text:
M E M O R A N D U M
Propostes per n program politich-cultural per i ladins
(Deutsche Fassung ist auf www.noeles.info verfügbar.)
(Versione italiana è disponibile su www.noeles.info.)
Te chest Memorandum prejentonse les problematiches y les ghiranzes plu emportantes di ladins, envian les autorité politiches a les tò su y les mete en pratica.
Preambel
Gaujes dla regrescion dl lingaz ladin
I bujegns dl grup ladin é plu o manco conescius sciche ence les mesures che va debujegn per aferé ju l piorament progressif dl lingaz ladin. Chilò volonse indiché n valgunes gaujes dla regrescion dl lingaz ladin:
- Despartizion dla Ladinia te deplù entité politiches-aministratives: 2 regions, 3 provinzies, 5 valedes; chest spidiciament meina endalauter les valedes ladines.
- Al mancia n zenter politich, economich y cultural de referiment.
- Condizions soziales, culturales y scolastiches devalives dles valedes ladins.
- Tendenza di idioms a se destaché un da l auter y a formé identités locales.
- Al mancia n lingaz unitar reconesciù da les istituzions politiches.
- Influenza sterscia dl’editoria y di media foresć.
- Al mancia n Hinterland da chel che la Ladinia podessa sourantò produc culturai essenziai (p.ej. strumenc linguistics y pedagogics, leteratura, programs de televijion, yei), cie che jissa d’uega souraldut per modernisé l lingaz ladin .
- Prejenza debla dl ladin tla vita publica y tl’economia.
- Imigrazion de foresć.
- Emigrazion de ladins.
Al va debujegn de na soluzion unitara y globala
Les valedes ladines de Badia, Gherdeina, Fascia, Fodom con Col Santa Lizia y Ampez é - ence sce ales se desferenzieia en pert una da l’autra per rejons geografiches, storiches y politiches – na entité culturala y linguistica unitara. La sconanza dl lingaz y dla cultura ladina ghira perchel na soluzion globala; soluzion parziales, sce ales ne é nia integredes te n cheder de sconanza global, pò finamai renforzé l spidiciament atual y mete en pericul la unité dla Ladinia. La politica ladina mess perchel cialé de crié n cheder giuridich unitar per dutes les valedes ladines, sciche precondizion per ruvé a n manajement valif y efizient di bujegns y di eteresc dla comunité ladina. I derc statutars di ladins de Südtirol (Val Badia y Gherdeina) y dl Trentin (Fascia) dess con l temp vegnì valivés y ti vegnì reconescius ence ai ladins dl Veneto (Fodom, Col Santa Lizia y Ampez). Chest travert podessa vegnì arjont tres la unificazion de dutes les valedes ladines te na medema strutura politica-aministrativa, tla region Trentin-Südtirol. La reunficazion é na rivendicazion fondamentala dla popolazion ladina che é vegnuda porteda dant con forza ti momenc dezijifs de sia storia: 1918 : letra-apel di ombolc ladins per l dert de autodezijion ;1946 : manifestazion sun l Juef de Sela contra la despartizion y per la reunificazion di ladins; 2007 : referendum ti comuns da Souramont per la reunficazion con la Provinzia de Bulsan. Se cruzie de chesta ghiranza storica messessa ester la miscion prioritara dla politica y dantaldut dla Lia di Comuns Ladins.
Derc, ghiranzes, bujegns
Al toca da desferenzié avisa anter i derc che ti speta ai ladins per lege (costituzion, statut de autonomia, normes de atuazion, yei) y les ghiranzes che nasc dal prinzip general de valivanza anter i trei grups linguistics y de sconanza dles mendranzes linguistiches. Per cie che reverda i derc garantis da la lege él da ghiré l’atuazion integrala, sce ala mess ester ence dant signoria; mesures de sconanza y de promozion dl lingaz y dla cultura dess vegnì damanedes y concretisedes tres l dialogh politich anter mendranza y maioranza. Da pert dla politica ne bàstel nia demé de encundé diretives generales y de bones intenzions, chestes mess ence vegnì metudes en doura ti fac. La mendranza ladina à bujegns paticolars mess vegnì mesurés nia aldò de n proporz cuantitatif ma cualitatif; chisc é proporzionalmenter cotant plu auc che chi di autri doi grups linguistics de Südtirol. Al vel l prinzip che na democrazia vegn giudicheda aldò de coche an trata i bujegns dles mendranzes.
A. Ghiranzes politiches
A.1 Ladinia
- Les Provinzies autonomes de Bulsan y de Trent y la Region Veneto dess se dé da fé a Roma per la reunificazion di trei comuns ladins de Belun con la Provinzia de Bulsan. La volonté manifesteda tl referendum dl 2007 (plu dl 80%) da la popolazion di trei comuns ne pò nia vegnì sburleda sun na pert; l’ingiustizia fata dl 1923 dai fascisć con la despartizion di ladins mess vegnì scoeda demez. Chest tema auda da vegnì traté y metù al orden dl di tl Parlament a Roma.
- Tl cheder dla reforma dl Parlament, dles leges litales y dl Statut de autonomia déssen prevedei raions litai aposta per i 18 comuns y les trei frazions di ladins dles Dolomites.
- Les Provinzies autonomes de Bulsan y de Trent y la Region Veneto dess sostegnì vigni iniziativa, organisazion o infrastrutura interladina che daida pro a renforzé la colaborazion anter les valedes y la unité culturala y politica dla Ladinia..
- La Lia di Comuns Ladins dess giaté competenzes concretes y i mesi aladò. Ala dess se dé da fé acioche al ti vegne reconesciù derc valifs ai ladins de dutes le valedes.
- Les Provinzies autonomes de Bulsan y de Trent y la Region Veneto dess reconesce l’Union Generela di Ladins dla Dolomites sciche raprejentanta culturala de duc i ladins dles Dolomites, aldò dl art. 3.1.dla lege 482/1999 sun la sconanza dles mendranzes, y ence sciche organisazion de referiment dla Lia di Comuns Ladins, aldò dl model dla Lia Rumantscha ti Grijons.
- I juefs ladins dess vegnì segurés a na moda che ai posse resté daverc dut l ann. L’introduzion de n daz per duc o de autres limitazions a la zircolazion portassa demé a na despartizion deplù anter les valedes ladines y i ladins.
A.2 Südtirol
- Aldò dl Statut d’autonomia é i ladins raprejentés tl Consei provinzial, ma tla Jonta provinziala rùvei demé ite sce la maoranza é a una. L art. 50, paragraf 3 dl Statut é perchel da mudé a na moda che la mendranza ladina ne ae nia demé la poscibelté – che é tles mans dla maioranza, ma l dert de ester raprejenteda tla Jonta.
- Con demé un n consiadour (2,9% di 35 consiadours provinziai) é i ladins (4,56% dla popolazion) sotraprejentés y ne pò nience sourantò les enciaries prevedudes per sie grup (assessorat y vizepresidenza dl Consei regional/provinzial). Perchelvàl debujegn che la lege litala provinziala vegne mudeda a na moda che doi ladins ruve ite tl Consei provinzial.
- Ai ladins ti méssel vegnì garantì per lege na raprejentanza tl Tribunal aministratif enscì che ence tla Comiscion di 6/12.
- L assessour ladin dess se cruzié dantaldut di enteresc ladins tres azions de promozion dla cultura, modernisazion dla scola, renforzement dl status dl lingaz, cooperazion con les istituzions ladines dles provinzies vejines, engajament per la reunificazion di ladins.
- Na pert di servisc dla aministrazion publica (intendenza ladina, liber fondiar y cataster, ofize dl laour, yei) dess avei sezions destachedes ence ti paisc ladins, per ester plu damprò da la jent ma ence per bloché l’emigrazion di inteletuai; chisc dessa podei resté y laoré te siei paisc olà che ai va dret debujegn.
- L proporz dess vegnì modifiché a na moda che i ladins ne vegne nia plu scluc fora da les stieres autes tl’aministazion provinzial y tles istituzions publiches; con na tel dezijion vegnìssel ence evité che trueps ladins mess se declaré partegnanc de n auter grup linguistich per podei giaté na stiera auta. L’indenité per l lingaz ladin ti dess vegnì deda a duc i ladins y ence ai dependenc dl servisc publich che à fat l ejam de ladin. Laprò él da recordé che ai ladins ti spetàssel zirca 150 stieres tl’aministrazion provinziala che atualmenter é toutes ite dai autri grups linguistics
- L ladin dess vegnì adoré sciche lingaz paritetich tles comunités comprensoriales Val de Puster (de chesta fej pert i comuns dla Val Badia) y Salten-Scilier (de chesta fej pert i comuns de Gherdeina y les trei localités ladines de Ciastel). Plu inant déssen mete su na comunité comprensoriala ladina con competenzes particolares per la mendranza ladina; na tel strutura slargiassa fora l’adoranza dl lingaz ladin y renforzassa la coscienza identitara di ladins.
- L Museum ladin dess vegnì taché permez al departement dla cultura ladina empede resté pro chel dla cultura todescia.
B. Sconanza y promozion dl lingaz
Atualmenter màncel na politica linguistica panladina y la cooperazion anter les istituzions culturales ladines é plutost debla. Les „11 teses per na politica linguistica interladina“ publichedes dl 2005 da la Union Generela di Ladins dla Dolomites pita n valgunes idees enteressantes che podessa vegnì nuzedes da la politica y da les organisazions culturales.
- L reconesciment y l’adoranza de n lingaz scrit unitar é, adum al mantegniment di idioms, n fatour essenzial per la sconanza dl lingaz ladin y l renforzement dl’identité ladina. La Svizra pita de chest vers n model utl ence per la Ladinia; ilò vegn l Rumantsch Grischun reconesciù y adoré sciche unica forma scrita ofiziala dl rumanc tamben dal govern federal che dal govern di Grijons.
- La delibera nr. 210 dl 27.01.2003 dla Jonta provinziala de Bulsan sun l’adoranza dl lingaz ladin tla aministrazion publica y ti tesć normatifs dess vegnì modificheda a na moda che l ladin unifiché posse vegnì adoré ti documenc (leges y regolamenc, zertificac, chertes d’identité, yei) y tles comunicazions scrites che reverda plu de una na valeda. L’adoranza alterneda y/o paralela de doi idioms o lingac scric ladins – con l fascian nen él trei a livel regional – é zenza fondamenta, ne é de degun utl y é descriminenta. Contestualmenter fòssel ence da regolé danuef l ejam linguistich lascian pro l ladin scrit unifiché.
- I ladins dess giaté duc i documenc y comunicazions che i revedra tl lingaz dla oma.
- L lingaz ladin mess vegnì adoré sistematicamenter y zenza ezezions dlonch olà che al é scrit dant da la lege. Chest vel no demé ti comuns ladins ma ence a livel provinzial y dantaldut tla capitala dla provinzia de Bulsan. Pervia che i trei grups linguistics à te Südtirol derc valifs dess duc i ofizes plu emportanc (tribunal, ospedal, comun, ofizes provinziai, ofizes dles coutes, yei) vegnì denominé y indichés sun dut l teritore provinzial ence per ladin. Tres na tel azion de „fé vedei“ y „placaté“ arjonjessa l ladin n status plu aut y na azetanza plu ampla tamben pro i ladins enstesc che pro les autres comunité linguistiches de Südtirol.
- La toponomastica ladina (esonims) dess vegnì adoreda ence fora dla Ladinia olà che ala é conesciuda da cenc agn encà.
- Les assoziazions culturales che se dà ju dantaldut con l lingaz y la cultura ladina à debujegn de n aiut finanziar plu sterch per podei jì inant con sies ativités. L contribut pò ence vegnì dé tres la Union Generela di Ladins y en enjonta al finanziament da pert de d’autri enc.
- L’editoria ladina à debujegn de n maiour sostegn per encorajé i joegn a scrive per ladin.
- N post de osservazion dl lingaz ladin fossa dret utl per duc chi che à da fé con l ladin y podessa dessegur ence daidé mioré la cualité dl lingaz. L „Südtiroler Kulturinstitut“ à da agn na tel istituzion che se cruzia dla bona cualité dl lingaz todesch.
C. Media ladins
- La RAI ladina dess ester daverta a colaboradours da dutes les valedes per renforzé la coscienza de unité dla Ladinia. La senta prinzipala dess resté a Bulsan, ma n valgunes stieres dess vegnì spostedes tles valedes per ne sforzé nia i colaboradours a s’en jì demez da siei paisc; tles valedes éssei en contat diret con la jent, cie che daidassa mioré la cualité dles trasmiscions.
- La radio y la televijion ladina à debujegn de n ampliament sostanzial dles ores y dl contegnù dles trasmiscions per podei traté tamben de temesc generai che de chestions spezifiches dles cinch valedes. La televijion ladina é n strument emportant per combate l’influenza che l’invajion de trasmiscions te d’autri lingac à sun l lingaz ladin. I rumanc à trasmiscions 24 ores sun 24 te sie lingaz dla oma.
- Les provinzies competentes dess ti conzede al foliet „La Usc di Ladins“ na garanzia finanziara de plu agn y sourantò l 25% dles speises acioche al posse vegnì fora doi iadesc a l’edema y tò su colaboradours cualifichés. Bele metan ite de siei inserac podessa les provinzies y les regions ti dé n aiut significatif al foliet ladin.
- Al jissa debujegn de na Ajentura Noeles Ladines per cueie adum y partì fora les ultimes informazions ai media ladina y nia-ladins; bele dant da d’agn ova l sourastant provinzial Durnwalder sostegnù n tel projet. Tla Svizra à i rumanc bele da trueps agn na ajentura stampa sia.
D. Sezion ladina dla faculté dles scienzes dla formazion a Persenon
- L ladin dess vegnì dant – almanco sciche opzion– te duc i curricula y no demé a la faculté dles scienzes dla formazion.
- La normazion dl ladin dess vegni fata inant da les majeres istituzions culturales ladines, en colaborazion anter eles y sot la supervijion scientifica dla sezion ladina dl’université de Bulsan/Persenon.
- La sezion ladina a Persenon adora deplù ressurses per podei tò su colaboradours cualifichés y pité posć de laour segurs; n aument dl personal é assolutamenter nezesciar (atualmenter él n professour y na assistenta).
- L’université, desche istituzion souralocala, dess tegnì cont di enteresc de dutes les valedes ladines y se dé ju ence con la chestion dl ladin unifiché.
- Tla fasa de fondazion dl’université fòvel prevedù n istitut de ladinistica con na dotazion de personal cotant plu ampla che tla sezion ladina da encuei. Chest istitut de ladinistica auda da vegnì metù su.
- La faculté dles scienzes dla formazion mess garantì na bona competenza ti trei lingac dla Provinzia. Ajache l todesch domineia tl curriculum di studenc ladins mess l ensegnament dl ladin y dl talian vegnì adaté aldò.
E. Intendenza ladina
Sce an paridleia la situazion istituzionala di departemenc competenc per la formazion y la cultura él cler che l departement Educazion y Cultura Ladina tira a la curta. Perchel végnel ghiré:
- Tratament valif di trei departemenc, con la nominazion dl intendent ladin sciche diretour dl departement Educazion y Cultura Ladina y medem status dla repartizion Inovazion y Consulenza.
- Zentri de consulenza dla repartizion 18: creazion de n ofize cultural, creazion de posć de laour tles valedes y ampliament di servisc per la popolazion ladina.
- La competenza per „cultura“ y „laour di joegn“ dess ruvé sot l intendent ladin.
- Al va debujegn de na cooperazion plu strenta anter les autorités y organisazions scolastiches dla Ladinia.
- L’Intendenza ladina mess a vigni moda mantegnì sia autonomia en confront al’ intendenza todescia y taliana y dess vegnì renforzeda percie che reverda les strutures y les competenzes. Laprò vàl ence debujegn de plu mesi per les scoles y n renforzament di servisc dl’Intendenza.
- L sistem scolastich paritetich dess garantì resultac valifs en cont de conescenza dl talian y dl todesch. Perchel vàl debujegn de mesures de sostegn a duc i liviei de scola y na formazion trilinguala ecuivalenta di ensegnanc.
- Al va debujegn de na revalutazion sterscia dl ensegnament dl ladin y no demé dla materia „ladin“; ence d’autres materies sciche p.ej. storia, geografia o ert, dess vegnì ensegnedes almanco en pert per ladin.
- Les scoles de mujiga ladines dess, sciche dutes les autres scoles ladines, vegnì integredes tla Intendenza ladina, sciche al é per i doi autri grups linguistics dla Provinzia.
Badia, 15 de jené 2016
Dr. Lois Trebo Dr. Erwin Valentini


c: text/html

text:
La vatga grischuna
- Dumengia, 5.11.2017, 17:25
La vatga è la bestga preferida en Svizra. Tgenina vatga, quai è lura in'autra dumonda.
La Brina era en il Grischun fin ils onns 1960 la vatga unitara. Oz è quai auter. A partir dal 1967 han ins cruschà las Brinas originalas cun las Brinas americanas per pudair producir dapli latg. Enstagl da 3500 enfin 4000 kilos latg per onn dattan las Brown-Swiss duas giadas tant latg. La surproducziun da latg era preprogrammada. Sin la tschertga dad alternativas a las muntognas da paintg ins ha cumenzà a metter en stalla era muvel ester. Sco ch'il expert dal Plantahof Mario Bühler constatescha oz, na datti dentant nagina vatga ideala per il Grischun, ina vatga ideala datti mo per in singul manaschi. Era l'anteriur schef da l'Uffizi d'agricultura Alexander Dönz è autocritic e di che la propagaziun da la vatga unitara en il passà era ina politica sbagliada. Oz ves'ins uschia passa 30 razzas da muvel sin ils pastgs en il Grischun. En ils «Cuntrasts» da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha mussain nus intginas da questas razzas, e lur possessurs raquintan pertge ch'els han tschernì lur vatga preferida.
Contribuziuns
Nua èn las protagonistas dals «Cuntrasts» da chasa?
Artitgel/s dal tema
-
«La vatga grischuna»
La vatga è la bestga preferida en Svizra.31.10.2017

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sierre
Sierre a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.2 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 15752 abitant.
El cumün de Sierre al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chalais, Anniviers, Chermignon, Chippis, Grône, Lens, Montana, Randogne, Saint-Léonard, Salgesch, Venthône, Veyras.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Sierre al Wikimedia Commons
- Official website (Franzés)
- Public transport operator website (Franzés)


text:
Davos il plaid "pietad populara" sezuppa ina gronda schelta da manifestaziuns popularas e fuormas ch'han las ragischs ella relaziun dil carstgaun tier Diu ed auters aspects religius.
La fuorma ei en emprema lingia dependenta dalla cardientscha respectiva e sepresenta ellas differentas culturas a moda multifara.
Las suandontas fuormas da "pietad populara" han ragischs e tradiziun en la Val Tujetsch, pia en ina regiun totalmein sesviluppada e seformada el patertgar catolic. Sco segns veseivels da quella cultura en la val semuossan: las baselgias, las capluttas, ils sontgets, il santeri e biaras cruschs. En quei connex semuossa ei era che las fuormas dalla pietad populara ein aunc oz en svilup. Perdetga ein per semeglia las novas cruschs tschentadas si ella val, sils pézs, per liung dallas vias da traffic ed ellas muntognas en connex cun accidents. La digren da quella pietad ei secapescha era evidenta e suttaposta al svilup modern ed a quel d'in auter patertgar religius.
Pietad populara
Il cudischet che ha accumpignau l'exposiziun "Pietad populara" el Museum La Truaisch, Sedrun.
Santeri vegl cun fossas da famiglia. Davostier bein veseivla la "tgaglia de Mira", ischi, enamiez il baghetg dalla pleiv sisum il Dulezi, dretg diltut la scola da 1886.


text:
Madagascar
El Madagascar a l'è un paes de l'Africa süd-urientala, de pressapoch 20.200.000 abitant.
A l'è furmaa d'un'isula cunt l'istess nom e alter isul püssee piscininn inturna a la costa.
La capital a l'è Antananarivo, ciamada in frances Tananarive.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Madagascar al gh'ha una süperfiss de 587.041 chilometer quadraa. A l'è in de l'Ucean Indian süd ucidental e a l'è a una distanza del Muzambich de pressapoch 400 chilometer, in del punt püssee stret del Canal del Muzambich.
El punt püssee volt de l'isula a l'è in del Tsaratanama, a 2886 meter, al nord de l'isula; a gh'hinn anca di vulcan spantegaa per tüta l'isula.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Madascar (nom ufizial: Repoblikan'i Madagasikara/République de Madagascar) a l'è una repübliga, che al dì d'incö l'è senza president, perchè quel vegg a l'è staa mandaa via e hin dree a vutà quel növ.
El cap de stat pruvisori a l'è Hery Rajaonarimampianina (del 2014).
El prim minister a l'è Jean Ravelonarivo (del 2015).


text:
Hotellaria grischuna ha patì la stad passada
- Glindesdi, 7.12.2015, 10:07
La hotellaria grischuna ha registrà dal matg fin l'october 175'309 pernottaziuns pli pauc ch'il medem temp da l'onn passà. En total èn ils letgs stads 2'068'130 giadas.
Cumpareglià cun l'onn passà resulta per la hotellaria grischuna in minus total da -7.8%, communitgescha l'Uffizi grischun per economia e turissem. Pertutgadas èn surtut las destinaziuns Partenz (-20.6%), Mustér Sedrun (-19.3%) ed Arosa (-15.2%). Cun grondas differenzas regiunalas han pliras destinaziuns era registrà in plus: Signuradi (+10.2%) e Savognin / Beiva / Alvra (+14.5%).
Mancar mancan surtut ils giasts dals vischins europeans, nua ch'il dumber è tschessà per part per passa 30%. Quai che la carschen da pernottaziuns da giasts da l'Asia na po betg cumpensar.
Anc pli cotschnas èn las cifras medias dals ultims 5 onns: -13%
Resguardont las cifras medias dals ultims 5 onns resulta la cifra media da 2'377'161 pernottaziuns per mintga stad, e cunquai in minus da -13%. Dad attribuir è la digren actuala al ferm franc svizzer.
RR novitads 10:00


text:
Torri del Benaco
Torri del Benaco (Tóri 'n vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha 3 002 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 51,4 km² e 'na densità de popolasiù de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brenzone, Costermano, Garda, Gardù Riéra (BS), Gargnà (BS), Salò (BS), San Felìs (BS), San Zeno di Montagna, Toscolà-Madéren (BS).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diesel
Diesel a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
Cuntegnüü
Persùne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rudolf Diesel, inzegnér todèsch che l’à ‘nventàt ol motùr che l’ pòrta ‘l sò nòm.
- Vin Diesel, atùr americà.
Mecànega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mutùr Diesel, machinàre che l’sèrf a generà energia mecànega sènsa sòste bazàt sól ciclo Diesel;
- Gazöle o nàfta ligéra, combustìbel dovràt in di mutùr Diesel, ciamàt ach Diesel;
- Ciclo Diesel, ol cìclo termodinàmech di motùr a combustiù ‘ntèrna.
Müzéga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hell N' Diesel, band métal svedéza.
- Diesel, àlbum muzìcal del Eugenio Finardi.
Amò Diesel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diesel, màrca de estìcc e de acesòre;
- 10093 Diesel, asteroide de la fasa principàla.
- El Diesel, bira e coca-cola messedaa insema.


text:
Sester Levànt
Sester Levànt (Sestri Levante in italian, Sèstri in ligur) l'è ün cumün de 18 682 abitant in de la Liguria, Pruvincia de Genua. Per la sò particulàar pusiziùn geografica l'è ciamàa "la cità dij düü mar".
Cuntegnüü
- 1 Geografia
- 2 Storia
- 3 Sìmbul
- 4 Munument e olter sitt interessànt
- 4.1 Gesi
- 4.2 Palàzz
- 4.3 Castèll
- 4.4 Purtàj
- 4.5 Pinacotechi
- 5 Persunàgg famùs
- 6 Manifestaziùn
- 7 Ecunumia
- 8 Trasport
- 9 Gemelàgg
- 10 Sport
- 11 Olter prugètt
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester la se tröva in de la Rivera de Levànt e l'è vüna dij cità pussee a uriént del Tigùli. L'è fàda sü in sü la piana furmàda in dij ànn dal turént Gròmul, cunter al prumuntòri ciamàa "Isula", che l'è tacàa a la teraferma da 'na striscia de tèra che partìss la "Baia dij Fàvul" (inscì ciamàda perchè chì gh'ha vissüü Hans Christian Andersen in del 1835) da la "Baia del Silenzi".
El center storich el se tröva tra i dò baij e la striscia de tèra; la part pussee muderna la se gh'ha svilupàda in sü la piana del Gròmul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sester l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è stàda fundàda dai Ligur, ciamàa anca "Tigùli" (da chì el nòmm de quèla zona), cumè anca i olter paes del teritòri.
Ün temp Sester l'era fàa sü sunt ün isulòt, quèl che incöö l'è diventàa ün prumuntòri. La striscia de tèra che incoeu culega 'l prumuntòri a la piana el se gh'ha fàa sü cunt i depòset dij turént Gromul e Petròni e cunt l'aziùn del mar.
Sester l'era cugnusüda in de l'età dij Rumàn cunt el nòmm de Segesta Tigulliorum u dumà Segeste. In 'sta epuca chì l'è diventàda ün impurtant center de cumerci marìtim: vist che l'era arent ai stràdi che purtàven al Pass del Bracch e al Col de Velva, i merci rivàven al port e nàven in dij vàl Petròni, Gravéja, Vara e in de la Lunigiana; in pü, i materij prìmm rivàven daij zoni interni fin a Sester sèmper sü 'sti stràdi chì.
Sester l'è stada citàda in del "Diploma de Berengàri" del 909, quand l'è stàda dàda a la Basilica de San Giuàn de Pavia; dopu l'è stàda dàda a l'Abazìa de San Culumbàn de Bobi.
In del Mediuef la cità la gh'ha cuminciàa a svilupàss in de la piana.
In del 1133 i Fiesch de Lavagna gh'hànn pruvàa a ciapà Sester, ma la Republica Ligura l'è reusìda a batij e gh'ha metüü el burgh sòt la sò pruteziùn militàar e pulìtica in de l'ànn dopu.
In del 1145 l'è stàda ciapàda da l'Abazia de San Culumbàn la part pussee vôlta del teritòri, che l'è stàda trasfurmàda int ün castèll da Genua.
I naf de Pisa gh'hànn tacàa 'l Tigùli in del 1170, ma, cumè anca olter paes de la zona, Sester gh'ha minga cedüü aij atàcch dij Pisàn e la se gh'ha salvàda. In del 1172 i famìli Malaspina e Fiesch s'hin metüü insèma e gh'hànn ucupàa Sester al post dij Genués. In del 1212 gh'hànn creàa la "Pudesteria de Sester Levànt".
In del 1327 el Sciur de Lucca Castruccio Castracani gh'ha pruàa a ciapà el burgh, ma l'è minga stàa bun; al cuntrari, l'ucupaziùn l'è nàda a bun fin per i Viscunt de Milàn in del 1365. Venezia gh'ha pruàa a ciapà Sester in del 1432, ma anca lée l'è minga stàda buna.
Sester, cumè anca olter burgh del Tigùli, l'è stàda sachegiàda daj Turch in del 1542 e daj Saracén in del 1607.
Quand gh'èra Napuleun, Sester l'èra stàda metüda in del Dipartimént dij Apenìn. Dopu el Cungress de Viena del 1815 l'è pasàda al Règn de Sardegna e, in del 1861 l'è nàda a fà part del Règn d'Italia.
Sìmbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stèma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stèma de Sester Levànt gh'ha sü ün isula ruciùsa cunt sü düü tur merlàdi sü sfund azur; sura la gh'è 'na curuna e sot ram de querc e de ulif.
Gunfalùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gunfalùn l'è azur, urlàa de or, e gh'ha in mèz el stèma del cumün.
Munument e olter sitt interessànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santa Maria de Nazareth[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa l'è stàda fàda sü tra'l 1604 e'l 1616 da l'architet Gio. Batta Carbone cumè nööva gesa paruchiàal, dopu che gh'han sistemàa'l culegament tra l'Isula e la piana. Fin al 1957 l'è stàda co-catedràal de la diocesi de Brügnàa; dopu Sester l'è pasàdaa la diocesi de Chiavari.
La faciàda, de stil neoclassich, prugetàda da Giambattista Prato, l'è del 1837-1840. Denter gh'hin teli de l'età barocca e'na Pietà de lègn de Anton Maria Maragliano.
San Nicolò de l'Isula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la gesa pussee vègia de Sester: l'è stàda fàda sü in del 1151 in de la part ciamàda Isula. Fin al XVII secul l'è stàda la paruchiàal de Sester (incöö l'è Santa Maria de Nazareth).
El prìmm edifizi l'èra de stil rumanich, ma in del XV secul l'è stàa fàa sü de nööf in stil barocch. Il campanìl, cul tec piramidàal, gh'ha finèster a bìfuri. Denter l'è de stil gotich e gh'ha trè navàdi.
San Stèven del Punt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se i primi nutizi hin del XI secul, 'sta gesa chì l'è stàda fàda sü del tücc in del XVIII secul; dopu l'è stàda ingrandìda, gh'han fàa sü'l Batisteri, ün nööf paviment de marm e i decuraziùn sü la faciàda, in duvè gh'han anca metüü sü la statua de San Stèven.
Denter gh'ha trè navàdi e trìi altàar (quèl in mèzz de San Stèven, i olter düü de la Madòna del Càrmen e de San Giusèpp); la navàda de mèzz la finìss cunt üna granda abside.
Sant'Antòni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa cumè l'è adèss l'è dij ànn Sesanta del XX secul, ma 'na vòlta gh'èren in quel sitt olter gesi.
A l'inìzi gh'èra 'n oratòri dedicàa a Giuànn Evangelista e Antòni, ma in del 1647 i fràa gh'han fàa sü 'na nööva gesa. In del 1948 l'è diventàda gesa paruchiàal.
Gesa de l'Imaculàda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fàda sü arent la Baia del Silenzi, l'è 'na gesa del 1688 de stil mediuevàal cunt la faciàda che la gh'ha i strìss bianch e negher urizuntaj. Arent gh'è'l cunvent dij Capucìn.
Denter gh'è 'na statua de lègn de l'Imaculàda del XVIII secul metüda in sü l'altàar magiùr, 'na pitüra de Domenico Fiasella cunt sü'l Miràcul de Sant'Antòni de Padua e'na tela, semper de l'istess pitùr, cunt sü San Felìs de Cantalìs che ciàpa'l Bambinèl da la Madòna.
Gesa de l'Istitüt dij Suori Maestri Pij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Üna vòlta l'èra la gesa dij Suori Turchini, rivàde a Sester in del 1658 e che l'han fàda sü sübit dopu. La gesa l'è stada fàda sü nööva ün frach de vòlt, ma in del 1798 l'è stàda abandunàda per la sò supresiùn, vörüda da Napoleun Bunapart.
Dal 1829 hin denter i Suori de la Presentaziùn.
San Peder in Cadènn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa, del 1640, la se tröva in del center storich, in vich Macelli, cunt arent ün cunvent dij Capucìn. Cunt la sistemaziùn de la cità el sitt el diventava minga isulàa assee, alura i Fràa gh'hànn dàa la gesa ai Prevet de San Peder in Cadènn in del 1686 e hin andàa in ün olter sitt.
In dij ànn la gesa l'è stàda sistemàda e ingrandìda pussee vòlt, anca perchè gh'ha avüü ün frach de dànn dopu l'arivi de Napuleun Bunapart e dopu che l'è s-ciupàda 'na bumba in d'ün edifizi arent in del 1951.
San Bartulumeu de la Ginestra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa la se tröva in del sitt cunt l'istess nomm e l'è anca cugnusüda cumè gesa de la Madòna del Sucurs dopu'l 1750. La gesa cumè l'è adèss l'è del 1838.
Oltri gesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- San Giàchem in Loto, del 1540
- Santa Vitoria in Lobiöla, fundàda daj Fràa Culumbaniàn in del XI secul in de la fraziùn Lobiöla
- San Bernàrd dij Cassini, del 1151 ma fàda sü de nööf in del 1636
- San Paul in Pila, cunsacràda el 26 utuber 1980
- Santa Margherìda in Fossalupara, che ün temp la se trövava in duvè che incöö gh'è 'l cimiteri de Fossalupara e che l'è stàda tràda a bass in del 1739, cunsacràda el 27 agust 1958
- Cunvent de l'Anunciàda, del XV secul, diventàda dopu 'na culonia marina e che incöö l'è 'n sitt in duvè fànn cunferenzi culturaj
- Santa Caterina, del 1578 e tràda a bass daj bumbardament in del 1944.
Palàzz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palàzz Durazzo Pallavicini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fàa sü in del XVII secul, incöö l'è el sitt in duvè gh'è la Casa Cumünàal. El se tröva in de la piazza Matteotti, in del burgh mediuevàal de Sester, arent la gesa de Santa Maria de Nazareth.
In de la Sala del Cunsìli Cumünàal,al segund pian, gh'è 'na pitüra de Francesco Bassano de l'Aduraziùn dij Màag.
Palàzz Cattaneo de la Volta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'n palàzz del XVII secul e gh'ha 'na capelèta del XVIII secul.
Denter gh'hin dij nicchi in dij pilaster de la cupola, cunt in cima ün lanternìn cunt sü i statui dij sant Ana, Giuachìn, Elisabèta e Giusèpp cunt el Bambinèl.
Oltri palàzz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Palàzz Fascie Rossi, in duvè incöö gh'è la Bibliuteca
- Vila Sertorio
- Vila Rimassa
- Vila Serlupi d'Ongran
- Vila Balbi
- Vila Gualino, incöö "Hotel dei Castelli"
- Castel Gandolfo
Castèll[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arent a l'Isula, in duvè che incöö gh'è 'l parch de l'Hotel dei Castelli, gh'èra ün castèll fàa sü in del 1145 da la Republica Ligura. In del 1440 l'è stàda in part fàda sü de nööf e in del 1810 l'è diventàa 'n cimiteri. L'è stàa tràa a bass del tücc in de l'inizi del XX secul.
Tra'l 1925 e'l 1928 han fàa sü i "Castèll Gualino", vili de stil mediuevàal che incöö hin albergh.
Purtàj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del center storich de Sester gh'hin ün frach de purtàj de ardesia del XIV secul, in particulàar in de la via XXV Aprìl, ciamàda anca "caruggio", la strada pussee impurtant de la zona vègia.
Pinacotechi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la Pinacoteca Rizzi gh'hin quader de pitùr dij Fiandri e'n frach de ceramichi lìguri.
Persunàgg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüü e uriginàri de Sester[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luigi Lambruschini (1776-1854), Cardinal Segretari de Stàat
- Giovanni Descalzo (1902-1951), pueta: la Baia del Silenzi, el gulf ad est de Sester, le stàda ciamàda inscì da lüü
- Giorgio Bo (1905-1980), pulitich e minister
- Carlo Bo (1911-2001), critich leterari
- Ferdinando Lambruschini (1911-1981), arcivescuf de Perugia
- Eraldo Fico (1915-1959), partigiàn ciamàa cunt el nòmm de bataja "Virgola"
- Fosco Becattini (1925), calciadùr
- Mino Bozzano (1933-2008), pugil
- Renzo Uzzecchini (1935), calciadùr e alenadùr
- Bruno Baveni (1939), calciadùr
- Ermes Paterlini (1947), calciadùr
- Claudio Agnetti (1950), calciadùr
- Silvino Chiappara (1954), calciadùr
- Andrea De Marco (1973), nasüü a Genua ma uriginàri de Sester, àrbiter de balùn e imprenditùr
- Aldo Traversaro (1948), nasüü a Chiavari ma uriginàri de Sester, pugil
- Samuele Podestà (1976), giugadùr de balacanèster
- Rodolfo Benevento (1943-1991), matematich
- Marcello Rezzano (1929), pitùr
- Vincenzo Gueglio (1946), scritùr, editùr e sagista
- Giovanni Magnelli (1910-1994), inventùr de la "Barcarolata" e promotùr del "Premi Andersen"
Ligàa a Sester[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hans Christian Andersen (1805-1875), scritùr e pueta danes: la Baia dij Fàvul, a ucident, la gh'ha 'stu nòmm in sò regord
- Dina Bellotti (Alessandria 1911 - Roma 2003), pitrìs. La stava de cà a Sester, che la gh'ha dedicàa 'na piazèta
- George Gordon Byron, pueta ingles
- Mary Wollstonecraft Shelley scritrìs inglesa
- Emanuele Narducci, latinista, cuurdinadùr del Centro di Studi sulla Fortuna dell'Antico de Sester Levànt
- Alberto Grilli, latinista, cunsulent del Centro di Studi sulla Fortuna dell'Antico de Sester Levànt
Manifestaziùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fera de San Giusèpp, a marz, cunt ün esposiziùn de fiùr e pianti
- Festival del Blues e del Soul, il 1 magg
- Premi Andersen, a la fin de magg; l'è 'n premi leteràri de lìber per bagaj
- Pàli marinàar del Tigùli, che la se tègn tra i Cumün de Santa Margherita Ligur, San Michee de Pagana, Rapàll, Zuaj, Chiavari, Lavagna e Sester Levànt in del mar innanz a 'sti sitt chì a rutaziùn in ciascün ànn tra lüj e agust
- Bagnun, la penultima setimana de lüj in de la spiàgia urientàal de Riva Trigùs; a tücc i dànn i sardi in del brudètt in sül biscott de pan
- Barcarolata, l'ultima dumenega de lüj; l'è 'na sfilàda de barchi in de la Baia del Silenzi, cunt ün premi per la barca pussee mej adubàda
- Festa de la Madòna del Càrmen, in lüj; i fànn 'na prucesiùn cunt dij grand crucifìss e 'na statua de la Madòna, adubàda cunt l'üga fàda madurà prima del temp
- Fera de San Stèven, el 26 dicember.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester Levànt la vif per la magiùr part de turism. L'è svilupàa 'l setùr balneàr, che'l pò fà cunt sü düü spiàgi e 'na sculièra tipica dij sitt lìgur.
Üna vòlta l'ecunumia la se fundava sü la custruziùn dij "leudi", barchi a vela latina; incöö gh'è 'na barca del gener in de la spiàgia dij Balin, in de la Baia dij Fàvul.
A Riva Trigùs gh'è la fàbrica de naf de la "Fincantieri", che la fà naf de guèra; dopu 'n mument de crisi, incöö l'è anca anò in funziùn.
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stràdi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester Levànt l'è sü la Via Aurelia, Strada Pruvinciàal (üna vòlta Statàal) 1; in pü gh'è anca 'na surtìda de l'Autostrada A12 Genua-Rusignàn.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La staziùn de Sester Levànt la se tröva in sü la linea Genua-Pisa; anca la sò fraziùn Riva Trigùs la gh'ha 'na staziùn in sü l'istessa linea.
Gemelàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester Levànt l'è gemelàda cunt la cità francesa de Dole dal 1983; la fraziùn de Riva Trigùs l'è gemelàda dal 2002 cunt Santa Cruz, in dij Stat Ünii.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Sester Levànt giùghen i squadri "Unione Sportiva Sestri Levante" (balùn, serie D) e "Centro Basket Sestri Levante" (balacanèster).


text:
Pigmèe
(nome differente)
Gl pigmèe suó ne grupp ètneche spase a l’Áfreca equateriale. Suó peccerigl (mén'e 150 cm) é che la pèll scura, capigl ricc, nase spappate é la còccia brachemòrfa.
Gl nome "pigmèe" ne vè da le grèche andiche πuYuaιoς (pygmâios, "ávete ne cúbbete") che gl andiche Grèce addeprávane pe nzegnà ne leggendárie pòpele de nane, che ze trevava a sudd de gl Eggitt o a l’Ínnia, che štévene sèmb a fà la uèrra condr a le cecogn (o le gru) che gl štrechiávane le cámbera.
“Pigmèe” è ne tèrmene addeprate pe nzegnà cchiù puópele cacciature-racchegleture de la conga de gl sciume Congo é d’ate reggiune de l’Áfreca cendrale. Sse tèrmene è cunzederate sprezzuse[1] é pecciò ciért ndíggene ne’gl addòprane, prò a gl štéss tiémb vè addeprate da ate comm gl nome cchiù fácele pe ze chiamà iss štéss [2].
Énnece
Pigmèe afrecane[càgna | càgna surgente]
Gl "Pigmèe" suó spartute a tand sottegrupp é ognune d’iss forma ne pòpele:
- Aka (Repúbbleca Cendrafrecana, Repúbbleca de gl Congo)
- Baka (Cámerun, Gabon, Repúbbleca de gl Congo)
- Bakola (Cámerun)
- Babenzelé
- Babongo (Gabon, Repúbbleca de gl Congo)
- Binga
- Gyelli (Cámerun)
- Bambuti (Repúbbleca Democráteca de gl Congo)
- Tswa
- Twa sau Batwa (Rwanda, Burundi, Repúbbleca Democráteca de gl Congo, Uganda)
- Wochua
Addó ze tròvane[càgna | càgna surgente]
Suó spase luongh la fascia equateriale de l’Áfreca; štav'a gl Cámerun, Repúbbleca Cendrafrecana, Gabon, Repúbbleca de gl Congo, Repúbbleca Democráteca de gl Congo, Uganda e Ruanda. Ze tratta de chemunetà chembòšt da pòche perzune; gl númmere de gl pigmèe afrecane è scanagliate a méne de 250.000.
Štòria[càgna | càgna surgente]
A gl Eggitt suó štate retrevate screzziune de gl 2000 d.C. che párlene de gl pigmèe chiamánnegle "Danzature de gl Dèe" é da šte fatt ze pènza ca abbetávane reggiune ne muare cchiù a nòrd de chéll addó ze tròvane uoje, faštima affin'a gl’ Ávete Nile. Dénd a na lèttra retrevata sana é che resagl a gl Andiche Rrègn, ne faraone rengrázia ne ghevernatore sié, Harkhuf, pe gl avé date ne "nane" che ne venéva da la "tèrra de gl spird" (comm gl egizzië chiamávane gl terretòrie a sudd de gl rrègn sié).[3]
Dénd a l’art remana, gl pigmèe de la vall e gl Nile suó spiss rappresëndate facènn sèss sfrenescite. Ciért affrisch de sse tipe retrevate a Pumbèj, ze puonn vedé a gl Musèe archeelòggeche naziunale e Nápule.
A gl tiémb andiche gl pigmèe z’afferrárene spiss che gl puópele bandù de l’Áfreca subsahariana pe gl pessèss de le tèrr, sse lúteme prò tenévane na tecnoleggía cchiù mègl é nen mettiérene niènd a gl caccià o a gl sottemétt. Gl bandù gl chiámane batwa ("uómmene peccerigl").
Cultura[càgna | càgna surgente]
Suó cacciature-racchegleture; gl uómmene cácciane che arch é frécc avvelenate, é le fémmene pèscane. Chenúscene buone le chiand é gl agnemale salvátece (presèmbie pe ze cherà o pe preduce le veléne). Ciért vòte chemmèrciane ne ccone che gl puópele vecine. Addòprane le léna é gl uoss (ma no la prèta).
Gl attaccamiénd a la sélva é la cura de chéšta è gl pund cendrale de la raggione che tiéve d’esišt comm pòpele [4]
Ogn grupp tè na léngua séa devèrza da l’ate, ma tutt quand tiéve la štéssa paròla pe dice spird e la sélva: jéngi.
Ze spuóštane da na part a n’ata, ma sèmb dénd a na zzòna lemetata. La tribbù è chembòšta da pòche famigl.
Crídene a gl spird é pure a che l’alma scita de gl muort ze tramuta dénd a gl cuorp e ne lefand. [5]
Gl matremònie ze fave accurdènn la parendèra fòre da gl clan; pe tené sèmb gl štéss númmere tra fémmene é uómmene dénd a gl grupp seciale, gl grupp che recève na sposa ne tèa redà una a quigl che l’è data.
Gl mbeveremiénd ambiendale é gl tagl de le sélv addó cámbane, métt m’perícule le chemunetà de pigmèe é le spèce andiche sée. Chiss ne’rréscene mangh tand a ì a cambà dénd a le cettà de la secetà afrecana medèrna.
Gl prengepale díe de la releggione séa, Kvum, vè cunzederate comm a quigl ch’è criate tutt cose é che chemmanna gl uómmene é ne chendròlla ogn mòssa. Pe la mitologgía de gl pigmèe, gl prim òme é la prima fémmena (Ntaum é Ráe) nasciérene da du òva de ceštunia; o (pe ate spèce andiche) Kvum gl criètt scesciuènn dénd a na noce de còla.
Prebblèm e gl juorn d’uoje[càgna | càgna surgente]
Une de gl prengepale prebblème che gl quale gl pigmèe tiév'a schemmatt è che ne’tiéve nesciune deritt terreteriale. Pe Survival International, gl movemiénd munniale pe gl deritt de gl puópele ndíggene, affin'a quann sse deritt ne’venarrave rechenesciute, gl fraštiére é gl Štate petarrave cundenuà a z’arraffà la tèrra che la quale gl pigmèe tiév'a cambà. [6].
Ne muar'e chemunetà viéve cacciate che la scusa de cunzervà la natura, pure se la légg dice ca nen ze pò fà. A gl Cámerun sudd-uriendale, presèmbie, quasce tutta la tèrra de gl vave de gl “Pigmèe” Baka è addevendata parch naziunale o data a secetà che prepárane safari de caccia. [7].
“Andann, la sélva éva pe gl Baka, mo nen è cchiù allescì. Ce speštèmm dénd a la sélva appriéss a le štaggiune, ma mo tenéme paura” è cundate a Survival n’òme Baka. “Comm fave a ce dice ca nen petém'ì dénd a la sélva? Nen sapéme comm cambà avetemènd. Ce ménane, c’accídene é ce fave foje viérz gl Congo.” .”[8]
Pigmèe asiátece[càgna | càgna surgente]
Gl nome "pigmèe" vè addeprate pure pe chiamà ate grupp ètnece d’uómmene peccerigl, presèmbie gl Andamanése, gl Semangh de la Malèsia o gl Negritos de le Feleppine.
Annetaziune[càgna | càgna surgente]
- ↑ Terminologia - Survival International
- ↑ I "Pigmei" - Survival International
- ↑ V. Davidson (1963), p. 36
- ↑ Survival International - Custodi delle foreste
- ↑ Il teatro dei primitivi
- ↑ Survival International - Popoli e Parchi
- ↑ Survival International - "Pigmei"
- ↑ The Post Internazionale - I Baka cacciati dalla foresta
Lébbra[càgna | càgna surgente]
- Maria Antonietta Capitanio. Popoli che scompaiono. Milano, Arnoldo Mondadori Editore, 1975.
- Basil Davidson. La riscoperta dell'Africa. Milano, Feltrinelli, 1963.
Jond e fòre[càgna | càgna surgente]
- I "Pigmei" - Survival International
- Pigmei Africani: Cacciatori-raccoglitori dell'Africa centrale
- Pigmei:il popolo della foresta nera
- Riconoscere i diritti dei Pigmei nella Repubblica del Congo
- Grido d'aiuto dai Pigmei del Congo
- La Corte Internazionale dell'Aia prende posizione sui massacri in Congo
- Impedire il genocidio nel Congo orientale
- Storia del più antico popolo della foresta
- Altezza e dati genetici LeScienze
Fond[càgna | càgna surgente]
Ss’artícule ne vè mbart o ndutt da gl artícule currespennènd de la wikipèdia pe taliane.


text:
Merad
Merad (o anca Merid; nom ufizial in italian: Meride) a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh’ha Ungültiger Metadaten-Schlüssel 5 255 Kategorie:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl/Fehler abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 7.50 km², e al se tröva a una altitüden de 583 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (187 vot a favur e 13 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumü de Mendris. El resultaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e 'l diventaraa uperativ co i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
El cumün de Meride a l'è tacaa ai cumün de Mendris, Besan (IT-VA), Brüsin, Portu Ceresi (IT-VA), Riva, Saltri (IT-VA) e Vigiüü (IT-VA).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Merad l'è menziunaa la prima völta in d'un ducüment scritt in del ann 852 col nomm de Melene. Pü tard se 'l tröva menziunaa anca 'me Melade (963), Meredo (1443) e Merito (1591). In de l'etaa de Mezz la cumünitaa de Merad la faseva part de la Baselega de Riva San Vitaa che l'eva in de la Diocesi de Comm. La fa part de la Confederazzion Elvetica dal 1517.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
28 02
Ol dé 28 de febrér l'è 'l 59 dé de l'an del calendare gregorià; manca 307 (308 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 28 de febrér al è ul dí da pòost 59 dal an dal calendari gregurian; i manca 307 (308 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1808 - Barcelona: i tröpe Fransese i ocüpa a sorpresa la Ciutadela e ol castel de Montjuïch.
364 - Roma: Valentí I ocüpa la sée Impereala.
1953 - Cambridge (Anglatèra): Jame Watson e Francis Crick i núnsial descovrimet de la strütüra Chémega de l'ADN, otegnida al Cavendish Laburatory.
1980 - Andalusia: se sélebral referéndum in che resültarà plebissitat che ol statüt d'Autonoméa de Andalusia al gh'a de sigütá ol procedimet ràpid.
2005 - Hila (l'Iraq): öna etüra bomba la fa 125 mort e 200 fericc.
2005 - Burundi: s'apröa in referéndum öna nöa Costitüssiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1901 - Portland (Oregon, SÜA) : Linus Pauling chémegh e físegh Stadünindench, Premi Nobel de Chémega (1954) e de la Pas (1962) (m. 1994).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1986 - Stocolma (Suéssia): Olof Palme, pröm miníster Suech, sassinat (n. 1927).
2006 - Colorado (Stacc Ünicc): Dennis Weaver, atur famus intèrpret de la série McCloud.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Svilup regiunal Surselva
Vies partenari pil svilup economic.
Tgi essan nus
Il svilup regiunal vul rinforzar la cumpetitivitad dallas regiun ruralas. Igl ei nossa finamira d'augmentar la valur da nies territori per generar in svilup economic e procurar per plazzas da lavur.
Tgei purschein nus?
Vuleis Vus realisar ina buna idea, fundar in'interpresa, reorganisar Vossa fatschenta ni anflar sustegn per novs projects? Nus accumpignein bugen Vus. Grazia a nossas cumpetenzas, nossas experientschas e nos contracrs essan nus il dretg partenari per Vus.
Tgi sa far diever da quella purschida?
Interpresas, vischnauncas, instituziuns publicas e privatas ed uniuns san far diever da nossa purschida. Sco post da consultaziun regiunal dalla Surselva stein nus a disposiziun per tuts che s'engaschan per in saun svilup economic.
Vus contonscheis nus?
Nies post da consultaziun sesanfla a Glion el center dalla Surselva. Vus contonscheis nus cumadeivlamein cun ils mieds da transport publics. Sche Vus vegnis cun igl auto privat, dat ei damaneivle avunda parcadis.
Co procedis Vus il meglier?
Il contract persunal ei impurtonts per nus. Fetg bugen cussegliein nus Vus en in discuors persunal. Quei dat a nus la pusseivladad d'emprender d'enconuscher Vus e da decider ensemen cun Vus co proceder vinavon.
regiun surselva
Svilup regiunal
Glennerstrasse 22
7130 Glion
e-mail: urs(at)surselva.ch


text:
Pli bassas premias per uffants
- Dumengia, 27.9.2015, 9:51
Il parlament federal ha da discutar davart ina nova proposta per pli bassas premias da cassa da malsauns per uffants e giuvenils. Las premias per uffants duain vegnir per 80% pli bunmartgadas, quai scriva la gasetta NZZ am Sonntag. Ellavurà il concept ha ina gruppa da lavur dal Cussegl naziunal.
La gruppa da lavur da la cumissiun da sanadad dal Cussegl naziunal propona d'ina vart da pajar dapli reducziun da premias per ils uffants, da l'autra vart duain las premias per creschids vegnir per radund 1% pli charas.
La lescha actuala pretenda ch'ils chantuns ston reducir las premias per uffants en famiglias cun entradas bassas e mesaunas almain per 50 %. Questa quota vul la subcumissiun auzar sin 80%. Las premias per giuvens creschids tranter 18 e 25 onns duain sa reducir per radund in terz.
RR novitads 9:00


text:
Saint-Pierre
Saint-Pierre a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la region dla Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dël Bass Ren
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Cantal
- d'un comun fransèis ant l'ìsola ëd Martinica
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Alp d'Àuta Provensa
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Jura
- d'un comun fransèis ant l'ìsola ëd la Reunion
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Cincinnati
Cincinnati (a s lèś /sɪnsɨˈnæti/ in Ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad dagnóra tarśènt-mila abitànt (dū migliòṅ e sènt cuntànd l'àrea metrupulitàna) ch'la s cata in dal stat d'l Ohio, in dla cuntèa 'd Hamilton. In di an Ssanta la pasàva i sincsènt-mila cristiàṅ.
La s cata in dal sud-èst dal stat, davśèṅ a 'l Kentucky e a l'Indiàna, e al gh'à al scutmàj ad «The Queen City» (la sità regìna). L'è divìśa in sinquànta quartēr e l'è bagnàda p'r al fiùm Ohio.
L'è stàda misa in pē in dal Dicémbar dal 1788. Adès l'è dvintàda n'impurtànta sità industriàla.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s divìd in un 49,3% ad biànc, un 44,8% ad négar, un 2,8% 'd ispànig e 'n 1,8% 'd aśiàtic. Tut i an in sità a gh'è 'n impurtànt turnèo 'd tènis, al Western & Southern Open, in du i gh śōgan masć e fémni.
Al sò sìndig, da 'l 2013, 'l è 'l demucràtic Mark L. Mallory.
Persunàǵ ligâ a Cincinnati
- Carmen Electra, atōra, mudèla, cantànta e showgirl
- Doris Day, atōra e cantànta
- Benjamin Harrison, 23śum presidènt di Stat Unî
- Steven Spielberg, regìsta e prudutōr
- Charles Manson, criminàl e masadōr
- Tyrone Power, atōr
- Ted Turner, padròṅ dla CNN
- Maxwell Holt, sentràł dal Mòdna Vòley


text:
Resistenza cunter Stoffel
- Sonda, 21.3.2015, 20:36
La radunanza da proprietad da condomini da la “Therme Vals 1-3” n'è betg suandada la proposta da la 7132 SA da Remo Stoffel. Stoffel vuleva ch' ils possessurs da las trais chasas Tomül, Selva e Zervreila pajan 1 milliun francs per mintga chasa en in fond da renovaziun.
Tar naginas da quellas trais chasas ha Remo Stoffel la maioritad da las vuschs. Questas trais chasas audan tar il cumplex dal hotel 7132 da Val s. Pieder, èn dentant separadas dal hotel e dal bogn termal.
Constattà resistenza
Durant la radunanza è vegnì renfatschà a Remo Stoffel e la societad 7132 SA d'avair agì davosnoda. Stoffel sez n'era betg preschent a la radunanza da condomini. Ses subsitut Ernst Senteler ha la finala retratg la proposta d'auzar il fond da renovaziun sin in milliun, cura ch'el ha constattà che questa proposta na vegn betg acceptada. Senteler è en il cussegl d’administraziun da la Priora Project SA.
RR novitads 21:00


text:
Piranha Cuira gudogna 1. partida da mez-final
- Dumengia, 29.3.2015, 5:05
Las dunnas da Piranha Cuira han nizzegià l'avantatg da chasa tar l'emprim gieu da mezfinal dals playoffs. L’equipa da la chapitala ha battì Berna Burgdorf cun 4:0.
Suenter in emprim terz senza gols manavan las grischunas fin la 56avla minuta cun 3:0. Curt suenter in timeout da Berna Burgdorf è lura crudà il quart e final gol per Cuira. Il proxim gieu tranter Piranha Cuira e Berna Burgdorf è la dumengi a Kirchberg.
Alligator Malans egualiseschan seria
Tar ils umens han Alligator Malans pudì egualisar la seria cunter Köniz sin 1:1. Suenter ina sconfitta en l'emprima partida ha Malans gudagnà ordaifer cun 7:5.
RR novitads 22:00


text:
Derby ladin : ACD Val Badia - US La Val
Chësc ultim fin dl’edema él gnü sughé le tan aspeté derby ladin anter le ACD Val Badia y La Val.
Na partida combatüda y emozionanta cina la fin, la VB defënn indere le resultat y se tëgn toch i trëi punc.
Al gran publich apascioné ruvé adalerch al bel ciamp “Pradel” a San Martin él gnü pité na partida ezitënta cina le sciür dla fin. Dal punt d’ odüda dla determinaziun y dl’intesivité de jüch ti va n gran complimënt a trames formaziuns, che á dé düt y deplö por fa le resultat. La Val mëss se sotmët al jüch dla VB dl pröm tëmp mo se refesc spo tla secunda pert, protagonist é chiló le un dla VB Ferdigg che desfantëia n önescmetri.
Derevers ala partida, sciöche bele anuzé danfora, stënta La Val a se sbloché y mëss tl metëman se sotmët al jüch aversar. Le mezciamp süga bun le palê y le defensciun dl La Val é scialdi sforzada a trá demez. Val ripartënza ti gareta indere ince ai ghesc, Alex E. se fej lerch sön la pert ciampa y mët amez n bel preparatif bass che passa fora por düta l’area, i atacanc indere ne röia nia a tra te porta. Ala chert’ora respogn la VB y desliëia le grop cun Manuel Clara sön na dijatenziun di ghesc. Le palê vëgn pordü a mezciamp y la passaja filtranta che taia fora la defenjiun ti röia sön le pé a Clara. Chësc ultim pó jí sú cuntra porta y vega la trata bassa sön le pé de porta lunch, le verdaporta Sepl ne röia nia a devié le curan. Dal atra pert dl ciamp vëgn na trata a bót sigü cuntra porta de Stefan deviada dal defensur y ti röia sön le pé a Alex che vega ciamó n iad, ince chësta de püch dlungia porta ia. La defenjiun da La Val mëss ciamó tramoré sön val puniziun y trates dal ciantun, ulache i stersc atacanc é rîs da tigní y manacia a radopié le resultat.
Trames scuadres va tla palsa a ciarié nöies forzes, le pröm tëmp se rüva sön le resultat de 1 a 0 por la VB.
Le sceter dla partida i passa spo tla secunda fraziun tles mans ai ghesc da La Val. Na gran presciun sön i portadûs dl palê fej alzé düta la scuadra y bel do püc menüc röia le jonn Christian Dapoz al limit a tra cuntra porta. Püch dô vëgn archité le jüch por n contrast grô, daulache le atacant da La Val Alex y le defensur dla VB Davide röia a bat adüm le ce sön n stach. Tartan che i sogadús mëss lascé le ciamp da jüch conzed l’arbiter al 60^ n önescmetri por fal de man da pert dl defensur dla VB. Na gran ocajiun por avalié le resultat; Alex röia indô te ciamp y se prejentëia sön le punt di önescmetri. Le portier Ferdigg individuëia chilò bun la direziun dla trata y alontenëia insciö le palê cun i pîsc. Sot i scrai de esultanza dl publich vëgnel sughé inant y La Val pro da mët da pert l’ocajiun arjumada por porvé danü a ataché. Al 70^ é la gran reaziun y reflés de Ferdigg che ti dij indô de no ala trata de Stefan. Le medemo vëgn sorví cun na passaja bassa al limit y pro la trata al jore sön le pé lunch, Ferdigg sprinza da na pert y cöi fora cun les pizes di dëic. Martin Ploner apëna rové te ciamp pro ince ciamo na trata sëcia da lungia distanza cuntra porta, le palê röia de püch sura la stangia fora. An cunësc che les forzes se röia ince y al dërt momënt anuzëia la VB le momënt de deblëza por castighé zeruch, n gran druch cuntra porta ni fej indere nia ruvé a contlujiun. Atres gran ocajiuns ne é nia plö da alzé fora y l’arbiter fej ruvé i nonanta menüc. Le resultat defenü i fej gran parüda ala VB ince sce le pêr foss sté plö co iüst.
ACD Val Badia – US La Val : 1 - 0
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Egon Frenes (dal 45^ Luca Pescollderung), 3. Werner Sottara (dal 50^ Martin Ploner, dal 75^ Felix Nagler), 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger, 6. Franz Tolpeit (dal 45^ Christian Dapoz), 7. Max Nagler, 8. Stefan Sottara - capitan, 9. Adrian Miribung (dal 70^ Michele Campei), 10. Alex Elzenbaumer, 11. Marco Sottara
Gol por la Val Badia: Manuel Clara al 16^
Proscimes partides:
La Val süga en domënia ai 18 de otober dales 15:30 te ciasa cuntra le Gsiesertal
La Val Badia süga en domënia ai 18 de otober dala medema ora a Niederdorf cuntra la scuadra de ciasa
Insëra, mercui ai 23 de aurì él gnü sughé l’andata dla semifinala de Copa Provinzia cuntra la scuadra da Ritten, che süga le campionat três te 3 categoria mo te n ater girone. La scuadra da La Val à incuntè na scuadra sterscia, che à lascè udëi sües cualitês portan a ciasa la devënta por 2 a 0. Ai 7 de mà gnaral sughé le ritorno sön le ćiamp dl Ritten.


text:
Gruppa da gö e gruppa da gö da god
Gruppa da gö Sulagl
Passanter temp illa gruppa da gö pussibiltescha a l’iffaunt da’s distacher plaun a plaun da la famiglia e da’s preparer per ir a scoulina. L’iffaunt po schlarger sias abilteds socielas, linguisticas e motoricas e fo ils prüms pass in direcziun da l’independenza. A vain svaglieda e promovida la creativited, e l’iffaunt po fer experienzas illa natüra. La gruppa da gö po gnir frequenteda duos voutas l’eivna per duos uras e mez. Üna mnedra da gruppa da gö diplomeda ed experimenteda es respunsabla per la gruppa. Ils iffaunts paun frequenter la gruppa da gö a partir da 3 ans fin ch’els aintran in scoulina.
Gruppa da gö e da gö da god "Nanin Zwuckel-Zwack"
I’l decuors da l’an experimenteschan ils iffaunts il ciclus da la natüra. Las prümas fluors da prümavaira, il sulagl chod da sted, il scruoschöz da la föglia secha suot ils peis, las aguoglias chi croudan, föglias e puschas d’utuon, ils prüms flöchs da naiv e’ls stizis aint illa naiv d’inviern. Quist möd d’experimenter cun tuot ils sens promouva ils iffaunts in lur svilup. Els faun experienzas importantas illa gruppa d’iffaunts, scu p. ex. regler conflicts in üna maniera constructiva, piglier resguard, ragiundscher ün böt cumünaivel ed impustüt as divertir. Düraunt quist zievamezdi vain ris, fabricho, fat experienzas e giuvo libramaing cun tuot que cha la natüra spordscha. La gruppa da gö da god po gnir frequenteda per duos uras l’eivna e sto suot la direcziun d’üna mnedra diplomeda.
Ulteriuras infurmaziuns ed annunzcha :
-
Presidenta da la gruppa da gö Sulagl: Karin Casty, tel. +41 79 798 24 13
-
Mnedra da la gruppa da gö: Coni Camichel, tel. +41 79 451 97 57
-
Mnedra da la gruppa da gö da god: Iris Sigg, tel. +41 79 683 86 34


text:
Co as chatta ün documaint online?
Per tscherchar ün documaint online as tscherna la pagina search.kulturarchiv.ch. In quella pagina as tscherna suot la rubrica Unterengadin. La pagina es coordinada cul Archiv culturel d'Engiadin'Ota.
Ils archivars han registrà ils documaints cun plüs chavazzins, p.ex.:
- Il nom da quel chi ha dat il documaint, p.ex. Nicolo Muostra
- Schi's tratta d'ün documaint da Tschlin, Ramosch o da Zernez etc.
- Schi's tratta d'ün contrat, o d'üna charta d'ün à Porta p.ex.
- Scha quai es capità dal 1700, 1800, 1900 etc.
- Il nom da la persuna manzunada sül documaint
- Schi's tratta d'üna fotografia, d'ün purtret, d'ün film o d'ün disc etc.
- Schi's tratta d'ün prospect, d'ün cudesch o d'ün plan
Aint il internet as vezza be scha'l documaint descrit es avant man. Per pudair leger o verer il documaint esa da visitar l'archiv. Id es notà i'l internet in che trocla ed in che curuna chi's chatta il documaint. Ils archivars dan gugent las spiegaziuns toccantas. Per plaschair fixar ün Termin!


text:
Ins na po betg esser part dal problem e da la soluziun
- Mardi, 14.6.2016, 0:39
L’entira suprastanza da la plaiv evangelica da Cuira demissiunescha. Quai malgrà ch'ils commembers da la plaiv han anc prova da salvar la situaziun. La suprastanza na vul dentant betg pli. I dovria ussa ina nova entschatta.
Passa 100 persunas eran preschentas en la sala da baselgia Commander a Cuira. Durant la radunanza generala da la plaiv regiva ina atmosfera trista e fraida. Cun quai che l’entira suprastanza demissiunescha na fa quai betg surstar. Cun la decisiun dal Cussegl da la baselgia evangelica refurmada dal Grischun da l’october passà saja il bainstar da la plaiv periclità. La suprastanza saja fitg dischillusa. L'onn passà aveva il Cussegl chantunal renvià d’acceptar l’elecziun da Carmen Dasoli-Peter en la suprastanza da Cuira, damai ch'ella viva dapi in temp a Trin e betg a Cuira.
-
1 Bunura: Situaziun difficila suenter demissiun da suprastanza 2:30 min
da Actualitad dals 14.06.2016
Bler laud per la suprastanza e Carmen Dasoli-Peter
Blers lauds ed applaus ha igl dà per la presidenta retratga Carmen Dasoli-Peter. Ella saja stada ina fitg cumpetenta e cordiala presidenta. Era il pled putgà e vegni duvrà savens. Ensemen cun l’entira suprastanza haja ella en ils ultims onns procurà per ruassaivladad e collegialitad en la plaiv. Era è vegni proponi che betg l’entira suprastanza sa retiria. Dentant ha l’entira suprastanza refusà questa idea. Sch’ins saja part dal problem na possian ins betg era esser part da la soluziun. Uschè l’argumentaziun da la suprastanza. La presidenta retratga Carmen Dasoli-Peter ha durant l’entira radunanza dentant era adina puspè intunà ch’ins duai ussa sa concentrar sin il futur e betg pli s’occupar cun il passà. Quai na portia a la plaiv nagut.
La suprastanza retratga:
Plaiv evangelica da Cuira
- presidenta: Carmen Dasoli-Peter
- vicepresident: Julius Risch
- infrastructura: Uolf Bardy
- finanzas: Peter Wolfensberger
- social: Roger Frischknecht
Betg pussaivel da trair vinavant la decisiun
La suprastanza deplorescha l’abdicaziun immediata da Carmen Dasoli-Peter. Cun quest pass vul la presidenta metter ina fin a la dispita tranter la baselgia chantunala e la plaiv da Cuira. Questa demissiun impedescha dentant da trair vinavant la decisiun a la Dretgira administrativa grischuna. Tenor la suprastanza da la plaiv evangelica da Cuira avess in tal recurs gì bunas schanzas..
Curatur e cumissiun duain organisar novas elecziuns
«Damai che la suprastanza demissiunescha in corpore vegnin nus suenter a metter en in curatur», declera Andreas Thöny, il president dal Cussegl da la baselgia evangelic-refurmada grischuna. Quai muntia che questa persuna prendia enta maun las fatschentas ed obtegnia er cumpetenzas da decider. «Questa persuna vegn era incumbensada d'organisar novas elecziun uschè svelt sco pussaivel.» Cura che quai vegnia lura ad esser il cas na po Thöny dentant anc betg dir.
Plinavant ha la radunanza era decidì dad eleger ina gruppa che duai chattar novs suprastants pussibels. Questa exista or da tschinch persunas da ed or da la plaiv evangelica da Cuira:
- Heinz Näf
- Augsegner Alfred Enz
- Peter Wolfensberger
- Andi Gfeller
- Fred Schütz
RR novitads 06:00, Actualitad 08:00


text:
Relasch istoric filmic d'Armanno Abeni va vinavant al chantun
- Glindesdi, 27.6.2016, 10:59
La biblioteca chantunala dal Grischun ha survegnì da l'archiv cultural dal Partenz la collecziun dad Armanno Abeni che cumpiglia 240 films che documenteschan la vita en il Partenz dapi ils onns 70.
Ils 240 films aveva Armanno Abeni fatg dals onns 1972 fin il 2005. Tenor la biblioteca chantunal sa tracti dad ina documentaziun unica da l'istorgia locala dal Partenz. Il material è accessibel sur il portal da medias audiovisualas dal Grischun.
Suenter la mort dal filmader l'onn 2006 aveva la famiglia Abeni surdà il relasch filmic a l'incumbensada per la cultura dal Partenz. Ils films èn entant digitalisads e la famiglia Abeni als aveva regalà al Archiv cultural Partenz a Grüsch. Lez als ha ussa regalà a la Biblioteca chantuanal.
RR novitads 11:00


text:
Il privel resta
- Mesemna, 30.8.2017, 21:08
A Bondo resta la situaziun critica. Ins stoppia quintar vinavant cun crappa che croda giu dal Piz Cengalo e consequentamain cun bovas. La Val Bondasca resta serrada.
L'Uffizi chantunal per privels da la natira ha publitgà sin sia pagina d'internet ch'il privel restia vinavant latent. Actualmain smanatschian anc adina radund dus milliuns meters cubic material da vegnir giuadora.
Ins planiseschia las proximas mesiraziuns al Piz Cengalo. L'implant d'avertiment da bovas vegn puspè reconstruì ed alura er gist extendì.
RR novitads 21.00


text:
Pistorius sto danovamain ir avant dretgira
- Venderdi, 13.3.2015, 10:23
L'anteriur sportist sid-african Oscar Pistorius sto anc ina giada sa responsar avant dretgira pervi da la renfatscha da mazzament, quai ha decidì ina dretgira a Johannesburg.
La dretgira ha refusà in recurs dals advocats da Pistorius.Tenor ella na tanschian las objecziuns dals advocats betg per evitar ina procedura d'appellaziun.
La procura publica vul cuntanscher ch'il sprinter handicapà vegn sentenzià pervia da mazzament. L'onn passà è el vegnì sentenzià en l'Africa dal sid pervi da mazzament per negligientscha a 5 onns praschun.
Pistorius aveva mazzà sia amia l'onn 2013 cun sajettar tras l'isch serrà dal bogn.
RR novitads 10:00


text:
Salvar ils daners uschè ditg sco pussaivel
- Venderdi, 3.6.2016, 10:57
Las Svizras ed ils Svizzers n'èn betg uschè punctuals da pajar lur quints. En media sa laschan els 31 dis temp e sa chattan uschia davos la media europeica. Quai malgrà in termin da pajament generus da 27 dis. Ed er fatschentas ed il maun public sa laschan temp.
La morala da pajar en Svizra n’è betg fitg buna. En media dovran ils Svizzers 31 dis per pajar lur quints. Ils vischins en l’ulteriur’Europa dovran be 21 dis. Quai resulta dal rapport da l'interpresa d'incasso Intrum Justitia.
Er maun public è plaun
Ma betg mo persunas privatas pajan lur quints plitost tard. Uschia pajan Confederaziun, chantuns e vischnancas lur quints en media pir suenter 45 dis. Temp avessan ellas 34 dis.
Quest fatg haja consequenzas. Vegnissan ils quints pajads punctualmain pudessan interpresas pitschnas e mesaunas stgaffir dapli plazzas.
Damain retard tar firmas svizras
La morala da pajar da las firmas svizras è però in zic meglra en cumparegliaziun europeica. 77 pertschient da las firmas svizras argumenteschan lur retard da pajar cun problems finanzials. Il motiv sin il segund plaz è ina retardaziun intenziunada (64 pertschient). Tar la mesadad da las firmas mainan sfidas administrativas ad in pajament tardiv.
Il studi ha l’interpresa Intrum Justitia fatg tranter il favrer ed avrigl. Radund 10’000 interpresas en 29 pajais europeics en vegnidas dumandas.
RR novitads 12:00


text:
Aarburg
Aarburg a l'è un cumün svizzer del Canton Argovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.41 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 7 033 abitant.
El cumün de Aarburg al se tröva a una altitüden de 412 meter sura al livel del mar, al cunfin col Canton Suleta. L'è tacaa ai cumün de Oftringen, Olten (SO), Rothrist, Starrkirch-Wil (SO). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ann de la costruzion de la furtessa in sül sperun rocius de Aarburg se 'l cugnoss minga con precision. La prima volta che el borgh l'è menziunaa in dei docüment ufizial l'è staa in del 1123 col nom de Areburc.[1] A quel temp lì la furtessa l'eva de pruprietà de la famìa dei Cunt von Frohburg.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desutta:[1]


text:
Gas lacrimogen cunter fugitivs en l’Ungaria
- Mesemna, 16.9.2015, 20:09
Al cunfin da l'Ungaria cun la Serbia hai dà dispitas violentas tranter fugitivs e la polizia. Las autoritads ungaraisas discurran da 20 policists blessads, davart fugitivs blessads na datti naginas infurmaziuns.
Al passagi da cunfin Röszke avevan plirs tschients fugitivs bittà crappa e laina sin policists e silsuenter avert cun forza in portal. Sinaquai aveva la polizia duvrà gas lacrimogen e chanuns d'aua cunter ils fugitivs. Quest passagi da cunfin aveva l'Ungaria serrà pir avant curt pervia dals blers fugitivs.
RR novitads 20:00


text:
L'agid social vegn scursanì
- Glindesdi, 21.9.2015, 19:31
Ils directurs chantunals per il socialesser han approvà ina revisiun parziala dal mussavia da la Conferenza svizra per agid social (SKOS). Il basegn elementar per famiglias cun dapli che 6 persunas duai vegnir scursanì.
Uschia munta la scursanida per famiglias cun dapli che 6 persunas a 76 francs per persuna e mais.
20% damain agid finanzial per giuvens creschids
Plinavant duain era las contribuziuns per giuvens creschids sut 25 onns cun agen tegnairchasa vegnir reducidas, numnadamain per 20% da 986 francs sin 789 francs.
La Conferenza dals directurs chantunals per il socialesser ha decis questas midadas ensemen cun represchentants da vischnancas e citads e cun il SKOS. Las novas directivas van en vigur sin l'emprim da schaner dal 2016.
RR novitads 18:00


text:
Notg dal raquint svizra
En il rom da la Notg dal raquint svizra organiseschan bibliotecas interculturalas occurrenzas che includan era l’emprima lingua da las persunas participadas.
Activitads da las bibliotecas durant la notg dal raquint 2016:
- Basel: JUKIBU – en il team han ins schlià ligns misterius da differents pajais.
- Bern: Zentrum5 – saira da poesia e vin cotschen: auturas ed auturs han prelegì lur poesias nunedidas en differentas linguas
- Olten: IKUBO – notg dal raquint: a la tschertga da fastizs en la IKUBO.
- Renens: Globlivres – Notg dal raquint, 12 november naven da las 15.30. Ina data, trais lieus!!!
Emna d’acziun cunter il rassissem
Il motiv per quest’emna è il di mundial da l’Unesco cunter il rassissem ils 21 da mars.
Activitads da las bibliotecas a l’emna d’acziun cunter il rassissem 2017


text:
Taranto
Tàranto (Tarde 'n dialèt tarantì; Tàrantu 'n salentì; Tarentum en latì; Tάpaς/Táras en gréch antìch; Tάpavtaς/Tárantas in gréch modèrno; Tarent en todèsch; Tarente 'n fransés e olandés; Tarento 'n spagnöl e portoghés) l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Puglia, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Tàranto 'l cönta 194.795 abitàncc (stìma del més de óst del 2008), e 'l cuàrcia zó 'n àrea de 209.64 km² per 'na densità de 898 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carosino, Faggiano, Fragagnano, Grottaglie, Leporano, Lizzano, Massafra, Monteiasi, Montemesola, Monteparano, Pulsano, Roccaforzata, San Giorgio Ionico, San Marzano di San Giuseppe, Sava, Statte, Villa Castelli (BR).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tàranto, 'ndèl'antichità, l'è stàda giöna de le cità piö 'mportàncc de la Magna Grecia. La gh'ìa nòm Taras e l'è riàda al apogèo 'ndèl IV sècol prìma del signùr sóta Archita.
La vegnarà cunquitàda dei Romani endèl an 272 prìma del Signùr, che i la rebatezarà come Tarentum. ma coi romani la riarà mìa piö a ìga la 'mportànsa de prìma.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
annada 45, nr. 14 dils 14 d’avrel 1901
A Mutschnengia, ina fracziun de Medel, ei rutt ora ils 17 de Mars en in muvel d’ in auter pur la medema nonenconoschenta malsogna sco 1896 e ha enteifer 15 dis raffau naven 7 dals 11 armauls; 1896 il Fevrèr havev’ ella devastau en curt temps tuts 7 armauls d’ in pur; 1896/97 ha ella aunc custau 12—13 singuls armauls mobein dal temps, che quels mavan ad jarva.
La malsogna, ch’ ei exteriuramein gnanc tgunsch de enconoscher, quozza mintgamai tier in armaul sil pli 3 dis e va lu quel nunspitgadamein d’ ina daguota. Las secziuns fatgas dal veterinari cantonal e districtual vid plirs cadavers han mussau tier tuts il medem stabil maletg tipic ed il medem decurs della malsogna, enzennas el venter ed el tgau de tussegaziun dil saun — tras in tissi nonenconoschent. Quei tissi sa vegnir constataus mo sin via chemicala, segi che quel sesanfli el fein, ell’ aua, el tratsch de Mutschnengia, ch’ ei tut sin schiefer, ne etc. etc.- ‘Per tal intent han ins schon 1896 giu termess agl institut Chemical cantonal ed agl institut patalogic a Turitg las allegadas materias ed era particlas infectadas dils cadavers per schar intercurir, mo l’ annalisa ha lu giu in resultat negativ. In plaida p. ex. era da tissis de fein, ch’ in supona che sappien darivar de certas rugadas ne purginas, ne sch’ il fein setuorni buc en uorden, mo era quels tissis ein aunc buca enconoschents e defini. Remarcabels ein ils cas a Mutschnengia ord motiv, che la malsogna tucca mintgamai mo il muvel ded in possessur, schegie che las condiziuns, sco fein, aua, tratsch etc. ein, sch’ in voless e sto bunamein encurir leu la raschun, tonaton per tuts muvels de quei liug ualti las medemas.
— Contagiusa para la malsogna denton per ventira buca d’ esser e sa aschia era buca daventar prigulusa per il gieneral, mo tonaton setractesch’ei cheu d’ina malsogna vehementa e maligna, che meretta tutta attenziun e precauziun. Speronza vegn ei cul temps era a reussir d’ enflar ora la caschun de quella. Per cletg ha la vischnaunca de Medel era l’ assicuranza de biestga, che gida il singul privat, mo talas schleppras cueschan ins era buca allas societats.
annada 46, nr. 11 dils 13 da mars 1902
La nunexplicabla malsogna, che ha onn d’ unviern raffau naven ad in pur a Mutschnengia-Medel in suenterlauter 8 dad 11 armauls, ei quels dis deplorablamein puspei semussada tiel muvel dil medem proprietari, culs medems simptons ed ha gia custau 2 armauls gronds ed attacau ulteriurs. II veterinari cantonal e districtual han giu sedau tutta pusseivla bregia per diagnosticar quella malsogna, mo senza segir success. In enquera las raschuns ellas relaziuns geologicas dil terren dil resp. pavel. En tals cas fuss ei segiramein dueivel, ch’ il cantun ne la confederaziun stessan neu cun in extraordinari agid.


text:
Notg considerablamain fraida
- Gievgia, 20.4.2017, 11:25
En grondas parts da la Svizra hai dà schelira la notg passada. Sut 1'000 meters hai dà fin -7.3 grads. Ad Arosa èsi vegnì mesirà -12.8 grads, uschè fraid sco anc mai la segunda mesadad da l'avrigl.
Las temperaturas en Svizra èn per il mument extraordinari bassas. Ina notg per part clera ha laschà crudar las temperaturas la notg passada cler sut il punct da schelira. Sulettamain en il Tessin e sper il lai da Genevra hai dà lieus senza schelira.
Record ad Arosa
Per exempel ad Arosa èsi dapi ch’ins ha cumenzà a mesirar las temperaturas (1959) mai stà uschè fraid suenter ils 15 d’avrigl. Era en ils lieus Rüneberg e Visp esi vegnì mesirà temperaturas da record.
Normalmain vegni la primavaira surtut fraid en foppas. Spezial vi da l’ultima notg è dentant che la fradaglia è vegnida registrada en lieus elevads. Per exempel eri la davosa notg sin l’Üetliberg main fraid che a la plazza aviatica da Turitg. Autras primavairas eri adina gist il cuntrari.


text:
Dischett
El dischett (ciamaa anca "floppy", ch'el voeur dì "flessibil") l'è 'n support de memoria de massa magnetiga, fada de 'n disch piscinitt (de chi el nomm) cont del material magnetegh sora contegnuu in d'ona custodia. Per lensgij se doperava ona dischettera, ciamada anca FDD. El sò us el s'è sbassaa di agn 2000, cont i memorij USB e flash, ma hinn doperaa ancamò in di impiant industriai, e donca anmò in produzion.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idea del floppy a l'è nassuda in del 1967 a la IBM e l'è rivada in di personal computer 10 agn dopo, cont la Olivetti P6060 e P6040, che gh'even di floppy da 8 e 2,5 pollis.
Cont el temp hinn deventaa standard anca in del PC IBM, e s'hinn sbassaa de dimension: Da 8 a 5,25 e poeu a 3,5 pollis.
In del 1998 la Apple la presenta iMac, primm PC senza floppy, e cont el temp el floppy l'ha perduu el sò roeul de principal mezz de scambi, anca grazia a la velocizzazion de Internet, e l'è staa prima sostituii di sistema arent ma pussee capient 'me i zip drive e poeu di sistema a stat solid.


text:
Lissandretta
Lissandretta (İskenderun in Turch; al-ʼIskandarūn in Arab; Alexandrétta in Grech; Alessandretta in Italian; Alejandreta in Spagnoeu; Alexandrette in Frances; Alexandretta in Todesch stòrich) a l'è ona città de la Turchia meridional, per la precision de la Provincia de Hatay. La se troeuva longh el Mar Mediterrani, del qual l'è on pòrt important, in del golf che 'l pòrta 'l sò nòmm. L'è vesina al confin con la Siria.
L'è stada fondada del Lissander el Grand e l'è stada part de la Siria francesa tra el 1919 e 'l 1939. On temp la cuntava ona presenza numerosa anca de Arab e de Armen, che però adess l'è molto diminuida, anca grazie ai operazion de guerra etniga operaa di Turch ai inizzi del XX secol.


text:
L'exposiziun d'atun a Cuira, la GEHLA vegn remplazzada l'auter onn cun in nov concept, cun ina nova direcziun, in nov datum d'avertura e cun in nov num, quai communitgescha Marco Engel da la gruppa da project.
La nova exposiziun ha num GUARDA! e metta en il center la regiunalitad e l'aventura, exponents da l'agricultura, servetschs e mastergnanza. L'exposiziun ch'è sut la direcziun da Marco Engel, Rolf Graf ed Alberto Heras, ha lieu per l'emprima giada dals 29 d'october fin l'emprim da november 2016.


text:
Cussegl pastoral dal chantun Grischun
Secretariat
Welschdörfli 2
7000 Cuira
Secretariat: René Hefti
Tel. 081 252 41 58
Rapports annuals
» Rapport annual 2009 (pdf 2.10 MB)
» Rapport annual 2008 (pdf 1.82 MB)
Brevs als geniturs
Las brevs als geniturs en tudestg pon vegnir empustadas tar il Center catechetic dal Grischun. Ulteriuras infurmaziuns chattais Vus en il rapport annual 2009 dal Cussegl pastoral dal chantun Grischun.
» Formular d’empustaziun per las brevs als geniturs (pdf 108.78 KB)
Empustar brevs als geniturs en sursilvan
Grazia a la finanziaziun entras ina fundaziun pon las brevs als geniturs, las annexas e la brev accumpagnanta da l'uvestg vegnir distribuidas gratuitamain a las pravendas. Per quel motiv ston las pravendas dal decanat da la Surselva retrair ils documents correspundents tar la pravenda catolica a Glion.
Brevs als geniturs en surmiran
Empustar tar il Center catechetic (cun il formular d'empustaziun)
Brevs als geniturs en talian
Fin oz eran las brevs als geniturs disponiblas mo en tudestg. Grazia ad ina donaziun generusa a la pravenda da San Murezzan po il Cussegl pastoral dal chantun Grischun producir ina versiun taliana da las brevs als geniturs. Il decanat da Poschiavo - Bregaglia, sut la direcziun da Don Guido Costa e dunna Giovanna Lardi, han gia edì las emprimas duas brevs als geniturs en talian. Sche Vus avais interess da las brevs als geniturs en talian, supplitgain nus Vus d'empustar ils exemplars respectivs directamain tar dunna Giovanna Lardi, Cavresc, 7746 Le Prese.


text:
Gian Antòni Bertalmìa a l’é nà a Carmagnòla dël 1941, ma a l’ha vivù soa gioventura ant un cit pais ëd campagna.
A scriv an piemontèis e an italian e a l’ha pijà vàire prémit con soe conte e novele. Sò prim romanz an italian, “Gente normale”, a l’ha vagnà ‘l prémit spessial al concors “Alfonso di Benedetto”.
• • •
I vivoma temp ëd burian-a. Për tut e për ij lìber pì ancora. Ma as resist, as serca ‘d resiste. Ij piemontèis a son gent ch’a mòlo nen la cassòla a la prima dificoltà.
Ij bogianen a san rangesse, a conòsso le fatighe e a van anans bele se la buria a-i fa andé pì adase. A l’é bel arsèive ‘d lìber ch’a seurto për costa “veja resistensa neuva”, coma a disìa Tavo Burat. E an fà tant piasì segnalé ch’a l’é pen-a surtìe, për la Ca dë Studi Pinin Pacòt-Piemonte in Bancarella, un volum ëd conte serie e conte grinòire ‘d Gian Antonio Bertalmia, «Ël cel an ponta al dil» , con l’«Achit» ëd Michél dij Bonavé.
Bertalmia a l’é ‘d Carmagnòla, a l’ha scrivù an italian e an piemontèis segnalandse an diversi Concors leterari. Adess a në smon cost bochèt ëd vintessinch conte ant un bon piemontèis nostran, “stòrie ‘d vita ch’an conto ij piasì, le por, …la gòj dla gent a la bon-a”. Paròle ch’a mosso d’arcòrd, emossion, veuja ‘d rije; paròle ‘d ca ch’an comeuvo, paròle ‘d col bon sens d’antan, passà ‘d mòda, ma chi sa mai ch’a peula torna servine; paròle ch’an buto ‘d bonimor. E ‘d n’onsa ‘d bon sangh i-j n’oma damaca an temp coma costi, për nen lassesse dëstissé la speransa, e manten-e visca la fiusa, lë sguard sël passà për l’avnì.
Albina Malerba | To7 5.4.2013
• • •
Ël cel an ponta al dil
Gian Antòni Bertalmìa
Na rijada smorsà e stenzua a l’avìa dësvijalo an col dòp-disné ëd luj pien ëd tuf. Adasiòt a l’era avzinasse a la fnestra e a l’avìa ghicià fòra. Parèj a l’avìa vëdduje e a l’avìa capì che cola sen-a e cola rijada a sarìo intraje ’nt ël sangh e a l’avrìo compagnalo për tuta la vita. Ëdcò ancheuj, combin che a sia passaje tant temp e a sia squasi vej, Beppe, minca tant, quand che a sent quaidun a rije parèj, as abandon-a a la malinconìa dj’arcòrd, arcòrd restà viv e sclint e mai sparì ant la fumosa nebia dla dësmentia.
Ant l’istà dël ’44 Beppe, come tanti àutri giovo, a l’avìa abandonà la divisa ’d l’esèrcit e a l’era butasse con ij partigian che a batajavo e a së stërmavo ant le campagne e an montagna. Cola matin-lì, con tre compagn, a l’avìo pijà d’assàut un càmion tedesch che a portava ’d riforniment a na caserma e che a l’avrìa dovù esse sensa scòrta. Ma, tut ant un moment, da drinta al camion a l’era surtije na vinten-a ëd soldà tedesch che a j’ero butasse a sparé con ij mitra e a l’avìo massà doi dij sò compagn. Beppe, pijà ’d sorprèisa, a l’era sentusse sperdù, peui a l’era arpijasse e a l’era campasse giù dla scarpà ch’a corìa ’d fianch a la stra e, dòp d’avèj travërsà na bialera, a l’era liberasse dj’arme e a l’era intrà ’nt ël bòsch. A l’é stàit antlora che a l’era antajass-ne desse stàit ferì a na spala e, s-ciancandse la camisa, a l’avìa sërcà ’d fërmé ël sangh che a surtìa.
Pròpi an col moment le nivole che a j’ero ambaronasse ’nt ël cel a j’ero stàite squarsà da lòsne amborgnante compagnà da colp ëd tron ch’a ’nciorgnìo e a l’era comensaje ’n temporalass furios, un ëd coj orissi d’istà violent, andova che ’l cel a smija che a veuja vërsè sla tera tuta l’eva dl’univers. Beppe a podìa nen fërmesse, a sentìa che a-j corìo apress, a sentìa an lontanansa ’l baulé dij can e, contut che la ferìa a-j fèissa mal e che ij vestì bagnà mars as ancolèisso a còl, a l’avìa corù motobin tant an col bòsch e sota a col diluvi sensa savèj andova ch’a ’ndèissa. Adess a l’avìa chità ëd pieuve ma ël cel a continuava a esse scur e ’l tron a continuava a bërboté an lontanansa. Ël dòp-disné a dovìa già esse bastansa anans. Beppe as sentìa motobin débol, la ferìa a-j sagnava e a lo fasìa seufre, ma a continuava a core, rabastandse, për slontanesse ’l pì possibil. Tut ant un moment j’èrbo e ij busson a l’avìo comensà a rairisse e, antlora, combin che a l’avèissa la vista an-nebià, a l’avìa vëddula. A l’era na cassin-a, nen gròssa e ’n pòch mal butà, che a l’avìa na costrussion andova a-i ero le stansie dij paisan, na stala con na cita fnera, n’èira e na cormà për j’arnèis e ij chèr. Na strajòta ’d campagna, che a travërsava ’n camp ëd melia, a portava a ’n paisòt che as vëddìa pòch distant a l’orisont. Beppe a l’era avzinasse prudent, la cassin-a a smijava sensa gnun, peui, vist che a-i era gnun can, a l’era intrà ant l’èira e a l’avìa ciamà se a-i era quaidun. La pòrta, ëd cola ch’a dovìa esse la stala, a l’era duvèrtasse e a l’era surtije na fomna tuta vestìa ’d nèir con un gròss fassolèt nèir gropà an testa. An man a l’avìa un fusil, na veja dobiëtta da cassa e a l’era fërmasse a quàiche pass da Beppe. “Va via” a l’avìa brajaje fasendje sègn con la punta dël fusil, “va via o it ësparo.” Beppe a l’era fërmasse ’nt la pàuta ’n mes a l’èira, a tribulava a respiré, a l’era càud ëd frev, as tenìa sgnacà ël tòch ëd camisa sla ferìa ch’a sagnava, a stasìo për mancheje le fòrse, a stasìa për robaté quand che la fomna a l’avìa posà ’l fusil, a l’era arambasse a chiel e a l’avìa portalo ant la stala. Ant la stala a-i ero doe vache e ’n mul gropà a la grupia e, ant un canton, a-i era na bërlecia con na pajassa ’d feuje sëcche. La fomna a l’avìa cogialo, a l’avìa dësvestilo dij sò vestì bagnà, a l’avìa coatalo con na coèrta veja ch’a spussava dë liam, peui a l’era surtìa për torné con na bota d’àlcol, dij fiòch ëd cotonin-a e dle binde. A l’avìa lavaje la ferìa antramentre che Beppe a tërmolava da la frev e dal mal, peui a l’avìa ciamaje come ch’a stasìa e chiel bësbijand e batend ij dent a l’avìa dije: “ I l’heu frèid, i l’heu tanta frèid.” Alora la fomna a l’era dësvestisse, a l’era restà patanua, a l’era anfilasse sota a le coèrte e a l’avìa strenzulo a sò còrp càud fin che Beppe a l’era andurmisse.
A la matin dòp, quand che a l’era dësvijasse, ël sol a l’era già àut e a intrava da la fnestra ch’a dasìa an sl’èira. Beppe a l’avìa butaje ’n moment a capì andova ch’a fussa. A l’avìa pì nen la frev e a l’avìa sërcà d’aussesse ma la ferìa a-j fasìa ’ncora mal. Peui, adasiòt, a l’era tornaje ’n ment ij fàit dël di prima, la sparatòria, la scapada travers ij bòsch, la cassin-a isolà e la fomna vestija ’d nèir con ël fusil an man. A l’era arcordasse, come ’nt un seugn, che la fomna a l’era dëspojasse e a l’era mostrasse come na fija giovo e bela, ma sòn-sì a l’era nen propì sicur ch’a fussa capità o se a fussa mach stàit ël deliri dla frev. Ma propì an col moment la pòrta a l’era duvertasse e, con doe galin-e che a-j marciavo dnans, a l’era intraje la fomna vestìa ’d nèir. A l’era avzinasse a la bërlecia e salutandlo con un sègn ëd la testa a l’avìa ciamaje coma che as sentèissa. “Bastansa bin, grassie a soe cure” a l’avìa risponduje Beppe che adess a podìa beichela da davzisin. A l’avìa ’n facin giovo e motobin bel, j’euj a j’ero azur, ciàir e pien ëd lus, a smijavo doi fnestròt duvertà sël cel, a l’avìa ij làver còti e carnos e sò soris, malincònich e genà, as duvertava ansima a dij dent bianch ch’a smijavo piturà. Da sota al fassolèt nèir ch’a portava ’n testa a-j surtìa dij cavèj seuli e biond color ëd l’amel. A podìa avèj pì o meno na vinten-a d’agn.
La fija, soridend an manera pen-a përcepìbil, a l’avìa giutalo a tiresse ’n po’ sù da le coèrte. An man a l’avìa ’n fassolèt a quadrëttin ross e bianch gropà come ’n fagòt, a l’avìa posalo sla pajassa e a l’avìa tirà fòra ’n tòch ëd pan e ’n tòch ëd formagg. Con un cassul a l’avìa pëscà dël làit da drinta a ’n sigilin e a l’avìa ampinije na tassa. “A l’é tut lòn ch’i peuss eufrite” a l’avìa dije, “con sta guèra la vita a l’é sempre pì dura, as treuva pì gnente.” Beppe a l’avìa ringrassiala e a l’era campasse an sël mangé con angordisa antramentre che la fija a surtìa con le vache e ’l mul. Për tut ël di a l’avìa nen vëddula. A dovìa già esse dòp-disné tard quand che a l’era vnuje a porté quaicòs për sin-a e sta vòlta ant ël fagòt a quadrëttin a-i era doi euv dur e na patata bujìa. Antramentre che Beppe a mangiava la fija, an pé ëd fianch a la bërlecia, a lo beicava. “Come ch’i të stas? Come ch’it sente stassèira?” A l’avìa ciamaje rangiandje la coèrta. Beppe, beicandla fiss an coj maravijos euj azur, a l’avìa dije: “ I l’heu ancora frèid, tanta frèid.”
Antlora la fija, sensa parlé, a l’avìa duvertà ’n pòch coj làver dë vlu e, anviscand un cit soris malincònich, soris che a comensava là andova a nasso le lerme, a l’avìa comensà a dësvestisse. A l’era gavasse col orìbil faudal nèir, adasiòt, con moviment meusi e sò còrp a fletìa come na rama ’d sàles al vent ëd la matin bonora. A l’avìa gavasse ’l folar da la testa e na cascà ’d cavèj color ëd l’amel a l’avìa coataje le spale. Peui, pian, pian, a l’era montà an sla bërlecia e a l’era cogiasse ’d fianch a Beppe. Sò còrp a l’era càud come ’l pan pen-a gavà dal forn e Beppe a l’avìa comensà a caressela, adasiòt, tocandla con bel deuit. E soe man a j’ero posasse ansima ai sen, cit, squasi ’ncora da fijëtta, an sij fianch da la curva dlicà, an sla pansa piata e an sle cheusse longhe e nervose. E a l’avìo fàit l’amor, n’amor istintiv, natural, doss, sensa parlé. E col amor a-j pasiava nen mach ij sens ma a-j fasìa dësmentié le crudeltà dla guèra, ij mòrt, ij feu, le paure e le violense. Peui a j’ero stàit slongà an silensi un ëd fianch a l’àutr. Oramai la lus dël sol a intrava da la fnestra con ij ragg dë sbies e ant ël cel quaìche nivola as vestìa già ’d ross për festegé ël tramont. Na penombra rossa a ’nlupatava ’l silensi dla stala che a l’era rot, minca tant, dal romor ëd le bestie gropà a la grupia.
“Coma ch’it ciame? Da ’nté ch’it ven-e?” A l’avìa ciamaje la fija virandse s’un fianch e, pogiandse s’un brass për beichelo ’nt j’euj. “Im ciamo Beppe e son ëd Turin” a l’avìa risponduje carëssandje ij cavèj e a l’avìa contaje tuta soa stòria, da quand che a l’avìa lassà l’esèrcit për andé con ij partigian, fin-a a l’amboscà ’d quàiche di prima con la scapada travers dij bòsch fin-a a l’ariv ant la cassin-a, “e ti coma ch’it ciame? Còs fa-sto tuta sola ant una cassin-a fòra ’d man parèj?”
“Im ciamo Rapsodìa” a l’avìa dije la fija cogiandse a pansa ’n aria ’d fianch a chiel.
“Rapsodìa?” A l’avìa anterompola Beppe, “a l’é ’n bel nòm ma am ësmija ’n po’ dròlo, un po’ fòra via.” “Mè pare, ch’a fasìa ’l guardia-parch, a l’avìa vorsù ciameme parèj përchè a l’era entusiàstich e anciarmà dal gasojé dj’osej, dal son dël sotbòsch e dal ciosioné dij biarlòt che a jë smijavo na rapsodìa,” a l’avìa continuà la fija antramentre che soe ciafërle a pijavo un color vermèj, “i son sola an costa cassin-a che i l’avìo catà mi e mè òm. Peui, pen-a marià, chiel a l’era stàit ciamà sota a j’arme e a l’era mòrt ant un scontr a feu sël front grech. I l’avìa pensà d’andemne via, ma i l’heu pì gnun i son sola al mond e mè mëssé e mia madòna, che a j’ero già nen content che sò fieul am pijèissa, a l’avìo sarame la pòrta ’n facia. Antlora i vivo ambelessì e faso andé anans la cassin-a con doe vache, un mul, quàich cunij e quaìche galin-a. I travajo ’dcò ’n tòch d’òrt për le vërdure, a la finitiva im rangio con lon ch’i l’heu certamènt che mia vita a l’é nen pròpi reuse e fior ma a l’é pien-a ’d sagrin e dura. Ma ’ncheuj i son contenta, a më smija ’d toché ’l cel con un dil, vëdde-sto,” e a l’avìa slongà un dil vers la fnestra e, mostrandje con ël dil ël cel ch’a l’era vnù carmin, “vëdde-sto ch’i toch ël cel con un dil? Vëdde-sto che ’l cel a l’é ’n ponta a mè dil?” Beppe a l’avìa pijaje cola man spòrzua, a l’avìa tirala giù, a l’avìa portass-la a la boca e a l’avìa basaje tante vòlte col dil che chila a continuava a ten-e pontà. L’indoman Rapsodìa a l’era vnua a porteje quaicòs da mangé anvërtojà ant ël fassolèt a quadrëttin, peui, dòp d’avèje dà ’n basin, a l’avìa dëstacà le bestie e a l’era surtìa da la stala. La giornà a l’era già càuda an cola matinà ’d luj, a-i era nen un fil d’aria, a-i era ’n tuf ùmid e tachiss, che ’l sol, già àut ant ël cel, a possava ant la stala con la soa lus cèira e sbalucanta. Beppe a l’avìa mangià cole pòche vitovaje peui, vagnà da la dëbolëssa che a l’avìa ancora a còl e dal tuf, a l’era strojassasse sla pajassa ’d feuje sëcche e a l’era finì an col ansupiment che a l’è ’l principi dla seugn.
Na rijada smorsà e stenzua a l’avìa dësvijalo an col dòp-disné ’d luj pien ëd tuf. Adasiòt a l’era avzinasse a la fnestra e a l’avìa ghicià fòra. Parèj a l’avìa vëdduje e a l’avìa capì. Ferm an mes a l’èira a j’ero doi soldà tedesch, un a sërcava d’ambrassé Rapsodìa e l’àutr a rijìa sotvos, an manera stùpida e dròla. Beppe a l’avìa capì che Rapsodìa a sërcava d’antërnije ’l pì possibil për deje temp dë scapé. A l’era sautà giù da la pajassa, a l’era anfilasse le braje e jë scarpon, peui a l’avìa sërcà la camisa con j’euj pien ëd teror ma a l’avìa nen vëddula. Alora a l’era arcordasse che a l’avìa pijala Rapsodìa për taconela. A podija nen, ëd sicur, andé dë ’d là ant ëcà a pijela e alora a l’era surtì da la pòrta ’d daré dla stala che a dasìa sël camp ëd melia e a l’avìa travërsalo a gatagnàu, squasi rabastandse për tèra a pansa mòla. Quand che a l’avìa travërsà la strajëtta ch’a portava al pais a l’avìa vist na camionëtta con n’àutr soldà al volant ch’a spetava con ël motor dëstiss. A l’é për lon che a l’avìa nen sentuje rivé. Beppe a l’avìa travërsà la strajòta e a l’era andasse a stërmé ant ël bòsch andova che a podìa beiché la cassin-a. Ël soldà graduà a continuava a vorèj buté le man a còl a Rapsodìa antramentre che l’àutr soldà a s’avzinava prudent a la ca. A l’era intrà spalancand la pòrta con un càuss e a l’era surtì da lì ’n pòch an corend, sventoland la camisa e brajand dj’ordin sèch e ràucc che a smijava ’n can anrabià. Antramentre a l’era rivaje ’dcò l’àutr soldà con la camionëtta, a l’era fërmasse vzin a col ch’a brajava e, antramentre che ’l graduà a fasìa monté Rapsodìa sla camionëtta, a l’avìo pijà ognidun na tòla ’d benzin-a, a j’ero intrà un ant ëcà e l’àutr ant la stala e a l’avìo daje feu. Peui, an mes, a na nivola ’d poer, a l’avìo ’mbocà a tuta velocità la stra che a passava an mes al camp ëd melia e a l’avìo ciapà për ël pais.
A l’era stàit l’ultima vòlta che a l’avìa vëddù Rapsodìa. A l’era setà an mes a doi soldà e, antramentre che la camionëtta as ëslontanava, ij sò cavèj, longh e color ëd l’amel, a svolatavo al vent. Chila a l’era fërma con la testa bassa e a l’era nen solament virasse a beichè la cassin-a che a stasìa brusand.
Quand che la guèra a l’era finìa, Beppe a l’era tornà an col paisòt. A l’avìa ciamaje a la gent se quaidun a savìa deje dle neuve ’d Rapsodìa ma gnun a savìa pa dije gnente. Quaidun a l’era arcordasse che l’ùltima vòlta che a l’avìa vëddula a l’era ’n mes a dij soldà tedesch ansima a na camionëtta che a l’avìa travërsà ’l pais a tuta velocità ’l di che a l’avìo brusaje la cassin-a. A l’era tornà a la cassin-a, adess a l’era mach pì ’n baron ëd ruin-e brusatà che, ant la nebia ’d col otonn malincònich, a l’avìo faje vnì la pel d’òca. A l’era smijaje ’d sente ancora cola rijada dròla, smorsà e stenzua. A l’avìa torna vëddù ël bòsch. Ij busson ëd le ronze e dël sambur a j’ero macie color ëd la tèra giàuna e chërmisin e quàiche èrbo a l’era già dëspatanuà dai primi frèid. Al pòst dël camp ëd melia adess a-i era ’n camp ëd gran pen-a nà e cola penelà ’d verd cèir a smijava l’ùnica còsa viva ’n col paesagi malincònich, pien ëd tristëssa e ’d mestissia. A l’avìa vëddù la strajëtta ch’a portava al pais e, an mes a cola stra, a l’era smijaje ’d vëdde na camionëtta con na fija dai cavèj longh color ëd l’amel slontanesse an mes a dij soldà tedesch, ma sta vòlta chila as virava, a lo salutava e a-j mandava ’n basin.
(Prim prémit «Cesare Pavese» 2010)


text:
Jenson Button
Ol Jenson Button l’è ü pilòta ‘nglés de Formula 1, nasìt a Frome, ol 19 de Zenér del 1980. L’à tacàt a cór in Formula 1 in del 2000 al volànt de öna Williams.
Ol 18 de Otùer del 2009 söl circuìto de Interlagos in Brazìl l’è dientàt campiù del mónt de Formula 1 al volànt de öna Brawn Gp, ol team del Ross Brawn.
In del 2009 l’à enzìt sés vólte (piö ü tèrs pòst) in di prime sèt gare del Mondiàl, pò l’à aministràt ol sò vantagio e l’ s’è difendìt dal compàgn de squadra, ol Rùbens Barichello e dal Sebastian Vettel che l' cór co la Red Bull.


text:
Delichon urbicum
El dard (Delichon urbicum, Linnaeus, 1758) l'è on usell migrador de la fameja di ronden (Hirundinidae).
Olter nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dard a l'è cognossuu anca con vari nomm, segond de la zona de la Lombardia. In particolar:
- A Bressa l'è ciamaa anca darderin [darda'ri], cadenella [kadi'nɛlɑ], rondin [ron'di], voliv [vo'lif], rondenina [rundi'ninɑ]
Come l'è[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dard l'è on usellin de circa 13-15 cm de longhezza, e 'l sò pes el va di 15 ai 20 gr. El coo, la schena, i al e la cova g'hann on color negher-bloeu scur. La part de sotta e intorna ai sciamp inscambi la g'ha on color bianch farinent. La cova l'è meno bivorca de quella di ronden, e 'l sò corp l'è on poo pussee longh. I sciamp hinn curt, e i pee g'hann scià di piumett bianch.
El mangia i insett che 'l branca in del sgolà. El sgola pussee in olt di ronden.
I dard i fann el sò nid sotta i tecc, i grondann, ma anca sotta i pont de ciment, i arch di port e costruzzion compagn. Fann trii o cinch oeuv per voeulta, che g'hann on color bianch lusent. Dopo 12 o 15 dì, nassen i poresitt. I genitor ghe dann de mangià ancamò per circa on mes (25-26 dì).
Indove 'l viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El viv e 'l razza in Europa, ma anca in de l'Africa del Nord e in Asia. I dard che vegnen de l'Europa sgolen via d'inverna in Africa, e riven fin giò in Sudafrica; sedenò i vann anca in del sud-est de l'Asia o in Arabia, in su la riva del Mar Ross.


text:
Saarbrücken
Saarbrücken (Sarrebruck in frances; Saarbrécken in lüssembürghes; Saarbrigge in del dialett del lögh) {{IPA| [ˈzaːɐ̯ˈbrʏkn̩]}}, a l'è la capital del stat federal tudesch del Saarland. La se tröa in del süd de la Germania, arent a la fruntera cunt la Franza e'l Lüssemburgh, e l'è traversáda del fiüm Saar. La sua pupulaziun a l'è de 178.151 abitant (2015).
Cuntegnüü
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saarbrücken a l'è in d'una valada granda in sü i riv del fiüm Saar, aflüent de la Mosela, arent al cunfin cun la Francia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del Nöfcent Saarbrücken a l'è stada dò völt (1919-1935 e 1945-1957) metüda dent in d'un teritori indipendent ciamaa Saarland e sòta l'aministraziun francesa.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a l'è el center d'una zona indüstriala impurtanta per la prudüziun d'azal, zücher, bira, ceramica, istrüment otich e materiaj per i custrüziun.
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- el Punt de preia in sül fiüm Saar (1546)
- la Gesa gotica de Sankt Arnual
- el Castel del secul XVIII
- el Mercà St. Johanner Markt
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Charlotte Britz.


text:
Co evitar cugliunarias tar tegias?
- Mesemna, 25.11.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 25.11.2015, 11:15, RTR
Avais vus gia ponderà nua festivar Silvester? Per tut tgi che vul far quai si en ils culms e n'ha betg sez ina tegia datti en l'internet ina massa tegias da prender a tschains. Mo adatg - il mument han cugliuns conjunctura auta. Els porschan tegias da prender a tschains e strusch che l'emprima rata è pajada ordavant svanescha la tegia da la rait. Tips dal servetsch federal da coordinaziun encunter criminalitad en l'internet.