text:
25 12
Ol dé 25 de dezèmber l'è 'l 359 ( 360 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 7 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de dezèmber al è ul dí da pòost 359 ( 360 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 7 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
800 - Carlmagn al è coronat a Roma imperadur de l'Impere Romà d'Ossident per ol Papa Leú III
1989 - Nicolae Ceauşescu, president de Rumania al è föselat conzuntament con la sò dona, Elena, a Targoviste
1991 - Mikhaïl Gorbacov al dimissiuna come president de la Üniú Soviétega
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1933 - Barcelona: Francesc Macià i Llussà, polítegh e militar Català, president de la Generalitat de Catalunya.
1948 - Prada de Conflent (ol Conflent): Pompeu Fabra, filòlegh e inzegnér Català.
1983 - Gjoan Miró i Ferrà, pitur
1977 - Corsier-sur-Vevey (Losana, Svízzera): Charle Spencer Chaplin, cognossit come Charle Chaplin (e popülarment apó come Charlot, ol sò principal personas), atur de sínema Stadünindench d'orísen Anglesa.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nadal: per la Cristianità ossidentala, comemorassiú del nassement de Zesücrist, la festa cristiana plö importanta.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Prujezziun da Hammer
La prujezziun da Hammer l'è una prujezziun cartugràfica pseudo-azimütala equivaleent (la preserva i propurziun di àrei), mía cunforma (la distursiona i àngul).
Chesta prujezziun l'è un artefatt matemàtich, mía una representazziun d'una custrüzziun geumètrica. La sa fa sü cun l emisferi centraal da la prujezziun azimütala equivaleent a tòcch (par caart lucaal) ul reest dal globus, dupiaant la scala urizuntala finn a furmá una eliss ul dòpi larga che alta.
Süpuneent una scala a l'Equatuur escala e un meridian centraal da lunghezza long0, sti chí a inn i equazziun per catá fö i cuurdenaat x , y intal plan pal lööch cun longitüüt long e latitüüt lat:
d = sqrt( 1+cos(lat)*cos( (long - long0)/2) ) x = scala * 2 * ( sqrt(2) * cos(lat) * sin( (long - long0)/2) ) / d y = scala * ( sqrt(2) * sin(lat) ) / d

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1923
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de setember: inver ul mezdì, un teremòtt da forta intensitaa al trà gju la gran part de la citaa de Tokyo in Gjapuun.
- 09 01 - Madrid (Spagna): Juan da la Cierva ga fa ul primm guur in autugiir.
- 22 02 - Barcelona: Albert Einstein al vísita la citaa, invidaa pal sientífich Esteban Teradas i Illa, cuma paart di cuurs munugràfich d'Aalt Stüdi e d'Interscambi urganizaa par la Mancomunitaa da Catalunya e dirigii par Rafael da Campalans.
- 25 03 – Santiago (Cili): sa ga la inízzia la V Cunferenza Internazziunala indúe sa al signa ul Trataa da Gondra, par regulá i conflitt intra i diferernt Statt american.
- 13 09 - Spagna: Cuulp da Statt da Primo da Rivera che al suspeent la Custitüzziun, dissolta ul Parlameent e al instaura la ditadüra.
- 21 12 - ul Nepal: cheest paees, fin alura un pruteturaa Britànegh, al deventa independent.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 26 10 - Lleida (ul Segrià (Catalunya)): Joan Oró, biochímich Catalan (m. 2004).
- 28 05 - Dicsőszentmárton, in la resgjun da Transilvània, Romania: György Ligeti, cumpusituur gjüdée Ungarées (incöö residesnt e citadin d'Àustria).
- 18 09 - Stockton-on-Tees (Durham, Anglatera): Peter Smithson, architett (m. 2003).
- 02 12 - Növa York (i Statt Ünii): Maria Kalogeropoulos, cugnussüda cuma Maria Callas, soprano Noort-americana (m. 1977).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 03 - Barcelona: Salvador Seguí ul Noi dal Sucre, avucaa laburalista Catalan, sassinaa (n. 1886).
- 26 03 - París (Francja): Henriette Rosine Bernard, cugnussüda cuma Sarah Bernhardt, atura teatral e cinematogràfica Francesa (n. 1844).
- 27 12 - Gustave Eiffel, ingegneer civiil. (n. 1832)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Schönengrund
Schönengrund a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.19 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 496 abitant.
El cumün de Schönengrund al se tröva a una altitüden de 844 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hemberg (SG), Sankt Peterzell (SG), Schwellbrunn, Urnäsch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Todesch) Sit ufizial


text:
Cadelbôsch ed Sōver
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Cadelbôsch ed Sōver (Cadelbosco di Sopra in italiân) l’è un cmûn in pruvîncia ed Rèz cun pió ed deṣméla abitânt (al 2013). As câta a 8 chilômeter da Rèz insém a la statêla 63 vêrs Mântva.
Al j urégin
La stôria dal Tragatèin
Piò ed quâter-méla ân fà la zôna ‘d la bâsa arzâna l’ēra in grând pêrta quacêda dal padóli e dòunca salvâdegh. Grâsia a i depôṣit purtê a la bâsa dai fióm e dai turèint al padóli a tachén ad arculêr mò a duvrà pasêr dimóndi ân prèma che l’ óm al pôsa mèter só cà in cla tèra ché. La préma preṣèinsa ed l'óm ind la zôna ed Cadelbôsch l'é testimunièda da 'na teramêra ed l'etê dal brónz (XVII - XII sècolo a. C. ) catêda ind al 1890 al Tragatèin, i schêv ân purtèr incòra a la lûṣ, tra chiêter lavōr, di bagàj ed teracôta e 'd crêta, 'na cà in séma al gòci ch' la ‘s é deṣfâta a cuntât cun l'âria. 'Na pêrt di rêst catê în tgnû da cât int al muṣèo ed Piasèinsa. L'època Rumâna an à mìa lasê particulêri testimuniânsi dal só pasâg ed i pusébil rêst în ed sicûr suplî sòta a di móc ed depôsit ed ripôrt. Cun al cròl ed l'impēr Rumân, int al 476 d. C. cîrca, al campâgni în stêdi bandunêdi e i fióm e i canêl, mìa pió tgnû a drê, a j ân ròt j êrṣen e a j ân mandê sót àcva tót da la via Emélia fîn al Po. L'é stê alōra che int la zôna ed Cadelbôsch a's în mési insèm al grandiōsi distèisi buschîvi (trêdi zó in môd precîs mél ân pió têrdi) che ân dê al nóm al Cmûn. Int l' època ed l'invasiòun longobêrda (VII-VIII sec. d. C .) dal céchi comunitê a's êren fermêdi tr'al fési buscâj e îven cumincê a lavurêr la tèra. Ûn di prém cèinter l’è gnû só pròpria al Tragatèin, béle ocupê a l'etê dal brònz, fōrsi perché la zôna l’êra dmèj difèiṣa dal j acvi. Al sît ocupê l’è cgnusû cun al nòm caşamèint Ruvariolo in un documèint ed l'ân 853 e al nòm Ruvariolo (al deṣvîn dal tedèsch Rohr) al stà, jostapûnt, a spieghêr un pôst pantanōṣ pîn ed valsâna e câni ch' êren atâch al casamèint. Dôp l'invasiòun ed j ungherèiş ind i ân 899 e quî gnû dôp, dintōrna al caṣamèint è stê tirê só un castèl. Al castèl ed Ruarōl (Ruarolo), al gh’ēra bèle int al 1054, l’ēra dal famèj fevdêli dal pôst pó l’é pasê, int al 1219 o pôc dôp, sòta al cunvèint ed Sân Svân Evangelèsta ed Pèrma. La só véta l’è stêda, a tóti al manêri cûrta, e int al 1305 a gh’armagnîven sōl i rèst del mûri e del cistêrni. I frê Benedetèin, ind al pôst dal castèl, ân tirê só ‘na grancia, osèja ‘n’ aṣiènda agrécola cmandêda da ‘na cōrt principêla. Stà cōrt la srà arfâta e cambiêda da còla dal dé d’incō int al peréiod 1586-1619. Vêrs la metê dal XV sècol davânti a la cōrt é stê fât pasêr al Cròstel, al cunvèint ed San Svân, per andêr da ‘na rîva a cl’êtra, l’à més só un traghèt apôsta béle cnusû alōra, al 1517, cme al Tragetìn. Al parôli Tragatèin e Ruarōl a srân druvêdi a piēt int al cōrs dal XVI sécol a sgnêr l’istès sît, pó Tragatèin al vinsrà. Al d' ed dèinter dal castèl ed Ruarōl a gh' êra la cêṣa ed S.Svân, cgnusûda fîn dal 1095, ch' la dvintrà proprietê dal cunvèint ed S.Svân int al 1219. Scampêda al castél, l'êra incòra in funsiòun ind la secònda metê dal XIV sécol mó dôp la srà cambiêda da l'uratôri ed S. Mâver tirê só al d'ed dèinter ed la cōrt. Fōra dal castél l'êra gnû, só atâch al Mél, 'na secònda cêṣa intitulêda a S Faustèin, arcurdêda cme proprietê dal cunvèint ed Canósa int al 1116, e ch’ a ‘s perdrà in sègvit al sègn. Dôp l'invasiòun di j-Ōngher ânca Vicozoaro, 'na burghêda atâch al Tragatèin, al 's cambierà in furtèsa. Al castèl, sgnê in un documèint del 1025, l'êra ed divêrs personâg, ciaschedûn cun 'na pêrt pió o mēno sustgnûda. (Gherârdo dal Bôsch a 'gh n' îva ad esèimpi un otêv). Ind al cōrs di sécol XII - XIII al cunvèint ed S Prôsper ed Rèz, pr'avèirel cumprê o da 'na dunasiòun, al dvintrà al pió grand properietâri dal castèl. Int al 1320 a 's fà avânti la necesitê de ṣlarghêr ed dû mêter i fusòun per 'na pió grânda sicurèsa ed qui che gh' ân dà stêr insèma a la tòr. Tachêda al castèl (butê zó ind al XIV sècol) a gh'êra la cêṣa ed S. Celestèin, numinêda int al 1025 cme 'na comûna capèla. Tra la fîn del XIV e l'inèsi del XV sècol, la gînta l'à bandunê Vicozoaro e la s'é spustêda a circa dû chilômeter a matèina in dōve l'à tirê só, ind la pusisiòun dal dé d'incō, 'na nôva cêṣa ed S. Celestèin.
Da Vico Zoario a Cadelbôsch
L’urégin ed la zôna cumunêla dal dé d’incō l’a s’ arpôrta al 900-950 circa, peréiod in dōve a nasîva al bōregh ciamê Vico Zoario, dal latèin Vicus ch’a vōl dîr vilâg ed Zearius da zea ch’al vōl dîr spelta (in dialèt fariōl), êrba alōra dimòndi comûna ind la zôna. Al pió antîgh documèint in dōve a s’ arcôrda dal bōregh a risûlta éser al rôgit dal 6 Avrîl dal 1032 in dō a ’s documèinta la dunasiòun del Castèl ed Vico Zoario. Int al 1215 risûlta padròun dal Castèl e ‘d la grand pêrt dal trèin arèint, Gherardo del Bosco, dal só nòm deṣvîn (acsé a cûnta la legénda), al nóm dal dé d'incō ed Cadelbôsch. Vêrs al 1219 i trèin in dōve i padròun êren i Benedetèin ed Canòsa (Boschetto e Roarolo) a pasén in properietê di frê Benedetèin dal cunvèint ed S.Svân ed Pèrma. Chilōr a cumîncen un grôs lavôr ed bunéfica del tréin e àn dê véta al mzadréj ed Roarolo e dal Boschetto. La mzadréia dal Boschetto l'êra mésa tr'al teriângol cuntgnû da la strêda ch' la pôrta a Runsês, da la pruvinciêla fîn al pûnt nōv dal Cròstel, cun al só cèinter ind l'antîga Ustaréia-Albêregh ciamêda Begarola, in ségvit ed properietê dal Marchèis Gherardini. Ed frûnt al véc magaṣèin dal Cunsôrsi Agrâri, ch' l’ é stê trê zò, a gh'é, ânca adès, un antîgh fabrichêt ch'al pécia ind l'ôc pr' i sō trî êrch. An 's cgnós mìa al fîn e al perché l'é stê fât, fōrsi l'êra la préma canônica ‘d la cêsa o 'na quêlch centrêla ed 'n ôrden religiōṣ che ind al véci chêrti al gnîva ciamê Le Delizie, nóm incòra adès arcurdê dai nóster véc, per quânt an ‘s în cgnòsa mìa al fundamèint. Dèinter, ind l’intrêda, a’s câta ‘na pitûra a frèsch intachêda, epór interesânt, ôvra ‘d un pitôr del Quâtersèint, in dō ghé piturê quâter sânt; fra lôr al dmèj tgnû l’è còl ch' l’arvîṣa a un Pêpa, S. Celestèin I, al prutetōr dal cēsi ed Cadelbôsch.
Int al Rinasimèint
Vêrs la fîn del XIV sec., tr’al 1350 e al 1400, al nóm ed Vicozoaro al sparés dal véci chêrti e al vîn cambiê da còl ed “Domus de Bosco (Cà del Bosco)” ânch pr' al spustamèint ed la gînta pió a matèina (in dō al dé d'incō a ghé al cèinter ed Cadelbôsch ed Sōver). Ché l'é stêda tirêda só la césa intitulêda, cme béle préma còla ed Vicozoario, a S. Celestèin. Al fabrichêt al srà dal tót arfât int al peréiod 1755-64. Int al 1515 a gnîva pó tirêda só, pr' ôvra dal Príncip Ercole d'Este sgnōr ed Sân Martèin in Ré, la Césa a Cadelbôsch ed Sóta, cun la divisiòun ed Cadelbôsch ed Sōver da tóta la gînta ‘d la bâsa. Al Rinasimèint l'é stê un peréiod ed grând spiandōr e ‘d grôsi batàli. Cadelbôsch, cme tót l' arṣân l'êra alōra sóta a la râsa 'd j Este. Cme dét, còst l'é stê un peréiod ed grândi ôvri. D'intōrna, difâti, al 1570 a vînen inviê impurtânt lavōr idrâvlich ed bunéfica, al fîn de 'n sparpagnêr mìa al j acvi di turèint che da j Apenèin a gnîven zò e bagnêven la padusa (al vâli ed Nuvalêra e Guastâla). Al teriângol fât a l’albaṣèin ed Cadelbôsch ed Sót e ‘d la Sèida dal Cròstel e dal Canalâs l’armagnîva , però, quacê dal j acvi e dòunca, per avrîr ‘na vìa ânca a sté acvi, as è fât lònga la vìa “Bresciana” – l’êra la strêda vécia préma dla Strêda Statêla 63 - al schêv che l’à ciapê al nóm ed la vìa, purtànd acsé al j acv fîn a la Pramsâna, da pôch tirêda só paralēla al Po. La grôsa pèsta del 1630, còla ch’la impî al pagîni di Promessi Sposi dal Manzoni, la ciâpa ânca Cadelbôsch; în môrti 60 persòuni. Per dmandêr la Grâsia Celèsta a's é més zó, atâch a la cêṣa ed S.Celestèin, i fundamèint ed l' Oratôri ciamê da la gînta al Ceṣulèin , dedichê a la Beâta Vêrgin ed la Gêra e a i S.S. Sebastiân e Rôch. L’è stê trê zó int al 1940 per fêr pôst al nôv imbòch ed Via Muns. Sacân. L’è còst al sécolo in dō, per un peréiod mìa precisê, Cadelbôsch l’è stêda al pôst e la cà ‘d un Capitân (l’êra cme un Maresciêl di Carabinêr dal dé d’incô) ch' al gh’îva sót ed ló l’Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt, la Sèida, Sèss, Mancaṣêl e S.Prôsper. Cadelbôsch a 's pōl fêres grând per óna dal prémi scōli campagnôli fâti mìa a benefési di réch, di nôbil o dal clâs pió fortunêdi mó di pió pôver. Fundêda int al 1679 cme Scōla Péja da don Pelegrèin Da Oglio, pâroch ed Cadelbôsch ed Sōver, l’à dê alôg in magiurânsa a i ragasō dal clâs mêno benestânt ch' a 'gh gnîva insgnê al prémi cgnusèinsi dal calcôl, ed luchêla e 'd gramâtica. Per incuragêr la frequèinsa don Pelegrèin al dêva a i pió biṣognōs 'na quêlch munèida cgnusûda da la gînta cme ferlèin. Al vacânsi estîvi, fât curiōṣ, an gnîven mìa fâti a benefési di sculêr mó per fêr arpunsêr al mèister. La Scōla Péja, dvintêda dôp Seminâri Celestiân, la cuntinvê la só ativitê ânca ind i sécol dôp e la srà sarêda dal tót ind al 1961.
Vêrs l’unitê d’Itâlia
L’è ind al mèz dal 1700 che a 's méten zó i fundamèint ed la nōva Cēşa dal Cèinter (còla dal dé d’incō) nêda int al 1769. La cēşa vécia, cumprèis la tòra dal campâni, l’è stêda pó mésa dèinter a còla nōva dimòndi pió lònga e pió lêrga. A la fîn dal 1700, cun lèg 19 Messidoro ân VI ed la Repòblica Francèisa a gnîva fât al distrét ed Gualtēr ch’al gh’ îva la gînta ed Gualtēr, Pēve Salṣêr, S.Vitôria e Cadelbôsch. Int al 1810 in conseguèinsa d’j ôrden napoleônich che urdnêven l'ôbligh ed fêr i simitèri luntân da la burghêda, l’è gnû só a mezanôt ed la Cêṣa dal Cèinter al simitèri ciamê ed S. Francèsch. Tr’al 1800 e al 1830 ‘na sfîlza ed diṣâster a 's botén adôs a la zôna cadelboschèiṣa, tra còsti al pió dulōroṣi j-în: ‘na pideméia ed tîfo, un taramôt dimòndi fôrt e ‘n’ inundasiòun dimòndi grôsa. L’é còst ânch al peréiod in dō la gînta la cumîncia arblêres al preputèint gvêren duchêl fîn a rivêr a la costitusiòun del Gvêren pruvisôri ed Rèz del 1848, nê a sègvit ed la fûga del Dóca, Francèsch IV spavintê dal nutèsi ed la rivolusiòun ed Vièna e dal 5 giurnêdi ed Milân. Tra i vuluntâri êren preṣèint ânca sèt cunsitadèin ed Sèida, ‘d l’ Èrṣen, e ’d Cadelbôsch. Int al 1859 a’s cumbât la grând batâlia ed Solferèin e S. Martèin e al 19 d ‘agóst, la gînta ed Cadelbôsch l’à picê al mân a Giuseppe Garibaldi ch’al pasêva d’ ed lé. Al 4/12/1859 per decrēt dal Guvernadôr Farini, a vîn més insèm al Cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver ind la giuriṣdisiòun dal dé d’incō. Int al nōv cmûn ed Cadelbôsch a vînen tôti só £ 203,57 per la sotoscriòun Pro spedisiòun ed Garibaldi in Sicélia . In di dêṣ ân dal 1860 al 1870 al prém Sendéch, Enrico Terrachini, al mèt in pē al scōli elementêri pòblichi, per mas'c e fèmni, ind al quâter frasiòun dal Comûn. Int al 1876 a vîn mésa insèm ‘na regulêra cundòta médica dal Cmûn. Int al 1889 a nâs la préma Societê Coperatîva ciamêda: Associazione Operai Braccianti . A l’ j-elesiòun aministratîvi dal 1899 i socialésta ed i radichêl unî cunquésten per la préma vôlta al Cmûn, fîn alōra amministrê da i monarchîch-liberêl.
Dal ‘900 al dé d’incô
A i prém dal 1900 a vîn fundê a Cadelbôsch la préma Coperatîva ed Cunsóm, a vîn inavgurê ânch un salòun per spetacôl ciamê: Teatro Catellani, ṣlarghê pó ind al 1953. La préma Guêra mundiêla la fa di môrt ânca tra i cadelboschèiṣ, 150 sitadèin dal Cmûn a mōren, tra quisché dō mdaj d'argînt: Luigi Panini e Alpenore Melli. Pr’ arcurdêr i môrt in guéra ind al 1922 a vîn scuacê in Municépi ‘n târga ed mêlmer cun scrét i nóm. A la fîn dal 1920 a’s tîra só al fabrichêt ed la scōla davânt al Municépi. Int al 1925, al 13 Dicèmber a l’Èrṣen a 's tîn clandestinamèin al têrz Cungrès ed la Federasiòunn Arṣana dal Partî Cumunésta. Tr’ al 1919 e al 1926 a vîn fâta la grôsa Bunéfica Pramsâna-Molia ch’l' interésa ânca al cmûn ed Cadelbôsch inséma i trèin a matèina dal Cròstel. Int al 1936 a vîn inavgurê al Palâs Comunêl ôvra ed l' Inz. De Sanctis. Int al 1939 la Bânca Agrécola Comercêla ed Rèz l’arvés al prém spurtél a Cadelbôsch ed Sōver, in sté peréiod a’s fân i prém impiânt ed lûṣ elètrica. Int al 1940 a scòpia la secònda Guéra mundiêla. J ân tr’ al 1941 e al 1945 în j ân ed la Resistèinsa e la gînta cadelboschèşa l’è intrevgnûda in môd gajêrd cun bèin 232 óm e 27 dóni. Al dóni cadelboschèiṣi în stêdi ânca còli ch' ân dê l’ideja ‘d la famōṣa Adunêda Sedisiòsa ‘d l' Otobér 1941, óna dal manifestasiòun pió grândi ‘d la rivôlta al fâsio ch' l’à més insèm, davânti al Municépi, pió ed 1.000 dòni. Finî la guéra ind la sêla dal Municépi è stê numinê al Cumitêt ed Liberasiòun e la Giûnta ch’ l’è nasûda cun Marastòun séndech, l’è stêda apruvêda dal Perfèt ed Rèz cun al Decrêt dal 12 ed lój 1945. In ricôrd ed tót i Môrt in guéra dal peréiod ed la Resistèinsa a vîn inavgurê al 26 Setémber 1965, int la Piâsa ‘d la Libertê, al monumèint dedichê a la Resistèinsa, ôvra impurtânta ed valōr artéstich dal scultôr Marino Mazzacurati. Per unurêr i Môrt in guéra ind al cōrs ed la lôta per la Liberasiòun, a Cadelbôsch a vînen tirê só di pilastrèin ind i divêrs pôst in dōve é gnû di masamèint. La brōta aluviòun dal Po dal 1951 la fa véder la solidarietê di sitadèin ind i confrûnt ed la gînta dla bâsa arṣana. Int al 1958 a vîn inavgurê l'eşîlo comunêl a Cadelôsch intitulê a i Môrt ed la Liberasiòun. Al 1959 l’é l'ân ed l' inavgurasiòun ed la Bibliotêca Comunêla ind la sêla Rotonda dal Municépi. Int al 1961, a l’ Èrṣen, a vîn inavgurê al ricôver pr’ j-ansiân e inâbil ciamê Casa della Carità.
La Cēşa ed S. Celestèin
La gh’à ‘n elegânt facêda in stîl têrd sesèint e un intêren a tréi navêdi cun al sufét a vôlta e sînch altêr. I quêder di trî altêr laterêl în stê piturê da Lorenzo Franchi (1565-1632) e arfân al figûri ed S. Âna, la Madòna dal Rusâri e la B.V. ed Lorêto; insèm al quêrt altêr laterêl, intitulê a la Madòna ‘d la Véta, gh’ è ‘na pitûra a frèsch dal XVI sècol ch’ l’é stêda ind i sècol pasê elemèint ed duvisiòun e ‘d ufêrti vutîvi. D‘impurtânt valōr artéstich în ânch: al côro ed lêgn ed l'âbsida, intajê e cun dû ōrden ed bânc, dal secolo XVII, l'ôrghen dal setesèint dal famōṣ Traeri més int al côro ed mansèina e l'antîgh Altêr Magiōr, in lègn intajê ed per intêr indurê dal XVII sécol. Int la sagrestèia l’è tgnû da cât un altêr cun ‘na figûra sâcra in lègn dal sècol XVI, ch’al deṣvîn da l'uratôri dla Côrte del Tragatèin; int al mûr d'ed sōver ‘na pitûra a frèsch dal rinascimèint bèin fâta l’arfà la figûra ed Michēl, S. Luséia e S. Andrèa. A tâch a la cēşa ed S. Celestèin a gh’êra l’uratôri tirê só int al 1632, per schivṣêr j-efèt ed la pèsta che gh’êra alōra. L’é stê tirê zó int al 1940 per fêr al pôst al nōv imbòch ed la strêda per Castelnōv ed Sòt.
La stôria dal frasiòun
A tâc al distrèt ed Ruarōl, sòta al cunvèint ed S. Svân e al distrèt ed Vicozoaro, sòta al cunvèint ed S Prôsper, a gh’êra int l’ època medievēl un têrz distrèt ciamê Cōrt Mantvâna, cun ‘na grandèsa ed circa 40.000 biōlchi, al ciapêva grân pêrt la zôna ed l’ Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt e ‘d la Sèida. Al fèdev l’é stê: ind al 1141 di Malaprèisa da Gès, int al 1142 dal comûn ed Rèz, int al 1143 di Da Curès e int al sécol dôp ed nōv dal comûn ed Rèz. Al cèinter aministratîv dal fèdev l’êra int al castèl ed l’Èrṣen, sgnê int al 1141 e trê zò da l'esêrcit ed la Cêṣa int al 1329.
Véla Èrṣen
Véla Èrṣen la ciâpa al nòm da la fôrt arznadura lasêda dal Cròstel dôp al só pasâg sucès in zôna (via Mazzini) tr’al VII e al IX sécol d.C. Via Mazzini l’ è incòra incō sgnêda da un lòngh mó sensébil sêlt (da i 29 mêter i.l.m. ed la Rôca as pâsa a i 24 in via Cantòun Mèli) che fân da testimòni ed l'antîgh cōrs dal turèint. Al sît ed Véla Èrṣen l’é numinê in un diplôma dal 963 ed Utòun I Imperadōr; al gh’îva al tetól ed Cōrt e a gh’êra un castèl di Malprèisa che l’ân vendû int al 1142 al cmûn ed Rèz. Còst ocupê da l’esêrcit ed la Cêṣa, l’é stê probabilmèin butê zò perché an ghé armagnés memôria. La cêṣa ed S.Giustèina e S.Sipriân, mèsa in urègin in via Vialêt, l’è sgnêda in véta int al 1149, la srà arfâta a sincsèint mêter ed distânsa tr’ al 1448 e al 1451, l'é numinêda tra còli ed S.Prôsper in un documèint dal vèschev Berto. Arfâta in manêra grēc-rumân int al 1681 insèm a la tòra dal campâni e a la canônica dal Retōr Fiurèinsa, só disèign ed l’ architèt Pietro Ferretti di Cavasôl e finîda dal priōr Fonso Tedèsch. La cēşa l’é badzêda ai Sânt Giustèina e Siperiân. Al d' ed dèinter a gh’é ‘na stimêda pitûra a frèsch dal 1400 arviṣânt la Madòna Dal Cârmine.
Cadelbôsch ed Sòt
A sèmbra che al vèiri "Cà dal bôsch", ch' ân dê al nòm al Cmûn, a n’ êren mìa a Vicozoaro (incō Cadelbôsch ed Sōver) mó a Cadelbôsch ed Sòt. Mési int i bôsch ed la Cōrt Mantvâna a l'j în numinêdi a partîr dal 1141, la "Véla Domorum de Boscho" l' a’s vèd, cme impurtânsa secònd la lèg, bèin spièghêda in 'na scritûra dal 1267. La cêṣa ed la SS. Nunsiêda la srà tirêda só int al 1513. Al prîncip Ercole d’Este fevdatâri ‘dla Cōrt Mantâna, cun ‘n scritûra dal 1513 fâta int al cunvèint ed S.Prôsper, l’à fundê un benefési sòt al tetòl ed la SS. Nunsiêda per la fabricasiòun ed la cēşa ind al sît ed “Cà ed Mèister” Cadelbôsch ed Sòt dal dé d’incō. La costrusiòun ed la parôchia ed Cadelbôsch ed Sòt l'é sucèsa al 2 d'avrîl dal 1515. Ind l’istès 1515 l’é avgnûda la divisiòun di parochiân ed la zôna da la parôchia ed S. Celestèin. La cêṣa la gh’à incòra l’impalcadûra uriginêla dal sec. XVI, a pêrt pôchi mudéfichi, mèinter in câmbi dl’ antîga canônica, n’é stê fâta ‘na nōva cun al concōrs dal Cmûn e di parochiân.
Véla Sèida
Al nòm Sèida (Seta) al duvrè deṣvgnîr da “Salisetam" (bôsch ed sâleṣ).Al prémi infurmasiòun che dân nutèsia dal sît a’s câten ind al 1265 che zibesèn un sègn che ind la zôna a gh'êra un fôs o un câmp ciamê “La Sèida ed l'Èrṣen”, In 'na chêrta dla préma metê dal XV sèc. a gh'êra sgnê un bôsch ciamê “ Sèida int la Véla” ed Véla l'Èrṣen. Tra i bôsch dla Cōrt Mantvâna la catarà al sît, int al 1450, ânca la cēṣa ed S.Bernardèin ed Véla Sèida. In zôna an gh'êra mìa né cêṣa o uratôri préma ed còla ed S.Bernardèin ch' l'é stêda cunsacrêda int al 1454, la cēṣa dòunca l'à ‘vû urègin dôp st' època. Difâti, insém a soquânt scrèt dal 1466, ind l'archévi veschvêl né stê catê cunfèirma. La cēṣa le dimòndi mudèsta; dènter a 's pōl amirêr 'na bèla pitûra, ôvra ed valōr figurànt S. Cecèlia. In urégen, la cēṣa, l'êra girêda in sèins cuntrâri a còl dal dé d'incō cun la facêda a mezdé e cun al fònd ed la navêda ed mèz a l'albasèin. Al fabrichêt dal dé d'incō l' é stê finî ind la secònda metê dal XVII sècol; la campâna pió grânda, ciamêda “Bernardèina" in unōr dal sânt prutetôr, l’ê dal 1682.
La Côrt Mantvâna
La Cōrt Mantvâna, dal XV sècol e fîn a la Rivolusiòun francèisa, l’armâgn int al mân di marchèis ed S.Martèin in Ré, râm pió cèch d’ j-Estèins, i marchèis ed S.Martèin in Ré, int al XVI sécolo, ân tirê só a la Madunèina ed Cadelbôsch ed Sót ‘na véla sgnurîl, da destinêr a cà estîva, cun di fabrichêt destinê a la racôlta di prodòt che ògni afitvâri l’êra tgnû a dêr (generalmèint un quêrt dal racôlt). La véla l’êra circundêda da di fusòun, pêrch e giardèin mèinter dō stâtvi a grandèsa umâna, mési insèma a la pôrta d'ingrès, salutêven cun la mân avêrta j invidê che arivêven. La tradisiòun popolêr la ‘s fêrma insèma al credér che a 'gh sia dal galèrei sòt tèra che partirèn da la cà indivêrsi diresiòun e ‘d un ”pòs raṣōr” o "di mél taj", pîn ed lâmi, in dōve égh gnîven fâti caschêr al persòuni melvésti.
La nâsita dal Cmûn
Al 4 dicèmber dal 1859, cun decrêt dal governadôr Farini, l’é stê fundê al cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver, unènd j antîgh distrèt ed Ruarōl, Vicozoaro e la pêrt d’ed sōver dla Cōrt Mantvâna. La pêrt d’ed sòta, de stà cōrt, incō l’as pōl arcgnòser cun al zôni ed S.Rôch e S.Bernardèin, ch’êren bèle stê, da tèimp, tôt al cmûn ed Rèz e dê ai sgnōr ed Guastâla e ai Gunṣêga ed Nuvalêra. Al prém sendéch l'é stê Enrico Terrachini , ch' l'é armês in cârica dal 1864 al 1866. Al fabrichêt dal nōv Municépi, fât da l' Inzgnēr Raffaele De Sanctis, l'é stê inavgurê int al 1936
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Ferdinando Arlotti - Produzione ai primi studi ginnasiali in Cadelbosco Sopra per il conte D. Ferdinando Arlotti - Reggio Emilia : Tip. Bondavalli L., 1868.
- Edifici rurali sul territorio di Cadelbosco Sopra. - Cadelbosco Sopra : Comune, 1990
- Mariapia Notari Trevisan - Il seminario celestiniano di Cadelbosco Sopra - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1998.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Brembi
Brémbi (Brembio in Italian) l'è un cumün de la Pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 678 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
La sò urìgin l'é, sicüramént, rumana. In del 725 l'é stàt priprietà del Munastèr de San Pèder in ciel d'or de Pavia. Dopu, l'é stai pruprità d'i Gerolomini de Uspedalétt, che in del 1731 o hann custrüìd la cesa.
Par che'l sò num el vegna da la parola d'i celt "brem", che la vör dì "rissunà", "fà dal rumur".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brembi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Jun
In física e chímica, sa ciàma jun un àtum u una mulécula cunt una càrga elétrica, ca la pö vèss pusitíva (catiún) upüür negatíva (aniún); ul prucèss de pèert u ciapà eletrúni a l'è la junizazziun.
I iuni sa rapreséntenn cunt ul símbul de l'àtum curespundeent cunt un segnètt + u - a segunda de la càrga ca gh'è: per esémpi, ul sòdi al pèert un eletrún, al diventa un catiún e al sa scriff Na+, quant invéci l'ussígen, de eletrúni, na ciàpa dü e al vègn O2-.
La paròla jun la vègn, giüüst per cambià, dal greech ion, particípi passaa de iénai (andà).
L'è staa ul Michal Faraday ca l'à prupòost, in del 1830, l'esisténza dii iuni, anca sa l'è staa l'Arrhenius ca l'à desvilüpaa la teuría: per quèst, l'à ciapaa ul Prémi Nòbel per la chímica in del 1903.
L'energía ca ga vöör per strepàch vía un eletrún a un àtum ga dísenn putenziaal de iunizazziun, ca inn dii custaant físich caraterístich per i difereent àtum.
De sòlit, i valuur dii putenziàj de iunizazziun sa sbàssenn de menemàn ca sa va (in de la taula periòdica) dal vóolt al bàss: istèss sa sa va da drita a manzína. L'andameent de chii valuur chí a l'è prupurziunaal al cuntràri a i valuur del racc atòmich; a l'è natüraal, vist ca in d'un àtum piscinín i eletrúni a inn püssee areent al nücli e dunca a séntenn püssee fórta la fòrza de atrazziun.
Ul primm putenziaal de iunizazziun a l'è quèll ca ga vuraría per strepà vía ul primm eletrún de un àtum; ul seguunt valuur al diss l'energía per strepà vía ul seguunt, e.v.i. I difereenz tra i putenziàj sücesiif a inn gròss (vàrda la taulèta chí de suta), dunca i àtum a fúrmenn dumè puch tiip de iun, quii ca pödenn furmàss cunt dii energii nurmàj.


text:
Nogarole Rocca
Nogarole Rocca l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.
La g’ha presapóch 2.849 abitàncc e la g’ha ‘na superfìce de 29,25 km², per ‘na densità de 98 ab./km².
Nogarole Rocca la se tróa in de la pianüra del Verunés, 21 chilòmeter a mesdé de la sità e l'è söl cunfì co la Pruìnsa de Màntoa de fati l'è tacàda a i cümü de Mozzecane, Povegliano Veronese, Roverbella (MN), Trevenzuolo, Vigasio.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La ròca che la dà 'l nòm al paìs.
- La céza de San Lorèns del sécol XIV.
- La céza de San Martì del sècol XVI.


text:
Artemisia verlotiorum
L'Artemisia verlotiorum (o Artemìzia dei fredèi Verlot; en bresà apò a Erba lègn), l'è 'na spéce de piànte che fà part de la famìa de le Asteraceae uriginària de l'Azia orientàla (Cina), ma natüralizàda 'n Euròpa 'nfìna a deentà 'n sèrte pòscc 'na spéce 'nvazìva.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se 'nsömèa a la Artemisia vulgaris ma al contràre de chèla là, la A. verlotiorum la trà fò dei ram apéna 'ndèla part piö àlta del gamp. I sò achéni i è mìa tat fèrtii ma la se propàga bé per mès dei sò rizòmi bèi lónch. I segmèncc de le fòie de la part piö àlta del gamp i è lineàr e 'ntréch. El capulì l'è globulàr; le bràtee de l'envòlucro i è lineàre, quàze sènsa péi. La fiorés endèi més de Setèmber-Noèmber.[1] Le parcc aèree i è 'n bèl tòch piö aromàtiche de chèle de la A. vulgaris.
La crès facilmènt 'n ambièncc trasfurmàcc de l'òm: en bànda a le stràde, sö le spónde dei fòs, endèle parcc söte del lèt dei fiöm, en bànda ai ciós, ecc. La fà fadìga a crèser endèi pòscc piö sèch e picàcc al sul, la se fà piö de spès endèi cantù piö frèsch e alméno 'n bris ömecc.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Polunin, O (1989). Guía fotográfica de las flores silvestres de España y de Europa. Barcelona:Omega. ISBN 84-282-0857-3.


text:
15 08
Ol dé 15 de óst l'è 'l 227 ( 228 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 139 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de óst al è ul dí da pòost 227 ( 228 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 139 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1250 - Xàtiva (la Costera): ol rei Jaume I al consediss a la éla ol priviles d'organisá öna fira comersiala.
1901 - Alaró (Mallorca): la lum elétrega la ría a l'ísola per la pröma ölta.
1901 - Alaró (Mallorca): la lüüs elétrega la riva a l'ísula par la prüma völta.
1945 - Zapú: ol messas del imperadur Hirohito ch'al nönsia la rendissiú del Zapú a la Segonda Guèra Mondiala al è retrasmetit a la popülassiú zapunessa.
1945 - I aliacc i sélebra ol Dé de la Vitòria sura ol Zapú ch'al marca la fí de la Segonda Guèra Mondiala.
2004 - Venessöela: Hugo Chávez al adagna ol referéndum revocatore.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1799: Giusepp Parin, poeta e abaa italian (n. 1729).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Corniscioeu
El Corniscioeu o anca Pesura (Cornizzolo) l'è on on mont di Prealp Luganes alt 1241 metri. El se troeuva in del Triangol Larian, tra i provincc de Còmm e de Lecch.
La scima la gh'ha sù ona cros, menter pussee sòtta a gh'è el Rifugio Marisa Consiglieri, dervii ògni domeniga duranta tutt l'ann e tucc i dì in agost.
El Corniscioeu l'è famos per i appassionaa de deltaplan e parapendii, vist che gh'è on camp de decòll: chì vegnen faa anca di competizion de nivell internazional.
Ai pee del mont, in del comun de Civaa (LC), se troeuva la Badia de San Peder al Mont.


text:
Languedoc-Roussillon
La regiù Languedoc-Roussillon (nòm uficiàl en fransés: Région Languedoc-Roussillon) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2,458,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 27,376 km², per 'na densità de 90 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Languedoc-Roussillon l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Aude, Gard, Hérault, Lozère e Pyrénées-Orientales che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1.545 cümü. La capital de la regiù l'è Montpellier.


text:
Merlìn
Merlìn (Merlino in italian) l'è un cumün de de la pruìncia de Lod cun 1 818 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stai pruprietà di Cùnt de Merlìn, l'è stai dát da Bernabó Visconti a la só dona Regina della Scala in del 1370. Dal 1647 al 1782 l'é stai pruprietà di Cùnt de Belgioioso.
El sò num forse el vegn da Latin Locum Merle.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è una cesa dedicada a Sant Stéu martir, restaürada in del 1615; el Palási Carcassola in del la frasión Marsán, del secul XIV-XV.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Merlin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Début secteur de contenu
La revista da l'Archiv svizzer da litteratura sa numna Quarto e sa drizza cun ses numers tematics ad in public vast interessà per la litteratura. En las duas ediziuns multilinguas annualas vegnan preschentads auturas ed auturs da l'ASL e discutadas tematicas en connex cun l'archivaziun da lur scrittiras. Sper texts litterars, essais ed artitgels tematics cuntegna mintga ediziun er ina part illustrativa che preschenta documents or da l'archiv.
Nus As mettain a disposiziun l'editorial e la tavla da cuntegn da tut ils numers dal Quarto edids enfin ussa sco documents da pdf:
Fin secteur de contenu


text:
Murterun
Murterun (nom ufizial in italian Morterone) al è un cumün de 38 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cunt una süperfis de 13,5 km² e una densitaa de 3 ab./km² suta al Resegun, in de la Pruvincia da Lecch.
A l'è el cumün cunt la pupulaziùn püssee bassa da tüta l'Itàlia (riserca ISTAT dal 2007), anca parchè in realtaa a Murterun ghe viven dumà des persunn e el cunsej cumünal el sa tröva in del cumün de Balabi, che l'è là aren't (15 km). La pupulaziun però la crèss in di mes estif, quand che ghe riven i türista e i vegg abitant dal lögh.
Evuluzion demugrafega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nüumer de abitant del cumün de Murterun l'è mustraa in de la tabela chi de suta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Margherita II de Danimarca
La Margherita II de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (in danes: Margrethe 2.; nomm intregh: Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid; Copenaghen, 16 de april del 1940) l'è la regina de la Danimarca.
L'è vegnuda regina in del 1972, a la mort del sò pader Federigh IX. L'è la prima regina danesa dopo de la Margherita I, morta in del 1412.
A l'ha poduu 'gnì regina dopo 'n cambiament de la Costituzion del sò paes, perchè sedenò (già che l'è ona donna) el trono el saria 'ndaa al sò zio Knud.
La s'è sposada cont el princip Henri Laborde de Montpezat, del qual a la gh'ha 'vuu duu fioeu: Federigh e Joachim.


text:
Marco Simoncelli
Marco Simoncelli (Catòlga, 20 ad Śnar dal 1987 - Sepàng, 23 'd Utóbar dal 2011) 'l è stâ un curidōr ad mòti rumagnōl, campiòṅ dal mónd dla 250cc cun la Gilera in dal 2008. Cgnusû da tut par la sò tèsta pîna ad ris e p'r al sò dascórar in itagliàṅ cun n'acènt rumagnōl dimóndi pēś, al gh'iva un caràtar da gigiòṅ a la bòna, sćèt un muć, e al purtàva sèg al scutmàj ad Supersic (Sic, IPA /sitʃ/, 'l éra al còdas ch'al gh'iva dâ la Dorna par cgnós'r-al durànt al gari). 'L à catâ la mòrt in na manéra dasfurtunàda in dal sircùit ad Sepàng durànt na gara dla MotoGP dal 2011 a sōi vint-quàt'r an.
In dla sò caréra 'l à curs 151 vòlti in gari dal motomundiàl, vinsénd quatòrdas vòlti e finénd 31 vòlti in si pòdi, muciànd sù in tut 1255 punt, 15 pole position e nóṿ gir più śvélt. 'L à curs anc dū vòlti in Itàglia in dal mundiàl dla Superbyke in dal 2009, finénd anc in sal pòdi. Al sò nùmar ad gara 'l éra al 58.
Biugrafìa
Gl'Inìsi
Nâ a Catòlga, al viṿ fiṅ da pìcul a Curièn. Al taca a cùrar a sèt an cun na minimòta in dal sò sità. A dód'ś an al vins al tìtul itagliàṅ, quèl ch'al fà anc in dal 2000, an in dua al cur p'r al tìtul europeo purtànd-'s a cà al secónd pòst. A quatórd'ś an al tōś part a 'l Trufèo Honda NR e al gh la cava a muntàr sù dū vòlti in sal pòdi e pò al s śibìs a 'l campiunàt itagliàṅ 125 GP.
Clas 125
In dal 2002 'l è campiòṅ europeo dla clas 125cc e in dal stés an, dòp ch'al s è fat i òs a livèl nasiunàl e europeo, al fà al sò debùt in dal Motomundiàl, clas 125, in dal Gran Prèmi dla Repùblica Céca in dal team dl'Aprilia CWF - Matteoni Racing a 'l pòst ad Jaroslav Huleš ch'l iva fat al salt in dla 250. Al sò cumpàgn in squàdra 'l è Chaz Davies. Al finìs la stagiòṅ cun tri punt (finénd 13śum in Purtugàl) a 'l 33śum pòst.
In dal 2003 al fà tut al campiunàt e al mùcia sù 31 punt, finénd 21śum in clasìfica e ciapànd un quàrt pòst in dal gran prèmi dla Cumunità Valensiàna.
In dal 2004 al riva al prim sucès a Jerez in sal mój, ma l'è na stagiòṅ cun di élt e di bas cun dū pole position (sémp'r in Spaggna e a Brno) ma cun sōl 79 punt in bisàca al finìs undicéśum in clasìfica, curént p'r al team Rauch Bravo insém a Steve Jenkner.
Al team Nocable.it Race al al tōś par la stagiòṅ 2005 par far còpia cun Joan Olivé. Marco al vins incóra a Jerez e al finìs àtar sinc vòlti in sal pòdi (secónd in Catalógna, tèrs in Germàgna, Repùblica Céca, Qatàr e Austràglia), cavànd-gh-la a star sèmpar fr'i prim ma lasànd prèst al tìtul par strada anc parchè al s è fat grand e al fà fadìga a giràr bèṅ in sla muturéta dla 250, faghénd però 177 punt, sèmpar méj.
Clas 250
In dal 2006 Supersic al pasa a la 250, curénd par la Gilera RSV 250 cun al tècnic cap Rossano Brazzi (ch'l iva laurâ in di an pasâ par Valentino Rossi e Marco Melandri) a sò dispuśisiòṅ. Purtròp chi lò al s mala subìt lasand-al da par lò par tuta la stagiòṅ. Marco al finìs al dècim pòst cun 92 punt sénsa mai far di riśultâ bòṅ, al gh la cava sōl a piasàr-as sést in Cina. Anc 'l an dòp 'l è da daśmindgàr: dècim pòst cun l’Aprilia RSW 250 LE e 97 punt in tut cun dū sèst pòst (Frància e Ulànda).
In dal 2008 finalmènt al ròbi i tàcan a giràr p'r al vèrs giùst p'r al Rumagnōl, ma minga a 'l inìsi parchè al casca dū vòlti réstànd a śèr punt e 'l è un pcâ, anc parchè a Jerez l' éra andâ in a risć ad vìnsar. In Purtugàl al ciàpa la pole position e al vins pò al dū gari a gnir: Mugello e Catalógna. A cal punt chè, i suo i gh daṅ na mòta uficiàla e Marco al vins incóra a 'l Sachsenring cun déś secónd ad vantàś sōvra Mika Kallio, e pò al s ripét tulénd al prim pòst anc a Motegi e a Phillip Island. Rivànd tèrs a Sepàng al dvénta campiòṅ dal mónd dla clas Duśèntsinquànta. La sò sréśa in sla tórta 'l è la vinsùda a Valencia in d'l ùltim gran prèmi dla stagiòṅ, quèl ch'al gh fà muciàr sù la belésa ad 281 punt, frut anc ad dū secónd pòst (in Frància e in dal Régn Unî) e ad àtar dū pòdi, in Ulànda e in dla Repùblica Céca. Simoncelli al partìs anc dal pâl sinc vòlti.
In dal 2009 al decìd ad restàr in du 'l è e la stagiòṅ la partìs mâl parchè al n pōl minga cùrar in dal prim gran prèmi in Qatàr p'r un infurtùni. Dòp soquànti gari fati mâl, Simoncelli al tórna a i sò livèi in Frància, vinsénd incóra na vòlta in sal mój e rivànd secónd da drē a Mattia Pasini in dal gran prèmi 'd Itàglia. Marco al s tōś la rivìncita a 'l Sachsenring vinsénd par la dècima vòlta in caréra, turnànd a lutàr p'r al tìtul, anc parchè al fà pò al pîṅ a Brno (baténd cla vòlta lè Mattia Pasini) e a Indianapolis. Cun chi sinquànt punt chè, Marco al s davśìna dimóndi a 'l giapunéś Hiroshi Aoyama e a 'l spagnōl Álvaro Bautista. In dal gran prèmi ad cà (Misèn) al fà un brut śbali cascànd par tèra ma pò al tórna sù in clasìfica, cun dū sucès ad fila in Purtugàl e Austràglia, purtànd-as a sōi dódas punt da Aoyama, cun dū gari incóra da far. Ma in Malèśia Hiroshi al vins lò mèntar Simoncelli 'l è custrét a 'l tèrs pòst da drē a Barberá ch'l éra rivâ a la fiṅ cun al sò stés tèmp a 'l traguàrd ma, par via 'd un gir più śvélt dal suo, al finìs lò secónd invéci ch'al Rumagnōl ch'al vèṅ dastacâ ad vint-i-òṅ punt da Aoyama. In d'l ultma gara Simoncelli al finìs incóra par tèra e 'l è custrét a lasàr al sò tìtul in dal maṅ dal giapunéś.
Clas MotoGP
In dal 2010 al pasa in dla clas MotoGP cun la RC212V dal team San Carlo Honda Gresini par far còpia cun al pilòta ad Ravêna Marco Melandri. Simoncelli al mùcia sù 125 punt, finénd utàṿ a la fiṅ, cun un quàrt pòst in Purtugàl.
In dal 2011 al résta in dla squadra ad Fausto Gresini cun sèg al giapunéś Hiroshi Aoyama ch'al gh'iva ciulâ al tìtul dla 250 dū an prima. Cun la stésa mòta sóta 'l cûl (na Honda uficiàla HRC), Marco al gh stà sèmpar davànti e al fà sù dū quìnt pòst (in Qatàr e in Frància in dua al finìs còntra Dani Pedrosa durànt un surpàs, faghénd-al cascàr śò) e dū pole position in Catalógna e Ulànda. A Brno Marco Simoncelli al gh la cava a finìr par la prima vòlta in sal pòdi in dla MotoGP rivànd tèrs. In dal gran prèmi ad San Marèṅ al lòta còntra Andrea Dovizioso e Ben Spies e al finìs quàrt. In Austràglia al fà un pas in avànti rivand da drē sōl a Casey Stoner in dla sò córsa ad cà.
Al 23 'd Utóbar dal 2011, durànt al gran prèmi dla Malèśia, Simoncelli al pèrd la sò mòta in dal secónd gir dla córsa, restànd-ag atàc. La mòta, invéci ad finìr fóra da la pista esternamènt cuma la fà ad sòlit in chi caś lè, la tira drit par la sò strada e la fà la curva mènt'r i éran drē a rivàr Colin Edwards e Valentino Rossi ch'i gh vaṅ adòs, a n cavànd-gh-la briśa a scansàr-al. Al casc ad Marco al vóla via e al pilòta dasfurunâ al vèṅ investî in pîṅ a la tèsta e a 'l còl da chi àtar dū. Al sò cōr al s férma e i dutōr i n pōlan far àtar che tōr at dla mòrt, tri quàrt d'óra dòp 'l incidènt.
I sò funerài i gh'èṅ stâ Giuidè 27 'd Utóbar dal 2011 in dal sò paéś in dal riminéś, cun di sò culéga ch'i èṅ andâ a catàr-al par l'ultma vòlta: Loris Capirossi, Mattia Pasini, Valentino Rossi, Andrea Dovizioso, Marco Melandri, Sete Gibernau, Andrea Iannone, Randy de Puniet e Jorge Lorenzo. Chi lò 'l à vlû èsar-gh e 'l à scrit in sal lìbar dal firmi in cēśa, cun un gèst ch'al gh fà unōr, „A t arcurdarò par sèmpar e pardòṅ-um p'r ès'r-um questiunâ tèg“. Dū dè dòp al còrp ad Marco 'l è stâ cremâ.
L'ASL ad Catòlga la fà savér ch'l'à tòlt la deciśiòṅ ad dedicàr al laburatòri ad biomecànica d'l uśdàr Cervesi a Marco che pròpria lè 'l éra nâ.


text:
Carl Gustav Jung
Carl Gustav Jung (Kesswil, 26 de löi del 1875 – Küsnacht, 6 de zögn del 1961) l'è stat en psichiàtra, psacanalìsta e antropòlogo. La sò maniéra de afrontà 'l probléma e la sò teurìa de derivasiù psicoanalìtica l'è ciamàda "psicologia analitica" o "Anàlizi Junghiàna".
Jung l'è stat per agn vizì a le edèe del Sigmund Freud, ma 'l s'è destacàt de menemà e 'ndèl 1913 el g'ha abandunàt 'na ólta per töte l'asociasiù del Freud, dòpo che 'ndèl '12 el gh'ìa püblicàt el lìber La lìbido: sìmboi e trasformasiù col quàl el ghe nàa cùtra en maniéra ciàra e nèta a le edèe el maèstro vienés.
Jung l'è famùs per divèrse edèe che 'l g'ha portàt endèl setùr de l'anàlizi me la mènt de l'òm, l'è stat giü dei piuniér de la psicologìa profónda, e giü dei stüdiùs de chèsta disciplina piö lizìcc del sècol XX. I sò stüde teòrich e clínich i mitìa 'n ciàr el ligam funsiunàl 'ntra la strütüra de la psìche e chèla dei sò prodócc (cioè, le sò manifestasiù cültürài). Chèsto 'l mìna a 'ncorporà 'ndèla sò metodologìa de le nusiù che vé de l'antropologia, de l'alchimìa, i 'nsòme, l'art, la mitologìa, la religiù e la filozofìa.
Carl Jung l'è mìa stat el prim a 'nteresàs al stüde dei ensòme, però le edèe che 'l g'ha portàt a l'anàlizi dei ensòme i è 'n gran tàte e de prìma 'mportànsa.
Endèla sò vìta 'l s'è 'nteresàt apò a divèrsi óter argomèncc ligàcc a l'atività intelutöàla de l'òm, compàgn del stüde comparatìf de le religiù, la filozofìa e la sociologìa, per rià 'nfìna a la crìtica de l'art e a la leteradüra.


text:
Essi vivono
Essi vivono (Chi lōr i vìvan) 'l è 'n film fantàstic dal 1988 ad John Carpenter, trat da 'n racònt dal 1963 ad Ray Nelson da 'l tìtul Eight O'Clock in the Morning.
Custâ tri migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad trédas.
Sunt
John Nada (Roddy Piper) al spatìna da Denver a Los Angeles par pascàr da lavuràr. I gh śibìs'n un pòst ad muradōr e lò 'l al tōś vluntéra. Al cata anc un pòst da durmìr in un camp ad baràchi luntàṅ da la sità ma sōl par pôc tèmp parchè pò la pulisìa la pòrta via incòsa faghénd śgumbràr la gint ch'la vivìva lè.
John al s in và e al cata par strada un scatlòṅ pîṅ 'd uciài da sōl. Quànd al s in mét un para par pruvàr-i al taca a védar di quèi in biànc e négar dal tut difarènt da 'l mónd ad tut i dè: in di cartlòṅ publisitàri e a la televiśiòṅ al lèś di mesàǵ subliminài cuma “Ubidìs”, “Śpòśa-'t e fà di fiōi”, “Qvést chè 'l è 'l tò Dio”, “Dòrum pur”, “Guàrda la televiśiòṅ”, “Minga dmandàr gnint a i tò cap”, “Spénd”, “Fà cumpàgn a chi àtar”, “Minga pinsàr cun la tò tèsta”, e àtar quèi dal gènar. Al véd anc ch'in gir a gh'è dimóndi gint cun dal faci da scarésa: i èṅ di alièn ch'i aṅ mis sóta al gèn'r umàṅ faghénd-ag far tut qvél ch'i vōlan lōr. Sōl chi al gh'à chi uciài lè adòs al pōl védar quél ch'l è drē a sucédar dabòṅ.
Cun 'l ajùt ad Frank (Keith David), 'n uperàj ad culōr cgnusû in dal cantēr, e 'd na dóna pîna ad mistēr, l’Holly Thompson (Meg Foster), chi lò al próa a far quèl par daśdàr la gint e par paràr via gl'alièn.


text:
Chapelle (CH-FR)
Chapelle a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.03 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 260 abitant.
El cumün de Chapelle al se tröva a una altitüden de 739 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chesalles-sur-Oron (VD), Le Flon, Oron-la-Ville (VD), Oron-le-Châtel (VD), Rue.
E$voluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chapelle (Glâne) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bataja de Ballon
La bataja de Ballon (frances: bataille de Ballon; bretun: emgann Ballon) l'ha vist upost i trüp franch del Carl II el Calv ai Bretun del Nominoe, e l'è stada vinciüda de quest ültim el 22 nuvember del 845.
Premess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 840, a la mort del Lüis I el Piu, el Nominoe, missus dominicus in Bretagna dal 832, el se retröva a duvè scernì chi sustegnì trai vari eredi de l'imperadur. Dopu vess passaa da un partii a l'alter, el decid de presta giürament al Carl II, in del genar 841. Per 'sta resun semper in del 841 forsi l'invia (o 'l cumanda) un cuntigent bretun a la bataja de Fontenoy-en-Puisaye, che l'è un massacher.
Vist che 'l cunt Ricuin de Nantes l'era mort a Fontenoy, el Lambert II dumanda de pudè ciapà la carega del sò pà Lambert I de Nantes, che l'era staa custringiüü a 'ndà in esili per avè sustegnüü el Lutari I. El Carl II, che 'l gh'ha di dübi sü quel om chì, el refüda e 'l nomina al sò post el Rinald d'Herbage, che 'l s'è metüü in lüs cuntra i Vichingh.
In del 843, i princip franch finissen per acurdàss e firmà el trataa de Verdun: la banda ucidentala de l'Imperi la va al Carl II. El medem ann, denanz a la minacia nassüda da la leanza tra 'l cap vichingh Hasting, el Nominoe e 'l Lambert II de Nantes, el Rinald el porta i sò suldaa a la vitoria in la bataja de Messac. Ma 'l Rinald el ven cupaa un poo de temp dopu a Blain. El Lambert l'ocupa brevement Nantes. El Carl II, quand che la recunquista l'afida a l'Hervé, parent del Rinald.
Intratant el Nominoe el següta a fà i sò incürsiun e jütà el Lambert II, tantu che in del 844 i sò suldaa partecipen a la scunfita e a la mort de l'Hervé. Dopu avè cunussüü i dificültà del re a Tulusa cuntra el regn d'Aquitania, el Nominoe el va inanz cun l'ufensiva e 'l sachegia la regiun del Maine.
L'ann dopu, el Carl II el fa la pas cunt el Pipin II d'Aquitania e cunt el Lambert II de Nantes. A nuvember, el gh'ha da 'ndà a Tours per celebrà la festività de San Martin, patron de la cità. Ma quand che 'l ven infurmaa che un partii de Bretun el vör passà da la sua part, el part imediatament per jütài.
La bataja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I forz in camp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I efetiv di düü camp se cunussen minga ben, ma l'esercit real, che l'era minga la cumplet (regordumes che l'era nuvember e la spediziun l'era stada quas impruvisada) de segür l'era minga trop nümerus - forsi 3000 om o anca men. I stim hin anmò püssee cumplicaa per i Bretun: el sumeja però che l'esercit bretun al temp el füdess cumpost da dumà un'ünidà de cavaleria legera, dunca certament l'era anmò men nümerusa.
El scunter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nominoe l'atira el re a la cunflüenza palüdusa di fiümm Oust e Aff, minga luntan de l'abadia de Ballon - de la qual el ven el nom de la bataja. La se trata de una vera e propia trapula, induve i Bretun impieghen tüt la sua cunuscenza di palüd per vincc i Franch.
Se gh'han poch detali sura i aziun de la bataja. Segund i Anai de San Bertin:
Segund i Prim Anai de Fontenelle:
I cunseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu che l'era circulada la nutizia de la sua mort, el Carl II l'è recumpars in del Maine. Lì el recustitüiss el sò esercit, ma 'l gh'ha de spetà l'assemblea general d'Epernay per dirigess de növ vers la Bretagna, a la fin de l'estaa del 846. Là, el cunclüd un trataa cun giürament cunt el Nominoe, un acord del qual se cunuss minga ben el cuntegnüü.
Malgraa el clima de guera fregia che 'l segütarà a vessegh malgraa i spediziun bretun menaa da un certu Mangil in del Nedal del medem ann, l'acord el sarà minga rumpüü fina al 849.
Quela bataja chì, relativament minur, l'è despess scunfundüda cun quela de Jengland-Beslé, püssee decisiva e cundota de l'Ersinoe, sücessur del Nominoe, cuntra el Carl in del 851.
'Stu erur, cumiss al princip da A. de la Borderie in la sua famusa Histoire de la Bretagne, l'è staa ripetüü un frach de alter völt. A bun cünt, un quaj storich cunsidera che cun la bataja de Ballon la sia nassüda una Bretagna ünificada e indipendent sota un suvran ünich, el Nominoe. La sua pulitga espansiunista per la cunquista di antigh March de Bretagna la sarà segütada dal sò fiö Erispoe, che 'l cunsulidarà i cunfin del Dücaa de Bretagna.


text:
Wiesbaden
Wiesbaden (Aquæ Mattiacæ in Latin; Wiasbån in bavares) a l'è una cità de 273 871 abitàncc (dato del 31. Dic 2013) de la Germania setentriunala.
A l'è la capital del Land Assia. L'è bagnada dei fiüm Menu e Renu. La se tröva propi in mira a la cità de Magunza (che l'è la capital del Land de la Renania-Palatinaa) de la qual l'è separada dal fiüm Renu
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Helmut Müller.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Wiesbaden a l'è gemelaa cun:
- Fondettes, Francia
- Gent, Belgi
- Görlitz, Germania
- Kfar Saba, Israel
- Klagenfurt, Austria
- Lübiana, Sluenia
- Montreux, Svizera
- Ocotal, Nicaragua
- San Sebastián, Spagna
- Tunbridge Wells, Regn Ünì
- Breslavia, Pulonia


text:
Aureol
El Mani Acili Aureol (Manius Acilius Aureolus in Latin; ...-268) l'è staa on militar roman. L'è vun di Trenta Tirann (i usurpator che hinn vivuu duranta el regn del Gallien) nominaa in de l'Historia Augusta. El comandava i soldaa a cavall a Milan sotta l'imperi del Gallieni, al qual l'ha contenduu el poder in del 267. Quest l'è success menter che 'l Gallien a l'era in guerra contra i Gott.
la se conoss minga la soa origin, ma se pensa che 'l fudess originari de la Dacia (el vegg nomm de la Romania). L'Aureol l'ha faa la soa prima comparsa in de la Storia in del 258, quand i sò cavalier hann batuu l'ususrpator Ingenov arent a Osijek (Croazia). In del 260 l'ha inveci comandaa i forz che hann sconfiggiuu i duu Macrian (el Magior e 'l Minor) semper in di Balcan. Poeu l'è andaa cont el Gallien a combatt contra l'Imperi di Gali. Questa campagna l'ha portaa a la reconquista de la Rezia (la Svizzera), senza però riessì a tirà giò l'usurpator Postum. In seguit, l'imperador l'ha lassaa a Milan l'Aureol per defend l'imperi de alter attacch del Postum, menter che lù l'andava a combatt contra i Gott.
Probabilment, allora el Postum e l'Aureol s'hinn leaa contra el Gallien. Dopo avè sentii che l'Aureol l'aveva radunaa on gross esercit per andà contra Roma, el Gallieni l'è tornaa in Italia. Dopo vess staa battuu arent a l'Adda, l'Aureol l'è staa contringiuu a retiràss drent a Milan. Ma duranta l'assedi, el Gallien l'è staa mazzaa de on tal March Aureli Claudi, che l'è diventaa el noeuv imperador cont el nomm de Claudi II el Gòtich. 'Sto chì, quand l'ha ciappaa Milan, l'ha voruu minga salvà l'Aureol e l'ha faa coppà.


text:
Congo
El Còngo (Congo in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Gabon, al Camerun, a la Repüblica Demucratica del Congo, a la Repüblica Centrafricana e a l'Angola ("exclave" de Cabinda). 'L'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Brazzaville, del nom de l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Al gh'ha una süperfiss de 342.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Congo a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de "Moyen-Congo", fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Còngo (nom ufizial: République du Congo) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Denis Sassou Nguesso (del 1997).
El prim minister a l'è l'Isidore Mvouba (del 2005).


text:
Domdidier
Domdidier a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.96 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2825 abitant.
El cumün de Domdidier al se tröva a una altitüden de 443 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Avenches (VD), Dompierre, Léchelles, Missy (VD), Oleyres (VD), Russy, Saint-Aubin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Domdidier in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mulegns
Mulegns (Mühlen in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 29 abitant e una süperfiss de 33.80 km², e al se tröva a una altitüden de 1481 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mulegns a l'è tacaa ai cumün de Avers, Bivio, Ferrera, Marmorera, Riom-Parsonz, Savognin, Sur, Tinizong-Rona.
L'andament storegh de la popolazion de Mulegns l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mulegns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mandelieu-la-Napoule
Mandelieu-la-Napoule l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Mandelieu-Cannes-Ouest, del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 22 004 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 31,37 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 486 méter s.l.m.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Michel Ney
Michel Ney (1769-1815), maresciall frances, l'è entraa in de l'esercit in del 1787 e l'ha combattuu depertutt durant el period napoleonigh; in tra i alter l'haa ciapaa part aj bataj de Jena, de la campagna de Russia, de Lipsia e in quèla decisiva de Waterloo.
L'era staa in fra quei che in del 1814 aveven convinciuu el Napoleon a retiràss e 'l s'era poeu miss al servizzi di Borbon, ma durant i cent dì l'è tornaa con el Napoleon e dòpo l'è staa accusaa de tradiment e fusilaa el 7 de december del 1815, quand l'è staa lù a dàggh l'ordin al ploton d'esecuzion de sparà.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Considerand cha l'arcugnuschentscha da la dignità immanenta in tuot ils members da la famiglia umana e da lur drets eguals ed inalienabels constituischa la fundamainta da la libertà, da la guistia e da la pasch in quist muond.
Considerand cha la mancanza da la cugnuschentscha e'l spredsch dals drets da l'uman han manà a fats da barbarissem chi offendan la conscienza da l'umanità e cha la fuormaziun d'ün muond, ingio cha'ls umans saran libers da discuorrer e da crajer, liberats da la temma e da la misiergia, es gnu proclamà sco la mera la plü ota da l'uman,
Considerand chi'd es important, cha'ls drets da l'uman vegnan protets d'ün regimaint da dret, per cha l'uman nu vegna sforzà sco ultim mez a la revolta cunter la tirannia e l'oppressiun,
Considerand chi'd es important da promouver il svilup da relaziuns amicalas tanter las naziuns,
Considerand cha'ls pövels da las Naziuns unidas han proclamà in lur Charta lur cretta i'ls drets fundamentals da l'uman, illa dignità e la valur da la persuna umana, illa egualità dals drets dad homens e da duonnas e ch'els han decis da promouver il progress social e megldras relaziuns da viver in libertà plu granda,
Considerand cha'ls stadis chi sun members s'han obliats dad asgürar, in cooperaziun cun l'Organisaziun da las Naziuns unidas, il respet universal ed effectiv dals drets da l'uman e da las libertats fundamentalas, Considerand ch'üna concepziun cumünaivla da quists drets e da quistas libertats es d'importanza maximala per accumplir plainamaing quist ingaschamaint,
proclama l'Assemblea Generala la preschainta Decleranza universala dals drets da l'uman
sco l'ideal cumünaivel dad obtgnair per tuot ils pövels e tuot las naziuns, per cha mincha singul e tuot ils organs da la vita publica hajan adüna adimmaint quista Decleranza ed as sfadajan da promouver il respet da quists drets e da quistas libertats tras l'instrucziun e l'educaziun e dad asgürar tras masüras progressivas i'l ram naziunal ed internaziunal lur arcugnuschentscha ed applicaziun effectiva ed universala, tant pro la populaziun da lur stadis sco eir pro quella da territoris chi suottastan a lur giurisdicziun.
Tuots umans naschan libers ed eguals in dignità e drets. Els sun dotats cun intellet e conscienza e dessan agir tanter per in uin spiert da fraternità.
Mincha uman no far valair ils drets e las libertats proclamats in quista Decleranza, sainza ingüna differenza, ne da razza, da culur, da sex, da lingua, da religiun, d'opiniun politica o d'üna otra opiniun, d'origin naziunal o social, da proprietà, da naschentscha ne da qualunque otra circunstanza.
Plünavant nu poja gnir fat ingüna differenza in basa a la situaziun politica, giuridica o internaziunala dal pajais o dal territori, al qual üna persuna appartegna, cha quist pajais o territori saja independent, suot tutela, na autonom ch'el saja suottamiss a qualunque otra limitaziun da sia libertà.
Mincha uman ha il dret da la vita, da la libertà e da la sgürezza da sia persuna.
Ingün nu po gnir tgnü in sclavitüd o in servitüd; sclavitüd e commerzi da sclavs sun scumandats in tuot lur appariziuns.
Ingün nu po gnir suottamiss a la tortura, ne a painas o trattamaints crudels, inumans o ümiliants.
Mincha uman ha dapertuot il dret, cha sia persunalità giuridica vegna arcugnuschüda.
Tuots umans sun eguals davant la ledscha ed han il dret da gnir protets egualmaing da la ledscha sainza ingüna distincziun. Tuots han il dret da gnir protets egualmaing cunter mincha discriminaziun chi violess quista Decleranza e cunter mincha provocaziun ad üna tala discriminaziun.
Mincha persuna ha il dret a protecziun legala davant las giurisdicziuns naziunalas competentas cunter tuots fats chi violeschan ils drets fundamentals chi tilla sun gnüts concess tras la constituziun o tras la ledscha.
Ingün nu po gni arrestà arbitrariamaing, tgnü in fermanza o gir exilà arbitrariamaing.
Mincha persuna la il dret, in plaina egualità, ad üna procedura tenor dret e güstia e publica davant ün tribunal independent ed imparzial chi ha da decider sur da seis drets e seis dovairs o sur da qualunque achüsa in materia penala drizzada cunter eIla.
1. Mincha persuna chi vain achüsada d'ün fat culpabel sto gnir resguardada sco innozainta, fintant cha sa cuolpa nu vain cumprovada legalmaing in üna procedura publica, ingio cha tilla sun asgüradas tuottas garanzias necessarias per sa defaisa.
2. Ingün nu po gnir chastià per ün fat o per ün interlasch chi nu d'eira punibel tenor il dret naziunal o internaziunal da quel temp ch'els sun gnüts commiss. Medemmamaing nu poja gnir inchargià ün chasti plü greiv co quel chi d'eira applichabel da quel temp cha l'act penal d'eira gnü commiss.
Ad ingün nu's poja as masdar arbitrariamaing in sa vita privata, in sa famiglia, in seis domicil o in sia correspundenza ed ingün nu po gnir attachà in sia onur ed in sia reputaziun. Mincha uman ha il dret a protecziun legala cunter talas infiltraziuns o attachas.
1. Mincha persuna ha il dret da circular libramaing e da tscherner libramaing seis domicil aint il intern d'ün stadi.
2. Mincha persuna ha il dret da bandunar mincha pajais, cumprais seis agen, e da tuornar in seis pajais.
1. Pervi da persecuziuns ha mincha persuna il dret da tscherchar asil e da giodair asil in oters pajais.
2. Quist dret nu po gnir fat valair in cas da persecuziuns pervi da delicts na politics o pervi da fats cuntraris a las meras ed als princips da las Naziuns unidas.
1. Mincha persuna ha il dret ad üna naziunalità .
2. Ad ingün nu poja gnir priva arbitrariamaing sia naziunalità e neir il dret da müdar sia naziunalità.
1. Homens e duonnas ill'età da's maridar han il dret da conclüder üna lai e da fuondar üna famiglia, sainza ingüna restricziun in reguard, a la razza, Ia naziunalità o la religiun. Els han ils medems drets pro'l maridar, dürant il matrimoni e pro'l sfar oura.
2. La marida po gnir conclüda be in basa a l'acconsentimaint liber e cumplet da tuots duos conjugals venturs.
3. La famiglia es l'elemaint natüral e fundamental da la cumünanza umana ed ha il dret da gnir protetta da la cumünanza e dal stadi.
1. Mincha persuna, o suletta o in comuniun cun otras, ha il dret a proprietà.
2. Ingün nu po gnir privà arbitrariamaing da sia proprietà.
Mincha persuna ha il dret e libertà d'impissamaints, da conscienza e da religiun; quist dret cumpiglia la libertà da müdar la religiun o la persvasiun ed eir la libertà da manifestar sa religiun o sa persvasiun sulet o in comuniun cun oters, tant publicamaing o privatamaing, tras instrucziun, in pratcha, in cult divin o accumplind rits.
Mincha uman ha il dret a la libertà d'opiniun e d'expressiun: quista libertà cumpiglia il dret dad aderir libramaing ad opiniuns da tscherchar e dad artschaiver e derasar infuormaziuns ed ideas per qualunque mez d'informaziun pussibel sainza resguards da cunfins.
1. Mincha uman ha il dret a la libertà da reuniun e d'associaziun cun meras paschaivlas.
2. Ingun nu po gnir oblià dad appartgnair ad üna associaziun.
1. Mincha uman ha il dret da tour part a la direcziun dals affars publics da seis pajais, opür directamaing o tras rapreschantants tschernüts libramaing.
2. Mincha persuna ha il dret da tour part cullas medemmas cundiziuns als uffizis publics da seis pajais.
3. La voluntà dal pövel es la fundamainta per l'autorità da la pussanza publica: quista voluntà sto s'exprimer tras elecziuns vardaivlas chi ston seguir periodicamaing cun dret da vuschar general ed egual e cun scrutin secret o tenor üna procedura equivalenta chi garantischa la libertà da vuschar.
Mincha persuna, sco member da la cumünanza umana, ha il dret a la sgürezza sociala; ella ha il dret dad obtgnair ils drets economics, socials e culturals indispensabels per sia dignità e pel svilup liber da sia persunalità, tras sforzs naziunals e tras la cooperaziun internaziunala, tgnand quint da l'organisaziun e dals mezs da mincha pajais.
1. Mincha persuna ha il dret a lavur, a tscherna libra d'üna vocaziun, a cundiziuns cunvgnaintas e satisfacentas per la lavur ed a protecziun cunter dischoccupaziun.
2. Tuots han il dret, sainza ingüna discriminaziun, a paja eguala per lavur eguala.
3. Minchün chi lavura ha il dret ad üna remuneraziun cunvgnainta e satisfacenta chi garantischa ad el ed a sia famiglia üna existenza correspundenta a la dignità umana e chi'd es da cumplettar, schi fa dabsögn, tras oters mezs da protecziun sociala.
4. Mincha persuna ha il dret da fuondar insembel cun oters associaziuns professiunalas e da s'affiliar a talas per defender seis interess.
Mincha persuna ha il dret a pos ed a temp liber, ad üna limitaziun radschunaivla dal temp da lavur ed a congedis pajats periodics.
1. Mincha persuna ha il dret ad ün livel da vita satisfacent per garantir sa sandà e seis bainstar e quels da sa famiglia, cumprais la nudritüra, la büschmainta, I'abitaziun, la chüra medicala e'ls servezzans socials necessaris; ella ha il dret a sgürezza in cas da dischoccupaziun, malatia, invalidità, sch'el(la) dvainta guaivd(a), in cas da vegldüna o sch'el perda otramaing ils mezs da viver sainza aigna cuolpa.
2. La mamma e l'uffant han il dret ad ün agüd ed üna assistenza speciala. Tuot ils uffants, legitims ed illegitims, giodan la medemma protecziun sociala.
1. Mincha persuna ha il dret ad educaziun. L'educaziun sto esser gratuita, almain illas scoulas elementaras e fundamentalas. L'instrucziun elementara es obligatoria. L'instrucziun specifica e professiunala dess esser generalmaing accessibla; I'access als stüdis superiuors dess esser avert a tuots in basa a lur capacitats e prestaziuns.
2. L'educaziun dess avair sco mera il svilup cumplet da la persunalità umana e'l rinforzamaint dal respet dals drets da l'uman e da las libertats fundamentalas. Ella dess promouver l'incletta, la toleranza e l'amicizcha tanter tuot las naziuns e tuot las gruppas da razza e da religiuns, e favurisar l'actività da las Naziuns unidas per mantgnair la pasch.
3. In prüma lingia han ils genituors il dret da tscherner il möd d'educaziun chi`d es da dar a lur uffants.
1. Mincha persuna ha il dret da tour part libramaing a la vita culturala da la cumünanza, da giodair las arts e da partecipar al progress scientific ed a seis resultats.
2. Minchün ha il dret a la protecziun dals interess morals e materials chi resultan da mincha producziun scientifica, litterara o artistica, da la quala el es l'autur.
Mincha persuna ha il dret ad ün uorden social ed internaziunal, i'l qual ils drets e las libertats manzunats illa Decleranza preschainta pon gnir realisats plainamaing.
1. Mincha uman ha dovairs invers la cumünanza; be in quella es pussibel il svilup liber e cumplet da sia persunalità.
2. Pratichand seis drets e sas libertats es suottamiss minchün be a quellas restricziuns chi sun gnüdas stabilidas tras la ledscha per garantir l`arcugnuschentscha e'l respet dals drets e da las libertats dals oters e per satisfar a las exigenzas güstas da la moralà, da l'uorden public e dal bainstar general in üna cumünanza democratica.
3. Quists drets e quistas libertats nu pudaran gnir pratichats in ingüns cas in sen cuntrari a las meras ed als princips da las Naziuns unidas.
Ingüna disposiziun da la Decleranza preschainta nu po gnir interpretada in quel sen chi resultess landroura per ün stadi, per üna gruppa o per üna persuna qualunque dret da pratichar una actività o dad accumplir ün fat chi vessan per mera da desdrüer ils drets e las libertats manzunadas in quista Decleranza.


text:
Quercus
El Quercus l'è 'l zèner de la famìa botànica de le Fagaceae 'ndóche gh'è dét le piànte che s'è üs ciamà rùer (in Bergamàsch róer - rùer - lùer; en Lombàrt Ucidentàl: rùgura).
Chèsto zèner l'è uriginàre del emisféro nòrt, e gh'è dét piànte che fa crödà le fòie 'n envéren e piànte che le fòie i a té sö. Le spéci de chèsto zèner se le tróa de le latitùdegn frède 'nfìna a l'Asia tropicàl e 'n America.
Endèl'Itàlia setentriunàl le spéci che i è piö fàcii de troà i è
la Q. pubescens,
la Q. robur,
la Q. petraea,
la Q. cerris.
Se tróa però apò a dèle spéci ezòtiche, doperàde come ornamentài e che adès i è dré a natüralizàs
la Q. ilex,
la Q. rubra ('mpó natüralisada),
e la Q. palustris ('mpó natüralisada).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl zèner Quercus gh'è dét divèrse spéci de piànte che vé sö spontànee 'n Itàlia. De spès el portamènt l'è de àlber gràncc ma gh'è apò a dèle spéci che g'ha portamènt de boscài (arbüstif). Le fòie, altèrne, de spès i è lobàde, a ólte capetàde e söndèna stèsa piànta se pöl troà fùrme de fòia diferènte, per vìa de la diferènsa che gh'è 'ntra le fòie zùine e chèle piö ècie.
Le piànte del zèner Quercus i è monòiche, (sö la stèsa piànta gh'è tat i fiùr mascc come i fiùr fèmina). I fiùr mascc i è reünìcc en amèncc de culùr zalt, chèi fèmina i è de culùr vért.
El fröt l'è 'na giànda, furmàda de 'na cùpola de scàie töt entùren a la bàze de la nus.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En chèsto zèner gh'è dét presapóc 400 spéci. Le vé clasificàde en du sotazèner (Quercus e Cyclobalanopsis). El sotazèner Quercus l'è ac dividìt en sesiù: Quercus, Mesobalanus, Cerris, Protobalanus e Erythrobalanus (ciamàt apò Lobatae). Le spéci che se tróa piö facilmènt endèl'Itàlia del nòrt de sòlit le aparté al sotazèner Quercus, sesiù Quercus.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Flora of North America - Quercus
- Flora of China - Quercus
- Flora of China - Cyclobalanopsis
- Americanredoak.info
- Quercus robur
- ADDENDA, flora de Spàgna y Portogàl
- Flora of North America - Quercus (en inglés)
- Flora of China - Quercus (en inglés)
- Flora of China - Cyclobalanopsis (en inglés)
- Foti de Nothofagus obliqua, el rùer del Cile e de l'Argentina
- Rùer del bosch de Bialowieza (inglés)


text:
Rimini
Rimini (endèla parlàda locàl: Rèmin o Rémne; en latì: Ariminum; en etrùsco: Arimna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna. El g'ha presapóch 136000 abitàncc, 'na superfìce de 134 km² e 'na densità de 1013 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellaria-Igea Marina, Coriano, Riccione, San Mauro Pascoli (FC), Santarcangelo di Romagna, Verucchio.
L'è capolöch de la pruvìncia omònima, e l'è colocàda sö la còsta del Mar Adriàtich, 'ntramès ai fiöm Marecchia (en latì Ariminus) e Ausa (en latì Aprusa). Ensèma a Riccione l'è giöna de le località de vilegiadüra estìva piö famùze de la còsta romagnöla e d'Itàlia.


text:
Baṣélica ed San Prôsper (Rèz)
Artécol in dialèt arzân
La Başélica ed Sân Prôsper (Basilica di San Prospero in italiân) a Rèz l'é un fabrichêt religiōş in Piâsa Sân Prôsper (o Piâsa Céca), int al cōr dal cèinter ed Rèz.L’é dedichêda al Sânt prutetōr ed la sitê. Testimuniânsa impurtânta dal barôch emiliân, l’é mésa al cèinter ed la sitê ed Rèz e la gh’à, sóta l'altêr magiōr, l’ arlèquia dal Sânt spustêda dal cunvèint cun l'istès nòm a ló dedichê fōra dal mûri ed la sitê e butê zò per ragiòun stratègichi int al cōrs dal XVI sècol in ucaşiòun ed la "tajêda" ( la zachêda di stâbil atâch al mûri per cîrca 600 mêter) fâta per ragiòun ed difèişa.
Stôria
Intōren a l'ân 1000 Rez l'ēra sōl che un castrum céch, circundê dal mûri e imperdghêdi. Insém al ruvîn ed la Regium rumâna, cme cunfermê da un musâich e 'd êter rèst gnû fōra al tèimp ed soquânt e-schêv, al vèschev Teuzone l'à fât tirtêr só la Chiesa di San Prospero di castello per arcgnòserla da còla int al bōregh fōra dal mûri, e int al 997 la cēşa l'é stêda cunsacrêda dal pêpa Gregorio V. Int al 1487 la tòra l'é stêda butêda zò e , tr' al 1536 e al 1570, só disègn ed Cristoforo Ricci e Giuliano Romano, l'é stêda arfâta. Int al 1514, la başélica, in ruvîna la vîn butêda zò. Al Cmûn al dà l'incaregh dal prugèt per arfêrla a Luca Corti e Matteo Fiorentino, mó quând la cēşa l'ēra bèle quêşi prûnta, int al 1523, i fundamèint ed la capèla pió grôsa àn cedû. Int al 1527 l'ēra bèle finîda e int a1543 în stêdi finîdi al capèli pió céchi e la Başélica la vîn finalmèint turnêda a cunsacrêr. In tót' al manēri la facêda l'armagnîva mia finîda, la vîn pó finîda e tirêda só da G.B. Cattani tr' al 1748 al 1753.
Al d'ed fōra
La facêda la s'arfà a la metê dal Sesèint, ôvra ed G.B.Cattani, e la gh'à óndeş stâtvi ed Sânt prutetōr e dutōr ed la Cēşa. In rîva dal sagrê a gh'é sē carateréstich leòun in mêlmer ròs, la destinasiòun uriginâria di sté leòun l'ēra còla ed tgnîr só sē clòuni per tgnîr só trî pôrdegh davânti l trèi pôrti ed la Başélica, i lavōr cumincê int al 1503, dal scultōr arzân Gaspare Bigi, în mai stê finî, i leòun în stê sistemê ind la puşisiuòun ch' în adès int al 1748. A dréta ed la facêda a vîn só la tòra dal campâni, a ôt lê, mai finîda, pinsêda da Cristoforo Ricci e rivésta da Giulio Romano.
Al d'ed dèinter
A trèi navêdi e crōş latèina, int al navêdi a i lê a gh'é dal ôvri 'd avtōr dal Sincsèint, tra quisché Giovanni Giarola, Michelangelo Anselmi, Denis Calvaert, Ludovico Carracci e Tommaso Laureti. Tr' al j ôvri dal Sesèint a 's arcôrden i quêder 'd altêr ed Alessandro Tiarini e 'd Francesco Stringa. Impurtânt Anca i gróp de scultûri ôvri ed Bartolomeo Spani e Prospero Sogari (ciamê Il Clemente)
Al preşbitèri l'é urnê da 'n impurtânt gîr ed pitûri, ed la fîn dal Sincsèint, ôvra ed Camillo Procaccini e Bernardino Campi. A i pē a gh'é un côro ed lègn (1545) intajê e intarsiê da i De Venetiis.
Curiositê
- A Sân Prôsper, ch’ l’ é scampê int al quînt sècol e l’ é stê vèschev ed la sitê, a’gh và la divosiòun ed la gînt dal pôst per l' arcgnusèinsa d' avèir salvê Rèz da la saczéda d’Attila ch' an s’êra mìa adê ed la sitê perché un intervèint ed la pruvidèinsa, perghêda da Prôsper, l’à lughê Rèz cun 'd la nèbia.
- L’ istès mirâchel d’ apanamèint e al vîn dê, dai Mudnèiş, a Sân Zemiân, sânt prutetōr ed Mòdna. Al lavōr an dêv mìa fêr meravéja, vést che la nèbia l’é un fenômen un pô comûn ind la Pianûra Padâna.
Êtri fôto
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Corrado Iotti, Giancarlo Grassi - La basilica di San Prospero a Reggio Emilia : mille anni di storia, cultura e devozione. - Reggio Emilia : Diabasis, 1999.
- Alcide Spaggiari -Le tarsie lignee della Basilica di San Prospero in Reggio Emilia - Reggio Emilia : Tipografia emiliana, 1960
- Stefano Maccarini - Ipotesi ricostruttiva dell'antica Basilica Teuzoniana di San Prospero - Reggio Emilia : s.n., 1998. - Estr. da: Bollettino Storico Reggiano, anno XXXI, gennaio 1998, fasc. n. 97
- Le chiese d'Italia dalla loro origine sino ai nostri giorni, Venezia 1859, vol. XV, p. 365-367
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Baṣélica ed San Prôsper (Rèz)


text:
Trasadingen
Trasadingen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 594 abitant e una süperfiss de 4.14 km², e al se tröva a una altitüden de 403 meter sura al livel del mar.
El cumün de Trasadingen a l'è tacaa ai cumün de Eggingen (DE-BW), Hallau, Klettgau (DE-BW), Wilchingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Ufizi Statistegh del Cantun Sciafüsa (Todesch) visitaa ai 2 de December del 2009


text:
Sirmiù
Sirmiù (en Italià: Sirmione), l'è 'n cümü de 8 014 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. L'abitàt de Sirmiù el vé sö söndèna penìzola che la divìt en dò bànde la part bàsa del Lac de Gàrda. L'è sitüàt a 38 km a èst de la cità de Brèsa e 'l fà cunfì có la pruvìncia de Verùna e có la regiù Vèneto.
Sirmiù l'è 'na citadìna a vocasiù türìstica: I rèscc Romàni e i edifìci medievài del cèntro stòric i reprezènta 'na atrasiù importànte per el turìsmo cültüràl. Famùze i è le Gròte de Catullo che i è mìa óter che i rèscc de 'na gròsa vìla romàna che l'è stàda fórse la rezidènsa del poéta Catullo (I sècol prìma de Crìsto).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Sirmiù l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pergnàn
Artéccol in dialètt mudnés
Pergnàn (Prignano sulla Secchia in italiàn) l'è 'na sitê c'la-s càta sóvra al fiómm Sëccia (dla quèla al nöm italiàn). La gh'à 3.500 cristiàn e la fa pèrt d'la Comunitê Muntàna dl'Apenèin ed Mòdna Ovest, insìma ad ètri 3 cumùn. Prignàn l'è areint al confin con al teritorì arsan, difati l'è confineint con Lugo ed Baìs c'lè in dal comun ed Baìs coma as pol intuir. Al frasioni ad Prignàn più pupuledì in Saltein, Castelvech, Muntbaransoun e Pigneto.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Gardù Riviéra
Gardù Riviéra (nom uficiàl en italià: Gardone Riviera) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 693 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 125 ab./km². El cunfìna coi cümü de Salò, Torri del Benaco (VR), Toscolà-Madéren, Boàren. L'è colocàt sö la spónda bresàna del Lach de Gàrda a 40 km de la cità de Brèsa.
El monümènt piö cunusìt de Gardù Riviéra l'è de sigür el Vitoriàl (Il Vittoriale degli Italiani), rezidènsa del poeta Gabriele D'Annunzio, che del 1925 l'è cunsideràt monümènt nasiunàl, progetàt de l'architèt Giancarlo Maroni.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Gardù Riviéra l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lenguv galitalegh
El gall-italich l'è un grüp linguistich di lengu rumanz dla familia di lengu Indo-Europej. I carateristich che i cumpagnan el gall-italich con la galo-romania j'hinn l'indebuliment di silab atonich, la sunurisassion di cunsunant plusiv intervucalich, la lenission di geminaa, incasì qust in pusission intervucalica, e la presensa de vucal arutundaa anteriur, cume /y/ e /ø/ (cunusüü incasì con el nom de "vucal türbaa").
El gall-italech l'è culegaa a j'alter lengu galo-rumanz duvüü al sustraa celtich cumün, anca se gh'è di linguista che j'han iputizaa che la presensa di funema /y/ e /ø/ la sia duvüü a una lenission svilüpada indipendentement.
El sistema gal-italich el se pö divid int un nümer de lengu pütost umugenej, qual:
- piemuntes (codes ISO 639-3 "pms")
- lumbard (codes ISO 639-3 "lmo"), divis in
- ligür (codes ISO 639-3 "lij")
- emilian (codes ISO 639-3 egl)
- romagnöl (codes ISO 639-3 rgn)
- El Gal-Italich Marchigian, parlaa in tuta la Pruvincia de Pesaro e Urbino
- El gal-italich de Sicilia, parlaa int un quaj paes int i pruvenc de Ena e Mesina.
- El Gal-Italich de Basilicada, parlaa int un quaj sit de la pruvencia de Putenza.
Paragun lenguistigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì sota a l'è staa faa un cunfrunt tra i lenguv gal-italich e una quai altra lengua neulatina che la pò avègh di sumejanz cun quel grüp lenguistigh chì. I lenguv gal-italich a hin marcaa cul grasset.
- Latin: Illa claudit semper fenestram antequam cenet.
- Spagnö: Ella cierra siempre la ventana antes de cenar.
- Frances: Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner.
- Piemuntes: Chila a sara sempe la fnestra dnans ëd dsnè.
- Canaves: Chilà a sera sémper la fnestra doant ëd fàr sèina.
- Ligür
- Lumbard
- Lumbard uriental: Lé la sèra sèmper sö la fenèstra prima de senà.
- Lumbard ucidental: Lee la sara semper sü la fenestra inans de disnà.
- Emilian (bulugnes): Lî la sèra sänper la fnèstra prémma ad dsnèr.
- Rumagnö (fanes): Lìa chìud sèmpr la fnèstra prema 'd c'nè.
- Italian: Ella chiude sempre la finestra prima di cenare.
- Rumanc: Ella serra adina la fanestra avant ch'ella tschaina.
- Nunes: Ela la sera semper la fenestra inant zenar.
- Furlan: Jê e siere simpri il balcon prin di cenâ.
- Venet: Ła sara senpre el balcon vanti senàr/dixnàr.
- Istriota: Gila insiera senpro el barcon preîma da senà.


text:
Lipid
I lipid (ciamaa anca grass, del grech lypos, grass) a hinn bio-mulecul urganigh miss insema per i prupietà cumpagn de sulübilità: se dislenguen minga in de l'aqua (se disen per quela resun chì idrofub) ma inscambi se dislenguen ben di in sulvent urganigh minga pular 'me l'eter o l'acetun.
I lipid gh'hann una densità che l'è piscinina rispet a l'aqua, e l'è 'l mutiv perchè l'oli, el grass de la carna e'l büter galegen in sü l'aqua. I lipid a hinn de solet faa per la püssee part de atum de carboni e de idrogen ligaa intra de lur cun ligam cualent poch pular (carateristiga che la da l'idrofubicità).
A bun cünt, cum'em dii in principi, i lipid a hinn cumpagn per sulübilità ma a hinn propi diferent intra de lur per strütüra chimiga. A segunda de la cumplessità del lipid, se classifighen in trì categurij: lipid semplis, lipid cumpless e lipid derivaa.
Lipid semplis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A hinn faa dumà de carboni, idrogen e ussigen, e tiren dent terpen, steroid e prostaglandinn.
Triglicerid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I triglicerid a hinn i lipid püssee abundant in nadüra, e hinn i grass animaj e i oli vegetaj. Servissen suratüt 'me deposit per l'energia prudota e imagazinada.
Un triglicerid a l'è faa d'una mulecula de glicerol che'l gh'ha ligaa trì acid grass. El glicerol (1,2,3, prupantriol) a l'è un alcol cun trì atum de carboni, ognidün cunt un grüp ussidriligh. L'acid grass al gh'ha un grüp carbossiligh (el coo) e una cadena idrocarbüriga (la cua). El ligam intra el glicerol e i acid grass a l'è una reaziun d'esterifigaziun, e despess i trì acid grass a hinn diferent. La diferenza intra grass e oli a l'è che in di grass i acid grass gh'en han minga de ligam dubi: se ciamen acid grass satür e porten a la furmaziun d'un grass solid. In di oli, inscambi, i acid grass gh'hann vüna o püssee insatüraziun ('n'altra manera de ciamà i ligam dübi). I oli a hinn liquid perchè i ligam dubi fan di piegh in de la cadena: per quela resun chì i caden a hinn minga arent e i se sluntanen. Cadenn sluntanaa al vör dì ligaa poch, poch cumpat: i interaziun intramulecular a hinn fiach e'l lipid al sarà liquid inscambi de solid.
Cer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una cera a l'è l'ester d'un alcol süperiur monovalent (cunt una cadena lunga e dumà un grüp alcoligh) cunt un acid grass. Se tröen in di invertebraa e gh'hann una funziun de rivistiment in di früt 'me pir e pom e besti 'me i üsej.
Terpen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumün in del mund vegetal, i gh'hann un'ünità de bas che l'è l'isopren (una strütüra a cinch atum de carboni).
Lipid cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A hinn el prudot de l'esterifigaziun di acid grass cunt alter alcol. Tiren dent fosfolipid, fosfatid, glicolipid e solfolipid. I se disen anca saunifigabij perchè in sulüziun alcalina liberen i saun. Despess l'alcol a l'è un glicerol mudifegaa.
Fosfolipid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumpagn di triglicerid per la strütüra, i gh'hann un grüp fusfaa che'l porta una carega negativa e, dunca, una pularità a la mulecula. Alura el fosfolipid al gh'ha un coo idrofil e una cua idrofuba: per quela resun chì al se dis anfipatigh. Quela strütüra chì a l'è propi buna per furmà i membrann biulogigh che hinn inturna ai celül e i orghen celülar perchè i coo cunt i grüp idrofil se meten vers l'aqua che l'è fö e dent a la celüla e i cuv i se meten in pusiziun mediana: quest chì a l'è ciamaa dubi strat lipidigh.
I fosfolipid a hinn i cumpunent principaj del toch lipidigh membrann celülar. Gh'en è de dü tip:
- fosfoglicerid
- sfingolipid: abundant in del sistema nervus


text:
Pierre-Joseph Proudhon
El Pierre-Joseph Proudhon (Besançon, 15 de Sgenee del 1809 – Passy, 19 de Sgenee del 1865) l'è staa un pulitegh e filosof frances.
L'è nassüü a Besançon in de la regiun Franche-Comté in Fransa. L'eva 'l bagaj d'un butee e de 'na serva de cüsina e finn che 'l gh'ha 'vüü dudes agn, de mestee, l'ha menaa i bö a la pastüra. Cunt una bursa de stüdi l'ha faa cünt de andà a scöra, pö però, già che ghe calaven i danee, l'ha desmetüü prima del temp. Pö, però, l'ha faa anmò cünt de imparà 'l mestee de technegh tipugrafegh, tüt lü deperlü. Pö, 'na völta andaa a Paris, l'ha tacaa sü a püblegaa liber in sül sucialism e in sü l'econumia.
Düranta la revulüziun de Fevree del 1848 l'ha incuntraa per la prima völta 'l Michail Bakunin e l'ha anca scüsaa de depüdaa del parlament franses. La sua mira l'è semper stada de rià al Sucialism, senza volzà i man, ma cunt la libera scernida de la gent. L'è anca staa semper cuntra qualsessía furma de viulensa guernativa, cunt la cunvinsiun anarchega che dumà la libertaa pü intrega de l'om la po menà in sü la via d'una suciedaa sucialista.
Quand che 'l Louis Blanc la tolt pè intra la gent, el Proudhon l'ha ingasgiaa 'l Napoléon III in de la speransa de metegh i tarej intra i röd.
In del 1849 el Proudhon l'haa fundaa 'na "banca pupulara" che la dava via credet a gratis, inscí de pruà a met in pratega 'l so pensee ümanista. Però dopu gnanca ses mis la banca l'ha saraa sü già che'l Proudhon l'hann metüü in galera per trii agn (la resun l'è stada vöna u do di so scrít)


text:
Uniun Africana: Intimà Sudan e Sudan dal sid da retrair truppas
-
- Zoom
- Tranter il Sudan ed il Sudan dal sid regia in cumbat sanguinus. (Keystone)
En il conflict armà tranter il Sudan ed il Sudan dal Sid ha l'Uniun Africana danovamain intimà omaduas varts, da retrair lur truppas da la regiun da cunfin dispitaivla, Abyei.
En quest territori da cunfin ha dà il davos temp cumbats suenter che truppas dal Sudan dal Sid han occupà in champ da petroli. La regiun cun bler ieli vegn controllada dal Sudan. Il Sudan dal Sid ha declerà il fanadur passà sia independenza dal Sudan. (fc/sda)


text:
Rostock
Rostock (un temp, Roztoka in pulach) a l'è una cità in del nord de la Germania che la gh'ha 199.108 abitant. El quartier de Warnemünde, 12 chilometer a nord, al se tröa diretament in sü la costa del mar Baltich. La cità l'hann fundada in del 1218 e l'ha faa part de la Lega Hanseatica di Cità, insema a Brema e Ambürgh.
Rostock a l'è la cità püssee granda del stat federal del Mecklemburg-Pumerania Ucidentala (Mecklenburg-Vorpommern), e'l segunt port püssee grant in sül Mar Baltich, dopu de Lübeca. L'Üniversità de Rostock, fundada in del 1419, a l'è cunsiderada la püssee vegia de l'Europa del Nord.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stetin, Pulonia.
- Turku, Finlandia.
- Dunkerque, Francia.
- Riga, Letonia.
- Anversa, Paes Bass.
- Århus, Danimarca.
- Göteborg, Svezia.
- Bergen, Nurvegia.
- Varna, Bülgaria.
- Fiüm, Cruazia.
- Brema, Germania.
- Dalian, Cina.
- Raleigh, Stat Ünii.


text:
Disentis/Mustér
Disentis/Mustér a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2067 abitant e una süperfiss de 91.08 km², e al se tröva a una altitüden de 1130 meter sura al livel del mar.
El cumün de Disentis/Mustér a l'è tacaa ai cumün de Linthal (GL), Medel (Lucmagn), Silenen (UR), Sumvitg, Tujetsch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disentis/Mustér l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Desertina.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
-
-
-
-
Punt Russein bridge (shared with Sumvitg)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Disentis/Mustér in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Disentis/Mustér al Wikimedia Commons
- Official webpage of the municipality Disentis/Mustér (Todesch) Mudel:Rm icon
- Tourism information
- Disentis/Mustér in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
UMTS
L'Universal Mobile Telecommunications System (UMTS) a l'è la tecnulugia di telefun celülar de terza generaziun (3G), che la vegn dopu del GSM. Questa tecnulugia chì la dupra el standard base W-CDMA cume interfacia de trasmissiun, a l'è cumpatibil cunt el standard 3GPP e'l rapresenta la resposta europea al sistema ITU per i telefun celülar 3G. L'UMTS l'hann metüü in sül mercaa anca cun la sigla 3GSM per fà vidè la cumbinaziun de la tecnulugia 3G e'l standard GSM (e pöö l'UTMS al ghe ciaparà el sò post cume standard).