text:
En sasez avevan ins prevesì da sanar la punt da Gurlaina per radund 2,2 milliuns francs. Curt suenter che las lavurs avevan cumenzà l'avrigl, han ins dentant puspè stuì far ina bloccada da construcziun. La raschun per questa bloccada sajan donns uschè signifitgants vid la punt, ch’ins haja da ponderar tut la chaussa anc ina giada da nov. Uschia ha la vischnanca infurmà.
Detagls pli concrets davart custs e duradas da las quatter variantas pussaivlas na dettia en il mument anc betg. La vischnanca saja ussa vidlonder a far tut ils scleriments necessaris, era cun ils uffizis pertutgads. La punt da Gurlaina ch'è 115 onns veglia, stat numnadamain sut protecziun.
La radunanza ha prendì cogniziun da questa fatschenta. Ella pretenda dentant avant ina pussibla dumonda da credit ina analisa da perits independents – per sclerir en detagl schebain ins ha fatg sbagls tar la planisaziun oriunda da la sanaziun da la punt.
Ulteriuras decisiuns ord la radunanza
Sper il rendaquint dal 2019 ha la radunanza era approvà in credit da 460’000 francs per puspè render accessibel la chavorgia da la Clemgia, ed ina contribuziun à fonds perdu per il Bogn Engiadina en l’autezza dad 1 milliun francs. Quai en connex cun las sfidas enturn il coronavirus.
Causa coronavirus era nagina festa dal 1. d'avust
Sco la vischnanca ha plinavant infurmà hajan ins decidì dad annullar en tut las fracziuns da Scuol las festas dal 1. d'avust. Tenor la vischnanca na saja ina tala festa actualmain betg realisabla e segira. Era annulladas èn las festivitads dal 1. d'avust a Valsot e Müstair.


c: text/html

text:
Duas giadas han nunenconuschents demolì infrastructura publica e quai adina la fin d’emna. La vischnanca da Scuol ha perquai annunzià ils cas tar la Polizia chantunala.
Bancs da seser, saivs ed oravant tut las pitschnas chamonas, vul dir las tualettas per lung la senda da chaminar da Scuol en direcziun Nairs èn pertutgads.
Donns da sprayer
Ils pli gronds donns èn quels vid las fatschadas da las tualettas. Quellas èn vegnidas coluradas cun vapurisaders. L’autezza dal donn è anc nunenconuschent, la vischnanca è vidlonder d'analisar la situaziun.
Cun l’annunzia tar la Polizia chantunala spera la vischnanca da vegnir in pass enavant e da chattar ils delinquents.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Genua
Genua (Zena in Genues; Genova in Italian; Genua in Tudesch; Gênes in Frances; Gènoa in Ucitan; Genoa in Ingles) l'è la capital de la Ligüria. L'è la terza cità püssee indüstrializada d'Italia, la fa part del Triangul Indüstrial.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è una cità cunt una storia impurtanta con tant tradizion antich ligaa a la cultüra ad sit ad mar. L'era ancasí ciamaa la Süperba, e al dí d'incö l'è anmò vöna di püssee impurtant metropoli d'Italia.
Nassüü a Genua[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Genua hinn nassüü un fracch de omen impurtant, cumè el Cristòfor Colomb; el Balilla; el Giüsepp Mazzini; el Giüsepp Pericu, sindich de la cità del 1997 al 2007, e di alter ancmò.
I'enn anca nassüde Angela Cavagna cantanta e balerìna, e Carolina Stramare, Miss Italia 2019.
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
I squader de folber principal de Genua sòn el Genoa Cricket and Football Club e l'Unione Calcio Sampdoria.


text:
Decleranza da protecziun da datas
1. Protecziun da datas sün ün sguard.
Indicaziuns generalas
Las indicaziuns seguaintas dan üna survista simpla davart quai chi capita cun Sias datas persunalas sch’Ella/El va sün nossa pagina d’internet.
Datas persunalas sun tuot las datas, cun las qualas Ella/El po gnir identifichada/identifichà persunalmaing. Infuormaziuns detagliadas davart il tema da la protecziun da datas pon gnir lettas i’l text da spiegaziun davart quist tema.
Registraziun da datas sün nossa pagina d’internet
Chi es respunsabel pella registraziun da las datas da quista pagina?
L’elavuraziun da las datas da quista pagina d’internet vain fatta dal gestiunari da la pagina d’internet. Sias datas da contact pon gnir vissas i’l impressum da la pagina d’internet.
Co registraina Sias datas?
Sias datas vegnan registradas in prüma lingia cun ans comunichar quellas. Lapro as poja trattar p.ex. da datas chi vegnan indichadas sün ün formular da contact. Datas ulteriuras vegnan registradas automaticamaing cun ir sün la pagina d’internet da nos sistems dad IT. Quai sun surtuot datas tecnicas (p.ex. navigatur d’internet, sistem da gestiun o urari cha la pagina es gnüda frequentada). La registraziun capita automaticamaing subit cha la pagina d’internet vain frequentada.
Per che far ütilisaina Sias datas?
Üna part da las datas vain registrada per garantir cha la pagina d’internet saja sainza fals. Otras datas pon gnir nüzziadas per analisar co cha la pagina vain ütilisada.
Che drets ha Ella/El a reguard Sias datas?
Ella/El ha adüna il dret da surgnir gratuitamaing audienza davart derivanza, receptur e scopo da Sias datas persunalas arcunadas. Plünavant ha Ella/El ün dret da pretender da rectifichar, bloccar o annullar quistas datas. Per ulteriuras dumondas davart il tema da la protecziun da datas po Ella/El adüna ans contactar sur l’adressa indichada i’l impressum. Implü ha Ella/El ün dret da plont pro l’uffizi da survaglianza cumpetent.
2. Indicaziuns generalas ed infuormaziuns obligatoricas
Protecziun da datas
Pels gestiunaris da quistas paginas es la protecziun da Sias datas persunalas üna chosa fich seriusa. Nus trattain Sias datas persunalas da maniera confidenziala e confuorm a las prescripziuns ed a quista spiegaziun da protecziun da datas.
Sch’Ella/El fa adöver da quista pagina d’internet vegnan eruidas differentas datas persunalas.
Datas persunalas sun datas, cun las qualas Ella/El po gnir identifichada/identifichà persunalmaing. La spiegaziun da protecziun da datas avant man explichescha che datas cha nus eruin e per che scopo cha nus tillas ütilisain. Nus Tilla/Til fain attent cha la transmissiun da datas in l’internet po avair loccas (p.ex. pro la comunicaziun per mail). Üna protecziun totala da las datas invers terzas persunas nun es pussibla.
Indicaziun davart il post respunsabel
Respunsabels sun ils duos manaders dal proget i-conf, nempe:
- Prof. Dr. Wolfgang Ilg, Evangelische Hochschule Ludwigsburg
- Prof. Dr. Henrik Simojoki, Humboldt-Universität zu Berlin
Els decidan davart scopo e mezs da l’elavuraziun da datas, quai chi cumpiglia la surdatta da lavur a persunas auxiliaras (p.ex. collavuraturs scientifics) o ad impiegats externs (p.ex. manaders da servezzans IT).
Post respunsabel es la persuna natürala o giuridica chi decida suletta o insembel cun otras persunas davart ils scopos ed ils mezs da l’elavuraziun da las datas persunalas (p.ex. nom, adressa da mail e.o.).
Revocaziun da Seis acconsentimaint a reguard l’elavuraziun da datas
Numerus process da l’elavuraziun da datas sun realisabels be cun Seis acconsentimaint explicit. Ella/El po adüna revochar ün acconsentimaint fingià dat. Per far quai basta üna comuni-caziun na formala per mail. La legitimaziun da l’elavuraziun da datas fatta avant la revocaziun nun es tangada da quista revocaziun.
Dret da plont pro l’uffizi da survaglianza cumpetent
In cas da cuntravenziuns da drets da datas ha la persuna pertocca il dret da far ün plont pro l’uffizi da survaglianza cumpetent. L’uffizi da survaglianza cumpetent in dumondas da drets da protecziun da datas es l’incumbenzà per la protecziun da datas dal pajais federativ, i’l qual nossa intrapraisa ha seis sez. Üna glista dals incumbenzats per la protecziun da datas sco eir lur datas da contact po gnir vissa i’l link seguaint:https://www.bfdi.bund.de/DE/Infothek/Anschriften_Links/anschriften_links-node.html.
Dret da transferir las datas
Ella/El ha il dret da far transferir datas, cha nus elavurain sün basa da Seis acconsentimaint o per incumbenza d’ün contrat, a sai svess o a terzas persunas e quai in fuorma d’ün format solit e legibel. Sch’Ella/El pretenda ün transferimaint direct da las datas ad ün’otra persuna respunsabla vain quai be fat schi’d es tecnicamaing pussibel.
Codaziun SSL resp. TLS
Quista pagina fa adöver d’üna codaziun SSL resp. TLS. Quai per motivs da sgürezza e per proteger transferimaints da cuntgnüts confidenzials, sco p.ex. postaziuns o dumondas ch’Ella/El trametta o fa a nus gestiunaris. Üna codaziun as poja identifichar scha la lingia d’adressa dal navigatur müda da «http://» sün «https://. L’identificaziun es pussibla eir a man dal simbol a la fin da la lingia da Seis navigatur.
Scha la codaziun SSL resp. TLS es activada nu pon las datas, ch’Ella/El transferischa a nus, gnir lettas da terzas persunas.
If SSL or TLS encryption is activated, the data you transfer to us cannot be read by third parties.
Audienza, bloccada, annullaziun
Ella/El ha adüna il dret, i’l rom da las disposiziuns legalas valablas, da surgnir audienza gratuita davart Sias datas persunalas arcunadas. Quai es eir il cas per la derivanza, il receptur ed il scopo da l’elavuraziun da datas e, tuot tenor, eir per rectifichar, bloccar o annullar quistas datas. Per ulteriuras dumondas davart il tema da la protecziun da datas po Ella/El adüna ans contactar sur l’adressa indichada i’l impressum.
Cuntradicziun a mails da reclama
A l’adöver da datas da contact, chi sun gnüdas publichadas i’l rom dal dovair da l’impressum per transferir reclama e material d’infuormaziun na giavüschà explicitamaing, vain quatras cuntradi. Ils gestiunaris da las paginas as resalvan explicitamaing da far pass giuridics in cas da transmissiun dad infuormaziuns da reclama na giavüschadas, p.ex. via mails da Spam.
3. Incumbenzà pella protecziun da datas
Incumbenzà pella protecziun da datas ordinà da la ledscha
Infuormaziuns generalas davart la protecziun da datas e l’adressa da l’incumbenzà pella la protecziun da datas da la EH Ludwigsburg sun da chattar qua: https://www.eh-ludwigsburg.de/links/datenschutz/
4. Registraziun da datas sün nossa pagina d’internet
Datas da server-log
Il provider da las paginas registrescha ed arcunescha auto-maticamaing infuormaziuns in uschè dittas datas da server-log cha Seis navigatur ans transferischa automaticamaing. Quai sun:
- Tip e versiun da navigatur
- System da navigatur chi vain ütilisà
- Referrer URL
- Nom da host dal computer cun access
- Urari da la dumonda dal navigatur
- Adressa dad IP
Quistas datas nu vegnan agiuntas ad otras funtanas da datas.
Basa per l’elavuraziun da las datas es l’artichel 6 alinea 1 lit. f DSGVO, chi permetta l’elavuraziun da datas per accumplir ün contrat o masüras da pre-contrat.
Formular da contact
Sch’Ella/El ans fa pervgnir dumondas via il formular da contact, vegnan Sias indicaziuns arcunadas, inclus las datas da contact ch’Ella/El ha indichà, quai per pudair elavurar la dumonda e pel cas chi vess da dar amo dumondas in seguit. Quistas datas nu daina inavant sainza Seis acconsentimaint.
L’elavuraziun da las datas indichadas sül formular da contact vain dimena fatta be sün basa da Seis acconsentimaint (art. 6 alinea 1 lit. a DSGVO). Ella/El po revochar adüna quist acconsentimaint. Perquai basta üna comunicaziun na formala per mail. La legitimaziun dal process da l’elavuraziun da datas fatta avant la revocaziun nun es tangada da quista revocaziun.
Las datas indichadas dad Ella/El i’l formular da contact restan pro nus fin ch’Ella/El ans dumonda da tillas stüder o da revochar Seis acconsentimaint dad arcunar o cha’l scopo per arcunar las datas scrouda (p.ex. davo l’elavuraziun da Sia dumonda). Disposiziuns legalmaing indispensablas – surtuot termins d’archivaziun – nu sun tangadas.
Registraziun sün quista pagina d’internet
Ella/El po as registrar sün nossa pagina d’internet per far adöver da funcziuns supplementarias. Da las datas chi vegnan indichadas per quai faina adöver be pel scopo d’ütilisaziun da la spüerta o dal servezzan correspundent, pel qual Ella/El s’ha registrada/registrà. Id es da far tuot las indicaziuns obligatoricas da la registraziun. In cas cuntrari refüsaina la registraziun.
Per müdamaints importants sco volumen da spüerta o pro müdamaints tecnicamaing necessaris faina adöver da l’adressa da mail indichada per Tilla/Til infuormar sün quista via.
L’elavuraziun da las datas indichadas pro la registraziun capita sün basa da Seis acconsentimaint (art. 6 alinea 1 lit. a DSGVO). Ella/El po adüna revochar ün acconsentimaint fingià dat. Per far quai basta üna comunicaziun na formala per mail. La legitimaziun da l’elavuraziun da datas fatta avant la revocaziun nun es tangada da quista revocaziun.
Las datas indichadas pro la registraziun arcunain nus fintant ch’Ella/El es registrada/registrà sün nossa pagina d’internet e tillas stüdain lura. Termins d’archivaziun tenor ledscha nu sun tangats.


text:
Culuràdo Springs
Culuràdo Springs l'è na sità di Stat Unî ad quatarsènt-sinquantamìla abitànt a 'l incìrca, la secónda più granda dal stat dal Culuràdo dòp Denver. La s cata in dla cuntèa 'd El Paso.
La sità la gh'à na superfìsi ad 504,8 km² e i sò abitànt i s divìd'n in un 78,8% ad biànc, un 6,3% ad négar e 'n 3,0% 'd aśiàtic tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010. Da 'l 2015 al sò sìndig 'l è 'l republicàṅ John Suthers.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su l'indùstria militàra e tecnulògica e su 'l turìśum cun sinc migliòṅ ad parsòni ch'i gh vànan tut i an. Al fìśic sèrb Nikola Tesla 'l à mis sù chè al sò laburatòri in dal 1899.
Persunàǵ ligâ a Culuràdo Springs
- Tom Hamilton, basìsta di Aerosmith
- Kelly Bishop, atōra


text:
Igl è uschè ina chaussa cun quellas chemicalias. Grazia ad ellas avain nus colurs che glischan, bischens da plastic che na rumpan betg u cremas da sulegl che protegian nossa pel dals radis ultraviolets. Ma insaquantas da quellas chemicalias pon avair effects nungiavischads. La Confederaziun controllescha perquai quellas substanzas e sch'igl è necessari vegn il diever da quellas restrenschì. Tge chemicalias ch'èn pertutgadas pon ins guardar en l'ordinaziun correspundenta, che sa referescha sin ina glista che l'UE dovra.
Quai disturba il cusseglier dals chantuns grischun Martin Schmid da la PLD. Cun sia moziun pretenda el dal Cussegl federal da betg pli surpigliar automaticamain talas restricziuns. Plinavant duain interpresas svizras dastgar duvrar vinavant talas chemicalias sche quellas vegnan duvradas en in sistem da producziun serrà e sche quellas èn strusch pli da chattar en il product final da l'interpresa. Il privel per ambient e carstgaun na creschia uschia betg, di Martin Schmid.
I na va era betg per quai ch’ins vul periclitar l’ambient u ch’ins vul reducir ils standards d’ambient cun quella moziun. E perquai datti era questa stricta differenza ch’ins duai mo dastgar duvrar quellas là nua che quai po era vegnir controllà.
Privel resta era tar las interpresas
Da tut auter avis è dentant Martin Forter, il mainafatschenta da l'uniun medis per l'ambient. L’argument che quai schabegia tut en fabricas controlladas e segiras na lascha el betg valair.
Quai èn tut substanzas fitg problematicas e fitg privlusas. Ins na duess era betg duvrar quellas en sistems serrads. Tals sistems pon vegnir donnegiads tras accidents e lura pon quellas substanzas tuttina sortir en l’ambient e vegnir en contact cun nus carstgauns.
Las substanzas che sajan sin quella glista, il mument da quai da 30 differentas, possian per exempel chaschunar cancer u periclitar la fritgaivladad da persunas che vegnan en contact cun ellas, u era far donn a l’uffant anc betg naschì. Ch'il Cussegl federal scumondia u restrenschia il diever saja perquai nagut auter che correct.
Pli gugent qua en Svizra ch'en l'Asia
Ma producidas e duvradas vegnian quellas substanzas vinavant, remplazzar ellas na saja betg adina pussaivel, respunda Schmid.
E sche quai n’è betg pussaivel lura hai jau pli gugent che quai vegn producì e controllà en Svizra, tenor ils standards severs da la Svizra e betg en China.
Ultra da quai giaja era per plazzas da lavur en Svizra. Producì vegnia uschè u uschia, simplamain en regiuns dal mund nua che la segirtad na saja betg uschè auta sco en Svizra. Plinavant saja el da l'opiniun che la Svizra duaja qua decider independent da l'UE, sezza giuditgar la chaussa e far in parairi.
Svizra duai s'engaschar per scumond internaziunal
Per part po Martin Forter suandar quell'argumentaziun da Martin Schmid, cunzunt quai che pertutga la problematica da la dischlocaziun da la producziun en l’exteriur.
Quai è franc in risico, ma cun quai risico ston ins pudair manischar. Quai munta che talas substanzas na dastgan cler e net betg pli vegnir importadas e la Svizra sto s’engaschar per che talas substanzas vegnan scumandadas sin tut il mund.
Uschè lunsch na vul il Cussegl federal ed era ina maioritad da la cumissiun d'economia da la chombra pitschna betg ir. Els na sustegnan dentant era betg la posiziun da Martin Schmid e cusseglian perquai da renviar la moziun. Il Cussegl dals chantuns tracta damaun la moziun.


text:
Perquai che las cifras d'infecziun cun il coronavirus creschan ad in crescher en Germania, ha la regenza dal pajais decidì per ils dis da Pasca il pli sever lockdown dapi l'entschatta da la pandemia. Dal 1. fin ils 5 d'avrigl duai la vita publica, privata ed economica star airi en Germania. Las autoritads speran dad uschia pudair rumper la terza unda. Decidì las mesiras drasticas han la chanceliera Angela Merkel ed ils primministers dals Bundesländer la notg sin mardi.
La Germania saja en ina situaziun fitg seriusa. Las cifras d'infecziun s'augmentian puspè a moda exponenziala, las staziuns intensivas dals ospitals vegnian occupadas adina dapli e las mutaziuns dal virus pli contagiusas sa derasian fitg svelt, ha argumentà Angela Merkel la decisiun. Il lockdown che vala gia dapi trais mais en Germania vegn perquai anc ina giada prolungà per trais emnas enfin ils 18 d'avrigl. Ils 12 d'avrigl vulan la chanceliera ed ils primministers discutar co ch'i va vinavant.
Ord l'archiv:


text:
Il Festival da chors d’uffants e giuvenils da la Svizra ha lieu per la 5avla giada. Losanna, Turitg, Schaffusa e Son Gagl èn stads vidlonder ed uss è il Grischun en roda.
Festival en l'entira Cadi
Flavia Walder, la presidenta dal comité d'organisaziun dal festival SKJF, ha engrondì il festival quasi sin l'entira Cadi. Mustér è il center da las activitads, chantà vegni dentant davent da Tujetsch fin a Trun.
550’000 francs per organisar
Per organisar quest festival dovra quai 550’00 francs, ha Flavia Walder ditg a RTR. Quels daners vegnan dal maun public, da donaturs privats e da differentas donaziuns.
La superlativa ch’enramescha il festival da chors d’uffants e giuvenils è in chorical. Quai è ina sort musical che tut ils chors ensemen preschentan e ch’è vegnì scrit a posta per il SKJF.


text:
Sort 1: Laûrs de costruziun che é gnüs fać zënza conzesciun da frabiché o che é gnüs realisà desvian da chësta y che é en contradiziun cun les normes por le frabiché y cun les prescriziuns di stromënć de planificaziun.
Sort 2: Laûrs de costruziun che é gnüs fać zënza conzesciun da frabiché o che é gnüs realisà desvian da chësta, mo che é conforms ales normes por le frabiché y ales prescriziuns di stromënć de planificaziun dl teritore canche chësta lege é jüda en forza.
Sort 3: Laûrs de restrotoraziun de frabicać aladô dl articul 59, coma 1, lëtra d) dla lege provinziala di 11 d’agost 1997, nr. 13 che é gnüs fać zënza conzesciun da frabiché o che é gnüs realisà desvian da chësta; laûrs de costruziun che comporta na mudaziun dla destinaziun d’adoranza.
Sort 4: Laûrs de restauraziun y de ressanamënt conservatif aladô dl articul 59, coma 1, lëtra c) dla lege provinziala di 11 d’agost 1997, nr. 13, che é gnüs fać zënza conzesciun da frabiché o che é gnüs realisà desvian da chësta te raiuns omogenns A, dà dant tl articul 2 dl decret ministerial di 2 d’aurì 1968, nr. 1444.
Sort 5: Laûrs de restauraziun y de ressanamënt conservatif aladô dl articul 59, coma 1, lëtra c) dla lege provinziala di 11 d’agost 1997, nr. 13, che é gnüs fać zënza conzesciun da frabiché o che é gnüs realisà desvian da chësta.
Sort 6: Laûrs de manutenziun straordinara aladô dl articul 59, coma 1, lëtra b) dla lege provinziala di 11 d’agost 1997, nr. 13, che é gnüs fać zënza lizënza da frabiché o che é gnüs realisà desvian da chësta; laûrs de costruziun o modalitês d’esecuziun che ne po nia gnì valutà aladô dla spersa o dl volum.


text:
La fin da l'onn 2020 era la situaziun en ospitals per part precara. Quai en Svizra, sco er en il Grischun. Ils letgs per persunas cun il coronavirus eran quasi tuts occupads.
Actualmain saja la situaziun quieta, ha il minister da sanadad dal Grischun, Peter Peyer ditg ad RTR. Il mument sajan sis persunas cun il coronavirus en ospitals grischuns. Nagina saja dentant per il mument sin la staziun intensiva. Questas cifras mussian tge effect che la vaccinaziun haja, gist tar glieud pli veglia u glieud cun malsognas cronicas.
Il Grischun dumbra (stan 06-04-2021) 328 cas activs da corona. Las cifras da corona en il Grischun creschian actualmain dentant levet. Spezialmain tar ils giuvens tranter 15-34 onns dettia per il mument dapli cas, tenor Peter Peyer. Quai mussia che la glieud s'inscuntria puspè pli savens, oravont tut er pervia da l'aura miaivla.


text:
Un viaggio chiamato amore
Un viaggio chiamato amore (Un viàś ciamâ amōr) 'l è 'n drama biugràfic dal 2002 ad Michele Placido ch'al cònta la stòria 'd amōr fra la scritōra Sibilla Aleramo e 'l puvéta Dino Campana parténd da 'l lètri ch'i s èṅ mandâ in dla lōr vita.
Par cla pelìcula chè, numinàda a quàtar Nàstar 'd Argìnt, al prutagunìsta Stefano Accorsi 'l à vins la cópa Volpi a 'l 59śum Fèstival ad Venèsia.
Sunt
Durànt la prima guèra mundiàla al puvéta Dino Campana (Stefano Accorsi), rifurmâ da 'l servìsi militàr parchè batśâ mat, al taca a scrìvar dal létri a la scritōra Sibilla Aleramo (Laura Morante), amìga ad Gabriele D'Annunzio. La dóna, ligàda a 'n óm ciamâ Sebastiano (Emiliano Coltorti), l'armàgn prima culpìda da i sò scrit acsè bèi e puètig e pò la s inamóra 'd lò dabòṅ decidénd dònca 'd andàr-'l a catàr in dal paiśèṅ in du 'l stà, a Maré in dla Rumàgna tuscàna. Dòp avēr-ag rigalâ al sò rumànś Una donna, la dóna la fà 'l amōr sèg. I dū i s métan pò insém.
C'n al pasàr dal tèmp Dino al taca pèrd'r al cuntròl di sò nér'v e a piciàr la pòvra Sibilla che però l'armàgn sèg anc se la sò amìga Leonetta (Galatea Ranzi) la gh diś ch'l è 'n quèl da mat. 'D atra part la scritōra l'à patî dimóndi in tuta la sò vita da quànd da ragasōla (Katy Louise Saunders) l'è stada viulentàda da 'n uperàj (Dario Bandiera) o quànd sò màdar (Consuelo Ciatti) l'à pruâ a masàr-as butànd-as śò da 'n palàs. La Sibilla, ch'la gh'à anc l'artrît, la dmanda ajùt a 'n sò èx amànt, Andrea (Alessandro Haber), méntar Dino al finìs in manicòmi.


text:
Islam
L’islam (lingua araba إسلام / islām, ‹sutmissiun cun sa sacrifitgar a Dieu›) è cun ca. 1,3 milliardas crettaivels[1] la segund gronda religiun dal mund (suenter il cristianissem cun ca. 2,1 milliardas crettaivels). Ils aderents da l’islam sa numnan muslims.
L’islam è ina religiun monoteistica, abrahamistica che sa distanziescha fermamain dal politeissem ed er da l’idea cristiana da l’incarnaziun e da la trinitad. L’element da cardientscha decisiv è la ductrina da tauhid, da l’unitad divina.
Il pled arab per ‹Dieu›, ‹divinitad› è ilah (إله / ilāh). La furma dal plural è aliha (آلهة / āliha)[2], enconuschent da la Schahada (vesair sutvart): Lā ilāha illa ʾllāh(u) (‹I na dat betg in Dieu auter che l’unic, tutpussant Dieu›). Il pled ‹Allah› (الله / Allāh) vala en il territori da lingua araba tant per muslims sco per cristians sco term per ‹l’(unic) Dieu›. En auters territoris vegn ‹Allah› percepì per part sco ‹Dieu dals muslims›. Quest parairi na partan muslims sezs betg, perquai che Dieu è per els surordinà a tuttas ‹chaussas› en l’univers. Uschia vegn el percepì sco independent da gruppaziuns religiusas u d’auter gener respectivamain sco il medem per tut ils umans.
L’islam n’è betg sulettamain ina religiun, mabain a medem temp in sistem da valurs giuridic-politic. Perquai n’è ina separaziun tranter religiun e stadi betg previsa en il pensar islamic. L’islam sa basa sin il Coran ch’è per ils crettaivels il pled da Dieu vardaivel. El è «impussibel d’esser imità» e «d’ina bellezza surumana»[3] e vala sco funtauna primara da la religiun islamica. Sco segunda funtauna da cardientscha valan ils pleds, las acziuns e las sancziuns (sunna) dal profet Mohammed, il «mess da Dieu e sigil dals profets».
Origin ed istorgia da l’islam[modifitgar | modifitgar il code]
Mohammed (محمد / ‹quel che vegn ludà savens›) è naschì enturn l’onn 571 sco figl d’in commerziant da la schlatta Quraisch a Mecca en l’Arabia Saudita d’ozendi. Cun 40 onns – uschia vegn raquintà – al è apparì per l’emprima giada l’archanghel Gabriel. Quel al ha dictà sur onns e durant tut sia vita vers da la palentada divina, dal Coran. La palentada da Mohammed è vegnida collecziunada e controllada gia durant ch’il profet viveva e cumplettada e canonisada pli tard sut la regenza dad Uthman ibn Affan. La nova d’in monoteissem senza cumpromiss che Mohammed proclamava n’ha betg persvadì da quel temp bleras persunas a Mecca ch’era ina citad politeistica. Sut squitsch dals adversaris è la pitschna raspada muslima vegnida sfurzada da bandunar Mecca e d’emigrar en la cuntrada settentriunala Yathrib. Quest eveniment è entrà en l’istorgia sco hidschra ed il calif Umar ibn al-Chattab ha decidì da laschar cumenzar cun quel onn la cronologia da l’islam.[4]
A Yathrib ha er cumenzà la carriera politica e militara dal profet. Curt suenter sa stabilir en l’oasa, ha Mohammed fatg in contract d’allianza cun la populaziun indigena, l’uscheditga ‹Constituziun da Medina›. Plinavant èsi vegnì ad ina confruntaziun militara cun ils Quraisch pajauns. Ils assagls da caravanas, organisads dal profet, han manà a la Battaglia da Badr e pli tard a la Battaglia dad Uhud. L’ultima gronda attatga dals Quraisch cunter Medina è stada la Battaglia dal fossal.
Entant hai er dà dispitas cun ils trais pievels giudaics ils pli impurtants da Yathrib. Ils Banu Qainuqa ed ils Banu Nadir èn vegnids stgatschads da l’oasa, ils umens dal Banu Quraiza schizunt executads. Lur possess è vegnì distribuì tranter ils muslims e lur dunnas ed uffants èn vegnids vendids sco sclavs.
La guerra da Mohammed e ses aderents cunter ils Quraisch e lur simpatisants è ida a fin l’onn 628 s.C. cun in contract da pasch. Dus onns suenter è vegnida conquistada la citad da Mecca. L’onn 632 s.C., cura ch’il profet è mort, cumpigliava la sfera da pussanza islamica l’entira Peninsla Araba.
En rom da l’expansiun islamica ch’è suandada, è tranter auter vegnida conquistada l’Africa dal Nord. L’onn 711 èn las truppas islamicas sa vieutas vers l’Europa cristiana cun sbartgar en Spagna. Ils Visigots èn vegnids battids anc il medem onn en la Battaglia dal Rio Guadalete. Enfin l’onn 719 era quasi l’entira Peninsla Iberica en possess islamic e l’onn 725 èn ils muslims penetrads sur las Pireneas ora en la Frantscha dal Sid. Il retg francon Karl Martell ha fatg ina fin a quest’offensiva en la Guerra da Tours e Poitiers. En Spagna è dentant s’etablì l’emirat (pli tard califat) da Cordoba. Enfin en il 9avel tschientaner avevan ils muslims er conquistà las Balearas e la Sicilia. L’offensiva en l’ulteriura Italia n’ha dentant betg gì grond success. Sur la Frantscha dal Sid èn ils Arabs tuttina avanzads temporarmain enfin en Svizra (Saracens).
L’auta cultura dal temp dals Abbasids (749–1258) vala sco temp da fluriziun da l’islam insumma. Da quel temp furmava Bagdad in dals centers d’art, cultura, scienza e perscrutaziun. Ma er la Spagna maurica – Cordoba e pli tard l’emirat da Granada en il sid da la Peninsla Iberica – ha enconuschì in temp ordvart ritg.
A partir dal 12avel tschientaner han las cruschadas plaunsieu spussà la forza expansiva da l’islam. La ‹reconquista› da la Peninsla Iberica tras retgs cristians è stada terminada l’onn 1492; la Sicilia era gia vegnida conquistada en il 11avel tschientaner dals Normans.
A partir dal 15avel tschientaner ha il sidost da l’Europa subì l’expansiun da l’Imperi osmanic. Quest’offensiva ha culminà l’onn 1451 en la conquista da Bizanz – ch’ha muntà la fin da l’Imperi bizantinic – ed en l’emprima bloccada da Vienna l’onn 1529.
Basa da l’islam[modifitgar | modifitgar il code]
Las tschintg pitgas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils suandants princips, las tschintg ‹pitgas› (اركان / arkān) da l’islam, valan sco duairs fundamentals che mintga muslim ha d’accumplir:[5]
Confessiun da cardientscha[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim dals duairs è la confessiun da cardientscha muslima (الشهادة) che tuna sequentamain:
- أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أنّ محمدا رسول الله / aschhadu an lā ilāha illā ’llāh wa-aschhadu anna Muhammadan rasūlullāh / ašhadu an lā ilāha illā ’llāh, wa-ašhadu anna muḥammadan rasūlu ’llāh (‹Jau conferm ch’i na dat nagina divinitad danor Dieu e che Mohammed è vegnì tramess da Dieu›).
Cun questa furmla che cumpiglia duas parts renconuscha il muslim in monoteissem strict, la predicziun da Mohammed e sia palentada, il Coran. Qua tras reconuscha il muslim l’islam sez.[5] Tschintg giadas al di vegn la furmla er clamada dal muezin (مؤذّن / mu’adhdhin) giu dal minaret (مناره / manara). Tras l’adhan (أذان / adhān) – clom tar l’uraziun – vegnan ils muslims envidads al ritual d’uraziun quotidian (صلاة / ṣalāt).[6]
Ils schiits agiunschan per regla anc la sequenta frasa:[7]
- أللهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّد / allāhumma salli alā muhammadin wa-āli muhammad / allāhumma ṣalli ʿalā muḥammadin wa-āli muḥammad (O Dieu, benedescha Mohammed e sia famiglia).
En il sufissem vegn interpretada l’emprima part da la Schahada cun: «Jau conferm ch’i na dat nagut danor Dieu» respectivamain cun: «I na dat nagut. I dat be in unic Dieu (l’unitad, tauhid).»
Uraziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’uraziun (صلاة / salāt) è in duair religius. Ella vegn fatga ad uras fixas suenter il clom dal muezin: durant l’alva, da mezdi, il suentermezdi, durant la brina e suenter ch’igl è vegnì stgir.
Ordavant ha lieu il ritual da nettegiament (arab: wudu'; persian: âbdast) cun aua pura. Sche l’aua è stgarsa e serva perquai sco aua da baiver dovr’ins simbolicamain sablun u pulvra (tayammum). Sut tschertas cundiziuns, sco per exempel sin viadis u tar ina malsogna, èsi permess da scursanir, metter ensemen, anticipar ubain da prender suenter l’uraziun. Mintga venderdi vegn fatg l’uraziun da mezdi (l’uraziun dal venderdi) en cuminanza, il pli savens en la moschea principala da la citad u dal quartier. Accumpagnada vegn l’uraziun da la pregia (chutba) che sa basa sin il Coran e sin las sentenzas dal profet. La pregia tematisescha er actualitads dal di.
Taglia d’almosna[modifitgar | modifitgar il code]
La taglia d’almosna (زكاة / zakāt) vegn duvrada per persunas basegnusas e blessadas, per arrestads, per il dschihad u per furmar novas scolas religiusas. Ella variescha tenor moda d’entradas (commerzi, allevament da muvel, cultivaziun) e basa d’imposiziun (paja u facultad totala) e munta tranter 2,5 e 10 %. La zakat è ina da las trais furmas da taglia tenor il sistem islamic. Las ulteriuras èn la taglia da basa (charadsch) e la taglia persunala (dschizya). Quellas vegnan er pretendidas da persunas betg muslimas che vivan en societads islamicas sco recumpensa ch’ellas vegnan acceptadas en la cuminanza muslima (vesair: dhimmi) e ch’ellas na ston betg defender la societad. La zakat è percunter in act pietus ed in duair religius dals muslims e va perquai be a favur da muslims.
Giginar[modifitgar | modifitgar il code]
La gigina (صوم / saum) ha lieu mintgamai il mais da ramadan. Il mais sa sposta mintg’onn per 11 dis en congual cun il chalender gregorian. La gigina dura dal cumenzament da l’alva – «cur ch’ins è bun da differenziar in fil alv d’in nair» (sura 2, vers 187) – fin suenter il tramunt dal sulegl. Ins na dastga ni mangiar ni baiver (gnanc aua betg), ni fimar, ni avair contact sexual ed ins sto esser abstinent en tut l’agen cumportament.
Savens terminesch’ins la gigina cun ina datla ed in magiel da latg, suenter l’exempel dal profet. Il mais da la gigina vegn terminà cun la festa ’Īd al-fitr.
Pelegrinadi[modifitgar | modifitgar il code]
Sche pussibel duai mintga muslim far ina giada en sia vita in pelegrinadi a Mecca (حج / haddsch) per pudair ir set giadas enturn la sontga Kaaba. Il pelegrinadi ha lieu en l’ultim mais lunar (tenor il chalender islamic). Schebain il pelegrinadi è in duair, decidan tranter auter las cundiziuns finanzialas e la sanadad da mintga singul.
Princips da cardientscha[modifitgar | modifitgar il code]
En l’islam datti sis artitgels da cardientscha, numnadamain la cardientscha en:
- l’unic Dieu (arab ‹Allah›)
- ses anghels
- sia palentada (cudeschs sontgs: la Tora, ils Evangelis – ils muslims tegnan però la versiun da la Bibla dals cristians per ina falsificaziun –, il Coran etc.)
- ses mess, ils profets da Dieu: tranter quels Adam, Abraham, Moses, Jesus e finalmain Mohammed
- il di da l’ultim giudizi e la vita suenter la mort: l’uman vegn a stuair purtar in di las consequenzas per tut quai ch’el ha fatg e vegn ad esser chastià cun il fieu infernal respectivamain recumpensà cun il paradis
- la providientscha divina.
Quests artitgels da cardientscha vegnan menziunads tranter auter en il Coran (p.ex. sura 4, vers 136):
«Vus crettaivels! Crajai en Dieu ed en ses mess ed en sia scrittira ch’el ha tramess a ses mess ed en sia scrittira ch’el ha tramess sin terra gia pli baud! Tgi che na crai betg en Dieu, en ses anghels, en sias scrittiras, en ses mess ed en l’ultim giudizi è vegnì fermamain giu da la dretga via.»
Er en hadithas sco en la sequenta sentenza dal profet stat scrit:
«La cardientscha pretenda che ti crajas en Dieu ed en ses anghels, en ses cudeschs, en ses profets ed en l’ultim giudizi sco er en la providientscha divina dal bun e dal nausch.»
L’islam è ina religiun decididamain monoteistica. L’idea cristiana da la trinitad vegn refusada en medema maniera sco mintga persunificaziun u maletg figurativ da Dieu. Dieu vegn descrit tras ses «99 pli bels nums» (al-asmā’u ’l-ḥusnā) che tutgan be ad el. Ils umans dastgan savair da Dieu be quai ch’el sez als ha palesà tras sia grazia. La definiziun dals attributs da Dieu succeda tras interpretar il Coran. Durant il temp dals Abbasids ha quest’exegesa manà a grondas dispitas tranter ils adherents da la ductrina da la Mu’tazila e ses inimis.
Sper la responsabladad per sasez è er la responsabladad per il proxim centrala. Mintga muslim è obligà da «cumandar quai ch’è dretg» e da «scumandar quai ch’è condemnabel»: الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر / Al-amr bi’l ma’ruf wa n-nahy ’an al-munkar. Quest cumond cumpara en plirs lieus en il Coran, p.ex. en sura 7, vers 157.
La scharia[modifitgar | modifitgar il code]
La scharia (الشريعة / šarī’a) è il dretg da l’islam. El regla tut las spartas da la vita ed ordinescha quellas tenor reglas divinas e nunmidablas. Questas reglas èn vegnidas fixadas surtut en il temp dals Abbasids (suenter l’onn 750) e furman anc oz la basa dal dretg islamic. L’applicaziun concreta da las reglas fa il mufti, il derschader religius, cun agid dal fatwa, da l’expertisa religiusa ch’è l’interpretaziun dal Coran e da la Sunna tenor reglas tradiziunalas (usul al-fiqh). I dat fatwas per mintga sparta da la vita. Reglads èn il dretg matrimonial, da cumpra, da contract, il dretg penal e las relaziuns cun il mund betg muslimic. La scharia na dastga dentant betg vegnir chapida sco dretg codà (schebain ch’i dat emprovas da la codar). Cur ch’i sa tracta damai da «l’introducziun da la scharia» sco sistem giuridic, discurr’ins be da parts da la scharia.
Tenor encletga islamica è la scharia valabla universalmain ed ha da vegnir applitgada sin tut il mund. Tschertas reglas da cardientscha, sco l’uraziun ed il pelegrinadi, valan dentant be per muslims. Excepziuns datti sulettamain tar il dretg matrimonial e privat. Per la paja enconuscha la giurisdicziun da l’islam in dretg particular per ils esters, plinavant ha ella elavurà in dretg per minoritads. Il sistem il pli differenzià vegn ad esser stà il ‹sistem da millet› osmanic che lubiva autonomia per tschertas cuminanzas religiusas sin tscherts champs.
Tenor il princip al-amr bi’l ma’ruf wa n-nahy ’an al-munkar sto ina gronda part da la scharia vegnir fatga valair da tut ils muslims, er cun violenza. La scharia classica è sutdividida en ina scola da dretg schiita ed en quatter scolas da dretg sunnitas. Il tratg communabel è ch’ellas èn vegnidas stgaffidas da societads en in ambient per gronda part islamic.
La situaziun da diaspora dals muslims manca en las scolas da dretg classicas e vegn resguardada pir pli e pli tras novas fatwas. Cunquai ch’i na dat nagin consens general tranter ils advocats islamics, n’èsi betg pussibel da discurrer da ‹la scharia›, perquai ch’ina scharia unifitgada n’exista betg. Critica sto perquai adina vegnir applitgada vi da fatwas concretas.
En il sufissem (mistica islamica) furma la scharia la valur da basa per quel ch’è en tschertga da Dieu. Ulteriuras staziuns èn en roda: la tariqa (‹la via mistica›), la haqiqa (‹vardad›) e la ma’rifa (‹enconuschientscha›).
Escatologia[modifitgar | modifitgar il code]
En l’islam datti fermas speranzas escatologicas. Spezialmain resortan las aspectativas escatologicas gia annunziadas da Mohammed sco l’arriv da ‹l’ura› (sā’ah), dal ‹di da la resurrecziun› (yaumu’l-qiyā-mah) e dal ‹di dal rendaquint› (yaumu’l-faṣl). Questas ideas ch’ins enconuscha er or da l’escatologia giudaica e cristiana eran per Mohammed da grond’impurtanza. Oravant tut en l’islam schiitic, dentant er en quel sunnitic, èn las speranzas colliadas cun la cumparsa da la figura messiana dal Mahdi (al-Mahdī), en l’islam schiitic er numnà il Qaim (al-Qā’im). El derivia da la schlatta da Mohammed e saja qua tras in Sayyid. Questa figura duess reconstituir l’islam, al derasar en tut il mund ed al emplenir cun giustia. En il 19avel tschientaner èn sa furmads a l’intern da l’islam plirs moviments escatologics.[8]
Direcziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils sunnits[modifitgar | modifitgar il code]
L’islam è dividì en pliras direcziuns. Ils sunnits furman cun var 90 % la pli gronda gruppa. Quella è sutdividida en scolas da dretg sunniticas dals hanafits, malachits, hanbalits e schafiits. L’uschenumnada direcziun dals wahhabits en l’islam sunnitic n’è betg ina scola da dretg, s’orientescha però fermamain als hanbalits. Las scolas da dretg èn savens distribuidas geograficamain; uschia vivan per exempel hanafits en Tirchia e malichits en l’Africa dal Nord.
Ils sunnits sa differenzieschan dals schiits, la segund gronda gruppa islamica, tras ina concepziun differenta dal domini dal manader il pli aut (il calif tar ils sunnits e l’imam tar ils schiits). Per ils sunnits vegn il calif elegì da ses aderents causa capacitads secularas ed administrativas. Per ils schiits percunter po l’imam be esser il successur legal da Mohammed ed a medem temp da ses schender Ali. Il calif è damai be in defensur secular da la cuminanza religiusa schiitica entant che l’imam è per ils schiits in manader cumplettamain spiritual ed infallibel cun pussanza divina. El è senza putgads. En las communitads schiiticas vegn pia attribuì al manader religius in’autoritad pli gronda.
Ils schiits[modifitgar | modifitgar il code]
Ils schiits furman la segund gronda direcziun religiusa. Lur direcziun principala èn ils imanits ubain la ‹Schia da Dudesch›, ch’ins chatta surtut en l’Iran, Irac, Aserbaidschan, Bahrain ed en il Libanon. Plinavant datti la ‹Schia da Set› (ismailits) che vivan surtut sin il subcontinent indic (Mumbai, Karatschi e Pakistan dal Nord) sco er en Afganistan e Tadschikistan. Ils zaidits u er ‹la Schia da Tschintg› vivan oz be anc a Jemen.
Ils charischits[modifitgar | modifitgar il code]
Ils charischits, ils uscheditgs ‹fugitivs› ch’han bandunà la partida dal quart calif Ali ibn Abi Talib (7avel tschientaner), furman la pli veglia secta religiusa da l’islam. Els han refusà la legitimaziun dad Ali sco er quella dad Uthman ibn Affan sco calif. Lur moviment è stiz per gronda part sut l’emprim calif dals Abbasids. Be lur direcziun la pli moderada, ils ibadits, ha survivì enfin oz. Els vivan oravant tut en l’Algeria dal Sid (Mzab), sin l’insla Djerba ed en l’Oman.
Il sufissem[modifitgar | modifitgar il code]
Sco bunamain tut las religiuns u direcziuns religiusas ha er l’islam in aspect intern (esoteric) ed in aspect extern (exoteric). La dimensiun mistica interna da l’islam è il sufissem (تصوف / tasawwuf). L’aspect intern vegn er numnà tariqa, quel extern schari’a. Tenor la concepziun dal sufissem tutgan quellas duas parts nunseparablamain ensemen. Simbol per quai è ina glisch dad ieli: Las flommas da la glisch stattan per la tariqa, pia per l’essenza da la religiun. Quellas stizzassan tar l’emprim suffel senza il vaider che las protegia. Il vaider che cuvra las flommas simbolisescha la schari’a. Quella n’avess nagin senn senz’ina flomma a l’intern.
Per gruppas puritanas sco ils wahhabits èn ils sufis mintgatant er eretics e perquai vegnan els refusads e perfin persequitads. Crititgadas vegnan lur praticas religiusas sco il dhikr (che vegn savens cumbinà cun musica e moviment dal corp), il giavisch dal sufis d’entrar en in’uniun cun Dieu gia en quest mund ed il fatg che la via d’in sufi sto vegnir accumpagnada d’in maister spiritual vivent (sheikh). Quai vegn refusà da la vart ortodoxa, perquai ch’en l’islam na dastga star nagin mediatur tranter l’uman e Dieu. Ils sufis na vesan il sheikh dentant betg sco mediatur, mabain sco insatgi ch’enconuscha gia las difficultads sin la via tar Dieu e che po dar vinavant ses savair ad auters.
Ulteriuras gruppas[modifitgar | modifitgar il code]
Or da l’islam sunnitic èn sa furmads:
Or da l’islam schiitic èn sa furmads:
Mund actual[modifitgar | modifitgar il code]
Ozendi è l’islam derasà en numerus pajais dal Proxim Orient, da l’Africa dal Nord, da l’Asia Centrala e da l’Asia dal Sidost. Il territori da derasaziun principal furma la zona sitga che sa stenda da la Sahara en l’Occident sur il Proxim Orient ed il Caucasus fin en l’Asia Centrala. Il pajais cun la pli gronda cifra da populaziun muslima è l’Indonesia. En l’Europa è l’islam derasà en la Bosnia-Erzegovina, en la Tirchia ed en l’Albania. En blers ulteriurs pajais datti minoritads muslimas. Il dumber da muslims en tut il mund vegn stimà a 1,3 milliardas[1].
Conferenza islamica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pajais islamics èn organisads en l’Organisaziun da la conferenza islamica (OIC), a la quala fan er part intgins stadis cun minoritads muslimas pli grondas.
‹St. Petersburg Declaration›[modifitgar | modifitgar il code]
Sco cumenzament d’ina «nova èra da scleriment per l’islam» vala la conferenza dals 4 e 5 da mars 2007 a St. Petersburg (Florida), a la quala muslims seculars da differents pajais islamics ed occidentals han prendì part. Els èn sa deditgads a dumondas sco l’interpretaziun seculara da l’islam, la necessitad d’ina critica a l’intern da l’islam, la situaziun da la libertad d’opiniun en societads muslimas e dumondas davart la refurma d’educaziun. Ils iniziants èn stads tranter auter muslims dissidents sco Ayaan Hirsi Ali, Irshad Manji ed Ibn Warraq. Sco conclusiun da la conferenza è vegnida approvada l’uscheditga ‹St. Petersburg Declaration›. Quella pretenda tranter auter la separaziun da stadi e religiun, il respect dals dretgs umans universals, l’aboliziun da la scharia e da tut las puniziuns da mazzament islamicas e praticas da mutilaziun corporala sco er l’egualitad dals dretgs da la dunna en l’islam ed en tut ils pajais islamics.[9]
Lieus sontgs da l’islam[modifitgar | modifitgar il code]
En la religiun islamica èn pliras citads sontgas. Trais da quellas èn particularmain impurtantas: Mecca, Medina e Jerusalem. La citad da Mecca è la pli sontga insumma. Ella è il lieu da naschientscha dal profet Mohammed. En ella sa chatta la Kaaba, il sanctuari central da l’islam che determinescha la direcziun d’urar, la qibla. Lura suonda la citad da Medina, situada al nord da Mecca, nua che l’islam ha sviluppà l’emprima efficacitad politica. Jerusalem è la terza citad sontga. Tenor la tradiziun muslima è l’emprima qibla vegnida fixada qua. En pli è Jerusalem il lieu ch’ils muslims han definì sco posiziun geografica da la moschea al-Aqsa, menziunada en il Coran (sura 17, ‹Il viadi da notg›). Per schiits ed alevits furman ultra da quai las citads da Kerbela e Kufa lieus sontgs, nua ch’els fan mintg’onn pelegrinadis.
Daspera datti in grond dumber da lieus da pelegrinadi da different’impurtanza. Per il solit sa tracti da fossas da cumpogns da Mohammed, dad imams da la schia, ubain da schaics dals sufis. Ils pli blers lieus sontgs ha l’islam popular en l’Africa dal Nord cun numerusas fossas a Marabut. Cun excepziun dals emprims trais lieus sontgs vegn la dumonda, schebain ina citad saja sontga discutada a moda cuntraversa en l’islam.
Critica cunter l’islam[modifitgar | modifitgar il code]
Critica cunter l’islam a basa politica, etica, filosofica, scientifica e teologica hai dà dapi il temp da sia fundaziun. Crititgadas èn vegnidas tant las basas da l’islam sco er sias tradiziuns culturalas e normas socialas.
L’islam ed autras religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Quai che pertutga las autras religiuns distingua l’islam tranter crettaivels da religiuns monoteisticas e politeisticas. Gidieus, cristians, zoroastians e sabeers (ozendi èn manegiads ils mandeers) han ina posiziun particulara, perquai ch’els vegnan considerads sco aderents da «religiuns da cudesch» (ahl al-kitab). Tenor concepziun muslima è er vegnì palesà ad els il pled da Dieu (en furma da l’Evangeli e da la Tora). Cun l’ir dal temp sajan las scrittiras però vegnidas midadas, translatadas u falsifitgadas ed hajan qua tras pers lur valaivladad.
Sut il domini islamic èn ils ahl al-kitab – sch’els n’eran betg anc convertids a l’islam – vegnids sut il cumond e la protecziun islamica, dhimma, che pretendeva ch’els pajan ina taglia speziala, la dschizya. Per la paja è vegnida protegida lur vita e possess ed els han survegnì il permiss da pratitgar libramain lur religiun.[10] Quest’allianza speziala valeva oriundamain be per gidieus e cristians. Ella è dentant vegnida schlargiada sin persunas betg cristianas cur ch’ils conquistadurs muslims han inscuntrà etnias d’ina differenta religiun sco p.ex. ils hindis.[10]
En rom da l’expensiun islamica pudevan persunas d’autras religiuns en territoris betg arabs restar temporarmain sin territori islamic sco musta’min. Sch’els refusavan silsuenter d’acceptar il status da dhimmi – da protecziun islamica –, valevan els sco inimis e vegnivan cumbattids.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Situaziun dal 2007 (21 % da 6,6 mia. persunas), stimaziun dal CIA World Factbook.
- ↑ The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Brill, Leiden, tom 3, p. 1093.
- ↑ Cf. Annemarie Schimmel: Der Islam – Eine Einführung, Reclam 1992, p. 28, 31.
- ↑ Albrecht Noth: Früher Islam. En: Ulrich Haarmann (ed.): Geschichte der arabischen Welt. C.H. Beck, 1991, p. 11.
- ↑ 5.0 5.1 Halm, Heinz: Der Islam. Geschichte und Gegenwart. Ediziun speziala da la 7. ediziun. Chasa editura: C.H. Beck, Minca 2008, p. 60. ISBN 978-3-406-56285-3.
- ↑ Schaefer, Udo: Glaubenswelt Islam. Eine Einführung. 2. ediziun. Chasa editura: Georg Olms, Hildesheim, Turitg, New York. 2002. 69 paginas. ISBN 3-487-10159-9.
- ↑ Islamisches Zentrum Hamburg: Das rituelle Gebet im Islam, p. 2.
- ↑ Udo Schafer: Glaubenswelt Islam. Eine Einführung. (Religionswissenschaftliche Texte und Studien, tom 7), ediziun nova 2. Chasa editura: Georg Olms Verlag, Hildesheim, Turitg, New York 2002, p. 71–75. ISBN 3-487-10159-9.
- ↑ St. Petersburg Declaration.
- ↑ 10.0 10.1 Robert Hoyland (ed.): Muslims and Others in Early Islamic Society. Ashgate 2004, p. xiv.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Infurmaziuns da basa[modifitgar | modifitgar il code]
- Elger, Ralf: Islam. Francfurt: Fischer, 2002, ISBN 3-596-15368-9.
- Elger, Ralf (ed.): Kleines Islam-Lexikon. Minca: Beck, 2001, ISBN 3-406-47556-6.
- Endreß, Gerhard: Der Islam: Eine Einführung in seine Geschichte. Minca: Beck, 1997, ISBN 3-406-42884-3.
- Hartmann, Richard: Die Religion des Islam. Berlin, 1944; restampa: Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1992, ISBN 3-534-80132-6.
- Kirchenamt der Evangelischen Kirche in Deutschland (ed.): Was jeder vom Islam wissen muss. Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 19965 GTB 786, ISBN 3-579-00786-6.
- Khoury, Adel Theodor: Der Islam. Freiburg: Herder, 20016 ISBN 3-451-05246-6.
- Ruthven, Malise: Der Islam: Eine kurze Einführung. Stuttgart: Reclam, 2000, ISBN 3-15-018057-0.
- Schaefer, Udo: Glaubenswelt Islam: Eine Einführung. Hildesheim: Olms, 2002; Religionswissenschaftliche Texte und Studien, tom 7, ISBN 3-487-10159-9.
- Schirrmacher, Christine: Der Islam. Eine Einführung. Lahr: SJD 2005, ISBN 978-3-501-05253-2.
- Spuler-Stegemann, Ursula: Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam. C.H.Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-51111-0.
- Strobl, Anna, und Vogel, Walter: Islam – die CD-ROM. Graz: Schnider, 1999 ISBN 3-900993-95-5.
- Watt, Montgomery W.: Der Islam. 3 toms, Stuttgart: Kohlhammer, 1980–1990; tom 2: ISBN 3-17-005707-3.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
- Halm, Heinz, Haarmann, Ulrich e Gronke, Monika (ed.): Geschichte der arabischen Welt. Minca: Beck, 2001, ISBN 3-406-47486-1.
- Halm, Heinz: Der Islam: Geschichte und Gegenwart. Minca: Beck, 2004, ISBN 3-406-51917-2.
- Kettermann, Günter: Atlas zur Geschichte des Islam. Darmstadt 2001, ISBN 3-534-14118-0.
- Küng, Hans: Der Islam: Geschichte, Gegenwart, Zukunft. Minca/Turitg 2004, ISBN 3-492-04647-9.
- Nagel, Tilman: Geschichte der islamischen Theologie. Minca: Beck, 1994, ISBN 3-406-37981-8.
- Noth, Albrecht e Paul, Jürgen (ed.): Der islamische Orient: Grundzüge seiner Geschichte. Würzburg: Ergon, 1998, ISBN 3-932004-56-6.
- Rebiai, Marcel: Islam, Israel und die Gemeinde. Schleife, 2004, ISBN 3-907827-42-2.
- Van Ess, Josef: Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert der Hidschra. 6 toms, Berlin: Springer, 1991–1995, ISBN 3-11-012212-X.
Relaziun cun l’Occident e problems actuals[modifitgar | modifitgar il code]
- Gopal, Jaya: Gabriels Einflüsterungen – Eine historisch-kritische Bestandsaufnahme des Islam. Freiburg: Ahrimann, 20062, ISBN 3-89484-601-1.
- Diner, Dan: Versiegelte Zeit: Über den Stillstand in der islamischen Welt. Berlin: List, 2007, ISBN 978-3-548-60704-7.
- Ende, Werner e Steinbach, Udo (ed.): Der Islam in der Gegenwart. Minca: Beck, 2005, ISBN 3-406-09740-5.
- Gabriel, Mark A.: Islam und Terrorismus. Lake Mary/Florida: Resch, 2004, ISBN 3-935197-39-X.
- Huntington, Samuel P.: Kampf der Kulturen. Minca: Goldmann, 2002, ISBN 3-442-15190-2 (Hamburg: Spiegel-Verlag, 2006, ISBN 978-3-87763-011-2).
- Kermani, Navid: Dynamit des Geistes: Martyrium, Islam und Nihilismus. Göttingen: Wallstein-Verlag, 2002, ISBN 3-89244-622-9.
- Kermani, Navid: Strategie der Eskalation: Der Nahe Osten und die Politik des Westens, Göttingen: Wallstein-Verlag, 2005, ISBN 3-89244-966-X.
- Khoury, Adel Th.: Der Islam und die westliche Welt. Darmstadt: Primus, 2001, ISBN 3-89678-437-4 (Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft).
- Ye’or, Bat: Der Niedergang des orientalischen Christentums unter dem Islam. Gräfelfing: Resch, 2002, ISBN 3-935197-19-5.
- Schiffer, Sabine: Die Darstellung des Islams in der Presse. Sprache, Bilder, Suggestionen. Eine Auswahl von Techniken und Beispielen. Würzburg: Ergon, 2005, ISBN 3-89913-421-4.
- Schiffer, Sabine: Die Verfertigung des Islambildes in deutschen Medien. en: Siegfried Jäger / Dirk Halm (ed.): Mediale Barrieren. Rassismus als Integrationshindernis. Münster 2007, ISBN 978-3-89771-742-8.
- Todd, Emmanuel e Courbage, Youssef: Die unaufhaltsame Revolution: Wie die Werte der Moderne die islamische Welt verändern. Piper Verlag, Minca 2008.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Islam.de – Pagina d’internet dal Cussegl central dals muslims en Germania
- Der Islam – infurmaziuns da la Centrala federala per educaziun politica da la Germania, Bonn (Or da Politik und Zeitgeschichte 37/2003)
- Islam – infurmaziuns da la Centrala federala per educaziun politica, Bonn (Or da Politik und Zeitgeschichte 26–27/2007)
- Islam in Western Europe – glista da colliaziuns (englais)
- Basiswissen Islam – material per ina lecziun da scola (pagina d’internet privata)
- Materialien zur Religionswissenschaft – Islam dad Alois Payer


text:
Dapi la preschentaziun dal project il december passà n'è betg bler sa midà. La varianta che duai colliar Flem cun l'Arena tectonica Sardona maina direct da Flem a Nagens e da Nagens sin ils Cugns nua ch'il center da visitaders vegn endrizzà.
Ils custs da 80 milliuns francs vegnan repartì sequentamain:
- 20 milliuns vischnanca da Flem
- 20 milliuns Arena Alva
- 40 milliuns emprests da bancas e privats
L'emprima etappa da Nagens sin ils Cugns duai vegnir realisada a temp ed esser finida il 2022. La segunda etappa da Flem si Nagens dovra dapli temp per la realisaziun, pervi da las lubientschas da surpassar parts dal vitg da Flem cun la cabina da 150 persunas. Ella duai tenor plan esser a la fin il 2024.
RR novitads 17:00


text:
Ils osps da vacanzas da Mustér e Sedrun pon far diever gratuit la proxima stad da la Viafier Matterhorn Gottard tranter Mustér ed il Pass da l’Alpsu, e da la pendiculara da Mustér a Caischavedra.
Uschia vul ins cunzunt avair ina attractiva purschida per osps da vacanzas dals pajais cun l’euro, declera il directur da Mustér Sedrun Turissem, Hans-Kaspar Schwarzenbach.
La purschida vegn finanziada or da las entradas che sa resultan da la nova lescha da turissem, ch’è dapi il cumenzament da l’onn en vigur. Oriundamain levan ins era duvrar ina part da questas entradas supplementaras per far reclama, ha ditg Schwarzenbach. Pervi dal ferm franc svizzer hajan ins dentant decidì d’investir ils daners en ils products.
(RR novitads a las 12:00)


text:
Tirolo (BZ)
Tirolo (Tirol) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 2 464 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), 'na superfìce de 25,59 km² e 'na densità de 96 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caines, Lagundo, Merano, Moso in Passiria, Parcines, Rifiano, Scena.
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Da cuminanza per in avegnir degn da viver.
Nus ans engaschain da cuminanza per in avegnir degn da viver – in avegnir cun in clima sanadaivel, in avegnir senza energias fossilas: en favur d’in meglier mund. Sco part dal moviment mundial, procurain nus, ch’er la Svizra enchaminia la dretga via pertutgant il clima e nus gidain stgaffir in avegnir climaticamain supportabel. Igl è nossa finamira da cuntanscher in futur senza naginas emissiuns da gas da serra chaschunads dal carstgaun e senza diever d’energias fossilas.


text:
Not Yet
En las classas da musica a la scola media a Cuira èn ellas s'entupadas l'emprima giada, Simona Caminada da Castrisch e Claudia Lombris da Schluein, domaduas grondas amaturas dal chant modern. A la finiziun da matura l'onn 2005 han ellas intunà cun grond gust ensemen in'atgna chanzun. Cur che Simona ha tschertgà trais onns pli tard ina vusch accumpagnanta per in concert ad hoc a Glion, ha ella sa regurdà da Claudia. Il giavisch da cuntinuar a chantar ensemen e furmar ina gruppa è uss daventà concret; sco emprim accumpagnader han las duas studentas sursilvanas chattà il multi instrumentalist Lorenz Aenis da Basilea. Ed in num per il project è er gia stà pront - Not Yet («betg anc»). Impurtant saja che mintgina persuna dal trio possia realisar sias atgnas ideas musicalas, punctueschan Simona e Claudia.
La chanzun dal 16avel Top Pop Rumantsch è vegnida scritta da Claudia Lombris; i sa tracta d'ina melodia inspirada d'ina cesura en sia vita persunala, il titel tradescha gia bler: «Bandunau». Quasi in eco lontan a la chanzun che Simona Caminada ha gì interpretà avant trais onns sco Top Pop («Tuorna») – la famusa retscha dal Radio Rumantsch mussa damai cuntinuitad!
Realisaziun:
Musica e text: Claudia Lombris
Producziun: Manfred Zazzi
Battaria: Muso Stamm
Bass: Danny Hertach
Ghitarras: Jean-Pierre Von Dach
Gìa: Maddy
Cello: Lorenz Aenis
Text da la chanzun: Bandunau
Il temps che va
mo ils patratgs sai buc schar dar
els restan piars
sai, vi e less buc crer
ti eis naven
uss fa ei buc pli senn
gie schi bandunau
mintga soli di finescha en in gri
gie aunc ussa sei buc da capir
la veta ha surpriu sia atgna direcziun
per far midadas dat ei buc caschun
il temps el va
jeu vegnel ad emblidar
bia ga less schar dar
mo tuttina nuot che va
ti eis naven
uss fa ei buc pli senn
gie schi bandunau
mintga soli di finescha en in gri
gie aunc ussa sei buc da capir
la veta ha surpriu sia atgna direcziun
per far midadas dat ei buc caschun
finalmein schar star il vargau
buc setener vid quei ch'ei gia stau
nuot ei pli sco quei ch'igl ei stau
empruar da prender cumiau
mitga soli di finescha en in surrir
gie aunc ussa sei buc da capir
la veta ha surpriu sia atgna direcziun
per far midadas dat ei bia caschun


text:
Gist sut il center da congress a Tavau vegnan mintga 15 minutas a cursar trens da la Viafier retica e quai en omaduas direcziuns. Durant l’emna dal Forum mundial d’economia tranter ils 22 fin ils 25 da schaner 2019 è quest shuttle da tren gratuit per ils participants dal forum, ma er per ils indigens.
Ils custs totals per la staziun sco er il traffic da tren muntan a 64'000 francs:
- 40'000 francs per la staziun temporara
- 24'000 francs per il traffic da tren supplementar
Finanziada vegn questa purschida extraordinaria per 50% dal WEF e per 50% da la vischnanca da Tavau. Quai ha la vischnanca confermà sin dumonda dal schurnal regiunal da radio SRF.
RR novitads 12:00


text:
En vista a las cursas olimpicas han ils Svizzers trenà e simulà questa partenza en Svizra a Saas Fee ed a Laax. Il skicrosser grischun Armin Niederer è uschia da buna speranza ch’els hajan in avantatg envers la concurrenza.
Quests trenaments en Svizra sajan stads impurtants di la Grischuna Talina Gantenbein che va il venderdi a la partenza. Tar ils emprims trenaments n’haja ella numnadamain betg gì il curaschi da dar in stausch ord la partenza, memia gronds il respect. Er Armin Niederer haja stuì tragutter ina duas giadas avant che siglir ord la boxa da partenza.
Cun Armin Niederer ed oravant tut er Alex Fiva ha il Grischun gist dus trumfs da medaglia en la cursa da skicross dal umens. Tar las dunnas parta Alina Gantenbein sco noviza a gieus olimpics e na vala betg tranter las favuritas.
RR actualitad 17:00


text:
Asc
Asc (Azzio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 796 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,2 km² e 'na densità de 362 ab./km²..
El paes el se troeuva in su la banda a nòrd del Camp di Fior.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Asc l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Luzein
Luzein a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1191 abitant e una süperfiss de 31.60 km², e al se tröva a una altitüden de 958 meter sura al livel del mar.
Cumün tacaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cumün de Luzein a l'è tacaa ai cumün de Conters im Prättigau, Fideris, Jenaz, Küblis, Sankt Antönien, Schiers.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Luzein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1185 col nom de Luzene.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
(DE)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial (Todesch)


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Fondue
Descripziun
Ins fa luentar vair chaschiel svizzer en in «caquelon», metta quel sin in «rechaud» amez la maisa, metta tocs paun u tocs tartuffel sin ina furtgetta, bogna quels en la massa da chaschiel – uschia giaudan ins ensemen cun amitgs u cun la famiglia il fondue da chaschiel renumà che vala en Svizra sco past naziunal. En sia varianta moderna, che vala nungiustifitgadamain sco invariabla, vegnan maschadads in cun l'auter trais products naziunals tipics, paun, vin e chaschiel. Quest past vala sco quintessenza da la simplicitad e da la cumpagnia ed unescha en sai schizunt tschertas valurs democraticas da la Svizra: l'egualitad, il partir solidaric e l'encreschadetgna da las muntognas.
Il fondue è documentà dapi l'onn 1699, ed a partir dal 18avel tschientaner sa chatta ses recept per il solit en ils cudeschs da cuschinar. Ils utensils da cuschinar adattads tutgan dentant pir en il decurs dal 20avel tschientaner tar l'equipament da standard da la gronda part da las chasadas. En il fratemp è il fondue daventà in simbol da la Svizra turistica ed ins scuntra el tant en il chantun Friburg sco er en autras regiuns en differentas variaziuns. Tar ils tips da fondue ils pli enconuschents tutga il «moitié-moitié», ina maschaida da chaschiel da Gruyère e da Vacherin friburgais, vin alv, vinars da tschareschas ed amet da tirc. In ulteriur classicher è il fondue cun Vacherin friburgais che vala sco bain digeribel, che consista mo d'ina spezia da chaschiel e che survegn ina consistenza cremusa grazia a l'agiunta d'in zic aua. Sch'ins ha ils utensils da cuschinar necessaris, èsi fitg simpel da far fondue – er sche restaurants spezialisads stattan fermamain attents da betg tradir lur recepts...
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
François de Capitani : Soupes et citrons. La cuisine vaudoise sous l’Ancien Régime. Lausanne, 2002
Musée gruérien (Ed.) : La Civilisation du Gruyère, Cahiers du Musée gruérien no. 2, Bulle, 1999
Isabelle Raboud-Schüle : Comment la fondue vint aux Suisses. In : Annales fribourgeoises no. 72, 2010, p. 101-112
Michel Schlup, Caroline Calame : Neuchâtelois à table (1750-1930). Fragments d'une mémoire culinaire et gastronomique oubliée. La Chaux-de-Fonds, 2011
- Dossier
- Autour d'une fondue
description détaillée Ultima modificaziun: 04.06.2018
Dimensiun: 214 kb
Tip: PDF
- Autour d'une fondue


text:
Campionat Under 11 2011/2012
Ai 10 de Setëmber era indô tan inant. Le campionat di Under 11 VSS (metü adüm da sogadusc da La Val y San Martin) mët man. La prüma partida vëgn sugada cuntra Olang te ćiasa. Le campionat é formè da n' andata y en ritorno. Les partides vëgn sugades dütes sön le campo da La Val. I alenadusc é Deiaco Thomas y Sottara Fabian, Ploner Pio sará spo le acompagnadú ales partides.
Plü inant gnaral fora le calender A3 indô ulache an pó udëi dütes les partides cun i orars dl andata ulache al süga sogadusc da La Val dai U-10 in sö.
Por udëi i calendars online (ulache ai sará dopo düć da udëi y agiorná cun i resultac) drüca: calendars