi per l'economia, SECO, sajan dentant nagins indizis vegnì chattads che la chemicalia exportada da la Svizra saja vegnida malduvrada. L'«Isopropanol» exportà en Siria saja vegnida duvrada per producir medicaments haja num en ina communicaziun.
RR novitads 17:30


text:
Bruno Manser è naschì a Basilea. Ils onns 80 era el dentant ì a Borneo. Quai per viver tar in pievel genuin. Dad els vuleva Manser emprender da viver senza raps e datier da la natira. Durant ses temp a Borneo han fatschentas da lain cumenzà a runclar il guaud, ed uschè er il territori dal pievel. Sin quai ha Bruno Manser adina puspè fatg attent, tranter auter cun chaumas da la fom. Dapi l'onn 2000 na san ins betg nua ch'el è. Sunenter ch'el è puspè ì en Borneo n'ha ins betg pli vesì el. L'onn 2004 han ins declerà el sco sparì.
Bruno Manser
Tar l'avertura dal festival da films a Turitg han ins mussà in film davart Bruno Manser. El vaglia sco in dals pli enconuschents activists per l'ambient da la Svizra. Perquai ha il film, ch'è vegnì producì durant diesch onns, er ina brisanza actuala.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
L'onn 1954 han ins probablamain tratg a niz la davosa giada ils stabiliments sco alp per las vatgas. E dapi lura van quels stabiliments pli e pli en decadenza.
Possessurs eran ils purs
Ils possessurs dals stabiliments eran ils purs da l'anteriura vischnanca da Ramosch. Quels avevan era fin dacurt ils dretgs. Cun l'introducziun da la megliuraziun ha ussa la vischnanca da Valsot survegnì la parcella, e cunquai era ils objects che sa chattan sisura.
La visiun
Sco emprim pass duess la vischnanca mantegnair la substanza existenta, e cun quai era l’istorgia da questas alps. Quellas lavurs vegnan coordinadas en collavuraziun cun la fundaziun «Baustelle-Denkmal», ensemen cun la fundaziun «Pro Terra Engiadina». La finamira fiss però da realisar localitads per abitar per gruppas che s’engaschan explicit per la natira.


text:
cordial beinvegni
Cordial beinvegni sin "inagain.ch" – la pagina d'internet cun purschidas d'emprender, tutorials ed informaziuns per la 5. e 6. classa.
La rubrica "instrucziun" porscha informaziuns davart l'organisaziun dall'instrucziun ed ils principis da tala; la rubrica "emprender" cuntegn strategias e cussegls d'emprender. Sut "gallaria" anfleis vus plinavon impressiuns da projects da scola dils davos onns.
Giudem sesanflan ils apps d'emprender. Il pli seniester sil "falien" anfleis vus ils uraris, las planisaziuns dalla jamna ed ils cudischets d'emprender "lungatg" e "matematica".


text:
SCHEDULE
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit.
DATE
7:15 – 7:55
Cafeteria
BREAKFAST
Come get some food & coffee to jump start your day!
8:00 – 9:00
Room 101
FIRST SESSION
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus.
9:15 – 10:00
Room 103
SECOND SESSION
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus.


text:
Novak Đoković
Novak Đoković, (Belgrâd, 22 ad Maǵ dal 1987, ciamâ in Sèrb HoBak ЂokoBић, /ˈnɔvaːk 'ʥɔːkɔviʨ/, a l'ingléśa Novak Djokovic, a la miranduléśa Nòvac Giòcović scólta'l chè) 'l è 'n tenìsta sèrb nùm'r òṅ dal mónd, la prima vòlta al 4 ad Luj dal 2011.
'L è élt 188 cm e al péśa 80 chilo. In dla sò caréra 'l è stâ bòṅ ad vìnsar ssanta-sinc tìtui ATP (al prim in sla tèra batùda di Dutch Open al 23 ad Luj dal 2006 cóntar Nicolás Massú), c'n in mèś dódas ad qvéi dal Gran Slam (siē Australian Open, tri Wimbledon, dū US Open e 'n Roland Garros dònca 'l gh l'à cavàda a far al Career Grand Slam) e vint-nóṿ Masters Mila, siē sōl in dal 2015 ('l è 'n rècord). Inóltar 'l à anc vins sinc Masters.
Al 29 ad Śnar dal 2012 'l à sugâ la finàla 'd un Gran Slam più lunga dla stòria (a Melbourne, 5 óri e 53 minùt) vinsénd-la cónt'r al spagnōl Nadal.
In dal sircùit 'l è anc cgnusû dimóndi parchè al tōś in gir da spés, faghénd-an l'imitasiòṅ, soquànt di sò culéga cuma Rafael Nadal (quànd, dòp avér fat sù al mandghi dla majéta par tiràr fóra i mùscui di bras, al tira tut chi topspin cun al braghéti mèśi śò mulànd òṅ di sò sîg o quànd al s mét a pòst i sò cavìi da drē da 'l uréć prima ad bàtar), Filippo Volandri (ch'al gira cuma 'n nàdar), Andy Roddick (cun al sò brét tirâ śò), Roger Federer e anc na fémna, la Marija Šarapova (ch'la s prila sèmpar a 'l indrē prima ad mét'r-as a far di saltèṅ muvénd al sò cûl da 'l dū bandi)[1]. 'L è anc bòṅ ad dascórar dimóndi bèṅ in Itagliàn (cum anc al Tedésc, 'l Ingléś e, a n s in dascór, al Sèrb ch'l'è la sò léngua màdar) e al tîṅ la squàdra ad balòṅ dal Mìlan.
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Soquànti imitasiòṅ ad Đoković YouTube


text:
Sch’ins sfeglia tras il register d’uniuns da la vischnanca dat cunzunt ina uniun en egl numnadamain ils «Kackvögel». Il president da l’uniun è Urs Candrian da Panaduz. El declera che l’uniun haja ina lunga istorgia. Pli baud sco giuvens sajan ils 9 umens che s’enconuschan dapi l’uffanza tuts stads ballapedists. L’onn 1989 han els fundà l’uniun per savair dar sco gruppa tar turniers da divertiment.
Ussa èsi dentant bler dapli. L’uniun s’engascha en il vitg da Panaduz e fa mintg’onn part tar il til da tschaiver e decorescha las ustarias dal vitg. Fin avant in pèr onns han els era organisà ina festa da guaud a Panaduz che saja vegnida schazegiada dals abitants.
In commember declera il recept da lur amicizia ch'è anc adina fitg stretga:
En in tschaler da club sa scuntran els enturn 4 giadas ad onn. Il tschaler giascha en sin il plaun sutterran dad in dals commembers. Vid las paraids pendan regurdientschas da temps passads.
Il commember ch’ha il tschaler da club declera co quel è vegnì bajegià:
Dentant sajan bleras bellas regurdientschas era naschidas ordvart il tschaler. Cunquai ch’els han fundà in’uniun datti mintga pèr onns in giubileum.
In commember declera ch’els han lura fatg plirs viadis. Ed èn era stads a guardar gieus da ballape cun teams internaziunals en l’exteriur:
E sch’els èn sin quels viadis pli gronds lura portan els tradiziunalmain il tricot da lur uniun. Sin quel stat en letras grondas «Kackvögel». Quai saja adina puspè divertent di in dals commembers:
Ils «Kackvögel» sajan ina truppa averta ed uschia vegnian els era gugent en contact cun auters.
Dad insacura schliar l’uniun na vegnia betg en dumonda. Sco il president Urs Candrian declera vegnian els era en il futur restar ina banda da lumpazis:


text:
L'emna passada aveva la Confederaziun annunzià d'analisar datas anonimisadas e generalas da telefonins. Uschia è visibel nua che la glieud sa muventa ordavert. Emprims resultats mussan che la populaziun resguarda da principi ils scumonds dal Cussegl federal. Il pledader dal Cussegl federal, André Simonazzi ha sincerà sin twitter ch'i na dettia nagin tracking e nagina analisa da datas fundamentalas.
Terms stretgs
Las datas dals telefonins metta la Swisscom a disposiziun. Ella annunzia a la Confederaziun cun in retard da 24 uras nua ch'i ha dà fullas da glieud. Tenor il pledader da la Swisscom signaliseschia l'interpresa a l'Uffizi federal da sanadad BAG tals lieus nua che 20 u dapli telefonins sa chattan sin ina surfatscha da 100 sin 100 meters. Las analisas vegnian fatgas sulet en il spazi public e be paucs collavuraturs dal BAG haja access a questas datas. Las infurmaziuns dastgan vegnir nizzegiadas sulettamain per cumbatter la pandemia.
Per tadlar curt e concis:


text:
Sèrbia
Artéccol in dialètt mudnés
La Sèrbia (a s diś Republika Srbija in Sèrb) l'è na nasiòṅ dl'Európa dal sud ch'la s cata in dla penìśula balcànica. La sò pupulasiòṅ, tirànd via qvéla dal Kósovo ch'l'è na sò regiòṅ a sud ch'la cunfìna cun l'Albanìa e ch'la vōl dvintàr indipendènta, l'è dagnóra 'd sèt migliòṅ e mèś 'd abitànt par na superfìsi 'd 88.361 km². L'è divìśa in vint-nóṿ distrét e la sò munéda 'l è 'l dìnar sèrb.
La capitàł 'l è Belgrâd méntar gl'àtar sèntar più impurtànt i èṅ Novi Sad, sità śmèla 'd Mòdna, Niš e Kragujevac. La cunfìna a nòrd cun l'Ungherìa, a nòrd-èst cun la Rumanìa, a sud-èst cun la Bulgarìa, a sud cun la Macedògna, a sud-òvest c'n al Mòntnégar, a òvest cun la Bòśgna-Erśegòvina e a nòrd-òvest cun la Śluvègna.
Al sò presidènt 'l è Aleksandar Vučić méntar la prima minìstra l'è l'Ana Brnabić.
La Sèrbia cuma stat indipendènt la gh'è da 'l 4 ad Śugn dal 2006 quànd la s è divìśa da 'l Mòntnégar mént'r in fiṅ a 'l 1992 la fava part dla Juguślàvia.
Al 16% di lampòṅ ad tut al mónd i daśvìnan da 'd chè méntar la Sèrbia l'è la secónda nasiòṅ dòp la Cina par la cultivasiòṅ dal brugni.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sèrbia
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Altbüron
Altbüron a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.80 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 947 abitant.
El cumün de Altbüron al se tröva a una altitüden de 545 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ebersecken, Grossdietwil, Melchnau (BE), Pfaffnau, Roggliswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
StoriaModifega
Altbüron l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1194 col nom de Alpurron.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Altbüron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Scolas spezialisadas superiuras
Noziuns-clav : Furmaziun professiunala svizra / Regulaziun da la furmaziun professiunala
Las scolas spezialisadas superiuras intermedieschan a las absolventas ed als absolvents las cumpetenzas da surpigliar en lur sectur independentamain la responsabladad professiunala e directiva. Las scolaziuns ed ils studis supplementars ad in diplom èn orientads a la pratica e promovan spezialmain in pensar metodic e cumbinatoric. Ultra da quai porschan els ulteriuras qualificaziuns che permettan d'analisar incumbensas che sa refereschan a la professiun e da realisar en la pratica las enconuschientschas acquistadas.
Las scolas spezialisadas superiuras porschan scolaziuns ch'èn renconuschidas sin plaun federal per ils suandants secturs:
-
tecnica
-
hotellaria, turissem ed economia da chasa
-
economia
-
agricultura e selvicultura
-
sanadad
-
fatgs socials e furmaziun da persunas creschidas
-
art, art applitgà e design
-
traffic e transport
L'Ordinaziun dal Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR) davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementars da las scolas spezialisadas superiuras dals 11 da mars 2005 regla las premissas, sut las qualas las scolaziuns ed ils studis supplementars ad in diplom a las scolas spezialisadas superiuras vegnan renconuschids sin plaun federal. Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI) è cumpetent per la renconuschientscha da las scolaziuns. La Cumissiun federala per scolas spezialisadas superiuras giuditgescha las dumondas per mauns dal SEFRI. Scolaziuns vegnan purschidas d'instituziuns da scolaziun chantunalas u privatas. Ils chantuns han la surveglianza da las scolaziuns da las scolas spezialisadas superiuras.
Cundiziuns d'admissiun
Supplementarmain al diplom dal stgalim secundar II (attestat federal da qualificaziun, scola media spezialisada terminada, maturitad gimnasiala) pon vegnir pretendidas experientscha professiunala ed in'examinaziun da la qualificaziun per pudair entrar en ina scola spezialisada superiura. Per ils differents secturs da furmaziun èn las cundiziuns d'admissiun regladas en l'agiunta a l'Ordinaziun dal DEFR davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementar da las scolas spezialisadas superiuras. La dimensiun ed il cuntegn dals scleriments da qualificaziun vegnan reglads da las purschidras e dals purschiders da furmaziun.
Plans d'instrucziun generals
Mintga scolaziun sa basa sin il plan d'instrucziun general che vala sin nivel naziunal e che las purschidras ed ils purschiders da furmaziun sviluppan en collavuraziun cun las organisaziuns dal mund da lavur (OdML). Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI) approvescha ils plans d'instrucziun generals sin proposta da la Cumissiun federala per scolas spezialisadas superiuras (CFSSS). Ils plans d'instrucziun generals determineschan tranter auter il profil professiunal e las cumpetenzas che duain vegnir cuntanschidas, ils champs da furmaziun e lur procentualas temporalas sco er ils cuntegns da la procedura da qualificaziun. La lingua d'instrucziun è la lingua naziunala respectiva. Ina instrucziun bilingua ed englais en l'instrucziun è pussaivel.
Organisaziun da la scolaziun e diplom
La furmaziun a temp cumplain dura – cumprais ils praticums – almain 2 onns, la furmaziun cumplementara a la professiun almain 3 onns. Per la scolaziun cumplementara a la professiun è prescritta in'activitad professiunala sin il champ respectiv d'almain 50%. Per las scolaziuns valan dumbers minimals d'uras d'emprender. Las purschidras ed ils purschiders da furmaziun decreteschan in agen urden da promoziun. La procedura da qualificaziun per il diplom final è reglada en l'Ordinaziun dal DEFR davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementar da las scolas spezialisadas superiuras. La procedura da qualificaziun consista almain d'ina lavur da diplom u d'ina lavur da project pratica e d'examens a bucca u en scrit.
Ils titels da scolas spezialisadas superiuras renconuschidas èn protegids tras lescha: En il diplom vegnan la scolaziun ed il titel respectiv menziunads cun «dipl.» e cun la cumplettaziun «SSS» (p.ex. tecnicista dipl. SSS construcziun en lain / tecnicist dipl. SSS construcziun en lain). In diplom d'ina scola spezialisada superiura permetta da cumenzar cun in studi da bachelor ad ina scola auta spezialisada en il medem sectur specific u en in sectur specific parentà. Studis supplementars ad in diplom a scolas spezialisadas superiuras serran cun in diplom renconuschì. Al tip da furmaziun vegn agiuntada la cumplettaziun SDS SSS (p.ex. controlladra dipl. SDS SSS / controllader dipl. SDS SSS).


text:
Il president american Donald Trump ha annunzià da scumandar la plattafurma populara da videos Tiktok en ils Stadis Unids. La plattafurma duaja vegnir bandischada dal pajais, ha Trump ditg avant reporters en l'aviun dal president Air Force One.
Ordavant avevan las autoritads americanas gia exprimì resalvas che la rait online dad ina firma chinaisa dettia vinavant datas d'utilisaders a la regenza chinaisa. L'interpresa refusa però questas renfatschas. Tiktok è surtut popular tar giuvenils. Entant ha la plattafurma plirs tschients milliuns utilisaders.
Tiktok
Tiktok è la plattafurma da video internaziunala dal concern chinais ByteDance. Pervia quitads da segirezza e la controlla entras las autoritads chinaisas è Tiktok gia in temp en la critica. Gia avant ils Stadis Unids ha l'India scumandà la plattafurma en il pajais. TikTok dumbra var 800 milliuns utilisaders.


text:
Radund 70 persunas èn stadas la mesemna saira a Cuira per tadlar il referat da l'inschignier d'ambient Anton Franz Steffen. Ina persuna che represchenta in'autra opiniun ch'ils blers scienziads.
- El na crai betg en la midada dal clima pervia dal carstgaun.
- El crai ch'i vegnia fatg tema a la populaziun
- El na tegna betg bler dals rapports dal Cussegl mundial dal clima
Durant in'ura ha Anton Franz Steffen referì davart la midada dal clima. El na snega betg ch'i dat ina midada dal clima, dentant betg pervia dal carstgaun.
Grondas midadas da temperaturas hai adina puspè da ils ultims millis onns.
Publicum cun differentas opiniuns
Il publicum ha tedlà cun attenziun il referat da Anton Franz Steffen. Plinavant han ils preschents er pudì far dumondas a l'anteriur politicher da la PCD.
Betg tut ils preschents èn stads suenter il referat da la medema opiniun.
- «El ha raquintà tut da moda fitg persvadenta. El ha mussà ch'ins na sto betg crair mintga slogan.»
- «Jau na sai betg entschaiver bler cun quest referat. Per part èn sias interpretaziuns stadas pulit dubiusas.»
RR actualitad 17:30


text:
Belusch
Belusch (prononzia local: [be'løsk]; nomm ofizzial in italian: Bellusco) a l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta 7 354 abitant (dàto del Dic 2015 [1]). El paes l'è situaa a nòrd-òvest de la città de Monza e l'è tacaa ai comun de Sulbiaa, Mezzagh, Vimercaa, Busnagh, Ornagh e Ronscell. El faseva part de la veggia Piev de Vimercaa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Belusch l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
In inserat da plazza dal Spital Regiunal Glion en la «Südostschweiz» da la sonda passada (14.05.2016) fa surstar. Cun quest inserat tschertga l’ospital numnadamain in disponent per la centrala grischuna dal clom d'agid 144 a Glion.
En parantesa vegn dentant menziunà ch'il lieu da lavur saja a partir dal 2017 a Cuira. I para che la regenza ha gia decidì da surdar il 144 ad in'instituziun a Cuira.
Sche quai è il cas, lura ha il Departament da sanadad dentant manchentà d'infurmar las persunas pertutgadas a Glion. Sin dumonda da RTR han tant il directur da l’ospital da Glion Urs Kellenberger sco era il president dal cussegl d'administraziun Mathias Bundi confermà ch'els na sajan betg vegnids infurmads sur d'ina tala decisiun.
Tant il schef dal Departament da giustia, segirezza e sanadad Christian Rathgeb sco era il manader da l’Uffizi da sanadad Rudolf Leuthold n`èn fin uss betg stads cuntanschibels per dar scleriment.


text:
Tenor plirs giugaders ed enconuschents dal ballape en Surselva vegnia Corsin Cavegn a sa retrair sco trenader da l’USSI, la meglra equipa sursilvana che dat en la segunda liga regiunala.
Il president da l’uniun, Vendelin Cabernard, n’ha sin dumonda da RTR dentant betg vulì confermar la demissiun da Corsin Cavegn che aveva surpiglià la batgetta pir curt avant Nadal suenter ch’il schef-trenader, Alessandro Giacomelli, era sa retratg surprendentamain la fin da november.
Gia lura aveva l’Uniun Sportiva Schluein Glion communitgà che Corsin Cavegn daventia il nov um a la lingia ina giada enfin la fin da la stagiun. Pervia da la crisa da corona è quella vegnida annullada, uschia che Cavegn n’ha trenà l’equipa durant gnanc in gieu da campiunadi.
Durant ils davos mais ha Corsin Cavegn survegnì sustegn da Gabriel Derungs sco trenader assistent e da Damian Arpagaus sco trenader dals golis.
Plirs giugaders midan tar Cuira 97
Definitiv è che plirs giugaders bandunan l’Uniun Sportiva Schluein Glion. Quai ha er il president Vendelin Cabernard confermà. Tranter auter sa tracti da Marino Cavegn, il figl da Corsin Cavegn – quai che pudess era esser ina raschun da dar giu il post da cautrenader. Er vegn Lars Caduff a midar da Schluein a Cuira. Plinavant mida er Fabrizio Cavegn, l’auter figl da Corsin Cavegn, che dat il mument tar il Team Südostschweiz U18 tar Cuira 97.


text:
Igl è stà ina sessiun en sasez disciplinada. Las deputadas ed ils deputads èn stads surprendentamain effizients – e quai malgrà ch'els han tractà grondas fatschentas. Els han tranter auter debattà da credits da corona, dal caos entaifer la dretgira chantunala, han dà in stausch da 40 milliuns francs a la digitalisaziun plus anc tractà in pugn plain dumondas. Durant las debattas èn els stads curts e concentrads. Schizunt cun discutar la dispita entaifer da la dretgira chantunala n'èn els betg sa laschads or sin la roma cun specular tge derschader che haja fatg tge sbagl, mabain han svelt tschertgà pussaivladads da far urden en il vesprer dretgira chantunala.
Elecziuns da dretgira na vegnan betg spustadas
In'emprima mesira da far urden fiss tenor la Partida socialdemocratica e la Partida populara stà, che las elecziuns dals derschaders vegnan spustadas da l'avust sin l'october. Uschia avessan las partidas gì dapli temp per chattar candidatas e candidats. Tgi vul numnadamain far urden pli radical e tgi main – entant che la PS e la PPS vulan il pli gugent barattar or tut ils derschaders na vul la PCD betg chastiar derschaders che n'hajan betg malduvrà lur uffizi. La conferenza da presidents ha dentant decidì, da betg spustar las elecziuns, ellas han lieu sco previs l'avust.
Main disciplinads èn ils deputads stads cun tegnair distanza, cun mintga pausa èn las troclas da deputadas e deputads avant la maschina da café vegnidas pli e pli spessas.


text:
Brignà
Brignà (nòm uficiàl en italià: Brignano Gera d'Adda) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Géra d'Ada, chèl tòcc de la média pianüra bergamasca apröf al cunfì co la pruinsa de Milà che storicàmènt l'à sèmper fai part del Ducàt de Milà e l'è mia stacc sóta la Serenisima.
El g'ha 'na popolasiù de 6 031 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 11,8 km² e 'na densità de popolasiù de 511 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 18 km de la sità e a 131 méter söl lièl del mar e 'l cunfìna coi cümü de Careàs, Castèl Russù, Cològn, Lürà, Morèngh, Pagassà, Spirà e Treì.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol palàs Visconti ciamàt pò Palàs Ècc o Castèl.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Brignà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Bunamain 50 participants èn currids en differentas gruppas da fermezza da Razén fin a Glion, quai sur la distanza da 24 kilometers. Il rest è partì a la staziun da Versomi fin a Glion, ina distanza da 11,5 kilometers. Las differentas gruppas en mintgamai vegnidas manadas d’in guid local.
Per ina giada n’è betg la prestaziun sportiva stada en il center, mabain il currer communablamain tras ina da las pli spectacularas chavorgias da la Svizra. I n’è betg vegnì mesirà il temp ed uschia n’hai er betg dà ina rangaziun a Glion.
Bizochels e petta
Sco usità a las cursas Transviamala e Transruinaulta hai dà per mintgin ina purziun bizochels en l’arrivada. Silsuenter spetgava anc il legendar buffet da pettas.
Transviamala e Transruinaulta 2020
Pervia dal Coronavirus han curridras e curriders er stuì resguardar diversas prescripziuns. Tranter auter è vegnì dà gronda paisa che mintgin tegnia en la distanza in da l’auter. Plinavant han mintgamai be quatter persunas dastgà seser ensemen vid ina maisa tar il gentar a Glion. Ils gidanters e voluntaris han tuts purtà ina mascra.
Seria da cursas
Ils 12 da settember spetga il proxim event. Lura vegn currì da Tusaun tras la Viamala fin a Donat, quai en la medema furma, pia en differentas gruppas senza mesirar il temp e senza rangaziun. L’october vegn anc ina giada currì tras las duas chavorgias da la Ruinaulta e da la Viamala, quai da glina plaina.


text:
La vischnanca Tschiertschen-Prada dumbra bun 300 abitants ed è bun 15 minutas davent da Cuira. En quest lieu datti in dals numerus territoris da skis pitschens dal Grischun. In territori che n’ha betg chanuns per ennavar tut las pistas. A Tschiertschen èni dependents da la naiv natirala. Quella è questa stagiun pir vegnida il schaner, uschia saja la fatschenta da Nadal e Bumaun dada totalmain en l’aua, di Martin Weilenmann, il president dal cussegl d’administraziun. Ils dis da festa fetschian numnadamain ora 30% da la svieuta da l’entir onn.
La stagiun da quest onn è miserabla».
Tuttina datti a Tschiertschen era persunas ch’èn cuntentas cun l’enviern. Per exempel Michael Gehring, manader da l’hotel Alpina. In hotel da quatter stailas, ch’è vegnì avert la fin dal 2015. Els hajan gì da Nadal e Bumaun chombras plainas. «Nus n’avain betg il tipic giast da skis. Nus avain il giast che vul simplamain giudair». Quai è tenor Gehring la raschun, daco ch’els n’han betg patì da la mancanza da naiv.
Tuttina è el led, ch’il territori da skis ha uss avert sias portas. La fin finala profiteschian els era da bellezza dis d’enviern. Spezialmain da giasts che vegnian spontan a Tschiertschen per giudair la cuntrada e la ruassaivladad.
RR actualitad 06:00


text:
Lunâri Gregoriân
Artécol in dialèt arzân
Al lunâri Gregoriân (calendario Gregoriano in italiân) l' é al lunâri uficêl ed la pió grôsa pêrt di paèiş dal mònd. Al ciâpa al nòm da pêpa Gregorio XIII ch' al l'à més só int al 1582 cun la bòla papêla Inter Gravissima mandêda fōra quând l'ēra a Véla Mundragòun aşvèin a Monte Porzio Catone in pruvîncia ed Ròma. L' é 'na mudéfica dal lunâri Giuliân, ch' l' ēra in vigōr préma.
A 's trâta 'd un lunâri dal sōl, oséia ch' a 's pôgia insém al gîr dal stagiòun. L'ân l'é fât ed 12 mèiş cun al durêdi divêrsi (da 28 a 31 dé) per un totêl ed 365 o 366 dé. J ân ed 366 dé în ciamê bişestîl: l'é bişestîl ûn ân ògni quâter, cun soquânti strâp.
Durêda di mèişModifica
I mèiş dal lunâri gregoriân în:
- znêr (31 dé)
- fervêr (28 dé, 29 int i bişestîl)
- mêrs (31 dé)
- avrîl (30 dé)
- mâg (31 dé)
- zógn (30 dé)
- lój (31 dé)
- agòst (31 dé)
- setèmber (30 dé)
- otòber (31 dé)
- novèmber (30 dé)
- dicèmber (31 dé)
N.B: Il 365º dé l'é al 31 dicèmber, 366º int j ân bişestîl
I dé d'ògni mèiş l' é sgnê cun i nómer ûn adrê a cl' êter, a partîr da 1. Acsé per eşèimpi al prém dé ed l'ân l'é al 1º znêr, mèinter l'ûltem l'é al 31 dicèmber.
În divêrs i sistêma per tgnîres in mèint la durêda di mèiş. Un ed chi sistêma l'é còst:
trèinta dé a gh' à novèmber
cun avrî, zógn e setèmber
ed vintôt a 'gh né ûn (fervêr)
tōt chiêter a gh n' ân trèintûn
'N' êter al drōva al nuşèti ed la mân e al şmânch tra 'd lōr. Al nuşèti a sègnen i mèiş lòngh, i şmânch i mèiş cûrt.
A 's partés da la nuşèta d'ed fōra a 's "bât" "znêr"; al şmanch atâch al sègn "fervêr"; la nuşèta dôp la sègna "mêrs" e via acsé fîn a "lój" (ûlma nuşèta). A sté pûnt l'é necesâri cumincêr dal la préma nuşèta (e mìa turnêr indrê) e a 's bât "agòst" e pó "setèmber" int al şmânch a 's và avânti acsé fîn a "dicèmber".
Al sistêma l'é bòun ânca s' a 's partés da la nuşèta dal dî drét e a 's và a l'incuntrâri, bâst ed tgnîres in mèint ed turnêr a partîr da la préma nuşèta dôp avèir batû "lój".
Ân bişestîlModifica
Secònd al lunâri giuliân, în bişestîl j ân ch' a gh' àn la cûnta tânti vôlti tânt 4: l'ân giuliân "mèdi" al dûra dòunca 365 dé 6 ōri ( la mèdia ed trî ân ed 365 dé e ûn ed 366). Sté durêda l' an cumbîna mìa gióst gióst a còla ed l'ân mèdi dal sōl, ch' a vîn fōra dal j uservasiòun astronômichi: còst difâti l'é pió cûrt 'd 11 minût e 4 secònd. Ed cunseguèinsa, al lunâri giuliân al mócia un dé ed ritêrd ògni 128 ân cîrca rispèt al pasêr dal stagiòun.
Dal 325, ân dóve al Cuncéli ed Nicea l'à decîş la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva, al 1582 a s' ēra bèle mucê 'na diferèinsa ed 10 dé cîrca. Còst a vrîva dîr, per eşèimpi, che la prèmavèira, secònd al j uservasiòun astronômichi, an rişultêva mìa pió cumincêr al 21 ed mêrs mó l' 11 ed mêrs. Acsé la Pâsqva, cl' aré duvû caschêr la préma dumènica dôp a la lûna pîna ed premavèira, la gnîva despès a caschêr int la dâta şbaliêda.
E dòunca è stê decîş ed:
- ed quistêr i dé pêrs, in môd ed turnêr a mèter in fîla la dâta 'd inési dal stagiòun cun còl ch' a 's gh' îva int al 325;
- cambiêr la durêda ed l'ân, per fêr in môd ch' an sucedés pió sté problêma.
Per quistêr i dêş dé pêrs, a s' é decîs che al dé dôp al 4 otòber 1582 al fós al 15 otòber; in pió, per schivşêr di tâj int la smâna, a s'é stê d'acôrdi che al 15 otòber al fós un venerdé, dal mumèint che al dé préma, al 14, l'ēra stê un giovedé. Ânch i paèiş ch' îven cumincê a druvêr al lunâri gregoriân àn duvû decéder un "sêlt ed dé" cumpâgn per turnêr a mètres in fîla.
StôriaModifica
La quistiòun che la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, l'arcûla pôch a la vôlta duvûda a l'erōr dal lunâri giuliân, l'ēra cgnusû e discósa fîn dal Cuncéli ed Nicea (325). Int al 1582 la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, la caschêva bèle a l' 11 ed mêrs, cun 'n atécip ed dêş dé rispèt a còla normêla dal 21 ed mêrs, decîş dal Cuncéli ed Nicea cme partèinsa pr' al câlcol ed la Pâsqva.
Pêpa Gregori XII al s'é rèiş cûnt che la Pâsqva, ed cól pâs, l' aré finî pr' èser festegêda in istê. L'à decîş dòunca ch' l'ēra gnû al mumèint ed fêr frûnt a la quistiòun. Per rifurmêr al lunâri giuliân al pêpa Gregorio XIII l'à numinê 'na cumisiòun ed perît, dirèta dal geşvéta e matemâtich bavarèiş Cristoforo Clavio. A i lavōr àn dê 'na mân decişîva al dutōr calabrèiş Luigi Lillo e al matemâtich ed Perugia Ignazio Danti.
Per sistemêr al lunâri giuliân în stêdi druvêdi al j amzûri fâti dal studiōş dal stèli Niccolò Copernico, publichêdi int al 1543 (ân ed la só môrt) cum al tétol De Revolutionibus orbium coelestium libri sex ("Sê léber insém a i muvimèint di côrp celèst"), dóve a gh' l' îva cavêda a fêr i câlcol, cun grôsa precisiòun, sia ed l'ân dal sōl che 'd col dal stèli.
L'entrêda in vigōrModifica
Al lunâri gregoriân a s'é cumnicê a druvêrel subét al 15 otòber 1582 (al 5 otòber secònd al lunâri giuliân) in Itâlia, Frância, Spâgna, Portogâl, Polôgnia - Lituâgnia e Bêlgio – Ulânda – Lusembûregh, e int j êter paèis catôlich in dâti divêrsi ind l'êrch di sînch ân dôp (Àvstria a la fîn dal 1583 Boèmia e Morâvia e cantòun catôli ed la Şvésra a i prém dal 1584, …) J êter paèiş a s' în adatê pió têrd: i stêt luterân, calvinésta e anglicân al tèimp dal XVIII sècol, quî ortodôs incòra pió têrd. La cēşa ortodôsa rósa, sêrba e 'd Geruşalèm a cunténven, incòra incō, a dreuvêr al lunâri giuliân: d' ed ché a nâs la diferèinsa ch' adésa a gh'é ed 13 dé tr' al festivitê religiōşi "fési" ortodôsi e còli 'd êtri cēşi ed cunfesiòun cristiâni.
Al chêş şvedèişModifica
La Şvèsia (cun la Finlândia che a l'època l'ēra teritôri şvedèş) l'à cumincê a druvêr, per sèimper, al lunâri gregoriân a partîr dal prém ed mêrs dal 1753 (18 ed fervêr dal lunâri giuliân). Però in realtê còsta l'é sōl 'na pêrt ed la stôria.
Int al 1700 l'é bèle stê decîş ed druvêr al lunâri gregoriân, mó an 's ēra mìa vrû fêr un "sêlt" ed 10 dé cme in chiêter paèiş: a 's ēra siēlt ed quistêr pôch a la volta, cun al tōr vìa tót j ân bişestîl dal 1700 al 1740. D'êtra pêrt, i dé da quistêr ēren dvintê óndes da i dēş originêl, perché ânch al 1700 l' ēra bisestîl pr' al lunâri giuliân mó mìa pr' al gregoriân.
In tōti al manēri, j ân dōp, al gvêren şvedèiş l'à trascurê ed fêr al piân programê: acsé sìa al 1704 che al 1708 în stê bişestîl. Arcgnusû l'erōr al rè şvedèiş Carlo XII l'à tôt la decişiòun ed lasêr lé al piân, ch' al fêva sōl dimòndi cunfuşiòun.
Però, invēci ed purtêr la dâta ed 10 avânti per cumbinêr cun al lunâri gregoriân, a s' é decîş ed turnêr al lunâri giuliân. Per quistêr al dé saltê int al 1700, a s'é dòunca decîs che al 1712 al fós dō vôlti bişestîl, oséia cun al 30 ed fervêr.
A la fîn, cme dét insém, la Şvèsia (cun la Finlândia) l' à cumincê a druvêr al lunâri gregoriân int al 1753, quând dôp al 17 ed fervêr, a gh' ēra al prém ed mêrs.
La rifōrma sovièticaModifica
Dôp che la Rósia int al 1918 l'îva cumincê a druvêr al lunâri gregoriân, int al 1923 la manēra per decéder quêi di sèint ân a fósen bişestîl l'é stêda uficialmèint cambiêda, acsé a s'é utgnû al lunâri Soviètich. In sté lunâri, tra j ân ch' a 's pōlen divéder per 100 în bişestîl sōl quî che divîş per 9 a dàn cme rèst 2 o 6. Al prém ân ch' an cumbinerà mìa cun al lunâri gregoriân a srà al 2800. Mó bèle dal 1940 al lunâri Soviètich l' é stê bandunê
Al câlcolModifica
Per cambiêr al durêda mèdia ed l'ân, a vîn cambiê la règola ech decéd j ân bişestîl: secòn la nōva règola, j ân dóve la cûnta l'é tanti vôlti tânt 100 în bişestîl sōl s' l'é tânti vôlti tânt 400: vêl a dîr, în bişestîl j ân 1600, 2000, 2400… mèinter în mìa bişestîl j ân 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300… Tót j ân dóve la cûnta l'é tânti vôlti tânt 4 armâgnen bişestîl. Pr' i sècol gnû préma a rèsta bòun al lunâri giuliân dòunca j ân 1500, 1400, 1300… în tót bişestîl.
In cla manêra ché a gh'é 97 ân bişestîl ògni 400 ân, invēci ed 100. L'ân gregoriân mèdi l'é dòunca ed 3/400 ed dé, oséia 10 minût e 48 secònd pió cûrt ed còl giuliân: la diferèinsa ed l'ân dal sōl l'é ed sōl 26 secònd (in pió). Sté diversitê l'é cîrca ûn dé ògni 3.323 ân, dòunca dâto che l'é stê istituî int l' ân 1582 srà necesâri tōr vìa un dé sōl int al 4905. In pió, in 400 ân gregoriân a gh'é precişamèint 365 • 303 + 366 • 97 = 146.097 dé. Pôst che 146.097 a 's pōl divéder per 7, ânch i dé ed la smâna a 's arfân cumpâgn dôp 400 ân. Còst a vōl dîr che i lunâri în precişamèint cumpâgn : al lunâri dal 2000 l'é cumpâgn a còl dal dal 1600 e al srà cumpâgn a còl dal 2400, dal 2800…
In paralēl a la rifōrma dal lunâri, e a mantgnîr sèimper la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva detêda da Cuncéli ed Nicea, a vîn decîş che la dâta dal prém dé ed lûna pîna ed premavèira la fós cuntêda cun al sistêma ed la zûnta di dé (epatte), inventê da Luigi Giglio (ideatore della riforma gregoriana), piotôst che cun al sistêma ed Dionigi il Piccolo fîn alōra druvê da la Cēşa.
Al lunâri gregoriân al quésta ûn dé rispèt a còl giuliân ògni vôlta ch' al "sêlta" l'ân bişestîl: acsé la diferèinsa, ch' l'ēra ed 10 dé int al 1582, l' é dvintêda 'd 11 dé int al 1700, ed 12 int al 1800 e 'd 13 int al 1900; int al 2100 al dvintarà ed 14 dé, int al 2200 ed 15, e vìa acsé.
A la sèirca ed pió precişiòunModifica
Per milorêr incòra di pió la precişiòun dal lunâri gregoriân John Herschel (1792 - 1871) l'à propôst ed cunsidrê mìa bişestîl j ân tânti vôlti tânt 4000, oséia 4000, 8000, 12000… In sté môd a ghe srén 969 ân bişestîl ogni 4000; la durêda mèdia ed l'ân, cun sté sistêma, l'é ed 365 dé 5 ōri, 48 minût e 50 secònd cîrca. L'erōr al sré acsé sbasê a sōl 4 secònd cîrca in pió ògni ân (ûn dé ogni 20.000 ân).
Incòra pió precîşa l'é la rifōrma soviètica dal lunâri giulian: j ân tânti vôlti tânt 100 în bişestîl se, a 's tōş al nómer di sècol e a 's per 9, al rèst l'é 2 opór 6. In sté môd a gh'é 218 ân bişestîl ògni 900 ân; la durêda mèdia ed l'ân la rişûlta ed 365 dé, 50ōri, 48 minût e 48 secònd. La diferèinsa rispèt a l' ân dal sōl l' e acsé ed sōl 2 secònd.
In fîn al rapôrt precîş cun la durêda mèdia ed l'ân dal sōl, cumbinê per 365,2422 dé, a 's utîn sèinsa cunsiderêr sìa j ân bişestîl tânti volti tânt 4.000, sìa quî tânti vôlti tânt10.000. Oséia an srén bişestîl j ân 4000, 8000, 10000, 12000, 16000, 20000...In sté môd difâti a gh'é 4884 ân bişestîl ògni 20000: 4844/20000 = 0,2422.
La sèirca 'd un lunâri "perfèt" l' é impusébil. Adèsa difâti a próm calcolêr cun la mâsima precişiòun la lunghèsa 'd un ân, mó sté lunghèsa an n' é mìa fésa ind i lòngh peréiod. Al gîr ed la Tèra difâti, a câsva ed l'ôpra, ind l'istès mumèint ed la fôrsa ed la Tèra cun chiêter pianēt, la câmbia pôch a la vôlta (in particulêr a câmbia pôst al cèinter dal gîr ed la Tèra), e la durêda ed l'ân al câmbia ed cunseguèinsa.
In pió, a câsva di fenômen dal marèi al gîr ed la Tèra l' é drê ralintêr, e dòunca la lunghèsa dal dé la se şlònga, ânca se 'd pôch. Per quènd ind al j ûltmi duşèini 'd ân, a s' é cumincê a zuntêr, quând l' è necesâri, un secònd a la mezanôt dal 31 dicèmber, in manêra ed mantgnîr in fîla al dé astronômich cun còl civîl. Stì secònd zuntê (23 dal 1972 al 2005) a câmbien ânca la durêda ed l'ân gregoriân.
La cûnta ed j ânModifica
Al lunâri gregoriân al cunténva la cûnta ed j ân ed còl giuliân: sté cuntèg al cûnta j ân a partîr da la nâsita ed Gesó, che, secònd i câlcol ed Dionigi il Piccolo, l'é sucèsa int l' ân 753 "Ab Urbe condita" (da la fundasiòun ed Ròma). J ân dôp la nâsita ed Gesó în sgnê cun al lètri d.C., oséia "dôp Crést", o e.v. oséia "era volgare" ( ind i paèiş ed léngua inglèişa a 's drōva A.D. oséia "Anno Domini" opór C.E. , "Common Era"; int la vècia D.D.R. a 's druvêva sgnêr l'ân cun al pió "lâich" "u.Z.", oséia unserer Zeitrechnung, "nôster cuntèg dal tèimp"). Quî préma invēci cun al lètri a.C., oséia "avanti Cristo" (p.C. oséia "préma ed Crést"), a.e.v., oséia "avanti era volgare" (ind i paèiş ed léngua inglèişa B.C, "Bifor Christ", opór B.C.E. before common era; ind la vècia DDR "v. u. Z.", vor unserer Zeitrechnung, "prèma dal nôster cuntèg dal tèimp"). Quând an 's mèt mia al lètri, a vōl dîr sèimper "dôp Crést".
Dâto che Dionigi l'à ciamê "ân 1" al prém ân ed l' època cristiâna, an gh'é mìa un "ân zēro": al problêma ed la cûnta ed j ân préma ed la nâsita ed Crést an n' ēra mìa stê afruntê da Dionigi, e sōl ind l'època gnûda dōp che a s' é decîş ed ciamêr l' ân préma al 1 d.C. cme ân 1 p.C. [1].
La dâta ed la nâsita ed Gesó l'é dòunca al 25 dicèmber ed l' ân 1 p.C., 'na smâna préma ch' a sré cumincés al 1 d.C.. Incō a 's pèinsa che i câlcol ed Dionigi ēren sbaliê: scecònd la grôsa pêrt di studiōş de stôria la dâta ed la nâsita ed Gesó l'é stêda tra al 7 p.C e al 4 d.C..
I studiōş dal stèli dal vôlti a drōven 'na cûnta dóve j ân ed Crést în sgnê cun nòmer negatîv. Sté cûnta an "sêlta" mìa al zēro: per quéndi l' ân -N an n'é mìa cumpâgn a l'ân N p.C., invēci a l'ân N+1 p.C. (oséia l'ân 0 l'é l'1 p.C., l'ân -1 l'é al 2 p.C., a vìa acsé).
Colegamèint d' ed fōraModifica
- Lunâri etêren
- Lunâri K13 e paragòun cun al lunâri Gregoriân
Materiêl pr'andêregh in fòndaModifica
(manca):
- Adriano Cappelli, Cronologia, Cronografia e Calendario perpetuo. Dal principio dell'era cristiana ai nostri giorni, Settima edizione rivista, corretta e ampliata, a cura di Marino Vigano, Milano, Hoepli, 1998.
(manca):


text:
Dus terzs dals accidents eran sportists d’enviern cun blessuras vid il dies, la spatla, sco era scurladas dal tscharvè e ruttadiras d’ossa.
Spetgà dapli lavur
Dis da bell’aura durant l'enviern quinta la Rega adina cun dapli travasch. En la centrala d'acziun dals helicopters, sin la plazza aviatica a Kloten. Da tals dis coordineschan mintgamai 5 persunas ils sgols. Vitiers staziunescha la Rega in helicopter supplementar sin la basa da Wilderswil en la Part Sura Bernaisa. L'equipa da Wilderswil, la crew da «Rega 17» ha gì da sgular 14 acziuns da salvament la fin d'emna passada.
RR novitads 12:00


text:
Lavurs
Aurers ed aureras lavuran principalmain cun metal prezius sco aur, argient, platin, palladi e lur liaments. Els produceschan en lavur manuala precisa bischutaria, giuvels, utensils e products sumegliants. Els creeschan skizzas, musters e models tenor atgnas ideas u tenor ils giavischs da la clientella.
Durant la planisaziun da l’andament da la lavur calculeschan aurers las surfatschas ed il volumen sco er il material necessari e determineschan las tecnicas da la producziun. Tar tut las preparaziuns èn els attents d’exequir las lavurs a moda e maniera exacta ed efficienta e da na betg duvrar memia bler material. Modificaziuns e reparaturas fan era part da lur professiun. Tut tenor la direcziun speziala sa differenzieschan dentant ils accents da lur lavur.
Aurers spezialisads en la lavur d’aurer produceschan cunzunt bischutaria. Els lavuran en bischutarias u manufacturas nua ch’els creeschan unicats u serias tenor prescripziuns precisas. Aurers che lavuran en manaschis pitschens u en in agen atelier pon avair dapli spazi d’agir creativamain. Els produceschan bischutaria tenor atgnas ideas sco era tenor ils giavischs da la clientella.
Aurers da la direcziun da la lavur d’argienter produceschan sper utensils sco stgadellas, plattas, chantas, cups e pusada era bischutaria. Tar tut quai dovran els cunzunt liaments d’argient. Cun agid da tecnicas da defurmaziun sco il fravegiar, storscher, laminar, trair u pressar furman els la tocca en elavuraziun. Els lavuran en fabricas da rauba d’argient u en pitschens ateliers, nua ch’els produceschan agens unicats u empustaziuns da la clientella.
La terza direcziun speziala è l’enchastrar da pedra preziusa u substanzas organicas en cliniezs. Cun lur savida creativa dovran els differentas tecnicas d’enchaschament per optimar l’intensitad da glisch da la pedra.
Durant la lavur resguardan aurers las prescripziuns da la segirezza da la lavur e da la protecziun da la sanadad e da l’ambient. Els realiseschan las directivas da la lescha e dal manaschi conscienziusamain ed independentamain.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 8-7-2009 (stadi dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Direcziuns
- lavur d’aurer u d’aurera
- lavur d’argienter u d’argientera
- enchastrar da pedra preziusa
Furmaziun en la pratica
En in atelier
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- producziun da bischutaria, giuvels, products sumegliants ed utensils
- diever e mantegniment da la valur da materials da lavur, utensils e maschinas
- segirezza da la lavur, protecziun da la sanadad e da l’ambient, creaziun, dissegn professiunal, pedras preziusas
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "aurer / aurera AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim da scola mez u il pli aut
Pretensiuns
- inschign manual
- motorica fina
- enclegientscha tecnica
- flair creativ
- imaginaziun tridimensiunala
- senn per bellezza
- pazienza, premura e perseveranza
- buna vesida (era curregida)
- creativitad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas d’art applitgà e da scolas professiunalas sco era dal Verband Schweizer Goldschmiede und Uhrenfachgeschäfte VSGU
Examen professiunal superiur (EPS)
maister aurer / maistra aurera, maister enchastrader da giuvels / maistra enchastradra da giuvels, maister argienter / maistra argientera
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex.: creader/ creadra dipl. SSS design da products
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex.: Bachelor of Arts (SAS) en design da products e d’industria
Cundiziuns da lavur
La lavur d’aurer pretenda fitg bler pazienza ed in’auta concentraziun. Aurers ston savair seser u star uras a la lunga davos maisa, pudair ir enturn cun utensils da precisiun ed adina lavurar da moda e maniera exacta.
La fundaziun d’in agen manaschi suenter la terminaziun da la furmaziun da basa dumonda in grond engaschament persunal, in talent d’organisaziun, l’inschign en il contact cun la clientella sco era in senn commerzial.
Ulteriuras infurmaziuns
Verband Schweizer Goldschmiede und Uhrenfachgeschäfte VSGU
Bahnhofstrasse 7b
6210 Sursee
Tel: +41 41 926 07 92
URL: www.vsgu-ashb.ch


text:
Civiasch
Civiasch (inscì anca in Piemuntes; Civiasco in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 264 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,3 km² e ona densità de popolaziun de 36 ab./km².
El paes el se tröva in de la Valsesia, al cunfin cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Arula, Cesara e Bulèj).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Civiasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sche quai dess propi in gea a l’iniziativa, lura fissan ils rumantschs ed ils Grischuns da lieunga taliana en dischavantatg envers ils Grischuns da lieunga tudestga, è il minister d’educaziun Martin Jäger persvas. Pertge lez avessan vinavant englais en scola primara e betg pir sco ils rumantschs en il stgalim superiur.
Realisaziun da l'inziativa char e cumplitgà
Vitiers vegnia che metter enturn l’iniziativa che vul be in linguatg ester en scola, fiss betg mo fitg char, mabain era fitg cumplitgà, cunquai ch’il chantun stoppia crear ussa las premissas che nagin vegnia discriminà. Vul dir ch’ins stoppia porscher curs supplementars da lingua per quels che vulan sin atgna iniziativa emprender in segund linguatg ester en scola primara. «Quai è per vischnancas pitschnas organisatoricamain ina fitg gronda sfida», di Martin Jäger.
Ed er per las vischnancas bilinguas, cun fracziuns tudestgas e rumantschas sco per exempel Glion, munta quai ina situaziun quasi betg manischabla.
Sco proxim vegn la regenza a far in messadi per mauns dal cussegl grond sa basond sin las sentenzias dal Tribunal federal e la Dretgira administrativa dal Grischun. Il cussegl grond vegn lura a debattar davart l'iniziativa. Refusa el quella e fa tut tenor ina cuntraproposta, lura ha il suveran grischun l’ultim pled en chapitel.
Tranter legria ed acceptanza
Ils iniziants beneventan la decisiun dal Tribunal federal. Uss possia il pievel decider quantas linguas che duajan vegnir instruidas en scola primara. I saja in bun di per ils pertutgads, numnadamain ils scolars ed il geniturs sco era las persunas d'instrucziun.
La decisiun mussa ch'ins na po betg simplamain guntgir in'iniziativa che na plascha betg ad ins cun declerar ch'ella saja nunvalaivla.
Johannes Flury ch'è stà da la partida tar il recurs ch'è vegnì refusà dal Tribunal federal è trumpà da la decisiun. Ma sia posiziun envers l'iniziativa na saja sa midada. La situaziun per las scolas vegniss pli cumplitgada. Uschia duvrass per exempel la scola chantunala ina classa d'englais per quels che han gia gì englais quatter onns ed in'autra per quels che cumenzan gist cun la lingua ed anc ina per quels che han gì gia dus onns englais.
Jau na vuless betg esser rectur da la scola chantunala
Sulet ina lingua estra en scola primara
Ils iniziants vulan ch’i vegnia be pli instruida ina lingua estra en la scola primara. En las regiuns rumantschas e talianas dal chantun vegniss uschia be pli instruì il tudestg. Ed en las regiuns tudestgas l’englais.
La dretgira administrativa aveva decidì che l'iniziativa saja valaivla. Quella dretgira aveva argumentà sia decisiun uschia che quella sa refereschia be sin ils roms da scola obligatorics. Las scolas possian uschia anc adina far a mogna ulteriurs roms. Represchentants dal rumantsch e talian avevan fatg recurs tar il Tribunal federal.
Ord l'archiv
RR actualitad 06:00+


text:
Laschar tadlar il telefonin ina chanzun e suenter curt temp han ins tuttas indicaziuns ch’ins dovra. Quai è il princip da l’applicaziun «Shazam». L'entschatta ha quai funcziunà cun telefonar ad ina numer da telefon. Curt suenter han ins retschavì in sms cun l'interpret ed il titel da la chanzun. Uschè spert che l’emprim smartphone è vegnì sin il martgà e cun el las applicaziuns – han era ils inventaders da «Shazam» fatg il pass en questa branscha. Ozendi tschertgan 200 milliuns persunas uschia chanzuns.
Bun per ina vart è era bun per tschella
L’avantatg per utilisaders ed utilisadras è cler – mo paucas secundas ed ins sa, tge chanzun ch’ins ha gist tadlà e po lura era gist telechargiar ubain cundivider quella. Dentant era artistas ed artists pon nizzegiar questas datas. «Shazam» sa numnadamain dir enfin il quartier d’ina citad exact – tge chanzun ch’è vegnida tschertgada e quant savens.
Uschia na sa per exempel l’artista «Tones and I» betg be, che sia chanzun «Dance Monkey» è la pli tschertgada chanzun insumma, mabain era nua che la glieud ha tadlà ses hit. Entras quai po ella lura adattar sia reclama. Ubain planisar sia turnea e visitar las citads, nua che sia musica è la pli populara.
L’effect da Shazam
La savida che «Shazam» porta ad artistas ed artists influenzescha era lur musica. Quai vegn era gia numnà l’effect da Shazam. L’industria da musica sa exact, tge sort musica che vegn gist tadlada nua. Uschia pon els crear musica adattada per lur gruppa en mira.
Critichers din che quai saja l’unificaziun da la musica – aderents percunter discurran d’ina pli gronda varietad. I constat che diversas chanzuns pon entras quai tunar sumegliant. Dentant datti uschia era novas scuvertas. Per exempel sche Country e Hip Hop èn gist fitg populars en ina regiun, pudess in’artista u in artist era vegnir sin l’idea da cumbinar quests dus geners ed uschia crear in stil nov.


text:
Sco mesira per la strategia da cultivaziun da plantas 2050 planisescha la Confederaziun in nov center per la cultivaziun da plantas. Nua che quai center vegn realisà, n'è anc betg decidì. Il center per la cultivaziun da plantas vegn a custar bunamain dus milliuns francs. Per la gestiun dal center èn custs annuals da 1,5 millliuns francs previs.
Actualmain sajan els vi da sclerir la finanziaziun e vi da tschertgar ils daners. Quai ha ditg la vice-directura da l'Uffizi federal d'agricultura, Eva Reinhard. En Svizra dettia per il mument 10 manaschis per cultivaziun da plantas. Tranter quels saja Agroscope l’unica interpresa da dretg public. La Confederaziun veglia cun il nov center promover la cultivaziun da plantas – quai tant per plantas convenziunalas sco era per biologicas.
RR novitads 17:00


text:
Theodore Roosevelt
Theodore Roosevelt (* 27-10-1858 a New York City; † 6-1-1919 ad Oyster Bay, New York) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1901 fin 1909. El era republican.
Roosevelt era l'emprim secretari assistent per la marina sut McKinley ed ha cumbattì pli tard sco uffizier cun success en la guerra spagnol-americana. Ils onns 1898 fin 1900 era el guvernatur da New York ed è lura daventà vicepresident sut McKinley, suenter che lez è vegnì assassinà è el daventà president ed è vegnì reelegì l'onn 1904. Roosevelt ha defendì ina politica da l'exteriur da pussanza, en la politica da l'intern ha el cumbattì fermamain la corrupziun ed il «Big Business» ed è s'engaschà per la protecziun da la natira. El ha promovì ses successur William Howard Taft e ha anc candidà ina giada senza success l'onn 1912, perquai ch'el era dischillisiunà dad el.


text:
En la caserna a Cuira èn 11 schuldads s'infectads cun il coronavirus. Co il pledader da l'armada Daniel Reist ha confermà envers RTR sajan 4 recruts turnads dal congedi da fin d'emna cun il virus ed hajan infectà 7 camerats. Tuts 11 sajan uss en isolaziun. Ils pertutgads èn tuts tranter 19 e 21 onns.
11 ulteriurs schuldads che sajan stads en contact cun els han stuì ir en quarantina. Ils ulteriurs schuldads ch'èn vegnids testads negativ sajan vegnids tramess a chasa. Glindesdi cuntinueschia il mintgadi da caserna puspè tut normal. En la caserna a Cuira sa chattan èn il mument radund 600 commembers da l'armada.


text:
Bainvegni tar il departament d'economia publica e fatgs socials
Noss departament cumpiglia nov posts da servetsch en ils dus secturs da l'economia publica e dals fatgs socials. Actualmain ha el ca. 500 collavuraturas e collavuraturs.
Tar las incumbensas principalas en il sectur da l'economia publica tutgan tranter auter l'economia en general, la lavur, il turissem, l'agricultura, la geoinfurmaziun, la segirezza da victualias, la sanadad d'animals, il svilup dal territori, il register da commerzi ed il register funsil. La finamira centrala è quella da stgaffir cundiziuns generalas uschè bunas sco pussaivel per l'economia dal Grischun per ch'il chantun Grischun possia sa sviluppar cun success sco plazza economica e per ch'i saja avant maun ina purschida adequata da plazzas da lavur.
Tar las incumbensas principalas en il sectur dals fatgs socials tutgan tranter auter la cussegliaziun sociala, l'agid social en general, l'integraziun da persunas creschidas cun impediments, l'assicuranza per vegls e survivents (AVS), l'assicuranza d'invaliditad (AI), las prestaziuns supplementaras (PS), ils supplements da famiglia ed ils supplements per uffants (CCF-LSA) e la reducziun individuala da las premias (RIP). La finamira è quella da far prestaziuns essenzialas per schliar ils problems socials e per chattar ina gulivaziun sociala cun sustegnair singuls umans, singulas famiglias e singulas gruppas sco er la communitad.
Marcus Caduff, cusseglier guvernativ
Schef dal departament d'economia publica e fatgs socials


text:
- Il plevon da Tujetsch è en arrest d'inquisiziun dapi mardi avant Tschuncaisma. Quai ha la procura publica confermà.
- L'uvestgieu da Cuira ha denunzià el pervì d'in indizi d'in act chastiabel supponì cunter l'integritad sexuala d'ina persuna creschida.
- Per l'accusà vala la presumziun d'innocenza.
La novitad che il plevon da Tujetsch è vegnì arrestà il mardi avant Tschuncaisma, è sta ina surpraisa per la populaziun da Tujetsch. Che els n'èn betg vegnids orientads ord lur atgnas retschas mabain da las medias da la arrestaziun ha fatg surstar il Tuatschins.
Il vicari general aveva laschar preleger en baselgia sur Tschuncaisma, che els hajan visà la plazza al plevon. Sco quai che Arthur Caduff, il president da la plaiv di, n'eran els betg orientads ch'il plevon saja vegnì arrestà. Ed era ussa n'hajan els betg dapli infurmaziuns.
Sco l'uvestgieu scriva sin sia pagina d'internet saja la denunzia penala vegnida fatga suenter in indizi d’in act chastiabel supponì cunter l'integritat sexuala d'ina persuna creschida.
«Restai quiets»
Che la populaziun saja inquietada, per quai haja el chapientscha, uschia Arthur Caduff. El sappia però garantir che la craisma na saja betg periclitada, pervi da quest cas. El appellescha als Tuatschins d'avair pazienza e betg far speculaziuns.
Ins na sappia gea anc betg da tge cas ch'i sa tracta. Ha tut quai insumma da far insatge cun Tujetsch u èsi chassas ch'il plevon ha eventualmain commess gia pli baud, en Germania? E la finala vala anc adina la presumziun d’innocenza.
RR novitads 11:00


text:
Gia il 2013 avevan investigaders gì success cun questa metoda, numnadamain suenter l’attatga al maraton da Boston en ils Stadis Unids da l’America. Suenter che duas bumbas eran siglientadas ils 15 d’avrigl, trais persunas eran vegnidas mazzadas e 176 blessadas.
Da lez temp era Edward Davis schef da la polizia da Boston. El era persvadì ch’i stoppia dar fotos u videos da l’attatga, gea forsa schizunt dal(s) delinquent(s).
12'500 documents aifer 24 uras
Ils investigaders han lura dumandà la populaziun per agid, ed èn vegnids inundads cun material visual, uschia Davis envers Radio SRF. En cifras: 12’500 documents aifer 24 uras ha il FBI survegnì.
L’evaluaziun d’ina tala fulla da datas dovra bler temp e persunal. Ma suenter bun quatter dis aveva la polizia arrestà respectivamain mazzà ils dus delinquents, dus frars. Tenor Davis na fiss quai betg stà pussaivel senza l'agid da la populaziun.
Maletgs manipulads impedeschan investigaziun
L’anteriur schef da polizia da Boston Davis avertescha dentant era: In u l’auter haja derasà faussas fotografias, er talas manipuladas cun l’agid da Photoshop. Auters hajan empruvà sez da tschertgar ils attentaders via medias socialas.
Talas acziuns persunalas hajan impedì las investigaziuns. Sco resultat sajan er innocents vegnids suspectads, concluda Davis.
RR actualitad 12:00


text:
La naiv dals davos dis procura per pulita lavur. Ina gia che quella è ord via èsi da sprizzar la pista enfin che quella è praticamain in chanal da glatsch. Pli dira che la pista e tant meglier, di Gian Cathomas, in dals pilots dal Club da schliusas Breil. Sche la pista è dira e cumpacta na saja ella era betg uschè malsegira.
Tenor Andrin Cavegn, il president dal Club da schliusas Breil, saja quasi tut pront per il di da cursa. Ussa vali anc da lavurar vid ils davos detagls.
Cun 70 kilometers l'ura
Radund 160 persunas van lura la sonda, ils 12 da schaner, a la partenza sur il vitg da Breil. Durant ch’ins sesa sulet en ina scarsola sesan gist trais persunas sin ina schlieusa da corns. E quellas marschan lura cun passa 70 kilometers l'ura dal chanal giuadora. A fin va il di da cursa lura cun ina stupenta festa che na dastga sa chapescha er betg mancar.
RR Actualitad 12:10


text: Questa charta glaziologica da l'Engiadin'Ota illustrescha la glazialisaziun actuala ed ils fastizs da morenas, e cun quai l'extensiun dals avanzaments dals glatschers durant il temp modern ed il temp glazial tardiv. Plinavant èn inditgadas quellas regiuns che possedan da princip las premissas per la furmaziun e l'existenza da schelira permanenta en il sutterren. La charta vegn cumplettada cun texts fitg vasts ed infurmativs davart ils temas: Schelira permanenta; glatschers da schelira permanenta; glatschers; turissem da skis sin ils glatschers; naiv; cllima, privels da la natira e populaziun.


text:
Gia la fin d'emna avevi dà malsegirezzas pervi dal manar tras las cursas, perquai ch'ins aveva observà in augment d'infecziuns da Covid-19 a Wengen – tranter quellas er infecziuns da la nova varianta dal coronavirus. La dumengia a mezdi avevan lura la direcziun da sanadad e la FIS dà glisch verda per las cursas.
Las cursas èn annulladas
Uss èsi dentant definitiv auter: Las duas cursas rapidas dal venderdi e la sonda a Wengen, sco er il slalom da la dumengia vegnan stritgads.
Midadas per las cursas a Kitzbühel
Proxima fin d'emna datti dus slaloms a Kitzbühel - in'emna pli tard alura duas cursas rapidas ed in super-g. Entras questa decisiun veglian ins prender suenter las cursas dal Lauberhorn.


text:
Carolina del Süd
La Carolina del Süd a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 82.965 km² e una pupulaziun de 4.321.249 abitant. A l'è tacada a nord a la Carolina del Nord, a ovest e a süd a la Georgia, a est a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Columbia (116.278 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Charleston.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Carolina del Süd la gh'ha 8 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Carolina del Süd


text:
Canton Lüzerna
El Canton Lüzerna (en todèsch: Kanton Luzern) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla Svìsera central e l'òcupa 'n àrea de 1493 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 381966 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%). La capitàl del cantù l'è la cità de Lüzerna.
GeografìaModifega
El cantù de Lucerna l'è sitüàt endèla part centràl de la Svìsera (Mitelland). L'è streersàt dei fiöm Reuss e Kleine Emme. El teretóre del cantù 'l cunfìna a nort co le alpi svìsere e col Canton Argovia, a èst col Canton Zug e col Canton Svit, a sud coi cantù de Nidwalden e Obwalden e a ocidènt col Canton Berna. El mut piö alt l'è 'l Brienzer Rothorn che 'l rìa a 2350 méter de altèsa söl leèl del mar.
DemografiaModifega
La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%).
Sistéma aministratìfModifega
El cantù de Lucerna l'è furmàt de sés distrècc (Ämter) e de 88 cümü.
I distrècc i è:
RiferimentModifega
- ↑ Lucerne (Canton) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Parpàja
Artéccol in dialètt mudnés
La parpàja (farfalla in itagliàṅ) 'l è 'n insèt che, cum la parpajóla, al fà part d'l órdan di Lepidòtar.
La difarénsa fra parpàj e parpajóli la n gh'à minga di mutìṿ sientìfic ma la daśvîṅ da 'l uś ad tut i dè. In gènar al parpàj i faṅ al sò ròbi durànt al dè.
Al sò anténi i èṅ bòni ad far-as sù a difarénsa ad qvéli dal parpajóli ch'i èṅ da spés a pètan o a fórma 'd fil. Quànd i pònsan, al parpàj i sèran gl'ali a lìbar.
Al cicclo 'd vita
La vita dna parpàja la s divìd in quàtar stadi prinsipài: óṿ, ruga, pupa e adùlt.
- Óṿ: Subìt prima ch'n óṿ al taca a vèrar-'s, al dvènta scûr. Guardànd-'l ad fóra a s pōl védar la ruga śóvna mov'r-as ad dèntar. Chi lē la taca a 'l inìsi a tajàr na sòrta ad "quèrć" a fórma 'd sērć in dal rivestimènt dûr ad 'l óṿ, pò la s cùcia fóra faghénd di muimènt da tut al bandi c'n al corp. Quést chè 'l è òṅ di mumènt in dua la parpàja l'è piò a risć. Na vòlta vgnuda fóra, in gènar la ruga la magna al gus vōd d'l óṿ e la tōś al nutrimènt bòṅ par scampàr in fiṅ a 'l mumènt in du la gh la cava a catàr na piànta in du vìvar.
- Ruga: la ruga la sarnìs un gamb adàt e la fà un cusèṅ ad sēda in du la s taca cun la cóa. In séguit la dróa na sìngia fata da lē cun dal materiàl cumpàgn par tacàr-as méj anc parchè la s la fà pasàr tut 'd intóran. La pèla dla ruga la s vèra lung la vita e la pupa la taca a vgnir fóra. Muvénd al sò còrp da tut al bandi, la bèstia la cùcia la pèla in fónd vèrs la cóa parchp la gh sarvìs piò. Dòp èsar-'s-an dasfàda, la pupa la gh'à finalmènt 'l aspèt dla pupa.
- Pupa: Subìt prima dal sparpajamènt, al culōr dla parpàja adùlta al pōl èsar vdû in na quàlc manéra anc ad fóra. Al rivestimènt dla pupa al s vèra e la parpàja la taca a fadìga a vgnir fóra. Quànd l'è vgnuda fóra tuta, la pansa dla parpàja la fà 'n lìquid ciamâ meconi ch'al gh'à dènt'r i prudót da scartàr ch'i s eṅ muciâ durànt al stadi pupàl. Dòp la sćiuśa, la parpàja la stà cun gl'ali pigàdi e la i vèra pumpand emolìnfa in dal nervadùri ch'la gh'à in di ali. 'L è dimóndi impurtànt che gl'ali d'l insèt i s vèran dal tut e in présia prima ch'i dvèntan dûri o sinò a i armagnarévan dasfurmàdi par sèmpar.
- Adùlt: La parpàja svilupàda la gh'à na vita dal tut difarénta da qvéla dla ruga: méntar quésta chè la s cata 'l sò magnàr da 'l fój par crésar, la parpàja la pasa 'l tèmp titànd al nètar da i fiōr. Al sò ubietìṿ da lè a quànd la mōr 'l è qvéla ad far di fiōi.
In gènar la vita dla parpàja l'è dimóndi curta, la và da quàlc giōran a na stmana o dū e, sōl na quàlc vòlta, la scampa 'n méś. Par dir-'n una, la "Vanesa io", o Oć ad Pavòṅ (Inachis io), la pasa 'l Invèr'n a punsàr prima ad far anc sinc-sènt óṿ par vòlta a 'l inìsi 'd primavéra e pò la gh la cava a scampàr par dū stagiòṅ.
La parpàja più granda ch'a sa gh sia l'è la Ornithoptera alexandrae o parpàja dla regìna Lisàndra ch'la pōl rivàr a 'vér di ali ad trént'òṅ cm, na lunghésa 'd òt cm e un peś ad dódas gram.
Culegamènt estéran
- (fraréś) e (FR) Le papillon, na puveśìa ins la parpàja d'l Alfonso Ferraguti in dla reda.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Cireseu
Mè car amis e amise dla ragnà,
i son Dàvide d'an Crabia, na pcita frassion dël comun ëd Cèj an Valsesia, provincia ëd Vërsej. I l'heu sernù ël nòm Cireseu (ch'a veul dì "ciliegio selvatico" an italian) përché a l'é lë stranòm ëd tuti ij valsesian. E i chërdo pròpi ch'an rapresenta bin. Meraco përché i soma pitòst brusch, gent ëd montagna, va a savèj...
I l'heu decidù d'intré ant la wikipedia përché am piasrìa podèj dé na man e fé conòsse ëd pi la mia Valsesia. Am piasrìa scrive dzora costa valada che meraco a lo sa nen d'esse 'dcò chila piemontèisa e che soa lenga a l'è la varietà pi setentrional dël piemontèis.
Un dij mè interesse pi grand a l'è la lenghìstica, specialment la Filologìa Romanza.
I l'heu studià lenghe e literature strangere moderne e i son particolarment anteressà a le lenghe neolatin-e. Mè seugn a sarìa d'amprendje tute (i parlo spagneul, portughèis, romen, fransèis, foravìa dël piemontèis e dl'italian). I parlo 'dcò anglèis e alman e walser.
I l'heu doi cit ch'a comenso a parlé an piemontèis valsesian e costa a l'è mia gòj pi granda.
Adès i chito con na citassion pijà dal poeta Tavo Burat: "Ël piemontèis a l'é mè pais. Tuta la resta a l'è mach d'anviron"


text:
I na saja da perder nagin temp per franar ch'il virus sa derasia vinavant, ha ditg il primminister Giuseppe Conte il glindesdi saira. Fin ils 3 d'avrigl èn scumandadas tuttas radunanzas publicas e tuttas occurrenzas da sport, uschia er il campiunadi da ballape. Er scolas ed universitads restian serradas fin lura.
Pertutgads èn 60 milliuns umans. Conte ha appellà a la populaziun taliana da restar a chasa sch'els n'hajan betg dad ir a lavurar. Pir la fin d'emna aveva la regenza taliana declerà la Lombardia ed ulteriuras 14 provinzas dal nord sco zona cotschna.
Entant ha l'Italia bunamain 10'000 infectads dal coronavirus, passa 460 persunas èn gia mortas.
Tirol dal Sid aveva decidì da serrar las portas
Anc avant che la regenza aveva decidì d'extender las bloccadas e las restricziuns da libertad, en l'entir pajais, avevan las pendicularas ensemen cun l'hotellaria gia decis da terminar la stagiun da skis a partir dals 11 da mars, en in act solidaric.
Questa decisiun vegn dals responsabels da las pendicularas e da l’hotellaria sezs. La regenza da la provinza da Bulsaun salida questa decisiun voluntaria, uschia scriv'ella en ina communicaziun sin la pagina uffiziala.
Ils gestiunaris da las pendicularas ensemen cun ils hotels, vulan cun questa mesira sustegnair il cumbat encunter la derasaziun dal coronavirus.
RTR novitads 18.00


text:
Trenn
Trenn (Trenno in italian) l'è on quartier de Milan, che 'l se troeuva in del Municipi 8.
A l'è situaa in de la periferia a ovest del centro comunal (pussee de vott chilometer del Domm). L'è cognossuu per i sò parch bei grand (el Parch de Trenn e 'l Boscoincittà).
L'è staa on comun indipendent infina al 1923: al temp di piev a l'era capp de voeuna de quei. In del 1869 gh'era staa taccaa i paes de Quint, Quart e Figin.
Al dì d'incoeu, anca se l'è on quartier popolar, l'è riessii a conservà anmò di vegg aspett del sò passaa de borgh de campagna.
I cassinn de Trenn[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cassina Bellaria
- Cassinella de Trenn
- Cassina Belgioios
- Cassina Maiera
- Cort del Colombin
- Cassina di Ortej
- Cort di Bertocch
- Cort di Ortolann
- Cassina Melghera
- Cassina Campi


text:
Cura preschenta RTR il format
«Der Bachelor» per rumantsch?
(Ri) Jau hai gia guardà «Der Bachelor » sin divers emetturs e chat quai relativamain divertent. Dentant na correspunda quest format betg als standards da RTR.
L'ultim temp è vegnì discutà fitg savens davart il service public en las medias. Tge è atgnamain l'idea che stat davos quest chavazzin?
Service public è ina fitg buna idea che festivescha bainprest 100 onns. E quest service public ha in'ingredienza speziala. Numnadamain d'avair ina chasa da medias absolut independenta d'influenzas politicas ed economicas e che serva als umans en Svizra. Quai è stada l'idea primara dal service public, e questa idea è anc oz actuala.
Ademplescha RTR quest service public?
Gea, en mintga cas. RTR vegn finanzià per gronda part cun entradas dal maun public, uschia che nus tutgain e servin als umans en Svizra. Entras quai essan nus independents e n'ans laschain betg cumprar u influenzar.
È l'emissiun Palaver da RTR era service public?
Il Palaver reflectescha tge ch'è capità durant l'emna, dat ina vista fitg cumpacta sin ils temas e tracta quels ord differentas opticas. E tut quai gida da forsa survegnir ina nova perspectiva d'in tema, ina ch'ins n'aveva forsa anc betg considerà.


text:
Autorisà per de adum doi che se marida ie l pluan dla nevicia o dl nevic. I nevices possa cri ora sce un o l’auter. Tlo iel da usservé:
- Fé ora abenëura n tiermul cun l pluan
- Tò pert a n curs per se maridé
- Fé ora n terminn cun l pluan l per se rujené sun dut chël che taca adum per se maridè.
Tlo iel da tò pea:
- Jì tl ufize de chemun, ulache la nevicia y l nevic abitea y se lascé de l atestat de familia (Familienbogen), y sce n ie bele maridei n zevil iel da purté la detlarazion de matrimone dal chemun.
- Tò pea la cherta de identità y l zertificat de batëisum, sce i doi che uel se maride ne ie nia batejei te chëla pluania
- La detlarazion de avëi tëut pert al curs de maridé
- De sëura l inuem dl preve che da adum y l inuem di testemone da noza. Adum cun l preve che da adum, testemunië cun na sotscrizion che i doi che se marida à mpermetù de se maridé
- Sce l pluan ie ënghe l preve che da adum, rujené ënghe dla Mëssa da noza
La funzion dl Matrimone
Dan l di dla noza dëssa i nevices se tò l tëmp de se njinië ca spiritualmënter per la noza, jan nce a pista.
Per la noza iel da tò pea la doi varëtes y l cëir da noza.
La noza vën de regula festejeda cun na S. Mëssa. Dla Mëssa vëniel bele fat ora abenëura cun l preve che da adum i nevices.
De chël che i nevices se mbincia vëniel tëut n cunsciderazion: letures, supliches (Fürbitten), prieres che n ëssa gën, mujiga, ciofs. I nevices y duc i nviei vën saludei sun rëjes y acumpaniei te dlieja. Do la liturgia dla parola y la perdica vëniel dat l sacramënt dl matrimone ulache i nevices vën damandei sce i ie despunibli per l matrimone cristian:
- Iessa tu tlo prejënt de ti ulentà y do avëi pensà sëura, per te maride cun ti nevicia/nevic?
- Uessa tu amé y respeté ti fëna/uem y ti sté daujin a d’ëila/ël duc i dis de si vita?
- Sëisa vo doi anjeniei de tò su vosc mutons che Die ve dunerà, y i tré su tl spirt de Die y de si dlieja?
Do che i nevices se a dit de sci, do l prieres de suplica y de avëi mpià su l cëir da maridé, va inant la zelebrazion dl’ Eucarestia.


text:
Approvar l'uschenumnada iniziativa da limitaziun faschess donn a la plazza da lavur svizra sco er al martgà da lavur. Quai han communitgà ils sindicats Unia, Syna, Emploiads svizzers, la Societad svizra d'emploiads da commerzi, l'Organisaziun da cader svizra e Swissmem.
L'Uniun europeica saja cun distanza il pli impurtant martgà da questa branscha ch'occupescha en Svizra 320'000 persunas. La branscha exporteschia radund 80% da ses bains e 60% da quels giajan en l'UE. Entras ils contracts bilaterals survegnian las firmas access quasi nunlimità al martgà da l'UE.
RR novitads 10:00


text:
Ils tschains d'aua duain vegnir calculads da nov il futur. Ina part duaja esser fixa e tschella part duaja esser dependenta dal success dals concerns d'electricitad. Quai propona Walter Steinmann, il directur da l’Uffizi federal d'energia. Actualmain n’èn ils tschains d'aua betg dependents dal gudogn dals concerns d'electricitad. Cun la regulaziun nova survegnissan las vischnancas ed ils chantuns muntagnards pli paucs daners che oz.
Reacziun Silvia Semadeni
Per la cussegliera naziunala Silva Semadeni da la PS fiss ina regulaziun cun ina cumpart fixa ed ina cumpart variabla ina pussaivladad per il futur. «Per nus fissi meglier sch’i na duvrass in cumpromiss. Mo cun il squitsch che nus avain oz il di sin ils tschains d’aua vegn quai schon ad esser la via che nus stuain ir.» Decisiv saja dentant con auta che la cumpart fixa saja. Almain 70% dals tschains actuals stuessi quella schon esser.
Reacziun Magdalena Martullo
Tut auter vesa quai sia collega Magdalena Martullo da la PPS. Ina midada dal sistem na vegnia gnanc en dumonda. Ils chantuns muntagnards stoppian restar dirs. I na saja betg lur chaussa da proponer in cumpromiss. Da far dependent ina part dals tschains d'aua dal success dals concerns d'electricitad saja plinavant mo da dischavantatg per las regiuns muntagnardas. «Quels concerns han differentas pussaivladads da betg nudar in gudogn la fin da l’onn. Gist ussa che bleras dad ellas diversifitgeschan lur fatschenta en novs secturs e na fetschian betg pli la fatschenta tradiziunala cun l’electricitad. Ellas vegnan lura simplamain a mussar ina schletta bilantscha per ch’ellas survegnian uschè bleras subvenziuns sco pussaivel e ch’els stoppian il medem mument pajar uschè paucs tschains d’aua sco pussaivel.»
Decis n'è anc nagut
Anc sa tracti mo dad ina proposta. Dentant, davos las culissas vegnan las contractivas manadas cun bandaschas diras. Perquai leva era nagin parlamentari cun contacts tar ils concerns d'electricitad prender posiziun en causa. Mo tant: Mintga cumpromiss che maini a tschains d'aua pli bass vegni beneventà.
RR actualidad 17:00


text:
Steinach (SG)
Steinach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3342 abitant.
El cumün de Steinach al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arbon (TG), Berg, Horn (TG), Kressbronn am Bodensee (DE-BW), Langenargen (DE-BW), Mörschwil, Nonnenhorn (DE-BY), Tübach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Acanthis flammea
El cardinalin o gegè[1] (ciamaa anca fanell de la regina[2]; nomm scientifegh: Carduelis flammea, Linnaeus, 1758) a l'è on usell passeriform de la fameja di Fringillidae.
A l'è spantegaa in Europa (anca in Lombardia), Asia e America del Nord.
Descrizzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cardinalin el mesura de norma 13 cm de longhezza, e 'l pesa intorna ai vint gramm.
La grandezza la varia segond la sotta-speci: la pussee granda l'è l'Acanthis flammea rostrata, la pussee penina la A. f. cabaret.
I sò piumm hinn maronn e negher: in su la crapa el gh'ha ona smaggia rossa (sia per i mas'c che per i femen). I mas'c, a partì del segond ann de vita, a gh'hann 'na smaggia rossa anca in sul pecc. El becch l'è giald scur.
Biologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cardinalitt a viven in rosc faa de 'na desena de esemplar. Fann el sò nid in tra i conifer, e fann trii o ses oeuv a la voeulta: i poresitt a nassen dopo 13 dì.
Sistematega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quell usell chì el gh'ha tre sotta-speci:
- Acanthis flammea flammea (Linnaeus, 1758): la viv in Alaska, Canada, Europa del nord e Siberia
- Acanthis flammea rostrata (Coues, 1861): la viv in Canada, Groenlandia e Islanda
- Acanthis flammea cabaret (Statius Müller, 1861): la viv in di Isol Britannegh, Danimarca, Belgi, Francia, Svizzera, Germania e in di alp italiann.
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Erasmo Buzzi, Catalogo ornitologico della provincia di Como e della Valsassina, 1870
- ↑ Lessico zoologico popolare della provincia di Cremona


text:
Las fatschentas selecziuneschan pli fitg. Perfin per far in fufragnadi dad in, dus dis vegn savens pretendì dals giuvenils in entir dossier d’annunzia, di il jobcoach da la scola da Tusaun, Sandra Mock. I dat pli paucas plazzas d’emprendissadi. Ils giuvenils ston esser creativs per chattar fufragnadi e la finala er ina plazza d’emprendissadi.
Purschidas per tut ils problems
Curaschi en questa situaziun fa Curdin Tuor, il manader da l’Uffizi per la furmaziun professiunala dal chantun Grischun. Il chantun haja purschidas per praticamain tuts problems. En il coc da l’incarica chantunala stettia la cussegliaziun da clamada. Sin quest sectur saja el fitg activs.
Cun il coaching sustegna il chantun giuvenils sch’els han miserias da chattar ina plazza d’emprendissadi.
Adressas nizzaivlas per giuvenils a la tschertga
Uffizi chantunal per la furmaziun professiunala, il link avra en ina nova fanestra
Plattafurma per l'emprendissadi en il Grischun (lehre-gr.ch, il link avra en ina nova fanestra)
Portal d'infurmaziun per cussegliaziun (cussegliaziun.ch, il link avra en ina nova fanestra)


text:
Complement a du
El complement a du l'è la manera pussee doperada in informatega per reppresentà i numer cont el segn e, in del gergh informategh normal, anca l'operazion per cambià el segn al numer.
El sò vantagg l'è che 'l segn del dacc l'è daa dal bit pussee significativ, e donca ghe voeuren mia di circuitt speziai, e per fàll gh'è bisogn domà del sommador, oltra ad avègh domà on zero, e in di alter complement gh'è squasi semper on zero positiv e vun negativ.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per prima cosa, bisogna fà el complement a vun, ossia doperà la porta NOT.
0110 1111 (2)
El vegn:
1001 0000 (2)
Per avègh el complement a du boeugna sommà vun:
1001 0001 (2)
Donca, 0110 1111(2) , 111(10) positiv se 'l vegn negativ l'è 1001 001(2) , -111(10)


text:
Dal 1889 e vegnida fabritgada la chamona Heidelberg dal «Deutscher Alpenverein DAV», secziun Heidelberg. Quella giada ina pitschna chamona per far turas en Val Fenga. Oz è quai ina chasa cun passa 150 letgs.
Adina puspè han ins stuì adattar la producziun da forza a la grondezza da la chamona, perquai era vegnì fabritgà durant la segunda guerra mundiala in implant idraulic cun in mir stagnà e sut la chamona ina chasa cun la turbina.
Ils davos onns han ins però midà sin autras pussaivladads per producir forza, sco forza solara e cellas per stgaudar aua.
Restructuraziun dal implant idraulic
Nagin sa chattia propi responsabel perquai che la construcziun n’è betg vegnida documentada. Probabel ha il militar fabritgà l'implant durant la segunda guerra mundiala, uschia il president communal Victor Peer. Quella giada aveva il militar confiscà la chamona per agen basegn. Sulettamain in document davart il «Deutscher Alpenverein» conferma la surdada al militar.
Uss han ins però chattà ina schliaziun. La vischnanca da Valsot coordinescha la lavur, la restructuraziun vegn a custar 300’000 francs. In terz dals custs surpiglia il Deutscher Alpenverein e dus terzs il chantun e la Confederaziun, causa che la chamona sa chattia amez in biotop da muntada naziunala.


text:
A moda concisa
Tes geniturs t'han segiramain gia ditg savens: "Betg discurra cun persunas nunenconuschentas!" Er sche quai para dad esser main evident e main privlus en l'internet, vala questa regla er en cas da scuntradas virtualas. Sajas precauta u precaut, sche persunas nunenconuschentas ta contacteschan. Plitgunsch duessas ti tgirar relaziuns cun persunas "enconuschentas" u controllablas (per exempel amis d'amis en ina rait sociala).
En forums online, nua ch'ils utilisaders èn per regla anonims, ta participescha a discussiuns mo, sche quests forums correspundan a tia vegliadetgna. Dovra adina in pseudonim che n'ha da far nagut cun tes vair num e che na permetta betg da chattar or tia vaira identitad. Na dovra – per t'annunziar en forums – mai tia adressa principala dad e-mail ed er betg il numer da tes natel, uschiglio èsi facil da chattar or, tgi che ti es. Per tals intents endrizzas ti il meglier in'adressa dad e-mail supplementara.
Na tradescha mai infurmaziuns persunalas, sch'ina persuna nunenconuschenta ta pledenta en in forum: Ti na sas betg, tge che questa persuna vul far cun tias infurmaziuns.
Tips
- N'inditgescha mai tes vair num, tia adressa, tes numer da telefon, tia adressa dad e-mail u autras infurmaziuns che permettan da chattar or, tgi che ti es.
- Na ta lascha betg tschorventar e dovra tes saun giudizi. Leonardo DiCaprio ha da far chaussas pli impurtantas che da discutar en forums. Davos ses num sa chattan autras persunas.
- Banduna immediatamain la discussiun, sch'igl avess da dar in incident (offertas immoralas, squitsch, smanatschas e.u.v.), e discurra davart quest cas cun ina persuna da tia confidenza. En in cas extrem va immediatamain tar la polizia.


text:
Per persunas che dovran sin il computer anc adina il sistem vegl da Microsoft vegni privlus a partir dal schaner. Quai ha communitgà il post d'annunzia e d'analisa per la segirezza d'infurmaziun da la Confederaziun Melani.
Pertutgà saja il sistem da Windows 7, Windows Server 2008 e Windows Server 2008 R2 perquai che Microsoft porscha lura nagin support pli e na fa nagins updates da segirezza pli. Perquai pudessan computers cun quest sistem vegnir en il focus d'attatgaders.
Midament urgent necessari
I dat en Svizra anc radund 10'000 auters tals products vegls ch'èn en funcziun. Tenor Melani ston ins lura quintar davent da mez schaner che quests products stattan en il focus d'attatgas. La Confederaziun cusseglia da remplazzar quella software.
Ord l'archiv
Co sa proteger encunter virus digitals?
Privels da vegnir infectà din virus sin il computer datti divers. Trais gronds privels èn il sistem operativ (per tudestg «Betriebssystem».
RTR novitads 18:00


text:
Republega
La Republega, dal latin res pubblica, che 'l voeur dì roba publega, l'è ona forma de governo doperada in de la democrazia reppresentativa o aristocratega. In de la Republega, el poder l'è daa per elezion o nomina, mia per trasmission ereditaria, e l'è mia proprietà privada de quell che 'l ghe l'ha. Donca, l'è in contrapposizion con la monarchia.
Definizzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tradizzionalment la republega l'è la forma de governo di pais indova el poder l'è del Popol e donca l'è esercitaa da lor o a di sò reppresentant. Donca la republega in teoria la lassa foeura di concett comé la dittadura o la tirannia.
A bon cunt i pont de bas de ona republega hinn:
- Periodicitaa di caregh
- Trasparenza di att del governo
- La responsabilitaa di politegh
- Separazzion di poder
- El Stat de Diritt
- Respett de tucc i idej politegh
- Uguajanza innanz a la legg
- Possibilitàa per tucc de ciappà part a la politega
Organizzazzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'hinn trì manèr principal per organizzà ona republega:
- Republega Presidenziala, indova el President l'è no elegiuu del Parlament e l'è capo del governo
- Republega Parlamentara, indova el President a l'è eleggiuu del Parlament ma el gh'ha domà di poder cerimoniai e gh'è on primm minister, capo effettiv de l'esecutiv.
- Republega Semipresidenziala, indova el President el gh'ha di poder ma hinn compartii cont el primm minister
Ona republega la pò vess o centralista (con o senza di autonomij) o federala.
A gh'è anca el sistema de la republega direttoriala, indova el governo e 'l Capo de Stat a l'è on unich orghen collegial faa de primus inter pares, el sistema a l'è doperaa incoeu domà de la Svizzera.
Republega e religion[Modifega | modifica 'l sorgent]
A bon cunt di moviment republegan hinn nassuu ancq per di quistion religios, vist che la pupart di monarchij la gh'ha ona religion de stat. Inscambi, la pupart di republegh l'è laica, anca se gh'hinn di differenz in tra Stat in de la vision de la Religion: Per esempi in Italia la religion l'ha gh'ha on valor positiv recognossuu, inveci in Francia no.
Però gh'hinn anca di repuglegh confessional, ossia di republegh con la religion offizziala. I pussee famos hinn i republegh islamegh 'me l'Iran.


text:
L’entir stgazi da la catedrala dumbra vers 200 objects, en il museum èn 70 preziusadads exponidas. Ina trucletta romana che datescha dal 4. tschientaner è il pli vegl exponat. Nagin’autra catedrala el nord da las alps posseda in stgazi cun objects sacrals che illustreschan 1600 onns istorgia ecclesiastica sco quella a Cuira.
Tut ils objects exponids èn insacura el passà vegnì duvrads en la catedrala per il cult divin. Uschia tranter auter la monstranza gotica tardiv, il reliquiari romantic da s. Lezi ed era la plauna fatga ord taila pseudo-araba. Anc oz vegnan trais exponats duvrads en la catedrala, uschia per exempel il grond crucifix gotic. Durant las quatter festas e l’emna sontga n'è el dentant betg da vesair el museum, mabain sper l’altar en la catedrala:
Maletgs da la mort dal 1543
In stgazi apart custaivel dal stgazi da la catedrala sa chattan en il anteriur tschaler da vin dal uvestg. I sa tracta dals maletgs da la mort. In ciclus da 25 maletgs mussan che tut ils carstgauns ston murir in di, la mort splunta tar in e scadin, ritg e pauper, giuven e vegl, papa e pur.
Ils maletgs da la mort (1543) dissegnads oriundamain vid ina paraid el palaz episcopal èn, cun excepziun da duas represchentaziuns da la mort dal temp enturn il 1520/1530 en l'ossari a Leuk (VS), ils pli vegls maletgs da quest gener ch’èn sa mantegnids en Svizra. Il pictur da l’ovra n’è betg enconuschent, enconuschent è dentant ch’el ha malegià ses maletgs tenor las graficas dal famus artist Hans Holbein.
Quai è in'ovra impurtanta ch'è d'interess per l'entira Svizra.


text:
Duta la scolines dl Südtirol
Tl Südtirol iel scolines tudëscies, talianes y ladines.
Dajëde ite l’inuem dla scolina, l raion, la rujeneda.
Per uni scolina abinëis na pitla descrizion, l post ulache la ie, i orares de giaurida, fotos y eventualmënter documënc da desćiarië.
Scolina "Surëdl" de Sëlva
Chemun Sëlva | Direzion dla scolines "Ladinia"
La scolina ladina "Surëdl" te Sëlva ie una dla prima scolines ulache l vën laurà aldò dl prinzip dla giaurida parziela. Chël uel dì che i mutons y la mutans possa jì liediamënter trëi iedesc al'ena te duc i locai dla scolina per fé damat y mparé, i autri doi dis stai te si grupa.
La scolina à trëi grupes cun al plu 25 mutons y mutans per grupa.
Lëur de furmazion y de educazion
L lëur pedagogich vën fat te trëi rujenedes:
- Ladin (sciche rujeneda primera)
- Tudësch y talian (tla medema mesura)
Nfurmazions sëuraprò iel da abiné sota: La scolina ladina.
Locai de scolina
La scolina "Surëdl" de Sëlva à trëi de gran tlasses linëuses cun na gran vela de materiai da fé damat y sëuraprò mo te uni tlas n azënt pedagogich:
Grupa cuecena:
- Juesc y materiai per la promozion ala matematica
- Materiai Montessori
Grupa vërda:
- Juesc de costruzion
Grupa bruma:
- Local de criatività y berstot
Sëuraprò iel mo:
- n local de muvimënt
- n local per fé juesc de rodl
- n local per sperimenté
- n local de costruzion
- n local da depënjer
- 3 banies
- n gran verzon
Team de scolina
L team de scolina ie metù adum da na coordinadëura, cater maestres de scolina y cater culaburadëures pedagogiches.
Orares de giaurida
(*) L orar slungià muessa unì damandà al mumënt dla iscrizion.
CuntatScolina "Surëdl"
Coordinadëura: Laura Di Genova
Str. Nives 16
39048 Sëlva (BZ)
Tel. +39 0471 772180
E-mail: kg_selva@schule.suedtirol.it
Downloads
D'autri comunicac stampa de chësta categuria
- Scolina da La Ila (18.01.2018)
- Scolina Scurcià de Urtijëi (18.01.2018)
- Scolina de San Ciascian (18.01.2018)


text:
37 kilometers cabel, 287 tonnas material e 38 cameras han ins stuì transportar si Salastrains sur San Murezzan. 150 collavuratura e collavuraturs da la SRG SSR ed il tpc èn responsabels che tut funcziuna sco planisà.
Il preventiv da la SRG SSR munta a 12,5 milliuns francs per tut ils campiunadis mundials da skis alpin a San Murezzan.
La SRG SSR sco host broadcaster
Sco host broadcaster è la SRG SSR responsabla, che tut ils emetturs sin il mund retschaivan 'live' ils purtrets da las cursas. La SRG SSR ha posiziunà las cameras lung la pista ed ha montà las minicameras en la naiv per registrar detagls e repetiziuns. Per la prima giada curra ina camera sur il traject da las cursas sin in cabel da passa 1000 meters lunghezza. Cun quella èsi pussaivel da persequitar las curriduras ed ils curridurs durant ch’els flizzan giu da la pista.
RR actualitad 08:00


text:
Assistent/-a da commerzi en detagl AFP (papetaria) – chanzlia chantunala, centrala chantunala per stampats e material, Cuira (2022)
Champ d'incumbensas
Ti empostas rauba tar ils producents u tar las firmas da furniziun, controllas l'entrada correcta a maun da glistas da furniziun e procuras per ina magasinaziun irreproschabla. Ti enconuschas ils pretschs da vendita e das attenziun che tut saja etichettà correctamain. Ti enconuschas ils products en il sortiment e pos cussegliar la clientella en moda amicabla e cumpetenta. Cun instruments moderns per registrar datas survesas e coordineschas ti la circulaziun da rauba dals furniturs fin al post da vendita.
Tias fermezzas èn
- plaschair da la vendita e da la cussegliaziun
- plaschair dal contact cun umans
- abilitad da communitgar
- demananza curtaschaivla
- eloquenza a bucca ed en scrit
- bun dun receptiv
- talent organisatoric
- dun per cifras
- enconuschientschas da linguas estras
- prontezza da prestar servetschs
- cumportament tenor ils basegns da la clientella
- interess per lavurs administrativas
- plaschair da lavurar cun Computers
Accents da la scolaziun
Ti vegns scolada/scolà en plirs champs d'activitad cun ils accents da furmaziun: enconuschientschas dal manaschi e dal sortiment, cussegliaziun, gestiun. La basa per la scolaziun manaschiala è – ultra da la promoziun da la part professiunala – il svilup da la cumpetenza metodica, sociala e persunala. Quai vul dir che ti t'acquistas durant tia scolaziun la savida e las enconuschientschas professiunalas da giudim ensi e che ti es en cas da dumagnar las pretensiuns en il sectur interuman e professiunal.
Pretensiun
Betg ponderescha ditg, mabain t'annunzia anc oz tar nus. Infurmaziuns detagliadas e video davart las singulas professiuns chattas sut www.lehre.gr.ch. Sche ti has anc dumondas u vulessas savair dapli davart la professiun giavischada, lura dà simplamain in Telefon:
Uffizi da persunal dal Grischun, Raffaella Bacchi, Telefon 081 257 32 38
Nus ans legrain da tia annunzia cun il curs da la vita ed ina fotografia sco er cun ils quatter ultims attestats da scola. Ta preschenta curtamain en ina brev e mussa, pertge che nus duessan tscherner gist tai sco proxima emprendista u proxim emprendist.


text:
"Chod arda il sulai da stà ...". La famusa poesia da Peider Lansel evochescha las chalurs cur che la famiglia fa fain e "la mammaduonna", la tatta resta suletta a chasa. Quels che na ston betg lavurar partan en avust en vacanzas. Ma chattar in plaz liber al mar en Italia è en quest dis bunamain impussibel: Igl è Ferragosto. Quest di da vacanzas decretà da l'imperatur Augustus è pli tard vegnì integrà en la tradiziun cristiana sco Nossadunna d'avust. Ils 15 d'avust è il di che Maria ascenda en tschiel. E be curt avant crodan las stailas da la notg da Son Luregn.
Il forum 2007-2008 Ferragosto
"Chod arda il sulai da stà ...". La famusa poesia da Peider Lansel evochescha las chalurs cur che la famiglia fa fain e "la mammaduonna", la tatta resta suletta a chasa.


text:
Cun ina festa tut spectaculara ha la Corvatsch SA festivà il barat da la regiun Piz Nair culla regiun Diavolezza/Lagalb.
Ils giasts a la festa sin la staziun da mez da la pendiculara Corvatsch èn stads cun bucca averta. In parasgulader siglia ord in helicopter e simbolisescha in corv per la regiun Corvatsch. In artist taglia ord in glatsch ina muntogna e quella simbolisescha la regiun Lagalb e per finir ha giugà ina ballerina cul fieu e simbolisescha il diavel, per la regiun Diavolezza.
Ensemen culla show spectaculara han ils responsabels era mussà uffizialmain il nov logo da las trais interpresas. Mintga regiun, saja quai Covatsch, Lagalb ed era Diavolezza survegnan in agen logo. Per far la lavur da marketing e reclama vegnan quels però fusiunads ad in logo cun amez la bandiera svizra.
La fusiun uffiziala da las 3 regiuns ha lieu al principi da zercladur 2017.
RR actualitad 08:00


text:
Il secretariat statal per economia SECO e HotellerieSuisse lantschan in program da coaching per la branscha d'hotellaria che patescha fitg da la pandemia. Manaschis pitschens e mesauns duain uschia vegnir fatgs fit per l'avegnir, hai num en ina communicaziun.
I saja impurtant da gia reagir durant la crisa. En il focus stattan manaschis individuals pitschens e mesaunas che ston purtar sezs la ristga d'interprendider e nua ch'ils proprietaris èn involvids ferm en la fatschenta operativa.
Ils manaschis che sa participeschan al program pon profitar d'in coaching da maximalmain 5 dis. Il SECO sustegna il program en il rom da la nova politica regiunala. Manaschis che vulan sa participar al program che cumenza il prim d'avrigl, pon a partir dad immediat far la dumonda. Las interpresas pon quintar cun in sustegn da mintgamai 6'600 francs.


text:
1548
Salta a la navigazzion Và a cercà
Ün an indré / Ün an inàcc
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Anessiùn del Marchesàt de Salüss a la Frància.
- Fidansamént tra Marìa Stüàrda (la fütüra Marìa I de Scòsia) e Francèsch de Valois-Angoulême (el fütür rè Francèsch II de Frància).
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Giordano Bruno (m. 1600).
- 29 de setèmber: Güjèlm V de Baviéra (m. 1626).
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de aprìl: Sigismùnt I de Pulònia (n. 1467).
- 29 de lüj: Gabrièl de Salüss, ültim sciùr del marchesàt indipendént.
- 5 de setèmber: Caterìna Parr, sèsta e ültima miee de Enrìch VIII.


text:
Diavol
El Diavol o Diavel (in de la Bassa) o Diavro (in del Tesin), ciamaa anca Demoni, Bao, Barlott o Berlicch, l'è 'l nomm cont el qual vari religion a ciamen on esser cativ, destruttor e bosiard: el simbol del Mal, el contrari de Dio, del Ben e de la Verità.
I tre religion monoteistegh, ma anch el zoroastrimo e 'l bahaismo hann formulaa ona soa vision del Diavol. A gh'è anca di grupp de personn che l'adoren tant 'me on dio, e se ciamen satanista (de "Satana" el nomm cristian e giudee del diavol).