text:
Näfels
Näfels a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.93 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4021 abitant.
El cumün de Näfels al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Glaruna, Innerthal (SZ), Mollis, Netstal, Oberurnen.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Näfels l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de Nevels.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gemeinde Näfels (Todesch)
- Näfels in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


c: text/html

text:
Cavrèsc
Cavrezz (Cavrèsc in verbanes; Cavress in Piemuntes; Caprezzo in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 168 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,3 km² e ona densità de popolaziun de 23 ab./km².
El paes l'è sitüaa in la Val Granda e 'l gh'ha una fraziun ciamada Pont Nivia. L'è tacaa ai cumün de Cambiasca, Ntragna, Misgina e Vignun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavrèsc l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Meraa
Meraa (nom ufizial in italian Merate in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 114 907 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,1 km² e ona densità de 1 343 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Calch, Cernösch, Imbersach, Muntavégia, Ulgiaa, Usnach, Robbiaa e Ronco Briantino (MI).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Meraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Podolsk
Podolsk (in rus: Пoдóлbck) l'è na sità industriàla dla Rusia in dla regiòṅ ad Mósca, ch'la s cata a 43 km a sud dla capitàla. L'è bagnàda dal fiùm Pachra e la gh'à a 'l incìrca 180.000 abitànt (dat dal 2007).
Stòria
Podolsk la s è svilupàda a partìr dal vilaǵ ad Podol (Пoдoл in rus), fundâ in dal 1627. La zarina Catarìna II la gh'à pò dat al stat ad sità in dal 1791.
Bèṅ prima dla Rivulusiòṅ 'd Utóbar, Podolsk l'éra prima ad tut un sèntar industriàl, specialiśâ in dal cumpàrt mecànic, ròba ch'l'à mantgnû anc in di an dl'Uniòṅ Suviètica, quand la sità l'éra òṅ di pòi industriàl dla regiòṅ ad Mósca. In di ùtim an però l'à patî un cal ad gint (30.000 abitànt da méno rispèt al 1989).
La famìja Oulianov la vivéva a Podolsk e anc Vladimir Lenin al gh gniva da spés parchè al gh'iva na vila chè.
In dal 1971, Podolsk la gh'à abû al prèmi d'l Órdan dla bandéra rósa dal lavór.
Podolsk l'è al sèntar in dua al Ministér dla Diféśa Rusa al gh'à al sò Archìvi Sentràl.
In dal Setémbar dal 2007 l'à uspitâ i campiunàt ad pugilâ dal fémni e in dal 2018 la sarà òṅ di pòst in dua i s śugarànan al partìdi dal mundiàl ad balòṅ.
Culegamènt estéran


text:
Rosales
Rosales l'è 'l nòm de 'n taxon che 'l g'ha ràngo de ùrden segónt el sistéma de clasificasiù biològica del Cronquist. L'è giü dei ùrdegn piö 'mportàncc per la varietà e la diferènsa 'ntra le spéci che 'l reönés.
A la stèsa maniéra de divèrsi óter taxon l'è sèmper sóta reviziù e 'l nömer de famìe e de spéci che gh'è dét el càmbia de spés a segónda del critério de clasificasiù che se dopèra.
Se pènsa che 'l grupo uriginàre de le Rosales el g'ha 'n età de presapóch 89 ÷ 88 miliù de agn, e la diversificasiù del grùpo principàl la sàpe ambiàda 76 miliù de agn fà.
Famìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Clasificasiù tradisiunàla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segont la clasificasiù del Cronquist (1981) le famìe botàniche che fà part del ùrden de le Rosales i è:
- Alseuosmiaceae
- Anisophylleaceae
- Brunelliaceae
- Bruniaceae
- Byblidaceae
- Cephalotaceae
- Chrysobalanaceae
- Columelliaceae
- Connaraceae
- Crassulaceae
- Crossosomataceae
- Cunoniaceae
- Escalloniaceae
- Grossulariaceae
- Hydrangeaceae
- Neuradaceae
- Pittosporaceae
- Rosaceae
- Saxifragaceae
- Surianaceae
Clasificasiù filogenética[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la clasificasiù filogenética de le famìe de le Rosales de l'APG-II (2003) l'ùrden de le Rosales el reönés 9 famìe, 261 zèner e 7725 spéci.
- Barbeyaceae Rendle
- Cannabaceae Martynov
- Dirachmaceae Hutchinson
- Elaeagnaceae Jussieu
- Moraceae Link
- Rhamnaceae Jussieu
- Rosaceae Jussieu
- Ulmaceae Mirbel
- Urticaceae Jussieu
Rosaceae l'è la famìa cardinàl del taxon, la reprezenta presapóch el 37% de le Rosales, con 95 zèner e presapóch 2830 spéci. Le Rosaceae e le Urticaceae i è le dò famìe piö nömerùze e 'nsèma le fà 'l 70% de le spéci de le Rosales (dòpo gh'è le Moraceae col 14% e le Rhamnaceae col 12%).
Ché sóta se vèt el cladogràma schemàtich che 'l reprezènta le relasiù filética de le famìe de le Rosales:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II 'N agiornamènt de la clasificasiù de l'APG per i ùrdegn e le famìe de le piànt che fà fiùr: APG II.


text:
Tempio Pausania
Tempio Pausania (Tempiu 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na citadìna italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch — ensèma a Olbia — de la Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 14 367 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 213 km² e 'na densità de 67 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aggius, Aglientu, Arzachena, Berchidda, Bortigiadas, Calangianus, Erula, Luogosanto, Luras, Oschiri, Palau, Perfugas, Santa Teresa Gallura, Tula.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lopigna
Lopigna l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Cruzini-Cinarca, del circondàre (arrondissement) de Ajaccio e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 102 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 19,53 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 40 méter a 'na altèsa màsima de 1038 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
20 07
Ol dé 20 de löi l'è 'l 201 ( 202 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 165 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de löi al è ul dí da pòost 201 ( 202 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 165 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1810 - Colòmbia: ol paes al de·enta independent de Spagna.
1944 - Berlin: Al faliss l'intet de sassiná Hitler con öna bomba, portat a tèrmen per Stauffenbergh. :ASTRONÀUTEGA
1969 - mar de la Tranquilitat (la Lüna): ol mòdul lünar "Eagle" de la naaf Apollo 11, lansada per la NASA, al atera con ésit con du di tre guidadur; per la pröma ölta l'òm al fà di pass sö ün àster distint de la Tera.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1984 - Alzira (Ribera Alta): Josep Antoni Villaescusa i Martín, cognossit come Toni Villaescusa, militant Català de Terra Lliure.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colòmbia - Dé de la Independensa.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Viganela
Viganela (nòm uficiàl in italian: Viganella) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 170 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,7 km² e ona densità de popolaziun de 12 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Calasca-Castiun, Muntaschéi e Sapiana.
Vist che düranta l'inverna i muntagn impedissen che 'l Suu se faga vedè, in del 2006 l'è staa faa arent al paes sü un grandissem spegg per ciapà tüta la lüs pussibil e per scaldà el teritori.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Viganela l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Musanega
Musanega (Italià: Mozzanica) l'è ü cümü de la bassa bergamasca de 4 669 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 9,3 km² e 'na densità de popolasiù de 502 ab./km².
El se tróa 'n de la pianüra, arènt al Sère, a presapóch a 26 chilometri de Berghem vers mesdé.
Andamènt demogràfegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Musanega l'è mustràt in de la tabela ilüstrada ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Crassulaceae
Le Crassulaceae i è 'na famìa de piànte che töl dét presapóch 1,400 spéci repartìde 'n 33 zèner. I è piànte che gh'è bùne de 'magazinà l'àiva 'ndèle sò fòie suculènte. Se le tróa 'n pó 'n töt el mónt ma suratöt endèl emisfér boreal e 'ndè'Africa del Sud, en pòscc endóche l'àiva l'è póca e 'l clìma l'è sèch.
Nesöna de le spéci de chèsta famìa le g'ha 'na gran importànsa per l'alimentasiù de l'òm, però ghe n'è vergöne che vé de spès dopràde come ornamentài per vìa de la fùrma che de spès l'ò stràna. I è piànte rüsteghe che g'ha bizògn de póche cüre. 'Ntra le piö cunusìde gh'è la Crassula ovata (piànta de la giàda) e la Kalanchoe blossfeldiana.
La clasificasiù intrafamiliàr ale ólte l'è mìa tat fàcil perchè divèrse spéce i è bùne de ibridàs entra de lùre. I sistéme de clasificasiù piö ècc i mitìa le Crassulaceae endèl ùrden de le Rosales, ma i sistémi piö modèrni i l'ha asegnàda al ùrden de le Saxifragales.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Adromischus
- Aeonium
- Aichryson
- Chiastophyllum
- Cotyledon
- Crassula
- Diamorpha
- Dudleya
- Echeveria
- Graptopetalum
- Greenovia
- Hylotelephium'
- Hypagophytum
- Jovibarba
- Kalanchoe
- Lenophyllum
- Monanthes
- Orostachys
- Pachyphytum
- Perrierosedum
- Phedimus
- Pistorinia
- Prometheum
- Pseudosedum
- Rhodiola
- Rosularia
- Sedum
- Sempervivum
- Thompsonella
- Tylecodon
- Umbilicus
- Villadia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Urs Eggli, ed. Illustrated Handbook of Succulent Plants: Crassulaceae (Springer, 2003) ISBN 3-540-41965-9


text:
Leg de Grimm
La legg de Grimm (conosuu anca come "rotazion consonantica"; in todesch: Erste Deutsche (Germanische) Lautverschiebung) l'è la prima legg fonetica sistematica scoperta e la soa formolazion l'è stat un pont important in del svilup de la Lingoistega, parchè l'ha scominciaa metod rigoros in de la ricerca storica linguistega.
La leg l'è stata descoprii da Friedrich von Schlegel del 1806 e Rasmus Christian Rask del 1818. I regol j'hinn peu stat milioraa da Jacob Grimm del 1822 int el so liber Deutsche Grammatik.


text:
Límit (matemàtega)
La noziun da límit l'è bèla-e-intuitiva, malgraa la suva formülaziun astrata. Per dànn una introdüzziun sémplis, a-parlaremm chí dumà dal cas di sequenz(i) da nümer reaal e da chel di funziun reaal a una variàbil reaal.
Cuntegnüü
- 1 Límit d'una sequenza
- 2 Límit da funziun
Límit d'una sequenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Introdüzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sequenz(i) a-inn i funziun cun dumini da definiziun , u, di voeult (suratütt in analisa da Fourier). Chí a-tra(c)taremm dumà ul prim cas. Cunsideraa che ogni nümer inter l-è isulaa, là sa cunsídera nò l’idéa da límit da la sequenza: l'esist, da fatt, dumà la suva valur. Ind altri paroll, sa-poeu nò acustàss a per mezz da diferent punt in . Cunsideremm dunca dumà la noziun da límit per ; le cjamaremm -bell'e sémplis- « límit da la sequenza».
Definiziun, cunvergenza, desvergenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cas dal límit finii : per ogni « descart da toleranza » al-esist un « nümer inter da cunfidenza » tal che, per püssee graant che , la valur l-è vesina a per manch da :
Sa-scriif alura , e sa-dis che al-tend (u anca cunverg) a .
Una sequenza a(d)metent un límit finii l'è cjamada cunvergent. Al-var ul teorema seguent: Ogni sequenza convergent l'è limitada.
- Cas dal límit infinii: destinguem düü cas:
A) e B) . Per ogni «söja da toleranza» al-cuventa che al sia pussíbil truvà un « nümer inter da cunfidenza » a partí dal qual i valur da síen püssee grandi che e i se mantègnen positiif -int ul cas A)- e negatiif -int ul cas B)-:
-
- per
- per .
Al cuventa anca, int ul cas A) e, int ul cas B) .
Sa-dis alura che al-tend (u diverg) a: A), B) .
NB: Sa-parla da sequenza convergent dumà quaand chela sequenza-lí l'a(d)met un límit finii, da sequenza divergent int i cas A) e B), da sequenza indeterminada in tücc i òlter cas.
NB: Sa-poeu anca parlà da límit quaand . Ches-chí al-resüm i cas A) e B) e, anca ben, ul cas e però i pòden cambià segn da manera arbitrària.
Süb-sequenz(i)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa-parla da süb-sequenza, u da sequenza extracta, da la sequenza quaand sa-scerníssen "dumà di" element da : inscí sa-cunsídera dumà una part da l'informaziun. L'esempi ul püssee clàssic l-è chel di süb-sequenz(i) di tèrmin da sitt pari, e di tèrmin da sitt díspari. Püssee generalment, sa-designa cunt ul tèrmin « estrazziun » ogni aplicaziun stregjament cressent. Alura una süb-sequenza l'è una sequenza da la forma .
Una proprietaa important l'è che una sequenza a(d)met límit (finii u infinii) si e dumà si ogni süb-sequenza a(d)met l'istess límit.
L'operaziun da passagg al límit l-è linear int ul sentüü seguent : si e a-inn di sequenz(i) reaal convergent, tal che e , alura anca la sequenza l'è convergent e la gh-ha per límit . Si l-è un nümer reaal, alura la sequenza l’è convergent cun límit . Inscí, ul conjunt??? C da tüti i sequenz(i) reaal convergent l-è un spazi vectorial reaal e l'operaziun da passagg al límit l-è una forma linear reaal sura C. Anca, la sequenza l’è convergent cun límit LP. Dunca ul spazi ve(c)torial C l-è da fatt un'algebra reaal. Si P l-è nò 0, alura sa-poeu truvà tal che la sequenza l'è ben definida e cunvergent cun límit .
Ogni sequenza cunvergeent l'è limitada, cunsideraa che tücc i tèrmin (salvaa un nümer finii), a-inn deent un interval intorn al límit. Si (xn) l'è una sequenza da nümer reaal, limitada da sura e cresseent -u anca limitada da bass e decresseent-, alura l-è necessariament convergeent.
Ogni sequenza da Cauchy da nümer reaal l'è convergeent, u, püssee sémplis: ul conjunt??? di nümer reaal l-è cumplet.
Esempi:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La sequenza (1/1, 1/2, 1/3, 1/4, ...) da nümer reaj l'è convergeent, cun límit 0.
- La sequenza (3, 3, 3, 3, 3, ...) l’è convergeent cun límit 3.
- La sequenza l’è nò convergeent, però i soeu süb-sequenz(i) e sí.
- La sequenza (1, -2, 3, -4, 5, ...) la gh-ha límit .
- La sequenza (1/2, 1/2 + 1/4, 1/2 + 1/4 + 1/8, 1/2 + 1/4 + 1/8 + 1/16, ...) l'è convergeent, cun límit 1. Chesta sequenza-chí l'è un esempi da série geométrica.
- Si a l-è un nümer reaal cun valur absolüda |a| < 1, alura la sequenza da tèrmin generaal an la gh-ha límit 0.
- Si a >0, alura la sequenza da tèrmin generaal a1/n la gh-ha límit istess che 1.
- La sequenza la-converg a e e, per ogni nümer reaal (da fatt cumpless) x, la sequenza la-converg a .
Límit da funziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cuventa descerní ul cas dal límit ind un punt reaal finii e chel dal límit a l'infinii ("positiif" u "negatiif").
Límit d'una funziun ind un punt a[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Límit finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si l'è una funziun reaal da variàbil reaal e un punt dal dumini da definiziun da f, sa-dis che l-è ul límit da in si :
- intuitivament : la s'acòsta a in la mesüra che s'acosta a ;
- cun püssee da rigur, per ogni « descart da toleranza » sa-poeu truvà un « descart da cunfidenza » tal che, quaand l-è vesin a per manch da , alura l-è vesin a per manch da .
In símbul:
-
-
- (illüstraziun 1)
-
Ind altri paroll, sa-poeu fà tant vesin a quaand sa-voeur, sura un interval -si assee piscin-, intorn a .
In chest cas-chí, sa-scriif .
Límit infinii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A poeu anca süced che, int ul punt , la funziun la gh-hàbja nò límit finii, ma infinii. Ches-chí a-voeur dí che, acustand-u-s a la valur da "s'acosta" a u a id est, al-deventa graant quaand sa-voeur in valur absolüda e sa-mantegn da segn positiif (cas da ) u negatiif ().
La formülaziun matemàtica l'è alura la segueent : per ogni «söja da toleranza» sa-poeu truvà un « descart da confidenza » tal che, quaand l-è vesin a per manch da , alura l-è püssee graant che e sa-mantegn da segn costant: e: pel cas dal límit , pel cas dal límit .
-
-
- (illüstraziun 2)
-
Ind altri paroll, sa-poeu fà tant vesin a che sa-voeur, sura un interval -si assee piscin-, intorn a .
In chest cas-chí sa-scriif (u ).
NB: Anca per i funziun da variàbil reaal, sa-poeu parlà da límit , quaand . Ches-chí al-resüm i cas e, anca ben, ul cas che però la-poeu cambià segn da manera arbitrària. Ches-chí a-poeu minga süced per funziun contínui in .
Límit a manzina, a drita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A-poeu süced anca che ul cumportameent (/kumpòrta'ment/???) local da la funziun al-sia difereent « a manzina » da (i.e. per i ) e « a drita » da (i.e. per i ). Per esempi, una funziun la-poeu a(d)mett un límit a drita e minga a manzina, u anca a(d)mett düü límit difereent da ogni coté.
-
-
- (illustraziun 3)
-
A-semm dunca portaa a introdü(r) i noziun da límit a drita e a manzina ; l'ünica diferenza cunt i límit « normaj » l'è che la prossimitaa da cun u l-è dumandada dumà per un coté da . I definiziun e notaziun curespundeent devénten dunca :
- pel límit a manzina :
- quaand
- quaand
- pel límit à drita :
- quaand
- quaand
I noziun da límit a drita e a manzina a-inn manch resrictiif che la noziun clàssica da límit « bilateraal » : una funziun la-poeu avègh un límit a manzina e un límit a drita senza avègh un límit bilateraal. Da fatt la-var la propietaa :
Una funziun la-gh-ha un límit in un punt si e dumà si la-gh-ha un límit a manzina , un límit a drita e i düü a-inn istess :
Límit d'una funziun in [Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adess cunsideremm ul cumportameent d'una funziun f -definida per ogni x assee graant in valur absolüda- « ai límit » dal dumini da definiziun, sia quaand al-cress indefinidament (límit in ), sia quaand al-decress indefinidament (límit in ).
Sa-poeu notà che, in chest cuntest-chí, la noziun da límit a drita u a manzina la-gh-ha minga sentüü; da fatt i límit in a-inn sempru di límit à manzina e i límit in a-inn sempru di límit à drita.
Límit finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A-diremm che la funziun a(d)met ul límit finii in si s'acosta a in la mesüra che al-deventa püssee grand (u « al-tend a »).
Matematicament, ches-chí al-sa-tradüss per mezz dal fatt che, per ogni « descart da toleranza » sa-poeu truvà una «söja da confidenza» al da là da la qual la nostra funziun la-toeu valur deent l'interval da toleranza, da centru e radi :
-
-
- (illustraziun 4)
-
Ind altri paroll, sa-poeu fà tant vesin a che sa-voeur, a partí d'una söja convenieent, i.e. assee graant.
In chest cas-chí sa-scriif .
Tütt ches-chí al-s'ada(p)ta facilment al cas dal límit in : sa-dis che al-tend a quaand al-tend a si per un descart sa-poeu truvà una söja tal che : e sa-scriverà .
Límit infinii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Diremm che la funziun a(d)met ul límit in si al-deventa arbitrariament graant in la mesüra che al-deventa püssee graant (u « al-tend a »). Da püssee, resta da segn positiif () u negatiif () per sti x . La permanenza dal segn l'è minga dumandada si sa-parla dumà da límit .
Matematicament, ches-chí sa-tradüss per mezz dal fatt che, per ogni «söja da toleranza» sa-poeu truvà una «söja da confidenza» dopu ul qual la nostra funziun prenderà valur dent l'interval da toleranza, i.e. (cas ), (cas ) u (cas ).
-
-
- (illüstraziun 5)
-
Ind altri paroll, sa-poeu fà tant vesin a (u ) che sa-voeur, a partí d'una ??? convenieent, i.e. assee graant.
In chest cas-chí sa-scriif u .
Tütt ches-chí s'ada(p)ta facilment al cas dal límit in : diremm che la funziun a(d)met ul límit in si al-deventa arbitrariament graant in la mesüra che al-deventa püssee graant in valur absolüda, ma al-gh-ha segn negatiif (u « al-tend a »). Da plüü, la-resta cun segn positiif () u negatiif () per sti x. La permanenza dal segn l'è minga demandada si sa-parla dumà da límit .
Matematicament, ches-chí sa-tradüss per mezz dal fatt che, per ogni «söja da toleranza» sa-poeu truvà una «söja da confidenza» prima dal qual la nostra funziun prenderà valur deent l'interval da toleranza, i.e. (cas ), (cas ) u (cas ).
-
-
- (illustraziun 6)
-
Ind altri paroll, sa-poeu fà tant vesin a (u ) che sa-voeur, a partir d'una söja convenieent, i.e. assee graant.
In chest cas-chí sa-scriif u .
L'operaziun da passagg al límit (u al límit a drita/manzina) l'è linear anca per i funziun da variàbil reaal, ind ul sentüü seguent: al-sia x0 un punt da la re(c)ta reaal cumpletada, i.e. un nümer reaal finii u . Si f e g a-inn di funziun da variàbil reaal che a(d)meten límit L e P a x0, alura anca la funziun f+g í a(d)met límit, e chest límit-chí l-è L+P. Si a l-è un nümer reaal, alura la funziun a f a(d)met límit a x0, e chest límit l-è aL. Inscí, ul conjunt???
K da tüti i funziun che a(d)meten límit in x0 l-è un spazi ve(c)torial reaal e l'operaziun da passagg al límit l-è una forma linear reaal sura K.
Si f e g a-inn di funziun da variàbil reaal che a(d)meten límit L e P a x0, alura anca la funziun fg í a(d)met límit, e chest límit l-è LP, inscí ul spazi ve(c)torial K l-è da fatt un'algebra reaal. Si P l-è minga 0, alura sa-poeu truvà un interval intorn a x0 indúa f/g l-è ben definida; ul sò límit a x0 l-è L/P.
Esempi:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul límit da quaand x al-tend a l-è istess che 0. Ciaav da la demostraziun per : si , alura .
- Ul límit a drita da quaand x al-tend a 0 (0+) l-è .
Ciaav da la demostraziun: si , alura .
- Ul límit a manzina da quaand x al-tend a 0 (0-) l-è .
- Ul límit da quaand x al-tend a 0 (0+) l-è .
- Ul límit da quaand x al-tend a 3 l-è istess che 9 (In chest cas-chí la funziun l-è definida e contínua in chest punt-chí, e la valur da la funziun l-è istess chel límit). Ciaav da la demostraziun: si , alura .
- Ul límit da quaand x al-tend a 0 l-è istess che 1.
- Ul límit da quaand x al-tend a 0 l-è istess che 2a.
- Ul límit a drita da quaand x al-tend a 0 l-è istess che 1; ul límit a manzina l-è igual à -1.
- Ul límit da quaand x x al-tend a 0 l-è istess che 1.
- Ul límit da quaand x al-tend a 0 l-è istess che 0.
- Ul límit da quaand x al-tend a 0 l-è istess che 1/2.
- Ul límit da quaand x x al-tend a 0 l-è istess che 2.
- Ul límit da quaand x x al-tend a 0 l-è istess che 1.
Lligam??? tra i límit da sequenz(i) e da funziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa-poeu pruvà che per ogni sequenza tal che , i.e. per ogni sequenza convergeent a .


text:
Danubi
El Danubi (Donau in Todesch; Duna in Ungheres; Dunaj in Slovacch e Polacch; Dunav in Crovatt; Dunav/ДyHaB in Serb, Ucrain e Bulgher; Dunarea/ДyHapea in Romen e Moldav), cont i sò 2845-2902 chilòmeter l'è el segond fiumm pussee longh de tutta l'Euròpa (despoeu del Vòlga).
El Danubi, che el tacca su a scorr in de la Foresta Negra (a Donaueschingen, a la confluenza de duu fiumm minor, el Brigach e 'l Breg) e el sbocca in del Mar Negher cont on delta bell largh, el và per 2845 chilometer (o 2888, o anca 2902 a segonda del moeud de mesurà). In del sò cammin, el traversa el nord di Alp, la pianura de la Pannònia e la "bassa Romena" e, a chella manera chi, el dacqua la pupart del sud de l'Euròpa Centrala e de l'Euròpa del Sudest. El traversa vari capitaj europee, come Vienna, Bratislava, Budapest e Belgrad. El sò delta, che'l se troeuva al confin intra la Romania e la Bulgaria l'è consideraa de l'UNESCO vun di Patrimòni de l'Umanitaa.
El Danubi l'è semper staa consideraa ona importanta via de navegazion e comunicazion. Giamò conossuu come frontera de l'Imperi Roman, el fiumm el corr tra i confin de 9 Statt modern: Germania, Austria, Slovacchia, Ungaria, Croazia, Serbia, Bulgaria, Romania e Moldavia.


text:
Scima
Ona scima (o anca colma, colmen) l'è 'l pont pussee volt de ona montagna, de on coll o anca domà d'on tecc[1].
La pò vess definida tant 'me on pont de la superfis de la terra che l'è pussee volt de tucc i alter pont che i gh'è là vesin.
In de la toponomastega lombarda, la parolla scima l'è doperada despess 'me nomm de montagn, per esempi in di vai Mesolcina e Ciavenna (varda per esempi la Scima de Cugn e la Scima del Stagn). Alter sinonem a hinn pizz, ponta, corn, poncion e bricch.
El termen scima e i sò corespondent in di alter lengov romanz vegnen tucc del latin cyma. Quella parolla chì, che a soa voeulta la vegn del grech kûma (kῦua), la voreva dì pont pussee alt d'on fil d'erba[2].
El termen colma el vegn inveci del latin culmen, che 'l voeur dì proppi "scima".
El lemm Corn el vegn del Todesch Horn [3].
El termen piz(z) l'è parent strecc del Retoromanegh Piz, e del Todesch spitze (Volt Todesch: Spizza). Quist ultem el someja anca lu che 'l gh'abbia ona radis comun cont i termen Lombard e Retoromanegh, e ciovè el par che vegnen tucc e trii de la parolla Latina Spiga. On fatt assee important de daggh a trà in del scernì l'esatta etimologia de la parolla, ciovè se 'l sia el termen Germanegh che 'l vegn de quel Latin o viceversa, l'è ch'i monc e picch ciamaa Spitze in del mond de lengua Todesca hinn tucc al sud, menter ch'al nord i montagn e picch gh'hann olter nomm: Gipfel, Stein, e.v.i. [4].


text:
Aktuelle Position
Structura da l'interpresa
La SSR cumpiglia 5 unitads d'interpresa e 6 societads affiliadas. Ella è la pli gronda interpresa per medias electronicas en Svizra cun circa 6000 emploiadas ed emploiads u 5000 plazzas a temp cumplain, ina svieuta annuala da var 1,6 mia. francs, 17 programs da radio ed 7 programs da televisiun, sco era paginas d'internet e servetschs da teletext cumplementars. Cun ses programs da radio e - durant il temp d'emissiun principal – era cun ils programs da televisiun è ella en tut las quatter regiuns linguisticas a la testa dal martgà e sa fa valair cun success cunter numerus concurrents esters bler pli bainstants.
La SSR è in'interpresa da medias organisada tenor il dretg privat e manada tenor ils princips dal dretg d'aczias, ed ella è obligada da porscher in service public. Sia incumbensa sa basa sin la Constituziun federala, sin la lescha da radio e televisiun (LRTV) sco era sin la concessiun. Giuridicamain è la SSR in’uniun.
Sco interpresa da nonprofit sa finanziescha la SSR per radund 75 pertschient sur las taxas e per var 25 pertschient sur sia activitad commerziala. Ella è politicamain ed economicamain neutrala.
Documents


text:
Frutigen
Frutigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 71.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6718 abitant.
El cumün de Frutigen al se tröva a una altitüden de 800 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden, Diemtigen, Kandergrund, Kandersteg, Reichenbach im Kandertal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frutigen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1234 col nom de Frutingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Frutigen tourism (Inglés)


text:
Bagg
Bagg (Baggio) l'è on quarter de Milan, situaa in la periferia occidental del capploeugh lombard (zòna 7).
Bagg la se troeuva arent a vun di parch milanes pussee important, var a dì el Parch di Cav.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm testimonianz stòrich de Bagg hinn de insediament molto antigh, che partegniven a popolazion celtich. L'origin del sò nòmm l'ha dividuu i studios: quaivun el pensa che 'l vegna de ona torr romana militar ciamada Badalocum, che la gh'aveva dominà i campagn e la strada per Novara; alter inveci le fann derivà de on'abbadia denominada badia aggeris, nòmm che poeu el s'è evoluu in Badagio, Badaglo, Badaxio e al nòmm attual.
In del 221 prima de Crist, tutt el territòri identificaa in di center de Trenn, Quart (MI)|Quart, Quint e Segur l'è staa conquistaa di Roman. De 'sto temp la gh'avaria de vess la torr che fòrsi l'ha daa el nòmm al loeugh.
Tra i primm notizzi che a gh'emm de Bagg ghe n'è voeuna del 881, quand che 'l nòbil Tazon l'ha promòss la recostruzion del borgh (dòpo i distruzion di Barbar) sora i ruvinn de l'antiga torr de guardia (trada giò del tutt). Duranta l'epoca longobarda l'è stada sed de ona fara, cioè de ona cort agricola fortificada; in del 1162 l'ha ospitaa a on quai milanes scappaa de la città invaduda del Federich Barbarossa. In quell period l'è staa faa sù, arent a la gesa de Sant'Apollinar, on monastee.
El moment pussee radios per Bagg l'è staa pròppi tra el IX e 'l XII secol, quand che la famiglia de Bagg n'ha faa on center politich e militar important. Vun di member de la famiglia l'è staa quell Anselmo che poeu l'è diventaa papa cont el nòmm de Lissander II.
Bagg, in del cors de la soa stòria, l'è semper stada indipendenta de Milan e la gh'aveva on'economia soratutt agricola. Con l'introduzion in Italia del gels, in la segonda metà del XV secol, i Bagges s'hinn specializzaa in l'allevament di bach de seda.
Dòpo l'Unità d'Italia Bagg l'è vegnuda on comun, cont ona superfiss de circa 400 ettar e ona popolazion de oltra 1200 abitant. In del 1869 gh'hinn staa taccaa a Bagg di paes del circondari; Sella Noeuva, Muggian, Quart e Quint. A causa de la rivoluzion industrial, Bagg l'è cressuda molto.
El 2 settember del 1923, cont on regio decrett, Bagg, insema ad Affer, Ceravall, Crescenzagh, Gòrla, Precòtt, Grech, Lambraa, Musòcch, Ninguarda, Trenn, Vigentin e Rogored l'è stada unida a Milan.


text:
Au (SG)
Au a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.69 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7083 abitant.
El cumün de Au al se tröva a una altitüden de 405 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Balgach, Berneck, Lustenau (AT-8), Sankt Margrethen, Walzenhausen (AR), Widnau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Au l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1316 col nom de Diken Auwe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a without Heerbrugg population was 3,370
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Au in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Heerbrugg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gaudenzio Ferrari
El Gaudenzio Ferrari (Valduggia, 1475/1480 - Milan, 1546) a l'è staa on artista valsesian, attiv duranta el Renassiment.
L'è staa vun di protagonista de la Manera lombarda. In de la soa carrera l'è staa pittor, scultor e anca musigh. L'è famos soratutt per i sò lavorà in de l'area piemontesa del Ducaa de Milan, ma anca pròppi in de la capital: la soa òpera pussee importanta l'è staa el contribuu portaa a la realizzazion del Sacher Mont de Varall. Tra i pittor che hann ciappaa la soa eredità a troeuvom el Tanz de Varall e Gian Paol Lomazz.


text:
Guzzön
Guzzön (Piemuntes: Gosan; Italian: Gozzano) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 5 566 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 445 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de as comunas Bulzan, Burbané, Briga, Gargal, Invó, Orta, Pogn, San Maurizi e Suris.
El se tröva a brev distanza de l'estremità meridiunala del Lagh d'Orta, al center de una granda cunca murenega che la gh'ha cume limit a ovest i Prealp che la dividen de la Valsesia e a est de l'Agogna. El gh'ha quater fraziun.
In del lögh induve adess la gh'è la gesa de San Lurenz, un temp i düü fradei grech che hann purtaa el Cristianismu in questa zona (Giüli e Giülian) aveven faa sü una gesa dedicada a la Madona. Lì el gh'era el corp del Giülian.
Esempi de dialet de Guzzan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om al gh'eva düi matai.
E al püssè sgióvan da lór gh'ha dicc al pà: “Pà, dam la méia part da cul ch'am tuca!” e 'l pà gh'ha facc i parti dla roba.
E poch dì dopu al püssè sgióvan di matai l'ha facc fagot da tüt cul ch'al gh'eva e l'è nacc int un paes luntan, induva, fand 'na vita da disprà, s'è mangià fora tüt cul ch'al gh'eva.
E dopu ch'a s'è mangià tüt, inta cul paes gh'è gnü 'na gran caristia, e lüi l'ha cumanzà santì ch'al gh'eva fam.
E l'è nacc e s'è miss insem a vün da culi parti là, ch'a l'ha mandà fora cum i purscei.
E lüi gh'eva voja da mangià cul ch'i mangiavan i purscei; ma 'nzün ga 'n dava.
Alór gh'ha pansà sü 'n pò e l'ha dicc: “Quanci ch'i ciapan paga dal mè pà, e mangian pan fin ch'i 'gh n'han voja, e mì mòra dla fam!
Vöj stà chilò piü, vöj nàman dal mè pà e vöj dìgh: Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza.
E sum gnanca piü degn d'essa ciamà tö fiöl. Dam la paga anca a mì, cumè a vün di töi oman.”
L'è gnü via dunca da là, e l'è nacc dal sö pà; e prima ch'al rivass int la cà, al sö pà l'ha vist, e gh'ha biü cumpassión, l'ha brascià sü e l'ha basà.
E 'l mat gh'ha dicc: “Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza, e sum piü degn d'essa ciamà tö fiöl”.
Ma 'l pà l'ha dicc ai söi sarvitór: “Purté scià i püssè bei pagn e vistìl, mitìgh sü 'n anel e cauzél.
Pöi miné fora 'l videl ingrassà, e mazzél, ch'i 'l mangiuma e stuma alegar!
Parchè 'stu mè mat chilò l'era mort e l'è risciüscità, l'era pardü, e l'uma truvà 'ncóra” e s'inn miss a fà ribota.
L'aut fiöl prüm da cul inò, l'era fora int i campagni, e 'n tra cula ch'al turnava 'ndré, quand l'è stacc riva la cà, l'ha santü ch'i sunavan e ch'i balavan.
E, ciamà vün di sarvitór, gh'ha dumandà cuss a vureva dì cula roba.
E lüi l'ha rispundü: “Gh'è gnü cà 'l tö fradel, e 'l tö pà l'ha mazzà 'l videl ingrassà parchè l'è gnü cà san e salv”.
Ma lüi l'è gnü rabià e l'ha mia vursü nà dent; alóra gh'è gnü fòra 'l sö pà, e l'ha prigà da nà dent.
Ma lüi gh'ha rispundü: “Ecu, mì l'è già tanci agn ch'it fagh al sarvitór, t'ho mai disübidì 'na bota, epüra ti m'é mai gnanca dacc un cravin da mangià cum i mei amis:
ma quand gh'è gnü cà stu tö fiöl, ch'l'ha mangià la tóa roba cum di purcasci, ti t'é mazzà 'l videl ingrassà”.
E lüi gh'ha dicc: “Ti 't sé sempar cum mì, e cul ch'l'è mè l'è tö;
Adess bisogna fà festa e stà 'n ligria, parchè cul mat l'era mort e l'è rüsciüscità, l'era pardü e pöi l'uma truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gussön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bratislava
Bratislava (Tudesch: Pressburg; Üngares: Pozsony) a l’è la capital de la Sluachia.
A l’è anca la prima cità de la Sluachia per pupulaziun, cun 426.927 abitant (2007).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bratislava a l'è tacada a l'Austria e l'Üngherìa. A l'è l'ünega capital al mund che la cunfina cun dü stat. A l'è anca arent al cunfin cun la Repüblica Ceca.
El Danübi al traversa Bratislava
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se ciama Bratislava dumà del 1919.
Prima la se ciamava Prešporok in sluach, Prešpurk in cech, Preßburg in tudesch, Pojon in rumen e Pozsony in üngheres.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bratislava a l'è gemelada cun:
- Erevan, Armenia
- Viena, Austria
- Ruse, Bülgaria
- Larnaka, Ciper
- Praga, Repüblica Ceca
- Lissandria de l'Egit, Egit
- Turku, Finlandia
- Brema, Germania
- Ulm, Germania
- Salunich, Grecia
- Székesfehérvár, Üngheria
- Perugia, Italia
- Rotterdam, Paes Bass
- Cracovia, Pulonia
- Lübiana, Sluenia
- Izmir, Türchia
- Kijv, Ücraina
- Cleveland, Stat Ünì d'America


text:
Saint-Germain-la-Chambotte
Saint-Germain-la-Chambotte l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Albens, del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 444 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9,64 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 229 méter a 'na altèsa màsima de 847 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Promana
Premana (in valsasnatt: [pro'manɛ]; nom ufizial in italian Premana) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 283 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 33,7 km² e ona densità de 68 ab./km².
El confina con la Provincia de Sondri e l'è el "capploeugh" de la Val Varron.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Promane l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Apri gli occhi
Apri gli occhi (Vèra i òć) 'l è 'n film fantàstic dal 1997 'd Alejandro Amenábar, vinsidōr dal prèmi p'r al film mijór a 'l Fèstival ad Tokyo. Al gh'à anc abû sèt candidadùri a i Prèmi Goya spagnōi.
In dal 2001 i americàṅ i aṅ arfàt cal film chè cun al tìtul ad Vanilla Sky cun Tom Cruise, la Cameron Diaz e la Penélope Cruz ch'la gh fà un rōl cumpàgn.
Sunt
“Vèra i òć”, la diś la vóś dla śvéglia ch'la déśda César (Eduardo Noriega), un ragàs ad vint-sinc an ad Madrid, bèl, pîṅ ad bèsi e ad sucès ch'al s cata in parśòṅ in dla sesiòṅ par malâ ad mènt parchè i pènsan ch'l àppia masâ na parsòna. La sò fàcia l'è quaciàda par na mascra parchè l'è sfiguràda e in part spaplàda. Chi lò al cònta a 'n picòlug qvél ch'l è sucès dabòṅ.
La sira dal sò cumpleàn 'l iva cgnusû, par mèrit dal sò amìg Pelayo (Fele Martínez) na dóna dimóndi bèla, la Sofia (Penélope Cruz), ch'la gh'iva fat pèrdar la tèsta. Al dè dòp però la sò ex muróśa Nuria (Najwa Nimri), ch'la n l'iva minga tòlta tant bèṅ, la gh'iva śibî ad dar-'g un pasàǵ in màchina cun na scuśa par pò far ad prupòśit 'n incidènt in dua lē la mōr méntar lò al rèsta sfigurâ in dal grugn. Quànd César al s mét in cuntàt cun la Sofia, lē la s in và parchè la n s pōl briśa cumpatìr al sò aspèt. Al dè dòp però lē la tórna indrē par dir-ag ch'la gh vōl bèṅ.
In séguit César al s fà far 'n intervènt par mét'r a pòst la sò fàcia e l'uperasiòṅ la gh'à sucès e lò al tórna cumpàgn a prima, cun la Sofia sèg. Dòp na nòt 'd amōr, quànd al s déśda a la matìna, la n la cata piò ma a 'l sò pòst in dal lèt a gh'è la Nuria. 'L óm al n pōl mia crédar a i sò òć e al gh dà dū marùc in sal grugn par pò ligàr-la e ciamàr la pulisìa, pinsànd che la Nuria l'àppia fat finta ad murìr par pò far sparìr cl'atra par far-ag dal mâl in dla mènt.
Tut i créd'n invéci che César al sia dvintâ mat, anc Pelayo ch'al gh diś che la Nuria l'è mòrta dabòṅ. Ma lò al cuntìnua a véd'r-la ógni tant, scambiànd-la cun la Sofia. Na nòt, mént'r al fà na ciuladìna sèg, cardénd-la cl'atra, al la masa miténd-ag un cusèṅ in fàcia.


text:
Gersau
Gersau a l'è un cumün e un distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.70 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2094 abitant.
El cumün de Gersau al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arth, Beckenried (NW), Buochs (NW), Emmetten (NW), Ennetbürgen (NW), Ingenbohl, Lauerz, Vitznau (LU).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gersau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1064 col nom de Gersouwe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a la popolazion l'è calada per via de la crisi de la produzion de la seda
- ^b la popolazion l'è cresüda per via de la ripresa de la produzion de la seda
Person ligaa a Gersau[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Walter Nigg (1903–1988), Teologh
- Josef Maria Camenzind (1904–1984), pret catolegh e scritur
- Benno Ammann (1904–1986), Diretur d'orchestra e cumpisidur
- Oskar Camenzind (1971– ), curidur en bici, campion del mond in de l'ann 1998
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Gersau, seen from the opposite shore of Lake Lucerne
-
Gersau Rathaus
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gersau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
17 04
Ol dé 17 de bril l'è 'l 107 ( 108 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 259 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de bril al è ul dí da pòost 107 ( 108 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 259 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1711 - Barcelona: Carl III, Cunt de Barcelona, cun la mort del sò fradèl Josep I, al marsa imediatament vèrs l'Austria indóe al sarà nomenat Sàcher Imperadur Romà, abandonant i Català a la sò sort.
1931 - Catalunya: per i pressiú del goèrn Spagnöl, la Repüblega Catalana la se convertess in la Generalitat de Catalunya, de la qual Francesc Macià al de·enta ol president.
1938 - Vielha (la Val d'Aran): i franchés·c i ocüpa la éla.
1979 - Barcelona: ghe scumensa a emèt Ona lliure, la pröma di ràdio líbere del paes.
2004 - Madrid (Spagna): José Luís Rodríguez Zapatero al züra a la càrega de president del goèrn Spagnöl.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Uss è pront er il segund lieu da staziunament per vagants svizzers a Cazas. El sa chatta sin
l'intschess da la vischnanca da Cazas en la ”Waldau” e porscha plaz per diesch famiglias. Las
singulas parcellas èn circa 150 m2 grondas e disponan da colliaziuns per current electric, aua e
chanalisaziun.
Ultra dals dus lieus da staziunament per vagants svizzers a Cuira (Sommerau) e Cazas existan
en il Grischun plazzas da transit per vagants svizzers ad Andeer, Panaduz, Favugn, Tavanasa e
Roten. Ultra da quels datti a Domat/Ems ina plazza da transit per vagants esters. Ils vagants
svizzers sa trategnan l'enviern en ils lieus da staziunament, da la primavaira fin l'atun mintgamai
temporarmain sin las plazzas da transit.
Il departament da giustia, polizia e sanitad cumpetent en chaussa engrazia a tuts participads per
lur sustegn cooperativ ed exprima la speranza che er autras vischnancas sa laschian motivar da
prestar ina contribuziun per meglierar las cundiziuns da viver dals vagants svizzers.


text:
Vipiteno
Vipiteno (Sterzing en todèsch; Stearzing en bavarés; Vipitenum en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 5.799 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brennero, Campo di Trens, Racines, Val di Vizze.
A'l cumün de Vipiteno/Sterzing pertuchen anca i fraziun Tschöfs, Thuins e Ried. Già che Vipiteno/Sterzing el se tröa int un sit un puu particular, in tra tanc pass de muntagn, a l'ha semper avüü un impurtansa strategega e l'è semper stáa un center de cumerz ben impurtant.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Wiener Schnitzel
La Wiener Schnitzel l'è na cutuleta de carna de büscin impanada. L'è 'l piat fort de la cüsina vienesa e l'è cugnussüda in tüt 'l mund. Int i paes Latin, suratüt de l'America Latina, l'è inscambi cugnussüda cunt 'l nom de (Cutuleta a la) "Milanesa".
L'Istoria e 'l Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen „Wiener Schnitzel“ l'è staa druaa la prima völta a la fin del 19° secul int un liber de cüsina de'l 1884. Int 'l famus liber de cüsina tudesca meridiunala de la Katharina Prato chel piat chi 'l vegn ancamò ciamaa „eingebröselte Kalbsschnitze“ (cutuleta de büscin impanada) in de'l 1907.
Anca se minga 100% desegür, a l'è assee prubabel che la Wiener Schnitzel la vegna de la Custuleta a la milanesa, anca se quist'ültema l'è püssee spessa e la vegn minga preparada cunt la farina, ma dumà cunt 'l pan poss, e la sia riada a Viena giamò in de'l 15° secul. Pö gh'è la legenda che 'l Radetzky l'abia menaa lü la rezeta a Viena in de'l 1857. El lenguista Heinz Dieter Pohl l'ha però dii, int'l 2007, che quela storia chi l'è stada inventada.
Rezeta e Preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tajà la carna de büscin a toch, spetasciàla ben benun cunt el dedree de na padela e pö passàla in de la farina. Rürà i öf cunt una cügiara (senza giuntagh negot d’olter) e sbrisà ’l pan poss cunt una gratiröla. Mujà la cutuleta in de l’öf sbatüü e pö passà tüt e do i band in de’l pan poss. Scoldà un toch bel grand de büter in d’una padela e pö metegh dent la cutuleta. Lassàla cös trii mignüü, sia de na banda che de l’oltra, u finché l'è bela durada. La se po servì cunt una feta de lemun e un puu de erburin e cumpagnada de pom de tera frit e ketchup. In del acüsina tradiziunala vienesa, la vegn però servida cunt latüga e insalada de pom de tera.


text:
Carara (MS)
Carara l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. La g'ha presapóch 65.560 abitàncc, 'na superfìce de 71 km². 'na densità de 923 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Fosdinovo, Massa, Ortonovo (SP), Sarzana (SP).
L'è 'l cèntro piö 'mportànte de l'indüstria italiàna del màrmor, co la prudusiù del famùs Marmor de Caràra, en màrmor biànch pregiàt fés che se càa de le Alpi Apuane.
Ensèma con Massa, tra 'l sècol XV e 'l sècol XIX, la g'ha custitüìt el Dücat de Massa e Carrara.
'Ntra i monümèncc de la cità val la pèna regordà 'l Dòm del sècol XII e 'l palàs dücàl del sècol XVI, che 'ncö lìè la séde de l'Académia de le Bèle Arcc.


text:
Àngiul Scola
Àngiul Scola (Malgraa 7 de nuèmber 1941) l'è un Cardinàl e Arcivésch de Milan dal 28 de giügn 2011.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Malgraa el 7 de nuèmber 1941 in d'una famiglia ümil (sò pà l'era camiunista e sò mà casalinga) l'ha cumenciàd a stüdià Ingegneria, ma dòpu l'è pasàd a Filusufia in Üniversità Catòlica. L’é entràd in Seminari in del 1967 e l'è stài urdinàd prèt in del 1970.
Prima de rivà a vèss Arcivésch de Milan, l'è stai vesc de Grosseto (dal 20 de lüi 1991) e Patriarca de Venèsia (dal 5 de genàr 2001). L'è stài creàd cardinal da Papa Giuànn Pàul II el 21 d'utùber del 2003
Mòtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Sufficit gratia tua »
(« L'è bastansa la tò gràsia »)


text:
Helianthus tuberosus
Helianthus tuberosus l'è 'na spéce de piànta de fiùr perène de la famìa botànica de le Asteraceae e en Lumbàrt e en lèngua italiàna i è ciamàcc Topinambur.
Ol nòm del gèner, compàgn de chèl del girasùl, l'è Helianthus, paròla che la é dal Gréch antìch e che l'è fàcia da Helios cioè sul e ”Anthos” che 'l völ dì fiùr e alùra 'l Helianthos 'l sarès ol fiùr del sul. Chèsto nòm l'è lìgat al fàto che i fiùr del girasùl, ma mia chèi del topinùmbur, i se ùlta sèmper de la bànda del sùl, manèra de comportàs mèi cognusìda col nòm de eliotropìsm. [1] Chèsta piànta 'nsèma a chèla del girasùl l'è riàda 'n Eüròpa dal Nòrt Amèrega in del sécol XVII. [2]
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl rià a 'n altèsa de dù o tré méter.
Le fòie i è opòste endèla part sóta del gamp e le diènta altèrne 'ndèla part àlta. I è dröse a tocàle, grànde, co l'aspèt d'ün öf ma 'mpó slongàde 'n pönta e coi òrli capetàcc; chèle piö bàse le pöl rià a 30 ghèi de larghèsa, chèle 'nsìma i è piö pesène e strète
La 'nfiurescènsa la g'ha la fùrma clàsica de chèle de le Asteraceae con dés o vint pétali radiài de culùr zalt bèl cargàt, de 5 o 10 ghèi de larghèsa. De sólet 'l Helianthus tuberosus 'l fiorés a partì da la fì del estàt, m sùra de töt al prensépe del otörno, tra setèmber e noèmber, e se 'l tröa sùra de töt 'n bànda a i stràde, ma ach söl bórd di cap.
I fröcc i è di achéni che se 'nsomèa fés a la somésa dei girasùl, menimà la pàtata de 'ndó che la nas la piànta e che l'è sóta tèra l'è bùna de mangià, l'è dovràda per i animài, ma l'è bùna pò per i òmegn e l'è dólsìna de saùr.


text:
Vuvuzela
La vuvuzela (se dis: /vuːvuːˈzɛlə/), cognusìda ach col nòm de lepatata (in lèngua Tswana) l’è öna trombetìna de sólet lónga 65 ghèi e fàcia de plàstica che l’è bùna de fà adóma ü suòno fórt e sibilànt de sólet ‘ntùren a B♭3.
I vuvuzéle i è dientàde famùze ‘n töt ol mónt in del 2010 quando i è stàce dovràde da i tifùs in di partìde del Campiunàt del Mónt de Fùbal che l’ s’è zögàt ‘n Süd Africa e zamò prima in del 2009 quando la s’è zögàda sèmper in Süd Africa la FIFA Confederations Cup.
Ol suòno di vuvuzéle l’è però sèmper istès e a la fì l’ diènta noiùs e fastidiùs tat che i televisù eüropée i à stödiàt di manére de netà l’àudio di sò telecrònache per mia fà sènt ol rumùr di vuvuzèle a i telespetatùr a cà. Segónt ol Trevor Cox, presidènt del Institute of Acoustics e 'nzegnér del suòno de la Uniérsità de Salforde, ol rumùr di Vuvuzéla i pöl fà di dàgn a l'üdìto.
Ü strömènt compàgn, ciamàt corenèta l’è dovràt in Brazìl e ‘n Süd Amèrica.


text:
Marion Bartoli
La Marion Bartoli (Le Puy-en-Velay, 2 'd Utóbar dal 1984, a s lèś [maʁjɔ̃ baʁtɔli] in Francéś) l'è stada na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l Favràr dal 2000 a 'l Agóst dal 2013 ch'l'è stada la nùmar sèt dal mónd in singulàr (al 10 ad Śnar dal 2012). L'è élta 170 cm e la péśa 63 chilo.
La dróa al bras dèstar e la tira drit e arvèrs a dū maṅ. In bisàca la s è misa òt turnèo dla WTA e siē ad qvéi d'l ITF.
L'è na fan sfegatàda dla squàdra ad balòṅ d'l Olimpique Marsìglia e la viṿ in Śvisra. Sò pàdar 'l è 'n dutōr, sò màdar n'infarméra. A gh piàś pituràr e magnàr al tórti ad póm ch'la gh fà sò màdar.
In dal sircùit l'è cgnusùda par la śmagna ch'la s pòrta adrē durànt i punt, tant ch'a pâr ch'la gh'àppia sèmp'r al diav'l adòs quànd la próa da par lē i cólp par dar-as la carga, e par la sò manéra machinóśa ad tiràr al servìsi, in dua la piga ad cuntìnuv i sò śnòć sù e śò faghénd in cal méntar strabalśàr la bucìna par tèra.
In dla sò caréra l'è stada bòna ad bàtar dimóndi vòlti dal śugadōri a 'l top cuma la Venus Williams e sò surèla Serena, l'Ana Ivanović, la Lindsay Davenport, l'Arantxa Sánchez Vicario, la Dinara Safina, la Caroline Wozniacki, la Petra Kvitová, la Samantha Stosur, la Viktoryja Azaranka, la Justine Henin e la Kim Clijsters.
In di turnèo dal Gran Slam l'à śugâ dū finàli a Wimbledon, pardénd in dal 2007 cóntar la Venus Williams (dòp avér més in riga la Justine Henin) e vinsénd in dal 2013 cun la Sabine Lisicki. Inóltar l'è stada bòna ad rivàr in semifinàl a 'l Roland Garros par pò èsar batùda par la Francesca Schiavone in dal 2011. A gl'Australian Open e a gl'US Open incéci la n è mai andàda da 'd là di quàrt.
Caréra
La francéśa la vins al sò prim turnèo al 7 ad Śnar dal 2006 in sal cimènt quànd la bat la Vera Zvonarëva 6-2 6-2 in dla finàla 'd Auckland. In Utóbar l'ardópia purtànd'-s a cà al tìtul ad Tokyo cóntar la Aiko Nakamura tulénd-as acsè l'arvìnsida dla finàla pardùda a Praga cun l'atra giapunéśa Akiko Morigami 'l an prima.
In dal 2009 e in dal 2011 la vins àtar quàtar turnèo (dū p'r an) baténd via via la Na Li a Monterrey, la Venus Williams a Stanford, la Petra Kvitová a Eastbourne e la Samantha Stosur a Uśàka. L'arév anc psû métar-'s in bisàca dimóndi da piò ma in dū caś l'è stada custréta a mulàr lè dū finàli par di infurtùni: a Bali cóntar la Aravane Rezaï e a Straśbûrg cóntar la tedésca Andrea Petković.
La taca al 2012 pardénd in di quàrt 5-7 4-6 da la Viktoryja Azaranka a Sydney. Al 12 ad Favràr dal 2012 la vèṅ batùda par l'Angelique Kerber in dla finàla dal turnèo ad cà ad Parì (in sal cimènt a 'l quèrt) par 7-6 5-7 6-3 dòp ch'l'iva fat fóra la Petra Martić, la Roberta Vinci e la Klára Zakopalová. A Doha l'è custréta a dar-'g a muć in semifinàl cóntar la Samantha Stosur. In di Stat Unî la pòrta a cà i quàrt a Indian Wells (3-6 4-6 da l'Ana Ivanović) e la semifinàl a Miami (4-6 2-6 da l'Agnieszka Radwańska dòp c'l'iva dâ la paga a la Simona Halep, a la Marija Kirilenko e a la Viktoryja Azaranka in di tùran precedènt). La và invéci dimóndi mâl la stagiòṅ in sla tèra batùda parchè la và sèmpar fóra in di prim tùran. A Eastbourne la pèrd in semifinàl da la Tamira Paszek, a Carlsbad la pèrd la finàl cun la Dominika Cibulková 1-6 5-7. In Agóst a New Haven la bat la Laura Robson e la Sloane Stephens ma pò la céd a la Sara Errani in di quàrt, acsè cuma a Tokyo. A gl'US Open l'è bòna ad bàtar la Petra Kvitová in tri sét ma pò la patìs al stés tratamènt da la Marija Šarapova in di quàrt. La finìs 'l an cun la semifinàl a Pechîn (4-6 2-6 da la Viktoryja Azaranka) e pardénd subìt a Mósca par 3-6 0-6 da la Sofia Arvidsson.
In dal 2013 la và fóra a 'l tèrs tùran di Australian Open pardénd da l'Ekaterina Makarova par 7-6 3-6 4-6. A Parì invéci l'è la Mona Barthel a mandàr-la a cà in di quàrt. A Indian Wells la bat la Chanelle Scheepers e la Svetlana Kuznecova prima ad pèrdar da la Sara Errani 3-6 2-6. A Miami e a Monterrey la và fóra subìt sóta i cólp dl'Andrea Petković e dla Coco Vandeweghe. In Maǵ la Makarova la gh dà śò incóra a 'l péni a 'l tèrs tùran ad Madrid, pò da tèsta ad série nùmar òṅ la vèṅ sćiancàda a 'l prim tùran a Straśbûrg da la Camila Giorgi par 3-6 2-6. A 'l Roland Garros la vèṅ spasàda via da la Francesca Schiavone a 'l tèrs tùran par 2-6 1-6. A Eastbourne la n śōga mia la sò partìda dal secónd tùran cun la Na Li par n'infesiòṅ ma a Wimbledon l'è bòna ad śugàr. In di prim tùran la bat l'Elina Svitolina 6-3 7-5 e la Christina McHale 7-5 6-4. A 'l tèrs tùran la dà vita a na partìda tiràda cun la Camila Giorgi, finìda 6-4 7-5, cun la tenìsta ad Maceràta ch'l'éra avànti 4-3 e servìsi in dal secónd sét prima ch'la partìda la fus farmàda par la piòva. In di utàṿ la còrsa la fà fóra n'atra itagliàna, la Karin Knapp, par 6-2 6-3 e pò 'l è 'l tùran dla Sloane Stephens ad far al valìś pardénd 4-6 5-7. In semifinàl la francéśa la sćiànca la Kirsten Flipkens par 6-1 6-2 prima ad psér alvàr al piàt ad Wimbledon a 'l secónd tintatìṿ, dand un 6-1 6-4 a la Sabine Lisicki. La còrsa, a n esénd minga tant in bóla, la salta tut al méś ad Luj par pò turnàr a śugàr a Turònt in Agóst. Dòp avér pasâ al prim tùran p'r un bye, la Marion la riva in di utàṿ baténd la Lauren Davis par 6-0 6-3 ma pò l'è custréta a dar-ag sù cun la Magdaléna Rybáriková in sal puntéǵ ad 6-7 0-1 parchè al mâl ch'la gh'iva 'l éra turnâ fóra. A Cincinnati la nutìsia ch'la śēla tut: la Bartoli la fà savér che qvéla cun la Simona Halep, pardùda par 3-6 6-4 6-1, l'è stada la sò ultma pardìda parchè al sò fìśic stlâ al n in pōl piò.


text:
Adolf Hitler
L'Adolf Alois Hitler, (Braunau am Inn, 20 avril 1889 – Berlin, 30 avril 1945) l'è staa on politegh austriech naturalizzaa todesch, Cancelliee de'l Reich (Reichskanzler) del 1933 e Führer de la Germania del 1934 al 1945. L'è staa Führer (Guida) del Partii Nazionalsocialista di Lavorador Todesch (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), conossuu anca cont el nomm abbreviaa de Partii Nazista, e el massim ideòlogh de'l nazionalsocialism.
L'Adolf Hitler l'ha conquistaa el podè dovrand el scontent e l'orgoeuj ferii del popol todesch, a causa de la perdita ne la prima guerra mondial e de la vida grama che la dava di pensee a la Repubblica de Weimar. Cont el drovà la soa abilità oratòria e l'insoddisfazion di class medi, l'ha presentaa on manifest politegh cont denter nazionalism, anticomunism e antisemitism, e dòpo fatt different(fallii Putsch in del 1923, con vòtt mes de carcer) l'è rivaa a la Cancelleria in del 1933 e l'ha creaa la dittatura, ciappand anca la carega de capp del paes dòpo la mòrt del president Paul von Hindenburg.
Cont on grand ed efficaz programma de restrutturazion econòmega e riarm militar, Hitler l'è staa dree a ona politega estera aggressiva, che la gh'aveva de slargà el Lebensraum (spazzi de vida) todesch a spesa de le popolazion de l'Europa oriental. In tant azion de sfida a la comunitaa internazional, l'è rivaa a invad la Polònia el 1º settember del 1939, provocand el s'ciòpp de la seconda guerra mondial. Battuu di esercit leaa, cont i trupp sovietegh giamò rivaa in città, el s'è tolt la vida in del sò bunker de Berlin il 30 april 1945 insemma a la miee Eva Braun (maritada on para de vor indree).


text:
Rebeba
La rebeba (inscì anca in lombard oriental[1], per el Bergamàsch el Zappettini el la riporta come ribeba[2]; in lumbard uriental anca medafreda[3], zanforgna in milanes e olter dialett ucidentaj[4]) l'è un strüment müsegal idiofun faa sö de una strutüra de medall repiegada sura de lee, che la figüra 'me un ferr de cavall, inscì de fà sö un spazi liber in mezz al qual se cata 'na lamela sutil de metall che che de una banda a l'è marcada a la strutüra del strüment e de l'oltra l'è livra.
L'è un strüment spantegaa breech in tüt el mund cunt di carateristegh morfologegh devers; in Europa e India a ghe n'hemm segn a partì del XIV secul e l'è tipegh de la müsega del völgh. In Italia l'è assé spantegaa in Sardegna, anduve l'è cugnussüü 'me Trunfa o Trumba, e in Sicilia anduve l'è cugnussüü cume marranzanu e l'è de spess druvaa per cumpagnà i tarantell.
Vön di püssee impurtancc center de prudüziun de rebeb l'era a Boccorio, frazzion del comün de La Riva, in Pruvincia de Vercei, in Piemont, ai pè del Mont Rösa.
La rebeba d'incö la se suna in tri möd:
- se spissiga la lamela nurmalment e se möv la lengua (la manda föra vibraziun variabil cumpagnaa del bass son ünich e propi,
- se spissiga la lamela in tant che s'è dré a fà cress l'estenziun de la buca
- se spissiga la lamela in tant che s'è dré a bufà (la manda fö un son ünich e senza vibraziun)
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- The world's most complete Jew's Harp Collection
- Sunatur de rebeba (video youtube)
- (Ingles) Scacciapensieri - Jew's Harps from Europe and All Around the World
- (Ingles) antropodium.nl
- (Ingles) Storia de la rebeba
- (Ingles) Rebeba in aziun
- (Ingles) Jew's Harp
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Stefano Zappettini, "Vocabolario Bergamasco-Italiano per ogni classe di persone e specialmente per la gioventù" - ed. Pagnoncelli, 1850 Bèrghem; : scaricàbil per entréch
- ↑ Diziunari Camün
- ↑ Vocabolario Milanese-Italiano, Libro 4


text:
Lengua sindarin
El Sindarin (o Elfegh Gris) a l'è ona lengua artificial inventada del scrittor ingles John Ronald Reuel Tolkien per i sò stori in de la Terra de Mezz.
L'era la lengua elfega pussee parlada in de la Terra de Mezz in de la Terza Età.
A l'era el lenguagg di Sindar, quell rosc de Elf comandaa de re Thingol che l'aveva minga voruu andàggh adree ai alter Elf in del viagg invers Valinor. Per 'sta reson, col passà di agn, la soa lengua la s'è evoluda in manera diferenta de quella de chi che l'era partii. Per 'sta reson i Noldor e i Vanyar hann segutaa a parlà el Quenya (pussee conservativ), intant che i Sindar hann taccaa a doperà ona lengua che la mudava pussee (e defatt a gh'è anca on quai dialett).
El Sindarin el partiss de l'elfegh comun, proppi compagn del Quenya. El Tolkien l'ha faa su col partì del galles, ma anca cont ona quai influenza di lengov germanegh.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Elbereth Gilthoniel
silivren penna míriel
o menel aglar elenath!
Na-chaered palan-díriel
o galadhremmin ennorath,
Fanuilos, le linnathon
nef aear, sí nef aearon!


text:
Caserta
Caserta l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Campania, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Caserta 'l g'ha presapóch 85000 abitàncc, 'na superfìce de 53.07 km² e 'na densità de 1415 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capua, Casagiove, Castel Morrone, Limatola, Maddaloni, San Nicola la Strada, San Prisco, Sant'Agata de' Goti, Valle di Maddaloni.
La cità l'è cunusìda suratöt per la sò règia borbònica, ciamàda «la Versailles d'Italia» che, 'nsèma al Reale Belvedere de San Leucio, l'è 'nserìda (del 1997) 'ndèl Patrmóne de l'Umanità de l'Unesco.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caserta l'è 'nzemelàda co le cità de:


text:
Rohr
Rohr el pöl vìga chèsti significàcc:
en Svìsera:
- Rohr ex-cümü e adès frasiù de la cità de Aarau, endel Canton Argovia;
- Rohr cümü del Canton Soleta.
en Germània:
- Rohr, cümü del circondàre de Roth, Baviera;
- Rohr in Niederbayern, cümü del circondàre de Kelheim, Baviera;
- Rohr, cümü del circondàre de Schmalkalden-Meiningen, Türingia.
en Austria:
- Rohr im Burgenland
- Rohr im Gebirge, cümü del circol Wiener Neustadt-Land, Bàsa Austria;
- Rohr im Kremstal, cümü de l'Alta Austria;
- Rohr bei Hartberg, cümü de la Stiria.


text:
David Hume
Ol David Hume (Edenbörgh 26 avrìl 1711 – 25 óst 1776) a l' è stàcc ü filosèf e storègh scossés e, insèma a l'Adam Smith e al Thomas Reid, üna di figüre piö importàcc d' ol iluminismo scossés. Tàcc i considéra ol Hume comè chèl di trì e piö radicàl di British Empiricists (empirìsti britanègh), dopo l'inglés John Locke e l'irlandés George Berkeley.
Chèsta compagnéa d'ol Hume, Locke e Berkeley, acassibé tradissionàl, la considéra miga l'importàcc inflüènsa söl Hume de quach scritùr de lengoa fransès, comè ol Nicolas Malebranche e ol Pierre Bayle, issé comè di óter figür de inteletöài de lengoa inglés comè l'Isaac Newton, ol Samuel Clarke, ol Francis Hutcheson e ol Joseph Butler.
I stòregh i considéra de solìt la filosoféa d'ol Hume comè üna fórma radicàl de sceticismo, ma tàcc crétegh a i à dìcc che ol sò natüralismo a'l gh'à mia meno importansa. La ressèrca in söl Hume la gh ' à dàcc a dondà co 'l passà del tép tra chi che i ghe dà pis a la banda scetìca d'ol Hume (Reid, Greene, e i positivìsti logìch) e chi che i ghe fà piö a mét a la sò banda natüralìsta (Don Garrett, Norman Kemp Smith, Barry Stroud e Galen Strawson).
Cuntegnüü
- 1 La eta
- 2 Ol pensér
- 3 I confì d'ol pensér de l'ómen
- 4 La critéga del concèt de caösalità
- 5 La critéga de l'àbet o crèta
- 6 La critéga de l' essènsa matérial e spéretüal
- 7 Ol Hume barzamì
- 8 Moràl e motìassiù
- 9 Libera sièlta e determinassiù
- 10 Ol contràst tra "èss" e "düsì èss"
- 11 La filosoféa de la religiù
- 12 Estetéga
La eta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol David Hume l' è nassìt a Edenbörgh, segónd tus d' ü possidènt del Berwickshire, contéa de la Scòssia meridionàl. Indela stèssa sità l' à inviàt là i stöde de giürisprudènsa per fàga piassér a la faméa, pösta l' era piö interessàt 'dré a la leteradüra e a la filosoféa. Indela sò ötobiograféa a l' iscrìv:
Mé só stàcc ciapàt söbèt de öna passiù per la leteradüra che l' à dominàt la mè eta e che per mé l' è stàcia ön' arès de godimécc a brondòs.
La cariéra de aocàt a Bristol a l'è 'ndàcia söbèt in rüina, issé lü l' à catàt fò de 'ndà in Fransa, a La Flèche, doe l' è stàcc lé trì agn, del 1734 al 1737, e doe l' à scrìcc la sò övra piö importàt, ol Tratàto in sö la natüra ümana, che 'l vegnerà fò dòpo de èss tornàt a Londra, ma sènsa caécc.
Tornàt in Inghiltèra, l' à püblicàt indel 1742 la prìma part di sò Sagi morài e politègh. Chèst' övra la gh 'à ìt piö caècc tra la zét e i servelù, ma mia assé per otègn öna catedra de filosofèa a l' üniversità de Edenbörgh e pò gnàch in chèla de Glasgow; probabilmét la sò fama de erètech e la coragiùsa oposissiù del sò crìtech piö enèrgech ol Thomas Reid i è stàcc la caösa del mör de la sièta 'n del bèl de l' oselanda. Issè ol Hume l' è tornàt söl cóntinet e, tra ol 1745 e ol 1748, l' à otegnìt tàcc incarèch politègh, e l' è stàcc tra i óter ach a i règie de Viena e Türì.
Indel 1748 l' à pöblicàt a Lóndra la Ressèrca in söla resù de l' ómen. Indel 1752 l' à ciàpat ü pòst de bibliotecare a la facoltà de dirét de Edenbörgh, laorà che 'l gh 'à lassàt tàt tép a disposissiù per riflèt, intrequerì e scrìv: i è de 'sti agn la Stòria d' Inghiltèra, del Giulio Cesare fin a quand l' è indàt sö ol Rico VII, e la Ressèrca in sö i prensépe de la moràl. Indel 1757 l' à pöblicàt la Stòria natüral de la religiù; ön óter scrécc sö l stèss sogèt, per tàcc ol sò capo d' opera stilistèch, l'è Ciciarade in sö la religiù natüràl, egnìt fò dopo la mórt d' ol Hume indel 1779.
Indel 1763 a l' è deentàt ol segretàre d' ol ambassadùr d' Inghiltèra a Parìs, sità doe l' restàt infena al 1766. Chechissé a 'l gh' à ìt l' ocasiù de frequentà i ambiéncc 'löministègh e de conóss ol filosèf Jean Jacques Rousseau, perdepiö de èss ospìt del barù Paul Henry Thiry d' Holbach a chèl tép ciapàt indela sò batàia contra la religiù.Tornàt in Inghiltèra, l' à decidìt de ospità ol Rousseau, ma la frequentassiù l' è fenìda co 'n d ' öna römurùsa rutüra per dissensiù de caratèr e per la patologìca frenesèa de persecüssiù che la röstìa ol scritùr d' ol Emilio. Oramai sciòr, ol Hume l' è crapàt fò serenamèt a Edenbörgh ol 25 de óst 1776 per ü canchèr al bödel.
Ol pensér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pensér d' ol Hume, nassìt al ciàr di tendènse löministèghe del XVIII secól, l' è amò féss importànt per la filosoféa del dé d' incö rispèt a chèl di óter filosèf del sò tép. Ol Hume a 'l gh' era in có de mèt in pé üna siènsa de la natüra de l' ómen, che la gh' èss la stèssa sigürèssa e organisassiù matematéga che ol Newton l' ìa dövràt per la fisìca, indoe a 'l fà ön' analìsi per intrègh de töcc i pià de la natüra de l' ómen, consideràda a i pè di óter siènse. Co 'l Hume la reisiù critìca di sistémi di idée de la tradissiù la rìa a öna voltàda sèca. Lü a 'l mèt zó ü modèl pratègh de conossiènsa che 'l se manifestarà critègh vèrs la féde di ilüminìsti indela resù.
I confì d'ol pensér de l'ómen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol Hume a i gh ' è dù qualità de filosoféa, üna fassèl e scüntàda, chèl ótra difissèl e campàda in aria, Chèla fassèl l' è sbolzunatòria, precètoria, cunsulatòria e a la fì l' è ach tròpp bànal, l' ótra l' è campàda in aria, e la servìss prope a ü bèl négot indela eta, perchè la ghe và adré a ràcole piö finìde; e de spèss la bórla dét in d' öna fórma de “malatéa metafisìca” o saì campàt per aria perchè la öl conóss chèl che invésse a's pöl mia conóss. Ol Hume a 'l racomànda de passà fò d' sùra töcc e dù i qualità de fà filosofèa. Per lü l' è ciàr, comè in d' öna sórt de presentimét, che ghe seès üna “stràda nöa” del saì: trà 'n pé üna “siènsa precìsa de la natüra de l' ómen”.
Insóma, comè la funsiùna la natüra de l' ómen? A i fà comè a formàs i idée? L' è possibèl èss sièntefegh indel conóss la nòsta natüra? Ol strasordinare vèdega dét a 'l la zinza a scrìv la sò övra principàl, Tratàto in sö la natüra de l' ómen co n d'ol significatìv sót titól Ü tentatìv de cassà dèt ol mètodo sperimentàl de resunamét in di quistiù morài. L' è ciàr che ol Hume a 'l ghe và 'dré a chèl saì baconià inglés che i gh ' era ardàcc ol Locke e ol Newton e che l' era miga stàcc fò del töt di gràncc reolüssiù politègh e economìche che l' Inghiltèra l' era 'dré a trà 'n pé. Mè che ol mètodo sperimentàl a 'l se dovre mia domà per stödià ol cél o la realtà fisìca, ma che 'l sèrva per capì mèi l'ómen e la sò natüra. Issé a 'l se slarga fò chèl fass de zuègn inglés che a i ghe crèd incöma a öna nöa filosoféa (Locke, Shaftesbury, Mandeville,Hutcheson, ol medém Berkeley), che, pör co 'n di impostassiù dièrse, a i öl fondà ol lur saì in sö l' esperiènsa e mia in sö i idée mia nassìde (aprioristéghe dedössiù cartesià). Töt ol stöde de l' ómen a 'l gh ' avarà de invià là de l' oservassiù reàl de la sò natüra , da l' analìsi del sentimét piö che de la resù e pò ach i valütassiù morài a i dovrà èss fondàde in sö motiassiù natüralistéghe piö che in sö di idealità campade in aria de dirìt natüràl o religiùse.
La critéga del concèt de caösalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töte i olte che nóter a 'm vèd dù efècc ü viadré chèl óter, l' è logich pensà che a 'l ghe seès ü quach ligàm in tra de lur, e specialmét, che l' efèt che in urdèn de tèp a 'l ria per prìm a 'l caöse chèl che 'l vé dopo, doca che l' efèt A a 'l seès la caösa de l' efèt B. Ol Hume però a 'l refüda chèsta idéa: defàt a 'l se domànda co che procedimét e sö che pè a 's pöl trà B, a iga l' efèt A?
In söl prensepe de caösalità a i se fondàa töcc chèi procedimécc de  > che a ün efèt a 'l ghe vègn dré ün óter teoricamét ligàt al prìm. L' esempe famùs d'ol Hume l' è chèl de la bala de biliard tràda cóntra ön' ótra: la ghe parerà sèmper a töcc öna bala che la se scùntra co 'n d' ün' ótra e pò l' inviàs de la segónda. Issé, töcc chèi ch' i ghe fà bada, dòpo impö, a i pölerà dì che la segónda bala la se möarà domà co 'l vèd la prìma bala tràda cóntra de lé.
Ol Hume l' à sircàt de capì che resunamét a 'l ghe fà preèd ol möimét de B a conoss domà chèl de A.Söl söbèt l' à lassàt fò ü resonamét a priùr, var a dì ön' inferènsa necesària che a A la ghe fà indà a dré per fórsa B, perchè tra dù efècc l' è mia possebèl caà föra per fórsa i relassiù che s' völ.Ma s' pöl gnach pensà a ü discórs empiristègh, perchè, cumè resonamét a posteriùr, 'l pöl èss fàcc domà dopo i dù efècc. E pò a in de sto cas i ghe pöl miga èss di próe ch 'i confirme che B a 'l seès la conseguènsa de A perchè la relassiù in tra A e B l'è de cunsequensialità e mia de prodüssiù,var a dì che grassie a l' esperiènsa a s' pöl domà sigürà che A 'l vé prìma de B e che A l' è féss apröf a B ma s' pöl mia derià negót che 'l lighe indiscütibilmét l' efèt A a l' efèt B. Co l' Hume la resù la descoergìss che la pöl mia mostrà per fórsa ol ligàm di efècc ma che la pöl domà fissàl co la fantasìa.
Insóma, la bragherada che a ü efèt A a'l ghe vègne 'dré de miliù de agn ü efèt B la pöl mia dàga la persöasiù che a A a 'l ghe vègne sèmper 'dré B e negót a 'l ghe impedìss de pensà che ü dé i laùr i 'ndarà po' diersamét e che, presèmpe, a B a 'l ghe vègne 'dré A. per remedià a chèst a 'l ghe ölerèss ü fondamént de inguàliansa de la natüra che 'l se incaréche de mantegné salde per sèmper i legi de la natüra, mestér che per ol Hume gnàch che 's pöl intraèd e gnach compröà.
La critéga de l'àbet o crèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tàcc de notèr i pénsa a i laùr di tépp indàcc comè s' i fodèss üna régola sèrta pò a per i laùr de l' aegnì. Presèmpe, i legi fiséghe che i ména i pianècc 'dré a i sò orbìte de lur i và fèss bé per descrìv i comportamécc del passàt e issé notèr a 'm pöl speciàss che a l' istèss i preèda otertàt bé pò a chèi de ün' indomà. Ma fà comè a giöstificà chèsta presünsiù? Comè 'm pöl pensà che chèsta teoréa la vàga bé töte i ólte? Ol Hume a 'l sögerìss ü pér de próe pussebéi e pò i a contrabàt töcc e dù:
1.la prìma l' è ü bisògn logìch: l' aegnì a 'l gh' à de ripèt ol passàt, se de no töta la siénsa e la fiséga a i ghe zontarèss de valùr. Ma ol Hume l' à fàcc èd che l' è otertàt logicamét zöst prossömà ün ünièrs indoe i legi fiséghe passàde a i seès mia compàgne de chi de adèss e che i seès mia gualìve in ogne löch. A 'l gh' era mia negót che 'l rendèss 'sto fondamént logicamét nessessare;
2. la segónda giöstificassiù, piö modestamét, la se ligàa nóma a l' inguàliansa co 'l passàt: üna lege che la 'ndàa bé iér la seita a 'ndà bé pò amò incö. Ol Hume però co 'n d' ü resunamént ricórsiv l' à mostràt che chèsta giöstificassiù la gh 'era bisògn de ricórr a lé medèma per èss dimostràda. Amò üna ólta la proposissiù la crödàa zó.
La quistiù l 'è èrta amò incö. Ol Hume a 'l se credìa che chèst' idéa la cassàa i raìs indel sentimént di òmegn e che 'l sarèss mia stàcc pussebèl töla vià del có. Chèst àbet méntal l' è però nessessare perchè i siénse (specialmét la fiséga) i vaga inàcc a crèss sö.
La critéga de l' essènsa matérial e spéretüal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol Hume l' essènsa l' era nóma üna racòlta de qualità particolàr vàr a dì ün insèma de stombèi e sensassiù materiàì ch' i vé dal de fò riünìcc del nòst servèl fina a furmà ün' idéa de chèl che 'm s' è 'dré a squaià, e issé a'm gh' à l' impressiù che chèl laùr lé a'l ghe seès pò a indel momét che me 'l vèd mia.
Söl sò sentér filosofègh ol Hume l' à tràcc dèt in chèsta riflessiù pò a ol mé. Defàt lü 'l sircàa de descoergì qual a 'l fodèss chèl elemét che 'l ghe fà èss notèr medém quad che töt ol nòst còrp a'l càmbia sènsa fermàss dé dopo dé.
Moràl che l' à capìt che ach l' essènsa del mé l' era nóma üna mesciansa de sensassiù. Defàt, töte i ólte che 'm pàssa dét indel nòst mé, a'm troa sémper üna quach sensassiù particolàr (piassér, dulùr, cóld, frècc) e se ' m ghe riarèss a scassà ògne sensassiù del nòst mé a' l resterèss pròpe ü bèl negót.
Grassie a chèsta riflessiù ol Hume l' à dìcc issé che l' è inötèl sircà de mostrà che l' anìma la mör mia, perchè del nòst mé a' s pöl parlà nóma se gh' è di sensassiù.
Ol Hume barzamì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Hume a 'l disìa de èss barzamì e pironià. Ma ol sò döbità l' è dièrs de chèl tradissionàl: defàt manca la sospensiù del giödésse. Chèl del Hume l' è piö ün esàm ragionéol de chèl che pöl saì la resù, di confì indoe i sò pretése de lé a i gh' à de fermàss: dóca la resù la déenta insèma acüsàt, zödes e comissiù. Ol döbità del Hume l' istà indel considerà la cognossènsa comè ergót de nóma probabèl e mia de sigür, acassibé che la rìe da la pràtica, che per ol filosèf l' éra l' önèca àres de la cognossènsa.
Issé, acassibé bùna pàrt de la cognossènsa di efècc la se röspe nóma a üna cognossènsa probabèl, ol Hume a 'l càssa dét pò ach ü tràmet de cognossènse frànche, var a dì chèle matematéghe, ch' i è indipendèncc de chèl che 'l gh' è in realtà e i è prodüsìde nóma de procediméncc ragionéoi.
Dóca ol Hume a 'l ghe và adré nóma a i confì di pretèse de la resù, acassibè fèss inesoràbei: ol prensépe de caösalità, l' èsga del mónd de fò de nóter, ol mé e tàcc óter fàce che fina alùra i parìa belfàde e scontàde i vé sbassàde a sèmples  > e  > che però iè nessessare a la eta de l'ómen.
Chèssce teorée i vegnerà de lé a mia tàt töce sà amò e svilüpade d' ol filosèf todèsch Immanuel Kant. Moral, che per ol Bertrand Russell, ol Kant l' à mia digerìt i quistiù del Hume , e la filosoféa del Kant l' è üna sòrt de ragioneolèssa che la vè prìma del Hume (chèsta opiniù, ciaramént cóntra córrent, ol Russell l'à esponìda indela sò Stòria de la filosoféa ocidentàl indela pàrt söl Hume).
Moràl e motìassiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Decórde co la sò acüsa a l' öfesse che la resù 'l la s' éra istitüida in di ültèm agn, ol Hume a 'l dìs issé che pò a la moràl la pàssa fò di confì del teré de giödesse de la resù. La moràl l' è, comè 'l diserà lü medém,  >, dóca la pöl mia èss conossìda indel sò abregé de la resù, e fò d' sùra, la và adré a di stràde indipendéncc de la resù.
La critéga piö gròssa che 'l ghe fà a la moràl l' è chèla de èss condissiunàda de bragherade del de fò ch 'i sircarèss de dì co l fà de precèt chèl che 'l sarèss zöst e chèl che 'l sarèss fàlat ( la religiù l' è üna de chèssce inflüènse): ol valùr de ün àcc l' è ( e 'l gh' à de èss) del töt indipendént da la promèssa d' ü prémio e da la chigarölaza d' ü castìgh.
La moràl la crèss sö grassie a ün óter sentimét, chèl de la simpatéa, che 'l ghe fà sentì isì a i nòscc sìmei e 'l ghe fà spartì felicità e infelicità.
Libera sièlta e determinassiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Comè töcc, pò a 'l Hume gh' à fàcc a mét al ciàr contràst tra determinassiù e libera sièlta, vàr a dì: se i tò acc i è zamò determinàcc de miliàrcc de agn comè 's pöl èss libér de cattà fò? Ma 'l se mia fermàt ché: ol Hume l' à tróat ün' ótra quistiù che l' arèss portàcc ol probléma a üna conclüsiù futada: la libéra sièlta l' è in descórde co l' indeterminassiù.
Se i tò acc i fodèss mia precisàcc di casi del passàt, alùra i sarà del töt assidentài e dóca i sarà desligàcc del tò caratèr, di tò desedére, preferènse, valùr... E alùra come 's pölerèss èss responsàbei di acc indipendéncc del nòst caratèr? E come 's pölerèss ritegnì ergü responsabèl di pròpe acc che, comè m' à zà dìcc, i è ris – ciùs?
Dóca 'm s' è riàcc a la marunada: la libera sièlta l' è in descórde co la determinassiù ma al stèss tép la öl. Tè ché ün' ótra fàcia de la realtà che la scàpa vià dal comprènd de la resù de l' ómen.
Ol contràst tra "èss" e "düsì èss"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Hume gh' à fà a mét che tàcc scritùr i parlàa spèss de se 'l gh ' arèss de èss al pòst de se l' è. Ma tra la proposissiù descritìa “èss” e chèla prescritìa “düsì èss” a gh' è dét di bèle diferènse. Ol Hume a' l mèt a l' èrta i scritùr de chèssce fassèi sostitüssiù, specialmént se compagnàde da üna catìa mötiassiù.
Ma fà comè a mötià realmént la dissendènsa del “düsì èss “ de l' ”èss”? Fato stà che per ol Hume 'sta dissendènsa l' è mia pussebèl. La quistiù, sögerida del Hume, in d' ü capitolì, l' è deentàda in di ültèm agn ol fondamént de la teorèa moràl.
La filosoféa de la religiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Hume l' à scrécc la Stòria natüràl di religiù dal 1749 al 1755. Indela prefassiù, l' aütùr l' ispiéga che l' intensiù de l' övra l' è de troà i fondaméncc de la religiù indela natüra de l' ómen. Ol Hume, pör co l' acetà i prensépe del deìsmo e co l sostegnì che la costrüssiù de la natüra la fà èd che l' è stàcia creàda de ergù de inteligént, a 'l pénsa che la quistiù che la generassiù del sentimènt religiùs la seès piö difissèl de risòlv consideràt che per lü i gh 'è di popòi atèi. La religiù la deriarèss dal sentimént de la pura e dóca de conseguènsa in d' öna speransa de salvassiù dopo la mórt, pensàda comè efèt sènsa reméde e dramatègh, e de cassà vià la potènsa natüràl co l racomandàs al Dio, che la sò diossiù la garantìss che la Natüra la seès “bùna” per l' ómen e piö nemìsa sènsa contròl gnach urdèn che la fàga deentà resoneóla.
La prìma furma de religiù l' è ol politeìsmo che 'l derìa da la fantasìa di prém ómegn, che i “sacràlissa” töte i fórse de la natüra - spèss sènsa conóss la sò caösa - perchè de lé i dipénd la eta e la mórt. I sò divinità de lùr i è despertöt e i è del töt inguài a i ómegn, via che per la potènsa mia fénida, confinàda però indel tràmet limitàt endoché la divinità la fà alì ol sò potére.
Co l' indà inàcc de la siìltà a 'l téca a mèt i raìs ol monoteìsmo, che però i è mia istèss indel popòl e in di filosòfi: ol popòl, stremìt de l' estréma precaretà di sò condissiù de eta , a 'l ghe concèd a üna divinità fra i tate töte i perfessiù, e 'l la leà só a massìmo e önègh Dio, intàt che i filosòfi i ghe laùra 'dréa l' idéa de Dio co di riflessiù filosoféghe, giöstopont. Tàmen chèsta divinità la pàr impö tròp distànt de l' ómen e per remedià a l' ostacól a i vé creàde di “divinità intremèsse” fra l' ómen e Dio.
Pò dòpo ol Hume a 'l decànta la toleransa di religiù pagà contrare a i ecèss e a l' intoleransa föriùsa di monoteìsmi, ach se 'l reconóss üna magiùr stabeletà dutrinàl de chèst' öltèm. Fò d' sùra a 'l dichiàra che i monoteìsmi i mortifìca l' ómen indela sò dimensiù teréna quàd che i politeìsmi i sélebra l' aspèt natüràl e mondàno de l' ómen. A i vé cretegàde i proposissiù ch 'i ghe grìgna adré al paganesìmo e 'l se sguersìgna ol precèt catolèch de la presènsa ira de l' Eücarestìa, ritegnìt incredibèl comè i religiù politeìste.
Per ol Hume la féde l' è ü sentimént mia resoneól e emutìv e 'l ghe insègna mia a l' ómen a migliuràs moralmét, anse spèss la pegiùra. L' övra la se sàrs sö co n d chèssce paròle: >
Estetéga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L' estetéga d' ol Hume l 'è fóndada in söl sentimét che 'l làssa generalissà ol giödésse estetègh, mia perchè 'l sées a priùr ma perchè la natüra de l' ómen l' è fàcia impö particolàr, e quàd che gh' è la salüt i laùr ch 'i piàs e chèi ch' i piàs i è istèss per töcc, a se 'l pàr che i gös-cc i è in descòrde.


text:
Vent
El vent a l'è on moviment de ona massa d'aria atmosferega, de on'area con la pression alta (anticiclonega) a vuna con la pression bassa (ciclonega).
In gener con quell termen chì se intenden i coret aerei orizontai: per quei verticai se dopera pussee el termen "corent convetiv", che inscambi nassen per on'instabilità atmosferega verticala.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm vent el deriva del latin ventus, comun a tutt i lengov romanz (italian e portoghes vento, frances, ocitan e catalan vent, spagnoeu e aragones viento, asturian vientu, romen vânt, sicilian ventu, sardegnoeu bentu). La parolla la se troeuva anca in del protogermanegh *windaz (ingles, olandes e todesch wind, danes, svedes e norveges vind, islandes vindur, frison wyn, bass todesch wiend) e la se colega anca ai lengov slav (russ veter, serbocroatt vjetar, slovacch vietor, sloven veter, ucrain viter, polacch wiatr, cech vítr, bieloruss vecer, bulgher vjat'r) e celtegh (galles gwynt).


text:
03 09
Ol dé 3 de setèmber l'è 'l 246 ( 247 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 120 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de setèmber al è ul dí da pòost 246 ( 247 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 120 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 301 - Indipendènsa de la Repüblica de San Marino
- 568 - Albuì re dei Longobàrdi 'l cunquìsta Milà e 'l fà nàser isé el régno dei Longobardi 'n Itàlia
- 590 - Elesiù de papa Gregorio I
- 1189 - Ricàrdo I de Inghiltèra 'l vé 'ncurunàt a Westminster
- 1651 - Guèra civìl ingléza: Batàia de Worcester - Carlo II de Inghiltèra 'l vé batìt endel'öltema gròsa batàia de la guèra
- 1777 - La bandiéra americàna la svintùla en batàia per la prìma ólta a Cooch's Bridge endèl Maryland
- 1783 - Guèra de 'ndipendènsa americàna: El Tratàt de Parigi, firmàt de Stàti Ünìcc e Regno Ünit, i mèt fì a la guèra.
- 1855 - Guère cùtra i Indiàni: Endèl Nebraska, 700 soldàcc comandàcc del generàl William Harney i atàca 'n vilàgio sioux e i còpa 100 òm, fónne e pipì per vendicà la Stràge de Grattan,
- 1861 - Guèra de secesiù americàna: El generàl confederàt Leonidas Polk l'invàde el Kentucky che l'ìa neutràl, e 'l costrèns isé le autorità del stàt a domandà l'asistènsa de l'Uniù.
- 1895 - Se züga la prìma partìda prufesiunìstica de fóbal americà, a Latrobe (Pennsylvania)
- 1911 - Vé inaugüràda la lìnea feroviària Izé - Roàt, derivasiù de la Feruvìa Brèsa Izé Édol e prìm tòc de la Feruvìa Cremùna Izé.
- 1914 - Giacomo della Chiesa 'l diènta Papa col nòm de Benedèt XV
- 1929 - El Dow Jones el rìa al valùr piö alt del tép (381,17), ma póc dòpo riarà 'l cròl de la bórsa del 1929
- 1939 - Segónda guèra mondiàl: Frància, Austràlia e Regno Ünìt i ghe deciàra guèra a la Germània
- 1941 - Segónda guèra mondiàl: endèl camp de concentramènt de Auschwitz i nazìsti i dopèra per la prìma ólta 'l gas tòsec Zyklon B per copà i prizunér
- 1943 - Segónda guèra mondiàl: L'Itàlia cuntinentàla la vé 'nvadìda de le trüpe aleàde, per la prìma ólta endèl córs dla guèra. El generàl Giuseppe Castellano plenipotensiàre del goèrno guidàt del maresciàl d'Italia Pietro Badoglio el fìrma a Cassibile l'armistísio cürt; el vegnarà rindìt püblic ai 8 de setèmber col famùs proclàma a la ràdio.
- 1965 - Vaticàno: papa Pàol VI el püblica l'encìclica Mysterium Fidei, söla dutrìna el 'l culto de l'eucaristìa
- 1967
- Dagen H ("el dé H") en Svésia: el tràfec el pàsa de la guìda a sinìstra a chèla a dèstra
- Nguyen Van Thieu 'l vé iligìt presidènt del Vietnam del Sud
- 1971 - El Qatar el tùrna a otègner la 'ndipendènsa del Regno Ünìt
- 1976 - La sónda Viking 2 la atèra a Utopia Planitia, sö Màrte e la scàta le prìme fóti de vizì a culùr de la superfìcie del pianéta
- 1982 - a Palermo vé copàt endèn atentàt de la màfia el generàl Carlo Alberto Dalla Chiesa
- 1989 - Panamá: operasiù militàr americàna per catürà Antonio Noriega
- 1992 - Endèi ciéi de la Bosnia-Erzegovina vé sbatìt zó en G-222 de l'aeronàutica militàr italiàna, i 4 óm che gh'ìa sö i mör
- 2004 - La stràge de Beslan la fenés có la mórt de presapóc 350 persùne, suratöt pipì
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1947 - Mario Draghi, ecunumìsta italià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1977
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
03 05 - Catalunya: el governameent Spagnöö al legaliza el PSUC.
01 08 - Catalunya: el governameent Spagnöö al legaliza Esquerra Republicana de Catalunya.
11 09 - Barcelona: profitant de la Diada Nacional de Catalunya, se ghe la fa öna manifestassiú de massa a favur del Statüt (tranzissiú democràtega).
29 09 - Catalunya: el governameent Spagnöö al restaura la Generalitat (Generalitat provisional).
23 10 - el Prat de Llobregat (el Baix Llobregat): el presideent Tarradellas al turna indrée de l'esili.
06 12, Barcelona - Se ghe cositüiss ol pröm Consej Esecütif de la Generalitat de Catalunya daspus ol franchism.
24 01 - Madrid (Spagna): un cechin d'ültradrita Spagnöla al sassina ciinch avucaa laburaliist da CCOO.
10 03 - Ithaca (Növa York, SÜA): una echip d'astrònom de la Üniversitaa de Cornell, dirigjüda par James L. Elliot, la confirma l'esistenza d'anej inturna al pianeta Üran.
25 03 – l'Argentina: el generaal Alejandro Lanusse al è designaa presideent.
27 03 - Los Rodeos (Tenerife, ísul Canàrii): düü Boeing 747 a cjòcan int una pista de l'aeropoort e pròvacan la moort de 583 personn.
01 04 - Spagna: el governameent al süprimm la Segretaría Generala del Movimiento Nacional.
01 04 - Spagna: el governameent al autoriza la libertaa de sindicazziun d'impresari e lauraduur.
09 04 - Spagna: a sorpresa (al era ol sàbet sant), ol goèrn al legalisa ol PCE.
11 04 - Spagna: Gabriel Pita de Veiga y Sanz, miníster de Marina, al dimissiuna a causa de la legalisassiú del PCE du dé pröma.
30 04 - Spagna: ol goèrn al signa i pacc internassiunaj di drecc civil, polítegh, econòmegh e sossiaj, ch'i inclüd ol drecc de libertà sindicala e ol drecc de negossiassiú coletía.
11 05 - Spagna: ol goèrn al ratífega i pat internassiunaj signacc ol dé 30 04.
02 06 - Spagna: ol goèrn al àbroga la sindicassiú obligatòria al sindicat vertical franchesta.
04 06 - Nederland (Colorado, SÜA): Supertramp i resitra, a Caribou Studios, Even in the Quietest Moments, che conté ol sò sössess Give a Little Bit.
15 06 - Spagna: se ghe i sélebra i prime elessiú democràteghe de la Segonda Repüblega Spagnöla: UCD i adagna con masöransa relatia.
04 07 - Spagna: Adolfo Suárez al züra a la càrega de president del goèrn per la segonda ölta.
27 07 - Ol stat Spagnöl al ratifica ol Pat Internassiunal di Drecc Civils e Polítegh, che, in del sò Artícol 1, al proclama: Töcc i pòpol i gh'a ol drecc a l'autodeterminassiú
29 11 - sée di Nazziun Üniit (Növa York): i Nazziun Üniit a scernissan chesta dada coma Dí internazziunaal de solidaritaa con Palestina.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
01 04 - Nador (el Marroch): Laila Karrouch, scritura Catalana d'urígen Bèrbera.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
19 01 - Barcelona: Josep Trueta, medi traumatòlegh Catalan (n. 1897).
04 03 - Cali (Colòmbia): Andrés Caicedo, scrituur Colombian (n. 1951).
04 08 - Madrid (Spagna): Antonio Lugo Machín cognossüü coma Antonio Machín, cantaant Spagnöö d'orígen Cubana (n. 1903 o 1904).
16 08 - Memphis (Tennessee, SÜA): Elvis Aaron Presley cognossüü coma Elvis Presley, cantaant de rock Noort-american (n. 1935).
19 08 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Julius Henry Marx cognossüü coma Groucho Marx, atuur de cínema e ümorista Noort-american (n. 1890).
14 10 - La Moraleja (Madrid, Spagna): Harry Lillis Crosby, cognossüü coma Bing Crosby, cantaant e atuur de cínema Noort-american (n. 1903).
25 12 – Corsier-sur-Vevey (Lausana, Svízzera): Sir Charles Spencer Chaplin, atuur, diretuur, copionista e composituur Anglées (n. 1889).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mes (SO)
Mes (nom ufizial in talian: ‘‘Mese’’) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 1 790 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,2 km² e ona densità de 426 ab./km².
A l’è tacaa a Sciavena, Gurduna, Menaröla, Prada, San Giacum.
La césa de Mes l'è dedicada a San Vitur.
A Mes gh'è 'na centràl elètrega che l'era, se dis, la piö granda de l'Italia.
De la banda de la Al Splüga i gh'è i crott de scandulera, fra i piö bèi de la Alciaèna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mes l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vincenzo Gioberti
El Vincenzo Gioberti (Turin, 1801 - Paris, 1852) l'è staa on prett, politigh e filosof.
L'è staa faa prett in del 1825 e 'l s'è miss con la Giovine Italia e in del 1833 l'è scappaa in Francia per scampà ona repression. Dopo che 'l s'è slontanaa del Mazzini, in del 1843 l'ha scritt giò el liber Del primato morale degli Italiani (del primatt moral di Italian). Lù el sostegneva che l'Italia, inveci de ona repubbliga centralizzada, la gh'eva de vess ona federazion sotta la guida del Papa.
L'è staa president del Consili del Regn de Sardegna in di agn 1848-1849, ma l'è minga riessii a tirà foeura ona politiga ben ciara. Dopo de la sconfitta de Novara, el s'è retiraa in Francia.


text:
Meteurulugía
La meteurulugía a l'è una bròca dii sceenz de l'atmusféra ca la stüdia ul teemp atmusférich; i meteuròluch g'ann de uservà e misürà i fenòmen atmusférich, elaburà chii daat chí cunt i elaburaduur e mètt giú i previsiun del teemp.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròla meteurulugía la vègn dal greech antích e la vöör dí discuurs (lògos) a prupòsitt dii ròpp ca búrlenn giú dal cèl (metéur); metéura la g'à un urígin püssee prufúnda ammò, vist ca (sémper in greech) la vöör dí ròpp c'al stà in cèl cunt ul Signúr.
I primm tentatiff de prevedè ul teemp a i ann fà i greech antích, ma fin al sécul passaa la meteurulugía a l'era minga vista bègn da i geent, suratütt i paisànn, ca cunsideràvenn ul teemp cumè la vuluntà del Signúr. Ul teemp al sa prevedéva minga, fursi dumè da un dí a chel ólter; sa vardàvenn i scrizítt, per esémpi i níver de un culuur pütòost ca de un ólter, ul veent c'al giràva in d'una manéra invéci de un óltra, e.v.i.
A l'è dumè da una quaj desèna de ann ca la meteurulugía a l'è duperàda in manéra scentífica per vütà i geent in dii sò atività.
Istrümeent de la meteurulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I meteuròluch a càtenn un muntún de daat per mèt giú i previsiun, e per catài a dupérenn difereent istrümeent:
- Baròmeter, per misüra la pressiun atmusférica;
- Termòmeter, per la temperadüra;
- Igròmeter, per misüra l'ümidità;
- Plüviòmeter, de misüra i precipitazziun (piöva, fiòca, sguàzz);
- Anemòmeter, per ul veent.
Sa dupérenn anca istrümeent per catà i daat anca in de l'atmusféra:
- Balún sunda, per vardà la paart vólta de l'atmusféra;
- Satèlit meteurulògich, per vardà i níver, misüra la temperadüra a distànza, e.v.i.;
- Radar.
I previsiun del teemp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpu l'uservazziun dii fenòmen meteurulògich e dii variàbil meteurulògich (temperadüra, pressiun, e.v.i.) e la sò trascrizziun, ul previsuur del teemp al scriff giú chii daat chí in sü la càrta del teemp, induè a l'è pussíbil vèch, in d'una ugiàda, la sitüazziun meteu de una quaj àrea (suratütt, sa mètenn giú i isòbar e sa mètenn in evidénza i fruunt).
Cunt i gròss elaburaduur sa fann curr i mudèj, ca inn dii algurítmi de calcuul per prevedè i cundizziun futüür de l'atmusféra dopu elaburaa i daat misüraa.
A segunda de quànt a l'è grànda l'àrea de stüdi i previsiun sa spartíssenn in:
- p. lucàj;
- p. regiunàj;
- p. nazziunàj;
- p. cuntinentàj;
- p. glubàj.
Uviameent, cunt püsse l'àrea l'è grànda, cunt mègn i previsiun a inn preciis.
A segunda invéci de quantu teemp a vàrenn, i divisiun a inn:
- cuurt: (24-48 uur);
- médi: (una setimàna);
- lünch: (püssee de una setimàna);
- stagiunàj.
Anca chí, altertaant uviameent, cunt püssee ul períut a l'è lünch mègn la vaar la previsiun; al dí d'incöö a l'è minga pussíbil fà previsiun giüüst per i períut de teemp püssee de dées dí; da una stagiun a l'óltra sa parla pü de previsiun, ma dumè de línea de tendénza.
Bròch de la meteurulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A segunda dii istrümeent duperaa e de l'ubietiif ca ga sa curr adree, la meteurulugía la pö vèss spartída in:
- agrumeteurulugía, ca la vàrda ul teemp in relazziun cunt l'agricultüra;
- meteurulugía dinàmica, ca la pröva a dàch una spiegazziun a i fenòmen uservaa, duperaant i equazziun de Eüleer de la mecànica dii flüiit.
- meteurulugía da satèlit, ca la dupéra i daat mandaa a tèra da i satèlit;
- meteurulugía radar, istèss de chèla da satèlit dumè ca, uviameent, la dupéra ul radar;


text:
Sâbet
Artécol in dialèt arzân
Sâbet (Sabato in italiân) l'é un dé 'd la stmâna tr' al venerdé e la dumènica, dal latèin sabbatum ch' al deşvîn a msó vôlta da l' ebràich shabbat, giôren dedichê a l' "arpûns".
P'r al mònd rumân, préma ed l' arîv dal Cristianèişem, l' êra al Saturni dies, dé ed Satûren, druvê incō int i paèîş ed léngva inglèişa (Saturday) e da i paèiş ed l' Êlta Europa.
Per l' ebraîşem l'é un giōren sâcher da stêr luntân da bâst' ech sia gèner 'd ôvra e dòunca ânch al lavōr (Esodo 20, 10) e 'd celebrasiòun ed l'ôpra ch' la sêlva ed Dio (Deuteronomio 5, 12-15), urdnê in di dēş cumandamèint, guêrda Shabbat. Soquânt tétol cristiân ed Avventismo millerita, tra quisché la Chiesa Cristiana Avventista del Settimo Giorno, j Avventisti del Settimo Giorno del Movimento di Riforma, i Davidiani e la Vera Chiesa di Gesù a rispèten l'arpûns da la sîra dal venerdé a còla dal sâbet, acsé cm' a dîş la Bébia
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sâbet
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Sabato trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Valonia
La Valonia (in Frances Wallonie, en Valun Walonreye) al è vüna di tre regiun del Belgi.
A l'è furmada dai pruvenz de
- Hainaut (valun: Hinnot; picard: Hénau; ulandes: Hennegouwen; tudesch: Hennegau; limburghes: Henegouwe)
- Liegi (frances; Lièges; valun: Lidje; tudesch: Lüttich; ulandes: Luik)
- Luxemburg (frances: Luxembourg; valun: Lussimbork; tudesch: Luxemburg)
- Namür (valun: Nameur; ulandes: Namen; lüssemburghes: Namouer; ripuarian: Namür)
- Brabant Valun
In chesta resgjun-chí a gh'è la Cumünitaa Germanòfuna da Bèlgica, da che la lengua ufizziala al è ul tudeesch.


text:
Türingia
La Türìngia (en todèsch: Thüringen) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 16.170 km² e l'è colocàt endèla Germània centràla. La capital de la Türìngia l'è la cità de Erfurt. Ótre cità 'mportànte i è: Jena, Weimar, Gera e Eisenach. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, la Türìngia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
La Türìngia l'è ciamàda "El cör vért de la Germània" ("Das grüne Herz Deutschlands") per vìa de la sò richèsa 'n forèste, en particolàr l'è cunusìda la "Thüringer Wald" cioè la "Forèsta de Türìngia", endèla part meridiunàla del stat che la part de Eisenach e la rìa 'nfìna a Sonneberg.
Giü dei cèntri türìstich piö cunusìcc de la Türìngia l'è la cità de Weimar, cunsideràda part del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Malawi
El Malawi (Malaŵi in lengua chichewa) a l'è un paes de l'Africa center-meridiunala.
A l'è tacaa al Zambia, al Muzambich e a la Tanzania.
La capital a l'è Lilongwe.
Al gh'ha una süperfiss de 118.484 km² e una pupulaziun de pressapoch 13 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Malawi a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de Nyasaland) del 1891 al 1964, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Malawi (nom ufizial: Dziko la Malaŵi / Republic of Malawi) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Peter Mutharika (del 2014).