text:
Curèz
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Curèz (Correggio in italiân) l’é un cmûn ed 24.501 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é ûn di cmûn pió grând e cun pió gînta ed la Pruvîncia dôp al cèinter pió impurtânt Rèz, da dó l’è distânt 18 chilômeter lòng a la vècia strêda statêla 468 vêrs mezanôt, l’é a 11 chilômeter da Chèrp.
Stòria
Al j urégin
I stódi pió ed valōr a dân l’urègin ed la zôna ed Curèz a i depôsit aluvionêl di fióm e di turèint che a gnîven zò dal muntâgni, in particolêr al Treṣnêr e al Cróstel. La ‘stèsa urègin dal nòm Curèz la vîn fâta desgnîr a ch’ al j-êlti o curdòun dal trèin che gnîven só in mèṣa al j-inundasiòun dal vâl, ciamê gióst ‘’corrigia’’.
Da di schêv a ’s’è catê di rèst antîgh che dîṣen che ind la zôna a gh’êra dla gînta (facilmèint Cêlt o Lègor) ind al tèimp ed l'etê dal fèr, precisamèint ind i sècol Vl e V a.c. A gh’è pó dimondi testimuniânsi rumâni che, mìa da fêr pensêr a la presèinsa ‘d un vèira e propéria cèinter abitê organiṣê, fân vèder che la campâgna ed Curèz l’è stêda colonialiṣêda dai rumân. Ed sicûr Curèz an n’è mìa nasû cme municépi rumân; al mfà vèder invēci ‘na cêra urégin medievêla lighêda al cmând longobêrd. Al nòm ‘’Coregia’’ a’s vèd per la préma vôlta in un documèint dal 946.
I Da Curèz
Al 1009 al s’arfà invēci al prém documèint in dó a’s fà relasiòun di Da Curèz, la Râsa che l’à cmandê, sèinsa fermêdi, insém a sta zôna per quêsi sèt sècol. I lōr interèsi, specialmèint ind i sec. Xlll e XIV, în mìa armêṣ ind i cunfîn ed Curèz. I lōr rapreṣentânt puntêven invēci a quistêr ‘na poṣisiòun ed prém piân int l ‘Arzân e int al Pramşân, cun al dêr véta a ‘na polética preputèinta ind i confrûnt di fèdev aṣvèin.
Int al 1452, quând bèle i sô Sgnōri îven duvû rasegnêres a ripieghêr ind al vèci properietê ed ēren dòunca interesê prèma ed tót a rinfursêres secònd la lèg e secònd la diplomasèia dèinter ed lōr, L'imperadōr Federico III l’à arcgnusû ai Da Curèz al tétol ed Cûnt, in pió la sgnê al tèri e i cunfîn dal Cumitê e al l’à més sòta diretamèin a l’Impēr. L’é cumincê alōra al peréiod, durê circa un sècol, ed pió fortûna ed la sitê e di sō Sgnōr. Al pôlo d’arciâm ed la véta polética e socêla ‘d la Sguréia l’êra la Cōrt, ch’ l’ é stêda al pôst d’ ativitê diplomâtica e culturêla dimòndi impurtânt. A gh’în stê cme invidê: Ludovico al Moro, Ludovico Ariosto, al Bembo, al Molza, Bernardo Tasso, e dimòndi fra i pió impurtânt artésta e sgnōr dal tèimp. I 'stès rapresentânt dal pôst ed la polética e ‘d la cultûra în stê dimòndi impurtânt: Nicolò Postumo, Veronica Gambara, Rinaldo Corso, Claudio Merulo e, sōvra a tót, Antonio Allegri.
Ind la dûra quistiòun tra Francesco I e Carlo V i Da Curèz i àn sciēlt a la fîn de stêr cun l'imperadōr che, per bèin dō vôlti ind al 1530 e ind al 1532, l’à fât vîṣita a la sitê e ai sō Sgnōr.
Al Principê
Ind al 1557-58 Curèz l’à ‘vû un lòngh asèdi da pêrte dal trópi ‘d la Lêga Sânta che a n’à butê zò al burghêdi sèinsa però a cavêrgla a cunquistêrla. In prèmi per sta fedeltê l'lmperaōr Ferdinando I int al 1559 l’à dê a Curèz al tétol ed Sitê cun privilègi ed batêr munèida. Ind al 1616, grâsia al pagamèint ed ‘na grôsa céfra, Curèz l’è dvintêda un Principêt.
Al tèimp polétich ed econômich, però, an n’ēra pió bòun per i Stêt cèch, ēren destinê a’d èsere més sòta dal Sgnuréi pió potèinti. Acsé l’è stê ânca per Curèz, favûri dal valèir pôch e da i guâi finansiâri e cun la lèg dal Prîncip Siro, ch’ l’ è gnû acusê ed faturêr e falsifichêr la monèida. Int al 1635 al Duchêt ed Mòdna, che da tèimp al mirêva a sté risultê, égh l’ à cavêda a dvintêr padròun dal Principêt. Da alōra, Curèz, l’é andê a drē al destîn dal Duchêt Estèins, égh l’à cavêda però, sopratót ind i prém tèimp, a mantgnîr ‘na relatîva indipendèinsa aministratîva e culturêla.
Ind al cōrs dal '700 i sō rapresentânt în stê brêv a fêr nâser dal j impurtânt istitusiòun culturêli e scolastîchi e a promōver ‘n’ impurtânt riprèisa edilésia in sitê. Sté muvimèint ediléssi l’è cuntnvê ânca ind l’'800, mó an n’è mìa stê cumpagnê da un muvimèint cumpâgn né ind al piân socio-econômich, né in còl culturêl, e gnân in còl polétich. La sitê e la só clâs ch’ la cmandêva, fâta da proprietâri ed tèri ed cundisiòun nôbil o a vrîven dvintêrel, în stê fedēl al Duchêt Estèins e în armêṣ indiferèint a l’arnuvamèint sia cunômich e culturêl sia al spînti polétichi dal Risorgimèint.
Da l’unitê d’ Itâlia
Int al 1860, cun l'uniòun ed l'Emélia, ânca Curèz l’è andê a fêr pêrta dal Règn d'ltâlia. Al brèj politéchi j êren armêṣi fèirmi ind al mân dal blôch clerichêl moderê.
Sōl int al 1919 i socialésta égh l’àn cavêda a cunquistêr al colêg eletorêl ed Curèz e, l'ân dôp, l'aministrasiòun dal Cmûn. Int al dicèmber 1920 la reasiòun fasésta l’à cavṣê ché dō fra al sô prémi vétmi: A. Zaccarelli e M. Gasparini. Ind i mèis e ind j ân dôp dimòndi în stêdi al viulèinsi, ânca murtêli ai dân d’j aversâri socialésta e comunésta. Còst an n’à mìa impidî al rinfursêres d’ un robóst sentimèint antifasésta, che a la fîn l’è gnû a cò cun l’intervèint ed dimòndi persòuni a la guèra ed liberasiòun partigiâna.
L'amdâja
Curèz l’é tr’ al Sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun cun la Crōṣ ed Guèra al Valōr Militêr per i sacrifési ‘d la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna al tèimp ed la secònda guèra mundiêla.
L’êrt
Tót al cèinter l’è particulêr per la presèinsa di pôrdegh e per i grând palâs. Testimuniânsa dal gluriōṣ pasê l’è al Palâs di Prîncip in cōrs Cavour, fât a l'inési dal XVI sécolo da ‘n prugèt ed Biagio Rossetti. D’amirêr al purtêl in mêlmer che al fa spéch ind la facêda in côt roṣê, e, ind al curtîl d’ed dèinter, al leòun ed mêlmer dal tèimp di rumân (catê mèinter a’s fêva un schêv int al Sesèint). Int al Palâs a gh’è la Bibliotêca Cévica, j Archévi ed Curèz e al Muséo Cévich, cun ôvri ed prém ôrden, tra quî lé, dodéṣ arâs de strasiòun dal Bêlgio dal XVI sècol, presiōs quêder, tra quî lè la famōsa "Tèsta dal Crést" 'd Andrea Mantegna 1494, côpi dal ôvri del Curèz e quêder ed Jean Boulanger, Adeodato Malatesta, Mattia Preti e di êter. Ind la la Bibliotêca Cévica l’é in funsiòun ânca al "Cèinter Tondelli", al pió impurtânt archévi esistèint dal scritōr Pier Vittorio Tondelli (1955-1991). Ed frûnt al palâs a’s câta la facêda dal Setsèint dal Teâter B. Asioli (1852).
S' as và avânti lòngh cōrs Cavour a’s rîva a la baṣélica dal sinchsèint ed Sân Quirèin, prugetêda, secònd quelchidûn, dal' architèt Jacopo Barozzi da Vignola. La tòra dal campâni l’è dal Tersèint e l’è, in realtê, tót còl che gh’armâgn dal j antîghi mûri medievêli. Ed frûnt a la baṣélica a gh’è al Monumèint a Curèz, sculpî da Vincenzo Vela e dedichê al grând pitōr Antonio Allegri, cgnusû da tót cun al nòm ed la sitê in dó l’é nasû.
In via Borégh Vèc a’s pōl ânca visitêr la cà dal famōş pitōr, che però l’è ’na ricostrusiòun dal setsèint ed la cà in dó l’è nasû e môrt: a partîr dal mâg 2007 l’é al pôst ‘d un cèinter stódi insém al Curèz. La lâpida pr’arcrdêr la só môrt l’è invēci tgnûda da cât ind l’elegânta cêṣa ed Sân Francèsch, in via Ròma, fâta int al 1470, da nutêr ânca per i pès ed pitûri a frèsch tgnû da cât dal Quatersèint. Int al grând cunvèint atâch a la cêṣa, incō, a gh’è al licèo.
Al j-êtri cêṣi
- Sân Jusèf', cun atâch al cunvèint;
- Sânta Cēra;
- la Madòna ‘d la Rōşa;
- Sânta Maréia;
- Sân Sebastiân.
Cunuméia
Curèz, sitadèina d’ uşânsi cuntadèini (produsiòun dal lambròsch e ‘d la famōṣa óva "Ansalôta ed Curèz" ch’ la gh’à la specialitê d’avèir al sustâsi colorânti ânca ind la pōlpa ch’la fà un vèin impurtânt da tâj per justêr al culōr ed vèin pió famōṣ l’é incō pôst d’ impûrtânti indóstri dal setōr mecânich, eletromecânich e ‘d la lavorasiòun dal sustâsi ed la plâstica e ind al 2003 lē al prém cèinter italiân int al qiustêr i rifiût ed la lavurasiòun dal lègn.
Al frasiòun
Bódri
La burghêda, cun un antîgh castèl, da di documèint ed l' êlt medioêv. La cēṣa parochiêla, cun la dèdica a Sân Pēder l’é arcurdêda fîn dal Terṣèint l’é stêda fâta, ind la só aspèt dal dé d’incō tr’ al 1743 e al 1762 fōrsi insém a un disègn ed Francesco Cipriano Forti. Ind la via Imbreto a’s câta ‘na risêrva naturêla (fâta da un spèc d'âcva circundê da ‘na mâcia salvâdga) ch’ la fà cme da ricôver per dimòndi gèner ‘d uṣèl fés e ‘d pâs. A’s trâta ed n’êtra chêva ed tèra crēta bandunêda in dó gh'é ‘na sēva fésa cun di êlber da séma, ch’ l’ é ed fiânch a dréta dal lêgh.
Fazân
Numinê bèle int al X sècol tra i bèin dal cunvèint arzân ed Sân Prôsper, int al 1407 l’é andê sòta i Da Curèz. La cēṣa parochiêla ed Sân Dunèin, dimòndi vôlti arfâta, a’s presèinta incō da l'ûltem arnōv dal XIX sècol. Al d’ed dèinter adôb ed valōr e ôvri d'êrt di sècol XVIII-XIX, cun al Sânt'Antóni Abê 'd Luigi Asioli.
Cànel
Numinê fîn da ân 935 e arcurdê tra j antîgh cmûn arzân int al “Liber focorum” dal 1315, fîn al XIV sècol l’é stê castèl e fèdev ed la faméja Lupi. Dal j antîghi difèiṣi a gh’armâgn al sègn ind al muntagnôli ed tèra ed fiânch a la cēṣa parochiêla. Al fabrichêt sâcher, intitulê a Sân Pêvel e documentê dal XII sècol, l’é gnû fât ind l'aspèt dal dé d’incō int al 1867. Al d’ed dèinter ôvri d’êrt di sècol XVI - XVIII.
Fosdònd
Arcurdê int al X sècol, l’à fât pêrt dal patrimòni préma di Canòsa e dôp di Da Curèz. A gh’ēren l'antîga pēv ed Santa Maria ed Camporotondo e dû castê. La cēṣa ed l’ Asèinsia dal dé d’incō, fundêda a i prém dal' XI sècol, la tîn da cât ind al mzûri di mûr d’ed fōra sègn ed la costrusiòun rumânica. A d’ed dèinter di pès rumânich e ôvri d’êrt di sècol X VI - XIX, tra quisché l’Asèinsia ed Crést ed Luigi Asioli.
Almisòun
Al nòm dal pôst al deṣvîn dal nòm personêl longobêrd Lamizo. L’é arcurdê int al 1311 ind i Statût ed Rèz e ind al “Liber focorum” dal 1315. L’ à fât pêrt ed Sân Martèin Grând fîn al 1802.’Na cēṣa l’é numinêda bèle int al 1039. Còla dal dé d’incō, dedichêda a Sân Zvân Batésta e sgnêda ind i documèint int al Terṣèint, l’é stêda arfâta tr’ al 1851 e al 1868 da Pietro Marchelli. Al d’ed dèinter di quêder di sècol XVII e XVIII.
Mândri
Bèle cgnusû ind al tèimp di longobêrd, l’à fât pêrt ed l'antîga zôna di Centum juges (da la larghêsa dal terèin). La cēṣa ed Sân Salvadōr , cgnusûda fîn dal XII sècol, l’é stêda arfâta dimòndi vôlti ind i sècol XVII e XVIII. L'aspèt d’adès l’é còl che gh’àn dê ind i ûltem intervèint dal 1928. Al d’ed dèinter un impurtânt quêder dal XVII sècol. Pôch luntân a gh’é la cà ed Dorando Pietri ch’ la partecipê a l’ j Olimpíadi ed Lòndra int al 1908.
Manderiōl
Un tèimp Val Putrida , l’é numinêda bèle préma dal Mél cun al só antîgh castèl e la capèla atâch. La cēṣa ‘d l'Anunciasiòun l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1754 e al 1756 insém a un probâbil prugèt ed Francesco Cipriano Forti. A l'intêren ‘na réca sèria ed ôvri d’êrt ed valōr di secoli XVI - XIX e un interesânt teşôr cun adôb, paramèint e argentaréi antîghi.
Prê
Bèle pôst abitê stâbil ed l'etê dal brònz (II milèni a.C.), ind al tèimp medioevêl l’é stê pôst 'd un castèl ed ‘na pēv (980). Dal Terṣèint e fîn al 1800 al fêva pêrt ed Sân Martèin Grând. La cēṣa ed Sân Zemiân l’é stêda arfâta in stîl barôch int al 1664. A l'intêren interesânt quêder di sècol XVII e XVIII e, ind al tesôr, un câlis in râm indurê dal 1525.
Sân Biêṣ
Ind i tèimp antîgh Velanōva, l’é cgnusû bèle int al 1038 tra i bèin dal cunvèint ed Sân Tmêṣ ed Rèz (al gh’é armêṣ sòta fîn al Setsèint) e cme pôst ed 'n antîgh castèl. La cēṣa, dedichêda al Sânt cun al ‘stès nòm, l’é stêda fâta insém a dal costrusiòun che a gh’ēren bèle préma, int al 1860 e la preşèinta un elegânt purdghêl probabilmèint dal XV-XVI sècol. A l'intêren quêder di sècol XVII e XVIII, tra quisché ‘na Madòna dal Ruşâri e di Sânt Dumènico e Catarèina da Siena cun impurtânt quadrèt di Mistêri dal Ruşâri
Sân Martèin Céch
‘Na mési insém ed un móc ed cèchi véli cuntadèini medievêli, numinê dal XII sècol. A gh’é nasû al pitōr Girolamo Donnini e al stòrich Michele Antonioli. La cēṣa ed Sân Martèin Céch, ‘d uṣansa stòrica dimòndi antîga, l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1892 e al 1894 da j inzgnêr Negri e Aimi sèinsa un stîl particulêr cun la carateréstica grôsa nécia ed la facêda. Al d’ed dèinter ôvri di sècol XVIII - XX, tra quisché ‘na Madòna cun al Bambèin ch’al dà al ruşâri a Sânta Catarèina e a Sân Dumènico ed Girolamo Donnini. Ed fiânch la caplèina di prēt môrt al tèimp ‘d la secònda guèra mundiêla. Atâch a la cēṣa al Muséo dal j êrti e dal j uşânsi popolêri, cun dèinter mél e pió bagâj.
Sân Prôsper
La cēṣa ed S.Prôsper, arcurdêda fîn dal sèc. XI, l’é stêda, da préma, sòta al cunvèint cun al ‘stès nòm ed Rèz, pó a la pēv ed Fosdònd e a la fîn, ind al sèc. XVI, a la cēṣa ed Curèz. La costrusiòun d’adès l’é stêda tirêda só fr’ al 1846 e al 1866 insém a un prugèt ed Francesco Forti. Fra j adôb a và numinê un stindêrd per procesiòun ôvra ed Luigi Asioli. Da nutêr, atâch, in dó pasêva la vècia ferovìa, sia l'uratôri ed S. Maria Maddalena del sèc. XVIII, sia la chêva Canōva, chêva ed tèra ed crēta bandunêda, incō zôna naturêla cun mâcia e cun tóti al bèsti dal zôni ómidi.
Gînta ed Curèz famōṣ
Curèz l’é cgnusû ânca perché a gh’é nasû al pitōr dal rinasimèint Antonio Allegri, ciamê al Curèz (dal nòm ed la só sitê), al scritōr Pier Vittorio Tondelli ed al canânt e avtōr Luciano Ligabue, che incòra adès l'é ed cà e ch’ l’ é armêṣ lighê a la sitê in dó l’é nasû, ch’ l’ é presèint in môd stâbil ind al sô cansòun. Al sunadōr ed sebiulèin Andrea Griminelli, alēv ed Rampal a Parîgi, famōṣ in tót al mònd per avèir cumpagnê i cuncêrt ed Pavarotti, cme ind l’inavgurasiòun di mondiêl ed balòun ind al 1990, e pó per i cuncêrt ch' al fà. Sèimper ed Curèz l'artésta e cantânt di Modena City Ramblers Elisabetta Vezzani.
Ind al spôrt fà spéch al zugadōr Salvatore Bagni, ch’ l’ à zughê int la Nasionêla e l’ à vînt insèm a Diego Armando Maradona al stòrich scudèt a Napoli, adèsa cngusû cme cumentadōr ed la televisiòun e Dorando Pietri, nasû int la frasiòun ed Mândri, che a gh’àn tó vìa l’ amdâja d’ôr a l’ olimpíade ed Lòndra ind al 1908 per l’ajót a ‘d alvêres in pē che a gh’à dê un zòdes a l’ arîv.
A gh’é stêda ed cà Leonarda Cianciulli ciamêda la Saponificatrice di Correggio (Montella 1893 – Pozzuoli 1970).
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Alda Arata - Niccolò da Correggio nella vita letteraria e politica del tempo suo : (1450-1508) ; con parole d'introduzione di Alfredo Galletti. - Bologna : Zanichelli, 1934
- Viller Masoni - Correggio : identità e storia di una città- Parma [etc.] : Astrea, 1991
- Gabriele Fabbrici - Correggio e Novellara tra Quattrocento e Cinquecento : aspetti di storia urbana - Correggio : Società di studi storici, 2005
- Riccardo Finzi - Antonio Allegri detto il "Correggio" - Parma : Tip. Ed. "La Nazionale", 1973
- Riccardo Finzi - Correggio : guida storico, artistico, biografica - Reggio Emilia : Tipografia editrice Libertas, 1949
- Riccardo Finzi - Fonte per una storia di Correggio "Deputaz. di storia patria per le antiche province modenesi". - Modena : Aedes Muratoriana, 1967
- Alberto Ghidini - Aspetti e vicende del Principato di Correggio nel 17. secolo- Roma : Bulzoni, 1999.
- Alberto Ghidini - La contea di Correggio ai tempi di Veronica Gambara - Firenze : S. Olschki, 1989.
- Guida rapida alla Basilica di S. Quirino e cenni storici sulle chiese di Correggio - A cura della Parrocchia. - Reggio Emilia : Editrice Age, 1976
- Fernando Manzotti - La zecca di Correggio - Reggio Emilia : AGE-Grafica Editoriale, 1968.
- Viller Masoni - Correggio : cinque secoli di politica culturale - Bologna : Analisi, 1988
- Antonia Tissoni Benvenuti - Nicolo' da Correggio e la cultura dicorte nel Rinascimento padano - Reggio Emilia : Cassa di risparmio, 1989.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Correggio (Italia) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
Pineto
Pineto l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 13.079 abitàncc, 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 353 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Roseto degli Abruzzi, Silvi.
El cümü, enfìna al 1929 el gh'ìa per capolöch la frasiù de Mutignano, sitüàda en culìna, endèl entrotèra. Prìma amò 'l fàa part del cümü de Atri.
El capolöch de adèes envéce, sitüàt sö la còsta del Mar Adriatich, prìma de la custitüsiù del cümü. el gh'ìa nòm "Villa Filiani".

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pruvincia de Avellino
- Süperfiss: 2.792 km²
- Pupulazziun (2001): 429.178 ab.
- Densitaa: 154 ab./km²
- Nümer de cumün: 119
- Capitaal (pup. 2001): Avellino (52.703 ab.)
La pruvincia de Avellino la cunfina cunt i pruvinz de Fògia e Benevent a nord, Putenza a est, Salern a südòvest e Napul a òvest.
Ul teritòri de la pruvincia al quata dumé un tocch de l'Irpinia; a l'è ucüpaa da l'Apenin meridiunal, tajaa da i valad di fiümm Calur, Sabet e Ufant.
La pruvincia l'è stada culpida i in del 1980 dal teremòtt; i danee ca i enn staa mandaa dal guvern per tirass in pé ann favurii al desvilüpp indüstrial, suratütt in dela zòna de Avelin. Ul rèst de la pruvincia l'è un teritòri muntagnus, cunt un ecunumia pora, quasi tüta basada in sü l'agricultüra, da un muntun de ann svujaa da l'emigraziun.
I paes püssee gròss, föra che Aveliin, a inn Atripalda, Ariano Irpino, Cervinara.


text:
Perù
El Perù (Perú in spagnöl) a l'é un paes del America del süd.
El cunfina cunt l'Ecuador, la Culumbia, el Brasil, la Bulivia e'l Cile. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost.
I cità püssee impurtant a hinn la capital Lima, Cusco, Trujillo, Arequipa, Iquitos, Puno, Piura, Chiclayo, Tacna e Cajamarca.
La gh'ha un süperfiss de 1.285.220 km² cunt una pupulaziun de quas 30 miliun d'abitant.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Francisco Pizarro l'aveva cunquistada in del 1533. A l'è indipendenta del 1821.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ël Perù (nòm ufizial: Repübliga del Perú) a l'é una repübliga.
El president a l'é l'Pedro Pablo Kuczynski (dal 2016).
El prim minister a l'é el Fernando Zavala (dal 2016).
Dipartiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amazonas
- Ancash
- Apurímac
- Arequipa
- Ayacucho
- Callao
- Cajamarca
- Cusco
- Huancavelica
- Huánuco
- Ica
- Junín
- La Libertad
- Lambayeque
- Lima
- Loreto
- Madre de Dios
- Moquegua
- Pasco
- Puno
- San Martín
- Tacna
- Tumbes
- Ucayali
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fest Nazionài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ólter di festività nazionài, ogni provincia la gh'ha duu dì festiv, ed ogni comun álter duu pussee, cont on nùmer total de fest officiài in Perù de 12.


text:
Put del Càfer
Put del Càfer, (en Italià: Ponte Caffaro) l'è 'na frasiù del cümü de Bagulì. L'è postàda söla spónda ucidentàl del Lac d'Ìder, endèla part Nòrt del lach, endèla piàna ciamàda Pià d'Oneda, endóche i fiöm Cés e Càfer i se sböta 'ndèl lach.
El fiöm Càfer el sègna 'l cunfì 'ntra la pruvìncia de Brèsa e chèla de Trènt e dóca pò a 'ntra Trentì e Lombardìa. Del 1861 al 1918 el segnàa pò 'l cunfì 'ntra 'l Regn d'Italia e l'Austria-Ungheria e prìma per divèrsi sècoi l'ìa sta el cunfì 'ntra la Repüblica de Venésia, e la Contèa del Tiröl e dòpo i agn de Napuliù 'ntra el Lombardo Veneto e l'Impér d'Austria.
A Put del Càfer, ai 25 de löi del 1866 s'è combatìt 'na batàia de la Tèrsa Guèra de 'ndependènsa 'ntrà i òm del Garibàldi e le trüpe del ezèrci de l'Austria Ungherìa.


text:
Panòcia
En botànica, la panòcia o racémo cumpunìt l'è 'na 'nfiurescènsa cumpunìda, furmàda de 'n as principàl del quàl se destàca dei ram compàgn che 'ndèla gràta ma che 'nvéce de ìga 'nsìma dei fiùr sèmpe i g'ha amò 'n ótra gràta. En sostànsa l'è 'na gràta de gràte.
Panòcia del furmintù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co la paròla panòcia (ciamàda piö de spès col nòm de canù del furmintù e in Insübregh col nòm de Lö(v)a) se ciàma 'ndèla lèngua parlàda de töcc i dé pò a la 'nfiurescènsa fèmina del furmintù che però 'n realtà tecnicamènt l'è 'na spìga, perchè le cariòsidi (spighète) i è sèsii (le g'ha mìa 'l pedezèl)[1]. La 'nfiurescènsa mas•cc del furmintù 'nvéce, cioè la part ciamàda "ciöf", l'è tecnicamènt pròpe 'na panòcia, perchè le spighète i è pedunculàde.


text:
1Rü wüxicana wüxi ga nachicawa nayumüxẽ ga Ngechuchu. Rü yexguma nüxü̃ nachauxgu, rü wüxi ga norü ngúexü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix ¡toxü̃ nangúexẽẽ na ñuxãcü tayumüxẽgüxü̃, yema Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ norü ngúexü̃güxü̃ nangúexẽẽxü̃rüü̃! —ñanagürü. 2Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Rü ngẽxguma peyumüxẽgügu rü ñaperügügü tá: “Pa Tonatü ya Daxũgucüx, rü aixcüma Üünecü quixĩ i cumax. ¡Rü núma naxũ na torü ãẽ̱xgacü quiĩxü̃ca̱x! Rü tanaxwa̱xe i curü ngúchaü̃ na naxügüxü̃ i duü̃xü̃gü i ñoma i naãnewa, ngẽma daxũguxü̃ i naãnewa na curü ngúchaü̃ ínaxügüxü̃rüü̃. 3¡Rü toxna naxã i torü õna i wüxichigü i ngunexü̃ca̱x ixĩxü̃! 4¡Rü toxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i torü pecadugü, erü toma rü ta tüxü̃́ nüxü̃ tangechaü̃ ya guxãma ya yíxema chixri tomaã chopetüxe! ¡Rü tãxṹ i ṯacü rü chixexü̃pe̱xewa toxü̃ cuwogüxü̃ na tama nagu tayixü̃ca̱x!” ñanagürü. 5Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Ngẽxguma chi wüxie i pema rü tüxü̃́ nangẽmaxgu i wüxi i tümamücü, rü chi ngãxü̃cüü napatawa taxũxgu rü ñatagügu nüxü̃: “Pa Chomücüx, ¡tomaẽ̱xpü̱x i pãũ choxna naxã! 6—Erü wüxi i chomücü rü yaxü̃wa ne naxũ, rü ngexwacax chopatawa nangu. Rü choma rü changearü õnaã̱x, rü taxuü̃maãma chanachibüxẽẽẽ́ga”, ñatagügu. 7—Rü ngẽma tümamücü i napatawa ngẽxmaxü̃, rü chi tüxü̃ nangãü̃xgu rü ñaxgu: “¡Tãxṹ i choxü̃ cuchixewexü̃! Chorü ĩã̱x rü marü narüwãxta, rü choma rü chauxacügü rü ngürücarewa tangẽxmagü. Rü ngẽmaca̱x taxucürüwa ícharüda na ṯacü cuxna na chaxãxü̃ca̱x”, ñaxgu chi tüxü̃. 8—Rü pemaã nüxü̃ chixu, rü ngẽma na tümamücü yiĩxü̃ca̱x rü tãũtáma ínarüda na ṯacü tüxna naxãxü̃ca̱x. Natürü tá ínarüda na tama tanachixeweechaxü̃ca̱x, rü tá tüxna nanaxã i guxü̃ma i ṯacü i tanaxwa̱xexü̃. 9—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü, ¡Naxca̱x ípec̱a rü Tupana rü tá pexna nanaxã! ¡Rü Tupanaca̱x peda̱u̱x rü tá nüxü̃ ipeyangau! ¡Rü ĩã̱xwa: Tu tu tu ñapegü, rü tá pexca̱x niwãxna i ĩã̱x! 10—Erü guxãma ya yíxema naxca̱x íc̱axe rü tanayaxu, rü guxãma ya naxca̱x dauxe rü nüxü̃ itayangau. Rü guxãma ya ĩã̱xwa: Tu tu tu ñagüxe, rü tümaca̱x tá niwãxna i ĩã̱x. 11—¿Rü ñuxãcü i wüxi i pema na papagü piĩxü̃ rü penena penaxãxü̃ ya wüxi ya nuta ega pãũca̱x pexna nacaxgu, rü e̱xna wüxi i ãxtape ega choxnica̱x pexna nacaxgu? 12—¿Rü texé i petanüwa rü penena penaxã i tuxchinawe ega wüxi ya otacharaü̃ca̱x pexna nacaxgu? 13—Rü ngẽma pema na pichixecümachiréxü̃ natürü nüxü̃ pecua̱x na ñuxãcü mexü̃ i ãmare pexacügüna na pexãxü̃, rü pemaã nüxü̃ chixu rü Penatü ya Daxũgucü rü perü yexera tá nixĩ na pexna mexü̃ naxãxü̃. Rü guxãma ya yíxema Tupanaxü̃tawa Naãẽ i Üünexü̃ca̱x íc̱axe, rü tá tüxna nanaxã —ñanagürü ga Ngechuchu. 14Rü Ngechuchu ínanata̱xüchi ga wüxi ga ṉg̱oxo ga wüxi ga yatüxü̃ ngegaxẽẽxü̃. Rü yexguma ínaxũü̃xgu ga yema ṉg̱oxo rü guma yatü rü nidexa. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü ga yexguma yemaxü̃ nadaugügu. 15Natürü ñuxre ga duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —Ñaã yatü i Ngechuchu, rü Bechebú i ṉg̱oxogüarü ãẽ̱xgacüarü poramaã nixĩ i ínanawoxü̃ãxü̃ i ṉg̱oxogü —ñanagürügü. 16Natürü ga togü rü nüxü̃ naxügüchaü̃, rü yemaca̱x naxca̱x ínacagü ga nüxü̃ na nawéaxü̃ ga wüxi ga cua̱xruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x na yemawa nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x rü ngoxi aixcüma Cristu yiĩ. 17Natürü nüma ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama ga ṯacügu na naxĩnüẽxü̃, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma chi wüxi i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü nügü itoyegu rü nügütanüwa chitama nügü nadaixgu, rü nügü chitama nagu̱xẽẽ. Rü ngẽxguma chi wüxi ya ĩcü̱̃ã̱x nügümaã nuẽẽchagu rü nügü nadaixgu, rü nügü chitama nagu̱xẽẽ. 18—¿Rü ngẽxguma chi Chataná nügümaãtama nuxgu, rü nügütama yama̱xgu, rü ñuxãcü chi i ãẽ̱xgacüecha yiĩxü̃? Rü ngẽma ñacharügü i ñu̱xma erü pema choxü̃ pixuxgu rü Bechebúarü poramaã íchanawoxü̃ i ṉg̱oxogü. 19—Natürü ngẽxguma chi Chatanáãrü poramaã íchanawoxü̃gu i ṉg̱oxogü, rü perü ngúexü̃gü rü chita Chatanáãrü poramaã ínanawoxü̃ i ṉg̱oxogü. Rü ngẽmawa meã nüxü̃ tacua̱x na pema rü ípetüexü̃. 20—Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü aixcüma Tupanaãrü poramaã nixĩ i íchanawoxü̃xü̃ i ṉg̱oxogü. Rü ngẽmawa pexü̃ nüxü̃ chacua̱xẽẽ na núma petanüwa nanguxü̃ ya Tupana na ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x. 21—Rü ngẽxguma wüxi ya yatü ya poracü rü meãma nügü naxüxnegu rü nüxna nada̱u̱xgu ya napata, rü taxúetáma naxca̱x tangĩ̱x i norü ngẽmaxü̃ i napatawa ngẽxmaxü̃. 22—Natürü ngẽxguma ínanguxgu i to i yatü i nüxü̃ rüporamaẽxü̃, rü nüxü̃ nayexeragu, rü tá nüxna nanapuxü̃ ya naxne ya nügü namaã ínaporaãxü̃ne, rü tá nüxna nanapuxü̃ i guxü̃ma i norü ngẽmaxü̃, rü tá nayana. 23—Yíxema tama choxü̃ ngechaü̃xẽ rü chauxchi taxai. Rü yíxema tama choxü̃ rüngü̃xẽẽ́xẽ na Tupanaca̱x tayagagüxü̃ i duü̃xü̃gü rü chauxchawa tanangianexẽẽ. 24—Rü ngẽxguma wüxi i ṉg̱oxo rü wüxi ya yatüwa ínaxũü̃xgu, rü dauxchitagu nanañaãne, rü naxca̱x nadau na ngextá na nangü̃xü̃. Rü ngẽxguma taxuguma nangü̃ẽ́gagu, rü nügü ínicua̱x rü ñanagürü: “Maneca naxca̱x tá chataegu ya yima yatü ga noxri nawa íchaxũxũchirécü”, ñanagürü. 25—Rü ngẽxguma nataegugu, rü yima yatüxü̃ inayangau na ñoma wüxi ya ĩ ya mexẽẽ́ne rü meã nabixichinerüü̃ na yiĩxü̃. 26—Rü ínixũ rü naxca̱x nayadau i to i 7 i ṉg̱oxogü i norü yexera i chixexü̃. Rü guxü̃ma i ngẽma ṉg̱oxogü rü wüxigu yima yatügu nachocu, rü ngẽxma naxãchiü̃gü. Rü ngẽxguma ya yima yatü rü noxriarü yexera nachixe —ñanagürü. 27Rü yemaxü̃ íyaxuyane, rü wüxi ga ngecü rü duü̃xü̃gütanüwa tagaãcü ngĩgürügü: —Tataãẽ ya yíxema tügüanüwa cuxü̃ yaxẽẽ́xẽ rü tügü nixü̃wa cuxü̃ maĩxẽ —ngĩgürügü. 28Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü: —Yexeraãcü tataãẽ ya yíxema nüxü̃ ĩnüxẽ i Tupanaãrü ore rü naga ĩnüxẽ —ñanagürü. 29Rü nimuẽtanü ga duü̃xü̃gü ga Ngechuchuxü̃tawa ngutaque̱xegüxü̃. Rü inanaxügü ga Ngechuchu ga namaã na yadexaxü̃. Rü ñanagürü: —Ñaã duü̃xü̃gü i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ rü nichixecüma. Rü naxca̱x ínacagü i wüxi i cua̱xruü̃ i mexü̃ i Tupanaãrü poramaã üxü̃. Natürü Tupana rü wüxixicatama i cua̱xruü̃ tá nüxü̃ nawe̱x. Rü ngẽma nixĩ i cua̱xruü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Yonáwa duü̃xü̃güxü̃ nawéxü̃ na nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na aixcüma Tupana yiĩxü̃ ga guma yéma namucü. 30—Rü yexgumarüü̃ ga Yoná rü wüxi ga cua̱xruü̃ nixĩ naxca̱x ga Nínibecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü na wüxi i cua̱xruü̃ tá yiĩxü̃ naxca̱x i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃gü. 31—Rü ngẽxguma naãneãrü gu̱xgu rü Tupana rü ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃güna naca̱xgu i norü pecaduchigaca̱x, rü ngĩma ga nuxcümaü̃cü ga Chabaaneãrü ãẽ̱xgacü tá íirüda rü tá íinaxuaxü̃ i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃gü. Yerü ngĩma rü yaxü̃waxüchi ne ixũ ga na ãẽ̱xgacü ga Charumóũxü̃ naxĩnüxü̃ca̱x ga ñuxãcü poraãcü nüxü̃ na nacua̱xüchixü̃. Natürü ñu̱xma nuã petanüwa nangẽxma i wüxi i Charumóũãrü yexera ixĩcü. 32—Rü ngẽxguma naãneãrü gu̱xgu rü Tupana rü ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃güna naca̱xgu norü pecaduchigaca̱x, rü nuxcümaü̃güxü̃ ga Nínibecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü rü tá ínarüdagü rü tá ínanaxuaxü̃gü i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃gü. Yerü nümagü ga Nínibecü̱̃ã̱xgü ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃ narüxoe ga nacümagü ga chixexü̃ ga yexguma Yoná namaã nüxü̃ ixuxgu ga Tupanaãrü ore. Natürü ñu̱xma nuã petanüwa nangẽxma i wüxi i Yonáãrü yexera ixĩxü̃. 33—Taxúema wüxi i omüwa tanangixichi rü ñu̱xũchi itayacu̱x rü e̱xna ṯacütüü̃gu tayaxücuchi. Natürü norü üchicaü̃gu tanaxünagü na ngẽ́ma tüxü̃ nabaxixü̃ca̱x ya yíxema duü̃xẽgü ya yima ĩgu chocuxe. 34—Cuxetügü rü ñoma wüxi i omürüü̃ nixĩ i cuxuneca̱x. Rü ngẽxguma ngẽma Tupana cuxü̃́ naxwa̱xexü̃ca̱x cuda̱u̱xgu, rü guxü̃ma i curü maxü̃ rü name. Natürü ngẽxguma ñoma i naãneãrü ngúchaü̃ca̱x cuda̱u̱xgu, rü guxü̃ma i curü maxü̃ rü chixexü̃wa nangẽxma. 35—¡Meã cugüna nadau na tama ẽãnexü̃xü̃ nanguxuchixü̃ca̱x i ngẽma ore i mexü̃ i cuxü̃́ ngẽxmaxü̃, i ñoma wüxi i omürüü̃ ixĩxü̃! 36—Ngẽxguma chi guxü̃ i curü maxü̃wa nangẽxmagu i Tupanaãrü ngóonexü̃ rü taxuwama nachixe̱xgu i curü maxü̃, rü meã chi nüxü̃ cucua̱x i Tupanaãrü ngúchaü̃ ñoma wüxi i omü i cuxü̃ baxixü̃rüü̃ —ñanagürü. 37Rü yexguma nüxü̃ nachauxgu ga na yadexaxü̃ ga Ngechuchu rü wüxi ga Parichéu nüxna naxu ga napatawa na yachibüxü̃ca̱x. Rü yema Parichéupatawa naxũ, rü norü mechaxü̃tawa nayarüto na nachibüxü̃ca̱x. 38Rü yema Parichéu rü naḇaixãchiãẽ ga yexguma Ngechuchuxü̃ nada̱u̱xgu na tama Tupanaca̱x nayauxme̱xiraãcüma na nachibüxü̃ yema Moĩchéarü mugü nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. 39Natürü nüma ga Cori ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Pema i Parichéugü rü ñoma pochiyu rü poratu i düxétüwaxicatama iyaxuxü̃rüü̃ pixĩgü, erü perü aixepewa i perü ĩnüwa rü nagu perüxĩnüẽ i chixexü̃ rü ñuxãcü naxca̱x na pengĩ́xü̃. 40—Pa Naẽchitamare Maxẽxü̃x, ¿tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na guma Tupana ga naxücü i ngẽma tórü düxétüxü̃newa ngẽxmaxü̃, rü gumatama yiĩxü̃ ga naxücü ga tórü maxü̃ i tórü aixepewa ngẽxmaxü̃? 41—Rü name nixĩ i Tupanana penaxã i perü maxü̃ na aixcüma naxca̱x pemaxẽxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü tá pime i guxü̃wama. 42—Natürü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Parichéugüx, erü pema rü perü ngẽmaxü̃wa rü meã Tupanana penaxã i ngẽma noxrü ixĩxü̃, natürü perü maxü̃wa rü tama aixcüma naga pexĩnüẽ rü tama nüxü̃ pengechaü̃. Rü marü name na perü ngẽmaxü̃wa Tupanana penaxãxü̃ i ngẽma noxrü ixĩxü̃. Natürü perü maxü̃wa rü ta penaxwa̱xe i meã naga na pexĩnüẽxü̃ rü nüxü̃ na pengechaü̃xü̃. 43—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Parichéugüx, erü pema rü pexü̃́ nangúchaü̃ i ãẽ̱xgacüchicagüwa na perütogüxü̃ i ngutaque̱xepataü̃güwa. Rü penaxwa̱xe na ñoma ãẽ̱xgacüxü̃ rümoxẽxü̃rüü̃ na meã pexü̃ namoxẽgüxü̃ i duü̃xü̃gü i cayegüwa. 44—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, erü ñoma yuetamaü̃gü i tama nüxü̃ idauxü̃ i duü̃xü̃gü naẽchitamare naẽ́tüwa chopetüxü̃rüü̃ pixĩgü. Erü woo perü düxétüwa pime, natürü aixepewa i peãẽwa rü poraãcü pichixe —ñanagürü ga Ngechuchu. 45Rü wüxi ga ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃ rü ñanagürü: —Pa Ngúexẽẽruü̃ Pa Ngechuchux, rü ngẽma na ngẽma ñacuxü̃, rü toma rü toãẽwa nangu̱x —ñanagürü. 46Natürü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü Mugüwa Ngu̱xẽẽtaegüxü̃x, erü poraãcü penamu i duü̃xü̃gü na naga naxĩnüẽxü̃ca̱x i ngẽma Moĩchéarü mugü i guxchaxü̃ i pematama bai i írarüwa naga pexĩnüẽchaü̃xü̃. 47—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, erü peyamexẽẽgü i tümamaü̃gü ga guxema nuxcümaü̃güxe ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ga perü o̱xigü tüxü̃ ḏaixe. 48—Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na pema rü ta ipexãgüxü̃ nawa ga yema chixexü̃ ga perü o̱xigü ügüxü̃. Yerü nümagü rü tüxü̃ nadai ga guxema Tupanaãrü orearü uruü̃gü, rü ñu̱xma i pema rü peyamexẽẽgü i tümamaü̃gü. 49—Rü yemaca̱x nixĩ ga Tupana ga ñaxü̃: “Ngẽma duü̃xü̃gütanüwa tá chanamugü i chorü orearü uruü̃gü rü chorü orearü ngeruü̃gü. Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃gü rü tá nanadai i nümaxü̃ rü togüxü̃ rü tá nachixewegü rü tá nawe ningẽxü̃tanü”, ñaxü̃ ga Tupana. 50Rü ñanagürü ga Ngechuchu: —Rü pemaã nüxü̃ chixu rü Tupana tá nayapeguãchixẽẽ i pema i ñu̱xma maxẽxẽ erü pema rü ta perü o̱xigücümagu pexĩ. Nümagü rü noxritama naãneãrü ügügumama rü nanadai ga muxü̃ma ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü. Rü nüxĩra nayama̱xgü ga Abé rü gumawena nayadaietanü ga muxü̃ma ga togü ñu̱xmata Zacaría ga tupauca ga taxü̃negu yama̱xgüãcüwa nangu. Rü guxü̃ma ga yema orearü uruü̃gü ga perü o̱xigü ḏaixü̃ca̱x rü Tupana tá pexna naca, erü pema rü ta perü o̱xigürüü̃tama pixĩgü rü tama nüxü̃ perüxoechaü̃ i ngẽma chixexü̃ i pexüxü̃. 52—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü Mugüwa Ngu̱xẽẽtaegüxü̃x, erü duü̃xü̃güchaxwa ipeyacu̱x i Tupanaãrü ore i aixcüma ixĩxü̃ i pematama tama pixõgüxü̃. Rü nüxna penachu̱xu i togü i duü̃xü̃gü i aixcüma yaxõgüchaü̃xü̃ na nümagü rü ta tama yaxõgüãxü̃ca̱x —ñanagürü ga Ngechuchu. 53Rü yexguma Ngechuchu yema ñaxgu, rü yema ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü yema Parichéugü rü poraãcü Ngechuchumaã nanuẽ. Rü inanaxügü ga nüxna na nacagüexü̃ naxca̱x ga muxü̃ma ga ore ga guxchaxü̃maã na yemaãcü chi nüxü̃ iyangaugüxü̃ca̱x ga ore ga chixexü̃ na yemamaã norü ãẽ̱xgacügüxü̃- tawa Ngechuchuxü̃ íyaxuaxü̃güxü̃ca̱x.
Copyright
Learn More


text:
Ortografia classega
Cont ortografia classica s'intenden quij moeud tradizionai de scriv i vari dialett del Lombard. In particolar, quella denominazion chì la pò vess collegada a l'ortografia milanesa, doprada in tutta la litteradura milanesa a partì, con vari evoluzion longh el temp, del secol quell de quindes.
A partì del secol passaa, i ortografii classegh, esclusa quella milanesa, hinn staa costrengiuu a dà pòst a ortografii pussee semplificaa e fonetichegh, d'ispirazion tisinesa. Quij ortografii chì gh'hann despess el nòmm de unificaa, perchè voeuren rend unitaria la scrittura del Lombard.


text:
07 09
Ol dé 7 de setèmber l'è 'l 250 ( 251 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 116 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de setèmber al è ul dí da pòost 250 ( 251 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 116 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 355 - Ursicino, generàl de l'imperadùr romano Costàns II, el mèt fì a l'uzurpasiù de Claudio Silvano.
- 1191 - Tèrsa Cruzàda: Batàia de Arsuf - Ricardo I de Inghiltèra 'l bat Saladino a Arsuf
- 1706 - Batàia de Türì: vitòria decizìva de l'ezèrcit piemontés, che 'l bat le fórse de Luigi XIV de Frància
- 1776 - El prim atàc sotamarì de la stória. El sotamarì americà Turtle el tènta de tacà 'na bómba a orologerìa a la chìglia de la naf amiràia britànica Eagle, de l'amirài Richard Howe, endèl pórt de New York
- 1812 - Guère de Napuliù: Batàia de Borodino - Napuliù Bunapàrt el bat l'ezèrcit rùso de Lisànder I de le bànde del paizì de Borodino
- 1818 - Jean-Baptiste Jules Bernadotte (Càrlo XIV de Svésia) el vé 'ncurunàt apò a re de Norvégia a Trondheim col nò me Càrlo III
- 1860 - Giuseppe Garibaldi l'èntra a Napoli có l'ezèrcit dei Mìla
- 1864 - Guèra de secesiù Americàna: Atlanta (Georgia) la vé sgombràda pe ùrden del generàl Üniunìsta William Tecumseh Sherman
- 1893 - Nas el Genoa Cricket and Football Club, Prima squàdra de fóbal en Itàlia
- 1901 - En Cina fenés uficialmènt la Ribeliù dei Boxer, co la fìrma del Protocòl di Pechìno
- 1911 - El poéta fransés Guillaume Apollinaire el vé arestàt e mitìt en prizù perchè sospetàt de ìga robàt la Monna Lisa del musèo del Louvre
- 1940 - Segónda guèra mondiàl: El Blitz - La Germània nazìsta la cumìncia a tompestà de bómbe Londra. Chèsta l'è stàda la prìma de 57 nòcc ré a fìla de bombardamèncc aèrei
- 1953 - Nikita Khruščëv el diènta càpo del Cumitàt Centràl dei Soviet
- 1977 - Fìrma dei tratàcc 'ntra Panama e i Stacc Ünìcc söl status del Canàl de Panama. I americà i concórda de trasferéser el contròl del canàl a Panama, a la fì del XX secolo
- 1986 - Desmond Tutu el deènta 'l prim négher a guidà la Céza Anglicàna 'n Sudafrica
- 1997 - Prim vul de pröa de l'F/A-22 Raptor
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Rugnän
Rugnan (nom ufizial: Rognano) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 649 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,2 km² e ona densità de 71 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Batüda, Casarile (MI), Giüssà, Tröv, Vlèss, Vernaa (MI).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rugnan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vìla Carsìna
Vìla Carsìna (Villa Carcina en Italià) l'è 'n cümü de 11 004 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la pruvincia de Brèsa, endèla bàsa Val Trompia. El cümü de Vìla Carsìna el se tróa a 10 km a Nort dèla cità de Brèsa.
L'è custitüìt de 'na fàsa centràl che va de Nort a Sud, postàda endèl fónt de la àl, söle dò spónde de la Mèla. A Est e Ovest el teretóre l'è caraterizàt de mucc de altèsa média entùren ai 1.000 méter (M. Palòs, 1151 méter). Sö la spónda orientàla (sinìstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Carsìna e Prègn, sö la spónda ucidentàla (dèstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Cailìna, Vìla (séde del municìpio) e Cogós.
Quan che la Val Trompia l'ìa sóta la Repüblica de Venésia, en prensépe al paés, piö o méno 'n località Strà, gh'ìa 'n arch che segnàa i cunfì aministratìf de la Val col distrèt aministratìf de Brèsa.
El cümü isé come che l'è adès l'è stat istitüìt endèl 1927 co l'agregasiù dei cümü de "Villa Cogozzo" con chèl de Carsìna (che 'l tülìa dét apò a Prègn).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Gridon
El Gridon (ciamaa Gheridon in del dialett de Cavian; la pronuncia a l'è [gri'doŋ] o [geri'doŋ] in ticines[1]; [gri'dom] in del dialett de Intragna[2]; Monte Limidario, Gridone o Ghiridone in Italian) l'è on mont al confin tra l'Italia (Piemont) e la Svizzera (Canton Tisin). L'è alt 2188 meter e 'l partegn al grupp di Alp Tisines del Verban, in di Alp Lepontinn.
In Italia el se troeuva in tra la Val Vigezz e la Val Canobbina, in Svizzera dent al Cent Vai.
In del versant svizzer a gh'è 'l refusg Al Legn, che se gionta col partì de Brissagh e del qual a se ved anca el Lagh Maggior.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lessico dialettale della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona, 2004.
- ↑ VSI - vol. 83


text:
1098
De Wikipedia
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 21 03: Fondazion del monastee de Cîteaux, indoe la nasserà la Riforma Cistercens.
- 03 06: Duranta la I Crosada, la vien ciappaa la citaa de Antiòchia.
- El crosaa Boemond I d'Altavila, princip de Antiòchia, duca de Calabria e princip de Tarant el fonda a Otrant el Monastee de San Nicòla de Casole.
- L'Imperi Bizantin el ciappa aj Turch la citaa de Smirne.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Santa Ildegarda de Binga, relioeusa todesca.
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Oddon III, vesch-cont de Ast.


text:
Lemezàne
Lemezàne (en bresà prununciàt [lemeˈzane]; endèl dialèt locàl Lömedhàne, prununciàt [lømeˈδane]; en Italià: Lumezzane) l'è, có i sò 22 644 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), el tèrs cümü piö pupulùs dèla Pruvìncia de Brèsa, dòpo Brèsa e Dezensà. El paés el mèt ensèma divèrse frasiù sparnegàde söle còste dei mucc dèla Val Gòbia, 'na lateràl de la Val Trompia, aisebé che oramài gh'è mìa piö sulusiù de continuità de 'n paés con l'óter. L'è colegàt a la Val Sàbia col Pas del Caàl.
El cümü de Lemezàne l'è stat creàt endèl 1927 e l'è 'l rezültàt de la fuziù de tré cümü che finamài alùra i gh'ìa fat de per sò cönt: Lemezàne Piéf (con chèle che i éra le sò pfrasiù: Piatüch, Gazöl, Fontàna, Rèns, Dòs, Al, Mezalüna e Tèrmen), Lemezàne San Bas·cià (co la sò frasiù de la Faidàna) e Lemezàne Sant'Apolóne (con Montagnù, Sunìch, Pregnà e Musnìga). Ai 3 de utùer del 2012 Lemezàne l'è stàda unuràda uficialmènt del tìtol de cità.
I abitàncc de Lemezàne i è cunusìcc per la prupensiù a ambià là e mandà aànti — con gran braüra e 'na dedisiù omènti fanàtica — uficìne a cundusiù familiàr. Chèste realtà picinìne i è pò col tép deentàde, mìa de rar, de le aziènde cunusìde 'n töt el mónt. I setùr piö presèncc i è i cazalìnghi (pentolàm e pozàde 'n particolàr), la metalurgìa e la rübineterìa.
Lemezàne l'è cunusìt en töta la pruvìncia apò a per i sò dialècc (diferèncc de frasiù a frasiù), difìcii de capéser pò a per le persùne dèi paés piö vizì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tampere
Tampere (Tammerfors in svedes) a l'è una cità del süd de la Finlandia che la se tröa intra i lach Näsijärvi e Pyhäjärvi. El gh'ha una pupulaziun de 208.004 abitant, che vegnen püssee de 300.000 se cunsiderum tücc i cumün de la regiun de Tampere o Pirkanmaa. A l'è la terza cità püssee impurtanta de la Finlandia dopu de Helsinki e Espoo.
Cuntegnüü
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tampere a l'è un impurtant center de cumünicaziun: el sò reuport de Tampere a l'è el segunt del paes, e la cità a l'è anca ligata ai linii feruviari de tüt el paes: quij del süd (Hèlsinki), de l'est (Jyväskylä), de l'ovest (Turku) e del nord (Oulu e Rovaniemi).
El principal trasport püblich de la cità a l'è el servizi di curier, che l'è furmaa de püssee de 30 linii.
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Tampere a gh'hinn di impurtant center üniversitari: l'Üniversità de Tampere (Tampereen Yliopisto o UTA), l'Üniversità Tecnica de Tampere (Tampereen Teknillinen Yliopisto o TUT), l'Üniversità Pulitecnica de Tampere (Ammattikorkeakoulu o TAMK) e l'Üniversità de Scienz Aplicaa de la regiun de Pirkanmaa (Pirkanmaan Ammattikorkeakoulu o PIRAMK) e alter center de furmaziun prufessiunala.
Persunàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In chel citàa chì, gh'è nassüda l'atùra Anna Falchi.
Munüment e sit interessant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Braşov, Rumania
- Chemnitz, Germania
- Essen, Germania
- Kaunas, Lituania
- Kiev, Ücraina
- Kopavogur, Islanda
- Linz, Austria
- Łódź, Pulonia
- Miskolc, Üngheria
- Nizhni Novgorod, Rüssia
- Norrköping, Svezia
- Odense, Danimarca
- Olomouc, Repüblica Ceca
- Syracuse, Stat Ünì
- Tartu, Estonia
- Trondheim, Nurvegia
- Saskatoon, Canada


text:
Doppia personalità
Doppia personalità (Persunalità dópia) 'l è 'n film thriller dal 1992 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit.
Custâ dódas migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò fat sù trénta-sèt.
Sunt
Al dutōr Carter Nix (John Lithgow), dòp che da pìcul 'l iva patî da sò pàdar soquànt esperimènt in sal cumpurtamènt ch'i 'l ànan sgnâ par sèmpar, al fà al psichiàtra di putèṅ e tut i gh pòrtan rispèt. 'L è spuśâ cun la Jenny (Lolita Davidovich) e la gh'à na fiōla zsèg, l’Amy (Amanda Pombo). Sò mujér, ch'la gh mét i còran cun Jack Dante (Steven Bauer), un sò ex muróś in cal mént'r armàś véduv, la gh'à al magòṅ parchè la gh'à paùra par sò fiōla parchè la véd che Carter al gh'è sèmp'r adòs par studiàr-la. Chi lò al gh'à di prubléma parchè al gh'à soquànti persunalità misćiàdi insém. A gh'è Cain, 'n imbrujòṅ catìṿ e śmalisiâ, Josh, un putèṅ traumatiśâ, e la Margo, na màdar cun i sò an.
Cain al cópa dal màdar śóvni par purtàr a Carter i sò putèṅ da analiśàr. A sucéd acsè anc cun al fiōl dna sò amìga, Sam. Anc la Jenny l'è in perìcul parchè sò marè 'l à capî incòsa dla sò relasiòṅ cun Jack. La la scampa p'r un pēl quànd lò al próa a 'ndgàr-la butànd-la śò cun la màchina in un lâg. Quànd a sparìs la sò putìna, la Jenny la próa a far-as dir in dū al l'à purtàda ma lò al gh rispónd ch'l'è cun sò nunòṅ che però 'l è mòrt da an.
Carter al vèṅ arestâ e al gh'à da réndar cònt a la duturésa Lynn Waldheim (Frances Sternhagen), na vècia ch'la pòrta la pirùca parchè la n gh'à minga cavìi, ch'la gh'à da capìr quèl ch'al gh'à in dla sò tèsta. Durànt 'l interugatòri, tut 'd un trat, Cain al lasa 'l pòst prima a Josh e pò a la Margo.


text:
Questo articolo è già stato letto 20419 volte!
Ma ence parbuda ladina da lejer te sie segnifi cat fosc più negatif,che podessa esser n se moscèr ladins zenza na consaputa fona de chel che se é e del segnifi cat de esser protagonisc´ de na cultura autra. Na refl escion sul respet che Fascia à de sia identità linguistica e del derit e dover de la stravardèr e na ocajion per saer che leges de toponomastica e de politica linguistica tutelea chest nosc derit e ne domana de durèr l lengaz de mendranza per l sparpagnèr fora e l fèr cognoscer.
Chest an donca l Comun general, co la colaborazion de l’Union di ladins de Fascia, de l’Istitut cultural ladin e de la Scola ladina, l porta dant na ocajion per aministradores, tecnics, impiantisc´, pascioné de la mont, operatores turistics e economics e per duc i enteressé, de endrezèr na parbuda del teritorie de Fascia che tegne cont de noscia identità, con refl escions da man de tecnics del teritorie e de esperc de lengaz. Dut chest con chela de endrezèr projec
concrec che pèrt da na colaborazion percacenta anter i besegnes tecnics e i deric linguistics.
Desche vigni an l’Aisciuda ladina auza fora con gaissa e dantdaldut l valor del lengaz de la mère, desche element prum e fondamentèl che encoloresc la personalità e ge dèsc vita a la identità de na persona e de n po ul, ma che per jir inant e soraviver l’à da se confrontèr con la realtà sozièla e economica de chi che l rejona.
L Comun general tegn sù e defen l valor scientifi chde l’enrescida linguistica, apontin per ge dèr l met a la bela e sc´iantiva rejonèda de la mère de ge jir encontra ai besegnes de la sozietà moderna.
Apede a l’argoment prinzipèl de chest an roda scomenzadives de gran valuta, semper leèdes a la parbuda ladina te l’economìa, te la scola, tel sport, te la letradura, co la colaborazion de enc, gropes e sociazions che ti egn passé é stac protagonisc´ de l’Aisciuda.
PER MAOR INFORMAZIONS
Comun General de Fascia – Ofi ze Servijes linguistics e culturèi
38036 POZA (TN) – Str. di Pré de gejia, 2
tel. 0462-762158 – fax 0462-763046
e-mail: cultura@comungeneraldefascia.tn.it
Ve speton!


text:
Biasca
Biasca o Bias'cia (Biasca in Italian) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6 164 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 58 km², e al se tröva a una altitüden de 301 meter sura al livel del mar.
El cumün de Biasca a l'è tacaa ai cumün de Cauch (GR), Irägna, Ludrin, Malvaja, Osögna, Parsóni, Puleisg, Rossa (GR), Samion.
Pruverbi in del dialet de Biasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Natal, al badauro d’om gal.
- A Sant Ändrè ra nèu al pè.
- A var püssè na sgiornada 'd masg che 'l Dom dä Milagn.
- Avrì, gnà 'n fì.
- Avrì o 'n gh'ha trènta, ma se o 'n gh'ävéssa trentügn a 'gh färéssa maa a nisciügn.
- Cji ch'a va a Milagn i pard ol scagn.
- Cji ch'a zapa rä vigna d'agóst i fann 'nä tina piena 'd móst.
- Dä fevrèi a fa éu ancja ol polèi.
- Dinadaa al sóu e Pasqua al fégj.
- Fevrèi, fevreiet, cürt e maladet.
- Fign ch'a piòu ol dì dra Scenza per quaranta dì ä sem migja senza.
- Fign che ol Simagn o gh'ha sü ol cjäpel, via ra falcc e scià ol rästrel.
- Fign che ra marda la monta in scagn, o che lä püzza o la fa dagn.
- Fign che r'aqua lä rüva al cjel, ä s'impara ancja a nodaa.
- In avóst i nüri i va comè mósch.
- I dònn i è migja tücc r’istess: se vüna la var cent, r’altra la var niènt.
- Méj majaa paja da sgióvan e fègn dä végg.
- Ol méj da tüt l'è da staa sai.
- Ol Signor o manda i pagn a sagond äl fregg.
- Ol vent dro Gotard l'è 'n gran bosgiard.
- Per nient gnà r'asan o sgòrla ra cóa.
- Quand ch’a piòu ol dì dr’Ascensión, gjent e bes’cc a boralón.
- Rä cjästegna la gh’ha domè üna cóa, cja ra brancja l’è sóa.
- Rä cjästegna la gh’ha int saa, büter e zücro.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
19 11
Ol dé 19 de noèmber l'è 'l 323 ( 324 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 43 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de noèmber al è ul dí da pòost 323 ( 324 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 43 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Madrid (Spagna): María Teresa Fernández de la Vega, vicepresidenta pröma ministra e portavus del goèrn Spagnöl, la recognuss la ünità linguístega de la lengua Catalana nomenant-la come la "lengua che se la cognuss come Valencià a la Comünità Valensiana, e che come tal la figura al sò Statüt d'Autonoméa, e che se la coness con la denominassiú de Català a la comünità sientífega e üniversitària".
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1828 - Viena (Àustria): Franz Schubert, compositur Austríach.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé nassiunal de Mònaco
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ronagh
Ronagh (nom ufizial in italian: Ronago) l'è on comun de la Provincia de Còmm che'l gh'hà 1 740 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,1 km² e ona densità de 829 ab./km².
El confina con la Svizzera (comun de Ciass e Novazzan).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ronagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Diocesi de Bergum
La Diocesi de Bergum (Dioecesis Bergomensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi lè strutürada in quasi tüta la pruìncia de Bèrgum (el 80%), e in d'un quall paèsìn de altre pruìnce: Paràtic, in pruìncia de Bresa e 14 paròchie dl'Alta Val San Martìn , che però i'enn in pruìncia de Lecc e ienn de rìt Ambrusiàn.
Trevì el fa part dl'Arcidiocesi de Milan e Caravàgg de quela de Cremuna.


text:
11 05
Ol dé 11 de magio l'è 'l 131 ( 132 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 235 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de magio al è ul dí da pòost 131 ( 132 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 235 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1245 - Corbeil (Ísola de Fransa, Fransa): i representanc de Jaume I e de Luís IX de Fransa i signa ol Tratat de Corbeil, in acorde a che Fransa la recognuss la piena independensa di Cuntà Català, in cambi de la renúnsia a la Provença.
330 - Costantinobla (atüala Istanbul, Türchia): sa la consagra chèsta sità che l'imperadur romà Costantí I ía fat costrüí sura i ruine de l'antiga Bisansi.
1977 - Spagna: ol goèrn al ratífega i pat internassiunaj signacc ol dé 30 04.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Badalona, a la comarca del Barcelonès
Festa locala de Tordera, a la comarca del Maresme
Sant Anastasi, Festa piö granda de Lleida
Memorial Internassiunal de la Sida: segond di du dé dedicacc a fá omas ai persone afetade per la sida, la pandémia plö graf del sécol XX.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Betg adina na sa laschan navaglias prognostitgar exactamain. Uschia poi naiver en consequenza d'ina sbassada andetga da la temperatura u nunspetgadamain sur notg. Durant ils mais d'enviern duess ins perquai adina esser preparà per naiv, en spezial en il traffic sin via. En ils territoris da blera naiv duessan ils tetgs da las chasas esser concepids per ina chargia da naiv correspundenta.
Las consequenzas pussaivlas ed ils nivels da privel da navaglias chattais Vus qua.
Recumandaziuns da cumportament avant navaglias:
- observar il svilup local da l'aura, s'infurmar ed adattar il cumportament a las relaziuns.
- resguardar las annunzias push da l' app da MeteoSvizra.
- preparar l'auto per l'enviern (pneus d'enviern, sgrattin da glatsch, scua e.u.v.).
- avant e durant il viadi cun auto: s'infurmar davart la situaziun da traffic.
- en las Alps: Sche grondas navaglias èn annunziadas, bandunar baud avunda ils territoris periclitads da lavinas (er edifizis exponids) tenor las instrucziuns da las autoritads, cunquai che quai è savens mo pli pussaivel sut privel da vita, ina giada ch'i naiva.
- tadlar radio, telefonar al numer 163 ed observar las instrucziuns dals servetschs d'enviern.


text:
Latèin
Artécol in dialèt arzân
Al latèin (latino in italiân) l'é 'na léngua indoeuropea (gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd) ch' la fà pêrt dal gróp da léngui latino-falisiche o vènet-latèini[1]. La gnîva parlêda a Ròma ed int al Lâsi almēno da i prém dal I sècol p.C.. Al latèin l'à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l'impêr l'à tachê in grôsa pert ind l' Euròpa e in l' Africa setentrionêla. Tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol, mó parôli'd urégin latèina a 's câten despès ânch in dimòndi léngvi 'd êtri râsi:còst perché ânca dōp la fîn ed l'Impēr rumân 'd Ocidèint, per pió ed mél ân al latèin l'é stê, int al mònd ocidentêl, la léngva frânca ed la cultûra, ed la siĵnsa, e dal relasiòun internasionêli, e ind l' istèsa manēra l'à 'vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli.
Quând è gnû mēno stà funsiòun, intōren al XVII sècol e al XVIII sècol, còsta l'é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e, in soquânt ambiĵnt leteterâri (in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta) e ind la diplomaséia, dal francèiş. St' ûlma, pôst che l'é 'na léngva rumânşa, l'à cuntinvê a pasêr parôli 'd urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal Novsèint, fîn a quând a s'é impôst pôch a la vôlta, in Euròpa e int al mònd, cme léngva frânca l'inglèiş, che ânca s' l'é ed la 'stèsa râs dal tedèsch, al preşèinta, préma ed tót int al vocabolâri, un grôs nómer ed parôli 'd urégin latèina, ânch in môd indipendèint da l'impurtânsa dal francèiş.
Int al mèinter, in sègvit ed la catêda ed l'Amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi, soquânt léngvi rumânşi (francèiş, spagnōl e portoghèiş) insèm a êtri léngvi ed l'Euròpa ocidentêla, dóve al sègn dal latèin l'ēra fôrt, fra quisché l'inglèiş, a s' ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd.
La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).
Adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia, l'italiân per la parlêda, al rumēn per l'impalcadûra ed la gamâtica (declinasiòun).
Al latèin ed cēşa uficialmèint l'armâgn la léngva ed la Cēşa catôlica rumâna incòra incō e l'é la léngva uficêla ed la Sitê dal vaticân; la Cēşa catôlica l' à druvê al latèin cme légva p'r al só funsiòun fîn al Cuncéli Vaticân II.
Divêrsi scōli 'd incō a pêrlen latèin (Schola Nova in Bēlgio, Vivarium Novum in Itâlia).
Al latèin l'é druvê per sgnêr i nòm int al clasificasiòun sientéfich ed j èser vivèint.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Un tèimp al léngui latino-falisiche e osco-umbre (lengui parlêdi dal cèinter a la bâsa italiâna) ēren cunsiderêdi pêrt 'd un ónich gróp ed léngui indoeuropee còl ciamê dal lingue italiche; sté vişiòun l' é stêda pôch a la vôlta bandunêda dai studiōş dal léngui indoeuropee bèle da pió ed dêş ân d'acôrdi ind al cunsiderêri dû râm indoeuropei distînt, ânca se aşvinê da fenômen ch' àn purtê vêrs i 'stès pûnt a câşva dal stêr dimòndi insèm int la Penìşola Itâlica.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lingua latina trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikisource contiene un'opera di Filippo Artico: Pensieri di uomini classici sulla lingua latina
- Wikibooks contiene testi o manuali sulla lingua latina
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sulla lingua latina
- Wikiversità contiene informazioni sulla storia della lingua latina
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «latino»
- Wikiquote contiene citazioni sulla lingua latina
Colegamèin d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- (LAT) Bibliotheca Latina
- (LAT) Ephemeris, un giurnêl tót in latèin
- (LAT) Nuntii, giurnêl arâdio in in latèin


text:
Mairàgh
Mairàgh (Mairago in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 402 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), furmàd da Mairàgh e da la frasiòn Basiàsc.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò urìgin, forse, la rìva a l'antica Ruma. Dòpu, i sò pruprietari i'enn stai i vari vesc de Lod, per pö pasà in del Medio Evo ai sciùr de Saliràn: i Simonetta, i Talenti (1480) e i Vaini (1703).
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü monüment impurtant del teritòri i'enn le dù cese de San Marc e de San Giòrg, tüte dù del sécul XIII.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'atività principal l'é l'agricultüra, cun la melga (mais), l'òrs e un pitìn anca de furmént. Gh'è anca tanti alevamènt de vache, de nimài, de galìne e de cunìli.
El g'ha la sò impurtansa l'alevament de le àvie, cun l'indüstria del mél.
El rest de l'industria i'enn di artigiàn mecanic e del légn.
In di ann adrée, a Basiàsc, a gh'era el metano, cun l'Agip che la gh'eva vün di sò impianti. Al dì d'incö, gh'é apena i serbatòi de depòsit.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mairagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ypres
Ypres (Ieper in olandes; Yper in fiammingh occidental; Ypern in todesch; Ipro in Italian storigh) l'è ona città del Belgi fiammingh cont ona popolazion de 34.000 personn.
El se troeuva in di Fiander Occidentai.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fada sù in del X secol e l'è vegnuda vun di centri pussee gross de la produzion di tissuu: el Lakenhal (cioè mercaa di tissuu) l'è 'l monument pussee important de la città medieval.
Tra el 1559 e 'l 1801 l'è stada anca sede vescovil.
In de la Prima Guerra Mondial l'è stada teater de ona serie de battali che l'hann fada vegnì famosa (purtropp) in tutt el mond: de fatt l'è staa el loeugh indove per la prima voeulta (1915) hinn staa doperaa i gas chimigh 'me armi. Inoltra duranta la guerra l'è stada trada giò quasi del tutt, anca se poeu l'è stada recostruida.


text:
Boa Sr
Boa Sr l’è stàcia l’öltima persùna che l’ìa buna de parlà la lèngua Bo che l’éra parlada in del arcipélach di Andamane, in del gólf del Bengala, in India.
Boa Sr l’è mórta ol 26 de Zenér del 2010 a l’èta de 85 agn, dòpo ès iscampàda al Tsunami del 2004.
La lèngua Bo l’èra öna di 10 lèngue parlade dal pòpol Grancc Andamanés, pòpol che se pènsa l’abie abitàt chèste ìsole da piö de 65.000 agn; i éra 5.000 quando in del 1858 i è riàcc i Inglés; in del 2010 i n’éra restàcc dóma 52 e tra chès-ce Boa Sr.
"Da quando l’éra restàda desperlè a parlà ‘l Bo", l’à contàt sö ‘l lenguést Anvita Abbi, che l’la cognusìa de tace agn, "la se sentìa pròpe desperlé, dezà che la pödìa piö ciacolà con nisü”.
Coi lenguést la parlàa ach di tribù apröf a la sò: ‘n particolàr l’ìa confidàt che segónt lé i Jarawa, che i éra mia stai decimàcc, i éra "pròpe fortünàcc dezà che ìa pödìt restà in de la forèsta, bèi luntà da i colòni che i gh’à ‘n mà la gran part del teritòre di ìsole".
Per iscoltà la lèngua Bo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S’pöl scoltà la lèngua Bo e Boa Sr che la canta söl sito:


text:
Tever
El Tever (Tiber in Latin, Tudesch e Ingles; Tevere in Italian; Tibre in Frances e Purtughes; Tíber in Spagnö e Catalan) a l'è un fiüm de l'Italia central; lungh 405 km, el cata l'aqua de un basin de 17.400 km²; la sua purtada media a livel anüal l'è de 230 m³/s.
El nass in Emilia-Rumagna, arent al munt Fümirö a 1.286 meter de quota; dopu un quai centinee de meter el ghe va dent in Tuscana, e la taja per una trentena de chilometer in pruvincia de Arezz. Dopu che 'l và föra de la Tuscana el va dent in Ümbria, e la percur tüta quanta da nord a süd bagnand, tra i alter, i paes de Cità de Castel e Ümbertid e passand arent a Perügia, Tödi, Marscian. Dopu l'Ümbria al percur el Lazzi, dopu che l'ha marcaa per una quarantena de chilometer el sò cunfin.
In del Lazzi al bagna Ort, el traversa la Sabina prim de girà invers Ruma. El Tever el taja Ruma per intregh da nord a süd, el passa per i famus set runch de la Ruma antiga e 'l sa trà dent in del Mar Tiren in del toch de costa tra Fiümisin e Ostia.
El Tever, in del sò camin, el ciapa l'aqua de un muntun de fiümisei e turent, sò aflüeent: el Chiasc, el Néra, e l'Anien de la mancina, el Nèstur e ul Treja de la drita.
El Tever l'è semper staa el fiüm cunsacraa a Ruma, fin dai temp de Romul e Remu, che han fundaa la citaa propi in d'un punt favurevul in sül curs del fiüm (arent a l'isula tiberina); in di temp ruman, i barch e i nav a pudeven risalì el Tever propi fin a la zona di set runch, e barchet püssee piscinit a rivaven anca in Ümbria.


text:
Appiano sulla Strada del Vino
Appiano sulla Strada del Vino (Eppan an der Weinstraße) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 12.643 abitàncc, 'na superfìce de 59 km² e 'na densità de 214 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andriano, Bolzano, Caldaro sulla Strada del Vino, Fondo (TN), Malosco (TN), Nalles, Ronzone (TN), Sarnonico (TN), Senale-San Felice, Terlano, Vadena.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Tirol (Bundesland)
El Bundesland (Stáa Federál) Tirol 'l pertuca a l'Austria e'l representa 'l toch austriegh de'l Tirol istoregh. El cunfina cunt el Vorarlberg, el Salzburg e la Carinsia, e a nord cunt la Bavaría (Germania), a südovest cunt i Grisun (Sgüissera) e a süd cunt el Südtirol e a südest cunt la Pruvinzia de Belün (Italia).
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunt una süperfiss de 12.647,71 chilometer quadráa, 'l Stáa Federál Tirol l'è 'l terz püssée grand de tüta l'Austria.
Divisiun Aministrativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Stáa federál Tirol l'è fáa sü de 9 distret. De nord a süd e de ovest a est, i distret hín:
- Nordtirol
- Osttirol


text:
Baranzaa
Baranzaa (Baranzate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 11824 abitant. El comun l'è nassuu in del 2004 per separazion de Bollaa.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes de Baranzaa el ven citaa per la prima vòlta in d'on còdes longobard del 994 cont el nòmm de Balanziate. In del 1235 l'è documentada l'esistenza del Comun de Baranzaa: molti terren partegnen al Monastee Maggior de Milan e al Monastee de Sant'Ambroeus. In del secol XIII la se cita l'esistenza de la gesetta de San Vincenz.
In quell period chì del Medioev Bass l'economia del paes l'è tutta basada su l'agricoltura: el paes l'è costituii de on nucli central circondaa de camp. In del 1450 el contròll de la zòna el passa a la famiglia di Sfòrza, che l'introduss la coltivazion del gels cont el scòp de prodù seda, attività che la restarà fiorent fina al princippi del secol XX.
Dòpo la dominazion di Sfòrza, in del 1530 el feud de Des, del qual el fa part Baranzaa, el ven elevaa a marchesaa e 'l resta proprietà di cont Gallaraa fina al 1580, quand finissen i eredi de la famiglia e donca el passa in di man di fradei Manriquez.
In del secol dòpo la ven costruida, sora i ruvinn de l'antiga gesetta, ona gesa noeuva dedicada a la Natività de la Vergin Maria.
Dòpo el domini austriach e la nassida del Regn d'Italia, Baranzaa la ven taccada al comun de Bollaa (1869). Dòpo el referendum propòst in del 1997 e attuaa in del 1999 l'è staa deciduu de divid de noeuv i duu comun, division che l'è stada fada definitivament in del 2004.


text:
Santa Cristina Valgardena
Sànta Cristìna de Valgardéna (en ladì: S. Cristina-Gherdëina; en todèsch: St.Christina in Gröden; en italià: Santa Cristina Valgardena) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 1 927 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 31 km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campitello di Fassa (TN), Castelrotto, Funes, Ortisei, San Martino in Badia, Selva di Val Gardena.
El nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm del paés l'è atestàt zabèla 'ndèl 1277 come S. Kristein, come St. Christina 'ndèl 1323, come St. Christeins Mulgrei 'ndèl 1401 e come St. Christina in Gröden/Santa Cristina in Gardena 'ndèl 1817. Del 1923 al 1955, per vìa de l'italianizasiù mitìda 'n camp del regìm fasìsta, el paés l'ìa ciamàt uficialmènt apéna col nòm de Santa Cristina. Encö 'nvéce la denuminasiù l'è trilìngue.[2][3] Endèi acc üficiài, el cümü de Sànta Cristìna 'l dopèra dò fùrme per el nòm del paés: S. Crestina-Gherdëina, compàgn che 'ndèl statùto del cümü[4] e S. Cristina-Gherdëina compàgn che 'ndèle delìbere piö nöe[5] e 'ndèn quach püblicasiù locài en lèngua ladìna.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Santa Cristìna de Valgardéna l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ AA.VV., Nomi d'Italia. Novara, Istituto Geografico De Agostini, 2004
- ↑ Egon Kühebacher, Die Ortsnamen Südtirols und ihre Geschichte, vol. 1, Bolzano, Athesia, 1995, p. 407. ISBN 88-7014-634-0
- ↑ Docümènt pdf del statùto del cümü
- ↑ 'Na delibera del més de bril del 2011


text:
Carl'Emanuel IV de Savoia
El Carl'Emanuel IV de Savoia (piemontes: Carl Emanuel IV ëd Savòja; italian: Carlo Emanuele IV di Savoia ditt l'Esiliato; Turin, 1751 - Roma, 1819) l'è staa on re de Sardegna, princip de Piemont e duga de Savoia.
Segond la ligna de succession giacobita, el gh'avaria poduu vanzà di pretes al trono ingles, cont el nomm de Carlo IV.
L'ha sposaa la Maria Clotilde de Francia, sorella del re Luis XVI. L'è vegnuu re in del 1796, ma dopo duu ann l'è staa costringiuu a scappà in Sardegna sotta la protezion di Ingles, perchè 'l Piemont l'era staa occupaa di Frances e poeu annettuu a la Francia.
In del 1802 l'ha rinunciaa al titol in favor del fradell Vittori Emanuel I e 'l s'è faa fraa. L'è mort a Roma in del 1819.


text:
Paranà (fiüm)
Ul Paranà l'è un fiümm del'America del Süüt, lünch inturnu ai 2.570 km.
Al nass in del Brasìl meridiunaal quand sa mèten insema i dü fiümm Paranaìba e Grande; pö dopu al curr inver südovest, e dopu circa 600 km al cumencja a marcà ul cunfin tra Brasil e Paraguay; 200 km ammò e al sa mètt insema cunt ul fiümm Iguaçu, e al furma la cascada forsi püsséé famusa del muunt.
Dopu i cascaat al partiss a marcà ul cunfin tra Paraguay e Argentina, fin a quant al riceff ul Paraguay, dopu de che al diventa un fiümm dumé argentin fin a quant al sa svöja in del'Ucean Atlantich, in del Rio de la Plata, insema cunt ul fiümm Uruguay.
L'è un fiümm de gròssa impurtanza ecunomica, duperaa cumé via d'acqua e cumé funt de sustentameent da un muntun de cumünitaa de pescadur; almèn cinch citàà in del'internu del cuntineent g'ann dii pòort per i naff uceanich.


text:
Swaziland
El Swaziland (Swatini in lengua Swati, Swatiland in lengua Zulu) a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
A l'è tacaa al Südafrica e al Muzambich.
La capital aministrativa a l'è Mbabane, menter quela legislativa e induè che la gh'è la residenza de la munarchia a l'è Lobamba.
Al gh'ha una süperfiss de 17.364 km² e una pupulaziun de pressapoch 1 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Swaziland a l'è staa un pussediment del Regn Ünì del 1906 al 1968, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Swaziland (nom ufiziaj: Umbuso weSwatini / Kingdom of Swaziland / iKinktemiki yaseSwatiland) a l'è una munarchia.
El rè a l'è Mswati III (del 1986).
El prim minister a l'è el Barnabas Sibusiso Dlamini (del 2008).


text:
Treschenu-Creyers
Treschenu-Creyers l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Châtillon-en-Diois, del circondàre (arrondissement) de Die e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 133 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 82,04 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 584 méter a 'na altèsa màsima de 1968 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc


text:
Ieragh cont Oragh
Ieragh cont Oragh (nom ufizial in italian: Jerago con Orago) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 173 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4 km² e 'na densità de 1 293 ab./km²..
I duu center che formen el paes, che l'è situaa in de l'Alt Milanes, on temp eren duu comun indeperlor.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ieragh cont Oragh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Varz
Varz (Varzi in talian) l'è un cumün de 3.460 abitant int la pruincia de Pavia. U se tröva int l'Ultrepò Paves, int una conca in mezz a la vale Stafura, a la drita del turent, ins la statal del Penes. Al gh'ha 3 279 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 58,8 km² e ona densità de 56 ab./km².
Al cumün de Varz al cunfìna coi comün de Bagnèra, Fabrica Cüron (AL), Gremiasch (AL), Minchinigh, Pont Niza, Rumagnes, Santa Margarita, Val Nisa, Valverda, Zavataré.
Varz l'è famusa per el so salàm in tüta la Lumbardia 'ntrega.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Varz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
18 02
Ol dé 18 de febrér l'è 'l 49 dé de l'an del calendare gregorià; manca 317 (318 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 18 de febrér al è ul dí da pòost 49 dal an dal calendari gregurian; i manca 317 (318 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Barcelona: sa l'inaügüra ol stadi de Sarrià con la partida RCD Espanyol 4 - UE Sants 1.
1980 - Barcelona: se al presental pröm volum del Dissionare etimològich e complementare de la lengua Catalana de Gjoan Coromines.
2006 - Barcelona: Öna manifestassiú convocada per la Plataforma Pel drecc de decidir (piataforma per ol drecc de dessidí) la parcór Barcelona sotal lema Som una nació i tenim el drecc de decidir (som öna nassiú e gh'em ol drecc de dessidí), per domandá che se respet ol test de l' Statüt apröat per ol Parlament de Catalunya
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1825 - Komárom (Ungària): Mór Jókai, scritur e periodesta Ungares (m. 1904).
1898 - Mòdna: Al nass Enzo Ferrari, pilot italià e fondadur de la prestisiosa fàbrega de vetüre Ferrari
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Grozni (Cecènia): Yunadi Turchayev, cognossit come l'emir de Grozni, líder independentesta cecé, fat fò per i forse cecene pro-rössI.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé de la independensa de Gàmbia (1965)
Sant Simú, vèscuf de Zerösalèm
Sant Elade, vèscuf de Toledo
Santa Bernadeta Soubirous, vident de Lurda
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
03 07
Ol dé 3 de löi l'è 'l 184 ( 185 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 182 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de löi al è ul dí da pòost 184 ( 185 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 182 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2006 - València: Ü descarrejament a la stassiú de Jesús, al metro de la sità de València, al provoca piö d'öna quarentena de morcc e fericc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1971 - Paris (Fransa): Jame Douglas Morrison, cognossit come Jim Morrison, mösegh, cantant de The Doors.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Libia
La Libia (ليبيا in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a l'Egit, al Sudan, al Ciad, al Niger, a l'Algeria e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Tripul.
Al gh'ha una süperfiss de 1.759.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.700.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia a l'era stada un pussediment di Türch fina al 1912, quand che l'Italia l'ha faa la guera a la Türchia e l'ha ucüpaa el paes. In del 1952, dopu d'un periud piscinin de aministraziun francesa e inglesa, la Libia l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el [Idris de la Libia|Idris]].
In del 1969 un grüp d'ufiziaj, cunt a guida el Gheddafi, l'ha esiliaa el rè e l'ha pruclamaa la repübliga.
Quela sitüaziun chì l'è dürada fina al 2011, quand che una guera civil a l'ha purtaa a la fin del regim de Gheddafi e a la sua mort. Al dì d'incö gh'è un guvernu de transiziun.
El cap de stat a l'è Muṣṭafā ʿAbd al-Jalīl (del 2011).
El prim minister a l'è Ali Zeidan (del 2012).
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia a l'è el terz paes prudütur de petroli de l'Africa.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia (nom ufizial: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى = Grand Jamahiriya araba e sucialista de la Libia) a l'è una repübliga.
El cap del stat l'éra fina al 2011, minga in manera ufiziala ma "de facto", el Muammar Gheddafi.
Dopu la guera civil del 2011 el paes l'ha cambiaa regim, ma la sitüaziun pulitega l'è gnamò sicüra, perchè la guera la va inanz in manera minga ufizial.
Al dì d'incö el president a l'è 'l Nuri Busahmein (del 2013).
El prim minister l'è l'Abdullah Theney (del 2014).


text:
Lunbardî
Artécol in dialèt arzân
La Lumbardéia l'é ‘na regiòun italiâna cun cîrca nōv miliòun d'abitânt. La só capitêl l'é Milân. La Lumbardéia la cunfîna a mezanôt cun la Svésra (Cantòun Ticîn e Grisòun), a sîra cun al Piemûnt, a matèina cun al Vènet e cun al Trintèin-Êlt Âdis/Sudtirōl, e a mezdé cun l' Emélia-Rumâgna. L'aministrasiòun regiunêla l'é int al Gratacēl Pirelli, a Milân.
Indice
Al nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Lumbardéia al vîn da la parôla tedèsca e longobêrda Langbardland o Langbardaland, che cun al tradusiòun ch' în stêdi fâti dôp l’é dvintê préma Langbard e dôp Longobardia o Langobardia fîn ad arivêr a Lumbardéia, ch' al vré dîr "Tèra di Longobêrd".
I cèinter principêl dal pruvînci Lumbêrdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
La Lunbardî l'è na regiån itaglièna con stra sè e nå nôv migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Milàn. La Lunbardî la cunféna piò sò cun la Svézzra (Cantån Tizén e Grisòn), a sîra col Piemånt, a maténna col Vènet e col Trentén-Elt Égg’/Südtirol, e piò zå cun l'Emégglia-Rumâgna. L'aministraziån regiunèl l'è int'al Gratazîl Pirelli, a Milàn.
Al nòmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòmm Lunbardî al vénn da la parola germànica e lungubèrda Langbardland o Langbardaland, che cun al traduziòn ch'ali én stè fati dåpp l'è advintè prémma Langbard e dåpp Longobardia o Langobardia fén ad arrivèr a Lunbardî, ch'al vré dîr "Tèra dî Lungubèrd".
Äl chèplôg ed pruvénzia d'la Lunbardî[modifica | mudéfica la surzéia]
Artìcol in dialët piaṡintëin
La Lumbardia (in italian: Lombardia) l'é una region d' l'Italia nord-ucidentäla. In dil so 12 pruvinci i ga stan pö d' növ milion d'abitant. La so capitäla l'é Milan. La cunfëina a nord cun la Svisera, a ovest cul Piemont, a est cul Venet e cul Trintëin-Ält Adige e a süd cun l'Emilia-Rumagna.
Al num Lumbardia al vegna da la parola germanica-lungubärda Langbardland o Langbardaland che, dop dil mudifich in latëin e in italian, l'é cambiä in Langbard, po in Longobardia o Langobardia par 'rivä al num d'incö. Völ di "Tera di Lungubärd", la tera d' cul popul germanic ca l'era vegn zu in Italia in dal 568 d.C. e l'äva mis la so capitäla a Pavia. Alura la Longobardia l'era una zona bëin püsè granda d' cula d'adès.
Al simbul d' la region l'é la rösla camuna (in bianc cun dré dal verd) e l'é stä ispirä da un'incision in sil predi d' la Val Camonica ch' i ävan fat i om d' l'antiga civiltä di Camuni. Cun la rösla i völan ricurdä la storia milenäria e la caltüra antiga d' la region. A gh'é una leg' d' la region par dä o dä mia 'l parmès da druä al simbul lumbärd.
Al motto üficiäl d' la Lumbardia l'é: "Una regione per fare" (una region par fä).
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Lumbardia la s' divìda quäsi a metä tra pianüra (pö o menu 'l 47,1%) e muntagna (40,5%). Al 12,4% ca 'l resta la culëina.
La region la pöl ves dividì anca in quatar zoni par descriv il carateristich geugrafich: la pärt propri cun i Älp, vüna d' meza muntagna (Preälp) o culëina, un'ätra d' pianüra (Älta e Basa) e cula suta 'l Po.


text:
Steinerberg
Steinerberg a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.9 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 864 abitant.
El cumün de Steinerberg al se tröva a una altitüden de 625 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arth, Lauerz, Sattel, Steinen, Unterägeri (ZG), Zug (ZG).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text:
1Rü ñu̱xma rü Tupanape̱xewa time erü tayaxõgü. Rü ngẽmaca̱x marü tama Tupanamaã taxuwanüã̱xgü i ñu̱xmax, erü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu rü marü tamaã nanangüxmüxẽẽ ya Tupana. 2Rü Cristugagu nixĩ na tamaã namecümaxü̃ ya Tupana i ñu̱xmax erü tayaxõgü. Rü nüxü̃ tacua̱x rü guxü̃gutáma tamaã namecüma. Rü tataãẽgü erü nüxü̃ tacua̱x na tüxü̃́ tá nangẽxmaxü̃ i tachica i mexü̃ i Tupanaxü̃tawa. 3Rü ngẽxgumarüü̃ ta tataãẽgü i woo ngúxü̃ ingegügu. Erü nüxü̃ tacua̱x rü ngẽma ngúxü̃ rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na yexeraãcü iporaexü̃ rü yaxna namaã ixĩnüẽxü̃ca̱x. 4Rü ngẽxguma yaxna namaã ixĩnüẽgu rü Tupana rü tamaã nataãẽ. Rü ngẽma na tamaã nataãẽxü̃ rü ngẽmaca̱x meã ítanaṉg̱uxẽẽ na tüxü̃́ tá nangẽxmaxü̃ i tachica i mexü̃ i Tupanaxü̃tawa. 5Rü ñu̱xma na ínaṉg̱uxẽẽxü̃ na tüxü̃́ tá nangẽxmaxü̃ i tachica i Tupanaxü̃tawa, rü ngẽmaca̱x taxuca̱xma tangechaü̃gü. Erü Tupana rü poraãcü tüxü̃ nangechaü̃. Rü ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ i tüxna namuxü̃ nixĩ i tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽxü̃ i ngẽma. 6Rü yexguma taxucürüwama yigütama imaxẽxẽẽgu, rü nawa nangu na Tupana yanguxẽẽxü̃ ga yema norü uneta. Rü yexguma nixĩ ga ñoma ga naãnewa namuãxü̃ ga Cristu na pecaduã̱xgüxü̃ca̱x nayuxü̃ca̱x. 7Rü tama natauxcha na wüxie rü to i duü̃xü̃ca̱x tayuxü̃, woo wüxi i duü̃xü̃ i mexü̃ca̱x yixĩgu. Rü woo tangẽxmagu ya texé ya naxca̱x yuchaü̃chiréxe i wüxi i duü̃xü̃ i aixcüma mexẽchixü̃, natürü tama tüxü̃́ natauxcha i ngẽma. 8Natürü Tupana tüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ na ñuxãcü tüxü̃ nangechaü̃xü̃ yerü yexguma ipecaduã̱xgügu nixĩ ga taxca̱x nayuxü̃ ga Cristu. 9Rü ñu̱xma rü Tupanape̱xewa time yerü taxca̱x nayu ga Cristu. Rü ngẽmaca̱x meãma nüxü̃ tacua̱x rü nüma rü aixcüma tá tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ na tama tüxü̃ napoxcuexü̃ca̱x ya Tupana. 10Rü yexguma norü uwanügü ixĩgügu, rü nümatama ga Tupana rü nügümaã tüxü̃ narüngüxmüẽxẽẽ ga yexguma nayu̱xgu ga Nane. Rü ñu̱xma na marü namaã irüngüxmüẽxü̃, rü yexeraãcü nüxü̃ tacua̱x na tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃ nagagu na namaxü̃xü̃ i nümax. 11Rü tama ngẽxĩcatama nixĩ. Natürü i ñu̱xma rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristugagu rü Tupanamaã tataãẽgü, yerü Cristugagu nixĩ ga Tupana ga tamaã nangüxmüxü̃. 12Rü wüxitama ga yatü ga Adáü̃gagu nixĩ ga ñoma ga naãnewa nangóxü̃ ga pecadu. Rü pecadugagu nixĩ ga inaxügüxü̃ na nayuexü̃ ga duü̃xü̃gü. Rü yemaãcü guxü̃ma ga duü̃xü̃güwa naxüe na nayuexü̃, yerü guxü̃ma nipecaduã̱x. 13Rü naxü̃pa na Tupana Moĩchéna naxãxü̃ ga yema mugü ga naxümatüxü̃, rü duü̃xü̃gü rü chixexü̃ naxügüecha, rü yemaca̱x nayue. Natürü yema mugü rü tauta nayexma ga yexguma, rü yemaca̱x taxucürüwa texé nüxü̃ tixu ga yema duü̃xü̃gü ga na chixri naga naxĩnüẽxü̃ ga yema mugü. 14Rü yema duü̃xü̃gü ga Adáü̃wena buexü̃ rü tama Adáü̃rüü̃ nanangõ̱x ga yema ori̱x ga Tupana nüxna chu̱xuxü̃. Natürü chixexü̃ naxügü, rü yemaca̱x nayue. Rü yemaãcü nixĩ ñu̱xmata Tupana Moĩchéna naxã ga yema mugü ga naxümatüxü̃. Rü Adáü̃wa inaxügü na nayuexü̃ ga duü̃xü̃gü, natürü Cristuwa inaxügü na nayaxuxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. 15Natürü yema chixexü̃ ga Adáü̃ üxü̃ rü taxuacü nagu tanangu i ngẽma ãmare ga Tupana tüxna ãxü̃, erü tama namaã nawüxigu. Rü aixcüma nixĩ ga wüxi ga yatüarü chixexü̃gagu na nayuexü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü. Natürü tama yemaãcü tamaã nanaxü ga Tupana. Yerü nüma rü tüxü̃́ nangetanüãcüma núma nanamu ga Nane ya Ngechuchu ya Cristu na tórü pecaduca̱x nayuxü̃ca̱x. Rü yemaãcü guma Cristugagu Tupana nanamaxẽxẽẽ i muxü̃ma i duü̃xü̃gü. 16Rü yema pecadu ga Adáü̃ üxü̃ rü taxuacüma nagu tanangu ga yema ãmare ga Tupana tüxna ãxü̃. Yerü wüxitama ga Adáü̃ãrü pecadugagu, rü Tupana nüxü̃ nixu rü tá nayu naxca̱x ga yema. Natürü Ngechuchu ya Cristugagu rü Tupana nüxü̃ nixu na nape̱xewa imexü̃ rü nüxna íinguxü̃xü̃ i guxü̃ma i tórü pecadugü. 17Rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü nayue yerü wüxitama ga yatü ga Adáü̃ rü pecadu naxü. Natürü tama yemaãcü tamaã nanaxü ga Tupana, yerü ga nüma rü poraãcü tamaã namecüma rü tüxü̃́ nangetanüãcüma tüxü̃ narüngü̃xẽẽ. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupana nüxü̃ ixuxü̃ na nape̱xewa yamexü̃, rü nümatama ya Tupana rü Nane ya Ngechuchu ya Cristugagu nanamaxẽxẽẽ na namaã wüxigu ãẽ̱xgacügü yixĩgüxü̃ca̱x. 18Rü yema Adáü̃ãrü chixexü̃ rü poxcuwa nanagagü ga guxü̃ma ga duü̃xü̃gü. Natürü yema mexü̃ ga Ngechuchu ya Cristu üxü̃ rü pecaduwa ínananguxü̃xẽẽ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i yaxõgüxü̃, rü nüxna nanaxã i maxü̃ i taguma gúxü̃. 19Rü guma nüxĩraü̃cü ga yatü ga Adáü̃ rü tama Tupanaga naxĩnü. Rü yemaãcü wüxitama ga yatügagu rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nipecaduã̱x. Natürü ínangu ga guma yatü ga Ngechuchu, rü meã Tupanaga naxĩnü. Rü gumagagu rü muxü̃ma i duü̃xü̃gü rü tá nime i Tupanape̱xewa. 20Rü Tupana rü Moĩchéna nanaxã ga norü mugü na duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃ca̱x na ñuxãcü poraãcü pecadu naxügüxü̃. Natürü yexguma yexeraãcü pecadu naxügügu ga duü̃xü̃gü, rü yexeraãcü Tupanaãxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü. 21Rü ñu̱xma woo pecadugagu na iyuexü̃, natürü Tupanaãxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü i guxü̃guma. Rü ngẽmaãcü pecaduwa tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ na nape̱xewa imexü̃ca̱x rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristugagu tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃.
Copyright
Learn More


text:
Anna Tatangelo
Anna Tatangelo (Sora, 9 ad Śnar dal 1987) l'è na cantànta itagliàna dal Lasi ch'la s è fata cgnósar in dal 2002 quànd l'à vins a quind'ś an al Festival di Sanremo dal 2002 in dla sesiòṅ di śóvan cun al braṅ Doppiamente fragili e pò par 'l àlbum Attimo x attimo dal 2003.
Al sò repertòri al s baśa principalmènt in sla mùśica pop (cun di pcòṅ melòdic in di braṅ scrit par lē dal napuletàṅ Gigi D'Alessio), ma anc fusion in dal sò quìnt lavōr Progetto B. In di sò tèst a s dascór 'd argumènt suciài e dal dè 'd incō cuma al cundisiòṅ dal fémni, 'l òdi in di cunfrònt di fnòć, i distûrb in dal magnàr e al viulénsi còntra 'l dóni. A partìr da 'l 2007 l'à anc tacâ a scrìvar soquànt di sò pès.
Par siē vòlti l'à cantâ a 'l Festival ad Sanremo. In dla sò caréra l'à vindû da piò ad sinc-sènt-mila còpi.
L'è cumpagnàda a 'l cantànt Gigi D'Alessio (che par lē 'l à mulâ sò mujér) e sèg la gh'à 'n fiōl, Andrea, nâ al 31 ad Mars dal 2010.
Biugrafìa
Discugrafìa
Àlbum
- Attimo x attimo 2003
- Ragazza di periferia 2005
- Mai dire mai 2007
- Nel mondo delle donne 2008
- Progetto B 2011
Televiśiòṅ
- Sanremo Top Raiuno, 2002 - Cundutóra
- Playlist Italia Video Italia, 2004/2006 - Cundutóra
- X Factor Raidue, 2010 - Giùdas
- Ballando con le stelle Raiuno, 2012 - Cuncurénta


text:
Àrsen
Àrsen (nòm uficiàl en italià: Arcene) l'è ü cümù de la pianüra de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 14 km de la sità e a 152 méter söl lièl del mar.
El g'ha 4 811 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 4,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 145 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castèl Russù, Ciserà, Lürà, Pognà, Puntiröl, Treì, Verdèl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Àrsen l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Brahmaputra
Ul Brahmaputra l'è un fiümm de l'Asia del süüt, in del sübcuntineent indiaan; l'è lünch inturnu aj 2.900 km e al quata suta un basin de 670.000 km². L'è vün dii fiümm cunt la purtada d'acqua püssee granda al muunt (ca la pöö vèss anca de 150.000 m³/s, intant ca gh'è ul munsun). Ul sò nòmm, in sanscrit, al vöör dì bagaj de Brahma.
Al nass in Tibet cunt ul nòmm de Yarlung Tsangpo e al curr inver est per 1.700 km a un'altèzza media de 4.000 meter sura ul livèll del maar. Cumé ca ul fiümm al và föra dal Tibet, al sa sbassa de bòtt e in del staat de l'Arunachal Pradesh, dopu ca l'a ricevüü dü aflüeent impurtaant (Dibang e Lohit) al sa slarga un bel pu' (in d'un quaj tòcch al riva a vèss larch 10 km) e al töö ul nòmm de Brahmaputra.
Una völta c'al riva in Bangladesh al sa spartiss in dü broch: vüna la sügüta a nà inver süüt cunt ul nòmm de Jamuna e la sa trà deent in del Gange, un'oltra la mantegn ul nòmm de Brahmaputra e la cürva in direzziun südest. In tütt i modi i dü broch sa retruven un quaj chilometer dopu e sa tran deent insema in del Gulf del Bengala cunt un delta ca l'è ul püssee gross al muunt.
Ul fiümm, u mej la sò part bassa, l'è cunsiderada sacra daj Indu, anca se tütt i ann, al teemp del munsun, al vègn föra e ga inunda tütt ul sò teritòri.


text:
1Ajta ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna, ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Seica ɨ mej ya huatyáuu ayajna, aɨ mu cai xɨ cui'ini hasta mana'a cai anacai raaseij tɨ'ɨj yatanyen ɨ Dioj tɨ'ij tyu'utaijta iiyan chaanaca japua ɨ rumuare'eri'ira'a cɨme'e. 2Tyauma'acaa a'achu cumu arájsevi xɨcaj, aj pu'i aɨn Jesús an a'ujnyéj jɨri japua. Aɨmej pu a'uví'itɨ aɨjna ɨ Pedro, ajta ɨ Jacobo, ajta ɨ saɨj, aɨjna ɨ Juan. Ajta e'eyan saɨque huaujruu aɨjna, a mu a'unyéjnye'erica'a. 3Tatzavi'in pu cɨn seijra'acaa aɨjna ɨ Jesús. Tyamua'a pu tyu'utyacueinaraca'a ɨ cɨɨxura'ara'an. Yaa pu eenya'a seijra'acaa tɨj seeri. Iiyan chaanaca japua capu ma'a a'atɨ tɨ raayɨ'ɨtɨ tɨ cɨɨxuri tyu'uja'usin tɨ'ij ayan ti'ijcueinavi'i a'ara'ani. 4Majta aɨme huaseij aɨjna ɨ Elías tɨ ajmi'i ti'ixajtacara'a ɨ Dioj jetze ma'acan, majta maɨjna ɨ Moisés tyaacan. Aɨ mu tí'ixajtacaa maɨjna jamuan ɨ Jesús. 5Aj pu i aɨn Pedro, ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: ―Maeestru. Xa'apɨ'ɨn pu naa tyaj ya huatyáuu teyajna. Tiche'e hueicaca huataahua ɨnaamua. Saɨj tɨ mueetzi huacɨ'ɨti, ajta seij aɨjna ɨ Moisés, ajta ɨ saɨj aɨjna ɨ Elías. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Pedro. 6A'ini aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a ɨ Jesús metyu'utatzɨn huapɨ'ɨ. Ajta aɨn Pedro, capu ra'amitejtya'acaa a'ij tɨ ye'i tyu'utaxaj. 7Tɨ'ɨqui jaitɨri a'acávi'irixɨ hua'a japua. Hua'a tzajta'a pu rájrupi. Aj mu mi raanamuajri'i tɨ a'atɨ ayan tyu'utaxajtaca'a, tɨcɨn: ―Ai pu niyauj pɨrɨcɨ ɨ nyej rachu'eve'e. Xaanamuajri'i saijna. ―Ayaa pu tyu'utánamuajre. 8Matɨ'ɨj muaanyéerajraa nain japua, capu che'e a'a a'atɨjca'a. Aɨ pu'u a'utyavaaca'a hua'a jamuan aɨjna ɨ Jesús. Aj mu mi a'ucɨj. 9Matɨ'ɨj e'iicaju'uca, aɨ pu tihuéijca aɨjna cɨme'e maj cai a'atɨ ixaatya'a a'ij mej tyu'useij, a'ini seica mu nu'u raaje'icatan aɨjna tɨ ajta tyaata'a jetze ajtyama'acan. Tɨ'ɨj nu'u huamɨ'ɨn, aj pu nu'u ijta'i huatarujsin. Aj pu nu'u i huatarɨ'ɨristari maj raataxaj. 10Aɨj mu cɨn, aviitzi cɨn tí'ixajtacaa a'ij mej tyu'useij. Ayaa mu tyu'urihua'uraca'a a'ij tɨ huataujmua'a eijna tɨ cɨn ayan yee tɨ'ɨjtahua'a nu'u huatarun ɨ tɨ mɨ'ɨni. 11Aj mu mi meyan tiraataihua'uri'i ɨ Jesús tɨcɨn: ―Aɨme ɨ mej te'eyu'uxaca, ¿a'ini een cɨn meyan ti'ixaxa'a tɨ anacai ya uve'enyejsin aɨjna ɨ Elías? 12Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna. Aɨjna Elías anacai pu aɨn ye uve'enyejsin. Aɨ pu nain tí'ijajcuare'en. Nyajta inyaa, niche'e a'atzu tyajamuaataihua'u. ¿A'ini tya'axa ɨ yu'uxari jetze aɨjna cɨme'e i nyej nyajta tyaata'a jetze a'iraanye? Ayaa pu tya'axa nyaj nu'u eihua rajpueitzi na'ame. Majta nu'u na'axaahuari'ira mua'aju'un. 13’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Pu'uri ye uve'enye aɨjna ɨ Elías. Pu'uri ayan tya'arauraste a'ij tɨ ye'i te'eyu'usi'ihuaca'a aɨjna yu'uxari jetze. Seica mu meyan a'ij pua'a raaruuren a'ij mej ye'i ti'ijxe'eve'e. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús. Ajta á'uraa aɨme jamuan, aɨjna ɨ Pedro, ajta ɨ Jacobo, ajta aɨjna ɨ Juan. 14Matɨ'ɨj u e'ire'enye a'u ma e'ij e'enya'a ɨ seica ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a, matɨ'ɨj mi hua'useij maj eihua e'etyujsaɨra'acaa ɨ tyaɨte hua'a jamuan maɨjna ɨ seica. Aɨme mu majta huaseij ɨ mej te'eyu'uxaca teyujta'a. Aɨ mu meyan tyu'urihua'uraca'a. Majta mu tɨn nínyu'ucacuca'a. 15Majta maɨn ɨ tyaɨte, matɨ'ɨj raaseij aɨjna ɨ Jesús, eihua mu huataujtyamua'ave. Matɨ'ɨj mi a'uruáachajraa jemin mej mi raatataujte'en. 16Tɨ'ɨqui aɨn ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ti'itajni cɨn setyu'urihua'u? 17Aj pu i saɨj tɨ a'utyavaaca'a hua'a tzajta'a, aɨ pu ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Maeestru, yaa nu rave'evi'itɨ ɨ niyauj, tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijre'e. Aɨjna ɨ tiyaaru'u, aɨ pu cai rata'aca tɨ huatanyuuni, 18a'ini a'anaj tɨ na'a tɨ aɨn tiyaaru'u rájviivi'i, ajta aya'arajraini a chuaata'a. Ajta eihua aijjaamɨ́scue'ira'a a'aye'i aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ. Ajta ancurá'ujcɨ'ɨmáa ɨ rutamej cɨme'e. Ajta huatyacɨyaaxari nain japua ɨ rutzajta'a. Nu'uri hua'utahuaviiri'i ɨ maj mueetzi jamuan á'ujhua'an maj raatamuarite'en maɨjna ɨ tiyaaru'u. Ma majta maɨn, camu raayɨ'ɨtɨhua'a mua'araa. ―Yaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ a'atɨ. 19Aj pu'i ayan tyu'utanyúu aɨjna ɨ Jesús, tɨcɨn: ―¿Ni tzaa sacai raayɨ'ɨtɨ muan? ¿Ni sacai xɨɨ tya'atzaahuate'e? ¿A'achuni pua'an ninye'ira'a ruxe'eve'e nyej a'amua cɨme'e huáviicue'ire'en sej si huáurityejte'en? ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús. Aj pu i ayan tyu'utaijtaca'a tɨcɨn: ―Ma sa'ave'evi'itɨchi mɨ pa'arɨ'ɨ. 20Aj mu mi aa ye'eve'evi'itɨ. Ajta aɨn ɨ tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijra'acaa ɨ pa'arɨ'ɨ, tɨ'ɨj aɨn huaseij ɨ Jesús, aɨ pu raatyaca'atzɨjxɨ ɨ pa'arɨ'ɨ. Aj pu i aitave a chuaata'a. Tɨ'ɨqui pɨ tavaɨjtzixɨ, áijjaamɨ́xcue'ira'a. 21Aj pu i Jesús ayan tiraataihua'uri'i aɨjna ɨ taatajra'an ɨ pa'arɨ'ɨ tɨcɨn: ―¿A'achuni ari a'atee tɨ ayan tí'ijruure? Ajta aɨn taatajra'an ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Tɨj na'a tɨ pa'arɨ'ɨstaca'a. 22Ajta aɨjna ɨ tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijra'acaa, eihua pu an ya'ujɨpua taij tzajta'a, ajta a jaata'a tɨ'ij raaje'ica. Tɨ pua'a paraayɨ'ɨtɨhua'an paj tiraahuaate'en, tá'ancu'uvajxɨ'ɨ, pajta taatavaɨre'en. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna taatajra'an. 23Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Naijmi'i pu ti'irɨ'ɨri jemin ɨ tɨ tya'atzaahuate'e. 24Aj pu i aɨn taatajra'an ɨ pa'arɨ'ɨ ayan ti'ihuaujyeinyaca'a tɨcɨn: ―Netya'atzaahuate'e inyaa. Naatavaɨre'e nyata'aj eitze'e tya'antzaahuate'en. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a. 25Aj mu mi ajtyáxɨɨraca'a eihua ɨ tyaɨte maruáachijmá'a. Tɨ'ɨj aɨn Jesús hua'useij, aj pu'i ra'ajtya'axɨ ɨ tiyaaru'u tɨ pa'arɨ'ɨ tzajta'a seijra'acaa. Ayan tɨcɨn: ―Muaa tiyaaru'u paj cai huiityajnamua, paj cai atányuuve, ayaa nu ti'imue'ijte'e, paj raatatuani mɨ pa'arɨ'ɨ. Capej che'e tzajta'an utyaru'iipiche'en. 26Aj pu i huajijhuaca'a aɨjna ɨ tiyaaru'u. Tyamua pu raatyaca'atzɨjxɨ aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ ca'anin cɨme'e. Aj pu'i huirajraa ɨ tzajta'an. Ajta aɨn ɨ pa'arɨ'ɨ, aa pu'u qui auca'itɨ a'araa. Xuee tɨ cuj huamɨ'ɨ. Aɨj mu cɨn meyan ti'imua'atzɨjca'a ɨ tyaɨte tɨ ayan nu'u huamɨ'ɨ. 27Ma ajta'i cai capu. Jesús pu ra'ajví'i muajca'ara'ara'an jetze. Aj pu'i ra'ajjáj. Tɨ'ɨqui huatyeechaxɨ aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ. Aj mu mi a'ucɨ́jxɨ naijmi'i. 28Tɨ'ɨqui Jesús chi'ita utyajrupi, majta ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Matɨ'ɨj mi aviitzi cɨn tiraihuau'uri'i aɨjna ɨ Jesús, meyan tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn tyacai raayɨ'ɨtɨhua'a ta'araa tyej teyan raatamuarite'en aɨjna ɨ tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijra'acaa? 29Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Sata'aj seyan raatamuarite'en saɨjna ɨ tiyaaru'ujra'a, ayaa pu tyú'ujxe'eve'e saj raatyajhuauni ɨ Dioj jemi, sajta ru'itzi'iva'a. 30- 31Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. Au mu a'ará'a ajna a'ahua'a u Galileeya. Ajta aɨn ɨ Jesús, aɨ pu tihua'amua'atyahua'a aviitzi cɨme'e ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Ayaa pu aɨjna cɨn huarɨj a'ini capu raxe'eva'aca'a maj raamua'aree ɨ tyaɨte a'u tɨ a'ij een. Ayaa pu tihue'ixaatya'aca'a tɨ nu'u a'atɨ cɨme'en tyu'utatuire'esin aɨjna tɨ ajta tyaata'a jetze a'iráanye aɨme jemi ɨ tyetyaca. Aj mu nu'u mi raaje'icatan. Aru hueica xɨcajra'a jetze pu huatarujsin, ruuri pu nu'u ajtahua'a a'ame. 32Majta maɨn ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, camu yau'eitaa mua'araa a'ij tɨ tihue'ixaatya'aca'a. Majta ti'itzɨɨnya'acaa. Camu á'ujca'anyajca'a maj raatahuavii tɨ hua'uta'ixaate'en tyamua'a naa a'ahuauritaacan cɨme'e. Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. 33Au mu a'ará'a a'ahua'a chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Capernaum. Matɨ'ɨj mi chi'ita utyajrupi. Aj pu i Jesús ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ti'itajni a'ij setyu'urihua'uraca'a ajna juye jetze? 34Camu huatanyúu, a'ini meti'itevi'ira'aca'a aɨjna cɨme'e mej tyu'urihua'uraca'a maɨjna cɨme'e tɨcɨn a'ataani eitze'e ruxe'eve'e aɨme. 35Aj pu i a'ujyeijxɨ aɨjna ɨ Jesús. Tɨ'ɨqui hua'utajee ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a a'atɨ ayan tira'aranajchi tɨ aɨn puéenye'en tɨ eitze'e va'acan cɨn ti'ityávaaca, aɨ pu ruxe'eve'e tɨ aɨn puéenye'en tɨ eitze'e cɨleenya'acan cɨn ti'ityávaaca. Ruxe'eve'e tɨ hua'utyavaɨre'en naijmi'ica ɨ tyaɨte. 36Aj pu i pa'arɨ'ɨ auvi'itɨ. A e'ita'a ya'utara a'u mej e'ere'eti ɨ seica. Aj pu i ra'ave'evii ɨ múutze'en. Tɨ'ɨqui ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: 37―Tɨ pua'a a'atɨ ra'ancure'evi'itɨn nyeetzi jetze ma'acan seij ɨ pa'arɨ'ɨ tɨj aijna, aɨjna tevijra'a ajta necha'ɨj inyeetzi. Ajta ain ɨ tevijra'a, capu inyeetzi na'a ancure'evi'itɨ silu ajta pu ra'ancure'evi'itɨ ɨ Dioj, ɨ tɨ nyaja'utaijtaca'a nyej yatanyén. 38Ajta aɨjna ɨ Juan, aɨ pu ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Maeestru, seij tu huaseij tɨ hua'amuaritya'acaa anyuucajtze'en cɨme'e ɨ tiyaaru'u ɨ maj hua'a tzajta'a seijra'acaa ɨ tyaɨte. A'ini capu á'ucha'acanya'a tajamuan, aɨj tu cɨn raata'ijmɨjri'i tɨ cai ayan rɨjca. ―Yaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Juan. 39Aj pu i aɨn Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Caxu seyan ti'ira'ijmɨjra. Tɨ pua'a a'atɨ ayan rɨjca ɨ maj cɨn a'ij tira'utaseijra, aɨjna ɨ a'atɨ pu xaa á'ucha'acanya'a a'ame nyajamuan. Ajta aɨn, capu a'anaj a'ij pua'a ti'inyaxáata a'ame. 40Tɨ pua'a aɨjna ɨ a'atɨ cai tajemin nyuu, aɨ pu xaa tavaɨre'e ityejmi. 41Ayaa nu xaa nya'u tyaja'amue'ixaate'e, a'atɨ tɨ na'a, tɨ pua'a aɨn cɨj caj tyajamuaata'an ɨ jaj saj huaye'en aɨjna cɨme'e saj nyajamuan á'ujhua'an, Dioj pu xaa tiraatanajchite'esin aɨjna ɨ a'atɨ. 42’Na'ari pua'a a'atɨ tɨ na'a, tɨ pua'a aɨn ɨ a'atɨ a'ij pua'a tiru'utyériira pa'arɨ'ɨ tɨ cɨle'en, tɨ ajta na'atzaahuate'e inyeetzi tɨj aijna, eecan pu pueijtzi tichesin aɨjna ɨ a'atɨ japua. Capu ayan rajpueitzi a'ame'enche'e aɨjna ɨ a'atɨ tɨ pua'a anacai mu ra'acávi'ire'en ɨ tetej sa'unijra'a tɨ ve'e, majta e'eyan ra'atyajraini a jaata'a. 43’Matɨ'ɨj autyaturan ɨ Dioj jemi, seica mu meyan rujetze tyu'ujpua'ajte'en. Ayaa nu ti'imue'ixaate'e, tɨ pua'a peyan jetzen tiru'ujpua'ajte'en ɨ amuajca'a paɨjna cɨme'e ɨ paj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, ayaa paj huarɨni. Para'antiveijche ɨ amuajca'a, pej pi seij pana'a cɨn a'utyaturan ɨ amuajca'a ajna tɨ e'eseijre'e ɨ Dioj, ajna paj a'aruuri pua'ame jemin. Na'ari pacai peyan huarɨni, hua'apuaca paj cɨn a'utyaruti ɨ a'amuájca'a ajna a'ahua'a a'u paj antipua'ari, a'u tɨ cai a'arɨ'ɨri tɨ ra'uje'ica ɨ taij. 44Au mu cai a'acui'ini ɨ chu'inute ɨ maj muaatyacɨ'ɨsin. Capu ajta a'anaj á'amɨ'ɨve ɨ taij. 45- 46’Na'ari tɨ pua'a peyan mua'a jetze tiru'ujpua'ajte'en muaɨɨca paɨjna cɨme'e ɨ paj autyajturaa ɨ Dioj jemi, aɨ pu ajta muaatyava'ɨri pej ra'ataveijche pamɨjna muaɨɨca. Eecan pu muaatyava'ɨri paj muaa a'utyaturan seij cɨme'e ɨ aɨɨca ajna tɨ e'eseijre'e ɨ Dioj. Na'ari tɨ pua'a pacai peyan huarɨni, amá papu'u a'umej a'u tɨ Dioj an muajá'ujɨsin a'u tɨ a'ataa. Capu timuaatyava'ɨri paj hua'apuaca cɨn a'ume'en aujna a'u tɨ cai a'anaj rɨ'ɨri paj ra'uje'ica ɨ taij, ajna a'u maj cai a'anaj a'acui'ini ɨ chu'inute ɨ maj muaatyacɨ'ɨsin. Capu ajta a'anaj á'amɨ'ɨve ɨ taij. 47- 48’Na'ari tɨ pua'a muaa a jetze paru'ujpua'ajte'en mua'a jɨ'ɨ paɨjna cɨme'e ɨ paj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, aitátɨchi. Eecan pu timuaatyava'ɨri pej pi peyan a'utyarute seij cɨme'e mua'a jɨ'ɨ ajna chajta'a a'u tɨ tie'ijta ɨ Dioj. Ma ajta, capu ti'itɨj a'ij timuaatyava'ɨri paj hua'apuaca ájɨ'ɨsijmá'a paun a'utyarute tɨ pua'a peyan eenye'en au pu muajá'ujɨsin aujna tɨ a'ataa, a'u maj cai a'anaj a'acui'ini ɨ chu'inute maj muaatyacɨ'ɨsin, ajta capu a'anaj á'amɨ'ɨve ɨ taij. 49’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Naiimi'i xu rajpueijtzi xa'aju'un, muan mɨ sej nyajamuan á'ujhua'an sej si seyan titeetyaturan tyamua'a naa uraré'enye'en ɨ rutzajta'a. 50Ayaa pu ti'ivaɨre'e aɨjna ɨ unaj tɨ ti'itɨ tícacaren. Ma ajta, tɨ pua'a huatyáru'una aɨjna ɨ unaj tɨ'ɨj rajxɨ'ɨni ɨ ta'ancacá, a'ini auj ti'irɨ'ɨri tɨ'ij ajtahua'a ancacáa a'ara'ani. Capu che'e a'ij ti'irɨ'ɨri. Eijna i nyuucari i nyej á'amue'ixaate'e, ayaa pu che'eta ti'ivaɨre'e muejmi tzajta'a tɨj ɨ unaj. Che'e ain amuajcacaren a'amua tzajta'a tɨ ij rɨ'ɨ amuaaruuren. Rɨ'ɨ xu'u titya'ujmuajtya ɨ rutzajta'a. Rɨ'ɨ xu'u sajta a'ahuaujmua'aree rujɨɨmua'a sana'a.
Copyright
Learn More


text:
Poggiolo
Poggiolo l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Deux-Sorru, del circondàre (arrondissement) de Ajaccio e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 99 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12,15 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 404 méter a 'na altèsa màsima de 1622 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Tain
Tain (nom ufizial in italian: Taino) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 3 709 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 530 ab./km².
El paes a l'è circondaa di comun de Sest e Angera. Inoltra el gh'ha ona frazion, ciamada Chej.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tain l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.