text:
Huldrych Zwingli
Huldrych Zwingli (* 1 da schner 1484 a Wildhaus; † 11 d'october 1531 a Kappel am Albis) d'eira il refurmatur da Turich.
Vita ed ouvraModifitgar
Zwingli d'eira in carica scu preir a Glaruna, a Nossadunnaun e finelmaing a la baselgia principela da Turich, al Grossmünster.
Dal 1531 es proruotta la seguonda guerra da Kappel, i'l decuors dal quêl Zwingli gniva miss a mort tres sudos da la Svizra centrela catolica. Sia bela es gnida squarteda, arsa e sternida.
La doctrina da Huldrych Zwingli es gnida purteda inavaunt in la seguonda generaziun immediatamaing da Heinrich Bullinger, sieu successur, ed - adonta da varquauntas differenzchas - zieva il Consensus tigurinus (= cunvegna zürigaisa) eir da Johannes Calvin.
TeologiaModifitgar
Zwingli intunaiva üna collavuraziun fich stretta traunter la regenza dal stedi respectivmaing da la cited e la baselgia. Sias ideas sun dastrusch sper impissamaints teocratics.
Per Zwingli es Dieu in prüma lingia spiert. In seguit nun esi sto pussibel da chatter ün cumpromiss cun Martin Luther in reguard a la Sencha tschaina causa cha'l refurmatur tudas-ch pigliaiva scu punct da partenza la preschentscha corporela da Gesu da Nazaret in, cun e suot ils elemaints da vin e paun. Las fadias da Philipp, il cunt da Hessen, da fer elavurer üna posiziun intermedianta in occasiun d'ün discuors religius 1529 a Marburg faivan naufragi.
La Bibgia valaiva per Zwingli scu la lingia directiva in tuottas dumandas da vita, eir in reguard a la liturgia. La consequenza d'eira cha tuot es gnieu alluntano che chi nu vaiva üngüna relaziun culla Bibgia. Neir l'orgel per exaimpel nu vaiva pü üngüna plazza in üna baselgia zwingliauna.
LitteraturaModifitgar
- Ulrich Gäbler: Huldrych Zwingli. Eine Einführung in sein Leben und sein Werk (= Huldrych Zwingli. Ün'introducziun in sia ouvra); München, Beck, 1983; ISBN 3-406-09594-1 (chartun) ed ISBN 3-406-09593-3 (lio in taila) (= Berlin: Evangelische Verlagsanstalt, 1985); Turich: TVZ, 20043; ISBN 3-290-17300-3
- Berndt Hamm: Zwinglis Reformation der Freiheit (= La refuorma da liberted tres Zwingli); Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag, 1988, ISBN 3-7887-1276-7
- Gottfried Wilhelm Locher: Huldrych Zwingli; in: Martin Greschat (editur): Gestalten der Kirchengeschichte (= Figüras da l'istorgia da baselgia), Band 5: Die Reformationszeit I (= Il temp da refuorma I); Stuttgart, Berlin, Cologna, Mainz, Kohlhammer, 21994; S. 187–216; ISBN 3-17-013695-X (Ediziun totela)


c: text/html

text:
1. Relaschs federals en rumantsch
En quest lieu vegnan publitgads en rumantsch relaschs che han ina impurtanza speziala. La Chanzlia federala determinescha quests relaschs suenter avair tadlà la Chanzlia chantunala dal Grischun.
Actualmain stattan a disposiziun passa 40 relaschs federals en rumantsch, da la Constituziun federala sur il Dretg d'obligaziuns ed il Cudesch civil svizzer fin a la Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas.
Ils relaschs federals rumantschs èn vegnids translatads e revedids dal servetsch da translaziuns da la Chanzlia chantunala dal Grischun. En l'avegnir vegnan quests relaschs actualisads regularmain.
Areguard la valaivladad dals relaschs han mo las trais versiuns en tudestg, en franzos ed en talian la medema vigur giuridica. Dal rest n'èsi betg previs da translatar tut ils relaschs federals en rumantsch.
En rumantsch n'exista nagin fegl uffizial federal. Tuttina vegn la scursanida BBl (Bundesblatt) translatada cun «fegl uffizial federal». Las cifras en las translaziuns rumantschas sa refereschan pia al fegl uffizial federal tudestg. Il medem vala per CULF (collecziun uffiziala da las leschas federalas), per CRLF (collecziun repassada da las leschas ed ordinaziuns federalas 1848–1947) ed en tscherts cas er per CS (collecziun sistematica dal dretg federal).
2. Cuntegn dal dretg naziunal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Civiasch
Civiasch (inscì anca in Piemuntes; Civiasco in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 264 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,3 km² e ona densità de popolaziun de 36 ab./km².
El paes el se tröva in de la Valsesia, al cunfin cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Arula, Cesara e Bulèj).
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Civiasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Muolen
Muolen a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.30 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1165 abitant.
El cumün de Muolen al se tröva a una altitüden de 490 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amriswil (TG), Egnach (TG), Häggenschwil, Hauptwil-Gottshaus (TG), Zihlschlacht-Sitterdorf (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Muolen l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 1155 col nom de Mola.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il museum retic sa chatta en ina chasa patriziana barocca cun in tetg imposant cun culmaina a crusch. La chasa è vegnida construida l'onn 1675 sco domicil privat d'in appartegnent da la classa directiva da las Trais Lias, barun Paul von Buol zu Strassberg und Rietberg (1634-1697). In toc da l'istorgia grischuna raquinta uschia gia l'edifizi cun sias stgalas ladas, cun ses arvieuts dal tschaler, cun in passagi per char e chaval, cun dus plauns d'abitar signurils sco er cun in plaun per la servitid ed in plaun sut il tetg.
La fin dal 19. tschientaner ha inizià il giurist, istoricher e politicher Peter Conradin von Planta-Zuoz (1815-1902) ina «fundaziun grischuna per scienza ed art» cun la finamira da fundar in museum. Cun in tal museum vuleva el cumbatter cunter la perdita permanenta da bains culturals dal Grischun. Ils 8 da zercladur 1872 ha il museum retic avert sia emprima exposiziun al plaunterren da la chasa Buol.


text:
Matra (FR-2B)
Matra l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Moïta-Verde, del circondàre (arrondissement) de Corte e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 46 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6,49 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 240 méter a 'na altèsa màsima de 1120 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Estonia
L’Estonia (eston Eesti [ˈeːsti]) è in stadi en il Balticum. Sco pajais situà il pli al nord dals trais stadis baltics, cunfinescha el en il sid cun la Lettonia, en l’ost cun la Russia ed en il nord e vest cun la Mar da l'Ost. Sur il Golf Finlandais existan stretgas relaziuns tar la Finlanda ed istoricamain datti tras ils abitants da derivanza tudestga bleras colliaziuns culturalas tar la Germania.
Il stadi è stà l’emprima giada independent dal 1918 fin il 1940 ed ha reacquistà l’independenza il 1991. L’Estonia è commembra da las Naziuns unidas e dapi il 2004 da l’Uniun europeica (dapi il 2011 er da la zona da l’euro). Daspera fa il pajais part dal Cussegl da l'Europa, da la NATO, da l’OSCE (Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa) e da l’OECD (Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l'Europa).
L’Estonia dumbra bundant 1,3 milliuns abitants (situaziun dal 2018). La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Tallinn, la segund gronda citad è Tartu.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Istorgia
- 3 Politica
- 4 Politica exteriura
- 5 Populaziun
- 6 Sutdivisiun administrativa
- 7 Economia
- 8 Infrastructura
- 9 Cultura
- 10 Annotaziuns
- 11 Litteratura
- 12 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia è situada en il nord dal Balticum. L’attribuziun geografica da l’entira regiun è contestada e vegn influenzada sper facturs geografics er d’aspects istoric-culturals e politics. Uschia vegn il Balticum attribuì tant a l’Europa dal Nord sco er a l’Europa Centrala, l’Europa da l'Ost e l’Europa dal Nordost.[2]
L’Estonia sa chatta a la costa orientala da la Mar da l'Ost. La surfatscha dal pajais è in pau pli gronda che quella da la Svizra. Il territori è segnà da guauds e collinas ed è ritg da lais e da palids; l’autezza sur mar munta en media a 50 m. En la regiun da morenas en il sidost dal pajais, vers la cuntrada da collinas da la Livonia, sa chatta la pli auta elevaziun dal pajais, il Suur Munamägi (318 meters). Il pli grond lai è il Peipsi järv, las pli grondas inslas èn Saaremaa e Hiiumaa.
La costa mesira en tut ina lunghezza da 3794 kilometers. Quella è segnada da plirs golfs e stretgas da la mar.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima da l’Estonia è en general temprà-frestg fin criv. Ils envierns èn fraids cun bler schelira, las stads tempradas fin chaudas al nivel da l’Europa dal Nord. La temperatura media annuala en la chapitala Tallinn è 4,5 °C; las precipitaziuns muntan a 650 mm cun in maximum vers la fin da stad. Il fanadur cuntanschan las temperaturas en media valurs da 16,5 °C, il schaner da −6,0 °C. Malgrà l’enviern fraid restan las costas per ordinari libras da glatsch.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Dapli che 50 % da la surfatscha dal pajais èn cuverts cun guaud. La planta da feglia la pli frequenta è il badugn. Quella furma in motiv frequent en chanzuns popularas e poesias e vala sco simbol naziunal dal pajais. Surtut sin terrens sablunus en vischinanza da la mar cumpara er il tieu da guaud. Tut en tut cumpiglia questa planta radund 35 % da la surfatscha dal guaud. Daspera tutgan er il pign ed il laresch tar las plantas da guglias derasadas en l’Estonia.
Tranter ils mammals gronds èn da numnar l’elan (ca. 12 000), il tschierv (ca. 2800), il chavriel (ca. 50 000) sco er urs brin (ca. 600), luf-tscherver (ca. 800), luf (ca. 140) e portg selvadi. Vitiers vegnan vulps, casturs, fiergnas e las lieurs alvas ch’èn daventadas pli stgarsas (ca. 12 000).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia odierna sa cumpona da l’anteriura provinza Estonia, ch’ha appartegnì dal 1710 fin il 1918 a l’Imperi russ, sco er da la part settentriunala da la Livonia, tar la quala tutga er l’insla Saaremaa.
Influenza tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
Ils vasals ch’eran arrivads en il pajais cun l’Urden teutonic èn s’unids l’emprima giada il 1252 ad in’administraziun autonoma, la quala è vegnida confermada tras l’Estonia dal Nord ch’era stada fin il 1346 en ils mauns dals Danais. Suenter la fin dal domini da l’Urden teutonic l’onn 1561 han las citads da la Hansa ed ils chavaliers exequì l’administraziun. Ils privilegis dal pajais – ina sort statut d’autonomia – èn vegnids confermads da vart da la curuna svedaisa; quels èn er sa mantegnids suenter che la Russia ha conquistà l’Estonia en rom da la Gronda Guerra nordica (1710).
La classa sociala superiura citadina ed ils proprietaris da bains eran da lingua tudestga; fin il 1885 ha il tudestg er furmà la lingua administrativa e d’instrucziun. Sin fundament d’ina campagna da russificaziun da vart da la regenza zaristica ha il russ remplazzà il tudestg en questa funcziun.
Emprima independenza[modifitgar | modifitgar il code]
Sin via vers in’atgna identitad culturala e politica dal pajais ha l’universitad da Tartu giugà in’impurtanta rolla: A partir dals onns 1870 han ils students estons betg pli considerà lur commembranza en las corporaziuns da students sco pass d’assimilaziun, mabain duvrà quellas sco med per furmar lur atgna identitad. En il decurs da la scrudada da l’Imperi russ (Revoluziun da l'october) ha l’Estonia cuntanschì ils 24 da favrer 1918 si’independenza ed è daventada il 1921 commembra da la Societad da las naziuns.
Ils onns 1939 fin 1940 han ils naziunalsocialists manà enavos ils abitants dals stadis baltics da derivanza tudestga en il Reich tudestg («Heim ins Reich»). Il motiv per propi ha furmà la cunvegna secreta tar il Patg da Hitler e Stalin che preveseva d’attribuir il Balticum a la sfera d’influenza sovietica.
Republica sovietica[modifitgar | modifitgar il code]
Sut grond squitsch e smanatschond da far diever da violenza ha l’Uniun sovietica annectà l’onn 1940 l’Estonia ensemen cun la Lettonia e la Lituania. Ord vista uffiziala da l’Uniun sovietica èn ils stadis baltics s’associads a l’uniun sovietica. Però ha existì durant l’entira perioda da l’appartegnientscha da l’Estonia a l’Uniun sovietica ina regenza d’exil estona, la cuntinuitad da la quala vegn er renconuschida tenor l’interpretaziun uffiziala odierna da l’Estonia. Er a nivel internaziunal n’han ins per gronda part betg renconuschì l’annexiun. La republica sovietica socialistica estona è vegnida proclamada cun sustegn d’emissaris sovietics, suenter che l’Estonia aveva gia stuì tolerar avant truppas sovieticas sin ses territori. L’onn 1940/41 han gì lieu deportaziuns en massa d’Estons, surtut da la classa burgaisa e da persunas scoladas, en l’intern da l’Uniun sovietica. Blers dad els èn vegnids per la vita en ils champs da correcziun dal gulag. Suenter l’attatga tudestga sin l’Uniun sovietica l’onn 1941 è il pajais stà fin il 1944 sut occupaziun tudestga. Durant quest temp han ins er persequità en l’Estonia, sut collavuraziun da forzas auxiliaras dal lieu, la politica da genocid dal reschim naziunalsocialistic. Radund 1000 Gidieus indigens e ca. 10 000 Gidieus da l’ulteriura Europa Centrala ed Europa da l’ost èn vegnids mazzads en l’Estonia en rom dal holocaust.
Pervi da las experientschas cun ils Soviets èn blers Estons s’unids cun ils Tudestgs; da l’autra vart han numerus abitants dal pajais er battì da vart sovietica. L’onn 1944 èn dieschmillis Estons fugids vers vest, en Germania e da là pli tard en l’America e l’Australia, blers ultra da quai en Svezia u Finlanda. Suenter che l’Armada cotschna ha danovamain occupà il pajais l’atun 1944 è quel vegnì incorporà en l’Uniun sovietica cun restituir la republica sovietica socialistica estona. Danovamain han gì lieu exportaziuns da persunas che vegnivan suspectadas d’avair ina tenuta critica envers il sistem sovietic e repressalias cunter uschenumnads inimis dal pievel.
Durant la Segunda Guerra mundiala ha er la populaziun da lingua svedaisa, ch’aveva surtut vivì sin las inslas Hiiumaa, Vormsi e Ruhnu, bandunà il pajais. Fin là era sa mantegnì il svedais eston che tutga ensemen cun il svedais finlandais tar ils dialects da la Svezia da l’Ost.
Dal 1945 fin il 1990 han ins domicilià intenziunadamain persunas betg estonas, surtut Russ, quai ch’ha midà fermamain la cumposiziun da la populaziun tenor naziunalitad a disfavur da la populaziun indigena estona.
Recuperaziun da l’independenza l’onn 1990[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 30 da mars è l’Estonia puspè sa declerada sco republica. Ils 18 da december ha il pajais desistì da collavurar en il soviet superiur da l’Uniun sovietica. A chaschun d’ina votaziun dal pievel ils 3 da mars 1991 davart il status futur da la republica, han 78 % da las persunas cun dretg da votar ditg gea a l’independenza statala. Suenter il Putsch d’avust a Moscau ils 20 d’avust 1991 ha er il Cussegl superiur da l’Estonia declerà l’independenza cumplaina da l’Uniun sovietica. L’Uniun sovietica ha renconuschì l’independenza da l’Estonia ils 6 da settember 1991.
Uschia è ì a fin in process da distatgament da l’Uniun sovietica ch’ha durà plirs onns. L’entir andament da quel è per gronda part sa splegà a moda paschaivla ed è vegnì enconuschent sco ‹Revoluziun chantanta›.
Ils 29 da mars 2004 è l’Estonia daventada commember da la NATO ed ils 9 da december 2010 da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD).
Gia ils 14 da settember 2003 aveva la populaziun vuschà en rom d’in referendum a favur da l’adesiun a l’Uniun europeica; quella è entrada en vigur il prim da matg 2004. Il prim da schaner 2011 ha l’Estonia introducì l’euro, e quai sco emprim stadi baltic
In grond problem per l’Estonia furma l’emigraziun: Giuvens Estons cun buna furmaziun van savens a star en Scandinavia u en l’Europa dal Vest. A medem temp resta la quota da naschientschas constantamain bassa.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Structura dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia è ina republica parlamentara. La pussanza legislativa cumpeta al Riigikogu (radunanza statala/parlament) che sa cumpona da 101 deputadas e deputads. Il dretg d’eleger han ils burgais estons a partir dal 18avel onn, il dretg da vegnir elegì en il parlament (dretg d’eleger passiv) a partir dal 21avel onn. En l’index da democrazia sa chatta l’Estonia sin plaz 33 da 167 pajais (situaziun dal 2016).
Schef da stadi è il president da la Republica da l’Estonia. Quel sto esser in burgais da derivanza estona ed avair almain 40 onns. Il president exequescha per gronda part incumbensas da natira ceremoniala. El u ella represchenta l’Estonia davant il dretg internaziunal, nominescha ils ambassadurs estons, accreditescha ils ambassadurs exteriurs en l’Estonia e surdat titels e decoraziuns militaras e diplomaticas.
La regenza dal pajais sa cumpona dals ministers e dal primminister (schef da la regenza). Il primminister vegn incumbensà dal president e dal parlament da furmar la regenza. Ils ministers ch’èn vegnids designads dal primminister prestan il sarament en il parlament e vegnan silsuenter, ensemen cun il schef da la regenza, installads en uffizi tras il president.
Ina separaziun consequenta tranter schef da stadi e schef da la regenza vegn pratitgada en l’Estonia pir dapi ch’il pajais ha reacquistà la suveranitad il 1990.
En l’Estonia pon ins eleger ubain en cabinas d’elecziun ubain sur l’internet. Tar las elecziuns sur l’internet pon ils electurs midar opiniun fin la fin da las elecziuns preliminaras. Il di da l’elecziun po l’elecziun, sche giavischà, vegnir curregida in’ultima giada.
Politica exteriura[modifitgar | modifitgar il code]
Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 14 da settember 2004 han ils Estons votà davart l’adesiun a l’Uniun europeica. La participaziun a las elecziuns ha muntà a 64 %. Cun ina maioritad da 66,9 % gea cunter 33,1 % na han ils burgais approvà la commembranza a l’Uniun europeica; igl è quai però stà la pli bassa rata d’approvaziun da tut ils novs commembers da l’Uniun europeica en rom da l’extensiun a l’ost dal 2004.
Contract da cunfin cun la Russia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 18 da matg 2005 ha l’Estonia segnà a Moscau il contract da cunfin davart il qual ins aveva contractà dapi il 1999. Il retardament è stà d’attribuir a la refusa dal president russ Wladimir Putin d’acceptar il puntg da vista eston areguard il Contract da Dorpat dal 1920 e l’annexiun sovietica dal 1940.
Ma gia il zercladur 2005 ha la Russia retratg sia suttascripziun, perquai ch’ella na gieva betg d’accord cun il sboz dal preambel che l’Estonia vuleva metter ordavant al contract. En quel vegniva fatg allusiun als «decennis d’occupaziun» ed a las «agressiuns da l’Uniun sovietica envers l’Estonia». Il 2011 han la finala omaduas varts ratifitgà in nov contract da cunfin.
A dissonanzas diplomaticas ha er manà las munaida estona en rom da l’introducziun da l’euro: Ord vista da la Russia è represchentada sin la vart davos da quella in decurs dals cunfins betg adequat.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia dispona d’atgnas forzas armadas che cumpiglian radund 25 000 persunas. En il servetsch activ sa chattan radund 4000 persunas. Las forzas armadas èn sutdivididas en forzas terrestras, marina, aviatica militara ed allianza da defensiun estona. L’Estonia è commembra da la NATO. L’obligaziun al servetsch militar è prescritta tenor la lescha.
Il 2017 ha l’Estonia impundì stgars 2,1 % da sia prestaziun economica u 536 milliuns dollars per sias forzas armadas.
Dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Amnesty International ha rendì attent en ses rapport annual dal 2010 ch’i dettia en l’Estonia adina puspè discriminaziuns encunter minoritads. Il medem onn aveva il parlament relaschà ina retscha da leschas che lubeschan er da chastiar acziuns nunviolentas e simbolicas cun bandieras d’auters stadis.[3]
Tar in conflict tranter betg burgais da lingua russa ed Estons èsi vegnì il 2007 en connex cun l’uschenumnà schuldà da bronz da Tallinn. Quest monument da guerra dal temp sovietic han las autoritads estonas laschà spustar l’avrigl 2007 da ses plaz oriund en il center da la citad sin in santeri da schuldads a l’ur da la citad. Quai ha manà a protestas, surtut da vart da la populaziun da lingua russa. Las forzas da segirezza estonas han abattì la resistenza cunter la dischlocaziun; in demonstrant è mort e blers èn vegnids blessads, ca. 1100 persunas han ins prendì en fermanza. Igl èn quai stads ils pli nauschs acts da violenza cun motivs politics dapi l’independenza dal 1991. Er en Russia hai dà protests massivs en pliras citads, ina bloccada da plirs dis da l’ambassada estona a Moscau, appels da boicottar rauba estona ed attatgas da cyber cunter la regenza estona.
Il Cussegl da l'Europa ha insistì repetidamain che l’Estonia mettia ad ir mesiras che gidian a prevegnir a la discriminaziun da las minoritads.
Budget dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il budget dal stadi ha cumpiglià il 2016 expensas da 9559 milliuns dollars ed entradas da 9489 milliuns dollars. Da quai è resultà in pitschen deficit da ca. 0,1 % da la prestaziun economica. Ils debits statals han muntà il medem onn a 9,5 % da la prestaziun economica; quai signifitga che l’Estonia è il pajais cun ils pli bass debits statals da l’entira Uniun europeica.[4]
Da las expensas statalas han las autoritads impundì (en procent dal product naziunal brut): 13,4 % per la sanadad (il 2014), 6,4 % per la furmaziun (2012), 2,0 % per il militar (2014).
Cuntrari a quai ch’i vegn savens pretendì, n’èsi bain betg scumandà tenor la constituziun dal pajais da far in deficit; ma la regenza budgetescha tenor cleras directivas ch’aviseschan in quint equilibrà. A las vischnancas dal pajais n’èsi betg admess da laschar crescher il deficit budgetà sur 60 % da las entradas annualas supponidas, e per pajar debits statals dastgan vegnir impundids maximalmain 20 % da las entradas previsas. Tranter il 1993 ed il 2007 è praticamain adina vegnì budgetà in avanzament dal preventiv.
Sistem da taglia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’independenza dal 1991 valeva en l’Estonia ina taglia progressiva cun 16, 24 e 33 %. L’onn 1994 han ins refurmà il sistem da taglia ed introducì sco emprim pajais europeic ina taglia unitara. Quella muntava a l’entschatta a 26 % (taglia sin las entradas) ed è vegnida sbassada successivamain sin 20 % (dapi il 2015). Per interpresas han ins medemamain stgaffì in sistem da taglia simplifitgà.
E-residency[modifitgar | modifitgar il code]
Grazia al ferm sectur dad IT (cf. sut telecommunicaziun) è l’Estonia in dals pajais ils pli sviluppads er sin il champ da l’e-government. Dapi il 2015 porscha l’Estonia a burgais da blers pajais in’uschenumnada e-residency. Tras quai na daventan ins bain betg burgais da l’Estonia, ma survegn in’identitad digitala che lubescha da crear signaturas digitalas, da codifitgar documents, da duvrar il portal uffizial eesti.ee, da fundar interpresas en l’Estonia e d’endrizzar contos da banca en l’Estonia.[5]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper la maioritad estona (68,95 %) vivan en il pajais ina gronda minoritad russa (25,48 %) sco er gruppas pli pitschnas d’Ucranais (2,05 %), Bieloruss (1,14 %) e Finlandais (0,78 %). A Tallinn èn radund 45 % dals abitants betg Estons etnics.
Betg burgais[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà numerus programs statals n’èsi anc betg reussì d’integrar dal tuttafatg las persunas ch’en immigradas resp. ch’èn vegnidas domiciliadas intenziunadamain durant il temp sovietic. Radund la mesadad dals abitants da l’Estonia da lingua russa n’han anc nagin pass eston. I dat però er Russ ch’han midà lur num da famiglia sperond d’avair meglras schanzas sin il martgà da lavur. Da l’autra vart tiran blers a niz ils avantatgs da lur document da betg burgais, il qual als pussibilitescha d’entrar tant en l’Uniun europeica sco er en Russia senza visum.
En media disponan ils Estons en congual cun la minoritad da lingua russa da pli autas entradas. Ils Estons èn represchentads a moda surproporziunala en posiziuns da cader, persunas russas lavuran surtut en ils secturs da servetschs e da producziun.
En il fratemp sa laschan bleras persunas betg estonas natiralisar. La procedura da natiralisaziun è però colliada cun in test da lingua, il qual bleras persunas da lingua russa – surtut pli veglias – considereschan sco memia grev. Persunas pli giuvnas han percunter savens meglras enconuschientschas da l’eston e resguardan ils criteris da recepziun sco main difficils. Per part tramettan persunas russas sapientivamain lur uffants en scolinas e scolas estonas per meglierar lur schanzas d’integraziun.
Da l’autra vart discurran ils Estons adina main bain russ, quai che difficultescha la communicaziun cun ils partenaris da fatschenta en Russia e stgaffescha uschia als abitants da lingua russa pussaivladads d’occupaziun.[6]
Dals radund 100 000 Estons a l’exteriur vivan stgars 40 000 en Russia, 35 000 en il Canada e 15 000 en Svezia. Autras gruppas pli grondas datti en Finlanda, en l’Africa dal Sid ed en l’Australia.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals Estons n’appartegna oz a nagina confessiun. Instituziuns religiusas giogan be anc ina rolla per ina minoritad da la populaziun. Religiun tradiziunala dals Estons furma la cretta cristiana en furma dal luteranissem sco ch’el è derasà vastamain en la Scandinavia. La baselgia evangelic-luterana da l’Estonia è ina baselgia quasi uffiziala (usità èsi per exempel da far messa avant l’avertura dal parlament) e l’archuvestg da quella è la figura centrala da la religiun publica estona.
Tut en tut appartegnan però main che 30 % da la populaziun ad ina baselgia resp. cuminanza da cretta. Da quai èn 13,6 % evangelic-luterans, 12,8 % ortodoxs, 0,5 % baptists e 0,5 % catolic-romans.
Ina particularitad furman ils radund 5000 vegl ortodoxs ch’eran fugids a partir dal 18avel tschientaner da la persecuziun en la part centrala da la Russia vers las regiuns da cunfin da l’Imperi russ.[7]
A la cretta gidieua appartegnan be pli ca. 0,1 % da la populaziun estona.[8] Er la cuminanza islama è plitost pitschna.
Sistem da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’independenza è il russ vegnì remplazzà sco emprima lingua estra tras l’englais. Per part cumenza l’instrucziun d’englais gia en scolina. Emissiuns da televisiun englaisas che na vegnan betg sincronisadas faciliteschan decididamain l’emprender englais.
En l’Estonia existan dudesch universitads renconuschidas, da quai set statalas e tschintg privatas, sco er 26 ulteriuras scolas autas.
Gia la fin dals onns 1990 disponiva mintga scola d’in access a l’internet. Bleras scolas a Tallinn sa servan ultra da quai da cudeschs da classa electronics. Quai pussibilitescha als geniturs da prender invista davent da chasa da las endataziuns che pertutgan lur uffants.
Tenor la retschertga PISA dal 2015 sa chattan ils scolars da l’Estonia sin il 9avel plaz da 72 pajais en matematica, sin il terz plaz en scienzas natiralas e sin il 6avel plaz en chapientscha da leger. Ils scolars da l’Estonia tutgan uschia – ensemen cun la Finlanda – tar ils megliers da tut ils stadis participants.
Fatgs da sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
L’aspectativa da vita en l’Estonia ha muntà dal 2010 fin il 2015 76,8 onns (umens 71,9 onns, dunnas 81,2 onns). La differenza tranter l’aspectativa da vita da las dunnas e quella dals umens è ina da las pli grondas en tut il mund.[9]
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da la Republica da l’Estonia sa cumpona da 15 circuls. Quels èn da lur varts sutdividids en vischnancas (da las qualas 34 furman citads). Per pudair cumparegliar las datas entaifer l’Uniun europeica è l’Estonia er vegnida dividida en tschintg regiuns statisticas (nord, vest, central, nordost e sidost).
Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2017): Tallinn (426 538), Tartu 93 124), Narva (57 130), Pärnu (39 620) e Kohtla-Järve (35 187).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair recuperà l’independenza ha l’Estonia reorganisà dal tuttafatg l’urden statal tenor l’exempel scandinav: paucas ierarchias, gronda transparenza dals organs statals, tecnica da communicaziun moderna. Cuntrari als vischins scandinavs, segnads da l’economia da martgà sociala, mussa l’economia publica en l’Estonia però tratgs neoliberals.
Entaifer il Global Competitiveness Index, che mesira la capacitad da concurrer d’in pajais, sa chatta l’Estonia sin plaz 29 da 137 (situaziun dal 2017/18).[10] Areguard la libertad economica sa chatta l’Estonia schizunt sin plaz 6 da 180 pajais.[11][12]
Product naziunal brut[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair surmuntà la Crisa da la Russia (a partir da l’onn 2000) è l’economia da tut ils trais stadis baltics segnada d’ina gronda creschientscha (partind però d’in bass nivel suenter la crisa). En l’Estonia ha l’augment dal product naziunal brut muntà mintg’onn almain 5 %. L’onn 2006 ha l’Estonia gì cun 10,8 % la pli auta quota da creschientscha economica da l’entira Uniun europeica.
Da la crisa da finanzas dal 2008, ch’ha er pertutgà ils stadis baltics, è la situaziun puspè sa stabilisada. En il fratemp sa chattan las ratas da creschientscha però sin in nivel in pau pli bass che a l’entschatta. Pervi da l’auta creschientscha economica suenter l’independenza èn ils stadis baltics per part er vegnids numnads ils ‹tighers baltics›.
Martgà da lavur[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2017 lavuravan 2,7 % da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 20,5 % en l’industria e 76,8 % en il sectur da servetschs. La quota da dischoccupads sa chatta per ordinari cleramain sut la media da l’Uniun europeica. Pervi da l’inveteraziun da la populaziun e l’emigraziun regia adina dapli in manco da forzas da lavur.[13]
Repartiziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las activitads economicas dal pajais sa concentreschan sin la regiun enturn la chapitala Tallinn, en la quala vivan stgars 40 % da la populaziun dal pajais. Qua vegnan generads bundant 60 % dal product naziunal brut, en il commerzi schizunt sur 70 %. Centers da l’agricultura furman la part centrala ed il sidost dal pajais: Cun ina cumpart da 35 % da la populaziun vegnan generadas en questas regiuns betg main che 63 % da tut ils products agriculs (incl. selvicultura). En il nordost dal pajais (giaschaments da plattamorta d’ieli) dominescha percunter l’economia d’energia (30 % da la producziun naziunala en questa branscha tar ina cumpart da la populaziun da 13 %).
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 han 3,2 milliuns persunas da l’exteriur visità l’Estonia, quai ch’ha purtà al pajais entradas da 1,5 milliardas dollars. La gronda part dals turists derivan da la Finlanda (40,1 %), da la Russia (11,3 %) e da la Germania (6,3 %). En il pajais sa chattan dus lieus dal patrimoni mundial da l’UNESCO.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants partenaris da commerzi da l’Estonia èn ils stadis vischins Svezia, Finlanda, Lettonia e Lituania, en pli la Germania e la Russia.
Impurtants products d’export èn maschinas e parts da maschinas (27 %), lain e products da lain/mobiglias (13 %), textilias (9 %), metals e products da metal (8 %) sco er mangiativas (7 %).
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic sa splega surtut sin via e sin la Mar da l'Ost; entaifer il traffic da rauba gioga er la viafier ina tscherta rolla.
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Enturn Tallinn s’extenda ina rait da vias spertas en furma da staila vers las citads da Pärnu (Via Baltica), Tartu e Narva.
La rait da vias cumpiglia radund 60 000 km, da las qualas bleras – da muntada locala – n’èn betg asfaltadas. Las chartas geograficas ch’ins po cumprar en il pajais mussan precis tge vias ch’èn asfaltadas e tgeninas betg. La cumpart da las vias asfaltadas crescha però cuntinuadamain.
Sco emprim pajais en tut il mund ha l’Estonia endrizzà ina rait naziunala da staziuns da chargiar autos electrics. Quellas èn repartidas en l’entir pajais en ina distanza maximala da 40–60 km.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic da viafier en l’Estonia vegn gestiunà dad Operail (traffic da martganzia), Elron (traffic da persunas a l’intern dal pajais) sco er Eesti Raudtee ed Edelaraudtee (omadus infrastructura). Il traffic da persunas internaziunal sa restrenscha a colliaziuns vers Moscau e Son Petersburg; pervi da problems da manaschi – ch’èn oravant tut d’attribuir a las tensiuns cuntinuantas cun la Russia – n’è quest traject però betg fitg rentabel.
A l’intern dal pajais sa splega il traffic da persunas interregiunal surtut cun bus. Ils ultims onns ha la viafier però pudì gudagnar in pau terren, tranter auter grazia a la modernisaziun cumpletta da la flotta sco er pervi d’ina politica da pretschs attractiva.
Ina gronda midada areguard il traffic da viafier empermetta il project grond Rail Baltica che duai manar davent da Tallinn sur Pärnu en las chapitalas vischinas Riga, Vilnius e Varsovia. Uschia fiss er garantida la colliaziun da viafier vers Berlin. Il project vegn sustegnì finanzialmain da l’Uniun europeica e duai esser terminà il 2025.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ports d’auta mar sa chattan a Tallinn, Muuga, Pärnu, Paldiski e Sillamäe.
Ils 28 da settember 1994 è sfundrada la nav-fera Estonia davant la costa da la Finlanda en viadi vers Stockholm. Tar questa disgrazia èn vegnidas per la vita 852 persunas.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli impurtant eroport eston furma la plazza aviatica internaziunala da Tallinn. Daspera exista in ulteriur eroport internaziunal a Tartu sco er plazzas aviaticas pli pitschnas a Pärnu, Kuressaare, Kärdla e sin las inslas Kihnu e Ruhnu.
Digitalisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Estonia garantescha il stadi dapi l’onn 2000 a basa d’ina lescha correspundenta a mintga burgais l’access a l’internet.[14] En l’entir pajais existan puncts d’access da WLAN gratuits che cuvran il territori abità e radund 99 % da l’entira surfatscha dal pajais. Tgi che na dispona da nagin agen computer, po far diever d’in dals 700 terminals gratuits che sa chattan en uffizis postals, bibliotecas e butias dal vitg. Tut las scolas èn online. L’Estonia dispona dal pli aut dumber d’access a l’internet per abitants en tut il mund.
Il pajais fa valair da lavurar cun il sistem d’administraziun tecnologicamain il pli modern en tut il mund. Mintga burgais dispona d’in numer d’identitad digital. Dapi il 2007 pon ils Estons sa participar sur internet a las elecziuns, inoltrar la taglia e retschaiver recepts dal medi.
Ils 26 d’avrigl 2007 ha cumenzà in’attatga digitala massiva sin raits da computers da las autoritads statalas, las medias e las bancas en il pajais, quai ch’ha la finala fatg collabar blers servers. Perquai ch’il pajais è – pervi da sia rolla da pionier sin quest sectur – spezialmain vulnerabel, ha l’Estonia endrizzà sinaquai servers da backup en il Luxemburg che duain proteger il pajais cunter cyberattatgas. L’attatga digitala sin l’Estonia ha gì per consequenza ch’ins ha installà centers da perscrutaziun cunter la guerra digitala, als quals è er participada la NATO.[15]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da ses svilup politic e si’istorgia da colonisaziun è l’Estonia stà da vegl ennà in pajais intercultural. La supremazia statala ha l’emprim exequì il Danemarc, ils onns 1252–1561 l’Urden teutonic, alura la Svezia ed en il 18avel e 19avel tschientaner la Russia. La cultura ed architectura estona è vegnida influenzada sur in spazi da temp da radund 800 onns fitg ferm tras la classa sociala superiura da lingua tudestga. Las citads grondas, oravant tut Tallinn (sut il num vegl Reval), èn segnadas fermamain da la cultura da la Hansa. Dal temp medieval fin lunsch viaden en il 19avel tschientaner han commerziants tudestgs furmà a Tallinn la classa sociala dominanta. A partir dal 1850 ha cumenzà in’unda da russificaziun. In cuntramoviment naziunal è alura sa sviluppà a partir dals onns 1870 en furma da las uniuns da students (surtut a l’universitad da Tartu).
Er en la scienza è l’influenza occidentala stada fitg ferma, quai gia tras il fatg che l’universitad è stada tudestga fin il 1870. Ina vieuta culturala ha chaschunà la Segunda Guerra mundiala: da quel temp èn las cumparts da la populaziun tudestgas e svedaisas emigradas, entant che Russ ed autras gruppas da l’intschess sovietic èn vegnids a star en il pajais.
Oz s’orientescha la cultura estona – pervi da la vischinanza da l’eston tar il finlandais – fitg ferm vers il vischin settentriunal Finlanda. En general è la cultura e scienza puspè orientada vers l’Occident, quai che sa mussa en diversas cooperaziuns (p.ex. cun las universitads tudestgas da Göttingen, Greifswald, Kiel, Constanza, Minca e Münster).
La litteratura estona resplenda questas influenzas multifaras – en l’Estonia è vegnì scrit sper il tudestg ed eston er en letton, svedais da l’ost e finlandais, russ, latin e grec. Il project da perscrutaziun litterara EEVA da l’universitad da Tartu e dal Museum da litteratura eston sa stenta da documentar il spazi cultural baltic en sias fassettas multiculturalas a partir dal 13avel tschientaner, e quai a moda digitala. L’epos naziunal da l’Estonia è il Kalevipoeg.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
En la rangaziun da la libertad da pressa, che vegn edida da l’organisaziun Reporters senza cunfins, ha l’Estonia cuntanschì il 2017 il 12avel plaz da 180 pajais. L’Estonia dispona uschia d’ina da las pli libras pressas dal mund e da la pressa la pli independenta da tut l’Europa da l’Ost.
Sper ils quatter emetturs da televisiun en lingua estona ETV Eesti Televisioon, ETV2 (omadus da dretg public), Kanal 2 e TV3 Eesti (emetturs privats), pon ins recepir en l’Estonia numerus emetturs d’autras linguas. Uschia èsi usità da consumar er emetturs finlandais, svedais, russ, englais e tudestgs. Sper l’emettur eston en lingua russa emetta er la televisiun statala russa in program specific per l’Estonia.
Sco en las Scandinavia èsi er usità en il Balticum da betg sincronisar producziuns da televisiun d’autras linguas, mabain d’emetter quellas cun suttitels estons.
Igl existan tschintg programs da radio da dretg public. Vikerraadio furma il program principal, orientà a l’infurmaziun; Raadio 2 sa drizza ad in public pli giuven; Raadio 4 emetta en russ; Klassikaraadio porta classica, folclora, jazz e musica mundiala; Raadio Tallinn emetta durant il di senza interrupziun musica e surpiglia l’ulteriur temp programs d’emetturs da l’exteriur.
Cun in’ediziun totala da 523 gasettas dal di per 1000 abitants ha l’Estonia ina da las pli autas ratas da lecturs da gasettas dal mund.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Famus en tut il mund è Arvo Pärt, in cumponist contemporan da la classica moderna. Rudolf Tobias, ch’è stà a la fin dal 19avel tschientaner in dals emprims cumponists estons, è enconuschent tras sias motettas ad amaturs da la musica chorala er ordaifer il pajais. Eduard Tubin è daventà impurtant en il 20avel tschientaner tras sias sinfonias romanticas fin atonalas. Neeme Järvi è enconuschent sco dirigent, medemamain ses figl Paavo Järvi (t.a. Cincinnati Symphony Orchestra e hr-Sinfonieorchester Frankfurt).
Entaifer la musica populara ha il pianist Olav Ehala ina gronda muntada; el ha scrit diversas musicas da film e fatg part da producziuns da teater. Ester Mägi transcriva, sumegliant a Veljo Tormis, bleras cumposiziuns e chanzuns popularas per chor; i sa tracta da melodias che smanatschavan d’ir en emblidanza durant il temp d’occupaziun sovietic e ch’èn daventadas fitg popularas dapi l’independenza. Menziun speziala merita la festa da chantadurs ch’ha lieu mintga tschintg onns, en rom da la quala dieschmillis chantan, unids ad in chor, chanzuns naziunalas.
En la cultura da pop europeica è l’Estonia integrada cun interprets e bands sco Eda-Ines Etti, J.M.K.E., Tanel Padar, Malcolm Lincoln, Vaiko Eplik, Kerli e Vanilla Ninja.
Il 2001 han Dave Benton e Tanel Padar gudagnà per l’Estonia l’Eurovision Song Contest. Il 2002 ha l’occurrenza sinaquai gì lieu a Tallinn.
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Las citads estonas èn anc adina segnadas da las chasas da lain, er sche edifizis da plattas dal temp sovietic s’auzan tranteren. Il pli aut edifizi en il pajais è la tur da televisiun a Tallinn (313 meters); quella è vegnida erigida ils onns 1975–1980 en vista als gieus olimpics a Moscau. Durant il Putsch a Moscau l’avust 1991 han truppas russas empruvà d’occupar la tur da televisiun, quai che la polizia estona e demonstrants han percunter impedì.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Er il sport ha en l’Estonia ina gronda muntada. Gia il 1920 è il pajais sa participà l’emprima giada als gieus olimpics ed ha cuntinuà cun questa participaziun sco agen stadi fin l’occupaziun sovietica l’onn 1940. Suenter ch’il pajais ha reacquistà l’independenza, èn las federaziuns da sport naziunalas sa furmadas da nov. Medaglias olimpicas ha il pajais surtut pudì acquistar en las disciplinas auzar pais, lutgar e sport da skis. Er il grond maister da schah sovietic Paul Keres deriva da l’Estonia.
Il ballape furmava avant la Segunda Guerra mundiala in dals sports ils pli populars en l’Estonia. Quai è sa midà durant il temp d’occupaziun sovietica. Da qua davent è vegnì fatg maldiever dal ballape sco instrument da pussanza: ins ha schlià l’associaziun da ballape naziunala, ha renumnà las uniuns ed integrà la squadra naziunala en il team sovietic. Discredità sco sport russ, è il ballape daventà da quel temp adina main popular. Dapi l’independenza dueva quai puspè sa midar da rudent: il 2011 eran activs 20 000 giugaders da ballape en las numerusas uniuns ed il sport da ballape è puspè daventà in dals pli populars.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Uffizi da statistica da l’Estonia, consultà ils 21 da zercladur 2018.
- ↑ Cf. p.ex. Der neue Fischer Weltalmanach 2017, p. 278. Fischer Verlag, Francfurt a.M. 2016.
- ↑ Amnesty International: Estonia – Amnesty International Report 2010, consultà ils 16 da december 2011.
- ↑ Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table, consultà ils 14 da zercladur 2017.
- ↑ Services & Benefits – e-Estonia, consultà ils 21 d’avust 2016.
- ↑ Davart las gruppas linguisticas e religiusas cf. Jürgen Beyer: Europas Mitte liegt am Rande des Abendlandes. Estland im Zentrum europäischer Kultureinflüsse, en: Kathrin Pöge-Alder e Christel Köhle-Hezinger (ed.): Europas Mitte – Mitte Europas. Europa als kulturelle Konstruktion (=Schriftenreihe des Collegium Europaeum Jenense, tom 36), Jena: Collegium Europaeum Jenense 2008, p. 111–134.
- ↑ starover.ee.
- ↑ www.miksike.ee.
- ↑ World Population Prospects – Population Division – United Nations, consultà ils 14 da fanadur 2017.
- ↑ Country/Economy Profiles: Global Competitiveness Index 2017-2018, consultà ils 4 da december 2017.
- ↑ reports.weforum.org
- ↑ heritage.org.
- ↑ The World Factbook, consultà ils 6 d’avust 2018.
- ↑ Marie-Astrid Langer: Zu Besuch in der Zukunft. Firmen- und Regierungsvertreter aus aller Welt wollen von Estland lernen, wie der digitale Wandel ein Land verändern kann. En: Neue Zürcher Zeitung, 27 da favrer 2015, p. 7.
- ↑ Hans Grassenegger: Cyberwar – Stell dir vor, es ist Krieg und keiner merkt es, en: Publik-Forum, nr. 19/2017 dals 13 d’october, p. 13ss, ISSN 0343-1401.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Seraina Gilly: Der Nationalstaat im Wandel. Estland im 20. Jahrhundert. Lang, Berna e.a. 2002, ISBN 3-906769-19-4.
- Charles Mahaux, Bernd Nielsen-Stokkeby, Volker von Buxhoeveden: Estland ein Traum. Verlag Wissenschaft und Politik, Cologna 1991, ISBN 3-8046-8778-4.
- Gert Walter: Estland: Geschichte und Gegenwart einer jungen Sowjetrepublik. Verlag der Nation, Berlin 1968.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Estonia – infurmaziuns generalas davart il pajais
- Eesti Instituut – Institut cultural da l’Estonia
- estlandia.de – fotografias ed infurmaziuns davart il pajais


text:
Gronda tensiun al Giro d’Italia avant la davosa fin d’emna. En il classament general èn ils emprims quatter ciclists sulet 53 secundas in ord l’auter. Nov leader suenter la 19avla etappa sur 190 kilometers da Innichen vers Piancavallo è Nairo Quintana. Il Columbian maina 38 secundas avant Tom Dumoulin. Terz è il mattadur local, il Talian Vincenzo Nibali cun in retard da 43 secundas. Quart cun in retard da 53 è il Franzos Thibaut Pinot.
Dumoulin vinavant cun bunas schanzas
Damaun sonda suonda la davosa etappa en ils culms da Pordenone vers Asiago, ina etappa da 190 kilometers. Quintana sto augmentar ses avantatg a la testa sin Tom Dumoulin vul el avair schanzas realistas da gudagnar il Giro d’Italia 2017. En l’etappa finala, in cursa encunter l’ura sur 30 kilometers da Monza vers Milaun a Dumoulin gronds avantatgs e la schanza da gudagnar bler temps envers ses gronds concurrents.
Landa gudogna solo
La 19avla etappa ha gudagnà Mikel Landa. Il Spagnol ha gudagnà solo. Ils favurits en il classament general han tuts pers passa otg minutas sin Landa. Tom Dumoulin ha schizunt pers 9:30 minutas, 69 secundas dapli che Nairo Quintana che veva gia purtà durant la 9avla etappa la «maglia rosa».


text:
Sarezére
Sarezére (nòm uficiàl en Italià: Ceresara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 671 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 37,8 km² e 'na densità de 71 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalòlt, Castèl, Gasòlt, Gùit, Ghidisöl, Médule, Piübega e Ròdegh.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Sarezére l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En la broschura ‹Previsiuns da l’aura: mesirar per anticipar›, ch’è vegnida edida l’onn 2012, infurmescha l’Uffizi federal per meteorologia e climatologia co che MeteoSvizra gudogna ed elavura las datas meteorologicas e co che vegnan fatgas las previsiuns da l’aura.
Strategia da clima dal Grischun
En sia strategia pertutgant la midada dal clima concentrescha il chantun Grischun l’agir sin 10 secturs. Quels cumpiglian d’ina vart mesiras da protecziun dal clima resp. che servan a reducir l’emissiun da gas cun effect da serra e da l’autra vart adattaziuns sco respostas a la midada dal clima.


text:
Sempervivum 'Blue Moon'
Beschreibung
Fast blaugrün sind die mittelgroßen Rosetten
Merkmale
Verwandte Sorten
Sempervivum 'Aaliyah', Sempervivum 'Ankogel', Sempervivum 'Baby Boo', Sempervivum 'Blickfang', Sempervivum 'Blue Moon', Sempervivum 'Brand New Havies', Sempervivum 'Britta', Sempervivum 'Bronco', Sempervivum 'Cancer', Sempervivum 'Cherry Tart', Sempervivum 'Christie', Sempervivum 'Cmiral's Yellow', Sempervivum 'Coconut Kiss', Sempervivum 'Collage', Sempervivum 'Collecteur Anchisii', Sempervivum 'Compte de Congae', Sempervivum 'Dakota', Sempervivum 'Dark Beauty', Sempervivum 'Deep Fire', Sempervivum 'Donarrose', Sempervivum 'Donna Karen', Sempervivum 'Dr. Fritz Köhlein', Sempervivum 'Early Winter', Sempervivum 'Eisbär', Sempervivum 'El Toro', Sempervivum 'Elva', Sempervivum 'Fernzünder', Sempervivum 'Feuersturm', Sempervivum 'Fresh Fine Orange', Sempervivum 'Fuego', Sempervivum 'Gabriele', Sempervivum 'Gangster', Sempervivum 'Gay Jester', Sempervivum 'Gay Jester', Sempervivum 'Goldmarie', Sempervivum 'Goldsternchen' ', Sempervivum 'Goldsternchen', Sempervivum 'Grünrand', Sempervivum 'Halemaumau', Sempervivum 'Happy Birthday', Sempervivum 'Hermann Näpfel', Sempervivum 'Intensity', Sempervivum 'Ipf', Sempervivum 'Ipf', Sempervivum 'Isabella', Sempervivum 'Issey Miyake', Sempervivum 'Junimond', Sempervivum 'Killer', Sempervivum 'Kimono', Sempervivum 'Kobayashi Red', Sempervivum 'Koko Flanel', Sempervivum 'Lady of Fire', Sempervivum 'Laura Lee', Sempervivum 'Leopold', Sempervivum 'Limbo', Sempervivum 'Lindingen', Sempervivum 'Lott-Lott', Sempervivum 'Lucy Liu', Sempervivum 'Magic Morning', Sempervivum 'Manuel', Sempervivum 'Mate', Sempervivum 'Meelah', Sempervivum 'Melanie', Sempervivum 'Mignon', Sempervivum 'Missouri Rose', Sempervivum 'Moekerk’s Merit', Sempervivum 'Moisha', Sempervivum 'Morgentau', Sempervivum 'Mystic', Sempervivum 'Nachtspiel', Sempervivum 'Night Raven', Sempervivum 'Ohio Burgundy', Sempervivum 'Olivette', Sempervivum 'Open Sky', Sempervivum 'Orange Glow', Sempervivum 'Orion', Sempervivum 'Othello', Sempervivum 'Pacific Blue Ice', Sempervivum 'Pacific Dawn', Sempervivum 'Pacific Devils Food', Sempervivum 'Pacific Shadows', Sempervivum 'Pacific Sparkler', Sempervivum 'Pamir', Sempervivum 'Pescado', Sempervivum 'Petpuska', Sempervivum 'Pip', Sempervivum 'Pipifax', Sempervivum 'Piri', Sempervivum 'Plastic', Sempervivum 'Plum Pie', Sempervivum 'Raspberry Ice', Sempervivum 'Red Web', Sempervivum 'Reinhardt', Sempervivum 'Rigi', Sempervivum 'Robin', Sempervivum 'Romantic Ritter', Sempervivum 'Ronsdorfer Hybride', Sempervivum 'Rothaut', Sempervivum 'Rotkugel', Sempervivum 'Saharasonne', Sempervivum 'Saitama', Sempervivum 'Samoa', Sempervivum 'Schneeteppich', Sempervivum 'Seven of Nine', Sempervivum 'Shampoo', Sempervivum 'Sha’ Uri', Sempervivum 'Shirley’s Joy', Sempervivum 'Sioux', Sempervivum 'Snehova Koule', Sempervivum 'Solarkugel', Sempervivum 'Sommerkälte', Sempervivum 'Spätling', Sempervivum 'Sweet Little Tears', Sempervivum 'T Pol', Sempervivum 'Tambora', Sempervivum 'Technorose', Sempervivum 'Tesoro', Sempervivum 'Tiefgang', Sempervivum 'Tina', Sempervivum 'Tintinabulum', Sempervivum 'Tristesse', Sempervivum 'Twilight Blues', Sempervivum 'T’Boz', Sempervivum 'Ungeheuer', Sempervivum 'Weiße Feder', Sempervivum 'Weißes Nest', Sempervivum 'White Christmas', Sempervivum 'White Ladies', Sempervivum 'Windstille', Sempervivum 'Wirbelsturm', Sempervivum 'Wolcott’s Variety', Sempervivum 'Wolllaus', Sempervivum 'Xerxes', Sempervivum 'Zannalee', Sempervivum 'Zeitlauf', Sempervivum 'Zimtstern', Sempervivum 'Zulay', Sempervivum 'Zulu', Sempervivum 'Zündflamme', Sempervivum grandiflorum, Sempervivum tectorum 'Grigg's Surprise', Sempervivum zeleborii


text:
Retenziun (art.283 f.LSC)
Il dretg da retenziun dal locatatur, é in dretg da pegn legal da bains, movibels, che sa chattan en las localitads da tschains. Il dretg da retenziun vala mo per locals commerzials (art. 268-268b DO). Il dretg da retenziun da la cuminanza da proprietaris en condomini é in'excepziun (art. 712 CCs).
Cuntegn dal dretg da retenziun én en general objects movibels, che sa chattan en las localitads da tschains. Ils objects ston ultra da quai tutgar al endrizzament u al diever da las localitads da tschains. Era magasins e parcadis én part da la localitad da tschains, sche quai é inditgà uschia en il contract da locaziun..
Locaturs da locals commerzials han il dretg da retenziun durant ils tschains annuals e durant ils tschains dal mez onn current. La calculaziun dal tschains é il davos datum da pajaments scrits en il contract avant validaziun dal dretg da retenziun. Vegn la retenziun pretendida avant ils davos tschains, sto il creditur mussar si, che il debitur vul midar lieu da domicil u manar davent objects ord las localitads da tschains.
La dumonda per l'admissiun d'in inventari dals objects pertutgads d'in dretg da retenziun é da tschentar agl uffizi, nua che las localitads sa chattan. Igl uffizi da scussiun pren alura si igl inventari dals objects pertutgads, e trametta questa a las partidas (creditur/debitur). L'admissiun d'in inventari dals objects pertutgads d'in dretg da retenziun é ina mesira da segiranza e vegn manada tras senza resguard sin moratori u vacanzas da scussiun. Ils objects en igl index én documentà cun retenziun, quai vul dir il locatari dastga bétg prender objects ord las localitads da tschains.
Per il dretg da retenziun sco mesira da segiranza, sto il creditur prosecuar entaifer diesch dis suenter retschaviment dal inventari dals objects pertutgads d'in dretg da retenziun, uschiglio croda la retenziun fin lura.


text:
Burta desfata per l Fascia balon chela madurèda sul ciamp neutro de Egna contra l’Ischia. Tel prum temp de la endesfida Tronttner e compagnes a metù sot e sora la defendura aversaria no troan l gol, però a passèr n vantac è l’Ischia do na gran azion de l so mior jiador che l passa via la defendura fascèna, l met a sentèr l portier fajan mena de tirèr e l poja l balon jun fon l sach. I bec de mister Chelodi no se pert de animo e i proa sobito a drezèr la partida dant co na trata de cef de Lorenz Matteo e do con na trata da tanche fora da l’area de Lorenz Massimo, ma l prum temp fenesc con i fascegn sot. L secondo temp taca miec i fascegn che proa a spenjer per troèr l gol del 1 a 1 ma chest gol no l rua, enveze rua l 2 a 0 co na trata da cet che rua dreta te usc, sobito do rua l 3 a 0 do n balon gestì mèl dai fascegn che i aversarie con na trata da i 20 metres a metù te usc. A 10 menuc da la fin ruà l 3 a 1 firmà da l solito Rasom Sebastiano co na trata da i 11 metres. Proan a la desperèda a meter a post l resultat i fascegn se a descorì e con n contropè i aversarie a aft l 4 a 1 e al ultim menut ence l 5 a 1 con na trata da i 11 metres. Na desfata che no ge volea par i joegn fascegn che setemèna che vegn i proarà a fèr miec e porter a cèsa i ponts contra l Valsugana a Scurelle da meses les 3.
L’unica schedra mendra che a jià è i arleves che a perdù per 5 a 2 contra la Vigolana coi doi gol de Alessandro Soraru. La junires jiarà l recupero contra l Cembra82 n sabeda ai 23 de NOvember da les 4, i arleves jiarà n domenia ai 24 de November contra l Roncegno semper ncèsa da meses les 11, i giovanissimes jiarà sabeda ai 23 de November a Masen di Giovo da meses les 6 contra l Verla e i esoredienc “B” jiarà contra l Fiem n sabeda da le 3 a Molina enveze l esordienc “A” jiarà semper a Molina contra l Fiem”B” n domenia da meses les 11
Colusso Alessandro, Rasom Lorenzo (dal 15’st Gloder Tommaso), Riz Gianni (dal 25’st Petrone Michele), Cincelli Patrick, Deflorian Giovanni, Trottner Luca, Lorenz Matteo, Riz Gabriele (dal 20’st Rasom Alessandro), Rasom Sebastiano, Lorenz Massimo (dal 30’st Ruggiero Samuele), Deville Patrizio (dal 49’st Mostallino Francesco)


text:
Dus politichers na vegnan betg da midar la societad e las cundiziuns da basa per levgiar a famiglias da cumbinar la famiglia e la carriera. Per exempel cun rumper la progressiun da taglia, cun sustegnair dapli canortas u procurar per congedi da geniturs. Dentant saja quai in’entschatta, e la tematica daventia pli e pli virulenta, uschia che la politica saja sin la dretga via, di Flurina Kaufmann.
Mintga famiglia sto avair la libertad da tscherner quel model da famiglia e lavur, ch'ella less.
Rumper la progressiun da taglia
Josias Gasser less levgiar il squitsch da taglia cun ina taglia individuala. Era in congedi da geniturs contribuiss a l’egualitad tranter um e dunna. Valérie Favre Accola less era rumper la progressiun da taglia, dentant betg sur la via da la taglia individuala. Ins sto crear circumstanzas uschè attractivas che las dunnas van gugent a lavurar e n’han betg il sentiment ch’ellas stoppian trametter lur paja al stadi.
RR actualitad 11:00


text:
Linia M2 (metropolitana de Milan)
La linia 2 a l'è vuna di lign de la metropolitana de Milan e la conliga la città da Nord Est a Sud, cont i capoligna a Cologn Nord e Gessaa a Nord Est e Assagh Milanofiori Forum e Biegrass a sud.
A l'è de solit ciamada linia verda e l'è la pussee longa e l'unega cont di tocch in superfiss.
La incrosa la linia 1 a Cadorna FN e Lorett, la linia 3 a Central FS e la linia 5 a Garibaldi FS.
Cuntegnüü
- 1 Storia
- 2 Caratteristegh tecnegh
- 3 Riferiment
- 4 Bibliografia
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima tratta[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 27 de settember 1969 a l'è verta la prima tratta in tra Goeubba e Caiazz. El 27 de april 1970 a l'è slongada per Central FS e 'l 12 de luj 1971 l'è completàda finna a Garibaldi FS.
A causa del ritard in la consegna di treni appòsta a hinn staa doperaa quej de la linia 1 adattaa in manera de podè circolà cont on pantograf pussee grand, inveci de quell de servizzi doperaa in deposit. La tension de la linia aerea a l'è sbassada a 750 Volt. El 8 de november 1971 riven i treni appòsta e donca la tension a l'è volzada a 1200 Volt, in comun cont i lign celer de l'Adda. In del 1972, cont la soppression del servizzi, a l'è volzaa al definitiv 1500 Volt.
La tratta extraurbana[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1968 a hinn staa inauguraa i lign celer de l'Adda, 'na tranvia extraurbana che la conligava Milan a Gorgonzoeula. Per on quaj ann i treni de la metropolitana e i tram hinn andaa in sui midemm binari, finna a che, in del 1972, el servizzi di lign celer a l'è staa soppress e la tratta de Goeubba a Gorgonzoeula a l'è stada integrada del tutt in la linia 2, menter che i alter tratt a hinn staa sostituii di bus.
El slongament Garibaldi-Cadorna[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1970 a l'è approvaa el progett per slongà la linia de Garibaldi a Cadorna, cont dò stazion intermedij. La stazion de Moscova a l'è stada la prima a vess scavada senza bus vert in la terra, menter che Lanza a l'è stada scavada in dò cann separaa. L'incros cont la linia rossa, giamò programma in del 1964, el s'è rivelaa falaa e l'è staa adeguaa.
La tratta, longa circa 2'200 meter, a l'è stada verta el 3 de marz 1978.
La diramazion per Cològn[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Semper in del 1970 a l'è approvada 'na diramazion de Goeubba a Bettola de Cològn, giamò prevista in di lign celer. Per fermà minga la viabilità a l'è deciduu de fàlla in viadott. El tronch, longh 3'360 m, a l'è attivaa el 7 de giugn 1981 insemma a 'n noeuv deposit e a 'n parchegg de scambi cont la tangenzial.
I slongament Porta Genova, Ròmol e Gessaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1978 scomincen i lavorà per menà la linia de Cadorna a Porta Genova FS: La tratta, longa circa 2 km, a l'è scavada a colonn sovrapognuu per ciappà esperienza per la linia 3 e l'è stada inaugurada el 30 de ottober 1983.
El 13 de april 1985 a l'è inauguraa el tratt de Gorgonzoeula a Gessaa. In del midemm dì a l'è inauguraa el tratt de Porta Genova a Romol, scominciaa in del 1980 e longh 980 meter.
El slongament per Famagosta e Biegrass e la diramazion per Assagh[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 1 de november del 1994 a l'è attivaa el noeuv capoligna de Famagosta, in occasion di 30 agn de la metropolitana. In del 2005 a l'è slongaa finna a Piazza Biegrass.
El 20 de fevree del 2011 a l'è inaugrada, in superfis, 'na diramazion per Assagh, parallela a l'autostrada per Genova.
I lavorà per impermeabilizzà e i propòst de slongament[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tratta in tra Lorett e Lambraa a l'è famosa per i sò problema de agua, degià che l'è in su 'na falda acquifera: In del 2019 gh'hinn staa 'n mugg de lavorà per provà a miôrà la situazion, tant che la tratta a l'è stada sospenduda per tutt l'agost 2019. I lavorà hinn staa giamò preparaa in notturna del giugn e de luj, cont on taj de la frequenza, e anca a settember, cont el binari unich in tra Caiazz e Lambraa per mità mes.
Semper in tra el 2018 e 'l 2019 la gh'è stada 'na sospension notturna de la tratta in tra Goeubba e Gessaa per di reson de linia aerea.
A l'è stada parpognuda 'na noeuva tratta de Assagh a Binasch, ma l'è mai stada analizzada seriament.
Caratteristegh tecnegh[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La linia a l'è a scartament standard e cont trazion a 1,5 kV in correnta continova che l'è dada de 'na linia aerea. El segnalament ferroviari a l'è de tipo classich, a blocch automàtich e de velocità. Per el 2024 el gh'avaria de vess sostituii cont on sistema a blocch mobil.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- M2 interrotta tutta agosto tra Udine e Loreto
- Lavori linea Verde Atm M2 | Informazioni e orari, bus sostitutivi
- Treni ogni 16 minuti e capolinea "anticipati": disagi in arrivo sulla metro verde M2 a Milano
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Citazione/Configurazione/sandbox' not found.
- Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Citazione/Configurazione/sandbox' not found.
- Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Citazione/Configurazione/sandbox' not found.
- Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Citazione/Configurazione/sandbox' not found.
- Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Citazione/Configurazione/sandbox' not found.


text:
Neustadt
Neustadt el pöl vìga chèsti significàcc:
L'è 'l nòm de divèrse citadìne e cümü todèsch e austrìaci:
- Baden-Württemberg
- Titisee-Neustadt, citadìna del circondàre de Breisgau-Hochschwarzwald
- Baviera
- Bad Neustadt an der Saale, Citadìna del circondàre de Rhön-Grabfeld
- Neustadt an der Aisch, Citadìna del circondàre de Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim
- Neustadt bei Coburg, citadìna del circondàre de Coburg
- Neustadt an der Donau, citadìna del circondàre de Kelheim
- Neustadt am Kulm, citadìna del circondàre de Neustadt an der Waldnaab
- Neustadt am Main, cümü del circondàre de Main-Spessart
- Neustadt an der Waldnaab, citadìna capolöch del circondàre omònim
- Brandeburgo
- Neustadt (DE-BB), citadìna del circondàre de Ostprignitz-Ruppin
- Assia
- Neustadt (DE-HE), citadìna del circondàre de Marburg-Biedenkopf
- Mecklenburg-Vorpommern
- Neustadt-Glewe, citadìna del circondàre de Ludwigslust-Parchim
- Basa Sasònia
- Neustadt am Rübenberge, cità de la regiù de Hannover
- Renania-Palatinato
- Neustadt an der Weinstraße, citadìna extra-circondariàl
- Neustadt/Westerwald, cümü del circondàre de Westerwaldkreis
- Neustadt (Neuwied), cümü del circondàre de Neuwied
- Sasònia
- Neustadt in Sachsen, citadìna del circondàre de Sächsische Schweiz-Osterzgebirge
- Neustadt/Vogtland, cümü del circondàre de Vogtlandkreis
- Schleswig-Holstein
- Neustadt in Holstein, citadìna del circondàre de Ostholstein
- Türìngia
- Neustadt (Eichsfeld), cümü del circondàre de Eichsfeld
- Neustadt/Harz, cümü del circondàre de Nordhausen
- Neustadt an der Orla, citadìna del circondàre de Saale-Orla
- Neustadt am Rennsteig, cümü del circondàre de Ilm-Kreis


text:
Pieve Ligure
Pieve Ligure (en lìgure: A Ceive de Söi) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 551 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 3,4 km² e 'na densità de popolasiù de 750 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bogliasco, Sori.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pieve Ligure l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nil
Ol Nil (in arab: نهر النيل, Nahr al-Nīl) l'è un fium african, long 6 853 km. Al nass del jontar-s del Nil Bianc e del Nil Blœ, a Khartoum, in Sudan.
Ind el so cors al passa a travers set stats african: Burundi, Ruanda, Tanzania, Uganda, Sudan del Sud, Sudan e Ejit, ma ol so bacin idrografeg al g'ha dent anc dei toc del Congo, Kenya, Etiopia e Eritrea.
A la fin al và dent al Mar Mediterrani cond un grand delta.
L'è stait fondamental ind el desvilup de la civiltaa de l'Antig Ejit.
RiferimentsModifiché
- (IT) Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Citazione/Configurazione/sandbox' not found.


text:
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Annatina Nay, viva a Trun e Turitg, lavura sco graficra independenta, observadra en differentas situaziuns, savens sin viadi el tren, s'interessescha per carstgaus e lur raquintaziuns, rimna regurdientschas e muments per crear historias el tgau e sin pupi.
Dad Annatina Nay -
Ti sas bugen emprestar quei cudisch – jeu partel cun tei mia musica – nus brattein resti – nus partin in auto. Parter e brattar ei oz dapli che mo in trend – sharing is caring – nus brattein e partin adina pli savens – en nies mund virtual sco era el mund real.
Parter mo cun in clic – parter a moda virtuala, sur facebook, instagramm ni snapchat – quei fan biars da nus – mintgaton ni savens. Ils ins partan regurdienschas, auter muments nunemblideivels, informaziuns ni artechels da gasettas. Ils status e las fotografias dallas vacanzas sper la mar ni dalla fiasta da natalezi sederasan tras las lingias dalla reit vi tiel recipient per baul ni tard sepiarder ellas profunditads inexplicablas digl internet. La veta daventa aunc pli biala tras in filter dad instagram #lovemylife #happytimes #happypeople! Per minuta vegnan 50 000 cuntegns derasai via facebook. Per ura treis milliuns – per di 72 milliuns. Quels cuntegns survegnan per minuta circa 3 milliuns likes. Nus partin e survegnin renconuschientscha.
Sco affon vevi adina num da parter cun tschels. Parter muntava da dar al frar la mesadad dalla tschugalata, ni alla sora il niev termagl ch’ins veva sez gest survegniu dalla madretscha. Parter era buca adina sempel – plitost zatgei ch’ins stueva – perquei ch’ils geniturs schevan. Oz ei parter daventau in stil da viver – ins parta autos, habitaziuns ni plaz da lavur cun auters. Ei fa plascher sche nus savein far a zatgi auter in plascher – e sche nus sentin ch’il visàvis ha plascher – legra quei era nus.
Brattar ina caussa cun in'autra
Parter e brattar sa esser ecologic sco pratic – forsa ina tenuta meins egoista en nies mund d’individualists. Daco buca puspei brattar ina caussa cun in’autra, enstagl da brattar ina caussa encunter daners? Jeu tagliel a ti ils cavels, persuenter gidas ti a mi d’installar miu computer – jeu schubregiel a ti igl auto e persuenter fas ti cumissiuns per mei. In prender ed in dar che savess menar tier ina circulaziun dinamica ed autonoma.
Viver ina veta mobila independenta
Brattar resti ni musica – emprestar dad enzatgi la maschina da furar ni ina valischa. Material drova spazi e nus lein viver ina veta mobila independenta – nus lein sedistaccar da material – lein buc exnum posseder enzatgei – mo tuttina buca desister da far diever da quel. Tut quei ch’ins drova buca pli ni buc aschi savens san ins parter cun auters – ni forsa brattar encunter enzatgei ch’ins leva gia daditg cumprar.
Text: A. Nay
Fotografia: Pexels.com (CC0)
Dad Annatina Nay -
La damaun marvegl ein ils bus e trens pleins. Encurir in plaz liber per saver sesesr ei savens ina sfida e mintgaton ina caussa nunpusseivla.
Il stress entscheiva oz endamaun gia alla staziun dil bus. Tensiun schai ell’aria – massa glieud sin pauc spazi. Il bus arriva, seferma ed ils passaschiers che vulan entrar, lain strusch sortir quels che vulan extrar! Ils ins ella vischinonza digl esch vegnan stuschai viaden senza remischun, perquei ch’ils auters el bus vulan buca emplenir las largias. Tgi vul bein restar fitgaus el zuler sch’el vul extrar?
Mintgin tema per siu plaz.
Jeu lasch girar mi’egliada aunc empau stauncla tras il car. Saver seser e leger la gasetta sai jeu oz emblidar. Mintga soli sulet plaz da seser ei occupaus – entochen sin in, gest en mia vischinonza. Sin quel sesa ina tastga – probablamein ina dètg cara.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Sper la tastga sesa ina dama. Entochen uss ha aunc negin ughegiau da dumandar sch’il plaz seigi aunc libers. La dama sper la tastga mira pitgiv – per buc dir nausch e defenda siu plaz supplementar cun egliadas sco paliats. Fuss uss aunc tuttina bi da seser, tratg’jeu e setegnel vid ina pétga. Ina dunna els onns sper mei schema, mira cun reproscha direcziun tastga e scrola il tgau. Silmeins la tatta savess la dama schar seser, tratg’jeu. Mo gnanc per la tatta ughegiel jeu da dumandar sch’il plaz seigi libers.
Ei fuss in cumbat encunter in drag che spida fiug.
Aunc duas fermadas entochen alla staziun dil tren. Mo era leu regia hectica pura. Ils trens arrivan e sbuccan ora flums da glieud sil perron. Jeu sesprovel da fullar mia via tras il current da persunas e sun leda da ver cun mei ni crutschas ni affons pign. Ils trens sempleinan sco atoms. En mintga cumpartiment sesa silmeins ina persuna en direcziun dil cuors. Entochen ch’jeu entrel el tren ei gia minimum treis atoms seplaccai pro cumpartiment. Jeu sedecidel pil proxim plaz liber. „Ei cheu aunc liber?“, damond’jeu. „Naturalmein!“, rispunda la dama ch’jeu hai viu avon el bus, surri e metta precautamein sia tastga da Louis Vuitton sin sia schanuglia.
Text: A. Nay, Turitg
Fotografia: www.pexels.com
Dad Annatina Nay -
Ei dat tontas caussas ch'ein pendentas e ch'ins stuess atgnamein far, mo savens han ins insumma negina motivaziun. Las pendenzas accumpognan ins dis en e dis ora – fan mal il venter, lain buca ruaus, entochen ch'ins pren l'iniziativa ed entscheiva a luvrar giu ellas. Mo adina va quei buca aschi tgunsch. Tgei cletg ch'ei dat divers trics.
Ellas schain cheu avon mei, sin meisa. Ellas schain a mi sil magun – per propi, mias pendenzas! Admonend e pitgiv miran ellas sin mei, cun tun da reproscha malemperneivel cloman ellas: „Cura has ti atgnamein el senn da far a fin tia lavur? Ha?“ „Jeu sai, jeu sai!“, clomel jeu plein tema. Jeu vegnel nervusa e siuel. Gia daditg vess jeu da luvrar giu il mantun che daventa adina pli e pli aults – cun far nuot, semplamein aschia, da di tier di, automaticamein. Strusch ch'jeu hai luvrau giu ina pendenza, anflel sil mantun duas novas, in semultiplicar exponenzial. Las pendenzas accumpognan mei trasora. Ellas fan mal il tgau a mi. Sco sperts seschluetan ellas sper mei vi e fan endamen ch'ei fuss buc d'ir en sortida, ni a beiber caffè, ni a far bogn.
Na!
Ei fuss bein da star a casa e pagar en quens, scriver brevs, far a fin lavurs. Ei fuss da schubergiar la habitaziun, ni da finalmein purtar anavos las stivlas da gumma alla vischina visavis! Ei fuss da metter naven il dress da skis, ei fuss da telefonar al dentist e far giu in termin, ni da cumprar tenta pil squitschader, ni puorla da lavar resti!
Gl'emprem la lavur e suenter viver dolce vita!
Gl'ei buc ch'jeu vuless buc – gl'ei era buca ch'jeu emblidass, igl ei semplamein aschia ch'ei dat tontas caussas ch'ein bia pli interessantas! Mintgaton, en scarts muments damognel tonaton miu frein intern e semotiveschel. Tenor il motto: gl'emprem la lavur e suenter viver dolce vita. Jeu semettel alla lavur, sc'ina narra, sc'ina furmicla – lavurel giu toc per toc, fegl per fegl – rubas e strubas, entochen che tut ei en uorden. Jeu patratgel buc vid damaun e buc vid il mantun che vegn puspei a crescher e far mal il venter a mi. Jeu patratgel mo vid il glatsch da vaniglia cun puaunas cauldas ch'jeu vegnel a magliar sco pagaglia per mia lavur fatga e vid il niev t-shirt ch'jeu vegnel finalmein a cumprar cun buna cunsczienzia – quei tut hai jeu bein meritau, suenter tonta lavur!
Fotografia: absfreepic.com (CC0)
Text: A. Nay, Turitg
Emprima publicaziun sin latabla.ch: 13 d'avust 2016
Suonda LATABLA!
Da Annatina Nay - Ir en vacanzas e pachetar la valischa ei ina sfida. Tgei sto cun e tgei sa star a casa? Essas vus experts da pachetar? Veis vus tipps e trics? Pachetar duei esser bein ponderau – denton buca memia cumplicau, la fin finala duess ins semplamein saver guder las vacanzas!
Jeu mon mintgaton sin viadi. Savens buca ditg e buca lunsch, mo ina dallas pli grondas sfidas per mei insumma ei da pachetar la valischa, ni vess jeu forsa tuttina duiu prender quella gada in saccados, ni ina tastga? Quei fuss forsa stau pli pratic. Ei gioga atgnamein negina rolla sch'jeu mon naven paucs dis ni pliras jamnas.
Prender cun mei vuless jeu naturalmein adina miu entir tener casa.
Il pli grond problem ei per mei numnadamein da pachetar tut quei ch'jeu drovel e decimar quei sin in pli pign spazi pusseivel. Savens prendel bia memia bia cun mei, per tuttas eventualitads, resti encunter la plievgia, differents calzers, minimum in lismer cauld, t-shirts en masse – ins gie sa mai tgeinin ch'ins ha gest gust da trer en! Cudischs, minimum treis, crema da sulegl e shampo, quei e tschei ... Jeu hai gia empruau ora differentas tecnicas da pachetar.
Suonda LATABLA!
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...
Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...
La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...
Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...


text:
Rumantsch
Protecziun da la patria
Onn da fundaziun
1905
Commembers
La Protecziun da la patria dumbra ca. 27'000 commembers e donatuors. Ella è l’organisaziun da tetg da 25 secziuns chantunalas ed è averta per tuts interessads.
Intent
La Protecziun da la patria s’engascha per la promoziun da la cultura da construcziun. En emprima lingia vul ella mantegnair las impurtantas perditgas da la cultura da construcziun, promover il svilup da l’ambient architectonic ed ina buna furmaziun dals edifizis.
Actividad
La Protecziun da la patria vul cuntanscher sia mira cun la lavur publica, cun l’ediziun da publicaziuns, cussegliaziun professiunala tar projects da construcziun, collavuraziun en la planisaziun dal territori, cun prender posiziuns, far diever da meds legals e cun contribuziuns finanzialas vi da projects exemplars. Cun surdar premias (premia Wakker, premia protecziun da la patria, premia Schulthess per curtins) premiescha la Protecziun da la patria engaschaments exemplars. Communablamain cun la Pro Natura venda ella dapi passa 50 onns annualmain ils talers da tschigulatta.
Revista
La Revista "Heimatschutz/Patrimoine" cumpara mintga quartal e tracta ultra d’infurmaziuns actualas adina in punct tematic central.
Infurmaziun
www.heimatschutz.ch ed info(at)heimatschutz.ch


text:
Le Tech
Le Tech l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Prats-de-Mollo-la-Preste, del circondàre (arrondissement) de Céret e del dipartimènt dei Pirenèi Orientài.
El g'ha 'na popolasiù de 95 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 25,18 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 420 méter a 'na altèsa màsima de 2721 méter söl leèl del mar.
Geografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Le Tech l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dialatt bulgnais
Artéccol in dialatt bulgnais
Al bulgnais l é un dialàtt dla längua emiglièna-rumagnôla.
L é bacajè int la pruvénzia ed Bulåggna (fòra che int äl cmónni atais a Iómmla) e int äl cmónni ed Castèl int la pruvénzia ed Môdna, int la Sanbûga int la pruvénzia ed Pistòja e dal band ed Zänt int la pruvénzia ed Frèra.
Al bulgnais al cunprànnd zénncv såttvariànt prinzipèl ch'äli én un pôc difaränti par la prunónzia e pr äl parôl:
- Al dialatt zitadén -bacajè a Bulåggna in qualla che una vôlta l'êra la zitè däntr äl mûra (adès i én i vièl).
- I dialétt muntanèr ed mèz (bacajè int äl muntâgn a una distanza stra i vént e i quaranta chilòmeter da Bulåggna, pr esänpi Varghè, Grizèna.
- I dialétt muntanèr èlt (bacajè int äl cmónni atais ala cunfénna con la Tuschèna, pr esänpi Castión, Lizàn.
- I dialett campagnû ed maténna (bacajè int la bâsa a maténna ed Bulåggna (Bûdri, Midgénna, Mulinèla).
- I dialett campagnû ed sîra (bacajè int la bâsa int i dintûren ed San Zvân, da Bazàn a Crevalcôr.


text:
La Roeusa de brillant
LA ROEUSA DE BRILLANT.
1.
L'è minga robba noeuva che i vizios
Sien semper in bolletta de danee
Per i bisogn deventen ingegnos.
A pensà milla gàbol per stà in pee
Ai spall di por gogò che in bona fed
O van a moeuj, o hin tiraa in la red.
2.
Sarà giust la bontaa d'on settant'ann
Ch' è capitaa in Milan sto fattarell
L' ha cuntaa sù el bon omm del sur Giovann,
Che in quell temp là lù l'era anmò pivell
L'ha ditt che se trovaa lù stess present
Quand s'è scopert de sira sto accident.
3.
On certo Ficchelvell de parentella
Dopo mandaa in fumm tutt el fatt sò,
Se miss a fa di scrocch a la pu bella,
Minga domà ai pover ze-o-cò
Ma a di personn de vaglia e de talent
Come sarav costuu che ghe daa dent.
4.
Anben che el fuss on sbiocch l'era polid
Con fior de biancaria e de marsinn,
Cont ona roeusa de brillant in did,
L'andava a messa squas tutt i mattinn
Semper in quella pesa e a l' istess'ora,
De devozion l'è inutel ch'en descora.
5.
L'andava a confessass dal sur Prevost
Almen dò voeult al mes ingenoeuggiaa
Sul basellin denanz, e lì sul post
Che cunta assossenn ball e pocch peccaa,
Che al confessor istess gh'era duvis
De avegh sott oeucc on robba-paradis.
6.
L'ha toccaa là sicur pù d'ou trii mes
A fa el sant omm de baja col so fin
De fass pagà dal confessor i spes,
Essend al fatt che el gh'ha di bon quattrin,
E ch'el passava minga per tegnon,
Ma je fava soltà in di occasion.
7
On lunedì mattina dopo messa
El tira el campanin del sur Prevost,
La corr Perpettua all'us'c e pu che in pressa
La derva el spion per ved se l'è on quai rost,
La troeuva lì sto scior in pompardina
Te ghe spalanca subet la portina.
8.
Chi el cerca, dis Perpettua, el me padron?
EI sur Prevost l'aveva già lumaa ,
Essend lì in sala adree a fa colazion:
Ch'el vegna pur inanz con libertaa
Ghe dis, e ch'el se setta appress a mì,
Ch'el parla pur se el gh'ha quaicoss de dì.
9.
E Ficchelvell per att d'ubbedienza
Se mett sul canapè e ghe fà i sò scus
Se el vena fagli a lù sta confidenza,
Ma che però de tant che r è confus
EI stanta a trovagh l'ascia a comencià,
Se sent a vegnì ross al primm parlà.
10
El sur Prevost ghe coragg , e quell
Ghe dis, che cl se trovava in mezz ai gucc
Per soddisfa on débet de livell,
El tira focura de saccoccia ori stucc
Con dettter una roettsa de brillant,
Ghe le mett lì in spegginna tutt tremaut.
11.
Disend de vess despost anca a privass
Però minga lontan dai cent zecchin
Ma che al moment n'ha assee tant per dà pass
Da cinqu sovran per toeuss dal coeur sto spin,
E ghe lassava el stucc in di so man
In pegn fin che ghe porta i cinqu sovran.
12.
Quell ben Prelatt a ved sto bell anell
Che el gh'era daa in l'oeucc nel confessall
El ghe va a toeu i sovran e inscì a bell bell
gh' je cunta a vun a vun tucc senza call;
Quell le ringrazia tant, le riveriss,
El sur Prevost el va anca lì, a vestiss.
13.
El toeu su el stucc, le porta da on amis
Ch' el fava el gioeler de profession,
Le catta lì in negozi e lu ghe dis,
Che gh'era staa on gran galantomon
Per insebigh sto anell a bon marcaa,
Ma el voeur savè el valor con equitaa.
14.
Sto tal amis e guarda che te guarda
El troeuva che i brillant hin bej egual
D'on acqua ciara e d'ona lus gajarda,
A lumm de nas ghe fà el so pes real,
In fin el conclud che cent zecchin je var
E che a quell prezzi el sarav minga car.
15
EI sur Prevost content el torna a cà,
El ved che ghe stà dent la soa micca,
Se sù i noranta le podess tirà,
Le mett sul did, el proeuva come el spicca
E che figura el fa cont el baston
Per andà adree al Capitol in fonzion.
16.
Passaa vott dì precis va Ficchelvell
Dal sur Prevost segond l'intelligenza
Coi soeu danee per fass dà anmò l'anell,
Quell car ornasc ghe dis in confidenza
Che se lù, el voeur privass, gl' avrav cuntaa
Noranta bon zecchin bej e pesaa.
17.
Allora Ficchelvell pien de respett
Respond che per la stima e per l'onor
Con lù el fa minga prezzi, e che el ristrett
Noranta cinqu zecchin l'è el so valor,
Intant el ghe mett lì quindes zecchin,
El ciappa el stucc le guarna in saccoccin.
18.
Ghe tira mò la gora al sur Prevost
Al segn che ditt e fatt el se decid
ne no lassà scappà a qualunque cost
La roeusa de brillant de men in did,
Ghe dis : ebben che me le lassa chì,
Ghe porti giù i danee e la Legni mi.
19
Come ona gattamorgna Ficchelvell
El tira foeura el stucc el ghe respond:
L'è bon padron de mì e del mè anell,
Ch'el guarda che acqua ciara e che bell fond
Sicur che el so compagn le troeuva pù,
Ghe cedi sto bell capp perché l'è lù.
20.
El sur Prevost cont el so stucc in man
El corr a dervi el scrigno di moned,
Ghe porta lì la somma in tane sovran,
E Ficchelvell con tutta bona fed
Je cunta inscì de gross e je mett via
El ciappa el so capell, bon dì suria.
21.
El ten nè vin nè acqua el sur Prevost
D'avè quistaa on aneli inscì de ton,
Subet l'istessa sira el se propost
De andà alla sòleta conversazion
Con la soa roeusa in did e col crespin
Per fà poeu la partida al tavolin.
22.
A l'ora giusta donch se trovaa là
Dove nati mettuu sott a la partida
EI ciappa el mazz di cari per messedà,
La sciora contessina s'è stupida
A vedè el sur Prevost con quel' anell ,
La dis : guardee, guardee come l' è bell.
23.
Gh' el fan tirà focura del did per ved
Anmò pussee vesin la qualitaa.
On certo sur Gavuzzi el dis : che sped,
Ch' el scusa, ma l'e on capp minga adattaa
A un scior come l'è lù, parli sincer,
No ghe conveu a portà cuu de biccer.
24.
El bon Prevost el ghe respond con flemma:
Capissi che lù el scherza, ma ch'el sappia
Che sti brillant con sti quattr'oss insemma
Hin staa veduu al negozi de la cappia,
E questo basta senza cercà tant,
L'è minga sò mestee a stimà brillant.
25.
El sur Gavuzzi allora el ciappa cold,
Se mett a sostegni che l'era strazza,
E che le vorrav gnanca per vint sold,
El sur Prevost squas squas el le strapazza
E lì se tàcchen sott sù'l fin.
Che voeuren fagh scomessa cent zecchin.
26.
Allora mò se mett de mezz el Cont
Che l'era on omm de vaglia e je quietta
El fa taccà el so legn per vess pu pront
El manda a toeu el gioeler certo Carletta
Che l'era el so de lu e del Prevost
Per men d'accord sti duu partii oppost.
27.
Pocch pù d'on quart d'oretta el gioeler
L'è li ai comand del Cont, quand l'è staa al fatt
De la custion su 'l vess cuu de biccer
EI guarda ben l'anell el dis : oh catt!
L'è minga quell che m'ha portaa dì fà
Quest' l' è de strazza, cossa el va a cercà.
28.
El sur Prevost l' è lì de prencisbecch,
Se tira sù Gavuzzi a sentì inscì,
EI Cont el dis dò o trè paroll secch secch
S' hin guardaa in faccia tucc quij ch' era lì,
In fin concluden per vegninn a vunna
Che el birbo el gh'hà mudaa el fioeu in cunna.
29.
La proeuva poeu de quest l'è che sto tal
Se veduu pù nè a confessass, nè a messa
E chi n'ha avuti, n'ha avuu; l'è staa el men mal
Ch' el Cont l'abbia impedii de fa scommessa
EI por Prevost l'ha miss la berta in sen
E Fiechelvell ghe l'ha friccada ben.


text:
Litteratura
Pro Helvetia sustegna la litteratura svizra en tut las quatter linguas naziunalas. E per ch’ella chattia lecturas e lecturs sur ils cunfins linguistics en Svizra ed en tut il mund, promovain nus era translaziuns litteraras. La belletristica svizra sco era numerus cudeschs d’uffants e da giuvenils han ins translatà cun noss sustegn en portugais, corean, georgian ed en var 50 ulteriuras linguas. Ina giada l’onn, adina a chaschun da la Frankfurter Buchmesse, cumpara plinavant nossa publicaziun «12 Swiss Books»: en quella preschentain nus ina selecziun da novas publicaziuns da la Svizra che nus recumandain spezialmain da translatar.
Cun contribuziuns ad in’ovra pussibilitain nus ad auturas ed auturs svizzers da sa concentrar in temp sin lur manuscrits. Il sustegn da viadis da prelecziun en Svizra ed a l’exteriur renda enconuschenta la producziun litterara svizra ad in public pli vast. Cun purschidas spezialas sco coachings ed ateliers promovain nus auturas ed auturs sco era translaturas e translaturs giuvens e talentads.
Nus munin regularmain bibliotecas en tut il mund cun belletristica, cudeschs d’uffants e cudeschs tematics davart la cultura svizra. Nus sustegnain las uniuns d’editurs svizras en il rom da lur preschentaziuns a las fieras internaziunalas da cudeschs las pli impurtantas. Plinavant promovain nus il cudesch svizzer a l’exteriur.
Angelika Salvisberg
Manadra Litteratura e Societad
Team
Aurélia Maillard Despont
Abteilungsleiterin Literatur ad interim
Jennifer Bigelow
Deutschsprachige Schweizer Literatur
Gianna Conrad
Stab Innovation & Gesellschaft
Fachspezialistin Literatur
Ana Gysi
Italienischsprachige Schweizer Literatur (abwesend bis 30.09.20, Stv. Gianna Conrad)
Beatrice Oehlschläger
Bücherservice
Eva Stensrud
Übersetzungen deutschsprachiger Schweizer Literatur


text:
Roadmovie è in project senza finamiras da profit per promover la cultura cinematografica. El porta il kino là nua ch’i na dat anc nagin. Il kino ambulant pussibilitescha inscunters tranter ils cineasts ed il public. Ultra da quai promova el il barat cultural tranter las quatter regiuns linguisticas da la Svizra. Roadmovie emplenescha ina largia che n’è dal punct da vista commerzial betg attractiva, dal punct da vista politic-cultural dentant fitg impurtanta. Cun Roadmovie sa realisescha in siemi: far ina turnea cun in kino ambulant tras la Svizra e mussar en vischnancas pli pitschnas, ensemen cun partenaris locals, in program attractiv cun films svizzers.
(Foto: © Roadmovie)


text:
Beàt John Henry Newman
Ol John Henry Newman (Londra, 21 de Fevrér del 1801 – 11 de Aóst del 1890, Edgbaston) l’è ü beàt de la Céza Catòlega.
Nasìt a Londra ol 21 de Fevrér del 1801 l’éra ‘l is-cèt d’ü banchér, menimà sò màder la egnìa d’öna famèa de Ugonòcc francés. In del 1817 l’è ‘ndàcc a stödià al Trinity College de Oxford ‘ndóe l’à ciapàt ol tìtol de baccellierato of arts. Ol 13 de Zögn del 1824 l’è stacc urdinàt diàcon de la Céza d’Inghiltèra e dal Mars del 1828 infina al [[1843] l’è stacc ol pàroco de la céza üniersitària de Saint Mary.
In del 1832 l’è partìt per ü viàgio ‘n Eüròpa, riàt a Roma l’à cognusìt in del Colégio ‘nglès ol Nicholas Wiseman che l’ sarès dientàt ‘l Arcièscof de Westminster, pò riàt in Sicilia l’ s’è malàt e l’éra metìt pròpe mal tat che l’ se l’ispetàa gna lü de riàga a guarì e quando l’è turnàt a stà bé l’à ciapàt ol vése de pregà ‘n chèst manéra: Insègnem la stràda, Lüce gentile, in del fósch insègnem té la stràda.
Turnàt a Oxford l’è s’è metìt insèma a di óter anglicà che i ragiunàa sö di argomèncc de céza, ma i sò pensér i è stài sconfesàcc da öna quarantìna de èscof anglicà. Rinünciàt a la sò paròchia, ‘l 8 de Utùer del 1845 l’à pronünciàt l’abiüra del anglicanézem in di mà del pasionìsta Domenico Barbieri, l’è dientàt catòlech e l’è turnàt a Roma l’àn dòpo per indà dét in del Oratòre del San Filippo Neri e dientà sacerdòt ol 2 de Fevrér del 1847 .
In del 1864 l’à scricc ol sò lìber piö ‘mportànt, ol sò capolaùr, intitolàt Apologia pro vita sua e nel 1879 ol Papa Leù XIII l’à luminàt cardinàl.
De regordà che in di sò öltem agn l’è s’è fai sènt e mia póch cóntra 'l relativìsm e ‘l liberalìsm che in del cap de la religiù i pórta a considerà piö la fede compàgn d’ü laùr concrèt e miracolùs, ma i l’ la sbàsa a öna manéra de pensà.
Ol John Henry Newman l’è mórt a Edgbaston (Birmingham) ‘l 11 de Aóst del 1890.
Ol Papa Benedèt XVI l’ l’à luminàt beàt ol 19 de setèmber del 2010 a Rednal.
Referense[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Domenica, 19 settembre 2010


text:
Coeugh
On coeugh l'è on scior che per mestee el cusina e 'l coeus el mangià.
In de l'ambet de l'alimentazion a s'intenda on espert che 'l lavora in di cusinn di restorant e di alberghi, e 'l fa su i pitanz che vegnen servii ai client.
El capp di coeugh d'on certo restorant o albergo a l'è ciamaa chef (che in frances el voeur dì proppi capp).
Quell del coeugh a l'è on mestee che in de la nostra societaa a l'è veduu proppi ben, e despess el pò vess consideraa quasi tant 'me on artista. Per 'vèggh la qualifega sindacal de coeugh in certi paes (compagn de l'Italia) besogna fà on percors scolastegh faa aposta.


text:
Portal:Matemàtega
Nümar, grandura e forma
« Vargott ch'al sía afermaa senza pröva al pöö vess negaa senza pröva. »
Eucliit da Megara
« Preucüpee-v mía par i vòost dificültaa in matemàtica, i mè a inn püssee graant anmò...»
Albert Einstein
Intrudüzziun :
Glussari :
Categurii : Àlgebra - Anàlisi matemàtica - Càlcül nümérich - Geumetría - Lògica matemàtica - Prubabilitaa - Matemàtich - Matemàtica elementara - Statística - Teuría di cungjuunt - Teuría di nümar - Tupulugía
Categurii culegaat : Física - Chímica - Ingegnería - Scenza di urdinaduur - Telecumünicazziun - Filusufía - Astrunumía - Linguística - Biulugía


text:
Frèra
Frèra (nom ufizial: Ferrera Erbognone) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 189 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 19,5 km² e ona densità de 61 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Galiaula, Lümé, La Msäna, Utibian, La Piev, San Nasar, Scaldasù e Valegg.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Frèra l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lonaa Pozzoeu
Lonaa Pozzoeu, ò anca domà Lonaa (nom ufizial in italian: Lonate Pozzolo) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 11 903 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 29 km² e ona densità de 410 ab./km².
El paes el se troeuva a sud-òvest del capploeugh, al confin cont i provincc de Milan (comun de Castan, Nosaa e Vanzaghell) e de Novara, in Piemont (comun de Bellinzagh e de Olegg), donca arent al fiumm Tisin.
Lonaa, che tra l'alter se troeuva in de l'Alt Milanes, la gh'ha dò frazion: Sant Antonin e Tornavent.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Lonaa Pozzoeu l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.