text:
Restorazion rapida
La restorazion rapida o fast-food (espression inglesa che la se pò tradù comè "mangià rapid") l'è on tipo de mangià che 'l se serviss e se maja a la svelta, e che a l'è devegnuu putost popolar in di paes de lengua inglesa a partì di agn 50.
De solet, el termen el se riferiss al mangià faa cont di ingredient ch'hinn staa precosuu, e poeu prerescoldaa, e che 'l se vend, denter i restorant o negozzi, ai comprô che 'l porten via. I negozzi a poden vess bancarell putost che chiosch, che, de solet, dann minga la possibelitaa de setass-giò o reparass, o anca di restorant de restorazion rapida. I operazion de associazion commerciala ch'hinn part de cadenn de restorant a gh'hann on tipo de mangià tutt inguaa, che l'è, ona quaj voelta, spedii di sed centraj a cadavun di restorant[1].
Majà tropp mangià de la restorazion rapida a l'è ligaa, intra i alter robb, a l'obesitaa e al colesterol alt[2].
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El concett de mangià gemò cusinaa de vend a l'è strimendament ligaa al desvelupp urban. In de la Romma antiga, i cittaa gh'aveven di bancarell che vendeven pan, luganegh e vin.
Etaa antiga e medievala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di cittaa de l'antighitaa romana, la maggior part de la popolazion urbana la viveva in di insulae, che a eren, de fatt, di condomini che ciappaven on isolaa di per lor che a dipendeven sora i vendiroeu per la maggior part di sò past. In di mattinn, el pan inumedii cont el vin el vegneva majaa comè ona marendinna svelta e, pussee tard, verdur couesuu e stuaa vegneven majaa in di popinae, che a eren on tipo de loeugh indue se majava[3]. In de l'etaa de mezz, in di cittaa e ar urban pussee grand, comè Londra putost che Paris, a gh'eren numeros vendiroeu che vendeven piatt comè tort, pastizz cornovajes, crostinna de cavolatt, goffre, vafer, pancake e carna coeusuda. Comè in di cittaa roman in de l'antighitaa, tant de quest loeugh chì a eren faa aposta per chì gh'aveva minga i mezz per cusinà el sò mangià di per lor, in manera particolara i famej singoj. A desferenzia di cittadin pussee scior, infatt, tant a podeven minga permettess de comprà di cà cont la cusina e donca gh'aveven de dipend sora la restorazion rapida. Anca altra gent a l'era comprô di chest vendiroeu chì, comè i pelegrin che viaggiaven vers i loeugh sacher[4].
Etaa moderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del Regn Unii, in localitaa sora el mar o acquu de marea, i mangià de la restorazion rapida podeven vess frut de mar o pess, comè ostregh putost che anguij. De spess, chel mangià chì el vegneva cusinaa sora o arent el moeul[5]. El desvilupp de pescherecc in de la mitaa del secol XIX ha portaa al desvilupp de la specialitaa britannega, el pess e pomm de terra fritt, e del primm negozzi in del 1860[6]. Ona targa bloeua al Tommyfield Market de Oldham el marca l'origen del primm negozzi de pess e pomm de terra fritt e, donca, l'inizzi de l'industria del mangià svelt in Gran Bretagna[6].
In di Staa Unii d'America, depos la prima guerra mondiala, si come i machin a deventaven semper pussee popolar e men car, a hinn staa inventaa i restorant indue se podeva guidà-a-travers (drive-in restaurant in ingles). La societaa americana White Castle, fondada dal Billy Ingram e 'l Walter Anderson a Wichita, in Kansas in del 1921, a l'è soletament regordada comè el segond negozzi de fast-food e comè la prima cadenna de svizzer, che a i vendeva per cinch centesem vun[7]. El Walter Anderson ha faa-sù el primm restorant White Castle a Wichita in del 1916, e ha inventaa el restorant di svizzer chì cont on menuu limetaa, alt volumm, cost bass e alta velocitaa[8]. Intra i sò invenzion, la gh'era quella che la permetteva de fà vedè comè 'l vegneva preparaa el mangià ai comprô. La White Castle a l'è stada on success dal principi e tant competitor hann cercaa de fà inguaa.
L'associazion commerciala a l'è stada introduda in del 1921 dal A&W Root Beer, che dava ai sò associaa el sò siropp special. El concett de restorant associaa a l'è staa inventaa da l'Howard Johnson a mitaa di agn 30, che ha pensaa de avè menuu, signaj e reclamm tutt inguaa[8].
In moviment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I negozzi de restorazion rapida a hinn proveditor di mangià da portà via o da portà foeura, che de spess a gh'hann on servizzi de "guidà-a-travers" che 'l permett ai sò comprô de fà i orden e ciappa-sù el mangià senza andà-giò di sò machin. I restorant chì hann, comonque, anca on local saraa indue 'l se pò majà setaa-giò.
Squas dal principi, el mangià chì a l'è staa faa in ona manera che 'l podess vess majà "in moviment", de spess, senza nanca i posaa e majà comè on mangia al did. I piatt principaj de questa cusina chì a hinn i svizzer, can cald, pomm de tera fritt, tramezzin, crocchett de pollaster, ma anca da alter mangià derivaa da cusin etnigh comè la scigolla frita, la pita, el taco e 'l kebab, e suggeriss l'uso massizz de vari salz comè la senape, la maiones e 'l ketchup. La restorazion rapida a l'è caraterizaa da on cost relativament bas, da l'uniformitaa del servizzi ofrì e da la granda diffusion di venditori.
Stazion de reforniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I negozzi de convenienza, che a se troeuven dent tant stazion de benzina, venden preimballaa tramezzin, giambell glassaa e can cald. In tant stazion de reforniment in di Staa Unii e in Europa a gh'hinn anca mangià surgelaa e, franch, el vegn dada anca la possibelitaa de praparal in di forn a micro-ond.
Vendiroeu de strada e concession[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mangià de strada tradizional el se pò majà in tutt el mond, de solet da operador piscinin e vendiroeu ambulat indipendent che lavoren da on carrettin, on tavol, on grija portatil putost che on veicol a motor. Esempi comun a hinn i vendiroeu de spaghett vietnamii, i bancarej medio-orientaj de falafel, i carrettin de can cald noeuva yorkes e forgon de taco. I vendiroeu turo-turo (tagalog per "pont pont") a hinn ona part importanta del moeud de viv filipinn. Comunement, l'assortiment de opzion di vendiroeu de strada fann vedè a l'è grand e variegaa perchè gh'hann de ciappaa rapidament l'attezion di passant pussee che pòden.
In baa al loeugh, puu vendiroeu de strada se pòden specializzaa in di specifegh tip de mangià carateristigh d'ona dada tradizion culturala o etniga. In ona quaj cultura, a l'è tipigh per i vendiroeu de strada contrattà el prezzi, cantà canzon per vend pussee, sonà la musega o anca fà el teatrin per ciappà potenziaj comprô. In on quaj cas, quest robb chì ciappen pussee attenzion del mangià istess.
Affar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La restorazion rapida a l'è fada i grand cadenn de restorant, la maggior part dervii comè assocciaa commerciaj (franchisee in ingles). I march pussee important a eren Subway, che a l'è estes in del mond cont 33.749 restorant in 91 paes, ma domà 14 in Italia, el McDonald's cont 33.600 restorant, seguitaa dal Burger King e dal Wendy's. La societaa Yum! Brands a l'è el capo mondial cont i sò cadenn de Pizza Hut, KFC, Taco Bell, Long John Silver's e A&W, cont in tutt squas 33.000 restorant in tutt el mond. Di cadenn de restorazion rapida talian a hinn Spizzico e, in passaa, Burghy, menter di cadenn de restorazion rapida sguizzer a hinn Holy Cow!, Inglewood e Mike Wong.
Critich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El modell alimentar parponnuu in di restorant de restorazion rapida a l'è addressaa principalment ai fass pussee gioven, ma anca a on semper pussee alt numer de adult che majà semper pussee inscì, per motiv ligaa ai temp lavorativ. In di paes latin, ligaa tradizionalment a savor e produtt san e preparazion curaa, el mangià de la restorazion rapida a l'è veduu comè sinonem de alimentazion cativa. Quest sia perchè el mangià de la restorazion rapida el gh'ha de majass de pressa, anca in pè o in machina, sia perchè la qualitaa e varietaa di ingrendient a hinn bas e el mangià a l'è tròpp fritt, grass, salaa e zuccheraa.
El mangià de solit cusinà ne la restorazion rapida, comè svizzer, pomm de tera fritt, pollaster fritt, a vegnen desegnaa comè quei cont on alt contegnuu de grass e/o zuccher refinaa e/o cont on bas contegnuu de fiber e donca, s'a hinn consumaa de spess o in prozion bondant, el cress el ris'c de obesitaa, che fa andà-su el ris'c de cancher[9]. Alt consumm de quel mangià chì porten a avè alt livej di colesterol[10], important element de ris'c per infart, ictus e malatii del sistema cardio-circolatori.
El mangià parponnuu in di fast-food, e in particolar i svizzer e i pomm de tera fritt, gh'hann denter alt quantitaa de acid grass trans, che a hinn ligaa al cressiment del ris'c de malattii cardio-vascolarii, a la riduzion de la concentrazion de colestarol HDL (l'inscì ciamaa "colesterol bon"), a l'aument di triglicerid e di lipoprotein a basa densitaa, al desturb de l'equilibri di prostaglandin e a la promozion di insulin-resistenza (che la fa andà-sù el ris'c de diabet)[11]. Per cercà de ridù quest squilibri alimentar chì, i proprietarii di cadenn pussee innominaa parponnen anca piatt cont men calorii comè insalatt e macedoni.
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Talwar, Jennifer (2003). Fast Food, Fast Track: Immigrants, Big Business, and the American Dream. Westview Press. ISBN 0-8133-4155-8.
- ↑ 13 Effects of Fast Food on the Body. Recuveraa el 20 March 2016.
- ↑ Stambaugh, John E. (1988) The Ancient Roman City JHU Press ISBN 978-0-8018-3692-3 pp. 200, 209.
- ↑ Martha Carling, "Fast Food and Urban Living Standards in Medieval England" in Food and Eating in Medieval Barbie, pp. 27–51.
- ↑ BBC (August 31, 2006). Eel and pie shop. BBC. Recuveraa el November 24, 2007.
- ↑ 6,0 6,1 The Portuguese gave us fried fish, the Belgians invented chips but 150 years ago an East End boy united them to create The World's Greatest Double Act Daily Mail (London). Retrieved September 21, 2011
- ↑ National Public Radio (2002). The Hamburger. NPR. Recuveraa el November 23, 2007.
- ↑ 8,0 8,1 James P Farrell. The Evolution of the Quick Service Restaurant. A Management Consultant @ Large. Recuveraa el February 14, 2008.
- ↑ Cancer prevention recommendations and videos | WCRF
- ↑ Multiple health behaviors in an ethnically diverse sa... [Perm J. 2011] - PubMed - NCBI
- ↑ [Dietary trans fatty acids and its metab... [Gac Med Mex. 2010 Jul-Aug] - PubMed - NCBI
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El fast food segond Slow Food, associazione.slowfood.it.
- McDonald's segond Slow Food, associazione.slowfood.it.


c: text/html

text:
Ils augments dal persunal da la guardia da cunfin che sajan gia decidids na tanschian betg. Quai l'argument da la maioritad dal Cussegl dals chantuns. Ils ultims onns aveva il Cussegl federal numnadamain creà 80 ulteriuras plazzas, e la stad approvà da crear ulteriuras 48 plazzas.
Tenor l'iniziativa dals chantuns da Basilea na tanscha quai però betg per garantir a tut ils cunfins «ina situaziun da segirezza da buna qualitad che la populaziun resenta sco adequata a la situaziun». Cun 31 encunter 8 vuschs (tar 1 abstenziun) ha la chombra pitschna decidì d'augemtnar il persunal.
La fatschenta va ussa en il Cussegl naziunal.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’idea ch’il president dal cussegl d'administraziun Johannes Rüegg-Stürm aveva sviluppà ensemen cun Pierin Vincenz era, da formular in contract da cussegliader. Suenter sia retratga avess Vincenz survegnì durant tschintg ulteriurs onns, mintgamai in mez milliun francs ad onn per ses cussegls.
Suenter lungas discussiuns, e pervi d'avertiments dals giurists da la banca, haja il cussegl d'administraziun da la Raiffeisen lura la finala ditg na ad in tal contract. Quai scriva la «Sonntagszeitung».
Atgnamain auter plan
Atgnamain cuntegneva il contract da Pierin Vincenz sco schef da la Raiffeisen in passus, ch’el survegnia suenter sa retrair in’indemnisaziun da partenza da tschintg milliuns francs. Ina tal’indemnisaziun, blers onns usit en l’economia svizra, n’era da quest temp però betg pli pussaivla. Dapi l’iniziativa Minder acceptada il 2013 dal suveran svizzer, èn talas indemnisaziun da partenza betg pli legalas en Svizra.
RR novitads 06:00


text:
La bova da la Val Parghera sur Domat pudess bloccar millis passagiers e viandants. Ella interrumpess pliras axas grondas da traffic: Betg mo la colliaziun tranter Domat, Favugn e Cuira, mabain era il traffic da transit sin l'autostrada A13 e la lingia da la Viafier retica. Il Minisguard mussa, pertge che lavurers, pumpiers ed armada fan tut il pussaivel, che la bova na donnegi betg quels passagis.
Lexicon T Traffic da transit
Ina bova sur Domat pudess interrumper las axas grondas da traffic sin l'autostrada A13 e la lingia da la Viafier retica. Tge consequenzas avess questa interrupziun?


text:
Reminiscenzas
- Mardi, 10.10.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 10.10.2017, 19:00, RTR
Mintgin é la summa da sias atgnas experientschas. «Noss Chors» chantan oz da regurdientschas e sa regordan dal temp passà.
Era sche gronds eveniments – sajan quels positivs u negativs – stattan pli fitg en memoria èsi tranteren las chaussas pitschnas da las qualas nus ans regurdain il pli gugent. Oz laschan «Noss Chors» reviver muments passads. Els sa regordan vid eveniments da l'uffanza, dal temp communabel cun persunas impurtantas u simplamain da schabetgs legraivels ord la vita.


text:
Dondol
Al dondol o śdondla, plenga, 'l è 'n śōg ch'a gh'piêś fèr ai putèin a l'ària 'verta.
Al dondol al cùna i putèin pugê in sìm'a 'l só scranèin o anc a n'asa, tgnûda soda a du cordi impichèdi a l'élta atâc a 'n élber, o a na só strutùra strulghèda apòsta, o a 'n sprôc robùst ed na cà e via descurènd.
A s pōl fèr la śdòndla da per sè o anca, s'l'è dimòndi granda, in più putèin. El śdòndli i s caten in di curtîl, in di giardèin, e in di parco. A gh'è pò anc dal cùni dimòndi cichìni, p'r i putèin pròpia cìc, e ch'i s caten dàint'r in di aśîl.
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Dondol
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Dondol»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Bëgngnüs da pert dla dita Holzmar da Lungiarü...
la dita da zumpradú cun na marcia implü!
Le lëgn pita na poscibilité da costruí adatada sides por i frabicac tradizionai co por chi moderns.
Na ciasa fata cun taies, por n „bëgnester massif“.
Le lëgn é n material natural che crësc do y che ne depënn nia dales modes.
Val’ de lëgn fej dagnora bela figöra! Deach’al á n gröm de cualités da deplü punc d’odüda.
Le lëgn é n material sterch y che tëgn dî.
Lascede ite te Osta ciasa döt le bun tof dl bosch.
Por düc i laurs de manutenziun che vëgn fac sön tët é la segurëza fondamentala!
Sc’i ëis debojëgn de taies scorzades zënza ch’ares perdes sües carateristiches naturales, dailó damanesse nos.
I nes presentun:
La dita Holzmar vëgn menada cun suzes y dediziun da Othmar Castunger y cun i agn éra deventada na dita de referimënt importanta tla Val Badia por döt ci che á da nen fá cun laurs da zumpradú, da fá sö ciases de lëgn y cun taies metüdes adöm a ciadëna.
Le savëi da lauré da artejan, tecnologies modernes, na gran esperiënza tl ciamp dles costruziuns de lëgn y colaboradus responsabli y che laora bele da tröc agn incá pro la dita é la fondamënta sön chëra che la sodesfaziun de düc nüsc cliënc se basëia. Al pröm post metunse dagnora na consulënza detaiada y na proietaziun che vais a öna cun les esigënzes dl cliënt. Tröc profescionisć y proietadus aprijëia chëstes cualités ch’i un y porchël nes aconsiëii ince a sü cliënc. Ti agn unse salpü da nes adaté ales esigënzes dl marcé y nes un fat n bun inom da fá frabicac de lëgn, da fá laurs daite y, dantadöt, tl setur spezifich da fá sö ciases cun taies.
Contatede nosta dita! Othmar Castlunger sará contënt da podëi Ves pité na consulënza sön mosöra por Os!


text:
ver en linea I Am Bolt, estreno 2016 serie I Am Bolt , I Am Bolt online gratis, ver en hd series I Am Bolt , serie I Am Bolt online, I Am Bolt online español, I Am Bolt online subtitulado, ver I Am Bolt todas las season online latino, capitulos completos de la serie I Am Bolt ,watch I Am Bolt. ver en linea I Am Bolt, estreno 2016 película I Am Bolt , I Am Bolt online gratis, ver en hd pelicula I Am Bolt , película I Am Bolt online, I Am Bolt online español, I Am Bolt online subtitulado, ver I Am Bolt I Am Bolt ,watch I Am Bolt
Estrenos de I Am Bolt


text:
William Shakespeare
- Sonda, 23.4.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.4.2016, 8:40, RTR
Oz avant precis 400 onns è mort in dals pli gronds scribents: William Shakespeare. El ha scrit numerusas cumedias e tragedias ch'èn vegnidas preschentadas en ils teaters sin l'entir mund.
Nus sa regurdain da «Romeo e Giulietta», «Hamlet», «Macbeth» ubain «Othello» per numnar mo intginas ovras. Shakespeare ha vivì durant il 16avel tschientaner. El era figl d'in fabricant da guants. Tut en tut ha el scrit radund 38 dramas e vers e radund 154 sonets. El vala sco in dals pli impurtants poets en l'istorgia da la litteratura.


text:
Da pliras tschient annunzias èsi oz vegnì tratg la sort. Simon Blumenthal da Sagogn ha la fortuna da retschaiver, u meglier ditg, dar vinavant ils bigliets ad in fitg bun ami che saja il sulet da lur gruppa senza ticket.
In fitg bun collega è il sulet da nossa gruppa che n'ha anc betg in bigliet. Uschia na stuess el betg star a chasa tut sulet durant che nus faschain festa.
Ulteriuras annunzias per ils bigliets
Era autras persunas han inditgà sco motiv da regalar ad els las entradas ch'els veglian dar vinavant ils bigliets.
RR actualitad


text:
Balsan, 20. Mei 2003
Progrom, meltratament
dla jent, de grups etnics, de populazions entieres y de
mendranzes. Chest fova l titul sun l cuertl dl sfuei
sozio-cultural-politich da denant. Sen án mudé l
cuertl dl sfuei y la parola "Progrom" veiden apeina y a sie post
végnel scrit cler "bedrohte Völker". An vuel a chesta
moda sprigolé n pue de manco i letours, ma la
realté dl contegnú di articui resta inant cruedia.
Les situazions vegn prejentedes francamenter, en curt y con
dramaticité. L lingaz adoré é enfin
ciamò l todesch. L sfuei é vegnú
prejenté en venders a Bulsan da trei colaboradours dl
sfuei: Mateo Taibon, cefredadour y dai autri doi colaboradours:
Karl Hinterwaldner y Mauro di Vieste en prejenza de n pice clap
de personalités politiches, danter chestes l president
regional Franz Pahl y l vize Carlo Willeit.
Taibon á fat n pue la storia dl sfuei: nasciú l ann 1970 y al vegn dè fora vigni doi meisc. Al moment cumpeidel 5.000 abonés. L abonament anual costa 25 euros. La finalité dl sfuei é chela de lascé audí diretamenter les oujes dles mendranzes y no demé tres cheles dles maioranzes. I colaboradours scriv debant y vignun á sie ciamp da espert y al darà man man les infomazions nueves che roda te sie ciamp.
L sfuei é a chesta moda scrit da esperc, professours de université, jornalisc' y da autres persones competentes. An l liej saurí daviache al é linear, concret y en medias res, zenza de gran introduzions.
L colaboradour Hinterwaldner á prejenté dantfora valgugn argomenc che l sfuei tratarà: i megaproiec tla America Latina che va souradut a dann dla populazion dl post y a vantaje dles gran firmes internazionales: desboscament, dighes, coltivazion dla droga.
Mauro di Vieste á rejoné dl'ega, l 2003 é pue l'ann dl'ega. Interessant sie intervent persoura la vera y la pesc che pò depene da l'ega: les complicanzes politiches danter Turchia, Siria, Israel y Irak propi pervia dla chestion dl'ega, les relazions forzedes anter Israel y Siria per l passaje dl'ega che vegn da la Turchia. Conté dutes chestes cosses en curt ne sarà dessegur nia saurì.
Cialan n pue ju i sfueis dl 2002 veiden che Mateo Taibon, n ladin de Mareo, á scrit plu iadesc l editorial y an pò lieje valgugn de si articui sun l sistem lital te Südtirol, sun i mass- media rumanc, sun la scluta forzeda dl sfuei da vignidí spagnol "Egunkaria". Chest vuel dí che Taibon ti sta do ai problems che reverda la mendranza ladina, rumancia, catalana, basca, dutes mendranzes che viv economicamenter valgamia ben. Al podessa zenzauter lascé da na pert i ladins, i rumanc y catalans...percie che reverda i aspec negatifs, daviache per l plu é les medemes mendranzes la gauja. I ladins n'á nia sia politica, per la gran pert dla populazion ladina dess pensé i todesc o i talians a la politica, ai ladins ti bástel les papes. Paradlé i problems ladins cun chi dl'America dl Sud, dl Irak y e.i. é massa y an pò finamai ruvé ai descredité. Miec se limité a fé les critiches sun i organs de stampa locai. (jp)
E-mail: info@gfbv.it. Da: www.noeles.net


text:
Minisguard dals 12.11.2016
- Sonda, 12.11.2016, 17:40
Di da l’avegnir
Mintg’onn a l’entschatta da november datti en Svizra in di da l’avegnir. Durant quest di pon uffants accumpagnar lur geniturs u lur parents en lur mintgadi da lavur. Il Minisguard accumpogna dus uffants durant lur visita en dus mastergns totalmain differents. Il Minisguard accumpogna uffants en l’ospital chantunal a Cuira e la Ems Chemia a Domat.
Sistem da scola dual
U ditg auter, quai è il sistem da scolaziun professiunala. La Svizra è in dals paucs pajais che scolescha ils emprendists sin quella moda speziala. Sper la lavur ston ils emprendists numnadamain er ir a scola. Co quai sistem funcziuna declerain nus en il Minisguard.


text:
Cun il mezfinal va il turnier da WTA a Lugano a fin per la giugadra da l'Argovia Stefanie Vögele. La giugadra da 28 onns ha pers cunter la Belorussa Arina Sabalenka en dus sets cun 4:6 e 2:6. En omadus sets ha la Svizra stuì acceptar baud in u plirs breaks ed è uschia adina stada en il dischavantatg.
Stefanie Vögele è stada la sonda per la segunda giada en questa stagiun en in mezfinal d'in turnier da WTA. Stefanie Vögele aveva gia l'entschatta mars ad Acapulco cuntanschì la penultima runda dal turnier. Il quartfinal a Lugano aveva Vögele gudagnà la sonda cunter la Tudestga Tamara Korpatsch en dus sets cun 6:4 e 6:3.
Arina Sabelenka frunta dumengia en il final sin la Belgia Elise Mertens.
RR novitads 20:00


text:
Il secretari da stadi, Gunther Adler che avess stuì far plaz a Maassen resta en uffizi sco fin qua. Er ils ulteriurs secretaris da stadi en il ministeri da l'intern restian pli u main cun ils medems pensums en uffizi, uschia Horst Seehofer vinavant.
Hans-Georg Maassen aveva procurà per dispitas tranter la coaliziun da la CDU, CSU e SPD durant las davosas emnas. El era vegnì crititgà fermamain pervi da ses connex cun la partida populistica AFD e commentaris davart ils schabetgs a Chemnitz.
RR novitads 09:00


text:
Cariòside
En botànica, co la paròla cariòside se ìndica en fröt sèch indeiscènt (fröt che, apò a quan che 'l rìa a madürasiù compléta, el se dèrf mìa de per sò cönt per fà saltà fò la somésa) monospèrme (che g'ha dét apéna 'n granì de somésa) tìpich de la famìa de le Poaceae (graminàcee).
L'è l'evulusiù del ovàre sùpero, bi-tricarpelàr, sincàrpich. L'è ciamàt en tèrmegn mìa tècnich "grà". Dét endèla cariòside se svelöpa 'n òvulo apéna. Segónt sèrte stüdiùs de morfologìa botònica 'na mudificasiù de 'n achénio del qual el se diferènsia perchè 'l granì de somésa l'è saldàt ensèma ai tegumèncc del fröt (perecàrpe). Dàto che 'l g'ha 'l perecàrpe saldàt ensèma al epispèrma (séme) l'è cunsideràt en fröt-somésa. Dei ezèmpe clàsich de cariòside i è i grà de formét, de ris, e de furmintù.
La cariòside la se caraterìza per en albùme farinùs bel abondànte, con tat àmet, che 'l rìa a furmà 'nfìna al 90% del pézo del grà. L’albùme l'è a contàt dirèt col fröt per digestiù del tegumèncc seminài. L’albùme l'è amilàceo e 'l g'ha töt entùren 'na pursiù piö estèrna furmàda de 'n stràto de cèlule rìche de proteìne (strat aleurònich, presapóch el 5% del pèzo sèch). Apò a 'l granì de somésa 'l g'ha l'endospèrma con dét tat àmet. La part che rèsta (5%) l'è furmàda dei tegumèncc del fröt e del grà de somésa (pùla) e de sòlet l'è 'na part che vé eliminàda quan che se fà le farìne.
El fröt al g'ha fùrme diferènte; de sòlet l'è elìtica condèna fàcia convèsa e giöna piàna. Sö la fàcia piàna gh'è 'na depresiù ciamàda ilo. L'ilo 'l reprezènta el pùnto 'ndóche 'l funìcol de l'òvulo 'l se tàca a la parét intèrna de l'ovàre e 'l pöl véser rotónt, elìtich o lineàr. L'embriù l'è perférich e de sòlet se 'l conós de 'na gobèta sö la part dorsàl de la cariòside.
En sèrte càzi (ezèmpe: Hordeum, Triticum dicoccum) le glùme, cioè le bràtee che cuàrcia zó la spighèta de le Graminàcee, le rèsta bèle tacàde a la cariòside. En chèsto càzo la cariòside la vé definìda istìda. Se 'nvéce quan che 'l fröt l'è madür le glùme le se dèrf e le se destàca, la cariòside la vé definìda nüda.


text:
Chasettas e jurtas da tut las colurs e da tut las grondezzas èsi da chattar. E diversas chasettas han pannels da solar en furma da fluras da sulegl sin ils tetgs.
Las chasettas pon ins prender a fit vidas, u cun letgs, electricitad, plimas, plimatschs u era cun sientamauns. Il glamping sa chatta sin il medem areal sco il camping, è dentant serrà giu ed ha era tualettas e duschas separadas.
Tut tenor tge chasetta ch’ins prenda variescha era il pretsch. Da var 300 enfin 1'200 francs èsi da chattar da tut. Dentant era sch'ils pretschs èn auts per in festival, saja tut l’areal occupà, uschia sco l’onn passà.
Ed era il num è glamurus: Pal'Asse sa numna il glamping. Igl è in gieu da pleds – il festival quel es numnadamain sin l'areal cun il num plaine de l'Asse.
Il festival en cifras
Dapi il 1976 datti il festival a Nyon. Cumenzà ha tut cun bundant 1'800 visitadras e visitaders. Il festival è dentant creschì onn per onn ed oz vegnan mintg’onn radund 230’000 visitadras e visitaders al festival. Dumbrà sur tut ils onns han 6’436'154 persunas visità il festival. En tut haja gia dà 4'929 concerts e shows sin las tribunas. Quest onn ha lieu il festival per la 43avla giada.
Il 2017 hai dà
... passa 130 stans da mangiar e 56 bars.
... 4'800 voluntarias e voluntaris
... 544 schurnalistas e schurnalists
... 9'000 persunas per di che han pernottà al festival
... ed in budget da 25 milliuns francs.
RR actualitad 12:00


text:
Di Renata Giovanoli-Semadeni.
Qualci agn fa am vèa fac üna festa parcié ca al Cumün al vèa decis da lasciär la brona, inveci che la sustituir cun üna ciäsina par al rüt, e as vèa torna dac l’aua.
Dua o tre sadmana fa, ün laurant da üna ditta specialisäda da or par al Cantun, l’à sigilaa al dadent da la brona ca la vèa scumanzaa e perdar. L’é stac dree doi dì, e issa la tegn torna pulit.
Er sa par al mument da norza e vaca ca vann là e bear nü an é pü, la brona la vegn anca droväda… I en mia poch i ciclista da passag ca ’s ferman e bear e diversi taglian, ca aprezzan la nossa buna aua fresca e claira, i prufitan par implenir butiglia e butiglia da bear pö e ciäsa sia.
Ma la surpreisa pü bela l’é riväda la sadmana passäda. Sünt al mür alt ca pruteg la brona dal vent e dai sgunflaa, ca ’s forman incura ca ai é tanta neiv, ai era sü asc rota e par part dastacäda. I laurant dal Cumün i lan àn töcia davent al an àn rimplazzäda cun belan ascina növa.
Issa l’enträda dal pais la ’s presenta torna ben e nualtri am à ün gran güst e am disc grazia tant e tüc quii ca ent ün modo o ent l’altar i àn culaburaa.


text:
Ginkgo biloba
El Ginkgo biloba l'è 'na spéce de piànta, ünica a fà part de la diviziù de le Ginkgophyta e de conseguènsa de töcc i clàdi de leèl inferiùr.
L'è cunsideràt en fòsil vivènt e la famìa de le Ginkgoaceae l'è cunsideràda la famìa botànica piö antìca cunusìda perchè se pènsa che la sàpe comparìda sö la tèra zamò 270 miliù de agn fà.
El Ginkgo l'è 'na piànta de tàia médio-grànda, la pöl rià a 20 méter de altèsa. La pöl rià a scampà 'nfìna a mìla e piö agn. En ezemplàr ospitàt endèl Giardì Botànich de Sendai (en Cina) el g'ha 1250 agn[1].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Le ginkgo Biloba, Beaufour, préface de Jean-Marie Pelt, p.87


text:
Urtijëi
Urtijëi in ladì (tudesch: Sankt Ulrich; italià: Ortisei) l'è ü cümü del Südtirol-Pruinsa de Bulsà e 'l se tróa 'n de la Al Gardéna che l'è öna al dolomìtega de la Ladinia.
Ol paìs l' se tróa a 1.236 méter söl lièl del mar, l'è zó 'n del fónd de la al e l'è metìt tra la rìa a drécia del Gardéna e i pé del Mut Rascesa.
L'è ü paìs türistèch tra i piö 'mportàncc di Dolomiti.
Ol paìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paìs l'è strècc e lónch in fónt a la al e l'è nasìt sö la Streda Rezia che amò al dé de n'có l'è la stràda principàla 'ndóe gh'è i negòse piö bèi e i türisti i và a spas.
La Streda Rezia la part da la céza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch e pò la pàsa per la piasa Sant Antóne, ol cör del pais, 'ndóe gh'è la ègia céza dedicàda pròpe al Sant Antóne e 'ndóe i ria töte i coriére.
Ach se l' türìsm l'è bazàt sö i albèrgh, i rèsidence e i garnì, ol paìs tra la fì di agn 90 del sécol XX e i prim 10 agn del sécol XXI l'è cresìt pròpe tat e l' s'è slongàt in de la al e l'è salìt sö sö la montàgna sö i còste piö bàse del Rascesa.
Và regordàt però che töte i cà i è fàce a la manéra gardenéza, bàite e cà de montàgna, con tat lègn, bèle decoràde, öna quach pròpe afrescàde e ògne cà 'l gh'à 'l sò nòm, tat che 'l paìs l'à mia perdìt ol sò göst de paìs de montàgna, la fórse perdìt del töt la céra del paìs de montagna d'öna ólta per ciapà chèla de stasiù de sci del dé de 'ncö.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La cèza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch,
- La céza ègia 'n piàsa Sant Antóne,
- Sant Jacob che l'è öna bèla frasiù a 1.400 méter co la sò céza,
- La Cësa di Ladins (che l'è la cà di Ladì) col Museum Gherdëina,
- I straurdinàre belèse natüralìsteghe.
Per scià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urtisèj l'è 'n del comprensòre del Dolomiti Superski che l' gh'à piö de 1000 chilòmeter de piste, la Al Gardéna - Mont Seuc la gh'à 180 km de piste de sci e tra chèste i piö bèle i è la Saslons, 'ndóe la se té la discéza lìbera de Còpa del Mónt, la Dantercèpies e i dò piste del Seceda. Ol Mont Seuc l'è menimà l'ideàl per chèi che i è dré a 'mparà a scià o per chèi che ghe piàs ol sci de fónt.
Montàgne e impiàncc de risalìda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da Urtijëi s'pöl ciapà, de dré a la céza parochiàl, ün öf e pò öna fünivìa che la pórta a i 2.500 méter del Seceda, sia per indà a scià sia per fà di bèle spasezàde d'éstàt.
Öpör s'pöl ciapà la fünicolàr del Rascesa e 'ndà a proà la pista de slitì o fà di bèle spasezàde d'éstàt.
S'pöl pò ciapà l'öf che l' pórta sö l'Mont Seuc che l'è ün altipià sö i 2.000 méter de 'ndóe se èt pròpe bé ol Saslónch, ol Saspiàt e pò 'l Sciliar.
Zét de Urtijëi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Urtijëi gh'è nasìcc:
- ol Luis Trenker, regìsta,
- la Isolde Kostner, campiunèsa de sci,
- La Carolina Kostner, campiunèsa de patinagio,
- ol Giorgio Moroder, sunadùr.


text:
Ravêna
Artìcol in dialètt rumagnòl
Ravêna (Ravenna) l'è un cumùn ad 151.055 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.
Artéccol in dialatt bulgnais
Ravanna (in rumagnòl Ravêna) l'è na zitè dl'Emégglia-Rumâgna, chèplôgh d'la so pruvénzia. A i stàn ed cà stra sè e nå 151.055 abitànt.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Intè Medioêvo la iè stèda di mondi inpurtànta dacché Råma l'era andèda zå (stra e IV e e VIII sècol), tént ch'lé dvintèda préma capitèl d'l Inpêr rumàn ed sîra dal 402 sått a l'inperadår Onòri e dåp dî Ostrogòt sått Teodorîco dal 492.
Curiositè[modifica | mudéfica la surzéia]
A Bulåggna a i è al pruvêrbi: Zarchèr Marî par Ravanna, ch'as dîs quant'on al zairca un quèl indovv al n pôl brîsa èser.
Alinfunsèn · Bagnacavàl · Bagnèra · Brisighèla · Chèsla · Castèl Bulgnés · Zirvia · Cunsèls · Cudgnòla · Fënza · Fusgnàn · Lugh · La Màcia · Ravêna · Riòl · Rós · Sant'Èghta · Slaròl ·


text:
Rumagnän
Rumagnan (Rumagnän in Nuvares; Romagnan in Piemuntes; Romagnano Sesia in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 4 061 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,0 km² e ona densità de popolaziun de 226 ab./km².
El paes el se tröva in sü i spund ucidentai del Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Gatinera e Saraval).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes l'esisteva giamò in del prim secul, quand che l'era una mansio che la legava el Nuvares cun la Valsesia: el sò nom el vegnaria propi da Romana mansio. Di repert archeulogich de l'epuca rumana testimonien questa urigin antica.
El prim ducüment storich che 'l fa menziun al paes l'è del 882, quand che quel chì - che 'l partegniva giamò a la Marca d'Ivrea, l'è staa dunaa dal Carl II de Francia al vescuv de Vercej. Un alter ducüment del 1008 el testimonia la presenza de un'abadia benedetina dedicada a San Silvan, che l'ha duvüü avègh un rol impurtant per el svilüp ecunomich del paes. De quela antica abadia resten adess dumà poch stanz, trai quai la gh'è la "Cartina di Sant", che l'ospita afresch interessant del XV secul.
In del 1198 el Cumün de Nuvara l'ha cuncess a Rumagnan la dignità de burgh e poch temp dopu gh'è staa custrüii un castel: de tal custrüziun, trada giò dai Frances in del 1477, el s'è un poo cunservaa el Palaz Pretori, cunt una tur eleganta a pienta retangular. Dopu l'età di Cumün l'è staa feud di Marches di Rumagnan, per pö passà sota el dumini di Viscunt, cunt el segütà i sort de tüt el teritori de Nuvara.
Esempi del dialet de Rumagnan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona vota gh'era on om con düi matai.
'L püssè gióno l'è andà dal sö papà e l'ha dicc onsì: “Dividóma; mì vöj andè daparmì”. E 'l papà l'ha facc düi toch dla roba e 'gh n'ha dacc jün pr'ün ai düi matai.
Dopo 'n pó 'd temp, 'l püssè gióno, ch'l'eva gnü smorbio, l'ha vorsü girèe 'l mónd. L'ha facc un bel fagot metend insema roba e dnéi e l'è andà via.
Ma l'era senza sparienza, un pó vizios, agh piasiva mangèe ben e bevi mej; in pressa in pressa l'ha livrà sü tüt col poch ch'al gh'eva ancó; l'era bon da fèe not, e 'l seva piü inté bati la testa par vèighi pen.
L'era gnenca bon da fèe 'l servitóo; par carità l'han pöi mandalo press i porcei.
Ma la fam agh gniva 'döss comè ona brüta bes'cia, e par scacèla l'ha fornì con mangià giendi 'nsema i porcei.
Alora sì ch'agh gniva 'n ment la cà dal su papà; almench là 's mangiava 'd bon, anca 'l servitóo stava mej che lüi!
E dopo avèighi pansà sü ben, al siquitava a dì: “Che bes'cia ch'i son mai mì! L'è mej ch'i vaga a cà; i dirö al mè papa: j'hö facc mal, j'hö ofandü vüi e 'l Signor.
Si cradì ch'i mirt piü d'essi considerà comè jün di vöst matai, tolìmi comè on servitóo”.
S'ha facc coraggio e pien pien l'è andà riva 'l sö pais e la cà dal sö papà.
'L papà l'era setà sü l'üss; süto ch'a l'ha cognossü a gh'ha 'ndà 'döss a brasci larghi.
Lüi l'era 'n pó vargognos, e 'l diva: “Oh papà, com i son mai stacc cativ! I v'hö ofes vüi e 'l Signor, i mirt propi piü ch'i m'abii da tignì comè 'n vöst mat”.
“Ma mì 't pardon” al rispondiva col pòvro vegg. E pöi l'ha ciamà tücc i sarvitói: “Andè süssóra 'nt la mè stenza, portè giü tüt col ch'al gh'è 'd bon, la roba püssè bel par la festa e vistìlo sü polid”.
E pöi andè 'nt la stala, menè fò 'l videl püssè grass e püssè grass e mazzèlo; i vöj ch'i fuma 'n disnè da spos.
Figürevi: i pansava già ch'ess mat al füss mört e dess igh l'hö 'ncó; par mì l'era già pardü e l'hö trovà".
Tüti 'sti robi i ero sücedóvi int al temp che l'aut mat l'era fò.
Gnigand a cà, al santiva tüt al bordel ch'i favo cui ch'a disnava; e s'ha bütassi a bragè: “Que ch'l'è 'sta novità?”
“Aut che novità! I lo sì nóta neh? A gh'è gnü cà vöst fradel, 'l vöst vegg l'ha pardü la testa, l'è content comè 'n spos; l'ha facc mazzèe 'l videl püssè grass e la fema 'ndè oncia; i oma fin da balèe; al seguità a dì che l'è tornà cà 'l moton ch'l'eva pardü”.
Ma 'l fradel l'ha bütà giü 'l moro lungh 'na spana e l'eva content nut dal tüt. 'L vegg ch'a l'ha vist con la spala votà contra l'üss, l'è 'ndaghi riva.
“Lassemi stèe con al vosti ciaceri: par vüi i galantomi i valo nut. Mì j'hö mai bütà via 'n quatrin, j'hö mai facc gnanca 'na cioca, j'hö mai pardü temp, e tüt par cula da cóp;
A ven cà 'sta voja da fèe not, pin d'vizzi fin sora 'l covei, e vü blin blin, ch'a vaga la cà e 'l tecc!, ì fin facc mazzèe 'l videl püssè bel!”
“Pòvro mincion, 'l tö cas l'è ben divers: tì 't sai ben che tüta la mè roba l'è par tì: tì t'hai sistimì sempri.
Ma col povro matacc là ch'l'eva bütà via la testa, ch'i cradiva mört, ch'a m'ha dacc tancc dispiasì, 'dess che l'è tornà gnì cà a gh'andava ben fèe 'n pò 'd ligria!”
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rumagnän l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Le Derby da Rit vá indô a La Val
In dumënia ai 27 de Merz él gnü sughé le secundo derby da Rit dl campionat 2010/2011 de 3° categoria por La Val. La partida é gnüda sugada fora de ćiasa jö Al Plan. Ince sce la campo ne ê nia te cis bunes condiziuns é stada buna la scuadra da La Val da dominé la partida, davagnan insciö 4 a 1.
Cun chësta bela vitoria é stá bugn ince La Val da surpassé le Mareo te tlassifica. Al mumënt é La Val al 6° post, mo an mëss udëi la decijiun dla FIGC sura la prüma partida cuntra le Wiesen. Ulache al é gnü fat recurs da pêrt dla societé da La Val, deache Wiesen á sughé cun en sogadú che ne ess nia podü sughé por soma de amoniziuns. Sce La Val ciafé i trëi punć se portera al 5° post.
Mo jon zoruch al derby de Rit, la partida á metü man cun en bel ritmo bel atira. Ti prüms menüć é sté le Mareo che á purvé da se porté in vantaje, mo la buna difesa da La Val ne á nia lascé ruvé pormez a porta. Dô da 10 min che le Mareo á porvé da fa gol, é sté spo La Val che á metü man da sughé. Bel la prüma ocajiun é sté bun Rubatscher Florian da porté La Val in vantaje. Sön na indecijiun dl portier dl Mareo y en só difensore é ste Florian bun da spizoré le pal te porta. Püch dedô ti garetel a Florian la dopietta, che porta La Val sön le 2 a 0. Rubatscher Romeo fesc en bel passaggio jö por la fascia a Frenes Michael, che vá ia en velocité al defensur. Dedô él bun Micky da fá en bel cross ite a mez, ulache Florian cun le ciamp é bun da meter le pal sön le secundo palo. Dô da 5 min él le defensur zentral Ploner Werner che é bun da fá le 3 a 0. Na bela poniziun dl capitano Alex Alton röia ite te area, ulache Werner é spó bun da fá na bela testa tl incrocio. Te na mesora é La Val por 3 goi in vantaje. Dô da 35 min se desceda indô le Mareo, che é bugn da fá le 3 a 1. Ala fin dl prüm tëmp é ciamó Ploner Werner che á la poscibilité da stlü jö la partida, al é bun da se stopen en bel pal a mesa l'area, mo le tiro röia de püch dlungia le palo ia. Le prüm tëmp se stlüsc jö insciö sön le 3 a 1 por La Val. Tl secundo tëmp La Val é bugn da cuntrulé la partida, ince sce le Mareo drüca, mo la buna difesa ne ti dá degüna oportunité da fá gol al Mareo. Ince le portier da La Val Sani Sandró ti dá na gran sicurezza ala difesa cun sües bunes uscites. L'unico mumënt de tëma por La Val é al 60° canche Sandro ne röia nia sön en pal y le atacant dl Mareo ti fesc en bel palonetto sura fora, mo Ploner Werner é ćiamò bun cun en gran recupero da salvé le pal dan la riga dla porta. Na beliscima parada ti gareta ince al portier dl Mareo, en bel tiro de Sottara Stefan vëgn devié y cun en bel riflesso él bun Julian da devié le pal sura porta fora. Ala fin é La Val buna da stlü jö la partida sön le 4 a 1, sön en bel contropiede se porta Elzenbaumer Alex da sú cuntra le portier, cun en bel tiro de potënza el bun da fá gol. La partida se stlüsc jö sön le 4 a 1 por La Val.
La proscima partida é in mercui indô cuntra le Mareo, de copa provinzia dales 20:00 a La Val.
La formaziun titolara dla partida:
In cürt ciamó les sostituziuns dla partida:
Al 45° Sottara Freddy por Verginer Franzi
Al 70° Elzenbaumer Alex por Rubatscher Florian
Al 75° Tavella Thomas por Castlunger MarcoSchuen Filippo por Rubatscher Florian
Por ciaré ala tlassifica y i resultać dles artres partides clicca. Resultać y tlassifica


text:
Il lenn ha giugau ina fetg gronda rolla ella val Tujetsch. Dad ina vart ils uauls sco schurmetg encunter lavinas e bovas e da l'autra vart la lenna per diever da baghegiar e scaldar!
Amiez il 19avel veseva ei ora mal cugl uaul ella val. Senza directivas rigurusas fuss igl uaul sedecimaus rigurusamein. Pil schurmetg da Selva fuva restau mo ina pintga scrotta, igl Uaul da Rosas. Ils animals, las cauras, han medemamein contribuiu alla sminuaziun dalla surfatscha digl uaul. Ils onns 1890 han las plontaziuns d'uaul priu sia entschatta, per cletg. Ils uauls ein serevegni e fuorman oz pli grond schurmetg pils habitonts che zacu!
El quen da vischnaunca han onns ora las entradas da lenna vendida formau ina dallas impurtontas entradas.
Ils sis umens han scursau las plontas e sepresentan al fotograf. (Ils treis giuvens davostier ein Schmidt's, seniester giudem in Beer e dretg dil tut il Stiafen Beer. Davontier il Vigeli Beer da Surrein, bab dils sura Beer's.)
1940 - 1949
Tujetsch
39
0
Ambrosi Cavegn, Sedrun
Vulais Vus stizzar quest document?


text:
La cifra – 780'000 persunas
- Mesemna, 23.5.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 23.5.2018, 10:15, RTR
Bun 780'000 Rohingya èn vegnids stgatschads da lur dachasa en il Myamnar. E vivan uss en champs da fugitivs en il Bangladesch.
780'000 persunas èn tant sco duas giadas Turitg u bun ina giada tut la populaziun da la citad tudestga Francfurt am Main. Uschè bleras persunas da la minoritad muslima èn er sin la fugia. Ils blers vivan en champs da fugitivs. Il pli grond sa numna Coxs Bazar ed è en il Bangladesch. Bun 650'000 persunas vivan là tenda sper tenda. Di per di naschan 60 pops. Tenor il coordinatur da l'agid umanitar svizzer è quai actualmain il pli grond champ da fugitivs dal mund.


text:
Boffalòra (MI)
Boffalòra (Boffalora sopra Ticino) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4 143 abitant (dato del Dic 2015 [1]), ona süperfis de 7,52 km² e ona densità de 551 ab./km². El se troeuva longh el fiumm Tisin, al confin cont el Piemont (Trecaa, Ceran) e l'è traversaa anca del Navili Grand.
El paes l'è praticament dividuu in dò part: in voeuna, quella pussee vers est, el gh'è 'l center cittadin, stòrich e industrial; in la segonda, vers òvest, i insediament gh'hinn in quantidà minor, menter la gh'è ona presenza granda de bosch, che la riva fina al Parch del Tisin. I dò part in sostanza hinn separaa del Navili Grand e taccaa voeuna a l'altra cont on pont stòrich che l'è staa costruii in del 1603.
Boffalòra la gh'ha dò frazion: Magnana e Pont Noeuv, che l'è spartida con Magenta.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm insediament in del loeugh l'è documentaa in del 1180-1190, duranta i lavorà de realizzazion del Navili Grand. Probabilment el paes l'è nassuu come canter stabil per i scav, e poeu dòpo el s'è evoluu in d'on e ver e pròppi borgh grazie a la soa posizion strategica dovuda a la vesinanza ai acqui del Tisin e ai sò bosch molto ricch, al passagg del canal e a la distanza intermedia tra Milan e Novara. La faseva part de la Piev de Corbetta.
Boffalòra l'è stada teater de sconter numeros, tra i quai el gh'è quell tra el Federich II e i fòrz milanes in del 1245. El Gian Galeazz Viscont el gh'ha daa el status de feud in del 1341, menter in del 1396 l'è stada taccada ai territòri gestii di fraa de la Certosa de Pavia.
El 4 giugn 1859, duranta la Battaglia de Magenta, i fòrz Franco-Piemontes e i Austriach hinn vegnuu a contatt in sul territòri de Boffalòra (Battaglia de Boffalòra), per poeu spostàss vers Magenta.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Boffalòra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Grischun ha 90'000 pernottaziuns pli pauc ch'il 2015. Sulet la Part Sura Bernaisa ha ina reducziun anc pli gronda (-91'000 u -2,4%). Las pli grondas perditas da pernottaziuns han nudà Val Son Pieder (-11.8%) e la regiun Savognin Beiva Alvra (-11.6%). I dat dentant era regiuns cun in augment da pernottaziuns. Ils pli gronds en la Surselva (+6,4%) ed il Puschlav (+6,2%). Er dapli pernottaziuns han registrà il Partenz (+4.6%) e la destinaziun Engiadina Bregaglia (+3.0%).
Cifras stabilas en la Svizra
La hotellaria svizra ha registrà l'onn passà 35,5 milliuns pernottaziuns. Quai èn 0,3% pli pauc ch'il 2015. Il motiv è en spezial ch'ils giasts da l'exteriur n'èn betg vegnids. Turists da l'exteriur han fatg 19,3 milliuns pernottaziuns (-1,5%). Quai communitgescha l'Uffizi federal da statistica. En spezial tar ils giasts da l'Asia hai dà ina reducziun da 3,4%. Sa sminuì fermamain è il dumber da giasts da la China (-18%).
Occupaziun da las chombras
Il 2016 eran las chombras da hotels svizzers occupads en media per 51,3% (2015:51,5%). Tranter las regiuns turisticas ha Genevra mussà la pli auta occupaziun cun 63,5%. Segund ferma regiun areguard quai è Turitg cun 63%. Il Grischun ha registrà ina quota da 46,2% (2015: 46,7%). La regiun turistica Grischun dumbra en total 609 manaschis averts che han a disposiziun 18'236 chombras.
Giasts stattan il pli ditg en il Grischun
En media han ils giasts pernottà il 2016 duas giadas, tuttina sco il 2015. Giasts esters han pernottà en media 2,1 notgs, ils giasts svizzers 2,0 notgs. Il pli ditg han ils giasts pernottà en il Grischun. En media 2,7 notgs. Il Vallais ha registrà en media ina durada da dimora da 2,4 notgs. Il pli pauc ditg han ils giasts pernottà en la regiun Fribourg (1,6 notgs).
RR novitads 10:00


text:
Inhalt
Exteriur
-
Discurs davart corridor da fugitivs tras la Croazia
La Croazia vul s'accordar cun ses vischin Slovenia davart in corridor per ils fugitivs. Quai communitgescha il minister da l’intern croat, Ranko Ostojić via twitter: «Jau ha discurrì cun il minister da l’intern da la Slovenia, e sch’i fa da basegn, lura vegnin nus ad organisar in corridor.»
L'Ungaria aveva serrà ier ses cunfin cun la Serbia per fugitivs. Perquai emprovan tschients da fugitivs da cuntinuar lur viadi or da la Serbia en direcziun Europa dal Vest atras la Croazia. La Croazia è bain commember da l'Uniun europeica, na tutga dentant anc betg tar il spazi da Schengen.
RR novitads 17:00


text:
Lenguv indoeuropej
I lengu indoeuropej i cumprendan una familia de cent e pü lengu imparentaa tra lur. Qula familia chì la ciapa drenta quasi tütt i lengu dl'Europa, el nord del cuntinent indian (Asia del Sud), el plató iranian (Asia del Süd-òvest), e un bel po de l'Asia central La familia indoeuropea la gh'ha el nümer püssè grand de parlant de tütt i famili linguistich ricunusü, e i so tusann j'hinn parlà da pü o meno tri miliard de gent.
Cuntegnüü
I Grüp Principal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Deent in de la fameja lenguistica induereupea sa pöden individüà diferent grupp:
Grüpp Neulatin o rumaanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cumprent l'area dii paes ca parlenn una lengua ca la vegn dal latin vulgaar (leench rumaanz); a inn metüü suratüt in de l'Europa del süd, föra che la Rumanía e la Muldavia. I grandi lench neulatin a hinn l'italian, ul spagnöö (castejan), ul frances, ul purtughes e ul rümen. I lench neulatin a hinn parlaa in di chii paes chì, püü un quaj tocch de olter staat: ul Belgi meridiunal (cjamaa anca Valonia), un quaj cumün in de la penisula de l'Istria in Cruazia, i cantuni Grisgjun e Tisin in Svízzera e un quaj sit in Ungaría indué sa parla ul rümen.
In part a lur gh'inn dii lench ca gh'hann no ul status de lench uficjaj, ma a hinn dumé lench regjunaj:
- lumbaart, furlan, venet, sicilian, sardegnöö, piemuntees, ligür, napuletan in Itàlia;
- catalan, aragunees, galizian, astürian in Spagna;
- arumanian in Rumanía;
- rumanc in Svízzera;
- cursiches e francu-pruvenzal in Francja, Svízzera e regjun de la Val d'Aosta;
- ul ladin a l'è parlaa in d'una quaj valada in dii Aalp italian, tirules e svízzer.
Grüpp Germanich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chel grupp chì al tegn deent tüta l'Europa de nurdovest e un tocch de quela central. Ul gross de l'Europa germanica l'è de religjun prutestant, anca se in del süüt de la regjun (Baviera, Austria, Svízzera) sa prufessa la religjun catolica
L'area germanica la quata la Germania, la Danimarca, la Svezzia, la Nurvegja, la Finlandia (dumé i cumün ca parlen ul svedees), l'Islànda, i isul Faroer, i Paes Bass, un tocch del Belgju (la regjun dii Fiander), l'Austria, la Svízzera tudesca, i dü isul britanich.
In dii sécul indree un badalücch de tudesch a inn naa a vif in de la Rüssia e in del Kazakhstan: adess a furmen ul grupp dii tudesch del Volga; ul tudesch l'è parlaa anca da i abitaant del Süüt Tiröö, in de l'Itàlia del nòort.
Dii dialett de urigin germanica a inn parlaa in part de la Francja (Alsazzia, regjun de la Musela, Lurena), in del Lüssemburg (lezeburjeesh); una quaj cumünitaa germanofuna la gh'è anca in Itàlia, in dii Dulumiit e in sü l'altupiaan de Asiach. Olter leench regjunaj germanich a inn duperaa in Germania (l'Alemann, ul voolt tudesch. ul frisun).
Una lengua curiusa, in del muunt germanich, a l'è l'yiddish: l'è una derivazziun del voolt tudesch, duperada da i gjüdee de l'Europa de l'est; la sa scriff cunt l'alfabet gjüdaich.
Grüpp Slaf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leench de urigin slava a inn spantegaa in tüta l'Europa urientaal e sa pöden spartì in trì broch:
- leench slaf meridiunaj: ul seerp, ul cruatt, ul sluven, ul macedun, ul bülgar; seerp, macedun e bülgar a duperen l'alfabett cirilich, vista la cultüra urtudossa, inveci ul cruatt e ul sluven, paees catolich, a duperen l'alfabett latin;
- leench slaf ucidentaj: ul pulacch, ul cech, ul sluvacch, ca duperen l'alfabett latin;
- leench slaf urientaj: ul rüss (cjamaa anca rüss graand), ul bielurüss (rüss bianch), l'ücrain (cjamaa rüss piscinin); vista la cultüra cristiana urtudossa de tütt e trì i paees, a inn scrivüü cunt l'alfabett cirilich.
In part a chii leench uficjaj chì, recugnussüü a livell nazziunaal, sa pöden incuntrà anca dii leench regjunaj, minga uficjaj, cumé ul cassübian (parlaa in de la regjun de la Pumerania in Pulònia) e ul surab, parlaa in d'un quaj cantun de la Germania de l'est.
Grüpp Baltich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al tegn deent i dü leench uficjaj de la Lituània e de la Letònia.
Grüpp Celtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ga fann part un pu' de leench, parlaa in de la zona dii isul britanich; chii leench chì g'ann minga ul status de leench uficjaj. I leench celtich a inn i leench Gaelich (parlaa in Irlanda, Scozzia, Galess, isul del Canaal, Curnuvaja) e ul bretun (parlaa in Francja, in de la regjun de la Bretagna).
Olter grüpp minuur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Semper in de la fameja indueurupea gh'inn dii broch minuur, rapresentaa da dumé una lengua:
- greech, parlaa in Grecja, a Cipru e in d'un quaj sitt in Itàlia meridiunaal;
- albanees, parlaa in Albania e, anca lü, in d'un quaj cumün de l'Itàlia del süüt;
- armeen, parlaa in del staat de l'Armenia e in tütt i sitt indué a inn emigraa i armeen in de la sò stòria (diaspura armena).


text:
Ils dus aviuns restants dal tip Ju-52 duain puspè sgular, e quai gia l'avust. Quai ha ditg il pledader da la societad aviatica Ju-Air, Christian Gartmann envers Radio SRF. La Ju-Air aveva suspendì il traffic suenter che la «Tante Ju» era crudada giu al Piz Segnas sur Flem.
Nus partin dal fatg che nus na pudain betg sgular enfin ils 16 d'avust, a partir da venderdi ils 17 d'avust vulain nus dentant puspè cuntinuar cun il traffic.
L'entschatta avevi gì num che la Ju-Air vegnia pir puspè a sgular cun lur aviuns istorics, cura ch'i hajan dapli enconuschientschas davart la crudada da l'aviun. Uss vul la societad aviatica cumenzar a sgular gia duas emnas suenter l'incident tragic cun 20 morts, dentant be sch'i na dettia enfin là nagins segns da dumonda quai che pertutga la segirezza dal traffic aviatic, ha precisà Gartmann.
In aviun istoric da la Ju-Air – er enconuschent sut il num «Tante Ju» – era crudà giu sonda al Piz Segnas sur Flem. Da la crudada eran tut ils 17 passagiers ed ils 3 commembers da l'equipa morts. Las lavurs da salvament cuzzan anc.
RR novitads 14:00


text:
21 01
Ol dé 21 de zenér l'è 'l 21 dé de l'an del calendare gregorià; manca 345 (346 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 21 de zenér al è ul dí da pòost 21 dal an dal calendari gregurian; i manca 345 (346 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1932 - conques dal Llobregat e dal Cardener: sa ga la declara la vaga generala revulüzziunària.
2006 - Ul presideent dal guveern Spagnöö, José Luis Rodríguez Zapatero, e ul líder da CIU, Artur Mas sa i reüniss a la Moncloa par tratá i mudificazziun che sa i apurtaress al tèest dal Estatut da Miravet apruvaa pal Parlament de Catalunya
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1901 - Barcelona: Ricard Zamora, purtée da fútbol.
1937 - Vilassar da Mar: Ernest Lluch, ecunumista e minísatr Spagnöö da sanitaa.
1941 - Madrid: Plácido Domingo, cantaant d'òpera Spagnöö.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1901 - Barnesville, (SÜA): Elisha Gray, inventuur dal telèfun (n. 1835).
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa lucala da Sant Vicenç da Montalt, a la comarca dal Maresme.
Festa lucala da Sant Fruitós da Bages.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cler, las elecziuns da la dumengia èn anc omnipreschentas. I vegn gratulà, analisà e discutà. En il center da l'excursiun organisada dal president dal Cussegl grond Martin Aebli è dentant la cumpagnia stada.
Deputadas e deputads da tuttas fracziuns han fatg part a l'inscunter e tadlà cun interess ils pleds dal pur da vin Andrea Davaz - che ha preschentà ses manaschi a Fläsch.
Cun tensiun spetga la politica sin la repartiziun dals departaments tranter ils cussegliers guvernativs. In giavisch ch'è vegnì exprimì da pliras varts è ch'i dettia ina roschada, cunzunt en il departament d'educaziun ch'è dapi 20 onns en ils mauns dals socialdemocrats ubain en il departament d'economia ch'è dapi decennis en ils mauns dals burgais.
Decider decidan ils tschintg commembers da la regenza la fin da zercladur.
RR actualitad 08.00


text:
Adattada è questa cifra vegnida, suenter che la SSR ha planisà en detagl las mesiras da spargn. Quai ha ditg ina pledadra da la SSR a l’agentura da novitads Keystone-SDA, ed uschia confermà in rapport da la televisiun romanda RTS.
Gia suenter ch’il suveran svizzer aveva sbittà l’iniziativa No-Billag il mars da quest onn, aveva la SSR annunzià da vulair spargnar enturn 100 milliuns francs. Il zercladur lura hai dà emprims detagls da las mesiras da spargn, tranter auter che RTR ha da spargnar in milliun francs. Il cussegl d’administraziun da la SSR ha inditgà sco ina raschun, la decisiun dal Cussegl federal da plafonar las entradas entras taxas. Sco segunda raschun valan las entradas da reclama che sa reduceschan adina pli fitg.
RR actualitad 16:00


text:
10 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 15 Chiiffres Chèii' Toii !!
15 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 20 Chiiffres Chèii' Toii !!
20 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 25 Chiiffres Chèii' Toii !!
25 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 30 Chiiffres Chèii' Toii !!
30 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 35 Chiiffres Chèii' Toii !!
35 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 40 Chiiffres Chèii' Toii !!
40 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 45 Chiiffres Chèii' Toii !!
45 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 50 Chiiffres Chèii' Toii !!
50 Chiiffres Sùùr Cèt Artiicle = 55 Chiiffres Chèii' Toii !!


text:
Yemen
El Yemen (ليمن/al-Yaman in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Arabia Saudita e a l'Oman. El Mar Russ e'l Gulf d'Aden bagnen i sò cost.
La capital a l'è San'a.
Al gh'ha una süperfiss de 527.970 km² e una pupulaziun de pressapoch 21 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Yemen (nom ufizial: الجمهورية اليمنية, Al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Mohammed Basindawa (del 2011).


text:
Mayor gremeza
Mayor gremeza... l'è 'l nòm col qual se conós en manüscrìt ritroàt a Böegn endèl 1980. Se tràta de la piö antìca testemognànsa scriìda 'n bresà.
Cuntegnüü
El ritroamèntModifica
Endèla frasiù de Castèl, a Böegn, endèla primaéra del 1980, entàt che i ìa dré a ristrütürà 'na bàita 'ndèl cèntro stòrich de la frasiù, sóta 'na colòna de lègn che la tignìa sö la bóra de cùlem del tèt, gh'è saltàt fò 'na pergaména picinìna e mal conservàda e lé arènt gh'è stat troàt apò a 'n librèt de dimensiù mìa tat grànde e incomplét endèle pàgine.
El manüscrìtModifica
La pergaména la cuntignìa 'n at, datàt 10 de màgio del 1355, òpera del nodér Bortolino Benolchini, zà cunusìt per dei óter docümèncc datàcc entrà 'l 1347 e 'l 1358.
L'óter librèt envéce l'ìa 'na laude, custitüìda de dò parcc: 'na prìma part de 'ntrudusiù che la reprezèntàa 'na sórt de manüàl de comportamènt del brào cristià e 'na segónda part furmàda de 'na 'nvocasiù al Signùr e a la Madóna e dòpo 'na Passio Christi (Pasiù del Signùr) col tradimènt de Giùda, el procès deànti a Pilato, la crucifisiù e i öltem momèncc de vìta del Signùr.
La cumpuzisiù la ghe và dré a le fùrme e ai andamèncc tìpich de le laudi de chèl perìodo là. 'N elemènt importànte però l'è chèl de la lèngua. Endèl tèst se tróa dét de le paròle de 'n regìster cólt, tradücìde 'n lombàrt orientàl ma mìa ricunducìbii a la tradisiù locàla, mes•ciàde sö a paròle che 'nvéce i è ricunusìbii come part de la tradisiù linguìstica de la Val Trompia.
La pàrt piö lónga de la laude l'è stàda ricunusìda come 'na tradüsiù 'n lombàrt orientàl de la Scriptura rubra, la segónda part del Lìber de le tré Scritüre del Bonvesin de la Riva.
Par che la Scriptura Rubra (scritüra rósa) la sàpe riàda 'n chèi agn là de le bànde de la Val Trompia e che la sàpe stàda tradücìda a Böegn o fórse che la sàpe stàda tradücìda 'ndèna quach ótra bànda, sèmper endèl'àrea de le parlàde Lombàrde Orientàle e che la sàpe riàda a Böegn zà tradücìda.
La lèngua e la scritüra del Trezènt i éra 'n gran diferènte dei idiòmi parlàcc al dé d'encö ma a lèzer l'òpera con atensiù l'è pusìbil riconóser i tràcc tìpich de le parlàde bresàne.
Dàto che 'l docümènt piö antich scriìt en bresà cunusìt 'nfìna a prìma de troà 'l manüscrìt de Böegn l'ìa 'n ótra Passio Christi, troàda del Giuseppe Bonelli 'ndèn còdes dei disciplinati e l'ìa stàda datàda 'nvers la fì del 1300 e 'l prensépe de 1400, la pergaména valtrümplina, datàda 'nvéce 'ndèla metà del 1300, la pöl véser cunsideràda la testemognànsa piö antìca che se conós al dé d'encö 'ndèl idiòma bresà.
El tèstModifica
Ché sóta se ripórta 'na quach rìga de l'òpera:
- Faremo preg a Deo a Questi cominzament
- et a la soa mather ke preg l’omnipotent.
- Ke n’des a dir et a far tute l so placiment
- Ço ked is la scritura si se conven a dir
- De la pasin de Christ a ki ne plas hodir
- La qual per nu katif je plase sostegnir
- Bene questi paroli de panzer e da stremir
- Qui longa fis e dis del pasio del fy de la rayna.
- La qual si m’dia gratia et a mi sia vesina
- Ke parlo dritament de la pasion divina
- St’apreso si me scampo da la infernal pena.
Endèl bresà del dé d'encö el sunarès isé:
- Ambiaróm con ‘na preghiéra a Dio
- e a sò madèr che la préghes l’Onipotent
- Che nómes a dì e a fa töt de so gradimènt
- E per bontà sò el vègnes a compimènt
- Chèl che la dis la Scritüra isé come l’è giöst a dìl
- De la pasiù de Cristo a chi che öl sintìl
- Pasiù che per notèr pecadùr la sèrf a soportà
- Con rasegnasiù chèste parole de pianzer e dè dulùr
- Ché se parla e se dìs del fiöl de la regina
- Che la me dàghes gràsia e la me stàghes vizìna
- ‘Ntat che parle drit de la pasiù divina
- Semài che scamparó de la pena infernal.
RiferimènccModifica
- www.valtrompiastorica.it
- L. Bezzi Martini - Le pergamene di Bovegno all'archivio di stato di Brescia in Bovegno di Valletrompia, fonti per una storia - Brescia 1985 pàgine 93-107.
- Piera Tomasoni - Un testimone sconosciuto della scrittura rossa di Bonvesin en "Rivista italiana di dialettologia" nömer ünech, an XIII 1989 p.179.
- P. A. Bolognini, S. Del Bono, O. Valetti: "Mayor gremeza il mund no pothevela ancora aver... ": La passione di nostro Signore in dialetto trumplino dal manoscritto di Bovegno del secolo XIV, Biblioteca cümünàla de Gardù V.T. (BS); Màrs del 1996


text:
2003: Avertura dal museum da la claustra en la Tur Planta
Museum en la Tur Planta
Il museum era l'emprim loschà en l'abitaziun dal prinzi uvestg en il tract dal vest dal cumplex claustral. Ils 13 da fanadur 2003 ha il museum nov concepì pudì vegnir avert en la Tur Planta. El è mintgadi avert e porscha visitas guidadas en lingua tudestga, taliana, englaisa, franzosa e rumantscha. Numerusas abitantas da la Val Müstair collavuran cun il museum.
Terratrembels e sfessas mainan a la decisiun da metter il museum en la Tur Planta
Ils 24 da settember 1994 ha in terratrembel relativamain debel causà gronds donns en la "Fürstenburg" a Barbusch en il Tirol dal sid vischin. Er la Tur Planta aveva sfessas en circa la medema grondezza sco la Fürstenburg. Tar in ulteriur terratrembel fiss il privel stà grond ch'er la Tur Planta crudass ensemen. La tur ha stuì vegnir sanada, quai che duvrava meds finanzials considerabels.
Per las localitads restauradas fissi stà donn da las utilisar vinavant sco deposit. Perquai ha la fundaziun "Pro Kloster St. Johann in Müstair" proponì da dischlocar il museum claustral en la Tur Planta e d'al concepir tut nov. Il convent è stà perencletg.
La Tur Planta vegn sanada e perscrutada archeologicamain
Sper las examinaziuns staticas e las mesiras architectonicas han ins perscrutà er archeologicamain. Questas perscrutaziuns han palesà l'istorgia fascinanta da la construcziun da la tur. Cunter las supposiziuns da pli baud na datescha la Tur Planta betg da la perioda guvernamentala da l'abadessa Angelina Planta (1478-1509), ma è 600 onns pli veglia. Ils archeologs han chattà en ils mirs laina d'armar che ha pudì vegnir datada cun la metoda dendrocronologica. Questa laina è vegnida smersa durant l'atun / l'enviern 957 / 958 e la primavaira 961. Cun quai è la Tur Planta la pli veglia tur d'abitar e da defensiun en la regiun alpina.
Ina claustra en la claustra
Il concept da museum deriva da Raphael Sennhauser, istoricher d'art ed anteriur administratur da la fundaziun "Pro Kloster St. Johann in Müstair". El è sa vulì concentrar sin l'essenzial ed ha vulì mussar be paucs objects. Cun quai duain las localitads discurrer per sasezzas. La vita claustrala sco er l'istorgia da l'art e da la construcziun chattan lur plazza en la Tur Planta. En pli han ins pudì esser datiers a la baselgia cun ses frescos da renum mundial.


text:
Da las interpresas dumandadas decleran 87% ch'i spetgan nagin midament en l’occupaziun en lur firma per il proxim quartal. 7% fan quint cun in augment da persunal e 4% cun ina reducziun.
Surtut pitschnas interpresas cun 10 fin 49 lavurers sa mussan optimistics per il proxim quartal. Els fan quint da savair impiegar dapli persunas en il futur. Interpresas pli grondas guardan pli reservà en il futur che l’entschatta da l’onn. Els na spetgan betg midadas en l’occupaziun.
Bunas perspectivas per la Svizra orientala
Las interpresas en la Svizra orientala spetgan cun 6% il pli grond auzament da plazzas da lavur. Il pli pessimistic èn ils patruns da lavur en la Svizra centrala. Els fan quint cun ina reducziun da plazzas da lavur da 9% per il proxim quartal.
Per il barometer da lavur ha l’intermediatur da lavur Manpower dumandà 751 interpresas en 10 secturs da lavur ed en set regiuns da la Svizra. Il barometer vegn publitgà mintga quartal.
RR novitads 08:00


text:
Sonda, ils 24 da zercladur 2017 vegn votà a Vuorz ed Andiast sur da la fusiun cun Breil. Vuorz ed Andiast voteschan en ina radunanza communala sur da questa dumonda ed a Breil vegn votà a l’urna. L’urna a Breil è averta fin la dumengia ils 25 da zercladur a las indesch.
Quai è la segund'emprova per fusiunar Breil Vuorz ed Andiast. L’emprima emprova l'onn 2012 n'era betg gartegiada. Vuorz aveva detg na cun 110 encunter 101 vusch ed uschia cupitgà la fusiun. Silsuenter aveva Breil betg stuì votar pli.


text:
Al riscatt
di Michela Pezzani
Boia d'un dini ach cald a sent adess cumpagna tant secul fa
quand in piazza sul rog i m'ha brusà
ma inquó che la miè e la vostra squadra d'al cuor l'è passada, cl'era ora, in serie A,
l'è al dì d'al riscatt ch'a i ho sempar sugnà.
Scultè ben doncana frarìs e fraresi i parol d'al vostar frá Gerolam Savonarola al domenican predicator sconunicà dal papa par la miè lengua saggia accusada ad ciacarar mal. Esultè surele e fradiè bela zent cumpagna mì che insiem a vualtar a fag festa più che a Nadal
parchè la sciarpa inturtiada al miè coll l'am scalda la gola par dir in piazza a tutta vos
"Maial ac Spal!".


text:
Quest plan d'acziun duai lura vegnir applitgà cun la proxima visita d'in luf. Il manual mussa tranter auter tgi ch'è responsabel sch'i dat indizis sin in luf e cura che la publicitad sto vegnir infurmada. Plinavant duai il manual minimar ils conflicts tranter ils lufs ed ils purs, ils chatschaders e la populaziun.
Svizra Turitgais sa preparan sin il luf
Il chantun Turitg prepara sia populaziun sin ina vita cun il luf. Suenter ch'in luf dal Calanda è vegnì sut il tren la stad a Schlieren ha l'administraziun da pestga e chatscha edì in plan d'acziun.


text:
Quarten
Quarten a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 61.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2723 abitant.
El cumün de Quarten al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alt Sankt Johann, Amden, Engi (GL), Flums, Mühlehorn (GL), Obstalden (GL), Sool (GL), Walenstadt. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quarten l'è staa menziunaa la prima völta in d'un ducüment ufizial in de l'ann 840 col nom de in Quarto.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Quarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
I sa tracta da l'emprima da 3 talgias da cumpensaziun che l'uffizi federal per sanadad ha fixà. Tranter ils chantuns che han dabun questa restituziun sa chatta er il Grischun. Ils custs vegnan surpigliads per in terz da la confederaziun, in terz surpiglian las cassas da malsauns ed in ulteriur terz ils assicurads en ils 13 chantuns ch'avevan pajà memia paucas premias.
Svizra Assicuraders pajan enavos 254 milliuns francs
Als assicurads en ils 9 chantuns che han pajà dal 1996 fin 2013 memia autas premias per las cassas da malsauns vegni restituì quest onn en tut 254,7 milliuns francs.


text:
Il sguard sin l'emna
- Sonda, 5.12.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.12.2015, 12:30, RTR
Daventa Heinz Brand tuttina candidat per il cussegl federal: uss vegn discurrì dad in pussaivel ticket da 4 da la Partida populara svizra. Da Mustér a Müstair: il Grischun sto avrir adina dapli centers per requirents d'asil. Dal Calanda datiers dals vitgs: ils lufs chaschunan problems, il chantun vuless la lubientscha da sajettar dus dad els. Ed i va en emprima lingia per parcadis: chantun e citad da Cuira han dispita pervia dal center administrativ planisà «Sinergia». Quai èn intgins dals temas che Gian Ramming e Bernard Bearth discuteschan questemna en il Palaver.


text:
Il bajetg nov duai vegnir construì sur la cafetaria. Sin trais etaschas èn previssas quatter chombras cun letgs singuls, duscha e tualetta. Plinavant duai dar plazs per s’entupar. Uschè vegnan las 8 chombras cun letgs dubels reducidas a trais.
Era en il bajetg existent vegnan chombras dublas midadas en singulas. Plinavant vegni bajegià in segund ascensur e la cafetaria vegn sanada.
23 chombras singulas e 3 chombras dublas
Cur ch’il project è realisà datti 23 chombras singulas e trais chombras dublas. Il dumber da letgs en la chasa Sogn Giusep resta dentant enavant tar 29 letgs (quels ha il Chantun lubì).
Dapli sfera privata
Il motiv, ch’ins mida da chombras dublas en singulas saja surtut ch’ils cussedents e confamigliars giavischian questa schliaziun per ch’ina persuna haja ina sfera privata. Vitiers vegn, che bleras chombras n'hajan betg duscha e tualetta, di il president da la cumissiun da bajegiar Lucas Tuor.
Nagins problems per ils cussedents
Sche tut va sco previs possian els cumenzar a bajegiar la primavaira 2018. Per ils cussedents na dettia quai nagins problems e nagin stoppia ir davent. Anzi, forsa saja quai schizunt interessant per els da vesair co quai vegn construì e quai dettia in pau recreaziun, manegia Lucas Tuor.
Cun la construcziun nova pudess ins era dar dimora temporara a giasts da vacanzas, per giasts dal di ubain a cussedents durant la fin d’emna per distgargiar ils parents da questa lavur.
Chantun dat 600'000 francs
Il chantun vul era gidar a finanziar il project cun conceder 600’000 francs. Il rest vegn finanzià cun ina ipoteca da 2’000’000 francs ed il chapital agen da 800’000 francs.
Ils tschintg onns passads ha la chasa Sogn Giusep purschì 30 plazzas cumplainas ed en media han 55 enfin 60 persunas indigenas chattà lavur en questa chasa, scriva la gasetta locala «Las Squadras» en sia ediziun nova.
La radunanza communala da Sumvitg decida ils 20 da zercladur sur dal credit da 600'000 francs.
RR actualitad 17:20


text:
Il mund sa volva en 24 uras ina giada enturn l’axa, perquai èsi la damaun cler e la saira stgir. Ultra da quai sa volva il mund entaifer in onn ina giada enturn il sulegl. Il mund pon ins parter en duas parts: la part dal nord e la part dal sid. Nus vivin en il nord.
Solstizi
In solstizi (latin solstitium) datti duas giadas l’onn. Ina gida ils 21 da zerlcadur ed ina giada ils 21 da december. Tar il solstizi da stad ils 21 da zercladur ha il sulegl il pli aut stan sur l’orizont. Quai munta era ch’ils 21 da zercladur è il pli lung di da l’onn ed il sulegl splendura quai di bunamain 16 uras. Suenter vegnan ils dis adina pli curts. Ed ils 21 da december è lura il pli curt di da l'onn.
A Stonehenge en il sid da l'Engalterra èn bleras persunas sa radunandas ils 21 da zercladur per observar il solstizi da sulegl e festegiar l'entschatta da la stad. Ed en l'Australia han blers fatg il medem di in sigl en l'aua per beneventar l'enviern.


text:
Inhalt
Exteriur
-
Investiziuns per tegnair davent fugitivs
En la Gronda Britannia vul la regenza investir dapli en la protecziun dals cunfins. Quai pervi che adina dapli fugitivs emprovian da cuntanscher la Gronda Britannia tras l'Eurotunnel che colliescha il pajais cun la Frantscha.
Suenter in inscunter cun ses collega d'uffizi franzos Bernard Cazeneuve ha la ministra da l'intern Theresa May empermess da dar or 10,5 milliuns francs supplementars per la protecziun dals cunfins.
La notg sin glindesdi avevan radund 2'000 fugitivs empruvà da cuntanscher la Gronda Britannia nà da la Frantscha.
1 persuna mora durant fugia
RR novitads 06:00 / 10:00


text:
Daniel Hubmann gudogna er la cursa da distanza media e festivescha en il Grischun per la sisavla giada la victoria dal classament general da la cursa d’orientaziun. El ha gudagnà suveran il classament general cun 185 puncts avantatg sin ses cumpatriot Matthias Kyburz.
Daniel Hubmann gudogna la cursa da distanza media avant Ruslan Glibov ed in ulteriur Svizzer Baptiste Rollier.
La cursa da las dunnas ha gudagnà Catherine Tylor da l’Engalterra, avant Nadiya Volynska e la Svizra Sara Lüscher. En il classament general è Sara Lüscher vegnida sin plaz dus.
RR sportissimo 17:00


text:
Cartas da credit – pratic ma betg adina segir
- Gievgia, 22.6.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 22.6.2017, 11:15, RTR
Cartas da credit èn praticas. Saja per cumprar bigliets, cumprar online u era per en stizun. Dentant èsi da cussegliar in pèr mesiras per schurmegiar las datas da la carta.
Sco emprim ston ins differenziar dus tips da cartas da credit. Ina giada datti las cartas da credit sco tochen dacheu. Lura datti er quellas cun la funcziun da pajar senza contact e senza stuair dar en il pin. Uschia pon ins pajar summas da fin 40 francs.
«Tar quellas èsi pussaivel, ch' ins legia giu tschertas datas, cun tegnair datiers in telefonin u in auter apparat. Almain han emprovas mussà quai.»
André Bähler
Fundaziun per il schurmetg da consuments
Etui u folia d'aluminium
Il pli segir saja, da pretender ina carta senza l'uschenumnà chip da func, che pussibilitescha da pajar senza contact. Cartas cun chip portan in simbol cun quatter undas – in pau sco in simbol da WLAN. Tgi che na vul betg desister sin la funcziun da pajar senza contact possia cumprar in etui spezial, ch'impedescha ch'ei vegnia transmess datas e cun quai er che las datas pon vegnir registradas dad auters. «Ina varianta è d'enzugliar ella en folia d'aluminium. Quai n'è dentant betg practic.»
Resguardar reglas da segirtad
Il problem che datas vegnian enguladas è per Christine Anderes, pledadra da medias da la Viseca plitost pitschens. La Viseca è ina da las interpresas che distribueschan las cartas da credit. Il scenari, nua che insatge vegniss da leger datas da la charta cun tegnair datiers in spezial apparat è tenor ella plitost teoria che realitad. «Uschia ni uschia – sch'in possessur risguarda las reglas da segirtad datti er nagin donn finanzial sch'i avess da schabegiar ina giada insatge.» Tgè reglas che quai èn stat en il contract u savens en las cundiziuns generalas da fatschenta. Tenor omadus experts èsi impurtant ch'ins controlleschia mintga mains l'extract. Sbagls ston vegnids annunziads aifer 30 dis, uschiglio vala la transacziun sco accceptada.


text:
L’artist d’Engiadina Bassa Steivan Liun Könz as drizza cun quist’idea a Henry F. Levy, il fundatur da la Fundaziun BINZ39 a Turich, e til persvada da gnir in Engiadina a tour suot ögl quist lö. Henry F. Levy es subit persvas da l’intent da la famiglia Senn e s’inamurescha ill’architectura da la chasa dals bogns sper l’En. In seguit decida Levy davo cuortas trattativas da metter ad ir l’edifizi stat neglet. Per la paja survain el ün dret da precumpra sül fabricat, üna suita aint il hotel, e’ls artists pon mangiar gratuitamaing aint il hotel. Peter Senn fa fallimaint 18 mais plü tard, e Levy s’acquista la chasa.
Ils desch ons chi seguan maina la Fundaziun BINZ39 la chasa d’artists cun 10 ateliers e listess bleras plazzas da durmir, ingaschond dad on ad on ün curatur. La chasa per artists ha da prüm’innan eir la funcziun da center cultural. Dal 1998 as schlargia la basa da portaders. Il Chantun Grischun e la regiun d’Engiadina Bassa (PEB) as partecipeschan uossa insembel cun la Fundaziun BINZ39 a la gestiun. Quista fasa intermediara va a fin l’on 2005, cur chi vain fundada la Fundaziun NAIRS. Henry F. Levy fa sü la chasa a la fundaziun nouva cun l’unic servitut cha quella vegna dovrada inavant per scopos artistics.
Ils ons seguaints schlargia la Fundaziun NAIRS seis chomp da lavur cuntinuantamaing, e dal 2011 vain il nom dal center da cultura müdà in ‚NAIRS Center d'art contemporana’.


text:
Tensiun ed emoziuns – quai s'auda tar in vair derby da ballape. Mo per stgaffir tensiun e svegliar emoziuns è il resultat stà bler memia cler. Il gieu a Rabius è stà decidì strusch ch’el aveva cumenzà. Trun/Rabius ha immediat surprendì il commando ed ha nizzegià las schanzas tenor il motto «mintga culp in gol».
La rolla da favurit n'è betg stada d'avantatg per Danis-Tavanasa
Atgnamain era l’equipa da Danis-Tavanasa levamain favurisada. L’equipa dal trenader noviz Renato Livers è partida bler meglier en la stagiun ed è er suenter la terrada anc adina sin la segunda posiziun da la tabella. Trun/Rabius cun il trenader rutinà Mario Solèr ha percunter cumenzà mal la stagiun. Cun la bella victoria en il derby ha sia equipa dentant pudì tancar morala per ils proxims gieus.
RR Sportissimo 17:00


text:
Il cudesch funsil dat scleriment sur da la proprietad da funs e bains immobigliars. Ils proprietaris ston pudair vegnir identifitgads cleramain. Il Cussegl naziunal ha suenter ch'el era l'emprim sceptic approvà da duvrar il numer da l'AVS per l'identificaziun. El sustegn uschia la proposta dal Cussegl federal.
Ils adversaris da la proposta han fatg valair la protecziun da datas. La cussegliera federala Simonetta Sommaruga ha percunter fatg attent ch’il numer d’AVS vegnia manà decentral tar ils chantuns, uschia avessan hackers da surmuntar plirs obstachels per vegnir tar las datas. La maioritad ha argumentà ch’il numer d’AVS vegnia duvrà gia oz per pliras indicaziuns e quai senza problems. La fatschenta va en il Cussegl dals chantuns.
RR novitads 11:00


text:
Ina maschina da passagiers da la Korean Air ha sin via da Seoul a Turitg stuì atterar a Stuttgart. Quai pervia ch'il contact da func era interrruts. Quai scriva l’agentura da novitads tudestga DAP. Alura hajan dus aviuns d’armada tudestgs pudì atterrar l’aviun segir sin la plazza aviatica a Stuttgart. Ils 211 passagiers han stuì passentar la notg sin la plazza aviatica da Stuttgart.
L'incap cun l'aviun Boeing Typ 777 è succedìla sonda saira. Atgnamain avess la maschina gì d'atterar sin la plazza aviatica da Kloten ier a las 19:25.
Nagin privel
L'aviun ha pudì atterrar segir sin la plazza aviatica a Stuttgart. I n'a devia nagin motiv da preoccupaziun. Ils 211 passagiers han stuì star la notg en il terminal sin la plazza aviatica da Stuttgart. Perquai ch'ins n'ha betg pudì organisar in hotel, han els stuì passentar la notg sin letgs plegabels. La damaun baud èn ils passagiers lura vegnids transportads cun bus en Svizra.
RR novitads 09:00


text:
«Per nus è far musica in vegnir ed ir cuntinuant»
- Sonda, 22.9.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 22.9.2018, 11:03, RTR
Jachen Janett vala sco ina legenda en la scena dals chors grischuns. Il multitalent musical da l'Engiadina ha gist dus motivs da festivar: Ses 20avel giubileum sco dirigent dal chor La Cumbricula e vitiers ses 50avel giubileum sco dirigent insumma. Tge è sia bilantscha e co cuntinuescha la figlia Sara-Bigna cun la tradiziun musicala en la famiglia? Il Magazin da cultura ha discurrì cun bab e figlia.
En la rubrica litterara preschenta Esther Krättli la publicaziun «Sigls da lingua – Sprachsprünge – Salti di lingua», in cudesch che discurra da la plurilinguitad en il Grischun e surtut en l'EngiadinOta.
Contribuziuns
-
Sin visita tar Jachen e Sara-Bigna Janett
-
Tips da cultura
-
Satira «Bild mit Ton»
-
Litteratura: "Sigls da lingua - Sprachsprünge - Salti di lingua"


text:
La nova telecabina da 10 maina davent da la staziun S. Martin enfin sin La Siala sut il Péz Grisch. Ella è l'installaziun da transport la pli moderna sin il territori da skis da Flem Laax Falera, ha custà rodund 16 milliuns francs e remplazza ina sutgera da 3 da l’onn 1982.
Capacitad augmentada considerablamain
La nova telecabina ha ina capacitad maximala da 2'400 persunas per ura (sutgera 1’800 p/h), ina lunghezza da 3’366 m (sutgera 2’064 m) ed ina spertadad maximala da 21,6 km/h (sutgera 13,3 km/h). En 9 minutas e 21 secundas surmunta ella ina differenza d’autezza da 831,87 meters, davent da la staziun da val Son Martin (1’977 m s.m.) enfin la staziun La Siala (2’809 m s.m.). Fin a 84 cabinas da 10 pon vegnir pendidas vi da la suga.
Gondlas da Pininfarina
Las cabinas èn vegnidas dissegnadas da la famusa interpresa da design taliana Pininfarina, che ha tranter auter era dissegnà differents models da Ferrari. Las gondlas han bancs da tgirom cun stgaudament dals sezs ed ina furma externa in zic erodinamica. Grazia a quella furma possian las gondlas anc transportar persunas tar vents pli ferms che quai fiss stà pussibel cun ina sutgera.


text:
ARGO
- Venderdi, 4.3.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 4.3.2016, 8:40, RTR
L'ARGO è ina fundaziun, dapi il 1970 s'engascha ella per l'integraziun da persunas creschidas cun impediments.
Quests dis èn ils National Winter Games a Cuira. Sportitst cun impediments spirtals sa mesiran en las concurrenzas da skis, snowboard, passlung u unihockey. Var 560 atlets èn da la partida e tranter els era ina squadra da lARGO a Surava. L'ARGO è in'instituziun en il Grischun per persunas creschidas cun impediments. Ella porscha scolaziun, emprendissadis, lavur, accumpagnament en il mintgadi u in dachasa, insumma servetschs d'integraziun. LARGO fa quai sin incumbensa dal maun public.
Nua e co fa l'ARGO quai ?
L'ARGO ha lauvratoris a Cuira, Tavau, Glion ed a Surava. Ils lavuratoris survegnan lavur da l'industria e dal commerzi. Quai va da lavurs da metal, da scrinaria, u montascha da tuttas guisas fin pachetar u stampar. Ils lavuratoris da l'ARGO produceschan era regals, termagls u artitgels da decoraziun. La paletta da lavur e dals products è vasta.
L'ARGO dat lavur ed in dachasa
Chasas da dimora ha l'ARGO era a Tavau, Glion, Surava e Cuira cun 20 fin 70 plaz. Sper albiert e dunsena porschan ellas tgira, assistenza en il mintgadi, per exempel accumpagnament tar il medi, tar il dentis u en la terapia. Las chasas da dimora han era program per il temp liber. Activitads da la fin d'emna e durant las vacanzas. E qua tutga era il sport tiers e la participaziun ad occurrenzas sco ils National Winter Games.
L'Argo ha era ina purschida per ils pensiunadas
Las senioras ed ils seniors survegnan occupaziun en las chasas da dimora en ateliers pitschens u cun lavurs dal tegnairchasa. L'ARGO po pia era restar il dachasa suenter la pensiun.


text:
Novitês
Giaurida la 3ª Trienala Ladina – Kathrin Partelli vënc l Pest “Richard Agreiter”
I unëures de cësa ie unì fac dal presidënt y dal diretëur dl Museum, Heinrich Huber y Stefan Planker, che à auzà ora la mpurtanza dl’atività museala per duta la Ladinia. Mpurtanta y de gran senificat nce la prejënza de bona pert dl mond dla cultura y dl’ert ladina. L mond artistich ladin à inò n iede sotrissà si gran pëis y cualità tl panorama artistich sudtirolej y nia me. I doi cuncorsc Trienala Ladina y Pest artistich de scultura “Richard Agreiter” vën purtei ora uni trëi ani.
Uni trëi ani dedichea l Museum Ladin na mostra a duc i artisc ladins: dai 23 de lugio nchina ai 31 de utober iel da udëi tla sales de esposizion i lëures dla 3ª Trienala Ladina. Al cuncors dal tema „Tl museum per comuniché...“ ova tëut pert 36 artisc de duta la valedes ladines dla Dolomites, dl Friul y di Grijons y la giuria internaziunela ova cris ora chisc 6 artisc: Romana Prinoth de Sëlva, Ester Schena di Grijons (Svizera), Barbara Tavella da La Val, Veronica Zanoner de Moena, Peter Demetz de Urtijëi y Claus Vittur da La Ila. L curatëur d’ert polach Adam Budak (curadëur tl Landesmuseum Joanneum a Graz, tl’Austria) à svilupà l cunzet „Mirrored Stories“, stories spiedledes, per mëter ora i lëures di sies artisc, che n pert ie unì fac su ncëria propi per la Trienala. Da udëi iel operes d’ert de deplù spartes, dala pitures ala scultures, dai dessënies ala fotografia, n linea cun la filosofia dl cuncors nstëss.
Granda fova la “suspence” per l segondo cuncors prejentà te chësta ucajion, l Pest artistich de scultura Richard Agreiter. Sce per la Trienala Ladina cunescioven bel i inuemes di artisc seleziunei, po ie unì nunzià l inuem dl vencedëur de chësc pest permò n ucajion dla giaurida. 53 artisc dl Tirol storich (Tirol dl Nord, dl Sud, dl Est y valedes dolomitiches) ova fat pea y l pest de 10.000 Euro ti ie jit a Kathrin Partelli de Bulsan. Tl Museum iel sën da udëi si pez laurà tl lën che ie na streda amez ite danter scultura y nstalazion y raprejënta formes desferëntes da mëter n relazion cun la cuntreda dolomitica. Kathrin Partelli à pudù pië do l recunescimënt dal artist Richard Agreiter nstëss, che à prejenzià ala zeremonia. L scultëur y prufessëur Richard Agreiter ie fi de genitores da Calfosch y San Martin che fova mucei tl Böhmen y po a Steinberg am Rofan tl Tirol ntan l tëmp dla Opzion. Agreiter vif y lëura ncueicundì tl Tirol dl Nord tl Austria. Te si testamënt àl destinà duta si opera artistica al Museum Ladin, sciche esprescion dl sentimënt de purtenienza a si ravises ladines.
L Presidënt dla Jonta de Südtirol Luis Durnwalder à te si paroles de salut auzà ora la mpurtanza de avëi n pont de ancunteda de duc i artisc ladins, na luegia per nteressei y per l dialogh. La cultura ie n mesum per cunlië la persones, l ie unfat sce i vën da raions desferënc, da valedes spartides, te chësc cajo dala provinzies de Bulsan, de Trënt y de Belun. La Trienala ie bona de ji sëura la sëides ora y tré pea nce artisc ladins dl Friul y di Grijons“.
L liam danter l mond artistich ladin y l Tirol ie ntan la giaurida nce unì sotrissà dala assessëura ala cultura dl Tirol dl Nord (Austria) Beate Palfrader. „ Zënza i Ladins fossa l Tirol puere de scultura, i Ladins ie davierc al mond y l pest Richard Agreiter sustën chësc pensier”. Palfrader ie jita mo plu sot te si analisa culturela y soziela auzan ora coche i ladins ebe da for abù na gran mpurtanza storica danter la cultura tudëscia y taliana, fajan, nsci Palfrader, mpue da plumac. I Ladins ie n’antitesa storica ai nazionalismesc y ai estremismesc, na testemunianza che l mond ne possa nia unì spartì da sëides naziunalistiches, ajache la ravises cultureles ie plu stersces.
L diretëur dl Museum Stefan Planker à ulù lecurdè la mpurtanza dla Trienala Ladina y dl Pest de scultura Richard Agreiter. “L se trata de manifestazions cultureles che stluj ite dut l mond ladin, esprescion dla gran cualità de nosc artisc che possa se lascè udëi ndlonch y se muserè a duc i livei. Cun plajëi pudons cunstatè che i artisc che se à fat udëi tl Museum Ladin à daniëura nce fat n percors positiv y de suzes, arjunjan cunsciderazion tl mond dl’ert” nscila l diretëur Planker.
La giuria de livel internaziunel che à valutà i lëures:
per l cuncors 3ª Trienala Ladina fova metuda adum da:Guido Molinari (prufessëur tl’Accademia a Unieja), Ludovico Pratesi (diretëur Centro Arti Visive a Pesaro), Letizia Ragaglia (diretëura dl Museion a Bulsan), Adam Budak (curadëur dl Joanneum a Graz) y Stefan Planker (diretëur dl Museum Ladin)
la giuria dl 2°Pest artistich de scultura Richard Agreiter fova:Guido Molinari (prufessëur tl’Accademia a Unieja), Ludovico Pratesi (diretëur Centro Arti Visive a Pesaro), Letizia Ragaglia (diretëura dl Museion a Bulsan), Adam Budak (curadëur dl Joanneum a Graz) y Günther Moschig (curadëur d’ert a Kitzbühl).


text:
Tar in sajettim sin il territori da l'ambassada israeliana en Jordania èn mortas duas persunas. Ina guardia da l'Israel è vegnida attatgada d'in um da la Jordania. Quai ha communitgà il ministeri da l'exteriur da l'Israel. La guardia haja sajettà sin l'attatgader e per sbagl anc tutgà ina segunda persuna ch'è morta pli tard en l'ospital.
Suenter ina lunga pausa da communicaziun ha il ministeri da l'exteriur a Jerusalem ussa l'emprima giada communitgà detagls tar l'incap. Tenor indicaziuns uffizialas saja l'incap capità la dumengia saira en l'abitaziun da la guardia israeliana che sa chatta en ina chasa dasper l'ambassada.
L'attatgader jordan haja vulì montar mobiglias en l'abitaziun da l'israelian. Cun in tirastruvas haja quel lura empruvà da stilettar l'israelian en il dies, uschia il pledader dal ministeri da l'exteriur israelian. Sinaquai haja lura la guardia sajettà giu il jordan. Per sbagl haja lura l'israelian era anc tutg il possessur da l'abitaziun ch'è era stà preschent. Quel è lura mort pli tard en l'ospital. La guardia saja blessada levamain.
Connex cun la crisa dal Munt dal Tempel a Jerusalem ?
Las autoritads jordanas avevan sco emprim communitgà ch'i haja dà in sajettim sin l'areal da l'ambassada israeliana. Plinavant avevan els discurrì da dus jordans morts. L'entschatta n'è betg stà cler sch'il cas haja in connex cun la crisa enturn il Munt dal Tempel a Jerusalem.
La crisa enturn il Munt dal Tempel a Jerusalem ha ils ultims dis laschà escalar la crisa tranter Israelians e Palestinais. Tar tumults il venderdi passà èn quatter palestinais morts e radund 400 persunas èn vegnidas blessadas. Tar in'attatga en in abitadi israelian en la Cisjordania èn pli tard vegnids mazzads trais persunas d'ina famiglia.
Sco catalisatur per il malruaus vala l'installaziun da detecturs da metal per entrar en il Munt dal Tempel. Quel è tuttina sontgs per muslims e gidieus. L'Israel aveva montà quels suenter in'attatga da trais muslims nua che dus policists israelians èn morts ils 14 da fanadur.
Il venderdis avevan millis persunas demonstrà en Jordania pervi da la dispita da l'access al Munt dal Tempel. La Jordania funcziuna sco «guardia» per las chaussas sontgas muslimas a Jerusalem. L'Israel e la Jordania han suttascrit il 1994 in contract da pasch.
RR novitads 06:00


text:
Industrial Waste
Completed: 2013
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.


text:
Plinavant èn vegnids confermads en suprastanza Karin Hersche e Nicolin Sonder. Da nov en la suprastanza è Roberto Guetg. La radunanza generala extraordinaria da mesemna saira ha plinavant approvà ils novs statuts da l’uniun ed approvà il reglament da la «Famiglia Savognin». Quella vegn organisada en la furma da fauturs. Plinavant ha l’Uniun da mastirants e commers dà ora la parola da dir gea a la fusiun en il Surses che va en votaziun il mars e l’avrigl.
Grischun Central Uniun da mastirants Surses promova fusiun
L’Uniun da mastirants e commers Surses ha elegì sia suprastanza. Conrad Plaz daventa il nov president. El surpiglia l’uffizi da Vendelin Coray, ch’è da nov responsabel per la «Famiglia Savognin» en suprastanza.