text:
Rezōl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rezōl (Reggiolo in italiân l'é un cmûn ed 9.057 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra nôt e matèina e a cîrca 37 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Indice
Urègin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
An n'é mìa cêra l'urègin dal nòm ânca se, tra i divêrs pinsêr, còl ch' al sèmbra al gh'âbia pió valōr al sia còl ch' al dîş ch' al deşvègna da la parôla latèina "râşa" oséja "raşêr", stirpêra da la natûra salvâdga dal pôst. Stôrich antîgh o pió modêren, per prém Ireneo Affò in 'na só lètra stampêda a Guastâla int al 1775, a sèmbren d'acôrdi int la spiegasiòun. Diêter pinsêr în ch' al deşvègna da un môd şbaliê ed ciamêr la sitê 'd Rèz "Raézz" (cme Flurèinşa, Fiurinsōla oséja Firènsa céca) ch' l'aré fât nâser al nòm Rézol o Ràzol oséja "Rèz céca". Da pôch a s' é pinsê che Razolo al pôsa deşgnîr dal latèin radius (râg), a intènder la spartisiòun a vintaj ed la burghêda, o ânca cme cambiamèint ed la parôla dal dialèt lumbêrd ràsol (piantarōla ed vîda) cme faré pinsêr ânca in dìvêrs documèint antîgh al nòm dal pôst scrét raçolo in sustègn ed l'idèia purtêda avânti dal stôrich Franco Canova (Le corti reggiolesi dai Gonzaga al sec. XX, 1996).
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é sicûr invêci che ânca sta zôna, préma che rivésen i Rumân, l'êra dèinter a la grânda piânura dal Po, fâta alōra da 'na sprupuṣitêda distèisa ed padòl, pantân e lêgh stramṣê a stèirp e buscâja, al tót, in sustânsa, sèina êrzen. La zôna l'é stêda, ed sicûr, abitêda fîn da i tèmp indrê: lòungh al râm meridionêl dal Po, ciamê Po môrt. Ind al pôst dóve é gnû só l'antîgh cèinter etrósch ed Flexum în stê difâti catê rèst ed l'ête dal Fèr e rèst 'd abitasiòun rumâni. 'Na vôlta finî la cunquésta ed l'Emélia i Rumân a s'ín fermê, dôp avèirli bunifichêdi, in sté zôni. Andêr a drê a la centuriasiòun al sistêma stradêl al gh'îva al só âs pûrtânt ind la via Emélia e a 's dividîva ind al strêdi di chêrd e di decumân. Atâch a tót i municipia a se sgnêven sînch chêrd magiōr al pió vêrs matèina a sré dvintê, a Rezōl, la strêda vècia cngusûda int al 1142. Int al IV sècol l' é cumincê al regrès ch' l' à mandê a l'êlta l'impurtânta ôvra ed cambiamèint e 'd urganiṣasiòun dal teritôri fâta da i Rumân; l'abandòun dal zôni da pêrt ed l' òm e a man man ch' l' andêva a sparîr al pèiṣ ed la preṣèinsa ed l'urganiṣasiòun civîla al teritôri al gnîva subét cunquistê dal padòl e da la buscâja. Int al VI d.C. a gh' é stê 'na grôsa aluviòn, ch' l' à rèiṣ dal tót pantanōṣa la zôna tr' al Po e al Sècia. A partîr dal VIII sècol, a la fîn 'd un lòungh peréiod 'd abandòun, al teritôri l'é stê dê a divêrs cunvèint, ind la sperânsa ed rèndrel prudutîv, préma da i Longobêrd e dôp da i Frânch. I frê dal grândi badéi benedetèini în stê i prutagunésta ed 'na riprèiṣa urdnêda dal campâgni e tra còsti l'à trê benefési ânca còla 'd Rezōl. A la fîn, dôp 'na préma bunéfica, è nasû al cōrti ed Pegugnêga, Gunṣêga, Lusêra Curtnōva, Bundèin ed Runcōr e Bundèin 'd j Arduîn. Al j urègin ed Rezōl în datêdi atōrna al Mél, difâti al prém documèint ch' al dichiâra che gh'é un cèinter abitê ch' al cumbîna cun Rezōl l'é dal 1044 e l'é un ât dóve al dîs che la mêdra ed Matélda ed Canòsa Beatrîṣ la cûmpra sê cōrt cun i câmp e bôsch per 'na metradûra ed 970 biôlchi da ûn têl Gotifredo, in dóve per la préma vôlta a 's pêrla ed la corte Razolo. Int al cèinter uriginâri a gh'êra, tra chiêter stâbil, 'na cēṣa dedichêda a Sân Venèri. La cōrt l'é pó stêda dunêda da Beatrîṣ al l'impurtânt Badéia ed Frasinôr, mèinter la cēṣa la s'é catêda a dipènder da la Pēv ed Fâbrich. Int al 1115 a Bundèin ed Runcōr, argnusûda incô cme Bondanâs int al cmûn ed Rezōl, a môr la cuntèsa Matélda ed Canòsa. La puṣisiòun geogrâfica al cunfîn tra l'Arzân e al Mantvân l' é muntêda só a decéder al vicèndi ed Rezōl. L'é pr' al pusès ed cla zôna, ciameda Regona Padi (Pegugnêga, Gunṣêga, Bundèin 'd Arduèin e Bundèin ed Rucōr) che Rèz e [Mântva]] int al 1184 àn fât 'n acôrd ch ' al pervedîva vint 'ân ed pêṣ e 'n ajót da ûn a cl'êter. Intânt a 's fân al prémi impurtânti ôvri ed bunfica: insém a trèin ed Rezôl a nâs al chêv Tajêda, fât cun mân d'ôpra cremonèiṣa, int al 1218, fôrsi insém al vèc lèt dal Po. A vîn rinfursê al castèl che gh'êra per paûra dal minâci di mantvân che, l'istès, int al 1223 a mèten a fèr e fôgh Rezōl, còst l'à purtê la ruvîna ed dimòndi di castra ed Rezōl. Acsé în turnêdi a cumincêr al quistiòun e Rèz la s'é sicurêda al pusès di quâter paèiṣ. Mó sta situasiòun la duvîva cambiêr incora int al 1225 quând a s'é decîṣ ed dêr Gunṣêga a Mântva, Bundèin d ' j Arduîn a Rèz e chiêter dû paèiṣ da mandêr avânti insèm. Dal 1242 Rezōl la dvèinta 'na vèira e prôpria sitê furtifichêda, la srà armêda ed 'na rôca tr' al pió impurtânti ed l'Arzân e 'd 'na strêda dirèta per la sitê. La preṣèinsa ed la Rôca e 'd la strêda în stêdi deciṣîvi, bèin prèst al cèinter abitê al s'é ṣvilupê d' atōrna al castèl a la vèia per Rèz. Da i Statût dal 1244 a riṣûlta cun un móc ed gînta l' é stêda spustêda da Rèz a Rèzōl. Al cmûn arzân al fêva pó 'na sèria ed cûmpri e tèri da i Sgnōr Da Palude, al chersîva acsé la só pusibilitê ed dêr a i nōv abitânt ed Rezōl cà e pcòun céch ed trèin. In ân ed lôti tra 'd lōr ânca Rezōl al duvrà difèndres da j a sêlt cun la costrusiòun ed 'na tòra ed difèiṣa ch' la s'afrà prôpria a ch' j ân. Ânca ind al Tersèint divêrs pretendèint àn serchê ed cunquistêr Rezōl, tra cuisché ânca i Sessi che l' àn ucupêda, e dôp a l'àn vindûda per 3.000 frânca arzân a i cremunèiṣ, che, però, àn duvû dêr indrê subét l'imprudèint aquést. Ciapêda cun la fôrsa da Obizzo d'Este e int al 1306 l'é stêda ucupêda incòra da 'n' eṣêrcit ed Mantvân e Verunèiṣ. Luigi Gonzaga int al 1328, dôp che j Arzân àn pruvê soquânti vôlti a cunquistêr al paèiṣ, a j à custrèt a rinuncêr a ògni dirét insém a la Rôca 'd Rezōl. Al gvêren di Gunṣêga insém a sté tèri se da 'na pêrt l'é intervgnû per miliorêr la situasiòun dal j âchev da teritôri da cl'êtra al s'é dimustrê per 'na pèiṣâ polética ed tâsi. Da 1444 al 1456 Rezōl l'é stê a câp 'd un céch stêt cun Gunṣêga, Lusêra e Suṣêra. Al '500 l'é stê un lòungh peréiod ed pêṣ e l'é finî cun la bunéfica vrûda e fâta da Cornelio Bentivoglio, cûnt ed Gualtēr. Rezôl l'armâgn di Gunṣêga fîn al 1630. Int al 1693 a Rezōl a gh'à picê la pèsta. Int al 1748, dôp la pêṣ 'd Aquisgrana, al vèc Duchêt ed Guastâla l'é stê dê al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa, gvernê da i Borbòun, fîn al 1802 quând, Napoleòun, al dà Rezōl al Cmûn ed Rèz insèm a Guastâla e Lusêra. Ind al mèinter a 's finésen al j ôvri ed sitemasiòun dal j âchev e nâsen dal j indóstri céchi ed trasfurmasiòun ed prudòt cme filânda e stabilimèint ed la lâna. Int al 1806 Rezōl al cûnta 4.677 abitânt, dôp la Restaurasiòun, Rezōl al tōrna incòra a Pèrma. Dal 1847 al 1869 l'é stêda unîda al Duchêt ed Pèrma e Mòdna fîn al dvintêr pêrta dal Stêt italiân. Cun l'unitê d'Itâlia Rezōl al pâsa dòunca per sèimper sòta la pruvîncia ed Rèz e la 'gh và adrê ind la stôria. Adèsa l'é un cmûn dedichê préma ed tōt a l'ativitê industriêla e artigianêla cun particulêr riferimèint al setōr dal costrusiòun, ed l'abiliamèint, ed la metalmecânica e 'd la chémica.
Palâs e cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter ed Rezōl l'é urganiṣê d'atōrna a la só Rôca. L'è stêda tirêda só ind la préma metê dal XIII sècol quând al cunvèint ed Frasinôr l'à vendû a la sitê ed Rèz un trèin atâch a Rezōl, per la costrusiòun 'd un castèl nōv: la furtèsa l'é stêda tirêda só int al 1215, e al céch cèinter, cun ânca 'na cēṣa 'na cà per soquânt frê, l'é dvintê bèin prèst un impurtânt pôst in avânti cûntra i Mantvân che pió vôlti a l'àn asaltêda. La gh'à 'na piânta cun quâter cantòun cun quâter tòri. Al dō tòri a mezdé în in fôra mèinter còli setentrunêli în a fîl cun i mûr ed fiânch. La mantîn presapôch sèimper la só strutûra uriginâria ed mâchina militêra. La Rôca la deṣvîn da l'uṣânsa dal castèl a recînt medioevêl. L'ingrès ed la Rôca la 's arvês al cèinter ed la facêda dôve a 's vèden i sègn 'd un pûnt alvadōr e al gh'à d'ed sōver 'na tòr. Al grând turiòun centrêl cun funsiòun ed turâs, che al restâver a gh'à tôt pêrta ânca l'architèt fiurintèin Luca Fancelli int al 1470, la gh'à incòra 'na schêla dal 1405 druvêda per mèter dèinter al j artilierèi. La tòr cme ch' al j êtri tòr e al mûri în merlêdi. La Rôca ed Rezōl, la rapreṣèinta ûn di pió impurtânt eṣèimpi italiân 'd architetûra furtifichêda, secònd al cuncèt dal castèl-recînt dóve a gh' aré duvû riparêres al pôpol in chêṣ ed biṣògn.
Al Teâter[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teâter ed Rezōl l'é un bòun eṣèimpi de stîl ed la secònda metê dal '700. L'é atâch a la pêrta a matèina ed la Rôca medievêla. A Rezôl int al Sesèint a gh'êra in funsiòun 'na sêla per spetâcol teatrêl. Armêṣa fêrma, dôp tânt restâver, per pió ed quârant' ân fîn a quând la duchèsa ed Pèrma l'à dê, só richièsta dal Podestê, l'avtoriṣasiòun per arfêr ind l' istès pôst un teâter nōv e pió modêren che, grâsia a l'ajót di sgnōr dal paèiṣ che n'àn finansiê i lavōr cun al cumprêr i pêlch, l'é stê inavgurê int al 1838. Al cumpimèint di lavōr l'é stêda dê a l'architèt Luigi Sottili e al decorasiòun a 'n artésta pramṣân armêṣ scgnusû. Al sipâri, mèz brusê da un incèndi int al 1973, l'é 'na côpia quêṣi cumpâgna dal triûnf ed Pallade piturê insém al sipâri dal Rêgio ed Pêrma, l'é ôvra ed Martini. Int al 1880 sōver al purdghê ed l'ingrès al prém piân a gh'é stê zuntê al Ridòt dedichê al muṣicésta Rinaldi ed Rezōl. Ind la 'stèsa ucasiòun é stê fât la facêda purghêda, incurunêda da fnèstri e da un timpèn. A l'intêren 'na sêla a fèr ed cavâl un pô slunghêda, trî ôrdin ed pêlch dóve al cèinter a 's capés al principêl sōl per 'na fōrma un pô pió prununcêda ed la balcunêda. In generêl al teâter dal d d'incô l'é armêṣ cumpâgn a còl uriginêl mēno che la decorasiòun dal sufét arfâta int al Novsèint. Al tèimp ed l'ûltma guèra al teâter l'é dvintê un granêr. Intōrna a j ân Sincquânta al vrîven butêr zò. Int al 1964 în stê fât soquânt lavôr ed rinfōrs al strutûri portânti cme i mûr estêren, al tèg, e i sufét. Fîn al 1982 al teâter l'é stê druvê cme magaṣèin comunêl e i curidōr ed l'ingrès cme sît ed 'na socetê cicléstica. Int al 1982 în stêdi fâti ôvri ed risanamèint al strutûri, al pavimèint e l'é stêda piturêda ed nōv la facêda. Dal 1984 al 1988 în stêdi fati dal milioréi grâsia ai fònd regionêl e a la lèg pr'al teremôt dal 1987. Incô l'é ed nōv druvê al Ridòt cme sêla cunferèiṣi e sêla mòstri cun un réch prugrâma, ind al sotpêlch a gh'é stê tirê fôra un ambiĵnt per 'na scōla ed muṣíca e 'na bânda muṣichêla. La prugramasiòun dal teâter l'é fêrma da quârant' ân.
Palâs Sartoretti[modifica | mudéfica la surzéia]
Palâs Sartoretti l'é dal Setsèin al preṣèinta 'na strutûra impunèinta e l'é in Piâsa Martiri. A l'intêren dal Palâs a gh'é dimòndi câmbri tra còsti un magnéfich salòun pr' al fèsti cun presiōṣi decorasiòun. Da un lêregh clonê ch 'al s'arvés ind la piâsa a's và dèinter a un lêregh e antîgh giardèin, incô cambiê in Pêrch, dôve a gh'é dèinter 'na grân varietê d'êlber soquânt ed quisché secolêr.
La Cēṣa Parochiêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla dedicheda a Sânta Maréia Assunta l'é stêda fâta tr' al 1855 e al 1858 da Cesare Costa al 'stès prugetésta dal Teâter Municipêl ed Rèz. L'é fâta in stîl grêch, a trèi navêdi, 'na sôrta ed mèza véia tra la cēṣa a crōṣ grêca e còla a crōṣ latèina. La cēṣa l'é stêda fâta dóv' a 'gh n' êra n'êtra. La gh'à 'n intêren grandiōṣ e prupursionê, cun 'na grôsa cópla centrêla e dō capèli lêrghi a i fiânch. Al presbitêri, splèndid altêr in mêlmer, a intêrs dal Setsèint la deṣvîn da 'na cēṣa tôta via a Guastâla. La capèla ed mansèina dal Setsèint, dedichêda a la Madòna dal Ruşâri, la gh'à un belésim altêr in mêlmer, l'é l'ónich elemèint impurtânt ch' al vîn salvê quând è stê butê zò la vècia cēṣa dal Sesèint. Al parèidi ed fiânch ed la capèla a gh' în j antîgh purtêl in mêlmer. Ind la capèla ed dréta dedichêda al Sânt Crucifés a gh'é l'altêr e 'na curnîṣ in scajôla ch' la deṣvîn ânca lê da la cēṣa butêda zò. La facêda l'é divîṣa in dû cun la pêrta centrêla alvêda da tèra e finîda cun fruntespési a teriângol. A s' arvésen trî ingrès, êlt cun la lunèta d'ed sōver còl principêl, cun timpèn a teriângol quî ed fiânch. A l' estêren la cēṣa la gh'à 'na bèla tòra in stîl barôch, cumincêda int al 1700 e finîda utânt' ân dôp. Int al 1966 la cēṣa parochiêla ed Sânta Maréia Assunta, cun al teremôt, la gh'à 'vû di grôs dân tânt che a l'àn duvûda sarêr.
Uratôri ed Sân Venèri[modifica | mudéfica la surzéia]
La venerasiòun ed Sân Venèri, ereméta ed la Spèsia e Sânt Prutetōr dal paèiṣ, la s'é sparpagnêda fîn da i tèimp antîgh ind l'arzân. A Rezōl a gh'é 'n uratôri dedichê al Sânt tirê só int al 1775 in dó gh'ēra 'n'antîga cēṣa Rumâna.
Véla Aurelia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Vèla fâta fêr da i Gunşêga che a n' àn fât la cà ed l'istê, destinasiòun ed tânt nòm famōṣ e testimôni dal grân lóso dal gvêren di Gunşêga. La cōrt-palâs l'é stêda fâta insém in dó gh'êra un caşèin ed câsa.
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva l'é ûn di fabrichê religiōṣ impurtânt a Rezōl. Fâta int al 1856 a l'intêren a 's pōl amirêr un elegânt altêr magiōr in mêlmer més ind la parochiêla un ân dôp la só costrusiòun.
La Cēṣa Parochiêla ed Brugnêt[modifica | mudéfica la surzéia]
Còla ed Brugnêt l'é 'n'êtra bèla cêsa Parochiêla e l'é un santuâri mariân tirêda só int al Setsèint. A l'intêren ed la cēṣa a gh'é 'na tèila céca dal Sincsèint, che la figûra la Madòna ciamêda dal Bôch, venerêda perché cunsiderêda miraculōṣa.
Bundanâṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
A cîrca dû chilômeter ed distânsa da Rezōl a gh'é Bundanâs, la Bundèin ed Matélda ed Canòsa, dóve 'n antîgh fabrichê, incô 'na cumûna cōrt agrécola fôrsi dal Sincsèint e arnuvê int al XVIII e XIX sècol, al gh'à dèinter prubabilmèint, i rèst ed la cōrt dóve l'é môrta, int al 1115, la famōṣa Cuntèsa.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Razolo: Storia antica di Reggiolo (nell'Emilia) dalle origini al 1300. - Reggiolo : Comune Reggiolo, 1978.
- Franco Canova - Reggiolo : la storia. - Reggiolo : Amministrazione Comunale, 1980
- Rufo Paralupi - Storia di Reggiolo / Rufo Paralupi. - Bologna : Atesa, 2000
- Aldo Zagni - La chiesa parrocchiale di Santa Maria Assunta in Reggiolo - Modena : Teic, 1977
- Aldo Zagni - Matilde di Canossa a Bondeno di Roncore (Bondonazzo di Reggiolo); con quattro incisioni originali di Nunzio Garulli. - Reggiolo : Edizioni del Corno d'Oro, 1977
- Aldo Zagni - S. Venerio Abate e il suo culto a Reggiolo - Reggiolo : Corno d'oro, 1975
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
Cità del Vatican
El Staat de la Cità del Vatican (in latin Status Civitatis Vaticanæ, in italian Città del Vaticano), comünement ciamaa Citaa del Vatican, l'è un stat indipendent de l'Europa sott la suvranità de la Santa Sede, a travers l'uturità del Papa de la Gesa Catolica ch' al v'esercita i pudè de munarca assolüt. Cunt una süperfiss de 0,44 km, inserida in dal tessüt urban de la cità de Roma, in dai press de la riva dester d'al Tevar, su in dal Col Vatican, a l'è 'l pussee picul stat indipendent del mond, in termin de populaziun e in termin de estenziun teriturial.
Storia e Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Staat de la Gesa, ca per circa un mileni al s'era estendüü su bona part de l'Italia central, a l'era staa definitivament ocupaat in dal 20 de setembar 1870, ch'a i Bersajee del Regn d'Italia eren andaa dent a Roma a travers la porta Pia. El Papa Pio IX al vureva nò l'anessiun con l'Italia, inscì in nasciüü brut raport intra l'Italia e la Gesa, quela che l'è ciamada la Questiun Romana. La questiun a l'è stada risolta el 11 de febrar del 1929, quand i dö Alt Cuntendent hann firmaa i pat del Lateran, segund i quai l'Italia al ricugnuss la citaà del Vatican come un stat indipent in tütt e per tütt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Groucho Marx
Groucho Marx (New York 2 ottober 1890 - Los Angeles 19 agust 1977 ), l'è stàa un attur, còmich, cantant e scrittur american.
El faseva part d'on quartett ( poeu divenùu terzett) chamàa "I Fredej Marx", insemà ai sò fredej:
- Harpo Marx
- Chico Marx
- Zeppo Marx
Descrisiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunt el sigar semper in man, dei barbisuni e sopracìi pitturàa cunt el pennel, de spess vestìi elegant, cunt la soa camminada tipica chinada e ona parlada svelta tuta sua, fada de gioeuch di paroj e frecciadin, l'era vun ch'el ga la mandava a dì a nissun.
Film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sò film pussèe famus hinn stàa:
- Zùppa d'anatra (duck soup)
- Tri matt a spass (tre pazzi a zonzo, at the circus)
- Pùmm de cavall (horse feathers)
- On dì ai curs ( a day at the races)
- Ona sira all'opera (A night at the opera) che tra l'altr, in part l'è ambientàa in del noster Teater la Scala de Milan.
- Ona noch in sui tech (Una notte sui tetti, love happy)
- Quater matt in mess al mar (Quattro matti in alto mare, monkey business)
Televisiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo che el gh'ha avùu success in del cinema, in di anni 50, el s'è dedicàa alla televisiun. L'è stàa presaentatur d'un quiz popular dell'epoca, ch'el se chamava Te poedet scumettegh la vida (You bet your life) ed el talk show Dighel al Groucho (Tell it to Groucho).


text:
Saint-Aubin (CH-FR)
Saint-Aubin a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1445 abitant.
El cumün de Saint-Aubin al se tröva a una altitüden de 471 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Avenches (VD), Delley-Portalban, Domdidier, Missy (VD), Vallon, Villars-le-Grand (VD).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)


text:
Biassòn
Biasòn (Biassono in Italian) a l'è un cumün da 12 041 abitant (dato del Dic 2013 [1]), in da la Pruvincia da Munscia e Brianza.
El territori fa part de la Brianza bassa.
L'è tacaa a Lèsm, Àrcur, Machee, Lissùn, Vedàn, La Sànta e anca Munscia a traves in dal Parch. El territori l'à gh'à una fraziun ciamàa Cassin de San Giorg, l'è a renta dal Parch da Munscia.
El paés l'è culegaa 'nca con Milan con ul tren de la ligna de Milàn-Multén-Lèch. Gh'à anca una stasiùn che sa ciama Biasson-Leesm-Parch. Al passen tüti i dì i tren regiunal per i pendulùr e i uperàri.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Biassòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Ligàmm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Amènt
En Botànica, l'ament l'è 'na 'nfiurescènsa cilìndrica e strèta, furmàda de fiurilì che g'ha mìa pétali o, semài che i ghe i ha, i è pesègn e de póch cönt, de spès anemòfii (empulinàcc col vènt) ma ale ólte i è empolenàcc pò a per mès de insècc (compàgn che 'ndèi Sàles). L'è furmàt de sòlet de fiùr unisesuài, dispunìcc bèi tacàcc de giü con l'óter e arènt a l'as centràl che de spès el pènt en zó.
L'è tìpich de le piànte de le famìe de le Betulaceae, Fagaceae e Salicaceae. En divèrse de chèste piànte, i è apéna i fiùr màs•cc che fùrma 'n amènt e 'nvéce i fiùr fèmina i è sèmpe (nösöla, rùer) o i fùrma dei óter tìpi de 'nfiurescènse. En sèrte ótre piànte però (compàgn de le àlbere) tat i fiùr mas•cc come i fiùr fèmina i è reünìcc en amèncc.


text:
Solbiaa (CO)
Solbiaa (nom ufizial in italian: Solbiate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 2 542 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e ona densità de 620 ab./km².
L'è different daj duu comun con l'istess nòmm che se troeuven in de la Provincia de Vares.
L'è tacaa ai cumün de Albioeu, Beregazz, Binagh, Cagn, Malnaa (VA) e Olgiaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Solbiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Scossal
El scossal (o anca scossaa, bigaroeu/bigaroeula[1]) l'è on indument che 'l se dopera per quattà su e protegg la part denanz del corp.
On scossal el vegn doperaa de tanti categorii de lavorador, soratutt per reson igienegh o per minga fà streppà o sbordegà i vestii.
In tra i personn che doperen el scossal a gh'è i coeugh, i becchee, i dotor, i ferree, i legnamee, i camerer. In certi scoeul anca i student gh'hann de portàll tant 'me divisa. El scossal a l'è anca vun di simboi de la massoneria.
El scossaa 'l po anca vess on simbol d'ona comunidaa, o d'ona etnia, o, in olter paroll, on simbol d'orgoeuj etnegh, coma per esempi 'l sciurzin bloeu di omen südtiroles. L'inscì ciamaa blauer Schurz l'era staa proibii di fascista in di agn in tra i do guerr ma al didincoeu l'è ancamò pussee popolar d'ona voeulta e l'è devegnuu vun di moeud de mostrà 'l proppi orgoeuj Tiroles, tant che, in di paes del Südtirol, l'è dura trovagghen vun de omm che 'l ghe n'abbia minga su vun. El moeud de dì südtiroles "ein Mann ohne Schurz ist nur halb angezogen" (ciovè On omm senza sciurzin l'è dumà vestii a mitaa) 'l da 'n ideja de la popolaridaa che chell indument de protezion chi 'l gh'ha in del tocch de Tirol de chi di Alp.
Tradizion Popolar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cecco Ferrari l'ha scrivuu ona poesia, che la fà riferiment al scossalin, che la se ciama "La lavandera":
La me morosa cara
La fa la lavandera,
La ven a ca' la sera
Col scossalin bagnàa.
Col scossalin bagnato:
La s'assugava j'occhi
Veder quei giovinotti
Vederli andar soldàa,
Vederli andar soldato
Vederli andar 'la guerra
Veder cascar per terra
Con la ferita 'l cor.
Con la ferita 'l core,
Con la ferita 'l dito:
Ohimè che son tradito
Tradito nell'amor.
L'è ancassì famosa la canzon "Dove te vett o Mariettina":
Dove te vett o Mariettina
Dove te vett o Mariettina
Dove te vett o Mariettina
'nsci bon ora 'n mezz' al praa
'nsci bon ora 'n mezz' al praa.
Mi me ne vado in campagnola
Mi me ne vado in campagnola
Mi me ne vado in campagnola
campagnola a laorà.
campagnola a laorà.
Se la rosada la s'è alza
Se la rosada la s'è alza
Se la rosada la s'è alza
la te bagnerà 'l scossaa.
la te bagnerà 'l scossaa.
El scossalin l'ho già bagnato
El scossalin l'ho già bagnato
El scossalin l'ho già bagnato
stamattina in mezz' al praa
stamattina in mezz' al praa.


text:
Biaa
Biaa (ciamaa anca Biegrass o Biagrass; Abbiategrasso in Italian; Abiatum ò Habiate in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan cont 32 295 abitant. Anca se 'l gh'ha minga tròpp abitant, a l'è el comun pussee grand (per superfis) de la Provincia dòpo el capploeugh. L'è gemellaa con duu comun d'Europa: Langres, in Francia e Ellwangen, in Germania.
A Biagrass, in tanti parlen ancamò la lengua lombarda-insubra.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Biaa (ciamaa biegrassin) l'è mostraa in de la tabella chì de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Grano rosso sangue
Grano rosso sangue (Graṅ rós sangṿ) 'l è 'n film ad scarésa girâ in dal 1984 par Fritz Kiersch e 'l è trat da 'n racònt ad Stephen King, I fiōi dal graṅ, tirâ fóra da la racòlta Dal vòlti i tórn'n indrē. Custâ utsènt-mila dòlar, al 'n à pò fat sù quìndas migliòṅ in di sōi Stat Unî.
La pelìcula la gh'à abû siē séguit: Grano rosso sangue 2: Sacrificio finale dal 1992, Grano rosso sangue 3: Urban harvest dal 1995, Grano rosso sangue 4: Inferno a Grand Island dal 1996, Grano rosso sangue 5: Gli adoratori del male dal 1998, Grano rosso sangue 666: Il ritorno di Isaac dal 1999 e Grano rosso sangue 7: Revelation dal 2001.
Sunt
Durànt un viàś in màchina, fra 'l stradi vōdi dal Nebràska in mèś a di camp ad graṅ e malghét, dū śóvan, al dutōr Burt (Peter Horton) e la sò muróśa Vicky (Linda Hamilton), i métan sóta un ragàs ma chi lò 'l éra bèla mòrt. Lì lōr i decìdan acsè 'd andàr in dal paiśèṅ ad Gatlin par cuntàr qvél ch'l è sucès. Rivâ là però i càtan sōl di baghét e di ragàs. A n gh'è gnanc un grand parchè chi lōr i i aṅ cupâ tut, a cólp ad furcàr e msóri, in nóm 'd 'n èsar ciamâ Qvél ch'al gira p'r i filàr.
A cap dal grup ad putèṅ rabî i gh'èṅ Isaac (John Franklin) e Malachia (Courtney Gains). La léǵ dal pòst la diś che quànt un ragàs al cumpìs daśdòt an, al gh'à da masàr-as par far cuntènt al Dio ch'al s lóga da drē da 'l graṅ.
I ragasōi i gh la càvan a ciapàr la Vicky e a mét'r-la insìma a na cróś ad fój ad graṅ. Par sò furtùna, in sò ajùt, i rìvan la Sarah (Anne Marie McEvoy) e sò fradèl Job (Robby Kiger), dū ad chi putèṅ là decìś però a 'rvultàr-as.


text:
Georgia
La Georgia (საქართველო, Sakartvelo, in geurgian) a l'è un paes de l'Asia arent al Caucas.
A l'è tacada a la Rüssia, a la Türchia, a l'Armenia e a l'Azerbaigian.
La capital a l'è Tbilisi.
La gh'ha una süperfiss de 69.510 km² e una pupulaziun de pressapoch 5 miliun d'abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Georgia a l'è nassüda in de l'april del 1991, quand che l'è finida l'Üniun Suvietiga.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Georgia a l'è una repübliga.
El president a l'è el Mikhail Saakashvili (del 2004).
El prim minister a l'è el Bidzina Ivanishvili (del 2012).


text:
Ryder Cup
La Ryder Cup l'è ü troféo de Gòlf che l'se té ögne dù agn e che l'ciapa 'l nòm dal Samuel Ryder che l' l'à 'nventàt a la métà di agn Vinte del mèla e nöf (1900).
L'è öna sfida tra squadre, tra i dò squadre piö fórte al mónt, zögada dal 1927 al 1971 tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc e i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna.
Dal 1973 al 1977 la sfida l'è stacia amò tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc contra però i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna e de l'Eire fina a che, a partì dal 1979, la sfida l'è stacia Usa cóntra Europa.
I Stacc Unìcc i l'là ensida vintesìch vólte, la Gran Bretagna desperlé dóma trì, 'nsèma a l'Irlanda l'à dóma perdìt e l'Euròpa l'à ensida sèt vólte.


text:
26 02
Ol dé 26 de febrér l'è 'l 57 dé de l'an del calendare gregorià; manca 309 (310 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 26 de febrér al è ul dí da pòost 57 dal an dal calendari gregurian; i manca 309 (310 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1993 - Nöa York (SÜA): di terorist islamist i fa s·cjopá ü camiú pié d'esplosiif a la tur nord del World Trade Center ergot ch'al fa 6 mort e ü mier de fericc.
2005 - Tel Aviv (Israel): ün atentat, reindicat per la Jihad Islàmega, contra öna discotega al fa quàter mort e öna sinquantena de fericc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1802 - Besançon (ol Franch Contaa, Fransa): Vitor Hugo, scritur Franses (m. 1885).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Olesa de Montserrat (ol Baix Llobregat): Paula Montal, religjusa Catalana, fundadura di Escolàpies (n. 1799).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
04 06
Ol dé 4 de zögn l'è 'l 155 ( 156 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 211 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de zögn al è ul dí da pòost 155 ( 156 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 211 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1355 - València: Pröma prosessiú del Corpus a València.
1976 - Palma (Mallorca): s'al signa ol Pat Autonòmich di ísole Baleare.
1977 - Nederland (Colorado, SÜA): Supertramp i resitra, a Caribou Studios, Even in the Quietest Moments, che conté ol sò sössess Give a Little Bit.
1989 - Pequín (la Sina): seguint órden de Li Peng, öna colòna de car de combat la va det a la plassa de Tiananmen indóe gh'i era concentracc miér de sitadí, la masöransa Stödénc, ch'i demanàa l'avertüra del résim comünesta; intra 3.000 e 5.000 i en resölta morc, 10.000 fericc e sentenér arrestacc (facc de la plassa de Tiananmen (1989)).
2004 - l'Iraq: al mör ol soldat Stadünindench nümar 600 intat ch'i cress i crítegh contra Bush.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1975 Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Anzelina JoliI, atura Stadünidenca.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Namwon
Namwon (Hangul: 남원시; Hanja: 南原市) a l'è una cità in del südest de la pruvincia de Nord Jeolla in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 105,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rhododendron schlippenbachii
- Üsel: Rundin
- Pianta: Lagerstroemia indica
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de sett distret (dong; 동), vün eup (읍) e 15 myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Yangcheng, Jiangsu, Cina
- Lompoc, California, Stat Ünii d'America
- Miryang, Süd Gyeongsang, Curea del Süd
- Guro-gu, Seoul, Curea del Süd


text:
Pennsylvania
La Pennsylvania a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 119.283 km² e una pupulaziun de 12.406.292 abitant.
A l'è tacaa a nord al stat de New York e al Lach Erie, al cunfin cunt el Canada, a ovest a l'Ohio, a süd a la Virginia Ucidentala, al Maryland e al Delaware, a est al New Jersey.
La capital a l'è Harrisburg (48.950 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Philadelphia (1.492.231 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Pittsburgh e Allentown.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pennsylvania al gh'ha 21 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Sumvitg
Sumvitg a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1258 abitant e una süperfiss de 101.88 km², e al se tröva a una altitüden de 1056 meter sura al livel del mar. L'è straversaa del fiüm Vorderrhein, che l'è vün dei du ram che püssee a val i se taca insema per furmà el Reno.
El cumün de Sumvitg a l'è tacaa ai cumün de Disentis/Mustér, Linthal (GL), Trun, Obersaxen, Lumbrein, Vrin e Medel (Lucmagn).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sumvitg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1175 col nom de in Summovico.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufiziala del cumün de Sumvitg l'è el rumanc sursilvan.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial Mudel:Rm icon/(Todesch)


text:
Sara Errani
La Sara Errani (Bulógna, 20 'd Avrìl dal 1987, a s lèś [ˈsara erˈrani] in Itagliàn) l'è na tenìsta rumagnōla prufesiunìsta da 'l 2002.
L'è élta 164 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è alenàda par Pablo Lozano e David Andres e la stà a Bulógna, dòp èsar carsùda a La Màcia, in Rumàgna. I la ciàman anc Sarita.
L'è bòna ad dascórar in Itagliàn, in Spagnōl e in Ingléś. A gh piàś dimóndi lèśar, guardàr di film, scultàr dla mùśica (specialmènt qvéla pop), tgnir a drē a 'l śōg dal balòṅ e a 'l basket e śugàr a Monopoli, a 'l carti e a i śōg vìddeo.
Al 20 ad Maǵ dal 2013 l'è rivàda a èsar la nùmar sinc dal mónd, mént'r in dópi, insém a la Roberta Vinci, l'è la nùmar òṅ da 'l déś ad Setémbar dal 2012. In dla sò caréra l'à mis in bisàca sèt tìtui WTA in singulàr e daśnóṿ in dópi, in mèś a i quài i gh'èṅ anc i tìtui dal Gran Slam dal Roland Garros (2012), di US Open (2012) e di Australian Open (2013). Da par lē l'è rivàda in dal 2012 in finàl a 'l Roland Garros (pardénd da la Marija Šarapova) e in semifinàl a gl'US Open dal 2012 e a 'l Roland Garros dal 2013, pardénd sèmpar in na manéra ciàra da la Serena Williams.
La tîṅ sòdi la rachéta a la manéra western, al cólp ch'a gh piàś druàr da piò 'l è 'l drit. La s cata bèṅ a śugàr in sla tèra rósa. Al sò servìsi l'è òṅ di più débui dal sircùit ma almànc la mét in camp da spés la prima. La ś mōv in présia in sal camp e la n gh dà mai sù, curénd a drē a tut al bucìni. La preferìs far pôc śbali piutòst che pascàr di cólp vinsènt, a part la bucìna curta ch'la fà dimóndi bèṅ.
Caréra
In dal 2005 la Sara la śōga sōl in dal sircùit ITF, a n cavànd-'g-la mai a pasàr al qualificasiòṅ in qvéi WTA. In Favràr la s pòrta a cà al tìtul a Melilla in Spaggna.
In dal 2006, pasànd p'r al qualificasiòṅ, la riva a 'l secónd tùran dal turnèo WTA ad Bugutà, batùda par l'argintìna Gisela Dulko 4-6 3-6. La pasa al qualificasiòṅ anc a Róma ma pò la cata la Martina Hingis e la pèrd subìt par 0-6 1-6. In Luj la tōś part a 'l turnèo a Bùdapest. In dal qualificasiòṅ la dà la paga prima a l'Urzula Radwańska par 7-6 0-6 6-1 e pò anc a sò surèla Agnieszka par 6-4 6-0, tulénd al vist p'r al tablòṅ prinsipàl. Chè la rumagnōla la bat prima l'Ágnes Szávay e pò anc la Yuliana Fedak, prima ad cédar in di quàrt a l'ulandéśa Michaëlla Krajicek. La finìs 'l an a 'l nùmar 171 dal mónd.
In dal 2007 la próa a qualificàr-as a Auckland e a gl'Australian Open ma la n gh la cava briśa parchè la vins sōl cun la Melanie South. A Bugutà la và fóra subìt pardénd 6-4 1-6 3-6 da la Lourdes Domínguez Lino. A Acapûlc la gh śōga p'r avér pasâ 'l qualificasiòṅ. A 'l prim tùran la fà fóra la Sybille Bammer par 6-2 7-6 e pò la bat anc la Kaia Kanepi 1-6 6-3 6-4 e l'itagliàna Tathiana Garbin, in alóra nùmar vint-sèt dal mónd, par 5-7 7-6 6-3. La pèrd in semifinàl cun la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 2-6 4-6. In Maǵ la pèrd incóra a 'l prim tùran a Róma cun la Kateryna Bondarenko in tri sét. In Maǵ la vìns al tìtul ITF ad Galatìna da 25.000 dòlar. A Palèrum i gh dànan na carta salvàdga e lē la s in prufìta a la granda mulànd un 6-2 6-0 prima a la francéśa Virginie Razzano e pò anc a l'Eva Birnerová e a la Lourdes Domínguez Lino, prima ad cédar in semifinàl a l'Ágnes Szávay par 6-7 1-6. A Los Angeles, a Turònt e a New Haven la n pasa minga 'l qualificasiòṅ pardénd subìt da la Tiantian Sun, da la Galina Voskoboeva e da l'Elena Bovina. Cuma nùmar 105 dal mónd la śōga diretamènt gl'US Open in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli. In Setémbar la riva incóra in semifinàl in un turnèo WTA a Bali, baténd l'Anabel Medina Garrigues e l'Aiko Nakamura, ma la gh'à da lasàr strada incóra na vòlta a la Lindsay Davenport par 1-6 3-6. La sèra la stagiòṅ a 'l stantéśum pòst.
In dal 2008 la cata incóra la Davenport in di quàrt a Auckland e la pèrd incóra sèg par 3-6 3-6. A gl'Australian Open la la pésca incóra a 'l prim tùran e 'sta vòlta, prima ad cédar, la la fà sudàr dimóndi purtànd-la a 'l tèrs sét: 6-2 3-6 7-5. In Favràr la pèrd par dū vòlti da la spagnōla Nuria Llagostera Vives a Vigna dal Mar e a Bugutà. In Mars la pasa dū tùran a Miami, dand la paga prima a la giapunéśa Akiko Morigami 6-2 3-6 6-4 e pò anc a la Marija Kirilenko par 6-4 4-6 7-6. A la fiṅ la gh'à da lasàr strada a la nùmar òṅ dal mónd, la Justine Henin. A Amelia Island la pòrta a 'l tèrs sét la Viktoryja Azaranka ma l'è pò chi lē a pasàr al prim tùran par 3-6 7-5 6-4. A Róma la Sara la riva par la prima vòlta a 'l tèrs tùran in dua la pèrd par 4-6 3-6 da la Serena Williams. In Śugn la pasa dū tùran anc a Barcelóna (6-3 6-2 a la Lourdes Domínguez Lino e 6-4 7-5 a la Varvara Lepchenko) ma pò la pèrd incóra da la Nuria Llagostera Vives 6-2 2-6 3-6. In Luj la Errani la s pòrta a cà i sò prim dū tìtui WTA dla caréra. A Palèrum la bat in di quàrt la Carla Suárez Navarro 4-1 bandòṅ e pò la Flavia Pennetta 7-5 6-3 e in finàl la Marija Korytceva par 6-2 6-3. A Pòrtrōś invéci la manda a cà la Maria Elena Camerin 6-7 6-2 6-1, la Mara Santangelo 6-2 6-4, la Marija Kirilenko 6-1 7-5, la Caroline Wozniacki 6-4 6-4 e in finàl la valensiàna Anabel Medina Garrigues par 6-3 6-3. A New Haven la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la pèrd a 'l secónd tùran da l'Ágnes Szávay 4-6 7-6 4-6. A gl'US Open e a Bali la fà cumpàgn, ciapànd la paga da la Na Li 6-4 2-6 0-6 e da la Tamira Paszek 0-6 6-7. A Mósca, tacànd da 'l qualificasiòṅ, la cata sōl di ex suviètichi. Baténd la Galina Voskoboeva par 6-3 6-3, la riva in dal tablòṅ prinsipàl in dua la manda a cà anc la Viktoryja Azaranka par 1-6 6-4 6-3 ma pò la pèrd da la nùmar sèt dal mónd, la Svetlana Kuznecova, par 6-7 1-6. La sèra 'l an in Lussembûrg in dua la bat la Marina Eraković prima ad cédar a la Sorana Cîrstea, finénd acsè in dla puśisiòṅ nùmar 42 dal mónd.
La bulgnéśa la taca bèṅ la stagiòṅ 2009 rivànd in semifinàl a Brisbane, cun i sucès su la Daniela Hantuchová 6-7 6-4 6-0, su la Cvetana Pironkova 6-7 7-5 6-3 e su l'Ol'ga Govorcova 6-3 6-3, ma lè la pèrd par 3-6 1-6 da la Viktoryja Azaranka. A Sydney invéci la pèrd a 'l secónd tùran da la Serena Williams. A gl'Australian Open l’Errani la dà incóra la paga a la Marija Kirilenko par 6-0 6-4 e pò anc a la ruména Monica Niculescu par 6-2 6-3. A 'l tèrs tùran la pésca la nùmar sèt dal mónd Vera Zvonarëva e la n gh pōl far gnint cun la rusa ch'la và avànti par 6-4 6-1. In Favràr la rumagnōla la bat l'Amélie Mauresmo in Fed Cup par 6-3 6-4 ma dū dè dòp la gh pèrd a Parì a 'l quèrt par 2-6 0-6. La stmana dòp la fà sudàr dimóndi la Serena Williams in Dubai ma a la lunga l'è l'americàna a 'vér-ag la méj a 'l secónd tùran par 4-6 6-2 6-0. Dòp i quàrt a Marbella (2-6 7-6 5-7 da la Anabel Medina Garrigues) la fà sù pôc, sōl di prim e di secónd tùran. La s tira sù incóra a Palèrum e a Pòrtrōś rivànd incóra in finàl ma 'sta vòlta la gh'à da 'lvàr la bandéra biànca cun la Flavia Pennetta par 1-6 2-6 e cun la Dinara Safina, nùmar òṅ dal mónd, par 7-6 1-6 5-7. Dòp tri prim tùran a Cincinnati (6-3 3-6 1-6 da la Daniela Hantuchová), a Turònt (4-6 2-6 da la Dominika Cibulková) e a New Haven (1-6 4-6 da la Varvara Lepchenko), la riva a 'l tèrs tùran a gl'US Open in dua la pèrd da la Yanina Wickmayer par 3-6 4-6. La pèrd sèg anc in di quàrt ad Linz. La Errani la fà un pas a 'l indrē, śliciànd a 'l 48śum pòst.
In dal 2010 la pèrd subìt a Brisbane da la Roberta Vinci par 4-6 6-2 2-6. A Hobart la riva in semifinàl baténd la Kirsten Flipkens par 6-3 6-4 ma pò la céd a la Shahar Peer 2-6 0-6. A gl'Australian Open la bat la Klára Zakopalová par 6-2 7-6 e pò l'Ekaterina Makarova par 6-2 6-3 prima ad lasàr strada, incóra na vòlta, a la Yanina Wickmayer in tri sét. La Errani la n pòrta a cà gnint in di turnèo sudamericàṅ in sla tèra rósa. A Indian Wells e a Miami invéci la riva sèmp'r a 'l tèrs tùran, pardénd pò da la Jelena Janković 6-2 6-7 4-6 e da la Vera Zvonarëva 2-6 3-6. A Marbella la s insfìlsa in semifinàl (1-6 1-6 da la Flavia Pennetta) ma pò la śōga mâl in chi àtar turnèo in sla tèra, rivànd sōl na vòlta a 'l tèrs tùran a Varsàvia in dua la bèca un 2-6 1-6 da la Na Li. In sl'èrba la riva in di quàrt a Birmingham (6-7 5-7 da la Aravane Rezaï) e a 'l tèrs tùran a Wimbledon (3-6 1-6 da l'Agnieszka Radwańska). A Palèrum la và fóra in di quàrt ad òpra dla Kaia Kanepi 2-6 2-6 e pò la fà secónd tùran a Pòrtrōś, a San Diego e a Cincinnati, pèś a Montreal in dua la và a cà subìt pardénd da l'Iveta Benešová. A New Haven e a gl'US Open l'è la Samantha Stosur a vìnsar sèg. In Utóbar la tōś part a i turnèo ad Pechîṅ, ad Linz e ad Mósca, miténd insém dū secónd tùran e un quàrt in Àustria (7-5 3-6 4-6 da la Roberta Vinci). La sèra 'l an a 'l nùmar quarànta-tri dal mónd.
A Birsbane la mùcia sù n'atra scunfìta pēśa da la Dominika Cibulkova in dal Śnar dal 2011 (3-6 0-6). A Hobart la bat prima l'Anna Čakvetadze par 7-6 6-3 e pò la padróna ad cà, l'Alicia Molik, par 6-1 6-0 prima ad patìr un 1-6 3-6 da la cinéśa Shuai Peng. Dòp un prim tùran a Melbourne (3-6 2-6 da la Venus Williams), la tōś part a 'l turnèo ad Pattaya City in Favràr. Chè la bat la Kai-Chen Chang par 4-6 6-2 6-4, l'Ayumi Morita par 2-6 7-5 6-2, la Galina Voskoboeva par 2-6 6-3 6-2 e pò la Roberta Vinci par 6-1 6-4. In finàl però la vèṅ sćiancàda da la Daniela Hantuchová cun al puntéǵ ad 6-0 6-2. A Indian Wells la pèrd a 'l tèrs tùran da la Kim Clijsters, nùmar dū dal mónd, par 3-6 6-2 4-6, a Miami invéci la và a cà subìt sóta i cólp dla Jaroslava Švedova ch'la la spunta par 6-3 5-7 7-6. A Marbella e a Barcelóna la riva in semifinàl pardénd 2-6 1-6 da la Viktoryja Azaranka e 1-6 5-7 da la Lucie Hradecká. In di turnèo più impurtànt dla stagiòṅ in sla tèra rósa la n gh la cava minga a 'ndàr da 'd là da 'l secónd tùran, pardénd da la Francesca Schiavone a Madrid, da la Viktoryja Azaranka a Róma e da la Daniela Hantuchová a 'l Roland Garros. Parcōrs cumpàgn anc in sl'èrba, cun la bulgnéśa ch'la bat la Christina McHale a Birmingham par 7-6 4-6 6-2, la Kiki Bertens a 'S-Hertogenbosch par 7-6 6-1 e la Kaia Kanepi a Wimbledon par 6-1 6-4 prima ad cédar dòp a la Marina Eraković 7-5 4-6 3-6, a la Svetlana Kuznecova 6-3 6-7 1-6 e a la Kateryna Bondarenko 4-6 7-5 2-6. In Luj la riva in di quàrt a Bùdapest e a Palèrum. A Carlsbad e a Cincinnati la céd par dū vòlti incóra a la Shuai Peng ma almànc in Ohio la dà na scòpla a la carta salvàdga Sloane Stephens par 6-1 7-5. A New Haven e a gl'US Open la mét in fila dū prim tùran da la Marija Kirilenko e da la Svetlana Kuznecova. La sèra 'l an pardénd incóra da la Dominika Cibulková a Linz e da la Kaia Kanepi a Mósca, finénd acsè la stagiòṅ da nùmar quartànta-sinc.
Rivàda in dal 2012, dòp quàt'r an, a pâr ch'la rumagnōla la n pòsa briśa dasćiuldàr-as da na puśisiòṅ ch'la vaga da la quarànta a la sinquànta. La taca la stagiòṅ bèṅ, rivànd in di quàrt a Auckland baténd la sò bistiàsa négra, la Yanina Wickmayer, par 4-6 6-1 6-1, par pò pèrdar da la Svetlana Kuznecova par 4-6 3-6. Dòp avér pardû da l'Angelique Kerber a 'l secónd tùran a Hobart, la riva par la prima vòlta in di quàrt anc in un turnèo dal Gran Slam in Austràglia, cedénd par 4-6 4-6 a la nùmar dū dal mónd, la Petra Kvitová. In Favràr la śōga dū turnèo in sla tèra rósa in Mèsic. Al prim 'l è qvél ad Monterrey in dua la riva in semifinàl (4-6 7-6 4-6 da l'ungheréśa Tímea Babos). Al secónd 'l è qvél 'd Acapûlc e lē la vins al tìtul baténd la Roberta Vinci in semifinàl par 6-4 6-1 e pò la Flavia Pennetta in finàl par 5-7 7-6 6-0. In di Stat Unî in sal dûr (Indian Wells e Miami) invéci la và fóra subìt, pardénd da la Vania King e da la Sloane Stephens. In Avrìl la fà suo anc al tìtul ad Barcelóna baténd in di quàrt la Julia Görges par 6-2 6-3, in semifinàl la Carla Suárez Navarro par 6-1 6-2 e in finàl la śluvàca Dominika Cibulková par 6-2 6-2. Cun i duśènt-utànta punt mis in bisàca la gh la cava a dvintàr una dal primi trénta śugadōri dal mónd. Al 5 ad Maǵ la vins al sò tèrs turnèo ad fila a Bùdapest dand la paga a l'Elena Vesnina par 7-5 6-4. La sò sfilaràda ad vìnsiti la s férma a 'l secónd tùran in dal WTA Mandatory ad Madrid (tèra blù) in dua, dòp avér mandâ a cà la Chanelle Scheepers, la patìs un 0-6 1-6 da l'Agnieszka Radwańska. Anc a Róma la fà secónd tùran, lasànd strada a la Samantha Stosur par 3-6 5-7. A la fiṅ 'd Maǵ la và a śugàr a 'l Roland Garros. Dòp avér batû in di prim tùran la Casey Dellacqua 4-6 6-2 6-2 e la Melanie Oudin 6-2 6-3, par la rumagnōla i tàc'n i tùran dûr ma lē la i fà fóra tuti, parténd da l'Ana Ivanović pigàda a la lunga par 1-6 7-5 6-3. In di utàṿ a cróda la tèsta dla Svetlana Kuznecova 6-0 7-5 e pò qvéla dl'Angelique Kerber par 6-3 7-6. Vinsénd cun la tedésca, la Errani la gh la cava finalmènt a bàtar na top déś, un quèl mai sucès in dla sò caréra. Al 7 ad Śugn, baténd par 7-5 1-6 6-3 la Samantha Stosur, la riva in finàl ma lè la céd a la Marija Šarapova par 3-6 2-6. Cun cal sucès lè, la siberiàna la dvènta la nóva nùmar òṅ dal mónd, méntar la Sara la fà al sò ingrès in dal primi déś. A Wimbledon la bulgnéśa la s férma a 'l tèrs tùran ad òpra dla Jaroslava Švedova ma qvél ch'a fà 'rmàgnar l'è al puntéǵ dal prim sét in dua l'itagliàna la n è bòna ad far gnanc un punt, finénd pò cun al pèrdar par 0-6 4-6. Catànd incóra la tèra rósa ad Palèrum la Errani la tórna incóra a vìnsar, 6-1 6-3 in finàl cun la Barbora Záhlavová-Strýcová. In Agóst la sa spòsta in Nordamèrica par śugàr a Montreal e a Cincinnati, rivànd sèmp'r a i utàṿ, pardénd prima da la Na Li 4-6 2-6 e pò da la Venus Williams par 3-6 0-6. A New Haven la riva invéci in semifinàl, dand via via la paga a la Bethanie Mattek-Sands 6-4 7-5, a la Carla Suárez Navarro 6-4 6-3 e a cal grintèṅ dla Marion Bartoli 6-4 6-2. La patìs pò un 1-6 3-6 da la nùmar sinc dal mónd, la Petra Kvitová. La tōś pò part a gl'US Open cuma tèsta ad série nùmar déś. Lung la strada la bat fàcil la spagnōla Garbiñe Muguruza Blanco cun al puntéǵ ad di 6-3 6-7 6-1. A 'l secónd tùran la manda a cà la rusa Vera Duševina asfaltànd-la par 6-1 6-0, e pò la s cumpórta cumpàgn anc cun cl'atra rusa, l'Ol'ga Alekseevna Pučkova, sćiancàda 6-1 6-1. In di utàṿ la manda a cà par la secónda vòlta in un Slam la nùmar siē dal mónd, l'Angelique Kerber, par 7-6 6-3. In semifinàl però la n pōl gnint cun la Serena Williams ch'la vins sèg 6-1 6-2. Cun i nuvsènt punt purtâ a cà, la Sara la dvènta la nùmar sèt dal mónd. In Setémbar, baténd incóra la Marion Bartoli a Tokyo, la riva in di quàrt dal turnèo aśiàtic par pò pèrdar par 6-3 5-7 3-6 da la Nadia Petrova. Chi lē la gh dà anc cóntar dgénd ch'al sò śōg al fà vgnir al lat a i śnòć. A Pechîn la Sara la s fà mâl durànt al prim sét d'l incóntar dal prim tùran cun la Camila Giorgi e la gh'à da bandunàr. In Utóbar la tōś part a i WTA Championships 'd Ìstanbul. Dòp avér pardû cun la Marija Šarapova par 3-6 2-6 e avér vins cun la Samantha Stosur par 6-3 2-6 6-0, par qualificàr-as la gh'arév da bàtar in d'l ùlt'm incóntar la pulàca Agnieszka Radwańska. Dòp tri óri e mèś ad lòta però la céd par 7-6 5-7 4-6, finénd listés 'l an da nùmar siē dal mónd.
La Errani la taca dimóndi mâl la stagiòṅ 2013 in Austràglia in dua la pèrd a 'l secónd tùran a Brisbane da la Daniela Hantuchová par 6-4 1-6 5-7 e in di quàrt a Sydney cóntar la Dominika Cibulková par 2-6 1-6, dòp avér duminâ la Karolína Plíšková 6-1 6-3 e la Marija Kirilenko 6-1 6-1. Incóra pèś la fà a gl'Australian Open parchè la gh pèrd subìt da la Carla Suárez Navarro par 4-6 4-6 in nuànta-sèt minùt ad śōg. La rumagnōla la ś tōś l'arvìnsida sèg baténd-la in di quàrt a Parì (a 'l quèrt) 7-5 4-6 7-5 in un turnèo in dua la riva pò in finàl, amprufitànd-'s anc di bandòṅ in dal prim sét dla Magdaléna Rybáriková e dla Kiki Bertens che però i éran bèla sóta par 0-4 e 0-5. In finàl la Sarita la gh'à da pigàr-as a la Mona Barthel par 5-7 6-7 ma almànc la bat un cólp purtànd-'s a cà al tìtul in dópi cun la Roberta Vinci. Dòp avér śugâ in Fed Cup a Rìmin cónt'r i Stat Unî, in dua la bat fàcil la Jamie Hampton ma la pèrd da la Varvara Lepchenko, la tōś part in Favràr a 'l turnèo ad Doha in dua la riva in di quàrt baténd par 7-5 5-7 6-2 la śluvàca Daniela Hantuchová ma dòp la gh'à da cédar par 2-6 2-6 a la nùmar òṅ dal mónd, la Viktoryja Azaranka. I rìvan par lē pò dū finàli in Dubai e a Acapûlc. In di Emirâ Àrab Unî la bat una a drē a cl'atra la Julia Görges 6-3 4-6 6-4, la Sorana Cîrstea 6-4 6-4, la Nadia Petrova 6-4 0-6 6-3 e la Roberta Vinci 6-3 6-3 par pò pèrdar da la Petra Kvitová par 2-6 6-1 1-6. In Mèsic invéci la mét in riga l'Alexandra Cadanțu 6-3 6-2, l'Eugenie Bouchard 7-6 6-2, la Kiki Bertens 6-4 6-4, l'Alizé Cornet 6-2 6-1 e la Carla Suárez Navarro in d'l ùlt'm incóntar par 6-0 6-4. A Indian Wells e a Miami la pèrd par dū vòlti in di quàrt da la Marija Šarapova in dū partìdi tiràdi, prima par 6-7 2-6 e pò par 5-7 5-7 (chè la gh'à abû anc tri bucìni p'r al sét), ma la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar dal śugadōri cuma la Marion Bartoli, la Daniela Hantuchová, la Simona Halep (qvésta chè asfaltàda par 6-1 6-0 in quarant'òt minùt) e l'Ana Ivanović. In Avrìl la śōga a Palèrum la semifinàl cóntar la Repùblica céca, nasiòṅ campiòna in carga, cun dū tìtui in bisàca ad fila. In dal prim incóntar la bulgnéśa la bat la Lucie Šafářová in dū sét e pò la mét sóta a 'l inìsi anc la Petra Kvitová, purtànd-'s avànti par 6-2 2-1 ma pò a sa śmòrsa la luś e lē la pèrd ùndas śōg ad fila e la partìda par 6-2 2-6 0-6. Cuma nùmar quàtar dal tablòṅ (e sèt dal mónd) la gh'à 'l dirìt ad saltàr al prim tùran dal turnèo ad Stucàrda. A 'l secónd tùran la pésca la qualificàda, nùmar 104 dal mónd, Bethanie Mattek-Sands. L'americàna la s pòrta a cà al prim sét in na manéra ciàra 6-0 (par l’Errani a s trata acsè dna sfilaràda ad darsèt śōg pardû òṅ a drē a c'l àtar) par pò patìr la reasiòṅ dl'itagliàna ch'la paréśa i cònt 6-4 e pò la gh tōś anc al servìsi a 'l inìsi dal tèrs sét. A cal punt lè a la Mattek a gh tórna però al diav'l adòs e la fà sua la partìta par 6-0 4-6 6-1. A Madrid la Errani la tórna subìt a i sò livèi faghénd dimóndi strada in dal turnèo mandànd a cà l'Urszula Radwańska 6-3 6-1, la Sorana Cîrstea 7-5 2-6 6-4 (in 'n incóntar tirâ sù p'r i cavìi, cun la ruména ch'la piànś a la fiṅ par l'ucaśiòṅ butàda in dal rusc), la Varvara Lepchenko 7-5 6-3 ('l éra sóta 1-4 pēś in dal prim sét) e l'Ekaterina Makarova par 6-4 6-3. In semifinàl l’Errani la partìs bèṅ cun la nùmar òṅ dal mónd Serena Williams purtànd-as in vantàś par 3-1 par pò pèrdar a sò vòlta al servìsi. Dòp avér mancâ la bucìna dal 5-3 par lē, l'americàna la prila la partìta vinsénd-la par 7-5 6-2. Cun i quatarsènt-sinquànta punt dal turnèo spagnōl, la rumagnōla la pasa l'Angelique Kerber a 'l sèst pòst dal ranking WTA. A Róma, dòp un bye, la cata la Christina McHale ch'la la fà sudàr dimóndi prima ad cédar sèg dòp dū óri e sinquànta minùt par 7-5 5-7 6-2. L'itagliàna la dasfrùta pò i bandòṅ dal rusi Marija Kirilenko (in sal 6-3 2-0 par la bulgnéśa) e Marija Šarapova (sénsa gnanc śugàr parchè la gh'iva al mamòṅ) par rivàr in semifinàl cun la Viktoryja Azaranka. La bielurùsa la n gh lasa scamp in dal prim sét duminâ 6-0 e gnanc in dal secónd in dua però la Sara l'éra andàda a sarvìr in sal 5-4 par lē par pò cédar 0-6 5-7. Cun la scunfìta prèst dla Na Li cun la Jelena Janković, la rumagnōla la dvénta la nùmar sinc dal mónd a 'l sò pòst. A la fiṅ 'd Maǵ la Sara la tōś part a 'l Roland Garros in dua la gh'à da diféndar al sò best ranking e la finàla d'l an prima. In di prim tùran la sćiànca l'Arantxa Rus 6-1 6-2, la Julija Putinceva 6-1 6-1 e la Sabine Lisicki 6-0 6-4, avénd anc mancâ 2 bucìni dla partìda in sal 5-2 e servìsi a sò dispuśisiòṅ. In di utàṿ invéci la gh'à da patìr dimóndi prima 'd avér-ag la méj su la Carla Suárez Navarro batùda dòp dū óri e mèś par 5-7 6-4 6-3. In di quàrt, par la prima vòlta dòp vint-i-òt tintatìṿ andâ a vōd, la bat finalmènt na top 5, la nùmar quàtar dal mónd Agnieszka Radwańska par 6-4 7-6. In semifinàl però la patìs n'umiliasiòṅ ad c'l àtar mónd cun la Serena Williams ch'la gh lasa sōl al briśi, sćiancànd-la par 6-0 6-1 in quarànta-siē minùt ad śōg. La bulgnéśa la rèsta listés a 'l nùmar sinc dal mónd parchè la Na Li la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Bethanie Mattek-Sands. A Wimbledon però la và fóra subìt (3-6 2-6 da la nùmar ssanta-sinc dal mónd, la Mónica Puig) e l'è custréta a cédar al sò pòst a la cinéśa. A la fiṅ la rumagnōla la fà savér ch'la fà dimóndi fadìga a móv'r-as in si camp in èrba. In Luj la tōś part a 'l turnèo ad Palèrum da tèsta ad série nùmar òṅ, dmandànd na carta salvàdga. In dal prim tùran la fà patìr un pēś 6-0 6-1 a l'americàna Julia Cohen e pò la s ripét baténd 6-3 6-2 la finalìsta d'l an prima sèg, la Barbora Záhlavová-Strýcová. In di quàrt, sóta 3-4 in dal prim sét, l'insfìlsa na sfilaràda ad nóṿ śōg cunsecutìṿ par bàtar la Silvia Soler Espinosa. Dimóndi più difìcil par lē 'l incóntar ad semifinàl in dua la la spunta a fadìga par 6-4 6-4 cun la Klára Zakopalová, pasànd anc da 1-3 a 5-3 in dal secónd sét. In dla finàl la cata la nùmar ùndas dal mónd, la sò cumpàgna ad dópi Roberta Vinci, ch'la gh'à la méj sèg dòp sinc partìdi pardùdi ad fila. La pugléśa la s fà śgranfgnàr i dū break ad vantàś in dal tèrs sèt (cun anc na bucìna p'r al 5-0) prima ad saràr listés cun al puntéǵ ad 6-3 3-6 6-3.
Sucès in dópi
In dópi la tenìsta bulgnéśa l'è stata bòna ad vìnsar daśnóṿ tìtui, sédas sun la sò amìga la Roberta Vinci. Sèg l'à anc purtâ a cà tri di quàtar tìtui dal Gran Slam (fra 'l 2012 e 'l 2013), a gh manca sōl qvél ad Wimbledon in dua i èṅ rivàdi in di quàrt in dal 2012.


text:
Bourg-en-Lavaux
Bourg-en-Lavaux a l'è un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 5010 abitant e una süperfiss de 11.6 km², e al se tröva a una altitüden de 387 meter sura al livel del mar.
In del mes de mas del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Villette, Cully, Epesses, Grandvaux et Riex han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Bourg-en-Lavaux. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Bourg-en-Lavaux a l'è tacaa ai cumün de Forel, Lugrin (FR-74), Lutry, Meillerie (FR-74), Savigny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Murist
Murist a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.20 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 584 abitant.
El cumün de Murist al se tröva a una altitüden de 662 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bollion, Châbles, Chavannes-le-Chêne (VD), Cheyres, Les Montets, Nuvilly, Seiry, Treytorrens (VD).
L'è staa menziunaa per la prima volta in de l'ann 1228 col nom de Muris.
In del ann 1981 al so teritori gh'è staa agregraa i ex cumün de La Vounaise e Montborget, e in del 1992 l'ex cumün de Franex, che prima i eva independent
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Murist in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Burgh San Giuàn
Burgh San Giuàn (Borgo San Giovanni in Italian) l'è un paés de 2 346 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) del center de la pruìncia de Lod en Lumbardia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del età de méz, inturn a la prima metà de l'an 1000, l'era pruprietà del vésch Aribert d´Intimiano. Pö, in del ses'cént, l'é stai pruprietà de la famiglia Masserani.
In del sècul pasàd el s'è ciamàd Cazzimani (Cà dì Zimani) fin al 1929, quan che i fascisti l'han ciamàd Borgo Littorio, e dopu la Scunda Guera Mundial el s'è ciamàd Burgh San Giuàn, dal num del sò sant prutetùr.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La césa de Burgh l'é in stil neo-gòtich.
Ecumunia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultüra e i alevament de nimài e de bèstie ienn la funt pricipal de l'ecunumia de Burgh, anca se gh'è de le discrete indüstrie. Gh'è anca tantìsim pendular vèrs Lod e Milàn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Burgh San Giuan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bonifacio ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Bonifacio ed Canòsa, ( Bonifacio di Canossa in italiân) l'é nasû a Mântva int al 985 e môrt sèimper a Mântva al 6 mâg 1052, l'é l' ûltem erêd mâs'c ed la putèinta faméja ed Canòsa (faméja), e al pió putèint tra tót i sgnōr medievêl dal só tèimp dôp l'imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr.
Bonifacio l'é erēd dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém e al câp ed la râsa ed la faméja d' j Attoni (o Attonidi).
Ed râsa Longoberda l'êra fiōl ed Tealdo ed Canòsa. L'é stê spuşê cun Richilda e pó cun Beatrice ed Lotaringia; da chilê al gh' à 'vû trî fiōl:
- Beatrice, môrta da céca
- Federico, môrt da céch
- Matilde, (1046 – 1115) erêd di tétol e di pusedimèint
Stôria
Pôch préma ed murîr tr' al 1011 e al 1017 Tealdo al numîna erēd al fiōl Bonifacio. Chiló al quésta acsé al grôsi proprietê di nôn che a s' egh zûnten dal j êtri tèri quând, int al 1010-1015 ,al spōşa la réca e putèinta vèdva lumbêrda, Richilda
Bonifacio al ghà 'vû cun spalvarderéia un pôst ed prém piân ind la sēna polética ind l' inési di secònd mél ân: l'à fât e al gh'à ' vû al pió grôsi proprietê fevdêli ed la peníşola.
Al cumîncia la só carêra ed cmandânt cun 'n' impunèinta batâlia campêla int al 1021 e per tóta la só véta l' é stê cuntê cme un òm d'êrem fôrt cme un leòun despès a fiânch o in ajót ed l'Imperadōr Corrado II in tóta l'Eurôpa. Al lîga al só destîn a l'imperadōr e l'é ûn di sō principêl sódit. La fedeltê e l'apôg dê da Bonifâcio a Corrado II a gh'àn un impurtânt prèmi int al 1027, a l'època ed la préma vôlta che l'Imperadôr al gnîva in Itâlia quând al Sgnōr ed Canòsa a gh'é stê dê, per arcnusèisa dal só sustègn a la coròuna imperiêla, la mêrca ed Tuscia, ch' al li zûnta a i sô tânt tétol e proprietê.
Bonifacio ch' al sòma al zôni da pôch quistêdi al pusès só i teritôri a mezanôt ed l' Apenèin arzân, al và só in sté manêra a un grêd ed putèinsa têla da prèir èser cunsidrê al pió grôs fevdatâri italiân e ind al 'stès mumèint guadagnêres la nòmina 'd èser dimòndi réch. L' eşêrcit ed quî ed Canòsa l'é fât in tót da doméla òm, un gróp ed manôvra dimòndi periculōş in cl' època de schêrsa popolasiòun.
Bonifacio l'à cmandê i só lêregh fèdev cun al pógn ed fèr cun còst l'à schisê al rivôlti e i tentatîv d'indipendèisa di sgnuròt lochêl. Donizone, crunésta dal tèimp, per fôrsa bèin dispôst vêrs al marchèiş, an pōl mìa ed fêr a mēno d'arcurdêr soquânt fât ed dûra rapreşâlia fât dal pêder ed la Grân Cuntèsa.
Dimòndi lighê per uşânsa familiêra al partî imperiêl, Bonifacio, al vîn custrèt a fêr frûnt a 'na lònga sèria ed rivôlti da pêrt ed divêrs fevdatâri pió céch che tr' al 2021 e al 2030 a s'arbèlen, la crîşi la rîva al mâsim e l' as cunclód cun 'na batâlia, a Chiviôl aşvèin a Rèz, cun tânt môrt e frî che al sâgov di nemîgh …inzuppò il campo e tinse di rosso gli zoccoli dei cavalli".
Ed sicûr l'é stê ûn di pricipêl avtōr ed la cunquésta dal Règn ed Borgogna al servési ed Corrado II (istê 1304) mó l'é ânch al cmandânt in grêd de schisêr a la şvêlta 'n' êtra rivôlta còla dal popôl ed Pêrma cûntra l'Imperadór (Nadêl 1037) cun còst l'à frenê al şvilōp dal j istitusiòun vêrs al peréiod préma di Cmûn.
Ind l' istès tèimp a môr Richilda sèins fiō, Bonifacio, fôrsi cucê da l'Imperadōr, al cunclód a secònd impurtâşnt matrimòni ed la só véta cun 'na dòna ed râsa reêla, Beatrice ed Lotarigia, l'é 'd' òna dal faméj fevdêli pió réchi dal Fiândri e l'é duchêda a cōrt da la sîna, la mujêra ed Corrado II. Un matrimòni grandiōş e lusuōş, Donizone l' arpôrta 'na spiegasiòun amirêda ed la fèsta dal nôs ch' l' é durêda trî mèiş e ch' la dvèinta ânca ótila a Bonifacio per dêr 'na dimostrasiòun ed la só putèinsa e richèsa.
In sté môd al marchèiş ed Canòsa al quésta un pôst ancòra ed pió ed valōr int al partî imperiêl e a'gh la chêva, d'ed l'é a pôch, cun la nâsita ed Matélda, a 'd asicurêres la râsa.
Int al 1052 Bonifacio, che Donizone nonostânt tót al li cûnta cme:
"Limpido e buono nel volto e' Bonifacio, / negli atti e nei detti e' limpido e buono. / La profezia lo disse ricco ed amante di pace, / vincitore in ogni battaglia lo disse la profezia."
l'é stê misterioşamèint asasinê in 'na batûda ed câsa a Sân Martèin ed l' Êrşen, in 'na zôna tr' al fióm Ôli e al fióm Mincio a Mântva.
Atâch a un mûr ed la Cappella dell'Incoronata a Mântva a gh'é la lâpida ed la tòmba ed Bonifacio dóve a gh'é scrét:
"Hic jacet egregius Dominus Bonifacius illustris Marchio, et Pater Serenissimae Comitissae Mathildis, qui obiit MLII die VI Indict. V"
Cme as lêz la dâta ed la môrt l'é al 6 ed mâg dal 1052.
La tôş al só pôst la fiōla Matélda ed nōv ân ch' la dvèinta acsé l'ónica erēd dal grôsi proprietê dal pêder.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Antonio Falce - Bonifacio di Canossa, padre di Matilda - Reggio Emilia : Bizzocchi.
- William Montorsi - Da Tedaldo, Bonifacio e Matilde di Canossa a Napoleone Bonaparte : otto secoli a San Benedetto di Polirone - Modena : Il fiorino, 1996.
- Ugo Gualazzini - Per la storia dei rapporti tra Enrico III. e Bonifacio di Canossa. - , 1933. - Pag. 67-83 - Estr. dall'"Archivio storico italiano", serie VII, vol. XIX (dispensa 1° del 1933)
- Luigi Pecchini - Una antica lapide nel duomo di Mantova ricorda Bonifacio di Canossa padre della gran contessa Matilde - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 2006. - Estr. da: Il Pescatore reggiano, n.31, 2006
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Bonifacio di Canossa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Lescen
Lezzen (Lescen in Comasch; Lezzeno in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha 2 067 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 92 ab./km².
El paes el se troeuva in del Triangol Larian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lescen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bubendorf
Bubendorf a l'è un cumün svizzer del distret de Liestal, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.81 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 4359 abitant.
El cumün de Bubendorf al se tröva a una altitüden de 471 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arboldswil, Hölstein, Lampenberg, Lausen, Liestal, Lupsingen, Niederdorf, Ramlinsburg, Seltisberg, Ziefen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bubendorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bülach (distret)
El Distret de Bülach (en todèsch: Bezirk Bülach) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 134 013 abitàncc.
El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Bülach, el cümü piö gròs l'è 'nvéce chèl de Kloten, 'ndóe gh'è apò a l'aeropórt Zurìgo. El töl dét apò a la regiù del Rafzerfeld, a nòrt del fiöm Réno, coi cümü de Rafz, Wil, Hüntwangen e Wasterkingen.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bülach (Vogtei, Bezirk) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Holziken
Holziken (Houzike in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 244 abitant e una süperfiss de 2.86 km², e al se tröva a una altitüden de 443 meter sura al livel del mar.
El cumün de Holziken a l'è tacaa ai cumün de Hirschthal, Kölliken, Muhen, Schöftland, Uerkheim.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Holziken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1306 as Helzinkon.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Holziken l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Holziken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tallinn a l'è la la capital de l'Estonia.
A l'è anca la prima cità del paes per pupulaziun, cun 400.320 abitant (2006). A Tallinn sa parla uficialment l'estun. Son parlàa anca l'ingles, el russ, el todesch.
L'è una vegia cità medieval, l'era una cità anseatica, e fin al principi de la Secunda guera mondial come tüt el rest de l'Estonia, a l'era abitada da burghes tudesch, ch' a un bel moment a hinn stàa tut riciamad da l'Hitler a turnà in Germania.
La cultüra e l'aspet de la cità hinn pretament germanich.
In del 2011 l'è anca stada nominada Cità Europea de la Cultüra.
Geugrafia
Tallinn a l'è al nord de l'Estonia, in sül Mar Baltich. L' è uno splendor de cità medieval, e l'è diventada Patrimoni de l'Unesco.
Aministraziun
El sindich a l'è el Jüri Ratas.
Cità gemelaa
Tallin a l'è gemelaa cun:
- Venèzia, Italia
- Dartford, Regn Ünì
- Los Gatos, Stat Ünì d'America
- Schwerin, Germania
- Kiel, Germania
- Gent, Belgi
- Malmö, Svezia
- Riga, Letonia
- Annapolis, Stat Ünì d'America
- Groningen, Paes Bass


text:
Dopo Ardisun
Ventasel che i bei tusan te ghe sulevet i sutan e magari per dispett propi intant che pasa un pret Ventasel o palandran ma te smetet de fa el rufian dai che proeuvum e sulevà un belo steso in sul pasaa Ghe voeur giust un come ti liber d'es, d'andà e venì sensa debit né duver con questo o quel cento poter Vun che lu i guai del poi mica rischiando come noi a nomm d'un mort te provi a dì come i gobi dritti dritt A nom del Gianni, sai L'Ardisun sto mort trà la, in un cantun scomund a destra e a mansina a chi con l'idea se riemp la tasina Figlio di famiglia bene lu che l'ha prest i ball piena dei balosat de la sua class e insema a numm l'è 'gnu a schierass E insema a numm in piassa domm Gianni el vusava "Yankee go home" che "viva Cuba, viva Fidel" dio la madona gh'han fat la pell. Ventises d'utuber milnovcentsessantaduu in pieno centro li a Milan capitale morale de noen italian Gh'an fat la pel quei assassit del terzo celere, brut caìt int'una jeep in piumbà adoss che l'han ridott a un mucc de oss. Un mucc de oss che al lato pratic imbarassava gli apparati che adess la linea del partit era per gli Usa e gli URSS unit Ventasell che i fiur dei sces t'avean dispers su figliulet salven vun per l'Ardisun caduto sembra sensa resun Sui to al d'argent porta in gir el nostr lament per quel che mass e moeur a vent'ann mentre su in alt se dan la man. Ventasel fa curr la vus che seminare lut e cruss se finiss poi col ragoeuil spine, urtigh, gramigna e loeui Ventasell fai stremì digh che il Gianni l'è ancora qui e per un Gianni che lur massen in des, il Beppe ghe rimpiassen!! E per un Gianni che lur massen in cent, il Piero che rimpiassen!! e per un Gianni che lur massen in milan, il Mario che rimpiassen!!
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Per il presente canto sono disponibili le seguenti traduzioni:
Informazioni
Una ballata (in milanese) su Giovanni Ardizzone, lo studente ucciso il 27 ottobre 1962 durante una manifestazione per la pace.
Indicazioni bibliografiche
Fiorenzo Gualandris
Condividi
Strumenti
La storia cantata
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Spiritismu
El Spiritismu a l'è una dutrina che la pariss in del XIX secul per man de l'Allan Kardec, che, de fat, a l'è quel che l'ha creaa questa parola. Etimulogicament la significa: sistema per el stüdi del spirit. El trata la natüra, l'urigin e l'avegnì di spirit, inscì cume i sò relaziun cul mund di corp.
Cuntegnüü
Punt fundamental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diu a l'esist.
- Dopu la mort, el spirit üman el suraviv e 'l passa a abità una dimensiun numinada mund spiritüal.
- Di personn i gh'han un dun spescial (mediumnitaa) che 'l ghe permet de metes in cumünicaziun cunt i spirit che i abiten quest mund.
- I sirit i se reincarnen, i turnen a la vita in la Tera in un corp növ a travers la gestaziun, per sigütà el sò prugress inteletüal e mural.
- I esisten di alter mund abitaa in del ünivers, di qual vargügn püssee avanzaa che la Tera.
- I aziun bun e mal in questa esistenza i gh'avaran di cunsegenz in di esistenz fütür.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Precedent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì di epuch sussen luntann l'ümanitaa l'ha credüü pussibil metes in cumünicaziun cui spirit di mort. I sciaman di popul primitiv d'Asia e Uceania a l'afirmava de avègh 'stu dun. In la Grecia antiga el se dava per cert che i defünt i abitaven a l'Ade e a l'era pussibil vegnì in cuntat cun lur mediant di rit magich.
Inscì in Urient cume in Ucident, i religiun istitüziunalizaa e i credenz pupülar i han semper reservaa un lögh impurtant ai spirit di mort, ai qual se fa veneraziun e rend cült cun divers ritüal.
In l'Etaa mediana, se credeva che i spirit i turnaven indree a l'ucasiun in del mund di viv, e i se multiplichen i cünt de fantasma. In Amlee, el dramatürgh William Shakespeare el presenta el fantasma del re sassinaa dumandant vendeta al prutagunista, el sò fiö.
El spiritismu in del sécul XIX[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El spiritismu el scumenza cui dialugh che 'l Kardec a l'afirma d'avè stabilii cun vargot che sussenn investigadur del temp i pensaven vess anim di defünt. Cume edücadur cun solida furmaziun ümanistica, una völta cunvingiüü de l'urigin spiritüala di fenòmen che l'investiga, el Kardec el cerca una manera de fà de la suravivenza de l'anima ümana e la cumünicaziun cun quela vargüna roba ütil in camp etich e sucial. El pensa anca che i religiun i eren minga bun de fà mejur i omen in d'un sentüü mural, a causa del sò resültaa disastrus cume istitüziun ümann. La scenza, al istess temp, la s'era evulüda e l'era rivada a un prestisi cume mai in la storia, purtandu vantagg senza paralell ai omen. I düü fatur i purtaran a fà cress l'incredülitaa vers la spiritüalitaa ümana a tücc i nivell di sucietaa europei. Kardec el ved in vargot una tendenza minga desirabil, che la gh'avaress de vess reversada da un növ paradigma da intend la realtaa. I sò carateristich principal i saressen:
- La prumuziun dal dialugh intra i tre furm classich de cugnuscenza, scentifich, filusofich e religius in urdin d'impurtanza, al fin de rivà a un cugnussiment püssee ampi e prufund de la realtaa;
- Quest növ paradigma el duvaress rend püssee facil l'acess al cugnussimeent a tüta la gent, cünt tegnüü da la furma ermetica che la cugnussenza scentifica e filusofica la gh'aveva a quel temp;
- La relaziun ümana cul spiritüal la gh'avaress minga bisogn de mediaziun istitüziunala. Una spiritüalita neutrala la saress bastant per la realizaziun ümana.
Un bel poo de gent ben edücada va gradüalment a brazzà el spiritismu cume spiegaziun logica de la realtaa, suratüt tema relaziunaa cun la trascendenza, e.g. Diu e la vita fütüra. Mijaja de sucietaa spiritista i vegnen creaa. Malgraa vargot, però, cun l'ascensiun di regim tutalitari in susenn naziun europei, la scumenza una fort repressiun cuntra el spiritismu e i dò guer mudial i ghe dan el culp final in la püpart d'Europa.
El spiritismu in di secui XX e XXI[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dí d'incö el spiritismu, malgraa el sia cunsideraa una süperstiziun da la scenza e un giögh da sussenn personn, el custitüiss una filusufia da vita sigütada da miliun da personn in del mund, suratüt in Brasil.
L'identificaziun del spiritismu cume credenza religiusa la crea una granda cuntruversia íntal muvimeent spiritista: vargügn el cunsideren una religiun, di alter i ghe reclamen el status de scienza.
La püpart di scöl o muviment spiritista d'ucident i se cunsideren cristiann, malgraa la gesa catolica l'ha refüdaa el spiritismu, categurizandel cume pratica de "divinaziun e magia".
El spiritismu in Brasil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El spiritismu el riva in Brasiil in del 1865. Al dì d'incö quest chì a l'è 'l paes che 'l cünta el püssee grand nümer de spiritista al mund. La Federaziun Spiritista Brasiliana la socia aprussimadament 2000 istitüziun e 2.300.000 soci. I spiritista i socien la sua imagin a la pratica del ben e de la caritaa. Una figüra impurtant a l'è 'l Chico Xavier (1910-2002), recugnussüü cume gran medium e divulgadur del spiritismu in Brasiil e in del mund.


text:
244
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Filip l'Arab el diventa imperadur de Ruma.
- El Filip l'Arab el nomina Ceser el fiö March Giüli Sever Filip.
- El Filip l'Arab el recunquista la cità de Shabha, induve a l'era nassüü, e la reciama Filippoplis.
- L'Aurelian el bat i Franch a Magunza.
- I Sasanid ciapen a l'Imperi Ruman la Mesuputamia e l'Armenia.
- El Plutin el funda la scöla Neuplatonega a Ruma.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 febrar: Gurdian III (n. 225)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Camerun
El Camerun (Cameroun in frances; Cameroon in ingles; Kamerun in tudesch) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Nigeria, al Ciad, a la Repüblica Centrafricana, al Gabon, a la Guinea Equaturiala e al Congo e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Yaoundé.
Al gh'ha una süperfiss de 475.442 km² e una pupulaziun de pressapoch 18 miliun d'abitant. In camerun se parlen pressapoch 260 lenguv.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Camerun a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919, quand che l'è staa spartii intra la Francia e'l Regn Ünii.
El Camerun frances l'ha utegnüü l'indipendenza in del 1960, el Camerun ingles in del 1961 e hann furmaa un stat federal.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cameron (nom ufizial: République du Cameroun / Republic of Cameroon) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Paul Biya (del 1982).
El prim minister a l'è el Philémon Yang (del 2009).


text:
Santa Lüzia
Santa Lüzia (Saint Lucia in ingles) a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà de l'isula de Santa Lüzia.
La capital a l'è Castries.
La gh'ha una süperfiss de 620 km² e una pupulaziun de pressapoch 160.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santa Lüzia a l'è stada un pussediment del Regn Ünì del 1814 fina al 1979, quand che l'è vegnüda indipendenta.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santa Lüzia a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Kenny Anthony (del 2011).


text:
Isul Salomon
I'isul Salomon a hinn un paes de l'Uceania.
A hinn faa de pressapoch 1.000 isul in de l'Ucean Pacifich a est de la Növa Guinea.
I gh'hann una süperfiss de 28.896 km² e una pupulaziun de pressapoch 550.000 abitant.
La capital a l'è Honiara.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
i isul Salomon a hinn staa un pruteturaa del Regn Ünii del 1893 al 1978, quand che hann utegnüü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufiziala a l'è l'ingles, ma'l parla dumà l'1-2 % de la pupulaziun.
In di isul se parlaven 74 lenguv, ma 4 adess a hinn estint.
La pupulaziun la parla suratüt una lengua franca, el pijin.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
i isul Salomon a hinn un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è el Derek Sikua (del 2007).


text:
Er questa stad èn Radio e Televisiun Rumantscha stads sin viadi. Il Telesguard da la Televisiun Rumantscha è puspè stà da piz a chantun. Mintg’emna èsi vegni rapportà d'ina autra regiun grischuna. La squadra dal da piz a chantun è alura restada mintgamai quatter dis en la regiun per retschertgar e rapportar. En il center èn per ina giada stads ils inscunters locals e las istorgias che vegnan uschiglio a la curta en il Telesguard. Dal meglier plain in pigna dal vitg e la maisa radunda en la Crusch Alva sur ils geranis ils pli cotschens e las carottas las pli grondas fin a detgas e mitus, bels lieus e tips secrets. Simplamain tut quai ch’occupa en il mintgadi.
Durant la stad ha era la discussiun dal Radio Rumantsch bandunà il studio ed è ì sin viadi - da piz a chantun tras il Grischun. Mintga sonda ha la redacziun visità la medema regiun sco il "Telesguard da piz a chantun".
Er questa stad èn Radio e Televisiun Rumantscha stads sin viadi. Il Telesguard da la Televisiun Rumantscha è puspè stà da piz a chantun. Mintg’emna èsi vegni rapportà d'ina autra regiun grischuna. La squadra dal da piz a chantun è alura restada mintgamai quatter dis en la regiun per retschertgar e rapportar. En il center èn per ina giada stads ils inscunters locals e las istorgias che vegnan uschiglio a la curta en il Telesguard. Dal meglier plain in pigna dal vitg e la maisa radunda en la Crusch Alva sur ils geranis ils pli cotschens e las carottas las pli grondas fin a detgas e mitus, bels lieus e tips secrets. Simplamain tut quai ch’occupa en il mintgadi.


text:
Quadràt (Àlgebra)
Ol quadràt perfèt in àlgebra l'è ü nömer X che l'è 'l prodòt de ün óter nömer a moltiplicàt per lü medézem, cioè amò per a; s'pöl ach dì che 'l quadràt perfèt l'è la segónda potènsa d'ü nömer.
Ol nòm quadràt perfèt 'l vé da la geometrìa, dezà che per troà l'àrea d'ü quadràt gh'è de moltiplicà 'l lato per lü medèzem.
Per fà capì che ü nömer l'è de eleà al quadràt, cioè l'è de moltiplicà per lü medézem, s'ghe sègna 'n bànda ü 2 picinì 'n vólt a la drécia 'n chèsta manéra: a 2.
Cuntegnüü
Ol quadràt d'öna somatòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'öna somatòria l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b piö dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'öna sotrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'öna sotrasiù l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b méno dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'ü prodòt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'ü prodòt l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a moltiplicàt per ol quadràt de b : .
Eleamènt al quadràt e radìs quadràda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'operasiù per troà 'l quadràt d'ü nömer l'è ciamàda eleamènt al quadràt, l'operasiù contrària l'è la raìs quadràda che la permèt de troà 'l nömer de partènsa che l'è stàcc eleàt.


text:
New York (stat federal)
El stat de New York a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 141.205 km² e una pupulaziun de 19.227.088 abitant.
A l'è tacaa a nord e a ovest al Canada, a süd a la Pennsylvania e al New Jersey, a est al Vermont, al Massachusetts, al Connecticut e a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Albany (95.658 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è New York City (8.091.700 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Buffalo, Rochester, Yonkers e Syracuse.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stat de New York al gh'ha 31 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:New Yorklmo:New York


text:
São Tomé (isula)
L'isula de São Tomé (in purtughes Ilha de São Tomé) a l'è l'isula principala del rosc de isul de São Tomé e Príncipe, che l'è faa de dü isul. La gh'ha pressapoch 133.600 abitant (2004), el 96% del tutal del stat, e una süperfiss de 854 km² (l'isula a l'è 48 km per 32 km).
D'urigin vulganiga, la sò altitüdin massima a l'è el Brich de São Tomé, de 2.024 m.
Divisiun aministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula, insema ai isulot arent, la furma la pruincia de São Tomé, che l'è dividüda in 6 distret:


text:
Carboni
Cuntegnüü
Infurmazziun generàj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 6, de sòlit tetravaleent, minga metàlich e sòlit a temperadüra ambieent.
A l'è l'elemeent de baas de la vida in sü la Tèra, inscí cuma la cugnússum, vist ca tütt i mulécul impurtaant per i sisteem viveent g'ann deent ul carbòni, àsca idrògen, nitrògen, fòsfur, ussígen; nissügn de chii elemeent chí al g'à però l'impurtànza del carbòni. I resún de chèsta impurtanza a vègnenn dal fatt ca ul carbòni a l'è bun de ligàss sü cunt quater àtum, e al pöö mètt in pè strutür cumplicaa, ca fann vegní föra fin a 10 miliun de cumpòost urgànich difereent.
Ul carbòni al g'à difereent fuurm alòtrup: grafiit, diamaant, fülereen a inn quii püssee cugnussüü; in del 2004 n'è staa descuvèert un ólter. Ga vöör dí ca ul carbòni al pö anca esíst cumè mineraal amòorf, a l'öcc símel a la grafiit, e cumè furma isutròpica de la grafiit, cunt i fujètt ca stann minga vün de suravía a l'ólter ma a inn metüü in tütt i direzziun. La fibra de carbòni la sa utègn slüngaant dii fíber urgànich, de manéra ca i piàn del carbòni sa mètenn in línea cunt la direzziun de la fibra; chèll prucediment chí ga dà una resisténza iguaal a l'azzàl.
Aplicazziun del carbòni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aplicazziun püssee impurtànta del carbòni a l'è cumè cumbüstíbil e fuunt de energía, cunt i idrucarbüür: gas natüraal, petròli, sciustra. Chii cumpòost chí a inn anca la fuunt de tütt i plàstich.
Ólter maneer de duperà ul carbòni, in dii sò fuurm, a inn:
- l'isòtup carbòni-14, descuvèert ul 27 de febraar del 1940 a l'è duperaa per la datazziun radiuatíva;
- la grafiit, mis'ciàda cunt l'argíla, la sa dupéra de fà i min dii làpis;
- ul carbòni, insèma cunt ul fèr, a l'è duperaa de fà l'azzàl;
- de par lü, al dupérenn de fà i barr de cuntròll in dii reatuur nücleaar;
- ul diamaant a l'è duperaa in de l'indüstria, de fà i mulètt e i laam perchè l'è ul mineraal püssee düür in natüra; àsca quèst, al sa dupéra uviameent cumè prea prezziusa e cumè bisgiuu.
Ga vöör dí, a la fin, ca ul fülereen al paar c'al g'à un futüür in de la nanutecnulugía.
Fuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni, cumè gemò spiegaa, a l'è l'elemeent püssee impurtaant de la vida in sü la Tèra, e l'è preseent in quantità in tütt i strutüür urgànich e biulògich. In del muunt inurgànich, ul carbòni a l'è preseent in d'un muntún de mineràj (tütt i carbunaa) e in de l'anidriit carbònica (CO2).
I diamaant sa trövenn in d'un quaj giacimeent de un mineraal ciamaa kimberliit, specialmeent in Repüblica Südafricàna, Sibéria, Congo, Australia; la grafit la sa cata in quantità in Mèssich, Rüssia, India, Gruenlàndia.
Ul carbòni al sa furma in dii stèll, cunt un s'ciòcch tra trii partisèj alfa (nücli de éli), in d'un prucèss ciamaa defatt prucèss triplu alfa. Una quaj grígula de carbòni a l'è deent in dii meteuriit, suta la furma de diamaant piscinítt.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al furma, cuma gemò dii de suravía, un muntun de cumpòost (10 miliun).
A catà tra i püssee impurtaant, a g'inn:
- idrucarbüür, insèma cunt l'idrògen;
- aminuàcit, i munòmer dii pruteín, insèma cunt l'azòot;
- àcit grass e lipiit;
- cumpòost arumàtich;
- èster;
- zücar, dùma insèma cunt l'idrògen e l'ussìgen;
- àlcul, cunt ussígen e idrògen;
- plàstich, dùmà insèma cunt l'idrògen o cunt olter àtum.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cumpòost del carbòni, vist ul nümer, a g'ann un bel puu de difereent azziun tòssich: per esémpi, ul munòssit de carbòni (CO), preseent in dii scàrich dii mutuur a cumbüstiun intèrna, e ul cianüür (CN-) a inn tòssich per i mamífer.
I cumpòost cumè i idrucarbüür (per esémpi ul metàn, la benzína, l'acetileen a tàchenn fööch a svèlta, in d'un atmusféra de ussígen.
Ga vöör dí, a la fin, ca anca ul metàn a l'è vün dii gas sèra, e anca püssee puteent de la CO2 u del vapuur de aqua.
Isòtup[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al g'à dü isòtup stàbil, dispuníbil in natüra: ul 12C (98.89%) e 13C (1.11%); ul carbòni-12 a l'è staa ciapaa da la IUPAC cumè baas per la misüra de la màssa atòmica. Ul 14C a l'è un isòtup radiuatiif, c'al sa dèsfa in, a stèmm, 5.730 ann e al vègn duperaa per datà lègn, fòssil, sítt archeulògich.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni (dal latín carbo, c'al vöör dí sciustra) l'è staa, uviameent, vün dii primm elemeent c'inn staa descuveert, in de la preistòria, quand i òmen s'inn curgiüü c'al sa furmàva quand sa gremàva ul lègn.
In de la furma del diamaant a l'è staa cunsideraa da sémper una prea de valuur; ul sò ültim alòtrup, ul fülereen, l'è rivaa dumè in dii ann '80, ma al paar c'al g'à un gran futüür.


text:
Dacurt è cumparida la versiun 5.0 da Mozilla Thunderbird, in program per retschaiver, scriver ed administrar e-mails. Cun la versiun 5.0 è era per l’emprima giada cumparida ina versiun rumantscha dal program.
Telechargiar Thunderbird 5.0 per rumantsch!
www.mozilla.org/rm/thunderbird
Dumondas frequentas davart Thunderbird
Tge è Thunderbird?
Thunderbird è in program gratuit e liber per administrar e-mails e feeds da novitads. El vegn installà local sin tes computer e n’è betg ina applicaziun en l’internet. Malgrà ina massa funcziuns è Thunderbird simpel dad utilisar. Guarda las funcziuns da Thunderbird per retschaiver ina resumaziun da las funcziuns dal program.
Tgi fa Thunderbird?
Thunderbird vegn sviluppà, testà e translatà da collavuraturs e voluntaris da Mozilla, ina organisaziun senza finamira da profit. Mozilla sviluppescha p.ex. era il navigatur Firefox.
Daco duess jau utilisar Thunderbird?
Thunderbird è gratuit e liber. Thunderbird ha ina massa coolas funcziuns. Thunderbird ta surdat la controlla e survista da tes e-mails. I existan ina massa supplements per Thunderbird che ta laschan extender e persunalisar tes program d’e-mails. Thuderbird è part dal Mozilla Manifesto, ina empermischun da Mozilla per in internet avert, accessibel a tuts sut las medemas cundiziuns.
È Tunderbird gratuit?
Gea! Thunderbird è software da open-source. Mintgin po telechargiar ed utilisar gratuitamain e libramain il program e po contemplar u modifitgar il code da funtauna tenor las cundiziuns da licenza.
Nua pos jau telechargiar Thunderbird?
Qua pos ti telechargiar Thunderbird per rumantsch. Autras linguas stattan a disposiziun qua. Il code da funtauna e versiuns pli veglias chattas ti sin noss server FTP.
Stat Thunderbird era a disposiziun per rumantsch?
GEA! Thunderbird ha in grond team da translaturs che lavuran per porscher tut las versiuns en bleras linguas. Tut las linguas che stattan a disposiziun chattas qua.
Funcziunescha Thunderbird sin mes computer?
Probablamain. Windows, Mac e Linux stattan a disposiziun sin la pagina da telechargiar. Per auters sistems operativs pos ti cumpilar il code da funtauna directamain da la pagina da FTP.
Tge è mia adressa d’e-mail da Thunderbird?
Thunderbird è in program d’e-mail ch’è installà sin tes computer e vegn utilisà per trametter, retschaiver, zavrar e tschertgar e-mails. Thunderbird na porscha naginas adressas d’e-mail u auters servetschs da transmetter e-mails. Ti pos dentant utilisar prest mintga adressa d’e-mail cun Thunderbird.
Cordial engraziament
Nus vulain engraziar cordialmain a las uniuns ed instituziuns che han sustegnì la translaziun da Mozilla Thunderbird en rumantsch: La promoziun da la cultura chantun Grischun, la Giuventetgna Rumantscha, la Quarta lingua, la Lia Rumantscha ed l’Uniun rumantsch grischun. Grazia fitg!


text:
Heidelberg
Heidelberg (Heidelbärg en alemà; Haidlbärsch endèl todèsch del Palatinàto; Heidelberga 'n latì e 'n italià stòrich) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La g'ha 150 335 abitàncc (dato del 31. Dic 2012), dei quài almeno 30.000 i è stüdèncc de l'Üniversità de Heidelberg che l'è la piö ècia de la Germania, fondàda 'ndèl 1386 per mà de Roberto I del Palatinato.
L'è übicàda 'ndèla part setentriunàl del sò Land, póch delóns del cunfì coi Länder de l'Assia e de la Renània-Palatinàto, e póch delóns apò a de 'ndóche gh'è la conflüènsa del fiöm Neckar endèl Reno.
Heidelberg l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Rhein-Neckar el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bautzen, Germania
- Simferopol, Ucraìna
- Rehovot, Israele
- Cambridge, Regn Ünit
- Montpellier, Francia
- Kumamoto , Giapù


text:
Simaroubaceae
Le Simarubaceae i è 'na famìa de piànte e boscài distribüìde perlopiö endèle regiù tropicài e equatoriài de töcc i continèncc - ma se le tróa apò a 'n sèrte zòne de clìma temperàt compagn del Giapù.
Segónt la clasificacsiù APG, le Simarubacee le fa part del úrden de le Sapindales
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ GRIN Genera of Simaroubaceae. Germplasm Resources Information Network. United States Department of Agriculture. Recuveraa el 2011-04-19.


text:
Mirasōl
Al Mirasōl (nóm sientìfic Helianthus annuus) l'è na piànta ch'la gh'à 'n cìcclo 'd 'n an e la fà part dla famìja di Asteraceae, cun un fiōr śal dimóndi grand insima.
Al nóm genèric (Helianthus) al daśvèṅ da dū paròli grèchi, “helios” (= sōl) e “anthos” (= fiōr) in riferimènt al fat che cla piànta chè la s prila durànt al dè p'r èsar sèmpar in diresiòṅ dal Sōl, tgnénd a drē a un cumpurtamènt cgnusû cuma eliotrupìśum.
Al gamb al pōl rivàr nurmalmènt a dū mètar 'd altésa (ma anc a tri o quàtar). Al fój i s càtan ad sóta e i èṅ misi da tut al bandi. Al fiōr 'l è cumpòst da dimóndi fiōr mis insém, tut ad culōr śal (dal vòlti, ma briśa da spés, i pōlan èsar anc aràns o maròṅ). Quànd i fiōr i madùran, i dvèntan dal rumèli, par môd ad dir parchè i èṅ pò di frut ad culōr négar o griś.
Da i Mirasōl a s pōl tiràr fóra 'n òli da druàr in cuśìna.


text:
DNA
L'Acid desossiribunücleich, cugnusüü cun la sigla DNA, a l'è un acid nücleich che'l tegn dent i infurmaziun genetigh ch'a hinn dupraa per el desvilüpp e'l funziunament de tücc i urganism vivent. El laurà principal del DNA l'è la cunservaziun di infurmaziun per un temp lungh. I toch (segment) del DNA che gh'hann i infurmaziun genetigh a hinn ciamaa "gen", anca se alter sequenz de DNA gh'hann alter funziun per la strütüra o el regulà i prucess che dupren i infurmaziun genetich.
El DNA l'è un lungh pulimer che l'è faa de ünità piscininn ch'a hinn ciamaa nücleutid, che gh'hann un schelter de zücher e grüp fusfaa giuntaa insema cun ligam esterigh. Tacaa al zücher la gh'è vüna di quater bas azutaa. A l'è propi la sequenza de 'sti quater bas del schelter chì che la cudifega i infurmaziun; la sequensa la se legg cunt el codes genetigh che'l specifega la sequensa di aminuacid de la pruteina.
El codes a l'è legiüü sü toch de RNA, che l'è la cobia del DNA. El prucess de cobia el se ciama "trascriziun".


text:
Fernando Alonso
Fernando Alonso Díaz (Uviêd, 29 ad Luj dal 1981) 'l è un pilòta ad màchini spagnōl ad Formula 1 e 'l à vins i campiunâ mundiài dal 2005 e 2006 cun la scuderìa Renault. 'L Asturiàṅ adès al cór par la nòstra Scuderia Ferrari ad Maranèl e al n gh'à minga di prubléma a far-as inténdar parchè al dascór dimóndi bèṅ in itagliàn óltre che in ingléś.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Alonso al taca a cùrar in màchina cun i kart, vinsénd 13 tìtui fra i śóvan, a rivàr a 'l 1997. In dal 1998 al vèṅ aduciâ p'r Adrián Campos, ex pilòta dla Minardi, ch'al gh fà pruàr na Formula 1 in dal sircùit 'd Albacete e 'l Asturiàṅ al fà védar ch'al gh sà far faghénd al stés tèmp dal vèć pilòta Marc Gené.
In segùit Campos al al fà cùrar in dal campiunàt World Series by Nissan e Alonso al riva prim baténd al rivàl Manuel Giao p'r un punt.
Alonso al fà pò da culaudadór par la scuderìa Minardi ad Fënza e al cur p'r al Team Astromega in dla Formula 3000 finénd quàrt, péna da drē a un śóvan Mark Webber.
2001: al debùt in Formula 1 cun la Minardi
In dal 2001 Fernando al fà al sò debùt in Formula 1 al vulànt dna Minardi: la màchina l'éra quél ch'l'éra, Alonso al mùcia śèr punt a la fiṅ d'l an, ma Flavio Briatore, al manager dla Benetton, al gh véd in lung e al al mét sóta cuntràt cuma culaudór p'r al 2002. Par la Renault, che in cal mèntar l'iva tòlt al pòst dla scuderìa ad Trevìś, al Spagnōl al fà sù quèl cuma 1642 gir ad test. Briatore al al tóś acsè par 'l an ch'al gh'à da gnir, a fiànc ad Jarno Trulli al pòst ad Jenson Button.
2003-2006: I sucès cun la cà francéśa
In dal 2003 Fernando al taca a catàr sù i prim riśultâ dla sò caréra: in dal gran prèmi dla Maléśia al partìs in Pole Position, in Braśìl al riva tèrs in na gara suspindùda prima dal tèmp mèntar in Ungherìa al vins la sò prima gara dupiànd la Ferrari dal futùr campiòṅ dal mónd Michael Schumacher. Alonso al finìs 'l an al sèst pòst in clasìfica cun 55 punt e quàtar pòdi.
In dal 2004 al mucia incóra quàtar pòdi ma sénsa vìnsar gnanc na gara ma tulénd la Pole Position in dal gran prèmi ad Francia.
Al 2005 'l è 'n an 'd òr par 'l Asturiàṅ ch'al riva tèrs in Austràglia ('l éra partî tredicéśum!) ma pò al mét in fila tri sucès òṅ a drē a c'l àtar parténd da la Pole Position (Maléśia, Bahrain e San Marèṅ) e piasànd-as in sima a la clasìfica. Al rivàl più impurtànt par lò 'l è al Finlandéś Kimi Räikkönen ma a Fernando a gh basta vìnsar in Francia, Germàgna (Nürburgring e Hockenheim) e in Cina, śuntànd-ag soquànt pòdi, par dvintàr al 25 ad Setémbar dal 2005 campiòṅ dal mónd in Braśìl. Anc par via di punt purtâ par Giancarlo Fisichella, la Renault la vins anc al tìtul di custrutór.
Fernando al vins al tìtul anc 'l an dòp, sèmpar cun al vulànt dla Renault in dal sò maṅ, cla vòlta chè còntra 'l ferarìsta Michael Schumacher. Al spagnól al partìs bèṅ vinsénd subìt in Bahrain e in Austràglia e rivànd secónd in Malèśia, muciànd acsè 28 punt còntra i 11 dal tedésc in rós. Turnâ in Europa al parìva ch'al ròbi però i psìsan cambiàr anc parchè Schumacher al vins a Iommla e a cà sua a 'l Nurburgring ma pò Alonso al gh rispónd a la sò manéra rivànd prim in Spaggna, Mònac, Gran Bretàggna e Cànada. La Ferrari la próa a far-as sóta vinsénd in di Stat Unî, Frància e Germàgna, sfrutànd anc al fat che in cal mèntar al gumi druàdi da lē (al Bridgestone) i anàvan méj ad quéli dla Renault (al Michelin) e che la federasiòṅ l'iva pruibî a la cà francéśa ad druàr un śavàj ciamâ Mass Damper ch'al la fava andràr più in présia spustànd i péś da na banda a cl'atra. A tri gari da la fiṅ 'l Asturiàṅ al gh'iva sōl dū punt ad vantàś su 'l rivàl quand Michael al vins in Cina e al gh và para ma 'l è pò prim par via di riśultâ più bèi. La śvòlta la riva in Giapòṅ quand Schumacher al śbraga al mutór quand 'l éra prim e Alonso al vins al mundiàl rivànd pò secónd in Braśìl da drē a Felipe Massa. Anc la Renault la vins al sò tìtul.


text:
Istituziuns
Istituziuns A-Z
Les istituziuns plü importantes dl Südtirol po gnì chirides tres na cerna tl ordinn alfabetich dala a ala z. Sce i metëis ite la pröma lëtra dla denominaziun, ciafëise les repartiziuns o i ofizi dl’aministraziun publica, i comuns, les comiunitês raionales, les scores, les apoteches y tröp d’ater.
Istituziuns por categories
Ćiarede tla gran racoiüda dles istituziuns dla Rëi zivica dl Südtirol. Chiride fora les categories che Ves interessëia deplü y chiride fora i resultać damproia. Por vigni istituziun ciafëise i contać y i sorvisc, che é tla Rëi zivica dl Südtirol.
Lies
Chilò ciafëise la racoiüda dles organisaziuns scrites ite tla Rëi zivica dl Südtirol. Al vëgn chirì por categories o comuns. Vigni organisaziun à a desposiziun debann ćina a 10 MB de webspace.


text:
John Garang
Ol John Garang de Mabior (Bor, 23 de zögn del 1945 – New Site, 30 de löi del 2005) l’è stacc ü òm polìtech del Südan che dal 1983 al 2005 l’à fondàt e l’è stacc a càpo del Spla, ol Sudan People's Liberation Army, cioè l'Esercito de Liberasiù de la zèt del Südan, in de la segónda guèra civìl südanéza, cioè l’è stacc a càpo di popolasiù del süd del Südan, cristià e animìscc, che i s’è reoltàcc cóntra ‘l goèrno islàmech integralést de Khartoum. Prima de fondà ‘l Spla l’éra ü colonèl de l’esèrcito südanés.
Dòpo tace agn de guèra ol goèrno de Khartoum l’à capìt che l’ ghe sarès mia riàt a schisà i rioltùs e isé l’à sircàt de troà la manéra de ‘ndà decórde col John Garang e col sò Spla. L’è söcedìt isé che ‘l John Garang l’è dientàt ol vice presidènt del Südan e 'l prim presidènt del Süd Südan, in del zenér del 2005, ma quàze söbet l’è mórt ‘n d’ü misteriùs incidènt co l’elicòter in del löi de l’istès an.


text:
Maiolo
Maiolo (endèla parlàda locàl: Majôl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 849 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montecopiolo (PU), Novafeltria, Pennabilli, San Leo, Talamello.
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variuasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Meggen
Meggen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.93 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6697 abitant.
El cumün de Meggen al se tröva a una altitüden de 479 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Greppen, Horw, Küssnacht (SZ), Lüzerna (Luzern), Stansstad (NW), Weggis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Meggen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1226 col nom de Meken, ma in d'una copia del secul XIV de un docüment pü antich (1160) l'è menziunaa come in Acta Murensia.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Meggen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.