text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo per dar num als umens.
1. Giatgen dal tschiel
Sch’il sulegl fiss in um, lura avess el num Giatgen, cun opziun famigliara «barba Giachen» u pli reverenzial sco a Zernez cun «maister Giachen». Ardez, per exempel, commentescha in di nivlus cun: «Hoz manca barba Jachen.» Cuchegia il sulegl lura tuttina ora insacura, di Tinizong: «Ussa vign anc igl barba Giatgen!»
A Strada en Engiadina Bassa lascha il Giatgen dentant era vesair las stailas e betg mo il sulegl: «barba Jachen» numnan ils da Strada a moda charina la pertga per dar sin il tgil. «Spetta be ch’eu vegn cul barba Jachen», smanatschani forsa. «Giachen en!», surstattan qua ils Sursilvans.
2. Gion il joker
Il prototip dal num da l’um rumantsch è dentant Gion u Jon. El è il joker per cuvrir quasi l’entir spectrum da caracteristicas fisicas e moralas, surtut quellas pauc ludaivlas: Il tgutg e tabalori è en Surselva «Gion tuella» ed a Savognin il «Gion mogn». Quest mogn tuna in pau da chau stinà, sco quai ch’el è en Engiadina il «Jon dür» u il «Gian buatscha». Ina buatscha è però er ina persuna tut auter che testarda, anzi in flegma. Main marsch, plitgunsch sturn e movibel è il «Gion geina» da Sevgein: ina persuna che sa mova da quai balluccant ed undegiant – cuntrari al «Jon dschet» da Scuol, tut steric dal fraid ch’el ha adina. A Müstair tugna il «Jon rögn» da tut e mintgin. E cun far e pensar è il «Gion davos» adina … l’ultim.
3. Steivan il spiertus
Persunas chapriziusas perencunter n’èn betg simplamain Gions ordinaris, mabain Steivans. Cun agid spiertus èn persunas indecisas Steivans da set spierts. «Fin cha quel Steivan da set spierts sa che ch’el voul far …!» Tut tenor datti era dapli spierts che be set. Uschia han quels da Ramosch para in u l’auter chaprizi dapli, els cun lur Steivan da milli spierts …
A Lavin n’è il Steivan betg mo in lunatic, mabain er anc in ipoconder cun blers – set! – mals: il Steivan da set guais. Mo ina pitschna differenza, la finala van mals e malsegirezzas gea savens en ina.
4. Peder il paradisic
Igl è enconuschent: enta parvis na vegn betg mintgin. Pertge davant la porta dal parvis spetga Petrus per examinar ils morts: Tgi è senza culpa e senza macla? Ils paupers putgants (almain quels sursilvans) pon empruvar da surmanar l’apostel portier, sa referind a lur locuziun: «Jeu sun buca sogn Pieder.» Infallibel n’è la finala nagin. Gnanca son Peder, al pli, para, il papa.
5. Men the Man
Il pli bel (n)um è dentant in da Sent, numnadamain il Men tender. Ditg era il sulet pled «tender» che jau enconuscheva quel da la chanzun dad Elvis Presley. Lura, legend ina giada il titel «Men tender», ma sun jau imaginada in um sensibel, amabel, bufatg e betg memia giagliard. Ma sch’i din a Sent «Tü est ün vaira Men tender, per mincha merda plondschast!», lura n’è quai betg exnum quai che dunna tschertga. In um memia sensibel, in um chajachautschas! Noss Men pudess anc esser quai en il vair senn dal pled, siond «tender» er il pled per il passacorp lom. Qua po Elvis lur’anc chantar ditg «Love Me(n) tender, love Me(n) sweet …»
Fotografia: Tschintg bels guids da muntogna a chaschun da l’inauguruaziun da la chamonna da Medel ils 9 d’october 1910 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo per dar num ad umens e dunnas.
1. la Maria lunga
Marias èn Nossadunnas e mammas – insumma: Marias èn LAS dunnas. «Tge Maria è quai?» signifitga perquai eratant sco «Tge femna è quai?». Mintgatant ha perfin eral’um num (cun segund prenum) Maria. Dunnas ed umens pon però era vegnir numnads Maria, sch’els n’han gnanca num Maria. Magari èni lura Marialungas. Derasadas èn quellas surtut en Engiadina Bassa. Manegiada n’è qua betg la Marialunga per fimar, mabain ina persuna (spiertalmain) plauna, targlinanta, maladestra, dormulenta, in chau da sien. Sco a Lavin, là pos clamar: «Vainst a la fin, tü Maria lunga?»
2. la Clara culinarica
La Clara è la dilettanta culinarica, ina tschavatta da tschaveras, sto ella gea tegnair nà per spisas e bavrondas senza grond daletg gastronomic. Ina schuppa auaditscha, rara e stendida è en Surselva ina schuppa da sontga Clara (e per tgi che sa dumonda tge che «sonza Clara» saja: quai è il medem, simplamain a Lantsch). Er in café flaivel e transparent, in café strusch brin, nundir nair: era quai è in café da sontga Clara. Quels da Dardin dentant, quels navulan permalar naginas Claras, uschia ch’els numnan talastriaccas «café da l’onda Letta». Anc auters na vulan offender insumma naginas dunnas (umens soviso betg), perquai datti lura il «café da silips».
3. la Catrina da la latrina
Entant che la Clara po anc esser patruna da schuppas e cafés, sto la Catrina tegnair nà ses num per autras materias ruinadas: uschia ad Ardez, nua ch’il latg asch e rut è in «lat in chatrina».
Pli enconuschenta è la Catrina però sco purifitgadra che vegn tar nus cun la diarrea catartica: lura avain nus «laCatrina» u «la sontga Catrina» – betg darar accumpagnadada grondas preschas, sco la «svelta Catrina» e «la schuenta Catrina» en Surselva e Grischun Central u lura en Val Schons «la schwinda Catrigna». Ed era sisum la Surselva sajetti be viadora, cura che «la sieta Catrina» è sin visita tar ils Tuatschins.
4. la Rosa regulara
Sin visita vegn da temp en temp anc in auter giast, ma quai lura be tar las dunnas: la menstruaziun. Per regla nadiscurran dunnas (ed umens) betg senz’auter da quella, almain betg cun tuts. Na sa lascha quai dentant betg evitar, dovrani ina sort code, per sumeglia «la Rosa». Savens vegn quella Rosa anc numnada famigliarmain (ozendi per il pli en tun levamain beffegiant) «l’onda Rosa» u la «tantaRosa». Ma per tschertin(a)s pon perfin frasas sco «Jau hai l’onda Rosa sin visita» esser memia offensivas, uschia che quellas chaussas da femnas èn empè da rosas be pli «las robas» sco a Susch. Pruderia par excellence? Ma bain: Ènlura «ils dis» dal temp modern propi pli directs ed expressivs?
5. la Frena frivola
In num sco Frena tuna da quai fascinant, infam, e frivol –almain cumpareglià cun ina Maria monotona, ina Clara puritana, ina Catrina finina u ina Rosa punctuala. Ma la Frena, «la Frena ferventa», oh, quai tuna lura dad ina femna cun passiun, ina che lascha batter pli ferm ils cors virils, ina che tegna cumpagnia als umens, las sairas en ustaria. E sch’i n’è betg quella Frena, lu forsa in’autra cumpogna – p.ex. la buttiglia da vin u quella da vinars. Quella vegn era numnada «frena», almain a Ramosch. (L’explicaziun ha da far cun l’attribut da la sontga, ma quai renda main excitant il purtret da la bella Frena).
Sco ch’i saja: che vus prendias lura en ustaria frenas u grondas blondas, faschai attenziun da betg maschadar, uschiglio vegn vitiers anc la Catrina.
Fotografia: Tschintg bella dunnas tuatschinas il di da Dumengia alva 1920 (P. Scheuermeier / Fototeca DRG).
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – p.ex. per declerar l’amur. Ensemen cun la primavaira èn franc era s’avanzads ils sentiments d’amur. Però: Esser inamurà è ina chaussa. Discurrer surlonder in’autra. Per il pli mancan ils pleds. Perquai èn decleraziuns d’amur documentadas plitost a moda modesta en il material dal DRG. Percunter na mancan betg ils pleds per commentar (forsa cun in pau scuidanza?) l’amur dals auters! Perquai datti qua empè da decleraziuns d’amur tschintg parairis davart sentiments ed ardiments amurus.
1. esser inamurà pir ch’ina mieur en in magnucca
D’accord. Romantic è insatge auter. Ma almain tant romantic ed erotic sco il classicher «Ella l’ha gugent»! La finala avain nus era gugent crimis u spaghettis. Lura è ina descripziun sco quella sursilvana «El ei inamuraus pir ch’ina miur en ina buna mignucca grassa» gist uschè illustrativa – era sch’ella è bravamain bravina.
2. esser stgarvunà
Pli passiunads èn Puteras e Puters, numnadamain cura ch’in è «scravuno zieva qualchün». Quai tuna lura tschuf, tuna plitost da sex sfranà fervent e frenetic, insumma dad in «murem portg» (sco i schessan a Riom). In um stgarvunà u «s’incarognà» (sco en l’entir’Engiadina), quel n’è betg mo inamurà, mabain cotg al pli aut grad – almain pli fitg che sch’el avess mo quaidas dad ina magnucca chaschiel.
Avant che dad esser inamurà sin il piter pir èsi dentant da far in emprim pass. Ozendi dini forsa: «Quel ha fatg si ina.» («Far si ina muronza» faschevani dentant era gia l’entschatta dal 20avel tschientaner.) Circa uschè pauc sensibel tunavi para a Vella, nua ch’ins cumenzava in’allianza amurusa «catschond en il cugn». Jau m’imagin gist ina collega che schess: «Tschella sera ella disco ha Clemens catschau en il cugn». Pauc bel, pensais forsa. Ma malgrà tut ha quell’expressiun tuttin’anc in tschert scharm rustical (lumnezian). U betg?
4. metter a lomia insatge
Cumenzar romanzas cun finezza e tenerezza – quai succeda a Zuoz. Là sincereschani dad avair «miss a mögl qualchosa» suenter avair fatg in emprim pass amuraivel ed empermettent. Naginas «cugnadas» brachialas, mabain pazienza per dar temp e flad al flirt. Però, po dar, era temp per surpledar, persvader ed indeblir e magari era per manar per il nas.
Dentant attenziun als contacts interrumantschs: Gea betg confunder il «metter a lomia insatge» cun «metter a lomia insatgi»! Sch’in um da Trun smanatscha da ta metter a lomia, lura na dastgas spetgar naginas charezzas, anzi: lura ta spetga ina pulita patangada.
5. in bitsch na fa betg fora
Cun tanta marusaglia vegnan baud u tard era londervi ils bitschs. Ozendi vegnan quels mintgatant survalitads. La lingua, quella tracta da l’Engiadina fin en Surselva a moda vaira liberala quests bitschs benedids: be tant sco in pau rument – «ün bütsch vaglia tant sco ün patütsch» – vala in bitsch ad Ardez. Quai n’è pia nagin’empermischun, e na fa era betg gronds donns, gist sco a Zernez, nua che «ün bütsch nu fa foura». Perfin la Surselva è indulgenta, sincerond: «Buca mintga betsch dat lètg!» Ma là èn ils bitschs propi era senza malart, sche perfin il paun sa bitschar. Enta Vrin hai numnadmain num – cura ch’ils pauns tatgan ensemen durant esser en furn: «Il paun ha bitschau.» Basta che quel saja cotg…
Fotografia: Far paun a Flem, 1996 (F.Giger/Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel cun duvrar pli savens ils ovs (e las giaglinas) per descriver situaziuns dal mintgadi. Perquai – e damai che quels han cun Pasca prest conjunctura – datti quest mais tschintg expressiuns cun ovs, chattadas en il gnieu dal DRG.
1. esser in ov en pel
Per numnar ina persuna spert permalada ha l’Engiadina qua tenor mes avis ina da las pli bellas expressiuns (uschè bella è’la, che er il vocabulari sursilvan l’ha adoptada). Uschia din ils Engiadinais dad in sensibelin finin: «Quel es ün öv in pel.» In bel maletg: quest ov senza crosa da chaltschina, be cun ina pellina, gist anc abla da tegnair ensemen in corp, in cun in’olma vulnerabla. – Ma cun il temp crescha er ina crosetta tar ovs en pel (quels umans) ed els pon (almain per muments) sa prender ensemen e laschar esser lur esser terribel sensibel.
2. crair ch’il cac haja dus mellens
Els èn halt marcants, quels spruhs or dal ressort fecal. Perquai er questa gia – veglias perdunar! – in exempel da quella partiziun. Quest qua è da la Surselva, per commentar ina persuna blagunza ed arroganta che crai che perfin sia merda saja meglra che quella dals auters: «Quel crei era che siu cac hagi dus mellens».
Mintgatant è quest tip superbi lura cruschà cun il tip sabiut. E per quel, quel che crai da savair tut (u almain tut in pau meglier) ha era l’Engiadina pront ina remartga: «Mintgatant l’öv voul esser plü scort co la giallina.»
Betg mo las giaglinas cuan, mabain era nus umans, p.ex. cuond ora malsognas u manzegnas. «Quel cua or insatge» din ins, sch’in è occupà cun studegiar e pensergnar u er inventond insatge. En sasez n’èn quai gnanc exempels spectaculars. Però: Cura avais vus duvrà l’ultima giada il (bel) pled «cuar»? – Eba.
Ma per tuttina anc as dar qua in coc cuà spezial: da dunnas en speranza schevani (in pau grop) «Quella cuva» (Panaduz) u «Ella ha puspei mess a cuar» (Flem).
4. dar piz a cup
Cler che l’aspect pascal na dastga betg mancar en questa glista. Qua pia in pèr (be in pèr!) da las numerusas expressiuns chattadas en divers vitgs per pitgar ils ovs, u eba, per dar piz a cup:
La Surselva dat péz a cup, la Lumnezia s’exercitescha en dar la botscha ed er a Mon e Riom vegn dà botschas. Ad Alvagni hani verbalisà al botschier, e putscher èsi en Engiadin’Ota. Là dispona Zuoz dal verb tutscher u ch’i din er fer tütsch; in pau «tütsch» discurra era Schlarigna, schend simplamain fer al putschen. A Sent e Scuol fani pizza da cuc; empè da cul piz parani da dar cul lad da l’ov a Domat, dond venter a venter. A Guarda dattani a tazzas, a cazzas a Susch ed a Lavin, e cocadöv vegni dà a Tschlin. Ils Jauers tiran a cuffel ed ils Zernezers nizzegian gist il coc cumplet, dond a cuf «prüm a piz, lur’a chül e poi a buttatsch».
5. er giaglinas nairas fan ovs alvs
E per finir in proverbi da l’Engiadina: «Eir las giallinas nairas fan ils övs alvs.» I n’emporta betg co nus planisain e putschain ils ovs e quants che nus mangiain e soviso … A la fin resta il far e damanar dals umans il medem, cumbain che nus essan dad apparientscha differenta – u apunta: era giaglinas nairas fan ovs alvs. (Jau na sun dentant betg segira, sche questa devisa ma dat propi confiert – anzi, mintgatant fa quella perder il curaschi pir da dretg.)
Fotografia: Tgira da giaglinas a la scola da puras ad Aschera (W. Zeller / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias fassettas per exprimer quellas fradaglias che van tras pel ed ossa. Perquai oz tschintg bels u buns maletgs per dis da gronda fradur. Sa chapescha chattads en il DRG.
1. sulegl cun dents
Gist quests dis èn els qua: Quels bels dis cun in sulegl glischant recent amez l’azur senza nibel. Quels dis, cura che l’aria è satiglia ed i bricla las piclas e piztga vi da las parts dal corp betg cuvridas. Quels dis, cura che nus duvrain in schal per enzugliar e stgaudar la fatscha ed essan grats per in na-scumond da zuppentar quella. Quels dis tipics per pudair dir: «Oz avain nus in sulegl cun dents.»
2. il general Frisch
Ses num tuna plitost viscal e frestg che da caracter crudaivel, ma impressiun fai schon, sche nus sesain (p.ex. a Zernez) en stiva privada, ed insatgi di (magari in pau sut vusch): «Id es coura il general Frisch.» L’avais udì? Il Frisch a spluntond cun sia detta marvla vi da l’isch? Sentis era gia la schelira che penetrescha tras sfessas e fanestras?
Forsa ch’il general Frisch è be l’avantguardia da quell’armada da fradurs continentalas, provegnentas nà da nordost, nà da la Sibiria. E perquai schain nus – e betg mo nus Rumantschs: «Oz èsi ina vaira Sibiria.»
Veglias perdunar la tscherna da quest’expressiun forsa pauc manieraivla! Ma ozendi, en temps dad envierns malguess e miaivels, n’èn cumparegliaziuns sco «igl è in fraid sco da mez enviern» nagina buna valur da referenza pli. Qua dovri schon maletgs pli expressivs (main suttaposts a midadas climaticas) per exprimer grondas fradaglias.
In maletg fitg concret (e probabel pervi da quai era derasà dapertut) è: «Igl è in fraid ch’il cac schela en il tgil.» Quels da Marmorera vevan «in fraid tgi schela l’ava ainta la vischea». Memia direct? Main vulgar, ma pli vermus, è quel qua, documentà en l’entir Grischun: «Oz na fan ins betg verms.» Tge confiert!
4. suar sut il nas
In’autra expressiun concreta-corporala è quella da la gutella sut il nas, p.ex. sco quai che nus la chattain a Müstair: «Id es ün chad chi fa süar sot il nas.» Chaud? Gea, la frasa è duvrada ironicamain, cura ch’igl è in fraid murdent – in fraid, cura ch’ins sua sin il pli anc sut il nas. U ch’ins di lura fitg lapidar sco a Susch (però er utrò): «Hoz vain il got dal nas.»
A La Punt-Chamues-ch percunter èsi anc pli extrem: là èn las fradaglias uschè grondas ch’i na basta gnanca per far suar sut il nas u sur la bucca, mabain unicamain en bucca: «Oz as süja be suot la laungia.»
5. ils pleds schelan en bucca
Tgi sa regorda anc dad esser restà tatgà d’enviern cun la lieunga umida … betg vi da l’amia, mabain vi dal tschabargal da metal? L’enviern èsi magari meglier da tegnair serrà la bucca ed enserrà la lieunga. Pertge quella dovri. Per discurrer, per exempel. Siond conscients da quest’impurtanza, din (u schevan) quels da Scuol: «Id es ün fraid chi schelan ils pleds in bocca.» Ed ils pleds, quels èsi da guardar da betg laschar schelar…
Fotografia: Glatscher dil Terri, Pizzo di Güida e Piz Ner, 1911 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas chauras «linguisticas» or da la muntanera dals pleds – u cun auters pleds: mias «top tschintg» locuziuns cun chauras. Bavradas da la funtauna dal DRG.
1. tuppa chaura
Èsi insumma adequat da duvrar «ti tuppa chaura» per descriver ina persuna (per ordinari ina femna) main dotada cun intelligenza? Ils Engiadinais (refurmads) han almain l’opziun dad «esser scorts sco la chavra dal ravarenda», cura ch’els èn effectivamain scorts. Ma sche la tradiziun populara (panrumantscha) sa serva da la chaura per caracterisaziuns main scharmantas, sto bain esser insatge londervi. Èn chauras propi tuppas? Tut tenor mettain bain. Èn umans tups? Tut tenor … Mintgacas: tenor nossas locuziuns han persunas che crain da savair tut meglier, ma che na chapeschan gnanc in pip da la chaussa, «in spiert sco ina chaura» u ch’ellas èn «scortas sco la chavra dal vicari» – u sco quels da Medel din: «Quel sa tudestg sco las tgauras digl uestg.» Pia insumma betg.
2. bitschar ina chaura tranter las cornas
Co va quai: Bitschar ina chaura tranter las cornas? Para ch’ils Engiadinais san far quai, però be, sch’els èn maghers avunda – almain vi dal chau. A Zernez è perfin l’entir corp dad ina u l’auter uschè «meger ch’el gess tras las cornas d’üna chevra». Ma tenor mai: sch’in è abel da bitschar ina chaura tranter las cornas, lura n’è quel betg mo magher setg ed in zic gagliard, ma simplamain betg dal tut tschient.
3. far sco las chauras per il sal
Co dir, sch’insatgi è scharfira – p.ex. sin dultscharias? «Quella fa per ils grassins sco las chauras per il sal!» Quai po sa chapescha era vegnir extendì sin auters geners da garegiaments, sco quai che nus chattain p.ex. en in attest per Trun: «Quel fa per femnas sco las cauras pil sal.» E che regls e desideris na chalan betg cun la fin da la giuventetgna, mussa er ina locuziun da Dalin: «Las tgoras viglias letgan è bugen sal.» (Pli explicita ed explicativa che en il DRG è qua la remartga tar ils collegas da l’Idiotikon: die alten Geissen schlecken auch noch gern Salz – gemeint sind geile, alte Weiber.)
Suonda LATABLA!
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


c: text/html

text:
Caronte (corp celest)
Caronte l'è 'l piö grant dei satèliti natürài del pianeta nano Plutone. Endel ambiènt astronòmich l'è ciamàt apò (134340) Pluto I.[1]
L'è stat scuprìt endel 1978 al United States Naval Observatory de Washington, D.C., co le lastre fotogràfiche del United States Naval Observatory Flagstaff Station (NOFS). L'è 'na lüna de grànde dimensiù se confrontàda col pplutone, el sò pianéta de riferimènt. La sò 'nflüènsa gravitasiunàla l'è isé grànda che 'l baricèntro del sistéma Plutone–Caronte el se tróa al de föra de Plutone.
La sónda spasiàla New Horizons l'è pasàda arènt al sistéma Plutone–Caronte ai 14 de löi del 2015, e l'è riàda a la distànsa mìnima de Caronte de 27.000 km.
Caronte el g'ha 'n diàmetro de 1208 km — apéna apéna de piö de la metà de Plutone,[2] e piö grant del pianeta nano Cerere. Caronte el g'ha asé de masa per ìga ragiungìt 'na fùrma sferoidàla sóta l'asiù de la sò stèsa gravità. A diferènsa de la superfìce de Plutone che l'è furmàda de gias de azòto e metàno, la superfìce de Caronte envéce l'è de gias de àiva.
Caraterìstiche urbitàle[Modifega | modifica 'l sorgent]
Caronte e Plutone i se gìra entùren l'ü a l'óter ogna 6,387 dé. I è 'n risunànsa gravitasiunàla e i se móstra sèmper la stèsa fàcia. Se tràta de 'na situasiù de ligàm gravitasiunàl recìproco, diferènt per ezèmpe de chèl che gh'è 'ntra la Tèra e la Lüna perchè la Lüna la ghe móstra sèmper la stèsa fàcia a la Tèra ma la Tèra la ghe móstra mìa sèmper la stèsa fàcia a la Lüna. La distànsa média 'ntra Caronte e plutone l'è de 19570 km. Sèrte detài de le òrbite de le lüne piö estèrne de Plutone i permèt de calculà che Caronte el g'hape presapóch 11.65% de la màsa de Plutone.[3] e chèsto el sögerés che Caronte el g'ha de ìga 'na densità de 1.65 ± 0.06 g/cm³, rezültàt de 'na percentuàl de 55% de préda e 45% de gias, (a diferènsa de Plutone che 'l g'harès de rià al 70% de préda).
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Jennifer Blue (2009-11-09). Gazetteer of Planetary Nomenclature. IAU Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). Recuveraa el 2010-02-24.
- ↑ How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate. NASA (2015). Recuveraa el 2015-07-13.
- ↑ M. Buie et al. (2012). "The Orbit of Charon is Circular". The Astronomical Journal 144: 15.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un en post resservé al grup ladin, dui posć al grup talian y un a chël todësch
Scritto da Red.azione il 10 Dicembre 2021
Dui di cater posć é resservá al grup linguistich talian, un al grup linguistich ladin y un al grup linguistich todësch. L’idoneité ará valüta por döta la legislatöra. En caje de nezescité y de desponibilité podarál gní tut sö candidac y candidates cun idoneité aladô dla gradatöra dl concurs y dl organich. La bandida de concurs é publicada sön la plata internet dla Provinzia tla seziun dedicada al Personal sot ala seziun “concursc” y sön le Boletin Ofizial dla Regiun. Le termin por dé jö les domandes toma dales 12:00 en lönesc ai 10 de jená dl 2022 menan tres na PEC döta la documentaziun nezesciara al’Ofize Assunziuns personal personalaufnahme.assunzionipersonale@pec.prov.bz.it o tres email a assunzionipersonale@provincia.bz.it o ince sön papier pro la sënta dla Provinzia Autonoma de Balsan, strada Renon 13, 39100 Balsan.


text:
Game Boy Color
El Game Boy Color a l'è 'na console portatil venduda dal 1998 comè successor del Game Boy de la Nintendo.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Game Boy Color a l'è nassuu 'me respoeusta ai domand di desviluppator che voreven 'na piattaforma pussee potenta e interessanta per i giugador. L'è staa lanziaa cont Pocket Bomberman, Tetris DX e Wario Land II.
Caratteristich[Modifega | modifica 'l sorgent]
- CPU: Sharp LR35902Z80 (version custom del Zilog Z80, 8 bit) frequenza variabil de 4,194 o 8,338 MHz
- RAM: 32 KB
- VRAM: 16 KB
- Palette: 32'768 color
- Schermo LCD da da 160 x 144 pixel per 2,32 pollis
Cartocc[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sistema el supportava du tip de cartocc: Vun, negher, l'è per quej gioeugh che doperen domà i fonzion grafich noeuv del Game Boy Color e che dònca pòden fonzionà, a scala de gris, anca in sul Game Boy original.
L'alter, trasparent, l'è doperaa domà per quej gioeugh che doperen anca i aument de memoria e processor del Color e che dònca pòden no girà in sul Game Boy classich. Se eseguii in su 'sti piattaform dann on error.
El sistema el supporta anca i cartocc classich del Game Boy: El giugador el pò scernì in tra 12 palette per giugà a color.
Gioeugh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per via de la soa retrocompatibilità cont el Game Boy original l'è sortii cont 576 tìtoi giocabij.
I gioeugh specifich per la piattaforma ad avègh success a hinn staa quej di Pokémon. L'ultim gioeugh sortii per el GBC a l'è staa Doraemon no Study Boy: Kanji Yomikaki Master.


text:
Tenor l'art. 4 da l'Ordinaziun davart la calculaziun da l'onurari da las advocatas e dals advocats (ordinaziun d'onurari, OCO; DG 310.250) ston las partidas inoltrar al cumenzament da la procedura ina cunvegna d'onurari cumpletta e suttascritta. Sch'els tralaschan quai, po l'instanza giuditganta desister da consultar il quint da l'advocata u da l'advocat, cura ch'ella fixescha l'indemnisaziun da partida.
Tenor la pratica vertenta è la Dretgira administrativa mintgamai sa basada, en cas ch'il quint da l'advocata u da l'advocat è vegnì consultà per fixar l'indemnnisaziun da partida malgrà la mancanza d'ina cunvegna d'onurari, sin las tariffas per ura fatgas valair en la nota da custs, uschenavant ch'ellas na surpassavan betg il rom fixà en l'art. 3 al. 1 OCO da CHF 210.00 fin e cun CHF 270.00.
Ils 5 da settember 2017 a Dretgira administrativa ha concludì la suandanta midada da la pratica per fixar las indemnisaziuns extragiudizialas (cf. era la sentenzia da la Dretgira administrativa R 17 64 dals 28 d'avust 2018 consid. 3.1 cun renviament a la sentenzia U 16 92 dals 25 d'october 2017 consid. 13.b; per la pratica da la Dretgira chantunala cf. tranter bleras la sentenzia ZK1 10 27 dals 17 da december 2010 consid. 4 e 7 sco era la pli recenta sentenzia ZK1 18 87 dals 30 d'avust 2018 consid. 2):
En cas ch'ina cunvegna d'onurari vegn inoltrada:
- sch'i vegn fatg valair en la nota da custs ina tariffa per ura da passa CHF 270.00, vegn quella scursanida sin CHF 270.00,
- sch'i vegn fatg valair en la nota da custs ina tariffa per ura fin e cun CHF 270.00, vegn la tariffa per ura surpigliada tenor la cunvegna d'onurari.
En cas ch'ina cunvegna d'onurari na vegn betg inoltrada:
- i vegn surpiglià la tariffa per ura fatga valair en la nota da custs, maximalmain dentant ina tariffa per ura da CHF 240.00.
Spesas pauschalas fatgas valair vegnan concedidas a basa dal temp impundì maximalmain en la dimensiun da 3% da l'onurari fixà.
Questa pratica vala a partir d'immediat, era per tut ils cas pendents.


text:
Scora alta y profescionala, iscriziuns dai 15 de jená inant
Scritto da Red.azione il 14 Dicembre 2021
Les iscriziuns ala 1. classa dla scora alta o profescionala é da presenté online tla perioda dai 15 de jená ai 15 de forá 2022. Les iscriziuns ales classes dessura vëgn fates d’ofize. Le formular d’iscriziun por les classes dessura (p.ej. por l’ann de formaziun che se röia cun l’ejam de Stat dla scora alta) mëss gní dé jö online. Les scolares y i scolars che ala fin dl ann de scora ne vëgn nia ametüdes/ametüs ala classa dessura vëgn indô scrites/scric ite d’ofize tla medema classa, sce la familia ne se damana nia le trasferimënt te n’atra istituziun scolastica.


text:
Postar carta da di VFF
Per promouver il traffic public ma eir sco servezzan a nossa populaziun metta il Cumün da Zernez a disposiziun üna "carta da di cumüns" da la seguonda classa.
Els lessan ün di inter, da bunura fin saira tard - sia quai culla VR, VFF, autos da posta, interpraisas da barchas, trams, interpraisas da bus o cullas plü bleras viafiers privatas concessiunadas - giodair las bellezzas da nos pajais? La "carta da di cumüns" po gnir reservada aint il chalender quia suotvart. Il predsch per carta da di importa CHF 45.00. Cunter ün pajamaint anticipà da CHF 50.00 daja la pussibiltà, da laschar trametter la carta culla posta. Appaina cha nus vain survgni ils raps, tramettain la carta da di per charta inscritta.
Infuormaziuns detagliadas chattan els suot disposiziuns generalas (AGB).


text:
Il dumber da funtaunas dad Antonino Di Bella vegn adina pli grond. L'emprima funtauna creada da l’artist è stada quella a Sogn Placi, la segunda è vegnida sin la plazza dal ressort Catrina ed uss hai dà ina nova en il vischinadi da Mumpé Medel. L’incumbensa da far quella ha la cooperaziun d’aua dal vischinadi da Mustér dà, la raschun è che las cooperaziuns d’aua en la vischnanca vegnan unifitgadas e uschia schliadas. La funtauna duai perquai regurdar a questa cooperaziun d’aua, ma betg sulet.
Cifras e figuras
La funtauna actuala regorda surtut cun sias cifras a plirs eveniments en il vischinadi. Uschia ha il triangul or da betun da duas varts la lunghezza da 2020 millimeters, l’onn da construcziun. La vart davos ha ina lunghezza da 1836 millimeters l’onn dal brischament total dal vischinadi. Sin lezza vart è era si in dragun or da metal. Quel ha las medemas siluettas sco ils cunfins actuals dal guaud e da las chaglias en il conturn da Mumpé Medel, di l’artist Antonino Di Bella.
Mintgin è preschentà en las figuras sin la funtauna
Las figuras ch'èn sin la funtauna èn fatgas a moda abstracta or da fier. Ellas simboliseschan persunas ed eveniments, di l’artist. Uschia mintgin che possia vesair sasez en ina da quellas. D’ina vart hai sis figuras da l’autra set. Sch’ins fetschia uss sis giadas set, alura dettia quai 42 e gist tantas persunas vivian il mument en il vischinadi da Mumpé Medel.
Era possian ins far set plus sis e gliez dettia lura 13, en nossa cultura ina cifra da discletg, che simboliseschia il discletg dal brischament dal 1836, declera l’artist Antonino Di Bella. El haja ina tscherta relaziun cun cifras, forsa era tras sia professiun. L’ultima funtauna ch’el haja construì gliez na vegnia quai betg ad esser, ma nua e co la proxima vesia ora na vul l’artist anc betg tradir. Il mument saja el vi da crear la fossa communabla sin santeri da Mustér, e gliez haja uss prioritad.


text:
Ellas pretendan enstagl ina vegliadetgna d'AVS flexibla che saja finanziabla per tuts. Las dunnas da l'Unia refusan er il sbassament da la taxa da transfurmaziun per dabuns da la cassa da pensiun.
Entradas gia bassas vegnissan engrevgiadas
Uschia vegnissan entradas bassas, sco quai che las dunnas hajan savens anc adina, engrevgiadas surproporziunalmain. Tenor la cumissiun fiss quest auzament da la vegliadetgna da renta in pass en direcziun vegliadetgna da renta 67, sco quai ch'ella vegn beneventada da politichers ed emploiaders burghais. Quai vul il sindicat impedir.
RR novitads 18:00


text:
Cerveteri
Cerveteri l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha 37 230 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 134 km² e 'na densità de 278 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anguillara Sabazia, Bracciano, Fiumicino, Ladispoli, Santa Marinella, Tolfa. L'è cunusìda per le sò necròpoli etrüsche che i è 'nserìde 'ndèl patremóne stòrich de l'umanità de l'UNESCO.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Büscen
Büscen (Bùseno) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 104 abitant e una süperfiss de 11.26 km², e al se tröva a una altitüden de 801 meter sura al livel del mar.
El cumün de Büscen a l'è tacaa ai cumün de Arvigh, Bragg, Castaneda, Rorè, Santa Maria, San Vitor.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Buseno in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Alda Teodorani e Pumino, 'e su gat
Alda Teodorani l'è una scritora rumagnola cnussuda par scrivàr d'i libar dimondi furt, cun un sàc ed murt.
Biugrafia
L'è neda a Lugh, ma la su' fameia l'è d'Masa Lumberda.
Cun Carlo Lucarelli e Loriano Macchiavelli l'a mess in pì 'e Gruppo 13, d'i giallesta emilien e rumagnol, pù la s'è avvieda parché l'aveva d'i prublema persunel, lè mort su pé (2016) ma la cuntenua à lavuré à Romma int'la scola indov l'insegna à scrivar i libar, la Scuola Internazionale di Comics.
A Romma l'a fat pert d'e neo-noir, un gropp ed scritur ch'i scriv "noir" vest "con lo sguardo di Caino", l'a tgnu dal cunferenzi in t'agli université à l'estar e nech in Italia.
In t'e 2016 l'a vint 'e premi "Ravenna e le sue pagine" d'e cuncors Premio Bancarella nelle scuole.
Lèś la vóś ...


text:
Stadi
Stadi (en la lingua da mintgadi resp. en in context betg specific er pajais) è ina noziun che vegn duvrada en pliras scienzas socialas e politicas e che po avair differentas muntadas. En il senn pli vast designescha il term in urden politic, en il qual pervegna ad ina gruppa, organisaziun u instituziun specifica ina posiziun privilegiada – tenor l’avis d’intgins areguard l’execuziun da la pussanza (politica), tenor l’avis d’auters areguard ils dretgs e las pussaivladads da sa sviluppar tant dal singul sco er da la societad.
Ambiguitad da la noziunEdit
Elements centrals da la noziun sco ch’ella vegn chapida ozendi èn:
- Ina gruppa da persunas pli gronda ch’è s’unida en ina moda u l’autra en in urden politic
- en in territori pli u main serrà
- che viva sut ina furma da pussanza pli u main unitara (la quala è s’etablida en il decurs dal temp, è vegnida concludida ubain sfurzada tras).
Quests trais criteris principals èn s’etablids en il dretg internaziunal modern dapi Georg Jellinek (1851–1911).
Ch’ins definescha il stadi a moda uschè generala è d’attribuir al fatg che la noziun ‹stadi› vegn occupada en la scienza, ma er ord vista ideologica, cun cuntegns fitg differents. Tut en tut sa laschan differenziar quatter access centrals a la noziun:
- Ord vista giuridica resp. dal dretg internaziunal designescha il stadi «la corporaziun d’in pievel sedentar munida cun la pussanza originara» (Jellinek). Savens vegn questa teoria classica dals trais elements (territori, pievel e pussanza) cumplettada tras la necessitad che questa communitad stoppia disponer d’in urden giuridic fixà en furma constituziunala.
- Tenor la definiziun sociologica da Max Weber è il stadi la cuminanza «ch’occupa entaifer in tschert territori (...) (cun success) il monopol da duvrar a moda legitima la forza fisica», pia «in’execuziun da pussanza d’umans sur umans» che sa basa sin legitimitad. Questa moda da considerar il stadi sco instrument per exequir la pussanza vegn interpretada differentamain:
- ord vista liberala sco instrument necessari, cumbain limità, per proteger la libertad dal singul;
- ord vista marxistica (er) sco instrument che serva (en il stadi burgais) sco surstructura als interess da la classa regenta (e che duai, suenter la revoluziun, gidar a preparar la via al socialissem);
- ord vista anarchistica sa tracti tar il stadi d’ina furma d’execuziun da la pussanza centralistica sco instrument da la classa privilegiada, regenta per sfruttar las massas (taglia, sforz da prestar lavur pajada) e supprimer mintga singul (determinaziun externa enstagl da libra autodeterminaziun en il consens).
- Tenor ina definiziun generala da la politologia è il stadi il sistem da las instituziuns publicas che servan a reglar las fatschentas da la communitad. Il stadi sa cumpona surtut d’in’instanza politica ch’è responsabla per stgaffir e mantegnair en la societad il dretg e l’urden public e la quala dispona er da l’apparat statal – l’administraziun – da far valair quels (uschenumnà primat da la politica). Per definir il stadi sa serva er la politologia tradiziunalmain dals elements territori statal, pievel e pussanza politica. Per part èn però s’etablidas definiziuns che varieschan da quest schema.
- Tenor il puntg da vista moral-religius (Aristoteles, Rousseau, Hegel) sa tracti tar il stadi da la realisaziun da las finamiras moralas dal singul e da la societad en il mund.[1]
Perquai che las noziuns descrittas sa differenzieschan fermamain ina da l’autra, n’ha pudì sa furmar nagina definiziun cun valaivladad generala.[2]
Stadi e societadEdit
Nua che vivan ensemen umans, vegnan lur interess savens en conflict in cun l’auter. En cuminanzas pli grondas sa sviluppa alura entaifer la structura da las differentas gruppas d’interess e da pussanza il basegn suenter in’instanza che regulescha e che sa preschenta davant las forzas particularas da la societad cun pussanza da decisiun superiura. Ina tala instanza ‹statala› n’ha betg be da garantir ina convivenza paschaivla entras chanalisar e far urden cun ils interess divergents, mabain ha er da procurar che l’egualisaziun dals basegns che s’opponan in a l’auter succedia a moda gista.[3]
Istorgia da la noziunEdit
Il pled ‹stadi› deriva dal latin status (stadi, situaziun, posiziun). Da qua è sa sviluppà dal temp da la renaschientscha la noziun taliana lo stato, la quala designava la furma pli u main stabila d’ina monarchia u republica. Per Niccolò Machiavelli (1469–1527) cumpigliava la noziun stadi tut ils pudairs umans che pussibilitavan d’exequir pussanza sur dad auters umans. Cun il status regalis era manegià la posiziun, la pussanza e l’influenza dal retg u prinzi ch’era arrivà a la pussanza, pli tard er da sia curt. La translaziun franzosa état ha uschia sa laschà applitgar sin il tegnairchasa economic da la pussanza centrala e pli tard er sin l’unitad giuridica e politica da tut ils burgais entaifer in territori statal (da l’urden dals stans fin a la societad burgaisa).
Dapi ch’è sa sviluppà en l’Europa or da las guerras burgaisas dal temp modern tempriv il stadi modern, consideresch’ins sco ina da las caracteristicas centralas da quel che la convivenza en ina cuminanza statala saja suttamessa ad ina pussanza da regulaziun centrala, la quala stoppia er esser abla da far valair quella, per ch’ils umans possian viver ensemen en pasch e segirezza. Uschia han surtut Jean Bodin e Thomas Hobbes definì il stadi.[4]
Pir vers la fin dal 18avel tschientaner ha il stadi survegnì sia muntada moderna. La pussanza persunala dal monarc, sia suveranitad absoluta, è daventada tras las scrittiras da Locke e Montesquieu in element constitutiv dal sistem politic. Pir cun schliar la pussanza da la persuna dal monarc èsi daventà pussaivel da considerar il stadi sco instituziun abstracta.[5]
Sia muntada odierna sco furma d’organisaziun da la cuminanza exteriura, adina pli pussanta, ha il stadi alura surtut cuntanschì en il decurs dal 19avel tschientaner. Per blers istoriografs da quel temp furmava il stadi (naziunal) in punct fix entaifer lur scrittiras: Jacob Burckhardt (1818–1897) ha considerà il stadi, sper la religiun e la cultura, sco ina da las forzas centralas che constitueschian e dirigian l’istorgia umana.
L’istorgia da la noziun ‹stadi› è pia er l’expressiun da la midada che corporaziuns politicas han fatg tras en il decurs dal temp; perquai èsi contestà, schebain ì saja inditgà da duvrar la noziun moderna cur ch’ins discurra da furmas da pussanza pli veglias. Per part vegn quai acceptà, per part èn ins percunter da l’avis che la noziun dal stadi sa laschia be applitgar sin cuminanzas politicas a partir dal temp modern, e che furmas statalas pli veglias stoppian vegnir numnadas tenor lur denominaziun oriunda (p.ex. polis, civitas, res publica, regimen, regnum u imperium).[6]
OriginEdit
Sur dieschmillis onns han ils umans vivì ensemen en societads senza disponer d’instituziuns politicas formalas u d’in’autoritad constituida. Pir avant ca. 6000 onns, cun il svilup da la civilisaziun, han las emprimas societads cumenzà a survegnir furma cun structuras formalas. En tschertas regiuns èn sa fatgas valair da quel temp las ideas da l’ierarchia, dal cumandar e da la submissiun. Areguard il svilup preistoric d’in emprim urden politic datti differentas teorias istoricas. A l’entschatta furmavan talas societads structuradas tenor princips ierarchics l’excepziun e sa restrenschevan sin il Proxim Orient e pli tard er sin l’Orient Central. La gronda part dals umans vivevan vinavant en stirpas segmentadas. Plaunsieu han societads ierarchicas extendì lur grondezza ed influenza; mintgatant han ellas conquistà territoris da societads segmentaras vischinantas ed han suttamess quellas, per il pli en furma da sclavaria. Per part independentamain da quai, per part er sco reacziun sin il squitsch d’ordaifer, han autras stirpas medemamain sviluppà ierarchias en lur organisaziun sociala e politica. Fin l’expansiun europeica e colonisaziun è la gronda part dals umans en differentas parts dal mund per ordinari stada organisada a moda betg statala, en intginas regiuns fin en il 19avel tschientaner. Pir dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner cumpiglia il model statal da l’organisaziun politica l’entir mund.
Ils emprims stadis èn sa furmads en il quart millenni a.C. Cuminanzas statalas en il senn da structuras da pussanza organisadas a fund e constituidas a basa da dretg public èn pir sa furmadas in pau a la giada en il decurs da l’istorgia.
Damai ch’i na dat ozendi strusch territoris che na tutgan tar nagin stadi e che lubissan ina nova fundaziun, sa furman stadis sin trais modas:
- Entras secessiun (separaziun cunter la veglia dal stadi oriund) ubain relaschada (en enclegientscha) d’ina part dal stadi or da l’uniun statala d’antruras.
- Entras dismembraziun, pia declin e dissoluziun d’in stadi d’enfin qua, uschia ch’i sa furman novs stadis.
- Ubain che dus u dapli stadis d’enfin qua s’uneschan ad in nov; pli savens vegn però territori nov incorporà en in stadi existent (sco che quai è per exempel stà il cas cun l’anteriura Republica democratica tudestga ch’è daventada il 1990 ina part da la Republica Federala da la Germania).
Furmas da stadiEdit
La politologia moderna fa la differenza tranter furmas da stadi, furmas da pussanza e sistems guvernamentals. Igl è quai ina differenziaziun ch’era anc nunusitada en l’antica. Da lez temp resguardav’ins las furmas da stadi e las furmas da pussanza sco sinonims. La classificaziun la pli enconuschenta deriva dad Aristoteles. Quel ha sutdividì las furmas da pussanza en bunas e nauschas furmas d’execuziun dal domini; sco las bunas resguarda el monarchia, aristocrazia e politeia (oz: democrazia), sco furmas degeneradas tirannia, oligarchia e democrazia (oz: oclocrazia, ‹domini da la plebaglia›). Cicero ha be laschà valair las trais furmas positivas monarchia, aristocrazia e democrazia (en il senn odiern) sco res publica.
Dapi il 20avel tschientaner resguard’ins entaifer la politologia las furmas da pussanza e las furmas da stadi separadamain. Ins differenziescha duas furmas da stadi fundamentalas: monarchia e republica. La furma da stadi inditgescha il stadi de jure, pia co che quel è furmà tenor la constituziun. Co ch’il stadi vegn regì, pia il stadi de facto, dependa però da la furma guvernamentala. Uschia vegnan bleras monarchias regidas a moda democratica, entant che la pussanza en ina republica na vegn betg exnum exequida tras il pievel. Per pudair caracterisar l’urden politic d’in stadi, èn pia necessarias omaduas noziuns.
La furma guvernamentala che prevala en blers stadis da tempra occidentala, è quella dal parlamentarissem e da la democrazia represchentativa.
SociologiaEdit
Ferdinand Tönnies attribuescha en si’ovra ‹Gemeinschaft und Gesellschaft› (1887) il stadi a la sfera politica da la societad. Max Weber suonda quest schema cun definir il stadi sco cuminanza umana, da la quala l’administraziun occupa entaifer in tschert territori cun success il monopol da la forza fisica legitima per exequir l’urden. Il stadi modern è segnà tenor Weber dals princips territorialitad, monopol da la violenza, funcziunaris spezialisads e domini birocratic. Il pli tard dapi l’epoca dal colonialissem è questa furma dal domini politic derasada en tut il mund.[7]
Sco sistem dovra Niklas Luhmann la noziun ‹stadi› be en virgulettas. Luhmann definescha la noziun sco instrument semantic: Il stadi na saja nagin sistem politic, mabain l’organisaziun d’in sistem politic che servia a l’autodescripziun da quest sistem politic.[8]
EconomiaEdit
En l’economia publica designesch’ins sco stadi mintga subject da l’economia ch’è munì cun pussanza suverana, per exempel ina regenza, in’administraziun e per part er in’instituziun sui generis. Il stadi vegn considerà sco summa da tut las uniuns obligatoricas. L’agir statal en il senn da l’economia publica cumpiglia en quest senn l’activitad da tut ils nivels politics (incl. vischnancas, regiuns, chantuns e.a.).
Sco subject ch’agescha entaifer ils ciclus economics, vegn il stadi considerà sut l’aspect da sia rolla e muntada per l’economia publica. La scienza da l’economia publica vesa il stadi sco purtader central da la politica economica. Cun agid d’ina politica dad urden, da structura e da process duaja quel garantir il funcziunament dal sistem economic.
Entaifer il quint general da l’economia publica furma il stadi in element dal cirquit economic. El intervegna cun agid da transacziuns monetaras en il svilup dals martgads:
- cun producir, cumprar e vender rauba e servetschs
- cun incassar taglias, taxas e duanas
- cun prestar pajaments da transfer (p.ex. subvenziuns, prestaziuns socialas, gulivaziun da finanzas).
La politica fiscala determinescha, quants daners che vegnan incassads ed impundids per tge posiziuns; las decisiuns da quella influenzeschan tranter auter il preventiv, ils debits statals e la creschientscha economica.
Dretg internaziunalEdit
Caracteristicas da stadisEdit
Il dretg internaziunal classic enconuscha trais caracteristicas da stadis:
- ina populaziun
- in territori cun clers cunfins geografics
- ina regenza stabila ch’exequescha la pussanza effectiva
In stadi vegn considerà sco betg pli existent sch’in da quests trais elements ch’al constitueschan è crudà davant.
Quests criteris valan en stadis federals er per ils stadis parzials (chantuns, pajais federativs e.a.). Tar quels sa tracti però da subjects ch’èn suttamess al dretg dal stadi respectiv e betg da stadis per propi en il senn dal dretg internaziunal.
La teoria dals trais elements ha sviluppà il scienzià da dretg statal e da dretg internaziunal Georg Jellinek. Quella vala oz sco renconuschida generalmain. Cun ademplir quests trais criteris è avant maun in stadi en il senn dal dretg internaziunal ed uschia in subject dal dretg internaziunal.
La Convenziun da Montevideo numna sco ulteriur criteri l’abilitad d’entrar en contact cun auters stadis. Quest puntg da vista n’ha però betg pudì s’etablir entaifer la scienza dal dretg internaziunal. I vegn fatg valair che questa ‹suveranitad exteriura› saja bain ina caracteristica da la pussanza statala, ma ch’ella na furmia betg in’ulteriura, quarta caracteristica dal stadi. Da sa restrenscher als trais elements numnads duaja pussibilitar da resguardar en la definiziun ina paletta da furmas da pussanza da stadis reals uschè vasta sco pussaivel.
Renconuschientscha da stadisEdit
Da differenziar da la qualitad da stadi è la renconuschientscha da stadis. Ina tala renconuschientscha ha tenor l’opiniun generala ina muntada puramain declamatorica, vul dir: ella n’è betg constitutiva per l’atgnadad dal stadi che vegn renconuschì dad esser in stadi. Facticamain furma il grad da renconuschientscha internaziunala tuttina in ferm indizi, a basa dal qual sa lascha concluder sin l’existenza sco stadi tenor dretg internaziunal (mettend pia en il center main la statalitad per sai, mabain la dumonda quant fitg ch’in stadi ha pudì s’etablir sco subject dal dretg internaziunal). I dat però er in puntg da vista tenor il qual la renconuschientscha tras auters stadis furma in element constitutiv da la statalitad.
Da la renconuschientscha da stadis è ultra da quai da differenziar la renconuschientscha da regenzas. Questa differenza daventa da muntada sch’ina regenza che n’è betg legitimada (a moda democratica) surpiglia la pussanza en in pajais (p.ex. en rom d’in putsch militar).
I sa lascha constatar pli e pli che stadis vegnan renconuschids be sch’els resguardan standards elementars che resultan dal dretg internaziunal (p.ex. ina constituziun cun elements democratics). Ultra da quai giogan adina dapli criteris politics in’impurtanta rolla, sco che mussa il cas da la Republica dal Cosovo.[9]
Tut en tut datti en il mund 194 stadis suverans ch’èn renconuschids cumplettamain da las Naziuns unidas resp. da ses stadis commembers (situaziun dal 2019). Igl èn quai ils 193 stadis commembers da las Naziuns unidas ed il Stadi dal Vatican. A la Sontga Sedia (ch’è da distinguer dal Vatican sco stadi) ed al stadi Palestina conceda l’Assamblea generala da las Naziuns unidas il status d’observatur.
Ulteriurs stadis na vegnan betg renconuschids da las Naziuns Unidas, percunter d’ina part dals stadis renconuschids en tut il mund (en parantesa mintgamai il dumber da renconuschientschas, situaziun dal 2019): Palestina (137), Cosovo (114), Republica democratica araba da la Sahara (46), Taiwan (23), Abchasia (5), Ossezia dal Sid (4), Cipra dal Nord (1).
Successiun dals stadisEdit
La successiun dals stadis munta ch’ils dretgs e las obligaziuns d’in stadi vegnan surpigliads tras in auter stadi. La dumonda cura ed en tge dimensiun che novs stadis surpiglian la posiziun giuridica da lur stadis precedents sa tschenta però be sch’in stadi na cuntinuescha betg cun l’identitad dal stadi precedent tenor dretg internaziunal, mabain represchenta in nov subject dal dretg internaziunal. Midadas da la regenza u da la constituziun d’in stadi na muntan anc betg che la cuntinuitad dal stadi vegnia interrutta. Las dumondas che sa tschentan en quest connex èn surtut daventadas actualas en ils cas da la dissoluziun da l’Uniun sovietica[10] e da l’anteriura Jugoslavia.
Critica da la funcziun dal stadiEdit
AnarchissemEdit
L’anarchissem è ina filosofia politica che considerescha il stadi sco immoral, nunnecessari e nuschaivel e che cloma enstagl suenter ina societad senza classas e senza stadi (anarchia).
Anarchists èn da l’avis ch’il stadi saja da natira ennà in instrument da pussanza e da suppressiun, e quai independentamain da la dumonda tgi ch’exequeschia la controlla sur da quel. Las lingias che spartian la regenza dal commerzi privat sajan uschè diffusas ch’ellas sajan quasi inexistentas. En pli rendan anarchists attent ch’il stadi disponia dal monopol d’applitgar legalmain meds da violenza, uschia che quel possia teoreticamain privar l’uman da tut temp da ses dretgs natirals. Auter ch’ils marxists èn anarchists da l’avis ch’i na possia betg esser ina finamira politica da conquistar tras ina revoluziun la pussanza statala. Enstagl èn els persvas che l’apparat statal stoppia vegnir dismess dal tuttafatg e che la convivenza stoppia vegnir reglada autramain, a basa da raits socialas che na partan betg dal princip da la pussanza statala.
Entaifer in stadi, il qual dispona adina da structuras pli u main centralisadas e represchenta uschia adina ina societad da classas ierarchica – uschia vegn argumentà –, na sa laschia ina societad senza classas nunpussaivel realisar. Pertge che be gia l’existenza da daners stgaffeschia inegualitads. Perquai vulan anarchists dismetter ils stadis ed en il cas ideal er remplazzar ils daners tras la societad solidarica; uschia duaja la societad vegnir manada enavos en in stadi egalitar e vegnir restituida tant sco pussaivel l’autonomia ed autarchia da quella.
MarxissemEdit
En sias scrittiras temprivas ha Karl Marx purtretà il stadi sco instituziun «parasitara», construida sin la surstructura da l’economia ch’impundia la lavur cunter l’interess public. Da quai resultian er las classas entaifer la societad. Las relaziuns vertentas entaifer la societad sajan per la classa regenta in instrument d’exequir la pussanza ed il domini politic ed ellas servian en general sco med da regulaziun e da repressiun che rinforzia be anc il cumbat da classas. Marx e ses cumbattant Friedrich Engels han perquai definì sco finamira dal communissem da stgaffir ina societad senza classas, en la quala il stadi stoppia «pirir».
Er per ils ulteriurs teoretichers marxistics è la rolla dal stadi betg socialistic determinada entras sia funcziun entaifer l’urden dal mund chapitalistic. Antonio Gramsci (1891–1937) accentuescha en sia teoria dal stadi che quel furmia be ina da las instituziuns che gidia a mantegnair l’egemonia da la classa regenta. Daspera vegnia la pussanza statala rinforzada tras il domini ideologic da las instituziuns da la societad civila sco baselgias, scolas e meds da massa.
Ralph Miliband (1924–1994) argumentescha che la classa sa servia dal stadi sco instrument per diriger la societad e ch’ella domineschia quel a basa da las relaziuns interumanas tranter ils funcziunaris dal stadi e las elitas da l’economia. Entras quests entretschaments socials, economics e politics ed il fatg ch’ils funcziunaris derivian da la medema classa sociala chapitalistica s’orienteschia il stadi adina als interess dals possessurs dal chapital e saja adina collià cun quels.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Cf. p.ex. Georg Wilhelm Friedrich Hegel: Grundlagen der Philosophie des Rechts.
- ↑ Cf. Alfred Katz: Staatsrecht: Grundkurs im öffentlichen Recht. 18. ed., C.F. Müller/Hüthig Jehle Rehm, Heidelberg/Minca 2010, § 3.
- ↑ Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 17. ed., § 27.
- ↑ Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 17. ed., §§ 9 III 1, 17 II; Rechtsphilosophie, 6. ed., 2011, § 28 I.
- ↑ Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. 3. ed., Beck, Minca 2002, p. 122.
- ↑ Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. 3. ed., Beck, Minca 2002, p. 16.
- ↑ Cf. Schlichte 2005.
- ↑ Niklas Luhmann: Die Politik der Gesellschaft. 2000, ISBN 3-518-58290-9.
- ↑ Frithjof Ehm: Demokratie und die Anerkennung von Staaten und Regierungen. En: Archiv des Völkerrechts, tom 49, 2011, p. 64–86.
- ↑ Cf. p.ex. Claudia Willershausen: Zerfall der Sowjetunion: Staatennachfolge oder Identität der Russländischen Föderation, Kovač, Hamburg 2002.
LitteraturaEdit
- Daron Acemoğlu, James A. Robinson: Warum Nationen scheitern. Die Ursprünge von Macht, Wohlstand und Armut. S. Fischer, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-10-000546-5.
- Arthur Benz: Der moderne Staat. Grundlagen der politologischen Analyse. Oldenbourg, Minca 2001, ISBN 3-486-23636-9.
- Gotthard Breit, Peter Massing (ed.): Der Staat. Ideengeschichtliche Grundlagen, Wandel der Aufgaben, Stellung des Bürgers. Eine Einführung. Wochenschau, Schwalbach 2003, ISBN 3-89974-072-6.
- Stefan Breuer: Der Staat. Entstehung, Typen und Organisationsstadien. Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-499-55593-X.
- Stefan Breuer: Der charismatische Staat. Ursprünge und Frühformen staatlicher Herrschaft. WBG, Darmstadt 2014, ISBN 978-3-534-26459-9.
- Pierre Clastres: La Société contre l’État. Minuit, 1974; tud. Staatsfeinde: Studien zur politischen Anthropologie. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1976.
- James R. Crawford: The Creation of States in International Law. 2. ed., Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 0-19-826002-4.
- Petra Dobner: Bald Phoenix – bald Asche. Ambivalenzen des Staates. Wagenbach, Berlin 2009, ISBN 978-3-8031-2623-8.
- S.E. Finer: The History of Government from the Earliest Times. 3 toms. Oxford University Press, Oxford 1999, ISBN 0-19-820802-2.
- Ernst Forsthoff: Der Staat der Industriegesellschaft. 2. ed., Beck, Minca 1971.
- Michael Gal: Der Staat in historischer Sicht. Zum Problem der Staatlichkeit in der Frühen Neuzeit. En: Der Staat. Zeitschrift für Staatslehre und Verfassungsgeschichte, deutsches und europäisches öffentliches Recht. Tom 54, 2015, carnet 2, p. 241–266.
- Michael Gal: Staaten, Reiche, Dependanten. Grundlegung einer Theorie der Politate. En: Id.: Internationale Politikgeschichte. Konzeption – Grundlagen – Aspekte. Norderstedt 2019, ISBN 978-3-7528-2338-7, p. 239–291.
- Helmut Kuhn: Der Staat. Eine philosophische Darstellung. Kösel, Minca 1967.
- Ernst Meyer: Einführung in die antike Staatskunde. 6. ed., Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1992.
- Axel Montenbruck: Zivilisation. Eine Rechtsanthropologie. Staat und Mensch, Gewalt und Recht, Kultur und Natur. 2. ed. 2010, Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin (PDF).
- Robert Chr. van Ooyen: Der Staat der Moderne. Hans Kelsens Pluralismustheorie. Berlin 2003.
- Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. Eine vergleichende Verfassungsgeschichte Europas von den Anfängen bis zur Gegenwart. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-45310-4.
- Murray N. Rothbard: The Anatomy of the State (PDF; 124 kB).
- Bernd Marquardt: Universalgeschichte des Staates. Von der vorstaatlichen Gesellschaft zum Staat der Industriegesellschaft. Lit Verlag, Münster 2009, ISBN 978-3-643-90004-3.
- Klaus Schlichte: Der Staat in der Weltgesellschaft. Politische Herrschaft in Asien, Afrika und Lateinamerika. Campus, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37881-7.
- Carl Schmitt: Der Begriff des Politischen. 7. ed., Duncker & Humblot, Berlin 2002, ISBN 3-428-08725-9.
- Gunnar Folke Schuppert: Verflochtene Staatlichkeit. Globalisierung als Governance-Geschichte. Campus, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-593-50180-2.
- Stefan Talmon: Kollektive Nichtanerkennung illegaler Staaten. Grundlagen und Rechtsfolgen einer international koordinierten Sanktion, dargestellt am Beispiel der Türkischen Republik Nord-Zypern. Mohr Siebeck, Tübingen 2006, ISBN 3-16-147981-5.
- Hans-Peter Waldrich: Der Staat. Das deutsche Staatsdenken seit dem 18. Jahrhundert. Olzog, Minca 1973, ISBN 3-7892-7063-6.
- Weltbank (ed.): Weltentwicklungsbericht 1997. Der Staat in einer sich ändernden Welt. Washington, D.C. 1997, ISBN 0-8213-3772-6.
- Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre. Politikwissenschaft. 17. ed. amplifitgada, Beck, Minca 2017, ISBN 978-3-406-71296-8.


text:
2005
El 2005 a l'è stad un ann del secol quell de vintun.
Cossa gh'è sucess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Per regordà i 200 agn che l'è nassid ol Hans Christian Andersen, ol Gioancarlo Giaàss l'à tradoeuzit 'n Bergamàsch e mandad in stampa un lìber di sò favole pioeu cognosside.
- Fin de otober: la nass la Wikipedia in lombard
Chi l'è che l'è nassud[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi l'è che gh'è mort[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 5 de avril - Papa Giovann Paol II al secol Karol Józef Wojtyła.


text:
Seser en il tren senza mascra, ir a lavurar en in biro cun tut ils collegas ed ir ad ina festa pli gronda senza certificat. Bainbaud vegn quai puspè pussaivel. Il Cussegl federal planisescha numnadamain da schluccar tant pli spert las mesiras encunter il coronavirus. Igl è in pass che pudess procurar tar diversas persunas per difficultads, di l’expert per la sanadad psichica Alain Di Gallo.
I dat segir persunas che han grondas temas dal virus. Quellas persunas vegnan ad avair fadia da puspè esser enturn persunas.
Dentant era persunas che n’han betg grondas temas, mabain èn s'adattadas a la situaziun ed eran uschia per exempel passa dus onns en homeoffice ed han reducì ils contacts, pudessan avair difficultads da returnar enavos en l'uschenumnada normalitad.
Mintgina ses agen tempo
Co che nus reagin sin il coronavirus saja fitg individual. Il schefmedi da la psichiatra per uffants e giuvenils a Basilea fa in exempel cun in uffant: «È l’uffant stà avant la crisa fitg activ, saja quai en in club da ballape u tar in'autra activitad ed è gugent en cumpagnia, lura riva quel subito puspè da sa disar vi dad in mund senza mesiras.» Auter pudess quai esser per in uffant che n'aveva gia avant la pandemia betg uschè gugent l’activitad en ina gruppa. Quel uffant pudess avair dapli fadia. Impurtant saja da betg sfurzar enavos en activitads. Mintgin duai pudair returnar en ses tempo senza squitsch. Impurtant saja dentant da discurrer surlonder e da betg giuditgar quai sco debel.
Blers vegnan da turnar senza problems
Ord vista psicologica na dettia betg ina via «meglra» per schluccar. Sche las mesiras vegnan schluccadas en ina u pass per pass, dettia quai adina persunas che san ir enturn cun in meglier che cun l’auter.
Alain Di Gallo di però che la gronda part da la populaziun vegn a sa disar svelt e bain ad in mintgadi senza mesiras.
Il podcast politic. In sguard davant e davos las culissas da la politica naziunala.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Las participantas ed ils participants survegnan cun lur numer da partenza er in code ch'inditgescha nua e cura ch’els han da partir la dumengia dal maraton. A maun da quest’infurmaziun possian ils sportists arrivar a pli curta vista si Malögia, uschia il directur dal Maraton da skis engiadinais, Menduri Kasper.
Nus avain studegià las ultimas emnas vid ina varianta a la partenza, per pudair garantir dapli segirezza per las passlunghistas ed ils passlunghists.
Il nov proceder da partenza saja ina consequenza indirecta da la pandemia. Cun partir en pli pitschnas gruppas hajan ils sportists er dapli plazza sin l’areal da partenza, ed il chatschim per ir en la boxa da partenza po vegnir evità. En congual cun avant hajan las passlunghistas ed ils passlunghists quatter giadas dapli spazi.
Partenza en undas
Ils maximalmain 14’200 participants vegnian scumpartids en 29 differentas undas, à 300 fin maximalmain 500 persunas. Grazia a questas partenzas etappadas spereschan ils organisaturs er, ch’i na dettia memia cumulaziuns tras il transport cun il traffic public da San Murezzan a Malögia en bus. Il maraton ha lieu ils 13 da mars.


text:
Alghero
Alghero (L'Alguer en català; S'Alighera en lèngua sàrda; Alguer o Alguero 'n spagnöl; Algaria 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 43.387 abitàncc, 'na superfìce de 224 km² e 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Olmedo, Putifigari, Sassari, Uri, Villanova Monteleone.
Part de la sò popolasiù l'è uriginària dei cunquistadùr català de la fì del médio évo, época 'ndèla quàla la Sardégna l'ìa par del Regn de Aragóna. Per chèsta rizù, 'na part significatìva de la popolasiù locàl la pàrla amò l'algherés, en dialèt de la lèngua catalàna. El régn de Aragóna el g'ha ìt apò 'na 'nflüènsa fondamentàla endèl'architetüra de la cità.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Bruvél-Campugnin
Bruvel Campugnin (nòm uficiàl in italian: Brovel Carpignin in Piemuntes; Brovello-Carpugnino in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 706 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 85 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Armagn, Massin e Lesa) e 'l gh'ha, ultra ai dü center principai che ghe dan el nom, alter dò fraziun: Graja Piana e Strupin, senza cünta i lucalità de Cassinun e de Loch.
Di tre zon de la qual l'è cumposta la pruvincia, el paes el fa part de quela del Cüsi.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bruvél-Campugnin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Steven
El San Steven (grech: Stéfanos) a l'era vun di diacon scernii de la prima comunità cristiana per dàggh ona man ai apostoi.
Per la soa fed cristiana inscì forta, l'è staa processaa del Sinedri e condannaa a vess lapidaa. El sò mazzament el le fa vegnì el primm marter de la Storia de la Gesa, e per 'sta reson el gh'ha on post e ona venerazzion bei important. Al sò martiri l'ha tolt part anca el Saul, prima de cambià nomm in Paol e deventà vun di apostoi pussee important.
L'è veneraa 'me sant, el 26 de dicember.
Patronaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Lombardia, San Steven a l'è 'l patronn de:


text:
Forza idraulica: Augment dalla valurisaziun entras scadenzas da concessiun
9. February 2022 – La fracziun dall’Allianza dil Center Grischun ha avon cuort discussiunau la sessiun dil fevrer en preschientscha dils treis cussegliers guvernativs Marcus Caduff, Dr. Mario Cavigelli e Dr. Jon Domenic Parolini. La fracziun ha inaga dapli suttastrihau l’impurtonza dalla forza idraulica ed ha aschia articulau la segirtad da provediment per la societad e l’economia.
La forza idraulica ha ina gronda impurtonza el Grischun. Ella contribuescha per gronda part al manteniment da tenutas fundamentalas da viver el Grischun ed aschia all’autodeterminaziun dalla populaziun. La fracziun ei unida che la valurisaziun seigi utila per las Grischunas ed ils Grischuns resp. che tala duei restar el cantun. Ella sustegn la strategia davart la forza idraulica ch’ei vegnida proponida dalla regenza. Leutras duei la forza idraulica vegnida francada aunc pli fetg el cantun. Plinavon duein il cantun sco era las vischnauncas da concessiun profitar a liunga vesta dalla resursa custeivla. «Aschia dat il cantun Grischun in’empermischun allas generaziuns vegnentas che la valurisaziun resta aunc pli fetg enteifer nies cantun», affirmescha Martin Bettinaglio, co-president dalla fracziun.
Forza idraulica augmenta la segirtad da provediment per la societad e l’economia
La strategia davart la forza idraulica augmenta la segirtad da provediment per la societad e l’economia Grischuna, metta denton las vischnauncas da concessiun avon novas sfidas. La fracziun dil center pretenda perquei ch’il cantun sustegn las vischnauncas cun savida ed era en las negoziaziuns. Las vischnauncas duein en mintga cass mantener la suveranitad da decider e plinavon slargar la reit da contacts in sut l’auter.
Per la societad da menaschi ed administraziun duein – sco la regenza prevesa – en emprema lingia interpresas privatas cun stretga relaziun tiel Grischun vegnir tratgas neutier e rinforzadas. Ei astga buc esser l’idea d’ereger atgnas societads che concurrenzeschan l’economia privata. Alternativ duei la regenza sustener la domiciliaziun da novas interpresas sche la savida corrispundenta ei buc avon maun el cantun.
Per ils quitaus dall’agricultura
L’Allianza dil Center fa quitaus per las consequenzas dalla presenza d’animals da rapina gronds. L’augmentaziun stedia dil diember da tals animals, oravontut dils lufs, influenzescha la cultivaziun dall’agricultura e dall’economia alpestra. «Fuormas da cultivaziun ch’ein secumprovadas duront decennis ein periclitadas ni mo pusseivlas cun gronds impundiments persunals e finanzials», ei Reto Crameri, co-president dalla fracziun, perschuadius. La grevezia psichica e fisica dallas famiglias da purs e dil persunal dallas alps crescha.
La fracziun dil center pretenda per quei motiv cull’incumbensa da fracziun in questiunari concernent igl animal da rapina grond tier tut ils menaschis purils el cantun e tier tuts ils menaschis d’alpegiada. Ei duei vegnir eruiu schebein e co la populaziun creschenta dils lufs effectuescha ils menaschis. Concret less la fracziun dil center saver schebein pastiras ni l’alpegiada da certas categorias d’animals ein vegnidas cedidas, co ei stat culla grevezia psichica e fisica dallas puras e dils purs sco era dallas pasturas e dils pasturs, e la finala era sch’igl ei vegniu investau ella protecziun da muntaneras. La fracziun beneventa la posiziun dalla regenza. Ella suonda alla fracziun dil center e vegn a documentar la situaziun tiels menaschis purils e d’alpegiada cun agid d’in questiunari. Aschia duein ils quitaus dall’agricultura e dall’economia alpestra grischuna vegnir mussai si.


text:
Il Cussegl dals chantuns ha refusà l’iniziativa cun 32 cunter 8 vuschs, tar quatter abstenziuns. Cun 30 cunter 14 vuschs, e senza abstenziuns – ha il cussegl era refusà d’entrar en la cuntraproposta directa dal Cussegl federal.
L’iniziativa «Na a l'allevament intensiv en Svizra» vul scumandar la tegnida d’animals en gronda quantitad, e francar en la constituziun la dignitad dals animals en l’agricultura. Las novas reglas duain esser almain uschè strictas sco las directivas da Bio-Suisse dal 2018.
Er Na a la versiun dal Cussegl federal
Il Cussegl federal vuleva integrar elements centrals en ina cuntraproposta. Concret fiss quai stà stallas ed auters suttetgs favuraivels als animals, ch’ils animals possian sortir regularmain e da mazzar cun quità animals da niz. El aveva dentant desistì d’integrar las reglas da bio e regulaziuns davart imports.
Suenter ch'il parlament a Berna ha ditg Na a la cuntraproposta directa – decida il suveran svizzer a l'urna davart l'iniziativa.


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/3
Una nuvela del Bucasc[edit]
I dich donca ca int i temp dal prim re da Cipri, incura ca Goffredo da Bugliun al veva già ciapää la Tera Santa, l'è sücess ca üna sciura da la Guascogna l'è andacia ä fä ün pelegrinagg fin ä la Tomba dal Signur. Int al tornä indree, incura ch'l'è giüda riväda ä Cipri, la s'è imbatüda in certi balossun ch'i j'han facc gran vargogna e vilania. E lee, 'sta dona, la nu 's podeva dä ben; l'ha pansää d'andä dal re e 'j fä lan sè lamentänza. Ma varün i j'han dicc ca la fadiga la füss pardüda, perchè ca 'l re l'era ün om vil e da nagot, ca impè ga gastigä lan ofesa facia äi ältar, a s'an lasciäva fä a lü stess tücc i dì üna per sciort, cunt üna viltà ca l'era propi üna gran vargogna; da maniera ca tücc quei ch'i la vevan ciapäda sü, i j'han fagevan varüna pel svargognää, e inscìa i la sfogävan. Incura ca la sciura l'ha santii quel là, l'ha pers tüt la sparänza da 's pudé vandicä. L'ha però pansää pe 's vandicä ün poo dal sè dolür, da mordar ün zichetin 'stü misarabal re. Scichè lee a j'è andacia danänz bragiand e la diss: "Sciur re, i nü sün mia gnida chilò in la tè prasenza pel la sparänza ch'i abia da gnì vandicäda da l'afrünt ca m'è stacc facc, ma i 't voless soma pragä ca tì 'm digess, pè 'm sodisfä ün poo, cüsa ca tì ti fa ä süfrì i afrünt ch'i ha santii ä dì ch'i 't fan ä tì, e 'nscìa i 'mprendarà forsa da tì ä süfrì cün pazienza la vargogna ch'i m'han facc, ca Dio sa s'i 't la regalass gügient, soma ch'i podess, già ca tì ti lan sa tödel sü inscì ben"
Al re, ca infin in issa l'era stacc indülent e paltrun, l'è giüü 'ncusa ca 's dassdass sü dal son; l'ha scümanzää cün l'afrünt ch'i vevan facc ä 'sta dona, e n'ha facc gran vandeta. E pö, da là inänz, tücc quei ch'i fagevan vargota cüntar l'onür da la sè cürona a i parsaguitäva quant ca 'l podeva.
Giovanni Papanti, parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 631-632


text:
Sport da scola voluntar
Ina investiziun en il futur
Per uffants e giuvenils duain pussaivladads da far sport e da sa mover en il mintgadi daventar insatge che sa chapescha da sez. Perquai vegn il sport da scola voluntar promovì da graubündenSport cun cleras finamiras. Las scolas survegnan uschia la pussaivladad d'arranschar ina purschida attractiva per lur scolaras e scolars, e quai cun il sustegn dal chantun.
Pertge sport da scola voluntar?
-
Moviment fa bain ed è impurtant per in bun svilup corporal, spiertal e social dals uffants e giuvenils.
- Las scolaras ed ils scolars emprendan d'enconuscher novas disciplinas da sport divertentas chi fan plaschair. Ellas ed els survegnan la motivaziun da far sport er ordaifer la scola. Quai è la basa per sa mover e per far sport durant l'entira vita, per uschia promover l'atgna sanadad.
- Il sport da scola voluntar sa vesa sco punt tranter il sport da scola obligatoric ed il sport d'uniun e duai motivar ils uffants e giuvenils da far pli tard sport en in'uniun.
- Per dapli sport e moviment en il mintgadi da scola pon las uras libras tranter e suenter las lecziuns vegnir emplenidas durant il temp da bloc cun purschidas da sport. Medemamain pon las structuras dal di cumplementaras a la scola ed a la famiglia vegnir extendidas tras purschidas da sport supplementaras.
Tge è sport da scola voluntar?
Il sport da scola voluntar cumpiglia curs da sport da scola voluntar sco er champs da sport da scola en il rom da Giuventetgna+Sport (G+S), il program naziunal da promoziun dal sport.
Ils curs da sport da scola voluntar èn purschidas che han lieu mintga emna sut la direcziun cumpetenta da G+S e che porschan a las scolaras ed als scolars in trenament regular en il sectur dal sport da massa. En il cas ideal han quests curs lieu directamain suenter l'instrucziun obligatorica, sur mezdi u in suentermezdi liber sin l'areal da scola u en ils stabiliment da sport da la vischnanca.
Ils champs da sport da scola duran almain quatter dis, vegnan organisads da manadras e manaders da G+S e porschan in rom adattà per integrar il moviment ed il sport. Pervia da lur posiziun extraordinaria durant l'onn da scola daventan questas occurrenzas eveniments nunemblidaivels per ils uffants, per ils giuvenils e per las persunas d'instrucziun. En ils champs ston avair lieu mintga di almain duas unitads da sport da mintgamai duas uras.Tut ils detagls davart questas purschidas da sport da scola G+S sut
www.jugendundsport.ch / Schulsport.
Abunar la newsletter
Vulessas Vus esser infurmada/infurmà davart il sport da scola voluntar? Alura abunai la newsletter "Sport da scola voluntar chantun Grischun". En quella chattais Vus tut las novitads davart il sport da scola voluntar sco er exempels or da la pratica actuala da purschidas existentas.
Qua pudais Vus abunar la newsletter "Sport da scola voluntar".


text:
A Zuoz hai dà dumengia suentermezdi ina collisiun tranter dus autos. Curt suenter las 16:00 è in automobilist da 24 onns charrà da Madulain en direcziun Zuoz. En in caraun tar Champatsch è el glischnà cun ses vehichel sin il vial oppost, là è el lura collidà cun in auter che vegniva encunter. Tar la collisiun sajan ils dus manischunzs ed ina cunpassagiera vegnids blessads, scriva la Polizia chantunala. In team da salvament da l'Engiadin'Ota ha lura transportà els en l'ospital. Vi dad omadus autos hai dà in donn total.
Accident a Zuoz Collisiun tranter dus autos
RTR novitads 10:00


text:
Südtirol Pass abo+ por scolars y studënć
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
La domanda podará gní fata, sides por ciafé che por renové le Südtirol Pass abo+, ma online sön le sit www.mobilitaaltoadige.info pian ia dal 01.05.2019.
Le Südtirol Pass abo+ pó ince gní damané cun la tle d’azes digitala (SPID o cherta di sorvisc ativada cun letur). Le medemo vel ince por ti rové pormez al cunt dl utënt online. Te chësc caje vára MA PLÜ da ti rové pormez al cunt dl utënt online cun la tle d’azes digitala.
Le Südtirol Pass abo+ é n documënt de iade cun inom, che ne pó nia gní dé inant, che an pó adoré sön düc i mesi de trasport südtirolmubiltà, danter chisc les ferates regionales cina al Prener, Vierschiach y Trënt, y sön n valgönes linies dl bus sura i confins provinziai fora.
Ma ativan online i sorvisc implü a paiamënt vára da paié cun le Südtirol Pass abo+ ince i iadi cina a Desproch o Lienz, i sorvisc de trasport sön i mesi nightliner o le trasport de rodes o tiers.
L’abonamënt ne po nia gnì tut da jì plü lunć sciöche cun l’IC, l’EC, l’AV.
Le Südtirol Pass abo+ vel dal 1° de setëmber cina ai 15 de setëmber dl ann do.
Al á le dërt mitans y mituns y jones y jogn che l’ann de presentaziun dla domanda ne complësc nia 27 agn y che fej pert de öna de chëstes categories:
• mitans y mituns y jones y jogn che á la residënza tla provinzia de Balsan, che fej na scora o ativités de stüde tla provinzia o defora dla provinzia;
• mitans y mituns y jones y jogn che n’á nia la residënza tla provinzia de Balsan, mo che fej na scora o ativités de stüde tla provinzia;
• porsones che fej na formaziun de basa tl setur sozial.
Por podëi adorè chësc sorvisc n'àn nia bria da presentè documënć implü.
Te chësc caje vëgnel fat controi a caje adatà por verifiché sce al é vëi ći che é gnü detlarè (lege provinziala n. 17/1993).
Al vëgn calcolé la tarifa anuala che ti corespogn al momënt dla domanda
- 20 euro por scolares y scolars dla scora elementara, mesana y alta y por che che frecuentëia la scora profescionala o na formaziun de basa tl setur sozial a tëmp plëgn y lerneres y lerneri che n’á nia ciamó complí 18 agn y che fej la scora profescionala (chël ó dí che ne complësc nia cina ai 31 de dezëmber, ann de presentaziun dla domanda, 18 agn);
-
150 euro por studëntes y studënc universitars, lerneres y lerneri che á complí 18 agn y che fej la scora profescionala, por che che fej na scora serala y che che frecuentëia na formaziun de basa söl laur tl setur sozial.
Le paiamënt pó gní fat cun les modalités scrites dessot:
1. Prepaid:
• online cun cherta de credit;
• tres internet-banking cun les banches abilitades;
• pro les portines y i punc de venüda südtirolmubiltà.
2. Postpaid: al vëgn adebité sön le cunt corënt bancar (SEPA Direct Debit).
Tl caje de arobada, pordüda o danejamënt dl Südtirol Pass abo+ mësson damané do n duplicat. Por le duplicat mësson paié 20 euro sciöche spëises aministratives.
Ma tl caje de na cherta de iade intiera, mo che ne vá nia, ciafon na tessera nöia debann. Te chësc caje jide prëibel dala scora o da un di punc de venüda südtirolmubiltà.
La domanda de duplicat pó gní fata:
• online dal genitur (sce la scolara o le scolar n’á nia arjunt la majera eté) o diretamënter dala scolara o dal scolar (sce sura i 18 agn) tres l’account por le Südtirol Pass abo+
• tres le secretariat scolastich por les scores tl Südtirol
• tres le Call Center 840 000426 (dal lönesc al vëndres: 9:00-13:00 y 14:00-18:00)
• pro les portines y i punc de venüda südtirolmubiltà.
Paiamënt dl duplicat
- Sce le contrat é Postpaid (chël ó dí che le cost vëgn adebité sön le cunt corënt bancar - SEPA Direct Debit), gnará le cost dl duplicat ajunté sön la fatura.
- Sce le contrat é Prepaid (chël ó dí da ciarié sö), él da paié te un di punc de venüda südtirolmubiltà te 15 dis.
Metede averda:
Sce le duplicat ne vëgn nia paié te 15 dis vëgn la tessera blocada. Te degun caje ne pón paié a scora!
- Deliberaziun dla Junta provinziala n. 760 di 5 de lugio 2016
Cunt dl utënt:
Ara jará ince, canche che an fej domanda o te n secundo momënt, da ativé, tres le sit www.mobilitaaltoadige.info, n account cun chël che an ti röia pormez a chisc sorvisc online:
• consulté la situaziun dla tessera abo+ • visualisé iadi eventuai cun i sorvisc a paiamënt • mudé la modalité de paiamënt • ativé/dejativé i sorvisc implü • damané n duplicat/bloché la tessera • mudé/ajorné i dac anagrafics.
Al cunt dl utënt onnline vára ince da ti rové pormez cun la tle d’azes digitala (SPID o cherta di sorvisc ativada cun letur). Te chësc caje vára MA PLÜ da ti rové pormez al cunt dl utënt online cun la tle d’azes digitala.Sorvisc implü a paiamënt por l’abo+:
Canche an scrí fora la domanda online pó les porsones che fej domanda chirí fora sce ativé chisc sorvisc implü a paiamënt:
• trasport dla roda;
• trasport de tiers
• sorvisc nightliner
• iadi cina a Desproch y Lienz (cun la tarifa dla ÖBB);
• registré süa “ÖBB Vorteilscard”. Te chësc caje vára por les trasses dla ferata cun destinaziun Desproch o Lienz da adoré la tarifa smendrida preodüda dala “ÖBB Vorteilscard” por la trassa austriaca.
Check in/Check out: Ara funzionëia avisa sciöche cun le Südtirol Pass normal, porchël messarán fá le check-out sön i mesi extraurbans y dé dant le codesc dl travert tla staziun olache an pëia ia por i iadi cun la ferata.
Por adoré i sorvisc implü vál debojëgn da ciarié sö le Südtirol Pass abo+ (tarifa minima 20 euro) o chirí fora la modalité de paiamënt postpaid.
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Formulars
News abo+ ladin
- D’atres injuntes
- Desćiaria jö l'injunta (pdf) [81 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 04/11/2019)
Ënt competëntUfize Trasport de persones
Palaz provinziel 3b, Plaza Silvius Magnago 3, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 54 80
E-mail: personenverkehr@provinz.bz.it
PEC: personenverkehr.trasportopersone@pec.prov.bz.it
Terminns
La domanda podará gní fata, sides por ciafé che por renové le Südtirol Pass abo+, ma online sön le sit www.mobilitaaltoadige.info pian ia dai 01.05.2019 cina ai 31 de dezëmber dl ann de domanda y cina ai 28 de forá dl ann dedô.Metede averda:
- Le Südtirol Pass abo+ nia renové ne vel nia plü dai 15.09.2019 inant. Sön le display dl aparat da obliteré gnarál sö te chësc caje l'imaja de “tessera tomada”.
- Sce al é gnü renové online tres le sit, mo nia ciamó paié, gnarál sö dai 16.09.2019 inant sön le display dl aparat da obliteré l'imaja “Euro 0” - credit rové.


text:
exposiziun da scola
Suenter treis onns pausa ha la Scola Sedrun puspei organisau l'exposiziun da scola tradiziunala. L'occurrenza alla fin digl onn da scola 2015/16 ha anflau bun'accoglientscha da vart dils geniturs e parents - la Scola Sedrun ha astgau beneventar cun grond plascher ina massa glieud a quella sera. Era uonn ein las scolaras ed ils scolars cun lur persunas d'instrucziun puspei stai fetg creativs. Da quei han ils visitaders astgau seperschuader ellas differentas stanzas da scola. Entginas impressiuns dalla lavur prestada duront igl anfleis Vus cheu sut.
fotografias da Romana Deragisch-Hendry
fotografias da Sandro Tomaschett


text:
Anf
Anf (en Italià: Anfo), l'è 'n cümü de 486 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Val Sàbia, 'n Pruvìncia de Brèsa. L'è sitüàt söla spónda ucidentàl del Lac d'Ìder a 48 km a nòrt de la cità de Brèsa..
Pòst de vilegiadüra d'istàt, Anf l'è citàt söi docümencc zà 'ndèl IX sècol e l'è crisìt sura de töt entùren a la Ròca, che l'è 'na postasiù militàr de piö o méno 50 ha (150 piò) postàda söi pridù a pich söl lach, che segónt chèl che i pènsa 'n quach ricercadùr la izistìa zà amò prìma del 1400 come fortèsa longobàrda. L'è stàda rifàda dei Venesià 'ndel 1450-90 per presidià 'l cunfì col principàt de Trènt, e piö tàrde de Napuliù Bunapàrt 'ndèi prim agn del 1800.
Evulusiù demogrgàfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Anf l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Check this out on Chirbit
La mission dij stantadoi. “Ora, apress a ste còse, ël Signor a l’ha ancora stabiline d’àutri stantadoi, e a l’ha mandaje da doi a doi përchè a andèisso anans ëd chiel, an tute le sità e an tùit ij pais doa ch’a l’avìa da passé. A disìa: “La mësson a l’é granda, ma a-i na j’é pòchi ch’a sio dispòst a travajé; preghé donca ‘l Signor dla mësson, ch’a possa ‘d travajeur ant ij sò camp. Adess andé: iv mando tanme d’agnej an mes ai luv. Porteve nen d’arzan, nì la borsa da viagi o n’àutra pàira ‘d sàndole, e fermeve nen a ciaciaré për la stra. Quand ch’i intre ant la ca ‘d quajdun, comense a dì: “La pas a sìa a sta ca!” S’a-i é lì quajdun ch’a na sia degn, la pas ch’i j’àugure a l’avrà sò efet, se nò, la pas a artornrà a vojàutri. Passé nen da ca an ca: stè mach ant un sol leugh. Mangé e bèive lòn ch’av butran dëdnans. Sté nen lì a limocé quand ch’a v’ufrisso d’ospitalità, përchè coj ch’a travajo a mérito soa paga. S’i intre ant na borgià e la gent av dà ‘l bin-ëvnù, mangé tut lòn ch’av sarà presentà. E varìje ij malavi ch’a-i saran, e dije a la gent: “Ël Regn ëd Nosgnor a l’é rivà davzin ëd vojàutri”. Ma s’i intre ant na borgià e la gent a v’arsèiv nen, seurte an le stra e dije parèj: “Fin-a la póer ëd vostra borgià ch’a l’é tacasse ai nòstri pé i la sopatoma vìa. Contut i l’eve da savèj ch’ël Regn ëd Nosgnor a l’era rivà davzin ëd vojàutri [e i l’eve arfudalo]. E iv diso ch’ ël dì dël giudissi a sarà pì soportabil për Sòdoma che për cola borgià” (Luca 10:1-12).I vorìa ch’i concentrèisso nòstra atension an sl’ùltim vers, ch’a dis: “E iv diso ch’ ël dì dël giudissi a sarà pì soportabil për Sòdoma che për cola borgià” (Luca 10:12).
La dëstrussion dle Sità ‘d Sòdoma e ‘d Gomòrra, ch’a l’é n’esempi ësclint dël giudissi ‘d Nosgnor an sla gramissia uman-a, a fà në spich ëspecial ant ël lìber dla Génesi. Ant ël test biblich d’ancheuj i vëddoma coma ch’a sia ‘dcò dovrà ant l’evangeli për mostrene na lession ëd pèis, e coma ch’a Gesù a l’aplica a sò ministeri.
A l’é nen na surprèisa ch’i sentoma dj’arson ëd Sòdoma ant ël Testament Vej fin-a anans ch’as parla ‘d lòn ch’a l’é capitaje a costa sità an Génesi 19. Pr’ esempi, Levitich 18 a comanda a Israel ëd pa nen pijé part a la sòrt ëd pecà dël sess ch’a j’ero praticà an Canaan, përché coj pecà-lì a l’avrìo possà Nosgnor a taparé vìa ij cananita da cola tèra. La condan-a dl’omosessualità (v. 22) e dl’ansest (6-18) a l’avrìa bin tòst arciamà a la ment Sòdoma, an butand an evidensa che Israel a l’avìa nen da dventé parèj ëd coj che Nosgnor a l’avrìa giudicà con na pieuva ‘d feu e ‘d sorfo ant ij dì ëd Lòt.
L’amonission ëd Nosgnor a l’era nen mach adressà a Canaan, ma ‘dcò a j’àutre nassion, ch’a l’avrìo fàit l’istessa fin ëd Sòdoma, s’a l’avèisso përseverà a fé ij sò pecà. Geremìa, pr’ esempi, a l’aplica costa amonission a Edom (49:17-18). A frapa special, contut, coma ij profeta a faso ‘d régola ‘l paragon an tra la comunità dl’Aleansa e Sòdoma e Gomòrra. Isaìa 1:10 a s'adressa ai cap d’Israel coma “ij cap ëd Sòdoma” e ai sò sitadin coma “la gent ëd Gomòrra”, përché j’Israelita a j’ero dventà fin-a pì gram che Sòdoma, e che për lòn a l’avrìa bin merità l’esili.
Combin che Sò pòpol a l’avìa dëspresialo, Nosgnor a l’é nen dësmentiasse ‘d lor ant l’esili. Al opòst, a l’ha mandaje ‘l Messìa për ancaminé Sò regn. A diferensa dij Sodomita, coj ch’a vivìo durant ël ministeri ëd Gesù an sla tèra, a l’avìo bin scotà sò apel al pentiment. La question ëd nòst test dl’evangeli a l’é donca costa: Se ‘l Messia e ij sò avertiment, lor a jë scoto, l’arzultà ch’a n’avran a sarà ‘d gran’ benedission (Luca 10:1-9). Ma s’a l’avèisso arfudà la paròla dël Crist e dij sò apòstoj, sò destin ëd lor a sarìa stàit bin pes ëd col ëd Sòdoma, përché cola paròla a l’han bin sentila da la boca midéma ‘d Gesù (vv. 10-12).
Costa amonission a val ëdcò për nojàutri ancheuj. S’i restoma ant ij nòstri pecà e i arseivoma pa nen ël Crist, is trovroma ant na condission bin pes ëd cola ‘d Sòdoma. Tuti a son donca ciamà al pentiment e fidesse an Chiel.
La prima dle 95 tesi dl’Arformator Martin Lùter a dis: “Quand che nost Signor e Magister, Gesù Crist a l’ha dit: “Pentive!”, chiel a l’ha ciamà che la vita antrega dij cristian a sia un-a ‘d pentiment”. L’aplicassion che ‘l Crist a fà dla dëstrussion ëd Sòdoma a n’arcòrda ch’i faso minca dì n’esam ëd cossiensa e ch’i viro le spale a lòn che Nosgnor a considera ‘n pecà. Costa aplicassion a n'arciama a la ment ël destin ëd coj ch’a arfudo l’Evangeli. I l’oma da pijé bin an sël sério che dëdnans a l’anunsi dl’Evangeli nostra decision a l’ha ‘d conseguense eterne.
3 'd Luj 2016 - Duminica apress Pancòsta ch'a fà set - 2 Re 5:1-14; Salm 30; Galati 6:1-16; Luca 10:1-11, 16-20
Orassion - Nosgnor! Ti t l'has mostrane a osservé ij tò comandament për l'amor anvers ëd Ti e 'd nòst pròssim; acòrdane la grassia 'd tò Spirit Sant, che nojàutri i sia consacrà a Ti ëd tut nòst cheur, e an comunion fraterna d'amor ancreus; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna coj Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, pr' ij sécoj dij sécoj. Amen.