text:
Luxemburg
Il Luxemburg (uffizialmain Gronducadi da Luxemburg, luxemburgais Groussherzogtum Lëtzebuerg, tudestg Grossherzogtum Luxemburg, franzos Grand-Duché de Luxembourg) è ina monarchia parlamentara ch’è situada al cunfin tranter l’Europa dal Vest e l’Europa Centrala. Dals oriundamain nov gronducadis europeics è el il sulet ch’è sa mantegnì fin oz.
Cun ina surfatscha da 2586 kilometers quadrat è il Luxemburg in dals pli pitschens stadis dal mund, dal qual la surfatscha s’extenda sur las dimensiuns d’ina citad-stadi ora, e (suenter Malta) il segund pitschen commember da l’Uniun europeica. Il pajais cunfinescha en il sid cun la Frantscha (73 kilometers), en il vest e nord cun la Belgia (148 kilometers) ed en l’ost cun la Germania (135 kilometers). Areguard il retgav naziunal brut sa chatta il Luxemburg sin la plazza 70 da tut ils stadis dal mund; il stadi pitschen è pia rangà avant blers stadis ch’èn bler pli gronds e ch’han in dumber da populaziun bundant pli aut, e quai er entaifer l’Uniun europeica. Cun la Belgia ed ils Pajais Bass furma il Luxemburg ils stadis dal Benelux.
Il pajais è stà in dals commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica (CEE) e gioga in’impurtanta rolla entaifer il process d’unificaziun europeica. La chapitala da medem num furma la centrala administrativa da l’Uniun europeica. Ella è la sedia da la Curt da giustia, da la Curt dals quints, dal Secretariat dal Parlament, da la Banca europeica per investiziuns, da las partiziuns da la Cumissiun europeica e dal Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli è la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica. Il 2013 e 2014 ha il pajais fatg part sco commember temporar dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Num dal pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Luxemburg deriva probablamain da Lucilinburhuc, pli tard Lützelburg (‹lützel› = ‹pitschen›; cf. frislandais ‹lütt›, englais ‹little›), in pitschen chastè, enturn il qual è creschida la citad da Luxemburg. Tenor in’ipotesa pli nova pudess il num Lucilinburhuc er derivar dal pled ‹Letze› e signifitgar ‹nas da grip fortifitgà›.
Il pajais è sa furmà sco ducadi entaifer il Sontg Imperi roman. En il territori da lingua tudestga han ins anc duvrà en il 17avel tschientaner la denominaziun ‹Lützenburg›, sco quai ch’ins po per exempel vesair en la ‹Topographia› da Matthäus Merian. Pli tard è il num lura vegnì remplazzà tras ‹Luxemburg›, quai che n’è nagut auter che la varianta germanisada dal num franzos. A chaschun dal Congress da Vienna è il Luxemburg vegnì auzà ad in gronducadi; Wilhelm I da Nassau-Orange è daventà l’emprim gronduca. Oz è il pajais il davos gronducadi dal mund.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il nord dal pajais furma ina part da las Ardennas e vegn numnà Ösling. Questa part giascha en media sin 400 fin 500 meters sur mar. La cuntrada en l’Ösling vegn dominada da muntognas cuvertas cun guaud e da collinas sco er da profundas vals che vegnan percurridas da flums (p.ex. la Val dal Sauer). La collina Kneiff a Huldingen furma cun 560 meters il pli aut punct dal pajais. I suonda il Burgplatz (559 meters) ed il Napoleonsgaard sper Wahl en las Ardennas dal Sid (554 meters). En il nordost dal pajais fan 358 kilometers quadrat dal pajais part dal Parc da la natira tudestg-luxemburgais.
En il sid è situà il Gutland fritgaivel che tutga tar la cuntrada en stgalims da la Lorena (Lothringen). Questa part dal pajais è populada pli spess ch’il nord ed è er industrialisada pli ferm. Ils flums principals che percurran il pajais èn la Sauer (dal vest a l’ost), Klerf ed Our en il nord ed Alzette en il sid. Il punct il pli bass dal pajais, numnà Spatz (129 meters s.m.), sa chatta a la confluenza da Sauer e Mosel a Wasserbillig. La Mosel furma en il sidost il flum da cunfin vers la Germania.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg è segnà dal clima temprà da l’Europa Centrala, il qual vegn influenzà da vents nà da l’Atlantic. Ils envierns èn miaivels, las stads èn tempradas e perquai empernaivlas. L’aria è il pli savens miaivla ed umida; las precipitaziuns annualas muntan a 782,2 mm; las temperaturas giaschan en media tar 9 °C (tranter 0,8 °C il schaner e 17,5 °C il fanadur). En il nord dal pajais èsi per ordinari in pau pli frestg ed i plova er pli savens.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
L’Ösling en il nord dal pajais fa part da las Ardennas ed è segnà da muntognas mesaunas cuvertas cun guaud e da profundas vals che vegnan percurridas da flums. Las spezias da plantas derasadas il pli fitg èn il fau, il ruver, l’ischi ed il pign. Ordaifer ils guauds è la cuntrada segnada da prads d’ina cumposiziun fitg diversa. La vegetaziun dal Gutland en il sid dal pajais, ch’è situà in pau pli a bass, è segnada da terren agricul e da la viticultura per lung da la Mosel.
La fauna correspunda pli u main a quella dals ulteriurs pajais da l’Europa Centrala. L’Ösling è segnà d’in grond effectiv da selvaschina, en pli d’utschels da preda e da diversas spezias d’utschels ch’èn plitost raras. Ultra da quai èn ils flums dal Luxemburg enconuschents per lur gronda ritgezza da peschs (t.a. litgiva, glischun, sander, anguilla e carpa).
Per proteger la flora e la fauna existan divers projects da protecziun da la natira ch’èn gia realisads u che sa chattan en planisaziun (territori da protecziun da la natira Prënzebierg, reservat Sonnebierg, regiun da palì Cornelysmillen e.a.).[2]
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais è sutdividì en trais districts (Grevenmacher, Luxemburg e Diekirch) che cumpiglian en tut dudesch chantuns e 105 vischnancas (situaziun dal 2015). Dudesch vischnancas han il status da citads. Las vischnancas furman corporaziuns autonomas ch’èn suttamessas a la tutela administrativa dals cumissaris dals districts. La citad da Luxemburg furma la chapitala dal Gronducadi e la sedia da la regenza.
Districts e chantuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils districts e chantuns dal Luxemburg servan a l’administraziun dal pajais tras ils ministeris. In’incumbensa en il senn da corporaziuns territorialas, per exempel en rom da la furmaziun ed articulaziun da la voluntad politica dals burgais, n’han quests nivels statals betg. En ils lieus principals dals chantuns sa chattan per ordinari instituziuns statalas sco uffizis da construcziun da vias, uffizis da taglia, posts da polizia, scolas cuntinuantas e.a.
Ils cummissaris dals trais districts han l’incumbensa da controllar e per part er d’approvar las activitads da las vischnancas. En quest senn furman els ina sort regenza districtuala. A quest nivel èn er domiciliads ils uffizis dal register funsil e las impurtantas centralas da polizia. En paucs cas na sa cuvran ils cunfins dals chantuns e dals districts betg in cun l’auter.
Vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
A la testa da las vischnancas dal Luxemburg sa chatta il Buergermeeschter (tud. Bürgermeister, franz. Maire). El maina las fatschentas da la vischnanca en la posiziun d’in funcziunari d’administraziun. El vegn sustegnì dals Schäffen (tud. Schöffen, franz. Echevins) sco er dal cussegl da vischnanca che vegn elegì democraticamain.
En il Luxemburg pon las vischnancas s’unir libramain a ‹sindicats› (uniuns d’interess) per dumagnar meglier las incumbensas communablas. Tals sindicats datti per exempel sin il sectur da sanadad u tar las scolas da musica.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Statisticamain enconuscha il Luxemburg be ina citad gronda (cun dapli che 100 000 abitants), numnadamain la chapitala cun radund 142 000 abitants (incl. aglomeraziun). Il grad d’urbanisaziun è però en general fitg aut. Radund 92 % da la populaziun vivan en citads (2003), per gronda part però en citads da provinza u citads pitschnas. La gronda part da las citads giaschan en il sidvest dal pajais; igl èn quai tranter auter Alzette (30 800, incl. aglomeraziun 70 000), Differdingen (22 300) e Düdelingen (18 800). Enturn las duas citads Diekirch (6400) ed Ettelbrück (8000) è sa furmada en il nord la Nordstad (en tut ca. 23 000) che furma sper la chapitala ed Esch-sur-Alzette la terza zona d’aglomeraziun dal Gronducadi.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
L’entschatta 2014 dumbrava il Luxemburg 549 680 abitants. En il decurs dals davos decennis è il dumber da la populaziun s’augmentà quasi permanentamain; quai è surtut d’attribuir a la creschientscha economica ed a la situaziun al martgà da lavur che carmalan natiers immigrants.
Il prim da schaner 2013 muntava la quota dad esters 44,5 % (= 238 800).[3] 16,40 % (= 88 200) da la populaziun derivan dal Portugal, 6,55 % (= 35 200) da la Frantscha, 3,88 % (= 19 898) da l’Italia, 3,20 % (= 17 600) da la Belgia, 2,30 % (= 12 400) da la Germania.
En il Luxemburg lavuran ultra da quai bundant 160 000 (2013) cunfinaris che derivan da las regiuns vischinas en la Germania, la Frantscha e la Belgia. Lur cumpart da las persunas occupadas munta a 44 %.
17,0 % dals Luxemburgais èn sut 15 onns vegls, 69,0 % tranter 15 e 64 onns, 14,0 % èn 65 e pli vegls (situaziun dal 2010). L’aspectativa da vita munta en media a 83,2 onns (umens 79,5 onns e dunnas 84,3 onns).
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
La situaziun linguistica dal Luxemburg è detg cumplexa.[4] La lingua materna dals Luxemburgais è il luxemburgais (Lëtzebuergesch). Igl è quai in dialect tudestg (francon-mosellan) cun ina cumpart da pleds d’emprest franzos in pau pli auta ch’en il tudestg da standard. Il luxemburgais è però pir vegnì declerà il 1984 sco lingua naziunala e lingua uffiziala discurrida dal pajais. Tenor ina retschertga fatga da l’Uniun europeica inditgeschan radund 70 % da la populaziun questa lingua sco lur lingua materna.
Il tudestg da standard ed il franzos furman tenor la lescha da linguas dal 1984 medemamain linguas uffizialas. Il tudestg è stà derasà ditg sco lingua da standard; suenter il temp d’occupaziun durant la Segunda Guerra mundiala ha la lingua però pers in pau da sia reputaziun. Il franzos vala gia dapi daditg sco lingua da prestige ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. En las scolas fundamentalas e professiunalas dominescha bain vinavant il tudestg sco lingua scritta. Dapi il 1944 fan però l’administraziun ed ils ministeris sco er las scolas cuntinuantas diever dal franzos sco lingua scritta, entant ch’il luxemburgais dominescha sco lingua discurrida. Medemamain il 1944 è il num dal pajais vegnì midà da ‹Luxemburg› en ‹Luxembourg› e tut las leschas vegnan be pli edidas per franzos.
Tipic per la diglossia è che las medias stampadas dovran surtut il tudestg; er la gronda part dals cudeschs cumparan en questa lingua. Il luxemburgais sco lingua naziunala duaja contribuir a mantegnair l’identitad culturala dal pajais sco er ad integrar ils immigrants da differenta provegnientscha e lingua en la societad dal Luxemburg.
En la scola populara èn tudestg e franzos linguas obligatoricas, pli tard er l’englais. La lingua d’instrucziun en las scienzas natiralas mida en il decurs dal temp dal tudestg al franzos. En l’administraziun dominescha, sco gia menziunà, il franzos; sch’in burgais sa drizza a las instanzas per tudestg u luxemburgais, duai el però survegnir resposta en questa lingua. Ordvart multilinguala è la situaziun avant dretgira: lingua discurrida furma il luxemburgais, il protocol da la sesida vegn manà per tudestg e las leschas vegnan citadas per franzos.
En las bancas, ils negozis u en la gastronomia vegn savens discurrì franzos, damai che blers emploiads en il sectur da servetschs derivan da la Lorena (Frantscha) u da la Vallonia (Belgia).
Dapi il 1970 è il Luxemburg commember da l’Organisation internationale de la Francophonie. Da la cumissiun interstatala ch’ha surveglià la refurma da l’ortografia tudestga dal 1996 n’ha il Luxemburg però betg fatg part (ma applitgescha las novas reglas en scola). Per il luxemburgais exista medemamain in’ortografia uffiziala; tar singuls pleds èn però sa mantegnidas differenzas regiunalas.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la lescha da protecziun da datas fan indicaziuns davart persvasiuns religiusas u filosoficas part da las datas sensiblas che na dastgan da princip betg vegnir eruidas.[5] Perquai na datti nagina statistica uffiziala davart la grondezza da las cuminanzas religiusas.
Tenor in studi dal 2011[6] appartegnevan il 2008 radund 68,7 % da la populaziun a la baselgia catolica. Las diversas baselgias evangelicas e protestantas represchentan ensemen radund 3,7 % da la populaziun e religiuns betg cristianas radund 2,6 %. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 24,9 %.
L’onn 1988 ha papa Gion Paul II auzà la diocesa da Luxemburg en il status d’in archuvestgieu.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Celts e Romans[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims fastizs da colonisaziun sin il territori dal Luxemburg dad oz derivan dals Celts e tanschan enavos en il segund tschientaner a.C. Radund 100 onns pli tard èn penetrads ils Romans en il pajais, numnadamain ils onns 58–51 cura che Caesar ha occupà la Gallia e parts da la Germania fin al cunfin dal Rain. Il territori dal Luxemburg odiern è uschia daventà ina part da l’Imperi roman.
En il decurs dal 5avel tschientaner – dal temp da la migraziun dals pievels – han ils Francs germans chatschà enavos ils Romans. Muntgs viandants han missiunà la regiun e fundà claustras. La claustra Echternach è vegnida erigida l’onn 698 dal missiunar anglosaxon Willibrord.
[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 963, cura ch’il pajais fascheva part dal Reginavel francon da l’ost, ha il cont Siegfried I acquistà tras barat cunter l’abazia St. Maximin a Trier il pitschen grip en la Val da l’Alzette cun il chastè Lucilinburhuc. Cun quest pass ha el mess il crap da fundament per il pajais e la famiglia nobla dals da Luxemburg sco er per il Contadi da Luxemburg.
Il Ducadi da Luxemburg entaifer il Sontg Imperi roman[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1308 è il cont Heinrich da Luxemburg vegnì elegì sco retg dal Sontg Imperi roman. El e ses figl Johann, il qual è daventà il 1310 retg da la Boemia, han etablì la posiziun da pussanza dals Luxemburgais entaifer il Sontg Imperi roman medieval. Il 1354 è il Contadi da Luxemburg vegnì auzà tras l’imperatur Karl IV ad in ducadi. L’emprim duca è daventà Wenzel I. Cun la mort da l’imperatur Sigismund il 1437 è morta ora la lingia principala da la chasa da Luxemburg, uschia ch’er la predominanza entaifer l’Imperi è ida a fin. L’onn 1441 ha la davosa duchessa or da la chasa da Luxemburg vendì ses possess a la chasa franzosa da Burgogna. Tenor dretg statal è il pajais però restà in feud da l’Imperi. Suenter la mort dal davos duca da la Burgogna, Carl il Temerari, l’onn 1477 è il Luxemburg pervegnì ensemen cun l’entira ierta burgognaisa a la figlia da Carl, Maria da Burgogna, ed a ses um, l’imperatur da pli tard Maximilian I da Habsburg.
L’onn 1482 è il Luxemburg vegnì entaifer il Sontg Imperi roman sut il domini dals Habsburgais; il 1555 sut quel da la lingia spagnola da questa famiglia.
En consequenza da la Pasch da las Pireneas ha gì lieu il 1659 l’emprima spartiziun dal Luxemburg: la part meridiunala dal pajais da Diedenhofen enfin Montmédy è vegnida attribuida a la Frantscha.
En rom da la Guerra da successiun spagnola è il Luxemburg crudà als Pajais Bass austriacs ed è uschia puspè daventà in pajais habsburgais entaifer il Sontg Imperi roman. Dal 1795/1801 al 1814 è la regiun vegnida occupada da las truppas revoluziunaras ed è qua tras danovamain vegnida sut domini franzos.
Gronducadi da Luxemburg entaifer la Confederaziun tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1806 è il Sontg Imperi roman, dal qual il Ducadi da Luxemburg fascheva part, sa schlià. Sco tut las parts tudestgas situadas da la vart sanestra dal Rain è il Luxemburg pervegnì a la Frantscha, e quai enfin che l’Imperi napoloenic è ì a fin. Il Congress da Vienna ha definì il 1815 il Luxemburg sco gronducadi e fixà che quel duaja daventar in stadi federativ entaifer la Confederaziun tudestga ch’era gist vegnida fundada. A medem temp han las decisiuns dal Congress manà ad in’uniun persunala dal Luxemburg cun il Reginavel dals Pajais Bass reunids. Quai ha gì per consequenza la segunda spartiziun dal pajais u, formulà autramain, la restauraziun be parziala dal status quo ante: intginas regiuns en il nord dal vegl Luxemburg èn passadas directamain da la Frantscha als Pajais Bass, regiuns en l’ost percunter èn vegnidas attribuidas a la Provinza renana entaifer la Prussia. Il 1830 è il Luxemburg s’unì a la Revoluziun beltga. Il 1839 ha gì lieu la terza e davosa spartiziun dal pajais: l’uschenumnà ‹quartier franzos›, numnadamain la part occidentala da lingua franzosa ed intgins territoris enturn las citads dad Arel e Martelingen, èn daventads sco provinza Luxemburg ina part da la Belgia. Dapi lura è restà en il Gronducadi da Luxemburg be pli il ‹quartier tudestg›, numnadamain la mesadad orientala da lingua tudestga.
Fin la dissoluziun da la Confederaziun tudestga il 1866 ha il Reginavel dals Pajais Bass represchentà entaifer il parlament tudestg la vusch virila dal Luxemburg.
Crisa dal Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1867 èsi vegnì a la Crisa da Luxemburg. Napoléon III ha empruvà da cumprar il Luxemburg da retg Wilhelm III dals Pajais Bass. La publicitad en il Gronducadi sco er en las autras parts da la Confederaziun tudestga è sa messa cun indignaziun cunter la vendita dal pajais a la Frantscha: il Luxemburg, la patria da la dinastia dals Luxemburgais ch’aveva tschentà quatter regents dal Sontg Imperi roman, na dueva betg crudar a la Frantscha, l’inimi mortal da quel temp. In ferm moviment da protesta ha appellà en ina petiziun al retg e gronduca Wilhelm III da mantegnair il status quo. La parola ‹Mir wëlle [er: wölle] bleiwe wat mir sinn› è daventada populara tar ils abitants dal Luxemburg. Questa crisa è ida a fin cun il Contract da Londra dal 1867, en il qual il pajais è vegnì declerà – sco cumpromiss – neutral per adina. La fortezza tudestga en il Luxemburg han ins sinaquai disfatg.
Independenza cumpletta dal Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
L’independenza cumpletta ha il Luxemburg obtegnì l’onn 1890 suenter la mort dal retg dals Pajais Bass Wilhelm III. La chasa roiala dals Pajais Bass (Orania-Nassau) era morta ora en la lingia masculina. A basa dal contract d’ierta statuì tranter ils prinzis da la chasa da Nassau tenor dretg privat èn sinaquai vegnids a la regenza ils parents masculins ils pli stretg parents, numnadamain ils ducas da Nassau-Weilburg. Uschia ha il Luxemburg survegnì si’atgna dinastia ereditara, la chasa da Nassau-Weilburg.
Er suenter ch’èn sa constituids la Confederaziun da la Germania dal Nord e l’Imperi tudestg, è il Gronducadi restà fin il 1919 commember da l’Uniun da duana tudestga.
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) han ils Tudestgs violà la neutralitad dal Luxemburg cun occupar il pajais per pudair laschar passar truppas encunter la Frantscha. A la fin da la guerra èsi vegnì a la crisa statala dal 1818/19: pervi da sia tenuta pro-tudestga è la gronduchessa Marie Adelheid vegnida sut grond squitsch a l’intern dal pajais ed ha la finala demissiunà a favur da sia sora Charlotte.
Il 1919 ha il Luxemburg introducì il dretg da votar da las dunnas. L’onn 1922 han ins fundà l’‹Union Économique Belgo-Luxembourgeoise›; quella ha tranter auter reglà la paritad tranter las duas valutas da la Belgia e dal Luxemburg (francs).
Ils onns 1930 han ils naziunalsocialists cumenzà a resguardar il Luxemburg sco anteriur territori tudestg. Perquai avevan els en mira l’annexiun dal pajais.[7]
En rom da la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) han ils Tudestgs danovamain occupà il Luxemburg: il matg 1940 èn truppas tudestgas entradas en il Benelux ed han attatgà da qua anora la Frantscha. La regenza e la gronduchessa èn mitschads en l’exil a Londra. L’emprim han ins installà in’administraziun militara, silsuenter in’administraziun civila sut il manader dal Reichsgau cunfinant Moselland. Ils Luxemburgais èn vegnids sfurzads da prestar servetsch en l’armada tudestga e burgais gidieus èn vegnids deportads en champs da concentraziun tudestgs. L’avust 1942 ha la Germania annectà il pajais occupà e transfurmà ils districts en Landkreise tenor la divisiun territoriala dal Reich tudestg. La Segunda Guerra mundiala ha muntà per il giuven pajais in temp d’emprova ordvart difficil ch’ha gì per consequenza che simbols naziunals sco la monarchia u la lingua luxemburgaisa èn s’ignivads anc pli ferm en la schientscha da la populaziun. Ils 10 da settember 1944 han ils Americans liberà l’emprima giada il Luxemburg. Il december dal medem onn è però succedida da vart dals Tudestgs l’Offensiva da las Ardennas.
Da vart d’istoriografs internaziunals è il Luxemburg vegnì crititgà ditg per betg avair elavurà a moda objectiva l’atgna istorgia dal temp da la persecuziun dals Gidieus. Faussamain haja il pajais adina be stilisà sasez en la rolla da l’unfrenda.
Ils rapports da perscrutaziun dals istoriografs luxemburgais Denis Scuto e Vincent Artuso han silsuenter mussà il suandant: Suenter che la regenza uffiziala dal Luxemburg era ida en l’exil, è vegnida installada ina cumissiun administrativa ch’ha surpiglià las fatschentas guvernativas. Quella è stada participada a moda activa a la deportaziun da Gidieus. Ella n’ha betg be collavurà cun ils nazis, mabain ha, or d’agen impuls, extradì als nazis blers Gidieus, tranter quels numerus uffants.
Gia avant la Segunda Guerra mundiala era sa manifestà en il Luxemburg in antisemitissem evident e fitg derasà. La Terza lescha da razza da Nürnberg ha il Luxemburg surpiglià gia avant la guerra da libra voluntad e scumandà la lètg cun Gidieus. Gidieus ch’eran fugids en il Luxemburg vegnivan registrads separadamain. Els valevan sco umans da segunda classa e vegnivan tranter auter impedids tar la tschertga da lavur.[8]
Enfin oz n’è il Luxemburg ni sa perstgisà per la collavuraziun, ni per la persecuziun activa da Gidieus ed er betg per l’expropriaziun dal possess da Gidieus a favur da burgais dal Luxemburg. Medemamain n’han gì lieu fin oz naginas restituziuns da facultads u immobiglias ed er betg reparaziuns finanzialas.[9]
Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins extendì successivamain l’uniun da duana e d’economia sin ils Pajais Bass (stadis da Benelux). Il 1945 è il Luxemburg er daventà commember da las Naziuns unidas. Il 1948 ha il pajais dissolvì formalmain la ‹neutralitad perpetna› ch’era vegnida fixada il 1867. L’onn 1952 è la citad da Luxemburg daventada la sedia da la Communitad europeica da charvun e d’atschal ed il 1957 ha il Luxemburg fatg part sco in da sis commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica.
Il 1985 ha il Luxemburg segnà ensemen cun quatter ulteriurs stadis da l’Uniun europeica la Cunvegna da Schengen, numnada tenor il lieu luxemburgais situà sper la Mosel. L’onn 1986 ha l’entira populaziun luxemburgaisa retschet il Premi da Carl per merits spezials areguard l’unificaziun europeica. Il 1995 è la Cunvegna da Schengen entrada uffizialmain en vigur. Dapi il 2002 è l’euro en diever sco valuta uffiziala, suenter ch’ins al aveva gia introducì a partir dal 1999 sco valuta da contabilitad.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la Segunda Conferenza da Londra dal 1867 è il Gronducadi da Luxemburg in stadi suveran ed independent.[10] La furma statala è quella d’ina monarchia parlamentara; la curuna vegn dada vinavant en la famiglia Nassau en moda ereditara.
Per la legislaziun è responsabla la chombra dals deputads (Chambre des Députés)[11] che vegn elegida mintga tschintg onns.
Punct da partenza per l’installaziun da l’apparat statal aveva furmà il 1868 il stadi da funcziunaris a basa monarchica (il gronduca regent e ‹ses› ministers e scheffuncziunaris). Da questa tradiziun è sa mantegnida la denominaziun ‹minister da stadi› enstagl da ‹primminister›, l’inviolabilitad da la persuna e la pussanza politica (teoretica) dal gronduca; a nivel communal plinavant l’in sper l’auter dal Bourgmestre (sco funcziunari d’administraziun dal gronduca) ed ils Schöffen che na valan betg sco funcziunaris, mabain vegnan elegids ‹or dal pievel›.
Oz po il gronduca per il pli exequir ses dretgs be formalmain. L’artitgel 1 da la constituziun vertenta statuescha ch’il Luxemburg saja in «stadi ... democratic». Quest princip garanteschan la chombra dals deputads che vegn elegida directamain dal pievel e da la quala resorta la regenza, l’elecziun dal Bourgmestre or dal cussegl communal e betg il davos la pussaivladad da votaziuns dal pievel.
Constituziun dal Gronducadi da Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun dal Gronducadi da Luxemburg da l’october 1868 è vegnida publitgada en versiun originala tudestga cun translaziun franzosa. Malgrà numerusas adattaziuns furma ella fin oz la constituziuns valaivla dal pajais.[12]
Maxima statala[modifitgar | modifitgar il code]
La devisa u maxima statala è Mir wëlle bleiwe wat mir sinn («Nus vulain restar quai che nus essan»). Quella è sa furmada a chaschun da la Crisa dal Luxemburg il 1867, cur che Napoléon III aveva l’intenziun d’acquistar il Gronducadi che fascheva part da la Confederaziun tudestga e che steva sut il regent Wilhelm III dals Pajais Bass.
Simbols dal stadi e da la naziun[modifitgar | modifitgar il code]
Bandiera e vopna[modifitgar | modifitgar il code]
La tricolora cotschen-alv-blaua dal Luxemburg exista en sia furma odierna dapi il 1972. Tar la colur blaua en la bandiera dal Gronducadi sa tracti da blau-tschiel, cuntrari a la bandiera dals Pajais Bass cun ses blau ultramarin. Gist pervi da quest privel da scumbigl vegn discussiunà dapi il 2006 en il Luxemburg davart ina midada da la bandiera. Sco emprim pass en questa direcziun han ins decidì ch’er la bandiera cun il liun cotschen (Roude Léiw) saja admessa sin il territori luxemburgais.
La vopna dal Luxemburg è vegnida fixada suenter plirs midaments tras cont Heinrich V ed è sa mantegnida en questa furma fin oz.
Imni naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima e la davosa strofa da la chanzun Ons Heemecht (‹Nossa patria›; text original luxemburgais: Michel Lentz, musica: Johann-Anton Zinnen) da l’onn 1864 furman l’imni naziunal dal pajais.
Schef da stadi[modifitgar | modifitgar il code]
L’artitgel 3 da la constituziun vertenta fixescha che la curuna dal Gronducadi vegnia dada vinavant a moda ereditara entaifer la famiglia da Nassau. Il contract d’ierta che furma la basa per questa reglamentaziun datescha dal 1783.
Il schef da stadi e gronduca dal Luxemburg posseda formalmain vastas cumpetenzas executivas e legislativas. El nominescha e relascha la regenza ed exequescha tut las leschas; ma facticamain surpiglia el quasi exclusivamain duairs da represchentaziun.
Il 2008 ha gronduca Henri refusà da suttascriver ina lescha che preveseva assistenza al suicidi. Per metter spertamain fin a la crisa statala imminenta, è il gronduca vegnì deliberà tras in midament da la constituziun da stuair sancziunar las leschas; dapi lura sa restrenscha si’incumbensa sin l’act da promulgar las leschas.[13]
Regenza e cussegl dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La pussanza executiva giascha en ils mauns dal gronduca e da la regenza. La regenza sa cumpona dal primminister, che porta il titel tradiziunal ‹minister da stadi›, da quindesch ministers e da trais secretaris da stadi.[14]
Tar il cussegl da stadi sa tracti d’in organ consultativ che consista da 21 commembers. El è participà a la lavur legislativa. Sia opposiziun formala ha in effect suspensiv limità a trais mais.
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
La chombra dals deputads (franzos Chambre des Députés, luxemburgais simplamain Chamber) cumpiglia 60 sedias. Ils deputads vegnan elegids en elecziuns naziunalas per ina durada d’uffizi da tschintg onns.
Elecziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Las elecziuns en il parlament naziunal han lieu mintga tschintg onns tenor il sistem electoral da proporz. Il pajais è partì en quatter districts electorals; quels correspundan als trais districts statals, cun excepziun da Luxemburg-citad ch’è sutdividì en dus districts electorals. Confurm a la quota da populaziun po mintga district tschentar in auter dumber da deputads. Dapi il 1919 exista per tut ils burgais a partir da 18 onns l’obligaziun d’eleger. La dumonda areguard la participaziun d’esters a las elecziuns stat actualmain en discussiun; las opiniuns divergeschan però fermamain.
Partidas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las partidas dominantas entaifer la politica naziunala cuvran il spectrum enconuschent tranter la dretga e la sanestra e vegnan per gronda part numnadas tenor lur colur da partida: Déi Blo, Déi Roud, Déi Gréng, Déi Schwaarz.
Urden giuridic e giustia[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dal dretg privat dal Luxemburg èn da chattar en il Code Civil franzos ch’è sa furmà sut Napoleun Bonaparte. Ensemen cun il dretg franzos e beltg tutga il dretg luxemburgais tar ils urdens giuridics da la famiglia romana ch’èn restads influenzads fin oz il pli ferm dal dretg civil napoleonic. Il medem vala er per il dretg penal. Il dretg administrativ ed il dretg da taglia correspundan percunter pli ferm al dretg tudestg. Linguatg giuridic furma il franzos; avant dretgira po vegnir fatg diever, tut tenor cas, dal luxemburgais, tudestg u franzos.
Sper il tribunal suprem existan en il Gronducadi duas dretgiras districtualas e trais dretgiras da pasch sco er pliras instanzas da dretg administrativ e constituziunal.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg era il 2014 in dals pajais cun ils pli bass debits en tut l’Europa. Tar tut las economias publicas ensemen – pia il stadi, las vischnancas e las assicuranzas socialas – è resultà il 2010 in deficit da 1,7 % dal product naziunal brut. Uschia sa mova il Luxemburg entaifer ils criteris da Maastricht che lubeschan in deficit maximal da 3 %.
Sper diversas taglias da traffic retira il pajais ina gronda part da sias entradas sur taglias sin las entradas e sin la rendita. Fonds d’investiziun èn liberads en il Luxemburg da la taglia sin la corporaziun, da la taglia da commerzi e da la taglia sin las entradas. La taglia sin la facultad è il 2006 er vegnida schliada per persunas natiralas. Ed er areguard la taglia sin l’ierta enconuscha il pajais ina pratica fitg liberala. La taglia sin la plivalita è vegnida augmentada il 2015 sin 17 %.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il Contract da Londra dal 1867 na dueva il Gronducadi betg be esser neutral, mabain er senz’armas. Pervi da las experientschas fatgas durant las duas guerras mundialas – occupaziun tudestga malgrà il statut da neutralitad – ha il Luxemburg disditg questa posiziun l’onn 1948. Il servetsch militar obligatoric è però vegnì remplazzà il 1967 tras in servetsch facultativ.
Las forzas armadas dal Luxemburg consistan da radund 1000 commembers ed èn sutdivididas en in battagliun d’infantaria e duas cumpagnias d’exploraziun. Forzas navalas u aviaticas n’enconuscha il pajais betg; percunter è ina furmaziun aviatica d’exploraziun da la NATO staziunada a Luxemburg. Il Luxemburg sa participescha adina puspè a missiuns da pasch internaziunalas (t.a. Cosovo, Bosnia-Erzegovina, Macedonia, Congo, Tschad, Afghanistan e Libanon).
Polizia e servetsch d’infurmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Police Grand-Ducale furma l’organ da l’executiva per la segirezza a l’intern dal pajais, per mantegnair l’urden public e per far valair las leschas.
Il Service de Renseignement de l’État (SRE) è il servetsch d’infurmaziun dal Luxemburg. El rimna ed evaluescha infurmaziuns che pudessan muntar in privel per il territori dal pajais u per instituziuns internaziunalas ch’han lur sedia en il Luxemburg.
Commembranza en organisaziuns internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg fa tranter auter part da las suandantas organisaziuns: Benelux, Uniun europeica, Cussegl da l’Europa, Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO) sco er da las Naziuns unidas e da sias organisaziuns affiliadas.
Il Luxemburg e l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg è stà in dals pajais fundaturs da l’Uniun europeica (resp. da sias organisaziuns predecessuras) e furma la sedia da diversas instituziuns europeicas sco la Curt da giustia, la Curt dals quints, il Secretariat dal Parlament, la Banca europeica per investiziuns, las partiziuns da la Cumissiun europeica ed il Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli furma la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica.
Il Luxemburg sa participescha sco commember activ a la politica da l’Uniun europeica. Il stadi sa stenta per ina represchentaziun adequata er dals pajais pitschens entaifer l’Uniun europeica e s’engascha per refurmas e per il svilup cuntinuant da las instituziuns da l’UE. Il stadi è in aderent passiunà da la collavuraziun en l’Europa ed ha ratifitgà sco emprim stadi insumma il Contract da Maastricht. L’engaschament da la populaziun dal Luxemburg al process d’unificaziun è vegnì remunerà il 1986 cun il Premi da Carl da la citad dad Aachen.
Prioritad ha per il Luxemburg surtut la cultivaziun da bunas relaziuns cun ils vischins Germania, Frantscha e Belgia. Il Luxemburg sa chapescha sco center da gravitaziun da la regiun gronda Saar-Lor-Lux, da la quala fan er part Trier e la Vallonia beltga. 150 000 cunfinaris da la Lorena, la Vallonia, il Saarland, la regiun da Trier e da l’Eifel lavuran en il Luxemburg.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg enconuscha in temp da scola obligatoric dal quart al 16avel onn da la vita.[15] La scola elementara è partida en quatter ciclus: l’emprim ciclus tanscha dal terz al tschintgavel onn da la vita e cumpiglia l’educaziun prescolara facultativa e la prescola; ils ciclus dus fin quatter correspundan a la scola primara. Alura suonda il stgalim secundar (dudeschavel fin almain sedeschavel onn da la vita).
Tar las grondas sfidas da la scola elementara luxemburgaisa tutga l’instrucziun en las linguas tudestg, franzos ed englais (sper il luxemburgais sco lingua discurrida). Plinavant l’auta cumpart da scolars da l’exteriur, savens da pajais romans, ch’han difficultads da pudair suandar l’instrucziun per tudestg.
Suenter il quart ciclus decida ina cumissiun d’orientaziun (cun dretg da recurs da vart dals geniturs) davart la cuntinuaziun da la furmaziun. Radund in terz dals scolars visitan il liceum che pussibilitescha suenter set onns l’access al studi universitar. Dus terzs dals scolars frequentan il liceum tecnic. Quel prepara sin la furmaziun fundamentala professiunala u sa lascha absolver sco scola media professiunala u da diplom.
Ultra da las scolas autas professiunalas posseda il Luxemburg dapi il 2003 er in’atgna scol’auta universitara.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in studi da l’Uffizi statistic da l’Uniun europeica (Eurostat) èn las entradas en il Luxemburg en media duas giadas e mez pli autas che la media europeica. In tras l’auter posseda mintga tegnairchasa luxemburgais ina facultad da 570 000 euros. Residents da l’exteriur èn tendenzialmain bundant pli ritgs; l’excepziun furman però ils Portugais ch’èn la communitad da l’exteriur lunschor la pli gronda. Il product naziunal brut per persuna è, abstrahà dal Liechtenstein e dal Monaco, in dals pli auts dal mund. La valur totala da las raubas e dals servetschs ch’èn vegnids creads il 2009 en l’economia publica luxemburgaisa munta a 104 512 dollars per persuna. En quest ranking sa chatta il Luxemburg sin l’emprima plazza mundiala, cleramain avant la Norvegia (79 085 dollars), il Katar (68 872 dollars) e la Svizra (67 560 dollars).[16]
Igl è però da tegnair quint che la gronda part da las statisticas areguard il Luxemburg èn sfalsifitgadas per il factur dus resp. per 0,5. Il motiv: radund la mesadad da las persunas occupadas èn cunfinaris; quels realiseschan ensemen cun ils abitants dal pajais il product naziunal brut e pajan las medemas taglias e contribuziuns socialas, na cumparan però betg en la statistica statala.[17][18]
Il 2008 ha cumenzà en blers pajais industrials dal mund ina crisa economica. Quella è vegnida chaschunada da la crisa finanziala ch’è prorutta il 2007 e ch’ha sfurzà blers stadis da pumpar milliardas en il sectur da bancas per evitar il bancrut da questa branscha. En il Luxemburg ha questa crisa mussà a moda evidenta, quant dependenta che l’economia è dal sectur da finanzas.
Servetschs[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sias cundiziuns fiscalas favuraivlas e sia vischinanza geografica tar la Germania, la Frantscha, la Belgia ed ils Pajais Bass è il Luxemburg ina plazza attractiva per interpresas internaziunalas ch’èn activas en il terz sectur (surtut bancas ed assicuranzas). Il sectur ‹servetschs da finanzas› contribuescha radund 25 % da la valur agiuntada brutta, il sectur ‹immobiglias, locaziun e servetschs ad interpresas› radund 20 %.
La gronda part da las interpresas ch’èn sa domiciliadas en il Luxemburg porschan lur servetschs be per ina fitg pitschna part en il pajais sez; la gronda part da la svieuta vegn generada cun il traffic da servetschs en auters stadis da l’Uniun europeica.
Sco sedia da diversas autoritads da l’Uniun europeica è il pajais er da muntada sco center d’administraziun internaziunal.
Plazza da finanzas Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da finanzas furma l’accent principal entaifer l’economia publica dal Luxemburg.[19] La plazza da finanzas è surtut sa furmada grazia a bunas cundiziuns da basa legislativas, in’orientaziun internaziunala e tariffas da taglia favuraivlas (‹strategia da nischa›[20]). Gia il 1970 aveva il sectur da finanzas in pais levamain pli aut ch’èn l’economia d’auters pajais; ma surtut en ils proxims onns e decennis dueva il sectur da finanzas daventar il motor per propi da l’economia publica dal Luxemburg.
Il 2010 eran registradas en il Luxemburg radund 150 bancas, e quai praticamain tuttas en furma da societads affiliadas u da filialas da grondas bancas da l’exteriur (en tut da 25 differents pajais; radund in terz da tut las bancas deriva da la Germania).
Ina da las pitgas centralas da la plazza da finanzas dal Luxemburg furma l’industria da fonds. Il 2010 eran domiciliads en il pajais bundant 3500 fonds d’investiziun; quels administravan daners en l’autezza da bundant 2 billiuns euros.[21][22] Cun quai è il Luxemburg il lieu d’administraziun da fonds principal en l’Europa e sa chatta en tut il mund sin la segunda plazza suenter ils Stadis Unids. Ils pajais d’origin principals dals offeriders da fonds ch’èn preschents en il Luxemburg èn ils Stadis Unids, la Germania e la Svizra.
Il november 2014 èn vegnidas publitgadas 28 000 paginas da documents confidenzials che dattan invista en ils models d’evitar taglia dals concerns globals (‹Luxemburg-Leaks›). La publicaziun da quests documents han preparà 80 schurnalists en 26 pajais.[23]
Industria greva ed industria elavuranta[modifitgar | modifitgar il code]
L’industria greva ha dominà fin en ils onns 1970. Quella era sa sviluppada vers la mesadad dal 19avel tschientaner, surtut cun chapital tudestg, ed aveva furmà la basa per la bainstanza dal pajais. Pussibilità quest svilup avevan ils ritgs giaschaments da metals situads en il sidvest dal pajais. Dapi la gronda crisa da structura en ils onns 1970 cumpiglia quest sectur anc radund 30 % da la producziun industriala e daventa cuntinuadamain main impurtant.
Percunter èn vegnidas vitiers a partir dals onns 1970 industrias sco la chemia, surtut pneus (Goodyear) ed auters products da cautschuc, sco er materias e fibras sinteticas, la construcziun da maschinas e vehichels, l’industria cheramica, vaider sco er la producziun da textilas e da victualias. En tut contribuescha l’industria elavuranta 6,6 % a la valur agiuntada brutta. Ils implants èn per gronda part situads sin l’anteriur areal da l’industria greva en il sidvest dal pajais.
Industria da construcziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’industria da construcziun generescha radund 6,3 % da la valur agiuntada brutta (situaziun dal 2008). Ella profitescha surtut da novas industrias, bancas ed assicuranzas che sa domicilieschan en il Luxemburg, sco er d’investiziuns en la rait da vias ed en l’ulteriura infrastructura dal pajais.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura cumpiglia be pli 0,5 % da la valur agiuntada brutta. Il dumber da manaschis sa diminuescha vinavant, medemamain la cumpart da la populaziun rurala en general.[24] Percunter crescha la grondezza dals singuls manaschis (1980: 29,63 ha; 1990: 38,37 ha; 2002: 57,18 ha; 2010: 59,6 ha). Malgrà questa grondezza dominescha vinavant il manaschi da famiglia.
Da l’entira surfatscha da producziun agricula da 128 157 ha vegnan duvradas 43,8 % per la cultivaziun dad ers e l’orticultura e 50,7 % sco pastgiras (situaziun dal 2003). La gronda part da las entradas da l’agricultura deriva da la producziun da latg e da l’allevament da muvel. Be 1,0 % da la surfatscha agricula vegn duvrada per la viticultura.
Sistem da sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in rapport da l’OECD dal 2011 è il sistem da sanadad dal Luxemburg in dals pli chars en tut l’Europa (tenor il criteri expensas per persuna). L’aspectativa da vita giascha tar 80,7 onns; la mortalitad d’uffants pitschens è la pli bassa da tut ils pajais da l’OECD.
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda part dal basegn d’energia vegn curclà tras imports. En il decurs dals ultims onns han ins però investì bler en energias alternativas a l’intern dal pajais, e quai tant da vart industriala sco er da vart da chasadas privatas. Rodas da vent ed implants da biogas sa derasan il pli fitg.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Ils bains d’export ils pli impurtants èn metals e products da metals, maschinas ed apparats, products da materia sintetica e gumma, material da transport, products da crap, vaider e cheramica sco er products chemics.
Ils pli impurtants partenaris da commerzi furman ils stadis vischins Belgia, Germania e Frantscha. En quests pajais van radund 60 % dals exports e bunamain 80 % dals imports derivan da là. La bilantscha da commerzi dal Luxemburg è positiva.
Situaziun sin il martgà da lavur[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun ils stadis vischins è il martgà da lavur dal Luxemburg segnà d’intginas atgnadads. El è orientà al ‹model luxemburgais› dal dialog social. Tranter auter na vegn betg pli fatg la differenza tranter ‹lavurers› ed ‹emploiads›, mabain be discurrì da ‹retschaviders da paja›. Per tut las furmas d’occupaziun valan pajas minimalas liantas.
Il Gronducadi da Luxemburg è il sulet stadi europeic che na resguarda betg ils cunfinaris (radund 42 % da tut las persunas occupadas) en sia quota da dischoccupads. Sco gia menziunà, è la quota da dischoccupads perquai bundant pli auta che quai ch’i vegn inditgà en la statistica uffiziala. La quota da dischoccupaziun da giuvenils munta a 12 %.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2013 cumpigliava la bilantscha dal stadi expensas en l’autezza da 14,2 milliardas euros ed entradas da 12,9 milliardas euros. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,8 % dal product naziunal brut.[25]
Il debit dal stadi muntava il 2009 a 5,46 milliardas euros u 14,3 % dal product naziunal brut.
La cumpart da singuls secturs a las expensas statalas (en % dal PNB) muntava il 2011 a 7,7 % sanadad, 3,8 % furmaziun e 0,6 % militar.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg dispona d’ina spessa rait da vias naziunalas (2899 km); da quai èn 52 km autostradas.[26] Per motivs da taglia è il benzin pli bunmartgà ch’en ils pajais vischins, quai che promova in turissem da carburant.
Traffic public, viafier[modifitgar | modifitgar il code]
L’entira rait da viafier sin il territori dal Luxemburg ha ina lunghezza da 274 km. La societad da viafier principala furma la Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois (CFL).
Il 2002 ha il Luxemburg segnà cun la Frantscha ina cunvegna areguard la rait dal TGV. Il Luxemburg è sa participà finanzialmain a l’erecziun da la lingia tranter Paris e Metz. A medem temp han ins refatg il tschancun tranter Metz e Luxemburg. Dapi il 2009 ha pudì vegnir reducì uschia il temp da viadi tranter Luxemburg e Paris da trais uras e mez a duas uras ed in quart.
En planisaziun èn plinavant trens ad auta sveltezza tranter las chapitalas da l’Uniun europeica Brüssel, Luxemburg e Strasbourg. Medemamain duai il pajais vegnir collià cun la rait da trens ad auta sveltezza en Germania. E la chapitala da Luxemburg duai survegnir ina nova rait da trams che collia la staziun principala cun il center da la citad e cun Kirchberg.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
L’eroport internaziunal dal Luxemburg sa chatta a Findel. 16 societads d’aviuns da lingia e da charter offreschan sgols directs en il Luxemburg. La societad aviatica luxemburgaisa sa numna Luxair. Ses pendant en il sectur da vitgira è la Cargolux.
[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ch’il chanal da la Mosel è vegnì terminà il 1964 gioga er la navigaziun interna in’impurtanta rolla per il provediment dal Luxemburg (surtut sur il port da la Mosel a Mertert). Sin l’auta mar navigheschan bundant 200 bastiments sut la bandiera dal Gronducadi.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Pressa[modifitgar | modifitgar il code]
La pressa dal Luxemburg correspunda en sia varietad politica al vast spectrum da partidas dal pajais. La gasetta quotidiana cun la pli grond’ediziun è il ‹Luxemburger Wort› che cumpara per tudestg; i suondan il ‹Tagblatt› ed il ‹Lëtzebuerger Journal›. Sco gasettas da l’emna èn da numnar la ‹woxx› ed il ‹Lëtzebuerger Land›. Per franzos cumparan per exempel ‹Le Jeudi› e ‹La Voix du Luxembourg›.
La plipart da las gasettas e magazins dal Luxemburg èn bilings. La gronda part dals artitgels è mintgamai scritta per tudestg, savens er per franzos e be ina pitschna part resguarda er il luxemburgais.
Radio[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan in radio internaziunal, dus naziunals, quatter regiunals e radund 20 emetturs locals (situaziun dal 2002). La liberalisaziun da las frequenzas da radio aveva cumenzà en il Luxemburg il 1992. L’emettur il pli enconuschent è ‹RTL Radio Letzebuerg› cun ina quota d’auditori da 65 % da tut ils Luxemburgais sur 12 onns.
Televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
L’actur principal sin il martgà, l’emettur privat ‹RTL Télé Lëtzebuerg›, n’aveva avant il 1996 nagins concurrents. Dapi lura datti supplementarmain intgins emetturs pli pitschens. Tant al radio sco er a la televisiun dominescha la lingua luxemburgaisa. Persunas che s’expriman per tudestg u franzos na vegnan però betg sincronisadas; ins parta dal fatg ch’il public haja enconuschientschas da questas duas linguas. Ultra dals agens emetturs guarda la gronda part da la populaziun dal Luxemburg ils emetturs tudestgs (tranter auter da la ‹RTL Group› che deriva oriundamain dal Luxemburg).
Telecommunicaziun ed internet[modifitgar | modifitgar il code]
Telefon e telefonia mobila[modifitgar | modifitgar il code]
En il pajais datti ca 355 400 attatgs da telefon (2002). La preselecziun internaziunala per il Luxemburg è +352. Preselecziuns localas n’existan betg. Las trais pli grondas societads da telefonia èn ‹Post Telecom›, ‹Tango› ed ‹Orange›.
Il diever da la telefonia mobila è fitg derasada; il 2002 eran registrads 473 000 telefonins. Tenor ina retschertga dal 2006 possedan 93,8 % dals Luxemburgais almain in telefon mobil.
Internet[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 han inditgà 87 % da tut las chasadas privatas d’avair in access a l’internet. 88 % dals tegnairchasa possedevan almain in computer. Tar las cumpras online sa chatta il Luxemburg pli u main a la testa da tut ils pajais en l’Europa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1994 ha l’Unesco declerà l’ensemble da la citad veglia dal Luxemburg sco Patrimoni cultural mundial. Il 1995 ed il 2007 è la citad da Luxemburg stada la Chapitala culturala da l’Europa.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Antoine Meyer (1801–1857) ha mess cun si’ovra ‹E’ Schrek ob de’ Lezeburger Parnassus› il fundament per in’atgna litteratura luxemburgaisa. Il proxim pass vers ina litteratura naziunala ha fatg Edmond de la Fontaine, numnà Dicks (1823–1891), ch’ha scrit ils emprims tocs da teater luxemburgais. El è però surtut vegnì enconuschent cun sias poesias e chanzuns ch’èn daventadas fitg popularas.
Dapi il 1986 exista l’Archiv da litteratura naziunal; il 2011 è er ì online il Lexicon d’auturs dal Luxemburg. La ‹Bibliothèque nationale de Luxembourg› è la pli gronda biblioteca dal pajais cun radund 750 000 toms. Daspera existan numerusas bibliotecas scientificas u ch’èn colliadas cun las instituziuns da l’Uniun europeica.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Films en lingua luxemburgaisa vegnan producids be darar. Ma quests paucs films chattan grond resun tar il public naziunal, sco per exempel ‹Perl oder Pica› (2006) da Pol Cruchten. L’onn 2010 ha la promoziun da film statala sustegnì en tut 23 producziuns cun 4,68 milliuns euros.
Savens vegnan er producids films da l’exteriur en il Luxemburg, saja quai pervi da la cuntrada u pervi da las cundiziuns da producziun favuraivlas. Exempels èn ‹Das Mädchen mit dem Perlenohrring› (2003) cun Scarlett Johansson, ch’è stà nominà per trais Oscars, ed il film ‹Shadow of a Vampire›.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La musica classica è represchentada en il Luxemubrg tranter auter cun l’Orchestre Philharmonique du Luxembourg. Bunamain mintga vitg enconuscha sia musica da sturs che suna a chaschun da festas popularas. Il Luxemburg ha gudagnà tschintg giadas l’Eurovision Song Contest, tranter auter il 1972 cun Vicky Leandros (‹Après toi›). La scena da musica moderna dal Luxemburg viva da bleras bands da scolars e students; renum sur ils cunfins naziunals ora ha la scena da metal/rock/hardcore.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
Il teater enconuscha en il Luxemburg ina lunga tradiziun. Ils pli enconuschents lieus da producziun èn il teater da la citad (Grand Théâtre de la Ville de Luxembourg) ed il Kapuzinertheater en la chapitala, en pli l’Escher Theater ed il Centre des Arts Pluriels Ed. Juncker a Ettelbrück. En tut il pajais èn activas numerusas gruppas da teater laic ch’attiran mintgamai in grond public.
Mangiar e baiver[modifitgar | modifitgar il code]
Spaisas tipicas per la regiun èn Judd mat Gaardebounen (charn-portg fimentada cun bagiaunas grossas) e Bouneschlupp (schuppa da bagiaunas cun tartuffels), plinavant ils Kniddelen, gronds canedels che consistan da farina, aua, ovs e sal. Enconuschents dessert èn per exempel Quetschentaart ed Omelette soufflée au kirsch.
Da la regiun da la Mosel derivan divers vins alvs (t.a. Riesling, Elbling, Auxerrois, Rivaner, Pinot Gris e Pinot Blanc) e sco vin cotschen surtut il Pinot Noir.
Tradiziuns ed usits[modifitgar | modifitgar il code]
En il Luxemburg vivan tradiziuns en furma da numerusas festas profanas e religiusas. La fin d’avust ed entschatta da settember ha lieu il Schueberfouer, ina festa da commerziants da fiera ch’è documentada dapi il 14avel tschientaner. Il di dad Éimaischen, la festa tradiziunala dad Emmaus (glindesdi Pasca), van blers Luxemburgais per in tschivlot da cheramica en furma d’utschè ch’ins survegn be quest di. L’emprima dumengia da curaisma ha lieu en blers vitgs la festa da Buergbrennen, a chaschun da la quala l’enviern vegn brischà simbolicamain.
La pli impurtanta festa religiusa dal Luxemburg è l’Octava da Nossadunna che tanscha da la terza a la tschintgavla dumengia suenter Pasca. Durant quest temp vegn pelegrinà tar Nossaduna, la sontga patruna dal Luxemburg; la festa è er colliada cun ina gronda fiera. La Echternacher Springprozession è ina processiun che vegn mintgamai festivada il mardi suenter Tschuncaisma; ils participants sautan tar melodias da polca tras las vias da la citad dad Echternach fin a la basilica cun la fossa da sontg Willibrord.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il ballape è il sport il pli popular en il Luxemburg. A nivel internaziunal n’è la squadra naziunala però betg da gronda muntada; ils blers giugaders che fan part da quella èn amaturs.
Il sport ch’ha adina puspè manà a gronds success en il Luxemburg èn las cursas da velo. Il Tour de Luxembourg vegn realisada dapi il 1935 sco preparaziun sin il Tour de France. Cun François Faber (1909), Nicolas Frantz (1927 e 1928), Charly Gaul (1958) ed Andy Schleck (2010) han gia quatter velocipedists dal Luxemburg gudagnà il Tour de France.
Medemamain fitg preschenta en il pajais è l’atletica leva. Surtut en la chapitala da Luxemburg exista in’infrastructura vasta e moderna. Là ha er lieu il Maraton da Luxemburg, in dals paucs dal mund che vegn manà tras la saira, accumpagnà da tizuns ed illuminaziuns bengalas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ www.statistiques.public.lu.
- ↑ Haus vun der Natur asbl – Naturschutzzenter Lëtzebuerg: Projects da protecziun da la natira.
- ↑ Population par sexe et par nationalité, STATEC Luxembourg, consultà ils 15 d’avrigl 2014.
- ↑ Guy Berg: ‹Mir wëlle bleiwe wat mir sin›. Soziolinguistische und sprachtypologische Betrachtungen zur luxemburgischen Mehrsprachigkeit; Fernand Hoffmann: Sprachen in Luxemburg: Sprachwissenschaftliche und literarhistorische Beschreibung einer Triglossie-Situation. (= Deutsche Sprache in Europa und Übersee, tom 6), Wiesbaden 1979, ISBN 3-515-02985-0.
- ↑ Art. 6.(1) da la lescha dals 2 d’avust 2002; cf. Cyril Pierre-Beausse: La Protection des Données Personnelles. Éd. Promoculture, Luxemburg 2005, ISBN 2-87974-063-0, p. 87.
- ↑ Les religions au Luxembourg, CEPS/INSTEAD, consultà ils 6 da favrer 2014.
- ↑ Emile Krier: Die Außenpolitik des Dritten Reiches gegenüber Luxemburg. En: Hitler, Deutschland und die Mächte. Materialien zur Außenpolitik des 3. Reiches. Düsseldorf 1976, p. 628.
- ↑ Vincent Artuso: La ‹Question juive› au Luxembourg (1933–1941): L’État luxembourgeois face aux persécutions antisémites nazies (1933–1941), consultà sut: https://web.archive.org/web/20150713050000/http://www.gouvernement.lu/4437050/rapport.pdf.
- ↑ tageblatt.lu: Juden-Verfolgung mit System, consultà ils 17 da favrer 2015.
- ↑ Gerhard Köbler: Historisches Lexikon der Deutschen Länder. Die deutschen Territorien vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Beck, Minca 2007, ISBN 3-406-54986-1, p. 400.
- ↑ Pagina d’internet da la Chambre des Députés.
- ↑ www.legilux.public.lu (datoteca PDF).
- ↑ Déclaration du Premier ministre sur les implications institutionnelles en cas de refus du Grand-Duc de donner son aval à une éventuelle loi sur le droit de mourir en dignité, consultà ils 16 da december 2009.
- ↑ Pagina d’internet da la regenza dal Luxemburg.
- ↑ Infurmaziuns davart il sistem da scola tenor Chiffres clefs du système éducatif en 2010–2011 (PDF; 871 kB) Communiqué par le ministère de l’Éducation nationale et de la Formation professionnelle, 6 da schaner 2012.
- ↑ Cf. en la Vichipedia da lingua tudestga: Liste der Länder nach Bruttoinlandsprodukt pro Kopf.
- ↑ www.statistiques.public.lu.
- ↑ www.tageblatt.lu.
- ↑ Données générales sur le système financier au Luxembourg, consultà ils 23 da december 2009.
- ↑ Cf. Fernand Fehlen: Grenzüberschreitende räumliche Mobilität als Infragestellung der sozialen Aufwärtsmobilität – Überlegungen zur Entwicklung eines supranationalen Arbeitsmarktes in Luxemburg. (PDF; 94 kB) p. 3.
- ↑ Actifs nets des OPC.
- ↑ Finanzplatz Luxemburg.
- ↑ ICIJ, Luxembourg Leaks: Global Companies’ Secrets Exposed.
- ↑ Immer weniger Beschäftigte in der Landwirtschaft, en: Luxemburger Wort, 7 da matg 2010.
- ↑ Principaux agrégats des administrations publiques.
- ↑ Administration des Ponts et Chaussées: Statistiques.


c: text/html

text:
Ins veglia però persequitar vinavant il project che saja da gronda impurtanza per la regiun da vacanzas. Il projet da 100 milliuns francs avess previs in ressort da vacanzas cun 96 abitaziuns, in hotel cun 200 letgs ed in bogn da divertiment public.
Crap da stgarpitsch è stada la planisaziun en detagl tranter l'investider principal da l'Austria Manfred Moschner, il sviluppader dal project ed il manader. I na saja betg reussì da sa cunvegnir davart questa planisaziun entaifer temp util, uschia ch'ils investider sajan sa decidids da s'orientar autramain, scriva la vischnanca da Savognin.
La vischnanca ha er terminà ils discurs cun il manader pussaivel dal project, Rudolf Tucek. Motiv è tenor la vischnanca che las tractativas sajan idas en ina direcziun betg acceptabla per la vischnanca.
Projects pli pitschens a curta vista
D'ina vart vul la vischnanca persequitar vinavant ed adattar il project grond ensemen cun il sviluppader. Prioritad haja la tschertga d'in nov manader e d'investiders. Previs è er ina optimaziun da construcziun e da concept dal project per cuntanscher ina reducziun dals custs. Fin cura che quai vegn fatg n'è betg anc cler.
Da l'autra vart vul la vischnanca persequitar en il fratemp la realisaziun da projects pli pitschens. Per exempel in hotel da quatter stailas cun radund 70 letgs en il conturn da Sandeilas, in parc da velos en il territori da skis da Somtgant a Tigignas u er l'engrondiment dal center da passlung a Rona.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ethnologue
Ethnologue: Languages of the World (Ethnologue: Lenguf del Mund) a l'è una publicaziun eletronega e sü carta del SIL International (che l'era cugnussüda prima 'me Summer Institute of Linguistics, Istitüt Estif de Lenguistega), e una urganizaziun cristiana che la stüdia püssee i lenguf ch'a hinn cugnussüü de men, suratüt per fà rivà el messagg de la Bibia al püssee grant nümer de gent in de la sua maderlengua.
In del ediziun chela de quindes, fada in del 2005, Ethnologue al gh'ha denter i statistech de 6.912 lenguf (l'è staa un mejurament perchè, in chela de quartodes del 2000, i lenguf eren 6.809) e per ugnidüna la da infurmaziun cume el nümer de gent che parla una lengua, i paes, i dialett, i afiliaziun lenguistech, se se tröa la Bibia, etc...
In 'stu mument chì a l'è l'inventari di lenguf cunt dent püssee roba insema al Linguasphere Register.
In del 1984 l'Ethnologue l'ha faa un sistema de codes a trì leter per i lenguf ciamaa codes SIL. Quest insema chì de codes al süperava i standard de prima ISO 639-1 e RFC 3066.
In de chela de quartodes ediziun gh'eren dent 7148 codes che curispundeven minga al standard ISO 639-2. Alura, in del 2002 la SIL l'ha lauraa insema cunt el ISO (Urganisasiun Internasiunala per i Standardisasiun) per giuntà 'sti codes chì in del standard internasiunal: adess l'Ethnologue a'l dupra quest standard chì, che l'è ciamaa ISO 639-3.
I diferenz intra i dò versiun se poden vidè al [1]. L'ediziun chela de quindes, del 2005, la gh'ha denter 7299 codes.
L'Ethnologue, per el nòm principal d'una lengua, al met anca cum'è che la ciamen quij che la dupren, el guern, i furestee, e alter nom che a hinn staa dupraa in del passaa e in de la literadüra, anca se poden vess definiziun minga ufiziaj, ufensif, o minga giüst. Quest insema de nom alternatif a l'è grant ma anca de spess minga cumplet.
Ethnologue 'l gh'ha dent i sò erur, che magara vegnen metüü apost in di ediziun növ. Per esempi, in chela de quindes edisiun a hinn staa giuntaa di lenguf e alter i hann staa töö via.


text:
Agid d'aliments
Sch'in genitur n'ademplescha betg u betg a temp sia obligaziun da mantegniment, pudais Vus u Vossa represchentanza legala As drizzar a Vossa vischnanca da domicil. Sin dumonda po Vossa vischnanca da domicil pajar anticipadamain las contribuziuns da mantegniment ed As cussegliar ed As sustegnair tar las stentas d'incassament.
Las contribuziuns da mantegniment per conjugals na vegnan betg pajadas anticipadamain.
Documents per il pajament anticipà d'aliments (mo per tudestg)
Formulars per il pajament anticipà d'aliments
Cura exista il dretg sin il pajament anticipà d'aliments?
Per il pajament anticipà da contribuziuns da mantegniment per uffants sto esser avant maun ina decisiun giudiziala u in contract approvà da l'autoritad per la protecziun d'uffants e da creschids. Questa decisiun resp. quest contract fixescha la contribuziun da mantegniment.
Ultra da quai na dastgan – ensemen cun las contribuziuns da mantegniment pajadas anticipadamain – betg vegnir surpassadas las suandantas limitas d'entrada:
- Tar il genitur senza obligaziun che viva sulet: In'entrada annuala da 43 823 francs plus 7 304 francs per mintga uffant supplementar cun dretg da mantegniment
- Tar il genitur senza obligaziun maridà u che viva en ina relaziun sumeglianta ad ina lètg: In'entrada annuala netta (incl. entrada dal partenari) da 58 430 francs plus 7 304 francs per mintga uffant supplementar cun dretg da mantegniment
- Tar la mesa orfna u il mez orfen: In'entrada annuala netta da 14 608 francs
L'import da facultad liber da taglia
L'import da facultad liber da taglia (facultad netta) è 73 038 francs. Ils imports che surpassan quest import liber da taglia vegnan attribuids per in dieschavel a las entradas.
Cura n'exista nagin dretg sin il pajament anticipà d'aliments?
I n'exista nagin dretg sin il pajament anticipà d'aliments, sche:
- i po vegnir spetgà da l'uffant ch'el finanzieschia ses mantegniment or d'agen gudogn u or d'agens meds finanzials;
- ils geniturs abiteschan ensemen;
- las infurmaziuns necessarias vegnan refusadas;
- l'uffant ha dimora permanenta a l'exteriur;
- la debitura u il debitur d'aliments ha dimora permanenta a l'exteriur e l'uffant n'ha betg ina permissiun da domicil.
Tge summa vegn pajada anticipadamain?
La vischnanca paja da princip anticipadamain la differenza tranter las limitas d'entrada e l'entrada netta fin a la contribuziun da mantegniment fixada. La contribuziun da mantegniment vegn fixada tras la decisiun giudiziala u tras il contract da mantegniment ch'è vegnì approvà da l'autoritad per la protecziun d'uffants e da creschids. La vischnanca paja anticipadamain aliments fin a l'import maximal da 730 francs per uffant e per mais.
A partir da cura datti pajaments anticipads?
La vischnanca paja anticipadamain mo las contribuziuns da mantegniment che n'èn betg scadidas dapli che 2 mais avant l'inoltraziun da la dumonda. Las contribuziuns da mantegniment vegnan pajadas anticipadamain il pli baud a partir da la data ch'igl è vegnì prendì domicil.
Poi il dretg sin contribuziuns da mantegniment er vegnir fatg valair a l'exteriur?
Sche la debitura u il debitur dals aliments viva a l'exteriur, avais Vus eventualmain la pussaivladad da far valair las contribuziuns da mantegniment a l'exteriur, e quai sur ina dumonda d'assistenza giudiziala. L'autoritad centrala per fatgs internaziunals d'aliments da l'uffizi federal da giustia è activa tar l'incassament a l'exteriur en il rom da proceduras d'assistenza giudiziala e cusseglia autoritads naziunalas ed estras sco er represchentanzas legalas privatas davart las pussaivladads existentas per far valair ils dretgs da mantegniment sin plaun transcunfinal. Ulteriuras infurmaziuns sco er ils formulars da dumonda chattais Vus sin la pagina d'internet da l'uffizi federal da giustia.
Mintga chantun ha in servetsch da recepziun e da transmissiun per l'incassament internaziunal d'aliments. Inoltrai per plaschair Vossa dumonda en trais exemplars a l'uffizi dal servetsch social chantunal.
Contact
Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun
Incassament internaziunal d'aliments
Grabenstrasse 8
7001 Cuira
Incasso d'aliments
L'Ordinaziun davart l'agid a l'incasso regla l'agid ch'è da prestar da la communitad per far valair pretensiuns da mantegniment sin basa dal dretg da famiglia, sche la persuna obligada n'ademplescha betg sia obligaziun da mantegniment. Per l'agid è responsabla la suprastanza communala al domicil da la persuna che ha il dretg da survegnir prestaziuns. La suprastanza communala po incumbensar in uffizi cun l'agid d'incasso.
La persuna che ha il dretg da survegnir prestaziuns sto inoltrar ina dumonda per agid d'incasso. La dumonda po vegnir inoltrada, sche la contribuziun da mantegniment na vegn betg pajada cumplettamain, na vegn betg pajada a temp, na vegn betg pajada regularmain u na vegn insumma betg pajada. Per inoltrar la dumonda per agid d'incasso metta la suprastanza communala resp. l'uffizi a disposiziun in formular e gida a l'emplenir.
Indicaziuns e documents
Tar la dumonda per agid d'incasso tutgan las suandantas indicaziuns ed ils suandants documents:
- persunalias da la persuna che ha il dretg da survegnir prestaziuns
- titel da mantegniment (decisiun u contract da mantegniment en scrit)
- glista da las contribuziuns da mantegniment mancantas
- plainpudair d'incassar
- persunalias da la persuna che ha l'obligaziun da mantegniment
- sch'igl è enconuschent, l'adressa da la persuna che ha l'obligaziun da mantegniment e da ses patrun
- data e suttascripziun
Prestaziuns
La persuna che ha il dretg da survegnir prestaziuns renunzia – cun la dumonda per agid d'incasso – d'instradar agens pass per incassar contribuziuns da mantegniment. La suprastanza communala resp. l'uffizi s'engascha per ch'ils pajaments arrivian e porscha en spezial las suandantas prestaziuns:
- fegls d'infurmaziun per l'agid d'incasso
- discurs da cussegliaziun cun la persuna che ha il dretg da survegnir prestaziuns
- sclerir uffants maiorens davart las pussaivladads d'obtegnair ina decisiun che po vegnir exequida e da dumandar ina giurisdicziun gratuita
- calcular las contribuziuns da mantegniment mancantas resguardond in'eventuala indexaziun
- organisar e translatar il titel da mantegniment, sche quai è necessari
- eruir la persuna che ha l'obligaziun da mantegniment, sche quai è pussaivel cun lavur e custs adequats
- admonir la persuna che ha l'obligaziun da mantegniment
- instradar mesiras adattadas per l'agid d'incasso (execuziun sfurzada, arrest, obligaziun da pajament u garanzia)
- survegliar ch'il pajament entria e prender en consegna pajaments
Custs
Las prestaziuns per l'agid d'incasso da las contribuziuns da mantegniment a favur d'uffants èn gratuitas. Las prestaziuns per l'agid d'incasso da las contribuziuns da mantegniment a favur da creschids èn per regla medemamain gratuitas, dentant po vegnir dumandada ina participaziun als custs, sche la persuna che ha il dretg da survegnir prestaziuns ha ils meds finanzials necessaris.
Ulteriuras infurmaziuns chattais Vus en l'Ordinaziun davart l'agid a l'incasso.


text:
Melbourne
Melbourne (IPA: ˈmɛlbərn) a l'è la capitala del Stat federad del Victoria, in de l'Australia sud-orientala, e l'è la segonda cità pussee popolosa de l'Australia dopo Sydney[1]. La cità spantegada, ciamada anca Granda Melbourne o Greater Melbourne, costituida de 31 municipalità, la ciapa denter circa cinch milion de persone. La municipalità ciamada City of Melbourne en representa el center storegh. In tra i olter, la cità a l'è gemelada anca con Milan.
Geografia fisega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Territori[Modifega | modifica 'l sorgent]
Melbourne la se troeuva in del canton a sud-est de l'Australia. La se desvilupa a est longh el fium Yarra in fina a rivà al Dandenong Ranges, a sud-est de l'ingress de la zoca de Port Phillip longh el fium Maribyrnong.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità de Melbourne a l'è stada fondada in del 1835 de un om australian de nom John Batman. El territori però el vegn a l'inizzi bandonad perchè la calava l'aqua de podé bever. I fondador donca s'inn spostad in sul Yarra e inn rivad in del sit indova che incoeu la gh'è la city. El port de Williamstown de tute i manere el seguta a vesser drovad 'me prim pont de riv per i nav, l'è cognossud 'me Giem Pier e ancamò inceou el se poeul visità. In del 1837 la cità la vegn ciamada Melbourne in onor del prim minister britanegh del temp, el Lord William Lamb.
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 2006 Census QuickStats: Melbourne (Urban Centre/Locality). Australian Bureau of Statistics, 25 ottobre 2007 (archiviato dall'url originale)
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Melbourne
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Melbourne


text:
Virga
Con virga (latin virga, "verga, ramo")[1] a se voeur indicà ‘na caratteristica accessòria de cèrt nivola che la consist in di scìj de precipitazion inclinàd o verticaj, taccàd sòta la superfice de la nìvola medèsima e che tocchen giò nò el soeul,[1] perchè svaporen o, in del caso de precipitazion sòlida sublimen, in del cors del sò tragìtt, intanta che intravèrsen di strat de aria pussée sècch.
El nòmm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che a se parla d’ona nivola, la paròlla latina virga l’è de vèss scrivuda sùbit adrée al tipo de la nivola medésima (per esempi Cumulonimbus virga)[1] e la paròlla l’è minga de vèss declinada. A se pò però parlà de virgae (o virgh, con plural a la lombarda occidental) con riferiment ai scìj lassàd de ‘na precipitazion che la tocca giò minga el soeul. Di vòlt i meteorològh interpreten virga ‘me ‘na sigla de "Variable Intensity Rain Gradient Aloft" (Gradient de pioeuva de sora de intensità variàbel) ma l’è minga giust. In lengua inglesa virga a l’è inveci generalment tradòtt con precipitation trail o fallstreak.[2]
Caratteristich[Modifega | modifica 'l sorgent]
I nìvol che pòden vègh di virgh hinn i Cirrocumul, i Altocumul, i altostrati, nembostrati, i Stratocumul, i Cumul e i Cumulonemb.[1] Quand che ‘l fenòmen el succed, la compàr ‘na scìa generalment inclinada fada su de cristàj de giazz o de gottìnn liquid de pioeuva. Quèj scij chì pòden caosà di fenòmen atmosferegh interessant, perchè quand che la pioeuva la passa del stat liquid a quèll gas la ghe tira via a l’aria ‘na granda quantitàa de calor (calor sconduu) e donca la se infrèggia on bèll poo. Quèj porizioncin d’aria chì molto frèccia vànn giò a la svèlta creando di borineri piscinìtt.
Virga e band de precipitazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se gh’ha de confund minga el fenòmen conossùu ‘me virga cont i band de precipitazion, che insegnen domà che in quèlla zòna lì a hinn adrèe a capità di precipitazion, sia che raggiongen el soeul (e in quèll caso chì se parla de praecipitatio ‘me caratteristica accessòria de la nivola[1]) o nò. Di band assée consistent a pòden vèss notàd quand che i nev succeden sora i collìn e i montagn, e in quèll caso chì ciapen l’aspètt di nìvol taccàd a la montagna medesima.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 World Meteorological Organization (a cura di), International Cloud Atlas Volume 1, Ginevra, Secretariat of the World Meteorological Organization, 1975.
- ↑ AMS Glossary - Virga. URL consultato in data 20 febbraio 2011. (archiviato dall'url originale in data 6 giugno 2011)
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Damiano Zanocco, Sulle nuvole: atlante, meteorologia, volo, Cornuda (TV), Antiga, 2004.


text:
D’enviern, sche persunas rivan en ina lavina è il Salvament alpin svizzer sper la REGA quels che vegnan clamads sco emprims per chattar las persunas. Oravant tut sche l’aura na lubescha betg da sgular. Esser pronts per tals cas è perquai fitg impurtant. En il territori da Pischa a Tavau ha questa fin d’emna giu lieu in curs da salvament, nua che tut ils manaders da las differentas staziuns da salvament en il Grischun han trenà il cas serius.
Quant actual che la situaziun èra la fin d’emna è vegnì cler cura che dus participants dal curs han stuì bandunar l’exercizi pervi dad in cas serius.


text:
Cuntrari ad auters pajais da l'Uniun europeica na vul la Pologna betg prender si in dumber considerabel da fugitivs muslims da la Siria, l'Irac u da l'Afghanistan. Quai aveva la scheffa da la regenza Beata Szydlo danovamain ditg suenter ils ultims attentats en la Germania e la Frantscha.
Il mund è en guerra
Gia tar sia arrivada da ses viadi da 5 dis en Pologna ha el prendì posiziun davart il mazzament dad in spiritual en ina baselgia en il nord da la Frantscha. Il mund saja en guerra, ma i na saja betg ina guerra religiusa cunquai che tut las religiuns giavischan pasch. L'ultima seria d'attentats saja vegnida chaschunada tranter auter dad interess economics.
Novitads 20:00


text:
Il nov procuratur public general sa numna Stefan Blättler. L'Assamblea federala ha elegì il successur da Michael Lauber cun 206 da 208 vuschs valaivlas. L'elecziun dal giurist e cumandant da la polizia da Berna valiva sco segira.
Bler sustegn
Il parlament è cunquai suandà la proposta da sia cumissiun da dretgira. Qualla aveva cusseglià il Bernais senza partida sco sulet candidat. Tut las fracziuns han sustegnì Blättler. Cun sia elecziun va a fin in lung vi e nà davart la successiun da Michael Lauber. Trais giadas aveva la cumissiun da dretgira scrit ora il post. Sin Blättler spetgan pretensiusas incumbensas. El vegn a stuair transfurmar bler enturn Procura publica federala. Per questa lavur ha el be sis onns temp.


text:
Maria Gaitana Agnesa
La Maria Gaitana Agnesa (Montaveggia, 16 de magg del 1718 - Milan, noeuv de genar del 1799) l'è stada ona matematega, filosofa e benefattora italiana.
Vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
Prima de vintun fradei, sorella de la composidora Maria Teresa Agnesa Pinottina, l'è nassuda in Brianza poch agn dopo l'anession de la Lombardia a l'Austria. La soa fameja l'era devegnuda sciora cont el vend la seda.
Ben prest la Maria Gaitana l'ha demostraa on'intelligenza foeura del comun, e ona propension per i lengov forest. El sò pader, el Peder Agnes, l'ha recognossuu e incoraggiaa i sò dot e l'ha deciduu de fàlla studià con di maester famos.
L'è staa inscì che lee l'ha poduu imprend polido (tant de ciappà el soranomm de Oracol Sett-lengov) l'italian, el todesch, el frances, el latin, el grech, el spagnoeu e l'ebraich. Despoeu l'ha scominciaa a studià filosofia e matematega, e la cà de fameja l'ha scominciaa a devegnì on salott frequentaa de intelettuai de tutta l'Europa. In quei inconter, l'Agnesi la esponeva i sò studi con di tesi filosofegh, regolt insemma in del 1738 cont el titol de Propositiones Philosophicae: 191 tesi con question de logica, botanega, cosmologia, ontologia, mecanega e pneumatologia. In d'on queidun de 'sti sagg, l'Agnesa l'ha deciaraa che per lee anca i donn gh'aveven el diritt de studià.
A bon cunt, in del 1739 la gh'ha ciamaa al pader el permess de devegnì monega, l'ha lassaa perd la vita mondana e l'ha scominciaa a studià algebra e geometria.
L'ha scominciaa a analizà l'oeuvera postuma del marches de L'Hôpital (Traité Analytique des Sections Coniques) e l'ha scrivuu giò 'n coment, mai publicaa, indè che la ghe ciamava ciariment e consili a matemategh important e cognossuu. In de l'istess period, quei autor medemm gh'hann ciamaa aiutt e colaborazion per giudizzi e coment sora di oeuver che eren dree a vess publicaa.
In del 1740, a vintiduu agn, la Maria Gaitana l'ha scominciaa on period de studi con pader Ramiro Rampinell, professor de fisega e matematega a Milan in del monastee di Olivetan (a la gesa de San Vitor), e pionier de la matematega analitega. Insemma al Rampinell, l'Agnesa l'ha studiaa el test de l'abaa Reyneau (Analisi demostrada, 1708) e l'ha lassaa perd l'intent de publegà el sò coment in sui sezion conegh; inscì, grazie anca l'aiutt del Rampinell e del Jacopo Riccati, l'ha scrivuu giò on test de analisi, i Istituzion Analitegh per la Gioventù Italiana, publicaa in del 1748 in italian e dedicaa a l'imperadris Maria Teresa. L'oeuvera la gh'ha 'vuu on gran sucess e l'è stada voltada anca in frances (1775) e ingles (1801), intant che i matemategh de tutt l'Europa n'hann parlaa ben e gh'hann ditt che l'era l'oeuvera pussee avanzada in del sò gener. L'Agnesa la gh'ha 'vuu i omagg anca del papa Benedett XIV, de l'imperadris Maria Teresa e del Goldoni.
In del 1750 l'ha sostituii el pader in de l'insegnament de la matematega a l'Università de Bologna, anca cont el permess ofizial del papa. Ma in del 1752 l'ha bandonaa l'insegnament universitari per dedicàss a oeuver de carità, ai studi privaa e a l'istruzion di fradei, sorell e famej de cà.
In del 1752, quand che l'è mort sò pader, la Maria Gaitana l'ha bandonaa del tutt la vita publega e la s'è dedicada a la cura di poveritt, di malaa, e a l'istudi de la Bibbia. L'ha trasformaa la soa cà de Vared in d'on ospedalett e l'è andada a viv cont on rosc de donn malaa. Per fà su di danee e mantegnì i sò malaa, l'ha venduu tucc i sò sostanz, e poeu la gh'ha ciamaa aiutt ai amis e ai istituzion.
In del 1771 el princip Antoni Tolomee Trivolz l'ha mettuu in pee a Milan l'ospedal cognossuu tant 'me Baggina (italian: Pio Albergo Trivulzio), e l'Agnesa l'è stada invidada a vess la direttora de la sezion di donn. In del 1783 l'è andada a viv lilinscì, anca se l'ha minga bandonaa i sò studi religios e l'ha segutaa a insegnà religion: ormai l'era ona teologa anca senza avè studiaa teologia.
L'Agnesa l'ha lavoraa a la Baggina per vintises ann, fina a quand l'è morta, in del 1799. La soa villa a Vared al dì d'incoeu l'è ona scoeula de musega e on ospizzi per i vegg.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Maria Gaetana Agnesi, Propositiones Philosophicae, Milano (1738).
- A.F. Frisi, Elogio storico di Donna Maria Gaetana Agnesi, ristampa della edizione milanese del 1799 curata e commentata da Arnaldo Masotti e Giuseppina Biggiogero, Scuola Tipografica del Pio Istituto dei Figli della Provvidenza Milano (1965).
- C.B. Boyer, Storia della Matematica, Arnoldo Mondadori Editore, Milano (1990).
- G. Lolli, La crisalide e la farfalla, Bollati Boringhieri, Torino (2000).
- G. Tilche, Maria Gaetana Agnesi, la scienziata santa del settecento, Rizzoli, Milano (1984).
- C. Truesdell, Archive for History of Exact Science, 40, pp. 113-142, (1989).
- M. Mazzotti, "Maria Gaetana Agnesi: Mathematics and the Making of Catholic Enlightenment", Isis, 2001, 92: 657-683.read article
- M. Mazzotti, The World of Maria Gaetana Agnesi, Mathematician of God, Johns Hopkins University Press, Baltimore (2007).


text:
La regenza songagliaisa ha fixà Krinau en il Toggenburg sco lieu pussibel per in parc da vent. Tenor ina communicaziun hajan els adattà quai en il nov plan directiv. L'auter lieu proponì da las vischnancas Sargans, Mels e Vilters-Wangs (il parc Rheinau) na vegn per la regenza dentant betg en dumonda. La dettia in conflict cun la protecziun d'utschels.
Nua exact che las rodas da vent a Krinau vegnan construidas n'è anc betg definitiv. Tenor la pagina d'internet dal project vulan ins construir trais rodas da vent. Quellas duain producir forza electrica per var 4'700 chasadas. Sche tut va tenor plan quintan els da producir a partir da l'onn 2023 forza electrica.
RR novitads 12:00


text:
Ils 29 da november han votantas e votants da Mustér refusà in credit da quasi 4 milliuns per il project Avertura Val Segnas – Val Sogn Placi. Uss preschenta la suprastanza ina varianta nova al cussegl da vischnanca. Quella na tutga dentant betg la Val Clavaniev.
In cumpromiss
La varianta nova sa cumpona da duas parts: Ina cun access sur la Val Sogn Placi en il guaud dal Run che protegia il vitg da Mustér, l’autra cun access a la Val Segnas/Val da Cuoz cun resguardar las vias da meglieraziun.
Igl è ina schliaziun da cumpromiss che vegn per la vischnanca pli chara.
Investir mintg'onn 300'000 francs
Sco il suprastant per il forestal esser e l’agricultura Clemens Berther di, quintian els che la Confederaziun ed il chantun dettian pli paucs daners, perquai ch’il perimeter saja pli pitschen. Ins stoppia cumenzar a lavurar en omadus lieus il medem mument. Cundiziun saja da cumenzar cun il guaud da Run, in guaud da protecziun per il vitg da Mustér. Ma natiralmain stoppian els era far la Val da Cuoz per che la meglieraziun possia cuntinuar cun sias vias. Ils emprims tschintg fin set onns stuess la vischnanca investir mintg’onn netto 300’000 francs (enstagl da 150’000 francs sco previs en l'emprim project). La finala stoppian els tschertgar lieus per deponer la laina.
Nagin conflict cun la Val Clavaniev
La laina ord la val Clavaniev vegn transportada davent cun helicopter. Quest territori na vegn betg tutgà, e perquai po il president da la corporaziun d’aua Spina da Vin Aluis Flepp acceptar questa schliaziun. El ha gì resalvas vers l’emprim project cun ina via da guaud atras la Val Clavaniev, perquai che quella avess pudì far donn a las tschiffadas d’aua. Cun la varianta nova na vegnian ins ninglur en conflict cun il provediment d’aua e perquai na sajan lur interess betg tangà, ha el ditg a RTR.
Suenter ch’il cussegl da vischnanca da Mustér ha decidì, co enavant, vegn in messadi elavurà. E quel vegn avant il cussegl, e la finala decidan puspè votantas e votants da Mustér.


text:
Allegra
Allegra (plü d'inrar ed impustüt in l'Engadin'Ota la fuorma adverbiala allegramaing) es ün salüd dals idioms vallader e puter chi vain dovrà in Engiadina ed in Val Müstair dürant il temp tanter la bunura tarda e la saira tampriva. Il salüd vain dovrà tanter persunas da listessa posiziun sociala.
ParticularitàEdit
Quist salüd es singular i'l muond da las linguas. El significha cha quel, chi exprima il salüd, giavüscha a l'oter da viver in allegria. Quai voul dir cha'l salüd svess fa müdar la realità. La scienza linguistica discuorra lapro d'ün fenomen "pled performativ".
IstorgiaEdit
Oriundamaing vaiva il salüd ün cuntgnü religius e tunaiva: "cha Dieu (o il Segner) ans allegra".


text:
3'150 infecziuns novas cun il coronavirus ha l'Uffizi federal per sanadad BAG annunzià entaifer in di. Latiers vegnan dus ulteriurs mortoris en connex cun Covid-19. 62 persunas han stuì ir da nov en l'ospital. Tenor SRF-Data è la media d'infecziuns novas da set dis tar 2'019 – 85% dapli che l'emna passada.
En media èn 12 da 100 tests positivs. En il Grischun èn 46 persunas s'infectadas da nov cun il virus. Actualmain sa chattan 14 persunas en ospitals grischuns pervi da corona. Duas da quellas èn sin ina staziun intensiva e dovran agid da respirar.
Tenor il manader da la secziun superaziun da crisas dal BAG, Patrick Mathys, giaja il svilup en ina direcziun inquietanta:
La situaziun na va betg en la direcziun giavischada. Las ospitalisaziuns van puspè ad aut. Dapi l'entschatta fanadur èn las entradas en ils ospitals diesch giadas pli autas.
Rodund 70 pertschient dals letgs intensivs èn occupads. La cumpart da pazients e pazientas da Covid saja quater giadas pli auta che anc il fanadur.
Confederaziun dovra damain vaccin che empustà
Per il mument èn passa 50 pertschient da la populaziun vaccinà cumplainamain. Là nua che la gronda part da la populaziun saja vaccinada, saja era il dumber d'infecziuns pli bass. Tenor Mathys saja vinavant da persvader la populaziun da sa laschar vaccinar.
La dumonda per vaccin da la vart dals chantuns saja vegnida pli pitschna. L'emna passada sajan ils chantuns vegnids infurmads che la Confederaziun dovria be la mesadad dals bun in milliun vaccins per l'avust. I dettia dentant vinavant avunda vaccins per mintgin e mintgina che veglia sa laschar vaccinar.
Presidenta da la task force formulescha novas finamiras
Enfin qua saja la finamira stada da proteger la populaziun da novas infecziuns. Ussa stoppian ins adattar las finamiras. Las novas trais finamiras principalas sajan tenor Tanja Stadler:
- Evitar ch'il sectur da sanadad vegnia surchargià.
- Proteger ils uffants sut 12 onns.
- Proteger persunas cun in schlet sistem d'immunitad.
Il vaccinar resta dentant vinavant in punct central en il cumbat cunter la pandemia.


text:
Lingaz ladin
L Ladin é n lingaz neolatin che s'à conservà tles Dolomites te cinch variantes locales (badiot -Ladin Val Badia, gherdëina, fascian, fodom y anpezan) y che é parentà cun l rumanc di Grijuns y l furlan.
L ladin s'à formà cun la romanisazion dles Alpes. La popolazion retica à sourantout l latin popolar; sot a la influenza de particolarités de si lingaz (sintassa, fonetica, lessich) àla svilupé l lingaz ladin (= retoroman). L lingaz ladin é la realisazion direta dl latin popolar rejoné tles Alpes entourn la fin dl Imper Roman. La fin dl retich tles Alpes po vegnì confronteda con la fin dl galich tla Franzia. I Retoromans y i Rumens é i soui che porta te sia denominazion la parola "Roma"; i abitanc dla Val dl En y dles Dolomites se nomineia enfinamai "Ladins", donca Latins.
Na pruma forma dl ladin podessa se avei svilupé, sciche ence i autri lingac neolatins, plu o manco entourn l 8./9. secul. L lingaz é plu o manco anter l franzeis y l talian. Vejin al retoroman é ence l ozitan o l catalan.
Ajache per l raion ladin fálel ciamò na cronologia dles fases linguistiches reconesciuda amplamenter (na periodisazion), propon l prof.univ. Paul Videsott chesta partizion:
a) enfin a entourn al ann 850 do Crist: temp dl latin vulgar, temp caraterisé te prest duta la Romania da enlaouta da inovazions plu o manco valives;
b) dal 850 enfin al 10eisem centené za.: an rejona de proto-ladin (temp caraterisé da svilups linguistics a gran linges valifs che corespon tl sens lerch a duta la Galloromania y dantaldut a la Cisalpinia che fossa tant che l raion di dialec dl nord dla Italia y la Retoromania);
c) dal 10eisem centené al 14eisem centené: an rejona de vedl-ladin (temp caraterisé da inovazions y conservazions propies dl ladin en confront a la Padania);
d) dal 14eisem enfin al 18eisem centené za.: an rejona de vedl marou, vedl badiot, vedl gherdeina, vedl fascian, vedl fodom y vedl ampezan (spana de temp carateriseda da spidiciament dialetal dl ladin tres maiour al intern);
e) dal 19eisem al 20eisem centené: idioms ladins moderns (temp caraterisé da la scritura y da la normazion di idioms).
f) dal 21eisem centené inant: elaborazion de n lingaz ladin scrit unifiché adum cun i idioms ladins.
StoriaModifica
L lingaz ladin s’à furmá cun la romanisazion di raions dla Elpes (Rezia) a pié via dal 15 dan G.Crist cun la concuistes de Drusus y Tiberius mandei dal imparadú Augustus[1]. L lingaz latin vulgher di soldeies romans se muscëida cun l lingaz autochton dla popolazions retiches dl post y furmea n lingaz nëuf, l retoroman o ladin. Ti secui V – X vën i raions ladins for mëndri dantaldut aldó dla invajions di Baiuvaresc dal nord y di Longobarc dal sud y l lingaz ladin vën rujené inant tla valedes plu isoledes.
Evoluziun storica dl lingaz ladinModifica
Aladô dl’orgina dl ladin dal lingaz latin él deplü studiá che arata che le ladin é na sort de latin baié ciamó aldedaincö te deplü raiuns dles Alpes, avisa sciöche al é gnü definí d’atri lingac neolatins[2]. Anter le latin baié (“latin volgar”) y le ladin baié él dagnora sté na continuité, nia na zesöra sciöche danter le latin scrit (“latin classich”) y le ladin scrit. Les gaujes dla trasformaziun dl latin ti lingac neolatins è da chirí tla storia, dantadöt tla desdrüta dl Imper roman, insciö che le lingaz baié jô tres plü indalater co le lingaz scrit, co ê conesciü y gnô coltivé da tres manco porsones. Tl tëmp jô sonns y parores intieres a perde y d’atri gnô pormez.
ProtoladinModifica
Tl seco VIII ê i lingac neolatins bele valgamia formá. Cina encër le seco X pon baié de “protoladin” [3]
Ladin vedlModifica
Dal secul X cina al XIV se desfarënziëia le ladin tres deplü dai atri lingac neolatins cun un di sëgn plü sigüsc la palatalisaziun de “ca” y “ga” che devënta “cia” y “gia” y la desinënza “on” che devënta “un” tla Val Badia.
Secui XIV – XVIIIModifica
Al se formëia les variantes de val dl ladin, le vedl mareo, le vedl badiot, le vedl gherdëina, le vedl fodom, le vedl fascian y le vedl ampezan. Le rotazism (evoluziun da “l” a “r” te n valgönes parores) se fej sintí tl mareo y tl ampezan. Tl gherdëna y tl fascian passa le “a” a “e” ince tla penultima silba, deperpo che al romagn tla Val Badia. Le “ou” che vëgn dant tl fodom devënta “u” tla Val Badia y “ëu” tl gherdëna. Tl badiot s’afermëia le “ü” che devënta tl mareo plü gonot “ö”, p.ej cürt → cört. Tles atres valades ladines sparësc le “ü” y le “ö” daldöt (tut fora Moena). I vocai azentá sparësc gonot, tl badiot ince amez les parores, p.ej. prozesciun → purciun. Te düc i idioms ladins ti lascia n püch al piade le tëmp perfet scëmpl la lerch al al perfet formé cun n verb ausiliar.
Secui XIX - XXModifica
Al se svilupëia les variantes d’aldedaincö ince tla forma scrita, cun regoles y normes. Al se fej ince sintí l’influs di atri lingac vijins: te Fascia, Fodom y Ampëz le talian y i dialec taliagn, te Gherdëna y tla Val Badia, dantadöt te Mareo, le todësch y le dialet todësch-tirolesc. Chësc influs se lascia sintí tla lita dles parores y ince tla strotöra dla frasa y tles manires de dí.
Tabela de confruntModifica
Test da na fabula de Esop por latin traslaté tles variantes dl ladin[4]
Idioms ladinsModifica
L ladin dles Dolomites tol ite cinch idioms /variantes de valeda:
EjempliModifica
Desche ejempl végnel chilò metù dant na pert dl paternoster ti idioms desvalifs y per todesch y talian.
- Maréo/Badiot
- Nosc Pere dl cil,
al sides santifiché to inom,
al vëgnes to rëgn,
tüa orentè sides fata,
sciöche al cil insciö söla tera.
- Gherdëina
- Pere nost, che t'ies tl ciel,
sibe santificà ti inuem,
vënie ti rëni,
sibe fata ti ulentà,
coche en ciel enscì en tiera.
- Fascian
- Père nosc che te es sun ciel,
sie fat sent to inom,
fa che vegne to regn,
to voler sie semper respetà,
tant sun ciel che su la tera.
- Fodom
- Père nòst che t'es sun paradíš,
benedât lé l tuo inóm,
resta con nos,
che sará fat ci che te vòs
sun ciél e su la tièra.
- Anpezan
- Pare nosc, che te stas su in zielo,
sée fato santo el to gnon,
viene el to regno,
sée fato chel che te vos tu,
tanto in zielo che su ra tera.
- Ladin dolomitan
- Pere nost, che te ies en ciel,
al sie santifiché tie inom,
al vegne tie regn,
al vegne fat tia volonté,
coche en ciel enscì sun la tera.
- Deutsch
- Vater unser im Himmel,
geheiligt werde Dein Name.
Dein Reich komme.
Dein Wille geschehe,
wie im Himmel so auf Erden.
- Italiano
- Padre nostro che sei nei cieli,
sia santificato il tuo nome,
venga il tuo regno,
sia fatta la tua volontà
come in cielo, così in terra.:
- Vallader (rätoromanisches Idiom)
- Bap nos, tü chi est in tschêl,
fat sonch vegna teis nom,
teis reginam vegna nanpro,
tia vöglia dvainta sco in tschêl eir sün terra.
Lingaz scrit unitar ladinModifica
- Ladin dolomitan
- SPELL
- Heinrich Schmid : Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner. 1998.
LiansModifica
NotesModifica
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 19
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83
- ↑ da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83
- ↑ da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 84-85


text:
Per l’emprima giada vegn en Engiadina organisada ina mini tour de ski. Ina cursa da passlung sur pliras etappas. Questa fin d’emna cumbattan passlungistas e passlungists en Engiadina'Ota per il titel da la regina e dal retg da passlung.
In prolog e suenter duos etappas da distanza
La cursa da la Sfida cumenza cun in sprint a Puntraschigna. Sin in traject da quatter kilometers mussan ils participants quant spert tgi èn. Gist suenter spetgan anc dus etappas da distanza. Ina sur 12 kilometers cun partenza da massa e dumengia spetga la cursa da 15 kilometers persecuziun cun l’ascensiun finala sin la pista dal runal Äla a Malögia.
Curdin Perl ambassadur da la cursa
En ses meglier temps ha l’anteriur passlungist da cuppa mundiala terminà il Tour de ski da la cuppa mundiala sin plazza quatter. Suenter la fin da sia carriera en la cuppa mundiala è Curdin Perl il grond favurit da la mini tour de ski en Engiadina. El sa co tgi è da far trais cursas entaifer trais dis. La gronda sfida dad ina cursa da tal gener è senza dubi il temp da recreaziun ch'è fitg curt. Radund 100 passlungistas e passlungist sa participeschan a la cursa «La Sfida» en Engiadina. La cursa che ha in zichel la tempra dal Tour de ski da la cuppa mundiala.
RR actualitad 08:00


text:
La halla da reciclar a Glion è la pli veglia dal Grischun. Là vegnan reciclads materials da construcziun sco catram da vias u betun e betun maschadà d'edifizis vegls. Quest material vegn purtà dals plazzals en la deponia. Suenter vegn quai laschà tras in mulin per far divers granulats che ins dovra suenter per far nov catram u betun.
Ils gronds avantatgs èn l'aspect ecologic, che il material reciclà è per part pli favuraivel che material primer e che la qualitad è medem buna. In dischavantatg è ch'i na dat anc betg per tut las construcziuns era in material reciclà. Quai èn ins dentant en il mument vid sviluppar. Tut tenor quant gronda che la dumonda è.


text:
Linard Bardill chanta ses hits per uffants er en rumantsch. «Quai ch’eu nu sa, ma chavra sa» en vallader, «Varda tge la gligna fo» en surmiran, la chanzun «Saltimbocca» en rumantsch grischun, «Il tigher sin stradun» en sursilvan u «Ün uors giò'n murütsch » per puter. In mix dad idioms che mintga bargnochel chapescha.
Linard Bardill Mia vatga Lisalotta è ‘na super mega flotta
Gia per ses emprim disc cumpact per uffants «Luege was der Mond so macht» (1997), en collavuraziun cun Lorenz Pauli, survegn Linard Bardill platin. Sias chanzuns per uffants èn poeticas, plain fantasia e qua e là garmadias.
ec/gd


text:
Il chantun Schaffusa ha circa 80'000 abitantas ed abitants e sa chatta sco unic chantun da la Svizra al nord dal Rain. Il territori chantunal è dividì en trais parts: en la part meridiunala, en la part principala cun la chapitala Schaffusa ed en la part orientala. Schaffusa è in tipic chantun da cunfin cun var 152 km cunfin cuminaivel cun la Germania e cun var 34 km cunfin cuminaivel cun ils chantuns vischins Turitg e Turgovia.
Il patrimoni cultural immaterial dal chantun Schaffusa
Il chantun Schaffusa è vegnì industrialisà fermamain en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner, oravant tut en il center enturn la citad da Schaffusa. La mecanisaziun da l'agricultura en il 20avel tschientaner e la mobilitad creschenta da la populaziun han chaschunà ultra da quai grondas midadas da las structuras socialas oriundas (cun caracter da vitg). Il resultat da quests svilups è stà che bleras furmas tradiziunalas dal patrimoni cultural immaterial ch'èn sa mantegnidas per exempel en las regiuns prealpinas da la Svizra n'èn betg pli vegnidas tgiradas ed èn uschia idas a perder.
La finamira da las lavurs per eruir il patrimoni cultural immaterial dal chantun Schaffusa che vegn tgirà anc oz è stada quella d'identifitgar tals exempels che pon avair ina relevanza istorica cumbinada cun purschidas da vendita exclusiva ed in aut grad da reconuschientscha per la populaziun en il chantun Schaffusa. Uschia èsi gartegià da registrar en la glista dal patrimoni cultural immaterial tradiziuns che n'avessan probablamain betg pudì vegnir resguardadas en auters chantuns, ma che han in grond potenzial d'identificaziun per il chantun Schaffusa.
Las tradiziuns vivas dal chantun Schaffusa ch'èn vegnidas resguardadas en la glista èn «la viticultura schaffusiana», «il navigar cun bartgas da pestga e la construcziun da bartgas da pestga», «l'illuminaziun da la cascada dal Rain cun fieus artifizials», «ils usits enturn il Munot», «ils ierts purils ad Osterfingen», «il gieu liber No e Wili» ed il mastergn d'urer (sco part da la tradiziun en tut la Svizra). Ulteriuras tradiziuns vivas che n'èn betg vegnidas resguardadas en la glista da las tradiziuns vivas en Svizra èn il cortegi da tschaiver da Schaffusa, la producziun da cliniez d'argient ed ils usits da las societads e da las mastergnanzas.
La tgira e la promoziun da la cultura
La basa per promover la cultura è la Lescha da cultura dals 9 da schaner 2006 (SHR 441.100). L'art. 5 al. 2 definescha la dimensiun da la promoziun da la cultura e dat al chantun l'incumbensa da s'engaschar per la promoziun e per l'intermediaziun da la cultura contemporana e per il mantegniment, per la tgira, per la perscrutaziun tant sco per l'intermediaziun dals bains culturals tradiziunals. Cun quai è menziunà explicitamain il sectur dal patrimoni cultural immaterial. La pratica da promoziun tegna perquai er quint da questa incumbensa legala.
Instituziuns statalas sco archivs, museums e bibliotecas en il chantun Schaffusa s'occupan er cun aspects dal mantegniment dal patrimoni cultural immaterial. Ultra da quai s'engaschan purtaders privats, sco per exempel l'Uniun dal Munot, per il mantegniment da patrimoni cultural immaterial en il chantun Schaffusa.


text:
Il mument è Thomas Süssli il schef da la Basa d'agid al commando (FUB) ch'è tranter auter responsabla per la defensiun da cyber. Enfin avant paucs onns è Süssli stà uffizier da milissa ed ha lavurà en la branscha da finanzas. Per in aut uffizier dal stab ha Süssli plitost fatg ina carriera pauc tipica. Per Süssli n'è quai però betg stà in dischavantatg.
Votaziun davart jets da cumbat
Il nov schef da l'armada cumenza ses nov post l'entschatta schaner 2020. Tar ina da las grondas sfidas dal nov schef da l'Armada svizra tutga la votaziun davart la cumpra da jets da cumbat. Cartaivlamain vegn la Svizra er a cumprar durant sia perioda d'uffizi novas rachetas per la defensiun cunter aviuns.
RR novitads 15:00


text:
Il comité «Stop ieli da palmas» ha rimnà passa 61'000 suttascripziuns cunter la cunvegna da commerzi liber cun l'Indonesia. Il Parlament federal ha deliberà la cunvegna il december passà, e davart quella votescha il suveran ils 7 da mars 2021.
Viticulturs biologics, protecturs dal clima e giuvens politichers da la sanestra crititgeschan, che la cunvegna saja nuschaivla globalmain ed er per l'economia locala en Svizra ed en l'Indonesia. La raschun primara per il referendum saja l'ieli da palmas. I na dettia nagin ieli da palmas persistent – ed immensas surfatschas dal guaud tropic vegnian runcadas per cultivar las plantas per far l’ieli.
Plinavant manchian en la cunvegna da commerzi liber proponida – mecanissems da controlla e pussaivladads da sancziunar.


text:
La Chasa da scola Plantahof a Landquart è puspè averta. Suenter avair servì passa 50 onns a scolaras e scolars da l'agricultura ha l'edifizi basignà ina renovaziun. Quella ha cuzzà dus onns e custà 13,4 milliuns francs. Oz è l'object tant energeticamain sco er tecnicamain puspè sin il stan il pli actual. Il president da la regenza Mario Cavigelli e cusseglier guvernativ Marcus Caduff han avert el oz uffizialmain.
Sin il stan actual
Suenter passa 50 onns saja il basegn da renovaziun stà grond. Il project da renovaziun haja cumpiglià la renovaziun dals mirs exteriurs da l'edifizi sco er da las construcziuns internas, cunzunt la tecnica da chasa saja stada d'impurtanza, scriva il chantun.