text:
L lëur da paur
L ann da paur nfin dan l 1960
Nosc antenac, ma nce nosc cunzitadins plu de tëmp à vivù plucheauter lauran da paur y à fat pea nce ani drët dala stënta.
Tlo vëniel mpue cuntà de coche l cialova ora n ann sun n luech da paur.
L lauré i ciamps tulova n gran lëur. Uni doi ani messoven “tré tiera”. Cun carëc a cerela univa la tiera che sbrisciova ju, trata inò suinsom l ciamp. Chësc lëur drët sfadiëus univa fat d’ansciuda do che i ciamps fova tarënc. Dedò pudoven pué i ciamps. I paures plu dal muet puova cun n ciaval y chëi che n ova degun, fajova chësc lëur cun i bues. Do che n ova puà, jiva l paur a sené (siela, orde o avëina) cun n gran cëst y pona univa la sumënza curida ju cun tiera trajan tres i ciamps l ërpesc.
Ajache l fova l pericul che pervia dl stlet tëmp, dla dlacia, dla nëif y tampesta vel’sort de blava ne cherscësse nia, univel senà plu sortes de blava a na maniera che almanco una cherscësse, ma nce reves, patac, arbeies y pavé. La gran pert dla blava univa seneda d’ansciuda ora dla siela che n senova d’autonn acioche la cherscësse l ann do. D’instà pona univel sejelà adurvan na sëijela. N lëur drët sfadiëus ajache n messova sté per plu ëura cufei danjù sota l surëdl plu sterch. La blava sejeleda univa tacheda adum te manes che univa purtedes cun na fiertla te tublà y cuncedes ora sun lates sun palancin. Ulache l fova mesun univa la manes lascedes ju di ciamps fin pra tublà sun cordes tacan la manes pra cereles. Sejelà univel riesc do l tëmp da mont, ntëur la Gran Santa Maria (15 de agost).
De utober pona univel flelà (bater i graniei ora dla spies a na maniera da i spartì dal stram) y chësc univa fat te ea (fonz a mesa tublà), da plu persones dl ridl, se judan ora danter ujins. A flelé ti dajoven na gran mpurtanza nce al ritm. Per flelé a sies fovel nce de bujën de vester mpue de mujiga a na maniera de ne ruvé nia ora. Ntant che i ëi flelova, messova n’ëila o vel’mut auté la manes. Do che n ova flelà, univa l stram metù da pert per stierder al bestiam y n pert per fé avaià (mescedé stram y fën) da vejelé l bestiam, ma dantaldut i ciavei. La blava scueda adum te ea canche n tulova demez l stram, univa donca vintleda te n mulin a vënt che spartiva i graniei dal stuep y vel’restl de spies. Pona univela metuda te steies (unità de mesura de feter 25 kg de blava) y riesc do te gran erces (gran cassa dala blava) ulache la restova al sut y al segur dala surices.
Tert d’autonn univa pona la blava majeneda te farina se nuzan di mulins che fova te uni ridl dlongia ruf. I mulins fova sambën a ega y te Sëlva n fovel na bona desëina. I gran luesc da paur nen ova un nstës (nsci Ciampac), ma de plu fova nce per n valgun luesc adum (Cëdepuent, Tina, Plazola, Frëina, y n.i.).
N se ncunfertova sambën dassënn sun la farina frëscia, ma nce sun i tamejons, la stlofa di graniei, che n adurvova per vejelé l bestiam, la gialines y i purciei. Cun la farina de siela univel fat dantaldut pan, cun l orde univel fat bales, ribl, crafuncins, panicia y jopa arestida. L’avëina adurvoven plu che auter per vejelé i ciavei, ma de chësta n chersciovel feter puecia te Sëlva.
L pan univa fat un o doi iedesc al ann, d’autonn y d’ansciuda, feter sun uni luech da paur, y mé per i sandis o vel’festa se vagoven de cumpré pan blanch dl pech. Nsci ova uni luech n fëur da pan, per l solit da tizé ite da cësadafuech ora. L fé pan fova uni ann n avenimënt y drë n rie lëur. La pasta messova unì njinieda ca te cësadafuech bona ciauda acioche la levëssa sciche l toca, l furnel messova vester tizà ite ëures dant acioche l fosse ciaut assé. Per fé pan adurvoven sambën massaria aposta coche la paneies, l mutré (gran poz de lën per la pasta), l redabl, la peles, la pezes de lin, la “vedla” (berdons sun na stangia per puzené l furnel) y l scrin dal pan. I pans frësc ora de furnel univa cuncei ora sun breies y mëises y pona cuncei su sun pënesc (cstiei fac ora de bachëc a na maniera che i pans ne se tucova nia un cun l auter) y purtei su sotët a secë. Chësc pan messova tleché per plu mënsc. N drë pech (Franz Costa da Caspier) che fajova pan uni di fovel te Sëlva permò dal 1921.
L ultim ciamp dala blava te Sëlva fova sun l luech da Larciunëi dessot de Hans Lardschneider y ie unì lascià jì n vara l ann 1971.
Nia mé lauré i ciamps ma nce i prei fova drët sfadiëus. Duc i prei univa siei a man y l fën purtà te linzuei sun spinel nchina te tublà. Mé puec paures plu dal muet menova l fën cun l ciaval. Tl luech fovel mé puecia vares da sië ajache ulache la jiva fajoven ciamps y senoven blava. Da sië restovel mé n valgun ronesc. L rest dl fën messoven sië su per mont y perchël ova uni luech un o doi prei da mont de plu hectar. L’enes da mont scumenciova do la segra da S. Cristina y finova ntëur la fin de agost, ma danterite messoven nce sejelé la siela. Sa mont tuloven su na vacia o n doi cëures per avëi l lat che n adurvova. Cujinà univel plucheauter jufa, pulënta y jopa arestida. Leprò fovel ciociul o vel’uef. Sa mont durmiven tl fën, adurvan per se curì ju n linzuel da fën; sambën che tl fën fovel furmies, aranies, surices y datrai nce vel’beca. N levova a sië cun l stlaië dl di y ntëur la sies maioven la jufa da gusté. Mé i dis de plueia pudoven se paussé ora stajan tl fën o te medel. Tlo cuntova i vedli de uni sort de ntraunides da rì y da spavënt y n fajova nce vel’juech coche ala ristla, ulache n dajova inant na ristla mpieda y chëi che la lasciova destudé, messova fé na pënitenza. La juebia sëira univel fat la sëira da mont, ulache n se abinova de plu te un medel o te vel’ustaria daujin (Piz Setëur, Jëuf de Frea o de Sela, Ncisles) per cianté, suné y datrai nce balé. Canche n finova de sië, sentiven l bujën de ti l fé al savëi a duc ntëur via iudlernan y liman (tré la chëut ju per l ëur dla fauc a na maniera da fé na drëta fuera).
Do l’enes da mont y l sejelé fovel gran ëura de sië diguei da pert da dumbria y ti prei da Nives ajache la dumbries univa uni di plu y plu longes. Per la Segra de Sëlva lasciova l paster de vardé y l univa tacà la gherlanda ala plu bela vaces. L bestiam da Sëura Frëina y Dusac univa aldò dl tëmp bele menà a cësa dant. La biesces che univa vardedes sun Puez, Chedul y Stevia univa menedes ju la prima ena de utober. Ala rëstles che ova laurà tres l instà ti univel cumprà sun marcià de Segra Sacun i pëires y a chësc marcià ti dijoven nce marcià dai pëires. Do Unissant univel trat ora de ciamp i reves (senei do che n ova sejelà la siela) y giavà patac. Pona univel nce l’ëura de fé craut che univa tenì su te de gran zubri a na maniera de n avëi per dut l inviern. L craut y i patac fova la sëula verdura che univa maieda da Unissant nchin de mei. Cun i pitli reves (pastli) univel fat tercin che univa secià sun palancin y adurvà per vejelé i purciei.
L purcel univa mazà per l solit de nuvëmber, a na maniera de pudëi sfumië la cërn y l ciociul tres l inviern y l minsé n Pasca, do avëi giajunà per feter duta la Cuarëisema. L fova la usanza che l prim gost dl purcel univa purtà a seniëur pluan. N gost purtoven nce canche l nasciova n pop.
Tert d’autonn y d’ansciuda abenëura univel trat ora y spandù l chetum ti prei y sambën nce ti ciamps. De mei univel desfat l chetum cun na strosa trata da n ciaval o da n bo.
Ntan l autonn univel sambën fat su la lënia per sciaudé d’inviern. Te Sëlva fova la gran pert dl bosch cumenel y perchël giapova uni familia aldò dl bujën n tant de lënia (lënia de lizënza), ma n pudova nce jì tl bosch a fé ora vencëies y barantli, lëur che univa fat plucheauter de mei. Tert d’autonn o pra la prima nëif univel jit a tré la lënia ora de bosch cun lueses da corni o cun lusons trac da ciavei. Tres l inviern ova l paur da lëur a sfënder lënia, a njinië ca y cuncé la massaria, fé cosps y sambën dal 1700 inant, nce ziplé o turné. Pernanche l fova nëif assé pona messovel unì trat l fën da mont ju che fova n lëur drët sfadiëus, messoven pu pië via de scur a nëif ntiera per ruvé sun Frea, Col de Toi, Sela o do Saslonch ora se purtan sun l spinel na luesa da corni cun fumes y ciadëines. De reviers ruvoven ntëur la un o la doi cun na drëta fam y se ncunfertan sun la bales da panicia y la cërn sfumieda. L fën da mont univa plucheauter mescedà cun chël da cësa y l diguei.
Nsci finova via l ann da paur y sambën sentiven l bujën de ti sentì gra a Chël Bel Die per avëi stravardà l luech da desgrazies y dal rie tëmp. N San Stefun de Nadel univel jit cun l’ega santa a splënjer te cësa, te stala, te tublà y ntëur duta la puscion.
L mesc stlut
La forma dl mesc stlut à per seculi alalongia furmà la cuntreda, nia mé te si cialé ora, ma nce tla vita soziela y economica. Nce te Sëlva à chësta tradizion na gran mpurtanza y à purtà pro a mantenì, cunservé y lauré truep luesc da paur nchina ncueicundì.
L mesc stlut ie n luech da paur cun cësa y tublà, ciamps y prei, bosch y prei da mont, de ndut almanco tan grant da pudëi mantenì na familia de cater persones. La majera carateristica de n mesc stlut ie chëla, che l ne possa de regula nia unì spartì, mudazions dla spersa possa me unides fates do l bënsté dla “cumiscion di mejes stluc”. Na cumiscion aposta metuda adum da n valgun paures dl luech che à la ncëria de stravardé l mesc stlut cun si funzion. Nsci ne possa l luech nce n cajo de arpejon nia unì spartì. L luech vën dat inant da una na generazion al’autra per ntier y i autri arpadëures vën paiei ora cun na pitla pert, calculeda mé aldò dl rendimënt dl luech. De regula vën l luech da paur pià do dal fi plu vedl o dala fia plu vedla o da chël che à for laurà l luech.
La lege sun l urdenamënt di mejes stluc dl 1900 (“Höfegesetz”) fova do la prima gran viera unida tëuta ju y dal prim de lugio dl 1929 valova mé plu la leges talianes. Purempò se teniva truep paures ala usanza de ne spartì nia l luech y de l dé inant al prim fi.
Dl 1954 iel inò unì metù su l “Südtiroler Höfegesetz” nuef y duc i luesc da paur che fova bele mejes stluc ai 30 de juni dl 1929, scric ite tl liber fundier tla sezion I y che ova ai prim de auril dl 1954 mo la medema puscion ie unii detlarei mejes stluc. Sce l patron dl luech fova dla minonga che l luech ne fova nia plu adatà a mantenì na familia de 4 persones pudovel fé dumanda ala cumiscion di mejes stluc dl luech de “giaurì” l luech. Te chël tëmp ie 22 luesc de Sëlva unii “giaurii” (straichei dal liber di mejes stluc) per urdenanza dla cumiscion di mejes stluc dla provinzia. Tl liber fundier ie chësta mudazions unides nutedes su ti ani 1955/1956/1957. Te Sëlva fovel daldò mo 48 mejes stluc.
Da ntlëuta nchina al 2008 (agost) iel unì giaurì (straicà ora dal liber) de ndut 13 mejes, stlut 4 mejes, spartì, vendù y baratà grunc y dërc, for cun l bënsté dla cumiscion di mejes stluc (“Höfekommission”) dl luech. Ala data da ncuei (30.10.2010) iel te Sëlva mo 39 mejes stluc.
Dërt de adurvanza publich, dërc de pastura y de lënia da sciaudé a prima regulamentazion di dërc de pastura y de bosch fova unida data ora dal grof Konrad von Wolkenstein-Trostburg ai 18 de agost dl 1660 tl Ciastel-Fischburg (“gegeben im Schloß Vischburg in Wolckhenstein”) y tlo univel bele cumpedà su i luesc y tan de bestiam che uni luech pudova mené sun pastura cumunela.
Lartschneid, Plazol, Gottan, Danderlag (Leck) cun 27 cë de bestiam y 30 biesces o cëures per uni luech.
Plan, Unterrobetsch, Oberrobetsch, Runggatsch, Compatsch, Coblon, Funggai cun 24 cë de bestiam y 24 biesces o cëures per uni luech.
Calcay, Santifall (Santuel), Tietsch, Cadepundt, Werdannegai, Unteralneid, Oberalneid, Senon, Coll cun 20 cë de bestiam y 20 biesces o cëures per uni luech.
Vallentin, Laselfa, Glatsches, Casslat, Rungg, Oberrifes, Unterrifes, Lifinatsche, Corißel, Fratta, Costa, Unterfrenna, Oberfrenna, Roschlonga (Rustlea), Rifinelhöfler (Rainel) cun 15 cë de bestiam y 15 biesces o cëures per uni luech.
Plan vedo, Pigonn, Promatschgon, Oberfaschle, Lartschon, Cartelarschatsch, Cartannay, Larschatsch, Pirmon (Burnon) cun 10 cë de bestiam y 10 biesces o cëures per uni luech.
Chëi che ne n’ova degun luech da paur ma mé n verzon pudova nce mandé a pastura doi bues y trëi vaces y l medem numer de cëures.
I dërc de pastura vën al didancuei regulei dal’urdenanza di 2 de juni dl 1927, che reporta per talian l’urdenanza di 14 de mei dl 1851, apruveda n chëla data dal Cunsëi de Chemun de Sëlva cun l ambolt da ntlëuta Josef Nocker y d’autri 10 uemes de chemun. L regulamënt dl 1927 (o dl 1851) reporta prësciapuech la regules dates ora bele dl 1660 dal grof.
Chësta delibra repurteda plu inant te si test uriginel ti cunzedova l dërt de pastura per ndut a 424 cë de bestiam y 1.059 biesces, l partian su danter duc y patrons de luesc da paur da ntlëuta. I autri zitadins nia numinei y che ova mé n pitl avëi ntëur cësa ova l dërt de mëter a pastura doi cë de bestiam y 4 biesces tulan pert ala spëisa per mantenì l paster y nce ti dajan da maië. Dan San Biertul (28 de mei) ne daussoven nia mené biesces te Puez o sun Chedul y dut l ann ne daussovel nia unì vardà biesces sun la pastures ntëur Ciavazes y Valongia. L ambolt fova autorisà a tré ite na lingia de straufonghes drët pesoces y nce a straufé l paster ti tulan l paiamënt y l cundané a unì dramà cun l fust o la scurieda.
L dërt de adurvanza publich (“diritti di uso civico-Gemeinnutzungsrechte”) univa aministrà nchin dl 1987 da n magistrat speziel, l “Commissario per la liquidazione degli usi civici“ y ie unì regulamentà da nuef cun la lege provinziela di 23 de dezëmber dl 1987 nr. 34 che dajova la cumpetënza per la funzions aministratives al assessëur provinziel per l’agricultura y i bòsc. L semea che deguni dubitea che l dërt de adurvanza publich vel mo for y che l chemun muessa tenì l cont a pert per la ntredes y la spëises de chësc. Per Sëlva à chësc n gran pëis ajache belau duta la pastures, duc i bòsc y duta la montes cumeneles ie da raté dërt de adurvanza publich. Manco tler pudëssel vester a bën de chi che va, danter la families de Sëlva che fova patrones di grunc da seculi, l utl de chisc grunc. L’aministrazion dl dërt de adurvanza publich ti spieta ala Jonta de Chemun, sce l ne n’ie nia unì lità na cumiscion aposta danter i zitadins che à l dërt.
Nteressant iel nce mo i dërc sun la pastures de Puez che ie n cumenanza danter l Chemun de Sëlva y la frazion de Colfosch pervia dl’ega che vën nuzeda deberieda ajache la ie limiteda. Nce chësc fova unì decretà dal Podestà dl agost dl 1929. L se trata de bën feter 376 ha de grunt che ie n cumenanza danter i doi chemuns, nce sce la sëides de cumpetënza cumenela ie seniedes ite avisa.


c: text/html

text:
- Tar las elecziuns da parlament en l'Israel sa mussa ina situaziun da pat tranter il primminister Benjamin Netanjahu e l'anteriur schef da l'armada Benny Gantz.
- Tenor la segunda elecziun vegn la partida «Likud» dal primminister Benjamin Netanjahu sin 31 fin 33 mandats.
- L’allianza dal center sanester da Benny Gantz vegn sin 32 fin 34 mandats.
- Gantz era suenter l'elecziun per ina coaliziun, Netanjahu per ina «ferma regenza».
Uschia pudessi puspè vegnir grev da furmar ina regenza. Pertge latiers dovri ina maioritad absoluta da 61 sezs. Quels na cuntanschan, sco i vesa il mument ora, ni las partidas da la dretga communablamain, ni quellas dal center sanester. Radund 6,4 milliuns persunas cun il dretg d’eleger èn stadas clamadas a las urnas per eleger ils 120 commembers da la Knesset.
L’ultima elecziun ch’è stada la primavaira ha Netanjahu gudagnà. Silsuenter n’èri però betg gartegià ad el da furmar ina nova regenza. Il resultat final vegn spetgà l’entschatta da l’autra emna.
Ord l'archiv
Dapli infurmaziuns davart l'Israel: Ils 14 da matg 1948 è l'Israel vegnì fundà. Il conflict tranter ils Israelians ed ils Palestinais è dapi la fundaziun adina stà in tema brisant.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sbittà il «deal» han ils ferm conservativs ch’èn da l’avis che las cundiziuns per bandunar l’UE sajan nauschas. Tranter auter disturbia ils deputads co il cunfin cun l'Irlanda dal Nord vegniss reglà. Ed els teman er che la colliaziun cun la UE restass stretga. In Na hai però era dà dals deputads ch’èn, en general, cunter il Brexit e che vulan che la Gronda Britannia restia en l’Uniun europeica.
Tge vulan ils Brits insumma?
Suenter la votaziun ha la primministra, Theresa May, ditg ch’il parlament saja s’exprimì, ma ch’el n’haja betg ditg tge ch’el veglia atgnamain.
Il schef da la partida dals Labours, Jeremy Corbyn, ha sin quai preschentà ina proposta da disfidanza cunter Theresa May. Davart quella vegn il parlament a discutar la mesemna. El na craja betg che May sappia negoziar in meglier contract cun l’UE, uschia Corbyn.
Nagin «no deal-Brexit»
La Gronda Britannia vul bandunar l’Uniun Europeica ils 29 da mars 2019. Sch'ella na vegn betg perina cun l'UE fin là pudessan ils Brits sortir da l’UE senza avair suttascrit ina cunvegna. Quest «no deal-Brexit» n'è tenor il correspundent dad SRF, Martin Alioth, dentant betg fitg probabels. Schi dettia insatge ch'ina clera maioritad dals parlamentaris vuless impedir, lura saja quai. «Mo ina perschuasiun negativa ch' insatge na dastga capitar è rescau ed n'è betg in programm durabel.»
«Backstop» ha manà a coaliziun
Sco crap da stgarpitsch principal dal contract da separaziun vesa Martin Alioth la regla pertutgant il cunfin tranter l'Irlanda dal Sid e l'Irlanda dal Nord (che tutga tar la Gronda Britannia). Gist quest cunfin na sent'ins strusch e perquai vegn el numnads il cunfin «transparent». Per impedir ch'i dettia in cunfin «dir» ordlonder aveva il contract previs ina regla transitorica. «Questa regla ha nagin termin da finiziun. Uschia esì teoreticamain pussaivel ed era betg improbabel che quest sistem transitoric valess ad infinit», explitgescha Alioth. Pia na savess la Gronda Britannia betg simplamain visar questa regla e proceder co ella vul cun il cunfin. Quest uschenumnà «backstop» haja lura manà ad ina coaliziun tranter las forzas pro-europeicas ed ils «Brexiteers». L'argument da las forzas pro-europeicas: Sch'ins haja ina tala regla possian ins gist usche bain restar en l'uniun europeica. Per ils represchentants dal Brexit saja il «backstop» uschè u uschia la mendra da tut las variantas.
Reacziuns internaziunalas
Er il president da Cumissiun Europeica Jean-Claude Juncker ha ditg ch’i vegnia adina pli probabel ch’i dettia in Brexit nunreglà.
El ha appellà a la Gronda Britannia da preschentar uschè spert sco pussaivel a la UE co ella mettia avant ch’i giaja vinavant. Il temp saja bainbaud scadì, ha ditg Juncker. La Cumissiun Europeica lavuria vinavant vi da mesiras per il cas d’urgenza.
Il president dal cussegl da l’Uniun europeica, Donald Tusk ha ditg ch’i dettia per May be pli ina schliaziun, numnadamain quella che la Gronda Britannia restia en la UE.
Suenter la decisiun dal parlament a Londra scusseglia la banca gronda UBS da far investiziun en la Gronda Britannia. Las turbulenzas als martgads da finanzas possian cuntinuar pervi da la malsegirezza politica, uschia la banca svizra.
Eventualmain concessiuns davart l'UE
L’Uniun europeica è para pronta da contractar da nov la sortida da la Gronda Britannia da la UE. Quai almain tenor Michel Barnier, il negoziader principal da la UE.
Suletta premissa saja dentant ch' er ils Brits na stettian betg stinads sin lur lingia. Tge ch' è precis negoziabel per Theresa May n'è dentant betg cler. Sias lingias cotschnas per las tractativas fin ussa eran: bandunar il martgà europeic, visar la libra circulaziun da persunas , ir ora da l' uniun da duana ed era betg pli suttastar al tribunal europeic.
Sch' ella saja pronta da sa distanziar da talas lingias - ina dumonda ch'è vegnida tschentada numerusas giadas durant la debatta dil votum da disfidanza. Las respostas da la primministra era adina pli u main la medema: Las lingias cotschnas sajan quai ch' il pievel veglia. Per il mument vesia ora uschia sco sche ella na sa distatga betg da tals principi, manegia era Martin Alioth. I na saja dentant betg sclaus che May vegn betg tuttina sfurzada da far concessiuns.
RR novitads 21:00++


text:
Tgi che vegn relaschà dal servetsch militar duai vinavant pudair prender a chasa sia buis d'assagl u sia pistola d'ordonanza. Il Cussegl dals chantuns è en quest punct suandà il Cussegl naziunal e na vul betg classifitgar la buis d'assagl sco arma scumandada.
En dus auters puncts n'è la Chombra pitschna dentant betg dal medem avis sco la Chombra gronda. Uschia duain tut las parts impurtantas da las buis e da las pistolas vegnir marcadas cun in numer per pudair identifitgar quellas.
Ultra da quai duain be persunas dastgar cumprar gronds magasins da patronas che dastgan er posseder in'arma correspundenta.
Omadus puncts èn tenor la cussegliera federala Simonetta Sommaruga essenzials per betg violar la cunvegna da Schengen. Plinavant ha la ministra da giustia suttastritgà che tiradurs ch'han ina buis d'assagl na stoppian betg temair da stuair dar giu lur arma.
La fatschenta va uss puspè enavos en il Cussegl naziunal. Lez tracta la revisiun da la lescha d'armas lura l'entschatta da l'emna proxima.
RR novitads 12:00


text:
Fin mesemna en damaun èsi da quintar cun blera plievgia en pliras parts dal Grischun – surtut en las valladas dal sid. En il Mesauc per exempel spetg'ins fin 120 milimeters per meter quadrat.
En la Surselva u en l'Engiadin'Ota èsi da quintar cun fin 60 milimeters plievgia per meter quadrat. En il rest dal chantun, per exempel la regiun da Cuira, dettia bler pli pauc plievgia.
Igl è pussaivel ch'i po dar bovas tras la blera plievgia. Per inundaziuns ves jau in privel pitschen.
I possia schon esser ch'in flum portia blera aua, dentant n'hai ils davos dis betg dà blera plievgia, uschia Felix Blumer da SRF-Meteo. Perquai hajan ils flums er la capacitad per las auas spetgadas.


text:
Moderatorin: Ed oz suentermiezdi ei la nova directura da Radiotelevisiun Svizra romontscha, Ladina Heimgartner, stada cheu tier nus el studio ed jeu vei dumandau ella tgei che quella elecziun muntia per ella.
Ladina Heimgartner: Eu n’ha grond plaschair. Eu poss tuornar in mia patria, in Grischun, poss tuornar pro RTR ingio ch’eu n’ha lavurà plü bod blers ons, e n’ha surgni la fiduzia da la suprastanza SRG-R da surtour il timun da RTR, quai significhescha schon bler per mai, hei.
Moderatorin: Cun Vus surpren ina nova generaziun, la generaziun digitalisada quasi il tgamun da RTR, tgei semida ossa cun Vus pella aspectaturas e’ls auditurs da RTR?


text:
Las cumissiuns da sanadad dad omaduas chombras han vulì prolungar il stop d'admissiun limità per dus ulteriurs onns. Entaifer quest temp duai vegnir elavurà ina soluziun definitiva.
Cussegl federal propona dumber maximal
Il matg ha il Cussegl federal proponì da limitar il dumber da medis e da metter pli autas pretensiuns als medis e las medias. Per champs spezials duajan ils chantuns pudair prescriver dumbers maximals.
La proposta è uss par mauns da la cumissiun dal cussegl naziunal. Lezza vul tranter auter agiuntar a la lescha ulteriuras cundiziuns. Tranter auter duajan be medis che sa participeschan al sistem da dossiers da pazients electronics far giu quint sin donn e cust da l'assicuranza da basa.
RR novitads 11:00


text:
Lorenzo Quadri
El Lorenzo Quadri (Sorengh, 5 de november 1974) a l'è 'n politegh svizzer, Consiliee Nazional per la Liga di Ticines.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassuu a Sorengh de 'na familia originaria de Canoeubi, el se diploma a Lugan e 'l se laurea in giurisprudenza a l'Università de Berna in del 1999. L'entra in la redazion del Mattin de la Domenega e in del 2003 l'è elegiuu per la prima voeulta in del Gran Consili del Tesin, indova che l'è rielegiuu in del 2007.
In del 2008 l'è elegiuu municipal a Lugan, indova che l'è rielegiuu in del 2013. In del 2011 a l'è elegiuu al Consili Nazional insemma a la Roberta Pantani e rielegiuu indeperluu in del 2019.


text:
Brunico
Brunico (Bruneck en todèsch e 'ndèl dialèt locàl; Bornech en ladì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 13 480 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 300 ab./km². El cunfìna coi cümü de Falzes, Gais, Marebbe, Perca, Rasun Anterselva, San Lorenzo di Sebato, Valdaora.
El se tröva in de la Val Püstaría, indua 'l fiüm Ürin 'l solta in de'l fiüm Riensa. Numenada la prima völta int 'l 1256 D.C. a l'è 'l paes prinzipál de la Val Püstaría e a'l didincö cunt i sö circa quindes mila abitant la quarta cità püssée granda de tüt 'l Südtirol. In de l' an 2006 a l'ha festesgiáa i sö prím 750 agn de vida.
Situasiù linguìsticaModifega
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc


text:
La PBD ha gì ina turbulenta entschatta. Vegnida fundada è ella il 2008 suenter ils embrugls enturn l'elecziun dad Eveline Widmer-Schlumpf en il Cussegl federal.
En il Grischun ha la partida possa e pussanza, uschia è ella la terz-ferma partida en il Cussegl grond. Il cuntrari è dentant il cas sin nivel naziunal: En il Cussegl naziunal tutga la PBD tar las pitschnas partidas.
Cumenzà gist cun dus sezs en la Chombra gronda
Cura che la partida è vegnida fundada, aveva ella cun Hansjörg Hassler e Brigitta Fadient gia dus cussegliers naziunals. Dals tschintg cussegliers naziunals eran els dus vegnids elegids cun las pli bleras vuschs.
Brigitta Gadient n'ha dentant betg pli candidà per la suandanta legislatura, uschia che la partida è restada mo cun in sez – quel da Hansjörg Hassler. Avant quatter onns ha lura Duri Campell defendì il sez da la PBD. El vul cuntinuar e candidescha quest onn anc ina giada per in sez en il Cussegl naziunal.
Il status da fracziun è periclità
La fracziun da la PBD en il Cussegl naziunal dumbra mo set commembers. Per insumma pudair furmar ina fracziun dovri almain tschintg sezs en il parlament. Perquai èsi impurtant ch'il Grischun possia defender ses sez. Autramain ristga la partida da perder il status da fracziun e cun quai impurtants sezs en cumissiuns ubain il dretg da prender il pled durant tschertas fatschentas.
Nus essan persvas ch'i gartegia da defender il sez.
RTR ha discurrì cun Gian Michael davart las schanzas da la PBD. Cumpareglià cun auters candidats saja Duri Campell forsa in zic in pli ruassaivel candidat, ma tuttavia betg in pli flaivel, manegia el. Gian Michael ha er commentà il slogan da la campagna «Langweilig, aber gut»:
Nus n'essan propi betg glieud lungurusa. Quai è forsa la politica ch'è lungurusa.
Dad ir cun in tal slogan en il cumbat electoral saja forsa stà ristgà. Fin uss sajan las reacziuns dentant bunas, agiunta Gian Michael. Tadlai l'entira intervista cun Gian Michael en quella ch'el discurra er davart temas che fatschentan la partida, tranter auter per exempel quel da la problematica enturn la pensiun.
In dir cumbat per Campell
Tenor il politolog Clau Dermont èsi da far quint cun quai, che Duri Campell perda ses sez en il Cussegl naziunal. La glista na saja betg ferma avunda – ils nums betg enconuschents. Uschia daventa il partenari da colliaziun da glista, la PLD, il pli grond concurrent per la PBD. La PLD preschenta ina glista ferma ed uschia stuess la colliaziun da las partidas dal center pli che franc conquistar trais sezs per che Duri Campell pudess turnar a Berna.
Per la PBD avessi tenor Dermont dà meglras tacticas per reconquistar il sez a Berna. Per exempel cun far part da l’Allianza dal clima (PS, Verds, PVL). Cunquai che la PBD s'engascha sin nivel naziunal per il clima, fiss quai stà la varianta la pli segira per pudair reconquistar il sez. Auter che mobilisar dapli electuras ed electurs e sperar ch'era la PCD e la PLD vulan conquistar per lur colliaziun da glista 3 sezs, na resta betg a la PBD en la situaziun actuala.
RR actualitad 07:00


text:
Marxissem
Marxissem è il num d’ina teoria da la societad che Karl Marx e Friedrich Engels han sviluppà en il 19avel tschientaner. La finamira da quella è da transfurmar cun agid d’ina vieuta revoluziunara la societad da classas vertenta en ina societad senza classas.
Il marxissem furma in moviment che dueva avair grond’influenza betg mo sin la politica, mabain er sin la scienza e sin l’istorgia da las ideas insumma; el sa lascha attribuir tant al socialissem sco er al communissem. Sco marxists vegnan designads dapi la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ils aderents da las ideas da Marx ed Engels. En in senn pli vast furma ‹marxissem› ina noziun collectiva per la teoria economica e da la societad che Marx ed Engels han sviluppà, sco er per las ideas filosoficas e politicas ch’èn colliadas cun quella. Er persunas e modas da pensar che sa refereschan specificamain a l’ovra da Marx ed Engels vegnan attribuidas al marxissem.
Enconuschentas direcziuns marxisticas furman il marxissem ortodox da la democrazia sociala tempriva (a la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner), il leninissem, il marxissem-leninissem, il trotzkissem sco er diversas furmas dal neomarxissem occidental, tranter auter la Scola da Francfurt, il marxissem structuralistic franzos, l’operaissem talian, il titoissem jugoslav ed il postmarxissem.
Las ragischs teoreticas dal marxissem èn tranter auter da chattar en la confruntaziun critica cun la filosofia tudestga (Kant, Hegel, Feuerbach), l’economia naziunala englaisa (Smith, Ricardo), il socialissem tempriv franzos (Fourier, Saint-Simon, Blanqui, Proudhon) sco er cun ils istoriografs da la restauraziun franzosa (Thierry, Guizot, Mignet). Surtut Engels, Karl Kautsky e Lenin, ma er Plechanow, Labriola, Trotzki e Rosa Luxemburg han influenzà a moda durabla l’ulteriur svilup dal marxissem. En ina segunda fasa, da la fin da l’Emprima Guerra mundiala fin al moviment dal 1968, ha il marxissem chattà in’ulteriura differenziaziun en las ovras da Karl Korsch, Georg Lukács, Antonio Gramsci, Ernest Mandel, André Gorz, Herbert Marcuse, Theodor W. Adorno e Louis Althusser.
Cun il temp è sa sviluppada ina filosofia marxistica specifica ed entaifer bleras disciplinas da las scienzas socialas èn sa fatgs valair moviments marxistics, sco per exempel en furma da la sociologia marxistica, da la teoria economica marxistica, da la teoria da la litteratura marxistica u en la psicologia dal freudomarxissem.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹marxissem› n’era l’emprim nagina autodenominaziun d’ina partida u gruppa, mabain vegniva duvrà d’autras gruppaziuns politicas. Gia en ils onns 1850 han ils aderents dal socialist Weitling duvrà il term ‹marxians›. Entaifer l’associaziun da lavurants internaziunala (1864–1876) èsi vegnì tar conflicts tranter anarchists (‹bacuninists›) e lur rivals ch’els han titulà ‹marxists›.[1] Da quel temp è il term ‹marxist› er vegnì duvrà pli e pli d’aderents da Marx sez. Vers la fin dals onns 1870 è Marx sa distanzià d’ina giuvna fracziun da socialists franzos enturn Paul Lafargue e Jules Guesde che sa numnavan marxists; tenor Marx sa drizzavan quests «giuvenots» memia ferm vers l’idea dal refurmissem. En quest connex duai Marx avair ditg – tenor Engels – ch’el sez na sa resguardia betg sco marxist.[2] Il term ‹marxissem› è cumprovà a partir dals onns 1880 (p.ex. en la scrittira dal 1882 ‹Le Marxisme et l’Internationale› da Paul Brousse).
Marx ed Engels sezs han introducì la noziun ‹socialissem scientific› sco alternativa per ‹marxissem›. Cun quella han els vulì sa distanziar d’auters models dal stadi u da la societad ch’els attribuivan al ‹socialissem utopic› u a l’anarchissem.[3] I na dueva però betg reussir ad Engels da far valair il term ‹socialissem scientific› per lur ideas. Suenter la mort da Marx chatt’ins en la correspundenza dad Engels numerusas passaschas, en las qualas el s’exprima a moda spretschanta davart la noziun ‹marxissem› e ses represchentants. En ina brev dal 1890 a Lafargue pleda el dals giuvens academichers entaifer la SPD che «sa dattan tuts sco aderents dal marxissem», ma ch’hajan en vardad be en egl da far carriera. En connex cun talas tendenzas haja Marx ditg: «‹Tut quai che jau sai è che jau na sun nagin marxist!› E probablamain avess el ditg da quests signurs il medem sco Heine dals poets ch’al imitavan: ‹Jau hai semnà draguns e racoltà plugls.›»[4] En in auter lieu scriva el a Lafargue: «Nus n’as avain mai numnà auter che ‹the so-called Marxists› ed jau na savess betg co ch’ins as pudess numnar autramain. Avais vus in auter num ch’è tuttina curt sch’al faschai palais e nus al vegnin a duvrar cun plaschair e senza far grondas.»[5]
A medem temp ha Engels però stuì prender per enconuschientscha ch’il term marxissem vegnia probablamain a sa far valair: «Ma bain! Nus avain victorisà, nus avain cumprovà al mund che praticamain tut ils socialists en l’Europa èn ‹marxists› (els vegnan anc a vegnir balurds, d’ans avair dà quest num!)»[6] Uschia ha el scrit en ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (ediziun dal 1888): «En il fratemp ha la concepziun dal mund tenor Marx chattà represchentants lunsch sur la Germania e l’Europa ora ed en tut las linguas cultivadas dal mund.» Ed agiunta pli tard en in’annotaziun: «Senza el [remartga: Marx] na fiss la teoria oz per lunschor betg là nua ch’ella è. Ella porta uschia cun raschun ses num.»[7]
Tuttina sco il ‹socialissem scientific› han er sinonims ch’èn vegnids stgaffids pli tard betg pudì sa far valair cunter la denominaziun ‹marxissem› (sco p.ex. materialissem dialectic, materialissem istoric, filosofia da la pratica, communissem scientific u marxissem-leninissem).
A l’origin da la teoria marxistica[modifitgar | modifitgar il code]
Marx ed Engels èn sa fatschentads cun diversas tradiziuns da pensar critic-scientificas. Lur ideas fundamentalas èn pir vegnidas sistematisadas suenter lur mort. Ina tala emprova da canonisar il marxissem ad ina ductrina unitara è da chattar en las scrittiras da Franz Mehring, Karl Kautsky, Antonio Labriola e Georgi Walentinowitsch Plechanow.[8] Envers l’intenziun da vulair stgaffir da las ideas da Marx ed Engels ina teoria consistenta ston ins però far valair duas resalvas:
- Marx ha l’emprim concepì si’ovra sco analisa permanenta da las relaziuns actualas; quella stoppia vegnir examinada e revedida cuntinuadamain e las prognosas adattadas correspundentamain.
- Engels vuleva derasar la teoria en ina furma bain chapibla ed ha contribuì studis concrets da grond’influenza. Areguard sia rolla èn las opiniuns dividas: intgins èn da l’avis ch’el haja schematisà e vulgarisà la teoria oriunda; auters però al resguardan sco perscrutader da muntada equivalenta e munì cun il dun da dar a las ideas ina furma pli concreta che Marx.
Surtut durant ils ultims onns da lur perioda d’activitad communabla èsi en emprima lingia stà Engels a manar en furma d’artitgels da gasetta la debatta publica cun ils critichers da lur teorias ed a derasar lur ideas entaifer il moviment dals lavurants. Marx percunter lavurava – savens en in stadi da sanadad flaivlentà – vi da si’ovra economica tardiva e principala ‹Das Kapital›. A basa da lur stretga collavuraziun e da l’enconuschientscha vicendaivla da las scrittiras pon ins supponer che questa repartiziun da la lavur era intenziunada.
Surtut ils represchentants ‹ortodoxs› da la democrazia sociala classica e silsuenter il marxissem-leninissem resguardan il marxissem sco sistem teoretic ed orientà a la pratica e sco concepziun dal mund cumplessiva.
Per chapir meglier la teoria marxistica sa lascha quella sutdivider en trais secturs centrals, ils quals Marx ed Engels chapivan però sco entretschads fitg ferm in en l’auter[9]:
- Critica da la filosofia e da l’ideologia,
- critica dal chapitalissem,
- critica da la societad.
Per chapir meglier las basas dal marxissem propona Lenin d’attribuir als trais champs numnads las occupaziuns teoreticas cun ils pli impurtants pensaders ch’han influenzà Marx ed Engels:
- Il materialissem da Feuerbach e la dialectica da Hegel,
- economs englais sco Adam Smith e David Ricardo,
- ils socialists franzos ‹utopics› sco Henri de Saint-Simon, Charles Fourier e Pierre-Joseph Proudhon.
En ses enconuschent essai ‹Trais funtaunas e trais cumponentas dal marxissem› scriva Lenin: «L’entira genialitad da Marx consista gist en quai ch’el ha respundì las dumondas ch’il pensar avanzà da l’umanitad aveva tschentà. Sias ideas èn sa sviluppadas sco cuntinuaziun directa da las teorias dals gronds represchentants da la filosofia, da l’economia politica e dal socialissem.»[10]
La dumonda schebain la democrazia sociala ed il marxissem-leninissem sajan da considerar sco cuntinuaziuns consequentas dal marxissem è contestada. Uschia han per exempel Marx ed Engels refusà tenor atgna decleraziun concepts naziunalistics. Cuntrari a la moda da pensar en stadis naziunals, sco che faschevan quai blers contemporans, han els represchentà posiziuns internaziunalisticas. Ils socialdemocrats tudestgs percunter han consentì il 1914 a la guerra cunter l’Imperi russ zaristic. Damai ch’i sa tractia tar il chapitalissem cun ses martgà mundial d’in sistem ch’ageschia a moda internaziunala – uschia han argumentà Marx ed Engels – sa laschia quel er be surventscher en in context internaziunal (revoluziun mundiala). En il decurs dals onns 1930 ha il marxissem-leninissem remplazzà resp. spustà quest’opiniun tras la teoria dal socialissem en in singul pajais (Uniun sovietica). La situaziun en l’Europa Centrala e dal Vest è vegnida giuditgada en quel senn ch’ils moviments revoluziunars hajan fatg là naufragi e che la revoluziun mundiala n’haja betg gì lieu. Entaifer l’Internaziunala communistica èn tut ils pajais sa suttamess a la nova doctrina.
Differentas direcziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fundaziun dal marxissem tras Marx ed Engels èn sa sviluppadas pliras direcziuns che stattan sut l’influenza dal marxissem; quellas resguardan sasezzas sco ertavels genuins da las ideas classicas e sa distanzieschan da lur concurrents. Oz firmescha sut la denominaziun ‹marxissem› in vast spectrum da direcziuns ch’èn per part colliadas be a l’ur cun il fundament da l’ovra da Marx ed Engels. Questas differentas orientaziuns entaifer il marxissem vegnan da lur vart mintgamai represchentadas e sviluppadas vinavant tras teoretichers ch’èn s’avischinads a l’ovra cumplexa da Marx ed Engels nà da diversas tradiziuns da pensar.
Marxissem ortodox[modifitgar | modifitgar il code]
Il marxissem ortodox da la democrazia sociala (ca. fin l’Emprima Guerra mundiala) è s’orientà stretgamain a las scrittiras da Marx ed Engels. Cun la separaziun dals socialdemocrats russ en menschevics e bolschevics e la fundaziun dal ‹center marxistic› enturn Karl Kautsky a l’entschatta dal 20avel tschientaner è il marxissem ortodox sa spartì en in’ala refurmistica ed en in’ala revoluziunara. Sco marxissem revoluziunar è quest’ultima sa concentrada sin la realisaziun dal marxissem cun agid dals meds da la revoluziun. Ina direcziun speziala dal marxissem ortodox ha furmà l’austromarxissem; quel occupava ina posiziun intermediara tranter refurma sociala e revoluziun ed ha impedì uschia la furmaziun d’ina ferma ala revoluziunara en l’Austria dal tranterguerras.
Revisiunissem/refurmissem[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari al marxissem ortodox ha il revisiunissem resp. refurmissem enturn Eduard Bernstein refusà tut ils aspects radicals e revoluziunars dal marxissem. A basa da las novas relaziuns economicas (imperialissem) era el da l’avis ch’ina via moderada vers il socialissem saja pussaivla. Il pli tard suenter la spartiziun da las partidas socialdemocraticas en partidas socialisticas e communisticas suenter l’Emprima Guerra mundiala ha il revisiunissem cun sia pratica politica dal refurmissem furmà il curs principal entaifer l’Internaziunala socialistica. En la gronda part dals pajais èn las secziuns da quella sa distanziadas plaunsieu da la concepziun dal mund marxistica.
Marxissem sovietic[modifitgar | modifitgar il code]
Il marxissem sovietic u marxissem-leninissem (a partir dal 1924) – numnà da ses critichers per il pli stalinissem – sa referiva al marxissem ortodox e pretendeva per sai d’avair adattà quel a las novas relaziuns (imperialissem e chapitalissem da monopols). Il medem ha er pretendì il trotzkissem che refusava cun sia teoria da la revoluziun permanenta la teoria dal socialissem en in singul pajais e ch’ha mantegnì ina tenuta critica envers il socialissem real. Tant il marxissem-leninissem sco er il trotzkissem vesevan sasezs en la successiun dals bolschevics sut Lenin. Al merxissem-leninissem èn er sa referids blers moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund›; da quels èn savens sa sviluppads agens sistems politics sco ils sistems ch’existan fin oz en China (maoissem), en la Corea dal Nord (ideologia da Chuch’e), da la Cuba e dal Vietnam.
Neomarxissem[modifitgar | modifitgar il code]
Marxissem occidental e neomarxissem èn noziuns collectivas per las teorias surtut da la nova sanestra. Quellas sa distanzieschan dal realsocialissem ed emprovan d’applitgar las ideas centralas dal marxissem a las cundiziuns socialas ed economicas ch’èn sa midadas. Igl existan qua las pli differentas direcziuns sco per exempel quella da la New Left britannica (E.P. Thompson, Perry Anderson) ch’è sa furmada sco ina da las emprimas suenter la revolta en l’Ungaria, quella dal communissem da refurma e da l’eurocommunissem da partidas communisticas dal vest, l’operaissem talian u la Scola da Francfurt. Per part vegn er il titoissem attribuì al neomarxissem. Ed il postmarxissem metta en il center la critica da las valurs. Da muntada centrala per il neomarxissem èn stadas las scrittiras da Karl Korsch, Antonio Gramsci, Georg Lukács, Ernst Bloch, Ernest Mandel, Louis Althusser, Roman Rosdolsky, Leo Kofler e.a.
Teoria[modifitgar | modifitgar il code]
Filosofia[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che Marx ed Engels han en emprima lingia pratitgà ina critica da la filosofia e da l’ideologia ch’aveva l’intent d’emancipar ils umans, vegn il marxissem per part resguardà sez sco direcziun filosofica da tempra umanista. Areguard la teoria da l’enconuschientscha e la teoria da la scienza è il marxissem vegnì influenzà da dus elements centrals: da la dialectica da Hegel e dal materialissem epistemologic da Feuerbach. Lenin numna il materialissem la filosofia dal marxissem.[11] Gia il 1845 aveva Marx crititgà ils filosofs en sia sentenza ch’è daventada famusa: «Ils filosofs han be interpretà il mund a moda differenta; quai che quinta però è d’al transfurmar.»[12]
Cuntrari a l’idealissem filosofic è il marxissem da l’avis che tut las ideas, imaginaziuns e reflexiuns naschian da la cumplexitad da la realitad sociala e da las relaziuns da pussanza che quella implitgeschia. L’origin da questas relaziuns saja da chattar en las relaziuns da producziun istoric-geograficas ed en las cundiziuns materialas da mintga epoca. Marx ed Engels han surpiglià – influenzads dals giuvens hegelians – la concepziun dal mund materialistica da Feuerbach ed han cumplettà quella or da l’ovra da Hegel cun la dialectica e l’idea d’in svilup permanent ch’è colliada cun quella.
Uschia èn Marx ed Engels stads da l’avis d’avair surmuntà la moda da vesair unilaterala dals materialists mecanics che resguardavan il mund sco nunmidabel.[13] L’onn 1843 ha Karl Marx surpiglià da Hegel il model da reflexiun da la dialectica sco er la supposiziun che l’istorgia sa sviluppia tenor reglas fixas. Cuntrari a Hegel n’ha el però betg deducì quests teorems dal svilup cuntinuant d’in ‹spiert dal mund› supponì, mabain da las cundiziuns e confruntaziuns materialas e socialas entaifer la societad.
Lenin ha designà las ideas filosoficas da Marx ed Engels sco materialissem dialectic, cumbain ch’els sezs n’avevan betg duvrà quest term. Per Lenin furmava la dialectica materialistica da Marx ed Engels «la ductrina da la relativitad da la savida umana, la quala ans reflectescha la materia che sa chatta en in svilup infinit».[14]
En la scuverta dal radium, da l’electron e da la transfurmaziun dals elements vesa Lenin ina cumprova da questas tesas che curregian la supposiziun idealistic che tut stettia airi en perpeten.[15] Tenor la dialectica da Hegel sa lascha il mund chapir sco ina successiun cuntinuanta da cuntrasts – tesa ed antitesa – che sa sviluppan vinavant en pass da trais a sintesas. Questas sintesas fan avanzar la ‹realitad objectiva› e ‹determineschan› uschia l’avegnir fin che quel na cuntegna nagins cuntrasts pli e ‹sa schlia› en l’‹absolut›. Tar quest progress che metta ad ir il mund material en sia totalitad sa tracti per il filosof idealistic d’in product dal spiert uman, il qual daventa – enconuschend quel pli e pli sasez – identic cun il ‹spiert dal mund›.
Marx percunter ha contemplà la dialectica da Hegel or da la perspectiva dal materialissem: El l’ha ‹mess cun ils pes ensi› ed ha postulà che la realitad objectiva sa laschia explitgar or da si’existenza materiala ed il svilup da quella e na saja betg da resguardar sco accumpliment d’ina idea divina absoluta u sco product dal pensar da l’uman: «Mia metoda dialectica na sa differenziescha betg be da quella da Hegel, mabain furma precis il cuntrari da quella. Per Hegel è il process cognitiv – il qual el transfurma schizunt sut la noziun da l’‹idea› en in agen subject – il Demiurg che metta ad ir la realitad, la quala n’è nagut auter che si’apparientscha exteriura. Tar mai percunter è tut l’ideal nagut auter che cumparsa materiala ch’è vegnida transponida e translatada en il chau da l’uman.»[16]
Tuttina sco en la filosofia da Hegel vegn l’univers chapì sco ina totalitad, vul dir sco in esser cumplessiv en il qual tut è collià a moda objectiva in cun l’auter. Ma ils cuntrasts ch’èn per l’idealissem be da natira spiertala resguarda Marx sco expressiun da cuntrasts materials reals: er quels dependian in da l’auter e sa chattian en in stadi d’ina influenza vicendaivla permanenta. Tut en tut avanzia quella, vul dir sa sviluppia dal simpel vers il cumplex e percurria divers stgalims, als quals correspundian tschertas midadas qualitativas, uschia che quels tegnian en moviment il svilup.
Ina realitad objectiva exista tenor quest puntg da vista er ordaifer ed independent da la schientscha umana, numnadamain en ils moviments materials, ils quals l’uman – che furma sez ina part da la realitad materiala – influenzescha sapientivamain. Quai na vul però betg dir ch’ils umans percepeschian lur ambient a moda objectivamain correcta; Marx ed Engels vulan precis mitschar da l’engion da sasez ideologic, da la faussa impressiun da l’ambient e perquai da la spartiziun tranter subject ed object:
- La dretga chapientscha da las leschas che mettan en moviment fenomens u eveniments po perquai adina be ir ora da l’analisa da la pratica e mai d’in ‹chaprizi› idealistic (damai che quest ultim n’è betg abel da deducir in fenomen da ses origin material): «La libertad na giascha betg en l’independenza imaginada da leschas da la natira, mabain en l’enconuschientscha da questas leschas ed en il fatg che quest’enconuschientscha pussibilitescha da las laschar operar a moda sistematica per cuntanscher tscherts intents.»[17]
- Cun quai è er gia sclerida la relaziun tranter l’abstract ed il concret, vul dir la necessitad da trair or da la pratica conclusiuns abstractas e da sviluppar puspè or da questas conclusiuns abstractas ina pratica concreta: «Il concret è concret perquai ch’i sa tracta da la sintesa da bleras determinaziuns, pia da l’unitad da la pluralitad. En la reflexiun cumpara il concret perquai sco resultat dal process da resumar e betg sco punct da partenza. Ma en realitad sa tracti qua dal punct da partenza per propi ed en quel senn er dal punct da partenza per las contemplaziuns ed imaginaziuns. En l’emprim cas è l’imaginaziun cumplessiva s’indeblida ad ina determinaziun abstracta; en il segund cas mainan las determinaziuns abstractas en rom dal process da reflexiun a la reproducziun dal concret.»[18]
- La prova da vardad areguard supposiziuns u teorias (= la vardad relativa) è alura puspè la pratica, en la quala la teoria sa mussa sco correcta u faussa: «La dumonda schebain i pervegnia al pensar uman ina vardad materiala n’è betg ina dumonda da la teoria, mabain ina dumonda da la pratica. En la pratica sto l’uman cumprovar la vardad (...) da ses pensar.»[19]
Da far questa prova saja necessari, damai che la schientscha da l’uman vegnia adina determinada tras si’interacziun cun l’ambient, pia tras ses esser.
Partind da quest primat da l’esser sur la schientscha, daventi er obsolet da vulair far ponderaziuns areguard svilups da la societad futurs; en quest senn refusa il marxissem mintga furma d’utopissem. Tenor la vista dal mund materialistica sto «la producziun e reproducziun da la vita reala» daventar l’«element determinant en l’istorgia».[20] Entaifer questa moda da pensar prevegna a la lavur ina muntada centrala tant per l’individi sez sco er per il svilup da la societad en general. Tut ils urdens socials vegnan perquai determinads a moda essenziala tras las normas che fixeschan il funcziunament da lur economia:
«En rom da lur producziun a favur da la societad entran ils umans necessariamain en tschertas relaziuns ch’èn independentas da lur voluntad, en relaziuns da producziun che correspundan al stgalim da svilup da lur forzas productivas materialas. La summa da tut questas relaziuns da producziun furma la structura economica da la societad, la basa reala sur la quala s’auza ina surstructura giuridica e politica ed a la quala correspundan tschertas furmas da schientscha da la societad. La moda da producziun da la vita materiala stat a l’entschatta da tut ils process socials, politics e spiertals insumma. Betg la schientscha dals umans determinescha lur esser, mabain l’esser da la societad determinescha lur schientscha.»[21]
Ina da las consequenza da quest puntg da vista è ina critica cumplessiva envers religiun, dretg e morala. Marx resguarda tut quests constructs spiertals sco products da las relaziuns materialas correspundentas e suttamess sco quels a midaments cuntinuants. Religiun, dretg e morala n’hajan pia betg la valaivladad universala ch’els pretendian d’avair.
Materialissem istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il materialissem istoric sa tracti da l’applicaziun dals princips directivs dal materialissem dialectic sin la perscrutaziun da la societad e da si’istorgia. Damai sa lascha pia er il svilup d’ina societad explitgar scientificamain: tras il cumbat da classas sa chattan las relaziuns socialas tranter las diversas classas en in moviment cuntinuant. Las forzas productivas (forzas da lavur e meds da producziun) sa sviluppan en il decurs dal temp fin che quellas stattan en cuntradicziun cun las relaziuns da producziun (repartiziun da la lavur e dal possess). Marx resguarda las relaziuns da producziun sco ‹chadainas› che furman in impediment per l’ulteriur svilup da las forzas da producziun. Las classas socialas inferiuras sa stentan tut il temp da midar las relaziuns da producziun a lur favur. Quai ha per consequenza ch’i sa furman novas classas regentas e ch’il cumbat da classas cumenza da nov.
Marx differenziescha tranter ils suandants stgalims da svilup istorics da la societad:
- societad da stirpas u societad primara, er numnà communissem primar
- societad da sclavs
- societad feudala
- societad chapitalistica
Suenter avair surmuntà il chapitalissem suonda necessariamain:
- il socialissem; quel va pli tard a finir en
- il communissem
L’istorgia d’ina societad represchenta in svilup che suonda leschas da la natira e che maina dal simpel al cumplex, dal pli bass al pli aut. Perquai furmia il communissem in svilup futur che vegnia ad arrivar inevitablamain. Il chapitalissem maina tenor Marx a crisas adina pli grondas. La societad socialistica vegn a remplazzar la societad chapitalistica precis uschia sco che la societad chapitalistica ha remplazzà l’urden feudal. Il cumbat da classas va pir a fin en l’urden communistic, en il qual il cuntrast tranter signur e servient sa schlia.
Economia politica (analisa dal chapitalissem)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair sviluppà en furma dal materialissem dialectic ina posiziun epistemologica ed en il materialissem istoric ina teoria generala davart l’istorgia e la societad, era Marx s’avischinà a moda decisiva a si’analisa da la societad contemporana, concreta. Il proxim pass ch’el ha resguardà sco necessari è stà da studegiar las normas da basa che determineschan l’economia entaifer societads chapitalisticas; pertge che tenor la teoria dal materialissem istoric è la moda e maniera co ch’i vegn producì da muntada fundamentala per il svilup d’ina societad. L’element central da si’ovra furma lura er la critica da l’economia politica en furma dals trais toms davart il chapital (‹Das Kapital›). Marx preschenta in’analisa detagliada, tant macro- sco microeconomica, dal mecanissem d’explotaziun entaifer il chapitalissem regent, da l’origin da la societad da classas moderna e dals process da concentraziun dal chapital. Per part sa basa Marx sin lavurs preliminaras da l’economia naziunala, p.ex. dad Adam Smith e David Ricardo. Las teorias da las valurs, da la depauperisaziun e da crisas furman impurtants elements da quest’analisa.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem teoretic che Marx ed Engels han sviluppà, ha furmà il punct da referenza per differentas modas da pensar politicas e scientificas. Applicaziun pratica ha il marxissem chattà l’emprim en il 19avel tschientaner en il moviment dals lavurants, surtut entaifer la democrazia sociala tudestga, la quala ha prendì las teorias da Marx ed Engels sco basa per lur emprims programs e per la furmaziun da lur commembers. Silsuenter ha Lenin sviluppà partind da Marx sia teoria da l’imperialissem; suenter la Revoluziun da l’october 1917 dueva quella daventar ensemen cun las ideas da Marx ed Engels la nova ideologia statala da l’Uniun sovietica. Lenin n’ha però betg resguardà sasez sco fundatur d’ina nova direcziun, mabain sco defensur dal marxissem. Suenter la mort da Lenin han ins alura discurrì en general dal leninissem che furmia in marxissem adattà a las relaziuns russas. Pli tard ha Josef Stalin transfurmà il leninissem cun agid da la teoria dal ‹socialissem en in pajais› en il construct dal marxissem-leninissem.
Quest marxissem-leninissem ha determinà suenter il 1945 l’uschenumnà socialissem realexistent en vastas parts dal mund (surtut en l’Europa Centrala e da l’Ost, ma influenzond er fermamain pajais sco la China, Cuba, Corea dal Nord u Vietnam). Schebain e quant fitg che quel sa laschia anc deducir da las ideas fundamentalas dals ‹classichers› ubain furmia in ‹svilup sbaglià› è ina da las dumondas las pli dispitadas entaifer la discussiun davart la furmaziun da la teoria marxistica. Surtut en la Corea dal Nord vegn la politica pratica dominada fin oz dal stalinissem. Oz vegn il ‹reschim da gulag› attribuì als sistems totalitars e refusà da praticamain tut ils marxists. Cunter las differentas ideologias da Stalin e Mao pretenda er il trotzkissem cun sia teoria da la ‹revoluziun permanenta› d’esser il vair ertavel da Marx resp. Lenin.
Sa distanziond dal stalinissem e faschissem èn sa sviluppadas a partir da l’entschatta dals onns 1930 las lavurs da la Scola da Francfurt. Quella ha empruvà d’applitgar las ideas da Marx sin las novas cundiziuns economicas e politicas da la moderna e per part da colliar quellas cun la psicoanalisa.
Or dal moviment da liberaziun dal ‹Terz Mund› èn savens sa furmads novs sistems politics, sco per exempel ils sistems da la China (maoissem tempriv), dal Vietnam e da la Cuba ch’existan anc oz.
En ils onns 1960 èn sa sviluppadas – surtut en connex cun il moviment da students mundial, las chaumas da lavurers en l’Europa dal Vest ed ils uschenumnads moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund› – diversas furmas dal neomarxissem, da l’eurocommunissem (surtut l’operaissem ed il titoissem) e dal socialissem democratic.
Istorgia da las organisaziuns marxisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Las scrittiras da Karl Marx e Friedrich Engels èn restadas fin oz il fundament teoretic per diversas organisaziuns e partidas en tut las parts dal mund.
En blers stadis da l’Europa èn sa furmadas emprimas pitschnas organisaziuns e pli tard partidas, da las qualas l’istorgia mussa in svilup parallel. Dal temp dal naziunalsocialissem èn bleras da questas organisaziuns vegnidas schliadas e stuschadas en la resistenza. E suenter il 1945 èn las organisaziuns marxisticas surtut sa chattadas en in conflict cun la democrazia pluralistica dal vest e la democrazia sociala d’ina vart ed il ‹realsocialissem› e la Partida communistica da l’Uniun sovietica da l’autra vart. Suenter la fin da l’Uniun sovietica è sa sviluppà en Russia in marxissem postsovietic.
Cuntraversas en connex cun il marxissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la publicaziun da las scrittiras marxisticas è s’articulada critica envers praticamain mintga sectur parzial da la teoria ed er envers scienziads ch’applitgeschan metodas che sa basan sin il marxissem. Marx sez sa deva tuttavia er avert envers critica: «Jau benevent mintga parairi che prevegna d’ina critica scientifica.»[22]
Per exempel èn las ponderaziuns areguard las premissas da la societad per metter ad ir ina revoluziun socialistica in pau cuntradictoricas. En ina brev da Marx a Wera Sassulitsch (1881) è Marx sa referì a la situaziun sco ch’ella sa preschentava da quel temp en Russia; quella furmava in pajais agrar sutsviluppà, en il qual i na deva betg anc in grond dumber da lavurants industrials. Tratg en consideraziun han ins la communa dal vitg russa, en la quala i deva gia ina proprietad cumina; quella ha Marx considerà, sut tschertas resalvas, sco «basa da la renaschientscha sociala da la Russia». En il cas normal dueva però il proletariat furmar l’avrapista d’ina revoluziun; da quai n’è el mai sa distanzià. Enconuschentamain ha gì lieu pli tard (1917) en Russia cun la Revoluziun d’october ina revoluziun ch’è sa drizzada cunter la societad da classas chapitalistica e ch’è vegnida manada da Lenin e dals bolschevics che sa chapivan sco avantguardia da la classa da lavurants. Da quel temp valeva la Russia però anc adina surtut sco pajais agrar. Marx aveva concludì – betg pir, ma surtut – suenter las experientschas da la Comuna da Paris (1871) ch’il proletariat duaja sa stentar da conquistar la pussanza politica e ch’i saja perquai necessari da constituir partidas politicas.
Medemamain or da l’experientscha da la Comuna da Paris è Marx vegnì tar l’enconuschientscha che la «classa da lavurants na po betg simplamain prender en possess la maschinaria statala tale quale e la metter en moviment per ses agens interess»[23] e gia en ‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852) aveva el scrit: «Tut las vieutas revoluziunaras han perfecziunà la maschinaria, enstagl da la rumper.»[24] Tschertas passaschas en l’ovra da Marx n’èn pia betg dal tuttafatg cleras. Tenor l’interpretaziun da Lenin consistiva «l’idea da Marx (...) precis en quai che la classa da lavurants stoppia sfratgar, destruir ‹la maschinaria statala finida› e na dastgia betg sa restrenscher a prender possess da quella. (...)» En quests pleds: ‹rumper la maschinaria birocratic-militara› è – tenor l’interpretaziun da Lenin – «cuntegnida en furma concisa l’ideal central dal marxissem areguard la finamira ch’il proletariat sto prender en vista en rom da la revoluziun cunter il stadi.»[25]
Marx n’ha fatg naginas indicaziuns concretas davart l’urden politic d’ina societad communistica. La critica envers il marxissem è sa rinforzada en il decurs dal 20avel tschientaner en vista al svilup da sistems statals che sa referivan a Marx. Crititgada vegn surtut la politica inumana e l’ineffizienza economica en il ‹realsocialissem› sco consequenza da la teoria marxistica. Critichers neomarxistics percunter applitgeschan la teoria da Marx vi da quests sistems sezs cun la finamira d’explitgar lur svilup e la disditga pratica da las finamiras da la societad presumadas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Historisches Wörterbuch der Philosophie: Marxismus, tom 5, p. 758.
- ↑ Tenor brev da Friedrich Engels ad Eduard Bernstein dals 2/3 da november 1882.
- ↑ Karl Marx: Konspekt von Bakunins Buch ‹Staatlichkeit und Anarchie›. 1874/75, MEW 18, p. 635s. (versiun online, consultà ils 3 da matg 2009).
- ↑ Engels a Lafargue, MEW 37, 450.
- ↑ Engels a Lafargue, MEW 37, 202.
- ↑ Engels, MEW 37, 235.
- ↑ Engels, MEW 21, 291.
- ↑ Cf. Karl Vorländer: Jüngere Marxisten. En: Id.: Geschichte der Philosophie, 1903, 3. ed 1911 (versiun online, consultà ils 26 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Karl Marx: Thesen über Feuerbach, en: Marx-Engels-Gesamtausgabe, partiziun IV, tom 3, p. 21.
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Karl Marx: Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Erster Band. Otto Meissner, Hamburg 1872, p. 821s.
- ↑ Engels, Anti-Dühring.
- ↑ Karl Marx: Zur Kritik der Politischen Ökonomie (MEW 13), p. 632.
- ↑ Marx, 2. These über Feuerbach.
- ↑ Brev dad Engels a Joseph Bloch, 1890.
- ↑ Zur Kritik der Politischen Ökonomie, prefaziun. MEW 13, p. 9, 1859.
- ↑ Das Kapital, prefaziun tar l’emprima ediziun.
- ↑ Marx, Engels: Manifest der Kommunistischen Partei (ediziun tudestga 1872, prefaziun).
- ↑ Karl Marx: Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. (MEW 8), p 196s.
- ↑ Lenin: Staat und Revolution. En: Lenin Werke, tom 25, p. 393–507.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura primara[modifitgar | modifitgar il code]
- Karl Marx, Friedrich Engels:
- Marx-Engels-Werke (MEW), 43 toms, Karl Dietz Verlag, Ost-Berlin (a partir dal 1989: Berlin) dapi il 1956.
- emprima Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA).
- segunda Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2).
- Karl Marx: Ökonomisch-philosophische Manuskripte. (1844).
- Karl Marx e Friedrich Engels: Manifest der Kommunistischen Partei. (Ediziun originala 1848).
- Karl Marx e Friedrich Engels: Das Kommunistische Manifest. Eine moderne Edition. Cun in’introducziun dad Eric Hobsbawm, Argument Verlag 1999, ISBN 3-88619-322-5.
- Karl Marx: Lohnarbeit und Kapital. Artitgel en la Neue Rheinische Zeitung, avrigl 1849.
- Karl Marx: Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie. (1857/58).
- Karl Marx: Das Kapital. Band I–III (1. ed. dal tom I 1867).
- Friedrich Engels: Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft. 1882.
Litteratura secundara[modifitgar | modifitgar il code]
Lexicons, dicziunaris[modifitgar | modifitgar il code]
- Wolfgang Fritz Haug, Frigga Haug, Peter Jehle (ed.): Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus. Argument-Verlag, Hamburg 1994ss.
- Wolfgang Fritz Haug: Marxismus. En: Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus, tom 8/II, colonnas 1840–1877, Argument-Verlag, Hamburg 2015.
- Georges Labica (ed.): Kritisches Wörterbuch des Marxismus. 8 toms. Argument-Verlag, Hamburg 1983ss.
- Konrad Lotter / Reinhard Meiners / Elmar Treptow (ed.): Marx-Engels Begriffslexikon. Beck, Minca 1984.
Ulteriurs[modifitgar | modifitgar il code]
- Louis Althusser et al.: Das Kapital lesen. Reediziun, Westfälisches Dampfboot, Münster 2015, ISBN 978-3-89691-952-6.
- Perry Anderson: Über den westlichen Marxismus. Syndikat, Francfurt a.M. 1978, ISBN 3-8108-0074-0.
- Hans-Georg Backhaus: Dialektik der Wertform. Untersuchungen zur Marxschen Ökonomiekritik. Freiburg i.Br. 1997, ISBN 3-924627-52-5.
- Eberhard Braun: Aufhebung der Philosophie: Karl Marx und die Folgen. Metzler Verlag, Stuttgart 1992.
- Alex Callinicos: Die revolutionären Ideen von Karl Marx. VZGA, Francfurt a.M. 1998, ISBN 3-9806019-2-7.
- Alex Demirović, Sebastian Klauke, Étienne Schenider (ed.): Was ist der ‹Stand des Marxismus›? Soziale und epistemologische Bedingungen der kritischen Theorie heute. Westfälisches Dampfboot, Münster 2015, ISBN 978-3-89691-717-1.
- Jacques Derrida: Marx & Sons. Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-518-29260-9.
- Terry Eagleton: Warum Marx recht hat. Ullstein, Berlin, 2012, ISBN 978-3-550-08856-8.
- Iring Fetscher (ed.): Der Marxismus: seine Geschichte in Dokumenten; Philosophie – Ideologie – Ökonomie – Soziologie – Politik. 5. ed., Piper-Verlag Minca, Turitg 1989, ISBN 3-492-10296-4.
- Helmut Fleischer: Marxismus und Geschichte. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1969, ISBN 3-518-00323-2.
- Leszek Kołakowski: Die Hauptströmungen des Marxismus – Entstehung, Entwicklung, Zerfall. 3 toms. Minca 1977–1978, ISBN 978-3-492-02310-8.
- Michael R. Krätke: Marxismus als Sozialwissenschaft. En: Frigga Haug / Michael R. Krätke (ed.): Materialien zum Historisch-Kritischen Wörterbuch des Marxismus, Argument Verlag, Hamburg 1996, p. 69–122, ISBN 3-88619-396-9.
- Gerd Hergen Lübben: Religiosität im Marxismus? Beitrag zu einer religionswissenschaftlichen Erörterung. En: Rudolf Thomas (ed.): Religion und Religionen, Ludwig Röhrscheid Verlag, Bonn 1967, p. 315–331.
- Rosa Luxemburg: Sozialreform oder Revolution? Lipsia 1899.
- Ernest Mandel: Einführung in den Marxismus. 6. ed. Internationale Sozialistische Publikationen, Cologna 1998, ISBN 3-929008-04-1.
- Arnhelm Neusüss: Marxismus. Ein Grundriss der Großen Methode. Minca 1981 (UTB 1033).
- Anton Pannekoek, Paul Mattick e.a.: Marxistischer Anti-Leninismus. Ça Ira, Freiburg im Breisgau 1990, ISBN 3-924627-22-3.
- Alfred Schmidt: Der Begriff der Natur in der Lehre von Marx. 4. ed. repassada. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1993, ISBN 3-434-46209-0.
- Werner Sombart: Der proletarische Sozialismus (‹Marxismus›). 1. tom, 1924.
- Georg Fülberth: Marxismus. Cologna 2014, ISBN 978-3-89438-542-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Texts marxistics ‹classics›
- marxists.org, archiv online marxistic
- mlwerke.de, impurtantas ovras dal marxissem
- Marx 2000 @ vulture-bookz.de, classichers, dicziunari, lingia dal temp
- Lexicon
- Inkritpedia, artitgel da prevista dal Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus


text:
Istria
Istria (insì anca in talian. In cruat e in sluven Istra) l'è la penisula püssee granda de tütt el Mar Adriatich (pü o meno 3.600 km²). El nom el vegna dal popul di Istri antich (Hister in latin) una parola che la vureva dì Danübi, per marcà el fat che quela region chì l'è una specie de cunfin danübian.
La magiur part de l'Istria la fa part de la Cruazia. Una parte picinina, che la ciapa drent i cità de Isula d'Istria (Izola in sluveni; Isola d'Istria in talian), Purturös (Portorož/Portose), Piran (Piran/Pirano) e Capudistria (Koper/Capodistria), j'hinn inveci part del teritori de la Sluvenia. Una part minima de la penisula la se tröva in teritori talian.


text:
Gugent fiss Arno Camenisch daventà ballapedist. Il talent avess el gì. Oz gioga el cun pleds. Il star da pop scrivend, oriund da las muntognas, per il solit cun chapitscha, è ina marca da la scena da litteratura svizra. Ses cudeschs, repetidamain undrads, èn da leger en passa 20 linguatgs. En ses texts fa el or dal pitschen mund la gronda tribuna. Perquai vegn el chapì dapertut. Tant a New York City sco a Grüsch u a Bienna.
Medias 2015 ARNO CAMENISCH – mund sutsu
ARNO CAMENISCH – verkehrte Welt
RTR


text:
En Svizra èn vegnidas enguladas ils davos dus onns 921 armas da fieu. Tenor l’Uffizi federal da polizia Fedpol sajan passa 80% da las armas, en total 766 armas, vegnidas enguladas suenter ch’i saja vegnì rut en.
Pertutgads il pli fitg dals enguladitschs sajan stads il chantuns Sviz (127 armas) e Berna (104 armas). En il chantun Grischun sajan mo svanidas 19 armas.
Ils chantuns e las ciftras dad armas enguladas
Tenor Fedpol èn vegnidas enguladas 562 pistolas, 154 schluppets, 101 revolvers, 33 pistolas da sport, 29 replicas u pistolas softair, 16 carabiners da miliar, 15 pistolas da maschina ed 11 pistolas d'alarm. Questas armas èn sparidas.
Il dumber dad armas enguladas saja dentant stabil, rapporta Radio Télévision Suisse RTS. RTS aveva cuntanschì tras il principi da transparenza che la Fedpol publitgescha questas cifras.
RR novitads 06:00+


text:
Cogoleto
Cogoleto (en lìgure: Cogoeuo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 9 184 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 20,3 km² e 'na densità de popolasiù de 452 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Arenzano, Sassello (SV), Varazze (SV).
Del teretóre del cümü de Cogoleto, fà part apò a le frasiù de Lerca, Sciarborasca e Pratozanino
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Biedenkopf, Germània, del 1961
- Ober-Ramstadt, Germània, del 1960
- Santa Coloma de Gramenet, Spagna, del 1997
- Olympia, Grécia, del 2005
- Saint-André-les-Vergers, Frància, del 2005
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cogoleto l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L’urari 2017 da la VFF è semtgà. Las pli grondas novaziuns porta il tunnel da basa dal Gottard. Quel scursanescha il temp da viadi tranter nord e sid per radund 30 minutas. Il potenzial cumplain dal nov tunnel vegn dentant pir ad esser da sentir cura ch’era il tunnel da basa dal Ceneri avra la fin dal 2020. Lura pon ins spargnar 60 minutas tranter la Svizra tudestga e l’Italia, fin il Tessin dal sid 45 minutas.
A partir da la fin dal 2020 charreschan ils trens tranter la Svizra tudestga ed il Tessin lura en il tact da mes’ura empè da mintg’ura. E tranter Turitg e Milaun datti nov mintg’ura ina colliaziun empè da mintga duas uras.
Lingia muntagnarda vegn mantegnida per turists
Las Viafiers federalas planiseschan en il nov urari er da charrar sin la lingia muntagnarda da fin qua. Mintg’ura duai quai dar ina purschida da trens regiunals cun colliaziuns al traffic da transit ad Erstfeld, Bellinzona e Lugano. Ils trens interregiunals da Basel e Turitg duain en il futur charrar fin Erstfeld.
Ulteriuras midadas impurtantas dal nov urari VFF (a partir dals 11 da december):
- Ils trens interregiunals sin la lingia Losanna–Sion–Brig ferman pli savens a Bex e Leuk.
- Sin la lingia Bienna–Delémont–Basilea VFF survegn il tren cun partida Basilea VFF a las 06:03 nov dus pendulins d’Intercity. Uschia datti dubel uschè blers plazs da seser per ils viagiaturs.
- Il tren interregiunal cun partida a las 04:21 da Berna sa ferma nov er a la staziun principala da Turitg empè be a l’eroport. Uschia datti nov er per Berna, Olten ed Aarau ina colliaziun a bun’ura a Turitg.
- Nov express regiunal Erstfeld–Bellinzona en tact da l’ura, singuls trens van vinavant fin Lugano e Milano Centrale.
RR novitads 14:00
La via a l'avertura
Tunnel è popular
8 da 10 Svizzers vesan ils custs sco giustifitgads. Els èn er da l'idea ch'il project saja impurtant per la reputaziun da la Svizra en l'exteriur.
Mo in quart dals dumandads avess investì las 12,2 milliardas francs per ils trajects da pendularis surchargiads, communitgescha l'institut da perscrutaziun d'opiniuns Demoscope.


text:
Münchenstein
Münchenstein a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.18 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 11867 abitant.
El cumün de Münchenstein al se tröva a una altitüden de 297 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arlesheim, Basilea (BS), Muttenz, Reinach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ils Stadis Unids han confermà che dronas dal militar american hajan attatgà cumbattants da la milissa terroristica Al Shabaab en la Somalia. Tenor la centrala da commando americana per las intervenziuns en l’Africa han ins coordinà las attatgas cun la regenza da la Somalia. Quellas sajan stadas la reacziun sin l'attentat cun material explosiv a Mogadischu da la sonda passada. En tut haja dà trais attatgas or da l’aria. Quatter terrorists sajan morts.
Bilantscha intermediara
Tar l’attatga a Mogadischu èn 83 persunas mortas. Tranter las unfrendas sa chattan er uffants. Almain 20 persunas èn sparidas. Igl è para grev d'identifitgar las persunas. La polizia ha discurrì la sonda da bunamain 100 persunas mortas. Ins supponia che la milissa Al Schabaab saja responsabla per l’attatga.
RTR novitads 06:00


text:
L’anteriur schef da finanzas dal Vatican e stretg cussegliader dal papa, il cardinal George Pell sto ir per sis onns en praschun. Ina dretgira a Melbourne ha condemnà el pervi dad abus sexual da dus mats da 13 onns. Cun quai resta la dretgira marcant sut il chasti maximal pussaivel da 50 onns. Reducì il chasti ha la dretgira tranter auter pervi da la vegliadetgna dal cardinal, ses stadi da sanadad e sias prestaziuns durant la vita.
Ina dretgira da giuraders aveva gia declerà il december da l'onn passà culpabel il cardinal. Pell refusa las renfatschas ed ha appellà cunter la sentenzia.
RR novitads 06:00


text:
Bufrànch
Bufrànch (nòm uficiàl en italià: Borgofranco sul Po) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 784 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 15,0 km² e 'na densità de 52 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bergantino (RO), Carbunèra, Magnacavàl, Melara (RO), Ustìlia, Réar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Bufrànch l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cun la midada dals statuts han las 12 vischnancas surdà la promoziun da la cultura a la regiun Malögia. La promoziun ch'era avant tar il circul, e dapi che lez è schlià n'era la promoziun betg reglada.
Regiun ha da promover la cultura
Approvà hani la midada dals statuts cun 83,02% gea tar ina participaziun da 27,65%. La finala in resultat cler per in project che n'ha betg adina gì simpel. La conferenza dals presidents aveva midà opiniun pir sin squitsch d'ina iniziativa inoltrada l'onn passà cun passa 800 suttascripziuns.
Sco proxim ha la regiun da tschertgar commembers per ina nova cumissiun da cultura. Finamira è numnadamain ch'ils presidents communals possian eleger gia ils 5 da fanadur in gremi.
Conferenza dals presidents publicas
Era cun decisiun clera è approvada la midada dals statuts regiunals davart la publicitad da la conferenza dals presidents. Quai cun 88,45% gea tar ina participaziun da 28,29%. Cunquai èn en l'avegnir las conferenzas dals presidents publicas. La finamira da la mesira è da crear transparenza ed uschia gudagnar dapli confidenza. En cas d'excepziun po la conferenza però limitar la publicitad. Quai surtut sch'i va per interess publics u privats ch'èn degns da proteger.
RR novitads 15:00


text:
Calcolatris
La calcolatris (o anca calcoladora) l'è on dispositiv, antigament meccanegh ma incoeu elettronegh, per fà i cunt.
El concett de computer e quell de calcolatris hinn ligaa fiss, vist che a la fin on computer l'è domà ona macchina che la fa i cunt e i calcolatris d'incoeu hinn 'me architettura di computer piscinitt. De facc, soratutt in di agn 40-70, quand el computer l'era doperaa squasi domà in la matematega, gh'era no ona distinzion ciara e netta in tra i dò.
Al dì d'incoeu poeudom trovà tanc tipi different de calcolatris: Da quij che fann domà i quatter operazion a quij scentifegh, oltra a quej grafegh doperaa in la trigonometria.
In del 1986 i calcolatris reppresentaven el 41% de l'hardware general purpose, vegnuu giò al 0,05% in del 2007.


text:
Cherta per n di Euregio 2 Plus
Mubiltà sëura i cunfins ora: ncantëur cun la curiera y la ferata tl Südtirol, tl Tirol y tl Trentin
Cun na cherta de viac sëula ncantëur per n di ntier te duta la Euregio: chësc ie puscibl cun la cherta per n di nueva “Euregio 2 Plus”. Nchin a 5 persones – danter chëstes al plu doi granc y al plu trëi mutons sota 15 ani – possa furné deberieda cun i mesuns de trasport publich te duta la trëi pertes dla Euregio. La cherta Euregio 2 Plus ne ie nia na cherta de familia y perchël ne muessa la persones nia vester mparentedes.
Priesc dla cherta per n di Euregio 2 Plus: 39 Euro
Tl Südtirol
La cherta per n di Euregio 2 Plus ie da giapé:
Da pudëi nuzé: te duta la curieres y ferates regiuneles dl sistem de trasport publich südtirolmubiltà y nce sun la furnadoia sun l Renon, sun la ferata a scines strëntes dl Renon y sun la furnadoia a cremaliera dla Mendula. Pra la linia dla curiera 273 vel la cherta Euregio sun duta la trassa Mals – Nauders – Martina, sun la linia 811 per la trassa da Mals a Müstair / cunfin.
La cherta de viac vel n l di dla prima cunvalidazion y la muessa unì cunvalideda tl Südtirol dan pië via. La cherta de viac ie da mëter ite da lassù ju tl njin de cunvalidazion.
Tl Trentin y tl Tirol vel la cherta coche documënt da mustré ca. Tl cajo de n cuntrol tlechel la prejenté.
La cherta ne possa nia unì nuzeda sun la ferates a destanza longia (EC, Railjet, Frecce y n.i.), per la furnadoies sun Kohlern, Mölten, Vöran y Meransen, per la linia dla curiera 442 Toblach – Prags tl tëmp dai 10 de lugio nchin ai 10 de setëmber 2020 y per la ferates per la rodes danter Sanciana y Lienz.
Tl Trentin
La cherta per n di Euregio 2 Plus ie da giapé:
- pra la lueges de venduda dla Trentino Trasporti GmbH
- pra la lueges de venduda de Trenitalia
La vel: per i servijes de curiera urbans y extraurbans dla Trentino Trasporti S.p.A., per la curieres regiuneles nchin / da Borghetto, per i cunliamënc Trënt – Malè y Trënt – Primolano (Valsugana) coche nce per la furnadoia Trënt – Sardagna.
I orars per la provinzia de Trënt ie da udëi tlo: www.trentinotrasporti.it
Tl Trentin vën la cherta de viac data ora coche cherta de papier y la vel te duta la trëi pertes dla Euregio coche documënt da mustré ca.
Nia da nuzé ne ie la cherta per l “Bikebus“ pra la trasses Trënt – Primolano (Valsugana), Trënt – Malè y per viages cun la ferates a destanza longia.
Tl Bundesland Tirol
La cherta per n di Euregio 2 Plus ie da giapé:
- tla curieres (ora che a Dispruch)
- pra i automac dla chertes dla ÖBB
- pra la lueges de venduda
- tla butëiga dla chertes VVT
La vel: te dut l raion dla rë dla linies dl trasport local dl Tirol y per la linies dla rë tla zones coridor y sëura i cunfins ora aldò di regulamënc tariferes n forza dl VVT. I orares de viac per l Tirol dl nord y per l Tirol dl ost ie tlo: fahrplan.vvt.at
Tl Tirol vën la cherta de viac data ora coche cherta sun papier de segurëza o coche cherta-mobile y la vel te duta la trëi pertes dla Euregio coche documënt da mustré ca.
La cherta Euregio 2 Plus ne possa nia unì nuzeda per viages cun ferates a destanza longia (EC, IC, Railjet, D-Zug) y per viages cun la ferates per la rodes danter Lienz y Sanciana.


text:
Uvestg Christianus Caminada (1941-1962)
Naschì 1876 en ina famiglia purila lumneziana è el, sper la vocaziun ecclesiastica, daventà in grond perscrutader e promotur d’istorgia e cultura retica e rumantscha. Er ses esser modest, natiral e buntadaivel ha contribuì a la fitg gronda stima e simpatia ch’el giudeva en vasts circuls betg mo catolics.
La Schweizer Filmwochenschau ha rapportà da sia consecraziun ed installaziun 1941 sco successur dad uvestg Laurenz Matthias Vincenz . 21 onns pli tard dat ella perditga da la ordvart gronda participaziun a ses funeral ils 22 da schaner 1962.
Ils 9 da mars 1961 aveva Alfons Maissen anc registrà in raschieni cun Monsignur Caminada davart sia inclinaziun profunda per la perscrutaziun da l’ierta culturala retica e rumantscha. La registraziun è part dal relasch Alfons Maissen.
Uvestg Johannes Vonderach (1962-1990)
Naschì 1916 ad Unterschächen (UR), studis ad Altdorf, Milaun, Cuira e Friburg. 1940 ordinà sacerdot. Entrà en l'administraziun episcopala 1946. 1952 vicari general e custodi. 1957 uvestg auxiliar dad uvestg Caminada cun dretg da successiun. L'investitura sco uvestg diocesan coincida cun la mort dad uvestg Caminada. Uvestg Vonderach ha partecipà al 2. Concil vatican (1962-1965). 1966 ha e convocà l'emprima sinoda diocesana e dà l'impuls a la Sinoda 72 naziunala. 1968 è vegnida erigida la Scol'auta teologica da Cuira.
La nominaziun da ses chancelier Wolfgang Haas ad uestg auxiliar (coadjutor) cun dretg da successiun, promovida da Johannes Vonderach, ha provocà il conflict en l'uvestgieu da Cuira dals onns 1990-97.
Documents audiovisuals cun l'uvestg Johannes Vonderach n'en betg numerus. Dal Téléjournal romand exista ina reportascha (senza tun) da la consecraziun sco uvestg l'onn 1957. 1971 porta il Balcun tort ina reportascha da la consecraziun festiva da la baselgia renovada a Curaglia. 1994 rapporta il Telesguard dal funeral dad uvestg Vonderach sin la Curt a Cuira.
Uvestg Wolfgang Haas (1990-1997)
Naschì 1948 a Vaduz. Studis a Friburg ed a Roma. Ordinà sacerdot 1974 a Cuira. Chancelier ed uffizial dal tribunal diocesan a Cuira. 1988 nominà dal Papa coadjutor e consecrà uvestg auxiliar a Cuira sin recumandaziun dad uvestg Vonderach. 1990 succedì a Johannes Vonderach sco uvestg diocesan.
Sias posiziuns conservativas en lingia cun Papa Gion Paul ils ll e decisiuns da persunal dispitaivlas han provocà numerusas protestas e malcuntentientscha aifer ed ordaifer sia diocesa. 1997 è Wolfgang Haas vegnì nominà archuvestg d'in nov creà archuvestgieu Vaduz.
Uvestg Amédée Grab (1998-2007)
Naschì 1930 a Turitg, creschì si a Genevra. Entrà en l'urden benedictin a Nossadunnaun. 1954 ordinà sacerdot. 1983 secretari da la conferenza svizra dals uvestgs. 1987 uvestg auxiliar da la diocesa Lausanne, Genevra e Friburg e 1995 uvestg diocesan. 1998 nominà uvestg diocesan a Cuira. 1998 - 2006 president da la conferenza dals uvestgs svizzers. Emerità 2007 cun 77 onns.
La persunalitad fina e ponderada dad uvestg Grab ha purtà in zic ruaus en la diocesa, era sche pretensiuns e dumondas fundamentalas davart il catolicissem en noss temp n'eran betg respundidas. Sia dumonda da pudair emeritar cun 75 onns è vegnida approvada da Papa Benedetg XVI pir suenter ina prolungaziun dad ulteriurs dus onns.
Uvestg Vitus Huonder (2007-2019)
Naschì 1942 a Trun. Studis a Nossadunnaun, Roma e Friburg. 1971 ordinà sacerdot dad uvestg Vonderach. Docent a Friburg e Cuira. 1976-1988 plevon a Kilchberg (ZH), Sachseln (OW) ed Egg (ZH). 1990 nominà dad uvestg Haas canoni a Cuira e vicari general per il Grischun, Glaruna ed il Principadi da Liechtenstein. 2007 elegì uvestg diocesan dal capitel catedral ed approvà da Papa Benedetg XVI.
L'uvestg Vitus Huonder ha stuì far frunt a bleras criticas durant ses episcopat. Per l'ina pervi da la maniera d'avair prendì posiziun envers genderissem, omosexualitad, adopziun d'uffants tras pèrs omosexuals ed abort. Per l'autra è il stil da communitgar savens be via in pledader u da na communitgar insumma betg vegnì recepì bain. Sco pli baud tar uvestg Grab ha Roma imponì ad el ina prolungaziun da dus onns avant la retratga.
Enturn Pasca 2019 vegn spetgà l'annunzia dal successur dad uvestg Huonder. Co l'elecziun da l'uvestg da Cuira sa splega declera curtamain il filmin qua sut.
RR Archivar recumonda 11:40


text:
24,5 milliuns actas da pazients sin l'entir mund
En Svizra sajan pertutgads dus sistems cun 1'500 actas da pazientas e pazients. Tut en tut sa tractia da 197'000 purtrets. Er datas persunalas sco num u data da naschientscha sajan stadas da vesair. Ils schurnalists rapportan d'almain 24,5 milliuns datas en radund 50 pajais.
Il pli ferm pertutgads sajan pazients dals Stadis Unids. Sulet tar in purschider da datas da radiologia sajan stads da chattar passa 1 milliun datas da pazients.
Apparats tramettan datas a servers
Sche pazientas u pazients vegnan intercurids en in indriz da MRT, vegnan fatgs purtrets dus- e traidimensiunals da l'intern dal corp. Ils purtrets vegnan arcunads dals apparats sin in server – l'uschenumnà «Picture Archiving and Communication System» (PACS), declera il Bayerischer Rundfunk. Er purtrets da radiografia e da tomografias computerisadas (CT) sa tschentan sin quests servers.
Sch'ils servers n'èn betg protegids bain avunda, saja quai trivial da vegnir tar questas datas, ha ditg l'expert per segirezza d'infurmaziun Dirk Schrader a l'emettur. El aveva infurmà ils schurnalists investigativs e da datas dal Bayerischer Rundfunk, suenter ch'el aveva chattà sin l'entir mund passa 2'300 servers cun talas datas.
Access en temp real
Schrader discurra d'in «near realtime-access», in acces a las datas en temp real.
Tar quests sistems hai jau gì il sentiment ch'jau poss perfin tiers ils purtrets pli svelt ch'il medi che dovra l'access.
Ils schurnalists dal Bayerischer Rundfunk hajan testà la moda e maniera co Schrader saja vegnì a las datas per confermar sia istorgia. Els hajan er contactà en furma da provas da controlla singulas persunas per pudair confermar lur autenticitad.
Il rapport davart l'utilisaziun nunponderada da datas da pazients vegn mussà il mardi saira a las 21:45 en l'emissiun «report München».
RR novitads 14:00


text:
Ensemen cun la hotellaria dat quai 13,6 milliuns pernottaziuns dal schaner fin il mars 2017. Quai communitgescha l'Uffizi federal da statistica. Cumpareglià cun l'emprim quartal da l'onn passà è il nivel restà stabil.
Las pli bleras pernottaziuns da la parahotellaria derivan da las abitaziuns da vacanzas (3,2 milliuns pernottaziuns), suandà d'alloschis collectivs (1,4 milliuns pernottaziuns) e campadis (68’000 pernottaziuns). Las pernottaziuns sin campadis èn idas anavos per rodund 30% cumpareglià cun il medem temp da l’onn passà .
RR novitads 10:00


text:
Dr. Hanspeter Frank haja lavurà dapi il 2001 en differentas clinicas svizras en ils secturs da finanzas, management ed en cussegls d’administraziun, scriva la Clinica Gut SA en sia communicaziun. Avant ch’el era vegnì activ en il sectur da sanadad saja l’econom da manaschi Frank stà docent e revisur.
Andrea Urfer, il delegai dal cussegl d’administraziun da l’interpresa, sa mussa cuntent da lur tscherna. Cun Hanspeter Frank haja la clinica pudì impiegar in expert fundà dal sistem da sanadad svizzer ed in manader da fatschenta cun experientscha.
Hanspeter Frank surpiglia ses uffizi sco manader operativ da la Clinica Gut SA per il prim da december 2018.
Il matg aveva fatg a savair la Clinica Gut SA ch’ella sa separia da sia CEO Anke Senne. La manadra da l’interpresa ed il cussegl administrativ da la Clinica Gut SA na sajan betg ids perina pertutgant l’avegnir da l’interpresa.
La Clinica Gut SA ...
..dà lavur a radund 190 persunas en sias clinicas a San Murezzan e Fläsch ed ella ha praticas ad Ascona, Cuira, Buchs e Turitg. L'interpresa è sa spezialisada sin chirurgia dad accidents, dad egls e chirurgia ortopedica sco er en l’anestesia/ terapia da dolurs e la medicina da sport. L’onn passà ha ella festegià ses 30avel giubileum.
RR novitads 17:00


text:
Mintgina e mintgin duai mussar sia fatscha en la publicitad. Cun quest’argumentziun pleda il president da la Federaziun da las baselgias evangelicas da la Svizra, Gottfried Locher, per in scumond da sa velar che cumpiglia er la zuppentada da la fatscha islamica.
En intervista cun las gasettas «Tages-Anzeiger» e «Der Bund» da glindesdi ha Locher ditg ch’i giaja ord sia vista en la discussiun da burca per il fatg sch’insatgi mussia sia fatscha en la publicitad, ed uschia er sia identitad. «Tgi che na mussa betg sia fatscha renunzia l’impurtant da sia capacitad d’identitad.» Ord quest motiv è el da l’avis ch’in «scumond general da sa velar è meglier ch’in scumond specific da burca».
El saja bain cunter prescripziuns da vestgadira. «Ma nus faschain cunfins, e quai en omaduas direcziuns», ha ditg il plevon. Per raschuns moralas na giajan ins betg niv sin via. «Da l’autra vart segirain nus ch’insatgi che sa mova en la publicitad posseda in’identitad.» Latiers tutgia quai da mussar sia fatscha.
«Expressiun d’in’ideologia»
Ord la vista da Locher sajan religiun e burca da separar. Zuppentar la fatscha cun ina burca na saja betg in segn caracteristic da l’entir islam. Latiers è el sa referì sin decleraziuns d’auts spirituals islamics. Tenor lezs n’haja il vel da fatscha da far nagut cun l’islam. Purtar ina burca saja plitost «expressiun d’in’idologia che d’ina teologia.»
In scumond da burca, sco in’iniziativa dal comité d’Egerkingen prenda en mira, giauda grond sustegn tar votantas e votants. Tenor in’enquista per incumbensa da la «SonntagsZeitung» e «Le Matin Dimanche» èn 71% persuenter.
RR novitads 08:00


text:
Poaceae
Le Poaceae Barnhart (ciamàde apò Gramineae) i è ìna famìa botànica de piànte erbàcee, o de rar fés lignùze, che le aparté al ùrden de le Poales, (Liliopsida). Con de piö de 670 zèner e quàze 10.000 spéci discriìde, le Poaceae i è la quàrta famìa con piö tàta richèsa de spéci dòpo de le Asteraceae, le Orchidaceae e le Fabaceae (leguminùze); però, i è la prìma per emportànsa económica globàl.[1] De fat, la diéta dei òm l'è furmàda per 'na gran part de derivàcc de le poaceae. En piö se se cunsìdera che apò a le bès•ce i è alimentàde suratöt co le granàie o col fé che i è ac per lo piö de la famìa de le poaceae, se capés che se tràta de 'na famìa de piànte de 'mportànsa capitàl.
L'è 'na famìa cosmopolìta, che la g'ha cunquistàt la gran part de i ambièncc ecològic dispunìbii söl nòst pianéta, de le zòne dezèrtiche 'nfìna ai ecosistémi de àiva salàda, e de le depresiù palüdùze 'nfìna ai sistémi muntagùs piö alcc. Chèsta braüra 'ndèl adatàs la g'ha dat come rezültàt 'na biodiversità enòrme che la s'è manifestàda ta endèla morfologìa, che 'ndèla fiziulugìa, che 'ndèi sistémi de reprudusiù e 'ndèle asociasiù condei óter organìsmi, isé che le graminàcee i è de cunsiderà 'na famìa 'nteresànte, m,ìa apéna per la sò 'mportànsa económica, ma apò a per la releànsa biológica.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Caraterìstiche[Modifega | modifica 'l sorgent]
En generàl i è èrbe, che de rar le pöl rià a véser lignùze compàgn dei bambú tropicài, cespitùze, rizomatùze o stulunìfere. El cìclo vitàl el pöl véser anuàl, bienàl o perène. Chèle anöàle, come che se pöl capì, le se reprodùce apéna 'na ólta endèl sò ciclo vitàl (compàgn che 'l formét o avena, per ezèmpe). Le spéci perèni 'nvéce le pöl reprodücìs divèrse ólte o 'na ólta apéna.
El gàmp[Modifega | modifica 'l sorgent]
El gamp l'è cilìndric o condèna sesiù trasversàl elìtica, condèi gróp pié e la part tra 'n gróp e l'óter (internódo) öda (però quac spéci le g'ha 'l gamp töt pié compàgn del furmintù o 'n quac bambú). I gróp i è 'n bris piö gròs che i internòdi e söi gróp vé fò le fòie e i böcc. I internòdi àle ólte i è 'n pó schisàcc endóche se svelöpa le ramificasiù. En brizinì piö 'n alt del gróp gh'è 'n meristema intercalàr a fùrma de anèl che 'l detèrmina el slongamènt del gamp. Endèn quac zèner gh'è de 2 a 6 gróp bei tacàcc 'ntra de lur (che i se ciàma gróp compòsti), ognü co la sò fòia. Endèl Cynodon dactylon, per ezèmpe, i gróp i stà 'nsèma a dù a dù isé le fòie le sömèa opòste. En general i internòdi bazài i è piö cürcc de chèi ensìma; quan che gh'è divèrsi gróp bazài tacàcc giü a l'óter, le fòie le sömèa dispunìde endèna rözèta, che sömèa le rözète bazài tìpiche de 'n quac ótra famìa botànica. Le sórcc de gamp de le poaceae i è chèsti:
- Gamp aèrei:
- Gamp erèti o ascendèncc, de sòlit co internòdi cürcc a la bàze de de menemà piö lónc envèr la sìma. I pöl véser sèmpe o ramificàcc.
- Gamp rampicànte: che crès postàt al teré, che trà fò raìs a l'altèsa dei gróp; de spès i g'ha i gróp compòsti, compàgn che 'ndèi Stenotaphrum e i Cynodon. Quan de i gamp rampicanti vé sö piantìne nöe a ògna gróp alùra se i giàma stulù.
- Gamp galegiàncc, i quài i galègia sö l'àiva gràsie a i internódi öcc o a prezènsa de aerenchyma.
- Gamp soterànei:
- Rizòmi: gh'è dò sórcc de rizòmi 'ndèle gramineae. En prim tìpo cürt e 'ncürvàt, de svelöp definìt, che 'l zènera piantìne nöe arènt a la pianta uriginàla isé che 'l sò diàmetro 'l crès, per ezèmpe la Arundo donax e la Spartina densiflora. L'óter tìpo de rizòma l'è lónc, a svelöp indefinìt isé che la piànta la se propàga a 'na sèrta distànsa de la piànta uriginàla. Ezèmpe de chèsto segónt tìpo i è 'l Sorghum halepense e 'l Panicum racemosum.
- Pseudobulbi, i è 'ngrosamèncc de i internòdi bazài enciurciàcc sö 'ndèle sò guàine foliàre. I piötòst ràre 'ndèle gramineae, 'n quac ezèmpe i è l'Amphibromus scabrivalvis e 'l Phalaris tuberosa.[2][3]
Fòie[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le g'ha fòie a dispuzosiù alternàda, dìstiche, furmàde de sòlit de guàina, lígula e làmina. La làmina la stà bèla tacàda töt entùren al gamp, i sò òrli i se 'ncaàla però i se fónt mìa 'nsèma (l'è rar fés che se tróe spéci 'ndóche i se tàca onsèma a furmà 'n tübo). La lígula l'è 'na apendìce picinìna membranùza, o de rar n grüpèt de pilizì, sitüàt endèla zòna de üniù de la làmina co la guàina. La làmina l'è sèmpia, de sòlit lineàr, co la nervadüra paraléla. La pöl véser piàta o 'n quac vólte 'nridulàda sö a furmà come 'n tübo. La pöl véser cuntìnuasiù de la guàina o ìga 'n gambì. En piö, se pöl troà 'na sèrta variabilità per ognü de chèsti órghegn:
Ciöf[Modifega | modifica 'l sorgent]
I ciöf i è l'unità strütüràla tìpica de quàze töte le spéci de poaceae. I se fùrma a pàrter dei böcc a le sèe o de chèi segondàre del meristéma bazàl del as principàl. Ognü de chèst böcc segondàre i àmbia a furmàs quan che la piànta la g'ha dò o tré fòie. Ognö de chèsti böcc, dòpo che i g'ha fat fò le prìme fòie, 'l fùrma 'l sò stès sistéma de raìs. La sóma de töcc chèsti böcc l'è chèl che dà strütüra e la la fùrma de ciöf de 'na piànta de le poaceae. Quan che la piànta l'è 'ndèl peìodo de vegetasiù la seghéta a fa sö ciöf e fòie nöe. Ògna ciöf, quan che l'è 'l sò momènt, el cuminciarà a fa sö ciöfècc nöf.
La spighèta[Modifega | modifica 'l sorgent]
La nfiurescènsa elementàr de le gramineae l'è 'na spìga picinìna furmada de giü o piö fiùr sùra 'n ràchide articolàt (ciamàt rachìla), de spès cürt fés e prutigìt de le bràtee stérii ciamàde glöme. Chesto tìpo de 'nfiurescènsa la ciàpa 'l nòm de spighèta. I fiùr i pöl véser ermafrodìcc o unisesuài e i g'ha 'n pereànse rüdimentàl de 2 o 3 elemèncc, le glömète. Chèste glömète i è i órghegn che, quan che i vé gròs, i fà dèrver la cazèla fiuràla a la fiuridüra, per permèter de mèter fò 'l stìgma piümùs e i stam. Le cazèle fioràle i è furmàde de la lèma, tacàda a la rachìla, e de la pàlea 'nserìda sùra l'as fiuràl che 'l nas sùra a la rachìla a la sèa de la lèma e 'l té sö i órghegn fiurài véri e pròpri. La lèma (o glömèta inferiùra) la g'ha la fùrma de 'na chìglia e coi sò òrli la bràsa sà la pàlea. La arìsta la nàs ensìma a la lèma o söl sò dòrs. La pàlea o glömèta superiùra l'è lanceolàda, binervàda e l'è come 'n coèrcc che 'l cuàrcia zó 'l fiùr. Le glöme i è 'nserìde sùra la rachìla, giöna de sóta de l'ótra.
Enfiurescènsa segundària[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le spighète i è a sò ólta reünìde en enfiurescènse compòste a la maniéra de 'na gratèla. Le sórcc piö frequènte i è:
- panòcie làse, i è gratèle de spighète con pedezèi bèi lónc. Ezèmpe: Avena.
- Panòcie dènse, i è gratèle de spighètre con pedezèi cürcc cürcc. I pöl véser contìnui o interumpìcc. En ezèmp del prim tìpo l'è el Phalaris, e del segónt el Dactylis.
- Panòcie spateolàde, endóche ògna gratèla terminàla o ògna panucìna la g'ha 'na bràtea che la la té destacàda de le ótre. Ezèmpe: Schizachyrium.
- Gratèle spicifùrme, co le spighète póc pedezelàde dispunìde de le dò bànde o de 'na bànda apéna del ràchide. Ezèmpe: Paspalum.
- Spìga de spighète, co le spìghe sèsii dispunìde de 'na bànda apéna del ràchide o spìghe unilaterài; en dò sfìlse che le se altèrna de le dò bànde del ràchide, o spìghe dìstiche (Lolium), o en vàrie sfìlse sùra 'l ràchide, o spìghe cilìindriche (Zea).[2][3]
Fröt[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fröt o grà de le gramineae l'è cariòside, fröt sèc indeiscènt, condèna somésa co la capöcia saldàda al perecàrpe 'nfìna a furmà 'na copertüra sitìla. Chèsta copertüra la stà töta 'ntùren a l'embriù e a l'endospèrma. Chèsto fröt l'è 'n sostànsa la variasiù del achénio, aisebé che gh'è 'na bèla varietà de fröcc endèla famìa (éder apò Werker 1997). Endèn quac zèner, cóme Zizianopsis o Eleusine, el perecàrpe l'è mìa saldàt enséma a la somésa, isé che 'l fröt l'è de fat 'n achénio (o en utrícol a segónda del autùr). Endèn quac Bambùseae el fröt l'è 'na nus o 'na bàca, envéce 'ndèl zèner Sporobolus el perecàrpe l'è mucilaginùs e 'l làsa nà fò la somésa quan che 'l se 'mpiómba de àiva. Divèrse zèner, compàgn de Aristida, Stipa, Piptochaetium, Oryza e quàze töte le Paníceae lew g'ha i carióse che se destàca de la piànta 'nciurciàcc sö 'ndèla lèma e 'ndèla pàlea. Endèle Andropogoneae i è le glöme che rèsta 'nseràde dét endèl carióse. Endèl Pennisetum e 'ndèl Cenchrus se destàca töta la spighèta con entùren 'n invòlucro de spìne. La fùrma del carióse la vària fés a segónda del zèner, e 'l pöl véser quàze rotónt come 'ndèl Briza, bilónc come 'ndèl Hordeum, lanceolàt compàgn che chèl de la Poa o adiritüra quàze lineàr come 'ndèla Vulpia. Endèla part bàsa del carióse a vardàl de schéna, se èt l'embriù piö o méno elìtic cuarciàt zó del perecàrpe trasparènt. De l'ótra bànda, a l'altèsa de la sütüra carpelàr, se pöl véder, ac en trasparènsa, la mácula filar o fil (o zòna de uniù de la somésa col carpèl), che la pöl vése puntifórme, compàgn che 'ndèla Poa e 'ndèle Paniceae, a öf, compàgn che 'ndèla Briza subaristata, o lineàra, compàgn che 'ndèl Hordeum, Vulpia o Festuca.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Universidad Politécnica de Valencia, Biología, Gramíneas o Poáceas
- Universidad Politécnica de Valencia, Córs de Biulugìa, Tema Gramineae, powerpoint con tàte ilüstrasiù
Nòte[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Judd, W. S., Campbell, C. S. Kellogg, E. A. Stevens, P.F. Donoghue, M. J. (2002), «Poaceae» Plant systematics: a phylogenetic approach, Sinauer Axxoc, 287-292. ISBN 0-87893-403-0.
- ↑ 2,0 2,1 Parodi, L.R. 1987. Gramíneas. En: Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires, PP: 108-182
- ↑ 3,0 3,1 Cabrera, A. L., Cámara Hernández, J., Caro, J.; Covas, G.; Fabris, H., Hunziker, J., Nicora, E., Rugolo, Z., Sánchez, E., Torres, M. (1970), «Gramineae, parte general.» Flora de la Provincia de Buenos Aires: Gramíneas., Colección Científica del INTA. Tomo IV, parte II., 1-18.