text:
Bellis perennis
Bellis perennis l'è 'l nòm scentìfich de la margaritìna de pràt, 'na piantìna de dimensiù picinìne de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è 'na spéce uriginària del cèntro e del nòrt de l'Europa, endóche l'è la piö difundìda 'ntra de divèrse speci che vé identificàde col nòm popolàr de margaréta/margherita.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea perène che g'ha dei rizòmi pesègn che se tìra dré a tèra.
Le fòie i è töte 'nserìde söl rizoma e le fùrma 'na rüzitìna bazàl. I è spatolàde co la larghèsa màsima 'nsìma, co la bàze a cóne e le se strèns endèn gambì alàt; i è tumintùze quan che i è zùine ma dòpo le deènta piö o méno glàbre (sènsa pilizì). L'òrlo l'è capetàt o crenulàt, de rar el pöl véser entréch. I è lónghe presapoóch dei 2 ai 5 ghèi e le prezènta a la vìsta apéna 'na nervadüra centràl.
I fiur i se fùrma 'nsìma a 'n gambì che 'l pöl rià 'nfìna a 10 ghèi de altèsa (de rar pò a 'nfìna a 15 ghèi) e che pórta mìa de fòie. I fiùr i è de 2-3 ghèi de diàmetro e 'l capulì el g'ha la fùrma tìpica de le asteràcee e l'è furmàt de 'na curùna de pétali estèrni biànch (de spès co la puntìna rósa) e de 'n dìsco centràl zàlt. I pétali dei fiurilì estèrni (biànch) quan che l'è séra e quan che gh'è bröt tép i se sèra e i se dèrf quan che é fò 'l sul.
I fröcc i è dei achéni picinì a fùrma de öf, i fùrma mìa 'l pàpo.
Habitat e distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La crès de preferènsa 'ndèi pracc, endèle zòne mìa cultiàde e 'n generàl endèi pòscc calpestàcc. La dispuzisiù de la rüzitìna bazàl, basìna basìna arènt a la tèra, la fà che la rèste schiàda tat de le bès•ce che màia l'èrba come del mestér de segadüra de l'òm, e chèsto 'l ghe permèt de slargàs fò e de furmà dele colònie bèle grànde e spèse,
L'è distribüìda 'ndèle zòne frède-temperàde de l'Europa, de l'Asia e de l'America setentriunàla. La pöl vègner sö 'ntra i 0 e i 2000 méter de altèsa sùra 'l leèl del mar
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bellis perennis l'è stàda discriìda come spéce botànica per la prìma ólta del Linèo e püblicàda en Species Plantarum 2: 886. 1753.[1]
- Variedades
- Bellis perennis proles pumila (Arv.-Touv. & Dupuy) Rouy
- Bellis perennis var. caulescens Rochebr. & Sav.
- Bellis perennis var. hirsuta Beck
- Bellis perennis var. meridionalis Favrat ex Gremli
- Bellis rotundifolia proles pumila Arv.
- Bellis pumila Arv.-Touv. & Dupuy 1883
- Bellis perennis proles pumila (Arv.-Touv. & Dupuy)
- Bellis integrifolia Lam. 1804
- Bellis hybrida Ten. 1835, 1838
- Bellis hortensis Mill. 1768
- Bellis armena Boiss. 1875
- Bellis alpina Hegetschw. & Heer 1839
- Aster bellis E.H.L.Krause[2]
- Bellis croatica Gand.
- Bellis margaritifolia Huter
- Bellis minor Garsault
- Bellis pusilla (N.Terracc.) Pignatti
- Bellis scaposa Gilib.
- Bellis validula Gand.
- Erigeron perennis (L.) Sessé & Moc.[3]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ «Bellis perennis». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden.
- ↑ Sinònim en Tela Botánica
- ↑ Bellis perennis en PlantList


c: text/html

text:
Attenzion pe l'azion,felicissima jurnata a tutt quant vuie.I vo ddic pazziann ma abbiat a pria' pkke'...
Iamm iamm n'gopp iamm ia',o padron mo se venn tutt cos america',ha ritt ke gi n'to come on chiur putec,pe na paninoteca,ca iss se ne frega
ha vist e' sord e se scord miliun e ricord'e tradizion sguard e' passion,alluccan i guagliun è question e confusion,a vit ro' rion,no ra' televisione.
Tre cos,3cos a vita e' bella, o' sole appizza mo pazzariell,ma se vulev me che ki e' ke by wit the weed fà pubblicita' ra ta ta ta ta
Pe llà a papa' ecco qua accattate o babà,avimm qualità,avimm panoram ka so bon pe femm.
Me pav sia tu kà (o)liev man
ce verimm
Attenziò battagliò we guagliò
sit pront po show,si iesc te poi ta fai cu mè,
pe te pe te pe te,una roie e tre
Cass rullant,suon ambulant,nu
vag a vacant.Batt port a port
e port tante,tant filastrokke
gioie in ogni sorte,tras n'te
cas nu poc curius vai ass ca vas,marit gelus o yes because
so tropp sciantose,ma nun me par o cas ca t sbatt pa sti ccos'.
Va panin birr patatine, agnello e min è kellu vin nu bikkier e vir,nu poc genuino fra'e vir vir min',vir napoli
e me ke me ke me trulije
Aglio fravvagl'fattur nu quaglio,me sbaglio u riavul fà i guai,ke se ce quaglia me scaglio,coglie a frev a parte n'cap me saglie e sang ke pomp,bomb ka zombn,ralle comme volle u raù pe dummeneca è addont,cant mess mett a tonaca mo te pozz ric pe te ric'r,to dic o munaciè pazziann a gent cazziann sferr m'afferro,sgarr tamarr jeans birr n'terr, uerr a ki ma fatt uerr,tant va lent sto ascenn e iesc sole
ata cuntà lacrime e suror.
Sta man prore e nu vec l'ora
facc paur e mo ve stenn pakker è cell(a me)
omm se crir t'appenn(a me) è fa i cunt cu kesta cazzimm ma mo te port n'ta l'abbiss
Teng o permess pe ji è press pur quan è ross i pass o stess.E pass fujenn quindi fatt larg,solo se truov o cazon ti pigli a targa
Bell n'gap tien cocc stran tarl,miett primm in ordine i pensier e po m parl.
Pe te svenen i femmen,ric sò nnammurat,te ric a verita' tu l'eccir co ciatquindi vasame o per pure se teng l'ognie nere...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il pur Gion Franzestg Schaniel ha gì la fin d’emna il di da las portas avertas da sia nova stalla libra. Dapli che 1'000 persunas èn suandadas a l’invit.
dapli Di da la stalla averta carmala blera glieud
Dals prest 5 milliuns lavurants en Svizra patescha passa 1 milliun da grond stress. Quai resorta d'in studi "Job-stress-index 2014" dal post da prevenziun svizzer.
dapli Stress è nausch per economia
Il club da hockey da Tavau ha gudagnà la partida cunter l’EV Zug cun 7:5.
dapli HCD enavos a la testa da la tabella
-
Sco finiziun da la sinoda dals uvestgs a Roma ha il papa Francestg beatifitgà in da ses antecessurs papa Paul VI.
dapli Beatificaziun da papa Paul VI
-
Ils pilots da la societad aviatica Lufthansa vulan puspè far chauma. Il sindicat da l'uniun Cockpit ha fatg in appel a ses commembers d'entschaiver la chauma glindesdi suentermezdi a las 13:00.
dapli Ulteriura chauma tar Lufthansa
-
In'emna avant l'elecziun decisiva en la Brasilia ha la presidenta actuala Dilma Rousseff admess corrupziun en sia partida.
dapli Presidenta admetta corrupziun
-
Pervi d’in attentat sin in martgà en il vest da la China èn mortas almain 22 persunas. En la regiun Schindschian hajan Uigurs armads mazzà l’emprim plirs policists e suenter vendiders dal martgà. Quai rapporta in radio american.
dapli Plirs morts tar attentat


text:
Biblioburro
El Biblioburro (Àsen cun i lìber) l'é 'na bibliuteca mòbil, inventada da Lüìs Soriano, un prufesùr de scola culumbiàn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ch'el prugràma chi l'esìst a La Gloria, Colombia, e el pudarèss sembrà curiùs, ma l'è ütil asèe[1].
El prufesùr Soriano, dòpu che l'eva sentìd Juan Gossaín a lègg una sò nuvela da La Balada de María Abdala, el g'ha scrìtt per vèghe un po' de copia de dàgg gratis ai fiulìn de la cità.
El prugètt l'è nasìd insì: a la fìn d'i ann '90, cun i dü asen Alfa e Beto l'ha cumenciàd a purtà in gìr ai fiulìn püsèe pòver una stantìna de lìber, e in del 2008 l'è rivàd a vèghen 4800.
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ "Acclaimed Colombian Institution Has 4,800 Books and 10 Legs", The New York Times, October 19, 2008. Accessed October 20, 2008


text:
Saint-Jeoire
Saint-Jeoire l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Saint-Jeoire, del circondàre (arrondissement) de Bonneville e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 3 211 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 22,75 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 498 méter a 'na altèsa màsima de 1863 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/Saint-Jeoire (FR-74)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Egétt antîg
Artéccol in dialatt bulgnais
L' Egétt antîg al s riferéss a la ziviltè ch'la vivéva int'la vâl dal Nîl stra l 3000 prémma ed Crésst e la romanizaziån. I fèven tott con l'anafiamänt dî cànp e l'è stè on dî pió grand inpêr idraulic.
Agricultûra e arlîv[modifica | mudéfica la surzéia]
L'economî d'l Egétt la s basèva såura l'agricultura e l'arlîv. Totta la coltivaziån l'era pussebil såuk parché ai era al Nîl ch'al mujeva i canp 'na volta l'ân e i Egiziàn i éren stè fûrb a strolghèr däl bôr indovv i pseven catèr l'aqua. Ai éren trai stagión dl' inundaziån.
- Akhet l'era la stagiån d'l inundaziån, ch'la durèva da zógnn fén a setànber. Dåpp ch'ai era stè l'inundaziån la tèra l'era totta cuêrta da la malta fén ch'i cuntadén i n tuleven só al furmänt.
- Peret l'era stagiån indovv as sumnèva al furmänt e l'andèva da utåbber a febrèr. I cuntadén i asptèven fén ch'l aqua l'an svapurèva.
- Shemu l'era la stagiån d'la cójja ch'l'andèva da märz fén a mâz. I druvèven däl sàgguel.


text: 1Ach in Diosal, toxonton in Diosal ach. Tzach in nib'ej d'a smasanil in c'ool, tzach snib'ej in pixan icha tz'aj snib'an n̈ab' lum luum taquin̈. 2In gana tzach viloch d'a a templo, ol cham val in c'ool vilan a poder yed' a tziquiquial. 3Te nivan yelc'och a vach'c'olal d'a yichan̈ b'aj pitzan in d'a yolyib'an̈q'uinal tic. Yuj chi', ol ach in b'itej. 4Yacb'an pitzan in, ol val vach' lolonel d'ayach. Ol in mojb'ejq'ue in c'ab' d'ayach d'a in lesal. 5Vach'xon̈ej ol ajcan in c'ool uuj, icha junoc mach syac' val sgana yed' junoc vael te vach'. Yed' in tzalajc'olal ol ach in b'itej. 6A d'ac'valil ayic jichan inxo eq'ui, tzach in naub'tan̈ani, ayn̈ejoch in pensar d'ayach. 7A ach ton tzach colvaj ved'oc, yuj chi' malaj tas tzin na' icha noc' yunetac caxlan̈ d'a yalan̈ sc'axil snun. 8Junn̈ej vaj ed'oc sic'lab'il. Max in actejel-laj yed' a vach' c'ab'. 9A eb' sgana in smilanchamoc, ol b'atcan eb' d'a yol sjulal b'aj smucchaj eb' chamnac. 10Ol miljoccham eb' d'a q'uen espada, axo noc' oques ol chianb'at eb'. 11A inxo pax rey in tic jun, ol vac' tzalajb'oc in c'ool ed'oc ach in Diosal. Masanil eb' tzach ac'an b'inaj b'aj syac' sti', ol tzalaj eb'. Axo pax eb' tz'esan jun, ol queecaxcan eb' uuj.


text:
Pianét terèster
Ü pianét terèster l'è ü pianét fài sö quàze adóma de préda e de metàl e i è ciamàcc isé dal nòm del nòst pianét, la Tèra.
In del sistéma sulàr i pianécc terèster i è quàter e i è Mercùrio, Vèner, la Tèra e Màrt, menimà i óter pianécc i è ciamàcc gigàncc de gas, dezà che i è facc de idrògen, élio e àqua e i gh'à mia öna superfìs stàgna 'ndó che s'pöl pogià i pé. I pianécc terèster del sistéma sulàr i è chèi piö vizì al sul e pròpe per chèsto i è ciamàcc pianécc del sistéma sulàr intèrn.
I pianécc terèster i gh'à mia di satèliti o, se i ghe n'à, i ghe n'à póch,i ghe n'à ü tòch de méno di pianécc del sistéma sulàr estèrn: ad ezèmpe, la Tèra la gh'à adóma la Lüna, menimà Giòve 'l gh'à 63 lüne.
Cóme i è facc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sólet quàze töcc i pianécc terèster i gh'à 'n del mès ol nücleo de metàl, per lo piö de fèr, intùren gh'è ü mantèl de silicàcc e sura öna rösca düra. Fò sùra i gh'à ach ön atmosféra che l'è però ön atmosféra secondària, cioè che la s'è fàcia co i gas che i vé dal pianéta stès, cioè co i gas bötài fò da i vülcà, ma sö la tèra ach co i gas de la éta, compàgn del osìgeno, menimà sö i pianécc gigàncc de gas la gh'è ön atmosféra primària, cioè che l'è fàcia co i gas de la nìola uriginària de 'ndö l'è nasìt ol sul.
I còrp terèster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lüna, insèma a Io e a Europa, che i è dù satèliti de Giòve, i è di còrp terèster, de fati i è de préda, acasibé i sìes mia di pianècc, dezà che i gìra mia intùren al sul.


text:
1889
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ol 6 de Mas: a Parigi la vé 'naügürada la Tur Eifèl.
- ol 26 de Mas: l' vé 'naügüràt ol Put de San Michél sö l'Ada.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 20 de april: Adolf Hitler, ditatur tudesch (m. 1945)
- 2 de nuvember: Arnoldo Mondadori, editur italian.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Samantha Stosur
La Samantha Jane Stosur (a s lèś [səˈmænθə ˈstoʊzər]) l'è na tenìsta austragliàna nada a Brisbane al 30 ad Mars dal 1984. L'è élta 172 cm e la péśa 65 chilo. L'è famóśa parchè la śōga cun di uciài da sōl adòs.
L'è stada la nùmar quàtar dal mónd al 21 ad Favràr dal 2011.
In dla sò caréra l'à vins tri turnèo ad singulàr (in mèś a i quài a gh'è anc 'l US Open dal 2011), pardénd-an dódas, e vint-a-tri ad dópi.
Caréra
La Samantha la taca a śugàr in dal sircùit juniores in dal 1997 par pò tacàr la sò caréra anc in di turnèo WTA in dal 2000. In dal 2003 la vins lè al sò prim incòntar rivànd a 'l tèrs tùran a gl'Australian Open par pò pèrdar cóntar la Daniela Hantuchová. In dal 2005 la gh la cava a rivàr in finàl in dal Mondial Australian Women's Hardcourts pardénd-la cóntar la Patty Schnyder par 1–6, 6–3, 7–5. A la fiṅ d'l an l'è a 'l 46śum pòst dla clasìfica di singulàr e a 'l 2nd pòst in qvéla di dópi. In dal 2006 la và incóra méj par lē parchè l'è al nùmar 30 da par lē e prima in di dópi.
In dal 2007 la patìs un brut mâl, qvél ad Lyme, ch'al gh'è vgnû par na psigàda dna śéca. Sénsa fòrsi, la và fóra da spés in di prim tùran, ma la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar a Róma la nùmar òṅ dal tablòṅ, la francéśa Amélie Mauresmo. Anc al 2008 l'è 'n an da pôc par lē.
In dal 2009 la s fà nutàr in dal turnèo ad Miami quànd la bat par 6–1, 6–4 la numàr dū dal tablòṅ, la Dinara Safina che, s'l'arés vins lē, la sarés dvintàda la numàr òṅ dal mónd. In di quàrt ad finàl però la vèṅ spasàda via 1-6 0-6 par la Viktoryja Azaranka. In sla tèra rósa dal Roland Garros la riva in semifinàl baténd via via la Francesca Schiavone, la Yanina Wickmayer, la numàr quàtar dal tablòṅ Elena Dement'eva, la Virginie Razzano e la Sorana Cîrstea pardénd invéci cun la Svetlana Kuznecova. Cun cal riśultâ chè in bisàca la riva finalmènt in dal primi vint śugadōri dal mónd. In sal cimènt califurgnàṅ di LA Women's Tennis Championships la riva in finàl batùta par la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 4–6, 3–6. La s tōś l'arvìnsida in Utóbar cóntar l'atra itagliàna Francesca Schiavone, batùda 7–5, 6–1 in dla finàla 'd Uśàka. A la fiṅ d'l an la riva a èsar la nùmar trédas dal mónd.
In dal 2010, dòp 'l utàṿ ad finàl pardû a gl'Australian Open cóntar la Serena Williams, la china subìt la tèsta anc a la venesiàna Tathiana Garbin a Dubai. A i BNP Paribas Open ad Mars la riva in semifinàl pardénd da la Jelena Janković par 2–6, 4–6, faghénd 47 śbali gratuìt. Cun i punt purtâ a cà la riva a 'l dècim pòst dla clasìfica. In sla tèra vérda ad Charleston la vins lē dand la paga 6–0, 6–3 in finàl a la Vera Zvonarëva. Finàl anc a Stucàrda ma 'sta vòlta la pèrd cóntar la Justine Henin par 4–6, 6–2, 1–6. A 'l Roland Garros la fà fóra soquànti śugadōri ch'i èṅ stadi dal numri òṅ: la Justine Henin par 2–6, 6–1, 6–4, la Serena Williams 6-2, 6-7, 8-6 e la Jelena Janković par 6-1, 6-2. In finàl però la gh'à la méj la milanéśa Francesca Schiavone par 4–6, 6–7, prima itagliàna a vìns'r un Slam. Chi lōr dū però i bat'n un record a Wimbledon, andànd fóra tuti e dū a 'l prim tùran, un quèl mai sucès prima par dal finalìsti ad Parì. In Utóbar la pèrd a 'l WTA Tour Championships p'r òpra dla Kim Clijsters. La sèra 'l an cuma nùmar siē, a 'n tîr ad sćiòp da la Venus Williams.
In dal 2011, cun i quàrt ad Dubai la pòrta a cà al sò best-ranking, al nùmar 4. La n fà minga di bèi riśultâ in fiṅ ch'la riva in finàl a Róma, dòp avér fat fóra la Francesca Schiavone e la Na Li, ma lè la céd a la Marija Šarapova par 2–6, 4–6. I vaṅ mâl invéci i Slam ad Parì e Wimbledon. La Samantha la s préśénta a gl'US Open cuma tèsta ad serie nùmar 9. Chè la bat prima la Nadia Petrova e pò la Marija Kirilenko in di utàṿ, anc s'la pèrd sèg al tie-break più lung ad sèmpar par 15-17. In di quàrt la fà fóra la Vera Zvonarëva par 6–3, 6–3 e pò l'Angelique Kerber in semifinàl par 6–3, 2–6, 6–2. Rivàda in finàl cóntar la Serena Williams, la la bat in cà sua par 6–2, 6–3 vinsénd acsè al sò prim Slam.
In dal 2012 la riva in finàl a Doha ma la Viktoryja Azaranka la gh fà magnàr incóra na vòlta la pólvra (siē vòlti su siē sénsa pèrdar gnanc un set), vinsénd par 6–1, 6–2. A gl'Open ad Frància la riva in semifinàl ma la Sara Errani la la manda a cà cun al puntéǵ ad 5–7, 6–1, 3–6. La Stosur la tórna però a èsar la nùmar sinc dal mónd. Rivàda in di Stat Unî par difénd'r al tìtul d'l an prima, la gh'à 'd inchinàr-'s invéci incóra a la Viktoryja Azaranka par 6-1, 4-6, 7-6 in di quàrt ad finàl di US Open. A Tokio la bat la Marija Šarapova ma la pèrd la semifinàl cóntar la Nadia Petrova. A Måssca la pèrd in finàl cóntar la Caroline Wozniacki par 2–6, 6–4, 5–7 e la sèra 'l an a 'l nôn pòst.


text:
Cheras visitaduras, chers visitaduors da nossa homepage
Sün nossa homepage chattan Els las classas e las persunas d’instrucziun. Lo vezzan Els eir, che cha nossa scoula spordscha. A vela la paina da guarder pü precis quistas spüertas.
Ch’Ellas/Els sajan cordielmaing bainvgnieus sülla homepage da la scoula cumünela da Samedan!
Nus essans üna scoula mneda. Accumplind il plaun d’instrucziun, ans orientainsa vi da las fermezzas da nossas scolaras e noss scolars. Que ans gratagia da fer il spagat traunter trends e tradiziun: Nus essans innovativs ed a listess temp aderents da la tradiziun.
La bilinguited rumauntsch–tudas-cha succeda tar nus in möd immersiv e cumainza già a scoulina. Nus essans ils pioniers da las scoulas bilinguas e vains perque grandas experienzas. Ün colleghium cumpetent pissera cha’ls böts vegnan ragiunts.
Nus fains evaluaziuns sün tuot ils nivels. Ellas sun üna part da nossa cultura da scoula.
Haun Ellas/Els dumandas u vögliane cugnuoscher detagls? Schi ch’Ellas/Els ans contacteschan sainza esiter.
Uossa Las/Als giavüschi bger divertimaint cun sföglier tres nossa homepage!
Cordielmaing
Robert Cantieni
mneder da scoula


text:
San Basán
San Basán (Siracüsa, – Lod 8 de febrár 409) l'è stái el prim vesc de Lod, quan che la se ciaméva amò Laus Pompeia. Incö l'é sant de la césa católica, patrón de la citá de Lod, insema al co-patrón Sant'Albèrt, e de tüta la Diocesi.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La data de quant l'é nasüd, la se sa nó de precis, apena sémm el post, Siracüsa. De cert se sa che l'é stai cusacrá vesc de Lod el 19 de genár 374.
L'é, infati, in de chel dì chì, che se festegia San Basán in tüta la diocesi e in del calendari.
Ogni ann, el 19 de genár, gh'é semper una grand sagra in Piása de la Vitória a Lod, in due i regalen anca la Büseca de San Basán, cun la raspadüra e la pulenta.
El 18 de genár 2009, in Catedrál a Lod, el Vesc Giüsepp Merisi l'ha cuncelebrá una mesa cun el Cardinal Àngiul Bagnasco per i 1600 ann de la mort del sant.


text:
Leivi
Leivi (en lìgure: Leivi) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 431 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,9 km² e 'na densità de popolasiù de 246 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carasco, Chiavari, San Colombano Certénoli, Zoagli.
El cümü l'è furmàt de le frasiù de Bocco, Curlo, Mezzo, Rostio, San Bartolomeo, San Rufino di Leivi e Solaro (sede del cümü) e l'è sitüàt ai pè del Apenìno ligure endèna val minùr de la val Fontanabuona, a 41 km de Genova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Leivi l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Kaisten
Kaisten a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 559 abitant e una süperfiss de 14.22 km², e al se tröva a una altitüden de 335 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kaisten a l'è tacaa ai cumün de Eiken, Frick, Ittenthal, Laufenburg (DE-BW), Laufenburg, Murg (DE-BW), Oeschgen, Sisseln, Sulz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kaisten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1941
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - i ísol Lofoten: l'esèrcit Britànegh al scomenza l'Operazziun Claymore (II Guèra Mondiala).
06 09 - III Reich: i autoritaa nazzi a obligan tütt i gjüdée de püssée de 6 agn a portá sura la roba una stèla de David con la paraula jude (gjüdée in Todèesch).
11 09 - Washington (i Staa Ünii): el presideent Roosevelt al órdena a l'Armada che la spari contra quaal-sa-vöör vassell Todèesch ch'al nàveghi intra la costa orientala di Staa Ünii e Islanda (II Guèra Mondiala).
07 12 - Pearl Harbor (Oahu, ísul Hawaii, SÜA): l'aviazziun e la flota Gjapunées a bombardan chesta basa navala di Staa Ünii, la qual cosa la pròvuca che chest paees al entra a la Segonda Guèra Mondiala (bataja de Pearl Harbor).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
24 de macc: Bob Dylan, nòmm veer Robert Zimmermann, al nass a Duluth in dii Staat Ünii
08 01 - Njeri (Kenya): Robert Baden-Powell, militaar Anglées, fondaduur del scultiism.
09 01 - Staten Island (Növa York, SÜA): Joan Baez, cantaant Noort-americana.
21 01 - Madrid: Plácido Domingo, cantaant d'òpera Spagnöö.
12 08 - Saint Felix de Valois, Québec, Canadà: Réjean Ducharme, scültuur, scrituur e dramatüürgh in lengua Francesa.
20 08 - Požarevach, Sèrbia: Slobodan Milosevic, polítegh, ex-presideent de Sèrbia.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - Ginevra (Svízzera): Ludwig Quidde, sturiaduur e pacifista Todèesch, premi Nobel de la Paas de 1927 (n. 1858).
- Don Giuseppe Gervasini, presbiter lumbàrd, famùs cun la scumagna de Pret de Ratanà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Scé
Scé l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem in Lumbardia. El g'ha 'na popolasiù de 4 273 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,6 km² e 'na densità de popolasiù de 497 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albì, Biensà, Casnìch, Cazzà, Fiorà, Gaerina, Gagianiga, Léf.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Scé l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rèmin
Artìcol in dialètt rumagnòl
Rèmin o Remne (Rimini in italièn) l'è un cumòn cun piò ad 143.000 abitìnt, d'l'umonima pruvènza romagnola, istituida t'e 1992 (nuventadò) dòp che la s'è stachèda da la pruvènza ad Furlè. Rèmin l'è situèda t'una zona ad pianura, fàcèda sòra la costa Adriatica. L'è bagnèda da un fiòm, e Marecia e da un turrènt, l'Ausa.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·
[1] Simbol ad Remne


text:
Anàlisi cumplessa
L’anàlisi cumplessa a l’è la branca da la matemàtica ch’a la invèstiga i funziun da nümar cumpless.
L’anàlisi cumplessa la sa referiss particülaarmeent a i funziun analítich da variàbil cumpless, cugnussüüt cuma funziun olomòorf.
Cuntegnüü
Funziun cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una funziun cumplessa a l’è una funziun in che la variàbil independeent e la variàbil dependeent i-è tüti-e-dò di nümar cumpless. Cun plüü da precisiun, una funziun cumplessa a l’è una funziun definida int un sübcungjuunt dal plan cumpless, a valuur cumpless.
Par cada funziun cumplessa, taant la variàbil independeent cuma inscí la variàbil dependeent i-sa pöö separá int i söö cumpuneent reala e imaginària.
- e
- int úe
Da chí sa dedüiss che i cumpuneent da la funziun,
- i
i-sa pöö interpretá cuma funziun reaal da do varàbil reaal i .
L’estensiun da funziun reaal (espunenziaal, lugarítm, funziun trigumumétrich) al dumini cumpless a l’è duvrada nurmalameent cuma intrudüzziun a l’anàlisi cumplessa.
Funziun ulumòorf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funziun ulumòorf i-è di funziun cumpless definiit int un sübcungjuunt deerf dal plan cumpless, ch'i-sies diferenziàbil in sentüü cumpless. La diferenziabilitaa cumplessa la gh'a di cunsegueenz fisc plüü fòort che la diferenziabilitaa üsüala (reala). Par esempi, i funziun ulumòorf i-è infinitameent diferenziàbil, un fatt ch'al è luntan dal vess ceert par i funziun diferenziàbil reaal. La plüpaart di funziun elementaar, cun deent la funziun espunenziala, i funziun trigunumétrich i tüti i funziun pulinumiaal i-è ulumòorf.
Resültaa principaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un ütiil centraal in l'anàlisi cumplessa al è ul camin integraal. La integrala sü un camin saraa d'una funziun ch'a síes ulumorfa in tücc i puunt da l'àrea invultada pal camin saraa a l'è sempru zero (Teurema integraal da Cauchy). I valuur d'una funziun ulumorfa int un diisch i sa pöö calcülá mediaant una fórmüla integrala da camin sura la fruntera dal diisch (Fórmüla integrala da Cauchy). I integraal da camin íntal plan cumpless i-è duvraa da spess par determiná di integraal reaal cumplicaat: chí al è ul sitt int úe la teuría di resídü, intra i òolt, a l'è ütil (vidée métuud d'integrazziun da cuntuurn).
Si una funziun la gh'a di 'pòol' u 'singülaritaa' int un puunt, vargott al vöör dí che in cheest puunt ul valuur da la funziun al 'scapa via' e al è mia finii. In cheest caas-chí al sa pöö calcülá ul resídü da la funziun in cheest pòol, i cheest resídü i sa pöö druvá par calcülá di integraal da camin ch'i-invòolf la funziun. Cheest-chí al è ul cuntegnüü dal teurema di resídü. Ul cumpurtameent di funziun ulumòorf vesin a i singülaritaa essenziaal al sa descriif íntal teurema da Weierstrass-Casorati. I funziun ch'i gh'a noma pòol, però mia singülaritaa essenziaal, i sa nòmina merumòorf: in cheest caas-chí i-è duvraat i seri da Laurent, símel a i seri da Taylor però cunt anca puteenz negatiif, par stüdiá ul cumpurtameent di funziun vesin a i singülaritaa.
Una funziun limitada ch'a sies ulumorfa in tütt ul plan cumpless al è necessariameent custaant: cheest-chí al è ul Teorema de Liouville. Al sa pöö druvá par dá una demustrazziun natürala e cürta dal Teurema fundamentaal da l'Àlgebra, ch'al diis che ul còorp di nümar cumpless al è algebraicameent saraa.
Una pruprietaa impurtaant di funziun ulumòorf a l'è che, si una funziun a l'è ulumorfa int un dumini simplameent connex, alura i söö valuur i-è determinaa paj söö valuur int un qual-sa-vöör sübdumini. (Al è assee un sübcungjuunt cunt un puunt d'acümülazziun). Vargott al permett l'estenziun da la definizziun da funziun cuma la funziun zeta da Riemann, inizzialemeent definiit in tèrmin da summ infiniit cunvergeent noma in di dumini limitaa, a bott tütt ul plan cumpless. A i vöölt, cuma íntal caas dal lugariitm in caamp cumpless al è impussíbil cuntinüá analíticameent una funziun a un dumini mia simplameent cuness dal plan cumpless, però al è pussíbil la esteend a una funziun ulumorfa sü una süperfiis da Riemann, a che a pudemm pensá chí cuma un dumini dal plan cumpless a fisc fujett.
Fin chí l'anàlisi cumplessa int una variàbil. Apó la gh'è una turia fisc rica in divèers variàbil cumpless, intúe di pruprietaa analítich, cuma l'espansiun in séria da puteenz, i sigüta a varí, però un bell puu da oltri prupietaa i-è mia plüü vàlid. Ul teurema da la mapa da Riemann, sura i relazziun cunfuurm da ceert dumini dal plan cumpless, forsi ul resültaa plüü impurtaant in la teuria ünidimensiunala, al è luntan dal vess veer in dimensiun süperiuur.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'anàlisi cumplessa a l'è vüna di braanch clàssich da la matemàtica, cunt i söö ariis al sécul XIX, malgraa che anteriuurmeent s'eva gjanmò faa vargott sü chesta línia. Di matemàtich impurtaant in chesta branca i-è Euler, Gauss, Riemann, Cauchy, Weierstrass, i fisc òolt al sécul XX, Tradizziunalameent, l'anàlisi cumplessa, in particülaar la teuria da l'aplicazziun cunfurma, la gh'a susseen aplicazziun in l'ingegnería e in la teuría di nümar. Receentmeent, ul sücess da la dinàmica ulumorfa al a rendüda fisc pupülara: regurdemm i fractaal par l'iterazziun da funziun ulumòorf, intra che ul cungjuunt da Mandelbrot. Una altra aplicazziun impurtaant da l'anàlisi cumplessa al dí d'incöö a l'è la teuría di còord, una teuría da caamp quantístega cunfurmameent invarianta.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Refereenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Needham T., Visual Complex Analysis (Oxford, 1997).
- Henrici P., Applied and Computational Complex Analysis (Wiley). [Three volumes: 1974, 1977, 1986.]
- Shaw, W.T., Complex Analysis with Mathematica (Cambridge, 2006).
Liamm da fö (in Anglees)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Complex Analysis -- textbook by George Cain
- Complex analysis course web site by Douglas N. Arnold
- Example problems in complex analysis
- A collection of links to programs for visualizing complex functions (and related)
- Complex Analysis Project by John H. Mathews
- Wolfram Research's MathWorld Complex Analysis Page


text:
Castellanza
Castellanza (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 14 265 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 2 067 ab./km².
El paes el se troeuva in la region de l'Alt Milanes, a la fin de la Vall Olòna e 'l confina con la Provincia de Milan (comun de Legnan e Rescaldina). Inoltra el gh'ha dò frazion, var a dì Castegnaa e Cassina Cagnoeula (che in Italian la se ciama Buon Gesù e che l'è spartida cont i comun de Olgiaa e de Busti Grand).
Castellanza inscì come la conossom numm l'è nassuda in del magg del 1869, dòpo l'union de quell comun chì con quell de Castegnaa. Castellanza la gh'ha el titol onorifich de città a partì del 1974.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castellanza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Brescello
Brescello (endèla parlàda locàl: Bresèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha 5 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 24 km², per 'na densità de 229 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boretto, Gattatico, Mezzani (PR), Poviglio, Sorbolo (PR), Viadàna (MN).
Evulusiù demogràfich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Juglans regia
Ol Juglans regia (in Bergamàsch, in Bresà e Lumbard Ucidental: Nus;), specie de la famèa di Juglandaceae, lè öna pianta ólta fina a 25 méter, che la é da l'Asia Minùr e l'è stacia portada 'n Euròpa e l'è cultiada per i sò fröcc e suradetöt per la sò lègna.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sólet con 7 foiuline, a furma de öf, ma 'mpó a pónta e co l'òrlo intréch; la fòia compòsta l'è lónga fina a 40 ghèi e l'è bèla érda quando l'è cresida, ma apéna la böta i foiuline i gh'à ü culùr ért - rós.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus l'è monòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr maschìl gh'è de parlà de 'nfiurescènsa maschìl, ön insèma de tace fiùr maschìi. L'infiurescenza del nùs l'è ü gèner particulàr de spiga, l'è öna spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènto. L'è töta érda, lónga fina a dés ghèi e la böta prima di fòie o 'nsèma a i fòie.
I fiùr feminìi i crès invece desperlùr o 'n dù o trì e pò a lur i è töi vércc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (i nus) i si a maia, i è grancc piö o méno compàgn d'ün öf, i è de culùr prima ért e pò sèmper piö scùr de manimà che i marüda; tiràt vià la rösca scüra, la signa fò la nus col sò gös de lègn de spàca per tirà fò 'l gaöm che l'è chèl che s'maia.
Ol Nus americà o Nus nìgher[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus l'è mia de confónt col Nus americà o Nus nìgher, che l'è 'l Juglans nigra, che l'è ün ótra spéce ach se 'mpó la ghe sömèa al Nus.


text:
Lod
Lod (Lodi in italiàn; Laus Nova in latìn; Lauden in tudèsch) l'è 'na cità italiàna de 44 529 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) d'la Lumbardìa céntro-meridiunàl. La se tröva ind la basa Val Padana lungh el fiüm Ada. L'è la capitàl de l'umònima pruìncia, furmàda ind el 1992.
L'è stàia fundàda el 3 agùst dal 1158 da Federìch el Barbarùsa, dopu la distrüsión del burgh antìch de Laus Pompeia, bele municipium rumàn, sit vescuvìl e liber cumün. Ind el curs dal Rinasimént, la gh'ha avüd un perìud de grand splendùr artìstich e cultüràl, dopu che l'ha uspitàd ind el 1454 el storich tratàd tra i stat regiunài italiàn cunusüd cume la Pace de Lod.
Al dì d'incö, Lod l'è un impurtànt nöd stradàl e cénter indüstriàl (ind i setùr d'la cuzmézi, dell'artigianàd e d'la prudüsión de lat e furmài). L'è ancasì el punt de riferimént de un teritòri vutàd a l'agricultüra e a l'alevamént. Par mérit de quést, la cità l'è stàia scelta cume sit dal Parch Tecnològich Padàn, vün di cénter de ricérca püsè qualificàd a livèl européo ind el camp d'le biutecnulugìe agrualimentàr.
I èn svilüpàde anca atività ligàte al setùr tersiàri; dai an dümila, in particulàr, l'è in espansión el türìzm: Lod la fa part dal grüp d'le cità d'art d'la Pianüra Padàna, anca parchè la gh'ha d'impurtànt munümént, tra cui el Dom, el Témpi Civich de l'Incurunàda, la Céza de San Francesch e'l Palàs Mozzanica.
Cuntegnüü
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lod la se tröva ind la part céntro-meridiunàl d'la Lumbardìa, lungh l'Ada. El grüp püsè antìch dal cénter stòrich el nas sül col Eghesón, una muntagnéta de furma a trapési sü la riva destra dal fiüm; el rest d'la cità la se tröva in part süra un teràs murfològich creàd da l'òpera de eruzión dell'Ada, e in part ind l’àrea gulenàl.
Il teritòri dal cumün l'è 'traversàd da altor curs d'àcqua: el canàl d'la Müsa che ségna el cunfìn a ovest, la rògia Bertònega e la rògia Mülìna che ind el trat citadìn l'è incö quàzi dal tüt suterànea.
Dürànt l’età de méz la cità l'era tucàda dal Lagh Geründi: el teritòri l'era in gran part paludùz, ma gràsie ale òpere de ingegnerìa idràulica e al laurà di fra cistercéns e benedetìn, i terén i èn stai bunificàdi insì tant bén che i èn diventàdi i püsè fertil d'Euròpa. L'agricultüra l'è favurìda anca da le àcque irìgue d'le tante surgìve prezént ind el teritòri.
In del specìfich el terén l'è furmàd dai depòsit glaciài e flüviài che i han riempìd la Pianüra Padàna tra el Pleistocéne süperiùr e l'Olocéne, ind el curs de l'ültima glaciasión.
I litotip prezént i èn divèrs e distribüìd in mod iregulàr; generalmént i èn abastànsa rich de matrìz. Lòd la se tröva néla fàscia ciamàda "basa pianüra"; i terén i èn in magiùr part sabiùz e sabiùz-limùz.
El Dipartimént d'la Prutesión Civìl el diz che el teritòri ludezàn el gh’ha ‘na clasificasión sìzmica de Zona 4 ("sizmicità miga rilevànt").
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El clima dal teritòri Ludesàn, cume quél dal rest d'la Val Padana, el prezénta le particularità de l’aréa cuntinentàl: l’està l’è calda cun un imputànt fenòmen de afa (in baz a le infurmasión dal perìud de riferimént 1961-1990, la temperadüra màsima média d'la stagión estìva l’è de +29,7 °C); invéce l'invèrn l'è de solit frég (la temperadüra mìnima média l'è pari a -0,8 °C) e i èn difüse le fiucàde, raramént de granda purtàda.
El fenòmen par el quàl l’è famùza la zona de Lod , l’è la nébia che l’è frequént ind el curs dal perìud invernàl e che la pöd anca dürà püsè se gh’en miga i vént sinòtich a livèl dal terén. L'autün e la primavéra i èn le stagión cun le magiùr precipitasión. La clasificasión climàtica di cumün italiàn la mét Lod ind la Zona E, cun 2592 grad dì.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I urìgin de Lod i èn legàde a la distrüsión de Laus Pompeia, antìch vilàg abitàd dai Celt Boi e dopu municipium rumàn, ribatezàd ind el 89 a.c. in unùr dal cunsul Gnaeus Pompeius Strabo che propi in quél an l'eva dai el dirìt latìn ai abitànt d'le comünità in Galia Transpadàna.
Datu che la cità la se tröva sura l’incrùz d'le strade che da Placentia (Piazénsa) e da Acerrae (Pisighetón) purtèvun a Mediolanum (Milàn), e ind el punt de incrùz cun la strada che da Ticinum (Pavìa) l’andèva fin a Brixia (Brésa), Laus l'era un nöd stradàl de primària impurtànsa e par quést l’è diventàd un rich burgh cumerciàl e agrìcul.
Pasàda suta el cuntròl lungubàrd ind el sest sécul, el 24 mag 1111 Laus Pompeia l’è stàia distrüta dai milanéz dopu un lungh perìud d'asédi. I acòrd de pace i prevedèvun de recustrüì miga amò i palàs demulìd.
Quàzi cinquant'an dopu, el 3 agùst 1158, la cità l’è stàia rifundàda da l'imperadù Federìch I el Barbarùsa miga sura le ruìne de Laus Pompeia (indùe incö gh’è Lod vec) ma lungh le rive de l'Ada, par dagh 'na puzisión de cuntròl sül teritòri. L'imperadù l’ha dai a Lod straurdinàrie pusibilità, par ezémpi quéla de custrüì punt sü tüti i curs d'àcqua dal circundàri e de navigà par tüta la Lumbardìa sénsa pagà i tas.
Dürànt el Cuncìli de Lod, che’l s’è tegnüd ind el 1161 par vuluntà de l'antipapa Vitùr IV, Federìch el Barbarùsa l’ha numinàd arcivèsch de Magunza Curàd de Wittelsbach, par fa finì el scizma tra Rudùlf de Zähringen e Cristiàn de Buch.
Pürtròp, anca cun tante facilitasión la növa Lod l’è cresüda cun dificultà e ind el 1167 l’è stàia ubligàda dai milanéz a fa part d’la Léga Lumbàrda e a partecipà a la batàia de Legnàn dal 1176.
Ind el XIII sécul Lod l’ha cuntinuàd a svilüpàs gràsie a la prutesión de Federìch II. Dal 1251 l’è un seguitàs de signurìe dai Vistarini ai Turiani, par cuntinuà cun i Visconti, i Fissiraga e i Vignati che ligàrun Lod a Piazénsa, finché ind el XIV sécul Lod se tacò al Dücàd de Milàn, inisialmént suta i Visconti che i han fai tirà sü el maestùz castél de Porta Regàla (1355-1370) e dopu suta i Sforza che, cun Francèsch, i han ingrandìd e cunsulidàd el sistéma difensìu cun la costrüsión de dù furtificasión a l’inìsi e a la fin dal punt ins l'Ada. Dopu cal perìud chi, la cità l’è stàia cuinvòlta ind le guère cun la vizìna Repüblica de Venésia.
Ind el perìud rinascimentàl a Lod gh’en stai impurtànt avenimént stòrich: ind el 1413 l'antipàpa Giuàn XXIII e l'imperadù Sigismùnd i han cunvucàd dal Dom de Lod el Cuncìli de Custànsa, che l’avarés pö risulvìd el Scisma d'Ucidént. El 9 aprìl 1454, apùz al castél de Porta Regàl, sed lucàl d'la curt de Francèsch Sforza, i stat regiunài italiàn i han firmàd la Pace de Lod, che l’ha garantìd quàrant'an de stabilità pulìtica. Chel perìud chi l’è stai anca vün di püsè bei d'la stòria ludezàna dal punt de vista cultüràl, suratüt suta el vescuvàd de Carl Pallavicino (1456-1497).
Ind le età sücesìve Lod l’è stàia suta el dumìni spagnöl, ‘ustrìegh e francéz. Chel perìud chi l’ha segnàd un declìn ecunòmich e un ralentamént d'la crésida demugràfica, suratüt in épuca spagnöla, quànd la cità l’è stàia trasfurmàda in d'una véra furtésa.
El guèrn de Maria Teréza d'Austria l’ha segnàd l’inìsi d'la ripréza ecunòmica, gràsie suratut ala multiplicasión e a la riurganizasión rasiunàl di terén cultivàbil ind el circundàri.
El dumìni 'ustrìegh l’è finìd el 10 mag 1796, quand Napoleón l’ha batüd el maresciàl 'ustrìegh Beaulieu ind la batàia dal punt de Lod, che l’ha dervìd la strada par la cunquìsta de Milàn.
Chel avenimént chi el giüstìfica la prezénsa in tante cità, francéz de strade e piàse dedicàde al punt de Lod, par ezémpi ind el VI arrondissement de Parìz se tröva la Rue du Pont de Lod.
A l'Ünità d'Itàlia, Lod l'èra amò circundàda da i vec mür medievài. L’è stai in chi an lì che l’abitàd el s'è svilüpàd lungh i strad föra di mür par la crésida demugràfica che la gh’è stàia dopu l'apertüra d'la linea feruviària Milàn-Piazénsa dal 1861 e l'insediamént d'le prime indüstrie tra cui el Lanificio Varesi-Lombardo ind el 1868, el Linificio Canapificio Nasiunàl e la Polenghi Lombardo ind el 1870.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lod l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Aministrasión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Sindich de Lod el se ciàma Luréns Guerini, e el guida una lista de center-sinistra.
In de la cità a ghé un Uspedàl grand asé, la Stasión, e el Tribünál. Ghé anca tre Caserme: di Carabiniér, di Pumpiér e de la Pulisìa.
Gh'é el palási del vèsch (Giüsepp Merisi), ma ghé anca una cumünità Urtudósa, suratüt chi végnen de la Rumania e anca una cumünità Müsülmana.
Üniversità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 2005 i han inaugüràd el Parch Tecnulògich Padàn specializàd in biutecnulugìe agru-alimentàr.
Bibliugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giovanni Agnelli, Lodi ed il suo territorio nella storia, nella geografia e nell'arte, Lodi, 1917. (ISBN miga dispunìbil).
- Beatrice Ambreck et al., Atlante della nuova Provincia di Lodi, Lodi, Il Giorno, 1996. (ISBN miga dispunìbil).
- Agenore Bassi, Storia di Lodi, Lodi, Edizioni Lodigraf, 1977. ISBN 8871210182.
- Agenore Bassi, Lodi fra storia e cronaca dal 1919 al 1945, Lodi, Il Pomerio, 1979. ISBN 8871210190.
- Agenore Bassi et al., Lodi - La storia, Lodi, 1989. (ISBN miga dispunìbil).
- Giorgio Bigatti, Il Municipio e la Città - Il Consiglio comunale di Lodi (1859-1970), Silvana Editoriale, 2005. ISBN 888215999X.
- Vittorio Bottini, Alessandro Caretta e Luigi Samarati, Lodi - Guida artistica illustrata, Lodi, Edizioni Lodigraf, 1979. (ISBN miga dispunìbil).
- Alessandro Caretta e Luigi Samarati, Lodi - Profilo di storia comunale, 1958. (ISBN miga dispunìbil).
- Ernesto Carinelli, Sandro De Palma e Giorgio Granati, Lodi Murata - Sistema difensivo e parti sotterranee, Lodi, Il Pomerio, 2006. ISBN 887121448X.
- Sergio Galuzzi (a cura di), Lodi in un giorno, Lodi, Giona, 2000. (ISBN miga dispunìbil).
- Bassano Martani, La buona indole dei lodigiani, Lodi, Il Pomerio, 1880. ISBN 8871210573.
- Gaspare Oldrini, Lodi nella musica e nella cultura. (ISBN miga dispunìbil).
- Andrea Timolati, Lodi nella storia e nell'arte. (ISBN miga dispunìbil).
- Cesare Vignati, Storia di Lodi e il suo territorio, Lodi, 1860. ISBN 8870722503.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nuvaa (SO)
Nuaa (nom ufizial in talian: Novate Mezzola) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 864 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 99,8 km² e 'na densità de 19 ab./km². A l’è tacaa a Scerscin, Scin, Sciv, Dübin, Mel, Piür, Prada, Samolach, Sörich (CO), Trauna, Val Màsen, Varsceja, Vila de Sciavena e Bargaja (CH-GR). El fa part de la Comunità Montana de la Valsciavena.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'alta etaa de mezz, giamò al temp dei Longubard, el territori de Nuaa l'eva un pussediment de la abazia de San Colomban de Bobi, tant che gh'è anca staa fundaa un monaster cunsagraa a San Colomban in de la frazion de Camp.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gianni Morandi
Gianni Morandi 'l è un cantànt, atōr e cundutōr televiśìṿ itagliàṅ. Al sò nóm in cumùn 'l è Gian Luigi Morandi. Na quàlc vòlta 'l è stâ anc un cumpuśidōr par di àt'r artìsta.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Gianni Morandi al nas a Dscargalèsen in pruvèinza ed Bulåggna 'l 11 ad Dicémbar dal 1944 in un paiśèṅ d'l apenèṅ tósc-emigliàṅ da na famìja ad puvrét. Dop avér fat i òs in di baléri ad pruvìncia, Fèsti dl'Unità, cuncōrs par vóś nóvi e sagri ad paéś, al 15 'd Avrìl dal 1962 al vins al Fèstival ad Belèria e la RCA Itagliana la 'l mét sóta cuntràt. La sò prima cansòṅ l'è Andavo a cento all'ora (Mè a 'ndava a sènt a l'óra, 1962) ch'la s fa scultàr in di juke box insém a Go-kart twist, al secónd sìngul.
Al sucès
Al sucès cumerciàl al riva dabòṅ par lò cun al tèrs 45 gir Fatti mandare dalla mamma a prendere il latte (Fà-'t mandàr da tò màdar a tōr dal lat, 1963): Gianni Morandi al dvénta un fenòmen ad custùm, óltar ch'un cantànt dimóndi cgnusû, destinâ a dvintàr al sìmbul dna generasiòṅ intéra ad ragasōi insém a la turinéśa Rita Pavone. Cun In ginocchio da te (In śnòć da tè, 1964) al vins al Cantagìr e al vénd da piò 'd un migliòṅ ad còpi. Ma a n finìs minga lè. Gianni al fà vgnir fóra, òṅ da drē a c'l àtar, dimóndi sìngui cuma Non son degno di te (A n sòṅ minga dégn ad tè), Se non avessi più te (S'a n t gh'is piò), Si fa sera (A s fà sira) e La fisarmonica (Al mandśét). Soquànti ad cal canti chè i s fànan cgnósar par via ad pelìculi dal cìnema (008: Operazione ritmo ad Tullio Piacentini, par dir-'n una) o i daṅ al tìtul a di film sénsa scódśa: i musicarelli, pelìculi fati e muntàdi in présia par dasfrutàr-'n al sucès. méntar 'l éra drē a giràr òṅ ad quìst chè (In ginocchio da te) Gianni al cgnós sò mujèr Laura Efrikian: 'l è al 1966 e Morandi al s spóśa, al vins a Canzonissima e a 'l Cantagìr cun Notte di ferragosto (Nòt ad feragóst). 'L è 'l aṅ dla śvòlta: Morandi al scólta al braṅ ad Migliacci C'era un ragazzo che come me amava i Beatles e i Rolling Stones (A gh'éra un ragasōl che cuma mè a gh piaśiva i Beatles e i Rolling Stones) e al decìd ad cantàr-al.
"C'era un ragazzo che come me amava i Beatles e i Rolling Stones" però 'l à patî i cólp dal manarèṅ dla cinsùra televiśìva p'r i vèrs "mi han detto va nel Vietnam e spara ai Vietcong" (i m aṅ dit và in dal Vietnam e spara a i Vietcong) e par tuta l'atmusféra cóntar gl'Americàṅ ch'a s in lśiva dèntar. A gh'è stada anc n'interugasiòṅ in Parlamènt ch'la dgiva "Cuma a s parmét-al 'n autōr ad mùśica lśéra ad criticàr la pulìtica èstra 'd un paèś amìg cuma i Stat Unî!?". Anc la Rai e i sò funsiunàri i ìvan fat la sò figùra da fés dgénd ad cambiàr al paròli incriminàdi (Vietnam e Vietcong) cun Corfù e Cefalù. Ma a Migliacci a n gh'éra gnanc indivìś, piutòst al sò cunsìli a Morandi 'l éra qvél ad druàr "gli han detto va' nel tatatà e spara ai tatatà" pròpria par réndar ciàra la cinsùra patìda.
In dal 1967 a nas sò fióla Serena ma la mōr subìt dòp. In cal méntar Morandi 'l è custrét a partìr p'r al servìsi militàr e 'l canta sōl soquànti sighli televiśìvi: Un mondo d'amore (Un mónd 'd amōr) par Giovani, Mezzanotte fra poco (Meśanòt fra pôc) par Partitissima e Una domenica così (Na dménga acsè) par Settevoci.
Dòp al fiàsc clamuróś ad Per amore, per magia un film muśicàl ch'a fa vgnir in mènt la fòla 'd Aladèṅ, Morandi al tórna a cantàr a Canzonissima e al la vins cun Scende la pioggia (La piòva la vèṅ śò), sucès ardupiâ 'l an dòp cun Ma chi se ne importa (A n gh'in fréga gnint a ninsòṅ).
In cal perìud chè Gianni Morandi al mét in pē insém a Migliacci gl'edisiòṅ muśicàli Mimo e in dal 1970 al canta Occhi di ragazza (Oć ad ragàsa) a 'l Eurofestival 'd Amsterdam.
La criśi
In di an Stanta al gh'à un brut perìud ad criśi. Morandi al và a fónd par via dal clima ideulògic dla cuntestasiòṅ ad chi an lè e 'l è inculpâ 'd èsar un cantànt tròp alśēr, tradisiunàlista e cumerciàl. I fiōi di fiōr i n in pōlan piò 'd andàr a tōr al lat. In d'l Utóbar dal 1970 al vèṅ fisćiâ da bòna part dal pùblic dal palasport ad Turèṅ, specialmènt durànt la canta Al bar si muore (A 'l bar a s mōr).
La criśi prufesiunàla la dvénta na criśi ad vénditi, e a n sarvìs a gnint andàr a Sanremo in dal 1972 cun Vado a lavorare (A vag a lauràr), cansòṅ ch'la s piasa quàrta ma ch'la n val na cica: la criśi la dvénta anc persunàla quànd, in dal stés perìud, al matrimòni cun la Efrikian (ch'la gh'à dâ dū fiōi, la Marianna e Marco) al finìs mâl.
In dal 1975 'l incìd Il mondo di frutta candita (Al mónd ad fruta candìda), scrit dal tut da Ivano Fossati, ma 'l disc al n vénd briśa.
In dal 1977 al s iscrìv a 'l cunservatòri ad Santa Cecilia a Róma p'r imparar a sunàr al cuntrabàs ma al n s diplòma minga. In cal perìud chè al fa vgnir fóra dū canti p'r i putèṅ: Sei forte papà (At sē fòrt papà) e La befana trullallà ma sōl al prim al vénd quèl, c'l àtar 'l è 'n àtar flop.
La ripréśa
Al tórna a 'l sucès in di prim an Utànta cun i braṅ Canzoni stonate (Cansòṅ stunàdi) e Uno su mille (Oṅ su mila) e in dal 1987 al vins a 'l Festival ad Sanremo insém a Umberto Tozzi e Enrico Ruggeri cun Si può dare di più (A s pōl dar da piò). 'L an dòp al fà 'n disc insém a Lucio Dalla, al famóś Dalla/Morandi, cun la canta Chiedi chi erano i Beatles (Dmanda ch'i ér'n i Beatles) misa dèntar. In pòchi paròli, un sucès a drē c'l àtar, fiṅ a rivàr a 'l 1992 quànd al canta Banane e lampone (Banàni e lampòṅ).
Gianni Morandi al partìs cun i "cuncèrt d'l autobus", di spétàcui da l viṿ, ch'i gh'aṅ un sucès clamuróś: 270 rèplichi in di teàtar itagliàṅ, cun dal tapi impurtànti in Europa, in di Stat Unî e in dal Cànada (Palace Theatre ad New York e Maple Leaf Garden ad Turònt).
In dal 1995 al va incóra a Sanremo, cla vòlta chè insém a Barbara Cola, e al canta In amore rivànd secónd.
In d'l Utóbar dal 1996 a vèṅ fóra al disc Morandi e Gianni al tórna ad fòrsa in di prim déś pòst dla clasìfica par via di braṅ cuma Fino alla fine del mondo (fiṅ a la fiṅ dal mónd) e La Regina dell'ultimo tango (La Regìna d'l ùltim tang, cantàda a 'l Festivalbar).
Al sucès televiśìṿ
Al tórna anc a recitàr in televiśiòṅ insém a la Mara Venier in La voce del cuore (La vóś dal cōr) e Canale 5 al pòrta a cà 10 migliòṅ ad spetadōr a bòta. La Rai, da 'l cant suo, la traśmét un sò cuncèrt ("Morandi 1996" tour) in dirèta da 'l Teàtar dal Vitòri a Róma e la fa al 30% 'd ascōlt e 8 migliòṅ ad spetadōr.
Tut quél che Gianni al tóca al dvènta 'd òr: in dal 1999 Morandi 'l è al prutagunìsta dal spetàcul dal Sàbat sira C'era un ragazzo e anca chè gl'ascōlt i èṅ da la sò part: nóṿ migliòṅ.
Dopa n'atra parénteśi a 'l Fèstival ad Sanremo in dal 2000 cun al braṅ Innamorato (Inamurâ), scrit par lò da Eros Ramazzotti, ch'al finìs tèrs, Morandi in dal 2002 al tórna a preśentàr al spetàcul dal Sàbat sira ad Rai 1 (ligâ a la luterìa Itàglia), Uno di noi insém a la Lorella Cuccarini e a la Paola Cortellesi ma 'sta vòlta al lavōr 'l è più dûr: da cl'atra banda a gh'è la Maria De Filippi cun C'è posta per te e Gianni al gh'à da cuntintàr-as ad 5-6 migliòṅ ad spetadōr. Par prutestàr cóntar la batàja d'l auditel, Morandi al fa na cundusiòṅ in mudàndi.
In di an sucesìṿ, al preśénta di àtar prugràm: Stasera Gianni Morandi par Canale 5 in dal 2004, Non facciamoci prendere dal panico par Rai 1 in dal 2006 e Grazie a tutti, sémpar in sla Rai 1, insém a l'Alessandra Amoroso.
In dal 2011 i al sarnìsan par preśentàr al Fèstival ad Sanremo insém a la Belen Rodriguez e a l'Elisabetta Canalis.
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- Gianni Morandi (1963)
- Ritratto di Gianni (1964)
- Gianni 3 (1966)
- Per amore, per magia (1967)
- Gianni 4 (1967)
- Gianni 5 (1968)
- Gianni 6 (1969)
- Gianni 7 (1970)
- Un mondo di donne (1971)
- Il mondo cambierà (1972)
- Jacopone (1973)
- Il mondo di frutta candita (1975)
- Per poter vivere (1976)
- Old Parade (1977)
- Gianni Morandi 2 (1978)
- Abbracciamoci (1979)
- Cantare (1980)
- Morandi (1982)
- La mia nemica amatissima (1983)
- I grandi successi - Grazie perché (1984)
- Immagine italiana (1984)
- Uno su mille (1985)
- Morandi in teatro (1986)
- Le italiane sono belle (1987)
- Amici miei (1987)
- Dalla-Morandi (1988)
- Varietà (1989)
- Morandi, Morandi (1992)
- Morandi 2 (1995)
- Celeste, azzurro e blu (1997)
- 30 volte Morandi (1998) cun dū braṅ inèdit
- Come fa bene l'amore (2000)
- L'amore ci cambia la vita (2002)
- A chi si ama veramente (2004)
- Grazie a tutti (2007)
- Ancora Grazie a tutti (2008)
- Grazie a tutti - il concerto cd e dvd (2009)
- Canzoni da non perdere (2009)
- Rinascimento (2011)
Sìngui
- 1966 - C'era un ragazzo che come me amava i Beatles e i Rolling Stones/Se perdo anche te
- 1967 - Un mondo d'amore/Questa vita cambierà
- 1967 - Dammi la mano per ricominciare/Mille e una notte
- 1967 - Tenerezza/Israel
- 1967 - Mezzanotte fra poco/Una domenica così
- 1967 - Marianna del Grand Hotel/Prendi prendi
- 1968 - Una chimera/Una sola verità
- 1968 - Noi siamo le pantere/Ciao Pavia
- 1968 - Il giocattolo/La mia ragazza sa
- 1968 - Tu che m'hai preso il cuor/Prendi prendi
- 1968 - Scende la pioggia]]/Il cigno bianco
- 1969 - Parlami d'amore/Torna e ritorno
- 1969 - Ma chi se ne importa/Isabelle
- 1969 - Belinda/Non voglio innamorarmi più
- 1970 - Occhi di ragazza/T'amo con tutto il cuore
- 1970 - Al bar si muore/Delirio
- 1970 - Capriccio/Chissà però
- 1971 - Ho visto un film/Com'è grande l'universo
- 1971 - Buonanotte Elisa/A quel concerto di Chopin
- 1972 - Vado a lavorare/Una ragazza di nome Mariarosa
- 1972 - Principessa/Sta arrivando Francesca
- 1972 - Parla più piano/Rosabella
- 1972 - Il mondo cambierà/L'ospite
- 1973 - Vidi che un cavallo/Prendi me
- 1974 - Come ogni sera/Bambolina fatta a pezzi
- 1975 - Il mondo di frutta candita/La caccia al bisonte
- 1976 - E' già mattina/Giorni migliori
- 1976 - Sei forte papà]]/Sei già qui
- 1978 - La Befana trullallà/In cambio che mi dai
- 1979 - Abbracciamoci/Come l'aria
- 1980 - Mariù/Non mi dire no
- 1981 - Canzoni stonate/Immaginando
- 1981 - Marinaio/Solo all'ultimo piano
- 1982 - Fumo negli occhi/Canzoni stonate
- 1983 - La mia nemica amatissima/Tu o non tu
- 1983 - Nel silenzio splende/Mi manchi
- 1983 - Grazie perché/Magari
- 1985 - Uno su mille/1950
- 1987 - Si può dare di più/La canzone della verità
- 1988 - Dimmi dimmi/Pomeriggio in ufficio
- 1989 - Varietà/Occhi chiusi
- 1989 - Bella signora/Un pugno in faccia
- 1990 - Animale/Ti comunico amore/Animale (mix)/Animale (radio v.)/ Bella signora (live)
- 1990 - Banane e lampone (v. pop)/Banane e lampone (radio v.)/Banane e lampone (Max Matrix dance remix)/Banane e la lampone (Club club remix)/Banane e lampone (v. karaoke)
- 1995 - Fino alla fine del mondo/Giovane amante mia
- 1996 - Angelita/Che cos'è/Domani
- 2000 - Non ti dimenticherò (radio v.)/Canzone libera/Volevo farti innamorare/Non ti dimenticherò (album v.)
- 2002 - L'amore ci cambia la vita/L'amore ci cambia la vita (v. strumentale)
- 2002 - Dimmi adesso con chi sei
- 2002 - Uno di noi (radio v.)/Uno di noi (extended v.)
- 2003 - Il mio amico
- 2004 - Solo chi si ama veramente/Questo grande pasticcio
- 2005 - Al primo sguardo
- 2005 - Corre più di noi
- 2007 - Stringimi le mani
- 2008 - Un altro mondo
- 2009 - Grazie a tutti
- 2009 - Tu sei l'unica donna per me
Filmugrafìa
- Totò sexy, regìa ad Mario Amendola 1963
- I ragazzi dell'Hully Gully, regìa ad Marcello Giannini
- Questo pazzo, pazzo mondo della canzone, regìa ad Bruno Corbucci e Gianni Grimaldi 1964
- In ginocchio da te, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1964
- Non son degno di te, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1964
- Se non avessi più te, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1965
- Mi vedrai tornare, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1965
- Altissima pressione, regìa 'd Enzo Trapani 1965
- Per amore... per magia, regìa ad Duccio Tessari 1966
- Chimera, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1968
- Faccia da schiaffi, regìa 'd Armando Crispino 1969
- Le castagne sono buone, regìa ad Pietro Germi 1970
- Il provinciale, regìa ad Luciano Salce 1971
- La cosa buffa, regìa 'd Aldo Lado 1972
- Società a responsabilità molto limitata, regìa ad Paolo Bianchini 1973
- F.F.S.S. cioè che mi hai portato a fare sopra a Posillipo se non mi vuoi più bene?, regìa ad Renzo Arbore 1983
- Panni sporchi, regìa ad Mario Monicelli 1999


text:
Messich
El Messich a l'é un paes del America setentriunal.
El cunfina cunt i Stat Ünì a nord, cun l'Ucean Pacifich a ovest, cun l'Ucean Atlantich (Gulf del Messich) a est, cunt el Guatemala e'l Belize a süd.
La capital a l'é Cità del Messich.
El gh'ha una süperfiss de 1.972.550 km² e una pupulaziun de quas 110 milion d'abitant.
Urganizaziun pulitiga e aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Messich a l'é un stat federal de 31 stat e un distret federal che'l gh'ha dent la capital e che'l cumanda el guern central.
El president a l'é el Enrique Peña Nieto (del 2010).


text:
Balun
El balun (in Lombard Oriental balù) ciamàa anca fulbal, furbal, folber o fólbal, da l'ingles football (che 'l vör dì "bala"-"pee") l'è un giögh d'urigin inglesa. L'è giügaa da du squader che i henn faa de vündes giügadur int un camp a furma retangular cun di righ che le delimiten. El giögh 'l cunsist int el fà 'ndà dent la bala int la porta da l'altra scuadra. La porta l'è marcada da na riga e gh'è denter un giügadur ciamaa purtee che 'l cerca da lassà miga segnà. L'è una specialitaa ulìmpica.


text:
Daphne laureola
Daphne laureola, l'è 'na piànta de la spéce de la famìa botànica de le Thymelaeaceae.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
l'è 'na piànta sèmper-vérda che 'n prensépe de primaéra fà sö dei fiurilì vért-zaldì ragrüpàcc en racemi en corespondènsa de la sèa de le fòie. I fröcc i è de le bàche négre che vé madüre 'nvers la fì de l'istàt. Töt le parcc de la piànta i è vilinùze, suratöt la linfa che la fà nì sö dele piàghe sö la pèl apéna a tocàla.
D. laureola la pöl rià a 'na altèsa de 50 / 150 ghèi. La fùrma biològica l'è P caesp (faneròfita cespitùza). La scórsa l'è sitìla e de culùr gris-zaldì quan che l'è madüra, i ramezèi piö zùegn i è vércc.
Le fòie le se 'nserés söl gamp en maniéra alternàda e le fùrma de sòlet de le spirài spèse 'nvèrs la sìma del böt, ma le pöl apò a quarcià dei ram entréch. Le òie i è lanceolàde o obovade-lanceolade, dei 2 ai 13 ghèi de longhèsa e 1-3 ghèi de larghèsa. I è lìse, vérde scüre e löstre sö la fàcia 'nsìma, piö ciàre endèla fàcia de sóta.
Hábitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se la tróa de spès söi teré calcàrei, endèi mucc enfìna ai 1600 méter.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Daphne gnidium f. latifolia Cout.
- Daphne gnidium f. vulgaris Cout.
- Daphne gnidium var. maritima Rozeira
- Daphne paniculata Lam.


text:
Llívia
Llívia l’è ü cümü català che l’ se tróa in de la cümünità aütònoma de la Catalógna in de l’antìga comàrca de Cerdanya a la so situasiù geogràféga l’è pròpe particolàr dezà che l’è ön’ exclave del Règn de Spàgna in del teritòre de la Repüblica Franséza.
De fatì Llìvia l’è destacàda dal rèst de la Catalógna e l’è töta circundàda da la Fransa e chèsto perché ‘n del 1659 col tratàt di Pirenèi la Frànsa la s’è ciapàda 33 paìs de la Cerdanya che i é metìcc töt intùren a Llìvia, ma l’à mia ciapàt Llìvia.
Llìvia la se tróa a 1224 méter söl lièl del mar la gh’à piö o méno 1.000 abitàncc e l’è apröf al Principàt de Andòra.


text:
Cerro
Cerro a l'é 'l nòm ëd vàire comun italian:
- Casale Corte Cerro (Casal dla Cort Cèra), ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola
- Cerro al Lambro, an provincia ëd Milan
- Cerro al Volturno, an provincia d'Isernia
- Cerro Maggiore, an provincia ëd Milan
- Cerro Tanaro (Ser), an provincia d'Ast
- Cerro Veronese, an provincia ëd Veron-a
- San Pietro in Cerro, an provincia ëd Piasensa
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Lanz
Lanz (nom ufizial in italian: Lanzo d'Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 1 455 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 10,0 km² e 'na densità de 146 ab./km². El paes, situaa in sül Lagh Ceresi, el se troeuva al confin cont el canton svizzer del Tisin (comun de Arogn e de Lugan).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lanz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Calösch
Calösch (Calusco in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 17 km de la sità e a 273 méter söl lièl del mar, sö la ria mansina de l'Ada in del teritòre de l'Isola che l'è chèl tòcc de pianüra bergamasca tra i fiöm Ada e Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 8 358 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 019 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Carvìch, Medulàch, Padéren (LC), Robbiaa (LC), Sólsa, Téren, Éla d'Ada.
De ét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Put de San Michél sö l'Ada tra Calösch e Padéren del 1889 töt in ghisa a dù lièi, sura i auto sóta 'l tréno.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Calösch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Franco Frattini
Franco Frattini (nasìt a Roma ai 14 de mars del 1957) l'è 'n òm pulìtich italià, mèmber del Pòpol de la Libertà.
Endèla sò cariéra l'è stàt apò a minìster de la Funsiù Püblica e dei Afàre Regionài, del 1995 al 1996 endèl goèrno Dini I, Minìster de la Funsiù Püblica del 2001 'nfìna al més de noèmber del 2002 col goèrno Berlusconi II e Minìster dei Èsteri del més de noèmber del 2002 'nfìna al noèmber del 2004, sèmper col goèrno Brelusconi II, comisàre europèo, vice-presidènt, encargàt de la Giüstìsia e dei Afàre Intèrni del noèmber del 2004 enfìna al més de bril del 2008.
Dòpo le votasiù pulìtiche del 2008, l'è deentàt Minìster dei Èsteri endèl goèrno Berlusconi IV, furmàt ai 7 de màgio del 2008 e l'è stat en càrica 'nfìna al noèmber del 2011.


text:
Casale Monferrato
230 px|left|thumb|Piazza Mazzini Casale Monferrato (en piemontés: Casal Monfrà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha presapóch 36.581 abitàncc, 'na superfìce de 86,32 km² e 'na densità de 424 ab./km². El cunfìna coi cümü de Balzola, Borgo San Martino, Camagna Monferrato, Candia Lomellina (PV), Coniolo, Conzano, Frassineto Po, Morano sul Po, Motta de' Conti (VC), Occimiano, Ozzano Monferrato, Pontestura, Rosignano Monferrato, San Giorgio Monferrato, Terruggia, Villanova Monferrato.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Combremont-le-Petit
Combremont-le-Petit a l'è staa un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 5.73 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 378 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Combremont-le-Petit al se tröva a una altitüden de 665 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün, l'eva tacaa ai cumün de Champtauroz, Cheiry (FR), Combremont-le-Grand, Denezy, Prévondavaux (FR), Vuissens (FR).


text:
Cavaliri
Cavaliri o Cavalin (nom ufizial in italian: Cavalij in Piemuntes; Cavalirio in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 317 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,1 km² e ona densità de popolaziun de 163 ab./km².
El paes el se tröva a la mancina del fiüm Sesia, a 34 km da Nuvara. L'è tacaa ai cumün de Boca, Cürésc, Funtanei, Praa e Rumagnän.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1827 l'è staa truvaa un frament de una lapid de l'epuca rumana, e un quaj temp dopu l'è stada truvada una quas intrega. Quela roba chì la fà pensa che Cavaliri la sia abitada giamò ai temp di Ruman.
Dopu vess stada in del Cuntad de Pumbia, l'è stada dunada cunt un diploma da l'imperadur Curad el Salich al vescuv de Nuvara (1028).
In del 1152 un diploma del Federich Barbarussa l'ha cunfermaa la sua partegnenza ai Signur de Castel. Finida sota el dumini milanes, in del 1402 l'è staa dal Gian Galeaz Viscunt al Francesch Barbavara, pö l'è passada ai Guarch. Tra 'l 1471 e 'l 1536 l'è staa un feud de Rumagnan, menter a partì del 1583 l'è stada una parochia.
L'è ducümentaa el fat che la sia stada sachegiada dal 24 lüj al 4 agust del 1655 dai suldaa piemuntes, e pö anmò in del 1658 da quij del düca de Modena, leaa di Frances.
Sota l'età napuleonica, Cavaliri la s'è truvada in del dipartiment de l'Agogna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavaliri l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Curip
Curip o Corip[1] (Corippo) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 12 abitant (dato del 31 Dicember 2011[2]) e una süperfiss de 7,7 km², e al se tröva a una altitüden de 558 meter sura al livel del mar.
El cumün de Curip a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Vertezz, Mergoscia, Vegorn.
L'è colocaa in sü la costa mansina de la Val Verzasca. L'è el cumün che gh'ha manch abitant de tüta la Svizzera. In del teritori del cumün gh'è dent una part del Lagh de Vegorn.


text:
Giovanni Segantini
Giovanni Segantini (Arch, 15 genàr 1858 – Munt Schafberg, Puntresina, 28 setembor 1899) l'è stai un pitùr d'urigin trentina.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd ad Arch, ind una famiglia in cundissión ecunòmiche dificil (i Segatini: l’è stai pö el stess pitùr a cambià el sò cugnùm), a la mort d'la mador ind el 1865 l’è stai mandàd dal pador a Milàn, in cüstòdia d’la fiöla de prim let, Irene. Privàd de ‘na familia vera e propia, Segantini l’ha vissüd 'na giuinessa stupada e sulitaria, de solit vagabunda, tant che ind el 1870 l'è stai saràd sü ind el rifurmatori "Marchiondi", dal quàl ha pruàd a scapà ind el 1871, ma el gh'è restàd pö fin al 1873. Segantini l’è stai pö afidàd al fradelastor Napuleón, che’l gh’èva bisògn de un garsón par el sò laburatori futugrafich a Burgh Valsügàna, indùe el gh'e restàd fin al 1874. Prubabilmént l’è lì che s’è svilüpàda 'na prima idéa artìstega, tant che quànd l'è turnàd indré a Milàn el s’è iscrìt ai curs seràl de l'Academia de Brera, che ha frequentàd par quasi tri an.
A Milàn l’ha vissüd grassie al laurà a la butega de Luigi Tettamanzi, artigiàn decuradù, e all’insegnamént de diségn all'istitüt "Marchiondi". Chel picul sustégn ecunomich chi el gh’ha permìss de andà, dal 1878 al 1879, a l’Academia de Brera indùe l’ha seguìd i lessión de Giuseppe Bertini e migliuràd el propi bagài de savè e d’esperiensa. Chi l'ha fai le prime amicisie ind el ambiént artistich citadìn, in primis cun Emilio Longoni.
L’ha cuminciàd a pitürà ispiràd dal verìsm lumbàrd, ma bele ind el 1879, ind el curs de l'esposissión nassiunàl de Brera, l’è stai nutàd dai critich che i gh’han dai i prim premi: tra i prim sustenidù gh’è Vittore Grubicy, cun el quàl l'ha stabilìd un rapòrt de laurà e de amicissia düràd par tant temp.
Briansa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'an dopu l'ha cunussüd Bice Bugatti, la dona che la sarà la sò cumpagna par tüta la vita. Dopu el s'è trasferìd in Briansa, a Pusiàn, e l'ha lauràd grassie al sustégn ecunomich de Grubicy, a cuntàt cun Emìli Longoni: in ‘sti an chi la sò art la s'è distacada da le impustassión académiche giuanìl, ala ricerca de 'na furma espressiva püssè persunàl e uriginàl. Ind el 1883 Segantini el s'è ligàd cumpletamént al sustégn de Grubicy, cun el quàl l'ha firmàd un cuntràt.
Grisón[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1886 l'ha lassàd l'Italia par trasferìss a Savognin, ind el cantón di Grisón; ind el curs dal sò percùrs stilistich l'è passàd arént al muimént divisiunista, prima cun qual sperimentassión e cul temp in d'una manera sempor püssè fort.
Ind a cal perìud lì, Grubicy l'ha fai 'na prumussión par lü, tant che l'è diventàd famùs in patria e a l'estor. Ind el 1889 l'è stai presentàd all'Italian Exhibition de Lundra e l'è diventàd ancassì un rispetàd scritùr de giurnàl d’art. Ind el curs del stess an l'ha cuminciàd a integrà la sò caraterisassión artìstega divisiunista cun marcade inflüénse de simbulìsm, suratüt cun alegurìe basade sü mudèi nordich.
Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1894 l'ha lassàd Savognìn e se spustàd in Engadina, a Malögia, anca parchè el desidereva un post püssè tranquìl ala scuerta dal misticìsm: el picul vilàg del’engandina el gh'ha permìss 'na vita sulitaria in cumpagnìa dal maestùs e incuntaminàd paesàg alpìn che l’è mustràd in tüte le sò òpere da cal perìud lì. Da Malögia el se spusteva apena ind i mumént de freg püssè fort, ind el curs di quài el steva in albèrgh a Sogl, in Val Bregaja, cun qual viàg anca a Milàn.
El gh'eva un prugèt grandiùs: la realisassión dal padiglión dall'Engadina par l'Espusissión Universàl de Parìs dal 1900: 'na custrüssión rutunda dal diàmetor de 70 metor cun ai mür 'na gigantesca rafigürassión pitòrega dal panurama engadinés, lunga 220 metor. Anbén el sò prufùnd travài ind l'òpera, la stesa l'è staia spetassada par i cust trop volt. L'è vegnüd anca a mancà el prumèss sustégn finansiari d'i albergadù engadinés, tra i prim cumitént. Par quést el pugèt el s'è trasfurmàd ind el Tritich d'la Natüra (o di Alp), la sò òpera püssè famusa: el tritich pitorich l'è stai però refüdàd, parchè cunsideràd miga in sintunìa cun l'imagin türìstica che i cumitént i vurevun dà a Parìs e l'ha finìd par es mustràd ind el padiglión italiàn.
El Giuàn l'è mort a 41 an ins al Schafberg, el munt che'l se tröva sura a Puntresina, el 28 setembor dal 1899, culpìd da un atàch de peritunìt menter l’era adré a pitürà. Incö el sò corp el possa ind el picul cimiteri de Malögia.
Nassiunalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quànd Segantini l'è nassüd, el cumün de Arch de Trent l'era suta al dumini 'ustrìegh. El picul a l'età de quator an, ind el curs de un'alluvión lè stai salvàd da un citadìn dal paés che par quést l'è stai premiàd cun 25 fiurìn dal guèrn de Viena. Segantini giuinòt l'ha pö vissüd a Milàn. La surela che'l tegneva l'ha miga fai tüt el necessari par fagh ciapà la nassiunalità italiana, anca se l'eva chièst e utegnìd de scancelà quela 'ustrìega.
Sücessivamént, datu che i capurión ‘ustrìegh i evun miga ricevüd cunferma dell'iscrissión, par altor mai avegnüda, ind le liste dall'anàgrafe de un cumün italiàn, l’è stai ciamàd ‘me suldà ind el esercit d'Àustria. Segantini el s'è mai presentàd e par quést l'è stai dichiaràd disertùr.
Püssè tardi, ind el 1886, el pitùr l’è 'ndài a stà prima a Savognìn e pö a Malögia sensa mai ciapà nianca la citadinansa svisra. Segantini el parleva cume prima lengua in milanés e'l scriveva ind un gram italiàn. Ind i Grisón l'ha imparàd i bas dal rumànc e miga el tudésch.


text:
1960
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa mustra che l'ipòtesi dal cuntínü la fà paart di prupusizziú indecidíbele da la teuría di cungjuunt.
19 05 - Barcelona: Fets del Palau de la Música (Fatt del Palass de la Müsica) la interpretazziun del Cant de la Segnera la pròvoca mesüür de repressiun contra el Catalanism par la paart di autoritaa franchiist.
05 03 - i Staa Ünii: a licenzian de l'Armada Elvis Presley.
21 04 - el Brasiil: Brasília la deventa ofizzialameent la capitala del paees e Rio de Janeiro al desmett de 'l vess.
22 05 - Valdivia (Cili): al süceed el moviment sísmich püssée poteent mai registraa: al gh'eva una magnitüd de 9.5 degrée de la scala de Richter e al causava debott 5.000 moort; al à provocaa un tsunami che al à parcurüü l'Pacífich e al à faa 138 moort al Gjapun, 61 a Hawaii, 32 a i Filipinn e dagn consideràbil a tüti i còost de cheest Ocean.
06 08 - a Urtizèi, Al Gardéna, Bolzà: fundàt dal sciùr Robert Moroder, l'vé dervìt fò 'l Museum Gherdëina in de la Cësa di Ladins.
28 11 - Mauritània: cheest paees s'independiza de Francja.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 08 - Valladolid (Spagna): José Luis Rodríguez Zapatero, presideent del Governameent de Spagna a partí del 16 04 del 2004 e Segretari generaal del PSOE a partí del 22 07 del 2000.
30 10 - Villa Fiorito, Buenos Aires (l'Argentina): Diego Armando Maradona, futbolista Argentin.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 01 - Sant Celoni (el Maresme): Francesc Sabaté i Llopart, cognossüü coma Quico Sabater, militaant anarchista e maqui, sassinaa par la Guàrdia Civil.
04 01 - Villeblevin, (Francja): Albert Camus, scrituur (n. 1913)
25 11 - Ojo de Agua (pruvíncia de Salcedo, la Repüblica Dominicana): i fradej Mirabal, in un accideent de la circülazziun provocaa par agents de Trujillo.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dardagny
Dardagny a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.89 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 1510 abitant.
El cumün de Dardagny al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Avully, Challex (FR-01), Péron (FR-01), Russin, Saint-Jean-de-Gonville (FR-01), Satigny, Thoiry (FR-01). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dardagny (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Dardagny (castle) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Castanea sativa
Castanea sativa (nòm popolàr: Castègna) l'è 'na spécie vegetàl de la famìa de le Fagaceae. La piànta e la sò somésa le vé ciamàda castègna o marù a segonda de la sórt. L'è 'na piànta uriginària de l'Euròpa meridiunàla e de l'Asia Minùr ma al dé d'encö se la tróa en töt el teretóre Europèo. L'è 'na spécie rüstica che scàmpa tancc agn, e l'è apresàda per la prudusiù de le castègne che i è bùne de maià (tecnicamènt la part che se màia l'è 'l grà de somésa, cioè 'l giandì) e per el legnàm che l'è de bùna qualità.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La castègna l'è 'na piànta a portamènt de àlber, condèna chiòma làrga e piötòst srotondàda, 'na altèsa variàda, a segonda de le cundisiù, dei 10 ai 30 méter.
En cundisiù normài la se svelöpa condèn trónch gròs e a fùrma de colòna. La scórsa l'è lìza, löstra, de culùr gris-maròn. La scórsa dei ram la tìra al bianch e l'è piéna de lentezèle trasvèrse. Col pasà dei agn, la scórsa la se screpùla e la fùrma de le rüghe dispunìde sö la longhèsa.
Le foie i è altèrne, le g'ha 'n gambì cürt e, a la bàze de chèsto, gh'è dò stìpole oblónghe. La làmina de la fòia l'è grànda, la pöl rià 'nfìna a 20-22 ghèi de longhèsa e 10 ghèi de larghèsa. La fùrma l'è lanceolàda, la fenés a pónta e l'è capetàda sö l'òrlo, coi dintì bèi gös dispunìcc a distànsa regolàr. Le fòie zùine i è peluzète, ma a quan che i è bèle svelöpàde le deènta glàbre, löstre e coriàcee.
L'è 'na piànta monòica dóca la svelöpa fiur mascc e fèmina töcc dù sö la stèsa piànta. I fiùr mascc i è reünìcc en glömèröi pesègn tacàcc ensèma tra de lùr a furmà dei amènti che stà sö dricc, lónch 5÷15 cm, che vé fò a la sèa de le fòie. Ogna fiùr l'è de culùr che tìra al biànch, e 'l g'ha 'n peregóne spartìt en 6 lòbi e ìn androcèo de 6÷15 stam. I fiùr fèmina i è izolàcc o reünìcc en grüpècc de 2 o 3. Ogna masülì l'è enciurciàt sö 'ndèn invòlucro de bràtee ciamàt cùpola.
El fröt l'è 'n achénio, ciamàt pò a lü castègna. L'è seràda sö 'ndèn invòlucro spinùs ciamàt rés endóche se pöl troàn dét dò o trè. El rés el vé de l'evulusiù de la cùpola. Quan che l'è madür el rés el se dèrf fò 'n quàter vàlve e 'l làsa crödà fò le castègne. El fröt el g'ha 'n pericarpo coriàceo de culùr maròn, lis e löster de föra, pilùs de dét. La fùrma l'è presapóch glubùza, spiatàda fò de 'na bànda, e bombàda de l'ótra. Quan che 'l rés l'è deèrt, la part del fröt che se prezènta l'è 'n ciöfèt ciamàt torcia, che pò l'è chèl che rèsta del pestél e dei 5÷7 stìgmi. Chèsto ciöfèt el fà de protesiù al germe. De l'ótra bànda, chèla che rèsta scundìda dét endèl rés, gh'è come 'na piasöla piö ciàra, grìza e piàta ciamàda ilo. La scórsa de la castègna (el pericarpo) l'è maròn a striadüre piö o méno marcàde. Chèste caraterìstiche morfològiche le sènt càre per reconóser le vàrie sórcc de castègne e marù.
I malatìe de la Castègna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ol Dryocosmus kuriphilus o besbìna de la castègna, che l'è ün insèt cinipìdi galìgen che 'l vé da la Cina;
- la Cryphonectria parasitica o càncher de la rösca de la castègna, che l'è ü fóns.
- la Phytophthora cambivora o mal del inciòster de la castègna, che l'è ü fóns.


text:
Perché fêr un sît in dialèt Arşân? O dmèj perché fêr un sît in léngua Arşâna ? Già, perché mìa tót a sân che l’ Arşân l’é ‘na léngua, che insèm a ch’ al l’ j êtri léngui parlêdi ind la nôstra regiòun în arcgnusûdi cme pêrta ed l’Emiliân Rumagnôl clasifichê cun al côdiş ISO 639-3 "eml". L’ Emiliân Rumagnôl l’é arcgnusû fr’ al léngui pió céchi europèi dal Cunséli d’Europa e cuntêdi da l’ UNESCO (''Red Book on endangered languages'') tra còli meritèvoli ed prutesiòun in pió ânca da l’ ''Atlante Linguistico Ethnologue''. Secònd e-stódi d’ universitê internasionêli, l’emiliân rumagnôl (mó mìa sōl la variânt emiliâna) la sré apûnt ‘na léngua neolatèina ocidentêla, cme al francèiş, l’ocitân, al catalân, al légor, al lumbêrd, e al piemuntèiş, mèinter l’italiân al fà pêrt dal gróp neolatèin orientêl. L’ Arşân al fà pêrta dal Léngui dal gróp emiliân ch’ în parlêdi ind la regiòun stôrica ed l’ Emélia ch’ la cumbîna só per zò cun al pruvînci ed Piaşèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Ferêra, e pêrt ed la pruvîncia ed Bològna (fîn al fióm Silèr, al d’ed là ‘d còl cumîcia la Rumâgna). L’ emilian al vîn parlê ânch in 'na pêrta ed la pruvîncia ed Ruvîgh in còla ch’la vîn ciamêda Transpadâna Ferarèişa che fîn al 1815 la fêva pêrt dal Stêt Puntifési.
Al fà pêrta dal gróp emiliân ânch al cararèiş, parlê ind la pêrta tra nôt e sîra 'd la Tuscâna.
Che finés al me savèir dal léngui, perché mé a sûn mìa ûn ch' l' à studiê al léngui mó ûn ch' égh piêş al só dialèt.
Perché fêrel (al sît) ? Beh... quând în finî i grôs impègn... quând a s’é cgnusû al mònd per còl ch’ l’ é... quând cêrti fantaşèi in drē smursêres... quând a un cêrt pûnt ét pō fêr còl ch’ ét vō... quând... quând... alōra?... alōra a’s gh’à bişògn dal pasatèimp, o cme a’s dîş incō ed "l’ hobby", còst l’é dvintê al mé "hobby". A vòj vèder la mé Rèz cun j ôc d’ un tèimp quând l’ Arşân l’ēra la Léngua parlêda (cun soquânti diferèinsi) da Ligûnchi a Gualtēr da Sant’Ilâri a Rubēra, cun l’Arşân sèinsa lustrèin e gnân trôp "intuşghê " cun al parôli nōvi, a vòj parlêr ed Rèz e ‘d la só pruvîncia cun l’ Arşân ed ‘na vôlta, còl ch’ a ‘s pêrla incòra pr’al strêdi arşâni.
Al pusèbil letōr égh cunsèli préma ed cumincêr a sfujêr sté viâş per la nôstra bèla pruvîncia, ed dêr ‘n’ucêda a la pâgina "Grammatica" in dóv' al câta ‘na guîda céca per lēşer e fōrsi... capîr l’Arşân.
An vòj mìa insgnêr gnînt a nisûn mó se quelchidûn l’impêra un pô a n’ in sré cuntèint, almēno al mé lavōr al srà servî a quèl.
Bòun viâş.


text:
Taècc
Taècc (Taleggio in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 37 km de la sità e a 758 méter söl lièl del mar. L'è furmàt de le frasiù de Olda, Peghera, Pisì e Sotacéza 'ndoche gh'è la sede del municìpio.
El g'ha 'na popolasiù de 600 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 46,5 km² e 'na densità de popolasiù de 13 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Camerada, Cassiglio, Füipià, Gerusa, Mòsc (LC), San Gioàn Biànch e Vedeseta
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Taècc l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pojan
Poian (Pogliano Milanese in Italian; Publii Agmina in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 8 318 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest de Milan e 'l gh'ha ona frazion ciamada Bettorin. Al temp di piev, el faseva part de la Piev de Nervian.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm Poian el ven del Latin Publii Agmina, val a dì "i camp del Publi", perchè fòrsi chì staven di soldaa, sotta el comand de on tal Publi, che poeu hinn andaa a combatt contra i tribù germanigh di Cimber e Teuton.
In Italian, el nomm "Milanese" l'è staa giontaa in del 1926, perché gh'eren anca di alter comun ciamaa inscì.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pojan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Wyoming
El Wyoming a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 253.554 km² e una pupulaziun de 506.529 abitant.
A l'è tacaa a nord al Montana, a ovest a l'Idaho e a l'Utah, a süd a l'Utah e al Colorado, a est al Nebraska e al Dakota del Süd.
La capital a l'è Cheyenne (53.011 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wyoming a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1890.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wyoming al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Wyoming


text:
Arni (AG)
Cuurdinàde: 47°19.1667′N 8°25.3333′E
Arni a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 741 abitant e una süperfiss de 3.37 km², e al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arni a l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf (ZH), Hedingen (ZH), Islisberg, Jonen, Oberlunkhofen, Oberwil-Lieli, Unterlunkhofen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arni l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Arne.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Arni l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- ^a with out Islisberg, which separated in 1983
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arni website
- Arni (AG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Permanent URL to this publication: http://dx.doi.org/10.5167/uzh-16306
Badilatti, V M (2008). L'archiv da Margarita Gangale-Uffer. Passim, 2:18.
Abstract
Chi chi s’occupa da l’archiv cha Margarita Gangale-Uffer ho ordino e surdo a l’ASL dal 2003 nun elavura be ün unic relasch, dimpersè trais, oramai cha sun cò inclus eir ils relaschs dal filolog Giuseppe Gangale e quel dal bap da l’autura, Giatgen Mitgel Uffer. Ma quista es be üna da las particulariteds da l’archiv Gangale-Uffer (chi’d es pel mumaint pür parzielmaing inventariso). La lavur da classificaziun dumanda eir üna tscherta flexibilted linguistica, cun que cha’s passa da manuscrits e dactiloscrits da differents idioms rumauntschs a texts scrits per tu das-ch standard u tudas-ch svizzer fin ad oters in danais, taliaun u dafatta arbresh (albanais da la
Calabria). L’archiv nun es però be da granda varieted linguistica, ma eir d’üna richezza da geners litterars.
Uschè nun es que evitabel da’s perder lavurand cò e lo in raquints pel radio, poesias, correspundenzas, texts filologics, differentas traducziuns ed oter pü.
L’ouvra pü voluminusa da Margarita Gangale-Uffer es la biografia sur dal professer Giuseppe Gangale, Ein Leben im Dienste der Minderheiten (1986), cun ün titel chi s’affo eir cun l’autura svess, siand ch’ella ho publicho surtuot per rumauntsch, traunter oter la collecziun da poesias Damaun es sulagl (1988) ed il seguit dialogic Traunter Pizza. Chi chi ho vöglia da sfuiner aint ils documaints d’archiv vain però a scuvrir auncha bgers oters s-chazis praticamaing incuntschaints, eir perche cha la granda part da las lavuors da Margarita Gangale-Uffer sun sparpagliedas in differents periodics e spettan auncha da gnir reunidas in üna cuverta da cudesch.
Additional indexing
Users (please log in): suggest update
or correction for this item
Repository Staff Only: item control
page


text:
Mörel-Filet
Mörel-Filet a l'è un cumün svizzer del distret de Östlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.4 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 679 abitant.
El cumün de Mörel-Filet al se tröva a una altitüden de 746 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün Betten e Grengiols a nordest, con Bister a est, Termen a sud e con Riederalp a ovest.
El cumün l'è el resültaa de la fusion (in del ginee del 2009) dei du ex-cumün de Mörel e Filet.


text:
Rūta Meilutytė
Rūta Meilutytė, (Kaunas, Lituania, 19 de màrs 1997) l'è un'atleta litüana giùna a sè: apena a 15 ann l'ha vensüd la medàja d'or a le Ulimpiadi de Londra 2012 in d'la categuria 100 méter a rana.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda in Litüania in del 1997, l'ha pèrs la sò mama quant la gh'eva apena quatr'ann: tüti quei che la cunùsen, i dìsun che la ricorda pròpi la mama, in del fìsich e in d'la vuluntà[1][2].
La s'è trasferida a Plymouth, in Inghiltèra in del 2008 per alenàss in del nudà. Al Festival ulìmpica d'la giuentü d'Europa del 2011 la vens la medàja d'or in d'i 100 méter a rana, vüna d'argènt a 50 meter stil lìber e vüna de brùns a 100 meter stil lìber.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'è, praticament, un po' püsè d'una fiulina, la g'ha di pé cul nümer 43 de scàrp.[3].
Decurasiòn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gran Crùs del'Ùrdin al Mèrit dla Litüania. 10 d'agùst 2012


text:
La Salle-les-Alpes
La Salle-les-Alpes l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Monêtier-les-Bains, del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 896 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 35,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1356 méter a 'na altèsa màsima de 2845 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/La Salle-les-Alpes (FR-05)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Eletruchimica
L'eletruchimica l'è el broch de la chimica che'l stüdia i reassiun chimich che süceden in sulüssiun al interfassa d'un cundütur d'eletrun (l'eletrud, che l'è un metal o un semicundütur) e un cundütur jonich (l'eletrulita) e che gh'è un trasferiment d'eletrun intra l'eletrud e l'eletrulita o alter sustans in sulüssiun.
Una reassiun eletruchimica la pö creà un vultag, cume in dij baterij, o la pö andà inans grassie al aplicasiun d'una diferensa de putensial.
I reaśiun chimich che gh'è un trasferiment de eletrun a hinn ciamaa reasiun redox.
De solit, i reassiun de ridüssiun e ussidassiun a hinn separaa in spassi e temp, e a hinn ligaa cunt un circuit estern.


text:
Pfäffikon (ZH)
Pfäffikon a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 10 824 abitant.
El cumün de Pfäffikon al se tröva a una altitüden de 547 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bäretswil, Bauma, Fehraltorf, Hittnau, Russikon, Seegräben, Uster, Wetzikon, Wildberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pfäffikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de faffinchova. In del 965 l'eva menziunaa col nom de haffinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Website of Gemeinde Pfäffikon ZH
- Statistics for Gemeinde Pfäffikon ZH
- Bernhard A. Gubler: Pfäffikon (ZH) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2002-10-21.
- GIS Browser of the canton of Zürich: Pfäffikon


text:
Gropp
On gropp (ciamaa anca noeud, a la francesa; parnonzia in lombard occidental: [grup]; parnonzia in lombard oriental: [grop]; plural metafonetegh in certi dialett alpin: [gryp]) a l'è on lavorà che 'l se fa cont el ligà insema pussee d'ona corda (ma anca domà ona corda deperlee o 'na corda intorna a on oggett).
I gropp vegnen drovaa per on monton de fonzion different: per lazzàss i scarp, in la navigazion, in l'artisanaa, quand che se rampega in montagna e anca per impiccà i personn.
Gh'è tanti maner de fà sù di gropp: ghe n'è de pussee facil e de pussee complicaa, despess anch a segonda de la fonzion del gropp medemm.
La parola gropp la vegn del germanegh kruppa (significaa: cav gross),[1] compagn de l'Italian "gruppo" (che però el voeur dì "rosc de personn o de robb"). La parola a l'estist anca in Sicilian (gruppu) e in l'Italian antigh (groppo).
El termen noeud inveci l'è compagn del frances nœud, che e a soa voeulta el vegn del latin "nodus"[1]. De 'sta parola latina vegnen anca l'italian nodo, el catalan nus, l'occitan nos, el spagnoeu nudo, el portoghes e galizian nó, el sicilian nudu e 'l romen nod (e che l'è compagn del germanegh cnotta, de indove vegnen l'ingles knot (pr ipa: /nɒt/) e 'l todesch knoten[2]).
"Gropp" se dopera in tutt el territori gall-italegh, ma anca in veneto, forlan e istriota. Domà in romagnoeul se dopera la parolla nod, per la soa vesinanza al modell toscan e italian central[3].
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Nicola Zingarelli, Vocabolario della lingua italiana, Zanichelli, 2001.
- ↑ etymoline.com
- ↑ NavigAIS, carta numer 1538