text:
Vsân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Vsân (Vezzano sul Crostolo (in italiân ) l'é un cmûn ed 3.796 abitânt edla pruvîncia ed Rèz e l'é a mezdé e a cîrca 15 chilômeter dal cèinter ed Rèz Bagnê dal turèint Cróstel a's câta in 'na puṣisiòun ed cèinter tra la pianûra e la muntâgna ch ' a j unés la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é a mansèina dal Cróstel. Al j urègin de Vsân a s'arfn a l'êlt Medioēv, ind al só teritôri i Rumân ân fât tânti dmus cuntadèini. In època medievêla l' à rapreṣentê un impurtânt presédi difensîv e 'd cuntròl dal véi ed cumunicasiòun da e per l' Apenèin arzân. Al castèl, butê zò int al XV sècol, l'êra, ind la préma metê dal XII sècol, di Canòsa che s'al quistunêve cun i Vèschev ed Rèz e i da Fogliano. Al castèl ed la frasiòun ed Muntêlt l'é stê di Canòsa pó 'd j arzân, pó di da Fogliano préma d'èser unîda al Duchêt Estèins int al 1420, che l'àn infevdê a dal faméj fidêdi. Al Cmûn dal dé d'inco l'é nasû, só decrêt ed Luigi Carlo Farini al 1 de znêr dal 1860; al prém nòm de Vsân, a gh'é stê zuntê int al 1862 ânca còl ed insém al Cróstel. Vsân al s'é fât nutêr, da che indrê, d'ed là che per èser un impurtânt ṣnōd ed cuminicasiòun, ânca per la preṣèinsa ed grândi chêvi ed gès, dōve dimòndi gînta dal pôst a gh'à lavurê. Ind al cèinter stôrich e int al frasiòun a 's vèden incòra soquânti Cà a tòr dal XV sècol. Al 24 ed zógn dal 1944, int la localitê ed La Bètla (La Bettola in italiân), é stê fât da i nâṣi-fasésta l'òrend masâcher dōve în môrt 32 civîl ed tóti al j etê sia mâs'c che fèmni.
La cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
La cunuméia l' a' s pôgia insém a l'agicultûra ( granâja, óva da vèin, furâg), l'alevamèint e l'indóstria, atîva ind i setōr ed la teṣdûra, metalmecânich (machinâri per l'indóstria alimentêra), ed l' abiliamèint, dal matèri plâstichi, di materiêl da costrusiòun, ed la lavurasiòun dal lègn (imbalâg).
Al Frasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Vsân[modifica | mudéfica la surzéia]
Vsân l'é al cèinter principêl e l'é al pôst dal minucèpi al ' se ṣvilópa a i fiânch ed la Streda Statela 63 in diresiòun dal pâs dal Cerêto. Post dal pêrch póblich Pineta, cnusû in pruvîncia cme La pinetina, cèinter 'd educasiòun abientêla cun la carateréstica dal recóper dal bèsti frîdi. Famōṣa ânca l'ativitê ed la chêva dal ges in localitê Mûnt Gès. La cēṣa dedicheda a Sân Marèin la gh'à 'na bèla facêda a capâna e un intêren a ònica navêda cun vôlta a bòta e capitê urnê in bundânsa che fân pió bê i sê altêr ed fiânch. Restarvêda int al 1990, dōve, d'ed là ed soquânti pitûri asê bèin fâti, în tgnû dacât sê pajôt in scajôla fôrsi fât tr'al XVII e al XVII sècol, é stê arnuvê ânca 'na pôrta ch' la gh'êra bèlo dal 1515 cun d'ed sōver 'na lunèta ed valōr dōve în sculpî i sègn ed la faméja di Canòsa. La localitê Sèdri l'é numinêda ind i documèint dal 1447 e a la fîn dal 1700 l'é 'na véla dal fèdev di Cassoli. Mó la localitê l'é d'urègin rumâna dal têrd peréiod repoblicân. Ind al cèinter dal bōregh a gh'é un impurtânt tòra a trî livê cun al curdòun dal granêr môrt cun i quadrê més a dèint ed sèiga. Pôch luntân a 's vèd un stâbil sgnurîl dal XVII sècol cun dō tòr e davânti un curiōs mûr. A matèina dal turèint Câmpla a gh'é un stâbil sgnurîl dal sincsèit cun 'na lògia tampunêda e 'na tòr a trî livê.
Carâta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Carâta al diṣvîn da cà in bliṣghêda o in spicajòum. Ind la zôna meridiunêla dal bōregh a gh'é un stâbil dimòndi antîgh cun la schêla d'ingrès avêrta e da 'na maestê a la Beêta Vèrgin dal 1853. La pêrta setentriunêla dal bōregh l'é fâta da soquânti cà in prêda dal prém 900 e da la nōva cēṣa parochiêla in manêra medievêla só prugèt ed l'architèt Baldini.
La Vècia[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm ed La Vècia sèmbra ch'al deṣvègna da la preṣèinsa ed 'na vècia stâla druvêda, da ché indrê, pr' al câmbi di cavâi. La cēṣa, dedichêda al Cōr Imacolê ed Maria, l'é stêda costruîda a l' inési ed j ân sinquânta só prugèt ed l'architèt arzân Enea Manfredini, al só intêren dmòndi ôvri ed l'artèsta Renato Valcavi in dōve al pôrti rapreṣèinten un dègn bilièt da vîṣita. Interesânt al bōregh Cà Cesari, dal têrd medioēv, fât da un cèinter cun bèin dêṣ cà òna atâch a cl' êtra. Al cèinter dal bōregh a fà mòstra un bèl fōren urnê cun di sègn ed bòuna furtûna. Al carateréstichi dal bōregh în stêdi in grând pêrt scanṣlêdi dal stablidûri. Mûnchi gustōṣa vâl réca ed piânti, ed pûnt ed vidûda e puntegêda da bōregh, ed valōr stôrich e tgnû dacât discretamèint
Muntêlt[modifica | mudéfica la surzéia]
La preṣèinsa di rèst da castèl matéldich, ch' a's vèden incòra ind la séma dal muntarôt Muntêlt, ed la tòra ed l'antîga cēṣa tirêda zò int al 1959 perché l'êra mêl mésa e di bōregh cun di impurtânt fabrichêt cuntadèin ch' al rènden un pôst dimòndi interesânt. Al gh' à un recôrd ch' al mêrita d'èser arcurdêr: la magiōr dal cà a tór unîdi in un sōl pôst. L'é 'na zôna turîda , ch' la gh'à pôch paragòun und al tertôri emiliân. Riôl bōregh d'urègin medievêla cun la preṣèinsa ed soquânt fabrichêt d' urègin antîga ('na cà a tòr cun la clumbêra dal XVII sècol) e'd un bèl pòs cun la quaciadûra a pûnta. Sti pòs, ed sôlit fât in prêda e cun ind la séma 'na sfêra dal bòun avgòri, a's pōlen vèder ânca ind la zôna 'dla burghêda ed Vindé.
Padêrna[modifica | mudéfica la surzéia]
Al paèiṣ l'é divîṣ in cèchi burghêdi ciaschedòna ed lôr la preṣèinta un quêlch elemèint 'd interèsi stôrich e architetônich. La cēṣa dedichêda a Sân Michēl l'é in 'na bèla puṣisiòun ed vésta, la tòr la 's vèd bèin da la S.S.63. Restarvêda int al 1988, al só intêren trî bê altêr ed l'otsèint in scajôla, dû ed quî lé ôvra di Fradê Tondelli ed Rèz. Ònica ind al teritori vesanèiṣ a 'd avèirun ôrghen a câni – Riatti 1932- l'é stêda e l'é pôst ed cuncêrt che dân int l'ôc. Ind al pôst in dōve gh'é la cēṣa adèsa 'na vôlta a gh'êra un castèl butê zò int al 1300 da i Sgnōr ed Rèz. In localitê Mlân un uratôri ed l'otsèint e un bèl bōregh in prêda; a Sgnân un uratôri dal XVIII sècol e di stâbil ed bèla fatûra. In localitê Tvajô 'na bèla cà a tòr cun al balchio (baladōr).
Pecorîl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm de sté frasiòun al deṣvîn da la preṣèinsa, in tèimp indrê, ed dimondi ed pegrêr. Int al XIV sècol al fêva pêrt dal fèdev di Canòsa. Dal 1447 al 1605 l'é stê lighê al fèdev de Vsân, pó l'é pasê al fèdev ed Bedògn fât da Cesare d'Este int al XVIII sècol. Pecorîl al se ṣvilópa lòungh a l' antîga strêda fâta fêr da Dóca ed Mòdna int al 1798. Al bōregh al gh'à tânt fabrichêt ed dimòndi impurtânsa architetônica e stôrica fra quisché 'na cà a tòr dal têrd medioēv (dimòndi ruvinêda). Bōregh 'd urègin medievêla més ind al mèz ed la valêda dal turèint Câmpla al gh'à d'ed sōvra al bōregh ed Chêsla ed Canòsa dōve gh'é la cēṣa ed Sânta Eufèmia, ânca lê 'd urègin medievêla. D' ed dèinter la cēṣa l'é dal sê-setsèint cun al sufét a vôlti. Sibèin al mudéfichi fâti al fabrichêt ind i sècol, la cēṣa, l'à mantgnû la diresiòun e l'impiânt uriginêl. D'ed là ed la cēṣa int al bōregh ed Chêsla în da segnalêr soquânt stâbil cuntadèin; in particulêr còl atâch a la cēṣa la preṣèinta 'na cōrt ed impurtânt interèsi stôrich e architetônich.
Personâg famōṣ de Vsân[modifica | mudéfica la surzéia]
- ANTONIO BAZZANI - dutōr (1753 – 1833)
- ANTONIO CASOTTI - architèt (1423 – 1494)
- LUIGI CASOTTI – mèister ed lètri - poēta lèrich (1861 – 1941)
- ANGELO MANINI - scultōr (1814 – 1890)
- Pêder IGNAZIO da Vsân al sècol ORESTE MUSI - poēta lérich e publicésta (1896 – 1952)
- DOMENICO PELLIZZI - pitōr (1818 – 1874)
- RENATO VALCAVI - scultōr (Muntêlt, 1929 – incòra al mònd)
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Guido Agosti ... [e al.] - Le cave di gesso nel comune di Vezzano sul Crostolo : 700 anni di storia - Vezzano sul Crostolo : Sine tempore, 2004
- Luciano Patroncini -Resti di insediamento preistorico sul monte del gesso a Vezzano sul Crostolo. - Reggio Emilia, 1981- Estr. da: Quaderni d'archeologia reggiana. 4/80
- Sauro Rodolfi - Strumenti musicali nel territorio comunale di Vezzano sul Crostolo : campane e organi - Vezzano sul Crostolo : Sine tempore, 2004- Quaderni di storia locale.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
L’idea da far ord gondlas saunas han ils dus designers, oriunds da la Germania dal Sid, gì durant il studi. Els vulevan far in project cuminaivel. Per vesair sche lur idea funcziuna, han els cumprà duas gondlas, han prendì in gril, mess si crappa ed uschia simulà ina sauna. Svelt han els badà, che lur idea po vegnir realisada.
L’idea è da midar uschè pauc sco pussaivel. La gondla duai restar autentica.
En las gondlas da 6 persunas han dentant mo lieu quatter persunas per ir a suar – la pigna dovra er plaz. Da chattar ina pigna adattada saja stada ina da las pli grondas sfidas, concedan Felix Tarantik e Toni Egger. Però era da pudair transportar las gondlas giud las muntognas enfin en ufficina saja adina puspè in'aventura dian els cun rir. Pli simpel saja da transportar e duvrar la sauna a chasa. I dovra «mo» forza electrica e lura funcziunescha la sauna.
Ina giada ch’ins ha la sauna en iert, pon ins spustar ella fitg simpel nua ch’ins vul – i dovra simplamain forza electrica e betg dapli.
Cun Küngsauna SA han els chattà in partenari per realisar il project. Anc en la fasa da realisaziun haja dà midadas e lur sauna vegnia anc adina sviluppada enavant, dian ils dus designers. Quai era cun agid dal falegnam Slavi Vidakovic ch'è sa spezialisà sin las saunas ord gondlas.
Per transfurmar la gondla en ina sauna dovrel jau ca. 5 dis.
Ils clients da las saunas èn oravant tut hotels pitschens che n'han betg in agen lieu per far wellness. Dentant datti bleras persunas privatas che mettan la gondla en iert. Duas saunas stattan perfin en Nova Zelanda. Quantas gondlas ch'els han vendì en tut na vulevan els betg tradir.
RR actualitad 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per las interpresas da construcziun en Engiadina cumenza la stagiun auta. Tenor Christian Florin, il manader dal center da profit da l’Engiadina da la WALO Bertschinger SA, saja la situaziun da lavur quest onn fitg cuntentaivla. Uschia pudessian ins en teoria engaschar anc 20 fin 30 lavurers u lavureras dapli.
Mancanza da giuvnas e giuvens
La gronda sfida è però da chattar avunda persunal. Tenor Christian Florin è oravant tut il problem che giuvnas e giuvens svieschian adina pli savens sin professiuns en il biro. Quai fetschia er vegnir pli difficil da chattar successiuns per lavureras e lavurers ch'èn gia u curt avant la pensiun.
Il pli bel fiss, sche geniturs pruvassan da persvader lur uffants da far in giarsunadi en il sectur da construcziun. Las giuvnas e giuvens taidlan numnadamain ferm sin ils geniturs.
La sfida da chattar giuvnas e giuvens resta tenor Christian Florin er ils proxims onns gronda.


text:
Oblast de Ivano-Frankivs'k
L'Oblast de Ivano-Frankivs'k ( in ucrain) a l'è un oblast de l'Ucraina con caploeugh Ivano-Frankivs'k, in pè del 4 dicember 1939. El so governator a l'è Andriy Boychuk e 'l confina con oblast' di Transcarpazia, oblast' di Leopoli, distret de Maramureș, oblast' di Černihiv, oblast' di Ternopil' e oblast' di Černivci.
El gh'ha 1377496 abitant e l'è grand 13900 chilometer quadrad.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su oblast' di Ivano-Frankivs'k


text:
Cirrostrato
On cirrostrato (in latin cirrostratus, scurtàa con Cs) a l’è ‘na nivola de l'istèssa natura di cirri, ma fada su d’on vèll continuv, trasparent, che ‘l quatta del tutt o in part el ciél.
El sò spessór è molto limitàa e ‘l sò color a l’è de nòrma biancaster; di vòlt a l’è possibil vedènn ‘na trama fibrósa. In del caso che ‘l spessor el sia ridòtt a ‘n vèll e la quattadura la sia spantegada in tutt el ciél visìbel, el cirrostrato el risulta difficil de vèss distint, de già che l’indebolìss domà el color azzur del ciel in del cors del dì o el fa vegnì el ciel lattós de nòtt. In quèll caso chì se pò anca parlà de vèll. El cirrostrato el ciapa di color cangiant che vann del giald al ross, a l’alba e on poo prima e l’istèss al calà del sol.
El cirrostrato l’è fàa su de cristaj de giazz ad on'altèzza comprésa tra 6000 e 12000 m. A l’è despèss compagnàa di alter nivol stratiform compagn di altostrati ai latitudin de mèzz e di nembostrati e i strati de bassa altèzza.
La formazion d’on cirrostrato la pò succed per condensa e de lì adrée cristallizzion del vapor che ‘l vegn di strat giò de bass de l’atmosfera oppùr de l’estension progressiva di cirri ‘me ‘l Cirrus fibratus in condizion de vent debol; in quèst caso chì la formazión del cirrostrato a l’è caosada d’on front che ‘l ven innanz. Al cirrostrato a ghe associada nissuna precipitazion.
Speci[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quèll gener de nivola chì la gh’hà domà dò speci, scrivùd chichinscì con de fianch la soa abbreviadura:
- Cirrostratus fibratus (Cs fib)
- Cirrostratus nebulosus (Cs neb)
Varietaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cirrostratus duplicatus (Cs du)
- Cirrostratus undulatus (Cs un)
Despèss el cirrostrato a l’è compagnàa, in presenza del Sol o de la Luna, de on serc e, pussée rarament, de fenòmen òttich associàa a cheeschì.
Galleria d'immagin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Salvatore Abate, Lezioni di meteorologia generale, 2, Napoli, Liguori editore, 1986. 978-88-08-07315-0
- (EN) Cloud Atlas → Cirrus. URL consultato in data 15 agosto 2014. (archiviato dall'url originale in data 3 novembre 2013)
- Brian Choo, Enciclopedia della Terra per ragazzi, Milano, Areagroup, 2008.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
«Stäcklibuebe» ed ils bostgs da matg
Descripziun
Cun «Stäcklibuebe» u «Stellbuebe» eran oriundamain manegiads ils giuvens ch'eran obligads da far per l'emprima giada servetsch militar e ch'eran vegnids attribuids avant ad in'unitad. La notg suenter la mustra na turnavan els betg a chasa, mabain bavevan l'in u l'auter magiel alcohol e faschevan da tuttas sorts filistuccas. Per exempel engulavan els la notg objects or dals curtins avant chasa e gievan cun questas chaussas sin ina plazza, nua che las abitantas ed ils abitants dal vitg stuevan ir a prender la rauba il di suenter. Dapi l'introducziun da sis gronds centers da recrutaziun en l'entira Svizra l'onn 2003 è questa tradiziun dals «Stäcklibuebe» ida a perder.
Fin oz èn ils «Stäcklibuebe» dentant activs en intginas vischnancas dals chantuns Argovia, Berna ed Solothurn, ed en il fratemp datti er «Stäcklimeitli». La notg dals 30 d'avrigl al 1. da matg rimnan ellas ed els chaussas dals curtins avant chasa; intgins abitants profiteschan da la chaschun e mettan a temp davant porta rauba ch’els na dovran betg pli, sperond ch'ils «Stäcklibuebe» la transportian davent. La medema notg tschentan ils «Stäcklibuebe» er si en bleras vischnancas ils uschenumnads pigns u bostgs da matg. Perquai sa numnan els er «Maibuebe». En intginas vischnancas èn ils «Stäcklibuebe» e las «Stäcklimeitli» er responsabels per il fieu dal 1. d'avust u per il fieu da tschaiver, quai ch'è per part collià cun ina tradiziun dal «trair schibettas».
Da montar uscheditgs albers da matg è in exempel per ina tradiziun transmessa da la giuventetgna da generaziun a generaziun senza nagina furma d'organisaziun u d'associaziun. Ils indizis ils pli vegls per l'existenza da questa tradiziun en il Chantun da Berna dateschan gia dal 16avel tschientaner.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Oltner Tagblatt, 2. Mai 2009
- Dossier
- Stäcklibuebe und Maitannli
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 11.07.2018
Dimensiun: 345 kb
Tip: PDF
- Stäcklibuebe und Maitannli


text:
Nümar 2
El numer 2 l'è el numer integher ch'al siguta ul 1 e al ven prima dal 3.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M.düü F.dò, du....
Ul 2 a l'è ul primm nümar primm pari, e a l'è anca l'ünech nümar primm pari. Sa diis che un intreegh a l'è pari si a l'è mültipel da 2, i.e. si x a l'è pari. Al cuntrari un nümar a l'è díspari si a l'è mia pari. Ul 2 a l'è fatuur da 10, inscí che le frazziú a denuminaduur 2 i gh'a mia una paart decimala infinida cuma s'al passa cun la plüpaart di nümar intreegh. Gnanca i gh'a una paart decimala infinida le frazziú a denuminaduur una putenza da 2 e una oltra da 5.
Par qual-sa-vöör nümar x:
- x+x = 2·x
- x·x = x2
Ul caamp plüü ziich al cuntegn düü elemeent.
2 a l'è la basa dal sistema da nümerazziú plüü sémplis in che i nümar natüraal sa i pöda scriif da manera cuncisa, ul sistema binari, druvaa suratütt paj urdinaduur.
Si sa mültiplica un nümar par 2 s'utegn ul dopi da cheest nümar, cura ca dividiint par 2 na s'utegn la metaa, si cheest a l'è pari. Ul quadraa d'un nümar s'al representa cul 2 a espuneent: e cura ca l'espuneent a l'è 1/2 s'al diis ariis quadrada.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 2 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: bi, di e dü, cuma in bisetimanaal, dicutòmia i düplex.
Ul 2 a l'è un bú nümar in la cültür Cinesa. A gh'è un pruverbi Cinees ch'al diis che "le robe bune i vegn in para". Al è nurmaal druvá düü símbul int i nomm da marca, e.g. dòpia felicitaa, dò munede, düü elefaant evi. Sa diis apó che aj Cantunees ga piaas cheest nümar par che al vöör dí 'fàcil'. In Anglees s'al dröva ul símbul 2 par representá la prepusizziú "to" u l'averbi "too", e.g. P2P (peer to peer), U2 (you too), evi.


text:
Suenter lavurs da construcziun da 11 onns è la via da Trans vegnida averta cun ina pitschna festa. L’element central da la nova via cun ina lunghezza da 3,7 kilometers è il tunnel Plattas ch’è 440 meters lung.
Sco quai che l’uffizi da construcziun bassa scriva en ina communicaziun, saja la via nova segira e quai era l’enviern. Da nov possian vehichels d’enfin 32 tonnas cursar sin la via. La nova via vers Trans ha in spartavias tranter Tumegl e Sched. Anc enfin l’onn 1991 era Trans accessibel mo davent da Pasqual sur la veglia via da Trans. Quella gieva sur vias natiralas e pervi d’ina passascha stretga a Dusch n’era Trans betg charrabel cun camiuns.
Glisch cun agid dal sulegl
Ussa èn las lavurs da la nova via a fin. Il chantun prevesa da producir l’electric per ina part dal tunnel Plattas cun in indriz fotovoltaic. Quel duai vegnir installà l’onn proxim vi d’in mir davant il portal sisum.
Ord l'Archiv
02:38
video
Il cumenzament da las lavurs da construcziun per il tunnel da Plattas


text:
La cumissiun da giustia dal Cussegl grond ha elegì per 2 onns 3 derschadras extraordinarias en la dimensiun da 200% da plazza. La Dretgira chantunala cumbatta dapi in temp cunter in culm da pendenzas. Cun augmentar las resursas persunalas, vul la cumissiun garantir che dispitas giuridicas vegnian puspè liquidadas entaifer in temp adequat.
Pendenzas s'accumulavan
Pervia da las resursas persunalas n'èsi betg pussaivel da liquidar – sper las fatschentas quotidianas – er las pendenzas accumuladas entaifer in termin adequat. Uschia ha la Dretgira chantunala dumandà da metter a disposiziun derschaders extraordinarias per la durada da 2 onns ed en la dimensiun da 200% da plazzas. La cumissiun da giustia dal Cussegl grond ha examinà questa dumonda e vesa la necessitad d'in sustegn persunal per reducir il dumber dals cas pendents.
3 derschadras extraordinarias
Ussa ha la cumissiun da giustia pudì eleger supplementarmain per 2 onns Seraina Aebli, Andrea Bäder Federspiel e Chiara Richter sco derschadras extraordinarias. Uschia vul la cumissiun garantir che dispitas giuridicas davant la Dretgira chantunala possian vegnir liquidadas entaifer in termin adequat.
Cussegl grond ha stgaffì la basa
En la sessiun da favrer 2021 ha il Cussegl grond revedì parzialmain la lescha davart l'organisaziun giudiziala. Uschia ha'l stgaffì la pussaivladad da rinforzar las dretgiras chantunalas cun dapli persunal. La cumpetenza per eleger derschaders extraordinaris ha la lescha mess en ils mauns da la cumissiun da giustia dal Cussegl grond. Ils 15 da zercladur 2021 è questa revisiun entrada en vigur.


text:
L'observatori da terratrembels american han inditgà la fermezza cun 6,1. L'institut geografic da la Spagna ha registrà 6,3. I ha dà in terratrembel posteriur da 5,3. L'epicenter è stà 160 kilometers en il sid da Gibraltar.
En la citad Melilla haja quai dà donns vi da bajetgs. Tenor las autoritads spagnolas n'èn naginas persunas vegnidas a donn. Ni en l'exclava spagnola en il Marocco Melilla, ni sin la peninsla iberica.
A Melilla restan las scolas serradas per examinar ils bajetgs.
RR novitads 08:00


text:
Nagina antenna da 5G vid il clutger da Ftan. La suprastanza communala da la vischnanca da Scuol ha decidì da betg metter a disposiziun infrastructura communala che sa chatta en la zona da construcziun per montar antennas da 5G.
Il november dal 2019 aveva la Swisscom dumandà d'astgar montar ina antenna da 5G vi dal clutger da la fracziun da Ftan. Encunter quella dumonda eran entradas diversas protestas. Pervi da quai aveva la vischnanca sistì la dumonda. La Swisscom ha ussa temp 20 dis per prender posiziun envers la decisiun da la vischnanca da Scuol.


text:
Portable Document Format
El PDF (de l'ingles Portable Document Format, Furmaa de Ducüment Purtatil) a l'è un furmaa de imagazinament de ducüment, desvilüpaa de la dita Adobe.
Carateristegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- A l'è multi-piatafurma, al va ben in di sistema uperativ principaj: Windows, Linux o Mac, e l'è rispetaa l'aspet uriginal.
- A l'è cumpatibil cunt i muderni smartphone
- Se pö vidè una cumbinaziun de test, grafegh, figür e anca müsega.
- A l'è vün di furmaa püssee difundüü in de l'Internet.
- Se pö cifrà el file per prutegg el sò cuntegnüü


text:
Gia suenter 12 minutas è la partida atgnamain stada decidida. Zug è stà cleramain la pli ferma equipa e ha entaifer 4 minutas fatg 3 goals. Silsuenter èsi stà ruassaivel enfin la 31avla minuta. Alura ha Clark sajettà il 1:3 ord vista dals Lakers. La speranza per in comeback è dentant vegnida sepulida be paucas minutas pli tard. Klingberg en la 35avla minuta e Kovar mo 23 secundas pli tard han alura decis definitivamain la partida.
Il favurit da Zug è pia partì suveran en il mezfinal.
Terrada per il Lions
Pli stretg è stà il segund mezfinal tranter ils ZSC Lions e Genevra Servette. Il ZSC perda l'emprima partida da la seria a chasa cun 1:2. Ditg è la partida stada egualisada. En la 37avla minuta ha alura Tömmerens sajettà il 0:1 per Genevra en il powerplay. Simbolic per la partida – tut ils trais gols èn crudads en il powerplay. En la 42avla minuta è Lasch vegnì d'egualisar la partida per ils Lions, dentant 6 minutas pli tar ha Tömmernes alura fatg ses segund gol da la saira ed uschia er gist decis la partida en favur dals Genevrins.


text:
Il giugader dad Arsenal è sa blessà vi dal schanugl la dumengia durant il derby encunter Tottenham. Tenor infurmaziuns dal «Blick» ha Xhaka stgarpà in liom intern. Perquai sto el ussa far in pausa da 6 fin 8 emnas. Cunquai èsi er intschert sch'el è da la partida tar ils gieus dal november. El aveva fatg il posten il mardi ina foti da ses schanugl bandischà via instagram.
Xhaka era vegnì midà or la dumengia durant la partida tranter Arsenal e Tottenham. Entras la blessura vegn Xhaka probabel a manchentà tutas quater partidas da qualificaziun l'october ed il november. Gia las ultimas duas partidas aveva el manchentà pervia da corona.


text:
L'Uffizi da guaud e privels da la natira ha elavurà ina nova strategia per il futur "Biodiversitad forestala en il Grischun 2035". Quella sa basa sin il Plan per il svilup dal guaud (PSG2018+) ch'è in instrument impurtant per las proprietarias ed ils proprietaris da guaud sco er per il chantun.
Il guaud cuvra in terz da la surfatscha dal chantun Grischun e porscha spazi da viver a nundumbraivlas spezias d'animals e da plantas. Circa 40 pertschient da tut las spezias en Svizra vivan en il guaud u dal guaud, per exempel la mesadad da tut las stgars 200 spezias d'utschels cuaders u schizunt tut las 30 spezias indigenas d'utschels-mezmieur. Sin basa dal Plan per il svilup dal guaud (PSG2018+) ha l'Uffizi da guaud e privels da la natira (UGP) elavurà la strategia "Biodiversitad forestala en il Grischun 2035" per mantegnair e per promover cun finamiras concretas la biodiversitad en il guaud durant in orizont da temp da var 15 onns. La strategia "Biodiversitad forestala en il Grischun 2035" remplazza il concept "Protecziun da la natira en il guaud" da l'onn 2000. Ils programs da promoziun actuals en il guaud per installar reservats da guaud sco er per mantegnair e per augmentar la valur dals spazis da viver e da las spezias vegnan cuntinuads ed extendids en tscherts puncts. Uschia duain vegnir mantegnidas e promovidas la biodiversitad sco er la qualitad dal guaud sco spazi da viver.
Daners da promoziun per augmentar la valur dals spazis da viver e dals reservats da guaud
La Confederaziun sustegna il mantegniment e la promoziun da la biodiversitad forestala ed ha fixà mesiras respectivas cun ils chantuns. En la cunvegna da program "Guaud" per ils onns 2020 fin 2024 è vegnida garantida al chantun Grischun ina contribuziun federala da circa 12,7 milliuns francs per la biodiversitad forestala. Quest import vegn cumplettà cun contribuziuns chantunalas e pajà a las proprietarias ed als proprietaris da guaud per realisar mesiras, sco augmentar la valur dals spazis da viver u installar reservats da guaud. Tenor la lescha ston las proprietarias ed ils proprietaris da guaud surpigliar sezs ina contribuziun d'almain 30 pertschient dals custs imputabels.
Plan per il svilup dal guaud sco basa
Per mantegnair e per promover la biodiversitad forestala èn vegnidas fixadas en il PSG2018+ quellas surfatschas, nua ch'i duain vegnir impundidas ils proxims var 15 onns sistematicamain contribuziuns da la Confederaziun e dal chantun. Cun la strategia "Biodiversitad forestala en il Grischun 2035" èn vegnidas elavuradas finamiras regiunalas sin basa dal potenzial identifitgà en il PSG2018+. Questas finamiras resguardan differents criteris, sco la qualitad dals spazis da viver u l'urgenza da las mesiras. Reservats da guaud vegnan installads mo là, nua ch'il potenzial è gia registrà en il Plan per il svilup dal guaud. Las mesiras da promoziun vegnan realisadas unicamain sin las surfatschas designadas, nua che l'urgenza per mesiras è gronda ed il potenzial per mantegnair u per augmentar la qualitad è grond.
Ils aspects multifars da la biodiversitad forestala èn resumads en ina furma simpla e chapaivla en la versiun repassada dal fegl d'infurmaziun 15 "Biodiversitad forestala" dal UGP.
Agiuntas:
- Al fegl d'infurmaziun
- A la strategia "Biodiversitad forestala en il Grischun 2030"
Fotografias agiuntadas:
Schembers ad Avras
Foto 2:Guauds da ruvers multifars a Maiavilla
Foto 3:Reservat da guaud natiral God da Tamangur en Val S-charl
Infurmaziuns:
- Urban Maissen, selvicultur chantunal UGP, tel. +41 81 257 38 61, e‑mail Urban.Maissen@awn.gr.ch
- Dr. Marco Vanoni, manader dal sectur Guaud da protecziun ed ecologia forestala UGP, tel. +41 81 257 38 57, e‑mail Marco.Vanoni@awn.gr.ch
Gremi: Uffizi da guaud e privels da la natira
Funtauna: Uffizi da guaud e privels da la natira


text:
La vendita è en l’emprima auzada en ina gronda sala da sesidas. Dapertut maisas plain inventar da la cuschina. Tranter las maisas la glieud che sa schluita sin la tschertga dad in schnepli. Tuts vid discutar sch'i fa uss senn da cumprar quai u betg. Ed amez la sala, il possessur Beat Glaus.
Beat Glaus ha era schon vis ora pli cuntent.
I n'è betg simpel per l'um da 76 onns. Qusta bieraria era ses siemi, sia ovra da la vita. Ma el di sez, che vender tut è la meglra soluziun, uss sappia el giudair in zic la vita.
L'istorgia da la bieraria Surselva Bräu
2004 ha Beat Glaus entschet a bajegiar enturn la chasa en ina bieraria ed ustaria. Il 2005 è lura stada l’avertura. Fin 2017 è tut ì bain, ma curt avant ch’ir bancrut ha il possessur savì tener ils frains il davos mument. Il bierer ha bandunà la bieraria il matg e la producziun è vegnida suspendida. Per l’ustaria ha Glaus lura cumprà la biera d’ina bieraria en l’Appenzell. Ma igl era anc adina betg rentabel ed uschia han els serrà las portas da la bieraria e l’ustaria l'october 2017.
Vendita totala
Dapi il prim da settember 2019 fin ils 20 da settember, han ins la pussaivladad da cumprar l’inventar da l'ustaria. Mintgamai glindesdi fin mesemna da las 14:00 fin las 17:00 a Flem Casa d'uaul.
RR Total local 11:45


text:
En Grischun dettia in ulteriur triep da lufs. Quai ha l'Uffizi per chatscha e pestga communitgà la gievgia. I sa tracta dal 10avel triep en il chantun. Il triep saja dachasa en ils conturns da Jenaz en il Partenz.
Ils 7 da settember haja in chatschadur en il territori da Jenaz observà in chagniel da luf. In di pli tard haja il medem chatschader observà ina gruppa cun dus animals creschids e 4 giuvens. Il triep ha survegnì il num «Glattwang Rudel».
Chagniels tar triep da Muchetta
Plinavant ha la surveglianza da chatscha observà, ch'il triep da Muchetta haja survegnì pitschens. L'Uffizi da chatscha e pestga scriva dad almain quatter lufs pitschens.


text: Ils viadis da Gulliver (englais ‹Gulliver’s Travels›) è in roman satiric dal scriptur irlandais, plevon anglican e politicher Jonathan Swift. En l’ediziun originala consista il roman da quatter parts ed è cumparì l’onn 1726. Zuppentà en in raquint fantastic, crititgescha Swift en si’ovra las relaziuns politicas e socialas da ses temp ed exprima si’idea da la relativitad da las valurs umanas. En furma da l’ediziun da las duas emprimas parts, en las qualas Gulliver scuvra l’emprim il pajais dals nanins e sa tschenta alura en il pajais dals gigants, è l’ovra daventada in classicher da la litteratura per giuvenils. [Tenor Vichipedia].


text: En sia broschura «Grischun» renunzia la Rentenanstalt a dar ina survista generala dal chantun en l’ost da la Svizra e preschenta empè da quai singulas impressiuns mumentanas. Or dal cuntegn: Il Grischun, in chantun da palpar ed avair gugent; Il palazzo Castelmur; Steivan Liun Könz, in artist e ses vitg; Naiv ed orchideas; Christian Joos, contribuziun rumantscha da radio davart il ritg vocabulari; Cuira, ina citad sco en il cudesch da maletgs; Parc naziunal; Sport svizzer; Il Rain; Flurin Maissen, in pader al qual stat a cor la chaussa e betg il cult da persunas; Viafier retica; Il Grischun dad A-Z.


text:
Utuber
Utùer l'è chèl dei dés dei més del an segónt el calendàre Gregorià. Utùer l'è 'l segónt més de l'Autuno 'ndèl emisféro boreàl, de la Primaéra 'ndèl emisféro austràl. Utùer l'è giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl calendàre de Ròmolo, l'éra chèl dei vòt dei més e de lé vé 'l nòm (Octo en latì el völ dì òt)
Utùer el vé dòpo del més de Setèmber e prìma del més de Noèmber.
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su ottobre
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su ottobre
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su ottobre


text:
Mar Mediterani
El Mar Maditerani a l'è un mar culigaa a l'Ucean Atlantigh che'l se tröva intra l' Europa a nord, l'Africa a süd, e l'Asia a est. La so süperfiss a l'è de 2 500 000 km² e 'l gh'ha una prufundità media de 1370 m. A l'è culigaa a l'Ucean Atlantigh per el strecc de Gibiltera, e al Mar Russ per el Canal de Suez.
I ruman 'l a ciamaven Mare Nostrum.
El Mar Mediterani a l'è spartii tradiziunalment in alter mar, e i principal a hinn:
- mar Egee intra la Grecia e la Türchia
- mar Ioni intra Italia, Albania e Grecia
- mar Adriatigh intra Italia, Sluvenia, Cruazia, Bosnia e Erzegovina, Muntnegher e Albania
- mar Tiren intra la penisula italiana, la Sardegna e la Sicilia
- mar Ligür, intra Corsica e Ligüria
- mar de Alboran intra Spagna e Maroch
- mar Balearigh intra la Spagna e i so isul Balearigh


text:
En in emprim pass surpiglia la banca tut las aczias da la banca privata «Bellerive SA» ed augmenta uschia sia participaziun da 62,5% sin 100%. A medem temp venda la banca sia cumpart da 50% vid la banca privata «Client Bank SA», e quai, retroactiv per l'emprim da schaner 2016.
Questas transacziuns duain esser terminadas enfin il mais da zercladur. Ellas n'hajan dentant nagina influenza sin las spetgas dal gudogn. La Banca Chantunala Grischuna fa vinavant quint cun in gudogn da fin 171 milliuns francs.
Suletta acziunaria da «Bellerive SA»
Cun questas transacziuns daventa da Banca Chantunala Grischuna suletta acziunaria da la «Bellerive SA». Questa banca è spezialisada sin l'administraziun da facultad da clients domiciliads en Svizra. I è planisà da reducir la participaziun anc en il decurs da quest onn sin 55% cun includer novs investiders.
RR novitads 20:00


text:
Origg
Origg (in Italian Origgio; in Latin: Udrigium) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 7 700 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cun 'na süperfis de 8 km² e 'na densità de 963 ab./km²..
El paes, situaa in del territòri de l'Alt Milanes, l'è traversaa del riaa Bozzent e 'l confina con la Provincia de Milan (comun de Scerr, Lainaa e Nervian). Oltra al center comunal a gh'è dò frazion, ciamaa Cassina Mus'ciòna e Cassina dal Bròcc.
Uricc la condivid cont i comun de Ubòld e de Scerr on grand bosch del Cunt Borromee.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Origg l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Borgh San Gottard
El Borgh San Gottard, ciamaa anca domà el Borgh o el borgh di formaggiatt (Borgo San Gottardo) l'è on vegg rion de Milan, situaa lì indove adess el gh'è el cors San Gottard, in de la zona sud de la città.
L'era vun di vari borgh milanes che se trovaven foeura di bastion (in quell cas chì, quei de Porta Cicca), donca in l'estrema periferia de la città. Per quest, la gent che la ghe viveva la gh'aveva minga ona bella reputazion; in fond, a l'era quasi on alter paes respett a Milan.
I primm cà hinn del 1600-1700, anca se la gesa de San Gottard al Cors l'esisteva giamò in del 1250 (anca se la forma del dì d'incoeu l'è del 1896): per quest, anca se l'è in periferia, el borgh el gh'ha on'aria puttost veggia. L'era conossuu anca 'me borgh di formaggiatt perchè chichinscì gh'era ona motta de caser indove 'l se faseva marudà el formagg (soratutt grana e gorgonzoeula). Fina al 1936 el ghe passava el tramm "Gamba de Legn", che 'l menava la gent de Milan a Pavia.


text:
Ina emprima part avain nus gia preschentà en l’Artg musical. En l’emissiun da musica populara dad oz tadlain nus las chapellas Alp Stätz e ed il duo d’accordeons Just/Meierhans che han er sunà il principi d’avust tar l’inscunter da chapellas a Furgglis sur Tschiertschen. Durant l’entira dumengia hai dà musica populara da set furmaziuns, en ina cuntrada cun vista magnifica ed atmosfera patgifica. RTR è stà da la partida e nus avain registrà tut las furmaziuns ch'èn stadas sin il palc e preschentain quellas en nossas emissiuns da musica.
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Suenter in foul d'il defensur da Augsburg Konstantinos Stafylidis è Embolo vegnì tractà durant pliras minutas. Silsuenter han ins transportà el en l'ospital, la diagnosa munta ad ina ruttadira dal giarlet sanester. Perquai croda Embolo ora per almain quatter fin sis mais, ed uschia era per il gieu Svizra cunter las Inslas Feroe.
Breel Embolo aveva midà la stad per radund 27 milliuns francs dal FC Basel tar Schalke 04. Avant curt ha el marcà ses emprims dus gols en la Bundesliga, quai cunter Borussia Mönchengladbach.
RR novitads 20:00


text:
Las pendicularas da Brambrüesch tiran ina bilantscha positiva per la stagiun passada 2020/2021. Malgrà la pandemia da corona è la svieulta entras transports creschida per radund 6% sin 1,76 milliuns francs. Per il gestiunari da las pendicularas Patrick Arnet, saja quest resultat fitg cuntentaivel damai che la situaziun da corona na saja betg stada simpla.
Ina raschun per il resultat positiv saja stà tranter auter il nov record da scarsoladers durant l'enviern sco era las bunas venditas da l'abunament annual.
Update en connex cun la nova pendiculara
Durant la conferenza da medias ha il cussegl administrativ infurmà davart la nova pendiculara che duai remplazzar las duas veglias davent da la stagiun d’enviern 2026. Actualmain dettia bler lavur davos las culissas, declera il president dal cussegl administrativ Andreas Riedi.
La nova pendiculara vegn a correspunder als novs basegns che nossa clientella ha ozendi.
Quai pertutga per exempel las lubientschas per bajegiar u las concurrenzas per las repartiziuns da lavur. Damai ch’ils 24.4 milliuns francs – ils custs totals per la nova pendiculara – vegnan da la citad da Cuira sajan els liads vid reglas pli severas. Ina tscherta visiun saja dentant gia avant maun. Tar la cabina veglian els sa focusar sin ils basegns da spazi per mountainbikers u famiglias cun charrotschas.


text:
Ruasu
Ruasu (nom ufizial in italian: Roasio) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 2 412 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 28,1 km² e ona densità de popolaziun de 86 ab./km².
El paes el se tröva arent al lagh Ravasanela, l'è traversaa dai riaa Marciazza, Ruvasenda e Guarabiun, e 'l cunfina cun la Pruvincia de Biela (cumün de Brüsnengh, Cürin, Sustegn e Vila del Busch). La sede del cumün la se tröva in de la fraziun de San Maurizi (e gh'è nissüna fraziun che la se ciama Ruasu: dunca quest chì l'è un comune sparso).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ruasu l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En ils Stadis Unids blocchescha in tarment stemprà da naiv ina gronda part da la costa dal nordost. En 6 stadis han las autoritads proclamà il stadi d'urgenza. En il stadi da New York regia plinavant in scumond da charrar. Er bus e viafiers sutterrenas na charreschan per part betg pli.
Ordavant era gia passa 6`000 sogls vegnids stritgads. La populaziun è vegnida ordinada da star a chasa e las scolas èn serradas.Tenor las autoritads pudessan passa 60 milliuns persunas esser pertutgadas dal chaos da naiv. Ils meterologs quintan cun enfin 90 centimeters naiv nova.
RR novitads 06:00


text:
En Svizra fetschian per regla persunas singulas commerzi cun umans, i dettia però era raits criminalas cun coaliziuns a gruppas familiaras u etnicas. Tenor in rapport da las Naziuns Unidas vegnan las bleras victimas dal commerzi cun umans malduvradas sexualmain. Il 2016 era quai bunamain 60%. Surtut en l’America, l’Europa e l’Asia dal Sidost domineschia questa furma d’abus.
RR novitads 12:00
Svizra 250 victimas da commerzi cun umans en Svizra
Tenor il Departament federal da giustia e polizia dettia en Svizra mintg'onn 250 victimas da commerzi cun umans. I saja dentant da quintar cun ina dumber zuppà pli aut, hai num en la communicaziun.
En Svizra fetschian per regla persunas singulas commerzi cun umans, i dettia però era raits criminalas cun coaliziuns a gruppas familiaras u etnicas. Tenor in rapport da las Naziuns Unidas vegnan las bleras victimas dal commerzi cun umans malduvradas sexualmain. Il 2016 era quai bunamain 60%. Surtut en l’America, l’Europa e l’Asia dal Sidost domineschia questa furma d’abus.


text:
Tavau - Losanna 4:1 (1:1 3:0 0:0) 4'024 aspectaturs
- 6’ 0:1 Yannik Herren (Danielsson, Jeffrey)
- 7’ 1:1 Perrtu Lindgren (M. Wieser)
- 22' 2:1 Chris Egli (Schneeberger)
- 33' 3:1 Dario Simion (Schneeberger)
- 36' 4:1 Jerome Portmann (M. Wieser)
Ils giuvens decidan la partida en il segund terz
Cun Jerome Portmann (19) e Chris Egli (20) han gist dus giuvens procurà per impurtants gols en il segund terz. Il segund terz è lura era stà la part decisiva dal gieu. Il HCD ha numnadamain gudagnà quest terz cun 3:0.
Cumenzà n'ha il gieu dentant betg bain per Tavau. Losanna è gia suenter sis minutas ì en avantatg tras in gol dal topscorer Yannik Herren. Dentant be gist 21 secundas pli tard ha Perrtu Lindgren pudì egualisar al 1:1. En l'ultim terz n'hai lura betg pli dà gols, ed uschia po il HCD far in impurtant pass enavant en il classament. La sonda sto la squadra da Arno del Curto lura mussar ina sumeglianta prestaziun a Losanna per gudagnar trais ulteriurs puncts.
Gieus 13avla runda liga naziunala A (14-10-2016)
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR actualitad bunura 06:00


text:
I saja uras che la Svizra fetschia ussa quai pass, di Jon Pult. Per ina Svizra che respectia l'amur e tractia tut ils carstgauns tuttina, di il cusseglier naziunal socialdemocrat.
Impurtant è che sche dus umens u duas dunnas vulan maridar ch’i pon far quai e ch’i han tut ils dretgs e tut ils duairs ch’era las lètgs dad ina dunna ed in um han. Quai è fundamental e quai vegnan ins dad introducir cun quella lescha. Cun quai datti dapli giustia ed i vegn fatg fin cun ina discriminaziun.
Candinas: «I vegn creà novas inegualitads»
Quai vesa Martin Candinas da l'Allianza dal center auter. El disturba cunzunt ch'il Parlament federal haja integrà la donaziun da sem per las dunnas en la lescha. Ins haja empruvà da far endretg a tuts, creeschia uschia dentant gist puspè inegualitads, è el persvas.
Dunnas pon suenter avair ina donaziun da sem, umens na vegnan ad avair nagut. Lez na pon betg avair ina maternitad substitutiva. Dad ina vart datti damain inegualitad e da l’autra vart datti novas.
El sustegnia l'instituziun dal partenadi registrà per pèrs omosexuals e saja dal avis che quai tanschia. Mo sch'ins giaja en quella direcziun e dettia liber tut lura duess ins dar liber endretg. Quai che vegnia fatg gia dapi onns saja ina tactica da salami, cumenzà cun la pussaivladad da l'adopziun da l’uffant da la partenaria u dal partenari.
Per mai èsi uschia che la medischina reproductiva è lura pussaivla sche nus avain ina nunfritgaivladad u malsogna tar um e dunna. Tenor mai duai quai era restar uschia en l’avegnir.
Pult: «I va per dar a tut ils pèrs ils medems dretgs»
Qua ha Jon Pult tut in'autra opiniun. Lubir la maternitad substitutiva era en Svizra saja ina dumonda etica cumplitgada. Betg mo per pèrs dad umens mabain era per pèrs dad um e dunna che na pon betg survegnir sez in uffant. Mo da quella dumonda na decidian nus gnanc en la votaziun davart la lètg per tuts. Ussa giaja mo per la dumonda sche nus dettian a tut ils pèrs ils medems dretgs.
Tschella chaussa è ina dumonda eticamain cumplexa ed jau na sai anc betg tge opiniun ch’jau hai. Ma davart quai na vuschain nus betg. E da dir che quai saja ina tactica da salami n’è betg fitg intelligent. Qua vai mo per avrir la lètg per persunas omo- e bisexualas.
Gea u Na a la lètg per tuts? Ils 26 da settember decidan las votantas ed ils votants a l’urna.


text:
Vauffelin
Vauffelin a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.92 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 438 abitant.
El cumün de Vauffelin al se tröva a una altitüden de 707 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Orvin, Péry, Plagne, Romont, Pieterlen, Biel/Bienne.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
18 collavuraturs da l'autoritad da protecziun da datas britannica ICO han intercurì il venderdi ils biros da la firma Cambridge Analytica. Quai era vegnì lubì da la dretgira.
Enconuschenta è l'interpresa sco firma ch'ha contribuì al success da Donald Trump tar sia candidatura sco president american il 2016. Uss vegn però renfatschà a Cambridge Analytica ch'ins haja vulì influenzar millis votants americans cun reclama betg lubida per Donald Trump. Gidà hajan datas da Facebook ch'ins haja acquistà a moda illegala. I sa tracta da datas da radund 50 milliuns utilisaders. Quai refusa Cambridge Analytica però. Il venderdi ha l'interpresa accusada communitgà dad era far examinaziuns internas.
Naginas datas svizras
Fin uss na dettia naginas indicaziuns che datas svizras sajan pertutgadas da l'abus da datas. Quai ha ditg l’incumbensà per la protecziun da datas e relaziuns publicas federal Adrian Lobsiger en la «Samstagsrundschau» da Radio SRF. L’abus da 50 milliuns datas da Facebook sa limiteschia als territoris anglofons.
Tema al inscunter suprem
La gievgia è l'inscunter suprem da l'Uniun europeica sa fatschentà cun il tema ed ha pretendì da Facebook da far dapli per la protecziun da datas da lur utilisaders.
Plinavant è vegnì pretendì ch'il schef da Facebook Marc Zuckerberg sclerescha las dumondas dals delegads.
RR novitads 07:00


text:
En la chasa d’attempads Breitenhof a Rüti en il chantun Turitg è la protecziun civila en acziun. Là èn radund tschuncanta abitantas ed abitants testads positiv. Quai èn dapli che la mesadad. Ultra da quai èn diesch collavuraturs malsauns.
Per mantegnair il manaschi usità haja la chasa d’attempads dumandà per sustegn. Ed a quella dumonda ha il stab directiv regiunal dà suatientscha. A partir dad oz venderdi fan sis commembers da la protecziun civila servetsch en la chasa d'attempads. Els surpiglian surtut las lavurs da reparter mangiativas. Il persunal da tgira possia uschia sa concentrar sin las lavurs da la tgira medicinala. La protecziun civila resta probablamain en acziun enfin ils 3 da schaner.


text:
Frars Grimm
Las praulas
Surmiran
Uniun rumantscha da Surmeir, 2000, numer d’empustaziun 3-9522025-0-9
Ina collecziun da las pli bellas paraulas e fablas dals frars Grimm. Paraulas che na perdan mai lur magia. – In accent special da quest’ediziun èn las numerusas illustraziuns fatgas cun gronda premura fin en il pli pitschen detagl. Ellas dattan vita a las figuras da las paraulas e sveglian la fantasia da quel e quella che las legia.
112 paginas
translaziun; Babigna Simonett-Netzer, Daniela Caspar-Steier, Anita Stampbach-Netzer, Daniela Federspiel-Farrér, Giovanni Netzer,
Reto Capeder


text:
Re Laurin se ova retrat te si Ciadenac, do che l ova trasfurmà l Verzon dla Rojules te n crëp.
Ma l se ova desmincià de si verdian dla ciacia, l Parciot, che messova cialé sun la besties salveres sula Mont de Sëuc, che ntlëuta fova mo dut n gran bosch.
l Parciot ova cris debant l’ entreda dl rëni sotatiera de Laurin y fova perchël restà inant sula mont, vejelan i tieres y metan averda che l ne ti suzedëssa nia de mel. Ma cun i ani univa caprò i paures da Ciastel , Sëuc y Gherdëina y metova man a runché i bosc y a brujé for de majera sperses de lëns per fé pastura.
l Parciot i priova bel debant de lascé vester y de respeté i tieres salveres, ma i paures ne ti dajova nia arta y nscila ie duta la mont deventeda na gran pastura. Uni ann, canche i paures se n jiva inò jubas tla valedes, univa l Parciot, che ova sen bele plu cënc ani de età, a cialé do sce si rë ne fossa mieno ruvá ndëur, ma i ani passova y nia ne suzedova.
Ma n bel di, ne savon nia can, uderà l Parciot l ciantarin Oswald de Wolkenstein sula mont che meterà man de suné si erpa, pona sarà chësc l sëni che l à metù man l Tëmp Mpermetù y la mont deventerà inò n gran bosch cun duc si tieres salveres y l ciastel de marueia de Laurin ressurirà inò, ulache l ie sën i crëps slauris dl Ciadenac.
Inant Zeruch
HOME
© düc i dërc resservá


text:
1. Indicatur: Dischoccupaziun
Ina quota da dischoccupaziun da 3,4% l'avrigl 2020 quai è extraordinari per il Grischun e perfin pli aut ch'en l'entira Svizra (3,3%). Igl è dentant da dir che blers stagiunaris n'han betg bandunà la Svizra ord tema, ch'els na possian eventualmain betg returnar pervia dals cunfins serrads.
Las quotas en auters chantuns da la Svizra ed ulteriuras infurmaziuns:
2. Indicatur: Lavur curta
Adina dapli persunas e firmas en il Grischun èn pertutgadas da lavur curta. Surtut il mars è il dumber explodì sin circa 5'000 manaschis.
3. Indicatur: Svilup dal BIP
Il product naziunal brut BIP è in indizi per mussar la forza economica da l'entira Svizra. Dal 2009 fin il 2019 è il product naziunal brut creschì en Svizra da 589,2 milliardas francs sin 698,7 milliardas. En general èsi stà in zic in si e giu - dentant nagins excess marcants ils ultims 10 onns - enfin quest onn:
Las cifras da l'emprim quartal 2020 mussan: Cun la pandemia da corona ed il lockdown va il BIP lunsch en las cifras cotschnas – surtut la gastronomia e hotellaria patescha cun in minus da 23,4% cumpareglià cun l'ultim quartal.
BIP = product naziunal brut
Il product naziunal brut BIP inditgescha la valur totala da tutta rauba, ils bains ed ils servetschs che vegnan producids aifer l’economia publica dad in pajais. Il BIP vala er sco mesira per la prestaziun economica d’in pajais aifer in tschert temp, per regla durant in onn. El vala er sco instrument per mesirar il creschament economic.
E las prognosas per la conjunctura n'èn betg bunas: Il Secretariat statal per l'economia SECO quinta cun ina recessiun en Svizra:


text:
Nus essans locals
Nos böt es - scha mê pussibel - da trer a nüz sül lö tuot il lat chi vain prodüt da purs engiadinais. Per nus es que important cha la creaziun da valur resta illas vals, per cha'ls purs survegnan il predsch da lat il pü ot pussibel, per cha las plazzas da lavur possan gnis sgüredas e per cha l'ambiaint vegna schinagio.
Nus ans ingaschains per la protecziun dal clima
Nus ans ingaschains cun tuotta persvasiun per la protecziun dürabla dal clima. Pigliand part facultativmaing al program da l’Agentura da l’Energia per l’Economia, ans declarains nus pronts da redür activmaing las emissiuns da CO2 e d’optimer l’efficienza energetica. La cunvegna da miras es arcugnuschida da la confederaziun, dals chantuns e dals partenaris da l’economia.


text:
Gelterfingen
Gelterfingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 246 abitant.
El cumün de Gelterfingen al se tröva a una altitüden de 552 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belpberg, Gerzensee, Kaufdorf, Kirchenthurnen, Mühledorf, Rümligen, Toffen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gelterfingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1345 col nom de Geltolfingen und die Weiler Kramburg und Eggenhorn.[1]
Geography[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gelterfingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
En intginas praschuns saja la situaziun anc adina tendida, scriva l'uffizi. En la Svizra latina, vul dir en il Tessin e la Svizra franzosa, sajan las praschuns suroccupadas, quai cun ina quota da 107%. En la Svizra orientala èn las praschuns occupadas per 80%.
Perquai er differenta, è stada la rata dad arrestads sin 100'000 abitantas ed abitants. En la Svizra latina èn 109 persunas vegnidas arrestadas sin 100'000 abitants, en la Svizra centrala e dal nordvest 68 ed en la Svizra orientala 71. Sur l'entira Svizra è la rata tar 81. En tut èn 6'863 creschids stads en praschun, quai è 1% pli pauc che l'onn avant.
Instituziuns empè da famiglias da tgira
Il di da referenza ils 6 da settember 2017, èn 477 giuvenils stads plazzads ordaifer lur famiglia suenter avair fatg in delict. Quai èn 1,5% dapli che l'onn avant. 249 da quels giuvenils n'èn anc betg stads sentenziads.
La gronda part dals giuvenils han vivì en instituziuns spezialas. Ferm enavos va tenor l'uffizi federal il dumber da giuvenils che vegnan en famiglias da tgira. Anc tschintg giuvenils che han commess in delict èn vegnids plazzads tar famiglias. Il 2010 eran quai anc 77.
RR novitads 12:00


text:
Spert guardava quai ora bain per il HCD en il gieu encunter Losanna. Suenter bundant tschintg minutas era il HCD gia cun 2:0 en avantatg. Lura dentant ha il HCD pers sia lingia, ed uschia è il osp da Losanna vegni adina meglier en la partida. Suenter il segund terz aveva il HC Losanna egualisà la partida. Or dad in 0:2 ha l’equipa dal Lac Leman fat in 2:2. Al HCD n’ha è alura betg pli grategià la massa. Forza era la partenza cun gest duos gols aifer da paucas minutas tissi per il HCD.
En la lutga da penalties ha mo Leon Bristedt tuc
En il terz terz è il Club da hockey da Tavau puspè i en avantatg. Losanna è dentant stà bun dad egualisar il gieu. Uschia ha quai dà ina prolungaziun e suenter che quella na ha era betg purtà ina decisiun ha la lutga da penaltis stuì decider davart la victoria. E puspè na è quai betg grategià al HCD dad agir consequent en la lutga da penalties. Davart dal HCD ha be Leon Brinstedt tuc. Suenter la buna entschatta è il HCD puspè i sco perdent dal glatsch.
Cun sis giugaders esters en nova stagiun
En vista a la nova stagiun da hockey ha quai da inqual midament. Uschia è quai da nov pussibel da dar cun sis giugaders esters. Pervia da la guerra en l’Ucraina, prefereschan blers giugaders da vegnir enstagl da giugar en la liga Russa KHL, en Svizra. Uschia savess quai bain esser che ins vesa durant questa stagiun giugaders da l’ester ch'avessan la classa da dar en la segund meglra liga da hockey dal mund, l’uschenumnada KHL.
Per ils fans e per ils trenaders è quai fantastic
HCD cun l'ambiziun da cumbatter puspè ina giada per il titel
Gia set onns èn passads dapi l’ultim titel da campiun svizzer dal Club da Hockey da Tavau. Mesirà vi dals success da la generaziun dad aur enturn il trenader engiadinais Arno Del Curto, el aveva gudagnà tranter il 2002 ed il 2015 sis titel da campiun, fiss quai puspè ura che il buccal vegniss a Tavau. Il HCD vegn ad empruvar tut da festivar puspè ina giada il titel. Quai fiss il 32avel en l’istorgia da la squadra da tradiziun grischuna.
Las ulteriuras partidas
- Ajoie gudogna cunter Fribourg cun 4:2.
- Bienna gudogna cunter Genevra cun 2:0.
- Ambri gudogna cunter Berna cun 5:1.
- Zug gudogna cunter ils SCL Tigers cun 5:3.
Tabella hockey liga naziunala
Link tar Federaziun da hockey


text:
Lüen
Lüen a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 82 abitant e una süperfiss de 3.46 km², e al se tröva a una altitüden de 990 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lüen a l'è tacaa ai cumün de Castiel, St. Peter-Pagig, Tschiertschen-Praden.
StoriaModifega
In prenzipi 'l lögh l'eva pupulaa de gent rumancia. El paes l'è 'gnüü menziunaa la prima völta cunt el nom Leune (i redis de chel nom chi i cugnuss nissün) in del 1084, quand che quij de Lüen gh'han regalaa al vescuf de Cuira la nöa gesa fada sü in paes. Ai temp di tre ligh, già che 'l sit l'eva arent a Schanfigg de föra, Lüen el pertucava a la liga di des cumün. In del 1530 Lüen el s'è tacaa a la Refurma Prutestanta. A la fin del 16° secul la gent de Lüen l'ha bandunaa 'l so idioma rumanegh e l'ha tacaa sü a parlà numà tudesch.[1]
L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
AtraziunModifega
In del paes se veden anca cà faa sü, almanch in part, in legn, che ne fan pensà ai cà tipegh de la tradiziun germanega, ciuè i Blockhäuser, traa chi, in di chi band chi, di popuj walser, anca se in del prenzipi 'l sit l'eva pupulaa de gent rumanegh e minga germanegh. Chela mestüra architetonega chi [2] la po vess ciapada cum' un testimun d'una tarda migraziun walser e del cunseguent messedass di do cultür (quela rumanega e quela germanega).
De vettModifega
RiferimentModifega
- ↑ 1,0 1,1 Lüen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ "Eine bestimmte Förderung der bestehenden Gestaltungsformen (Holz/Steinbauten) besteht zur Zeit nicht. Das Dorfbild wird von beiden Bauarten geprägt. - Una determinada promussiun/preferensa di atüaj form de custrüssiun (legn/preja) al mument la gh'è no. L'aspet del paes l'è faa sü sia d'un stil che de l'olter." [[1]] Gemeinde Lüen - Sit del Cumün de Lüen
Ligam de föraModifega
- Lüen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
-
- Media relaa a Lüen su Wikimedia Commons


text:
Largäntän
Largäntän (nam calöfik: Republik Largäntänik ü República Argentina) binon län lä dil sulüdik Sulüda-Merop. Binon ma sürfat län balid Sulüda-Meropa ä jölid vola. Ätegon km² 2.766.890 vü belem: Andes vesüdo e Latlantean sulüdik lofüdo e sulüdo. Miedon nolüdo Paragväni e Boliväni, nolüda-lofüdo Brasiläni e Luruguyäni, e vesüdo Ciläni. Largäntän vilon gitäti topäda nisulas: Falkland (ü Malvinas), ed i nisul: South Georgia sa nisuls di Sandwich sulüdik. Vilon i dili Tarkopa i fa Cilän e Greta-Britän pavilöli.


text:
Urcìn
I urcìn[1][2] gl'în di ornamèint da tachèr agli urèci 'd cal dòni e però meno despès, a pōl capitèr ch'a s i mèta anc chi òm.
I materiē più druê per fèr i urcìn, i ìn i più diferèint, da 'l ôr a 'l argìnt a 'l lègn e via acsè, mo 'n ôć particolêr al và dê che i urèci i n'gh'àpien minga da tōr dagli infesiòun o dagli infiamasiòun atâc a chi materiē lè, che tròpa presiòun in sim'ala pèla o di śgranfègn o anc sōl tròpa śvinànsa a 'n materiêl minga bòun, i prèven dèr-egh.
Manéri 'd dìr
Vóś lighèdi
Referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Urcìn
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Urcìn»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Cuorta distanza plinengiu suenter il dutg sesanfla in baghetg cun ina dimensiun plitost liunga. Encunter la fassada occidentala dattan duas rodas d’aua aunc a nus en egl. Lemprema da quellas ei la roda d aua per la resgia. Quella era en possess privat. Ils indrezs da resgiar mauncan ussa e consequentamein sa la resgia buca pli esser en funcziun. La roda ch ei oz en in stan demolau surveva per metter en moviment la resgia construida entuorn ils anno 1850. Sco gia menziunau deva ei denter nos perdavons capavels lennaris e scrinaris. Per saver
resgiar orda blocca liungas aissas, han ins construiu in baghetg adattau persuenter. Lucas Monn, morts igl onn 1952, ei staus il davos possessur dalla resgia. Ils pli vegls da Disla seregordan aunc dallas rasenas blocca che vegnevan transportadas neutier e s’emplunadas avon la resgia. In resgiader indigen resgiava la lenna tier aissas e quaders. Ei vegn era raquintau, ch ei devi da quei temps a Disla in scrinari-artist che fabricavi puffens e scaffas, construevi bials tablegiai en casas ed entagliavi mobiglias orda lenn. Probabel saveva el retrer aissas e quaders da quella resgia.


text:
Soziologia
La soziologia é la sciënza sóziala che se dá jö cun le stüde di fenomens dla sozieté umana, cun sü efec y sües gaujes en raport cun la porsona y la sozieté. N’atra definiziun dla soziologia é le stüde scientifich dla sozieté.
Danter d’atres definiziuns él chëra de Auguste Comte, che vëiga la soziologia sciöche n stromënt de aziun soziala, chëra de Émile Durkheim, che vëiga la soziologia sciöche la sciënza di facy i di raporc soziai y chëra de Max Weber, che se dá jö cun la comprenjiun interpretativa dla aziun soziala.
Storia[mudé | muda l codesc]
La soziologia é na disciplina bindebó nöia respet a d’atres sciënzes soziales sciöche l’economia, la politica y la psicologia. Valgügn conscidrëia Ibn Khaldun (1332-1406) le fondadú dla soziologia, deache te süa opera Muqaddimah (traslatada sciöche Prolegomeni por latin), l’introduziun de set libri sura l’analisa dla storia universala él bonamënter sté le pröm a scrí pinsiers de filosofia soziala y de sciënzes soziales por formulé teories en cunt dla coejiun y dl conflit sozial. La parora soziologia é gnüda inventada da Auguste Comte, cun l’intenziun da mëte adöm i stüdi desvalis sura la porsona y da tó ite la storia, la psicologia y l’economia. Te vigni caje á la soziologia sües raisc tla filosofia politica y soziala de Platon y Aristotele cina a Hobbes, Machiavelli, Giambattista Vico, Rousseau, Hegel, Tocqueville y Emerson.
Metodologia[mudé | muda l codesc]
Gonot tol ca i soziologs la inrescida soziala por fá na descriziun dles relaziuns soziales tres modei y por svilupé schemesc de interpretaziun che pois daidé da odëi danfora i mudamënc soziai y sü efec. D’atri seturs dla soziologia arata che les metodes cualitatives, sciöche por ejëmpl intervistses tematiches, grups de discusciun y metodes etnografiches vais portes a na comprenjiun miú di prozesc soziai.


text:
Rothenthurm
Rothenthurm a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.80 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2143 abitant.
El cumün de Rothenthurm al se tröva a una altitüden de 923 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpthal, Einsiedeln, Oberägeri (ZG), Sattel, Svit.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1].
RiferimentModifega
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text:
La scola furma ina da las pitgas per la lingua rumantscha en las vischnancas rumantschas, quai dasper la famiglia, declera il president da la «Conferenza generala Surselva» Francestg Friberg. El è mainascola a Danis-Tavanasa ed el conferma che las scolas rumantschas sajan obligadas d’instruir rumantsch, ma era da communitgar per rumantsch. Uschia possian ils geniturs contactar el ed el decleria alura tut, er en autras linguas, ma communicaziuns sco era discurs da geniturs, quels vegnian fatgs per rumantsch, declera Francestg Friberg ch’ha presidià al conferenza da scolasts ils ultims 9 onns.
A la periferia linguistica in'autra situaziun
Auter vesa quai ora als cunfins linguistics. A Laax per exempel ès d'infurmar quasi era per tudestg, uschia Adrian Cathomas, scolast al stgalim superiur da la scola. Las sairas da geniturs vegnian perquai fatgas per regla per tudestg, era per che tuts possian suandar a las explicaziuns. Ins possia far folias rumantschas u il cuntrari, ma ins stoppia era restar realistic, tenor Adrian Cathomas ch’ha surpiglia il presidi da Francestg Friberg ch’ha abditgà. La lingua saja sut squitsch, quai saja la realitad, ma sch’ins guardia sin la stedia participaziun dals scolasts e las scolastas rumantschas a la Conferenza Surselva, alura saja el era optimistic per il futur.
Impurtant d’avair meds d’instrucziun
In punct che la conferenza da scolasts ha persequità tut ils onns è da crear meds d’instrucziun era per rumantsch. Il chantun saja obligà da far quai per tut ils roms. Qua vegnian els sco uniun da la magistraglia ad insister vinavant tar il chantun, fin ch’ils meds d’instrucziun sajan tuts sin maisa, uschia Francestg Friberg. Ma che la realitad linguistica è sa midada en Surselva è ina realitad e cun quella stoppian els viver.
Nov president e nova suprastanta
Chattar ina successiun per Francestg Friberg na saja betg stà simpel. Uschia n’hajan els ditg betg chattà ina persuna. La finala saja Adrian Cathomas, che fascheva part da la suprastanza, stà a disposiziun per il presidi. Perquai ha la radunanza generala elegì Gianina Spescha sco suprastanta. La suprastanza vegn cumplettada da Riccarda Caderas sco actuara, Catarina Steger sco cassiera ed Evelina Giger sco assessura.


text:
Macedònia Sentràla
La Macedònia Sentràla (Πepιφέpeιa Kevtpιkής Makeδovίaς/Periféreia Kentrikés Makedonías in gréch; ЦeHTpaлHa MakeдoHиja/Centralna Makedonija in macédone) l’è öna di 13 “periferée” o regiù de la Grécia e la sò capitàl l’è Salunìch o Tesalònica (Θeσσaλovίkn).
La gh’à a matìna (èst) la Macedònia Urientala e Tracia e a sira la Macedònia Ucidentala e la Tesalia, mentre a mesdé l’è bagnàda dal Mar Egéo e a mut (nòrd) la cunfina con la Bülgaria e la Macedònia.
I se tróa in de la Macedònia Sentràla la penisùla Calcidica, col sò aspèt de mà a trì dicc, e ‘l Mut Athos che l’è pròpe ü di trì dicc de chèsta penisùla a fórma de mà.
Chèsta periferéa l’è fàcia sö da sèt prefetüre:


text:
San Michee (sant)
San Michee (de l'ebraigh מיכאל) l'è vun di trii arcangiol nominaa in de la Bibbia. El nòmm Michee 'l vegn de l'ebraigh Mika-El, che 'l voeur dì quell che l'è 'me Dio. L'arcangiol Michee l'è regordaa per avè defenduu la fed contra i esercit del Diavol.
La soa festa, segond el lunari de la Gesa Cattòliga, l'è 'l 29 settember, insema ai alter duu arcangiol (Raffael e Gabriel). L'è veneraa anca de la Gesa Ortodòssa e de l'Islam.
I font bibligh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Canònigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
San Michee l'è citaa in del Vegg Testament in del Liber del Daniel (12, 1). L'è anca nominaa in del Liber del Giosuè (5, 14-15) 'me 'l capp di esercit del Signor e in Zaccaria (3, 2), anca se lì el ven minga ditt el sò nòmm.
In del Noeuv Testament inveci l'è ciamaa "arcangiol" in de la Lettera del Giuda (9), menter in de l'Apocaliss (12, 7-8) l'è quell che 'l mena i angiol in de la battalia contra el drago (cioè 'l demòni) e che le batt.
Apòcrif[Modifega | modifica 'l sorgent]
La figura de San Michee la se troeuva sia in di apòcrif del Vegg Testament tant 'me in quei del Noeuv.
In de l'Apocaliss siriaca del Baruch gh'è scritt che l'è quell che 'l tegn i ciav del Paradis; in de la Vita de Adamo ed Eva se dis che l'è staa lù a insegnàggh a l'Adamo a coltivà la terra; in de l'Apocaliss del Mosè se dis che l'ha ditt ai fioeu de Adamo ed Eva 'se gh'even de fà per onorà i mòrt.
In del Vangel del Bòrtol se dis che l'è staa lù a portà in sù la terra i ròbb necessari a Dio per fà sù l'òmm; in de l'Ascensa de l'Isaia el saria staa quell che l'ha tòlt via la preia che la gh'era denanz a la tomba del Iesuss; in de l'Apocaliss de la Mader de Dio el compagna la Madònna in d'on viagg per fàggh vedè 'me l'è che patissen i peccador a l'Inferno.
Patronaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
San Michee l'è 'l sant patrònn de la polizzia e de vari città come Coni, Alghero e Bari. In Lombardia l'è 'l patrònn de Antegnaa, Calvisan, Figin, Leff, Magnagh, Castiraga Vidard e Pontiroeu. A lù l'è dedicaa el Castel Sant'Angelo a Ròma.


text:
Buccinasch Castell
Buccinasch Castell (Buccinasco Castello in italian) a l'è ona frazion del comun milanes de Buccinasch.
El paes el se troeuva a sud-òvest de Milan e a sud del center comunal, in mezz tra Roman Banch e Gù Gambared. L'è on paes de campagna, situaa in del Parch Agricol Sud de Milan.
Buccinasch Castell a l'è 'l nucli stòrigh del comun: i scav archeològigh fann pensà che ghe sien staa di insediament etrusch in de l'area, anca se la prima menzion del sitt l'è del 1290. A quell temp Buccinasch el faseva part de la Piev de Cesan Boscon.
A Buccinasch l'è staa faa sù on castell di Viscont, indè che in del 1463 gh'è passaa anca el Ludovigh el Mòro.
La sede del comun a l'è semper stada quella frazion chì, ma el center comunal l'è staa spostaa a Rovid perchè l'era diventaa molto pussee gròss a causa de l'immigrazion de la Bassitalia.


text:
Francisca Obrecht vesa ina schanza
Francisca Obrecht e ses um possedan dapi il 2006 il bain da vin Obrecht a Jenins e Malans. Sin bun set hectaras produceschan els vin biologic. Era sche l'uniun purila di duas giadas Na a las iniziativas agraras ed era l'uniun dals viticulturs è encunter – Francisca Obrecht è per las duas iniziativas.
Gist l'iniziativa per aua da baiver netta pudess tenor Francisca Obrecht purtar meds finanzials supplementars per perscrutar e sviluppar alternativas en la producziun senza pesticids sintetics. Era sin lur manaschi stuess ins desister dad ina u l'autra metoda da protecziun per la cultivaziun. La viticultura chapescha perquai la tema dals purs da las midadas che spetgan tar in Gea a las iniziativas. Tuttina è ella da l'opiniun, ch'i saja uras da far quest pass.
Tema ch'ils pretschs dals products ed entras quai il turissem da cumpra creschian, n'ha Francisca Obrecht dentant betg. E che blers purs e puras midassan lura sin products da bio e ch'els sezs avessan uschia dapli concurrenza, na saja per ella betg in privel mabain ina schanza.
Tenor Ursin Gustin han ils purs gia fatg bler
Ursin Gustin è vicepresident da l'Uniun dals purs giuvens svizzers e sez pur da bio. Sin ses bain puril en la Val Schons ha el circa 30 vatgas da latg. Era sch'el producescha latg biologic e n'è perquai betg avisà sin pesticids, è el cunter las duas iniziativas agraras.
Las duas iniziativas agraras giajan en la dretga direcziun, ma ellas sajan memia extremas, di Ursin Gustin. Ils purs hajan ils davos onns gia fatg bler per ina producziun pli ecologica e biologica. Quai vesian ins tenor el, sch'ins guardia sin il svilup dals davos 20 onns.
Sco pur giuven saja el ina part da la generaziun che fiss il pli pertutgada da las consequenzas da las duas iniziativas. Dal scumond da pesticids na fiss Ursin Gustin betg uschè pertutgà. Ma cun in Gea a l'iniziativa per aua da baiver netta, na dastgass el betg pli cumprar vitiers pavel per sias vatgas.
A tscherts purs vegn mussà il det, sch'els van a squittar pesticids. Nagin pur fa quai gugent, quai custa gea era als purs. Ils blers dattan fadia e fan be quai, ch'i fa propi da basegn.
Cunzunt la tema, ch'il turissem da cumpra pudess s'augmentar, è gronda tar il pur giuven da la Val Schons. Tenor el stuessan ils consuments l'emprim esser pronts da cumprar tut be products biologics.
Pur da bio da Malans è cunter l'inizitiva
Ueli Liesch da Malans demonstrescha sia maschina cun sprizzar aua. Il pur da vin producescha dapi curt a moda biologica. Er el dovra pestizids – dentant nagins sintetics sco tgi fiss lubì a moda convenziunala. Tuttina è il pur da bio encunter l’iniziativa.


text:
Bónt
Bónt (nòm uficiàl en italià: Bondo) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 697 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 10,7 km² e 'na densità de popolasiù de 65 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Tió, Bolbeno, Bregucc, Zucol e Runcù.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tennessee
El Tenessì a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 109.247 km² e una pupulaziun de 5.900.962 abitant.
A l'è tacaa a nord al Kentucky e a la Virginia, a ovest al Missouri e a l'Arkansas, a süd al Mississippi, l'Alabama e la Georgia, a est a la Carolina del Nord.
La capital a l'è Nashville (569.891 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Memphis (650.100 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Knoxville, Chattanooga e Clarksville.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Tennessee al gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Modell:Tennessee


text:
Dapi quest'emna suonda il Grischun puspè ils fastizs da contacts da corona – l'uschenumnà «contact tracing». Las experientschas fin uss sajan positivas, di Raphael Hofmann da la centrala da contact.
Per tgirar pazients da corona e lur persunas da contact lavura il chantun Grischun davent da glindesdi che vegn cun ina nova software. L'applicaziun saja segira quai che pertutga la protecziun da datas, sco era tecnicamain.
Per sviluppar quella plattafurma vegnan investids 50'000 francs. Plinavant vegni quintà cun custs currents da circa 6'000 francs per mais per il manaschi. Quai scriva l'Uffizi chantunal da sanadad.
La finamira è d'interrumper las chadainas d'infecziun. Uschia la media chantunala Marina Jamnicki.
Infurmaziuns per telefon u app
Persunas malsaunas ed insolaziun e las persunas da contact en quarantina vegnan mintga di contactà da l'Uffizi da sanadad. Las persunas ston lura respunder dumondas davart lur stadi da sanadad. Quai capitta per regla per telefon. Quels che na vulan betg dar resposta sur telefon, pon nizzegiar ina app sco alternativa.
Anc betg en funcziun n'è l'app federala. Quella registrescha sche dus telefonins èn pli ditg che 15 minutas pli datiers che dus meters in da l'auter.
Fin uss bunas experientschas
Las experientschas fin uss sajan positivas, di Raphael Hofmann da la centrala da contact


text:
Durant ch’ils atlets procuran per la musica sin loipa èn ils umens da service zuppads a l'ur da la loipa. Els èn quels che procuran che mintga atlet po ir a la partenza cun il meglier material pussibel. E quel gioghia ina rolla fitg impurtanta, gist tar da quellas relaziuns da primavaira, uschia Reto Matossi, ch’è a Sedrun en funcziun sco um da service dal BSV (Federaziun da skis grischuna).
Vegnir da preparar top material è ina scienza per sa sez.
La crew da service prepara differents skis per mintga atleta ed atlet ch’emprova lura ora il material curt avant la partenza. Na funcziuneschan ils skis betg sco giavischà, fan ils umens da service las correcturas, e quai sto magari ir svelt, gist tar cursas da sprint, nua ch’ina gronda part va pliras giadas a la partenza.


text:
Genserico
Genserico (cunusìt apò col nòm de Gaisarīks; presapóch 389 - 25 de zenér del 477) l'è stat en rè dei Vàndali e dei Alani 'ntra 'l 428 e 'l 477. L'è stat 'na figüra fondamentàla endel perìot de türbulènse e guère del sècol V endel Imper romano de Ocidènt. Endei omènti sinquant'àgn che 'l g'ha regnàt el g'ha trasfurmàt 'na tribù germànica de póca 'mportànsa come i éra i Vandali alùra endena potènsa de prìm ùrden endel Mediteràneo ucidentàl.
StóriaModifega
Fiöl ilegìtim del rè vàndalo Godigisel, se pènsa che 'l sàpe nasìt de le bànde del Lach Balaton entùren a l'an 389. L'è stat iligìt rè endel 428 dòpo la mórt del sò mès fredèl Gunderico. Desedàt e portàt per la cariéra militàr, el g'ha sercàt sübit el sistéma de fà crèser el potére e la prosperità del sò pòpol, che en chèl momènt là l'ìa stansiàt endela pruvìncia de la Hispania Baetica (al dé d'encö Andaluzìa) e che 'l gh'ìa patìt i atàch dei Vizigòti, piö nömerùs de lùr. Isé, dòpo mìa tat de éser deentàt rè, Genserico el g'ha dicidìt de lasàga i teretóre spagnöi ai sò riài, e co la flòta de naf che 'l sò predecesùr el gh'ìa fat fà sö, el g'ha portàt el sò pòpol endel Nordafrica.
El s'è 'nprufitàt de le béghe 'ntra Bonifacio — goernadùr romano de l'Africa del Nort — e l'imperadùr Valentinano III e Flavio Esio, per portà 80000 vàndali —15000 de chèsti òm de àrma —de Tarifa e Iulia Traducta a Ceuta, sö la còsta africana. Dòpo 'na quach vitòria cùtra i defensùr romàni fiàch e 'ndebulìcc de le sò béghe intèrne, i Vandali i è riàcc a ciapà 'l contròl de 'n teretóre che ciapàa dét el Maròco e 'l nòrt de l'Algeria del dé d'encö, e i g'ha mitìt sóta asédio la cità de Hipona, che la cedarà dòpo quatórdes més de combatimèncc. L'an dòpo, l'imperadùr Valentiniano III el reconós Genserico come sovrà de töcc chèsti teretóre.
Endel 435 Genserico el farà 'n acórde co l'Impér romàno, segónt el quàl i Vandali i deentàa foederati de Roma co la concesiù de la Numidia. Gnemò contét però, endel 439 Genserico el g'ha — a quanto par sènsa troà rezistènsa — ciapàt el contròl de la cità de Cartagine, e 'l g'ga catüràt la flota imperiala che l'ìa atracàda endel sò pórt. Con chèsta asiù i Vandali i s'è 'mpadrunìcc de Mediteràneo Ucidental, e de menemà i g'ha ciapàt a giöna a giöna 'na bràca de bazi marìtime de gran valùr stratégich e comerciàl: le Baleari, la Còrsica, la Sicilia e la Sardegna. Roma isé la perdarà le sò bàzi de apruvigiunamènt de cereài e la se troarà a ìga de crumpài dei Vandali.
Endel 455, l'imperdùr romano Valentiniano III l'è stat copàt, e al sò pòst gh'è nat sö Petronio Máximo. Genserico, el s'è sintìt lìber de cunsiderà scadìt l'acórde de pàce che 'l gh'ìa fat col con Valentiniano endel 442, e l'à partìt col sò ezèrcit 'nvers l'Italia. A Roma la popolasiù la s'ìa riultàda cùtra l'imperadùr nöf e la l'ha mitìt a mórt. Tré dé dòpo — ai 22 de bril del 455 — i Vàndali i g'ha ciapàt la cità sènsa rezistènsa i l'ha mitìda a sach.
El papa Leone Magn l'è mìa riàt a 'mpedéser che i Vàndali de Genserico i sachegiàes la cità ma co 'l sò at de prezentàs dezarmàt ensèma al sò cléro l'è alméno riàt a schià che Roma la vignìes mitìda a föch e che le Bazìliche de San Pietro, de San Paol föra dei Mür e de San Gioàn en Lateràno le vignìes risparmiàde.
Genserico el s'è portàt vià come ostàgio Licinia Eudoxia, la védova de Valentiniano, e le sò dò fiöle, Placidia e Eudoxia; chest'öltema la narà 'n spùza al fiöl de Genserico e sò söcesùr, Hunerico.
Endel 468, el régn de Genserico el s'è duzìt difènder de l'öltem sfórs militàr de le dò metà de l?impér romàno ünide ensèma, ma i Vandali i è riàcc a scunfìger, en mìa al capo Bon, 'na flòta comandàda de chèl che piö tàrde el deentarà l'emperadùr bizantì Basilisco. Endel istàt del 474 se firmarà la pàce perpetua con Constantinopoli, co la quàla se recunusìa la sovranità vàndala sö le pruvìnce nordafricàne, Balear, Sicilia, Còrsica e Sardegna.
Genserico el mör ai 25 de zenér del 477 e 'l sò pòst el sarà ciapàt de so fiöl Hunerico.


text:
L’Armada Svizra survegn ils proxims onns ulteriuras 2,3 milliardas francs per differentas cumpras. Suenter il Cussegl naziunal ha uss er il Cussegl dals chantuns approvà la missiva da l’armada per il 2021. Quai senza cuntravusch. Ils daners vegnan tranter auter duvrads per la cumpra da novs sistems da communicaziun. Plinavant vegnan ils vestgids da protecziun remplazzads. En la nova missiva vegn er resguardà per l’emprima giada la protecziun dal clima.
Missiva da l'armada L'Armada Svizra survegn 2,3 milliardas francs
RTR novitads 14:00


text:
Unicamain in’installaziun aposta catapultescha ils monobobs adina cun la medema forza or da la partenza da la bobera. Per ch’ils pilots sajan protegids bain da feridas, ha il bob anc pliras mesiras da segirtad sco tschintas per fixar ed arretar il corp e las chommas da l'atlet.
Rolla da pionier
Avant bun tschintg onns aveva il Olympia Bobrun San Murezzan Schlarigna lantschà il monobob, ed adina puspè megliurà quel ed adattà als basegns dals sportists. Per il directur da la pista da glatsch, Damian Gianola, è l’organisaziun d’ina cuppa mundiala per sportists cun impediment adina puspè insatge spezial. L’Engiadina haja surpiglià ina rolla da pionier cun lantschar il sport er per persunas cun impediment. Uss sajan ins da buna speranza che la disciplina daventia il 2026 olimpica.
Cura ch’ins vesa ina persuna cun impediment, han ins adina il sentiment ch’ins avess da gidar. Dentant els na vulan gnanca quai.
Temperaturas èn gronda sfida
Sper l’agid a la partenza cun il sistem da catapult, dovri per ils paraplegichers unicamain tualettas bain accessiblas. Fadia hajan ils sportists dad 11 differentas naziuns dentant cun las temperaturas bassas, ha declerà il pilot svizzer Christopher Stewart. El dovria suenter in di intensiv cun temperaturas sut nulla grad, bler pli ditg fin che la circulaziun da las chommas lavuria puspè.
RR actualitad 17:00


text:
La cumissiun per segirezza sociala e sanadad dal Cussegl naziunal va per gronda part d'accord cun la refurma da l'AVS. La maioritad sustegna las decisiuns dal Cussegl dal chantuns – tranter auter er l'element da central d'augmentar la vegliadetgna da pensiun da las dunnas sin 65 onns.
Ultra da quai sustegna la cumissiun:
- il supplement da renta graduà per las emprimas 9 annadas da dunnas cun vegliadetgna da renta pli auta,
- la flexibilisaziun da la vegliadetgna da renta da 63 fin 70 onns sco er
- ils 0.3 puncts procentuals supplementars da la taglia sin plivalur per la AVS.
La cumissiun veglia cuntinuar cun la fatschenta senza far midadas essenzialas, communitgeschan ils servetschs parlamentaris. La finamira da la cumissiun saja da tractar a fin la fatschenta en vista a la sessiun da stad.


text:
Claude Curdin Paschoud ha fatg ina bun'impressiun en las ultimas emnas tar il Club da hockey da Tavau. Ussa ha el survegnì in contract per tut la stagiun. Ils davos 4 onns n'aveva Paschoud mai pudì giugar l'entira stagiun perquai ch'in puck aveva tutgà il november 2018 ina da sias ureglias. Quai aveva chaschunà ina greva scurlattada dal tscharvè.
Las ultimas partidas da la Champions Hockey league saja el stat bun da giugar sin aut niveau senza problems, scriva il club dal Landwassertal sin sia pagina web.


text:
Oberburg
Oberburg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2881 abitant.
El cumün de Oberburg al se tröva a una altitüden de 547 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgdorf, Hasle bei Burgdorf, Krauchthal, Lützelflüh, Mötschwil, Rüti bei Lyssach, Vechigen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oberburg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de Obrunburc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Dnepr
El Dnepr (o anca Niper) (in Russ: ДHeпp/Dnepr; in Bieloruss: ДHяпpo/Dnjapro, in Ucrain: ДHiпpo/Dnipro; Bopuσθέvnς/Borusthénēs in Grech Antich e Danaper in Latin) a l'è on fiumm de l'Euròpa oriental longh 2290 km e donca l'è 'l quart fiumm pussee longh de l'Euròpa (dòpo Vòlga, Danubi e Ural). El nass in Rùsia, in di mont Valdaj e poeu l'entra in Bielorussia e in de l'Ucraina. El sò cors el finiss in del Mar Negher, arent a la città de Odessa.
Città traversaa del Niper[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dorogobuž, Russia
- Smolensk, Russia
- Orša, Bielorussia
- Škloŭ, Bielorussia
- Mahilëŭ, Bielorussia
- Byhaŭ, Bielorussia
- Rahačoŭ, Bielorussia
- Žlobin, Bielorussia
- Rèčyca, Bielorussia
- Kiev, Ucraina
- Kaniv, Ucraina
- Čerkasy, Ucraina
- Kremenčuk, Ucraina
- Dniprodzeržyns'k, Ucraina
- Dnipropetrovs'k, Ucraina
- Zaporižžja, Ucraina
- Marhanec', Ucraina
- Nikopol', Ucraina
- Kapianka-Dnipovska, Ucraina
- Nova Kachovka, Ucraina
- Cherson, Ucraina