text:
Deftones
I Deftones i èṅ un grup califurgnàṅ mis in pē a Sacramento in dal 1988. Al sò gènar 'l è quél dal metal alternatìṿ. I èṅ cgnusû p'r avér dat vita, insém a i Korn, a 'l nu metal.
Biugrafìa
I fundadór dal grup i èṅ stâ Chino Moreno (Camillo Wong Moreno 'l è al sò nóm in Cumùṅ), Stephen Carpenter, Abraham Cunningham dit "Abe" e Chi Cheng. Àtar cumpunènt i s èṅ śuntâ in séguit. Dal punt ad vista muśicàl, Stephen al s è sèmpar ispirâ a 'l heavy metal e a 'l hard rock in generàl, tulénd spunt da bandi quàli Metallica, Black Sabbath, Pantera e Led Zeppelin anc se pò i gh piaśìvan anc di grup rap cuma i Public Enemy e LL Cool J. Chino invéci 'l iva pasâ la sò giuinésa scultànd di grup di an Utànta ingléś cuma i The Cure, The Smiths, Depeche Mode e Duran Duran. Chi al gh'iva na còta p'r al blues, al jazz, al gothic rock e al reggae (difàti 'l éra un fan sfegatâ ad Bob Marley) e 'l éra anc pasiunâ ad pueśìi e laureâ in létri ingléśi.
'L è pròpria cal misćiùs chè ch'al dà vita a 'l sòṅ di inìsi di Deftones, dimóndi preśènt in di prim dū àlbum e anc nóṿ par cal perìud lè: chitàra ch'la śgrànfgna e vóś meludióśa che però l'éra bòna ad far anc di sig psicòtic tut 'd un cólp.
Gl'Inìsi
Quànd al gh'iva quind'ś an, mèntar 'l éra drē a giràr cun al skateboard (pasiòṅ ch'al cundividìva cun i sò cumpàgn ad scóla Chino e Abraham) Stephen al vèṅ mis sóta da na màchina. 'L incindènt 'l al custrìnś a star par soquànt méś in sna scrana a rudèli e 'l è a cal punt lè che Carpenter al tōś la deciśiòṅ ad tacàr a studiàr la chitàra, sunànd di pès di Anthrax, di Metallica e di Stormtroopers of Death. In dal 1988, cun i bèsi ciapâ sù da quél ch'al gh'éra andâ adòs e insém a Abe, Chino e dal nóṿ Chi Cheng a 'l bas, Stephen al còmpra tut quél ch'al gh vliva par sunàr e i quàtar i tàcan a far-as védar in gir purtànd la lōr mùśica.
Al nóm Deftones, sarnî pròpria da Carpenter, al daśvèṅ da la misa insém dal paròli "def", druàda in d'l àmbit d'l hip hop e ch'la vōl dir bèl/fantàstic, e "tones", un sufìs druâ da spés da di grup vèć ch'i fàvan dal rock in di an Sinquànta, cuma Del-tones e Cleftones. 'L ubietìṿ 'l éra quél ad dar 'd inténdar ch'al grup al vliva métar insém di gènar muśicài difarènt fra lōr.
Dòp sinc an ad cuncèrt (soquànt insém a i Korn), in dal 1993 i Deftones i regìstran un demo ciamâ (Like) Linus. In dal 1994 i gh la càvan a firmàr un cuntràt cun la Maverick, diviśiòṅ pìcula dla Warner Bros, purtdàda avànti diretamènt par la cantànta Madonna ch'l'iva scultâ al demo e al gh'éra piaśû dimóndi.
Adrenaline e Around the Fur (1995-1999)
In dal 1995 al grup al fà gnir fóra 'l àlbum ad debùt Adrenaline, cunsiderâ òṅ di prim lavōr nu metal, rigistrâ a 'l Bad Animal Studio ad Seattle, antisipâ p'r al sìngul Engine No. 9 e purtâ avànti anc cun i àtar sìngui Bored e 7 Words, tut i tri arfacimènt ad braṅ bèla preśènt in dal demo d'l an prima. Al stîl muśicàl dal disc al misćia na sesiòṅ rìtmica ispiràda a quéla di Faith No More e ch'la s arvìśa a la manéra ad sunàr di Korn, cun la vóś ad Chino ch'la gh la cava sèmpar a 'datàr-as. In cal perìud lè, i Deftones i vèran i cuncèrt par di grup quài Ozzy Osbourne, Korn e L7.
A 'l inìsi, anc s'l ìva abû dal recensiòṅ bèli, al disc al n gh la cava minga a muciàr dal sucès cumerciàl anc p'r al fat che i sìngui i n éran briśa stâ publiciśâ asè parchè al ràddio e MTV i n vlìvan mia traśmet'r-i, specialmènt al braṅ 7 Words ch'al gh'iva dèntar dal bruti paròli in dal riturnèl.
In dal 1996 i Deftones i faṅ n'aparisiòṅ in dal film Il Corvo 2 ad Tim Pope, regìsta ad dimóndi di vìddeo di The Cure, in du i sònan al braṅ inèdit Teething, anca lò tòlt diretamènt da (Like) Linus p'r andàr a far part dla culòna sunóra dal film. Anc n'atra cansòṅ dal grup, Can't Even Breathe, la vèṅ sarnìda in dal 1996 p'r al film Fuga da Los Angeles ad John Carpenter.
Sèmpar in dal 1996 Chino Moreno al dà na maṅ a i Korn in dal braṅ Wicked, cover 'd Ice Cube misa dèntar a 'l disc Life Is Peachy. La secónda canta ad cal lavōr lè, Chi, la tōś pròpria al tìtul dal nóm dal basìsta di Deftones, a dita dal cantànt di Korn Jonathan Davis.
Piàn piaṅ al grup al s fà cgnósar dabòṅ, anc par via di dimóndi cuncèrt fat, e Adrenaline al diś la sua in fat ad vénditi, ciapànd al disc 'd òr al 7 ad Luj dal 1999 cun mèś migliòṅ ad còpi, rivànd pò a 'l disc ad plàtin in dal 2008 ardupiànd al vénditi.
Around the Fur, più melòdic dal precedènt e cunsiderâ insém a White Pony al disc gnû méj, al vèṅ fóra in dal 1997 e al gh la cava a tucàr al 29śum pòst in dla clasìfica americàna. I crìtic i 'l arténan cuma n'evolusiòṅ più rabìda dal grunge e in particulàr dal stîl di Smashing Pumpkins, di Nirvana e di Soundgarden e anc òṅ di àlbum più impurtànt e influént di gènar metal e nu metal.
Fra i sò braṅ più impurtànt a s cata: Headup fat insém a Max Cavalera di Sepoltura dedicâ a 'l sò fiàstar Dana Wells mòrt in 'n incidènt stradàl 'l an prima, i sìngui My Own Summer (Shove It) (sarnî par la culòna sunóra dal film Matrix) e Be Quiet and Drive (Far Away) e al canti Dai the Flu, Lhabia e specialmènt Mascara, un pès cun un sòṅ ch'al tōś ispirasiòṅ in dla new wave e in dal darkwave. Da nutàr anc che in fónd a 'l disc i gh'èṅ dū braṅ lugâ: Bong Hit e Damone.
In dal 2003 la rivìsta metal Kerrang! la 'l mitrà al 17śum pòst in dla lista di sinquànt'àlbum più influènt ad sèmpar mèntar al 7 ad Śugn dal 2011 al và da 'd là dal migliòṅ ad còpi vindùdi dvintànd un disc ad plàtin ('l éra dvintâ 'd òr in d'l Utóbar dal 1997).
In dal 1999 i tōśan part a 'l Ozzfest, al festival pinsâ e vlû da Ozzy Osbourne par dar 'n apòǵ a di grup metal. Al 22 ad Śugn i faṅ catàr in di negòsi 'n EP dal viṿ ciamâ Live cun dèntar di braṅ sunâ in un cuncèrt dal 13 'd Utóbar dal 1997.
Al sucès ad White Pony (2000-2002)
Al tèrs àlbum dal grup al s ciàma White Pony (Pony biànc, ma in gèrg al vōl anc dir Cucaìna) e 'l è gnû fóra in dal 2000 faghénd védar na madurasiòṅ dal sò stîl ch'al tulìva in prèst di quèi da di àtar gènar cuma al trip hop (in dal braṅ Teenager), la new wave, al post-punk e al psicadèlic, ispirànd-as a di grup quài Depeche Mode, The Cure, The Smiths e Duran Duran.
La canta Passenger l'è stada fata e scrita insém a Maynard James Keenan di Tool mèntar Knife Party la véd la culaburasiòṅ di Rodleen Getsic. RX Queen invéci l'è un lavōr gnû fóra a quàtar maṅ da Chino Moreno e dal cantànt di Stone Temple Pilots (in séguit in di Velvet Revolver) Scott Weiland.
White Pony al véd anc far 'l ingrès in di Deftones dal DJ Frank Delgado, un vèć culaburadōr dal grup ch'l iva bèla sunâ in soquànt pès di prim dū àlbum faghénd-ag dèntar dal campiunàdi: Minus Blindfold, Fireal, My Own Summer (Shove It), Around the Fur, Dai the Flu, Headup e MX. Dal cant suo, Chino Moreno chè al taca anc a sunàr la chitàra.
Anc par via di sucès di sìngui Change (In the House of Flies), Back to School (Mini Maggit) e Digital Bath, White Pony al gh la cava a véndar 177.000 còpi in dla prima stmana piasànd-as a 'l tèrs pòst dla Billboard. In dal 2001 al vins un prèmi a i Grammy Awards cuma Best Metal Performance par la canta Elite.
Al 17 ad Luj dal 2002 White Pony al dvénta un disc ad plàtin.
Dal disc a gh 'n è quàtar versiòṅ. La prima, quéla uriginària, la gh'à na cupertìna griśa, pò i èṅ gnùdi fóra una biànca (in dua a s cata anc na versiòṅ rap dal braṅ Pink Maggit, Back to School), na rósa e na négra (cun in śònta al braṅ The Boy's Republic).
In dal 2001, i Deftones i tōśan part a la tèrsa edisiòṅ dal fèstival muśical Rock in Rio insém a Beck, Guns N' Roses, Iron Maiden, Queens of the Stone Age, Papa Roach, Sepultura e soquànt àtar. In dal 2002 al braṅ Change (In the House of Flies) al vèṅ tòlt par far part dla cunòna sunóra dal film La regina dei dannati. Sèmpar in dal 2002, al 27 'd Agóst, al grup al fà gnir fóra al DVD dal viṿ Music in High Places: Live in Hawaii.
Deftones (2003-2004)
AL 20 ad Maǵ dal 2003 l'è la vòlta ad Deftones, quàrt disc dal grup, ch'al vénd subìt 167.000 còpi in dla prima stmana (finénd a 'l secónd pòst dla Billboard 200) p'r arivàr pò a un quèl da piò ad 500.000 in dal sò paéś. 'L àlbum, ch'l arév duvû ciamàr-as Lovers, al tórna 'd avér dal chitàri a tut andàr, cun di riff pēś ad Carpenter cuma in di prim tèmp, e al pògia su i sìngui Hexagram e Minerva. A gh'è anc un braṅ ch'al dascór ad Moana mèntar la canta Lucky You la s pōl sintìr dènt'r al film Matrix Reloaded.
Al 7 ad Luj Deftones al dvénta un disc 'd òr.
Sèmpar in c'l an lè al grup al partìs insém a i Metallica p'r al Summer Sanitarium Tour 2003 (i gh'èṅ anc i Linkin Park e i Limp Bizkit). I faṅ anc in tèmp a sunàr in dal prugràma televiśìṿ MTV Icon dedicâ a i The Cure, faghénd al braṅ If Only Tonight We Could Sleep, dimóndi bèṅ a dita ad Robert Smith.
In dal 2004, la rivìsta Guitar World la mét Stephen Carpenter a 'l ssantéśum pòst di chitarìsta metal più brav ad sèmpar.
B-Sides & Rarities e Saturday Night Wrist (2005-2006)
Al 24 'd Utóbar dal 2005 l'è la vòlta ad B-Sides & Rarities, na racòlta ad braṅ inèdit, rar e cover (No Ordinary Love ad Sade, la If Only Tonight We Could Sleep numinàda prima, The Chauffeur di Duran Duran e àtar sinc) cun dèntar anc un DVD cun la videugrafìa dal grup.
P'r avér un disc nóṿ ad studi a gh'è da spetàr giust 'n an: Saturday Night Wrist, par la prima vòlta in dal sò caréra, al n è mia prudót par Terry Date ma da Shaun Lopez e Bob Ezrin, quést chè famóś p'r i sò lavōr cui Kiss e Pink Floyd. In dal disc, Chino Moreno e Stephen Carpenter i sa scàmbian al còmpit in soquànti canti cuma in dal braṅ strmentàl U, U, D, D, L, R, L, R, A, B, Select, Start in dua 'l è Chino a sunàr la chitàra (Stephen al pìcia la baterìa) mèntar in Beware Carpenter al s dà da far anc da drē a 'l tastéri.
'L è stâ faticōś p'r al grup finìr cal lavōr lè, i gh'èṅ stâ drē par dū an, anc parchè al cantànt Chino Moreno al gh'iva di prubléma ad dròga e al sò matrimòni 'l éra drē a 'ndàr a raméngo.
I sìngui sarnî i èṅ Hole in the Earth (che, arfàt, al fà part dla culòna sunóra dal film Underworld - La ribellione dei Lycans) e Mein, in dua al cantànt Serj Tankian di System of a Down al fà al còntar-cant.
Durànt la prima stmana, al disc al finìs a 'l dècim pòst dla Billboard 200 vindénd 76.000 còpi.
La registrasiòṅ 'd Eros e 'l incidènt stradàl ad Chi Cheng (2007-2009)
In dal 2007 i Deftones i ś métan a 'l lavōr par registràr un disc nóṿ, Eros, ch'l arév duvû gnir fóra 'l an dòp ma a sucéd na diśgràsia: al 4 ad Nuvémbar dal 2008 un imbariàg pódag al mét sóta al basìsta Chi Cheng faghénd-'l andàr in còma (lì lò 'l éra in màchina sénsa sìngia cun sò surèla Mae e 'l è stâ butâ fóra in d'l incidènt). Al disc al vèṅ acsè mis da na banda, un quèl ch'al dvénta definitìṿ al 23 ad Śugn dal 2009 quand al grup al decìd ad tacàr a lauràr a 'n àtar prugèt.
A 'l pòst ad Cheng, ch'l éra in cal mèntar sèmpar in bruti cundisiòṅ ma stabìi, a vèṅ sarnî Sergio Vega ex mémbar di Quicksand ch'l iva bèla laurâ sèg dal viṿ in dal 1999 e ch'l iva anc sunâ in soquànt pès 'd Eros.
Al 19 e al 20 ad Nuvémbar dal 2009 al grup al s śibìs par dū siri, una a drē a cl'atra, dal viṿ par muciàr sù di bèsi da destinàr a Chi Cheng par pagàr-gh al curi. A i cuncèrt i s śòntan anc di sò amìg cuma Tommy Lee di Mötley Crüe, Mike Shinoda di Linkin Park, Robert Trujillo di Metallica, Dave Lombardo di Slayer e àtar.
In séguit na sustenidōra dal grup Gina Blackmore la mét in pē al sit www.oneloveforchi.com par catàr sù di fónd da dunàr a 'l muśicìsta daśgrasiâ (in dal 2010 i ìvan muciâ 500.000 $). Anc al basìsta di Korn Reginald Arvizu al s dà da far scrivénd na canta par lò, A song for Chi, ch'la s pōl dascargàr a gràtis da la réda, tut quést par spìnśar la gint a dar-ag na maṅ.
A partìr dal Maǵ dal 2010 Chi Cheng al s è un pôc armìs: dal vòlti a gh la cava a dir quèl e a butàr i òć adòs a 'l parsòni ch'i 'l vaṅ a catàr. 'L è bòṅ anc ad móv'r un pôc al maṅ. Da Maǵ 2011 'l à tacâ na riabilitasiòṅ in dal New Jersey.
Diamond Eyes (2009-Incō)
Al 17 ad Dicémbar dal 2009 Chino Moreno al fà savér che al disc nóṿ al sarés gnû fóra al 27 'd Avrìl dal 2010 e che lò 'l éra dimóndi urguliōś ad cal lavōr lè, che par lò 'l éra òṅ di àlbum più bèi di Deftones, 'n incróś far Around the Fur e White Pony.
Al 23 ad Mars dal 2010 a vèṅ butâ in sal marcâ di sìngui al braṅ Diamond Eyes (cun dèntar òṅ di riff più catìṿ e brutài ad sèmpar dal grup) e a s véd anc la cupertìna d'l àlbum umònim, un barbagiàṅ cun gl'ali vèrti dal tut su 'n sfónd négar. Al sèst disc dal grup al vadrà pò la luś al 4 ad Maǵ dal 2010 e al sarà pîṅ stóp ad schitaràdi a tut andàr, par saràr-as cun un braṅ sintî e patî, This Place Is Death. Al tìtul dal disc 'l è cumpàgn a quél dal sìngul, Diamond Eyes, ch'al vōl dir Òć ad diamànt.
In dla prima stmana ad vita, al disc al vénd 62.000 còpi rivànd al sèst pòst in dla Billboard 200 (al fà bèṅ anc in Germâgna e in dla Śelànda Nóva, utàṿ). I àtar sìngui i èṅ Rocket Skates, Sextape (méno rabìda di àtar pès, più sugnànta) e You've Seen The Butcher (al tìtul al vōl dir ’T à vdû al maslàr).
Chino al diś ch'al disc Eros al restarà in di casét in fiṅ tant chè Chi Cheng al n s armatrà minga dal tut e al sarà bòṅ ad sunàr dal viṿ.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Chino Moreno - vóś e chitàra (1988 - incō)
- Stephen Carpenter - chitàra (1988 - incō)
- Sergio Vega - bas (2008 - incō)
- Abe Cunningham baterìa (1988 - incō)
- Frank Delgado - campiunadōr, tastéri e giradìsc (1999 - incō)
Ex cumpunènt
- Chi Cheng - bas e côr (1988 - 2008)
Discugrafìa
Àlbum
- 1995 - Adrenaline
- 1997 - Around the Fur
- 2000 - White Pony
- 2003 - Deftones
- 2006 - Saturday Night Wrist
- 2010 - Diamond Eyes
Racòlti
- 2005 - B-Sides & Rarities
- 2011 - Covers
Demo
- 1993 - (Like) Linus
Sìngui
- 1995 - 7 Words
- 1996 - Bored
- 1997 - My Own Summer (Shove It)
- 1998 - Be Quiet and Drive (Far Away)
- 2000 - Change (In the House of Flies)
- 2000 - Back to School (Mini Maggit)
- 2001 - Digital Bath
- 2003 - Minerva
- 2003 - Hexagram
- 2003 - Bloody Cape
- 2006 - Hole in the Earth
- 2007 - Mein
- 2007 - Cherry Waves
- 2010 - Rocket Skates
- 2010 - Diamond Eyes
- 2010 - Sextape
- 2010 - You've Seen the Butcher


c: text/html

text:
Mendris (distret)
El distrèt de Mendris (nòm uficiàl: Distretto di Mendrisio) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Mendris.
La superfìce totàl del distrèt l'è de apéna 101 km² cge völ dì che l'è 'l piö pesèn dei distrècc del Cantù, ma l'è 'l tèrs piö popolàt coi sò 50 357 abitancc (dato del 31 Dicember 2013[1]).
El töl dét la pónta piö meridiunàla del Cantù e de töta la Svìsera, el cunfìna col distrèt de Lugano a nòrt e co l'Italia (Lombardia, pruvìnce de Com e Varés) a sud.
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Mendris l'è spartìt en 5 cìrcoi e 14 cümü:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sabiunèda
Sabiunèda (nòm uficiàl en Italià: Sabbioneta) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 294 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), con de 'na superfìce de 37,4 km² e 'na densità de popolasiù de 115 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalmaggiore (CR), Cumsàch, Rivarolo del Re ed Uniti (CR), Spineda (CR), Viadàna.
Ai 7 de löi del 2008, Sabiuneda l'è stàda 'nserìda — 'nsèma a Màntoa — endèla lìsta dei patremóne de l'umanità de l'UNESCO, per la sò caraterìstica ecesiunàla de éser 'na cità de fondasiù, fàda sö 'n poch de piö de 30 agn, sö ùrden del prìncipe Vespasiano I Gonzaga. Segont l'UNESCO Sabionéda la reprezènta 'n ezèmpe perfèt de aplicasiù de le edèe rinascimentài sö come che la g'harès de éser progetàda 'na cità ideàla.
Galerìa de foti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sabiunèda l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
25 04
Ol dé 25 de bril l'è 'l 115 ( 116 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 251 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de bril al è ul dí da pòost 115 ( 116 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 251 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1707 - Almansa (Albacete, Casteja, Spagna): i tröpe felipiste i ghe trà zò i Catalano-Aragonese, ergot che comportarà che Casteja la ocüpe ol Regn de València per drecc de conchesta (guèra de Sücessiú).
1953 - Nöa York (SÜA): James Dewey Watson e Crick i pöblega a la revesta sientífega Nature la strütüra de l'ADN in dobia élica che i ía descu·ert.
1974 - Portugal: l'emissiú de la cansú 'Grandola Éla Morena', la dà ol segnal per la sölevassiú militara, planificada per Otelo Saraiva de Carvalho, che posarà fí a la ditadüra d'Antonio de Oliveira Salazar.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1214 - Castel de Poissy (Paris, Fransa): Luís IX de Fransa, rei de Fransa
1284 - Castel de Caernarfon (Anglatèra): Eduard II d'Anglatèra, rei d'Anglatèra
1599 - Huntingdon (Anglatèra): Oliver Cromwel, stadesta Angles.
1874 - Bologna (Itàlia): Guglielmo Marconi, inventur italià.
1903 - Tambov (Rössia): Andrei Nikolaievich Kolmogorov, matemàtegh Röss.
1918 - Newport News (Stacc Ünicc): Ela Fitzgerald, cantanta Nord-americana.
1927 - Viavélez (Astúries, Spagna): Corín Telado, scritura Spagnöla.
1940 - Nöa York (Stacc Ünicc): Al Pacino, atur Nord-americà.
1947 - Amsterdam (Paes Bass): Johan Cruyff, futbolista.
1969 - Katy (Texas, Stacc Ünicc): Renée Zelweger, atura Nord-americana
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1196 - Perpinyà (ol Rosselló) - Alfuns ol Cast, o ol Trobadur, pröm rei de la Corona d'Aragó.
1972 - Casteldefells (ol Baix Llobregat): George Sanders, atur Britàneghh.
1911 - Türin: Emilio Salgari, scritur italià
1990 - Filadèlfia (Stacc Ünicc): Dexter Gordon, mösegh Nord-americà
1995 - Rancho Mirage (Califòrnia, Stacc Ünicc): Ginger Rogers, atura e balerina Nord-americana.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant March, dé de Venexia, d'ergü teritore de l'antiga repüblega sereníssima (che la covriva ol Vènet, la costa adriàtega de la Slovénia e la Croàssia atüale) e de Fertília (l'Algher).
Festa locala de Guardiola de Berguedà
Festa locala de Montgat
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bornholm
Bornholm (nors antigh: Burgundaholmr, cioè isola di Burgund) l'è on'isola del Mar Baltegh.
La se troeuva a 160 chilometer a est de Copenaghen e a 37 a sud de la costa svedesa. Insemma a l'isola de Christiansø, l'è 'l pont pussee oriental de la Danimarca.
Se cred che la sia stada la patria de la tribù germanega di Burgund che, partii per l'Europa, a la fin hinn rivaa fina in Gallia, indove hann fondaa la Borgogna.
Del pont de vista ministrativ, l'isola la partegn a la region de Hovestaden. I paes de l'isola toeuven part a on'unega municipalità. El paes pussee important a l'è Rønne.
A Bornholm se parla on dialett danes puttost conservativ.


text:
Lónna
La Lûna l'é l'ónich satèlit naturêl ed la Tèra. Al só nòm al vîn druvê dal vôlti, p'r al significhêt e cun la préma lètra céca ('na lûna), per vrèir dîr "satèlit naturêl" ânca p'r i satèlit 'd êter pianēt.
Al só sègn astronômich l'é 'na rapreşentasiòun disgnêda cun quâter sègn ed quând la crès.
La fâcia ed la Lûna girêda da cl'êtra pêrt ed la Téra l'é cgnusûda ânca cun al nòm fâcia luntâna. Dal vôlti la vîn ciamêda "fâcia scûra", in dó ché al significhêt l'é intèiş cme scgnusû e lughê; as riferés ânch a la mancânsa ed colegamèint (black out) dal comunicasiòun arâdio, ch' a sucēd quând 'na sònda spasiêla as mōv drē da la fâcia luntâna.
Sta fermêda dal comunicasiòun l'é cōlpa ed la mâsa ed la Lûna ch' la blôca i segnêl râdio. Al parôli "fâcia scûra" în despès capîdi, in môd e-sbaliê, cme mancânsa de spēra, mó al Sōl l'inlómina la fâcia luntâna int l'istèsa manēra ed còla girêda vêrs ed nuêter.
La pêrta pió grôsa ed la fâcia luntâna l'an pōl èser mia vésta da la Tèra, perché al gîr ed la Lûna 'd intōrna a la Tèra e al gîr 'd intōrna al só âs a gh'àn l'istès peréiod. 'Na pursiòun céca la pōl èser vésta grâsia a la librazione, ch' la rènd mia pêra al gîr ed la Lûna intōrna al só âs. Int l'insèm da la Tèra as pōl vèder al 59% ed la gròsta ed la Lûna.
La fâcia aşvèin ed la Lûna l'é quacēda da cîrca 30 000 da bòchi (s' as cûnten quî cun un diâmetro 'd almēno 1 chilômeter. La bòca ed la Lûna pió grôsa l'é al bacîn Polo Sud-Aitkenl, la gh'à un diâmetro ed 2500 chilômeter e l'é fònd 13 chilômeter, la ciâpa la pêrta bâs ed la fâcia luntâna.
Urégin dal nòm
Al nòm "Lûna" (ed sôlit céch int l'ûş comûn, mia astronômich) al deşvîm dal latèin lūna, da un pió antîgh *louksna, che a só vôlta al deşvîn da la raîş indoeuropea leik- ch' a vôl dîr "lûş a spèc" ";[1] da l'istèsa raîşa a deşvîn ânca l' avestico raoxšna ("la brilânta"), [2] e êtri fōrmi int al léngui baltiche, slêvi, int l' armeno e int al tocario; [1] as pōlen catêr di significhêt cumpâgn int al sanscrito candramā ("lûna"[3] cunsidrêda cme un dio ("luna"[4] e int al grēch σeλήvn selḗnē (da σέλaς sélas, luşōr, "spiandōr")eşèimpi ch' a mantînen al significhêt ed "(còl) la luşèint" sibèin a sién ed raîşa divêrsa.[5]
Presèinsa ed l'âcva
La Lûna per la grân pêrta ed la só stôria l'éstêda bumbardêda da strèli ch' a câschen e cumèti, dimòndi ed còsti pîni 'd âcva. Al calôr dal Sōl al divéd la pió grôsa pêrt de st' âcva int i sō elemèint principêl, idrôgen e l'oségen, dōve la pió grôsa pêrtt l' as pêrd subét int al spâsi. Però a s'é pinsê che grôsi quantitê de st'âcva a pôsen armâgner insém a la Lûna, insém o dèinter la gròsta.
A câşva ed la schêrsa pîga ed l'âs dal gîr ed la Lûna (sôl 1,5°) soquânti bòchi di pôl pió fònd an ricēven mia la lûs dal Sōl e armâgne sèimper in òmbra. In acôrd cun al j infurmasiòun tôti só int la misiòun Clementine, insém al fònd de sté vêş a prén èser preşèint di depôşiot ed giâş 'd âcva. Al misiòun insém a la Lûna fât dôp àn tintê ed cunfermêr sti rişultê, sèinsa però a dêr 'd j elemèint precîş.[6]
Dèinter al só prugèt ed turnêr insém a la Lûna, la NASA l'à decîş ed finansiêr al Lunar Crater Observation and Sensing Satellite.[7]La sònda l'é stêda prugetêda per guardêr la bôta ed l'ûltem pcòun dal râz Centaur ch' al l'à purtêda in un gîr 'd intōren a la Lûna aşvèin al Polo Sud.[8]
La bôta dal râz l'é sucèsa al 9 otòber 2009, cun a rōda, dôp quâter minût, ed còla ed la sònda che in stà manēra l'à prû traversêr al pnâc, fât da râz, acsé da prèir fêr al nâlişi a la cumpuşisiòun [9]În stê catê di sègn ed l'âcva.È stê catê ânca la preşèinsa ed l' idrossile, prodòt da la divişiòun ed l'âcva invistîda da i râg dal Sōl.
L'âcva (giasêda) la prà, in futûr, èser tirêda fōra e dòunca divîşa in idrôgen e oségen da generadōr 'd energéia solêr. La quanrtitê 'd âcva preşèint insém a la Lûna l'é un elemèint impurtânt per prèir colonisêrla, perché al traspôrt da la Tèra al còsta dimòndi. L'âcva a l'intêren ed la Lûna la pré deşgnîr da quând à ciapê fōrma la Lûna, cm' a vîn dét in un stódi fât da la NASA pôch tèimp fa (mâg 2011) [10]. Al stódi al mèt in vésta che la percentuêla ed l'âcva preşèint in la Lûna la pré èser cumpâgn a còla inséma a la Tèra e dòunca i depôşit catê a prén èser stê fât da erusiòun di tèimp indrē.
Âria
La Lûna l'an gh'à mia un quèl ciamê âria. I pôch âtom ch'a deşvînen da la pêrdita ed gâş (cme al random pêrs da i maségn ed la gròsta ed la Lûna) e dal vèin dal Sōl, ch' al vîn ciapê per pôch dal pèiş ed la Lûna, a vînen mia tratgnû da la fôrsa dal satèlit, dòunca an 's pōl mia parlêr 'd âria vèîra e prôpria.
Taramôt insém a la Lûna
Al misiòun Apòl ch'ân purtê di pilôta 'd astronêva insém a la Lûna àn şbarchê ânca soquânt e-strumèint p'r al taramôt. Sti strumèint àn funsionê per dimòndi ân àn otgnû di rişultê bèin divêrs da quî més insém a la gròsta ed la Tèra. Ânca s' àn registrê soquânt miêr ed taramôt a l'ân, a 's é vést che in mèdia l'energéia libertêda da i taramôt l'é dimòndi bâsa e àn mai andê pió in à dal secònd grêd ed la schêla Richter.
Lûna ròsa
Dal vôlti a câpita ed vèder la Lûna che, int al mumèint ch' la vîn só, la gh'à un culōr rusâster. Tót còst al sucēd perché la só lûş (ch'la deşvîn dal Sōl e spcêda vêrs la Tèra) la dēv traversêr un fôderr 'd âria pió grôs rispèt a còl ch'la câta int al mumèint ch'l'é pió êlta int al cēl. Acsé la lûş la gh'à da traversêr 'na quantitê pió grôsa ed pōlvri e agitasiòun ed l'âria e la subés 'na sparpagnamèint pió grôs. Sté asiòun l'é pió vâlida cun i râg ed frequèinsa pió êlta (ed culōr bló) e mēno cun quîa frequèinsa pió bâsa (ed culōr ròs). Pôst che l'elemèint ròs ed la só lûş l'an vîn mia sparpagnêda e l'arîva dirèta a i nôstr' ôc, nuêter a vdòm la Lûna culōr ròs.
La Lûna int al fôli e int al cultûra popolêra
La Lûna l'é despès prutagonésta in dimòndi fôlo antîghi e cunvinsiòun popolêri. I dimòndi dio în despès fèmni, cme al dèj grēchi Selene e Artemide, e còli cumpâgn a lōr rumâni Lûna e Diâna. As spōlen catêr ânca di dio mâs'c cme Nanna o Sin dio Mesopotanici, Thoth e j Egisiân, Men di Frigi e al dio giapunèiş Tsukuyomi, e ânca Isil, ch'la fà pêrt ed la fôla antîga Arda, mònd inventê fât da J.R.R. Tolkien.
Int la religiòun induesta, 'na sturièla antîga ch'la gh'à cme prutagonésta Ganesha (al dio cun la tèsta 'd elefânt) al spiēga l'urégin dal peréiod ed la Lûna (v. Ganesha e la Luna).
Parôli cme lunâtich a deşvînene da Lûna a câşva ed la cunvinsiòun popolêra che la Lûna la sia 'na câsvâ ed la matâna ògni tânt.
La Lûna la câta dimòndi spâsi ânca int la religiòun işlâmica. Al n'é al sègn, préma ed tót in Éndia, al vîn druvê cme urnamèint.
Grôsa impurtânsa la gh'à la Lûna int al cunvinsiòun popolêri: per i pescadōr bişògna peschêr sèimper int al nôt ed Lûna pîna perché la lûna l'arciâma i pès, mèinter i cuntadèin a dîşen che al mòst al và més int albòti al tèimp ed la Lûna nōva, per fêrel dvintêr vèin. Int j ôrt pó, la Lûna la gh'à un rōl dimòndi impurtânt: bişògna semnêr sèimper quând la Lûna la câla. Per eşèimpi la latûga l'an farémia al mas'c (al fiōr)[11]. Ânch al dé 'd incō a gh'é la cunvinsiòun che quând la Lûna la crès a crèsen anch al nâsiti. Ânch j antîgh pruvêrbi popolêr a 's interèsen dimòndi ed l'impurtânsa ed la Luna insém a tót j aspèt ed la véta cuntadèina, l'é asê pinsêr al pruvêrbi: «Lûna ed grâp a znêr Lûna de s'ciânclèin a fervêr»[12]Sté pruvêrbi l'invîda i cuntadèin a pudêr la vîda cun la Lûna de znêr, p'r avèir 'na vindèmia cun dimòndi grâp 'd'óva, mèinter s'es fà la pudadûra ritardêda al mèiş dôp, a gh'é al rés'c ed tōr só sōl un quêlch s'cianclèin.
Int al fôli antîghi dal Medioēv, la Lûna pîna la gh'à 'na puşisiòun impurtânta: as cherdîva che i lōv manaròun es trasfurmésen a la lûs ed la Lûna e al stréi es riunîven p'r lōr Esbat (fèsti pió céchi ch' a gnîva festegê al peréiod ed la Lûna. Ed sôlit es festegêva la peréiod ed la Lûna pîna, perché as cherdîva ch l'energéia la fós pió grôsa)
Êtri cunvinsiòun popolêri a riguêrden la sunâmbula, che second sté cunvinsiòun la sucēd in preşèinsa ed la Lûna pîna, acsé cm' as crèd che la Lûna la pôsa tirêr i taramôt e la şlêrga j ôc di gât.
Nôti
- ↑ 1,0 1,1 Devoto Giacomo Avviamento all'etimologia italiana – Editōr: Mondadori - Milano 1979
- ↑ Online Etymology Dictionary [1] Vést al 25 setèmber 2011
- ↑ (DE) - spokensanskrit.de - dictionary
- ↑ (DE) - spokensanskrit.de - dictionary
- ↑ Dizionario etimologico - Santarcangelo di Romagna – Editōr: RusconiLibri 2003
- ↑ (EN)From SMART-1 to LRO/LCROSS: precursors for lunar exploration – 17/06/2009 – [2] - Editōr: ESA – Autōr:Bernard H. Foing – Vèst al 14/11/2009
- ↑ (EN) - NASA - John Bluck – New NASA Ames Spacecraft to Look for Ice at Lunar South Pole[3] -10/04/2006 – Vést al 15/06/2009
- ↑ (EN) Mission Overview - LCROSS - Lunar CRater Observation and Sensing Satellite [4] – Editōr: NASA – Vést al: 15/06/2009
- ↑ (EN)NASA'S LCROSS Captures All Phases of Centaur Impact [5] – 16/10/2009 – Editōr: NASA – Vèst al: 14/11/2009
- ↑ (EN) NASA-Funded Scientists Make Watershed Lunar Discovery – 25/05/[6] – Vèst al 09/08/2011
- ↑ Frederick Robert. L'influsso della luna sulle coltivazioni. Bologna, Edagricole 1989
- ↑ Proverbi del mese, ed Carlo Lapucci & Anna Maria Antoni, edisiòun Garzanti, 1985, pag.36-37
Vōş coleghêdi
Colegamèint d'ed fōra
Siĵnsa
- Dizionario della nomenclatura lunare file pdf
- (EN) Fôto ed la Lûna
- (EN) Google Moon
- (EN) The Moon - by Rosanna and Calvin Hamilton
- (EN) The Moon - by Bill Arnett
- (EN) Inconstant Moon - by Kevin Clarke
- (EN) images of Earth's moon
- (EN) Lunar features named after mathematicians insém al sît e-stôrich MacTutor
- (EN) Earth and Moon Viewer
- La Luna dal sito del CODAS (PDF)
- Os Eclipses
Fôli e cunvinsiòun antîghi
- (EN) Do things get crazy when the moon is full? by Cecil Adams
- (EN) Once in a Blue Moon - What is a blue moon? by Ann-Marie Imbornoni
- Influenza delle fasi lunari sulla data di nascita dei bambini - di Stefano Pozzo - 2004
- I parti non aumentano con la luna piena - di Cinzia Colombo - Istituto di Ricerche Farmacologiche Mario Negri - 2005
- La luna e le nascite - CICAP Gruppo Piemonte - 2004
Êter
- Idèj insém al j urégin dal nôster satèlit
- Il ritorno sulla luna: problemi e prospettive (CeMiSS) File pdf
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Lónna
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun 'd un pcòun ed Luna trâta da it.wikipedia.org.


text:
Afghanistan
L' Afghanistan a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Iran, al Turkmenistan, a l'Uzbekistan, al Tagikistan, a la Cina e al Pakistan.
La capital a l'è Kabul.
Al gh'ha una süperfiss de 652.090 km² e una pupulaziun de pressapoch 27 miliun d'abitant, che'l 70% al vif in di campagn.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Afghanistan (nom ufizial: جمهوری اسلامی افغانستان / د افغانستان اسلامي جمهوریت = Repübliga Islamiga de l'Afghanistan) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Hamed Karzai (del 2004).


text:
Malé (LO)
Malé (Maleo in italian; Maletum en latin[1]) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, pruincia de Lod, cun 3 274 abitant (dàto del Dic 2013 [2]).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò num, prubabilmént, el vegn dal Latin Malleum, perché in urigin a gh'era un castell.
In del 1272, l'é diventád pruprietà de la famiglia Vincemala. L'é stai cunqustada dai Sforza, che dopu ghe l'hann dai ai Trivulzio e dopu amò ai Trecchi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Malé l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovanni Agnelli, Atlante storico geografico del Lodigiano, 1886
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghé un castell ciamád Palási Trecchi. A l'antica entrada del paés, a ghé un arc, del 1685 dedicád ad Antóni Trecchi.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Napoleon Bonapart
Napoleon Bonapart (Frances: Napoléon Bonaparte, Talian: Napoleone Buonaparte), l'è nassuu a Ajàss, in de la Còrsega, el 15 de agost del 1769, giust dòpo pòch mes che la repùblica de Genoa la gh'aveva venduu l'isola ai frances. L'è staa fatt general durant la rivoluzion francesa, quand che l'ha contribuì a difènd el pais contra i staa de la reazion ch'el ghe daven contra.
In del 1804 l'è reussii a fass nominaa imperador de Francia in de la catedral de Notre Dame a Paris, e l'ann despoeu l'è staa faa anca Re d'Italia cont ona incoronazion in del Domm de Milàn. L'è reussii a cattà su tutta l'Europa cuntinentala, ma cont l'invasion de la Russia in del 1812 e la ritirada de Mosca, quand l'haa perduu tutt el sò esercit intra la fin del 1812 e el principi del 1813, l'haa segnaa la soa fin politega.
Relegaa in su l'isola d'Elba, in del mes de marz del 1815 l'è tornaa a Paris in dove l'haa governaa ancamò per cent dí, finn a quand l'è staa definitivament battuu a Waterloo dij ingles e dij prussian.
Per vess segur ch'el tornava minga un'altra volta, ij ingles l'hann traa in su l'isola de Sant'Elena, giust in del mezz de l'ocean atlantegh, in dove che l'è moruu el cinqu de magg del 1821.
A part che per i sò vittori milidar, el Napoleon l'è regordaa anca per i sò codes che in quij temp la hann daa i legg in squas tucc i paes del mond.
Cuntegnüü
- 1 I prim agn e el prinzipi de la carrera militara
- 2 La campagna d'Italia
- 3 La campagna d'Egitt
- 4 El 18 de Brumai
- 5 El consolaa
- 6 Enver l'Imperi
- 7 La cunquista de l'Europa
- 8 La campagna de Russia del 1812
- 9 La campagna de Alemagna del 1813
- 10 La campagna de Francia del 1814
- 11 L'ìsula d'Elba
- 12 I cent dì
- 13 Sant'Èlena
I prim agn e el prinzipi de la carrera militara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu de Carl Maria Buonaparte e de Letizia Ramorino, a noeuv agn el pader l'haa portaa a la scola milidar de Brienne, in dove che l'è restaa per cinqu agn. L'era giamò on ufizial quand che in del 1789 l'è sciopada la Rivoluzion francesa. Vegnuu indree in de la Corsega a l'epoca de la guèra civil (I corsegan comandaa del Pasqual Paoli s'eren rebellaa aj frances) la soa fameja la gh'ha vuu de gnì indree ancamò indree perchè l'era stada accusada d'avè tradii e de vess amisa dj frances.
In favor de la rivoluzion, el Napoleon l'è andaa innanz in de la gerarchia militara e in del dezember del 1793, quand che l'era tenent colonell de l'artijeria, l'ha liberaa Tolòn di monarchegh e di ingles e l'è devegnuu general.
In del 1795 l'è staa faa comandant de la piazza de Paris del Barras, member del direttori che l'eva giamò favorii, e l'ha combattuu contra i monarchegh che voreven taccà la Convenzion Nazional. Ajudaa del Murat, el Napoleon l'ha salvaa la Franza de un colp de staa. In premi el Barras l'ha nomenaa comandant de corp d'armada.
La campagna d'Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de Marz del 1796 el Napuleoon l'haa sposaa la Giusepìna Beauharnais, e dopu solament dù dì l'è partii per el front talian, in dove doveva combatt contra ij austriach per quela che in del coo dj member del direttori la doveva vess soltant una diversion, perchè l'atacch principal l'era previst in sul Rèn. El sò esercit el gh'aveva solament 38.000 omen e l'era mal equipagiaa.
El gèni l'è vegnuu foeura: la scunfigiuu i forz piemontes/austriach a Dego, a Milèsim, a Cairu Muntenott e a Cosseria. El 10 de magg el travolgeva l'ultima difesa austriaca in sul pont de Lod, e el 15 l'è entraa triunfalment a Milàn. In del mes de giugn la veniva proclamada la Republica Transpadana (cont capidal a Milàn) e in de l'otober de l'istess ann la vegniva formada la Legion Lombarda, che per prima la gh'aveva come bandera el tricolor verd, bianch e ross.
I Savoja se vedeven costrett a firmaa el 28 de avril l'armistizi de Cherasco, cont el qual Nizza e part de la Savoja vegniven passaa a la Francia. Ij austriach, spaventaa per l'avanzada che la pareva inarestabil, , el 17 de otober del 1797 firmaven el Trataa de Campoformio ch'el meteva la parola fin a la campagna d'Italia che l'aveva dervii ij occh al mond de fronta al genj milidar del corsegan, suranominaa el 'caporal piscinin' per la soa stadura e per el mood che el gh'aveva de stagh vesin aj sò omen.
La campagna d'Egitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Direttori el voreva limitaa el poder dj inglees e la soa capacitaa de lor de viagiaa vers l'India. A l'istess temp el voreva limitaa el poder de Napuleoon avendighel minga intorna. In del 1798 la vegniva inscii deciduda la spedizion in Egitt.
Metuu insèma on esercit de 40.000 omen, el Napuleoon l'haa faa rota su Malta, subit ciapada, e poeu su Alesandria che la s'è aresa dopu poch oor de l'ariv de la flota francesa.
Napuleoon el viagiava vers l'internu, in direzion del Cairo ling el Nilo, sconfigend i mamalucch prima a El Rahamaniya e poeu, el 21 de luj, in de la bataja dj piramidi. El sò esercit l'era però decimaa del cald, dj fever e de la fatiga, e in de menter l'era ridott a 25.000 omen. Ultra tutt la soa flota, de la qual i a dipendeven i rifurniment, la vegniva completament distruta el primm de agost in de la baja de Abukir de l'amiraj inglees Orazi Nelson, de manera che el Napuleoon el gh'aveva puu la posibilidaa de tornaa indree per mar.
A quest punt el decideva de marciaa vers la Siria. Rivaa el 19 de marz del 1799 a Acri, l'antiga fortessa cruciada, el sò esercit el perdeva dù mes in de l'assedi e lù el decideva de tornaa indree. A Abukir, in dove l'ann prima la soa flota l'era stada distruta, el scunfigeva i turch, ma ghe rivaven notizzi preocupant de la Francia in dove l'esercit el vegniva sconfigiuu in sù tutti i front e el Direttori l'aveva perduu grand part del sò puder.
El 22 de agost el se imbarcava in segrèt in su una barca piscinina per tornaa in Francia, mentra quell che el rimaneva del sò esercit l'era da consideraa perduu in de l'Egitt.
Gh'è de ricordaa che el Napuleoon l'era partii per l'Egitt portandes adree diversi scienziaa e studioos. In tra i scovert che questj hann faa la pusee famosa l'è stada la Stèl de Rosèta, che per la prima volta l'haa permitii de interpretaa el significaa dj geruglifici per capii la stòria de l'antich Egitt.
El 18 de Brumai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de otuber del 1799 el Napuleoon el rivava a Frejus e intant ch'el marciava vers Paris la gent el aclamàva. Rivaa en la capidàl l'haa reunii igent che voreven cuspiraa contra el Direttori. De la soa part a gh'eren el fradel Giusèpp e l'alter fradell Lusiaan ch'el presideva el Cunsej dj cinqucent, ch'el gh'aveva el podel legislatiiv insèma cont el consilj dj vecc.
De la sua part a gh'eren anca el Roger Ducos, member del Direttori, e el Emanuèl Giusepp Sieyès che a l'era l'ideolugh de punta de la burghesia rivuluziunaria, e poeu el minister dj esteri Talleyrand e el minister de la pulizia Giusepp Fouchè. Barras, alter member del Direttori, l'haa deciduu de fass de part per vess minga contra el Napuleoon.
Dopu de avee fatt giraa la voos che i monarchich i eren adree a organizaa on culp, Napuleoon l'haa ciamaa al Cunsej di vecc e a quell dj cinqucent de trasferiss el 18 Brumaj (9 de November) a Saint Cloud, foeura de Paris. Napuleoon l'è anca staa faat comandant general de l'esercit.
El trasferiment el serviva a faa in mod che ij deputaa contrari al culp de staat che el Napuleoon l'aveva programaa podessen minga parlaa a la populaziòn. Napuleoon el voreva che i dù camer i passassen a lù i sò puderi de lor. L'è andaa minga inscii: el Cunsej dj vecc l'è minga restaa impresionaa del sò discors, e l'altra camera la voreva perfin ghijuttinall.
Per soa fortuna el Fradell president del Cunsej di Cinqucent l'è essii de la camara e l'haa parlaa al soldaa che gh'eren de foeura contand che a gh'eren dj terrurista in tra i deputaa, e l'haa faa in modu che l'istess esercit desperdèss i member de la camara.
A un cert moment l'haa puntaa la soa spada al coll del fradell disend che l'avaria copaa si l'avess savuu che lù el voress limitaa i libertaa del paees.
Dopu che l'esercit l'aveva disperduu i deputaa i dò camer vegniven desfaa l'istessa sira, e el vegniva votaa la legg che ghe dava tucc i poder aj trì consuli: Ducos, Sieyes e Napuleoon.
El consolaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nominaa consoli provisòri, i tri padruni da la Francia scriveven giò una noeuva costituzion, quèla de l'ann VIII, che cont una votazion popular la vegniva ratificada e inscii la legalizava el culp de staa.
Napuleoon el controlava diretament el poder esecutiv, ma anca el legislativ, dividuu in quatter camer, el podeva vess tegnì sota control. Nominaa primm consol, el Napuleoon l'impostava la strutura centralizada del paes che l'è inscì ancamò al dì d'incoeu, cont i provinvi, i distrett, e i comun aminisstraa dej prefett, dej sota-prefett e dej sindach.
I cass del staa vegniven risanaa grazzia aj conquist de la guèra e a la fondazion de la Banca de Francia, e anca cont l'ìintroduzion del franc d'argent. La despariva l'inflazion.
La guèra cont el Papa la finiva cont el concordaa del 1801, firmaa del Pio VII, ch'el restituiva minga a la gesa i ricchezz espropriaa duranta la rivoluzion.
Nal camp de l'istruzion vegniven fondaa licei e politecnich, ma se preferiva lassaa el popul in de l'ignuranza per avegh un governo stabil e un esercit ubidieent.
Cont la votazion del 2 de agost del 1802 el consolaa del Napuleoon el divegniva a vida, primm pass per la formazion del imper.
Enver l'Imperi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Durant de l'assenza de Napuleoon che l'era in Egitt ij francees ij eren staa scunfigiuu dij austriach en Italia (Novi Ligure) e in sul Rèn. IN Italia, poeu, la coaliziòn contra i francees l'haveva faa feura la Republica Napuletana del 1799, fundada dj francees, e anca quèla rumana. El 6 de Magg del 1800, dopu ses mes del colp del 18 de Brumaj, Napuleoon el ciapava ancamò el comand de l'esercit francees.
Cont una marcia impunenta l'haa pasaa ij Alp al Grand San Bernard, in dove che ij austriach s'el spettaven minga, e ij haa scunfigiuu a Montebello entrand ancamò en Milan. El 14 de giugn s'haa cumbatida la famusa bataja de Marengo, la pusee famosa dj bataj napuleonich en Italia, e anca la pusee definitiva, vinciuda grazzia a l'ariv del general Desaix che l'è mort in sul camp.
La paas en Italia la vegniva formalizada cont el trataa de Luneville ch'el riconfermava el Trataa de Campoformio. In del 1802 el Napuleoon el vegniva proclamaa President de la Republica Taliana (viis president a lìera el nobil milanees Francesc Melzi d'Eril), titol ch'el tegniraa sina al 17 de marz del 1805 quand el vegniraa nominaa Re d'Italia.
La nocch de Nadal del 1800 el Napuleoon, la mijee e la scorta s'eren salvaa per un miracol de un atentaa dinamitard mentra che ij andaven a l'Opera. Lù l'haa ciapaa l'ocasion de mett foeura legg i giacobin (esijandj en Guiana e i munarchich. Per dagh un segnal fort aj Burbuni che voreven tornaa in sul tròn l'haa faa restaa in sul confin francees del Brabant el Duca D'Enghien, acusaa de cospirazioon contra el primm consul, e l'haa faa fusilaa. El minister Talleyrand l'haa definii l'assassini del Dura un grand error. Anca el General Moreau el vegniva mazzaa perchè implicaa in del complott munarchich.
In del 1802 anca l'Inghiltera la firmava la Paas de Amien cont la Francia. El Napuleoon l'aveva distrugii la coalizion contra de luavendegh anca l'appogg del Tzar Paolo I. Per dù ann l'Europa la saraa finalment in paas.
In del 1802 el Napuleoon el vendeva la pusee part del Nord America aj Staa uniid, dopu che l'esercit che l'aveva mandaa a ciapaa Santu Domingu l'era staa distrugii de la febbr giàla e de la resistenza comandada del Toussaint l'Overture. Cont i sò forz a l'ovest metuu inscii el Napuleoon l'aveva capii che l'era minga el caas de cercaa de difènd la Luisiana, come la se ciamava l'America francesa del nom dj Re de Francia.
Dopu che l'aveva largaa la soa influenza in su la Svizzera e in su l'Alemania, dj problema in su de Malta gh'haa daa el pretest aj francees de diciaraa ancamò la guèra aj inglees che ghe daven supoort aj munarchich francees.
Uramaj consul a vida, el Napuleoon a l'era el padron total de la Francia. El 18 de magg del 1804 el senaa el proclamava Imperador dj francees e el 2 de divcember del 1804, in de a catedral de Notre Dame, la vegniva fàda la cerimonia de incoronazioon. Se diis che lù l'aveva ciapaa la curòna dj maan del Papa Pio VII per mètela in sul coo de per lù per minga ricognoss l'auturitaa papal, ma prubabilment l'è minga inscii perchè el Papa l'aveva benedett ij insegni imperiaal. El fatto l'è che el Napuleoon el s'è incoronaa lù e poeu l'haa incoronaa la soa mijee Giusepina Baauharnais.
En Francia la tornava la munarchia, ma l'era minga quèla veggia. Napuleoon a l'era minga 'Re de Francia e Navarra per grazzia de Diu' come se diseva un temp, ma 'Imperador dj francees per voluntaa populaar'. La gh'era minga la nobiltaa feudaal ma rimanèven i principij de la rivoluzion francesa, e el Napuleoon el divegniva el primm imperador rivoluziunari, el paradoss pusee grand de la storia.
El 26 de Magg del 1805, in del Dòm de Milan, el Napuleoon el vegniva anca incoronaa Re d'Italia cont la Curona Ferrea che l'era (e l'è ancamò ) conservada in del Dòm de Monza.
La cunquista de l'Europa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1805 la vegniva formada in de l'Europa la terza coaliziòn contra el Napuleoon. Lù l'aveva pasaa l'ultim ann in su la costa de la Nurmandia a preparaa l'invasiòn de l'Inghiltèra insèma a la Spagna, ma vidend che la situaziòn la se faseva periculusa l'è tornaa indree per mètes al comand de la Grand Armada per portala in del coeur de l'Europa a sconfigg i sò nemiis, anca perchè el 21 de otober la flòta francesa comandada del amiraj Villeneuve la vegniva distrugia al larg de Trafalgar de quèla inglesa del Nelson (ch'el moriva in de la bataja) e inscii se scancelaven i sogn de invaad l'Inghiltèra.
I forzi prusià, austriach e rùss (sota del nuvell tzar Lissander I ij eren pusee foort. A gh'eren dù front: quell tudesgh, in dove l'imperador el guidava la soa armada, e quèll talian, in dove el Massena el comandava l'ardama d'Italia. El 20 de otober el general nemiss Mack el se rendeva, el 30 ij francees a vinceven en Italia a Caldero e poeu el Murat el ciapava Vièna, ma el gross de l'esercit nemiis el rimaneva intatt, ma el dù de dicember al Napuleoon el meteva la parola 'fin' a la guèra cont la bataja de 'Austerlitz', el sò capulavor strategich cont el qual l'è divegnii el padron de l'Europa. El dì dopu ij sò nemiis ij ciamaven la paas. L'Austria la perdeva Venèzia, cha la vegniva unida al Règn d'Italia, e la pardeva anca la soa influenza in de sura de l'Alemania che la divegniva Confederazion del Rèn.
Se diss che dopu de avee savuu de Austerlitz el primm minister inglees Gujerm Pitt l'haa domandaa al sò nevod re rutulà una carta de l'Europa che la gh'era in cà de lù, ricognossend che el continent l'era staa tutt ciapaa dj francees.
L'ann dopo el Bònapart el umiliava la Prùsia el 14 de otober cont la bataja de jena.
El 14 de giugn del 1807 a Friedland l'imperador el sconfigeva la quarta coalizion comandada de la Prùsia, dopu de la sanguinusa bataja de Eylau. El Tzar Lissander I el vegniva custringiuu a firmaa la paas in de l'inconter de Tillsit. L'Europa la vegniva dividida in dù zon de influenza: quèla ucidentala sòta la Francia, quèla urientala sòta la Rùsia. La rimagniva averta la question de la Pulònia, che el Napuleoon vereva indipendenta mentra che el tzar la voreva ciapaa. En Pulònia l'imperador l'aveva incontraa una nobildòna, Maria Walesa, che la divègn la soa amant e la andarà a incontrall anca quand el imperador el andrà en disgrazia.
L'inghiltera a l'era l'unica putenza ancamò in pè contra ij francees, e per indebulila el 21 de november del 1806 el Bònapart l'aveva diciaraa el blocch continental de tucc i materiaal: i naaf inglees sarissen minga puu entraa in dj port cuntinentaj e ghe saria puu staa comerc cont l'Inghiltèra. Per ij inglees l'è staa un prublema, ma per l'Europa el prublema l'è staa ancamoo pusee grand: la Francia l'haa perduu parecc in del commerzi, ma el blocch l'è fallii perchè diversi paìs aveven minga aderii completament e gh'aveven ancamò scambi cont i inglees. Quand el Purtugall l'haa dervii i sò porti aj Inglees l'imperador l'haa invaduu la Spagna, e quand che el tzar l'è usii del blocc l'haa lanciaa la campagna de Rusia che l'haa segnaa la soa fin.
In del 1808 in de la famija real spagnola a gh'era sort un diverbi in tra el Re Carl IV e el sò fioeu, el Princip dj Asturia Ferdinand. El Napuleoon l'haa constringiuu tuc e dù a ritirass e l'haa ciapaa la Spagna per anètela in de l'imper. In del menter i sò trupp a conquistaven el Portugall, in dove però ij inglees sbarcaven dj trupp al comand del Duca de Wellington che l'haa liberaa el pees e l'haa creaa dj prublema anca in Spagna, in dove la popolaziun a l'era insorta contra i francees e l'aveva costringiuu el Re Giusepp a scapaa. El Napuleoon el vegniva giò e el 4 de dicember Madrid la se rendeva a l'imperador, ma la nasida de la quinta coalizion la ghe impediva de completaa la soa opera e la Spagna la rimagniva un prublema.
In tra el cinqu e el ses de luj del 1809 l'imperador el sconfigeva la quinta coaliziun a Wagram, dopu de avee ocupaa Vièna includii el palazz de Shonbrunn. I condiziòn de paas per l'Austria i eren pesanta: la perdeva el Trentin, l'Altu Adig, l'Istria e la Dalmazia, e la gh'aveva de pagaa un indennizi de guèra enorma. El 7 de magg del 1809 Napuleoon l'haveva anca ordinaa l'anesiòn del staat Puntifizi in del Imper francees.
In de 1810 l'Europa de Napuleoon a l'era sistemada, la Francia la s'era ingrandida, e tucc ij alter staa i eren divegnii sò satellit o leaa. El Règn d'Italia l'era governaa del Viis rè Eugeni, fioeu de la mijee Giusepina, la Republica de Lucca e part de la Tuscana i eren governaa de la sorela Elisa Bònapart cont el sò spoos el princip Felis Baciocchi, el Ducaa de Guastàla l'è andaa prima a la sorela Paulina Bònapart sposada cont el Princip Borghese, e poeu al Règn d'Italia; el fradell magiòr Giusepp Bònapart l'era divegnii Re de Spagna, el fradell Luis Re de Ulanda dopu de avee sposaa la Urtensia Beauharnais, fioeula de la mijee Giusepina. Ancamò, el fradell Girolam Bònapart el gh'haa avuu el Règn de Westfalia e el general Murat, che l'aveva sposaa la sorela Carulina Bònapart l'aveva avuu el Règn de Napuli.
El Maresciall Bernadotte el gh'haa avuu el Règn de Svezia (ma l'haa poeu tradii entrand in de la coalizion cha a la fina l'ha scunfigiuu) dopu de avee sposaa el primm amur de Napuleoon Desiree. Anca la Confederaziòn dèl Rèn l'era sòta el controll de l'imperador.
Dopu de la paas de Schonbrunn el Napuleoon e el primm minister austriach Metternich i s'eren acordaa per un matrimoni de staat. el 14 de december del 1809 l'imperador el divorziava de la Giusepina Beauharnais, la mijee infedela ma amada (tant che i dù a remaneven legaa financa ai temp de l'esili de Sant'Elena per sposaa el primm de avril del 1810 la tosa de l'imperador d'Austria, Maria Luisa de Asburg. Essend inscii legada anca del matrimoni, l'Austria la rapresetava adess una noeuva leada. Dopu che la prima mijee la gh'aveva minga daa un fioeu, la segunda el 20 de marz del 1811 l'è riessida a dagh a l'imperador l'ered del tron: Napuleoon Francesc, disuu el 'Re de Roma', che però el saria mai andaa verament in sul tron per morì a 21 ann solament in del 1832.
La campagna de Russia del 1812[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rusia e Francia ij eren formalment leaa, ma l'ecunumìa rusa l'era danegiada cont el bloc cuntinental contra ij inglees, e el tzar Lissander el serava volentera un occ per quij ch'el violaven, inscii el Napuleoon l'è traa insèma una 'Grande Armee' formada de pusee de 500.000 omen per stremill.
El tzar el s'è minga stremii, e l'haa ordinaa la formazion de duu armadi, comandaa dij general Barclay de Tolly e Bagration.
El 24 de giugn del 1814 i francees pasaver la frontera e tacaven l'invasion; de front de lor l'esercit russ el se ritirava in ordin senza combatt, salvu bataj de importanza limitada come quej de Smolensk e de Valutino. La vanzada l'è rivada senza prublema a 110 km de Musca quand i russ, adess sòta el comand delgeneral Kutusov, aveven posizionaa 120.000 omen a Borodino.
I francees rimast i eren 133.000, e cont coragg e cont el sacrifizi de la Guardia Imperial eren riesii a pasaa per entraa in d'ona Musca brusava e abandunada dij sò abitant.
Napuleoon l'è restaa cinqu setiman in de la cità, spedand in d'una resa dij russ che la rivava minga, poeu l'è cominciada la ritirada pusee disastrosa de la stòria.
In quel ann la neev l'è vegnida gioo avaant del solit; la faam e ij attacch dij Cusacc derviven buch tremend in dij fila francees. Per traversaa la Beresina l'è seriva una bataja de duu dì cont la qual i mort s'hann contaa minga.
El 5 de dicember Napuleoon el lassava el sò esercit per corr a Paris a ciamaa rinforz. El sette del istess mes i francees essiven de la Rusia; dij 500.000 che eren partii ghe n'era tornaa mèn de 20.000!
La campagna de Alemagna del 1813[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess tornaa de la Rusia cont el esercit a tocch, el Napuleoon l'è cercaa de rimett insèma una armada per faa front a la sesta coaliziòn che l'andava montand contra de lu.
L'haa cominciaa a combatt per restabilii el sè poder de sura de la Alemània, vincend contra i prusian leaa dij russ a Lutzen e a Bautzen, de modo de firmaa un armistizi e podee ciapaa fiaa. d agost, però, anca l'Austria la decidd de combatt, e i bataj tachenn ancamò.
Ij aleaa eren guidaa del Blücher per i prusiàn, del Schwarzenberg per ij austriach e del Bernadotte per i svedees. La campagna l'è cominciada cont la vitòria del Bònapart a Dresda contra ij austriach, ma poeu la gh'è stada una lunga seri de sconfitt per ij francees: a Kulm l'armada del general Vandamme l'è stada distruda, el Macdonald l'è staa sconfigiuu del Blücher a Ketzbach e el Ney del Bernadotte a Dennewitz. La tàtica leada de combatt cont ij omen de Napuleoon lasand perd el imperador la funziunava ben!
Decisiva l'è stada la bataja de Lipsia, durada trii dì, che l'è considerada la bataja pusee granda de tutt el period napuleonich: l'esercit francees l'è staa squasi distrugii e lìè staa on miracol de potee ritirass ancamò cont un quaidun. A quel punt duu leaa del Napuleoon, la Baviera e la Sasònia, i pasaven intra i sò nemiis, e l'esercit de la prima l'haa anca tacaa i francees che se ritiraven de l'altra part del Ren.
La campagna de Francia del 1814[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess pasaa per ij campagn disastroos del 1812 in Rusia e del 1813 in Alemània, el Napuleoon l'haa cometuu l'eror de minga acetaa la paas che i sò nemìs ghe proponeven, limitand la Francia aj sò confin naturali dij Alp e dèl Rèn.
Adess lù el se trovava cont l'esercit formaa de soldaa nuvej, contra ij ingles del Wellington e ij prusian che eran om de esperienza. El ghe s'era metuu contra giamoo de un quaj temp anca el sò maresciall Bernadotte, che l'era divegnii princip de Svèzia.
Nonustant tuttscoss el Napuleoon el toeva vitòrij a Brienne, La Rothiere, Champaubert, Montmiral, Chateau Thierry, Vauchamps, Montreau e Craonne, el maresciall Macdonald el vegniva però sconfitt a Bar-sur-Aube e ij maresciall Mortier e Marmont a La Fere-Champenoise.
Anca si l'era pusè debol l'è staa constrett a lanciaa l'atach contra el Blücher a Laon, in dove che l'è staa sconfigiuu. Subit dopu l'haa perduu ancamò contra el Schwarzenberg, austriach, a Arcis-sur-Aube. Mentra ch'el tornava a Paris per dagh ona mann al Marmont e al Mortier, questi chi s'eren giamoo arees.
El 31 de Marz Paris la vegniva ocupada, e in d'una setimana i sò maresciall el convinceven a abdicaa, cosa che l'è avegnida el 11 de avril.
L'ìsula d'Elba[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despoeu de la abdicazioun a Fontainebleau el Napouleoun l'è stad mandad a l'Ìsoula d'Elba, indoù che l'è rivad el 4 de maj del 1814.
L'ha poudud tegnir ouna scorta de mila òmegn, e l'ha counservad el tìtoul de emperadour (de l'Elba).
Al principi el Bonaparte el s'è empegnad a refourmar el gouern de l'ìsoula, ma bein prest l'ha coumençad a pensar a retournar a Parix indoù in sul tron l'era stad metud el Louïx XVIII.
El 26 de fevraer el Napouleoun el scapava de l'ìsoula d'Elba.
I cent dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Napuleoon, scapand de l'Elba e l'è sbarcaa visin a Cannes con 600 omen de la soa guardia, e el s'è subit rees cont che la Francia a l'era minga suddisfada del re Luis XVIII. A Grenoble el quint regiment l'era staa mandaa per restall, ma ij sò omen sont pasaa con't l'imperador.
Tucc i trupp inviaa contra de lù pasaven de la soa part, tant che se diis che lù l'abia inviaa un mesagg al Re che 'l diseva 'caar fradell, smett de mandamm altri omen, ghe ne hoo asee'.
El 19 del marz el Re el scapava e l dì dopu Napuleoon el formava el noeuf Govèrno. Dopu dù mees de quand che l'è rivaa in Francia el gh'aveva 280.000 omen al sò comand.
Contra de lù han cominciaa a movess el Duca de Wellington cont 110.000 omen e el prusian Blücher cont 120.000. Napuleoon l'haa rapidament invaduu el Belgi cont 125.000 omen per dividd i ingles e i prusian. El voreva tacaa prima i tudesgh, mandand el maresciall Ney conta ij ingles.
El 16 de giugn Napuleoon el tacava i prusian a Ligny, dandegh al Ney el ordin de avanzaa vers Quater Bras. A Ligny i francees han vinciuu, ma a Quatre Brass un grupètt de ingles l'è staa bon de fermaa el Ney finna a l'arriv dj rinforzi. El faat de mingia ciapaa la postazion l'è staa quèl che l'haa condizionaa la campagna.
El 18 Napuleoon el mandava un corp comandaa del Grouchy contra i prusiàn e l'haa tacaa el Wellington, ma quand che finalment el pareva riessii a sfondaa hiin rivaa la plu part dij prusian e la bataja la s'è decidida inscì. In del istess dì el Glouchy a Wavre el bateva solament un corp minor dj prusian.
Tornaa indree a Paris, el Davout l'haa domandaa al Bònapart de combat ancamò, del moment che in del istess temp un'alter esercit francees l'aveva scunfigiuu i austriach, ma l'imperador el se sentiva stracch e el 22 de giugn l'haa abdicaa anmò.
Sant'Èlena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de la sua bataja final a Waterloo, Napuleoon l'haa pasaa des setiman in sù la nav inglesa 'Northumberland'. La sua destinazion l'è stada Sant'Elena, una isulèta controlada dij ingles a pusee de 2000 km de la costa de l'Africa.
La cà in dove el doveva staa, ciamada 'Longwood', l'era non anmò finida quand l'imperador l'è arivaa, inscì l'è staa costrett a staa près de una familia inglesa, i 'Balcombes', in cà da lor.
El raport con el governadur de l'isula, Sir Hudson Lowe, l'era minga bon, e l'imperador el s'è lamentaa diversi volt del tratament ricevuu: el Bonapart el se lamentava de podee minga cavalcaa senza la scorta inglesa, e anca del fatt che el Governadur el ciamava 'General Bonapart' mentra che lù el voreva ves ciamaa 'Vossa Maistaa'.
Napuleoon el se lamentava anca de veggh minga roba de mangia suficient per lù e i sò acompagnadoor, ma in dej document de l'epoca el risulta che ij ingles ghe pasaven tucc i dì la belezza de 40 kg de carna, noeuf pulaster e dersett butej de vin!


text:
Dommartin (VD)
Dommartin a l'eva un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.94 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 266 abitant.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Dommartin, Naz, Poliez-le-Grand e Sugnens han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Montilliez. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Dommartin al se tröva a una altitüden de 730 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Montaubion-Chardonney, Naz, Peyres-Possens, Poliez-le-Grand, Poliez-Pittet e Villars-Tiercelin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicaa dal Ufizi Federal Svizzer de Statistega, visitaa ai 17 de febree del 2011


text:
Cornus sanguinea
El Cornus sanguinea (en Bresà: Sanguanì), l'è 'na piànta de la famìa de le Cornaceae, uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia minùr.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sanguanì l'è 'na piànta de portamènt arbüstìf (la fùrma dei boscài) che la pöl rià al piö a 5 méter de altèsa che vé sö söi teré calcàrei.
Fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie le va zó 'n envéren, i è lónghe 'nfìna a 10 cm e làrghe de 2 a 4 cm. I è fòie a fùrma de öf, entréghe e opòste (le vé fò a dò a dò del stès gróp, giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è vérde de la bànda de sùra e 'n bris piö ciàre de la bànda de sóta, le diènta róse a la fì de l'istàt. I è rüvide e apéna apéna pilùze. El màrzen de la fòia l'è 'ntréc. Compàgn de töcc i Cornus i nervadüre di fòie che i part da la nervadüra principala i se sluntada e i và vèrs ol bòrd de la fòia, sensa però mia riaga, desà che i pièga con öna gran bèla cürva e i fenès töte piö o méno apröf a la pónta. Chèsto l'è ü caràter che l' permèt de cognòs i Cornus.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrodìti, biànc e picinì (de 5 a 10mm de diàmetro) de quàter pétali l'ü. I fùrma 'na 'nfiorescènsa a fùrma de corimbo de 3 - 5 cm de diàmetro. I fiorés 'ntra la metà e la fì de la primaéra.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i è de le drùpe négre che tìra 'n pó al rós, de 5 - 8 mm de diàmetro, con dét en giandì. I è mìa bù de maià perché i è vilinùs.
Óter caràter particolàr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ram zùegn che ciàpa i ràgi del sul i ciàpa 'n culùr rós. Chèsto fenòmeno 'l söcét per via de la prezènsa d'en pigmènt che 'l se ciàma antocianìna.
De mia confónt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper de la famèa di Cornus gh'è pò 'l Cornus mas.


text:
Gottfried Leibniz
Gottfried Wilhelm von Leibniz o piö de spès semplicemènte Gottfried Leibniz (Lipsia, 1 de löi del 1646 - Hannover, 14 de noèmber del 1716) l'è stat en filòzofo, matemàtich, giürìsta, bibliotecàre e polìtich todèsch.
L'è stat giü dei gran pensadùr del sècol XVII e XVIII, e l'è recunusìt come l'"öltem génio üniversàl". Le sò cuntribüsiù i è stàde fondamentài en metafìzica, epistemologìa, lògica, filozofìa de la religù, isé come 'n matemàtica, fìzica, geologìa, giürisprüdènsa e stória. Enfìna apò a 'l Denis Diderot, el filòzofo fransés del dècol XVIII, che 'l gh'ìa de le upiniù che le püdìa mìa éser piö opòste a chèle de Leibniz, el püdìa mìa fà a méno de sintìs en südisiù denàcc a le sò scopèrte, e 'l g'ha scriìt endèla sò Inciclopedìa: "Fórse mai gh'è stàt en òm che 'l g'hape lizìt isé tat, stüdiàt isé tat, meditàt isé tat, e scriìt isé tat come 'l Leibniz... Chèl che 'l g'ha elboràt söl mónt, sö Dio, la natüra e l'ànema l'è de 'n eloquènsa de la piö sublìme. Se 'l sò pensér el födès stat isprimìt col fiùto de Platóne, el filòzofo de Lìpsia el sarès inferiùr en negót al filòzofo de Atene."[1] De fat, el tòno de Diderot l'è quàze de disperasiù endèn ótra oservasiù, che la g'ha dét però mìa póca verità: "Quan che giü 'l se paragùna i sò talécc con chèi del Leibniz, el g'ha la tentasiù de sbàter vià töcc i sò lìber e nà a mörer en silènsio e 'ndèl fósch de 'n quach cantù desmentegàt." La reverènsa de Diderot, la fà a pégn coi atàch che 'n óter filòzofo fransés, el Voltaire, el ghe casàa dré al pensér del Leibniz; apò a se 'l recunusìa la vastità de l'òpera de chèsto, el Voltaire el sustignìa che en töta la sò òpera gh'ìa negót de ütel che 'l födès uriginàl, e negót de uriginàl che 'l födès mìa asùrdo o ridìcol.
El g'ha 'n pòst importànte tat endèla stória de la filozofìa come 'n chèla de la matemàtica. El g'ha scuprìt el càlcol infinitezimàl, indipendentement del Newton, e la sò notasiù l'è chèla che se dopèra amò 'ncö. El g'ha scuprìt apò 'l sistéma binàre, fondamentàl per töte le architetüre dei compiùter del dé d'encö. L'è stat giü de i prim inteletuài europèi che g'ha recunusìt el valùr e la 'mportànsa del pensér cinés e de la Cina come potènsa de töcc i póncc de vìsta.
Ensèma al René Descartes e al Baruch Spinoza, l'è giü dei tré gràn rasionalìsti del sècol XVII. La sò filozofìa la se lìga apò a la tradisiù scolàstica e la antìcipa la lògica modèrna e la filozofìa analìtica. Leibniz el g'ha cuntribüìt apò a la tecnologìa, e 'l g'ha anticipàt dele nusiù che le comparesarà en tòch piö tàrde en biologìa, midizìna, geologìa, teorìa de le probabilità, psicologìa, engegnerìa e scènse de la 'nformasiù. I sò cuntribùti a chèsta lìsta lónga de setùr de la conoscènsa ümàna l'è sparnegàda en diàri e donzéne de miér de lètere e manuscrìcc mìa püblicàcc. Al dé d'encö, gh'è stat gnemò realizàt 'na edisiù compléta de töcc i sò scricc, e per chèsta rizù l'è mìa gnach pusìbol fà 'n rendicönt integràl de töte le sò scopèrte e dei sò rezültàcc.
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Leibniz el g'ha scriìt suratöt en tré idiòmi: latì scolàstich (presapóch el 40%), fransés (presapóch el 35%) e todèsch (méno del 25%). Endèla sò vìta el g'ha püblicàt nömerùs librècc e artìcoi académich, ma apéna du lìber filozòfich, el De Ars combinatoria e la Théodicée. Dei librècc, divèrsi i è stacc püblicàcc anònim, en nòm de la Cà de Brunswick, 'ntra i quài rizàlta 'l "De jure suprematum", 'na cunsiderasiù 'mportànta sùra la natüra de la sovranità. ?n óter lìber fondamentàl l'è comparìt pòstumo: le sò Nouveaux essais sur l'entendement humain (Sàgi nöf sö l'intelèt ümà), che 'l gh'ìa mìa ülìt püblicàl dòpo la mórt de John Locke.
Apéna 'ndèl 1895, quan che Bodemann el g'ha completàt el sò catàlogo dei manüscrìcc e la corespondènsa de Liebniz, s'è püdìt rindìs cönt de l'estensiù enòrme del sò Nachlass: presapóch 15,000 lètere a piö de 1000 destinatàre, e pò amò 40,000 us adisiunàle, sènsa cöntà che divèrse de chèste càrte le g'ha la longhèsa de 'n sàgio. La pàrt piö gròsa de la sò enòrme curispondensa, en particolòr le lètere scriìde dòpo 'l 1685, i è amò de püblicà, e 'n mòcc de ròba che gh'è stat pübicàt l'è stàda püblicàda endèi öltem decèni. La quantità, la varietà e 'l dezùrden dei scrìcc de Leibniz i è 'l rezültàt prevedìbil de 'na situasiù che lü stès el discriìa isé:
Le parcc ezistènti dei scrìcc de Leibniz critical edition i è organizàde isé:
- Serie 1. Corespondènsa polìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 2. Corespondènsa filozòfica. 1 vülüm 1663-1685.
- Serie 3. Corespondènsa matemàtica, scentìfica e tècnica. 6 vülüm 1672-1696.
- Serie 4. Corespondènsa pulìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 5. Scrìcc polìtich. 6 vülüm 1667-1698.
- Serie 6. Scrìcc stòrich e linguìstich. Inatìf.
- Serie 7. Scrìcc filozòfich. 7 vülüm 1663-1690 e Nouveaux essais sur l'entendement humain.
- Serie 8. Scrìcc scentìfich, mèdich e tècnich. en preparasiù.
La catalogasiù de la totalitòà dei sò Nachlass l'è ambiàda 'ndèl 1901. Dò guère mondiài (col olocàusto dei ebrèi en mès) e decèni de diviziù de la Germània che g'ha separàt i académich e desperdìt apò a part de la sò eredità leterària) le g'ha ostacolàt en gran tat el progèt ambisiùs de edisiù che g'ha de fà i cöncc co l'üzo de sèt lèngue en presapóch 200,000 pàgine de materiàl stampàt. Endèl 1985 l'è stat organizàt e inclüdìt endèn progràma colaboratìf de académie federài e statài todèsche. De alùra i ram de Potsdam, Münster, Hannover e Berlino i g'ha püblicàt töt ensèma 25 vülüm de l'edisiù crìtica ('nfìna al 2006), condèna média de 870 páginas per vülüm, piö la preparasiù dei ìndici e l'òpera de concordànsa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diderot, Vol. 9, pág. 379.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quach tèscc uriginài de Leibniz segónt l'edisiù de la Akademie
- Monadología en spagnöl, versiù a gràtis en PDF.
- L'edisiù de Gerhardt de le òpere de Leibniz
- Julián Marías: Conferènsa sùra Leibniz
- Julián Marías: Amicìsia col Leibniz
- Artìcol inciclopédich de l'Università de Stanford sùra Leibniz (Stanford Encyclopedia of Philosophy). En inglés.


text:
Washington (stat federal)
El stat de Washington a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 184.824 km² e una pupulaziun de 5.894.121 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd a l'Oregon, a est a l'Idaho.
La capital a l'è Olympia (42.514 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Seattle (569.101 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Spokane, Tacoma, Vancouver e Bellevue.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stat de Washington a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1889.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stat de Washington al gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Stat de Washington


text:
Burbané
Burbanee (Piemuntes: Borbané; Italian: Borgomanero) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. Dopu el capplögh, l'è 'l segund center citadin püssee pupulaa de la pruvincia (21.103 abitant).
El se tröva in de la piana tra la Sesia e 'l Tisin a 32 km a nord de Nuvara. L'è bagnaa del turent Agogna. L'è gemelaa cun i cumün de Digne-les-Bains (Francia) e Bad Mergentheim (Germania).
Burnbanee 'l gh'ha diversi fraziun, ciamaa Rivan, San March, Santa Cristina, Santa Crus, Vargan Bass, Vargan Sora, Piuvin.
El dialet del sit el se ciama dialötu burbanelu e l'è vün de quei dialet de transiziun tra lumbard e piemuntes.


text:
Pòrt Valtravaia
Pòrt Valtravaia (nom ufizial in italian: Porto Valtravaglia) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 2 369 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 16 km² e 'na densità de 148 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brèsc de Béder, Brisaach Travàja, Casàl Sciuìgn, Castèll Vecàna, Dün, Ghìfa (VB), Ugébi (VB).
L'è sitüaa in sü la còsta d'ul Lach Magiur. Ul cumün a l'è nassüü in d'ul 1928 cunt la fusiun di ex-cumün de Muscìn, de Müsìn e de Pòrt. El fa part de la Comunità Montàna Val del Verban.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pòrt Valtravaia l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bergdietikon
Bergdietikon (Bärgdietike in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 384 abitant e una süperfiss de 5.94 km², e al se tröva a una altitüden de 581 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bergdietikon a l'è tacaa ai cumün de Bellikon, Dietikon (ZH), Rudolfstetten-Friedlisberg, Spreitenbach, Urdorf (ZH), Widen.
L'andament storegh de la popolazion de Bergdietikon l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bergdietikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bergdietikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Hochdorf (distret)
El Distret de Hochdorf (en todèsch: Amt Hochdorf) l'è giü dei sich distrècc (en todèsch: Ämter) del cantù de Lucèrna. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Hochdorf. Endèl més de Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù de 67 073. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e de religiù cristiàna catòlica.
El distrèt de Hochdorf l'è furmàt dei 14 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
- ^a el rileamènt del 1992/1997 el dàa 'na àrea de 177.50 chilòmetri quadràcc ma l'includìa mìa la superfìce de 'n quach lach gròs. El rileamènt del 2000 'nvéce 'l té cönt apò a dei lach.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ LUSTAT-Canton of Lucerne Statistical Office as of 2000 survey, (Todesch) accessed 25 August 2009
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hochdorf (Amt) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bos taurus primigenius
L'uro (Bos taurus primigenius, Linnaeus 1758) l'è un gran buvin estint, spantegaa uriginariament in Europa.
Diversi speci, anca se i eren scumpars, hin stò ricreò cui acupiament cunt alter buvin.
Rinascita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uro l'è staa ricreaa in Germania dai fredei Heck cun l'incrusà i razz buvinn derivant da l'uro uriginal.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Uro da Heck - Uro rinassüü secund ul mudel dai fredei Heck
- Raza buvina piemuntesa - Razza derivada da l'acupiament tra l'Uro e ul Zebu pakistan.


text:
Gnee Pompei Strabon
El Gnee Pompei Strabon (Cnæus Pompeius Strabo in Latin; Ferm, ? - Roma, 87 a.C.) l'è staa on general roman, pader del famos Gnee Pompei Magn.
Fioeu del Sest Pompei, l'è nassuu in d'ona famiglia che la gh'aveva i sò origin in de la provincia del Picenum (al dì d'incoeu March e Abruzz). La soa mader, ciamada Lucilia, l'era sorella del poeta Cai Lucili. El gh'ha avuu duu fradei: e primm l'era el letteraa Sest Pompei Virdòtt, l'altra l'era la Pompea, che l'ha sposaa el March Azi Balb, vun di av de l'imperador August.
L'è staa el primm de la gens Pompeia a conquistà el stat senatorial a Roma, contra i pregiudizzi del Senaa vers i provinciai. L'è staa questor in Sicilia in del 104 a.C.. Dòpo avè mostraa el sò valor militar, el Strabon l'ha faa tutt el cursus honorum, fina a divegnì consul in del 89 a.C., duranta la Guerra Social.
El Strabon l'ha condòtt i fòrz roman contra i leaa italich in del nòrd de l'Italia: l'antiga città de Laus Pompeia (al dì d'incoeu Lòd Vegg), l'è stada nominada inscì in sò onor.
I sò tre legion hinn staa determinant per la vittòria romana. L'ha conceduu la cittadinanza a on grupp de cavalier iberich che 'l s'era distint duranta la guerra, e j'ha inscritt in d'ona di tribù romann (CIL, VI, 37045).
In del 89 a.C. l'ha promòss la Lex Pompeia de Transpadanis, che l'ha conceduu el diritt latin anca ai popolazion che staven oltra al Pò.
Dòpo el consolaa e la guerra, el s'è ritiraa cont i sò veteran in del Picenum. L'è restaa là fina al 87 a.C., quand che l'ha responduu a l'appell del Silla, che voreva el sò aiutt contra el Cai Mari. El Strabon l'ha assediaa Roma, indove el se trovava el nemis, ma l'è mòrt prima de combatt. El fioeu del Strabon, el Pompei Magn, l'ha tòlt el comand di trupp e j'ha reportaa in del Picenum.
Oltra a quell chì, el Strabon el gh'ha avuu anca ona tosa, Pompea, che l'ha sposaa el politich Cai Memmi.


text:
Prima Guerra de Indipendenza italiana
La Prima guerra de Indipendenza taliana l'è s'cioppada el 23 de marz del 1848, dòpo che Milan e Venezia s'eren levaa su contra i Austriech e eren reussii a casciài foeura. In prinzipi de la guerra òlter statt talian, olter al Piemont, aveven deciduu de combatt contra i Austriech: el Stat de la Gesa, el Grandugaa de Toscana e 'l Regn di Dò Sicili, e i talian eren reussii a veng dò battaj a Pastrengh e Gòit, e anca a ciapà Pes'cera, voeuna di fortezz del quaderlater indove i austriech del general Radetzky a s'eren retiraa.
Quand che al prinzipi de giugn i Austriech inviaven rinforz al comand del general Nugent, e in de l'istess temp i stat talian decideven de trass indree e lassà i Piemontes insema ai Lombard e ai Venezian a combatt deperlor, el Radetzky l'è tornaa anmò a combatt e a Custoza, in tra el 23 e el 25 de luj, l'ha battuu l'esercit nemis e l'è 'gnuu ancamò indree in de la Lombardia. Dòpo de avè battuu ancamò i piemontes vesin a Milàn, el 6 de agost el Radetzky el tornava in de la cità che l'eva casciaa foeura cinqu mes innanz e l'esercit Piemontes, comandaa del Re Carl Albert, l'ha poduu pu fà nagòtt ma ciamàggh on armistizi.
La guerra l'ha taccaa su ancamò in del mes de marz del 1849 fomentada del Governa Rattazzi ma i Piemontes, comandaa del general polacch Chrzanowsky ch'el se intendeva minga ben cont i sò omen, hinn staa battuu ancamò in de la battaja de Novara el 23 de l'istess mes. El Re Carl Albert el decideva de retirass in esili, e el sò post el toveva Vittòri Emanuel II che in d'ona cassina arent a la città el se incontrava col Radetzky per mett giò i condizion de la capitolazion che la metteva fin a la guerra.


text:
Lindau (ZH)
Lindau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.96 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 079 abitant.
El cumün de Lindau al se tröva a una altitüden de 519 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bassersdorf, Brütten, Illnau-Effretikon, Nürensdorf, Volketswil, Wangen-Brüttisellen, Winterthur. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lindau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 774 col nom de Lintauvia.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Lindau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Hütten (ZH)
Hütten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.24 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 911 abitant.
El cumün de Hütten al se tröva a una altitüden de 729 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Feusisberg (SZ), Menzingen (ZG), Oberägeri (ZG), Richterswil, Schönenberg, Wollerau (SZ). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hütten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1270 col nom de ze dien Hütten.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Hütten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mecàniga di quanta
La mecàniga di quanta al è el studi di sistem mecànigh dond la dimension a l'è aprœuv la scala atòmiga, compagn molecul, atom, eletron, proton e d'oltri particul subatòmigh. La mecàniga di quanta a l'è una branca fondamentala da la físega, cont ampli aplicazion. La mecàniga di quanta la generalisa la mecàniga clàssiga col but de providé di prevision curad per di fenomen dabord inesplicaa, compagn la radiazion de corp negher e la stabilitaa di orbit di eletron. I efecc de la mecàniga di quanta i vegn fœu evidenc a la scala atòmiga e subatòmiga, e i è mia observàbel a la scala macroscòpiga. La superfluiditaa a l'è de tuta manera vuna di eccezion cognossud a chesta regula.
Vista a gór d'usel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parola "quantum" la vegn del Latin e al vœur dí "quant". In la mecàniga di quanta, sa la referiss a una unitaa discreta che la teoria la assigna a di cert quantidaa, compagn l'energia d'un atom quiet (vidé fig. 1, a drita). La descoverta che i ond i gh'a di pachet de energia discret (ciamaa quanta), se comportant compagn i particul subatòmigh la porté a la branca de la fisiga concernent i sistem atòmigh e subatòmigh, che al dì d'incœu om ciama mecaniga di quanta. Al é el sotastant quader matemàtigh de fiss camp de la físiga e chímiga, là compres físiga de la materia condensada, fìsiga del stat solid, fìsiga atòmiga, fìsiga moleculera, chìmiga computazionala, chìmiga di quanta e fìsica nucliera. La fondazion de la mecàniga di quanta la fu stabilida durant la prima metaa del XX sec. per Werner Heisenberg, Max Planck, Louis de Broglie, Albert Einstein, Niels Bohr, Erwin Schrödinger, Max Born, John von Neumann, Paul Dirac, Wolfgang Pauli e d'olter. Di aspecc fondamental de la teoria i è amò ativament studiaa. La mecàniga di quanta a l'é essenziala per comprend el comportament di sistem a la scala atòmiga e pussée piscina. Per esempe, si la mecàniga de Newton la governaress la dinamiga d'un atom, i eletron i convergaress rapidament vers el nucli e là i collidaress, fasent impossibel un atom stabel. Al contrari, int el mond natural, i eletron normalment i resta int un camin orbital descognosuu intorna al nucli, definissant l'eletromagentism classigh. La mecàniga di quanta la foghé inizialment desvilupada per forní una mejur esplicazion de l'atom, specialment i spectra de lus emetuu par isotop diferenc. La teoria quantega de l'àtom la fu desvilupada compagn una esplicazion del fatt che l'eletron al restaress int el sò orbital atòmigh, ch'al podeva mia vess esplicaa per i legg de la mozion de Newton o per i equazion de Maxwell de l'electromagnetism clàssigh. Int el formalism de la mecàniga di quanta, el stat d'un sistema a un temp daa al è descrivuu per la fonzion d'onda complessa, o, pussée generalament, par un element d'un spazi de Hibert compless. Chest oget matemàtigh abstratt al permet de calculà i probabilitaa d'esperimenc concrecc: per esempe, al permet de calculà la probabilitaa de trovà un eletron int una region particulera aprœuv el nucli a un temp particulée.. Al contrari de la macànega classiga, s'al pœul mai fà di prevision simultani su variable congiugad, compagn posizion e momentum con cura arbitrària. Di contórn de probabilitaa constanta (referii coma "nígol") i pœul vess designaa intorna el nucli, per conceptualisà dond l'eletron al podrissa vess trovaa con pusée grand probabilitaa. El prinsipe d'indeterminazion d'Heisenberg al quantifiga l'inabilitaa a logà precisament la particula. L'olter corent ch'al porté a la mecàniga di quanta al fu el studi di ond electromagnetigh compagn la lus. Quand ch'al vegné trovaa in 1900 per Max Planck che l'energia di ond la podrissa vess descrivuda compagn consistent de piscin pachet o quanta, Albert Einstein al né drée a chesta ideja, per mostrà che una onda electromagnetiga comapgn la lus la podrissa vess descrivuda per una particula ciamada foton, cont una energia discreta, dependent de sò frequenza. Chest al porté a una teoria de l'unitaa entra particul subatòmigh e ond electromagnétigh in la quala i particul e i ond i gh'eva certi propietaa de tuti e dò. Parlant largh, la mecàniga di quanta l'incorpora quater class de fenoment che la fìsega clàsssiga la pœul mia en rend cunt:
- la quantisazion de certi variàbel congiugad;
- la dualitaa particula/onda
- el prinsipe d'indeterminazion
- el quantum entaglement
Cadun de chist fenomen al é descrivuu in detaj int i sezion sigutant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
............


text:
Aesch (BL)
Aesch a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.39 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 10255 abitant.
El cumün de Aesch al se tröva a una altitüden de 315 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dornach (SO), Duggingen, Ettingen, Pfeffingen, Reinach, Therwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Aesch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sanremu
Sanremo (en lìgure: Sanrému; en latì: Villa Matutiæ) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 55 498 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 54,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 015 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Apricale, Bajardo, Ceriana, Ospedaletti, Perinaldo, Seborga, Taggia.
L'è 'na località türìstica rinomàda, famùza per la prudusiù de fiùr (celebràda töcc i agn co la manifestasiù Sanremo in Fiore), tat de éser suranomenàda Città dei Fiori. La òspita la córsa 'n bìci 'n lìnea piö famùza d'itàlia, la Milano-Sanremo (la fà part del circùito de le clàsiche piö 'mportànte del mónt) e 'l Festival de la cansù italiàna. L'è apò a séde del Casinò (giü dei quàter che gh'è 'n Italia). San Remo l'è a 24 km de Imperia e 150 km de Gènova.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sanremo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Müsega techno
La Müsega Techno a l'è un gener de müsega eletroniga nassüü a la fin di agn '80 a Detroit, in Michigan, USA (Detroit Techno). La prima völta che la parola techno l'hann duprada a l'è staa in del 1988.
Un frach de gener hann inflüenzaa la Techno al sò scuminci: la müsega eurupea cume quela di Kraftwerk, la Chicago house, el funk, electro, e'l jazz eletrich. Insema a quest, al gh'è anca un imaginari fütüristich, in particular quel del liber The Third Wave del Alvin Toffler. Propi el Juan Atkins, vün di pader la la Techno, l'ha citaa la fras techno rebels (rebel techno) cume ispiraziun per duprà la parola techno per descriv quel stil müsegal chì. Quest particular insema de inflüenz el liga la techno cun l'estetiga ciamada AfroDiasporic Futurism. Per el Derrick May, el trasferiment del spirit del corp a la machina a l'è despess una pense central, cume un espressiun de spiritüalità tecnulogica.
La strütüra d'un toch techno a l'è minga cumplicada: de solit a l'è la surapusiziun prugressiva de loop che hinn lungh 1/2, 1 o 2 batüd. La cassa a l'è in 4/4 e - se propi - la gh'ha di cambiament piscinit.


text:
A Wong Foo, grazie di tutto! Julie Newmar
A Wong Foo, grazie di tutto! Julie Newmar (A Wong Foo, gràsie ad tut! Julie Newmar) 'l è na cumèdia americàna dal 1995 ch'l'è stada bòna ad purtàr a cà da piò ad quarànta-sèt migliòṅ ad dòlar.
In dla culòna sunóra i s càtan di braṅ cantâ da la Patti LaBelle, da la Cyndi Lauper, da i The Commodores, da la Crystal Waters, da la Chaka Khan e àt'r incóra.
Sunt
La Vida Boheme (Patrick Swayze) e la Noxeema Jackson (Wesley Snipes) i èṅ dū drag queen ch' i s śibìsan in soquànt lucài par fnòć ad New York. Un dè i vìns'n un viàś p'r Hollywood par tōr part a l'elesiòṅ dla “Miss Drag Queen d'l an”. Dòp avér cgnusû in un risturànt la Chi-Chi Rodriguez (John Leguizamo), un travestî ispànic, i decìdan ad dar indrē i sò bijét d'l aparéć par tōr a nuléǵ na cadillac vècia dal 1967 par psēr purtàr sèg anca lē, acsè la gh'av'rà la manéra 'd imparàr a dvintar na drag queen cum a s dév.
Al tri chéchi i partìs'n acsè par la Califòrgna cun sèg na foto firmàda da la Julie Newmar che lōr i aṅ purtâ via da 'n bar. Durànt al viàś a gh in sucéd ad tut i culōr. Prima la Vida Boheme la s litga cun sò màdar, pò la gh'à da patìr un tentatìṿ ad viulénsa da part dal sierìf Dollard (Chris Penn), un rasìsta ch'al n s pōl mia cumpatìr i gay. Quànd però al sènt cuś la gh'à in dal mudàndi, al gh rèsta acsè mâl ch'un marùc dla Vida Boheme 'l al mét fóra cumbatimènt. Cardénd-al mòrt, al tri amìghi i scàpan via subìt ma soquànt tèmp dòp la màchina la sa śbraga davśèṅ a 'l paiśèṅ ad Snydersville lasànd-li a pē. In lōr ajùt a riva lè un ragasōl ch'al s ciàma Bobby Ray (Jason London) ch'al li pòrta in d'l albêrg dla Carol Ann (Stockard Channing), spuśàda cun un marè viulènt, Virgil (Arliss Howard).
Spetànd la riparasiòṅ dla cadillac, al tri drag queen i gh'àṅ da 'rmàgnar lè, cun gl'abitànt campagnōi ch'i gh dànan cóntar, a n avénd mai vdû di tisi dal gènar.


text:
Aquanégra
Articol in dialet mantuan
Aquanégra (Acquanegra sul Chiese in Italiàn) l'é un comün italiàn dla regiùn adla Lumbardìa, da 2.936 abitànt in Pruincia da Mantua.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Esquerra Republicana de Catalunya
Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) (Mancina Repüblicana da Catalunya) al è un partii Catalan ch'al sa definiss da mancina, favurévul a la independenza da Catalunya e di Països Catalans (I Paees Catalan).
Cuntegnüü
La fundazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul partii al è staa fundaa a la Conferència d'Esquerres celebrada i dí 17-19 de maarz da 1931 a Barcelona, par la üniun dal Partit Republicà Català, ul grup da L'Opinió e Estat Català.
L'egemunía repüblicana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunt ul Francesc Macià i Llussà cuma líder, al veenc i elezziun l'istess an, e Macià al pruclama la República Catalana, in cumpimeent dal Pacte de Sant Sebastià (1930), malgraa che preest al sa deef cunfurmá cunt un Estatut d'Autonomia, e ul restablissmeent da la Generalitat de Catalunya ch'al passa a pre·sedé.
Al 1934, ul Lluís Companys al turna a declará una República Catalana. L'inteent al è rapidameent faa aburtí par l'esèrcit spagnöö, Companys detegnüü e imparsonaa, e ul goveern autònum suspendüü.
L'establissmeent al País Valencià al sa prudüss íntal 1934, a Castelló de la Plana cul nomm d'Esquerra Republicana del País Valencià (ERPV), cumandaa par Gaietà Huguet che pusteriurmeent al dà süpoort a un prucess da cunvergenza cun Esquerra Valenciana.
La guera civiil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al 1936, Esquerra la furma paart dal Front Popular ch'al veenc i elezziun. Companys al turna a assümm ul goveern da la Generalitat, però al sa tröva preest cun l'alzameent militari ch'al desbuca in la Guerra Civil Espanyola. Da plüü, ul goveern catalan al sa veed anca pressat a nivell da deent paj diveers grupp ch'a ga dava süpoort: anarchiist, cumüniist e trotskiist.
Guerra civil i postguera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu la Guera, Esquerra la ven metüda föra-legg, e al è l'ültim partii catalan a vess legalizaa düraant la Transizziun democràtica.
L'atüalitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dí d'incöö, ul presideent dal partii al è ul Oriol Junqueras i Vies e ul segretari generaal al è Marta Rovira i Verges. Ul partii al gh'a 23 dipütaa al Parlameent da Catalunya, 1 al Parlameent europeu, 8 al Congrés de Diputats espanyol e 5 cunsejee al münicipi da Barcelona.
Al dí d'incöö, ul partii al è stabilii da par tütt aj Països Catalans, levaa che a la Franja de Ponent, in gran paart grazzia ai daree resültaa di elezziun dal Principaa e anca, par un foort rilancjameent, düraant cheest ültim agn, al País Valencià, a i Illes Balears i Pitiüses.
Al mantegn anca un víncul dirett cunt i Joventuts d'Esquerra Republicana de Catalunya (JERC) par chell ch'al fa aj teem ch'i-reguarda la pupülazziun gjuvaniil.
La suva püblicazziun a l'è la revista Esquerra Nacional e al dröva, indistintameent, la bandera stelada cun triàngul bleu e stela bianca u la bandera stelada cun triàngul gjaalt e stela russa.