text:
Spagna
La Spagna (uffizialmain Reginavel da la Spagna, spagnol Reino de España [ˈrejno ð(e) esˈpaɲa]) è in stadi situà en l’Europa dal Sidvest che furma ina monarchia ereditara parlamentara. Il territori statal sa chatta per gronda part sin la Peninsla Iberica. La Spagna è sutdividida en 17 communitads autonomas e duas citads autonomas, Ceuta e Melilla. La chapitala furma Madrid. La Spagna è commembra da l’ONU, da l’UE, da l’OECD e da la NATO. Il pajais figurescha tranter las ventg pli grondas naziuns d’export e d’import.[1]
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Populaziun
- 3 Istorgia
- 4 Dretg
- 5 Politica
- 6 Infrastructura
- 7 Economia d’energia
- 8 Economia
- 9 Cultura
- 10 Medias
- 11 Sport
- 12 Dis da festa naziunals
- 13 Annotaziuns
- 14 Litteratura
- 15 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Territori statal[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna sa chatta ensemen cun il Portugal (en il vest) e Gibraltar (en il sid; appartegna al Reginavel Unì) sin la Peninsla Iberica, e quai tranter 36° e 43,5° ladezza settentriunala sco er 9° lunghezza occidentala e 3° lunghezza orientala (senza las Balearas, Inslas Canarias, Ceuta e Melilla). La Spagna cumpiglia stgars sis setavels da la Peninsla Iberica. En il nordost, per lung da la chadaina da muntognas da las Pireneas, cunfinescha la Spagna cun la Frantscha ed il stadi pitschen Andorra.
Tar il territori statal tutgan ultra da quai las Balearas situadas en la Mar Mediterrana, las Inslas Canarias che sa chattan en l’Atlantic sco er las citads da Ceuta e Melilla situadas a la costa da l’Africa dal Nord. En Frantscha posseda la Spagna l’exclava Llívia. En pli appartegnan a la Spagna pliras inslas che sa chattan gist davant la costa marocana: Islas Chafarinas, Peñón de Alhucemas, Isla del Perejil, ultra da quai la peninsla Peñón de Vélez de la Gomera. L’Isla de Alborán è situada 50 kilometers al nord da la costa marocana. In’ulteriura gruppa da pitschnas inslas e grips, las Islas Columbretes, giascha radund 55 kilometers a l’ost da Castellón de la Plana, sin il medem grad da ladezza sco Mallorca.
Il punct situà il pli en il nord da la Spagna è Estaca de Bares en la Galizia, sin la terra franca è il punct il pli en il vest Cabo Touriñán (medemamain en la Galizia), il punct il pli en il sid la Punta Marroquí sper Tarifa ed il punct il pli en l’ost il Cap de Creus a la Costa Brava. La pli gronda extensiun dal pajais dal nord al sid mesira 856 kilometers e da l’ost al vest 1020 kilometers. Il punct il pli en il vest ed en il sid da l’entira Spagna sa chatta sin l’insla Canaria El Hierro, il punct il pli en l’ost sin l’insla Baleara Menorca.
L’autezza media dal territori statal da ca. 660 m s.m. è ina da las pli autas en tut l’Europa. La structuraziun spaziala da la Peninsla vegn dominada da sis gronds sistems da muntognas.
Sistems da muntognas[modifitgar | modifitgar il code]
Dals sis gronds sistems da muntognas èn tschintg orientads en direcziun vest-ost.
- En il nord èn quai las Pireneas (fin a 3404 meters) che furman il cunfin vers l’ulteriura Europa continentala.
- En il vest da las Pireneas è situada la Muntogna Cantabrica (fin a 2600 meters en ils Picos de Europa) cun in percurs che va parallel cun la costa dal nord; en il vest (Galicia e part settentriunala dal Portugal) cuntinuescha il territori en furma da numerusas muntognas mesaunas.
- Medemamain en direcziun vest-ost tanscha il Sistem Central ch’è situà ca. entamez la Peninsla. Questa muntogna è structurada en plirs blocs che cuntanschan autezzas da fin a 2600 meters. En il Portugal cuntinuescha ella en furma da la Serra da Estrela.
- Vers sid sparta la Sierra Morena, che maina medemamain dal vest a l’ost e che cuntanscha autezzas fin a 1300 meters, l’auta planira centrala da la foppa dal Guadalquivir.
- Il pli en il sid tanscha la finala la Cordillera Betica per lung da la costa mediterrana da Gibraltar fin al sid da Valencia. Las Balearas furman geologicamain la cuntinuaziun da quella vers nordost. Sin la Cordillera Betica sa chatta cun il Mulhacén (3482 meters) en la Sierra Nevada il pli aut punct da la terra franca spagnola e da l’entira Peninsla Iberica. La pli auta muntogna dal territori statal spagnol insumma furma però il Pico del Teide (3718 m s.m.) situà sin l’insla canaria Teneriffa.
- Il Sistem Iberic cun autezzas fin a 2300 meters tanscha percunter dal nordvest vers il sidost, e quai in pau a l’ost da la lingia Burgos–Valencia.
Flums[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter las chadainas da muntognas curran ils tschintg gronds sistems da flums, dals quals quatter han in’orientaziun ost-vest, sbuccan en l’Atlantic ed han lur origin en il Sistem Iberic che furma il grond sparta-auas sin la Peninsla. Tranter la Muntogna Cantabrica ed il Sistem Central cula il Duero; pli al sid sa chattan Tajo e Guardiana che mainan medemamain da l’ost vers il vest; il medem vala per il Guadalquivir situà en il sid da la Sierra Morena.
En la foppa tranter il Sistem Iberic e las Pireneas cula percunter l’Ebro en direcziun da la Mar Mediterrana. Quest flum nascha en la Muntogna Cantabrica e maina dal nordvest vers il sidost.
Planira auta centrala[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la Peninsla Iberica sa chatta ina planira auta fitg vasta che vegn numnada Planira auta da la Castiglia u simplamain Meseta. En il nord vegn la planira cunfinada da la Muntogna Cantabrica, en l’ost dal Sistem Iberic ed en il sid da la Sierra Morena. En il sidvest maina la planira auta en l’Extremadura ch’è situada in pau pli a bass e n’è betg uschè planiva. Tras il Sistem Central vegn la planira partida en duas parts (la Meseta dal Nord e la Meseta dal Sid), da la quala la settentriunala sa chatta in pau pli ad aut. Las grondas citads en la part dal nord (Valladolid, León, Burgos, Salamanca) èn situadas sin in’autezza da 700 fin 900 meters, quellas en il sid (Madrid, Toledo, Ciudad Real) sin in’autezza tranter 500 e 700 meters.
Planiras en vischinanza da las costas e foppas[modifitgar | modifitgar il code]
Bundant pli a bass èn situadas las foppas che vegnan percurridas da Guadalquivir ed Ebro. Damai che las muntognas tanschan bunamain dapertut fin sper la mar, n’enconuscha il pajais strusch planiras pli grondas en vischinanza da las costas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima en Spagna sa lascha sutdivider suandantamain:
- Clima atlantic a la costa da l’Atlantic settentriunala: Galizia, Asturia, Cantabria, Pajais Basc, Navarra (nord). Quest clima è segnà da precipitaziuns surtut durant l’enviern sco er d’envierns e da stads fitg miaivels.
- Clima oceanic-continental en il center da la Peninsla Iberica: Castiglia e León, Madrid, La Rioja, Navarra, Castiglia-La Mancha, Extremadura ed Andalusia. Qua regian envierns fitg fraids ed en il nord datti regularmain naiv; las stads èn fitg chaudas. Precipitaziuns crodan surtut l’enviern.
- Clima mediterran continental ad Aragón, Catalugna, Valencia (retroterra), Murcia, Castiglia-La Mancha ed Andalusia. Precipitaziuns datti qua surtut la primavaira e l’atun. Las stads èn chaudas ed ils envierns fraids; la variaziun da temperatura entaifer in di po muntar fin a 25 °C.
- Clima mediterran en la Catalugna e sin las Balearas, a Valencia, Murcia ed Andalusia. Er qua crodan las precipitaziuns surtut la primavaira e l’atun, e quai per part en furma da daratgas a tschiel rut (surtut l’entschatta da settember). A basa da la quantitad da precipitaziuns che tschessa dal nord vers il sid (Barcelona 640 mm, Tortosa 524 mm, Valencia 454 mm, Alicante 336 mm, Almería 196 mm) sa lascha il clima mediterran sutdivider en in territori umid ed en in territori sitg. L’enviern èn las temperaturas detg miaivlas; las stads èn chaudas, per part chaud-umidas.
- Clima subtropic sin las Canarias. Qua regian temperaturas miaivlas (18 fin 24 °C) durant prest tut l’onn. In enviern sco tal na datti betg (Santa Cruz de Tenerife ha ina temperatura media da 17,9 °C il schaner e da 25,1 °C l’avust). Las precipitaziuns varieschan sin las Canarias fitg ferm tranter las singulas regiuns da las inslas.
- Clima da muntogna en las autezzas da las Pireneas, da las Muntognas Cantabricas ed Ibericas, dal Sistem Central e da la Cordillera Betica. Qua regian lungs e fraids envierns e curtas e frestgas stads.
Flora[modifitgar | modifitgar il code]
La vegetaziun da la Peninsla Iberica sa divida en trais zonas:
- La vegetaziun da la Spagna umida è segnada da ruvers e faus.
- Entaifer la vegetaziun da la Spagna sitga domineschan faus semperverds (ruvers verds, ruvers da corc), pinias e palmas.
- En la muntogna è la vegetaziun segnada – tut tenor autezza – da ruvers verds, ruvers da corc, ruvers, chastagners cultivads, prads u prads sitgs alpins.
Là nua che vegnan cultivadas plantas da cultura èn necessaris indrizs da sauar.
Fauna[modifitgar | modifitgar il code]
La fauna spagnola è segnada d’ina fitg gronda diversitad da las spezias. Damai ch’il pajais è relativamain pauc populà, han pudì surviver qua spezias d’animals ch’èn vegnidas extirpadas en l’ulteriura Europa dal Vest. Ultra da quai èn sa furmadas intginas spezias endemicas, cunquai che la Peninsla Iberica è dividida da l’ulteriura Europa tras las Pireneas.
En il nordvest ed en la part centrala da la Spagna e per part er en la Sierra Morena vivan en tut radund 2500 lufs. Il luf iberic (Canis lupus signatus) furma uschia la populaziun da lufs la pli gronda e pli stabila en tut l’Europa dal Vest. En la Muntogna Cantabrica ed en las Pireneas vivan radund 200 urs brins. Entant che la populaziun dals urs cantabrics vala sco stabila, èn ils urs en las Pireneas periclitads acutamain da l’extirpaziun. Il luf-tscherver iberic exista be en Spagna ed en il Portugal; cun main che 300 animals che vivan al liber è el smanatschà fermamain. En il nord da la Spagna èn da chasa intginas da las davosas populaziuns dal visun europeic ch’èn da chattar en l’Europa Occidentala. Ulteriurs mammals caracteristics da la Spagna, ils quals èn uschiglio be da chattar en l’Africa u en l’Asia Anteriura, furman il giat ginestra, il mungo, il capricorn iberic u il chamutsch da las Pireneas. En Spagna vivan gist trais spezias da lieurs: la lieur brina sco er las duas spezias endemicas lieur iberica e lieur da Castroviejo. Animals frequents èn tschierv, chavriel, stgilat, cunigl, portg selvadi, fiergna, tais e vulp. Muflons e muntanellas èn da chattar en regiuns muntagnardas, giats selvadis en guauds pli gronds e ludras en diversas zonas fluvialas.
En las Pireneas ed en la Muntogna Cantabrica èn da chasa tschess barbets; tschess dal chapitsch, tschess cularin e tschess egipzians scuntran ins en vastas parts dal pajais. Ulteriurs utschels gronds caracteristics èn l’evla iberica e l’evla da la pizza. Flamingos coloniseschan territoris da palì sco per exempel Coto de Doñana.
La fauna da reptils da la Spagna sa cumpona da numerus luschards, ghecos, scincs, orvettas, serps, tartarugas da la terra e da la mar. Enconuschents èn ils luschards da las Canarias, surtut il luschard gigant d’El-Hierro (Gallotia simonyi) che po cuntanscher ina lunghezza dal corp da fin a 75 cm.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dals onns 1990 è la populaziun da la Spagna creschida fitg ferm, e quai tant en congual cun auters stadis europeics sco er cun il svilup demografic dals decennis precedents. Be en l’emprim decenni dal 21avel tschientaner è il dumber da la populaziun creschì per 7 milliuns. Ina gronda part da quest augment è d’attribuir a l’immigraziun. La cumpart da la populaziun da l’exteriur è creschida da 0,74 milliuns l’onn 1999 a 5,73 milliuns il 2011. La rata da reproducziun muntava il 2008 a 1,46 uffants per dunna, quai ch’è levet sut la media europeica da 1,6.[2]
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
L’aspectativa da vita dals Spagnols muntava il 2012 a 82,5 onns, quai ch’è la pli auta valur en tut l’Europa (avant l’Italia cun 82,4 e la Frantscha cun 82,1 onns). Ils umens vegnan en media 79,5 onns vegls, las dunnas 85,5. L’onn 2007 eran 16,7 % da la populaziun pli vegls che 65 onns.[3]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
En Spagna vegn surtut discurrì spagnol, catalan, galician e basc. Il spagnol furma en tut il territori statal la lingua uffiziala. Il catalan figurescha sco ulteriura lingua uffiziala en la Catalugna, a Valencia e sin las Balearas, il basc en il Pajais Basc e parts da Navarra ed il galician en la Galicia. En il Val d’Aran ha l’aranais, ina varietad dal gascon, status uffizial.
Daspera existan intginas linguas che vegnan be pli discurridas d’in pitschen dumber da persunas e che n’han betg il status d’ina lingua uffiziala. Tar quellas tutgan l’asturian-leonais e l’aragonais. En la val Jálama (provinza Cáceres) en vischinanza dal cunfin portugais vegn discurrì A Fala, in dialect da la lingua portugais-galiciana. A Melilla discurra la minoritad masirica ultra da quai il dialect berb tamazight.
Las linguas estras las pli derasadas èn l’englais ed il franzos. Spagnols pli giuvens discurran per ordinari englais, pli vegls plitost franzos. En la vasta populaziun furman bunas enconuschientschas d’ina lingua estra però l’excepziun. Tenor in studi dal 2011 inditgeschan 49 % dals creschids (tranter 25 e 64 onns) ch’els na dumognian nagina lingua estra. En il fratemp emprendan però quasi tut ils scolars ina segunda lingua gia en la scola primara (per ordinari l’englais) e 22 % ultra da quai ina segunda, pervi da la vischinanza tar la Frantscha per ordinari franzos.
En la Catalugna vegn per gronda part fatg diever dal catalan en l’instrucziun a las scolas ed universitads; il spagnol dastga però vegnir duvrà da tut ils scolars e students en l’instrucziun e tar clausuras.
Minoritads[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter las minoritads dal pajais èn surtut da menziunar ils Gitanos (ils Roma spagnols) ch’èn immigrads en Spagna ca. a partir dal 16avel tschientaner. Oz vivan en l’entir pajais radund 600 000 fin 800 000 Gitanos. Ils Roma spagnols èn per gronda part da chasa en las citads grondas sco Madrid, Barcelona, Valencia u Sevilla. Da questa gruppa da la populaziun derivan intgins stars da renum internaziunal sco il chantadur Camarón de la Isla u il giugader da ballape José Antonio Reyes. Surtut en la scena da musica spagnola – en spezial entaifer il flamenco – giogan ils Roma in’impurtanta rolla.
Immigrants[modifitgar | modifitgar il code]
Sur lung temp ha la Spagna enconuschì be pitschnas cifras d’immigraziun. Pir en il decurs dals ultims decennis è la situaziun sa midada (cf. survart). Il schaner 2011 vivevan en Spagna 5,8 milliuns esters, quai che correspunda a 12 % da l’entira populaziun; da quels èn 2,4 milliuns burgais d’in auter stadi da l’Uniun europeica.[4] En cifras absolutas sa chatta la Spagna sin plazza dus davos la Germania (cun 7,1 milliuns esters); en procents da l’entira populaziun sa chatta la Spagna sin la tschintgavla plazza europeica, davos il Luxemburg, (43,0 %), la Lettonia (17,4 %) e la Cipra ed Estonia (mintgamai 15,9 %). La gronda part dals immigrants deriva da la Rumenia, dals stadis dal Maghreb u da l’America Latina sco er dal Reginavel Unì e da la Germania; per quests ultims stadis è la Spagna daventada ina residenza per la vegliadetgna ordvart stimada.
Spagnols a l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber dals burgais spagnols sesents a l’exteriur muntava il 2016 a radund 2,3 milliuns, da quai vivan stgars 1,5 milliuns en l’America e radund 776 000 en in auter pajais europeic. Entant che be 22,2 % dals Spagnols che vivan en l’America èn naschids en Spagna, giascha questa procentuala tar ils residents en auters stadis europeics tar 52,2 %. Quai è d’attribuir al fatg che las grondas undas d’emigraziun da la mesadad dal 19avel tschientaner fin a la Guerra burgaisa spagnola han manà en l’America Centrala e dal Sid, surtut en l’Argentinia, Venezuela, Mexico, Uruguay e Cuba, entant ch’il Plan de Estabilización dal 1959 ha effectuà fin il 1972 in’unda d’emigraziun en auters stadis europeics, surtut en Frantscha, Germania, Svizra, Belgia ed en il Reginavel Unì.
Religiuns e concepziuns dal mund[modifitgar | modifitgar il code]
Uffizialmain appartegnan 92 % da la populaziun a la baselgia catolic-romana (situaziun dal 2000). La cumpart da las persunas che sa participeschan activamain a la vita religiusa sa diminuescha però cuntinuadamain.[5] En rom d’in studi independent ch’è vegnì realisà il 2015 han anc 68 % inditgà d’esser catolics. Finanziada vegn la baselgia catolica dal stadi spagnol a basa d’in contract cun la Sontga Sedia e betg sur ina taglia da baselgia directa; ina sortida da la baselgia n’è uschia betg colliada cun avantatgs finanzials. Dapi il 2007 ston ils pajataglia però decider sezs, schebain 0,7 % da la taglia sin las entradas duain pervegnir a las baselgias ubain ad auters intents socials u culturals. Na prendan els nagina decisiun, vegn questa cumpart da la taglia obligatorica attribuida directamain als auters intents. La finanziaziun statala directa ch’existiva dapi il 1979 è vegnida abolida dal tuttafatg. L’onn 2008 han 34,3 % dals pajataglia decidì da vulair sustegnair la baselgia catolica; per quella ha quai muntà in augment da las entradas da taglia da 173,8 milliuns sin 252,7 milliuns euros.
La cumpart dals muslims munta a 0,5 %, dals protestants a 0,3 % e dals testimonis da Jehova a 0,25 %. En Spagna è situà l’impurtant lieu da pelegrinadi Santiago de Compostela che furma la destinaziun da numerus pelegrins sin la via da son Giachen.
Las pli grondas citads[modifitgar | modifitgar il code]
Madrid e Barcelona furman las pli grondas citads dal pajais. La gronda creschientscha da las citads en il decurs dals davos onns ha però gì per consequenza ch’igl èn sa furmadas metropolas che tanschan per part lunsch sur ils cunfins politics ed administrativs da las singulas citads ora. En las regiuns grondas da Madrid e Barcelona vivan bundant sis resp. quatter milliuns umans, en las regiuns metropolas Valencia, Sevilla e Bilbao mintgamai bundant in milliun.
Communitads autonomas[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais è dividì en 17 communitads autonomas; areguard lur grondezza èn quellas fitg eterogenas. En l’Andalusia, la Catalugna e las regiuns da Madrid e Valencia vivan mintgamai tranter 5 ed 8 milliuns persunas; en las regiuns las pli pitschnas Navarra, Cantabria e La Rioja percunter dumbers lunsch sut in milliun (situaziun dal 2009).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
En il 11avel tschientaner a.C. han ils Fenizians populà la costa dal sid; la pli enconuschenta da lur colonias è stada Cádiz (Gades). Il num ‹Spagna› deriva da la denominaziun latina Hispania (dal fenizian ishapan ‹pajais dals iraxs da la grippa›; quai ch’ils Fenizians tegnevan per iraxs da la grippa eran però en vardad cunigls). Durant la Segunda Guerra punica èn arrivadas l’emprima giada truppas romanas sin la Peninsla; quellas han occupà relativamain svelt il vest ed il sid da quella. Enfin ch’era il nord è stà sut la controlla dals Romans, hai però durà radund 200 onns. En la fasa tardiva da l’Imperi roman occidental èn ils Visigots arrivads en la Gallia ed han furmà là il Reginavel dals Visigots che cumpigliava er vastas parts da l’Iberia. Suenter ina greva terrada cunter ils Francs han ils Visigots rumì per gronda part la Gallia e translocà il center da lur reginavel sin la Peninsla Iberica. Questa segunda ed ultima fasa dal Reginavel dals Visigots vegn numnada – tenor la chapitala – Imperi da Toledo.
A l’entschatta dal 8avel tschientaner han ils Maurs destruì il Reginavel dals Visigots e conquistà l’entira Peninsla Iberica. Lur domini ch’ha durà plirs tschientaners ha segnà il pajais. La ierta araba sa manifestescha tant en l’architectura sco er en la lingua. Als Maurs na duevi però betg reussir da conquistar durablamain er las muntognas perifericas situadas en il nord da la Peninsla. Da là ha lura cumenzà la reconquista. Quella è sa tratga a la lunga sur tschientaners (722–1492). En rom da pliras etappas è il domini mauric vegnì stgatschà enavos dals imperis cristians, e quai fin la Crudada da Granada il 1492 ch’ha muntà la fin da las structuras statalas mauricas sin la Peninsla. Suenter la fin da la reconquista ha gì lieu ina persecuziun da minoritads religiusas. Ils ‹retgs catolics› Isabella I da Castiglia e Fernando II d’Aragon na vulevan tolerar en lur sfera da pussanza naginas persunas che n’eran betg catolicas. Muslims e gidieus èn vegnids sfurzads da sa laschar battegiar. L’onn 1478 è vegnida endrizzada l’inquisiziun spagnola cun l’intent da scuvrir e punir ‹nuncartents› ch’eran be sa convertids exteriuramain e che pratitgavan en il zuppà lur veglia cretta. Ils 31 da mars 1492 han Isabella I e Fernando II relaschà l’Edict da l’Alhambra; quel ha prescrit che tut ils 300 000 Gidieus che n’eran betg pronts da sa laschar battegiar stoppian bandunar la Peninsla Iberica.[6] Da quest’emigraziun è sa furmada entaifer il giudaissem la gruppaziun dals sefardim. Il 1609 ha Felipe III schizunt stgatschà ils moriscos, ils perdavants dals Maurs ch’eran sa convertids al cristianissem.
En il 15avel tschientaner èn s’unids ils dus reginavels da la Castiglia e d’Aragon. Aragon furmava da quel temp gia daditg in’impurtanta pussanza maritima en la Mar Mediterrana. E la Castiglia steva en concurrenza cun il Portugal per la predominanza en l’Ocean Atlantic. Cun la scuverta da l’America tras Cristof Columbus l’onn 1492 è la Spagna avanzada per in tschert temp ad ina pussanza mundiala.
Cun l’imperatur Karl V (sco retg spagnol: Carlos I), in biadi dals ‹retgs catolics›, è vegnì il 1516 in Habsburgais sin il tron spagnol. Fin che la lingia spagnola è morta ora l’onn 1700 èn tut ils retgs spagnols derivads da questa dinastia. La dumonda da la successiun dal davos retg habsburgais Carlos II ha manà a la Guerra da successiun spagnola, en la quala èn stadas involvidas las pussanzas europeicas dominantas da quel temp. En consequenza da la guerra è vegnì in rom dals Bourbons cun Felipe V sin il tron spagnol.
L’imperi colonial spagnol s’extendeva vers il 1600 sur vastas parts da l’America dal Sid ed America Centrala, dals Stadis Unids dad oz e da las Filippinas. Rinforzond però ils Englais e Franzos lur stentas d’obtegnair colonias, è la predominanza spagnola plaunsieu stulida. Las guerras da liberaziun dals stadis americans, surtut la Guerra d’independenza mexicana e las Guerras d’independenza sidamericanas, han manà la gronda part da las colonias en l’independenza. En rom da la guerra spagnol-americana ha la Spagna pers las davosas grondas possessiuns als Stadis Unids, quai ch’ha muntà la fin da l’imperi colonial. Las colonias africanas ch’èn vegnidas vitiers pli tard (il Maroc spagnol, la Sahara spagnola e la Guinea Equatoriala) han la finala cuntanschì en il 20avel tschientaner lur independenza.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner furmava la Spagna per gronda part in stadi agrar sutsviluppà e segnà da relaziuns da possess feudalas; la pauca industria avant maun sa concentrava surtut sin la Catalugna ed il Pajais Basc. L’onn 1923 ha il general Miguel Primo de Rivera surpiglià la pussanza ed ha installà ina dictatura militara. Pervi dals problems socials fitg urgents n’ha quella però betg pudì sa tegnair ditg; il 1931 è la Spagna daventada ina republica. Ma ils conflicts politics e socials han engrevgià da l’entschatta ennà la Segunda Republica e gia il 1932 hai dà in’emprova da putsch da vart da militar da dretga sut general José Sanjurjo. L’onn 1934 hai dà intginas sullevaziuns da sanestra e d’anarchists, las qualas èn per part vegnidas abattidas sanguinusamain. L’instabilitad politica vegniva tizzada surtut da represchentants extrems da posiziuns sanestras e dretgas e da lur furmaziuns paramilitaras, ma er da vart da commembers da las forzas da segirezza regularas. La situaziun tendida è be anc pegiurada suenter che la frunt naziunala (che sa cumponiva dals liberals da sanestra, socialists e communists) ha gudagnà ils 17 da favrer 1936 las elecziuns en il parlament.
Il fanadur 1936 han parts dal militar sut il generalissim Francisco Franco fatg in culp da stadi cunter la regenza. Il putsch ha però be gì success en intginas parts dal pajais ed ha fatg naufragi en ils impurtants centers politics ed industrials (t.a. Madrid, Catalugna, Pajais Basc). Sinaquai è suandada la Guerra burgaisa spagnola. En il decurs da quella èn ils putschists vegnids sustegnids a moda decisiva da vart da l’Italia faschista e da la Germania naziunalsocialistica; las democrazias liberalas Frantscha e Gronda Britannia han fatg ina politica da nunintervenziun ed han uschia favurisà l’avanzament da Franco cunter la republica.
Il 1939 è la guerra ida a fin cun la victoria dals naziunalists cunter la Spagna republicana. L’epoca da la dictatura da Franco ha cumenzà cun ina fasa da purificaziuns violentas ch’ha durà plirs onns ed ha manà il pajais en ina letargia politica e sociala da lunga durada. Sco en auters pajais europeics hai er dà en Spagna suenter la Segunda Guerra mundiala – or da la quala igl era reussì a Franco da tegnair il pajais – in grond boom economic.[7] Il 1947 ha Franco restaurà la monarchia en Spagna ed ha fixà il 1969 che Juan Carlos duaja daventar ses successur sco schef da stadi. Suenter la mort dal dictatur ils 20 da november 1975 ha quel inizià in process da democratisaziun (spagnol transición). Cun la constituziun dal 1978 è la Spagna daventada ina monarchia parlamentara. Dapi la fasa finala da la dictatura ed er durant la fasa da transiziun èn l’ETA ed autras gruppas terroristicas da sanestra e da dretga stadas fitg activas. Il 1981 hai anc dà in’ulteriura emprova da putsch (‹23-F›) da vart da militars da dretga e parts da la Guardia Civil paramilitara cunter la regenza democratica.
La transiziun è ida a fin il 1982 cura che la partida socialdemocratica sut Felipe González ha surpiglià la regenza. En il decurs dals onns 1980 è la Spagna daventada commembra da la NATO e da l’Uniun europeica ed è stada segnada d’in ulteriur svilup economic. A medem temp è vegnida installada en il cumbat cunter l’ETA ina gruppa da terrorissem statal (GAL) ch’ha cumbattì il separatissem basc cun tortura e murdraretschs; quest’epoca è enconuschenta en Spagna sco ‹guerra tschuffa›.[8]
Dretg[modifitgar | modifitgar il code]
Dretg constituziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun dals 6 da december 1978 è la Spagna in stadi da dretg social e democratic. Sia furma statala è quella d’ina monarchia parlamentara. Il titel da retg vegn dà vinavant a moda ereditara. Il retg è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas. La sedia da la famiglia roiala è il Palacio de la Zarzuela a Madrid.
A la curuna spagnola cumpetan en emprima lingia funcziuns represchentativas. Ultra da quai conferma il retg las leschas e designescha e relascha il schef da la regenza.
L’organ legislativ superiur da la Spagna è il parlament, las Cortes generales. Las cortes sa dividan en duas chombras, la chombra dals deputads (Congreso de los diputados) ed il senat (Senado). Ils 300 fin 400 commembers da la chombra dals deputads vegnan elegids mintga quatter onns en elecziun directa. Il senat dumbra 259 commembers. Da quels vegnan elegids 208 directamain dal pievel, entant ch’ils 51 restants vegnan designads dals parlaments da las communitads autonomas. Er ils senaturs vegnan tschernids per in temp d’uffizi da quatter onns.
Il primminister (presidente del gobierno) vegn elegì da la chombra dals deputads. Ils ministers vegnan designads dal retg sin proposta dal primminister. Il sez uffizial furma il Palacio de la Moncloa a Madrid.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Partidas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
En la chombra dals deputads existan quatter partidas resp. colliaziuns da partidas ch’èn activas en tut la Spagna: il Partido Popular (PP) d’orientaziun dretga-conservativa, la PSOE socialdemocratica, l’Izquierda Unida (IU) che collia la sanestra e l’Unión Progreso y Democracia (UPyD), ch’è vegnida fundada il 2008, da tenuta antiregiunala-liberala. Ultra da quai furma la partida da protesta Podemos ch’è sa furmada il 2014 ina rolla adina pli impurtanta.
Divisiun politica[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna è partida en 17 communitads autonomas u regiuns (comunidades autónomas). Quellas na disponan da nagina independenza statala (la Spagna n’è pia nagin stadi federativ), ma exequeschan tuttina incumbensas cumparegliablas p.ex. a quellas dals chantuns svizzers u dals pajais federativs da la Germania. Set da questas communitads consistan da be ina provinza (Asturia, Cantabria, Navarra, La Rioja, Madrid, Murcia, Balearas), las ulteriuras da pliras. Tut en tut datti 50 provinzas. Las duas citads autonomas Ceuta e Melilla n’èn attribuidas ni ad ina communitad autonoma ni ad ina provinza.
Il stgalim administrativ il pli profund furman las vischnancas (municipios). En diversas communitads autonomas datti tranter las provinzas e las vischnancas anc in stgalim intermediar, il qual porta differents nums (comarcas, veguerías, mancomunidades).
Gia dapi daditg existan conflicts nunschliads areguard il status d’autonomia dal Pajais Basc e da la Catalugna. En il Pajais Basc cumbatta l’ETA dapi il 1959 cun violenza e terrur per l’independenza. Las partidas explicitamain bascas resp. catalanas s’engaschan percunter sin via politica per in’extensiun da l’autonomia, per ina ‹colliaziun lucca cun la Spagna› resp. per l’independenza da lur regiuns. Ins sa referescha al dretg d’autodeterminaziun dals pievels e vul realisar votaziuns dal pievel, en rom da las qualas la populaziun da las regiuns respectivas duai pudair decider libramain davart il status. Ils models persuenter furman tranter auter las votaziuns a Québec (1980, 1995) ed en il Montenegro (2006). Las partidas orientadas ad ina Spagna centralistica PP e PSOE èn cunter quests plans.
Polizia[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la sutdivisiun politica da la Spagna è il sistem da polizia vaira cumplex. Quel cumpiglia la Guardia Civil (ch’è organisada a moda militara e ch’è suttamessa tant al ministeri da defensiun sco er al ministeri da l’intern), la polizia naziunala, la polizia da las communitads autonomas sco er las polizias da las vischnancas resp. citads.
Servetsch secret[modifitgar | modifitgar il code]
Il servetsch secret Centro Nacional de Inteligencia (CNI) è vegnì fundà il 2002. Ses precursurs èn stadas differentas organisaziuns statalas dal temp da Franco che n’eran uffizialmain betg enconuschentas e che na purtavan nagin num.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Las forzas armadas sa dividan en las forzas terrestras, la marina cun l’infantaria da marina e l’aviatica militara. Ultra da quai fan part da l’armada la Guardia Civil e l’Unidad Militar de Emergencias ch’è vegnida fundada il 2005. Unitads independentas furman la guardia roiala (Guardia Real) sco er la legiun spagnola ch’è suttamessa directamain al cumond superiur. L’armada dumbra radund 123 000 schuldads (situaziun dal 2014)[9]; l’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2001.
Politica europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il prim da schaner 1986 furma la Spagna in stadi commember da l’Uniun europeica odierna. En pli appartegna il pajais a diversas organisaziuns europeicas sco l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa u l’Agentura da defensiun europeica.
Cun sia tenuta proeuropeica ha la Spagna giugà in’impurtanta rolla areguard differentas iniziativas. Da menziunar spezialmain èn: il svilup d’ina Europa sociala; l’instituziunalisaziun da las relaziuns cun l’America Latina; l’Europa dals burgais e l’introducziun da l’iniziativa da burgais europeica; il cumbat cunter la criminalitad organisada internaziunala; il svilup d’ina politica d’immigraziun communabla ed il rinforz dals cunfins exteriurs; l’extensiun da la collavuraziun cun ils pajais dal territori mediterran e nordafrican.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Rait da vias[modifitgar | modifitgar il code]
En Spagna devi il 2009 479 autos sin 1000 abitants. 78 % da la populaziun vivan en citads. En tschertas aglomeraziuns è la rait da vias per part surchargiada durant il traffic da lavur. I dat però er citads cun sistem da diriger il traffic, sco per exempel Valencia.
Il pajais dispona d’ina buna rait da vias d’ina lunghezza totala da 663 795 kilometers. La rait da vias da transit cumpiglia vias naziunalas (carreteras nacionales) ed autostradas, las uschenumnadas autovías (libras da taxas) e las autopistas (cun taxa da via, de peaje). Las vias che mainan enturn las aglomeraziuns èn per ordinari libras da taxas, bleras colliaziuns interurbanas èn percunter suttamessas a taxas.
Velo[modifitgar | modifitgar il code]
Ir cun velo vegn resguardà en Spagna en emprima lingia sco activitad sportiva. Sco med da traffic vegn il velo pir duvrà l’ultim temp pli savens, cumbain che la cultura da velo n’ha anc betg cuntanschì il nivel da l’Europa Centrala u dal Nord. Surtut en las citads è creschida ils ultims onns la rait da vias per velos; en il fratemp disponan numerusas citads er d’in sistem d’emprestar velos. Barcelona, che dispona d’ina geografia da citad fitg planiva ed è perquai fitg adattada per ir cun velo, ha creà fin il 2013 ina rait da vias per velos da 182 km lunghezza.
Rait da bus interurbans[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che la Spagna dispona d’ina infrastructura da viafier plitost modesta, è la rait da bus interurbans tant pli vasta. En citads pitschnas e pli grondas datti spezialas staziuns da bus. La rait da bus collia surtut citads pli pitschnas e vitgs, ma igl existan er lingias surregiunalas e colliaziuns internaziunalas.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli gronds ports da mar sa chattan ad Algeciras, Barcelona, Valencia, Bilbao, Gijón e Santa Cruz de Tenerife. Tranter la Peninsla Iberica e las Balearas resp. las Canarias datti ina retscha da colliaziuns da traffic da navettas.
Per la navigaziun interna èn vegnids construids en il 18avel e 19avel tschientaner il Canal Imperial de Aragón ed il Canal de Castilla. En il fratemp vegnan quels però be pli duvrads per transportar aua da baiver. Per il provediment cun aua ed energia èn vegnidas construidas en il decurs dal 20avel tschientaner en tut ils curs da flums pli gronds numerusas serras, uschia ch’ins na po betg pli navigar sin ils flums dal pajais. La suletta excepziun furma il Guadalquivir tranter Sevilla e l’Atlantic. Sin quest sectur pon er navigar bastiments d’auta mar.
Rait da viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la rait tradiziunala da la societad da viafier statala Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles (RENFE) sa tracti d’ina viafier a binari lad (1668 mm). Quella vegn cumplettada successivamain tras ina rait da tren ad auta sveltezza a binari normal cun num Alta Velocidad Española (AVE). Quest’ultima cumpigliava il 2013 ina lunghezza da 2276 kilometers.
Numerusas citads disponan d’ina rait da trens urbans; ultra da quai datti a Barcelona, Bilbao, Madrid, Valencia, Sevilla, Malaga e Palma de Mallorca viafiers sutterranas.
Plazzas aviaticas[modifitgar | modifitgar il code]
En radund 40 citads spagnolas datti plazzas aviaticas per aviuns da passagiers. Las pli grondas societads aviaticas spagnolas èn Iberia, Air Europa e Vueling. Las plazzas aviaticas da Madrid e Barcelona tutgan areguard il dumber da passagiers tar las diesch pli grondas en tut l’Europa. Tranter Madrid e Barcelona exista ina punt aviatica, puente aéreo: tranter las 7 e las 23 uras partan numerus sgols entaifer fitg curts intervals.
Internet[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2012 possedevan tenor indicaziuns da l’OECD be 11 milliuns abitants (pia radund 25 % dals Spagnols) in access a l’internet, quai ch’è ina valur fitg bassa en congual cun la media europeica.
Economia d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La pli impurtanta funtauna d’energia en Spagna è il petroli; quel furnescha stgars la mesadad da l’energia primara. Tut en tut munta la cumpart dals combustibels fossils (petroli, gas natiral e charvun) a bundant 75 %. L’onn 2010 han stuì vegnir importadas 73,9 % da tut las funtaunas d’energia primara.
L’energia electrica ha cumpiglià il 2009 21,5 % da tut l’energia finala. La producziun d’electricitad succeda surtut cun agid d’ovras electricas cumbinadas da gas e vapur (23 %), las sis ovras atomaras han furnì 22 %, mintgamai 16 % derivan d’implants eroelectrics e d’ovras idraulicas, 7 % d’implants d’energia a charvun e 2 % d’implants solars (cumpart restanta: energias regenerablas e.a.). L’onn 2010 ha la Spagna producì il pli bler energia electrica a basa da la forza dal vent en tut l’Europa (43 692 GWh).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il Plan de Estabilización, la vieuta democratica dal temp suenter il 1975, l’adesiun a la Communitad europeica l’onn 1986 e la participaziun a l’Uniun economica e monetara europeica ha la Spagna tschentà il fundament per ina creschientscha economica a lunga durada. L’industria dal pajais è vegnida liberalisada e modernisada successivamain. Da quai èn resortidas intginas interpresas ch’ageschan cun success a nivel internaziunal, sco per exempel Iberia, Seat, Telefónica, Zara u Endesa. L’avertura da la Spagna per la concurrenza internaziunala ha manà a vastas investiziuns directas nà da l’exteriur.
Il pretsch per quest svilup ha però furmà in process da diminuziun entaifer las branschas tradiziunalas, quai ch’è tranter auter sa manifestà vaira ferm en il Pajais Basc. Ultra da quai sa chatta il dumber d’emploiads da las interpresas spagnolas lunsch sut la media europeica (10 il 2011, media europeica 17; per cumparegliar: Grezia 5, Germania 35). 80 % da las interpresas entaifer l’industria che producescha han main che 10 collavuraturs, quai ch’è in indizi per ina capacitad da concurrenza plitost bassa.
Product naziunal brut[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor indicaziuns dal Fond monetar internaziunal furmava la Spagna il 2011 la dudeschavel gronda economia naziunala dal mund.[10] La crisa economica dal 2009 ha er tutgà la Spagna ed ha manà in tschert temp ad in aut dumber da dischoccupads. A partir dal 2013 para questa fasa da recessiun e stagnaziun d’esser stada surmuntada. Il product naziunal brut da la Spagna ha muntà il 2014 a 1058,4 milliardas euros.
La structura da l’economia spagnola mussa la repartiziun tipica d’ina naziun industrialisada: 68 % servetschs, 20 % industria elavuranta, 9 % economia da construcziun, 3 % agricultura. Impurtants secturs economics èn il turissem, la branscha da construcziun, la tecnica da communicaziun ed infurmaziun, l’industria da metal, la construcziun da maschinas, l’agricultura e la petrochemia.
La Spagna è segnada da grondas differenzas economicas tranter las singulas communitads autonomas. En regiuns ch’èn industrialisadas fermamain, sco il Pajais Basc, Madrid, Navarra u la Catalugna, sa chattava il product naziunal brut per persuna tranter 8 e 25 % sur la media da l’Uniun europeica; en regiuns plitost agraras sco Extremadura, Castiglia-La Mancha u Andalusia però 28 fin 37 % sut la media europeica.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna è vegnida visitada il 2013 da 60,6 milliuns turists; suenter la Frantscha ed ils Stadis Unids sa chatta la Spagna uschia sin la terza plazza da la statistica da viadi mundiala. La pli impurtanta destinaziun turistica furma la Catalugna cun la chapitala Barcelona (25,7 % da tut ils turists), alura suondan las Balearas, las Canarias e l’Andalusia.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
54 % da la surfatscha dal pajais vegn utilisada da l’agricultura. Radund 20 % dal territori da cultivaziun vegn sauà. Ils guauds cumpiglian ina surfatscha da 144 000 kilometers quadrat. En Spagna vegnan producids ils suandants products agrars: granezza (surtut furment e tirc), legums, ulivas, ivas, ravas, fritgs da citrus, charn (t.a. nursa, chaura, cunigl e giaglinom), products da latg (p.ex. il chaschiel manchego), pesch da mar e fritgs da mar.
Abitaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras famiglias spagnolas possedan sper in’abitaziun en la citad ina chasa da fin d’emna sin la terra u sper la mar. Tenor cifras dal Banco de España devi la fin 2005 en Spagna radund 23,7 milliuns abitaziuns e 15,39 milliuns tegnairchasas. Mintga chasada dispona pia en media da 1,54 abitaziuns, quai ch’è la pli auta rata en tut il mund. Radund 85 % da las abitaziuns vegnan abitadas da lur possessurs, 15 % vegnan affittadas.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2009 expensas en l’autezza da 483 mrd. euros ed entradas da 366 mrd. euros. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 117 mrd. euros resp. da 11,1 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi muntavan il medem onn a 560,6 mrd. euros u 53,2 % dal product naziunal brut. Suenter la crisa da finanzas han las mesiras da spargn gidà a stabilisar in pau la situaziun finanziala dal pajais.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna ha contribuì en tut las spartas culturalas artists ed ovras da renum mundial. Qua ina survista dals nums ils pli impurtants:
- Litteratura: Miguel de Cervantes, Tirso de Molina, Lope de Vega, Pedro Calderón de la Barca, Francisco de Quevedo, Baltasar Gracián, Rosalía do Castro, José Zorrilla, Federico García Lorca, Camilo José Cela.
- Musica: Tomás Luis de Victoria, Antonio de Cabezón, Manuel de Falla, Paco de Lucía, Joaquín Rodrigo, Ernesto Halffter.
- Film: Luis Buñuel, Carlos Saura, Pedro Almodóvar, Fernando Trueba, Alejandro Amenábar, Juan Antonio Bardem.
- Pictura: Francisco de Zurbarán, Diego Velázquez, Bartolomé Esteban Murillo, Alonso Cano, Francisco de Goya, Joaquín Sorolla y Bastida, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Antoni Tàpies.
- Sculptura: Joan Miró, Eduardo Chillida, José Álvarez Cubero, Julio González.
- Architectura: Antoni Gaudí, Santiago Calatrava, César Manrique, Ricardo Bofill, Juan Bautista de Toledo, Rafael Moneo.
- Moda: Cristóbal Balenciaga, Manolo Blahnik, Amaya Arzuaga, Custo Dalmau, Paco Rabanne, Mantilla.
In tipic spectacul spagnol furma la corrida. Tenor l’opiniun da ses aderents è quel da resguardar sco in art, en il qual l’eleganza e l’estetica giogan in’impurtanta rolla. En ils egls da blers critichers furma ella però ina tradiziun arcaica e brutala; pervi da la tortura d’animals ch’è colliada cun la corrida na meritia quella betg da vegnir cuntinuada en la furma odierna. Tant en la Catalugna sco er sin las Inslas Canarias è ella scumandada en il fratemp.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las gasettas dal di surregiunalas cumpara en la chapitala Madrid: ‹El País› (ediziun il 2003 radund 561 000 exemplars), ‹El Mundo› (379 000), ‹ABC› (346 000) e ‹La Razón› (205 000). A Barcelona cumparan ‹La Vanguardia› (240 000) e l’impurtanta gasetta regiunala ‹El Periódic› (221 000; er en versiun spagnola sco ‹El Periódico›). Da muntada èn er gasettas da sport che cumparan mintga di sco ‹Marca› (549 000) ed ‹As› (303 000).
L’emettur da radio e televisiun da dretg public sa numna Radiotelevisión Española (RTVE). L’emettur da televisiun (TVE) cumpiglia ils programs La 1, La 2 e TVE Internacional sco er intgins programs da sparta. Emetturs da televisiun privats furman t.a. Antena 3, Cuatro Telecinco e LaSexta.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il ballape è en Spagna per lunschor il sport il pli popular, e quai tant sco sport da massa sco er areguard il public en ils stadions e davant la televisiun. Ils pli enconuschents clubs da ballape èn Real Madrid e FC Barcelona che tutgan a medem temp tar ils megliers clubs da l’Europa. Ulteriurs impurtants clubs naziunals furman FC Valencia, Atlético Madrid, Athletic Bilbao, Real Saragossa e FC Sevilla. A l’equipa naziunala èsi fin uss reussì da gudagnar trais giadas il campiunadi europeic, numnadamain il 1964, il 2008 ed il 2012. Il 2010 è la Spagna daventada per l’emprima giada campiun mundial.
Ulteriurs sports da squadra populars èn ballabasket, ballamaun, hockey, futsal (ballape en halla), ballarait e ballanataziun; a las universitads è ultra da quai il rugby ordvart popular. Surtut en las regiuns Catalugna e Galizia è en pli il hockey sin rollas derasà vastamain.
Er il sport motorisà è fitg popular en Spagna. L’interess per la furmla 1 ha culminà cun Fernando Alonso ch’è daventà campiun mundial il 2005 e 2006.
Il ciclissem è in ulteriur sport fitg apprezià tant sco sport da profis sco er sco sport da massa. Cun Miguel Indurain, Federico Bahamontes, Luis Ocaña Pernia, Pedro Delgado, Óscar Pereiro, Alberto Contador e Carlos Sastre dispona la Spagna da set victurs dal Tour de France. Óscar Freire è ultra da quai daventà diversas giadas champiun mundial. Il pli impurtant eveniment da ciclissem è la Vuelta; ulteriuras cursas da muntada internaziunala èn il Tur dal Pajais Basc, il Tur da la Catalugna e la Clásica San Sebastián.
Il pli impurtant sport individual furma il tennis. Tar ils giugaders da tennis spagnols ch’èn stads u en ils pli enconuschents a nivel internaziunal tutgan Manuel Santana, Carlos Moyá, Sergi Bruguera, Arantxa Sánchez Vicario, Conchita Martínez e Rafael Nadal.
Dis da festa naziunals[modifitgar | modifitgar il code]
En Spagna vegnan designads mintg’onn 14 dis da festa. Intgins da quels vegnan prescrits dal stadi, intgins da las communitads autonomas e mintgamai in di da festa da las provinzas. I sa tracta dals dis da festa usitads entaifer l’onn ecclesiastic, da dis da festa da patruns da citads, provinzas, regiuns u naziunals sco er da las suandantas festas secularas: di da la lavur (1 da matg), festa naziunala a chaschun da la scuverta da l’America tras Cristof Columbus (Día de la Hispanidad / El Pilar ils 23 d’october) e di da la constituziun che regorda a l’approvaziun da la constituziun dal 1978 (6 da december).
- ↑ www.destatis.de: Fatgs e cifras.
- ↑ Gesamtfruchtbarkeitsrate. En: Eurostat, consultà ils 17 da fanadur 2011.
- ↑ Gesunde Lebensjahre und Lebenserwartung bei der Geburt, nach Geschlecht. En: Eurostat, consultà ils 27 da mars 2014.
- ↑ Ausländische Staatsangehörige machten 6,5 % der EU27 Bevölkerung im Jahr 2010 aus. En: Eurostat, consultà ils 17 da fanadur 2011.
- ↑ Jürgen Erbacher: Schwere Mission im katholischen Spanien. heute.de. 7 da fanadur 2006.
- ↑ Die Juden in der Welt: Spanien Gallut Sfarad 2, consultà ils 11 d’avust 2008.
- ↑ Nicholas Crafts, Gianni Toniolo: Economic Growth in Europe Since 1945, Cambridge University Press, 1996, ISBN 978-0-521-49964-4, p. 123.
- ↑ Amnesty International: Jahresbericht 1998 – Spanien.
- ↑ Spain Military Strength Globalfirepower, consultà ils 10 d’october 2015.
- ↑ El Punt, 12 d’avrigl 2011, p. 24.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Walther L. Bernecker (ed.): Spanien-Handbuch. Geschichte und Gegenwart. Francke, Tübingen 2006, ISBN 3-8252-2827-4 (UTB 2827).
- Walther L. Bernecker (ed.): Spanien heute. Politik – Wirtschaft – Kultur. 5. ed. Vervuert, Francfurt a.M. 2008, ISBN 3-86527-418-8.
- Toni Breuer: Iberische Halbinsel. Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-14785-4.
- René Alexander Marboe: Von Burgos nach Cuzco. Das Werden Spaniens 530–1530. Magnus, Essen 2006, ISBN 3-88400-601-0.
- Henri Stierlin: Die Welt Spaniens. Gondrom, Bayreuth 1982, ISBN 3-8112-0301-0.
- Sarah Mongourdin-Denoix: Spain: a country profile (PDF, 640.33 Kb, 40 p.), Eurofound, 19 da schaner 2010.


c: text/html

text:
Sco la banca ha communitgà en il rapport da gestiun, ha cunzunt l'augment da 6,3% dals daners da clientella e da 2,1% dals emprests ipotecars auzà la summa da bilantscha. Il gudogn net da 510'213 francs è dentant gnanc 1% pli aut che quel dal 2016.
Il retgav ord las fatschentas commerzialas, da cumissiun e da servetschs è bain creschì per 27%. Quest augment è dentant puspè vegnì gulivà entras ina diminuziun da 4% dal retgav ord la fatschenta da tschains. Quai causa la digren da la marscha da tschains.
RR novitads 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils Svizzers ston desister dals 3 puncts malgrà ch'els avevan cumenzà plain schlantsch la partida. Suenter 12 minutas han ils Svizzers gia manà cun 2 a 0. Cun questa terrada ha la Svizra bain manchentà da sa qualifitgar anticipadamain per ils quartfinals. Grazia al punct ch'i dat tuttina resta la Svizra però en la cursa per la proxima runda, la fasa da k.o. En la tabella da la gruppa B è la Svizra ussa sin plazza 3, davos il Canada e la Tschechia.
En la gruppa A ha questa saira la Svezia battì il Danemarc cun 4 a 2.
Sa qualifitgà per ils quartfinals èn entant ils Stadis Unids da l'America, la Russia e la Svezia da la gruppa A. Da la gruppa B n'è anc nagina squadra sa qualifitgada.
RR Novitads 23:00


text:
La Tudestga da 35 onns era ensemen cun ses partenari da viadi cun gianellas en direcziun da la chamona da Maighels cura ch'ella era vegnida sutterrada d'ina lavina. En in stadi critic era ella vegnida sgulada en l'Ospital chantunal a Cuira. Là è ella morta la notg passada pervi da sias grevas blessuras.
Ils dus viandants eran vegnids en la lavina ch'era sa distatgada vers mezdi. L'um da 40 aveva pudì sa salvar sez ed aveva clamà agid cun ses telefonin. Cun quai ch'el era era blessà n’ha el betg pudì tschertgar la dunna. Quella era vegnida chattada in mez meter sut la naiv dad in chaun da lavina da la secziun Terri dal CAS.
RR novitads 11:00


text:
John Travolta & Olivia Newton John:You’re the one that I want
- Mardi, 11.4.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 11.4.2017, 9:30, RTR
Cun il film Grease è il giuven actur John Travolta definitiv vegnì famus sin l'entir mund. Ensemen cun la chantadura englais-australiana Olivia Newton-John ha el giugà in pèr inamurà. Las chanzuns tar il film han medemamain gì in grond success internaziunal. En spezial la chanzun «You're the one that I want» ch'è stada gia avant la premiera dal film a la testa da diversas paradas da hits.


text:
El saress bell víver end un país endo'qe tût i la pensa end l'istessa manera, endo'qe tût i g'ha l'istessa base coltural e endo'qe tût i parla e i viv end l'istessa lengua, nò?! Proviv a pensar-g: tute le persone entorn a ti qe le pensa exatament come ti, qe le parla la tòa lengua, qe le manja i istêss pĭât qe te mànget ti, qe le g'ha l'istessa religion qe te g'het ti. Qe bell, un país pĭén de robotîn tût precîs entrà de lôr, nò?
Eh... enveci nò! Questa còsa la g'ha un nòm e quell nòm qí l'è fascism. Perqè l'idea qe le persone le g'hàbii de ésser tute precise l'è spaventosa e l'è stada per dexennî el pilastre principal de l'ideal fascista.
Benito Mussolini, quand qe 'l g'ha cominçad a sparnegar queî qe i saress diventâd pœ i pônț principaî del sò ventenni, el g'ha dad importança extrema al faț de far diventar tuta l'Itàlia precisa. Mussolini el g'hiva l'ideal patriòtic de "una pàtria, una lengua, un pòpol" e l'era cĭar fin de súbit qe per lu le diference colturaî li era negative e le fava mal al "tricolor". Ma è-la justa considerar "bona" questa vision mussoliniana? Fin a que ponț podom dar pĭussé importança a "la pàtria" qe a le persone? E se són dré a parlar de quella ròba qí l'è perqè són stuf de trovar-m tût i dí a hir-g a qe far cond persone qe le me dis "Ah, som en Itàlia e g'hom de parlar italian!".
Ma perqè? Per quala reson se pœd accetar qe al sud i se mangi i babà e al nòrd la caçœla, ma se pœd miga accetar qe en Sicília se parli sicialian e en Lombardia lombard? Perqè se g'ha sempre de tratar la lengua come una ròba segondària? Anci... la lengua l'è la prima e pĭussé íntima forma de expression de l'ànima de una persona. La vén an'mò prima del manjar, de la religion, de la política. E l'è bàrbar pensar qe una persona la g'hàbii de parlar la tòa istessa lengua, a priori, sença considerar qe forsi l'è miga la sòa, l'è miga quella que lé la dopera per pensar, per víver.
Gh'è nessuna scusa per accetar qe l'unità nacional, quella de impronta fascista, quella demolidora de la coltura de la nacion istessa, la saghi pĭussé important de la dignità e de la libertà del sò pòpol e de la sòa terra. L'è un sqifi. E ògne vòlta qe vergun el me dis qe en Itàlia la saress justa qe tût i parli apena italian, me vén sú un nervós end el cœr qe me pĭaseress hir-g un scĭòp.


text:
L'accident è schabegià durant la producziun da la saira dal circus Knie sin l'Allmend a Lucerna, curt avant las 22:30. L'artista saja sa participada al numer d'acrobatica da l'aria «Desire of Flight», l'ultima producziun dal program da quest onn.
Il circus ha communitgà che l'artista saja crudada perquai ch'ella haja fatg in sbagl tar ina manipulaziun. Tenor il program dal circus, lavura l'artista ensemen cun ses um. Il pèr mussa elements da la pli auta grevezza. La producziun è vegnida rutta giu dal circus suenter l'accident, uschia la polizia. Tar la moda e maniera co l'accident saja capità n'ha la polizia anc betg pudì far indicaziuns.
La dunna è vegnida transportada cun in'ambulanza en l'ospital, uschia la polizia da Lucerna. Ils frars Knie dal circus naziunal Knie han communitgà che l'artista haja rut omaduas chanvellas ed ella haja mess ord lieu in cumbel suenter ch'ella saja crudada radund quatter enfin tschintg meters a bass. Suenter l'accident saja ella dentant stada alerta durant l'entir temp.
RR novitads 10:00


text:
Sch'ils cumbats cuntinueschian alura saja l'UE pronta per ina reacziun commensurada, uschia Mogherini. La Russia ed ils separatists stoppian realisar immediat e cumplainamain las obligaziuns ch'els haja acceptà l'emna passada a Minsk.
I saja da sa tegnair vid il ruaus da cumbat e da retrair las armas grevas. Plinavant pretenda Mogherini ch'observaders da l'OSCE hajan access immediat a la regiun enturn la citad Debalzewe.
Era la regenza tudestga sentenzia decididamain l'agir militaric dals separatists a Debalzewe. Tenor il pledader da la regenza tudestga na saja betg excludì ch'i dettia ulteriuras sancziuns cunter la Russia sch'ils cumbats tranter las truppas da la regenza ucranaisa ed ils separatists escaleschian vinavant.
RR novitads 15:00


text:
Il medi chantunal Martin Mani na po betg dir quant fitg ch’il Grischun è pertutgà da l’unda da grippa – pia era betg quant gronda che l’epidemia da grippa è propi tar nus. Ad el mancan numnadamain las cifras concretas, cunquai ch’i n’è betg obligatoric d’annunziar la grippa.
Grischun e Tessin valità sco ina regiun
Bain datti las cifras che l’uffizi federal da sanadad (BAG) communitgescha, quellas èn dentant adina las cifras per il Grischun ed il Tessin ensemen. E cunquai che l’uffizi na di betg tge 15 praticas da medis fan tut part al sistem d’annunzias naziunal, ed era betg co ellas èn propi repartidas sin ils dus chantuns, n’èsi betg pussibel per Martin Mani da far conclusiuns davart l’intensitad da la grippa en il Grischun.
Era sch’ins cuntanscha pir en duas u trais emnas il punct culminant da l’unda da grippa, tema d’ina gronda epidemia na ston ins en mintga cas betg avair.
Il medi chantunal, Martin Mani sa perquai mo dir tant: «Igl è vair ch’ils cas da grippa èn s’augmentads fitg las ultimas emnas en quels dus chantuns, uschia sco mintg’onn da quai temp.» Ed era sch'ins cuntanschia per en duas u trais emnas propi il punct culminant da questa unda da grippa, avair tema d'ina gronda epidemia, na stoppian ins en mintga cas betg avair, è el persvas. «Jau quint che la grippa vegn pli u main ad esser tuttina greva quest onn, sco l’ultim onn.»
Bain pussaivel saja dentant, ch’i dettia forsa in zic dapli cas da grippa en il Grischun ch’auters onns, ha aschuntà Martin Mani. Bun la mesadad da las persunas che hajan sa laschà proteger cunter la grippa, hajan be survegnì la sprizza cun trais vaccins, senza la protecziun cunter il «B-Virus Yamagata» che cursescha actualmain en Svizra.
Per part cas grevs
Che la grippa cursescha il mument en il Grischun, gliez senta era il manader da l’infectologia da l’Ospital chantunal a Cuira, Felix Fleisch. Ils cas sajan per part uschè grevs, che fin a diesch persunas stoppian star en l’ospital il medem temp. Fleisch taxescha la grippa actuala perquai schon in zic pli acuta ch’auters onns.
Pertutgads da la grippa sajan sco mintg’onn cunzunt questas persunas che n’hajan betg uschè in bun sistem d’immunitad, pia uffants pitschens e glieud pli passada.
Entant che l’Ospital chantunal discurra il mument da relativ blers cas da grippa, vesa quai ora tut auter en las regiuns. Là saja tut anc ruassaivel, sumegliant als davos onns, han ospitals en la regiuns ditg sin dumonda. Che l’unda da grippa als cuntanschia las proximas emnas, cun gliez quintan tut ils ospitals regiunals contactads.
RR Actualitad 17:00


text:
L'emprim quartal da quest onn muntava il dumber dals cunfinaris anc a 317’000 persunas. Quai munta ad in plus da 2,8% cumpareglià cun il medem temp da l'onn passà. Tenor l'uffizi federal per statistica è quai però il pli pitschen augment dapi il 2009.
En la regiun dal lai da Genevra nua ch'in terz dals cunfinaris lavuran, munta l'augment medemamain a 2,8%. Il prim quartal da l'onn passà era quel anc tar passa 7%.
Damain pendularis ord la Frantscha
Cumpareglià cun il quartal precedent è il dumber da pendularis ord la Frantscha sa reducì per 0,8% sin 173’500 persunas. Ina tala reducziun hai dà l’ultima giada en l’onn da crisa 2009.
En il Tessin è il dumber da «frontalieri» creschì cun 3,6% pli ferm ch’en il rest da la Svizra.
RR novitads 12:00


text:
In viadi musical tras la Svizra II
- Gievgia, 9.8.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 9.8.2018, 19:00, RTR
La segunda part cun schottischs, polcas e valsers dal Grischun, da l'Appenzell, da la Svizra Centrala e dal chantun da Berna.
Avant in'emna avain nus fatg l'emprima part da noss viadi musical tras la Svizra, cun furmaziuns grischunas, da l'Appenzell e da la Svizra Centrala. Quellas han sunà ils gronds favurits da la musica populara. Tranter auter «Steiner Chilbi», «Klänge vom Pilatus» ed «Eckstein-Schottisch». Oz udis Vus la cuntinuaziun dal viadi cun tocs sco il «Wentalaschieber», «Maloja Wind» ed il «Claudia-Schottisch».


text:
Saint Patrick's Day
- Venderdi, 17.3.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 17.3.2017, 8:40, RTR
Mintg'onn ils 17 da mars festiveschan ils Irlandais sin l'entir mund lur di naziunal. Cunzunt en l'America vegnia festivà ti mordio.
Numerus Irlandais èn emigrads durant il 19avel tschientaner en l'America ed han prendì cun els lur di da festa. Oz dat quai grondas paradas - la pli gronda a Chicago. Passa 250'000 persunas fan festa là. E sa chapescha che tut sto esser verd, la colur da l'Irlanda. Schizunt il flum che va tras Chicago daventa verds. Gea, e festivà vegn quai perquai ch'il sontg naziunal da l'Irlanda 'Saint Patrick' è probabel mort ils 17 da mars 461.


text:
Swiss Tennis ha decidì dad instradar pass giuridics pervia da la midada da naziun planisada da Rebeka Masarova. En in scriver a la famiglia da la giuvna da Basilea ha l'uniun communitgà las pretensiuns finanzialas. Swiss Tennis saja dentant avert per discussiuns.
Il president da Swiss Tennis René Stammbach vul crear in cas da precedenza: En futur duain ins indemnisar uniuns ch'han investì en la promoziun d'in talent sch'il giugader vul midar naziun. El prevesa ina indemnisaziun en valita da 10'000 enfin 100'000 francs.
La Svizra vuleva midar da l'uniun Swiss Tennis tar l'uniun spagnola.
RR novitads 17:00


text:
Dapi quest onn è Claudio Duschletta il nov president dal comité d’organisaziun dal Bike Maraton dal Parc Naziunal. Vi da la cursa sco tala na datti nagins midaments. Midadas percunter datti en la sparta communicaziun. Uschia è vegnida realisada ina nova pagina d’internet. Plinavant è vegnida rinforzada la preschientscha sin ils chanals dal las medias socialas.
Kids Race sco attracziun en l’arrivada
Per promover la giuventetgna e per far vegnir pli attractiv l’arrivada ha lieu quest onn per l’emprima giada ina cursa per uffants fin a 15 onns. Il traject ha ina lunghezza da 1,5 kilometers e sa chatta en vischinanza da l’arrivada a Scuol Gurlaina. Dasper quai datti tar l'areal da l’arrivada ina tenda cun sequenzas live da la cursa. Quels maletgs pon ins era vesair online sco Live Stream.
RR actualitad 12:00


text:
Il president Rodrigo Duterte ha percunter defendì ses agir cunter criminals da drogas. Tut en tut saja l'acziun grategiada, ha el ditg a chaschun d'ina vista ad ina Academia miitara. Il problem saja dentant bler pli cumplex ch'emprim pensà. El dovria l'agid dal militiar per proteger ils burgais e betg sco controlla da la societad.
Da l’acziun èn fin uss passa 7’600 persunas vegnidas mazzadas. Dapli che 2'500 persunas èn tenor infurmaziuns da la polizia morts tar sajettadas durant razzias ed acziuns zuppadas. L’agir dal president frunta internaziunalmain sin critica.
Fin 50'000 participants
Ils protests da sonda è fin uss stads la pli gronda demonstraziun cunter l'agir dal president Rodrigo Duterte. Tenor indicaziuns dals organisaturs han tar la demonstraziun fin 50'000 persunas prendì part. Fin dacurt han las baselgias sa retegnì da crititgar l'agir dal president. Bunamain 80 pertschient dals 100 milliuns abitants da las Filippinas èn catolics.
RR actualitad 10:00


text:
Sco quai che l’interpresa scriva saja l’onn da fatschenta vegnì influenzà oravant tut da dus projects. Ina giada la colliaziun dal provediment d’electricitad da Sedrun en la Val Medel e lura era entras la construcziun da la rait per prender energia or da la terra. En tut saja vegnì fatg investiziuns da rodund 3,5 milliuns.
L’energia alpina tutga a la vischnanca da Tujetsch ed ha cun il resultat da l’onn passà pajà a la vischnanca 600’000 francs sco cumpart al gudogn e 182’910 francs en furma da concessiuns.
Ovra idraulica Val Strem
La bova en la Val Strem dal mars 2016, che ha disfatg la tschiffada ed uschia interrut la producziun d’energia en la Val Strem, n’haja gì nagina influenza sin il quint annual. La gronda part dals donns vid ils indrizs è cuvrida entras las segiradas. Er la sperdita dal retgav entras il stop da producziun d’electricitad saja cuvert per dus onns entras las segiradas. I vegn quintà da puder cumenzar questa stad cun las reparaturas.
La radunanza ordinaria da vischnanca da l'energia alpina è ils 9 da zercladur 2017 las 20.15 en l'aula da scola a Sedrun.


text:
Dispitaivel è dentant l'arrest da chasa previs per persunas privlusas, senza ch'ina procedura penala è instradada. Quella vul che la polizia dastga metter en arrest da chasa persunas che muntan in privel terroristic. Plinavant pudess la polizia scumandar l'access a tschertas regiuns, sco era scumandar da bandunar il pajais. Esters pudessan puspè vegnir arrestads, sche els èn bandischads dal pajais, na pon dentant betg vegnir repatriads.
Sustegn da vart burgaisa
Las propostas da la ministra da giustia Simonetta Somaruga survegnan sustegn da la Partida populara svizra, da la Partida liberaldemocratica, da la Partida cristiandemocratica e dals chantuns. Tenor la PPS e la PCD gidan las mesiras che persunas radicalisadas na pon betg bandunar il pajais e far in act terroristic en l'exteriur.
Critica da vart sanestra
La Partida socialdemocratica e la Partida dals verd-liberals èn cunter la proposta. Tenor la PS na pon ins betg ordinar ina privaziun da la libertad senza in suspect d'avair commess in delict. Quai saja in impurtant princip ch'ins na dastgia betg dar si, scriva la PS. Era ils verd-liberals èn da l'avis che las mesiras existentas tanschan per cumbatter il terrorissem.
RR novitads 15:00


text:
- En 27 lieus ha il chantun testà l'aua.
- En 3 lieus hani chattà concentraziuns da PCB pli autas che spetgà.
- Las concentraziuns na sajan betg en dosa privlusa.
Suenter ch'il chantun aveva constatà ch'il letg dal flum dal Spöl era gia contaminà cun policlorids biphenils (PCB) avant l'incap tar il mir da fermada Punt dal Gall, ha l'Uffizi chantunal per natira ed ambient testà plirs auters lieus. Chattà concentraziuns pli autas da PCB en l'aua hani sco spetgà en il Spöl, però era en il Rain tar Glion, en la Plessur tar Litzirüti ed en l'En sut Martina. Là vul il chantun far ulteriuras examinaziuns pli detagliadas en il decurs dal 2018.
En tut tschels dals 27 lieus examinads èn las concentraziuns stadas sin in nivel fitg bass, communitgescha l'Uffizi per ambient e natira.
Nagin privel per il carstgaun tar contact
Las concentraziuns en las auas sajan per part bain pli autas che spetgà. Cun fin 433,88 picograms (433 billiunavels dad 1 gram) PCB per liter è la concentraziun en il Spöl la pli auta. Sco proxim suonda il Rain tar Glion cun fin 111,02 picograms per liter, e la Plessur tar Litzirüti cun 95 picograms PCB per liter aua.
Las concentraziuns chattadas na sajan però betg alarmantas e betg privlusas per il carstgaun – e cler sut las limitas da l'organisaziun per sanadad da las Naziuns Unidas. Limitas svizras per il PCB en flums na datti tenor il chantun betg.
Limitas e cifras
- Tenor l'organisaziun per sanadad da l'ONU (WHO) po il carstgaun vertir 24-60 micrograms PCB mintga di.
- L'Uffizi per natira ed ambient quinta che mintga carstgaun absorbescha mintga di 3-4 micrograms PCB ord la natira.
Tuttina duain ulteriuras examinaziuns suandar. Surtut perquai che la natira na po betg decumponer il PCB, po quel s'accumular en sediments, però era en peschs e plantas. Uschia vul il chantun intercurir almain en ils lieus cun concentraziuns pli autas era anc, quant PCB ch'igl ha en ils sediments, però era quant PCB ch'ils peschs han accumulà.
PCB – Biphenils polichlorads
PCB èn cumbinaziuns da clor toxicas che pon effectuar cancer. Fin ils onns 1980 èn questas vegnidas duvradas surtut en transfurmaturs ed implants electrics sco liquid idraulic, però er sco lomiaders en lacs e meds d’isolaziun. PCB tutga entant tar las 12 substanzas toxicas organicas ch'èn vegnidas scumandadas il 2001.
RR novitads 09:00


text:
Tag Archives: Lufs
Per spazis vitals senza uors e lufs
(anr/sr) A caschun dalla radunonza annuala dalla secziun da tiers manedels dalla Uniun purila Surselva ein ils animals da rapina gronds stai in tema central. Den ganzen Bericht lesen unter: La Quotidiana
Lufs procuran puspè per tensiuns
Ils purs fan quitads, ils represchentants dals uffizis respunsabels èn pronts da dar infurmaziuns co proteger las muntaneras cunter il luf. Da curt è cumparì in luf en Engiadin’Ota, en la Val Fex. Den ganzen Bericht lesen unter: La Quotidiana
Ils dumber da lufs crescha
(anr/ac) L’Uffizi federal per l’ambient quinta cun daplirs lufs. Betg per plaschair da l’agricultura ed en spezial dals elevaturs da nursas. Els ston augmentar la protecziun da las muntaneras. Den ganzen Bericht lesen unter: La Quotidiana
Bainbod eir lufs in Engiadina?
(anr/mfo) Lufs pisseran in quellas regiuns chi vivan adüna darcheu per emoziuns. Den ganzen Bericht lesen unter: La Quotidiana
Diember da lufs s’augmenta
(anr/hh) Il diember da lufs al Calanda s’augmenta vinavon. Sco quei ch’igl Uffeci per catscha e pesca dil cantun Grischun communichescha ha ei danovamein dau cagneuls. Den ganzen Bericht lesen unter: La Quotidiana
2600 uras en favur d’uors e lufs
La preschientscha digl uors e dils lufs el cantun Grischun caschuna era expensas. Quellas vegnan cuvretgas per part dalla confederaziun. Per la survigilonza, las acziuns da spuentar e la controlla da donns caschunai entras igl uors M13 ha igl Uffeci
Lufs ed aviuns han occupà il cussegl grond
(anr/fa) Il segund di da la sessiun da favrer dal parlament grischun ha cumenzà tradiziunalmain cun l’ura da dumondas. Tranter auter s’ha infurmà Hans Geisseler (pcd, Tschintg Vitgs) davart la rotscha da lufs al Calanda. >> Read More – Den


text:
Santa Lüzia
Santa Lüzia (Saint Lucia in ingles) a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà de l'isula de Santa Lüzia.
La capital a l'è Castries.
La gh'ha una süperfiss de 620 km² e una pupulaziun de pressapoch 160.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santa Lüzia a l'è stada un pussediment del Regn Ünì del 1814 fina al 1979, quand che l'è vegnüda indipendenta.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santa Lüzia a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Kenny Anthony (del 2011).


text:
L’onn 1990 aveva la stalla da Willy e Martina Dolf basegn d’ina renovaziun. A questa chaschun han il pur e sia dunna bajegià ina nova stalla è midà lur bain puril en in manaschi da vatgas-mamma. In onn pli tard han els lura fatg la midada sin bio.
Dapi lura vendan Willy e Martina Dolf ina gronda part da lur products sin via directa als clients – saja quai entras furnir charn u vender products en ina chasina davant lur chasa.
Martgà è dir
Era Willy Dolf percorscha ch’i dat adina dapli purs che porschan la vendita directa. Uschia è il martgà daventà pli dir.
Ils divers scandals da charn e malsognas han segiramain contribuì lur part latiers. Dentant: Quai saja il trumf ch’el emprovia da nizzegiar, uschia Willy Dolf. Oz ha el numnadamain ina clientella stabla da radund 90 cumpraders.
Creativitad per mantegnair ed acquirir novs clients
Per mantegnair ils clients existents na s’annunzia Willy Dolf betg mo tar els cura ch’el vul vender insatge. L’onn passà ha el per exempel organisà ina festa cun guida sin ses bain puril.
Per gudagnar nova clientella è il pur passiunà en emprima lingia avisà ch’ils clients existents fetschian reclama – da bucca a bucca. Plinavant porscha el pitschnas turas cun asens a Maton. Uschia dettia quai adina puspè la pussaivladad da far attent la glieud sin lur products.
RR actualitad 08:00


text:
L’iniziativa «dapli per cumprar – damain per parcar» pretenda plazzas da parcar gratuitas en l'entira vischnanca da Scuol. Tenor ils iniziants avess quai plirs avantatgs.
Avantatgs per il turissem e giasts
Ir a nudar u cun skis, ir a spass senza guardar sin l’ura. Sch'in giast survegn ina multa ha el ina regurdientscha negativa da la destinaziun e na turna betg pli.
Tenor ils iniziants da quest’iniziativa duess la polizia da vischnanca diminuir cun las controllas e multas. Questa mesira purtass cuntentientscha tar ils abitants e giasts.
Tariffas actualas en la fracziun da Scuol
Per la vischnanca da Scuol fusiunada n'exista anc betg in reglament actual. Per la fracziun da Scuol vala perquai quel d'avant la fusiun:
Las tariffas per parcar en la fracziun da Scuol
Tar lieus spezials sco per exempel la staziun e las garaschas datti cundiziuns spezialas.


text:
Inhalt
Exteriur
-
Poroschenko pretenda che la Russia retira sias truppas
Il president ucranais Petro Poroschenko pretenda che la Russia retira sias truppas or da l'ost da l'Ucraina. La guerra saja pir a fin, cura che las truppas d'occupaziun russas sajan sa retratgas, ha ditg Poroschenko envers la gasetta «Die Welt».
Il mument sajan 9100 schuldads russ en l'Ucraina. Malgrà las stentas diplomaticas giavischa Poroschenko ch'il Vest furneschia armas a l'Ucraina. En vista al fatg che l'armistizi en l'Ucraina da l'Ost vegn pli u main respectà, sa mussa el levamain optimistic.
RR novitads 06:00


text:
Reagescha la Viafier federala sin quella nova concurrenza cun pretschs bass? En emprima lignia veglia la Viafier federala occupar meglier ses trens durant las uras betg uschè dumandadas, e perquai custia in bigliet che vegn cumprà online savens pli pauc ch’il pretsch normal, scriva il post da medias da la Viafier federala.
La firma Eurobus, che venda ses bigliets sur la pagina d’internet da Flixbus, vul observar bain, co ch’ils pretschs dal tren sa sviluppan en l’avegnir. Sche necessari vegnia reagì, scriva il post da medias da Eurobus sin dumonda da RTR.
Actualmain custa in viadi cun il bus da Cuira a Turitg 12 francs per viadi. Cun la viafier custa il viadi cun l’abunament da mesa taxa 20.50 francs, ils bigliets da spargn datti gia a partir da 6.20 francs.
RR actualitad 12:00


text:
Las sessiuns dal Cussegl grond èn gia ussa publicas. Tgi che vul, po persequitar las debattas sin la tribuna da la sala. Ussa vul il chantun emetter quellas via internet.
Cuntanscher dapli glieud via livestream
Cun in livestream ord la sala hajan dapli persunas access, uschia argumentescha la Conferenza dals presidents sia proposta, ch'ella suttametta al Cussegl grond en la sessiun da favrer. Gist per persunas ord las differentas valladas grischunas saja il viadi a Cuira magari (memia) lung. Il livestream vegniss emess sin la pagina d'internet dal chantun Grischun e duai vegnir realisà cun las cameras e microfons ch'èn gia endrizzads en la sala dal Cussegl grond.
Las sessiuns d'avrigl e da zercladur duain servir sco pilot per ils livestreams. L'emprim sto dentant il Cussegl grond approvar la proposta da la Conferenza dals presidents. Tenor la planisaziun actuala è la discussiun e decisiun previsa per ils 14 da favrer 2018.
Gia l'onn 2015 aveva Corsin Caviezel (PS/Cuira) inoltrà ina dumonda per emetter las debattas en ina furma moderna.
RR novitads 06.00


text:
È il pli char cabel da HDMI il meglier?
- Mardi, 29.3.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 29.3.2016, 11:15, RTR
Las differenzas da pretsch tar cabels da HDMI èn extremas. I dat cabels per 4.95, cabels per 49.95 e senz'auter era cabels per 99.95.
Tuts cun l'incumbensa da colliar per exempel il DVD-Player cun la televisiun. La differenza da pretsch munta dentant betg ina differenza da qualitad. La qualitad da fabricaziun, per exempel la spina ch'ins chatscha lura en la bischla, po schon esser pli stabila. La qualitad dal maletg e dal tun è dentant da principi adina la medema. Uschia ch'i n'emporta betg sch'ins cumpra in cabel per 4.95 u in per 99.95. Il maletg è adina il medem.


text:
- La staziun spaziala chinaisa «Tiangong-1» è entrada enturn las 02:15 (temp svizzer) sur il Pacific dal Sid en l'atmosfera.
- Il labor che paisa otg tonnas saja per gronda part arsa, ha communitgà Peking.
- Las parts restantas crodian en la mar.
La staziun spaziala chinaisa «Tiangong-1» è entrada curt suenter las duas en l’atmosfera. Ella saja arsa per gronda part durant l’entrada. Quai ha communitgà l’agenzia spaziala da la China. Las ulteriuras parts sajan crudadas en il Pacific dal Sid. Quai senza far donns.
Dapi il 2011 en funcziun
Ina racheta aveva transportà la staziun spaziala en l’orbit il 2011. I sa tractava dad in labor spazial en il qual ils Chinais han fatg plirs experiments.
Il settember 2016 ha la China tramess ses successur "Tiangong-2" en il cosmos. La finamira dals Chinais è dad etablir ina staziun spaziala permanenta fin il 2022.
RR novitads 06:00


text:
Tar ils bajetgs existents è vegnì tiers in fabricat nov da 136 meters lunghezza. Da dadora para quel gia d'esser a fin – dadens cumenzan dentant las sfidas pir.
Là han da vegnir tratgs millis da kilometers da cabels cun in'atgna rait d'electricitad ed in generatur da reserva. Quests sistems redundants èn indispensabels per in ospital. Il pli impurtant saja dentant da restar flexibel – e quai pervi dal svilup sin il sectur medicinal:
Il savair medicinal sa redublescha mintga 5 onns. Nus avain cumenzà il 2008 cun la planisaziun. Uss construin nus – e nus avain be ina pussaivladad: Construir flexibel per pudair adattar trasora ils fabricats als scopos, che sa midan.
TSG 17:45


text:
Prefaziun da l’editur davart la nova partitura per chor
Il matg 1950 ha mes bab dr. med. Oskar Spörri (1910 – 1965) – medi, musicist e mecen da Wettingen – preschentà ad intgins academichers da Wettingen l’idea d’eriger in monument per il 100avel onn suenter la mort da pader Alberik Zwyssig, il cumponist da l’imni naziunal svizzer. A l’inauguraziun dueva preceder ina messa festiva e cun questa chaschun dueva vegnir represchentada per l’emprima giada ina messa che J. B. Hilber, il dirigent da la chapella da la claustra, avess duì cumponer tenor temas da pader Alberik Zwyssig. Ma l’ovra n’è betg vegnida terminada. Cura che jau hai chattà ils fragments en il relasch da mes bab, als hai jau mess ensemen e cumplettà, ed hai edì la pitschna ovra cun il titel “Messa cun il psalm svizzer“.
Dapi l’emprima represchentaziun l’onn 2004 a chaschun dal 150avel onn suenter la mort da pader Alberik Zwyssig e suenter la registraziun d’in DC, è l’ovra vegnida derasada svelt en tut la Svizra ed ella è era gia vegnida represchentada a l’exteriur. Da nov èn disponibels er arranschaments per chors virils, per chors da dunnas e da giuvenils cun accumpagnament da l’orgla (cun propostas per scursanir).
La nova partitura per chor cuntegna er in Credo
– ils fragments da quel han ins chattà il 2007 – e plinavant l’Ave Maris Stella
ed il Diligam te Domine
. L’ultim ha Zwyssig cumponì per l’installaziun d’in plevon. En cumbinaziun cun in text midà fermamain dal Turitgais Leonhard Widmer è resultà da quel il 1841 il „Psalm svizzer“ ch’è dapi il 1961 l’imni naziunal da la Svizra.
La messa po vegnir accumpagnada d’in ensemble d’instruments a corda e da duas clarinettas. En singulas parts po il chor vegnir rinforzà d’in quartet instrumental che sa cumpona da duas trumbettas e da duas posaunas. Ils solos da las quatter vuschs (sopran, alt, tenor, bass) pon era vegnir chantads da l’entir chor, ils solos en il Gloria (tact 54ss., 64ss. e 74ss.) ed en l’Agnus Dei (tact 1ss. e 17ss.) d’ina mezzosopranista u d’in bariton. Grazia a las differentas pussaivladads da represchentaziun è la messa adattada per servetschs divins simpels e festivs, sco era per occurrenzas cuminaivlas da chors virils u per represchentaziuns da concert u projects (ecumenics) communabels.
Per cumplettar la messa recumond jau mias „Variaziuns davart Diligam te Domine
“ per in ensemble d’instruments a corda (quartet).
La partitura cumpletta, la partitura per orgla (incl. chor), las vuschs instrumentalas, il „Carnet da chant per chors virils“, sco er il „Diligam te Domine“, l’„Ave Maris Stella“ e las „Variaziuns davart Diligam te Domine“ pudais Vus empustar sin www.psalmsvizzer.ch/contact
.
Wettingen, il mars 2010
Hubert Spoerri


text:
Minisguard dals 15.10.2016
- Sonda, 15.10.2016, 17:40
Haiti – in pajais cun in’istorgia fitg trista
Il davos stemprà, il hurican Matthew, ha chaschunà blers donns e morts a Haiti. La culpa daco che Haiti patescha adina uschè fitg durant tals stemprads, èn ils colonialists. Tge che quels han da far cun il discletg da Haiti, pudais guardar en il Minisguard.
Posta en buttiglia
Scriver brevs cun ina destinaziun nunenconuschenta, quai è per exempel in messadi en ina buttiglia. Schon ils pirats tramettevan tals messadis, ed era nus avain tramess sin viadi il Livio cun ina buttiglia ed in messadi. Ha insatgi chattà la buttiglia da Livio? Quai mussain nus en il Minisguard.


text:
89 milliuns dils total 253 milliuns liters vin ch’ils Svizzers han consumà è stà vin ord la Svizra. Quai èn bun 10% pli pauc che anc l’onn avant. La raschun per questa reducziun è tenor l’Uffizi federal d’agricultura las racoltas da vin svizras pli bassas dals ultims onns.
Dapli racolta che anc ils davos onns
Cun ina racolta da 108 milliuns liters vin en Svizra è quella tuttina sur la media dals davos onns. Ord quai motiv è l’effectiv dal deposit da vin svizzer creschì per l’emprima giada dapi l’onn 2012.
RR actualitad 11:00


text:
En las fatschentas a Cuira chatt’ins strusch la nova bancnota da 10. Betg en il Coop, betg en il Manor ed n'er betg en la Migros. Er la vendidra dal H&M na po betg gidar. Ella saja leda, ch’els n'hajan betg anc la nova bancnota, quellas sajan memia pitschnas.
Pir en l’Amavita, l’apoteca en il sutpassadi da la staziun, chattain nus ina da las novas bancnotas da 10. Ella mussa ils mauns d’ina dirigenta, il tunnel dal Gotthard ed in mecanissem d’in’ura.
Quella da 10 n’è betg uschè tschertgada
Ì haja bain dà dapli clientella la damaun cura che la nova da 10 è cumparida, di Sven Cortesi, cussegliader da clientella privata tar la banca chantunala en la sedia principala a Cuira. Grondas fullas n'haja quai dentant betg dà. Ì pari, che la clientella saja sa disada, che las bancnotas actualas vegnian midadas ora.
Ma cunquai ch’ins na chattia per regla betg las bancnotas da 10 en ils bancomats saja quai schon pussaivel, che la nova bancnota da 10 haja pli ditg da sa derasar che la nova da 20 ni da 50.
Il tip per tgi che vul vesair ella tuttina immediatamain...
Tgi che less avair la bancnota immediatmain en il maun po ir tar las bancas vi dal spurtegl per far sia transacziun. Ultra da quai datti dus bancomats da la Banca Chantunala che cuntegnan bancnotas da 10, in a Cuira ed in a Glion.
RTR Telesguard 17:40


text: In sound fascinant, ina tecnica briglianta ed ina moderaziun originala – quai è German Brass.Dapi 1974 exista questa furmaziun che dumbra 11 solists u commembers da renumads orchesters tudetgs. Musica seriusa e fidela, musica da divertiment ed experimentala – German Brass è da chasa en ils pli divers stils, dal baroc fin al dixie e bossanova. RTR ha registrà il concert dals 26.09.2012 a Luzern en il KKL. Da quest concert porta l'Artg musical l'emprima part cun musica da Händel, Bach, Rossini, Wagner, Glenn Miller, Harry James e Leroy Anderson. (2. part: 16.07.2017 a las 14:00).


text:
Villa (CO)
Villa (nom ufizial in italian: Albavilla) l'è on comun de 6 449 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,6 km² e ona densità de 608 ab./km² ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. A l'è nassuu in del 1928 de l'union di comun de Villa Albesa e Carcan.
El dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la Villa se parla ona variant brianzoeula setentrional del lombard. Te 'l chì on quai esempi de diferenz cont el milanes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Villa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Internet di ròbb
L'Internet di ròbb (in ingles Internet of Things, "IoT") l'è on'ideja, in telecomunicazion, che la ved i oggett de la vita de tucc i dì connettuu a l'Internet e, in ligna generala, pussee ròbb che personn connettuu.
L'ideja l'è staja inventada dal Kevin Ashton al MIT in del 1999, in quej agn fondada in sui RFID. In sostanza l'ideja l'era che se i dispositiv important, comé i termostat, i armadi di medesinn, i frigh e inscì via hinn colegaa a Internet ghe sarann staa men prodott descaduu o men sprech de calor.


text:
Sper il giurist Giuseppe Conte èn er ils ministers vegnids saramentads. Tar il cabinet tutgan 18 ministers - da quel èn tschintg dunnas. Il minister da finanzas nov Giuseppe Tira ha sincerà che l’Italia veglia en tutta cas restar en la zona da l'euro. Discutadas vegnan sulet refurmas.
In novum per l'Europa
Uschia ha l'Italia dà il culp da partenza per in novum en l'Europa. Anc mai hai dà ina regenza furmada dal moviment Cinque Stelle ch'è critic envers l'Europa ed ils populists da la dretg da la Lega.
RR novitads 18:00


text:
Dapi il zercladur saja sa sviluppada ina debatta enturn la Raiffeisen ch’haja limità sia libertad d’agir, ha Pascal Gantenbein en l’emissiun «Echo der Zeit» da radio SRF. Per el saja impurtant da gudagnar enavos quest spazi d’agir. El veglia cuntinuar il process da renovaziun tar la Raiffeisen senza la chargia da conflicts d’interess.
Vice vul el restar
Pascal Gantenbein vul dentant en mintga cas restar vicepresident da la Raiffeisen e sustegnair il nov president. Davart l’elecziun dal president dal cussegl d’administraziun decidan ils delegads da la Raiffeisen ils 10 da november, sco la banca scriva. Lura è previsa ina radunanza extraordinaria dals delegads.
Il mars passà era Johannes Rüegg-Stürm sa retratg co president dal cussegl d’administraziun, quai en connex cun ils schabetgs enturn l’anteriur schef da la Raiffeisen Pierin Vincenz.
RR novitads 20:00


text:
Enfin uss haja l'assicuranza survegnì radund 650 annunzias per donns. En tut spetgia l'assicuranza dentant 1'000 fin 1'500 ha ditg la respunsabla da communicaziun da l'assicuranza. Ils pli blers cas pertutgian stanzas inundadas. Ina stimaziun pli exacta pon ins dar l'emna proxima.
Entant è la situaziun sa calmada. Quasi tuttas vias èn puspè libras e rumidas. Pumpiers e la protecziun da catastrofas èn dentant anc adina en acziun. Pervi da l'aua gronda han els stuì intervegnir en 530 cas. Il numer 118 ha survegnì passa 2'000 cloms.
RR novitads 20:00


text:
Cun la milliarda da coesiun hajan ins pudì sminuir malgistadads economicas e socialas en 10 pajais, communitgescha il departament federal da l'exteriur. Er la Svizra profiteschia però da la constribuziun. Uschia hajan ins pudì rinforzar las relaziuns tar ils novs pajais commembers da l'Uniun europeica.
Profità dals programs han l'Estonia, la Lettonia, la Lituania, Malta, la Pologna, la Slovachia, la Slovenia, la Tschechia, l'Ungaria e Cipra, ils uschenumnads UE-10. Là aveva la Svizra concedì in credit d'ina milliarda francs. Pli tard èn era vegnid vitiers credits da radund 300 milliuns francs per ils pli giuvens stadis da l'UE, la Bulgaria e la Rumenia ch'èn entrads 2007 en l'UE. E la Croazia ch'è entrada il 2013.
210 projects
L'emna passada è scadì il termin da 10 onns per la contribuziun svizra a 10 pajais ch'èn entrads en l'Uniun europeica il 2004. En tut èn vegnids fixads 210 projects, la responsabladad per la realisaziun è stada tar ils partenaris. En tut haja la Svizra pajà 85% dals projects. Tschels 15% hajan il pajais pajà sezs. Mo en dus cas haja la Svizra betg pajà ils daners.
Las contribuziuns èn sa drizzadas tenor la grondezza da la populaziun dal stadi e quant che vegn fadià per tgau en il pajais. Cun bunamain ina mesa milliarda ha la Pologna survegnì ils pli blers daners. Ils daners n'èn dentant betg vegnids en il medem fond da coesiun sco quels da l'UE. La Svizra ha pudì decider autonomamain davart ils projects.
Schebain ch'il termin saja scadì l'emna passada, giaja uss anc in temp enfin che tut ils projects sajan registrads. Per la Rumenia e la Bulgaria valia il termin per la fin 2019 e per la Croazia giaja anc enfin il 2024.
RR actualitad 17:00


text:
La Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada beneventa expressivamain il cumpromiss. In zic displaschaivel saja sulet, che hotels betg rentabels dastgan vegnir midads sulet per 50% en abitaziuns secundaras. Quai communitgescha la fundaziun. Sch'il Cussegl dals chantuns approveschia era quest model da la lescha d'abitaziuns secundaras, lura vegnia la Fundaziun per la protecziun da la cuntrada a desister d’in referendum.
Per l'hotellaria svizra engrevgescha il Cussegl naziunal la midada da structura da l'hotellaria cun approvar il cumpromiss. Quai scrivan las uniuns hotelleriesuisse, parahotellaria Svizra, GastroSuisse e la Federaziun svizra dal turissem. La decisiun da pudair midar enturn hotels betg rentabels sulet per 50% en abitaziuns secundaras, provocheschia dumondas co realisar quai.
La branscha pretenda perquai dal Cussegl dals chantuns, da pudair midar enturn hotels betg rentabels dal tut, pia per 100%, en abitaziuns secundaras.
RR Novitads 15:00


text:
The Corruptor - Indagine a Chinatown
The Corruptor - Indagine a Chinatown (Al Curutōr - Indàśin a Chinatown) 'l è 'n film 'd asiòṅ dal 1999 ad James Foley.
In dla culòna sunóra a gh'è anc un pès dla Madonna, Candy Perfume Girl, e 'd Frank Sinatra, The Best Is Yet to Come.
Custâ vint-sinc migliòṅ ad dòlar, al n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè al 'n à fat sù sōl quìndas.
Sunt
Nicholas Chen (Chow Yun-Fat) 'l è 'n tenènt ad pulisìa ad New York dal 15śum distrét, qvél ch'al gh'à da tgnir adrē a 'l quartēr ad Chinatown, specialmènt a la màfia cinéśa. Un dè a riva a jutàr-'l in cal còmpit lè un pulisiòt biànc cun di urìgini irlandéśi ciamâ Danny Wallace (Mark Wahlberg), òṅ ch'al ténd a far i quèi prima 'd pinsàr-ag bèṅ e ch'al gh'à 'n pàdar buletàri.
Un dè al boss Bobby Vo (Byron Mann) al spara a Chen masànd-al.


text:
Cumenzà a realisar quest project ha il stgalim aut da la Val Müstair gia il cumenzament da l’onn da scola, l'avust. La tematica fugitivs era actuala en l'entira Europa. Lura n’era la Val Müstair anc betg pertutgada directamain. Quai ha midà.
Avant radund in mais èn vegnids ils emprims fugitivs en Val Müstair e quest teater ha survegni ina impurtanza pli gronda. Era sch'il teater na para betg dad avair bler da far cun l’istorgia da Nadal, vegnan ils fugitivs retschavids en Val Müstair sco Josef e Maria en l’istorgia da Nadal.
RR Actualitad bunura 06:00


text:
Il schef da la regenza beltga è plinavant s'exprimì per controllas pli severas als cunfins exteriurs da l'Uniun europeica. Ultra da quai duai quai dar leschas pli rigurusas cunter predicaturs d’odi. Era duain lieus d’uraziun betg renconuschids vegnir serrads.
La Belgia stat en il center da las inquisiziuns pervi da las attatgas dal venderdi a Paris. Almain 2 attentaders vivan tenor las enconuschientschas da fin qua en Belgia.
Er la Svezia vul rinforzar las leschas da segirtad
Il primminister svedais Stefan Löfven ha annunzià in pachet cun pliras mesiras da segirtad. Ils servetschs secrets e las autoritads da giustia duain survegnir dapli cumpetenzas per controllar la communicaziun sur l'internet. Era l'intenziun da persunas da vulair ir a l'exteriur per far attatgas da terror ed en camps da scolaziun duai esser chastiabel en Svezia.
RR novitads 11:00


text:
Birkenfeld è l'anteriur collavuratur da la UBS ch'ha dà infurmaziuns a la procura publica dals Stadis Unids da l’America co la banca svizra UBS gidia ils clients americans da zuppar lur daners dal fisc. Birkenfeld ha inizià uschia la dispita da taglia tranter l'America e la Svizra.
Birkenfeld emigrar en l'Europa
Cunquai che Birkenfeld sez aveva l'emprim anc empruvà da transferir ses daners en il Liechtenstein, era el sez era vegnì sentenzià. Tenor ses advocat planisescha Birkenfeld dad emigrar en l'Europa.
RR novitads 12:00


text:
Sco gia en il slalom gigant hai er dà in triumf dubel austriac en il slalom. Per HIrscher èsi gia la 6avla medaglia d'aur a campiunadis mundials.
Nagin di Svizzer
Per ils skiunzs Svizzes n'hai dà nagina ulteriura medaglia. Meglier Svizzer è Reto Schmidiger sin plazza 16, Luca Aerni il victur da la cumbinaziun è vegnì 19avel. Ramon Zehnhäusern e Daniel Yule èn curdads ora en il segund percurs.
Cunquai èn ils campiunadis mundials da skis a San Murezzan a fin. Per las atletas ed ils atlets Svizzers èsi stà duas emnas da success, quai cun trais medaglias d'aur, duas d'argient e duas da bronz
Piter per la Svizra: Pervia da la victoria dubla han ils Austriacs anc surpassà en l’ultim mument pussaival la delegaziun da Swiss Ski en il speivel da medaglias.
Ils top 10 dal slalom
RR novitads 14:00


text:
Cun 97% da las vuschs è l'actual president egipzian Abdel Fattah Al-Sisi sa mess tras cunter ses adversari Mussa Mustaffa ed resta uschia per in'ulteriura perioda en uffizi.
Exact il medem cumpart da vuschs aveva Al-Sisi er cuntanschì tar las elecziuns avant quatter onns. Questa giada è la participaziun a las elecziuns dentant stada considerablamain pli bassa.
Gia cler avant l'elecziun
Ch'i na vegnia betg a dar ina midada tar il timun egipzian era gia cler avant l'elecziun. Pertge tut ils concurrents serius eran sa retratgs avant las elecziuns – per part pervia da raschuns dubiusas.
Critichers renfatschan al frestg-elegì d'avair supprimì l'opposiziun e la pressa. Ses aderents èn dentant da l'avis che las mesiras dad Al-Sisi sajan stadas necessarias per stabilisar il pajais e per evitar revolta islamisticas.
Emprima elecziun suenter cupitgada
Al-Sisi era il 2014 vegnì elegì sco president suenter ch'el aveva cupitgà l'emprim president egipzian elegì democraticamain, l'islamist Mohammed Mursi.
RR novitads 17:00


text:
Ella na veglia betg strapatschar sia atgna partida durant in onn d’elecziun, ha Gössi ditg a TeleZüri. Gössi valeva, dasper la cusseglier dals chantuns Karin Keller-Sutter, sco ina da las favuritas sin la successiun da Johann Schneider-Ammann. Lez ha annunzià sia demissiun sin la fin da la perioda da legislatura dal 2019.
Karin Keller-Sutter n’ha anc betg annunzià candidatura
La cusseglier dals chantuns dal Son Gagl n’era il 2010 betg vegnida elegida en il cussegl federal. Johann Schneider-Ammann aveva survegnì la preferenza. Fin uss na dettia quai nagina vacanza ed uschia era nagina candidatura, ha ditg fin uss Keller-Sutter sin dumondas sch’ella veglia per la segunda giada candidar per la executiva.
RR novitads 20:00


text:
Nüsc compic
● Conzepí y coordiné proiec o plü avisa programms por mituns y jogn;
● Sovenzioné, acompagné y sostigní i volontars y multiplicadus tl laur cun i jogn fora por i paisc te vigni comun;
● sostegní y daidé impara tla creaziun de grups di mituns y grups di jogn nüs
● organisé sentades por coordiné na rëi che reverda le laur cun i jogn.
● daidé y coordiné i proiec y les manifestaziuns spezifiches che reverda i mituns y i jogn;
● se dé da fá por n laur de publizité spezifich por i mituns y i jogn;
● dé consëis pro domandes burocratiches y iuridiches che reverda le laur cun i jogn;
● ester de sorvisc sciöche mediadu por problems desvalis che reverda le laur cun i jogn;
● mëte a desposiziun de vigni sort de material informatif y de vigni sort de injins.


text:
Paucs dis avant il punct culminant da la stagiun, il campiunadi mundial ad Oslo ha l’equipa svizra procurà per ils megliers resultats da l’entir enviern. A Presque Ile en ils Stadis Unis da l’America è Benjamin Weger vegni 6avel. Ed il biatlet rumantsch Serafin Wiestner da Trin ha perfin realisà il meglier resultat da sia la carriera, el è vegni 5avel. L'equipa svizra e pia pronta per il campiunadi mundial che cumenza gievgia proxima cun la staffetta maschadada.
Naziunal/Internaziunal Ils Svizzers pronts per ils campiunadis mundials da biatlon
Gist avant ils campiunadis mundials da biatlon ad Oslo en Norvegia èn ils atlets e las atletas svizras da biatlon vegnids en furma.


text:
Inhalt
Svizra
-
Confederaziun vul serrar fin 1’200 implants da protecziun civila
La situaziun da politica da segirezza na saja betg pli la medema sco durant l'epoca da la guerra fraida, hai num or da l'uffizi per protecziun da la populaziun. Tenor stimaziuns savessan quai esser 800 enfin 1'200 implants da protecziun civila che duain vegnir serrà.
Autur:
SRF / Dominik Hardegger
La protecziun civila porschia ozendi cunzunt agid da catastrofas da la natira. Latiers na dettia simplamain betg avunda commembers da la protecziun civila per tegnair en funcziun tut ils implants.
Ils tschalers da protecziun da la populaziun na sajan betg pertutgads da la decisiun da la Confederaziun.
RR novitads 07:00


text:
Warren G. Harding
Warren Gamaliel Harding (* 2-11-1865; † 2-8-1923) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1921 fin 1923. Republican dad Ohio. El è vegnì elegì l'onn 1915 en il senat ed ha cumbattì l'urden da pasch e la Societad da las naziuns da Woodrow Wilson. El ha gudagnà las elecziuns da l'onn 1920 cunter il democrat James Cox cun il slogan «Return to normalcy» ed è daventà 29avel president. Ses curt temp d'uffizi è segnà da ina legislaziun sociala conservativa ed ina politica da duana isolaziunistica, da stentas da discharmament da la flotta e da scandals da corrupziun da stretgs collavuraturs (scandal da Teapot Dome). Il 1923 è Harding mort per raschuns da malsogna.


text:
Andrea Florineth è oriund da Scuol. Ma era el ha bandunà l’Engiadina – ensemen cun blers auters Engiadinais – suenter la scola en direcziun da la Bassa, per studegiar, lavurar e vesair in auter mund ed avair autras perspectivas che quellas che l'Engiadina porscha.
Sco activ passlunghist ha el però adina gì in stretg contact cun sia patria, il vitg da Scuol. Far sport en la natira è per el e sia famiglia ina gronda passiun.
Dapi dus onns viva Andrea Florineth ensemen cun sia famiglia a Scuol. El ha surprendì ina plazza en l’ospital da Scuol. Sco responsabel per il «controlling» surveglia el las structuras e las partiziuns da l'entir center da sanadad.
A l'indigen modest fa il temperament portugais u talian bain.
Ils collavuraturs da l'ospital vegnan da differents pajais. Per el ha quella constellaziun mo avantatgs. I vegn discutà dir, emoziunal e serius – ma ins sa senta adina sco en ina gronda famiglia.
RR actualitad 07:00


text:
Chi sonse pa
Con 16 ores al di de trasmiscions radiofoniches y beleche 3 de televijion é la senta de Bulsan deplù che na scempla articolazion teritoriala dla firma RAI.
Dlongia les trasmiscions de carater giornalistich per talian, bendebot medemes a cheles dles autres regions, va inant la senta de Südtirol con la programazion de contegnù cultural che ova ti agn Otanta caraterisé l dezentrament ideatif y produtif dla RAI sun basa regionala y che dal 1988 inant é resteda demé tles regions Val d’Aosta, Trentin-Südtirol y Friul.
Ma l sforz produtif maiour reverda les trasmiscions per todesch y per ladin vedudes dantfora da la convenzion metuda a jì anter la Presidenza dl Consei di Ministri y la RAI.
I palinsesc’ de carater general é caraterisés da n fort contegnù informatif, con 2 telegiornai y 11 notiziars per todesch, un n telegiornal y 2 notiziars radiofonics per ladin, a chi che se jonta pro les rubriches da vignidì y edemanales per aprofondimenc giornalistics, per cialè tres la stampa, notizies meteo y ajornamenc sun la viabelté.
Dlongia l’informazion él dapò na gran piteda de trasmiscions de contegnù recreatif, cultural y educatif che va dai documentars de carater storich a les rubriches de atualité, dai programs de mujiga a la prosa, da la cultura popolara a l’orela curta, dai programs per i joegn a chi de servisc y de utilité soziala.
N impegn fort che vegn premié da resultac scialdi bogn per cie che reverda l scuté su. L telegiornal per talian da mesa les 8 da seira é chel plu scuté su te duta la Talia.


text:
Canicattì
Canicattì l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Agrigento. El g'ha presapóch 31.650 abitàncc, 'na superfìce de 91 km², per 'na densità de popolasiù de 348 ab/km².
El cümü de Canicattì 'l cunfìna coi cümü de Caltanissetta, Castrofilippo, Delia, Montedoro, Naro, Racalmuto e Serradifalco.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Canicattì 'l se tróa 'ndèla part àlta de la àl del fiöm Naro, 'n mès a mucc de mìa gran chè alcc, endèna zòna piötòst fèrtil, adàta a la cultivasiù de le màndole.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm Canicattì el vé de la paròla de la lèngua àraba "Al Qattà", ma l'urìgin del abitàt l'è piö antìca de la duminasiù àraba de la Sicìlia. I rèscc archeològich ritroàcc endèla cità e 'ndèle zòne 'ntùren le testemógna che la regiù l'ìa abitàda zà prìma del tép dei Romàni, quan che facilmènt la se ciamàa "Corconiana".
Cültüra e turìsmo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Canicattì l'è cunusìda per la sò Accademia del Parnaso, inaugüràda 'ndèl 1922.
De éder gh'è apò:
- la céza Màder de San Pancràsio,
- el Teatro Sociàl
- el Palàs Bartoccelli
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc