text:
Divina Commedia
La Commedia, pli tard er Divina Commedia, è la capodovra dal poet talian Dante Alighieri (1265–1321). Dante ha scrit quest’ovra durant ses onns d’exil; el l’ha probablamain cumenzà vers il 1307 e terminà pir curt avant sia mort il 1321. La ‹Divina Commedia› vala sco ovra poetica la pli impurtanta entaifer la litteratura taliana; a medem temp ha quest’ovra mess il crap da fundament per il talian sco lingua scritta. Ma er al nivel da la litteratura mundiala vegn la ‹Divina Commedia› considerada sco ina da las ovras las pli grondas ed impurtantas.
Politicamain è la genesa da l’ovra stada colliada cun il conflict da lunga durada tranter ils ghibellins ed ils guelfs (aderents da l’imperatur resp. dal papa) ch’ha dominà l’Italia dal temp medieval. Dante sez sa posiziunava da la vart dals guelfs sco ch’i resorta tranter auter er dal text da la ‹Divina Commedia›.
Introducziun[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
Sa referind al gener da visiuns medievalas da l’auter mund descriva la ‹Divina Commedia› in viadi tras ils trais reginavels da l’auter mund; quai succeda or da la perspectiva d’in narratur che discurra al jau. Il viadi maina l’emprim tras l’enfiern (inferno). Quel vegn imaginà sco in immens dratguir sutterran che tanscha fin al punct central da la terra (che vegn imaginada sco culla, ma abitada be en la part settentriunala). L’enfiern è sutdividì en nov circuls; quels furman las regiuns d’arrest da quels ch’èn vegnids condemnads per lur putgads a la perdiziun perpetna. Alura suonda il purgiatieri (purgatorio) che vegn imaginà sco muntogna che sorta al pol dal sid da l’ocean. Quel maina tras set secturs da penetienza e vegn descendì da las olmas da quels ch’han anc pudì cuntanscher la remischun da lur putgads. Sisum la muntogna sa chatta il paradis terrester, il curtin dad Eden. Da quel munta il viandant la finala en il paradis celestial (paradiso) che cumpiglia nov sferas. Sur quellas sa chatta l’empireum, en il qual las olmas dals spendrads giaudan en fatscha da Dieu ils plaschairs da la beadientscha perpetna.
Ils guids tras l’auter mund[modifitgar | modifitgar il code]
Sin ses viadi tras l’auter mund vegn il viagiatur manà da divers guids. En l’enfiern ed en il purgiatieri è quai il poet latin Vergil. A partir dal tschintgavel sectur da penetienza sin la muntogna da la purificaziun vegn anc vitiers il poet Statius; quel ha vivì dal temp da Cristus e duai anc esser – tenor ina legenda che Dante recepescha – sa convertì tard al cristianissem. Vergil sez è, sco pajaun dal temp precristian, exclus dal spendrament (per mancanza dal sacrament dal batten). Ma en consequenza da sia vita virtuusa e da sia rolla sco poet dal temp da l’imperi mundial e sco profet ch’aveva prevesì la vegnida da Cristus (en sia quarta ecloga) resta el preservà da las painas infernalas. Ensemen cun auters gists pajauns e da l’islam dastga el passentar il temp fin il giuvenessendi en il limbus che sa chatta davant l’enfiern sco tal. Be en sia rolla sco guid cun incumbensa divina po el bandunar temporarmain il limbus ed accumpagnar il visitader tras l’enfiern ed il territori da penetienza. Sco represchentant da la raschun natirala, la quala era almain dal temp da Vergil anc betg illuminada tras la palentada biblica, explitgescha el a Dante ils princips da sutdivisiun dals singuls circuls da paina e da penetienza en l’enfiern ed en il purgiatieri. Vergil n’accumpogna Dante però betg mo sco magister filosofic-etic ch’instruescha ed admonescha ses protegì, mabain er sco model litterar, numnadamain sco autur dal viadi en l’enfiern dad Aeneas (en il sisavel cudesch da l’‹Aeneis›).
La rolla da Vergil va a fin a la sava dal paradis terrester. Là vegn Dante beneventà da Matelda, ina figura feminina che na sa lascha betg definir istoricamain cun tutta segirezza. Quella al maina vinavant tar Beatrice, sia amanta trapassada, la quala era gia stada en il center da si’ovra giuvenila ‹Vita Nova›. L’emprim datti in revair festiv cun Beatrice che sgola giuadora en in nivel da flurs. Alura suonda ina pregia da penetienza da l’amanta davart anteriurs surpassaments da Dante. Per incumbensa da Beatrice lava Matelda Dante en il flum paradisic Lethe; quest bogn duaja stizzar la regurdientscha a sias nauschas ovras. Suenter ina visiun allegorica al pe da la planta da l’enconuschientscha suonda in segund bogn ritual, questa giada en il flum Eunoë, che duaja renovar la regurdientscha a las bunas ovras. La persuna da Matelda è colliada cun il paradis terrester, resta dentant senza ina fisionomia fitg clera; ins la po metter en relaziun cun l’Eva biblica, cun persunas mitologicas sco Proserpina ubain cun persunas contemporanas da Dante sco la marchesa Matilda da la Toscana.
Approfundà en la contemplaziun da si’amanta Beatrice vegn Dante manà ensemen cun quella en las sferas dal tschiel. Là explitgescha Beatrice sco manadra e magistra l’urden da l’univers, schlia ligns astronomics e problems teologics ed al guida vers las olmas da glisch dals sontgs. Sco gia la relaziun tar Vergil è er la relaziun tranter Dante e Beatrice segnà d’affecziun ed admiraziun; ultra da quai vegn Dante adina puspè surprais d’entusiassem e legria areguard la bellezza da l’urden divin che sa reflectescha en la cumparsa da si’amanta e surtut en ils egls da quella. La figura da Beatrice sumeglia la Donna filosofia or da l’ovra ‹Convivio› da Dante; ella tanscha però sur quella e sur la rolla etic-filosofica da Vergil ora e represchenta la teologia e la baselgia ed ha schizunt attributs ch’èn tipics per Cristus.
La funcziun da Beatrice va a fin en l’empireum che s’extenda sur las sferas dal tschiel. Là sa metta ella en retscha cun ils sontgs ch’èn ordinads sco ils fegls d’ina rosa. Ensemen cun la Rahel biblica sa chattà ella sin la terza plazza sutvart la mamma primara Eva als pes da la mamma da Dieu Maria. En in davos pled en furma d’oraziun prenda Dante cumià da si’amanta. Al lieu da Beatrice cumpara per l’episoda finala dal cudesch in um vegl respectabel, numnadamain son Bernard da Clairvaux. Sco autur da l’ovra ‹De consideratione› ha el eventualmain furmà ina da las funtaunas da Dante per sia teologica contemplativa. Concret vegn son Bernard però onurà en connex cun sia muntada per la veneraziun da Maria medievala. El preschenta a Dante la rosa dal tschiel dals sontgs e drizza en num da quel in’oraziun a Maria. Il paradiso finescha cun in’egliada da Dante en ils egls da Maria, la quala guarda da sia vart sco tut ils sontgs sin Dieu; animà da son Bernard auza Dante ils agens egls vers ina visiun imminenta da la trinitad.
Las persunas da la Commedia[modifitgar | modifitgar il code]
En ils singuls secturs da l’auter mund entaupa il visitader in grond dumber da persunas istoricas e mitologicas, a l’exempel dals quals sa reflecta il chasti, la penetienza u la beadientscha tenor il princip da la retorsiun (contrappasso) areguard quai ch’els han vulì, cret u agì pli baud. Persunas enconuschentas e main enconuschentas da l’istorgia e mitologia antica, biblica e surtut dal temp medieval vegnan represchentadas sco individis cun lur agens desideris, regurdientschas u surpassaments; ultra da quai represchentan questas persunas il sistem etic e teologic che furma la basa dal sectur da l’auter mund correspundent. La preschentaziun da questas persunas succeda cun inschign narrativ e faschond diever da variaziuns multifaras. Per part vegnan ellas be menziunadas curtamain u enumeradas a moda tabellara; per part cumpiglia l’ovra però er scenas d’inscunter pli lungas, en las qualas las olmas dals morts converseschan cun Dante e ses manader. Ellas relatan regurdientschas da lur vita terrestra, surdattan al visitader messadis a persunas viventas u reveleschan profezias davart chaussas futuras.
Furma e titel da l’ovra[modifitgar | modifitgar il code]
La Commedia è in’ovra en rima epic-narrativa che sa cumpona da vers ad endisch silbas. Ils 14233 vers suondan il princip da la terza rima (aba, bcb, cdc...), il qual è cumprovà qua per l’emprima giada ed è eventualmain schizunt vegnì inventà da Dante sez. L’ovra è sutdividida en trais cudeschs u cantiche che cumpiglian en tut tschient (34, 33 e 33) chants (canti).
Il titel ‹Commedia› renviescha bain al gener dramatic da la cumedia; quel n’è però betg da chapir en il senn classic-antic da la poetica. Dante al motivescha en ina brev a Cangrande[1] tras la tematica, la lingua ed il stil da l’ovra: tematicamain duaja el caracterisar in’ovra che cumenza cun chaussas difficultusas (las sgarschurs da l’enfiern), ma che maina ad ina fin allegraivla (ils plaschairs dal paradis). Areguard la lingua duaja il titel tegnair quint dal fatg che l’ovra n’è betg scritta en latin, mabain en la lingua populara taliana, «en la quala er las femnas baterlan» (in qua et muliercule comunicant). Ed il stil è ‹cumediant› en quest senn che l’ovra n’è – tenor Dante – betg formulada a moda elevada, mabain scritta en in stil «luc e bass» (remissus est modus et humilis). En realitad reunescha la Commedia però tut ils registers stilistics da grobulan-obscen sur calm-didactic fin ad imnic-estatic.
L’agiunta al titel ‹Divina› na deriva betg da Dante. El titulescha bain la Commedia en il paradiso «sacrato poema»; sco agiunta al titel da l’ovra sa tracti però d’ina expressiun che Boccaccio ha creà posteriuramain per exprimer sia admiraziun envers l’inspiraziun surumana e la qualitad poetica da quest’ovra. A partir dal 16avel tschientaner è quest pled er vegnì agiuntà sco part fixa al titel da las ediziuns stampadas, entant che ediziuns criticas pli novas al eviteschan puspè sco agiunta posteriura.
Simbolica da cifras[modifitgar | modifitgar il code]
La tripartiziun da l’ovra e dals reginavels da l’auter mund sco er il schema formal da las terzinas che sa cumponan da trais vers vegn per regla attribuì a la cifra trais sco simbol da la trinitad. La cifra dals 34, 33 e 33 chants (dals quals l’emprim vegn savens resguardà en ina posiziun speziala sco episoda cun caracter da prolog) sa lascha medemamain deducir da la cifra trais (3 × 33 chants), ma er als onns da vita da Jesus (33, tenor l’opiniun usitada durant il temp medieval).
Questa simbolica da cifras cuntinuescha er en la sutdivisiun da l’auter mund en singulas regiuns: ils nov circuls da l’enfiern (per part cun ulteriuras sutdivisiuns), ils set secturs da penetienza (ensemen cun l’antipurgatorio ed il curtin Eden medemamain nov) ed ils nov tschiels dal paradis (senza l’empireum). Als secturs da penetienza sa lascha plinavant attribuir il catalog dals set putgads mortals ed il laud da las beadientschas tenor il predi sin il culm; a las nov sferas dal tschiel correspundan ils trais giadas trais cors dals anghels.
Er tematicamain datti correspundenzas a l’intern da l’ovra. Incontestà entaifer la scienza è surtut il fatg che mintgamai il sisavel chant da mintga cantica tracta intenziunadamain in tema da l’istorgia politica. La successiun da quels (istorgia da Firenza, istorgia da l’Italia, istorgia dal Sontg Imperi roman) correspunda ad in princip che Dante applitgescha er en autra furma en la Commedia, numnadamain quel d’ina augmentaziun graduala.
Talas simmetrias e princips d’ordinaziun sa repetan er entaifer singuls chants u episodas; lur interpretaziun sco er la dumonda, schebain la structura dal dumber da vers sa refereschia a relaziuns numericas pli cumplexas u a calculaziuns matematicas da vart da Dante èn però temas che vegnan discutads entaifer la scienza a moda cuntraversa.
Origins da l’ovra[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp che Dante ha scrit la Commedia sa trategneva el dapi il 1302 sco exilià da sia citad paterna Firenza en divers lieus da l’Italia dal Nord, surtut a Verona, Padua e Ravenna. El era dependent dal sustegn da benefacturs nobels, ma ins sa en general pauc davart sias circumstanzas da viver; sper sia lavur poetica sto Dante en mintga cas er avair gì la pussaivladad da s’approfundar en vasts studis preparatorics. Als eveniments politics da ses temp ha Dante prendì part vivamain er suenter si’exiliaziun. Uss però betg sco politicher activ, mabain en furma da brevs, scrittiras e poesias, cun las qualas el empruvava d’influenzar l’andament dals eveniments.
Quest engaschament sa reflectescha er en la Commedia sezza, però betg en furma da commentaris areguard la politica actuala, mabain – sco en tut las ovras da Dante – cun empruvar da descriver princips constitutivs per la convivenza umana en general. Per Dante ha quella da s’orientar al plan dal salit biblic ed a la raziunalitad filosofica.
Cuntegn da las trais parts[modifitgar | modifitgar il code]
Il cumenzament dal viadi en l’auter mund[modifitgar | modifitgar il code]
Il narratur che discurra al jau raquinta da ses viadi tras ils trais reginavels dals morts. Quest viadi duaja avair cumenzà il venderdi sontg da l’onn 1300. Il protagonist Dante era sa pers en in guaud stgir, perquai ch’el era vegnì giu da la dretg via. Ussa sa stenta l’um da 35 onns da descender la muntogna da la virtid; ma el vegn chatschà da trais creatiras en ina val stgira: d’in panter (il simbol da la voluptad), d’in liun (il simbol da la luschezza) e d’ina luffa (sco simbol da l’engurdientscha). En questa val scuntra el il poet roman Vergil, dal qual el è in grond admiratur, ed al supplitgescha da gidar. En fatscha a la luffa che guarda cun nauscha egliada sin Dante respunda Vergil sco suonda: «Ti stos prender in’autra via [...], sche ti vuls mitschar da questa cuntrada selvadia.»[2] Dante vegn sinaquai manà da Vergil tras l’enfiern e sin la muntogna da la purificaziun. Cun il viadi tras l’auter mund dad Aeneas ha Vergil furnì en l’‹Aeneis› il model litterar, al qual la Commedia referescha adina puspè. Damai che Vergil deriva dal temp precristian e n’è betg battegià, na po el betg entrar en il paradis, e quai malgrà sia integritad. Là vegn Dante perquai manà da si’amur da giuventetgna Beatrice ch’è morta baud e che vegn idealisada qua sco exempel da virtid. Ma er quella vegn pli tard substituida tras son Bernard da Clairvaux.
1. Inferno/l’enfiern[modifitgar | modifitgar il code]
L’enfiern è in dratguir che regorda ad in amfiteater antic. Las stippas terrassas che mainan vers il center dal mund èn sa furmadas cun la crudada da Lucifer; tras quai è vegnida chatschada da l’autra vart dal mund la muntogna da la purificaziun or da la mar. Ils diesch ‹circuls› da l’enfiern (il sectur che sa chatta davant l’enfiern ed ils nov circuls) èn ils lieus, puntgs da vista, orizonts u caracters en e tras ils quals vegn realisada la puniziun e purificaziun dals putgants.
En la part superiura da l’enfiern suffreschan ils putgants per intempranza (2.–4. circul), en la part mesauna ils putgants per nauschezza (5.–7. circul) ed en ils dus circuls giufuns ils putgants per tradiment. L’aut grad da putgà ch’è collià cun il tradiment sa declera or dal destin da l’autur da la Commedia. L’emprim èn ils singuls chants congruents cun singuls circuls, alura cumparan circuls cun sutcirculs che cumpiglian ina part d’in chant, in entir chant u che vegnan er descrits sur plirs chants. Adina puspè fan surstar ils ferms maletgs che Dante dovra e che duevan vegnir recepids a moda multifara en la litteratura ed en l’art, ils simbols da pussanza ed ils prinzis da la baselgia ch’ins na spetgass betg d’entupar qua.
La sequenza da l’enfiern è a medem temp cudesch d’istorgia, avertiment sco er act da vendetga envers ils inimis da Dante, ma cundì adina puspè cun avis critics areguard la politica da l’atgna partida. Ils gests che domineschan la moda da raquintar furman tant la reflexiun da l’atgna situaziun miserabla sco er il fatg che Dante vegn pli tard a triumfar sur da ses adversaris. Ils morts en il purgiatieri speran che Dante possia derasar la vardad tranter ils vivents u admonir ils confamigliars da far instantamain oraziun per lur povras olmas.
La tortura e la paina perpetna en l’enfiern e lur furmas limitadas en il purgiatieri han lieu en num da la giustia divina. Il princip da la puniziun è quel dal contrappasso, vul dir d’attribuir a mintga putgant la cuntrapart da ses agens falliments: engurds che tatgavan vi da las chaussas stauschan en perpeten crappuns davant sai; violents ston chattar refugi da las frizzas dals centaurs en in current da sang buglient; flattaders sesan en la cloaca; divinaders portan lur fatscha si dies, orientada en perpeten vers il passà; ipocrits portan rassas da plum ch’èn doradas ordadora; persunas ch’han semnà discordia vegnan adina puspè manizzads da diavels; ils traditurs ch’han adina speculà sin ina vieuta andetga da l’istorgia giaschan uss schelentads en il lai da glatsch Cocytus che furma il circul il pli profund da l’enfiern.
Emprim enfin tschintgavel chant[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il maletg dal mund da Dante è l’enfiern situà a l’intern da l’emisfera nord. El furma la sedia da Lucifer e consista da circuls che vegnan adina pli stretgs vers il center dal mund.
Davos la porta da l’enfiern giascha l’avantcurt da l’enfiern, il lieu per las olmas tievias ch’èn stadas ni bunas ni nauschas. Quellas giran enturn senza paus e vegnan mulestadas d’insects. A l’emprim flum, l’Acheron, sa rimnan las nauschas olmas che vegnan manadas da Charon a l’autra riva che maina vers l’enfiern. Charon refusa al poet il passagi, faschond allusiun a moda diffusa a ses destin perpeten. Co che Dante vegn la finala da traversar l’Acheron resta intschert.
Sa sveglià da l’autra vart da l’Acheron d’in profund svaniment, vegn encunter a Dante or da la profunditad dal dratguir da l’enfiern tut il plirim da l’umanitad. Accumpagnà da Vergil passa el en il ruaus da l’emprim circul da l’enfiern che vegn be disturbà da suspirs. Qua, en il limbus, sa chattan quels ch’èn daventads culpants senza culpa, vul dir ch’èn senza putgà, ma che n’appartegnan betg a la cretta cristiana (resp. che n’èn betg battegiads). Els vegnan sulettamain turmentads cun ina brama perpetna. Ins chatta qua uffants betg battegiads, ma er poets e pensaders da l’antica e dal mund pajaun. Sper ils poets antics sco Homer, filosofs sco Aristoteles, ils eroxs trojans e romans, ma er figuras medievalas sco Averroes, Avicenna u il sultan Saladin tutga er Vergil tar quels ch’han vivì sut dieus fallads, engianants. Suenter avair scuntrà en cumpagnia da Homer, Horaz, Ovid e Lukan[3] ils eroxs antics, descendan Dante e Vergil vers il proxim circul.
Suenter l’emprim circul vegnan ils putgants retschavids da Minos, il derschader antic dal hades ch’è sfigurà qua ad in demuni. Davant quel ston els confessar tut lur putgads. L’enconuschider da tut ils putgads fixescha alura cun agid da sia cua en tge circul ch’il pertutgà ha da descender. Sco gia Charon sto er Minos l’emprim vegnir pacifitgà tras Dante. En il segund circul suffreschan quels ch’èn sa fatgs culpants da voluptad; els vegnan chatschads dal stemprà da l’enfiern. Là scuntra Dante Semiramis, Kleopatra, Dido, Achilles, Helena, Paris e divers chavaliers. En il tschintgavel chant scuntra Dante il pèr d’amur adulter Paolo e Francesca da Rimini ch’ha inspirà numerusas ovras da la musica e da l’art figurativ: betg satisfatg da ses consort e da sia lètg era Francesca sa surdada a Paolo, il frar pli giuven da quel; traplada cun ses amant era ella vegnida mazzada da ses um. Ord cumpassiun cun sia sort terrestra e perpetna va Dante en svaniment.
Sisavel enfin indeschavel chant[modifitgar | modifitgar il code]
En il terz circul da l’enfiern scuntra Dante las olmas dals engurds. Quels giaschan per terra, exposts a la plievgia d’in fraid murdent e vegnan survegliads e mudregiads da Kerberos, il chaun da l’enfiern che simbolisescha qua l’engurdientscha. Ad ina da las olmas, il Florentin Ciacco, predi Dante eveniments futurs che vegnan a pertutgar Firenza.
En il quart circul da l’enfiern sa chattan ils sfarlattaders ed ils ranvers e vegnan survegliads da Plutos. Ils putgants han da rudlar chargias cun la forza da la spatla ch’els stauschan ina encunter l’autra. Il tschintgavel circul è la palì dals ravgiads. Colerichers sa cumbattan qua senza paus en las undas dal flum Styx, entant che ignorants e flegmatichers restan sfunsads per adina en las auas dal Styx. D’ina tur che sa chatta al flum vegn emess in signal da fieu a l’autra riva; sinaquai cumpara il bartgariel Phlegyas e maina ils dus poets da l’autra vart dal flum. En rom da l’inscunter cun il colericher Filipo Argenti renunzia Dante per l’emprima giada explicitamain al nausch.
Gia durant il viadi en bartga scuvra il poet da l’autra vart dal flum la citad infernala Dis. Legiuns da diavels impedeschan ils dus viandants d’entrar. Suenter l’inscunter cun las erinias ed ils trais gorgons cumpara in anghel ed als avra il portal cun agid d’in romin. Qua vegn evident ch’il viadi da Dante stat sut protecziun divina e ch’el duaja vegnir manà enavos sin la dretga via. En il sisavel circul suffreschan ils eretics enserrads en vaschels en flommas; suenter il giuvenessendi vegnan quels serrads en la Val da Giosafat. In dals condemnads, il ghibellin Farinata degli Uberti, predi l’exiliaziun da Dante e declera a quel ch’ils condemnads possian bain guardar en l’avegnir, na sappian però nagut dal preschent, auter che quai ch’als vegnia palesà da novarrivads.
En la sumbriva dal monument da fossa da papa Anastasius II ruaussan ils poets per s’endisar vi dal tuffien che s’auza or da la profunditad. Vergil profita dal paus per explitgar a Dante la structura da la part inferiura da l’enfiern: il settavel circul è quel dals violents, l’otgavel e novavel èn quels da la nauschadad. En l’otgavel vegn punì l’engion general, en il novavel, che sa chatta giudim l’enfiern, vegn punì l’engion che succeda en relaziun da confidenza (tradiment). Dante dumonda pertge ch’ils putgants en il segund fin tschintgavel circul vegnian chastiads separadamain. Sinaquai al renda Vergil attent a la differenziaziun tranter surmesira, regl animalic irrità e nauschezza (tenor l’etica dad Aristoteles).
Dudeschavel fin deschsettavel circul[modifitgar | modifitgar il code]
Il settavel, otgavel e novavel circul furman l’enfiern interiur. L’entrada da quel vegn survegliada dal Minotauros da Kreta. Qua vegnan punids ils putgads ils pli gravants: crim da violenza, engion e tradiment.
Ma damai ch’ins po vulnerar persunas en differenta moda, è il settavel circul sutdividì en trais rintgs. En l’emprim rintg vegnan chastiads ils acts da violenza envers il proxim. Assassins, rubadurs e devastaders nodan en in flum da sang buglient; en quel vegnan els adina puspè chatschads enavos dals centaurs, sch’els emprovan da sortir pli fitg che quai che lur culpa lubescha. Tut tenor la grevezza da lur malfatg èn els sfunsads pli pauc u pli fitg en il flum da sang. Alexander il Grond ed il tiran Dionysios sa chattan fin a las survantscheglias en il flum, entant che Attila vegn turmentà sin il fund da quel. Sin cumond da Cheiron porta Nessoas, in dals centaurs, ils poets sur il flum da sang.
Suicidads (tranter auter Pier delle Vigne, il chancelier da Fadri II) han d’expiar lur paina en il segund circul. Els ston far quai en furma da chaglias e plantas che vegnan adina puspè stgarplinads da las harpias. Tras lur suicidi èn els sezs sa stgarpads davent da lur corp – e quai ch’ins ha prendì davent da sasez na dastg’ins betg salvar en l’auter mund. Sin lur viadi tras il chagliom dals suicidads entaupan ils dus poets duas olmas ch’han sfarlattà toc a toc lur possess e che vegnan perquai chatschads dals chauns nairs da l’enfiern tras il spessom e stgarpads toc a toc.
Quels ch’han commess violenza envers Dieu (blasfemia), cunter la natira (sodomia) u cunter l’art (usura) èn serrads en il terz rintg, dal qual il funs consista da sablun. Ils blasfemaders sbragian stendids per terra, ils sodomits giran enturn senza paus e ruaus ed ils usuraris, condemnads a l’inactivitad sper lur satgs da daners plains, sesan al precipizi dal qual il terz flum da l’enfiern, il Phlegethon, sa derscha en l’otgavel circul. Sin tut ils putgants en il terz circul smuschignan ultra da quai permanentamain flocs da fieu. Qua entaupa Dante il blasfemader Kapaneus, ma er ses anteriur scolast Brunetto Latini sco er trais uffiziers florentins.
Quests chants èn en general dominads d’in dumber creschent da referiments a la politica da la citad paterna dal poet; quests rapports succedan mintgamai or d’ina tscherta distanza spaziala e temporala.
Schotgavel fin trentavel chant[modifitgar | modifitgar il code]
Al precipizi dal Phlegethon vesan els la figura mitologica Geryon. L’otgavel circul da l’enfiern (malebolge) è sutdividì en diesch foss. En l’emprim vegnan ils ruffians e surmanaders (tranter ils davos Iason) chatschads da diavels cornads che smainan lur giaischlas. En il segund foss sa zullan flattaders e pitaunas en merda spizzulenta.
En il terz foss èn ils simonists, engianaders ch’han martgadà cun uffizis ecclesiastics, chatschads cun il chau avant en foras da grippa, da las qualas resortan be lur plantas-pe ardentas. Sco in confessur discurra Dante cun l’olma da papa Nicolaus III, il qual è da l’avis che ses successur Bonifatius VIII saja gia arrivà en l’enfiern; medemamain profetisescha el ch’era Clemens V vegnia a finir sco putgant. Cun pleds marcants crititgescha Dante la mundialisaziun dals uffizis ecclesiastics da ses temp.
En il quart foss contemplan Vergil e Dante ils striuns e divinaders. Lur corps vegnan sturschids talmain che las fatschas guardan enavos. Qua sa chattan numerusas dunnas ch’eran sa surdadas al striegn (t.a. la Manto mitica, da la quala la citad natala da Dante, Mantua, duai avair survegnì ses num)[4], en pli Amphiaraos e Teiresias, enconuschents profets da l’antica, ma er contemporans da Dante sco Guido Bonatti.
Il tschintgavel foss è emplenì cun rascha ardenta; qua vegnan punids ils corrupts. Ina gruppa da diavels speziala, ils malebranche, als surveglia: tgi che stenda il chau or dal fluss da rascha, vegn stratg a terra cun furtgas e maltractà. Dante e ses accumpagnader vegnan da mitschar dals diavels ed arrivan en il sisavel foss. Là giran ils simuladers en grevs tschops da plum dorads. Sut lur pass pateschan ils farisers crucifitgads, tranter els Kajaphas ch’aveva cusseglià a la seduta dal cussegl a Jerusalem da crucifitgar Jesus Cristus.
En il settavel foss vegnan ils laders e rubadurs attatgads senz’interrupziun da serps. Tras lur morsas scrodan els a tschendra per puspè stuair s’auzar e vegnir chatschads danovamain da las serps. Betg tut ils putgants vegnan be mors da las serps; tschertins vegnan unids cun serps u drags a monsters terribels. Tras l’otgavel foss sgolan cussegliaders maligns e cugliunaders enzugliads en flommas sco baus-glisch. Qua discurra Dante cun Odysseus, il qual sto patir ensemen cun Diomedes per il rampign, tras il qual els han fatg cupitgar Troja. Medemamain sa scuntra el cun il manader dals ghibellins e franciscan da pli tard Guido da Montefeltro; el vegn chastià per avair cusseglià papa Bonifaci VIII da sfratgar Palestrina.
En il novavel foss scuntra Dante ils schismatichers e semnaders da discordia, als quals el attribuescha er ils fundaturs da l’islam, Mohamed e ses schender Ali. In diavel als pitga giu d’in cuntin membra e fa grondas plajas. En il davos foss da l’otgavel circul da l’enfiern pateschan ils falsifitgaders, alchemists e las faussas perditgas da terriblas malsognas e dattan a dies in a l’auter tutgads d’attatgas da ravgia. Tranter els sa chattan er la dunna da Potifars ch’ha calumnià Josef sco er Sinon da Troja.
[modifitgar | modifitgar il code]
Sco turs s’auzan gigants (Vergil numna Nimrod, Ephialtes, Briareus, Tityus e Typhoeus) a l’ur dal novavel circul da l’enfiern. Sin dumonda da Vergil tschenta Antaeus ils dus viandants sin il fund dal davos circul da l’enfiern. Là èn ils traditurs schelads en fin al chau en in lai: en la Kaina ils traditurs da parents ed en l’Antenora ils traditurs politics. Ils traditurs da cumpogns da maisa èn schelads en da davos en la Tolomea; lur egls èn daventads cristals ed èn sa serrads per adina. Als putgants da questa zona po l’olma gia vegnir separada dal corp durant il temp da vita. En las restanzas terrestras sa schluita lura in demuni, il qual commetta malfatgs sin il mund. Il pli giudim l’enfiern, en la Judecca, èn cuverts dal tuttafatg cun glatscha ils putgants ch’han tradì lur signurs u benefacturs. Ed entamez è fitgà en il glatsch Lucifer, il stgatschà, che smardeglia en sias trais buccas ils trais pli gronds traditurs Judas, Brutus e Cassius.
Vergil tschiffa Dante e sa tegna vi dal pail zotlus da satan. Vi da quel raivan els l’emprim engiu, pertge che be sur satan saja pussaivla la sortida. Cun passar il center dal mund chatta Vergil en la paraid ina fora en la quala els pon passar; tras in suler arrivan els en ina nova emisfera. Dante è irrità; Vergil al declera ch’il glatsch saja davent e che ost e vest, sura e sut saja uss stgamià. Sur in trutg che maina per lung d’in dutg arrivan els enavos en il mund da la glisch, tar las stailas.
2. Purgatorio/la muntogna da la purificaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La muntogna da la purificaziun resp. il purgiatieri è concepì sco via circulara che cumenza davos in portal e che maina siadora vers la glisch. Sin las set terrassas fan las olmas penetienza; ensemen cun la riva da la mar che vegn survegliada da Cato e cun la regiun per ils targlinants che suonda a quella dumbra pia er questa part da l’auter mund nov stgalims.
Cuntrari a la desperaziun da l’enfiern dominescha qua la penetienza e la speranza dals putgants (cumbain che la purificaziun po durar 500 onns e dapli). Er en il purgiatieri vegnan ils chastis proclamads en furma d’ina inversiun ironisanta dal putgà ch’è vegnì commess: ils superbis ston purtar grevas chargias da crappa e na pon betg pli auzar l’egliada da la terra, als scuidus èn ils egls vegnids cusids ensemen cun fildarom, ils pultruns ston currer enturn la muntogna, ils engurds giaschan cun la fatscha en la pulvra da la via...
Davant il portal da la muntogna da la purificaziun dissegna l’anghel che fa guardia cun sia spada set giadas in ‹P› sin il frunt da Dante. Quels simboliseschan ils set putgads mortals (superbia, gritta andetga, scuidanza, engurdientscha, voluptad, intemperanza e marschadetgna), da las qualas er Dante haja da sa purifitgar. Pir lura avra il guardian il portal. Dante cumenza si’atgna via da la penetienza siadora vers la glisch, empruvond da sa liberar da faussas passiuns, surtut da sia superbia.
Las terrassas da la muntogna da la purificaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sin las emprimas trais terrassas vegnan purifitgads quels ch’han drizzà durant la vita lur charezza sin vizis.
Sin l’emprima terrassa vegnan punids ils superbis cun stuair purtar si dies immensa crappuna senza pudair star sidretg. Quai als duaja mussar che la luschezza chargia l’olma cun pais. Per terra èn engravads exempels istorics e mitologics ch’illustreschan la superbia. Sfurzads da sa sgobar tras il pais, ston ils putgants leger quests cas ed emprender dad els da sa meglierar. Sin via vers la proxima terrassa cumpara in anghel che prenda davent a Dante in ‹P› da ses frunt. Quai sa repeta tar mintga ascensiun vers in nov stgalim da la muntogna da la purificaziun. Cun allontanar in ‹P› senta Dante mintgamai, co che ses corp daventa pli lev, damai ch’il burdi dals putgads ch’al smatga per terra daventa adina pli pitschen.
Ils scuidus sa chattan sin la segunda terrassa e ston errar enturn cun egls cusids ensemen. A medem temp portan els vestgids, cun ils quals lur olma na sa lascha betg distinguer da la terra. Quai duaja instruir ils putgants da betg esser scuidus sin auters, mabain da drizzar lur charezza vers Dieu.
Sin la terza terrassa èn ils ravgiads circumdads d’ina fimera murdenta. Els emprendan co che la gritta als ha fatg vegnir tschorvs ed ha sminuì lur abilitad da giuditgar.
La quarta terrassa è quella dals lamaschis, vul dir da quels ch’èn sa deditgads a las chaussas cun memia pauc premura ed ardiment. Els èn sfurzads da currer l’entir temp e pon be vegnir purifitgads cun sa deditgar senza paus a lur penetienza.
Sin la tschintgavla fin settavla terrassa sa chattan ils putgants ch’han charezza faussamain las chaussas terrestras. Ils engurds ed ils sfarlattaders giaschan cun la fatscha per terra e na pon betg sa mover. Uschia vegnan els purifitgads da lur survalitaziun da chaussas terrestras ed emprendan da drizzar lur desideri betg sin possess, pussanza u autas posiziuns, mabain sin Dieu. Qua scuntra Dante l’olma da Statius ch’ha terminà ses process da purificaziun e ch’accumpogna Dante e Vergil sin lur ascensiun vers il paradis.
Sin la sisavla terrassa ston ils maltemprads cuntanscher la purificaziun cun s’abstegnair dal mangiar e baiver. Quai als vegn anc engrevgià cun stuair passar cascadas senza pudair baiver.
Ils voluptus vegnan purifitgads cun brischar en in’immensa paraid da flommas. Qua duain vegnir superads ils excess sexuals che retegnan ils putgants da charezzar Dieu. Tras la paraid da flommas ston er passar tut ils auters putgants ch’han fatg penetienza sin ina da las terrassas inferiuras; pir lura pon els bandunar la muntogna da la purificaziun. Suenter che er Dante ha fatg quest pass, al vegn prendì davent da ses frunt il davos P.
3. Paradiso/paradis[modifitgar | modifitgar il code]
Beatrice maina Dante tras las nov sferas celestialas dal paradis. Quellas èn ordinadas a moda concentrica e sferica sco en il maletg dal mund aristotelic e ptolemeic. Entant che las structuras da l’enfiern e dal purgiatieri sa basan sin differentas classificaziuns dals putgads, sa referescha la structura dal paradis a las quatter virtids cardinalas ed a las trais virtids teologicas. Dante scuntra e conversescha cun divers gronds sontgs da la baselgia, tranter auter Thomas d’Aquin, Bonaventura ed ils sontgs apostels Petrus e Gion. Il paradis vegn pia descrit cun dapli essenza teologica che l’enfiern ed il purgiatieri. Dante conceda che sia visiun dal tschiel saja be quella ch’al saja vegnida permessa da vesair cun ses egls da l’uman. La ‹Divina Commedia› da Dante finescha cun la contemplaziun da la trinitad divina. En in mument d’enconuschientscha che na sa lascha betg exprimer cun pleds, chapescha Dante il misteri da la divinitad ed umanitad da Cristus e si’olma sa collia cun la charezza da Dieu.
Resumaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ovra da Dante vegn considerada senz’excepziun sco epocala. Ella cumpiglia – e quai per l’emprima giada en la lingua populara taliana che vegn uschia nobilitada – il viadi en trais parts tras l’auter mund sco ch’el vegniva chapì enturn il 1300: l’emprim en la profunditad da l’enfiern, alura siadora tras il purgiatieri e per finir tras il paradis. E tut quai vegn enramà d’ina furma epica ordvart pretensiusa che Dante dumogna cun bravura.
L’ovra sa referescha explicitamain al grond drama en vers ‹Aeneis› dal poet roman Vergil. Ed i reussescha per propi a Dante da correspunder a las grondas pretensiuns da l’ovra. El na creescha betg mo in panopticum da la mitologia antica e teologia cristiana, mabain raquinta adina puspè er detagls da la vita politica da l’Italia dal temp staufic tardiv (11avel tschientaner) fin als emprim Habsburgais ed al retg Heinrich VII or da la chasa da Luxemburg. Per chapir quest mosaic istoric en tut sias fassettas vegn l’ovra per ordinari accumpagnada ozendi d’in vast commentari.[5]
Cun recurrer a furmas e cuntegns da l’antica ha Dante contribuì a moda essenziala al svilup da la renaschientscha ch’ha substituì en l’Italia relativamain spert l’epoca da la gotica.
Ma l’ovra da Dante na sa chatta betg mo areguard la teologia sin l’autezza da la savida da ses temp. Anzi datti er divers referiments a las scienzas natiralas ed a dumondas matematicas. Uschia collia per exempel la finiziun da l’ovra la difficultad da chapir la trinitad divina cun il problem matematic da parter in artg dal rudè en trais parts.
Ediziuns[modifitgar | modifitgar il code]
La pli veglia ediziun taliana ch’è sa mantegnida furma il ‹Codex altonensis› dal 14avel tschientaner. Alura suondan il 1472 l’emprima ediziun stampada tras Johannes Numeister a Foligno u tras Georg e Paul (von Butzbach) a Mantua. E l’onn 1481 cumpara l’emprima ediziun florentina, cun illustraziuns da Sandro Botticelli, gravuradas da Baccio Baldini.[6]
Per tudestg èn cumparidas fin oz betg main che 50 translaziuns cumplettas da la ‹Divina Commedia›, sper numerusas translaziuns parzialas.[7] Per gronda part sa tegnan questas translaziuns vi dal vers e la rima originala, per part èn ellas realisadas en vers jambics (senza rima) e per part sa tracti da transposiziuns dal cuntegn en prosa.
A versiuns cumplettas en versiun taliana, tudestga, englaisa e franzosa accessiblas online vegn collià qua sutvart (sut ‹Colliaziuns›).
Recepziun da l’ovra[modifitgar | modifitgar il code]
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
Illustraziuns e maletgs[modifitgar | modifitgar il code]
La Commedia da Dante ha gì in’influenza extraordinaria er sin ovras da l’art figurativ. Las emprimas illustraziuns cumparan gia en ils manuscrits da la Commedia paucs onns suenter la mort da Dante (Codex Poggiali da ca. 1330, Codex Trivulzianus dal 1337).[8] En il decurs dal 15avel tschientaner èn tschertas baselgias, surtut a Firenza, vegnidas decoradas cun maletgs che sa refereschan a la Commedia.
Er en ovras d’art che stattan per sasezzas è l’influenza da Dante sa fatga valair gia baud (surtut en illustraziuns da l’enfiern e dal giuvenessendi); savens èsi però grev da sparter influenzas directas da la Commedia da tradiziuns litteraras ed iconograficas pli veglias. Il pli cler resorta l’influenza là nua ch’ils maletgs èn munids cun citats che derivan directamain da la Commedia (per exempel ils frescos dal Camposanto a Pisa).[9]
Da speziala valita artistica entaifer las illustraziuns dal 15avel tschientaner èn ils dissegns che Sandro Boccelli ha fatg a partir dal 1480 tar tut ils trais cantiche e dals quals èn sa mantegnids 93 tocs. Quels han er furmà la basa per ils entagls en lain che Baccio Baldini ha fatg per l’emprima versiun stampada dal commentari da Dante da Cristoforo Landino (1481). Pervi da l’enorm success da quest commentari duevan questas illustraziuns er avair grond’influenza sin las proximas ediziuns da la Commedia.
Dal temp enturn il 1580 è sa mantegnì in pli grond dumber d’illustraziuns che derivan da Jan van der Straet (Johannes Stradanus), Federico Zuccaro e Jacopo Ligozzi.
Il pli enconuschent illustratur da la ‹Divina Commedia› en il 18avel tschientaner è stà Joseph Anton Koch. Sper numerus dissegns e maletgs ha el er realisà ils enconuschents frescos da l’enfiern e dal purgiatieri en il Casino Massimo a Roma.[10] In cuntrast tar la ritgezza barocca da Koch furma il stil minimalistic da l’artist britannic John Flaxman; er sias illustraziuns eran da quel temp fitg derasadas en l’Europa.
En il decurs dal 19avel tschientaner èn vegnids realisads maletgs singuls che tutgan tar las interpretaziuns las pli enconuschentas da la ‹Divina Commedia› ed a medem temp ciclus d’illustraziuns e gravuras ch’impressiuneschan fin oz tras l’expressivitad da lur sguard en l’auter mund. Da l’emprima gruppa fan per exempel part il maletg ‹La Barque de Dante› (1822) dal romanticher Eugène Delacroix che sa chatta en il Louvre, ‹Dante And Virgil In Hell› (1850) da William Adolphe Bouguereau u ‹Paolo und Francesca› (1864) dad Anselm Feuerbach. A la segunda gruppa appartegnan tranter auter ils aquarels da William Blake e las gravuras da Gustave Doré (che tutgan tar las pli enconuschentas illustraziuns da la ‹Divina Commedia› insumma).
Entaifer l’art modern dal 20avel tschientaner sajan menziunads ils ciclus da Salvador Dalí, Tom Phillips e Robert Rauschenberg.
Sculpturas ed architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Il sculptur Auguste Rodin ha lavurà bunamain 37 onns vi dal ‹Portal da l’enfiern› dal Musée des Arts Décoratifs a Paris ch’è inspirà surtut da la ‹Divina Commedia›. Dal portal èn er vegnidas isoladas singulas sculpturas sco per exempel ‹Il pensader› che represchenta Dante.
A Buenos Aires ha l’architect Mario Palanti realisà tranter il 1919 ed il 1923 il Palacio Barolo ch’è sutdividì en trais secziuns che represchentan l’enfiern, il purgiatieri ed il paradis. L’autezza da 100 meters correspunda als 100 chants da la ‹Divina Commedia›.
Giuseppe Terragni ha skizzà il 1938 in’architectura che dueva transponer a Roma la visiun da Dante d’ina unificaziun politica da l’Italia sin l’Imperi roman restabilì tras Mussolini. L’andament da la guerra ha impedì la realisaziun da quest project.[11]
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp dal film mit è vegnida realisada ina versiun filmica en trais parts da la ‹Divina Commedia› (1909–1911, reschissurs: Francesco Bertolini ed Adolfo Padovan.
Il 1985 han Peter Greenaway e Tom Phillips realisà ina seria da films tar ils Canti I–VIII ch’ha retschavì divers premis. Il 1989 ha il reschissur chilen Raúl Ruiz agiuntà sis ulteriurs chants ch’èn enconuschents sut il num ‹Diablo Chile›.
In’adattaziun da la ‹Divina Commedia› è da chattar en il drama american ‹What dreams may come› (‹Hinter dem Horizont›) cun Robin Williams e Cuba Gooding Jr. sco Dante e Vergil. Il plot è bain vegnì transponì en il temp preschent, ma tschertas scenas èn concepidas sco adattaziuns fidaivlas a l’original.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la musica classica existan diversas sonorisaziuns da singulas episodas u d’entiras parts da la ‹Divina Commedia›. Qua intgins exempels: La sinfonia da Dante da Franz Liszt (inferno e purgatorio); la fantasia sinfonica Francesca da Rimini da Peter Tschaikowski (cf. er las operas ‹Francesca› da Sergej Rachmaninow e da Riccardo Zandonai); la fantasia ‹Inferno› da Max Reger u l’opera ‹Gianni Schicchi› da Giacomo Puccini che sa basa sin in’episoda or da l’inferno.
Entaifer la musica da rock e pop han surtut bands da metal adina puspè sa laschà inspirar da l’ovra da Dante.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Er en la litteratura datti numerusas ovras che sa refereschan directamain u indirectamain a la ‹Divina Commedia›. La paletta da las adattaziuns tanscha dal roman ‹Die Ästhetik des Widerstands› da Peter Weiss fin al bestseller ‹Inferno› da Dan Brown.
Ma er en il mund dals comics è il viadi da Dante tras l’auter mund preschent, saja quai en furma d’adattaziuns classicas da Disney fin a comics moderns, per part er cun ambiziuns artisticas, e mangas ch’èn per part er vegnids transfurmads en dissegns animads.
Fragments rumantschs da la ‹Divina Commedia›[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziun[modifitgar | modifitgar il code]
La ‹Divina Commedia› è in’ovra da la litteratura mundiala che tracta ina tematica classica e che stat er linguisticamain al cumenzament d’ina gronda lingua culturala. Tut quai, sco er la vischinanza geografica e linguistica dal talian e dal rumantsch, ha animà divers auturs rumantschs da s’avischinar e da s’approfundar en ils chants da Dante.
L’emprim fragment rumantsch è cumparì en las ‹Annalas da la Societad Retorumantscha› nr. 61 dal 1947. Jachen Luzzi ha realisà ina varianta ladina (valladra) dals chants I e II or da l’Enfiern.[12] Jachen Luzzi (1880–1949) è oriund da Ramosch. El ha frequentà la scola mercantila ed è stà emploià a la Banca Chantunala Grischuna a Cuira. Si’affinitad per la litteratura taliana è bain d’attribuir al fatg che ses bab è stà in randulin. Jachen Luzzi è stà president da la Societad Retorumantscha ils onns 1926–33 e redactur da las ‹Annalas› ils onns 1925–49.
L’october 1977 ha gì lieu a Cuira en rom d’ina ‹Scuntrada da furmaziun e studi› ina lectura da fragments rumantschs da Dante, cun in referat introductiv dad Ursicin G.G. Derungs.[13] Da questa segunda ‹rescuverta rumantscha› da Dante, iniziada da Derungs, èn resortidas duas publicaziuns:
En la periodica ‹Litteratura. Novas litteraras›, annada 1, nr. 1 dal 1978, è cumparida sin 40 paginas la contribuziun ‹Dante per romontsch? – Quater emprovas› cun passaschas or da la ‹Divina Commedia› translatadas da Jachen Luzzi (Enfiern I), Artur Caflisch (Enfiern I), Ursicin G.G. Derungs (Enfiern III) ed Andri Peer (Enfiern V). Las rimas da Luzzi derivan da las Annalas dal 1947 (cf. survart). Davart quellas dad Artur Caflisch (1893–1971) scriva Andri Peer: «Jau saveva che Artur Caflisch era s’occupà cun Dante, ma n’hai chattà nagins fastizs en ses stampats. Da sias figlias hai jau survegnì il dactiloscrit cun la versiun da l’emprim chant da l’enfiern en rima e ritmus, tant sco segir inedì. Probabel aveva Artur Caflisch l’intenziun da translatar vinavant, ma n’è betg pli vegnì da far quai. I sa tracta pia qua d’in text nunpublitgà.»[14] Ursicin G.G. Derungs (* 1935) ed Andri Peer (1921–1985) cumpletteschan lur rimas cun remartgas ed experientschas fatgas durant la lavur da translaziun (cf. sutvart).[15]
En l’‹Ischi semestril›, annada 64, nr. 13 dal 1978, ha Ursicin G.G. Derungs laschà suandar in’ulteriura emprova or da sia plima (Paradis III), munida puspè cun in’introducziun e cumplettada supplementarmain cun in commentari.[16] Da questas emprovas da translatar Dante en rumantsch ha er il Grischun talian prendì enconuschientscha.[17]
Ventg onns pli tard dueva plinavant Theo Candinas s’avischinar litterarmain a la ‹Divina Commedia›.[18] Ed il 2013 è suandà Duri Gaudenz[19], il qual ha er translatà en vallader ina biografia da Dante.[20]
Insatgs d’intginas da las translaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Enfiern, chant I (Jachen Luzzi)[modifitgar | modifitgar il code]
«Immez il cuors da nossa vita quia
eu in ün god tuot s-chür am rechattaiva,
qua ch’eu avaiva pers la dretta via.
Quant greiv chi m’ais a dir che cha que eira,
quaist god sulvadi piain spinusa tscheppa,
cha hoz amo, pensand, am faja temma.
La mort bler plü amara nu po esser.
Ma per tschantschar dal bön ch’eu là chattet
eu di eir d'oter ch'eu scuvrit in quel.»
(...)
Enfiern, chant I (Artur Caflisch)[modifitgar | modifitgar il code]
«Immez ma vita uossa bod spassida
am rechattaiv’in üna selva s-chüra,
inua la via m’eira tuot schmarida.
Per dir scu cha la chosa m’eira düra
as di cha quaista selv’eira pürmemma
bger pês cu vair in fatscha a la mort
cha be as impisser as clappa tema.
Ma eau dscharo da que chi nu’m fet tort.»
(...)
Enfiern, chant V (Andri Peer)[modifitgar | modifitgar il code]
«Uschè schmuntet eu oura dal prüm tschierchel
Aint il seguond, chi tschinta damain lö,
Mo tant daplü dolur, chi fa ch’ün sbraja.
Là s’drizza Minos da far temma, e sgrigna;
El paisa ils puchats avant l’entrada:
Cundanna e trametta, sco ch’el s’plaja.
Eu di cha cur cha l’orma malprüvada
s’preschainta, schi cunfess’la tuot ils tüerts;
E quel cugnuschidur da noss puchats
Vezza in che lö d’iffiern che quella tocca:
As tschinta tantas jà cun sia cua,
Sco quants s-chaluns ch’el tilla voul aval.»
(...)
Paradis, chant III (Ursicin G.G. Derungs)[modifitgar | modifitgar il code]
«Quei sulegl ch’ha scaldau d’amur gia avon
miu pèz, veva scuvretg il dultsch aspect
della verdad, mussond e refutond.
Jeu hai, ton sco lubeva il respect,
per dir ch’jeu seigi curregius e certs,
alzau il tgau lend confirmar gl’effect.
Mo’na visiun ha fatg gnir mei alerts
targend mi’attenziun per far mirar,
ch’jeu d’emblidar ’l confess sun staus pli sperts.»
(...)
Las remartgas[modifitgar | modifitgar il code]
En sias expectoraziuns cuntegnidas en la revista ‹Litteratura. Novas litteraras› dal 1978 fa Ursicin G.G. Derungs tranter auter valair il suandant areguard la muntada da Dante: «Che nus [Rumantschs] essan orientads plitost vers mesanotg che vers la sora taliana pli sulegliva mussa bain la stgarsa enconuschientscha de Dante entaifer nossa cultura. Per ils blers, jau discur be da ‹studegiads›, è Dante mo in num e la ‹Divina Commedia› pauc dapli ch’in titel destillà durant ina sitga ura d’istorgia. Ed er quai n’è nagut aparti. Raschuns istoricas e geograficas han orientà nus al mund tudestg e nus avain segiramain betg mo da lamentar da questa s’entupada. Però stuessan nus forsa emprender da noss partenaris tudestgs la stima per Dante e s’accorscher entras els che Dante n’è betg mo in poet talian, mabain europeic. Dante tschiffa en sia grondiusa visiun dal mund tut ils flums dal temp medieval: Il mund antic (betg per nagut è Vergil il manader da Dante tras l’enfiern ed il purgiatieri), il mund cristian d’ina cretta era intellectualmain vigurusa (son Tumasch d’Aquin) ed a medem temp umanamain manaivla (Beatrice) che sa colliava senz’auter cun il mund antic ed interpretava quel: Beatrice (la cardientscha) surpiglia da Vergil (la raschun) la guida tras il paradis. En il mund antic-cristian, ritg ed ordinà enina, sa mova la ‹Divina Commedia› sco en in flum, dond a quel da sia vart impuls decisivs: La ‹Divina Commedia› ‹stgaffescha› il model ch’ella ‹copiescha› e surdat quel als temps che suondan. Nus respirain dapli aria dantesca che quai che nus manegiain.»
Ultra da quai fa Derungs patratgs areguard la rima ed il ritmus: «Suandar Dante en quest pass stendì da finiziuns che van alternantamain trais giadas en rima è ordvart stentus ed è qua e là stà pussaivel be cun cumpromiss. La translaziun n’ha gea betg (mo) d’accordar tuns, mabain da dar resonanza a maletgs ed ideas. Desister da la rima, sco p.ex. Andri Peer fa en sias translaziuns dantescas, è ina schliaziun che po sa fundar sin buns arguments proponids da la teoria da translaziuns. (...) E tuttina n’è quest problem (ch’è en la pratica grond avunda) betg il principal. Quel dal ritmus para secundar, ma en realitad ha el dapli pais. Mia translaziun sa porscha tendenzialmain ad ina lectura giambica dal ritmus dantesc.»
E per finir renda Derungs attent al fatg ch’ina translaziun da Dante n’ha betg be da resguardar aspects poetics, mabain er teologics e filosofics: «Dante vul esser tadlà e translatà pazientamain sco teolog (medieval) e filosof, betg mo sco poet, gist perquai ch’el è quai tut enina. Sia lingia, per tocs scolastica, tratga en exactadad quasi cumplitgada, n’è betg da separar da ses nundumbraivels maletgs, sias cumparegliaziuns, las passaschas liricas, cun las qualas Dante dat vita, colur e variaziun musicala atras tut las partiziuns de ses mund talmain ordinà.»[21]
Andri Peer metta sias remartgas sut il titel ‹Far onur a Dante: translatar u tradir? – Experientschas d’in dantist›. Er Peer constatescha ina mancanza da recepziun da Dante da vart da la Rumantschia: «Las paucas provas che jau hai preschentà fin qua da terzinas dantescas translatadas en ladin han sveglià dapli interess en l’Italia ed en il Tessin che tar ils abunents dal ‹Fögl Ladin› e da la ‹Gasetta Romontscha›, quai che jau chapesch posteriuramain. Er tranter quels che s’occupan da litteraturas estras si tar nus, pari ch’i sajan paucs che conuschan la ‹Divina Commedia› – ils romanists a nossas scolas superiuras almain, – quai che na fa betg smirvegliar, sch’ins tegna quint da noss sistem scolastic vaira ostil, u almain indifferent al talian.»
Alura tematisescha Peer la vasta savida che saja necessaria per insumma pudair translatar Dante (litteratura, istorgia, teologia, filosofia e.a.). En pli dat el in sguard a las translaziuns ed ils commentaris da la ‹Divina Commedia› ch’existan en diversas linguas: «Jau avess gugent consultà la traducziun spagnola dad Àngel Crespo, ch’ha edì ina pitschna antologia da la poesia rumantscha en spagnol – sco ch’ins vegn a savair –, ma jau n’hai betg survegnì ses Dante fin qua. Ch’el haja translatà tut, ha el palesà tar sia visita qua en chasa, quai che m’ha prest fatg vegnir sturn. Stefan George, ch’ha translatà be las episodas las pli renumnadas (circa in ventgavel da tut) e ch’ha respectà tant endecasillabo sco er la terza rima (ina prestaziun ch’ans fa enclinar), han ins dumandà pertge ch’el n’haja betg translatà l’ovra entira. El ha ditg che per far quai avessi el gì da basegn d’ina vita entira. Quai mussa il problem e renda modest.»
I suondan ponderaziuns teoreticas davart la furma ritmica e la rima; e per finir tracta Peer la dumonda, co che la lingua da translaziun s’accordeschia cun la lingua d’origin da l’ovra: «Il ladin s’adatta vaira bain per translatar il vegl toscan da Dante; mintgatant èn ins tut surstà. Quai han segir er sentì mes collegas barmiers Jachen Luzzi ed Artur Caflisch. Il rumantsch, per sasez, è ina lingua fitg imaginativa, plasticamain metaforica, cun discretas libertads sintacticas che permettan da furmar il vers senza al render memia stort u nunnatiral u affectà. Nundir las bellischmas tonalitads vocalicas che fan dal ladin in frar alpin dal pli nobel toscan.»[22]
En l’introducziun tar sias rimas publitgadas in pau pli tard en l’‹Ischi semestril› tschenta Ursicin G.G. Derungs trais dumondas: «Dante per rumantsch? È quai necessari? È quai pussaivel? È quai giavischaivel?»
L’emprima da questas dumondas respunda el suandantamain: «Necessari n’èsi betg! Ma tge è ‹necessari› en rumantsch? Forsa mo ils cudeschs che gidan ad emprender tudestg. Tge è necessari en la litteratura? Forsa è litteratura (bella) insumma mo chaussa danvanz. Ma igl è in fatg ch’igl è necessari da far chaussas danvanz, sch’ins viva e betg mo ‹funcziunescha›. Lura pudess litteratura far part da quellas chaussas danvanz ch’èn necessarias (...).»
Areguard la dumonda sch’i saja pussaivel d’adattar Dante en lingua rumantscha scriva Derungs tranter auter: «Entant che l’existenza d’ina pulpida litteratura indigena (en in vast raiun cultural) ‹pretenda› translaziuns de chaussas estras, fa la mancanza d’ina gronda litteratura originala ed indigena (sco manifestaziun d’in vast spazi culturalmain autarc) ch’era ‹gronda› litteratura translatada vegn danvanz. Forsa è quai in element explicativ, pertge ch’i dat insatge sco in basegn ‹objectiv› d’avair p. ex. in Dante ni in Shakespeare tudestg, entant ch’ins na po betg constatar uschia insatge en il ravugl rumantscha.»
«Las translaziuns en rumantsch», uschia cuntinuescha Derungs, «respundan perquai quasi adina ad in basegn pragmatic immediat, e quai ch’ins pretenda dad ellas n’è main il respect da l’ovra estra che la legibladad e duraivladad per scopos dumestis.» Tar las paucas excepziuns dumbra Derungs singulas ovras da la litteratura mundiala ch’èn vegnidas translatadas da Donat Cadruvi, Carli Fry e Flurin Camathias. «E tuttina: En in cas pudessan nus pledar d’ina tradiziun da translaziun, e quai areguard diversas translaziuns da la Bibla. (...) I fiss interessant d’intercurir quant lunsch che la tradiziun rumantscha da translaziuns biblicas renda pli pussaivla ina translaziun da Dante, in autur che respira pass per pass quell’aria. Jau crai ch’ins dastga dir che l’existenza da las translaziuns biblicas dad omaduas confessiuns e d’auter material religius constitueschia oz almain ina part da quai fundus da tradiziun necessari per in Dante rumantsch.»
Resta anc la dumonda, sch’i saja giavischaivel da translatar Dante per rumantsch: «Jau crai che translatar in autur dal caliber da Dante saja in excellent exercizi – e dapli che mo quai – per mintga scriptur. (...) Translatar sforza a schliaziuns estetic-linguisticas e da vocabulari che pon be enritgir la lingua. Gist il respect per la furma integrala dals chants da Dante pretenda la pazienza da spluntar giu la lingua sin tut las varts (il DRG dat in bun maun latiers) ed er il curaschi da gughegiar novs pass, cun la ristga da sbagliar.» Per il stgalim gimnasial dessi tala lectura, uschia terminescha Derungs, «chaschun als scolars (e forsa er als scolasts) da morder ora lur dents da latg er vi dal rumantsch.»[23]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Questa brev è accessibla online sut Wikisource, cf. An Can Grande Scaliger
- ↑ I sa tracta qua d’in citat da Vergil; cf. D. Alighieri, H. Gmelin (transl.): Die Göttliche Komödie. Stuttgart: Reclam Verlag, 2001; p. 9. Canto 1, vers 91/93.
- ↑ En quest lieu è Dante fitg persvas da sasez (permess ch’i na sa tracta betg d’ina agiunta da pli tard): El scriva numnadamain che quests tschintg gronds auturs, Vergil, Homer, Horaz, Ovid e Lukan, al hajan senz’auter acceptà sco sisavel.
- ↑ Canto 20, vers 58–72; cf. Aeneis 10, 199ss.
- ↑ Cf. per exempel l’ediziun tudestga da Karl Vossler dal 1942, cun sias impurtantas notas marginalas.
- ↑ Hein Altcappenberg (ed.): Sandro Botticelli – The Drawings for Dante’s Divine Comedy. (Catalog d’exposiziun), Londra: Royal Academy of Arts, 2000, ISBN 0-900946-85-7.
- ↑ Cf. la glista sin la pagina da la Deutsche Dante-Gesellschaft: Übersetzungen der Göttlichen Komödie.
- ↑ Cf. la glista dals manuscrits illustrads tar Bernhard Degenhart: Die kunstgeschichtliche Stellung des Codex Altonensis. En: Dante Alighieri, Divina Commedia, Kommentar zum Codex Altonensis. Ed. da la Schulbehörde der Freien und Hansestadt Hamburg tras Hans Haupt, Berlin: Gebrüder Mann Verlag, 1965, p. 65–120.
- ↑ Jérôme Baschet: Les justices de l’au-delà: les représentations de l’enfer en France et en Italie (XIIe – XVe siècle). Roma: École de France de Rome, 1993 (= Bibliothèque des Écoles Françaises d'Athènes et de Rome, 279), p. 317 f.
- ↑ Christian von Holst: Joseph Anton Koch – Ansichten der Natur. Staatsgalerie Stuttgart, 1989.
- ↑ Cf. Thomas L. Schumacher: Terragni’s Danteum. Architecture, Poetics and Politics unter Italian Fascism. 2. ed. cumplettada, New York 2004.
- ↑ ‹Annalas da la Societad Retorumantscha› nr. 61, 1947, p. 177–184.
- ↑ Cf. ‹Litteratura. Novas litteraras›, annada 1, nr. 1, 1978, p. 125 ed ‹Ischi semestril›, ann. 64, nr. 13, 1978, p. 23.
- ↑ ‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p. 111 (annot.).
- ↑ ‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p. 100–140.
- ↑ ‹Ischi semestril›, ann. 64, nr. 13, 1978, p. 21–36.
- ↑ Cf. Guido Lodovico Luzzatto: Dante retico – tentative di traduzioni poetiche in romancio. En: Quaderni Grigionitaliani 1981, p. 290-296.
- ↑ Cf. ‹Calender Romontsch› 139 (1998), p. 158-172; 140 (1999), p. 176-189; 142 (2001), p. 156-172.
- ↑ Dante: Inferno – tschinchavel chant, en: ‹La Quotidiana›, a partir dals 27 da november 2013, p. 10.
- ↑ Cf. las indicaziuns bibliograficas en il catalog da la Biblioteca chantunala link.
- ↑ ‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p.120–126.
- ↑ ‹Litteratura. Novas litteraras›, ann. 1, nr. 1, 1978, p.120–126.
- ↑ ‹Ischi semestril›, ann. 64, nr. 13, 1978, p. 21–25.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ediziuns criticas:
- Karl Witte: La Divina Commedia di Dante Alighieri, ricorretta sopra quattro dei più autorevoli testi a penna. Rudolfo Decker, Berlin 1862.
- Litteratura secundara ed explicaziuns:
- Erich Auerbach: Dante als Dichter der irdischen Welt. Mit einem Nachwort von Kurt Flasch, Berlin 2001.
- Teolinda Barolini: Dante and the Origins of Italian Literary Culture. New York 2006.
- Dante and the Human Body. Eight Essays, ed. da John C. Barnes / Jennifer Petrie, Dublin 2007.
- Susanna Barsella: In the Light of the Angels. Angelology and Cosmology in Dante’s ‹Divina Commedia›. Firenza 2010.
- Ferdinand Barth: Dante Alighieri – Die göttliche Komödie – Erläuterungen. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2004.
- Ludwig Gottfried Blanc: Versuch einer blos philologischen Erklärung mehrerer dunklen und streitigen Stellen der Göttlichen Komödie. Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, Halle 1861.
- Ludwig Gottfried Blanc: Vocabulario Dantesco. Leipzig 1852.
- Esther Ferrier: Deutsche Übertragungen der Divina Commedia Dante Alighieris 1960–1983. de Gruyter, Berlin/New York 1994.
- Robert Hollander: Allegory in Dante’s ‹Commedia›. Princeton 1969.
- Robert Hollander: Studies in Dante, Ravenna 1980.
- Otfried Lieberknecht: Allegorese und Philologie. Überlegungen zum Problem des mehrfachen Schriftsinns in Dantes ‹Commedia›. Stuttgart 1999.
- Kurt Leonhard: Dante. Or da la retscha Rowohlts Monographien. Rowohlt Taschenbuch Verlag GmbH, Hamburg 2001.
- Sophie Longuet: Couleurs, Foudre et lumière chez Dante. Paris 2009.
- Peter Kuon: lo mio maestro e 'l mio autore. Die produktive Rezeption der Divina Commedia in der Erzählliteratur der Moderne. Frankfurt am Main 1993, ISBN 978-3-465-02598-6.
- Enrico Malato: Studi su Dante. «Lecturae Dantis», chiose e altre note dantesce. Ed. dad Olga Silvana Casale e.a., Roma 2006.
- Bortolo Martinelli: Dante. L’altro viaggio. Pisa 2007.
- Giuseppe Mazzotta: Dante’s Vision and the Circle of Knowledge. Princeton 1993.
- Alison Morgan: Dante and the Medieval Other World. Cambridge 1990.
- John A. Scott: Understanding Dante. Notre Dame 2004.
- Karlheinz Stierle: Das große Meer des Sinns. Hermenautische Erkundungen in Dantes ‹Commedia›. Minca 2007.
- John F. Took: ‹L’etterno Piacer›. Aesthetic Ideas in Dante, Oxford 1984.
- Ediziuns talianas commentadas:
- Dante Alighieri: La Divina Commedia, testo critico della Società Dantesca Italiana, riveduto col commento scartazziniano, rifatto da Giuseppe Vandelli. Milaun 1928 (e restampas fin en il temp preschent).
- Dante Alighieri: Divina Commedia, Commento a cura di G. Fallani e S. Zennaro. Roma 2007.
- Litteratura secundara tematica:
- Robert Hollander: Dante ‹Theologus-Poeta›. En: Dante Studies, 94 (1976), p. 91–136.
- Andreas Kablitz: Jenseitige Kunst oder Gott als Bildhauer: Die Reliefs in Dantes Purgatorio (Purg. X–XII). En: Mimesis und Simulation, Gerhard Neumann, Freiburg 1998, p. 309–356.
- Andreas Kablitz: Videre – Invidere – Die Phänomenologie der Wahrnehmung und die Ontologie des Purgatoriums (Dante ‹Divina Commedia›, Purgatorio XVV). En: Deutsches Dante-Jahrbuch, 74 (1999), p. 137–188.
- Andreas Kablitz: Poetik der Erlösung. Dantes Commedia als Verwandlung und Neubegründung mittelalterlicher Allegorese. En: Commentaries – Kommentare. Ed. da Glen W. Most, Göttingen 1999, p. 353–379.
- Andreas Kablitz: Dantes poetisches Selbstverständnis (Convivio-Commedia). En: Über die Schwierigkeiten, (s)ich zu sagen: Horizonte literarischer Subjektkonstitution. Ed. da Winfried Wehle, Frankfurt 2001, p. 17–57.
- Andreas Kablitz: Bella menzogna. Mittelalterliche allegorische Dichtung und die Struktur der Fiktion (Dante, Convivio – Thomas Mann, Der Zauberberg – Aristoteles, Poetik). En: Literarische und religiöse Kommunikation in Mittelalter und früher Neuzeit. DFG-Symposium 2006, ed. da Peter Strohschneider, Berlin 2009, p. 222–271.
- Adrian La Salvia, Regina Landherr: Himmel und Hölle. Dantes Göttliche Komödie in der modernen Kunst. (Catalog d’exposiziun). Erlangen 2004, ISBN 3-930035-06-5.
- Marjorie O’Rourke Boyle: Closure in Paradise: Dante Outsings Aquinas. En: MLN 115.1. 2000, p. 1–12.
- Gerhard Regn: Double Authorship: Prophetic and Poetic Inspiration in Dante’s Paradise.EIn: MLN 122.1. 2007, p. 167–185 sco er: Gott als Dichter: Das Spiegelbild der Fiktion in Dantes Paradiso. En: Fiktion und Fiktionalität in den Literaturen des Mittelalters. Ed. dad Ursula Peters, Rainer Warning. Minca 2009, p. 365–385.
- Jörn Steigerwald: Beatrices Lachen und Adams Zeichen. Dantes Begründung einer literarischen ‹anthropologia christiana› in der Divina Commedia (Paradiso I–XXVII). En: Comparatio. Zeitschrift für Vergleichende Literaturwissenschaft, 3/2 (2011), p. 209–239.
- Winfried Wehle: Rückkehr nach Eden. Über Dantes Wissenschaft vom Glück in der ‹Commedia›. En: Deutsches Dante Jahrbuch, 78/2003, p. 13–66.
- Massimo Colella, «Nuove vie di Beltà». Intertestualità dantesca nella poesia di Andrea Zanzotto, in «Cuadernos de Filología Italiana», 25, 2018, pp. 213-231.
- Ciclus da maletgs tar la Divina Commedia:
- Sandro Botticelli: Sandro Botticelli. Der Bilderzyklus zu Dantes Göttlicher Komödie. Hatje Cantz Verlag, 2000. ISBN 978-3-7757-0921-7.
- Gustave Doré: The Doré Illustrations for Dante’s Divine Comedy. Dover Publications Inc., 1976. ISBN 978-0-486-23231-7.
- William S. Lieberman: Die Illustrationen zu Dantes Inferno. En: Robert Rauschenberg. Werke 1950–1980. Berlin 1980, p. 118–255.
- Pitt Koch (fotografias): Dantes Italien. Auf den Spuren der ‹Göttlichen Komödie›. Herausgegeben von Bettina Koch & Günther Fischer. Primus Verlag, 2013. ISBN 978-3-86312-046-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ELF-Projekt, text original talian e duas translaziuns englaisas (da Henry Wadsworth Longfellow e Henry Francis Cary)
- Ediziun bilingua da l’enfiern da Dante, text original talian e translaziun franzosa da Guy de Pernon
- Die göttliche Komödie – Die Hölle Das Fegefeuer Das Paradies sco cudesch auditiv en lingua tudestga tar LibriVox
- Resumaziun dal cuntegn
- Illustraziuns tar la Divina Commedia da Joseph Anton Koch
- Carl Vogel von Vogelstein: Die Hauptmomente aus Goethe’s ‹Faust›, Dante’s ‹Divina Commedia› und Virgil’s ‹Aeneis›, 1861
- Dante Alighieri: Divina Commedia - La Commedia Colorata (italiano)
- "La Commedia Colorata" in 62 deutschen Übersetzungen
- Dante Alighieri: Di Göttlechi Komödie - D Höll - Der Lüterigsbärg - Ds Paradys. Bärndütsch


c: text/html

text:
Il minister da giustia franzos François Bayrou e la ministra da l'Europa Marielle de Sarnez demissiuneschan. Els na vulan betg far part a la nova regenza franzosa rapporta l'agentura da novitads AFP. La partida da Bayrou e de Sarnez, «MoDem» vegn il mument scurlattada d'in'affera davart pseudo-occupaziun. Mardi è gia sa retratga la ministra da defensiun Sylvie Goulard. La giustia examinescha renfatschas che collavuraturs da la partida sajan vegnids pajads da represchentants da l'UE, senza avair lavurà per els.
Nova regenza cun turbulenzas
Sco usità en Frantscha ha Emmanuel Macron cumenzà a furmar la nova regenza. Il primminister, Edouard Philippe ha demissiunà il glindesdì e survegnì l'incumbensa da furmar la nova regenza. Ussa hai dentant dà intginas turbulenzas durant furmar la nova regenza.
Dasper Goulard, Bayrou e Sarnez croda era il minister per la coesiun territoriala, Richard Ferrand or da la regenza. El duai daventar schef da fracziun da la partida dal president, La République en Marche.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pfaffenhofen (circundari)
El Circondàre de Pfaffenhofen l'è giü dei 71 circondàre de la Baviera. El se tróa 'ndèla Alta Baviéra, endèla zòna del Hallertau, famùza 'n töt el mónt per la cultiasiù del luertìs, che se dopèra per la prudusiù de la bìra. Adiritüra en ramilì de luertìs l'è reprezentàt apò a 'ndèl stèma del circondàre.
El circondàre 'l töl dét en teretóre de 760,36 km² e ghe vìf 'na popolasiù de 125.085 abitàncc (31. Dezèmber 2016).
Cità e cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
(Nömer de abitàncc agiurnàt al 31. Dezèmber 2016[1])
Consórse de cümü
- Geisenfeld
mèmber: Ernsgaden e Geisenfeld (cità)
- Ilmmünster
mèmber: Hettenshausen e Ilmmünster
- Reichertshofen
mèmber: Pörnbach e Reichertshofen (cità marcàt)
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6)


text:
Pòsta eletrônica
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
L'e-mail, ciamè anca pòsta eletrônica o mail, l'è un sarvézzi dla Raid par mandèr e arzàvver dî messâg'. L'è l'aplicaziån dla Raid che incû l'è la pió cgnossó e druè. L'è stè inventè dal 1972, quand che Ray Tomlinson l'aveva installè in vatta a ARPANET un sistamma par dscanbièr mesâg' sträli universitè, anca s'l'era stè Jon Postel a definîr al só funzionamänt.
Un esänpi d'indirézzi email l'è nomm@postaeletroniga.com, indovv nom l'è al nómm o'l såuranóm ed quall ch'al drôva la mail, e postaeletronica.com l'è al sît dal sarvézzi email.
La mail spass che la à dänter messâg' ch'i n s vôlen, ed sòlit ed reclâm, l'è ciamè in inglais spam. Par furtónna a i én dî prugrâm chi lavåuren cme filter per bluchèr in manîra automâtica la spam.


text:
Judas Priest
I Judas Priest (Prevòstar ad Giùda) i èṅ un grup heavy metal britànic mis sù in dal 1969 in dla sità ad Birmingham. I èṅ cunsiderâ di espunènt dimóndi impurtànt dal gènar e un muć ad grup i aṅ ciapâ sù da chi lōr. In dal sò caréra i aṅ vindû da piò ad 45 migliòṅ ad còpi in tut al móndi, meritànd-as al scutmàj ad „Metal Gods“ (Dio dal Metàl).
Biugrafìa
Gl'inìsi (1969-1975)
La banda la nas in dal 1969 par mèrit dal chitarìsta K. K. Downing e dal basìsta Ian Hill. In séguit chi lōr i tōśan sèg al baterìsta John Ellis e al cantànt Al Atkins.
'L è stâ pròpria chi lò a sarnìr al nóm ad Judas Priest da 'l tìtul dna canta ad Bob Dylan ciamàda "The Ballad of Frankie Lee and Judas Priest".
Al grup al taca a sunàr in soquànt lucài ingléś, cambiànd da spés al baterìsta. In dal 1973 a s śònta a 'l grup Rob Halford, cantànt di "Hiroshima" e fadèl ad Susan Halford, murōśa 'd Ian Hill (in séguit la dvintarà pò sò mujér par pò divursiàr-as in dal 1984).
Cun John Hinch stabilmènt da drē da la baterìa, i Judas Priest i s faṅ i òs faghénd da spala a di grup Hard rock famóś in alóra cuma UFO e Thin Lizzy.
Par via dal bèli eśibisiòṅ dal viṿ, i quàtar i gh la càvan a firmàr in dal 1974 un cuntràt cun la Gull Records e pò, cun Glenn Tipton ch'a s śònta in séguit dand inìsi a la mòda di grup metal ad druàr dū chitarìsta, i daṅ vita a 'l prim disc, Rocka Rolla. 'L àlbum, che in cupertìna al gh'à un tap cun scrit in sima al tìtul a la manéra dla Coca-Cola, al vèṅ pôc cunsiderâ dal pùblic e anc da i crìtic, e 'l è ligâ a 'l hard rock cun di riferimènt a 'l rock prugrèsiv, un misćiùs minga purtâ avànti in séguit in chi àtar lavōr.
I Judas Priest però i n ś bùtan minga śò e i tàcan incóra a sunàr dal viṿ, insém a 'n nóṿ baterìsta, Alan Moore. I próan anc di pès nóṿ e in dal 1975 i s śibìsan a 'l festival ad Reading faghénd na bèla impresiòṅ.
Sad Wings of Destiny
In chi an lè i muśicìsta dla prima generasiòṅ dl'heavy metal i éran custrét a vìvar insém a l'undàda punk rock ch'l'éra drē a rivàr e ch'la muciàva sù dal cunsèns sèmpar da piò. 'L è par quàl lè ch'i Judas Priest i èṅ stâ custrét a cambiàr in méj al sò stîl muśicàl e a pascàr sèmpar di idéi nóvi.
Al 23 ad Mars dal 1976 a véd la luś Sad Wings of Destiny (Gl'ali tristi dal destîṅ), difarènt dal precedènt e più davśèṅ a l'heavy metal, cun dèntar di braṅ clàsic dal grup cuma Victim of Changes, The Ripper (ch'al dascór ad Jack Al Tajagóli) , Tyrant, Genocide e Dreamer Deceiver (un lènt in stîl prugrèsiv). 'Sta vòlta, al disc al fà sèntar e al dvènta in présia un lavōr cunsiderâ dimóndi, tant ch'al dà inìsi a 'l muvimènt ciamâ New Wave Of British Heavy Metal (Nóva undàda d'l Heavy Metal britànic).
Al diségn ch'al cumpàr in dla cupertìna d'l àlbum, intitulâ Fallen Angels (Àngil cascâ śò), 'l è òpra ad Patrick Woodroffe e 'l è dvintâ famóś parchè a ś véd par la prima vòlta al sìmbul dal grup, un furcàr ciamâ "Judas Priest Cross" purtâ adòs cuma na cadnìna da 'n àngil.
Glenn Tipton al sòna chè anc al piàṅ, cuma in dal braṅ Epitaph in dua a n s sènt minga la chitàra.
Par dar 'n apòǵ a 'l disc, i sinc i tàcan un tour europeo, vèrt e sarâ da dū cuncèrt in cà sua. Dit quést, Halford e chi àtar i s càtan incóra in buléta par via ad cundisiòṅ ecunòmichi minga stabìi anc parchè la Gull Records la gh dava sōl di bòṅ p'r i past in ménsa. In sò ajùt la riva la CBS/Columbia ch'la gh fà firmàr un cuntràt lung ma faghénd acsè al grup al pèrd i dirìt dal canti di prim dū disc e al registrasiòṅ di démo ch'i rèstan in maṅ a la vècia cà discugràfica.
Sin After Sin
Al 23 'd Avrìl dal 1977 'l è al tùran ad Sin After Sin (Un pcâ a drē a c'l àtar), al prim disc dal grup registrâ par la major CBS e un lavōr ad pasàǵ fra 'l hard rock e 'l heavy metal ad quéi sucesìṿ. Al registrasiòṅ i védan la partecipasiòṅ dal baterìsta Simon Phillips, in alóra dimóndi śóvan e dascgnusû, che però cun al pasàr di an al s farà spasi in dal mónd dla mùśica sunànd cun di pès da nuànta cuma Mike Oldfield, Joe Satriani, Toto e àtar. In cal disc chè al dróa la casa dópia.
Al sìngul tirâ fóra dal disc 'l è na cover ad Joan Baez, Diamonds & Rust, e 'l è stâ sarnî parchè al s spuśàva méj cun al rèst di pès diretamènt p'r al prudutōr Roger Glover (famóś p'r i sò lavōr cun i Deep Purple, cuma a s pōl sintìr scultànd al braṅ ch'al vèra al disc, Sinner). La cansòṅ la gh'à un sèrt sucès in dal Régn Unî. Al gh fà pòst al braṅ Race With The Devil, cover di The Gun, ch'al n figùra briśa in dla versiòṅ uriginària dal disc ma sōl in quéla rimasteriśàda dal 2001 cun dèntar anc la canta sunàda dal viṿ Jawbraker.
In dal disc i gh'èṅ di pès sunâ a sò vòlta da di àtar grup in sèguit, cuma Dissident Aggressor cantàda p'r i Slayer o Starbreaker registràda p'r i Arch Enemy.
Cal disc chè, cun un tìtul tirâ fóra diretamènt da na canta dal disc precedènt, Genocide, al dróa par l'ultma vòlta al lógo di Judas Priest scrit cun di caràtar gòtic.
Subìt dòp la surtìda dal disc, al grup al partìs p'r un tour péś ch'al fà tapa anc in di Stat Unî par la prima vòlta par na vintìna ad cuncèrt.
Stained Class
Cun al nóṿ baterìsta Les Binks in di rang (ma 'l iva bèla sunâ sèg durànt al tour ad Sin After Sin) i Judas Priest i pùblican in dal Favràr dal 1978 al lōr quàrt disc in studi, prudót insém a James Guthrie, Stained Class (Clas Śvargugnàda, registrâ in d'l Aṿtòṅ d'l an prima), un lavōr gnû sù cun al cuntribùt ad tut i mémbar a livèl ad scritùra di pès. In dla cupertìna ad Roslav Szaybo (na fàcia ad metàl insfilsàda p'r un quèl da 'l òć sinìstar a 'l póls dla tèsta da in du al vèṅ fóra, a pâr na sćiuptàda [1]) a s véd par la prima vòlta al lógo nóṿ dal grup.
Stained Class al mùcia sù dimóndi sucès fiṅ da subìt, purtànd in élt al grup in dal panuràma d'l heavy metal mundiàl (in dal 2004 la rivìsta ingléśa Metal Hammer al al badśrà cuma 'l disc metal più péś ad tut i tèmp). In dal gir ad pôc méś al vénd duśèntsinquantamìla còpi in dl'Amerìca dal Nord. Al disc al gh'à na màrcia in piò in fat ad puténsa, cun al sò druàr da spés la casa dópia cuma in dal pès Exciter, òṅ di prim braṅ in stîl speed metal.
I sìngui i èṅ dū: Better by You, Better Than Me (cover di Spooky Tooth) e Evening Star. Àtar braṅ clàsic dal grup ch'i s càtan chè i èṅ Beyond the Realms of Death (un lènt cun dal śgranfgnàdi metal, sunâ da spés dal viṿ), Saints in Hell (dimóndi dura) e Heroes End (pîna ad riff dal duo Tipton/Downing).
La tournée di Judas Priest cla vòlta chè la riva in Agóst infìṅ in Giapòṅ ma 'l è in dal tour americàṅ che Rob Halford e K. K. Downing i tàcan a cumparìr in sal palc in na manéra più uriginàla, miténd-as adòs di giachét ad pèla négra e dal bòrchi, dand inìsi a na mòda ad vistìr-'s acsè, ch'la sarà pò druàda in di an Utànta da dimóndi muśicìsta heavy metal sò para.
Killing Machine
In dal Nuvémbar dal 1978 a véd la luś Killing Machine, ch'a vōl dir Màchina dla mòrt (ma in di Stat Unî i al cgnósan cuma Hell Bent For Leather parchè a la Columbia la n gh piaśìva briśa al tìtul uriginàri), un disc ch'al gh'à dèntar dimóndi di pès più bèi di Judas Priest cuma Delivering The Goods (cantàda da Halford anc insém a Sebastian Bach soquànt an dòp in d'l EP B-Side Ourselves di Skid Row dal 1992, e l'è na gara a chi siga da piò), Hell Bent For Leather, Running Wild e la ballad Before The Dawn. Da arcurdàr anc la cover di Fleetwood Mac The Green Manalishi (With the Two-Pronged Crown) sunàda da spés dal viṿ, a 'l inìsi misa dèntar sōl p'r al marcâ americàṅ. Al disc 'l è un cicinèṅ più cumerciàl di precedènt ma al gh'à anc di tèst più scûr e sintî. La cupertìna l'è sèmpar ad Rozslav Szyabo.
Glenn Tipton al taca chè a druàr un stîl ad sunàr la chitàra un tuchèṅ difarènt, quél ad tgnir strichi al còrdi cun òt dida durànt i sò asōi (al tapping). Par Binks invéci a s trata ad 'l ùltim lavōr cun i Judas Priest.
I Judas i ìvan bèla tacâ a druàr na manéra ad pōr-as tuta par cònt suo: un muć ad curàṁ, bòrchi, scarpòṅ militàr e mòti. I tèst i éran impinî ad riferimènt lugâ e minga ciàr a la religiòṅ o al sès, dal vòlti spurcaciòṅ e sénsa ritégn, specialmènt p'r i bigòt ch'i tacaràṅ a dar-ag còntra a partìr da i an Utànta, cuma la Parents Music Resource Center americàna (Sèntar 'd infurmasiòṅ muśicàla p'r i genitōr), n'asuciasiòṅ ad censùra dimóndi cgnusùda in d'l àmbit d'l Heavy metal, purtàda avànti par la mujér 'd Al Gore (vèć vicepresidènt americàṅ a i tèmp ad Bill Clinton), Tipper.
Bristish Steel
In d'l Utóbar dal 1979 a vèṅ fóra al prim disc dal viṿ dal grup, registrâ in Giapòṅ, Unleashed in the East (In d'l Est cun al diav'l adòs), e al dvénta al lavōr dal grup più vindû ad tut fiṅ a cal mumènt lè e anc al prim live heavy metal ad sèmpar. In séguit Halford al dirà pò che la sò vóś in dal disc l'è stada registràda ad nóṿ (a ś diś ch'al gh'is al fardōr).
Subìt dòp la fiṅ dal tour mundiàl, i Judas Priest i tōśan 'n àtar baterìsta, al Dave Holland di Trapeze. Cun chi lò in di rang, al grup al pùblica al 14 'd Avrìl dal 1980 òṅ di sò disc più famóś, British Steel (Aśàr britànic), un lavōr impinî ad braṅ sìmbul cuma Breaking the Law, United, Living After Midnight (tri sìngui), Rapid Fire e Metal Gods. Quést chè al sarà anc 'l ùltim di sò lavōr prudót par Tom Allom.
'L àlbum 'l è stâ incìś a 'l Tittenhurst Park, al pòst in du al stava Ringo Starr di Beatles.
P'r al fat ch'al n eśistìs briśa al campinamènt in alóra, al grup al regitrò al sòṅ fat śbragànd dal butìgli ad lat par pò mét'r-al dèntar a la canta Breaking the Law. Stésa ròba anc par Metal Gods ma, in cal caś chè, i ìvan druâ dal stéchi ad bijàrd e un cabarè ad furchéti e cuciàr.
Par la prumusiòṅ dal disc (che in cupertìna al gh'à na maṅ ch'la ślunga na laméta par far-as la barba, o àtar?, cun scrit in sima al lògo dal grup), i Judas Priest i partìsan p'r un tour purtànd-as sèg gl'Iron Maiden, un grup ch'l éra drē a far-as i òs ma ch'al s farà cgnósar dabòṅ fiṅ da subìt dal pòpul metal.
Point Of Entry
Al sètim lavōr in studi dal grup 'l è Point of Entry (Punt 'd ingrès), vindû in di negòsi a partìr dal 26 ad Favràr dal 1981 cun dū cupertìni difarènti, una p'r al marcâ americàṅ e giapunéś e una p'r al rèst dal mónd. A s trata 'd un prudót piutòst cumerciàl, cun tri sìngui adàt p'r èsar traśmìs a la ràddio: Heading Out to the Highway, Don't Go e Hot Rockin’. Al braṅ più heavy ad tut 'l è Solar Angels méntar Desert Plains l'è sunàda da spés dal viṿ e la véd na bòna próva 'd Holland da drē da la baterìa.
Anc s'al disc al n riva minga a i livèi dal precedènt, al vénd bèṅ listés.
I Judas Priest i èṅ prònt par tacàr un tour lung ciamâ World Wide Blitz Tourin: in di Stat Unî i faṅ trénta-sinc cuncèrt in sōi dū méś, Śugn e Luj, purtànd-as sèg gl'Iron Maiden. In di cuncèrt in dal nòstar cuntinènt invéci i sònan sèg prima i Saxon e pò gl'Accept.
Screaming for Vengeance
'L an dòp, al 17 ad Luj dal 1982, i Judas Priest i daṅ vita a 'n disc dimóndi più rabî dal precedènt, Screaming for Vengeance (Sigànd par vendéta), sèmpar registrâ in Spaggna a Ibìśa e mixâ a i Beejay Recording Studios e a i Bayshore Recording Studios in Flòrida.
In dla cupertìna dal disc a s véd n'àquila ad metàl ch'la vèṅ śò a tut andàr cun da drē un sōl rós su sfónd śal. Invéci da cl'atra banda a s pōl lèśar ad sóta a i tìtui dal canti: «From an unknown land and through distant skies came a winged warrior. Nothing remained sacred, no one was safe from the Hellion as it uttered its battle cry... Screaming for Vengeance» (Da na tèra ch'a n s cgnós briśa e pasànd par di ciēi luntàṅ 'l è rivâ un cumbatènt alâ. Gnint 'l è armàst sàcar, ninsòṅ 'l éra al sicùr dal Leòṅ Infernàŀ mèntar 'l éra drē a dir al sò śbraj ad batàja... Sigànd par Vendéta).
Al disc (al più vindû dal grup avénd ciapâ un dòpi disc ad plàtin in dal 2001) al gh'à dèntar soquànt di braṅ stòric dal grup: i sìngui You've Got Another Thing Comin’ e Electric Eye (sunàda da spés dal viṿ), la rabìda title track (druàda anc in dal śōg vìddeo Brütal Legend in dua Rob al fà dū part, quéla dal catìṿ ma anc quéla dal bòṅ), Bloodstone e Riding On The Wind. Anc p'r al pòpul metal quést chè 'l è un lavōr sìmbul dal gènar: la IGN (Imagine Games Network) la 'l à mis a 'l 15śum pòst di disc più influént (su vint-sinc), Metal-Rules.com a 'l dècim pòst di disc metal più bèi ad sèmpar mèntar par la rivìsta Kerrang! al s mèrita al 46śum pòst.
Defenders of the Faith
In dal Setémbar dal 1983 i Judas Priest i tórnan a Ibìśa par registràr quél ch'al dvintarà al lōr nòn disc da studi, Defenders of the Faith (Difensōr dla fēd), dispunìbil in di scafài dal 4 ad Śnar dal 1984. In cupertìna (pinsàda par Doug Johnson ch'l iva anc fat al diśégn d'l Hellion ad Screaming for Vengeance) la figùra na tigra ad metàl cun i còran ciamàda Metallian, pina 'd arlìa e prònta a śgranfgnàr, insfilsàda dèntar a 'n car armâ. Da drē dal disc a gh'è un mesàǵ: «Rising from darkness where Hell hath no mercy and the screams for vengeance echo on forever. Only those who keep the faith shall escape the wrath of the Metallian... Master of all metal» (A végn sù dal scur in dua 'l Infèran al n gh'à cumpasiòṅ par gnint e i sig ad vendéta i gh rèstan par sèmpar. Sōl quéi ch'i tînan dacàt la fêd i pōlan paràr via l'arlìa dal Metallian... Al Sgnór ad tut i metài).
Tri i èṅ i sìngui tirâ fóra da cal lavōr chè: la rabìda Freewheel Burning, Some Heads Are Gonna Roll e Love Bites. Àtar clàsic dal grup 'l è anc The Sentinel (i Machine Head i l'aṅ sunàda in dl'edisiòṅ speciàla dal disc Unto the Locust dal 2011) ma 'l è 'n àtar al braṅ ch'al fà al stus: Eat Me Alive. Difàti l'urganiśasiòṅ PMRC, ch'la gh'iva butâ i òć adòs da 'n pès, la gh dà còntra insfilsànd cla canta lè a 'l tèrs pòst in dla lista di braṅ da mét'r al band dit „Filthy Fifteen“ (I Quìndas Spurcaciòṅ) parchè i dgìvan ch'la dascurìs ad sès fat cun la bóca.
Turbo
In dal mèś di an Utànta 'l éra drē a far-as strada al pop metal un gènar 'd hard rock bòṅ p'r èsar traśmìs a la ràddio e par sfundàr in dal marcâ americàṅ. 'L è acsè ch'al nóṿ disc dal grup, Turbo, dal 31 ad Mars dal 1986, al vèṅ registrâ in cla manéra lè, cuma 'l braṅ Wild Nights, Hot & Crazy Days o Parental Guidance, cantàda in unōr dla PMRC e tèrs sìngul sarnî par gnir fóra da par lò dòp Turbo Lover e Locked In, dū di pès fat méj insém a Out In The Cold. Par la prima vòlta i Judas Priest i dróan chè di sintetiśadōr.
La canta Reckless ch'la sèra 'l disc la gh'iva da finìr dèntar a la culòna sunóra dal film Top Gun ma i Judas Priest i n aṅ minga vlû parchè i pinsàvan ch'al sarés stâ un flop. Incóra na vòlta la cupertìna l'è stada fata par Doug Johnson e la véd na maṅ dna dóna cun gl'ungi lunghi cun al śmalt róś ch'la tîṅ sòdi un joystick.
Al disc al vénd bèṅ dvintànd 'd òr in dal Śugn dal 1986 e pò ad plàtin 'l an dòp, tucànd al 33śum pòst in dal Régn Unî e al 17śum in di Stat Unî ma dimóndi sutenidōr i èṅ dascuntènt. In n'intervìsta a Kerrang! dal 2008, dascurénd ad Turbo, Halford al diś che cal disc chè 'l è stâ fat tgnénd a drē a quél ch'a s respiràva in alóra e ch'l al sà ch'l è un lavōr ch'l à divìś dimóndi ma però par lò al gh'iva dèntar listés di pès bòṅ.
Prudót par Tom Allom, in dal 1987 a vèṅ fóra al secónd disc dal viṿ dal grup, Priest...live!, cun dèntar al canti sunàdi in dal tour dal 1986 ciamâ Fuel For Life Tour.
Ram It Down
Turnâ in stùddio, i Judas Priest i daṅ vita a Ram It Down (Spapl'al), al lōr undicéśum lavōr publicâ al 17 ad Maǵ dal 1988. In di cunfrònt dal disc precedènt, in quést chè al sòṅ al tórna a èsar più dûr, turnànd dal bandi d'l heavy metal clàsic (dèntar a gh'è anc un braṅ ch'al s ciama acsè). Anc se soquànt pès i èṅ gnû fóra bèṅ (òṅ par tut, la Blood Red Skies ch'l'arciàma la vècia Victim of Changes), dal punt ad vista cumerciàl al disc 'l è na mèśa deluśiòṅ (anc s'al ciàpa al disc 'd òr dū méś dòp, vindénd sincsèntmìla còpi). Sōl un sìngul al gh la cava a gnir fóra da par lò, la cover ad Chuck Berry Johnny B. Goode, pinsàda par finìr dèntar a 'l film umònim.
La cupertìna (un diśégn 'd un bras celèst ch'al tira un marùc par spaplàr al mónd) l'è un lavōr ad Mark Wilkinson.
Dòp dimóndi tèmp, al baterìsta Dave Holland al lasa al grup (al finirà pò in parśòṅ in dal 2004 p'r avér butâ i òć adòs e avér mulestâ sesualmènt un ragasōl ad darsèt an ch'al tulìva dal lesiòṅ da lò). Al sò pòst al vèṅ tòlt par Scott Travis ch'l iva laurâ cun i Racer X e i The Scream. Al s in và anc al prudutōr Tom Allom ch'al lasa al pòst a Chris Tsangarides.
A śuntàr-as a i prubléma dal grup p'r al mèś falimènt ad Ram It Down a sucéd un fat ch'al i mét in cundisiòṅ 'd èsar custrét a diféndar-'s in frònt a la lég quand i sinc i gh'aṅ 'd andàr in tribunàl par na càuśa còntra 'd lōr misa in pē da i genitōr ad dū baghét ch'i s éran tòlt la vita al 23 ad Dicémbar dal 1985. Quist chè, i śóvan Raymond Belknap e James Vance ad daśdòt e vint an, i s éran tirâ na sćiuptàda davśèṅ a na cēśa dòp avér bvû dimóndi bira, fumâ dla marijuana e scultâ 'l disc Stained Class dal 1978. Belknap 'l éra mòrt subìt, invéci Vance 'l éra scampâ a fadìga ma al gh'iva al grugn spaplâ dal tut e 'l éra stâ custrét a patìr na lunga uperasiòṅ par pò murìr listés tri an dòp p'r i dan a 'l sarvèl. P'r i genitōr la cólpa l'éra dal grup ad Birmingham parchè i dgìvan che la canta Better By You, Better Than Me sunàda al cuntràri la gh'is un mesàǵ lugâ („Do It!, Do It!“ ch'a vōl dir „Fà'l! Fà'l!“ in miranduléś) ch'l arév cuciâ i dū a masàr-as. P'r i giùdas gl'acùśi i éran sénsa fundamènt ma 'l epiśòdi al i à sgnâ listés e 'l à fat in manéra ch'al nóṿ disc, Painkiller, al n gnis minga fóra secónd i sò tèmp.
Painkiller
Lasâ a 'l sò spali tut i prubléma, al grup al taca a lauràr a 'l nóṿ disc Painkiller a 'l inìsi dal 1990 in Frància a Brignoles. Dòp ch'l è stâ rimixâ in Ulànda, al 3 ad Setémbar dal 1990 'l àlbum (al prim cun Scott Travis di Racer X da drē da la baterìa) al pōl gnir fóra finalmènt in tut i negòsi. Al disc, cunsiderâ òṅ di più impurtànt dal gènar heavy metal ad sèmpar, al vèṅ numinâ a i Grammy Awards dal Favràr dal 1991 cuma Best Metal Performance.
Al sòṅ ad cal 12śum disc chè, prudót par Chris Tsangarides, 'l è òṅ di più catìṿ ad sèmpar dal grup, i riff ad chitàra i èṅ dimóndi crûd, dirèt e putènt e Travis al pìcia cum un mat. I sìngui tirâ fóra i èṅ tri: Painkiller (al braṅ più rabî ad tut, insém a All Guns Blazing, vèrt p'r un asōl ad baterìa dvintâ stòric e sunàda in séguit anc dal grup di Death), al lènt dimóndi sintî A Touch of Evil e Night Crawler.
In dal 2001 l'è gnùda fóra na versiòṅ arfàta e masteriśàda ad nóṿ cun dū pès da piò: 'l inèdit lènt Living Bad Dreams e na cantàda dal viṿ dal braṅ Leather Rebel.
Al tìtul dal disc Painkiller (ch'a vōl dir Madśìna p'r al dulōr) al s riferìs a 'n àngil ad metàl cascâ śò (cuma al figuràva in dal vèć disc Sad Wings of Destiny) che chè al gira in dal cēl a cavàl 'd un dragòṅ fat a mòta cun dū séghi a sérć a 'l pòst dal rōdi e al tōś ispirasiòṅ dal madśini ch'l iva tòlt Halford a i tèmp ad Turbo in dal tentatìṿ ad masàr-as p'r al fat 'd èsar un fnòć.
La tournée in apòǵ a 'l àlbum ch'la vèṅ dòp la vèṅ fata insém a i Megadeth, a i Sepultura e a i Pantera. Durànt la data ad Turònt, Rob Halford al s fà mâŀ mèntar 'l éra drē a salìr in sal palc cun la sò mòta stablénd-as atàc a 'n spìgul dla strutùra cun in sima la baterìa, facilmènt p'r al fat che, in cal mumènt lè, a gh fus dimóndi fum in gir fat par spetàcul cun dal giàs séc. Al cantànt al finìs listés al cuncèrt e pò al và a 'l uśdàr par far-as curàr.
Finî al tour, Halford al s quistiòna cun al rèst dal grup e al i mòla par fundàr un sò grup da par lò, i Fight, insém a Scott Travis (al prim disc 'l è dal 1993 e al s ciàma War Of Words e al sòna a la manéra di Pantera), pròpria mènt'r i tacàvan a giràr dal vóś sul fat ch'a gh piaśìs i óm (al sarà pò lò in dal 1998 a cunfirmàr al quèl).
Dal cant lōr i Judas Priest i rèst'n al pâl par sinc an a 'l incìrca, faghénd gnir fóra sōl la racòlta Metal Works: '73-'93.
'L éra ad Tim Owens
Dòp soquànt tèmp in dua i Judas Priest i gh'ér'n armàś, i quàtar i decìdan pò ad tōr 'n àtar al sò pòst, e quàl lè 'l è Tim Owens, 'n americàṅ d'l Ohio dit Ripper, un fan dal grup ch'al sunàva in na cover band cantànd di braṅ dal grup ad Birmingham. 'L è stâ Travis a catàr-al mèntar 'l éra impgnâ dal viṿ. Al baterìsta al s è pò fat dar òṅ di sò demo da purtàr-as sèg par far-al sintìr a chi àtar dal grup. Dòp un pruèṅ fat bèṅ, invidâ apòsta in dal Régn Unî par cantàr in studi i braṅ Victim of Changes e The Ripper, Owens al vèṅ tòlt subìt. 'L è al 1996 e sōl 'l an prima Halford 'l iva lasâ lè al prugèt di Fight.
Al destìṅ particulàr 'd Owens, al sò pasàǵ a la śvélta da fan sfegatâ dal grup a frontman in un cólp sōl, 'l à pò dâ ispirasiòṅ p'r al sugèt dal film Rock star dal 2001, cun la sò part dada a Mark Wahlberg mènt'r al grup lè al s ciamàva Steel Dragon (Dragòṅ 'd asàl). La prudusiòṅ la s éra misa in cuntàt anc cun i Judas Priest stés par far-ag far quèl in dla culòna sunóra ma pò a n s è fat gnint.
Se par lò far part dal grup 'l éra al sógn dal sò vita, par soquànt di fan al fat ch'l is tòlt al pòst 'd Halford al n gh'éra mia tant andâ śò. In dal 1997 a vèṅ fóra al prim disc cun lò a la vóś, Jugulator, un lavōr dimóndi péś (basta scultàr la canta Blood Stained ch'la fà anc part dla culóna sunòra dal film ad scarésa La bambola assassina 4: La sposa di Chucky, quàrt capìtul dla saga dla Bàmbula ch'la cópa) ch'al s śluntanàva dimóndi dal stîl clàsic dal grup, stricànd i òć invéci a 'l metal mudéran cuma al speed metal, al thrash metal o al groove metal, cun di pès dimóndi lung ad sinc o siē minùt 'l òṅ e cun sōl un sìngul gnû fóra: Bullet Train. I tèst i èṅ crûd, Death Row, tant par dir-'n una, la dascór 'd un śuvnòt cundanâ a mòrt.
Jugulator al mùcia sù un sért sucès e al grup al decìd in dal Setémbar dal 1998 ad far gnir fóra un disc dal viṿ dópi, '98 Live Meltdown cun Owens ch'al fà la sò figùra.
In dal Luj dal 2001 l'è la vòlta ad Demolition (Demulisiòṅ) un disc pîṅ ad braṅ ma ch'al n cata briśa quél giùst (i sìngui Machine Man e Lost and Found i n faṅ minga sèntar). Glenn Tipton chè al scriv tut al canti (soquànti insém a K.K. Downing e una cun Scott Travis, Cyberface) e al tîṅ a drē anc a la prudusiòṅ, faghénd in manéra ad catàr un sòṅ nóṿ p'r al grup (dal vòlti a par 'd ascultàr al nu-metal di Fear Factory). Al disc però al dvintarà quél vindû ad méno ad sèmpar, a part Rocka Rolla ad 27 an prima. Dòp la publicasiòṅ 'd 'n àtar live (Live in London dal 2002), Owens al fà al valìś e al mòla al grup p'r andàr a sunàr insém a gl’Iced Earth e a Yngwie Malmsteen.
Al ritóran 'd Halford
A cal punt lè dimóndi di sustenidōr dal grup i dmandàvan a vóś élta al ritóran ad Rob Halford a 'l sò pòst. I sò sógn i càtan rispòsta finalmènt in dal 2003 quànd al cantànt ad Birmingham al tórna in dal grup. Far festegiàr al fat, la cà discugràfica Columbia la fà catàr in di negòsi na racòlta ad piò ad ssanta canti in quàtar CD cun anc al DVD Live Vengeance '82 dèntar.
In dal 2004 i Judas Priest i partìsan p'r un tour europeo insém a i tedésc Scorpions. Al grup al sòna anc da headliner a 'l Ozzfest, un fèstival mis in pē da Ozzy Osbourne e Halford al gh'à anc la manéra ad tōr al sò pòst in di Black Sabbath perchè lò al gh'iva la brunchìte.
Al 1 ad Mars dal 2005 al grup al fà gnir fóra par la Sony, dòp dód'ś an, 'n àt'r àlbum cun Halford a la vóś, Angel of Retribution (Àngil dal castìg), cun un ritóran a 'l stîl clàsic di an Utànta. Al disc, prudót par Roy Z ch'al scriv insém a 'l grup anc la canta Deal with the Devil, al gh la cava a rivàr a 'l 13śum pòst dla Billboard e al prim pòst in Grécia.
Al sìngul sarnî par gnir fóra da par lò 'l è Revolution. Al finirà a 'l 23śum pòst in di Stat Unî (in dla Mainstream Rock Tracks chart), un quèl ch'al n sucidìva minga da i tèmp ad Night Crawler (1992).
In dal disc i s càtan anc i braṅ Judas Rising, dimóndi rabî, l'arliàda Hellrider e al lènt Angel. In soquànti canti a gh'è anc di riferimènt a di tìtui vèć, cuma in Demonizer in dua a s dascór d'l Hellion o cuma in Deal with the Devil (na sòrta ad biugrafìa di tèmp antìg) ch'al gh'à in dal tèst al pès Under blood red skies.
Al grup al partìs pò p'r un tour in gir p'r al mónd, ciamà Retribution World Tour, e al tōś anc l'ucaśiòṅ par far gnir fóra un DVD dal viṿ, Rising in the East, rigistrâ a Tokyo in dal Maǵ dal 2005.
La sperimentasiòṅ ad Nostradamus
Al 16 ad Śugn dal 2008 la banda la dà vita a 'n concept album dópi ad vint-a-tri braṅ, Nostradamus, ch'al dascór interamènt dal pruféta, astròlug e farmacìsta francéś. A s trata 'd un lavōr dal tut difarènt da chi àtar fat prima e par cal mutìṿ lè 'l à divìś la critìca e i fan. Par l'ucaśiòṅ i tōśan sèg al tasterìsta Don Airey par sunàr al parti urchestràli ch'i 'mpinìsan dal tut 'l àlbum. I n màncan minga i pès rabî cuma la title-track Nostradamus (in dua Halford al fà òṅ di sîg a la sò manéra) e Persecution. In dla canta Pestilence and Plague pò Rob al canta al riturnèl in itagliàṅ, ma cun 'n asènt ingléś dimóndi pēś.
In dal prima stmana Nostradamus 'l à vindû 42.000 còpi in di Stat Unî, cavànd-gh-la a rivàr a 'l 11śum pòst dla Billboard 200, un rècurd par lōr.
Al 12 'd Avrìl dal 2008 la title track (numinàda cuma "Best Metal Performance" a i 51śum Grammy Awards) l'è stada misa in sal sò sit p'r èsar dascargàda a gràtis. La canta Visions invéci l'è stada sarnìda cuma sìngul, gnénd fóra al 4 ad Maǵ. Al grup al fà savér ch'a gh piaśrév purtàr al disc a teàtar ma al prugèt al finìs in gnint.
Sèmpar in dal 2008 i tōśan part a 'l Metal Masters Tour insém a Heaven & Hell, Motörhead e Testament. 'L an dòp invéci i sònan in gir p'r al mónd p'r intēr al disc British Steel a trint an da la sò surtìda. I vànan sèg i Whitesnake ma chi lōr i èṅ pò custrét a dar-gh a muć par n'infesiòṅ a 'l còrdi vucàli dal cantànt David Coverdale.
'L Arvédras ad K.K. Downing
Al 14 ad Luj dal 2009 i faṅ vgnir fóra al disc da 'l viṿ A Touch of Evil: Live na racòlta ad braṅ sunâ live da 'l 2005 a 'l 2009, cun la dèntar na Eat Me Alive tiràda fóra da di scafài pîṅ ad pólvra. L'eśibisiòṅ ad Dissident Aggressor la vins al Grammy Award dal 2010 cuma Best Metal Performance.
Al 20 'd Avrìl dal 2011 K.K. Downing, ch'al n andàva piò 'd acòrd cun chi àtar e gnanc c'n al manager, al fà fagòt dòp na vita pasàda c'n i Judas Priest: 'l ingléś Richie Faulkner al tōś al sò pòst anc in ucaśiòṅ dal cuncèrt ad Mantṿa d'l 11 ad Maǵ dal 2012, 'l Epitaph tour d'l arvédras finàl. Al 25 ad Maǵ al grup al sòna par la prima vòlta sénsa al sò chitarìsta stòric durànt la puntàda finàla dal prugràma American Idol (stagiòṅ 10), faghénd Living After Midnight e Breaking the Law.
'L 11 'd Utóbar a véd la luś na racòlta ad 17 pès dal grup (The Chosen Few) sarnî diretamènt da di àtar mòstar dl'heavy metal mundiàla cuma Lars Ulrich e James Hetfield di Metallica, Ozzy Osbourne, Zakk Wylde, Alice Cooper, Vinnie Paul di Pantera, Slash di Guns N' Roses, Jonathan Davis di Korn e Lemmy di Motörhead ma 'l è un fiàsc clamuróś: sóli 1.300 còpi vindùdi in dla prima stmana in di Stat Unî. Sèmpar in dal méś Utóbar pò al grup al fà catàr in di negòsi un cufanét cun dèntar tut i vint sìngui publicâ da 'l Avrìl dal 1977 (Diamonds & Rust) a 'l Avrìl dal 1992 (Night Crawler), p'r un tutàl ad 52 braṅ, cuntànd anc al b-side.
A siē an da 'l ùltim disc in studi, in dal Luj dal 2014 al grup al fà catàr in di negòsi Redeemer of Souls, al darsetéśum lavōr di Judas Priest. A gh'l à cavàda a rivàr a 'l sèst pòst dla clasìifica americàna vindénd trénda-dū mila còpi in dla prima stmana.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Rob Halford vóś (1973 - 1992, 2003 - incō)
- Richie Faulkner chitàra (2011 - incō)
- Glenn Tipton chitàra (1974 - incō)
- Ian Hill bas (1969 - incō)
- Scott Travis baterìa (1989 - incō)
Ex cumpunènt
- Al Atkins vóś (1969 - 1973)
- Tim "Ripper" Owens vóś (1996 - 2003)
- K.K. Downing chitàra (1969 - 2011)
- John Partridge baterìa (1969)
- John Ellis baterìa (1969 - 1971)
- Alan Moore baterìa (1971 - 1972, 1975 - 1977)
- Chris Campbell baterìa (1972 - 1973)
- John Hinch baterìa (1973 - 1975)
- Simon Phillips baterìa (1977)
- Les Binks baterìa (1977 - 1979)
- Dave Holland baterìa (1979 - 1989)
Discugrafìa
Àlbum
- 1974 - Rocka Rolla
- 1976 - Sad Wings of Destiny
- 1977 - Sin After Sin
- 1978 - Stained Class
- 1979 - Killing Machine (Hell Bent for Leather p'r al marcâ americàṅ)
- 1980 - British Steel
- 1981 - Point of Entry
- 1982 - Screaming for Vengeance
- 1984 - Defenders of the Faith
- 1986 - Turbo
- 1988 - Ram It Down
- 1990 - Painkiller
- 1997 - Jugulator
- 2001 - Demolition
- 2005 - Angel of Retribution
- 2008 - Nostradamus
- 2014 - Redeemer of Souls
- 2018 - Firepower
Racòlti
- 1993 - Metal Works: '73-'93
- 1997 - The Best of Judas Priest: Living After Midnight
- 2004 - Metalogy
- 2006 - The Essential Judas Priest
- 2011 - Single Cuts
- 2011 - The Chosen Few
- 2021 - Reflections - 50 Heavy Metal Years Of Music
Da 'l Viṿ
- 1979 - Unleashed in the East
- 1987 - Priest...Live!
- 1998 - '98 Live Meltdown
- 2003 - Live in London
- 2009 - A Touch of Evil: Live
- 2010 - British Steel - 30th Anniversary - Live
- 2016 - Battle Cry
Sìngui
- 1974 - Rocka Rolla
- 1976 - The Ripper
- 1977 - Diamonds & Rust
- 1978 - Better by You, Better Than Me
- 1978 - Evening Star
- 1979 - Take on the World
- 1979 - Rock Forever
- 1980 - Living After Midnight
- 1980 - Breaking the Law
- 1980 - United
- 1981 - Don't Go
- 1981 - Heading Out to the Highway
- 1981 - Hot Rockin'
- 1982 - You've Got Another Thing Comin'
- 1982 - (Take These) Chains
- 1983 - Electric Eye
- 1983 - Freewheel Burning
- 1984 - Love Bites
- 1984 - Some Heads Are Gonna Roll
- 1986 - Turbo Lover
- 1986 - Locked In
- 1986 - Parental Guidance
- 1988 - Johnny B. Goode
- 1988 - Ram It Down
- 1990 - Painkiller
- 1991 - A Touch of Evil
- 1992 - Night Crawler
- 1997 - Burn in Hell
- 2001 - Machine Man
- 2005 - Revolution
- 2008 - War
Videugrafìa
- 1983 - Judas Priest Live Vhs
- 1986 - Fuel for Life Vhs
- 1987 - Priest...Live! Vhs
- 1993 - Metal Works '73–'93 Vhs
- 2001 - British Steel Vhs e Dvd
- 2002 - Live in London Vhs e Dvd
- 2003 - Electric Eye Dvd
- 2005 - Rising in the East Vhs e Dvd
- 2006 - Live Vengeance '82 Dvd
- 2010 - British Steel - 30th Anniversary DVD Dvd
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) La paǵna ad Myspace
- (EN) Al vìddeo ad Breaking The Law in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Painkiller in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Turbo Lover in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Another Thing Comin' in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Rocka Rolla in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo minga uficiàl ad The Ripper in sal Youtube
- (EN) Al próvi ad Machine Man in sal Youtube
- (EN) Al braṅ sunâ da 'l viṿ Blood Stained in sal Youtube
- (EN) Al braṅ sunâ da 'l viṿ All Guns Blazing in sal Youtube
- (EN) Al braṅ sunâ da 'l viṿ Eat Me Alive in sal Youtube
- (EN) Al braṅ sunâ a la BBC United in sal Youtube
- (EN) Rob Halford & Sebastian Bach i càntan Delivering the goods p'r MTV in sal Youtube
Nòti
- ↑ Cuma spìnśar a 'l suicìdi centrosangiorgio.com


text:
Il podest
- 1. Aleksander Kilde (NOR) 1:42,42 minutas
- 2. Marco Odermatt (SUI) +0,19 secundas
- 3. Beat Feuz (SUI) +0,30
Per il victur da l'emprima da las duas cursas rapidas al Lauberhorn quest fin d'emna, il Norvegiais Aleksander Kilde – è quai gia la tschintgavla victoria da la stagiun, e la segunda en la cursa rapida.
Feuz è critic cun sasez
Beat Feuz ha mussà ina cursa plain tempo ed e vegnì per la terza giada questa stagiun sin plazza trais. «Mia cursa era okay, ma na betg top» ha ditg il skiunz, che po festivar gia sia setavla plazza da podest a Wengen.
Ils ulteriurs Svizzers
- 11. Carlo Janka +1,19
- 15. Stefan Rogentin +1,40
- 17. Niels Hintermann +1,54
- 18. Gilles Roulin +1,59
- 24. Urs Kryenbühl +1,92
- 30. Justin Murisier +2,11
Da sia penultima cursa rapida ha era Carlo Janka mussà ina buna prestaziun. Il skiunz da Sursaissa è arrivà sin rang 11, ed uschia davenà terz-meglier Svizzer.


text:
Chinatown de Milan
Chinatown l'è ul nom daa in dal parlà da tücc i dì a un quartier del Munucipi 1 e da part del Municipi 8 da Milan per via dal gran nümar da cines che ghe vivan.
Al dì d'incö la sa cuncentra suratüt in Via Paolo Sarpi e in di strad arent.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I agn dal 1920 al 1940[Modifega | modifica 'l sorgent]
I prim imigraa i vegnivan da Qingtian e hinn andaa a viv in via Canonica (ul vegg burgh di urtulan), che l'era un riun pupular, cun i afit bass e tanti butegh.