text:
Chiavenna
Chiavenna (talian Chiavenna, lumbard Ciavèna, istoric: rumantsch Clavenna?/i, tudestg Kleven) è ina vischnanca taliana cun 7.263 abitants da la Lumbardia. Ella è situada en la Valchiavenna che furma, ensemen cun la Vuclina, la provinza da Sondrio (Sunder).
Il num da la citad sa referescha a sia posiziun-clav per il traffic cun la Rezia transalpina e las vals dal Rain.
Chiavenna è in impurtant center turistic ed è surtut enconuschenta per ses crottos.
Durant il domini da la Republica da las Trais Lias furma Clavenna in impurtant center da diffusiun dal protestantissem. La citad ha da quel temp dà albiert a divers refurmaturs e dissidents religius talians pervi da la libertad da cult che regeva en la citad: Agostino Mainardi, Pier Paolo Vergerio, Scipione Lentolo, Camillo Renato, Girolamo Zanchi e.u.v..
Monuments e lieus interessants[modifitgar | modifitgar il code]
La citad veglia da Chiavenna en la zona da pedunzs.
- Il Palazzo Vertemate che sa chatta en la vischnanca vischinanta da Plür/Piuro è en possess da la citad da Chiavenna.
- Il Parc botanic archeologic dal Parco Paradiso.
- Il Palazzo Balbiani.
- La punt da san Gion Nepomuc sur il flum Mera cun la statua dal sontg.
- La statua en bronz avant la staziun.
- La via Dolzino
- En ina ascensiun fitg taissa e fadiusa cuntansch'ins Uschione, in vitg visità surtut da viandants.
Dialect[modifitgar | modifitgar il code]
A Chiavenna vegn discurrì - sper il talian - il dialect chiavennasc, influenzà dal dialect comasc, sco er dal bregagliot en Svizra.


c: text/html

text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Geremia/Geremia 52
Geremìa[modifiché]
52[modifiché]
La croa ‘d Gerusalem[modifiché]
1Sedechia a l'avìa vintun ann cora che a l'é vnùit a esse re e a l'ha regnà për óndes ann an Gerusalem; soa mare as ës-ciamava Camital, fija 'd Geremia, e a l'era 'd Libna. 2Chiel a l’avìa fàit lòn ch’a l’é mal a j’eui ‘d Nosgnor, pròpi coma ch'a l'avìa falo Joiachim.
3Vardé-sì ‘n rendicont ëd lòn ch’a l’é capitaje a Gerusalem e Giuda për motiv ëd l’ira ‘d Nosgnor contra ‘d lor fin-a al temp che Nosgnor a l’ha scassaje da soa presensa e a l’ha mandaje an esili. Sedechia a l'era arvirasse contra 'l re 'd Babilònia. 4Për lòn, Nabucodenasar, rè ‘d Babilònia, a l’é vnùje contra Gerusalem con tuta soa armeja. A son atendasse dantorn ëd chila e ambelelì e a l’han butà ‘n pé ‘d rampe për pijela. 5La sità a l'é stàita assedià fin-a a l'ann che a fà óndes che Sedechia a l'era rè. 6Ant ël quart mèis, ant ël di che a fà neuv dël mèis la famin-a a l’era tant dura ch’a l’é restaje pì gnente da mangé për la gent. 7Parèj, a l'é stàita tajà n'overtura ant le muraje dla sità. Antlora tùit ij soldà a son ëscapà, an surtend ëd neuit da la sità për la stra dla pòrta an mes a doe muraje, ch’a men-a ai giardin reaj, e, antant che ij Caldé a l'ero dantorn a la sità, a l'han ciapà la stra dl'Araba. 8L'armeja dij Caldé a l'é coruje dapress e a l'ha trovà Sedechia ant le vàude 'd Gérich; antlora tut sò esèrcit a l'ha chitalo e a l'é spantiasse. 9Ël re a l'é stàit ciapà e portà a Ribla ant ël pais d'Amat dal re 'd Babilònia che a l'ha pronunsià soa sentensa contra 'd chiel. 10Ël re 'd Babilònia a l'ha fàit tajé la gola ai fieuj ëd Sedechia sota ij sò euj e a l'ha fàit ëdcò massé tùit ij cap ëd Giuda an Ribla. 11A l’ha cavaje j'euj a Sedechia, a l'ha falo strenze con ëd caden-e e a l'ha falo porté a Babilònia, andova ch'a l'ha tnulo an përzon fin-a al dì ‘d soa mòrt.
La dëstrussion dël templi ‘d Gerusalem[modifiché]
12Ant ël quint mèis, ant ël di ch'a fà des dël mèis, cora che a l'era l'ann ch'a fà disneuv che Nabucodenesar a l'era re 'd Babilònia, Nabusaradan, cap ëd le vardie, al servissi dël re 'd Babilònia, a l'é intrà an Gerusalem. 13Chiel a l'ha fàit daje feu al templ ëd Nosgnor, al palass real e tute le ca 'd Gerusalem, comprèis j’edifissi ij pì important. 14L'esércit antregh dij Caldé, ch'a l'era al comand dël cap ëd le milissie, a l'ha drocà tute le muraje dla cinta 'd Gerusalem. 15Nebusaradan, captan ëd la vardia real, a l'ha deportà le famije dij pòver, la gent ch’a l'era restà an sità, ij disertor ch'a l'ero passà al re dij Babilonèis, e i derié ovrié artësan. 16Ma Nebusaradan, cap ëd le milissie, a l'ha lassà na part dij pòver dël pais tanme ‘d vignolant e lauror ëd la tèra.
17Ij Caldé a l'han ësbrisà le colòne 'd bronz ch'a l'ero ant ël templ e tut col metal a l'é stàit portà a Babilònia. 18Lor a l'han ëdcò portà via ij ciodron, le pèile, ij cotèj, le pàtere, le cope d'aspersion e tui j'utiss ëd bronz che a servìo për ij sacrifissi ant ël templi. 19Ël cap ëd le milìssie, a l'è ëdcò pijasse ij cabaret, ij turìboj, le pàtere, le caudere, ij candlé, ij bassin, le san-e për libagion, an na paròla, tut lòn ch'a-i era d'òr e d'argent. 20Për lòn che a riguarda le doe colòne, ël gròss bassin ëd bronz ciamà Ël Mar, ij dódes tòr ëd bronz sota Ël Mar, che a lo sostnìjo con le basi: tut sòn a l'era csì tant ch’as podìa gnanca peisesse. 21Minca na colòna a l'era àuta disdeut cùbit, dódes ëd sirconferensa e quat d'ëspessor: d'andrinta a l'era veuida. 22Dëdzora 'd tute doe le colòne a-i j'era un capitel ëd bronz. Mincaun dij capitej a l'era àut sinch cùbit, e tut d'antorn as trovavo, a coron-a, ëd pomgranà antërsià: tut a l'era 'd bronz. l'àutra colòna a l'avìa mideme proporsion e l'istess nùmer ëd pomgranà. 23A-i ero novanteses pomgranà pendù; e tut ël total dij pomgranà d'antorn a j'antërsadure a l'era 'd sent pomgranà. 24Ël cap ëd la vàrdia real a l'ha pijàit tanme përsoné Seraia, ël grand sacerdòt, lë scond sacerdòt Sofonia e ij tre cap-guardian ëd la seuja dël templi. 25Da la sità chiel a l'ha fàit ëdcò porté via un fonsionari ch'a l'era responsàbil dij soldà, set òm dël përsonal ëd cort restà an sità, l'atendent dël cap ëd l'armeja, ancaricà dla coscrission al servissi militar, e d'àutri sessanta sitadin notàbij ch'a l'avìa trovà an mes ëd Gerusalem. 26Nebusaradan, capitan ëd la vardia real, a l'ha ciapaje e portaje dal re 'd Babilònia a Ribla. 27Ambelelì, a Ribla, ant ël pais ëd Hamath, ël rè ‘d Babilònia a l’ha faje tuti massé. Përparèj che la gent ëd Giuda a l'é stàita deportà an esili leugn da soa patria.
28Ël nùmer dij deportà a Babilònia ant l’ann dël regn ëd Nebucodenesar ch’a fasìa set a l’era ‘d tre mila vint e tre. 29Pì tard, ant l’ann disdeut dël regn ëd Nebucodenasar, chiel a ciapava ‘dcò d’àutre eutsent trenta doe përson-e. 30Ant l’ann ch’a fà vintetré 'd Nebucodenesar, Nebusaradan, capitan ëd la vardia real, a l'ha deportà setsent quaranta sinch përson-e. An tut, a son ëstàit deportà quat mila sessent përson-e.
Na speransa për la linia real d’Israel[modifiché]
31Ant l’ann ch’a fà trantaset dl’esili ‘d Joiachin, rè ‘d Giuda, Evil-Merodach a l’é montà an sël tròno ‘d Babilònia. A l’ha pijà an simpatìa Joiakin e a l’ha falo seurte da la përzon ant ël vintisinch dlë scond mèis. 32A-j parlava con rispet e a l’ha daje na posission pì àuta dj’àutri rè ch’a l’ero stàit esilià an Babilònia. 33A l’ha suplì Jehoiachim ëd vestiment neuv al pòst ëd coj ch’a l’avìa da porté an prison e a l’ha conceduje ‘d mangé a la presensa dël rè për tuta soa vita. 34Quant a sò manteniment, për tut ël temp ëd soa vita, a l’ha daje lòn ch’a l’avìa da manca, dì për dì, fin-a al dì dla mòrt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Spoleto
Spoleto (endèla parlàda locàl: Spuléti; en latì: Spoletium; en fransés: Spolète) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 38 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 349 km² e 'na densità de popolasiù de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta (TR), Campello sul Clitunno, Castel Ritaldi, Ferentillo (TR), Giano dell'Umbria, Massa Martana, Montefranco (TR), Sant'Anatolia di Narco, Scheggino, Terni (TR), Trevi, Vallo di Nera.
Galeria de fóti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Büetigen
Büetigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.60 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 788 abitant.
El cumün de Büetigen al se tröva a una altitüden de 448 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Busswil bei Büren, Diessbach bei Büren, Dotzigen, Schwadernau, Studen, e Lyss.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Büetigen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
A Zernez duai tuttina dar tests da corona en scola. Quai pretenda ina gruppaziun da geniturs ed convischins da Zernez. 105 geniturs ed ulteriurs 115 abitantas ed abitants han suttascrit ina charta averta. Cun quella vulan els far squitsch sin il cussegl da scola.
Quel aveva decis avant duas emnas da betg introducir tests da corona facultativs en scola. L'argumentaziun era, ch'ils tests dad uffants sauns na fetschian nagin segn e che quellas acziuns prendan davent temp da scola.
Ils geniturs hajan communitgà il resultat al cussegl da scola – ensemen cun la pretaisa da reponderar la decisiun da betg testar. Plinavant veglian els infurmar la populaziun davart la situaziun actuala.
Cussegl da scola na prenda anc betg posiziun
Il cussegl da scola na prenda anc betg posiziun davart las 220 suttascripziuns. Il president dal cussegl, Beat Schärer, ha dentant ditg envers RTR, ch'il cussegl prevesa da seser ensemen l'emna proxima.


text:
Mèidla
Artìcol in dialètt rumagnòl
Mèdla (Meldola in italièn) l'è un cumòn ad 9.774 abitìnt int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna. Us ardrova a l'inìzi d'la val de Bident che dop ste paès us chèma Ronc. L'è cnossù primariamènt par èsar e cumòn di quètra castèl, Roca dal Caminedi, la Roca ad Mèdla, Castelnuov e Tudrèn.
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùl · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Guardia Nazzional di Stat Unid
La Guardia Nazzional di Stat Unid (United States National Guard) a l'è una forza militar di Stat Unid, che la fa de reserva a l'Esercit e a l'Aeronautega, partida in 54 organizzazzion separad, cioè voeuna per ogni Stat pussee quater per el Distret de Colombia, Guam, Puerto Rico e i Isole Vergin American, che dipenden in d'un quaj cas di governator locai e in d'un quaj cas del President di Stat Unid.
La pupart di member de la Guardia Nazzional inn di volontari che lavoren 'me civil per la pupart del temp, che inn integrad de la Active Guard Reserve, che l'è in servizzi ativ. Di milizzie locai esisteven in di Colonie ben prima di Stat Unid e 'l nom Guardia Nazzional l'è stad per la prima voeulta catad foeura del Stat de Noeuva York in del 1824 in onor de la Guardia Nazzional Franzesa.


text:
Ierts e curtins èn lieus ideals per giudair nos bainesser. In curtin porscha recreaziun en il dubel senn dal pled: Per sa liberar da truschas e fatschentas e per recrear insatge en atgna moda e maniera. Bleras religiuns han vis en l'iert il parvis terrester. Ils curtins islamics èn lieus per meditar sur da la bellezza da la stgaffiziun. Auters – sco quel da Boccaccio en ses Decamerone – èn reservats da ventira per quels che scumparan da tribulaziuns e malsognas. Il curtin è il lieu predestinà per far sentir nus ventiraivels.
Il forum 2007-2008 Il paradis anticipà
Ierts e curtins èn lieus ideals per giudair nos bainesser. In curtin porscha recreaziun en il dubel senn dal pled: Per sa liberar da truschas e fatschentas e per recrear insatge en atgna moda e maniera.


text:
Open Air Lumnezia e Chapella èn naschids cun bler idealissem
Entschiet han omadus open airs sin iniziativa d'insaquants giuvenils e sut cundiziuns mudestas ils onns 80 dal tschientaner passà. Per bleras gruppas rumantschas sco era da l'ulteriur Grischun eran ed èn ils dus open airs ina buna plattafurma da pudair sa preschentar a la publicitad. Senza voluntaris n'avessan ils open airs dentant mai pudì exister uschè ditg. Ils dus open airs Lumnezia e Chapella èn entant sa sviluppads a moda fitg differenta.
Chapella Open Air
L’open air a Chapella è vegnì realisà l’emprima giada il 1981. Chapella è il num d’ina fracziun da la vischnanca da S-Chanf en Engiadina Ota. Il festival vegn organisà amez la natira alpina. La tribuna vegn installada gist sper la baselgia da Chapella. Ils visitaders sa chattan tranter prada e guaud.
Sper la musica ch’è l’element principal da l’open air Chapella vegn era purschì ina infrastructura per campers e surtut per famiglias cun uffants. Tar insiders vala il festival da musica sco open air da cult.
Quest onn avra l’open air Chapella sia portas l’emprima fin d’emna d’avust per la 35avla giada.
Open Air Lumnezia
Mintgamai il fanadur vegn organisà a Degen l’Open Air Lumnezia. Da sias uras il 1985 era l’emprim open air en Lumnezia anc vegnir fatg sur Vattiz si Davos Munts avant 700 visitaders. Ozendi visitan onn per onn da quai da 13’000 fans l’Open Air Lumnezia.
Il 2008 hai dà ina fasa da crisa tar l’Open Air Lumnezia. Igl event ha scrit cifras cotschnas. Claudine Cavegn dal comité d’organisaziun aveva dà pled e fatg a Paula Nay en il Radio Rumantsch:


text:
En l’Arabia Saudita han dunnas per l’emprima giada en l’istorgia dastgà ir a guardar in gieu da ballape en in stadion. Medias localas han publitgà fotografias da dunnas cun schlingias en las colurs da fan dals clubs sur ils mantels lungs nairs. Il gieu tranter las duas partidas da l'emprima liga Al-Ahli ed Al-Batin ha gì lieu en la citad da costa Dschidda, en l’ost dal pajais.
L’autoritad da sport saudiaraba aveva communitgà ordavant che totalmain trais stadions sajan vegnids preparads per famiglias. L’avertura da stadions per dunnas è ina da las refurmas socialas en il pajais islamic. A partir da proxima stad dastgan dunnas era ir sezzas cun auto. Ultra da quai ha il pajais er abolì suenter pli che 35 onns il scumond da kinos.
RR novitads 10:00


text:
Radund 500 meters davent da la claustra, a Fradetsch duai vegnir fabritgada questa nova stalla per radund 40 vatgas. Ils purschels e la biestga percunter dastgan restar dadens las miraglias.
La claustra – patrimoni cultural UNESCO
La construcziun d’ina nova stalla en vischinanza da la claustra sezza n’avess betg gì schanzas, quai causa l’impurtanza architectonica ed archeologica. Ensemen cun las instituziuns pertutgadas han ins discutà differentas variantas ed è finalmain vegnì a la conclusiun d’allontanar la stalla cumplettamain dal object istoric.
Canera ed emissiuns da savur
Dapi divers onns porscha la claustra Son Jon era chombras per giasts e quai gist en vischinanza da la stalla sezza. Ord las chombras dals famegls èn vegnidas fabritgadas stanzas da vacanzas. Quest in argument dapli che argumentescha il fatg da fabritgar ina nova stalla «extra muros».
Sche tut funcziuna uss sco planisà – duess la nova stalla esser pronta durant l’onn 2020.
RR actualitad 17:00


text:
Il tunnel da segirtad dal Crapteig è fitg impurtant perquai ch’el è stip ed el è il pli lung tunnel a l’access nord da la A13; perquai che las pussaivladads da fugir èn oz subobtimalas èsi evident, che nus pussibilitain als automobilists da fugir en in cas d’in brischament.
Il nov tunnel da segirtad duess esser pront l’atun 2022, fin lura sto anc vegnir installada tut la tecnica. Gia en funcziun èn ils tunnels da segirtad Viamala e Balamburtg/Bärenburg, tar il tunnel da segirtad Roffla vegnan actualmain fatgas las construcziuns internas.


text:
«La refurma da l'imposiziun da taglia sin interpresas trais» ha fatg naufragi l'onn 2017. Il Cussegl federal vul dentant cuntinuar cun il «project da taglia 17»: La stad 2018 duai l'Assamblea federala debattar davart la nova versiun da la refurma.
Differents interess, differentas pretensiuns
Ma era la nova proposta frunta sin resistenza. Quai mussan ils resultats da la consultaziun. Quels da la sanestra vulan supplements pli auts per famiglias. Ils chantuns da l'autra vart vulan dapli daners ord la taglia federala directa. Vitiers vulan els pussibilitar ad interpresas da pudair trair giu in tschains fictiv sin il chapital da l'interpresa. Gia tar la refurma ch'ha fatg naufragi l'onn 2017 era lez stà il crap da stgarpitsch.
Cler è dentant - i fa prescha
En in punct èn dentant tuts d'accord: La chaussa fa prescha. Quai cunzunt er areguard la reducziun da taglias en ils Stadis Unids. Perquai vul il Cussegl federal star fidaivel a la decisiun ch'il parlament decidia enfin l'atun davart la chaussa.
RR novitads 12:00


text:
Cadelbôsch ed Sōver
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Cadelbôsch ed Sōver (Cadelbosco di Sopra in italiân) l’è un cmûn in pruvîncia ed Rèz cun pió ed deṣméla abitânt (al 2013). As câta a 8 chilômeter da Rèz insém a la statêla 63 vêrs Mântva.
Al j urégin
La stôria dal Tragatèin
Piò ed quâter-méla ân fà la zôna ‘d la bâsa arzâna l’ēra in grând pêrta quacêda dal padóli e dòunca salvâdegh. Grâsia a i depôṣit purtê a la bâsa dai fióm e dai turèint al padóli a tachén ad arculêr mò a duvrà pasêr dimóndi ân prèma che l’ óm al pôsa mèter só cà in cla tèra ché. La préma preṣèinsa ed l'óm ind la zôna ed Cadelbôsch l'é testimunièda da 'na teramêra ed l'etê dal brónz (XVII - XII sècolo a. C. ) catêda ind al 1890 al Tragatèin, i schêv ân purtèr incòra a la lûṣ, tra chiêter lavōr, di bagàj ed teracôta e 'd crêta, 'na cà in séma al gòci ch' la ‘s é deṣfâta a cuntât cun l'âria. 'Na pêrt di rêst catê în tgnû da cât int al muṣèo ed Piasèinsa. L'època Rumâna an à mìa lasê particulêri testimuniânsi dal só pasâg ed i pusébil rêst în ed sicûr suplî sòta a di móc ed depôsit ed ripôrt. Cun al cròl ed l'impēr Rumân, int al 476 d. C. cîrca, al campâgni în stêdi bandunêdi e i fióm e i canêl, mìa pió tgnû a drê, a j ân ròt j êrṣen e a j ân mandê sót àcva tót da la via Emélia fîn al Po. L'é stê alōra che int la zôna ed Cadelbôsch a's în mési insèm al grandiōsi distèisi buschîvi (trêdi zó in môd precîs mél ân pió têrdi) che ân dê al nóm al Cmûn. Int l' època ed l'invasiòun longobêrda (VII-VIII sec. d. C .) dal céchi comunitê a's êren fermêdi tr'al fési buscâj e îven cumincê a lavurêr la tèra. Ûn di prém cèinter l’è gnû só pròpria al Tragatèin, béle ocupê a l'etê dal brònz, fōrsi perché la zôna l’êra dmèj difèiṣa dal j acvi. Al sît ocupê l’è cgnusû cun al nòm caşamèint Ruvariolo in un documèint ed l'ân 853 e al nòm Ruvariolo (al deṣvîn dal tedèsch Rohr) al stà, jostapûnt, a spieghêr un pôst pantanōṣ pîn ed valsâna e câni ch' êren atâch al casamèint. Dôp l'invasiòun ed j ungherèiş ind i ân 899 e quî gnû dôp, dintōrna al caṣamèint è stê tirê só un castèl. Al castèl ed Ruarōl (Ruarolo), al gh’ēra bèle int al 1054, l’ēra dal famèj fevdêli dal pôst pó l’é pasê, int al 1219 o pôc dôp, sòta al cunvèint ed Sân Zvân Evangelèsta ed Pèrma. La só véta l’è stêda, a tóti al manêri cûrta, e int al 1305 a gh’armagnîven sōl i rèst del mûri e del cistêrni. I frê Benedetèin, ind al pôst dal castèl, ân tirê só ‘na grancia, osèja ‘n’ aṣiènda agrécola cmandêda da ‘na cōrt principêla. Stà cōrt la srà arfâta e cambiêda da còla dal dé d’incō int al peréiod 1586-1619. Vêrs la metê dal XV sècol davânti a la cōrt é stê fât pasêr al Cròstel, al cunvèint ed Sàn Zvân, per andêr da ‘na rîva a cl’êtra, l’à més só un traghèt apôsta béle cnusû alōra, al 1517, cme al Tragetìn. Al parôli Tragatèin e Ruarōl a srân druvêdi a piēt int al cōrs dal XVI sécol a sgnêr l’istès sît, pó Tragatèin al vinsrà. Al d' ed dèinter dal castèl ed Ruarōl a gh' êra la cêṣa ed S.Zvân, cgnusûda fîn dal 1095, ch' la dvintrà proprietê dal cunvèint ed S.Zvân int al 1219. Scampêda al castél, l'êra incòra in funsiòun ind la secònda metê dal XIV sécol mó dôp la srà cambiêda da l'uratôri ed S. Mâver tirê só al d'ed dèinter ed la cōrt. Fōra dal castél l'êra gnû, só atâch al Mél, 'na secònda cêṣa intitulêda a S Faustèin, arcurdêda cme proprietê dal cunvèint ed Canósa int al 1116, e ch’ a ‘s perdrà in sègvit al sègn. Dôp l'invasiòun di j-Ōngher ânca Vicozoaro, 'na burghêda atâch al Tragatèin, al 's cambierà in furtèsa. Al castèl, sgnê in un documèint del 1025, l'êra ed divêrs personâg, ciaschedûn cun 'na pêrt pió o mēno sustgnûda. (Gherârdo dal Bôsch a 'gh n' îva ad esèimpi un otêv). Ind al cōrs di sécol XII - XIII al cunvèint ed S Prôsper ed Rèz, pr'avèirel cumprê o da 'na dunasiòun, al dvintrà al pió grand properietâri dal castèl. Int al 1320 a 's fà avânti la necesitê de ṣlarghêr ed dû mêter i fusòun per 'na pió grânda sicurèsa ed qui che gh' ân dà stêr insèma a la tòr. Tachêda al castèl (butê zó ind al XIV sècol) a gh'êra la cêṣa ed S. Celestèin, numinêda int al 1025 cme 'na comûna capèla. Tra la fîn del XIV e l'inèsi del XV sècol, la gînta l'à bandunê Vicozoaro e la s'é spustêda a circa dû chilômeter a matèina in dōve l'à tirê só, ind la pusisiòun dal dé d'incō, 'na nôva cêṣa ed S. Celestèin.
Da Vico Zoario a Cadelbôsch
L’urégin ed la zôna cumunêla dal dé d’incō l’a s’ arpôrta al 900-950 circa, peréiod in dōve a nasîva al bōregh ciamê Vico Zoario, dal latèin Vicus ch’a vōl dîr vilâg ed Zearius da zea ch’al vōl dîr spelta (in dialèt fariōl), êrba alōra dimòndi comûna ind la zôna. Al pió antîgh documèint in dōve a s’ arcôrda dal bōregh a risûlta éser al rôgit dal 6 Avrîl dal 1032 in dō a ’s documèinta la dunasiòun del Castèl ed Vico Zoario. Int al 1215 risûlta padròun dal Castèl e ‘d la grand pêrt dal trèin arèint, Gherardo del Bosco, dal só nòm deṣvîn (acsé a cûnta la legénda), al nóm dal dé d'incō ed Cadelbôsch. Vêrs al 1219 i trèin in dōve i padròun êren i Benedetèin ed Canòsa (Boschetto e Roarolo) a pasén in properietê di frê Benedetèin dal cunvèint ed S.Zvân ed Pèrma. Chilōr a cumîncen un grôs lavôr ed bunéfica del tréin e àn dê véta al mzadréj ed Roarolo e dal Boschetto. La mzadréia dal Boschetto l'êra mésa tr'al teriângol cuntgnû da la strêda ch' la pôrta a Runsês, da la pruvinciêla fîn al pûnt nōv dal Cròstel, cun al só cèinter ind l'antîga Ustaréia-Albêregh ciamêda Begarola, in ségvit ed properietê dal Marchèis Gherardini. Ed frûnt al véc magaṣèin dal Cunsôrsi Agrâri, ch' l’ é stê trê zò, a gh'é, ânca adès, un antîgh fabrichêt ch'al pécia ind l'ôc pr' i sō trî êrch. An 's cgnós mìa al fîn e al perché l'é stê fât, fōrsi l'êra la préma canônica ‘d la cêsa o 'na quêlch centrêla ed 'n ôrden religiōṣ che ind al véci chêrti al gnîva ciamê Le Delizie, nóm incòra adès arcurdê dai nóster véc, per quânt an ‘s în cgnòsa mìa al fundamèint. Dèinter, ind l’intrêda, a’s câta ‘na pitûra a frèsch intachêda, epór interesânt, ôvra ‘d un pitôr del Quâtersèint, in dō ghé piturê quâter sânt; fra lôr al dmèj tgnû l’è còl ch' l’arvîṣa a un Pêpa, S. Celestèin I, al prutetōr dal cēsi ed Cadelbôsch.
Int al Rinasimèint
Vêrs la fîn del XIV sec., tr’al 1350 e al 1400, al nóm ed Vicozoaro al sparés dal véci chêrti e al vîn cambiê da còl ed “Domus de Bosco (Cà del Bosco)” ânch pr' al spustamèint ed la gînta pió a matèina (in dō al dé d'incō a ghé al cèinter ed Cadelbôsch ed Sōver). Ché l'é stêda tirêda só la césa intitulêda, cme béle préma còla ed Vicozoario, a S. Celestèin. Al fabrichêt al srà dal tót arfât int al peréiod 1755-64. Int al 1515 a gnîva pó tirêda só, pr' ôvra dal Príncip Ercole d'Este sgnōr ed Sân Martèin in Ré, la Césa a Cadelbôsch ed Sóta, cun la divisiòun ed Cadelbôsch ed Sōver da tóta la gînta ‘d la bâsa. Al Rinasimèint l'é stê un peréiod ed grând spiandōr e ‘d grôsi batàli. Cadelbôsch, cme tót l' arṣân l'êra alōra sóta a la râsa 'd j Este. Cme dét, còst l'é stê un peréiod ed grândi ôvri. D'intōrna, difâti, al 1570 a vînen inviê impurtânt lavōr idrâvlich ed bunéfica, al fîn de 'n sparpagnêr mìa al j acvi di turèint che da j Apenèin a gnîven zò e bagnêven la padusa (al vâli ed Nuvalêra e Guastâla). Al teriângol fât a l’albaṣèin ed Cadelbôsch ed Sót e ‘d la Sèida dal Cròstel e dal Canalâs l’armagnîva , però, quacê dal j acvi e dòunca, per avrîr ‘na vìa ânca a sté acvi, as è fât lònga la vìa “Bresciana” – l’êra la strêda vécia préma dla Strêda Statêla 63 - al schêv che l’à ciapê al nóm ed la vìa, purtànd acsé al j acv fîn a la Pramsâna, da pôch tirêda só paralēla al Po. La grôsa pèsta del 1630, còla ch’la impî al pagîni di Promessi Sposi dal Manzoni, la ciâpa ânca Cadelbôsch; în môrti 60 persòuni. Per dmandêr la Grâsia Celèsta a's é més zó, atâch a la cêṣa ed S.Celestèin, i fundamèint ed l' Oratôri ciamê da la gînta al Ceṣulèin , dedichê a la Beâta Vêrgin ed la Gêra e a i S.S. Sebastiân e Rôch. L’è stê trê zó int al 1940 per fêr pôst al nôv imbòch ed Via Muns. Sacân. L’è còst al sécolo in dō, per un peréiod mìa precisê, Cadelbôsch l’è stêda al pôst e la cà ‘d un Capitân (l’êra cme un Maresciêl di Carabinêr dal dé d’incô) ch' al gh’îva sót ed ló l’Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt, la Sèida, Sèss, Mancaṣêl e S.Prôsper. Cadelbôsch a 's pōl fêres grând per óna dal prémi scōli campagnôli fâti mìa a benefési di réch, di nôbil o dal clâs pió fortunêdi mó di pió pôver. Fundêda int al 1679 cme Scōla Péja da don Pelegrèin Da Oglio, pâroch ed Cadelbôsch ed Sōver, l’à dê alôg in magiurânsa a i ragasō dal clâs mêno benestânt ch' a 'gh gnîva insgnê al prémi cgnusèinsi dal calcôl, ed luchêla e 'd gramâtica. Per incuragêr la frequèinsa don Pelegrèin al dêva a i pió biṣognōs 'na quêlch munèida cgnusûda da la gînta cme ferlèin. Al vacânsi estîvi, fât curiōṣ, an gnîven mìa fâti a benefési di sculêr mó per fêr arpunsêr al mèister. La Scōla Péja, dvintêda dôp Seminâri Celestiân, la cuntinvê la só ativitê ânca ind i sécol dôp e la srà sarêda dal tót ind al 1961.
Vêrs l’unitê d’Itâlia
L’è ind al mèz dal 1700 che a 's méten zó i fundamèint ed la nōva Cēşa dal Cèinter (còla dal dé d’incō) nêda int al 1769. La cēşa vécia, cumprèis la tòra dal campâni, l’è stêda pó mésa dèinter a còla nōva dimòndi pió lònga e pió lêrga. A la fîn dal 1700, cun lèg 19 Messidoro ân VI ed la Repòblica Francèisa a gnîva fât al distrét ed Gualtēr ch’al gh’ îva la gînta ed Gualtēr, Pēve Salṣêr, S.Vitôria e Cadelbôsch. Int al 1810 in conseguèinsa d’j ôrden napoleônich che urdnêven l'ôbligh ed fêr i simitèri luntân da la burghêda, l’è gnû só a mezanôt ed la Cêṣa dal Cèinter al simitèri ciamê ed S. Francèsch. Tr’al 1800 e al 1830 ‘na sfîlza ed diṣâster a 's botén adôs a la zôna cadelboschèiṣa, tra còsti al pió dulōroṣi j-în: ‘na pideméia ed tîfo, un taramôt dimòndi fôrt e ‘n’ inundasiòun dimòndi grôsa. L’é còst ânch al peréiod in dō la gînta la cumîncia arblêres al preputèint gvêren duchêl fîn a rivêr a la costitusiòun del Gvêren pruvisôri ed Rèz del 1848, nê a sègvit ed la fûga del Dóca, Francèsch IV spavintê dal nutèsi ed la rivolusiòun ed Vièna e dal 5 giurnêdi ed Milân. Tra i vuluntâri êren preṣèint ânca sèt cunsitadèin ed Sèida, ‘d l’ Èrṣen, e ’d Cadelbôsch. Int al 1859 a’s cumbât la grând batâlia ed Solferèin e S. Martèin e al 19 d ‘agóst, la gînta ed Cadelbôsch l’à picê al mân a Giuseppe Garibaldi ch’al pasêva d’ ed lé. Al 4/12/1859 per decrēt dal Guvernadôr Farini, a vîn més insèm al Cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver ind la giuriṣdisiòun dal dé d’incō. Int al nōv cmûn ed Cadelbôsch a vînen tôti só £ 203,57 per la sotoscriòun Pro spedisiòun ed Garibaldi in Sicélia . In di dêṣ ân dal 1860 al 1870 al prém Sendéch, Enrico Terrachini, al mèt in pē al scōli elementêri pòblichi, per mas'c e fèmni, ind al quâter frasiòun dal Comûn. Int al 1876 a vîn mésa insèm ‘na regulêra cundòta médica dal Cmûn. Int al 1889 a nâs la préma Societê Coperatîva ciamêda: Associazione Operai Braccianti . A l’ j-elesiòun aministratîvi dal 1899 i socialésta ed i radichêl unî cunquésten per la préma vôlta al Cmûn, fîn alōra amministrê da i monarchîch-liberêl.
Dal ‘900 al dé d’incô
A i prém dal 1900 a vîn fundê a Cadelbôsch la préma Coperatîva ed Cunsóm, a vîn inavgurê ânch un salòun per spetacôl ciamê: Teatro Catellani, ṣlarghê pó ind al 1953. La préma Guêra mundiêla la fa di môrt ânca tra i cadelboschèiṣ, 150 sitadèin dal Cmûn a mōren, tra quisché dō mdaj d'argînt: Luigi Panini e Alpenore Melli. Pr’ arcurdêr i môrt in guéra ind al 1922 a vîn scuacê in Municépi ‘n târga ed mêlmer cun scrét i nóm. A la fîn dal 1920 a’s tîra só al fabrichêt ed la scōla davânt al Municépi. Int al 1925, al 13 Dicèmber a l’Èrṣen a 's tîn clandestinamèin al têrz Cungrès ed la Federasiòunn Arṣana dal Partî Cumunésta. Tr’ al 1919 e al 1926 a vîn fâta la grôsa Bunéfica Pramsâna-Molia ch’l' interésa ânca al cmûn ed Cadelbôsch inséma i trèin a matèina dal Cròstel. Int al 1936 a vîn inavgurê al Palâs Comunêl ôvra ed l' Inz. De Sanctis. Int al 1939 la Bânca Agrécola Comercêla ed Rèz l’arvés al prém spurtél a Cadelbôsch ed Sōver, in sté peréiod a’s fân i prém impiânt ed lûṣ elètrica. Int al 1940 a scòpia la secònda Guéra mundiêla. J ân tr’ al 1941 e al 1945 în j ân ed la Resistèinsa e la gînta cadelboschèşa l’è intrevgnûda in môd gajêrd cun bèin 232 óm e 27 dóni. Al dóni cadelboschèiṣi în stêdi ânca còli ch' ân dê l’ideja ‘d la famōṣa Adunêda Sedisiòsa ‘d l' Otobér 1941, óna dal manifestasiòun pió grândi ‘d la rivôlta al fâsio ch' l’à més insèm, davânti al Municépi, pió ed 1.000 dòni. Finî la guéra ind la sêla dal Municépi è stê numinê al Cumitêt ed Liberasiòun e la Giûnta ch’ l’è nasûda cun Marastòun séndech, l’è stêda apruvêda dal Perfèt ed Rèz cun al Decrêt dal 12 ed lój 1945. In ricôrd ed tót i Môrt in guéra dal peréiod ed la Resistèinsa a vîn inavgurê al 26 Setémber 1965, int la Piâsa ‘d la Libertê, al monumèint dedichê a la Resistèinsa, ôvra impurtânta ed valōr artéstich dal scultôr Marino Mazzacurati. Per unurêr i Môrt in guéra ind al cōrs ed la lôta per la Liberasiòun, a Cadelbôsch a vînen tirê só di pilastrèin ind i divêrs pôst in dōve é gnû di masamèint. La brōta aluviòun dal Po dal 1951 la fa véder la solidarietê di sitadèin ind i confrûnt ed la gînta dla bâsa arṣana. Int al 1958 a vîn inavgurê l'eşîlo comunêl a Cadelôsch intitulê a i Môrt ed la Liberasiòun. Al 1959 l’é l'ân ed l' inavgurasiòun ed la Bibliotêca Comunêla ind la sêla Rotonda dal Municépi. Int al 1961, a l’ Èrṣen, a vîn inavgurê al ricôver pr’ j-ansiân e inâbil ciamê Casa della Carità.
La Cēşa ed S. Celestèin
La gh’à ‘n elegânt facêda in stîl têrd sesèint e un intêren a tréi navêdi cun al sufét a vôlta e sînch altêr. I quêder di trî altêr laterêl în stê piturê da Lorenzo Franchi (1565-1632) e arfân al figûri ed S. Âna, la Madòna dal Rusâri e la B.V. ed Lorêto; insèm al quêrt altêr laterêl, intitulê a la Madòna ‘d la Véta, gh’ è ‘na pitûra a frèsch dal XVI sècol ch’ l’é stêda ind i sècol pasê elemèint ed duvisiòun e ‘d ufêrti vutîvi. D‘impurtânt valōr artéstich în ânch: al côro ed lêgn ed l'âbsida, intajê e cun dû ōrden ed bânc, dal secolo XVII, l'ôrghen dal setesèint dal famōṣ Traeri més int al côro ed mansèina e l'antîgh Altêr Magiōr, in lègn intajê ed per intêr indurê dal XVII sécol. Int la sagrestèia l’è tgnû da cât un altêr cun ‘na figûra sâcra in lègn dal sècol XVI, ch’al deṣvîn da l'uratôri dla Côrte del Tragatèin; int al mûr d'ed sōver ‘na pitûra a frèsch dal rinascimèint bèin fâta l’arfà la figûra ed Michēl, S. Luséia e S. Andrèa. A tâch a la cēşa ed S. Celestèin a gh’êra l’uratôri tirê só int al 1632, per schivṣêr j-efèt ed la pèsta che gh’êra alōra. L’é stê tirê zó int al 1940 per fêr al pôst al nōv imbòch ed la strêda per Castelnōv ed Sòt.
La stôria dal frasiòun
A tâc al distrèt ed Ruarōl, sòta al cunvèint ed S. Zvân e al distrèt ed Vicozoaro, sòta al cunvèint ed S Prôsper, a gh’êra int l’ època medievēl un têrz distrèt ciamê Cōrt Mantvâna, cun ‘na grandèsa ed circa 40.000 biōlchi, al ciapêva grân pêrt la zôna ed l’ Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt e ‘d la Sèida. Al fèdev l’é stê: ind al 1141 di Malaprèisa da Gès, int al 1142 dal comûn ed Rèz, int al 1143 di Da Curès e int al sécol dôp ed nōv dal comûn ed Rèz. Al cèinter aministratîv dal fèdev l’êra int al castèl ed l’Èrṣen, sgnê int al 1141 e trê zò da l'esêrcit ed la Cêṣa int al 1329.
Véla Èrṣen
Véla Èrṣen la ciâpa al nòm da la fôrt arznadura lasêda dal Cròstel dôp al só pasâg sucès in zôna (via Mazzini) tr’al VII e al IX sécol d.C. Via Mazzini l’ è incòra incō sgnêda da un lòngh mó sensébil sêlt (da i 29 mêter i.l.m. ed la Rôca as pâsa a i 24 in via Cantòun Mèli) che fân da testimòni ed l'antîgh cōrs dal turèint. Al sît ed Véla Èrṣen l’é numinê in un diplôma dal 963 ed Utòun I Imperadōr; al gh’îva al tetól ed Cōrt e a gh’êra un castèl di Malprèisa che l’ân vendû int al 1142 al cmûn ed Rèz. Còst ocupê da l’esêrcit ed la Cêṣa, l’é stê probabilmèin butê zò perché an ghé armagnés memôria. La cêṣa ed S.Giustèina e S.Sipriân, mèsa in urègin in via Vialêt, l’è sgnêda in véta int al 1149, la srà arfâta a sincsèint mêter ed distânsa tr’ al 1448 e al 1451, l'é numinêda tra còli ed S.Prôsper in un documèint dal vèschev Berto. Arfâta in manêra grēc-rumân int al 1681 insèm a la tòra dal campâni e a la canônica dal Retōr Fiurèinsa, só disèign ed l’ architèt Pietro Ferretti di Cavasôl e finîda dal priōr Fonso Tedèsch. La cēşa l’é badzêda ai Sânt Giustèina e Siperiân. Al d' ed dèinter a gh’é ‘na stimêda pitûra a frèsch dal 1400 arviṣânt la Madòna Dal Cârmine.
Cadelbôsch ed Sòt
A sèmbra che al vèiri "Cà dal bôsch", ch' ân dê al nòm al Cmûn, a n’ êren mìa a Vicozoaro (incō Cadelbôsch ed Sōver) mó a Cadelbôsch ed Sòt. Mési int i bôsch ed la Cōrt Mantvâna a l'j în numinêdi a partîr dal 1141, la "Véla Domorum de Boscho" l' a’s vèd, cme impurtânsa secònd la lèg, bèin spièghêda in 'na scritûra dal 1267. La cêṣa ed la SS. Nunsiêda la srà tirêda só int al 1513. Al prîncip Ercole d’Este fevdatâri ‘dla Cōrt Mantâna, cun ‘n scritûra dal 1513 fâta int al cunvèint ed S.Prôsper, l’à fundê un benefési sòt al tetòl ed la SS. Nunsiêda per la fabricasiòun ed la cēşa ind al sît ed “Cà ed Mèister” Cadelbôsch ed Sòt dal dé d’incō. La costrusiòun ed la parôchia ed Cadelbôsch ed Sòt l'é sucèsa al 2 d'avrîl dal 1515. Ind l’istès 1515 l’é avgnûda la divisiòun di parochiân ed la zôna da la parôchia ed S. Celestèin. La cêṣa la gh’à incòra l’impalcadûra uriginêla dal sec. XVI, a pêrt pôchi mudéfichi, mèinter in câmbi dl’ antîga canônica, n’é stê fâta ‘na nōva cun al concōrs dal Cmûn e di parochiân.
Véla Sèida
Al nòm Sèida (Seta) al duvrè deṣvgnîr da “Salisetam" (bôsch ed sâleṣ).Al prémi infurmasiòun che dân nutèsia dal sît a’s câten ind al 1265 che zibesèn un sègn che ind la zôna a gh'êra un fôs o un câmp ciamê “La Sèida ed l'Èrṣen”, In 'na chêrta dla préma metê dal XV sèc. a gh'êra sgnê un bôsch ciamê “ Sèida int la Véla” ed Véla l'Èrṣen. Tra i bôsch dla Cōrt Mantvâna la catarà al sît, int al 1450, ânca la cēṣa ed S.Bernardèin ed Véla Sèida. In zôna an gh'êra mìa né cêṣa o uratôri préma ed còla ed S.Bernardèin ch' l'é stêda cunsacrêda int al 1454, la cēṣa dòunca l'à ‘vû urègin dôp st' època. Difâti, insém a soquânt scrèt dal 1466, ind l'archévi veschvêl né stê catê cunfèirma. La cēṣa le dimòndi mudèsta; dènter a 's pōl amirêr 'na bèla pitûra, ôvra ed valōr figurànt S. Cecèlia. In urégen, la cēṣa, l'êra girêda in sèins cuntrâri a còl dal dé d'incō cun la facêda a mezdé e cun al fònd ed la navêda ed mèz a l'albasèin. Al fabrichêt dal dé d'incō l' é stê finî ind la secònda metê dal XVII sècol; la campâna pió grânda, ciamêda “Bernardèina" in unōr dal sânt prutetôr, l’ê dal 1682.
La Côrt Mantvâna
La Cōrt Mantvâna, dal XV sècol e fîn a la Rivolusiòun francèisa, l’armâgn int al mân di marchèis ed S.Martèin in Ré, râm pió cèch d’ j-Estèins, i marchèis ed S.Martèin in Ré, int al XVI sécolo, ân tirê só a la Madunèina ed Cadelbôsch ed Sót ‘na véla sgnurîl, da destinêr a cà estîva, cun di fabrichêt destinê a la racôlta di prodòt che ògni afitvâri l’êra tgnû a dêr (generalmèint un quêrt dal racôlt). La véla l’êra circundêda da di fusòun, pêrch e giardèin mèinter dō stâtvi a grandèsa umâna, mési insèma a la pôrta d'ingrès, salutêven cun la mân avêrta j invidê che arivêven. La tradisiòun popolêr la ‘s fêrma insèma al credér che a 'gh sia dal galèrei sòt tèra che partirèn da la cà indivêrsi diresiòun e ‘d un ”pòs raṣōr” o "di mél taj", pîn ed lâmi, in dōve égh gnîven fâti caschêr al persòuni melvésti.
La nâsita dal Cmûn
Al 4 dicèmber dal 1859, cun decrêt dal governadôr Farini, l’é stê fundê al cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver, unènd j antîgh distrèt ed Ruarōl, Vicozoaro e la pêrt d’ed sōver dla Cōrt Mantvâna. La pêrt d’ed sòta, de stà cōrt, incō l’as pōl arcgnòser cun al zôni ed S.Rôch e S.Bernardèin, ch’êren bèle stê, da tèimp, tôt al cmûn ed Rèz e dê ai sgnōr ed Guastâla e ai Gunṣêga ed Nuvalêra. Al prém sendéch l'é stê Enrico Terrachini , ch' l'é armês in cârica dal 1864 al 1866. Al fabrichêt dal nōv Municépi, fât da l' Inzgnēr Raffaele De Sanctis, l'é stê inavgurê int al 1936
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Ferdinando Arlotti - Produzione ai primi studi ginnasiali in Cadelbosco Sopra per il conte D. Ferdinando Arlotti - Reggio Emilia : Tip. Bondavalli L., 1868.
- Edifici rurali sul territorio di Cadelbosco Sopra. - Cadelbosco Sopra : Comune, 1990
- Mariapia Notari Trevisan - Il seminario celestiniano di Cadelbosco Sopra - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1998.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Uffizi da lavur
Cumün da Val Müstair
L’uffizi da lavur dal Cumün da Val Müstair es cumpetent per l’intermediaziun da lavur e la transmissiun dals documaints persunals a l’intermediaziun da lavur regiunala.
Dischoccupaziun
L’Uffizi da lavur dal cumün da Val Müstair güda in cas da dischoccupaziun imminenta o dischoccupaziun effectiva. L’annunzcha dess succeder il plü bod pussibel ed in mincha cas persunalmaing. Il plü tard però il prüm di chi vegnan pretaisas prestaziuns da la sgüranza da dischoccupats.
L’uffizi da lavur surdà l’annunzcha a l’Intermediaziun da lavur regiunala.
Documaints bsögnats
- Attest AVS
- Copcha da l’ultim contrat da lavur
- Copcha da la charta da desditta
- Pass o carta d’identità (o copcha da carta da legitimaziun dad esters)
- Muossamaint da la chascha d’amalats
- Contrat da fittanza
Contact
Center regiunal per intermediaziun da lavur CIL (RAV)
A l'En 4, CH-7503 Samedan
Tel. +41 (0)81 257 49 20
Fax +41 (0)81 257 49 29
info.ravsamedan@kiga.gr.ch


text:
Il contract saja suttascrit, ha ditg in pledader da May. Concret tar la cunvegna n'ha il pledader betg fatg indicaziuns.
La partida DUP ed ils conservativs haja savens las medemas opiniuns, ha accentuà May. Il contract saja fitg buns. Tuttina vegn la DUP savens crititgada perquai ch'ella è cunter la lètg d'omosexuals ed cunter la protecziun da clima.
Il program da regenza aveva May gia preschentà la mesemna passada e la regina aveva avert tradiziunalmain il parlament. Tar il program da regenza appartegnan per exempel otg projects per leschas nua che la sortida da la Gronda Britannia ord l’Uniun europeica vegn reglada.
RR novitads 14:00


text:
Animali nei nostri proverbi
I nostri antenati, in maggioranza contadini e anche cacciatori, erano a diretto contatto quotidiano con tutte le specie animali della zona, domestiche o selvatiche, che conoscevano bene nel loro comportamento e peculiarità.
Spesso per i loro proverbi facevano intervenire le bestie, per meglio spiegare il concetto.
Presento qui una serie di proverbi di Mesolcina e di Calanca in cui si fa riferimento ad animali.
Non specifico in quale dei tanti nostri dialetti ogni singolo proverbio si riferisce, poiché considero il lettore interessato assai cognito su tutti i nostri dialetti, che variano da villaggio in villaggio, non di rado con notevoli varianti, ma che infine, se ben si osserva, si riallacciano tutti ad un’unica forma originale. Comincio con gli animali domestici.
Asini, cavalli, muli
El va a catà l’àsen che l’è a cavàl - Mancànza de cavài, àsen tròta - A fa del bégn ai àsen, se divénta mùi - L’écc del padrón l’ingrassa el cavàl - Ul vilàn e l’àsen iè nasciü in tol medésom pàrtul - Fin ch’en gh’è en gh’è [di roba da mangiare] e quand èn gh’è più el crépa l’àsen e chèll che gh’è su - Àsen pòrta la pàia, àsen la màia - El val pissée om granín de péver che ‘n tòcch d’àsen - Fémen, àsen e nóos i vò man gropóos - La malatía la végn a pass de cavàll, e la va a pass de lumàga - Tucc i polédro i rómp la cavèza; chi no la rómp i la spèza - L’è mei un àsen vif, che ‘n dotór mòrt - I àsan i va atórn al mulín per végh la crusca - Cavàl gram, cavàl bón, ghe vò el sperón (o el bastón) - Balzàn de vun, dàghel a nissùn, balzàn de du, dàghel a quaidùn, balzàn de tri, tégnel per ti, balzàn de quàter o véndel o baràtel - Certi cavài l’è méi pèrdei che trovài - Cavàl de vetùra, fa profít, ma pòch el dura.
Vacche, vitelli, buoi
Ol pòro òm el ga del bén, crapa la vaca el ghe vanza el fén; e se la vaca la ghe scàmpa, el fén ghe manca - Chi che po’, i mazza na vaca e pé anch el bò; chi che po’ miga, i mazza gnanch na furmíga - Pòura chèla ca’ che da vécc no la sa; e pòura chèla ségia che no sa da vaca végia - El formentón el végn bel, se égh passa la vaca col so vedèl - So tròno diciór [ottobre], chi che ga fégn de macc i po’ fas sciór; so tròno de Samartín, chi ca ga la vaca i po’ fan on fin - L’è la vaca végia che fa redà [riempire] la ségia - La boccò l’è mai stràcca, finché la sa mighi da vacca - Le vacche belle le lasse la padelle [fanno poco latte] - El denòta già de vedèl che ch’el sarà de bò - Se i bò i ga pròpi véia de arà, l’è inùtil ciffolà - Quand el bò el vò miga lavoràa, tu po’ cantàa, tu po’ cantàa - L’è méi tiráa su vedéi che matón.
Maiali
El negoziànt e ‘l pòrch, i sa pésa dopo mòrt - El porscél che l’è inscì brutt, el dà lard, salàm e presùtt - Dàmen, dàmen, dis el porscél; dàmen, dàmen che ‘m fai bél.
Capre, pecore
Càura magra la sta mai bén, fin che grassa no la végn; quand che grassa l’è devegnùda, la voréss mai véss al mónd nassùda - La càura la scern, la cór e la ‘s loménta, finché magra la diventa - A San Miché [29 settembre] la càura la alza i pé - I càuri iè püssé spöttal [golose] che i vach - Intànt che la pégra la béa, la pèrd el bocón - Chi ca po’ miga portà la so pèl, l’è no trista pégor - La pégora la sarìa pissé bóna, se la gavéss la bóca in montagna e ‘l cu in campagna - La pégora se altro no la fa, la dà ledàm in quantità.
Cani, gatti
Tucc i can i ména la cóa, tucc i coión i vò di la sóa - Gnach i can i ména la cóa per gnént - Malfídet sémper da un can che tas - Chi ca castìga la càgna, ul can u so scónd - A menà i man ogh despiàsc fin ai can - Can che büba o mörd miga - L’è miga ol can che o buba cat fa del mal, ma l’è ol gat cat carèza - La gàta premurósa la fa i gatín òrb - Guàrdat da quèla gàta che davanti lat lìcca e de dré lat sgràffa - El gat a la cardénza, com’el fa, el pénsa - Un gatt scottò, u tém l’aqu frégia - Grida miga gatt, finchè l’è miga in tel sach - Quai vòlt a consiglià, l’è coma insegnàgh al gat a rampigà - Da quel can che ‘l ga ‘l cò bass, vòlta stràda e slónga el pass.
Galline, polli, pulcini
Trista chèla ca’ in dó chi canta i galína e che ul gal o tasc - Giü che la vaga bén, che la vaga mal come la vo lè, mangém galína col bèch de légn - La prima galìna che canta l’è chèla che la facc l’éf - El val pissée l’éf inchée che la galìna domàn - Meno galìna, meno pivìda - Cura prima i tò poiòl, che dopo curarò i me gài - Quant el gal el canta sul letàm, el témp l’è brut o che ‘l divénta gram - Chi de Verdàbi per domestigà i poiée, iai taca su al cadenée [legno verticale in mezzo all’antico focolare, a cui si appendevano le pentole, con parecchi buchi per regolare l’altezza] - Da galìna es nass, da poié es sgarla - Galìna végia la fa bón bréd.
Proseguo con la selvaggina, altri animali e insetti.
Lepri, camosci, volpi, lupi
La léura la sa ciàpa senza córr - Cant la léure l’è in corse, tütt i can igh baiè dré - Chi de Cama ià ciapò un camós; chi de Lègia i a la comprò e i la vendù a chi de Grón per un po’ de formàcc gratò - La gólp la pèrd el pél, ma miga i vizi - Quand i vólp i sa consìglia, on va serà el pulé - La gólp che riva miga a cattàa l’uga, la se scusa col dii: l’è zèrba amò - Es parla del luf, eg spónta el zuf.
Serpenti, rane, topi, lumache
La zèrpa la ga ol velén in la cò, e la fémen in rabgia la glà tüt in la vita - Balòss com’i biss, sincér com’i colómb - Se la rana la gavéss la cóa, chissà cosa la faréss - L’invèrn l’à mai maióu i rat - O sta pissé bégn on ratt in bocca al gatt, che ‘n pòro diàvol in man de l’avocàt - Se la lumàga l’è voltàda in dént, la marca vént; se l’è voltàda in fòra, la marca brutt témp.
Uccelli
Cant ul cucù u canta dopo la cargàda, u madüra ul gran fin in Bolàda - Indó che canta ol cücch, daffà on ghè dapertütt; indó che ol cücch no’ canta, daffà no’ manca - In mancànza de mèrli, es mangia anca drésc [tordi] - Una róndul sola la fa miga primavéra - Méi un pàsser in padèla, che ‘m fasàn in piantèla - Alscél [uccello] de gabgia, o co canta per amór o per rabgia - La scigögna de Pertüss, la sta sèt an a fa sü on füss; ol füss lal laga tacò al aspa, da San Martín fin a la Pasqu.
Insetti
Mósch e tavàn i végn e pé i van; i secaglòria i ghè tutt l’an - Ann de vèsp, invèrn prèst - Danée fa danée, e piécc fa lénden - In tel més d’agóst egh va via un car de pùles egh en végn du de mósch - I mósch de i sòfich d’agóst i gh’a la févra da la vita e i è velenós - Chi ca ímita la frumíga d’estàt, i imprèsta miga de maià l’invèrn - El fa pissée ciaer um fugazzée [lucciola] denànz, che ‘m lampión dedrée.
Assieme ai proverbi ci sono poi tutti i modi di dire dialettali, sempre con l’intento di
spiegare più efficacemente le cose.
Per esempio: Mandàa el car denànz al bò - Capii né bò, né vaca - L’è nacc via senza dii né bò né vaca - L’è come tacàgh su no màssola a un porscéll - El po’ basàa no càura in mézz ai chérn [di uno molto magro] - Vignii ròss come ‘l cuu de la gólp - L’è come dagh un biscottín a un àsen - eccetera.
Il dialetto, con la sua continua trasformazione già in passato, per via dei vocaboli portati in patria dagli emigranti rientrati da terre d’altra lingua, è qualcosa di vivo, anche se gli esperti dicono che si sta appiattendo, il che è vero ma fino a un certo punto.
I proverbi e i modi di dire dialettali non sono che il condensato della saggezza dei nostri antecessori.
Sta a noi mantenere sia il dialetto, sia quanto racchiuso nei vecchi proverbi e modi di dire, ciò che significa dare importanza e risalto a una parte della nostra cultura.
Cesare Santi


text:
Mayflower
El Mayflower (en lombàrt el corespondarès a fiùr de màgio) l'è la naf co la quàla i pàder piligrì, partìcc ai 6 de setèmber del 1620 de Plymouth en Inghiltèra, i è riàcc endèl teretóre che al dé d'encö i è i Stati Ünìcc a Cape Cod (encö l'è 'ndèl stat del Massachussets) du més dòpo, ai 11 de noèmber. I pasegér e l'equipàgio de la Mayflower i éra dei pürità che gh'ìa dicidìt de scapà de l'Inghiltèra e nà a fondà 'na colònia endel Nöf Mónt, l'Amèrica. La colònia che i g'ha fondàt l'è stàda batezàda ach Plymouth e l'ìa la segónda dòpo la fondasiù de Jamestown, en Virginia, endel 1607, e al dé d'encö l'è l'insediamènt abitàt piö antìch dei Stati Ünìcc.


text:
Quist‘accoglientscha vain festagiada la fin d’eivna dals 21 e 22 d’avuost 2021.
Ils duos cumüns Zernez e Scuol, cun lur trais fracziuns Lavin, Guarda ed Ardez aintran ill‘uniun internaziunala dals cumüns alpinists.
Ils cumüns alpinists sun lös pitschens, quiets e chi promouvan ün turissem moderà. Las grondas valurs da quists lös sun lur originalità a reguarda natüra e, las pussibiltats multifaras da far sport da muntogna.
Dasper differentas guidas spordschan la chamonna Linard CAS e la chamonna Tuoi CAS in sonda ils 21 d'avuost duos menüs dals cumüns alpinists.
Program, ulteriuras infuormaziuns:
inavo


text:
Dapi in onn e mez na datti strusch pli progress cun l'occupaziun en Svizra. Da l'indicatur d'occupaziun dal KOF, l'institut da perscrutaziun da la conjunctura da l'ETH da Turitg, resulta, che quai na vegn betg a sa midar durant ils proxims mais.
En il prim quartal da quest onn demussa l’indicatur dal KOF ina valur da -2,1 puncts. Quai scriva il KOF en ina communicaziun a las medias. La valur negativa munta ch'il dumber da las interpresas che prevesan da stritgar plazzas è pli aut che quel da las interpresas che vulan crear plazzas. La valur vegn calculada tenor retschertgas tar 4’500 interpresas en Svizra. Mintga trais mais vegnan quellas dumandadas suenter lur plans.
Cun quai che las interpresas èn en il passà savens sa tegnidas vi da lur prognosas scriva il KOF, ch’il trend negativ vegn a durar ils proxims mais.
RR novitads 10:00


text:
Per la segunda giada suenter 2016 ha lieu questa emna il campiunadi svizzer da curling d’elita da las dunnas e dals umens. Mintgamai 6 equipas cumbattan per il titel da campiun svizzer. Cun il team da curling Flem da Binia Feltscher (l’actual campiun mundial) ed il team da Baden cun Mirjam Ott vegn dà curling sin nivel internaziunal. Tuttina na tanscha quai betg per carmalar blers aspectaturs en la halla da curling a Flem.
Il president dal Club da curling Flem, Edi Crameri, è tuttina cuntent. Il club ch’organisescha il campiunadi svizzer n’ha betg per finamira da beneventar uschè blers aspectaturs sco pussaivel.
Plitost saja la finamira da far reclama per il sport da curling e per la regiun da Flem Laax Falera. Curling na saja betg in sport da massa, almain en Svizra, ed uschia saja grev da chattar aspectaturs. Bain dettia ina gruppa fidaivla da fans che giaja a tut ils turniers, quai na sajan dentant betg tschients da persunas.
RR actualitad 12:00


text:
Giusepp Parin
El Giusepp Parin (italian: Giuseppe Parini; Bosis, 23 de magg del 1729 - Milan, 15 de agost del 1799) l'è staa on poeta e abaa italian.
A l'è staa on member de l'Academia di Trasformaa, e vun di pussee important esponent italian del Neoclassicism e de l'Iluminism.
Anca se l'è cognossuu soratutt per la soa atività letteraria in italian, el Parin l'ha scrivuu anca quatter poesii in lombard, e per quest l'è consideraa del Carlo Porta vun di cinch omenoni de spallera de la letteradura milanesa.
La considerazion de la nobiltà[Modifega | modifica 'l sorgent]
A differenza di illuminista franzes, Parin l'era a favor de l'esistenza de la nobiltà, ma l'era contrari al sò comportament, parassitari e senza nissuna utilità per la società. In la sò opera Il Giorno el da 'n immagen de la nobiltà gramma, cont ona vida voeuda, inutil e superficial.
Voreva favorì on retorn a la veggia nobiltà: Minga de sangh ma ciappada grazia ai virtù e ai robb faa, e che la fasess di azion bon e util per la società che viveven.
Parin e 'l Lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se principalment cognossuu per la sò letteradura in italian, l'ha faa tant anca per la lengua lombarda.
L'era in d'ona Academia che la voreva favorì la poesija in dialett milanes, e l'era anca content de la soa esistenza e pensava che 'l facc che la fuss doperada del Popol l'era assee per nobilitàlla.
Produzion in Lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Parin l'ha scrivuu di poesij in lombard, la pussee famosa, in mort de Domenegh Balestrer, l'è dedicada propi a l'autor meneghin.
Sta flutta milanesa on gran pezz fa
L’era del Magg; e pœù la capitè
A duu o trii d’olter, ma de quij che sa
Sonà una flutta cont el sò perchè.
Lor pœù morinn, e questa la restè
A Meneghin ch’el l’ha savuda fà
Rid e fà piang con tanta grazia chè
L’è ben difficil de podell rivà.
Anca lu pien de meret e de lod
Adess l’è mort; e quell bravo istrument
L’è restaa là in cà soa taccaa su a on ciod.
Ragazz del temp d’adess tropp insolent,
Lassell stà in dove l’è; no ve fee god,
Chè per sonall no basta a boffagh dent!
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Interprogèt[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Las lavurs da conservaziun da l’onn passà han purtà a la glisch novas enconuschientschas da vart ils frescos da Sogn Gion. Quels èn per part da l’enconuschent Maister da Vuorz. Ils auters frescos, main maisterils, vegnivan fin ad ussa attribuids ad in auter pictur, numnà il Maister da Razén. Ma tenor il restauratur Oskar Emmenegger èn quests frescos betg d'in Maister da Razén, mabain d'in gidanter dal Maister da Vuorz. Tar questa conclusiun è Oskar Emmenegger vegnì suenter ch’el ha analisà la tecnica da malegiar durant las lavurs da conservaziun.
Ultra da quai è il restauratur vegnì a la conclusiun ch'in fresco che valeva enfin ussa sco fresco simpel ed artisticamain modest, saja be ina skizza ch’il pictur n’ha betg pudì terminar. Las raschuns n’èn betg cleras. Ina ipotesa pussaivla è tenor Oskar Emmenegger che la pesta pudess avair interrut las lavurs vi dal maletg.
RR Actualitad 11:00


text:
Ils Rumantschs lantschan dentant la nova stagiun cun differentas finamiras. Betg tuts pon adina ir a la partenza da la cuppa mundiala, per intgins è la tribuna la cuppa IBU, la segunda classa da cursas internaziunalas da biatlon.
Eligius Tambornino va cun nova motivaziun en la nova stagiun
Uschè ditg ch’el haja plaschair vid il biatlon e saja motivà stettia el fidaivel al sport da professiun, malgrà ch’i na saja betg ì sco giavischà ils davos onns. En il biatlon stoppian omaduas parts funcziunar per avair success, sajettar bain e currer spert. Quai di Tambornino ch’ha midà avant quatter onns dal passlung tar il biatlon.
L’anteriur spezialist da sprint ha pudì trenar bain la stad. Nova motivaziun dat er sia famiglia. Eligius Tambornino da Trun è daventà l’entschatta da l’onn bab d’ina Xenia e la stad ha el maridà.
Irene Cadurisch dovra pazienza suenter l’operaziun
La biatleta da Malögia è sfurzada da persequitar las emprimas cursas da biatlon be a l’ur da la loipa u a la televisiun. Suenter sia operaziun vid omadus pes dovri ella anc temp per puspè esser là nua ch’ella eria avant questa blessura. Cadurisch ch’ha gudagnà als davos gieus olimpics a Pyeongchang en la Corea dal Sid gist dus diploms olimpics (8. sprint e 6. staffetta) quinta dad esser enavos la fin schaner.
In dals puncts culminants per la Bregagliotta èn ils campiunadis d’Europa en la Bielorussia. Sch’i tanscha anc da pudair parter en la cuppa mundiala en questa stagiun stat anc scrit en las stailas.
Serafin Wiestner vul esser pli constant
Davos il leader da l’equipa svizra da biatlon, il Vallesan Benjamin Weger, è Serafin Wiestner quel che vess da trair il car. Il biatlet da Trin ch’ha dà ses debut en la cuppa mundiala il 2014 ha dentant gì ina stagiun passada in zic disgraziada. Tuttina ha el manchentà als gieus olimpics a Pyeongchang be per il nair da l’ungla in diplom olimpic, quai sco 9avel en il sprint. Ils resultats sur l’entira stagiun han dentant sfurzà Swiss Ski da metter enavos Wiestner dal cader naziunal en il cader A.
Il biatlet da 28 onns ha dentant pudì trenar optimal durant la stad ed è motivà per la nova stagiun nua ch’el vul esser pli constant ch’ils davos onns cun resultats regularmain en ils top 10. Mess la basa per avair success durant ils proxims mais ha Serafin Wiestner sco l’entira equipa naziunala en l’arena da biatlon a Lantsch. Tuttina sa legria el er mintgatant dastgar trenar tar el a chasa sin la loipa da Trin.
Selina Gasparin cun il spagat tranter mamma e biatleta
Mez october è la pioniera dal biatlon en Svizra, Selina Gasparin, daventada per la segunda giada mamma, quai d’ina Kiana. Dapi intginas emnas trenescha Gasparin puspè pli e pli intensiv cun la finamira da pudair far las emprimas cursas la fin schaner. Esser mamma da dus uffants e dasperas esser sportista da professiun dovria blera energia ed organisaziun, uschia Gasparin. Ma i saja er in privilegi, e questa cumbinaziun dad esser d’in maun mamma e da l’auter maun biatleta saja perfetga di l’Engiadinaisa ch’ha gudagnà als gieus olimpics da Sotschi il 2014 ina medaglia d’argient.
Als davos gieus olimpics il favrer a Pyeongchang en la Corea dal Sid hai percunter dà in debachel per la rutinada biatleta da 34 onns. Tuttina è Selina Gasparin persvadida da pudair turnar enavos uschè ferma sco avant las naschientschas da sias buobas ed uschia er puspè pudair concurrenzar cun la crème de la crème dal biatlon.
Elisa ed Aita Gasparin èn puspè saunas e motivadas
Ils davos onns n’èn betg stads simpels per las duas soras Elisa ed Aita Gasparin. Omaduas han gì difficultads cun la sanadad. Tar Elisa han ils problems dal corp schizunt cuzzà bun trais onns. Tuttina ès el vegnida da mussar in exploit als davos gieus olimpics a Pyeongchang ed ha gudagnà dus ulteriurs diploms olimpics, quai sco otgavla en la cursa singula e sco sisavla cun la staffetta svizra.
Elisa Gasparin sco er la sora giuvna Aita han pudì trenar fitg bain durant la stad, era cun ils impuls da la nova trenadra, l’Austriaca Sandra Flunger. Elisa, che surpiglia la rolla da leader en il cader svizzer suenter che la pioniera Selina Gasparin è vegnida dacurt per la segunda giada mamma, ed Aita van uschia cun gronda motivaziun e confidenza a la partenza da las emprimas cursas. Omaduas dastgan parter a las cursas da la cuppa mundiala a Pokljuka en Slovenia. Durant ch'Elisa vul lura cuntanscher in plaz en ils top 10 als campiunadis mundials il mars en Svezia, vul Aita oravant tut vegnir pli constanta e guardar da currer bain e sajettar bain en ina cursa, quai che n’è betg savens gartegià sco giavischà ils davos onns.
RR actualitad 12:00


text:
Eine dunkle Wolke über der Schweiz kündigt deren Untergang an. Zehn junge Schweizer Autorenregisseure beleuchten in ihrem Gemeinschaftswerk Menschen, Mentalitäten und Milieus des Landes und verweben diese persönlichen Episoden zu einer grossen, gemeinsamen Geschichte.
Michael Krummenacher
Jan Gassmann
Lisa Blatter
Gregor Frei
Benny Jaberg
Carmen Jaquier
Jonas Meier
Tobias Nölle
Lionel Rupp
Mike Scheiwiller
Contrast Film
Michael Krummenacher
Jan Gassmann
Lisa Blatter
Gregor Frei
Benny Jaberg
Carmen Jaquier
Jonas Meier
Tobias Nölle
Lionel Rupp
Mike Scheiwiller
Peter Jecklin
Michèle Schaub-Jackson
Liana Hangartner
Nicolas Bachmann
Morgane Ferru
Viola von Scarpatetti
Dashmir Ristemi
Julia Glaus
Florin Schmidig
Egon Betschart
Roberto Garieri
Issaka Sawodogo
Soumeya Ferro-Luzzi
Luna Arzoni
Gabriel Noah Maurer
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Under 9
N sada ai 3 de fauré ą l HC Gherdėina metł a jģ n turnoi U9 tl stadio Pranives de Sėlva. L fova coche for da jughé trėi partides y da fé parcour, che fej pert de chėsta fasa de ėuta dl campiunat. La scuadres che ą fat pea ie l SV Vinschgau, l HC Toblach, l HC Alta Badia y l HC Gherdėina. Scumencią ą l Gherdėina cun l parcour y riesc do la partida cun lAlta Badia. Do na pitla pausa ąi pona jugą cun l HC Toblach y lultima cun l SV Vinschgau. I mutons ą jugą scialdi bėn a pensé che i fova mé de puec, davia che n valgun jugadėures manciova. Pra l'ultima partida ąi mo lascią ora duta la forzes y la ueia che i ą a fé chėsc bel sport, vencian chėsta partida. L ie inņ stat n turnoi scialdi garatą y ulon rengraziė duc chėi che ą judą ntėurite.
U13 Gherdėina - Fassa 5:17 (1:5, 2:7, 2:5)
La scuadra dla U13 ą jugą n sada ai 3 de fauré n cėsa contra l Fascia. La partida ą scumencią bėn y i mutons ą desmustrą n gran mpėni. Ma l Fascia ova doi jugadėures scialdi stersc y nce granc y nosc pecs se fajova bėndebņ ert a i fermé. L prim tėmp ie jit ora 1:5. Tl segondo tėmp ova i jugadėures dl Gherdėina pona massa respet da chisc doi boni, che fova nce tresora sun dlacia. L Gherdėina se ą purvą nce tl terzo tėmp che ie jit ora per 2:5. I nosc ą jugą bėn, ma lautra scuadra fova plu sterscia y l ne nie stat nia da n fé. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Julian Kostner, Matthias Perathoner, Maximilian Moroder, Marcel Comploi y Nicolas Andriolo.
U15 Gherdėina - Val de Flėm 9:3 (2:1, 3:2, 4:0)
N dumėnia ai 4 de fauré ą la U15 jugą n cėsa contra l Fiemme. L Gherdėina ne ą nia scumencią bėn se giapan bel riesc do 2 menuc n gol. Ma da dedņ ąi jugą drėt bel deberieda y ą fat na bona partida, vencian cun merit per 9:3. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (4), Leo Rabanser (2), Andrej Kostner, Ben Linder y Tommy Delucca.
U17 Gherdėina - Kaltern 7:1 (2:1, 2:0, 3:0)
Partida scialdi bona da pert dla scuadra dla U17 n sada ai 3 de fauré. L Gherdėina ą drucą ite l averser te si chert tan che ntan duta la partida, vencian saurģ per 7:1. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Tobias Moroder (2), Lucas Glück, Tobias Fill, Leo Messner, Giordan Insam y Gabriel Stenico.
U19 Torino - Gherdėina 1:9 (0:2, 0:3, 1:4)
Vencił saurģ ą nce la U19 n dumėnia ai 4 de fauré a Torino. Nce sce n valgun jugadėures fova dessegur mo stanc da n sada, davia che i ie ruvei de reviers tert da Feldkirch cun la prima scuadra, fņvel na partida saurida contra n averser dėibl. N ą for jugą cun cater linies y vencił sėch per 9:1. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Damian Bergmeister (3), Diego Glück y Andreas Vinatzer (2), Bean Schmalzl y Tobias Moroder.
La proscima partides di jėuni n cėsa: N sada ai 10 de fauré dala 12.00 fajerą la U13 contra l Toblach y n dumėnia ai 11 de fauré dala 17.30 jugherą la U19 contra l Eppan.


text:
Ils 17 da matg avess il suveran da Flem gì da decider davart l'avegnir dal center da sport Prau la Selva. Uss ha la suprastanza dentant decis da spustar la votaziun, sco quai che la Südostschweiz scriva.
Motiv per la decisiun saja la sditga da la radunanza communala dals 23 da mars. I na saja era anc betg segir sche la radunanza communala dals 11 da matg vegn manada atras. Cunquai ch'ina u l'autra da questas radunanzas avess er tractà il tema Prau la Selva, ed i saja impurtant d'avair avant la votaziun questa radunanza cun ina orientaziun, saja la votaziun stritgada.


text:
Nsenië leteratura ladina te scola
Te si “Poeti ladini contemporanei” cunsiova Walter Belardi de fé mparé adamënz ai sculeies la miëura cumposizions letereres ladines, speran che la scola pudësse fé nascer chëla fluridura leterera che garantësc l daunì dla mendranza ladina.
Belardi cuntestea sanbën che n posse purté inant na cultura ladina mé tres l’ ert visuela o la mujiga y dantaldut dijel che mé la leteratura possa vester l spiedl dl lingaz, che ie l emblem prinzipel y fundamentel de n popul. L unirà dit da pert de nosc nsenianc de ladin dla scoles autes che cun mé doi ëures de lezion al’ ena ne iel nia mesun fé nce mo leteratura ladina.
N muessa co-respunsabilisé duc i nsenianc de nosta scoles nce per l ladin. Tl sistem paritetich vëniel tan metù l azënt sun l fat che uni lezioni e nce lezion de lingaz, ma nchinamò an udù chësc plutosc per l tudësch y l talian. L ladin ie pu mé unì udù, ora dla lezions de ladin, coche mesun de spiegazion sce n ne ntënd nia velch, na cossa che vën ben dant dinrer tla scoles autes…
Tres la cumparazion dla leteratures de duta la rujenedes de scola iel mesun purté ite nce la leteratura ladina te n discurs plu lerch, fajan cunfronc ntressanc danter tendënzes, muvimënc, stilems y persunaliteies . N Felix Dapoz possa unì ntendù miec ala lum dl espressionism tudesch: l fossa ntressant jì a crì analogies tla metafores o tl lessich danter, dijon Dapoz y Gottfried Benn o Trakl…
Traté Max Tosi ora dl context dl simbolism o dl decadentism europeich ie dassën limitatif. Canche tla lezion de talian vëniel tratà Pasolini, fossel l’ ucajion per traté nce la poejies furlanes de chësc autor, chieran povester la fazion de chesc scritëur y regist danter i scritëures ladins aldidancuei. L ne ie nianca rie abiné similitudines danter n autor juvenil coche Ivan Senoner y, dijon i scritëures juvenilisc’ talians, coche Britti, da chei che l tol povester si ispirazion.
Tl traté la leteratura ladina da aldidancuei te nosta scoles, fossel de gran utl se juvé nce di tesc’ dla grupes pop y rock ladines plu ntressantes. Vel una se meritëssa zenz’ auter de unì tëuta n cunscidrazion, sibe per la idees, sibe per l lingaz. Tlo fossel sanbën da intensifiché la culaburazion cun l nseniamënt dla mujiga. Nce la union danter mujiga y poesia dëssa unì ejamineda, p.e. te produzions atueles coche chëles de Fabio Chiocchetti, p.e. “Nchersciadum”. La tratazion de tematiches plu atueles, coche l protest soziel (p.e. Josef Kostner) o la tematiches feminiles, la situazion di jëuni etc. pudëssa ti jì ancontra a na majera azetanza dla leteratura ladina danter i sculeies.
Dassën mpurtant fossa che l ladin unissa deplu tëut n cunscidrazion ti majeri proiec de scola, p.e. canche n fej na rapresentazion teatrala o n musical o na majera nrescida.Tlo an mo da superé na certa gerarchia interna te scola che fej n ranking tler danter rujenedes prinzipeles y secunderes. L sculé muessa ntënder che l ladin ie n elemënt costitutif de si identità culturela y nia mé n rest dl passá che vën tenì su per ublianza de “political correctness”.
I nsenianc dla materies letereres pudëssa se coordiné tl cheder dl nseniamënt plurilinguel integrà y crì iust chëla ucajions tematiches de culaburazion che vën dal curriculum. Sce l sculé se rënd cont che n argumënt leterer possa unì tratà avisa tan bën tl ladin coche tla autra gran rujenedes, vën si cuscienza culturela dassën renfurzeda.
Y tlo sons avisa inò ulache Belardi purtova dant si idees, che ntlëuta, dan passa trënt’ ani, ratova nce ël mo utopistiches.


text:
La tractanda d’ina meglra collavuraziun stoppia finalmain vegnir sisum las glistas da duers, ha ditg il vicechancelier tudestg envers la gasetta «Bild». L’investigaziun da terror stoppia survegnir la medem’impurtanza sco avant onns la liberaziun da bancas ni la crisa da la Grezia.
Evitar il svilup da ghettos
Dapi onns vegnia proclamà da meglierar il barat da datas, ma i vegnia lavurà vinavant senza midar insatge ed ils stadis na barattian betg datas, ha crititgà Gabriel.
Gabriel ha fatg attent ch’ils attentats da Paris e Brüssel na sajan betg vegnids commess d’immigrants. Ils terrorists sajan naschids e creschids si en Frantscha e Belgia. Quest fatg mussia ch’ins stoppia evitar ghettos sco quai ch’i saja il cas a Paris ed a Brüssel.
RR novitads 06:00


text:
Omadus cussegls avevan gia approvà la lescha federala per meglierar la cumpatibilitad da tgirar confamigliars e lavur. Il Cussegl naziunal ha uss il mardi an eliminà ina differenza. La midada da la lescha è uschia pronta per la votaziun finala a la fin da la sessiun.
Finanziaziun cun urden da cumpensaziun dal gudogn
Geniturs dad uffants ferm malsauns ubain che dovran tgira suenter in accident han da nov il dretg sin fin a 14 emnas congedi pajà. Il geniturs pon reparter quest congedi libramain tranter els e quai durant 18 mais. Ils geniturs pon prender singuls dis liber u l'entir temp vi dal toc.
Finanzià vegn quest congedi per tgirar uffants da l'urden da cumpensaziun dal Gudogn (EO). Il Cussegl federal quinta cun custs da total 75 milliuns francs ad onn. La tariffa da la urden da cumpensaziun dal gudogn na sto perquai però betg vegnir auzà.
10 dis per tgira da confamigliars
Per la tgira da confamigliars sco er partenaris e partenarias da vita ha il parlament lubì fin a 10 dis pajads. Per eveniment pon pertutgads prender fin a trais dis liber.
Ils cust per l'economia per quels dis da congedi stima il Cussegl federal sin 90 fin 150 milliuns francs ad onn. En quest custs èn er gia cuntegnids ils custs per remplazzament al lieu da lavur.
RTR novitads 12:00


text:
John Kerry
John Forbes Kerry, cgnusû méj cuma John Kerry (Aurora, 11 ad Dicémbar dal 1943, a s lèś /dʒɑn ˈkɛri/ in ingléś) 'l è 'n avucàt e pulìtig americàṅ, mémbar dal partî demucràtic, 68śum segretàri 'd stat e senadōr dal Massachusetts da 'l 1985 a 'l 2013.
Catòlig e laureâ in siénsi pulìtighi a l'università 'd Yale, 'l à cumbatû in dla guèra in Vietnam c'n al grâd ad tenènt.
In dal 2004 'l à vins cóntar Howard Dean e John Edwards, sarnî pò cuma vice, a 'l primàri dal sò partî dvintànd acsè al candidâ demucràtic a presidènt di Stat Unî ma in dgl'Elesiòṅ presidensiàli americàni dal 2004 al sò rivàł republicàṅ, George W. Bush, 'l al bat p'r un migliòṅ ad vōt a 'l incìrca (50.7% cóntar 48.3%) e 286 a 251 in di grand eletōr.
Al 21 ad Dicémbar dal 2012 al vîṅ numinâ segretàri 'd stat par Barack Obama a 'l sò secónd mandâ, tulénd al pòst dl'Hillary Clinton.


text:
Emprim agid
Las emprimas 48 uras fan tut la differenza
- Na as laschai betg pigliar da la panica.
- Contactai il pli spert pussaivel in expert da la conservaziun.
- Agì l'emprim per las collecziuns las pli impurtantas.
En cas d'incendi, d'inundaziun u da terratrembel èn era ils portatuns en grond privel. Ils donns ils pli frequents èn la defurmaziun, la decumposiziun chemica e la destrucziun da las surfatschas.
Las sperditas en consequenza da situaziuns extremas derivan principalmain dals donns fisics vi da las materialias. Blers donns pegiureschan dapli temp che passa, perquai èsi impurtant d'agir il pli spert pussaivel suenter l'eveniment extrem ed avant l'emprima tentativa da reproducziun. Uschiglio poi dar donns permanents ch'en generalmain menders ch'ils donns da l'eveniment stess.
Las lavurs da recuperaziun e da nettegiament ston vegnir executadas da persunal qualifitgà. Suenter in accident ston ins convocar in expert professiunal. Dalunga ch'il lieu da l'accident è segirà ston ins allontanar ils portatuns per evitar ch'i dettia ulteriurs donns e contaminaziuns.
En il casch'il donn stat en relaziun cun auas contaminadas sto il persunal participà al salvament purtar vestgadira da protecziun. Ils portatuns ston vegnir transportads cun quità, en recipients da plastic u en chartuns cun en bustas da plastic, adina en posiziun verticala per betg strapatschar las surfatschas registradas.
En il cas d'ina contaminaziun cun substanzas chemicas liquidas na betg modifitgar la posiziun e na betg volver ils portatuns, damai che quai pudess contribuir a la diffusiun dals liquids. Il portatuns ston vegnir protegids da squass cun ina pulstrada ed isolads dad oscillaziuns da temperatura.
Ils portatuns vegnids bletschs èn particularmain suttamess a l'isada. En 24 uras sa po furmar muffa. Per evitar l'infecziun èsi necessari da conservar quest material en in ambient fraid e sitg enfin ch'ins po recuperar las infurmaziuns. Avant che setgentar els ston ins eliminar las particlas da polluziun. Per nettegiar ston ins utilisar mo aua fraida destillada u demineralisada.
Cun excepziun da las signaturas e d'autras etichettas èsi necessari da prender davent tut il material accumpagnant da palpiri bletsch uschè spert che pussaivel per evitar accumulaziuns d'aua e pussiblas furmaziuns da muffa. Ultra a la muffa exista era il privel da l'oxidaziun da las rasadas da metal.
En cuntrari al chartun na pon ils portatuns bagnads betg vegnir ni schelentads ni setgentads. Ins sto evitar da setgentar els cun ina funtauna da chalur. Ins na po betg tadlar portatuns bagnads u gia setgentads avant ch'els n'èn betg vegnids analisads da persunal tecnic qualifitgà.
Las particlas sitgas, sco per exempel il fulin suenter in incendi u la pulvra causada d'in terratrembel, sa spartan en l'ambient e pon vegnir eliminadas facilmain cun squittar aua. Ins sto conservar ils portatuns contaminads da questas particlas in lieus isolads fin che las acziuns da nettegiament da l'aria èn a fin. Na betg eliminar questas particlas sin ils portatuns cun liquids. Na betg avrir ni ils emballadis ni ils recipients exposts avant ch'ins n'ha betg eliminà il ristg d'ina contaminaziun tras particlas sitgas. Il material che sa chatta en ils recipients n'è forsa betg vegnì contaminà.
Per in nettegiament profund da bindels poi esser necessari da pigliar els giu dals spols, forsa ston ins era demontar las bobinas, las cassettas u las cartuschas per pudair las nettegiar u substituir. In bindel prendì giu dal spol è particularmain fragil e po vegnir pulì exclusivamain da persunal instruì e na po betg vegnir girà si puspè u tadlà u magasinà avant d'esser cumplettamain nettegià.
Avant che vegnir magasinads, reproducids u nettegiads ston ils portatuns vegnir acclimatisads en in local aposta en cundiziuns ambientalas stabilas.
Ultra da las periclitaziuns evidentas per ils portatuns en cas d'eveniments da catastrofa, è en privel era la controlla archivistica dal material. Las signaturas e las infurmaziuns collecziunadas sin las etichettas, sin ils recipients u sin ils emballadis pon svanir, perquai èsi impurtant da sa deditgar particularmain era a la recuperaziun da questas infurmaziuns. Sch'in portatun vegn separà da ses recipient original durant il process da nettegiar ston ina adina guardar ch'el restia identifitgabel univocamain.


text:
Campanin
El campanin (pl. campanitt) o campanil (in Lombardia oriental, in Val Bregaja e a Pos'ciav) o, in del dialett leventines, ciocchee (parnonzia: [tʃu'kej] o [tʃy'kej][1]) l'è ona torr che de norma la se troeuva arent a ona gesa, e che la gh'ha dent voeuna o pussee campann (che ghe dann el nomm). Ona quai gesa la gh'ha anca pussee d'on campanin (per esempi, Sant Ambroeus a Milan).
I campanitt poden vess taccaa o destaccaa del rest de la gesa.
In tra i campanitt pussee cognossuu a regordom la Torr de Pisa, el campanin de San March a Venezzia e, in Lombardia, el Torrazz de Cremona.


text:
Profitar da las investiziuns en l'infrastructura da viafier duai er il chantun Grischun. Uschia èsi planisà da modernisar la staziun da Landquart e bajegiar in perrun communabel da la Viafier retica e da las Viafiers federalas. Plinavant duai il tschancun da la Viafier retica en il Partenz vegnir bajegià ora – tranter auter cun in tunnel a Fideris. Cun questas mesiras duai la punctualitad dals trens vegnir meglierada, cunzunt quai che pertutga las colliaziuns vers Turitg u Son Gagl. Il project da svilup strategic 2035 duai ultra da quai meglierar l'infrastructura da tren sin la lingia dal Bernina tranter San Murezzan e Tirano.
Tut en tut duain vegnir investì prest 180 milliuns francs en l’infrastructura da la viafier en il Grischun.
Probabel en la sessiun da stad tracta il Cussegl naziunal la fatschenta.
RR novitads 12:00


text:
Double Tap
Double Tap (Dópi tîr), cgnusû in Itàglia anc cuma “Il segno del killer” o cuma “Doppio tiro”, 'l è 'n thriller 'd asiòṅ dal 1997 ad Greg Yaitanes girâ a Los Angeles c'n un budget stimâ 'd òt migliòṅ ad dòlar.
La sò culòna sunóra l'è stada scrita p'r al cantànt Moby.
Sunt
Cypher (Stephen Rea) 'l è rivâ da pôc a Los Angeles e par campàr al śéga i prâ par sènt dòlar. Al sgnōr Fung Suk (Michael Paul Chan) 'l è 'n malandrèṅ dla màfia cinéśa ch'al gh'à di lucài a luś rósi ma ch'al fà anc di tràfic ad bèsi muśnènt da Hong Kong. L'agìnta d'l FBI Katherine Hanson (Heather Locklear) la próa a insfilsàr-'s in dla sò urganiśasiòṅ p'r andàr-'g a fónd ma na sira, mént'r i dascóran 'd afâr, a riva lè Cypher ch'al fà fóra lò e i sò óm tirànd-ag dū cōlp in cô, lasànd in vita lē.
I sò culéga pulisiòt Hamilton (Mykelti Williamson), Burke (Kevin Gage) e Rodriguez (Robert LaSardo) i 'l crédan òṅ ch'al vaga in gir a far-as giustìsia da par lò parchè al masa sōl dla bruta gint, na sinquantìna a vgnir a 'dès e mai di pulisiòt, e pò al gh lasa sèmpar lè 'd intór'n un śampèṅ ad cunèṅ. La Katherine, ch'la s divertìs a far di puzzle in dal tèmp lìbar, la pénsa invéci ch'al sia òṅ pagâ p'r al traficànt ad dròga mesicàṅ Johnny Escobar (A Martinez), òṅ ch'al s la fà rivàr lugàda in dla pansa di nimài, ma a n è pròpria minga acsè parchè Cypher al fà fóra anc chi lò. In tut al manéri 'l è ciàr che c'l óm misterióś là al gh l'à c'n i spaciadōr più impurtànt dla sità. Dòp i “grugn śai” e i “latinos” adès i gh càl'n i négar, Ulisse Jones (Terrence Howard) par dir-'n una. Chi lò al s bèca dū cōlp da 'n buś fat in dal pavimènt da 'l piàṅ ad sóta.
Cypher 'l è 'n èx pulisiòt, adès sasèṅ a pagamènt ma sōl ad bruti parsòni, di scaravàś e dal simśi a sò dita. 'L ùltim a dar-ag 'n incàrag 'l è stâ Nash (Peter Greene). Cypher l è sèmp'r andâ a barsàj sicûr a part un sèrt Fischer (Richard Edson) ch'al l'à fata franca parchè al gh'iva 'n pès ad fèr inciuldâ in dal crani da i tèmp dla guèra ch'al 'l iva prutèt. 'L óm al cònta a la Katherine che Cypher al gh'iva dit ch'l al vliva masàr parchè al s éra ciulâ la fiōla 'd un sò vśèṅ ad cà. Par ciamàr-'l a gh'è da rispónd'r a di anùnsi che lò al mét in si giurnài par di servìsi ad diśinfestasiòṅ. La pulisiòta la n pèrd minga tèmp e la gh dà apuntamènt in un bar dgénd-ag ch'l'è armàśa cuntènta dal sò lavōr fat c'n i cinéś. Qvél ch'la Katherine la n sà briśa 'l è ch'la gh'à 'n óm ad Nash in di garét, Nunns (Greg Collins).


text:
PlayStation 4
La PlayStation 4 a l'è una console di videosgioeugh de la serie PlayStation sortida a fin 2013 per sostituì la PlayStation 3. Part de la generazzion quella de vot, la gh'ha 'me competizzion el Wii U, el Nintendo Switch e la Xbox One.
El sistema l'è fondad in su 'na version de FreeBSD, ciamada Orbis OS, e l'è minga retrocompatibel nativament cont i alter PlayStation, foeura che per di titol de la PlayStation 2 che poden vesser emulad. In tra i accessori per la console gh'è la PlayStation Camera e 'l PlayStation VR.
La gh'avarà 'me sucessor la PlayStation 5 e la sarà desmetuda in del 2023.
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su PlayStation 4


text:
Saraval (VC)
Saraval (Seraval in Piemuntes; Serravalle Sesia in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 5 114 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 20,4 km² e ona densità de popolaziun de 251 ab./km².
El paes el se tröva in de la Valsesia e l'è nassüü in del 1927 da l'üniun di vegg cumün de Saraval (che l'ha cunservaa el sò nom), Burnaa e Vintebi. Ultra a quei trii center chì, a esisten anca i fraziun de Gatera e de Piann. Saraval la cunfina cun la Pruvincia de Biela (cumün de Crevacör e Sustegn) e cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Grignasch, Praa e Rumagnan).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Saraval l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ils confamigliars da persunas dependentas d’alcohol duajan vegnir cuntanschds cun l’acziun «Posta en buttiglia», che ha lieu il 19 da matg 2016 a chaschun dal «di naziunal davart ils problems d’alcohol».
Tenor il chantun Grischun van mo 4% confamigliars da persunas dependenzas per agid, e quai saja il motiv daco ch'i vegnia sa concentrà quest onn sin ils confamigliars.
En lieus elegids en il chantun vegnan repartidas ils 19 da matg radund 10'000 buttiglias cun in messadi, co reagir sche ins ha dependents d'alcohol en l’atgna famiglia. Ultra da quai cuntegna il fegl sgulant infurmaziuns davart ils posts da cussegliaziun chantunals e regiunals.
RR actualitad 17:00


text:
Quellas sa basavan sin contingents a partir dal 2018 ch'i n'astgass gnanc dar tenor la lescha federala davart abitaziuns secundaras. Quai ha la dretgira administrativa dal Grischun decidì ed uschia dà raschun al plant da la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada e da plirs vischins.
Per 6 da 10 cas n'exista uschia nagina lubientscha da construcziun legala da la vischnanca da Zuoz. La vischnanca ed ils pertutgads han anc la pussaivladad da far recurs tar il Tribunal federal.
RR novitads 16:00


text:
Tenor Draghi haja la polizia confiscà material da la Banca centrala europeica. La Banca centrala europeica veglia examinar tge mesiras giuridicas ch'ella possia prender, ha ditg Draghi mesemna saira. Il cas cuntrafetschia als dretgs da l'Uniun europeica.
La polizia slovena reproscha a l’institut d’emissiun irregularitads durant ch'il sectur da bancas sloven era vegnì sanà l'onn 2013. Tenor indicaziuns uffizialas ha la polizia perquirì quatter edifizis da l'institut en la chapitala Ljubljana.
RR novitads 06:00


text:
Las pendicularas da Sursaissa Mundaun èn vidlonder da realisar il «Masterplan Mundaun», in program da modernisaziun ed engrondiment dal territori da skis da las vischnancas Sursaissa-Mundaun e Lumnezia. Quai plan preveda era ina nova colliaziun cun duas sutgeras da Misanenga enfin Stein. Quellas duas sutgeras duain remplazzar ils dus runals Misanenga-Untermatt ed Untermatt-Stein sco era la sutgera Kartitscha-Stein, tut installaziuns che èn vegnidas en ils onns.
Emprim pass: sutgera tranter Misanenga ed Untermatt
L’emprim vegn realisà anc questa stad ina sutgera da 4 tranter Misanenga ed Untermatt. Ella remplazza il runal existent che è vegnì bajegià l’onn 1976. La nova sutgera è accuplabla e maina ils skiunz davent da Misanenga, la staziun da val sa chatta gist sper il Rufalipark, en pauc sur 3 minutas e mez a Untermatt, 264 meters pli ad aut.
La secunda sutgera da Untermatt enfin Stein duai vegnir realisada tenor Josef Brunner, il president dal cussegl d’administraziun da las pendicularas, la stad 2018. Ils custs totals per las duas sutgeras muntan a 15 milliuns francs; 5 milliuns per Misanenga-Untermatt e 10 milliuns per Untermatt-Stein. La finanziaziun succeda cumplettamain entras las pendicularas, quai cun agens meds, cun emprests da bancas ed in sustegn finanzial da la Confederaziun e dal chantun en furma d’emprests senza tschains d’ina durada da 10 onns.
RR novitads 07:00


text:
La nova equipa dal EHC Cuira e cumpletta. Suenter che numerus giugaders han bandunà l’equipa che dat la proxima stagiun en la nova «Swiss Regio League» ha l’equipa da la chapitala grischuna stuì furmar ina nova equipa. Cuira ha engaschà nov giugaders novs, supra pli ha l’equipa promovì quatter agens juniors en l'emprima equipa.
L’equipa stat uss. Da principi en tut ils transfers giugaders che nus vulevan per Cuira.
Cun in'equipa ch'è per ina gronda part nova, cumenza per Cuira il settember l'aventura en la Swiss Regio League. La nova liga duai sa plazzar tranter l’emprima liga, nua che Cuira ha dà fin la stagiun passada, e la liga naziunala B. Il nivel da la nova liga vegn perquai ad esser anc in pau pli auta che fin da qua. Cuira s’allegra dentant sin la nova sfida che cumenza mez settember.
RR sportissimo 17:00


text:
Ils 25 da settember 2016 la populaziun ha votà davart l'iniziativa dal pievel «AVSplus: per ina AVS ferma».
Da tge sa tracti?
L’iniziativa dal pievel pretenda d’auzar per 10 pertschient tut las rentas da vegliadetgna actualas e futuras da la AVS.
La dumonda da votaziun
Vulais Vus acceptar l’iniziativa dal pievel «AVSplus: per ina AVS ferma»?
Recumandaziun a las votantas ed als votants
Il Cussegl naziunal ha refusà l’iniziativa cun 139 cunter 53 vuschs ed 1 abstenziun, il Cussegl dals chantuns cun 33 cunter 9 vuschs ed 1 abstenziun.
Documentaziun
Explicaziuns dal Cussegl federal
Links
Co, nua, cura? – Infurmaziuns utilas per las votantas ed ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Cura stoss jau trametter mia votaziun per correspondenza? Tge duai jau resgurdar cun emplenir il cedel da votar?
Ultima midada 17.06.2019


text:
Normes giuridiches: aspec linguistics y tecnica de legislazion
I ufizies elaburea – suvënz do avëi fat n gran lëur danora – na pruposta per n decret o na lege provinziela. La cuestions che reverda l cuntenut ie unides tlarides, i nteresc defrënc ie unic tëuc n cunscidrazion, la pruzedures y la realisazion ie unides valutedes n cont de si fazion y efizienza. L lëur dl ufize che à scrit la lege ie per ntant finà. Śën iel d’autri che muessa lauré lessù cun si cumpetënza: La giuristes y i giurisć dla Repartizion 3 ejaminea l test dal pont de ududa giuridich, i y la culaboradëures dl Ufize Cuestions linguistiches revijiunea l test dal pont de ududa linguistich, a dì de „coche prima persones da dedora“, al post de duc chëi y duta chëles a chëi che l test ie adressà. Dan che l test dla lege ruva tl Ufize Afares istituzionei vëniel revijunà interdisziplinermënter, n iede dal pont de ududa giuridich y dla tecnica legislativa y dadedò dal pont de ududa de si curetëza linguistica.
Lingaz aministratif daujin ai zitadins y ala zitadines
La rujeneda dl’aministrazion y dla leges
La rujeneda giuridica y dl’aministrazion ne daussa nia vester na rujeneda sucrëta che mé n valguni ntënd. Tres la rujeneda dëssel unì crià n raport de crëta danter l’aministrazions y i zitadins y la zitadines. Tres la rujeneda dëssel unì trat n puent danter l dedite y l dedora dl’aministrazion. Manco che la rujeneda ie cumplicheda y plu saurì che la comunicazion possa garaté – problems de cumprenscion vën stluc ora dantaprima. Per l’aministrazion gauja formulazions cumplichedes o puech tleres truep lëur n plu che ne muessa nia vester. Y nce ala zitadines y ai zitadins fejeles pierder tëmp y ie monce da dessëné.
La rujeneda dl’aministrazion muessa vester prezisa. Perchël ne possela nia renunzië al’adurvanza de elemënc spezialistics y tecnics.
Dal’autra pert dessëla unì ntenduda da duc y da dutes (ora che sce mé na categuria limiteda de esperc ie adresseda cun l test n cuestion).
A chësta moda ie l lingaz dl’aministrazion for te n raport de tenscion danter rujeneda spezialistica y ntendimënt generel.
L Ufize Cuestions linguistiches ulëssa purté pro a smendrì chësta tenscion: nosc cuntribut sta tla revijion de normes giuridiches y tl cialé che les sibe l plu tleres puscibles y mpò prezises y drëtes te si cuntenut: la prezijion y la curetëza sta for al prim post.
Perchël verificons dantaldut normes giuridiches sun dumanda di ufizies provinziei singui, ma nce brosciures, formuleres y nsci inant – acioche i sibe tleres y saurì da ntënder.
Son gën a despusizion de duc chëi y duta chëles che scrij normes giuridiches y tesć aministratifs adressei a na zitadinanza plu lergia.
N cunlaurazion cun l Ufize svilup personal mët nosc ufize a jì cursc per dependëntes y dependënc provinziei sun la tematica „Bürgerfreundlich formulieren/burocratese no grazie“ sun la maniera de scrì tlera y manco cumplicheda. Deplù nfurmazions n chësc cont giapëis diretamënter te nosc ufize.
1. Livel dl test:
- Tenì cont dla persones a chëles che l test ie adressà: chi liej pa l test? Ntënd pa chësta grupa de persones l test?
- Messaje: cie uelen pa dì cun l test?
- Travert dl test: cie dëssa pa unì arjont cun l test?
2. Livel dla frasa:
- Formulé frases curtes! Frases longes ie suvënz ries da liejer y da ntënder!
- Costruzion dla frases scëmpla: no fé costruzions cumplichedes!
- Se nuzé dl atif mpede dl passif: l ie plu saurì da liejer y plu da vivanda.
- Se nuzé de formulazions positives schivan l’acumulazion de negazions: i/la letëures muessa pudëi analisé cun si pensier l test, cialé de schivé melntendimënc!
3. Livel dla parola:
- se nuzé de paroles che vën generalmënter adurvedes y ntendudes. Plu che l publich ie ampl y plu scëmpl che dassessan scrì!
- Verbs mpede sostantifs. Tesć, te chëi che l ie massa sostantifs ie scialdi pesoc!
- Ne se nuzé no de massa paroles furestes sce l nen ie nce de teles tla rujeneda te chëla che n scrij
- Schivé formulazions astrates; les cumplichea l test y ie de rëm per l ntendimënt
- Schiché abreviazions; nëus savon cie che ie minà, nosc /nosta letëures povester nia
- Se nuzé sciche l toca de paroles spezialistiches – n cajo les splieghé (aldò dla grupa adresseda)!
- Adurvé na terminologia unificheda: adurvé te n test la medema parola per la medema cossa, ora che sce l se trata de eserzitazions stilistiches te n’opera leterera. Na terminologia che muda ie na funtana de melntendimënc.
- Se nuzé dl drë tonn: dassëssan adressé i zitadins y la zitadines coche ulessan che n scrijëssa a nëus!
- Schivé l stil burocratich: l ie da zacan y dà la mprescion de traté la persones da lassù ju. Ulessan vester n puent danter l’aministrazion y la zitadines y i zitadins, y cialé che l’aministrazion sibe plu daujin ala jënt!
Revijion linguistica dla normativa giuridica
Revijion de normes giuridiches
- Canche fajon la revijion de tesć dal pont de ududa linguistich se damandons:
ie pa l test formulà a na maniera tlera?
- ie pa l test partì su a na maniera che n se giata ora dut cie che n chir?
- vën pa la terminologia adurveda a na maniera unitera y iela pa de adurvanza generela?
- possa pa i fac unì purtei a esprescion a na maniera plu scëmpla?
- ne ie pa cërta formulazions povester nia tleres assé o dales’a ucajion a de plu nterpretazions?
- iel pa tl test pertes che ne muessa nia vester?
- mancia pa cër elemënc tl test?
- ie pa l test uniter? Ie pa la normes liedes a livel gramatichel, logich-linguistich y a livel de cuntenut?
Oradechël metons verda che la verscions de n test te uni rujeneda ti vede ala zitadinanza a na maniera valiva y che les respuende al’adurvanza y ai bujëns efetifs dla trëi grupes grupes linguistiches:
Curespuend pa la formulazions ala adurvanza dla rujeneda de uni grupa linguistica o dala pa la mprescion de vester tradujeda?
Pon pa splighé de mëndra defrënzies de senificat che ie da usservé te n cunfront di tesć? Ciuna formulazion ie pa miëura o plu prezisa?
L Ufize che à laurà ora la norma giapa pona nosta prupostes de mudamënt che ne ie nia da ntënder coche cumedures, ma coche cuntribut de discuscion y puscibltà de n tlarimënt. Na tel culaborazion danter ufizies ne ie nia for saurida: I esperc y la espertes à laurà giut per ruvé a formulazions adatedes. Leprò vën suvënz mo na gran prëscia. Truepa formulazions ie l resultat de cumpromisc zic y ne possa bele perchël nia unì arzichei.
De majera mpurtanza dassëssa a uni moda for vester l fat che l test sibe tler y drët te si cuntenut – y chësc ie chël che l’aministrazion provinziela cëla de garantì per renfurzé la crëta di zitadins y dla zitadines. Per n travert tan mpurtant ie chësc mpëni y l nvestimënt de ressurses zënzauter giustificà.
N cont dla tecnica de legislazion se tën l'Aucatura a cie che ie udù danora tla diretives de tecnica legislativa (zirculera dl diretëur generel di 02.01.1997 (Link estern)).
La normativa dl’aministrazion provinziela ne dëssa nia mé vester prezisa, ma la dëssa nce unì ntenduda dala grupa respetiva de persones a chëla che la ie adresseda. Duc y dutes dëssa pudëi ntënder n test adressà a d’ëi zënza l aiut y la „traduzion“ da pert de n giurist.
I cursc d’ajurnamënt che l’aucatura ti pieta ai dependënc publics y ala dependëntes publiches dëssa purté pro a ressolver l problem bele dal scumenciamënt, fajan a na moda che chi che scrij tesć normatifs y aministratifs giape cunsëies per formulazions plu tleres y plu daujin ai zitadins y ala zitadines. L curs de ajurnamënt „Bürgerfreundlich formulieren- Legistik/Burocratese no grazie-tecnica legislativa“ ie metù adum da doi modui te chëi che l vën tratà l aspet linguistich (Ufize Cuestions linguistiches) y l aspet legal/tecnich-legislatif (Direzion dl'Aucatura).
I cursc d’ajurnamënt per dependënc provinziei y dependëntes provinzieles vën urganisei dal Ufize Svilup personal (Link estern).
Leteratura:
- Arbeitshandbuch Bürgerfreundliche Verwaltungssprache (Bundesverwaltungsamt - Deutschland)
- Manuale di stile, a cura di Alfredo Fioritto, Dipartimento della Funzione Pubblica, il Mulino, Bologna 1997
- Direttiva sulla semplificazione del linguaggio dei testi amministrativi, Dipartimento della Funzione Pubblica, maggio 2002
- Direttiva sulla semplificazione del linguaggio delle pubbliche amministrazioni, Dipartimento della Funzione Pubblica, ottobre 2005
- Guida alla redazione degli atti amministrativi, Istituto di teoria e tecniche dell'informazione giuridica del Cnr e Accademia della Crusca, 2011


text:
Sant Andreja
El Sant Andreja (gregh: Avδpέaς; Betsaida, 6 p.d.C. - Patrass, 30 de november del 60) l'è staa on apostol del Signor.
L'è veneraa 'me sant de la Gesa Catolega e de quella Ortodossa.
Vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quell che semm de lu el toeuvom su del Noeuv Testament e de la tradizzion cristiana di primm secoi.
L'Andreja l'era fradell del San Peder e, come lu, el faseva el pescador in Galileja (l'era nassuu a Betsaida, un paesoeu de la region). El saria staa el primm di discepoi ciamaa del Gesù, semper insemma al sò fradell. Prima ghe andaven adree al San Gioann Batista.
In di Vangeli a l'è present in vari moment important de la vita del Signor, inscambi in di Att di Apostoi l'è poch present.
L'Usoeubi de Cesareja el dis che l'ha viaggiaa in Asia Minor per menà in gir el Vangeli. Segond la tradizzion, l'è staa lu a fondà la diocesi de Bisanzi, che poeu la saria deventada la sede del Patriarcaa de Costantinopel, el pussee important del cristianesim oriental.
Dopo tanto girondà, el saria staa martirizaa a Patrass, in Grecia. La tradizzion, gemò a partì di Att de Andreja (citaa del San Grigoeu de Tours), la dis che l'è staa miss in cros, ma minga 'me quella de Gesù, a forma latina: ma cont ona a forma de X, e che de alora la vegna ciamada "cros de Sant Andreja"; la scerna de doperà quella cros chì la saria stada proppi soa, perchè 'l credeva de vess minga degn de morì a l'istessa manera del sò Maester.
Patron[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sant Andreja, regordaa el 30 de november, e l'è patron de la Scozzia, de la Russia, de l'Ucraina e de la Grecia.
In Lombardia, Sant Andreja l'è patron de Albaree (PV), Bracca, Brunaa, i Cà, Cavralba, Carugaa, Castana, Cazzan, Ciur (con San Jacom), Crespiadega, Fin (BG), Icurz, Iss, Mairan, Malegn, Massalengh, Mornigh, Pescheroeu, Pioltell, Pompian, Premol, Sangian, Stroza, Suis, Tisengh, Varan, Villa d'Adda, Zaa, Zanell, Zel Bon Persegh e Zet.


text:
Il capo tiragols da la qualificaziun, Lewandowski, spetga anc sin ses emprim gol en la fasa da k.o.
La Pologna va cun blera confidenza en sasez en il gieu da quartfinal. L’equipa ha gudagnà en la qualificaziun per l’Euro encunter il campiun mundial, la Germania. Er durant il turnier ha la Pologna fatg ina buna figura encunter la Germania. Avant 2 emnas ha la Pologna giugà in pari encunter la Germania.
Il Portugal conuscha dentant las fermezzas da la Pologna ed e segir pront per il duel da quartfinal.
RR actualitad 17:00


text:
Tenor il president communal Duri Blumenthal è l'apero da Bumaun in impurtant termin en l'agenda da la vischnanca. I saja ina pussaivladad da dar ina baterlada e discurrer sur da quai che curra e passa.
Era ils giasts da vacanzas apprezieschan l'apero da Bumaun che la vischnanca Lumnezia organisescha per pudair emprender d'enconuscher in pau ils indigens e per survegnir infurmaziuns da la vischnanca. Pli pauc vegn nizzegià l'apero per pudair discutar davart quai che na plascha betg en vischnanca. Insumma para quai - almain tar ils giasts preschents - betg dad esser in desideri. Els sa sentan bain ed èn cuntents cun la vischnanca. Els vegnian prendids serius, e la vischnanca fetschia bain sia lavur e cun la precauziun necessaria, hai num dals giasts.
RR actualitad 17:00


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Preparar il plazzal
- preparar il material, ils guaffens ed apparats tenor instrucziuns
- chargiar e segirar ils vehichels, transportar e deponer il material sin il plazzal
- gidar d'installar las maschinas e da segirar il plaz da lavur
Cuvrir ed isolar tetgs
- gidar da far l'elecziun dal dretg material per cuvrir ils tetgs, p.ex. quadrels da tun, plattas da metal u plattamorta
- mesirar las surfatschas dal tetg e far simpels plans
- fixar las subconstrucziuns or da lattas da lain cun agid da struvas e montar material d'isolaziun
- transportar ils quadrels u auter material sin il tetg, gidar ils cuvratetgs / las cuvratetgs da tschentar, adattar e tagliar quels sch'i fa basegn
- enconuscher e resguardar las prescripziuns davart la segirezza da la lavur
- exequir lavurs da finiziun vid chavas e colliaziuns
- rumir ils plazzals e scriver rapports da lavur
Lavurs da reparatura
- renovar e nettegiar ils tetgs, stuppar stgarps
- remplazzar quadrels ruts u auter material
- mantegnair guaffens e maschinas
- dismetter ils ruments a moda adattada a l’ambient
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 21-10-2016 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis
Furmaziun en scola
Curs en bloc a la scola professiunala a Uzwil/SG u Les Paccots/FR
Roms professiunals
- prescripziuns e mesiras davart la segirezza da lavur e la protecziun da la sanadad e da l’ambient
- installaziun da stresas e sistems vi da paraids e mirs exteriurs
- tschentar ils sistems da tetg
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Diplom
Attest federal professiunal "practicist / practicista cuvratetgs AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- enclegientscha tecnica
- sanadad robusta
- flexibilitad corporala
- esser senza sturnizi
- abilitad da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e scolas professiunalas, da l’uniun Polybau sco era da manaschis da la branscha da paraids e mirs d’exteriur d’edifizis
Cuvratetgs AFQ
Practicists cuvratetgs AFP pon frequentar ina furmaziun scursanida sco cuvratetgs AFQ (entrada al 2. onn da furmaziun da basa).
Silsuenter han els las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco cuvratetgs AFQ.
Cundiziuns da lavur
Practicists e practicistas cuvratetgs lavuran en manaschis da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis u en uschenumnads manaschis maschadads (mirs exteriurs d’edifizis e tolaria). Quai èn per ordinari manaschis pitschens u mesauns.
Practicists cuvratetgs pon era lavurar en manaschis d’industria che fabritgeschan products per paraids e mirs exteriurs.
La branscha da paraids e mirs exteriurs gioga ina impurtanta rolla per la strategia d'energia da la Confederaziun. Tar la construcziun u sanaziun d'edifizis contribuescha ella per exempel che quels vegnan pli effizients areguard l'energia. Per persunas dil fatg èn las perspectivas professiunals bunas.
Ulteriuras infurmaziuns
Verein Polybau
Lindenstr. 4
Postfach
9240 Uzwil
Tel: +41 71 955 70 41
URL: www.polybau.ch