text:
Beilage 76/3
Oblianza de mëte sö i montli da d’invern ...?
Che che ô tres ester sigü sön tru d’invern, dess mëte sö de bugn montli da d’invern. Pornanche al vëgn dër frëit él ora da tó y jì i montli da d’isté. Bele cun 7 degrà sura le zero él damì da jì cun i montli da d’invern, porvia de süa combinaziun de gumi speziala.
Al é gnü a s’al dè n pü’ de confujiun ajache al é gnü lascè alsavëi che dai 15 de novëmber mësson mëte sö i montli da d’invern. Mo chësc n’é nia vëi! L’ordinanza (n. 1318) dl assessur competënt scrì dant che „sce al nëi o sce la strada é curida da nëi, o sce la strada é dlaciada, mësson mëte sö i montli da d’invern sön les strades statales y provinziales dla rëi dles strades provinziales (montli da d’invern adatà por jì sön la nëi o sön la dlacia o scenò n’atrezadöra da d’invern analoga cun chëra che an ne slizia nia, sciöche morones o scenò n’atrezadöra omologada anfat).“
Chësc dovëi vel pornanche al vëgn metü sö sön les strades provinziales les tofles aposta y n’à nia da nen fà cun na data. Sön la tofla él fat jö n montl da d’invern y al é scrit sö “sce al é da nëi o da dacia”. Sce an ne se tëgn nia al dovëi de mëte sö montli da d’invern vëgnon straufà.
Aladô dl codesc dla strada po i manajadus dles strades, chël ô dì inće i comuns, autorisé regolamënć aposta por l’invern.
Aiazzone-Fiditalia: de bones noeles
De bones noeles por i consumadus che à ćiamò val’ da stlarì cun Aiazzone-Fiditalia. Dan da püch à Fiditalia splighé pro na sentada a Milan olache al ê inće n colaboradù dla Zentrala Consumadus Südtirol (CCS), che ai ô rete les rates paiades ite „por nia“ – por mebli cumprà da Aiazzone che ne n’é mai gnüs ortià. Fiditalia â dan da n valgügn mëisc autorisé i consumadus da ne paié nia les rates, y garantì che chësc n’ess nia portè a na comunicaziun de „stlet debitur“ tl CRIF. Śëgn él gnü lascè alsavëi ofizialmënter che al ti gnarà retü a düć i tliënć, che n’à mai ciafè ći che ai â cumprè, ći che ai à paié ite ti ultimi mëisc.
14 de novëmber - No-Alcol-Day: al vëgn ghiré na miù descriziun
Vigni dé mörel tl’Europa passa 500 porsones porvia de maraties liades al consum d’alcol; dantadöt porvia di tröc caji de crebesc. Bele da agn incà dij l’organisaziun por la sanité mondiala (WHO) che l’alcol é na sostanza dër prigorosa, che mët al prigo la vita dla porsona; d’otober dl 2010 à la WHO tlassifiché l’alcol sciöche „sostanza che gauja le crebesc pro la porsona“ – sciöche inće l’asbest, le tabach o benzol.
L’alcol fej pert de nosta cultura y economia, mo l’alcol é inće la sostanza che porta a na majera dependënza. Porchël mëss les etichëtes y le retlam fà referimënt al prigo por la sanité tl caje de maladoranza. Cun la scomenciadia dl „No-Alcol-Day“ déssel gnì sostignì na cultura dla prevenziun por ći che reverda l’alcol.
Cun la ćiasa “flessibla” sparàgnon
Dal’infanzia ala vedlëza se müda nüsc bojëgns abitatifs cun le passè dl tëmp. La soluziun é na ćiasa “flessibla” y zënza barieres, che pîta la mascima comodité a düć chi che vir dailò. Na proietaziun sciöche al alda mët man dal’entrada: i scalins dan porta po gnì baratà fora por ejëmpl cun na picia rampa cun chëra che ara vais da rové pormez plü saurì. Inće pro i üsc te ćiasa y de sorà aldìsson da tó demez i limi, a chësta moda él plü saurì da se möie, sides por de pici mituns che por jënt che se stënta da jì. N sföi d’informaziun nü dl ZC pîta indicaziuns y consëis sön co proietè damì na ćiasa por dötes les etês; le sföi é da ciafè sides online che sön papier pro les sëntes dla ZC.
Cumpra de imobii: capara confirmatoria o capara penitenziala?
Normalmënter canche an stlüj jö le contrat preliminar paia che che cumpra na soma, che po gnì dada sciöche capara confirmatoria, capara penitenziala o bel scëmpl sciöche acunt. Chisc trëi conzeć à düć trëi n ater significat, porchël désson savëi ći che ai ô dì pordërt, denant co tó na dezijiun sön co paié. La capara confirmatoria vëgn paiada por confermè le lian che an à surantut cun le contrat preliminar. Sce che che cumpra se tira zoruch, pêrdel i scioldi paià ite, y sce che che vënn se tira zoruch, spo mëssel ti rete al cumpradù i scioldi che al ti à dè plü na penala dla medema soma: chël ô dì che al mëss rete dui iadi tan che al à ciafè. Implü po la pert che se tëgn al contrat jì dan signoria por che al vëgnes fat ći che é scrit tl contrat, y damanè do na indenisaziun por i dagns. La capara penitenziala indere, é na soma fata fora danter che che vënn y che che cumpra, y é la soma che mëss gnì retüda sce un di dui se tira zoruch. Porchël sce l’ater se tira zoruch an le dërt de ciafè zoruch la capara y an ne mëss nia desmostrè d’avëi albü n dann. Mo te chësc caje ne pon nia damanè do n’indenisaziun por i dagns, o jì dan signoria por damanè che al vëgnes ademplì ći che é preodü tl contrat. De plü informaziuns é da ciafè chilò: www.centroconsumatori.it sot "abitare".
Le Südtirol é tres manco presënt sön les trasses lunges dles ferates
Scebëgn che öna dles majeres trasses de coliamënt dla ferata passa fora por le Südtirol, ne va tröpes ferates importantes nia plü da canche al é l’orar nü (2011-2012). Por ejëmpl saràl tl dagnì plü ri da rové a Lecce, Milan y Minca por chi che pëia ia da dales staziuns dl Südtirol. La politica dl sparagn, a chëra che dantadöt Trenitalia ti va do, porta pro a n peioramënt di coliamënć nazionai y internazionai. Sce an tëgn cunt che i cosć dl auto privat é chersciüs dassënn, val debojëgn de n bun coliamënt dles ferates cun les gran citês. Porchël fóssel debojëgn da ajuntè ferates y nia da nen tó demez. Mo al va debojëgn che les politiches da śëgn che reverda i proieć de trasporć y les infrastrotöres – chël ô dì la destinaziun de miliarg de euro a mega-proieć – vëgnes mudades. Dantadöt i politics competënć te chisc seturs é cherdà a fà val’: coliamënć dles ferates adatà é n critêr dër important por garantì la mobilité dla forza laûr y le coliamënt de döta l’economia dl teritore. La Zentrala Consumadus (ZC) se tëm che chësc influenzarà negativamënter le trasport local regional. “La reduziun di coliamënć nazionai y internazionai portarà a na majera adoranza dles ferates regionales y interregionales. Chësc portarà dessigü pro a na majera adoranza dles ferates (che é na bona cossa); mo ti orars olache la maiù pert dla jënt va cun la ferata saràres plü co plënes” dij le diretur dla ZC, Walther Andreaus. “Porchël aratunse che les condiziuns de iade de tröpes porsones che va vigni dé cun la ferata peiorëies”.
Al pröm de jenà dl 2012: proibì da zidlé iarines da üs te gabies
Dal pröm de jenà dl 2012 inant él te döta l’Europa proibì da zidlé iarines da üs te gabies. Ći se müda pa? Les vedles gabies che odô danfora na lerch de 550 cm² a iarina, ne podarà nia plü gnì adorades, y ares gnarà baratades fora cun gabies nöies “arichides”. Chëstes sarà majeres (750 cm² a iarina), y ares arà inće na raspa, na stangia dles iarines y na coa. Mo le passaje é bindebò pëigher te n valgügn paîsc dl’Uniun, danter l’ater inće tla Talia.
Sciöche consumadus podunse bele śëgn cumprè üs che vëgn da chisc zidlamënć. Te chësc caje podunse se daidé cun le codesc dl produtur, na combinaziun de numeri y lëtres sön l’ü. Le pröm numer nes dà informaziuns sön la sort de zidlamënt:
numer 0zidlamënt biologich
numer 1zidlamënt alalëria
numer 2zidlamënt a tera
numer 3zidlamënt te gabia
Raport sön le trasport di fligri: 60% de retlamaziuns deplü co l’ann passè
Ai 28 d’otober dl 2011 à la Rëi dles Zentrales di Consumadus Europeiches (ECC-Net) presentè le raport nü sön i dërć di passajirs di fligri. Dl 2010 s’à 71.292 zitadins comunitars adressè al'ECC-Net y 12.622 de chisc à segnalè na violaziun che reverda sü dërć sciöche passajir di fligri; la mesaria dla soma recuperada por i consumadus é de 509 euro. Por mirit dl laûr de intermediaziun danter consumadù y compagnia di fligri dles ZCE, é le 31% di caji gnü stlüt jö cun na soluziun sön le tru extraiudizial. Le numer di caji che reverda le trasport di fligri gestì dala ECC-Net dl 2010 é chersciü dl 59% respet al 2009 (canche al ê feter 8.000 caji); n numer bindebò gran sce an tëgn cunt che le numer de dötes les retlamaziuns é “ma” chersciü dl 27%.
De plü informaziuns é da ciafè chilò: www.euroconsumatori.org.
Svenüdes: trëi cosses da savëi
- Inće sce le prîsc é gnü arbassè dassënn à le tliënt dagnora le dërt de ciafè marćianzia zënza defëć. Sce val’ vëgn venü a demanco ajache al é por ejëmpl n pü’ paz, mëssel ti gnì dit a che che la cumpra. Le tliënt po presentè na retlamaziun inće do la cumpra por ći defet o imperfeziun comai che le comerziant ne n’à nia segnalè.
- Inće por les svenüdes de fin de sajun vêlel le consëi de tignì sö le bonn de cassa o la fatura, che podarà ves ester d’öga tl caje de retlamaziuns o de denunzia de dann.
- I comerzianć ne mëss nia tó zoruch i produć zënza defëć; chësc vel sides tratan le tëmp de svenüda che tartan la sajun normala. Sce al vëgn fat, se tràtera ma de n plajëi. La sostituziun dla marćianzia cumprada tratan la svenüda, che n’à degun defet, vëgn stlüta fora espressamënter dal comerziant.


c: text/html

text:
La regenza tudestga aveva empermess lur sustegn a la Frantscha suenter ils attentats dal SI a Paris.
Attatgas ord l'aria e sustegn per portaviuns franzos
En detagl vul la Germania sa participar ad attatgas ord l’aria cunter il Stadi Islamic en la Siria ed en l’Irac. L’engaschi planisà da la Bundeswehr è la resposta tudestga sin las attatgas terroristicas a Paris d’avant bun duas emnas. Suenter il cabinet sto er anc il Bundestag approvar l’engaschi militar.
A l’entschatta duai l’engaschi esser limità sin in onn. Ina tala limita è usitada tar mandats per acziuns en l’exteriur. La Bundeswehr duai duvrar plirs aviuns da retschertga dal tip «Tornado».
Plinavant èsi planisà da sustegnair in portaviuns franzos cun in bastiment da guerra.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Informaziuns tier la Scola media propedeutica (FMS)
Informaziuns generalas
La Scola mercantila propedeutica (FMS) porscha suenter la scola populara duront treis onns ina scolaziun generala profundada. Tier il CFS Surselva a Glion vegn la FMS menada sco classa cumbinada culla Scola media mercantila. Ils biars roms fundamentals (lungatg, matematica etc.) vegnan visitai ensemen culs scolarAs dalla Scola media mercantila. Ils roms psicologia/pedagogia, scienzia naturala, musica ed art/formar sco era roms Ellas spartas da professiun visetan ils scolarAs dalla FMS persuls. L’instrucziun regulara vegn cumplettada cun excursiuns, lavurs e projects externs. Fuormas modernas d’instrucziun e da lavur promovan igl emprender orientaus al process, interdisciplinar ed autonom.
Tier il CFS Surselva a Glion vegnan ils scolarAs preparai sin certificats naziunals ni internaziunals da lungatg (engles FCE-B2, talian FILI-B2). Cun nossa purschida da 5 lungatgs vegn la habilitad da communicaziun dils scolarAs promovida fermamein.
Spartas da professiun
Naven dalla secunda classa succeda la repartiziun en spartas da professiun. Il CFS Surselva a Glion porscha las spartas sanadad e pedagogia (niev dapi 2013). La sparta sanadad metta igl accent sils roms scienzia naturala, fisica/chemia e biologia humna. Cun quei vegn tschentau ina basa fundamentala per ina scolaziun professiunala ni in studi cuntinuont en direcziun sanadad. En la sparta pedagogia stattan ils roms artistics el center. Els roms fuorma e colur sco era musica vegn la savida, gia acquistada ord ils roms fundamentals formar creativ e musica, profundada. ScolarAs dad omisduas spartas da professiun visetan leutier il rom psicologia/pedagogia, leu vegn tractau ils temas principals dalla psicologia e pedagogia.
Practicum extrascolar
Alla fin dil secund onn absolvan ils scolarAs in practicum extrascolar che cuoza quater jamnas, quel duei promover lur autocumpetenza e lur cumpetenza sociala. Silmeins duas jamnas ston vegnir prestadas duront las vacanzas da scola. Quei practicum possibilitescha da prender in’impurtonta investa ella veta professiunala e vegn accumpignaus d’ina persuna d’instrucziun.
Lavur autonoma
La lavur obligatoria ed autonoma vegn elaborada el rom dall’instrucziun generala ni dils roms specifics. Ella vegn accumpignada e valetada d’ina persuna d’instrucziun. Il tema e la valetaziun dalla lavur vegnan mussai ora el diplom dalla Scola mercantila propedeutica.
Maturitad professiunala
Suenter la terminisaziun dalla scolaziun da treis onns tier la FMS, sa la maturitad professiunala, en la sparta da professiun elegida, vegnir acquistada. Las pretensiuns ein differentas, gest tenor sparta da professiun. Per l’acquisiziun dalla maturitad professiunala sanadad vegn pretendiu in practicum accumpignont da silmeins 24 jamnas, tier in’instituziun el sectur da sanadad. Plinavon sto vegnir scret e presentau ina lavur da maturitad professiunala. Tier la maturitad professiunala pedagogia vegnan las enconuschientschas dils roms generals (lungatg, matematica, scienzia naturala, scienzia humana e sociala) profundadas en in bloc d’instrucziun da 15 jamnas.
La Scola mercantila propedeutica ei buc ina scolaziun professiunala, mobein ina preparaziun sin in studi ad ina scol’aulta professiunala (HF) ni in emprendissadi sil sectur sanadad. Il diplom dalla Scola mercantila propedeutica vegn renconuschius dalla Confederaziun e lubescha in access tier in studi per il scalem prescolar (scoletta) alla scol’aulta da pedagogia dil Grischun.
La maturitad professiunala possibilitescha en Svizra igl access en ina scol’aulta dil fatg (FH) dalla sparta elegida cun diplom da Bachelor ni Master. La maturitad professiunala, ch’ei vegnida acquistada ella sparta dil studi, ei renconuschida sco criteri d’admissiun.
Suenter la scolaziun da treis onns alla FMS eis ei pusseivel d’entrar senz’examen ella 5avla classa dil gimnasi. Sin quella via sa la maturitad gimnasiala vegnir contonschida, che arva la via tier las purschidas allas universitads svizras.


text:
Max Welther, in garaschist da Laax, stat a Genevra al stan dal producent da la Corea dal Sid «SsangYong». El cusseglia ils clients e dat infurmaziuns sur dal motor, il pretsch ed adina dapli sur dad emissiuns da CO2. Quai para dad interessar. Discussiuns sur dal scandal da diesel u sur da scumonds dad ir cun l'auto en citads tudestgas na datti dentant betg, uschia Max Welther. Ils blers dals 700'000 visitaders miran surtut sin ils PS e na vulan betg savair quant ch'il motor tragutta.
Autos electrics en Svizra:
Tenor Auto Schweiz, l'associaziun dad importaders dad autos, han las garaschas vendì il favrer 2018 dubel uschè blers autos electrics sco il favrer 2017. En cifras absolutas èn quai 400 autos electrics dapli.
Mess en relaziun n'è quai dentant betg propi bler. Quai na fa gnanca or in pertschient dals autos novs dal favrer 2018.
Electric è en il trend
Autos electrics han in meglier renum ch'ils autos da diesel u benzin. Surtut suenter il scandal da VW vulan adina dapli umens e dunnas cumprar in auto electric per esser pli conscient da l'ambient. Era l'industria dad autos vul nizzegiar quai. Cun preschentar autos electrics pon els en emprima lingia gudagnar novs clients, ed en segunda meglierar lur renum.
RR actualitad 07:00


text:
Ina dunna giuvna aveva pretendì indemnisaziuns da 50'000 francs per las blessuras e consequenzas da l'accident, sco per exempel mal il chau cronic e restricziuns corporalas.
Tge ch’era capità
L'accident era capità il 2005, cura che la dunna aveva 15 onns. Ella è scarsolada cun in’amia da Foppa giu Flem sin la via da scarsolar illuminada. Las duas amias èn scarsoladas sur l’ur da la pista e sur la rait da proteger ora ed èn collidadas cun ina paraid d’ina stalla. L’accusadra ha gì in trauma da la chavazza e dal tscharvè cun ina sanganada. Plinavant ha ella gì donns vi da la spletga ed ha rut in polesch.
La conclusiun
Pervi da las consequenzas da l’accident ha ella purtà plant il 2011 tar la Dretgira dal district Surselva. Sco gia las preinstanzas è era la Dretgira federala vegnì a la conclusiun che la pista da scarsolar da l’Arena Alva haja gì avunda spazi e che la via saja stada signalisada bain.
RR novitads 12:00


text:
Er sch'ils giasts studegian vi da vacanzas d’atun e betg propi vid vacanzas da skis han ins tuttina gia vendì 3’000 dis da skis. Il CEO da Engadin Mountains AG, Markus Meili e cuntent. Il sistem funcziuna, la reclama è lantschada oravant tut per giasts svizzers, talians e da la Germania.
3 facturs fan il pretsch
Per mintga di e fixà in pretsch da basa. È la dumonda per in di da skis pli gronda lura s’augmenta era il pretsch quel di ed il terz factur, pli baud ch'il giast reserva sia carta da skis e pli bunmartgada vegn ella.
Nagin pretsch fix
Las pendicularas Corviglia, Corvatsch/Furtschellas, Diavolezza/Lagalb e Zuoz sa participeschan a quest nov model d’empustar cartas da skis, ch' è vegni lantschà il prim da settember. Tenor las pendicularas è quest in basegn dals giasts, che vulan sez decider quant pajar per ir culs skis.
RR novitads 12:00


text:
Novi Sad
Novi Sad (cirillich: HoBи Caд; inscì anca in croatt, romen e ruten; Nový Sad in slovacch; Újvidék in ungheres; Neoplanta in latin; Neusatz in todesch; Nowy Sad in polacch; in lombard el voeur dì pienta noeuva) a l'è ona città de la Serbia settentrional, situada longh i spond del Danubi. L'è 'l capploeugh de la Vojvodina e del distrett de Bačka e a l'è on important center industrial e coltural.
Per la soa importanza come center per i commercc de la region, Novi Sad l'è diventada ona città plurilengov, tanto che i lezion a scòla hinn tegnuu in quatter lenguagg: serb, slovacch, ungheres e ruten. Inscì a gh'è anca on grand numer de confession cristian, anca se i pussee important e numeros a hinn quella cattòliga e quella ortodòssa.


text:
In dals candidats tar las votaziuns per il Cussegl federal il 2019 vegn ad esser Ueli Maurer. Il politicher da la Partida populara svizra (PPS) vul restar en uffizi. Quai ha el confermà en in'intervista cun las gasettas «TagesAnzeiger» e «Bund».
Er sia partida giavischa sia candidatura. Il president da la PPS Albert Rösti ha ditg en intervista cun la gasetta «Le Temps» che la partida saja interessada che schebain Ueli Maurer (67), sco er Guy Parmelin (58) restan a Berna. Ils dus cussegliers da la PPS sajan en furma, la vegliadetgna n'importia betg.
Gia dapi il 2009 a Berna
Maurer è gia dapi il 2009 ina da las set fatschas dal Cussegl federal. Mo sia collega da la Partida cristiandemocratica svizra Doris Leuthard fa damai pli ditg part dal gremi.
En sia emprima perioda d'uffizi ha el represchenta la Svizra sco minister da defensiun, il 2016 ha il contabilist lura midà tar il departament da finanzas.
RR novitads 07:00


text:
Örniga
Örniga (Ornica in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 33 km de la sità e a 922 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 155 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 14,3 km² e 'na densità de popolasiù de 11 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cassèi, Cüs, Gerola Alta (SO) e Altòrta.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Örniga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Turgovia
La Turgovia cun sia populaziun da var 270'000 persunas sa preschenta gugent sco chantun champester agricul, en il qual la producziun da fritga è pli preschenta ch'ils secturs da l'industria da maschinas e da metal, da construcziun, d'alimentaziun e da materias sinteticas che han dentant en realitad ina impurtanza bler pli gronda per l'economia publica. La designaziun «Mostindien» na vegn insumma betg resguardada sco sprezzanta, mabain vegn - cun il mail en il logo - schizunt duvrada per la promoziun da la reputaziun dal chantun.
La tgira e la promoziun da la cultura
Geograficamain, demograficamain e culturalmain è il chantun Turgovia in territori eterogen. I manca in center urban. Economicamain e culturalmain èn las regiuns orientadas vers las citads vischinas da Son Gagl, da Wil, da Winterthur-Turitg, da Schaffusa e da Constanza e betg vers la chapitala Frauenfeld. L'identitad turgoviana sa definescha plitgunsch sur ina delimitaziun vers anora che tras tratgs cuminaivels, quels èn dentant pli ferms che quai ch'i para mintgatant. La chapitala chantunala Frauenfeld è la sedia da la regenza e da l'administraziun. Il parlament chantunal sa raduna però dapi l'onn 1831 mo durant la stad en la chasa communala da Frauenfeld, durant l'enviern sa raduna el a Weinfelden, en il center dal chantun - er quai ina furma d'ina tradiziun viva.
La cultura tradiziunala d'uniuns cun las bleras uniuns da musicas da flad, da chors e da differentas uniuns culturalas caracterisescha la vita culturala dal chantun dapi il 19avel tschientaner, cur che l'uniun chantunala da tiradurs è vegnida fundada da Louis Napoleon, l'imperatur Napoleon III. da pli tard ch'è creschì si en il chastè d'Arenenberg en la Turgovia. Però ozendi chala l'impurtanza da las uniuns plaun a plaun e l'impurtanza da furmas culturalas urbanas crescha adina dapli. Anc adina vegn però la gronda part da las occurrenzas da musica, da saut, da teater, da litteratura u d'art organisada da las uniuns en lavur gratuita.
Cun sis museums chantunals (Museum d'art da la Turgovia, Museum d'Ittingen, Museum istoric da la Turgovia, Museum da Napoleon ad Arenenberg, Museum da la natira da la Turgovia e Museum d'archeologia a Frauenfeld), cun la Biblioteca chantunala e cun l'Archiv dal stadi maina il chantun sez la gronda part da las instituziuns culturalas professiunalas.
En la Turgovia na datti nagin orchester professiunal constant e cun il «Theater Bilitz» en la chasa da teater a Weinfelden è avant maun mo in pitschen ensemble da teater permanent cun in domicil fix. Il chantun sa participescha però - cun la gulivaziun interchantunala da las grevezzas culturalas - vi dal Teater da Son Gagl e paja facultativamain contribuziuns da producziun al teater da Constanza. Tuts dus teaters en vischinanza directa vegnan ed èn gia adina vegnids frequentads mintga onn da bleras milli Turgovianas e Turgovians e fan uschia part da la purschida culturala da basa.
La tgira da la cultura è da gronda impurtanza en il chantun Turgovia. Edifizis istorics, maletgs da vitgs intacts e la tematisaziun da l'istorgia e da la tradiziun en ils divers museums ed en las differentas collecziuns chantunalas, regiunalas e privatas sco er en l'Archiv dal stadi ed en l'Uniun istorica na gidan betg mo a sviluppar l'identitad, mabain er ad augmentar l'attractivitad dal chantun ed a promover il turissem.
La politica culturala dal chantun Turgovia sa basa sin l'artitgel da cultura §75 da la Constituziun dal chantun Turgovia, sin la Lescha davart la promoziun e la tgira da la cultura dals 4 da fanadur 1993 sco er sin il Concept chantunal da cultura. Las incumbensas da la promoziun chantunala da la cultura vegnan ademplidas da duas differentas instituziuns: da l'Uffizi chantunal da cultura e d'ina instituziun independenta, numnadamain da la Fundaziun da cultura dal chantun Turgovia. Promovidas vegnan las furmas las pli differentas d'activitads culturalas da l'uschenumnada cultura populara fin a furmas d'expressiun modernas da la lavur artistica. Las contribuziuns per la promoziun da la cultura dal chantun sco er per la Fundaziun da cultura derivan en emprima lingia da meds finanzials dal Fond da lottaria.
Il patrimoni cultural immaterial dal chantun
Correspundentamain a l'eterogenitad geografica ed istorica sa manifesteschan ils usits e las isanzas tradidas en la Turgovia en differentas tradiziuns localas vivas. Latiers tutgan - sper la «Groppenfasnacht» ad Ermatingen, il «Bechtelistag» a Frauenfeld u la «Bochselnacht» a Weinfelden - blers usits locals da glisch, da fieu, da tschaiver u d'enviern.
Ina particularitad che caracterisescha il mintgadi en la Turgovia è dapi la refurmaziun er l'in sper l'auter paritetic da las duas grondas confessiuns cristianas, l'uschenumnà «Simultaneum»: En blers lieus duvravan u dovran anc adina ils umans protestants ed ils umans catolics la medema baselgia ed il medem santeri, er sch'els sa differenzieschan il medem mument cleramain in da l'auter.
Ina da las tradiziuns las pli enconuschentas ed impurtantas dal chantun è il «Thurgauer Lied», atgnamain ina spezia d'imni chantunal dal 19avel tschientaner che vegn normalmain chantà da tuts en pè.«Oh Thurgau, du Heimat, wie bist du so schön...» vegn intunà quasi a mintga occurrenza uffiziala, e blers onns è questa chanzun vegnida sunada quasi mintg'emna en il concert sin giavisch dal radio DRS.
Ina tscherta tradiziun ha er la «Operette Sirnach». Dapi l'onn 1935 produceschan la Societad da teater da Sirnach el il Chor d'operettas da Sirnach mintga trais onns ina inscenaziun d'in operetta che attira mintgamai millis d'aspectaturas e d'aspectaturs da tut la Svizra.
Ina tradiziun giuvna, ma fitg viva e che attira bler public è il «Open air da Frauenfeld» ch'è dapi l'onn 1985 mintga onn in highlight, en spezial per la generaziun pli giuvna. Er open airs pli pitschens han ina tradiziun en la Turgovia. Uschia quinta quel da Bischofszell dapi l'onn 1971 tar las occurrenzas las pli veglias da quest gener en Svizra.
Dapi in pèr decennis ha lieu mintga primavaira la «cursa da punteras sin la Sitter e sin la Thur». Tranter Degenau e Kradolf cumpetan gruppas pli pitschnas cun lur punteras tematicas construidas en bleras uras da lavur per questa concurrenza, per savair tgi che ha la puntera la pli originala, tgi ch'è en cas da tegnair il pli ditg la dira, ma er simplamain or da gust vi da la chaussa - insatge cumparegliabel cun in cortegi da tschaiver.
La stad e l'atun è la cultura da festa da gronda impurtanza. Dapi var 60 onns è per exempel il «Seenachtfest» a Kreuzlingen ed a Constanza in punct culminant internaziunal da la stagiun da stad. Er la fiera da la mastergnanza turgoviana «Wega» a Weinfelden munta l'atun per blers umans da la regiun insatge tut spezial, in'occurrenza che na dastga betg vegnir manchentada.
In usit tradiziunal da l'enviern, daventà fitg rar, è la processiun da glatsch sur il Lai da Constanza da Münsterlingen a Hagnau. Mintga giada, sch'il lai è schelà, pia sch'i dat ina uschenumnada «Seegfrörni», vegn in bist da lain da l'evangelist Johannes purtà sur il glatsch, e tar la proxima «Seegfrörni» vegn el puspè purtà enavos. Dapi l'ultima schelada dal lai l'onn 1963 stat il bist ussa en la baselgia parochiala da l'anteriura claustra benedictina a Münsterlingen e spetga da pudair turnar a Hagnau.
Ina tradiziun da la lingua discurrida sa manifestescha fin oz en l'uschenumnà cunfin da «Beggeli» che traversa la Turgovia dal sid al nord: en l'ost dominescha il g dubel - ins di «Beggeli» u «Agger» - en il vest il ck, ins di qua pia «Beckeli» ed «Acker».
Referenzas
- Link


text:
Campionat Under 11 2011/2012
Ai 10 de Setëmber era indô tan inant. Le campionat di Under 11 VSS (metü adüm da sogadusc da La Val y San Martin) mët man. La prüma partida vëgn sugada cuntra Olang te ćiasa. Le campionat é formè da n' andata y en ritorno. Les partides vëgn sugades dütes sön le campo da La Val. I alenadusc é Deiaco Thomas y Sottara Fabian, Ploner Pio sará spo le acompagnadú ales partides.
Plü inant gnaral fora le calender A3 indô ulache an pó udëi dütes les partides cun i orars dl andata ulache al süga sogadusc da La Val dai U-10 in sö.
Por udëi i calendars online (ulache ai sará dopo düć da udëi y agiorná cun i resultac) drüca: calendars


text:
La revisiun parziala da la lescha da taglia cuntegn d'ina vart adattaziuns al dretg federal. Da l'autra vart entginas revisiuns dal dretg chantunal e las premissas legalas per la documentaziun ed elavuraziun electronica dals documents da taglia. Per part van las adattaziuns en vigur retro-activ per ils 1 da schaner 2016.
Entgins puncts ch'èn vegnìds adattads al dretg federal:
- per scolaziuns èsi da nov lubì da trair giu da la taglia tochen 12'000 francs (va en vigur retro-activ per il 1. da schaner 2016)
- persunas giuridicas cun intenziuns idealas - nagina taglia fin in gudogn da 20'000 francs (va en vigur per il 1. da schaner 2018)
- adattaziun dals temps da surannaziun en il dretg penal fiscal (va en vigur per ils 1. da schaner 2017)
Puncts che vegnan surluvrads sin palancau chantunal:
- La regenza è pronta da tut tenor adattar l'autezza da las amortisaziuns directas ad auters chantuns
- la taxa da scussiun vegn auzada sin 100 francs per pudair adossar ils custs al chaschunader (va en vigur per il 1. da fanadur 2016)
- nova regulaziun tranter chantun e vischnauncas perquai ch'ils documents da taglia vegnan elavurads da nov tuts digitalmain e quai daltuttafatg tar il chantun
RR novitads 09:00


text:
Ils represchentants da la Confederaziun cun a la testa Isabelle Chassot, la directura da l’Uffizi federal da cultura, èn s’inscuntrads il prim da zercladur cun ina delegaziun grischuna cun Cusseglier guvernativ e parsura dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient, Martin Jäger a la testa. Sut l’egida dal president da la Lia Rumantscha Johannes Flury han els discutà sur da la situaziun actuala da la gasetta «La Quotidiana». Tuttas partidas èn dal avis, che ord vista da la promoziun linguistica, dovria medias rumantscha fermas e da buna qualitad, scriva la Lia Rumantscha.
Garantir la purschida mediala actuala
En in emprim pass vali da garantir la purschida mediala en il sectur da print. A media vista saja necessari da prender en mira pussaivladads da svilup da tut las medias rumantschas, saja quai medias da stampa u digitalas. D’ina vart saja da reglar co furnir cuntegns medials rumantschs e da l’autra vart saja da coordinar la purschida optimala per pudair rinforzar la spierta mediala rumantscha en general, scriva la Lia Rumantscha. Ils discurs duajan cuntinuar anc avant l’atun.
RR novitads 10:00


text:
Foreigner: «Juke Box Hero»
- Mesemna, 13.6.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 13.6.2018, 9:30, RTR
Il num da la gruppa ch'è vegnida fundada il 1976 deriva dal fatg ch'ina mesadad da la gruppa è oriunda da l'America e tschella mesadad da l'Engalterra. Uschia han els detg che tuttina nua ch'els sunan saja adina insatgi dad els in ester u per englais in foreigner. En il mund da la musica èn els dentant nagins esters pli. Enfin il 2005 han els vendì var 50 milliuns plattas e gudagnà insaquants premis.


text:
Quai ha lLa directura generala Choe Son Hui communitgà la sonda a Peking nua ch'ella ha fatg ina farmada suenter sia visita en la Norvegia. Tenor medias giapunaisas è ella sa scuntrà en la Norvegia cun experts da segirezza e discharmament americans. Sche la Corea dal Nord è era pronta per tractativas davart il program atomar, n’ha ella betg ditg.
Il president american Donald Trump n’aveva betg exclus in’ attatga militara cunter la Corea dal Nord. Quai sch’ella na desista betg sin ses program atomar.
RR novitads 12:00


text:
Durant dus dis ha ina interpresa spezialisada sin liquidaziuns organisà ina vendita en l’anteriur hotel. Radund 100 persunas eran sa radunadas avant porta tar l’emprim’ura da la liquidaziun da tut l’endrizzament. Ils ins cun plans concrets, auters èn passads or da spir mirveglias.
Da portas veglias, sur letgs e differents accessoris....
La schelta è stada multifara: dad entiras cumbinaziuns en lain, portas veglias, ina bar, sur letgs, maschinas en cuschina, differents accessoris en fier, fin tar vaschella e pusada era fixà vi da mintga toc in pretsch directiv.
Nagins gronds cumbats
Ensemen cun ils vendiders, adina pronts cun lur blocs da quittanza, èn ils interessents svelt vegnids perina. Gronds cumbats n’haja quai betg dà per blera rauba, ha declerà l’anteriur possessur dal hotel Daniel Bosshard.
Ina gruppa d’investiders possedia uss l’edifizi, che duai vegnir reconstruì entaifer dus onns. Suenter duain esser abitaziuns ed in pitschen café sut il nov tetg.


text:
Tge far encunter pel sitga?
- Mesemna, 15.11.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 15.11.2017, 11:15, RTR
I è mintgonn il medem. Cura chi vegn pli fraid patescha la pel. Il mix da laria fraida e laria sitga da stgaudaments fan nè betg optimal. Ma i dat inqual tric che gida nossa pel.
Ozendi datti cremas da pel senza fin. Ma i na dovra betg adina la crema. I dat er simpels trics ed in ni lauter med da chasa per cumbatter encunter lefs, mauns u ina fatscha sitga. Tranter auter dovria la pel durant il temp fraid denviern blera umiditad. Quella survegn ella schins dat mintga di aria a lentira abitaziun e baiva avunda aua.
Per lefs sitgs san ins duvrar mel d'avieuls u ieli d'ulivas. Era tar las cremas da la fatscha duess ins guardar che quellas sa basan sin ieli ed èn abundantas.


text:
Entschet ha la fatschenta cun ils placats dentant gia il favrer. Lura ha la APG, la societad generala da placats, vendì ils emprims plaz da placats a las partidas. Tge placat cun tge candidat che stat lura nua, gliez decida la APG. «Dentant pon las partidas far giavischs e per il solit vegn la APG dad ademplir quels», di Massimo Bonotto, manader regiunal da la vendita Svizra da l'Ost.
Placats en las regiuns n'èn betg menders
Il pli grond effect hajan placats sin vias e staziuns, dentant era en centers da cumpras e chasas da parcar. Dentant ils placats en las regiuns n'èn betg menders, cunzunt betg, sch'els èn bain vesaivels dal traffic.
Daners restan in misteri
Per tractar las partidas tuttina, metta la APG a disposiziun a tuttas partidas 4 emnas avant l'elecziun il medem dumber da placats pigns. Ils placats classics, pia ils gronds, cumpran las partidas individualmain - tut tenor budget. E quel è differents. Quant che mintga partida dat or per lur placats, na ha Massimo Bonotto dentant betg tradì.


text:
Questa carta cotschna remplazza la carta blaua da fin d’ussa. Tenor l'SBB è quest «SwissPass» valaivel en l'entira Svizra, tut las interpresas da transport sa participeschan. En in emprim pass cuntegn la nova carta l'abunament general e l’abunament da mesa taxa.
La Viafier Retica era da la partida
Davent da l’onn 2016 èsi alura pussaivel, d’integrar ulteriurs abunaments regiunals. Sin il pli baud la fin dal 2016 remplazza il «SwissPass» lura er il «büga», l’abunament general grischun. Quai ha ditg Simon Rageth da la Viafier Retica sin dumonda da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
Carta era pronta per territoris da skis
Gia davent dal cumenzament dal 2016 fan part dal «SwissPass» la rait dal traffic public dal chantun Turitg. Sper quai pon ins lura era chargiar chartas dal di da territoris da skis sin il chip electronic dal «SwissPass».
RR Novitads 18:00


text:
Sch'i dat proxim onn in nov uvestg u betg è anc avert. Cun ses 75avel anniversari è Vitus Huonder obligà da dar en la desditga a Roma. En cas usità vegn lura er tschernì in nov uvestg. Dentant hai era gia dà il cas, ch'il papa ha laschà en uffizi l’in u l’auter uvestg era suenter il 75avel.
E lura datti anc l'opziun d'in administratur apostolic. Causa che l’uvestgieu a Cuira ha adina puspè procurà per lingias grassas ha uss fatg il vicari general Martin Kopp la proposta da metter en uffizi in administratur apostolic enstagl d'in uvestg elegì da la catedrala capitala. Cunquai avess l’uvestgieu a Cuira ina regenza provisorica. Quella proposta vegn sustegnida da l'allianza «Es reicht!» «I basta!».
En sonda, ils 17 da december, ha Vitus Huonder gì in'audienza tar papa Francestg a Roma. Sch'els han discurrì durant quel termin da la dumonda da la successiun en l'uvestgia a Cuira n'è betg enconuschent - e na vegn strusch a vegnir enconuschent. Da quai ch'ins discurra tar in audienza cun il papa na discurr'ins para betg, uschia Giuseppe Gracia, il pledader da l'uvestg da Cuira.
RR novitads 17:00


text:
Inhalt
Surselva
-
Sustegn per center per il guaud da muntogna Mesaglina
Il center per il guaud da muntogna Mesaglina a Trin po vegnir restructurà. La regenza grischuna ha concedì a la fundaziun in emprest da 840’000 francs en il rom da la nova politica regiunala.
Sper quai ha la regenza deliberà ina contribuziun chantunala da radund 195’000 francs.
La fundaziun per il guaud da muntogna s'engascha per il mantegniment, la tgira e la protecziun dal guaud e da la cuntrada en il territori da muntogna.
RR novitads 09.00


text:
Ils responsabels dad interpresas cotadas a la bursa sentan adina dapli resistenza. Tenor ina retschertga represchentativa da la cussegliaziun d'indemnisaziuns HCM Hostettler & Company (HCM) beneventan 48% dals dumandads dapli intervenziuns statalas per reglar las pajas da managers. Avant in'onn eran quai anc 44%.
Las intervistas èn stadas il mars ed avrigl, cura che la critica dals bonis tar la Credit Suisse era la pli ferma. Quasi 3 da 4 beneventan plinavant ina limita da paja maximala. Nua che quella è exact, là èn las opiniuns divididas.
RR novitads 15:00


text:
En l’emprim terz va il club da hockey da Tavau en avantatg en la 12avla minuta. 5 minutas pli tard po il Team Canada egualisar, damai ch’els prendan il goli ord il gieu suenter ch’ils arbiters signaliseschan in chasti cunter Tavau.
En la 28avla minuta va il Team Canada lura en avantatg. En in powerplay dal HCD nizzegian ils Canadais in sbagl che Beat Forster fa cun sa laschar midar ora. Uschia è il HCD suenter il segund terz cun 1:2 en retard.
Il davos terz cumenza bain per ils da Tavau, en la 46avla minuta vegnan els d’egualisar. Dentant pauc pli tard survegn Beat Forster in tup chasti, el sajettà il puck sur il plexiglas ora, ed il Team Canada va puspè en avantatg. En la 53avla minuta marcan ils Canadais lura anc il quart gol. Bain po Tavau anc reagir, per dapli ch’il 3:4 na tanschi dentant betg.
Suenter questa terrada ha il HCD tuttina anc la schanza da cuntanscher plazza 1 en sia gruppa. Per cuntanscher quai ston els dentant gudagnar cun plirs gols differenza cunter la ferma squadra da Dinamo Minsk.
Cuppa Spengler 2016 Resultats
Ils gieus vegnan commentads live al Radio Rumantsch.
Squadras a la Cuppa Spengler 2016
Ina chapitscha dal HCD?
Durant mintga gieu da la Cuppa Spengler datti da gudagnar ina chapitscha dal HCD sin Radio Rumantsch. Tedlai pia radio mintgamai a partir da las…
- 15:00 fin ca las 17:00
- 20:00 fin ca las 22:00
L'acziun è davent dals 26 fin e cun ils 30.12.2016. Al final da la Cuppa Spengler na datti nagina chapitscha da gudagnar.


text:
La penultima stagiun era la meglra en la carriera da Thomas Tumler. Il skiunz da Samignun ha persvas cun duas plazzas tranter ils megliers 15 ed ina giada perfin cun ina otgavla plazza. Cun quels buns resultats vuleva Thomas Tumler ir en la stagiun 2016/2017 cun il punct culminant: ils campiunadis mundials il favrer a San Murezzan. Or da quel siemi n'è dentant vegnì nagut. Pervi da problems cun il dies ha Thomas Tumler stuì terminar la stagiun gia il december.
Jau hai il sentiment da puspè pudair vegnir sin il nivel da quella giada.
Thomas Tumler è da buna speranza da puspè vegnir sin il nivel da ses meglier enviern. Quai era pervia ch'i dat nov material. La FIS, la federaziun internaziunala da skis, è turnada tar il radius dals skis sin la marca da 30 meters. Las davosas stagiuns era il radius anc tar 35 meters. Da nov èsi uschia pussibel da far stortas anc pli stretgas.
Jau persunal ma sent fitg bain sin ils novs skis. Jau n’hai betg pli problems cun il dies.
Il nov material fa gust sin la nova stagiun. Pervi dal radius dals skis ch'è vegnì pli pitschen che pli baud avessan ils skiunzs dad avair main problems cun il dies. Tar bain inqual skiunz era quai in dals gronds problems dals davos onns.
RR actualitad 07:00


text:
A Giffers èn bunamain 1'000 persunas sa radunadas a chaschun d'ina saira d'infurmaziun dal chantun. Tals projects leventian l'emprim adina resistenza, ha ditg la vicedirectura dal Secretari statal per migraziun, Barbara Büschi. Cura che l'alloschi saja en funcziun, sa quieteschia l'agitaziun per il solit dentant spert.
La decisiun per il lieu, l’institut Guglera a Giffers, na saja betg stada arbitrara, ha ditg la cussegliera guvernativa Anne-Claude Demierre. Anzi saja quai stà il sulet lieu che haja ademplì tut las pretensiuns da la Confederaziun.
Davent da l’onn 2017 duai l’alloschi en in dals bajetgs da l’institut dar suttetg a fin a 300 requirents d’asil. La vischnanca da Giffers dumbra var 1’500 abitants.
Avant la decisiun per quest lieu n'aveva il chantun betg consultà las autoritads da la vischnanca da Giffers. Quellas èn vegnidas infurmadas ils 9 da favrer da la Confederaziun e dal chantun da Friburg.
RR Novitads 22:00


text:
Structured Query Language
El Structured Query Language (SQL) a l'è on potent lenguagg de interrogazion standardizzaa doperaa per comunicà cont i database e che 'l permett de modifegànn la struttura, lensg i dacc che gh'è dent, modifegài e de gestì l'access.
A l'è integrabil in di alter lenguagg de programmazion, per permettégh de lavorà in sui informazion del database.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
SQL a l'è staa inventaa in del 1974 dal Donald Chamberlin de la IBM, ciamaa originariament SEQUEL, che l'è anmò parnonzia informal in ingles.
Dal 1986 a l'è standard ANSI.
Operator[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I operator de SQL a hinn:
- De assegnazion
- De confront
- Stringa
- Aritmetich
- Condizionai
- Logich
- In tra bit


text:
La populaziun tirca è sa decidida piz a cup cun 51,4% per in sistem presidial. I ah dentant dà in'unda da protests cunter la victoria dad Erdogan.
Er malgrà la refurma da la constituziun è il temp d’uffizi dal president tirc da princip limità sin duas periodas. Dentant ha la partida da regenza AKP chattà ina via da guntgir questa lescha.
Erdogan pudess restar president fin il 2034
Decida il parlament numnadamain novas elecziuns durant la segunda perioda d’uffizi dal president, sche dastga quel candidar anc ina giada. E la dumbraziun dal temp d’uffizi cumenza da nov cun l’introducziun dal sistem presidial. Uschia pudess Recep Tayyip Erdogan teoreticamain restar a la pussanza fin il 2034.


text:
Nus avain novas!
- Glindesdi, 26.3.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 26.3.2018, 19:00, RTR
La Laura Wilde ed il duo Simone e Charly Brunner han dacurt edì novs portatuns e quels vulain nus gugent preschentar a vus en la Stailalva.
La Laura Wilde da Heppenheim en Germania fa dapi igl onn 2011 cun success musica. Da la «selvadia» sco ella vegn adina puspè numnada tadlain nus intgins tocs giu da ses 5avel album da studio. In disc cun bler power, ma er melodius, amabel e selvadi.
Plinavant èn la Simone e Charly Brunner pronts cun lur disc nov «Wahre Liebe», in album cun bleras chanzuns d'amur. E cun in zichel cletg savais Vus gudagnar il disc da Laura Wilde . Bun divertiment e buna fortuna !


text:
Quai che pertutga il sport da cursa d’orientaziun è la Svizra ina da las meglras naziuns da tut il mund. En relaziun cun ils numerus success è il sport dentant anc adina plitost in sport marginal en Svizra.
Il project «sCOOL» vul midar quai
Gia dapi 10 onns organisescha l’uniun svizra da cursa d’orientaziun curs da fufragnar per scolaras e scolars en tut la Svizra. La finamira è da render attent giuvenils pli ferm al sport da cursa d’orientaziun.
Anc in’ulteriura finamira
A Scuol han ils manaders da quest project anc in’ulteriura finamira. Els na vulan betg mo render attent al sport en general, mabain era far quaida als uffants sin il campiunadi mundial da cursa d’orientaziun dals juniors che ha lieu ils 9 enfin ils 15 da fanadur en Engiadina Bassa e Val Müstair. Cun survegnir ina invista pli profunda en il sport duessan ils giuvenils persequitar l’eveniment sco fans, uschia la manadra da quest curs, Annelies Meier.


text:
131.226
Rumantsch è ina lingua naziunala, ma ina lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun, numnadamain en la correspundenza cun persunas da lingua rumantscha. La translaziun d'in decret federal serva a l'infurmaziun, n'ha dentant nagina validitad legala.
Constituziun
dal chantun Grischun
dals 18 da matg 2003/14 da settember 2003 (versiun dals 27 da settember 2016)1
Nus, il pievel dal chantun Grischun,
conscients da nossa responsabladad avant Dieu sco er envers ils conumans e la natira,
cun l'intenziun da proteger la libertad, la pasch e la dignitad umana, da garantir la democrazia ed il stadi da dretg, da promover la prosperitad e la giustia sociala e da mantegnair in ambient intact per las generaziuns futuras,
cun l'intenziun da promover la trilinguitad e la varietad culturala e da mantegnair quellas sco part da l'ierta istorica,
ans dain la sequenta constituziun:
I. Disposiziuns generalas e princips da l'agir dal stadi
Art. 1 Il chantun Grischun
Il chantun Grischun è in stadi da dretg liberal, democratic e social.
Art. 2 Relaziuns cun la confederaziun, cun ils chantuns e cun l'exteriur
1 Il chantun Grischun è in chantun autonom da la confederaziun svizra.
2 El sustegna la confederaziun en l'adempliment da sias incumbensas.
3 El collavura cun auters chantuns e cun l'exteriur vischin.
4 El promova la communicaziun ed il barat tranter las parts dal pajais e las cuminanzas linguisticas da la Svizra.
Art. 3 Linguas
1 Il tudestg, il rumantsch ed il talian èn las linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas dal chantun.
2 Il chantun e las vischnancas sustegnan e prendan las mesiras necessarias per mantegnair e per promover la lingua rumantscha e taliana. Els promovan la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas.
3 Las vischnancas determineschan lur linguas uffizialas e lur linguas da scola, e quai en il rom da lur cumpetenza ed en cooperaziun cun il chantun. En quest connex respectan ellas la cumposiziun linguistica usitada e resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas.1
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 4 Separaziun e limitaziun da las pussanzas
1 La structura dal stadi e l'applicaziun da la pussanza statala sa basan sin ils princips da la separaziun e da la limitaziun da las pussanzas.
2 Las autoritads coopereschan en il rom da lur cumpetenzas per ademplir las finamiras dal stadi.
Art. 5 Stadi da dretg
1 La basa ed il cunfin da l'agir dal stadi è il dretg.
2 L'agir dal stadi sto succeder en l'interess public e sto esser commensurà.
3 Las autoritads e las persunas privatas ageschan en buna fai.
Art. 6 Responsabladad individuala e sociala
Mintga persuna porta responsabladad per sasez e conresponsabladad per la cuminanza e per il mantegniment da la basa da viver.
II. Dretgs fundamentals e finamiras socialas
Art. 7 Dretgs fundamentals e finamiras socialas
Ils dretgs fundamentals e las finamiras socialas èn garantids en il rom da la constituziun federala1 e da las cunvegnas internaziunalas impegnativas per la Svizra.
1 SR 101
Art. 8 Garanzias da procedura e protecziun legala
Las garanzias da procedura e la protecziun legala èn garantidas en il rom da la constituziun federala1 e da las cunvegnas internaziunalas impegnativas per la Svizra.
1 SR 101
III. Dretgs politics
1. En general
Art. 9 Dretg da votar e d'eleger
1 Il dretg da votar e d'eleger han tut las burgaisas svizras e tut ils burgais svizzers che han cumplenì il 18avel onn e ch'abitan en il chantun.
2 Exclusas dal dretg da votar e d'eleger èn persunas che stattan sut assistenza cumplessiva u che vegnan represchentadas tras ina persuna che ha l'incumbensa d'avair quità dad ellas pervia d'incapacitad permanenta da giuditgar.1
3 La lescha regla il dretg da votar e d'eleger da las Svizras e dals Svizzers a l'exteriur en chaussas chantunalas.
4 A norma dal dretg communal pon las vischnancas conceder a las Svizras ed als Svizzers a l'exteriur respectivamain a las estras ed als esters il dretg da votar sco er il dretg d'eleger activ e passiv en chaussas communalas.
1 Acceptada dal pievel ils 11 da mars 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2013; garanzia dals 11 da mars 2013 (BBl 2013 2619 art. 1 cifra 4 195).
Art. 10 Princips d'elecziun e da votaziun
1 Il dretg d'eleger e da votar general, egual, liber, direct e secret è garantì. Resalvadas restan votaziuns cun tegnair si il maun en radunanzas communalas.1
2 Ils projects da votaziun duain esser simpels ed enclegentaivels. I sto vegnir garantida ina furmaziun ed ina manifestaziun nunfalsifitgada da la voluntad.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2017; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 11 Cumpetenzas electoralas
Las persunas cun dretg da votar elegian:
- 1.
- las commembras ed ils commembers dal cussegl grond sco er lur suppleantas e suppleants;
- 2.
- las commembras ed ils commembers da la regenza;
- 3.
- las commembras grischunas ed ils commembers grischuns dal cussegl naziunal e dal cussegl dals chantuns;
- 4.1
- las commembras ed ils commembers da las dretgiras regiunalas;
- 5. e 6.2 …
- 7.
- las commembras ed ils commembers da las autoritads communalas a norma da la legislaziun;
- 8.
- ulteriuras autoritads, titularas e titulars d'in uffizi a norma da la legislaziun.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
2 Abolì en la votaziun dal pievel ils 23 da sett. 2012, cun effect a partir dal 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
2. Iniziativa dal pievel
Art. 12 Object
1 4 000 persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender cun ina iniziativa ina revisiun totala u parziala da la constituziun chantunala.
2 3 000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon pretender cun ina iniziativa:
- 1.
- da relaschar, da midar u d'abolir ina lescha u in conclus suttamess tenor la constituziun a la votaziun dal pievel;
- 2.
- d'inoltrar ina iniziativa dals chantuns a l'assamblea federala.
Art. 13 Furma
1 Ina iniziativa po vegnir inoltrada sco proposta generala u sco sboz elavurà.
2 Ina iniziativa per ina revisiun totala da la constituziun chantunala u per l'elavuraziun d'in conclus dastga vegnir inoltrada mo sco proposta generala.
Art. 14 Nunvalaivladad
1 Ina iniziativa è totalmain u parzialmain nunvalaivla, sch'ella:
- 1.
- na mantegna betg l'unitad da la furma u da la materia;
- 2.
- stat evidentamain en cuntradicziun cun il dretg surordinà;
- 3.
- n'è betg realisabla;
- 4.
- prevesa ina retroactivitad che na correspunda betg als princips dal stadi da dretg.
2 Ella po vegnir declerada per parzialmain nunvalaivla, sche la voluntad da las iniziantas e dals iniziants na vegn betg sfalsifitgada tras quai e sch'ina unitad raschunaivla resorta dal project.
3 Davart la nunvalaivladad decida il cussegl grond. Cunter questa decisiun po vegnir recurrì tar la dretgira administrativa.
Art. 15 Procedura
1 Ina iniziativa dal pievel ed in sboz elavurà che sa basa sin ina proposta generala ston vegnir suttamess al pievel per la votaziun entaifer dus onns dapi l'inoltraziun u vegnir suttamess al referendum facultativ. Il termin po vegnir prolungà dal cussegl grond per sis mais.
2 Il cussegl grond po confruntar mintga iniziativa cun ina cuntraproposta.
3 Las votaziuns davart l'iniziativa e davart la cuntraproposta han lieu il medem mument.
3. Referendum
Art. 16 Referendum obligatoric
A la votaziun dal pievel vegnan suttamess:
- 1.
- midadas da la constituziun chantunala;
- 2.
- la conclusiun, midada u visada da contracts interchantunals ed internaziunals cun in cuntegn che mida la constituziun;
- 3.
- iniziativas dal pievel che na vegnan betg acceptadas dal cussegl grond u las qualas el confrunta cun ina cuntraproposta;
- 4.
- conclus dal cussegl grond davart novas expensas singulas che surpassan 10 milliuns francs e davart novas expensas regularas annualas che surpassan 1 milliun francs;
- 5.
- conclus dal cussegl grond davart dumondas da princip tenor l'artitgel 19 alinea 1;
- 6.1
- …
1 Abolì en la votaziun dal pievel dals 3 da mars 2013, cun effect a partir dal 1. da matg 2013; garanzia dals 24 da sett. 2014 (BBl 2014 7859 art. 1 cifra 6 3723).
Art. 17 Referendum facultativ
1 Sche 1 500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pretendan il referendum facultativ, vegnan suttamess a la votaziun dal pievel:
- 1.
- il decret, la midada u l'aboliziun da leschas;
- 2.
- la conclusiun, la midada u la visada da contracts interchantunals ed internaziunals cun in cuntegn che mida la lescha;
- 3.
- conclus dal cussegl grond davart novas expensas singulas tranter 1 milliun francs e 10 milliuns francs sco er davart novas expensas regularas annualas tranter 300 000 francs ed 1 milliun francs.
2 Il cussegl grond po suttametter al referendum facultativ conclus che pertutgan sia cumpetenza definitiva. Conclus davart il pe da taglia, davart il preventiv e davart il quint dal stadi sco er affars da giustia ed elecziuns na pon betg vegnir suttamess al referendum.
3 La dumonda per exequir la votaziun dal pievel sto vegnir fatga entaifer 90 dis suenter la publicaziun uffiziala dal conclus.
Art. 18 Dretg d'urgenza
1 Leschas che na supportan betg in retard da lur entrada en vigur, pon vegnir messas en vigur immediatamain, sch'il cussegl grond concluda l'urgenza cun ina maioritad da dus terzs da las commembras e dals commembers.
2 Ellas èn suttamessas al referendum facultativ posteriur.
Art. 19 Dumondas da princip e variantas
1 Il cussegl grond po concluder votaziuns dal pievel davart dumondas da princip.
2 El po proponer ina varianta per in project suttamess al referendum obligatoric u facultativ.
3 Sch'i dat ina votaziun dal pievel, è da suttametter ultra dal project principal er la varianta a las persunas cun dretg da votar. Sch'i na dat betg ina votaziun dal pievel, scroda la varianta.
4. Partidas politicas
Art. 20 Posiziun
1 Las partidas politicas coopereschan en il process da la furmaziun da l'opiniun e da la voluntad.
2 Ellas pon vegnir sustegnidas dal chantun, premess che lur finamiras e che lur organisaziun correspundian als princips democratics ed als princips dal stadi da dretg.
IV. Autoritads e dretgiras
1. En general
Art. 21 Elegibladad
1 En las autoritads ed en las dretgiras chantunalas sco er en il cussegl dals chantuns èn elegiblas las persunas cun dretg da votar en il chantun. La lescha po prevair che la premissa d'elegibladad stoppia esser ademplida pir il mument da l'entrada en uffizi.1
2 Ulteriuras premissas d'elegibladad per las autoritads e per las dretgiras chantunalas sco er las cundiziuns d'engaschament dal persunal chantunal vegnan regladas en la lescha.
3 La lescha regla la suspensiun da l'uffizi e la destituziun da l'uffizi dals commembers d'autoritads e da dretgiras. 2
1 Acceptada dal pievel ils 26 da nov. 2006, entrada en vigur il 1. da schan. 2007; garanzia dals 6 da mars 2008 (BBl 2008 2493 art. 1 cifra 8, 2007 7663).
2 Acceptada dal pievel ils 26 da nov. 2006, entrada en vigur il 1. da schan. 2007; garanzia dals 6 da mars 2008 (BBl 2008 2493 art. 1 cifra 8, 2007 7663).
Art. 22 Incumpatibilitads
1 Nagin na po appartegnair a sia autoritad directa da surveglianza.
2 Commembras e commembers da la regenza e da las autoritads giudizialas sco er il persunal chantunal en uffizi cumplain e principal na pon betg appartegnair al cussegl grond.
3 Derschadras e derschaders na pon betg appartegnair il medem mument a la regenza u ad in'autra autoritad giudiziala en il chantun.
4 Las commembras ed ils commembers da la regenza sco er las commembras ed ils commembers en uffizi cumplain d'ina autoritad giudiziala na pon betg appartegnair a l'assamblea federala u al tribunal federal.
5 La lescha regla ulteriurs cas d'incumpatibilitad d'uffizis e d'incumbensas, l'exclusiun da parentas e da parents sco er las excepziuns.
Art. 23 Perioda d'uffizi
La perioda d'uffizi dal cussegl grond, da la regenza, da las dretgiras sco er da las commembras e dals commembers dal cussegl dals chantuns munta a quatter onns.
Art. 24 Immunitad
1 Las commembras ed ils commembers dal cussegl grond e da la regenza na pon betg vegnir fatgs giuridicamain responsabels per lur remartgas en il cussegl grond ed en sias cumissiuns.
2 La lescha po prevair ulteriuras furmas d'immunitad ed extender quella sin ulteriuras persunas.
Art. 25 Infurmaziun
Las autoritads e las dretgiras infurmeschan regularmain la publicitad davart lur activitad.
Art. 26 Responsabladad dal stadi
1 Il chantun, las regiuns e las vischnancas sco er las ulteriuras corporaziuns da dretg public ed ils instituts autonoms stattan buns, independentamain da la culpa, per donns che lur organs e che las persunas ch'èn en lur servetsch han chaschunà illegalmain exequind lur activitads da servetsch.1
2 La lescha po prevair excepziuns sco er ina responsabladad da duaivladad per donns chaschunads tras in agir legal.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
2. Il cussegl grond
A. Organisaziun
Art. 27 Cumposiziun ed elecziun
1 Il cussegl grond sa cumpona da 120 commembras e commembers.
2 L'elecziun succeda tenor la procedura electorala da maiorz.
3 Il chantun è dividì en maximalmain 39 circuls electorals. La lescha regla, a tge circul electoral che las vischnancas appartegnan, sco er las consequenzas da fusiuns da vischnancas per il dumber dals circuls electorals.1
4 Ils mandats vegnan repartids sin ils circuls electorals correspundentamain a lur populaziun svizra.
5 La lescha regla la suppleanza.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 28 Posiziun da las commembras e dals commembers dal cussegl grond
1 Las commembras ed ils commembers dal cussegl grond discutan e voteschan senza instrucziuns.
2 Cun resalva dal secret professiunal ston ellas ed els preschentar publicamain lur relaziuns cun gruppas d'interess.
3 Envers l'administraziun han els ils dretgs spezials d'infurmaziun e d'invista, fixads en la lescha.
Art. 29 Publicitad da las sesidas
Las sesidas dal cussegl grond èn per regla publicas.
B. Incumbensas
Art. 30 Princip
Il cussegl grond pratitgescha, cun resalva dals dretgs dal pievel, la pussanza suprema. El è l'autoritad legislativa e l'instanza da surveglianza suprema dal chantun.
Art. 31 Legislaziun
1 Tut las disposiziuns impurtantas ston vegnir relaschadas dal cussegl grond en furma da lescha.
2 Disposiziuns impurtantas èn spezialmain quellas, per las qualas la constituziun prevesa la lescha sco er talas concernent:
- 1.
- l'intent e la dimensiun da restricziuns dals dretgs fundamentals;
- 2.
- il circul da las contribuentas e dals contribuents, l'object e la basa da calculaziun da las taxas, uschenavant che quellas n'èn betg da natira irrelevanta;
- 3.
- l'intent, il cuntegn e la dimensiun da prestaziuns statalas impurtantas;
- 4.
- ils princips da la repartiziun da las incumbensas tranter il chantun e las vischnancas;
- 5.
- ils princips da l'organisaziun e da las incumbensas da las autoritads e da las dretgiras;
- 6.
- il gener e la dimensiun dal transferiment d'incumbensas suveranas e d'autras incumbensas publicas impurtantas a purtadras ed a purtaders ordaifer l'administraziun chantunala.
3 La valaivladad da las leschas po vegnir limitada. Avant che prolungar sto vegnir examinada l'efficacitad da las leschas.
Art. 32 Ulteriuras cumpetenzas legislativas
1 Uschenavant che la furma da la lescha n'è betg prescritta, po il cussegl grond relaschar ordinaziuns, sch'el vegn autorisà explicitamain da la lescha da far quai.
2 El approva ils contracts interchantunals ed internaziunals, uschenavant che la regenza n'è betg autorisada suletta da concluder els.
3 Il cussegl grond sto vegnir participà en furma adattada a la preparaziun da contracts interchantunals ed internaziunals impurtants.
Art. 33 Surveglianza e surveglianza suprema
1 Il cussegl grond ha la surveglianza da la regenza sco er da la dretgira chantunala e da la dretgira administrativa.
2 El è responsabel per la surveglianza suprema da l'administraziun, dals ulteriurs secturs da la giurisdicziun sco er d'autras purtadras e d'auters purtaders d'incumbensas publicas.
Art. 34 Planisaziun
1 Il cussegl grond relascha las finamiras e las directivas politicas surordinadas.
2 El tracta il program da la regenza, il plan da finanzas ed ulteriuras planisaziuns politicas fundamentalas da la regenza.
3 El po prender conclus davart la cuntinuaziun da la planisaziun e dar incaricas a la regenza.
Art. 35 Finanzas
1 Resguardond il plan da finanzas fixescha il cussegl grond il preventiv ed approva il quint dal stadi. La lescha po prevair excepziuns.1
2 El fixescha l'autezza da las taglias a norma da la legislaziun fiscala.
3 El concluda definitivamain davart novas expensas singulas fin ad 1 milliun francs e davart novas expensas regularas annualas fin a 300 000 francs.
1 Acceptada dal pievel ils 26 da sett. 2004, entrada en vigur il 1. da schan. 2005; garanzia dals 6 d'oct. 2005 (BBl 2005 5995 art. 1 cifra 5 2891).
Art. 36 Elecziuns
Il cussegl grond elegia:
- 1.
- ses organs e sias cumissiuns;
- 2.
- il presidi da la regenza;
- 3.
- las commembras ed ils commembers da la dretgira chantunala e da la dretgira administrativa;
- 4.
- ulteriuras titularas ed ulteriurs titulars d'in uffizi a norma da la legislaziun.
Art. 37 Grazia
Il cussegl grond decida davart dumondas da grazia. La lescha po delegar a la regenza la decisiun davart dumondas da grazia.
3. La regenza
A. Organisaziun
Art. 38 Cumposiziun
1 La regenza sa cumpona da tschintg commembras e commembers.
2 Ella prenda e represchenta ses conclus sco autoritad collegiala.
Art. 39 Elecziun
1 L'elecziun da la regenza succeda tenor la procedura electorala da maiorz.
2 Il territori dal chantun furma il circul electoral.
3 Ina reelecziun è permessa duas giadas.
Art. 40 Presidi
Il cussegl grond elegia or dal ravugl da la regenza la presidenta u il president sco er la vicepresidenta u il vicepresident per ina perioda d'uffizi d'in onn.
Art. 41 Occupaziun accessorica e represchentanza d'interess
1 A las commembras ed als commembers da la regenza è scumandada tutta occupaziun accessorica.
2 La represchentanza dal chantun en organs d'interpresas u d'organisaziuns, a las qualas il chantun è participà u las qualas el sustegna, è permessa cun il consentiment da la regenza. La lescha po prevair ulteriuras excepziuns.
B. Incumbensas
Art. 42 Incumbensas da la regenza
1 La regenza planisescha, fixescha e coordinescha las finamiras ed ils meds da l'agir dal stadi cun resalva da las cumpetenzas da las persunas cun dretg da votar e dal cussegl grond.
2 Ella fa regularmain in program da la regenza.
3 Ella exequescha las leschas e las ordinaziuns sco er ils conclus dal cussegl grond.
4 Ella represchenta il chantun vers l'intern e vers l'extern.
Art. 43 Direcziun da l'administraziun
1 La regenza dirigia l'administraziun chantunala.
2 Ella procura per l'activitad legala ed efficazia da l'administraziun e fixescha l'organisaziun da quella en il rom dal dretg chantunal.
Art. 44 Cooperaziun en il cussegl grond
1 La regenza prepara las fatschentas dal cussegl grond, uschenavant che quel na las elavura betg independentamain.
2 Ella preschenta al cussegl grond sbozs per midadas da la constituziun, da leschas, d'ordinaziuns e da conclus.
3 Las commembras ed ils commembers da la regenza sa participeschan en funcziun consultativa a las sesidas dal cussegl grond e pon far propostas.
Art. 45 Legiferaziun
1 La regenza relascha disposiziuns main impurtantas en furma d'ordinaziun.
2 Ella è cumpetenta da negoziar contracts interchantunals ed internaziunals; sche quels pertutgan sia cumpetenza d'ordinaziun, è ella er cumpetenta da concluder tals.
Art. 46 Finanzas
La regenza fa il plan da finanzas e deliberescha il preventiv sco er il quint dal stadi per mauns dal cussegl grond.
Art. 47 Ulteriuras incumbensas
Ulteriuras incumbensas da la regenza èn spezialmain:
- 1.
- il contact cun la confederaziun e cun ils auters chantuns sco er cun l'exteriur vischin, resguardond eventualas posiziuns dal cussegl grond;
- 2.
- elecziuns, uschenavant che quellas n'èn betg vegnidas surdadas ad auters organs;
- 3.
- il rapport annual davart l'activitad da la regenza e da l'administraziun per mauns dal cussegl grond;
- 4.
- il mantegniment da l'urden public e da la segirezza publica;
- 5.
- la surveglianza da corporaziuns da dretg public sco er d'autras purtadras e d'auters purtaders d'incumbensas publicas dal chantun.
Art. 48 Situaziuns extraordinarias
1 La regenza po relaschar ordinaziuns u prender conclus senza ina basa legala per far frunt a disturbis gravants ch'èn succedids u che smanatschan directamain la segirezza publica sco er per far frunt a crisas socialas.
2 Talas ordinaziuns e tals conclus ston vegnir approvads dal cussegl grond e scrodan il pli tard in onn suenter l'entrada en vigur.
C. Administraziun
Art. 49 Departaments e chanzlia chantunala
1 L'administraziun chantunala vegn dividida en departaments tenor secturs da gestiun. La regenza regla ils champs d'incumbensa dals departaments en in'ordinaziun.
2 La chanzlia chantunala è il post general da stab, da coordinaziun e da colliaziun dal cussegl grond, da la regenza e da l'administraziun.
Art. 50 Ulteriuras purtadras ed ulteriurs purtaders d'incumbensas publicas
1 Il chantun po delegar l'adempliment d'incumbensas publicas a purtadras ed a purtaders ordaifer l'administraziun chantunala.
2 La surveglianza tras la regenza, ina cooperaziun commensurada dal cussegl grond e la protecziun legala ston esser garantidas.
3 Uschenavant che la furma da la lescha n'è betg prescritta, pon instituts autonoms dal dretg public chantunal relaschar ordinaziuns, sch'els vegnan autorisads explicitamain da la lescha da far quai.1
1 Acceptada dal pievel ils 24 da sett. 2006, entrada en vigur il 1. da schan. 2007; garanzia dals 6 da mars 2008 (BBl 2008 2493 art. 1 cifra 8, 2007 7663).
4. Dretgiras
Art. 51 Independenza ed imparzialitad
1 L'independenza e l'imparzialitad da las dretgiras èn garantidas. En lur giurisdicziun èn las dretgiras obligadas mo al dretg.
2 L'administraziun giudiziala è, cun resalva da las cumpetenzas dal cussegl grond, chaussa da las dretgiras.
3 En proceduras dispitaivlas na dastgan derschadras e derschaders betg represchentar partidas davant l'atgna instanza.
4 A commembras ed a commembers en uffizi cumplain d'ina autoritad giudiziala è scumandada tutta occupaziun accessorica. La lescha po prevair excepziuns.
Art. 51a1Finanzas, cooperaziun en il cussegl grond e legislaziun
1 La dretgira chantunala e la dretgira administrativa suttamettan al cussegl grond il sboz per lur preventiv sco er il quint ed il rapport annual per l'approvaziun.
2 Las presidentas ed ils presidents prendan part da las sesidas dal cussegl grond davart il preventiv, davart il quint e davart ils rapports annuals da las dretgiras. Ellas ed els han vusch consultativa e pon far propostas.
3 Uschenavant che la furma da la lescha n'è betg prescritta, pon la dretgira chantunala e la dretgira administrativa relaschar ordinaziuns en il sectur da l'administraziun giudiziala e da la surveglianza da la giustia, sch'ellas vegnan autorisadas explicitamain tras la lescha da far quai.
1 Acceptada dal pievel ils 26 da nov. 2006, entrada en vigur il 1. da schan. 2007; garanzia dals 6 da mars 2008 (BBl 2008 2493 art. 1 cifra 8, 2007 7663).
Art. 52 Surveglianza da la giustia
1 La dretgira chantunala ha la surveglianza da tut ils secturs da la giurisdicziun civila e penala.
2 Il cussegl grond ha la surveglianza da la dretgira chantunala e da la dretgira administrativa sco er la surveglianza suprema dals ulteriurs secturs da la giurisdicziun.
3 La surveglianza e la surveglianza suprema sa restrenschan sin la gestiun e sin l'administraziun giudiziala.
Art. 53 Publicitad da las tractativas giudizialas
Las tractativas da las partidas davant dretgira èn publicas cun resalva da las excepziuns tenor la lescha.
Art. 54 Giurisdicziun civila e penala
La giurisdicziun civila e penala vegn exequida da:
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2017; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
2 Abolì tras il conclus dal pievel dals 17 da matg 2009, cun effect a partir dal 1. da schan. 2011; garanzia dals 8 da zercl. 2010 (BBl 2010 4365 art. 1 cifra 5 2153).
Art. 55 Giurisdicziun constituziunala ed administrativa
1 La dretgira administrativa ha l'incumbensa da giuditgar en ultima instanza dispitas da dretg public, uschenavant ch'ina lescha na dispona betg autramain.
2 La dretgira administrativa giuditgescha sco dretgira constituziunala:
- 1.
- recurs pervia da violaziun da dretgs constituziunals e politics sco er dal princip da la precedenza dal dretg surordinà;
- 2.1
- recurs pervia da violaziun da l'autonomia da las vischnancas e d'autras corporaziuns da dretg public sco er da las baselgias chantunalas.2
3 En la procedura dal dretg constituziunal pon leschas ed ordinaziuns vegnir contestadas directamain sco er vegnir examinadas en il cas d'applicaziun.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2017; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
2 Acceptada dal pievel ils 26 da nov. 2006, entrada en vigur il 1. da schan. 2007; garanzia dals 6 da mars 2008 (BBl 2008 2493 art. 1 cifra 8, 2007 7663).
Art. 56 Ulteriuras autoritads giudizialas sco er autoritads extragiudizialas
Tras la lescha pon vegnir instituidas ulteriuras autoritads giudizialas sco er extragiudizialas.
5. Diever dals dretgs da cooperaziun en la confederaziun
Art. 57 Cussegl dals chantuns
1 Las elecziuns dal cussegl dals chantuns succedan tenor la procedura electorala da maiorz. Ellas han lieu il medem mument sco las elecziuns en il cussegl naziunal.
2 Il territori dal chantun furma il circul electoral.
Art. 58 Referendum chantunal
Il cussegl grond u la regenza pon pretender, en num dal chantun, che leschas federalas, conclus federals sco er contracts internaziunals vegnian suttamess al pievel per la votaziun.
Art. 59 Iniziativa dals chantuns
1 Il cussegl grond u la regenza pon inoltrar, en num dal chantun, ina iniziativa dals chantuns a l'assamblea federala.
2 L'inoltraziun d'ina iniziativa dals chantuns po er vegnir pretendida cun ina iniziativa dal pievel.
V. Structuraziun dal chantun
1. Vischnancas e collavuraziun intercommunala
A. Geners da vischnancas
Art. 60 Vischnancas politicas
1 Las vischnancas politicas èn corporaziuns dal dretg public chantunal cun atgna persunalitad giuridica. Ellas sa cumponan da la totalitad da las persunas cun domicil en il territori communal.
2 Ellas èn responsablas per tut ils fatgs locals che na cumpetan betg a las vischnancas burgaisas.
Art. 61 Vischnancas burgaisas
1 Las vischnancas burgaisas sa cumponan da las burgaisas communalas e dals burgais communals cun domicil en la vischnanca.
2 Il status giuridic, las incumbensas e l'organisaziun da las vischnancas burgaisas sco er la fusiun cun las vischnancas politicas sa drizzan tenor la lescha.
B. Collavuraziun intercommunala e fusiun da vischnancas
Art. 62 Collavuraziun intercommunala
1 Per ademplir lur incumbensas pon las vischnancas collavurar cun autras vischnancas u organisaziuns. La lescha prevesa che vischnancas pon vegnir obligadas da collavurar.
2 La lescha regla la collavuraziun intercommunala sco er la delegaziun d'incumbensas e garantescha ils dretgs politics da cundecisiun.
Art. 63 Fusiun
La fusiun da vischnancas vegn reglada da la lescha.
Art. 64 Promoziun da la collavuraziun intercommunala e da fusiuns
Il chantun promova la collavuraziun intercommunala e la fusiun da vischnancas per garantir che lur incumbensas vegnian ademplidas a moda cunvegnenta ed economica.
C. Posiziun ed organisaziun
Art. 65 Autonomia communala
1 L'autonomia da las vischnancas è garantida. Sia dimensiun vegn determinada dal dretg chantunal.
2 Las vischnancas èn spezialmain autorisadas da determinar lur organisaziun, d'instituir lur autoritads e lur administraziun sco er d'ordinar independentamain lur fatgs finanzials.
Art. 66 Organs
1 Ils organs obligatorics da las vischnancas politicas èn:
- 1.
- la totalitad da las persunas cun dretg da votar ch'exerciteschan lur dretgs politics a la radunanza communala u a l'urna;
- 2.
- la suprastanza communala;
- 3.
- ulteriuras autoritads a norma da la legislaziun.
2 Las vischnancas pon remplazzar u cumplettar la radunanza communala cun in parlament communal.
Art. 67 Surveglianza
1 La regenza ha la surveglianza da las vischnancas sco er da las purtadras e dals purtaders da la collavuraziun intercommunala.
2 La surveglianza sa restrenscha sin la controlla giuridica, uschenavant che la lescha na dispona betg autramain.
3 En cas d'abus gravants po ina vischnanca vegnir messa sut curatella.
2. Regiuns2
A. Divisiun dal territori chantunal
Art. 681Regiuns
1 Il chantun è dividì en las suandantas regiuns:
- 1. Alvra;
- 2. Bernina;
- 3. Engiadina Bassa/Val Müstair;
- 4. Plaun;
- 5. Landquart;
- 6. Malögia;
- 7. Moesa;
- 8. Plessur;
- 9. Partenz/Tavau;
- 10. Surselva;
- 11. Viamala.
2 La lescha regla, a tge regiun che las vischnancas appartegnan.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 691
1 Abolì en la votaziun dal pievel ils 23 da sett. 2012, cun effect a partir dal 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
B. Posiziun giuridica ed incumbensas
Art. 701
1 Abolì en la votaziun dal pievel ils 23 da sett. 2012, cun effect a partir dal 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 711Regiuns
1 Las regiuns èn corporaziuns dal dretg public chantunal ed adempleschan unicamain las incumbensas che las vegnan delegadas dal chantun u da las vischnancas.
2 L'organisaziun da las regiuns sco er ils dretgs politics sa drizzan tenor la lescha.
3 Las regiuns furman ils circuls da dretgira per las dretgiras regiunalas.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 721
1 Abolì en la votaziun dal pievel ils 23 da sett. 2012, cun effect a partir dal 1. da schan. 2017; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
C. Organisaziun e surveglianza
Art. 731
1 Abolì en la votaziun dal pievel ils 23 da sett. 2012, cun effect a partir dal 1. da schan. 2017; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 741Surveglianza
1 En il rom dal dretg chantunal exequescha la regenza la surveglianza da las regiuns. Da questa surveglianza è exceptada la surveglianza da la giustia.
2 En il sectur d'incumbensas delegadas da las vischnancas a las regiuns sa restrenscha la surveglianza a la controlla giuridica, uschenavant che la lescha na dispona betg autramain.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
VI. Incumbensas publicas
1. En general
Art. 75 Princips
1 Il chantun e las vischnancas promovan il bainstar e la segirezza sociala da la populaziun, da la famiglia e da las singulas persunas.
2 Els s'engaschan per l'egualitad da las schanzas per tuts, spezialmain per l'egualitad da dunna ed um.
3 Els sustegnan l'iniziativa privata cun bunas cundiziuns da basa.
4 Cun ademplir incumbensas publicas sto vegnir schanegiada la basa da viver natirala.
Art. 76 Cumpetenza e collavuraziun
1 Il chantun e las vischnancas adempleschan incumbensas ch'èn d'interess public, uschenavant che la purschida privata na tanscha betg. Las incumbensas sa drizzan tenor la constituziun e tenor las leschas.
2 Il chantun, las regiuns e las vischnancas coopereschan per ademplir las incumbensas publicas. Tenor pussaivladad duai vegnir cuntanschida la collavuraziun cun persunas privatas.1
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Art. 77 Adempliment decentral da las incumbensas
Il chantun ademplescha incumbensas publicas a moda decentrala, oravant tut sch'il gener da l'incumbensa, il diever economic dals meds u l'adempliment efficazi da las incumbensas permettan quai.
Art. 78 Examinaziun da las incumbensas
La necessitad, l'efficacitad e la finanziaziun da las incumbensas publicas ston vegnir examinadas periodicamain.
2. Garanzia da l'urden public
Art. 79 Urden public e segirezza
1 Il chantun e las vischnancas garanteschan l'urden public e la segirezza.
2 Els prendan mesiras per proteger la populaziun da catastrofas e per mantegnair las funcziuns impurtantas dal stadi en situaziuns d'urgenza.
3. Planisaziun dal territori, ambient, energia, traffic e telecommunicaziun
Art. 80 Planisaziun dal territori
Il chantun e las vischnancas prendan en mira ina utilisaziun ed in svilup cunvegnent, economic, coordinà e persistent dal territori chantunal. En quest connex resguardan els ils basegns dals umans e da l'ambient sco er l'urbanisaziun decentrala.
Art. 81 Protecziun da l'ambient sco er protecziun da la natira e da la patria
1 Il chantun regla l'execuziun dal dretg federal davart la protecziun da l'uman e da ses ambient natiral cunter effects nuschaivels e mulestus. Ils custs per evitar e per eliminar tals eveniments portan las chaschunadras ed ils chaschunaders.
2 Il chantun e las vischnancas procuran per il mantegniment e per la protecziun da la fauna e da la flora sco er da lur spazis da viver.
3 Els prendan mesiras per mantegnair e per proteger cuntradas e maletgs da vitgs, lieus istorics sco er objects natirals e bains culturals da valur.
Art. 82 Infrastructura
1 Il chantun e las vischnancas procuran per in provediment commensurà dal territori chantunal cun aua e cun energia, cun colliaziuns da traffic sco er cun telecommunicaziun.
2 Els promovan in provediment segir, suffizient ed ecologic cun energia, il consum spargnus e raziunal da quella sco er l'utilisaziun da las energias regenerablas.
3 Els procuran per in urden da traffic confurm al basegn, ecologic ed economic e promovan il traffic public.
4 Il chantun promova la collavuraziun intercommunala e regiunala e garantescha la gulivaziun da finanzas.
Art. 83 Auas
1 Il chantun ha la surveglianza da las auas publicas e privatas. El regla l'utilisaziun da l'aua sco er da la forza idraulica.
2 La suveranitad da las auas publicas appartegna a las vischnancas.
Art. 83a1Participaziuns ad ovras electricas a charvun
Il chantun na sa participescha betg ad interpresas che fan investiziuns en ovras electricas a charvun. En il rom da sias pussaivladads giuridicas e politicas procura el che las interpresas cun participaziun dal chantun desistian da far investiziuns en ovras electricas a charvun.
1 Acceptada dal pievel ils 14 da zercl. 2015, entrada en vigur il 1. da nov. 2016; garanzia dals 27 da sett. 2016 (BBl 2016 7899 art. 3 3705).
4. Economia
Art. 84 Politica economica
1 Il chantun e las vischnancas creeschan bunas cundiziuns da basa per ina economia productiva e persistenta. Els fan ina promoziun activa da l'economia.
2 Els promovan las stentas da l'economia en vista a la creaziun ed al mantegniment da plazzas da lavur.
3 Els sustegnan mesiras per la rescolaziun professiunala, per la furmaziun supplementara e per la reintegraziun sco er per la cumpatibilitad da professiun e da famiglia.
4 Els prendan mesiras per limitar tant sco pussaivel il dumber da regulaziuns e la chargia administrativa per interpresas, en spezial per las interpresas pitschnas e mesaunas (IPM).1
1 Acceptada dal pievel ils 29 da schan. 2012, entrada en vigur il 29 da schan. 2012; garanzia dals 11 da mars 2013 (BBl 2013 2619 art. 1 cifra 4, 2012 195).
Art. 85 Regals e monopols
1 Ils dretgs da regals dal chantun èn:
- 1.
- il regal da sal;
- 2.
- il regal da chatscha;
- 3.
- il regal da pestga.
2 Il regal da minieras è in dretg da regal da las vischnancas.
3 Ils dretgs da regals dattan il dretg exclusiv d'utilisaziun. Il chantun respectivamain las vischnancas pon profitar sezs da quests dretgs u als surdar a terzas persunas.
4 Tras la lescha po il chantun fundar u pratitgar monopols, sche l'interess da la publicitad pretenda quai.
5 Dretgs privats existents restan resalvads.
5. Fatgs socials, sanadad e famiglia
Art. 86 Integraziun
1 Il chantun e las vischnancas procuran per in'assistenza, per in sustegn e per ina integraziun suffizienta da persunas basegnusas.
2 Els promovan l'integraziun sociala e professiunala da persunas ch'èn dischavantagiadas pervia d'in impediment, pervia d'ina malsogna u per auters motivs.
3 En il rom da quai ch'è economicamain supportabel s'engaschan els per ch'ils impediments vegnian resguardads commensuradamain.
4 En il rom da lur pussaivladads procuran els per in access tenor ils basegns da las persunas impedidas als edifizis ed als stabiliments publics.
Art. 87 Sanadad
1 Il chantun regla la sanadad publica.
2 Il chantun e las vischnancas procuran per ina tgira e per in provediment medicinal cunvegnent, economic e suffizient.
3 Els promovan e sustegnan ensemen la prevenziun sanitara sco er la profilaxa cunter toxicomania.
Art. 88 Famiglia
Il chantun e las vischnancas creeschan bunas cundiziuns da basa per famiglias.
6. Furmaziun, cultura e temp liber
Art. 89 Furmaziun
1 L'instrucziun a las scolas publicas ha ina basa cristiana umanistica. Ella è confessiunalmain e politicamain neutrala ed è marcada da toleranza.
2 Il chantun e las vischnancas procuran ch'ils uffants e ch'ils giuvenils survegnian ina instrucziun da scola elementara che correspunda a lur capacitads. Cun ina purschida da furmaziun adequata promovan els la reintegraziun en la societad d'uffants cun impediments.
3 Il chantun procura per l'instrucziun da scola media, per la scolaziun e per la furmaziun supplementara professiunala sco er per l'access a scolas spezialisadas superiuras ed a scolas autas. Per quest intent po el manar u sustegnair scolas. El fa attenziun d'avair ina purschida decentrala da scolas medias e professiunalas e promova scolas spezialisadas superiuras e scolas autas en il chantun.
Art. 90 Cultura e perscrutaziun
Il chantun e las vischnancas promovan la lavur artistica, culturala e scientifica sco er il barat cultural. Per quest intent resguardan els la varietad linguistica e las particularitads regiunalas dal chantun.
Art. 91 Organisaziun dal temp liber e sport
Il chantun e las vischnancas sustegnan l'organisaziun raschunaivla dal temp liber, la lavur da giuventetgna ed il sport.
7. Collavuraziun internaziunala
Art. 92 Collavuraziun transcunfinala ed agid umanitar
1 Il chantun sustegna e promova la collavuraziun transcunfinala.
2 El sustegna l'agid umanitar per umans e pievels basegnus.
VII. Urden da finanzas
Art. 93 Princips
1 Ils meds publics ston vegnir impundids a moda spargnusa, economica ed efficazia.
2 Las finanzas duain, considerond il svilup economic, esser equilibradas a media vista.
3 Mintga expensa premetta ina basa legala, in conclus da credit ed ina permissiun da pajament.
4 Ils custs han da purtar da princip las chaschunadras ed ils chaschunaders.
Art. 94 Cumpetenzas fiscalas
1 Las cumpetenzas dal chantun e da las vischnancas per incassar taglias vegnan fixadas tras la lescha.
2 Las cumpetenzas fiscalas da las baselgias chantunalas e dals cumins-baselgia sa drizzan tenor las disposiziuns concernent il stadi e concernent las baselgias.
Art. 95 Princips da l'imposiziun da taglia
1 Uschenavant ch'il gener da la taglia permetta, ston vegnir resguardads ils princips da la generalitad, da l'egualitad e da la capacitad economica per concepir las taglias.
2 Las taglias ston vegnir fixadas uschia, che persunas economicamain flaivlas vegnan schanegiadas, che la voluntad da prestar resta, che l'atgna prevenziun vegn promovida e che la capacitad da concurrer vegn mantegnida.
3 L'imposiziun dubla da taglia intercommunala è scumandada.
Art. 96 Gulivaziun da finanzas
1 Il chantun garantescha la gulivaziun da finanzas.
2 La finamira da la gulivaziun da finanzas èn relaziuns equilibradas concernent la chargia fiscala e concernent las prestaziuns da las vischnancas e da las regiuns.
3 La lescha po prevair ulteriuras contribuziuns per reducir dischequilibers regiunals, per ademplir funcziuns spezialas tras ina vischnanca u tras ina regiun sco er per promover tschertas incumbensas.
Art. 97 Surveglianza da las finanzas
Il cussegl grond ha la surveglianza da las finanzas. En questa lavur vegn el sustegnì d'in organ da controlla independent.
VIII. Stadi e baselgias
Art. 98 Baselgias chantunalas e cumins-baselgia
1 La baselgia evangelic-refurmada e la baselgia catolic-romana èn renconuschidas dal dretg public.
2 La baselgia chantunala evangelic-refurmada e ses cumins-baselgia sco er la baselgia chantunala catolic-romana e ses cumins-baselgia èn corporaziuns dal dretg public.
3 Tras la lescha pon ulteriuras cuminanzas religiusas vegnir renconuschidas dal dretg public.
Art. 99 Autonomia
1 Las baselgias chantunalas e lur cumins-baselgia reglan lur fatschentas independentamain en il rom dal dretg chantunal.
2 Ellas èn autorisadas d'incassar taglias da lur commembras e da lur commembers tenor ils princips valaivels per las vischnancas.
3 Ils cumins-baselgia han il dretg da tscherner e da relaschar lur spirituals.
4 Il chantun ha la surveglianza suprema da l'utilisaziun legala dals meds finanzials e da l'observaziun da l'urden giuridic.
5 Tras la lescha po el incassar da persunas giuridicas ina taglia da cult.
Art. 100 Cuminanzas religiusas dal dretg privat
Las ulteriuras cuminanzas religiusas èn suttamessas al dretg privat.
IX. Midada da la constituziun chantunala
Art. 101 Revisiun totala e parziala
1 La constituziun po vegnir revedida totalmain u parzialmain da tut temp.
2 Ina revisiun parziala po cumpigliar ina singula disposiziun u pliras disposiziuns cun in connex real.
3 Il pievel decida sin fundament d'ina iniziativa dal pievel u d'in conclus dal cussegl grond, sch'i duai vegnir instradada ina revisiun totala da la constituziun.
4 Tar ina revisiun totala po il project constituziunal cuntegnair, empè d'ina varianta tenor l'artitgel 19, ina u pliras variantas, davart las qualas i sto vegnir votà separadamain ordavant u il medem mument.
X. Disposiziuns finalas
Art. 102 Entrada en vigur
1 Questa constituziun entra en vigur il 1. da schaner 2004.
2 Sin quest termin vegn abolida la constituziun chantunala dal Grischun dals 2 d'october 1892.
3 Midadas da la constituziun chantunala dals 2 d'october 1892 che succedan tranter il conclus dal cussegl grond davart la constituziun e l'entrada en vigur da quella, vegnan integradas dal cussegl grond en la nova constituziun chantunala. Il conclus correspundent n'è betg suttamess al referendum.
Art. 103 Valaivladad limitada dal dretg vertent
1 Decrets ch'èn vegnids concludids d'ina autoritad che n'è betg pli cumpetenta u en ina procedura che n'è betg pli admissibla, restan en vigur.
2 La midada da quests decrets sa drizza tenor questa constituziun.
3 Fin che las disposiziuns legalas correspundentas entran en vigur, valan vinavant las suandantas disposiziuns da la constituziun per il chantun Grischun dals 2 d'october 1892:
1. Art. 27 al. 1 e 2:
- 1 Als departaments vegn dada ina cumissiun mintgamai elegida da la regenza per tractar tuttas dumondas impurtantas dals fatgs d'educaziun resp. da sanitad.
- 2 La cumissiun d'educaziun consista da nov commembers, la cumissiun da sanitad da tschintg commembers. Il schef dal departament respectiv è ex officio president da la cumissiun. Ils ulteriurs commembers da la cumissiun vegnan elegids per quatter onns ed èn reelegibels.
2. Art. 39 al. 4:
- Il cussegl cirquital sa cumpona dal president dal circul, da ses substitut ed, uschenavant che la constituziun cirquitala na prevesa betg in'autra cumposiziun, dals presidents communals da las vischnancas dal circul.
3. Art. 40 al. 5 frasas 2 e 3 sco er al. 6:
- 5 L'incassament da taglias communalas è admess subsidiarmain tenor princips gists e duaivels. L'incassament d'ina taglia a la funtauna e l'imposiziun d'ina taglia sin il gudogn e chapital a las persunas giuridicas cumpeta sulettamain al chantun.
- 6 Eventualas taglias progressivas na dastgan betg surpassar las tariffas da progressiun da la respectiva lescha chantunala da taglia. Las vischnancas n'èn betg autorisadas d'imponer taglias al chantun per sias immobiglias, ses edifizis e per autras instituziuns statalas da tutta spezia.
4 Fin il pli tard ils 31 da december 2008 vala vinavant l'artitgel 38 alinea 2 da la constituziun chantunala dal Grischun dals 2 d'october 1892:
Els han il dretg da reglar tras ordinaziuns generalmain impegnativas lur fatschentas politicas ed administrativas, e d'incassar taglias cirquitalas tenor princips gists e duaivels per cuvrir lur expensas administrativas. Il dretg d'incassar ina taglia a la funtauna ha exclusivamain il chantun. Eventualas taglias progressivas na dastgan betg surpassar las tariffas da la respectiva lescha chantunala da taglia.
Art. 104 Adattaziun da la legislaziun
1 Sch'i sto vegnir relaschà nov dretg u vegnir midà dretg existent sin fundament da questa constituziun, sto quai succeder senza retard.
2 La regenza suttametta al cussegl grond entaifer trais onns dapi l'entrada en vigur da questa constituziun propostas per l'adattaziun necessaria da la legislaziun.
Art. 105 Autoritads e dretgiras
1 Cun resalva da las suandantas excepziuns restan las commembras ed ils commembers da las autoritads e da las dretgiras en uffizi fin a la scadenza da la perioda d'uffizi tenor il dretg vertent:
- 1.
- La perioda d'uffizi da las commembras e dals commembers dal cussegl grond sco er da lur suppleantas e suppleants vegn prolungada fin ils 31 da fanadur 2006.
- 2.
- La perioda d'uffizi da las presidentas cirquitalas e dals presidents cirquitals sco er da lur substitutas e da lur substituts vegn prolungada fin ils 31 da fanadur 2006.
- 3.
- La perioda d'uffizi da las commembras grischunas e dals commembers grischuns dal cussegl dals chantuns vegn prolungada fin ils 25 da november 2007.
2 Per novas elecziuns e per elecziuns cumplementaras valan las disposiziuns da questa constituziun.
3 Commembras e commembers en uffizi cumplain d'ina autoritad giudiziala basegnan fin al decret da disposiziuns legalas respectivas la permissiun da la cumissiun da giustia dal cussegl grond per tut exercizi d'ina occupaziun accessorica. Questas activitads na dastgan betg pregiuditgar l'adempliment illimità da las obligaziuns d'uffizi, l'independenza e la reputaziun da la dretgira. La cumissiun da giustia po fixar ina reducziun adequata da la dimensiun da lavur u in'obligaziun da restituziun per l'indemnisaziun retratga exequind l'occupaziun accessorica. Las disposiziuns per commembras e per commembers en uffizi cumplain d'ina autoritad giudiziala restan applitgablas.
4 Per la procedura da dretg constituziunal vegnan applitgadas confurm al senn las prescripziuns davart la procedura davant la dretgira administrativa fin al decret da las disposiziuns legalas correspundentas.
Art. 106 Dretgs politics
1 La reussida e la valaivladad d'iniziativas dal pievel e da referendums annunziads a la chanzlia chantunala avant l'acceptaziun da questa constituziun, vegnan giuditgads tenor il dretg vertent.
2 Ils projects deliberads dal cussegl grond fin a l'entrada en vigur da questa constituziun èn suttamess a la votaziun dal pievel tenor il dretg vertent.
3 Iniziativas dal pievel per ina revisiun parziala da la constituziun vertenta che vegnan inoltradas fin a l'acceptaziun da la nova constituziun, transfurma il cussegl grond en projects per ina revisiun parziala da la nova constituziun.
Art. 107 Corporaziuns regiunalas
1 Organisaziuns regiunalas da la collavuraziun intercommunala che n'èn anc naginas corporaziuns regiunalas il mument da l'entrada en vigur da la nova constituziun, vegnan tractadas fin ils 31 da december 2006 sco corporaziuns regiunalas.
2 A la suprastanza da las corporaziuns regiunalas cumpeti da far propostas a las vischnancas ed als organs cumpetents fin ils 31 da december 2004 per la futura concepziun d'ina corporaziun regiunala.
Art. 1081Circuls, districts, corporaziuns regiunalas
1 Ils circuls che adempleschan las incumbensas delegadas da las vischnancas existan vinavant, e quai fin dus onns suenter che la divisiun dal chantun en regiuns sco corporaziuns dal dretg public chantunal è entrada en vigur. La perioda d'uffizi da las presidentas e dals presidents sco er da lur suppleantas e da lur suppleants dals ulteriurs circuls sa prolunghescha fin al mument da l'aboliziun.
2 Fin la fin da l'onn 2016 furman ils districts ils circuls da dretgira per la giurisdicziun civila e penala. Lur posiziun giuridica sa drizza tenor la lescha.
3 A partir dal mument che la divisiun dal chantun en regiuns è entrada en vigur na dastgan vegnir delegadas pli naginas incumbensas als circuls ed a las corporaziuns regiunalas.
4 La responsabladad dal stadi per ils circuls, per ils districts e per las corporaziuns regiunalas sco er lur surveglianza èn garantidas durant lur entira existenza en la dimensiun ch'era previssa en la constituziun dal chantun Grischun dals 18 da matg 2003 / 14 da settember 2003.
1 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da mars 2014, ils alineas 2-4 il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Tavla da materia
Il chantun Grischun Art. 1
Relaziuns cun la confederaziun, cun ils chantuns e cun l'exteriur Art. 2
Linguas Art. 3
Separaziun e limitaziun da las pussanzas Art. 4
Stadi da dretg Art. 5
Responsabladad individuala e sociala Art. 6
Dretgs fundamentals e finamiras socialas Art. 7
Garanzias da procedura e protecziun legala Art. 8
Dretg da votar e d'eleger Art. 9
Princips d'elecziun e da votaziun Art. 10
Cumpetenzas electoralas Art. 11
Object Art. 12
Furma Art. 13
Nunvalaivladad Art. 14
Procedura Art. 15
Referendum obligatoric Art. 16
Referendum facultativ Art. 17
Dretg d'urgenza Art. 18
Dumondas da princip e variantas Art. 19
Posiziun Art. 20
Elegibladad Art. 21
Incumpatibilitads Art. 22
Perioda d'uffizi Art. 23
Immunitad Art. 24
Infurmaziun Art. 25
Responsabladad dal stadi Art. 26
Cumposiziun ed elecziun Art. 27
Posiziun da las commembras e dals commembers dal cussegl grond Art. 28
Publicitad da las sesidas Art. 29
Princip Art. 30
Legislaziun Art. 31
Ulteriuras cumpetenzas legislativas Art. 32
Surveglianza e surveglianza suprema Art. 33
Planisaziun Art. 34
Finanzas Art. 35
Elecziuns Art. 36
Grazia Art. 37
Cumposiziun Art. 38
Elecziun Art. 39
Presidi Art. 40
Occupaziun accessorica e represchentanza d'interess Art. 41
Incumbensas da la regenza Art. 42
Direcziun da l'administraziun Art. 43
Cooperaziun en il cussegl grond Art. 44
Legiferaziun Art. 45
Finanzas Art. 46
Ulteriuras incumbensas Art. 47
Situaziuns extraordinarias Art. 48
Departaments e chanzlia chantunala Art. 49
Ulteriuras purtadras ed ulteriurs purtaders d'incumbensas publicas Art. 50
Independenza ed imparzialitad Art. 51
Finanzas, cooperaziun en il cussegl grond e legislaziun Art. 51a
Surveglianza da la giustia Art. 52
Publicitad da las tractativas giudizialas Art. 53
Giurisdicziun civila e penala Art. 54
Giurisdicziun constituziunala ed administrativa Art. 55
Ulteriuras autoritads giudizialas sco er autoritads extragiudizialas Art. 56
Cussegl dals chantuns Art. 57
Referendum chantunal Art. 58
Iniziativa dals chantuns Art. 59
Vischnancas politicas Art. 60
Vischnancas burgaisas Art. 61
Collavuraziun intercommunala Art. 62
Fusiun Art. 63
Promoziun da la collavuraziun intercommunala e da fusiuns Art. 64
Autonomia communala Art. 65
Organs Art. 66
Surveglianza Art. 67
Regiuns Art. 68
Art. 69
Art. 70
Regiuns Art. 71
Art. 72
Art. 73
Surveglianza Art. 74
Princips Art. 75
Cumpetenza e collavuraziun Art. 76
Adempliment decentral da las incumbensas Art. 77
Examinaziun da las incumbensas Art. 78
Urden public e segirezza Art. 79
Planisaziun dal territori Art. 80
Protecziun da l'ambient sco er protecziun da la natira e da la patria Art. 81
Infrastructura Art. 82
Auas Art. 83
Participaziuns ad ovras electricas a charvun Art. 83a
Politica economica Art. 84
Regals e monopols Art. 85
Integraziun Art. 86
Sanadad Art. 87
Famiglia Art. 88
Furmaziun Art. 89
Cultura e perscrutaziun Art. 90
Organisaziun dal temp liber e sport Art. 91
Collavuraziun transcunfinala ed agid umanitar Art. 92
Princips Art. 93
Cumpetenzas fiscalas Art. 94
Princips da l'imposiziun da taglia Art. 95
Gulivaziun da finanzas Art. 96
Surveglianza da las finanzas Art. 97
Baselgias chantunalas e cumins-baselgia Art. 98
Autonomia Art. 99
Cuminanzas religiusas dal dretg privat Art. 100
Revisiun totala e parziala Art. 101
Entrada en vigur Art. 102
Valaivladad limitada dal dretg vertent Art. 103
Adattaziun da la legislaziun Art. 104
Autoritads e dretgiras Art. 105
Dretgs politics Art. 106
Corporaziuns regiunalas Art. 107
Circuls, districts, corporaziuns regiunalas Art. 108
Acceptada dal pievel ils 18 da matg 2003 / ils 14 da sett. 2003, entrada en vigur il 1. da schan. 2004; garanzia dals 15 da zercl. 2004 (BBl 2004 3643 art. 1 1107).
1 Questa publicaziun sa basa sin las midadas en il rom da las garanzias federalas publitgadas en il BBl. Ella po divergiar temporarmain da la publicaziun en la collecziun da leschas chantunalas. La data da la versiun è pia quella da l'ultima garanzia federala publitgada en il Fegl uffizial federal.
2 Acceptada dal pievel ils 23 da sett. 2012, entrada en vigur il 1. da schan. 2015; garanzia dals 23 da sett. 2013 (BBl 2013 7827 art. 1 cifra 4 3931).
Per propostas e per communicaziuns: Center da las publicaziuns uffizialas
Tar il cumenzament da la paginaDavosa actualisaziun: 13.10.2018


text:
100 clients damain e quai al di, quai è la consequenza da la serrada da la via principala tranter Martina e Vinadi. Durant l'enviern visitan radund 350 clients la butia da dazi liber – quai è ina diminuziun da radund in terz dals clients e quai mintga di.
In lung viadi per cuntanscher Acla da Fans
L'Acla da Fans è cuntanschibel be sur l'Austria. Per in Engiadinais vul quai dir far il viadi cun l'auto da Martina sur il pass «Norbertshöhe» enfin Danuder (Nauders) e lura en direcziun Fond (Pfunds, Austria) e da là lura puspè turnar sur Spiss en direcziun Samignun e per finir turnar sin la via da Samignun fin tar la butia Acla da Fans.
Spetgar ed avair pazienza
La segirezza ha prioritad era per la direcziun d'Acla da Fans, ma els speran che la via na resta betg serrada a lung temp. Tenor infurmaziuns da l'uffizi da construcziun bassa, è previs d'avrir la via tranter ils 23 e 27 avrigl.
Disposiziuns divergentas tranter CH e UE
Per la Svizra valan autras cundiziuns da cumprar productsa Samignun en congual cun l'Uniun Europeica. Causa la serrada da la via vers la Svizra, valan per ils Svizzers actualmain betg mo las cundiziuns da la Svizra, mabain era quellas da l'Ue. Quai causa ch'els ston passar il cunfin Austriac.
Congual dals products tanter CH e EU che en liber da dazi
RR actualitad 12:00