text:
1980
Ils 5 da schaner vegn emess l'emprim Telesguard. Quest'emissiun emnila d'infurmaziun da diesch minutas remplazza la cronica dal Balcun Tort e garantescha dapli actualitad. Il magazin da la dumengia na sa numna betg pli Balcun Tort, mabain Svizra Rumantscha. Il schlargiament dal program pretenda in augment dal persunal: sis persunas lavuran cumplain ed in pèr en plazza parziala tar la Televisiun Rumantscha. A partir dal 1980 emetta la Televisiun Rumantscha quatter giadas l'onn Il pled sin via, in'emissiun da caracter religius cun suttitels tudestgs.
1984
La fin da mars va Clemens Pally, il manader dal post da programs, en pensiun. Il prim d'avrigl 1984 surpiglia Chasper Stupan la direcziun dal studio regiunal rumantsch. Quest onn vegn era introducida la quarta chadaina d'emetturs d'undas ultra curtas (UKW) en il Grischun per derasar las emissiuns rumantschas.
Schlargiament da las emissiuns rumantschas da 40 minutas a 2 1/2 uras per di. Nov è in program d'accumpagnament per ils auditurs rumantschs, numnadamain l'«Allegra» da glindesdi fin venderdi da las 10.00 a las 12.00 ed il «Diari» da las 17.00 a las 17.30. Novas èn era l'emissiun per ils giuvens, il «Battaporta», dal mardi da las 21.00 a las 22.00 e l'emissiun d'infurmaziun «Accents», derasada la sonda da las 19.00 a las 19.30. Ils 2 da favrer vegn emess il Dai, Dai, Dai, il gieu tranter duas uniuns da differents lieus, per l'emprima giada.
1985
Il temp d'emissiun dal Telesguard vegn augmentà da 10 a 15 minutas. Quai munta ina plazza da lavur supplementara per la Televisiun Rumantscha.
1987
L’emprim d'avrigl vegn schlargià danovamain il program rumantsch da 2 1/2 uras a 4 uras per di. L'infurmaziun vegn resguardada dapli en il program. Nov en il program è l'«Artg», in'emissiun da 75 minutas la sonda da mezdi. En connex cun la purschida d'infurmaziun pli vasta èn vegnids stgaffids posts da correspundent en plazza cumplaina en Engiadina (Samedan) ed en Surselva (Mustér). En il Grischun central (Savognin) è vegnì engaschà in correspundent a temp parzial per survegnir dapli infurmaziuns era da quella regiun. Ils 26 da favrer emetta la Televisiun Rumantscha l'emissiun Direct da..., in'emissiun d'infurmaziun e divertiment da nossas vischnancas.
1988
Il matg 1988 vegn il program rumantsch da radio augmentà da 4 a ca. 5 1/2 uras per di. L'augment cumpiglia oravant tut amplificaziuns dal program existent: l'emissiun «Diari» vegn schlargiada, il «Battaporta» obtegna in auter concept e dapli temp. Questas amplificaziuns vegnan realisadas senza credit e persunal supplementar.
Davent da quest onn producescha la Televisiun Rumantscha il Telesguard cumplettamain a Cuira. L'infrastructura ed il persunal per la tecnica metta la firma privata Videcom a disposiziun. L'emissiun na vegn betg pli filmada, mabain registrada cun video. La midada da sistem e dal lieu da producziun pussibilitescha da resguardar meglier l'actualitad che cura ch'il Telesguard vegniva montà a Turitg.


c: text/html

text:
Curt, frestg e sin il punct: L’emissiun da televisiun «sil punct» infurmescha e tegna sin il current era durant la stad. Tras l’emissiun mainan alternant Livio Chistell, Livio Foffa, Victoria Haas ed Isabella Wieland. A moda divertenta e cumpacta vegn rapportà da quai che capita en Svizra Rumantscha ed il Grischun.
«sil punct» vegn emess dals 3 da fanadur fin ils 18 d’avust 2017 da glindesdi fin venderdi a las 17:50 sin SRF1. L’emissiun datti adina e dapertut era sin rtr.ch, las plattafurmas socialas ed en l’app Play RTR: a la riva, en curtin u sin l’acla.
- Radio Rumantsch: Qua na sun jau anc mai stà
- Festival da jazz a San Murezzan
- Cuntrasts: Chattar la fortuna en terras estras
- «Allegra Svizra»
- Ils novs vischins da Laax
- Il segund orizont
- Nós somos todos uma família
- Battaporta sin turnea

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En tschertas parts da la Svizra èsi stà questa notg uschè fraid sco anc mai quest enviern. Tenor il servetsch da l'aura Meteonews èn las temperaturas en la Bassa centrala e da l'ost crudadas sin tranter minus 10 e minus 15 grads.
Meteonews ha annunzià:
- A l'eroport da Turitg èsi per exempel vegnì mesirà minus 14 grads.
- A Hallau en il chantun Schaffusa minus 17,9 grads.
- A Koppigen en il chantun Berna minus 16,3 grads.
- Sin la Glattalp èn las temperaturas crudadas sin 29,9 grads.
- A Samedan, che vala sco ina da las schelenteras svizras, mussava il termometer minus 25,6 grads questa damaun. La notg sin gliendisdi eri però vegnì mesirà là minus 29,6 grads. Uschè fraid eri dapi 12 onns betg pli stà en l'Engiadin'Ota.
Ord l'archiv
Durant il temp d’atun ed enviern èsi tar nus pli fraid e las notgs èn pli lungas. Tge ha quai da far cun in saut tranter il mund ed il sulegl? Il Minisguard declera.


text:
Nimêl
Artécol in dialèt arzân
Al nimêl ("maiale" in italiân) (nòm sientéfich l'é Sus scrofa, e ânca Sus domesticus), o pôrch, l'é un suide dumê ed la faméja ed quî che gh'àn al maméli ed l'ôrdin di Artidattili Suiniformi. Al mâs'c al s' ciâma vèr e la fèmna scrôfa, mèinter i céch în ciamê latòun. L'é òna dal bèsti da masèl pió sparpagnê e pió druvê da l' òm, ânca per la tânta rôba ch' al pōl dêr, che vân dal lònghi lavurasiòun dal só chêrni, al sfrutamèint dal sèdli (secònd un antîgh dét : dal nimêl an s' bóta vìa gnît!).
Soquânt studiōş dal cambiamèint în sôlit sugerîr che al nimêl al deşvègna dal salvşâdegh cinghiêl, 'd urègin eurasiâtich, prubabilmèint stramzê cun al nimêl mediterraneo.
Alevamèint
L' alevamèint dal nimêl sèmbra ch' al sìa dimòndi antîgh, e figûri ed quî che prén èser i pió antîgh ed la râsa în ânca ind al pitûri int i mûr ed la grôta 'd Altamira [1] ( dal 40.000 p.C. cîrca). As pèinsa che al nimêl al sìa stê dumê intōren al 5.000 p.C. in Cina e di sègn pôch pió frèsch a ghîn ânca in Mesopotamia. Al nimêl l'é sèimper stê necesâri ind al sistêma dal magnêr ed l'òm e la só réca prudusiòun al l'à purtê a èser cgnusû da tót. Dimòndi dal carateréstichi ed la cunfurmasiòun o ed la manēra ed fêr dal nimêl în andêdi a fêr pêrt dal parlêr ed quêşi tôti al cultûri (quêşi sèimper in sèins de schîva o d' ufèişa, fîn 'd arivêr a la biastèma).
Al caratérestichi nutrièinti ed la chêrna ed nimêl, réca ed grâs, în forsi a l'urègin ed quêlch precèt ed soquânti religiòun (in particulêr soquânti ed còli nêdi in zôni chêldi dal Pianêta) che pruibésen ed magnêrel o mèten di lémit int al magnêrel. Al nimêl per êter al mâgna ed tót, e per tânt ind al zôni geogrâfichi in dóve a gh'é al deşêrt o al quêşi deşêrt, da per tót sgnêdi dal pôch magnêr, al mutîv dal precèt religiōş che a n' in pruibés la preşèinsa in pió che magnêren la chêrna e i sòt prodòt, al pōl èser arvisê ind al fât che, insém al piân dal magnêr, al nimêl as mèt in concorèinsa dirèta cun l'òm: al só alevamèint dòunca al pré mìa gnîr che a descâpit ed la quantitê dal magnêr per l'òm.
A gh'é da nutêr che al nimêl an n'é mìa dumê dal tót, ind al sèins che 'na vôlta lasê léber al dvèinta salvâdegh quêşi subét e sèinsa grân problêma a turnêres adatêr e al pōl preşentêr di cambiamèint ind la cunfurmasiòun in tèimp dimòndi şvêlt; dal rèst, la diferèinsa 'stèsa tra i nimêl salvâdegh e al nimêl 'd alevamèint an n'é mìa tânta.
La vèta dal nimêl an n'é mìa lòunga. Ind i modêren alevamèint al nâs int tót i mèiş ed l'ân. Ind la gugiolêda în normalmèint da cîrca dêş dòdeş céch. A la nâsita al latòun al pèişa da ûn a dû chîlo. La scrôfa la partués dō vôlti a l'ân; in realtê la sòma ed la durêda dal dō gravidânsi l'é mêno 'd ûn ân.
Ind i j alevamèint, per impidîr che la scrôfa la schésa sèinsa vrèir i céch, la vîn fâta mèter zò e alvêr i nimalein in 'na gâbia dóve la ghe stà dèinter apèina e dóve l' an 's pōl mìa môver liberamèint.
A secònd ed la mîra ed l'alevamèint al nimêl al vîn divîs in dō categoréi: "alzêr" e "pèiş". Al prém l'é còl ch' as câta nornalmèint al supermarchê e in dimòndi pcheréi. Al vîn masê dôp ed cîrca 6 mèiş da la nâsita e al rîva al mâsem 100 – 110 chîlo ed pèiş vîv. Al secònd, specialitê italiâna, l'é còl ch' al vîn druvê a fêr i persót DOP e grân pêta di êter salóm DOP e IGP, al vîn masê a cîrca ûn ân da la nasita e l' é tra 150 e i 180 chîlo (mediamèint intōren a i 160 chîlo).
L'alevamèint dal "pèiş" l'é 'na specialitê italiâna e dimòndi ed cêr spagnôla ( ind al rèst dal mònd ocidentêl a vîn alvê sōl j alzêr): còst perché as trât 'd j ònich paèiş in dóve as fân i persót. La magiōr pêrta di nimêl alvê in Itâlia la và a drê a sté trafîla.
La pruvîncia italiâna cun al pió êlt nòmer ed nimêl l'é còla ed Mânvta, dóve per ògni abitânt a gh' în in mèdia quâter nimêl.
Ûş dal nimêl ind i stódi ed medzèina
Al nimêl l'è dimòndi druvê cme urganîşem mudèl, in particulêr per i stódi che riguêrden al malatèi dal cōr e dal vèini. Al nimêl, difâti, prém ed tót al s' arvîşa dimòndi a l'òm dal pûnt ed vésta ed l'urègin ed la râsa. Rispèt a i sòregh (i principêl mudèl d' urganîşem) al só sistêma dal cōr e dal vèini l'é pió "manèvol" e al s' arvîsa a còl ed l'òm. A gh'în dòunca di mudê ed nimêl pr' al malatéi impurtânti ed l'òm cme l'altèrio o la malatèi dal caronârj.
I nimêl în ânca j urganîşem principêl pr'al stódi e a l' ûş ind i trapiânt tr' al bèsti e l'òm: ânca se al carâter ed faméja ed lòm al s' arvîşa di pió a còl dal sémi che mìa a còl dal nimêl, al nimêl l'é ed sicûr 'na bèstia, che, ânca grâsia a i pió ed mél ân ed cngusèinsa dal tètnichi che riguêrden al só alevamèint, al pōl èser alvê dimòndi edmèj dal sémi che s' arvîşem a lòm e "sacrifichê" sèinsa a i dimòndi avîş ed prudèinsa murêla che pôrta al tratamèint dal sémi.
Religiòun
In divêrsi religiòun al nimêl al mócia un significhêt spirituêl, pr' al fât ch' l' é argumèint ed règoli religiōşi insém al magnêr.
Ind l' ebreîşem e ind l' Ìślam as rispèta la règola ed magnêr mìa chêrna ed nimêl, cunsidrêda mìa pûra.
L'urègin ed la règola ind la religiòun 'd j ebrèi l'é scréta ind al léber dal Levitico pâs 11,7-8:
- …il porco, perché ha l'unghia bipartita da una fessura, ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri; li considererete immondi.
e ind al Deuteronomio pâs 17,8:
- …anche il porco, che ha l'unghia bipartita ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri.
L'urègin ed la règola ind la religiòun islâmica l' é fundêda ind i segvèint vêrs dal Corano , Sura II, 173:
- In verità vi sono state vietate le bestie morte, il sangue, la carne di porco e quello su cui sia stato invocato altro nome che quello di Allah.
Un chêş significatîv l' é la persecusiòun dóve în stê vètma j ebrèi a l'època maccabaica (Prém e secònd léber di Maccabei). La lèg ed Antioco IV Epifane j ublighêva a magnêr chêrna ed nimêl, e dimòndi, ebrèi, tra quî sêlta fôra la figûra ed Eleazaro, în andê incûntra a la môrt pr' an tradîr mìa la lèg di sô pêder.
In êtri religiòun, invêci, al nimêl al pōl èser un sègn ed buntê, bundânsa e richèsa. As vèda per esèimpi la fôla ed Gullinbursti ind la fôli antîghi di pôpol ed la Scandinavia..
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nimêl
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Nimêl»
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Adriano Del Fabro - L'arte della norcineria, ovvero Del maiale non si butta niente : come fare il cotechino, il culatello, i ciccioli, la pancetta, il prosciutto crudo, il salame, le salsicce, lo zampone, il lardo... / - [S. l.] : Arsenale ; [San Giovanni Lupatoto] : Mulino Don Chisciotte, 2007
- Flavio Birri, Carla Coco - Sua maestà il maiale : viaggio storico-letterario tra razze reliquie e ricette antiche e moderne - Venezia : Marsilio, 2003.
- Italo Corio - Il maiale da ingrasso per uso familiare - Bologna : Edizioni Agricole, 1955
- Orlando Manetti, Vincenzo Tosonotti - Scienza del maiale : tecniche di allevamento, trasformazione e utilizzazione - Bologna : Edagricole, 1984
- A. Motti - L'allevamento del maiale - Torino : Casanova, 1889
- Paolo Morganti e Chiara Nardo - Il maiale : la storia, le tradizioni e le ricette. - Sommacampagna : Morganti, 2004
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
La Societad naziunala per il deposit da ruments radioactivs Nagra ha inoltrà las dumondas per pudair far sondagis per eventuals ruments radioactivs en las regiuns Giura ost enturn il Bözberg e Turitg nordost en il Weinland. Per ils dus lieus pussaivels per magasinar rument radioactiv en la profunditad ha la Nagra inoltrà mintgamai 8 dumondas a l'Uffizi federal d'energia.
Ils permis arrivan probablamain l'onn 2018
Enfin che las maschinas da furar cumenzan a lavurar cuzza però anc. Sco che la Nagra ha scrit en ina communicaziun a las medias quinta ella d'avair ils permis il pli baud l'onn 2018.
La Nagra orientescha oz a Remingen en il chantun dad Argovia ed a Marthalen en il chantun da Turitg nua ch'ils sondagis pudessan vegnir fatgs e pertge ch'ella ha selecziunà quels dus lieus.
RR novitads 11:00


text:
New York (stat federal)
El stat de New York a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 141.205 km² e una pupulaziun de 19.227.088 abitant.
A l'è tacaa a nord e a ovest al Canada, a süd a la Pennsylvania e al New Jersey, a est al Vermont, al Massachusetts, al Connecticut, e a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Albany (95.658 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è New York City (8.091.700 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Buffalo, Rochester, Yonkers, e Syracuse.
Urganizaziun pulitigaModifega
El stat de New York al gh'ha 31 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Adina puspè vegniva speculà sur da l’avegnir da l'hotel Piz Buin a Guarda. Uss èsi cler – dus indigens surpiglian quel object.
Ils possessurs da l'hotel Meisser ed il fundatur da la Clinica Holistica a Susch cumpran l’hotel Piz Buin. Ensemen cun questa cumpra daventa Mattias Bulfoni da la clinica il nov president dal cussegl administrativ da la SA Meisser Hotels.
Cun questa cumpra dessan vegnir optimadas las sinergias tranter ils hotels Meisser e Piz Buin. In studi da la firma Fravi & Fravi ha demussà ch'in hotel stoppia avair ina tscherta grondezza per pudair render era en il futur a Guarda. Tenor ina communicaziun a las medias saja segirà l'affar cun la cumpra.
La finamira da la famiglia Meisser è da porscher in hotel avert durant l’entir onn e quai inclusiv ina purschida en il sectur da fitness e wellness.
RR novitads 18:00


text:
Il currider grischun da 22 onns ha dumangà in temp da 20,44. Quai è sia meglra prestaziun da questa sesiun. En sia cursa da mezfinal a Tokio hai tanschì per il tschintgavel plaz. Gudagnà la cursa ha il Canadais Aaron Brown ed in temp da 19,99 quai avant dus atlets americans cun il medem temp.
Sa qualifitgà directamain per ils mezfinals
Il sprinter grischun William Reais è sa qualifitgà directamain per ils mezfinals. En sia cursa d'eliminaziun ha el cuntanschì il terz plaz en 20,51 secundas. Quai ha tanschì per currer ils mezfinals cun ils 16 megliers sprinters a quests gieus olimpics sur 200 meters. Ses meglier temp persunal (20,24 sec.) sco er ses meglier temp da l'onn (20,47 sec.) ha el percunter manchentà en sia emprima cursa a Tokio.
Reais ha lantschà sia carriera tar il BTV Cuira. Il sportist da 22 onns è dacurt daventà campiun d'Europa tar ils U23 en il sprint da 200 meters.


text:
Camille Balanche dal chantun Neuchâtel, la campiunessa mundiala dal 2020 a Leogang, ha manchentà il podest en la cursa da downhill a Lai. L'atleta da 31 onns, ch'è anc vegnida avant in'emna terza al campiunadi mundial a Val di Sole, ha stuì sa cuntentar cun il 5avel plaz a sia cursa da chasa, quai cun in retard dad 8,5 secundas sin la Franzosa Myriam Nicole, l'actuala campiunessa mundiala da downhill.
Grazia a questa victoria ha Myriam Nicole uss er pudì sa distanziar da la Svizra en il classament general. Avant la cursa da la cuppa mundiala a Lai avevan omaduas tuttina blers puncts sin il conto. En questa stagiun spetgan anc duas cursas da la cuppa mundiala.
Tar ils umens è Yannick Bächler daventà meglier Svizzer, sco 12avel. Victur dal downhill a Lai è l'Austriac Andreas Kolb.


text:
Cun la festa da commemoraziun 500 onns guerra da la Chalavaina l’onn 1999 è il tir da Chalavaina arrivà l’emprima giada en Val Müstair. L’idea era lura d'organisar il tir en in turnus regular. Quai n'è betg grategià. Ma ils onns 2006 e 2014 hai anc dà la concurrenza dal tir da Chalavaina en Val Müstair.
A partir d'uss duai quai esser auter. Ensemen cun Tavau organisescha la Val Müstair alternand il tir da Chalavaina.
300 tiradurs da l'entira Svizra en Val Müstair
Per l’ediziun da quest onn han passa 300 tiraduras e tiradurs da l’entira Svizra s’annunzià per il tir istoric. En gruppas da sis sa participeschan els a la festa. Era sche mintgin tira per sasez, il resultat ed il spiert da gruppa èn fitg impurtants.
RR actualitad 17:00


text:
Gé inlouta aee cater egn. L’era i prumes de luglio, sarà stat, e siane co la mama, e n pèster che aane, i era fora, forin Ruf de Dolèda che i ge disc, co la vaces. Insoma l’é vegnù mie cugino Ferdinando e na femena che stajea cavìa a dir che cognon sobito vegnir ite e fèr fagot e sin jir, perché l’é vegnù l’ordine de partir: Penia la con «evacuare». L papà l’era su sun Fedaa, sun chi Auc da Pèles, sul Belvedere. La mama la é vegnuda ite, e a zeche maniera la se à injignà sù chel cèr, con doi rodes de dant e chi palanc come che i jìa a fen, e chel che l’à podù se sturtèr insema, l necessario: i lec e, e vèlch da magnèr insoma e, e l’à metù sun chest cèr e, e dapò l’aea ben manà sù che vegne jù l papà, scì scì. Ma cari, canche la mama la se à injignà sù l cèr e la é vegnuda fora de cèsa l’era jà i militari chiò! Dunque la chief l’é jà stat i militari che se l’à touta. Ma dapò l’é ruà l papà; l papà l saea todesch, mie père, noe. E insoma l se à fat dèr la chief, dapò i é jic ite, la ge à dat vèlch da magnèr e dapò se aon cognù tor chest cèr e jir in ju.
Aane doi vaces e doi vedìe. I vedìe i li à taché te dò l cèr, no sé pa gé coche i fajea, i cognea jir, l’era dut che i didèa, no sé. Pò sion rué jù ja la sia, ló che l’é l’albergo Vernel, con chest cèr, e ló insoma se aon binà, che stajea ence na mia àmeda, sia sor de mi père, e per fortuna l papà, che saea todesch, l ge à venù chisc doi vedìe ai militari. Se à ciapà ence vèlch da scioldi. E dò sion jic fin a Ciampedel.
Donca a Ciampedel, ló se aon fermà. L papà l cognea vegnir de retorn. L’era duc che vaèa, pissave: cogner lascèr sia cèsa, con sia roba, se tor demò l necessario, l papà che jìa sul fronte, indò de retorn… e bon. Nos aon cognù sin jir. In chel dì sion rué fin ja Pera, gé veide amò l post ló che se aon fermà, dapò aon tout jù i lec, aon metù i lec via per l fon ló che i ne à lascià daìte, e aon magnà zeche che aane, no se gé, i arà metù la vaces te stala insoma e…
L’indoman aon cognù levèr bonora e jir jù verso Jian. E lajù per fortuna i ne à fermà, noe, i ne à fermà. Gé me recorde amò, ja Jian se passassède che vedede, l’é amò chi tobié con chela gran portes coscita, a man sinistra a jir fora. Ló òn fermà in chela sera. Dapò l’indoman l’é vegnù un controordine (oh, no sé pa olache i ne manèa, noe) che podon restèr aló. Dapò i ne à injignà cartieres: nos sion rué via a la Roda e sion stac aló. L’era co me ence mia nona, la sor de la mama, e sion stac aló in chel istà. La mama la jìa sa mont con chel on a lurèr e, dapò la vacia d’uton l’aon cognuda vener, una, e una se l’òn tegnuda. La mama la é semper stata brava: la lurèa, la seèa, e la vacia se l’òn semper tegnuda. Chest sarà stat del Chinesc.
Dapò del Seidesc – ma no saesse da che sajon – sion vegnui de retorn sa Ciampedel e del Seidesc sion stac sa Ciampedel. E dapò del Dejesset – no me recorde gé coche la é stata – se vegnìa ite a seèr, se vegnìa ite a seèr l fen per la vacia, se à podù vegnir ite a seèr. L’era ben i militari, ma i à lascià vegnir ite a seèr, che gé me recorde che menaane fora fen.
E dapò, canche l’é stat del Dejesset, o del Desdot, del Desdot, sion jic sa mont, lassù che òn chel pra sa mont. L papà l’era amò cajù coi militari, e l vegnia sù e l ne portèa sù mingol de pagnoca, e vèlch che l’aea, che l ciapèa, l ne portèa sù; e la mama e la nona, la sor de la mama, les seèa fen, les restelèa, vardaane la vaces e, e insoma coscita, noe. E dapò d’uton del Desdot sion vegnui jù chiò, chiò te cèsa. Ma l’era dut rot: mencèa l sporèrt, i aea trat fora la vasca, la fornejela, insoma se aon concià sù a la megio; mencèa la fenestres, che i les à portèdes sù per la baraches, insoma se aon metù ite a la megio.
E canche l’é stat del Desdot, de november che l’é stat la “ritirata”, che i ne aea dit che sciampane… Dapò no sion sciampèdes, dapò sion resté ló de november, sion resté chiò. Però l’era amò i militari chiò, e lassù, sa Inson cassù, l’era amò la cèses. E i sudé, i militari, a se chejer pomes o che che i à fat, i à lascià fech e i se à brujà. Però l’era na sera co na moza fita fita, che no se vedea nia. L papà l disc: «Isnet, ve dighe la verità, se l’é la Madona cassù che ne giuta…», perché se i militari i vedea fech, i nemici, i dijea: «Ló che l’é fech, l’é militari, segur!», i manèa fora bombes, noe. Ma l’era tant la moza fita che i no capìa olache l’é chest lùccico: dunque no l’é stat nia, no i à manà fora nia. S’à brujà lassù, l’ultima brujèda che l’é stat sa Inson.


text:
Las totalmain 170 plazzas da lavur duain – cun resalva da la procedura da consultaziun – vegnir transferidas a partir da la fin dal 2020. La SSR vegn a rinforzar sia preschientscha a Berna cun novs projects ed ad accelerar vinavant la digitalisaziun. A medem temp reducescha ella las surfatschas d'immobiglias.
Per che la SSR possia realisar e sviluppar programs da radio ed autras contribuziuns d'audio d'auta qualitad ed adattads a l'avegnir, ha il cussegl d'administraziun da la SSR decis da transferir a Turitg ina part da las redacziuns da radio ch'èn staziunadas oz a Berna.
Il service public è en servetsch da la societad. El sto s'adattar permanentamain a las novas cundiziuns da basa ed a medem temp anticipar il svilup da las medias. 15 onns suenter la revoluziun en il champ dal video stattan uss davant porta las proximas midadas en il champ da l'audio. En il dialog cun ils teams èsi impurtant da garantir la preschientscha da nossas emissiuns e da noss programs er en las novas furmas d'utilisaziun da las medias, per che nus possian satisfar a las spetgas da la publicitad ed ademplir noss'incumbensa.
Cun reorganisar las redacziuns da radio cuntinuescha la SSR cun la digitalisaziun en il sectur da las medias. Questa midada concerna tut las unitads d'interpresa da la SSR en tut las parts dal pajais. Il transferiment parzial da las redacziuns da radio da SRF a Turitg a partir da la fin dal 2020 ha lieu cun resalva da la procedura da consultaziun prescritta legalmain.
Proteger ils programs e las plazzas da lavur
Cun il project d'immobiglias a Berna spargna la SSR mintg'onn 5 milliuns francs, e quai senza reducir plazzas da lavur e senza tangar il program. La proposta sustegnida dal cussegl d'administraziun da la SSR fa part dal program d'augment d'effizienza e da reinvestiziun, definì da la SSR per l'onn 2019, en l'autezza da totalmain 100 milliuns francs. En la Svizra tudestga spargna la SSR (direcziun generala/SRF) 12 milliuns francs cun projects d'immobiglias e d'infrastructura – 5 milliuns da quels a Berna en las sedias da SRF e da la direcziun generala. «Nus spargnain pli gugent en il sectur da las immobiglias ch'en il sectur schurnalistic. E nus vegnin a mantegnair la qualitad da noss programs da radio, independentamain dal lieu, nua ch'els vegnan producids», di Ruedi Matter, directur da SRF.
Las mesiras da spargn previsas concernan surtut l'infrastructura da la SSR. En emprima lingia duain las investiziuns tecnicas vegnir reducidas per 20 pertschient. Igl è previs da sminuir las surfatschas d'immobiglias per 25 pertschient en l'entira interpresa da la SSR e d'organisar da nov las activitads.
Er en la Svizra franzosa vegn adattada ils proxims onns la situaziun da las immobiglias als basegns da la digitalisaziun ed al squitsch economic (las surfatschas vegnan reducidas successivamain). RTS vegn a mantegnair sias duas sedias principalas a Genevra ed a Losanna sco era ses biros regiunals.
Critica
Il sindicat per collavuraturs da medias svizras vul uss examinar sche la decisiun saja legala. La decisiun saja vegnida fatga senza ch'il sindicat haja gì la schanza da vegnir tadlà, scriva il sindicat.
Er la citad ed il chantun da Berna sco era la regiun da la chapitala scrivan che l'SSR ristgia da perder il sustegn da la populaziun cun centralisar l'infurmaziun a Turitg.
RR novitads 17:30


text:
Ozendi n'èsi betg uschè simpel da cumprar ina gervosa «normala» , cunquai ch'i dat bleras variantas e maschaidas. Populars èn mumentan ils «radlers» ch'i dat en variantas da gust da limettas, citrona, menta, zitga, puma ed autras cumbinaziuns. Tenor il manader da communicaziun da la Heineken Switzerland AG , Urs Frei è quai mumentan in grond trend.
20% cun gust
Circa 20% da las venditas da gervosa en Svizra èn gervosas cun gusts dultschs. Tenor ils producents vegnan las gervosas dultschas cunzunt favurisadas da dunnas, cunquai che las bavrondas èn pli pauc pitras. In segment che crescha medemamain ferm, èn las variantas senza u cun mo pauc alcohol. Vinavant mettian consuments dapli paisa sin gervosas cun paucas calorias.
Il sommelier da gervosas, Urban Räber, è da l'opiniun che las gervosas cun gusts dultschs vegnan a restar en il segment. Il consum s'augmenta constantamain.
RR actualitad 08:00


text:
Winkel (ZH)
Winkel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.16 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3 909 abitant.
El cumün de Winkel al se tröva a una altitüden de 450 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachenbülach, Bülach, Embrach, Kloten, Lufingen, Oberglatt, Rümlang. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Gia ussa, suenter l'emprima mesadad da la Fête des Vignerons, annunzian ils organisaturs suenter 15 dis in record da visitaders. Els hajan dumbrà 600'000 persunas. E sulet il prim d’avust hajan passa 100’000 visitaders e visitadras fatg il viadi a Vevey. La festa haja era procura internaziunal per lingias grossas.
Per las ulteriuras represchentaziuns da la show èn anc 35'000 bigliets en vendita. Ils organisaturs da la Fête des Vignerons speran dentant d'er anc vegnir davent cun quels.
Mintga di sa preschenta in chantun
Per l'emprima giada han tut ils chantuns da la Svizra in di che tutga be ad els a la Fête des Vignerons. Els preschentan mintgamai lur ierta culturala. Il di chantunal han fin uss gì ils chantuns Genevra, Friburg, Son Gagl, Grischun, Vallais, Tessin, Svizra Centrala, Basilea, Glaruna, Giura e Berna. I suondan anc ils chantuns Schaffusa, Soloturn, Turitg, Turgovia, Argovia, Appenzell, Neuschatel e Vad.
RR novitads 18:00


text:
Il Museum da la natira è vegnì fundà l’onn 1872. Suenter pliras midadas da lieu han ins inaugurà il 1981 l’emprima exposiziun permanenta en il lieu actual. En la preschenta publicaziun èn cuntegnids ils texts da la nova exposiziun che sa deditgescha a la biodiversitad.
Bulieus da noss guauds
Suenter ‹Flurs da prada› (1990) è ‹Bulieus da noss guauds› (2005) il segund cudesch da giaglioffa che dat invista en in champ da la flora indigena e che sa lascha duvrar or en la natira sco clav da determinaziun. L’autur Men Bisaz vala cun raschun sco in dals gronds experts da bulieus dal Grischun.


text:
Adina puspei vegnan ils pumpiers clamai sin las pli differentas modas. Che quei sa ver consequenzas fatalas muossan differents exempels en nies cantun. Perquei supplichein nus Vus ferventamein da clamar ils pumpiers adina sur il clom d’urgenza 118, era sch’ei drova mo in pumpier! 1. Alarmar
Alarmei ils pumpiers adina sur il clom d’urgenza 118! Igl operatur alla centrala d’alarm sa decider en tgei fuorma ch’el vul clamar ils pumpiers. Tier in pign seracass ha el la pusseivladad da contactar era mo singuls pumpiers per decider ensemen cun els contas forzas che vegnan mobilisadas.
2. Spindrar
Spindrei las persunas, animals e sch’igl ei pusseivel era uorden senza denton semetter en prighel. Persunas che san buca vegnir spindradas duein sefar veser alla finiastra cu ils pumpiers arrivan sil plaz.
3. Stizzar
Sch’igl ei pusseivel da stizzar il fiug senza semetter en prighel empruar da far quei. Cass cuntrari informar aschi exact sco pusseivel ils pumpiers cu quels arrivan sil plaz.


text:
Avant quatter onns aveva Roger Federer anc declassà Mischa Zverev (ATP 29) a Halle cun 6:0 e 6:0. Quella gia ha Federer stuì cumbatter fin il davos bal per pudair far il pass en il quartfinal dal turnier sin pastget che vala sco turnier da preparaziun sin il punct culminant, il Grand Slam a Wimbledon.
Impurtant success en vista a Wimbledon
Grazia a la victoria encunter Mischa Zverev dastga Federer lantschar il turnier a Wimbledon sco il numer 4, anc avant ses collega Stan Wawrinka ch’ha pers a Queen’s Club gia en l’emprima runda. Quai munta che Federer n’ha fruntass betg gia en il quartfinal dal Grand Slam a Londra sin ils dals top quatter dal mund.
Uss spetga in ulteriur mattadur local
En il quartfinal frunta Roger Federer danovamain sin in Tudestg, numnadamain sin Florian Mayer. Encunter il numer 134 dal mund ha Federer gudagnà fin oz tut ils set duels.
RR novitads 20:00


text:
En l’entira Svizra han vischnancas e citads stritgà las festas dal prim d’avust. I na dat nagins fieus artifizials gronds. Ruassaivel na pudessi tuttina betg restar al tschiel nocturn. La raschun: La vendita da fieus artifizials privats saja s’augmentada, cunquai che uschè blers Svizzers sco anc mai restian a chasa u fetschian vacanzas en la patria.
Tant sco anc mai
Quai rapporta Radio SRF ch’ha discurrì cun in dals pli gronds commerziants da fieus artifizials en Svizra. La firma furnescha als detaglists sco Coop, Lidl u Aldi fieus artifizials. La fatschenta marschia uschè bain sco anc mai. Er l’aura optimala contribueschia al boom da rachetas ed auters fieus artifizials.


text:
Arbeitsblatt: Cara tatta Tia Susi, 24-8
Material-Details
cruschera
Rumantsch
Lingua - Tudais-ch
3. Schuljahr
2 Seiten
Statistik
25821
2607
2
22.09.2008
Autor/in
Flurina Cathomas
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
Cara tatta, Tia Susi Christine Nöstlinger Cruschera 1. Susi sto aunc tgei chella duei far. 2. La mumma manegia chella dueigi buca pli esser . 3. Susi damonda schizun Andi ed Axel per . 4. Mo quels dus han buc in. 5. Mumma-Paul ha detg che Paul seigi tut . 6. Mo il bab da Susi di: Gliez fuss la pli. 7. Axel manegia:Ti stos saver tezza sche ti has el. 8. Andi di: Jeu sai buca schigl ei dad esser siu amitg! Sligiaziun: Cara tatta, Tia Susi A Christine Nöstlinger R R M E B E I I N L N A A I L D N A


text:
En vista a la situaziun actuala lantscha Svizra Turissem uss ina gronda campagna cun il num «jau dovrel Svizra» per carmalar Svizzers e Svizras da far vacanzas en l'agen pajais. Dasper ils giasts indigens vul l'organisaziun da marketing cun la campagna surtut er cuntanscher turists da la Germania e la Frantscha. Pli attractiv vul l'organisaziun far las purschidas cun in'opziun da stornar las vacanzas gratuit fin 48 uras avant il cumenzament da quellas.
Schlettas prognosas per quest onn
8,7 milliardas francs damain svieuta per la branscha turistica. Quai tema l'organisaziun da marketing Svizra Turissem per ils mais da mars fin zercladur, sco il CEO Martin Nydegger ha ditg ad ina conferenza da medias online. Per l'entir onn tema el che la svieuta sa reduceschia per passa in terz. E la probabilitad che fatschentas en la branscha turistica giajan concurs stimescha Nydegger cun tranter 20 e 25%.
Per il turissem en Grischun è Nydegger dentant in zic pli optimistic:
Surtut las citads perdan pernottaziuns
Che blers Svizzers planiseschian uss plitost vacanzas en Svizra ch'en destinaziuns lontanas, na possia betg mitigiar la situaziun. Surtut en las citads svizras stima l'Institut da perscrutaziun da la conjunctura KOF, ch'il dumber da pernottaziuns pudess sa diminuir sin pli pauc che la mesadad da l'usità. En las regiuns muntagnardas stima il KOF ch'il dumber vegnia a sa reducir per 20 fin 30%.
Dapi ils onns da la Segunda Guerra mundiala n'haja la branscha betg pli fatg tras insatge sumegliant sco questa primavaira, ha ditg Nydegger vinavant. Il turissem svizzer saja quasi dà ensemen pervi dal coronavirus. En tut las regiuns e schebain en il turissem da temp liber sco er quel da fatschenta pateschia la branscha uschè ferm sco strusch in'autra branscha.


text:
Dapi il 2012 che quell’empermischun è vegnida fatga n’èsi dentant betg vegnì realisà insatge en quella direcziun. Cuntrari: il plaz, nua che la halla dueva vegnir eregida, è ussa reservà per il Parc da Tadao Ando, l’architect da renum dal Giapun. Ussa para quai project da survegnir nov schlantsch. La pli gronda midada è che la halla vegn bajegiada sper la chasa da scola e betg sco previs a l'entschatta, sper il l’hotel 7132.
Finanziada vegn questa halla mez da la vischnanca e mez da la 7132 SA. La vischnanca na sto betg prender daners enta maun. Quai vul dir: Remo Stoffel paja ils 6 milliuns ch’el avess da pajar per l’hotel en quest project halla polivalenta. Plinavant èsi previs, ch’el mettia anc ina giada 6 milliuns vitiers per realisar la halla communabla. Quest’idea cun in prim project vegn preschentada gia l’enviern a la populaziun da Val.
L’iniziativa sto vegnir tractada entaifer 6 mais
L’iniziativa gist inoltrada pretenda da Remo Stoffel ils 6 milliuns entaifer 1 mais. Quai ord il motiv ch’ins na vul betg pli spetgar. Dentant fa l’iniziativa strusch senn uschia. Quai vesan ils iniziants auter - els na retirain betg l’iniziativa.
Stoffel e vischnanca vulan halla polivalenta
Sco Marcel Rieder, in dals iniziants, ha detg ad RTR, na crain els betg che la cunterpartida tegnia pled. Tge che po dentant capitar è che l’iniziativa vegn tractada memia tard, pia pir suenter la decisiun da bajegiar la halla polivalenta. Tge che schabegia en quai cas n’è anc betg clar.


text:
I saja in risico da cumenzar cun la construcziun da la sutgera pir il settember, declera il pledader da la Andermatt Swiss Alps SA, Markus Berger. «Per propi construir la sutgera stuain nus igl emprim disfar il runal existent» declera Markus Berger. Sch’i dettia il settember baud naiv ch’impedeschia lura da finir la sutgera, n’hajan ins nagina colliaziun en il territori da skis davent da l’Alpsu. Ils giasts stuessan cuntinuar il viadi fin a Dieni per pudair ir cun skis. Perquai vegn ussa calculà intensivamain sch’i tanschia da construir la sutgera ed avrir questa sin la stagiun d’enviern.
Probabel nagins recurs
Vinavant vegn era ponderà e discutà tge ch’ins po gia preparar avant ch’il temps da recurs e scadì. Markus Berger di ch’ins patratgia qua vid drizzar en il plazzal da lavur ubain vegnir cun il material sin il plaz per uschia spargnar in pau temp. Ch’i dettia anc recurs che pudessan impedir in cumenzament da construcziun il settember na crai Markus Berger betg. Tut quels che hajan il dretg da far recurs sajan vegnids involvids gia tar la dumonda da construcziun uschia che tut ils giavischs sajan resguardads en la lubientscha.


text:
Il responsabel per il chapital da la AVS, Manuel Leuthold, ha quietà davart las perditas entras la crisa da corona. Il minus per la fin da zercladur muntia tranter 1,5 e 2%, ha il president dal fond da cumpensaziun da l'AVS Compenswiss ditg envers la Sonntagszeitung.
Quest minus correspundia ad ina sperdita da 500 fin 750 milliuns francs. L'influenza sin l'entira facultad dal fond è tenor Leuthold dentant pitschna. Las ovras socialas AVS, AI ed urden da cumpensaziun dal gudogn EO hajan reagì gia il favrer – cura ch'ils curs d'aczias variavan – e reducì la quota dad aczias. Uschia sajan els stads preparads meglier sin la crisa, ha accentuà Leuthold. Ch'ils curs dad aczias èn sa revegnids uschè svelt, saja vegnì surprendentamain.
Investiziuns fitg liquidas
Er en la pli nauscha fasa da la crisa sajan las rentas però stadas garantidas, ha ditg il manager da chapital. Las ovras socialas ch'administreschan sur Compenswiss radund 35 milliardas francs impundian ils daners adina en investiziuns fitg liquidas. Uschia saja pussaivel da revender quellas aifer curt temp. Be var 15% da las investiziuns sajan grev da vender, ha ditg Leuthold envers la Sonntagszeitung.
Retard tar contribuziuns da las assicuranzas
Dat en egl a las ovras socialas èsi dentant, che las contribuziuns da las assicuranzas socialas vegnan pajadas tard. Per mez da l'onn sajan las ovras cun 1 milliarda sut il budget. Ina uschè gronda differenza n'hajan els anc mai gì, ha ditg Leuthold.
El vesa trais raschuns per quai: Sco emprim hajan las interpresas pervi da la crisa survegnì pli ditg temp per pajar las contribuziuns. Sco segund dettia pervi dal coronavirus er dapli interrupziuns tar las contribuziuns. E sco terz haja er la lavur curta in effect.


text:
Cun quai che Marcus Caduff è elegì sco cusseglier guvernativ dal Grischun, sto el desister sin ses mandat da deputà, nua ch'el è medemamain elegì. Quai pretenda in'elecziun cumplementara per eleger il segund deputà da la Lumnezia. La lescha vertenta che reglescha las elecziuns di, «Sche ina persuna elegida desista da ses sez, sto il post che vegn libers, vegnir occupà entras ina elecziun cumplementara.»
Curdin Capeder è elegì sco emprim suppleant per la Lumnezia, el enconuscheva questa regla. L'onn 2014 aveva Jon Domenic Parolini medemamain desistì da ses post e chaschunà in'elecziun cumplementara. Per blers en Lumnezia è questa regla insatge nov, els avevan pensà che l'emprim suppleant ruschnia automaticamain suenter en il post da deputà.
Ils suppleants sco candidats
Per l'elecziun cumplementara n'èsi anc betg cler, tgi che candidescha. Dals dus suppleants Curdin Capeder da Cumbel e Stefan Schmid da Val èsi stà d’udir ch’els pondereschian anc. Sch’i dat perfin in terz candidat n'è betg cler. L'elecziun cumplementara ha lieu dumengia il prim da fanadur, ha comminitgà la regiun Surelva.
RR actualitad 12:00


text:
Fenomens meteorologics vegnan declerads partind dals elements da basa ch’èn essenzials per ch’i dettia insumma aura. L’aria è il medium central. Sia termica varianta porta vent e plievgia. Il motor effectiv dals fenomens meteorologics è dentant il sulegl. Era la surfatscha terrestra influenzescha l’aura. Uschia po sper il macroclima che regia en ina zona vasta sa manifestar sco microclima era in’aura regiunala e schizunt locala. Cunzunt lung l’artg alpin renda quai la previsiun precisa magari difficila.
Participant: Alfons Maissen
Redacziun: Flurin Maissen
Radioscola 17-10-1975
Numer d’archiv: 2165


text:
Uridl,
l’ert dl’acoliënza
I sun a Santa Cristina te Gherdëna, te n hotel che ê bele tl scomenciamënt dl Nücënt n punt de referimënt por i sciori y i viandanc de chël tëmp. La strotöra conservëia ciamó sëgn la medema atraziun che slomina tla vedla stüa: l’hotel Uridl é n post olach’an sënt la saú dl’ert por mirit dl sig. Demetz, depenjadú, scoltur y colezionist. Canch’ai s’á damané da dessigné danü la plata internet unse fat la proposta de inverdí döta la comunicaziun tres impulsc nüs che tigniss cunt dla storia y di prinzips dla Ciasa. Proposta azetada.


text:
I spetga in gieu chapital, tant per il CB Trun/Rabius sco era per Gams. Ils Sursilvans fan dentant il viadi en la Bassa cun in bun sentiment. Suenter il 6:3 en il davos gieu a chasa encunter Sargans ha Trun/Rabius tancà morala e motivaziun per questa finalissima. E grazia a quella victoria encunter Sargans ha il CB Trun/Rabius er in avantatg da dus puncts sin Gams ch’è uschia crudà sin ina plazza da relegaziun.
Il quint è pia fitg simpel. L’equipa che gudogna resta en 3. liga, l’equipa che perda sto far il pass en 4. liga. Al CB Trun/Rabius tanscha dentant er in pari per tegnair la liga.
Er per Domat vai per bler
Il gieu tranter Gams e Trun/Rabius cumenza la sonda, ils 3 da fanadur, a las 16:00 uras. A las medemas uras vegni er tar il derbi tranter Cuira 97 ed il Club da ballape da Domat. Domat sto gudagnar per salvar la schanza da far il pass en la 2. liga. Avant il davos gieu da la stagiun è Domat sin il segund plaz da la tabella, in punct davos Bogn Ragaz che dat il davos gieu ordaifer encunter Buchs, il quart da la tabella.


text:
Uschia arriva l'ultra dretga per l'emprima giada dapi il 1975 puspè en in parlament regiunal. Cun la mort dal dictatur era ida a fin il 1975 la dictatura Franco e la democrazia era vegnida reintroducida in Spagna.
Medias spagnolas: «Midament istoric»
Ils socialists dal schef da regenza spagnol Pedro Sánchez percunter ston magunar in debachel electoral. Els, ch'èn dapi 36 onns al timun en l'Andalusia, perdian la maioritad e crodian da 35,5% sin 28%, scriva la SDA.
La partida ultra dretga Vox percunter fa tar sia emprima cumparsa en elecziuns parlamentaras 11% da las vuschs. Cun quai vegn la partida enconuschenta per sia xenofobia ad esser preschenta cun 12 parlamentaris en la regiun ch'è il pli al sid da la Spagna.
RR novitads 06:00


text:
Astrid Alexandre – niev album «Umbrivas»
In album fin, ferms e multifars. Quei ei la nova carta da viseta dalla cantadura da Cuera Astrid Alexandre. Igl album ei pli madirs e quei ei era la cantadura ch’ei carschida si a Surcasti. Avon quater onns ha Astrid ediu siu emprem album e dapi lu adina puspei luvrau vid da differents projects musicals. Fatg stortas en’autras direcziuns da musica e semplamein experimentau. Ella Saira Rumantscha raquenta ella da sia aventura digl album «Umbrivas».
Veser Astrid Alexandre en in da ses videos vesan ins bu. «Gl’interess dat in video ei per mei mo sche quei dat enzatgei niev ordlunder. Sche quei ei sco la canzun che crescha e sesvilupescha vinavon.» di Astrid Alexandre. In da ses videos dil niev album datti da veser cheu.
Jessica Caprez


text:
Dobrič
Dobrič (Дoбpич in abecee cirilligh; Hacıoğlu Pazarcık in turch; Bazargic in romen) l'è ona città de la Bulgaria nord-oriental.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Come 'l dis anca el nomm, la se troeuva in la region storiga de la Dobrugia, che la quatta dent anca zonn de la Romania.
Del pont de vista politigh, Dobrič la se troeuva in de la region omonima, minga lontan del confin romen e al Mar Negher.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm insediament de la zona indove la gh'è adess Dobrič hinn del quart secol prima de Crist (o forsi del terz). Hinn staa trovaa anca rovinn che vegnen del primm medioev, trai quai ona necropoli bulgara e di tomb pagann in del centro de la città.
In del VII secol i Pecenegh hann devastaa la Dobrugia, tant che certi zonn per on poo de temp hinn staa pù abitaa.
Domà in del XVI secol on mercant turch, el scior Hacıoğlu Pazarcık, l'è rivaa in de la zona e l'ha faa sù la città che l'esist ancamò. In sò onor, fina al 1882, la città l'è stada ciamada cont el sò nomm. I document turch disen che in del period 1646-1650 gh'era 1000 cà, trii albergh, trii bagn turch, dodes moschee e dodes scoeul.
Ai temp di guerr russ-turch, on bell poo de gent l'è scappada e l'è rivada a Hacıoğlu Pazarcık, inscì la città la s'è grandida anmò pussee. L'è staa inscì che l'è vegnuda ona città soratutt de coltura musulmana, tant che la prima gesa ortodossa l'è del 1843.
El 27 de genar 1878 i Turch hinn staa scasciaa via e, quattr'ann dopo, la città l'è stada ciamada Dobrič, in onor de on vegg signorott de la Dobrugia (on tal Doborica).
In del 1913 el Trattaa de Bucarest l'ha faa inscì che Dobrič e tutta la Dobrugia bulgara finissen sotta el domini romen, e inscì l'è staa fina al 1940. Al temp la città l'era conossuda 'me Bazargic (on ciar riferiment al vegg nomm turch).
In del 1940 el Trattaa de Craiova l'ha portaa anmò la città sotta la Bulgaria: el 25 de settember gh'è entraa l'esercit bulgher, e al dì d'incoeu quell dì lì l'è 'l dì de la festa a Dobrič.
Ai temp del comunismo (1946-1990) la città la s'è ciamada Tolbuchin, in onor del general russ Fëdor Ivanovič Tolbuchin.
Popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 2001 el censiment l'ha ditt che la popolazion l'è spartida inscì:
- 86%: bulgher
- 8%: turch
- 3,5%: zingher
El 86% l'è cristian ortodoss, menter i musulman a hinn el 10%.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Costanza, Romania.
- Zalaegerszeg, Ungheria.
- Pinsk, Bielorussia.
- Golmud, Cina.
- Kavadarci, Macedonia.
- Nowy Sącz, Polonia.
- Saratov, Russia.
- Sciaffusa, Svizzera.
- Kırklareli, Turchia.
- Izmajil, Ucraina.


text:
Piu XII
Pio XII, (Roma, 1875-1958) nasü me Eugenio Pacelli a l'è stàa el 260° Papa de la Cesa Catolica. L'era nasü a Roma subit dòp l'ario di Piemontes, a la creasiun de l'Italia. An t'el 1939 a l'è stàa elesù coma Papa dop che l'è stàa prima Arcivèsc de Monaco d'Baviera e pòi Segretari de Stat sota el sò predecesor Pio XI. In de la II guera mondial a l'ha salvà tanti Ebrej e l'ha cercà d'riportàa la pas en in del mond. Dop la guera l'è schierase contra i comunisti in dela guera freda. Mör el 8 d'otober a Castel Gandolfo.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Republica da l'Irlanda
La Republica da l’Irlanda u simplamain Irlanda (irlandais Éire [ˈeːrʲə], englais Ireland) è in stadi europeic situà sin l’insla da medem num. En il nord cunfinescha el cun l’Irlanda dal Nord che tutga tar il Reginavel Unì. En l’ost giascha la Mar Irlandaisa, en il vest l’Atlantic. La chapitala dal pajais è Dublin. Dapi il 1973 fa l’Irlanda part da l’Uniun europeica. Ina gronda part da la populaziun appartegna a la cardientscha catolic-romana.
Geografia e populaziunEdit
L’entira insla – che vegn er numnada Insla verda – ha ina lunghezza da radund 450 km ed ina ladezza da radund 260 km. Cun ina surfatscha da 84 421 km² furma l’Irlanda la terz gronda insla da l’Europa (suenter la Gronda Britannia e l’Islanda). Topograficamain sa lascha l’insla divider en collinas e muntognas situadas a la riva ed en planiras che giaschan en il center. Il Carrauntuohill furma cun 1041 meters la muntogna la pli auta da l’insla; el giascha en il sidvest en il contadi da County Kerry. Il Shannon è il pli lung flum (370 km, da quai radund 250 km navigabel) e percurra l’insla dal nord vers il sidvest. Bundant 80 % da l’insla tutgan tar la Republica da l’Irlanda.
La chapitala Dublin è la pli gronda citad da la Republica da l’Irlanda e giascha a la costa orientala dal pajais. Entaifer ils cunfins da la citad vivan radund 500 000 persunas, en l’entira regiun radund 1,2 milliuns persunas. Cumpareglià cun las parts da l’insla situadas pli en il vest è il clima a Dublin relativamain miaivel e segnà da pli paucs dis da plievgia. Ulteriuras citads cun ina populaziun sur 50 000 èn Cork, Galway, Tallaght, Blanchardstown e Limerick.[1]
Il dumber d’abitants dal pajais ha fatg tras ina diminuziun dramatica enturn la mesadad dal 19avel tschientaner. La culpa èn stadas nauschas racoltas, fominas e repressalias da vart dals regents englais. Bleras persunas èn emigradas en la Gronda Britannia ed en ils Stadis Unids. Il punct il pli bass è stà cuntanschì pir ils onns 1960 cun 2,82 milliuns abitants; en il fratemp ha il dumber dals abitants puspè cuntanschì il nivel da la mesadad dal 19avel tschientaner e cumpiglia radund 4,5 milliuns (resp. 6 milliuns cun l’Irlanda dal Nord ch’è populada pli spess).[2]
In’ulteriura caracteristica da l’Irlanda è la cardientscha catolic-romana, a la quala appartegnan 86,8 % da la populaziun. Quest cuntrast confessiunal tar il Reginavel Unì anglican-protestant furma in dals elements dal Conflict da l’Irlanda dal Nord.
IstorgiaEdit
L’istorgia da l’Irlanda cumenza cun la colonisaziun enturn 7000 a.Cr. En in segund pass han colonisaturs celtics purtà vers 300 a.Cr. la lingua e cultura celtica sin l’insla. Dal temp dals Romans cumpara l’insla sut il num Hiberna.
La cristianisaziun è vegnida instradada a l’entschatta dal 5avel tschientaner tras sclavs che derivavan da la provinza Britannia (ch’è stada enfin il 410 sut domini roman). Tranter ils missiunaris figurescha er Patric d’Irlanda, il sontg naziunal da l’insla. I suonda in temp da prosperitad cun numerusas fundaziuns da claustras (caracterisadas t.a. da las enconuschentas turs radundas). Questa fluriziun è vegnida terminada enturn il 800 tras las sblundregiadas dals Vikings.
Cun l’invasiun dals Normans l’onn 1169 ha cumenzà la dominanza cuntinuanta da l’Engalterra en l’Irlanda. Anglo-normans han confiscà il possess dals Irlandais e stgatschà ils indigens en la part occidentala (main fritgaivla) da l’insla. A partir da 1600 ha la curuna englaisa tramess colonisaturs anglicans e presbiterans, oriunds da l’Engalterra e da la Scozia, en il nordost da l’insla. Quest’uschenumnada Plantation furma l’origin dal conflict religius ed etnic ch’ha turmentà l’Irlanda dal Nord fin viaden il 21avel tschientaner.
La politica dals proprietaris da terren englais en Irlanda e la malsogna da tartuffels han manà a la fomina dals onns 1845–1849. Var 1–1,5 milliuns umans èn morts e blers èn emigrads en l’America. Per part han las autoritads britannicas tratg sapientivamain a la lunga las mesiras per mitigiar la fomina. Questa fomina gioga ina rolla centrala en il svilup istoric dals resentiments antibritannics en l’Irlanda. Las reproschas che vegnan fatgas envers ils Englais tanschan da la passivitad fin al genocid sistematic. Er da vart da l’istoriografia vegn la dumonda discutada enfin oz a moda cuntraversa.[3] En mintga cas èsi cumprovà ch’ils colonisaturs britannics n’han betg franà durant la fomina ils exports, quai ch’avess pudì stabilisar ils pretschs da las victualias. Medemamain valan ils Penal Laws relaschads enturn il 1700 sco punct da partenza per il svilup da la situaziun precara. Questas leschas han scumandà a la populaziun catolica da l’Irlanda d’exequir uffizis publics ed als han privà dal dretg d’eleger e da furmaziun superiura. Plinavant han ins scumandà la cumpra u l’emprest da terren e limità il dretg d’acquistar facultad.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala è prorut sin l’insla in conflict sanguinus tranter Britans (loialists) ed Irlandais (republicans). Tranter auter è vegnida fundada la Irish Republican Army (IRA) sco organisaziun paramilitara che pretendeva – er cun acts violents – l’independenza cumpletta da l’entira Irlanda. Il Dominion-Status dals 6 da december 1921 ha la finala pussibilità il 1922 la fundaziun dal Stadi liber da l’Irlanda che furma il predecessur da l’Irlanda odierna. Sis ducadis entaifer la provinza Ulster cun la chapitala Belfast èn dentant restads sut domini da la Gronda Britannia. Questa divisiun politica da l’insla è er sa mantegnida suenter che l’Irlanda è sortida il 1949 dal Commonwealth. Il Conflict da l’Irlanda dal Nord per propi è prorut ils onns 1960. Tras acts violents da vart da l’IRA e da l’armada britannica èn vegnidas per la vita dapi l’escalaziun var 4000 persunas (t.a. Bloody Sunday e Bloody Friday dal 1972). Dapi l’armistizi dal 1998 è la situaziun sa calmada in pau. Partidas politicas sco Sinn Féin s’engaschan bain vinavant per in’uniun politica da l’insla – quai ch’era l’armistizi pussibilitescha da princip – ma quai po be succeder a basa d’ina decisiun da maioritad entaifer la populaziun da l’Irlanda dal Nord.
Sistem politic e divisiun administrativaEdit
La Republica da l’Irlanda è ina democrazia represchentativa cun president, primminister e parlament. Il primminister vegn nominà dal parlament e designà dal president. Per regla è el a medem temp schef da la partida da maioritad u da la coaliziun entaifer il parlament.
Il parlament (Oireachtas) consista da duas chombras. Il senat (Seanad Éireann) sa cumpona da 60 commembers e vegn elegì tenor gruppas definidas (agricultura e lavurers, industria e commerzi, administraziun publica, universitads, cultura e furmaziun). La chombra dals represchentants (Dáil Éireann) cumpiglia 166 commembers che vegnan elegids tras elecziun dal pievel.
L’Irlanda consista da quatter provinzas (Connacht, Leinster, Munster, Ulster) ch’èn sutdivididas en ducadis u districts (Counties). L’administraziun statala è organisada a nivel dals districts; per quella na giogan las provinzas nagina rolla pli. Sis dals nov ducadis tradiziunals da la provinza Ulster tutgan tar l’Irlanda dal Nord e fan uschia part dal Reginavel Unì.
Tranter l’Irlanda e l’Irlanda dal Nord n’han lieu naginas controllas da cunfin. Per quest motiv na fa la Republica da l’Irlanda betg part dal spazi da Schengen. Cun resguard al cunfin avert sin l’insla verda pudess la Republica da l’Irlanda be far quest pass communablamain cun il Reginavel Unì.
EconomiaEdit
L’Irlanda fa part dal martgà naziunal europeic e da la zona da l’euro. Fin en ils onns 1990 tutgava l’Irlanda tar ils stadis pauc sviluppads entaifer la Communitad europeica. En tschertga d’in lieu adattà per exportar en il spazi economic europeic, han alura en spezial ils Stadis Unids cumenzà ad investir fermamain en l’Irlanda. A medem temp hai dà ina vaira gronda immigraziun da lavurers, en spezial nà da l’Europa da l’Ost. Pervi da quest svilup vegniva l’Irlanda savens numnada il ‹tigher celtic›.
Ma a partir dal 2007 ha la crisa finanziala tutgà fermamain l’Irlanda. Igl è sa mussà che la bainstanza cuntanschida ils onns precedents sa basava per part sin speculaziuns e sin ina scufla immobigliara. Er la dependenza da l’economia irlandaisa d’investiturs a l’exteriur è sa fatga valair a moda negativa. Bain aveva il sectur da finanzas ch’era regulà be minimalmain attratg bleras bancas; a medem temp è l’Irlanda dentant s’indebitada massivamain a l’exteriur. Il 2010 ha il stadi stuì clamar en agid il sustegn finanzial da l’Uniun europeica.
TrafficEdit
Ils differents eroports en Irlanda vegnan frequentads da las duas societads indigenas Aer Lingus e Ryanair sco er da societads d’aviatica internaziunalas. La rait da viafier n’è betg spessa, vegn dentant schlargiada cuntinuadamain. Il med da transport public il pli impurtant furman ils bus da l’interpresa naziunala Bus Éireann cun lur colliaziuns enfin en la periferia. Areguard il traffic sin via vala en l’Irlanda (tuttina sco en l’Irlanda dal Nord e sin l’insla britannica) il traffic a sanestra.
Pervi da la bassa spessezza da la populaziun sa chattan las vias il pli savens èn in stadi main bun ch’en autras parts dal continent europeic. Dapi la fin dals onns 1990 è la regenza irlandaisa dentant londervi da renovar la rait da vias cun agid d’in program d’investiziun da pliras milliardas euros. Quai succeda per gronda part betg cun asfalt u betun, mabain cun crappella, uschia che las vias irlandaisas paran groppas e malgulivas.
L’entschatta dal 2005 ha l’Irlanda midà dal sistem da mesira angloamerican al sistem metric. Dapi lura vegnan las limitas da spertadad inditgadas en km/h enstagl da mph e las distanzas en kilometers enstagl da miglias.
LinguaEdit
La lingua irlandaisa (irlandais Gaeilge ni Gaolainn, tenor l’ortografia dal 1948 per regla Gaedhilge) è ina da las trais linguas gaelicas (sper il gaelic scot ed il manc da l’Insla Man). Las linguas gaelicas fan part dal rom insulan da las linguas celticas. Tenor artitgel 8 da la constituziun furma l’irlandais «la lingua uffiziala principala» da la Republica da l’Irlanda «damai ch’ella è la lingua naziunala». Texts da leschas vegnan adina er publitgads en ina versiun irlandaisa; en cas da dubi furma questa – e betg la versiun englaisa – la varianta lianta. Dapi il 2007 figurescha l’irlandais sco ina da las 23 linguas uffizialas da l’Uniun europeica.
En furma scritta è l’irlandais preschent en tut il pajais. Inscripziuns uffizialas (p.ex. nums locals u tavlas stradalas) cumparan dapertut, per part er en l’Irlanda dal Nord, en furma bilingua. En parts dals Gaeltacht (cf. sutvart) èn tavlas d’orientaziun be avant maun en furma irlandaisa.
Davart l’origin da la lingua irlandaisa na san ins betg bler. Bain è l’irlandais senza dubi ina lingua celtica, ma cura e co ch’il celtic è arrivà en l’Irlanda n’è betg enconuschent. La preschientscha da l’irlandais sco lingua discurrida è cumprovada a partir dal quart tschientaner s.C. (inscripziuns dad Ogam). Da la lingua che vegniva discurrida avant en l’Irlanda na datti naginas restanzas directas, ella cumpara dentant en l’irlandais en furma da substrat.
Entant che la part meridiunala da l’insla britannica è vegnida romanisada, n’han ils Romans mai prendì possess da la Scozia e da l’Irlanda. Tuttina èn cumprovads contacts tar la Britannia romana che sa mussan er en pleds d’emprest latins. Ulteriurs pleds esters entaifer l’irlandais derivan dals ‹peregrini›, muntgs irlandais e scots ch’han missiunà 600–900 sin il continent ed èn puspè returnads en lur patria.
Dapi l’invasiun dals Vikings a la fin dal 8avel tschientaner ha l’irlandais stuì parter l’insla cun ulteriuras linguas. Questa tendenza ha cuntinuà cun l’invasiun dals Normans e lur lingua galloromana a partir da l’onn 1169. En il temp medieval è er sa fatga valair la preschientscha da l’englais e dal franzos, quai en spezial entaifer l’aristocrazia.
Ma schizunt la colonisaziun sistematica da farmers englais e scots durant il 16avel e 17avel tschientaner n’ha per il mument betg midà bler vi da la predominanza da l’irlandais. La classa sociala inferiura discurriva vinavant irlandais, la classa dominanta englais u irlandais. Pervi da disturbis politics han las restanzas da la veglia aristocrazia irlandais dentant bandunà l’insla l’onn 1607 (Flight of the Earls); tras quai è l’irlandais praticamain svanì sco lingua da la classa superiura.
Sco factur central per la regressiun da la lingua po valair la fomina dal 19avel tschientaner. Tranter il 1843 ed il 1851 è il dumber da las persunas che discurrivan irlandais sa diminuida per radund 1,5 milliuns; la gronda part è morta da la fom, ulteriurs èn emigrads. Uschia è ì a perder radund in terz da la populaziun da lingua irlandaisa.
Emprovas da revitalisar l’irlandais hai dà a la fin dal 19avel tschientaner ed en spezial a partir da l’independenza dal 1922. Ma tut quai sco er l’emprova da megliurar il status social da la lingua n’ha betg pudì retegnair la digren. Oz vegn l’irlandais be pli discurrì en pitschnas parts da l’Irlanda (en spezial en la part rurala en il vest dal pajais) e sporadicamain en las citads. Questas inslas linguisticas vegnan subsummadas sut il term Gaeltacht.
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2006 han 1,66 milliuns persunas (40,8 % da la populaziun) inditgà da savair irlandais. Da quai èn dentant en il meglier cas be radund 70 000 da lingua materna irlandaisa, e be ina part da quels dovra l’irlandais en il mintgadi. Uschia han be 53 471 persunas inditgà il 2006 da duvrar regularmain l’irlandais ordaifer las instituziuns da furmaziun.[4]
CulturaEdit
La vita culturala sa splega en emprima lingia en ils paucs gronds centers dal pajais (Dublin, Cork, Galway e Limerick). La vita ordaifer las citads (en ils Midlands ed en autras regiuns ruralas pauc populadas) è marcada da l’agricultura e da la pestga. Per part datti tendenzas da sviluppar il turissem, uschia per exempel en la regiun dal flum Shannon.
En il center da la cultura populara stat il St. Patrick’s Day (irlandais Lá Fhéile Pádraig) che regorda a l’uvestg irlandais Patrick ch’è mort ils 17 da mars 461 ni 493. El è stà l’emprim missiunari cristian en l’Irlanda, vegn venerà sco sontg e vala sco protectur da l’Irlanda.
La litteratura irlandaisa è sa sviluppada a partir dal temp medieval tempriv tant en irlandais sco er en englais. La lingua litterara dominanta a partir dal temp modern è cleramain l’englais. L’irlandais ha pudì sa far valair in pau en rom dal naziunalissem irlandais (uschenumnada renaschientscha irlandaisa) dapi il 19avel tschientaner. E pervi da las relaziuns culturalas cun la Frantscha catolica è er il franzos sa mantegnì parzialmain entaifer la litteratura irlandaisa dal 19avel e 20avel tschientaner. Uschia han per exempel Oscar Wilde (‹Salomé›, 1891) e Samuel Beckett (‹En attendant Godot›, 1953) publitgà singulas ovras l’emprim en versiun franzosa. Sco ulteriurs scripturs irlandais da muntada èn da numnar Jonathan Swift ch’ha publitgà il 1726 ‹Ils viadis da Gulliver› ed Abraham ‹Bram› Stoker ch’è vegnì enconuschent cun ses roman ‹Dracula› (1897). E sa chapescha ils numerus purtaders irlandais dal Premi Nobel da litteratura: William Butler Yeats (1923), George Bernard Shaw (1925), Samuel Beckett (1969) e Seamus Heaney (1995).
Irish Folk è la denominaziun dal folk irlandais ch’è popular en tut il mund. La musica è marcada d’elements ritmics, da si’instrumentaziun (gìa, flauta traversa, accordeon, cornamusa e.a.) e dal saut accumpagnant. L’Irish Folk è attestà dapi il 17avel tschientaner. Ensemen cun la musica populara da la Scozia e da la Bretagna vegn quest gener da musica savens numnà ‹musica celtica›. Ina relaziun per propi cun la cultura celtica na sa lascha dentant betg cumprovar.
Sper la musica tradiziunala è l’Irlanda er ordvart preschenta en la scena actuala da musica da rock e pop. Da Dublin e dad autras parts dal pajais derivan bands e musicists marcants sco U2, Bob Geldof, Sinéad O’Connor ed Enya. Cun set victorias furma l’Irlanda en pli in dals pajais cun il pli grond success en rom da l’Eurovision Song Contest.
Cultura da mangiarEdit
La cuschina irlandais tradiziunala è simpla e savurusa. Impurtants products furman charn d’agnè e charn-bov, giaglinom, ovs, paintg ed auters products da latg, litgivas e salmun sco er giombers e conchiglias. Pervi da l’auta umiditad è la cultivaziun da granezza limitada; tant pli impurtanta è la producziun da verdura (en spezial tartuffels e giabus).
In impurtant element da la cultura da mangiar e da baiver irlandaisa furman ils Irish Pubs. Qua vegnan servidas bieras (p.ex. Guinness), differentas sorts whisky – la spirituosa d’origin irlandais u scot – ed Irish Coffee (café dultsch cun whisky e groma). En ils Irish Pubs vegn communitgà e fatg musica ed els furman in impurtant lieu da la socialisaziun sur las generaziuns. Cun l’emigraziun irlandaisa è la tradiziun dals pubs sa derasada praticamain en tut il mund.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011. Cf. Uffizi da statistica
- ↑ Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011. Cf. Uffizi da statistica
- ↑ Cf. Kinealy, Christine (1995): This Great Calamity: The Irish Famine 1845–52. Gill & Macmillan, ISBN 1-57098-034-9
- ↑ Tenor dumbraziun dal pievel dal 2006. Cf. Uffizi da statistica
LitteraturaEdit
- Lonely Planet Reiseführer Irland: Deutsche Ausgabe. 2. ed., MairDumont, Ostfildern 2008, ISBN 3-8297-1605-2.
- The encyclopaedia of Ireland. Ed. da Brian Lalor. Gill & Macmillan, Dublin 2003, ISBN 0-7171-3000-2.
- Rolf Breuer: Irland: Eine Einführung in seine Geschichte, Literatur und Kultur. Fink, Minca 2007, ISBN 3-8252-2406-6.
- Michael Richter: Irland im Mittelalter. Kultur und Geschichte. Lit, Münster 2003, ISBN 3-8258-6437-5.
- Wolfgang Ziegler: Irland: Entdeckungsfahrten zu den Kunststätten der ‹Grünen Insel›. Kunst, Kultur und Landschaft. DuMont Verlag, Cologna 1974, ISBN 3-7701-0735-7.


text:
La vischnaunca da Sumvitg porscha per mintga di calendaric duas cartas dil di dalla VFF 2. classa. Quella carta saveis Vus duvrar per viagiar cun quasi tut ils mieds da traffic publics en Svizra (p.ex. tren, auto da posta, tram, bastiment). Ina midada da classa ei pusseivla, igl alzament sto denton vegnir pagaus al spurtegl. Quellas ein buca persunalas ed ein aschia transferiblas.
Reservaziuns san vegnir fatgas per telefon, al spurtegl ni online sin la pagina d’internet. Las cartas dil di san vegnir empustadas online maximal 3 meins avon il di da reservaziun. La carta dil di cuosta frs. 45.--. Igl import ei da pagar tier la retratga dalla carta al spurtegl. Tier spediziun cun posta ei la summa da frs. 45.-- plus frs. 5.-- spesas e porto da pagar cun il cedel da pagament aschuntau.
Cartas dil di ch’ein aunc disponiblas san vegnir empustadas naven dalla 8:00 uras il di avon il datum valeivel da viagiar per il prezi reduciu da frs. 20.--. Croda il di da viagiar sin ina sonda, dumengia ni gliendisdis sa la carta vegnir empustada e retratga naven dil venderdis endamaun allas 8.00 uras. La carta cul prezi reduciu sa denton mo vegnir retratga e pagada directamein al spurtegl dalla canzlia communala.
Nus fagein attents che las cartas cumpradas san buca vegnir returnadas. Cartas dil di reservadas e buca retratgas vegnan tschentadas a quen tenor prezi da cumpra.
Vossa carta dil di saveis vus reservar cheu.
Sclariment dat bugen l’administaziun communala Sumvitg, Via Quadras Su 10, 7175 Sumvitg, telefon 081 920 25 00 ni info [at] sumvitg [dot] ch.
Nus giavischein in bien viadi!


text:
Entschatta dal 20avel tschientaner han spierts innovativs entschavì ad inventar maschinas per il tegnairchasa, perquai ch’i na deva betg pli servients. Spargnar temp, forza e daners era il motto.
Products da prestige daventan products da massa
Plattas electricas datti dapi l’onn 1945. Tschitschapulvras ch’ins po pajar datti pir dapi l’onn 1950, frestgeras dapi l’onn 1965. Era maschinas da lavar vaschella e furns èn da quai temp. Ina da las pli impurtantas invenziuns è dentant la maschina da lavar resti. Quella pon ins cumprar per in pretsch raschunaivel dapi ils onns 50, uschia na ston ins betg pli lavar il resti en il flum. Tumblers datti dapi ils onns 80. Il fier cun vapur è vegnì inventà enturn ils onns 60.
Tge maschina dal tegnairchasa è l’impurtanta?
Ina maschina da lavar vaschella, in tumbler u in steamer èn magari apparats da luxus che na betg tuts han. Tge è dentant l’apparat il pli impurtant, dal qual ins na less betg desister? La maschina da lavar resti, dian las dunnas a l’ur d’ina radunanza. Ils umens manegian il tschitschapulvra u schizunt l’ipad.
Nagin basegn da novas invenziuns
Auters apparats che levgiassan la lavur na less nagin. Ins haja avunda apparats e sappia strusch, nua metter quels. Auter ch’in roboter che faschess tut las lavurs, davent dal cuschinar il café, sur tschitschapulvra enfin tar chantar ina chanzun da buna notg.
RR actualitad 08:00


text:
Seniora-CA ei in project inizialisaus cun sustegn dalla vischnaunca da Mustér. Inagada per meins organisescha la Seniora-CA ina occurrenza ella rama d'in referat, ina discussiun, ina presentaziun, giugs etc. Avon l'occurrenza eis ei adina pusseivel d'ina meisa da miezdi communabla ella cafeteria dalla PUNTREIS.
uncziun dils malsauns ed attempai
Allas 14:00 uras celebreschan avat Vigeli Monn e sur Mathew ina s. messa cun uncziun. Suenter messa ein tuttas envidai ad in pign puschegn ell Stiva s. Placi.
Adatg: PARTICIPAZIUN MO cun in CERTIFICAT (leutier buca emblidar la carta d’identitad).
Tgi che vess bugen in taxi sa s'annunziar entochen mejamna sera, ils 27 d'october sut la numera 081 929 56 56 (PUNTREIS).


text:
Categoria:Calendari
- Al è necessari anmò un mínim sfòorz da standardizazziun da la strütüra dij artícuj: fasii PP i vòost prupòost a la pàgina da discüssiun da chesta categuría: tegnii cüünt par piasé che l'intrudüzziun al dí sa la pöö fá in fisc plüü dialett, magara faseent-en parí noma düü u trii ogni dí (par adess la gh'è noma in Bergamasch e Koiné uçidentala).
incöö l è Domenega 24 də Otober 2021
Sót-categurii
Quella categuria chì la gh'ha 4 sot-categorie chì de sota, su un numer complessiv de 4.
D
- Dì de l'ann (12 C)
- Dí (3 P)
F
- Fest (2 C, 2 P)
S
- Stagion (4 P)
Articoi in la categoria "Calendari"
In quella categoria chì gh'è i 39 pagine indicade de 39 complessive che gh'inn.


text:
Avant duas emnas avevan anc 69% dals dumandads en Germania tema d’ina attatga terroristica. Suenter l’attatga dal glindesdi passà d’in fugitiv da 17 onns, ch’aveva attatgà cun ina sigir e cun in cuntè quatter persunas en in tren regiunal, para quella tema d’esser s’augmentada. Tenor ina retschertga da l'emettur da televisiun tudestg ZDF teman entant numnadamain gia var 77% dals Tudestgs ch'i dettia las proximas emnas attatgas.
Dapli che la mesadad dals dumandads èn dentant era da l'avis ch'il stadi tudestg fa avunda per la protecziun cunter attatgas. La retschertga sa basa sin intervistas fatgas ils davos dis cun passa 1'200 persunas.
In'unfrenda anc en privel da vita
Ina unfrenda da l'attatga en in tren regiunal a Würzburg, in um da 30 onns, è anc adina en privel da vita. Quai ha communitgà l'ospital universitar da Würzburg. Il segund pazient cun blessuras fitg grevas na saja entant betg pli en privel da vita. Il stadi da l'um da 62 onns saja sa stabilisà.
RR novitads 12:00


text:
Beschreibung
Barbara De Giorgi
Nies Knobli ei daventaus ina steila
Sursilvan
Barbara De Giorgi, 2020, Bestellnummer 978-3-033-07937-3
La historia da Lina e da sia famiglia ei situada ella cuminonza dil vitg. Lina tucca savens il venter da sia mumma e fa termagls cun siu gat Mini – dus elements centrals. La natira sco fontauna da forza stat el center da quei cudisch. La colligiaziun cun igl entir cosmos muossa il connex cun las steilas che han retschiert il tat permiert e Knobli. Las regurdientschas als temps communabels cun il tat lain reviver beinenqual historia.
Ähnliche Beiträge


text: La «Notg lunga da las baselgias» per uffants e geniturs, interessads a l’architectura ed amis da la musica, cartents, nuncartents, sportists, ortulans,… per umans che han gust da slargiar lur orizont e per tals che vulan simplamain emprender a conuscher ina giada la baselgia d'in'autra optica. Sche Vus na vulais far nagut, giudai simplamain il spazi da la baselgia – illuminà be da chandailas. Uschè colurada e multifara è nossa baselgia! E sa chapescha che Vus pudais er festivar da cuminanza il servetsch divin. Nizzegiai la chaschun, … d’emprender a conuscher in midament captivant da classica e moderna, … da sa participar ad in barat animà d’opiniuns tar tematicas da noss temp, … u da scuvrir per sasez la quietezza.


text:
Ditg n'ha la gruppa Foffa Conrad ditg nagut suenter che la Weko aveva publitgà ils 26 d'avrigl sia decisiun en il cas «Engiadina 1». La gruppa Foffa Conrad survegn en quella decisiun in chasti da radund 5 milliuns francs.
Naginas manipulaziuns da pretschs
Roland Conrad, il president dal cussegl d'administraziun da la gruppa Foffa Conrad defenda ussa sia interpresa. El di surtut ch'ins n'haja mai manipulà pretschs. Che quai avessan remartgà immediat architects, inschigners ed era las instanzas chantunalas. Ultra da quai saja era il fatg che radund la mesadad da las interpresas da fabrica en Engiadina Bassa ed en Val Müstair hajan fatg concurs durant ils ultims 20 onns, in indizi ch'ils pretschs eran plitost memia bass che memia auts.
Betg tants cas da cunvegnas
La gruppa Foffa Conrad sa dosta era cunter la renfatscha ch'igl haja dà radund 400 cas da cunvegnas. Quai haja la Weko calculà a basa da protocols ed agendas dad involvids. Betg tar mintga sesida haja dentant dà cunvegnas, perquai ch'ins haja savens era fatg dispita senza la fin finala chattar in consens. Era las collavuraziuns cun l'interpresa Lazzarini na sajan betg stadas sistematicas sco quai che la Weko pretendia, ha ditg Roland Conrad envers RTR.
Recurs
La gruppa Foffa Conrad fa ussa recurs tar il Tribunal administrativ federal. L'interpresa spera ch'il tribunal curregia las decisiuns da la Weko. Surtut era l'autezza dal chasti per Foffa Conrad, da 5 milliuns francs, saja absurda ha ditg Roland Conrad. En il cas che l'interpresa avess propi da pajar tut l'import, signifitgass quai in privel existenzial.
La Weko na commentescha betg
La cumissiun da concurrenza Weko na vul betg commentar ils arguments da la gruppa Foffa Conrad. Quai ha ditg il vicedirectur da la Weko Frank Stüssi ad RTR. Els restian tar quai che els hajan ditg la fin d'avrigl en la communicaziun da medias.
Il pli grond cartel en la branscha da construcziun
Qua, il link avra en ina nova fanestra datti ina survista.
RR actualitad 12:00


text:
Quest nov center da transit a Spleia duai dentant pir vegnir duvrà cura che tschels centers da transit grischuns sajan plains. Cun il center a Spleia vul il chantun esser preparà per il cas ch'il dumber da requirents d'asil che vegnan partids tiers da la Confederaziun variass fitg. Uschia possia vegnir evità da stuair dar suttetg a requirents d'asil en indrizs da la protecziun civila.
En il nov center da transit a Spleia preveda il chantun da dar alloschi a famiglias cun uffants che n'èn betg ogligads d'ir a scola, sco er a persunas che vivan sulettas.
Il Grischun tschertga novas pussaivladads,tranter auter perquai ch'il contract per il center da transit da Schiabach a Tavau scada definitivamain il cumenzament dal 2017, uschia ch'il center Schiabach vegn serraus. Il contract da locaziun per il center a Tavau era gia vegnì prolungà pliras giadas a curta vista. Ultra da quai sajan tschels centers gia occupads bain.
RR novitads 10:00++


text:
Bergamin
El bergamin a l'è una persuna duvrada in de la regiun del levamm[1] e de l' agricultüra 'me cultivadur de la tera (o lögh)[2][3].
El pö anca trà sö di bes'cc de curt o de bestiam.
Tüt chel lavur chì al gh'ha la mira de recatà nüdriment, pel, lavur animal e mercaa di animaj.
El Bergamin, a Milan, e l'è chel che 'l ghe da un ögg ai böv e anca a i cavaj; l'è quel che 'l neta la stala, che 'l spazza via 'l ledam di vacch e la pulina di cavai. A l'è minga propi 'l buvar, ch'a Milan ghe disen anca Bolch, ma chel che 'l ghe da 'na man al buvar.
El termen bergamin (che l'è spantegaa in tüta la Lumbardia e anca in di regiun inturna) el vegn giò de sicür del nom de la cità de Berghem.
El mester del bergamin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Paroll ligaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Lombard gh'hemm un badalöcch de paroll per parlà de agricultüra e levamm. Chest chì suta henn di termen che pödumm catà föra facilment quand se parla de strümencc del bergamin:
- Messüra – fulcinn per segà el furment
- Bager – bastun de legn per purtà sö i spall do siell (cunt dent l'aqua per i camp)
- Cud –un piöd debon sgüzz che se druva per cudà la ranza
- Scighezz – un fulcinn per tajà l'erba
- Zapett – al se druva per tö via l'erba mata
- Restell – al se druva per vangà el sör e per regöj el fen
- Vergela – brocch piscinin de una pianta, ch'a se druva per svergelà, dunca cume se'l füdess una früsta
- Ranza – fulcinn per el fien
- Piov – sinonim de arader (de spess araa)
- Sloria – chel arader cunt dumà vöna de uregg inscambi de do
- Rö - chel robb che'l se spantega sura el sör (la rüera l'è el post induve al se impigna).
Riferimencc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ "Lessico.ch Anca Allevament (lumbardizzaziun del talian "allevamento"), duvrad per cunservà i parol ch'i henn en vià a balcà"
- ↑ Diziunari Brianzöö-Talian
- ↑ El lögh, al vör dì, ind el cuntest cuntadin, "camp de cultivà", perchè prubabilment al figüra 'me 'l lögh per ecelenza. Al retrövum adiritüra ind l'övra de "I Promessi Sposi" del Lissander Manzon (Capitul III «…Così, attraversando i campi o, come dicon colà, i luoghi, se n'andò... »)
- ↑ Lunario di Brianza, Domenico Flavio Ronzoni ilCittadino


text:
In auto che charrava direcziun sid, vers engiu è vegnì en ina storta a dretg sin il vial oppost. Là è el collidà cun in auto che charrava vers ensi. Lez auto è cupitgà sin il tetg. Ils autos èn stads airi mintgamai sin il vial oppost. La cunautista da l'auto ch'è cupitgà sin tetg, è vegnida transportada cun l'ambulanza da Moesa tar in medi a Roveredo per controlla, scriva la Polizia chantunala en sia communicaziun.
Sviament sur Mesocco
Durant radund duas uras ha la polizia svià il traffic sur la via chantunala, tras Mesocco. En acziun èn stads ils pumpiers dad Alta Mesolcina e la prevenziun da donns da San Bernardino.
RTR novitads 17:00


text:
Communicaziun da la regenza dals 14 da mars 2013
- Seiteninformationen
- Erste Mitteilung
- Neuen Beitrag einfügen
En sia ultima sesida ha la regenza grischuna empermess differentas contribuziuns, tranter auter per occurrenzas culturalas.
Da vischnancas e da regiuns
Contribuziuns chantunalas a differentas instituziuns
- Urmagn: La revisiun parziala da la planisaziun locala, concludida da la vischnanca dad Urmagn ils 8 d'october 2012, vegn approvada. Il cuntegn da la revisiun parziala è la determinaziun d'ina zona d'abitar per persunas indigenas ch'è vegnida creada da nov sin las parcellas nr. 3 e 4 en il territori da "Baltermeins". La vischnanca dad Urmagn ha l'intenziun da metter a disposiziun per la populaziun residenta dad Urmagn, cunzunt per famiglias cun uffants, terren da construcziun ad in pretsch raschunaivel en la vischinanza dal vitg.
Contribuziuns ad occurrenzas culturalas
- Club da hockey da Tavau: Al club da hockey da Tavau vegn concedì ina contribuziun dal fond da sport da maximalmain 56 840 francs per l'acquisiziun d'in nov equipament dal local da trenament da forza.
- Fundaziun per l'orchester da la Svizra taliana (FOSI): La fundaziun per l'orchester da la Svizra taliana (FOSI) survegn per ils onns 2013 fin 2016 annualmain ina contribuziun en l'import dad 80 000 francs or da las contribuziuns da la promoziun da la cultura.
- Lia rumantscha: La regenza ha approvà la cunvegna da prestaziun tranter il chantun e la Lia rumantscha per la perioda da legislatura dals onns 2013 fin 2016. La cunvegna cumpiglia tschintg gruppas da products linguistica applitgada, furmaziun, projects, cussegliaziun e producziuns. Per quests intents survegn la Lia rumantscha ina contribuziun chantunala annuala d'in import da 500 000 francs sco er ina contribuziun federala annuala da 2 150 000 francs. Per las contribuziuns chantunalas ch'èn vegnidas empermessas vala la resalva ch'il cussegl grond approveschia il credit correspundent. Il credit da la confederaziun suttastat a l'approvaziun dal preventiv annual tras las chombras federalas.
- Festival cultural Origen 2013: Al festival cultural Origen 2013 cun il gieu al liber "Noah" e cun numerusas ulteriuras occurrenzas en il chantun vegn concedida ina garanzia da deficit da maximalmain 200 000 francs.
- Opera dal chastè da Haldenstein 2013: A l'opera dal chastè da Haldenstein 2013 cun diesch represchentaziuns dal "Rigoletto" da Verdi durant il mais d'avust vegn empermessa ina garanzia da deficit da maximalmain 120 000 francs.
- Opera San Murezzan 2013: A l'opera da San Murezzan 2013 cun set represchentaziuns dal "Don Giovanni" da Mozart durant ils mais da zercladur/fanadur vegn empermessa ina garanzia da deficit da maximalmain 80 000 francs.
- Festival da jazz San Murezzan 2013: Al festival da jazz San Murezzan 2013 cun circa 30 concerts durant ils mais da fanadur/avust vegn empermessa ina garanzia da deficit da maximalmain 120 000 francs.
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun
Neuer Artikel


text:
Ils campiunadis mundials da Freeski e Snowboard èn il 2025 en l'Engiadina. La FIS ha surdà a Swiss Ski ensemen cun San Murezzan / Engiadina l'incarica d'organisar la concurrenza en quatter onns. Avant in mais ha Swiss-Ski inoltrà a la FIS il dossier e la candidatura è stada la suletta uschia che la FIS ha surdà prematurmain l'organisaziun. Oriundamain era la surdada planisada il zercladur a chaschun da la conferenza da calender da la Federaziun da skis internaziunala a Portoroz, scriva Swiss Ski.
Igl è l'emprima giada ch'i dat en Svizra campiunadis mundials communabels da snowboard e ski-freestyle. Ils campiunadis vegnan sustegnids da la Confederaziun, chantun Grischun, las 12 vischnancas da l'Engiadin'auta, da l'organisaziun turistica ESTM SA e da las pendicularas da l'Engiadin'auta.


text:
Tl zënter dl sostëgn dl'inovaziun y dl'inrescida él l'ampliamënt dla produtivité dles impreses dl Südtirol y insciö le renforzamënt dla competivité nazionala y internazionala.
Ciamps prinzipai
Les zifres che reverda l'inovaziun y l'inrescida
- 4
ënc se crüzia di contignüs
Un n Departimënt (Economia, Finanzes y Inovaziun), öna na Repartiziun (Inovaziun, Inrescida y Université), un n sorvisc (Inrescida y université), un n ofize (Inovaziun, inrescida y svilup)
- 29
sorvisc é online por Os
F&E, stüdi de fatibilité, patenc, sistems de management, consulënza, inovaziun dl prozes-/dl'organisaziun, cluster d'inovaziun, personal spezialisé, capitalisaziun start-up, universités, strotöres di formaziun universitara y inrescida scientifica, publicaziuns open access, joint projects, pest scientifich, pest dl'inrescida, mobilité di inrescidus/dles inrescidësses


text:
Contribuc por spëises ordinares y investimënc ales uniuns, ales cooperatives y a d’atri ënc por ativités tl ciamp dles porsones cun handicap, dla psichiatria soziala y dles dependënzes
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Assoziaziuns, cooperatives y d’atri ënc che fej, aladô de so statut, tl teritore provinzial ativités zënza fins de davagn tl ciamp dles porsones cun handicap, dla psichiatria soziala y dles dependënzes, pó ti dé jö al Ofize Porsones cun handicap na domanda por la conzesciun de n contribut por spëises ordinares dles ativités de ocupaziun y laur, inserimënt tl laur, assistënza y integraziun soziala, sojornanzes defora dla sënta, tëmp lëde y promoziun dles relaziuns soziales y gestiun de sorvisc soziai. Al é stlüt fora les cooperatives soziales de sort B; i ënc pó ortié inant ince la domanda de contribut por investimënc.
Le dërt da ciafé contribuc á ënc publics y privac che ti corespogn ai criters dl aricul 20 bis “Conzesciun de contribuc” dla lege provinziala di 13 d’aurí dl 1991, n. 13 “Ordinamënt nü di sorvisc soziai tla Provinzia de Balsan” tla verjiun varënta.
Ala domanda de contribut por les spëises ordinares sön le formular aposta sotescrit dal rapresentant legal dl ënt él da injunté chisc documënc:
- na copia dl at costitutif y dl statut o na detlaraziun che chisc documënc ti é bele gnüs presentá al ofize tla verjiun varënta;
- na relaziun dl’ativité fata tl ann da denant cun lapró i dac statistics cun l’indicaziun di resultac arjunc respet ai fins programá (ciara la relaziun d’orientamënt);
- na relaziun de programaziun por l’ativité odüda danfora po l’ann de referimënt cun la motivaziun por aumënc de spëisa eventuai respet al ann da denant (ciara la relaziun d’orientamënt);
- na detlaraziun che reverda la retignüda d’acunt dl 4% (Tut fora les cooperiatives soziales de sort B)
Ala domanda de contribut por investimënc fata sön le formular aposta sotescrit dal rapresentant legal dl ënt él da injunté chisc documënc:
- na copia dl at costitutif y dl statut o na detlaraziun che chisc documënc ti é bele gnüs presentá al ofize tla verjiun varënta;
- por laurs y acuisiziuns sura 12.000,00 euro (cun lapró la cuta sön le valur ajunté) almanco trëi preventifs dles spëises, le proiet y la relaziun tecnica-ilustrativa relativa; por imporc plü basc bastel un n preventif dles spëises;
- la motivaziun por l’esecuziun di laurs o dles cumpres, cun referimënt al preventif dles spëises chirí fora;
- protocol d’aprovaziun da pert dl organ competënt por ci che reverda i laurs y les cumpres.
Canche i dëis jö le decunt él da injunté chisc documënc:
- na lëtra d’acompagnamënt,
- la detlaraziun dles spëises efetivamënter albüdes,
- la lista di documënc de spëisa,
- la documentaziun dles spëises tl original cun l’atestaziun de paiamënt,
- la detlaraziun sön la retignüda d’acunt (stlüc fora i investimënc)
- sce al é debojëgn, les schedes por les ores de volontariat (ne vel nia por les cooperatives soziales de sort B)
Al é da adoré i formulars chiló dessot.
Martl da bol de 16,00 euro sön le formular por damané le contribut, ater co sce l’ënt é scrit ite tl register provinzial dles organisaziuns de volontariat o organisaziuns d’ütl publich.
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Formulars
Rep 24 Domanda antizipatiun contribut ann 2021 speises corentes Art 20bis LP 13 1991
Domanda contribuc 2021 investimenc handicap, psichiatria soziala y dles maraties dla ressa
Domanda contribuc 2021 speises corentes uniuns y associaziuns
- Formulars
- 24.3 Ansuchen laufende Ausgaben 2021 [675 KB]
- Ferienaufenthalte [119 KB]
- Andere Eigeninitiativen [89 KB]
- Leitfaden Bericht [26 KB]
- Formulars
Domanda contribuc 2021 speises corents Cooperatives soziales Tipo B
Decunt contribuc
- Formulars
REPARTIZIUN 24 - ZIRCOLARA ANN 2021 CONTRIBUC por investimënc Art 20bis Lp 13 1991
- D’atres injuntes
REPARTIZIUN 24 - ZIRCOLARA ANN 2021 CONTRIBUC speises corentes Art 20bis Lp 13 1991
- D’atres injuntes
Rep 24 Zircolara antizipatiun contribut ann 2021 speises corentes art 20bis Lp 13 1991
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 22/02/2021)
Ënt competëntOfize Porsones cun handicap
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 82 78 Hubert Morandell
Fax: 0471 41 82 99
E-mail: menschen.behinderungen@provinz.bz.it
PEC: disabilita.behinderung@pec.prov.bz.it
Website: http://www.provinz.bz.it/sozialwesen
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui, vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
La domanda por la conzesciun de n'antizipaziun dl contribut por spëises ordinares por l'ann 2021 mëss gní dada jö cina ai 15 de dezëmber 2020.
La domanda de contribut por spëises ordinares mëss gní ortiada cina ai 28 de forá dl ann de referimënt.
Por la domanda de contribut por investimënc é le termin ai 31 de jená dl ann de referimënt.
Sce al romagn ciamó scioldi a desposiziun sön le capitul de bilanz che alda lapró, pól gní tut en conscidraziun ince les domandes presentades sura le termin fora; te vigni caje mësson les presenté cina ai 30 de setëmber dl ann de referimënt.


text:
Domenega di Oliv
La Domenega di Oliv l'è l'ultema domenega de Quaresma prima de la Pasqua. Con lee la scomincia la Setemana Santa.
L'è ona festività catolega, ortodossa e anca de ona quai confession protestanta.
Se regorda el moment che 'l Signor l'è rivaa a Gerusalemm in ocasion de la Pasqua, on quai dì prima de vess impresonaa, processaa e mettuu in cros, come regordaa in del Vangeli de Gioann (Gv, 12, 12-15):
Per regordà quell moment chì, in de la messa de 'sta domenega, i brocch de oliva vegnen benesii del preved. A bon cunt, in del Vangeli se parla di palm: in lombard se parla de "oliv" perchè quella pianta chì l'era (e l'è anca 'dess) pussee spantegada in di nost band.


text:
Ils archivs dallas anteriuras vischnauncas dalla Lumnezia ein vegni transferi el decuors dils onns 2014 e 2015 egl archiv dalla nova casa communala a Vella. Ils onns 2016 e 2017 ei vegniu registrau da niev ils cudischs sco era controllau e cumpletau ils protocols dallas suprastonzas e dallas radunonzas communalas entochen tier la fusiun. Ils archivs sco tals ein registrai tenor differents registers e sin differents modus.
Vischnaunca Lumnezia
Archiv communal
Palius 32D
Postfach 54
7144 Vella
Tier damondas agl archiv dalla vischnaunca Lumnezia stein nus bugen a Vossa disposiziun. Nus supplichein d'emplenir il formular online.


text:
Lungatgs
Obersàxar Titsch - romontsch sursilvan
Ils Gualsers han priu cun els els loghens colonisai in aschinumnau tudestg svizzer da muntogna originar ed unic ch'ei sesviluppaus dil vegl tudestg da scartira. En lur isolaziun e savens sco vischins dils Romontschs, han els conservau quel sur tschentaners bunamein a moda genuina. A Sursaissa ein biars nums locals e nums da cultira restai romontschs e l'influenza romontscha ei stada naven dall'entschatta avon maun. En certs plaids ei la semeglia cul romontsch claramein visibla:
Ils Gualsers immigrai eran beingleiti ella maioritad, ed il romontsch ei vegnius catschaus anavos. Da principi anflein nus a Sursaissa ils medems tratgs caracteristics sco tier ils auters Gualsers, mo nus havein suns specifics che sedifferenzieschan dils auters. Cheu daventa per exempel in «ü» in «i», in «ö» in «e». Nus schein: «fiif», «filla», «Mili»; «leescha», «feena», «Eel». En auters loghens din ins: «füüf», «fülla», «Müli»; «lööscha», «fööna», «Ööl». Il sun «a» vegn era pronunziaus autramein e perquei scrivin nus quels plaids a moda differenta. Igl «ä» scret pronunziein nus a moda memia aviarta, perquei duvrein nus igl «a» ed ei tuna sco «sagen», «wagen» el tudestg da scartira. Il secund sun «a» tuna serrau, enzatgei denter in «a» aviert ed in «o» e nus scrivin el «à». Exempel: «Ààra» (Arm), «wààra» (warm); vegn pronunziau sco en engles «warm», «arm». «An wààrma Tee waarmat» (ein warmer Tee wärmt). Attenziun! «Haarz» (Herz), «Hààrz» (Harz); «faara» (letztes Jahr); «fààra» (fahren).
La megliera avertura, il turissem, la domiciliaziun d'auters dialects svizzers e l'influenza dil lungatg da scartira sur las medias ein facturs che procuran che nies dialect vegn nivellaus resp. piarda sias atgnadads. Aschia audan ins per exempel «Bluama» enstagl «Maija», «Butter» enstagl «Britschi», «Mond» enstagl «Mààna», «Schinka» enstagl «Tschungga», «Frosch» enstagl «Hoschpal», «Kurva» enstagl «Ràngg», «woona» enstagl «hüsa», «immar» enstagl «àlbig» ni «alliwiil», «drackig» enstagl «bschissa», «grààd» enstagl «kredig». Il dialect vegn denton tgiraus dapi biars onns dall'Uniun da teater da Sursaissa che dat mintg'onn cun success in toc en «Obarsàxertitsch». Per promover il lungatg han ins era creau la broschura «Obarsàxartitisch in dr Schual» ni las publicaziuns da Pro Supersaxa (da retrer tier l'administraziun communala).
A Mundaun vegn discurriu sursilvan. Il romontsch ei sesviluppaus entras l'uniun dil latin e dil retic. Oriundamein era il territori linguistic hodiern dil romontsch colonisaus da Celts e Rets. Davart il lungatg e la veta da quels dat ei denton strusch informaziuns cumprovadas. La Rezia ei vegnida romanisada sur plirs tschentaners ed igl ei sesviluppau in niev lungatg – il romontsch.
Ils lungatgs ufficials dalla vischnaunca dad Obersaxen Mundaun ein il romontsch ed il tudestg.


text:
Per ordinari fa ina persuna sin il bajetg en nossa regiun ina lavur stagiunala. La stagiun d’enviern po el u ella lavurar en la gastronomia. Fin ussa sto la plazza che questa persuna occupa en la gastronomia, vegnir scritta ora. Quai era sch'il lavurer dal bajetg ha gia sincerà ch'el turnia puspè en questa plazza.
Berna sto decider
La debatta en il Cussegl dals chantuns tracta uss la dumonda da simplifitgar la birocrazia per ils stagiunaris che vegnan intermediads dal RAV. La finamira fiss ch'in lavurer ch'è engaschà la stad sin il bajetg pudess ir l'enviern a lavurar en la gastronomia senza stuair annunziar sias plazzas. Actualmain hai num annunziar quellas tar l'Uffizi d'intermediaziun da lavur.
Per la gastronomia en nossa regiun, che viva fermamain dal turissem ed ha entras quai blers stagiunaris, fiss quai ideal, per simplifitgar la lavur.


text:
Las lavurs da renovaziun duajan vegnir fatgas en la segunda mesadad da quest onn. Sco l’ospital regiunal scriva saja ina da las ideas da la purschida nova, da pussibilitar a medias e medis giuvens in access simplifitgà a la medischina da medis da chasa, senza stuair purtar il ristg organisatoric d’ina pratica singula. Era duai vegnir fatga uschia lavur da piunier per ina rait da sanadad en Surselva ed uschia segirar il provediment medicinal da basa e d’urgenza tras medis da chasa a lunga vista, scriva il Spital regiunal Surselva en ina communicaziun a als medias.
Nizzegiar sinergias
Planisà è che las medias ed ils medis pon nizzegiar las sinergias che l’ospital vischin porscha. Uschia possian spezialistas e spezialists vegnir consultads en cas da basegn, ma era l’infrastructura sco servetschs da radiologia u da labor possian vegnir nizzegiads a moda persistenta ed effizienta. Las pazientas ed ils pazients duajan dentant vegnir tractads da las medias en la pratica communabla nova a moda independenta.


text:
Pervi dal coronavirus na dastgan persunas sur 65 onns en il chantun Uri betg pli ir sez a cumprar en. Quai ha decis il stab directiv chantunal. A partir da questa saira a las 6 dastgan persunas sur 65 onns be anc bandunar lur chasas u abitaziuns – sch’ellas ston ir tar il medi u sch’intgin or dal pli stretg ravugl da la famiglia vegn sepulì.
Cumpras ed autras cumissiuns urgentas ston confamigliars, vischins u voluntaris surpigliar. Spassegiadas persul u en dus èn lubidas durant maximalmain duas uras al di.


text:
En il rom da l'acziun «2x Nadal» èn vegnids regalads 58'399 pachets e 1'888 pachets online quest onn. Ils pachets vegnan furnids la fin da schaner a la Crusch Cotschna. Quai communitgeschan ils organisaturs da l'acziun. La Crusch Cotschna reparta ils pachets silsuenter directamain u sur instituziuns socialas a persunas basegnusas.
Sustegn per projects d'agid en l'Europa da l'Ost
Cun ils pachets online ch'èn vegnids cumprads vegnan divers projects da succurs d'enviern en la Bosnia-Erzegovina, il Kirghistan e la Moldavia. Là survegnan las persunas basegnusas victualias ed ulteriurs artitgels dal basegn fundamental al lieu.
Purtadras da l'acziun «2x Nadal» èn la SRG/SSR, la Posta Svizra, Coop e la Crusch Cotschna Svizra.
RR novitads 09:00


text:
Il concern d'armaziun da la Confederaziun Ruag ha fatg l'onn passà in gudogn da record. Malgrà l'embargo d'export en il Proxim Orient ed il ferm franc è quel creschì per radund 39% sin 117 milliuns francs. Quai communitgescha il concern.
La svieuta percunter è sa reducida per 2% sin 1,7 milliardas francs. Quai surtut pervi da raschuns dal curs da stgomi.
In augment surproporziunal hai dà en il sectur da la defensiun e la structura da construcziun d'aviuns.
Ruag quinta da pajar ina dividenda da 47 milliuns francs. Profitar da quai po cunzunt la Confederaziun sco possessura dal concern.
RR novitads 15:00


text:
Il contract da l’attatgader Mark Arcobello fiss anc ir fin l’avrigl 2018. Ussa èn il club da la chapitala e l’American sa cunvegnids da prolungar quel per dus onns, quai cun ina cunvegna decisiva. Durant ch’il contract actual cuntegneva anc ina clausula da sortida da la National Hockey League croda quella en il nov contract.
75 puncts en 66 gieus
Mark Arcobello è stà ina da las grondas figuras dal davos campiunadi svizzer da hockey. En la qualificaziun ha l’American recaltgà 55 puncts en 50 gieus. En ils playoffs ha Arcobello fatg 20 puncts en 16 gieus ed è uschia stà in grond agid per Berna sin via al nov titel da campiun svizzer.
RR actualitad 12:00


text:
La regenza tessinaisa reducescha las activitads sin il minimum indispensabel en il cumbat dal coronavirus. Il chantun Tessin serra uss restorants, bars e butias – quai a partir da sonda mesanotg. Sulettas excepziuns èn stizuns da victualias ed apotecas, communitgescha la regenza tessinaisa. Betg pertutgadas da la mesira n'èn era betg furniziuns a chasa, las cuschinas socialas, las cantinas e las cuschinas per chasas per attempads.
Reducir la mobilitad sin il minimum. Quai èn sacrifizis limitads en il temp.
Ils servetschs publics vegnan era reducids sin il minimum indispensabel. Servetschs postals e bancars restan averts. Il traffic public vegn surlavurà, ha annunzià la regenza, senza entrar en ils detagls. Era l'administraziun chantunala vegn reducida: Ils spurtegls sajan da principi serrads - averts restian mo quels per servetschs essenzials sco en cas d'urgenza.
Per cumpensar fin in tschert punct las perditas da questas mesiras ha la regenza tessinaisa deliberà in pachet da mesiras per sustegnair l'economia.
Situaziun tendida en l'Italia
Malgrà las mesiras massivas che la regenza taliana ha decis ils davos dis, crescha il dumber da las unfrendas dal coronavirus en l'Italia vinavant. Da venderdi sin sonda saja il dumber dals infectads creschi per var 3'500 – sin passa 21'000, annunzian las autoritads talianas. E 175 persunas sajan mortas dal coronavirus dapi venderdi.
Las bleras infecziuns dumbra l'Italia dal Nord. Dentant era la regiun enturn Ruma ha blers novs cas.
Spagna pli u main sut quarantina
La Spagna è il pajais europeic cun ils segund blers cas dal coronavirus. Uss decretescha la regenza ina quarantina massiva. Il primminister spagnol Pedro Sanchez a annunzià la sonda saira – ch'ils abitants possian sulet bandunar lur dachasa per ir a lavurar, u ulteriuras raschuns fitg necessarias sco cumprar mangiativas. Il decret va en vigur il glindesdi damaun las 8.
Questa mesira fa part dal stadi d'alarm decretà per 15 dis per l'entira Spagna. Il pajais dumbra actualmain pli che 5'700 cas da corona.


text:
Suenter che las Svizras ed ils Svizzers han ditg stretgamain Na a la nova lescha da chatscha il settember passà vul l'uniun «Svizra senza animals da rapina gronds», organisar da nov sias forzas. Sco quai ch’il co-president da l’uniun, il vallesan Georges Schnydrig ha ditg sin dumandà da RTR veglian els sa coordinar meglier cun las represchentantas ed ils represchentants dals chantuns muntagnards en il Parlament federal a Berna.
Emprima finamira saja d’adattar spert l’ordinaziun da chatscha per uschia pussibilitar la regulaziun preventiva dal luf. Plinavant vulan els era collavurar pli stretg cun las organisaziuns purilas ed a chaschun da la radunanza annuala il matg vulan els era discutar davart ina midada dal num da l’uniun, ha ditg Schnydrig.


text:
Las fatschentas cun ascensurs e stgalas rullantas da Schindler stagneschan. L'onn da fatschenta 2020 saja la valita da las empustaziuns sa reducida per 9%. Quai scriva il concern svizzer en ina communicaziun.
La svieuta che Schindler ha fatg l'onn passà munta a 10,6 milliardas francs. Quai èn var 5 pertschient pli pauc ch'il 2019. Il gudogn da 615 milliuns francs è in zic pli auts che quel da l'onn avant. Il meglier sajan stadas las fatschentas cun la China.
Prognosas positivas
Per il 2021 vul Schindler augmentar la svieuta per fin 5%. Il concern guarda dentant optimistic en il futur. Pli tar il 2022 saja la branscha da construcziun puspè sin il nivel normal, quinta Schindler.


text:
Radund 60% dals animals che Simone Suter tracta èn chavals. 40% èn chauns e qua è la tracta ella ina giada ina vatga, u ina nursa u giats. In tractament dura circa in'ura e stuess vegnir repetì tut tenor cas suenter in pèr mais un en in mez onn.
Il chaval Jaguar, che giauda sia pensiun a Zuoz, è en tractament dapi ina controlla da rutina e Simone Suter deliberescha el dad in pèr bloccadas ch'el ha. La finamira, gista tar in chaval vegl sco Jaguar cun 26 onns, saja da render agreabla la vita en la vegliadetgna. Là po la chiropratica gidar bain.