text:
E inzò alla pasquetta ciamm fatt ammòstr! Abbiamo andato alla cambagna d Giuànn u cambagnùl che ciabbiamo portato i provvìst p nu reggimènd indèr, che se veniva la uèrra putèmm stà ammucciati là p numesemmìzz, tropp u magnatòrij che stèv… Efèss i rotoli d lasagn, pastofùrn, parmiggiàne, pat’n ò furn caa gnìll, i kìn d carn da mnà sopra alle fornacèlle, la pizza, à pizzarùstk, u babbà rustk caa salamèll da ind, à bruskètt ki pummadurìll d Giuànn e l’ugl bell daa cambagn! Pò i dolci, pizz ca ricòtt, ov d pasq, ciuccul’t a destr e a sinistr, tort d ciuccul’t, crèma normale, crèm sciambigniònn, la panna, i biscott, i ligùr, ù borghètt, a birr e u vin accatèn, u spumand… nz capèv kiunnìnd!! Efèss gli amici altolocàti di Annarita (quellallà della storia dei gattarelli) hanno portato pur u rùmm e la ssènzia, nu cos alcolico accatèn che t fc’ sballà e nd fc’ capì nind, che te lo bevi quanne che t fum pur u cannòn e part per i viaggi della storia infinita e pisikedelica… Ammòstr!!!
E inzò ciabbiamo abbiàto la matìna presto e amm iuk’t ò pallòn, pò ciamm mis imbaccia alla fornacella, na fell d carn ndo piatt per gli altri e na capuzzell d zavzikkij a noi. Ma però stèv Lilìn Manuzzèll che facèv brutt, assummigghij’v a Taz-Taz-tasmania, quill duu cartonanim’t che s magn’v tuttocòso, pur i fricciòni… stu kitekkòpp si menava nei piatti degli altri pur ca manuzzèll offès, pigghiava tuttocoso e se lo menava mmòkk, nn facèmm attìmb a frmàrl… efèss a un amico d Tonìn ciarrubbato due ovesòde da ind ò piàtt e selà menate ngànn unopèzzo tutteddòij nzìmm… ascèvn le pezzàte gialle daa vòkk che ngiafacèv a tnè tutt cos mendr che masticava, stèv accialangato brutt!
Che pò Tonìn ciaddìtt: “Oh Lilì, bastardòn! Nd frkànn l’òv sòd che pò quann mìn i loff ciaccìd a tutt quand! Cha già fètn ammòstr accussè!” Efèss e quanda rìs che maffatt fà.
Pò a nu cert pund è andato uno altolocato che quill è nu cumbàgn d Frangèsco, u cumbagnòn nustr indeliggènd che s’p tutt i cazz, piglia e ha fatt: “Ragazzi che ne direste se andassimo tutti a Siponto? Ci sta un bellissimo sito archeologico di una vecchia Chiesa paleocristiana che è stata praticamente riprodotta con una sorta di rete metallica, e l’effetto ottico che dà è bellissimo” e tutt quand che volevano andare.
Ma però Lilìn navèv capit nind e ciaddètto: “Sìnd oh, ma che veramènd ciamma iè a send à mess?” e quill si ha messo a ridere: “Ma no, è un sito archeologico, la gente va per visitarla e fare le foto. Credetemi è bella“.
E io cioddètto: “Ma ammè nn m n frèk nind, io vogghij iè andò che stann i femmn“. E quill ha fatt: “E andiamo prima a Manfredonia, ci prendiamo un bel gelato, ci facciamo un giro sul lungomare e poi al ritorno visitiamo la chiesa, così di sera è ancora più bella“.
Onèst! Shkitt che ha ditt “lungomare” e “Mambredònia” me ne avevo già asciùt d kp e sndèv già l’addòr d ciànn! E inzò abbiamo andato a Mambredònia e pò amm iùt alla chiesa di firfilàto, che quell stc’ fatt tuttaquand ca retìn… efèss e che at cazz d fatt!! Stèv nu sakk d gend e stevn pur i femmn accatèn! Mamm e che addòr d ciànn frustìr!! I gènd scattàvn i fotografèij ki smàrtfo e facèvn i vìdio. Mendr che stèmm vdènn la chiesa amm vist che stèv pur nu pupazzill fatt d firfilàto, cum se foss che èr la forma d nu prèvt. E inzò è iùt Tonìn e ciammìs à sigarettammòkk e ce la voleva appicciare e i gend che lo guardavano storto e facèvn: “Ma che zannìr!” e cioddètto: “Oh facìtv i cazzavùstr! Signò che tin kokkepprobblèm? Mè e allòr vutt i gàmm e vavattìnn! Kò kò!“.
A nu cert pund Lilìn teneva da cacàre e si è andato a menare arrèt alla chiesa, ndoghè che stann i còs arkiològg’k e ha allendàto nu cacatòn, ma però i gènd Lann vist e io cioddetto a Tonìn: “Oh, purtamacìll che mò quill vann a chiamà ai guardij e ci vengono a romb u cazz” e cenabbiamo andato. Mi ho ingondrato pure co Tonìno Mezzafògg’ che quill mò sta addivendando nu poc pescarès ma però è nu bun uagliòn… vulèv sapè andoghè che stèv Lilìn e celoddètto che quill teneva da cacare e vulev mnà u mrdòn in menzo alla chiesa. Efèss u tràffk d makn, amm pur fattallìt co uno che non ci voleva fà passà. Agghij ashnnùt daa makn e ciò andato a menare nu papagnòn e sè stato citt citt. Che quill fann tutt i smargiass e i uàuà, pò s’abbushkn i takkar’t e s stann cìtt. I teng fatt attuttquand!
E inzò una pasquetta che ciabbiamo fatto le rìse accatèn.
La pasquetta zamarra e à kìs d firfilàto30 03 2016
E inzò alla pasquetta ciamm fatt ammòstr! Abbiamo andato alla cambagna d Giuànn u cambagnùl che ciabbiamo portato i provvìst p nu reggimènd indèr, che se veniva la uèrra putèmm stà ammucciati là p numesemmìzz, tropp u magnatòrij che stèv… Efèss i rotoli d lasagn, pastofùrn, parmiggiàne, pat’n ò furn caa gnìll, i kìn d carn da mnà sopra alle fornacèlle, la pizza, à pizzarùstk, u babbà rustk caa salamèll da ind, à bruskètt ki pummadurìll d Giuànn e l’ugl bell daa cambagn! Pò i dolci, pizz ca ricòtt, ov d pasq, ciuccul’t a destr e a sinistr, tort d ciuccul’t, crèma normale, crèm sciambigniònn, la panna, i biscott, i ligùr, ù borghètt, a birr e u vin accatèn, u spumand… nz capèv kiunnìnd!! Efèss gli amici altolocàti di Annarita (quellallà della storia dei gattarelli) hanno portato pur u rùmm e la ssènzia, nu cos alcolico accatèn che t fc’ sballà e nd fc’ capì nind, che te lo bevi quanne che t fum pur u cannòn e part per i viaggi della storia infinita e pisikedelica… Ammòstr!!!
Commenti : Leave a Comment »
Categorie : Uncategorized
dimmi che t magn e ti dico che cumbìn8 11 2014
-migghièrm sè ngazz’t k me
-e pkkè?
-che cazz n sacc’… ha ditt che ciaveva preparà na cos da magnà
-embè?
-ciagghij fatt i pennètt all’arrabbiata
-e sè ngazz’t?
-sì… penne all’arrabbiata…
-ah, giustamènd… e allòr à prossma vòt faccill dui spaghett alla puttanesca che potèss che accussì t’abbùshk kokkekkòs!
-eruè?
-eruè! e m raccumànn, nn facènn ù pèst che sinnò quell t paliè!
-no no, kesimmalà… ma sind stu fatt… se fazz i spaghètt alla puttanesca nn è che pò va trovando che l’agghia pur pagà p farm una caricata?
-e m sa che tinarraggiòn…
-emmannaggiaggiùd!!
-Allòr u sì che e fà?
-no, che agghia fà?
-tammiggiana d nèr d Troia e nz n parl kiù!
-onèst!!!!
Commenti : Leave a Comment »
Categorie : Uncategorized
Tand ogòrij a Freddimè5 09 2014
-ogg è ù combleànn d Freddimè
-d ki?
-Freddimè!
-e chi cazz è? è un che send frìdd?
-ooohh! è u candànd dii Quìnn
-che amma fà k stì quìn’c’ e sìd’c’ k tutt i diciassètt da sòp…
-povrattè!!! efèss e quann sò tòg i canzùn
-kessò! vattì che è megghij Giannicelèst e Giggidalèss
-tu ngapish nind…
-mè e famm send qualè sta canzòn bell dii Quìnn?
-eh sò assai…
-e dì, dì…
-ke n sà, peresèmbij “uiàr d cèmbio”
-e cum fc’?
-uiàr d uòòò, uìàr d cèmbio…
-ma quell è d Maicolgèccso nzimm a tutt l’ati candand, il cecato, i nìr, quell’àt ki capìll appittàti d rush shkattùs, che stavano tutt ki cuffiakkiùn nde rekkij cum e Devidghettà quann mett i disk…
-ah, sì, eruè… m’agghij mbrugghij’t
-efè nii canùsh nemmàng tu i canzùn
-aspì e sta quell’altra
-qualè?
-quell che fc’ “narannarannanna narannarannà nanna evribbàdi uììì uòòòò uììì uòòòò rràkkiu!!”
-ah sì, quest à canòsh
-e quell’at che fc’ “galilèio galilèio galilèio figarò o mamma mia mamma mia mamma mia”
-ah sì, quell è bell pur pkkè è umbò in italiano che fc’ mamma mia…
-evìst che ti piace, mè che ti piace!!
-sì vabbù ma però io mi sendo i canzùn napult’n
-e vabbù
-mè e inzò, è u combleànn? quand’ann fc’?
-no, è murt…
-è murt? e cum è? ciamma fà l’ogòrij a nu murt?
-kecciakkò
-cumè kecciakkò? è cum se fòss che m n veng e fazz “oh ogg’ è u combleann d papanonm che è murt vindànn fa”
-vabbù ma mìche papanòn’t ha fatt i canzun che ha fatt Freddimè
-Papanònm? Papanònm ièv a fadgà ingambàgn che s’agavzàvn e tre d nott p iè allappìd pnzìn e ò putèr che arrivavano quann facèv iùrn e cinghemmèzz daa matìn, fadgàvn tutt à iurn’t e pò s’arrtràvn quann facèv à scurèij p guadagnà quatt ranèll!! At che a fà i canzùn mbacciastucàzz! Sciaqq’t à vokk prim d parlà d papanònm!
-Mè vabbù, ma però l’ogòrij a Freddimè ci facìm ù stess!!!
-e facimacìll…
mè che pur i Quìnn sò tog, dà!
Commenti : Leave a Comment »
Categorie : Uncategorized
bonasèr a tutt quand!25 10 2012
cià bell cià!
Quist è nubblògg che m’agghij fatt pkkè v vogghij accundà tutt quill che fazz, da quann m’agàvz à matìn fin a quann m vk a kork. Se vu vulit legg’ è bùn, e sinò pesh ò cul e caramell pàà toss. E ngul s’andòst. Eppùrtm assòr’t à gròss.
E nn facìt ì shk’fttùs che v mttìt a dic’: “mààà quand è grèzz, mààà quand è zamà”… ì sò accussì e nn m n frèk nind d quill che dicìt!!
Mè, mò itvìnn affammòkk ‘e mamm vostr che ì agghia ascènn che m’agghia vdè k Tonìn ù cumbàgn mèij.
Statv bun!
Commenti : Leave a Comment »
Categorie : Uncategorized


c: text/html

text:
Inhalt
Svizra
-
Delicts en giuvens onns mainan savens a novs delicts
Tgi che daventa gia en giuvens onns in delinquent, fa pli tard savens ulteriurs delicts. E tar persunas ch'èn vegnidas sentenziadas l'emprima giada pervi da commerzi cun drogas è il ristg da commetter da nov delicts era pli aut. Quai mussa in studi da l'Uffizi federal da statistica.
Il studi cun delinquents cun annada 1966 naschids en Svizra mussa era, che var 38 pertschient da las persunas ch'èn stadas sentenziadas ina giada, vegnan a lunga vista puspè a commetter delicts.
RR novitads 20:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bunamain 320'000 persunas han retratg l'onn passà prestaziuns supplementaras perquai che lur renta d'AVS u AI na tanscha betg per ils custs da viver minimals. Las expensas per prestaziuns supplementaras èn l’onn 2016 cun 1,5 pertschient era creschidas damain ferm ch’en media dals davos onns cun 4 pertschient. En total èn vegnids pajads l'onn passà 4,9 milliardas francs per prestaziuns supplementaras.
Motivs
Tenor l’uffizi federal d’assicuranzas socialas datti dus motivs: In motiv è ch'i dat pli paucs pensiunads tar l'assicuranza d'invaliditad. Il segund motiv è ina midada da lescha en il chantun Genevra. Quella ha per consequenza ch'els ston pajar a damain retschaviders da prestaziuns lur cassas da malsauns.
RR novitads 11:00


text:
Impurtant è la visiun
Simon Jacomet, il fundatur da Zai, è in dals acturs en ils films. L’actur saja ina part; quai che quintia il pli fitg saja la visiun. Els veglian purtar vers anora il sentiment da la manufactura e co quella funcziuneschia. Dasperas veglian els era preschentar il product en la naiv e che quai fetschia tschaffen d’empruvar quel. Cun quests films possian els cuntanscher anc meglier clients internaziunals.
Mussar emoziuns
L’agentura da film Element P ha realisà ils films curts. Sco Daniel Reichenbach, producent tar Element P ha ditg ad RTR, saja Zai ina filosofia cun fitg bleras emoziuns. Impurtant saja stà da mussar tge lavur e tge passiun che stettia davostiers.
RR actualitad 08:00


text:
Ir cun skis dasper la pista: Tgi è responsabel?
- Venderdi, 4.3.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 4.3.2016, 11:15, RTR
Skiunzs che decidan spontanamain da far la storta ed ir giu da la pista marcada, fan bain dad esser assicurads.
Ir cun skis dasper la pista marcada po esser char, perquai èsi d'avantatg d'esser assicurà bain. Tenor Jon Samuel Plotke, expert da segiranzas tar la Swissbroke, pon ins sco persuna privata far in'assicuranza privata da responsabladad. Quella assicuranza è dentant voluntaria.
Responsabladad dal skiunz da variantas
Er sche la naiv da pulvra dador la pista attira, n'èsi betg adina bun da far il pass sur la marcaziun da la pista ora. Sch'ins vul dentant tuttina giudair questa libertad èsi impurtant d'enconuscher bain la situaziun da lavinas. Quant ferm ch'in skiunz da variantas è propi responsabel ha er da far quant grond ch'il privel da lavinas è: Pli grond il privel e pli culpavel il skiunz.


text:
Crassulaceae
Le Crassulaceae i è 'na famìa de piànte che töl dét presapóch 1,400 spéci repartìde 'n 33 zèner. I è piànte che gh'è bùne de 'magazinà l'àiva 'ndèle sò fòie suculènte. Se le tróa 'n pó 'n töt el mónt ma suratöt endèl emisfér boreal e 'ndè'Africa del Sud, en pòscc endóche l'àiva l'è póca e 'l clìma l'è sèch.
Nesöna de le spéci de chèsta famìa le g'ha 'na gran importànsa per l'alimentasiù de l'òm, però ghe n'è vergöne che vé de spès dopràde come ornamentài per vìa de la fùrma che de spès l'ò stràna. I è piànte rüsteghe che g'ha bizògn de póche cüre. 'Ntra le piö cunusìde gh'è la Crassula ovata (piànta de la giàda) e la Kalanchoe blossfeldiana.
La clasificasiù intrafamiliàr ale ólte l'è mìa tat fàcil perchè divèrse spéce i è bùne de ibridàs entra de lùre. I sistéme de clasificasiù piö ècc i mitìa le Crassulaceae endèl ùrden de le Rosales, ma i sistémi piö modèrni i l'ha asegnàda al ùrden de le Saxifragales.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Adromischus
- Aeonium
- Aichryson
- Chiastophyllum
- Cotyledon
- Crassula
- Diamorpha
- Dudleya
- Echeveria
- Graptopetalum
- Greenovia
- Hylotelephium'
- Hypagophytum
- Jovibarba
- Kalanchoe
- Lenophyllum
- Monanthes
- Orostachys
- Pachyphytum
- Perrierosedum
- Phedimus
- Pistorinia
- Prometheum
- Pseudosedum
- Rhodiola
- Rosularia
- Sedum
- Sempervivum
- Thompsonella
- Tylecodon
- Umbilicus
- Villadia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Urs Eggli, ed. Illustrated Handbook of Succulent Plants: Crassulaceae (Springer, 2003) ISBN 3-540-41965-9


text:
Nëus. Fajon. Ndependënc!
Nëus sud-tirolesc ne son nia talians! La purteniënza de Sud-Tirol ala Talia nes à menà te na dependënza politica y ecunomica. L ie unfat de cie che la nen va: canche la vën a chëles, iel ala fin dla finedes for Roma che tol la dezijions. Chësta subordinazion y chësc paternalism ne ulons nia!
Fé, y no mé rujené. Nsci la miena la Süd-Tiroler Freiheit. Nëus son la forza che mëina canche la nen va dla politica populera, de na imigrazion limiteda y cuntruleda, dla cunlaurazion cun l Tirol dl Nord y l Tirol dl Ost, de putenzië l trasport publich, de slesiré la grovaria de transiamënt, de avëi n sistem saniter che va bën y de realisé la zitadinanza dopla.
Vester ndependënc, chësc ie nosc gran travert. Nëus son segures: Sud-Tirol sà da fé miec zënza Roma. Nfintanche tucon mo pra la Talia, nen vàla de defënder l’autonomia y de ghiré l plu che la va na aministrazion autonoma. L’autonomia ie eder mé na soluzion provisora. Nëus ulon l’autodeterminazion, ajache l’autodeterminazion ie l troi per ruvé ala ndependënza.
Identità: nëus son y reston tirolesc!
Da n pont d’ududa storich, culturel y etnich ie Sud-Tirol na pert dl Tirol. Acioche la reste nce nsci, vàl de bujën dla Süd-Tiroler Freiheit. Scebënche on l’autonomia, messons tresora scumbater per nosc dërc. Nëus ulon:
- Respeté l dërt de adurvé la rujeneda dl’oma y straufé la trasgrescions.
- Ti dé la prezedënza ai mutons tudësc tla scolines y scoles tudësces.
- Mantenì l nseniamënt dla rujeneda dl’oma, perchël dijons de no a esperimënc te de plu rujenedes (CLIL).
- Tò y jì i decrëc fascisć sun i toponims y purté ite, do criters scientifics, i inuemes storics aldò, y tò demez i relic fascisć y i mëter te n museum.
- Cuncretisé plu riësc che la va la zitadinanza dopla per i sud-tirolesc.
Imigrazion: adurvon regules tleres.
L’imigraziun nes mët nëus sud-tirolesc dan drët de gran ndesfidedes. Nfintanche la Talia fej ora ciun extracomuniters y tanc che dë ruvé te Sud-Tirol, ne n’ons degun cuntrol. L uel vester regules tleres. Nëus ulon:
- Che la cumpetënza per l’imigrazion ti vënie sëurandata a Sud-Tirol: nëus messon nstësc fé ora chi che vën a sté tlo da nëus.
- Scirmé ora bel aslune i furesć criminei.
- Na imigrazion cuntruleda: degun dërt de sujurnanza per imigranc zënza documënt d’identità.
- Regules tleres per l’integrazion: i imigranc à da se adaté a nosta maniera de vita y a nosta tradizions.
- Cuntribuc soziei y cëses populeres per extracomuniters mé sce i à laurà y paià ite la cuntribuzions tlo da almanco cinch ani.
Aministrazion autonóma: nëus ti son zënza Roma.
Sud-Tirol ne adrova nia la Talia. Dut cie che pudon manejé nstësc, funzionea miec. Uni ciamp che Sud-Tirol pò aministré nstës, ie n var inant de viers dl’autonomia. Nëus ulon:
- Sovranità sun chëutes y pensions: i scioldi de nosc contribuënc à da resté te Sud-Tirol.
- Na polizia raionela sud-tiroleja.
- Na posta sud-tiroleja.
Na scuadra sportiva sud-tiroleja.
- Tò ju l Cumissariat dl Guviern y ti sëurandé si funzions al Sëurastant provinziel.
Sanità: cun nëus devënta la sanità publica inò saninton!
Nosc servisc saniter ie maladic y n sënt che l ie piurà. L mancia dutores; i tëmps d’aspieta ie lonc; dutores che ne rejona nia tudësch y repartizions de nasciuda che stluj. Nsci ne pòssela nia jì inant! Nëus ulon:
- Mantenì i uspediei raionei cun duta la repartizions.
- Tëmps d’aspieta plu curc per la vijites y lidëza per i paziënc da crì ora l luech de cura.
- L’adurvanza dl lingaz tudësch (cunversazions cun i dutores, analises).
- L recunescimënt automatich de duc i tituli de stude fac tl’Austria, ncurajamënt acioche i dutores jëuni debe inò ëuta te Sud-Tirol y nce furmazion spezialistica per dutores te Sud-Tirol.
- N servisc de prim aiut che va sëura i cunfins ora y na majera cunlaurazion danter i uspediei tl Tirol dl Nord, dl Ost y de Sud-Tirol.
Trafich de camions y mubilità: nëus menon l trafich sun la scines.
L trafich de camions sëura l Prëner ora crësc for plu y plu. Tres la fuera y i gasc de desćëria se amàlen y la linges d’auti danejea nosta economia. N adrova mesures miredes per smendré l pëis dl trafich. Nëus ulon:
- Smendré zacotan l trafich de camions sun l’autostreda tres n cunzet dl trafich che tole en cunscidrazion dut l Tirol (aumenté l daz per i camions, ublië a jì cun cërta marcianzia sun scines, pruibì i viages de nuet, lascé passé i camions a tlapedes).
- N sistem de tarifes uniter per dut l Tirol, sc’che de dì na cherta che vel per dut l Tirol, da adurvé per duc i mesuns de trasport publich tla region europeica dl Tirol.
- L putenziamënt dl trasport publich: realisazion dla ferata tres l jëuf de Resia, la ferata de Sëuradesc y la ferata dla Val de Turesc cun cunliamënt al Zillertal.
- Avëi n cunliamënt diret tres la ferata “Railjet“ da Bulsan a Viena y mëter inò a jì l cunliamënt dla ferata Lienz-Dispruch cun la puscibelteies de senté su tl Wipptal y tla Val de Puster.
- Prutezion contra la fuera isolan l’autostreda cun strutures aposta dlongia i raions abitei.
A la dì en curt: nëus scunon nosc ncësa! Nëus. Fajon. Ndependënc!
Nos. Fajun. Independënc!
Nos sud-tirolesc ne sun nia talians! La portignënza de Süd-Tirol ala Talia nes á condüt a na situaziun de dependënza politica y economica. Belanfat de ci ch’ ara nen vá: Canch’ara vëgn a chëres, ti speta l’ultima parora dagnora a Roma. Chësta subordinaziun y chësc paternalism n’orunse nia!
Fá, y nia ma baié. Chësc é la Süd-Tiroler Freiheit. Nos sun la forza che mëna, canch’ara nen vá de politica popolara, de na imigraziun limitada y controlada, dla colaboraziun cun le Tirol dl Nord y le Tirol dl Ost, de renforzé le trasport publich, da smendrí la tëma dal trafich de transit, d’avëi n setur sanitar che vá bun y d’arjunje la zitadinanza dopla.
Ester independënc, chësc é nosc gran obietif. Nos sun sigüsc: Süd-Tirol sá da fá damí zënza Roma. Tan dî ch’i sun ciamó pro la Talia, messunse defëne l’autonomia y ghiré le plü ch’ara vá n’aministraziun autonoma. Mo l’autonomia é ma na soluziun provisora. Nos orun l’autodeterminaziun, deache l’autodeterminaziun é le tru por rové al’independënza.
Identité: Nos sun y restun tirolesc!
Da n punt d’odüda storich, cultural y etnich é Süd-Tirol na pert de Tirol. Por ch’ara restes insciö, adoron la Süd-Tiroler Freiheit. Ince sc’i un l’autonomia, messunse tres indô combate por nüsc dërc. Nos orun:
- Respeté le dërt d’adoré le lingaz dla uma y straufé les trasgresciuns.
- Ti dé la prezedënza ai mituns todësc tles scolines y scores todësces.
- Mantigní l’insegnamënt dl lingaz dla uma, porchël dijunse de no a esperimënc che tol en conscidraziun deplü lingac (CLIL).
- Tó y jí i decrec fascisć sön i toponims y porté ite, do criters scientifics, i inoms storics, y tó demez i relic fascisć y i mëte te n museum.
- Concretisé le plü snel ch’ara vá la zitadinanza dopla por i sud-tirolesc.
Imigraziun: Nos adorun regoles tleres.
L’imigraziun nes mët nos sud-tirolesc dan dër de gran sfidades. Cina che la Talia fej fora, ciügn y tan tröc foresć che dess rové te Süd-Tirol, n’unse nos degun control. Al ó ester regoles tleres. Nos orun:
- Che la competënza sön l’imigraziun ti vëgnes dada a Süd-Tirol: nos messun instësc fá fora, chi che vëgn a sté chiló da nos.
- Sciuré fora bel atira i foresć criminai.
- N’imigraziun controlada: degun dërt de sojornanza por imigranc zënza documënt d’identité.
- Regoles tleres por l’integraziun: i imigranc mëss s’adaté a nosta manira da vire y a nostes tradiziuns.
- Contribuc soziai y abitaziuns soziales por imigranc ma sc’ai á lauré y paié ite chiló da almanco cin’ agn incá.
Autoaministraziun: Nos savun da fá damí zënza Roma.
Süd-Tirol n’adora nia la Talia. Döt ci ch’i podun manajé instësc funzionëia damí. Vigni setur che Süd-Tirol pó aministré instës é n vare inant devers dl’independënza. Nos orun:
- Sovranité sön cutes y ponsiuns: i scioldi de nüsc contribuënc mëss resté te Süd-Tirol.
- Na polizia teritoriala sud-tiroleja.
- Na posta sud-tiroleja.
- N grup sportif sud-tirolesc.
- Tó jö le Comissariat dl govern y ti surandé sües funziuns al Presidënt dla Provinzia.
Sanité: Nos metun indô a post le setur sanitar!
Nosc setur sanitar patësc y an s’intënn ch’al é peioré. Al mancia doturs; an mëss aspeté dî denanco gní pro; doturs che ne baia nia todësch y repartiziuns de nasciüda che stlüj. Insciö ne póra nia jí inant! Nos orun:
- Mantigní i ospedai raionai cun dötes les repartiziuns.
- Tëmps da aspeté plü cörc da jí a fá vijites y la liberté di paziënc da chirí fora le post de cura.
- Adoranza dl lingaz todësch (conversaziun cun le dotur, analises)
Reconescimënt automatich de düc i titui de stüde austriacs, incorajamënt por i doturs jogn da gní derevers te Süd-Tirol y formaziun por doturs spezialisá te Süd-Tirol.
- Sorvisc de pröm aiüt che vá sura i confins fora y colaboraziun plü sterscia danter i ospedai dl Tirol dl Nord, dl Ost y de Süd-Tirol.
Trafich de camions y mobilité: Nos jun cun le trafich sön scines.
Le trafich de camions sön le Prener vëgn tres majer. Le crabal y i gasc fej gní püri y les codes d’auti danejëia nosta economia. An adora mosöres tleres por smendrí le trafich. Nos orun:
- Smendrí cotan le trafich de camions sön l’autostrada tres n conzet dl trafich che toles en conscidraziun döt Tirol (alzé le daz por i camions, oblié da jí cun certa marcianzia sön scines, proibí i iadi de nöt, lascé ma jí intan de camions al iade).
- N sistem tarifar por döt Tirol, che oress dí na cherta che vel por döt Tirol, che pó gní tuta por düc i mesi de trasport publich tla regiun europeica Tirol.
- Potenzié le trasport publich: realisé la ferata tres le ju de Resia, la ferata de Suradesc y la ferata dla Val de Türesc cun coliamënt al Zillertal.
- Avëi n coliamënt diret tres la ferata “Railjet“ da Balsan cina Viena y mëte indô a jí le coliamënt dla ferata Lienz-Desproch cun la poscibilité da senté sö tl Wipptal y tla Val de Puster.
- Avëi na proteziun cuntra la vera, isolan l’autostrada cun strotöres aposta dlungia i raiuns abitá.
Da dí en cört: Nos sconun nosta patria! Nos. Fajun. Independënc!


text:
Tuttina sco dal campiunadi europeic da ballape dal 2008 duain ils custs da segirezza vegnir repartids sin tut ils chantuns e betg mo sin ils tschintg chantuns Vallais, Vad, Berna, Friburg e Grischun, nua che las occurrenzas duain avair lieu. Quai ha il directur da finanzas vallesan, Roberto Schmid, ditg avant las medias a Sitten.
Repartiziun dals custs per l'infrastructura
Per infrastructura nova per ils gieus olimpics vul il Vallais impunder maximal 60 milliuns francs. Tar las investiziuns principalas tutga la sanaziun dal center da temp liber a Fiesch per 20 milliuns francs. Quel duai servir sco alloschi per ils atlets. Anc avert è cun quant ch'il chantun Vallais sa participescha als custs da segirtad da var 303 milliuns francs.
Suenter la reducziun da la contribuziun federala restan anc 174 milliuns francs a disfavur dals chantuns. Per questa summa ha il directur da segirtad, Frédéric Favre, fatg in appel da sustegn als auters chantuns.
RR novitads 14:00


text:
02 09
Ol dé 2 de setèmber l'è 'l 245 ( 246 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 121 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de setèmber al è ul dí da pòost 245 ( 246 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 121 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 31 a.C. - Guèra civìl romàna: Batàia de Actium - Al larc de la còsta ucidentàla gréca, le naf de Otaviano le bat chèle de Marco Antonio e Cleopatra
- 1666 - Grant incèndio de Lóndra: Tàca föc la cà del panetér de Càrlo II de Inghiltèra, a Pudding Lane arènt al London Bridge. El föc el và 'n nacc per tré dé e 'l brüza 10.000 'ntra bàite e óter edifìci ('ntrà le ótre brüza apò a la Catedràl de St. Paul, ma rezülta che apéna 16 persùna le sàpe mórte
- 1752 - El Regn Ünit l'adòta 'l Calendàre Gregorià, quase du sècoi dòpo de i óter paés de l'Euròpa ucidentàla
- 1847 - Risurgimènt italià: a Règio Calàbria e Messina s•ciòpa la rivòlta cutra i Burbù organizàda del patriòta calabrés Domenico Romeo
- 1862 - Guèra de secesiù americàna: El Presidènt Abraham Lincoln el tùrna a dàga 'l comàndo general del ezèrcit de l'Uniù al generàl George McClellan, dopo de la scunfìta dizastrùza del Generàl John Pope endèla Segónda batàia de Bull Run
- 1864 - Guèra de secesiù americàna: Le trüpe de l'Uniù, comandàde del Generàl William T. Sherman, le va dét en Atlanta (Georgia), el dé dòpo che i difensùr Confederàcc i ghìa abandunàt la cità
- 1870 - Guèra Franco-Prüsiàna: Batàia de Sedàn - Le fórse prüsiàne le bat l'ezèrcit fransés e le ciàpa prizunér l'imperadùr Napoleone III de Francia e 100.000 soldàcc
- 1885 - A Rock Springs (Wyoming), 150 minadùr biànc i atàca i sò coléghi cinés, e i na còpa 28, i na ferés 15 e i na òbliga divèrsi sentenér a nà vià de la cità
- 1898 - Batàia de Omdurman - Le trüpe britàniche e egisiàne, comandàde de Horatio Kitchener, le bat i gueriér südanés comandàcc de Khalifa Abdullah al-Taashi, e le stabelés isé 'l domìnio britànic en Sudan
- 1901 - El Vice-Presidènt americà Theodore Roosevelt el dis la fràze famùza, "parlì con paròle dólse e tignì prónt el bastù" a la féra del Stat del Minezòta.
- 1939 - En conseguènsa de l'invaziù de la Polònia, la Cità Lìbera de Dànsica, goernàda del leader nazista Forster, la vé anitìda a la Germània Nazìsta
- 1943 - Salvatore Giuliano el vé deciaràt uficialmènt "bandìt".
- 1944 - Olocausto: Anna Frank e la sò famìa i vé cargàcc söl tréno che 'l i a portarà de Westerbork a Auschwitz. I riarà tré dé dòpo.
- 1945
- El Vietnam el proclàma la sò 'ndipendènsa e 'l fùrma la Repüblica Democràtica del Vietnam (Vietnam del Nord).
- Segónda guèra mondiàl: El Generàl Douglas MacArthur e l'Amirài Chester Nimitz i acèta la réza finàl e üficiàl de l'Impéro giapunés, prezentàda de 'na delegasiù guidàda de Mamoru Shigemitsu, L'incóntro l'è avignìt sö la naf de guèra Missouri endèla Bàia de Tokyo.
- 1969 - El prim bancomat dei Stati Ünìcc el vé 'nstalàt a Rockville Centre (New York)
- 1980 - a Beirut en Lìbano sparés du giornalìsti italià: Italo Toni e Graziella De Palo
- 1987 - a Mósca cumìncia 'l procès al pilòta todèsc Mathias Rust, che l'ìa ateràt col sò Cessna söla Piàsa Rósa endèl màgio del 1987
- 1998 - 'Na córt de le Nasiù Ünìde la reconós Jean-Paul Akayesu, l'ex-sìndec de 'na cità picinìna del Ruanda, colpévole de nöf imputasiù de genocìdio. L'è la prìma ólta che la lége söl bando del genocìdio (del 1948), la vé aplicàda.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 905 - Costantì VII de Bizànsio, imperadùr bizantì († 959)
- 1840 - Giovanni Verga, scritùr italià († 1922)
- 1841 - Julius von Payer, scaladùr e esploradùr austrìaco († 1912)
- 1851 - Richard Voss, scritùr todèsc († 1918)
- 1876 - Francesc Cambó, pulìtic spagnöl († 1947)
- 1896 - Rosetta Pampanini, soprano italià († 1973)
- 1899 - Francesco Fausto Nitti, antifascista italiano († 1974)
- 1931 - Bruno Contrada, pulisiòt italià
- 1938 - Giuliano Gemma, atùr de cìne italià
- 1940 - Pippo Franco, còmic e cundutùr de televiziù italià
- 1942 - Vanna Marchi, personàgio de la televiziù italiàna
- 1946 - Antonio Giraudo, dirigènt spurtìf italià
- 1952 - Jimmy Connors, tenìsta americà
- 1955 - Khaled Fouad Allam, sociòlogo e pulìtic algerì
- 1963 - Sergio Luzzatto, stòric italià
- 1964
- Andrea Illy, imprendidùr italià
- Keanu Reeves, atùr canadés
- 1989 - Alexandre Pato, zögadùr de fóbal brazilià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1969 - Ho Chi Minh, revolüsionàre vietnamìta
- 1973 - John Ronald Reuel Tolkien, scritùr e filòlogo britànic
- 1980
- Graziella De Palo, giurnalìsta italiàna
- Italo Toni, giurnalìsta italià
- 2001 - Christiaan Barnard, chirùrgo sudafricà
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La retschertga da la SRG SSR mussa in plus da 1.3 puncts procentual per la PLD sin plaun naziunal. Per la PLD grischuna forsa ina buna chaschun da nizzegiar il schlantsch per las elecziuns dal Cussegl naziunal da proxim onn. Co la strategia dals liberaldemocrats vesa ora e tge politichers che pudessan ir en la cursa n'ha il president da la PLD grischuna Bruno Claus betg pudì dir. I saja anc memia baud da discurrer da pussaivels candidats.
Tgi prenda plaz sin il carussel da candidatas e candidats?
Candidats pussaivels da la PLD èn la deputada Vera Stiffler ed il deputà Michael Pfäffli. Per omadus èsi anc memia baud da dir sch'els stettian a disposiziun u betg. Ma exclus ina candidatura n'han omadus betg.
Auter vesa quai or tar il president da la citad da Cuira Urs Marti. El na stettia definitivamain betg a disposiziun sco candidat per il Cussegl naziunal. El haja plaschair vid sia lavur per la citad da Cuira e less vinavant restar en questa funcziun. Er pauc interess dad ir giu Berna mussa Tarzisius Caviezel, il landamma da Tavau. El è gia stà ina legislatura en la chombra gronda (2007-2011). Ch'el turnia anc ina giada giu Berna na crai el betg. T
ar quels che na vulan betg s'auda er cusseglier guvernativ Christian Rathgeb. El aveva gia avant las elecziuns da regenza detg ch'el haja nagin interess d'in mandat en il Cussegl naziunal.
RR actualitad 12:00


text:
A Bug's Life - Megaminimondo
A Bug's Life - Megaminimondo (Na Vìta 'd Pulghìn - Megaminimònd) 'l è 'n cartòun animê americàṅ dal 1998 prodót dala Pixar Animation Studios e distribuî dala Walt Disney Pictures.
Sunt
Drē a finìr l'istê, da mêś a 'n grùp ed furmìghi a taca a gnìr-egh dl'agitasiòun perchè a s eśvèina al dè 'd paghèr al dasi 'd briśi e smèinsa da śibìr a 'l cavalèti vesadóri.
El furmìghi i gh'avrèven anc na só manéra urdnèda ed tōr sù el provìsti per 'l invèren, mo cal dasi lè p'r el cavalèti al li cùcia a lavurèr più dl urdinàri.
Al furmighèin Flik, un pò più stravagànt ed chièter, al strolga sèimper dagli invensiòun per pasiòun e in cal mèinter lè 'l iva anc pruvê a met'r in pē na machina ch'la catèva sù la smèinsa più in fuga che coi só śanpèt. Flik al n cata minga tant al beinvlēr dla comunitê, vō-'t perchè 'l è trôp estràmb, vō-'t perchè al n's adàta minga a lavurèr 'd fadìga come tùt chièter, mo però invéci al cata la sinpatìa edla principèsa Atta, che in na quèlc manéra al gh'pêr interesànt.
Al mumèint deciśìv ed śibìr al dasi a 'l cavalèti 'l è 'rivê mo... nò, Flik al gh'la chèva, coi śmanèś diśurdnê dal só trabìcol apèina invintê, a 'rbaltèr tùta la smèinsa catèda sù, śò in na posa 'd àqua lè atēś.
"Pusìbil ch'el furmìghi i n's àpien minga śibî al nost'r avér?!" Hopper, al cmandànt dal cavalèti 'l è furiōś ch'a n's'era mài vìst, col furmìghi. Tira e mòla descurènd pò ed responsabilitê e sighènd cun la Regìna che cla mancànsa chè la n's àpia più da ripéter, el cavalèti i lasen soquànt èter tèimp a 'l furmìghi ch'i gh'déven preparèr al dasi dòpi prìma dl avtùn. Gh'la cavaràn-i chilōr?!
Colegamèint estèren
- (EN) La schéda dal film in sìm'a 'l IMDb.
- (EN) La schéda dal film in dal sit dla Pixar.


text:
Lantsch/Lenz
Lantsch/Lenz a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 532 abitant e una süperfiss de 21.82 km², e al se tröva a una altitüden de 1328 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lantsch/Lenz a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Alvaschein, Arosa, Brienz/Brinzauls, Vaz/Obervaz.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö la magiuranza de la popolazion la parla tudesch ma 'nfina a poch ann fà la lengua püssee parlada l'eva el Rumanc Surmiran. Adiritüra, in del 1910, el 97,02% de la popolazion el parlava rumanc, ma giamò in del 1941 la percentual l'eva calada a 86,6% e po in del 1970 al 74%.
L'andament dei ultim an l'è mustraa in de la tabela chi sott:
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion de Lantsch/Lenz l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lantsch/Lenz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Obsession - Complesso di colpa
Obsession - Complesso di colpa (Usesiòṅ - Cumplès ad cólpa) 'l è 'n film thriller dal 1976 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit insém a Paul Schrader. 'L è stâ girâ a Firénse.
Custâ un migliòṅ e quàt'r ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò fat sù quàt'r e quàtar.
Sunt
In dal 1959 la vita dal migliardàri Michael Courtland (Cliff Robertson) la patìs un brut cólp quànd na banda 'd laśaròṅ la gh pòrta via sò mujér Elizabeth (Geneviève Bujold) e la sò putìna Amy (Wanda Blackman). P'r avér-i indrē i rapidōr i gh dmànd'n un muć ad bèsi. La pulisìa però la gh cunsìlia 'd a n cédar minga e acsè lò al gh dà na valìś impinìda cun di fujét ad carta e 'n rilevadōr. Quànd i malvivènt i capìs'n al sò tragatèṅ e i s càt'n i pulisiòt tut 'd intóran, i decìdan ad scapàr via c'n al dū dóni sèg ma, durànt al viàś, i gh'aṅ 'n incidènt spavintóś ch'al fà sćiupàr la màchina. Courtland al s tōś lò la cólpa dla mòrt ad sò mujér e ad sò fiōla.
Quìnd'ś an dòp la sò usesiòṅ par la daśgràsia ch'l à cuntribuî a far sucédar la n gh'è incóra pasàda. 'L óm al và sèmp'r a viśitàr al mununènt dla céśa che lò 'l à fat tiràr sù tgnénd a mènt a 'l pòst in dua 'l iva cgnusû l’Elizabeth dimóndi an prima a Firénse. Quànd al sò sòci Robert LaSalle (John Lithgow) al gh dmanda 'd andàr sèg p'r un viàś 'd afâr in dla sità tuscàna, lò al gh và e là al véd na dóna cumpàgna a sò mujér, la Sandra Portinari. Michael al taca a 'ndàr-'g a drē, faghénd-la dvintàr prima cumpàgna a l’Elizabeth e pò spuśànd-la. Durànt la prima nòt ad matrimòni, la Sandra la vèṅ purtàda via e, cuma 'l éra sucès tant tèmp fà, Courtland al cata 'n mesàǵ cumpàgn a qvél ch'i gh'ìvan scrit in alóra i vèć rapidōr.


text:
Grenoble
Grenoble (Grenoblo in arpitan; Gratianopolis in latin) a l'è ona città de la Francia sud-oriental. Per popolazion, Grenoble l'eva in del 2009 quela dei 16 se se cunsidera el cumun con 160 215 abitant, e la soa area urbana l'eva quela dei 10 in Francia cun 664 832 abitant (2008). .
La città l'è 'l capploeugh del departiment de l'Isère, in de la region Ròden-Alp.
El 20% de la popolazion l'è de origin siciliana.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grenoble la se troeuva arent a l'arch alpin, e per quest i frances le ciamen capital di Alp. Intorna a lee se troeuven el Vercors, i prealp de la Chartreuse e la cadena de Belledonne.
El sò clima l'è puttòst variegaa: in inverna l'è voeuna di zònn pussee fregg de la Francia, ma in estaa i montagn intorna fann on effett basinella e pòrten on fracch de cald.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'era on insediament di Gai quand che in del 379 l'è diventada ona città romana ciamada Gratianopolis, in onor de l'imperador Grazian. De Gratianopolis a Grenoble el pass l'è facil.
In del XII secol l'era sòtta ai cont de Albon, conossuu anca col nòmm de delfin: quei lì hann estenduu el pròppi domini (ciamaa Delfinaa) a bòna part di departiment de l'Isère, di Alt Alp e de la Drôme. El titol e 'l feud del Delfinaa hinn poeu passaa ai eredi al tròno frances in del 1349: anca al dì d'incoeu delfin l'è sinònim de erede. In del 1447 l'era el signor del loeugh el Luis II (poeu Luis IX de Francia), che l'ha portaa on parlament a Grenoble.
L'autonomia de la provincia l'è stada scancellada del cardinal Richelieu in del 1628.
In temp pussee recent, Grenoble l'ha ospitaa i X Olimpiad invernai (1968).
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Catania, Italia.
- Innsbruck, Austria.
- Essen, Germania.
- Halle in sul Saale, Germania.
- Kišinëv, Moldavia.
- Oxford, Regn Unii.
- Rehovot, Israel.
- Phoenix, Statt Unii.
- Stendal, Germania.
- Pécs, Ungheria.
- Betlemm, Palestina.
- Kaunas, Lituania.
- Sfax, Tunisia.
- Suzhou, Cina.
- Costantina, Algeria.
- Ouagadougou, Burkina Faso.
- Corato, Italia.


text:
Inhalt
Exteriur
-
Obama smanatscha cun veto cunter lescha da fugitivs
Il president american Barack Obama smanatscha da metter en il veto cunter la lescha da fugitivs dals republicans. Quella prevesa ch'il FBI, il ministeri per la protecziun da la patria ed il secret servetsch confermian tar mintga fugitiv che quel na saja betg in ristg per la segirezza.
La Chas'alva ha annunzià ch'il president n'acceptia betg quai. I giaja per vitas d'umans. E l'agid american per surmuntar la crisa da fugitivs saja da muntada decisiva per ils partenaris europeics.
RR novitads 06:00


text:
Wyoming
Al Wyoming (a s lèś /waɪˈoʊmɪŋ/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1890. 'L è qvél più pìcul dla nasiòṅ da 'l punt ad vista di sò abitànt, ch'i n rìvan gnanc a siesènt-mila, e 'l secónd in tèrmin ad sparpajamènt dòp 'l Alàska.
Al cunfìna a nòrd c'n al Muntàna, a sud c'n al Culuràdo, a òvest cun 'l Utah e 'l Idaho, a èst c'n al Dakòta dal Sud e c'n al Nebràska. Al Wyoming 'l è òṅ di dū stat quàdar parfèt dal paéś, insém a 'l Culuràdo, e 'l è divìś in vint-a-tri cuntèi e in nuànt'òt cumùn.
La sò bandéra la móstra 'n biśònt su sfónd blù e curnìś rósa mént'r al sò stéma al figùra na statṿa dla Giustìstia cun dal dū bandi un cowboy cun la bisàca dla pistòla in dal sinturòṅ e 'n lavuradōr c'n un pigòṅ in dla maṅ. Al sò mòt 'l è „Equal Rights“ (Dirìt cumpàgn) mént'r i sò scutmàj i èṅ Equality State (ufisiàł), Cowboy State, Big Wyoming e Wonderful Wyoming.
La sò capitàl e sità cun più abitànt l'è Cheyenne, ch'la n riva gnanc a parśàr qvéi ad Carp tant par dir, cun Casper e Laramie àtar sènt'r impurtànt. Al ciàpa 'l sò nóm da la paròla “munsee” xwé:wamənk ch'la vōl dir datéś a 'l grand fiùm càlum e ch'l'éra druàda prima par batśàr na val dla Pennsylvania.
In dal stat al cadéni dal Muntàgni Predóśi (in du a gh'è 'l impurtànt Parc nasiunàł ad Yellowstone ch'al cùcia in élt al turìśum), dal Muntàgni Nevóśi, dal Wind River, dal Big Horn Mountains e dal Teton Range i s spartìs'n al teritòri c'n al Piàni grandi.
Prima ch'a rivìs lè 'l óm biànc, la regiòṅ l'éra abitàda da soquànti tribù indiàni cuma qvéli di Sioux, di Crow, di Arapaho e di Shoshoni. In dal 1869 al Wyoming 'l à parmés in na quànc manéra anc a cal dóni ad vutàr, al prim stat a far-al, esénd ch'al gh'iva biśógn ad vutadōr asè par psēr èsar tirâ dèntar cuma stat parchè in alóra i gh stàvan là sōl nuvmìla cristiàṅ a 'l incìrca. Adès 'l ufìsi cesuàri di Stat Unî al stima ch'i sò abitànt i sìan carsû a 586.107 in dal 2015, divìś fra biànc (92.7%), indiàṅ (2.7%), négar (1.6%) e aśiàtic (1.0%).
A s trata 'd un stat ch'l à sèmpar vutâ p'r i republicàṅ a gl'elesiòṅ dal presidènt (George W. Bush chè 'l à ciapâ al 69% in dal 2004) a part 'l an 1964 in du in aṅ vins i demucràtic faghénd al 56.56%. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Matt Mead.
Anc s'al teritòri al n parmét minga ad dar vita a di atività agrìculi impurtànti, specialmènt parchè la sò tèra l'è piutòst arsùta, in Wyoming darènt a 'l muntàgni i èṅ nâ dimóndi sit par tiràr sù al bèsti a la manéra di ranch.
P'r i cundanâ a mòrt a gh'è la cambra a gas ch'la i spéta.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Considerand cha l'arcugnuschentscha da la dignità immanenta in tuot ils members da la famiglia umana e da lur drets eguals ed inalienabels constituischa la fundamainta da la libertà, da la guistia e da la pasch in quist muond.
Considerand cha la mancanza da la cugnuschentscha e'l spredsch dals drets da l'uman han manà a fats da barbarissem chi offendan la conscienza da l'umanità e cha la fuormaziun d'ün muond, ingio cha'ls umans saran libers da discuorrer e da crajer, liberats da la temma e da la misiergia, es gnu proclamà sco la mera la plü ota da l'uman,
Considerand chi'd es important, cha'ls drets da l'uman vegnan protets d'ün regimaint da dret, per cha l'uman nu vegna sforzà sco ultim mez a la revolta cunter la tirannia e l'oppressiun,
Considerand chi'd es important da promouver il svilup da relaziuns amicalas tanter las naziuns,
Considerand cha'ls pövels da las Naziuns unidas han proclamà in lur Charta lur cretta i'ls drets fundamentals da l'uman, illa dignità e la valur da la persuna umana, illa egualità dals drets dad homens e da duonnas e ch'els han decis da promouver il progress social e megldras relaziuns da viver in libertà plu granda,
Considerand cha'ls stadis chi sun members s'han obliats dad asgürar, in cooperaziun cun l'Organisaziun da las Naziuns unidas, il respet universal ed effectiv dals drets da l'uman e da las libertats fundamentalas, Considerand ch'üna concepziun cumünaivla da quists drets e da quistas libertats es d'importanza maximala per accumplir plainamaing quist ingaschamaint,
proclama l'Assemblea Generala la preschainta Decleranza universala dals drets da l'uman
sco l'ideal cumünaivel dad obtgnair per tuot ils pövels e tuot las naziuns, per cha mincha singul e tuot ils organs da la vita publica hajan adüna adimmaint quista Decleranza ed as sfadajan da promouver il respet da quists drets e da quistas libertats tras l'instrucziun e l'educaziun e dad asgürar tras masüras progressivas i'l ram naziunal ed internaziunal lur arcugnuschentscha ed applicaziun effectiva ed universala, tant pro la populaziun da lur stadis sco eir pro quella da territoris chi suottastan a lur giurisdicziun.
Tuots umans naschan libers ed eguals in dignità e drets. Els sun dotats cun intellet e conscienza e dessan agir tanter per in uin spiert da fraternità.
Mincha uman no far valair ils drets e las libertats proclamats in quista Decleranza, sainza ingüna differenza, ne da razza, da culur, da sex, da lingua, da religiun, d'opiniun politica o d'üna otra opiniun, d'origin naziunal o social, da proprietà, da naschentscha ne da qualunque otra circunstanza.
Plünavant nu poja gnir fat ingüna differenza in basa a la situaziun politica, giuridica o internaziunala dal pajais o dal territori, al qual üna persuna appartegna, cha quist pajais o territori saja independent, suot tutela, na autonom ch'el saja suottamiss a qualunque otra limitaziun da sia libertà.
Mincha uman ha il dret da la vita, da la libertà e da la sgürezza da sia persuna.
Ingün nu po gnir tgnü in sclavitüd o in servitüd; sclavitüd e commerzi da sclavs sun scumandats in tuot lur appariziuns.
Ingün nu po gnir suottamiss a la tortura, ne a painas o trattamaints crudels, inumans o ümiliants.
Mincha uman ha dapertuot il dret, cha sia persunalità giuridica vegna arcugnuschüda.
Tuots umans sun eguals davant la ledscha ed han il dret da gnir protets egualmaing da la ledscha sainza ingüna distincziun. Tuots han il dret da gnir protets egualmaing cunter mincha discriminaziun chi violess quista Decleranza e cunter mincha provocaziun ad üna tala discriminaziun.
Mincha persuna ha il dret a protecziun legala davant las giurisdicziuns naziunalas competentas cunter tuots fats chi violeschan ils drets fundamentals chi tilla sun gnüts concess tras la constituziun o tras la ledscha.
Ingün nu po gni arrestà arbitrariamaing, tgnü in fermanza o gir exilà arbitrariamaing.
Mincha persuna la il dret, in plaina egualità, ad üna procedura tenor dret e güstia e publica davant ün tribunal independent ed imparzial chi ha da decider sur da seis drets e seis dovairs o sur da qualunque achüsa in materia penala drizzada cunter eIla.
1. Mincha persuna chi vain achüsada d'ün fat culpabel sto gnir resguardada sco innozainta, fintant cha sa cuolpa nu vain cumprovada legalmaing in üna procedura publica, ingio cha tilla sun asgüradas tuottas garanzias necessarias per sa defaisa.
2. Ingün nu po gnir chastià per ün fat o per ün interlasch chi nu d'eira punibel tenor il dret naziunal o internaziunal da quel temp ch'els sun gnüts commiss. Medemmamaing nu poja gnir inchargià ün chasti plü greiv co quel chi d'eira applichabel da quel temp cha l'act penal d'eira gnü commiss.
Ad ingün nu's poja as masdar arbitrariamaing in sa vita privata, in sa famiglia, in seis domicil o in sia correspundenza ed ingün nu po gnir attachà in sia onur ed in sia reputaziun. Mincha uman ha il dret a protecziun legala cunter talas infiltraziuns o attachas.
1. Mincha persuna ha il dret da circular libramaing e da tscherner libramaing seis domicil aint il intern d'ün stadi.
2. Mincha persuna ha il dret da bandunar mincha pajais, cumprais seis agen, e da tuornar in seis pajais.
1. Pervi da persecuziuns ha mincha persuna il dret da tscherchar asil e da giodair asil in oters pajais.
2. Quist dret nu po gnir fat valair in cas da persecuziuns pervi da delicts na politics o pervi da fats cuntraris a las meras ed als princips da las Naziuns unidas.
1. Mincha persuna ha il dret ad üna naziunalità .
2. Ad ingün nu poja gnir priva arbitrariamaing sia naziunalità e neir il dret da müdar sia naziunalità.
1. Homens e duonnas ill'età da's maridar han il dret da conclüder üna lai e da fuondar üna famiglia, sainza ingüna restricziun in reguard, a la razza, Ia naziunalità o la religiun. Els han ils medems drets pro'l maridar, dürant il matrimoni e pro'l sfar oura.
2. La marida po gnir conclüda be in basa a l'acconsentimaint liber e cumplet da tuots duos conjugals venturs.
3. La famiglia es l'elemaint natüral e fundamental da la cumünanza umana ed ha il dret da gnir protetta da la cumünanza e dal stadi.
1. Mincha persuna, o suletta o in comuniun cun otras, ha il dret a proprietà.
2. Ingün nu po gnir privà arbitrariamaing da sia proprietà.
Mincha persuna ha il dret e libertà d'impissamaints, da conscienza e da religiun; quist dret cumpiglia la libertà da müdar la religiun o la persvasiun ed eir la libertà da manifestar sa religiun o sa persvasiun sulet o in comuniun cun oters, tant publicamaing o privatamaing, tras instrucziun, in pratcha, in cult divin o accumplind rits.
Mincha uman ha il dret a la libertà d'opiniun e d'expressiun: quista libertà cumpiglia il dret dad aderir libramaing ad opiniuns da tscherchar e dad artschaiver e derasar infuormaziuns ed ideas per qualunque mez d'informaziun pussibel sainza resguards da cunfins.
1. Mincha uman ha il dret a la libertà da reuniun e d'associaziun cun meras paschaivlas.
2. Ingun nu po gnir oblià dad appartgnair ad üna associaziun.
1. Mincha uman ha il dret da tour part a la direcziun dals affars publics da seis pajais, opür directamaing o tras rapreschantants tschernüts libramaing.
2. Mincha persuna ha il dret da tour part cullas medemmas cundiziuns als uffizis publics da seis pajais.
3. La voluntà dal pövel es la fundamainta per l'autorità da la pussanza publica: quista voluntà sto s'exprimer tras elecziuns vardaivlas chi ston seguir periodicamaing cun dret da vuschar general ed egual e cun scrutin secret o tenor üna procedura equivalenta chi garantischa la libertà da vuschar.
Mincha persuna, sco member da la cumünanza umana, ha il dret a la sgürezza sociala; ella ha il dret dad obtgnair ils drets economics, socials e culturals indispensabels per sia dignità e pel svilup liber da sia persunalità, tras sforzs naziunals e tras la cooperaziun internaziunala, tgnand quint da l'organisaziun e dals mezs da mincha pajais.
1. Mincha persuna ha il dret a lavur, a tscherna libra d'üna vocaziun, a cundiziuns cunvgnaintas e satisfacentas per la lavur ed a protecziun cunter dischoccupaziun.
2. Tuots han il dret, sainza ingüna discriminaziun, a paja eguala per lavur eguala.
3. Minchün chi lavura ha il dret ad üna remuneraziun cunvgnainta e satisfacenta chi garantischa ad el ed a sia famiglia üna existenza correspundenta a la dignità umana e chi'd es da cumplettar, schi fa dabsögn, tras oters mezs da protecziun sociala.
4. Mincha persuna ha il dret da fuondar insembel cun oters associaziuns professiunalas e da s'affiliar a talas per defender seis interess.
Mincha persuna ha il dret a pos ed a temp liber, ad üna limitaziun radschunaivla dal temp da lavur ed a congedis pajats periodics.
1. Mincha persuna ha il dret ad ün livel da vita satisfacent per garantir sa sandà e seis bainstar e quels da sa famiglia, cumprais la nudritüra, la büschmainta, I'abitaziun, la chüra medicala e'ls servezzans socials necessaris; ella ha il dret a sgürezza in cas da dischoccupaziun, malatia, invalidità, sch'el(la) dvainta guaivd(a), in cas da vegldüna o sch'el perda otramaing ils mezs da viver sainza aigna cuolpa.
2. La mamma e l'uffant han il dret ad ün agüd ed üna assistenza speciala. Tuot ils uffants, legitims ed illegitims, giodan la medemma protecziun sociala.
1. Mincha persuna ha il dret ad educaziun. L'educaziun sto esser gratuita, almain illas scoulas elementaras e fundamentalas. L'instrucziun elementara es obligatoria. L'instrucziun specifica e professiunala dess esser generalmaing accessibla; I'access als stüdis superiuors dess esser avert a tuots in basa a lur capacitats e prestaziuns.
2. L'educaziun dess avair sco mera il svilup cumplet da la persunalità umana e'l rinforzamaint dal respet dals drets da l'uman e da las libertats fundamentalas. Ella dess promouver l'incletta, la toleranza e l'amicizcha tanter tuot las naziuns e tuot las gruppas da razza e da religiuns, e favurisar l'actività da las Naziuns unidas per mantgnair la pasch.
3. In prüma lingia han ils genituors il dret da tscherner il möd d'educaziun chi`d es da dar a lur uffants.
1. Mincha persuna ha il dret da tour part libramaing a la vita culturala da la cumünanza, da giodair las arts e da partecipar al progress scientific ed a seis resultats.
2. Minchün ha il dret a la protecziun dals interess morals e materials chi resultan da mincha producziun scientifica, litterara o artistica, da la quala el es l'autur.
Mincha persuna ha il dret ad ün uorden social ed internaziunal, i'l qual ils drets e las libertats manzunats illa Decleranza preschainta pon gnir realisats plainamaing.
1. Mincha uman ha dovairs invers la cumünanza; be in quella es pussibel il svilup liber e cumplet da sia persunalità.
2. Pratichand seis drets e sas libertats es suottamiss minchün be a quellas restricziuns chi sun gnüdas stabilidas tras la ledscha per garantir l`arcugnuschentscha e'l respet dals drets e da las libertats dals oters e per satisfar a las exigenzas güstas da la moralà, da l'uorden public e dal bainstar general in üna cumünanza democratica.
3. Quists drets e quistas libertats nu pudaran gnir pratichats in ingüns cas in sen cuntrari a las meras ed als princips da las Naziuns unidas.
Ingüna disposiziun da la Decleranza preschainta nu po gnir interpretada in quel sen chi resultess landroura per ün stadi, per üna gruppa o per üna persuna qualunque dret da pratichar una actività o dad accumplir ün fat chi vessan per mera da desdrüer ils drets e las libertats manzunadas in quista Decleranza.


text:
Daù
Daù l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 587 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 158,0 km² e 'na densità de popolasiù de 4 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Spias, Stremp, Saviùr (BS), Masimen, Piluch, Séf (BS), Vila Rendena, Bregucc, Sét (BS), Runcù, Pras, Lardér, Bré (BS), Barsù, Cundì, Castel Cundì e Ciméch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ils Baltramieus es il raquint da las trais famiglias Baltramieu, Salamun e Fratschöl chi sun trais famiglias da randulins ladins cun affars a Pisa, Livorno e Torino. I‘l center dal raquint es l‘istorgia dad Andri Baltramieu, il figl da Jon Baltramieu, il qual es cafetier a Livorno dürant il temp burrascus dal Risorgimento. Per motivs politics tuorna la famiglia Baltramieu / Salamun in Engiadina, ingio cha Andri, il protagonist da nos cudesch, crescha sü. Uschea gnina a savair a man dad Andri Baltramieu, da sia mamma, da seis bapsegner Andri Salamun ün chapitel da la cronica d‘Engiadina illa seguonda mità dal 19av tschientiner. Il fuond istoric in quist raquint es in üna prüma part il Risorgimento a Livorno, ed in üna seguonda la vita ill‘Engiadina da la seguonda mità dal 19av. tschientiner. L‘istorgia fictiva dal raquint es quella da las famiglias Baltramieu, Salamun e Fratschöl, cun il protagonist Andri Baltramieu cha no accumpagnain da sia naschentscha fina al di da sias nozzas.
Raquint
A chüra da Mevina Puorger e Jachen Andry
Nota editoria e glossari da Jachen Andry
Postfacziun da Mevina Puorger
editionmevinapuorger, turich 2014
978-3-033-04407-7


text:
Da cristallas e cavacrappa en Tujetsch
Pader Placi a Spescha ei buca stau per nuot ella val sco caplon. El han las muntognas e las cristallas fascinau. La Val Tujetsch ha el carezau, scriva el gie ina grondiusa lavur sur da quella igl onn 1805. Cun pader Placi ha carteivel il cavar crappa entschiel ella val. Viaden ell'emprema mesadad dil 19avel semuossan ils emprems tuatschins che cavan crappa, enqueran cristallas. En l'autra mesadad sto la vischnaunca reglamentar il cavar e fixar ina taxa. Secapescha mava ei per quels per ina entrada accessorica. Quella occupaziun sin quella moda ha cuzzau ditg viaden el 20avel tschentaner. Lu ein era ils specialists da minerals sefatgs valer ella val, quei cun promoziun da mineralogs jasters. Encunter la fin dil 20avel ei il cavarcrappa plitost daventau in hobby ed ils cavacrappa tgiran bellezia collecziuns a casa. Ina gronda part dallas pli preziusas ein da contemplar el Museum La Truaisch, Sedrun.
Davart il crap tuatschin plaida la lavur da .U. Bambauer: Wanderungen durch Berg und Gestein im Tujetsch, ediziun dalla Vischnaunca Tujetsch (3a ediziun 2000).
La gronda anflada da quarz brin el syenit dalla Val Giuv
Text da Victor Sialm-Bossard
Igl uost 1996 fan ils dus frars Luis e Damian Curschellas l'anflada da lur veta, ina anflada da quarz brin extraordinaria. La scartira en tudestg dat ina maletg digl ir per crappa, dalla lavur e persenta ils dus cavacrappa che derivan ord ina famiglia cun tradiziun d'ir per cristallas.
Quarz e Calcit (Tunnel da basa Gottard)
Scartira dil 17avel tschentaner: Im Tavetscher Thal grabe man vil Kristall auss der Erden ...


text:
Türì
Türì (Italià: Torino; Piemontés e 'n vàrie lèngue d'Euròpa: Turin; Portoghés: Turim; Olandés: Turijn) l'è öna sità de l'Italia Nord-Ucidentàl, capitàl de la regiù Piemùt, con 902 137 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfice de 130,2 km² e 'na densità de de 6 929 ab./km². La sò "area urbana" la rìa 'nfina a ü miliü e més d'abitàncc. I abitàncc i è ciamàcc Türinés.
Ol sò nóm 'l sömèa che vègne dal cèltich Tau ch'a 'l völ dì Mùt, pò latinizàt in Augusta Taurinorum, in onùr de l'imperadùr Aügüst.
In del sich-sent la sità l'è dientàda la capitàl del Dücàt de Savòia e de alùra 'nàcc la sò stòria l'è 'ndàca 'nacc compàgna de chèla de la faméa sabàuda. Türì l'è stàcia la prìma capitàl del Regn d'Italia, dal 1861 al 1865.
La sità la se tróa i pé di Alp e l'è traersàda fò dal Po e da la Dora Riparia che pròpe a Türì la se böta 'n del Po.
La sò economìa la stà 'n pé sö l'indüstria automobilìstica e la FIAT l'è la sò 'ndüstria piö grànda.
Ol sìmbol de la sità l'è la Mole Antonelliana, ü grand palàs nasìt per vèss öna sinagoga e che al sò tép l'éra 'l piö ólt del mónd.
Gh'è ach ol Müséo Egìsio, ol piö 'mpurtànt del mónd dòpo chél del Cairo.
Ol sìndech de Türì l'è 'l Chiara Appendino.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc (en miér)
Links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'uvestgieu da Cuira ha envidà mesemna saira ad in podium da discussiun davart il tema religiun e politica. Con fitg dastga u duess la religiun sa maschadar en la politica. Il vicari general da l'uvestgieu Martin Grichting è sa fatschentà en in cudesch davart questa dumonda. Ed el è da l'avis che spirituals na dastgan betg duvrar lur posiziun d'autoritad per far politica.
Cunzunt na duain els betg s'exprimer politicamain sch'i va per temas che n'han betg da far cun la baselgia. Tenor Grichting èn quai temas sco temps d'avertura da tancadis u energia atomara.
Ina runda omogena
Era ils trais politichers envidads Petra Gössi (PLD), Gerhard Pfister (PCD) e Gregor Rutz (PPS) èn da l'avis che la baselgia na duai betg s'exprimer en chaussas politicas. Cunzunt betg en fatschentas da mintga di. En urden saja sche la baselgia appellescha a las valurs fundamentalas dal carstgaun.
Uschia di Gregor Rutz per exempel, ch'el haja chapientscha sche la baselgia s'exprimia tar il tema abort. Ma betg sch'ella s'exprimia en connex cun la strategia d'energia u il temp d'avertura da tancadis.
Entras l'islam è la debatta uschè actuala sco anc mai
Cunquai che l'islam surordinescha la religiun er al stadi saja la debatta fitg actuala. Che muslimas e muslims mettan en tschertas situaziuns lur valurs religiusas sur quellas dal stadi svizzer, na va betg per Gregor Rutz e Gerhard Pfister. En da quellas situaziun vegnian politica e religiun numnadamain en conflicts. E da quests conflicts valia quai da schliar.
Cas sco quel en l'Argovia nua ch'in giuvenil n'ha betg dà il maun ad ina scolasta ord motivs religius n'èn per mai betg acceptabels. Qua sa mordan religiun e politica.
RR actualitad 07:00


text:
En ina charta sa referescha Sessions a l’audiziun dal schef relaschà dal FBI James Comey da l’emna passada. En quella audiziun aveva Comey reproschà al president american Donald Trump, ch'el haja relaschà el per impedir investigaziuns tar la rolla da la Russia durant il cumbat electoral.
Trump e Sessions na paran betg pli dad esser buns amis
Sessions, in intimus da Trump, aveva communitgà dad avair s’inscuntrà l’onn passà duas giadas cun l’ambassadur russ. Perquai na saja el betg imparzial en chaussa. Sinaquai ha il Ministeri da giustia american nominà a l’anteriur schef dal FBI Robert Mueller sco investigader spezial.
Quai haja engrevgià la relaziun tranter Trump e Sessions, scriva l’agentura da novitads svizra SDA.
La dumonda resta: Ha Moskau ni ha Moskau betg?
Ils servetschs secrets americans rinfatschan a la Russia dad avair influenzà il cumbat electoral american en favur da Trump. Moskau dementescha quai decisamain.
RR novitads 06:00+


text:
Per il chantun Grischun muntava la quota da dischoccupaziun il matg tar 1,8%, communitgescha l'Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun. Quai en cumparegliaziun cun l’avrigl ina sminuziun da passa 200 persunas uschia che stgars 2’000 persunas eran annunziadas senza lavur en il chantun Grischun.
Era en Svizra damain dischoccupads
En l'entira Svizra è la quota da dischoccupaziun sa reducida per 0,2 sin 3.1% cumpareglià cun il mais avant. Quai correspunda a bunamain 140milli dischoccupads, communitgescha il Secretariat da stadi per l’economia SECO.
RR novitads 09:00


text:
Exteriur Glisch verda per discurs
La SPD ha decidì la gievgia al di da partida a Berlin da sa participar a discurs cun la CDU per furmar ina nova regenza en Germania.
En la Germania ha il schef da partida da la SPD, Martin Schulz, survegnì glisch verda per discurs cun la CDU per furmar ina regenza. Il di da partida da la SPD a Berlin ha acceptà ina proposta da la secziun da Nordrhein-Westfalen. La suprastanza da la partida duai far discurs senza nagins automatissems u prefixaziuns. In eventual contract da coaliziun vegniss suttamess als 440'000 commembers da la SPD ad ina votaziun per brev.
Plinavant ha la SPD reelegì a Martin Schulz sco schef da la partida. Schulz ch'ha 61 onns ha survegnì a Berlin 81,9% da las vuschs dals delegads.
RR novitads 20:00


text:
Cun gronda maioritad ha la radunanza communala da La Punt Chamues-ch decidì venderdi saira d'abolir la quota da 30 pertschient. La quonta munta davent d'immediat 100 pertschient. Ella suonda a la suprastanza. La situaziun actuala dal martgà è sa midà. La dumonda per abitaziuns secundaras è marcatamain ida enavos. Ins pera uschia da dar novs impuls al martgà d'immobiglias che haja pers schlantsch.
Chasa da tgira Promulins
Plinavant han ils da La Punt Chamues-ch approvà cun gronda maioritad in credit da 106'000 francs per projectar ensemen cun las vischnancas Samedan, Zuoz, Schlarigna Bever, Puntraschigna, Madulain e S-Chanf ina chasa da tgira sin l'areal Promulins. Ils custs per il project sin l'areal Promulins a Samedan muntan a 1'460'000 francs.
RR novitads 08:00


text:
Zap Mama: «Brrrlak»
- Mardi, 26.9.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 26.9.2017, 9:30, RTR
«Brrrlak» è ina chanzun a capella, cun vuschs da dunnas meravigliusas e cun in cling exotic. Quels tuns vegnan er da l'Africa, Er la chantadura Marie Daulne ha sias ragischs en il Congo, fin il 1960 ina colonia da la Belgia. Da la ha ella stui fugir pervi da la guerra civila, ed ella è rivada cun sia mamma en Belgia, la patria da ses bap che ha pers la vita en quella guerra. Marie è daventada musicista ed ha fundà «Zap Mama», ina band da dunnas a capella che ha cumenzà a cumbinar musica da tut ils geners. Sin lur emprim disc ha surtut la chanzun «Brrrlak» fascinà in grond public, er tar gronds concert en il Central Park a New York, en il Olympia a Paris e tar il festival da jazz a Montreux. Sin «Brrrlak» datti tuns africans, dal orient, da l'America latina e da l'Europa e tut quai han ellas chantà cun lur vuschs fantasticas, creond ritmus tut agens, e la belleza exotica da lur musica ha inchantà millis e millis. Quai che fa surtut impressiun è lur precisiun e lur tecnica da chantar, ch'ellas han emprendi suandond il chant das pigmes dal Congo.


text:
Betg mo civilists mabain era ils schuldads han da cumbatter cun la chalira. Perquai datti uss tscherts levgiaments da vestgadira era en il militar, ha declerà il pledader da l'armada Daniel Reist. Marschs ed auters sforz corporals vegnian stuschads sin la damaun baud ni la saira tard.
Plinavant possian commembers da l’armada era sa preschentar en tschertas situaziuns en t-shirts, chautschas curtas e pantoflas enstagl d'en unifurma. Ils superiurs vegnian intimads da guardar ch’i dettia regularmain pausas da baiver controlladas.
RR novitads 16:00


text:
Commembers
Documents da basa
Handlungsgrundsätze (PDF)Midada dal format
Vereinbarung zwischen der Finanzdelegation und dem Bundesrat betreffend die Aufsicht in personalrechtlichen Angelegenheiten (PDF)Midada dal format
Vereinbarung der Finanzdelegation und der Geschäftsprüfungsdelegation betreffend die Oberaufsicht über den Staatsschutz und die Nachrichtendienste (PDF)Midada dal format
Champs d‘activitad
Tenor l'art. 51 al. 2 da la lescha davart il parlament ha la Delegaziun da finanzas l'incumbensa da controllar detagliadamain e survegliar tut las finanzas. Ella dumbra mintgamai trais commembers dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns che fan part da la Cumissiun da finanzas dal cussegl respectiv.
Il mandat da la Delegaziun da finanzas cumpiglia cunzunt tschintg incumbensas:
ella decida davart cumpetenzas areguard dumondas da salarisaziun e da credits, approvescha ils rapports da revisiun da la Controlla federala da finanzas (CFF), surpiglia la surveglianza accumpagnanta da la politica da finanzas dal Cussegl federal e po cumpilar cunrapports davart missivas dal Cussegl federal per mauns da la Cumissiun da finanzas ni per mauns d'autras cumissiuns.
Secretariat da la delegaziun


text:
Tge reglas valan per motociclists?
- Mardi, 2.6.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 2.6.2015, 11:15, RTR
Uss ha la stagiun per ils fans dals motos, dals töfs cumenzà. Els giaudan ils viadis sin las vias, surtut ils pass han blers gugent. E savens vegn discutà ch'ins possia giudair la libertad sin il töf. Be questa libertad ha cunfins. Pertge sch'ins sa tegna betg vid las reglas, poi magari vegnir char. Las bleras leschas valan tant per ils motociclists sco era per ils autos. I dat dentant era in pèr reglas specificas per ils töfs.


text:
Saint-Bardoux
Saint-Bardoux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Romans-sur-Isère-1, del circondàre (arrondissement) de Valence e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 577 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 10,63 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 159 méter a 'na altèsa màsima de 310 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Carl von Linné
Carl Nilsson Linnaeus (dientàt Carl von Linné dòpo che 'l g'ha ciapàt el tìtol de nòbil, e cunusìt per lo piö apéna come Linneo; nasìt a Råshult ai 23 de màgio del 1707 e mórt a Uppsala ai 10 de zenér del 1778) l'è stat en biòlogo e scritur svedés, cunsideràt el pàder de la clasificasiù scientìfica modèrna de i organìsmi vivèncc. La lètera L., che se mèt a la fì de le indicasiù de nomencladüra binomiàl endèi catàloghi de le spéci, la identìfica 'l cognòm del sciensiàt.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 23 de màgio del 1707 endèna faturìa 'ndèla pruvìncia de Smaland, (endèla Svésia del sud, contèa de Kronoberg) de Nils Ingemarsson, en contadì, e Christina Broderson, fiöla del pastùr protestànt del paés. A la mórt del sò suòcero, quan che Carl el gh'ìa apéna 18 més, Nils el g'ha ereditàt l'encàric de pastùr de la comunità. El bubà de Carl l'ìa 'nteresàt ala botànica, tat che 'l gh'ìa dicidìt de ciapà come cognòm Linneus, operasiù chèsta che l'ìa miìa tat de móda a chèi tép là 'n svésia. Linneus l'ìa la latinizasiù de la paròla dialetàl linn (che völ di tèi) perché 'l gh'ìa töt zó l'edèa de 'na bèla piànta de tèi che gh'ìa 'n bànda a la cà 'ndóche l'ìa nasìt.
Apò a Carl, che l'ìa stat destinàt a 'na cariéra de prét, el g'ha dimustràt amò de picinì 'n grànt interès per la botànica, tat che 'l sò maèstro de sciènse, che l'ìa apò a 'l dutùr del paés, Johann Rothman, el g'ha cunvincìt sò pàder a fàl stüdià 'ndèl'università de Lund. Endèl 1727 isé 'l se iscrìf a l'Università 'ndóche 'l g'ha cuminciàt a stüdià de dutùr, la 'l sò 'nterès par che l'ìes suratöt miràt a stüdià le sostànse che se doperàa a chèi tép là, che i ìa quàze töte fàde co le èrbe. L'an dòpo (el 1728) el s'è spostàt endèl'Università de Uppsala, la migliùr de la Svésia, endóche l'è dientàt aliévo de Olaus Rudbeck el Zùen. Linèo 'l g'ha pasàt el piö tat del sò tép a catà sö e stüdià divèrsi tìpi de piànte.
Zamò 'ndèl 1730 el sò método de clasificasiù tasonòmica el vàmbia a ciapà fùrma. Amò de stüdènt, l'ìa riàt a la cunvinsiù che i órghegn de riprudusiù de le piànte, cioè che le parcc del fiùr (pétali, stam, pestéi, ecc.) i püdìes véser dopràcc come bàze per fa la clasificasiù e 'l gh'ìa scriìt en tratàt sö chèsto argomènt, Preludia Sponsaliorum Plantarum ("Le spùze de le piànte"), che 'l gh'ìa fat otègner amò prim de fenéser le scöle, la puzisiù de profesùr al giardì botànic.
Endèl 1731 l'Académia de le Sciènse de Uppsala la g'ha mitìt i sólcc per la sò spedisiù 'n Lapònia, perché Linèo 'l gh'ìa mìa tàte palànche. El g'ha scriìt en rapórt de la sò spedisiù etnogràfica e botànica endel'òpera Lachesis lapponica (püblicàda endèl 1811 dòpo che l'ìa mórt); endèl 1734 el g'ha organizàt n'ótra spedisiù endèla Svésia centràl. I risültàcc scientìfic i è stàcc ilüstràcc endèl'òpera Flora Lapponica Exhibens Plantas per Lapponiam Crescentes, secundum Systema Sexuale Collectas in Itinere Impensis (1737). Endèl 1735 el va a stà 'n Olànda e 'l fenés i sò stùde de midizìna a l'università de Harderwijk. Dòpo però el se iscriìt apò a l'università de Leiden per nà aànti co i sò stüde. En chèsta part de la sò éta la sò reputasiù de botànic l'ìa zamò grànda e ricunusìda. Endèl 1738 l'è turnàt en Svésia 'ndóche 'l g'ha ambiàt a fa 'l sò mestér de dutùr e 'l s'ìa dedicàt suratöt a la cüra de la sifìlide.
Endèl 1739 l'è stat giü dei fondadur de l'Académia Svedés de le Sciènse. Endèl stès an el s'è spuzàt con Sara Morea, fiöla de 'n óter dutùr. Du agn dòpo, endèl 1741, el g'ha utignìt la càtedra endèla la facoltà de midizìna a l'università de Uppsala ma l'an dòpo el l'ha cambiàda con chèla de botànica, dietética e matéria mèdica (che 'l g'ha mantignìt fin quan che l'è mórt). A Uppsala el g'ha risitemàt el giardì botànico, e 'l g'ha mitìt zó le piànte segónt el sò ùrden de clasificasiù.
Linèo l'è nat aànti a organizà spedisiù en töt el mónt, co l'edèa de troà e clasificà töcc i éseri vivèncc e i minerài de la Terra. Divèrsi dei sò stüdèncc i g'ha partecipàt a le sò spedisiù e 'n quac vergü adiritüra i è mórcc durante i viàs.
Endèl 1758 al g'ha töt l'azienda de Hammarby endóche 'l g'ha mitìt en pé 'n museo destinàt a reséer la sò colesiù privàda.
Endèl 1761 el re Adólfo Federìco de Svésia el g'ha conferìt el tìtol de nòbil col qual el Linèo 'l g'ha cambiàt el sò nom en Carl von Linné.
I öltem agn de la sò éta i è stacc segnàcc de la depressiù; endèl 1774 el g'ha ìt 'na série de 'nfarti e 'ndèl 1778 l'è mórt.
Nomencladüra binomiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò mèret piö grant l'è stàt la definisiù e la 'ntrudusiù, 'ndèl 1735 de la nomencladüra binomiàl per el sistèma de clasificasiù de le piante e de le bès•ce. Con chèsto método tasonòmic (ideàt póc méno d'en sècol prìma de Bauhin) a ògna organìsmo ghe vé dat du nòm (en latì): el prim el se riferés al Zèner de apartenènsa e l'è precìs per töte le spéci che g'ha 'n cümü 'n quac caràter principàl (nomen genericum); el segónt nòm, che de spès l'è descritìf, el desègna la spéce éra e pròpia (nòm specìfic). La portàda de l'inovasiù l'è stàda enòrme; prìma che vignìes adotàt la nomencladüra binomiàl, el sistéma de nomencladüra l'ìa bazàt söndèna lónga descrisiù de ògna piànta, 'n latì, per töcc chèi caràter particolàr che i ìa ritignìcc importàncc, endèna maniéra del töt arbitrària, de ògna clasificadur.


text:
Il nov spazi duai schliar ils problems ch'i dat adina puspè, cura che l'autostrada è serrada pervi da naiv u sch'il traffic grev sto vegnir restrenschì pervi da memia bler traffic, scriva l'ASTRA. Plinavant han ils camiunists la pussaivladad da far pausas u da pernottar là. Quai è ina mesira che gida a garantir dapli segirezza sin las vias.
Las lavurs per il nov spazi sper l'Arena da Cazas cumenzan quests dis e sin december duess il spazi esser pront. La construcziun custa 5,5 milliuns francs.
Obere Au be pli per urgenzas
Damai ch’il parcadi da l’Obere Au a Cuira vegn en l’avegnir be pli duvrà per cas d’urgenza ha l’ASTRA, en collavuraziun cun il chantun Grischun, guardà tge alternativas ch’i dat. L’areal tar l’arena grischuna a Cazas è sa mussà sco lieu ideal sco spazi da spetga per camiuns.
RR novitads 16:00


text:
ll concern d’internet Google sto pajar in chasti da passa 2,4 milliardas euros. Ddecretà il chasti da record ha la cumissiun da l’UE. Sch’utilisaders tschertgian products da cumpra sin Google, dischavantageschia Google la concurrenza. Uschia argumentescha la cumissiun. Google maldovria cun quai sia posiziun predominanta al martgà. Il concern ha uss 90 dis peda da midar ses cumportament. Uschiglio smanatschan ulteriuras sancziuns.
Il concern Google ha declerà en in’emprima reacziun che l'interpresa na saja betg d’accord cun quest’argumentaziun da l’UE. E Google vegnia ad examinar in’appelaziun cunter il chasti.
RR novitads 12:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
4 giugaders da l'exteriur tar ils Kloten Flyers
Ils Kloten Flyers han cumplettà lur quartet da giugaders da l'exteriur per la stagiun che vegn. Ils Turitgais han obligà per 1 onn il defensur svedais Erik Gustafsson e l'attatgader canadais Mark Olver.
Omadus vegnan da clubs da la KHL. Gustafsson ha ordavant però er giugà en la NHL per Philadelphia.
Dasper ils 2 giugaders da la KHL avevan ils Flyers gia obligà il finlandais Tommi Santala e l'american Chad Kolarik.
RR novitads 15:00


text:
Nies cumin della Cadi
Enzacontas notizias cultur-historicas da Guglielm Gadola, Cuera, dedicau a sur dr. Carli Fry
(Remarca: Il factum historic, che la dertgira dil cumin della Cadi ha decidiu — sin iniziativa de Sur Dr. C. Fry — d’ envidar Sia Grazia Mgr. Avat de vegnir sin cumin e dar la benedieziun alla tschentada, sco ei era adina usitau entochen 1879, ha animau nus de scriver zacontas notizias davart quei vegl e venerabel usit de cumin.)
Tgei cor della Cadi ha buca palpitau pli furibund, tgei aveinas sursilvanas ein buca sescufladas, udend e legend nus della Cadi dal grondius success, che nies cumin ha rapportau sur tuttas autras producziuns grischunas all’ exposiziun nazionala a Turitg! E pilvermo, nies Cumin della Cadi ei lunschora il pli bi che nus ha vein leusi; el ei la cruna ed il tschupi de tuttas nossas tradiziuns si la Cadi!
Sche mo nus schessen quei, sche forsa paucs che cartessen; denton legin nus mintga bieni da cumin en gasettas jastras e dumiastias, en scartiras periodicas ed illustradas il laud e l’ admiraziun de nies Cumin della Cadi. Tut che admira nies «usit antic» de cumin; tgi lauda il manti tgietschen dil Mistral, tgi la spada dil salter e tgi nies «stab de cumin». —
Il pli interessant eis ei denton de saver constatar, ch’ ils biars admiran oravontut nies stab de cumin; mo buca meins interessant, co ei plaidan e calculeschan davart l’ antiquitad e l’ impurtonza de quel.
Capeivel! Ei dat strusch in pli misterius e bi num ella Cadi che «stab de cumin»! Mo quater umens ord il pievel, mondurai cun caultschas cuortas e cassacca liunga, han la honur de quei tetel. Las colurs de lur habits ein quellas de nies cumin: tgietschen e verd, che serepartan uliv ed alternativamein sin caultschas e cassacca; dapertut miez tgietschen e miez verd. Avon 1924 purtavan ei ina capiala de cup, grischa, plitost aulta; dapi la fiasta centenara a Trun ina capiala nera de treis pézs, che va meglier a prau cun lur vestgius e che vegneva gia purtada dapi l’ entschatta dil 16avel tschentaner entochen ca. avon 100 onns! Quel che va ordavon porta ina pica, che fuva ornada tschels onns (entochen ca. 1860) osum l’ asta cun in bi pindel verd e tgietschen en fuorma de mascha. El senumna picher. Suenter el vegn il fiffer cun la fiffa, ch’ ins numnava pli baul (aunc all’ entschatta dil 19avel tschentaner) il schuicler, sia suna la schuicla. Epi suondan e siaran quella gruppa ils dus tamburs de cumin. Oz numnein nus quels quater: fiffer e leufer e schumbraders.
Els formeschan oz pil di de cumin la guardia d’ honur dil Mistral e siu magistrat e porschan veramein ina tutt’ atgna attracziun il di della tschentada, cunzun ad jasters ed a tgi che vesa els per l’ emprema gada. — Per ordinari ein els compignai dal salter de cumin a cavagl, vestgius sco ’1 stab e decoraus cul liung manti official, tgietschen e verd. Il «salter de cumin» auda atgnamein buca tiel stab; el ei in scalem pli ault, el va gie a cavagl, porta la spada, il simbol della pussonza e dil dretg «sur veta e mort». Entochen 1915 vegnev’ el elegius mo dalla vischnaunca de Mustér, ed era el medem temps «salter de vischnaunca». Ils dus davos salters de cumin, cumpriu il hodiern en uffeci, ein vegni elegi dalla dertgira de cumin. Entras quellas recentas midadas savess ei forsa nescher cul temps la damonda: «Tgi ha atgnamein il dretg d’ eleger il salter de cumin?»
Ussa ei era il legn sligiaus, pertgei tut ils salters de cumin, aschilunsch sco nus savein constatar quels anavos (entochen el 17 avel tschentaner), eran propi de Mustér. Entochen avon 100 onns vegneva il salter de cumin era numnaus «salter grond» (Grosswaibel). —
Mo lunschora il pli interessant per mes lecturs vegn ei ad esser d’ udir ch’ il hodiern stab de cumin eri entochen 1879 buca la guardia d’ honur dil Mistral, mobein dapi igl origin de nies Cumin della Cadi entochen 1879 oravontut ed en emprema lingia la guardia d’ honur dil Prenci avat de nossa claustra de Mustér. (Pli detagliai mussaments vegnel jeu lu a purtar en in auter liug.)
Quei chischlet umens cun interessanta livrea regorda nus vid il temps vegl, vid l’ entschatta de nossa giudicatura ed uorden communal, nua ch’ ils avats de Mustér eran ils signurs della Cadi (Casa de Diu!) ed ils promoturs dellas Ligias e della libertad. E tgi less buca selegrar, che quella memoria ei semantenida entochen sil di ded oz en il «stab de cumin»?
Ins sepertgiri denton de declarar il num «stab de cumin» per fetg vegls. Quel ha gnanc 100 onns buc; sche el ha 80 eis ei tut! Silmeins fan la schurnalistica ed ils protocols vegls dil cumin negina menziun de quel!
Quei tetel deriva scadin cass de nossa veta militara moderna, nua ch’ igl ei aschi savens raschieni d’ in «stab dil battagliun», dil regiment, ni stab general.
Nies «stab» de cumin era da sias uras bia pli solemns e bia pli numerus ed haveva era in tut auter num e per part (sco nus vegnin a mussar en in auter liug) era in’ autra missiun!
P. Placi a Spescha di en ina de sias scartiras:
« Medemamein vegn igl avat retscharts e compignaus sin cumin cun gronda e nobla suita; igl ei usitau de cumpignar el cun lontschas, schumbers e schuiclas. Sia suita vegn numnada: bargada, el lungatg della tiara.»
Ozildi astgass ins matei strusch duvrar ina tal’ expressiun pil stab de cumin, senza vegnir en conflict silmeins cul signur mediatur?! Tschels onns haveva il plaid «bargada» senza dubi aunc in’ autra significaziun ed in cronist dell’ entschatta dil 18 avel tschentaner sesprova era de declarar, ch’ il plaid «bargada» derivi ed hagi la medema significaziun sco «brigada». —
Ed ussa capin nus bein avunda, che quella «bargada» formava la guardia d’ honur digl avat, cura che quel sepresentava ufficialmein seigi sin cumin ni sin dertgiras, che vegnevan tenidas da temps vegl publicamein sut ina glenda dador claustra. Ei vegn ad esser stau semegliont sco aunc pli tard la tschentada d’in «Bannaherr», nua che scadina dellas quater cuorts (Mustér, Tujetsch, Medel + Breil e Trun + Sumvitg) tarmettevan «in quantum dils megliers umens bein armai per compignar e dar honur a Sia Grazia Reverendissima». —
Sch’ il plaid «bargada» ha survegniu el decuors dil temps tef e suer plitost de «strolic», sche po quei forsa derivar dacheu, che quella «guardia d’honur», quella «brigada» vegneva gastada generusamein tier talas caschuns cun vin claustral e metgas mistral — e ch’ ei deva lu avon che la notg era vargada enqual sfraccada davart quella «stoda bargada»(?).
Enzatgei pauc, atgnamein mo pli las davosas fladadas de quella guardia moribunda dil Prenci Avat de pli baul, ei semantenida entochen videnasi eis anno 80 dil tschentaner vargau. Da lezzas uras, cura ch’ igl avat sepresentava sin fiastas solemnas, cura ch’ el celebrava messa pontificala, haveva il salter de cumin cun manti si de cumpignar el. E pli tard aunc, tier fiastas solemnas en claustra, compignava il picher en livrea Sia Grazia Mgr. avat en ed ord baselgia. P. Baseli Berther ha raquintau inaga a mi, el eri aunc in mattatsch, ch’ il stampau picher de Sumvitg vegnevi mintga gada a Mustér cura che Mgr. fagevi messa pontificala e compignavi quel en livrea e cun gronda majestad en ed ord baselgia. Quel capevi smaledet pulit de buntganar cun sia pica beinbufatg els cumbels dellas femnas, per cass che quellas occupavan memia bia plaz el corridor della baselgia gronda. Duront il survetsch divin sepostavi el solemnamein ed en tutta sia preschientscha mintgamai sper il tischamber, sil scalem sisum. — Quei di fuv’ el naturalmein hosp en claustra e vegneva salarisaus.
Era quei usit ei svanius 1877, nua che avat Paul Birher ei seretratgs.
Quei ch’ ei restau de quella renomada e zun respectabla «bargada» digl avat de Mustér e che vegn sulettamein aunc practicau, ni meglier detg: puspei practicau suenter liunga interrumpziun ei, ch’ il Mistral della Cadi cun la dertgira cirquitala compognan, cun il salter de cumin en livrea, la processiun de S. Placi immediat suenter Mgr. avat. —
Co «la bargada digl avat» ei daventada plaun a plaun «stab de cumin», ei ina fetg interessanta historietta, mo essend ch’ ei mass memia lunsch de delucidar quei en ina gasetta, vegnin nus a purtar ei en in auter liug. Nus lein denton menzionar in document de 1752, che muossa clar e bein, ch’ il picher, ni leufer ei aunc adina ed en emprema lingia in survient ufficial de Sia Grazia Reverendissima il Prenci avat. Gia orda quel vesein nus, ch’ il leufer fuva era el medem temps buca mo «pot de Sia Grazia Principiala» mobein era «pot de cumin» e ch’ el resta era tal entochen tier la constituziun nova de 1848.
Tgei onn la bargada, q. v. d. la suita usitada de Mgr. avat, consistenta ord «ina gronda partida umens bein costumai e bein armai cun lontschas, schumbers e schuiclas» ha calau ded ira sin claustra e cumpignar giu igl avat sin cumin, savein nus buc exactamein; denton eis ei factum, ch’ ella ha cuzzau entochen ils davos decennis dil 18 avel tschentaner. Igl ei buca sclaus, che quella ha calau d’ exister dal temps, ch’ ins ha introduciu la Mediaziun de Napoleon I. (1803).
Mo cun la svanida della bargada digl avat, ni sco ella vegn era numnada alla fin dil 18 avel tschentaner: la bargada de cumin, ei il vegl e respectus usit ded ira sin claustra pigl avat e cumpignar quel giu sin cumin, aunc ditg buca svanius diltut. Enstagl della «gronda partida umens bein costumai» ei denton buca la compagnia
de mats de Mustér semessa en retscha per quella funcziun d’ honur, mobein il «stab de cumin», consistent ord ils quater dels, rinforzai da Mistral e salter e da dus tochen treis ulteriurs commembers dil magistrat de cumin.
E quei ei restau aschia entochen anno 77. Gia quei onn ha ei muncau pauc, ch’ ei mondien buca si pli pigl avat. Entochen gliez onn concludeva mintgamai il magistrat de cumin, tgeinins dils commembers de quel cul «stab de cumin» ensemen hagien ded ira si pigl avat. Anno 77, igl onn che quei usit ei vegnius practicaus per la davosa gada, ha il magistrat de cumin concludiu tschun minutas avon trer sin cumin, de schar decider quella caussa ils umens de cumin: «Ella dominonta antipatia encunter Mgr. avat, duei vegnir surschau al pievel d’ envidar giu el sin cumin tenor usit, ni era buc.» (Mira: Protocol de cumin dils 6 de matg 1877. p. 405).
Ils umens de cumin, agitai ed irritai februsamein pervia della questiun della restauraziun della ven. claustra. de Mustér, levan saver nuot pli de schar ir sin claustra il stab de cumin e cumpignar giu igl avat sin cumin. Mo en cuort reussesch’ ei al Mistral regent, prof. Pl. Condrau († 1902), de calmar ils malcuntents «e cun imposanta majoritad ei la questioneivla invitaziun vegnida decretada. Treis commembers ord miez il magistrat ein allura vegni tarmess sin claustra pigl avat.» (Mira: e. l. i. p. 406).
Quei ei stau la davosa gada ch’ in avat, ornaus cun ani e pectoral, il simbol de sia dignitad, ha benediu il pievel della Cadi sin curtin cumin. Mo ils davos radis de quei bellezia e zun respectau usit, che veva cuzzau datier de 4 tschentaners, ein stizzai pér 1879!
Historics ei gliez cumin staus oravontut per motiv, che P. Pl. Tenner, superiur della claustra, ha representau il convent (che veva quei onn aunc il dretg de 50 vuschs sin cumin!) per la davosa gada en curtin cumin. Cun quella caschun ha el, en ina stupenta peroraziun, engraziau cauldamein al magistrat ed al pievel per la demussada premura ariguard il manteniment dil convent. Per conclusiun ha el aunc punctuau, che la lescha cantonala pertenent las claustras, munti la mort della ven. casa de S. Placi e S. Sigisbert! Ualti probabel seigi oz la claustra representada per la davosa gada sin cumin e perquei vegli el tenor vegl usit dar la benedicziun alla tiara ed al pievel della Cadi. —
Quella davosa benedicziun dalla buora de cumin anora, dada als umens de cumin ed a nossa cara Cadi dal superiur della paupra claustra de gliez temps, hagi fatg ina tala impressiun sin ils biars, schiglioc aulti dirs umens de cumin, ch’ ei vevien ils larmins osum las gaultas brinidas dal sulegl primavaun.
P. Pl. Tenner veva giu in gest presentiment; la congregaziun dils avats benedictins svizzers, ha numnadamein giavischau 1880, che la claustra de Mustér desisti de quei vegl usit, che savessi menar tier scumbegls politics. Ins temeva aunc adina de destadar il bov dil combat cultural, che veva entschiet a cupidar els anno 80! — Ed aschia ei quei antic e bi usit de nies losch cumin della Cadi ius sut per ina e peradina! (?)
E tuttina buca diltut! Enstagl dar la benedicziun dalla buora de cumin anora serenda dapi 1879 entochen oz il magistrat cul stab de cumin, cuort avon trer sin cumin, aunc sin baselgia gronda, per retscheiver leu da Sia Grazia Mgr. avat la benedicziun per ils umens de cumin e per tut il pievel de nossa cara Cadi. —
Nus havessen aunc d’ agiunscher beinenqual interessant factum historic pertenent nies bi cumin, mo essend che quei mass lunsch sur in artechel d’ ina gasetta ora, vegnin nus in’ autra ga ed en in auter liug a tractar la caussa pli da rudien.
Per oz less jeu mo dir quei: Lein mantener cun tutta pietad quei che nus havein aunc! Lein renovar quei ch’ ei iu per ier da rendiu! Nies cumin ha aunc oz in bellezia coc; lein mantener era la crosa, q. v. d. ils usits, sinaquei ch’ il cuntegn mondi buc alla malura cun la fuorma!
Ed ussa surlasch’ jeu il plaid al preziau amitg, Sur Dr. C. Fry, che ha giu il ventireivel patratg de far ina iniziativa tier la dertgira cirquitala el senn de turnar anavos tier quei bi e respectus usit religius-patriotic della benedicziun abaziala dalla buora de cumin anora. Sur Carli vegn era a far de saver ils lecturs d’ in’ autra ventireivla novitad: d’ina canzun de cumin, componida da nies appreziau e capavel componist ord la Cadi, sgr. prof. Duri Sialm de Mustér.
Sunei la veglia mistralia!
Eviva nies cumin della Cadi!