text:
Populaziun mundiala
Il term populaziun mundiala denominescha il dumber da persunas che vivan actualmain sin la terra. Medemamain sa laschan far indicaziuns davart la situaziun en temps istorics; quant precisas che quellas èn, dependa da la basa statistica avant maun. En pli vegnan fatgas calculaziuns areguard il svilup futur dal dumber da la populaziun; er qua poi be sa tractar d’extrapolaziuns ipoteticas. Las disciplinas demografia e geografia da la populaziun examineschan il stadi actual, il svilup istoric, la repartiziun geografia e la dinamica da la populaziun mundiala e fan prognosas.
Cun la midada da l’onn 2016/17 cumpigliava la populaziun mundiala radund 7,47 milliardas umans.[1] Las Naziuns unidas (ONU) quintan per l’interval 2015 fin 2020 cun ina creschientscha da radund 78 milliuns umans per onn. Fin il 2050 stima l’ONU che la populaziun mundiala vegnia a crescher sin 9,7 milliardas umans e per l’onn 2100 vegnan prognostitgads 11,2 milliardas umans.[2] Tenor il rapport da la populaziun mundiala da las Naziuns unidas è il cunfin da set milliardas umans vegnì surpassà ils 31 d’october 2011. Da fixar in di concret è be da muntada simbolica; effectivamain è la stimaziun suttamessa ad ina variaziun da ±5 %.[3]
Introducziun[modifitgar | modifitgar il code]
Equaziun da basa[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup da la populaziun sin ina surfatscha geografica resulta
- dal svilup demografic natiral, vul dir da las midadas a basa dal dumber da naschientschas e mortoris e
- dal saldo da migraziun, pia da la differenza tranter immigraziun ed emigraziun sur ils cunfins dal territori ora.
Tar las valurs che resultan sa tracti d’indicaziuns areguard il moviment. En general vala perquai: dumber da l’onn precedent ± ils moviments eruids = dumber actual.
Quotas da creschientscha ed interval da la reduplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La dimensiun da la creschientscha demografica vegn inditgada en procent sco quota (sinonim: rata) da creschientscha (annuala). Tar ina creschientscha annuala da 1,14 % – quai che correspunda a la rata da creschientscha globala calculada per il 2006 – duri ca. 50 onns fin che la populaziun è sa dublegiada, sa chapescha sut la cundiziun che la creschientscha restia durant tut quest temp sin il medem nivel. Munta la rata da creschientscha annuala 2 %, alura sa reducescha l’interval da reduplicaziun sin 35 onns. Tar ina quota da 3,5 %, la quala vegn cuntanschida u schizunt surpassada en intgins pajais, munta il temp da reduplicaziun be pli 20 onns.
Svilup demografic caracteristic[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il svilup tant da la populaziun mundiala sco er dal dumber da la populaziun dals singuls pajais sa preschenta in svilup caracteristic areguard las midadas dal dumber da naschientschas e da mortoris; da quel resulta a lunga vista in decurs specific da la creschientscha. Quest model vegn numnà transiziun demografica e cumpiglia tschintg fasas:
- fasa: A l’entschatta èn tant la quota da naschientschas sco er quella da mortalitad autas; la rata da creschientscha da la populaziun è relativamain bassa e constanta.
- fasa: Sa megliureschan il nutriment ed il provediment medicinal, croda sco emprim la quota da mortalitad. La quota da naschientschas resta però tuttina auta sur ina fin duas generaziuns. Uschia crescha la differenza tranter naschientschas e mortoris fitg ferm, quai che maina ad in augment considerabel da la rata da creschientscha.
- fasa: Tras quai che las cundiziuns da viver èn sa megliuradas e che la moda da viver sa mida, croda la finala la quota da naschientschas, sco che quai è tipicamain il cas en societads industrialas. La differenza tranter naschientschas e mortoris sa reducescha uschia e la creschientscha da la populaziun vegn pli plauna.
- fasa: La quota da mortalitad ha cuntanschì in nivel ch’è constantamain bass e na sa lascha strusch pli sbassar. La quota da naschientschas croda percunter vinavant, uschia che la rata da creschientscha sa sbassa anc adina.
- fasa: Tant la quota da naschientschas sco er la quota da mortalitad èn sa stabilisadas sin in bass nivel; la rata da creschientscha è puspè tuttina constanta sco en l’emprima fasa.
Ultra da quai poi capitar che la quota da naschientschas è pli bassa che la quota da mortalitad; quai po tut tenor avair per consequenza che la rata da creschientscha sa sbassa. Ina rata da creschientscha che sa sbassa na vul però betg dir automaticamain ch’il dumber total da la populaziun sa diminueschia; croda la rata da creschientscha, sche vul quai be dir che la populaziun totala creschia main spert.
Svilup istoric da la populaziun mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’uman modern (Homo sapiens) sa tracti da la suletta spezia dal gener Homo ch’ha survivì. Ses proxims parents èn morts ora avant 24 000 onns (uman da Neandertal) resp. avant 18 000 onns ( Homo floresiensis). Tenor la teoria dal culiez da la buttiglia genetic ha l’uman modern subì avant ca. 75 000 onns ina sminuziun da sia populaziun ch’al ha manà il pli datiers da vegnir extirpà. Suenter l’erupziun dal supervulcan Toba (oz Lai da Toba a Sumatra) han pudì sa salvar en tut il mund be radund 1000 fin 10 000 persunas. Silsuenter è l’uman modern sa derasà nà da l’Africa sin tut ils continents. A la fin da l’ultim temp fraid avant 10 000 onns vivevan sin l’entir mund ca. 5 fin 10 milliuns umans.
La grondezza da la populaziun mundiala avant 2000 onns vegn stimada sin 170 fin 400 milliuns; las Naziuns unidas partan da 300 milliuns. L’Imperi roman duai avair dumbrà radund 57 milliuns abitants, il Reginavel chinais radund 75 milliuns. Avant 1000 onns vivevan ca. 250 fin 350 milliuns umans; l’ONU inditgescha 310 milliuns. Suenter questa stagnaziun dal svilup da la populaziun vers la fin da l’emprim millenni hai dà in nov augment durant il temp autmedieval; ma en il temp medieval tardiv han la pestilenza, la virola ed autras epidemias manà a novas sperditas.
Avant 500 onns muntava la populaziun mundiala 425 fin 540 milliuns, l’ONU stima 500. En il decurs dal 16avel tschientaner duai la populaziun americana (Indians) esser vegnida decimada tras epidemias importadas nà da l’Europa da ca. 50 milliuns sin be 5 milliuns. En l’Europa ed en l’Asia ha l’augment da la populaziun percunter cuntinuà. En il 18avel tschientaner è la creschientscha mundiala stada permanentamain sur 0,5 % l’onn e vers la mesadad dal 20avel tschientaner per intgins decennis schizunt sur 2 %, uschia ch’ins po discurrer d’ina explosiun demografica.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1700 sa lascha observar in augment rapid da la populaziun. Per l’emprima giada en l’istorgia da l’umanitad è il dumber sa dublegià entaifer tschientaners e la finala entaifer decennis. Vers l’onn 1800 ha la populaziun mundiala surpassà ina milliarda umans. En il decurs dal 20avel tschientaner è la populaziun mundiala quasi sa quadruplada. 1927: 2 milliardas, 1960 (suenter 33 onns): 3 milliardas, 1974 (suenter 14 onns): 4 milliardas, 1987 (suenter 13 onns): 5 milliardas, 1999 (suenter 12 onns): 6 milliardas e 2011 (suenter 12 onns): 7 milliardas umans. Tar ina creschientscha demografica da radund 80 milliuns umans ad onn s’augmenta il dumber dals abitants da la Terra mintga di per stgars 220 000 e mintga minuta per ca. 150 persunas.
Dapi la fin dals onns 1960 è la creschientscha annuala sa reducida procentualmain da 2,1 % sin 1,15 % l’onn 2009. Dapi la fin dals onns 1980 sa reducescha l’augment da la populaziun er en cifras absolutas: da 87 milliuns sin 70 milliuns l’onn 2009.
La gronda part dal svilup demografic ha actualmain lieu en ils pajais en svilup resp. en ils stadis dal mund main sviluppads e pli povers. En intgins stadis sviluppads pli ferm – surtut en la gronda part dals stadis dal bloc da l’ost – diminuescha il dumber da la populaziun percunter.
Prognosas e scenaris[modifitgar | modifitgar il code]
Las Naziuns unidas spetgan – tenor projecziuns medias dal 2010 – fin il 2025 8,17 milliardas e fin il 2100 10,9 milliardas umans.[4] L’onn 1975 han questas prognosas muntà per il 2010 7,6 milliardas e per il 2100 12,3 milliardas umans. Tar la prognosa dal 2015 fan las Naziuns unidas quint ch’il dumber d’uffants per dunna (quota da fertilitad) crodia en media dad oz 2,5 uffants en tut il mund fin l’onn 2100 sut l’uschenumnà nivel da remplazzament (2,1) sin dus uffants per dunna.[5]
Fiss il dumber d’uffants en media per in mez uffant per dunna pli aut, alura creschiss la populaziun mundiala fin il 2100 sin 16,6 milliardas umans (varianta auta). Tar in mez uffant pli pauc vivessan il 2100 be anc 7,3 milliardas umans sin il mund (varianta bassa).
Sper la quota da fertilitad dependa il svilup da la populaziun er fermamain da l’aspectativa da vita – da la quala ins quinta ch’ella creschia vinavant – e surtut da la mortalitad dals uffants. Tar la repartiziun regiunala èn er da resguardar moviments da migraziun che pon giugar ina rolla decisiva.
En il passà han las prognosas praticamain adina stimà memia aut il svilup da la populaziun effectiv. Quai è però surtut d’attribuir a la valitaziun sbagliada dal svilup en la Republica Populara da la China: là è il svilup demografic stà bundant pli pitschen che prognostitgà.
La vegliadetgna media da la populaziun mundiala ha muntà il 2004 tenor la WHO 27,6 onns; tenor indicaziuns da l’ONU vegn quella probablamain a crescher fin l’onn 2050 sin 38,1 onns. L’ONU quinta fin l’onn 2050 cun in augment da las persunas sur 60 onns dad oz bundant 10 % sin stgars 22 %; a medem temp vegn la cumpart dals uffants sut 15 onns probablamain a crudar dad oz stgars 30 % sin sut 20 %.
La populaziun mundiala tenor continents[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Avant 2000 onns vivevan radund 69 % da la populaziun en l’Asia (31 % en China, 21 % en l’India e ca. 18 % en l’ulteriura Asia), 18 % en l’Europa, 10 % en l’Africa e 3 % en l’America ed en il rest dal mund. Questas proporziuns èn restadas pli u main constantas fin l’onn 1800.[6]
L’India ha enconuschì en il temp medieval tempriv ses maximum procentual cun radund 30 %. A medem temp ha l’Europa enconuschì ses minimum istoric cun 13 %.
La China ha cuntanschì trais giadas in maximum, numnadamain ils onns 200, 1200 e 1800 cun cumparts sur 30 %; tranteren hai dà periodas cun radund 20 %.
La cumpart da l’America dal Nord e dal Sid è stada ditg fitg pitschna ed ha cuntanschì vers il 1700 ses punct bass istoric cun be 2 %. Dapi il 1800 è la procentuala però creschida fitg ferm ed ha cuntanschì il 1975 la marca da 15 %.
L’Africa ha oscillà tranter 7 % e 13 %. Il 1900 è stà cuntanschì il punct il pli bass, en il decurs dal 20avel tschientaner è la procentuala puspè s’augmentada rapidamain.
Vers il 1900 ha l’Europa cuntanschì ses maximum cun 24 %; dapi lura è la cumpart puspè crudada cuntinuadamain. A medem temp ha l’India enconuschì ses minimum istoric cun 18 %.
1950 fin 2010[modifitgar | modifitgar il code]
Il diagram che suonda illustrescha il svilup da la populaziun mundiala e dals singuls continents tranter il 1950 ed il 2010 (en milliuns; AN.: America dal Nord, AL.: America dal Sid, America Centrala e Caribica, OC.: Oceania):[7]
Situaziun actuala[modifitgar | modifitgar il code]
Partind d’ina populaziun mundiala da 7418 milliuns l’onn 2016 sa preschenta la suandanta repartiziun sin ils singuls continents:
- Asia: 4437 milliuns (59,8 %), incl. Tirchia
- Africa: 1203 milliuns (16,2 %), incl. Egipta
- America: 997 milliuns (13,5 %)
- Europa: 740 milliuns (10,0 %), incl. Russia
- Oceania: 40 milliuns (0,5 %), incl. Australia
Las quatter chartas e tabellas che suondan porschan ina survista cumplessiva areguard la repartiziun d’ina populaziun mundiala da precis set milliardas sin ils 206 stadis dal mund (situaziun da la fin da l’onn 2011).
- Cumparts dals continents a la populaziun mundiala: La charta porscha ina survista en colur da la repartiziun da la populaziun sin ils continents; mintga champ correspunda ad in procent da la populaziun mundiala.
- Populaziun mundiala 2011: Questa charta cumpiglia ils 136 pli gronds stadis cun mintgamai dapli che 0,05 % da la populaziun mundiala. En quests 136 dals 206 stadis vivan ensemen 99,2 % da la populaziun mundiala.
- Populaziun dals quatter pli gronds stadis 2011: La charta preschenta las regiuns dals quatter stadis cun la pli gronda populaziun (China, India, Stadis Unids, Indonesia), cun in total da 45,0 % da la populaziun mundiala, sco er ina glista dals 70 pli pitschens stadis cun in total da 0,8 % da la populaziun mundiala.
- Tabella da la populaziun 2011: Questa tabella porscha ina survista dal dumber da la populaziun dals singuls continents e dals 206 stadis en quel mument che vivevan sin il mund precis set milliardas umans.
Ils stadis cun il pli grond dumber da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils stadis cun il pli grond dumber da la populaziun èn (situaziun dal 2016):
- Republica populara da la China: 1386 milliuns (ca. 18,7 % da la populaziun mundiala)
- India: 1329 miu. (17,9 %)
- Stadis Unids: 324 miu. (4,4 %)
- Indonesia: 260 miu. (3,5 %)
- Brasilia: 206 miu. (2,8 %)
- Pakistan: 203 miu. (2,7 %)
- Nigeria: 187 miu. (2,5 %)
- Bangladesch: 163 miu. (2,2 %)
- Russia: 144 miu. (1,9 %)
- Mexico: 129 miu. (1,7 %)
- Giapun: 125 miu. (1,7 %)
- Filippinas: 103 miu. (1,4 %)
- Etiopia: 102 miu. (1,4 %)
- Egipta: 94 miu. (1,3 %)
- Vietnam: 93 miu. (1,2 %)
- Germania: 83 miu. (1,1 %)
En quests 16 stadis ils pli ferm populads vivan 4931 milliuns umans ed uschia radund dus terzs da l’entira populaziun mundiala da 7418 milliuns. L’Uniun europeica cun 510 milliuns abitants (radund 6,9 % da la populaziun mundiala) sa chattass sin il terz plaz. En la China, l’India, l’Uniun europeica ed ils Stadis Unids vivan ensemen stgars la mesadad da la populaziun mundiala.
Spessezza da la populaziun ed urbanisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La spessezza da la populaziun variescha fitg ferm da regiun tar regiun. La pli auta spessezza tenor stadi enconuschan las citads-stadi Monaco (19 000 abitants per kilometer quadrat), Singapur (8000) e Citad dal Vatican (1900). La pli gronda spessezza da la populaziun entaifer in stadi territorial cuntanscha Bangladesch cun radund 1100 abitants per kilometer quadrat. La Germania dumbra 230 abitants per kilometer quadrat, la Svizra 200 e l’Austria radund 100. Il stadi cun la pli bassa spessezza da la populaziun en tut il mund furma la Mongolia cun be 2 abitants per kilometer quadrat. En media dumbra la spessezza da la populaziun en tut il mund ca. 54 abitants per kilometer quadrat surfatscha da terren (senza l’Antarctica).
Er areguard il grad d’urbanisaziun fan las Naziuns unidas quint che las cifras vegnan a crescher vinavant. L’onn 2007 han vivì per l’emprima giada en l’istorgia da l’umanitad dapli umans en citads che sin la champagna. La cumpart da la populaziun da la citad vegn probabel a crescher fin l’onn 2030 sin sur 60 % e fin l’onn 2050 sin sur 70 %. L’onn 1950 furmava questa cumpart be 30 %, la populaziun rurala giascheva pia anc tar 70 %. En cifras absolutas munta quai che la populaziun citadina è sa dublegiada tranter il 2005 ed il 2050 da bundant trais sin bundant sis milliardas umans. En la medema prognosa da l’onn 2007 suppona l’ONU che la cifra absoluta da las persunas che vivan sin la champagna restia pli u main constanta tranter il 2010 ed il 2025 e vegnia silsuenter a sa sbassar.[8]
Dumber total da tut ils umans ch’han insumma vivì insacura[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun da set milliardas che viveva il 2011 furma bundant 6 % da las radund 110 milliardas umans moderns ch’èn insumma naschids insacura. Bundant 110 milliardas èn pia morts en il temp passà, incl. il temp preistoric. Per il dumber da tut las persunas ch’èn insumma naschidas insacura datti differentas funtaunas. In’emprova d’eruir questa cifra furma in artitgel dal Population Reference Bureau da l’onn 2002[9]; quel arriva ad in total da 106 milliardas umans. La calculaziun approximativa parta da dus umans l’onn 50 000 a.C. Cumbain ch’ins suppona oz che l’istorgia da l’uman modern haja cumenzà bundant pli baud (ca. avant 200 000 onns u anc pli baud) giogan ils emprims umans en mintga cas be ina rolla marginala areguard il dumber total: Malgrà il lung spazi da temp e l’aspectativa da vita vaira bassa ch’è stada colliada cun in’auta natalitad cumpiglian ils emprims 40 000 onns fin che l’uman è daventà sedentar avant ca. 10 000 onns be radund in procent da la summa totala, entant che dapli che la mesadad crodan sin ils ultims 2000 onns. Autras spezias dal gener Homo ch’han vivì fin avant ca. 2,5 milliuns onns n’han ins betg tratg en consideraziun en questas calculaziuns. Tar l’uman da Neandertal vegn per part supponì che be intgins millis vivevan a medem temp.
In’autra extrapolaziun deriva dal departament da matematica da l’Universitad da Hawaii (1999)[10] e cumenza gia avant dus milliuns onns cun duas persunas. Faschond diever d’ina metodica cumparegliabla cun quella da l’artitgel surmenziunà arriva quest studi ad in dumber total da radund 96 milliardas umans. Cumbain che la populaziun totala vegn gia stimada bundant pli auta en quel mument che l’uman è daventà sedentar, cumpiglia quella er qua be 20 milliardas avant l’onn 800 a.C. Questas calculaziuns sa basan però sin in’aspectativa constanta da 25 onns sur l’entir spazi da temp.
Omaduas calculaziuns partan per l’entir temp tempriv d’ina creschientscha da la populaziun constanta. A basa da las cundiziuns generalas supponidas vegn quella calculada cun be 0,035 resp. 0,0015 % ad onn (quai che correspunda ad ina reduplicaziun da la populaziun entaifer 2000 resp. 45 000 onns).
Di da la populaziun mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Enturn l’onn 1800 ha la populaziun mundial dumbrà raduna 1 milliarda umans; l’onn 1930 eran quai 2 milliardas; l’onn 1960 alura 3 e l’onn 1975 4 milliardas.[11] Ils 11 da fanadur 1987 ha la populaziun mundial surpassà tenor calculaziuns da las Naziuns unidas il dumber da 5 milliardas umans. Per render attent a las sfidas ed als problems ch’èn colliads cun quai è ils 11 da fanadur vegnì declerà l’onn 1989 sco Di internaziunal da la populaziun mundiala. Dapi ils 12 d’october 1999 dumbra il mund tenor l’ONU 6 milliardas e dapi il 31 d’october 2011 7 milliardas umans.
La dumonda da la surpopulaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term da la surpopulaziun designescha en general la situaziun ch’il dumber da creatiras surpassa la capacitad ecologica da lur spazi da viver.[12] Areguard la populaziun d’umans mundiala vegn la situaziun per ordinari definida sco problematica a partir da quel mument ch’ina moda da viver persistenta tenor il stil da viver giavischà na saja betg pli pussaivel (il concept da la persistenza è vegnì agiuntà a la definiziun en rom da la Conferenza da Rio dal 1992). Tenor ina definiziun fitg stretga sa lascha però pir discurrer da surpopulaziun en quel mument ch’igl ha gia dà stretgas areguard il provediment cun mangiativas, cun aua e cun energia e che la capacitad da surviver da la populaziun pertutgada è smanatschada en parts u dal tuttafatg.
Davart la dumonda da la surpopulaziun han economs gia publitgà vers la fin dal 18avel tschientaner (cf. Thomas Robert Malthus, ‹Essay on the Principle of Population›, 1798). Malthus è stà da l’avis che la populaziun creschia a moda exponenziala, entant che la producziun da victualias possia be crescher a moda lineara. A lunga vista mainia quai automaticamain a povradad e fominas. Cuntrari ad auters pensaders da ses temp n’è el betg stà da l’avis ch’i reusseschia a l’economia da martgà da survegnir sut controlla quest problem. Er l’emigraziun porschia be in levgiament temporar.[13]
Per part èn las teorias da Malthus vegnidas interpretadas en il 19avel tschientaner en quel senn ch’ils povers n’hajan nagin dretg sin assistenza sociala: lur auta quota da naschientschas furmia il motiv per propi per la povradad e d’als sustegnair rendia be pli acut il problem. Quai ha manà ad ina politica sociala restrictiva en la Gronda Britannia (lescha da povers dal 1834) ed en auters pajais. Er la moda e maniera co che las autoritads han reagì sin la gronda fomina en l’Irlanda (1845–1849) e pli tard en l’India britannica laschan percorscher influenzas da l’ovra da Malthus. David Ricardo percunter ha fatg a Malthus la reproscha ch’el «porschia als ritgs ina furmla fitg empernaivla per supportar la disfortuna dals povers». Er Karl Marx ed auters han pli tard reprendì la critica da Ricardo.
En rom da l’immens augment da la producziun ch’è resultà vers la fin dal 19avel tschientaner ed alura puspè ils onns 1950/60 dal svilup tecnologic ha la debatta areguard la surpopulaziun pers per in temp si’actualitad. En il decurs dals onns 1970 (cf. il studi ‹The Limits to Growth› dal Club of Rome) è la tematica puspè daventada actuala. Dapi lura vegn ella savens discutada en connex cun la midada dal clima. Intgins scienziads resguardan oz la surpopulaziun sco ina da las sfidas centralas da l’umanitad. Tenor els èn problems sco povradad, fom, dischoccupaziun u la creschientscha da slums che cumparan oz surtut en pajais en svilup d’attribuir a l’explosiun demografica al lieu. Er la polluziun da l’ambient e la passida ecologica globala da l’umanitad èn tematicas che vegnan discutadas en connex cun la creschientscha da la populaziun mundiala. Areguard singuls pajais u regiuns èsi contestà quant enavant ch’i saja giustifitgà da discurrer da surpopulaziun ed a basa da tge criteris (p.ex. sperdita da la surfatscha da guaud; disponibilitad dad aua).
Actualmain (situaziun dal 2015) crescha la populaziun mundiala per dapli che 1,5 milliuns umans ad emna. Malgrà che la quota da naschientschas sa sbassa en la gronda part dals pajais dal mund, è questa creschientscha restada pli u main tuttina durant ils ultims 15 onns. Tranter il 1970 ed il 2013 è il dumber d’uffants sa sbassà en l’Asia da 5,4 sin 2,2 ed en l’America Latina da 5,3 sin 2,2 uffants per dunna (valurs media). Questa diminuziun è tranter auter d’attribuir a la politica da populaziun da las regenzas sco er a la lavur d’organisaziuns nunguvernamentalas che porschan a las dunnas access a l’educaziun sexuala ed a meds cuntraceptivs. Dumbers d’uffants relativamain auts datti anc en l’Africa en il sid da la Sahara; là partureschan las dunnas en media 5,1 uffants.
Per motivs da povradad e da suppressiun, uschia vegn stimà, po anc adina mintga quarta dunna betg far diever da meds cuntraceptivs moderns. E tenor in studi da las Naziuns unidas han 220 milliuns dunnas en pajais en svilup nagin access a la planisaziun da famiglia. Per part vegnan er fatg valair motivs religius cunter metodas cuntraceptivas (surtut en il catolicissem, p.ex. en las Filippinas). En auters lieus sustegnan ils manaders spirituals percunter explicitamain programs da la regenza che pussibiliteschan l’access gratuit a tut las furmas da cuntraceptivs (p.ex. en l’Iran).
Surtut en pajais industrialisads, en ils quals ha lieu ina sminuziun da la populaziun u è da far quint cun ina tala, vegnan discussiunads ils effects negativs pussaivels d’in tal svilup (p.ex. en connex cun l’inveteraziun). Perquai che la quota da naschientschas è sa sbassada fitg ferm ils ultims onns en blers pajais industrialisads, discurran tscherts scienziads gia da la ‹tgina vida› e teman che la sutpopulaziun possia sminuir a mesa vista la bainstanza.[14]
Per part vegn la noziun da la surpopulaziun er crititgada sco concept nunadattà che svieschia be dals problems per propi. Problems socials, economics ed ecologics sajan d’attribuir main a la supposiziun che la capacitad da chargia da la terra saja exaurida che a prestaziuns falladas da vart da la politica ed ad ina repartiziun dischavantagiusa da resursas che fissan tuttavia suffizientas.
Che questas resalvas èn per part giustifitgadas sa lascha exemplifitgar cun cumparegliar la Germania cun la China: La spessezza da la populaziun è en Germania duas giadas uschè auta sco en China; tuttina vegn savens pretendì da la China che quella saja surpopulada, entant che quai na vegn praticamain mai ditg da la Germania. L’exempel mussa: Tras in’utilisaziun effizienta e moderna da las resursas ed ina politica da l’ambient adequata sa laschan reducir problems cun ils quals pievels pli povers han anc da sbatter. Medemamain è la populaziun repartida en Germania a moda pli guliva ch’en pajais ch’han da cumbatter cunter problems demografics; en quests ultims sa concentrescha la populaziun savens sin paucas aglomeraziuns. Che talas cumparegliaziuns ston però vegnir prendidas cun precauziun vegn evident sch’ins considerescha che grondas surfatschas da la China consistan da deserts.
Al concept da la surpopulaziun vegn magari er fatg la reproscha – analog a la discussiun davart las teorias da Malthus en il 19avel tschientaner – ch’el servia be a quietar la conscienza dals ritgs en vista a la povradad en vastas parts dal mund. En vardad saja quella pli tgunsch d’attribuir ad inegualitads socialas. Ed er en connex cun la midada dal clima ed auters problems da l’ambient vegn per part fatg valair ch’il svilup da la populaziun en ils pajais en svilup saja marginal en congual cun il consum e l’emissiun da substanzas nuschaivlas da vart dals stadis industrials e dals concerns internaziunals. Da resguardar la creschientscha demografica sco causa principala dals problems da l’ambient muntia «da spustar la culpa dals ritgs sin ils povers».
La pli gronda passida ecologica avevan l’onn 2010 en media ils abitants dals Emirats Arabs Unids cun 10,68 ha per persuna, ils abitants da Katar cun 10,51 ed ils abitants da Bahrain cun 10,4 ha per persuna. Medemamain ina gronda passida ecologica han ils abitants dals Stadis Unids cun 8,00 ha per persuna. La Germania e la Svizra sa chattan entamez cun 5,08 resp. 5,02 ha per persuna. La pli bassa avevan ils abitants dal Bangladesch cun 0,62 ha per persuna, dal Timor da l’Ost cun 0,44 ha per persuna e dal Puerto Rico cun 0,04 ha per persuna.[15] Decisiv n’è pia betg be il dumber d’umans, mabain er il consum da resursas per persuna. Ils umans en ils pajais en svilup consumeschan bler pli paucas resursas, èn però pertutgads il pli ferm da las consequenzas dals problems da l’ambient.
Teorias pli novas areguard la surpopulaziun èn tuttina da l’avis ch’i dettia in cunfin per il dumber d’umans sin terra. Quel na saja però betg fix, mabain sa laschia spustar a moda positiva (p.ex. tras novas pussaivladads tecnologicas) u a moda negativa (p.ex. cun destruir resursas).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Communicaziun da pressa da la Deutsche Stiftung Weltbevölkerung, consultà ils 20 da favrer 2017.
- ↑ Weltbevölkerung wächst schneller als angenommen, sin: Zeit online, 29 da fanadur 2015.
- ↑ Artitgel sin Spiegel Online che tracta il rapport da l’UNFPA davart il svilup demografic 2011, consultà ils 31 d’october 2011.
- ↑ Prognosa da las Naziuns unidas.
- ↑ https://web.archive.org/web/20170319055949/http://www.weltbevoelkerung.de/publikationen-downloads/infografiken/slide/bevoelkerungsprojektionen-bis-2100.html, consultà ils 2 da fanadur 2016.
- ↑ Tut las indicaziuns en quest chapitel tenor Colin McEvedy e Richard Jones, 1978, Atlas of World Population History, Facts on File, New York: Penguin Books, 1978, p. 342–351.
- ↑ United Nations, Department of Economic and Social Affairs: World Population Prospects: The 2010 Revision, datas accessiblas online.
- ↑ UN World Urbanization Prospects. The 2007 Revision.
- ↑ How Many People Have Ever Lived on Earth? dal Population Reference Bureau.
- ↑ How many people have ever lived?, Universitad da Hawaii.
- ↑ spiegel.de, 24 da matg 1999.
- ↑ Cf. Christiane Woiwod (1996): Globale Herausforderung Weltbevölkerungswachstum (PDF), p. 11ss.
- ↑ Alan Mcfarlane: Thomas Malthius and the Making of the Modern World, 2013, ISBN 978-1-4903-8185-5.
- ↑ Philip Longman: The empty cradle: how falling birthrates threaten world prosperity and what to do about it. BasicBooks, New York 2004, ISBN 0-465-05050-6.
- ↑ Ecological Footprint Atlas 2010. Global Footprint Network, 13 d’october 2010.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Marc Frey: Experten, Stiftungen und Politik. Zur Genese des globalen Diskurses über Bevölkerung seit 1945. En: Zeithistorische Forschungen/Studies in Contemporary History 4 (2007), p. 137–159.
- Bettina Rainer: Der Diskurs der Überbevölkerung – zu Metaphorik und Funktion einer in Aussicht gestellten globalen Katastrophe. Berlin 2003, Dissertation, Freie Universität Berlin.
- Sabine Höhler: Die Wissenschaft von der ‹Überbevölkerung›. Paul Ehrlichs ‹Bevölkerungsbombe› als Fanal für die 1970er-Jahre. En: Zeithistorische Forschungen/Studies in Contemporary History. 3, 2006, p. 460–464.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- UN World Population Prospects
- Versiun en il portal da datas da las Naziuns unidas
- Rapport da l’UNFPA davart il svilup da la populaziun
- Länderdatenbank – dumbers d’abitants e projecziuns futuras per tut ils pajais e regiuns dal mund
- Div. graficas davart il svilup demografic
- Die Weltbevölkerungsuhr – stimaziun actuala da la populaziun mundiala
- www.worldometers.info – stimaziuns areguard l’augment da la populaziun, cun naschientschas e mortoris
- Berlin-Institut für Bevölkerung und Entwicklung
- CIA World Fact Book
- Proportionen der Weltbevölkerung sin www.pdwb.de.
- World Overpopulation Awareness


c: text/html

text:
Ils davos onns èn las rutas adina puspè vegnidas optimadas uschia che quellas adempleschan actualmain tuttas pretensiuns d’ina gronda cursa da skis da turas. Quai vulan ils organisaturs cun Leo Condrau a la testa nizzegiar per organisar il 2019 ina cursa da la cuppa mundiala.
Quest onn han ils participants pudì eleger tranter duas differentas rutas. La ruta «Verclisa» ha manà ils sportists sur ina distanza da passa 14 kilometers e bunamain 1’700 meters differenza d’autezza da Caischavedra via la Val Verclisa sin il Péz Ault ed enavos sur Gendusas fin a Caischavedra. La ruta «Gendusas» cun ina distanza da bun 8 kilometers e 700 meters differenza d’autezza ha cumenzà a Gendusas e manà sur La Muotta e Lai Alv enavos fin a Caischavedra.
L’ediziun 2017 saja grategiada grondius, di il president dal comité d’organisaziun Leo Condrau, cun ina pitschna excepziun. Encunter mezdi è la tschajera vegnida pli e pli ad aut ed ha uschia sfurzà ils organisaturs d’interrumper la cursa in zic pli baud che giavischà. La gronda part dals participants aveva dentant gia cuntanschì l’arrivada.
Rangaziun da la Trofea Péz Ault 2017, il link avra en ina nova fanestra
La sfida da segirezza
La responsabladad dal schef da cursa da la Trofea Péz Ault è gronda. Per la segunda giada ha Giochen Bearth da Sumvitg surpiglià quella sfida. Nus vain accumpagnà el in di avant la cursa per mirar sche tut è pront per l’otgavla ediziun da la Trofea Péz Ault.
In participant è Marco Schmed
Marco Schmed da Mustér prenda gia part per la 7avla giada a questa cursa cun skis da turas. Mo questa giada èsi ina premiera per el: El ha elegì la varianta greva cun 14 km.
RR Sportissimo 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Roncadèle
Roncadèle (en Italià: Roncadelle), l'è 'n cümü de 9 538 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla pianüra apéna de fò del cümü de Brèsa a 7 km a òvest.
El teretóre de Roncadèle l'è töt pià e 'l se tróa al prensépe de la zòna de pianüra ciamàda Bàsa Bresàna.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ina musica dastga exercitar cun 15 persunas e concertar cun in auditori da maximalmain 50 persunas cun resguardar las reglas da corona.
Nus essan levgiads ch'i n'ha betg dà in scumond total per las musicas, sco la primavaira.
Per chors vala in scumond absolut da far exercizis e preschentaziuns. Quai vala per tut ils chors d'amaturs. A la presidenta da l'uniun tetgala da chant dal Grischun, Lucrezia Bärtsch, fa quest scumond quitads.
Che nus essan vegnids paralisads e na dastgain betg cuntinuar cun nossas activitads, quai fa quitads a nus.
Gist en vista al temp d'advent e da Nadal, cura che blers concerts tradiziunals vegnan a stuair vegnir annullads, dischplascha la situaziun a Lurcrezia Bärtsch.
Jau ves surtut che quai vegn a mancar a bleras persunas durant il temp d’atun e Nadal.
______________________
Tge è vossa opiniun? As participai a la discussiun!


text:
Project da 11 milliuns francs
La Residenza Dulezi ha tschintg auzadas cun 18 abitaziuns. La gronda part èn abitaziuns da 2 ½ stanzas, intginas da 3 ½ e duas da 4 ½ (quellas duas èn en il plaunterren, ina è reservada per il pedel). En il plaunterren datti era ina cafetaria publica e las localitads da la Banca Raiffeisen. En la halla da parcar datti 13 parcadis, e quels stattan era a disposiziun dals cussadents. Il project inclusiv conturn custa ca. 11 milliuns francs.
Seniors han spetgà vess
Sco il gerau Renato Decurtins ha ditg ad RTR, sajan intginas stanzas gia reservadas. Entginas senioras e seniors hajan spetgà vess sin la residenza. Ils cussadents pon profitar da servetschs sco la Spitex ubain la pussaivladad da gentar e tschanar en la cafetaria. Ed en mintga abitaziun datti ina cuschina.
Access als parcadis en l'ost
Cumpareglià cun il project preliminar haja quai dà ina midada: L’access als parcadis è uss en l’ost, vul dir: ils autos van da la via principala giu tar la halla plurivalenta e da là da la rampa ensi e vers la halla da parcar da la residenza. Quai saja pli simpel e spargnia custs, di Renato Decurtins. L’access en il vest fiss stà pli cumplitgà, perquai che la via sper il Coop giu saja taissa ed ins avess anc stuì guntgir in ischi.
La Residenza Dulezi vegn manada da la Residenza Dulezi SA. Acziunaria principala è la vischnanca da Tujetsch.
Sche tut va sco previs pon senioras e senioras retrair las abitaziuns l’enviern 2019/20.
RR novitads 18:00


text:
Jeremy Corbyn ha survegnì 313'209 vuschs (61,8%), ses cuntracandidat Owen Smith 193'229 vuschs (38,2%). Uschia ha Corbyn gudagnà anc pli cler che l'onn passà (59,5%). Dapi lura è la partida dividida.
Popular tar la basa – dispittaivel en il parlament
Surtut suenter la votaziun cun il gea al «Brexit» era Corbyn adina puspè vegnì crititgà aifer la partida. Concret ch'el na saja betg engaschà avunda per che la Gronda Britannia restia commember da l'Uniun europeica.
Il socialist Corbyn è popular tar la basa e tar ils sindicats. En il parlament è'l però dispittaivel, cunzunt pervi da sia tenuta sanestra. La chombra dals deputads aveva decidì in votum da disfidanza vers Corbyn cun ina maioritad da ¾.
RR novitads 14:00


text:
Igl è l'emprim urs selvadi dapi 190 onns en il chantun che porta er in urs en sia vopna. Quai saja in mument istoric, vegn Niklaus Blatter, l'inspectur da chatscha da Berna, cità en la communicaziun dal departament. L’ultim urs en libertad era vegnì observà l’onn 1823 en il Saanenland en vischinanza da Gstaad.
L’animal da vopna è turnà en il chantun Berna.
Tenor las autoritads sa tractia tar l’animal probablamain dad in giuven mastgel ch’è stà enfin uss extremamain discret e fitg timid. Uss èn ils organs da surveglianza da chatscha vi da sclerir l’identitad da l’urs.
Ils Bernais duajan annunziar sch'els vesan l'urs
Las autoritads han dumandà a la populaziun, cunzunt a quella en la regiun Eriz, dad annunziar observaziuns da l’urs e da far attenziun. L’urs è in animal stgarpant. Dentant pensia el, uschia Niklaus Blatter en in intervista cun radio SRF, che quest urs vegnia immediatamain a sa retrair tar in inscunter cun umans.
Ils urs fan entaifer curt temp lungas distanzas ed en il chantun Berna na san ins betg, sche l’urs è anc en la regiun. Tenor la communicaziun da Berna sa pudessi tractar tar il animal da quel ch’era vegnì vesì differentas giadas en il chantun Uri.
RR novitads 12:00


text:
Il ticket dal tren vegn adina pli char, las postas svaneschan ina suenter l'autra, persuenter gudagnan ils managers in nas d'aur. Quai èn ils arguments dals iniziants da l'iniziativa «pro service public». Perquai vulan els, che interpresas federalas sco la posta, la SBB e la Swisscom na duain betg pli esser orientadas vida far gudogn.
Ils adversaris da l'iniziativa dian, che quai saja in tagl en l'atgna charn. Sche in'interpresa na possia betg pli far in grond gudogn, n'haja ella era betg daners per novas investiziuns. En consequenza stoppia ella reducir il service.
Politica è cunter
En la politica èn tuts cunter l'iniziativa: tant il cussegl federal sco er il cussegl naziunal, il cussegl dals chantuns, tut las partidas, las uniuns ed ils sindicats. La populaziun para dentant dad avair simpatia per las pretensiuns da l'iniziativa, ch'èn ditg curt cun ils pleds dals iniziants «dapli service per in prezi pli bass». L'ultim trend da l'institut GfS a Berna mussa, che 58% da la populaziun sustegness l'iniziativa.
«L'iniziativa na spendra betg filialas da la posta»
In argument dals initiants è, ch'il service public vegnia adina menders. Per exempel hajan ils ultims onns adina dapli postas stuvì serrar. Quai saja dentant betg da main service public, mabain quai saja simplamain adattà il service als giavischs dals clients, di Oliver Flüeler, pledader da medias da la posta. Las frequenzas sin las postas sajan idas enavos perquai che bleras persunas scrivan mails ubain fan pajaments online. E per pudair garantir in'offerta cun uras d'avertura favuraivlas, hajan ins midà bleras filialas en agenturas ch'èn per exempel integradas en la butia dal vitg, aschunta Flüeler.
In secund argument dals iniziants èn ils daners. Las pajas autas dals managers èn ina spina en lur egl. Service avant il gudogn, dian els. Per la posta grischuna fiss quai dentant in dischavantatg, di Flüeler. Be cun pudair far in gudogn, possian ins er investar en novas tecnologias. E be or dal grond gudogn da las citads, possian er ils chantuns perifers profitar.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Atualità
-
De dla Scora Ladina 2020: Restart y didatica a destanza
En lönesc ai 31 de agost gnarál organisé le De dla Scora Ladina cun tl zentër la tematica dl “Restart y didatica a destanza”. La manifestaziun gnará tignida online.
-
Scora ladina: Insegnamënt en presënza y regoles de segurëza
L’assessur, l’intendënta y la direturia dl ITE Raetia á presenté les mosöres por le scomenciamënt dl ann de scora dai 7 de setëmber inant.
-
Scomenciamënt dla scora y scolina: trëi conferënzes stampa
Scolines y scores pëia indô ia de setëmber, tl contest dl coronavirus. I trëi assessurs por la scora presentëia te trëi conferënzes stampa desvalies les regoles y les linies de referimënt.
-
Lita di posć tles scores ladines: Surandá 12 posć de rode
Dala lita di posć che reverda les scores ladines él gnü surandé ai 7 de agost indöt 12 posć de rode por les scores dles valades ladines.
-
Plata internet dles scores de musiga ince por ladin
La plata internet dles scores de musiga é da püch jüda online ince por ladin.
-
Insegnantes y insegnanc: assegnaziun di posć ai 07 d’agost
L’Intendënza ladina lascia alsavëi che al gnará fat l’assegnaziun di posć de rode y di cuntrac a termo dl personal insegnant ai 07 d’agost 2020 dales 09.00.
-
Stipendiums por scolars ti internac, regolamënt nü
La Junta á ajorné i recuisic de amisicun y i imporc di stipendiums por scolars che vir te internac. Le concurs gnará tosc publiché
-
Mosöres de sovenziun straordinares por artisć profescionisć lëdi
Da indoman podará i artisć profescionisć lëdi che é atifs tl Südtirol se anuzé de n secundo pachet de sostëgn de 2.000 euro. La Junta provinziala á stabilí i criters. N miliun é a desposiziun.
-
La scolina Salieta sará partner dl proiet europeich PLANE
Amplié les conescënzes che reverda le svilup dl lingaz y fá rëi a livel europeich é le fin dl proiet europeich "PLANE" a chël che al fajará para ince la scolina Salieta da Urtijëi.
-
Stlüt jö n ann de scora 2019/20 particolar
L’ann de scora apëna rové é gnü caraterisé dal insegnamënt da ciasa sciöche conseguënza dl coronavirus. Alfreider, Achammer y Vettorato á fat n bilanz adöm ai rapresentanc de scolars y geniturs.


text:
Las clinicas psichiatricas duain en l'avegnir era quintar cun tariffas unifitgadas. Tenor la decisiun dal Cussegl federal èsi previs da differenziar tenor malsogna, pazient ed in uschènumnà pretsch da basa.
22 gruppas per differenziar pli fitg
Il pretsch da basa n'è betg fixà e vegn contrahà tranter las differentas clinicas psichiatricas e las assicuranzas. Sper quest pretsch da basa datti lura las prestaziuns ch'èn en 22 gruppas da custs – categorisadas tenor malsogna e pazient:
- diagnosa principala,
- vegliadetgna,
- grevezza da la malsogna
- e diagnosa laterala.
Introducziun «loma» aifer 2 onns
A partir dal schaner che vegn, cura ch'il sistem TARPSY va en vigur, èsi era previs in sistem da monitoring – pia in sistem da controlla e d'accumpagnament. Sin basa da quel èn era eventualas correcturas necessarias previsas. Questas duain gidar ad introducir il sistem senza custs supplementars aifer ils proxims 2 onns.
RR novitads 12:00


text:
Arbeitsblatt: Il Jura
Material-Details
Text sur dal Jura e dumandas da controlla
Rumantsch
Reals - Geografia
6. Schuljahr
2 Seiten
Statistik
69990
1045
1
24.10.2010
Autor/in
Fabienne (Spitzname)
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
Las cuntredgias da la Svizra Il Jura Lezcha: Legia tres attentamaing il text! La cuntredgia dal Jura s‘ ho furmeda düraunt lultima fasa da la furmaziun da las Alps. Il Jura sextenda da Genevra fin in Germania. Al punct il pü ot, chi ho nom Crêt de la Neige, es il Jura 1718 meters ot. Que do duos differents tips da cuntredgia: Faltenjura Plateau- Jura. Quists noms descrivan lapparentscha da la cuntredgia. Chenün tip da cuntredgia dal Jura muossan quists purtrets? Il Faltenjura es üna planüra ota uondageda sün ca 1000 fin 1200 m.s.m. Quel as differenzchescha dal Plateau-Jura chid es pü planiv. Il terrain dal Jura Ün segn caracteristic dal Jura es il terrain kalkig. Lova sfuondra il terrain ed extenda las sfessas numerusas. Tres lerrosiun dal terrain as fuorman chavorgias suotterraun grands cuvels. Sün quist purtret vezzast tü ün cuvel il Jura cun stalactits stalagmits. Lezcha: Respuonda las seguaintas dumandas sainza agüd dal text! 1 a) b) c) 2 a) b) 3 a) b) • c)


text:
En collavuraziun cun la regiun Engiadina Bassa / Val Müstatir prevesa la destinaziun da realisar 15 staziuns per e-bikes in Engiadina Bassa, Val Müstair e Samignun. Quest project vegn finanzià cun ils daners che èn vegnids pajads en in fondo cuminaivel. Giasts che fan vacanzas en la regiun pajan per la pernottaziun u cun cumprar products indigens in pitschen import dapli. Quel import pajan ils affars en in fondo cun la finamira da realisar projects che resguardan il clima ed èn persistents. Tenor la communicaziun a las medias sa tracti da l'emprim project en questa furma en Svizra.
La destinaziun Engiadina Bassa Val Müstair Samignun sa participescha dapi trais onns a l’iniziativa «myclimate». Dal 2020 è lura vegni realisà quest fondo unic. La realisaziun da las staziuns dad e-bike vegnan realisads durant l’onn 2021.


text:
Gran festa per i 101 ani dla Lia Mostra d’Ert
Per l’ucajion iel stat trëi dis rics de manifestazions tl scumenciamënt de setëmber
L ann passà à la Lia Mostra d’Ert - Circolo festejà si centené: n secul de storia fat de essënza artistica. Danz che per gauja dla restrizions anti-Covid-19 ne n’iela nia jita fata a mëter a jì na majera festa per uneré tla miëura maniera i cënt ani dla lia. Chëst ann àn recuperà y metù a jì na lingia de manifestazions de trëi dis n ucajion di 101 ani.
Placac y lecorc
Danter la truepa atività che l ie unì fat, iel stat da udëi la mostra di placac. Tlo se àn cruzià de abiné adum na gran cumpëida de placac dla mostres che lia à metù a jì te chisc ani. Plu o manco 400 placac iesen stai boni de recuperé, danter chël che n ova te archif, cun l aiut nce de ex cumëmbri y cumëmbres dla lia che à mo ulù tenì vel’ lecort pra sé. Na culezion de lecorc che dà nce da ntënder la mpurtanza y valuta dl’atività fata dala nasciuda dla lia incà.
Daunì, robot y ert
L prim di doi referac ie stat cun l storich y critich d’ert Andrea Baffoni, che ie danter l auter curadëur dl’Idea Unika y dl’Unika nce chëst ann. Baffoni à n iede rujenà dla parola “robot” o “robotich”, che ie unida “nventeda” propi tl medemo ann de nasciuda dla Lia Mostra d’Ert, tl 1920. La parola vën dal cech “robota”, che uel dì “lëur pesoch”. Da chël mumënt inant iel de cunseguënza sambën nce stat la prejënza de chësta parola tl mond artistich, per jì a ntënder miec chësta mascins che ie tlo per fé zeche per nëus, per nes judé tl lëur.
L cunzet y l’idea che la persona à dl robot se à sambën mudà ntan dut l secul, pervia dl gran svilup ndustriel, tecnich y tecnologich che l’umanità à abù ultimamënter. Ma robot ne n’ie sambën nia mé passà, ma dantaldut prejënt y daunì. Nsci che ruveron n di o l auter nce sun Mars, ulache “ne saron pa nia i prims, ajache i roboc ie pu bele iló,” da coche à auzà ora Andrea Baffoni.
Architetura cuntemporana a Viena
L segondo referat à udù la partezipazion de Matthias Moroder de Uritjëi y Jerome Becker dl Luxemburg, che à na sala de esposizion de architetura cuntemporana a Viena. Pra l referat ài rujenà de coche i lëura cun mostres de studi de architetura “jëuni”, che ne n’à mo nia l gran inuem. Chësc per pité na vedrina y n mesun nce de descuscion n con’ de tematiches d’uni sort che à da nfé cun l’architetura: danter chëla soziela y ecologica nchin a chëla feminista y ai problems cun la digitalisazion.
Te duta Europa iel mé mo doi d’autri studi che lëura de chësc viers. La finalità ie chëla de purvé ora ideies y ti dé l mesun de mëter ora y de sperimenté a chiche ne l giapëssa scenó nia.
“Lijënda dl’uriginn dla Lia Mostra d’Ert - Circolo”
Pra la prima performance àn batù ora da n tòch de peton n logo dla Lia Mostra d’Ert, dan la sala sun Pitla Plaza de Sant Antone. Da coche conta l presidënt Mirko Insam, à chësta danter l auter nce ulù vester na critica de viers dl sëurafrabicamënt te Gherdëina, pra chël che l vën pensà do massa puech a dut chël che chësc cumporta. L cunliamënt dla performance cun la nasciuda dla lia ie chël de na posizion de contra, de fé pensé do te na maniera critica, che ie pu una dla finaliteies prinzipeles y de mpurtanza dl’ert n generel. Da coche spiega l presidënt Insam, ne n’ie la lia segurdenó nasciuda mé per chësta rejon, ma l se trata de na maniera auternativa nteressanta de percie che la ëssa pudù nascer.
Rujené zënza rujené y suné danter la jënt
La segonda performance ie stata de Thomas Sterna, che se à mustrà te na sort de scatula de scipa tla sala dla mostres dla lia. L artist à rujenà achiet, cun daujin na nterpreta che à comunicà cun l lingaz di sënies. Na maniera auternativa de comunicazion cun l publich, che se à udù prutagunist de na nterpretazion y decudificazion ativa, nia “mé” passiva. La terza performance ie stata de Julia Liedel, che se à dant muet sun fonz y à dessenià cun crëida tla sala dla mostres dla Lia Mostra d’Ert, per jì pona ora dedora y suné la vidula danter la jënt, per finé vis inò tla sala cun n synthesizer tacà ite tla vidula y da dedò mudan ju si usc a na maniera che la sunëssa grotesca y “scura”.
Mujiga: l’ert per la urëdles
Daujin a duta chësta manifestazions, cun leprò nce la prejentazions di libri “100 ani Circolo” “Sté ert” y di lëures dl Simposium sa mont dl 2020, y nce a cursc per mutons y mutans cun lëures de stampa 3D y cun linoleum, iel sambën nce stat na gran lerch dedicheda ala mujiga. Per finé via la maratona de trëi dis n ucajion di 101 ani dla lia, iel sun Pitla Plaza de Sant Antone stat l mesun de scuté su la mujiga dal vif de Marion Moroder, Stefan Demetz y Ivan Schenk y di Pëufla, cun da dedò na sëira tla sala dla mostres dedicheda ala mujiga eletronica. “Scenó ne vën la festes de mujiga techno nia fates propi tl publich, nsci ie chësta stata na bela ucajion per mustré che nce chësta ie ert y cultura,” nscila l presidënt Mirko Insam.
[Bruno Maruca]


text:
Mairà
Mairà o Maerà (en Italià: Mairano), l'è 'n cümü de 3 501 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 17 km a Sud de la cità de Brèsa.
Mairà el ciàpa dét apò a la frasiù de Piöedése. A Nòrt e l'è strersàt de la Seriöla Mulìna.
El teretóre de Mairà l'è stat abitàt de pupulasiù preistòriche amò prima del 2000 a.C.. Endèi Muzèi de Brèsa gh'è conservàt 'na segür en préda érda leegàda, che vé de Mairà e che la stà a significà l'ezistènsa de pupulasiù preistòriche che scampàa de càcia e de pèsca,
El nòm el sömèa vègner de Fundus Marianus, cioè del nòm de la gens che gh'ìa ciapàt en consègna chèsta tèra quant che part de la Pianüra Padàna l'è stàda spartìda en sentürie de part dei Romàni.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Svizra - Dialog da migraziun cun Eritrea betg pussaivel
La Svizra tschertga il discurs cun l'Eritrea en chaussa migraziun. Sco quai che l'ambassadur per la migraziun, Eduard Gnesa ha dentant fatg a savair, na saja l'Eritrea il mument però ni pronta per in dialog davart la migraziun ni per ina nov'entschatta da la collavuraziun per il svilup.
Ins na possia betg far ina cunvegna da reacceptaziun cun in pajais sch'ins na sappia betg tge che capitia cun las persunas suenter ch'ellas sajan turnadas enavos en lur patria, uschia Gnesa envers il «Tages Anzeiger». La situaziun en l’Eritrea descriva Gnesa sco desastrusa. Ils dretgs umans vegnian sistematicamain surpassads.


text:
Radund 40 persunas èn vegnidas per tadlar impuls novs e vegls legids «live» da las trais auturas or da la regiun Rina Steier, Dominique Dosch e Zegna Pittet-Dosch e dal autur Puter Göri Klainguti.
Tuts quatter han scrit novs impuls aposta per il lieu da la lectura che tractan da laina in diversas furmas. Uschia ha il text da la giuvna autura Dominiqe Dosch tut al public per il maun ed envidà sin in viadi intern tras il guaud da sia uffanza a Tinizong. Dal grond fieu dals emprims d’avust raquinta l’impuls che Göri Klainguti ha prelegì, il fieu che arda la laina e la transfurma en fim ed uschia en aria. Plinavant ha scrit l’autura Zegna Pittet-Dosch, duos impuls aposta per la lectura a Savognin, er sur da laina ma in furma reducida numnadamain sco fessels. Ils duos texts raquintan a moda satirica dal grond art dal far stgandlers. E Rina Steier ha sa fatg patratgs co cha la laina ans accumpogna entras nossa vita, da la tgina enfin las quatter aissas dal vaschè.
En tut han Dominique Dosch, Göri Klainguti, Zegna Pittet-Dosch e Rina Steier legì 16 impuls en fila ed han raquintà sur dal process dal scriver ed er sur dals blers differents resuns ch’els survegnan dal public dal Radio Rumantsch. Suenter la lectura hai dà in apéritiv per tuts ed in barat animà cun il public.


text:
Mintg'onn en la sessiun da l'avust dal Cussegl grond vegn elegì in nov president. Il president dal parlament Grischun è uschia il pli aut Grischun. Quai onn è quai Michael Pfäffli. El ha 54 onns, è giurist, ha in'atgna interpresa, è maridà ed ha dus uffants.
Engraziament da la partida
La carriera politica da Pfäffli ha gia cumenzà cun 18 onns cura ch'el è entrà en la partida liberaldemocratica.
Dapi 10 onns è Michael Pfäffli en in Cussegl grond, el è sta durant sis onns president da partida ed ha duas giadas candidà per il Cussegl naziunal. Uschia ch'il post sco pli aut Grischun saja er in zic in «engraziel» da la partida per la lavur prestada.
Represchentar ils rumantschs
Tar il post sco president dal Cussegl grond na vai betg be persuenter da preparar las sessiuns e manar tras quellas – i va cunzunt er per represchentar ed ir a bleras occurrenzas. E malgrà che Michael Pfäffli n'è betg in rumantsch è el persvas ch'el sappia tuttina represchentar bain els. Quai perquai che sia dunna e ses uffants discurran rumantsch.
Management da temp è l'impurtant
La pli gronda sfida saja dentant betg la lavur da preparar e manar tras la sessiuns, mabain propi il represchentar. Ses antecessur Vitus Dermont è stà a radund 150 occurrenzas. Vul dir, circa trais giadas ad emna. Michael Pfäffli è dentant da l'avis ch'el dumogna tut sut in chapè. El spera en scadin cas che nagin vegn a la curta.
Resultats da las presidentas e dals presidents dal Cussegl grond
RR actualitad 12:00


text:
Lengua lituana
La lengua lituana (nomm nativ: lietuvių kalba) l'è voeuna di dò lengov baltegh ch'esisten anmò al dì d'incoeu (l'altra l'è 'l letton).
L'è la lengua offizial de la Lituania (e donca anca de l'Union Europea) e l'è parlada de trii milion de personn, che viven anca foeura de quell Paes chì.
A l’è considerada la lengua indo-europea pussee conservativa anmò parlada, cont tant caratteristegh del Proto-Indo-Europee ch’hinn andaa perduu in di alter lengov de la famija.
Storia e classificazionModifega
El Lituan l’è ona lingua indo-europea del cepp baltegh, attestada la prima volta in d’ona traduzion del Pader Noster, de l’Ave Maria, e del Credo de Nicea de la prima metàa del secol quell de sedes: i lituan hinn staa l’ultem popol de l’Europa a devegnì cristian.
El standard lituan l’è staa formalizzaa al prenzippi del Noeuvcent in de la Grammatica de la Lengua Lituana (Lietuviškos kalbos gramatika) del Jonas Jablonskis, e ‘l ciappa soratutt di dialett centro-orientaj (Aukštaicių), cont ona quaj influenza di dialett occidentaj parlaa di Lituan de la Prussia. A l’é devegnuu lengua offizial de la Lituania del 1918.
El Lituan el deriva del Proto-Balto-Slavo e el gh’ha tant innovazion comun cont i lengov slav in del lessegh, morfologia, fonologia, e accentuazion. El Lituan l’è ona lengua baltega del cepp oriental; quest cepp chi el s’è destaccaa del cepp occidental a partì del 400 d.C. e, intra i lengov baltegh orientaj, la division intra el lituan e la sò lengua pussee prossima, el letton, l’è scominciada a partì del 800 d.C. Lituan e letton hinn i unegh dò lengov baltegh anmò parlaa al dì d’incoeu; intra i alter lengov de la famija, domà el Antigh Prussian, lengua baltega occidentala, l’è attestaa.
La fonologia e soratutt la morfologia nominala del Lituan hinn tra i pussee arcaegh intra i lengov indo-europee. L’è facil trovà paroll cognaa cont el Letton e i lengov slav, e per la fonologia conservativa del lituan hinn anca ciar i relazion cont paroll e declinazion di lengov antigh coma el Latin o el Sanscrit:
- Lit. e Sanscrit avis e Latin ovis (pegora);
- Lit. dūmas, Ssc. dhūmas, Lat. fūmus (fum)
- Lit. vyras, Lat. vir (omm), Ssc. vīras (eroe)
- Lit. antras, Ssc. antaras (alter, segond) - el Latin (e donca el Lombard) alter el vegn giò de ona variant del Proto-Indo-Europee (*h₂élteros e minga *h₂énteros).


text:
Oz mesemna, ils 3 da zercladur, ha l'Italia puspè avert ses cunfins. Persunas svizras dastgan ir en l'Italia ed er puspè turnar. Dad ir svelt sur cunfin per far cumpras resta però vinavant scumandà.
La Svizra n'avra dentant anc betg ils cunfins envers l'Italia. Ord vista svizra avra l'Italia numnadamain memia baud ses cunfins, communitgescha il Secretariat da stadi per migraziun.
La Confederaziun vul perquai far controllas pli severas als cunfins cun l'Italia ed er renviar persunas che na dastgan betg entrar en il pajais. Entrar en Svizra dastgan a partir da damaun be:
- Cunfinaris sin via a la lavur
- Svizzers sco er persunas da l'exteriur cun permissiun da dimora
- Persunas da l'exteriur sin via en lur pajais da derivanza
- Excepziuns datti per raschuns persunalas urgentas
Per tut las ulteriuras persunas restan ils cunfins da la Svizra anc serrads. Il Cussegl federal vul coordinar l'avertura dals cunfins vers l'Italia cun ils ulteriurs pajas vischins da l'Italia sco era cun ils chantuns pertutgads.
Ils cunfins cun la Germania, Austria e Frantscha duain vegnir averts ils 15 da zercladur, sch'il svilup da la pandemia lubescha quai.


text:
Lavurs
Indrizs da ventilaziun e d’aria cundiziunada vegnan avant en tuttas furmas en edifizis. Là adempleschan els differents intents: Els mainan aria frestga en localitads serradas, fan ch’i dat ina temperatura interna equilibrada e reguleschan l’umiditad da l’aria e la pressiun da l’aria.
Tut tenor accent da lur furmaziun da basa s’occupan construiders e construidras da ventilaziuns cun la producziun u la montascha d’indrizs. Sin il champ spezialisà da la producziun lavuran construiders e construidras da ventilaziuns cunzun en lieus da producziun. Cun agid da plans fabritgeschan els singulas parts dal sistem da ventilaziun, da las armaturas ed auters elements da construcziun. Els taglian il sturs, al storschan u rebattan ed al collian tras buglir, francar cun struvas u rebatter.
Sin il plazzal vegnan bajegiads ensemen ils elements tar in indriz. Quella lavur surprendan construiders e constuidras dal champ spezialisà da la montascha. Construiders da ventilaziuns ferman ils bischels da ventilaziun ch’èn vegnids mess ensemen en la miraglia ed als enzuglian là nua ch’igl è necessari cun material d’isolaziun. Els installeschan ils motors, ils ventilaturs ed ils filters sco er ils indrizs da controllar e reglar. Suenter avair terminà las lavurs da montascha mettan els en funcziun l’indriz e controlleschan schebain tut funcziunescha endretg. Els èn medemamain responsabels per il mantegniment, la reparatura ni la demontascha dals indrizs da ventilaziuns.
Construiders e construidras da ventilaziuns exequeschan incumbensas che fan part dalla procedura sin il plazzal. Per che la procedura funcziunia perfetgamein e per che ils termins possian vegni ademplids sa cunvegnan els cun auters mastergnants e mastergnantas.
Construiders e construidras da ventilaziuns portan ina gronda cunresponsabladad per la segirezza en il luvratori e sin il plazzal. Els enconuschan ils privels e prendan las mesiras adattadas. Els resguardan las prescripziuns da segirezza e portan l’equipament da protecziun persunal.
Bleras lavurs exequeschan ils construiders e las construidras da ventilaziun sin stgalas, punts hidraulicas u palancàs. Quai pretenda ch'els sajan senza sturnizi.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-4-2018
Durada
3 onns
Accents
- producziun
- montascha
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la tecnicada ventilaziun e climatisaziun
Furmaziun en scola
di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- enconuschientschas professiunalas
- planisaziun da las lavurs sin il plazzal
- Direcziun spezialisada sin il sectur da cumpetenza d'agir
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider / construidra da ventilaziuns AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns mesaunas u autas
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun dal spazi
- movibilitad corporala
- sanadad robusta
- abilitad da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas, dals centers da furmaziun da suissetec, da la STF Winterthur sco er d’interpresas da la branscha da la tecnica d’edifizis
Furmaziun da basa scursanida
en ina professiun parentada, p.ex. toler / tolera AFQ, installatur / installatura da stgaudaments AFQ, installatur sanitar / installatura sanitara AFQ u planisader / planisadra da tecnica d’edifizis AFQ
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: schefmontader / schefmontadra ventilaziuns, manader da project / manadra da project tecnica d’edifizis, cussegliader energetic / cussegliadra energetica e.a.
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicher / tecnicra dipl. SSS tecnica d’edifizis
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’edifizis
Cundiziuns da lavur
Construiders da ventilaziuns lavuran en manaschis da la branscha da ventilaziuns e d’aria cundiziunada. I sa tracta per gronda part da manaschis pitschens e mesauns. En manaschis pli gronds sa spezialiseschan construiders da ventilaziuns sin in dals secturs lavuratori, montascha u servetsch.
In contract collectiv da lavur (CCL) per la branscha da tecnica d’edifizis svizra reglescha las relaziuns dal dretg da lavur tranter ils partenaris socials.
Las schanzas sin il martgà da lavur èn bunas per construiders da ventilaziuns.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerisch- Liechtensteinischer Gebäudetechnikverband (suisstec)
Auf der Mauer 11
Postfach 1768
8021 Zürich
Tel: 043 244 73 00
URL: www.suissetec.ch
Revistas professiunalas:
"HK-Gebäudetechnik"
"Planer + Installateur"


text:
Cun questa mesira vul la regenza grecca calmar la situaziun da fugitivs tendida sin las inslas. Cunzunt persunas or da la Siria fugian sur la Tirchia en la Grezia. Dapi l'entschatta da l'onn èn gia 160'000 fugitivs arrivads en la Grezia.
Passentà la notg sut la plievgia
Entant han var 2'000 fugitivs passentà la notg passada sut la plievgia en la regiun da cunfin tranter la Macedonia e la Grezia. Tenor las autoritads greccas sa tracti perfin da 5'000 fugitivs.
La notg ha la polizia rinforzà il filfier cun spinas al cunfin. La polizia da la Macedonia aveva ier tranter auter utilisà bastuns cunter ils fugitivs. Oz percunter ha ella avert il cunfin per plirs tschients da famiglias cun uffants e dunnas en speranza.
RR novitads 14:00


text:
Il Cussegl communal da San Murezzan ha deliberà la missiva per mauns da la votaziun dal pievel davart la planisaziun locala Serletta sid. Questa planisaziun duai pussibilitar la construcziun dad in nov hotel da sanadad ed ina nova chasa per la clinica Gut.
Las discussiuns èn stadas lungas ed animadas. Quai pervia ch'ils hotels da luxus Palace e Kulm èn cunter il project. Ils hotels argumentschan ch'ils bajetgs planisads destruissan la vista ord ils hotels da luxus. Pervia da quest conflict è la discussiun stada da grond interess. Radund 150 persunas han persequità las tractativas dal cussegl communal.
Sbagls tar la schanza per sigl cun skis
In segund tema fitg emoziunal a San Murezzan è la nova schanza da sigl cun skis. Il project deliberà da la populaziun avess gì da custar 11,5 miliuns francs. Ussa duai la schanza nova però custair passa 20 miliuns francs. Quai surtut pervia da sbagls da planisaziun, ha infurmà il cussegl communal. Ussa duai dar in nov project, uschia che populaziun vegn a stuair decider in'ulteriura giada.


text:
A l'avertura dal Forum mundial d'economia a Tavau da mardi vegnan be quatter da tschintg commembers da la regenza grischuna a sa participar. Cusseglier guvernativ Martin Jäger desista d'esser preschent, quai suenter che la vischnanca da Tavau n'ha betg lubì ina demonstraziun cunter il WEF. Quai ha Jäger ditg envers il Bündner Tagblatt.
La suprastanza da Tavau aveva refusà glindesdi la dumonda da demonstrar da la Juso, da la PS e dals Verds. Pervi da la blera naiv nova manchia il plaz per demonstraziuns.
Pront per il WEF
Polizia ed armada èn prontas per las sfidas dal WEF. Tavau vegn ad esser durant il WEF in lieu fitg segir. La blera naiv fa per il mument ils pli gronds quitads als responsabels per la segirtad. Ord quai motiv ha la vischnanca era refusà la dumonda da demonstrar.
RR novitads 06:00


text:
La decleraziun ch'ils Stadis Unids han lantschà è vegnida acceptada da l'ONU senza cuntravusch. La Corea dal nord aveva sajettà il gliendisdi quatter rachetas en la mar giapunaisa ed uschia puspè provocà ils Stadis Unids ed ils pajais vischins. Tenor indicaziuns dal Giapun sajan trais rachetas sa tschentadas en la zona dal Giapun.
La Corea dal nord provochescha adina puspè la communitad mundiala cun ses tests da rachetas. L'onn passà ha la Corea dal nord fatg dus tests cun armas atomaras ed ina retscha da tests da rachetas. Cun questas acziuns ha Pjöngjang cuntrafatg a pliras resoluziuns dal Cussegl da segirezza da l'ONU.
Dapi l'emprim test cun armas atomaras il 2006 ha l'ONU gia decidì sis rundas da sancziuns cunter la Corea dal nord.
RR novitads 08:00


text:
YouTube
YouTube 'l è na piatafórma web, fundàda in dal 2005, ch'la parmét a la gint ad mét'r a dispuśisiòṅ ad chi àtar i sò vìddeo e ad védar qvéi bèla cargâ. Gl'utènt registrâ i pōlan śuntàr-ag di cumènt ad sóta, dar na valutasiòṅ ch'la pōl èsar “al m piàś” (pòlas in sù, ciamâ anc like) o a “al n m piàś minga” (pòlas in śò) e sgnar-'s i canài favurî parchè i gh'ànan di filmâ ch'i càt'n al sò gust.
In dal Nuvémbar dal 2006 al sit 'l è stâ cumprâ par qvéi ad Google p'r un migliàrd e sèt ad dòlar a 'l incìrca. La sò sēd l'è a San Brûn (Califòrgna).
Gl'utènt “prufesiunài” (ciamâ youtuber) ch'i gh'aṅ dimóndi parsòni ch'i gh tìn'n adrē, e ch'i bùtan 'l òć a i sò vìddeo na mùcia, i ciàpan di bèsi da YouTube che, a sò vòlta, la gh guadàggna miténd-ag dal vòlti dla reclàm in mèś o di mesàǵ publisitàri ch'i s pōlan tiràr via schisànd la „X“ dal banner.


text:
Ses pli grond merit sco president da las medias svizras saja la promoziun indirecta da la pressa, di Hanspeter Lebrument sin dumonda dad RTR. La repartiziun da gasettas regiunalas e localas pli pitschnas vegn subvenziunada da la confederaziun mintg'onn cun 50 milliuns francs.
Cun 75 onns hai jau pensà ch'i saja plaunsieu temp da chalar.
En l'avegnir veglia el surtut far viadis pli lungs cun sia dunna, ch'el ha maridà pir avant bun in onn. Sin las fatschentas da la Somedia veglia el dentant era vinavant avair in egl, pertge là restia el president dal cussegl d'administraziun.
Sco successur vegn proponì il vicepresident d'enfin uss, Pietro Supino. Per Hanspeter Lebrument saja stà impurtant da pudair persvader Supino da surpigliar il post. I saja in cas da fortuna per ils editurs ch'il schef da Tamedia sa mettia a disposiziun sco president. Supino è dapi il 2008 commember da suprastanza e dapi il 2010 vicepresident. Plinavant vegn il CEO da la Somedia Andrea Masüger proponì sco commember dal presidi.
Las elecziuns han lieu a la radunanza dals commembers ils 22 da settember a Lucerna.
RR novitadas 14:00


text:
Quest onn celebrain nus fitg baud Pasca, l’unica gronda festa cristiana che è fixada tenor il gir da la glina. Ma era autras curiusitads èn colliadas cun la celebraziun da la resurrecziun. La lieur da Pasca che porta ils ovs senza uvar sezza u la tradiziun da mazzar in ansiel. Per il mattet en il raquint "Crispin" da Cla Biert ha la mort da ses ansiel preferì in effect traumatic. Pir cur che ses bab suna ina melodia trista cun la ghitarra riva el da superar sia dolur. Ina resurrecziun plain fidanza è er il motiv ed il tema da la 2. sinfonia da Gustav Mahler.
Il forum 2007-2008 Pasca – tranter lieur ed ansiel
Quest onn celebrain nus fitg baud Pasca, l’unica gronda festa cristiana che è fixada tenor il gir da la glina. Ma era autras curiusitads èn colliadas cun la celebraziun da la resurrecziun.


text:
Bain cuntegnia il provediment da vegliadetgna 2020 correcturas preziusas sco l'auzament da la vegliadetgna per dunnas e la reducziun da la tariffa da conversiun minimala. Ma tut en tut na reusseschia quai betg da metter il sistem da rentas sin in fundament finanzial solid, argumenteschan ils impressaris svizzers. Cunzunt l'auzament da la renta per 70 francs per novpensiunads disturba ils impressaris da construcziun.
Auzament da la vegliadetgna da renta per dunnas
Ils elements centrals da la refurma da vegliadetgna è l'augment da la vegliadetgna da rentas per las dunnas sin 65 onns. Alura da sbassar la tariffa da conversiun da 6,8% sin 6%, sco la finala l'auzament da la renta per novpensiunads per 70 francs. Finanziada vegn la refurma cun in auzament da la taglia sin la plivalur da 0,6%.
RR novitads 11:00


text:
La Frantscha, la Germania e la Belgia èn tuts en la proxima runda dal champiunadi d’Europa en Frantscha. Entant che la Frantscha ha l’emprim stuì laschar tiers in gol han la Germania e la Belgia dominà l’adversari.
Germania vul il «double» - campiun mundial e d'Europa
La Germania vul il dubel, vul dir, duos onns suenter il titel da champiun mundial, era la curuna dal champiun d’Europa. L’equipa dal trenader Joachim Löw è l’unica che na ha anc betg incassà in gol. La Germania è per il mument propi fitg ferma.
En la proxima runda dal turnier frunta il champiun mundial sin il victur dal classicher tranter l’Italia e la Spagna.
RR actualitad bunura


text:
In occasiun da sias tschantedas düraunt ils mais settember ed october ho il cussagl cumünel da Zuoz traunter oter decis il seguaint:
Fabricas: Il cussagl cumünel ho relascho ils seguaints permiss da fabrica: Jachen Könz, Lugano: transmissiun usufrüt abitaziun primaria sün condomini, Chesa Mariöl 6. Giachem Bott, Zuoz: Sanaziun dal tet Chesa Nr. 141. Quality of Life Ltd., fabrica hotel cun garascha süllas parcellas 2966 e 1717 – dumanda supplementera per üna pumpa da chalur cun sondas da terrain.
Plazza da scoula: Zieva avair decis l’agir sün plazza da scoula in avuost pel temp fin tar las vacanzas d’utuon ho il cussagl discus sur dal agir sur l’inviern. La plazza vain refatta provisoricamaing sur inviern e per Chalandamarz. Per l’an chi vain es previs dad installer darcho l’üert culs s-chabels cha la vschinauncha es steda pussibla da surpiglier da la Lia Rumantscha.
Zona d’inscunter i’l minz da la vschinauncha: Il president orientescha cha la procedura per installer üna zona d’inscunter es invieda. Que as stu fer quint fin ad ün an fin cha’s po installer ün tela zona. Üna part da la procedura es ün’expertisa d’ün uffizi neutrel. Il cussagl sperescha da pudair introdür la zona d’inscunter sün l’inviern 2020/21.
Proget cudesch da Piz digitel: Il president declera la dumanda da l’agentura SKIPP chi voul metter sü per il proget «150 ans» dal 2020 da la Banca Chantunela sün 150 piz i’l Chantun Grischun ün cudesch da Piz digitel. A Zuoz vain dumando da metter uschè ün’installaziun sül Piz Kesch, Piz Belvair e Piz Blaisun. Zieva cuorta discussiun decida il cussagl our da motivs da frequenza da lascher metter sü ils cudeschs da Piz digitels sül Kesch, Belvair, Arpiglia e Blaisun.
Discussiun nomenclatura Plaz: Il president orientescha sur d’ün inscunter cun divers abitants da Zuoz chi reclaman sur dal nom «Plazzet» per la plazza da scoula e la dumanda da müder sül nom «Plaz». Il cussagl es dal listess avis e decida d’invier l’adattaziun dal nom i’l ram da la revisiun uffiziela da müdamaint d’adressas chi sto davaunt porta. Davent dals 1. schner 2020 do que darcho be «Plaz» a Zuoz. Inavaunt orientescha il president sur da la simila situaziun culs noms Ritscha e Dimvih d’Aguêl. Il cussagl es unanimamaing perinclet cul agir.
Imsüraziun uffiziela: Ad haun da gnir adressedas intuorn tuot las chesas in cumün ed eir per part vias chi nu sun auncha numnedas correctamaing. Quist chaschuna üna granda lavur chi po pü prubabel gnir purteda dal persunel existent. A cas pudess gnir impiego persunel extern a temp parziel per sustgnair il proget.
S-chelin ot regiunel: Il president orientescha sur da la discusiun a regaurd il s-chelin ot in Engiadin’Ota. Ils presidents da la Plaiv sun decisamaing da l’avis cha Zuoz, insembel cul Lyceum, es ün ferm lö da furmaziun dess mantegner il s-chelin ot. Tauntüna as es adüna aviert da discuter la tematica eir cun otras vschinaunchas. Quist vain comunicho a la Regiun Malögia. Il cussagl es perinclet cul agir.
Contrat Viafier retica: La spüerta da la Viafier retica cha la vschinauncha spordscha a la staziun da Zuoz es suottamissa a nouvas premissas. L’indemnisaziun as müda e vain partida in duos parts, üna part fixa ed üna dependenta dal schmerdsch. La basa da la cunvegna nouva sun las ciffras da l’an 2018 cun ün schmerdsch da 740’000 francs. Per l’an 2018 nu dess que zieva la calculaziun nouva üngüns müdamaints aint ils cuosts. Però es uossa s-chaffida la schanza dad uzzer l’indemnisaziun cun ün schmerdsch pü ot. (ps)


text:
Nursultan Nazarbaev
El Nursultan Äbişulı Nazarbaev (in cirillegh: HұpcұлTaH Әбiшұлы HaзapбaeB; in russ HypcyлTaH AбишeBич HaзapбaeB/Nursultan Abiševič Nazarbaev; traslitteraa in ingles 'me Nursultan Nazarbayev; Čemolgan, 6 de luj del 1940) a l'è on politegh kazak.
A partì del 1990 finna al 2019 a l'è staa anca el president del sò paes.
Prima ammò de l'independenza del Kazakistan, el Nazarbaev a l'eva on member de la classa dirigenta comunista de la repubblega sovietega kazaka. Comè president, a l'ha tegnuu ona ligna de vesinanza con l'Ocident, cont el dàggh ona man a combatt el terorismo islamegh.
L'OCSE la dis che tutt i sò elezion i gh'hann avuu on bell poo de imbroj e de iregolarità.


text:
Passa 2'700 sgols èn vegnids stritgads. Pliras scolas ed universitads restan serradas. Enturn 200 milliuns persunas èn pertutgadas. Il center da l'unda da fradaglia è la metropola da Chicago en il Midwest dals Stadis Unids.
Il burgamester da Chicago ha numnà las temperaturas istoricas e ch'ellas sajan in privel per la vita. Uschia stoppian ins era agir lasuenter. Abitants sa protegian entant cun mascras da skis sch'els ston bandunar lur chasas. Per las passa 16'000 persunas senza tetg ha la citad installà stivas chaudas. A Michigan èn tut ils biros d'autoritads che n'èn betg essenzialas serrads fin venderdi. Er scolas restan serradas.
Aria fraida polara
La fradaglia enorma vegn chaschunada dal turnigl polar. Quai è ina rimnada gigantica d'aria fitg fraida che circulescha en in'autezza da 20 fin 25 kilometers sur il Pol dal Nord.
Durant l'enviern mesira quell'aria normalmain radund -70°C. Normalmain vegn quell'aria tegnida sur il Pol dal Nord, e quai grazia al jetsream. Quai è in current da vent fitg ferm en stresas pli autas da l'aria. Il jetstream po dentant sventular u vegnir pli flaivel ed uschia avrir la via a l'aria fraida per vegnir direcziun sid.
RR novitads 12:00


text:
Galiaa (NO)
Gajaa (Piemuntes: Gajà u Galià; Italian: Galliate) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 15 602 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 29,5 km² e ona densità de popolaziun de 529 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bernaa (MI), Camra, Cuggion (MI), Nuara, Robecchetto con Induno (MI), Armantin, Turbigh (MI).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vist el sò süfìss in -aa l'è prubabil la sua urigin celtega. El nòm Galeatum el vegn föra per la prima völta in del 840, quand el vescuf nuares Adalgis l'ha dunaa i decimm de quest löch al Capitul de Nuara. In del 911 el re d'Italia Berengrari I l'ha acunsentii a la custrüsiun de un castell per difendes cuntra i Üngar (in lucalitaa Gajà Vecc).
A la metaa del XI secul l'arcidiocesi de Milan l'ha faa sü un nöf center, ciamaa Gajà Nöf, per cuntrastà l'influensa nuaresa. In del 1154, l'imperadur Federich I de Hohenstaufen, nemis di milanes, l'ha traa giò quest nöf paes, ma giamò düü agn dopu quest chì a l'era staa recustruii.
La lota per Gajà tra Nuares e milanes l'è 'ndada innanz tra i secui XIII e XIV. In d'un primm mument, i Nuares hinn riessii a trà giò i castei de Gajà Nöf, ma in del 1356 el Galeass Viscunt, düca de Milan, l'ha ciapaa de nöf el cuntròl del teritori. Inscì, la zona l'è divegnüda impurtanta per la sua pusisiun arent al fiümm Tisin. L'ha seguii i sòrt del Dücaa de Milan finna al 1738, quand che l'è staa daa, cume tütt el teritori de l'udierna Pruincia de Nuara, al Regn di Savoia. Düranta la segunda guera d'indipendensa (1859), l'è staa el löch del quartee general del Vitori Emanuel II, prima de la bataja de Magenta.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Galiaa (NO) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Urban Legend - Final Cut
Urban Legend - Final Cut (Legénda urbàna - Taj finàł) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e canadéś dal 2000 ad John Ottman, séguit 'd Urban Legend ad dū an prima.
La pelìcula l'à muciâ sù dagnóra quarànta migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca a frònt 'd un cóst ad quatórdas.
Sunt
L’Amy Mayfield (Jennifer Morrison) l'è na studènta dn'acadèmia 'd cìnema. Insém a i sò cumpàgn ad cōrs la gh'à da preparàr na téśi su i film ad scarésa par partecipàr a 'l prèmi Hitchcock. Dascurénd cun la Reese Wilson (Loretta Devine), na guàrdia 'd sicurésa ch'l'éra stada testimòṅ ad soquànt masamènt in un culéǵ universitàri americàṅ, la decìd ad giràr un film su 'n sasèṅ seriàł ch'al cópa tgnénd adrē a soquànti legéndi metrupulitàni. Pròpria cla sira lè na studènta ciamàda Lisa (Jacinda Barrett) la finìs masàda dòp ch'i gh'ìvan cavâ via 'n rugnòṅ. Anc la Sandra (Jessica Cauffiel) la fà na bruta fiṅ.
In cal méntar l’Amy la và avànti c'n al sò film cun 'l ajùt dal cameraman Simon (Marco Hofschneider) dòp ch'la s éra quistiunàda cun Toby Belcher (Anson Mount) ch'al n iva minga mandâ śò 'l fat che chi lē la gh'is fargâ l'idéa. Purtròp a 'l impruvìś al s tōś la vita Travis Stark (Matthew Davis) p'r un brut vōt ciapâ a scōla ma 'l sò śmèl Trevor (Matthew Davis) al n créd mia ch'a s sia tratâ 'd un suicìdi.
I sasinamènt i cuntìnuan cun Stan (Anthony Anderson) e Dirk (Michael Bacall) fat fóra su 'l set dla pelìcula Tunnel dal terōr ma par la pulisìa a s éra tratâ dna daśgràsia. Vdénd na luś in sima a 'n campanìl, l’Amy la và a védar catànd-ag la Vanessa Valdeon (Eva Mendes), na lèśbica inamuràda 'd lē. A s trata dna trapla dal sasèṅ ch'l impìca la ragàsa a la campàna.


text:
Trump sa referescha sin ina contribuziun dal emettur Fox News nua ch'i vegn tematisà ch'ils 100’000 fugitivs en Svezia hajan procurà per dapli criminalitad. Per tge emissiun ch’i mava exact n’ha el dentant betg tradì. Plirs experts da la Svezia han uss refusà questas tesas ed annunzià talas pretaisas na sajan betg correctas.
Tge succeda en Svezia?
Il president american Donlad Trump ha en ses pled da sonda saira ditg «Guardai tge che succeda en Germania, guardai tge ch’è capità ier saira en Svezia» ed ha lura numnà lieus d’attatgas sco Brüssel, Nizza e Paris.
Smirvegl en Svezia
Che Trump ha numnà la Svezia en quest connex è vegnì recepì en Svezia cun smirvegl ed umor. L’anteriur minister dals affars externs, Carl Bildt, ha dumandà via twitter: «Svezia? Attatga da terror? Tge ha el fimà?».
RR actualitad 12:00


text:
Dakòta dal Sud
Al Dakòta dal Sud (South Dakota in ingléś, a s lèś [ˌsaʊθ dəˈkoʊtə] scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî dla regiòṅ dal Midwest ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1889. Al gh'à na pupulasiòṅ 'd utsènt-ssantamìla abitànt a 'l incìrca, al quìnt ùltim in clasìfica, par na superfìsi ad 199.729 km².
Al cunfìna a nòrd c'n al Dakòta dal Nòrd, a èst c'n al Minneśòta, a sud-èst cun 'l Iowa, a sud c'n al Nebràska e a òvest c'n al Wyoming e c'n al Muntàna. Al Dakòta dal Sud 'l è divìś in ssanta-siē cuntèi e in tarśènt-òt cumùn. Al sò clima 'l è cuntinentàł, cun di Invèran dimóndi fréd (a s riva in mèdia a -12 °C) e dgl'Istâ caldi. Al fiùm Missouri al gh pasa in mèś tajànd-'l in dū da nòrd a sud.
La bèstia sìmbul dal paéś 'l è 'l coyote mént'r al sò inn ufisiàł 'l è “Hail, South Dakota” ad Deecort Hammitt. Al sò mòt 'l è „Under God the people rule“ ch'a vōl dir „Sóta a Dio a guèrna 'l pòpul“ mént'r al sò scutmàj 'l è „The Mount Rushmore State“ (Al stat dal mònt Rushmore) pròpria parchè al munumènt nasiunàł dal Mònt Rushmore, c'n al ghigni di prim presidènt, al s cata chè, su 'l muntàgni dal Culìni Négri pîni 'd òr, 'd argînt, ad ram e 'd piómb. Al stat al ciàpa 'l nóm da na tribù Sioux ch'la gh astàva prima ch'a rivìs 'l óm biànc, i Lakota.
La capitàl l'è Pierre, un paiśèṅ grand a 'l incìrca cuma Spilambèrt, mént'r al sità più grandi i èṅ invéci Sioux Falls e Rapid City ma a gh'è da tgnir in mènt che sōl ùndas di sò cumùn i pàs'n i déś-mila cristiàṅ. In dal 2010 gl'abitànt dal Dakòta dal Sud i éran par 'l 85,7% biànc, par 'l 8,8% di indiàṅ natìṿ e par 'l 1,3% négar.
Dascurénd ad pulìtica al Dakòta dal Sud 'l è òṅ di stat più cunservadōr di Stat Unî, sōl in sinc elesiòṅ p'r elèś'r al presidènt al s è mis da la banda di demucràtic, in di an 1896, 1912, 1932, 1936 e 1964, dònca 'l è da sinquànt'an e pasa che p'r al partî d'l àśan a n gh'è vèrs chè, gnanc al candidâ dal pòst George McGovern al gh l'à cavàda a vìnsar fra i suo in dal 1972. Inóltar 'l è da 'l 1974 ch'i demucràtic i pèrdan sèmpar in dgl'elesiòṅ p'r guvernadōr dal stat. Qvél 'd adès, in carga da 'l 2011, 'l è Dennis Daugaard.
La sò ecunumìa l'è in bòna part ligàda a l'agricultùra, specialmènt in dla cultivasiòṅ dal graṅ, dal furmintòṅ e dla sòja, e su 'l alevamènt di bóv e di nimài. In dal Luj dal 2011 i diśucupâ i ér'n al 4,7% dla sò pupulasiòṅ. Anc al setōr tersiàri e di servìsi al và fòrt chè specialmènt da quànd al stat 'l à mis in camp dal pulìtichi fiscàli par far in manéra ch'la sò gint l'armagnìs chè.


text:
L’idea da fundar in chor regiunal han gì tranter auter Jachen Janett cun sia cusrina Gianna Janett, ussa Vital-Janett. L’idea e stada da fundar in cor per chanzuns pli pretensiusas e che ha en il center era la furmaziun da vusch.
Jachen Janett e stà il prim dirigent, pli tard ensemen cun ses frar Duri. Sunter il giubileum da 30 onns Rudè da chant Engiadina ha lur cusrina, Gianna Vital-Janett, surtut la batgetta.
Il chor consista da radund 40 commembers. En ils 40 onns dal Rudè han chantà radund 100 chantaduras e chantadurs da tut l’Engiadina e da la Val Müstair.
Concert da giubileum
Il giubileum vegn celebrà sut il motto «allegria ed umur». La dirigenta ha tschernì 12 chanzuns en tut las quatter linguas naziunalas ed ina en la lingua da la Galizia. Las chanzuns duessan resplender l’allegria e l'umor dal cor. Il cor chanta tut las chanzuns ordadora per che l’expressiun dal chant saja ligera.
Ils concerts èn ils 17-02-2018 a Zuoz ed ils 18-02-2018 a Scuol
Or da noss archiv:
RR actualitad 17:00


text:
L’ovra electrica Ova Spin è dapi la lavina dal schaner sin il Pass dal Fuorn ord funcziun. Mintg’emna munta quai ina sperdita da radund 250’000 francs. Las Ouvras Electricas d'Engiadina SA OEE èn perquai vidlonder da montar ina pitga provisorica.
Oravant tut saja la demontascha da la pitga veglia stada ina sfida per la firma Repower ed ils collavuraturs spezialisads. Quella steva sut ina tensiun enorma, uschia la pledadra da la firma Repower.
Ina pitga provisorica
Tar la pitga provisorica sa tracti d’elements da radund duas tonnas che vegnan sgulads da Zernez al lieu. La pitga cumpletta vegn lura ad avair in'autezza da radund 75 meters.
Las OEE han grond interess che las lavurs vegnian fatgas il pli svelt pussaivel. Ils responsabels fan quint da puspè pudair metter en funcziun l’ovra electrica Ova Spin il pli tard la fin dal mais favrer.
RTR Telesguard 17:40


text:
In tal automatissem ha la cumissiun dal Cussegl naziunal propoonì. I n'è dentant betg anc segir sch'il parlament vegn a decider en favur da l'automatissem.
Gia en anteriuras enquistas era la maioritad dals dumandads cunter in auzament da la vegliadetgna da pensiun da 64/65 sin 67 onns. L'enquista ha er mussà che per passa 60% da las persunas dumandadas sut 40 onns n'è l'AVS betg pli segira.
Per l'enquista en 1122 persunas da la Svizra tudestga e da la Svizra franzosa vegnidas dumandadas cun in questiunari en l'internet.
RR novitads 06:00