text:
Belgia
La Belgia (u Reginavel da la Belgia, ollandais Koninkrijk België, franzos Royaume de Belgique) è in stadi situà en l’Europa dal Vest. Il pajais cunfinescha en il nord cun ils Pajais Bass, en l’ost cun la Germania, en il sidost cun il Luxemburg ed en il sidvest cun la Frantscha. La Belgia dumbra radund 11 milliuns abitants; sia surfatscha munta a 30 528 km². La chapitala dal pajais è Brüssel.
Dapi l’independenza l’onn 1830 è la Belgia ina monarchia parlamentara. Il nord dal pajais cun ils Flams furma territori ollandais, il sid cun ils Vallons territori da lingua franzosa. En l’ost dal pajais è er derasà il tudestg.
Il conflict cuntinuant tranter Flams e Vallons caracterisescha er ils interess divergents entaifer la politica beltga. Dapi ils onns 1970 sa stentan ins da schliar quest problem tras decentralisar ils organs statals. Per quest intent han ins transfurmà la Belgia en in stadi federal che consista da trais regiuns e communitads. Las regiuns Flandra, Vallonia e Brüssel sco er las trais communitads linguisticas (flam, franzos e tudestg) furman oz la basa politica e sociala dal pajais.
La Belgia è stada in dals commembers fundaturs da la Communitad economica europeica, l’Uniun europeica odierna. A Brüssel sa chatta la sedia da las impurtantas instituziuns da l’Uniun europeica. Plinavant appartegna la Belgia, sper ils Pajais Bass ed il Luxemburg, al Benelux.
Cuntegn
Num dal pajais e survistaModifitgar
Il num da la Belgia deriva da la provinza romana Gallia Belgica. En questa part settentriunala da la Gallia vivevan pievels celtics e germans, numnads Belgae. En il 18avel tschientaner vegniva l’adjectiv franzos belge ni belgique duvrà sco translaziun da nederlands (‹ollandais›). Il stadi beltg ch’ha existì per curt temp enturn il 1790 vegniva per exempel numnà per franzos États belgiques unis e per ollandais Verenigde Nederlandse Staten. Pli tard èn ils terms belge e belgique vegnids applitgads pli e pli be per la part meridiunala dals Pajais Bass, la Belgia odierna.
Da la fin dal temp medieval fin il 17avel tschientaner ha la Belgia furmà in center cultural ed economic da gronda fluriziun. Ma a partir dal 16avel tschientaner è il pajais er adina puspè vegnì perturbà da battaglias tranter las pussanzas europeicas (tranter auter la sconfitta da Napoleun a Waterloo il 1815 e numerusas battaglias durant l’Emprima e Segunda Guerra mundiala). En il decurs dal 19avel tschientaner ha la Belgia furmà in dals motors da la revoluziun industriala ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner possedeva il Reginavel pliras colonias ordaifer l’Europa.
GeografiaModifitgar
En il sidost da la Belgia giaschan las Ardennas cun il Signal de Botrange (694 m) che furma il punct il pli aut dal pajais. Uschiglio è il pajais planiv. La riva per lung la Mar dal Nord ha ina lunghezza da 72,3 km. Il pajais è marcà da numerus flums (tr.a. Meuse/Maas e Sambre/Samber) e chanals.
La Belgia ha ina surfatscha da 30 528 km². Da quai vegnan utilisads radund 25 % per l’agricultura. In’ulteriura cifra marcanta or da la statistica dal pajais è il fatg che betg main che 95 % dals abitants dal pajais vivan en citads.
IstorgiaModifitgar
Sco provinza Belgica – in num che Caesar aveva introducì – ha il territori odiern enconuschì numerus dominis romans. A l’entschatta dal temp medieval è la regiun daventada ina part dal Reginavel dals Francs. Tar la spartiziun da quest reginavel è la Belgia odierna medemamain vegnida spartida politicamain. Pli tard ha la gronda part dal territori fatg part dal Sontg Imperi roman ed è sa dividì en singuls ducadis e contadis.
Dal temp autmedieval fin al temp modern tempriv han las citads da la Flandra cun lur industria da taila furmà in dals centers economics da l’Europa (sper las citads da l’Italia dal Nord). Politicamain èn ils singuls territoris vegnids sut il domini dals Burgognais, il qual è vegnì ertà il 1477 dals Habsburgais. A l’entschatta ha il rom spagnol dals Habsburgais regì il territori, pli tard ils Pajais Bass austriacs. L’onn 1794 ha la Frantscha revoluziunara annectà la regiun. Il 1815, en rom dal Congress da Vienna, è la Belgia vegnida attribuida als Pajais Bass.
Suenter la revoluziun beltga dal 1830 è il pajais vegnì independent. Igl è vegnì installà ina monarchia parlamentara e Leopold da Sachsen-Coburg è daventà l’emprim retg dals Beltgs. Ses figl Leopold II ha acquistà il Congo en l’Africa sco possess privat. Ma suenter che las atrocitads envers il pievel dal Congo èn vegnidas enconuschentas a nivel internaziunal, ha il monarc stuì ceder il territori sco colonia al stadi beltg. Durant il reschim da terrur en il Congo eran vegnids per la vita radund 10 milliuns persunas tras sclavaria e lavur sfurzada.[2] Il 1960 è il pajais lura vegnì relaschà en l’independenza.
En l’Emprima Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala. Ma tenor il Plan da Schlieffen furmava il pajais in impurtant territori da transit per l’armada tudestga ed è perquai vegnì annectà quasi dal tuttafatg. Sin resistenza en furma da guerra da partisans han ils Tudestgs reagì cun vendetga massiva. En il decurs da la guerra da posiziun èn plinavant vegnidas destruidas numerusas citads en la Flandra. E suenter che las forzas da lavur en l’Imperi tudestg vegnivan stgarsas, èn dieschmillis Beltgs vegnids sfurzads da prestar servetsch en l’armada tudestga u da lavurar per l’industria d’armament tudestga.[3]
Suenter la fin da la guerra ha la Belgia annectà las regiuns enturn Eupen e Malmedy ch’eran abitadas per gronda part da Tudestgs. Ulteriuras pretensiuns territorialas da la Belgia fin al Rain han dentant gì nagin success. Percunter è la Belgia er sa participada pli tard a l’occupaziun dal territori da la Ruhr.
Er durant la Segunda Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala ed è puspè vegnida annectada da la Germania. Fin la liberaziun tras ils Alliads dal vest ha il pajais gì da patir sut la dictatura naziunalsocialistica; minoritads sco ils Gidieus, Sinti e Roma èn vegnids deportads en champs da concentraziun.[4] Las citads e las cuntradas da la Belgia èn percunter restadas schanegiadas d’acziuns da guerra (cun excepziun da l’offensiva en las Ardennas l’enviern 1944/45).
Dapi la fin da la guerra è la politica dal pajais caracterisada da la stretga collavuraziun cun ses vischins e dal process d’unificaziun europeic. Il 1960 è entrada en vigur l’uniun economica e da duana da la Belgia, dals Pajais Bass e dal Luxemburg (Benelux). Plinavant ha la Belgia fatg part da l’entschatta ennà (1957) da la Communitad economica europeica. En il decurs dals onns è la chapitala Brüssel daventada la sedia d’organisaziuns internaziunalas sco la NATO e l’Uniun europeica.
A l’intern dal pajais sa stenta la politica dapi decennis da mitigiar las tendenzas secessiunisticas ch’existan tranter ils differents territoris linguistics. Per quest intent èn las structuras statalas vegnidas federalisadas fermamain. Ma adina puspè reusseschi a las partidas politicas che tendeschan vers l’independenza d’ina u l’autra part dal pajais da gudagnar grondas parts da las votantas e dals votants.
PoliticaModifitgar
Furma statala ed instituziunsModifitgar
La Belgia è ina monarchia parlamentara a duas chombras organisada a moda federala. La legislativa consista dal retg e da las duas chombras parlamentaras (la chombra dals represchentants cun 150 ed il senat cun 71 commembers).
La gronda part da las partidas, en spezial da las pli grondas, han lur basa u en la Flandra u en la Vallonia. Las partidas da lingua tudestga èn be activas a nivel regiunal.
Il retg fa a medem temp part da l’executiva. Quella consista d’ina regenza federala da 15 persunas cun il primminister sco primus inter pares.
Las instituziuns federalas èn responsablas per la giustia, la politica da finanzas, la segirezza interna, la politica da l’exteriur, la defensiun e la segirezza sociala.
DivisiunModifitgar
Dapi il 1993 furma la Belgia in stadi federativ ch’è sutdividì en trais regiuns (Flandra, Vallonia e Brüssel) e trais communitads (franzos, flam, tudestg). Be la chapitala Brüssel e bilingua. Las proximas unitads administrativas furman diesch provinzas e 34 arrondissements. L’autonomia locala vegn exequida da las radund 590 vischnancas.
Tant las regiuns sco las communitads furman members dal stadi federativ beltg. Els sa differenzieschan tras lur extensiun territoriala e lur cumpetenzas. Las regiuns (ollandais gewesten, franzos régions) èn responsablas per ils gronds secturs sco economia, ambient, traffic e politica agrara. Plinavant exequeschan ellas la surveglianza sur da las provinzas, ils arrondissements e las vischnancas. Las communitads (ollandais gemeenschappen, franzos communautés; pli baud er numnadas communitads culturalas resp. linguisticas) èn responsablas per l’entir sistem da furmaziun, la politica da cultura ed ulteriuras ‹dumondas liadas a la persuna› (politica da famiglia, da sanadad e sociala).
En cumparegliaziun cun auters stadis federativs èn las cumpetenzas da las regiuns e communitads beltgas ordvart vastas. Er contracts internaziunals basegnan lur consentiment, sch’els tangheschan champs che cumpetan a las regiuns u a las communitads. Quai vala schizunt per las cunvegnas cun l’Uniun europeica. Tar las instanzas naziunalas èn restadas surtut la politica exteriura, la defensiun, la politica da finanzas, la preservaziun dal sistem social sco er la polizia e la giustia.
La determinaziun da las regiuns e communitads succeda tenor criteris linguistics: la regiun flama cumpiglia il territori da lingua ollandaisa, la regiun vallona il territori da lingua franzosa e tudestga. La regiun Brüssel cumpiglia territori franzos ed ollandais. La communitad flama è cumpetenta per il territori flam e biling, la communitad franzosa per il territori franzos e biling, la communitad tudestga per il territori tudestg.
Tant las regiuns sco las communitads possedan mintgamai agens parlaments ed atgnas regenzas. La communitad flama e la regiun flama han percunter fusiunà lur instanzas, uschia ch’i dat be pli in parlament ed ina regenza flama che cumpiglia tut las cumpetenzas da la regiun e da la communitad.
Las diesch provinzas giaschan tuttas mintgamai entaifer il territori da las regiuns. Sin il territori da la regiun flama (ollandais Het Vlaamse Gewest) giaschan las tschintg provinzas Antwerpen (chapitala Antwerpen), Limburg (Hasselt), Flandra da l’Ost (Gent), Brabant Flamais (Löwen), Flandra dal Vest (Brügge). La regiun vallona (franzos: La Région Wallonne) cumpiglia las tschintg provinzas Hennegau (Mons), Lüttich (Lüttich), Luxemburg (Arlon), Namur (Namur) e Brabant Vallon (Wavre). La regiun Brüssel Chapitala (ollandais Brussels Hoofdstedelijk Gewest, franzos Région de Bruxelles Capitale) na furma nagina provinza, mabain exequescha sias cumpetenzas sco regiun.
Al nivel statal il pli bass èn situadas las radund 590 vischnancas ch’exequeschan l’autonomia locala.
Conflict flam-vallonModifitgar
A l’intern dal pajais è la Belgia segnada da dischuniun, en spezial tranter las duas gruppas linguisticas dals Flams e Vallons. Questas tensiuns èn plitost anc vegnidas pli grondas en il decurs dals onns. En spezial ils success che las partidas flamas separatisticas pon adina puspè registrar tar las elecziuns, laschan supponer ch’i pudess dar en l’avegnir ina secessiun da la Flandra da l’ulteriura Belgia. Problematic fiss en quest cas tranter auter il status da la regiun da Brüssel ch’è segnada da la gruppa linguistica franzosa, ma ch’è orientada geograficamain plitost vers la Flandra. In’ulteriura tematica dispitaivla fiss il status da la Belgia entaifer las organisaziuns internaziunalas. E per finir sa tschentass inevitablamain la dumonda davart l’avegnir da la chasa roiala.
Politica europeicaModifitgar
La Belgia sa chatta en ina situaziun strategia en il cor da l’Europa (dal Vest), entamez ina zona d’aglomeraziun ed en vischinanza dals pli gronds ports da mar. Da quai resulta ina tscherta dependenza dal commerzi internaziunal, quai che fa da la Belgia ina da las economias publicas las pli avertas entaifer l’Uniun europeica. Quest tratg sa mussa en la stretga collavuraziun cun ils stadis vischins Pajais Bass, Germania e Frantscha, en il partenadi dals stadis dal Benelux sco er en la rolla da piunier da la Belgia entaifer il Cussegl da l’Europa, la NATO, l’Uniun europeica e l’Uniun monetara europeica. La chapitala beltga Brüssel è la sedia da la Cumissiun europeica, dal Parlament europeic, dal Cussegl da l’Uniun europeica, da la Cumissiun economica e sociala, da la Cumissiun da las regiuns sco er da numerusas gruppaziuns da lobbying ed organisaziuns nunguvernamentalas ch’èn activas sin il sectur da la politica europeica. Er la populaziun da la Belgia ha ina tenuta fitg positiva envers l’integraziun europeica, quai che sa mussa mintgamai en resultats d’enquistas che giaschan bundant sur la media europeica da radund 50 %.[5]
La regenza beltga è s’engaschada dapi il 1945 a favur da la reconstrucziun e da l’unificaziun europeica. Sut presidi beltg ha il Cussegl da l’Uniun europeica instradà il 2001 il process da stgaffir ina constituziun europeica. Suenter che la ratificaziun n’ha betg chattà il sustegn necessari en ils singuls stadis, è la Belgia s’engaschada per il mantegniment da la substanza centrala da la constituziun en il Contract da Lissabon ch’è ì en vigur il prim da december 2009.
La politica da defensiun da la Belgia sa basa fermamain sin las structuras da la NATO e sin la politica da l’exteriur e da segirtad communabla da l’Uniun europeica. Brüssel furma la sedia tant dals organs principals da la NATO sco er da l’Agentura da defensiun europeica da l’Uniun europeica. Quai fa da la Belgia il center da las structuras da defensiun euro-atlanticas insumma. Tras sias relaziuns istoricas è la Belgia s’etablida entaifer l’Uniun europeica sco vusch principala areguard dumondas da l’Africa Centrala ed ha attribuì essenzialmain a la stabilisaziun paschaivla dal Congo da l’Ost.
Tras la structura ordvart federala dal stadi beltg èn tant las regiuns sco er las communitads participadas decisivamain vi da la furmaziun da la politica europeica da la Belgia. Ma er la realisaziun da las finamiras politicas da l’UE succeda a l’intern dal stadi a moda fitg decentrala. Tras lur cumpetenza sin il sectur da la politica da cultura pon las communitads per exempel far sin quest champ contracts cun auters stadis e sviluppar a l’exteriur in agen profil, tranter auter cun delegar agens referents da cultura en las ambassadas beltgas.
PopulaziunModifitgar
DemografiaModifitgar
La populaziun da la Belgia vegn per regla attribuida a las gruppas linguisticas. Datas precisas davart la repartiziun linguistica n’èn dentant betg pli vegnidas eruidas dapi ch’ins ha fixà l’onn 1962 ils cunfins linguistics. Tenor questas cifras furman ils Flams da lingua ollandaisa la maioritad cun radund 60 % da la populaziun. Ils Vallons ed ils abitants da lingua franzosa en la regiun da Brüssel, che vegnan per regla subsummads sut la noziun ‹Beltgs da lingua franzosa›, cumpiglian radund 40 % da la populaziun. Vitiers vegnan la pitschna cumpart da la populaziun da lingua tudestga da stgars 1 % (radund 75 000 abitants) ed ina pitschna minoritad luxemburgaisa en la regiun d’Arlon. Als Voyageurs u Woonwagenbewoners vegnan attribuids en Belgia tant ils Jenics, ils Manouches e Roma sco er viagiants indigens. Il dumber da quests gens du voyage vegn stimà sin 15 000 fin 20 000 persunas, quai che correspunda a radund 0,15 % da la populaziun beltga.[6] L’ulteriura populaziun consista da persunas emigradas d’ulteriuras parts da l’Europa e da l’Africa.
L’onn 2012 avevan radund 25 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Dapi il 1945 èn radund 2,8 milliuns persunas oriundas da l’exteriur daventadas Beltgs. Da quai derivan 1,2 milliuns da l’ulteriura Europa ed 1,35 milliuns da pajais d’ordaifer l’Europa (Maroc, Tirchia, Algeria, Congo). Dapi che la Belgia ha schluccà las cundiziuns per pudair daventar burgais beltg, han 1,3 milliuns migrants acquistà il dretg da burgais da la Belgia. La pli gronda gruppa furman ils Maroccans cun varga 450 000 persunas. La segund gronda ils Tircs cun radund 220 000 persunas.[7]
LinguasModifitgar
En Belgia datti oz trais linguas uffizialas: l’ollandais, il franzos ed il tudestg. Dapi l’independenza dal stadi l’onn 1830 valeva sulettamain il franzos sco lingua uffiziala. L’onn 1873 è l’ollandais bain vegnì renconuschì sco segunda lingua uffiziala, il franzos è percunter restà la lingua da l’administraziun e d’instrucziun en l’entir pajais. Il 1919 è vegnì vitiers il tudestg sco lingua uffiziala entaifer ils novs territoris en l’ost dal pajais. Pir silsuenter han ils Flams pretendì dad er resguardar l’ollandais sco lingua da l’administraziun e d’instrucziun. Il 1921 ha la regenza beltga lura renconuschì la monolinguitad territoriala da ses abitants en las trais zonas regiunalas: la zona ollandaisa Flandra, la zona franzosa Vallonia e la nova zona da lingua tudestga en la Belgia da l’Ost. L’ost dal pajais fascheva pli baud part da l’Imperi tudestg ed era vegnì attribuì a la Belgia en rom dal Contract da Versailles.
Il status da linguas regiunalas possedan dapi il 1990 il loren roman, il champenois, il loren francon (Francique), il picard ed il vallon.
ReligiunsModifitgar
Radund 75 % dals burgais beltgs èn catolic-romans. 1 % appartegnan a las baselgias protestantas e radund 8 % fan part d’ina communitad islamica. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 16 %. Il 2011 viveva radund 1 milliun persunas muslimas en il pajais. A Brüssel munta la cumpart dals muslims a radund 30–35 % da la populaziun.[8]
La regenza beltga federala renconuscha e sustegna sis religiuns ed ina cuminanza betg religiusa: la baselgia anglicana, l’islam, il giudaissem, la baselgia catolic-romana, la baselgia ortodoxa, la baselgia protestanta unida e la cuminanza umanista.
FurmaziunModifitgar
Pervi da las vastas cumpetenzas da las singulas communitads è il sistem da scola beltg structurà detg different da regiun tar regiun. En rom dal process da Bologna è percunter il sistem universitar vegnì unifitgà ed adattà a las pretensiuns europeicas. Areguard las scolas popularas (ch’enconuschan in sistem primar ed in secundar) èn las instanzas federalas cumpetentas per l’obligaziun d’ir a scola (dal 6avel al 18avel onn da la vita), per fixar las pajas da la magistraglia sco er per definir la savida minimala necessaria per pudair acquistar in diplom.
En las scolas da la communitad flama emprendan ils uffants a partir da la 5avla classa franzos sco emprima lingua estra. En las scolas da la communitad franzosa pon ils uffants emprender a partir da la segunda classa ollandais sco emprima lingua estra. Las scolas da la communitad tudestga cumpiglian gia a partir da l’emprima classa er il franzos. A partir da la 8avla classa vegn vitiers sco terza lingua l’englais.
EconomiaModifitgar
Economia en generalModifitgar
La Belgia enconuscha ina situaziun economica relativamain stabila. Regenza e parlament èn sa stentads ils ultims onns da reducir ils debits dal stadi. Areguard il product naziunal brut, exprimì en standards da la capacitad da cumpra (SCC), cuntanscha la Belgia in index da 118 (25 stadis da l’UE: 100). Las persunas cun activitad da gudogn sa repartan suandantamain sin ils trais secturs: economia agrara 1 %, industria 27 %, sectur da servetschs 72 %.[9]
Politica d’energiaModifitgar
La Belgia ha ina da las pli autas quotas d’emissiuns da dioxids carbonics per persuna en tut il mund. Quai è tranter auter d’attribuir a la cumpart da producziun industriala ch’è relativamain auta. Ils ultims onns èn las autoritads sa spruvadas da dar cuntrapais a questa situaziun cun promover energias regenerablas. En pli posseda la Belgia duas ovras atomaras ch’èn en funcziun. Gia il 1999 aveva il parlament decidì da sortir successivamain da la producziun d’energia atomara. Il 2011 è questa finamira vegnida confermada. En il decurs dals onns 2015 fin 2025 duain tut ils set reacturs vegnir mess ord funcziun.
TurissemModifitgar
Il turissem gioga en la Belgia ina rolla centrala. Il pajais vegn surtut visità da turists dals stadis vischins (Germania, Gronda Britannia, Luxemburg, Frantscha, Pajais Bass). Ils turists apprezieschan ils lieus da bogn a la riva da la Mar dal Nord (Knokke-Heist, Bredene, De Panne, Nieuwpoort, Oostende ed auters); in’ulteriura regiun da vacanzas furman las Ardennas. Ultra da quai vegnan citads sco Brüssel, Hasselt, Gent u Antwerpen visitadas stediamain. La citad ch’attira ils pli blers turists è dentant Brügge che vala sco Venezia dal nord. En spezial tar ils Brits è plinavant sa sviluppà in turissem da l’Emprima Guerra mundiala. En la Flandra dal Vest sa chattan blers monuments da guerra e santeris.
Disparitads regiunalasModifitgar
Il conflict tranter Flams e Vallons ch’exista gia dapi il 19avel tschientaner ha per part er motivs economics. La Vallonia era oriundamain segnada da l’industria da charvun e da la siderurgia. Ozendi sa chatta questa regiun en ina fasa da recessiun, uschia che la quota da dischoccupaziun è bundant pli auta ch’èn la Flandra. Ultra da quai vegnan dus terzs dal retgav naziunal brut generads en la Flandra. Ils Flams pajan perquai ina contribuziun da solidaritad che vegn duvrada en la Vallonia per finanziar prestaziuns socialas. Quests pajaments èn dentant dispitads politicamain en la Flandra. La malcuntentientscha areguard la flaivlezza economica da la Vallonia sa manifestescha en il moviment separatistic da la Flandra che vegn en spezial manà da la partida Vlaams Belang.
TrafficModifitgar
La Belgia furma in impurtant pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Vest. Il pajais è stà l’emprim da l’Europa continentala cun colliaziuns da viafier. La societad da viafier statala SNCB/NMBS maina ina da las raits da viafier las pli spessas dal mund. Per l’aglomeraziun da Brüssel è en pli en planisaziun ina rait da viafier urbana.
Ad Antwerpen sa chatta in dals pli gronds ed impurtants ports dal mund. E quel da Brügge-Zeebrügge vala sco in dals ports centrals da l’Europa. Ad Ostende era tradiziunalmain d’impurtanza il traffic da navettas; quel è dentant sa sminuì dapi l’avertura da l’Eurotunnel.
Impurtantas plazzas d’aviaziun sa chattan a Brüssel-Zaventem, Brüssel-Charleroi, Lüttich, Antwerpen ed Ostende-Brügge. La societad d’aviatica tradiziunala Sabena è ida bancrut il 2001, en connex cun la fin da la Swissair. Suenter pliras fusiuns e collavuraziuns è resultada la Brussels Airlines sco societad successura.
Er areguard il traffic sin via posseda la Belgia ina buna infrastructura, tranter auter ina rait d’autostradas fitg spessa.
CulturaModifitgar
Enconuschents picturs da la Belgia èn Pieter Bruegel il Vegl (ca. 1525–1669), Peter Paul Rubens (1577–1640), James Ensor (1860–1949) ed il surrealist René Magritte (1898–1967). Da la Belgia derivan en pli Eugène Boch, l’ami da Vincent van Gogh, e sia sora Anna Boch.
Entaifer l’architectura meritan menziun speziala ils dus architects dal jugendstil Victor Horta (1861–1947) e Henry van de Velde (1863–1957).
Scripturas e scripturs da renum mundial èn Charles De Coster (1827–1879), Émile Verhaeren (1855–1916), Maurice Maeterlinck (1862–1949), Georges Simenon (1903–1989) ed Amélie Nothomb (*1966).
Enconuschents acturs da film èn Jean-Claude Van Damme (*1960), Benoît Poelvoorde (*1964), Johnny Galecki (*1975) e las acturas da film Cécile de France (*1975), Émilie Dequenne (*1981) e Jasmin Schwiers (*1982). Sco reschissurs èn sa profilads ils dus frars Jean-Pierre e Luc Dardenne (*1951 resp. 1954).
MusicaModifitgar
En il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner, il temp da la renaschientscha, èn numerus cumponists da la Belgia odierna stads d’impurtanza europeica. A quests uschenumnads ‹Ollandais› sa laschan attribuir: Guillaume Du Fay (ca. 1397–1474), Johannes Ockeghem (ca. 1420–1497), Josquin Desprez (ca. 1450–1521), Heinrich Isaac (ca. 1450–1517), Jacob Obrecht (ca. 1457–1505), Adrian Willaert (ca. 1490–1562) ed Orlando di Lasso (1532–1594).
Er il cumponist da la romantica César Franck (1822–1890) è naschì a Lüttich ed è gia stà activ musicalmain avant che la famiglia è ida a star il 1835 a Paris. Menziun speziala merita en pli Adolphe Sax (1814–1894), l’inventader dal saxofon.
Entaifer la musica moderna èn enconuschents il chantadur e chansonnier Jacques Brel (1929–1978) ed il chantadur da pop e crossover Helmut Lotti (*1969). Da renum mundial entaifer la scena da jazz èn Toots Thielemans (1922–2016), ghitarra ed orgelet da bucca, sco er il ghitarrist Philip Catherine (*1942).
Dapi la fin dals onns 1990 è sa fatga valair en la Belgia ina scena da trance ordvart innovativa ed impurtanta a nivel internaziunal.
ComicsModifitgar
Da muntada tut speziala èn en Belgia ils comics. Las Bandes Dessinées (franzos, en furma curta er BD) u Strips (ollandais) èn preschentas a moda fitg prominenta en mintga libraria e supermartgà. A l’academia d’art a Brüssel ed en auters lieus pon ins schizunt studegiar comic che vala qua sco ‹novavel art›.
Enconuschents dissegnaders da comic beltgs èn Willy Vandersteen (Suske et Wiske), Jean Graton (Michel Vaillant), Morris (Lucky Luke), Hergé (Tintin), Peyo (Les Schtroumpfs e.a.), André Franquin (Spirou et Fantasio, Gaston et Marsupilami) e Philippe Geluck (Le Chat). Ad els ed a blers auters è deditgà il museum da comics a Brüssel (Centre Belge de la Bande Dessinée).
GastronomiaModifitgar
Ina cuschina tipica da la Beltga na datti betg. Las singulas spezialitads èn plitost d’attribuir u a la cuschina flama u a la vallona. Tuttas duas cuschinas èn mintgamai influenzadas dal stadi vischin. Da la Belgia derivan percunter ils pommes frites che duevan daventar in success en tut il mund. Enconuschentas èn er las guaflas e pralinas beltgas. Ina lunga tradiziun ha plinavant l’elavuraziun da las pli differentas bieras.
SportModifitgar
In sport apprezià en Belgia furma il ballape. Er en auters sports sco il tennis u l’atletica leva cuntanschan sportistas e sportists beltgs resultats respectabels.
Il sport naziunal furma dentant il ciclissem. Eddy Merckx, Roger De Vlaeminck, Johan Museeuw, Peter Van Petegem e Tom Boonen èn nums enconuschents entaifer quest sport. Impurtantas cursas da velo ch’han lieu en la Belgia èn Lüttich–Bastogne–Lüttich ed il Tur da la Flandra.
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ Populaziun tenor vischnancas, prim da schaner 2012.
- ↑ Dieter H. Kollmer: Die belgische Kolonialherrschaft 1908 bis 1960. En: Bernhard Chiari, Dieter H. Kollmer (ed.): Wegweiser zur Geschichte Demokratische Republik Kongo. 2. ed., Paderborn e.a. 2006, p. 45.
- ↑ Cf. Jens Thiel: «Menschenbassin Belgien». Anwerbung, Deportation und Zwangsarbeit im Ersten Weltkrieg. Essen 2007.
- ↑ Hans-Joachim Heuer: Geheime Staatspolizei: Über das Töten und die Tendenzen der Entzivilisierung. Walter de Gruyter 1995, p. 184.
- ↑ http://ec.europa.eu/public_opinion/index_en.htm.
- ↑ Le stationnement des gens du voyage. senat.fr, consultà ils 16 da november 2011.
- ↑ BuG 155 – Bericht uit het Gewisse – 01 januari 2012. npdata.be, prim da schaner 2012.
- ↑ http://www.npdata.be/BuG/157 – Moslims-Brussel.htm.
- ↑ Indicaziuns tenor Eurostat.
LitteraturaModifitgar
- Claus Hecking: Das politische System Belgiens. Leske und Budrich, Opladen 2003, ISBN 3-8100-3724-9.
- Frank Berge, Alexander Grasse: Belgien – Zerfall oder föderales Zukunftsmodell? Der flämisch-wallonische Konflikt und die Deutschsprachige Gemeinschaft. Leske und Budrich, Opladen 2003 (Regionalisierung in Europa, tom 3), ISBN 3-8100-3486-X.
- Johannes Koll (ed.): Belgien. Geschichte – Politik – Kultur – Wirtschaft. Aschendorff Verlag, Münster 2007, ISBN 978-3-402-00408-1.
- Insa Meinen: Die Shoah in Belgien. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-22158-5.


c: text/html

text:
Far Lombard, intende divulgare la conoscenza del lessico lombardo, oggi a rischio d'estinzione, nonostante sia usato da alcuni milioni di lombardi.
La Corona Ferrea di Gianluca Zanchi - de l’associazion Far Lombard
La Corona Ferrea Langobardiæ l’è a l’istess temp una preziosa reliqua e vuna dei plu antige insegne reai de la cristianitaa. L’era dovrada per incoronar i sovran dei Lombards e, plu tarde, del Regn d’Italia medieval. L’è formada de ses plaqe d’or, decorade con prede preziose, veder e smalt, e la g’ha a l’intern un cercc d’arjent.
Segond la tradizion, la saress staita fabregada per la rejina Teodolinda col ferr de vun dei Ciods de la Crox (de qé ol nom), identifegad per error col cercc de metall (miga rœjenent per miracol).
Inscambe, dei esam col C-14 i ha trovad qe i toqellin de smalt plu antig i è del IV-V secol, e qei olter del IX. Donca l’è probabel qe la fœss un’insegna reala de la Tarda Antigitaa (fors ostrogota), despò passada ai Lombards, e infina faita restaurar del Carl Magn per la so incoronazion come Rex Langobardorum. Despò de la renassita otoniana g’è començad la tradizion segond la quala ol sovran al g’hiva tre corone: d’arjent come Re de Jermania, de ferr come Re de Lombardia, e d’or come Imperator. Intra qei qe i è staits incoronads de sigur g’è ol Federig Barbarossa, ol Carl IV de Lussemburg e ol Carl V d’Asburg. L’è famosa l’incoronazion del Napoleon (“Dé al me l’ha daita, varda a qi ‘l la toqerà!”), l’ultema l’è staita qella del Ferdinand I come re del Lombard-Venet.
L’è probabel qe in orijen i plaqe i fœss vot inscambe de ses, e qe do i sies staite robade ind el 1300; despò al saress stait jontad ol cercc d’arjent per tegnir insema qelle restaite. Dei studios i pensa qe antigament la g’hess anc’pò do arqets. Ol Ciod l’era in qests o ind una dei plaqe robade.
Incœ la corona l’è conservada ind la Capella de la Teodolinda, ind el Dom de Monça. S’pœl visitar-la de martedé a sabat, dei 9:00 ai 18:00, e dumenega dei 14:00 ai 18:00. L’è necessare prenotar. (#Lombard Language UNESCO ISO 639-3lmo)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Stalden
Stalden a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.48 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1119 abitant.
El cumün de Stalden al se tröva in de la Vispertal (Val de Visp) a una altitüden de 795 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eisten, Grächen, Staldenried, Törbel, Visperterminen e Zeneggen.
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
bele da 25 agn incá, se fistidiëia l’aziënda de familia por le bëgn de sü tliënc’.
La famiglia Seeber adöm a sü colaboradûs é conesciüs por na consultaziun profscionala y en sorvisc de valûr. Al vëgn respeté i debojëgns individuai y abiná cun en bun raport danter prîsc y cualité.
La cerna di produc’ mantëgn istalaziuns de stales, implanc’ da muje y desfridé y emplü aredamont agricul y forestal.
La sodisfaziun dal tliënt é tres al pröm post, porchël vëgnel mâ tut sö produc’ controlês tal sortimënt. La bona colaoraziun con i fornidûs, mpormet da avëi dagnora na bona cualité.
Trasport y istalaziun vëgn fac’dô al debojëgn dal tliënt. L’aziënda Agrartechnik é dagnora a disposiziun cun aiüt e consëi.
Gnide a se ciafé tla sënta prinzipala a San Sciomun (dlungia Bornech).
Sperun da podëi se salüdé!
Cun la fondaziun dla sënta a Großkirchheim tla Val de Möll, unse la poscibilité da ti ester plü dampró ince ai tliënc’ dal’Austria.
Stimá tlienc’ y amisc,
bele da 25 agn incá, se fistidiëia l’aziënda de familia por le bëgn de sü tliënc’.


text:
A chaschun dal giubileum da 100 onns Lia Rumantscha mussa il Dicziunari Rumantsch Grischun ina stanza plain pledins e pleduns.Dapli qua
Ils emprims 13 toms dal DRG èn vegnids digitalisads durant ils davos onns. Uss èn quels ids online.Dapli qua
La 131avla annada da las Annalas da la Societad Retorumantscha è cumparida.Dapli qua
Gist cumparì è il fascichel dubel 188/189 dal DRG cun la seria da pleds da METTER fin MICHEL.Dapli qua
Andri Casanova e Manfred Veraguth èn ils novs documentalists per l'Institut dal DRG.Dapli qua
Ina exposiziun davart translaziuns rumantschas da la BiblaDapli qua
In film documentar a la tschertga da las linguas.Dapli qua
Il nov fascichel dal DRG è qua, questa giada cun la vita multifara dal verb METTER…Dapli qua
En il rom da sia digitalisaziun è il DRG stà sin visita tar il center da cumpetenza a Trier en Germania. Quel era vegnì incumbensà cun la retrodigitalisaziun e cun la structuraziun da las datas.Dapli qua
L’ovra «Das Meum Scret des Balthasar Gioseph de Vincenz (1789–1858). Kritische Edition, Glossar und Erläuterungen» è gist cumparida sco tom 22 da la retscha scientifica «Romanica Rætica».Dapli qua
Il nov fascichel dal DRG è qua, cun blers artitgels MESKINs. – Tge? Dapli …Dapli qua
En sia seduta dals 13 da favrer 2016 ha elegì la Cumissiun filologica prof. Matthias Grünert sco nov president.Dapli qua
Il DRG mussa ses champs da perscrutaziun a Tavau.Dapli qua
Il nov fascichel dal DRG è qua – cun bleras MENDAS e MERDA. Tge? Dapli...Dapli qua
Suenter avair lavurà 35 onns en l’Institut dal DRG va noss redactur Kuno Widmer en pensiunDapli qua
… a noss redactur Ursin Lutz per la defensiun da sia dissertaziun!Dapli qua
Michele Badilatti da Zuoz ed Annetta Zini da Strada han cumenzà tar nus il 1. d’october sco assistents scientifics.Dapli qua
L’avust 2014 è cumparì il fascichel dubel 180/181, l’emprima furniziun dal tom 14.Dapli qua
Cun la publicaziun dal fascichel 179 è terminà il 13avel tom dal DRG cun ils chavazzins MANKI – MEDGIAR.Dapli qua
Sco successurs da Kuno Widmer ed uschia sco novs commembers da la redacziun dal DRG èn vegnids elegids Annetta Zini e Michele Badilatti.Dapli qua
A chaschun dal giubileum da 100 onns Lia Rumantscha mussa il Dicziunari Rumantsch Grischun ina stanza plain pledins e pleduns.Dapli qua


text:
Igl uclaun da Mumpé Medel
Nies vitg Mustér, ses uclauns e sias uclivas da Guglielm Gadola, FP nr. 2, 1961
Naven da Mustér e ses vitgets menava da sias uras pliras vias entochen egl uclaun de Mumpé-M. La via imperiala havein nus menzionau. Lezza menava da s. Gada vi a Cuflons e leu tut agradsi, entochen s. Valentin. La secunda veglia entschavevi a Buretsch, mavi vi da sum giu e dellas teissas plauncas si a Ragisch e leu vinavon atras Mumpé. Da quella vesan ins strusch fastitgs pli; la tiarza mavi puspei da Cuflons agradsi e vinavon, la quarta ei stau quella da Chischlatsch, baghegiada 1900 naven dalla via nova dil Lucmagn. Muort sia aulta montada e ses dus anetgs e malsegirs carrauns, han ins schau ir sut ella ualti baul ed allura construiu la quarta, 1915—18, naven dalla Punt-Fontanivas encunter Scaleglia, che meina entochen si demaneivel de Crusch, per leu vegnir unida cun la vedra de Chischlatsch . . . Tontas vias ein mo de capir, sehe nus savein ch’il Crest de Mumpé -M. ei aults (1302 m sur m., Fontanivas strusch 1100) ed il terren da Crusch e Ragisch engiu ualti smulus.
Sche nus ponderein che Ragisch, ual sut Mumpé-M. existeva gia avon 1377 (sin fundament che Ragisch, ual sut Mumpé-M existeva gia avon duas casas; ina berschada giu circa 1830 e l’autra vegnida transportada 1885 a Caprau (il pot Str. Giachen Desax habitava en quella), sch’astgein nus quintar che Mumpé-Medel ual su. «cun sia antiquissima susta», sco la tradiziun vul saver, existevi segiramein dal medem temps, sche buca gia ditg avon.
Mo ussa lein nus finalmein far ina viseta agl uclaun sez. Nus prendein la via vedra de Cuflons ed arrivein — suenter ina suada — orasi sil tgiembel, osum il qual la caplutta de s. Valentin stat en tuttas auras e fa ruasseivlamein guardia sur la vasta contrada dal Cuolm Davi al Scopi e dal Muraun al Tumbiv. Nus essan a Summa-Crusch.
Sper la caplutta stattan aunc duas veglias casas lenn. Quei ei la part giudem dil vitget. In tschancun plinensi sesanfla la secunda part dil vitg: «Vin Gassa». Avon zatgei decennis steva leu la pli veglia casa de Mumpé-M. ed aunc duas autras; ussa stat leu mo ina pli, las duas autras ein vegnidas translocadas vi Mustér. Cheu era il stavel de cauras e nuorsas pil temps de pastur ed in auter plaz cun ina partida «hettas» de cauras, nua ch’ils vischins siaran en ellas la notg, aschia ch’il cavrer sa sez schar ora ellas la damaun, cura ch’el va silla pastira dell’alp Pazzola. In pass plinensi sesanfla la tiarza part dil vitg. Quella dumbrava (1936) 8 casas-lenn, 6 dublas e duas semplas; ina casa de scola baghegiada 1888, in pistregn ed ina cascharia communabla; dapli 8 hazers clavaus. Quella part dil vitg ei oz 125 onns veglia!
Igl onn 1920 habitavan 17 famiglias cun 80 persunas a Mumpé-M. Deno dus, treis tuts che fagevan il pur e fuvan aschilunsch cuntents e ventireivels de lur sort, malgrad enqual crusch. Las schlateinas eran las sequentas avon 40 onns:
M a n e t s c h, che darivan da neuenneu da Mumpé-M; S c h m e d s che vegnan or da Tujetsch; C a n d i n a s, derivonts da Surrein-Sumvitg, serasai oz ad Acletta, Segnas ed egl jester; J a c o m e t, ina dellas pli veglias famiglias de Mustér, che han furniu — en sias differentas lingias — alla vischnaunca ed al cumin e quei duront plirs tschentaners: pres e paders, mistrals e landrechters. Jacomets dat ei oz aunc a Mumpé-M., a Mumpé-T., a Vitg, Acletta, Peisel, Segnas ed a Tujetsch. D e s a x vegnan neu da Vitg. Las famiglias Truaisch, Venzin e Lutz ein seretratgas orda Medel e maridadas en a Mumpé-M. — Mortas ora a Mumpé-M. ein las famiglias Berther, Rothmund; setratga ella America ei pli baul ina famiglia S i m o n e t. — Depli sesanflan duas famiglias a Mumpé-M. ch’ein vegnidas fundadas da dus Italians jasters, setratgs neutier duront ch’il stradun niev dil Lucmagn ei vegnius baghegiaus (1870) e ch’ein vegni graziai cul dretg de vischins della vischnaunca de Mustér, ferton ch’auters bia pli vegls «indersess», ein buca vegni en cuida. .. «politica»! Quellas duas famiglias setratgas neutier ein: ils Caminadas, vegni neuasi dal marcau de Trient, Tirol-Talian ed ils Levis, derivonts da Campodulcino sper Clavenna. La descendenza de quellas duas famiglias ei numerusa scol sablun dil Lag de Cum e robusta scols cuolms grischuns.


text:
Minisguard dals 07-11-2015
- Sonda, 7.11.2015, 17:40
Jamie Huser da Flem – cun 11 onns è el campiun svizzer dal wakeboard
E quai betg en ina concurrenza d’uffants, mabain tar ils umens. In talent extraordinari. Ma en sia vita «privata» va el er a scola e fa plans per l’avegnir. Wakeboard, skateboard u forsa tuttina pli gugent actur? Il Minisguard al ha fatg ina visita.
Pertge datti colonnas d’autos?
Ellas èn ina mulesta per automobilists e passagiers. Star cun l’auto en colonna è lungurus, ins vegn memia tard a la lavur, i custa temp e raps, ed ils autos dovran bler benzin. Tge èn ils motivs, pertge ch’i dat colonnas. Il Minisguard declera.


text:
10% dapli renta tuna bain. Da quest maini è era Stefan Engler (PCD) dal comité Grischun encunter l’iniziativa. El vegn dentant tar la conclusiun ch'in gea a questa iniziativa pericliteschi il futur da la AVS.
Fin il 2018 stuessan ins numnadamain quintar cun custs supplementars da 4 milliardas francs e davent da l'onn 2030 cun custs supplementars da 5,5 milliardas francs. Gia oz na saja la finanziaziun per il futur betg segirada, di Engler.
Era ils purs na profitassan betg tar in gea
Il comité ch'è per l'iniziativa di che spezialmain il pievel Grischun stuessi votar gea. Gist il Grischun cun blers purs, che hajan mo l'AVS suenter la pensiun, profitassi da l’iniziativa.
Tenor Stefan Engler vegni dentant survesì inqual chaussa. Il davos pudessi dar dapli rentas per ils purs, dentant dessi era ina reducziun da las contribuziuns directas per ils purs.
In’augmentaziun da las prestaziuns avessi numnadamain la consequenza ch'era la Confederaziun avessi d’auzar las contribuziuns a la AVS, uschia ch’i stuess vegnir spargnà en auters lieus, per exempel tar l'agricultura.


text:
Novèmber
Artécol in dialèt arzân
Novèmber o Nuvèmber (novembre in italiân) l'é l'undècim mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân e al têrs e ûltem mèiş ed l' avtûn ind la pêrt d'ed sōver ed la Tèra, 'd la premavèira ind la pêrt d'ed sòta, al cûnta 30 dé e l'é ind la secònda metê 'd un ân civîl.
Al nòm al deşvîn dal latèin novem, nōv, perché l'ēra còl di nōv di mèiş dal lunâri rumân, ch' al cumincêva cun al mèiş ed mêrs
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Novembre trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Novèmber
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
U15 Toblach - Gherdėina 1:10 (0:3, 0:4, 1:3)
La scuadra dla U15 ie n dumėnia ai 4 de merz furneda a Toblach a jughé contra la scuadra da iló. I mutons ą fat una de si miėura partides dla sajon, fajan bėn 10 goi y se n giapan mé un. Nce l verdiaporta jėunn Ivan Crepaz ą fat n boniscimo lėur. Bravi! Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner y Ben Linder ą fat trėi goi prun, Marvin Kasslatter, Leo Rabanser, Tommy Delucca y Alexander Vigl ą fat un n gol prun.
U17 Puster - Gherdėina 3:1 (1:0, 1:1, 1:0)
La scuadra dla U17 ą finą via n merdi ai 6 de merz l campiunat contra i pustri, che ruva nsci inant. L Gherdėina ą jugą scialdi bėn y la partida fova valiva nchin ala fin. Ma la ie nsci che l possa mé jģ inant una na scuadra y l Gherdėina ie purtruep tumą ora. Purempņ muessen dģ che i mutons ą fat n gran var inant, unian for miėures. Bravi mutons y a n auter ann. L gol per l Gherdėina ie unģ fat da Tim Linder.
U19 Kaltern - Gherdėina 2:5 (1:1, 0:2, 1:2)
N vėnderdi ai 2 de merz ą la U19 jugą si penultima partida tl "girone" de cualificazion contra l Kaltern. N messova sambėn cialé de vėncer sce n ulova ruvé ti prims doi tla tlassifica de grupa, per avėi l'ucajion de ruvé ti playoff y l fova bėn mo cater scuadres che pudova s'la fé ora per chisc doi posć. Tl prim fova i mutons dl Gherdėina mpue nervėusc, ma do y do iesi ruvei ite tl juech, ą jugą bėn ntan che i averseres fova frustrei ajache chisc goi ne ulova nia ti garaté, sambėn per fertuna dl Gherdėina y per la bona prestazion de nosc verdiaporta Leo Kostner che piova dut! Per l Gherdėina ąl fat i goi: Damian Bergmeister (2), Nicolas Demetz, Bean Schmalzl y Andrea Demetz.
U19 Maran - Gherdėina 2:6 (1:1, 1:1, 0:4)
Nce sce la scuadra dla U19 fova bele segur laite danter i prims doi dla tlassifica, ąi nce vencił lultima partida contra l Maran saurģ per 6:2.
Cun chėsta partida ie l Gherdėina prim tl "girone" de cualificazion y messerą śėn s'la fé ora te doi partides cun i otaves dl "girone Masterround" che ie l Valpellice. La prima partida ie stata n mierculdi ai 7 de merz te Sėlva (repurteron l resultat chėstena che vėn) y la segonda sarą n dumėnia ai 11 de merz a Valpellice. La scuadra che fej plu ponc ruva pona definitivamėnter ite ti "playoff". Speron che la ti buta! Per l Gherdėina ąl fat doi goi prun Diego Glück y Andreas Vinatzer, Kevin Schmalzl y Damian Bergmeister ą fat un n gol prun.
Proscima partides di jėuni n cėsa: la U13 fajerą n sada ai 10.3. dala 12.00 contra l Bulsan. (im)


text:
Cun sulet ina vusch differenza ha il Cussegl dals chantuns decidì da sbassar las premias per persunas da 19 fin 25 onns, el suonda uschia al Cussegl naziunal. Succeder duai quai sur l’uschenumnada egualisaziun dal ristg Ed ils chantuns survegnan l'incarica - da reducir anc pli fitg las premias per uffants da famiglias cun entradas bassas u mesaunas.
Las premias per giuvens creschids pudessan sa sbassar en media per 92 francs il mais. En il medem mument creschan las premias dals creschids per 10 francs il mais.
Il parlament sto uss anc decider definitivamain sur da la revisiun da la lescha da las assicuranzas da malsauns en la votaziun finala.
RR novitads 16:00


text:
29 08
Ol dé 29 de óst l'è 'l 241 ( 242 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 125 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de óst al è ul dí da pòost 241 ( 242 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 125 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1642 - Perpinyà (ol Rosselló): la sità, fí alura in mà di terços Castejà, a l'è ocüpada per i tröpe Fransese, daspus de quàter mes d'ases (guèra di Ranzadur).
Nassimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
(1) Sce l’afitadin ess da morì antervëgnel tl’assegnaziun la fomena o l’om restè zoruch y le contrat d’afit vëgn trascrit a so bëgn.
(2) Sc’al manćia na fomena o n om restè zoruch à les porsones dades dant chilò dessot le dërt al’assegnaziun dl’abitaziun te chësc ordinn:
- i mituns;
- i mituns di mituns;
- i geniturs;
- les sorus y i fredesc.
(3) Les porsones dades dant tl coma 2 mëss dè proa dla convivënza cun l’afitadin da almanco dui agn tl momënt de süa mort y d’ester sön la lista di afitadins indicada tl articul 105. I fredesc, les sorus y i mituns di mituns mëss avëi vit deboriada cun l’afitadin por almanco diesc agn tl momënt de süa mort y gnì dant sön la lista di afitadins aladô dl articul 105. Por i mituns che tl momënt dla mort dl afitadin n’à nia ćiamò complì dui agn ne vëgnel nia damanè na dorada de convivënza de dui agn.
(4) Sc’al manćia suzessurs che convir o geniturs vëgnel parifiché ala fomena o al om restà zoruch la porsona che convir te n raport “more uxorio” cun l’afitadin tl momënt de süa mort da almanco dui agn, tan inant ch’ara vëgn dant sön la lista di afitadins aladô dl articul 105.
(4/bis) La domanda de assegnaziun dl’abitaziun mëss gnì dada jö dales porsones preodüdes dai comesc 2 y 4 tl tëmp de n ann da canche le afitadin é mort. Do che al è passè n ann dala mort dl afitadin zënza che al sides gnü presentè la domanda de assegnaziun dl’abitaziun, vëgn l’abitaziun aratada ocupada ilegalmënter.249)
(5) L’assegnaziun dl’abitaziun ales porsones dades dant tl coma 2 vëgn desponüda dal Presidënt dl IPFS, do avëi aldì la Comisciun por l’assegnaziun.
(6) Sce la situaziun de sanité dla porsona che à ciafè l’assegnaziun peiorëia a na te’ manira ch’ara à, aladô dles desposiziuns de lege varëntes, debojëgn d’assistënza y de gnì sistemada te na strotöra por porsones che é plü dî püres, à la fomena o l’om che é restè zoruch mo che n’é nia bele cotitolar dl contrat d’afit y les porsones nominades tl coma 2 le dërt de ciafè en assegnaziun l’abitaziun sce chëstes porsones viô cun l’afitadin da almanco dui agn te na comunité de familia tl momënt dla sistemaziun dl afitadin tla strotöra por porsones plü dî püres y vëgn dant sön la lista di afitadins aladô dl articul 105. Les sorus, i fredesc y i mituns di mituns mëss tl momënt dla sistemaziun dl afitadin te na strotöra por porsones plü dî püres avëi vit cun ël por almanco diesc agn y ai mëss gnì dant sön la lista di afitadins aladô dl articul 105.
(7) Sce l’afitadin se trasferësc fora dla provinzia à les porsones nominades tl coma 2 le dërt de ciafè en assegnaziun l’abitaziun sce tl momënt dl trasferimënt dl afitadin viôi deboriada da almanco dui agn te na comunité de familia y ai vëgn dant sön la lista di afitadins aladô dl articul 105. Les sorus, i fredesc y i mituns di mituns mëss tl momënt dl trasferimënt dl afitadin avëi vit cun ël te na comunité de familia por almanco diesc agn y ai mëss gnì dant sön la lista di afitadins aladô dl articul 105.250)
L'art. 107, coma 4/bis, é gnü ajuntè dal art. 1, coma 31, dla L.P. di 22 de jenà dl 2010, n. 1.
L'art. 107 é gnü sostituì dal art. 34 dla L.P. di 10 d’agost dl 2001, n. 8.


text:
Massa
La massa (del grec: uᾶZa, torta d'orz, grœm de pasta) l'è la grandeza fisega qe la esprim la nozion comuna de quantitaa de materia. L'è un concet fondamental ind la mecanega e ind la fisega in jeneral. Ind el sistema internazional l'è misurada cond el qilogram.
Ind la fisega classega l'era considerada una proprietaa intrinsega de la materia, e rapresentada cond un scalar. Inscambe, ind la relativitaa ristreita, l'è ligada a l'enerja qe al g'ha ol corp, segond la famosa formula E=mc². In qell ambet qé, s'è definida la massa a repos, çoè l'invariant relativisteg per indicar la massa de una particella ind el cas qe la sies ferma (misurad in eV).


text:
Rothenbrunnen
Rothenbrunnen (Giuvaulta in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 305 abitant e una süperfiss de 3.11 km², e al se tröva a una altitüden de 625 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rothenbrunnen a l'è tacaa ai cumün de Cazis, Domat/Ems, Feldis/Veulden, Rhäzüns, Scheid, Tomils.
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Rothenbrunnen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1472 coo nom de Hof Juvalt.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Rothenbrunnen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
GR_Numbers
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Europa
L’Europa (grec vegl Eὐpώπn, Eurṓpē) è in continent che s’extenda sur il tschintgavel occidental da la surfatscha da l’Eurasia. Cumbain ch’i sa tracta geograficamain pia d’in subcontinent, vegn per motivs istorics e culturals per ordinari discurrì da l’Europa sco agen continents. Quai mussa che la noziun ‹Europa› na sa restrenscha betg a sia definiziun geografica, mabain includa er aspects istorics, culturals, politics, economics ed ideals.
Ils abitants da l’Europa vegnan numnads Europeans. Cun bundant 700 milliuns abitants che vivan sin ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat, tutga l’Europa tar las parts dal mund abitads pli spess. L’Europa è urbanisada vaira ferm, surtut en las regiuns da las chapitalas e da la megalopolis ‹banana blaua›. Impurtantas cuminanzas politicas en l’Europa èn surtut il Cussegl da l’Europa e l’Uniun europeica.
Cuntegn
NumModifitgar
Il num ‹Europa› deriva dal grec vegl Eὐpώπn (Eurṓpē). Entaifer il grec pudeva il num vegnir chapì sco pled cumponì or da eὐpύς, eurýs, ‹vast, lad› e ὄψ, óps, ‹vesida, fatscha› e pudeva oramai signifitgar ‹quella cun la vasta vesida› ubain ‹quella cun la fatscha lada›.
Entaifer la mitologia greca era Eurṓpē il num d’ina princessa feniziana, la quala Zeus, ch’era sa transfurmà en in taur, ha rapinà e manà nudond a Creta, nua ch’el l’ha surmanà. Tenor l’opiniun dad etimologs deriva quest nums d’ina lingua semitica ed è alura vegnì grecisà. Discutada vegn ina provegnientscha da l’accadic erebu ‹ir da rendì› (sa referind al sulegl) ubain erob ‹saira, vest›.
En il 5avel tschientaner a.C. ha il scriptur e geograf grec Herodot duvrà il term geografic Eurṓpē – che sa referiva da quel temp be a la Peloponnes – per designar la surfatscha da terra situada en il nord da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira, cunfinond quels uschia da l’Asia (Asía) e da l’Africa (Libýe).[1]
GeografiaModifitgar
En l’ost, vers l’Asia, ha l’Europa nagin cunfin geografic u geologic precis. Perquai èn ils ‹cunfins da l’Europa› ina dumonda da convenziun entaifer la societad. Ina definiziun geografica da l’Europa è adina arbitrara. Tenor in’enconuschenta formulaziun da Bernard-Henri Lévy n’è l’Europa «nagin lieu, mabain in’idea». Oz suondan ins areguard la fixaziun dal cunfin per ordinari la definiziun da Philip Johan von Strahlenberg. Tenor quella furman la muntogna ed il flum da l’Ural il cunfin oriental da l’Europa. Tranter la Mar Caspica e la Mar Naira suonda la lingia da cunfin la Bassa da Kouma-Manytch en il nord da la muntogna dal Caucasus, damai ch’ina via maritima univa qua antruras la Mar Caspica cun la Mar Naira.[2]< En il territori da lingua englaisa e franzosa vegn il cunfin savens er tratg qua per lung da la part centrala dal Caucasus.
Tut en tut dumbra l’Europa ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat ed è uschia suenter l’Australia il segund pitschen continent. Il punct situà il pli en il nord da la terra franca europeica è Kinnarodden en la Norvegia, il punct situà il pli en il sid Punta de Tarifa en Spagna, il punct il pli en il vest Cabo da Roca en il Portugal. L’extensiun nord-sid munta a ca. 3800 km. En direcziun ost-vest mesira la terra franca europeica ca. 6000 km, da la Muntogna da l’Ural en Russia fin a la costa da l’Atlantic en il Portugal.
ClimaModifitgar
Il continent è per gronda part situà en la zona temprada. Cumpareglià cun auters territoris situads en ils medems grads da ladezza, è il clima qua pli moderà, quai che sa lascha attribuir a l’influenza dal Current dal Golf relativamain chaud. La temperatura annuala a Bordeaux munta per exempel en media 12,8 °C, entant che a Halifax en il Canada, ch’è situà pli u main sin il medem grad da ladezza, cuntanscha la temperatura annuala en media be 6,3 °C.
Grondas parts da l’Europa dal Vest èn segnadas d’envierns miaivels e da stads frestgas. En territoris ch’èn situads lunsch davent da la mar, pia er da si’influenza equilibranta areguard il clima, èn las differenzas da temperatura percunter pli grondas durant las differentas stagiuns. En vastas parts da l’Europa da l’Ost regia in clima continental, damai ch’i na sa chattan qua naginas mars en proxima vischinanza. Da quai resultan en questas regiuns envierns fraids e stads chaudas.
Pervi da la rotaziun da la terra e la forza svianta ch’è colliada cun quella vegnan ils vents per gronda part nà dal vest. En las regiuns da costa da l’Europa dal Vest signifitga quai ch’ils vents suflan per ordinar nà da l’Ocean Atlantic, quai che maina quasi l’entir onn a plievgia. En l’Europa Centrala e da l’Ost è la quantitad da precipitaziuns percunter relativamain pitschna, damai che l’influenza da la mar na po savens betg sa far valair qua. Ultra da quai influenzeschan las muntognas fitg ferm la quantitad da precipitaziuns. Uschia tutgan parts da las Alps dal nordvest tar las regiuns da l’Europa cun las pli autas precipitaziuns, entant che valladas alpinas centralas èn relativamain sitgas. Las Alps figureschan en quest cas sco barrieras per fronts da plievgia.
En territoris situads datiers da la Mar Mediterrana regia per gronda part in clima mediterran, vul dir stads sitgas e chaudas, entant ch’ils envierns èn miaivels ed umids. La stad arrivan ils vents per il pli nà dal nord, l’enviern mainan vents dal vest savens precipitaziuns nà da l’Ocean Atlantic. En il nord da l’Europa regia in clima arctic, en il sidost a la Volga percunter il clima continental cun stads chaudas e be paucas precipitaziuns. Uschia poi per exempel esser ch’igl ha anc naiv en la Laponia entant che la Sicilia schema gia sut la chalira da stad e ch’i plova d’in cuntin sin las Inslas Shetland entant che l’Andalusia vegn turmentada sur onns da setgira.
FloraModifitgar
La vegetaziun en l’Europa sa lascha, a basa dal clima, sutdivider approximativamain en quatter zonas: arctic, boreal, temprà e mediterran. Tras l’utilisaziun sur millennis è la vegetaziun oriunda en la zona temprada e mediterrana vegnida destruida cun excepziuns da pitschnas restanzas. En il nord da l’Europa èn da chattar en la tundra arctica be chaglias, mistgel e litgens. Vers sid suondan alura en la Scandinavia ed en la Russia dal Nord guauds da guglias boreals (surtut cun pigns e tieus), en ils quals sa chattan palids extendidas. En la zona temprada creschissan tranter l’Ocean Atlantic e las Carpatas sut cundiziuns natiralas surtut guauds maschadads segnads da faus verds, en la bassa er tals cun ruvers e charpins (faus alvs). En l’ost dal territori da derasaziun dal fau verd, ca. a partir da la Weichsel e dal Dnjestr fin a la part meridiunala da l’Ural, dominassan guauds maschadads cun ruver cumin, tigl d’enviern, tieu cotschen e – en la fasa da transiziun vers la zona da guaud da guglias en il nord – pign. Vers sid, en il nord da la Mar Naira, suonda a questa zona da guaud maschadà ina regiun en la quala fiss avant maun sut cundiziuns natiralas ina vegetaziun da steppa.
Er la regiun da la Mar Mediterrana era oriundamain cuverta cun guaud. Là fiss la vegetaziun senza influenza da l’uman segnada da guaud da feglia segnà da spezias da ruvers semperverdas (surtut ruver verd), en las parts las pli meridiunalas e chaudas cun ferma participaziun d’ulivers, pistazias e tieus. Tras l’influenza antropogena crescha là ozendi però surtut plantas da macchie e garigue. En las regiuns pli miaivlas da la zona mediterrana giogan er ina rolla spezias da ruvers ch’han la feglia che croda l’atun. En las regiuns mesaunas e superiuras da las muntognas è la vegetaziun originara sa mantegnida meglier che en regiuns bassas. Qua existan sin spazi relativamain pitschen plirs stgalims d’autezza; las singulas cumponentas da questas zonas da stgalims d’autezza pon, tut tenor il clima, sa differenziar relativamain ferm ina da l’autra. En ils guauds da muntogna dals stgalims d’autezza mesauns èn, sper il fau verd, surtut da muntada spezias d’aviez e da tieus, en muntognas situadas pli vers nord er pign e laresch. Survart il cunfin dal guaud èn situadas en las muntognas pastgiras da chaglias bassas e tschispet alpin ed en la regiun da la Mar Mediterrana er uschenumnada vegetaziun da plimatschs cun guglias. Vers ensi suondan a la vegetaziun serrada singulas plantas da grippa e glera.
Oz è la gronda part da l’Europa segnada da l’utilisaziun agrara ed ils guauds restants servan a la selvicultura. Regiuns influenzadas main ferm tras l’uman existan surtut anc en las autezzas superiuras da las muntognas.
FaunaModifitgar
Dals gronds animals da rapina sco l’urs, il luf u il luf-tscherver vivan effectivs pli gronds be pli en il nord ed en l’ost dal continent. Il pli en il nord ed en l’ost èn er rens ed elans vaira derasads. Il bison europeic era vegnì extirpà en libertad ed è puspè vegnì recolonisà ils ultims onns en l’Europa da l’Ost. Il tschierv, il chavriel ed il portg selvadi chattan ins en la gronda part da las regiuns da l’Europa. In tipic animal grond europeic è il chamutsch, il qual cumpara ordaifer il continent be en l’Asia Minura ed en las parts asiaticas dal Caucasus. En las Alps, las Pireneas ed il Caucasus vivan diversas spezias da capricorns. La saiga (ina spezia d’antilopa) era anc derasada en il temp medieval fin en l’Ucraina, oz sa restrenscha sia derasaziun en l’Europa sin il curs inferiur da la Volga. Bleras spezias èn gia vegnidas extirpadas avant tschientaners (bov selvadi, tarpan). Er ils effectivs d’utschels da preda sco l’evla da la pizza, l’evla da mar ed il tschess cularin èn vegnids decimads fermamain ils ultims tschientaners. Be en l’Europa dal Sid viva – pervi dal clima chaud – in dumber pli grond da spezias da luschards, serps e tartarugas. A la costa vivan chauns da mar ed autras spezias da focas. En las mars nordicas furman èn l’orca e la balena-portg las spezias da balenas las pli derasadas, en la Mar Mediterrana èn quai diversas spezias da delfins. Ils pli enconuschents peschs d’aua da sal èn diversas spezias da ringia e ton.
Citads e metropolasModifitgar
Las citads e metropolas furman las unitads administrativas las pli pitschnas entaifer l’organisaziun administrativa dals stadis. Lissabon è stada ina da las emprimas metropolas cosmopolitas dal temp modern, damai ch’ella ha furmà dal temp da l’imperialissem il center d’in grond reginavel colonial. Anc l’onn 1950 sa chattavan quatter citads che fan oz part da l’Uniun europeica tranter las 20 grondas dal mund (Londra sin plaz dus suenter New York, Paris sin il quart plaz suenter Tokio sco er Milaun e Napoli sin ils plazs 13 e 19); dapi lura na creschan las citads europeicas strusch pli, mabain han per part il dumber d’abitants che sa sminuescha.
En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner èn surtut creschidas citads d’autras parts dal mund, en spezial en pajais en svilup, sco per exempel Mexico-City, Manila u São Paulo. Malgrà la stagnaziun en citads pli veglias sa laschan constatar qua auters process en il svilup dal territori dal 21avel tschientaner, sco per exempel la revalitaziun (gentrificaziun) dals centers da las citads.
Problematic tar la cumparegliaziun da metropolas è il fatg ch’i dat savens er zonas d’aglomeraziun policentricas, entaifer las qualas las citads centralas èn fitg pitschnas en cumparegliaziun cun l’aglomeraziun, uschia che quellas na cumparan savens betg en las statisticas (p.ex. Rain-Ruhr, la zona industriala da la Schlesia Superiura u la part centrala da l’Engalterra).
Citads en l’Europa cun dapli che 1,5 milliuns abitants èn:[3]
- * Istanbul sa chatta al cunfin tranter l’Europa e l’Asia; il vegl center da la citad tutga tar la part europeica.
- ** Dumber dals abitants en la part europeica dad Istanbul.
- *** Sco Byzantion sin la vart europeica.
Zonas d’urariModifitgar
Il Reginavel Unì, l’Irlanda, il Portugal e l’Islanda han attribuì sasezs al temp da l’Europa dal Vest, il qual è identic cun il temp universal coordinà (UTC). Quel correspunda a la posiziun dal sulegl al meridian nulla che maina tras Londra.
Tut ils stadis da l’Europa Centrala ed intgins stadis da l’Europa dal Vest e da l’Europa da l’Ost fan diever dal temp da l’Europa Centrala (UTC + in’ura). Igl èn quai ils suandants stadis: Spagna, Frantscha, Andorra, Monaco, Pajais Bass, Belgia, Luxemburg, Danemarc, Svezia, Norvegia, Germania, Pologna, Austria, Svizra, Liechtenstein, Italia, San Marino, Vatican, Tschechia, Slovachia, Ungaria, Slovenia, Croazia, Bosnia-Erzegovina, Serbia, Montenegro, Macedonia dal Nord, Cosovo, Malta ed Albania.
Il temp da l’Europa da l’Ost (UTC + duas uras) è en diever en ils suandants pajais: Finlanda, Estonia, Lettonia, Lituania, Ucraina, Rumenia, Moldavia, Bulgaria e Grezia.
Il temp da Moscau (UST + trais uras) utiliseschan la Bielorussia, ina gronda part dal territori da la Russia situà en l’Europa sco er la Tirchia.
IstorgiaModifitgar
Las pli veglias cumprovas dal gener Homo derivan tenor las enconuschientschas actualas (situaziun dal 2019) da la Sierra de Atapuerca en Spagna ed han ina vegliadetgna da fin a 1,2 milliuns onns.[4] Chats da fossils anc pli vegls che derivan da la Georgia (ordaifer ils cunfins da l’Europa en diever ozendi) han ina vegliadetgna da 1,8 milliuns onns e vegnan designads sco Homo erectus ergaster georgicus. En l’Europa al nord da las Alps cumenza il pli vegl orizont da colonisaziun cun il Homo heidelbergensis avant ca. 600 000 onns.
Pir avant ca. 40 000 è il Homo sapiens arrivà en l’Europa ed ha remplazzà qua successivamain l’uman da Neandertal. Cun il temp da crap tardiv ed il temp da bronz ha cumenzà en l’Europa ina lung’istorgia da grondas prestaziuns culturalas ed economicas, l’emprim en la regiun da la Mar Mediterrana, pli tard er en il nord ed en l’ost.
Surtut la cultura greca, l’Imperi roman ed il cristianissem han laschà fin oz fastizs. En l’antica ha l’Imperi roman unì dal temp dad Augustus per l’emprima giada l’entira part meridiunala ensemen cun ils auters pajais da costa da la zona mediterrana en in reginavel grond. En l’Imperi roman ha la nova religiun dal cristianissem pudì sa derasar svelt. Malgrà tuttas persecuziuns è la nova religiun vegnida sustegnida en l’antica tardiva da Constantin il Grond (vieuta constantina) e declerada sut Theodosius I sco religiun statala. Cun la fin da l’antica è l’Imperium Romanum dà dapart en il vest, entant che quel ha cuntinuà en l’ost, sco Imperi bizantin da tempra pli e pli greca, fin l’onn 1453. En rom da la migraziun dals pievels è sa derasada a partir dal 5avel tschientaner in grond dumber da stirpas per gronda part germanas (Anglosaxons, Francs, Gots e.a.) en l’Europa dal Vest ed ha mess il crap da fundament da las naziuns futuras (Engalterra, Frantscha, Spagna).
En il temp medieval tempriv ha l’Epos da Paderborn numnà il regent dal Reginavel dals Francs, Carl il Grond, il ‹bab da l’Europa› (pater Europæ).[5] Il temp medieval è tranter auter stà segnà da la concurrenza tranter il nov imperatur roman en il vest e l’imperatur bizantin a Constantinopel; per lung dal cunfin da lur sferas d’influenza ha cuntinuà pli tard la separaziun da l’Europa en ina part occidentala ed ina orientala (Schisma oriental). Dapi il temp medieval tempriv han missiunaris derasà il cristianissem en l’Europa dal Nord e da l’Ost, uschia che l’entira Europa era en il temp medieval tardiv cristiana. En l’Europa dal Vest ha però perdurà dapi la dispita d’investitura in conflict tranter l’imperatur ed il papa pervi da l’egemonia. Dal temp da la renaschientscha han ins rescuvert en il vest latin la ‹savida da l’antica›, quai ch’ha per part manà ad in temp da fluriziun cultural. La refurmaziun en il 16avel tschientaner ha spartì la baselgia dal vest en ina part catolica ed ina evangelica (la ruptura cun la baselgia ortodoxa aveva gia gì lieu l’onn 1054). La consequenza da quai èn stadas guerras religiusas; dal 1618 fin il 1648 ha la Guerra da trent’onns devastà vastas parts da l’Europa Centrala.
Dapi il 15avel tschientaner han naziuns europeicas (surtut Spagna, Portugal, Russia, Pajais Bass, Frantscha e Reginavel Unì) stabilì imperis colonials cun grondas possessiuns sin tut ils ulteriurs continents. L’Europa è il continent ch’ha influenzà – cun tut ils aspects positivs e negativs – il pli ferm ils auters continents (p.ex. en furma da la missiun cristiana, da colonias, dal commerzi da sclavs, dal stgomi da rauba e da la cultura).
En il 18avel tschientaner ha il moviment da l’illuminissem mess novs accents cun promover la toleranza, il respect da la dignitad umana, l’egualitad e la libertad. En Frantscha ha la Revoluziun franzosa manà il 1789 la burgaisia a la pussanza. Alura èn suandadas las Guerras da coaliziun tranter la Frantscha revoluziunara e las monarchias europeicas. En rom da quellas duevi l’emprim reussir a Napoleun da conquistar vastas parts dal continent. Suenter sia sconfitta il 1814/15 han las forzas restaurativas empruvà en rom dal Congress da Vienna da restabilir las relaziuns prerevoluziunaras, quai che dueva reussir be per part. L’industrialisaziun ha cumenzà en parts da l’Europa en il 18avel tschientaner ed ha midà a moda rasanta la vita da mintgadi da vastas classas da la populaziun. En consequenza da la depauperisaziun dals lavurants è sa furmà en il 19avel tschientaner il moviment communistic. Daspera è il 19avel tschientaner stà segnà fermamain da la derasaziun da sistems ed ideas liberalas e democraticas, da la reacziun conservativa sin quai e da l’imperialissem da las pussanzas grondas sco resultat d’in naziunalissem sfranà. Tant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) sco er la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) èn proruttas en l’Europa ed han manà ad immensas devastaziuns. Radund 60 milliuns umans han pers en quest’ultima lur vita; tranter quels radund sis milliuns Gidieus, ils quals ils naziunalsocialists han, sper Roma ed omosexuals, empruvà d’extirpar en lur obsessiun rassistica.
Suenter la Segunda Guerra mundiala e durant la Guerra fraida è l’Europa stada dividida en dus gronds blocs ideologics areguard dumondas politics ed economicas: las naziuns socialisticas en l’Europa da l’Ost e las naziuns chapitalistics en l’Europa dal Vest. Ins ha er discurrì da la tenda da fier, la quala separa ils stadis da l’Europa in da l’auter. Tranteren han er existì intgins stadis neutrals. Pir las mesiras da refurma (perestroika e glasnost) en l’Uniun sovietica a partir da la mesadad dals onns 1980 han manà natiers ina vieuta politica. Il 1989 è il bloc da l’ost dà dapart, il Mir da Berlin è crudà, l’Uniun sovietica ed il Patg da Varsovia èn sa schliads.
Dapi ils ultims decennis dal 20avel tschientaner creschan las culturas da l’Europa ensemen pli ferm. Quai sa manifestescha d’ina vart en furma d’instituziuns sco l’Uniun europeica, da l’autra vart en furma da centers economics e dal svilup demografic.
PoliticaModifitgar
Pajais da l’EuropaModifitgar
Resguardond ils cunfins da l’Europa tenor la definiziun da Strahlenberg (cf. survart) datti actualmain 46 stadis suverans (senza il Cosovo) ch’èn situads parzialmain u dal tuttafatg en l’Europa.
- Albania (chapitala Tirana)
- Andorra (chapitala Andorra la Vella)
- Aserbeidschan[FN 1] (chapitala Baku)
- Belgia (chapitala Brüssel)
- Bosnia-Erzegovina (chapitala Sarajevo)
- Bulgaria (chapitala Sofia)
- Danemarc[FN 2] (chapitala Kopenhagen)
- Germania (chapitala Berlin)
- Estonia (chapitala Tallinn)
- Finlanda (chapitala Helsinki)
- Frantscha[FN 2] (chapitala Paris)
- Georgia[FN 1] (chapitala Tiflis)
- Grezia (chapitala Athen)
- Irlanda (chapitala Dublin)
- Islanda (chapitala Reykjavík)
- Italia (chapitala Roma)
- Kasachstan[FN 3] (chapitala Nursultan)
- Cosovo[FN 4] (chapitala Pristina)
- Croazia (chapitala Zagreb)
- Lettonia (chapitala Riga)
- Liechtenstein (chapitala Vaduz)
- Lituania (chapitala Vilnius)
- Luxemburg (chapitala Luxemburg)
- Malta (chapitala Valletta)
- Moldavia (chapitala Chișinău)
- Monaco (chapitala Monaco (citad))
- Montenegro (chapitala Podgorica)
- Pajais Bass[FN 2] (chapitala Amsterdam)
- Macedonia (chapitala Skopje)
- Norvegia[FN 2] (chapitala Oslo)
- Austria (chapitala Vienna)
- Pologna (chapitala Varsovia)
- Portugal (chapitala Lissabon)
- Rumenia (chapitala Bucarest)
- Russia[FN 3] (chapitala Moscau)
- San Marino (chapitala San Marino)
- Svezia (chapitala Stockholm)
- Svizra (chapitala Berna)
- Serbia (chapitala Belgrad)
- Slovachia (chapitala Bratislava)
- Slovenia (chapitala Ljubljana)
- Spagna[FN 2] (chapitala Madrid)
- Tschechia (chapitala Prag)
- Tirchia[FN 3] (chapitala Ankara en l’Asia)
- Ucraina (chapitala Kiew)
- Ungaria (chapitala Budapest)
- Vatican (situà entaifer la citad da Roma)
- Reginavel Unì[FN 2] (chapitala Londra)
- Bielorussia (chapitala Minsk)
- Annotaziuns
- ↑ 1.0 1.1 Sa chatta tut tenor interpretaziun (parzialmain en l’Europa).
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 Dispona da possessiuns situadas ordaifer l’Europa.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Sa chatta parzialmain en l’Europa.
- ↑ Contestà. Il Cosovo vegn renconuschì da la maioritad dals stadis europeics sco agen stadi.
Territoris contestadsModifitgar
- Cosovo (chapitala Pristina): Il parlament en la provinza Cosovo che steva sut administraziun da las Naziuns unidas ha declerà ils 17 da favrer 2008 a moda unilaterala si’independenza da la Serbia. En la constituziun da la Serbia vegn percunter discurrì explicitamain da la provinza Serbia sco part indivisibla da la republica; perquai considerescha ella la regiun vinavant sco part da la Serbia. La maioritad dals stadis europeics ha renconuschì l’independenza dal Cosovo (tranter auter er la Svizra), auters percunter, sco la Grezia, la Russia u la Spagna, na renconuschan il Cosovo betg sco agen stadi.
- Transnistria (autodenominaziun: Pridnestrowien) (chapitala: Tiraspol): Il 1992 è s’etablì en la Transnistria in stadi de facto independent da la Republica da la Moldova. Quel na vegn però renconuschì da nagin auter stadi suveran.
- Crim (chapitala: Simferopol): Dapi il 2014 territori contestà tranter l’Ucraina e la Russia.
- Republica populara Donezk e Republica populara Lugansk: Èn sa decleradas independentas l’avrigl 2014. Ord vista dal dretg internaziunal valan ellas vinavant sco part da l’Ucraina.
Ulteriurs territorisModifitgar
Daspera datti anc intgins territoris pli pitschens che na furman betg ina part integrada d’in stadi, ma che n’èn er betg autonoms:
- Guernsey (chapitala Saint Peter Port)
- Isle of Man (chapitala Douglas)
- Jersey (chapitala Saint Helier)
Quests territoris furman possess da la curuna britannica. Els na fan betg part dal Reginavel Unì da la Gronda Britannia e da l’Irlanda dal Nord.
- Gibraltar
Gibraltar è in territori d’ultramar britannic. Sco tal sa chatta quel bain sut la suveranitad dal Reginavel Unì, ma na furma medemamain betg ina part da quel.
- Feroe (chapitala Tórshavn)
Las Inslas Feroe furman ensemen cun la Grönlanda e la terra franca danaisa il Reginavel dal Danemarc.
- Jan Mayen (lieu principal Olonkinbyen)
- Spitzbergen (chapitala Longyearbyen)
Quests dus territoris fan part dal Reginavel da la Norvegia e vegnan perquai attribuids per ordinari a l’Europa. Pervi da lur posiziun tranter la Scandinavia e la Grönlanda (Jan Mayen) resp. tranter la Scandinavia ed il Pol dal Nord (Svalbard) è l’attribuziun geografica al continent betg clera.
- Azoras (chapitala Ponta Delgada)
- Madeira (chapitala Funchal)
Questas duas gruppas d’inslas furman duas regiuns autonomas dal Portugal. Per motivs politics, culturals ed istorics vegnan ellas attribuidas a l’Europa. Geograficamain è Madeira situà pli datiers da la costa africana che da la costa europeica.
Stadis situads parzialmain en l’EuropaModifitgar
Il Kasachstan sa chatta tenor la cunfinaziun la pli frequenta al flum Ural cun 5,4 procent da sia surfatscha en l’Europa. Radund la mesadad dals abitants appartegnan a pievels europeics (Russ, Ucranais, Polonais, Tudestgs). Il stadi è commember da l’Uniun da las Associaziuns europeicas da ballape e sco stadi successur da l’Uniun sovietica er da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa. Politicamain e culturalmain vegn il Kasachstan per ordinari attribuì a l’Asia (Centrala).
La Russia sa chatta cun 25 procent da sia surfatscha en l’Europa, sch’ins quinta vitiers il Caucasus dal Nord. En la part europeica vivan, tut tenor l’attribuziun dal Caucasus dal Nord, radund 65 fin 75 procent da la populaziun. Il pajais tutga areguard l’etnografia, l’istorgia e la cultura tar l’Europa. En l’Asia è situada la part orientala dal territori da l’Ural, la Sibiria e l’Orient Extrem da la Russia.
La Tirchia tutga tenor la cunfinaziun geografica tradiziunala al Bosporus ed a las Dardanellas cun 3 procent da sia surfatscha en l’Europa. Radund 12 procent da la populaziun vivan en la part europeica, surtut en la citad veglia dad Istanbul che furma la pli gronda citad e la chapitala istorica dal pajais. La Tirchia è commembra dal Cussegl da l’Europa, furma cun l’Uniun europeica in’uniun da duana e vegn per ordinari attribuida a l’Europa tar occurrenzas da sport e culturalas. Politicamain vegn l’appartegnientscha da la Tirchia a l’Europa actualmain discutada a moda cuntraversa en connex cun in’eventuala adesiun dal pajais a l’Uniun europeica.
Sch’ins considerescha il sparta-auas dal Caucasus sco cunfin tranter l’Europa e l’Asia, alura sa chattan er parts pli pitschnas da la Georgia e da l’Aserbaidschan en l’Europa. Omaduas pajais ed er l’Armenia èn commembers en il Cussegl da l’Europa.
Possessiuns da pajais europeics situadas ordaifer l’EuropaModifitgar
- La Grönlanda appartegna politicamain al Danemarc, ma na furma nagina part da l’Uniun europeica. Geograficamain tutga la Grönlanda tar l’America dal Nord.
- Tar la Spagna tutgan las Inslas Canarias situadas davant l’Africa ed ils territoris en suveranitad spagnola a la costa dal Marco (t.a. las exclavas Ceuta e Melilla). Geograficamain sa chattan quests territoris en l’Africa.
- Tar il Portugal tutgan las Ilhas Selvagens ch’appartegnan geograficamain a l’Africa.
- Sut la suveranitad dal Reginavel Unì stattan ils suandants territoris: Anguilla, Bermuda, las Inslas Virginas, il territori britannic en l’Ocean Indic, las Inslas da Falkland, las Inslas Cayman, Montserrat, las Inslas da Pitcairn, St. Helena, Ascension e Tristan da Cunha, la Georgia dal Sid e las Inslas Sandwich dal Sid sco er Turks e Caicos.
- Tar la Frantscha tutgan ils suandants territoris d’ultramar: L’insla Clipperton, la Guayana franzosa, la Polinesia franzosa, ils territoris franzos australs e da l’Antarctica, Guadeloupe, Martinique, Mayotte, la Nova Caledonia, Réunion, Saint-Barthélemy, Saint-Martin, Saint-Pierre e Miquelon, Wallis und Futuna
- Tar il Reginavel dals Pajais Bass tutgan: Aruba, Curaçao, Sint Maarten, Bonaire, Saba e Sint Eustatius.
- Sut administraziun norvegiaisa sa chatta l’Insla Bouvet en l’Ocean Antarctic. Quella na fa però betg part dal Reginavel da la Norvegia, mabain vala sco territori dependent.
Organisaziun politicaModifitgar
Suenter la Segunda Guerra mundiala è vegnida stgaffida sco emprima instituziun europeica il Cussegl da l’Europa; suenter la fin dal conflict tranter ost e vest cumpiglia quel 47 stadis. Medemamain da gronda muntada è l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, la quala è vegnida fundada il 1975 sco Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, gia da lez temp cun participaziun dad omadus blocs, ed a la quala appartegnan sper pajais europeics er ils Stadis Unids ed il Canada.
L’onn 1951 èn la Belgia, ils Pajais Bass, il Luxemburg, la Germania, l’Italia e la Frantscha s’unids a la Communitad europeica da charvun e d’atschal. L’emprova da stgaffir ina Communitad europeica da defensiun ed ina Communitad politica europeica ha fatg naufragi il 1954 pervi dal veto da l’Assamblea naziunala franzosa. Sinaquai han ins fundà il 1957 cun ils Contracts da Roma la Communitad europeica d’energia atomara sco er la Communitad economica europeica. Dapi il contract da fusiun (1967) enconuschan las diversas communitads europeicas las instanzas communablas cumissiun, cussegl, parlament e tribunal. Cun il Contract da Maastricht (1993) è vegnida fundada l’Uniun europeica ch’enserra las cuminanzas d’enfin qua ed extenda lur champs d’activitad sin la politica da l’exteriur e da segirezza communabla sco er sin la collavuraziun en dumondas da giustia e da la politica interna. Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004, 2007 e 2013 dumbra l’Uniun europeica actualmain (2019) 28 stadis commembers (27 situads en l’Europa e la Cipra che tutga geograficamain tar l’Asia).
Ina gronda part dals stadis commembers da l’Associaziun europeica da commerzi liber, ch’è medemamain vegnida fundada ils onns 1950, han en il fratemp midà en l’Uniun europeica; commembers èn oz be pli l’Islanda, la Norvegia, la Svizra ed il Liechtenstein. Cuntrari a l’Uniun europeica sa tracti tar quest’associaziun sulettamain d’ina zona da commerzi liber, pia senza cumpetenzas da decider supranaziunalas.
Ord vista militara è en l’Europa la NATO (Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord) da gronda muntada. Quella è vegnida fundada il 1949 en vista a las differenzas ch’èn sa mussadas suenter la Segunda Guerra mundiala tranter ils Alliads dal vest e l’Uniun sovietica. Sper ils 23 commembers europeics fan er part da la NATO ils Stadis Unids, il Canada e la Tirchia.
Intgins stadis na tutgan geograficamain betg tar l’Europa, ma èn commembers d’organisaziuns europeicas
- La Cipra è situada en la part orientala da la Mar Mediterrana, datiers da la costa asiatica, e vegn perquai attribuida geograficamain a l’Asia. Areguard l’istorgia e la cultura è l’insla però colliada stretgamain cun l’Europa e politicamain e culturalmain fa ella part da diversas organisaziuns europeicas. Dapi il 2004 è la Republica da la Cipra er commembra da l’Uniun europeica.
- Ils stadis transcaucasians Armenia, Aserbeidschan e Georgia vegnan attribuids geograficamain, tut tenor definiziun, parzialmain u dal tuttafatg a l’Asia. Istoricamain e culturalmain èn ils dus stadis per gronda part cristians Armenia e Georgia però colliads cun l’Europa. Tut ils trais stadis èn commembers dal Cussegl da l’Europa e vegnan per ordinari attribuids tar occurrenzas da sport e da cultura internaziunalas a l’Europa.
- L’Israel sa chatta geograficamain en l’Asia. Tar occurrenzas da sport e culturalas vegn il pajais savens attribuì a l’Europa; per l’ina perquai ch’il pajais è politicamain isolà en il mund arab, per l’autra però er pervi dals stretgs lioms istorics e culturals tranter l’Israel e l’Europa.
PopulaziunModifitgar
Cun bundant 700 milliuns abitants tutga l’Europa tar las parts dal mund populadas vaira spess. En media munta la spessezza da la populaziun 65 abitants per km². Surtut en l’Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Sid è la spessezza relativamain auta, entant che quella sa sbassa vair ferm vers l’Europa dal Nord e l’Europa da l’Ost. La concentraziun da la populaziun en l’Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Sid che s’extenda en furma d’in liom da la Mar Irlandaisa fin la Mar Mediterrana, vegn classifitgada sut il num ‹banana blaua› sco megalopolis da grond’impurtanza areguard l’economia e geografia da colonisaziun.
En l’Europa vivan otg gruppas etnolinguisticas cun dapli che 30 milliuns umans. Questas otg gruppas cumpiglian cun 456 milliuns umans 65 % da la populaziun europeica:
- Russ (bundant 100 milliuns domiciliads en l’Europa),
- Tudestgs (circa 93 milliuns),
- Franzos (circa 75 milliuns),
- Brits (circa 66 milliuns),
- Talians (circa 60 milliuns),
- Ucranais (38–55 milliuns),
- Spagnols (41–50 milliuns),
- Polonais (38–45 milliuns).
Ulteriuras gruppas etnicas cun 10 milliuns u dapli èn:
- Rumens (20–25 milliuns)
- Ollandais (15–25 milliuns),
- Tircs (10–20 milliuns en l’Europa),
- Portugais (10–15 milliuns),
- Svedais (10–15 milliuns),
- Grecs (10–15 milliuns),
- Tschecs (circa 10 milliuns),
- Magiars (circa 10 milliuns),
- Serbs (circa 10 milliuns).
LinguasModifitgar
Dapli che 90 % dals abitants da l’Europa discurran linguas indogermanas. Derasadas il pli vast èn linguas slavas, germanas e romanas. Er grec, albanais, las linguas balticas e celticas ed il romani tutgan tar las linguas indogermanas.
Las linguas uralicas furman la segund gronda famiglia da linguas en l’Europa. Quellas sa dividan vinavant en las linguas samoiedas che vegnan discurridas d’intgins paucs milli umans en il nordost da l’Europa ed en las linguas ungrofinnicas. Tar questas ultimas tutgan il finlandais, ungarais ed eston sco linguas uffizialas, en pli las linguas samicas che vegnan discurridas en la Laponia ed intginas linguas minoritaras, surtut en Russia.
En la part europeica da la Tirchia è cun il tirc ina lingua tirca lingua uffiziala, medemamain il casac en la part europeica dal Kasachstan. Autras linguas tircas cumparan sco linguas minoritaras en l’Europa da l’Ost e dal Sidost, sco per exempel il gagausic e tatar. Cun il calmuc vegn er discurrì al cunfin oriental dal continent in represchentant da la famiglia da linguas mongolaisa.
Cun il maltais è plinavant represchentada sin l’insla Malta ina lingua dal rom semitic da las linguas afroasiaticas. La lingua basca che vegn discurrida en Spagna ed en Frantscha na vegn attribuida a nagina famiglia da linguas pli gronda; a la linguistica moderna n’èsi betg reussì da reconstruir l’origin da questa lingua, uschia che la derivanza da quella resta vinavant nunenconuschenta. Ultra da quai vegnan discurridas en l’Europa numerusas linguas d’autras famiglias da linguas ch’èn, surtut ils ultims decennis, arrivadas nà qua tras immigrants.
Sch’ins considerescha la chadaina principala dal Caucasus sco cunfin europeic en il sidost, tutgan er numerusas linguas dal Caucasus tar las linguas che disponan en l’Europa d’in territori linguistic serrà (t.a. adygai, kabard, abasin e las differentas linguas dal Caucasus dal Nord). Situadas da princip en il sid da la chadaina principala èn il georgian ed il svan, las qualas surpassan però en singuls lieus la chadaina principala vers nord. Turksprachen che vegnan discurridas en l’Europa be en il Caucasus dal Nord èn aserbeidschan, karachai-balkar, kumyk e nogai. In’insla linguistica iranaisa en la part centrala dal Caucasus dal Nord furma vinavant l’ossetic[6], en il Caucasus da l’ost fin en il 19avel tschientaner per part er il tat.
Areguard il dumber d’abitants è en l’Europa la scrittira latina la pli frequenta, suandada da l’alfabet cirillic (Russia, Bielorussia, Ucraina, Bulgaria, Serbia, Montenegro, Macedonia dal Nord ed en parts da la Bosnia ed Erzegovina) e da l’alfabet grec. Entras la baselgia catolic-romana è la lingua latina sa mantegnida fin en il temp modern sco lingua scritta dal continent.
ReligiunsModifitgar
Il cristianissem e l’islam èn las religiuns las pli derasadas en l’Europa.
Radund 75 % dals Europeans èn cristians (surtut catolics, protestants ed ortodoxs).[7]
Tranter 42 e 53 milliuns, pia 6–8 %, èn muslims; la gronda part dad els (13–20 milliuns) vivan en la part europeica da la Russia. Tar ca. 16 milliuns sa tracti d’immigrants e da lur descendenza en l’Uniun europeica.[8] 9,5 milliuns vivan en il territori europeic da la Tirchia, 2,2 milliuns en la Bosnia ed Erzegovina e 1,4–2,5 milliuns en l’Albania.
Stgars 2 milliuns (ca. 0,3 %) da la populaziun europeica èn gidieus. La gronda part dad els vivan en Frantscha (ca. 520 000), en il Reginavel Unì (ca. 270 000), en Russia (ca. 260 000) ed en Germania (ca. 200 000). Tut las autras religiuns ensemen èn medemamain represchentadas cun stgars 0,3 %.
Radund 17 % dals Europeans èn senza confessiun. Relativamain autas cumparts da persunas senza confessiun dumbran l’Estonia, la Tschechia, ils Pajais Bass, la Russia e la Germania da l’Ost, uschiglio èn las cifras surtut autas mintgamai en las citads.
L’appartegnientscha ad ina confessiun na di però anc betg bler davart il grad da religiusadad effectiv en in pajais. Tenor l’European Values Study sa designescha ca. in terz dals Europeans sco nunreligius e 5 % sco ateists persvadids.
Il cristianissem ha cuntanschì l’Europa l’emprima giada en il prim tschientaner s.C. L’islam è s’extendì en il 8avel tschientaner nà da la Peninsla Iberica, è però puspè vegnì chatschà en rom da la reconquista ch’ha durà dal 13avel fin il 15avel tschientaner. Tras immigraziun e missiun han ils Europeans er derasà il cristianissem en l’America, l’Australia ed in pau main ferm er sin ils auters continents (parts da l’Asia dal Sidost, da l’Africa e da l’Oceania). Oz è l’Europa per gronda part secularisada.
EconomiaModifitgar
Pervi da la Revoluziun industriala ch’ha cumenzà en l’Engalterra e ch’è silsuenter sa derasada sur l’entir continent, ha l’Europa furmà en il 19avel tschientaner la forza economica mundiala incontestada. Pli tard han diversas organisaziuns internaziunalas sco l’Associaziun europeica da commerzi liber u la Communitad europeica – l’Uniun europeica odierna – promovì la creschientscha economica, la quala ha perdurà en vasas parts da l’Europa fin en ils onns 1970 e per part 1980. A l’entschatta dal 21avel tschientaner han surtut divers stadis da l’Europa da l’ost enconuschì ina gronda creschientscha economica.
Cun il Contract da Maastricht han l’emprim 12 stadis da l’Uniun europeica furmà a partir dal 1999 in’uniun monetara. A partir dal 2002 è vegnì introducì l’euro en numerus stadis.
Oz furma l’Europa in continent bainstant cun grondas metropolas industrialas, in’agricultura productiva ed in sectur da servetschs creschent. Malgrà quai furma la dischoccupaziun dapi ils onns 1970 in problem ch’è derasà en blers stadis europeics. Impurtants bains d’export furman surtut maschinas, atschal, computers ed autos; importads vegnan tranter auter cacau, té, cautschuc, ieli mineral, gas natiral e metals.
CulturaModifitgar
En l’Europa han las differentas spartas culturalas sco la sculptura, la pictura, la litteratura, l’architectura e la musica ina lunga tradiziun. Bleras citads, sco per exempel Londra, Paris, Vienna, Roma, Berlin, Prag u Moscau valan sco centers culturals che disponan d’impurtants museums, teaters ed orchesters.
A furmar ina schientscha europeica contribueschan er occurrenzas culturalas communablas sco per exempel la Chapitala culturala da l’Europa u l’Eurovision Song Contest.
FurmaziunModifitgar
En tut ils stadis da l’Europa exista in’obligaziun d’ir a scola u almain in’obligaziun da furmaziun che dura per ordinari dal 6avel u 7avel vin il 15avel u 16avel onn da vita. La scola elementara dura en la gronda part dals pajais quatter fin tschintg – en intgins stadis però er set fin otg onns. Alura suonda per ordinari scolas cuntinuantas che pon er cumpigliar differents tips da scola. Pervi da la promoziun intenziunada dal sistem da furmaziun è la rata d’analfabets bunamain en tut ils stadis fitg bassa. En blers pajais existan ultra da quai scolas autas ed universitads renumadas, per part cun in’istorgia da plirs tschients onns.
SportModifitgar
Bundant pli ferm che la politica han occurrenzas culturas (cf. survart) e surtut sportivas furmà la schientscha u almain la percepziun da l’Europa sco spazi unitar. Quai è d’attribuir a la popularitad da divers campiunadis europeics (ballape, hockey sin glatsch e.a.), ma er al fatg ch’ina ha gia cumenzà fitg baud a realisar talas occurrenzas – l’emprima giada il 1891 en il patinadi artistic.[9]
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ Europe, en: Online Etymology Dictionary.
- ↑ Europa, en: Brockhaus Enzyklopädie. 21. ed., F.A. Brockhaus. Lipsia/Mannheim 2006.
- ↑ CIA – The World Factbook, Major urban areas – population.
- ↑ E. Carbonell e.a.: The first hominin of Europe. En: Nature, tom 452, 2008, p. 465–469.
- ↑ Dieter Hägermann: Karl der Große, Herrscher des Abendlandes. Berlin e.a. 2000, ISBN 3-549-05826-8, p. 10.
- ↑ Bernhard Chiari (ed.): Wegweiser zur Geschichte Kaukasus. Verlag Ferdinand Schöningh, Paderborn e.a. 2008, p. 123ss.)
- ↑ Christianity in Global Context: Trends and Statistics. Center for the Study of Global Christianity, 2005,
- ↑ S. Frisch, U. Hengelhaupt, F. Hohm: Taschenatlas Europäische Union. Gotha 2007.
- ↑ Cf. James Riordan, Arnd Krüger: European Cultures in Sport: Examining the Nations and Regions. Inellect, Bristol 2003, ISBN 1-84150-014-3.
LitteraturaModifitgar
- Heinrich-Böll-Stiftung, Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik, Le Monde diplomatique (ed.): Europa-Atlas. Daten und Fakten über den Kontinent. Berlin 2014.
- Peter Blickle (ed.): Handbuch der Geschichte Europas. 9 toms. Stuttgart 2000ss.
- Lorraine Bluche, Veronika Lipphardt, Kiran Klaus Patel (ed.): Der Europäer – ein Konstrukt. Wissensbestände, Diskurse, Praktiken. Wallstein Verlag, Göttingen 2009, ISBN 978-3-8353-0444-4.
- Hortense Hörburger: Europa-Lexikon für Arbeitnehmerinnen und Arbeitnehmer. 100 kurzgefasste Stichworte. Schüren Verlag, Marburg 1999, ISBN 3-89472-169-3.
- Klaus Oschema: Bilder von Europa im Mittelalter. (= Mittelalter-Forschungen, tom 43), Thorbecke, Ostfildern 2013.
- Almut-Barbara Renger, Roland Alexander Ißler (ed.): Europa – Stier und Sternenkranz. Von der Union mit Zeus zum Staatenverbund. (= Gründungsmythen Europas in Literatur, Musik und Kunst, tom 1). V&R unipress, Göttingen 2009, ISBN 978-3-89971-566-8.
- Wolfgang Schmale: Europa: Kulturelle Referenz – Zitatensystem – Wertesystem. En: Europäische Geschichte Online, ed. dal Leibniz-Institut für Europäische Geschichte, 2010.
- Hans Jörg Schrötter: Kleines Europalexikon. Geschichte – Politik – Recht. C.H. Beck Verlag, Minca 2016, ISBN 978-3-423-50782-0.
ColliaziunsModifitgar
- Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Zahlen und Fakten: Europa
- Uffizi federal da statistica da la Svizra (ed.): Stat@las Europa. Ein interaktiver statistischer Atlas der europäischen Regionen
- Centre Virtuel de la Connaissance sur l’Europe (ed.): CVCE – la referenza multimedia areguard l’istorgia da l’Europa
- Charta animada: 2400 onns istorgia europeica, sin: www.visualcapitalist.com
- A Visual Guide To Europe’s Member States, sin: www.visualcapitalist.com


text:
Pian Sozièl 2012-2013
L Pian Sozièl de la Comunanza l'é l strument con chel che vegn programà la politiches sozièles per l teritorie e che ge dèsc l met a la comunitèdes de ge fèr front miec che l'é meso ai besegnes de la jent
Data di inizio pubblicazione 30/05/2012
Paroles dantfora
L Pian Sozièl de Comunità l'é n nef strument per la programazion de la politiches sozièles del teritorie de referiment (L.P. 13/2007, art. 12) che ge darà l met a la comunità de ge responer miec che l'é meso ai besegnes de la jent.
Se trata de na vida neva de lurèr, che perveit la partezipazion ativa del teritorie per la analisa di besegnes, per troèr fora la cernies più adatèdes e per stabilir la prioritèdes de l'intervent.
L prum Pian Sozièl del Comun General de Fascia l'é stat aproà dal Consei General co la delibera n. 4/2012 del 26.4.2012 e l'à fazion per doi egn (2012-2013).


text:
Romano Prodi
Artéccol in dialatt bulgnais
Romano Prodi, (Scandiân, 9 d'agåsst 1939), ôm puléttic itagliàn. L'è stè al presidänt dal cunsélli dî minîster fén dai ân '90 e presidänt d'la Cumisiån Europea. Dal 2006 l'è dvintè presidänt dal cunsélli dî minîster dåpp èser stè candidè premier par l'Ugnån. Al so nimîg l'èera Silvio Berlusconi dal Cà däl libertè. L'aveva vént äli eleziån. Stral 2006 e al 2007 l'aveva ispirè la nâsita dal Partîd democrâtic cun dî cunpunént d'l Ugnån e d'la Margarétta. Al 24 ed znèr dal 2008 ai dé só dåpp la crisi puléttica e al fó mess in minuränza al Senèt.


text:
Cordial beinvegni...
...silla pagina d'internet dil Center da formaziun Surselva, in'instituziun da formaziun dalla Regiun Surselva.
Exclusiv al Center da formaziun Surselva:
Nossa visiun
Nus purschin attractivas pusseivladads da formaziun, cultura e terapia ella Surselva.
Entras in'atmosfera famigliara ed innovaziun sedifferenziein nus dad autras instituziuns ed extendin nossa purschida. Entras quei plidentein nus era scolaras e scolars ord autras regiuns.
Nossa missiun
Nus promovin carstgauns individualmein
Nossas partiziuns
Tiel Center da formaziun Surselva - sco partiziun dalla Regiun Surselva - audan sil scalem secundar II
- la Scola media mercantila
- la Scola media propedeutica
- la Scola professiunala commerciala
- la Scola professiunala industriala
- la Scola preprofessiunala.
Plinavon audan il Survetsch logopedic, la Scola mercantila dil di e la Scola da musica tier las partiziuns dil Center da formaziun Surselva. Cun rodund 110 persunas d'instrucziun, rodund 1900 scolaras e scolars essan nus la pli gronda organisaziun da scola ella Surselva.


text:
(1) I programs de costruziun dl IPFS vëgn aprovà dala Junta provinziala sön proposta dl assessur provinzial por le frabiché abitatif conscidran le bojëgn de cuartiers aladô dles domandes d’assegnaziun de n cuartier en afit dades jö ti comuns singui.27)
(2) Ti programs de costruziun dl IPFS vëgnel inće fat fora le numer di cuartiers da resservè ales categories speziales preodüdes dala lege; te chësc contest po almanco le 20 porcënt di cuartiers indöt programà gnì resservè ales porsones atempades.
(3) Ti programs de costruziun dl IPFS vëgnel inće fat fora le numer di cuartiers da resservè a categories soziales particolares. Chëstes categories vëgn determinades tla medema deliberaziun d’aprovaziun dl program de costruziun. Les condiziuns ogetives y sogetives por chëstes categories y por les porsones atempades vëgn stabilides dala Junta provinziala inće desvian da chëres preodüdes da chësta lege.
(4) Por l’alojamënt de porsones te na situaziun de handicap é l’IPFS autorisé a fà sö, cumprè, recuperè y tó en afit y a adatè ai bojëgns dla porsona te na situaziun de handicap inće cuartiers singui.
(5) 28)
(6) Por slisiré, aladô dl articul 60, coma 1 dla lege urbanistica provinziala, l’alojamënt temporann de families che mëss lascè süa abitaziun atuala, é l’IPFS autorisé a cumprè o a tó en afit abitaziuns sön le marćé lëde.
(7) Ti programs de costruziun dl IPFS pol inće gnì preodü de fà sö ćiases – alberch por lauranti, por porsones singoles che mëss jì fora dla ćiasa coniugala a gauja dla separaziun, por studënć, por porsones te situaziun de handicap y por porsones che alda pro categories soziales particolares.29)
Ćiara l’art. 1 dla L.P. di 20 de setëmber 1985, nr. 14, metü tla nota pro l’art. 35 dla L.P. di 11 d’agost 1997, n. 13.
Le coma 5 é gnü abroghè dal art. 44 dla L.P. di 3 de mà dl 1999, n. 1.
L'art. 22, coma 7, é gnü ajuntè dal art. 1, coma 10, dla L.P. di 13 d’otober dl 2008, n. 9.


text:
Defacement
El defacement a l'è l'attacch faa a on sitt web per modifegànn l'aspett grafich. A l'è staa doperaa anca di hacktivista 'me metod de prostesa.
Metodologij de attacch[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è possibil fà on defacement cont pussee tecnegh, i pussee comun a hinn:
- Doperà ona Remote File Inclusion per caregà ona shell in del sitt e modifegàll de dent
- Descovrì i password doperaa per l'access, tipicament in FTP, e modifegà i file del sitt
- Doperà di component fallaa di CMS per entrà e modifegà i paginn
- Doperà ona SQL injection per modifegà i contegnuu caregaa o ottegnì i password per modifegà el sitt
- Doperà ona XSS per caregà on contegnuu minga autorizzaa che 'l defaccia el sitt


text:
Sindicalists da la Svizra romanda fan plans per in referendum cunter la refurma da l'AVS, quai malgrà che quella vegn uschia u uschia avant il pievel.
Il cumbat dals sanesters vala tranter auter cunter l'augment da vegliadetgna da pensiun per dunnas. Quellas pajan gia oz in aut pretsch pervia da l'inegualitad da pajas però er en vista a las prestaziuns soczialas, uschia ils adversaris.
Fin venderdi vul la gruppaziun «Assises sur les retraites» sa furmar per decider davart il referendum cunter la refurma da l'AVS. La gievgia passada aveva il parlament approvà la refurma suenter in lung sa strair.
Il menu da la refurma da rentas
- Dunnas duain lavurar fin 65.
- Novs pensiunaris duain survegnir 70 francs dapli AVS.
- Per finanziar l'AVS duai la taglia sin la plivalur vegnida augmentada per 0,6%.
- Quant che duai vegnir pajà or da la cassa da pensiun mintga mais. Il mument è quai 6,8%. En futur duain quai anc esser 6%.
RR novitads 12:00


text:
Keane
I Keane i è öna band müzicàla britànega che l’è nasìda in del 1997 a Battle in del East Sussex contéa del Inghiltèra.
I è ‘n trì: ol compositùr e pianista Tim Rice-Oxley, ol cantànt Tom Chaplin e ‘l baterista Richard Hughes.
I à catàt fò Keane cóme nòm, dezà che al prensépe, quando i éra gnamò mia cognusìcc, nisù l'pensàa che i pödès fà cariéra, fò che öna amiza de la màder del Tom, la sciura Cherry Keane, e alura ‘n sò onùr i s’è ciamàcc prima Cherry Keane e pò dóma Keane.
La muzéga de i Keane l’è pròpe particolàr e dièrsa da chèla de töte i ótre band, dezà che i Keane i gh’à mia ol chitarista e gnà 'l basista, isé la müzèga l’è bazada sö la pianöla: per chèla rezù ché i è ciamàcc “la band sènsa chitara”.
In gh’à üt cóme basista ol Dominic Scott fina al Löi del 2001, ma dòpo che chèsto ché l’à lasàt la band, i n’à piö sircàt ün óter e i à facc a méno del basista/chitarista.


text:
Blackpool
Blackpool (a s lèś /ˈblækpuːl/ in ingléś) l'è na sità dal Régn Unî ch'la s cata in dal nòrd-òvest dl'Inghiltèra, in dla cuntèa dal Lancashire. La fà sènt-quarantadumìla abitànt (dat stimâ dal 2014) e la s cata in frònt a 'l Mâr 'd Irlànda. Al sò mòt 'l è „Progress“ (Prugrès). Da 'l 2011 al cumùṅ 'l è in maṅ a i laburìsta.
A s pénsa ch'la tóga 'l nóm da 'l culōr scûr dgl'àqui par via dna canaléta ch'la gh dascargàva dèntar. In tut' al manéri a 'l dè 'd incō Blackpool 'l è 'n impurtànt sèntar turìstic balneàr anc s'l à patî dimóndi la cuncurénsa di pòst ad vacànsa dal Mediterraneo pasànd da darsèt migliòṅ ad turìsta dal 1992 a i déś dal 2007, anc par via di viàś in aparéć a prèsi bas.
Da 'l 1896 la sità la gh'à 'l più grand parc ad divertimènt dal paéś, al “Blackpool Pleasure Beach”.
Persunàǵ ligâ a Blackpool
- John Evan, tastérista di Jethro Tull
- Jeffrey Hammond, basìsta di Jethro Tull
- Chris Lowe, tastérista di Pet Shop Boys
- Robert Smith, cantànt e sunadōr di The Cure
- Nick McCarthy, cantànt e chitarìsta di Franz Ferdinand
- David Thewlis, atōr