text:
390
AvenimeentModifega
Ol masàcr de Tesalònica ordinàt dal Imperadùr Teodosio I dòpo che i abitàncc de la sità i s'è rioltàcc e i à copàt ol generàl gòto Buteric.
NassimencModifega
- Romano de Condat, sant francés, mórt in del 463.
NecrulogiModifega
- Buteric, generàl di Goti al servése de Roma;
- Giulio di Orta, presbìter gréch;
- Macario ol Grant, sant egisià, nasìt in del 300;
- Apolinar de Laodicea, èscof romà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


c: text/html

text:
Per onns ed onns aveva la scena litterara rumantscha pretendì ina chasa editura che sa deditgescha e promova la litteratura rumantscha. Avant 10 onns è quest desideri daventà realitad – la Chasa Editura Rumantscha ha cumenzà sia lavur. Sco emprim en ina fasa da project. En quel temp è la chasa vegnida purtada dal chantun Grischun, la Lia Rumantscha e la Pro Helvetia.
Igl è dentant stà cler che la Pro Helvetia s'engascha mo per quels emprims trais onns – ed uschia è il futur da la chasa editura daventada intscherta. La intschertezza finanziala ha era muntà la relaschada da la manadra Anita Capaul, ch'aveva gia dapi l'entschatta manà la chasa editura. Ma, la fin finala ins ha chattà ina schliaziun e dapi lura lavura la manadra senza pausa per la litteratura rumantscha.
Cuntinuar cun l'engaschi
Durant ils davos 10 onns ha la Chasa Editura Rumantscha edì dapli che 70 differents cudeschs da passa 40 differentAs auturAs – e vendì passa 27'000 exemplars. La chasa editura ha dà schlantsch a la scena litterara rumantscha. Ed era cun festivar il giubileum da 10 onns na fa la chasa nagina pausa - ed edescha en quel rom tranter auter l'emprim cudesch da la giuvna scriptura rumantscha Viola Cadruvi. Per Anita Capaul in regal per la chasa editura sco era per ils lecturs e las lecturas. E cun in tal schlantsch vul la Chasa Editura Rumantscha cuntinuar anc almain ulteriurs 10 onns.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il pegn tremblava cun mei
Aschia descriva la giuvna catschadura da strusch 20 onns sco ella ha igl onn vargau sittau sia emprema preda. Gianna Tomaschett ei oriunda da Trun ed ha dau a mi cun plein tarlischur els egls, plaid e fatg sco quei ei dat esser catschadura. 11 meins agl onn eis ella educatura d’affons pigns mo 1 meins sauda cumpletamein alla natira ed alla catscha. Mo igl ei bu fatg cun ir il settember per las pizognas entuorn e laghegiar animals. Esser catschadura ei ina lavur digl entir onn e tgirar ils animals. Tgei ch’ella raquenta tut da sia gronda passiun – udis ella Saira Rumantscha.
Jessica Caprez


text:
Kuoni numna 3 motivs per la sminuiziun: ord motivs da marketing ha Kuoni tegnì bass ils pretschs tar las pernottaziuns, custs pli auts da persunal ed investiziuns en il sistem da IT.
Fatschenta da visa marscha bain
En la fatschenta da viadis da gruppas ha Kuoni pattì da la pli pitschna dumonda ord il Giapun e dal ferm franc svizzer. En questa sparta è la svieuta sa reducida per 12% sin 502,3 milliuns francs. Ch'il concern na scriva tuttina naginas cifras cotschnas po el engraziar a la fatschenta da visa. Là è la svieuta s'augmentada per 24% sin 158,1 milliuns francs. Il gudogn da fatschenta è uschia s'augmentà per 53% sin 32,6 milliuns francs.
RR novitads 08:00


text:
Nuot pli sempel che quei! E lu cun sfegliar empau e retschercar sun jeu fruntada sin quei citat: «Tgi ch’ei malcuntents cun quei ch’el ha, fuss era malcuntents cun quei ch’el giavischa …»
E stuiu sefar en ch’igl encurir igl esser cuntents ei pli sempel. Igl esser cuntents ei lu denton pli spert detg che fatg.
Finalmein vacanzas da stad. Quei munta per biars bia sulegl, cauld zanua sper la mar ni sper in lag e guder novas spisas, novas cuntradas, novas experienzas e far quei che fa plascher. Uonn denton eis ei puspei inaga auter. Muort la situaziun actuala hai jeu buca giu la curascha da reservar gia gl’unviern in plaz sil campadi preferiu en Croazia.
Encurir igl esser cuntents ei pli sempel – esser cuntents ei lu denton pli spert detg che fatg.
Nus essan pia sedecidi da far vacanzas sper in lag en Svizra franzosa. Ina regiun a nus pauc enconuschenta, priu ora il lungatg franzos. Quel carezel da pign ensi ed jeu selegrel da saver duvrar quei bi lungatg el mintgadi. Aschia essan nus secasai cun nossa rulotta zanua amiez igl uaul, enzacons passuns naven dil lag. Gl’emprem sentiment: Schon buca gest quei che nus essan disai! Ina pintga stizun, in’ustria aviarta mo mintgaton (igl ei dentersesiun), paucas duschas e tuttina bia glieud la fin d’jamna? Janu, uss essan nus cheu ed il lag ves’o empermettend. La proxim trumpada ei lu s.Pieder staus: negina cumpassiun, mo 2 dis senza plievia. Tgei far? Selamentar da mia pintga curascha ni turnar a casa…
Igl ei sco igl ei, e nus fagein il meglier ordlunder. E lu san ins guder: las visetas sur dumengia che han purtau il beamer e laptop per mirar communablamein il giug da bal. Beinenqualin sil campadi ha priu la caschun da cuchegiar sil batlini. Ed aschia ha ei dau bials e leghers contacts d’in plaz a l’auter. Malgrad tut quei ch’ei buca perfetg havein nus gudiu bials dis cun la famiglia e collegs. Nus vein schazegiau mintga radi sulegl, tgirau novs contacts e viviu viaden el blau-grisch. En tuttacass essan turnai cun nov’energia, fits sco pèschs e cun l’enconuschientscha:
Tgi ch’ei malcuntents cun quei ch’el ha, fuss era malcuntents cun quei ch’el giavischa.


text:
Stor
Stor l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 4 700 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 62,9 km² e 'na densità de popolasiù de 75 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cundì, Bagulì (BS), Briù, Tiarno di Sopra e Bondù.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quella mesira annunzia la SDA en vista a marcantamain pli paucas entradas ch'ella spetga per l'onn current. La svieuta vegnia a sa reducir per 10 % sin anc 30 milliuns francs, scriva l'agentura da novitads. E quai era sch’ella haja pudì renovar ils contracts cun ils clients ils pli impurtants. La raschun saja la ferma pressiun sin ils pretschs. Quai malgrà che l'agentura haja pudì renovar ils contracts cun ils clients principals.
Reorganisaziun inevitabla
Per realisar ils respargns necessaris prevesa l'agentura da novitads svizra SDA ina reorganisaziun profunda. Per mitigiar la reducziun da 35 fin 40 plazzas saja previs in plan social cun meds dad 1,5 fin dus milliuns francs. Contracts cun stagiaires na vegnan betg prolungads. Plinavant èsi previs da trametter persunas pli baud en pensiun e da reducir tscherts pensums.
Rait regiunala resta
La SDA vegn a fusiunar la redacziun per affars interns e quella da l’ester. Ella infurmescha vinavant davart temas naziunals ed internaziunals sco politica, cultura, scienza, societad e sport. Ma las dimensiuns da las reportaschas daventan pli pitschnas. La rait cun 13 biros regiunals en Svizra resta.
Nagin connex cun la fusiun cun KEYSTONE
La restructuraziun da la SDA n’ha da far nagut cun la fusiun cun l’agentura da fotografias KEYSTONE ch’era vegnida annunziada la fin d’october dal 2017. La cumissiun da concurrenza federala sto anc approvar questa fusiun.
RR novitads 17:00


text:
Moltras
Moltras (nom ufizial in italian: Moltrasio) l'è on comun de laProvincia de Còmm che 'l cunta 1 607 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 8,9 km² e ona densità de 181 ab./km².
El paes l'è situaa in sul Lagh de Còmm, al confin cont el Canton Tisin (comun de Brencia).
Origin del nòmmModifega
Moltras el ven del Comasch mòlta, che 'l voeur dì "malta". De fatt i abitant del loeugh ciamaven inscì i important stratificazion geològich che anca al dì d'ncoeu seguten a colpì l'oeugg. A partì del XI secol, in la region el ven traa foeura del material de costruzion che l'è ciamaa "ol sass da Moltras". La terminazion -as l'indica la funzion che l'era dada a on strument ò a on loeugh: varda anca fornas e Menas (sitt indove se menen i tronch d'alber per la flottazion successiva in sul Lagh de Còmm)[2]
StòriaModifega
Sul territòri de Moltras hinn staa faa di retrovament archeològich: on segurin de ramm de circa 2000-25000 ann fa, on paviment roman a mosaich e on quaj alter oggett.
In del 1292 el paes l'ha ciapaa el titol de borgh e in del 1405 la cittadinanza comasca, che la portava vari privilesg ai abitant.
In del 1522 l'ha subii on sacchegg de part de la rival Torn e l'è staa colpida durament de la pesta del 1630.
Duranta la Segonda Guerra Mondial, i montagn de Moltras hann vist l'azion di partisan de la Brigada Garibaldi.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Moltras l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Personagg illusterModifega
Moltras l'è famosa perchè gh'hinn passaa on mucc de persònn important. Tra de lor pòdom cuntà el Vincenzo Bellini, el Clemente Rebora, el Virgilio Ranzato e 'l Delio Tessa. Inoltra de on quaj ann ghe viv el ghitarrista del grupp ingles di Muse, el Matthew Bellamy.
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ cfr: Ottavio Lurati, Toponymie et géologie, in Quaderni di semantica, ann XXIX, numer 2, dicember 2008, 441.


text:
Adina puspè sa tschentan schlogns e stumbels da cigarettas giun plaun sin via. Cunzunt enturn la staziun da Cuira nua che la via è cuverta cun granit d'Andeer è quai in problem. Vegnir davent cun ils tacs da schlogns n'è betg uschè simpel. Deliberar las vias dals schlogns custa a la citad da Cuira circa 50'000 francs.
Schliaziun è vegnida sin la maisa radunda
Ina fatschenta da schubregiar ha dumagnà da schliar entant il problem da la citad da Cuira. Cun in'innovaziun ed entras il sustegn dal lavuratori communal èsi gartegià da crear in process per dumagnar davent ils schlogns.


text:
Ins enconuscha il glatsch en differentas furmas sco per exempel glatsch sin via, aua schelada d'in lai u cristal da glatsch da la naiv. Dentant co funcziunescha la midada da l'aua en glatsch? In experiment cun ina buttiglia d'aua mussa quest fatg.
Co schela in lai?
Cursas da chavals sin il lai ... Ma tegna il lai? E quant glatsch dovri per pudair far cursas da chavals e grondas festas sin il lai?
Co vegn fatg glatsch per patinar?
Per mantegnair il glatsch uschè bain sco pussibel dovra quai lavurs da circa tschintg uras mintga di, avant ch'il glatsch avra sias portas. Nus avain fatg ina visita als lavurants durant spalar naiv, glimar giu il glatsch e squittar aua per far glischar il glatsch mintga di da nov.


text:
festival da gols a pustget
Trun/Rabius Grp. 1 petga Sargans suenter ina ferma prestaziun cun 6:3.
Pil secund davos giug dalla sesiun ha Trun/Rabius beneventau l’equipa da Sargans a Pustget. Suenter duas terradas stretgas en seria ein ils Sursilvans urgentamein stai dependents da puncts el cumbat encunter la relegaziun.
Il start ella partida gartegia insumma buca sco giavischau al caucasa. Suenter endisch minutas ed in culp liber vegn il defensur central da Sargans nunsurvigilaus vid il bal e plazzescha quel cun ina ferma tgaua ella reit. Ina duscha freida per Trun/Rabius che reagescha denton spert e vehement. Mo quater minutas suenter il 0:1 egualisescha Patrizio Decurtins suenter in bi pass ella gassa da Salvatore Staglianò. Ed ils proxims gols laian buca spitgar ditg: In culp liber da Livio Janka ord rodund 40(!) meters fila sper tut ils giugadurs ella da sedisch vi e setschenta via petga directamein el gol. Ella 30avla minuta san ils aspectaturs da casa gia selegrar la tiarza ga: Suenter ina situaziun nunsurveseivla sill’ala seniastra vegn il bal ella da sedisch nua che Salvatore Staglianò vegn d’alzar il bal cul péz sur il goli ô – 3:1. En quella fasa dil giug cumbinescha l’equipa da casa bein e spert encunter anavon, ha in surpli amiez e vegn tras dus siets da distanza da Daniel Pfister ed Orlando Monn era aunc tier ulteriuras bunas occasiuns da gol.
Schegie ch’ils hosps da Sargans vegnan cun pli bia energia ord la cabina eis ei vinavon Trun/Rabius che dat en il tact. Ella 52avla minuta lantschescha Patrizio Decurtins siu congiugadur Salvatore Staglianò che marchescha suenter in liung sprint il secund gol persunal. Il giug ei denton aunc buc decidius, ils hosps songaglies scursaneschan immediat sin 4:2. Denton era il secund cuntergol vegn quella dumengia buca d’irritar l’equipa sursilvana. Anzi, Trun/Rabius vegn aunc da marcar dus ulteriurs gols: Schebein il tschunavel, sco era il sisavel gol dil caucasa capetan suenter in bal ch’il goli dils hosps ha schau rebatter: Patrizio Decurtins e Remo Alig ein leu nua ch’ils attacaders ston esser ed han mintgamai buca grondas breigias da stuschar il bal ella reit. Il 6:3 da Sargans cuort avon la fin ei lu mo pli cosmetica dil resultat.
L’equipa dalla Cadi ha acceptau il cumbat encunter la relegaziun e propi saviu perschuader, buca mo quei che pertucca igl engaschi mobein era cun bialas cumbinaziuns e dabia gols. Cun quels treis puncts dapli sil conto sesanfla l’equipa da Donat Albin e Philippe Vincenz uss sur il streh ella tabella. Il giug capital stat denton pér avon porta. Proxima sonda serenda il CB Trun/Rabius Grp. 1 a Gams e dat leu per restar en 3. ligia. In punct tonscha als Sursilvans, ferton ch’il direct concurrent da Gams drova exnum la victoria. Sch’ils giugadurs vegnan da purtar la medema prestaziun sil plaz sco la dumengia vargada, duess quei era esser pusseivel.
informaziuns: 3. ligia, gruppa 1; CB Trun/Rabius – FC Sargans 6:3 (3:1); Pustget, Trun – ca. 170 aspectaturs
gols: 11’ 0:1 David Becker, 15’ 1:1 Patrizio Decurtins, 22’ 2:1 Livio Janka, 30’ 3:1 Salvatore Staglianó, 52’ 4:1 Salvatore Staglianó, 55’ 4:2 Valentino Zollino, 63’ 5:2 Patrizio Decurtins, 87’ 6:2 Remo Alig, 88’ Marco Walser 6:3
CB Trun/Rabius 1 Grp. (4-4-2): Mauricio Cathomas, Sandro Orlik, Livio Janka, Gion Andrea Nay (78’ Denis Monn), Fabian Cajacob (C), Orlando Monn (46’ Clau Berther), Beat Cadruvi, Mathias Flepp, Daniel Pfister (60’ Remo Alig), Salvatore Staglianó (60’ Gianin Derungs), Patrizio Decurtins (68’ Fabio Caduff)
FC Sargans 1 (4-3-3): Sandro Walser, Sven Mathis (63’ Nico Wickli), David Becker, Benjamin Weber, Fabian Schai (67’ Marc Bernhardsgrütter), Raphael Kalberer (C), Luis Dos Reis Guerreiro (46’ Ronny Schumacher), Kevin Willi, Marco Giordano (72’ Magnus Hofmann), Marco Walser, Valentino Zollino
remarcas: cartas melnas: 10’ Livio Janka, 49’ Salvatore Staglianó, 66’ Sandro Orlik, 85’ Benjamin Weber (tuttas per foul) – corners: Trun: 3, Sargans: 3. – CB Trun/Rabius 1 Grp. senza Jonas Beer e Damian Schmed


text:
Cun ‹L’Indian grischun› ha Gion Antoni Bühler (1825–1897) tschentà in monument a l’istorgia e cultura da sia vischnanca nativa Domat. E la segunda mesadad da la novella tematisescha l’emigraziun sur mar ch’era tuttavia anc actuala dal temp ch’il text è cumparì (1890).
‹L’Indian grischun› cumpiglia sis chapitels. Precis a la fin dal terz chapitel è situà il punct d’inversiun ch’è caracteristic per la novella. L’emprima part (chapitels I–III) sa splega a Domat e tracta ils onns d’uffanza da Giusep, il protagonist principal. La segunda part (chapitels IV–VI) raquinta la fugia ed emigraziun da Giusep fin en il Canada, las aventuras da Gion che va en tschertga da ses frar e lur return mirveglius a Domat.
A Saglioms Sura, che tutga tar Domat, viveva enturn il 1660 Andrea Vilan cun sia famiglia. Sco poppin era quel mitschà il 1631 – sco sulet da sia famiglia – da la pestilenza ch’aveva furià en vastas parts dal Grischun. A l’entschatta vegn raquintà co che Andrea vegn tratg si da duas bunas vegliettas, co ch’el va ad alp e sa chasa la finala a Saglioms. Alura suondan ils onns d’uffanza da Giusep, il figl vegl dad Andrea, il qual va la finala sez ad alp.
In element central da quest’emprima part da la novella furman ils excurs extendids che tractan l’istorgia, la cultura e las tradiziuns da la vischnanca da Domat. Qua tira l’autur tut ils registers, tant pli ch’el po sa basar sin in ritg stgazi d’experientschas autobiograficas. Tratgas a strada vegnan tranter auter las suandantas tematicas: Geografia, istorgia e populaziun da Domat; ils ‹culms› e las alps da Domat cun lur ritga tradiziun alpestra; ils gieus ed usits dals mattatschs e pasturs da Domat e – a la fin dal cudesch – ils usits da spusalizi e da nozzas, inclus la ‹fratga› da la cumpagnia da mats e la preschentaziun da la cuschina grischuna tradiziunala.
Per resumar la segunda part da la novella dain nus il pled ad in dals gronds enconuschiders da la litteratura rumantscha, Gion Deplazes. En las ‹Funtaunas› (tom 3, p. 83s.) resumescha el il cuntegn sco suonda:
Sin l’alp Renasca accumpogna Giusep in ester sur il Veptga vers Dialma. L’ester croda en in precipizi ed è mort. Giusep ha ina tala tema ch’el fui sur mar. Entant sa renda ses frar Gion en Frantscha, nua ch’el emprenda a conuscher in Franzos ch’è stà a Québec ed ha enconuschì là in tschert José Vilan. Tenor il discurs sto quai esser il frar Giusep. Gion va sur mar ed arriva a Québec. José aveva entant stuì bandunar la scrinaria perquai ch’el avevan defendì ils Indians. Gion s’engascha cun la truppa alva per ils cumbats cunter ils Indians. Ina notg cun spiunar sa scuntran ils dus frars sco inimis.
«El aveva pir fatg paucs pass, cur ch’el ha udì a sfratgar insatge en sia vischinanza. Qua è el sa vieut ed ha observà cun sgarschur in gigant Indian che steva davos el, pront d’al bittar il tomahavc en la testa. Gion ha cret dad esser in um pers ed en si’anguscha ha el exclamà cun auta vusch en rumantsch da Domat: «Jesus, Maria e son Giusep!» Ma quant gronda è stada sia surpraisa, vesend che l’Indian ha sbassà si’arma senza far diever da quella; l’Indian è s’avischinà in pass a sia victima ed ha repetì l’exclamaziun da Gion: «Jesus, Maria e son Giusep!» e quai cun il medem accent, cun il qual Gion aveva pronunzià quests pleds.»
Ils dus frars arrivan a chasa la fin d’october 1685, gist per las nozzas da lur sora. Il bab aveva entant cumprà l’entir Saglioms cun ils daners da sia lavur e cun quella dals uffants restads a chasa. A Domat survegnan ils dus frar il surnum ils ‹Canadais› e la novella concluda: «L’America è bella, fritgaivla, grondiusa en ses magnifics guauds ed interessanta areguard ses divers pievels, ma ella n’è nagin Saglioms.»


text:
Cun quest premi vegnia undrada l'ovra da la vita e l'engaschi da Markus Imhoof. Ils davos sis decennis haja Imhoof influenzà fermamain il film svizzer. Ses films scuvrian, creeschian empatia ed animeschian da reflectar. Il premi è dotà cun 30'000 francs e vegn surdà la notg da las nominaziuns per ils dis da film da Soloturn il 2021.
Markus Imhoof è naschì il 1941 a Winterthur ed ha studegià germanistica, istorgia d'art ed istorgia a l'Universitad da Turitg. Suenter ha el visità in curs da lavur da film a la scola d'art applitgà a Turitg ed ha suenter cumenzà sia carriera sco reschissur da film e scenarist. Dasper quai è el stà confundatur da firmas da producziun, docent ospitant a differentas scolas autas e commember da la cumissiun da film federala.


text:
Marche
Le Marche i è 'na regiù de l'Italia centràla abitàda de piö o méno 1.550.000 abitàncc. L'è colocàda söl mar Adriàtich e la cuàrcia zó 'na superfìce de 9.365 km², delimitàda del fiöm Conca a nòrd, del fiöm Tronto a sud e de la cadéna dei Apenìni a ucidènt. La cunfìna co l'Emilia-Romagna (pruvincia de Rimini), la Repüblica de San Marino, la Toscana (pruvincia de Arezzo), l'Umbria (pruvincia de Perugia), l'Abruzzo (pruvincia de Teramo), el Làsio (pruvincia de Rieti) e 'l Mar Adriàtich.
El capolöch de la regiù l'è Ancona, le ótre pruvìnce i è Pesaro e Urbino, Ascoli Piceno, Fermo e Macerata.


text:
Dapi blers onns sesa la Dretgira chantunala sin in culm da pendenzas che crescha ad in crescher. La fin da l’onn 2019 eran anc 408 cas pendents. Pertutgads spetgan magari onns, fin ch’els survegnan la sentenzia. Per schliar quest problem ha la cumissiun da giustia incumbensà dus professers d'analisar la situaziun.
Beat Stalder e Felix Uhlmann han chattà sis aspects impurtants per il problem cun las pendenzas:
- L’introducziun da l’urden da process federal l’onn 2011 chaschuna tendenzialmain process pli pretensius. Vitiers vegn lavur supplementara.
- Il Cussegl Grond ha concedì memia tard in sisavel derschader, l’onn 2017. Uschia è il culm da pendenzas creschids.
- La mancanza dad 1 fin 2 actuarAs.
- Ils svaris enturn il cas da dispita d’ierta ha paralisà in temp la Dretgira chantunala, surtut la primavaira 2019.
- Las sentenzias da la Dretgira chantunala èn savens memia lungas e detagliadas.
- Il president dals derschaders haja prendì mesiras per bajegiar giu il culm da pendenzas, quellas sajan dentant stadas senza effect.
Auters chantuns cun damain pendenzas
Ils dus experts han constatà che las pendenzas a la Dretgira chantunala èn creschidas marcantamain.
Las dretgiras superiuras da Berna e Turitg hajan pli paucas proceduras che duran pli ditg che 12 mais. La Dretgira chantunala grischuna haja dentant avunda plazzas da derschaders per dumagnar la lavur, statti en il rapport da Stalder/Uhlmann, il link avra en ina nova fanestra. Pli stgarsas sajan las resursas da l'actuariat.
Conclusiuns
La dretgira duai puspè avair uschè spert sco pussaivel sis derschaders. Peter Schnyder è scrit malsaun dapi la stad passada. Per pudair lavurar giu il culm da pendenzas dovri dentant a curta vista derschaders ad hoc che sa gidan per in temp limità, enfin ch’ils cas pendents èn elavurads.
Era necessari èsi da crear ina fin duas plazzas supplementaras d’actuars e d’actuaras. E las sentenzias duessan sche pussaivel vegnir scursanidas.


text:
La radunanza da delegads da la Corporaziun Energia Engiadina ha gì lieu quest onn a Lavin. Sper las tractandas usitadas ha il president da la Corporaziun Energia Engiadina, Not Carl, infurmà surtut dals suandants temas:
Collavuraziun cun las Ovras electricas d’Engiadina
Differents puncts interpreteschan las Ovras electricas d’Engiadina different che la Corporaziun Energia Engiadina. Surtut il tema custs da transport per la forza supplementara vegn interpretada differentamain dals dus partids. La radunanza ha fatg bun in import da radund 31’000 francs per custs per manar il process.
Mesiras da cumpensaziun
La Swissgrid prevesa d’auzar la capacitad da las lingias d’auta tensiun en l'Engiadina da ina giada 380 kilowats sin duas giadas 380 kilowats. Sco recumpensaziun vegnan allontanads ils masts en lain da 60 kilowats per lung l’Engiadina e fatg in foss da Pradella fin Zuoz per sutterrar differentas lingias da forza, tranter auter era la lingia da fibra da la «Mia Engiadina». Las lavurs èn previsas ils proxims dus onns.
Sco finiziun da la sesida ha la presidenta da la regenza grischuna e directura dal Departament da finanzas GR, Barbara Janom Steiner, infurmà ils preschents sur da la situaziun actuala a reguard ils tschains d’aua e la situaziun finanziala dal chantun Grischun.


text:
L'instanza independenta da recurs da radio e televisiun, UBI ha survegnì l'onn passà 19 reclamaziuns dal publicum. Quai èn set damain che l'onn avant. Tar tut ils recurs èsi ì per emissiuns da l'SRG, sco quai ch'i ha num en il rapport annual. La premissa per in process tar l'UBI è ch'i è ordavant gia vegnì inoltrà plant tar il servetsch da mediaziun. 6% da quests recurs èn vegnids tratgs vinavant.
Tar las 28 proceduras ch'èn vegnidas terminadas l'onn passà ha l'instanza constatà in surpassament dal dretg. L'onn avant eran quai anc stà trais. Tar quest recurs èsi ì per il problem che las persunas crititgadas n'hajan betg gì la chaschun da s'exprimer en chaussa. Uschia na saja er betg pussibel per il publicum da sa far in atgna opiniun.
RR novitads 16:00


text:
In anteriur manader da l’uffizi da scussiun e concurs da l’Engiadin’Ota / Bregaglia duai avair laschà svanir raps.
Il delict saja mo vegnì scuvrì casualmain, pervi da duas dumondas independentas areguard singuls pajaments, ha declerà il landamma d’Engiadin’Ota, Gian Duri Ratti.
I vala la presumziun d'innocenza
Davart la dimensiun dal delict e davart la supposiziun che l’uffiziant pudess avair laschà svanir raps en ulteriurs cas durant ses temp d’uffizi da bun 25 onns, na vul la procura publica betg s’exprimer, ha ditg il pledader Claudio Riedi. Per il pertutgà vala la presumziun d’innocenza.
Consequenzas er en Engiadina Bassa
Il cas da denunzia encunter l’anteriur uffiziant da l’Engiadin’Ota tira ses fils er fin en Engiadina Bassa. Dapi l’entschatta da quest onn aveva quel lavurà tar l’uffizi da scussiun e falliment «Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair».
Gievgia passada ha la regiun schlià il mandat cun l’uffiziant, quai ha confermà il president da la Regiun, Victor Peer. Actualmain examineschan ins perquai era l’uffizi da scussiun da l’Engiadina Bassa.
RR novitads 17:00


text:
Fermo
Fermo l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la Pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 37 783 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 124 km² e 'na densità de popolasiù de 305 ab./km²..
El cümü de Fermo el cunfìna coi cümü de Altidona, Belmonte Piceno, Francavilla d'Ete, Grottazzolina, Lapedona, Magliano di Tenna, Massa Fermana, Mogliano (MC), Monte Urano, Montegiorgio, Monterubbiano, Ponzano di Fermo, Porto San Giorgio, Porto Sant'Elpidio, Rapagnano, Sant'Elpidio a Mare, Torre San Patrizio.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Las 13 persunas vegnan accusadas d’avair sustegnì u d'esser commember d’ina organisaziun criminala, d’avair cugliunà, fatg legalisaziuns falladas sco era d’avair lavà daners suspectus. Quai communitgescha la Procura publica federala la mesemna a Berna.
Daners svizzers per cumprar armas
Als accusads vegn renfatschà d’avair sustegnì finanzialmain la «probabla organisaziun da terrur» Tamil Tigers (LTTE) cun in sistem raffinà da credits pitschens – quai davent da la Svizra. Ils schefs da l’organisaziun en la Svizra hajan sviluppà e duvrà «ina metoda per vegnir svelt tar raps aifer las vischnancas tamilas da la diaspora en la Svizra». Ils daners hajan els tranter auter duvrà per finanziar la cumpra d’armas.
100’000 persunas mortas
La LTTE cumbatta dapi 37 onns per in stadi independent en il nordost da la Sri Lanka. Pervia dal conflict èn gia fin a 100’000 persunas mortas. Il matg 2009 è el ì a fin suenter che las truppas da la regenza han mazzà il schef da la LTTE Vellupillai Prhabakaran.


text:
Sco Walter Schlegel, il cumandant da la Polizia chantunala, ha infurmà a chaschun da la conferenza da medias, è la segirezza al Forum mundial d'economia a Tavau in'incumbensa naziunala. Che politichers prominents sco Donald Trump, Theresa May ed Emmanuel Macron na vegnian betg al WEF, na veglia betg automaticamain dir, che las forzas da segirezza vegnian stgargiadas, ha declerà Schlegel.
Passa 3'000 participantas e participants
Ins spetga quest onn al WEF passa 3'000 participantas e participants da 90 differents pajais. Da tut ils participants èn radund 120 persunas protegidas dal dretg public internaziunal. Quellas dovran dapli attenziun da las forzas da segirezza.
Er armada en servetsch
Responsabels per la segirtad èn policists e policistas da l'entira Svizra e dal Prinicipadi da Liechtenstein. Ils custs effectivs che Confederaziun, chantun Grischun, il WEF e la vischnanca da Tavau finanzieschan communablamain èn limitads sin nov milliuns francs. Er l'Armada svizra gida tar la protecziun da persunas ed objects. Ils custs per quest engaschament al WEF muntan a 32 milliuns francs. Per relativar la summa: els èn uschè auts sco in curs da repetiziun da l'armada.
Spazi aviatic serrà
Durant il WEF è era il spazi aviatic bloccà en in radius da 46 kilometers enturn Tavau. Involvids en quest dispositiv èn ils pajais cunfinants, l'Austria e l'Italia. Uschia ha il cumandant da corps Aldo Schellenberg infurmà a Tavau.
Dapi las attatgas da terror a Paris il 2015 vala ina situaziun da smanatscha pli auta. Il privel da terror vegn anc adina stimà a Tavau ed en l’entira Svizra sco augmentà.
Il WEF 2019 cumenza mardi e dura enfin venderdi.
RR novitads 12:00+


text:
La Fundaziun GFZ (Gemeinnützige Frauen Zürich) s'engascha dapi il 1885 per ils interess da las dunnas, dals uffants e da las famiglias. La fundaziun è in'organisaziun d'utilitad publica ch'è confessiunalmain e politicamain independenta. Ses intent è da crear e da manar purschidas per famiglias tenor ils basegns da la societad sco era da promover il svilup d'uffants, da giuvenils, da famiglias e da dunnas e da crear spazis libers per els.
Sco organisaziun da non-profit cun var 500 collavuraturas e collavuraturs tgira ella passa 1000 uffants en 12 canortas ed en famiglias dal di, maina centers da famiglia ed è daventada la pli gronda purschidra da la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia en la citad da Turitg.
La canorta rumantscha sa chatta en las localitads dil center da famiglia GFZ Zeltweg (6 minutas a pe davent da la staziun da Stadelhofen, 8 minutas cun il tram davent da la staziun principala da Turitg (lingia 3 u 31), damanaivel da la fermada dal tram Kunsthaus).
Center da famiglia GFZ Zeltweg (GFZ Familienzentrum Zeltweg)
Zeltweg 21b
8032 Turitg
Verein/Uniun Canorta Rumantscha Turitg
Remo Pfister
Email: remopfister@gmx.net
Tel: 079 961 40 46
Natürlich freuen wir uns über Ihre finanzielle Unterstützung.
Unter folgendem IBAN können Sie uns Ihre Spende zukommen lassen.
Natiralmain ans legrain nus da Voss sustegn finanzial. Cun il suandant numer dad IBAN pudais Vus far ina donaziun.
IBAN: CH7400774010318197100


text:
L’onn 2010 ha la Polizia chantunala stgaffì il post da servetsch da giuvenils. Finamira da quest post è l’elavuraziun da cas criminals da giuvenils. Sper la lavur repressiva han ins dacurt era cumenzà cun lavur preventiva. Pia, visitas en scolas e far attent ils scolars. La Polizia chantunala discurra davart ils cas che fatschentan ella il pli savens en connex cun giuvenils. Sper vandalissem ed armas illegalas è quai era mobing. E quai è il focus principal tar las visitas en scolas. Far attent ils scolars nua ch’els pon ir per agid sch’els èn pertutgads da mobing, sco era far attents tge che schabegia sch’els sezs fan mobing.
Tar las scolas in med popular
Il resun da la lavur da prevenziun en las scolas è positiv tenor Marcus Corai da la Polizia chantunala. En cooperaziun cun la lavur sociala da las scolas retschaivia la Polizia chantunala bleras dumondas per ina visita en la scola.
Uschia era a Schluein, nua che Marcus Corai ha referì avant la 5avla e la 6avla classa da la scola primara. Durant radund in’ura ha il policist discurrì cun ils scolars, dà in pitschen excurs en il dretg penal e dà scleriments davart mobing en l’internet.
Criminalitad - statistica da l'onn 2016 (ord l'archiv)
RR actualitad 11:00


text:
Il dumber dals medis en svizra è danovamain creschì l'onn passà. En tut èn stads activs 36’175 medis la fin dal 2016. Quai demussa la statistica da la Federaziun dals medis svizzers (FMH). Sin 1000 abitants dettia en media 4,2 medis.
Quai che dat en igl: Medis che lavuran en ina pratica, lavuran pli savens er anc vinavant suenter la pensiun. FMH suppona che quai saja d’attribuir al fatg ch'i saja grev da chattar in successur u ina successura.
Tenor la statistica crescha tant la cumpart da las dunnas sco era quella da medis cun in diplom da l'exteriur.
RR novitads 12:00


text:
Il 1921 è il club da hockey vegnì fundà. Cura exact, n'è betg cler. Cler è dentant ch'il HCD ha gì ina gronda impurtanza per il sport grischun. 31 giadas è il club da hockey da Tavau daventà campiun svizzer. 15 giadas han ils Grischuns gudagnà la Cuppa Spengler.
Exposiziun guarda sin l'istorgia gloriusa
En il museum da sport d'enviern a Tavau datti actualmain da visitar l'exposiziun «100 onns HCD». Tut quai ch'il cor dal HCD giavischa datti da vesair: Monduras veglias, pals d'anno tubac ed er rapports e fotografias da gasettas da pli baud. Il HCD è per bleras persunas ed insumma per il Grischun dapli che mo in club da hockey sin glatsch.
Il HCD è ina part da nus
Chattar rauba per l'exposiziun n'è dentant betg stà simpel. Il 1991 hai dà in brischament en l'archiv dal HCD. Quel ha destruì blers objects nostalgics. Perquai hai duvrà in sforz supplementar per vegnir tar questa rauba da l'exposiziun. Cun dumandar auters clubs da hockey, fans u er anteriurs giugaders è tuttina gartegiada ina bella exposiziun.
Urden modern na datti strusch da vesair en l'exposiziun 100 onns HCD. «Pertge era?», di la presidenta dal museum da sport d'enviern a Tavau, Christiana Benz. Quai che saja nov enconuschia mintgin.


text:
Fin ch’igl è decis definitivamain tge ch’ins vul far precis sin la part ost e vest da l’areal da staziun a San Murezzan ha la Viafier retica uss decis da duvrar quellas per in café sin dus plans cun ina terrassa e balcun.
Nova butia da Migrolino
Questa stad vegn er fabritgà enturn il spurtegl da bagaschas en localitads da vendita. Il deposit per las valischs a la staziun da San Murezzan vegn spustà en las localitads dal Kiosk respectivamain dal Express-Buffet existent.
Tenor la communicaziun da la Viafier retica cumenzan las lavurs la fin da la stad 2018. Las localitads da la nova butia duain esser prontas per Nadal. Fittadin da quella vegn ad esser la dita Migrolino, ch'è fin uss preschenta en Engiadina cun in’unica butia a Samedan.
RR novitads 17:00


text:
Da duvrar la diversitad culturala e linguistica sin l'entir mund, è ina cumpetenza ch'è pli e pli dumandada. La Svizra ed er il Grischun pon profitar qua da blera experientscha. Perquai vul il Departament federal d'affars exteriurs promover il barat tranter las regiuns linguisticas. Il glindesdi ha Ignazio Cassis avert l'emna da curs intensivs da rumantsch a Scuol. Cun quai cuntinuescha Cassis ses engaschament per il rumantsch.
Il favrer aveva Cassis lantschà l'emprima ediziun da l'emna rumantscha. La finamira da quella è da render attent sin la situaziun dal rumantsch e da suttastritgar l'impurtanza da la plurilinguitad. Cassis aveva lura er ditg ch'el veglia approfundar sias enconuschientschas dals tschintg idioms rumantschs. Sinaquai aveva el visità il zercladur la classa da Glion ch'aveva envidà el spontanamain ad in curs da sursilvan.


text:
Curt e concis:
- 13 persunas ston sa responsar avant il Tribunal penal a Bellinzona.
- Las persunas duajan avair rimnà tut en tut 15 milliuns francs per sustegnair ils «Tamil Tigers».
- L’organisaziun «World Tamil Coordinating Commitee» (WTCC) ha para sfurzà ses commembers da sustegnair la gruppaziun paramilitara.
Ils daners vegnian da Tamils immigrads en Svizra. Els duajan per part esser vegnids sfurzads da pajar daners per finanziar l’organisaziun che vul l’independenza dals Tamils. Quai è da leger en l'acta d'accusaziun da la Procura publica federala.
Attests da paja
Per pudair prender si pli auts credits, ha l’organisaziun «World Tamil Coordinating Commitee» dà ora attests da paja cun indicaziuns falladas. Uschia han ils accusads pudì vegnir a daners ch’han servì per la cumpra d’armas. Tranter las persunas accusadas è era il schef dal WTCC, plinavant il vice-schef ed il responsabel per las finanzas. Els ston tuts sa responsar per engion, falsificaziun da documents, lavar daners e extorsiun. Il process dura probabel fin mez mars.
RR novitads 12:00


text:
Sco quai che Leo Thomann, il president communal da Surses ha ditg, haja ins schon ponderà, sch’ins veglia forsa laschar vuschar a l’urna, nua ch’i va tranter auter per la prolungaziun dal Parc Ela per ils proxims 10 onns. Ma la suprastanza saja stada da l’avis, ch’i saja impurtant da pudair explitgar per exempel ils differents credits dal preventiv, sur da quels ch’i vegnia votà. Ins haja er guardà sur il cunfin da la vischnanca ora ed ins haja vis, ch’era en auters lieus dal Grischun cun dapli cas da corona, vegnian fatgas radunanzas communalas.
Trais vischnancas han gia ditg gea al parc
Il contract dal Parc Ela per ils onns 2022-2031 sto vegnir prolungà. Trais vischnancas han gia ditg gea. Quai èn Albula/Alvra, Ferrera/Schmitten e Tavau. La proxima radunanza communala che decida è Surses, a Bravuogn- Filisur n'èsi betg anc cler sch'i vegn votà a l'urna u ad ina radunanza communala. A Lantsch duai decider la radunanza communala. En tut dovri quatter da las sis vischnancas per ch’il Parc Ela vegnia manà vinavant ils proxims 10 onns.
Tuts n'èn betg fieu e flomma
Las pendicularas da Savognin per exempel avessan gugent ch'il territori da skis na faschess betg pli part al parameter, quai che na va suenter la fusiun da las vischnancas en Surses betg. Tona Poltera, correspundent dal Grischun central, explitgescha la situaziun.


text:
Stefano Parisi
Stefano Parisi (Róma, 12 ad Nuvémbar dal 1956, a s lèś [ˈstefano pa'ɾizi] in itagliàṅ) 'l è 'n manager e pulìtig itagliàṅ.
Biugrafìa
Laureâ in “Ecunumìa e Cumèrs” a l'università La Sapienza 'd Róma, in dal 1984 a gnanc trént'an al taca a lauràr a 'l Ministēr dal Finànsi, pò 'l pasa a la vice-presidénsa dal cunsìli di minìstar (guèran De Mita) e a 'l ministēr par 'l èstar sóta 'l sucialìsta Gianni De Michelis.
In dal 1997 al và a star a Milàṅ ciamâ da 'l sìndig Gabriele Albertini a far al City Manager dla sità lumbàrda. In dal 2000 al dvènta diretōr generàł dla Cunfindùstria durànt la presidénsa 'd Antonio D'Amato. In dal 2004 'l è numinâ aministradōr delegâ 'd Fastweb pò 'l pasa a Chili, purtàł dla réda internet in du a s pōl véd'r i film in streaming.
P'r al sèntar-dèstra al cur a la carga 'd sìndig 'd Milàṅ in dal 2016 ma 'l pèrd a 'l balutàǵ cóntar Giuseppe Sala dal sèntar-sinìstra. Dòp avēr dâ vita a 'n muimènt pulìtig tut suo, Energìi par l'Itàglia, in dal 2018 al s càndida a dvintàr al guvernadōr dal Lasi cóntar Nicola Zingaretti dal PD.


text:
In automobilist da 24 onns charrava da Brusio en direcziun Poschiavo. Curt avant Miralago ha il giuven survesì in um da 71 onns ed l'ha uschia tschiffà cun l'auto. Senza da s'occupar da l'um blessà ha l'automobilist cuntinuà ses viadi.
Arrivà a chasa ha el da l'incumbensa a ses bab dad alarmar la polizia chantunala. Las forzas da salvament han lura salvà l'um e transportà el en l'ospital a Poschiavo. La polizia controlleschan il sang e l'urin da l'automobilist ed examinescha l'andament da l'accident.
RR novitads 18:00


text:
«Nus clamain en Surselva tut las persunas qualifitgadas medicinalmain, da star a disposiziun en cas ch'i fa basegn.» Quai è l'appel che Claudia Käch fa per dar dumogn ad in'eventuala unda da coronavirus che pudess vegnir ils proxims dis ed emnas.
Che quella unda vegn, da quai en els persvadì. Uschia era il schefmedi Thomas Koch. El attestescha che fin ussa haja l'ospital da Glion gì trais pazients staziunars cun il coronavirus. Pliras persunas hajan els pudì trametter a chasa en quarantina privata. Il stan ier mardi era, che mo ina persuna cun coronavirus sa chatta anc en l'ospital da Glion.


text:
L'onn 2017 han Vici e Flurin Buchli surpiglià il bain puril Pro d'Alva a Scharans. Sper las vatgas mamma da razza brina originala cultiveschan els tranter auter er maila, paira, primblas, tschareschas e cudogns. Sper conservar ils fritgs a moda tradiziunala sco far confitura u schelar, laschan els era mintgatant brischar intgins liters vinars.
Preparativas
Per alura laschar brischar vinars stoppian ils fritgs vegnir mess en in butschin, declera Vici Buchli. I vegnia fatg flucs u buglia or dals fritgs, sch'i saja necessari vegni agiuntà suc da maila u aua, che la buglia saja avunda liquida. Ils fritgs stoppian esser bain madirs. Durant duas emnas stoppian ins truschar mintga segund di il cuntegn. Suenter quellas duas emnas vegn il butschin serrà. Impurtant saja ch'il butschin saja propi serrà e nagin'aria possia viaden. Ils proxims 90 dis stoppia il butschin lura ruassar.
Destillar
Ils butschins preparads van suenter ruassar sin via a Pratval tar Urs Flütsch. Sper ses manaschi da pur destillescha el dal november fin l'avrigl. Mintga butschin dovria circa duas uras, uschia ch'el fetschia quatter arsiras a di. Or da 100 kg fritgs dettia diesch fin dudesch liters vinars, quai dependi in pau dals fritgs.
Lubientscha
Per laschar far vinars dovran Vici e Flurin Buchli ina lubientscha da la Confederaziun Svizra. Tenor criteris sco per exempel grondezza dal manaschi e da la cultivaziun speziala vegni eruì quants liters ch'els pon laschar destillar. Il bain puril pro d'Alva a Scharans dastgass mintg’onn laschar destillar 22,5 liters vinars.


text:
La procedura d'asil en general
Requirentas e requirents d'asil
Sco requirentas e requirents d'asil vegnan designadas quellas persunas che han dumandà asil en Svizra e da las qualas la procedura d'asil è anc pendenta.
Fugitivas e fugitivs
Fugitivas e fugitivs èn persunas ch'èn exponidas a dischavantatgs serius u che han ina tema motivada da vegnir exponidas a tals dischavantatgs en lur patria u en quel pajais, nua ch'ellas han vivì sco ultim, pervia da lur razza, pervia da lur religiun, pervia da lur naziunalitad, pervia da lur appartegnientscha ad ina tscherta gruppa sociala u pervia da lur opiniuns politicas. Fugitivas e fugitivs èn vegnids renconuschids sco tals da las autoritads cumpetentas, q.v.d. lur dumonda d'asil è vegnida respundida en in senn positiv.
Persunas admessas provisoricamain
Sche l'execuziun da l'expulsiun n'è betg admessa, betg raschunaivla u betg pussaivla, regla dal la Secretariat da stadi per migraziun (SEM) la relaziun da dimora tenor las disposiziuns legalas davart l'admissiun provisorica tenor la lescha federala dals 16 da december 2005 (versiun dal 1. da schaner 2019) davart las persunas estras e l'integraziun (LEI).


text:
Dòra Baltea
La Dòra Baltea (Duria Maior ò Duria Bautica in Latin; Dora Baltea in Italian; Dòira in Piemontes; Doire Baltée in Frances; Douère ò Jouère in Arpitan) a l'è on fiumm italian longh circa 160 chilòmeter. L'è 'l quint affluent pussee important del Pò, dòpo el Tisin, l'Adda, l'Òli e 'l Taner. El nòmm latin Bautica el vegn de on sò affluent, el riaa valdostan Buthier (latin: Bauticum).
El cors[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Dòra Baltea la nass sòtta el Mont Bianch, de l'union, arent a la frazion de Courmayeur ciamada Entrèves, de duu riaa, var a dì la Dòra de Veny (nassuda del giazzee del Miage, in Val Veny) e la Dòra de Ferret (nassuda del giazzee del Pré de Bar, in Val Ferret).
El fiumm l'è giamò pien de aqui a Morgex e La Salle, e 'l se impieniss anmò grazie ai vari riaa che ghe vann dent: la Dòra de Valgrisenche, la Dòra de Rhêmes, el Savara e 'l Cogne.
De chì poeu la traversa la banda a sud de Aòsta e 'l ciappa de mancina el Buthier. Sortida de la Val d'Aòsta, la Dòra la traversa el Canaves e la passa per Ivrea. In Piemont la perd on poo di sò aqui, e la va dent al Pò arent a Cressentin, in Provincia de Vercei.
I affluent[Modifega | modifica 'l sorgent]
In territòri valdostan:
- Dòra de Valgrisenche, dòpo avè traversaa la Valgrisenche, arent ad Arvier.
- Dòra de Rhêmes, dòpo avè traversaa la Val de Rhêmes, la finiss in del Savara arent a Introd.
- Savara (ò Savarenche), el ven giò de la Valsavarenche e 'l confluiss arent a Introd.
- Grand Eyvia, dòpo avè traversaa la Val de Cogne, arent ad Aymavilles.
- Buthier, dòpo avè traversaa la Valpelline, arent ad Aòsta.
- Saint-Barthélemy, dòpo avè traversaa el Vallon de Saint-Barthélemy, arent a Nus.
- Marmore, dòpo vess passaa per la Valtournenche, arent a Châtillon.
- Evançon, dòpo vess passaa per la Val d'Ayas, arent a Verrès.
- Ayasse, dòpo avè bagnaa la Val de Chaporcher, arent a Bard.
- Lys, dòpo vess vegnuu giò de la Val del Lys, arent a Pont-Saint-Martin.
In territòri piemontes, l'affluent pussee important a l'è inveci la Ciusella, che la confluiss in de la Dòra arent a Strambin, dòpo avè traversaa la Valciusella.


text:
Adolf Hitler
L'Adolf Alois Hitler, (Braunau am Inn, 20 avril 1889 – Berlin, 30 avril 1945) l'è staa on politegh austriech naturalizzaa todesch, Cancelliee de'l Reich (Reichskanzler) del 1933 e Führer de la Germania nazista del 1934 al 1945. L'è staa Führer (Guida) del Partii Nazionalsocialista di Lavorador Todesch (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), conossuu anca cont el nomm abbreviaa de Partii Nazista, e el massim ideòlogh de'l nazionalsocialism.
L'Adolf Hitler l'ha conquistaa el poder cont el cavalcà del scontent e l'orgoeuj ferii del popol todesch, a causa de la perdita ne la prima guerra mondial e de la vida grama che la dava di pensee a la Repubblica de Weimar. Cont el drovà la soa abilità oratòria e l'insoddisfazion di class medi, l'ha presentaa on manifest politegh cont denter nazionalism, anticomunism e antisemitism, e dòpo fatt different (fallii Putsch in del 1923, con vòtt mes de carcer) l'è rivaa a la Cancelleria in del 1933 e l'ha creaa la dittatura, ciappand anca la carega de capp del paes dòpo la mòrt del president Paul von Hindenburg.
Cont on grand ed efficaz programma de restrutturazion econòmega e riarm militar, Hitler l'è staa dree a ona politega estera aggressiva, che la gh'aveva de slargà el Lebensraum (spazzi de vida) todesch a spesa de le popolazion de l'Europa oriental. In tant azion de sfida a la comunitaa internazional, l'è rivaa a invad la Polònia el 1º settember del 1939, provocand el s'ciòpp de la seconda guerra mondial. Battuu di esercit leaa, cont i trupp sovietegh giamò rivaa in città, el s'è tolt la vida in del sò bunker de Berlin il 30 april 1945 insemma a la miee Eva Braun (maritada on para de vor indree).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikisource contiene una pagina dedicata a Adolf Hitler
- Wikiquote contiene citazioni di o su Adolf Hitler
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Adolf Hitler


text:
La Posta svizra reducescha ils transports da daners en la Svizra franzosa, suenter ch'igl ha dà plirs assagls durant ils ultims mais sin tals transports. Sco quai che La Posta communitgescha, haja l'assicuranza sistì per immediat la garanzia per ils transports da daners a Daillens en il chantun Vad.
Uschia na possia La Posta betg pli transportar daners e rauba preziusa là, en il center da logistica. La decisiun chaschuna viadis da transports pli lungs ed igl è pli grev da proveder la populaziun en Svizra franzosa cun daners bluts.
Seria d'assagls
Nunenconuschents avevan assaglì ils 2 da december in transport da daners da SecurePost, silsuenter rut si e dà fieu al vehichel. Silsuenter èn ils laders sa mess sin la fugia. Con grond ch'il donn è n'è anc betg enconuschent. En il chantun Vad èsi ils ultims mais pliras giadas vegnì tar assagls sin transporters da daners.
Ord l'archiv da SRF:
Ils ultims mais èn divers transport da daners vegnids assaglids en il chantun Vad
RTR novitads 14:00


text:
Avant 25 onns, ils 24 da matg 1996, ha il Cussegl grond approvà l'installaziun d'in biro chantunal d'egualitad. En l'onn da giubileum sa ferma il Post da stab per l'egualitad da las schanzas per in mument e dumonda: Nua stat l'egualitad en il Grischun l'onn 2021?
Il biro chantunal d'egualitad è vegnì installà sin proposta da la Regenza ed en vista a la Lescha federala davart l'egualitad da dunna ed um ch'è entrada en vigur il 1. da fanadur 1996. Il project per installar il post da stab ed in post da mediaziun è bain vegnì acceptà unanimamain dal Cussegl grond ils 24 da matg 1996, ma ils votums cumprovan: Il tema ha occupà ils umans avant 25 onns precis sco oz. Da quel temp è l'egualitad quasi vegnida messa a pèr cun la promoziun da dunnas.
Ina societad senza rollas fixas
Bleras chaussas ch'èn vegnidas prendidas en mira avant 25 onns èn oz realitad. Ord vista giuridica èn blers obstachels vegnids eliminads, uschia che dunnas ed umens han cundiziuns generalas sumegliantas en blers secturs. L'egualitad da las schanzas n'è però betg mo ina dumonda giuridica, mabain er ina dumonda socioculturala. "Uschè ditg che rollas fixas determineschan noss sbozs da vita, na pudain nus betg sviluppar bain avunda nossas preferenzas e noss talents ed als metter a disposiziun a la societad", constatescha Barbara Wülser che maina dapi il favrer 2021 il Post da stab per l'egualitad da las schanzas. Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è cuntent d'avair las cumpetenzas d'egualitad sut ses tetg. Il schef dal Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient punctuescha: "L'egualitad na sa realisescha betg mo uschia, mabain sto vegnir tgirada permanentamain e sviluppada vinavant."
Il Grischun sa tschenta dumondas davart l'egualitad
Tge temas èn relevants oz e nua stat il Grischun en reguard a l'egualitad? Il team dal Post da stab per l'egualitad da las schanzas – trais dunnas ed in um – na dat (anc) naginas respostas en l'onn da giubileum, mabain rimna dumondas che vegnan sviluppadas en discurs persunals cun persunalitads tschernidas. Ils discurs e las dumondas rimnadas servan al Post da stab sco orientaziun per concepir da nov la strategia e per priorisar las activitads per ils proxims 5 onns. Ina schelta da 25 dumondas dat il Post da stab per l'egualitad da las schanzas enavos a la societad: Ellas vegnan messas en scena artisticamain sin placats, sin chartas da gieu e sin cartas postalas sco er a chaschun d'ina occurrenza da giubileum il 1. d'october 2021.
Ina versiun concisa da l'istorgia dal Biro grischun d'egualitad sa chatta (en tudestg) sin la pagina d'internet dal Post da stab per l'egualitad da las schanzas.
Fotografia agiuntada:
In team maschadà procura per dapli egualitad da las schanzas tranter dunna ed um en il Grischun: Patrizia Pavone, Susanna Mazzetta, Barbara Wülser, Nicolas Zogg (da sanestra)
Infurmaziuns:
- cusseglier guvernativ dr. Jon Domenic Parolini, schef dal Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient, tel. +41 81 257 27 02, e-mail Jondomenic.Parolini@ekud.gr.ch
- Barbara Wülser, manadra dal Post da stab per l'egualitad da las schanzas, tel. +41 81 257 35 71, e-mail Barbara.Wuelser@stagl.gr.ch
Gremi: Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient
Funtauna: rg Post da stab per l'egualitad da las schanzas


text:
Sanadad
Il Grischun ha ina buna rait per il provediment da la sanadad e las cundiziuns da viver promovan la sanadad. La populaziun vegn sustegnida e rinforzada tar la creaziun ed il mantegniment d'in stil da viver saun
Victualias e bavrondas destilladas
Il chantun posseda dus inspecturats da victualias, in inspecturat d'aua da baiver ed in laboratori. Entant ch'ils inspecturats da victualias èn cumpetents per las controllas da manaschis e da products, vegnan analisadas en il laboratori las emprovas ch'ils controlladers da victualias han prendì.
Animals
Il chantun è cumpetent per exequir las legislaziuns dals secturs da la sanadad d'animals, da la protecziun dals animals, dals medicaments veterinars e da la segirezza da victualias en connex cun la producziun da latg ed en connex cun la meztga. En il center da sia lavur stat la protecziun dals animals da niz cunter epidemias d'animals, la sanadad publica e la protecziun dals animals.
Chemicalias
Il chantun è responsabel per exequir la legislaziun davart las substanzas chemicas tar ils producents, tar ils importaders, tar ils commerziants e tar ils utilisaders da substanzas chemicas, da materias e da preparats. El controlla l'igiena da l'aua dals bogns en hallas, en bogns averts ed en lais sco er en puzs artifizials per far bogn.


text:
Fraissen cumin
Il fraissen cumin u be fraissen (Fraxinus excelsior) è ina spezia da planta ch’è da chasa en l’Europa. Cun in autezza da radund 40 meters tutga ella tar las pli autas plantas da feglia europeicas. La planta è savens da chattar en cuminanza cun il fau. Quel sviluppescha però ina gronda forza da concurrenza, uschia ch’il fraissen cumpara en grond dumber surtut en territoris ch’èn per il fau u memia bletschs (terrens umids) u memia sitgs (terren da chaltschina).
Pervi da l’auta qualitad dal lain vegn il fraissen attribuì als lains da feglia prezius. Suenter il fau ed il ruver furma el il pli impurtant lain da diever entaifer las plantas da feglia da l’Europa Centrala. Lain da fraissen vegn surtut duvrà là nua ch’è dumandada ina fitg auta stabilitad ed elasticitad (p.ex. monis da guaffens, urdains da sport u parts da furmas da storscher).
Dapi la mesadad dals onns 1990 vegn il fraissen smanatschà d’ina muria ch’è l’emprim cumparida en la Pologna e ch’è entant sa derasada en vastas parts da l’Europa; quella vegn chaschunada d’in bulieu da la secziun ascomicota (Chalara fraxinea).
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Parita[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cuntanscha in’autezza da fin a 40 meters ed in diameter dal bist da dus meters. Suenter 100 onns ha el en media in’autezza da 30 meters ed in diameter a l’autezza dal pèz da 30 fin 40 centimeters. La vegliadetgna maximala munta a ca. 250 fin 300 onns. L’axa dal bist è per ordinari guliva e na sa bifurtgescha betg. En regiuns a l’ur dal territori da derasaziun restan las plantas però marcantamain sut las valurs inditgadas u cumparan schizunt be en furma da chaglia (p.ex. en la Norvegia).[1] La creschientscha è normalmain liada, vul dir che la dimensiun dal chatsch d’in onn è gia definì cumplettamain en il brumbel da l’onn precedent. Be sut cundiziuns favuraivlas crescha la planta libramain e sa sviluppan las disposiziuns dal chatsch anc il medem onn, pia senza perioda da ruaus. Tar plantas pli giuvnas poi er dar chatschs da son Gion, vul dir in segund pruir da la feglia vers la fin zercladur.
Sper chatschs lungs e curts sviluppa il fraissen anc uschenumnads chatschs linears. Quels èn pli lungs che chatschs curts, ma na furman naginas diromaziuns, sco quai che fan ils chatschs lungs. La roma è ordinada visavi il bist en furma rectangulara; las frastgas mussan verticalmain vers ensi. Romins che na survegnan betg avunda glisch moran e rumpan giu. Quai succeda per regla a partir d’ina vegliadetgna da trais fin tschintg onns.[2]
Scorsa e lain[modifitgar | modifitgar il code]
La scorsa da plantas giuvnas è verdenta fin grisch traglischanta e cuntegna be paucas poras da corc. La furmaziun da corc cumenza suenter ca. 15 fin 40 onns; i sa sviluppa ina scorsa da rait. La scorsa sezza è grossa e cuntegna bler sclerenchima; fibras da bast mancan percunter.[3]
Il lain sez ha poras radundas; lain tempriv mussa savens avainas groppas da pliras retschas che sa differenzieschan cleramain dal lain tardiv. Tras quai èn ils rintgs annuals bain vesibels. Las avainas dal lain tardiv èn ordinadas a moda sparpagliada; ellas èn pitschnas ed apaina visiblas. Ils radis dal lain èn graschels. Il fraissen è ina planta da lain da cor; il center (cor) na sa differenziescha strusch da la largia part ch’al circumdescha (lain alv). Pir plantas da 70 fin 80 onns e pli veglias possedan in cor da colur brin clera; en cas ch’il lain vegn duvrà, vegn quest cor savens considerà sco sbagl da colur.[4] Fraissens che creschan sin terrens sitgs e chaltschinus possedan rintgs pli graschels e pon sviluppar en la vegliadetgna in cor che regorda al lain da l’uliver. Ins discurra alura da fraissens d’uliva; il lain da questas plantas è – tut tenor il trend da moda – savens fitg tschertgà per la fabricaziun da mobiglias.[5]
Ragischs[modifitgar | modifitgar il code]
La ragisch principala crescha l’emprim engiu, mida però suenter paucs centimeters sin ina creschientscha orizontala; sinaquai sviluppa ella in tipic sistem da ragischs da sbassader cun fermas ragischs lateralas che passan datiers da la surfatscha. Da quellas e dal bist sa sviluppan fermas ragischs che creschan vertical engiu. Las ragischs finas cumparan en tscherts lieus a moda concentrada e mancan en auters lieus. Il sistem da las ragischs d’in fraissen da 90 onns sa derasa maximalmain ca. 350 cm davent da la basa dal mutagl e cuntanscha ina profunditad da ca. 140 cm.[6]
Brumbels e feglia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils brumbels èn curts e cuverts cun chavels spess, nairs d’ina consistenza sco fieuter che sa sviluppan sco protecziun cunter schelira e svapuraziun. Ils brumbels finals èn cun ina lunghezza e ladezza da mintgamai in centimeter bundant pli gronds ch’ils brumbels laterals che vegnan be in mez centimeter lungs. Ils brumbels da la flur èn pli muts e pli radunds ch’ils auters. Tut ils brumbels èn furmads a fin vers la fin fanadur. Tar ils chatschs principals èn ils brumbels d’in nuf savens spustads in visavi l’auter.[3]
Ils fegls èn ordinads en moda opposta e stattan en crusch; be vi da chatschs cun ina creschientscha spezialmain ferma pon ins er constatar verschlas, vul dir trais fegls che cumenzan al medem nuf. Ils fegls cuntanschan, ensemen cun il moni da 5 fin 10 centimeters, ina lunghezza da 40 centimeters. Els èn per ordinari munids cun 9 fin 15 fegliets plimads (be darar cun pli paucs). Ils singuls fegliets plimads èn 4 fin 10 centimeters lungs e 1,2 fin 3,4 centimeters lads. Els han la furma da lantschettas, cun il fund en furma da cugn ed in piz lunghent, ed èn resgiads en moda manidla e gizza. La vart sura è niva e d’in verd intensiv. La vart sut è d’in verd che tendescha vers blau cler, il gnerv central e per part er ils gnervs laterals pon esser in pau pailus. Ils fegliets laterals han be in moni curt u sesan, il fegliet final ha in moni pli lung. Il fis dal fegl (pia il moni principal) ha ina fauda pailusa e munida cun poras da corc; fegls laterals mancan. Ils fegls crodan per ordinari anc verds da la planta, be en la part continentala orientala dal territori da derasaziun (cf. sutvart) vegnan ils fegls mintgatant mellens avant ch’els crodan per terra.[7]
Flurs e fritgs[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cuntanscha la virilitad, vul dir l’abilitad da furmar fritgs, cun 20 fin 30 onns (en posiziun solitaria) resp. cun 30 fin 35 onns (en gruppa cun autras plantas). La planta è ermafrodita, tut tenor individi po ina da las schlattainas esser reducida. Las flurs han in ovari verdent, ch’è sa furmà da dus carpels, e dus stamins. Ils satgets per la pulvra stattan sin curts fils da stamins ed èn a l’entschatta da colur purpura. Fegls da chalesch e fegls da la curuna n’èn betg avant maun. Sco suletta spezia entaifer la famiglia dals Oleaceae vegn il fraissen impollinà tras il vent.[8] Sco portaflurs vegnan furmadas paniclas en posiziun laterala; quellas èn visiblas vi dals chatschs da l’onn precedent anc avant che la feglia verda cumpara. L’emprim stattan ellas sidretg, pli tard pendan ellas giuadora.[9]
Tar ils fritgs che sa sviluppan sa tracti da nuschettas d’in sem ch’èn munidas cun alas e che pendan vi da pitschens monis. Quellas glischan brinent, han ina lunghezza da 19 fin 35 millimeters ed ina ladezza da 4 fin 6 millimeters. La nusch sezza ha ina lunghezza da 8 fin 15 millimeters ed ina ladezza da 2 fin 3 millimeters; a la basa è ella raduna e sisum smatgada ensemen en furma d’arvieut. L’ala ha la furma d’ina lieunga che tanscha fin vers la mesadad da la nusch. Ils fritgs madiran da l’october fin il november e crodan per terra durant l’entir enviern. I sa tracta da fritgs sgulants a struva; els cuntanschan ina distanza da radund 60 meters, en singuls cas er d’enfin 125 meters.[9]
Schermigliaziun e creschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cumin schermiglia sur terra. Ils sems èn retegnids en lur schermigliaziun; els ruaussan radund dus envierns avant che chatschar, pon però er restar fin sis onns en la terra e tuttina mantegnair lur abilitad scherminativa. In motiv ch’il sem schermiglia retardadamain è il fatg che l’embrio n’è anc betg sviluppà dal tuttafatg en quel mument ch’il fritg madira; da l’autra vart vegn la fasa da ruaus dal sem er promovida tras ils acids abscissics che quel cuntegna.[10]
Ils dus cotiledons da la plantina èn graschels e cuntanschan ina lunghezza da 5 centimeters ed ina ladezza da 7 millimeters. Els sumeglian quels da l’ischi, sa differenzieschan però da lez tras lur structura da rait en furma da gnerva. Ils fegls primars n’èn betg sutdividids, ils proxims èn spartids en trais fegls.[3] Sin surfatschas libras e sut bunas cundiziuns da glisch crescha il fraissen fitg spert (fin a 1,5 meters l’onn); la creschientscha maximala ha lieu en ina vegliadetgna tranter 2 e 15 onns. Sut bunas circumstanzas furma il fraissen rintgs annuals d’ina ladezza da fin a 9 millimeters.[10] En ambients surcreschids spessamain cun plantas sa reducescha tendenzialmain la creschientscha per lartg e s’augmenta la creschientscha per lung.
Derasaziun e pretensiuns al lieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cumin sa lascha gia cumprovar en l’emisfera nord dal temp da crida ed en il terziar. Durant l’ultim temp da glatsch è ella vegnida chatschada enavos vers l’Europa dal Sid e dal Sidost; suenter il temp da glatsch, ca. vers. 7000 fin 6000 a.C., è ella però puspè returnada en l’Europa Centrala. Là ha ella pudì sa derasar vastamain en la gronda part dals guauds, avant ch’ella è vegnida chatschada in pau a l’ur tras il fau.[1] Tras runcada cun agid dal fieu è il fraissen vegnì stgatschà anc pli fitg, durant l’antica ed il temp medieval surtut cun l’intent da gudagnar aradira. Sco planta da pavel e furnitura da lain è ella però vegnida mantegnida vinavant en saivs vivas e guauds pli pitschens. Tras l’utilisaziun intensiva e la vasta derasaziun dal tegnair chauras ha la sminuziun dals guauds cuntanschì en il 19avel tschientaner ses zenit. A partir da quel temp han ins puspè cumenzà a translocar fraissens da l’autezza als curs dals flums, quai surtut sco mesira cunter inundaziuns e per prevegnir a l’erosiun dal terren. Medemamain ha la depopulaziun da regiuns ruralas e l’abandun da terrens cultivadas promovì l’ulteriura derasaziun dal fraissen.[11]
Il fraissen è ina planta che cumpara en tut l’Europa Centrala e sur quest territori ora. Il cunfin nord dal territori da derasaziun passa da la Scozia al Trondheimfjord en la Norvegia, suonda en Svezia al sid da Norrland e cuntinuescha en la Finlanda tras Satakunta e Hämeenlinna fin al Lai da Ladoga. En il nordost da la Russia manca il fraissen, medemamain en las regiuns da steppa; il cunfin da derasaziun en l’ost vegn probablamain determinà da la setgira da las stads chaudas e sa chatta en la regiun da la Volga, da la Crim e dal Caucasus. En l’Europa dal Sid cumpiglia il territori da derasaziun il Balcan e l’Italia sco er la Peninsla Iberica fin a la lingia Galicia Centrala – Muntogna Cantabrica – Ebro.[12]
En la Stiria, Carinzia ed Austria Bassa crescha il fraissen fin en in’autezza da ca. 1000 meters, en il Tirol fin a 1700 meters. En las muntognas da la Germania Centrala la chatt’ins fin a 800 meters ed en las Alps Bavaraisas fin a 1400 meters. En il Caucasus cuntanscha ella autezzas da fin a 1800 meters sur mar.[2]
Per cuntanscher sia creschientscha maximala basegna il fraissen terrens minerals ch’èn profunds e frestgs fin umids; il conturn sto esser cler, plitost umid e betg memia chaud. Ins chatta la planta però er en regiuns sitgas sin terrens chaltschinus; quai ha gia fatg nascher l’idea da sutdivider la spezia en duas rassas, il ‹fraissen d’aua› ed il ‹fraissen da chaltschina›. L’existenza da diversas rassas na s’ha però betg laschà cumprovar: ‹fraissens da chaltschina› sa sviluppan er bain en territoris umids e viceversa. Il fraissen transpira fitg bler aua, perquai è in bun provediment d’aua decisiv per la creschientscha. Per surviver bastan però er pitschnas quantitads dad aua, sut la cundiziun che las precipitaziuns dal matg e zercladur èn suffizientas. La planta evitescha terrens cun ina valur pH sut 4,2.[13] En il decurs da la vita mida il fraissen sia pretensiun areguard las relaziuns da glisch. Sco giuvna planta è il fraissen fitg tolerant envers sumbriva; en il decurs dals onns basegna el adina dapli glisch e dovra la finala ina curuna dal tuttafatg libra per cuntanscher ina creschientscha cuntentaivla.[1]
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Socialisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Scandinavia cumpara il fraissen en guauds da costa ensemen cun l’ogn nair sco er en guauds maschadads cun l’ulm da culm ed il ruver cumin. En il Balticum crescha ella en guauds maschadads ensemen cun il trembel, il badugn pendus ed il nitscholer u en regiuns umidas ensemen cun l’ogn nair. En Spagna al chatt’ins en cuminanza cun l’ischi champester ed il nitscholer.[14]
En l’Europa Centrala vegnan distinguids quatter tips da guauds maschadads, en ils quals il fraissen cumpara:
- Guauds da fraissens ed ischis, situads sin costas sumbrivaunas en autezza submontana fin montana e caracterisads d’in funs da grava basic che cuntegna bler humus.
- Guauds en il fund da la val cun loduleras, fraissens ed ischis; quests guauds creschan en regiuns plitost umidas e sumbrivaunas cun pauca chaltschina.
- Guauds d’ischis e fraissens situads al pe da spundas en la zona collina fin submontana e segnads da terrens da sediments profunds ch’èn ritgs da substanzas nutritivas e ch’èn almain la primavaira umids.
- Il guaud da fraissens per lung da chavas da dutgs arschigliusas en la zona submontana e planara.
Ultra da quai cumpara il fraissen en general en cuminanzas dominadas dal fau, surtut en guauds da fau chaltschinus.[15]
Patologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen vegn savens infestà da l’uschenumnà cancer da fraissen che deriva u da bacterias u d’ina infecziun da bulieus. La bacteria Pseudomonas syringae entra tras plajas, nodas da la feglia u poras da corc en il tessì da la scorsa. Sin la mort da cellas da cambium reagescha la planta alura cun ina guariziun da la plaja rinforzada, ma disturbada che maina ad unfladiras. Il bulieu Nectria galligena entra surtut là nua ch’in rom è rut giu; el effectuescha la mort da la scorsa, quai che maina a plajas d’in diameter da fin a 30 centimeters.[16]
Il bau-scorsa Leperisinus varius maglia chanals a dus bratschs da 6 fin 10 centimeters lunghezza tras la scorsa da las plantas, schanegia però il cambium. Sa repeta l’infestiun, survegn la scorsa in’autra parita; en il mender cas po la planta murir.[16] Las rasulaunas da l’emprima generaziun da la chamulauna Prays fraxinella maglian la feglia dal fraissen. Las rasulaunas da la segunda generaziun percunter sa foran l’entschatta october en brumbels finals per passentar là l’enviern; la finala maglian els quels, quai che maina a la furmaziun da plantas burtgas.[16]
La cicada Cicadella viridis depona ses ovs en la scorsa, quai che po chaschunar la mort da la scorsa. En singuls cas po questa cicada donnegiar vastas culturas da fraissens. Ils plugls Prociphilus fraxini e Prociphilus bumeliae storschan ils monis dals fegls e furman gnieus da feglia. Selvaschina d’ungla, ma er cunigls e diversas spezias da mieurs fan donn a las plantas tras ruissas; quellas pon manar, surtut tar plantas giuvnas, a disturbis da la creschientscha e da la furma (sco per exempel plantas burtgas).[17]
Muria da fraissens[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dals onns 1990 han ins constatà en il nordvest da la Pologna ina muria da fraissens pli gronda.[18] Sco sintoms cumparan flatgs morts vi dal bist, roma setgada sco er feglia che setga e croda per terra. Questa malsogna po la finala chaschunar la mort da l’entira planta (surtut tar plantas giuvnas). Da la Pologna è la malsogna – che vegn numnada ‹muria da fraissens› – sa derasada sur la Svezia, l’Austria, la Germania, il Danemarc, la Finlanda, la Lettonia e la Tschechia; en il fratemp smanatscha ella er ils effectivs en il Reginavel Unì. En il Danemarc èn mortas fin il 2013 almain 95 % da tut ils fraissens; en Germania fan ins quint che radund in terz da las plantas sajan pertutgadas da questa malsogna.[19]
Las plajas da quests fraissens èn savens infectadas da differents bulieus, tranter auter d’ina nova spezia da bulieu da la secziun ascomicota. A quel han ins dà il 2006 il num Chalara fraxinea.[20] Questa spezia na cumpara però betg en tut ils lieus donnegiads; tranter auter èn da chattar là er spezias da bulieus dals geners Cytospora, Diplodia, Fusarium, Phomopsis ed Armillaria. Tras emprovas da vaccinaziun han ins pudì mussar che Chalara fraxinea maina effectivamain als donns ch’ins ha observà tar fraissens malsauns; suenter l’infecziun vegn quest bulieu per part però stgatschà tras spezias concurrentas. En il fratemp èn ins da l’avis che quest bulieu derivia da l’Asia, nua ch’el è da chasa almain en la Corea ed en il Giapun. Là coexistan las spezias da fraissens indigenas gia daditg cun quest bulieu; ellas han sviluppà ina tscherta resistenza e na vegnan betg pli donnegiadas grondamain. Perscrutaders èn actualmain londervi da selectar fraissen europeics che mussan ina resistenza natirala envers il bulieu; quels duain alura vegnir cultivads intenziunadamain.[21]
Sequenza da genom dal fraissen cumin[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 2013 vegn il genom dal fraissen cumin decifrà en il Reginavel Unì tras duas gruppas da scienziads. Ina da las gruppas decifrescha in fraissen ch’ha survivì otg onns l’infestiun tras il bulieu Hymenoscyphus pseudoalbidus e che vala perquai sco pli u main resistent.
Uman e fraissen[modifitgar | modifitgar il code]
Mitologia[modifitgar | modifitgar il code]
Lantschas fatgas or da lain da fraissen vegnan gia menziunadas en il 7avel tschientaner a.C. en in text da l’autur grec Hesiod.[22] Muntada tut speziala ha il fraissen però surtut cuntanschì en la mitologia nordica, nua ch’ella furma la planta dal mund Yggdrasil. Tenor l’Edda, ina da las pli veglias ovras litteraras da l’Islanda, tanscha la roma dal fraissen Yggdrasil sur l’entir tschiel e cumpiglia l’entir mund.[23] La planta giascha sin trais ragischs, sut las qualas naschan funtaunas. Er ils umans han ils dieus furmà tenor la mitologia nordica or dal fraissen.[24]
Il fraissen en la medischina[modifitgar | modifitgar il code]
Gia en l’antica èn tschertas parts dal fraissen vegnidas utilisadas per diever medicinal. La planta vegn per exempel menziunada en il Corpus Hippocraticum e cumpara er en l’ovra De Materia Medica dal medi grec Dioskurides. En il 12avel tschientaner descriva l’abadessa Hildegard von Bingen la preparaziun d’in té diuretic or da la feglia dal fraissen. Konrad von Megenberg cussegliava d’applitgar la tschendra da la scorsa per il tractament da ruttadiras. En il 16avel tschientaner duvrava il medi tudestg Hieronymus Bock il destillat da la scorsa dal fraissen en cas da mellania e crappugls dal fel sco er té dals fritgs dal fraissen sco med diuretic. Pietro Andrea Mattioli, il medi da la curt da Maximilian II, descriva medemamain en ses New Kreuterbuch la tschendra da la scorsa sco medischina. Hufeland cusseglia infusiuns da té or da la scorsa e la feglia en cas da reumatissem dals musculs e gutta. A l’entschatta dal 18avel tschientaner è er vegnì ponderà da duvrar la scorsa dal fraissen per substituir la cinchona sco med per sbassar la fevra; pervi da la vasta derasaziun da la malaria era quella numnadamain daventada stgarsa.[25]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen (cumin) appartegna a la famiglia dals Oleaceae. Entaifer il gener dals fraissens (Fraxinus) appartegna el ensemen cun diversas autras spezias a la sutsecziun Bumelioides entaifer la secziun Fraxinus. Ses dumber da cromosoms munta a 2n=46.
Sco gia menziunà survart, ha la dumonda d’ina ulteriura sutdivisiun en duas spezias, il ‹fraissen d’aua› ed il ‹fraissen da chaltschina›, betg pudì vegnir confermada suffizientamain. I na para er betg probabel ch’igl haja gia pudì avair lieu ina gronda differenziaziun genetica, damai ch’il territori da derasaziun cumpact dals fraissens è pir vegnì spartì avant radund 3000 fin 4000 onns pervi da la concurrenza tras ils faus ed ils charpins.[26]
Tras cultivaziun han ins creà diversas furmas da fraissens da curtin (t.a. Altea, Aurea, Diversifolia, Globosa, Jaspidea e Pendula) che sa distinguan ina da l’autra tras il bist, l’autezza, la furma da la curuna ed autras atgnadads.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Lain[modifitgar | modifitgar il code]
Lain da fraissen ha ina spessezza criva da 690 kg/m³; i sa tracta d’in lain grev e dir cun atgnadads da stabilitad che surpassan il lain da ruver. Insumma è il lain da fraissen pli elastic e resistent che la gronda part da las spezias da lain indigenas. Las atgnadads mecanicas èn tant pli bunas, sch’ils rintgs annuals èn lads. ‹Fraissens da l’aua› cun rintgs da varga 1,5 mm èn in segn per ina buna qualitad dal lain. In nuschegl colurà fermamain n’influenzescha percunter betg la qualitad dal lain a moda negativa.
Lain da fraissen pon ins elavurar bain tant a maun sco er a moda maschinala. Tractà cun vapur sa lascha el storscher tuttina bain sco il fau. Las surfatschas pon ins tractar a moda nuncumplitgada, quai vala surtut per l’empizzir. Il lain è resistent cunter soluziuns d’alcali e d’acid miaivlas. Percunter na resista il lain betg bain a l’aura ed er en contact cun la terra cumenza el spert a smarschir. Damai ch’el na sa lascha betg impregnar bain, vegn il lain da fraissen be duvrà darar en il liber.
Lain da fraissen vegn duvrà sco lain massiv e sco lain da furnier. Exempels d’applicaziun èn mobiglias da cuschina, da stiva e da chombra da durmir u, en furma sturschida, mobiglias da seser. Plinavant vegnan producids tavlegiads per paraids e palantschieus sura sco er parchets e palantschieus d’aissas. Per tut questas applicaziuns vegn preferì lain cler (senza nuschegl da colur).
Lain da fraissen vegn surtut er duvrà sche las pretensiuns areguard la consistenza, stabilitad ed elasticitad èn fitg autas, per exempel per producir monis da martels, segirs, palas, zappas, fautschs, rastels ed auters isegls d’iert. Er urdains da sport e da gimnastica sco stgaleras, paluttas u scarsolas vegnan fabritgads or da lain da fraissen.
Er entaifer il lavuratori da roders era il lain da fraissen da muntada centrala. El valeva sco adattà il meglier da tut ils lains per producir mosels, giavegls, fis, timuns e chars da letras. En la construcziun da vehichels devi schizunt perscripziuns (p.ex. da vart da la Deutsche Reichsbahn) che las cumponentas stoppian vegnir construidas or da lain da fraissen. Il medem valeva per part per la construcziun da maschinas (turns, talers).[27]
Autras pussaivladads d’applicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud furmava il fegliom dal fraissen in impurtant pavel per l’enviern. La feglia vegniva tagliada la stad, setgentada e magasinada per la duvrar pli tard.[28] Il fraissen vegn savens er plantà sper vias u en citads, e quai surtut en l’Europa dal Nord e da l’Ost.[2]
Fraissens pussants ed enconuschents[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli pussant fraissen crescha en il Parc naziunal Białowieża en il nordost da la Pologna. L’onn 2010 aveva el in’autezza da 40,50 m ed ina circumferenza da 5,25 m (autezza da la mesiraziun: 1,30 m). La vegliadetgna da quest fraissen munta a ca. 210 onns. En il medem territori sa chatta er in exemplar che cuntanscha in’autezza da 44,40 m, ma ch’ha ina circumferenza dal bist main pussanta (4,08 m).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 262.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 263.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 264.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 266.
- ↑ Beiträge zur Esche, p. 56.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 267.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 264s.
- ↑ Düll, Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands. 6. ed. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2005, ISBN 3-494-01397-7, p. 208.
- ↑ 9.0 9.1 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 268.
- ↑ 10.0 10.1 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 271.
- ↑ Marigo, Peltier, Girel, Pautou: Success in the demographic expansion of Fraxinus excelsior L. En: Trees, nr. 15, Springer, october 2000, p. 2.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 262s.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 269s.
- ↑ Marigo, Peltier, Girel, Pautou: Success in the demographic expansion of Fraxinus excelsior L. En: Trees, nr. 15, Springer, october 2000, p. 2.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 270.
- ↑ 16.0 16.1 16.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 272.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 273.
- ↑ T. Kowalski: Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland. En: Forest Pathology 36, nr. 4, Wiley, 11 da fanadur 2006, p. 264–270.
- ↑ Daniel Lingenhöhl: Kranke Bäume: Ein Pilz tötet Europas Eschen. Zeit Online, 27 da november 2012, consultà ils 22 da december 2012.
- ↑ T. Kowalski: Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland. En: Forest Pathology 36, nr. 4, Wiley, 11 da fanadur 2006, p. 264–270.
- ↑ Sangita Myska: Ash dieback: Scientists test for resistant trees. BBC News, 25 d’october 2013, consultà ils 25 d’october 2013.
- ↑ Hesiodos: Werke und Tage (titel original: ἜpYa kaὶ ἡuέpaι), lingia 145.
- ↑ Snorri Sturluson: Gylfaginnîng. Gylfis Verblendung. En: Snorra-Edda, 1271, 15.
- ↑ Fraxinus excelsior – Gemeine Esche. En: Forstbotanischer Garten: Im Reich der Bäume. Georg-August-Universität Göttingen, consultà ils 15 da fanadur 2013.
- ↑ Beiträge zur Esche, p. 71s.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 269.
- ↑ D. Grosser, W. Teetz: Esche. En: Einheimische Nutzhölzer, nr. 9, Informationsdienst Holz, Holzabsatzfond – Absatzförderungfonds der deutschen Forst- und Holzwirtschaft, Bonn 1998, ISSN 0446-2114.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 274.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Schütt, Horst Weisgerber, Hans J. Schuck, Ulla Lang, Bernd Stimm, Andreas Roloff: Enzyklopädie der Laubbäume. Nikol, Hamburg 2006, ISBN 3-937872-39-6, p. 261–275.
- Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (ed.): Beiträge zur Esche – Fachtagung zum Baum des Jahres 2001. Matg 2002, ISSN 0945-8131 (online (PDF; 2,8 MB)).
- Andreas Roloff, Andreas Bärtels: Flora der Gehölze. Bestimmung, Eigenschaften und Verwendung. 3. ed. curregida. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5614-6, p. 308.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Kompendium zur Esche – infurmaziuns cumplessivas da la Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft.
- Die Gemeine Esche – Baum des Jahres 2001
- Fraxinus excelsior – Gemeine Esche. En: Forstbotanischer Garten: Im Reich der Bäume. Georg-August-Universität Göttingen, consultà ils 15 da fanadur 2013.
- Die Esche, ein vielseitiger Weltenbaum – infurmaziuns dal Forst-Sachverständigenbüro Rittershofer, cumparidas en: AFZ/Der Wald 24/2001.
- Die Esche (Fraxinus excelsior) sin waldwissen.net.


text:
A partir da la 36avla minuta è la Svizra stada cun in um dapli sin il plaz. Il capitani albanais Lorik Cana ha survegnì mellen-cotschen suenter in hands. Suenter pausa han ils Svizzers lura manchentà pliras schanzas.
Grazia a las bunas acziuns dal goli Yann Sommer n'ha la Svizra betg pers puncts. Uschia ha il goli da Mönchengladbach defendì in sajet da Armando Sadiku en la 31avla minuta. En la 87avla ha el lura parà da moda miraculusa cunter Sheklzen Gashi.
Mesemna cunter la Rumenia
Cun la victoria sa chatta la Svizra èn ina buna situaziun da partenza en la gruppa A. Ella ha pudì far frunt al squitsch da la rolla dal favurit. Mesemna frunta la squadra da Petkovic lura sin la Rumenia.
RR novitads 17:00


text:
Il comité d’organisaziun e tut ils gidanters han gì blera lavur ils davos dis. Las navadas han procurà per grondas sfidas. Dasper il preparar la loipa ha la situaziun da lavinas fatg mal il venter. Per l'ina n’han ins gì fin il venderdi saira nagin access a Sedrun e per l’autra ha il davos mument il traject da cursa stuì vegnir midà perquai ch’il tschancun sut il vitg da Rueras sa chatta en ina zona da privel da lavinas . Dasperas ha il comité d’organisaziun, auter ch’ils auters onns, anc stuì metter sin pes in strict concept da segirtad pervia da la pandemia da corona.
Segunda part la fin mars
La finala han las cursas pudì vegnir organisadas tar cundiziuns idealas, simplamain senza public. Tut en tut èn passa 150 atletas ed atlets stads a la partenza a Sedrun. La segunda part dal campiunadi svizzer suonda la fin mars. Lura vegn cumbattì en la Val Tujetsch per medaglias en las cursas da sprint, en las cursas da distanza sco er en las cursas da staffetta.


text:
Gia cun la fin da sia carriera il december dal 2018 ha Sandro Viletta ditg: Jau emprov da far la scolaziun da trenader e da turnar. Ditg e fatg: Viletta è enavos en il circus da skis. A partir da la nova stagiun vegn il skiunz engiadinais ad esser trenader da la gruppa da slalom gigant. En emprima lingia vegn el a s’occupar dals skiunzs grischuns Thomas Tumler da Samignun e Daniele Sette da San Murezzan. Vitiers vegn il giuven talent Semyel Bissig.
Feridas, medaglia olimpica e fin andetga
Durant tut ils onns che Sandro Viletta è sez stà part da la cuppa mundiala han feridas adina puspè fatg quitads al skiunz da La Punt. Tuttina ha el pudì festivar a Beaver Creek sin ina da las pli pretensiusas pistas insumma sia emprima ed unica victoria en la cuppa mundiala. Vitiers vegn il success nunspetgà tar la super cumbinaziun dals gieus olimpics l’onn 2014 a Sotschi.
Suenter quels success mai pli sin il podest
Beaver Creek e Sotschi èn stads ils puncts culminants en la carriera da Sandro Viletta. Dentant era numerusas autras cursas nua che el ha savì mussar per part sia classa. Per in podest na ha quai dentant mai pli tanschi. Sandro Vileltta ha adina puspè gì numerusas feridas durant sia carriera. Quellas han la fin finala era sfurzà a Viletta da terminar sia carriera. Tut sias experientschas ch’el ha fatg durant quindesch onns en la cuppa mundiala vul el uss dar en per purtar a l’equipa da slalom gigant enavant.


text:
La carta dal di «vschinauncha» es ün abunamaint generel speciel da las Viafiers Federelas (VFF). La carta dal di vela ün di e permetta a'l possessur da viager il di da la data squitscheda culs trens da la Viafier Federela e las societeds da partenari (per exaimpel trafic public in cited: bus e tram infra la Svizra). A's tratta dad ün «abunamaint generel per ün di».
Üna carta dal di «vschinauncha» culla VFF cuosta frs. 45.– e stu gnir pajeda directamaing ed a contant tal fnestrigl. La vschinauncha da Zuoz offrischa als indigens ed esters üna carta dal di. Las cartas sun datedas ouravaunt e daun al possessur la pussibilited da fer viedis illa 2. classa dapertuot inua chi velan ils abunamaints generels.
Las cartas vegnan be tramissas per posta cunter pajamaint antecipo (infra 3 dis a contant in üna busta u cunter pajamaint sün nos conto [la quittaunza ans stu gnir tramissa] / la vschinauncha nu fo üngüns quints). Per la spediziun per posta (spediziun arcumandeda) mettains in quint üna taxa da frs. 5.-. La spediziun da munaida bluotta succeda sün egna respusabilited. La vschinauncha da Zuoz nu surpiglia üngüna respunsabilited per spediziuns tramissas memma tard.
Nos conto: 70-2972-8
Pajamaint per: Vschinauncha da Zuoz, 7524 Zuoz
E-Mail per trametter la quittaunza: info@zuoz.ch
Las cartas dal di paun gnir retrattas u reservedas online sün quista pagina d'internet, per telefon u directamaing al fnestrigl da l'administraziun cumünela. Ün barat u üna restituziun da cartas già pajedas nun es pussibel. Per cartas reservedas, ma na retrattas es da pajer il predsch cumplet.


text:
Ils ultims diesch onns saja mintga terz di da lavur ina persuna morta pervi d'in accident da lavur. En trais da quatter cas saja almain ina da las reglas existenzialas betg vegnida resguardada.
Per branschas ed activitads cun in grond ristg ha la Suva elavurà reglas che pon vegnir integradas en il mintgadi. Per exempel «otg reglas essenzialas per la construcziun auta». Vegnia ina da questas reglas violadas, stoppia la lavur immediatamain vegnir interrutta e la situaziun privlusa vegnir eliminada. La Suva ha lantschà ina campagna da prevenziun per che talas reglas essenzialas vegnan pli enconuschentas.
RR novitads 11:00


text:
Tar l'uffizi da sanadad en Grischun datti bainbaud ina nova partiziun Covid-19.
Quella partiziun duai dumagnar a lunga vista las incumbensas che la Confederaziun ha surdà al chantun en connex cun il virus. 16 plazzas èn prevesidas per questa lavurs da contact tracing ed autras lavurs en connex cun il coronavirus.
Sco i ha num en la communicaziun dal Departament da sanadad, sa cumpona la nova partiziun da persunas spezialisadas dals secturs organisaziun, sanadad, dretg e communicaziun.
Actualmain sajan en Grischun 28 persunas en isolaziun e 69 persunas en quarantina. Ina persuna vegn tgirada en l'ospital, stat vinavant scrit en la communicaziun.


text:
Bainvegni tar l'uffizi dal servetsch social
Prestaziuns da l'uffizi dal servetsch social
L'uffizi dal servetsch social (USo) garantescha prestaziuns che sustegnan l'integraziun sociala e professiunala sco er la participaziun sociala e l'existenza da differentas persunas.
L'uffizi dal servetsch social planisescha, promova e surveglia las purschidas e las structuras che correspundan als basegns cun atgnas purschidas da cussegliaziun ed en collavuraziun cun divers partenaris. Ultra da quai accumpogna l'uffizi dal servetsch social svilups en ils fatgs socials.


text:
Las persunas arrestadas duain avair sfalsifitgà documents da controlla per punts d'autostrada e quai avant e suenter la disgrazia a Genua, quai han communitgà las autoritads.
En total vegn investigà encunter passa 80 persunas. Tranter quellas era funcziunaris dal ministeri da traffic a Roma e funcziunaris da la societad da gestiun da vias ANAS. Ad els vegn renfatschà negligientscha tar las controllas.
43 morts tar sballunada
Tar la disgrazia, mez avust 2018 era la Ponte Morandi sballunada sin ina lunghezza da passa 100 meters. Anc betg cler è sch'i ha dà avertiments davart il stadi desolat da la punt e sch'ins n'ha betg piglià serius quels ed uschia manchentà da far lavurs da mantegniment. 43 persunas han pers lur vita cura che la punt è sballunada. Il mument vegn la punt amez Genua puspè reconstruida. Fin la primavaira 2020 duai la punt puspè esser si, suenter in plan dal stararchitect Renzo Piano.
Ord l'archiv da SRF:
RR novitads 15:00


text:
Jeu hai cooperau sco cantadura tier tuttas sis presentaziuns d’operas dall’Uniun Opera Viva a Sursaissa, las duas davosas gadas schizun sco solista. Da quei temps era Martin Candinas president dall’uniun. Sut sia egida ein las treis davosas operas vegnidas dadas. A Martin Candinas eisi reussiu duront siu temps presidial da promover cun success l’Opera Viva. Quei secapescha buca da sesez, tuttavia buc en ina regiun perifera sco la Surselva. Mintga dus onns eisi reussiu da carmalar neutier 6000 hosps ch’han assistiu a quei reputau eveniment cultural. Cuss. naz. Martin Candinas ei s’engaschaus duront sis onns sco president enormamein per l’Opera Viva. Era sch’el ha dau giu il presidi il mars vargau segida el aunc adina cun plascher e plein motivaziun. Sco parsura eis el sefatschentaus dils giavischs dils pertuccai. Muort el – e cun sias vastas relaziuns – eisi reussiu da survegnir biars sponsurs. L’Opera Viva muossa che cuss. naz. Martin Candinas fa quei ch’el di per dar perspectivas al territori muntagnard. L’Opera Viva ha fatg enconuschentas ed interessantas ton Sursaissa sco la Surselva e procurau per biaras pernottaziuns. Ella ei ina benedicziun pil turissem e mira era che cantaduras e cantadurs talentai dalla regiun survegnien caschun da saver mussar las habilitads en lur patria. Aschia ei quei stau il cass era Tier mei. Martin Candinas s’engascha el turissem cultural en nies cantun, stat en fermamein pil territori da muntogna ed era per giuvens talents. Martin Candinas ei in che fa zatgei, in um dall’ovra e che mereta perquei ina reelecziun honorifica. Pia: Martin Candinas – duas gadas sin mintga gliesta.
Bettina Herrmann, SursaissaJeu hai cooperau sco cantadura tier tuttas sis presentaziuns d’operas dall’Uniun Opera Viva a Sursaissa, las duas davosas gadas schizun sco solista. Da quei temps era Martin Candinas president dall’uniun. Sut sia egida ein las treis davosas operas vegnidas dadas. A Martin Candinas eisi reussiu duront siu temps presidial da promover cun success l’Opera Viva. Quei secapescha buca da sesez, tuttavia buc en ina regiun perifera sco la Surselva. Mintga dus onns eisi reussiu da carmalar neutier 6000 hosps ch’han assistiu a quei reputau eveniment cultural. Cuss. naz. Martin Candinas ei s’engaschaus duront sis onns sco president enormamein per l’Opera Viva. Era sch’el ha dau giu il presidi il mars vargau segida el aunc adina cun plascher e plein motivaziun. Sco parsura eis el sefatschentaus dils giavischs dils pertuccai. Muort el – e cun sias vastas relaziuns – eisi reussiu da survegnir biars sponsurs. L’Opera Viva muossa che cuss. naz. Martin Candinas fa quei ch’el di per dar perspectivas al territori muntagnard. L’Opera Viva ha fatg enconuschentas ed interessantas ton Sursaissa sco la Surselva e procurau per biaras pernottaziuns. Ella ei ina benedicziun pil turissem e mira era che cantaduras e cantadurs talentai dalla regiun survegnien caschun da saver mussar las habilitads en lur patria. Aschia ei quei stau il cass era Tier mei. Martin Candinas s’engascha el turissem cultural en nies cantun, stat en fermamein pil territori da muntogna ed era per giuvens talents. Martin Candinas ei in che fa zatgei, in um dall’ovra e che mereta perquei ina reelecziun honorifica. Pia: Martin Candinas – duas gadas sin mintga gliesta.
Bettina Herrmann, SursaissaJeu hai cooperau sco cantadura tier tuttas sis presentaziuns d’operas dall’Uniun Opera Viva a Sursaissa, las duas davosas gadas schizun sco solista. Da quei temps era Martin Candinas president dall’uniun. Sut sia egida ein las treis davosas operas vegnidas dadas. A Martin Candinas eisi reussiu duront siu temps presidial da promover cun success l’Opera Viva. Quei secapescha buca da sesez, tuttavia buc en ina regiun perifera sco la Surselva. Mintga dus onns eisi reussiu da carmalar neutier 6000 hosps ch’han assistiu a quei reputau eveniment cultural. Cuss. naz. Martin Candinas ei s’engaschaus duront sis onns sco president enormamein per l’Opera Viva. Era sch’el ha dau giu il presidi il mars vargau segida el aunc adina cun plascher e plein motivaziun. Sco parsura eis el sefatschentaus dils giavischs dils pertuccai. Muort el – e cun sias vastas relaziuns – eisi reussiu da survegnir biars sponsurs. L’Opera Viva muossa che cuss. naz. Martin Candinas fa quei ch’el di per dar perspectivas al territori muntagnard. L’Opera Viva ha fatg enconuschentas ed interessantas ton Sursaissa sco la Surselva e procurau per biaras pernottaziuns. Ella ei ina benedicziun pil turissem e mira era che cantaduras e cantadurs talentai dalla regiun survegnien caschun da saver mussar las habilitads en lur patria. Aschia ei quei stau il cass era Tier mei. Martin Candinas s’engascha el turissem cultural en nies cantun, stat en fermamein pil territori da muntogna ed era per giuvens talents. Martin Candinas ei in che fa zatgei, in um dall’ovra e che mereta perquei ina reelecziun honorifica. Pia: Martin Candinas – duas gadas sin mintga gliesta.
Bettina Herrmann, Sursaissa
06.10.2015 / Medien / /
Candinas – quel che fa zatgeiCandinas – quel che fa zatgeiCandinas – quel che fa zatgei
Jeu hai cooperau sco cantadura tier tuttas sis presentaziuns d’operas dall’Uniun Opera Viva a Sursaissa, las duas davosas gadas schizun sco solista. Da quei temps era Martin Candinas president dall’uniun. Sut sia egida ein las treis davosas operas vegnidas dadas. A Martin Candinas eisi reussiu duront siu temps presidial da promover cun success l’Opera Viva. Quei secapescha buca da sesez, tuttavia buc en ina regiun perifera sco la Surselva. Mintga dus onns eisi reussiu da carmalar neutier 6000 hosps ch’han assistiu a quei reputau eveniment cultural. Cuss. naz. Martin Candinas ei s’engaschaus duront sis onns sco president enormamein per l’Opera Viva. Era sch’el ha dau giu il presidi il mars vargau segida el aunc adina cun plascher e plein motivaziun. Sco parsura eis el sefatschentaus dils giavischs dils pertuccai. Muort el – e cun sias vastas relaziuns – eisi reussiu da survegnir biars sponsurs. L’Opera Viva muossa che cuss. naz. Martin Candinas fa quei ch’el di per dar perspectivas al territori muntagnard. L’Opera Viva ha fatg enconuschentas ed interessantas ton Sursaissa sco la Surselva e procurau per biaras pernottaziuns. Ella ei ina benedicziun pil turissem e mira era che cantaduras e cantadurs talentai dalla regiun survegnien caschun da saver mussar las habilitads en lur patria. Aschia ei quei stau il cass era Tier mei. Martin Candinas s’engascha el turissem cultural en nies cantun, stat en fermamein pil territori da muntogna ed era per giuvens talents. Martin Candinas ei in che fa zatgei, in um dall’ovra e che mereta perquei ina reelecziun honorifica. Pia: Martin Candinas – duas gadas sin mintga gliesta.


text:
En il cumbat da votaziun è sa mussà che la collavuraziun tranter l’organisaziun turistica ed il Parc Ela n’è betg buna. Ina collavuraziun constructiva sut las circumstanzas actualas na saja betg pli pussaivla. Perquai pretenda Carmen Dedual, suprastanta dal Parc ela e co-inizianta dal comité «Gea al Parc Ela» che Luzi Thomann ed Eveline Saupper sa retirian da lur uffizis en la Turissem Savognin Beiva Alvra (TSBA) SA.
Sco quai ch’els han ditg envers RTR na saja ina demissiun però nagin tema. Els hajan simplamain adina s’engaschà encunter l’idea d’integrar il territori da skis da Savognin en il Parc Ela. E quai saja gea pussaivel cun la democrazia en Svizra, han omadus ditg.
Collavuraziun tranter turissem e parc è manglusa
Luzi Thomann, il president da la TSBA SA, ha ditg ch’i saja era da far la proposta da midar ora Dieter Müller il directur dal Parc Ela. Tenor Thomann na saja la collavuraziun cun il directur betg buna. RTR n’ha betg cuntanschì Dieter Müller per laschar prender posiziun.
Il president dal Parc Ela, Paolo Giacometti, ha però ditg, che tgi che lavuria en il Parc Ela saja ina decisiun da la suprastanza dal Parc Ela. Quai valia da respectar. Sch’insatgi haja problems u differenzas, dettia adina la pussaivladad da discutar surlonder. La fin finala giaja quai per chaussas e fatgs e betg per persunas.