text:
Sècia
Artécol in dialèt arzân
Al Sècia l'è un fióm impurtânt ed l’Êlta Itâlia ch’al cór per la grân pêrta in Emélia-Rumâgna e, ind al pès finêl, in Lumbardìa.
L'é per lunghèsa (172 km), bacîn e purtêda mèdia (42 mc/sec), al principêl fiôm, a dréta, ch’al và a dêr ind al Po dôp al Tanêr.
Al só bacîn (lêregh 2.292 km²) l'è ‘na curiositê perché l'è cumpâgn, cme destèisa, a cól dal Panêr.
Indice
Al cōrs dal fióm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nâs dal' Êlp ed Sucîş insém a l’ Apenèin tôsch-emiliân in pruvîncia ed Rèz, mìa luntân dal Pâs dal Cerēto; al và vêrs mezanôt e, a partîr da la zûnta dal j âcvui di turèint Dôl e Dragòun (ch’al sucêd atâch a Srédel), al cumîncia a sgnêr i cunfîn tr’al pruvînci ed Rèz e Mòdna.
Al rîva pó ind la Pianûra Padâna in pruvîncia ed Mòdna, atâch a Sasōl drèe da la Végia, al mêt insém a l’ j âchev dal Treṣnêr atâch a Rubēra, e al pâsa d’aréint a la zôna ôvest 'dla sitê ed Mòdna.
D’ed ché al ralèinta e al cór a besabōga lòngh un lèt quacê d’êrsen, al bâgna al cmûn ed Cuncôrdia e dôp al fà al só ingrès, ind la pêrt finêla dal só cōrs, in Lumbardìa.
Ché al bâgna Quistèl e al và pó a dêr ind al Po apèina ûn pô a mezdé ed Mântva a Mirasôl ed Sân Bendèt Po, atâch al pôst in dóve al Mîncio al và a finîr int al Po.
La purtêda dal j acqui[modifica | mudéfica la surzéia]
Cme tót i cōrs d'âcva dal nôstri muntâgni al Sècia al pâsa dal grând sót d’ istê a grôsi pîni in premavèira e mâsma in avtûn.
In cunfrûnt a ch’j éter fiôm dal nôstri muntâgni che vân a dêr in dal Po as fà nutêr pr ‘al só purtêdi bundânti in premavèira (qualitê cumpâgn al Panêr) grâsia a l’ j impurtânti anvêdi che vînen zò, per grân pêrt ed l 'ân, ind la zôna in dó al nâs.
Al vôda, in dóve a gh’é al sbòch ,42 mc/sec ed purtêda, la pió êlta (tgnû fôra al Tanêr) tra i fióm ed dréta che vân a dêr ind al Po.
Al sô pîni avtunêli, in mâsma prepotèinti e lidgôsi (che, in chês fôra dal nurmêl, pōlen rivêr ânca a grandèsi d’ed sōver a i 2.000 mc/sec.), vînen in pêrta controlêdi ind al pcòun préma ed Mòdna da un complichê sistèma ed câsi de slerêgh.
I turèint che vân a dêr ind al Sècia[modifica | mudéfica la surzéia]
I principêl turèint che vân a dêr ind al Sècia j ‘n:
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cōrs a mezanōt ed la Via Emélia l’à patî dimóndi cambiamèint: as pèinsa che in època rumâna al pasés pió a sira d’incô fîn a Cavès, pó al cambiêva diresiòun a la brósca a matéina e l’andêva a fînir ind al Po a Bundèin. Cun i lavôr purtê avânti dal 1288 al 1360 l’è stê ublighê ind al lèt dal dè d’incô, atravêrs un pât fr’al sitê ed Pèrma, Rèz, Mòdna, Mântva e Frêra l’é stê dê, in virtó ed còsta lêansa, al nòm al paèiṣ ed Cuncôrdia insém al Sècia ch’a’s câta apûnt insém al Sècia.
Al só nóm latèin lê Sicla, e l'é curiôs nutêr che l'è maschîl pr’ i arsân (al Sècia) e feminîl pr’ i mudnèiṣ (la Sècia).
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialètt mudnés
La Sàccia l'è un fiómm impurtànt ed l'èlta Itàlia ch'al córr per la gràn pèrta in Emélia-Rumàgna e, in dal pèz finèl, in Lumbardìa.
L'è, per lunghèssa (172 km), basèin e purtèda mèdia (42 mc/sec), al fiómm pió gròs, a drétta, ch'al và a dèr in dal Po dòp al Tanèr.
Al sô basèin (lèregh 2.292 km²) l'e 'na curiositê perchè l'è cumpàgn, cmé destésa, al basèin dal Panèr.
Al córs dal fiómm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nàs dal' Elp ed Succiso insìma a l' Apenèin tòsch-emiliàn in pruvèinsa ed Rèz, mìa luntàn dal pàs dal Sréj; al và vérs mezanòt e, a partìr da la zùnta di acqui di turèint Dòl e Dragòun (ch'agh è datés da Srédel), al tàca a sgnèr i cunfìn tr'él pruvèinsi ed Rèz e Mòdna.
Al rìva pò in d'la Piàna Padàna datês a Sasôl in pruvèinza ed Mòdna, al ciàpa j'acqui d'al Tresnêr datês da Rubêra, e al pàsa asvèin a la zòna ovest d'la zitê ed Mòdna.
D'ed chè al ralèinta e al córr a l'imbarièga lóngh un lêt quacê d'èrżen, al bàgna al cumûn ed Cuncôrdia e dòp al fà al sô ingrês, in d'la pêrt finèla dal sô côrs, in Lumbardìa.
Chè al bàgna Quistêl e al và pò a dêr in d'al Po apèina ûn pô a meżdè ed Mantva, a Mirasôl ed San Bendátt Po, datês al pôst in-dûv al Mînc' al và a fgnîr in d'al Po.
La purtèda d'j'acqui[modifica | mudéfica la surzéia]
Cme tótt i córs d'acqua di nòstri muntàgni al Sëccia al pàsa da di gràn sótt d'istê a gròsi pìni in premavéra e sovratótt in autónn.
In cunfròunt a chi èter fiómm di nòstri muntàgni ch'i vàn a dèr in d'al Po a-s fà nutèr pr'él sô purtèdi bundànti in premavéra (qualitê cumpàgna al Panèr) gràsia a j'impurtànti anvèdi ch'i vìnen zò, per gràn pèrt ed l'àn, in dla zòna in-dóv al nàs.
Al vóda, in-dû' a gh'è al sbôch ,42 mc/sec ed purtèda, la pió èlta (tgnû fôra al Tanêr) tr'i fiómm ed drétta che vân a dêr ind al Po.
Al sô pìni autunèli, di mòndi prepotèinti e lidgôsi (che, in chês fóra dal nurmêl, pōlen rivêr ànca a grandèssi ed sóver a i 2.000 mc/sec.), vìnen in pèrta cuntrulèdi in d'al pcòun prémma ed Mòdna da un cumplichê sistèma ed càsi ed slèregh.
I turèint ch'i vân a dêr in d'la Sáccia[modifica | mudéfica la surzéia]
I principêl turèint ch'i vân a dêr in d'la Sècia i én:
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
Al côrs a mezanôt d'la via Emélia l'à patî di mòndi cambiamèint: a-s pèinsa ch'in època rumàna al pasés pió a sira d'incô, fîn a Cavêż, pò al cambièva direziòun a la brósca a matèina e l'andèva a fgnîr in d'al Po a Bundèin. Cun i lavôr purtèdi avanti dal 1288 al 1360 l'è stê ublighê in d'al lêt d'al dè d'incô, atravêrs un pât fr'al zitê ed Pèrma, Rèz, Mòdna, Màntva e Frèra l'è stê dê, in virtó ed sta aleànsa, al námm al paés ed Cuncôrdia sôver la Sáccia c'a-s càta gióst insìma a ls Sáccia.
Al sô námm latèin l'è Sicla, e l'è curiôs nudêr ch'l'è maschîl pr'i arsân (al Sècia) e feminîl pr'i mudnés (la Sàccia).


c: text/html

text:
São Tomé e Príncipe
São Tomé e Príncipe (inscì in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.
A l'è faa de dò isul São Tomé e Príncipe, in de l'Ucean Atlantich, 225-250 km a nord-ovest del Gabon.
La capital a l'è São Tomé.
Al gh'ha una süperfiss de 964 km² e una pupulaziun de pressapoch 157.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
São Tomé e Príncipe a l'è staa un pussediment del Purtugal del secul quel de XVI al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
São Tomé e Príncipe (nom ufizial: República Democrática de São Tomé e Príncipe) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Manuel Pinto da Costa (del 2011).
El prim minister a l'è el Gabriel Costa (del 2012).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Budweiser
Budweiser l'è una bira lager americana in urigin prudota in de la citaa de Saint Louis, Missouri da la sucietà Anheuser-Busch Company.
L'è una bira poch curpusa, cun la particularità de vess prudota cunt una percentüal bela alta de ris. La prudüziun de questa bira l'è stada cumenzada giamò in del 1876. Ul nom el fa riferiment a la cità buema de Budvar (Budweis in tudesch), famusa per la sua produzion de bira, ciapada cume riferiment da la Anheuser-Busch, dal 2008 sa ciama Anheuser-Busch InBev.


text:
Livign
Livign (nom ufizial in talian: Livigno; in tudesch storich: Luwin) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 6 389 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 211 km² e 'na densità de 30. A l’è tacaa al cumün sundrin de Val de Dint e a quei grigiunes de Pontresina, Pus'ciaf, S-chanf, Zernez e Zuoz.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Marion Bartoli
La Marion Bartoli (Le Puy-en-Velay, 2 'd Utóbar dal 1984, a s lèś [maʁjɔ̃ baʁtɔli] in Francéś) l'è stada na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l Favràr dal 2000 a 'l Agóst dal 2013 ch'l'è stada la nùmar sèt dal mónd in singulàr (al 10 ad Śnar dal 2012). L'è élta 170 cm e la péśa 63 chilo.
La dróa al bras dèstar e la tira drit e arvèrs a dū maṅ. In bisàca la s è misa òt turnèo dla WTA e siē ad qvéi d'l ITF.
L'è na fan sfegatàda dla squàdra ad balòṅ d'l Olimpique Marsìglia e la viṿ in Śvisra. Sò pàdar 'l è 'n dutōr, sò màdar n'infarméra. A gh piàś pituràr e magnàr al tórti ad póm ch'la gh fà sò màdar.
In dal sircùit l'è cgnusùda par la śmagna ch'la s pòrta adrē durànt i punt, tant ch'a pâr ch'la gh'àppia sèmp'r al diav'l adòs quànd la próa da par lē i cólp par dar-as la carga, e par la sò manéra machinóśa ad tiràr al servìsi, in dua la piga ad cuntìnuv i sò śnòć sù e śò faghénd in cal méntar strabalśàr la bucìna par tèra.
In dla sò caréra l'è stada bòna ad bàtar dimóndi vòlti dal śugadōri a 'l top cuma la Venus Williams e sò surèla Serena, l'Ana Ivanović, la Lindsay Davenport, l'Arantxa Sánchez Vicario, la Dinara Safina, la Caroline Wozniacki, la Petra Kvitová, la Samantha Stosur, la Viktoryja Azaranka, la Justine Henin e la Kim Clijsters.
In di turnèo dal Gran Slam l'à śugâ dū finàli a Wimbledon, pardénd in dal 2007 cóntar la Venus Williams (dòp avér més in riga la Justine Henin) e vinsénd in dal 2013 cun la Sabine Lisicki. Inóltar l'è stada bòna ad rivàr in semifinàl a 'l Roland Garros par pò èsar batùda par la Francesca Schiavone in dal 2011. A gl'Australian Open e a gl'US Open incéci la n è mai andàda da 'd là di quàrt.
Caréra
La francéśa la vins al sò prim turnèo al 7 ad Śnar dal 2006 in sal cimènt quànd la bat la Vera Zvonarëva 6-2 6-2 in dla finàla 'd Auckland. In Utóbar l'ardópia purtànd'-s a cà al tìtul ad Tokyo cóntar la Aiko Nakamura tulénd-as acsè l'arvìnsida dla finàla pardùda a Praga cun l'atra giapunéśa Akiko Morigami 'l an prima.
In dal 2009 e in dal 2011 la vins àtar quàtar turnèo (dū p'r an) baténd via via la Na Li a Monterrey, la Venus Williams a Stanford, la Petra Kvitová a Eastbourne e la Samantha Stosur a Uśàka. L'arév anc psû métar-'s in bisàca dimóndi da piò ma in dū caś l'è stada custréta a mulàr lè dū finàli par di infurtùni: a Bali cóntar la Aravane Rezaï e a Straśbûrg cóntar la tedésca Andrea Petković.
La taca al 2012 pardénd in di quàrt 5-7 4-6 da la Viktoryja Azaranka a Sydney. Al 12 ad Favràr dal 2012 la vèṅ batùda par l'Angelique Kerber in dla finàla dal turnèo ad cà ad Parì (in sal cimènt a 'l quèrt) par 7-6 5-7 6-3 dòp ch'l'iva fat fóra la Petra Martić, la Roberta Vinci e la Klára Zakopalová. A Doha l'è custréta a dar-'g a muć in semifinàl cóntar la Samantha Stosur. In di Stat Unî la pòrta a cà i quàrt a Indian Wells (3-6 4-6 da l'Ana Ivanović) e la semifinàl a Miami (4-6 2-6 da l'Agnieszka Radwańska dòp c'l'iva dâ la paga a la Simona Halep, a la Marija Kirilenko e a la Viktoryja Azaranka in di tùran precedènt). La và invéci dimóndi mâl la stagiòṅ in sla tèra batùda parchè la và sèmpar fóra in di prim tùran. A Eastbourne la pèrd in semifinàl da la Tamira Paszek, a Carlsbad la pèrd la finàl cun la Dominika Cibulková 1-6 5-7. In Agóst a New Haven la bat la Laura Robson e la Sloane Stephens ma pò la céd a la Sara Errani in di quàrt, acsè cuma a Tokyo. A gl'US Open l'è bòna ad bàtar la Petra Kvitová in tri sét ma pò la patìs al stés tratamènt da la Marija Šarapova in di quàrt. La finìs 'l an cun la semifinàl a Pechîn (4-6 2-6 da la Viktoryja Azaranka) e pardénd subìt a Mósca par 3-6 0-6 da la Sofia Arvidsson.
In dal 2013 la và fóra a 'l tèrs tùran di Australian Open pardénd da l'Ekaterina Makarova par 7-6 3-6 4-6. A Parì invéci l'è la Mona Barthel a mandàr-la a cà in di quàrt. A Indian Wells la bat la Chanelle Scheepers e la Svetlana Kuznecova prima ad pèrdar da la Sara Errani 3-6 2-6. A Miami e a Monterrey la và fóra subìt sóta i cólp dl'Andrea Petković e dla Coco Vandeweghe. In Maǵ la Makarova la gh dà śò incóra a 'l péni a 'l tèrs tùran ad Madrid, pò da tèsta ad série nùmar òṅ la vèṅ sćiancàda a 'l prim tùran a Straśbûrg da la Camila Giorgi par 3-6 2-6. A 'l Roland Garros la vèṅ spasàda via da la Francesca Schiavone a 'l tèrs tùran par 2-6 1-6. A Eastbourne la n śōga mia la sò partìda dal secónd tùran cun la Na Li par n'infesiòṅ ma a Wimbledon l'è bòna ad śugàr. In di prim tùran la bat l'Elina Svitolina 6-3 7-5 e la Christina McHale 7-5 6-4. A 'l tèrs tùran la dà vita a na partìda tiràda cun la Camila Giorgi, finìda 6-4 7-5, cun la tenìsta ad Maceràta ch'l'éra avànti 4-3 e servìsi in dal secónd sét prima ch'la partìda la fus farmàda par la piòva. In di utàṿ la còrsa la fà fóra n'atra itagliàna, la Karin Knapp, par 6-2 6-3 e pò 'l è 'l tùran dla Sloane Stephens ad far al valìś pardénd 4-6 5-7. In semifinàl la francéśa la sćiànca la Kirsten Flipkens par 6-1 6-2 prima ad psér alvàr al piàt ad Wimbledon a 'l secónd tintatìṿ, dand un 6-1 6-4 a la Sabine Lisicki. La còrsa, a n esénd minga tant in bóla, la salta tut al méś ad Luj par pò turnàr a śugàr a Turònt in Agóst. Dòp avér pasâ al prim tùran p'r un bye, la Marion la riva in di utàṿ baténd la Lauren Davis par 6-0 6-3 ma pò l'è custréta a dar-ag sù cun la Magdaléna Rybáriková in sal puntéǵ ad 6-7 0-1 parchè al mâl ch'la gh'iva 'l éra turnâ fóra. A Cincinnati la nutìsia ch'la śēla tut: la Bartoli la fà savér che qvéla cun la Simona Halep, pardùda par 3-6 6-4 6-1, l'è stada la sò ultma pardìda parchè al sò fìśic stlâ al n in pōl piò.


text:
Amden
Amden a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 43.48 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1679 abitant.
El cumün de Amden al se tröva a una altitüden de 999 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alt Sankt Johann, Ebnat-Kappel, Filzbach (GL), Mühlehorn (GL), Nesslau-Krummenau, Obstalden (GL), Quarten, Schänis, Stein, Weesen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Andimo monte Voraden. In del 1230 l'eva menziunaa col nom de Andimin e in del 1282 col nom de in montibus Andinen e pü tarde anmò come Ammon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Inglés)
- Amden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mismarich
Mismarich (nom ufizial in italian: Mesmerich in Piemuntes; Mezzomerico in Italian; in tücc i cas, l'acent a l'è in sü la i) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 222 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,6 km² e ona densità de popolaziun de 161 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Dimian, Marön, Vlésc, Sön e Vavru.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mismarich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pò
El Pò (in latin Padus) l'è on fiumm de l'Italia del nòrd.
El nass dal Pian del Re (comün de Crissolo, in Pruvincia de Cüni), pròppi sota al Monvis, e el corr vers orient per tutta la granda pianura che la ciappa el nòm de lù; dòpo 652 chilòmeter de percors el se trà dent in del Mar Adriatich cont on delta spartii fra l'Emilia Romagna e el Veneto. I fiumm pussee important che se trann dent hinn la Dora Baltea, el Tisin, l'Adda, el Bremb, l'Òli, el Mincio da manzina e el Tanaro, el Taro, el Panaro da dritta.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cadì idrogràfich del Po l'è de lè de 71.000 km² e la sò portàda l'è bèla bondànta perchè 'l càta sö 'na gran part de l'àiva del versànt meridiunàl de le Alpi (el sò cunfì orietnàl l'è 'l grùpo de l'Ortles-Cevedale), gràsie ai sò aflüèncc de mansìna che i è chèi che i ghe pórta la pàrt piö gròsa.
De sòlet el fiöm l'è piö gròs en primaéra e autùno e l'è piö sèch a le fì de l'istàt. Le piéne piö dizastrùze de sòlet el i a fà 'ndèi més utunài.
La portàda màsima l'è stàda registràda endèle inondasiù del 1951 e del 2000, con de piö de 13.000 m³/s endèl córs medio-bas del fiöm.
El Pò 'l streèrsa trè cità capolöch de pruvìncia Türì, Piacènsa e Cremùna, ma 'l ghe pàsa derènt a divèrsi óter cèntri 'mportàncc compàgn de Pavìa, Feràra, Rovìgo ecc.
Endèla zòna de Feràra, el Pò 'l cumìncia a slargàs endèn dèlta bel deèrt e grànt, 'nfìna a cuarcià zó 'na superfìce de 380 km². El se divìt en sich ram principài (Po de Maestra, Po de la Pila, Po de le Tole, Po de Gnoca e Po de Goro), En óter ram segondàre (el Po de Volano) el pasàa per la cità de Feràra.
El delta del Po, per vìa del sò valùr ambientàl, l'è stat deciaràt endèl 1999 Patremóne de l'Umanità de l'Unesco,
-
-
El Pò a Türì
-
Dré al Pò a Casale Monferrato
-
El Po a Boretto
Dré al sò percórs endèla Pianüra Padana, el Po 'l se divìt de spès en divèrsi ram, isé de furmà ìzole fluviài, la piö grànda de chèste, se se làsa fò chèle del Delta, l'è l'Ìzola Serafini, sitüàda en corespondènsa co la conflüènsa de l'Arda e che la mizüra presapóch 10 km².
Töt ensèma, el Po 'l streèrsa (de la sorgènt enfìna al mar) 13 pruvìnce: Cuneo, Türì, Vercelli e Alesàndria (endèla regiù del Piemónt), Pavia, Lod, Cremùna e Màntoa (endèla regiù de la Lombardìa), Piacènsa, Pàrma, Regio Emìlia e Feràra (endèla regiù de l'Emilia-Romagna) e Rovigo (endèla regiù del Vèneto). I cümü tocàcc del fiöm i è 183.
Aflüèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aflüèncc de mansìna i vé zó töcc de le Alpi e i è:
- Pellice
- Dora Riparia
- Stura di Lanzo
- Malone
- Orco
- Dora Baltea
- Sesia
- Agogna
- Tisin
- Lamber
- Ada
- Brèmb
- Òi
- Mincio
I prim aflüèncc de dèstra i vé zó töcc de le Alpi Còsie e Lìguri, dei quài i piö 'mportàncc i è:
piö 'n zó 'l Po càta sö le àive che vé zó dei Apenìni setentriunài, i piö 'mportàncc i è:
Curiuzità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pò l'è sèmper stat cunsideràt el fiöm piö lónch d'Itàlia, ma l'è mìa 'l fiöm piö lónch che 'l tóche alméno per en ciapèl e teretóre italià, perchè la Drava, che la nas endèl cümü de Dobbiaco, e che dòpo la và a sbötàs endèl Danubio, coi sò quàze 750 chilòmetri, l'è piö lónga. El Pò 'nvéce l'è 'l fiöm piö lónch che 'l scóre per entréch söl teretóre italià.


text:
Soià
Soià (en Italià: Soiano del Lago), l'è 'n cümü de 1 896 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt en Valtènezi, sö le culìne moréniche del Lach de Gàrda.
El sò teretóre 'l cunfìna coi cümü de Calvagés, Manèrba, Munìga, Padènghe e Polpenàse.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prezènsa de l'òm endel teretóre de Soià l'è testemognàda amò de la preistória de le custrusiù palafitìcole retroàda de le bànde de le torbiére de Chisulìne.
Gh'è stàt troàt apò a dei rèscc de abitasiù romàne e 'na làpide de màrmor che adès l'è 'nmüràda endei mür de la canònega. El paés el g'ha patìt dele gran destrüsiù de la part dei ùngari 'ndel 899, e 'n chèsta ocaziù par che sàpe stat distrugìt apò a 'n tèmpio dedicàt a Giove.
Endel Medioévo Soià l'ìa sóta la giürisdisiù del Vèscof de Verùna (amò 'ncö la paròchia de Soià l'è sóta la dioòcezi de Verùna). Endel 1330 el paés l'è pasàt sóta Mastino de la Scala, e piö tàrde a Gioàn de Boémia. Chest'öltem el g'ha cidìt le tère de Soià ai cóncc de Castelbarch per 15 mila fiurì d'ór. Entùren al 1300 i fransescà i g'ha fondàt el monastér de San Ròch, dré a la stràda che mìna a Padènghe.
Arènt al Castèl gh'è stat fat sö la céza de San Mighél Arcàngel, lüminàda en ocaziù de la vìzita pastoràla del vèscof de Verùna Ermolao Barbaro (1454). Endel 1550 Soià el se destàca de la Piéf de Manèrba. Sóta la duminasiù de Venésia el fàa part de la quàdra de la Valtènezi.
L'è indicàt come cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che però l'è stat agregàt al cümü Padènghe. Endel 1947 però l'è stat tùrna dizagregàt e l'è turnàt a fà cümü de per sò cönt.
Evulusù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Chardonne
Chardonne a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera-Pays-d'Enhaut, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.94 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2755 abitant.
El cumün de Chardonne al se tröva a una altitüden de 586 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Granges (FR) (FR), Attalens (FR), Jongny, Corsier-sur-Vevey, Corseaux, Saint-Saphorin (VD), Puidoux.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)


text:
Cordial beinvegni
A Vus cara visitadra, car
visitader fagein nus in cordial beinvegni.
Nus selegrein che Vus arveis nossa homepage.
La presentaziun da nossa
pleiv vul dar a Vus la caschun d'emprender d'enconuscher nus meglier, d'informar
Vus en fatgs dalla pleiv e da dar risposta a damondas.
Nus selegrein da star a Vossa disposiziun ed essan engrazieivels per Vies interess.
Bugen exprimin nus il giavisch da visitar e sentupar cun Vus buca mo sin las paginas da nossa website mobein era persunalmein. Quei fagess plascher a nus.


text:
Casiràt
Casiràt (Casirate d'Adda) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Géra d'Ada chèl tòcc de la média pianüra bergamasca apröf al cunfì co la pruinsa de Milà che storicàmènt l'à sèmper fai part del Ducàt de Milà e l'è mia stacc sóta la Serenisima.
El g'ha 'na popolasiù de 4 115 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 10,2 km² e 'na densità de popolasiù de 403 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 25 km de la sità e a 114 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Arsàch, Carvensà, Cassano d'Adda (MI), Rivolta d'Adda (CR) e Treì.
Ol Petróle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1974 a Casiràt i à troàt ü giacimènt de petróle che però l' s'è dimostràt mia tròp grant ma 'n töte i manére grant asé per dèrf fò quàter pós per tirà fò petróle e gas metàno.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Casiràt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fin Mornasch
Fin Mornasch (nom ufizial in italian: Fino Mornasco) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta 9 823 abitant (dato del Dicember 2015[1]) cont ona süperfis de 7,3 km² e 'na densità de 1 346 ab./km².
El paes el gh'ha dò frazion: Andraa e Sòcch, oltra ai duu centri principai. A Fin gh'è nassuu el Giovanni Battista Scalambrini, vescov de Piasenza e beaa de la Gesa Cattòlica.
Origin del nòmm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El nòmm fin el che 'l vegna del Latin finis che 'l voeur dì "confin, limit".
- El nòmm Mornasch l'è staa giontaa dòpo de l'Unità d'Italia (per la precision in del 1862), per fà minga confusion cont el comun de Fin in Provincia de Bergom. A bon cunt, "Mornasco" el ven del Comasch mornee, che 'l voeur dì "molin", a testimonianza de la longa tradizion de molin a acqua: Mornasch prima a l'era domà voeuna di frazion del comun, unida a Fin in del 1757.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Fin (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Force
Force l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Ascoli Piceno. El g'ha 1 379 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Comunanza, Montefalcone Appennino (FM), Montelparo (FM), Palmiano, Rotella, Santa Vittoria in Matenano (FM), Venarotta.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Montag, November 06, 2006
Act de carezia e veneraziun encunter la s. Crusch
O crusch adorabla de miu Salvader, jeu salidel tei cun respect e carezia perquei che ti, meritas il respect e la carezia dil tschiel e della tiara. O che tia dignitat ei pauc enconoschenta; ti eis il ligiom, che tegns ligiaus Dieus cull' olma, e l'olma cun Diu; ti eis il port dil salid e la speronza e confidonza dellas olmas humiliteivlas, che enqueran de vegnir sprezadas e humiliadas; perquei che ti o miu Diu, has elegiu il sprez e la humiliaziun ed eras disponius de suffrir tuttas sorts affrunts ed ingiurias per ils puccaus dils carstgeuns ed il salid dellas olmas. O miu adurabel Jesus! jeu embratschel tia sontga Crusch, jeu ritscheivel ella cun compleina resignaziun enten tias sontgas ordinaziuns; jeu strenschel ella encunter miu cor. Tia sontga ed adorabla veglia daventi sin tiara, sco en tschiel.
Eingestellt von Impos um 19:55
Labels: Kreuz Christi, rhätoromanisch
Keine Kommentare:
Abonnieren Kommentare zum Post (Atom)


text:
20 12
Ol dé 20 de dezèmber l'è 'l 354 ( 355 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 12 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de dezèmber al è ul dí da pòost 354 ( 355 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 12 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - Andorra la Vella (Andorra): se l' inaügüra la Biblioteca Nassiunala d'Andorra.
2003 - Barcelona: Pasqual Maragall al tö possessiú come president d127 de la Generalitat de Catalunya.
1803 - Nöa Orleans (la Louisiana, i Stacc Ünicc): al palau del Cabildo se la sélebra la serimònia de sessiú de la Louisiana aj Stacc Ünicc per part de Fransa, segunt l'acord de véndita signat ol 30 04 del istess an intra Napoleú e ol president Nord-americà Thomas Jefferson.
1860 - Colúmbia (Carolina del Süd, i Stacc Ünicc): l'Assemblea del stat la declara dissolta la üniú con i Stacc Ünicc, fat ch'al descadena la Guèra de Secessiú.
1940 - Washington (i Stacc Ünicc): Roosevelt al tö possessiú per la tersa ölta de la càrega de president.
1973 - Madrid (Spagna): la banda teroresta ETA la sassina con öna bomba ol president del goèrn Spagnöl Luis Carrero Blanco.
1987 - Larry Wall al distribüiss la pröma versiú del lenguas de programassiú Perl (Perl 1)
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1927 - GeoJe (GyeongSangh, Corea del Süd): Kim Young-sam, president de Corea del Süd.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Entschatta dals cuntegns
Entschatta dal navigatur
Fin dal navigatur
La Chanzlia federala è il post da stab dal Cussegl federal
La Chanzlia federala furnescha prestaziuns da servetsch per il Cussegl federal e per l'administraziun federala sco er per la populaziun. Sia purschida da servetschs s'adatta cuntinuadamain a las novas sfidas ed als novs basegns.
La Chanzlia federala infurmescha
La Chanzlia federala coordinescha la communicaziun da la Confederaziun sco er la plurilinguitad da l'administraziun federala envers la publicitad.
Il pledader dal Cussegl federal e vicechancelier André Simonazzi infurmescha las medias e la publicitad suenter la sesida dal cussegl federal che ha lieu ina giada l'emna.
Conferenza da medias dal Cussegl federal en directa
La Chanzlia federala garantescha ils dretgs politics
Elecziuns, votaziuns, referendums, iniziativas, petiziuns... En strusch in auter stadi suveran n'ha il pievel dretgs da cundecisiun uschè vasts sco en Svizra.
Ultra da quai coordinescha la Chanzlia federala l'introducziun dal "vote électronique" (e-voting).
Dretgs politics
La Chanzlia federala publitgescha
La Chanzlia federala è responsabla per la collecziun uffiziala dal dretg federal, per il Fegl uffizial federal sco er per la Collecziun sistematica dal dretg federal.
Broschuras sco "La Confederaziun en furma concisa" infurmeschan la publicitad davart il stadi svizzer e davart sias funcziuns.
La cumparsa la pli actuala dal dretg federal
La Chanzlia federala en l'internet
La Chanzlia federala tgira diversas paginas da la Confederaziun en l'internet: admin.ch, bk.admin.ch, news.admin.ch (en tudestg) ed il portal svizzer www.ch.ch.
Ella promova il e-government e coordinescha las activitads da las administraturas e dals administraturs da paginas-web da tut ils departaments.
Fin dals cuntegns


text:
Igl zercladour 2007 ò igl Chor viril Surses pudia festivar sies 100avel anniversari. Graztga agl success digls davos onns ò igl domber da cantadours digl chor cun retga tradiziun pudia neir augmento sen 68 omens activs. La media da vigliadetna schea tar «giovens» 50 onns, la regiuvinaziun resta ena sfeida permanenta. Igls cantadours vignan ord tottas vischnancas da la val Surses (Beiva sur Savognin anfignen Salouf), da la val Alvra ed adegna daple er da Surmirans tgi laschan ancrescher abiteschan ...
plus »
Igl zercladour 2007 ò igl Chor viril Surses pudia festivar sies 100avel anniversari. Graztga agl success digls davos onns ò igl domber da cantadours digl chor cun retga tradiziun pudia neir augmento sen 68 omens activs. La media da vigliadetna schea tar «giovens» 50 onns, la regiuvinaziun resta ena sfeida permanenta. Igls cantadours vignan ord tottas vischnancas da la val Surses (Beiva sur Savognin anfignen Salouf), da la val Alvra ed adegna daple er da Surmirans tgi laschan ancrescher abiteschan pero an Tumigliastga ni Coira e conturn.
Igl Chor virl Surses è nia fundo cun la fegnameira da cultivar e promover la cultura cantica rumantscha virila. El peglia part regularmaintg a festas cantunalas e federalas cun la fegnameira da cuntanscher la distincziun maximala. Chella fegnameira vign er cuntanscheida cun gronda regularitad.
Igl «chor da vallada», scu tg'igl Chor viril Surses vign er numno, fascinescha cun en repertori fitg lartg. Cun canzungs scu „Return“ , „Mobilisaziun“ u "L'orma tgi reiva tar Dia" digl poet indigen Pader Alexander Lozza tigna igl chor ot la tradiziun locala. Mademamaintg è igl chor pero er avert per novas ovras contemporanas scu „Mosaic Sursetter“ digl cumponist Gion Giusep Derungs u l'ovra da Giovanni Netzer "Igl mond digl paster pitschen" cumponeida da Gion Antoni Derungs barmeir. Igl 2013 ò ena pitschna turnea da concert cun igl Requiem da Fanz Liszt an collavoraziun cun solists professiunals (P. Galliard, S. Zünd, A. Trauner, W. Schwinghammer) e musicists da la Philharmoneia da chomra Grischuna furmo ena ulterioura sfeida per igl chor.
Igls ampres decenis è igl chor nia dirigia da laics, per regla scolasts. Siva digl 1967 stat el sot la batgetta da musicists da professiun. Sen Gion Giusep Derungs (dirigent 1967-1985) è suando Curò Mani jun. (dirigent 1986-2000) e siva igl 2000/01 Luzius Hassler. Per ulteriouras infurmaziuns, ena commembranza passiva u ena pustaziun da prortatungs supplitgagnsa da suandar la pagina www.chorvirilsurses.ch
« moins


text:
Cluj Napoca
Cluj-Napoca (parnozia ['kluʒ na'po.ka]; ungheres: Kolozsvár; latin: Napoca o Claudiopolis; todesch: Klausenburg) l'è ona città de la Romania del nord.
L'è stada la capital de la Transilvania, e l'è incoeu el center economegh pussee important del nord-est del Paes. Ghe viven quasi 320.000 personn, di quai on 60.000 l'è de lengua ungheresa. Cluj donca l'è la segonda città romena per numer de ungheres (dopo Târgu Mureș).
A l'è ona città proppi antiga e piena de storia, cognossuda giamò ai temp di Roman, che l'aveven fada devegnì ona sò colonia. L'è anca la città indè che l'è nassuu el Mattia Corvin, vun di re ungheres pussee amaa del sò popol.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Be'er Sheva, Israel.
- Caracas, Venezuela.
- Statt Unii:
- Colonia, Germania.
- Coriza, Albania.
- Makati, Filippinn.
- Francia:
- Provincia de Parma, Italia.
- Rotherham, Regn Unii.
- San Paol, Brasil.
- Suwon, Corea del Sud.
- Pécs, Ungheria.
- Zagabria, Croazia.
- Zhengzhou, Cina.


text:
1Rü ñu̱xma, Pa Chaune, Pa Timutéux, ¡rü cugü naporaxẽẽ namaã i ngẽma pora i Ngechuchu ya Cristu cuxna ãxü̃! 2Yema ore ga chauxü̃tawa nüxü̃ cuxĩnüxü̃ ga yexguma muxü̃ma ga duü̃xü̃güpe̱xewa nüxü̃ chixuxgu, rü chanaxwa̱xe i ñu̱xma cuxi ngẽma oremaã cunangúexẽẽ i togü i yatügü i meã naãẽxü̃ cua̱xgüxü̃ na nüxĩ togüxü̃ nangúexẽẽxü̃ca̱x namaã i ngẽma ore. 3Rü tama name i naxca̱x cumuü̃ na Ngechuchu ya Cristuarü oregagu ngúxü̃ quingexü̃. Natürü cunaxwa̱xe i namaã cupora ñoma wüxi i mexü̃ i norü churararüü̃. 4Rü wüxi i duü̃xü̃ i churarawa ngẽxmaxü̃, rü taxucürüwama to i puracü i tama churaraarü ixĩxü̃gu narüxĩnü. Natürü ngẽma norü ãẽ̱xgacü nagu namuxü̃ i puracügu nixĩ i naxĩnüxü̃ na ngẽmaãcü norü ãẽ̱xgacüxü̃ nataãẽxẽẽxü̃ca̱x. 5Rü ngẽxgumarüü̃ ta wüxi i duü̃xü̃ i wüxi i ĩnücawa nügü ingucuchixẽẽxü̃, rü taxuacüma nanayaxu i norü ãmare ega chixri naxĩnüca̱xwa̱xegu rü tama ngẽma ĩnücaarü ãẽ̱xgacüga naxĩnügu. 6Rü texé ya naãnewa puracüxe rü name nixĩ i tüxira tanayaxu i tümanetüarü o. 7¡Rü guxü̃guma nagu rüxĩnü i ñaã ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃! Rü nüma ya Cori ya Ngechuchu tá cumaã inananguxü̃xẽẽ i guxü̃ma na nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma cunaxüxü̃ca̱x i ngẽma puracü. 8¡Rü nüxna nacua̱xãchi ya Ngechuchu ya Cristu ya Dabítanüxü̃ ga guma yuwa írüdacü! Rü yimachiga nixĩ i ngẽma ore i mexü̃ i duü̃xü̃gümaã nüxü̃ chixuxü̃. 9Rü ngẽma oregagu nixĩ i ngúxü̃ na chingexü̃ rü ñoma wüxi i máẽtaxü̃rüü̃ núma poxcupataü̃wa cadenamaã chichotaxü̃. Natürü Tupanaãrü ore i mexü̃, rü guxü̃wama nanguama rü taxucürüwama texé tayachota. 10Rü ngẽmaca̱x yaxna namaã chaxĩnü i ngẽma ngúxü̃ i chingexü̃ naxca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupana idexechixü̃. Erü chanaxwa̱xe i nümagü rü ta Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ nayaxõgü, rü ngẽmaãcü na nayauxgüãxü̃ca̱x i maxü̃ i mexü̃ i taguma gúxü̃. 11Rü pemaã nüxü̃ chixuxchaü̃ i wüxi i ore i aixcüma ixĩxü̃. Rü ngẽxguma Cristu yuxü̃rüü̃ norü oreca̱x iyuegu, rü naxrüü̃ tá ta wena tamaxẽ na nüma ínangẽxmaxü̃wa ingẽxmagüxü̃ca̱x. 12Rü ngẽxguma ñoma i naãnewa yaxna namaã ixĩnüẽgu ega ngúxü̃ ingexgu, rü daxũguxü̃ i naãnewa rü wüxigu namaã ãẽ̱xgacü tá tixĩgü. Rü ngẽxguma tama Cristuxü̃ icuáxchaü̃gu i ñoma i naãnewa, rü nüma rü tãũtáma tüxü̃ nacuáxchaü̃ i daxũguxü̃ i naãnewa. 13Natürü woo ñuxguacü i yixema rü tama aixcüma naxü̱xgu i ngẽma Tupanamaã ixunetaxü̃, natürü nüma ya Tupana rü guxü̃guma nayanguxẽẽ i ngẽma tamaã inaxunetaxü̃, erü taxuacüma nügütama nawomüxẽẽ. 14Rü ngẽma yaxõgüxü̃ i cuxü̃tawa ngẽxmagüxü̃, rü name nixĩ i Tupanaẽ́gagu nüxna nüxü̃ cucua̱xãchixẽẽ na tama nuxcümaü̃güxü̃ i ore i taxuwama mexü̃ca̱x nügümaã na yaporagatanücüüxü̃ca̱x. Erü ngẽma rü wüxi i chixexü̃ nixĩ, rü nanachixeãẽxẽẽ i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃ ĩnüẽxü̃. 15¡Rü cugü naporaxẽẽ na meã cunaxüxü̃ca̱x i Tupanaãrü puracü na nüma cumaã nataãẽxü̃ca̱x i ngẽxguma nape̱xewa cunguxgux! Erü tama cunaxwa̱xe i ṯacüca̱x nüxü̃ cuxãne i ngẽxguma nüma cuxna nacaxgu i curü puracüchiga. ¡Rü ngẽmaca̱x cunaxwa̱xe i aixcüma meã namaã cungúexẽẽtae i ngẽma ore i mexü̃ i aixcüma ixĩxü̃! 16¡Rü nüxü̃ rüxo i ñoma i naãnecü̱̃ã̱xãrü dexagümare i taxuwama mexü̃! Erü ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽma dexagümaregu ĩxü̃, rü guxü̃guma yexeraãcü chixexü̃gu nayi. 17Rü ngẽma norü ngu̱xẽẽtae i ngẽma duü̃xü̃gü, rü ñoma wüxi i ḏaaweane i tüxü̃ íyimachixẽẽxü̃rüü̃ nixĩ. Rü yema nixĩ ga nüxü̃ ngupetüxü̃ ga Imenéu rü Firetu. 18Yerü nidoragümare ga nüxü̃ na yaxugüexü̃ rü marü na nangupetüxü̃ i yuetaarü dachiga. Rü yemaãcü nanawomüxẽẽgü ga ñuxre ga duü̃xü̃gü na tama noxrirüü̃ yaxõgüãxü̃ca̱x i Tupanaãrü ore. 19Natürü Tupanaãrü ore rü taguma inayarüxo rü taguma naxüchicüü. Rü ngẽma norü orewa rü ñanagürü: “Tórü Cori ya Tupana nüxü̃ nacua̱x i texé tixĩ ya norü duü̃xü̃gü ixĩgüxe. Rü guxãma ya yíxema nüxü̃ ixuxe na Ngechuchu ya Cristu rü tümaãrü Cori yiĩxü̃, rü name nixĩ i nüxna tixĩgachi i guxü̃ma i chixexü̃”, ñanagürü i ngẽma norü orewa. 20Wüxi i duü̃xü̃ i dĩẽruã̱xü̃chixü̃ rü napatawa nangẽxma i poratu i uirunaxca̱x rü dĩẽrumünaxca̱x. Rü nangẽxma ta i poratu i naĩnaxca̱x rü waixü̃münaxca̱x. Rü ngẽma poratu i uirunaxca̱x rü dĩẽrumünaxca̱x rü mexü̃ i norü õnaca̱x nixĩ. Natürü ngẽma poratu i naĩnaxca̱x rü waixü̃münaxca̱x rü guxchirechixü̃ nixĩ. 21Rü ngẽxguma wüxi i yaxõxü̃ naxwa̱xegu na aixcüma mexü̃ i Tupanaãrü puracütanüxü̃ na yiĩxü̃, rü name nixĩ i nüxna nixũgachi i guxü̃ma i chixexü̃. Rü ngẽxguma tá nixĩ i Tupanape̱xewa aixcüma naxüünexü̃ na naxüãxü̃ca̱x i nagúxü̃raü̃xü̃ i puracü i Tupana namaã nüxü̃ ixuxü̃. 22¡Nüxü̃ rüxo i guxü̃ma i ngẽma chixexü̃ i ngextü̱xücügü nagu rüxĩnüẽxü̃! ¡Rü meã Tupanape̱xewa namaxü̃ rü aixcüma nüxü̃́ yaxõ! ¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü, rü tãxṹ i namaã cunuxü̃! Rü ngẽmaãcü chanaxwa̱xe i cumaxü̃ wüxigu namaã i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i ngearü pecaduã̱xãcüma Tupanamaã yumüxẽgüxü̃. 23Rü tama name i icurüxĩnü i ngẽma dexagü i taxuwama mexü̃. Erü ngẽma dexagügagu rü düxwa nügüchi naxaie i duü̃xü̃gü. 24Rü wüxi i Tupanaãrü puracütanüxü̃ rü tama name na namücüchi naxaixü̃. Natürü name nixĩ i guxü̃ma i duü̃xü̃gümaã namecüma. Rü nanaxwa̱xe i yaxna namaã naxĩnüãcüma meã duü̃xü̃güxü̃ nangúexẽẽ i Tupanaãrü ore. 25Rü wüxi i Tupanaãrü puracütanüxü̃ rü nanaxwa̱xe i yaxna namaã naxĩnüãcüma meã nayaxucu̱xẽ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama irüxĩnüẽchaü̃xü̃. Rü nanaxwa̱xe i ngẽmaãcü ínanaṉg̱uxẽẽ na Tupana nüxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü na nüxü̃ naxoexü̃ca̱x i norü chixexü̃ rü nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. Erü Tupana nanaxwa̱xe na naxuãẽgüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü rü nawa ínanguxü̃xü̃ i ngẽma chixexü̃ i ṉg̱oxo i Chataná nagu nayixẽẽxü̃ na noxrütama ngúchaü̃ namaã naxüxü̃ca̱x.
Copyright
Learn More


text:
Dialett noares
El noares (o noaresatt) l'è on dialett ocidental del lombard.
El gh'ha di element de transizzion cont el piemontes; in particolar, in su la riva orientala de la Sesia, a nassen on fracch de dialett de transizzion.
Cuntegnüü
Difusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pont de vista dialettal, la provincia de Noara la se troeuva in sul confin tra la lengua lombarda e la lengua piemontesa, in d'on contest de continuum lenguistegh, indè che l'è complicaa capì indè che la scomincia ona lengua e la finiss l'oltra.
El dialett de Noara, come vedaremm pussee de sotta, l'è ben influenzaa del milanes (per reson storegh, colturai e anca economegh) e l'è parlaa anca in di paes intorna: parlom de Caltignaga, Granozz, Camerian, San Peder e Briona a nord e a ovest, Garbagna, Nibioeula, Vespolaa, Terdobiaa, Sozzagh, Torghen e Borgh a sud (cont on quai tratt conservativ perduu in città). A nord e a nord-ovest se senten de bon i influenz (anca morfologich e adirittura lessicai) del piemontes. I dialett de Ricett, la Badia, Vinzaj e Fara vegnen consideraa putost diferent e particolar respett al modell cittadin. A est de Noara i dialett de Gajaa, Cambra, Rementin, Vlesg, Branzagh e Trecaa conserven, con gradi diferent, di caratteristegh bei originai.
I dialett de la zona a nord de Noara, per esempi Borbanee, inscì come quei in su la riva del Tesin, del Verban e del Lagh d'Orta, poeudom minga considerài noares tout court.
Donca in quell articol chì femm riferiment soratutt al dialett cittadin (sicurament lombard), cont on quai confront con quei de la provincia.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In quell articol chì parlaremm soratutt del noares de città, cont el fà on confront cont ona quai varietà ariosa (soratutt de la zona intorna al capploeugh) e cont el Milanes (ciappaa convenzionalment 'me variant standard del lombard, almanch ocidental).
Fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se voeurom fà on confront cont el Milanes, el dialett principal del Lombard occidental, poeudom trovà on poo de particolarità:
- Conservazzion del fonema [o], che in del milanes modern el manca.
- Tanti [e] atonegh deventen di [i] o [a]:
- PERSONA: mil. [per'sɔna], noa. [par'sona]
- VESTII: mil. [ves'tiː], noa. [vis'ti]
- La Ŏ latina in silaba tonega averta la subiss minga la metafonia denanz a /a/ e donca la se conserva:
- FOEURA: mil. ['føːra], noa. ['fɔra]
- Mancanza de diferenza fonologica in tra vocai longh e curt
Comparazzion fonetegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta a vegnen miss a confront i variant lombard de:
- Milan, ciapaa convenzional 'me standard del lombard ocidental
- el Cason, paes a ovest de Milan, invers la riva del Tesin
- Noara
- Briona, paes a nord-ovest de Noara, in direzzion de la Sesia
- Gajaa, comun in su la riva del Tesin, con 'na fonetega e ona morfologia particolar
- el Borgh, paes de la Bassa noaresa al confin con la Lumellina
- Gozan, paes del Vergant in direzzion del Lagh d'Orta
- Bovoeugn, paes a ovest de Noara, invers el confin lenguistegh cont el piemontes
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lavorà che deslontanen pussee el noares di olter dialett ocidentai hinn:
- El plural feminil el se forma cont el giontà ona -i ai paroll:
- mil. i stell, noa. i stelli
- La I persona plural di verb la se forma con la desinenza -oma (istess che in piemontes):
- mil. cantom, noa. cantoma.
- El verb ausiliar vess despess el sostituiss el avè:
- mil. hoo mangiaa, noa. son mangiaa.
Lessegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In general, el lessegh del noares el se deslontana minga inscì tant de quell lombard comun. A bon cunt el presenta on poo de variazzion del milanes e, certi voeult, el gh'ha dent anca on quai piemontesism.
Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un dialugh tra un padrun e 'l sò servitur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Padron: Eben, Batista, t'hii fai tüti i cumission ch'i t'hoo dai?
- Sarvitor: Credi da vess stai sgagiaa pü che hoo pudüü. 'Sta matina ai ses e 'n quart seri già in viagg; ai set e mezza seri a mezza straa, e ai vot e trii quart 'gnevi dent in cità; ma pö è piuvüü tant!
- P: Che, sicond al solit, tì 't sareet casciaa ind una ustaria a fà 'l lampion, spiciand che cessass l'aqua! E parchè t'heet mia piaa sü l'umbrela!
- S: Par no avè cul crüssi; e pö iarsira, quand son andai in let, piuviva già pü o, sa piuviva, piuviva apena un stissin; stamatina, quand i son levaa sü, l'era tüt seren e, apena nassüü el sol, è 'gnüü tüt nivul; da lì un poo è 'gnüü sü un gran venton, ma inscambi da menà via i nivli, l'ha mandaa tampesti ch'i hinn düraa mezz'ora, e pö giò aqua a segi.
[...]
Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, de pag. 33
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I disi donca che int i temp del prim re 'd Cipri, dopo che Gotifrè 'd Büglion l'ha 'vüü guadagnaa la Tera Santa, gh'è capitaa che una dona nobila 'd Guascogna, apena visitaa par divossion al S. Sepolcar, a s'è mitüü in viagg par tornà a cà suva. Rivaa a Cipri, l'han ofendüü propi da vilan certi personi tristi cumè 'l pecaa mortal. Lee s'è ben lamentada sübit, ma nissün gh'aveva da pudè jütàla, e nissün saveva gnanca consolàla int una quai manera. Alora l'ha pensaa da presentàss al re par vègh giüstissia, ma quaidün gh'ha dii ch'a 'l gh'eva gnenta da fà, parchè 'l re l'era vün così cativ e sensa puntili ch'a 'l fava gnenta par i altar e gnanca par lü, anca quand l'avissan ofendüü in tüti i maneri. Cula povra dona, a sentì 'sti robi chì, l'ha perdüü sübit la speransa da podè vendicàss. Ma l'ha vorsüü pijàss al güst da dàgh 'na lession al re par fàgh capì 'ch l'eva propi un povr'om a pensàla in cula manera. L'è andai donca da lü e, intant ch' la piangiva, gh'ha dii: "Ma, neh, lü, ch'al senta cul ch'i gh'hoo voja da dìgh mì: mì son mia 'gnüü parchè gh'abi la speransa ch'al faga un quaicuss par mì in quant a certi personi che m'han fai 'gnì rabiaa l'altar dì, parchè i 'm disevan adree tanti brüti paroli: soo ben che lü 'l pensa mia a 'sti robi chì. Mì vorissi domà ch'am disissa propi dabon cuma 'l fa lü a mia 'gnì rabiaa, quand quaidün a 's pija güst a fàgh di dispressi; e cust parch'i podi imparà anca mì, e savèm regolà püssee ben par soportà con pasiensa tüt cul ch'i 'm fan i altar da mal".
Al re, che sempar l'eva stai là ch'al pareva gnanca ch'al füdiss atent, tüt int un moment l'è saltaa sü cuma 's füss disvigiaa alora, e l'ha cominciaa a fà tüt cul ch' l'eva necessari par castigà cui balosson ch'avevan maltrataa cula povra dona, e pö anca par lü l'ha sempar fai divers da prima, pü gnenta 'l lassava passaa da mal contra 'l sò onor sensa castigà, cuma gh'andava, i personi ch'i 'l tribülavan int una manera o int un'altra.
(Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 320-321)
La parabula del Fiö Trasun (versiun muderna)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un òman al gh’aveva dü fiöi.
E ‘l püssee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part.
Un quai dì dòpu, al fiö püssee giuin l’è fai sü ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga.
E dòpu che lü s’ha mangiaa fòra pròpi tüt, gh’è ‘gnüü inta cul paes ‘na gran caristia e lü l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam.
E alura l’è ‘ndai a lavrà par un fitaul dal post, ch’a l’ha mandaa ‘nt la sò cassina a cürà i purscee.
Lü a gh’aveva suta ‘na sgajusa ch’l’avria mangiaa anca i giandli di purscee, ma nissüna agh na dava.
Alura lü ‘l gh’ha pensaa sü e s’ha dii tra da lü: “E pensà ch’i famèj dal mè papà i gh’han dal tüt e mì ‘nveci chinsì i mòri dla fam!
Sarà méj ch’i turni a cà méa e ch’i ‘gh disi al mè vecc: Papà, i son capii d’avé sbagliaa cuntra ‘l Signur e cuntra da tì;
Mì i meriti pü da vess al tò fiö; pijam a lavrà almen ‘me vün di tò manzulee”
Alura l’è fai sü i sò strasc e s’ha ‘nviaraa par andà a cà. L’era ‘ncura distant ch’al sò papà l’ha cugnussüü sübit, a gh’ha ‘vüü cumpassion e gh’ha curs incuntra, l’ha brasciaa sü e l’ha basaa.
Al fiö a gh’ha dii: “Papà, mì i v’hò ufendüü, tì e ‘l Signur; e i meriti pü da vess al tò fiö”.
Ma ‘l papà s’ha miss a vusà: “Gent! Sgagiv! Purtì chì la müda püssee bela e vistìl, mitìgh sü ‘n bel anel e ‘n bel para da scarpi növi!
E purtì fòra ‘l videl püssee grass e massìl! Mangiuma e fasuma tüti ‘nsema ‘na bela festa cunt una gran paciada.
Parchè ‘stu fiö, che par mì l’era mort, l’è risüscitaa, mì l’avevi perdüü e ‘dess l’hò truaa ‘ncura”. E tüti i hin cuminciaa a mangià e bev.
Intant, l’altar fiö, ch’l’era fòra ‘nt i camp, turnand a cà l’è sintüü tüt astù burdel.
L’è fermaa ‘n famèj e gh’ha ciamaa cuss l’è ch’al gh’era capitaa.
E cul là a gh’ha dii: “L’è turnaa a cà ‘l tò fradel e ‘l tò papà l’è massà ‘l videl püssee grass par festegiàl”.
Ma a lü a gh’ha ‘gnüü ‘l fut e l’è mia vursüü ‘ndà denta. Alura ‘l sò papà l’è ‘gnüü fòra lü a ciamàl.
Ma lü a gh’ha rispundüü: “Senta, papà, i hin tanti ani ch’i lauri par tì e t’hò sempar dai a trà in tüt, e tì ti m’hee mai dai gnanca ‘n cravin par pudé mangiàmal insema ai mè amis
E ‘pena ‘l tò fiö, ch’a n’ha fai pegg che Bartold e s’ha mangiaa fòra tüt cunt i batuni l’è turnaa ‘ndrera, tì ti gh’heet massaa ‘l püssee bel videl dla stala!”
E lü a gh’ha dii: “Car al mè fiö, dam da trà, tì ti seet sempar astai ‘nsema a mì, e tüt cul ch’al gh’è chì l’è tò.
A ‘s duveva ben fàgh festa par vess cuntent, parchè ‘l tò fradel par mì l’era mort e l’è turnaa a viv, a s’era perdüü e a l’è stai ritruvaa”.
(Carlo Turri, "Grammatica del dialetto novarese”, pag. 219-220)
Alter versiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I versiun chì de sota hinn staa ciapaa del liber I parlari del Novarese e della Lomellina de l'aucat Antonio Rusconi, püblicaa in del 1878.
- Vlesg: Un om gh'eva dü matai. Al püssee sgióvan ad cüi inò gh'ha dii al padar: "Par, dem la part ad cól ch'am vin, che mé vöj andäman!" e 'l par gh'ha fai lói al sogh parti. Da là a poch temp al matà püssee sgióvan l'ha ciapaa sö al fat soè i ha 'l tucaa e l'ha 'ndai in d'un pais luntan e lansè, stand alegar e sparandla com un sciór, n'ha fai ad tüt al rassi.
- Maran: Un om a gh'ha 'biöö dü matai. Al sgónd l'ha dii a sö par: "Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!" e lü gh'ha fai al parti. Dopu poch giurnai, fai sü 'n fagot ad tüt, al matà pisnin l'è andai in d'un pais luntan, e là p'ha cunsümaa tüt al fat sö.
- Camra: Un om l'eva dü matai. E 'l pü sgióv l'ha dicc al sò pà: "Pà, dem la mè part ad cul ch'am tuca a mì!" e l'ha facc al parti dla sò sustansa in tra 'd lói. E da là a poch, al mat pü sgióv, facc sü 'l fagot, l'è andaa in pais dalungg, e l'ha facc fòra tüta la sò roba vivend da mangalicom.
- Rementin: Un om l'eva dü matai. Cul püssee gióvnu la dzii al pà: "Oh, pà! Dem la mè part ch'am vegnu!" e 'l pà gh'ha spartée la roba. E d'agnò a poch, il mat püssee gióvnu l'ha fai visin töt la sò roba e l'ha 'ndai ant un pais luntan, e l'ha fai fòvra töt vivend da purscè.
- Sceran: Un om l'eva dü fiui. Al püssee gióvna 'd cust l'ha dici al pà: "Pà, dìm la mè part dla roba ch'a tócam!" e 'l pà l'ha spartivla. E dopu poch temp al fiù pü gióvna l'ha ciapaa tüta la sò roba e l'ha 'ndacc in d'un pais luntan, e là l'ha facc förala tüta cun i birichinn.
- Branzagh: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan ad lui l'ha dii al par: "Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!" e 'l par al gh'ha dai al sè toch a tüi dü. Da là a poch temp, al matà püssee gióvan l'ha tiraa tütcoss e s'ha 'ndai in pais luntan e là, smorbia cum leva e poch da bun, a s'ha mangiaa ogni grasia di Dii ch'al gh'eva.
- Fara: Ün om al gh'eva dui matai. E al püssee giuvnu d'iss dui gh'ha dicc al pari: "Pari, demi la part dla roba ch'am ven!". Al pari gh'ha spartighi la roba. Dopu pochi giurnai, al mat pì giuvnu l'ha tiraa riva tüt cul ch'al gh'ha tucàghi, e l'è amdaa 'nt ün pais luntän, e l'ha mangiaa tüt unguaa, fänd barachi.
- Ghem: Un om al gh'eva dui matai. Al daree l'ha dicc a sö pari: "Pari, dam la sustansia ch'am tuca!" e lüi l'ha dividüü la sustansia. Pós quai dì, l'ha bütaa tüt insema, e 'l mat l'è andaa 'nt ün pais, l'ha mangiaa tüt, l'è stä 'legru.
- Carpignan: 'N om al gh'eva dui matai. E 'l pü giuvno da 'sti matai l'è digh al pà: "Pà, demi la part di teri ch'um tóca!" e 'l pà l'è spartii i teri e i danei tra tücc dui i matai. E dopu 'n quai dì, al mat pü giuvno l'è rablaa riva tüt, l'è vandüü 'l su teri e l'è 'ndaa 'n d'ün pais luntan, e là l'è mangiàssi tüt a fä 'na vita da sciur e 'n mezz a tücc i vissi.
- Camerian: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan da 'sti dü gh'ha dii al sò pà: "Pà, dem la mè part ch'am vegna!" e 'l pà agh l'ha daia. Da lì un poo 'd giurnai, al mat püssee gióvan l'ha ciapaa sü tüt al bel e 'l bon ch'al gh'eva e l'è andai int un pais luntan, e là l'ha fai bianca margarita da tüt cul ch'al gh'eva.
- Mom: Un om a gh'eva dü matai. Al püssee gióvan ad lor agh dis al pà: "Pà, dam la mè part ch'am tuca!" e 'l pà agh l'ha dai. Da là a dü o trii dì al mat püssee gióvan l'è fai sü 'l sò fagot e l'è 'ndai 'nt un pais luntan, e là l'è furnii a mangiäss tüt cul ch'al gh'eva in tanti ciochi.
Vos corelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Dialett milanes
- Lengua piemontesa
- Noara
- Provincia de Noara
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nuares.it
- "Academia dal Rison" (sit sura i parlad del Nuvares)
- damatra.altervista.org (sit de stori in dialet)
- itiomar.it (sit de puesii)
- "Tradanui" (sit sura el dialet de Guzzan)
- Stüdi in sül dialet de Burbanee
- La parabula del Fiö Strasun in del dialet de Guzzan
- Pagina sura el dialet de Magiura in sül sit del cumün
- Puesia in del dialet de Grignasch
- Liber de poesii in Novares
- Vari canzun tradot in del dialet de Gajaa
- Puesia dedicada a la funtanela che la se tröva denanz a la gesa de San Gaudenzi, a Nuvara
- Puesii e test in del dialet de Gignes
- Giurnal de la ProLoco de Camra, cun dent anca di puesii in dialet.
- Diziunari del dialet de Gargal


text:
Faroe
I isul Faròe (Føroyar -che'l vör dì "isul di ber"- in farues, Færøerne in danes) a hinn un pussediment de la Danimarca, in de l'Ocean Atlantich.
I gh'hann pressapoch 48.000 abitant.
La capital a l'è Tórshavn.
I Faroe fan part de l'Europa. Se tröen in de l'Ocean Atlantich setentriunal, pressapoch a metà strada intra l'Islanda, la Scozia e la Nurvegia.
Pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Faroe hinn semper staa un pussediment scandinaf: a partii del secul quel de XI, eren un pussediment de la Nurvegia, pöö (1380) del regn nurveges-danes e, del 1814, dumà de la Danimarca.
Dopu de la segunda guera mundiala han utegnüü un'utunumia semper püssee granda.
In del 1973, quand che la Danimarca a l'ha aderii a l'Uniun Eurupea, i Faròe hann decidüü de stà föra.


text:
Verdèl
Verdèl l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è 'n de la mèza pianüra bergamàsca.
El g'ha 'na popolasiù de 8 018 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 7,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 114 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 10 km de la sità e a 173 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àrsen, Ciserà, Cümü Nöf, Leàt, Pognà, Spirà e Verdelì.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Verdèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Susch
Susch (nom tudesch e ufizial fina al 1943: Süs) a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 223 abitant e una süperfiss de 93.95 km², e al se tröva a una altitüden de 1438 meter sura al livel del mar.
El cumün de Susch l'è sitüaa in de la Engadina Bassa, in sü la sponda manzina del fiüm Inn. L'è tacaa ai cumün de Davos, Klosters-Serneus, Lavin, S-chanf e Zernez.
L'è a 27 km da Davos (a la quala l'è culegaa per mezz del pass Flüela), 39 km da Sankt Moritz e a 82 km da Coira.
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In urigin la gent del paes de Susch la parlava tüta el Vallader, 'na varietà de la lengua rumancia, però giamò in del secul XIX s'eva installaa una minuranza de lengua tudesca. In del 1880, l'eva apena el 74% de la popolazion che la cunsiderava el rumanc come la soa lengua mader, e in del 1900 el 71%. In del secul XX però ch'è staa una rinascensa del rumanc, e in del 1941 l'eva riturnaa al 81%. Anca dopu el 1980 el cambiament in favor del tudesch l'è staa assee limitaa e in del 2000 gh'è ancamò un 85% de la gent che la dis de capì el rumanc. I dati rilevaa in di ültim censiment i henn mustraa in de la tabela chi desutta:


text:
Viena
Vièna (Todesgh: Wien; Cech: Vídeň; Italian e Ingles: Vienna; Slovacch: Viedeň; Sloven: Dunaj; Frances: Vienne; Latin: Vindobona; Ungheres: Bécs; Croatt: Beč; Turch: Viyana) l'è la capital de l'Austria e a l'istess temp del sò staa de la federazion 'Bundesland Wien'. La se troeuva a l'est del paes, arent a la fruntera slovacca, in su la riva del Danubi. L'ha gh'ha una popolazion de 1.600.000 abitant, che la vegn 2 milion per tùta l'area urbana, e a l'è la cità pussee granda del paes. L'è anca el sò center coltural, econòmich e politich.
In Vièna gh'hann la sed diversi organizazion suranaziunaj: la OCSE, la OPEC, l'agenzia internaziunal de l'energia atomica e diversi apparad de i Nazion Unii.
Viena l'hann fondada i Celtegh e colonizada i Roman, che gh'hann daa el nom de Vidibona. In del 180 a Viena a l'è mort l'imperador Marc Aureli. In del quint secol l'hann devastada i Unn. L'è stada la capital de l'imperi austriach e, fina al 1803, la capital del Sacher Roman Imperi.
In del secul XIX la cità l'è stada abelida sòta de un punt de vista architetònich. Al center la gh'è la catedral de Sant Stéven.


text:
Lolita
Lolita (id.) 'l è 'n film dramàtic americàṅ e britànic dal 1962 ad Stanley Kubrick trat da 'l rumànś umònim ad Vladimir Vladimirovič Nabokov. 'L è stâ giâ in biànc e négar.
Custâ dū migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà nóṿ e dū.
Sunt
La Dolores Haze (Sue Lyon) dita Lolita, na śóvna ragasōla americàna ch'la viṿ insém a sò màdar Charlotte (Shelley Winters) armàśa védva, la s mét insém a 'l prufesōr Humbert Humbert (James Mason), in di Stat Unî da l'Europa par na série ad cunferénsi. Chi lò al l'à cgnusùda in dal méntar ch'al pascàva un pòst in du stâr.
P'r amàgnar sèg, 'l óm al decìd ad stablìr-'s in dal New Hampshire spuśànd la Charlotte cun l'idéa pò ad cupàr-la ma, prima ad far qvél ch'al gh'iva in mènt, al gh dà a muć. A sucéd però che lē la mōr dabòṅ in n'atra manéra, finénd sóta na màchina, e acsè Humbert al pōl gòd'r-as la Lolita tut da par lò. La ragàsa però la s fiàca prèst 'd 'n óm ch'al prév èsar sò pàdar e ch'al gh'è sèmp'r adòs, e la và via 'd cà tacànd a 'ndàr a drē a Clare Quilty (Peter Sellers), scritōr ad cumèdi. Dòp quàt'r an, Humbert al gh'à la manéra ad véd'r incóra la Lolita ch'l'è drē a spetàr un putèṅ, esénd a 'l sèst méś, da 'n ragasōl grand cuma lē dvintâ in cal méntar anc sò marè. Al prufesōr al decìd acsè ad masàr Clare Quilty parchè, a sò dita, al gh'iva ruinâ la vita purtànd-ag via la Lolita.


text:
Sch'igl ha dà ina sbuvada, ina bova u ina crudada da crappa, duess ins resguardar differentas mesiras e recumandaziuns da cumportament:
- annunziar il donn a l'assicuranza d'edifizis. Dismetter las parts da l'edifizi, ils indrizs ed ils objects donnegiads pir suenter che l'experta u l'expert d'assicuranzas ha fatg l'inspecziun.
- en cas da donns vi d'elements purtants da l'edifizi (pitgas, paraids smatgadas en e.u.v.): laschar controllar la segirezza structurala tras ina inschignera u in inschigner da construcziun.
- evaluar las experientschas persunalas fatgas a chaschun da l'eveniment e prender atgnas mesiras. Discutar cun persunas spezialisadas mesiras per evitar donns futurs.


text:
1Rü ngẽxguma wüxie i pema pexü̃́ nangẽxmagu i ṯacü rü guxchaxü̃ i wüxi i peeneẽ i yaxõxü̃maã, ¿rü tü̱xcüü̃ wüxi i ãẽ̱xgacü i tama yaxõxü̃ãrü ngü̃xẽẽca̱x ípeyaca na nüma pexü̃́ namexẽẽãxü̃ca̱x i ngẽma perü guxchaxü̃gü? ¿Rü tama e̱xna inamexü̃ i ngẽma peeneẽgü i yaxõgüxü̃ na namexẽẽgüxü̃ i ngẽma perü guxchaxü̃gü? 2¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na yixema na yaxõgüxü̃ tá yiĩxü̃ i naãneãrü gu̱xgu nüxna icagüxü̃ i guxü̃ma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü? Rü ñu̱xma na pema tá yiĩxü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güxü̃ picagüxü̃, ¿rü tü̱xcüü̃ taxucürüwa i pematama penamexẽẽ i ngẽma perü guxchaxü̃gü i írachiréxü̃? 3¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x rü woo ngẽma daxũcü̱̃ã̱x i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü, rü yixema tá yiĩxü̃ i nüxü̃ icagüxü̃? Rü ngẽmaca̱x nixĩ i yexeraãcü peme̱xwa nangẽxmaxü̃ na ñuxãcü penamexẽẽxü̃ i ngẽma guxchaxü̃gü i ñoma i naãnewa pexü̃́ ngẽxmagüxü̃. 4Rü ngẽmaca̱x, ngẽxguma ṯacü rü guxchaxü̃ pexü̃́ ngẽxmagu i ñoma i naãnewa, ¿rü tü̱xcüü̃ i ngẽma ãẽ̱xgacügü i tama yaxõgüxü̃xü̃tawa pegü ípeyaxuaxü̃güxü̃ na pexü̃́ namexẽẽgüãxü̃ca̱x i ngẽma? 5Rü pemaã nüxü̃ chixu i ngẽma ore na pexãneẽxü̃ca̱x. ¿E̱xna tataxuma i petanüwa ya wüxie ya nüxü̃ cuáxe na tanamexẽẽxü̃ i ngẽma guxchaxü̃gü i petanüwa ngẽxmaxü̃? 6Rü tama pegümaã penuẽxĩcatama, natürü naẽ́tü rü ãẽ̱xgacügü i tama yaxõgüxü̃xü̃tawa pexĩ na penamexẽẽxü̃ca̱x i ngẽma perü guxchaxü̃gü. 7Rü ngẽma na pegümaã penuẽxü̃, rü ngẽma rü poraãcü chixexü̃ nixĩ. ¿Rü tü̱xcüü̃ tama yaxna namaã pexĩnüẽ i ngẽma guxchaxü̃gü i peeneẽ pemaã üxü̃? ¿Rü tü̱xcüü̃ tama namaã peporae ega texé perü ṯacüca̱x ngĩ̱xgux? 8Natürü i pema rü peeneẽmaãtama chixexü̃ pexüe, rü nüxü̃́ pengĩ̱x i ngẽma peeneẽgü i yaxõgüxü̃. 9¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ rü nataxuxü̃táma i nachica i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa? ¡Rü tama name i pegütama pewomüxẽẽgü! Erü ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa rü nataxutáma i nachica i ngẽma duü̃xü̃gü i naĩ i ngemaã ipexü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i tupananetachicüna̱xãxü̃ icua̱xüü̃güxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i naxma̱xẽchita rü e̱xna nateechita ngẽãẽxü̃, rü ngẽma yatügü i naxrüü̃ yatüxü̃maã ngẽãẽxü̃, rü ngẽma ngĩ́ta̱a̱xgüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i nügünaxica nanuxũchixü̃ i norü ngẽmaxü̃gü, rü ngẽma duü̃xü̃gü i ngãxẽwa̱xegüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i oregüta̱a̱xgüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i womüxẽẽwa̱xegüxü̃. Rü guxü̃ma i ngẽmagü rü nataxutáma i nachica i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa. 11Rü yexgumarüü̃tama pixĩgü ga ñuxre ga pema ga ü̃pax. Natürü i ñu̱xma ya Tupana rü marü pexü̃́ ínanapi i perü chixexü̃ na noxrüxicatama pixĩgüxü̃ca̱x. Rü ñu̱xma rü aixcüma nape̱xewa pime yerü Naãẽ i Üünexü̃ rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuégagu marü perü pecaduna pexü̃ ínanguxü̃xẽẽ. 12Rü ñuxre i pema rü ñaperügügü: “Rü marü name na chanaxüxü̃ i ngẽma chanaxwa̱xexü̃”, ñaperügügü. Rü aixcüma nixĩ i ngẽma, natürü tama guxü̃ i ngẽma ixügüxü̃ rü tüxü̃́ name. Rü aixcüma nixĩ i Tupana choxü̃ ínguxuchixẽẽxü̃ na chanaxüxü̃ca̱x i ngẽma chanaxwa̱xexü̃, natürü tama name na ṯacü rü chixexü̃gu chaugü changuxẽẽxü̃ na chomaã inacuáxü̃ca̱x. 13Rü ngẽxgumarüü̃ ta rü ñuxre i duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: “Rü õna rü taxüneca̱x nixĩ, rü taxüne rü õnaca̱x nixĩ”, ñanagürügü. Rü aixcüma ngẽmaãcü nixĩ, natürü ya Tupana rü tá inayanaxoxẽẽ i guxü̃ma i ngẽma. Rü taxüne rü tama naĩ i ngemaã namaã na ingẽãẽmarexü̃ca̱x nixĩ. Erü taxünemaã nixĩ i naxüxü̃ i tórü Coriarü ngúchaü̃. Rü tórü Cori nixĩ ya taxünexü̃ maxẽẽcü. 14Rü yema Tupana wena namaxẽẽxü̃rüü̃ ga tórü Cori ya Ngechuchu, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta norü poramaã wena tüxü̃ namaxẽxẽẽ. 15¿Rü tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na ngẽma pexene rü Cristuarü na yiĩxü̃? ¿Rü ñuxãcü i ngẽma chaxune i Cristuarü ixĩxü̃ rü ngexü̃ i ngẽãẽxü̃maã inapexü̃? Taxucürüwama ngẽmaãcü nixĩ. 16¿Rü e̱xna tama nüxü̃ pecua̱x ega wüxi i ngexü̃ i ngẽãẽxü̃maã inapexgu ya wüxi ya yatü rü ngẽma taxre i naxü̃ne rü wüxitama i naxü̃ne yiĩxü̃? Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Ngẽma taxre i naxü̃ne rü wüxitama i naxü̃ne tá nixĩ”, ñanagürü. 17Natürü ngẽxguma wüxi i duü̃xü̃ rü tórü Cori ya Cristuaxü̃́ yaxõõxgu, rü ngẽma naãẽ i ngẽma duü̃xü̃ rü Cristuãẽmaã wüxigutama narüxĩnüẽ. 18Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na nüxü̃ perüxoexü̃ i pexeneãrü ngúchaü̃ na pexüxü̃. Rü guxü̃ma i togü i pecadu i wüxi i duü̃xü̃ üxü̃ rü tama naxü̃nexü̃ nachixexẽẽ. Natürü ngẽma na naĩ i ngemaã nangẽãẽxü̃ rü ngẽma waxi nixĩ i naxü̃nexü̃ chixexẽẽxü̃. 19¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x i pexene rü Tupanaãẽ i Üünexü̃pata na yiĩxü̃? Rü pegu nixĩ i naxãchiü̃xü̃ i ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ i Tupana pexna muxü̃. Rü ngẽmaca̱x i pema rü tama pegüarü yoratama pixĩgü. 20Erü Tupana rü marü pexca̱x nataxe rü poraãcü nüxü̃́ petatanü. Rü ngẽmaca̱x penaxwa̱xe i ngẽma pexenemaã meã Tupanaca̱x pemaxẽ na ngẽmaãcü namaã penataxẽẽxü̃ ya Tupana.
Copyright
Learn More


text:
Questo è un altro pezzo scritto completamente in dialetto pensando e sperando che possa servire da «esercitazione» alle persone interessate alla nostra lingua madre. Si tratta di alcune storie che si raccontavano nelle stalle. Storie nelle quali il prete non di rado era preso in giro seppure mai in modo riverente.
Sette muri
Éra zamò (già) sira e l’éra tutt al dì che prét e campanär, con tant äd sporta 'd pavéra (fatta con erba per impagliare) par j óv o ätor, j éron in gir p'r il bendisjón. Gh'éra ancòrra un ultma ca par fnir al gir. Al campanär, ch’l'éra stuff (stanco), al diz: «Reverendo, parchè béndissol miga la ca da stär chi, za tant il bendisjón i pason sètt mur». «A t'é cojón veh, il bendisjón i pason sètt mur, mo i salàm no».
La gallina
Prét e campanär, in méza ala campagna, i séron 'dre spostär da 'na ca a l’ältra cuand al campanär al fa: «Reverendo, gh'é 'na galén'na da lè (sola)lontana da tutt il ca». Al prét al guärda e po al diz: «A t' gh'è ragión, tóla su (prendila) e mèttla in-t-la sporta primma ch’a pasa un lädor».
Il molinaio
Al molinär al gh'äva la noméa (fama) d’ésor poch onést tant è véra ch’a gh'éra al ditt: «Cambia molinär cambia lädor». A gh'éra un prét ch’l'éra convint che anca al sovv (suo) al fuss cme ch’j ätor. Un gióron, cuand al gh'à portè al so formént, al gh'à ditt: «Al sät che in Paradiz gh'é ancòrra 'na còppa prónta pr'al primm molinär ch’al sia miga un lädor e p'r adés nisón l’à tota su?» - «Par forsa" risponda al molinär, In la dàn miga parchè i spét'n ancòrra ch’a riva un prét a béndirla!
Il cavallo del prete
Éra l’época 'd cuand a gh'éra ancòrra il guärdjj dal dasi (dazio) chi gnävon ciamädi anca i sconsùmm parchè j éron ala riscossjón «delle imposte di consumo». Un prét l’éra rivè in citè cól so biroc'. Al s'éra fermè ala porta (barriera) indò gh'éra i contròl. Dal corp äd guärdja a vén fóra do guärdjj. Vunna la contròla al biroc' e l’ältra la guärda al cavàl e po la diz: «Che bél cavà. L’é finna un p'chè ch’a gh' l’abia un prét». «At gh'é ragión», risponda al prét e po 'l continua: «A dir la vritè mi vräva tór un äzon mo an n'ò migh catè parchè j éron bélle tutti in-t-il guärdjj dal dasi».
La sete
A gh'éra un prét che in-t-la so parochia l’éra benvolsù. L’éra sémpor disponibbil e 'l gh'äva un bél carator. Al gh'äva la deblèssa ch’a gh' piazäva zugär a cärti anca a l’ostaria e bévor un bicér 'd vén e s' l’éra bón anca du. Un cuälchdón al séra lamintè cól vèscovv. Ala prìmma ocazjón, al vèscovv, dopa averogh fat i complimént p'r al so lavór in parochia, al gh'à ditt: «Ci sarebbe una cosetta. Mi hanno detto - quanto - bevi. E 'l prét: "I gh'àn ditt - quanto - bevo mo in gh'àn miga ditt - quanto - a gh'ò sejj! (sete)».
Il prete e il falegname
Questa non è una storia ma un episodio realmente capitato a me. Socuant ani fa, a ughsól (Ugozzolo) gh'éra la botéga d’un certo Carpi, un maringón specializè a tajär i tróch. La botéga l’éra ataca ala céza indò éra paroch don Enore Carattini. Ansjàn bombén tutt du, j éron bón amigh, e tanti volti i s' fävon compagnia. 'Na matén'na a séra (ero) in-t-la so botéga cuand ò visst ch’a riväva al prét. Carpi l’éra adrè tribulär e 'l brangognäva bombén. Alóra m'è gnù in ménta äd stusigäria (provocarli) tutt du e j ò ditt: «Certo ch’a tribùlla méno al prét». Al maringón al gh'è caschè e l’à ditt: «Sa tór'n a nasor a fagh al prét». «E mi» - Gh'à rispost al prét ch’l'äva sentì - «Sa tór'n a nasor a fagh al maringón. Parchè al Sgnór, fintant ch’l'à fat al maringón la gh'é andäda bén. Quand al s'è miss a fär al prét, i l’àn miss in cróza».


text:
06 06
Ol dé 6 de zögn l'è 'l 157 ( 158 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 209 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de zögn al è ul dí da pòost 157 ( 158 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 209 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1707 - Xàtiva (la Costera): i tröpe filipiste i inséndia la éla (guèra de Sücessiú).
1808 - el Bruc (l'Anoia): s'al passa ol pröm combat del Bruc, ch'al se convertiss in la pröma vitòria popülara contra l'ocüpassiú Fransesa (gràssia a la intervensiú, come ergü al esplica, del timbaler del Bruc; guèra del Franses).
1925 - Catalunya: i detegn diferenc mémber de Bandera Negra acüsacc d'ün atentat falit contra Alfuns XIII (complot del Garraf).
1808 - Baiona (Lapurdi, Iparralde, ol Paes Basch): Napoleú al fa proclamar rei de Spagna sò fradèl Josep.
1869 - Spagna: se la promülga la nöa Costitüssiú repüblegana.
- 1944 - Normandia (Francia): al e 6:30 de matìna àmbia el Sbarch en Normandia, giü dei combatimècc piö 'mportàncc de töta la Segónda Guèra Mondiàl. Pressapoch 150.000 soldacc aleàcc i sbàrca sö le spiàge de la Normandia, endèla Francia ocüpada dei todèsch (Operassiú Overlord).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
68 - Nerú, imperadur de Roma.
2005 - Anne Bancroft, atura de sínema.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Gréixer a la comarca del Berguedà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Museum Gherdëina
Ol Museum Gherdëina in ladì, cioè ol Müzéo de la Al Gardéna, l’è ü müzéo etnogràfech che l’ se tróa in del cör de Urtizèi 'n Ladinia, ol paìs piö ‘mportànt de la Al Gardena. L’è stai fundàt dal sciùr Robert Moroder e l'è stai dervìt fò ol 6 de Óst del 1960 in de la Cësa di Ladins, che in Gardenés, ol Ladì parlàt in de la Al Gardéna, l’ völ dì la Cà di Ladì.
La Cà l’è stàcia fàcia sö da l'Union di Ladins de Gherdëina, che la ölìa fal dientà la cà de la cültüra di sich alàde ladinee di Dolomìti, de fati in de la Cà di Ladì, insèma al müzéo gh’è ach la bibliotéca, specialisàda sö la lèngua, la stòria e la cültüra ladina, gh’è öna sala per i manifestasiù e i laùr teatrài e gh’è po’ ach ol vècc istöde de la Radio Ladin de Gherdëina.
I colesiù del müzéo i è stàcie sistemàde sö dù pià e s'pöl dì che i gh'à sèt argomèncc principài de 'nterès:
- i scültüre de lègn che i và dal méla e sich (sécol XVI) al méla e nöf (sécol XX),
- i quàder di piö famùs pitùr del pòst,
- i zögàtoi de lègn de öna ólta,
- i minerài e i fòsili di Dolomiti,
- i animài e i piante alpìne,
- i ritroamèncc archeològich del teritòre gardenés,
- la móstra e 'l archìvi Luis Trenker.
Cuntegnüü
Atività e stöde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Müzéo de la Al Gardéna l' pórta 'nàcc di progècc de ricérca sö la scültüra 'n lègn gardenéza, sö i masi gardenés de öna ólta e sö la urnitologéa; fò sura l' té de cüra l'archìvi del Luis Trenker, l'archìvi digitàl de la Radio Ladin de Gherdëina e l'archivì digitàl di laurà del pitùr Josef Moroder-Lusenberg.
I è dré a progetà de bèl nöf töta l'area del müzéo.
Güida al müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ingrès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del iscalù d'ingrès gh'è tacàt vià 'l crucifése de lègn sculpìt in stil espresiunìsta da i dù scultùr gardenés Vinzenz Peristi e Batista Walpoth in del 1932, crucifése che öna ólta l' se troàa sö söl mut Seurasass (2025 méter).
De grant interès ol quàder del Josef Moroder-Lusenberg che l'ghe fà èt com'érel ol paìs de Urtizèi in del 1860.
Sàla Ü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prima sala gh'è di scültüre pregiàde e rare che i è del presépe del sécol XVII e i è stàce fàce sö da i prim scültùr de la famèa Trebinger
Gh'è pò ach i scültüre uriginài del la céza de San Giàcom de Urtizèi, la céza piö ègia de töta la al, portàde al müzéo dezà che ché i è piö al sigür, menimà in de la céza i è stàce metìde di còpie. Se pènsa che i scültüre uriginài del la céza de San Giàcom i sìes del Melchiorre Vinazer (1622-1689) e del Cassiano Vinazer (1710-1789), che i vé de öna famèa de scültùr de gran talènt che l'à dominàt la scültüra 'n lègn de la al per dò sécoi 'nfina al 1817, quando gh'è mórt l'öltem di Vinazer a Toledo 'n Spagna.
Fò sura in de la prima sala gh'è ach la pala de l'altàr de San Giàcom co la sömeànsa de la Madóna col S-cetì, ol San Giàcom e 'l Sant Enrico pitürada dal Franz Sebald Unterperger de Cavalese 'n del 1751.
Sàla Dù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prìma edrìna se tróa di figüre religiùze de l'època di prim scültùr gardenés (scöla Vinazer); in di ótre edrìne s'pöl vèt pròpe tace ezèmpe de arte sacra, piö nömerùze in di prim sécoi de la scültüra gardenéza (XVII e XVIII), ma ach tace ezèmpe de scültüra mia religiùza: alegorée, animài, caricadüre e pórta eròi che i và dal sécol XVIII 'nfìna a la metà del sécol XX.
La colesiù de i 120 òpere de l'iscültùr Albino Pitscheider (1877-1962)la gh'à ü grant valùr artìstèch s'pöl dì l'istès per la colesìù de scültüre del Luis Insam. Ol müzéo l' gh'à ach öna figüra 'n gès de la Santa Filomena, facia dal Johann Dominik Mahlknecht (1796-1876), l' uriginàl l' se tróa 'n de la céza de Saint Germain l'Auxerrois a Parigi.
Gh'è pò de èt ol Crést de Vallunga che l'è stai sculpìt sö fò de la al, dezà che l'è del sécol XVI, prìma cioè che se tachès a laurà 'l lègn in de la Al Gardéna.
Sàla Trì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la tèrsa stànsa gh’è de èt la colesiù, pròpe bèla grànda, de minerài e fòsili troàcc in de la Al Gardéna e ‘n di mucc lé ‘ntùren.
La colesiù palentològica la mèt insèma fòsili de töcc i tìpi di Dolomìcc de la Al Gardéna e de la Al de Fasa [1], fòsili che i è de l'època del Permià, del Triàsech, del Giüràsech e del Cretàceo per ü perìodo de tép che l’ và da 290 a 65 miliù de agn fà).
Tra i fòsili piö ‘mportàncc de èt, gh'è 'n ùrden de tép:
- chèl che l’ rèsta d’öna piànta ciamàda Ortiseia leonardii Florin, che l’è de l’època del Permià de mès (290-260 miliù de agn fà), che la s’è conservàda in di Arenàrie de la Al Gardéna per carbonizasiù;
- tace naütilòidi troàcc in de la formasiù a Bellerophon del Permià söperiùr; piö ‘mportàncc amò e sèmper in chèsta formasiù i è stai troàcc ach ol calch natüràl e l’urma del pès Archaeolepidotus leonardii che i s’è conservàcc sèmper per carbonizasiù;
- l'impresiunànt ischèletro d’ün itiosàüro, animàl de mar lónch piö o méno sès méter, troàt in del 1968 dal Hans Comploj e dal Meinhard Strobl dèt in di stràti de Fodom; ol müzéo ‘l mèt ‘n móstra, sèmper del tép del Triàsech söperiùr, ach i corài e i molüsch gasteròpodi e lameibrànch; i ótre edrìne i è töte per i diferèncc tipi de amonìti di Marne del Puez (Cretàceo inferiùr,130 - 95 miliù de agn fà).
La sesiù dedicàda a i minerài la tìra ‘nsèma töcc, ma pròpe töcc, i minerài troàcc in de la al e sura de töt l’è ‘nteeresànt èt i minerài del pòst che i se tróa dóma ché, i minerài de l'Alp de Siusi e i famùs geodi de Tiso, sènsa desemtegà chèi che i vé da fò de la al compàgn de l’ametista, del sólf, de la apofilite e di cristài de quars piramidài.
Sàla Quàter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al segónt pià gh’è de èt la Tila quaresimàl,öna tìla pròpe particolàr, che la è da la céza de San Giàcom e l’è del 1620 – 30 e ‘n del sò gèner l’è l’öltima restàda ‘n töt ol Süd Tiról.
Gh’è pò ‘n móstra öna gran bèla colesiù de zögàtoi gardenés in lègn, che ì è stai fai sö in val a partì dal i prim agn del méla e sèt (1700). Tra töcc i zögàtoi i signa fò per importànsa i pöòte gardenéze che i è de töte i mizüre e che i vegnìa endìde ‘n töt ol mónt.
La móstra de pitüra l'à met ‘nsèma i òpere del famùs pitùr ladì Josef Moroder-Lusenberg (1846-1939) e di óter artìsti del pòst.
A la fì se tróa, sèmper al segónt pià, ach la part dedicàda a l’archeologéa con i tànce repèrcc preistorèch, ‘ndóe gh’è ach öna sfìlsa de arnés facc a mà de préda de sèlce e de cristàl de ròca che i è stai troàcc a Plan de Frea di bande de Pas Gardéna e che i ghe permèt de stabilì che l’insediamét preistòrech l'éra del 7000-5500 prima del Signùr. Gh’è ach la colesiù de arnés de bróns e de fèr troàcc söl Col de Flam di bande de Urtizèi (La Tene, ca. 400-15 a.C.).
Ü tochelì de pòst l’è stai lasàt ach per ol Luis Trenker, scalatùr, atùr, scritùr e regìsta nasìt a Urtizèi e s’pöl vèt i sò laùr personài e i docümèncc del sò laurà de artìsta.
Püblicasiù portàde 'nacc dal Müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàder Viktor Welponer, Edgar Moroder, Reimo Lunz, Adolf Kostner, Johann Moroder, Rudolf Moroder Rudolfine, Rita Stäblein, L Museum de Gherdëina - La Val Gardena e il suo Museo Storia – Arte – Natura, 1985.
- Rudolf Moroder Rudolfine (tradüsiù 'n ladì e 'n italià del Roland Verra), Albino Pitscheider 1877-1962 Sculteur y maester - Bildhauer und Fachlehrer - Scultore e insegnante d’arte, 1987.
- Nicolò Rasmo, Gli scultori Vinatzer. Origini dell’attività scultorea in Val Gardena (co la colaborasiù del Juan Nicolò Castro, Toledo) Ortisei, 1989.
- Rita Stäblein e Robert Moroder (co la colaborasiù del Stefen Dell’Antonio-Monech e del Otto Senoner), La vedla chiena de Gherdëina - Altes Grödner Holzspielzeug - Il giocattolo in legno della Val Gardena,1994.
- Sen. Cristl Moroder, Rudolf Moroder Rudolfine, Danila Serafini, Ludwig Moroder 1879-1953 Sculteur y Maester, Bildhauer und Fachlehrer, Scultore e insegnante d'arte. Ortisei 2003.
- Lucio Rosa, DVD L Museum de Gherdëina. Testimonianze di una valle dolomitica, 1997.
- Anton Markart (con öna 'ntrudüziù de la Paulina Moroder) La tela quaresimale della Val Gardena.
- Eva Gadner, Gert Amman, Peter Weiermair, Josef Moroder Lusenberg, Bera Sepl da Jumbierch, Editùr: Istitut Ladin Micura da Ru, Museum Gherdeina, Südtiroler Kulturinstitut 2009. ISBN 978-88-8171-085-0
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per saìn de piö söl müzéo, sö la stòria, la cültüra e la natüra de la Al Gardéna s'pöl dà ön ögiàda söl sito del müzéo.
Per mètes 'n contàt col müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indirìs Via Rezia 83 - 39046 Ortisei (BZ)
- Telèfono 0039 - 0471 797554
- Fax 0039 - 0471 789798
- Méi info@museumgherdeina.it
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La móstra l'è stàcia cüràda dal Lorigia, dal Broglio e dal Posenato de l'Üniversità di Stöde de Feràra


text:
Sâbet
Artécol in dialèt arzân
Sâbet (Sabato in italiân) l'é un dé 'd la stmâna tr' al venerdé e la dumènica, dal latèin sabbatum ch' al deşvîn a msó vôlta da l' ebràich shabbat, giôren dedichê a l' "arpûns".
P'r al mònd rumân, préma ed l' arîv dal Cristianèişem, l' êra al Saturni dies, dé ed Satûren, druvê incō int i paèîş ed léngva inglèişa (Saturday) e da i paèiş ed l' Êlta Europa.
Per l' ebraîşem l'é un giōren sâcher da stêr luntân da bâst' ech sia gèner 'd ôvra e dòunca ânch al lavōr (Esodo 20, 10) e 'd celebrasiòun ed l'ôpra ch' la sêlva ed Dio (Deuteronomio 5, 12-15), urdnê in di dēş cumandamèint, guêrda Shabbat. Soquânt tétol cristiân ed Avventismo millerita, tra quisché la Chiesa Cristiana Avventista del Settimo Giorno, j Avventisti del Settimo Giorno del Movimento di Riforma, i Davidiani e la Vera Chiesa di Gesù a rispèten l'arpûns da la sîra dal venerdé a còla dal sâbet, acsé cm' a dîş la Bébia
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sâbet
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Sabato trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Malleray
Malleray a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.35 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1967 abitant.
El cumün de Malleray al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Reconvilier, Loveresse, Pontenet, Souboz, Champoz, Bévilard, Péry.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malleray l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 col nom de Malareia.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- http://www.malleray.ch (Franzés)


text:
Max Planck
Max Karl Ernest Ludwig Planck (Kiel, Germania, 23 de abril del 1858 – Göttingen, Germania, 4 de utùer del 1947) l'è stat en fìzich todèsch cunsideràt el fondadùr de la teoría quantìstica e insidùr del Prémio Nobel per la Fìzica 'ndèl 1918.
Biografía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el vignìa de 'na famìa conde 'na gran tradisiù académica: el sò bisnóno Gottlieb Jakob Planck (1751-1833) e 'l sò nóno Heirich Ludwig Planck (1785-1831) i è stacc profesùr de teologìa a Göttingen, sò pàder Wilhem Johann Julius von Planck (1817-1900) l'ìa profesùr de dirìt a Kiel e Mònaco, sò zìo Gottlieb Karl Georg Planck (1824-1910) l'ìa ach en giürìsta a Göttingen e giü dei pàder del Còdes Civìl de la Germania.
Max l'è nasìt ai 23 de Bril del 1858 a Kiel, fiöl de Julius Wilhem e de Emma Patzig (1821-1914) che lìa la sò segónda spùza. El gh'ìa quàter fredèi (Hermann, Hildegard, Adalbert e Otto) e du fredelàster (Hugo e Emma), fiöi de sò pàder co la prìma moér. El g'ha pasàt a Kiel i sò prim agn prìma che la sò famìa la se trasferìes a Mònaco, 'n Baviera. Lé 'l g'ha stüdiàt al Maximiliansgymnasium. I sò compàgn de clas i éra fiöi de le famìe 'n vìsta de Mònaco. A sédez'agn el g'ha utignìt el sò Schulabschluss cioè 'l diplóma. Dàto che 'l dàa sègn de éser portàt per la müzica (el sunàa l'orghen, el piano e 'l violonsèl), per la filologìa clàsica e per le scènse, l'è stàt endèi döbe quan che s'è tratàt de catà fò l'orientamènt académich. Quan che 'l g'ha cunsultàt el profesùr de fìzica Philipp von Jolly chèsto 'l g'ha rispundìt che 'n fìzica töt l'esensiàl l'ìa zabèla stat scuprìt, e che restàa póch büs de stopà, edèa chèsta cundividìda pò a de divèrsi óter fìzich del tép. Planck però 'l vülìa mìa scopréser móndi nöf ma capéser i fondamèncc de la fìzica isé a la fì el decidarà per chèsta matéria.
Planck el s'è iscriìt per el córs del 1874/75 a la Facoltà de Filozofìa de l'üniversità de Mònaco. Lé, sóta l'ala del profesùr Jolly, Planck el g'ha portàt aànti i sò esperimèncc (per ezèmpe sùra la difuziù de l'idrògeno a traèrs del platino calt) prìma de 'nderesà i sò stüde vers la fìzica teòrica. Óltre che stüdià, l'è stat apò a mèmber del còro de l'üniversità endóche 'ndèl 1876/77 el g'ha cumpunìt 'n operèta col tìtol de «Die Liebe im Walde» e 'ndèl 1877, ensèma conden quach óter compàgn de scöla, en viàs en Italia. El g'ha vizitàt Venésia, Firènse, Gènova, Pavia, el lach de Cóm, chèl de Lügà, el Lach Magiur, Brèsa e 'l Lach de Gàrda.
El córs del 1877/78 el l'ha fat a e Berlìno, a l'Üniversità Friedrich-Willhems, endóche 'l g'ha risiìt le lisiù de fìzich famùs come Hermann von Helmholtz e Gustav Kirchhoff. Del Helmholtz el g'ha dit Planck che l'ìa mìa brào a preparà i sò stüdèncc, che 'l seghetàa a cambià chel che 'l scriìa a la lavàgna e che 'l sömeàa pò a lü stöf compàgn dei stüdèncc che la scultàa. El rezültàt l'ìa che poch dei stüdèncc i restàa 'n clas. A la fì 'n restarà apéna tré, e Planck l'ìa giü de chèsti, ensèma al Rudolf Lehmann-Filhés che dòpo 'l deentarà atrònomo. Envéce del Kirchhoff el dizìa che i sò córs i éra preparàcc con cüra, ma che de spès i parìa sènsa stìmol e monòtoni, e che i stüdèncc i amiràa l'oradùr e mìa el discórs che 'l fàa.[1]. Con töt che la sò upiniù come profesùr l'ìes mìa granchè bùna, col Helmholtz el g'ha ligàt estès 'na bùna amicìsia. A chèl tép lé 'l s'è dedicàt de per sò cönt apò a stüdià l'òpera de Rudolf Clausius, del qual l'amiràa el sò discórs, ciàr e fàcil de comprènder, sùra i prensépe de la termodinàmica. L'è stat sö chèsta matéria che 'l g'ha lauràt per preparà la tézi de duturàt, che g'harà per tìtol «Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie» (Sùra 'l segónt prensépe de la termodinàmica) e che 'l g'ha prezentàt endèl 1879 a Mònaco quan che 'l gh'ìa 21 agn. L'è pò turnàt a Mònaco 'ndèl 1880 per fà 'l profesùr a l'üniversità. Endèl 1889, l'è turnàt a Berlino, endóche 'nfìna al 1892 l'è stat diretùr de la càtedra de fìzica teòrica.
Del 1905 'nfìna al 1909, Planck l'è stat a la cundusiù de la Deutsche Physikalische Gesellschaft (Società Todèsca de Fìzica). Endèl 1913, el s'è mitìt a la diresiù de l'Üniversidad de Berlino. Endèl 1918 el g'ha risiìt el Premio Nobel per la Fìzica per la scopèrta de la mecànica quantìstica. Del 1930 'fìna al 1937, Planck el g'ha dirigìt la Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (KWG, Società del Imperadùr Guglièlmo per l'aansamènt de la scènsa).
Endèla Segónda guèra mondiàl, Planck el g'ha sercàt de convìncer Adolf Hitler de perdunà i scensiàcc ebrèi. Dòpo la mórt del Max Planck, ai 4 de utùer del 1947 a Göttingen, la KWG la g'ha cambiàt el sò nòm e l'è deentàda Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (MPG, Società Max Planck).
Le scopèrte de Planck, che i è stàde verificàde piö tàrde de óter scensiàcc, le g'ha segnàt l'inìsio de 'n camp töt nof per la fìzica, cunusìt come mecànica quantìstica e i è stàde 'na bàze fondamentàl per le ricérche en matérie come l'energìa atòmica. El g'ha capìt endèl 1905 l'impotànsa de le edèe sùra la quantificasiù de le radiasiù eletromagnétiche spiegàde de Albert Einstein, col qual el g'ha colaboràt endèla sò cariéra.
La teurìa quantìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el g'ha ideàt la teorìa dei quànti, che 'nsèma a la teorìa de la relatività de Einstein l'è giü dei pilàster de la fìzica del dé d'encö.
Endèl 1900 Planck el g'ha rindìt püblica la sò ipòtezi endèla qual el dizìa che i scàmbe de energìa endèi fenòmeni de emisiù e de asorbimènt de le radiasiù eletromagnétiche i söcét en fùrma discréta (en prupursiù a la sò frequènsa de uscilasiù, segónt 'na costànt üniversàl), e mìa 'n fùrma cuntìnua, come la dizìa 'nvéce la teurìa eletromagnética clàsica.
Endèl 1901 Planck l'è pasàt de l'ipòtezi a la Teurìa Quantistica éra e pròpia, segónt la quàla i àtom i sorbés e i emèt radiasiù 'n maniéra discuntìnua, per pachècc de energìa (ciamàcc "quànti"), cioè quantità de energìa finìde e discréte. Isé pò a l'energìa la pöl véser pensàda e reprezentàda, isé come la matéria, sóta fùrma granulùza: i "quanti" se pöl pensài apùnto come se i fös dei granì de energìa indivizìbii.
La sò teurìa la g'ha fat vènser el prémio Nobel per la Fìsica 'ndel 1918.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Hermann, Armin (löi del 2000) (en Todèsch). Max Planck, mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten (7ª edisiù). Rienbeck bei Hamburg: rororo. ISBN 3-499-50198-8


text:
Bad Ragaz
Bad Ragaz (parnunsia: /'bɑːt ra'ɡaʦ/)a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfis del teritori del cumün l'è de 25.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5499 abitant.
El cumün de Bad Ragaz al se tröva a una altitüden de 516 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fläsch (GR), Maienfeld (GR), Mastrils (GR), Mels, Pfäfers, Vilters-Wangs. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca anca se fin al 16. secul l'era ancamò de lengua rumancia.
Cunfessiun Religius[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bad Ragaz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Guèra fradda
Artéccol in dialatt bulgnais
L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió Ovest (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e Est (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990).
Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (accordi START) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr. Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.
Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla guèra fradda.
I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa.
La lît la gêva avair däl radîs socièl, puléttichi, ecunòmichi, filosôfichi e culturèli diferänti. Ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d'l USA e d'l URSS: l'Est ai dèva cåntra a l'Ovest parché l'éra pr'al capitalîsum, la borghesî e l'imperialîsum, ch'i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr, mänter ch'l Ovest dèva cånter a l'Est e al ciamèva l' inpêr dal mèl, incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta.


text:
Altendorf (SZ)
Altendorf a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.50 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 6036 abitant.
El cumün de Altendorf al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Einsiedeln, Freienbach, Galgenen, Rapperswil-Jona (SG), Lachen e Vorderthal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Altendorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 972 col nom de Rahprehteswilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Altendorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Argegn
Argegn (nom ufizial in italian: Argegno) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 681 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4,3 km² e 'na densità de 158 ab./km²..
L'è situaa in su la sponda occidental del Lagh de Còmm e 'l dista del capploeugh circa 18 km. Se pò rivàgh in auto cont el percorr la S.S. 340 in direzion Còmm-Menagg, in pullman cont i bus de la SPT e in battell cont el doprà i linei de la Navegazion Lagh de Còmm. De Argegn, a travers de ona funivia, se riva agevolment in circa 5 mignuu l'abitaa de Pigra a 850 meter d'altitudin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Argegn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nicola Bettoli
Artìcol in dialètt pramsân
Nicola Bettoli (Pärma, 3 'd setembor dal 1780 – Pärma, 16 'd luj dal 1854) l'è stè 'n architètt pramzàn.
La vitta[modifica | mudéfica la surzéia]
L'à studiè a l' Académia 'd Pärma, sensa podèrgh' andär in fonda par via 'd la guéra dal 1795. L'à imitè al stil clasic dal sò méstor Ennemond Alexandre Petitot. Dal 1805, l'à vens al sgond premi al concors. Pò l'è dvintè profesor a l'Académia e, dal 1816, Architètt 'd la Corta sòtt' al duchè 'd Maria Luigia. Par la duchèssa l'à restaurè tanti béli cozi in citè (al Teator Farnez, la Camra 'd San Paolo, la céza dal Quartér); mo specialment l'à fat al Regio, fni dal 1829, e 'l Palas dla duchèssa, bombardè dal 1944. L' äva fat anca 'l marchè (Beccherie) in piasa 'd la Giära, mo i gh' l'an butè zò dal 1928.


text:
Prättigau/Davos (distret)
El distrèt de Prättigau/Davos (en todèsch: Bezirk Prättigau/Davos; en romancio: Partenz/Tavau) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. Endèl 2011 la popolasiù l'éra de 24331. La superfìce del distrèt l'è de 193,23 km².
El cunfìna a nòrt co l'Austria a èst col distrèt del Inn, a sud col distrèt del Malögia, a sudòvest col distrèt de Albula, a òvest col distrèt de Plessur e 'l distrèt de Landquart .
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Landquart l'è dividìt en 7 cìrcoi e 15 cümü:
Cambiamèncc aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acorpamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2007: St. Antönien e St. Antönien Ascharina i s'è fundìcc endèl cumu de St. Antönien
- 2009: Wiesen l'è stat acorpàt al cumu de Davos
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Lamezia Terme
Lamezia Terme l'è 'n cümü de 70 452 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Catanzaro. El teretóre aministràt del cümü el quàrcia zó 'na superfìce de 162,43 km² e 'l g'ha 'na densità de popolasiù de 434 ab./km². El cunfìna coi cümü de Conflenti, Curinga, Falerna, Feroleto Antico, Gizzeria, Maida, Martirano Lombardo, Nocera Terinese, Platania, San Pietro a Maida e Serrastretta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tünisia
La Tünisia (تونس in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a la Libia e a l'Algeria e la bagna el Mar Mediterani. La capital a l'è Tünis, che l'è anca la citáa püssée grossa de tüta la Repüblica. La gh'ha una süperfiss de 163.610 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tünisia a l'è stada un pruteturaa frances del 1881 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tünisia (nom ufizial: الجمهورية التونسية) a l'è una repübliga.
El president a l'è Moncef Marzouki (del 2011).
El prim minister a l'è Mehdi Jomaa (del 2011).


text:
Castiraga Vidàrd
Castiràga Vidàrd (Castiraga Vidardo,in Italian) l'è un cumün del center de la pruìncia de Lod, Lumbardia, cun presapòc 2 740 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) .
El sò num el vegn dai dù frasiòn püsé grande del teritòri.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castiràga Vidàrd l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
13 11
Ol dé 13 de noèmber l'è 'l 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 49 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de noèmber al è ul dí da pòost 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 49 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1137 - l'Aragó: eset ol títol de rei, Ramir II al cediss töcc i sò drecc e prerogatíe al Ramon Berenguer IV, ch'al passarà a ostentá ol títol de prínsep dominadur d'Aragó.
1842 - Barcelona: se la passa öna reölta contra la polítega fiscala del zeneral Espartero.
1951 - la Pobla de Segur (ol Palars Jussà): al ghe ría ol camí de fer.
2001 - Barcelona: dessene de miér de stödénc i manifesta contra la  Les Orgànega d'Üniversità  (LOU).
2003 - Barcelona: in ü massif míting al Palau de Sant Jordi de la campagna eletorala ch'a l'éa portat Pasqual Maragall a la Generalitat, Rodríguez Zapatero al promet d'aderí a la reforma del Statüt de Catalunya ch'al apröe ol Parlament de Catalunya.
2002 - Osseà Atlàntich: al scumensa a afondá la petrolera Prestige.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Theresa May
- Mardi, 12.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 12.7.2016, 8:40, RTR
La nova primministra da la Gronda Britannia è Theresa May. Damaun mida ella en la Downing Street 10. Ma tgi è Theresa May?
Theresa May ha 58 onns ed è il mument anc ministra da l'intern. Ella è commembra dals Tories conservativs e vegn a partir da damaun er ad esser la schefa da la partida.
Brexit: Theresa May era encunter il Brexit, steva da vart da David Cameron. En il cumbat da votaziun è ella dentant sa tegnida enavos. Tuttina di ella: Brexit vul dir Brexit. Cun ella sco primministra na vegni betg a dar in segund referendum.
Migraziun: Qua è Theresa May ina dira nusch. Sco ministra da l'intern ha ella stuì realisar las empermischuns da David Cameron da sbassar l'immigraziun sut 100'000 persunas ad onn. May ha reagì rigurus: per savair sa domiciliar ston persunas che n'èn betg da la UE gudagnar 35'000 pfund, 8'000 pfund dapli che la media dals Brits.
Segns da dumondas: Theresa May era bain encunter il Brexit, è dentant s'exprimida pliras giadas che la Gronda Britannia duess sortir da la convenziun dals dretgs umans europeica. Ma May è era s'exprimida per l'egualitad e s'engaschada per la lètg tranter omosexuals.
Sia carriera: Dapi ils 2010 è Theresa May ministra da l'intern. Quest uffizi vala sco «killer» per ina carriera. Ma a May n'ha quest uffizi betg fatg donn. Nagin era pli dietg ministra da l'intern che ella. May ha studetgà ad Oxford e lavurà blers onns tar la banca naziunala da la Gronda Britannia. May vala sco politicra rigurusa ed energica che vegn gugent cumparegliada cun Margaret Thatcher.
Theresa May è maridada, ha dentant nagins uffants.


text:
Arth
Cuurdinàde: 47°3.801′N 8°31.309′E
Arth a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 10699 abitant.
]]
El cumün de Arth al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gersau, Küssnacht, Lauerz, Steinerberg, Vitznau (LU), Walchwil (ZG), Weggis (LU), Zug (ZG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arth l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1036 col nom de Arta[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arth in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Menton
Menton (en italià: Mentone) l'è 'na citadìna de la Frància meridiunàla, 'ndela regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur. L'è capolöch de dù cantù: Menton-Est e Menton-Ouest. La fà part del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. Menton la g'ha 'na popolasiù de 28 926 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 774 méter s.l.m.
La cunfìna co l'Itàlia, col cümü de Ventimiglia.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Surrein: Firma «Pegnas Deplazes» vegn engrondida
- Mardi, 27.1.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 27.1.2015, 11:45, RTR
Prest in tschientaner datti la fatschenta Pegnas Deplazes SA a Surrein. Ina fatschenta che producescha pignas scalegl ed occupescha cun questa lavur tranter 5 ed 8 lavurers. Otto Deplazes che ha surpiglià en terza generaziun la fatschenta realisescha ussa in siemi ch'el ha gia dapi ferm 10 onns. El construescha sper il lavuratori in ulteriura halla per magasinar e construir pignas scalegl.