text:
Hanspeter Cadonau è dapi quatter onns viticultur. L’um ch’è oriund da Vuorz producescha vins cun nums rumantschs a Weesen, Amden ed a Quinten. La racolta da sia vita entschaiva quest'emna. El quinta actualmain cun bain set giadas dapli racolta che l’onn passà. Quest onn haja el strusch sprizzà pesticids cunquai che la setgira haja fatg nunpussaivel als bulieus da periclitar las ivas. La situaziun da sias vignas è pli che legraivla.
Sch’i na vegn nagut tranteren, dat quai la racolta dal tschientaner.
Era l’expert discurra da la racolta dal tschientaner
Hans Jüstrich ha pli che 30 onns experientscha, dentant uschè ina situaziun curt avant la racolta sco quest onn ha el anc mai vis. Il cumissari da viticultura al Plantahof è pli che cuntent cun la situaziun actuala. Ils viticulturs hajan gì pli pauca lavur entras las temperaturas e la setgira da la stad. Strusch ivas che sajan stadas marschas. Il resun dals purs saja fitg positiv. Las vignas en il Grischun n'hajan betg gì da cumbatter cun malsognas. Perquai saja la qualitad da las ivas exemplarica. La racolta entschaiva quest onn uschè baud sco anc mai. Perfin pli baud che quella da l'onn da record dal 2003.
RR actualitad 06:00


c: text/html

text:
En il rom da la campagna «mida la Svizra» han ils giuvenils dapi ils 19 da favrer gì la chaschun d'inoltrar propostas co meglierar la Svizra. Quai sur ina plattafurma da l’uniun tetgala dals parlaments da giuventetgna en Svizra.
Egualitad: in tema central
Enfin uss èn 300 propostas vegnidas ensemen. Ina gronda part tractia temas socials sco l'egualitad dad um e dunna. Uschia pretendan ils giuvenils svizzers per exempel, ch'il congedi da paternitad vegnia prolungà, ubain che las dunnas stoppian er far militar.
Quasi eguala è stada la participaziun a la campagna: Uschia èn 51,8% dals participants dunnas e 48,2% umens. Cunzunt giuvenils da las regiuns tudestgas èn vegnids activs.
Uss èsi en ils mauns dals giuvens politichers
Da las 300 propostas filtreschan ils 14 parlamentaris ils pli giuvens lur proposta favurita. E lura vali da posiziunar quella en la politica naziunala.
Ils 25 da mars va la campagna a fin. La plattafurma per inoltrar propostas resta però er suenter la campagna activa.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cassina de Pecci
Cassina de Pecci (Cassina de' Pecchi) l'è on comun de la Provincia de Milan con 13.096 abitant.
L'è traversaa de la Martesana, menter a est l'è bagnaa del rial Molgora. El se troeuva a nòrd-est de Milan, in d'ona zòna completament in pianura.
El paes, insema a Camporicch e Colombiroeu (al dì d'incoeu sò frazion) l'è staa ona frazion de Cernusch fina al 1811, menter la frazion de Sant'Agata la partegniva a Gorgonzoeula.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cassina de Pecci l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Generaziun Y e Z: en ziczac vers il senn da la vita
- Dumengia, 5.11.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 5.11.2017, 9:03, RTR
Al Tavulin litterar cun Silvana Derungs e Corsin Caglia vegn discutà davart cudeschs che stattan sin il program dals 27avels Dis da litteratura a Domat.
«Lanz» da Flurin Jecker, l'emprim roman dal giuven Bernais cun ragischs en Surselva, e «Barbacor/Herzkater», ina collecziun da texts da Chatrina Josty, quai èn ils dus cudeschs sin il Tavulin litterar. En tuts dus vai per ils sentiments e las sfidas da vita da persunas giuvnas, las uschenumnadas generaziuns Y e Z.
Chatrina Josty – Barbacor/Herzkater
Chatrina Josty tutga sezza tar ella: la generaziun Y. La generaziun «Why?» che fa plitost in curs da ziczac tras tut las opziuns da la vita. Ses texts raquintan dad ina generaziun che viva en in mund global, digital, simultan e sragischà, en ina societad inundada da pussaivladads infinitas.
Flurin Jecker – Lanz
En «Lanz» vai per in giuven da 14 onns che sto scriver in blog en in'emna da project. L'emprim sa dosta el, ma suenter raquinta el avertamain da tut quai che stat a cor ad el: sia amur, la famiglia, ils problems cun la pubertad, insumma las sfidas da vegnir creschì.


text:
En il final encunter Wetzikon n’è Arosa betg vegni da tegnair dal tut pitg agl adversari dal chantun Turitg. La trumpada ch’ins haja betg pudì gudagnar il final, saja gronda, conceda l’attatgader engiadinais, Livio Roner.
Tuttina po il club da tradiziun mirar enavos cuntent sin la stagiun 2017/2018. En ina u duas emnas vegnan ins a guardar enavos pli positiv sin la stagiun. Las prestaziun en ils playoffs sajan numnadamain stadas fitg bunas.
Livio Roner - Il topscorer d’Arosa en ils playoffs
Livio Roner ch’hà dà sia emprima stagiun en il tricot d’Arosa ha persvadi en ils playoffs. En 11 gieus ha il giuven da 25 onns sajettà 7 gols e dà 7 assists.
Gudagnar il buccal fiss stà pli bel che dad esser topscorer da l'equipa.
Uschia è el stà il topscorer da ses team. «Quai saja bel, ma i fiss stà pli bel d’avair in buccal enta maun.» In success cun l’equipa dumbri adina dapli, che il success persunal.


text:
L'iniziativa cuntradia a las valurs da la Svizra e pericliteschia 600 cunvegnas internaziunalas che sajan essenzialas per l'economia Svizra, uschia la critica.
L'idea per l'appel deriva dal biro d'Economiesuisse da la Svizra franzosa. Tenor els pericliteschia l'iniziativa l'equiliber da dretgs ed obligaziuns envers auter sche la Svizra possia garantir be pli cun resalvas da sa tegnair vi da contracts internaziunals.
Il pievel svizzer decida ils 25 da november davart l'iniziativa.
RR novitads 10:00


text:
Vulpes zerda
Vulpes zerda, ciamaa anca fennec o volp del desert l'è ona volp piscinina che la viv in del desert nordafrican.
Descrizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fennec l'è el canid pussee piscinin al mond.
El pesa domà 1,5 kg e l'è volt al garres 30 cm, e l'è lung 40 cm. El sò color el ghe permett de scondess ben in del desert.
I sò oregg servissen per descaregà el calor e sentì pussee ben, e i sò sciamp hinn pelos per scotass no.
L'è on animal curios ed intelligent, e per quel motiv chì l'è ciamaa di nomad "follett del desert", vist anca la soa tendenza a scapà in di bus in de la sabbia.
El viv in branch da 10-12 Fennec e l'è attiv de nocc.
Biologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fennec l'è on mammifer notturn, el scava di bus lung in del desert, el cacia insett, ratt, lusert, osei, oeuv e rettil piquel.
La femmina la partoriss dai 2 ai 5 fioeu, despeoeu de 50 dì de gestazion. I cuccioi in del prim mes de vida beven domà el lacc.


text:
Sco l’agentura da novitads rumantscha (ANR) scriva, han ils sutsegnads da la circulara exprimì en plirs puncts lur malcuntentientscha areguard la situaziun generala en scola ed en la vischnanca fusiunada.
Per il president communal da Valsot, Victor Peer n’è l’acziun da la magistraglia betg chapibla. La rinfatscha che la desditga saja ina decisiun persunala, na lascha el era betg valair.
Fin ils 18 da favrer hajan ils dus magisters anc temp da pigliar posiziun en chaussa. Suenter vulan ils dus gremis decider definitivamain davart las relaschadas da dus magisters en la scola da Valsot.


text:
65 onns Paulin Nuotclà – ed ussa?
- Sonda, 12.11.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.11.2016, 11:03, RTR
Venderdi ils 11 da november festivescha Paulin Nuotclà ses 65avel anniversari. Il Magazin da cultura ha entupà il chantautur per dar in sguard sin sia via musicala ed artistica. E nus avain er vulì savair dal piunier dal rock rumantsch, restauratur ed artist da sgrafits, tge che sa mida cun 65.
Sin ils fastizs da maisters ch'avevan picturà cuntradas grischunas è sa fatg il schurnalist Charly Bieler, fotografond las cuntradas malegiadas. Quest'emna ha el preschentà ses cudesch «Wo die alten Meister standen». - Ina recensiun da la nossa spezialista dals cudeschs Esther Krättli.
Redacziun: Rafael Müller
Contribuziuns
-
Paulin Nuotclà: da ses hits e ses plans
-
Litteratura: «Wo die alten Meister standen» da Charly Bieler
-
Ils tips da cultura
-
Il tip persunal - «Suberg»


text:
Vran
Vran (nòm uficiàl in italian: Aurano; Ran in Piemuntes) l'è un cumün de la pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula .
El gh'ha ona popolaziun de 104 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,2 km² e ona densità de popolaziun de 5 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Caner, Falmènte, Intragna, Misgina, Ugebi, Premen e Trarich.
L'è sitüaa in la Val Intrasca e insema al paes cunfinant, Intragna, l'è vün di simbui del spupulament de la val: de fat, inturna al 1861 ghe viveva almanch una pupulaziun des volt püssee nümerusa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vran l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bivio ha ina nova via da scarsolar
- Mardi, 30.1.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 30.1.2018, 11:15, RTR
Ils implants da sport da Bivio han ina nova purschida: Sin ina nova scarsola èsi pussaivel da sa laschar trair si cun il runal enfin tar la staziun da mez da Camon sin radund 2200 meters sur mar. Il mument han ils runals diesch scarsolas chins po pigliar a fit, lauter onn duai dar ulteriuras.
Sco quai che Marco Fasciati, il mainagestiun dals implants da sport da Bivio ha ditg, saja quai segir dad ir cun la scarsola sin il runal. Lentir viadi vegnia surveglià sur in indriz da video.
E cun agid d'in indriz tecnic èsi pussaivel da deliberar sisum la scarsola dal giuf. Navess quai betg da gartegiar, alura vegn il runal mess giu per in mument. La nova via da scarsolar da Bivio ha ina lunghezza da 2.5 kilometers.


text:
Beschreibung
Igl è ina ediziun speziala da la Litteratura, deditgada a la litteratura da la glieud giuvna, quai vul dir: la redacziun ha fatg in appel a persunas giuvnas da maximal 35 onns da scriver. Quellas persunas survegnì la pussaivladad da lavurar vi da lur texts cun inA menturA. Ils suandants tandems dad autura e menturA sa chattan en la Litteratura 35:
Carin Caduff cun Eva Riedi: La costa
Dominique Dosch cun Annetta Ganzoni: Embrasser
Flavia Hobi cun Rico F. Valär: Viver attracziuns
Fadrina Hofmann cun Romana Ganzoni: L’isla
Annatina Nay cun Rita Cathomas Bearth: Enzacu forsa bein
Natalia Salzgeber cun Sidonia Klainguti: Il tè es gnü fraid
Las illustraziuns ha procurà Selina Puorger.
Era auturas ed auturs fitg giuvens chattan in plaz en la Litteratura 35, cun divers texts da las concurrenzas da scriver Plema d’aur/Pledpierla e da Linguissimo. Ulteriurs texts (regurdientschas, resuns, recensiuns) derivan da Benedetto Vigne, Arnold Spescha, Giusep Capaul, Anita Gordon, Leo Tuor e.a.
real – irreal – surreal
Litteratura 35
Prosa, lirica, essais
tuts idioms, RG, ladin dolomitan, spagnol, tudestg
october 2016
138 paginas, illustrà
ISSN 1016–9458
Uniun per la Litteratura Rumantscha, Cuira


text:
Esther Krättli sa retira sco presidenta ed Annemarie Fanzun e Marijan Marjanovic èn elegidas da nov en il cussegl da fundaziun da la biblioteca da la citad Cuira. Fanzun e Marjanovic represchentan la ludoteca Cuira e la biblioteca interculturala Vossa Lingua.
Da nov sa cumpona il cussegl da la fundaziun suandantamain:
- President: Peter A. Wyss
- Vizepresidenta: Silvia Hofmann
- Commembers: Hans Danuser, Annemarie Fanzun, Marijan Marjanovic e Muriel Schuler
Plinavant ha la biblioteca da la citad Cuira decidì da rinforzar l'administraziun. Ella tschertga ina nova direcziun per la biblioteca da la citad.
RR novitads 11:00


text:
Far viadi cun in chaun en l'auto
- Gievgia, 19.5.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 19.5.2016, 11:15, RTR
En sasez nagin problem... Ins sto simplamain risguardar intgins puncts impurtants.
Il pli impurtant è probabel da betg laschar sulet en l'auto in chaun cur ch'i è chaud ordador. L'auto po sa stgaudar entaifer minutas e quai munta svelt privel da vita per il chaun. Betg mintga chaun fa gugent excursiuns cun auto. Perquai èsi bun da far excursiuns pli pitschnas avant che sa metter sin in viadi pli lung. Er pertutgant dar da magliar al chaun avant u suenter il viadi datti tips dad experts...


text:
I n’ha betg dà gronda discussiun. Las cusseglieras ed ils cussegliers da vischnanca èn stadas fitg bainvulentas a l’iniziativa. I saja da sustegnair l’idea da lantschar contractivas da fusiun hai gì num differentas giadas. Sch’ins guardia en autras regiuns, auters chantuns, lura saja quai pass pli che necessari, di il cusseglier Mario Flepp. I saja da far ils discurs ed elavurar pussaivladads co ch’ins possia collavurar. Tge ch’i dettia la finala ordlonder quai vesian ins lura, di la cussegliera Rita Huonder.
Center en la Cadi
Ch’il cussegl è suandà a la proposta da la suprastanza fa plaschair al president communal Robert Cajacob. «I vegn adina puspè ditg che Mustér saja in centrum, perquai na vulain nus betg serrar las portas a las vischnancas vischinantas. Schain nus na, tagliain nus giu il fil a tuts. Nus vulain ch’era las autras vischnancas han la schanza da prender posiziun», declera Robert Cajacob.
Plaschair dal resultat ha era René Epp, in dals iniziants. La decisiun da Mustér saja fitg impurtanta, perquai ch’era René Epp vesa Mustér sco subcenter da Glion. Las vischnancas enturn profiteschian mo dad in ferm subcenter.
Spetgar sin las autras decisiuns
En las vischnancas da Tujetsch e Sumvitg han fin ussa ils gremis politics proponì da refusar l’iniziativa. Il pled final ha dentant il pievel. Tar las vischnancas da Trun e Medel na datti anc naginas decisiuns. La finamira da l’iniziativa è ch’i dettia fin 2019/2020 in project da fusiun per las tschintg vischnancas davart il qual il suveran po decider.
RR novitads 06:00


text:
1924
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Balaguer - la Sezziun da Teléfun da la Mancomunitat de Catalunya, sota la direzziun d'Esteban Teradas i Illa, ga la instala la prima centrala autumàtega.
20 01 - Spagna: Primo da Rivera al nòmena recugnussüü anticatalaniist cuma depütaa pruvincjaal da Catalunya.
05 03 - Albània: Shefqet Verlaci al deventa primm minístar dal paees.
25 03 - Grécja: sa ga la pruclama la Repüblica.
29 10 - Catalunya: a la revista 'Ul xut', disegnaa par Valentí Castanys, al pariss par la prima völta l'Avi dal Barça.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Burjassot (l'Horta): Vicent Andrés e Estellés, periudista e pueta Valencià.
- Cleveland (Ohio, SÜA) - Henry Mancini, müsich, cumpusituur da müsega par cinema.
- Plains (Geòrgia, SÜA): Jimmy Carter, Presideent di Statt Ünii di 39.
- 16 de settember: Lauren Bacall, atura americana (m. 2014).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
18 07 - Barcelona: Àngel Guimeran, scrituur Catalan.
29 11 - Brussel·i (Bèlgica): Giacomo Puccini, cumpusituur Talian.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Minisguard dals 25.11.2017
- Sonda, 25.11.2017, 17:40
Tge è ina coaliziun?
Il settember passà ha la Germania gì elecziuns per la nova regenza. Las davosas emnas han ils politichers discutà bler, ma n’èn betg vegnids perina. I fiss numnadamain necessari da furmar ina coaliziun per uschia pudair reger il stadi. Il Minisguard declera tge ch’è capità, tge ch'ina coaliziun è propi e cura ch’i dovra quella.
Selvaschina en viadi
Uss èn tschiervs e chavriels puspè en viadi. L'onn passà hai dà en il Grischun 884 accidents cun selvaschina. Ma pertge datti gist da quest temp uschè blers accidents e tge mesiras datti per evitar quels? Nus avain accumpagnà in guardiaselvaschina en il Surses.


text:
Il Svedais ha trenà Wawrinka durant quatter onns. Ussa veglia el avair dapli temp per sia famiglia. Cun Norman ha Wawrinka giu plirs gronds success. Uschia ha el pudì gudagnar 13 titels da ATP en tut ha il giugader da la svizra romanda gudagnà 16 titels d’ATP. Tranter auter ha el era gudagnà ils trais titels da grand slam. L’Australian Open il 2014, Il French Open il 2015 e l’US Open il 2016. Era ha Wawrinka cuntanschì cun ses trenader svedais la posiziun trais dals megliers giugaders da tennis dal mund.
Wawrinka avant ses comeback
Stan Wawrinka n’ha dapi il fanadur betg pli pudì giugar partidas da tennis pervia da duas operaziuns vida il schanugl. Uss è ses comback planisà per la fin dal onn al turnier da promoziun da Abu Dhabi.
RR novitads 15:00


text:
Il barat d'infurmaziuns automatic duai gidar d'engrevgiar a persunas da guntgir da pajar taglia. En futur duain las infurmaziuns vegnir barattadas annualmain, a partir dal 2019 cun radund 80 stadis.
Quest onn avessan dasper la Svizra er ils 28 stadis da l'Uniun Europeica gì da sa participar. La Rumenia e la Cipra n'èn dentant betg cumpigliads, perquai che las pretensiuns internaziunalas da confidenza e segirezza da datas n'èn betg ademplidas.
Il barat cun l'Australia e la Frantscha sa retardescha per motivs tecnics. Er Estland e la Croazia han il medem problem e n'han anc betg pudì furnir las datas a la Svizra.
RR novitads 14:00


text:
Lingias cotschnas vegnian surpassadas cun la revisiun da la lescha da chatscha, uschia il tenor dad organisaziuns da l’ambient sco era da protecziun dals animals. Cun la revisiun duai esser pussibel da schluppettar animals protegidas sco il luf u il castur, senza ch'els han insumma fatg in donn. Ina lescha che va pli lunsch che quai che la «moziun Engler» fiss ida. Quella vuleva far vegnir pli simpel da schluppettar il luf.
Nus vulain pudair controllar meglier il dumber, per exempel dals lufs e lura fa quai senn da midar la lescha uschia.
Quai saja però in'attatga frontala sin las spezias dals animals, sin la populaziun dals animals. Uschia hai num tranter auter tar la Pro Natura, nua che Silva Semadeni è anc enfin la fin da zercladur la presidenta.
Cumpetenza tar chantuns
Da nov duain ils chantuns e betg pli la Confederaziun avair la cumpetenza per dar ora il permiss da sajettar ils animals, per exempel ils lufs. Uschia la proposta da la revisiun.
Però Silva Semadeni di che l'avegnir dals animals stettia uschia en ils mauns dals chantuns e betg pli tar la Confederaziun. Lezza è en sasez responsabla per la protecziun dals animals periclitads e la biodiversitad en Svizra.
Il chantun Grischun fiss schon abel da regular sez, ma i dat anc auters chantuns ch'èn pli radicals. Perquai duai la Confederaziun dar la cumpetenza e betg ils chantuns.
Sche la lescha da chatscha vegn tras cun surpassar quellas lingias cotschnas piglian las organisaziuns da l’ambient e da la protecziun dals animals il referendum.
RR actualitad 06:00


text:
Automotrice à grande vitesse
Automotrice à grande vitesse a l'è on elettrotreno a volta velocità desviluppaa de la Alstom e doperaa unicamente de Italo-Nuovo Trasporto Viaggiatori per i lign italian a volta velocità, ch'ij ciama "AGV 575".
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El progett a l'è scominciaa in del 1998 per i lign a volta velocità de la Spagna, a spes de l'azienda. El 5 de febrar 2009 a l'è relassaa el prototip PEGASE e pocch dòpo l'azienda Nuovo Trasporto Viaggiatori ne órdena 25.
Caratteristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A differenza di TGV e del Frecciarossa 500 a l'è on elettrotreno complett, ossia tucc i carrej han di motor, 'me i Siemens Velaro e i Shinkansen giappones. Ispiraa ai TGV a l'è el sistema di carrej in tra i carrozz, che aumenten la stabilità de marcia e la sicurezza se gh'è on deraliament. Dotaa de ERTMS el pò andà finna a 360 km/h, anca se la ferrovia italiana, indova incoeu el gira, a l'è limitada a 300.


text:
Stucarda
Stucarda (Stuttgart in tudesch; Schduagert in aleman; Stuggart in bavares; Stoccarda in italian; Estútgart in spagnö storich; Estugarda in purtughes) l'è una cità de la Germania.
L'è capital del Land del Baden-Württemberg e l'è abitada da pressapoch 600.000 abitant.
La cità la se tröva arent a la Foresta Negra del fiüm Neckar. La superfis l'è de 210 km².
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Metropolitan Borough of Saint Helen, Regn Ünii.
- Cardiff, Regn Ünii.
- Saint Louis, Stat Ünii.
- Strasburgh, Francia.
- Bombay, India.
- Menzel-Bourguiba, Tünisia.
- El Cairo, Egit.
- Łódź, Pulonia.
- Brno, Cechia.
- Samara, Rüssia.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Occurrenzas da sport u festivals da musica pli gronds collavuran per gronda part cun firmas da bigliets. Quellas administreschan e distribueschan ils bigliets e survegnan per la paja ina part da las entradas. La fundaziun per la protecziun da consuments crititgescha che la firma fusiunada avess bler memia bler possess. Organisaturs grischuns na partan betg questa tema.
Open Air Lumnezia
En il cas da l’Open Air Lumnezia èn quai radund 10% pertschient da las entradas da bigliets ch’els han da dar giu. Norbert Cavegn, president da l’Open Air Lumnezia, n'ha betg tema che questas cundiziuns pudessan daventar pli severas cun ina fusiun. La fin finala sajan organisaturs e firmas da bigliets dependents d’ina buna collavuraziun. Era organisaturs na veglian e possian betg laschar tiers mintga cundiziun da contract. Norbert Cavegn vesess la fusiun schizunt sco pass positiv. Cun ina gronda firma possian ins cuntanscher bler dapli persunas.
Campiunadi mundial 2017 a San Murezzan
Sumegliant vesa era Thomas Morand quai dal comité d’organisaziun dal Campiunadi Mundial 2017 a San Murezzan. Els lavura gia blers onns ensemen cun Ticketcorner. Actualmain han els in contract che vala er gist anc per las cursas da cuppa mundiala da las dunnas dals proxims tschintg onns. Els hajan da dar giu in pèr pertschient da las entradas da bigliets a Ticketcorner. Che questa part pudess explodir en il futur na craja Thomas Morand però insumma betg. Els sco organisaturs sajan dependents d’in pretsch da bigliets moderà che giaja a prà cun lur finanzas.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Avant 15 onns ha ina malsogna midà la vita da Martial Tuor da Rabius. Ord motivs nunenconuschents n'han ses gnirunchels tuttenina betg pli lavurà en urden. Spert èsi stà cler ch'el dovra cun 40 onns in nov gnirunchel.
Ils fragliuns èn vegnids en agid
Durant bun in onn ha Martial Tuor savì prender medicaments. Per evitar la dialisa era el dentant avisà sin in nov organ. Suenter divers discurs cun medis, la famiglia ed ils fragliuns èn ses frars sa declerads pronts da laschar sclerir sch'els fissan donaturs adattads. La finala han ils tests lura mussà, che ses frar Eduard Tuor ch'è 9 onns pli giuven è in donatur adattà. Per Eduard èsi er immediat stà cler ch'el less gidar. Uschia ch'el ha avant 15 onns dà in da ses dus gnirunchels sauns a ses frar. Quai haja rinforzà lur relaziun ch'eri gia avant la transplantaziun fitg buna.
Nagins problems suenter la transplantaziun
Martial Tuor ha survegnì suenter la transplantaziun nov sentiment da vita. El haja suenter l'operaziun gì nagins problems da sanadad u cumplicaziuns. Sulettamain avant 4 onns haja el gì ina crisa. Ma uschiglio sappia el viver uschia sco avant la malsogna. Er il donatur Eduard Tuor ha mai gì problems cun la sanadad. El è fitg led, ch’el ha pudì gidar ses frar e che lez è oz puspè uschè fit sco avant la malsogna – uss simplamain cun ina part dad el.
RR actualitad 12:00


text:
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun.
Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun «Accent: musica dad oz» cun sia ballada dal «Kindel», ina chanzunetta allegra e laconica cun ina tempra da folkpopsong modern.
In tempet pli tard aveva il trubadur secundà cun in Top Pop Rumantsch dal RTR, quella sumeglianta melodia che raquintava «Nüglia da nouv» e scheva en in bel mument:
«Meis bap es sülla glüna e ma mamma es sü Muntatsch.»
Ed il pli tard a qua ins ha realisà la parentella litterara e musicala da Curdin cun ses barba Paulin Nuotclà. Ma il giuven chantautur ladin, creschì a Bever, ha tuttina sias atgnas tempras, ubain sco el di en la chanzun principala da ses primalbum «Silips e furmias», finalmain cumparì questa primavaira: «Intant n’ha eu imprais a siglir sur sumbrivas».
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Curdin Nicolay ha il dun da condensar e reducir sia poesia tar istorgiettas u vignettas minimalisticas, en las qualas spassegian betg mo kindels u cosmonauts betg anc naschids, mabain er ina massa Carolinas e Bettinas e Braidas ed Annamarias, ma er Luis e Chaspers ed Arturs u signurs da Genevra che vegnan en Engiadina e chattan là chaschöl da chavra.
Scenas fitg vitalas apunta che citeschan betg mo la chanzun tradiziunala, ma che creeschan quasi ina nova scrittira engiadinaisa, marcond qua e là in bel aforissem («Mintgatant es da far cumpagnia als laders»), ina passascha surrealistica («Intant s’han chattats silips e furmias immez las urtias cun nouvas ideas») u simplamain la trista vardad («Ed i para bod che si qua nu detta nüglia da nouv»).
Producents e vuschs enconuschentas
Tut quai chantà cun ina vusch fina e chantunada, chauda e distanziada en ina, tut quai accumpagnà dad arranschaments ch’èn lunsch davent dal simpatic vegl schrummschrumm dal barba.
Producent Manfred Zazzi e sia squadra da sessiunists professiunals – tranter quels Jean-Pierre von Dach, Andi Schnoz, Adrian Stern, Lucas Schwarz – han savì dar a las chanzuns da Curdin in’atmosfera da vair popsong classic, suttastritgond la qualitad «paulsimoniana» da las cumposiziuns. E qua circuleschan betg mo ghitarras excusitas, battarias elasticas e tastas discretas, qua cumparan magari er anc il giun da Rees Coray u il cello da Cristina Janett.
E betg il pli davos, sco groma gratuita, la secunda vusch sublima da la vischina Martina Linn, che cumplettescha quasi l’illustraziun dal silip e la furmia. «Silips e furmias» – in’ulteriur term en la discografia moderna rumantscha.
Curdin Nicolay: Silips e furmias (R-Tunes)
Text: B. Vigne, Turitg
Fotografia: (c) Curdin Nicolay
PROXIMS CONCERTS:
05.08.2017, Rock Sedrun (entrada libra)
Suonda LATABLA!
-
Ina bella cumparsa arcaica Da Benedetto Vigne - Maria Moling e Roland Vögtli alias Me+Marie han fatg in bellischem segund album.Dacurt haja ma semià da Roland…
-
La musicista Chiara davart pissiun e privilegi Da Flavia Hobi (GiuRu) - Avon bunamein in onn, el settember 2017, ei cumparida sia emprema EP Mascra – manegiau ei la…26 da settember 2018670 giadas
-
15 minuts cun: Da Lombris Da Corina Gustin – Üna chantadura, üna guitarra, minchatant ün celo o ün cajón, la vita e melancolia. La musica da Da…25 da fanadur 20181040 giadas


text:
La procuratura publica extraordinaria Esther Omlin duai er examinar las renfatschas cunter nunenconuschent, che Adam Quadroni ha inoltrà a la procura publica grischuna. La nominaziun dad Omlin sa basa sin in artitgel da la lescha da proceduras penalas che prevesa, che la regenza possia nominar – sche necessari – procuraturs publics dad ordaifer il chantun.
Uss: Procuratura publica extraordinaria per causa Quadroni
La procuratura publica extraordinaria per quai ch'è succedì enturn ils 15 da zercladur 2017 vegn a cumenzar immediatamain cun l'inquisiziun penala. Ella duai examinar, sch'i dat enturn quai ch'è capità e vegnì inculpà in agir ch'haja da vegnir punì tenor dretg penal.
Esther Omlin (43) è dapi il 2011 procuratura publica generala dal chantun Sutsilvania. Ella saja ina spezialista versada en l'inquisiziun penala cun rutina da tractar cumplex cas penals en auters chantuns, scriva la procura publica grischuna en sia communicaziun.
Vi da la lavur: Procuratur public extraordinari per causa Val
Avant in onn aveva la regenza gia nominà in auter procuratur public extraordinari per examinar in'acziun en Grischun: Ils 15 da zercladur 2017 aveva ella nominà a Beat Fehr da l'Uffizi d'inquisiziun dal chantun Son Gagl. El è incumbensà dad intercurir la vendita da la terma a Val S.Pieder.
Daco procuraturs publics externs?
I dettia differents motivs, daco che procuraturs dad auters chantun vegnian en acziun el Grischun, declera Claudio Riedi, emprim procuratur public dil Grischun.
RR novitads 15:00+


text:
Sco divers auters clubs da golf cumbatta er il club da golf Vulpera cun la diminuziun da commembers e cun quai era cun problems finanzials. Ils facturs centrals a Vulpera èn segiramain la serrada dal hotel Robinson Club Schweizerhof en vischinanza, ma era la diminuziun dals commembers causa la vegliadetgna. Ils pli vegls chalan ed ils giuvens na vegnan betg pli, i dettia memia bleras pussaivladads da far auter sport, uschia il president Men Mischol.
La consequenza è da stuair far mesiras da respargn. Il club da golf Vulpera ha perquai decis da schliar la collavuraziun cun la managera, Ute Fischer per la fin da la stagiun 2017. Enavant prevesan els da tschertgar ina collavuraziun cun auters clubs da golf per uschia far ulteriuras mesiras da respargn.
La situaziun n’è betg gravanta, ha manegià il president, la plazza da golf è en possess dal club e betg d’ina terza persuna sco per exempel da purs, quai è segir d’avantatg ed ins n'ha en quai senn nagins custs da locaziun.


text:
Toscana
La Toscana l'è 'na regiù de l'Itàlia centràl e la sò capitàl l'è Firènse.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Toscàna l'è bagnàda dal Mar Lìgüre e dal Mar Tireno a sira, l'è tacàda a la Ligüria, a l'Emilia e a la Romàgna a mut (nòrt), a i Marche e a l'Ümbria a matina e al Làsio a mesdé.
Ol teritòre toscà l'è quàze töt in colìna, 66,5% del teritòre, la montàgna la rìa al 25,1%, menimà i pianüre i è pròpe póche, cioè apéna 'l 8,4%. L' fà part de la Toscàna ach 'l Arcipelago Toscano co i sò 7 ìzole e tra chèste la piö grànda l'è l'Isola d'Elba, co i sò 223,5 km².
Ol fiöm piö lónch l'è 'l Arno, lónch 241 km, che l' pàsa per Firènse e per Pìza; de regordà ach 'l Ombrone, 161 km, 'l Serchio, 111 km, la Cecina, 73 km, la Magra, 70 km.
A mut (nòrt) e a matìna 'l teritòre de la Toscàna l'è circondàt da i Apenìni che i sègna 'l cunfì co i ótre regiù, tra i ótre cadéne de mucc gh'è de regordà sura de töt i Alpi Apuane. Ol mut piö ólt l'è 'l Monte Prado, 2.045 méter söl lièl del mar, che l' se tróa söl cunfì tra la pruìnsa de Regio e la pruìnsa de Luca; de regordà ach ol Monte Giovo, 1991 méter s.l.m., ol Monte Rondinaio, 1964 méter s.l.m., ol Monte Pisanino, 1946 méter s.l.m. e l'Alpe Tre Potenze, 1940 méter s.l.m. Tra i mùcc gh'è de considerà ach ol Monte Amiata, 1738 méter s.l.m. che però l'è per ès piö precìs ü vülcà che l'è smórs de tat tép.
Infine gh'è ach ü dezèrt, ol dezèrt de Accona.


text:
Inhalt
Grischun Central
-
Nizzegiar la forz'idraulica da l'Adont
Abitantas ed abitants da Riom-Parsonz, Salouf e Cunter pon en curt decider davart l'ovra idraulica pitschna Adont. L'ovra duai producir a partir dal 2020 radund 11 uras gigawatt energia. Quai correspunda al diever d’energia annuala da 3'800 chasadas.
Sco quai che las ovras electricas da Turitg EWZ communitgeschan, decidan las trais fracziuns anc avant Nadal davart la concessiun per 60 onns. L'EWZ investescha radund 20 milliuns francs per il project da l'ovra Adont.
RR novitads 09:00


text:
En ina conferenza da medias han ils iniziants preschentà ils puncts centrals da lur petiziun. Els pretendan ch’il chantun sustegna anc dapli la lavur culturala en tut sias furmas, cun dapli meds finanzials.
Chant, musica e teater cun promoziun da linguas, art ed exposiziuns - da laics u sin nivel professiunal - duessan survegnir dapli meds finanzials dal chantun.
Ils 5 da schaner 2017 ha lura lieu en la chasa dal Cussegl grond ina festa da cultura. Quella festa vegn ad esser emplenida cun pitschnas rapreschentaziuns da mintga nivel e da mintga sparta da la cultura. En quest rom vegn era surdada la petiziun al Cussegl grond.
RR novitads 14:00


text:
Dumondas or dal chapè – Madlaina Janett
- Sonda, 28.7.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 28.7.2018, 11:03, RTR
Tge capita cun las emissiuns televisivas che jau n'hai betg guardà? Fiss jau ina buna policista? È il bel vi da la lavur, ch'ins n'ha betg pli temp?
Durant la stad sa preschenta il «Magazin da cultura» en in nov vestgì: Persunalitads or dal mund da la cultura grischuna respundan a dumondas insolitas ord la publicaziun «Findet mich das Glück?» dal duo d'artists Peter Fischli & David Weiss. Il hosp da quest'emissiun: l'illustratura e musicista Madlaina Janett.


text:
L’ann 2018 mët man bun por i tennisc badioc
Tl edema dai 01.01. ai 07.01.18 el sté l’ torneo RE LAURINO a Balsan, olache i trëi atlec Dallapiazza Kilian, Vinatzer Kevin y Vinatzer Nadine dl Tennisclub Ladinia á tut pert. Ai se á confronté cun mituns y mitans che gnô daplö provinzies dla Talia. Nosc atlec á messü fá plö partides te chësta edema. Les prömes partides dl edema se á fat nosc sogadusc scialdí saurí ,mo rovan tres plö daimpró ala finala fô les partides tres plö combatüdes y düc trëi á desmustré n gran impëgn.
Kevin che soga tla categoria Under 10 mituns á porté a ciasa l’ titul te chësta categoria y á batü tla finala l’ aversar dl Piemonte.
Kilian che soga tla categoria Under 12 mituns è rové cina tla finala y á rajunt le secundo post.
Nadine che soga tla categoria Under 14 è rovada cina ti cuarti de finala, olache l’ aversaria da Balsan á albü la miu .
A düc trëi ti va n gran complimënt por süa prestaziun.


text:
Ils delegads da la PLD han decidì venderdi en favur da la «strategia d'energia 2050». La decisiun è stada stretga cun 175 cunter 163 vuschs. Cun questa decisiun refusa la PLD il referendum da la PPS. La decisiun è vegnida spetgada vess, damai che la partida è ditg stada dividida.
Er la sonda hai da discussiuns intensivas e controversas davart la «strategia d'energia 2050». Unida è la PLD stada tar la dumonda da reducir subvenziuns. Dispitaivel saja stà sche la strategia d'energia mainia propa a talas reducziuns. Persvadì han la finala ils argments dals aderents.
Cun la uschenumnada «Sunset-Klausel» gartegiassi l'emprima giada da metter giu subvenziuns, ha ditg cusseglier naziunal Peter Schilliger da Luzerna or da las retschas dals aderents. La «Sunset-Klausel» è ina limita da temp da sis onns. Suenter quels na duai dar pli naginas subvenziuns per energias alternativas. Il comité pro ha argumentà vinavant che la strategia possia purtar in svilup en tecnologia ed economia.
RR novitads 14:00


text:
La Distec SA ha dumandà il chantun da pudair far durant 3 mais lavur curta. Sco quai ch'il directur Loris Marsura ha ditg envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha haja il chantun acceptà questa mesira. Il venderdi passà sajan ils collavuraturs vegnids infurmads. I possia tgunsch esser pussaivel che la lavur curta stoppia anc vegnir prolungada per ulteriurs 3 mais.
Lavur curta empè da relaschadas
Ch’ins introducescha lavur curta empè da relaschar persunal ha ina simpla raschun, ha declerà Loris Marsura. «Igl è grev da chattar persunal qualifitgà en ina regiun a l’ur e la glieud che nus avain scolà vulain nus tegnair tar nus, pertge cura che la situaziun sa megliurà duvrain nus la glieud».
Fin la fin da l'onn sa reducescha il dumber dals emploiads probablamain per 10.
Ch’i vegnia a dar ina reducziun da persunal na saja probabel betg d’evitar. Persunas che giajan na vegnian betg remplazzadas, uschia Loris Marsura. El quinta ch’il dumber dals emploiads sa reduceschia per rodund 10 fin la fin da l'onn.
Dasper la lavur curta vegn era guardà co ins po meglierar l’effizienza u reducir custs tar la producziun. A lunga vista vegnan intginas lavurs, nua ch’ins na po betg pli concurrenzar cun il pretsch, probabel laschadas producir en l’exteriur.
Optimists per l’avegnir
Per la segunda mesadad da l’onn è Loris Marsura dentant optimistic. Tranter auter pudess il producent d’aviuns Pilatus surdar tschertas lavurs a la firma. Ils sgols da test èn il matg e suenter vegn decidì sch’i dovra anc midadas vid las parts u sche la producziun po cumenzar. Ins saja era anc londervi da contractar cun nova clientella che pudess procurar per lavur ils proxims onns.
Distec occupa vinavant emprendists
La Distec SA dat actualmain lavur ad 83 persunas da quai èn 15 emprendists. La partiziun d’emprendists n’è betg pertutgada. Era 2015 vegnan novs emprendists a pudair cumenzar cun lur emprendissadi.
Survista dal chantun Grischun
Lavur curta n’è per il mument betg mo tema tar la Distec a Mustér. Tenor l’Uffizi d’industria, lavur e mastergn hajan 9 fatschentas la lubientscha da far lavur curta.
RR novitads 10:00


text:
Per l'emprima giada ha l'Uffizi federal per statistica examinà la carriera da giuvenils ch'han fatg in emprendissadi. Tenor quai entran 85% dals giuvenils cun emprendissadi il pli tard suenter trais mais en l'emprima plazza da lavur. Bunamain la mesadad dals giuvenils resta en il manaschi d'emprendissadi.
Radund 70% dals giuvenils restan durant ils emprims trais onns en l'activitad da gudogn. Bun in quart dals giuvenils cun in certificat professiunal federal, ch'eran in mez onn suenter serrar giu l'emprendissadi en ina plazza, turnan enavos en il sistem da furmaziun. Ubain ch'i fan ina maturitad professiunala u ina segunda scolaziun.
Difficultads sin il martgà da lavur
Er sche la maioritad dals giuvenils cun emprendissadi chatta svelt ina plazza, han intgins er fadia sin il martgà da lavur. 19% d'els èn aifer ils emprims 30 mais suenter l'emprendissadi almain ina giada registrads sco dischoccupads. Quai è surtut il cas en la Svizra taliana (38%) ed en la Svizra franzosa (28%). Percunter è questa cumpart en la Svizra tudestga cun 17% pli bassa che la media.
RR novitads 12:00


text:
Il destin da millis abitants da territoris periferics n'è anc adina betg cler. En blers lieus mancan las maschinas grondas per transportar davent las ruinas. Tenor l'autoritad da catastrofas naziunala èn almain 99 persunas sparidas.
Dus ulteriurs terratrembels
Il mardi è il sid da l'Indonesia vegnì scurlattà d'ulteriurs terratrembels. Avant l'insla Sumba han ins mesirà la fermezza 5,9, e curt suenter in terratrembel da 6,0. Rapports davart donns u unfrendas na datti anc betg. Sumba è radund 1'600 km en il sid da la citad Palu ch'è vegnida tutgada fermamain dal terratrembel e oravant tut dal Tsunami.
Chadaina da fortuna
Il venderdi da quest'emna organisescha la Chadaina da fortuna in di da rimnada naziunal per las unfrendas dal terratrembel e dal Tsunami en l'Indonesia.
RR novitads 10:00


text:
La Svizra dat dus ulteriurs gieus da qualificaziun per l'EURO 2017 en l'Ollanda. Venderdi dat la Svizra ordaifer encunter l'Irlanda dal nord, mardi lura a chasa encunter la Tschechia. Ils emprims dus gieus da qualificaziun ha la Svizra gudagnà cler e bain cun 3:0 encunter l'Italia e cun 4:0 encunter la Georgia.
Cun da quels stupents resultats ha la trenadra naziunala Martina Voss-Tecklenburg strusch motivs per midar sia equipa. Mo la trenadra mira era en l'avegnir e tschertga candidatas pussaivlas per pli tard. Ina da quellas è Seraina Friedli. Per il proxim camp da trenament da la naziunala il schaner è Friedli era nominada. Bunas perspectivas per daventar ina giada giugadra naziunala.


text:
Ella n’haja pudì metter naginas finamiras pli en quest sport e saja vegnida als cunfins, uschia la skiunza d’Engelberg. Ussa saja il dretg mument per dir adia al circus da skis e la cuppa mundiala.
Sia carriera, ina carriera cun bleras grevas blessuras, ha Dominique Gisin numnà sco in viadi tut spezial. Sper il titel da campiunessa olimpica en la cursa rapida avant in onn a Sotschi ha Dominique Gisin anc gudagnà trais cursas da la cuppa mundiala.
Ina gronda persunalitad di adia
Cun Dominique Gisin perda Swiss Ski ina figura da leader ed ina gronda campiunessa. La skiunza da 29 onns, ina spezialista en las disciplinas spertas, ha adina chattà ina via enavos, er suenter grondas e grevas terradas e blessuras.
Er Didier Défago prenda cumià
Sper Dominique Gisin ha er Didier Défago dà adia al circus da skis. Il skiunz vallesan da 37 onns da Morgins aveva gia annunzià avant in onn ch’el terminescha sia carriera suenter la stagiun 2014/2015.
Vancouver, Wengen e Kitzbühel
Il punct culminant da la carriera ha Didier Défago festivà als gieus olimpics da Vancouver il 2010. Là è Défago vegnì campiun olimpic en la cursa rapida, la cursa roiala. Per lingias grassas aveva il Vallesan dentant gia procurà in onn avant. Il schaner 2009 ha Didier Défago gudagnà entaifer in’emna ils dus classichers, las duas cursas rapidas al Lauberhorn e sin la Streif a Kitzbühel.
El vegnia a persequitar vinavant e sustegnair vinavant il sport da skis, uschia Didier Défago avant la medias a Méribel.
RR novitads 17:00


text:
Dialétt bulgnîs muntanèr mêdi
Artéccol in dialatt bulgnais
I dialétt bulgnîs muntanèr mêdi én un insàmm ed dialétt bacajè int'la muntâgna bulgnaisa stra äl prémmi culénni fén a quaranta kilometer ed distanzia da la zitè e fén a Puratta. I én 'na varietè dal dialatt bulgnais ch'l è stè purtè in sti sît durant la dominaziån ed Bulåggna stra 'l XIV e al XVIII sécol. I piò impurtànt én al dialatt ed Ròca Pitiglièna e al dialatt ed Puratta. I presänten tott dî trât cmonn al dialatt bulgnais zitadén mo i àn anch dal particolaritè gramatichèl e fonètich a meza vî stra 'l dialatt zitadén e i dialétt muntanèr èlt bacajè al cunfén cun la Tuschèna. La difusiån d'un dialatt muntanèr mêdi a Puratta l'è da ricondusris a la Contea dî Ranòzz stra 'l 1494 e al 1797 ch'î purténn un bulgnais piò nustràn in sti sît ch'i dscurarénn un dialatt muntanèr èlt.
Peculiaritè prinzipèlModifica
FonêticaModifica
I presänten l'eliminaziån däl vuchèli finèl cme in bulgnais zitadén (es. gât, sâc), mo an i è brîsa stè l'anteriorizaziån däl vuchèli mêdi (es. zit. sacc e munt. m. secc) e an i én brîsa i ditongh dal dialatt zitadén (es. zit. vaird e såul e munt. m vêrd e sôl). Int'al dialatt ed Gagg' äli affrichè /ʧ/ e /ʤ/ ali én armâst: (es. zit. zannder e gag. cènnder). Int äl variant piò cunpâgna ai muntanèr èlt ai è anch la finèl à int'al partizéppi pasè invêzi d è (es. in puretàn: a sån stà invezi ed a sån stè o al pajais ed Varghè ch'l adventa Vergà int'al dialatt dal sît).
MorfologîModifica
Al consonànt nasèl finèl spess al vénen trunchè: (es. zit. cusén e munt. m cuséi). L'artéccuel singolèr maschîl, ch'in zitadén l'è al, al dvénta in 'na moccia 'd dialétt, e (munt. m. e pogg', zit. al pôg' ).


text:
Passa 100 uras lavura l’ustiera Andrea Böttcher vid las decoraziuns. Davent dal malegiar ils sujets per las paraids, fin tar il zambregiar figuras, chartas da menu u chapels da las lampas. Quai dovra blera fantasia ed inschign ma er blera organisaziun. Andrea Böttcher n’è numnadamain betg mo ustiera, ella è era mamma da dus uffants.
Sch’ins planiseschia bain, lura giaja quai, manegia la giuvna da 26 onns. Magari saja quai in pau caotic cura che l’urden da decoraziun giaschia anc per l’abitaziun enturn. Per Andrea Böttcher è il zambregiar e far la decoraziun da tschaiver era in mument per tschentar giu in pau. Ma ella sa era ch’ils giasts stiman quai e la finala sajan ils dis da tschaiver fitg buns dis per sia ustaria.
RR actualitad 17:00


text:
Inhalt
2017/05/21
-
Elita Florin-Caluori vinavant presidenta communala da Panaduz
Sper la presidenta communala ha Panaduz era elegì oz la suprastanza, la cumissiun da construcziun, cussegl da scola e la cumissiun da gestiun.
A Panaduz è Elita Florin-Caluori vegnida reelegida sco presidenta communala. Medemamain reelegids per la suprastanza communala èn vegnids Anton Bearth, Marcus Votobel e Stefan Herger. Sco nov commember da la suprastanza han ils da Panaduz elegì a Rico Caratsch.
Nov en la cumissiun da gestiun è vegnì elegì Marcel Bieler, en il cussegl da scola Bettina Pinchera e Remo Flütsch ed en la cumissiun da construcziun Silvan Camenisch.
Elecziuns communalas Panaduz
RR novitads 13:30


text:
Be anc 60% da la populaziun sustegnessan anc ils contracts bilaterals cun l'Uniun Europeica. Avant in onn èn quai anc stads 81%. Tar questa conclusiun è ina retschertga da l'Institut demoscopig, gfs.berna vengida.
28% vulessan disdir ils contracts bilaterals, l'onn avant èn quai anc stà 19%. Da far part a l'UE sustegnissan anc 21% dals dumandads. Avant in onn èn quai anc stà radund 10%.
Ina pitschna maioritad dessi per entrar en il Spazi economic europeic (EWR). 51% avessan ditg gea. Avant in onn fissan quai anc stà radund 50%.
En general sa sentian be radund 11% dals dumandads sco sch'i appartegnessan a l'UE. «Ins ha il sentiment che la via autonoma, neutrala saja la via da success per la Svizra. E che l'UE, sco quai ch'ella sa preschenta actualmain, na saja nagina schliaziun per la Svizra», uschia Lukas Golder, co-manader da gfs.berna a la «Tagesschau» dad SRF.
RR novitads 06:00


text:
Liechtenstein
Il Liechtenstein, uffizial Principadi da Liechtenstein (Fürstentum Liechtenstein), è in stadi situà en l’Europa Centrala. Cun sia surfatscha da 160 km² furma el il sisavel pitschen stadi dal mund. Il Liechtenstein è ina monarchia ereditara constituziunala a basa d’elements democratics e parlamentars.[2] La suveranitad giascha tant tar il pievel sco tar il prinzi che deriva da la chasa von Liechtenstein. Il Liechtenstein è in pajais da las Alps e cunfinescha en il vest cun la Svizra ed en l’ost cun l’Austria. Il territori statal è sutdividì en dus circuls electorals ed en indesch vischnancas. Vaduz è la chapitala ed a medem temp la sedia dal prinzi da Liechtenstein. Triesenberg è la pli gronda vischnanca, entant che Schaan furma la vischnanca cun ils pli blers abitants. La cuntrada dal Principadi è segnada da la Part Sut (Unterland) al nord che vegn cultivà intensivamain e da la Part Sura (Oberland) al sid ch’è pli muntagnard.
Cun radund 37 000 abitants è il Liechtenstein il pli pitschen stadi dal territori da lingua tudestga ed a medem temp il sulet stadi, en il qual il tudestg è la suletta lingua uffiziala e naziunala. La cumpart dad esters munta a 34 %.
Cun la fundaziun da la Lia dal Rain l’onn 1806 è il Principadi daventà facticamain independent; dapi il Contract da duana dal 1923 è el lià administrativamain ed economicamain ferm a la Svizra. Plinavant è il Principadi commember da las Naziuns Unidas e dal Spazi economic europeic, ma betg da l’Uniun europeica.
Pli baud era il Principadi da Liechtenstein enconuschent sco oasa fiscala. Suenter diversas afferas a l’intern ed intervenziuns da l’exteriur è il Liechtenstein s’associà il november 2013 ad ina cunvegna internaziunala cunter la fugia da taglia.[3]
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Populaziun
- 3 Istorgia
- 4 Politica
- 5 Divisiun administrativa
- 6 Infrastructura
- 7 Economia
- 8 Art e cultura
- 9 Furmaziun
- 10 Sport
- 11 Medias
- 12 Annotaziuns
- 13 Litteratura
- 14 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein fa – sco ses vischins Svizra ed Austria – part dals stadis en l’Europa Centrala che na cunfineschan betg cun la mar. Ils cunfins statals èn segnads dal Rain e da las Alps; en il vest giascha il chantun Son Gagl, en il sid il Grischun ed en l’ost il Vorarlberg (Austria). Il cunfin vers la Svizra furma il Rain; il cunfin vers l’Austria è per gronda part situà sin il fil da la chadaina dal Reticon.
Il pajais cuvra ina surfatscha da 160,475 km² ed è uschia il quart pitschen stadi da l’Europa ed il sisavel pitschen dal mund. La lunghezza dal stadi munta 12,35 km, la ladezza 24,77 km.
41,2 km dal cunfin statal èn situads da la vart da la Svizra (27,2 kilometers chantun Son Gagl, 14 kilometers chantun Grischun). La lunghezza dal cunfin statal vers l’Austria munta 35,04 km.[4]
Structura dal spazi natiral[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein sa divida en duas cuntradas: en il vest giascha la Val dal Rain che furma la zona da colonisaziun principala; en l’ost è situà la Val Samina cun sias vals lateralas. La part sut da la Val Samina è gia situada da vart austriaca e finescha sper Frastanz en la part inferiura dal Walgau. Questa part orientala dal Liechtenstein è spartida da la Val dal Rain tras in crest da 1000 fin 2000 meters autezza ed è strusch populà (cun excepziun da Malbun), ma cumpiglia radund in terz da la surfatscha dal pajais.
Ultra da quai sa lascha il pajais sparter en duas regiuns, la Part Sut e la Part Sura. La Part Sut cumpiglia las vischnancas en il nord da Schaan e Planken (ca. sin l’autezza da la muntogna da las Drei Schwestern), entant che la Part Sura cumpiglia la part en il sid incl. la chapitala Vaduz. Areguard la structuraziun dal spazi natiral è la Part Sura pli alpina, entant che la Part Sut giascha per gronda part en la planira da la Val dal Rain.
11 % da la surfatscha dal pajais furman zona da colonisaziun, 33 % terren agricul, 41 % guaud e 15 % surfatscha nunproductiva.[5]
Muntognas[modifitgar | modifitgar il code]
Radund la mesadad dal territori statal è situà en la muntogna. Il Liechtenstein giascha cumplainamain en il Reticon ed appartegna uschia – tut tenor la divisiun – a las Alps da l’Ost (sch’ins parta las Alps en duas parts) u a las Alps Centralas (sch’ins divida las Alps en trais regiuns).
Il punct il pli aut dal Liechtenstein furma il Vorderer Grauspitz (2599 m s.m.); il punct il pli bass furma il Ruggeller Riet che sa chatta sin 430 m s.m.
En tut datti en il Liechtenstein 32 muntognas che cuntanschan in’autezza da 2000 meters. Il punct il pli en il sid è il Falknishorn (2452 m s.m.); il cunfin dals trais pajais Liechtenstein, Svizra (Grischun) ed Austria (Vorarlberg) furma il Naafkopf (2570 m s.m.).
Sper ils pizs da la chadaina alpina che fan part da las Alps da chaltschina, cumpiglia il pajais er duas muntognas ad insla che fan part da la stresa helvetica resp. da la zona da Flysch: il Fläscherberg en il sid (1135 m s.m.) e l’Eschnerberg en il nord che furma in impurtant territori d’abitadi en la Part Sut dal Liechtenstein.[6]
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
Il Rain furma il pli impurtant e pli lung flum en il Liechtenstein. Sin ina lunghezza da radund 27 kilometers furma el il cunfin natiral vers la Svizra. En pli è el d’impurtanza centrala per il provediment d’aua e sco zona da recreaziun locala. Il segund lung flum furma la Samina cun 12 kilometers. Quest torrent nascha al Triesenberg e cula la finala en l’Austria en l’Ill (per sa colliar sper Feldkirch cun il Rain).
Il sulet lai natiral che sa chatta sin il territori dal Liechtenstein furma il Gampriner Seele. Quest lai è vegnì furmà pir il 1927 tras in’inundaziun dal Rain colliada cun gronda erosiun. Daspera datti dentant ulteriurs lais artifizials che vegnan per gronda part duvrads per la producziun da forza electrica. In dad els è il lai da fermada Steg che furma il pli grond lai dal Liechtenstein.[7]
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà la situaziun muntagnarda è il clima dal pajais plitost miaivel. El vegn influenzà fermamain dal favugn (in vent che croda da caracter chaud e sitg). Tras quai vegn prolungà il temp da vegetaziun durant la primavaira e l’atun; en pli po in ferm favugn er manar durant l’enviern a temperaturas da var 15 °C. L’aria fraida atlantica e polara retegnan las chadainas da culms svizras ed austriacas, uschia ch’il Liechtenstein sa chatta en ina tipica posiziun da protecziun interalpina. Tras quai posseda il Principadi culturas da puma cun prads da sternim ed ina lunga tradiziun da viticultura.
L’enviern croda la temperatura darar sut minus 15 °C; la stad munta la temperatura en media tranter 20 e 28 °C. Las precipitaziuns muntan en media tranter 900 e 1200 mm l’onn (ordaifer la zona interalpina èn quai var 1900 mm). La durada da la radiaziun dal sulegl munta a radund 1600 uras.[8]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein dumbra bundant 37 000 abitants (situaziun dal 2013). Radund dus terzs èn burgais dal Liechtenstein, radund 20 % derivan da l’ulteriur territori da lingua tudestga (10,8 % da la Svizra, 5,9 % da l’Austria e 3,4 % da la Germania), alura suondan mintgamai 3,3 % da l’Italia e da l’anteriura Jugoslavia, 2,6 % da la Tirchia e 4,8 % d’ulteriurs stadis. En tut cumpiglia la populaziun residenta persunas che derivan da radund 90 naziunalitads. Il 2012 muntava la creschientscha da la populaziun 1,0 %. La spessezza da la populaziun munta a radund 230 persunas per kilometer quadrat.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal temp medieval ha la populaziun dal Liechtenstein – sco da l’entira Rezia Bassa – midà da l’anteriura lingua rumantscha al tudestg. A l’origin rumantsch da la regiun regordan però anc blers nums locals.
La populaziun dal Liechtenstein discurra divers dialects locals alemans che sa differenzieschan per part marcantamain da vischnanca tar vischnanca. Ensemen cun ils dialects vischins dal chantun Son Gagl e dal Vorarlberg èn quels d’attribuir ad ina varietad linguistica da transiziun situada tranter l’aleman mesaun e l’aut aleman.
L’excepziun furma il dialect autischem aleman-gualser dal Triesenberg. Questa populaziun era arrivada enturn il 1300 en rom da la migraziun dals Gualsers na dal chantun Vallais odiern.
Lingua scritta e da las medias furma per regla il tudestg da scrittira. Il Liechtenstein è il sulet stadi cun tudestg sco suletta lingua uffiziala e naziunala renconuschida. En ils ulteriurs stadis dal territori da lingua tudestga èn er linguas romanas, ulteriuras linguas germanas, linguas slavas u l’ungarais renconuschids sco linguas uffizialas u linguas minoritaras.
Religiun e baselgia[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor art. 37 II da la constituziun statala è la baselgia roman-catolica renconuschida sco baselgia naziunala e giauda uschia er la cumplaina protecziun statala. Ozendi datti dentant tendenzas creschentas da vulair sparter baselgia e stadi.
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2010 appartegnevan 75,9 % da la populaziun dal Liechtenstein a la baselgia roman-catolica, 8,5 % a la confessiun evangelica e 5,4 % ad ina cuminanza religiusa islamica. 2,2 % eran commembers d’ina autra confessiun cristiana u d’ina autra religiun, 5,4 % èn sa declerads senza confessiun e 2,6 % n’han fatg nagina indicaziun davart lur appartegnientscha religiusa.[9]
Enfin il 1997 ha il Liechtenstein fatg part da l’Uvestgieu da Cuira. Ils 2 da december da lez onn è entrà en vigur l’Archuvestgieu Vaduz, il qual papa Gion Paul II aveva stabilì. Dapi lura è Wolfgang Haas archuvestg e la baselgia parochiala St. Florin a Vaduz è daventada baselgia catedrala.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Chats archeologics demussan ch’il territori dal Liechtenstein odiern è stà abità dapi il temp neolitic (5avel millenni a.C.). En il fund da la val avess il Rain, che culava libramain, difficultà l’erecziun d’in abitadi; sin las spundas èn percunter sa furmadas las emprimas culegnas. Exempels cumprovads èn la collina dal chastè Gutenberg a Balzers u l’Eschnerberg. L’onn 15 a.C. han ils Romans sut Augustus conquistà il territori dals Rets ed installà la provinza Raetia. En il decurs da l’emprim tschientaner s.C. è vegnida construida la via militara Milaun-Briganza che manava per lung da la vart dretga dal Rain sur il Pass da S. Gliezi. Tras quai èn er vegnids endrizzads en il Liechtenstein bains purils e champs fortifitgads.[10]
Suenter la fin da l’Imperi roman dal vest èn immigrads Alemans e la finala è la Rezia vegnida integrada en il 8avel tschientaner en il Reginavel dals Francs ed en il 10avel tschientaner en il ducadi aleman. Da quel temp era il territori dal Liechtenstein dad oz en possess dals conts da Briganza. Ils 3 da matg 1342 è l’anteriur domini vegnì dividì e constituì il Contadi da Vaduz. En il decurs dals proxims decennis e tschientaners è il contadi daventà repetidamain l’unfrenda da guerras e sblundregiadas, per exempel durant la Veglia Guerra da Turitg (1444–1446) u durant la Guerra svabaisa (1499–1500).
Naschientscha dal Principadi ed independenza[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal temp han ils regents da Hohenems fatg adina dapli debits, uschia ch’els èn la finala stads sfurzads da vender il contadi da Vaduz ed il Signuradi da Schellenberg. L’onn 1699 ha prinzi Hans Adam da Liechtenstein acquistà il Signuradi da Schellenberg ed il 1712 il Contadi da Vaduz. Ils 23 da schaner 1719 ha in diplom, emess tras l’imperatur Karl V, collià il Contadi da Vaduz ed il Signuradi da Schellenberg ad in principadi imperial sut il num Liechtenstein. Damai ch’il nov pajais consistiva be da pitschens vitgs purils, è l’administraziun vegnida installada en la citad la pli vischina, a Feldkirch. Là ha il prinzi laschà eriger per quest intent il Palais Liechtenstein
Durant las Guerras da coaliziun è il Liechtenstein adina puspè vegnì occupà da truppas estras, quai ch’ha manà ad ina depauperisaziun creschenta da la populaziun locala. Durant l’Emprima Guerra da coaliziun (1792–1797) èn marschadas truppas franzosas en il Principadi; suenter cumbats tranter las truppas austriac-russas e franzosas èn danovamain returnadas durant la Segunda Guerra da coaliziun (1799–1802) truppas napoleonicas. L’onn 1806 ha Napoleoun Bonaparte fundà la Lia dal Rain ed integrà en quella il Principadi da Liechtenstein sco in dals 16 commembers fundaturs. Uschia è il pajais daventà sut prinzi Johann I facticamain independent. Il Congress da Vienna (1814/15) ha confermà l’independenza dal Liechtenstein ed integrà il pajais en la Lia tudestga.
Contract da duana cun l’Austria[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il 19avel tschientaner è il Liechtenstein sa midà be plaun ed è restà sur lung temp sutsviluppà. Ina revoluziun l’onn 1848 n’ha a curta vista betg purtà las midadas giavischadas. Pir il Contract da duana serrà il 1852 cun l’Austria ha pussibilità in tschert progress economic; e dapi che la Constituziun dal 1862 è entrada en vigur, na po il prinzi betg pli reger senza restricziun.
Durant l’Emprima Guerra mundiala è il Liechtenstein restà neutral e na fiss betg stà bun da sa defender en cas da guerra, damai che l’armada era gia vegnida dissolvida il 1868 per motivs finanzials. Senza armada n’hai dà nagina mancanza da forzas da lavur, uschia ch’i fiss stà pussaivel da schlargiar l’industria da textilias ch’era vegnida stabilida durant ils decennis precedents. Ma ils alliads han scumandà d’importar fil sur la Svizra, uschia che quest’industria è vegnida interrutta dal tuttafatg. Quai ha manà a l’impovriment da la populaziun. Suenter la fin da la guerra ha il Liechtenstein schlià il Contract da duana cun l’Austria ch’aveva pers la guerra.
Contract da duana cun la Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Curt suenter ch’il Contract da duana cun l’Austria è vegnì schlià il 1919, è il Liechtenstein s’avischinà a la Svizra ed ha serrà cun quella il Contract da duana dal 1923 ch’è en vigur fin oz. Suenter che l’Austria è s’alliada il mars 1938 al Reich tudestg, ha prinzi Franz Josef II decidì – sco emprim prinzi dal Liechtenstein insumma – da transferir sia sedia a Liechtenstein sin il chastè da Vaduz.
Er durant la Segunda Guerra mundiala è il Liechtenstein sa declerà neutral e n’è mai stà involvì en acziuns da guerra. Il cuntrari ha il Principadi profità da ses avantatgs dal lieu: nagina mancanza da lavurers tras il servetsch militar, posiziun centrala, uniun da duana cun la Svizra neutrala, avantatg da taglia e stabilitad politica. Quai ha manà a la fundaziun da novas interpresas industrialas ed ha inizià ina ferma creschientscha economica.
Svilup a partir dal 1950[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha il Liechtenstein pudì sa sviluppar plaunsieu ad in’impurtanta plazza economica segnada da gronda stabilitad politica. Il dretg da vuschar da las dunnas è però vegnì introducì pir il 1984 ed er a las Naziuns unidas è il Liechtenstein s’associà pir il 1990.
D’impurtanza per il svilup economic è er stada la participaziun al Spazi economic europeic (SEE). Quella è vegnì decidì il 1992 tras votaziun dal pievel, e quai paucas emnas suenter che la Svizra aveva refusà da daventar commembra dal SEE. La commembranza dal Spazi economic europeic ha garantì las quatter libertads economicas (persunas, rauba, servetschs e chapital) tranter il Liechtenstein e l’Uniun europeica sco er ils ulteriurs commembers dal SEE (Norvegia ed Islanda).
Il 2004 ha prinzi Hans-Adam II nominà ses figl e prinzi ereditar Alois da Liechtenstein sco ses substitut ed al ha incumbensà d’exequir ils dretgs suverans che cumpetan al prinzi. Il titel da prinzi vegn però pir a passar a ses figl suenter la mort da Hans-Adam.
L’onn 2008 èsi vegnì tar in’affera da taglia cun la Germania, en rom da la quala igl è vegnì enconuschent che numerus burgais da la Germania ed er d’ulteriurs pajais hajan defraudà taglia cun deponer lur facultad sin contos bancars en il Liechtenstein. La dumonda co ch’il Liechtenstein vul sa posiziunar en avegnir areguard dumondas fiscalas n’è anc betg respundida dal tuttafatg.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la Constituziun vertenta[11] sa definescha il Liechtenstein sco «monarchia ereditara constituziunala a basa d’elements democratics e parlamentars». La basa parlamentar-democratica furma il dretg dal pievel d’eleger e relaschar ils represchentants da la legislativa; plinavant po il pievel far dretg da tscherts elements da la democrazia directa.
La pussanza statala vegn exequida tenor art. 2 da la Constituziun «tras il prinzi ed il pievel e vegn exercitada dad omaduas partidas confurm a las disposiziuns da questa Constituziun». Sco schef da stadi po il prinzi schliar la Dieta; medemamain vegn la regenza nominada dal prinzi sin proposta da la Dieta; tras il dretg da sancziun po el en pli revocar leschas decididas dal parlament e dal pievel.
Legislativa[modifitgar | modifitgar il code]
La pussanza legislativa giascha en ils mauns dal prinzi e dal parlament, numnà Dieta (Landtag). La Dieta consista da 25 represchentants che vegnan elegids dal pievel mintga quatter onns tenor il dretg d’elecziun da proporz. En il circul electoral Part Sut vegnan elegids 10 ed en il circul electoral Part Sura 15 represchentants. La legislaziun vegn reglada en l’artitgel 65 da la Constituziun. Tenor quest artitgel na dastgan naginas leschas vegnir decididas u midadas senza la participaziun da la Dieta. Suenter che quella ha deliberà ina lescha, sto quella vegnir sancziunada dal prinzi. Sche quai na succeda betg entaifer sis mais, vala la lescha sco refusada.
La cuntrada politica dal Liechtenstein vegn dominada da duas partidas conservativas, numnadamain da la Vaterländische Union e da la Fortschrittliche Bürgerpartei. La Vaterländische Union è represchentada pli ferm en la Part Sura e vala sco pli liberala ed orientada vers la Svizra, entant che la Fortschrittliche Bürgerpartei è plitost da chasa en la Part Sut e vala sco fidaivla al prinzi e favuraivla a l’Austria. Abstrahà da quai na datti naginas differenzas ideologicas pli grondas tranter las duas partidas grondas. Il 2013 ha la nova gruppaziun Die Unabhängigen gudagnà surprendentamain 15,3 % da las vuschs.
Executiva[modifitgar | modifitgar il code]
La regenza che furma l’executiva ha num Cussegl guvernativ (Regierungsrat). Ella sa cumpona dal schef da la regenza e da quatter cussegliers guvernativs. Las fatschentas da la regenza èn repartidas sin 15 ressorts. Ils cussegliers guvernativs vegnan proponids da la Dieta e designads tras il prinzi. Il 2003 è entrà en vigur in nov artitgel constitutiv (ordvart contestà), tenor il qual il prinzi ha il dretg da relaschar da tut temp l’entira regenza u singuls cussegliers guvernativs e quai senza inditgar motivs.
Giudicativa[modifitgar | modifitgar il code]
La davosa instanza entaifer la giurisdicziun statala furma il Tribunal suprem che sa cumpona da tschintg derschaders. Quels vegnan designads d’in gremi electoral cun il prinzi a la testa. Chastis d’arrest da fin dus onns vegnan expiads en la praschun a Vaduz, chastis pli auts percunter en ina praschun en l’Austria; quai è reglà uschia en ina cunvegna bilaterala tranter ils dus pajais.
La paina da mort ha la Dieta abolì formalmain pir il 1987. Damai ch’il dretg penal s’orientava a la veglia legislaziun austriaca dal 1852, era la paina da mort previsa fin là sco chasti maximal, e quai cumbain ch’ella n’era betg pli vegnida exequida dapi il 1784. Anc il 1977 era in assassin vegnì sentenzià tras la dretgira criminala a la mort; il prinzi ha lura transfurmà questa paina en in chasti d’arrest.
Democrazia directa[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem politic dal Liechtenstein enconuscha in ferm element directdemocratic. 1000 burgais pon pretender ina sesida extraordinaria da la Dieta e 1500 burgais pon pretender ch’i vegnia realisà ina votaziun dal pievel davart sia dissoluziun. Medemamain pon 1000 burgais dumandar la Dieta da relaschar, midar u schliar ina lescha. Mintga lescha vegn suttamessa al pievel sche la Dieta decida quai ubain 1000 burgais resp. almain trais vischnancas. Per midar la Constituziun u contracts internaziunals dovri almain 1500 burgais u quatter vischnancas. La Constituziun dal 2003 ha schlargià marcantamain ils dretgs democratics.
Il dretg da vuschar da las dunnas è pir vegnì introducì tar la terza emprova l’onn 1984. Il 1976 aveva la Dieta relaschà ina midada da la Constituziun, tenor la quala las vischnancas han pudì introducir il dretg da votar da las dunnas a nivel communal.
En temps da crisa èsi admess al prinzi da sa referir ad in dretg d’urgenza (art. 10 da la Constituziun dal Liechtenstein).
Administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’administraziun dal Liechtenstein[12] (numnada Administrativa) sa cumpona da 46 posts da servetschs ch’èn per gronda part suttamess directamain a la Dieta.
Politica exteriura e relaziuns diplomaticas[modifitgar | modifitgar il code]
Per mancanza da pussanza militara u politica è il Liechtenstein sa stentà ils ultims 200 onns da mantegnair l’independenza statala tras commembranzas en cuminanzas da dretgs. La cooperaziun internaziunala e l’integraziun europeica furman perquai constantas entaifer la politica da l’exteriur dal Principadi. Per legitimar questa politica da l’exteriur e la render persistenta, èn ils mecanissems da la democrazia directa da grond’impurtanza. Quels èn francads en la Constituziun dapi il 1921.
Impurtantas etappas istoricas en il process d’integraziun e da cooperaziun han furmà l’adesiun a la Lia dal Rain il 1806, a la Lia tudestga il 1815, la cunvegna da duana e da valuta cun l’Austria il 1852 e la finala il Contract da duana cun la Svizra il 1923, al qual è suandada in’entira retscha da cunvegnas bilateralas.
Suenter il restabiliment economic dal Suenterguerra è suandada il 1950 l’adesiun al Statut dal Tribunal internaziunal, la signatura da l’Acta finala da Helsinki da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa odierna (1975) sco er l’adesiun al Cussegl da l’Europa (1978) ed a las Naziuns Unidas (1990). 1991 è il Liechtenstein daventà commember cumplain da l’Associaziun europeica da commerzi liber ed il 1995 dal Spazi economic europeic e da l’Organisaziun mundiala da commerzi. Il 2008 ha il Principadi plinavant segnà la Cunvegna da Schengen/Dublin.[13]
Las represchentanzas consularas dal Liechtenstein vegnan per gronda part surpigliadas tras la Svizra. Atgnas represchentanzas diplomatica ha il Liechtenstein a Vienna, Berna, Berlin, Brüssel, Strassburg e Washington, D.C. sco er missiuns permanentas a New York e Genevra tar las Naziuns unidas. En il Liechtenstein èn accreditadas represchentanzas diplomaticas da radund 80 pajais; quellas residieschan però per gronda part a Berna.
L’ambassada a Brüssel tgira ils contacts cun l’Uniun europeica, la Belgia e la Sedia papala. Las relaziuns cun la Svizra èn spezialmain stretgas e vastas; per part surpiglia la Svizra incumbensas statalas che fissan strusch da dumagnar per in stadi da la grondezza dal Liechtenstein. L’onn 2000 ha la Svizra er nominà in ambassadur envers il Liechtenstein; quel residiescha però a Berna.
Defensiun naziunala[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1866 ha l’Austria pers cunter la Prussia en la Guerra tudestga. Sinaquai ha la Prussia dissolvì la Lia tudestga e fundà la Lia tudestga dal nord, la quala dueva vegnir transfurmada il 1871 – suenter la victoria encunter la Frantscha – en l’Imperi tudestg.
Ils 12 da favrer 1868 ha prinzi Johann da Liechtenstein decidì «en vista a las midadas actualas entaifer l’organissem statal da la Germania» ch’i saja «en l’interess da mes Principadi da desister d’in contingent militar». Dapi lura na posseda il Liechtenstein nagina armada pli. Per la segirezza a l’intern ed il cumbat cunter la criminalitad è responsabla la polizia statala; singulas vischnancas han ultra da quai in’atgna polizia communala.
Durant la Segunda Guerra mundiala vuleva la Svizra integrar il territori dal Principadi da Liechtenstein en il dispositiv da la defensiun da la patria. Il territori dal Liechtenstein avess numnadamain purschì bunas premissas per attatgar la vart svizra da la Val dal Rain. Il Liechtenstein ha dentant refusà questas tentativas, damai ch’el temeva che quai pudessi engrevgiar las atgnas relaziuns cun la Germania naziunalsocialistica. Er suenter la Guerra ha la Svizra insistì da schliar quest problem. En pliras etappas ha il Liechtenstein la finala surdà – cunter indemnisaziun finanziala e territoriala – puncts d’impurtanza strategica a la Svizra; il davos è quai stà il 1949 l’Ellhorn, situà directamain al Rain.
Enfin oz n’exista nagin contract en il qual i fiss previs il dretg u l’obligaziun d’intervenziun da vart da al Svizra en il cas ch’i dess in’attatga da terzs sin il territori dal Liechtenstein.
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein sa divida en indesch vischnancas ch’èn repartidas sin ils dus circuls electorals Part Sut e Part Sura. Malgrà che questas vischnancas èn pitschnas, è lur extensiun territoriala per part detg cumplexa. Set vischnancas cumpiglian sper la part principala er ina u pliras exclavas. La divisiun dal pajais en duas parts ha motivs istorics: la Part Sut deriva dal Signuradi Schellenberg, la Part Sura dal Contadi Vaduz.
Da la Part Sut fan part las vischnancas Eschen, Gamprin, Mauren, Ruggell e Schellenberg; a la Part Sura (ch’è tenor la surfatscha bainquant pli gronda) appartegnan las vischnancas da Balzers, Planken, Schaan, Triesen, Triesenberg e Vaduz.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias dal Liechtenstein cumpiglia 105 kilometers vias catramadas; vitiers vegnan 25 kilometers vias champestras e vias da guaud. Il Liechtenstein sez na posseda naginas autostradas, l’autostrada A 13 percurra però la Val dal Rain da la vart svizra en proxima vischinanza dal cunfin statal. Tschintg sortidas da quest’autostrada èn er colliadas cun abitadis dal Liechtenstein.
En general èn las raits da vias da la Svizra e dal Liechtenstein colliadas stretgamain ina cun l’autra. Uschia cumenzan resp. fineschan las vias principalas svizras 16 e 28 en il Liechtenstein.
Er areguard las reglas da traffic vala – cun pitschnas excepziuns – il dretg svizzer. Ils numers da l’auto sa tegnan areguard la scrittira e l’arranschament medemamain al model svizzer; cuntrari als numers svizzers sa cumponan quels dal Liechtenstein però da segns alvs sin fund nair.
Il traffic public ha ina rait fitg vasta che collia tut las indesch vischnancas. Il pli impurtant med public furman ils bus da l’interpresa da transport LiechtensteinMobil. En tut mainan 13 differentas lingias tras il pajais e collian er las vischnancas da Sargans e Buchs (staziuns da las VFF) sco er Sevelen e la citad austriaca Feldkirch cun il Liechtenstein. Ultra da quai cursescha la lingia da bus 70 da l’Associaziun da traffic Vorarlberg pliras giadas a di tranter Schaan, Feldkirch e Klaus (en il Vorarlberger Vorderland), e quai da temps che correspundan a la lavur en squadras da las grondas firmas da la regiun.
Traffic da viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La suletta lingia da viafier che maina tras il Liechtenstein è quella tranter Feldkirch (Austria) e Buchs (Svizra) che sa chatta en possess da las ÖBB. Sin ils radund 9,5 kilometers che giaschan entaifer il territori dal Liechtenstein tegnan trens regiunals a las trais staziuns Forst-Hilti, Nendeln e Schaan-Vaduz. Ultra da quai curseschan ils trens internaziunals da Vienna/Salzburg a Turitg sin quest traject.
Cun il project da viafier urbana FL.A.CH èsi previs d’augmentar la purschida da traffic regiunal sin il traject Feldkirch–Buchs e d’animar pendularis da far diever pli fitg dal traffic public.
Traffic d’aviaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En il Liechtenstein sez na datti nagina plazza d’aviaziun; a Balzers exista in heliport che vegn manà a basa privata. La plazza d’aviaziun ch’è situada il pli datiers dal Liechtenstein è quella da Son Gagl-Altenrhein. La plazza d’aviaziun da Friedrichshafen sa chatta en ina distanza da 90 kilometers da Vaduz, quella da Turitg/Kloten en ina distanza da radund 115 kilometers.
Communicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Er areguard l’urden postal è il Liechtenstein collià stretgamain cun la Svizra. Tuttina exista ina posta independenta (Liechtensteinische Post AG), la quala edescha er atgnas marcas postalas. Medemamain posseda il Liechtenstein in’atgna preselecziun telefonica (+423).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia dal Principadi sa concentrescha en emprima lingia sin ils secturs secundar (industria) e terziar (servetschs). L’agricultura attribuescha be 2 % al product naziunal brut (PNB). Quel cumpigliava il 2011 radund 5,14 milliardas francs svizzers.
Da las persunas che lavuran en il Liechtenstein èn bundant 50 % betg domiciliadas en il pajais sez, mabain penduleschan na da la Svizra (2009: 8631 persunas) e da l’Austria (7470 persunas). Perquai na pon ins en il cas dal Liechtenstein betg trair conclusiuns directas dal PNB areguard la situaziun d’entradas da la populaziun indigena.[14]
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 lavuravan 261 persunas en l’agricultura, quai che correspunda a 0,8 %. La gronda part dals manaschis è sa spezialisada sin la tegnida d’animals. Dals 123 manaschis dal 2009 eran 25 situads en la zona da muntogna.
Industria e commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
41,3 % da las persunas ch’eran sesentas il 2009 en il Liechtenstein lavuravan en l’industria u en il commerzi. En cumparegliaziun cun auters stadis da l’Europa Centrala (en spezial la Svizra, la Germania e l’Austria cun mintgamai radund 25 %) è questa cumpart fitg auta. L’industria dal Liechtenstein ha be a disposiziun in pitschen martgà da vendita a l’intern dal pajais ed è perquai orientada fermamain a l’export. Il 2008 èn vegnids exportads products industrials en la valita da radund 3 milliardas francs svizzers en ils pajais dal Spazi economic europeic.
Bleras interpresas èn activas sin ils champs da la construcziun da maschinas ed en l’industria d’alimentaziun. Savens possedan ellas er ulteriuras plazzas da producziun a l’exteriur. Impurtantas interpresas che derivan dal Liechtenstein èn: Hilti AG, ThyssenKrupp Presta AG, Hoval AG, Hilcona AG, Ivoclar Vivadent AG ed OC Oerlikon Balzers.
Servetschs[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2009 eran 57,9 % da las persunas cun activitad da gudogn activas en il sectur dals servetschs. Ina gronda part dad ellas lavurava en l’administraziun publica, en la furmaziun ed en il sectur da la sanadad.
Daspera appartegnevan 17 % da las plazzas da lavur al sectur da finanzas, il qual attribuescha radund 27 % al product naziunal brut. Quest sectur è adina puspè vegnì sut squitsch pervia da l’uschenumnà «dretg da fundaziun» statal che garantiva als investiders anonimitad absoluta. Be l’affera cun la Germania ha gì per consequenza che taglias en l’autezza da radund 807 milliuns euros han stuì vegnir pajadas suenter. Igl è da supponer ch’il squitsch sin pussaivladads da mitschar da la taglia – tant en il Liechtenstein sco er en auters pajais – vegnia anc a crescher en l’avegnir.[15]
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2008 ha il budget statal serrà cun expensas da radund 820 milliuns dollars ed entradas da radund 943 milliuns dollars. Da quai resulta in avanzament da 2,6 % dal product naziunal brut. Sco in dals paucs stadis insumma, n’ha il Liechtenstein nagins debits dal stadi.
Art e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La vita culturala dal Liechtenstein viva da l’in sper l’auter da tradiziuns localas e d’in intensiv stgomi internaziunal.
Teater, musica e litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Purtaders da producziuns teatralas e musicalas èn surtut singulas uniuns. Las pli impurtantas èn: Operettenbühne Balzers, Operettenbühne Vaduz, Liechtenstein Musical Company ed Opern Verein Vaduz. Tut las quatter organisaziuns numnadas realiseschan per regla ina nova producziun en il turnus da dus onns.
Il Theater am Kirchplatz (TaK) a Schaan è la pli impurtanta sala da teater e da concerts dal Liechtenstein. Dapi l’october 2003 datti plinavant a Vaduz il Theater Schlösslekeller, nua ch’il «Liechtenstein Gabarett» (LiGa) realisescha mintg’onn in nov program.
Il 1978 è vegnì fundà il P.E.N.-Club Liechtenstein, uschia ch’er questa enconuschenta federaziun internaziunala d’auturs è represchentada al lieu. Il P.E.N.-Club surdat premis e stipendis ed organisescha prelecziuns.
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Il Kunstmuseum Liechtenstein è il museum statal per art modern e contemporan a Vaduz. L’edifizi dals architects Meinrad Morger, Heinrich Degelo e Christian Kerez è vegnì terminà il 2000. La collecziun dal museum cumpiglia art modern e contemporan internaziunal che tanscha dal 19avel tschientaner fin al temp preschent. Plinavant vegnan adina puspè mussadas en exposiziuns spezialas ovras or da las vastas collecziuns dal prinzi.
Il Liechtensteinisches Landesmuseum è vegnì reavert il 2003 suenter renovaziuns cumplessivas. El preschenta l’istorgia, la cultura e la natira dal pajais.
Ulteriurs museums èn il Museum da skis ed il Museum da la posta sco er divers museums locals, tranter els il Gasometer che furma il center da cultura da la vischnanca da Triesen.
Firads[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 15 d’avust vegn festivada la festa naziunala dal Principadi da Liechtenstein. Per l’ina vegn festivà quest di l’Assumziun da Maria, per l’autra aveva l’anteriur prinzi Franz Josef II (1906–1989) ils 16 d’avust anniversari. Questas duas festas han ins cumbinà l’emprima giada il 1940 ad ina festa naziunala. Ed er suenter la mort dal prinzi han ins mantegnì questa data.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein enconuscha in temp da scola da nov onns. Quel è dividì en tschintg onns scola primara ed almain quatter onns scola secundara. Ordavant po vegnir visità voluntarmain la scolina. Il stgalim secundar è partì en ils nivels reala, stgalim aut e gimnasi. Il gimnasi vegn terminà suenter set onns cun la maturitad.
Cun l’Universitad dal Liechtenstein posseda il pajais in’atgna universitad statala. Daspera datti diversas scolas autas privatas.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Ballape[modifitgar | modifitgar il code]
Ils clubs da ballape dal Liechtenstein fan part dal manaschi da gieus da l’Associaziun svizra da ballape. L’onn 2008 ha il FC Vaduz giugà en la pli auta liga svizra, la Super League; per regla gioga il club però en la Challenge League.
Il FC Vaduz e la squadra naziunala giogan en il Rheinpark Stadion a Vaduz ch’è vegnì avert il 1998.
Sport d’enviern[modifitgar | modifitgar il code]
En la regiun muntagnarda da Malbun pon ins far divers sports d’enviern. En il ski alpin ha il Liechtenstein adina puspè gì gronds success. Tar ils gieus olimpics dal 1980 a Lake Placid ha Hanni Wenzel gudagnà duas medaglias d’aur ed ina d’argient; er ses frar Andreas Wenzel ha gudagnà numerusas cursas da la cuppa mundiala.
A l’entschatta dal 21avel tschientaner ha Marco Büchel gì divers success en il ski alpin; actualmain è Tina Weirather – la figlia da Hanni Wenzel – la pli enconuschenta skiunza dal pajais. En la statistica inuffiziala ‹Medaglias olimpicas tenor dumber d’abitants› è il Liechtenstein schizunt sin l’emprim plaz da tut ils pajais.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein posseda in chanal da radio e televisiun naziunal (Landeskanal / Radio Liechtenstein). Dapi il 2008 datti er in emettur da televisiun privat cun num 1 FL TV
La pli gronda gasetta dal di è il Liechtensteiner Vaterland che cumpara en in’ediziun da radund 18 000 exemplars. Politicamain stat la gasetta datiers da la Vaterländische Union. La pli veglia gasetta dal di (che cumpara dapi il 1878) è il Liechtensteiner Volksblatt che vala sco organ da partida inuffizial da la Fortschrittliche Bürgerpartei.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Basisdaten zu Liechtenstein (PDF). Amt für Statistik. Consultà ils 2 da fanadur 2014.
- ↑ Liechtenstein in Kürze. Portal dal Principadi da Liechtenstein, consultà ils 16 da favrer 2014.
- ↑ Liechtenstein gibt sein Bankgeheimnis auf. 14 da november 2013. Focus Online. Consultà ils 15 da december 2013.
- ↑ Tut las infurmaziuns tenor Jahrbuch 2011, Landesgrenzen Liechtensteins, p. 36.
- ↑ Indicaziuns tenor Jahrbuch 2011, Landesfläche nach Nutzungskategorie 2008; Arealstatistik 2002 und 2008, p. 35 e 38.
- ↑ Jahrbuch 2011, Berge und Höhen Liechtensteins und Höchste und tiefste Punkte Liechtensteins, p. 37.
- ↑ Gewässer in Liechtenstein. Fischereiverein Liechtenstein. Consultà ils 8 da matg 2011.
- ↑ Messstation Vaduz, 456 m ü. M. Jahrbuch 2011, 1.2 Klima, Wettergeschehen, p. 39ss.
- ↑ Wilfried Marxer: Religion, Religiosität und religiöse Toleranz in Liechtenstein. Empirische Befunde aus der Umfragenforschung. Liechtenstein Institut, Bendern 2008, p. 10–12.
- ↑ Georg Malin: Das Gebiet Liechtensteins unter römischer Herrschaft. 1958, p. 22. Ulteriuras funtaunas per il chapitel davart l’istorgia: Pierre Raton: Liechtenstein Staat und Geschichte (1969) e Paul Vogt: Brücken zur Vergangenheit (1990).
- ↑ Verfassung des Fürstentums Liechtenstein.
- ↑ Onlineschalter. Website der Landesverwaltung Fürstentum Liechtenstein. Consultada ils 22 d’avrigl 2014.
- ↑ Neue Zürcher Zeitung: Liechtenstein ist endgültig im Schengen-Raum angekommen, 18 da december 2011.
- ↑ Erwerbsstatistik, p. 16. Amt für Statistik. Consultà il prim da matg 2011.
- ↑ Finanzplatz. Regierung des Fürstentums Liechtenstein. Consultà il prim da matg 2011.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- David Beattie: Liechtenstein. Geschichte und Gegenwart. Triesen 2005, ISBN 3-905501-68-6.
- Das Fürstentum Liechtenstein. Ed. dal comité d’organisaziun 200 Jahre Souveränität 1806/2006, Vaduz 2006, ISBN 978-3-9521735-8-9.
- Christoph Maria Merki: Wirtschaftswunder Liechtenstein. Die rasche Modernisierung einer kleinen Volkswirtschaft im 20. Jahrhundert. Zürich 2007, ISBN 978-3-0340-0883-9.
- Arno Waschkuhn: Politisches System Liechtensteins. Kontinuität und Wandel. Vaduz 1994, ISBN 3-7211-1020-X.
- Pierre Raton: Liechtenstein Staat und Geschichte. Liechtenstein-Verlag, Vaduz 1969.
- Paul Vogt: Brücken zur Vergangenheit. Ein Text- und Arbeitsbuch zur liechtensteinischen Geschichte 17. bis 19. Jahrhundert. Amtlicher Lehrmittelverlag, Vaduz 1990.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal uffizial dal Principadi da Liechtenstein
- Portal dal prinzi
- Pagina d’internet dal Parlament
- Pagina d’internet da la Regenza
- Pagina d’internet da l’administraziun dal Liechtenstein
- Statistica uffiziala dal Liechtenstein
- Civica dal Liechtenstein
- Pagina d’internet turistica
- Principadi da Liechtenstein en il Lexicon istoric retic


text:
Sarès
Sarès (prununciàt [saˈrɛs] en bresà, e [haˈrɛh] o [heˈrɛh] endèi dialècc de la Val Trompia; en Italià Sarezzo) – l'è 'n cümü de 13 553 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) abitàncc dèla pruvìncia de Brèsa.
El se tróa endèla bàsa Val Trompia, a 13 km a Nort de la cità. Sarès el ciàpa dét pò a le frasiù de Crocevìa, Zanà, Put de Zanà e Nòboi. El teretóre del cümü l'è streersàt de Nort a Sud de la Mèla e a Est e a Ovest el rìa 'nfina söle crèste de mut che le delìmita la bàsa àl.
El paés de Sarès l'è nit sö pròpe a la bóca de giöna dèle ài laterài dèla Val Trompia, ciamàda Al de Sarès e streersàda dèla Redócla. Endèl 1850, de chèsto trut, che zà 'ndèi sécoi prìma 'l gh'éra fat en mòcc de dagn, gh'è nit zó 'na piéna che la g'ha proocàt 'na aluviù dizatrùza con ànche 'n pér de mórcc.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Oter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Neil Young: «Heart of gold»
- Mardi, 3.1.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 3.1.2017, 9:30, RTR
Il canadais Neil Young ha 71 onns e durant sia lunga carriera sco musicist, cumponist ha el adina persequità ina lingia consequenta ed il motto «Rockin in the free World». En sia collecziun da 37 discs da studio e 59 singles datti pero in album ch'è different: «Harvest», ses quart disc da studio tuna cumplettamain auter – e gist quel ha gì il pli grond success.
Pervi da ses mal il dies aveva el quella giada gronda fadia. El na pudeva star per lung temp guliv si e la ghitarra electrica era memia greva. Uschia ha el fatg ina seria da chanzuns acusticas, en il stil da country folk, registradas il 1971 a Nashville. Per la gronda part dals tocs han Young e sia band duvrà be duas registraziuns, ed el n'aveva betg furnì bleras instrucziuns, però ils musicists da la band han sentì immediatamin co ch'i sto tunar: lev e simpel, folk acustic cun elements da country.
«Harvest» è lura daventà l'unic album nr. 1 per Neil Young.


text:
Cussegl pastoral
Il cussegl pastoral dalla pleiv Mustér ei in organ ecclesiastic che cusseglia e sustegn il plevon en damondas da pastoraziun. El collaborescha cul plevon e cusseglia quel en tuts fatgs da pastoraziun ed organisaziun parochiala. Ils commembers* dallas gruppas s’occupeschan cun in ni plirs dils quater pensums fundamentals dalla baselgia e lavur pastorala.
Ils secturs ein :
- Liturgia
- Annunziaziun
- Diaconia
- Cumminonza
Commembers dil cussegl pastoral
Las gruppas da lavur els singuls secturs
Las suandontas gruppas cun lur incaricas ein suttamessas al cussegl pastoral :
Sectur « Liturgia »
Sectur « Diaconia »
Sectur « Annunziaziun »
Sectur « Cuminonza »
*La formulaziun masculina dallas persunas e dils organs vala era per las persunas femininas


text:
Montreux 2016 – ils grischuns a la festa (part 2)
- Dumengia, 19.6.2016, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.6.2016, 14:03, RTR
556 musicas han interpretà durant sis dis ca. 1700 tocs da concurrenza. Dal Grischun èn 10 musicas stadas da la partida (Breil/Dardin, Sagogn, Flem, Domat, Bonaduz, Giuvenils dal Plaun/Domat, Untervaz, Müstair, Engiadina-Bassa ad hoc e Grüsch).
RTR ha registrà las producziuns da quellas ed emetta en in secund Artg musical cun impressiuns dals Grischuns a Montreux las musicas: Concordia Müstair, Sagogn e la furmaziun ad hoc cun musicantAs d Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Tarasp.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Inhalt der Website: Bainvegni sin la pagina d'internet dal museum da la natira dal Grischun! Igl ans fa plaschair che Vus ans visitais. Nossa pagina d'internet As mussa tge che Vus pudais tut scuvrir ed experimentar en il museum da la natira. Laschai As surprender! Il museum grischun da la natira è in center d'infurmaziun per l'etnografia da la scienza natirala. Cun sias activitads variadas preschenta el ad in vast public la natira dal chantun Grischun e sias tipicas caracteristicas. Cun quai gida el a derasar ina furmaziun da la natira e da l'ambient ed a proponer l'utilisaziun da lunga durada da las resursas natiralas. Il medem mument vegn er tschertgà da declerar en moda enclegentaivla fenomens generals sco per exempel la furmaziun da las muntognas u l'evoluziun. Ina pitga impurtanta da la lavur da museum è la documentaziun da la natira dal chantun Grischun e da sias midadas. A quai servan las ritgas collecziuns e l'atgna activitad da perscrutaziun.
Hinweis: Sie haben die von uns definierten Style-Sheets (CSS) abgeschaltet oder Sie nutzen leider einen älteren Browser, daher wird diese Seite anders dargestellt.
Hinweis: Weitere Informationen über die Darstellung dieser Website finden Sie in den Besucherinfos
En ses local da protecziun per bains culturals dat il museum da la natira dal Grischun alloschi a passa 180 collecziuns. Per mintga collecziun enconuschenta è vegnì scrit in signalament che furnescha las datas da basa las pli impurtantas davart il cuntegn, la structura, il stadi e la documentaziun da las collecziuns, uschenumnadas metadatas.
Questas metadatas duain dar a spezialistas e spezialists, a studentas e students sco er ad amaturas ed amaturs ina survista davart las collecziuns da biologia e da las scienzas da la terra ch'èn avant maun en il museum da la natira dal Grischun.
Qua sutvart chattais Vus ina glista da nossas collecziuns. Per survegnir infurmaziuns pli detagliadas en furma d'in document da PDF, cliccai sin il num da la collecziun. Deplorablamain èn las metadatas avant maun mo per tudestg. Ils nums scientifics da tut las gruppas taxonomicas vegnan però inditgads per latin.
Per infurmaziuns pli detagliadas davart las collecziuns entrai per plaschair en contact cun nossa managera da las collecziuns Thérèse Sottas.
Cussegl: Per tschertgar ina tscherta noziun sin questa pagina, smatgai a medem temp las tastas [CTRL] ed [F]. Uschia s'avra la funcziun da tschertga da Voss browser d'internet.
Plantas vascularas (Cormophyta)
Algas, litgens, mistgels, bulieus (Cryptogamae)
Invertebrads (Invertebrata)
Collecziuns d'instruir e da demonstraziun
Vertebrads (Vertebrata)
Mineralogia
Geologia
Paleontologia


text:
Hansueli Bühler, il nov possessur dal Schweizerhof a Sta. Maria en Val Müstair, è gia vid la lavur per pudair avrir ses nov hotel l'entschatta da fanadur.
Nov duai il Schweizerhof attrair amaturs da töfs sco quels da Harley Davidson. Dentant er amaturs d'autos americans duain esser da chasa en il Schweizerhof.
Bühler vul offrir a ses giasts tant töfs sco era dus cabriolets per far turas davent da l'hotel. Dasperas duain era giasts che aman la natira e vulan per exempel ir a viandar esser il public dal Schweizerhof. Per Bühler n'è in hotel per amaturs d'autos americans e töfs nagina cuntradicziun per ina Val che è ina Biosfera.
Bühler vul pli tard era anc lantschar projects per la Biosfera ed uschia collavurar cun la Biosfera sco hotelier dal Schweizerhof.
RR actualitad 17:00


text:
Via Indipendenza, 13 20098 San Giuliano Milanese Milano, Italia
San Giuliano Milanese
Milano
/ 02 984 5385 / 02 9845685 / 02 9845548
agenzie ed uffici commerciali a San Giuliano Milanese
, agenzie stampa a San Giuliano Milanese
, archiviazione documenti a San Giuliano Milanese
, banche ed istituti di credito a San Giuliano Milanese
, call centers a San Giuliano Milanese
, denaro trattamento a San Giuliano Milanese
, esattorie imposte e tributi a San Giuliano Milanese
, estratti a San Giuliano Milanese
, filatelia a San Giuliano Milanese
, fondi e prodotti finanziari a San Giuliano Milanese
, imposte e tributi a San Giuliano Milanese
, macchine per scrivere a San Giuliano Milanese
, phone center e servizi a San Giuliano Milanese
, posta pneumatica a San Giuliano Milanese
, poste a San Giuliano Milanese
, pratiche e certificati a San Giuliano Milanese
, telefoni cellulari a San Giuliano Milanese


text:
La via tranter la Surselva ed il cunfin cun il Tessin è memia stretga en quest traject, quai che chaschuna problems per la segirezza dal traffic. Ultra da quai è la via era en in stadi insuffizient. Cun la correcziun da la via planisada èsi previs da schlargiar la via, da renovar la surstructura ed il sistem per allontanar l'aua sco er d'adattar l'access da la plazza da campadi a la via chantunala a las pretensiuns da segirezza. Ils custs totals dal project importan var 8,75 milliuns francs e vegnan pajads dal chantun (via dal Lucmagn) e da la vischnanca (access al campadi).
RR novitads 10:00


text:
Il president ed il parlament duajan vegnir elegids il mars 2018 e survegnir in mandat d'almain trais onns, ha ditg Fajes al-Sarradsch en in pled a la televisiun.
En pli ha Fajes al-Sarradsch preschentà in plan cun nov puncts. Quel duai servir a surmuntar il problems cun la segirezza, la separaziun dal pajais e la nauscha situaziun economica.
Caos tranter regenza unitara, cunter-regenza e milissas armadas
Malgrà la regenza unitara controlleschan vinavant milissas armadas vastas parts dal pajais. La regenza unitara duai esser la regenza naziunala. Ella vegn protegida da l’ONU e lavura dapi il mars 2016 davent da la chapitala Tripolis. Davent da la citad da Bengasi en l’ost dal pajais regna ina cunter-regenza.
RR novitads 06:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Svezia e Canada en il final dal campiunadi mundial
La Svezia è il segund finalist dal campiunadi mundial dal hockey sin glatsch. La Svezia ha gudagnà il mezfinal cunter la Finlanda cun 4:1. Il suentermezdi ha il Canada battì la Russia cun 4:2.
Autur:
SDA / Onna Riedi / Hugo Schär
Il Canada mantegn uschia la schanza dad egualisar il dumber da 27 titels da campiun mundial ensemen cun la Russia. Il Canada fiss uschia per la terza giada en roda campiun mundial. La Svezia è stada fin ussa nov giadas campiun mundial.
RR novitads 22:00


text:
Per Madlaina Cadonau da Puntraschigna è bler nov en il sport da currer. Pir avant duos onns ha la sportista cumenzà da far quest sport pli intensivamain. Bain - sport fascheva Madlaina Cadonau da pitschen si. Da participar dentant a cursas da currer è lura anc a cursas da muntogna è nov.
Avant dus onns è ella vegnida tschiffada da la fascinaziun per il sport da currer cursas da muntogna. Questa fin d’emna festivescha ella sia premiera sin la distanza da maraton.
Premiera e rutina
Fertant che Madlaina Cadonau sa participescha per l’emprima giada ad ina cursa da muntogna sur la distanza da maraton, è quai per Roberto Rivola da San Murezzan gia rutina. Il sportist oriund da Minusio ha cumenzà gia avant onns cun cursas pli curtas, lura fascheva el cursas da maraton en las citads e cun il temp ha el midà sin cursas da muntogna.
Durant ils ultims onns è el era adina puspè en viadi tar cursas extremas. Roberto Rivola ha per exempel fat part da primavaira a la cursa atras la Sahara, «Namib Race», ina cursa durant in emna entira sur 250 kilometers. Per Roberto Rivola cumenza l’aventura dal Swissalpine cun la cursa sur 127 kilometers dal Swiss Irontrail la proxima fin d’emna da Samedan a Tavau.
RR Sportissimo 17:00


text:
Facebook, tge è nov e co sa proteger?
- Venderdi, 30.1.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 30.1.2015, 11:15, RTR
Ina giada dapli mida Facebook oz sias cundiziuns generalas da fatschenta las uschenumnadas AGB. Tgi che va oz sin ses profil da Facebook di automaticamain «gea» a questas novas cundiziuns. Dentant cun ir sin il profil da Facebook na vesins naginas midadas. Quai schabegia per gronda part davos las culissas. Ma tge sa mida lura propi? E tge savain nus far per evitar questa midada?


text:
Ils trais retgs
- Sonda, 6.1.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 6.1.2018, 12:45, RTR
Bavania è in di cun bleras tradiziuns. Intginas èn colliadas cun ils trais sontgs retgs ch'eran probablamain stads sabis u astronoms che savevan interpretar las ensainas dal meteor. Tge signifitgeschan lur nums Chasper, Meltger e Baltasar e danunder vegnivan els?
Pir dapi il settavel tschientaner vegn pretais ch'il pli giuven represchentia l'Africa e saja perquai ina persuna da pel stgira. Dapi ch'il redactur sa che la veglia furma rumantscha da ses num è Chispar, ha el midà per ses diever il vegl spruh uschia: Baltisar, Meltger e Chispar, sche ti has bavì sche stos pajar!


text:
La basa per sia 94avla victoria en la cuppa mundiala da biatlon ha Ole Einar Björndalen mess en il stan da sajettar. Il Norvegiais è stà be in da dus biatlets ch’ha tutgà tut las 20 schibas. A la fin è il biatlet da 41 onns stà 27 segundas pli spert che Simon Schempp. Il grond favurit franzos Martin Fourcade ha stuì sa cuntentar cun il plaz 21.
Svizzers senza schanza
Ina terrada hai dà per ils biatlets svizzers. Il leader Benjamin Weger è vegnì sulet 40avel ed ha uschia gudagnà sulet 1 puncts da la cuppa mundiala. Il meglier dal quartet svizzer è dentant stà Serafin Wiestner. Il biatlet da Trin ha terminà la cursa sco 38avel. Tant Wiestner sco er Weger han fatg trais sbagls da sajettar. Il Grischun è dentant stà in zic pli spert da currer. Plinavant è Jeremy Finello vegnì 52avel ed Ivan Joller 72avel.
RR actualitad 06.00


text:
Düdingen
Düdingen a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7383 abitant.
El cumün de Düdingen al se tröva a una altitüden de 596 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Barberêche, Bösingen, Friburgo, Granges-Paccot, Gurmels, Kleinbösingen, La Sonnaz, Schmitten, Tafers.
Demografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sir Ufizial (Todesch)
- Düdingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Basa per nova chasa da tgira Promulins è dada
- Gievgia, 17.12.2015, 17:55, actualisà a las 18:01
Questas sa basan sin studis per part schont existents e prevesan u bain novs bajetgs, renovaziuns ed engrondiments ni ina cumbinaziun. La cumissiun ospital/chasa da tgira preferiss la varianta d’ina nova chasa cun 72 letgs ed in iert da demenza e la renovaziun d’ina part existenta.
Las localitads da la part renovada pudess ins lura dar a fit a medis, fisioterapeuts, coiffeurs ni auter pli che faschess segn en vischinanza d'ina chasa da tgira.
Cun la preschentaziun da las 4 variantas pussaivlas è la lavur da la cumissiun atgnamain fatga. Era il parlament d'Engiadin'Ota na vegn betg pli a decider davart in project pussaivel. Il lead e la decisiun è tar las vischnancas da l'Engiadin'Ota sut. Vul dir: da Schlarigna fin a S-chanf.
Finamira duai uss esser da coordinar ils 2 projects per novas chasas da tgira, quel a San Murezzan e quel a Samedan. Mintg'ina dad ellas duai porscher radund 72 letgs da tgira. A Promulins fissi dentant pussaivel da bajegiar en etappas ha ditg il landamma Gian Duri Ratti.
Realisabel per l'onn 2020
Tenor plan pudess la nova chasa da tgira Promulins esser realisada l'onn 2020. Tut tenor che varianta che vegn realisada vegn quai a custar 26 fin 29 milliuns francs. La decisiun, tge varianta che duai vegnir persequitada vinavant è uss tals presidents communals.


text:
Giasts bloccads 1 ura e mesa sin la sutgera Salastrains
- Mesemna, 30.12.2015, 18:28
Pervi d'in disturbi tecnic il suentermezdi a las trais èn plirs skiunzs stads bloccads. 1 ura e mesa era la sutgera da Salastrains sur San Murezzan ord funcziun. Sco l’Engiadina Mountains SA scriva eran blers giasts sin las sutgeras.
Il territori da Corviglia è bain occupà il mument ed il suentermezdi eran tenor la Engiadina Mountains SA anc bleras persunas sin pista. Pervi da la stgiradetgna è la colonna d’agid e la Rega vegnida alarmada. Il team tecnic da las pendicularas ha alura pudì schliar il problem uschia che tut ils giasts han pudì vegnir cun la sutgera a val.
Sco la Engiadina Mountains SA scriva vegn la sutgera Salastrains ad esser en funcziun damaun.
RR novitads 18:00