text:
Nümar cumpless
In matemàtica, i nümar cumpless i è una estensiú natürala di nümar reaj, parüü al XVI sécul cuma intermediari da càlcül par resòolf di equazziú dal teerz degrée da che sa i cugnesseva di sulüzziú, però par le quale l’applicazziú da le fórmüle da Cardan la faseva appel a da le ariis a quadraa negatiif.
Una cunseguenza imediadameent visíbila al è:
- cura ca sa i pöö definí, íntal còorp di reaj, da le relazziú d’úrden cumpatíbil cun l’addizziú e la mültiplicazziú , vargott al è mia pussíbil íntal còorp di cumpless.
Geumetricameent, cada nümar cumpless al pöö vess representaa cuma un puunt int un plà, cjamaa ul plà cumpless. Ul cungjuunt di nümar reaj al pöö vess representaa par una reta dal plà cumpless.
I nümar cumpless i gh’a da ricch prupietaa algebraiche e analítiche. Ul teurema fundamentaal da l'àlgebra al stabiliss che cada pulinomi mia custant al amett tante ariis cumplesse che ul sò degrée. Ul stüdi da le funziú derivàbile in sentüü cumpless, i funziú ulumorfe, al è una branca da la matemàtica cjamada anàlisi cumplessa.
I nümar cumpless i è staa « inventaa » al XVI sécul par i matemàtich Jérôme Cardan, Rafaël Bombelli e Tartaglia cuma intermediari da càlcül par truvá da le sulüzziú a le equazziú pulinomiale dal teerz degrée. Al sembraress ch'al síes staa Erun d'Alexandria a inventá ul nümar impussíbil. L'aspett geumétrich di nümar cumpless ne se desvilüpa che a partí dal XIXe sécul, pal abaa Buée e Jean-Robert Argand (plà d'Argand), pöö in ségüit par Gauss e Cauchy.
Cuntegnüü
- 1 Aprocc vülgarisaa di nümar cumpless
- 2 Axiomatisazziú
- 3 Furma cartesiana
- 4 Röö in matemàtica
- 5 In física e ingegnería
Aprocc vülgarisaa di nümar cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar cumpless, cuma cada cuncett matemàtich, i custitüiss cuntempuraniameent una teuría e un utiil putenziaal. Par i físich, par esempi, i nümar cumpless i custitüiss suratütt un medi fisc còmud da simplifiá i nutazziú : sa manípüla düü valuur distiint cun noma un, una rutazziú s’espressa par una sémplis mültiplicazziú , evi. Al fisc difícil da stüdiá la relativitaa generala u la mecànica quàntega senza recurí aj nümar e espressiú cumpless.
Al è da tüta manera ütil da i vidé otrameent che cuma una bueta negra (íntal sentüü da Norbert Wiener) còmuda. In efett, i presenta un aspett dobi :
- da par la suva nutazziú e la facilitaa da manipülazziú , i i è semblàbil aj nümar « clàssich » (intreegh, reaj…) ;
- da par la suva generazziú , i representa nagott da cucrett, e i è una püra astrazziú .
In chesta paart sa l pruponn un aprocc maanch riguruus, però se liaant a di cuncettt mej tratàbil, parcureent ul camí indicaa par Albert Jacquard [1].
x e i[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura che sa manípüla i x d’una equazziú , d'una inequazziú u d'un sistema d’(in)equazziú, sa manípüla una lètera cha la representa un nümar reaal incògnit. Da le völte, sa riva a la cunclüsiú che un nümar satisfaseent le equazziú cunsiderade al esiist mia.Cjapemm un esempi sémplis, ch’al na servirà da fiil condutuur : ; sa a dunca manipülaa un ugett mia esisteent, « imaginari ». Sa l’a sumaa, mültiplicaa… malgraa al esístes mia int i nümar reaj. Sa a dunca parlaa d'un nümar imaginari.
Cheest nümar imaginari al era censii, íntal nòost esempi, vess l’una da le dò sulüzziú (sa al verífega che, si a gh’è n è vüna, apó la suva uposta a l’è una sulüzziú) d’una equazziú priva sa ariis reale:
- x2 + 1 = 0 (1)
Demm un nomm a una sulüzziú , pal mumeent imaginari : sa la cjama i par « imaginari ».(Storicameent, i al è l’inizziala da la parola « impussíbil » e mia «imaginari»)
Adess, int i càlcüj di algébriist sü la resulüzziú da l’equazziú dal teerz degrée ( Teurema da Cardan ), cheest nümar s’elímina da le völte a la fí: al parisseva mia íntal resültaa finaal ; al era noma staa un intermediari da càlcül, un « catalisaduur », un x manipülaa cuma d’òolt. Da tüta manera, in d'òolt cas, al ’’’resta’’’: : sa i utegn alura da le espressiú custrüide a partí da i par da le addizziú, da le mültiplicazziú cun di nümar reaj, inscí che da le ariis, quadrade u cübiche. Vargott fá da cheste espressiú, mia di nümar reaj, però d’otra manera sémpar da le sulüzziú, de le equazziú cunsiderade ? Forsi i cunsiderá cuma di nuvej nümar, mia reaj, imaginari, però d'un ceert puunt da vista apó vàlit che i nümar reaj.
Cheest chí al sembra sügerí da renunziá a una relazziú sémplis cun la realtaa :
- un nümar intreegh al pöö representá di ugett distiint (di gnífar, di tumatt),
- un nümar reaal al pöö representá i dimensiú d’un ugett (par esempi la diagunala d’un quadraa),
- ul nümar i al representa mia vargüna quantitaa física « sémplis » (Sa l pöö vidé cha’l representa una rutazziú da ¼ da giir in sentüü antiurari).
Però ul prubleem sa l presentava gjanmò cuj nümar intreegh negatiiif u frazziúnari : sa pöö mia « mangjá -2 gnífar » ni « scavá un demi-büüs ». In d’otre parole, difereent tiip da nümar sa i aplica bé u maa al muunt di difereent tiip da prubleem ch’a desiremm tratá. A Cheest nomm, i al è da fatt ni plüü ni maanch imaginari (al sentüü cureent dal tèrmen, chesta völta-chí) che -2, 1/2 u ariis da 2.
Ul fatt che sa pöda mia sucjá aj nümar cumpless da le intuizziú cuncrete inscí evidente cuma paj intreegh naturaj u paj reaj al è mia destürbaant par la teuría matematica, malgraa vargott àbies pusaa, fa un bell puu da sécul, di prubleem cuncetüaal aj matemàtich. In efett, al al è tütt-a-fatt pussíbil da definí rigurusameent le uperazziú cuj nümar cumpless in funziú da le uperazziú cuj nümar reaj, senza fá referenza a vargüna intuizziú .
Nutemm da tüta manera che i nümar cumpless i gh’a una ütilizazziú in geumetría plana: inscí sa pöö ga sucjá di cuncettt geumétrich cuma chel da puunt u da vetuur dal plà, u amò i similitüde direte (le transfurmazziú geumétriche cunservaant i ànguj, però ch’i pöö mudificá le distanze d’un ceert fatuur, e conservaant l’urientazziú da le figüre)..
Nümar e vetuur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In taant che nümar imaginari, i al parteen mia a . Sa saa sumá, e mültiplicá di nümar reaj, però al gh’è a priori mia da sentüü a efetüá di càlcüj faseent intervegní la i. Da tüta manera, int i prucess da resulüzziú da le equazziú dal teerz degrée, da taj càlcüj i pariss. Al cuventa dunca pruvá da ga dá un sentüü a da le uperazziú tale che e . Al esiist gjanmò un dumini in che sa i efètüa da tale uperazziú « eterugénie» : i vetuur. Al sembra dunca resunàbil , par cumpreent le manipülazziú algebraiche (i càlcüj) faseent intervení i, da pruvá da al representá cuma un vetuur. Sa plazzemm int un plà geumétrich münii d’un repère, l’ass urizuntaal al è münii d'un vetuur che sa nòmina , l’ass verticaal al è münii d'un vetuur che sa nòmina . Sa al cjama cheest plà ul plà cumpless. I càlcüj clàssich sü cheest vetuur e i curespuunt aj càlcüj faseent intervegní i nümar reaj e ul nümar imaginari i. Ul plà cumpless al sarà dunca un mudell geumétrich par representá i nümar reaj e imaginari, e i uperazziú intra da luur.
Afí da simplifiá la comprensiú, da bé separá i cuncett, nous druvemm chesta nutazziú mia standard, ch’a la permett da distinguí i nümar (reaj u imaginaris) da la suva representazziú geumétrica cun l'aída dal vetuur :
- ul vetuur al serviss da representazziú geumétrica pal nümar reaal 1
- ul vetuur al serviss da representazziú geumétrica pal nümar imaginari i
gja che un reaal qual-sa-vöör a al è iguaal a a · 1, a representaremm la mültiplicazziú intra nümar reaj par la mültiplicazziú d’un vetuur par un scalaar ; inscí, ul nümar reaal a al sarà representaa pal vetuur .
Inscí, l’espressiú a + b · i la sarà representada pal vetuur , ch’al pöö d’otra manera sa scriif cuma una matriis culona
Représentation du plan complexe avec les notations non standard introduites
A pudemm dunca cunsiderá un vetuur qual-sa-vöör da cheest plà, e stüdiá le söve prupietaa, saveent che al gh’a da ubedí a certe règule gja che al representa una espressiú int una equazziú .
Par semplificá la scritüra, si a al è un reaal, sa permetaremm da al scriif plütòost che (sa pöö inscí scriif ).
Mültiplicazziú imaginària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’addizziú di reaj la curespuunt parfetameent a l’addizziú veturiala
Par la mültiplicazziú, al cuntrari, a semm cunfruntaa a una ambigüitaa par rapòort aj vetuur geumétrich clàssich : ul scalaar al è sí istess un vetuur. Inscí, l’espressiú classica a · b (a e b reaj) pöö se tradüí cuntempuraniameent par , par , par , dunca par e par … Sa veet che a e b i gh’a un röö simétrich, e che sa la gh’a da fatt… una uperazziú intra düü vetuur, un « prodüit » da vetuur che però:
- al è mia un prodüit scalaar gja che ul resültaa al è un vetuur;
- al è mia un prodüit veturiaal gja che ul resültaa al è íntal plà.
A emm dunca inventá una nuvela uperazziú , ul « prodüit imaginari », nutaa ×. Cuma tüte le uperazziú süj vetuur, sa trata da fatt d’una custrüzziú geumétrica: a scumenzemm par stüdiá la trasfurmazziú di vetuur da la basa par pudé l’esteent a tütt ul plà.
Sa a dunca :
- dapress l’igualtaa (1) vidüda al paràgraf (x²+1=0)
Sa veet che íntal plà, mültipliá par al vöör dí a nagott cambiá, e mültipliá par al vöör dí a fá una rutazziú d’un quaart da girada íntal sentüü pusitiif. Chesta mültiplicazziú al è dunca, intra otre, una rutazziú .
Multiplication imaginaire des vecteurs de la base
Si adess sa cunsidera , ch’al è iguaal a gja che (a · b) al è sí istess un reaal, sa veet ch’a l’è una umutetía, una dilatazziú ; al è dilataa d’una quantitaa .
In fatt, sa veet che si sa l töö un vetuur qual-sa-vöör dal plà, si á al è l’àngul che al fa cun l’ass di reaj, alura la mültiplicazziú imaginària d’un òolt vetuur par al vöör dí a fá
- una rutazziú d’àngul á ;
- una dilatazziú da
c’al è -a-dí una similitüde dide (una transformazziú geumétrich ch’al conserve i ànguj e l’onagotttazziú ).
Construction graphique de la multiplication imaginaire
Sa da inscí un sentüü a una scritüra da tiip
ch’a l’è la traduzziú da l’espressiú
- (a1 + a2 · i)·(b1 + b2 · i).
Axiomatisazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par di para[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa definiss un nümar cumpless cuma un para da nümar reaj (a,b), i legg da cumpusizziú interne i è i seguente :
- L’addizziú :
- La mültiplicazziú :
Sa demustra che ul cungjuunt münii da cheste düü legg al è un còorp cumütatiif e un -spazzi veturiaal. Da plüü, ul sübcungjuunt di (a,0) al è isumòrfich a . Sa pöö inscí scriif (a,b)= a + b × i.
Par i pulinomi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul còorp di nümar cumpless al è isumòrfich al quozzieent da ul cungjuunt di pulinomi da , nutaa , par la relazziú d'equivalenza definida cuma al sigüta :
- par düü pulinomi P e Q, P al è in relazziú cun Q si ul resídü da la divisiú euclidéa da P e da Q par X² + 1 al è l’istess;
- töcc i pulinomi ch’i è in la relazziú cun P i è di apartegní a la classa d'equivalenza da P.
Sa l nota cheest quozzieent inscí :
- .
Al è da fatt un quozzieent d’un tiip plüü generaal, d’un anell euclidien principal () par ü di söö ideaj (l’ideaal generaa par X² + 1). Al sa trata d’una custruzziú clàssica par definí da le estensiú algebraiche : chí sa a cjapaa , sa a cunsideraa ul pulinomi X² + 1 e sa a custrüii l’estensiú da cheest còorp par i ariis dal pulinomi.
Ul nümar i al è la classa d'equivalenza da X.
Par i matriiss 2*2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si sa cunsidera ul cungjuunt da le matriis da la furma
indúe a e b i è di nümar reaj , sa pöö vérifiá fàcilmeent che cheest cungjuunt s'identífega a pal murfiism ch’al a una tala matriis al socja
Furma cartesiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa pöö vidé i nümar cumpless cuma i ugett da la furma , cun e düü nümar reaj, e le régule da càlcül seguente :
Infí, si u al è mia nüll, sa veet che al è l’inveers da .
La fórmüla da l’inveers la fa parí düü nümar interessaant :
e chesta fórmüla da l’inveers (ch’a la dumanda di ipòtesi sül nümar cumpless) la ven dunca da la fórmüla plüü generala :
In particülaar, cheest símbul al verífega l’igualtaa a prima vista pròpe strana: .
In l’espressiú , sa cjama la partida reala, nutada Re(z), e la partida imaginària, nutada Im(z). Un nümar cumpless al è dii reaal si e noma si la suva partida imaginària al è nüla, e imaginari püür si e noma si la suva partida reala al è nüla.
Sa cjama cumpless cungjügaa da z, ul nümar taal che par , . Sa l nota generalameent par la lètera z surmontada d’un tirett urizuntaal (scrivüü e lesüü « z bara »).
Furma algebràica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura che i nümar cumpless i è scrivüü sota la furma , sa parla da furma algebràica. I nümar a e b i è di reaj, e ul símbul i al è taal che , u .
Ul cungjügaa da al è .
In física, in particülaar in eletricitaa, sa nota da le völte j in lööch da i.
Furme trigunumétrica e espunenziala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par un nümar cumpless mia nüll z da partida reala a e da partida imaginària b, al esiist un reaal stregjameent pusitiif r e di reaj taj che e . I reaj difereent i ügn di òolt d’un mültipel intreegh da , i è cjamaa arügmeent da z. Sa a . La nutazziú al è cjamada furma trigunumétrica dal nümar z, e la nutazziú al è cjamada furma espunenziala’’ dal nümar z.
L'àngul al è taal che , e cheest qual sa síes l'espressiú da z . Chesta nozziú al è impurtanta íntal trazzaa dal Diagrama da Fresnel in eletrònica gja che , a partí da sa la pöö calcülá la fasa in funziú da la frequenza , in vista dal Diagrama da Bode ( Fasa ) .
Quant a |Z|, u vadaagn in funziú da la frequenza, , sa trazza dunca ul Diagrama da Bode ( Vadaagn ) . Sa càlcüla apó ul vadaagn in décibel taal che G ( db ) = -20 log(|z|) e sa trazza G ( db ) in funziú da la frequenza .
In cheste düü furme, al è ul mòdül da z, al è un argümeent da z. Sa pöö alura notá ul cungjügaa dal nümar z sota cheste düü furme: (furma espunenziala) e . Da tüta manera, chesta darera nutazziú a l’è mia una nutazziú sota furma trigunumétrica : la furma trigunumétrica dal cungjügaa al è .
Remarche : vidé apó i fórmüle d’Euler e da Moivre
Röö in matemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ariis da pulinomi, clôture algebràica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cada pulinomi a cueficeent cumpless (dunca, in particülaar, cada pulinomi a cueficeent intreegh u razziunaj), mia custant, al amett almaanch una ariis (d’indúe sa l dedüiss che al en amett tante che ul sò degrée, cüntaant le mültiplicitaa). Sa diis che ul còorp di cumpless al è algebraicameent saraa.
In fatt, ul còorp di cumpless al è la clôture algebràica dal còorp di reaj, i.e. ul plüü petit còorp ch’al cuntegna ul còorp di reaj e ch’al síes algebraicameent saraa.
Cheest resültaa al è cugnussüü in Francja sota ul nomm da teurema da d’Alembert-Goss, in d’òolt paees sota ul nomm da teurema fundamentaal da l’àlgebra.
Anàlisi cumplessa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Artícul principaal : Anàlisi cumplessa.
I nümar cumpless i è staa inizzialameent cucepii par respuunt a un prublema algebràich. Da tüta manera, i gh’a da riche prupietaa analítiche. Al è pussíbil da generalizá aj nümar cumpless la definizziú usuala da la derivada : (cun mültiplicazziú resta cumplesse). Da tüta manera, la prupiétaa da derivabalitaa süj cumpless la gh’a da cunseguenze fisc plüü impurtante che la süj reaj. Ul stüdi da le funziú cumplesse d’un nümar cumpless, derivàbile in sentüü cumpless, numenade apó funziú ulumorfe, al è dunca fisc ricch.
In l’istessa manera che sa la definiss una derivada, sa pöö definí di nuzziú da primitiva e d’integrala cumplesse. Ul teurema di resídü al stabiliss che l’intégrala d’una funziú ulumorfa luungh un camí saraa la depeent noma da le singülaritaa da chesta funziú a l’interiuur da cheest camí, e dal nümar da girade che cheest camí al fa intuurn da chele.
Autumurfiism dal còorp di cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'identitaa e la cungjügazziú i è di autumurfiism dal còorp di cumpless. In fatt, cheest i è i ünich autumurfiism cuntínü (sa pöö remplazzá l'ipòtesi  > par, a scèrnida,  > u  >). Süpusant l'assioma da la scèrnida sa pöö custrüí di autumurfiism  > da cheest còorp: vidé autumurfiism s da còorp mia cuntínü da C.
In física e ingegnería[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Representazziú di fenòmen périodich e anàlisi da Fourier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In ségüit, la furma trigunumétrica l’a permetüü da simplificá la mudelizazziú e la scritüra da nümeruus fenòmen, par esempi i fenòmen undulatori (in particülaar a prupòsit da le onde eletromagnétiche, u in eletrònica e plüü precisameent íntal dumini da l'anàlisi eletrònica di circüit cunteneent di selfs u bubine, nutade L , di capacitaa, nutade C e di resistenze, nutade R.( Esempi R+jLw u R-j/Cw e w=2ðF , chí , cheest i è di esempi respetivameent ( R,L ) e ( R,C ) in SÉRIA e cul schéma in SÉRIA : R*R + ( jLw -j/Cw )*( jLw-j/Cw ) = Z*Z d'indúe Z = SQR( R*R +( jLw-j/Cw )*( jLw-j/Cw)) e cun tangeent da l'àngul = ( Lw-1/Cw)/R ). Íntal dumini da l'eletrònica , ul ’’’i’’’ representaant l'imaginari in Matemàtica , deventa j par i Físich e sa pöö trazzá alura ul diagrama da Fresnel e , cheest , quala sa síes l'espressiú .
In efett, prenemm un paràmetar qual-sa-vöör, A(t), ch’al depeent dal teemp da manera sinüsuidala. Cheest chí al signífega che la valuur da A vària intra a e -a, cun sémpar la istessa períuda, disemm, u1, e che sa la pöö scriif A = a.cos(u1t). Si sa mültiplica la vala suvada A par la valuur B(t), un paràmetar da la istessa furma, però da períuda diferenta u2,a utegnemm :
cheest ch’al al è fisc carí, però mia fàcil a manipülá… però in scritüra espunenziala, a utegnemm :
cheest ch’al al è fisc plüü sémplis a manipülá… Però C′, al è mia ul prodüit da A par B ! Al è la partida reala da C′! Implicitameent, a emm trasfurmaa A e B in cumpless, e i emm manipülaa (chí, mültipliaa). In cul töö la partida reala da C′, nous turnemm indrée íntal còorp di reaj. I cumpless i gh’a alura nissüna réaltaa física.
In fatt, s’emm servii dal fatt che al cunteegn par simplificá le scritüre. In efett, si sa gh’a da scriif che un paràmetar al vaar r cos(e), al cuventa düü reaj, r e e. Però cun di cumpless, al è assée UN nümar, vargott ch’al al è fisc plüü sémplis.
In eletrumagnetiism sémpar, però int un cunteest difereent, sa pöö scriif ul caamp eletromagnétich cuma una cumbinazziú cumplessa dal caamp elétrich e dal caamp magnétich. Püür artifiis da càlcül, sa pöö sucjá l’un u l’òolt da chiist caamp a la partida « imaginària » dal caamp cumpless utegnüü : cheest chí semplífica grandameent i uperazziú.
Sa dröva igualameent i cumpless par la anàlisi da Fourier, fisc ütilizada in da nümeruus dumini, cuma ul tratameent dal signal.
Mecànica di flüit íntal plà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In mecànica di flüit sa fa parí di putenziaj e di velucitaa cumpless. In efett, par un flüss a dò dimensiú, sa pöö descumponn la velucitaa dal flüit in vx e vi. Adess, sa l mustra che :
Satisfá a cheste cundizziú (condizziú da Cauchy-Riemann) al equivaar a dí che al esiist una funziú analítica tala che
indúe
Chest-chí al permett amò da scriif :
Sa cjama f(z) ul putenziaal cumpless, e la suva derivada par rapport a z, la velucitaa cumplessa. Grazzia a chesta funziú , sa utegn ul mòdül da la velucitaa, e la suva direzziú (in cul töö la furma trigonométrica). Suratütt, sa pöö mudelizá sémplismeent un flüss intuurn d’un ustàcul, d’una manera sémplis e cumpata. La funziú la ø gh’a da vess custanta luungh ul profil da cheest ustàcul, vargott ch’al permett una resulüzziú sémplis da f, grazzia a di resültaat sémplis d’anàlisi cumplessa.
Mecànica quàntega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De le otre simplificazziú par físich : la mecànica quàntega necèssita i nümar cumpless. I funziú d’onde quànteghe i è inscí tüte cumpless (vidé Pustülaa da la mecànica quàntega). In cheest cas, da tüta manera , al è pussíbil (in acordi a di teuríe mia quànteghe) che cheest chí al curespuunt a la strütüra reala da l’univeers : mia plüü a 4 dimensiú (spazzi-teemp), però da 5 e plüü - in cheste teuríe fí a 11 – a la scala quàntega (petita). Malgraa la nosta percezziú (adatada a la scala plüü granda), la dimensiú imaginària la pudaress dunca bé curespuunt apó a una « realtaa física » e mia representá noma una cumuditaa da scritüra.


c: text/html

text:
Tar la tractanda trais decida il suveran da Savognin davart in credit per l’acquist da las parcellas nr. 899 e nr. 901 a Grava, ch’è en possess da las Pendicularas da Savognin SA. Per 450’000 francs (à 120 francs per il m2) vul la vischnanca da Savognin cumprar il terren che duai pli tard vegnir duvrà per realisar in nov hotel cun 168 letgs chauds.
La vischnanca prevesa da metter a disposiziun las parcellas als responsabels dal project, respectiv als investiders en dretg da bajegiar. Il project ha da far nagut cun l’auter project da l’auter maun da la via tar la veglia scrinaria Uffer: Là planisescha Enrico Uffer da la Uffer SA la construcziun da quatter chasas cun abitaziuns administradas.
Dapli cumpetenzas per la suprastanza
Tar la tractanda quatter decida il suveran da Savognin, sch’el vul conceder a la suprastanza communala la cumpetenza per disponer davart la disponibladad da las parcellas nr. 899 e nr. 901 a Grava. “L’intenziun è, ch’ins possia en curta vista realisar in contract cun dretg da bajegiar cun la gruppa interessada, quai cun l’avantatg ch’ins na stuess betg clamar anc ina giada la radunanza communala per la fatschenta”, ha ditg Patric Vincenz, il president communal da Savognin.
Cumpra da terren a Son Mitgel
Tar la tractanda tschintg decidan las votantas ed ils votants da Savognin davart in credit per l’acquist da la parcella nr. 48 a Son Mitgel, ch’è en possess da la 7460 SA. Tenor il messadi da votaziun sa chattia la parcella en in lieu ideal per in eventual niz per il commerzi u per il turissem.
Cunquai ch’ella è cunfinanta cun la parcella nr. 51 da la vischnanca, è la suprastanza da l’idea ch’i fissi da profitar da la chaschun e da cumprar la parcella nr. 48 da la 7460 SA, che vegn presidiada da Conrad Plaz da Savognin. Il pretsch munta a 200’000 francs, tar ina surfatscha da 402 m2.
Il president communal da Savognin ha ditg envers RTR, ch’il pretsch da circa 497 francs per m2 saja giustifitgà per il lieu en il center da Savognin. In plan concret per in project a Son Mitgel n’è il mument betg anc avant maun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il project è giagliards. Plirs tschients milliuns francs vul il producent chinais da nutriment per pops Synutra investir en Svizra, concret en il vitg Saint-Aubin en il chantun Friburg. La fabrica duai elavurar la scotga da las chascharias da la regiun, producir ordlonder ina pulvra che duai lura vegnir exportada sco nutriment per pops en lla China.
Qualitad svizra è dumandada
I na saja betg casualitad, ch'ils Chinais hajan decidì d'investir gist en quella regiun, di Vincent Stucky, il schef da Translait, ch'è il partenari svizzer dals Chinais. Bain sappia Synutra che la producziun en Svizra saja pli chara ch'els pajais vischins. Els hajan dentant era ina segirtad quai che pertutgia la qualitad ed els enconuschian ils products svizzers. «Els enconuschan era la politica svizra che vegn a garantir a lunga vista la producziun da chaschiel ed uschia la scotga per curclar ils basegns da la fabrica.»
L'expansiun en Svizra ha era da far cun ina retscha da scandals ch'i ha dà ils ultims onns en China pervi da pulvra da latg contaminada. Perquai ch'els na fidan betg pli als products indigens, cumpran blers geniturs mo pli products da l’exteriur. Cun la fabrica svizra vul Synutra, il terz grond producent chinais da nutriment per pops, puspè gudagnar enavos la confidenza dals consuments.
Tema per il pretsch da latg
Ina confidenza che manca tar ils purs da la regiun. Els na sajan betg da principi cunter la fabrica nova, di Gabriel Yerly, il president da la federaziun dals producents da latg dal chantun Friburg. El na veglia betg, ch'ins stoppia lura dir en intgins onns, ch'i fiss stà meglier da betg laschar construir quella fabrica. «Quai è la raschun, pertge ch'ils purs da latg sa sentan obligads da far attent sin ils privels. Cler fissi flot d’avair investiziuns da 200 milliuns francs e da quai da 100 plazzas da lavur novas. Ma quai na dastga betg periclitar l'entira industria da latg en Svizra.»
El dubita che la producziun funcziuneschia mo cun la scotga. Baud ni tard vegnia midà sin pulvra da latg. E quai vegnia lura ad avair consequenzas per ils ulteriurs elavuraturs da latg da la regiun e sin il pretsch dal latg, tema Yerly. Gia oz saja il martgà saturà. Sper la Mirgos, la Nestlé e la Milco elavuria era l’interpraisa Cremo, che tutga per gronda part als purs da latg da Friburg, il latg da la regiun. En il chantun Friburg ed en la Svizra franzosa sa regordian ins anc fitg bain dal concurs da la Swiss Dairy Food il 2002. Il concern era memia flaivel ed i deva memia bleras interpresas che elavuravan il latg. «Sch'i dat ussa anc in nov producent è la ristga gronda ch'igl ha puspè memia blers.»
Situaziun Win-Win
Gist quai na saja gea betg il cas, di Vincent Stucky. La fabrica vegnia construida unicamain cun l'intent d'elavurar scotga. Plinavant possedia la Translait gia oz uschè blers contracts cun chascharias, che la quantitad da scotga che vegnia duvrada per la producziun saja garantida. E quels contracts sajan la fin finala era en l'interess dals purs da latg, di Stucky. Sche la chascharia possia vender sia scotga ad els, na chaschunia quai era nagins custs supplementars che pudessan avair in effect negativ sin il pretsch da latg. «Pia tut quai ch'ins sa optimar en la chadaina da producziun, duess era avair in effect positiv per ils producents da latg.»
Anc na datti dentant betg glisch verda per la construcziun da la fabrica. L’ultim pled ha la regenza dal chantun Friburg. Il chantun posseda numnadamain il terren, sin il qual la fabrica nova duess vegnir construida.
RR actualitad 08:00


text:
Libertad da pressa ha ina gronda valita en l'Europa ed insumma en bleras parts dal mund. Las medias duain dastgar infurmar la populaziun sur da tut tge che succeda sin il mund. Ed igl è era fitg impurtant che la pressa dastga dir tge ch'ella pensa senza stuair avair tema.
Terrorists islamistics han assaglì la redacziun d’in magazin da caricaturas a Paris ed han mazzà 12 persunas. Tut en il num da Allah
Il magazin creava e publitgava dapi onns adina puspè caricaturas criticas envers l’islam. Sper la nunchapientscha per l’act crudel e brutal sa tschenta la dumonda da la libertad da pressa. Na l’ultim pervia d’acts terroristics sco quel da Paris datti a Dresden dapi l’october passà in moviment cun il num PEGIDA – in’organisaziun che cumbatta «l’islamisaziun da l’occident».
Tge dastgan schurnalists insumma raquintar
L'entschatta matg è sta il Di internaziunal da la libertad da las medias. Quel vul far attent sin terras, nua che quai n’è anc betg il cas. Il Minisguard declera, pertge ch’igl è fitg impurtant che schurnalists ston pudair dir la vardad, ma era tge reglas che valan per els.


text:
Pult aveva publitgà sin twitter ina chaussa che n'aveva betg plaschì ad Urs Marti.
El saja stà nagut auter che sincer, ha ditg Jon Pult envers RTR. Chaussas ch'el na dia betg en il parlament u a las medias publitgeschia el era betg sin las raits da social media.
Tenor il politolog Mark Balsiger, saja il tweet stà in pau provocant, ma definitivamain betg sut la tschenta. Insumma saja il provocar era part da la politica, uschia Balsiger.
Urs Marti e Jon Pult han anc scrit in pèr mails in a l’auter suenter la dispita. Mo uss è quella mess ad acta. Quai han omadus ditg envers RTR.


text:
La Fundaziun Gion Antoni Derungs scriva or premis per lavurs musicologicas da students, doctorants e scienziads giuvens che s'occupan principalmain cun ovras da Gion Antoni Derungs. En dumonda per in premi vegnan lavurs da master, dissertaziuns e contribuziuns pli grondas en periodicas musicologicas impurtantas.
Mintg'onn stat a disposiziun ina summa da premi dad actualamain maximal 5'000 francs. Il cussegl da fundaziun decida davart las lavurs inoltradas cun sustegn d'ina giuria. Las lavurs pon vegnir inoltradas mintg'onn fin ils 31 d'october, l'emprima giada l'onn 2015. L'adressa da contact stat giusut. La giuria ed il cussegl da fundaziun decidan mintgamai fin la fin da favrer ed il premi vegn surdà a chaschun d'ina occurrenza academica da l'instituziun d'origin dals/da las auturAs.
Ausschreibungstext Gion Antoni Derungs-Preis


text:
Las bleras persunas sajan vegnidas sajettadas giu. La gronda part da la violenza vegnia commessa da bandas ch’èn activas en il commerzi cun drogas ed ulteriuras acziuns criminalas.
Sulet il mars èn 2'729 persunas vegnidas assassinadas. Il schaner hai dà 2549 murdraretschs, il favrer 2'389. Cun 25'339 murdraretschs l'onn passà è il 2017 l'onn il pli sanguinus enfin uss.
Dapi il 2006 èn radund 200'000 persunas vegnidas per la vita en connex cun la guerra da drogas a Mexico. Il 2006 ha la regenza cumenzà ina campagna cunter ils cartels da drogas. Critichers fan responsabel quel per l'augment dals murdraretschs.
Il fanadur datti en il Mexico elecziuns regiunalas, dal congress e dal president.
RR novitads 10:00


text:
Crear e postar ün agen üertin
Eir quista stagiun vais darcheu la pussibiltà da crear ün agen üert sün quista pagina e til postar tras internet. Nus til implantain e semnain lura tenor vos giavüschs e til chürain tenor nos meglder savair e pudair. La racolta da vos üert pudais vus far svessa, obain cha vus gnis per vossas tas-chas in ün deposit a Crusch (stalla), Sent (Plaz) o Scuol (hotel Collina).
Chi chi vess interess da metter svessa seis agen üert dess indichar quai sül formular da postaziun. Cilgia piglia lura sü contact cun vus per planisar ün termin.
Predsch: 90.- CHF pro meter era*(=11000cm2)
o lura: 72.- CHF pro meter era (-20%) schi’s vain a racoglier svessa
Ils sems ed implants sun inclus!
Bun divertimaint cun far üert!
Per quista stagiun 2018 nun esa plü pussibel da postar ün üertin. Scha vus vais interess per quist on chi vain, as tramettaina jent ün email per as trar adimmaint:
PS: Nus as impromettain da dovrar quist’adressa d’email unicamaing per pudair tour sü contact cun vus quista prümavaira chi vain.
Important e na d’invlidar: Ün üert nun es ün center commercial chi spordscha adüna e sainz’exepziun tuot! Racolt e furni vaina subit cur cha la natüra cumonda e be lura! Implü es ün üert 365 dis l’on suot tschêl avert. – Garanzia nu daja ingüna per nüglia! Nus impromettain però da chürar cun gronda premura vos terrain. Natüralmaing pudais eir visitar la Cruschada cur chi’s plascha. Nus ans allegrain da’s imprender a cugnuoscher.


text:
La regenza grischuna è da l'avis che la nova structura da tariffas da Tarmed ha dapli dischavantatgs che avantatgs per il chantun Grischun. Perquai refusa ella questa revisiun. La revisiun prevesa ina structura da tariffas unitara per l'entira Svizra. I dovra ina nova structura perquai che la veglia, Tarmed, vala be pli enfin la fin da quest onn.
La regenza grischuna crai che la nova tariffa na persvadia betg medis da chasa da sa chasar en la periferia. Plinavant muntass la midada da la tariffa da medis Tarmed ch'ils ospitals grischuns perdessan var 11 milliuns francs entradas. Ed i saja da quintar cun custs da sanadad pli auts.
Vinavant pretenda la regenza, che quels custs che vegnissan spargnads cun agid da la nova tariffa stoppian vegnir investids per rinforzar il provediment medicinal da vasa en las regiuns urbanas, sco era en la periferia.
RR novitads 14:00


text:
La raschun principala ch'igl è l'emprima part da la chatscha vegnì sajettà pli pauca selvaschia è l'aura, uschia il manader da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun Adrian Arquint. La tschajera dals emprims dis hajan impedì la vista. Suenter saja la selvaschina lura forsa vegnida spaventada in zic e cun la bell'aura sa retratga. Uschia almain las emprimas tendenzas or da las regiuns. En spezial saja la chatscha da chavriels stada plitost mala. Er pli paucs tschiervs che l'onn passà en vegnidas sajettadas. La chatscha da chamutschs però saja stada in zic meglra.
Buna chatscha en il Puschlav - main buna en il Grischun Central, Cuira e Scanvetg
Spezialmain pauca preda hajan chatschadras e chatschaders en la regiun da Cuira, en il Scanvetg ed er en il Grischun Central fatg. Meglra chatscha haja dà en il Puschlav. Là saja er la chatscha sin tschiervs stada buna. Er buna saja la chatscha sin taurs da curuna stada. Quella ha gì lieu sco gia l'onn passà durant trais enstagl da mo dus dis. Tenor emprimas cifras ch'Adrian Arquint ha retschavì ord las regiuns sajan bun 30 tschiervs da curuna vegnì sajettads.
Chavriels flaivels
Chatschaders e guardiaselveschinas hajan percurschì ch'i dettia quest onn pli paucs chavriels ch'ils onns passads. Blers sajan morts durant il dir enviern e la stad sitga. Plinavant sajan quels chavriels ch'èn denturn er pli flaivels. Ins stoppia uss spetgar giu enfin la fin da la chatschà e lura analisar sch'ins stoppia prender mesiras per proteger ils chavriels. Tut tenor fissi pussaivel ch'i na dettia quest onn nagina chatscha speziala sin chavriels.
RR actualitad 12:00


text:
L nef Consei de l’Union di Ladins de Fascia, chiamà ite en jebia ai 2 de mèrz, dut a una ge à renovà l’encèria de president a Fernando Brunel, ence aldò de l’aut numer de stimes che l’à ciapà te la litazions en ocajion de l’ùltima radunanza de la sociazion.
Na stima che duc i conseieres ge à renovà zenza bazilèr. “Te te ès dat jù con gaissa e pascion te chisc egn per l’Union – l’é stat dit da più man –teèslurànmuieper l’ativitèdes de la sociazion, te ge ès semper stat apede, e te l’ès fat con dedizion eamor”.FernandoBrunel l’à rengrazià de la stima del Consei con n salut particolèr ai neves conseieres lité: Alessia Soraruf, Massimo Strada, Celso Rizzi e Manuel Adami.
Del nef Consei fèsc pèrt 23 persones, doi de più de chel che perveit l Statut, chest percheche cogn vegnir arsegurà la raprejentanza de duc i paìjes e ence ajache l’era na parità de stimes. “Aer ite doi persones depiùchepeldèrnaman–l’éstat dit – no l’é segur n problem.”
Apede a chisc fèsc pèrt de derit l president de onor de l’Union (Antone Pollam) e la presidenta del Grop Ladin da Moena (ades Angela Chiocchetti).
L Statut perveit ence la nomina de 2 vize presidenc ma ajache mencèa vèlch conseier l’é stat dezidù de spostèr chesta nomina a l’outa che vegn, envian i comembres a portèr dant sia desponibilità. “Gio pree mìngol de didament tant da chi più de età che da chi più joegn che à gust degestardòalasociazion–àditl president – per le costion burocratiche ma ence per dute le scomenzadive che vegn endrezà.”
L prum Consei l’é stat l’ocajion per duc i conseieres de se prejentèr, se cognoscer e, soraldut per i neves, de vegnir en consaputa de l’atività de l’Union.


text:
Malesch
Malesch (nòm uficiàl in italian: Malesco) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 468 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 43,2 km² e ona densità de popolaziun de 34 ab./km².
A l'è el paes püssee pupulaa de la Val Vigezz. L'è tacaa ai cumün de Cussögn, Cravegia, Cürsel, Re, Santa Maria, Truntan, Villette.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Malesch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Als organisaturs da la Cuppa Spengler èsi reussì d'engaschar ina da las pli fermas equipas da la KHL, la Kontinental Hockey League: Metallurg Magnitogorsk è il campiun da la KHL dals onns 2014 e 2016. La KHL è la pli ferma liga da hockey da l’Europa. Ella vegn dominada dad equipas russas e cumplettada cun fermas equipas da divers pajais vischins.
La davosa visita da Magnitogorsk è en buna memoria
La davosa giada che Magnitogorsk ha dà a Tavau è gia in temp enavos. L’onn 2005 avevan ils Russ battì en il final il Team Canada gist cun 8:3.
Ils Canadais sco defensurs dal titel èn danovamain da la partida, exact sco l'equipa ospitanta, il Club da hockey da Tavau. Omaduas equipas han gudagnà mintgamai 15 giadas la Cuppa Spengler.
Trais equipas novas al turnier
Per l'emprima giada a la Cuppa Spengler è il vicecampiun tschec Ocelari Trinec. Trenader dal vicecampiun tschec è Vaclav Varada. La stagiun 2006/2007 aveva Varada gudagnà sco giugader cun il Club da hockey da Tavau la Cuppa Spengler ed il titel da campiun svizzer.
Medemamain per l’emprima giada al turnier tranter Nadal e Bumaun èn il club finlandais KalPa Kuopio e da la Germania ils Ice Tigers da Nürnberg cun trais vicecampiuns olimpics en lur retschas. A Pyeongchang avevan Yasin Ehliz, Patrick Reimer e Leo Pföderl gudagnà cun la Germania argient.
RR novitads 17:00


text:
Da Benedetto Vigne -
Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.
en fonoteca
charezzas e revoltas
figuran davant.
Questa tipica poesia giapunaisa numnada «haiku» figurescha en la raccolta da haikus mes che vegn a cumparair l’atun proxim, sut il titel «diari giapunais». Igl è ina poesia in zic ermetica che vul la finala be dir: Mes dus albums da pop preferids èn «Pet Sounds» dals Beach Boys e «Revolver» dals Beatles.
«Pet Sounds» sa referescha a la noziun americana «pet animals», animals da chasa, «per charsinar» apunta, e «Revolver» è in gieu da pleds ch’alludescha main a la revoluziun ni a la famusa arma dal western che plitost al disc che gira en in cuntin, ad infinitum quasi. E propi, quests dus albums, ch’èn cumparids precis avant 50 onns, valan anc oz sco ils pli impurtants da l’istorgia da la musica pop, els figureschan pelsolit er adina sisum en las glistas proponidas regularmain da revistas u magasins dal rom, «davant» apunta.
E sche tge renda «Pet Sounds» e «Revolver» usché singulars?
Ins sto savair che albums eran da lezs temps, ils mezs onns ’60, anc raritad; en lur fasa da maturitad artistica avevan las duas bands creà ovras d’ina valita enorm pionierica, quasi ils emprims albums conceptuals. En il cas american sa tractavi però main da la band sezza, che plitost da lur chau cumponist e producent Brian Wilson. Suenter avair furnì a ses frars e ses cusrin onns or ina rotscha da chanzuns da bunaluna e bellavita, aveva Wilson occupà l’entschatta 1966 il studio da registraziun cun in’entir’armada da sessiunists classics, munids cun artgs e sturs, cun cembalos e timpanis, ma er cun stgellas da velos e tibas dad autos.
Las chanzuns, textadas da l’ami Tony Asher, concepidas enturn bramas giuvenilas ed anguschas postpubertaras, cumplettadas dals chors sublims dals Beach Boys, sa muvevan tranter melodias da ninnananna e classica impressiunistica, tranter rock’n’roll e Stravinsky, e cumpigliavan cun «God Only Knows» in dals pli bels popsongs da tut ils temps. Ina miniatura che cumenzava cun ina figura da «waldhorn», culava tras curts labirints armonics e finiva en in bel canon polifonic.
Il Beatle Paul McCartney era stà enorm impressiunà da l’album ed aveva da sia vart laschà entrar influenzas da quel en la lavur actuala vi da la proxima ovra da sia gruppa, «Revolver» apunta. Ils Beatles e lur producent George Martin sa chattavan medemamain sin ina culmogna da lur creativitad – quai demussan ils arranschaments classics en «Eleanor Rigby», ils instruments exotics indics en «Love You To», ils sturs da soul en «Got To Get You Into My Life».
Straordinaria era però l’applicaziun dal studio sco in ulteriur instrument.
En pliras chanzuns laschava la gruppa strasunar tuns registrads a «l’inversa», ed en la collascha psichedelica «Tomorrow Never Knows» aveva ella schizunt operà cun uschénumnads loops, cun bindels infinits. Betg da sa smirvegliar che la gruppa, nunabla da reproducir talas chanzuns sin tribuna, ha chalà lezza stad da dar concerts.
Igl è enconuschent che tant «Pet Sounds» sco er «Revolver» eran naschids sut l’influenza da l’alluzinogen LSD – l’enorma musicalitad, il ferm spiert experimental e la gronda euforia dals dus albums laschan er resentir quest fatg. Ma quel consum ha er gì sias consequenzas main allegraivlas, Brian Wilson è bainspert crudà en depressiuns e psicosas e n’ha mai pli cuntanschì la genialitad da quella stad, ed ils Beatles han anc laschà suandar ina ulteriura capolavur, avant da cumenzar lur definitiv declin artistic. «Pet Sounds» e «Revolver» restan dentant sco terms musicals d’ina bellezza nundetga, ch’han influenzà pop e rock enfin il di dad oz.
Links:
Tomorrow Never Knows, Beatles
God Only Knows, Beach Boys
Text: B. Vigne
Fotografia: www.pexels.com (CC0)


text:
Macedònia Urientàla e Tràcia
La Macedònia Urientàla e Tràcia (Avatoλιkή Makeδovίa kaι Θpάkn/Anatoliké Makedonía kai Thrákē ‘n lèngua gréca; Doğu Makedonya ve Trakya 'n lèngua türca; ИзToчHa MakeдoHия и Tpakия/Iztočna Makedonija i Trakija 'n lèngua bülgara) l’è öna di regiù o periferée de la Grécia e la sò capitàl l’è Komotēné (Kouotnvή ‘n lèngua gréca).
L’è bagnada dal Mar Egéo a mesdé (süd), la ghà a la sò matìna (èst) la Türchia, a mut (nord) la gh'à la Bülgaréa e a sìra (ovest) la Macedònia Sentràla che l'è ön ótra regiù de la Grécia.
I prefetüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Macedònia Urientàla e Tràcia l’è fàcia sö da sich prefetüre:
trì i è ‘n Tracia
- Xanthi
- Rodopi (capitàl: Komotēné)
- Evros (capitàl: Lisandròpol)
e dò in de la Macedonia Uriental
In de la Tracia ol 28% de la zét l’è de religù müsülmana.


text:
Suenter tschintg minutas vegn l'EHC Cuira en retard cun 0:1. En il segund terz vegnan ils da Cuira dentant meglier en il gieu, uschia ch'i stat suenter 40 minutas 4:2 per ils Grischuns.
Il davos terz han ils giasts da Huttwil dà gas. E cun sajettar quatter gols vegnan els da volver il gieu. Quel finescha cun ina terrada da 4:6 per Cuira.
Tabella MySports League
En l'emprima liga gudogna Arosa ulteriurs puncts ordaifer cunter ils Pikes Oberthurgau. Curt avant la fin dal temp regular a Arosa anc pudì egualisar il gieu al 3:3. Purtà la decisiun ha lura il shootout, la finala gudognan ils d'Arosa cun 4:3.
Per la segunda equipa grischuna en l'emprima liga, il HC Partenz-Signuradi, datti ina terrada da 1:4 ordaifer cunter il SC Rheintal. En la 33avla minuta èn ils Grischuns ids en avantatg cun 1:0, dentant gia a la fin dal segund terz manavan ils da Rheintal.
Tabella emprema liga
Per ils clubs engiadinais da la segunda liga resultan ina victoria ed ina terrada questa fin d'emna.
Entant che San Murezzan vegn tar ina clera victoria da 7:0 cunter Schaffusa, perda il Cdh Engiadina era il segund gieu da la stagiun. L'emprim è Engiadina stà enavos cun 0:2 cunter Illnau-Effretikon. Lura han ils Engiadinais dentant pudì dar ina vieuta al gieu – e fin tschintg minutas avant la fin eran els cun 4:2 en avantatg. En las paucas minutas restantas ha Illnau-Effretikon lura marcà betg main che quatter gols, al resultat final da 4:6 en disfavur dal Cdh Engiadina.
Tabella segunda liga
RR Novitads 23:00


text:
Investigaders da plirs pajais europeics han sclerì ina seria d’assagls sin bischutarias. L’uschenumnada banda «Pink Panther» ha para fatg ils assagls. Sco la polizia austriaca ha communitgà en ina conferenza da medias, sajan en tut 6 assagls sclerids. Quels èn vegnids fatgs en las citads austriacas da Linz, Amstetten, Klagenfurt, Puntina e Kitzbühel sco era a Copenhagen en il Danemarc e, sco gia menziunà, a Samignun.
Nua è il rest dals delinquents?
Sco l’agentura da novitads sda scriva, sa referind sin la conferenza da medias da la polizia, èn set dals 14 probabels delinquents en arrest. Ils auters set vegnian anc tschertgads. Cunter els è vegnì decretà in cumond d’arrest europeic. Il donn total ch’ils delinquents han chaschunà tranter il 2016 ed il 2018 munta a 7 milliuns euros.
RR novitads 23:00


text:
EFTA - Associaziun europeica da commerzi liber
- Gievgia, 30.6.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 30.6.2016, 8:40, RTR
EFTA è la scursanida per l'Associaziun europeica da commerzi liber. L'associaziun vul promover la collavuraziun economica dals pajais che fan part da l'associaziun. Vul dir quels pajais che sun da la partida pon far affars ensemen senza grondas barrieras.
A l'EFTA fan part la Svizra, il Principadi da Liechtenstein, l'Islanda e la Norvegia. Quai sun tut pajais che na fan betg part da l'Uniun europeica UE. L'EFTA é il cuntrapais dal spazi economic da l'UE.
La Gronda Britannia e l'EFTA
Fin da l'onn 1973 era la Gronda Britannia commembra da l'EFTA. Cun entrar en l'UE è la Gronda Britannia extrada da l'EFTA. Cun quai aveva l'associaziun pers impurtanza. Causa il Brexit savess quai esser che la Gronda Britannia vegniss puspè commembra da l'EFTA. Sche quai fiss il cas vegniss l'associaziun puspè pli impurtanta.


text:
Balbina u Barbulina?
- Sonda, 31.3.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 31.3.2018, 12:45, RTR
Natiralmain che nus pudessan gratular oz a quels che portan il num Pasqual. Dentant han ils chalenders rumantschs deditgà l'ultim di da mars a la sontga Barbara ch'exista tar nus en las duas variantas Barla e Barbla. En rumantsch avain nus furmas affectuusas da bellezza, cunzunt quellas en la furma diminutiva: Babetta, Babigna, Balbina, Barbulina, Barblina, Barbluotta, ma era Bigna e Bina. Il num Barbara cuntegna il pled barbar ed inditgescha ina persuna estra. Tgisà sche la Onna Barbla «an tgamoischa» da Lantsch ha sturschì ses grugn u mintun u baditschun ord quest motiv?


text:
Organisaziun da las Naziuns unidas
L’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU; englais: United Nations Organization, UNO; savens era UN per United Nations; tudestg: Organisation der Vereinten Nationen) è ina uniun interguvernamentala da 193 stadis. Sco organisaziun internaziunala furma ella in subject da dretg internaziunal renconuschì illimitadamain.
Las incumbensas las pli impurtantas da l’organisaziun èn il mantegniment da la pasch mundiala, l’observaziun dal dretg internaziunal, la protecziun dals dretgs umans e la promoziun da la collavuraziun internaziunala.
Cuntegn
- 1 Istorgia
- 2 Commembers da las Naziuns unidas
- 3 La finanziaziun da l’ONU
- 4 La Charta da las Naziuns unidas
- 5 Organs da las Naziuns unidas
- 6 Lavurs e finamiras
- 7 Critica envers las Naziuns unidas
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sias ragischs ha l’Organisaziun da las Naziuns unidas en las conferenzas da pasch da Den Haag ed en la Societad da las naziuns. Quella era vegnida fundada suenter l’Emprima Guerra mundiala cun la finamira da garantir la pasch sin il mund. Dentant n’ha la Societad da las naziuns betg gì tants commembers sco l’ONU (uschia mancavan per exempel ils Stadis Unids da l’America). Tras quai n’ha ella betg cuntanschì l’influenza necessaria per far valair sias finamiras ed aveva praticamain fatg naufragi a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala.
Suenter il naufragi da la Societad da las naziuns ha il president american Franklin D. Roosevelt empruvà durant la Segunda Guerra mundiala da stgaffir ina segunda giada in’organisaziun per il mantegniment da la pasch. Ensemen cun il primminister britannic Winston Churchill ha el elavurà la Charta da l’Atlantic. Suenter la collavuraziun da l’Uniun Sovietica e da la Republica da la China al nov urden da pasch han las quatter pussanzas segnà ils 30 d’october 1943 la Decleraziun da Moscau. Quella prendeva en mira da stgaffir il pli spert pussaivel in’organisaziun universala per il mantegniment da la pasch e da la segirtad internaziunala. Quest’instituziun dueva sa basar sin il princip da l’egualitad suverana da tut ils stadis paschaivels. En rom da la conferenza da Dumbarton Oaks è l’idea da fundar l’ONU vegnida concretisada. Suenter l’integraziun da la Frantscha en il circul da las pussanzas responsablas ha la Charta da las Naziuns unidas pudì vegnir terminada l’onn 1945 a chaschun da la conferenza da Jalta. Ella è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 a San Francisco da 50 stadis. La Pologna ha pir suttascrit pli tard la Charta, fa dentant part dals 51 commembers fundaturs.
La Charta è ida en vigur ils 24 d’october dal medem onn, suenter che la Republica da la China, la Frantscha, l’Uniun Sovietica, il Reginavel Unì, ils Stadis Unids da l’America e la plipart dals stadis fundaturs avevan ratifitgà la Charta.
Las Naziuns unidas han lur sedia principala a New York e trais ulteriuras sedias a Genevra, Nairobi e Vienna. A Den Haag sa chatta il Tribunal internaziunal. Las sedias da las Naziuns unidas na sa chattan tenor diever linguistic uffizial betg en ils stadis correspundents, mabain èn mo circumdads da quels. En l’ONU valan agens dretgs e la pussanza statala dal stadi da la sedia respectiv na po betg duvrar mesiras repressivas. Qua tras n’è la suveranitad betg periclitada. Ch’edifizis da las Naziuns unidas fissan ina furma da territori internaziunal n’è betg reglà uffizialmain. Dentant profitan lur indrizs da l’immunitad dal dretg internaziunal, analog a las ambassadas.
Commembers da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Actualmain èn 193 stadis commembers da las Naziuns unidas.
Ils 51 commembers fundaturs da las Naziuns unidas da l’onn 1945 eran: l’Egipta, l’Etiopia, l’Argentinia, l’Australia, la Republica socialista sovietica bielorussa, la Belgia, la Bolivia, la Brasilia, il Chile, la Republica da la China, la Costa Rica, il Danemarc, la Republica Dominicana, l’Ecuador, l’El Salvador, la Frantscha, la Grezia, la Guatemala, il Haiti, las Honduras, l’India, l’Irac, l’Iran, la Jugoslavia, il Canada, la Columbia, la Cuba, il Libanon, la Liberia, il Luxemburg, il Mexico, la Nova Zelanda, la Nicaragua, l’Ollanda, la Norvegia, il Panama, il Paraguai, il Peru, las Filippinas, la Pologna, l’Arabia Saudita, l’Uniun Sovietica, l’Africa dal Sid, la Siria, la Tschecoslovachia, la Tirchia, la Republica socialista sovietica ucranaisa, ils Stadis Unids da l’America, il Reginavel Unì, l’Uruguai e la Venezuela.
1973 èn la Republica democratica tudestga e la Republica federala tudestga s’associadas a l’ONU sco 133avel e 134avel commember. L’Austria è entrada l’onn 1955 en l’ONU, il Liechtenstein il 1990 e la Svizra l’onn 2002.
Betg commember è tranter auter il Stadi vatican (sia represchentaziun tenor dretg internaziunal, la Sontga Sedia, ha dentant status d’observatur). En pli ils stadis che n’èn betg renconuschids da tut ils pajais sco la Sahara Occidentala, la Republica tirca Cipra dal Nord, las Inslas Cook e la Republica da la China (Taiwan). Ina posiziun speziala ha la Republica da la China ch’è stada commembra fundatura da l’ONU e ch’ha fatg part dal Cussegl da segirezza da l’ONU durant ils onns 1945 fin 1971. L’onn 1971 ha la Republica da la China dentant stuì sortir da las Naziuns unidas suenter in ‹conclus› (resoluziun 2758) da l’Assamblea generala da l’ONU. Dapi lura represchenta la Republica populara da la China sco commembra permanenta dal Cussegl da segirezza ils interess chinais entaifer las Naziuns unidas e sa dosta vehementamain cunter ina commembranza dal Taiwan en l’ONU.
La finanziaziun da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
L’ONU sa finanziescha oravant tut da contribuziuns da ses stadis commembers. Ins differenziescha tranter contribuziuns obligatoricas, contribuziuns obligatoricas da repartiziun e las contribuziuns voluntarias.
Las contribuziuns obligatoricas dals singuls stadis commembers servan a finanziar la gestiun ordinaria da l’organisaziun sco er incumbensas administrativas da ses organs spezials ed accesorics. La procentuala exacta da las contribuziuns obligatoricas vegn calculada tenor ina clav da repartiziun fixa. Quella vegn determinada mintga trais onns da nov da l’Assamblea generala a basa da la proposta d’ina cumissiun. L’ultima midada ch’ha manà a la clav actuala è vegnida decidida il december 2000 ed è ida en vigur il prim da schaner 2001. La summa da las contribuziuns d’in pajais vegn dapi lura fixada sin fundament da la media dal product naziunal brut dal pajais correspundent durant ils ultims quatter onns e mez. Medemamain relevantas èn la chargia dals debits, l’entrada per persuna e la fluctuaziun monetara. Ultra da quai è fixà che mintga pajais duai contribuir almain 0,001 % als custs da la gestiun ordinaria e dastga sin il pli pajar 25 % da l’entir budget. Suenter ina fasa da transiziun han stadis sco la Corea dal Sid, il Singapur e la Brasilia stuì surpigliar a partir da l’onn 2004 ina pli auta procentuala dal budget da l’ONU. Il Giapun percunter ha obtegnì pitschnas reducziuns dals pajaments da contribuziun pervia da la conjunctura regressiva. Er las contribuziuns dals Stadis Unids da l’America èn vegnidas reducidas, entant che la part da la Germania è restada pli u main la medema. Sperditas d’entrada da 34 milliuns dollars ch’èn resultadas da la fasa da transiziun da trais onns èn vegnidas cumpensadas cun ina donaziun privata da l’interprendider da medias Ted Turner (CNN).[1] Ils pli gronds pajaders dals onns 2004–2006 èn ils Stadis Unids cun 22 %, il Giapun cun 19,5 %, la Germania cun 8,7 %, il Reginavel Unì cun 6,1 % e la Frantscha cun 6 %. Tut ils auters pajais contribueschan mintgamai pli pauc che 5 % e circa la mesadad paja be la contribuziun minimala da 0,001 %. Il termin per il pajament è ils 31 da schaner da mintg’onn.[2] Il budget da dus onns (be contribuziuns obligatoricas) da l’ONU per ils onns 1998/1999 muntava a 2,8 mia. dollars. Las entradas regularas dal budget èn perencunter sa diminuidas da 405 miu. dollars americans il 1997 a mo 279 miu. dollars l’onn 1998. Enfin il di da controlla l’onn 1998 avevan be 27 da 185 pajais pajà lur contribuziuns cumplettamain. Ca. 75 % dals daners mancants dal budget regular e ca. 50 % da las contribuziuns al Peacekeeping mancavan, perquai ch’ils Stadis Unids n’avevan betg pajà lur part.[2]
Tar las contribuziuns obligatoricas da repartiziun sa tracti medemamain da pajaments liants per tut ils stadis commembers. Questas contribuziuns servan dentant mo a finanziar operaziuns da pasch. Las tariffas actualas èn vegnidas fixadas l’onn 1973 da l’Assamblea generala. Ils stadis da l’ONU sviluppads economicamain il pli pauc pajan 10 % da lur contribuziuns obligatoricas, pia 0,0001 %. Ils ulteriurs pajais en svilup ston sbursar 20 %. Ils pajais industrials pajan lur contribuziun cumplaina, ils tschintg commembers permanents dal Cussegl da segirezza ultra da quai anc la differenza ch’è sa resultada pervia da la distgargia dals pajais en svilup.[3]
Las contribuziuns voluntarias vegnan duvradas per finanziar organs spezials ed organs accessorics da l’ONU sco per exempel l’UNDP (Program da las Naziuns unidas per il svilup), l’UNICEF (Ovra d’agid per uffants da las Naziuns unidas), l’UNFPA (Fond da las Naziuns unidas per la populaziun), l’UNHCR (Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs) ed il WFP (Program alimentar mundial). Grazia a la decisiun libra davart la summa da lur contribuziuns voluntarias pon stadis influenzar considerablamain ils puncts centrals dal program da lavur da l’ONU.[3]
La posiziun speziala da l’USA[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’entrada en uffizi da la regenza da Ronald Reagan (1981–1989) han ils Stadis Unids da l’America cumenzà a retegnair ina pli e pli gronda part da lur contribuziuns obligatoricas al budget ordinari da l’ONU sco er al budget per il mantegniment da la pasch. Questa cuntravenziun cunter la cunvegna ha l’USA l’emprim motivà cun critica politica cunter intgins programs da l’ONU. Dapi la fin dals onns otganta, sut il president George H. W. Bush, han els rinfatschà a l’ONU ineffizienza e sfarlattim da daners. Fin l’onn 1992 eran ils debits da l’USA creschids ad ina summa da 1,5 mia. dollars americans. Il congress american ha stimà l’onn 1997 l’import dal debit a 926 miu. dollars americans, cun renviar a prestaziuns fatgas per mantegnair la pasch. Plinavant ha el duvrà ils daners retegnids sco med da far pressiun per reducir la procentuala da las contribuziuns obligatoricas da l’USA.[1] Ultra da quai han els era duvrà ils daners retegnids per cuntanscher cun forza midadas en chaussas persunalas entaifer las Naziuns unidas, sco en il cas da l’anteriur directur general da l’organisaziun per il scumond d’armas chemicas José Bustani, dal secretari general Boutros Boutros-Ghali u en il cas da la furmaziun da cumissiuns da l’ONU l’onn 2001.[4][2][5] La regenza da l’USA sut Bill Clinton ha cuntanschì cun contractar en l’uschenumnada cunvegna Helms-Biden ils 10 da zercladur 1997 ina reducziun da las contribuziuns americanas a la gestiun ordinaria da l’ONU da 25 % a 20 %. Plinavant ha ella pudì sminuir las contribuziuns americanas als servetschs per mantegnair la pasch da 31 % a 25 %.[2]
La Charta da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
La Charta è la ‹constituziun› da las Naziuns unidas ed è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 en la sala da teater dal Veterans War Memorial Building a San Francisco. Ella è ida en vigur ils 24 d’october 1945. La Pologna, il 51avel commember fundatur, n’ha betg pudì far part da la conferenza ed ha suttascrit pli tard. La Charta è in contract da dretg internaziunal betg limità temporalmain ed è vegnida midada dapi la fundaziun be en quatter puncts che pertutgan ils artitgels 23, 27, 61 e 109. Ella consista d’in preambel e da 19 chapitels cun 111 artitgels. (Ils tschentaments da la Societad da las naziuns avevan be 26 artitgels.) Ils chapitels tractan tranter auter ils differents organs principals da l’ONU, l’appaschentaziun da conflicts, las mesiras en cas d’ina periclitaziun u violaziun da la pasch ed en cas dad in’acziun d’attatga sco er las finamiras ed ils princips.
Organs da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’artitgel 7 da la Charta da l’ONU sa cumponan las Naziuns unidas da sis organs principals cun cumpetenza da decisiun. Dasper datti ina retscha d’organs accessorics ed organisaziuns spezialas che fan part dal sistem da las Naziuns unidas e s’occupan d’incumbensas specificas.
Organs principals[modifitgar | modifitgar il code]
- L’Assamblea generala (General Assembly): L’Assamblea generala po far recumandaziuns (betg obligantas tenor dretg internaziunal) a stadis commembers e po dar vinavant projects al Cussegl da segirezza. Ella decida davart l’entrada da novs commembers ed è tranter auter responsabla per approvar il budget e fixar las contribuziuns minimalas. Plinavant elegia ella ils commembers betg permanents dal Cussegl da segirezza e tut ils commembers dal Cussegl economic e social. Sin proposta dal Cussegl da segirezza elegia ella il secretari general sco er ils 15 derschaders dal Tribunal internaziunal. Tut ils stadis commembers da l’ONU han ina sedia ed ina vusch, per la quala pon vegnir delegads mintgamai tschintg represchentants.
- Il Secretariat (United Nations Secretariat): il pli aut funcziunari da l’administraziun è il secretari general. El vegn elegì per tschintg onns ed accumplescha dasper las incumbensas administrativas era ina funcziun politica. Uschia po el per exempel vegnir incaricà dal Cussegl da segirezza cun incumbensas singulas.
- Il Cussegl da segirezza (Security Council) ha 15 commembers. Da quels èn la China, la Russia, la Frantscha, il Reginavel Unì ed ils Stadis Unids da l’America commembers permanents. Ils auters diesch commembers betg permanents vegnan elegids da l’Assamblea generala per mintgamai dus onns. Ils conclus dal Cussegl da segirezza èn obligants e pon vegnir fatgs valair. Els basegnan dentant il consentiment d’almain nov commembers, tranter quels tut ils commembers permanents (cun excepziun da dumondas da procedura). Ins discurra qua d’in dretg da veto dals commembers permanents. En la pratica vegn l’abstenziun da la vusch d’in commember betg valitada sco ‹veto›. Dals conclus fan part mesiras per il mantegniment da la pasch, mesiras per cuntanscher la pasch cun forza e meds da pressiun betg militars sco per exempel embargos commerzials.
- Il Cussegl economic e social (Economic and Social Council, ECOSOC): Ad el èn las numerusas organisaziuns spezialas suttamessas. Da quellas fan per exempel part il Fond monetar internaziunal, la Banca mundiala e l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC).
- Il Cussegl per l’administraziun fiduziara (Trusteeship Council) ha entant suspendì sias incumbensas perquai ch’i na dat dapi il 1994 (suenter la liberaziun dal stadi Palau che vegniva administrà fin lura da l’USA) nagins territoris sut administraziun fiduziara.
- Il Tribunal internaziunal (International Court of Justice, ICJ) a Den Haag agescha sco dretgira universala dal dretg internaziunal. El decida en cuntraversas giuridicas tranter stadis che renconuschan sia giurisdicziun e fa expertisas. Ils 15 derschaders vegnan elegids per nov onns. Els fan lur sentenzias cun la maioritad da vuschs relativa.
Organs accessorics ed organisaziuns spezialas[modifitgar | modifitgar il code]
Organs accessorics da l’Assamblea generala da l’ONU vegnan fundads per activitads spezialas. Els han lur atgna administraziun, ma nagin’atgna basa da dretg internaziunal e n’èn betg subjects dal dretg internaziunal sco l’ONU sezza. Da preschent datti 22 organs accessorics. Sper l’ovra d’agid per uffants UNICEF èn quai tranter auter il Program da las Naziuns unidas per l’ambient (englais: UNEP), il Program alimentar mundial, l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs ed il Program da las Naziuns unidas per il svilup.
Las organisaziuns spezialas èn giuridicamain, organisatoricamain e finanzialmain autonomas, ma colliadas tras cunvegnas cun l’ONU. Intginas organisaziuns èn perfin pli veglias che l’ONU sezza. Entant datti 16 organisaziuns interguvernamentalas. L’ONU collavura tranter auter stretgamain cun suandantas organisaziuns autonomas: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS; englais: WHO), Organisaziun internaziunala da la lavur (OIL; tudestg: IAO), Fond monetar internaziunal (FMI; tudestg: IWF). La lavur da las organisaziuns spezialas vegn coordinada dal Cussegl economic e social da l’ONU.
Lavurs e finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi sia fundaziun ha l’ONU gì plirs success remartgabels, tranter auter ha ella:
- contribuì a la fundaziun dal stadi Israel (1947–1949)
- stabilisà la crisa da Berlin (punt aviatica, 1948–1949)
- stabilisà la crisa da Cuba (1962)
- stabilisà il conflict dal Proxim Orient (Guerra da Jom-Kippur, 1973)
- contribuì a l’introducziun dal dretg da votar per nairs en Rodesia (1976)
- terminà la guerra tranter l’Irac e l’Iran (1988)
Ella ha mantegnì directamain la pasch per exempel en:
- la Cambodscha 1993
- il Mosambique 1994
- l’Angola 1995
- la Guatemala 1996
- la Cipra
Bleras finamiras han las Naziuns unidas gia cuntanschì:
- l’elavuraziun dals dretgs umans l’onn 1948. (Quels èn er vegnids publitgads en versiun rumantscha [1])
- l’extincziun u la reducziun da malsognas (la virola)
- il Program alimentar mundial da l’ONU metta mintg’onn a disposiziun dapli che la mesadad da l’entir agid alimentar che vegn prestà en tut il mund
- ellas protegian fugitivs
- ellas scoleschan tschertgaminas (p.ex. en l’Afghanistan datti diesch milliuns minas zuppadas)
- 70 % da las activitads da l’ONU pertutgan ils champs da l’agid da svilup e da l’agid umanitar
Ils champs d’activitad èn perquai oravant tut il mantegniment da la pasch, la politica dals dretgs umans e la cooperaziun al svilup.
Mantegniment da la pasch[modifitgar | modifitgar il code]
Il mantegniment da la pasch è ina da las incumbensas principalas da las Naziuns unidas. Ellas èn obligadas d’evitar e terminar conflicts internaziunals. La gronda muntada da quest’incumbensa vegn suttastritgada gia en l’emprim artitgel da la Charta da l’ONU:
«...mantegnair la pasch mundiala e la segirezza internaziunala e prender per quest intent mesiras collectivas efficazias per evitar ed eliminar smanatschas da la pasch, per supprimer acziuns d’attatga ed autras violaziuns da la pasch ed eliminar u appaschentar cun meds paschaivels e tenor ils princips da la giustia e dal dretg internaziunal dispitas internaziunalas u situaziuns che pudessan manar ad ina violaziun da la pasch.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 1, cif. 1
Entras l’integraziun voluntaria da ses stadis commembers han las Naziuns unidas stgaffì in sistem da segirtad collectiva. Il coc da quest sistem è il scumond general da violenza:
«Tut ils commembers tralaschan en lur relaziuns internaziunalas la smanatscha u il diever da violenza, saja quai cunter l’integritad territoriala u l’independenza politica d’in stadi u saja quai en uschiglio ina maniera incumpatibla cun las finamiras da las Naziuns unidas.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 2, cif. 4
Malgrà il scumond general da violenza na sclauda la Charta betg dal tut il diever da la forza. Sper il dretg individual d’autodefensiun da mintga pajais è ella concentrada sin il Cussegl da segirezza e cumpiglia mesiras collectivas cunter disturbaders da la pasch tenor chapitel VII. Quellas tanschan da sancziuns economicas, communicativas ed autras sancziuns betg militaras fin al diever da la forza en cas da basegn. Al Cussegl da segirezza vegn tras quai concedì il ‹monopol da legitimaziun da violenza›. Avant ch’il Cussegl da segirezza po decider mesiras correspundentas, sto el examinar sch’igl è avant maun ina ruttadira da la pasch. Sche quai fiss il cas, avess el da principi duas pussaivladads per reagir sin ina tala violaziun. Per l’ina po el relaschar recumandaziuns als commembers da l’ONU, per l’autra decider mesiras repressivas cunter il disturbader da la pasch e cunter ulteriurs stadis commembers.
En connex cun mesiras da repressiun èn pussaivlas tant sancziuns betg militaras sco er ina directa intervenziun militara entras l’ONU sezza u tras commembers cun in mandat correspundent. L’installaziun d’ina truppa da l’ONU è bain previsa en la Charta, n’è dentant betg vegnida realisada fin oz. Da las sancziuns betg militaras fan part:
«L’interrupziun totala u parziala da las relaziuns economicas, dal traffic da viafier, dal traffic maritim e dal traffic aviatic, da las communicaziuns da posta, telegraf e radio sco er d’ulteriuras pussaivladads da communicaziun e l’interrupziun da las relaziuns diplomaticas.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 41
Chapellinas blauas[modifitgar | modifitgar il code]
Las chapellinas blauas èn ils schuldads da pasch da l’ONU. Els n’eran betg previs en la Charta sco med per mantegnair passivamain la pasch. Ma Dag Hammarskjöld (segund secretari general da l’ONU) e Lester Pearson (politicher canadais, activs en l’ONU) han sviluppà l’idea dals schuldads da pasch per situaziuns da crisa. Per vegnir identifitgads immediat portan ils schuldads sper l’unifurma da lur pajais ina chapellina blaua u ina baretta blaua cun l’ensaina da l’ONU. Las armas ch’els portan duain dentant be servir a l’autodefensiun. In mandat per trametter chapellinas blauas po be il Cussegl da segirezza conceder, ma la regenza da mintga pajais po sezza decider sch’ella vul metter a disposiziun ils schuldads. Fin l’onn 1990 ha l’ONU gia engaschà 500 000 schuldads e persunas civilas per mesiras da mantegnair la pasch – dentant betg per crear la pasch.
La crisa da Ruanda[modifitgar | modifitgar il code]
1994 è vegnì commess en Ruanda in dals crims ils pli gravants da l’istorgia. Entras in’erupziun da violenza èn 800 000 persunas da las etnias Hutu e Tutsi vegnidas mazzacradas. Ils schuldads da las chapellinas blauas da l’ONU han stuì observar quest genocid e star cun ils mauns en crusch, perquai che lur dumber era bler memia pitschen e perquai ch’els n’avevan betg in mandat per intervegnir. Quest schabetg vala tenor Kofi Annan sco la pli gronda disditga da l’ONU.
La crisa da Bosnia[modifitgar | modifitgar il code]
La fin matg da l’onn 1995 èsi vegnì ad in rapiment d’ostagis spectacular da schuldads da l’ONU. Quai suenter attatgas or da l’aria da la NATO cunter in deposit da muniziun dals Serbs bosniacs a Pale en Bosnia-Erzegovina. En consequenza da questas attatgas èn zonas da protecziun da la NATO vegnidas attatgadas da Serbs bosniacs. Schuldads da l’ONU èn vegnids fatgs ostagis e rentads ed exponids en posiziuns strategicas.
Linguas da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las Naziuns unidas èn in’organisaziun mundiala, na vegn or da motivs pratics betg fatg diever uffizialmain da tut las linguas dal mund. Linguas uffizialas èn las suandantas sis linguas: l’arab, il chinais, l’englais, il franzos, il russ ed il spagnol. Da questas sis linguas èn duas – l’englais ed il franzos – linguas da lavur. Quai è fixà en la resoluziun 2 ch’è vegnida approvada da l’Assamblea generala l’onn 1946.
Lingua uffiziala vul dir ch’i sto dar ina translaziun en mintga seduta uffiziala da ed en questa lingua. Ultra da quai ston tut ils documents preparativs da la seduta, tut ils sbozs da resoluziuns e tut ils protocols e rapports star a disposiziun a temp util en questas linguas. Per las linguas da lavur vala che tut ils process da lavur a l’intern da l’organisaziun (en scrit ed a bucca) pon succeder en ina da las duas linguas. En contacts cun il secretariat da las Naziuns unidas ha mintga delegà il dretg da tscherner libramain la lingua da lavur per s’exprimer en scrit ed a bucca. Era ston tuttas decleraziuns uffizialas dal secretariat succeder en tuttas duas linguas da lavur (communicaziuns, tavlas, broschuras, visitas guidadas etc.). Questas reglas excludan da princip preschentaziuns monolinguas. Il servetsch da translaziun tudestg da l’ONU, finanzià communablamain da la Germania, Austria, Svizra, Liechtenstein e Belgia, metta a disposiziun ils pli impurtants documents en tudestg. La Charta da las Naziuns unidas è er vegnida translatada en rumantsch.[6]
Critica envers las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
In punct da critica furma la cumposiziun dal Cussegl da segirezza che sa basa sin criteris istorics. Ils commembers permanents da quest cussegl dovran savens lur dretg da veto per prevegnir a sentenzias e sancziuns cunter sasez e stadis amis. Uschia ha l’Uniun Sovietica fatg diever ils onns 1946–1964 103 giadas dal dretg da veto cunter maioritads dal rest unanimas. En 69 cas da convenziuns davart l’Israel ha l’USA duvrà 20 giadas ses dretg da veto.
Confrunt’ins il dumber d’abitants dals stadis ch’èn commembers permanents cun la populaziun mundiala, na stat quel en nagina relaziun cun las cumpetenzas privilegiadas dals commembers permanents dal Cussegl da segirezza. Uschia han pajais sco il Reginavel Unì u la Frantscha cun mintgamai 60 miu. abitants ina sedia permanenta, l’India cun passa ina milliarda abitants dentant betg. Quest problem na sa lascha betg schliar uschè simpel. La structura ierarchica dal Cussegl da segirezza che conceda in grond pudair ad in pitschen dumber da stadis reflectescha numnadamain la gronda diversitad en il svilup da la pussanza reala da las naziuns. En quest senn è il Cussegl da segirezza in organ da concentraziun da pussanza ed in organ d’acziun e na serva betg a la represchentativitad. Pervia dals differents interess da ses commembers cuntanscha el gia cun 15 sezs savens ils cunfins da l’abilitad d’agir.
Sche tut ils stadis commembers fissan represchentads tenor lur quota da la populaziun ed avessan in dretg da veto en il Cussegl da segirezza, na fiss quel praticamain betg abel d’agir. Igl è quasi nunpussaivel d’obtegnair in consens da passa 190 stadis per decisiuns concretas e liantas d’ina tscherta muntada. Ina restructuraziun propi gista dal Cussegl da segirezza fiss pia be pussaivla en connex cun refurmas fundamentalas da l’entira Charta da las Naziuns unidas e cun consolidar la rolla e las cumpetenzas da l’Assamblea generala.
Ils motivs per la mancanza d’ina tala refurma èn evidents: Ina restructuraziun decidida che tegness quint da l’idea dad in’organisaziun mundiala, includess ina sperdita da pussanza dals commembers permanents privilegiads fin ussa – per la gronda part pajais industrials che finanzieschan la pli gronda part da l’ONU.
Cumpetenzas[modifitgar | modifitgar il code]
In problem central da las Naziuns unidas è e resta la cumpetenza fitg limitada da l’organisaziun. Igl è oravant tut reussì a las Naziuns unidas d’unir quasi tut ils stadis dal mund sut in tetg, perquai che la Charta po vegnir interpretada uschè flexibel en passus decisivs ch’ella po vegnir chapida da praticamain tut las culturas e da tut las ideologias politicas (era sche quellas s’excludan per part viceversa) en lur senn, a favur dad els e tenor la situaziun correspundenta. Per ch’il concept dad in’organisaziun mundiala, abla d’agir, pudess reussir dal tuttafatg, stuessan ils stadis naziunals ceder ina part essenziala da lur cumpetenzas en tuttas trais spartas da l’executiva, da la legislativa e da la giudicativa a favur da quest’organisaziun. Ma actualmain n’è strusch in stadi pront da far quest pass.
A la fin dals quints impussibiliteschan acziuns unilateralas da stadis naziunals las pli bleras emprovas da cuntanscher dapli obligaziuns liantas entaifer l’ONU. In exempel per quai è l’USA che n’accepta betg la cumpetenza dal Tribunal internaziunal per agens burgais e resalva, en cas d’in tal process instradà cunter sia voluntad, la ‹liberaziun› cun meds militars, tge che periclitescha la legitimaziun dal Tribunal internaziunal sco tal. Quest cas mussa er che las Naziuns unidas na pon strusch – u insumma betg – far politica cunter ils interess da l’USA, perquai ch’ellas èn colliadas finanzialmain, istoricamain e constituziunalmain memia ferm cun quest stadi.
Tscherts critichers rinfatschan perquai a l’ONU da producir bler palpiri stampà per blers daners che pudessan vegnir investids auter ed a moda pli utila – tschertamain in puntg da vista fitg critic. Pertge che dapli obligaziuns muntan necessariamain er dapli unifurmitad. Igl è bain reussì a las Naziuns unidas da definir ideas culturalas e politicas unitaras da l’umanitad mo sin in nivel fitg rudimentar. Ma diversas missiuns da l’ONU èn senz’auter stadas in success – e sche la soluziun interguvernamentala da conflicts funcziunass meglier senza l’intermediaziun da l’ONU dastga er vegnir dubità. Vis realistic na poi betg dar ina dretga regenza mundiala uschè ditg ch’ils pievels dal mund na sa cunvegnan betg ad ina clera definiziun da lur valurs culturalas e politicas – cun tut las implicaziuns che resultan d’in tal process.
Ulteriuras criticas[modifitgar | modifitgar il code]
- In grond nunsuccess munta il concept per l’agid da svilup elavurà l’onn 1960. Ils pajais dal Terz Mund han retschet daners per sa sviluppar, ma in sistem da commerzi da success n’è betg vegnì stgaffì. Perquai èn els vegnids pli e pli dependents da las prestaziuns da transfer.
- I vegn era rinfatschà a l’ONU d’esser s’occupada en il decurs dal temp be da quels conflicts ch’han gì il pli grond resun en las medias. Betg sa fatschentada è ella da las crisas en il Sudan, en l’Armenia, en il Bangladesch, en il Myanmar, en la Columbia, en la Ruanda ed en il Peru.
- Stadis industrials s’interesseschan pauc per activitads economicas e socialas da l’ONU. Sch’i dat propi problems ch’ins prenda serius, vegnan quels savens schliads suenter cunvegnientscha taciturna ordaifer l’ONU u be tractads en passond en las Naziuns unidas.
- 1946 n’è il plan dals Stadis Unids da l’America da laschar controllar l’ONU las armas nuclearas betg reussì. Per l’ina na vuleva l’USA betg desister da las bumbas atomaras uschè ditg ch’ella na pudeva betg esser segira che nagin auter pajais las sappia fabritgar, da l’autra vart na vuleva l’Uniun Sovietica betg sistir ses program da perscrutaziun uschè ditg che Washington aveva il monopol d’armas nuclearas. Durant la Guerra fraida ha mintga pussanza mundiala pruvà da gudagnar ulteriurs stadis per sia vart. Quests stadis èn vegnids carmalads cun armas ed agids economics generus. Per consequenza èn bleras guerras ruttas ora, en las qualas ils pajais correspundents han cumbattì represchentond las superpussanzas.
- In ulteriur punct dispitaivel è che l’ONU saja s’occupada surproporziunalmain cun la condemnaziun da l’Israel. Cun agid da las vuschs dals stadis arabs ha l’Assamblea generala decretà tantas resoluziuns cunter l’Israel ed igl èn vegnidas convocadas tantas sedutas extraordinarias cun il tema dal conflict dal Proxim Orient sco davart nagin auter tema. En il Cussegl da segirezza na vegnan quests sbozs da resoluziuns per ordinari betg approvads, cunquai che l’USA fa per il solit diever da ses dretg da veto a favur da l’Israel. Damai n’èn els era betg liants tenor dretg internaziunal. Percunter vegnan violaziuns dals dretgs umans en il mund arab tematisads darar. Uschia è pir da curt vegnì refusà in sboz d’ina resoluziun ch’avess sentenzià per l’emprima giada en l’istorgia da l’ONU explicitamain l’antisemitissem, er cun las vuschs dals stadis arabs. In punct culminant en quest reguard è vegnì cuntanschì l’onn 1975 al congress da l’ONU a Durban, durant il qual il zionissem è vegnì definì sco ina furma da rassissem. Questa resoluziun è dentant puspè vegnida abolida – cunter l’opposiziun dals stadis arabs – ils 16 da december 1991.
- L’ONU ha sustegnì l’engion electoral ch’ha gì lieu il 1969 en il rom da l’uschenumnà Act of Free Choice. Cun agid da quel ha l’Indonesia d’ina vart ademplì la convenziun da New York che pretendeva ina decisiun dal pievel davart la dumonda, sche la Nova Guinea dal Vest duai esser independenta u ina part da l’Indonesia Ma da l’autra vart ha l’Indonesia realisà l’agen giavisch da posseder il territori indonais da Sabang fin Meauke en ils cunfins da l’India da l’Ost ollandaisa sco el existiva avant la Segunda Guerra mundiala. L’ONU n’ha betg tramess ils experts ch’avessan stuì preparar elecziuns libras sco previs en l’artitgel 16 da la Convenziun da New York ed ha acceptà en sia resoluziun 2504 (XXIV) che l’elecziun è succedida tenor pratica indonaisa e betg confurm a la pratica internaziunala sco previs en l’artitgel 18. L’United Nations Association britannica ha constatà:
«Uschia è vegnida stgaffida ina situaziun extraordinaria: la missiun da l’ONU ch’è vegnida tramessa oriundamain per cussegliar, sustegnair e gidar ad accumplir la convenziun da New York ha a la fin lavurà activamain encunter quella.»
– John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962–1969: The anatomy of a betrayal.[7]
- Stadis commembers da l’ONU sco per exempel la Republica Federala Tudestga ed il Giapun èn oz anc registrads en la clausula dals stadis inimis da l’ONU. Ils artitgels 53 e 107 da la Charta da l’ONU permettan a mintga stadi signatar d’attatgar militaricamain in tal stadi inimi senza permiss spezial da l’ONU. Dentant n’han quests reglaments senza dubi nagin effect da dretg material pli.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Andreas Zumach: Erpressung zahlt sich aus. TAZ 28. Dezember 2000
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung: Die USA und die UN: Reform oder Abbau der Weltorganisation? HSFK-StandPunkte 2/98
- ↑ 3.0 3.1 Klaus Hüfner: UN-Finanzierung. (stan 1999)
- ↑ Joachim Guilliard: Staatsstreich in der UNO (edì levamain scursanì en) junge Welt 28 d’avrigl 2002
- ↑ Die USA drohen der UNO Netzzeitung 9 da matg 2001
- ↑ http://chatta.ch/uploads/tx_icsrg/NU.pdf
- ↑ John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962–1969: The anatomy of a betrayal. 2000, ISBN 0-415-40625-0 (PDF 3,4 MB) S. 352
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- United Nations (ed.): Wissenswertes über die Vereinten Nationen. United Nations, New York 2006, ISBN 92-1-100936-7. PDF.
- Dieter Göthel: Die Vereinten Nationen: Eine Innenansicht. 2. ediziun, Auswärtiges Amt, Berlin 2002.
- Günther Unser, Ingo Winkelmann: ABC der Vereinten Nationen. 5. ediziun., Auswärtiges Amt, Berlin 2003. PDF.
- Günther Unser: Die UNO – Aufgaben, Strukturen, Politik. dtv, München 2004, ISBN 3-423-05254-6.
- Klaus Dieter Wolf: Die UNO – Geschichte, Aufgaben, Perspektiven. C.H.Beck, München 2005, ISBN 3-406-50878-2.
- Sabine von Schorlemer (ed.): Praxishandbuch UNO – Die Vereinten Nationen im Lichte globaler Herausforderungen. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43907-2.
- Swen Bernhard Gareis, Johannes Varwick: Die Vereinten Nationen. 4. ediziun, Budrich, Opladen 2006, ISBN 3-8252-8328-3.
- Aus Politik und Zeitgeschichte 22/2005: 60 Jahre Vereinte Nationen. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2005. PDF.
- Paul Kennedy: Parlament der Menschheit. Die Vereinten Nationen und der Weg zur Weltregierung. München 2007, ISBN 3-406-56328-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Organisaziun da las Naziuns unidas sin chattà.ch
- La Charta da las Naziuns unidas per rumantsch
- La Charta da las Naziuns unidas per tudestg
- Commons: Naziuns unidas – maletgs e video
- Pagina internaziunala da las Naziuns unidas
- UNRIC – Center d’infurmaziun regiunal da las Naziuns unidas per l’Europa dal vest
- Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V.
- Infurmaziuns ed analisas davart l’ONU (tudestg)
- Comité per in’ONU democratica (tudestg)


text:
Sco in pledader da l'uffizi da protecziun da catastrofas ha communitgà, sajan la gronda part dals sparids ord ils quartiers destruids Petobo e Balaroa da la citad Palu.
In video da satellit ch'è vegnì publitgà da curt, mussa co in'entira part da la citad Palu è simplamain svanida en la profunditad. Radund 1'000 chasas èn stadas pertutgadas ed almain tants abitants, scrivan las agenturas da novitads.
Il venderdi avant in'emna hai dà sin l'insla Sulawesi da l'Indonesia dus ferms terratrembels suandads dad in tsunami che han fatg enormas devastaziuns. Fin uss èn almain 1'700 persunas mortas da la catastrofa.
RR novitads 12:00


text:
Tenor ina funtauna uffiziala occupeschan famiglias 163 fabricats, ch’èn prevesids sco centers da votar. Uschia veglian ils aderents dal referendum d’independenza garantir, che quellas localitads possian vegnir duvradas per votar la dumengia.
Il ministeri d’educaziun spagnol ha smanatschà, ch’ils manaders da scola hajan da responsar las consequenzas.
Dretgiras scumondan da tegnair avert localitads da votar en Catalugna
Ils aderents dal referendum decidan uschia cunter sentenzias giuridicas, che resguardan la votaziun davart l’independenza sco illegala. En pli han las dretgiras ordinà, che las localitads da votar han da restar serradas.
Polizia haja occupà center da telecommunicaziun ed IT
Tenor la regenza regiunala haja la polizia er occupà il center da telecommunicaziun ed IT da la Catalugna. Il ministeri intern spagnol n’ha betg confermà quest agir da la polizia. Il tribunal suprem da la Catalugna aveva ordinà il venderdi, che la polizia haja dad impedir ina votaziun electronica.
Millis da policists èn vegnids tramess en Catalugna
La regenza centrala da la Spagna a Madrid ha tramess millis da policists en la regiun per impedir il votum. Per quest agir sa referescha ella a la constituziun: Quella di, che la Spagna saja in stadi indivisibel.
Perquai aveva la regenza gia confiscà milliuns da cedels da votar ed annunzià da vulair serrar ils locals da votar.
Polizia catalana sto serrar locals da votar
La polizia catalana «Mossos d’Esquadra», ch’è liada a las decisiuns dals tribunals, sto rumir las scolas occupadas la dumengia a bun’ura a partir da las 06:00.
Ils organisaturs dal referendum d’independenza vulan, ch’ils Catalans van a votar la dumengia a partir da las 09:00.
RR novitads 14:00
Il referendum d’independenza
La regenza Catalana vul laschar votar la populaziun, sche la Catalugna duai sa separar da la Spagna. Quai malgrà che la dretgira constituziunala spagnola ha scumandà ina votaziun dal pievel. La regenza a Madrid percunter vul impedir la votaziun per tut pretsch. Perquai na ristga nagin da predir, tge fin che la dumengia da votaziun vegn a prender.


text:
Il «Berner Örgeliplausch» festagiescha ses 10avel
-
Gievgia, 12.4.2018, 19:00
Lur disc porta il titel «Eifach schmissig!»
Legenda da maletgs:
MAD
La chapella «Berner Örgeliplausch» è ina da las chapellas da vaglia. Ils musicants han tuts gia sunà tar autras furmaziuns, han gronda experientscha ed èn virtuus sin lur instruments. Peter Grossen, Tony Theiler e Marcel Zumbrunn sunan l'orgelet e Hansueli Hehlen il cuntrabass. Per l'anniversari da lur chapella han els registrà in disc nov cun lur atgnas cumposiziun e da quellas dad Arno Jehli, Peter Zinsli e Niklaus Jäger.
Ils titels en l'emissiun


text:
RtiR funcziuna uschia: Ti fas material creativ. Ti s’annunzias tar RtiR. Ils responsabels da RTR e Ti sviluppais ensemen vinavant tes material: Dovras forsa in auter microfon per la registraziun? Co fissi da filmar enstagl da “be” fotografar? Tge musica pon ins prender per in podcast? E la finala cumpara tes material tut tenor sin tv, radio, online, social – ils chanals da RTR.
Tge cuntegns?
RtiR è da principi avert per tuts cuntegns medials che fan gust al public. In podcast davart il ballapè en Surses…pertge betg? In video che mussa la via dal Rein da sia tgina fin a Cuira en 5 minutas…clar! Ina ritscha da fotografias sco video da tuts nums inscrits sin las chasas engiadinaisas cun mess speras fotos che mussan tge ch’il num signifitga…era pussaivel.
Essend la SSR SRG ina chasa da medias electronicas è il focus sin video ed audio. Quai na sclauda dentant betg ritschas da fotos – per exempel – che pon vegnir sviluppadas vinavant tar videos infurmativs, delectants u forsa meditativs.
Cuntegns pon esser tut quai che po delectar il public e dar ad el ina plivalur. Pia era quai che nescha ord Tias ideas.
Co vegn collavurà?
Las ideas ed ils cuntegns vegnan da Tai! RTR stat a disposiziun cun cussegliaziun e material tecnic. Quai è il principi da RtiR. Pli en detagl vesa ina collavuraziun ora uschia:
-
Tema / cuntegn
Avant la producziun vegn il tema discutà. I va en emprima regla per erruir sch’il cuntegn correspunda a las reglas publicisticas da RTR / SRF.
-
Producziun sco tala
Ti laschas liber e fas quai che Ti fas! Las responsablas RTR dattan sustegn sin dumonda (telefon, whatsapp, etc.)
-
Feedback
Las responsablas RTR fan ina runda da feedback da Tia producziun. I va per tge ch’ins pudess tut tenor midar / sviluppar enavant. Ti adatteschas tut tenor il product e lura va il product en ina segunda runda da feedback. E.u.v. fin ch’il product è finì.
-
Surdada per publicaziun
Ti tramettas il product finì en furma electronica tar las responsablas RTR che guardan lura per la publicaziun.
E mes chanals privats – Insta, youtube, FB?
RTR publitgescha tes material sco emprim sin ses chanals. Suenter fissi cool, sche Ti pudessas mussar quai tut era a tes followers cun in pitschen avis “#ff @rtrsrg”.
E tge datti persuenter?
RtiR survegn da Tai novs cuntegns e novas ideas. Ti survegns da RTR material tecnic e cussegliaziun nua ch’i fa da basegn e Ti la damondas. In pitschen obulos per producziun è era pussaivel.
Quai è bain exact insatge per Tai !, il link avra en ina nova fanestra


text:
Connecticut
El Connecticut a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 14.371 km² e una pupulaziun de 3.503.604 abitant.
A l'è tacaa a nord al Massachusetts, a ovest al stat de New York, a süd a l'Ucean Atlantigh, a est al Rhode Island.
La capital a l'è Hartford (121.578 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Bridgeport (139.529 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn New Haven, Stamford, e Waterbury.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim guernadur a l'è staa el John Haynes.
In del 1639 in Connecticut a l'è stada adutada la prima custitüziun de l'America.
El Connecticut a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Connecticut al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Connecticut


text:
Paninis main chars
- Venderdi, 1.6.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 1.6.2018, 11:15, RTR
Emplenir l'entir quadern da Panini per il campiunadi mundial da ballape en la Russia 2018 po ir en ils raps.
Cun 682 tatgaders custa il quadern, senza barattar cun auters, passa 1'000 francs. Sch'ins po dentant barattar gia be cun diesch persunas sa reduceschan ils custs tenor in scienza svizzer sin bun 330 francs. Dapli persunas per barattar ch'ins ha, pli favuraivla daventa la chaussa.
Tatgaders spezialas pretendan acziuns spezialas
Panini daventa adina pli creativ cun tatgaders. Uschia datti quest onn dasper in tatgader persunalisà per 10 euros era anc 12 tatgaders da legendas dal ballape ch'ins chatta davos las etichettas da las buttiglias da PET da Coca Cola. Tgi che na vul dentant betg laschar baiver ils uffants tantas buttiglias da Coca Cola po ir a rimnar ils tatgaders tar rimnadas da PET u dumandar a lieus nua che Coca Cola vegn vendì, sch'ins pudess forsa be avair l'etiquetta.
Era per il tatgader persunalisà datti in trick
Il tatgader persunalisà pon ins far sin la pagina d'internet da Panini. Suenter in process plitost cumplitgà pon ins lura per 10 euros pustar il tatgader da sasez. Dentant vai era pli bunmartgà. Numnadamain crear il tatgader sin il telefonin ed enstagl da cumprar el char, far in screenshot e squitschar sco fotografia, tagliar ora e tatgar en il quadern da Panini. Voila.


text:
Presentaziun dl liber „Rezetes por rajoné“ ai 13 d’aurí
La publicaziun nöia dal titul “Rezetes por rajoné” gnará presentada ai 13 d’aurí dales 16 tla sënta dl Departimënt Educaziun y Cultura ladina a Balsan.
Ativités y jüc desvalis por imparé da rajoné Ladin é contignüs tla publicaziun nöia “Rezetes por rajoné” che gnará presentada da pert dla coordinadëssa dl proiet Nadia Chiocchetti
en vëndres, ai 13 d’aurí
dales 16.00
tla bibloteca salf Vittur
dl Departimënt Educaziun y Cultura ladina
a Balsan.
USP


text:
7 Comuns ladins: abitaziuns nöies ma plü a residënc
Lege dl teritore y dl paesaje: la Junta á stabilí i criters, i Comuns y les fraziuns olache al gnará resservé le 100 porcënt dles abitaziuns nöies a residënc
Te n valgönes arees dles Dolomites tl Südtirol é le numer dles secundes ciases cotan alt y chësc fenomen porta pro a n aumënt di prisc tles zones da frabiché cun conseguënzes ince por i zitadins residënc che oress frabiché y vëgn confrontá cun spëises finanziares dër altes.
La lege nöia sön le teritore y le paesaje dla provinzia de Balsan prevëiga che le 100 porcënt dles abitaziuns nöies dess ester convenzionades ti Comuns y tles fraziuns olache le numer dles secundes ciases é plü alt dl 10 porcënt, chël ó dí che ares sará tl dagní resservades por i residënc. La lege nöia é gnüda aprovada de jügn dl 2018 dal Consëi provinzial y publicada spo de messé dl 2018 tl Boletin Ofizial dla Regiun Trentin-Südtirol y jará en forza dal 1. de jená dl 2020 inant. Dui articui dla lege é bele jüs en forza le de do la publicaziun ai 13 de messé dl 2018. Un n articul regolamentëia danü la svenüda dl teritore y l’ater articul fej referimënt ala formaziun dl personal di Comuns.
La Junta provinziala á traté inier ai 25 de setëmber l’implementaziun dl regolamënt bele jü en forza (che müda l’art. 79-ter dla lege urbanistica) che obliëia la Junta da stabilí i Comuns y les fraziuns olache passa le 10 porcënt vëgn adoré sciöche secundes ciases. Por arjunje chësc obietif él gnü aprové döes deliberes cun i criters aposta y implü él ince gnü stabilí i 25 Comuns y les 26 fraziuns interessades. Le relevamënt é gnü fat dal Consorz di Comuns sön la basa dla cuta de sojornanza sciöche preodü dala lege regionala tl setur. Na porzentuala dër alta de secundes ciases é gnüda relevada tla Val Badia, te Gherdëna, tla Val de Puster y tl raiun de Deutschnofen.
Ti Comuns y tles fraziuns indicades dala Junta messará dötes les abitaziuns nöies ester convenzionades, chël ó dí resservades por residënc. Chësta desposiziun ne vëgn nia aplicada ales abitaziuns por chëres che al é bele gnü aprové na conzesciun da frabiché o por chëres che al é bele gnü presenté n proiet definitif al Comun competënt cina ai 13 de messé dl 2018.
Les abitaziuns convenzionades podará ester en posses ma de porsones residëntes da almanco 5 agn tla provinzia de Balsan o che á n raport de laur tl Südtirol. Le regolamënt aprové incö dala Junta sará varënt cina ai 31 de dezëmber dl 2019. Dal 1. de jená dl 2020 jará spo en forza la lege nöia cun na redefiniziun di Comuns y dles fraziuns. Al é preodü n control periodich y ajorné dla situaziun. Tla lista él da ciafé 7 Comuns ladins dl Südtirol (Badia, Corvara, Mareo, S. Cristina, San Martin de Tor, Urtijëi, Sëlva). Le su Comun che n’é nia te chësta lista é chël da La Val.
La lista di Comuns y dles fraziuns
25 Comuns
Badia, Altrei, Prener, Corvara, Mareo, Gsies, Hafling, Sanciana, Ciastel, Niederdorf, Valdaora, Plaus, Rasun-Anterselva, Renon, Senales, Le Sest, S. Cristina, San Martin de Tor, Urtijëi, Stilfs, Terenten, Toblach, Valsperch-Taisten, Welschnofen, Sëlva
26 fraziuns
Radein (Aldein), Eores (Porsenú), S. André (Porsenú), Raiscia (Bornech), Petersberg (Deutschnofen), Mühlbach (Gais), St. Valentin (Graun i.V.), Graun (Kurtatsch a.d.W.), Laiun, Tanirz (Laiun), Pawigl (Lana), St. Martin am Kofel (Latsch), Pfelders (Moos in Passeier), Unterfennberg (Margreid), Meransen (Mühlbach), Issing (Pfalzen), St. Jakob (Pfitsch), Braies Defora (Braies),Braies Daite (Braies), Walten (St. Leonhard in Passeier), Thuins (Sterzing), Gfrill (Tisens), Peterbühel (Fié), Prösels (Fié), St. Konstantin (Fié), Ums (Fié).
USP


text:
«CIAO BABILON»
- Dumengia, 22.4.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 22.4.2018, 9:03, RTR
La mesadad dals radund 6'500 linguatgs ch'i dat actualmain sin il mund vegn tenor experts a murir fin la fin da quest tschientaner. Cun mintga linguatg svanescha dentant in'atgna perspectiva sin il mund.
La Marella «Ciao Babilon» accumpogna il linguist Dan Kaufman sin sia tschertga da linguatgs periclitads en sia citad New York.
Dan Kaufman schazegia ch'i dettia radund 800 linguatgs a New York, uschè blers sco en nagin'autra citad. Fascinà da questa abundanza ha Dan Kaufman fundà ensemen cun auters la Endangered Language Alliance (ELA) per documentar uschè blers linguatgs rars sco pussaivel.


text:
Nozzas el Vatican
Grazia nies survetsch havein nus gardists il privilegi d’astgar habitar el Vatican. Sco usitau tier mintg’armada habitescha la schuldada en caserna.
Marida in gardist, ha el il dretg da retrer ina dallas habitaziuns el Vatican. Il diember da habitaziuns ei denton fetg limitaus.
Per astgar maridar sto il gardist haver cumpleniu siu 25-avel di da naschientscha ed haver contonschiu silmeins il grad da corporal. Plinavon sto el haver prestau silmens 3 onns survetsch ed el sto s’obligar per ulteriurs treis onns.


text:
Helene Fischer dat sin la turnea actuala 69 concerts en 14 differentas citads – tschintg da quels a Turitg. Ier saira, ils 24 d'october ha gì lieu la premiera da la seria dals concerts.
La show da la schlagher-queen ha cuzzà trais uras e 20 minutas. Durant il concert han ins pudì vesair differents elements spectaculars. Varga 20 sautunz han accumpagnà la chantadura e procurà per ina energia enorma. La chantadura tudestga è pliras giadas stada fermada vid sugas ed ha chantà durant far acrobatica en l'aria – e quai tut live.
Passa sis differents outfits han ins pudì guardar vid la chantadura cun ragischs russas. Cun 33 onns è Helene sin ses punct culminant. Las 5 shows a Turitg en tuttas vendidas ora.
Noss reporter e moderatur Ivo Orlik è privat in fan da la musica da hip hop. El ha visità per RTR il concert da Helene Fischer. Sia finamira è sta, da daventar in fan da Helene Fischer.
Nus avain era pudì discurrer cun in grond fan da Helene Fischer. Darya (22) dal chantun Argovia. Ella visita tuts ils 5 concerts a Turitg. Nus avain discurrì cun ella.
RR Famus e glorius 10.30


text:
Camerun
El Camerun (Cameroun in frances; Cameroon in ingles; Kamerun in tudesch) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Nigeria, al Ciad, a la Repüblica Centrafricana, al Gabon, a la Guinea Equaturiala e al Congo e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Yaoundé.
Al gh'ha una süperfiss de 475.442 km² e una pupulaziun de pressapoch 18 miliun d'abitant. In camerun se parlen pressapoch 260 lenguv.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Camerun a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919, quand che l'è staa spartii intra la Francia e'l Regn Ünii.
El Camerun frances l'ha utegnüü l'indipendenza in del 1960, el Camerun ingles in del 1961 e hann furmaa un stat federal.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cameron (nom ufizial: République du Cameroun / Republic of Cameroon) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Paul Biya (del 1982).
El prim minister a l'è el Philémon Yang (del 2009).


text: Il rumantsch sveglia bler interess e simpatia. Ma da la vita quotidiana linguistica en il Grischun rumantsch san persunas d’ordaifer per ordinari be pauc. Co vivan persunas da lingua rumantscha en il Grischun lur situaziun linguistica? Tge relaziun han els cun lur lingua materna periclitada, tgenina cun la lingua tudestga dominanta? La publicaziun «Sprachwelten – Munds da linguas» da Renata Coray e Barbara Strebel, cumparida il 2011, contribuescha a meglierar questa situaziun: Diesch persunas dal Grischun rumantsch raquintan da lur vita e da lur experientschas cun linguas.


text:
Mercordé (Mercoledì in italiân) l'é al giōren ed la stmâna tr' al Martedé e al Giovedé, dal latèin Mercurĭi dies, giōren ed Mercóri.
S' es cunsîdra la Dumènica cme prém dé 'd la stmâna, al mercordé al la divéd in dû.In tedèsch, la parôla "mercordé" (Mittwoch) ch' a vōl dîr "metê ed la stmâna". Sté significhêt as câta ânch int i nòm ed cól giōren ché in êtri léngvi tedèschi cme l'işlandèiş (miðvíkudagur) e int al léngvi şlêvi cme al "cēco" (středa, da střed) ch' a vōl dîr "cèinter", mó ânca mia tedèschi cme al finlandèîş keskivikko da keskus "cèinter" e vikko "stmâna".
L'inglèiş Wednesday al deşvîn dal dio celtich-tedèsch Woden (Odino).
Tra i mercordé dègn ed nôta a gh'é al mercordé dal Sèndri ch' al sègna al prém giōren ed la Quarèişma int al Cēşi Catôlichi ed règola latèina.


text:
Hits dal schlagher 2016
- Glindesdi, 26.12.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 26.12.2016, 19:00, RTR
La crème de la crème dal schlagher han chattà tuts in plaz sin in disc dubel ch'è cumparì la fin da november da quest onn.
En «La stailalva» dad oz preschentain nus a vus in triep da quellas melodias enconuschentas da l'onn 2016. L'entschatta fa Andrea Berg cun ses hit «Diese Nacht ist jede Sünde wert». Plinavant tadlain nus Nik P, Vanessa Mai, Helene Fischer, Klubbb3, Fantasy, Francine Jordi, la Beatrice Egli euv.