text:
Il resultat da quella collavuraziun n’è betg be la single «Boys Suck» mabain gest in album cun otg chanzuns. Quel san ins tadlar sin tuttas plattafurmas usitadas da streaming ubain sin vinyl. In disc cumpact na levan els betg far – pli gugent anc ina versiun sin cassetta. Simplamain in zic auter e forsa in pau schreg. Uschia savessan ins era descriver lur musica. Per lur emprima single han Fiona Fiasco e Melodiesinfonie maschadà divers tuns ed instruments, la vusch dad ella cun in pau fim e la finala anc bittà viaden ina ni l’autra dissonanza. Uschia pon els ussa preschentar lur atgna collascha musicala cul num «Boys Suck» a l’entira Svizra.
Cun Boys suck, u per rumantsch buobs èn stentus, valan nagut ubain buobs han nagina idea, n’èn betg manegiads en general tuts giuvens ubain insatgi specific. La chanzun sa drizza vers tscherts umens cun memia blera pussanza che nizzegian quella fallidamain u maldovran lur posiziun.
Mx3 – tuts per in
L'unitad fa la forza! Ils quatter radios SRF3, Couleur 3, Rete Tre e RTR scuvran e promovan mais per mais ina nova chanzun svizra. Las redacziuns da musica da RTR, RSI, RTS e SRF preschentan communablamain musica ch'ha attratg l'attenziun da las redacziuns. E quai exclusivamain per chanzuns, ch'èn da chattar sin mx3.ch,, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser


c: text/html

text:
Il glindesdi da Pasca ha in ina dunna (39) ed in um (35) fatg in fieuet si sur Sched sin in prà. Curt avant las 17:30 ha in vent fatg siglir il fieu sin l'erva setga. Il pèr ha anc empruvà da stizzar l'erva che ardeva – senza success.
Pir ils 35 pumpiers da la Tumleastga Dadora han puspè savì controllar il fieu ed evitar ch'el tschiffa er anc il guaud. La cultira saja arsa sin ina surfatscha da radund 100 sin 150 meters, scriva la polizia.
Per Sched en la Tumleastga Dadora sco er per grondas parts dal Grischun vala actualmain in privel d'incendis da guaud considerabel – vul dir stgalim 3 (sin la grafica marcà en oransch):
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En Val Cama han ins chattà la bara da l'um giuven ch'era sparì dapi l'entschatta matg. Ils 25 d'avrigl avev'ins vesì il giuven da 20 onns l'ultima giada a ses domicil Roveredo. Cunquai ch'ins na saveva betg nua ch'el è, han ins infurmà la Polizia chantunala dal Grischun. Acziuns da tschertga en la regiun cun helicopters, dronas sco era truppas da tschertga han gì nagin success.
Persunas privats chattà il sparì
Sco quai che la polizia communitgescha, hajan duas persunas privatas chattà la bara dal sparì en terren maltransibel en Val Cama, datiers da l'aual. La procura publica e la polizia sclereschan las circumstanzas da mort.


text:
Biblioteca
Cun le passé di agn él gnü arjigné ite a San Martin na biblioteca spezifica de n cer pëis, te chëra che al é da abiné na gran compëda de libri ladins o scric te d'atri lingac che trata dla Ladinia.
Al é ince da ciafé libri furlans y grijuns y publicaziuns di vijins todësc, talians y slovens. Implü él na seziun cun libri de linguistica, sides generala che ladina, o che reverda ince d'atres comunités linguistiches.
Ti salamënc dl Istitut te Sëlva él gnü arjigné ite na picia biblioteca cun i libri de majera importanza sura le lingaz, la storia y la cultura ladina. Le catalogh di libri é gnü reporté sön computer y a chësta manira él deventé scialdi saurí da abiné na publicaziun, ince sce an sá ma na pert dl titul o dl inom de n autur.
Por ci che á da nen fá cun l'archif, él gnü abiné adöm na certa compëda de documënc originai, en buna pert ince copies de documënc fora di archifs dles calonies.
Le material fotografich, important sides por ci che reverda la cuantité che ince la cualité, é en gran pert gnü abiné adöm y registré sön computer, alisiran insciö dassënn le laur da chirí na fotografia.
Por podëi chirí y ciafé i libri tla biblioteca dl Istitut Ladin Micurá de Rü ince da ciasa demez, él gnü cherié la biblioteca on-line. Insciö po vignun ciafé libri do argomënt, do titul o do autur zënza jí fora de ciasa.


text:
Umidità
L'umidità a l’è la quantità de acqua o de vapor de acqua che gh’è denter in del’atmosfera (o, pussée in general, ind ona massa d'aria), ind ona sostanza o ind on còrp[1].
Misurada di parametri de umidità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh’è divèrsi parametri che rappresenten l’umidità de on sistèma:
- Umidità assoluda: a l’è la densitàa del vapor de acqua, o ben el rappòrt tra la massa de vapore de acqua e el volumm indoe l’è contegnùu. In del sistema SI se misura in kg/m³, anca se in del’uso tecnich a l’è mej de doperà el so sòtt-multiplo (g/m³). L'umidità assoluta la varia con la temperadura e la pression.[2] Come che l’è minga esprèssa in percentual, a l’è on valor difficil de interpretà e donca a se preferìss a doperà l’'umidità relativa.[3] L'umidità assoluta la po’ vèss esprèssa come massa de acqua per volùmm de aria o come pression parzial relativa del vapor rispètto ai alter componént de l'aria (kg/m³ o Pa) o in massa de vapor (kg) divisa per la massa d’aria (kg).
- Umidità specifega: a l’è el rappòrt tra la massa de l’acqua e la massa complessiva de aria comprésa ind on cèrt volùmm.[4]
- Umidità relativa: la designa el rappòrt percentual tra la quantità de vapor che gh’è dent ind ona massa d'aria e la soa quantità massima (cioè a saturazion) che el volùmm d’aria el pò avègh denter in di stèss condizion de temperadura e pression, o ben el rappòrt tra la pression parzial del vapor e la pression de saturazion. In alter paròll, a l’è el rappòrt tra l'umidità assoluta e l'umidità de saturazion. Con valor de umidità relativa del 100% el ven minga ‘me necessaria conseguenza che tutta la massa d’aria la sia fada su de acqua o vapor, ma che quèlla massa d’aria lì la gh’ha dent la massima quantitàa de vapor che ‘l pò vèss contegnùu in quèj condizion senza che ghe sia la condensa: in quèj condizion lì la possibilitàa de precipitazion a l’è molto alta. L’ umidità relativa la pò vèss inscì calculada: Umidità relativa= Umidità assoluta / Umidità massima possibil x 100.
- Rappòrt de mes'cianza: a l'è el rappòrt tra la massa de vapor che gh’è denter ind on cèrt volùmm de aria ùmeda e la massa de aria sècca contegnuda in tal aria.[5]
Umidità de saturazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La quantità massima de umidità che la pò vèssegh dent in on’unità de volùmm (o de massa) de aria la dipend de la temperadura; con "umidità di saturazion" (o tension de saturazion) se voeur designà la quantitàa massima de vapor de acqua che pò stagh denter con quèlla termperadura lì (con l'equilibri intra i molecol che svaporen e i molecol che con condensen). La quantitàa de vapor che pò stàgh dent ind ona massa d'aria la se sbassa come che la se sbassa la temperadura e diventa nagòtt a -40 °C. La saturazion l’è influenzada anca di caratteristich del’acqua svaporànt (fase, sostanz sciòlt denter, càrega de sti chì, forma de la superfice svaporànta). A se definìss donca ona "temperadura di saturazion adiabatega".
Umidità atmosferega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Effétt visìbel de l'umidità atmosferega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Con la pression costanta (trasformazion isòbara), se la temperadura la va su, la pression parzial del vapor la rèsta l’istèssa, inveci la pression de saturazion la va su: donca l'umidità relativa (pression parzial del vapor/pression di saturazion) la se sbassa; de conseguenza se la temperadura de foeoura la va giò l'umidità relativa la va in su.
A gh’è donca ona temperadura, ciamada "temperadura de rosada", che la corrispond al valor de l'umidità relativa pari al 100%, sora al qual l'aria la se troeuva in condizion de sora-saturazion, ch’a l’è nò ‘na condizion de equilibri, per quèst l’aria la tend spontani a mandà foeura l’acqua in eccèss inscì de tornà de noeuv in condizion de equilibri, o ben a saturazion. In condizion di sora-saturazion el vapor de l’acqua el condensa, fin a fa formà la "scighera"o “nèbbia”, ch’a l’è fada su de tanti piccolissim gottìnn de acqua sparpajàa in del’aria. Se la scighera l’incontra ‘na superfice frèccia, i gottinn de acqua ch’hinn disperdùd denter se tacchèn su in su la superfice ‘me rosada (oppùr brina in del caso de valor di temperadura minor de di 0 °C).
Alter effètt de l'umidità atmosferega hinn:
- la formazion di nìvol: ch’hinn simil ai schighér, con la differenza che se formen pussée distant del soeul;
- i precipitazion: che vegnen giò di nivul dòpo che la temperadura la s’è sbassada pussée o la pression l’è andada su;
- la svapo-traspirazion del soeul, ch’a l’è on fenòmen important comè per el mantegniment dell'umidità del soeul, a soa vòlta influenzàa dell'umidità atmosferega;
- el svilupp de organismi vivent (per esempi, in agro-meteorologia, el svilupp di fong), che la sò crescita l’è regolada per via de l’umidità del’ambient indoe i viven.
Fattor che cambien l’umidità atmosferega[Modifega | modifica 'l sorgent]
I procèss che cambien l’umidità atmosferega hinn quèj che ghe gionten o ghe trànn via del vapor de acqua a l’aria o ben el svaporament, la condensa, la buidura e la svapo-traspirazion.
Svaporament[Modifega | modifica 'l sorgent]
El svaporament a l’è el passagg del stat liquid al stat de vapor di molecol de liquid (acqua) a contàtt cont el gas (aria) indoe se deslenguen. In del cors del svaporament el ven domandà el calor sconduu de svaporament. [6]
I fattor che influenzen el svaporament hinn:
- la temperadura, che l’accèlera la velocità de svaporament, perché se la temperadura a l’è pussée alta, el sarà maggior anca el numer di molecol che gh’hànn assée energia de passàa del liquid a l’aria. [6]
- la pression atmosferega: se la pression atmosferega a l’è pussée bassa, l’è inferiora la spinta in su la superfice de l’acqua, e donca per i molecol a l’è pussée fàcil a lassà la massa liquida. [6]
- l’umidità: compù l’aria l’è lontana de la saturazion compù el svaporament l’è svèlt e ‘l svaporament medesim el pò minga succéd se l’aria l’è satura (Umidità relativa 100%)[6]
- la velocità del vent, che la favorìss el ricambi de l’aria a contàtt con la superfice che la svapora. [6]
- la superfice de l’acqua: a parità de volùmm ona superfice granda la facilita el svaporament de già che on numer maggior de molecol el gh’hà la possibiltàa de bandonà la superfice del liquid. [6]
Condensa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El procèss contrari del svaporament a l’è la condensa che la fa liberà el calor sconduu de condensa, la succed quand l’aria la se reffrèggia sòta el sò pont de rosada. [6]
Buidura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se l’acqua la raggiòng la temperadura che la pression de vapor l’è egual de la pression atsmosferega , el svaporament l’è turborent e l’intèressa tutta la massa de acqua e minga domà la superfice. [6]
Svapo-traspirazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l’è l’insèma del svaporament de l’acqua che gh’è denter in del soeul travèrs i pòr del terrén e de la traspirazion del vapor de acqua di piant. I fattor che favorissen la svapo-traspirazion hinn semper i'stèss che favorissen el svaporament, ancasì gh’è però de che manemàn che l’acqua la comenza a scarseggià se attiven di meccanismi de contròll che fànn de manera che la svapo-traspirazion del soeul e di piant la diminuìss. [7]
Classificazion di zòn climatich[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segond i valor de umidità, a se poden scernì foeura quèj tipi chì de zòn climatich:
- ùmed
- semi-sècch
- sècch.
Valor estremament bass de umidità relativa minima diurna (5% o on zich de men, anca in di or nottornìn la pò restàa molto bassa) se troeuven generalment in di desèrt, per esempi ind la region del Sahara. In del cors di giornàd de pioeuva l'umidità relativa de l'aria de foeura la raggiòng i tipich valor del’80-90%.
L'umidità relativa dell'aria in situazion de benèsser la va dal 35 al 65%; ma la gh’avariss minga de andàa sora el valor del 50% con temperadur pussée alt de 26 °C.
Umidità del terrén[Modifega | modifica 'l sorgent]
El contegnùu de acqua in de terren el po’ vèss distìnt in:[3]
- acqua igroscòpica: surbida in su la superfice di granìtt del terrèn e che la se pò minga trà foeura domà per sugadura;
- acqua de imbibizion o de suttilièzza: contenuta busìtt di granìtt del terrén, indoe la ven surbida su per suttilièzza;
- acqua de percolazion o di àves o libera: la se troeuva in di spazzi infra i granìtt. De lee i piant ne pòden nò fà a men per la sò crescita.
Umidità in di edifizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fenòmen principaj responsabil di problema de umidità in di edifizzi edifici hinn:[8],[9]
- Infiltrazion: per esempi perché el tètt el lassa andà giò l’acqua, oppur on quaj tubo l’è ròtt, ecc;
- Suttilièzza: in di mur de fondazion ch’hinn pundà direttament in sul terrén – inscì me je hànn costruìi per 2000 ann, fin al advènt in di ann 1950-1960 dell’ossadura de cement armàa che al dì d’incoue l’è doperàa de nòrma - l'acqua la ven su de automatismo per suttilièzza e la svapora in sui superfici a l’aria, in di edifizzi e de foeura. Quèsta rampegada l’è però domà la component vertical de la sottilièzza, che, defàtt l’agìss in trè direzion, donca l’esist anca l’infiltrazion per suttilièzza orizzontal di mur contra tèrra, per esempi in cantin e mur foeura tèrra incassàa in discès.
- Condensa: la condensa a l’è on fenòmen ingeneràa domà per via l’aria che gh’è dent in del’edifizzi, o ben di sò temperadura e contegnùu de vapor de acqua. Ògni metro cubo de aria el pò contegnì domà on cèrta quantitàa de grammi de vapor de acqua a ona cèrta temperadura. Pussée l'aria è frèccia e men el sarà el vapor che ‘l podarà stagh denter innanz de raggiòng el sò "punt de saturazion" de là del qual l’eccèss a l’è manda foeura per mèzz de gottìnn. Quan quèst el succed in ambient esterno l’è ciamà "rosada", quand de denter el se ciama "condensa". Chestachì la se forma donca, indoe l’aria le ven frèccia quand che la ven in contàtt con di superfici frècc dent in del’edifizzi. (per esempi in corrispondenza di inscì ciamà "pont termich" oppùr de mur minga isolàa assée de l’ambien de foeura. Per de pu, chèl raffreddament chì el po’ succéd infra strati isolant de mur esterni a “cappòtt” mal-progettàa;
- on’altra sorgent de umidità in di ambient (reconossuda molto rarament e anmò de men se ne parla in letteretura) a l’è caosàda di cristàj de sal accumulàa su per el svaporament in del cors de ann o sècoj de salida vertical o orizzontal a partì de la terra arenta. Quèj cristàj chì hinn ciamà "igroscòpich" perché pòden surbì su l’umidità de l’aria e poeu mandala de noeuv foeura quand che la temperadura e l’umidità relativa de l’ambient cambien. Ona quaj sostanza, compagna del clorur de calcio, la pò surbì su de l’ambient insci tanta acqua fin anca a deslinguàssegh denter. Domà la sò presenza, donca la pò mantegnì ùmed ona stanza anca se gh’è ona barriera contra la salida o la condensa.
Per ona giusta diagnosi de ona situazion, a gh’è de tegnì de cunt che oltra sti tre resón de umidità chì gh’hinn nò di alter. Ciascheduna infra i trè reson a l’è indipendenta di alter , ma ovviament tucc e trè poden agì vuna insèma a l’altra.
Se cred che domà la presenza de tròppa umidità ind i mur o ind l’aria in di edifizzi la pòda faj degradà. Tuttamanch, el fatt che on mur el sia bagnàa a el fa ruinàll minga: basta pensà ai colònn di pont e ai banchin di pòrt roman ch’hinn stà per sècoj denter in del’acqua e hinn ancamò ben mantegnùu. Comunque l'umidità, in deperlée, la pò creà i condizion che favorissen di fenòmen ch’hinn i vèr motìv de la ruìna (per esempi fong e muff) oltra che i sal solubil contegnùu denter. De fatt, in di mur, el sfarinàss, el schejàss, i marsciùr, ecc. se fann anca per via di cristaj de sal ch ‘i se formen sòta la superfice adrèe a al svaporament di sal mineral solubil, tràa su in del mur per via di inflitrazion travèrs el fenòmen de la suttilièzza, o portàa là per mèzz de l’acqua marina, ch’hinn semper caregh de sal sciòlt denter.
Istrument de misura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per podé trà foeura l’umidità specifega a saturazion ( de conseguenza l’umidità specifega se l’è conossuda quèla relativa) a se dopéra el nomograma del'Herlofson, ch’a l’ è ‘na cartina indoe gh’hinn tanti serie di linej con divèrsi valór de umidità, pression e temperadura e del risultàa de la sò incroseggiadura a ne ven feoura el valor de umidità specifega (a saturazion) per quèj condizion li.
L’istrument doperàa per misurà l’umidità reliativa se ciama igrometro che gh’hà na scala gradauda tra el 0% e ‘l 100%.
Infra i istrument de misura de l’umidità atmosferega gh’hinn:
- l’igrometro a capèll
- l’igrografo
- el psicrometro.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Nicola Zingarelli, Il nuovo Zingarelli. Vocabolario della lingua italiana, 11ª edizione, Milano, Zanichelli, 1984.
- ↑ Centro Meteo Italiano.it - "Umidità assoluta e relativa"
- ↑ 3,0 3,1 Enciclopedia Treccani, "Umidità"
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 234. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 234. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 222-224. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 224-226. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Giovanni Manieri Elia, Metodo e tecniche del restauro architettonico, Carocci, Roma 2010, pp. 175-180.
- ↑ Pinto Guerra Edgardo, Risanamento di murature umide e degradate, D Flaccovio, Palermo 2008-11, cap. 2-3.


text:
Dapi sia uffanza ha Saskia ina stinada migrena, da tala guisa ch’ella sa senta gia famigliara cun la dolur: «Bun de mies mal» – cun quel salid bunamain ironic cumenza la giuvna da strusch 16 onns il novischem Top Pop Rumantsch. E quel monolog cun la malsogna cuntinuescha tras l’entira chanzun, demussond la ferma veglia da cumbatter cun tut «mies cor» ch’ha «fatg tras schi bler», enfin che cumparan vers la fin intgins radis da sulegl. L’intimitad persunala da la chanzun empermettia in sentiment pli credibel, manegia la chantadura.
Far curaschi
La chantadura ch’ha cumenzà questa stad l’emprendissadi da florista a Cuira spera da cuntanscher blers cors cun sia chanzun, da magari «far curasch ad otras tgi òn er betg adegna schi bagn».
Emprims pass musicals
E propi, l’istorgia è magari sombra, ma la vusch è fina e vibranta, ella regorda a la tempra d’ina veritabla staila. Crudada en ureglia è la scolara gia avant passa dus onns en il conturn da Salouf, sia vischnanca nativa. Ella ha entschet cun pitschnas cumparsas sin festas, ha bain svelt ristgà da concertar sin tribunas ordvart Surses ed ha perfin participà al pitschen premi walo. Adina s’accumpagnond cun la ghitarra u magari er cun playbacks electronics, chanta Saskia Demarmels però be represas da hits anglofons, chanzuns che tanschan d’Ed Sheeran enfin tar Beyoncé.
Emprima chanzun rumantscha
Sia unica emprova rumantscha è stada fin a qua ina versiun surmirana dal «Hallelujah» da Leonard Cohen, ina translaziun d’in collega veteran chantautur. Uss suonda damai l’emprima «atgna» chanzun rumantscha da Saskia, «Mies cor». Per il text ha ella survegnì agid da Giganto e Mattiu Defuns, la musica han cumponì Sandro Dietrich e Lou Zarra dal studio Klangstark.


text:
Tatort – Schoggiläbe
Einzelheiten
GenerCrimi
In einer stylischen Villa wird Unternehmer Hans-Konrad Chevalier tot aufgefunden – erschlagen und erschossen. Der Ermordete leitete die renommierte Chocolat Chevalier – gemeinsam mit seiner Tochter Claire. Der Mordfall führt Tessa Ott zurück in ihr Herkunftsmilieu, den noblen Zürichberg. In dieser Gegend könnten alle ein glückliches «Schoggiläbe» führen. Doch dem ist nicht so. Offenbar war der Firmenchef Chevalier depressiv und suizidal – auch wegen seiner Homosexualität, die von der Familie nie akzeptiert wurde.
Viviane Andereggen
Zodiac Pictures
SRF
Stefan Brunner
Lorenz Langenegger
Anna Pieri Zürcher
Carol Schuler
Rachel Braunschweig
Aaron Arens
Peter Jecklin
Igor Kovac
Elisa Plüss
Sibylle Brunner
Urs Jucker
Csemy Balazs
Levente Molnar
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Calvagés
Calvagés (o apò Calvazés[1]; nom uficiàl en italià: Calvagese della Riviera) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch 3 583 abitàncc (dàto del Dic 2015 [2]), 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de popolasiù de 326 ab./km². El se tróa 'ndèla zòna de la Gardezàna, a 26 km a èst de Brèsa.
El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Lonàt, Musculìne, Padènghe, Polpenàse, Preàl, Soià.
El teretóre del cümü l'è sitüàt sö le ölteme culìne de l'anfiteàtro morénich del Lach de Garda, söndèn dòs a la sinìstra del fiöm Cés, a 'na altitùdine che và dei 157 ai 325 méter söl leèl del mar. L'è custitüìt de trè centri principài: Calvazés, séde del cümü, e le dò frasiù de Carsàch e Mocasina.
El nóm del paés el par véser de urìgin romàna romana e 'l vegnarès del nòm de persùna Calvasius (forse proprietàre de 'n fónt endèla zòna) completàt del süfìs -ensis.
Le prìme nutìsie sö la stória del paés le remónta al medioévo: el Castèl de Calvazés, l'è lüminàt endèn quach docümènt dei sècoi X e XI. La denominasiù ("della Riviera") che la compléta 'l nòm uficiàl, le vé de la vizinànsa col lach de Garda, che l'è pusìbol amirà de le culìne a èst del paés.
CarsàchModifega
A Carsàch, frasiù de Calvazés, gh'è 'n quach monümènt de 'nterès artìstich-stòrich: la Céza Parochiàla de San Lorèns endóche se consèrva i quàder dei pitùr Lodovico Gallina e Grazio Cossali, i rèscc del castèl medievàl, del quàl amò 'ncö gh'è restàt en pé le quàter tór. Enfìna al 1927 el fàa cümü de per sò cönt.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Giovan Battista Melchiori, Vocabolario bresciano - italiano, 1817
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La radunanza communala da Flem ha approvà in credit da 250’000 francs per far rempars da protecziun cunter aua gronda en l’aual da Fidaz e quai cun grond pli e senza cuntravuschs.
Excellent quint
Plinavant han ils da Flem era approvà il quint 2020. Quel serra cun in surpli da 1,495 milliuns. Per l'onn da gestiun 2020 ha la vischnanca da Flem pudì far amortisaziuns da 6,8 milliuns francs e reducir ils daivets existents da 2,5 milliuns sin nulla.
Ultra da quai è la radunanza vegnida orientada davart la cunvegna cuminaivla cun las organisaziuns per la protecziun da l'ambient davart l'access a la Arena tectonica Sardona che figurescha en l'inventari mundial dals bains culturals e natirals da l'UNESCO.


text:
Beschreibung
Gion Deplazes
OSL 2020 – Praulas ord la Sibiria
Sursilvan
OSL, 1995, Bestellnummer 102020
Per capir las praulas dalla Sibiria eisi da recumandar da sefar in maletg dalla Sibiria. La stad ei cuort’ e caulda, igl unviern ei freids e liungs. La cuntrada el sid dalla Sibiria ei cuvretga da pégns e larischs, plinensi da triembla e surtut badugna; nus essan ella Taiga. Las praulas dalla Sibiria relatan dil cumbat che seschess silpli aunc cumparegliar culla veta dils pasturs ad alp.
Ähnliche Beiträge


text:
115 possessurs d'autos electrics han fatg stop a Tusaun, nua ch’els han pudì chargiar lur auto sin la via Neudorf. Enfin trais autos pon chargiar l'auto il medem mument. Cler che la capacitad per ils 110 autos e töfs electrics da la Wave Trophy ch'èn sa fermadas a Tusaun na tanscha betg.
Wave Trophy
Mintg’onn fa la Wave Trophy ina tura tras l’Europa. Quest onn fa quella la nova E-Grand Tour of Switzerland, ina ruta da passa 1’600 kilometers tras la Svizra. Cun la rallye vul l’organisatur da la rallye far pli popular autos electrics e sensibilisar la glieud per l’ecologia dals autos che van cun forza electrica.
RR actualitad 11:00


text:
En vista als custs ha il cussegl d'administraziun da la PUNTREIS Center da sanadad SA decidì da serrar definitivamain questa chasa da tgira ils 30 d'avrigl 2017. I na saja pussaivel da curclar ils custs d’ina chasa da tgira cun 17 letgs, scriva il president dal cussegl d'administraziun Peter Binz. L’administraziun sa gidia da chattar ina dimora per las cussadentas ed ils cussadents, ed era da chattar ina nova plazza per ils collavuraturs. Entant offrescha la Tgèsa s. Vigeli las chombras per affittaziun, mo senza servetschs da tgira. Cun las entradas supplementaras d'affitaziun possia il deficit vegnir reducì, ha ditg Peter Binz.
Ina reducziun necessaria
La societad PUNTREIS Center da sanadad aveva surpiglià il manaschi da la Tgèsa s. Vigeli a Sedrun il zercladur 2014. Tenor decisiun dal chantun ha la regiun da Sursassiala dabun 58 letgs da tgira, a Mustér ha PUNTREIS 55 letgs. Pli baud aveva la regiun anc il dretg da 72 letgs.


text:
Cun il nov onn da scola ha era cumenzà il segund onn «Rumantsch a distanza». L’instrucziun online che fa part ad in project da pilot da la Lia Rumantscha ha dentant cumenzà cun in inscunter fisic. Uschia pon las 11 scolaras e scolars emprender d’enconuscher in l’auter meglier e dumondas tecnicas pon vegnir respundidas gist al lieu. Quest inscunter fisic è in’adattaziun ch’è vegnida fatga sin basa da las experientschas durant l’emprim onn.
Las scolaras ed ils scolars da las vischnancas grischunas da lingua tudestga pon tscherner dapi l’entschatta da l’onn da scola 2021/22 rumantsch sco rom facultativ instruì a distanza. La Lia Rumantscha ha lantschà in project da pilot correspundent per il stgalim superiur da la scola populara grischuna.
Rumantsch per l'entira Svizra
La purschida cumpiglia tut ils idioms e rumantsch grischun sin dus differents nivels d’emprender. Il project da la Lia sa drizza en in emprim pass a las scolas da lingua tudestga dal stgalim superiur en il chantun Grischun per il rom facultativ «terza lingua estra». L'instrucziun da lingua vegn cumplettada cun in'emna cumpacta en Surselva. Ils proxims onns duai la purschida vegnir extendida era sin las scolas dal stgalim superiur e las scolas medias en l’entira Svizra.
Co vinavant cun il project?
Il project da pilot «Rumantsch a distanza» cuzza anc in onn. Co ch’i va vinavant suenter cun il project è anc intschert – quai perquai che la Lia Rumantscha n’è en sasez betg responsabla per l’instrucziun. Tenor ella saja quai chaussa dal chantun.


text:
La cumissiun da l'Uniun europeica vul cumprar 300 milliuns conservas dad in vaccin futur da corona dal concern da farmazia Sanofi. Ils prediscurs sajan vegnids terminads ier, communitgescha la presidenta da la cumissiun Ursula von der Leyen.
Planisà è in contract da basa tenor quel la cumissiun surpiglia ina part dals custs da svilup dal concern e survegn persuenter il dretg da cumprar in tschert dumber da las conservas dal vaccin aifer in tschert temp. Sanofi vul far la dumonda da permissiun per ses vaccin il zercladur che vegn.


text:
Quel midament è stà necessari pervia da l'aboliziun dals circuls suenter la refurma da territoris. Per l'Engiadin'Ota avevi dà anc in onn en pli per reglar e transfurmar tut las lezias e duairs a la nova Regiun Malögia.
Preschientscha cun effect
Durant la decisiun sch'il parlament vul uss approvar il pass da transmidar l'Ospital Samedan en ina fundaziun u betg, èn era stads preschents bun 30 emploiads da l’Ospital Samedan. In na vess muntà per ils emploiads da perder il contract da lavur cun la fin da l'onn. Che gista tants èn viagiads a Zuoz per esser da la partida tar la decisiun dal cussegl regiunal, haja segir gì ina tscherta influenza almain emoziunala tar ils parlamentaris, ha manegià il landamma, Gian Duri Ratti.
Malgrà plirs votums da betg entrar en la discussiun e da spustar la tractativa da transfurmaziun sin l'auter onn, uschia che la populaziun avess er anc in pled en chapitel, ha la maioritad dals cussegliers finalmain decis per scrutini da dar glisch verda a la nova furma giuridica per l'ospital.
RR novitads 17:00


text:
Binningen (BL)
Binningen a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.43 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 14725 abitant.
El cumün de Binningen al se tröva a una altitüden de 292 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Allschwil, Basilea (BS), Bottmingen, Oberwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Informazion climateghe[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Binningen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Average Values-Table, 1961-1990 (Todèsch, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.


text:
Radunanza cumünela
La radunanza cumünela do la pussibilited a tuot las persunas cun dret da vuscher da decider davart chosas importantas e da tscherner.
La radunanza cumünela da Silvaplauna es la legislativa da la vschinauncha, chi conceda diversas fatschendas organisatoticas p.ex. il büdschet e’l quint. Il president cumünel maina la radunanza. Persunas chi nun haun il dret da vuscher paun piglier part a la radunanza ma nu paun vuscher. Vschins svizzers domicilios a Silvaplauna haun il dret da vuscher davart fatschendas da la vschinauncha.
Prossems termins
Per l'an 2021 sun planisedas las seguaintas radunazas cumünelas:
- gövgia, 24 gün 2021 (quint annuel)
- gövgia, 25 november 2021 (büdschet 2022)
ulteriuras radunanzas haun lö tenor bsögn
Protocols
Tenor artichel 4 illa constituziun da la vschinauncha da Silvaplauna, 1/ A vela il princip public tenor ledscha publica chantunela, KGÖ. 2/ A documaints ufficiels as po der access pür cur cha la decisiun politica ed administrativa, chi es la basa, es tratta. Art. 20 1/ Ils protocols da la radunanza cumünela staun ad invista. Els stöglian eir gnir publichos illas medias electronicas
Il protocol da l’ultima radunanza cumünela es expost tar la chanzlia cumünela al mumaint cha l’invid per la prosma radunanza es gnieu tramiss.


text:
PISA
PISA (Programme for International Student Assessment), la majera nrescida nternaziunela tl ciamp dla istruzion purteda inant dal’OCSE (Organizzazione per la Cooperazione e lo Sviluppo Economico) analisea la cumpetënzes di sculeies y dla sculées de 15 ani tl liejer, ti conc y problem solving, tla scienzes y tla financial literacy y la tol ite nfurmazions sun l cuntest che reverda la pratiches educatives ti paejes partezipanc.
Uni trëi ani vëniel aprufundì un n ciamp particuler, nsci ie la proa prinzipela de PISA 2018 chëla sun la cumpetënza tl liejer (reading literacy). La proes de liejer, conc, scienzes, problem solving y financial literacy vën fates tres l computer, nsci ënghe l dé ite la variables dl cuntest (cuestioner studënc, cuestioner dla scola y cuestioner di genitores).
I trëi Servijes per l’evaluazion da dedora dla scoles ladines, tudësces y talianes elaburea i dac, dà ora i resultac y fej deberieda l raport PISA per la scoles dla provinzia de Bulsan.


text:
Ins na s'infectescha betg durant ir cun skis. Il problem è il star en colonna.
Infecziuns dettia nua che persunas han contact. En territoris da skis tutgian uschia las ustarias, las pendicularas e las colonnas tar ils puncts neuralgics. Per evitar ch'il virus sa derasa en tals lieus datti concepts da protecziun. Tenor Marcel Tanner ston quels però vegnir resguardads conscienziusamain, uschiglio na gidian quels nagut. Per che gliez na capita betg, ha il chantun Vallais engaschà persunal spezialisà, uschenumnads «covids-angels». Quellas persunas na duajan betg far da policist, mabain gidar la glieud e declerar tge ch'ella dastga far e tge betg.
Ils territoris da skis pon mo restar averts uscheditg che la situaziun en ils ospitals lubescha quai, sco er la regenza grischuna accentuescha adina puspè. Tenor l'epidemiolog datti anc auters facturs:
Sche nagin na sa tegn vid las reglas, sche mo la mesadad porta ina mascra, sch'i dat stretgas fullas da persunas durant star en colonna, lura ston ins dir ch'i na po betg ir vinavant uschia.
Ins stoppia pia gia bainbaud analisar la situaziun. Sch'ins constateschia gia lura che las reglas na vegnian betg resguardadas, lura stoppian ins trair las consequenzas necessarias, di il commember da la taskforce per Covid-19 da la Confederaziun, Marcel Tanner.


text:
«La populara» preschenta in’ura cun sauts da cumponists grischuns enconuschents. Vus udis schottischs, polcas, valsers e marchas da Jann Ambühl, Luzi Bergamin, Bruno Brodt, Carlo Simonelli, Stefan Battaglia, Domenic Janett, Arno Jehli, e da Josias Jenny fin tar Peter Zinsli.
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il cussegl communal da San Murezzan ha approvà la cunvegna da prestaziun tranter la vischnanca e la «Fundaziun Provediment da sanadad Engiadin'Ota» per ils onns 2022 fin 2025.
La vischnanca paja in milliun per onn e cunquai radund 400'000 francs dapli che fin uss. Tenor la missiva saja quest augment necessari per mantegnair en l'avegnir ina auta qualitad da la sparta medicinala en Egiadin'Ota. «La Fundaziun Provediment da sanadad Engiadin'Ota» datti dapi il 2018 e las 11 vischnancas da l'Engiadin'Ota pajan total radund 3 milliuns francs ad onn. Tut las vischnancas ston prolungar la cunvegna.
La missiva approvada vegn suttamess a la populaziun ils 28 da november.


text:
Robert Baden-Powell
El Robert Baden-Powell (nomm intregh: Sir Robert Stephenson Smyth Lord Baden-Powell, Primm Baron Baden-Powell de Gilwell; Londra, 22 de febrar del 1857 - Nyeri, 8 de genar del 1941) l'è staa on militar e educator ingles, fondador del Moviment Scout.
Fioeu d'on pastor anglican, el gh'aveva sett fradei. L'ha scominciaa la soa cariera militar quand che 'l gh'aveva 19 agn (perchè l'era minga staa bon de andà a Oxford). In de la soa vita, l'ha combattuu in India, in Afghanistan e, soratutt, in Africa.
L'è staa lì, duranta la guerra anglo-boera, che l'è devegnuu on eroe de guerra, per la soa difesa de la città de Mafeking. L'è staa vun di generai pussee giovin de la storia inglesa. L'ha anca contribuii a mett in pee el corp de la polizia sudafricana.
Dopo la guerra, l'ha scominciaa a interessàss al tema de l'educazion di bagai. L'è staa inscì che, in del 1907 l'ha mettuu in pee el primm camp scout (cont ona vintena de fioeu) in su l'isola de Brownsea. La soa intuizion la s'è spantegada in gir per l'Inghilterra e, ben prest, anca in del rest del mond. In del 1910 l'ha lassaa la cariera militar e 'l s'è dedicaa a la promozion del moviment scout in tutt el mond, anca cont el scriv di liber. Con la soa miee Olave (nassuda l'istess dì) l'ha mettuu in pee anca on'organizazion per i tosann.
Trist per la fin de la pas in Europa, el s'è trasferii in Africa (Kenya), e lì l'è mort in del 1941, a vottantatrii agn.


text:
Kinderbuch «Gian e Giachen e la muntogna da las stailas crudantas»
Beschreibung
Giachen na sa betg pli durmir. El vul exnum vesair stailas crudantas. Pertge che tgi che vesa ina staila crudanta, dastga giavischar insatge. Ensemen cun ses amis sa metta el sin via vers la muntogna da las stailas crudantas. Ma la via è vaira strapatschanta. Tgi sa sch‘ils amis cuntanschan lur finamira? Ina nova aventura cun ils dus capricorns legendars Gian e Giachen.
Produktinformationen
Gian und Giachen und der Sternschnuppenberg
Durchgehend farbig illustriert von Amélie Jackowski
Hardcover / 28 x 21,5 cm / 32 Seiten / ab 4 Jahren
ISBN (Ausgabe Deutsch): 978-3-314-10437-4


text:
La fundaziun provediment da sanadad Engiadin’Ota mussa en ses rendaquint da l’onn passà in resultat cuntentaivel. Sco la fundaziun scriva en ina communicaziun, è il retgav s’augmentà sin 58,5 milliuns francs. L’onn avant aveva quel muntà 54 milliuns francs. Il resultat da gestiun munta a 3,6 milliuns francs.
Perspectiva 2021
Pervi da la situaziun intscherta dal svilup da la pandemia saja ina valitaziun actualmain difficila. Per accumplir il contract da prestaziun dal chantun e las vischnancas vegnian avanzadas las proximas etappas da la sanaziun da l’ospital e preparadas las lavurs da construcziun da la chasa da filament.


text:
Sân Martèin
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Sân Martèin Grând (San Martino in Rio in italiân) l’é un cmûn ed pió ed 8000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ind la pianûra tra mezanôt e matèina ed la pruvîncia, a 15 chilômeter da Rèz.
StòriaModifica
S’arfân a la préma metê dal XI sècol i prém ducumèint che pêrlen ed Sân Martèin Grând dóve a’s lumîna al Sânt prutetōr e al castèl. Carlo Magno l’à regalê sté tèri a la Cêṣa ed Rèz e prôpria al Vèschev Niccolò Maltraversi, int al 1050 cîrca, a j à cedûdi a Bonifacio ed Canòsa.
Int al 1115 la cuntèsa Matélda ed Canòsa l’à intestê al fèdev a ‘na nôbila faméja arzâna: i Roberti da Tripoli. Dal 1115 al 1430, la céca capiltêla de sté fèdev l’îva ciapê al nòm ed “Martèin de’ Roberti”. Int al 1157, al castèl al vîn butê zò dal trópi ed Federico Barbarossa i Robert a l'àn arfât cun un fusòun 'd atōren sèimper pîn 'd âcva, pûnt alvadōr e rinfursê cun mûri e dō grôsi tori. Int al 1348, Nicolò, Bertone e Guido Roberti da Tripoli, àn fât un pât cun al Marchèiṣ d’Este gh’àn garantî apôg e 'd dêregh alôg, àn utgnû “l’invistidûra” cme i vèira Sgnōr ed Sân Martèin. Al castèl al vîn ed nōv butê zò int al 1353 da i Gunṣêga che a’s cunsiderêven aversâri di Roberti aleê al Marchèiṣ d’Este. Mó l’ân dôp, turnê fevdatâri i Roberti, la Rôca la vîn arfâta cun l’apôg finansiâri di Visconti. Int al 1368, l’imperadōr Carlo IV l’à cunfermê “l’invistidûra” di Roberti insém al fèdev mó, gnû in quistiòun cun j Estèins che ind al mèinter ēren dvintê Marchèiṣ ed Rèz, int al 1420 ēren stê custrèt a bandunêr la Rôca e an fêregh pió ritōren. Nicolò d’Este l’îva mandê un só deleghê per permèter la giuriṣdisiòun a léber cmûn. Al Cusèli d’ j Ansiân al s' é impgnê ind la scritûra di Statuta rególi per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv, civîl e giudisiâri. Stè ôvra, fâta da sînch léber divîṣ in capétol e artécol, la gh’à la dâta dal 1440, e la gh'arà, ânch ind i ân dôp, un rōl ed grôsa impurtânsa.
Al dvèinta cèinter ed 'na sguréia indipendèita int al 1501 cun l'invistidûra ed Sigismondo (Sgnōr fîn al 1512) da pêrt ed só fradèl Ercole I° d'Este. Al fèdev égh vîn zuntê Campgajân, Castlarân, Prē ed Curèz, Lemisòun, la Gazêda, Stiōl e Trignân. Da cl’ ân, j erêd ed Sigismondo as’în ciamê "Estèins ed Sân Martèin" e al fèdev l’é dvintê "Sân Martèin d’Este" A la metê del XVI sècol, as cumîncia a druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal Cmûn. Int al 1571 tra impurtanti fèsti e l’entiṣiâṣem da pôpol, l’ Arsivèschev ed Milân Cardinêl Carlo Borromeo invidê ind al castèl, al benedés la nōva campâna ed la cêṣa. Int al 1590 per volontê dal pêpa Gregorio XIV l’é stêda spustêda l’Arsipretûra da Prê a Sân Martèin e fundêda la Colegêda. Filippo I l’é stê al prém, d’ j Este Martèin a ciamêres cun al tétol ed Marchèiṣ. Ind al 1600, cun al butêr zò la vècia, s’é cumincê i lavôr per la nōva Colegêda parochiêla. Int al 1607 a vîn avêrt al Mûnt ed Pietê grâsia a ‘n’ ereditê lasêda da A.Magistrelli. Int al 1618 a se stâmpen al "Costitusiòun" (l’insèm di "Avîṣ" mandê fôra da i Sgnōr dôp la scritûra Statuta). Int al 1648, a s’é fât, per ordén dal Marchèiṣ, al Cunséli generêl dal pôpol (furmê dal faméj pió impurtânti dal paèiṣ) ch’ l’à indichê, da cl’ân l’é in dôp, i cumisâri ‘d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al Cunséli d’ j Ansiân La fésta dal Sânt prutetōr dal Marchesê ed Sân Martèin la vîn apruvêda da Vèschev Muns.Marliani, ch’ l’à ânca dichiarê ubligatôria la fésta.
Int al 1727 a’s cunclód la costrusiòun ed la Tòra Cévica cumincêda int al 1585 e l’utîn la campâna sōl int al 1804. Cun Filippo, al Paèiş l'é stê pasê a marcheşêt e a la fîn cun Carlo Emanuele Fliberto II, a pricipêt ed l'impēr int al 1747. Int al 1752 cun la fîn ed lénia ed la râsa al principêt al tōrna sòta a i Dóca ed Môdna, préma a l'à fât aministrêr dal cûnt Gaudenzio Vallotta (1752-1795) int al 1772 Don Paolo Rango d'Aragona l’à cumprê al marcheṣêt més in vèndita e l’é armêṣ padròun fîn al 1792.Al castèl al pêrd l'aspèt ed furtèsa per dvintêr la cà dal Sgnōr, in cl’ân al marcheṣêt al cuntêva cîrca 3.227 abitânt stremnê int al paèiṣ e int al véli ed Prê, Lemisòun, Gaṣêda, Stiôl, e Trignân. A Anna Ricciarda d'Este, fiōla ed Carlo Emanuele Filiberto II égh vîn dê Nuvalêra in uşofrót.
Int al 1791, per mêrit dal j ereditê lasêdi da G. Campari, e C.Condulmeri a vîn inavgurê l’uspedêl e a’s mânda avânti al scanṣlamèint dal cumpagéi religiōṣi. Sân Martèin in sègvit a la Rivolusiòun francèiṣa l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina mó int al 1800 l’à pêrs al véli ed Prê e Lemisòun che ēren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed Curèz. La Restaurasiòun l’à turnê a purtêr al marcheṣêt sòta la properietê estèins fîn al 1859 quând l’é nasû al Règn d’Itâlia.
Palâs, cêṣi e monumèintModifica
Tòr CèvicaModifica
Al sémbol pió significatîv ed ‘na comunitê, dôp la cêṣa, l’é la tòra Cèvica e ânca per quî ed Sân Martèin l’é acsé. La Tòra ed Sân Martèin l’é cumincêda int al setèmber dal 1585 cme gh’é scrét ind i documèint tgnû dacât ind l’ Archévi comunêl. Mésa ed frûnt al la Rôca l’é stêd finîda pió ed sèintquarant’ân dôp.
Rôca EstèinsaModifica
La Rôca, dôpo èsser stêda butêda zò da Federico Barbarossa int al 1167, l’é stêda arfâta cun dal tòri pió rubósti. Al fabrichêt cun piânta a quâter cantòun la mantîn intâta ‘na tòra quadrêda, cun la merladûra ghibelèina. A l’intêren j ambiĵnt pió impurtânt în la Capèla ed Sân Zvân (XV sècol) e soquânti câmbri cun castòun piturê, pitûri a frèsch e stóch che s’afrân a sècol XV-XVIII. Al dé d’incō la Rôca la gh’à: al piân tèra al Musèo ed l’Agricultûra e dal Mònd Rurêl, al piân nôbil a gh’é la Bibliotêca
Colegêda ed Sânt Martèin e VenèrioModifica
Ind al cōr dal cèinter stòrich ed Sâa Martèin la facêda ed la Cêṣa Parochiêla la dà in ‘na piâsa lêrga insèm a la Rôca Estèinṣ e a la vècia cà Pretôria, bèla pôst ed la Comunitê. La vîn numinêda int al Bòli puntifési dal 1144-1146 cun al tétol ed Capèla ind al plebanêt ed Prê. Vêrs la fîn dal 1500 al marchèiṣ Filippo I d’Este, ûn di pió famōṣ fevdatâri ed Sân Martèin, l’utîn dal pêpa Gregorio XIV la pusibilitê ed tirês só, ind la só céca capitêla ‘na Colegêda. L’impiânt l’é a crōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê. Al preṣbitèri l’é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la Capèla estèinsa, adèsa dal Santésim Sacramèint, e la capèla dal Crést môrt. La cêsa l’é cupiêda, in schêla ed còla ed la Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra ed Rèz. L’intêren l’é a trèi navêdi cun dêṣ altêr e cópla.
L a cêṣâ l’é inttulêda a Sân Martèin Vèschev ed Tours e a Sân Venèrio Mârtir ch’al j arléqui în tgnûdu dacât dèinter un reliquâri artéstiche regalê da Margherita di Savoia Este, Marchèiṣa ed Sân Martèin. A l’intêren în dimòndi al j ôvri che es tînen dacât cme ânca i corêdo ed sagrestéia D’ed là dal pêli d’altê în dègn ed nôta i paliôt in scajôla carpṣâna e al stôfi a tgnû dacât int la sagrestéia. L’ôvra ed Sân Martèin che al regâla al mantèl al puvrèt l’é ed la fîn dal XVI sècol e al preṣèinta bèin ṣmachê carâter d’imitasiòun emiliân fât da un pitōr lochêl. La tèila ed Sân Carlo Borromeo i urasiòun e la Vèrgin cun al Bambèin in glôria l’é di prém ân dal sècol XVIII, probabilmèint de scōla frarèiṣa. La tèila ed la Madòna cun al Bambèin in trôno, Sân Jusèf, Sân Pêder e Sân Francèsch l’é ‘n’ ôvra dal setsèint ‘d un pitôr dal pôst. La tèila ed l’Anunciasiòun l’è un bòun lavōr dal têrd sincsèint de scōla bulgnèiṣa. La figûra ed la Madòna dal Pilâster, mésa dèinter ind al quêder ed la Santésima Trinitê cunsiderêda ed Domenico Tintoretto fiōl dal famōṣ Jacopo e al capitèl cun stèma di Roberti da Tripoli adèsa druvê cme al pè ed la vâsca dal batèz a deṣvînen da la vècia cêṣa ed l’ân mél.La tèila di Sânt’ Antòni da Pâdva e Sân Francèsch in adurasiòun ed la figûra ed la Madòna l’ a ‘s arvîṣa al quêder dal Tintoretto. In sté chēṣ an s’ cgnòs mìa al nòm dal pitōr ch ‘ l’êra ûn dal pôst o un arzân dal Sesèint.
Cêṣa ed Sân Chêrel di CapusèinModifica
Tirêda só insèm a la cêṣa di Capusèin per vrèir dal Marchèiṣ Carlo Filiberto d’Este Sân Martèin, la cêṣa ed Sân Chêrel Borromeo la vîn cunsacrêda int al 1618. Un fêls plafòun in lègn fât da pôch al lôga la vôlta uriginêla. Ind al lêt ed mansèina ed la navêda a gh’è trèi capèli cu altêr. A l’intêren a gh’în dal jôvri impurtânti cme tèili di sècol XVI e XVII, e paliôt in scajôla e altêr intarsiê. Dimòndi impurtânt l’é laltêr magiōr cun al tabernâchel intajê e intarsiê dal sècol XVIII. La tèila in dōve Sân Francèsch al ricêv al piêghi l’é ‘na fatûra ed manēra dimòndi interesânt ânca per la spiegasiòun dal paeṣâg. La tèila dal Presèpi l’é ‘na côpia antîga, fōrsi dal têrd Sesèint, dal famōṣ quêder Notte dal Curèz ch’l ‘ êra ind la cêṣa arzâna ed Sân Prôsper e adèsa l’é a Dresda. Al tèili ed Sân Sebastiân duvîven èsser i laterêl ‘d un grând quêder fât pó a pès cme fân vèder i pcòun armêṣ só i lê e al paeṣâg ch’ al cunténva idealmèint in ògni tèila. Al jôvri a gh’àn la dâta dal 1521 e firmêdi da Ercole Banci un pitōr frarèiṣ.
VéliModifica
GazêdaModifica
I prém documèint che a dîṣen ed la preṣèinsa de sta véla a s’arfân al 1063 e al 1092. Int al pôst ciamê Sân Pelgrèin a gh’êra un castèl ch’ l’é steda la cà di Muti che àn ânca ciapê al nòm ed “Della Gazzata”, ûn de stà famèja l’êra al famōṣ arzân ciamê Caco, câp di Ghibelèin môrt a Rèz int al 1265, masê da i sō aversâri. Al castèl l'é stê ânca di Sessi, mó, sèmbra, ch’ an fós armêṣ abitê da i Della Gazzata che int al 1349 a j àn subî l'asêlt ed Gilberto Fogliano ch’ l’è dvintê al padròun, cun l’ingân, dal castèl e ch’ a l’à butê zò dal tót. La véla l’é armêṣa vint’ân sòta a i Fogliani pó di Roberti e da alōra l’é andêda a drē al vicèndi ed Sân Martèin in Ré. Dipendèint dal cunvèint ed Sân Prôsper ed Rèz, la Cêṣa, dedichêda a la Nativitê ed Maria int al 159 l’é stêda unîda a la Cêṣa parochiêla ed Sân Martèin e int al 1803 a gh’é stê zuntê la tòr.
StiôlModifica
La cēṣa de Stiôl, dedichêda a Sân Damaso, l’é numinêda in un documèint dal 963 ed Ottone I. Sta véla l’é sèimper stêda dal Cmûn ed Sân Martèin in Ré e a n’à sèimpr segvî al sō sôrti. Int al 1573 Stiôl al s’ é unî cun Sânt’Ègta; pó quând la só cēṣa l’éstêda arfâta a gh’é ed nōv la separasiòun.
TrignânModifica
La legènda la vōl al só nòm lighê a un fât curiōṣ: ind al tèimp ed ‘na guèra, int al paèiṣ êren armêṣ in véta sōl trî abitânt; pió probabilmèint al nòm al gh’à urègin rumâni lighêdi a la religiòun ed Giano. La preṣèinsa ed la Cêṣa ed Trignân la s’ vèd in un dpcumèint dal 1302 e l’êra sóta a la Pēv ed Prê. Tóta la véla l’é sèimper stêda dipendèinta politicamèint e aministrativamèint al casèl ed Sân Martèin e a n‘à segvî ânca la stòria.
Personâg famōṣModifica
Henghel Gualdi sunadōr ed clarèin
Daniele Adani zugadōr ed balòun.
Frê Sacacio e Pietro Della Gazzata àn cuntê i fât sucès ind l’arzân fîn al 1414.
Tommaso Casali, de Stiôlo dutōr e studiōṣ ed la natûra (sec. XVIII)
Giovanni Magnanini (1841 - 1901) musicésta
CuriositêModifica
In sté cmû a’s câta al "Bar Mario" cantê da Luciano Ligabue ind la cansòun cun al ‘stès nòm. Adèsa però cól bâr l’à cambiê gestiòun e al gestōr an n’é pió al famōṣ Mario Che l’é gnû só int al 1956 ûn di pió vèc musèi ed vèci mâchini d’Itâlia www.museodellauto.it al sît l'é che ch’ l’ ôspita adèsa 40 mâchini e 12 môto dal 1910 al 1980.
A gh’é ‘na socetê ed palavōlo Al sît l'é che
Materiêl pr'andêregh in fòndaModifica
(manca):
- Ugo Bellocchi - San Martino in Rio : vicende e protagonisti - San Martino in Rio : Comune di San Martino in Rio ; Reggio Emilia : Tecnostampa, 1984
- Clinio Cottafavi - San Martino in Rio : ricerche storiche. - Rist. dell'ed. anast. - Bologna : Atesa, 2005
- Mauro Severi - Recupero della Rocca estense di San Martino in Rio. - Parma : Edizioni Pei, 1987.
- Roberto Vellani - Il museo dell'automobile di San Martino in Rio : storia di un museo, un indigeno e un paesino - Reggio Emilia : T&M Associati, stampa 2006
- San Martino in Rio : Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun ed San Martino in Rio trâta da it.wikipedia.org.


text:
Per esser in bun lutgader dovri plaschair, tschaffen, tecnica, tactica, cundiziun e perseveranza. Quai di l'anteriur lutgader Paul Orlik en il «Profil». Il corp fa in svilup ed i dovra blers onns fin ch'il corp è uschè lunsch.
Paul Orlik: «L'emprim pass en l'arena – quai va tras pel ed ossa»
Trais gia ha Paul Orlik dastgà participar sco lutgader ad ina festa da lutga. Da passar en l'arena avant 50'000 persunas u dapli, l'imni svizzer che vegn sunà, quai è in mument spezial.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sa dasdar la damaun baud perquai ch'ella ha gia curt suenter las set las emprimas sesidas na para la Cussegliera federala Viola Amherd betg a far vess. Frestga e cun egls alerts dat ella pled e fatg da ses emprims mais en la regenza. Ella haja gust da la nov'incumbensa. Vid ina chaussa haja ella dentant schon stuì s’endisar, tradescha ella. «Il pli fitg sa midada è l’agenda. Davent da las set la damaun enfin las set u las otg la saira sun jau planisada. Trasora inscunters, sesidas ed uschia vinavant. Natiralmain er che jau hai pli pauc temp liber. Dentant sch’ins aspirescha per in tal post quint’ins cun quai e sa ch’i vegn a dar midaments.»
Aviuns da cumbat sut la marella
Dapi trais mais è ella la scheffa dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. Ina da las grondas sfidas il mument: La cumpra da novs aviuns da cumbat e d'in sistem per proteger la Svizra d’attatgas ord l'aria. In project che gia Cusseglier federal Guy Parmelin ha gì instradà. I ha perquai fatg surstar ch'ella ha, curt suenter ch'ella ha surprendì il VBS, instradà in'examinaziun da l’entir project. Na sa fida ella betg da la lavur da ses antecessur? Quai fiss in’interpretaziun faussa, di Amherd. «In bun fundament è gia fatg. Per quai èsi dentant fitg impurtant da ma far in agen maletg. E perquai hai jau dà a Claude Nicolier l’incumbensa d’examinar il rapport ch’è avant maun e da dar in segund parairi. Jau sun mirvegliusa tge ch’el vegn a dir.»
L’emprim astronaut svizzer duai pia procurar per scleriment. Fatg saja dentant che la Svizra dovria novs aviuns da cumbat e ch’i valia suenter il naufragi cun il Gripen quella giada da persvader la populaziun. «Per proteger il spazi aviatic dovri tant aviuns da cumbat sco era ina defensiun terra-aria. E sch’ins vul garantir la protecziun na pon ins betg far auter che cumprar quests aviuns.»
Svizra è segira
En general e cumpareglià cun auters pajais saja la Svizra dentant in pajais fitg segir, di Amherd. Quai era grazia las bunas structuras. Cler saja dentant era ch'i na dettia era tar nus nagina garanzia per quella segirtad. Betg il davos perquai ch'il terrorissem ha era puspè fitgà pe en l'Europa, admonescha Amherd. «Nus avain gist vis quai en Nova Zelanda. In pajais ch’è enfin ussa stà schanegià, paschaivel. Là è capità in attentat. Perquai stuain nus adina esser attents, sustegnair las structuras da segirtad che nus avain, per ch’ins è pinà sche insatge schabegia.»
Betg sutvalitar na dastgian ins dentant ils privels en il mund virtual. Tut la segirtad da cyber saja in tema fitg impurtant. Dasper il terrorissem ina da las grondas smanatschas. «En il VBS han ins gia fatg bler ils ultims onns. Ma qua avain nus anc potenzial, qua stuain nus anc daventar pli ferms.»
Promover las dunnas en l'armada
Fitg a cor stettia ad ella la promoziun da las dunnas en l’armada. Qua dettia anc grond potenzial di ella. Gnanc in pertschient da tut il persunal sajan dunnas. Quai saja fitg pauc. «Qua hai jau dà in mandat per ch’ins elavuria concepts co ins vul augmentar questa procentuala. Qua essan nus anc vida lavurar.»
Lavur detg avunda pia per la nova magistrata. Malgrà quai veglia ella mirar da betg tralaschar il sport, cunzunt betg l'ir cun skis, in da ses hobis preferids. Quest enviern saja ella anc ida pulit savens cun skis. «Igl è stat in bellezza enviern, praticamain mintga fin d’emna bell’aura. Era las vacanzas da Nadal hai jau nizzegià per ir cun skis. Cumpareglià cun ils ultims onns n’è quai betg stà gronda differenza.»
Ma il futur vegnan quellas chaschuns da simplamain giudair ina fin d'emna senza termins ed obligaziuns ad esser scartas. Quai sa era la Cussegliera federala Viola Amherd. Sco anteriura presidenta da la citad da Brig enconuschia ella dentant quella situaziun e possia era ir enturn cun quella.
RR actualitad 07:00


text:
8° part. ritorno campionat 2012/13 por La Val
In dumënia ai 19 de Má él gnü sughé la otava partida dl ritorno dl campionat 2012/2013 de 3° categoria por La Val. La partida é gnüda sugada fora de ćiasa cuntra la scuadra da Percha.
La scuadra da La Val à messü afrontè la trasferta a Percha cun 11 sogadus arcumpedà y inće l’alenadù ê scualifiché. Mo impò ess la scuadra albü la poscibilité da se portè a ćiasa almanco n punt, le resultat de 3 a 1 ne corespogn nia al andamënt dla partida, cun le Percha ch’à segné dui goi ti ultimi menüć coion la scuadra da La Val sbilanciada inant dui iadi en cuntrapé.
Le prüm tëmp è stè scialdi ecuilibré, cun i pustri che à la prüma ocajiun mo Sepl è bun da parè sön n atacant rové su dan da vël. La Val respogn cun na trata dal limit de Ivan deviada al ultim momënt te ciantun da n difensur. Romeo röia spo su cuntra porta mo al tira de püch dlungia ia. L’ultima ocajiun é di pustri che atoca la stangia de porta.
Tl secundo tëmp sozedel spo deplü. La prüma ocajiun é por la scuadra da La Val cun na conclujiun de Franzi che vëgn deviada te ciantun dal portier. Do na cherdora passa i pustri en vantaje: sön n cross é n atacant bel su dan porta é sëgna cun na conclujiun de cé. Le Percha resta spo en 10 por l’espulsiun de n sogadù do la secunda cherta ghela. La scuadra da La Val à spo na gran ocajiun por parejé sön na trata dai ünescmetri conzedüda por n fal de man t’area, mo le portier para la conclujiun de Michi. Do na mesora ciafa la scuadra ladina le secundo penalty (por n fal te area sön Alex), chësc iade prô Ivan da trasformè y al sëgna le gol dla parité. Sëgn pro la scuadra da La Val da davagné la partida cun n sogadú implü y se sbilanciëia massa dant. Sön döes aziuns de cuntrapé sëgna le Percha dui goi che ti assigurëia la devënta dla partida. Ti menüć de recuper atoca ciamò Stefan la stangia de porta.
Cun chësc punt davagné, resta La Val al 7° post.
Proscima partida é in dumënia cuntra Olang a La Vale, dales 16:00.
La formaziun titolara: La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Elmar Valentin, 3. Alex Alton, 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger, 6. Franzi Verginer, 7. Stefan Sottara, 8. Ivan Tschaffert, 9. Alexander Miribung, 10. Michi Frenes, 11. Romeo Rubatscher.
Por udëi i atri resultać (ince di atri campionać ulache sogadusc da La Val süga para) drüca: resultać


text:
NES Zapper
El NES Zapper a l'éra 'na pistola ottica per el NES venduda in abbinament cont la console in Giappon dal 1984 e in America dal 1985.
Originariament somejanta a 'n ver revolver a l'è stada poeu modifegada in d'ona pistola grisa: L'è però deventada famosa cont el design naranz, voruu de la legg americana.
Fonzionament[Modifega | modifica 'l sorgent]
Comè tucc i pistol ottich in del moment del sbar el scherm el deventava negher, foeura che per l'area de colpì: Se el fotodiod el releva el bianch la console la segna pont.
Gioeugh[Modifega | modifica 'l sorgent]
I gioeugh compatibij cont licenza eren:
- The Adventures of Bayou Billy (opzional)
- Barker Bill's Trick Shooting
- Day Dreamin' Davey (cont controller)
- Duck Hunt
- Freedom Force
- Gotcha! The Sport! (cont controller)
- Gumshoe
- Hogan's Alley
- Laser Invasion (cont controller)
- The Lone Ranger (opzioaal)
- Mechanized Attack (opzional)
- Operation Wolf (opzional)
- Shooting Range (cont controller)
- To the Earth
- Track & Field II (compatibil)
- Wild Gunman


text:
Sin plaun federal represchenta il Tribunal federal la giudicativa: El è la dretgira suprema da la Svizra. Ultra da quai existan sin plaun federal il Tribunal penal federal, il Tribunal administrativ federal ed il Tribunal federal da patentas.
Il Tribunal federal
Il Tribunal federal è l'autoritad giudiziala suprema da la Svizra. El giuditgescha sco ultima instanza tut ils recurs cunter sentenzias da las dretgiras chantunalas supremas, dal Tribunal penal federal, dal Tribunal administrativ federal e dal Tribunal federal da patentas. Cun sias sentenzias procura il Tribunal federal ch'il dretg federal vegnia applitgà correctamain en il cas singul e ch'ils dretgs constituziunals da las burgaisas e dals burgais vegnian protegids.
Il Tribunal penal federal
La gronda part dals cas penals vegnan decidids en emprima instanza da las dretgiras chantunalas. Il Tribunal penal federal giuditgescha delicts cunter ils interess da la Confederaziun, delicts cun materias explosivas, cas transcunfinals da criminalitad economica, criminalitad organisada, corrupziun e lavada da daners sco er delicts che han in connex cun l'aviatica u cun material da guerra.
Il Tribunal administrativ federal
Il Tribunal administrativ federal decida davart recurs cunter ordinaziuns da las autoritads federalas. Las dumondas tematisadas èn per part socialmain u politicamain cuntraversas, per exempel en connex cun decisiuns da princip en il dretg d'asil ed en cas da gronds projects da traffic u d'infrastructura.
Il Tribunal administrativ federal
Il Tribunal federal da patentas
Invenziuns tecnicas, da las qualas il svilup chaschuna savens gronds custs, vegnan protegidas cun patentas ed èn uschia in bain giuridic prezius. Il Tribunal federal da patentas decida en cas da dispita, sche la protecziun tras ina patenta po vegnir pretendida per in nov svilup tecnic e sche dretgs da patenta èn vegnids violads. Il Tribunal federal da patentas decida per exempel er, tgi ch'è la possessura legala u il possessur legal d'ina patenta u co ch'ina patenta dastga vegnir duvrada en il rom d'ina licenza.


text:
Gia avant in'onn aveva il cussegl d'administraziun da la Péra communitgà ch'il runal dovra ina sanaziun. Per realisar il project avevan ils responsabels lantschà ina campagna da finanziaziun sut il motto «Lein salvar nies Runal Péra».
Uss, var in'onn pli tard, èn avunda daners vegnids ensemen per realisar il project. Bain hajan ins manchentà la finamira da 470'000 francs, ils daners che sajan dentant avant maun tanschian per in emprim pass.
Nova staziun a val ed a culm
Concret duai vegnir realisà ina nova staziun a val ed a culm, cun ina nova suga e novs giuvs. Plinavant vegnan las pitgas existentas dal runal sanadas, quai entras ina firma da la Germania. I sa tractia tenor communicaziun da la varianta, la pli favuraivla.
Emprimas lavurs sajan gia vegnidas fatgas. Las grondas lavurs duain alura vegnir fatgas l’atun. Cun las mesiras che vegnan prendidas sperian ins da mantegnair il manaschi en la furma actuala per ils proxims 20 onns.


text:
Sàrnech
Sàrnech l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem sö la ria del lach de Sàrnech (ciamàt isé da chèi che i vé de Bèrghem o lach d'Isé da chèi che i vé de Brèsa) pròpe 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i turna a scór in del Òi.
El g'ha 'na popolasiù de 6 660 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,4 km² e 'na densità de popolasiù de 1 041 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 27 km de la sità e a 197 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Dréra, Izé (BS), Paràdech (BS), Predùr, Idànga e Ilónch.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
I dò vile Faccanoni 'n stile Liberty progetade da l'architèt Sommaruga: la prima l'éra del Giósep Facanù e l'è del 1907, la segónda l'èra del Lüigi Facanù e l'è del 1912 e i è considerade tra i piö bèi esèmpe de Liberty 'n Lombardéa.
Sit del cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
http://www.comune.sarnico.bg.it
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sàrnech l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Alarmà ha l’uffizi la situaziun en la vischinanza d’in anteriur implant per arder rument a Losanna. Là han las autoritads chattà per part autas concentraziuns da dioxin en il terren – sco la “Sonntagszeitung” ha rapportà avant curt.
L'implant a Trimmis na laschia dapi 15 onns viador nagin dioxin – ha ditg Remo Fehr, il schef da l'uffizi, al Schurnal Regiunal da Radio SRF:
Il problem cun il dioxin saja ch’el restia en la terra e fetschia il pass dals animals da niz tar ils carstgauns e la chadaina da nutriment. Cura ch’ils resultats da las mesiraziuns a Trimmis èn avant maun, saja anc avert.


text:
La proposta dal Departament federal da giustia co reveder la lescha davart l'acquist da bains immobigliars tras persunas a l'ester, disturbassi il svilup economic e turistic dal chantun Grischun, scriva la regenza. Suenter l'iniziativa cunter las abitaziuns secundaras avessan talas regulaziuns danovamain consequenzas fatalas per il chantun Grischun.
Cun la revisiun da la lescha dessi novas restricziuns ed obligaziuns per survegnir ina permissiun da cumprar abitaziuns principalas u stabiliments d'interpresas.
Plinavant muntassi la revisiun planisada perfin anc dapli custs per il chantun. Perquai refusa la regenza grischuna cumplainamain la revisiun da la Lex Koller.
RR novitads 12:00
Tge è la «Lex Koller»
Quai è ina lescha svizra che regla ch'il plaun svizzer na vegnia betg surpopulà dad esters. Ella restrenscha la pussaivladad da cumprar immobiglias svizzras ad esters.
Il num da la lescha vegn da l'anteriur Cusseglier federal, Arnold Koller ch'era Cusseglier naziunal durant elavurar la lescha.


text:
Direziun Scora de musiga Alta Val Venosta (Prad am Stilfserjoch, Mals, St.Valentin a.d.H.)
Oste programé danfora por n ann, spo mët riji. Oste programé por n dezen, sënta lëgns. Sce te os programé por n secul spo forma porsones.
Tschuang-Tse, 4. secul dan G.C.
Direziun Scora de musiga Alta Val Venosta
La direziun dla Scora de musiga Alta Val Venosta tol ite trëi sëntes scolastiches: a Prad am Stj., Mals y St. Valentin a.d.Haide röiel adöm mitans y mituns, jones y jogn bele da 40 agn incá por se dé jö cun la musiga.
Nostes ofertes desvalies vá dala formaziun de basa teoretica tres l'insegnamënt de stromënc y dl cianté cina al bal y al teater.
Al grup d'insegnamënt competënt ti stál dantadöt a cör da ti insigné ales scolares y ai scolars la ligrëza da fá musiga deboriada. Vigni ann vëgnel tigní deboriada cun les passa 800 porsones interessades ala musiga tröpes manifestaziuns internes y publiches y conzerc olache al é dantadöt de gragn grups y ensembles che sona y porta insciö pro ala vita culturala te paisc.
Scora de musiga St. Valentin
Do che tl ann de scora 1989/90 êl ma sté 16 scolares y scolars dl comun de Graun che se â scrit ite ala scora de musiga da Mals án metü man da se cruzié deache al ne gnô nia plü docá assá forzes jones por i cors y la musiga y en general por la vita culturala dl Oberland. Insciö él gnü metü a jí da d'altonn dl 1990 cursc privac de cianté, fabló, clarinet, stromënc de banda y chitara a St. Valentin; al ê sté atira 76 iscriziuns.
Chëstes scomenciadies privates é gnüdes sostignides dal Comun, dales fraziuns y dala Cassa Raiffeisen. Ti agn do é les ofertes stromentales gnüdes ampliades y le numer de iscriziuns é jü sö a passa 100. Dl 1993 é spo la Scora de musiga de St. Valentin gnüda reconesciüda dal Istitut d'educaziun musicala da inlaota sciöche sënta destacada dla Scora de musiga da Prad/Mals.
Scora de musiga Mals „Johann Rufinatscha“
Tl comun de Mals él dal 1979 inant na scora de musiga. Ara é da ciafé tla residënza storica Goldegg che ê gnüda fata sö tl tëmp tertmedieval dal signur Goldegg de Lana. Le frabicat che dl 1800 gnô nominé "residënza nobla" é sovënz passada da n proprietar al ater. Danterater él sté tles mans dla familia Verdroß – chësc desmostra ciamó le blasun sön l'afrësch de Santa Maria dal aiüt tla pröma alzada dl frabicat.
Plü tert él gnü cumpré dala familia Sterzinger. Elisabeth von Sterzinger ti á lascé le frabicat por arpejun a sües döes mitans Franziska und Elisabeth. Dl 1859 é la residënza Goldegg deventada ciasa dla scora; impröma por la scora elementara y spo plü tert por la scora de musiga. Dl 2012 ti él gnü dé l'inom dl componist nasciü a Mals Johann Rufinatscha (*1.10.1812 Mals; †25. 5. 1893 Viena).
Fontanes: Wikipedia, Helene Dietl Laganda, Raimund Polin
Orars y contac
PradSënta zentrala
Lönesc - vëndres: 09:00 - 11:30
Lönesc, mertesc y jöbia: 14:00 - 16:30
Mals
Mercui: 14:00 - 16:30
Udiënza cun n termin
Email: musikschule.prad@schule.suedtirol.it
Manifestaziuns
24. Alpenländischer Volksmusikwettbewerb/Herma Haselsteiner Preis
Ort: Innsbruck
Datum: 27.10.2022 - 30.10.2022dettagli
#VOL.JU Volksmusiktage für Jugendliche
Ort: Haus der Familie - Ritten
Datum: 03.11.2022 - 06.11.2022dettagli
Termins
Downloads
Al n’é gnü ciafè degun resultat.
Metede ite prëibel n’atra parora d’archirida.


text:
Oz avantmezdi è in luf vegnì sut in tren da la Viafier retica. Quai sin il traject tranter Tumein e Trin. I sa tractia d'in luf giuven da l'onn passà, cun pli gronda probabilitad dal triep dal Calanda.
La collisiun è vegnida annunziada immediat e l'animal ha pudì vegnir transportà davent dal survegliader da chatscha. Il cadaver vegn surdà a l'institut patologic da l'universitad da Berna che vegn ad analisar quel geneticamain.
Quai è gia il segund luf dal triep dal Calanda che vegn sut in tren. Il 2013 è in dals lufs dad in onn vegnì sut in tren datiers al Lago Maggiore.
RR novitads 17:00


text:
Las davosas uras avant l’avertura da l’ILHGA 2016 èn las pli stressantas per ils expositurs. Drizzar en a fin il stan, tschitschapulvrar e preparar ils prospects tuts ch’han anc da far insatge. Ils ins èn quasi pronts, auters stans sumeglian anc in plazzal ni èn insumma anc deserts. Differents stils da planisaziun han per consequenza differents livels da hectica.
Preparativas sin buna via
Tenor il schef dal ressort infrastructura da l’ILGHA 2016, Corsin Coray, èn las preparativas per l’exposiziun da quest onn dentant sin buna via. Bain dettia anc dapertut pitschnas chaussas da reglar, dar in zic colur qua ni montar ina latta là, en general saja dentant tut sin buna via. Corsin Coray è persvas che tut è pront per l’avertura da l’ILGHA 2016.
Avir maletg en lightbox.
RR actualitad 17:00


text:
Las viticulturas ed ils viticulturs grischuns han racoltà l’onn passà var 1,6 milliuns liters vin, scriva l’Uffizi federal per l’agricultura. Quai è bunamain in quart damain ch’il 2019, lura avevi dà passa 2 milliuns liters. E l’onn da record il 2018 aveva la vendemia en il Grischun perfin purtà radund 2,8 milliuns liters vin.
Ina racolta da vin pli pitschna hai dà il 2020 er en l’entira Svizra. Tut en tut han has vias dà 84 milliuns liter vin, quai èn 13 pertschient sut la media dals ultims diesch onns – e la segund pitschna vendemia dals davos diesch onns.
Damain, dentant top-qualitad
Sco l’Uffizi federal per l’agricultura scriva, hajan la schelira durant il temp da fluriziun principal e la stad chauda e cun pauca plievgia impedì ina racolta pli gronda. La buna aromatica e l’aut cuntegn dal zutger empermettia però ina top-annada.


text:
2022
Schaner
04 – 07-01, differentas regiuns
RTR ha visità l'emprima emna da l'onn ses public. Dals 4 fin ils 7 da schaner essan nus sa fermads en differents lieus sco Mustér, Breil, Scuol, Samedan, Savognin, Trin, Vella e Panaduz. Cun in pitschen regalin ha RTR giavischà in bun onn nov a pitschen e grond.
2021
Schaner
01-01, Cuira
Il nov directur RTR cumenza. Cun l’entschatta da schaner ha Nicolas Pernet da Sent surpiglià uffizialmain la responsabladad sco nov directur da RTR.
Favrer
23-02, Cuira
Radund trais mais suenter la lantschada da la nova plattafurma da streaming Play Suisse èn disponiblas sin quella radund 120 contribuziuns per rumantsch ubain cun suttitels rumantschs.
Avrigl
23-04, Cuira
L'entschatta da favrer 2021 ha RTR lantschà l’acziun interna «50:50» che sa basa sin in project da la chasa da medias publica BBC da la Gronda Britannia. La finamira è d’augmentar la cumpart da dunnas en ils formats da radio, televisiun ed online. Uschia vegn nudà regularmain quantas dunnas e quants umens ch’èn vegnids a pled en las emissiuns e contribuziuns. Durant il mars 2021 mussa la statistica p.ex. la suandanta situaziun sur l’entir program RTR: 57% umens e 43% dunnas èn vegnidas a pled. La finamira è da cuntanscher a media vista in resultat equilibrà e persistent da 50% umens e 50% dunnas.
Matg
26-05, Cuira
Dapi la fin da matg emettan las moderaturas ed ils moderaturs RTR or dal nov studio da radio. La chasa da medias rumantscha ha modernisà ses studio da radio ed equipà quel cun nova tecnica. Il medem mument ha RTR er adattà l'organisaziun da las redacziuns per render fittas ellas per il mund digital.
Zercladur
30-06, Cuira
Cun la fin da zercladur è Giusep Giuanin Decurtins ì en pensiun. Durant ils ultims passa 38 onns ha el lavurà en chasa RTR, ed ha en spezial stabilì, sviluppà e tgirà tut quai che ha da far cun la producziun da musica da RTR.
Fanadur
13-07, Cuira
RTR porscha era quest onn puspè ils pass da vacanzas als uffants da las differentas regiuns e construescha ensemen cun ils uffants radios DAB+.
Avust
26-08, Cuira
RTR è il radio il pli simpatic da la Svizra. Quai demussa ina retschertga da la Publicom SA tar 52 staziuns da radio en l'entir pajais. La retschertga represchentativa è vegnida fatga durant ils mais d'avrigl e matg 2021 tar 4’700 persunas tranter 15 e 79 onns.
27-08, Mustér
Ils 12 d’october 1946 è stada la radunanza da fundaziun da la Pro Radio Rumantsch. Quai è stà il crap da fundament per l’uniun purtadra da RTR che sa numna oz SRG SSR Svizra Rumantscha u curt SRG.R. Il 2021 ha la SRG.R pia 75 onns ed envida a festas popularas a Mustér (27-08) ed a Schlarigna (08-10).
Settember
13-09, Cuira
Tgi èsi stà? RTR lantscha il nov format d’in crimi-dinner televisiv cun il titel «Mortori a…»
Per l’emprima episoda è RTR sa decidì da far las registraziuns en il restaurant Parlatsch a Trin Mulin. Uschia èsi pia capità in «Mortori a Trin Mulin». Per l’emprima seria deriva la mesadad dals acturs laics da la Surselva e l’autra mesadad da l’Engiadina.
December
03-12, Cuira
Il patrimoni audiovisual da la Svizra rumantscha duai vegnir digitalisà, segirà e rendì accessibel a la publicitad a lunga vista. Cun questas finamiras han la direcziun generala ed il cussegl d’administraziun da la SRG SSR decidì da constituir la «Fundaziun Patrimoni Cultural RTR». La fundaziun cumenza sia lavur il 1. da schaner 2022 e vegn presidiada da Nicolas Pernet, directur RTR.
01 fin 24-12, Cuira
RTR emetta il prim chalender d'advent audiovisual per uffants. Mintga di pon ils uffants avrir ina porta virtuala, emprender novas chanzuns e chantar cun.
31-12, Cuira
Era durant il 2021 ha la pandemia da Corona occupà fermamain RTR. Uschia han p. ex. numerusas activitads betg pudì vegnir organisadas, ed era las visitadas e guidas en chasa RTR a Cuira n'èn betg stadas pussaivlas.


text:
Fin uss ha l’Uffizi da chatscha e pestga confermà set lufs pitschens tar il triep dal Beverin e sis lufs pitschens tar il triep da Stagias, sissum la Surselva. Era constatà lufs pitschens hajan ins en la vischinanza dal pass San Bernardino, uschia ch’in ulteriur triep da lufs saja sa furmà en il sid dal chantun, quai scriva l’uffizi en ses rapport da monitoring d'animals stgarpants. Tar ils trieps da Valgronda, Ringelspitz, Muchetta, Calanda e Morobbia n’hajan ins fin uss anc betg pudì confermar ina reproducziun.
Vis dapli animals stgarpants
Durant ils dus mais da fanadur ed avust hajan ins pudì registrar dapli lufs ch’ils mais precedents. Il fanadur sajan 44 vistas da lufs vegnidas annunziadas, l’avust 81. Uschia sajan quest onn 37 lufs vegnids confermads geneticamain en il chantun, 10 femellas e 27 mastgels.
Dapli nursas mazzadas
Ils ultims dus mais ha l’Uffizi da chatscha e pestga confermà dapli nursas stgarpadas. Il fanadur èn 72 nursas vegnidas mazzadas dal luf, l’avust 78 nursas, en total sur l’entir onn ora èn uss rodund 200 nursas vegnidas unfrenda dal luf. Dasper quai hai dà plirs animals blessads. En ils ultims dus mais 20 nursas, trais asens, trais vadels e trais vatgas. Vinavant scriva l’uffizi che quai haja dà ils ultims dus mais trais sentupadas problematicas tranter l’uman ed il luf.


text:
L’eroport da Turitg vegn probabel pir puspè a cuntanscher il nivel da passagiers d’avant la crisa da corona l'onn 2025. Bler dependia quant spert ch’il traffic aviatic cun ils Stadis Unids e la China sa revegnia, ha ditg Andreas Schmid, il president da la plazza aviatica a Turitg, envers las gasettas da Tamedia.
L’economia svizra saja colliada fermamain cun omaduas pussanzas mundialas. Schmid na quinta betg ch’ils viadis da fatschenta sa revegnian fitg quest onn. Dentant prognostitgescha el ina tendenza positiva per l'auter onn. Tenor atgnas prognosas duai l’eroport puspè scriver cifras nairas il december.


text:
Las scolaras ed ils scolars tessinais èn gia dapi duas emnas en vacanzas. Il lung temp da divertiment e senza quitads ha damai cumenzà. Sin ils bancs da scola turnan els ils 29 d'avust. Cun 10 emnas vacanzas estivas ha il Tessin las pli lungas vacanzas da l'entira Svizra. Ma pertge quai? Pudessan las lungas vacanzas esser in problem?
Las lungas vacanzas tessinaisas
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Prutun
El prutun a l'è una partisela süb-atomica, cunt una carica eletrica pusitiva de 1,602·10-19 C, una massa de 1,672623×10-27 kg (a stem 1800 völt püssee de un eletrun), e un spin de 1/2.
El prutun a l'è classificaa in del grüp di bariuni, e l'è cumpost da trii quark (ud). La sò antipartisela la se ciama antiprutun, e l'è igual a lü, sulament che la gh'ha carica cuntraria.
El prutun a l'è vöna di partisei che furmen el nücli di atumi; in chimica e biuchimica. El prutun a l'è 'l iun de l'idrogen deslenguaa in de l'aqua.


text:
da Mariano Tschuor
En tgei situaziuns cuora il carstgaun? El cuora per far sport. El cuora per fugir d’enzatgi ni d’enzatgei. El cuora sch’el ha prescha da vegnir dad A tier Z. El cuora sch’el vul far paleis urgentamein enzatgei impurtontissim.
Oz fagein nus diever dalla tecnologia per dar vinavon ina novitad, aunc strusch ch’ella ei ina, contonscha ella gia igl adressat. Mo buca dil temps da Jesus. Aschia cuora Maria Madleina, Pieder cuora ed era il giuvnal che Jesus veva bugen cuora. Els cuoran perquei ch’els ein alterai: La fossa vita desorientescha, metta els en perplexadad. Nua ei il Segner? Sch’el mo fuss en fossa; sche mo sias restonzas terrestras fussen en fossa! Ei dess in liug per «ir sur loghens». In liug da memoria. In liug da pelegrinadi. Quei fuss zatgei palpabel, materialmein existent. Ei mass pli tgunsch da crer.
Nua eis, Segner? Aschia clamein nus era oz. Pir che zacu essan nus alterai, perplex, desorientai. Nua lein cuorer per arrivar a certezia e segirtad? Tgi lein emparar? Sco la giuvnala ed ils giuvnals che vevan aunc buca capiu il senn dalla fossa vitta, capin era nus buc: «Pertgei veis tanienta tema? Daco veis buca cardientscha?» (Mc 4,40). Lein buc cuorer naven. Lein cuorer neutier. Ed encurir il Segner leu nua ch’el ei: el conhuman.
Gn 20,1–9
1Igi emprem di dalla jamna ei Maria Madleina vegnida la damaun ch’ei fuva aunc stgir sin fossa ed ha viu ch’il crap era dustaus dalla fossa. 2Cheu eis ella currida e vegnida tier Simon Pieder e I’auter giuvnal, quel che Jesus carezava, ed ha detg ad els: Ei han priu il Segner ord fossa, e nus savein buca, nua ch’ei han mess el. 3Sinquei ein Pieder e I’auter giuvnal i giuado ed ein arrivai alla fossa. 4Domisdus currevan ensemen, mo I’auter giuvnal ei currius ordavon a Pieder ed arrivaus igl emprem alla fossa. 5El ei staus giudavon ed ha viu ils lenzeuls giun plaun mo ei buc ius viaden. 6Uss ei era Simon Pieder che suandava el arrivaus ed entraus ella fossa. EI ha viu ils lenzeuls giun plaun 7ed il sudari, cul qual il tgau da Jesus era staus cuvretgs; quel fuva denton buca sper ils lenzeuls, mobein zugliaus ensemen en in liug dapersei. 8Uss ei era I’auter giuvnal che fuva vegnius igl emprem alla fossa ius viaden; el ha viu e cartiu. 9En verdad vevan els aunc buca capiu ch’el stoppi, tenor la Scartira, levar da mort en veta.


text:
A Schiers vegnan ils tests anc evaluads. Il directur d’instrucziun grischun Jon Domenic Parolini vul uss introducir tests da massa cunter corona en tut las scolas grischunas.
I sa tractia da la schelta tranter in'ultieriur lockdown da scolas e tests da massa en las scolas grischunas:
Jau avess fitg gugent, ch’ins pudess far tals tests regularmain tenor basegn, e che mintga scola ha la pussaivladad da realisar senza gronda birocrazia tals tests.
Sch'ins possia far quests tests senza gronds problems, portian quels er segirezza, tant a las scolas sco er als scolars ed ils geniturs dals uffants. La decisiun definitiva da la strategia da test en las scolas grischunas vul la regenza trair sche pussaivel gia l’emna che vegn.
Gronda resonanza tar ils scolars
Hans-Andrea Tarnutzer, il directur da la scola media evangelica, era fitg avert per ils tests da massa. Var 500 tests sajan quai stads fin l’ultim total a Schiers.
La resonanza è stada fitg gronda. I ha dà classas ch'han fatg part per 100 pertschient.


text:
Parluma dla lenga Piemontèisa. Ël piemontèis a l’é parlà da na popolassion ch’a l’é ‘l 50% ëd pì ‘d cola dla Slovenia. Ij Piemontèis a son la sconda minoransa linguìstica d’Europa (o la prima – s’i consideroma pì nen coma minoransa ij Catalan, ch’a vivo giumai na situassion diferenta).
Ant la preistòria
... për parlé a parlavo pro ..., ma coma i lo soma nen. Dësgià pì 'd 100,000 ani fà quaidun che a girolava për ël Piemont a-i era, ma a j'ero bin pòchi. Ël Piemont a l'era nen vàire lòn. A fasìa frèid, a-i ero bòsch satì e mojiss daspërtut. Cost a l'era 'i Paleolìtich.
Ant ël Neolìtich le còse a 'ndasìo già méj e a-i era motobin pì 'd gent.Cassador, Pëscador (as contavo già le cuche: i l'hai ciapà tre camoss con na flecia sola...... e mì i l'hai tirà su un luss ch'i l'oma dovù portélo a cà 'n tre), ma 'dcò contadin e bergé. As ancaminava 'dcò a trové quàich comersiant e quàich artisan.
A parte a-peu-pre da 4000 ani fà i na savoma un pòch ëd pì an sla gent che a stasìa an Piemont.
Prima ancora che a rivèiso i Roman....
... la popolassion dël Piemont a l'era fàita da gent ciamà "Ligur", che forse a l'era lì da pì 'd doimila ani. A smija che a fusso rivà da la Spagna e che a fusso spatarasse për la riva dël mar an Fransa,e ant la pian-a dël Po fin-a a l'autëssa dël Trentin. Dal 700 al 500 a.C. A son rivà 'n Piemont i "Selt". Sensa gnun problema, parej a smija, le doe popolassion a son mës-ciasse ant la radis ëd partensa dijj piemontèis pre-latin. Ant ël piemontèis modern as treuvo ancora paròle che a ven-o da cole lenghe originaj. e gnanca pòche, che a son nen stàite influensà dal latin.
Prima dij Roman, j'Etrusch a l'avìo ocupà la pian-a dël Po, ma nen fin-a an Piemont. Ij piemontèis dël tempa l'avìo conossù j'Etrusch travers j'ëscambi comersiaj. Istessa còsa a l'era capità për ij Gréch, che a l'avìo fondà na colònia an sla còsta dla Provensa. Mach contat comersiaj o për asar. Ij pass alpin Monsnevr e San Bernard (cit e grand) a j'ero dovrà dësgià antlora.
Ij Roman
Dal 300 al 200 a.C. a-i rivo i Roman. An prinsipi mach ant la part oriental, ma vers ël 150 a. C a dventa amportat për Roma controlé ij pass dle montagne e donca a possa l'ocupassion anans. Ij roman a controleran tut ël teritòri mach a parte dal 25 s. C. con l'imperator Augusto.
Batibeuj fra Roman e popolassion a capito bastansa sovens. Na vera romanisassion a comensa mach vers lë 70 d. C. Për quatsent ani la lenga original e 'l latin a l'han ël temp ëd formé ant la gent na neuva lenga, përchè ël latin a resta mach sempe la lenga ëd pòchi, e sempe forestè (a coj temp le còse a cambiavo nen tant ampressa).
A venta giontè che i roman che a vnisìo a ste an Piemont a j'ero veteran an congé, che nen sempe a j'ero 'd cultura latin-a. As sa pr'esempi che che an Piemont a j'ero stàit mandà grup ëd sarmat e dalmat.
Le invasion barbàriche
Nen sempe 'l Piemont a ven anteressà da gròsse invasion, ma durant coi secoj a venta che a fasa ij cont con branch ëd ravaseur che a calo dai pass dle montagne. Durant le invasion pì consistente, i Burgund a òcupo 'l Piemont e peui ij Got, che as ëstabilisso an Piemont sì e là për vaire ani. An particular ël got Sisige a fonda sò cit ëstat a Susa, e a treuva la manera 'd manten-se a gala 'dcò cand ij got an Italia a son batù dai Bisantin, e manten-e sò stat, che a slarga fin-a a Turin.
Longobard e Franch - Ij Sarasin
A parte da vers ël 600 d.C. a rivo i Longobard, che a òcupo 'l Piemont fin-a vers le montagne, mentre ant le àute valade a resto ij Burgund. I Longobard a lasso ëd segn ant la lenga piemontèisa che as arconosso ancora adess. Peui a rivo ij Franch, che as fërmo ëdcò un bel pòch (Imper dij Carolingg). An cost perìod a rivo 'dcò ij Sarasin. Ëdcò costi a fan a-peu-pre com a l'avìo fàit j'invasor barbàrich, ma a pòrto 'dcò d'element amportant, culturaj e tecnich.
Da lì anans ...
... la stòria polìtica dël Piemont, fin-a a metà dël 700, a l'é tut na guèra, andova i trovoma an Piemont pì che tut fransèis, ma 'dcò spagneuj, tedesch e via fòrt. Ij Savòia, d'origin fransèisa (Umbert Biancaman) e piemontèisa (Adelaide 'd Susa) a dvento man-aman jë sgnor dël Piemont complét. Ant ël piemontèis a son intrà element culturaj e lessicaj d'ampò tute le rasse che a son passà. Costi element a son stàit piemontèisisà an manera original e andipendenta da le lenghe davzin-e, ant la lenga piemontèisa.
Për lessich, gramàtica e sintassi, la lenga piemontèisa a l'é sempe stàita pitòst davsin al fransèis, nen mach për l'avzinansa fisica, ma 'd cò për part ëd le radis comun-e.
Tant për savèilo, mentre ant ij primi scrit italian ij carater a son ciair italian, ant ij primi scrit piemontèis, mach un piemontèis (ò n'ëstudios) a capiss bin che a son piemontèis, mentre 'n italian che a conossa nen ël piemontèis e che a-j vëdda për la prima vòlta, a-j pija për un fransèis un pòch particolar (i l'hai fàit la preuva mi). Dante Alighieri, parlanda dël piemontèis a lo ciama "turpidissimum eloquium" che a peul nen esse ciamà italian për ij tròpi element che a rivo da l'àutra part dle montagne. An efét j'ëstudios ëd tut ël mond a assegno 'l piemontèis a le lenghe neolatin-e ossidentaj, e l'italian a le lenghe neolatin-e orientaj.
Ij prim ëscrit....
... an piemontèis che i l'oma, a son dël secol che a fà dodes. A-peu-pré i podoma pijé com arferiment l'ani 1150. A l'è l'istessa epoca ëd quand a son nà le forme scrite 'd j'àutre lenghe neolatin-e. (A l'é fàcil che quàich forma 'd piemontèis a fussa già parlà vers l'ani 1000).
Sti primi scrit a formo na colession che ha l'é adéss conossùa con ël nòm italian "Sermoni subalpini". As trata d'un piemontèis pà 'ncora bin formà. J'ëscrit dël secol che a fa tërdes a mostro che 'l piemontèis a l'ha già fàit un bel pòch soa strà. An fin, vers ij primi ani dël '300 i l'oma scrit ant un piemontèis complet. Da lì anans la produsson leteraria piemontèisa a l'é costanta, contut che a sia bondosa mach a parte dal 1700.
Ògni secol a l'ha lassane quaicòs an piemontèis, da la pròsa a la poesìa, a la sagistica, fin-a a sentense 'd tribunal. Ant ël setsent a-i é anvece na bondanta produssion literària, e a l'é 'dcò ël temp dla prima gramàtica piemontèisa bin struturà che conossoma.
Costa gramàtica a l'é stàita fàita da Maurissi Pipin e publicà da la Stamperia Real ant ël 1783. Ma fin-a dal prinsìpi dël setsent, i l'oma poesie, pròse e comedie ën piemontèis. Tra i poeta dël setsent arcordoma C. I. Isler, F. A. Tarizzo, E. I. Calvo, peui a-i son 'dcò vaire anònimi. Ant l'eutsent i l'oma nen mach ëscritor, coma A. Brofferio, I. Casalis, N. Rosa, ma anche 'd vocabolarista, e fra costi ël cont Vitòrio ëd Sant Albin, che a l'é l'autor dël "Gran dissionari Piemontèis-Italian" dël 1859.
Ant ël cors ëd j'ultim secoj a l'é nassùa la strutura codificà dla lenga e a l'é ëd cò l'epoca andova a va a sparì ël "passà lontan" dij verb (che a l'era mai stait dovrà vàire).
A l'é anteressant vëdde coma dal latin a sio derivà diversament piemontèis, fransèis e italian, për peui nen dì dël patoà provensàl. Për quàich cos ël piemontèis a l'ha avù, n'evolussion pì davsin-a al fransèis che a l'italian, dle vire anvece pì davsin a l'italian, ma sovens a l'ha segoì na soa strà original ëd piànta.
La prima còsa che as nòta a son neuv son vocaj (sempi o acentà): a, é, è, ë, i, o, ò, eu, u al pòst dij set italian (a, è, é, i, ò, ó, u) con la gionta che an italian l'acsan aùss o grev a cambia poch ël son (e tante vire beleché gnente), mentre che an piemontèis ël son a diventa franch divers.
N'àutra cosa ciàira a l'é che le paròle piemontèise a l'han meno "fonema" ën general, ëd cole italian-e.
Për esempi:
latin feneculum (quatr silabe)
italian finocchio (tre silabe, dont un-a con ditong - na dobia consonant)
piemontèis fnoj (na silaba)
latin peduculus (quatr silabe)
italian pidocchio (tre silabe, dont un-a con ditong)
piemontèis poj (na silaba)
fransèis pou (na silaba)
A sto propòsit notoma che, ën fransèis, ël son dla u italian-a a l'é dàit dal ditong ou. L'istess son, ën piemontèis, a l'é dàit da la litra o, la prima dël midem ditong. Ant ës cas sì, piemontèis e fransèis a l'han segoì l'istessa strà, ma ël piemontèis a l'ha strenzù ël ditong ant na sola litra, la prima.
Ël son dla o italian-a, as treuva ën piemontéis, quasi mach sempe an paròle andova a ricev l'acsan tònic. A-i é nen da stupisse se la litra corispondent a l'é ò.
La desinensa latin-a dij nòm, tant sostantiv che agetiv (tant për capisse, cola che a cambia ant le declinassion), e che ën italian a l'é trasformasse ant na vocal, an piemontèis, se nen acentà, sovens a l'é tombà (ant ël mascolin o nòm invariant) e parej a l'é sparìa la diferensa tra singolar e plural dij nòm mascolin. Anche ën fransèis sovens la vocal final a l'é perdusse, ma lì, peul esse per influensa ëd lenghe dël setentrion d'Euròpa, ël plural a dòvra la final s (a venta 'dcò di che anche ël mominativ latin ëd la tersa declinassion a dòvra la s al plural).
Ant ël passagi dal latin al piemontèis, le c, g dij grup ci, ce e gi, ge a son passà a s, z, mentre an italian a l'han matnù ël son latin, coma:
cena che a l'é passà a sin-a, mentre an italian a l'é nen cambià. Ël fransèis a manten la scritura latin-a, ma la pronunsia a l'é coma an piemontèis.
Anvece, ij grup latin cl, gl a son passà an italian a chi, che, ghi, ghe mentre an piemontèis a son passà a ci, ce, gi, ge, mentre an fransèis ël pì dle vire a son nen cambià o a l'han mantnù ël ghëddo:
latin clavis, italian chiave, piemontèis ciav, fransèis clé
lat. ecclesia, ital. chiesa, piem. césa, frans. église.
Ël grup latin ct an italian a l'é diventà na dobia tt, mentre tant an piemontèis coma an fransèis a son passà a it:
lat. lactem, ital.latte, piem. e frans. lait.
lat. noctem, ital.notte, piem. neuit, frans. nuit.
La preposission latin-a ad a serv anche a costrue verb derivà da un verb ëd partensa, coma:
petere -> adpetere, vocare -> advocare. I partissìpi passà a son adpetitus, advocatus. Le parole italian-e derivà a cambio la d ant la consonant inissial dël verb primàri, randobiand-la, mentre an piemontèis la d a spariss ëd pianta. An fransèis a-i son i doi cas:
italian avvocato, piemontèis e fransèis avocat
italian appetito, piemontèis aptit, fransèis appetit
anche sì la pronunsia fransèisa a gava la dobia.
Notoma ancora che i grup italian gli, gle, an piemontèis ëd solit a divento j (mentre an fransèis a l'é facil che a sio trasformà ant la "L mouillé" che as pronunsia a la midema manera cche la j piemontèisa).
ital. maglia, piem. maja, frans. maille. Ij grup sci, sce an piemontèis a ven-o s sempia, dossa o sorda.
Un discors particolar a venta fé për le dobie consonant. Ël piemontèis a l'ha fait sparì tute le "vere" dobie. I l'oma già vist un pàira d'esempi. I l'oma 'dcò vist, ant la part ëd grafia e fonologia, che le dobie cc, gg, ss a ven-o dovrà për la pronunsia dossa o sorda, ma a son-o nen coma dobie. A-i son però ëd cas ëd litre dobie che a l'han un legér son dobi. A féje cas, ste litre a son squasi mach sempe precedùe da na ë con l'acsan tònic ëd la parola. Për pronunsié na parola parej a venta për fòrsa carché la vos an sla consonant dòp la ë. A vnirìa mal a pronunsiéla sempia ëd pianta.
Coma esempi:
sëbber, ghëddo, lëccia, sënner, vëdde.
A propòsit dël verb vëdde, quand, ant la coniugassion l'acsan as ëspòsta, dla dobia a-i fà pì nen damanca:
mi i vëddo, mi i vëdìa.
L'ultima part...
...ëd la stòria dël piemontèis a l'ha vist l'oposission fassista contra a tute le lenghe minoritàrie, rivanda fin-a a cambiè ël nòm dij paìs (e dle vire anche dle person-e). Parej Oulx a l'era vnùita Ulzio, Salbertrand Salabertano e avanti parej. L'idea che la propaganda dël "Duce" a vorìa fé passé a l'era che ste lenghe a j'ero ròba paisan-a, da gent ignorant. As capiss che a gavé dai pé la coltùra sempia e vera dla gent, peui a l'é pì facil comandé.(an tute le ditature, pì che d'àutr a l'é l'ignoransa che a giuta).
Ma a l'é an piemontèis che Cavour a dëscutìa con ël Re se e coma mandé i soldà piemontèis an Crimea, coma fé le aleanse con Fransa e Inghiltèra, e parej anans. An piemontèis a son stàite progetà le prime vitùre a motor e avanti fin-a al G91-Y, nen mach monze le vache (che pura a l'é part ëd na coltùra d'na richëssa enòrme). Anche le prime esperiense sindacaj ën fabrica an Italia a son nà da dicusion ën piemontèis, magara ant le piòle.
Tute le coltùre dj'omo a son richëssa për tuti (ma son l'oma già dìlo). Sì foma mach n'ipòtesi 'n poch dròla, ma che a mostra bin la sitoassion:
Grieg a l'é stàit un gran compositor norvegèis, che a l'ha fait ëd musiche che a van profond ant l'anima dla gent ëd tut ël mond ch'a l'abia veuia 'd chërse. Ste musiche a son nà ant na coltùra unica ant ël mond che a l'é cola norvegèisa. Se për ipotesi ant ël cors dla stòria i tedesch a l'avèiso fait una nassion unica an tuta l'Euròpa dël nòrd e che ël norvegèis, parlà da pòca gent, a fussa stàit considerà un dialet che për esse modern a ventava lassé perde. Noi i l'avrìo mai avù cola musica, përchè i l'avrìo perdù la coltura che a l'ha fala nasse.
ËL PIEMONTÈIS A DËV ESSE OBLIGATÒRI A SCÒLA….
Ën Piemonteis, frasi idiomatiche Piemontesi
Piccolo Vocabolario “Piemontese Italiano”
Le antiche misure usate in Piemonte
Alcune regole per leggere e scrivere in Piemontese<
I Proverbi Piemontesi – Proverbi Pimontèis – Prima Parte
Mirò


text:
1997: Fuga da New York
1997: Fuga da New York (1997: Scapàda da New York) 'l è 'n film fantàstic 'd asiòṅ dal 1981 ad John Carpenter. La pelìcula la gh'à abû 'n séguit in dal 1996, Fuga da Los Angeles.
Custâ siē migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò fat sù da piò ad vint-sinc.
Sunt
Méntar 'l èx eróe 'd guèra ch'al s éra dâ a 'l crìmin, Jena Plissken (Kurt Russell), 'l è drē a finìr in dla parśòṅ ad sicurésa màsima a New York par scuntàr 'n ergàstul, un grup ad terurìsta al falìs p'r un pēl 'n atintâ a 'l presidènt di Stat Unî (Donald Pleasence). 'L eśércit al manda subìt un grup ad suldâ su 'l pòst ma 'l bras dèstar dal Duca 'd New York (Isaac Hayes), Romero (Frank Doubleday), al i para via.
Al cumisàri 'd pulisìa Bob Hauk (Lee Van Cleef) al decìd alóra 'd druàr la carta Plissken, ch'l è bòṅ ad cavàr-'s-la in tut al situasiòṅ, par salvàr al presidènt e parmét'r-ag ad tōr part a 'n incónt'r internasiunàł dimóndi impurtànt. Jena al gh'à vint-quàt'r óri par pigàr i rivultóś o sinò dū bómbi cichi, insfilsàdi in dal sò còl, i scupiaràṅ faghénd-al fóra.


text:
En la dispita davart il Brexit instradescha la cumissiun da l'UE ussa pass giuridics cunter Londra. Quai pervia da la violaziun dal contract da sortida.
La raschun è la lescha dal martgà intern che la chombra dals deputads britannics aveva decidì il mardi. Quella vul tranter auter stritgar parts da la cunvegna da sortida che vala gia. Concret vai per las controllas da duana cun l'Irlanda dal Nord, la provinza da la Gronda Britannia.
La cumissiun da l'UE aveva dà in ultimatum a la regenza britannica! Enfin ier, mesesmna, avess quella stuì prender enavos la clausula dispitaivla en la lescha. Cunquai che quai n'è dentant betg capità ha l'autoritad a Brüssel tramess ina denunzia uffiziala a Londra. La presidenta da la cumissiun europeica, Ursula von der Leyen, dat uss in mais temp a la regenza britannica da prender posiziun. Igl è l'emprim pass dad ina procedura che pudess la finala finir davant il tribunal europeic.


text:
L’emprima mesadad dal 2019 hai dà tants cas da virustgel sco dapi il 2006 betg pli. Fin la fin da fanadur èn vegnids registrads en 182 pajais radund 365'000 cas, quai è trais giadas uschè bler sco durant la medema perioda da l’onn passà. Cunzunt en l’Africa è il dumber creschì rasant – dentant era en l’Europa sa derasa la malsogna puspè.
Las cifras actualas sa basan sin stimaziuns da la WHO dal 2017. Luran eran probabel 6,7 milliuns carstgauns malsauns da virustgel, 110'000 èn morts. Fin il 2016 era il dumber da cas da virustgel regressiv.
RR novitads 12:00


text:
Brüssel ha da glisch verda per la surpigliada dal producent da nutriment Hügli tras l'elavulatur da charn Bell. La finamira da la surpigliada saja da crescher en la sparta da tschaveras precuschinadas ed uschia daventar in dals purschiders principals europeics.
La surpigliada succeda en dus pass:
- En in emprim pass surpiglia Bell l'acziunaria principala da Hügli, la Dr. A. Stoffel Holding. La Dr. A. Stoffel Holding è participada cun 50,2% dal chapital da Hügli.
- Per las aczias restantas ha Bell fatg in'offerta da cumpra al producent da nutriment ch'è activ en set pajais.
Ils custs totals muntian a 443,8 milliuns francs ed ins veglia suttascriver il contract ils 21 da favrer, uschia Bell.
RR novitads 17:00


text:
In procuratur public ha entant instradà ina procedura penala cunter Macri. El haja dumandà infurmaziuns da las autoritads da finanzas e d'anti-corrupziun, uschia ha confermà il procuratur. Macri sez refusa las rinfatschas. El haja agì tenor las leschas, uschia ha el fatg a savair. Schebain ils fatgs tanschan per manar ina procedura penala cunter il president en uffizi, sto anc in derschader decider.
Macri da dosta cunter las rinfatschas
Macri è stà directur da duas societads d’offshore da ses bab sin las Bahamas, sco quai ch’i resulta dals «Panama Papers». A las autoritads da finanzas n’ha el para ditg nagut en chaussa. Il president sa dosta cunter las rinfatschas. El na saja betg stà acziunari da las societads, uschia che quai na saja betg visibel en sias decleraziuns da taglia. Avert resta però sche Macri ha survegnì indemnisaziuns da las societads e tut tenor betg declerà quellas a las autoritads da taglia.
RR novitads 06:00


text:
Gös auditivs 2022
In gün 2022 vains nus pudieu ir a registrer noss gös auditivs tar rtr. Quista vouta eira il tema da «Scriver es cool» il tema «Il Grischun in 100 ans». Ün tema chi’ns ho fat rumpatesta il prüm, ma grand plaschair cur cha vaivans nossas prümas idejas, decis chi chi legia che rolla e scrit ils texts per noss gös auditivs.
Nus vains trapartieu nossas quatter classas (3a fin 6evla classa) in ses gruppas, uschè cha vus vais la pussibilited da tadler ses istorgias futuristicas fich differentas, ma tuottas cun bgera tensiun.
Bun divertimaint!
Gös auditivs 2016
In marz / avrigl 2016 vains nus gieu la pussibilited da'ns parteciper als gös auditivs dad rtr. Nus vains cumanzo culla lavur in marz e vainsa trapartieu las quatter classas in quatter gruppas. Las gruppas haun tschercho idejas, haun discuto il skelet da lur gö auditiv e decis chi chi dess ler che rolla. Zieva cha las gruppas vaivan scrit lur gö auditiv, ho mincha gruppa imprains a ler lur töch. In lündeschdi, ils 18 avrigl 2016 vainsa gieu da gnir our da las pennas magari adura per ir a registrer ils gös auditivs tar rtr our a Cuira.
Bun divertimaint cun tadler noss quatter gös auditivs!