text:
Der schönste Tag im Leben wird zur grossen Katastrophe: Eine Hochzeitsgesellschaft aus dem Entlebuch feiert auf dem Vierwaldstättersee – bis das Schiff mit einem Nauen kollidiert. 20 Menschen sterben, darunter die Braut. Im Luzerner Dorf Escholzmatt stehen 14 Kinder ohne Eltern da. Die Doku-Drama-Reihe «Es geschah am… » hat die tragische Geschichte zusammen mit Hinterbliebenen und Zeitzeugen aufgearbeitet.
Wendy Pillonel
SRF
Rolf Elsener
Dominique Müller
Judith Koch
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


c: text/html

text:
Las dus contribuziuns sun dependentas ina da l’autra: Cun dar liber la contribuziun chantunala da maximalmain 1,56 milliuns ha la regenza fat liber la via per ch’era la Confederaziun possia dar sia contribuziun. Quella s’augmentass a maximalmain 1,95 milliuns.
Las dus contribuziuns èn destinadas al project per il svilup regiunal (PSR) Beverin.
La finamira dal PSR Beverin è quella da mantegnair e da sviluppar vinavant la valurisaziun regiunala en l'agricultura. Cun il project vegn promovida l'elavuraziun regiunala ed i vegnan averts novs chanals da vendita. La promoziun dal mastergn regiunal e da l'agricultura gida a garantir vinavant l'existenza d'ina regiun vitala e productiva, scriva la regenza en sia communicaziun.
RR novitads 10:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- 1,7 milliuns gudogn
- 10 milliuns kilometers da persunas dapli
- 12 milliuns viagiaturs
Traffic da persunas cun svilup legraivel
Sin las lingias da l'Alvra sco era sin la lingia dal Bernina èn marcantamain dapli persunas stadas da viadi il 2018, communitgescha la Viafier Retica. Er sin il traject da Cuira ad Arosa e da Landquart a Tavau èn las frequenzas idas ad aut. Il dumber da kilometers da persunas è s'augmentà da 349 milliuns kilometers sin 359 milliuns kilometers. Il gudogn dal traffic da persunas è creschì sin 94 milliuns francs (+2,7%) ed ha cuntanschì in nov record.
Vereina vinavant frequentà bain
Il 2017 ha il traffic al tunnel dal Vereina rut in record. 497'400 autos èn charrads via tren en ed or da l'Engiadina. L'onn passà han ils trens al Vereina transportà 482'000 autos. Quai ch'è in minus da 3,7%, cumpareglià cun l'onn da record.
Investiziuns autas
En total ha la Viafier retica investì l'onn passà 272 miliuns francs, en spezial per l'infrastructura ed il material rudlant. Cun 212 milliuns en questa sparta ha la Retica investì ina summa da record, l'onn passà aveva ella investì 184 milliuns en questa sparta.
Cumpiglià en questa summa da 212 milliuns saja er il project grond dal tunnel da l'Alvra (37 milliuns) sco era las renovaziuns da las staziuns da Glion e Poschiavo e la punt nova sur il Rain Posteriur a Rehanau. 45 milliuns èn vegnids investids en il material rudlant.
Sfida punctualitad
Ils divers plazzals sin la rait da la Viafier retica e las frequenzas pli autas sajan stadas ina sfida per la punctualitad durant l'onn da fatschenta 2018. Durant dis da grond traffic nua che persunas hajan er anc gì cun els skis, aissas e bikes, hajan ils retards gì consequenzas per l'entira rait. Cun quai è la punctualitad er sa sbassada da 91,4% sin 90,9% .
En vista a la pli gronda purschida da Retica 30 e la stabilitad da l'urari ch'è necessaria per quel, ha la Viafier retica definì la punctualitad sco project clav. Diversas mesiras sur tut ils champs da fatschenta duain puspè meglierar la situaziun.
RR novitads 11:00


text:
Avant circa in’emna aveva il cussegl communal da Vaz refusà la lescha communabla cun Vaz e Curvalda. Ils da Lantsch han approvà quella lescha che vul far pli transparent nua ch’ils daners da la taxa da turissem van. Uschia duai quella taxa vegnir incassada en furma d’ina taxa pauschala e betg pli sco taxa da giasts. Uschia è la vischnanca da Lantsch l’emprima da las trais vischnancas da la destinaziun turistica Lai che ha approvà la nova lescha da turissem che sa basa per gronda part sin la proposta da muster dal chantun, scriva la vischnanca da Lantsch.
Approvà il quint 2019
Las convischinas ed ils convischins da Lantscha han ultra da quai approvà il quint dal 2019. Quel serra cun in gudogn da 213’853 francs. Ultra da quai ha la radunanza communala da Lantsch approvà ina summa da credits d’investiziun da radund 1,05milliuns francs. Tranter auter per la cumpra da novs quintaders d’electricitad, per bajegiar enavos las tschiffaballas dal stan da sajettar e per il fit dal provisori da scola.


text:
La davosa ILHGA è stada avant quatter onns. Quella midada da ritmus davent da trais sin quatter onns è sa cumprovada, sco quai che Remo Cahenzli, il president dal comité d'organisaziun, di.
Sche l’exposiziun ha success dependa dentant er dals var 80 expositurs. In stan creativ, ni ina purschida extraordinaria trai la glieud e fa automaticamain era reclama per l’exposiziun sco tala. La premissa da cuntanscher ils 10’000 visitaders è reussida. Per cuntanscher quest bun resultat dovri era in zic cletg quai che pertutga l’aura. I na dastgia betg esser memia bel ma er betg memia trid, uschia Cahenzli. Quest onn èsi simplamain gartegià.
Sch'i vegn a dar en quatter onns, pia il 2020, la proxima ILHGA n'è anc betg decidì, ma fin ussa na dettia quai nagins dubis, ha manegia Remo Cahenzli.
RR actualitad 06:00
.


text:
La lavur da Tim Enderlin, l’ambassadur svizzer, saja diversa, fascinanta ed inspiranta. Er sch’el saja bler en biro saja mintga di different. Uschia na dettia betg in di tipic da sia lavur. El vegnia la damaun en biro e na sappia betg tge che spetgia. En in'emna viagia l’ambassadur tras tut il pajais. El saja adina là nua che la Svizra saja involvida. Da represchentar la Svizra en in pajais ester fascinescha Tim Enderlin.
Per pudair represchentar la Svizra as sto avair gugent la Svizra.
Cuntent è l’ambassadur svizzer er che sia famiglia vegna dapertut cun el. Quai saja però il medem mument er ina da las grondas sfidas. E sche quai gartegia, sco en ses cas, saja la vita sco ambassadur ina bella experientscha per tuts.
RR actualitad 07:00


text:
Numnadamain:
- la minoritad svedaisa en Finlanda
- la minoritad gaelica en Scozia
- la minoritad caschuba en Pologna
- la minoritad valisa a Wales
- la minoritad tudestga en il Tirol dal Sid
- la minoritad rumantscha en Svizra
La finamira da quest project è da fortifitgar las cumpetenzas interculturalas dals giuvenils e promover lur cumpetenzas linguisticas. In auter aspect da quest project è da cumbatter la discriminaziun da minoritads e da s’infurmar davart autras culturas e linguatgs, sco era promover la toleranza ed ina mentalitad positiva. Il cuntegn dil project e las activitads en quest connex duessan gidar ils scolars da vegnir conscients da la muntada dals linguatgs e da las culturas da lur conturn.
En in segund pass duessan els tschentar lur experientschas en in context internaziunal. Tut en tut duess l’identitad e la chapientscha da la derivanza linguistica e culturala dals scolars vegnir rinforzadas ed els duain pudair transferir lur savida sin autras gruppas da minoritads linguisticas.
Previs èn quatter inscunters. L’emprim è stà il december passà a Grankulla en Finlanda. Ils proxims guardan ora uschia:
mars/avrigl 2017: Pologna
atun 2017: Tirol dal sid
primavaira 2018: Wales
E qua il video da lur viadi a Grankulla:
Ed il Battaporta ha visità la classa suenter lur viadi en la Finlanda:


text:
Il medi chantunal il pli aut, Rudolf Hauri pretenda provas da controlla tar tut ils passagiers d'aviuns e bus che turnan da pajais da ristg da corona en Svizra. Plinavant vul el da la Confederaziun ina campagna che duai far attent viandants pertutgads.
Tgi che turna d'in tal pajais da ristg sto s'annunziar tar las autoritads chantunalas e sto duas emnas en quarantina. Tenor retschertgas da la «NZZ am Sonntag» sa tegnian dentant pli pauc che la mesadad londervi. L'Uffizi federal per sanadad BAG aveva annunzià venderdi da vulair controllar cun provas da controlla ils passagiers che ston en quarantina. Ad emna vegnian selecziunadas 20 fin 30 glistas da passagiers d'aviuns che turnan en Svizra.
Controllas duain metter signal
Sco Hauri declera a la NZZ, duain las provas da controlla avair in effect da signal. Ma la Confederaziun stoppia far questas controllas a moda pli sistematica e controllar singulas persunas da tut ils sgols da pajais da ristg.
Ils viandants ston sentir ch'i pudess tutgar mintgin.
Gist perquai dovria er ina campagna naziunala per far attent sin quai.
Confederaziun metta sin l'atgna responsabladad
Il BAG aveva annunzià venderdi ina tala campagna d'infurmaziun per persunas ch'entran la Svizra. Infurmaziuns vegnian da nov dadas als viandants che vegnan en Svizra via aviun u bus. Als cunfins duai dar placats d'infurmaziun.
En general quinta la Confederaziun dentant vinavant cun l'atgna responsabladad dals viandants. Quels sajan obligads da s'infurmar, ha accentuà Patrick Mathys, il manader da la secziun per superar crisas e collavuraziun internaziunala dal BAG.
Sistem smanatscha da vegnir surchargià
Hauri avertescha dentant er ch'il sistem pudess vegnir surchargià sche ulteriurs pajais da ristg vegnian sin la glista.
Pli bleras destinaziuns da vacanzas che sa tschentan sin la glista e pli svelt che noss sistem cun post d'annunzia e contact-tracing vegn al cunfin. Sche las infecziuns creschan tuttenina, na pudain nus betg pli far questa lavur e la situaziun vegn ord controlla.
Actualmain sa chattan 29 pajais sin la glista da ristg. In tozzel stadis novs duain anc suandar, ha declerà il Secretariat da stadi per migraziun.


text:
Spiez
Spiez a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 12475 abitant.
El cumün de Spiez al se tröva a una altitüden de 607 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Hilterfingen, Krattigen, Oberhofen am Thunersee, Reutigen, Sigriswil, Thun, Wimmis, Zwieselberg.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Spiez - Wikivoyage
- Official web page of the municipality Spiez
- Spiez: Map and Photos
- SPIEZ LABORATORY, the Swiss NBC-defence institute
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Per l'Uniun sportiva da Schluein Glion èsi ideal da metter a disposiziun lur plazza da ballape per clubs sco ils Grasshoppers.
Quels pajan era insatge per duvrar nossa infrastructura. Equipas da pli grond renum stuain nus pajar per ch’ellas vegnan e quai na fa betg senn per nossa regiun.
Trais dis ha il club dals Grasshoppers da Turitg duvrà la plazza a Schluein Crap Gries. Els quintan uschia da pudair sa preparar bain sin l'entschatta dal campiunadi da la Super League. L'emprim gieu per ils Grasshoppers ha lieu ils 25 da fanadur cunter Basilea.
La malaura n'ha betg carmalà massa glieud da guardar ils trenaments a Schluein. Ils giugaders sezs èn dentant stads motivads da chattar lur meglra furma.


text:
Igl è ina situaziun extraordinaria: Nagin na vegn scolà en scola, mabain a chasa avant il visur da persunas d'instrucziun ch’èn medemamain a chasa.
«Distance Learning»
Tenor il directur da la scola professiunala a Cuira, Lukas Schaffner, emprovan ins da tuttina tegnair en il plan d’instrucziun, malgrà coronavirus. Grazia a «Distance Learning» è quai pussaivel. En stanzas da scola virtualas – quai vul dir via conferenza da video – vegnan ils emprendists scolads vinavant. Gia avant la mesira dal chantun da serrar tuttas scolas, hajan ils emprendists gì da prender ils meds d’instrucziun a chasa. Il rest da la materia d’instrucziun sco per exempel exercizis ni ulteriurs documents vegnan da fertant furnids via ina plattafurma online. Ils emprendists hajan lura tenor lur urari da scola da sa colliar a la conferenza da video.
S’adattar a la situaziun
Las scolastas e scolasts sajan vegnids instruids co dar scola via conferenza da video. Tras quai dettia dentant era restricziuns massivas, declera Lukas Schaffner. Perquai che bler saja anc nov e tscherts scolasts n'hajan anc nagina experientscha co las stanzas da scola virtualas funcziunian.
Ils examens finals èn per gronda part realisabels
Tenor il directur na sajan ils examens pratics da la LAP betg periclitads. Ils examens dals polimecanists ed automatichers hajan ins pudì far senza restricziuns. I dat dentant intginas professiuns nua che lavur pratica n’è il mument betg pussaivla. Sco per exempel per ils cuschiniers. Il directur declera dentant ch’i na saja betg nausch sch’il emprendists na possian betg ir a lavurar in pèr emnas. Quai haja nagina influenza sin la cuntinuaziun da la scolaziun dals emprendists.


text:
Viân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Viân (Viano in italiân) l'é un cmûn ed 3.017 abitânt ind la pruvîncia ed Rèz l'é tra matèina e mezdé e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
L'êrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi interesânt, dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich, în i tânt cèinter dal teritôri e i pôst dōve in més, zibésen lêrghi vidûdi dal culèin l'é d'atōrna. Da vèder in particulêr, al cà a tòra tiredi só ind i secòl XV, XVI e XVII. Ind la burghêda ed Sân Pôl, atâch al municépi, a gh'é la pió interesânt: l'é la pió antîga, al só intêren a gh'é 'na presiōṣa pitûra a frèsch dal Quatersèint. Al d'ed dèinter ed la canônica ed la cēṣa ed Castèl Quersōla 's pōlen vèder soquânti pitûri a frèsch cunsiderêdi ed Lelio Orsi: a Sân Zvân ed Quersôla mèrita vèder la cēsa parochiêla ( la pió réca, artesticamèint, dal teritôri), dal 1600 e l'uratôri ed Sân Sîro dal 1672. An mânchen mìa di ângol ed belèsi naturêli, che vân dal mûnt Dûr, 'na séma êlta ch' la sègna al cunfîn cun i cmûn ed Caṣîna e Vsân, a la vâl dal Treṣnêr; mó l'é la zôna dal Quersolèiṣ la pió interesânta da sté pûnt ed vésta. Da citêr la zôna vèirda ed Cà dal Vèint, al distèiṣi ed câmp, puntegêdi ed quêrsi secolêri, a Chêsla ed Qeursōla, e la zôna ed Cortvèdla d'Argnân in dōve gh'é, da sècol, 'na sêrsa arîv puntuêl di turésta.
La vésta[modifica | mudéfica la surzéia]
La vésta l'é còla ed la culèina, cun côsti a mèza pendèinsa e cun 'na sucèsiòun ed crinêl e vâli. La pêrt spiâna l'é pôch ed pió dal 10% ed tóta la zôna, 'n'êter 10%, l'é ocupê da trèin cun pôca pendèinsa, al rèst 80% da trèin cun mèza e fôrta pendèinsa. Sibèin còst la magiōr pêrta dal trèin l'é cultivêda a végna, semnê, prê, pâscol; al rèst l'é a bôsch o in sêlda. La pêrt buschîva dal teritôri l'é pió che êter da tàj, druvê per l' algnâtich; i bôsch naturêl în ind al zôni difècili da rivêregh e fôrta pendèinsa. Al piânti preṣèinti în pió che êter cun foj lêrghi, cun soquânt gèner ed pîn.
A's câten dû gèner ed bôsch:
1) bôsch cun piânti che pretènden mèzi quntitê d'âcva, carateréstich di trèin profònd, ind la pêrta a mezanôt, dóv' a's câten al Sèr, la Rorèla, al Rōr, e l' Asêr. Ind i trèin pió òmid e sasōṣ a crès ânca al Mâj e al Carpanèin.
2) bôsch cun piânti che pretènden pôchi quantitê d'âcva, carateréstich di trèin sèch, ind la pêrta a mezdé, dôv' a's câten la Rurèla, la Znèstra e Znèiver.
La Rurèla in avtûn l'é l'ûltma piânta a pêrder al fujâm, la 's vèd gnîr fōra da i bôsch plê, cun al só móc ed foj culōr maròun. I castâgn a gh'în quêṣi pió. Quî armêṣ în j avâns e quî piantê a l'inési dal sècol pasê a fîn ed magnêr. Al catagnēt bandunê al tènd arculêr a favōr dal quersêt. L'é preṣèint un gèner dal pôst armêṣa da l'ûltem peréiod giasê: al Pîn Salvâdegh, cun la carateréstica scôrsa rusésa, preṣèint insém al mûnt Dûr, al mûnt Mèṣol, al mûnt Pilâster e dal Cavasòun, che rapreṣèinten i bôsch pió grôs e pió meridionêl de ste gèner, in Itâlia. Da segnalêr ânca la pinêra dal Cà dal Vèint (ed proprietê privêda). Ind i bôsch o da per lōr soquânti quêrsi dimòndi grôsi: da numinêr còla ch'lé insém a la strêda tra Cà Bertâch e Chêṣla. Dal crinêl dal mûnt Pilâster e dal mûnt Mèṣol a vîn fôra 'na surzéja d'âcva minerêla e òna d'âcva sulfurōṣa che vînen mési insèm ind la funtâna dal Pilâster, insém a la strêda tra Argnân e Sân Zvân, préma ed l'incrōṣ per Sân Pêder.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
I sègn ed la preṣèinsa ed l'òm în testimuniê dal catêdi int al teritôri comunêl e pió preciṣamèint ind la zôna d'Argnân ed soquânt rèst che s'arfân a préma ed la stôria (cîrca 1.000/1.200 p.C.): al terimêri dal Castèt, prubabilmèint pôst ed pôpol ed préma ed la stôria (Légor e Ómber) e pió têrdi ed colôni Etróschi e Gâli. Al tânti êter catêdi în tgûdi dacât in 'n' êla dal Muṣèo Cévich ed Rèz. Mó sōl in etê barbârica al teritôri ed Viân al vîn fôra a livèl ed documèint stôrich in relasiòun cun i prucès ed coloniṣasiòun ed la culèina e 'd la muntâgna inviê dal popolasiòun ed la pianûr in sêrca ed pôst sicûr dal scuriasêdi. Èpor la zôna dal teritôri ed Viân ch 'a s' gh'à pió nutèsi stôrichi l'é al Quersolèiṣ. A la fîn ed l'otêv sècol al Vèschev ed Rèz al fà tirêr só al castèl cme ricôver pruviṣôri dal tânti scuriasêdi barbârichi ed ch' j ân (Ungherèiṣ, Gâl, e Tedèsch) pó dvintê pôst dal vèschev in istê, l'é numinê in dimòndi documèint tgnû dacât ind j archévi stôrich arzân. Dal castèl, incô, a gh'armâgn pôch rèst di mûr ed cînta. Ânch al teritôri vianèiṣ, cme la magiōr pêrta ed l'Apenèin arzân, l'é stê, ind al peréiod centrêl dal medioēv, sóta a l'avtoritê ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e l'é andê a drê al sôrti polètichi dal teritôri arzân. Int al XIII sècol al Vèschev ed Rèz l'invistés dal fèdev ed Quersôla la putèinta faméja di Fogliani ch' al tînen fîn a la fîn dal XVI sècol, insém a Viân, che, bèlo parôchia dal XII sècol, da sté mumèint al dvèinta circoscrisiòun civîla. Al castèl ed Viân, secònd l'Artioli 'na lâpida ch' la deṣvîn dal Castèl la prôva la só costrusiòun a pôch dôp al 1370, al dvèinta al nōv e al pió impurtânt cèinter aministratîv dal teritôri. A gh'êra ânca la cēṣa ed Sân Salvadôr, prubabilmèint la gh'êra bèlo int al 1187, l'é ruvinêda int al 1582. Int al 1426 Viân al 's mèt sòta a j Estèins, mó int al 1433 insèm al castèl e Piagna la vîn armésa a i Fogliani dal Marchèiṣ Nicolò III, l'armâgn a i Fogliani fîn al 1589, in cl' època la rôca la 's presèinta in catîvi cundisiòun e in pêrt in ruvîna. Int al 1596 a vîn dê al fèdev al cûnt Pompeo Aldrovandi ed Bològna e l'é armêṣ a quî cue în gnû dôp, j Aldrovandi Marescotti, fîn a la scanṣlêda di fèdev. Int al 1793 a vîn segnalê 'na ruvîna ed la murâia. Dôp un peréiod 'd abandòun l'é stê restarvê ind j ân '70 dal proprietâri 'd alōra. La tòr ed guêrdia dal Castèl l'é ed proprietê comunêla. Viân al dvèinta cmûn cun decrêt dal minéster ed j intêren al 27 dicèmber 1859. Prém séndech l'é stê Antonio Ferrarini. Préma ed l'indipendèinsa dimòndi frasiòun fêve pêrta di cmûn de Scandiân e Carpnèida.
La cēṣa ed Sân Zvân ed Quersôla.[modifica | mudéfica la surzéia]
La cēṣa l'é dedichêda a Sân Zvân Batésta. Al stâbil al gh'à 'na comûna facêda a capâna, al purtêl a 'd êrch a tôt sèst l'é cuntgnû in 'na curnîṣ a spéch, d'ed sōver a s' arvés 'na fnèstra sagmêda, un pô sfuṣlêda. Al teritôri parochiêl ed Sân Zvân l'êra divîṣ, a l'inési ed la véta religiōṣa, in dû cèinter che fêven riferimèint al cēṣi ed Sân Michēl e Sân Sîro Ind la piâna dal prê a l'inési a gh'êra 'na capèla dedichêda a Sân Zvân ed proprietê ed la râsa di Giberti. La capèla, cun l'andêr dal tèimp, la vîn sèimper pió despès druvêda pr'al celebrasiòun religiōṣi e la vîn atresêda e miliorêda a dân ed la cēṣa ed Sân Sîro. Ind al catêr, in sagrestèia, i léber ed cēṣa, al Vèschev Marchesani, al la cunsîdra ed fât parochiêla. L'é vêrs la metê dal XVII sècol che a sucêd al radichêl cambiamèint da uratôri a cēṣa. Un giudési artéstich dal tèimp l'arcôrda: "Internamente la chiesa è in stile barocco, ma di tale eleganza da ricreare l'occhio e da essere collocata fra le più belle del circondario. ... Esternamente non ha nulla di ornamentale; solo una coronazione, un po' viva inizialmente ma già attenuata dal tempo che la trapunta nell'ambiente stagionale del campagnolo..". Vêrs la metê dal XVIII sècol la cēṣa la vîn butêda zò da di suldê. Ind al 1888 la cēṣa la vîn arpurtêda a l'antîgh spiandōr e int al 1894 a vîn inavgurê al cuncêrt ed quâter campâni.
Véla La Capâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Soquânt fabrichêt în stê tirê só e arnuvê, dal baròun Franchetti, un eṣèimp d'architetûra "Liberty" cun carateréstichi guarnidûri in fèr. Interesânt l'é al lêregh stâbil residensiêl carateriṣê da un tèg a dō âchev cun muradûra ricôrs sfalsê ed prêda e côt, cun muntê inséma, quêṣi in culmégna, un mutîv ed fiōr in fèr batû.
Cà Bertâch[modifica | mudéfica la surzéia]
La frasiòun l'é stêda fundêda da la faméja Bertacchi, quând l'é scapêda da Mòdna ind al tèimp ed la pèsta dal XVII sècol. La faméja la tirê só un palâs cun dipendèinsi che, dôp èser turnêda a Mòdna, l'é armêṣa per dimòndi tèimp un pôst ed viligiatûra familiêra. J ûltem erêdi de sté râm in sparî ind al XIX sècol e în stê suplî in 'na capèla butêda pó zò per fêr pasêr la strêda pruvincêla.
Argnân[modifica | mudéfica la surzéia]
Argnân, cme parôchia, la s'arfà la préma metê dal XII sècol: la cunsacrasiòun ed la cēṣa, dedichêda a Sân Prôsper, la pré èser sucèsa in al 1151. A mansèina ed la strêda póblica, préma ed rivêr a la cēṣa dal d d'incô, un pilastrèin o maestê cun 'na figûra sâcra al sègna, a i pē dal mûnt Danèiṣ, in dōve gh'êra l'antîga cēṣa d' Argnân. Int al 1830 in 'na vîṣita, Cattani, al câta un uratôri dedichê a Sân Senastiân. La véla l'êra sòta al fèdev ed Quersôla e al gh'é andê a drê int al vicèndi. A la metê dal XVII sècol l'é stê dê al marchèiṣ padvân Benedetto Luigi Selvatico. Argân, l'à lighê al só vicèndi al vèli aṣvèin ed Sân Svân ed Quersôla, Sân Pêder e Chêṣla.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Francesco Milani - Viano e il Querciolese nella storia. - Castelnovo nè monti : Tip. Casoli, 1971
- Pietro Neviani - Viano : cronaca ieri e oggi - Reggio Emilia : AGE grafica editoriale, 1978.
- Viano, il Querciolese : storia, ambiente, urbanistica, giovane imprenditoria / a cura del Comune di Viano con Comitato promotore imprenditori vianesi ; in collaborazione con Provincia di Reggio Emilia, Comunita montana dell'Appennino Reggiano, Archivio di Stato di Reggio Emilia. - Viano : Comune, 1998.
- Lisabetta Serra - Storie di Viano; con una postilla di Paolo Lagazzi - Faenza : Mobydick, 1999
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Il venderdi ha il chantun lantschà la concurrenza da project per ina nova basa da traffic. Quest bajetg da la polizia chantunala duai vegnir sper la rundella «Cuira sid» a la via Sommerau – visavi dal bajetg da la chasa editura Somedia.
Cunquai ch'il bajetg vegn a far part dal plan d'acziun chantunal «Green Deal» – è la persistenza dal bajetg in dals puncts centrals dal project.
E damai ch’il lieu da construcziun vala sco «porta» a la citad da Cuira, spetga il chantun in project-mussavia er areguard la persistenza. Las experientschas fatgas duain lura gidar il chantun, da realisar ulteriurs bajetgs cun resguardar aspects sco bilantscha energetica netto-nulla, in bun clima e bunas funcziunalitads per il persunal e custs minimals dal manaschi sco er dal mantegniment.
La nova basa da traffic da la Polizia chantunala ha da dar suttetg a radund 50 collavuraturas e collavuraturs – sco er a differents vehichels da la polizia.


text:
Abcasia
L' Abcasia (AҧcHы/Apsny in abcas; Aбxaзия/Abchazija in russ; აფხაზეთი/Apkhazeti in georgian) l'è on paes de l'Asia, cont on status minga ciar. Per i Georgian e per la pupart di statt del mond la saria ona region de la Georgia, anca se cont on'autonomia bella granda; inveci lee, insema a la Russia e a on quai alter paes, la dis de vess on statt indipendent.
Se inscì el fuss, el confinaria con la Russia, la Georgia e 'l Mar Negher. La soa capital a l'è, in ogni cas, Sukhumi. In del paes ghe viven 242.862 personn.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Abcasia l'è semper vivuda sotta l'influenza georgiana e russa. In del 1992, a la fin de l'URSS, l'Abcasia la s'è deciarada indipendenta; per quest a gh'è stada ona guerra fina al 1993, che l'ha viduu el genocidi di georgian che viveven in la region.
Al dì d'incoeu, anca se quasi nissun ghe recognoss l'indipendenza, l'Abcasia la viv come se la fuss libera.
Organizzazion politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Abcasia (nomm offizial: AҧcHы AҳәыHҭқappa/Apsny Ahwyntkarra) a l'è ona repubblega.
El president a l'è Aleksandr Ankvab (del 2011).
El primm minister a l'è Leonid Lakerbaia (del 2011).


text:
La caverna vegn ad avair ina grondezza da 1'200 meters quadrat. Ella ha era spazi per ina turbina che las Ovras electricas da Turitg EWZ vulan endrizzar sch'i dat daners dal program dal KEV (indemnisaziun per cuvrir ils custs da la furniziun d'electricitad).
Fin 400 liters la secunda per la Gelgia
L'aua che vegn en l'avegnir a cular en la Gelgia, vegn a sortir entras bischens ord la svidera da fund existenta. Igl è previs che 200 fin 400 liters la secunda vegnan ad ir en la Gelgia. La regenza ha approvà il project. Il mument è quel exponì tar l'uffizi d'energia e traffic. Sche tut va tenor plan, vul la EWZ terminar cun las lavurs en il decurs da la stad 2019. La EWZ è obligada da laschar cular aua en la Gelgia. Il mument vegn tut l'aua dal lai da fermada da Marmorera duvrada per la producziun d'electricitad.
RR actualitad 07:00


text:
San Colomban al Lamber
San Colomban al Lamber, ò pussee semplicement, San Colomban (San Culumban al Làmbor in de la parlada lodesana del loeugh; San Colombano al Lambro in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan con 7343 abitant.
San Colomban l'è ona exclave de la Città Metropolitana de Milan situada drent a la Provincia de Lòd: el paes el confina cont i comun de Borghett Lodesan, Graffignana, Livraga, Sant'Angiol e Vòri. Inoltra, San Colomban la confina con la Provincia de Pavia (comun de Chignoeu e Miradoeu). L'è exclave perchè, cont on referendum, l'ha scernii de rimanè in la Provincia de Milan quand l'è nassuda quella de Lod.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de San Colomban al Lamber l'è mostraa in de la tabela chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Differentas represchentaziuns da furmaziuns respectivamain d'artistas e d'artists dal Grischun en la citad veglia da Vevey vegnan a dar la tempra al di chantunal grischun, uschia scriva il departament. Questas preschentaziuns culturalas dal Grischun ch'uneschan tradiziun e moderna, pon tut las visitadras e tut ils visitaders da la festa frequentar gratuitamain e durant tut il di. La visita da la Fête des Vignerons durant il di grischun po vegnir cumbinada cun la visita dals gieus festivs en l'arena.
Ina festa populara unica
Durant questa festa populara che ha lieu dals 18 da fanadur fin ils 11 d'avust 2019, vegnan mussadas la vita e la lavur dals viticulturs en choreografias e paradas. En ina gronda arena per 20'000 aspectaturas ed aspectaturs sin la plazza da martgà da Vevey vegnan mussadas en choreografias ed en paradas impressiunantas la vita e la lavur dals viticulturs.
La «Fête des Vignerons» ha lieu be ina giada per generaziun, l'ultima è stada il 1999. Ella tutga tar il patrimoni cultural immaterial da l’UNESCO.
Contingent da bigliets exclusiv
Per che uschè bleras Grischunas ed uschè blers Grischuns sco pussaivel che van a lur di chantunal, possian er giudair il spectacul en l'arena, han ils organisaturs reservà in contingent da bigliets limità per la populaziun grischuna interessada. Ils bigliets correspundents pon ins cumprar a partir dad oz fin il cumenzament da november 2018.
RR novitads 06:00


text:
Kirsten Flipkens
La Kirsten Flipkens (Geel, 10 ad Śnar dal 1986) l'è na tenìsta bélga prufesiunìsta da 'l 2003. Al sò ranking più bèl l'è al nùmar vint, tucâ al 10 ad Śugn dal 2013.
L'è cgnusùda parchè la śōga cun di uciài da sōl adòs cumpàgn a la Samantha Stosur. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è élta 165 cm e la péśa 55 chilo.
La stà a Mol, in dal Fiàndri, la dascór quàtar léngui (Ulandéś, Francéś, Ingléś e Tedésc) e al sò scutmàj l'è Flipper.
In dla sò caréra l'à purtâ a cà un tìtul WTA (in Cànada in dal 2012) e dódas ad qvéi ITF.
Caréra
Dòp avér vins in dal 2003 i turnèo ad Wimbledon e US Open di śōvan, la taca a śugàr in dal sircùit WTA. In dal 2006 la pèrd i sò singulàr e anc al dópi cóntar l'Itâglia in dla finàla dla Fed Cup.
Dòp avér śugâ in dal sircùit ITF in dal 2007, in dal 2008 la riva a 'l secónd tùran a Esturìl baténd 7-5 6-4 la Lucie Šafářová ma pò la vèṅ misa śóta 0-6 2-6 da na Maret Ani cun al diav'l adòs. In Śugn la vins 'l ITF ad Marsìglia in finàl cóntar la Stéphanie Foretz Gacon par 7-6 6-2. A Bad Gastein la pèrd subìt da l'Iveta Benešová in tri sét.
In dal 2009 la pèrd a 'l secónd tùran di Australian Open da la nùmar òṅ dal mónd, la Jelena Janković. In Maǵ la tórna a śugàr a Esturìl ma anc chè la fà 'l valìś in présia, ciapànd un 2-6 2-6 da la Sabine Lisicki. A 'l Roland Garros la bat la Stéphanie Foretz Gacon par pò cédar a la Dominika Cibulková 1-6 0-6. A Wimbledon la riva a 'l tèrs tùran pardénd da la nùmar òṅ dal mónd, la Dinara Safina. La riva lè anc a gl'US Open in dua la pèrd da la sò amìga Kim Clijsters par 0-6 2-6. In Utóbar la pasa 'l qualificasiòṅ in Lussembûrg mandànd a cà la śōvna Julija Putinceva par 6-3 6-4. In séguit la bat anc l'Urszula Radwańska par 6-4 6-3 e l'Anabel Medina Garrigues par 7-5 6-3. In di quàrt la gh'à da lasàr strada a la Yanina Wickmayer par 6-7 6-4 1-6. La finìs 'l an a 'l 81śum pòst dal ranking.
In dal 2010 la s fà strada a Hobart mandànd a cà la Petra Kvitová in dal qualificasiòṅ ma pò la céd a la Sara Errani in di quàrt par 3-6 4-6. A gl'Australian Open la và a cà subìt par maṅ dla Justine Henin. A Esturìl la bat la Sybille Bammer par 6-1 6-3 ma dòp la pèrd in dū sét a l'Arantxa Rus. In Maǵ la riva a 'l secónd tùran a 'l Roland Garros (3-6 3-6 da la Marija Šarapova). In sl'èrba ad 'S-Hertogenbosch la bat la Vania King par 6-1 6-2, la Marija Kirilenko par 6-3 3-3 bandòṅ e la Dominika Cibulková par 6-2 6-3 rivànd acsè in semifinàl in dua la pèrd da l'Andrea Petković par 7-6 6-7 4-6. A Seùl la pasa dū tùran (cun la Bojana Jovanovski e cun la Jaroslava Švedova) prima ad cédar in di quàrt a la Nadia Petrova. In Lussembûrg la vèṅ mandàda a cà in di quàrt da la Roberta Vinci par 7-6 6-1.
'L inìsi dal 2011 'l è 'n diśàstar par lē parchè la và fóra subìt dapartùt. In Mars la riva in finàl in d'l ITF ad Monzon (Spaggna) pardénd però da la Petra Cetkovská par 7-5 4-6 2-6. A Fes la riva in semifinàl pardénd par 5-7 4-6 da la Simona Halep. Da lè a Setémbar la n cata sù più gnint.
In dal 2012 la tórna a śugàr in dal sircùit ITF. In Favràr la pèrd dū finàli a Rabat e a Mósca. In d'l Avrìl dal 2012 i dutōr i gh càtan di magalòt in dal sangṿ dla pólpa dla gamba e l'è custréta a mulàr al sò mistēr par dū méś finénd acsè a èsar sōl la nùmar 262 dla clasìfica. Pasànd p'r al qualificasiòṅ, la riva a śugàr in dal tablòṅ prinsipàl a 'S-Hertogenbosch, turnèo in dua l'è bòna ad bàtar la Samantha Stosur a 'l prim tùran par 7-6 6-3 e la Roberta Vinci in di quàrt par 6-4 7-6. In semifinàl la pèrd incóra da la Nadia Petrova par 4-6 2-6. In Luj la sćiànca par 6-1 6-0 l'Aravane Rezaï in dla finàl d'l ITF ad Midelbûrg. La s pòrta a cà a la fiṅ dal méś anc 'l ITF ad Rebecq. A gl'US Open la vins quàtar partìdi (dū in di tùran preliminâr) prima ad cédar a la Viktoryja Azaranka (nùmar òṅ dal mónd) par 2-6 2-6. Al 16 ad Setémbar dal 2012 la vins la finàl in sal dûr ad Quebec City cóntar la Lucie Hradecká par 6–1 7–5 (prima l'iva batû, fra gl'atri, la Dominika Cibulková e la Mona Barthel). A Linz la cuntìnua la sò strada par muntàr sù in clasìfica, tacànd da 'l qualificasiòṅ in dua la bat la Karin Knapp, la Vera Duševina e la Jana Čepelová. In séguit la manda a cà anc l'Alizé Cornet par 6-4 6-3, l'americàna Mallory Burdette par 4-6 6-1 7-5 e l'Ana Ivanović par 6-4 6-0. La pèrd pò in semifinàl cun la Julia Görges par 6-1 2-6 3-6. La sèra la sò stagiòṅ in Lussembûrg dand la paga a la Sabine Lisicki 3-6 6-3 6-1 prima ad patìr lē un 4-6 6-4 2-6 da la Daniela Hantuchová.
In dal 2013 la part subìt a la granda cun i quàrt a Auckland (3-6 4-6 da la Yanina Wickmayer) e la semifinàl a Hobart (4-6 4-6 da la Mona Barthel). La riva pò in di utàṿ a gl'Australian Open (pardénd cóntar la Marija Šarapova par 1-6 0-6) e in di quàrt a Memphis (7-6 5-7 3-6 da la Magdaléna Rybáriková). A Indian Wells la fà sudàr dimóndi la Viktoryja Azaranka a 'l tèrs tùran, purtànd-la a 'l tèrs sét, ma pò la céd sèg par 3-6 6-3 6-0. A Miami la riva in di quàrt pardénd in na partìda tiràda da l'Agnieszka Radwańska 6-4 4-6 2-6. La bélga la s pōl cunsulàr almànc cun la vìnsita a 'l secónd tùran cun la Petra Kvitová par 6-0 4-6 6-1. A Madrid la bat la Mona Barthel par 6-4 6-1 e la pèrd da la Jaroslava Švedova par 2-6 6-4 4-6. In cà sua a Bruxelles la riva incóra a 'l secónd tùran pardénd però da la Jamie Hampton par 4-6 6-3 5-7, in na partìda in dua l'éra avànti 5-2 e servìsi in dal tèrs sét e pò cun un match point butâ a gl'urtìghi cun un fal dópi in sal 5-4 par lē. A 'l Roland Garros la gh và bèṅ cun la Flavia Pennetta (2-6 6-4 6-0 al puntéǵ dal prim tùran) e mâl cun cl'atra itagliàna, la Francesca Schiavone, ch'la la bat par 6-1 4-6 6-3. A 'S-Hertogenbosch la fà fóra subìt la milanéśa e la riva pò in finàl in dua la pèrd par 4-6 2-6 da la Simona Halep. In Śugn la bélga la tōś part a 'l turnèo ad Wimbledon cuma tèsta ad série nùmar vint. A 'l prim tùran la fà fóra la ghignóśa Julija Putinceva par 7-5 6-4 e pò la và avànti incóra mandànd a cà la Bojana Jovanovski par 6-4 6-4, la Vesna Dolonc par 6-4 6-2 e la Flavia Pennetta in di utàṿ par 7-6 6-3, cun l'itagliàna ch'l'iva sarvî par dū vòlti par purtàr-'s a cà al prim sét. In di quàrt la Flipkens la bat la Petra Kvitová par 4-6 6-3 6-4 e par la prima vòlta in caréra la riva in na semifinàl 'd un Gran Slam in dua però la n pōl far gnint cun la francéśa Marion Bartoli ch'la gh'à la méj sèg par 6-1 6-2.


text:
Discutai er Vus en «La Fitterlada» dal Radio Rumantsch! L'ultima chaschun da sa participar è questa mesemna, ils 13 da favrer tranter las 10 e las 11 uras.
Part 3: Mes pass (13 da favrer)
Tar la terza ediziun da la «Fitterlada» ha la trenadra persunala Ornella Poltera dà tips live en il studio dal Radio Rumantsch. Per restar fit sur tut l'onn cusseglia Ornella Poltera da nudar fix en l'agenda las uras per far sport. Plinavant saja prudent da bajegiar si successiv la cundiziun per evitar frust. Moviment e nutriment giajan ensemen per cuntanscher finamiras individualas.
Part 2: Mes pes (30 da schaner)
«Ina crema dals pes pon ins er duvrar per la fatscha – cuntrari na va quai però betg», di Marlis Oertli-Levy, podologa medicinala a Sagogn. La podologa declera en «La Fitterlada» quant fina che la pel dals pes è e tge tgira che la pel dovra cunzunt l'enviern. Bogns curts cun aua fraida e far bogn en aschieu saja ina buna profilaxa cunter pel dira, cunter bulieu e cunter nausch fried dals pes. Tar egls-giazla na duajan ins betg tagliar enturn sez, mabain adina ir tar la podologa. Quels ed auters cussegls dat Marlis Oertli-Levy en «La Fitterlada».
Part 1: Mes pais (16 da schaner)
«Patir fom n'è betg necessari per perder pais», di Angela Castelberg, cussegliadra da nutriment en l'Ospital chantunal a Cuira. Sche Vus tutgais tar las persunas che na van betg regularmain en il studio da fitness, lura chaschuna il pass sin la stadaira magari in tschert frust l'entschatta da l'onn. Tge pudain nus far per restar en furma? En «La Fitterlada» dals 16 da schaner ha Angela Castelberg dà tips davart in nutriment equilibrà e co ch'ins po perder pais senza patir fom.
RR La Fitterlada 10:00


text:
L’iPhone n’è betg pli il pli popular smartphone en Svizra. Quai demussa in’enquista dal servetsch da cumparegliaziun «comparis.ch». Onns a la lunga èra mintga segund iPhone che vegneva vendì in iPhone. Da nov è il product dad Apple sin il segund plaz. Per l’emprima giada sin l’emprim plaz en Svizra èn ils smartphones dad Android ch’han in sistem operativ da Google. Lur quota da participaziun al martgà è s’augmentà per 13% sin 55%. La quota dad Apple munta anc a 41%.
Sin l'entir mund cuntanschan ils telefonins dad Android durant l'emprim quartal dal 2017 ina part dal martgà da 86,1%. La quota da partizipaziun al martgà dad Apple è stagnada cun 52 milliuns iPhones sin 13,7%. Quai resulta dad indicaziuns dal perscrutader dal martgà Gartner.
RR novitads 09:00


text:
Biel/Bienne
Biel/Bienne a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.20 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 51203 abitant.
El cumün de Biel/Bienne al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brügg, Ipsach, Evilard, Nidau, Orpund, Orvin, Pieterlen, Port, Safnern, Twann-Tüscherz, Vauffelin.
Galeria de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
el fiümm Suze
References[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de fö[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial de Biel/Bienne
- Tourism Biel Seeland
- Biel/Bienne in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Biel International Chess Festival
- Federation of the Swiss Watch Industry FH
- Chamber of economy Biel-Seeland


text:
La presidenta da la Confederaziun Simonetta Sommaruga tegn il pled tradiziunal sin il Rütli. Ses collegas da regenza èn a Schaffhusa, Bellinzona, Tenero e Losanna. Visitas datti er en il Grischun. Cusseglier federal Guy Parmelin prenda part sonda avantmezdi al brunch da la fundaziun Plankis a Cuira. Silsuenter tegna el in pled ad ina pitschna festivitad a Cavaione che tutga tar la vischnanca da Brusio.
La cussegliera federala Viola Amherd ed Ueli Maurer na tegnan nagin pled da prim d'avust, tenor las infurmaziuns da la Chanzlia federala.


text:
Dal matg fin l'october ha il Grischun registrà 2'326'131 pernottaziuns. Quai èn 122'320 pernottaziuns dapli (+5,6%) ch'il medem temp da l'onn passà. Cumpareglià cun la media dals ultims tschintg onns èsi schizunt +6,5% dapli. En il Grischun resultan bun la mesadad da las pernottaziuns da giasts svizzers. Tar ils giasts da l'exteriur è la gruppa da la Germania la pli gronda.
En Svizra er creschientscha, però tras esters
Vesì sur l'entira Svizra resulta er ina creschientscha – qua da +3,1%. Dal matg fin l'october sin in total da radund 22 milliuns pernottaziuns. Passa la mesadad da las pernottaziuns derivan da giasts da l'exteriur (+3,6%).
Tenor l'Uffizi federal per statistica han cunzunt Americans ed Asiats pernottà pli savens en Svizra. Il plus da pernottaziuns è bain era da constatar tar Svizzers – mabain è la creschientscha là cun +2,4% pli pitschna.
Il turissem ha pudì midar il trend.
Il post da perscrutaziun da la conjunctura da la Scola politecnica federala constatescha ch'i saja stà ina buna stagiun da stad. En tut han nudà in augment da pernottaziuns 9 da las 13 regiuns turisticas. Il trend haja midà.
Regiun da Sedrun-Mustér cun il pli grond plus
Sco la directura da Sedrun-Mustér Turissem Simona Barmettler ha ditg a RTR saja il plus marcant per la regiun turistica surtut da contribuir a la bella e chauda stad. Sco la dunna, ch’è dapi l’avust directura nova, ha ditg haja ella contactà sapientiv tut ils hotels e da tut las varts haja ella udì che la stad saja stada excepziunalmain buna. Uschia sajan blers osps da la Bassa vegnì si en ils auts per pudair fugir da las chaliras, ha ditg Barmettler.
RR novitads 10:00


text:
La radunanza communala da La Punt Chamues-ch ha approvà la midada da la planisaziun locala dal territori previs per il project InnHub. Cun 93 cunter 17 vuschs è il resultat stà cler.
Cuntravent
Las discussiuns fin tar la votaziun finala èn però stadas lungas. Ils votants da La Punt han stuì vuschar pliras giadas per diversas dumondas ch’èn vegnidas fatgas d’adversaris dal center d'innovaziun InnHub. Tranter auter èn vegnidas fatgas dumondas da metter enavos il project u er da spustar la tractanda. Vinavant han ins fatg la dumonda per pudair preschentar in nov project. Motiv per in cuntraproject saja oravant tut l’architectura prevesida per l’InnHub. Il design fatg da l’architect Norman Foster na correspundia betg al stil Engiadinais. Tut quellas dumondas fatgas en sala èn però vegnidas sbittadas cun gronda maioritad.
Votaziun decisiva
Per il project dal center d’innovaziun InnHub è questa votaziun stada la votaziun decisiva. Tar in Na fiss il project numnadamain stà mort. Pli che cuntent è pia Jon Erni, in dals investiders dal project da 40 milliuns francs.
En in proxim pass duai il cussegl communal decider davart la midada dal plan da quartier. Silsuenter po vegnir inoltrada la dumonda da construcziun.
Center d’innovaziun InnHub
Dapi il 2017 lavura ina gruppa d’iniziants enturn MiaEngiadina ensemen cun la vischnanca da La Punt vi da l’idea per in center da lavur e scuntrada. La finamira dal center d’innovaziun è da reunir persunas innovativas da tut il mund en l’Engiadina per furmar novas ideas. Uschia èn planisadas pliras localitads da seminari, ma er butias indigenas e restaurants. Total duai il project da l’architect da star Lord Norman Foster vegnir a custar 40 milliuns francs.
Ulteriuras decisiuns
La radunanza communala da La Punt ha decidì da cumprar ina nova maschina d’elavurar il glatsch per radund 140’000 francs. Per motivs da temp han ins percunter decidì da tractar il rendaquint 2019 pir en la proxima radunanza communala ch’è prevesida ils 20 d’avust.


text:
Las autras vischnancas duain decider la primavaira
Sche tut va tenor plan, alura pon las vischnancas da Donat, Lon, Maton e Casti-Vargistagn decider la primavaira da l’auter onn davart la fusiun. En vigur duai quella ir il 2021. Ina pussaivladad per il lieu da l’administraziun communala è Farden, ha ditg il president communal da Maton, Andreas Heggendorn. Concret n’è quai dentant anc betg. Il mument datti ina concurrenza per la vopna da la vischnanca fusiunada. Enfin oz n’haja quai anc dà naginas propostas, enfin la fin dal mais ins haja anc peda per inoltrar quellas.
RR actualitad 07:00


text:
Arbeitsblatt: Tgi/ Tgei ei quei?
Material-Details
Mied d'instrucziun 'Bien success'
Rumantsch
Lingua - Tudais-ch
klassenübergreifend
2 Seiten
Statistik
151854
756
2
29.09.2015
Autor/in
Flurina Cathomas
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
TGI ei quei? TGEI ei quei? WER ist das? WAS ist das? Tgi ei quei? Quei ei Bart Tgei ei quei? Quei ei in meil. Simpson. Scriva ina damonda ed ina risposta sco egl exempel. Ei quei .? Ist das.? Ei quei Angela Merkel? Gie, quei ei Angela Merkel. Ei quei ina oranscha? Na, quei ei buc ina oranscha. Quei ei in meil. Justin Bieber? Justin Bieber? cotletta? glatsch? ligiongia? Asterix? sandwich? Rafael Nadal? Brad Pitt?


text:
Suenter datti ina votaziun da confidenza en il parlament. Conte vegn sustegnì da la partida populista Movimento Tschinque Stelle e da la dretga Lega. In'emprima emprova da Conte da far ina regenza ha fatg naufragi suenter che Mattarella n'ha betg acceptà Paolo Savona sco minister d'economia.
Conte - Cottarelli - Conte
Sinaquai ha Conte dà enavos ses mandat, e Mattarella ha surdà a Carlo Cottarelli l'incumbensa da furmar ina regenza. La Lega ed il Movimento Tschinque Stelle han lura empruvà ina segunda giada da far ina regenza ed han preschentà Giovanni Tria sco minister d'economia e da finanzas. Cun questa midada ha Cottarelli dà enavos da sia vart, e Sergio Mattarella ha surdà danovamain a Giuseppe Conte da furmar ina regenza.
Da furmar ina regenza ha durà bunamain trais mais. L'elecziun parlamentara è stada ils 4 da mars.
RR novitads 22:00


text:
Carlasc
Carlazz ò anca Carlasc (nom ufizial in italian: Carlazzo) l'è on comun de la Provincia de Còmm con 3 103 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 12,7 km² e 'na densità de 244 ab./km². Se troeuva intela Val Menagg. L'è nassuu intel 1928 de l'union de trì comun.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Carlasc l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Simon Osterwalder è advocat è partenari da la chanzlia d’advocat Bratschi ch’ha 200 collavuraturs. Per l’emprima giada ha il cussegl d’administraziun da Surselva Turissem elegì ina persuna segund-indigena per quest post. El saja losch da dastgar surprender quest uffizi, vegn Osterwalder cità en la communicaziun da Surselva Turissem:
Jau sun losch da dastgar far quest pass extraordinari sco «Unterländer» ensemen cun ils acziunaris, il cussegl d'administraziun e collavuraturas e collavuraturs.
Sut la batgetta da Simon Osterwalder vul la regiun Surselva sa posiziunar sco regiun da lavur e recreaziun multifara. Tenor atgnas indicaziuns saja quai da valitar sco signal per in dialog sur ils cunfins da singulas vals e gruppas d'interess.
Simon Osterwalder e la Surselva
L'advocat ed anteriur giugadur professiunal da ballamaun Simon Osterwalder è maridà, ha 3 uffants ed abita a Thalwil al lai da Turitg. Dapi passa 15 onns passentia el però ses temp liber en la Surselva. Il 2015 han el e sia dunna cumprà in pitschen hotel a Morissen che vegn actualmain renovà.
RR novitads 10:00


text:
Era la notg da venderdi sin sonda è il traffic al Gottard betg sa reduci propi. Uschia era la colonna la notg da las duas anc adina tar ina lunghezza da sis kilometers, communitgescha Viasuisse. Da las set da la damaun era il temp da spetga per ir en il sid tar duas uras. Uschia è il traffic vegni fermà temporarmain ad Amsteg en il chantun Uri per motivs da segirtad.
Sviament sur l’autostrada A13
Il servetsch da traffic Viasuisse cusseglia da present da sviar sur l’autostrada A13 tras il San Bernardino. Ma er qua ha ì gia colonnas quai tant sin l’autostrada tranter Cuira e Reichenau/La Punt ma er sin la via principala da Cuira en direcziun Cazas.
RR novitads 06:00


text:
La gruppa da las bancas Raiffeisen ha fatg l'onn passà damain gudogn. Tuttina ha la gruppa nudà il terz meglier resultat da sia istorgia. La svieuta è s'augmentada per 2,7% sin 3,1 milliardas francs. Dentant èn ils custs da fatschenta creschids. Quai en emprima lingia pervi dad investiziuns en l'infrastructura, l'informatica e custs da regulaziun. Plinavant er pervi d'ina rectificaziun da la valur sin la participaziun da Leonteq en autezza da 69 milliuns francs.
Prognosas levet optimisticas
Era l’onn current quinta la gruppa cun grondas sfidas: D'ina vart pervia dal squitsch da marscha e da l’autra vart pervia da la concurrenza rinforzada. Tuttina quinta la Raiffeisen cun cifras pli autas che l'onn passà. Quai communitgescha la gruppa.
RR novitads 07:00


text:
Tenor l'Administraziun da duana federala han en spezial las interpresas farmaceuticas e da chemia attribuì al ferm augment. Dus terzs dals products vendids en l'exteriur derivan da questas duas branschas.
Cunzunt han las intepresas svizras vendì rauba en la China. Il davos mez onn èn ils exports en la China s'augmentads per 20%.
Il commerzi ha dentant prosperà er en l'autra direcziun. Ils imports èn s'augmentads per 4,8% sin passa 90 milliardas francs. Quai è il pli grond plus dapi 8 onns.
RR novitads 12:00


text:
Il post da lavur da giuventetgna Cadi ensemen cun il possessur da la Sala d’art a Trun, Luis Defuns duai vegnir organisà mintga emprima sonda dal mais ina occurrenza per giuvens e giuvnas ch’èn ord scola. Sco quai che Gabriela Cabalzar, dal post da lavur da giuventetgna, di duai la giuventetgna era avair la pussaivladad da restar da cumpagnia en la regiun en in local nua ch’ella è bainvegnida e ch’è era avert fin viaden en la notg.
Da tuttas sorts purschidas
Il program da questas occurrenzas n’è anc betg fixà. Tenor Gabriela Cabalzar vulan ins era savair da la giuventetgna da tge ch’els vessan interess. Giuventetgna Cadi na possia betg sa prestar stars. I giaja plitost da laschar sa preschentar giuvens indigens. Saja quai cun musica ubain era cun insatge tut auter che divertescha e plascha a la giuventetgna.
Giuventetgna è bainvegnida
Las localitads metta Luis Defuns gugent a disposiziun per questas occurrenzas. El enconuschia la giuventetgna e chattia che quella saja super. Perquai sustegnia el gugent quest project. La finala decida dentant l’interess da la giuventetgna quant ditg ch’i vegn a dar la purschida.
L’emprima occurrenza ha lieu sonda ils 4.3.2017 a las 22.00 en la Sala d'art a Trun. Sco emprim vegn il project preschentà e suenter datti musica da DJ Wolfonics.
RR actualitad 11:00


text:
Tranter auter han ils hackers publitgà numers da telefonins ed adressas, ma er chats privats e detagls da cartas da credit. Sche tuttas datas èn propi autenticas è anc avert. Chattà il leak han las autoritads gievgia saira. Dapi lura èn ils chaus da las partidas en il Bundestag fatschentadas cun il tema. Sco quai che l’ARD rapporta, sajan politichers da tut las partidas auter che da l’AfD pertutgads.
Piglià posiziun uffizialmain n'han anc naginas partidas. Tgi ch'è responsabel per la publicaziun da las datas n'è anc betg enconuschent. Exact uschè pauc enconuschan las autoritads las raschuns per publitgar las datas.
RR novitads 10:00


text:
Vlad III de Valacchia
El Vlad III (Sighiṣoara, 2 november 1431 - dicember 1476) l'è staa on voievod de la Valacchia e per on poo de vòlt (1448; 1456-1462; 1476), anca el sò princip. L'è cognossuu amca comè Vlad Ṭepeṣ ("Impalador") per el sò vess crudel contra i nemis, qualità che l'ha permettuu al sò paes de restà indipendent di Turch. L'alter soranòmm, per el qual l'è famos, l'è quell de Dracula ("Dragh piscinin"). La soa stòria l'è stada poeu romanzada e l'ha daa via a on filon letterari e del cinema assee grand.
La vida[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'era el fioeu del Vlad II Dracul e de la Cneanja de Moldavia. El sò pader l'è diventaa princip de Valacchia in del 1436 e donca la famiglia la s'è spostada de Sighiṣoara a Târgoviṣte, la capital del regn. El Vlad e 'l sò fradel Radu hinn staa consegnaa ai Turch, per motiv diplomatigh, in del 1442. Vlad l'è tornaa al sò paes intel 1448, perchè el sò pader e'l sò fradel magior Mircea i aveven coppaa on sò nemis de lur, el Ladislaa II, che 'l voreva diventà el noeuv princip de la Valacchia. Donca, el Vlad l'ha cercaa, cont l'ajutt di Turch, de ciappà el pròppi regn, ma el Ladislaa l'ha sconfigiuu dòpo duu mes de battali. Inscì el Vlad, diventaa ormai Vlad III, l'ha dovuu spettà fina al 10 agost 1456, quand l'ha poduu avègh la possibilitaa per fà foeura el sò nemis. L'ha donca regnaa per ses mes, duranta i quai l'ha combattuu sia contra i sò nemis de dent, comè i nòbil e i popolazion sasson, sia contra quei de foeura, 'me i Turch, che cercaven de giontà el sò territòri al sò grand imperi. La guerra contra de lor l'è finida in del 1462, quand el Vlad, intant che'l combateva i Turch rivaa a Târgoviṣte, l'è staa tradii del re ungares Mattia Corvin, che l'ha faa 'ndà in preson. Duranta quèsta guèrra l'ha faa foeura praticament tucc i sò presonee, comè a Sibiu, in del 1460, quand che l'ha faa impalà ben 10000 Turch.
La mòrt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dòpo 13 ann, Steven III de Moldavia l'ha liberaa e l'ha portaa in sul sò trònn, ma l'ha voruu on quijcòss in cambi. El Vlad el gh'aveva de sposà la tosa del re ungares, de diventà cattòlich (l'era ortodòss) e de fà ona noeuva guerra contra i Turch, che eren semper pussee dent a l'Euròpa. Dòpo ona quai vittòria, in del 1476, in d'ona battalia arent al Danubi, l'è staa circondaa di nemis, tradii di leaa e l'è mòrt combattend. Se sa minga indove el sia finii el sò còrp. Vargun el dis a Costantinòpol, alter a Snagov (ma in questa città, in de la soa tomba, hinn staa trovaa domà di òss de cavall).
Curiositaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'era parent de on'altra famosa killer del temp, la Elisabeta Báthory.


text:
Anc l’emna passada aveva schizunt il Cussegl federal signalisà ses sustegn per la pressa rumantscha ed uss procura la chasa da medias Somedia per fatgs: Il schefredactur Martin Cabalzar vegn relaschà per la fin da quest onn.
Cabalzar: «Nagina gronda surpraisa»
Per Cabalzar sez na saja quai nagina gronda surpraisa, ha'l ditg sin dumonda da RTR. Dentant:
Cur ch'ins survegn la visada nair sin alv fa quai schon in zic impressiun e suenter 30 onns engaschi cumplain per la pressa rumantscha è quai dubel grev da magunar.
Per ils dus ulteriurs collavuraturs da la Quotidiana, engaschads da la Somedia, par'igl da dar autras soluziuns. Quels na survegnian probabel betg la desditga, uschia Cabalzar.
Lia Rumantscha sin buna via tar ina soluziun per la gasetta
Er per il nov secretari general da la Lia Rumantscha, Martin Gabriel, che tira per uschè dir il char per salvar La Quotidiana n'è la desditga da Martin Cabalzar nagina surpraisa. Anzi, i saja la conferma da far vinavant cun la lavur.
En in emprim pass sajan da ramassar a fin ils daners per pudair edir La Quotidiana er il 2018 sco enfin qua. Quai è tenor Martin Gabriel tant sco grategià. I manchian be anc la resposta dal chantun e quella en scrit da la Confederaziun che haja dentant gia confermà il sustegn finanzial.
Societad duai edir LQ
Cun ils daners fundescha la Lia Rumantscha lura ina societad che edeschia la gasetta. Or da questa societad èsi previs, che Martin Cabalzar vegnia pajà vinavant sco schefredactur. Er pajà da quella societad vegnia il mainaproject da «novas medias». Là vai per sviluppar l'avegnir da La Quotidiana ed insumma da las medias rumantschas a partir dal 2019.
Tranter auter cun ina retschertga tge che la glieud giavischia ed er per sclerir dumondas sco: En tge furma vegn la gasetta, sin palpiri u digital? Ubain er: Quantas giadas cumpara ella?
Il 2018, durant il qual che La Quodidiana vegn edida sco fin qua, vegn nizzegià per sviluppar il project per l'avegnir.
Pressiun da la Somedia
La chasa editura Somedia aveva cumenzà da far pressiun la fin da mars. En in scriver a la regenza chantunala ed a l'agentura da novitads ANR aveva la Somedia dumandà per ulteriurs 300'000 francs per pudair edir ensumma LQ. Quella summa correspundia al defizit, che la chasa da medias saja anc pront da purtar enfin la fin da quest onn.
Perquai vegn tschertgada actualmain en Grischun e tar la Confederaziun ina soluziun per LQ. Martin Cabalzar, ch'è dapi 19 onns schefredactur da la gasetta, ha buna speranza ch'i dettia ina soluziun per LQ:
Tras la decisiun dal Cussegl federal avain nus in impurtant e ferm signal da Berna. Ed jau sper er, ch'il chantun e la Lia Rumantscha e la Rumantschia chapeschian quest signal.
Martin Cabalzar spera per l'avegnir da quella gasetta ch'el ha tgirà dapi 19 onns – e spera, ch'el possia er esser da la partida tar ina soluziun nova per La Quotidiana.
RR novitads 11:00++


text:
Er per quels 100 lavurers, che n'han anc betg ina plazza nova, para la situaziun da sa sviluppar bain: Tenor il pledader sajan quels lavurers en discurs per autras plazzas.
Tar ina part dals 35 plazzals da la Andrea Pitsch SA vegnia gia lavurà enavant, ha declerà Andreas Bantel. Ubain ch'ils plazzals sajan vegnids surpigliads dad autras interpresas da construcziun ubain ch'ils patruns indemniseschian sez ils lavurers.
La fin d'avrigl aveva l'interpresa Andrea Pitsch SA stuì deponer suenter 60 onns la bilantscha. Ils responsabels han argumentà quest pass cun pli pauca lavur, pretschs pli bass e sbagls strategics. Cun las inquisiziuns da la cumissiun, il link avra en ina nova fanestra da la Cumissiun da concurrenza, WEKO, n'haja quai dentant da far nagut.
RR novitads 06:00


text:
Il BAG ha pudì reducir il pretsch per il medicament per 1/3 e perquai vegn ussa il medicament cunter hepatitis C pajà. Fin ussa pajava la cassa da malsauns il medicament be sche la malsogna da gnirom era avanzada u sche la malsogna sa manifestava era dador il gnirom. Cun quai pon uss tut ils infectads cun hepatitis C dal genotip 1 e 4, quai che fa ora var 60 pertschient dals infectads, vegnir tractads.
Custs da tractament
L'uffizi federal da sanadad publica ha cun Merck Sharp & Drohme pudì cuntanscher ina reducziun dal pretsch per 29,3 pertschient. In tractament custa en futur 30'952 empè da 47'690 francs.
La fin d'avrigl ha il BAC decidì da pajar davent dal mais matg era ad autras gruppas da pazients il medicament cunter hepatitis C.
RR novitads 14:00


text:
Tenor ina communicaziun dal sindicat Unia giajan a perder las 650 plazzas, tranter quellas 500 plazzas limitadas sin temp, en emprima lingia a Villeneuve (VD), ma er a Turitg. L’Unia scriva da vulair s’engaschar ensemen cun il persunal ed ils represchentants da quel activamain per che tantas plazzas da lavur sco pussaivel possian vegnir mantegnidas.
En la procedura da consultaziun, che cumenza in venderdi, spetgia il sindicat in «dialog constructiv», cun quai che l’interpresa profitia fermamain dad incumbensas publicas. Uschia haja Bombardier suttascrit gist in contract grond cun in’interpresa da transport svizra.
Il concern canadais restructurescha actualmain ses sectur da transport en tut il mund. Gia l’onn passà aveva el annunzià da reducir las plazzas en Svizra. Tenor l’Unia haja Bombardier il mument 1’300 collavuraturas e collavuraturs en Svizra.
RR novitads 17:00


text:
Il producent da confitura, nutriment da pops e bastunets da graunins Hero dal chantun Argovia ha tranter auter profità da restituziuns d'assicuranza per problems da qualitad en ils Stadis Unids.
Bastunet da graunins e nusch
Cun ils products da marca ha il concern Hero da Lenzburg pudì crescher per 3,8%. Il segment confitura – che fa ora in tschintgavel da la svieuta – è grazia ina acquisiziun en la Brasilia mitgà d’ina stagnaziun.
Creschì è en mintga cas il segment snacks sanadaivels cun graunins, fritgs e nuschs. La svieuta è creschida qua per 15,2%. Il grond hit era oravant tut la marca Corny ch’è fitg preschenta en la Germania.
RR novitads 09:00


text:
L'agenzia astronautica americana NASA ha per l'emprima giada elegì ina dunna a la testa dal program da sgols spazials equipads. Kathy Lueders vegnia a surpigliar il post da directura, ha communitgà la NASA. Lueders lavura dapi il 1992 tar la NASA ed ha avant manà il program commerzial da crew.
Lueders è sco emprim responsabla che ils dus astronauts, ch'èn partids avant var duas emnas vers la staziun spaziala ISS, returnan puspè a moda segira enavos sin terra. Ultra da quai duai ella realisar il plan da la NASA da purtar fin il 2024 l'emprima dunna ed il proxim um sin la glina.


text:
Usedom
Usedom (polacch: Uznam, Véned Uznjöm/Uznjom) a l'è on'isoletta del Mar Baltegh, al confin in tra la Germania e la Polonia.
La se troeuva in de la laguna de Stettin, in de l'estuari del fiumm Oder. La gh'ha ona superfis de 445 km quadraa, di quai 373 in Germania e 72 in Polonia.
La città todesca principal a l'è proppi Usedom, intant che quella polacca a l'è Świnoujście.
L'è semper partegnuda a la Germania, anca se 'l sò nomm a l'è de origin slava. Dopo la II Guerra Mondial l'isola l'è stada spartida in tra i duu Statt.


text:
Avant passa 30 onns era Gion Jäger sin buna via da far ina gronda carriera sco chantadur d'operas, el ha chantà sin tribunas internaziunalas er rollas principalas. Il chant professiunal ha el dentant stuì bandunar ord motivs economics.
Ord l'archiv RTR
Telesguard dals 18.02.2013 – Tge fa Gion Jäger?
Avant 30 onns era Gion Jäger da Savognin sin buna via da far ina gronda carriera sco chantadur d'operas. Chantà ha el sin palcs internaziunals rollas principalas. Ma i n'ha betg duì esser. Guardai tge emoziuns che las registraziuns da la Televisiun Rumantscha d'avant 30 onns evocheschan anc oz en Gion Jäger.
RR novitads 07:00


text:
(1) La direturia sanitara/Le diretur sanitar á chëstes funziuns:
- ara/al manajëia i sorvisc sanitars sot ai aspec organisatifs y igienich-sanitars, en colaboraziun cun la direturia assistenziala/le diretur assistenzial y tl respet dles competënzes istituzionales respetives;
- ara/al manajëia le personal tl cheder de süa competënza;
- ara/al coordinëia les mosöres por la promoziun dla sanité, sciöche ince chëres por la prevenziun, cura y reabilitaziun dles maraties;
- ara/al controlëia l'atuaziun dles mosöres tl ciamp clinich;
- ara/al garantësc la continuité dl'assistënza, danterater scrion dant controi de faziun, cualité y conformité dles prestaziuns pitades y de efiziënza di sorvisc aministrá.
(2) La direturia sanitara/Le diretur sanitar á ti confrunc dles coordinadësses sanitares y di coordinadus sanitars di comprensori sanitars le podëi da dé istruziuns sot al aspet tecnich y fej n'ativité de coordinamënt y sostëgn. Implü sostëgnera/sostëgnel ince les direturies/i direturs di comprensori sanitars tl cheder de süa competënza.
(3) La direturia assistenziala/Le diretur assistenzial eserzitëia en particolar chëstes funziuns:
- ara/al manajëia i sorvisc sanitars che ti é gnüs atribuis a süa competënza en colaboraziun cun la direturia sanitara/le diretur sanitar y tl respet dles competënzes istituzionales respetives;
- ara/al manajëia, tl cheder de süa competënza, dantadöt le personal infermieristich, dl ciamp tecnich-sanitar, dla reabilitaziun y dla prevenziun, sciöche ince le personal ausiliar y tecnich inciarié dl’assistënza, y ciara particolarmënter dl svilup dla cualité y dla colauraziun interdisciplinara y dl laur de echipa;
- ara/al garantësc la continuité dl'assistënza te so ciamp de competënza, danterater scrion dant controi de faziun, cualité y conformité dles prestaziuns pitades y de efiziënza di sorvisc aministrá.
(4) Tl respet dles competënzes dla direturia sanitara/dl diretur sanitar tl ciamp dl’assistënza sön le teritore, á la direturia assistenziala/le diretur assistenzial ince la funziun de promoziun, coordinamënt, verificaziun y control dles ativités de integraziun sozio-sanitara. L'integraziun sozio-sanitara á sciöche fin chël da garantí n'assistënza completa dla porsona y la continuité dl'assistënza danter ospedal y teritore. Por chësc fin promöi la direturia assistenziala/le diretur assistenzial modí d'organisaziun che sostëgn l'integraziun sozio-sanitara, le reconescimënt reziproch dles particolarités profescionales dles porsones interessades, la spartiziun dla responsabilité por i percursc d'assistënza, sciöche ince la poscibilité de cooperaziun danter istituziuns desvalies.
(5) La direturia assistenziala/Le diretur assistenzial á ti confrunc dles dirigëntes assistenziales/di dirigënc assistenziai che coordinëia i comprensori sanitars le podëi da dé istruziuns sot al aspet tecnich y fej n'ativité de coordinamënt y sostëgn. Implü sostëgnera/sostëgnel ince les direturies/i direturs di comprensori sanitars tl cheder de süa competënza.
(6) La direturia aministrativa/Le diretur aministratif eserzitëia en particolar chëstes funziuns:
- ara/al manajëia i sorvisc aministratifs dl’Aziënda Sanitara;
- ara/al manajëia le personal aministratif dl'Aziënda Sanitara tl cheder de süa competënza;
- ara/al ciara sura y coordinëia les ativités tecnich-aministratives dl'Aziënda Sanitara;
- ara/al manajëia i proiec d'importanza aziendala che reverda l'informatica.
(7) La direturia aministrativa/Le diretur aministratif á ti confrunc dles coordinadësses aministratives/di coordinadus aministratifs, che vëgn eventualmënter odüs danfora ti comprensori sanitars, sciöche ince ti confrunc dles dirigëntes aministratives/di dirigënc aministratifs tles strotöres ospedalieres le podëi da da dé istruziuns sot al aspet tecnich y fej n'ativité de coordinamënt y sostëgn. Implü sostëgnera/sostëgnel ince les direturies/i direturs di comprensori sanitars tl cheder de süa competënza.
(8) Tla Repartiziun provinziala Sanité vëgnel istituí les listes provinziales dles porsones adatades ala nominaziun de direturia sanitara/diretur sanitar, direturia assistenziala/diretur assistenzial y direturia aministrativa/diretur aministratif dl'Aziënda Sanitara. Les porsones scrites ite tles listes provinziales mëss avëi l’atestat de conescënza di lingac talian y todësch, y eventualmënter dl lingaz ladin, por le diplom de laurea preodü dal decret dl Presidënt dla Republica di 26 de messé 1976, n. 752, y mudaziuns suandëntes, o n'atra atestaziun ecuiparada. 15)
(9) La direturia sanitara/Le diretur sanitar, la direturia assistenziala/le diretur assistenzial y la direturia aministrativa/le diretur aministratif vëgn nominá dala direturia generala/dal diretur general, do avëi aldí la Junta provinziala y fat na seleziun danter chës porsones scrites ite tles listes provinziales corespognëntes preodüdes dal coma 8.
(10) Cun regolamënt d’esecuziun vëgnel regolamenté:
- les condiziuns y les modalités por l'iscriziun tles listes provinziales dles porsones adatades preodüdes dal coma 8;
- les modalités dla prozedöra de seleziun dles candidates y di candidac;
- i criters y les prozedöres por la valutaziun dla direturia sanitara/dl diretur sanitar, dla direturia assistenziala/dl diretur assistenzial y dla direturia aministrativa/dl diretur aministratif, tl respet de ci che vëgn preodü dal articul 7, coma 5 y dal articul 11, comesc 4 y 8. 16)
(11) La direturia sanitara/Le diretur sanitar, la direturia assistenziala/le diretur assistenzial y la direturia aministrativa/le diretur aministratif sostëgn la direturia generala/le diretur general che á la responsabilité tla direziun dl'Aziënda Sanitara. Ares/Ai surantol la responsabilité direta dles funziuns de süa competënza y porta pro, cun propostes y tutes de posiziun, ales dezijiuns dla direturia generala/dl diretur general.
(12) Tl respet dl prinzip de sussidiarité y sön la basa dles ressurses assegnades cun les mosöres de programaziun anuala y di fins stabilis cun la direturia generala/le diretur general, eserzitëia les direturies y i direturs di comprensori sanitars dantadöt chëstes funziuns:
- valorisaziun y renforzamënt dl'assistënza sanitara teritoriala;
- coordinamënt di sorvisc sanitars dl comprensore sanitar respetif cun i sorvisc dl setur sozial por le fin dl'integraziun un cun l'ater;
- relevamënt y valutaziun dl bojëgn de prestaziuns sanitares y sozio-sanitares y dl ademplimënt dl bojëgn relevé tres l'atuaziun di fins sanitars stabilis a livel aziendal, cun lapró la garanzia da ti podëi pormez ai sorvisc sanitars tl comprensore sanitar respetif, sciöche ince respet di tëmps de aspeta stabilis a livel provinzial y aziendal;
- atuaziun dles strategies y dles desposiziuns dla direziun aziendala che ó ester por garantí n funzionamënt efiziënt y efetif dles strotöres sanitares tl comprensore sanitar, sciöche ince la continuité assistenziala;
- ademplimënt dles inciaries preodüdes dal regolamënt aziendal o en caje assegnades dala direziun aziendala;
- assegnaziun dles dotaziuns de bilanz ales repartiziuns y ai sorvisc di comprensori sanitars tl cheder dles programaziuns aziendales y condiziuns generales;
- promoziun de inovaziuns y svilups ti seturs colaboradus, aparac, infrastrotöres tl ciamp de competënza respetif y en conformité cun i planns aziendai strategics y d’atuaziun.
(13) Por l’ademplimënt dles funziuns preodüdes dal coma 12 s’anüza les direturies y i direturs di comprensori sanitars dles strotöres y di sorvisc aziendai che é por chël.
(14) Les direturies y i direturs di comprensori sanitars respogn diretamënter ala direturia generala/al diretur general dl arjunjimënt di fins aziendai, dl'organisaziun y dla gestiun di sorvisc sanitars, dl coordinamënt di sorvisc dl'assistënza teritoriala cun l'Unité d'organisaziun por le govern clinich cun referimënt ai sorvisc por l'assistënza te ospedal, sciöche ince dl ademplimënt dles funziuns preodüdes dal coma 12 tl cheder dles ressurses assegnades. Les direturies y i direturs di comprensori sanitars á implü le dovëi da sostigní la direturia sanitara/le diretur sanitar, la direturia assistenziala/le diretur assistenzial y ince la direturia aministrativa/le diretur aministratif tl eserzize de sües funziuns spezifiches. Te sües inciaries d'organisaziun y gestiun dl comprensore sanitar eserzitëia les direturies y i direturs di comprensori sanitars le podëi gerarchich da dé istruziuns ti confrunc dla coordinadëssa sanitara/dl coordinadú sanitar, dla dirigënta assistenziala/dl dirigënt assistenzial che coordinëia, sciöche ince dla coordinadëssa aministrativa/dl coordinadú aministratif preodü eventualmënter te so comprensore sanitar.
(15) Tla Repartiziun provinziala Sanité vëgnel istituí la lista provinziala dles porsones adatades ala nominaziun de direturia/diretur de comprensore sanitar. 17)
(16) Les direturies/I direturs di comprensori sanitars vëgn nominá dala direturia generala/dal diretur general, do avëi aldí la Junta provinziala y fat na seleziun danter chës porsones scrites ite tla lista provinziala dles porsones adatades preodüda dal coma 15.
(17) Cun regolamënt d’esecuziun vëgnel regolamenté:
- les condiziuns y les modalités por l'iscriziun tla lista provinziala dles porsones adatades preodüda dal coma 15;
- les modalités dla prozedöra de seleziun dles candidates/di candidac;
- i criters y les prozedöres por la valutaziun dles direturies/di direturs di comprensori sanitars, tl respet de ci che vëgn preodü dai comesc 22, 23 y dal articul 7, coma 6.
(18) Sce les porsones nominades é dependëntes publiches y le raport de laur da direturia/diretur de comprensore sanitar vëgn regolé da n contrat de laur de dërt privat, vëgnel apliché les desposiziuns preodüdes dal articul 11, coma 2.
(19) Le tratamënt economich dles direturies/di direturs di comprensori sanitars vëgn determiné tignin cunt sides dl tratamënt economich di comëmbri dla direziun aziendala che de chël de posiziuns analoghes te strotöres d'organisaziun complesses, aladô de n ecuiliber aziendal. I tratamënc economics anuai tol ite döt cant.
(20) Le tratamënt economich dl personal dirigënt di comprensori sanitars depënn dala complessité di sovisc sanitars. Le tratamënt economich pó gní integré ciamó da n import che ne pó nia ester majer co le 15 porcënt dl tratamënt economich, sce i resultac de gestiun y i fins arjunc tl ciamp sanitar y chi por le funzionamënt di sorvisc é gnüs valutá positivamënter; chisc fins ti vëgn assegná ales direturies y ai direturs di comprensori sanitars dala direturia generala/dal diretur general canche ai vëgn nominá y dedô, vigni ann. Le tratamënt economich complessif ne pó nia jí sura le limit mascimal preodü dales normes varëntes. 18)
(21) Ales direturies y ai direturs di comprensori sanitars ti spetel, por l'eserzize dles ativités de süa competënza, la retüda dles spëises de iade, dl mangé y dl dormí, efetivamënter albüdes y documentades, ti limic y aladô dles modalités stabilides por le personal dl'Aziënda Sanitara.
(22) Tla valutaziun dl'ativité dles direturies y di direturs di comprensori sanitars vëgnel tigní cunt tan inant che i fins sanitars y l’ecuiliber dl'Aziënda Sanitara é gnüs arjunc, ince en referimënt ala garanzia di standarg de assistënza essenziai pitá te condiziuns de conformité, efiziënza, faziun, cualité y segurëza.
(23) Les inciaries dles direturies y di direturs di comprensori sanitars pó gní detlarades sciöche tomades sce i organs de control constatëia che al vëgn violé prescriziuns de dërt y aministratives o an ne se tëgn nia ai prinzips dla bona aministraziun y dl'imparzialité dl'aministraziun.
(24) La direturia generala/Le diretur general nominëia cun n so provedimënt por vigni direturia y diretur de n comprensore sanitar, a öna cun chësta/chësc, na sostituta/n sostitut che la/le rapresentëies sce ara/al ess da mancé o ester impedí o che surantoles la direziun dla strotöra dirigenziala tl caje de vacanza y cina che al vëgn nominé la direturia nöia/le diretur nü. L'Aziënda Sanitara determinëia l’indenité che ti speta ales sostitutes y ai sostituc.


text:
Ladin
Origina dl Ladin[mudé | muda l codesc]
L Ladin ie na rujeneda neolatina che se á cunservà tla Dolomites te cin variantes locales (badiot, gherdëina, fascian, fodom y anpezan) y che ie mparenteda cun l rumanc di Grijons y l furlan.
L lingaz ladin s’à furmá cun la romanisazion di raions dla Elpes (Rezia) a pié via dal 15 dan G.Crist cun la concuistes de Drusus y Tiberius mandei dal imparadú Augustus[1]. L lingaz latin vulgher di soldeies romans se muscëida cun l lingaz autochton dla popolazions retiches dl post y furmea n lingaz nëuf, l retoroman o ladin. Ti secui V – X vën i raions ladins for mëndri dantaldut aldó dla invajions di Baiuvaresc dal nord y di Longobarc dal sud y l lingaz ladin vën rujené inant tla valedes plu isoledes.
Evoluziun storica dl lingaz ladin[mudé | muda l codesc]
Aladô dl’orgina dl ladin dal lingaz latin él deplü studiá che arata che le ladin é na sort de latin baié ciamó aldedaincö te deplü raiuns dles Alpes, avisa sciöche al é gnü definí d’atri lingac neolatins[2]. Anter le latin baié (“latin volgar”) y le ladin baié él dagnora sté na continuité, nia na zesöra sciöche danter le latin scrit (“latin classich”) y le ladin scrit. Les gaujes dla trasformaziun dl latin ti lingac neolatins è da chirí tla storia, dantadöt tla desdrüta dl Imper roman, insciö che le lingaz baié jô tres plü indalater co le lingaz scrit, co ê conesciü y gnô coltivé da tres manco porsones. Tl tëmp jô sonns y parores intieres a perde y d’atri gnô pormez.
Protoladin[mudé | muda l codesc]
Tl seco VIII ê i lingac neolatins bele valgamia formá. Cina encër le seco X pon baié de “protoladin” [3]
Ladin vedl[mudé | muda l codesc]
Dal secul X cina al XIV se desfarënziëia le ladin tres deplü dai atri lingac neolatins cun un di sëgn plü sigüsc la palatalisaziun de “ca” y “ga” che devënta “cia” y “gia” y la desinënza “on” che devënta “un” tla Val Badia.
Secui XIV – XVIII[mudé | muda l codesc]
Al se formëia les variantes de val dl ladin, le vedl mareo, le vedl badiot, le vedl gherdëina, le vedl fodom, le vedl fascian y le vedl ampezan. Le rotazism (evoluziun da “l” a “r” te n valgönes parores) se fej sintí tl mareo y tl ampezan. Tl gherdëna y tl fascian passa le “a” a “e” ince tla penultima silba, deperpo che al romagn tla Val Badia. Le “ou” che vëgn dant tl fodom devënta “u” tla Val Badia y “ëu” tl gherdëna. Tl badiot s’afermëia le “ü” che devënta tl mareo plü gonot “ö”, p.ej cürt → cört. Tles atres valades ladines sparësc le “ü” y le “ö” daldöt (tut fora Moena). I vocai azentá sparësc gonot, tl badiot ince amez les parores, p.ej. prozesciun → purciun. Te düc i idioms ladins ti lascia n püch al piade le tëmp perfet scëmpl la lerch al al perfet formé cun n verb ausiliar.
Secui XIX - XX[mudé | muda l codesc]
Al se svilupëia les variantes d’aldedaincö ince tla forma scrita, cun regoles y normes. Al se fej ince sintí l’influs di atri lingac vijins: te Fascia, Fodom y Ampëz le talian y i dialec taliagn, te Gherdëna y tla Val Badia, dantadöt te Mareo, le todësch y le dialet todësch-tirolesc. Chësc influs se lascia sintí tla lita dles parores y ince tla strotöra dla frasa y tles manires de dí.
Tabela de confrunt[mudé | muda l codesc]
Test da na fabula de Esop por latin traslaté tles variantes dl ladin[4]
Plates coleghedes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 19
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83
- ↑ da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83
- ↑ da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 84-85


text:
Sper l'ultimatum per la Russia, sto la federaziun russa da ballape pajar in chastì da 150'000 euros, communitgescha la Uefa.
Russia accepta mesiras
Il minister da sport russ ha ditg da vulair acceptar la decisiun. Latiers haja Moscau chapientscha, sche la Frantscha tramettia davent fans problematics. Els vegnian chatschads ord il pajais, perquai ch'els na sajan betg vegnids per guardar ballape. Il campiunadi europeic saja ina festa da ballape, ma tuts discurrian mo da patangadas e chastis.
RR novitads 14:00


text:
Orta
Orta (nom ufizial in italian: Orta San Giulio) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. L'è stada inserida in de la lista di cumün püssee bei d'Italia.
El gh'ha ona popolaziun de 1 150 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,8 km² e ona densità de popolaziun de 169 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund del lagh umonim, induve, in sü l'Isula de San Giüli, l'è sitüaa anca el sò nücli principal. L'è tacaa ai cumün de Amén, Bulzan, Gussön, Miasin, Pèla, Pitnasch, San Maurizi.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Orta l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.