text:
Conservatissem
Il conservatissem (er conservativissem; da latin conservare, ‹conservar›, ‹mantegnair› u er ‹mantegnair insatge en ses connex›) furma ina noziun collectiva per moviments socials da tempra politica u spiertala ch’intendan da mantegnair l’existent u da restabilir urdens socials d’antruras.[1] Sper il liberalissem ed il socialissem furma il conservatissem ina da las trais grondas ideologias politicas resp. concepziuns dal mund ch’èn vegnidas definidas e sviluppadas en l’Europa en il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner. Cuntrari a las duas autras represchenta il conservatissem politic però plitost ina tenuta en ina situaziun istorica specifica ch’ina filosofia politica serrada.
En ses origin sco concepziun dal mund politica è il conservatissem vegnì descrit sco cuntramoviment a l’epoca da l’illuminissem e da las ideas da la Revoluziun franzosa sco er dal liberalissem e dal radicalissem.[2] I dat ozendi però er scienziads che fan valair la tesa ch’il conservatissem na saja betg be sa sviluppà sco cuntramoviment, mabain sa chapeschia sco reformulaziun da las ideas da la societas civilis[3] (cf. sutvart).
Origin ed istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sco moviment politic è in pensar da tempra conservativa sa furmà l’emprima giada en il temp modern tempriv, en il cumbat politic dals stans cunter la pretensiun da pussanza dal stadi absolutistic. Il conservatissem è l’emprim vegnì purtà da las forzas da l’aristocrazia e da las classas dirigentas regiunalas tradiziunalas. Las ideas dal moviment han ins gia baud manà enavos sin l’imaginaziun da la societas civilis (societad burgaisa u societad da burgais)[4], sa basond tranter auter sin la teoria politica dad Aristoteles. Quella represchenta il maletg ideal d’ina societad «bain ordinada» confurm a la natira, en la quala prevegna a mintgin la posiziun ch’al cumpeta ed en la quala nagin – er betg il monarc – duai survegnir dapli che quai.
En il 18avel tschientaner han pensaders conservativs temprivs cumbattì il raziunalissem da l’illuminissem, il qual propagava la cretta en l’autonomia manada da la raschun da l’uman ed en l’abilitad da quella d’ordinar da nov confurm a la raschun tut ils champs da la politica. Il conservatissem da sia vart ha resguardà quai sco intervenziun da l’uman cunter dretg e cunter la natira en l’urden dal mund natiral e divin. Er è sa consolidada uschia la tendenza antiabsolutistica dal conservatissem, damai ch’il domini da l’«absolutissem illuminà» sa legitimava adina dapli a moda raziunala. En la confruntaziun critica cun la Revoluziun franzosa e las consequenzas da quella èn alura vegnidas scrittas las emprimas grondas scrittiras programmaticas dal conservatissem (surtut dad Edmund Burke, Joseph de Maistre, Ernst Brandes, Adam Heinrich Müller e Karl Ludwig von Haller).
Il term politic ‹conservativ› è sa furmà vers il 1800 en l’Engalterra ed en Frantscha (conservative; conservateur) ed è (suenter che la Tory-Party aveva midà num il 1832 en Conservative Party) er vegnì surpiglià dapi l’entschatta dals onns 1830 en auters pajais (p.ex. en Germania). Dapi la Revoluziun franzosa na sa drizzava il conservatissem betg pli be cunter l’absolutissem, mabain surtut – ed en emprima lingia – cunter las differentas furmas da teoria e pratica politica revoluziunara, a las qualas ins attribuiva sper il liberalissem ed il constituziunalissem tempriv er las ideas da la democrazia radicala e (pli tard) dal socialissem.
Ideas dal conservatissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ideas fundamentalas[modifitgar | modifitgar il code]
Al conservatissem vegnan da princip attribuidas las suandantas posiziuns fundamentalas:
- La cretta en l’agir da la providientscha en l’istorgia e la persvasiun da l’insuffizienza da la raschun umana.
- La contemplaziun concreta e l’experientscha gudagnada or da l’istorgia enstagl d’ina sistematica abstracta.
- La pluralitad da quai ch’è creschì a moda istorica enstagl da la libertad unifurma per tuts.
- La tradiziun en furma da la sabientscha inconscienta dals perdavants.
- La stima da l’autoritad en vista a l’inegualitad natirala dals umans al lieu dal pensar egalitar.
- L’unitad da libertad burgaisa e da possess privat.[5]
Il conservatissem sco moviment spiertal-politic en l’Europa è en sia quintessenza ina teoria co ordinar l’urden politic ch’ha sias ragischs en ideas medievalas e cristianas. Il conservatissem è partì istoricamain da l’idea ch’igl existia in urden divin determinà e fixà davant la raschun umana, ils tratgs dal qual s’exprimian surtut en l’idea d’in dretg perpeten, garantì a moda transcendenta ed inviolabel (dretg natiral/dretg divin). Al princip d’ina novaziun radicala (‹avantgarda›) è vegnida opponida l’idea d’ina cuntinuitad politica e spirituala e l’orientaziun a la tradiziun cumprovada, creschida istoricamain.
L’autodenominaziun ‹conservativ› è oriundamain s’orientada als terms romans conservator rei publicae e conservator populi (‹conservatur dal stadi›, ‹conservatur dal pievel›), quai che vegniva chapì sco prevenziun u defensiun cunter ina situaziun u tendenza privlusa u destructiva. Aderents dal conservatissem n’han betg pretendì da princip ina discrepanza tranter lur ideas ed il progress, quai che cumprova per exempel la gasetta dal di viennaisa d’enturn il 1880 (cun il schefredactur Karl von Vogelsang), la quala designava sasezza en il suttitel sco «conservativ-progressiva». Refusada vegniva però la gronda part da las midadas che vegnivan pretendidas da las forzas revoluziunaras; refurmas na duevan betg succeder cun la forza, mabain a moda cuntinuanta. Ils conservativs sa stentavan da mantegnair e d’extender quai ch’als pareva degn da vegnir conservà (inclusiv valurs eticas) e per quest intent han ins savens er propagà atgnas ideas areguard la concepziun da la societad e refurmas socialas.
Intgins auturs, sco per exempel Hans-Joachim Schoeps, attribueschan a la tenuta conservativa tuttavia er in element ‹acziunistic›: Tenor quest’idea na saja la finamira betg simplamain stada be da conservar a moda passiva l’existent, mabain da stabilir resp. da renovar activamain situaziuns ed instituziuns degnas da vegnir mantegnidas: «Ina tenuta conservativa è insatge pli aut e pli profund ch’il giavisch temelitg da perder quai ch’ins ha uschè plaun sco pussaivel.»[6] Sco exemplaric per questa moda d’agir po vegnir considerà Otto von Bismarck, dal qual las refurmas da la politica interna e politica exteriura èn succedidas sut l’ensaina d’ina tenuta fundamentala conservativa.
Edmund Burke e ses successurs[modifitgar | modifitgar il code]
Cunter la pretensiun da la Revoluziun franzosa da vulair realisar l’egualitad per tuts, ha il conservatissem surtut accentuà ils elements ierarchics e da libertad che sajan colliads cun in urden armonic, tschentà da Dieu (Edmund Burke). Quest urden social «natiral» vesa Burke sco in entir organic, visavi il qual pretensiuns individualisticas-egoisticas ston star enavos. La cuminanza vegn messa en posiziun cunter ina societad atomisada e senza nagin urden e dretg. La cuminanza è segnada da tradiziun, usits, isanzas e lioms. Al lieu da la teoria dal contract social – tenor il dretg natiral modern – passa l’idea d’in continuum che cumpiglia tut las generaziuns. Envers tut las generaziuns dal passà sa chatta la generaziun actuala adina en la posiziun da la minoritad. Co duess la generaziun dal temp preschent pia ristgar da far refurmas e maiorisar uschia tut las generaziuns d’antruras?
In ulteriur punct da partenza dal conservatissem da lingua tudestga ha furmà il pensar politic dal scienzià da dretg public e restauratur Karl Ludwig von Haller (1768–1854). En si’ovra principala da plirs toms ‹Restauration der Staatswissenschaft› (1816ss.), la quala ha cuntanschì a ses temp grond renum, ha quel fatg valair ina posiziun per part extrema d’ina ferma pussanza da prinzis autonoms, e quai sco cuntraproject direct al pensar politic da l’illuminissem e dals revoluziunars dal 1789. El è partì da la pretensiun ch’il pensar revoluziunar sa basia sin falsificaziun da la realitad politica e da dretg e ch’ils prinzis disponian en vardad tras lur possessiun oriunda dal stadi er dal dretg nundividì da la pussanza statala superiura. Nà da quest punct ha el sviluppà ina teoria dal stadi patrimonial, entaifer il qual tuttas relaziuns socialas e politicas tranter ils umans èn da natira puramain da dretg privat e betg da dretg public. Cumbain che ses concept è vegnì crititgà vastamain e n’ha er betg influenzà grondamain la furmaziun da teoria conservativa da pli tard, ha la lectura da si’ovra tuttina gì in grond effect da mobilisaziun sin divers politichers conservativs dals proxims decennis.
Tar Friedrich Carl von Savigny, il pli impurtant giurist da la scola istorica, vegn per gronda part refusà al temp preschent il dretg d’insumma legiferir. Ils intermediaturs essenzials tranter las generaziuns sajan da natira ennà la tradiziun, las isanzas, ma surtut er l’ierta ed il possess ertà. Libertad e possess sajan perquai adina da chapir sco colliads in cun l’auter. Vitiers vegn, surtut tar Burke, ina gronda sceptica envers la teoria. Al lieu da la teoria vegnan tschentads l’experientscha, la sauna raschun, las ideas tradiziunalas ch’èn sa cumprovadas. Uschia è gist l’ovra da Burke tut auter che sistematisada a fund e structurada a moda concisa. Midadas e progress na vegnan betg exclus a moda categorica, èn però suttamess a l’acceptanza tras la societad ed a l’integraziun en il sistem da valurs existent. Tar Burke duain esser garantidas main las relaziuns da pussanza e da domini tradiziunalas che l’entretschament da valurs fundamental-ideal; uschia defenda el per exempel la Glorious Revolution sco protecziun legitima da tschertas valurs (surtut la libertad da cretta) cunter las relaziuns da lez temp che n’eran tenor si’opiniun betg legitimas. Consequentamain na resguarda el la Glorious Revolution perquai betg sco revoluziun, mabain sco restauraziun.
La pussanza, il domini ed il stadi èn per il pli las categorias centralas dal conservatissem continentaleuropeic da pli tard. Il stadi è per regla connotà a moda positiva e savens concepì a moda autoritara, per exempel cur che quel è pensà sco mecanissem da defensiun cunter l’immoralitad da l’uman, il qual vegn chapì sco nausch da natira ennà (cf. putgà original, Thomas Hobbes), e ses egoissems privatistics. Tutta stenta da vart conservativa da crear urden è focusada sin il stadi. Quel vegn chapì sco il lieu natiral, nua che vegnan ensemen la pussanza politica, las decisiuns inappellablas e la responsabladad sociala (confurm a l’idea dal monopol da pussanza). Daspera hai però dà da l’entschatta ennà entaifer il conservatissem posiziuns cun ina tenuta critica envers la pretensiun da pussanza dal stadi (p.ex. en il vegl conservatissem d’orientaziun cristiana dal 19avel tschientaner), las qualas sa refereschan a l’orientaziun da basa antiabsolutistica dal pensar conservativ.
Conservatissem anglosaxon[modifitgar | modifitgar il code]
Istoricamain sa laschan eruir areguard l’orientaziun continentaleuropeica ed anglosaxona dal conservatissem duas direcziuns principalas, las qualas sa distinguan areguard la valitaziun dal stadi e da l’individualissem:[7]
- Entaifer il conservatissem continentaleuropeic ha l’orientaziun al stadi sco lieu central da tut urden giugà ina rolla relativamain impurtanta. Il stadi valeva sco lieu ‹natiral› da la pussanza e decisiun politica ed aveva er da surpigliar responsabladad sociala.
- Entaifer il conservatissem angloamerican gioga percunter l’individi ina rolla centrala, connotada a moda positiva; quel duai vegnir sustegnì tras valurs e finamiras communablas, represchentadas tras l’identitad e simbolica naziunala. Da l’autra vart vegn il stadi giuditgà a moda negativa sco persunificaziun da pussanza anonima e da nunlibertad. Segirezza resulta tenor quest pensar da fermezza e capacitad da sa far valair individuala; responsabladad individuala e princips da l’economia privata èn colliads a moda positiva cun il conservatissem.
Cuntrari al conservatissem continentaleuropeic attribuescha pia il conservatissem angloamerican a l’individi ina funcziun positiva. Quel avanza schizunt en il center dal mund d’ideas politic e survegn attribuida la funcziun da stgaffir urden, la quala cumpeta tenor il conservatissem europeic al stadi. Tras identitad naziunala e simbols politics vegn l’individi obligà ad ideas da las valurs communablas ed affirmà en sia funcziun da stgaffir urden. Il stadi cumpara percunter sco incorporaziun da forzas anonimas e sco funtauna da nunlibertad. Ultra da quai è questa furma individualistica dal pensar conservativ colliada cun in’auta stima per furmas economicas privatas e per l’augment persunal da la bainstanza.
Teorias pli novas[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils onns 1970 vegn fatg, sa basond sin Erhard Eppler, la differenza tranter in conservatissem da structura ed in conservatissem da valurs:
- Cun conservatissem da structura è manegiada ina concepziun dal mund che vul defender cunter tutta critica e cunter midadas in urden politic u organisatoric e la repartiziun da pussanza e da resursas che sa basa sin quel ubain er ina concepziun d’urden idealistica ch’è vegnida sviluppada en il passà.
- Il conservatissem da valurs accentuescha tschertas posiziuns areguard cuntegns, sco per exempel la muntada da la dignitad umana, da la fidaivladad e da l’assistenza vicendaivla en famiglia u autras virtids. Per pudair conservar questas valurs èn aderents d’in conservatissem da las valurs pronts da midar structuras, per exempel en furma d’ina refurma dal dretg da taglia che serva a promover la famiglia.
Ord vista da l’istorgia da las ideas è oravant tut manegià cun il term conservatissem la posiziun dal conservatissem da las valurs.
Conservatissem sco moviment politic[modifitgar | modifitgar il code]
Avant las revoluziuns dal 1848/49 ha il conservatissem plitost furmà en l’Europa in’uniun lucca da singulas persunas u da forzas politicas da differenta orientaziun ch’in moviment unitar per propi. Partidas conservativas en il senn modern n’existivan per ordinari betg anc; ils tories britannics furman qua l’excepziun. Avant la Revoluziun franzosa e durant ils decennis suenter quella è il pensar conservativ tempriv surtut vegnì derasà da singuls pensaders politics (p.ex. Justus Möser), e politica conservativa (v.d. antirevoluziunara) han surtut fatg singulas persunas centralas – oravant tut il prinzi von Metternich durant il temp da la restauraziun –, ils quals na pudevan però betg sa basar sin ina gruppa politica serrada.
Conservatissem en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Il conservatissem en Svizra è l’emprim sa chapì sco cuntramoviment al liberalissem e radicalissem ed ha sviluppà sias conturas ideologicas e sia furma organisatorica en rom dals conflicts d’unificaziun, da constituziun e da baselgia dals onns 1830 e 1840. Da quel temp è il term ‹conservativ› er daventà ina part da la lingua da mintgadi politica en Svizra. Ils catolic-conservativs, er numnads ‹democrats rurals› han bain tutgà il 1847/48 tar ils perdents politics (en rom da la Guerra da la Lia Privata e da la fundaziun dal stadi federal modern); tuttina han els, ensemen cun ils socialists temprivs, pudì attribuir a moda essenziala che la Svizra è daventada in stadi federalistic e directdemocratic. Cun lur ideas en connex cun la suveranitad dal pievel avevan els fatg frunt als elements liberals, anticlericals e per part centralistics ed uschia cuntanschì in cumpromiss federal.
Igl è ultra da quai da far la differenza tranter in conservatissem utopic-restaurativ ed in conservatissem realistic-evoluziunar. L’emprim è s’orientà a las utopias da l’urden da stans prerevoluziunar. Il segund, plitost moderà, ha percunter recepì princips liberals e pretendì refurmas socialas, economicas e da la politica da furmaziun.
Entaifer l’Assamblea naziunala è la dretga catolica sa numnada l’onn 1882 uffizialmain Partida catolic-conservativa da la Svizra; il predicat conservativ è pir svanì il 1971 cur che la partida è sa renumnada en Partida cristiandemocratica (PCD).
Conservatissem en Germania[modifitgar | modifitgar il code]
En la Prussia, il pli impurtant stadi da la Germania dal Nord en il 19avel tschientaner, è ina partida conservativa sa sviluppada l’emprima giada en rom da la Revoluziun tudestga dal 1848/1849 or da l’uniun relativamain lucca da gruppaziuns e deputads da tenuta conservativa.
Dapi il 1848 eran represchentadas en ils parlaments dals singuls stadis tudestgs (surtut en la Prussia) e pli tard er en il Reichstag tudestg pliras partidas conservativas. Da numnar è en spezial la Partida dal center tudestga ch’è sa furmada il 1871.
La furma specificamain tudestga dal conservatissem è liada oravant tut cun la persuna da Bismarck. Durant ses temp da regenza ha el empruvà da schliar l’uschenumnada ‹dumonda sociala›, pia il conflict tranter il moviment da lavurants ed liberalissem economic, e quai cun scumandar d’ina vart la democrazia sociala (leschas da socialists) e per l’autra cun etablir in agen sistem da segirezza statala (leschas socialas). Ultra da quai ha el fatg valair en rom dal cumbat cultural interess statals cunter la pretensiun da pussanza seculara tradiziunala da la baselgia catolica, e quai er a donn e cust da la baselgia evangelica ch’era liada stretgamain cun ils conservativs e ch’ha medemamain pers si’influenza areguard la surveglianza da scola. Omaduas iniziativas han be manà parzialmain al success giavischà ed han a la fin dals quints rinforzà tant la Partida sociala, d’orientaziun antimonarchica, sco er la Partida dal center catolica. Ellas han però schlargià la pussanza statala ed han mess ad ir in nov svilup cun la legislaziun sociala.
Perquai ch’igl è reussì a Bismarck da stabilisar l’idea statala conservativa, èn ils princips e las instituziuns democraticas vegnids installads relativamain tard en Germania. Pir il 1918 ha pudì sa far valair la furma da regenza parlamentara. Dal temp da l’Imperi tudestg n’era l’agir politic da las partidas betg stà tolerà dal tuttafatg.
La fin da la monarchia en Germania ha er muntà per il conservatissem ina vieuta: Al lieu da la tradiziun è uss passada l’idea da crear in nov urden. Per part han las forzas conservativas gidà Hitler a vegnir a la pussanza, per part èn ellas er sa messas en opposiziun tar quel ed èn stadas activas en la resistenza (surtut en rom da la gruppa dals 20 da fanadur 1944).
Suenter il 1945 e l’experientscha da la dictatura totalitara ha il conservatissem en Germania suandà ils princips dal stadi da dretg democratic. Suenter avair surmuntà las differenzas confessiunalas dueva la CDU s’etablir sco la pli impurtanta partida d’orientaziun conservativa.
Conservatissem en Gronda Britannia[modifitgar | modifitgar il code]
Il moviment dominant dal conservatissem britannic e da la Conservative Party furma dapi la fin dals onns 1970 il thatcherissem che represchenta in liberalissem economic ed ina programmatica da tenuta sceptica envers l’Europa. Ina minoritad substanziala da la partida e da la publicitad conservativa represchenta però ina varianta dal conservatissem orientada pli ferm al consens, al stadi social ed a las ideas economicas dal keynesianissem; quest’ala s’engascha per la solidaritad naziunala e tranter las singulas gruppas socialas ed è da tenuta pli positiva envers l’Europa.[8]
Conservatissem en ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
En ils Stadis Unids represchenta la Partida republicana il conservatissem. Ils republicans vulan mantegnair valurs cristianas; da l’autra vart datti però er aderents d’autras religiuns, p.ex. gidieus ortodoxs, che s’identifitgeschan cun il moviment conservativ. La gronda part dals conservativs èn adversaris d’aborts, sustegnan il dretg da purtar armas ch’è francà en la constituziun e propagheschan in’economia liberala. In’ulteriura direcziun derasada vastamain en ils Stadis Unids è il neoconservatissem che sustegna intervenziuns militaras a l’exteriur.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Urs Altermatt, Martin Pfister: Konservatismus, en: Lexicon Istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. Martin Greiffenhagen: Das Dilemma des deutschen Konservatismus. Piper, Minca 1971, p. 40–44.
- ↑ Panajotis Kondylis: Konservativismus. Klett-Cotta, Stuttgart 1986, p. 11.
- ↑ Vgl. Schmitz, Sven-Uwe: Konservativismus. VS Verlag, Wiesbaden 2009, p. 22ss.
- ↑ Gustav Eduard Kafka: Konservatismus, en: Staatslexikon, 6avla ed., tom 4, Freiburg i. Br. 1959, col. 1239.
- ↑ Hans-Joachim Schoeps: Konservative Erneuerung. Stuttgart 1958, p. 51.
- ↑ Schubert, Klaus/Martina Klein: Das Politiklexikon. 4. ed. actualisada, Dietz, Bonn 2006.
- ↑ Emil Hübner, Ursula Münch: Das politische System Großbritanniens. Eine Einführung. C.H. Beck, Minca 1999, ISBN 3-406-45651-0, p. 47s.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Frank Bösch: Das konservative Milieu. Wallstein, Göttingen 2002, ISBN 3-89244-501-X (Eine Sozialgeschichte des deutschen Konservatismus im 20. Jahrhundert).
- Klaus Epstein: Die Ursprünge des Konservativismus in Deutschland. Der Ausgangspunkt: Die Herausforderung durch die Französische Revolution 1770–1806. Propyläen-Verlag, Berlin 1973, ISBN 3-550-07288-0 (englais: The genesis of German conservatism. Princeton University Press, Princeton 1966).
- Bernd Heidenreich (ed.): Politische Theorien des 19. Jahrhunderts. Tom 1: Konservatismus. Wiesbaden 1999. (Sammelband der Hessischen Landeszentrale für Politische Bildung).
- Philipp W. Hildmann: Von der Freiheit des konservativen Denkens. Grundlagen eines modernen Konservatismus, Minca 2009 (= Aktuelle Analysen, tom 52), ISBN 978-3-88795-347-8.
- Peter Uwe Hohendahl, Erhard Schütz: Perspektiven konservativen Denkens. Deutschland und die Vereinigten Staaten nach 1945 (= Publikationen zur Zeitschrift für Germanistik, tom 26). Berna 2012, ISBN 978-3-0343-1139-7.
- Ted Honderich: Das Elend des Konservativismus. Eine Kritik. Rotbuch Verlag, Hamburg 2000, ISBN 3-88022-807-8.
- Russell Kirk: The Conservative Mind. 7avla ed., 2001, ISBN 0-89526-171-5.
- Friedrich Koch: Gegenaufklärung: Zur Kritik restaurativer Tendenzen in der Gegenwartspädagogik. Päd.-Forschung, Bensheim 1979, ISBN 3-921450-74-8.
- Panajotis Kondylis: Konservatismus. Geschichtlicher Gehalt und Untergang. 1986.
- Kurt Lenk: Deutscher Konservatismus. Francfurt 1989, ISBN 3-593-34074-7.
- Karl Mannheim: Konservatismus. Ein Beitrag zur Soziologie des Wissens (= Suhrkamp Taschenbücher Wissenschaft, nr. 478). Suhrkamp, Francfurt a.M. 1984, ISBN 3-518-28078-3.
- Johann Baptist Müller: Konservativismus – Konturen einer Ordnungsvorstellung. Duncker & Humblot, Berlin 2007, ISBN 978-3-428-12336-0.
- Markus Porsche-Ludwig, Jürgen Bellers (ed.): Was ist konservativ? Eine Spurensuche in Politik, Philosophie, Wissenschaft, Literatur. Verlag Traugott Bautz, Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-785-5.
- Günter Rohrmoser: Geistige Wende. Christliches Denken als Fundament des Modernen Konservativismus. Olzog, Minca 2000, ISBN 3-7892-8025-9.
- Richard Saage: Rückkehr zum starken Staat? Studien über Konservativismus, Faschismus und Demokratie. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1983. ISBN 3-518-11133-7.
- Axel Schildt: Konservatismus in Deutschland. Von den Anfängen im 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart. C.H. Beck, Minca 1998.
- Sven-Uwe Schmitz: Konservativismus. VS Verlag, Wiesbaden 2009.
- Hans-Gerd Schumann (ed.): Konservativismus (= Neue Wissenschaftliche Bibliothek, tom 68). Kiepenheuer & Witsch, Cologna 1974, ISBN 3-462-00993-1.
- Rudolf Vierhaus: Konservativ, Konservatismus, en: Otto Brunner e.a. (ed.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, tom 3, Klett-Cotta, Stuttgart 1982, ISBN 3-608-91500-1.
- Michael Weinzierl: Freiheit, Eigentum und keine Gleichheit. Die Transformation der englischen politischen Kultur und die Anfänge des modernen Konservativismus 1791–1812 (= Ancien Régime, Aufklärung und Revolution, tom 26). Oldenbourg, Vienna e.a. 1993, ISBN 3-7029-0355-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Conservativissem, sin bpb.de
- Friedrich A. Hayek: Why I Am Not a Conservative
- Günter Rohrmoser: Konservativ – ein Überlebensimperativ
- Andreas Rödder: Was heißt konservativ heute? Part 1 Part 2 (Die politische Meinung)
- Was ist konservativ? da Jens Jessen. En: Zeit, nr. 26 dals 24 da zercladur 2010, p. 51.
- Urs Altermatt, Martin Pfister: Konservatismus, en: Lexicon Istoric da la Svizra.


c: text/html

text:
Bettina Vital, Pia Valär
Traideschin – Üna tarabla engiadinaisa
Vallader
Chasa Editura Rumantscha, 2014, numer d’empustaziun 978-3-03845-025-2
In quist’ediziun vain quintada la tarabla dal traideschavel uffant d’üna famiglia engiadinaisa; il text es gnü adattà da Bettina Vital, las illustraziuns ha Pia Valär creà da nouv. La publicaziun d’üna tarabla classica rumantscha, cun illustraziuns finas chi invidan a s’approfuondar. Per uffants pitschens e gronds. E per creschüts.
Üna tarabla engiadinaisa illustrada da Pia Valär, raquintada da Gian Bundi, adattada da Bettina Vital

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Savognin senza Snowliner
- Gievgia, 28.8.2014, 16:51
Las pendicularas da Savognin desistan en il futur da l'uschènumnà Snowliner, la maschina da pista speziala che transportava persunas davent da la staziun da mez Tigignas da la val Nandro enfin Radonds.
Cun custs da radund 100'000 francs l'onn era questa purschida memia chara, ha ditg la directura da las pendicularas Savognin, Manuela Seeli. Per il mument discutan pliras partidas co finanziar quest SnowLiner en avegnir. (sda/ap)
(RR novitads a las 16:00)


text:
Caronia
Caronia l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 3 459 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 226,6 km² e 'na densità de popolasiù de 15 ab./km².
Caronia el cunfìna coi cümü de Acquedolci, Capizzi, Cesarò, Mistretta, San Fratello, Santo Stefano di Camastra e Sant'Agata di Militello.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Caronia l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Università 'd New York
L’Università 'd New York (New York University o anc sōl NYU inglés) l'è n'università privàda ch'la gh'à la sēd a New York in dal Greenwich Village 'd Manhattan, una dal più cgnusùdi e impurtànti a 'l mónd. Al sò presidènt al s ciàma John Sexton.
L'è stada fundàda in dal 1831 e la gh'à daśdòt facultà cun di càmpus anc a 'l èstar a Lóndra, Parì, Firénse, Praga, Madrìd, Berlîṅ, Accra, Shanghai, Buenos Aires, Tel Avìv e Singapōr.
Trénta-siē di studènt vgnû fóra da 'd lè i aṅ pò vins al Prèmi Nobel e séd'ś al Prèmi Pulitzer.
I sò culōr i èṅ al biànc e 'l vióla e 'l sò mòt 'l è „Perstare et praestare“.


text:
La chapitala franzosa ha approvà glindesdi unanimamain 20 milliuns euros per questa paraid da vaider che duai porscher segirtad. Las lavurs duain cumenzar mez da l'auter onn. Quai ha ditg Jean-François Martins, vice-burgamester da Paris.
Dapi ils campiunadis europeics da ballape l'onn passà è l'areal enturn la tur gia segirà cun barrieras da metal. Plinavant vegnan visitaders palpads e controllads. Tenor il vice-burgamester saja quest nov project «bler pli estetic» che las barrieras da metal. Las paraids da vaider duaian porscher segirtad, dentant pussibilitar ina vista libra sin la Tur d'Eiffel.
La Tur d'Eiffel vegn renovada
La citad da Paris ha il schaner dà enconuschent che la Tur d'Eiffel duai ils proxims 15 onns vegnir sanada e modernisada per var 300 milliuns euro. Dapi l'entschatta 2015 è Paris daventà pliras giadas unfrenda d'attatentats islamistics. Ils 13 da november 2015 han islamists mazzà tar ina seria d'attatgas en la chapitala franzosa 130 persunas.
La tur da 324 meters autezza attira mintg'onn var set milliuns visitaders ed è cun quai in dals pli bler visitads monuments dal mund. Per la visita ston ins pajar entrada. Bajegià è il monument vegnì per l'exposiziun mundiala l'onn 1889.
RR novitads 06:00


text:
Tirabuscion
El tirabuscion o cavabuscion l'è on arnes doperaa per tirà foeura del coll di botegli (in gener de vin) on buscion, de legnazz o de plastega, per dervì el contegnidor.
De solet a l'è faa de azzal, opura de loton, e quai voeulta el gh'ha di part in legn (tant 'me el manegh).
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El termen tirabuscion l'è on francesism, derivaa de l'espression tire bouchon. L'è doperaa anca in alter lenguagg neolatin, tant 'me el sicilian (tirabusciò), el catalan (tirabuixó) e 'l piemontes (tirabosson).


text:
La fin da mars aveva la procura publica grischuna mess ad acta la procedura per sclerir las raschuns per l'accident mortal dad in scolar. Questa decisiun n'ha però anc betg vigur legala sco quai che la procura publica ha confermà envers la «Südostschweiz»". Ils geniturs dal mattatsch hajan tratg vinavant quella tar la proxima instanza, la Dretgira chantunala.
Ord l'archiv
Al di tradiziunal dad ir a culm a Cuira, l'uschènumnà Maiensäss era capità in accident mortal. Sin la via a val cun la classa da scola è in buob da 14 onns crudà radund 200 meters d'ina spunda taissa giu.


text:
Escholzmatt
Escholzmatt a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 61.29 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3138 abitant.
El cumün de Escholzmatt al se tröva a una altitüden de 852 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Flühli, Marbach, Romoos, Schüpfheim, Trub (BE). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
StoriaModifega
Escholzmatt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nom de Askolvismatte. In del ann 1240 inscambi l'eva menziunaa col nom de Askoltispach e Asholtismate e in del 1275 col nom de Aeschelsmat.[1]
GeographyModifega
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Escholzmatt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Enstagl da 0,3% ston las bancas pajar en l'avegnir 0,4%, sch'ellas parcheschan daners tar la banca centrala. Latiers ha la banca centrala europeica decidì da cumprar dapli emprests da stadi. Enstagl da 60 milliardas veglia ella pumpar 80 milliardas euros sin la fiera.
Franc è vegnì pli ferm
Curt suenter che questa novitad è vegnida enconuschenta è l'euro sa sbassà sut il cunfin da 1,09 francs. Cunquai dastgass la Banca naziunala vegnir sut squitsch da regir, sch’il franc na duai betg anc vegnir pli ferm. En in’emna rapporta ella davart la situaziun dal quartal.
RR novitads 14:00


text:
Da l’analisa da cameras da surveglianza ed oters mussaments concluda la polizia, che l’attentader haja fatg en ils quatter dis avant l’attatga bleras da sias acziuns e da ses moviments sulet. Uschia citescha la gasetta The Guardian a Russ Jackson, il schef da l’unitad anti terror cumpigliada en las investigaziuns,
L'emprim era vegnida supponida ina rait da terror
L’attentader aveva stratg en la mort 22 umans e blessà 116 auters suenter in concert da la chantadura americana Ariana Grande ils 22 da mai. Curt suenter l’attenta aveva la polizia communitgà da supponer ina rait da terror sco inizianta da l’attatga. La milissa da terror Stadi Islamic SI aveva profità da l’occasiun e reclamà l’attenta per sai.
11 persunas en fermanza da la polizia
Fertant èn trais persunas arrestadas en connex cun l'attentat puspè libras. 11 vegnan anc tegnidas en fermanza da la polizia. Anc na possia ella betg excluder, ch’ina rait da terror saja stada cumpigliada, ha il schef da l’unitad anti terror ditg vinavant.
Ariana Grande turna cun concert da benefizi «One Love Manchester»
La chantadura americana Ariana Grande ha annunzià entant, da returnar la dumengia proxima cun auters stars sco Justin Bieber, Miley Cyrus u Katy Perry ad in concert da benefizi per las unfrendas da Manchester.
RR novitads 06:00+


text:
Da quai da 550 atlets cun impediment spiertals, blers gidanters, in grond public, la moderatura Christa Rigozzi e l'anteriur skiunz Bernhard Russi han avert uffizialmain ils National Winter Games a Cuira. Quai suenter in cortegi che ha manà ils atlets la gievgia saira cun musica ed artists da via davent da la Halla da la citad sin l'Arcas.
Bler fieu era per la populaziun
Ils National Winter Games duran enfin dumengia. Ils atlets sa mesiran en las disciplinas ski alpin, snowboard, passlung ed unihockey. Quest'occurrenza na cumpiglian però betg mo concurrenzas sportivas, mabain era blers arranschaments per il public. Uschia per exempel la saira da Cuira a la quala ch'i vegn tenor il program a dar ina atmosfera da stans da fiera.
Per la festa da finiziun la dumengia vegn spetgada la visita dal nov Cusseglier federal, il minister da sport svizzer Guy Parmelin.
RR novitads 11:00


text:
Al e intres morjel, pragmatich y carismatich, le governadu Durnwalder. Dan da puch al de n’intervista baian son i jus dolomitics. So pinsir la dij lungia son sua sensibilite ambientala.
– sua afermaziun “i turisć n’e nia a ona” – ndr sola stluta – e avisa fora de mosora. Tlermenter n’a le chef degona intelligenza turistica y ne conesc gnanca les tendenzes de marće
– al sostegn le poiet dl tunel de basa dl Prener, mo cun gran morveia – sua y nosta – vegnel a nes cunte ch’al manćia i scioldi por les zirconvalaziuns de Corvara y Selva. Al me gniss da ri sc’i ne messass nia pite
– al dij: “i ombolć stlujes po i jus. Spo nen respognarai inće”. Pu ći el pa, na manaciada? Dal’atra pert ne n’el nia bun da nes de na resposta al infer che i messun vire vigni de soi jus y so insom les pizes – la vera roia ćina soles pizes plo altes!
– les Dolomites patrimone dl’Umanite n’e nia de propriete dl Sudtirol – y gnanca dl Venet. Les nuze ma por bate cassa e l’enejima demostraziun de na oduda corta y de ofenuda al ambient. Tlermenter e n daz n pol d’atraziun. Al e tler che jon a paie se sint le motoziclist ćiamo plu autorise a fa les gares cun i motors
– le President dij: “i n’o nia na mendranza che se lamentes ćiudi ch’ara se sint isolada”. Massa comot da ti ascute so ai ladins canch’ara ti va bun y savaie de nia canche nos se damanun atenziun
Al foss gran ora che le President i dess usc a idees plo modernes, a pinsiers plo nobli. Platon baia dla planuda dles lerites. La vita che va amesa la lerite y la beleza fora. La beleza e assoluta. N valur universal. Les Dolomites e beleza! Ma les porsones cun valurs universai scri plates nia plo da desmentie de storia. Le President mess mude strada sc’al orara gni recorde inće ti proscimi agn ćiamo scioche na porsona dales vijiuns che e onestes y che dora tl temp. Al a ćiamo val’ poscibilite: ite Antersasc – Lungiaru – vegnel fat ite na gran strada. Ciers y lersc vedli de cenć y cenć d’agn, cun ches beles raisc, dot vegn trat fora, spache, zenza respet y zenza sensibilite. Le president Durnwalder, che tegn pa tan son i ladins, podess ji a archite le dann che ti vegn fat chisc dis a un di plu bi raiuns dla Val Badia.
michil costa, La Usc di Ladins, Nr. 28/2010 – 24 de messel 2010


text:
Georg Fient
Georg Fient (* 30 d'avrigl 1845 a Pany, vischnanca da Luzein; † 5 da settember 1915 a Cuira, refurmà, burgais da Luzein) è stà in politicher, scriptur e publicist svizzer.
Vita e carriera politica[modifitgar | modifitgar il code]
Georg Fient è naschì l'onn 1845 a Pany en la vischnanca da Luzein en il Partenz. El ha frequentà la scola primara a Luzein e suenter il seminari scolastic a Cuira, ch'el ha bandunà cun il diplom da magister. En quella funcziun ha el lavura l'emprim a Trin, pli tard ad Eichberg en il chantun Son Gagl e lura a Küblis-Davlazza, nua ch'el ha dirigì l'emprima scola reala dal lieu. Silsuenter è el vegnì elegì sco magister a la Musterschule a Cuira.
Il 1881 è Fient entrà en la politica. Da quel on fin il 1891 era el secretari da la Regenza e lura fin il 1912 directur da la Chanzlia chantunala. Or da motivs da sanadad è el sa retratg en quel onn ed ha passentà anc trais onns en greva malsogna. Georg Fient è mort l'entschatta da settember 1915 en la vegliadetgna da 70 onns a Cuira.
Il publicist e scriptur[modifitgar | modifitgar il code]
Dasper si'activitad politica è Georg Fient sa profilà sco scriptur e publicist. Er en quest'ultima funcziun ha el gì grond'influenza sin la politica chantunala.
En ils onns 1880 è Fient stà redactur dal Bündner Volksblatt, il 1901 ha el surpiglià la redacziun da la Prättigauer Zeitung nov fundada (oz Prättigauer und Herrschäftler) ed il 1905 quella dal Graubündner General-Anzeiger.
Sco scriptur è Georg Fient vegnì popular cun las monografias Das Prättigau e Das St. Antöniertal ma era cun toms da raquints sco Ernstes und Heiteres, Winter- und Frühlingsblumen e particularmain cun sias Lustig G’schichtenä dal 1898.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Georg Fient en il Lexicon istoric retic
- Necrolog senza titel en il Fögl d'Engiadina da sonda, 11 da settember 1915


text:
Malgrà nivla e pluschign, era la luna si sper la staziun a mez da las pendicularas dal Weisshorn stupenta tar l’emprima badigliada dal parc dad urs ad Arosa la gievgia da mezdi. Cunzunt il directur d’Arosa turissem, Pascal Jenny, il motor da quest project era cuntent che las lavurs da construcziun entschaivan finalmain suenter siat onns dapi che l’idea è naschida: «Jau crai che per l’entira vischnanca d’Arosa è quai in di da legria. L’emprima badigliada munta ch’i na dat nagin return pli e ch’ins ha surmuntà tut ils obstachels.»
«Vier Pfoten» tschertga uss ils urs
L’emprima badigliada munta era che l’organisaziun per la protecziun dals animals «Vier Pfote» entschaiva ussa a mirar tge urs che duessan insumma vegnir en il parc ad Arosa. «I sa tracta qua dad animals che vivan en situaziuns precaras – era en pajais sco l’Italia, Spagna ed il Portugal. Che vegnan anc adina tegnì cun ina chadaina vid il nas, a las rivas chaudas per ch’ils turists possian far in selfie cun l’urs», di Julie Stillhart da «Vier Pfoten» Svizra. «Nus savain nua ch’ils urs èn, stuain dentant ussa mirar tgi che dovra il pli urgent agid.» Previs saja che fin a tschintg urs brins duain vegnir en il parc.
Pront la stad 2018
En ina emprima fasa cumenzan ussa, a partir da glindesdi, las lavurs per il coc dal parc dad urs – pia las lavurs da construcziun per il claus, la plattafurma per ils visitadas ed ina stalla respectiv in refugi per ch’ils urs possian far il sien d’enviern. Cun quellas lavurs quinta il directur d’Arosa turissem, Pascal Jenny, ch’ins saja a fin en bun in onn, uschia ch’ins possia gia la stad 2018 porscher ina plivalur als turists d’Arosa.
Per francar dentant anc pli fitg l’urs en la destinaziun da vacanzas Arosa, èn anc ulteriurs elements d’inscenaziun e d’aventura planisads: uschia per exempel èsi planisà da far en ulteriuras etappas ina plazza da giugar per ils uffants, ina plazza da minigolf u ina senda d’aventura cun la tematica urs. La finanziaziun da quests elements succeda cun ils daners da donaturs, dal chantun (1,2 miu francs), da la vischnanca d’Arosa, d’Arosa turissem e da las pendicularas.
Tur da glisch per l'entir chantun
La finamira saja da far uschia or dal parc dad urs ad Arosa in «pajais da l’urs» e cunquai era ina tur da glisch dal turissem per l’entir chantun grischun, uschia il directur d’Arosa turissem, Pascal Jenny.