text:
Dad Annatina Nay -
... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi scriva oz insumma aunc cartas postalas? Mo persunas sur 70, mo affons da scola? Scriver cartas ei bein total onns 90, oldschool, oz forsa perfin in tec retro? Analog ei retro, mo caussas analogas svaneschan pli e pli fetg ord nies mintgadi – era sch’ei dat cuntertrends. Quei ei fact. Mo pertgei schar svanir diltut las cartas postalas? Scrivi dapli cartas postalas a voss cars!
Scriver cartas dat lavur
Uonn hai jeu scret suenter biars onns e suenter esser stada meinsvart naven entginas cartas postalas da mias vacanzas. Bien, jeu mezza sun forsa in tec oldschool e hai ina fleivlezia per retro, mo prender la peda, cumprar las cartas al kiosk, cuorer en in’autra stizun per marcas, studegiar tgei scriver e lu scriver las cartas, encurir egl internet las adressas exactas da posta e silsuenter anflar ina scaffa da brevs (che ei buca mo ina attrappa) ei nuota aschi sempel.
In dètg effort duront las vacanzas che duein bein esser (mo) recreativas!
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Daco far cumplicau?
Igl ei oz pli sempel da tarmetter in maletg cul telefonin ni da cargar in tal sin ina reit sociala: Mia vesta dalla combra dil hotel, jeu sper la mar, jeu ell’aua, jeu sper in’attracziun culturala ... Jeu partel cun mes amitgs digitals il messadi: Cun mei vai bein, dolce vita – dis da mai murir, cars salids da mias vacanzas! Pia daco buca mo tarmetter salids contemporans enstagl da tarmetter ina carta sblihida cul verset „Tanti saluti di Roma“, ina carta plein puorla che deriva opticamein ord il davos milleni? Alla fin finala drovan cartas postalas jamnas, mintgaton meins entochen ch’ellas arrivan en scaffa da brevs.
Sin viadi
Mias cartas ein sin uss sin viadi. Jeu mezza sperel era da survegnir entgins salids analogs ord differentas parts dil mund. Mintga di arvel plein tensiun la scaffa da brevs e sun trumpada sch’jeu sai mo prender neuadora la gasetta ed entgins quens. Il viadi dalla carta postala ei liugs, va dad in maun en tschel – cun tren, cul bastiment, cugl aviun. Jeu s’imagineschel tgi che vegn aunc a leger mias cartas, mias historias ed aventuras, forsa in pot ell’Italia, probablamein era aunc in dus en Svizra?
Cartas postalas ein pédras publicas denter la posta meinsvart alva ed unificada. Maletgs stilisai, il tschiel e la mar en in blau azur – pli blau che blau, palmas, sablun, sulegl – messadis meinsvart persunals e secrets ... Miu telefonin vibrescha. „Oz ei tia carta postala arrivada! Engraziel fetg per parter in toc da tias vacanzas cun mei!“, legiel jeu sin miu display. Quei ei bein in bien motiv da puspei scriver cartas postalas la proxima gada!
Text: A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!


c: text/html

text:
Home Movies - Vizietti familiari
Home Movies - Vizietti familiari (Visiét ad famìja) 'l è na cumèdia indipendènta dal 1980 ad Brian De Palma ch'l à anc scrit al sugèt. I gh dànan na maṅ anc soquànt studènt dal Sarah Lawrence College ad Bronxville in dua al regìsta 'l insgnàva in alóra.
Custàda quatarsènt-mila dòlar a 'l incìrca, un cóst dimóndi bas dòp soquànt film cun di budget élt, la 'n à pò fat sù sōl utantanóṿ-mila.
Sunt
Un śóvan studènt ad cìnema, Denis Byrd (Keith Gordon), tgnénd a drē a gl'insegnamènt dal sò mìstar, al dutōr Tuttle (Kirk Douglas) dit “Al maestro”, al decìd ad far un ducumentàri “fat in cà” tulènt śò la vita ad tut i dè dla sò famìja sénsa che lōr i sàppian quèl.
Al pàdar dal ragàs, al dutōr Byrd (Vincent Gardenia), al fà i còran a sò mujér (Mary Davenport), ch'la piànś sèmpar, andànd cun al sò infarméri. Sò fradèl James (Gerrit Graham) invéci 'l è òṅ ch'al tîṅ sèmpar la part di masć e 'l à spuśâ na sò manéra ad vìvar ciamàda "spartanìśum". 'L à anc mis da na banda al fast-food sarnénd ad pasàr al sò tèmp faghénd 'l insgnànt in di boyscout. La muróśa ad chi lò, la Kristina (Nancy Allen), la gh'à na quàlc rudèla fóra ad pòst e dal vòlti la créd 'd èsar al sò cunèṅ biànc ad pèsa. Inóltar la gh'à sèmpar vója ad far dal purcàdi c'n i óm e ad fumàr dal sigaréti.
Denis al và avànti girànd incòsa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dal 1968 e vegnida fabritgada la serenera Staz per ils vitgs San Murezzan, Schlarigna, Samedan e Puntraschigna. Proxim onn va en funcziun la nova serenera regiunala ARO che sa chatta a S-chanf e che nettegia l'aua per tut l’Engiadin’Ota.
La vischnanca da Schlarigna ha inoltrà in’offerta da 200’000 francs per cumprar enavos quel terren da 12'600 m². Previs è da renatiralisar quel.
La radunanza da delegads da la ARA Staz ha lieu la fin dal mais october, quella decida definitivamain sur da l’offerta ed era sur da la moda e maniera da la natiralisaziun. Sin quellas decisiuns datti la pussaivladad d’inoltrar in referendum.
Il 2011 ha il Telesguard rapportà dal project da la serenera regiunala ch'i duai dar a S-chanf.


text:
Las immobiglias cun total 11 abitaziuns èn vegnidas construidas ils onns 1964 e 1971 per il persunal da l’ovra electrica a Seglias. Uschia vuleva la EWZ stgaffir spazi d’abitar bunmartgà per las collavuraturas ed ils collavuraturs. Oz vivan mo pli dus collavuraturs da la EWZ en las abitaziuns. Perquai che las chasas ston vegnir sanadas, vul la EWZ sa separar da las immobiglias.
Duas interpresas indigenas vulan cumprar immobiglias
Sin basa d’ina publicaziun propona il cussegl da citad al cussegl communal, da vender las chasas per 1.7 e per 1.9 milliuns francs. Ellas duain vegnir vendidas a duas interpresas artisanalas da la regiun. Quellas vegnan sez a far las renovaziuns. Ina mesadad da las entradas da la vendita duai survegnir la EWZ, l’autra mesadad la cassa da la citad da Turitg.


text:
Il president chinais Xi Jinping era para infurmà ad uras davart ils privels potenzials dal nov virus da Corona. Xi haja gia dapi l’entschatta da schaner dà instrucziuns per cumbatter il virus, rapportan medias statalas. Vers la giunta dal biro politic haja el infurmà il favrer d'avair instradà las primas mesiras per cumbatter il virus gia ils 7 da schaner. Plinavant haja el introducì controllas da viadi severas - surtut per la provinza Hubei ch'è pertutgada il pli fitg.
Cun questa publicaziun ussa pari d'esser cler che la regenza centrala era intretschada en il cumbat dal virus gia naven da l'entschatta. Automaticamain èsi però era cler che la regenza locala n'ha betg decidì persula - la regenza locala ch'è vegnida crititgada fermamain d'esser stada passiva. Ils ultims dis han plirs politichers da la regenza locala demissiunà.
Entant èn infectadas en la China radund 68'500 persunas cun il virus da corona. Tenor la cumissiun da sanadad chinaisa èn ulteriuras 142 persunas mortas da las consequenzas dal virus. En tut munta quai che 1665 persunas èn mortas fin ussa en la China dal virus.
RTR novitads 14:00+


text:
Avant in onn aveva Swiss Re anc pudì preschentar in gudogn dad 1,3 milliardas dollars suenter ils emprims nov mais. Cumpareglià cun l'emprim mez onn dal 2020 èsi dentant gartegià a l'institut da reassicuranza da mitigiar fermamain la perdita. Suenter ils emprims sis mais muntava quella numnadamain anc ad 1,1 milliarda dollars.
Senza ils donns da corona e las retenziuns da 3,0 milliardas dollars avess il concern durant ils emprims nov mais realisà in gudogn dad 1,6 milliardas dollars, scriva Swiss Re. Tar 67% da quels donns sa tractia da retenziuns per donns capitads ma anc betg annunziads.
I dettia anc adina fitg bleras malsegirezzas en connex cun la pandemia. Ils donns pudessan uschia anc divergiar fermamain da las stimaziuns da Swiss Re, declera il concern.
Ord l'archiv da SRF:


text:
La sandà dal corp ed il bainesser da l'orma sun facturs importants chi fuorman nossa vita a moda decisiva. Pro cuolps fatals, malatias, crisas o conflicts vitals, pro mals mentals o psicosomatics, problems da dependenza o in scola, mo eir pro üna müdada o üna reorientaziun – in tals cas po l'agüd professiunal d'ün psichiater o d'üna psichiatra spordscher ün agüd prezius. Nossa cussagliaziun psichiatrica es averta per duonnas, homens ed umans giuvens cun da tuottas sorts giavüschs e problems; quella vain sporta minch'eivna i'l CSVM.
Contact:
Servezzans psichiatrics dal Grischun
Servezzan ambulant da San Murezzan
Plazza Paracelsus 2
7500 San Murezzan
Telefon: 081 830 80 90
Telefax: 081 830 80 94


text:
Rumantsch dal Grischun
Il rumantsch dal Grischun che vegn discurrì en il chantun Grischun fa part da las linguas neolatinas e vegn numnà en la lingua da mintgadi ‹rumantsch› (sursilvan: ‹romontsch› / puter: ‹rumauntsch› / sutsilvan: ‹rumàntsch›). Il term ‹rumantsch dal Grischun› vegn duvrà en la linguistica, perquai che tscherts linguists attribueschan era il furlan ed il ladin da las Dolomitas a la gruppa da varietads retorumantschas (sin basa da tschertas sumeglientschas tranter las trais gruppas dialectalas). Questa tesa è dentant contestada entaifer la scienza (guarda: Questione Ladina).
Derasaziun dal rumantsch[modifitgar | modifitgar il code]
Il linguatg rumantsch vegn discurrì en diversas valladas dal chantun Grischun. A chaschun da la dumbraziun dal pievel svizzer dal 1990 han 66 356 persunas inditgà il rumantsch sco lingua discurrida (en famiglia u a la lavur), da quels l’han 36 632 definì sco lingua principala. L’onn 2000 han 60 561 persunas inditgà il rumantsch sco lingua discurrida e 35 095 era sco lingua principala.
Pervi da l’isolaziun e separaziun geografica da blers lieus e valladas grischunas èn sa furmads differents idioms rumantschs che sa laschan classifitgar en tschintg gruppas:
- Sursilvan: derasà en la Val dal Rain Anteriur e sias vals lateralas. En la Val Tujetsch ed en la Val Medel discurran ins dialects d’atgna tempra.
- Sutsilvan: derasà en territoris dal Rain Posteriur, numnadamain en las vischnancas en ils auts da la Tumleastga e da la Mantogna sco era en la Val Schons ed en la Val Ferrera. En il Plaun (vischnancas da Domat/Ems, Razén, Panaduz e Trin) vegn discurrì sutsilvan, en scola scrivan ins dentant tradiziunalmain sursilvan.
- Surmiran: derasà en la Val d’Alvra, en la vischnanca da Vaz ed en il Surses. A Bravuogn discurran ins in dialect parentà cun il surmiran, tradiziunalmain scrivevan ins a Bravuogn dentant puter.
- Puter: derasà en l’Engiadin’Ota
- Vallader: derasà en l’Engiadina Bassa. En la Val Müstair discurran ins jauer; sco lingua da scrittira vegn duvrà il vallader.
Quest’enumeraziun dals idioms correspunda a la derasaziun dal vest a l’ost. Il puter ed il vallader ensemen vegnan era numnads rumantsch ladin (sco per exempel en la chanzun: «Chara lingua da la mamma, tü sonor rumantsch ladin...»). Il sursilvan ed il sutsilvan ensemen vegnan era numnads ‹schilover› (da: tschell’aua). Mintg’idiom ha sviluppà si’atgna lingua da scrittira che furma dentant savens sezza in cumpromiss tranter ils differents dialects regiunals e locals.
L’istorgia dal rumantsch[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamain era il territori actual dal rumantsch populà da Celts e probablamain be dal tut en l’ost dal Grischun era da Rets. Davart ina classificaziun pussaivla dals Rets e da lur lingua èn ils scienziads intscherts. Ins suppona dentant che la lingua dals Rets n’era betg ina lingua indoeuropeica. Constataziuns segiras n’èn strusch pussaivlas a basa dals paucs testimonis fragmentars ch’èn avant maun.
L’onn 15 a.C. èn ils pievels che vivevan en il territori dal Grischun odiern vegnids suttamess dals Romans durant lur campagna militara tras las Alps. Ensemen cun ils conquistaders è la lingua latina sa derasada en ils territoris suttamess (oravant tut en furma dal latin vulgar, vul dir da la lingua discurrida dal pievel e dals schuldads).
Quest process da latinisaziun ha cuzzà tschientaners, ma el ha gì per consequenza che las linguas preromanas eran apparentamain mortas ora vers la fin dal domini roman. Uschia èn sa mantegnids be paucs pleds d’emprest en las linguas neolatinas modernas. En il rumantsch èn quai surtut toponims (nums da lieus), terms specifics da la flora e fauna e da la descripziun da la cuntrada (exempel: ‹crap›) e pleds che sa refereschan a la terminologia dal puresser.
A partir dal 8/9avel tschientaner è l’anteriur territori rumantsch vegnì influenzà da las linguas germanas. En il decurs dal temp è il tudestg daventà pli e pli ina lingua uffiziala sper il latin. Ch’il rumantsch era pli baud bler pli derasà pon ins percorscher tranter auter vi da blers nums locals e pleds d’emprest en regiuns ch’èn oz tudestgas, sco en il chantun Glaruna ed en il chantun Son Gagl. Quests pleds demussan ch’il cunfin linguistic giascheva fin al temp medieval, e per part anc pli ditg, bler pli al nord. Uschia era per exempel la regiun dal Lai Rivaun rumantscha, sco quai ch’il num ‹Walensee› demussa anc oz. (Il pled è parent cun welsch, in term ch’ils germanofons duvravan per designar persunas da tschantscha latina, era en Svizra franzosa. En il temp medieval han germanofons numnà il rumantsch churwelsch. Cun il pled Kauderwelsch è Martin Luther sa referì en il 16avel tschientaner explicitamain al churwelsch.) En il nordost tanscheva il territori linguistic rumantsch fin al Hirschensprung datiers da Rüthi e fin en la Val dal Rain Songagliaisa. Era grondas parts dal Vorarlberg e dal Tirol eran vinavant rumantschas. Territoris cun nums locals dals quals la segunda silba vegn accentuada, p.ex. Sargans, Bad Ragaz, Vaduz (dal latin aquaeductus, aquaduct/lingia d’aua), Plona, Salez, Vasön, Vadüra, Montafon, Tschagguns e Galtür èn vegnids germanisads sco ultims (suenter il 11avel tschientaner).
Ils emprims documents enconuschents che cuntegnan pleds rumantschs èn pregias latinas cun annotaziuns rumantschas (Emprova da plima da Würzburg). Pir durant il temp da la refurmaziun èn sa sviluppadas per propi las linguas da scrittira dals differents idioms, cun las emprimas traducziuns da la Bibla e dals Psalms en Engiadina e suenter era en Surselva.
In motiv ch’i n’è betg sa sviluppada ina lingua da scrittira cuminaivla per tut ils idioms – quai che furma era in dals motiv per il regress dal rumantsch visavi al tudestg – è la mancanza d’in center spiertal-politic per tut la Rumantschia. La citad da Cuira che fiss vegnida en dumonda sco suletta per ina tala funcziun è – sco sedia episcopala – stada gia baud sut influenza tudestga ed è vegnida germanisada cumplettamain suenter in incendi da la citad l’onn 1464. Pir dapi la fin dal 19avel tschientaner è sa furmà en la chapitala grischuna insatge sco in center per la lingua e cultura rumantscha; da Cuira sortan oz impurtants impuls per il territori da tschep. Quest svilup va ensemen cun ina conscienza linguistica creschenta che mancava per gronda part avant il 19avel tschientaner.
Vers la fin dal 19avel tschientaner ha entschavì in process che vegn era numnà ‹renaschientscha rumantscha›. Quest svilup ha manà a l’expansiun da la pressa rumantscha e da la producziun da texts litterars rumantschs, a la fundaziun da diversas uniuns e lias rumantschas, a l’acquisiziun d’ina nova schientscha per la lingua e la cultura rumantscha en general ed a la votaziun per il rumantsch sco quarta lingua naziunala svizra l’onn 1938.
Er la noziun ‹retorumantsch› (Rätoromanisch) è vegnida introducida pir en il 19avel tschientaner. Ella deriva dals Rets e fa er allusiun a la provinza romana Raetia che cumpigliava dentant in territori bler pli vast che l’abitadi dals Rets suttamess. Tenor la perscrutaziun actuala vivevan lezs sulettamain en l’ost dal Grischun dad oz, numnadamain en l’Engiadina Bassa ed en la Val Müstair; lur center era situà en il Tirol dal Sid. La colliaziun dal rumantsch cun il retic dastgass pia esser per gronda part in mitus. Igl è dentant da supponer che la lingua e cultura dals abitants da las Alps ch’ils Romans han suttamess hajan laschà fastizs en il rumantsch. Sco quai che 1500 onns germanisaziun n’han betg pudì far sparir dal tut il rumantsch, n’han 600 onns da colonisaziun romana (tuttavia betg cumpletta en il Grischun odiern) betg pudì stizzar dal tut la lingua e la cultura da las populaziuns preromanas.
Regress dal rumantsch[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ch’ils cunfins linguistics èn restads relativamain stabels tranter il 15avel ed il 18avel tschientaner, vegn il rumantsch stgatschà dapi 150 onns adina pli fitg dal tudestg. La pli gronda part da la Sutselva è entant germanofona; giuvens pledaders dal rumantsch chatt’ins là quasi be pli en la Muntogna da Schons. Era en l’Engiadin’Ota è il rumantsch gia dapi la fin dal 19avel tschientaner en la defensiva, spezialmain pervia da l’expansiun dal turissem en questa regiun.
En il territori surmiran ston ins differenziar tranter il Surses e la Val d’Alvra: En il Surses è il rumantsch anc francà fermamain e betg periclità imminentamain. Il cuntrari vala per la Val d’Alvra. Ils centers ferms dal rumantsch sa chattan en las regiuns main turisticas dal tut en il vest, respectivamain dal tut en il sidost dal Grischun: la Surselva (cun la Lumnezia che dumbra passa 90 % Rumantschs), l’Engiadina Bassa e la Val Müstair.
Rumantsch Grischun[modifitgar | modifitgar il code]
Il rumantsch grischun è la lingua da scrittira cuminaivla per tut ils idioms rumantschs. Sia basa è vegnida sviluppada l’onn 1982 dal linguist Heinrich Schmid sin iniziativa da la Lia Rumantscha. Dapi lura è il rumantsch grischun vegnì sviluppà cuntinuadamain. L’onn 1986 è il rumantsch grischun daventà lingua uffiziala da la Confederaziun per la communicaziun cun la populaziun rumantscha, e lura era lingua da scrittira uffiziala en il chantun Grischun. En las vischnancas rumantschas èn dentant ils idioms, savens sper il tudestg, restads la lingua uffiziala.
L’avust 2003 ha il parlament chantunal dal Grischun decidì d’introducir il rumantsch grischun sco lingua da scrittira en las scolas rumantschas e d’edir novs meds d’instrucziun per las scolas rumantschas mo pli en rumantsch grischun. Fin a qua èn tut ils meds d’instrucziun vegnids edids en tut ils tschintg idioms tradiziunals. Ils onns da scola 2007, 2008 e 2009 han la Val Müstair, la Val d’Alvra ed il Surses sco era las vischnancas en la part sut da la Surselva (da Trin enfin la Foppa) cumenzà cun l’introducziun dal rumantsch grischun. L’onn 2011 è la decisiun d’edir ils meds da scola be pli en rumantsch grischun dentant fruntada sin ina vasta opposiziun ed ha necessità il Cussegl grond d’er resguardar puspè ils idioms tar l’ediziun da meds da scola obligatorics.
Posiziun dal rumantsch en las constituziuns da la Confederaziun, dal chantun e da las vischnancas grischunas[modifitgar | modifitgar il code]
Sin plaun federal è il rumantsch la quarta lingua naziunala, ella vegn dentant duvrada mo en la correspundenza cun la populaziun rumantscha sco lingua uffiziala. La populaziun rumantscha ha uschia la pussaivladad ed il dretg da communitgar cun l’administraziun federala per rumantsch a bucca ed en scrit. Publicaziuns da la Confederaziun vegnan edidas en rumantsch grischun. (Cf. Artitgel da linguas federal e Lescha da linguas federala).
Sin plaun chantunal (en il Grischun) è il rumantsch (tut ils tschintg idioms cun ils medems dretgs) ina da las trais linguas uffizialas (sper il tudestg ed il talian). Dapi il 1996 fa il chantun Grischun be pli diever dal rumantsch grischun per la correspundenza cun la populaziun, per exempel per publicaziuns (collecziun da leschas, fegl uffizial dal chantun etc.). (Cf. Artitgel da linguas chantunal e Lescha da linguas chantunala).
Sin plaun communal (vischnancas grischunas) vegn il diever da las linguas reglà da mintga vischnanca en l’atgna constituziun. Da la(s) lingua(s) uffiziala(s) da mintga vischnanca dependan era las linguas da scola. Il rumantsch grischun na vegn duvrà en nagina vischnanca rumantscha sco lingua uffiziala.
Promoziun da lingua e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Sco organisaziun da tetg da tut las differentas uniuns rumantschas è la Lia Rumantscha l’instituziun centrala per dumondas da promoziun da lingua e cultura e vegn per quai era sustegnida dal maun public. Las differentas uniuns rumantschas en il Grischun ed en la Svizra tudestga porschan in vast program d’activitads, publicaziuns, servetschs ed inscunters. Sper cudeschs, gasettas e revistas rumantschas datti era musica rumantscha, cudeschs auditivs e films rumantschs. Il teater Origen a Riom è in project da teater rumantsch professiunal.
Rumantsch en la rait[modifitgar | modifitgar il code]
I da diversas paginas d’internet en rumantsch. Las pli tschertgadas èn probablamain ils pledaris (www.pledarigrond.ch e www.mypledari.ch); plinavant la pagina da Radio e Televisiun Rumantscha e quella da la Lia Rumantscha. La pagina chattà.ch porscha ina banca da datas actualisada cun texts en rumantsch grischun. Vichipedia e la maschina da tschertgar Google han medemamain surfatschas rumantschas. Il producent da software Microsoft ha pussibilità ina versiun rumantscha da Microsoft Office cun in pledari ed ina controlla d’ortografia integrada (colliaziun).
Cumparegliaziun dals idioms rumantschs[modifitgar | modifitgar il code]
Rumantsch Grischun[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: «Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts.»
Sursilvan[modifitgar | modifitgar il code]
L’uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: «Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts.»
Sutsilvan[modifitgar | modifitgar il code]
La vualp eara puspe egn’eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: «Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts.»
Surmiran[modifitgar | modifitgar il code]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: «Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots.»
Puter[modifitgar | modifitgar il code]
La vuolp d’eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho’la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho’la penso, ed ho clamo al corv: «Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots.»
Vallader[modifitgar | modifitgar il code]
La vuolp d’eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha’la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha’la pensà, ed ha clomà al corv: «Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots.»
Furlan[modifitgar | modifitgar il code]
La bolp e jere di gnuf famade. Cuant che e viodè suntun pin un corf che al tigneve un toc di formadi intal so bec. Che al mi plasarês, e à pensàt,e e clamà il corf: "Ce biel che tu sês! Se tu cjantis cussì ben sicu tu aparis, alore tu sês il plui biel ucel di ducjs.
Tudestg[modifitgar | modifitgar il code]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: «Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln.»
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lingua rumantscha en il Lexicon istoric retic
- Rumantsch – Facts & Figures (pdf)
- Rumantschia en il Lexicon istoric retic
- Radio e Televisiun Rumantscha RTR
- Pledari online fitg vast; rumantsch tudestg, be rumantsch grischun
- Pledari online main vast rumantsch englais, rumantsch tudestg, rumantsch talian, rumantsch franzos, cun tut ils idioms e rumantsch grischun
- Giuventetgna Rumantscha
- chattà.ch


text:
La baselgia refurmada dal Grischun ha decidì da sustegnair ils proxims 3 onns in project en l’Ungaria, concret la minoritad etnica dals Roma. En Ungaria vivan bunamain 750’000 Roma. La gronda part dad els, viva en ils conturns da citads e vischnancas.
La giuventetgna è l’avegnir
Cun in project da la baselgia refurmada vul ins oravant tut sustegnair las giuvnas ed ils giuvens tar la scolaziun, ma era las famiglias, ch’èn per part grondas. Quint fan ins en media cun ina collecta durant Tschuncaisma da radund 75’000 francs.
Stretga collavuraziun cun baselgia en Ungaria
Per cuntanscher las dretgas persunas cun ils mezs d'agid, prevesa la baselgia refurmada grischuna da collavurar stretgamain cun quella en Ungaria. En 3 onns preves’ins lura da visitar cun ina delegaziun l’Ungaria, per far bilantscha dal project svizzer.


text:
I saja temp da far il proxim pass, ha argumentà Michael Kirchner sia decisiun. Il 2010 ha el cumenzà sia lavur e commerzialisà la regiun sut la marca Bregaglia Engadin Turismo. Quel cumpiglia trais biros da turissem - Soglia, Stampa e Maloja. Il mument da far midada saja ideal. L'organisaziun stettia bain e saja pronta per las sfidas dal futur.
Jau poss guardar enavos sin grondius onns. Uss è per mai persunalmain dentant arrivà il mument per far in proxim pass professiunal.
Sco puncts impurtants da sia lavur vegn numnà il festival da chastognas u Soglio sco il pli bel vitg da la Svizra sco era il premi da Wakker. Plinavant vegn menziunà la recepziun en il project «Enjoy Switzerland» da Svizra Turissem.
Michael Kirchner vegn a surpigliar ina posiziun da cader en l'Engiadin'Ota. Tgi che daventa ses successur è anc avert.
RR novitads 18:00


text:
Questa strategia persequiteschian els entaifer la suprastanza, ha il vicepresident da Sedrun Mustér Turissem Silvio Schmid ditg ad RTR. Els stoppian liar las resursas per dumagnar pli blers giasts en la regiun. El saja persvadì ch’i fiss bun sch’ils passa 500’000 francs che van fin uss a Grischun Vacanzas per il marketing giessan tar la Andermatt Sedrun Mustér Marketing. Quels sajan pli datiers da la regiun e da las fatschentas e vendessan quai almain uschè bain – sche na betg meglier – che Grischun Vacanzas, di Silvio Schmid.
Grischun Vacanzas na sa anc nagut
Il schef da Grischun Vacanzas Martin Vincenz ha ditg ad RTR ch’els na sappia uffizialmain anc nagut da quai. Sco partenaris che lavurian fin uss fitg bain ensemen veglian els discutar sur da quai cura ch’els sappian insatge.
Corinne Staub betg cuntanschibla
Gievgia è vegnì enconuschent che Corinne Staub banduna Sedrun Mustér Turissem per immediat. RTR ha empruvà da contactar ella, dentant senza success.
RR novitads 12:00


text:
Cundiziun èn dentant anc, garanzias per la finanziaziun tras il maun public, scriva Special Olympics Svizra. La finanziaziun sto esser reglada fin il settember 2022.
Il budget per ils World Games muntan a 38 milliuns francs, pia bunamain tuttina bler sco per ils Youth Olympic Games a Losanna. Dals custs totals duain 75% vegnir purtads da la Confederaziun, ils chantuns Grischun e Turitg, sco er da las vischnancas involvidas.
La citad da Cuira vegn a decider la primavaira 2022 en chaussa.
Occurrenzas sportivas en il Grischun
Las occurrenzas sportivas dals World Winter Games 2029 avessan tuttas lieu en il Grischun. A Cuira vegniss organisà las disciplinas da halla, sco per exempel unihockey ni short track, ad Arosa ski alpin e snowboard ed a Lai las cursas da passlung. Turitg fiss il lieu per la festa d'avertura ed a Cuira avess lieu la festa finala. Ils organisaturs spetgan 2'500 atletas ed atlets cun impediments da passa 100 pajais.


text:
Il bajetg principal da la chasa da scola da Schluein cun las stanzas da scola ed ina halla da gimnastica è vegnida construida l’onn 1975. 20 onns pli tard è anc agiuntà ina annexa per la nova scoletta. Dapi l’entschatta n’è dentant quasi mo vegnì fatg las reparaturas necessarias. Sulet avant 10 onns è il stgaudament d'ieli vegnì remplazzà cun in stgaudament da pellets da lain.
Sanaziun energetica
La chasa n’è quasi betg isolada e las fanestras èn anc quellas dal 1975. La vischnanca dovra blera energia per stgaudar, e perquai ha la suprastanza planisà ina sanaziun energetica da la chasa da scola. Vul dir isolar tuttas fatschadas tenor ils standards actuals e remplazzar tuttas fanestras e las portas che mainan el liber cun products moderns. Plinavant duai dar in nov tetg d'arom, isolà e cun ina installaziun da panels solars. Endadens è planisà da colurar da nov ils sulers ed in nov concept d'illuminaziun cun chazzolas da LED.
1,7 milliuns francs
Tut ensemen custass ina tala sanaziun bunamain 2 milliuns francs. Cun subvenziuns dal chantun e da l’institut d’assicuranza d’edifizis sa reduciss quella summa sin circa 1,7 milliuns francs. Ina summa d’investiziun gronda per la vischnanca, ch’è tenor il president communal Bruno Wellinger dentant era necessaria. Augmentar la qualitad da la scola e mantegnair la valita dal bajetg saja mo in aspect da quella sanaziun. Quellas lavurs sajan era necessarias per sustegnair il svilup da l’entira vischnanca. Schluein haja bleras parcellas da bajegiar per indigens. Famiglias vegnian dentant mo a Schluein ad abitar, sch'i dettia era ina chasa da scola en il vitg.
RR actualitad 07:00


text:
En Svizra vegn dà mintg'onn 50 tonnas antibiotica ad animals. Per la fabricaziun, la maschaida e la dosa correcta valan en l'avegnir prescripziuns pli severas. Veterinaris ston far dapli attenziun sch'els dattan per exempel a purs antibiotica sin reserva per tractar lur animals.
Privel per la sanadad publica
La resistenza d'antibiotica è entant daventada in privel per la sanadad publica. En Svizra moran mintg'onn pliras 100 persunas pervi d'infecziuns che na pon betg vegnir guaridas. En l'Uniun europeica vegn il dumber stimà cun 25'000 morts per onn.
RR novitads 16:00


text:
Richard Starkey, alias Ringo Starr, è naschì ils 7 da fanadur dal 1940 a Liverpool. El vuleva daventar mariner, però cun 13 onns ha el survegnì tuberculosa ed ha passentà dus onns a l’ospital. Durant quel temp haja el scuvert sia passiun per la battaria, di Starr.
Sco successur da Best betg amà d'emprim ennà
La fin dals onns 50 era el engaschà tar diversas band da Skiffle e Rock'n'Roll e valeva sco meglier battarist da Liverpool e conturns. Il 1962 è el daventa commember dals Beatles per remplazzar a Pete Best.
Ils fans eran l’emprim cunter Ringo, però cur che la «Beatlesmania» ha cumenzà, era quai tut emblida: John, Paul, George e Ringo èn daventà superstars ed han marca enfin ozendi la scena da musica.
En emprima lingia era el battarist, però qua o la surpiglia el er la rolla da chantadur.
Starr – il star a la batteria ed al microfon
Cun sia vusch marcanta ed in pau nasala ha Ringo Starr dà ina tempra tut atgna a chanzuns sco «Yellow Submarine», «With a Little Help from My Friends», « Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band» ed «Octopus's Garden». E qua u la ha el schizunt cumponì ina chanzun per ils Beatles.
«Betg il meglier battarist dal mund, però in tip cun carisma»
Er cur ch’el era a la battaria hai dà commentaris. In comicher britannic aveva manegià: Ringo n’è betg il meglier battarist dal mund, el n’è gnanc il meglier battarist dals Beatles. Ils ins eran da l’avis che Ringo saja survalità – fertant ch'auters vesevan sco quel, ch'è responsabel per il bun tact tar ils Beatles.
Cler eri dentant che auters battarist sco John Bonham (da Led Zeppelin) e Keith Moon (dals Who) avevan in status pli glorius. Sin la glista renumada dal magazin da musica american «Rolling Stone» è Ringo be 14avel.
Suenter la fin dals Beatles ha el fat sia atgna carriera ed ha schizunt gì in per hits cun sias chanzuns «Photograph» e «You're Sixteen».
Il battarist da la band la pli renumada dal mund ha uss ses 80avel, e cun ses egliers da sulegl e cun il segn da «victory» ch’el fa savens sin fotografias para el dad esser anc adina il giuven che rivà be per cas tar ils Beatles.


text:
Non aprite quella porta 3D
Non aprite quella porta 3D (Minga vèrar c'l us là 3D) 'l è 'n film ad scarésa americàn dal 2013 ad John Luessenhop, séguit in 3D dna pelìcula 'd Tobe Hooper dal 1974 da 'l tìtul Non aprite quella porta.
Custâ vint migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò muciâ sù da piò ad quarànta-sèt.
Sunt
Al 19 'd Agóst dal 1973 un grup 'd ragàs in vacànsa in pulmèṅ al vîṅ maslâ viṿ da na famìja 'd canìbai dal Tèxas, a s salva sōl na ragàsa ciamàda Sally Hardesty (Marilyn Burns). Purtàda da 'l sierìf Hooper (Thom Barry), chi lē la gh cònta incòśa e i sitadèṅ dal paiśèṅ, par vindicàr-as, i dànan fōg a la cà di sasèṅ ch'i mōran tut a part na putìna, l’Edith Rose Sawyer. La baghéta la vîṅ purtàda via e tgnuda cuma na sò fiōla da Gavin Miller (David Born), dòp avēr cupâ sò màdar, la Loretta Sissy Sawyer (Dodie Brown).
Dimóndi an dòp l’Edith, carsùda c'n al nóm 'd Heather Miller (Alexandra Daddario), la vîṅ cuntatàda par Farnsworth (Richard Riehle), avucàt dla sò nunóna biulògica Verna Carson (Marilyn Burns), ch'al gh diś che la vècia, prima 'd murìr, l'à fat testamènt lasànd-ag na vila esénd la sōla scampàda dla rasa di Sawyer/Carson.
L’Heather la partìs in furgunsèṅ p'r andàr a védar la cà insém a 'l sò muróś Ryan (Trey Songz) e a dū sò amìg, la Nikki (Tania Raymonde) e Kenny (Keram Malicki-Sánchez). Durànt al viàś i càrgan sù Darryl (Shaun Sipos), un ragàs ch'al dmandàva 'n pasàǵ p'r andàr a Tulsa. Rivâ in dla vila, i gh càtan dèntar 'n insiminî cun na pèla 'd óm in ghigna (Dan Yeager), ch'al taca a cupàr-i òṅ a òṅ.
La saga
- Non aprite quella porta (The Texas Chainsaw Massacre, 1974), ad Tobe Hooper
- Non aprite quella porta 2 (The Texas Chainsaw Massacre II, 1986), ad Tobe Hooper
- Non aprite quella porta 3 (Leatherface: The Texas Chainsaw Massacre III, 1990), ad Jeff Burr
- Non aprite quella porta IV (The Return of the Texas Chainsaw Massacre, 1994), ad Kim Henkel
- Non aprite quella porta (The Texas Chainsaw Massacre, 2003), ad Marcus Nispel - 'L arfacimènt
- Non aprite quella porta - L'Inizio (The Texas Chainsaw Massacre - The Beginning, 2006), ad Jonathan Liebesman - Al prequel
- Non aprite quella porta 3D (2013), ad John Luessenhop


text:
Piemont
Il Piemont u – pli da vegl – Piemunt (talian Piemonte: ‹al pe dals culms›) è ina regiun situada en il nordvest da l’Italia. Suenter la Sicilia furma il Piemont la regiun la pli gronda da l’Italia. Ella cumpiglia otg provinzas (Alessandria, Asti, Biella, Cuneo, Novara, Turin, Verbano-Cusio-Ossola e Vercelli); lieu principal è Turin.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Piemont cumpiglia ina surfatscha da bundant 25 000 kilometers quadrat e dumbra radund 4,4 milliuns abitants (situaziun dal 2010[1]). Istoricamain e geograficamain appartegna er la Val d’Aosta, situada en il nordvest, al Piemont. Sco regiun autonoma cun statut spezial furma questa vallada dentant in’atgna unitad administrativa. En il nord cunfinescha il Piemont cun la Svizra (Vallais e Tessin) ed en il vest cun la Frantscha (Rhône-Alpes / Provence-Alpes-Côte d’Azur). Las regiuns talianas cunfinantas èn – sper la Val d’Aosta – la Liguria situada en il sid, l’Emilia-Romagna en il sidost e la Lumbardia che furma il cunfin vers l’ost.
Topograficamain pon ins divider la regiun en trais parts: La regiun da las Alps giascha en il vest e nord dal Piemont. Ella cumpiglia las valladas occitanas ed ulteriuras vals alpinas enfin a la riva occidentala dal Lago Maggiore.
En la planira dal Po sa chattan las grondas citads dal Piemont; qua vivan er las bleras persunas. La pli gronda e pli impurtanta citad dal Piemont è Turin. Ulteriuras citads cun funcziun da center èn Novara, Alessandria, Asti e Cuneo.
Las collinas en il sidost da la regiun vegnan nizzegiadas en emprima lingia da l’agricultura e dal turissem; da qua derivan er ils conuschents vins dal Piemont (Barolo, Barbera, Barbaresco).
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua principala ed uffiziala è il talian. Dasperas discurran bleras persunas piemontais, en parts isoladas da las Alps occidentalas er occitan e franco-provenzal. En la Val d’Aosta autonoma furma il franzos la lingua uffiziala; en la part sisum da la Val di Sesia èn plinavant sa mantegnidas restanzas dal dialect dals Gualsers.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da la regiun è colliada stretgamain cun la chasa Savoia che ha prendì possess in pau a la giada dal marchesat Piemont. A partir dal 18avel tschientaner furmavan la Sardegna ed il Piemont parts centralas dal ducadi savoiard.
En rom da las Guerras da coaliziun vers la fin dal 18avel tschientaner è il Piemont vegnì conquistà da las truppas da Napoleun Bonaparte. Durant bundant in decenni ha la regiun fatg part da la Republica Franzosa. Pir il 1814/1815 èn il Piemont, la Savoia e Nizza vegnids relaschads dal domini franzos e returnads en il reginavel sard-piemontais. Per prevegnir ad ulteriuras attatgas nà da la Frantscha è il reginavel restaurà s’allià cun la monarchia habsburgaisa sut il prinzi da Metternich.
Ma la restauraziun n’è betg stada da lunga durada. Vers la mesadad dal 19avel tschientaner èn cumbattants piemontais sa mess a la testa dal moviment naziunal per l’independenza taliana. A partir dal 1847 hai dà adina dapli revoltas encunter ils Austriacs. L’onn 1859 han truppas piemontaisas e franzosas terrà definitivamain las truppas austriacas.
L’onn 1861 è il savoiard Victor Emanuel II daventà retg da l’Italia. Sinaquai è il sistem administrativ centralistic dal reginavel sard vegnì derasà en tut l’Italia. Uschia èn las instituziuns statalas da la Republica Taliana marcadas enfin oz da ragischs apparentamain piemontaisas. Ma quest sistem administrativ na funcziunava betg tuttina bain en tut las parts da l’Italia. Da qua derivan divers problems statals en il sid da l’Italia ch’è economicamain bler main sviluppà ch’il nord.
Cun la proclamaziun da la Republica Taliana l’onn 1946 ha la chasa savoiarda stuì abditgar. La constituziun taliana dal 1948 ha inizià in’emprima fasa da decentralisaziun. L’onn 1948 ha la Val d’Aosta obtegnì il statut d’autonomia. La regiun Piemont dad oz è naschida pir ils onns 1970. Durant ils radund tschient onns precedents aveva il sistem administrativ talian tenor model savoiard betg enconuschì ina unitad administrativa cun quel num.
Ils onns 1960 e 1970 è la regiun stada marcada da diversas tensiuns politicas e socialas. L’onn 1969 hai dà a Turin revoltas da lavurers sanguinusas che han manà a la fundaziun da la gruppa da terror Brigadas cotschnas. Ils davos decennis ha la regiun gì da vegnir a frida cun restructuraziuns dolurusas che han transfurmà il Piemont industrial en in plaz economic per interpresas da servetsch. Er il turissem – ch’è qua main sviluppà ch’en autras regiuns talianas – sa fa valair pli e pli.
En l’avegnir pudess in’ulteriura fasa da decentralisaziun anc rinforzar la muntada politica dal Piemont. Auter ch’en la Lumbardia ed en il Veneto na ha la Lega Nord cun sias tendenzas separatisticas mai giugà qua ina rolla fitg impurtanta. L’Italia dad oz è per gronda part in uffant dal Piemont – quai n’emblidan ins quà betg uschè spert.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Piemont tutga tar las regiuns las pli ritgas da l’Italia. L’onn 2006 correspundeva il product naziunal brut da la regiun a 114 % da la media da l’Uniun europeica. Cun radund 3 % giascha er la quota da dischoccupaziun lunsch sut la media taliana (11 %). En il Piemont han intginas da las pli impurtantas interpresas talianas lur sedia, uschia ils fabricants d’automobils Fiat e Lancia (domadus sesents a Turin), plinavant il producent d’aliments Ferrero ad Alba e l’interpresa d’electronica Olivetti ad Ivrea. Sper l’industria moderna ha er l’agricultura pudì mantegnair si’impurtanza. La planira dal Po piemontaisa è il pli grond territori da cultivaziun da ris en Europa. In terz da la producziun da ris europeica deriva da qua.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Il Piemont enserra blers stgazis d’art e da cultura. Tar ils bajetgs ils pli enconuschents tutgan ils edifizis da represchentaziun a Turin (Palazzo Reale, Palazzo Madama e la baselgia San Lorenzo). A Stupinigi sa chatta il chastè da recreaziun Palazzina di Caccia. Il Sacro Monte di Varallo datescha da la renaschientscha tardiva. Impurtantas perditgas dal temp medieval furman l’abazia da Staffarda e la fortezza da Manta. Dal temp romanic dateschan la claustra San Giulio sin l’insla San Giulio en il Lai d’Orta. Ina da las attracziuns dal Lago Maggiore furman las Inslas Borromeicas, en spezial l’Isola Bella cun ses palaz baroc e cun il parc botanic.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor indicaziun da l’Istituto Nazionale di Statistica dals 31 da december 2010.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sabine Bade e Wolfram Mikuteit: Piemont Wandern. Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2010, ISBN 978-3-89953-566-2
- Iris Kürschner: Piemont Süd Wanderführer, 50 Touren zwischen Monviso und den Ligurischen Alpen, Bergverlag Rother München, 1. ediziun 2008, ISBN 978-3-7633-4359-1
- Iris Kürschner: Piemont Nord Wanderführer, 44 Touren zwischen Monte Rosa und Monviso, Bergverlag Rother München, 1. ediziun 2009, ISBN 978-3-7633-4360-7
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- www.regione.piemonte.it – Pagina uffiziala da la regiun
- [1] – Charta geografica dal Piemont


text:
La Ruinaulta è ina da las attracziuns da turissem las pli enconuschentas dal chantun sche buc da la Svizra. Tenor la fundaziun «Valendau Impuls» traversan mintg'onn circa 80'000 viandants la Ruinaulta. Atgnamain è quai fitg bun, il problem è dentant, che quels turists restan per gronda part en la val e na van buc siadora els vitgs dretg e sanester da la Ruinaulta. Quai vul ina gruppa da lavur cul num «Mobilitad Valendau-Stussavgia» midar.
Staziuns per chargiar velos a motor electric
Ils commembers da quella gruppa da lavur han suttascrit ina decleraziun d'intenziun correspundenta. La regiun enturn la Ruinaulta sezza duai vegnir pli attractiva ed era pli simpel da cuntanscher. Uschia è planisà da realisar ina rait da staziuns per chargiar velos a motor electric. Far turas cun tals velos saja in trend, di Marc Woodtli da la gruppa da lavur. Cun porscher staziuns da chargiar las battarias spera el, che dapli persunas sa decidian da vegnir a far turas en la regiun da la Ruinaulta e na giajan betg mo tras la Ruinaulta.
Bus en ils vitgs
Era planisà è in pitschen bus che collia la staziun da viafier Valendau/Sagogn cun ils vitgs el conturn da la Ruinaulta. I dettia numnadamain bleras lingias dal traffic public tras la Ruinaulta, dentant naginas che collian las duas varts da la Ruinaulta. La fasa da test da quella purschida duai entschaiver questa stad e cuzzar dus onns. L’emprim onn curseschia il bus mo tranter la staziun da viafier e Brün, perquai che la punt sur il Rain anteriur tranter Valendau e Sagogn vegnia renovada e saja serrada. A partir dal 2018 duai il bus lura era colliar la staziun da Valendau cun Sagogn.
RR actualitad 17:00


text:
Nola
Nola l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 32721 abitàncc, 'na superfìce de 39 km² e 'na densità de 839 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acerra, Camposano, Casamarciano, Cicciano, Cimitile, Liveri, Marigliano, Ottaviano, Palma Campania, Roccarainola, San Felice a Cancello (CE), San Gennaro Vesuviano, San Paolo Bel Sito, San Vitaliano, Saviano, Scisciano, Somma Vesuviana, Visciano.
Persùne ligàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Giordano Bruno, el filòsofo e teàlogo famùs del perìodo del rinascimènt, l'è nasìt a Nola endèl 1548 e per chèsta rizù, l'ìa ciamàt apò Nolano o Bruno de Nola. El sò nòm de batès l'ìa Filippo Bruno e 'ndèl Monastér de San Domenico Majore el g'ha risiìt el nòm de Giordano.


text:
Lengua catalana
La lengua catalana l'è una lengua rumanza parlaa da circa des milion ad person in Andora, Francia, Spagna (Catalogna) e incasi' in Sardegna (a Alghero). Al dialet parlaa int'la comünità Valensiana l'è ciamaa valencià, mentar cul parlà in t'jisul Balear l'è ciamaa balear. Al Catalan l'ha influenzaa tanta lengu regiunal d'Italia, suratüt cui che j'henn parlaa int'i region che j'henn stat suta a la duminazion d'Aragona.
Evulüziun del latin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del 1861, Manuel Milà e Fontanals i hann prupost una division del catalan in dü bloch dialetal: Catalan uriental e Catalan ucidental. Quela division chì la gh'ha no una linea precisa che, l'è pütost un grüp de zonn de transizion, föra che per el cas di isul.
Al Pader Noster Catalan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pare nostre, qui esteu en el cel, (Pader noster che te seet in céel)
sigui santificat el vostre nom, (che'l sia fáa sant el to nom)
vingui a nosaltres al vostre regne, (che'l vegna 'l to regn)
faci’s la vostra voluntat, (che'l sia fáa 'l to Vurè)
aixì en cel come en la terra. (inscí 'ma in Céel, anch in sü la tera)
El nostre pa de cada dìa doneu-nos avui, (Dan incö el nost pan de tücc i dí)
i perdoneu-nos les nostres culpes, (e perdunen i noster pecáa)
aixì com nosaltres perdonem els nostres deutors. (inscí cum anca nüm ghe perdúnum a quij che n'hàn fáa un tòrt)
I no permeteu que nosaltres caiguem en la temptació (e ménen minga in de la tentassiún,)
ans deslliureu-nos del mal, amen (ma libéren del máa e che'l sía inscí!).


text:
Cun ses pragmatissem saja Theresa May la persuna la pli adatada per negoziar tranter la Gronda Britannia e l'Uniun Europeica suenter il Brexit - uschia Hammond. Retschertgas vesan Theresa May, che ha sco Hammond avant il referendum s’expremì encunter la sortida da l'UE, sco candidata cun bunas perspectivas.
Ils conservativs britannics cumenzan damaun cun l'emprima runda d'elecziun d'in successur dal schef da partida e primminister David Cameron. Il successur da Cameron vegn elegì en pliras rundas - fin il settember.
RR novitads 15:00


text:
Il concern VW sto clamar enavos 800'000 vehichels dal tip Touareg e Porsche dal tip Cayenne. Pertutgads èn autos ch'èn vegnids construids tranter il 2011 ed il 2016. Tenor VW e Porsche sto ins controllar il pedal dal frain. Il problem saja vegnì constatà tar examinaziuns internas. Gia la mesemna aveva VW stuì clamar enavos 177'000 Passats pervi da problems cun l'electronica. Ils dus recloms n’han da far nagut cun il scandal da svapurs.
VW sto reparar milliuns da vehichels en tut il mund pervi da la manipulaziun da las valurs da svapur.
RR novitads 20:00


text:
En Svizra naschan mintg'onn fin 1'700 uffants cun impediments, perquai che lur mamma ha bavì alcohol durant la gravidanza. Quai stima l'Uffizi federal per la sanadad. Ils uffants pateschan d'in uschenumnà disturbi dal spectrum d'alcohol fetal.
Els han in chau pli pitschen èn iperactivs u han problems d'emprender, en il mender cas è schizunt lur sistem da la gnerva disturbà. Gia il 2018 aveva l'uffizi constatà che prest 18% da las dunnas ch'èn en speranza u che dattan latg baivan almain ina giada l'emna alcohol.
Ord l'archiv da SRF
RTR novitads 12:00


text:
Sin proposta dal cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ha gì lieu glindesdi, ils 12 da november 2012, a Cuira l'emprima scuntrada da contact dals "generals grischuns". A questa occurrenza èn sa scuntrads represchentants dal militar d'aut rang che derivan dal chantun Grischun u che cumondan truppas grischunas e represchentants dal departament da giustia, segirezza e sanadad ch'è responsabel en il Grischun per ils fatgs dal militar. La scuntrada che duai avair lieu regularmain en l'avegnir ha servì al barat vicendaivel d'infurmaziuns e d'ideas.
Fotografia agiuntada:
Emprima scuntrada da contact.jpg
Emprima scuntrada da contact tranter ils represchentants da l'armada e dal departament da segirezza (da san.):
divisiunari Marco Cantieni, cumandant da la regiun territoriala 3, Hans Peter Risch, manader dal servetsch giuridic sanadad, protecziun da la populaziun e militar, brigadier Peter Soller, schef dal stab dal schef da l'armada, cusseglier guvernativ dr. Christian Rathgeb, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad, Hans Gasser, manader da l'uffizi da militar e da protecziun civila, brigadier Franz Nager, cumandant da la brigada d'infantaria da muntogna 12, divisiunari Fritz Lier (davant), vicecumandant da las forzas terrestras, colonel Daniel Buschauer, schef dal stab territorial chantunal da colliaziun dal Grischun, brigadier Lucas Caduff, cumandant da la furmaziun d'instrucziun infantaria, e divisiunari Aldo Schellenberg, schef dal stab da l'armada, cumandant designà da l'aviatica militara svizra.
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ dr. Christian Rathgeb, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. 081 257 25 01
Gremi: departament da giustia, segirezza e sanadad
Funtauna: rg departament da giustia, segirezza e sanadad


text:
Ghana
El Ghana a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Costa d'Avori, al Burkina Faso e al Togo e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'é Accra.
Al gh'ha una süperfiss de 238.534 km² e una pupulaziun de pressapoch 22.200.000 abitant.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Ghana a l'è staa un pussediment del Regn Ünii, cunt el nom de Costa d'Or, del 1874 al 1957, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Ghana (nom ufizial: Republic of Ghana) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Nana Akufo-Addo (del 2017).


text:
En la Frantscha dal Sid han incendis da guaud destruì radund 2’700 hectaras terren. Quai correspunda ad ina surfatscha da la citad da Lucerna. Las flommas s’avischinian a la citad da Marseille. Quai rapportan las autoritads localas.
La situaziun na saja betg pli sut controlla. En tut sajan 1’500 pumpiers en acziun. Milli persunas sajan gia vegnidas evacuadas. Fin 8’000 ulteriuras persunas sajan periclitadas dals incendis.
Grevs incendis sin l'insla portugaisa Madeira
Er en il Portugal han ils pumpiers da cumbatter cunter las flommas. Sin l'insla Madeira èn trais persunas mortas en las flommas. Ellas sajan mortas en lur abitaziun datiers dal quartier istoric da Funchal, il center da la regiun. Medias localas rapportan ultra da quai era da duas persunas grevamain blessadas.
Pervi dals fieus che sa derasan èn radund milli persunas vegnidas evacuadas, tranter questas era blers turists ord hotels. Quai han inditgà las autoritads. Il Portugal è pertutgà dapi venderdi da grevs incendis da guaud, en spezial il nord dal pajais. En l'entir pajais èn radund 3'000 pumpiers en acziun.
RR novitads 11:00


text:
EDIFIZI NOV DALS ARCHITECTS BAROZZI/VEIGA
L'onn 2011 ha pudì vegnir publitgada ina concurrenza d'architectura internaziunala. Gudagnà quella ha il biro d'architectura Estudio Barozzi/Veiga da Barcelona. Lur project ha persvadì tras sia plazzada precisa e clera en l'ambient architectonic.
Il nov museum persvada tras sia clera furma e tras sia plazzada precisa en il context cun la Villa Planta e cun l'edifizi d'administraziun da la Viafier retica. La volumetria concisa e cumpacta sur terra suttastritga – er tras la structura simmetrica da la fatschada – l'independenza, ma er la tenuta respectusa envers la preziusa villa en il curtin ed envers l'edifizi vischin. Resultà è in ensemble persvadent da trais edifizis d'auta valur architectonica. El metta in ferm accent urbanistic e stgaffescha ina plivalur per il maletg da la citad da Cuira.
En moda raffinada e cun la medema clerezza han Barozzi Veiga planisà er a l'intern. Resguardond la Villa Planta èn princips concepziunals vegnids interpretads ed applitgads da nov. En il foyer, la localitad centrala al plaunterren, sa mussa la referenza a la villa en moda impressiunanta.
PDF publicaziun da construcziun
VILLA PLANTA
Il center istoric dal museum d'art dal Grischun è la Villa Planta, ina villa palladianica cun accents orientals. Construida a l'ur da la citad veglia da Cuira ed en in lieu central da la nova part da la citad, è ella stada suttamessa durant sia istorgia da 140 onns a pliras midadas d'utilisaziun e da construcziun, fin ch'ella è daventada ina part da l'ensemble dal museum dad oz.
Tras ils vaiders vers vest, che han l'autezza da la localitad, sa mussa la Villa Planta per uschè dir sco maletg, sco ovra d'art, en in rom. En la part dal cubus sur terra sa chattan la stanza da projects, l'intermediaziun d'art e la tecnica dal museum – tuttas stanzas cun glisch dal di. Pir sin ils plauns sutterrans mussa il museum sias vairas dimensiuns. Ils locals d'exposiziun èn survesaivels, pon vegnir duvrads en diversas modas ed han proporziuns agreablas. En in lieu central e cun ina gronda evidenza è ordinada la colliaziun cun la villa. Qua èsi evident: ils dus edifizis tutgan ensemen. Cun grond quità è vegnida renovada e reparada la Villa Planta – l'edifizi ch'è vegnì construì ils onns 1874 fin 1876 da l'architect Johannes Ludwig e ch'è ussa sut protecziun da monuments. Cun gronda chapientscha per la substanza architectonica istorica e cun cumpetenza professiunala han Gredig Walser planisà las midadas da construcziun e las adattaziuns voluminusas en collavuraziun cun la tgira da monuments ed han pudì augmentar considerablamain tant la valur dals locals d'exposiziun sin il plaun sutterran sco er quella dals locals d'administraziun sin il plaun sut il tetg.
Ina da las grondas sfidas – numnadamain las modernisaziuns tecnicas da la protecziun cunter incendis, da la segirezza e dal clima en ils locals – è vegnida schliada en moda persvadenta. En quest reguard na datti naginas differenzas tar il nov edifizi, e tuttina n'è la tecnica cumplexa strusch vesaivla.
La Villa Planta, la «sedia centrala» da la Collecziun grischuna d'art, ha survegnì in engrondiment. In edifizi che na stat – cun sia eleganza e cun ses carisma – betg en concurrenza cun la venerabla villa, mabain ha avert in dialog cun tala. Questa qualitad è da lunga durada ed è ina part da la cultura architectonica dal Grischun.


text:
Rapperswil-Jona
Rapperswil-Jona a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.17 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 26273 abitant.
El cumün de Rapperswil-Jona al se tröva a una altitüden de 09 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altendorf (SZ), Bubikon (ZH), Eschenbach, Freienbach (SZ), Hombrechtikon (ZH), Lachen (SZ), Rüti (ZH), Schmerikon, Tuggen (SZ), Wangen (SZ). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
-
- Media relaa a Rapperswil-Jona su Wikimedia Commons
- Rapperswil-Jona (official site)
- Capuchin monastery
- University of Applied Sciences Rapperswil, HSR (university)
- A brief history of Rapperswil
- Bollingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Busskirch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Jona in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kempraten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Federer ha uschia gia gudagnà sia 88avla partida a Wimbledon. El stat per la 50avla giada insumma en in quartfinal dad in turnier da Grand Slam.
En la proxima runda frunta Federer la mesemna sin il Canadais Milos Raonic ch'ha battì il Tudestg Alexander Zverev en tschintg sets cun 4:6, 7:5, 4:6, 7:5, 6:1.
Roger Federer maina en la statistica cunter Raonic cun 9:3 victorias. Dentant ha el pers las ultimas duas partidas cunter il Canadais – la davosa giada avant in onn en il mezfinal da Wimbledon suenter tschintg sets.
Nadal out
Surprendentamain a fin è il turnier da Wimbledon per Rafael Nadal. Il Spagnol ha pers ses otgavelfinal cunter il Luxemburgais Gilles Muller en tschintg sets cun 3:6, 4:6, 6:3, 6:4 e 13:15. La partida ha cuzzà bunamain tschintg uras.
Muller è uschia per la segunda giada en sia carriera en il quartfinal dad in turnier da Grand Slam. En la proxima runda frunta il Luxemburgais da 34 onns sin il Croat Marin Cilic ch’ha battì il Spagnol Roberto Bautista Agut.
RR novitads 20:00


text:
Filippo Lombardi, il schef da fracziun dal PCD, ha annunzià en il radio romand RTS ch'el veglia inoltrar en la sessiun da mars ina cuntraproposta a l'iniziativa da ses agen parti. Il midament fiss, d’introducir ina definiziun da lètg, che resguardass era partenadis registrads. Ma pertge precis quest midament?
La finamira centrala da "l'iniziativa cunter il chasti da la maridaglia" dal PCD è in’autra e fitg simpla: “In pèr maridà na dess betg pli pajar dapli taglias che in pèr nun-maridà”, declera Stefan Engler, cusseglier dals stadis e president da la PCD Grischun.
Dapi che l'iniziativa vegn tractada en il parlament federal dattan da discutar oravant tut passaschas lateralas dal text d'iniziativa. Uschia per exempel la definiziun tge ch'ina lètg è insumma. È quai propi exclusivamain ina "cuminanza da vita tranter um e dunna"? Questa definiziun na fa betg vegnir las ventgaquatter be ad organisaziuns per ils dretgs dad omosexuals.
Suenter ch'il Cussegl naziunal ha sbittà l'iniziativa e lantschà ina cuntraproposta or da tals motivs gia il december passà, datti uss la medema discussiun en las cumissiuns dal Cussegl dals chantuns.
Stefan Engler da sia vart è anc adina persvas che lur definiziun da la lètg na saja betg spezialmain conservativa, anzi correspundia quella a la chapientscha d’ina maioritad dal pievel. Per augmentar la schanza che la finamira centrala da "l'iniziativa cunter il chasti da la maridaglia" na va betg per las assas giu pervi da questa definiziun, saja strategicamain legitim da far ina cuntraproposta, di Stefan Engler.
I na sa tractia betg d'ina midada da valurs che la PCD exequescha qua, ma d'in pass furber per "finalmain pudair discutar davart il tema central da l'iniziativa", sco quai ch' ils exponents da la PCD decleran.
“A la fin dess pudair vuschar il pievel sch' el vul abolir il chasti da maridaglia u betg”, di Filippo Lombardi, “e betg sche la lètg saja ina cuminanza tranter um e dunna u tranter um ed um u tranter dunna e dunna.” Era schi saja atipic da lantschar ina cuntraproposta per l'atgn'iniziativa, mintgatant saja da curreger las discussiuns cun in cumpromiss, di Lombardi.
Il Cussegl federal ha la PCD cun ni senza cuntraproposta dal rest gia da sia vart. Il pievel po vuschar davart il project da votaziun definitiv il pli baud l'onn che vegn.
La cuntraproposta che Filippo Lombardi fa quint d’inoltrar, è anc adina pli datiers al text da l’iniziativa original. La cuntraproposta ch'è vegnida fatga dal Cussegl naziunal il december passà, na stritga be la definiziun da la lètg, ma integrescha era la pussibilità d’in’imposiziun da taglia individuala.


text:
Questa glieud, numnada ils Jenics, manava ina vita nunconvenziunala e libra en plirs reguards. Nums sco Spengler, Kessler dattan perditga da lur activitads, mo era ils Wasers e Mosers quintav’ins tar la gruppa etnica dals Jenics. Pleds da lur linguatg particular èn entrads schizunt en il dialect grischun tudestg (exempels: "tschaana" = gehen, "schniffa" = klauen). Enfin ils onns 1950 tiravan els anc a moda veglia atras noss vitgs grischuns. Dad ina vart offrivan els servetschs nizzaivels e procuravan per ina distracziun bainvegnida - oravant tut tar ils uffants - mo magari chaschunavan els er per inqual irritaziun cun lur esser in zic spezials e selvadis.
En in’emissiun da radio dal 1989 sa regorda Cristian Caduff da ses contacts cun Jenics en scola ed anc da creschì, cura ch’el era emploià da la Viafier retica. Dasperas raquinta el episodas divertentas ch’el ha udì da collegas. Sias relaziuns cun Jenics han fatg dad el in enconuschider da la lingua jenica en il Grischun.
Suenter decennis durant ils quals chalderers e molaforschs parevan svanids per adina è quest servetsch direct, apprezià da la clientella, puspè renaschì en furma moderna.
Wilhelm Moser da Trun, oriund da Castrisch, è in descendent d’ina famiglia da parlers. Sper in negozi da ferramenta, tegnì da la dunna, maina el vinavant la tradiziun da ses antenats e va sco molaforschs mecanisà per la Surselva enturn.
Fernando Sgier, in auter “parler modern”, lavura sco represchentant mobil enSurselva per ina firma da la Bassa.
... en in'autra fuorma in tec, mo atgnamein eisi schon èr in parler.


text:
La broschura da var 70 paginas cuntegna in u l’auter patratg detg dischagreabel. Kelek è persvadida che l’islam, sco che el vegn vivi actualmain en Europa, na saja betg cumpatibel cun las democrazias occidentalas. Ella pretenda dals abitants da l’Europa, pia da nus tuts, che nus defendian noss dretgs e nossa valurs, e che nus mettian cunfins – era a nossa toleranza.
Il Forum sa fatschenta cun l’analisa da Necla Kelek, cun sia broschura per part in pau polemica ed unilaterala dentant degna da vegnir legida.


text:
Claudio Micheli da San Murezzan è ina da las grondas figuras dal club che festivescha il 100avel giubileum. Micheli, ch'abitava gist sper la plazza da glatsch da Ludains a San Murezzan, ha giugà tar tut las partiziuns da juniors tar San Murezzan. L’ultim ha Claudio Micheli era giugà per l’emprima equipa dal club da tradiziun en l'emprima liga.
Da San Murezzan via Cuira e Berna tar ils ZSC Lions
L’onn 1993 ha Claudio Micheli midà tar Turitg. Tar il «Zett» è l'attatgader da San Murezzan madirà ad in giugader da tschep. Cun ils ZSC Lions ha Micheli dà dudesch stagiuns en liga naziunala A. Il pli bel mument è segir stà cura che l’equipa ha suenter blers onns puspè ina giada gudagnà il titel da campiun svizzer l’onn 2000. Gist in onn suenter ha il «Zett» savì repeter quest success – cun Claudio Micheli sco capitani da l’equipa.
Suenter ses temp tar ils ZSC Lions ha Claudio Micheli midà tar Rapperswil e lura tar Ambri. Ida a fin è la carriera da l’anteriur giugader da classa en liga naziunala B tar ils GCK Lions. Claudio Micheli da San Murezzan ha dà prest 1'200 gieus en liga naziunala. Durant quel temp è el vegnì duas giadas campiun svizzer. Uss è Micheli responsabel per la partiziun dals moskitos tar GC.
RR actualitad 08:00


text:
Ustìlia
Ustìlia (nòm uficiàl en Italià: Ostiglia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 818 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 39,7 km² e 'na densità de 172 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bufrànch, Casaleone (VR), Cerea (VR), Gazzo Veronese (VR), Melara (RO), Réar, Seravàl.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Ustìlia l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
cuntegn
Magazin da cultura
-
Memorisar ina vallada
L’Archiv cultural Lumnezia rimna tut quai che ha da far cun l’istorgia da la val e da lur abitants, uniuns, scolas e plaivs. Uss, in onn suenter sia fundaziun, avra quest nov archiv sias portas al public. In inscunter cun l’archivar Simon Derungs, rimnader passiunà dal passà.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Simon Derungs da Surcasti è in dals menaders da l'archiv - ina lavur ch'el fa cun grond engaschi.
RTR / Donat Caduff
Maletg
2 / 6
Legenda:
L'anteriura chasa da scola ad Uors. Oz sa chatta quà l'Archiv cultural Lumnezia.
RTR / Donat Caduff
Maletg
3 / 6
Legenda:
En l'archiv èn er exponids fotografias e tschupels da chors.
RTR / Donat Caduff
Maletg
4 / 6
Legenda:
Da vesair vid la paraid en l'archiv: scolars da Camuns cun il scolast, enturn 1973.
RTR / Donat Caduff
Maletg
5 / 6
Legenda:
In retgam da l'onn 1844.
RTR / Donat Caduff
Maletg
6 / 6
Legenda:
L'archiv ha anc bler plaz per novas scuvertas.
RTR / Donat Caduff
Adina dapli chasas da scolas èn daventadas vitas ils ultims onns en il Grischun – uschia er la chasa da scola da Suraua ad Uors. Dapi in onn ha quest lieu dentant puspè ina muntada impurtanta per il public: L’anteriur lavuratori da la scola serva sco archiv cultural per la Val Lumnezia. Là nua ch’uffants han ina giada zambregià, sa chatta oz in sammelsuri da documents, fotografias, cudeschs, catalogs e tschupels.
Quel che inventarisescha tut questas archivalias cun corp ed olma è l’um pensiunà Simon Derungs da Surcasti. Sonda, ils 26 d’october, avra el las portas da ses reginavel al public. En questa emissiun declera l’anteriur montader da maschinas da lavar pertge ch’igl è stà nairas uras da fundar in archiv cultural – ed el raquinta d’ustiers najads e danunder ch’el ha in zic sang blau en sias avainas.
RR Magazin da cultura 11:00


text:
Nicolas Pernet
Copyright: RTR
Directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
Directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
En la direcziun generala dapi il 2021,
naschì il 1979, Svizra
Carriera
Nicolas Pernet ha terminà l'onn 2005 ses studi d'economia da manaschi a l'Universitad da Son Gagl (HSG) ed ha promovì il 2010, suenter segiurns a l'Universitad da Michigan ed a l'École des Hautes Études Commerciales de Paris (HEC), danovamain a la HSG Son Gagl. Ses emprims onns professiunals ha el lavurà sco manader da projects en il champ dal svilup d'interpresas per il sectur Digital Business dal concern da medias svizzer Ringier, nua ch'el è daventà il 2012 manader da projects en il CEO Office. L'onn 2013 ha Nicolas Pernet midà entaifer il concern en la gruppa dal Blick, nua ch'el ha surpiglià l'emprim la partiziun da marketing e pli tard la direcziun da la fatschenta da print. Silsuenter ha el manà il sectur Commercial Management ed è uschia stà responsabel per la svieuta totala da la gruppa. Dapi il schaner 2021 è Nicolas Pernet tar la SSR sco directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR).


text:
L'equipa naziunala svizra dal hockey n'è per entant betg pli da la partida a la Cuppa Spengler. La participaziun a l'ultima cuppa saja stada positiva, dentant duai il turnier restar in turnier da clubs. Quai communitgescha l'organisaziun da la Cuppa Spengler.
Cun la participaziun da l'equipa naziunala sper il team Canada hajan els stgaffì in turnier da duas classas. Quai engrevgiass en l'avegnir als clubs da gudagnar la Cuppa Spengler. La decisiun na sclaudia dentant betg ina participaziun da l'equipa naziunala sco preparaziun sin gieus olimpics u in campiunadi mundial.
RR novitads 16:00


text:
Cruàsia
Artéccol in dialètt mudnés
La Cruàsia (a s diś Republika Hrvatska in Cruàt) l'è na nasiòṅ dl'Európa dal sud ch'la s cata in dla penìśula balcanìca, in frònt a 'l Mâr Adriàtic, cun capitàl Śagàbria e Spàlat e Fiùm atri sità impurtànti. La cunfìna a nòrd cun la Śluvègna, a nòrd-èst cun l'Ungherìa, a èst cun la Sèrbia e a sud cun la Bòśgna-Erśegòvina e 'l Mòntnégar. La gh'à na superfìsi 'd 56.542 km² e la mùcia sù quàtar migliòṅ e tri 'd abitànt a 'l incìrca.
In dla penìśula dl'Ìstria, una dal sò vint regiòṅ, a s dascór anc 'l Itagliàṅ parchè in fiṅ a la secónda guèra mundiàla la fava part dl'Itàglia. Al turìśum al và dimóndi fòrt chè par via dal sò spiàgi pulìdi e tgnudi bèṅ.
La Cruàsia cuma stat indipendènt la gh'è da 'l 25 ad Śugn dal 1991 quànd la s è dastacàda da la Juguślàvia méntar da 'l 1 ad Luj dal 2013 la fà part dl'Ugnòṅ Européa.
Al sò prim minìstar, da 'l 19 'd Utóbar dal 2016, 'l è Andrej Plenković dl’Ugnòṅ Demucràtica Cruàta.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Cruàsia
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
«Patti chiar» sa numna si’emissiun tar RSI, in’emissiun per consumentas e consuments. E sco schurnalist da retschertga dira n’ha el sa chapescha betg mo amis. Ma er en il Tessin cun sia mentalitad meritocratica saja fitg impurtant ch’insatgi emprovia da scuvrir ingiustias e malfatgs. En «scola» ha el dentant demussà in grond umor.
100 minutas rumantsch Lorenzo Mammone
Liun u cugliun? Quella ed anc pliras malchapientschas tranter scolasta e scolar han manà a larmas da legria tar um da camera, reschissur, magistra ed era tar il schurnalist tessinais.


text:
En svizra èn vegnids inoltrads il 2020 en tut 880 concurs da firmas pli pauc, che l'onn avant. En tut hai dà 3'811 concurs. Quai èn marcantamain pli paucs.
Er en il Grischun èn vegnids registrads pli paucs concurs ha ditg Jörg Obrist, il president da l’assoziaziun dals funcziunaris dals uffizis da scussiun e concurs. «Per il 2021 spetgain nus in augment dals concurs», ma il mument saja quai grev da dir. En cumparegliaziun cun ils onns avant na saja il mument anc betg enconuschent indizis per l'augment marcant da concurs.
Firmas da zombie
Che singulas firmas hajan profità dals pajaments da credit da corona saja da supponer. Ma credits sajan da pajar enavos uschia che Obrist quinta cun dapli concurs. Spezialmain la branscha da gastronomia e furniturs da quella hajan il mument da cumbatter fermamain. Auter ch'il chantun Turitg vegn il Grischun dentant betg ad augmentar il persunal tar il uffizis da scussiun e concurs. Ils singuls uffizis sa gidan gia ussa e vegnan a far quai er en futur, resumescha Obrist la lavur supplementara che pudess vegnir quest onn.


text:
Enturn Bavania, ils 6 da schaner, van gruppas da scolaras e scolars en las regiuns catolicas sco Trais Sontgs Retgs d'ina chasa a l'autra. En ina u en pliras vuschs chantan els chanzuns veglias e novas dals Trais Sontgs Retgs – tranter quellas er melodias religiusas che dateschan fin il 17. tschientaner. La cumparsa dals Trais Retgs che vegnan savens accumpagnads d'in portastaila, da servients u da schuldads, ed er la data dal chantar dals Retgs varieschan da vischnanca a vischnanca. En costums da tuttas colurs e cun curunas traglischantas chaminan els tras la notg. La staila fixada vi d'in fist è per regla movibla ed illuminada endadens. Empè da donaziuns en natiralias rimnan ils stailers oz raps per sustegnair ovras d'agid per uffants u per cumprar dultscharias. In dals retgs scriva cun ina crida la benedicziun per la chasa CMB (latin "Christus Mansionem Benedicat": Cristus benedeschia questa chasa) vi da la trav da l'isch.
En il Grischun è l'usit derasà en Surselva, en il Surses, en la Val d'Alvra, en il district dal Plaun, a Vaz ed en il Mesauc. En las vals dal sid dal Grischun ed en il Tessin (per exempel a Capriasca) chantan ils Trais Retgs la saira la chanzun «Noi siamo i tre re» en las chasas. En singuls lieus ha er lieu ina chavaltgada («cavalcata»). La «Epifania» è er cumbinada cun in usit da canera: Cun stgellas e cun auters instruments vegn annunzià il cumenzament dal tschaiver. Er en auters chantuns da la Svizra vegn celebrà mintga onn il chantar dals Retgs en differentas furmas, uschia per exempel a Lucerna, a Rapperswil u a Wettingen sco gieus da Nadal.


text:
Berg am Irchel
Modell:Other places3 Cuurdinàde: 47°34′N 8°36′E
Berg am Irchel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.06 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 586 abitant.
El cumün de Berg am Irchel al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buch am Irchel, Flaach, Freienstein-Teufen, Rüdlingen (SH), Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Berg am Irchel l'è menziunaa la prima volta inturen al 1100 col nom de Berga. In del 1243 l'è staa menziunaa col nom de Berge.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a insema a Gräslikon, che infina al 1855 l'eva part de Buch am Irchel.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Berg am Irchel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tujetsch ha ina historia unica ch'ei documentada fetg bein. Plirs documents naven dil 14avel tschentaner dattan perdetga. L'emprema descripziun historica dalla val savein nus engraziar a pader Placi a Spescha. Igl onn 1805 descriva el fetg detagliadamein l'entira Val Tujetsch cun tut sias atgnadads.
Jeu giavischel bien divertiment cun sfegliar ella historia dalla Val Tujetsch.
Cuort purtret dalla val
Geografia
La vischnaunca da Tujetsch ei la vischnaunca situada il pli el vest dil cantun Grischun. Ella cunfinescha el vest, nord e sid culs cantuns Tessin ed Uri ed egl ost cun las duas vischnauncas da Medel e Mustér. La vischnaunca fuorma ina val ch'ei la tgina dil Rein Anteriur. Ella ei largia, sulegliva e sesiara empau viers ost. La colligiaziun principala culla val ei quella egl ost viers Mustér, Glion e Cuera. Il Pass Alpsu ei l'autra direcziun fetg impurtonta per la val, ina direcziun che ha survegniu dapli muntada dapi la construcziun dalla via igl onn 1864 e dalla viafier igl onn 1926. Quella impurtonza ei carschida ils davos decennis muort il turissem d'unviern e la collaboraziun cun Ursera. La Svizra Centrala ei in dils gronds potenzials pil sport da skis. Duront tschentaners ha era il Pass La Crusch giu ina certa muntada en direcziun nord. La direcziun viers il sid, sur Stagias e Lucmagn, ei stada oravontut quella dil hanletg da stiarls e dalla cumpra da cauras. Cun l'avertura duront il temps d'unviern munta il Pass Lucmagn ina ulteriura resursa pil turissem d'unviern. La stad fuorma el ina communicaziun attractiva pils indigens viers il sid e pils Talians in emperneivel refugi dallas caliras si en nos cuolms.
Historia
La colonisaziun dalla val ha entschiet suenter la fundaziun dalla claustra a Mustér. Il territori dalla val apparteneva alla claustra. Entgins tschentaners han ils signurs de Putnengia administrau la val. Sia sedia han els giu el casti da Putnengia sut Dieni. Tochen el 19avel tschentaner ein las possessiuns dalla claustra semantenidas. La vischnaunca ei tec a tec sedeliberada da quellas grevezias. Las murias e pestilenzas han era purtau miserias e tristezia ella val. El 16 e 17avel tschentaner han quellas epidemias furiau ella val a caschunau bia mortoris. Il clima migeivel ch'ils emprems colonists savevan aunc guder cun uauls entochen sil Pass Alpsu ei semidaus. La veta ed il viver ella val ein daventai pli crius. Consequenzas veseivlas ein stadas la stuschada dil cunfin digl uaul pli a bass ed il sforz da bandunar pliras uclivas sillas spundas ed els aults dalla val. Igl onn 1749, igl onn dalla gronda lavina da Rueras, muossa la natira sia forza e las consequenzas dallas midadas climaticas dil temps denterglazial ch'ha entschiet el 16avel tschentaner e cuntinuau entochen el 19avel. Las lavinas daventan in prighel permanent per la populaziun e las stads bletschas ein bovas in prighel. Era gronds barschaments tuccan ils vischins dalla val.
La pli gronda catastrofa ei la resistenza disgraziada encunter l'invasiun franzosa. Il resultat da quei ein las miserias suenter l'entschatta dil 19avel tschentaner. Cun il 19avel tschentaner entscheivan las grondas midadas. La populaziun crescha ad in crescher. La baselgia meina il pievel. La Confederaziun Svizra pren sia entschatta. Ei dat midadas politicas cun novas leschas e directivas. Il Grischun baghegia las vias ellas vals allontanadas, aschia era quella dil Pass Alpsu denter 1861 – 1864. Il grond diember d'habitonts, cun 1116 persunas igl onn 1835, pretenda da tschercar lavur ord la val. Quei e la paupradad che pren tier, meina ad in sforz d'emigraziun. Aunc pli grondas midadas caschuna il 20avel tschentaner. Malgrad l'emprema uiara sefan patratgs per la promoziun dil turissem e quel flurescha ils anno 1920. L'erecziun dalla viafier, oravontut previda sco attracziun pil turissem, ei in impuls essenzial per quella nova sparta. La secunda uiara mundiala freina e suenter quella drova ei entgins onns avon ch'il moviment mondi ensiviars. Ils onns 1960 entscheivan las grondas midadas ed il svilup enviers ina vallada cun ina gronda purschida turistica e petga principala economica dalla val. Tujetsch ha senza dubi giu cletg. Sia posiziun geografica cun sias bellezias naturalas ha purschiu ad ella in svilup ch'auters san mo semiar. Las ovras hidraulicas han tschentau il fundament essenzial per quei svilup.
Ils anno 1990 porta la construcziun dil tunnel da basa dil Gottard all'entira vallada novs aspects e la pusseivladad da tschentar novas vias pigl avegnir e per il futur dalla vischnaunca. Novissimamein sesarvan novas pusseivladas e vias pigl avegnir dalla val culla avertura communabla dil territori da skis Andermatt-Sedrun. Igl impuls che quella unificaziun dils territoris da skis sa purtar alla val ensiara grondas speronzas pigl avegnir.
Cheu ina survetsa dils documents en format PDFch'ein d'anflar sin la pagina da historia dalla Val Tujetsch.


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Elavurar las ivas
Controllas las ivas furnidas
- allontanar ils monis da la rasina cun maschinas da sgranellar e smatgar las ivas tier la maischa (maschaida or da suc, pulpa da fritg, pels da l’iva e sems)
- tar la producziun da vin alv: emplenir il most en butschins u tancs, là ha lieu la fermentaziun alcoholica
- tar la producziun da vin cotschen: fermentar l’entira maischa fermentada ed alura la pressegiar, per ch'ils colurants ed ils tannins necessaris per il vin cotschen possian vegnir statgads da las pels da l’iva
Survegliar il process da la fermentaziun e tgirar il vin
- controllar durant il process da fermentaziun la temperatura ed il cuntegn da zutger
- survegliar la fasa da decumposiziun biologica d’acid cun il microscop e cun metodas chemicas
- degustar il vin, per valitar il svilup cun ils egls, cun il nas e cun la bucca
- decider cura e co il vin vegn deponì e tgirà vinavant
- definir per mintga sort, mintg’annada e per mintga tip da vin ina strategia
Manischar maschinas
- manischar pressas e pumpas, separaturs, indrizs da sfradentar, filtrar e stgaudar
- lavurar cun maschinas da nettegiar, emplenir ed etichettar
- nettegiar tut ils recipients e las maschinas a moda conscienziusa per ch’il vin na giaja betg en mal
- survegliar las maschinas ed eliminar disturbis
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 8-5-2008 (stadi dal 22-10-2019)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da commerzi da vin u en in tschaler da vin
Furmaziun en scola
Pliras emnas curs da bloc al Strickhof, Au Turitg
Roms professiunals
- elavuraziun (producir ivas; torclar ivas; tgirar e producir vins; embuttigliar vins; vender vins)
- mecanisaziun ed indrizs tecnics (endrizzar e mantegnair maschinas ed indrizs); nizzegiar e mantegnair edifizis e stabiliments)
- conturn da lavur (chapir connexs da l’economia da manaschi, da la politica, dal dretg e da la natira en il conturn da lavur)
- rom facultativ
Curs ordaifer il manaschi
Segirezza da la lavur e protecziun da la sanadad, igiena e segirezza da la qualitad, utilisaziun da vehichels d’auzar, tecnologia da vin
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tecnolog / tecnologa da vin"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
- cun in attest federal professiunal agricul (AFP), cun in attestat federal da qualificaziun (AFQ) d’ina autra professiun u cun in examen da maturitad sa reducescha la furmaziun tar il tecnolog / la tecnologa da vin per regla sin 2 onns
- cun in attestat federal da qualificaziun (AFQ) d’ina autra professiun agricula po la furmaziun tar il tecnolog / la tecnologa da vin sa reducir sin in onn
Pretensiuns
- interess vi da la natira, la chemia, la biologia e la fisica
- enclegientscha tecnica
- talent d’organisar
- bun dun d’observaziun
- moda da lavurar conscienziusa, fin sentiment
- bun nas e bun gust per degustar
- senn per nettezza ed urden
- abilitad da giuditgar e decider
- buna sanadad (lavur en tschalers da vin fraids)
Furmaziun supplementara
Curs
purschida dal Strickhof, Au ZH, da ZHAW, Wädenswil, e da l’École d'Ingénieurs de Changins
Furmaziun supplementara
Suenter la finiziun da la furmaziun da basa po vegnir absolvida ina furmaziun da basa scursanida dad in onn en ina professiun agricula.
Examen professiunal (EP)
manader / manadra da gestiun tecnologia da vin u viticultura cun certificat professiunal federal u in auter examen professiunal en il sectur agricultura
Examen professiunal superiur (EPS)
maister tecnolog / maistra tecnologa da vin, maister viticultur / maistra viticultura u in auter examen professiunal en il sectur agricultura; tecnolog / tecnologa da victualias cun diplom federal
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. SSS tecnologia da victualias, agro-tecnicist / agro-tecnicista dipl. SSS, agro-commerziant / agro-commerzianta dipl. SSS, tecnicist / tecnicista viticultura dipl. SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en onologia, en tecnologia da victualias, en biotecnologia u en agronomia. Tut tenor scola auta spezialisada valan differentas cundiziuns d'admissiun.
Cundiziuns da lavur
Tecnologs e tecnologas da vin lavuran en manaschis pli gronds da la producziun da vin e dal commerzi da vin, en torcleras u en firmas d’import.
I na dat betg bleras plazzas d'emprendissadi en questa professiun. Suenter la furmaziun professiunala da basa èn las schanzas sin il martgà da lavur en Svizra ed a l’exteriur bunas. Tranter multifaras furmaziuns supplementaras pon tecnologs e tecnologas da vin sa spezialisar sco maisters tecnolog s/ maistras tecnologas da vin u sco manaders / manadras da gestiun.
Ulteriuras infurmaziuns
OdA AgriAliForm
Laurstr.10
5201 Brugg AG
Tel: +41 56 462 54 40
URL: www.agri-job.ch
Strickhof
Lebensmitteltechnologie und Hortikultur
Seestrasse 295
8804 Au ZH
Tel: +41 58 105 94 00
URL: www.strickhof.ch
Vereinigung Schweizer Weinhandel
Zentralsekretariat
Amthausgasse 1
Postfach
3000 Bern 7
Tel: +41 58 796 99 55
URL: www.wineandspirit.ch


text:
Per survegnir il label «Family Destination» sto ina destinaziun avair ina fitg buna purschida per famiglias cun uffants. Per exempel cun ina plazza da giugar ed ina tgira d'uffants. Vitiers vegn almain in hotel cun fitg bunas prestaziuns u ina quota d'abitaziuns da vacanzas d‘almain 20% che correspundan als basegns per uffants. Passa 20 puncts ston vegnir ademplids, tranter auter vai era per la segirezza dals uffants.
Otg lieus dal Grischun han il mument il dretg da far reclama cun il label, ch’onurescha lieus spezialmain adattads per famiglias.


text:
Bahamas
I Bahamas a hinn un paes di Caraib.
La capital a l'è Nassau.
A gh'hann una süperfiss de 13.878 km² e una pupulaziun inturna ai 330.000 abitant.
I Bahamas a hinn un rosc de 700 isul in del Ucean Atlantich, a est de la Florida (Stat Ünì), a nòrd de Cuba e a ovest di isul Turks e Caicos.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Bahamas a eren un pussediment del Regn Ünì del 1783 fina al 1973, quand che hinn vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Bahamas (nom ufizial: Commonwealth of the Bahamas) a hinn un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è 'l Philip Davis (del 2021).


text:
Società MOVIMENTO
Insembel tras
il minchadi
Abitar assisti
MOVIMENTO
La Società MOVIMENTO spordscha a persunas cun ün impedimaint corporal o spiertal aint in chasas d'abitar assistidas a Samedan, Poschiavo e Scuol ün dachasa cun differentas spüertas d'assistenza. Chi's tratta d'üna assistenza cumpletta, assistenza parziala, chüra o accumpognamaint: Nus sustgnain als abitants individualmaing tenor lur bsögns ed abiltats per pudair promouver uschè üna vita auto-determinada.
Illa cumünanza d'abitar mainan ils abitants insembel üna vita sco i'l minchadi in famiglia: Els fan lur lavur dürant il di in üna da nossas plazzas da lavur e d'occupaziun, fan cumünaivelmaing la chasada, cuschinan insembel ed organiseschan lur temp liber. Pro tuot quai vegnan els adüna sustgnüts ed accumpagnats da las persunas d'assistenza respectivas.
Cun l'assistenza dal di, la guardgia da not, il piket da not, il servezzan da clom, l'assistenza dürant la fin d'eivna e'ls dis da festa eschan nus preschaints pels abitants dürant 24 uras al di e 365 dis l'on.
45 plazzas d'abitar in Grischun
Illas chasas d'abitar da l'UFFICINA Samedan, da INCONTRO Poschiavo e da la BUTTEGA Scuol spordschain nus tuot in tuot 45 plazzas d'abitar in differentas gruppas d'abitar. Per mincha abitant sta a disposiziun üna stanza d'ün let ch'el po drizzar aint tuottafat tenor seis gust.
Persunas cun üna mobilità o orientaziun limitada profitan particularmaing da las spüertas d'abitar illa BUTTEGA Scuol sco eir ill'UFFICINA Samedan. Perquai chi'd es pussibel in tuottas duos gestiuns MOVIMENTO d'abitar e da lavurar in üna chasa.
Plazzas d'abitar libras in gruppas d'abitar assistidas
Tschercha El/Ella per sai o per ün paraint ün dachasa in üna chasa d'abitar assistida da la Società MOVIMENTO, ill'UFFICINA Samedan, in INCONTRO Poschiavo o illa BUTTEGA Scuol? Gugent Til/Tilla cussaglia Dr. Karin Hänni persunalmaing al telefon +41 (0)81 851 12 11 o karin.haenni@movimento.ch, per chattar la plazza d'occupaziun optimala e'l sectur da lavur adattà.
Plazzas Libras: 1 chombra: Ufficina Samedan - 1 chombra: Buttega Scuol


text:
Flurina Badel (*1983) è artista, autura ed intermediatura da cultura. Dapi il 2014 fa ella part dal duo artistic Badel/Sarbach ed è dapi il 2016 la redactura responsabla per lemissiun «Impuls» da RTR. Ses emprim tom da poesia «tinnitus tropic» (editionmevinapuorger, 2019) è vegni undrà cun il Premi Svizzer per Litteratura.
«Hoz nöglia» da Flurina Badel
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
In maletg da la Svizra
La SSR è ina chasa da medias publica ed independenta che realisescha in service public multimedial en tut las parts da la Svizra ed en tut las linguas naziunalas. La SSR è er in'uniun e qua tras francada fermamain en la societad.
La SSR furnescha a l'entira populaziun da la Svizra ina purschida attractiva e multifara da tv, radio ed online en las spartas infurmaziun, cultura, furmaziun, divertiment e sport. La purschida promova la furmaziun da l'opiniun e la diversitad da las opiniuns en Svizra e fa in servetsch impurtant per la societad.
La Lescha federala davart radio e televisiun (LRTV) e la concessiun dal Cussegl federal obligheschan la SSR d'ademplir sia incumbensa da service public en favur da la societad.
La SSR sa finanziescha per trais quarts via las taxas da recepziun e per in quart cun las reclamas. Grazia a quest model da finanziaziun è ella independenta da gruppas d'interess politicas ed economicas. Ella po perquai era producir cuntegns che na fissan betg finanziabels via il martgà.
Nus represchentain sco nagin auter in maletg da la Svizra. La SSR è:
independenta e federalistica
- La SSR è preschenta en tut las parts da la Svizra e creescha sco suletta interpresa da medias cuntegns audiovisuals en tut las linguas naziunalas.
- La SSR sa finanziescha per 75 pertschient cun ils daners da taxas ed è uschia politicamain e finanzialmain independenta.
- In'uniun federalistica averta per in e scadin porta la SSR cun 24 000 commembers.
- La SSR ademplescha in'incumbensa ed agescha en il rom da la lescha da radio e televisiun (LRTV) e d'ina concessiun dal Cussegl federal.
solidarica e collianta
- La SSR garantescha la solidaritad federala cun transferir las entradas da taxas per pudair porscher dapertut il program equivalent. (grafica transferiment)
- La SSR producescha cuntegns spezialmain per umans cun ina biografia da migraziun, per persunas cun impediments dals senns, per giuvenils e schizunt per persunas che vivan a l'exteriur.
- Ultra da quai sa gida ella en cas da crisas e catastrofas umanitaras en Svizra ed a l'exteriur.
multifara e creescha identitad
- Ils emetturs da la SSR furneschan a l'entira populaziun purschidas attractivas da radio, tv ed online en las spartas infurmaziun, cultura, furmaziun, divertiment e sport.
- La SSR è in'impurtanta pitga per la cultura svizra.
cumpetenta ed ha success
- Ils programs da radio e televisiun da la SSR cuntanschan mintg'emna 94 pertschient da la populaziun svizra.
- La SSR persvada grazia a la qualitad e la credibilitad, quai demussan retschertgas adina danovamain.
- La SSR dirigia, segirescha e surveglia la qualitad cun controllas internas, retschertgas externas e cun ils organs da controlla da la Confederaziun.
- La SSR gida a concepir la digitalisaziun cun ses know-how tecnologic.
economicamain relevanta e cumpetitiva
- La SSR è cun 6000 collavuraturas e collavuraturs la pli impurtanta patruna en la branscha da medias svizra. A moda directa u indirecta creescha sia activitad 13 500 plazzas da lavur (tenor in studi da BAK Basel dal 2016: «Volkswirtschaftliche Effekte des gebührenfinanzierten medialen Service public»).
- La SSR generescha mintg'onn 283 milliuns francs cun reclamas.
- La SSR è la partenaria da content e da tecnologia d'interpresas da medias e partenaria da scolaziun da scolas autas.
transparenta e movibla
La SSR tutga tar las chasas da medias las pli transparentas da l'Europa.


text:
Cumenzà ha tut la gievgia saira cun ina gronda festa sin la plazza da l’Arcas en la citad veglia da Cuira. Il venderdi en damaun è quai lura ì liber a moda sportiva e quai cun las qualificaziuns: las uschenumnadas «divisions».
Divisions
La responsabla per las medias als National Winter Games, Irene Nanculaf declera co questas divisions funcziunan:
Las divisions da ski alpin, passlung ed aissa han lieu sin il culm da chasa da Cuira, a Brambrüesch. Ina entira massa d'atlets, voluntaris ed aspectaturs èn sa rimnads. E cler: dal tut sco gieus olimpics «normals» n’èn ils National Winter Games betg:
Tgi ha che va pulit bain ed è pulit spert en viadi – e tgi prenda plitost patgific. Il plaschair, cura ch’ils atlets vegnan en l’arrivada, è mintga giada grond. E quai betg mo durant las divisions da passlung, mabain er durant quellas da ski alpin:
Il sistem da qualificaziun funcziuna pia in zic auter che uschiglio. Ma tge capita sch’in atlet va cun intenziun plaun en la qualificaziun e dat lura gas durant la cursa cura ch’i quinta per propi e va per la medaglia?
Tenor Irene Nanculaf vai en ils National Winter Games dentant betg exnum per victorias, mabain en emprima lingia per la stima vers ils atlets ch'han impediments spiertals. Da quels gieus nua ch'i vegn fatg gronda festa cun ils atlets possian els prender fitg bler forza, uschè Irene Nanculaf.
Co vai vinavant?
Las concurenzas sco talas cumenzan la sonda a partir da las 9.00 uras cun ski alpin, snowboard e passlung a Brambrüesch. Il turnier d'unihoc cumenza era a las 9.00 uras, peò en la halla dal la scola professiunala artisanala a Cuira.
Program
- Venderdi: Saira da Cuira en la Halla da la citad davent las 18:00 - 23:00 uras
- Sonda: Turnier da unihoc e cursas da ski alpin, snowboard e passlung - pli tard surdada da las medaglias
- Dumengia: Turnier da unihoc e cursas da ski alpin, snowboard e passlung - pli tard festa finala en la Halla da la citad


text:
Lengnau (AG)
Lengnau a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 541 abitant e una süperfiss de 12.67 km², e al se tröva a una altitüden de 415 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lengnau a l'è tacaa ai cumün de Baldingen, Böbikon, Endingen, Freienwil, Obersiggenthal, Schneisingen, Unterehrendingen, Unterendingen, Wislikofen.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lengnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L coronavirus no fera la scomenzadiva dedichèda a identità e lengaz che da 12 egn vegn metuda a jir al scomenz de mé te Fascia
La é ruèda a la 12^ edizion l’Aisciuda Ladina, la scomenzadiva dedichèda a identità e lengaz che da 12 egn vegn metuda a jir al scomenz de mé te Fascia per endrez del Comun general de Fascia, con si Servijes linguistics, ensema con l’Union di Ladins, l’Istitut Cultural e la Scola de Fascia.
Desche per n muie de etres evenc, ence per chest, che an dò an l’à vardà semper de più de doventèr n moment de condivijion per la comunanza
entrìa, l’emergenza sanitèra coronavirus à metù dant l dubie: él l cajo de l sperlongèr? O piutost de l’anulèr o proèr a l fèr istesc?
La resposta vegnuda fora da la Consulta Ladina, che se à binà chesta setemènes passèdes en videoconferenza, la é peèda via da la proponeta di Servijes linguistics.
No aessa fondament la sburlèr, se no che aisciuda fossel? E no se pel nience la anulèr, ajache la data cernuda per l’aisciuda tol ite da semper i 5 de mé, dì che l’é nasciù la bandiera ladina dai trei colores brun, bianch e vert, e apontin chest an vegn festejà i 100 egn de chesta bandiera, metuda dant per la pruma outa ai 5 de mé del 1920.
L’é stat dezidù coscita de fèr, coche à cognù fèr mingol duc, a peèr via da la scola, na »Aisciuda virtuèla«. Per chest l’é stat lurà per enjignèr na neva piata web dedichèda duta a l’Aisciuda Ladina: n lech de la comunanza olache endèna a se tor sia lèrga sarà prum de dut Bertol, che ajache no l pel jir de persona te la scolines e la scoles de Fascia l se metarà a la leta sul web con matitèdes e jeghes che i bec podarà fèr da cèsa… e l podarà ence ge responer a la letres e la domanes di bec.
No menciarà ben segur na pèrt istituzionèla, olache i referenc de duta la istituzions che laora ensema per tegnir sù l lengaz e l’identità ladina i podarà ge portèr so salut da dalonc a duta la jent de Fascia, e la engaissèr a tegnir dur e jir inant con gaissa ence te chisc momenc senestres.
N partiment de chesta neva majon virtuèla de l’Aisciuda Ladina l sarà dapò ben segur dedicà a la bandiera, per dèr informazions e fèr cognoscer mingol de storia e de curiositèdes sul simbol del popul ladin de la Dolomites.
Su la piata de l’Aisciuda Ladina podarà dapò troèr lèrga i materiai, i retrac, i fruc de duta la edizions passèdes, a na vida da creèr n bel scito ladin olache duc podarà jir a pesćèr e curiosèr, ence la jent che vegn da fora e de autra mendranzes.
Dai 4 de mé ence la neva Aisciuda Ladina ciutarà donca fora da computers, tablet e fonins, e la podarà seghitèr a fiorir ence con la idees, proponetes e consees de duta la comunanza, che pel vegnir tuc sù dai Servijes linguistics del Comun general o ence da l’Union di Ladins, l’Istitut Cultural e la Scola de Fascia.
Endèna tacà a ge pissèr… la setemèna che vegn ve faron saer amò vèlch de più!
LG


text:
Pervi da las circumstanzas da corona han ils organisaturs dal Tour de ski Val Müstair stuì decider, da manar tras las cursas senza aspectaturs. Il club da fans da Dario Cologna na sa lascha però betg scumandar da tuttina esser da la partida. La gruppa da zampugns sa ha plazzada cun lur zampugns sin in mut var 150 meters dasper il traject.
Support dapi l’onn 2007
Il club da fans è dapi l’onn 2007 tar mintg’occurrenza pli gronda per dar support a las sportistas ed als sportists. Ed er sch’els na pon betg esser direct sper il traject e stgellar ed animar las passlunghistas ed ils passlunghists – na vegnia per ils fans da Dario Cologna betg en dumonda da persequitar las cursas sin la televisiun.


text:
Uniun dal Fegl parochial dal Grischun
L’intent dal Fegl parochial dal Grischun è d’edir in fegl parochial chantunal. Il Fegl parochial dal Grischun è ina plattafurma d’infurmaziuns per las plaivs ed ils cumins-baselgia che permetta da discutar a moda independenta, imparziala ed objectiva temas e svilups relevants per la Baselgia catolic-romana. Da l’uniun fan part 40 cumins-baselgia che publitgeschan lur infurmaziuns en la part interna dal Fegl parochial dal Grischun. Per la part exteriura è responsabla ina cumissiun da redacziun ensemen cun la redactura. Finanzià vegn il Fegl parochial dal Grischun cun ils abunaments dals cumins-baselgia sco era cun ina contribuziun annuala da la Baselgia catolica dal Grischun.
Il Fegl parochial dal Grischun cumpara mintga mais e po vegnir retratg da persunas privatas per in pretsch d’abunament da fr. 30.00/onn.
Persunas interessadas pon s’annunziar qua:
Uniun dal Fegl parochial dal Grischun
Via la Val 1b
7013 Domat
t +41 (0)81 633 13 93
finanzen@pfarreiblatt-gr.ch


text:
Architettura de Von Neumann
L'architettura de Von Neumann a l'è 'n architettura per computer progettada del John von Neumann in del First Draft of a Report on the EDVAC a mità agn 1940.
La preved ona CPU fada de on'ALU e di register del processor, 'n unità de controll cont i register di istruzion e 'n program counter, ona memoria per salvà sia dacc che informazion, memorij de massa e dispositiv de input-output.
El fatt de doperà la midemma memoria sia per i dacc che per i programma a l'è retegnuu on coll de bottija, che l'è minga present in l'architettura Harvard.


text:
La cumissiun da gestiun dal cussegl naziunal crititgescha la situaziun da l'arrest da repatriament en Svizra. En divers chantuns vegnian persunas che tschertgan asil, e na survegnan quel betg, messas en arrest. En auters chantuns betg. Entant che la quota d'arrest tar cas da Dublin è en il chantun Vaad tar passa 10%, e quella en il Grischun tar passa 60%, declera Alfred Heer, il president da la cumissiun da gestiun. El pretenda dad armonisar las mesiras. En il Grischun vesan ins auter quai. Tenor Georg Carl, responsabel per dumondas d'asil en il chantun Grischun, èn ins simplamain consequent e fa quai che la lescha di.
Arrestar uffants saja illegal
Tenor la cumissiun da gestiun datti era cas, nua che uffants èn vegnids arrestads ensemen cun la famiglia. Quai cuntrafetschia a la convenziun dals dretgs d'uffants. Lezza scumonda da metter en praschun uffants sut 15 onns. En divers chantuns saja quai però stà il cas. Indicaziuns concretas manchian però, causa che ils chantuns n'han betg documentà correctamain ils cas.
En il Grischun na saja quai però betg capità, di il responsabel per dumondas d'asil Georg Carl.
RR novitads 16:00


text:
La regenza da la Gambia pretenda da la Svizra dad extrader l’anteriur minister da l’intern Ousman Sonko. Ins preparia ina dumonda correspundenta. Quai ha ditg la ministra da commerzi da la Gambia envers l'agentura da novitads sda.
Sonko è dapi la fin da schaner en arrest d’inquisiziun en Svizra. Ad el vegn renfatschà d’avair commess crims cunter l’umanitad en la Gambia. Quai tranter il 2006 ed il settember 2016, nua ch'el è stà minister da l'intern da la Gambia. La Procura publica federala investighescha en chaussa.
Suenter ch'il president Yahaya Jammeh è vegnì mess giu suenter in'intervenziun militara è Sonko stgappà en Svizra. Il schaner è el vegnì arrestà a Lyss, Berna. Il november avant aveva el tschenta ina dumonda d'asil.
RR novitads 17:00