text:
Ün viedi ill'oter muond
Mieu amih e cumpagn da scoula Andreia S. u insè Giunker Andreia, scu cha da temp vegl ün l'avess nomno, eira l'ultim descendent d'üna veglia schlatta nöbla grischuna. Scha el as tgnaiva da bun da quist fat, schi cun tuotta radschun. Sieus antenats avaivan da tschientiners inno giuvo üna rolla prominenta in nossa vita publica e politica ed el svess persunifichaiva in ot grô quellas qualiteds chi paun be esser il früt d'üna profuonda cultura professeda tres püssas generaziuns. Ma el gniva eir suvenz culs discuors sün sieus babuns ed eau stögl cunvgnir cha quist cult per sieus perdavaunts am daiva ün po sülla gnierva. Forsa bainschi eir perchè ch'eau, derivant da simpla famiglia da paurs, nun am pudaiva vanter ed auncha main cumpruver d'avair eir be il minim squit da saung blov in mias avainas. E pür cun tuot la diversited da nossas natüras, noss' amicizcha paraiva imperdürabla.
Pür cur cha mieu bun Andreja, cedind vi e pü ad ün' inclinaziun in mieus ögls bod ridicula, cumanzet as lascher aint cun las scienzas occultas e dvantet ün fervent spiritist, per me nun eira pü üngün dubi, cha il pover hom eira gnieu our d'clocha.
Ün pêr bravas s-charplinedas, ch'ans dettans — il resultat füt cha, per amur da nossa veglia amicizcha, nus ans persvadettans tuots duos, cha discussiuns davart quist tema eira temp pers, e per mais e mais ne l'ün ne l'oter nu s'aris-chet da tucher pü quist spinus chapitel.
Am rechattand ün di per cas a Turich, inua mieu amih dmuraiva daspö ans, profitet da l'occasiun per al fer üna visita. Tuots duos fervents e sincers amihs da nossa lingua materna, gnittans bainbod a discuorrer eir dal fat zuond deplorabel, cha nouvas questiuns davart il möd da scriver ins-chüreschan darcho nos [ 2 ]orizont engiadinais, uschigliö adüna uschè serain. Il per e cunter as fet valair eir tar nus e chi so inua cha füssans ieus a finir, scha el, cun sieu spiert conciliand, nun avess do a nossa cuntaisa üna buna vouta, dschand bunariamaing: «Ma mieu cher, in fuonz am pera chi vain fat bger füm per ün pitschen rost. Quist nüvel, chi imnatscha pustüt noss' Engiadin' Ota, am pera dad esser püchöntsch üna tschiera da tschavattins»!»
Vzand ch'eau nu l'inclegiaiva am declaret el lura, cha quist möd da dir, auncha hoz üsito süsom l'Engiadina, deriva dal temp, cur cha noss vegls engiadinais emigraivan a Vnescha a fer ils chalgers, turnand però da sted in patria a güder a fer cul fain. E quista tschiera, gnand regulermaing da prümavaira sü da las planüras lumbardas, eira scu ün mess annunzchand lur vgnüda u retuorn in patria. Ed aunch' hozindi, cha l'emigraziun al ester, pustüt dals tschavattins, ho dalönch inno piglio üna fin, il nom da tschiera u «tscheja dals tschavattins» l'ais resteda.
Cun mieu spiert ün po plaun in la percepziun da tschertas chosas am rendet eau pür zieva quint da l'ironia zuppeda in quista remarcha. Bod ün po offais al dumandet sch'el vöglia manager culs tschavattins u dschains pür culs tschavats a nus, chi essans cunter quistas inovaziuns u als oters, chi voulan fer ir in bovas nossa prüveda chesetta rumauntscha. Riand am det el per resposta, cha que dependa da che punct da vista, chi's guarda la fatschenda e cha davart il sieu nu puderegia guera esser in dubi. Il cuolp eira bain do. Per nun al rester debitur d'ünguotta, nu pudet eau m'artgnair da fer ün cuntercuolp e que ais natürel ch'eau miret sül lö, chi in mieus ögls eira tar el il pü debel.
«Ma cu ais que, mieu cher, cha tü chi uschigliö est fö e flamma per noss antenats e per que ch'els haun presto e s-chaffieu, als dvaintast, scu chi pera in quist cas, infidel. Che crajast tü, cha noss scriptuors e poets defunts, cun nos insmanchabel Zaccaria Palliop a la testa, dschessan, scha els pudessan s'exprimer davart quist' acziun inqualifichabla.» E persvas da'l tucher sül viv, cuntinuet eau: «Cha tü, scu spiritist experimento, nun est auncha gnieu sün l'idea da citer l'ün u l'oter da quists spierts elets e da'l dumander sieu parair, am dun propi da buonder. Che güda tuot vossa scienza miracuhisa, scha ella [ 3 ]nun ho valur pratica. Cò pudessas render ün vair servezzan eir a noss chers trapassos, impè da fer experimaints chi nu velan üna pipa tabac.»
Eau eira persvas da l'avair do üna, ma üna in uorden e nu füt poch surprais da vair ch'el, tuot oter cu imbarazzo, am respuondet in riand da cour:
«Mieu cher Gian, ünguotta pü facil cu que. Ma scha't quintess ch'eau d'he agieu comunicaziun cun Maschel Zaccaria barmör e cun oters, e cha tuots m'haun quieto e dit, cha la colonia ladina in tschêl nu piglia la chosa uschè stip, nun am crajessast istess brich. Tü est, Dieu ludo, tuottüna surour quistas chosas da narramainta!»
Sieu tun ironic am laschaiva in dubi, sch'el dschess tuot be per spass o sül seri e per nu perder üna clappa, chattet eau per bön dad imiter sieu exaimpel.
«Chi so,» dschet eau in l'istess tun, «chi so, ad esser forsa preschaint ad üna da quistas conferenzas cun tieus spierts am persvadess, pustüt scha mieu anim e mieu cour gnissan alura a pos in quista melprüveda fatschenda. Dal rest vain pretais, cha vossa scienza müravgliusa fatscha da di in di pü grands progress. I'm pera d'avair let ünzanua, cha nun avais pü da citer singulas ormas sün quista povra terra, ma schi stu esser pudais dafat transferir voss egens spierts in quels lös, inua dolur e led nu sun cuntschaints?»
«Tschert,» replichet el, «ed in quist cas valess que la paina dad udir il parair na be da Maister Zaccaria, ma eir da noss oters buns ladins barmörs. Ninà? Be nu sè, scha las instanzas celestas permettessan l'admissiun d'ün barba melcrettaivel scu tü. Pür memma craj eir eau, cha a glieud da tia spezcha füssa pcho ed inütil da conceder tela grazcha. Be pregüdizzis, scu cha vus essas, nun bastessan neir quistas provas, güsta uschè poch scu las otras, per as delibrer da vossas prevenziuns.»
«E pür, eau provess,» dschet eau in riand, «che nun as fo tuot per servir a la buna chosa. U hest forsa temma, cha la prova nu gess tenor giavüsch?, hahaha ...»
In quist tun ans zaclinettans ed ans dantigliettans auncha per üna bun' uretta, passand lura cun noss discuors sün otras fatschendas, fin cha cun ün cordiel «buna not» ans separettans per ir a cuz. — [ 4 ]
Saja que l'effet da nossa conversaziun animeda u saja que d'avair tucho darcho quist chapitel da spierts e da spiritissem, ma fantaschia eira sdasdeda ed eau avet bain lönch da m'indurmanzer. Eau nu sè neir quaunta pezza ch'eau d'he durmieu. Eau m'algord be ch'eau am sdaisd in udind a clamer mieu nom. Eau evr ils ögls e vez davaunt me las conturas dad Andreia, circundedas d'üna clarited, chi cuntrasta fermamaing cun la s-chürdüm dal rest da la staunza. Eau il vez auncha a slader our sia bratscha, dschand: Vè ... vè! Instinctivamaing al stend incunter mieus mauns. Eau saint, cha mieus sens s'ins-chüreschan darcho e mieu ultim impissamaint ais auncha: Uschè vain la mort!
Zieva ün nouv interval sainza cugniziun da temp e da lö, plaun, plaun am pera da vair a passer ün retrat zieva l'oter davaunt mieus ögls. Chosas intschertas, fuormas na distintas, fantoms, sumbrivas — adüna nouvs queders chi's müdan giò cun üna sveltezza indescrivibla. E pür am pera cha mieus sens as sdaisdan vi e pü, ed eau cumainz am render quint da que ch'eau vez ... cuntredgias d'üna bellezza e richezza mê visa, palazzis e doms immens müdan gio cun zardins e parcs pompus chi as sperdan in granda lontananza.
Uossa essans arrivos in üna contredgia da muntagnas inua gods e vadrets risplendan aint ils spievels da lejs d'ün azzur incumparabel. Nus entrains in ün bel chastè, traversains ün grand aster cuvert dad archs e gaiarias, chi nu piglian fin, e tuot in üna vouta ans rechattains in üna granda sela, tavlageda in dschember e cun ün palintschieu cun intagls magnifics. Ed in aquella am pera dad udir la vusch da mieu cumpagn, ma be scu ün schuschuröz, chi am disch: Cò füssans. Quists duos pleds sun avuonda per svaglier doblamaing ma vzüda e mia udida. A pêr ed a pass cha sia vusch dvainta pü clera, od eau tuns e suns chi am faun batter pü svelt e pü ferm il cour — suns da nossa prüveda lingua ladina. Ed eau vez intuorn üna maisa, tschantos in rudè üna vainchina d'homens puzos, süls quêls eir Andreia muossa cun sieu daint e'm disch, am scuttand aint per l'uraglia: «Noss poets!»
Schi, baincumel, lo ais Maschel Zaccaria, chi pera da presidier, ed a dretta a sneistra barba Gioannas da Crasta, Sar Gian Fadri, Giunker Conradin, Sar Simeon ed il vegl ravarenda [ 5 ]da S-chanf, Sar Gian Pitschen da Zuoz cun Sar Pol da Bravuogn ed aunch' oters ch'eau nu se metter a lö, sainza quinter ils valladers. Schi, schi l'intera cumpagnia! E sün sopchas e baunchs, scu in chesa da cussagl, uschea dalöntsch cha mieu ögl tendscha, lingedas e lingedas da glieud in tuottas eteds, homens, duonnas, giuvens illa flur da l'eted, vegls chanuoss ed infaunts. E che faune? Eau vez be, cha intaunt cha noss homens prominents, quels promotuors dal spiert e da l'orma ladina baderlan e discuttan quietamaing traunter dad els, in las prümas lingias dal pövel raduno s'oza bod ün bod l'oter in peis e cun gesticulaziuns pü u main animedas, pera dad exorter e da der d'incler als circunstants cha sieu, e be sieu möd da vair las chosas saja il güst. Sfurclos aint traunter la fuolla, essans uossa uschè daspera da pudair incler e seguir pled per pled ils fulminants discuors.
Güst in quist mumaint s'ho uzo ün hom grand e pütost s-charnieu, tip da veglia razza engiadinaisa e movand fermamaing sia bratscha, lascha'l strasuner sia vusch sonora survi la radunanza:
«Che voulane quists giuvens melmadürs, quists utschels dèlla melora, quists valladers e fullasters. Gnir a musser a nus, scu ch'ün h'ho da scriver romauntsch, gnir ad ingiurier e depretscher vus, noss poets e scripturs sublims, vus chi avais fat las chanzuns, chi dalettan mincha cour ladin, vus chi avais fat quellas poesias insuperablas, chi cugiò sün terra vaun auncha h'hoz da buoch' in buocha. Schi, schi pür memma, na be ils còns e nòns, quists delizius suns simpatics, cha la scoula còn l'ir dèl temp e còn lavur assidua d'ün bun magister reuschiva da fer entrer eir nèllas pü düras creppas da voss descendents, ans deliberand da quists cuns e nuns volgars, chi sovenz auncha sgradan nossa lingua scritta. Schi h'hoz vöglian quists sfuins e zaccagns còn lur trabants sorbentos bütter nèl salv da grascha duos perlas da nossa lingua scritta, noss dèls e noss nèls. Chi in udind els in scoula, sün chanzla, sül palco scenic non sentiss a trer ün ventin lam, savurieu, sü da quel pajais inua ün vegl cult dèl pled discurrieu e scrit il h'ho porto ad ün' otezza, ad üna perfecziun ch'üngün oter pövel, üngün' otra lingua nòn h'haun savieu ataindscher. O vus spierts elets e sclarieus, vus barmörs poets e linguists, perche nòn stais sü, [ 6 ]perche nòn protestais cunter quist dispet inodieu, perche nòn clamais insembel l'exercit celestiel ed il laschais còn tuns e sajettas fulminer e sterminer quaists sfatschos, quaists sfruntos ed ingrats.»
L'effet da quaists pleds süls radunos füt enorm. Na be a vegls e veglias culaivan grossas larmas gio per las massellas sgialvas, ma homens e d'uonnas scuffuondaivan, scu pitschens infaunts. Silenzi profuond regnaiva. I's udiva be il batter las elas d'ün aungelin chi cun ün craunz d'urbejas svulaiva vi e no ed apparaintamaing nu savaiva inua as placher. L'oratur paraiva tuot our d'fled, ma cun ün ultim sforz cuntinua'l:
«Chers spierts cònpatrioits, s-chüsè, ma il tgnair discuors nòn ais mia forza, eau sun pü ün h'hom dèls fats.»
«Bain dit, Sar Geremia!» s'oda üna vusch. E l'oratur cuntinua:
«Ma aunch' üna, chi nòn vegnan còn la scienza e còn scienzos. Eir nus avain glieud cugio chi haun fat stüdis profuonds e da pü lungia düreda, chi bgers oters. Nòn haun els tschütscho güst uschè bain l'alma mater, perche non avessan els dad esser güst uschè competemts.» E mussand sün ün oter hom illa megldr' eted: «Eau dun il pled al amih e conspiert, al erudit Sar Bastiaun. Ch'El as dia, ch'el as evra ils ögls a che prievel incalculabel cha nus giains incunter. El ais competent sch'and ais ün. El po discuorrer eir a nom da sieus paraints cugiò, las ouvras idels quêls, eir schi sun main contschaintas cu las vossas, sun insuperaiblas per la s-chetezza e pürezza da lur lingua romauntscha-ladina.»
«Anguoscha» s'oda in quel mumaint üna vusch e seguind culs ögls ils sguards dals circunstants vez il motiv da quista exclamaziun. L'aungelin ho lascho sblizchir our da sieus mauns il pitschen craunz, chi — che cas significant — ais crudo parterra güsta traunter ils duos fervents campiuns da la granda luotta. Il pover barmörin, bel e bain imbarazzo, svolazza vi e no, tschercha d'as approsmer al lö inua cha sieu craunzin ais crudo, ma ils circunstants, visibelmaing cuntrarios da quist disturbi, il scurraintan ed il poveret as placha sün üna culuonna be dasper nus.
L'apostrofo ais intaunt eir sto sün pe e cun vusch na main vibranta, ma frenand ün po pü bain sieu temperamaint, as fo el udir. [ 7 ]«Ot stimeda radunanza, ot stimedas consours, ot stimos confrers ladins.» Eau od üna vuschina d'infaunt, chi disch dad ot: «Ma perche discuorra'l tudais-ch.» Eau guard intuorn e vez, cha que ais darcho quel chazzer barmörin, ma ils pschtpscht's da tuot las varts il taschaintan e l'oratur po cuntinuer indisturbedamaing.
«Scudum lucidum nobilitat militem. (Ün s-chüd net sto bain al guerrier.) Trais mais fo, sün invid dad ün pêr iniziants ho gieu lö in üna vschinauncha d'Engiadina üna radunanza, chi per sia importanza, per sieu spiert da combat per nos bains ideels, nun ho gieu sia compagna daspö la disputaziun da Susch, d' algordaunza barmöra. Quaunts elogis, quaunts pleds da veneraziun nu sun crudos per vus in quist' occasiun, per vus uschè lönch manglos amihs, per vus chers poets trapassos. Eir scha essas divis tres pisserusa separaziun, vos spiert e vossas ormas vivan auncha traunter vos descendents sün terra. Na la fè del bun, nos pövel nun ho be sen per sieus stentusamaing guadagnos prodots, ma Dieu ludo so'l eir appretscher vossas ouvras insmanchablas. In ogni, schi in ogni stüva ladina ün chatta voss vers sublims, chi faun smancher a bgers il fö consümand da lur cordöli, cur cha l' ova als voul penetrer nell' orma. Vossas rimas! Na be infaunts las imprendan dad our, eir ils creschieus las dian sü e las legian avaunt in ogni occasiun, chi'd ais ün milli dalet.»
Eau od üna bun' orma dasper me chi disch: «Quaunt bain ch'el discuorra. Que'm pera be dad udir mieu barb' Henri Germanais-ch!» Ma l'oratur cuntinua: «E uossa mieus chers e «stips» amihs, savais chi chi vo avaunt, intaunt cha nus essans occupos còn nos dilets autuors, còn la cultura da nos prüvo idiom, üna compagnia da valladers, da churers, da mezs-zürigais, vain insembel, cospirescha tuot adascus, trametta circuleras e tractats, ch'üngün non inclegia o non ho temp da ler, ed ün bel di essans davaunt il «fatto compiutto» (fait accompli) da decisiuns, chi vaun our sün quella da blichir, d'inaquer, da roviner — schi s-chüsè l'expressiun, ma dschain pür — da fer il verhunzen nos bel e genuin putèr. E scha que as trattess almain da condanner a mort expressiuns vulgaras scu ardöffel, buonder, giunfra, rispli e tutti quanti, ma na, quels, güsta [ 8 ]quels chi croudan sü a minchün dessan rester scu buns neovschins interessants. Que füss almain ün combat aviert, ma la perfidia da quista conspiraziun gescha nel fat, ch'ün do l'assalt a nos pledins ils pü « herzighins», sün noss del-ins e nel-ins, chi daun la prova da vair svilup culturel da nossa lingua.» — «Eba, eba!» s'exclama il barmörin. — Sar Bastiaun al do ün' öglieda e prosegua, ozand ün po la vusch: «Ot, ot stimos poets, « chi per ün» da vus as po auncha s'imaginer da gnir (auncha) let cun giodimaint, « che per üna» da vossas poesias saro auncha degna da gnir porteda avaunt, « che per üna» da vossas ouvras saro auncha capabla da salon, scha ils dèls e'ls nèls non chattan pü pardun — pardon — «grazia» davaunt ün pövel, chi cumainza a gnir critic invers si' egna lingua. Già as vezza l'influenza da quaistas tendenzas rovinatrizas. Ils «cons» e «nons» ch'üna vouta daivan prova d'eleganza e finezza d'imincha — pardon — d' ogni scriptur ladin sun bod sparieus eir our dalla — pardon — dèlla, na dalla lingua scritta. Ma cò « ot admiro, ot onuro» Maister Zaccarias hest svess aviert « üsch e portel» a simlas tendenzas, in laschand, anzi, dand tü svess bod la perferenza als vulgars «cuns» e «nuns» chi auncha hoz offendan ün' uraglia formeda tres lungia ed intensiva occupaziun còn ils classikers latins ed italiauns. Na eau nòn poss bod « fer il fassen», scu cha vus spierts podais ster inactivs in ün momaint uschè critic. Ma pür laschè, eir sainza vos agüd gniarone sün terra a guadagner la battaglia. La protesta alla «lodevola» regenza, a nos «baps dèl pajais», firmeda in ün admirabel «access d'amur» dèls pü fervents infaunts dalla — della — da nossa terra putera nòn manchero da fer sieu effet. E volais üna megldra prova a che grô da sacrifizi cha buns ladins paun arriver. Guardè cò quaistas quatter povras ormas (mussand sün ellas cul maun), ellas s'haun sacrifichedas per la buna chosa, di e not, da ches' in chesa sun ellas giredas per raccoglier suottascripziuns fin cha lur vita fragile ho stovieu succomber a tels sforzs surumauns. Laschè cha ellas svess as quintan còn che abnegaziun da sè stess, còn che sentimaint da gratitudine invers ils iniziants il combat vain mno. Eau am permet da der la parola a «Duonna Grisch». Schi Duonna Grisch ch'ella ......» [ 9 ]
«Duonna — Mengia Grisch» corregia l'atscheneda, stand sü e cun üna simpatica vusch feminila quinta ella sainza lungs preambuls, scu cha eir duonnas e giuvnas s'haun s-chodedas, cur cha udittan ch'ün vöglia sfurmer ed aschaschiner lur lingua materna. Ella nu so bain insè da che chi's tratta, ma scha quists signuors as s-chodan telmaing, voul dir cha il prievel ais grand. Ed ella quinta dal zeli cha eir ellas svilupettan per ramasser firmas per la famusa protesta. Fand menziun d'ün cas speciel la vegnan las larmas i'ls ögls, d'ün cas inua daffat ils infaunts d'üna scoulina haun decis da suottascriver «in corpore» e cha lur magistra perfin tudais-cha s'ho deda üna tela fadia, cha in poch oter cu quindesch dis, deschdoch infauntets haun imprains a scriver lur nom.
Cò il prüm oratur, sar Geremia, l'interrumpa: «E che ho fat «Duonna Huber». Volais ün attest pü evidaint da fervent' amur per noss bains ideels. Üna seguonda duonna Lupa engiadinaisa! Con sieu popin in — «nel» bratsch s'ho'la preschenteda per suottascriver — oh, scha vus avessas vis quaista scena comoventa, la mamma, chi, zieva avair suottascrit, maina eir il maun da sieu cher popin per ch'el possa eir el scriver sieu nom.»
Duonna Mengia pera d'avair pers il chavazzin. Ella s'ho tschanteda e nun ais pü mezs da la fer cuntinuer.
«Bain, schi chi's fatscha udir Sar ... Sar — Toscanet — Sar «Andrê Toscanet,» s'oda la vusch dal prüm oratur. Ed ün homet d'aspet zuond distint s'ho uzzo e cumainza:
«Stimatissima assemblea! Nonobstante mieu soggiorno abbastanza cuort u breve in lur grembo distintissem non poss refüser, anzi eau sun felice da piglier la parola. Essendo già da naschita d'indole docile m'ais que sommamaing penibel d'abanduner mia consuetudine, adonte ch'eau sè d'entrer in gara per üna causa da somma importanza, cioè d'accomplir ün act da gratitudine invers Els, mieus signuors. Già duos mais fo, a mieu arrivo col treno in Engiadina avet eau occasiun d'udir il pro e contra da quistas innovaziuns progettedas, da quist piano chi ans portess da capo ün bun pass vers il barbarismo. Co? nossa lingua scritta uschè colta avess dunque da gnir corretta, acciò da's adatter pü alla lingua vulgara, alla lingua della plebe. Na, mieus signuors, scha Els, scha Lur animas elettas nòn vöglian s'intermetter in quista lodevola acziun, schi occorendo savrons ans rivolger a San Pietro ed a San Paolo ......» [ 10 ]
Gesu Cristo! disch ün sper me ed ün oter, indegno, al corregia: «Sar» Gesu Cristo, scha na oter!
A me m'eira gnieu fastidi. Per furtüna cha il barmörin vuliand probabelmaing pruver da gnir darcho in possess da sieu craunzin, ed in svuland be dasper me vi, am do üna giò pel nes cun üna da sias elas. Bod darcho remiss, od üna vusch feminila e vez cha üna schiassa giuvna ho uossa il pled. Eir ella quinta da rimmensa lavur presteda per la buria causa, dals sforzs fats per sdasder e stimuler ils indifferents, ils indolents, ils tevis, chi, scu ch'ella disch cun indegnaziun eir traunier ils puters «sum legium». Ed uoss' as s-chod 'la vi e pü e disch, uzand la vusch: «Schi, pür chi vegnan cun lur tractats, cun lur «puonchs», cun lur extracts. Scu eau nun ils leg, in pigna ils bütti ......»
«Nella pigna! chera giunfra Champaist,» l'interrumpa ün dals prüms oratuors. — «Bain schi nella pigna, Sar magister! Schi, chi vegnan pür cun tuot lur rüzcha scritta e stampeda, scu eau büt tuot i'fö.»
« Nel fö, chera consour,» corregia uossa l'oter. — «Nel fö, üna pulenta, chi giajan as fer arder cun lur cuntin ......» — «Ma chera Giunfra Champaist» vain darcho il prüm per la calmer. — «Giunfra Champaist, ch'el imprenda il prüm rumauntsch, chi disch Giunfra Champaist. Giunfra Babigna Champaist as disch, sch'El voul savair.» E l'amazona giagharda as tschainta indegneda.
A me am füss gnieu il scuffel, ma il rir dad ot nu pera üsaunza cusü, eir scha las tscheras riantedas intuorn ed intuorn nun am laschettan in dubi, cha eir nos chers spierts barmörs nun haun tuotaffat pers il sen per situaziuns vairamaing comicas.
Dieu ludo cha la quarta victima da la famusa protesta nun as fet giavüscher lönch. «Sar Gianet Delquintin», uschè gnit el preschento d'ün dals mneders. Ün' auréola, ün pitschen tschierchel culur da cherubin omaiva sieu cho e tuot eira be uraglia cur ch'el as mettet a quinter, scu ch'el e püss cumpagns eiran auncha intuorn las tschinch pachificamaing vi da lur caféjass, cur cha tuot in üna geda aintra l'ami Gian Fadri cun ün clap fögl palperi in maun: «Tschà — suottascrivè cò! Laschè üna vouta vos benedieu gö e prastè eir qualchosa pel bain public.» [ 11 ]«O vo sül schimmel cun tias suottascripziuns, a nun ais duos mais ch'eau d'he suottascrit tschinch francs per l'ospidel ed uossa s'avess darcho da gnir our cun raps.» — «Ma che tamberl, que nun ais per ospidels ne per benefizenza, que as tratta del rumauntsch.»
«Ah, pel rumauntsch,» disch ün oter dals amihs, «mo che ho il rumauntsch dabsögn da raps. Chi lavuran, schi tschauntschan, sco nus, chi fo dapü pel rumauntsch chi nus, chi'l discurrins di per di al tavolin ...»
«Ma nars cha d'essas, que nun as tratta da raps, que as tratta be da vos noms, da vossas firmas. Nu savais chi voulan reformer noss' ortografia, ch'ün Pallioppi nun ais uossa pü bun avuonda. Ün pêr da quistas vungias, ün pêr da quists schnats mezs-professers, fullasters voulan gnir ans musser a nus scu cha'd avains da scriver rumauntsch, a nus descendents da veglias schlattas ladinas e puteras, da famiglias engiadinaisas da nom e da pom scu ils Chemimporta ed ils Laschaminpos, scu ils Vainterplains e'ls Bunpatatschuns, ils Quercopfs e Testardels. Oh, verguogna e vituperi! Tuot ho da gnir müdo, e perche insè, per cha nus nu possan pü ler ed incler nos poets, nel lö dels «o»'s vöglane metter «u»'s, nel lö dels «u»'s «o»'s, impè dels «e»'s «a»'s ed impè dels «a»'s «e»'s.
«Mo che esans!» exclama ün. «Che asens!» ün oter, ün vallader, e cò lessans lura s'inclejer? Ma Gian Fadri cuntinua: «E savais auncha la pera, ils « dels» voulane ans pigler, schi ils «dels» ed ils « nels». — «Che!» ans exclamainsa unisono, « ils nels!!» Co avessas stovieu vair scu cha avains suottascrit e na be nus, auncha quatter otras partidas, daffat duos tudas-chs chi guardavan tiers.»
Cò, nos bun Sar Gianet Delquintin stuet fer üna posa per trer fled. Sieu cho giand convulsivamaing vi e no d'irritaziun e d'emoziun supressa faiva cha eir sieu tschierchelet da sench tremblaiva visibelmaing. Eir sia vista eira uossa inundeda da culur da cherubin.
Sar Bastiaun, vzand il stedi deplorabel da sieu homet, pigliet el il pled: «Schi, mieus ot lodevols signuors! Chi s-chüsan scha nos ot stimo Sar Gianet, apaina arrivo in tschêl, ais auncha ün po our d'fled. L'ajer celestiel l'ais pera ün po memma fin per sieus pulmuns adüsos ad otras atmosferas. Ma scha Els [ 12 ]avessen vis cun che ardur e perserverenza el ho raccolt passa duatschient firmas per la famusa protesta, fin cha quel cuolp apopleptic fatal trunchet dandettamaing sia benemerita vita terrestra. Che'el as dia pür che «per» ün da sieus contschaints ho sus-chieu refüser da der sieu nom! Ün ustèr temerari che fet quetaunt, dschand ch'el nun as masda in chosas ch'el nun inclegia, po ir hoz a tschercher sia clientela traunter ils tudais-chs e'ls taliauns. Ün bun rumantsch nun pizzerò pü aint da sia porta. Pcho aise be, cha in sieu «zeli afferistic» el ho smancho aunz cu morir da «der gio» duos glistas auncha incompletas, ma guardè che impuls, che chalur impajabla ais in quaist hom. El ho fingio miss in movimaint tuot las instanzas celestas per podair turner, scha eir be per pochas uras sün terra — possibelmaing auncha aunz mezdi a finir si' ouvra grandiusa.»
Ed il meritaivel cumbattant per ils dèls e nèls, s'aviand darcho remis, repiglia il fil da sieu discuors e cun vusch vibranta d'indegnaziun ed ira, cuntina'l:
«Oh quists scelerats ed ignöbels, ünguotta nun als ais pü sench, tuot ans voulane piglier, fin a nossa pêsch interna, fin a noss pitschens giodimaints e divertimaints innozaints. Oh quists purists e puritanists! Nos magölet vin nun ans cuveschna pü, nos «jass» als ais üna spina i'ls — nèls ögls! Oh quists giuvens granders e spuorchs, eau ils cognuosch, a nu daron pos, a non as contentaron, a non as fermaron tals dels e neir tal nels — damaun ans pigliane ils ass e puschmaun ils purs — e allura, dsche'm che dess anucha rester als povers mortels da lur vita terrestra ...»
L'emoziun il vendschet. Grossas larmas culaivan gio per la vista del pover hom. Il silenzi da l'intera raspeda daiva prova evidainta, che in tschêl s'ho eir auncha incletta e cumpaschiun per simlas emanaziuns da cour ed anim. Be il chazzer barmörin am büschma aint per l'uraglia: «Schi chi al laschan per l'amur da Dieu ir gio aunch' üna vouta a fer auch' ün jass ...» Pscht ... psscht, psch-sch-scht, s'udit da tuottas varts e per furtüna resunet in quel mumaint la brunzina da la maisa presidiela e tuot as volvet cun attenziun da quella vart.
Cò s'oza Maschel Zaccaria e cun üna vusch dad hom puzo, cun ün tun paternel, liber d'affect e d'affectaziun ma chi vo perque taunt pü a cour, el cumaina a dir: [ 13 ]«Cherischems amihs e cumpatriots! S-chüsè scha s'interrump. Ma l'ura chi sto a disposiziun a nus spierts ais bod a fin. Eau sè cha bgers da vus spettan sün duos pleds da me. E perche avess be eau da'm fer udir. La fatschenda resguarda a tuots. Ma siand cha traunter da nus essans Dieu ludo tuois perüna, avains decis cha l'orma da ün da noss pü giuvens, cha nos conspiert Sar Florian da S-chanf discuorra in nom da nus tuots e s'expuona nos möd da vair la chosa. El chi ais sto ün fervent perscrutadur e promotur da nossa lingua sün terra e stuvet la banduner auncha giuven, viva tschert pü cu nus vegls in l'algordaunza da la nouva generaziun. Ch'el as dia, che cha nus tuots avains da's dir. Ma alura as arcumand cha cun quels fils invisibels cha essas auncha cohos cun voss infaunts ed amihs sün terra als tiras ün po per las uraghas ed als dettas d'incler, cha nus stuains be rir a vair scu chi's dispüttan scu taunts chindels per bagatellas e pitschnezzas.
Ed a quels chi haun da cuntin mieu nom e mias ouvras in buocha vuless be dir taunt: Eau s'ingrazch da cour per voss sentimaints da pieted e veneraziun. Ma mi' ouvra, mia lavur e mias prestaziuns sun sgür largiamaing arcugnuschidas e restaregian quetaunt fin cha'ls rumauntschs s'occuperon da lur lingua. E fin chi faun que seriusamaing, sun eau cuntaint, e nu giavüsch oter, eir schi crajessan cun buns motivs da stuair müder pü cu ün jot a vi da que ch'eau d'he fat. Eir' eau forsa ün Dieu? Eau sun sto ün umaun scu vus. Ed üngün' ouvra umauna nun ais perfetta, nun ais cumpletta. Eir eau, mieus chers, avet da cumbatter cun pregüdizis, cun presumpziun ed adversiuns persunelas.—Scha stüdi profuond in materia, scha vair' amur per nossa favella, scha la brama d'aviciner il möd da scriver pü pussibel al pled tschantscho dapertuot, sun la causa, schi pür chi's fatscha. Eau nun he temma d'üna pitschna petneda da mi' ouvra, fatta cun moderaziun e cun güdizi. Be, . . . restè unieus, lavurè e occupè's da vossa lingua, purtè sacrifizis per ella e tgnè daquint da quel s-chazzi, chi ho da s'unir. Be uschè faros vairamaing onur a mieu spiert!»
Ün bisbigl da satisfacziun vo tres l'intera raspeda. Maschel Zaccaria s'ho tschanto e Sar Florian piglia il pled, dschand:
«Las cuntraversas u dschains pür dispüttas traunter noss amihs sün terra ans haun fat plaschair scu expressiun d'interess [ 14 ]e d'amur per nossa lingua. Da l'otra vart füss que bain pcho, sch'ellas mettessan in dumanda ün' ulteriura lavur in uniun ed abinaunza. Amur e lavur, ma tuottas duos unidas sun il meglder mez per mantgnair ün simil s-chazzi. Da que ho güsta nos rumauntsch dabsögn al pü ot grò. E da quels chi aman e lavuran seriamaing per nos linguach nun avains temma, ch'els fatschan ir in bovas que cha nus avain fat. Scha els chattan per böd da strer our ün pêr pennas eistras a nos utschëin rumauntsch, ün pêr pennas, chi sgradan fermamaing sieu simpel vstieu grisch, schi pür chi fatschan. Eir nus salüdains lur sforzs e las tendenzas da mantgnair il rumauntsch pussibelmaing incorruot e da salver que chi ais vairamaing genuin. Fand otramaing as cuntinuess a der svess armas in maun a quels chi'l vöglian adüna darcho qualificher scu dialect taliaun u scu povra lingua bastardeda.
Ma eir als oponents nu vulains fer tüert ed admetter lur buna fè. Be ans pera ch'els exagereschan bel e bain in fand scu schi's vuless metter suotsura e fer scruder l'intera chesa rumauntscha. Povr' ella, povra chesa, sch'ella nu supportess qualche pitschna müdeda, dicteda dals princips atschenos, ch'eir eau d'he adüna fermamaing sustgnieu, qualche pitschna müdeda da sieu aspet exteriur, da sia fatscheda. Alura füss ella bain sün debla fundamainta.
Ed a nom da noss poets e scriptuors as poss dir: Nu mettè taunt pais sül custab. II spiert da nossa lingua ais quel cha stuais mantgnair, ais quel chi quinta. Quel ais vi e pü in prievel. Udi cu cha vos pövel discuorra, cu cha vossa lingua vain scritta e stampeda. Scha cò ans vegnan suvenz convulsiuns, schi sgür eir cun radschun a bgers dals voss vivaints, chi haun auncha ün po sentimaint per lur lingua. Lavurè e fadiè's cò per cussalver e svilupper quel, minchün a sieu lö, in chesa, in scoula, in baselgia, in pled ed in scrit.
II spiert do vita — il custab fo murir.»
Ed inaquella vo scu ün straglüsch celestiel sur l'intera radunanza. Da dalöntsch üna vuschina intuna: Ohera lingua da la mamma . . . duos, trais . . . desch, vainch vuschs . . . tuot la raspeda s'unescha, e scu ün coral strasuna e rimbomba la chanzun tres la vasta sela. Ün sentimaint da dalet indescrivibel vo [ 15 ]tres mieu cour, ma mieus sens m'abandunan . . . eau nu sè pü d'ünguotta..........
Poch dis zieva, turno in Engiadina, am porta mieu cusdrin la giazetta ed am fo ler duos artichels. II prüm tunaiva:
«La prüma radunanza della nouva societed «Uniun pels Dels e Nels» füt ün vair success. Ad eiran preschaints vainchaset commembers. Zieva fattas las elecziuns gnittan pigliedas «unanimamaing» las seguaintas decisiuns:
Expulsiun da 145 commembers, chi nu s'indegnettan da declarer aviertamaing d'avair suottascrit la protesta be per fer ün plaschair e sainza savair insè da che chi's trattaiva.
Chassaziun da 211 commembers per avair refüso la prüma contribuziun annuela. (Ils noms dels infaunts suot desch ans eiran già stos annulos aunz, chattand chi nun saja tuottüna na indichà da lascher vuscher ad els davart l'ortografia ch'ün ho da'ls musser.)
Nouv ultimatum alla lodevola Regenza con imnatscha da piglier tuots ils infaunts dels commembers our dallas scoulas tudais-chas e former darcho classas ladinas eir in lös inua per mancanza d'interess davart ils rumauntschs stess, telas füttan sopprimedas. Quist incas cha las seguaintas propostas non füssan acceptedas:
Organisaziun da cuors speziels per magisters per insegner la differenza del genetiv ed ablativ.
Introducziun in tuottas scoulas rumauntschas d'ün' ura obligatoria al di per exerciter l'adöver dels dels e nels.
Eliminaziiin da tuots ils cun's e nun's nels cudeschs da scoula in ils rimplazzand darcho con «con»'s e «non»'s.
Ristampa integrela dellas ouvras dramaticas da Gian Fadri Anguoscha, chi haun da gnir impalmedas a mincha scolar ladin, scu exaimpel d'üna lingua s-chetta ed incorruotta.....»
Pü inavaunt nun he let. E la segiionda notizcha tunaiva:
«Üna radunanza d'amis dal Rumantsch a Scuol ha decis da dumandar a la Regenza, cha pro la fixaziun da la nouva ortografia vegna tgnü pü daquint dal spiert e sentimaint dal pled d'Engiadina Bassa. Aint ils nouvs cudeschs da scoula dessan [ 16 ]gnir introdüttas las unicas fuormas güstas ...ond impè dad ...and (grond, cridond, mangiond), ...eiva per ...aiva (guardeiva, piglieiva, crideiva), sco eir da tour pü in cunsideraziun l'j (lung) Jon, jodair, jantar, jeva ect.
Las fuormas litterarias sun da revider e schamai da substituir tras meldras. Exaimpel: il pled «sanch» per sonch (putêr sench) fuormas vulgaras, dess gnir suibstituì tras «sunch» (siand main artifizial).
Scha daspö decenis l'Engiadina Bassa s'ha laschada plaschair ün möd da scriver orientà vers l'Engiadin' Ota, nun aise necessari d'avair plü resguards per quaist möd da scriver, chi dvainta adüna pü talian......»
Eir cò nun he let pü inavaunt. E mieu cusdrin, ün dals pochs Smarochets, chi nun avaiva suottascrit la protesta, am dschet in riand: «Uossa mieu cher Gian Curò, scha tü nun est auncha curo da vaira, nu sè pü cu at curer.»
Ma eau respundet be cun ün profuond suspir e m'impisset:


c: text/html

text:
San Maver
San Maver o Mavol (latin: Maurus; vivuu in del VI secol) l'è staa on monegh de l'orden benedettin, el discepol pussee important del San Benedett insema al San Piazzet.
L'è veneraa 'me sant de la Gesa Catolega, e l'è regordaa el 15 de genar.
Vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quell che semm de la soa vita a gh'è scritt domà in vun di dialegh del papa Grigoeu Magn. Se sa che l'è staa arent a San Benedett e l'è staa sò discepol, e che dopo che quell l'è andaa a viv a Subiaco, a l'è deventaa l'abaa noeuv de Montecassino. Se dis che l'è staa bon de caminà in su l'aqua, guarì la gent e scascià via i demoni.
Patron[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Lombardia, el San Maver l'è patron de Buscaa, Gessaa, San Paol, Sceresoeula de Berbenn, Bruntin de Villa d'Almè, Vianò de Renaa, Convren, Gerenzaa e Sarnegh (insema a San Martin).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
El vanadio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol V. El g'ha nömer atòmich 23, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de vanadio el g'ha vintitré prutù.
L'è 'n elemènt rar, dür e laoràbil, che se tróa sóta fùrma de compòst en sèrte minerài. Se 'l dòpra suradetöt en metalürgìa, per la prudusiù de léghe metàliche. El g'ha 'na bùna rezistènsa a la curuziù de part dei àlcali, de l'àcit solfòrich e de l'àcit clorìdrich. A contàt co l'ària el se òsida a la svèlta a temperadüre de sùra dei 933 K (660 °C).
Del pónt de vìsta chìmich el g'ha 'n comportamènt a mèza stràda 'ntra 'l metàl e 'l mìa-metàl. En natüra se 'l tróa sóta fùrma de 'n izòtopo apéna: el 51V, che l'è l'ünech stàbil.


text:
Evidense ëd Wikimedia, Stèmber 2012
Highlights dal Rapòrt ëd la Fondassion Wikimedia e dal Rapòrt ëd j'ingegné ëd Wikimedia për Stèmber 2012, con na selession ëd j'àutr amportant event dal moviment Wikimedia
Evidense dla Fondassion Wikimedia
L'utiss "Pagina Curation" a fà pi bel fé revisioné vos neuve ëd Wikipedia
Minca di, milen-e ëd pagine neuve a son creà dzora a Wikipedia, obligand senten-e d'editor volontari a controlene la qualità. Për rendi pi bel fé sò travaj, l'Echip Engagement ëd j'Editor a l'ha dësvilupà la funsion "Page Curation". A conten doi utiss:
- L'Avis ëd Pagine Neuve, anotà con anformassion ch'a giuto a revisioneje
- La Bara dj'Utiss Curation, che a ven d'apress ëd na pagina neuva, an ofrend a j'editor autoconfirmà la disponibilità ëd vàire assion, për esempi marché na pagina neuva com revisionà, marchela për problem ëd qualità, o nominela për scanselament.
Pagina Curation a l'é stàit dësvilupa dzora a la Wikipedia Anglèisa ai 20 dë Stèmber, e a l'é pianificà ch'a ven-a disponìbil prest dzora a àutr proget.
Vàire editor neuv ëd Wikipedia a preuvo frustrassion quand che a ancamin-o na vos che a l'é pa scond j'aspetative dla comunità e a ven scanselà. A së spera che la funsion Curation ëd Pagina a daga ëdcò dj'artorn pi bon ai creator ëd pagine.
Lansà un model neuv basà sij volontari për distribuì sòld dle donassion
Da l'ùltima metà ann, a l'é stàit stabilì un model neuv për distribuì ij sòld ëd le donassion cujìe travers ai sit dij proget Wikimedia. Pi che 10$ milion ëd lòn a saran adess distribuì basà an sle racomandassion dël neuv Comità ëd Distribussion dij Fond, che a consist anterament ëd volontari.
Seguend un process ëd nòmina pùblich, ij set mémber votant dël prim FDC a son stàit nonsià: Arjuna Rao Chavala (India), Dariusz Jemielniak (Polònia), Ali Haidar Khan (Bangladesh), Mike Peel (Regn Unì), Yuri Perohanych (Ukràina), Sydney Poore (Stat Unì), and Anders Wennersten (Svessia). A son stàit giontà Jan-Bart de Vreede (Olanda) and Patricio Lorente (Argentin-a) com rapresentant nen votant ëd la Diression ëd la Fondassion Wikimedia. Susana Moraes (Portogal) a l'é stàita nominà com ombudsperson për ël process FDC.
Ël FDC adess a sta esaminand j'arceste ëd finansiament ëd 12 organisassion, che a son duverte per pùblich coment fin ai 12 d'Otober.
Sit neuv dël proget dij viagi, e atività legaj
La Fondassion Wikimedia a l'ha concordà d'ospité un sit neuv dël proget dij viagi su arcesta dla Comunità Wikimedia. Për maleur, ai 29 d'Aost dël 2012, Internet Brands, ël padron dël sit web Wikitravel, a l'ha sità an giudissi doi volontari ëd Wikitravel, portand vàire motivassion legaj. An arspòsta, un dij volontari a l'ha deposità na mossion anti-SLAPP, an sostnend che la causa d'Internet Brand a l'ha sercà d'ampedì sò drit ëd discute ëd neuv proget ëd viagi ëd Wikimedia. La Fondassion Wikimedia a l'ha ëdcò antentà na causa contra Internet Brands, an sostnend ch'a l'ha pa ël drit d'ampedì la creassion dël neuv proget ëd viagi.
Dat e Tendense
Visitador ùnich globaj për Aost:
- 456.25 milion (+0.98% paragonà con Luj; +7.92% paragonà con l'ann prima)
- (dat comScore për tùit ij proget ëd la Fondassion Wikimedia; comScore a darà ij dat dë Stèmber pi tard an Otober)
Arceste ëd pàgine për Stèmber:
- 19.1 miliard (+5.3% paragonà con Aost; +20.9% paragonà con l'ann prima)
- (Dat dij registr dij server, tùit ij proget ëd la Fondassion Wikimedia comprèis j'acess da sacociàbil)
Editor Ativ Registrà për Aost 2012 (modìfiche dij >= 5 spassi nominaj/mèis, an gavand ij trigomiro):
- 79,572 (-0.74% paragonà con Luj / -0.81% paragonà con l'ann prima)
- (Dat dël database, tùit ij proget ëd la Fondassion Wikimedia. Nòta: recentement i l'oma rafinà sta métrica për ten-e an cont Wikimedia Commons e j'atività travers pi proget.)
Carta dël Rapòrt (a ìntegra vàire dat statìstich e tendense a propòsit dij proget WMF) për Aost 2012:
Finansiament
(J'anformassion finansiarie a son mach disponìbij për Aost 2012 al moment dë sto rapòrt.)
Tute j'anformassion finansiarie presentà a son për l'anterval 1m Luj 2012 - 31 Aost 2012
- Intrade për ël mèis d'Aost a son $1,4MM rispet al pian ëd $454K, apeprò $946K o 203% dzora al pian, dzortut dovù a 1,0MM arseivù da la Fondassion Sloan.
- J'intrade dl'ann al moment a son $1,8MM rispet al pian ëd $1,9MM, apeprò $0,1MM o 9% sota al pian.
- Jë spèise për ël mèis d'Aost a son $2,6MM rispet al pian ëd $2,7MM, apeprò $0,1MM o 3% sota al pian, dzortut dovù a spèise përsonaj, spèise d'hosting internet, spèise ëd viagi, spèise ëd capital, e spèise legaj parsialment compensà da na garansia për ël program ëd catalisassion ëd l'India e da spèise ëd reclutament pi àute.
Le spèise anuaj al moment a son $5,2MM rispet al pian ëd $5,9MM, apeprò $0,7MM o 12% sota al pian, dzortut dovù a spèise përsonaj, hosting internet, spèise ëd viagi, spèise an capitaj, spèise legaj.
- La posission ëd cassia a l'é $21.8MM a parte dai 31 d'Aost 2012, che a son apeprò 6,2 mèis dë spèise.
Autre evidense dël moviment
Concors fotogràfich mondial Wiki Loves Monuments con partecipassion record
Pi che 15.000 përson-e a l'han carià pi che 350.000 figure a Stèmber për Wiki Loves Monument 2012, ël concors focalisà dzora a fòto libre ëd monument nassionaj. Ël nùmer ëd fòto a l'é pi che rindobià rispet a l'event 2011, che a l'é stàit Ufissialment sertificà com ël pi gran concors fotogràfich ant ël mond dal Guinness World Records. Le fòto vinsitris nassionaj a son stàite nunsià për j'US e j'àutre nassion, e le prime 12 ant ël mond a saran nunsià a l'inissi dë Dzèmber.
Conflit ëd discussion anteressante
Dë Stèmber, ij proget "wiki-town" Monmouthpedia e Gibraltarpedia a l'han generà dle discussion a propòsit se un fiduciari ëd Wikimedia UK a l'avìa faje ant na manera ch'a stërmava sò ròl ëd fiduciari dël capìtol ëd Wikimedia, un consulent pagà për la gestion dij proget, e n'editor government partnersd la Wikipedia Anglèisa. Wikimedia UK e la Fondassion Wikimedia a l'han antlora nominà ansema n'espert andipendent për revisioné sia le sistemassion ëd govern ëd Wikimedia UK e ij conflit d'anteressi relativ a sti proget.
Prima Conferensa EduWiki
L'Università ëd Leicester, Anghiltèra, a l'ha vëddù la prima Conferensa EduWiki, unend ansema académich da tre continent e Wikimedian për parlé ansema a propòsit dël Program d'Educassion ëd Wikipedia e d'àutre manere ëd colaborassion. La conferensa ëd doi di a l'era organisà da Wikimedia UK.


text:
La hotellaria grischuna ha nudà il matg 144'856 pernottaziuns. Quai èn entant 16% dapli pernottaziuns ch'anc il matg avant la crisa. Cumpareglià cun il matg passà, nua ch'il turissem è stà limità fitg pervia da las restricziuns da viadi èn las cifras s'augmentadas per passa il dubel (+ 112%).
Cumpareglià cun il 2019 mancan anc adina 1 milliun pernottaziuns en Svizra
Guardà sur l'entira Svizra sa muventan las cifras però anc adina sut quellas d'avant la crisa. Il matg ha l'uffizi federal da statistica dumbrà radund 2 milliuns pernottaziuns. Quai èn 1,4 milliuns dapli ch'il matg da l'onn passà. Cumpareglià cun il matg 2019, mancan però anc adina 1 milliun pernottaziuns.
Ils giasts da l'exteriur turnan plaunsieu puspè
Cun 1,6 milliuns pernottaziuns è la gronda part sco gia ils mais passads ida sin il conto dals giasts indigens. Er tar ils giasts da l'exteriur hai cun in plus da 353'000 pernottaziuns puspè dà dapli schlantsch. Il matg èn surtut giasts da la Germania vegnids en Svizra. Quai suandà da quels dals ulteriurs pajais vischins sco la Frantscha, l'Italia e l'Austria.


text:
Permacultura
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
La permacultura è ne mètede pe pruggettà é ammeneštrà paisagg andrepezzate mmòde ca fússene capace de preduce gl besuogn de l’aggènd che suó: magnà, fibbr é energía é ndand che tenéssene pure la resiliènza, recchézza é štabbeletà d’ecoseštème naturale.
Gl mètede de la permacultura è štate štise da gl ann settanda da Bill Mollison é David Holmgren peglènn da descepline quale l’archetettura, la bioleggía, la selvecheltura, l’agrecheltura é la zeetecnía.
Gl tèrmene "permacultura" ne vè da le nghlése permaculture, na cundrazzione de permanent agriculture é de permanent culture da gl memènd ca, second gl mmendore de gl tèrmene Bill Mollison: "na cultura nen pò cambà assá sènza na base agrícula sešteníbbele é n'éteca de gl use de la tèrra"[1].
Štòria[cagna | cagna surgente]
Nfluènz[cagna | cagna surgente]
Gl cungètt de Permanent Agricolture fòtt mmendate a gl 1911 da Franklin Hiram King dénd a gl libbr sié Farmers of Forty Centuries: Or Permanent Agriculture in China, Korea and Japan. Jécch Hiram gl defenisc comm a ne seštèma agrícule che pò règg pe sèmb.
Ávete cose che nfluenzárene la štésa de gl prime medèll teòreche de la permacultura fúrene le fatíe de Stewart Brand ngòpp'a gl seštiéme, la speriènza de gl'agricheltore Sepp Holzer, che pe prime mettètt m'práteca ne mètede d'agrecheltura echelòggeca pe cheltevà n'Auštria (130 km a sudd de Salisburgh) mbond'a tutt (1000 – 1500 mètre ngòpp'a gl gleviégl e gl mare) é la speriènza de gl pieniére de gl miétede d'agrecheltura naturale Masanobu Fukuoka é gl libbr sié La rivoluzione del filo di paglia.[2]
Mollison é Holmgren[cagna | cagna surgente]
Da gl 1974 a l’Auštralia Bill Mollison é David Holmgren chemenzárene a štènn ne medèll pe ne seštèma agrícule seppertábbele, che tenéva comm ciéndr na pelicheltura fatta prengepalmènd che spèce arbòree prènn, frusc, spèce ervacee, fugn é seštiéme radecale[3]. Sse mètede veléva rrescì a pruggettà qualungue tipe de štanziamènd umane mmòde da reduce la fatía che ce veléva pe gl mandené, la predezzione de capecciama é gl nguinamènd é a gl štéss tiémb cunzervà o fà addevendà gl terrène cchiù ricch mmòde naturale é fà crésc la biodeverzetà de gl seštèma.[4]
L'òpra de Mollison é Holmgren z’appeggiava ngòpp’a sse prepuósete:
- La crise ambiendale è riale é le dimenziune che tè suó accuscì ròss ca cagnarrann de cèrt la medèrna secetà nduštriale mmòde ca nen ze petarrà cchiù rechenosc. Šte precèss mettarrà m’períchele p’addavére la rascia é la pessebbeletà de cambà che tè la pepelazione de gl munn, che crésc juorn dòpp juorn.
- Gl tuzz menniale - quigl ch’esišt già é quigl ch’adda angora arrevà - de la secetà nduštriale é de tutta ssa pepelazione ngòpp’a la maravegliosa biodeverzetà de la tèrra sarrà de secure assá cchiù ruoss de tutt gl cagnamiénd arreggeštrate dénd a gl lúteme siécule.
- Gl'òme, pure se criatura assá nzòleta dénd a gl quadre de gl munn naturale, è seggètt a le stéss légg scendífeche che ghevèrnane gl unevèrz materiale é gl cagnamènd de le form de vita, pe prime chéll che reuárdane gl belang energèteche.
- Gl use de gl cumbeštíbbele fuóssele derand gl períede nduštriale è gl fatt prengepale de gl buott ca è avuta la pepelazione umana, de le schepèrt tecnològgeche é d’ogne áta caratteríšteca de la secetà medèrna.
- Pure se è assá deffícele a ammaggenà quéll che seccedarrà a la secetà umana quann le fond energèteche sarave scòrt, è secure ca gl pròsseme decènn vedarrave le remenì a gl medèll che ze pònn tramendà dénd a la natura é dénd a le secetà prenduštriale, vale a dice a medèll seciale depennènd da energíe é fond rennevábbele.
La fatía rarreviètt gl pund cchiù ávete a gl 1978 che la pebblecazione de Permaculture One. A gl 1979 Mollison pebblechètt Permaculture Two, che gl quale allariava angora gl mètede mettènnece la pregettazione de chemunetà sane sane.
Nfatt quéll che caratterezzava la fatía de Mollison é Holmgren da l’ate propòšte de mètede agríchele alternative éva ca tutt gl elemiénd de gl štanziamènd umane évene riund: cheštrezziune de fabbrecate, preggettazione de gl zite, ghevèrn de l’acque é de l'energía é chendezzione de la chemunetà ze fennévane che la cheltevazione de chiand pe magnà o ate matèrie prime[4].
A che pund šta la permacultura uoje[cagna | cagna surgente]
Gl mètede de la permacultura z’è spase pe gl munn da gl ann ottanda. A gl juorn d’uoje esišt cchiù de na dezzina de lébbra é manuale che párlane de permacultura appuggènnese ngòpp’a la fatía urigginale de Mollison é Holmgren, éppúre nen ce suó má štate seštanziale jond o variaziune a gl mètede štise a la fine de gl ann settanda.
A gl 2002 ze pènza ca suó štate fermate a la preggettazione n’permacultura cchiù de 100.000 perzune pe tutt gl munn. La fermazione è chembòšta quasce sèmb da ne corz fute teòreche/práteche de ddu semmane addó, dòpp gl fennamiénd chemune de gl mètede, viéve mbarate le tècneche cchiù jušt a gl ecoseštème lecale[4].
Éppúre la permacultura ne’rrèsc a ze spann mmiés’a la secetà. Holmgren dice ca le cáuse suó prengepalmènd da requède dénd a gl fatt ca prevale la cultura scentífeca de gl reduzzienism, che nen ze fida é rejètta gl miétede de natura cchiù olišteca, mmiés’a gl deminie de na cultura de gl chenzumisme criata da na veduta ébbìa echenòmeca de la salute é de gl pregrèss é la paura da part de l’autoretà pelíteche munniale é lecale de pèrd la nfluènza séa é gl petére sié se la pepelazione jèss appriéss a práteche che vònn arrevà a l'autoseffeciènza é a l'autenemía lecale.[5]
A gl 2000 Rob Hopkins criètt gl cungètt de cettà de transezione m’base a la permacultura.
Merale[cagna | cagna surgente]
Le tècneche che tè la permacultura suó devèrz da preggètt a preggètt prò tiéve la štéssa merale é le štéss racchemmannaziune.
- Accudià la tèrra, vale a dice rechenosc gl valore de gl seštiéme naturale. Quann gl’òme métt mane ngòpp’a gl assiétt naturale, nen adda fà dammaje a gl ambiènd. Pe Holmgren gl mègl mòde pe accudià la tèrra è de reduce gl chenzume.
- Accudià le perzune, pure s’arraprensèndane na mínema part mmiés’a gl èssere che cámbane. Ze tiév’accundendà gl besuogn cchiù mbertand comm magnà, casa, štrezzione, fatía che piace é relaziune seciale sènza avé a štruje tutt cose.
- Mettènn ne límete a gl chenzume fennamendale è pessíbbele spartì la rascia suocc suocc.
Prengipie[cagna | cagna surgente]
David Holmgren reštrégn gl prengipie a la base de la permacultura n’dúdece pund.[5]
- Tramiénd é chenfróndate (la bellézza šta dénd a gl uocchie de chi uarda) Tramendènn gl paisagg é comm fenziona la natura ze puonn migliurà l’òpre de gl uómmene é reduce gl use de le fond che nen suó rennevábbele é de la tecneleggía. La tramenduta adda èss acchembagnata da la riazzione perzenale.
- Raccuogl é cunzèrva l'energía (prepara le fiéne fin’a quann ce šta gl sole) Raccògl é cunzervà l'energía è sèmb štata una de le cose cchiù mbertand pe gl òme (é nen sule pe iss). Pe energía ze ndènn tutt quéll che pò èss štepate é/o mandenute buone é ch’è fennamendale pe na chemunetà/cultura pe peté cambà. Sèmbie: magnà, álbere, semènd.
- Assicúrate na bòna còta (nen ze pò fatià a štòmmache vacand) Assecurarze ch’ogne piézz de gl preggètt pertass ne prèmie útele.
- Mitt m’práteca l'autoregulazione é accètta la respòšta (gl peccate de gl patre recádene ngòpp’a gl figl fin’a la sèttema generazione) Z’adda cundené na crescènza truopp ròssa sennò gl chendrellure de gleviégl cchiù ávete sarave cheštritt a z’addeprà pe rasseccià tutt cose. Mbara a rechenosc é accettà gl feedback date da la chemunetà o, cchiù n’generale, da la natura.
- Addòpra é valerizza fond é servizie rennevábbele (lassa che la natura jèss annanz da sola) Ammeneštrà le fond che ze rennòvane é ze repredúcene de cundínue, sènza recève niènd da fòre, de mòde ca predúcene sèmb caccosa. A gl štéss tiémb valerezzà gl servizie rennevábbele, vale a dice gl servizie date da chiand, agnemale, terréne é acqua sènza che chiss fússene chenzemate dénd a sse preciéss.
- Nen preduce pattemaccia (gl sparagn è gl mègl uadagn) (Ne pund a tiémb ne salva ciénd) Assecurarz ca gl seštiéme che štave dénd a gl preggètt nen predúcene niènd che nen ze petéss addeprà dénd a n’ate seštèma.
- Preggètta da gl medèll a gl dettagl (gl álbere nen suó la ferèšta) C’avém’a mbarà a dà na tramenduta a gl nziéme prima de ce calà dénd a gl dettagl. Addeprà seleziune pregettuale che ne viéve da medèll tramendute n’natura.
- Ngòrpera mméce de spartì (fatiènn anziéme la fatía addevènda cchiù lègghia) Ngherperà tutt gl elemiénd preggettuale dénd a gl seštèma de mòde ca z’ajetássene gl une che gl ate.
- Èss peccerigl é ì tòmm tòmm è biégl (cchiù suó ruoss é cchiù fave remore cadènn) Seštiéme peccerigl é chiòtt chiòtt suó cchiù fácele da mandené de chigl ruoss é velòce, fave ne mègl use de le fond é predúcene de na manèra cchiù seppertábbele.
- Addòpra é valerizza la deverzetà (nen mettéss tutt l’òva dénd a ne ceštrigl sule) Valerezzà la deverzetà agnemale é veggetale. Éssa reduce gl rischie che ne viéve da la cchiù part de le maleméne: se na spèce de chiand z’ammala quéss nen vò dice ca nen ze raccògl cchiù. Tutta ssa deverzetà c’ajuta a gudé de la singularetà d’ogn terretòrie.
- Addòpra é valerizza gl árgene (nen penzà d’èsse ngim’a la traccia jušta sule pecché te truove ngòpp'a ne tratture ne muare pašteniate) Pregettà le forme de le zzòne de cumbine mmòde da ce sfrettà gl cchiù pessíbbele le caratteríšteche: gl límete tra ddu seštiéme deviérz è gl pòšt addó seccèdene le cose cchiù nderessand. Sse zzòne suó spiss le cchiù predettive pecché puonn addeprà le caratteríšteche de seštiéme deviérz. Ne sèmbie de gl sfruttamiénd de gl árgene è arrappresendate da gl seštèma de canale árgene chinampa, addeprate tradeziunalmènd n’Mèsseche é Tailandia.
- Respunn a gl cagnamiénd é addòpragle mmòde criative (besògna vedé le cose nen sule pe comm suó ma pure pe comm sarave) Sfrutta gl cagnamiénd a favore tié; tramendènn é capènn gl sign de sse cagnamiénd, pu ndervenì a tiémb.
Preggettazione[cagna | cagna surgente]
La preggettazione de spazie a secunna de gl prengípie de la permacultura depènn asselutamènd da le caratteríšteche de gl terretòrie. Pure se, case pe case, ze téa métt mane mmòde deviérz, ze puonn trevà ciért mòde de fà chemune a tutt quand gl preggiétt.
Ajute a la preggettazione[cagna | cagna surgente]
Zzòne[cagna | cagna surgente]
Pe na bòna preggettazione energèteca, gl paesagg ngim’a gl quale ze fatía vè spartute a cchiù zzòne. Ogn zzòna tè n’assegnazione d’use é è lendana o vecina da la casa m’bas’a comm vè pratecata da le perzone.
Idealmènd m’permacultura ze rechenóscene sse zzòne:
- Zzòna 0 è gl ciéndr de l’attevetà: la casa, la štalla o ne paése sane sane. Šta zzòna téa èss méssa mmòde d’avé gl másseme sparagn energèteche é mmòde de preduce quéll che sèrv a chi c’ábbeta.
- Zzòna 1 šta vecina a gl ciéndr de l’attevetà. È la part addó ze va a requère de cchiù é ch’è cchiussá addeprata. Pò, presèmbie, cundené gl uort, la frabbechétta, la sèrra, la šchiazza, gl ammascione, la ceštèrna e la nafta, gl pòšt addó ze reméttene le léna, gl appiénnapánn é na zzòna pe seccà le rane, le randinia, l’uorie, eccetera. Dénd a šta zzòna nen ze tròvane agnemale ruoss é faštima ze tròvane puoche álbere che sèrvene, pe le cchiù, a fà ne ccone e mbréa. Prò ce štave álbere peccerigl che z'addòprane spiss comm a, presèmbie, gl lemune.
- Zzòna 2 è na zzòna ne muare curata é cheltevata fute fute. Dénd a šta zzòna ze tròvane chianétt, fratt, frascune é lachitt. Ce se puonn trevà pure ciért álbere ruoss ch’accuóglene sott a le frunn sé ne seštèma tutt attercenate de spèce ervacee é arbòree, prengepalmènd chiand da frutt. Dénd a šta zzòna viéve pure seštemate spèce veggetale é agnemale che vuonn cura é tramenduta, é l'acqua c’è pertata dappettutt che l’annacquatura a gliotta. Gl agnemale peccerigl puonn ì a cèrt víe selezziunate é gl agnemale che viéve da la zzòna 3 puonn ì a pasc a n’ata part criata a pòšt pe iss.
- Zzòna 3 ce štave álbere da frutt che nen ze téane petà é che nen ze téane cheprì tòrn tòrn che la paglia, prata é larie pe gl agnemale, da carn é no, é le chelture prengepale. Dénd a šta zzòna ce štave álbere ruoss che sèrvene pure a parà gl viénd é cámbera pe fà le fiéne.
- Zzòna 4 puoche curata, a mmetà salváteca. Lòche ce se reccòglene frutt salvátece, ce se chiándane álbere fereštale addó puonn cambà gl agnemale salvátece. Pedecchiù la zzòna sèrv a preduce legname preziuse.
- Zzòna 5 è lassata a gl štate naterale. Šta zzòna è fatta pe tramènd é mbarà, la preggettazione ne’la téa nderessà.
Setture[cagna | cagna surgente]
È buone, quann ze preggètta, spartì la zzòna nderessata pe setture. Accuscì ze rrésc a fà ne diagramma circulare spartute a spicchie o cugn che ze spánnene da gl ciéndr de l’attevetà (spiss la casa). Ngòpp’a gl diagramma viéve spiss arrappresendate:
- setture che ríšchiane de z’appeccià,
- viénd fridd o dannuse,
- viénd call,
- ángule de ngedènza de gl sole gl štate é gl viérn,
- luce reflèssa da gl pandane,
- aree seggètt a chiéme.
Dòpp gl elemiénd de la preggettazione viéve miss mmòde da ammeneštrà buone l'energía ch'arriva.
Prengipie preggettuale[cagna | cagna surgente]
Capì addó štave le resorz[cagna | cagna surgente]
M’permacultura ze cèrca d’addeprà tutt le caratteríšteche de ne terretòrie. Pe le fà, mindr ze fà gl preggètt, ze téa peté rechenosc ogn pessíbbele resorza ajetènnese che le mapp de gl terréne, nfermaziune ngim’a gl viénd, acqua é néve, chiéme é ngèndie, é gl elèngh de le spèce agnemale é veggetale caratteríšteche. Apuó è fennamendale tramènd gl cagnamiénd de gl site štaggiune dòpp štaggiune.
Pure se la permacultura uarda a le resorz che štave dénd a gl site, rechenosc la mbertanza fennamendale de la raccòta de nfermaziune ngòpp’a cèrt accasiune che ze tròvane fòre. Suó cunzederate pessíbbele resorz l’attevetà de fòre che predúcene capecciama che ce petéss èss útele, presèmbie secheríe, allevamiénd de cavagl, massaríe che predúcene vine, scòle o mercate.
Tepegrafía[cagna | cagna surgente]
La permacultura pò èss spasa a ogn tipe de reggione comm culline pretose, pandane, zzòne alpine, chiane criate da chiéme o desiért. Višt ca nen ce šta besògn de cagnà gl paisagg, è fennamendale študià la tepegrafía de gl site ngim’a gl quale ze métt mane, pecché chéssa tè na nfluènza ngòpp’a gl microclima, ngòpp’a gl medèll de scule de l'acqua, a gl spessore de gl štrate de tèrra bòna, ngòpp’a le víe de ndrata é ngòpp’a gl paisagg. Pe capì mègl la nfluènza che tè è útele annetà comm è ngandate gl terréne é comm sbatt gl sole ngòpp’a sse lúteme, annetà derrepatórera o merrune ch’èscene fòre, linee de scule, terréne chine de bóchera, visuale bòne o cattive, avetézza de le culline, acque chète é zzòne che slámane.
Clima é Microclima[cagna | cagna surgente]
Nen è sulamènd gl clima generale de la reggione che è mbertand; m’permacultura è fennamentale pure gl študie de tutt gl microclime che ze tròvane ngòpp’a gl site de gl preggètt. Nfatt terrine lendane puoche chelòmmetre fra iss puonn tené precepetaziune atmesfèreche, fòrza de gl viénd, tembrature é ummedetà relativa assá deffrènd. M’base a gl date raccuote viéve criate le štrutture é allevate chiand é agnemale a le víe cchiù mègl.
A cèrt zzòne clemáteche deffrènd, presèmbie, è pessíbbele a ce métt la casa mmòde ca gl microclima specífeche de chélla pesezione ajuta a migliurà la clematizzazione, o è pessíbbele pure seštemà álbere mmòde da nganalà gl viénd recapènnece n’uteletà.
Terrine[cagna | cagna surgente]
M’permacultura nen è accuscì mbertand se ne terréne è buone o no. Se è arrevenate ze pò migliurà dénd a puoch’ann, pertènnegle a ne jušt gleviégl d’ummedetà, d’ossíggene, de ngrass é de seštanza urgáneca.
Gl miétede addeprate pe gl migliurà suó:
- cercà de nen fà sceruà la tèrra bòna accapabball facènn crésc la veggetazione,
- sfragliucà é vendrà gl terrine tuošt (ma no che máchene che revòtane gl terréne),
- arrecchì gl terréne de seštanz netretive alletamènn o facènn seviésc é cerchènn d’abbià n’attevetà bielòggeca.
Acqua[cagna | cagna surgente]
Le resorz ídreche nfluènzane ne muare gl tipe de nderviénd possíbele dénd a ne site; pe sse metive ze téa requère de precise le fond d'acqua é peglià le jušt mesure pe la cunzervà. Une de gl mètede cchiù addeprate m’permacultura p’arrènn cchiù fácele l'asserbemiénd de l'acqua da gl terréne è quigl de gl swale. Sse fòssera lòngh, che suó cavetate luongh le linee di riávese, ndercèttane gl curz d'acqua ngima ngima, accuscì gl mandiénnene pe ore o pe juorn, lassènn umà l'acqua chiane chiane dénd a la tèrra. Sse canale avéssen’a èss acchembagnate da álbere luongh gl árgene, specialmènd a le zzòne sécch mmòde da nen ammendenà truopp sale mmiés’a la tèrra.
Cullecamiénd de le štrutture[cagna | cagna surgente]
Ze téa štà attiénd addó ze míttene le štrutture comm le víe de chemunicazione é la casa (o gl ciéndr de l’attevetà).
Le víe avíssen’a corr luongh le curv de gleviégl, èss sènza fòrt pennènz é tené ne buone seštèma de drenagg pe riduce l'eresione. Addó foss pessíbbele avíssene pure a fenzienà comm mórera de raccòta de l’acqua o comm parata condr a gl fuoche.
Cèrt rèule generale che z’addòprane pe cullecà la casa suó:
- vecenanza a na vía de ndrata prengepale é a le fond energèteche,
- oriendamiénd de gl sole, nnanzetutt a le zzòne clemáteche fredd,
- la nfluènza de gl vendariégl refrescand,
- cullecamiénd sott a na fond pe tené l’acqua a caduta.
De sòlete nen ze cheštruisc mbond’a ne cucuruzz pecché, facènn allescì, la casa ze petéss trevà mmiés’a viénd ch’arrívane da tutt le part.
Pregettà tenènn cund de le desgrazie[cagna | cagna surgente]
M’permacultura quann se preggètta ze pènza a le desgrazie naterale che puonn seccède.
Cèrt štrateggíe che suó pegliate pe prevedé gl ngèndie redúcene gl materiale che z’avvámbane fácele dénd a gl setture a rišchie trámmete la cura de gl terréne, é la criazione de parate, che víe, lachitt o spèce veggetale che z’appíccene deffecelmènd.
Sèmbie prátece de permacultura[cagna | cagna surgente]
Zzòne[cagna | cagna surgente]
Dase ca le tècneche addeprate m’permacultura suó tand, è fácele a z’ammatt dénd a variand de gl schèma generale de sparteture a zzòne. Ne sèmbie è quigl de la massaría Ragas, m’previngia de Belògna. Gl terretòrie è štate spartute a šte zzòne jécch sott[6]:
- Zzòna 1: casa, labberatòrie pe la preparazione de gl predòtt,
- Zzòna 2: šchiazza, zzòna de raccòta de le léna, uerteciégl,
- Zzòna 3: cheltevazione de chiand é èrv mmedecenale,
- Zzòna 4: zzòna che ze sémmena a cereale é bangale de verdure da addeprà a cunzèrva,
- Zzòna 5: zzòna pe preduce fiène anziém’a òche, cagline, álbere da frutt, sciuore é cereale,
- Zzòna 6: pòšt addó ce se pò repesà mmiés’a ne percorz de nganalamiénd de l’acque fin’a gl sciume,
- Zzòna 7: uacile pe l’itticheltura,
- Zzòna 8: laria zzòna pe cheltevà tipe deviérz de frutt peccerigl,
- Zzòna 9: uort pe gl viérn é ate álbere da frutta.
Fabbrecate[cagna | cagna surgente]
M’permacultura la casa è de sòlete asseciata mmòde štritt a la veggetazione che tè attòrn. Viéve addeprate téttera vérd é chiand rambecand pe migliurà gl iselamiénd tèrmeche, sèrr é shadehouse pe cagnà gl microclima é preduce magnà. Spiss viéve addeprate tècneche de cheštrezzione che materiale che štave ngim’a gl pòšt comm legname, paglia o créta.
Le štrateggíe tecnelòggeche pe pregettà na casa m’permacultura suó devèrz mmbas’a gl luoche é a le resorz che ce štave. Ècch la lišta che Mollison ne fa dénd a gl libbr Introduzione alla permacultura:
- Clematizzazione
- Štufe ch'abbrúscene súbbete le léna é che radiature ruoss, štufe de ghisa ch’abbrúscene le léna chiane chiane.
- Sèrr appeccecate mbacc’a la casa pe gl rescallamiénd gl viérn.
- Shadehouse pe refrescà l'aria a la štaggione.
- Seštèma de fraticc pe sbià le sfère e sole é refrescà.
- Rescallamiénd a áštreche trámmete acqua rescallata.
- Ferniégl é fernacèll
- Fernacèll pe cucenà é rescallà addó fa fridd.
- Ferniégl é fernacèll a gas, addó ze puonn addeprà bio-gas predott da riettature, a gl paise call-úmmede.
- Fórnera selare.
- Còtta fatta dénd a chendeneture che mandiéve buone le call, pe le magnà che z’adda còce a luongh.
- Predezzione d'acqua calla
- Seštèma che raddòpra le call de le štufe štipènn l'acqua dénd a chendeneture iselate termicamènd.
- Pannèlla selare tèrmece, le cchiù pessíbbele cheštruite che materiale raddeprate.
- Lèttreca é aglemenazione
- Pannèlla feteveltáice, generature eòlece o idroelèttrece peccerigl.
- Pregettà pe addeprà le cchiù pessíbele la luce naturale.
- Lavà é assecà gl pann
- Lavatrice a mane,
- Assecà gl pann dénd a la sèrra o ngòpp’a na fond de calore accandenata.
- Refreddà é seccà le magnà
- Frigorífere a pannèlla feteveltáice, generature eòlece o idroelèttrece peccerigl.
- Seccà le magnà che gl sole o dénd a la sèrra.
- Sparagnà l’acqua
- Ceštèrna pe recògl l'acqua quann chiòve.
- Acque griggie addeprate pe gl scarecature de gl bagn o sbiate viérz uort é sèrra.
- Cacatórera a sicch.
A le zzòne call é sécch ze téane crià fond d'aria frésca. Pe fà quéss z’addòprane curtélera chepèrt da cann, álbere o tessute, priévele chiuse da rambecand, tunnel setterrate é caménera selare pe preduce na vendrata dénd a le cámmere.
Cheltevaziune[cagna | cagna surgente]
Comm a tutt le seleziune práteche pegliate m’permacultura, pure gl miétede de cheltevazione cágnane mbas’a gl quadre culturale é ambiendale. Prò tutt quand gl miétede addeprate tiéve la ndenzione de pretègg gl terréne é de ce redà fòrza naturalmènd.
Cèrt tècneche addeprate spiss suó l'agrecheltura naterale de Fukuoka[7], l'agricheltura sinèrgeca é l'agricheltura biodenámeca.
Assá spase è pure gl use de seštiéme agrefereštale prènn m’pelicheltura chiamate ferèšt accebbatòrie. A šte tipe de cheltevazione vè chepiate gl medèll tridemenzienale de crescènza de le chiand dénd a ne bòsch pe crià ne seštèma predettive. Gl prime a addeprà šta tècneca fòtt Robert Hart, che criètt la prima ferèšta accebbatòria m’permacultura a Wenlock Edge, Shropshire, Ngheltèrra[8].
Nfatt è iss ch’ammendètt la spartènza a gleviégl che caratterizza šta tècneca:
- gleviégl di chepertura chembuošt da le ciuff de gl álbere da frutt,
- gleviégl d’álbere da frutta cchiù peccerigl o da nuce,
- gleviégl de gl álbere da frutt peccerigl comm ribes o lambune,
- gleviégl de verdure é èrv prènn,
- gleviégl de chepertura de gl terréne che chiand da magnà che ze spánnene a la nghianata,
- gleviégl sott tèrra addó ze tròvane rádeche é patane,
- gleviégl de vite o chiand rambecand.
Buosch[cagna | cagna surgente]
Nzerì dénd a gl preggètt buosch štrutturate è útele pe tené a magnà pe le viéšt é gl agnemale salvátece, reduce gl sbávese de call, deverzefecà la predezione de veggetale é agnemale, prevenì la salenizzazione de la tèrra é la slamatura de gl terrine appise o che štave luongh gl sciume.
Gl álbere suó mbertand pure pe fà accandenà paricchie agnemale salvátece, specialmènd cegliucc, mbertand pe cundrellà gl parassite.
Pedecchiù da ne bòsch è pessíbbele recaccià léna pe ard o legname pe cheštruì.
Agnemale[cagna | cagna surgente]
A quasce tutt gl preggiétt de permacultura gl agnemale rialízzene cchiù de na fenzione é ze nzeríscene buone che gl ate elemiénd. Une de gl miétede cchiù addeprate è, presèmbie, gl "trattore de cagline", vale a dice lassà respà gl pugl líbbere o dénd a cèrt cagl mòbbele pe mandené la veggetazione rasa.
Esišt pure na permacultura "vegana" che nen addòpra allevamiénd agnemale, tra gl fennamiénd èteche ssa currènd agghiogn pure la cura pe gl agnemale.
Permacultura urbana[cagna | cagna surgente]
La permacultura urbana métt m’práteca gl prengipie de la permacultura dénd a le cettà. Mira a crià pregiétt d’autenemía accebbatòra urbana é chemunetaria facènn preduce magnà é facènn sparagnà é autopreduce l’energía pure dénd a le cettà.
Na prepòšta pe rabbià la predezzione de magnà dénd a le zzòne urbane è chélla de cagnà le chiand d’adduobb de gl vérd púbbleche che ate spèce útele. Presèmbie dénd a gl parch púbblece ze petéss cheltevà chiand da frutt comm méla, péra o ate tipe, é álbere peccerigl é chiand che frutt magnarécc comm mirtill, lambune o frávele. Pedecchiù ze petéss addeprà le zzòne vérd pe fà órtera urbane che tutt quand petíssene cheltevà é pe la predezzione de biomassa pe l'energía.
Permacultura bioreggiunale[cagna | cagna surgente]
La Permacultura bioreggiunale métt anziéme gl prengipie de la permacultura che la veduta bioreggiunale, é è nata velènn nnanzetutt tené cund de le spèce andiche é de la cultura lecale. M’particolare ze cèrca de capì buone la nfluènza é la relazione tra la comunetà umana, la cultura séa é la sperdualità séa che gl ambiènd naturale. Gl bioreggiunalism è na teuría eculeggišta, che cèrca de scheprì é de študià zzòne naturalmènd precise chiamate bioreggiune (paròla ammendata da Peter Berg é Raymond Dasmann a gl prengipie de gl ann settanda). È na veduta nen sule eculòggeca ma pure culturale, pelíteca é sperduale.[9]
Cunemía[cagna | cagna surgente]
M’permacultura viéve pegliate seštiéme ecunòmece chemunetare che siérvene a mandené é a fà crésc le cunemíe de susseštènza.
La banga de gl tiémb, ciért seštiéme de microcriédete é priéštete seciale suó ciért sèmbie de sse seštiéme ecunòmece. N’Auštralia esišt ne funn che recògl denaziune pe fenanzià preggiétt de permacultura.[10].
A gleviégl menniale la permacultura z’affila che gl mevemiénd de la fenanza èteca.
Annetaziune[cagna | cagna surgente]
- ↑ Mollison, Bill Introduzione alla permacultura, Ndredezzione, p. 7
- ↑ Video ndervišta a Holmgren ngim'a le ríggene de la permacultura http://www.permaculture-media-download.com/2011/05/david-holmgren-about-sepp-holzer.html
- ↑ Mollison, Bill Introduzione alla permacultura, Prefazione a la prima edizione, p. 1
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Scott Robert, A Critical Review of Permaculture in the United States http://robscott.net/2010/?p=1
- ↑ 5,0 5,1 Holmgren, David Essenza della Permacultura http://holmgren.com.au/essence-of-permaculture-free/
- ↑ Artícule ngim'a la massaría Ragas scite ngòpp'a la revišta Terra Nuova, númmere Jennare 2012 http://www.ragas.it/permacultura-gennaio-2012.html
- ↑ Permaculture in Japan: foreign idea or indigenous design? http://holmgren.com.au/permaculture-in-japan/
- ↑ Seven storeys of abbundance; a visit to Robert Hart’s forest garden http://www.spiralseed.co.uk/forestgarden/page2.html
- ↑ Att de gl Senate Taliane audezione ngim’a la permacultura Permacultura Bioregionale)
- ↑ Site de gl Permafound Australia http://permacultureaustralia.org.au/category/permafund/


text:
Il concept ha ella elavurà ensemen cun l'Uffizi federal d'aviatica civila BAZL. L’emprim stgalim è ina saiv da segirezza da 2,5 meters autezza, enturn il stabiliment da l’eroport a Samedan e sper la plazza da preparaziun per la partenza. Il president da la INFRA plazza aviatica Samedan, Christian Meuli, declera ch'i giaja per la segirezza sin la plazza aviatica e per impedir che p.ex. peduns, skiunzs u chauns entran.
La segunda saiv è ina da protecziun cun signals (Hinweiszaun) da 1,2 meters autezza che duess circumdar l'entira plazza. Ils dus models da saiv èn actualmain installads sin l’areal da la plazza aviatica a Samedan. Els duain mussar las dimensiuns da las mesiras da protecziun.
La dumonda da construcziun per la saiv enturn la plazza aviatica a Samedan saja inoltrada, uschia Christian Meuli. Sche tut va tenor plan, vul ins cumenzar l'onn 2023 cun la realisaziun da la saiv da protecziun. Ils custs sa muntan a 1,4 milliuns francs, 74% da quels surpiglia la Confederaziun.
Nizzegiar il temp per dialog
La «Conferenza plazza aviatica regiunala» ha plinavant elavurà ina «charta» per definir la funcziun, las finamiras e visiuns da la plazza aviatica.
In punct è che nus vulain involvar la populaziun en questa discussiun da la charta. In segund punct è che nus avain concretisà las finamiras
Ins veglia nizzegiar il temp fin che la lubientscha da bajegiar saja sin maisa per far la discussiun en differents gremis sco er cun la populaziun ed en las medias. La populaziun da la regiun Malögia po pigliar posiziun fin ils 14 da november.


text:
Il favrer 2007 ha la Svizra decidì las sancziuns cunter l'Iran sin fundament d'ina resoluziun dal cussegl da segirtad da l'ONU. Il president da l'Iran, Hassan Ruhani, beneventa che las sancziuns internaziunalas èn abolidas. Uschia haja cumenzà in nov chapitel da las relaziuns tranter l'Iran e la cuminanza internaziunala ha ditg Ruhani avant il parlament. Lur economia haja uss novas schanzas.
John Kerry e Federica Mogherini han declerà la fin da las sancziuns
Il minister da l'exteriur american John Kerry e l'incumbensada per l'exteriur da l'Uniun europeica Federica Mogherini han declerà ier saira, d'avair instradà ils pass correspundents.
Curt avant aveva l'Agentura internaziunala da l'energia nucleara IAEA attestà a l'Iran, ch'il pajais haja ademplì tut las obligaziuns da la cunvegna chattada il fanadur passà a Vienna.
La ONU lauda, l'Israel crititgescha
La realisaziun da la cunvegna d'atom è per il secretari general da l'ONU Ban Ki Moon in mument decisiv. Uschia sa mussia la buna voluntad da tut las partidas involvidas, ha Ban ditg a New York.
Betg cuntent che las sancziuns èn abolidas è l'Israel. Il primminister Benjamin Netanjahu ha avertì, che l'Iran vegnia a cuntinuar a destabilisar il Proxim Orient ed a derasar il terrorissem sin l'entir mund.
RR Novitads 06:00/12:00


text:
Furmaziuns d'elita svizras sco l'Orchester d'instruments a flad da giuvenils naziunal (NJOB) e l'Orchester d'instruments a flad sinfonic da la musica militara svizra sunan grondas ovras concertantas sco per exempel «Titanic» da Stephan Jaeggi, «Capriccio» da Christiaan Janssen u «A Low Brass Fantasy» da Etienne Crausaz.
In vair deletg per ureglias finas.
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ils 23 da mars vegn in dals 79 films annunziads premià cun il Premi da film svizzer 2018. La mesemna ha gì lieu la nominaziun. Il favurit è il film «Blue My Mind» ch'è nominà en gist set categorias.
Mintgamai 350 commembers da l'Academia da film svizra han guardà ils films e giuditgà els. Ils resultats da la votaziun valan sco basa per la nominaziun, che vegn lura preschentada da la cumissiun da nominaziun. Las nominaziuns en 12 categorias èn colliadas cun ina summa totala da premis da passa 442'000 francs.
Emna dals nominads
Tut quels che n'han anc betg gì la pussaivladad da guardar pon far quai durant da l'emna da la surdada dal premi. Dals 19 enfin ils 25 da mars mussan ils Cinémas du Grütli a Genevra ed il Podi da film a Turitg ils films nominads per la publicitad.
En mez quell'emna vegn lura surdà il premi. Er Cussegliera federala Simonetta Sommaruga vegn ad esser preschenta en la Halle 622 a Turitg.
RR novitads 07:00


text:
Bamberg
Bamberg (Båmberg in bavares; Bamberga in italian e latin; Bambärch in francun; Bamberk in cech) a l'è unà cità de la Germania de 69.884 abitant (31/12/2007).
Al fa part del Land (Stat Federal) de la Baviera.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fiüm Regnitz el passa in Bamberg.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità l'hann fundada in del secul quel de des.
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sindich a l'è l'Andreas Starke (SPD).
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bamberg a l'è gemelaa cun:
- Bedford, Regn Ünì
- Esztergom, Üngheria
- Feldkirchen in Kärnten, Austria
- Nagaoka, Giapun
- Praga, Repüblica Ceca
- Rodez, Francia
- Villach, Austria
Galerìa de fóto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Durant l'enviern che va uss a fin han dapliras persunas pers lur vita en lavinas ch'en la media da blers onns avant. L'Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas ha enfin uss annunzià 27 mortoris ed ina persuna sparida. En la media da 20 onns hajan mintgamai 18 persunas pers lur vita en lavinas, ha l'institut da Tavau annunzià la mesemna en ina bilantscha provisorica.
Er il dumber da persunas ch'èn vegnidas tschiffadas da persunas è s'augmentà. Enfin uss èn 296 persunas vegnidas quest enviern en lavinas. En la media dals ultims 20 onns eran quai durant in enviern mintgamai 177 persunas.
Blera naiv quest enviern
Durant l'enviern 20/21 hai cunzunt dà sut il cunfin da 2000 meters sur mar dapli naiv che auters onns. En blers lieus è la quantitad da naiv nova stada sur la media. Cunzunt en il Puschlav ed en parts da la Val dal Rain Grischuna hai dà surproporziunalmain blera naiv.


text:
Rundanina
Rondanina (en lìgure: Rondaninn-a) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 69 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 12,6 km² e 'na densità de popolasiù de 5 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Montebruno, Propata, Torriglia.
El cümü l'è sitüàt en Alta val Trebbia a 49 km de Gènova, ma fìna 'l 1923 l'ha facc part de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lumbardìa.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rondanina l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
«Ina saira, suenter avair passà Agnita en Transilvania, ma salidani, be da lunsch, dentant marcantas en lur identitad: las autas Carpatas! (…) Mi’olma muntagnarda sa dasda ed jau ma legrel da surmuntar las muntognas dentadas gia damaun, sur l’enconuschent Pass Fagarasan.»
«Ils zagrenders m’han gidà da prender or dal vagun mes velo pachetà e la bagascha per duas emnas, il conductur m’ha dà in pèr tips areguard hotels ed il taxist m’ha stgargià bain, curt avant mesanotg. Ina buna fin dal lung viadi en tren da Sargans sur Vienna, Budapest ed Oradea fin a Satu Mare. Ed oz en damaun, in di da zercladur dal 2008, essan nus in sper l’autra sin la plazza principala da la citad, mes velo ed jau…» Cun quests pleds cumenza Gisula Tscharner sia reportascha da viadi ch’è cumparida il schaner 2009 en ‹La Quotidiana›. La pitschna seria sa cumpona da quatter parts che portan ils suandants titels: ‹Rumenia – surviver cun virtuusitad›, ‹Rumenia – surviver en cuntradas solitarias›, ‹Rumenia – ritgezza siemiada› e ‹Rumenia – ritga da cuntrasts›.
I na sa tracta betg d’in viadi convenziunal, mabain dal diari aventurus d’ina dunna che percurra tut persula sin ses velo la Rumenia. La ruta maina en furma dad in S dal nordvest dal pajais sur las Carpatas fin en il sidost en la regiun da la Mar Naira.
La Transilvania cun ses renum ‹vampiresc›…, guauds solitaris cun urs ed auters animals da rapina…, inscunters cun da tuttas sorts umans, segnads baud d’interess e baud da disfidanza… Il viadi para pelvaira da porscher avunda materia per da tuttas sorts ‹istorgias da brigants›!
Ma l’autura na croda per fortuna betg en il latsch da tschertgar las sensaziuns ed exageraziuns. Il cuntrari: Sia reportascha è ferma gist perquai ch’ella ha l’egliada per il pitschen, subtil, per ils detagls da la vita da mintgadi. E dal reminent: Sin las skizzas agiuntadas illustrescha l’autura er in u l’auter detagl che l’è dà en egl.
E tgi ch’enconuscha las publicaziuns ed activitads multifaras da Gisula Tscharner – che vesa «la terra pli datiers ch’il tschiel», sco che sa numna in purtret filmic da la teologa – smina che l’autura na sa cuntentia betg cun observar la glieud e las cuntradas che passan sper ella vi. Gia dals suttitels da la reportascha (‹Idilla? Medieval? Provocaziun?›, ‹Terra malcultivada? Parvis? Igl-è-sco-ch’igl-è?›) resorta che las impressiuns vegnan cumparegliadas e cumplettadas cun experientschas persunalas e cumponidas ad in maletg cumplessiv. Segnads d’ina profunda ‹sabientscha dal mintgadi› impressiuneschan quels er il lectur/la lectura e porschan baininqual impuls che tanscha lunsch sur simpla reportascha da viadi ora. Qua in pitschen insatg:
«Viandond sin mes asen d’aluminium ma sent jau pli e pli pitschna e malsagidaivla tranter quests carstgauns che mainan lur vita simpla cun virtuusitad e cumpetenza! Las emprimas manadiras da chaval, suenter Satu Mare, han anc provocà en mai sentiments romantics e museals – ditg sinceramain. Or d’in sentiment da penibladad hai jau activà il malputgà en il senn da ‹nus avain meglier, vus essas povers›; ma il turpetg è be vegnì anc pli grond tras questa tenuta da surengiu. Uss exercitesch jau ina nova tenuta, quella dal respect e da l’interess. Mia povradad ma vegn conscienta ed ina ritgezza nova m’entaupa.»
Donn che la reportascha finescha a moda in pau abrupta suenter avair bandunà las Carpatas. Gugent avess ins accumpagnà l’autura vinavant sin ses viadi real tras la Planira dal Danubi fin en la regiun da la Mar Naira e sin ses viadis spiertals lunsch siadora en sferas spiritualas e filosoficas…


text:
Krampus
El Krampus a l'è, per la tradizion natalizia i Stat mitteleuropee e de lengua todesca, on diavol travestii che 'l compagna Sinterklaas (Bobà Nedal) in di sfilaa natalizi per punì i fioeui gramm.
Origin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per la tradizion di fiolitt, in d'on period de fregg, se vestiven de caver cont ona maschera spaventosa per fà scappà i omen di alter villagg e robàgh i sò provist. Cont el temp però han descovert che in tra de lor gh'era el Diavol, istess de lor ma cont i pee a zoccol de cavra. Han ciamaa donca el Vescov Nicola che l'ha esorcizzaa la compagnia che l'è deventada poeu compagna del Vescov per jutàll.