text:
Surtut è vegni exportà dapli en l’america dal nord ed en l’Europa. Dapi la fin dal 2016 mussan tut ils products in trend positiv.
Ils imports èn creschids per 4,1%, quai communitgescha l’administraziun federala da duana. Uschia vegn quai tar la pli pitschna differenza da la bilantscha commerziala dapi plirs onns, scriva l’administraziun. Il surpli tar la bilantscha commerziala munta a 6,5 milliardas francs.
Exports d'uras èn creschids
La branscha da chemia e farma è la pli gronda sparta d'export ed ha pudì exportar en quest quartal 0,7% dapli. Ils exports d'uras èn creschids per 4,9%. Il nivel è dentant restà sut il maximum. Ils exports da maschinas, electronica ed instruments da precisiun èn stagnads.
Geograficamain ha la Svizra exportà dapli en tut ils trais martgads principals. Il pli bler en l'America dal nord, cun in augment da 3,9%. Per 1% èn creschids ils exports en l'Europa e per 0,9% en l'Asia. Quest trio ha importà rauba da la Svizra per 500 milliuns dapli che l'onn avant.
Ils exports en Gronda Britannia èn sa sminuids per 410 milliuns francs e quels en Frantscha per 222 milliuns.
Imports da farma e chemia sco motor
Ils imports èn s'augmentads en trais da las quatter gruppas da rauba. 85% u 1,7 milliardas francs dapli han products da chemia e farma fatg ora. Els èn creschids per 14,7% e cun quai sin in nov record. En tut ha la Svizra importà rauba per 51 milliardas francs.
RR novitads 10:00


c: text/html

text:
Gigi Marzullo
Luigi Marzullo, ma cgnusû da tut cuma Gigi, 'l è 'n giurnalìsta, scritōr e cundutōr televiśìṿ, nâ a Avellino al 25 ad Luj dal 1953.
Biugrafìa
Dòp avér ciapâ la làurea in “Madśina e Cirusìa” a Piśa, al taca la sò caréra in dla redasiòṅ dal giurnàl napulitàṅ Il Mattino dvintànd giurnalìsta ad prufesiòṅ in dal 1983. In cal mèntar al fà anc al sò debùt in televiśiòṅ cun Forte Fortissimo un prugràma ad Rai 1 p'r i tèst ad Marco Di Tillo e Annabella Cerliani. In dal 1986 Biagio Agnes al gh dà la cundusiòṅ dla traśmisiòṅ Italia mia a fiànc ad Sammy Barbot. 'L an dòp 'l è al tùran ad Il mondo è tuo insém a Giulia Fossà.
Dòp soquànt àtar sò lavōr in televiśiòṅ (cuma Microfono d'Argento, un gala ad sira fat insém a Gabriella Carlucci, dal 1988) in dal 1989 la gh vèṅ dada in afidamènt la cundusiòṅ ad Mezzanotte e dintorni (Meśanòt e dintóran), prugràma dla nòt in dua lò al mitìva sóta di persunàǵ famóś faghénd-ag dal dmandi, punśènti e cuntòrti. Al và avànti acsè in fiṅ al 1994 quand al pasa a Sottovoce (Sotvóś), sèmpar un prugràma 'd intervìsti da 'l Lunadè a 'l Venardè («Sotvóś, a'l saìv, 'l è 'l prugràma ch'al sèra al palinsèst dal Prim Canàl dla RAI, nuàtar a dgém na manéra par cgnósar e par cgnósar-'s, parcórs umàṅ e prufesiunài, quand un dè vista l'óra 'l è finî da pôc e 'n àtar dè 'l è péna tacâ, un dè da piò p'r amàr, par sugnàr, par vìvar»), Cinematografo (un prugràma in du a s dascór ad cìnema insém a di crìtic cuma Anselma Dell'Olio, mujér ad Giuliano Ferrara, Valerio Caprara, Massimo Bertarelli 'd Il Giornale e la sicigliàna Ornella Sgroi) al Sàbat e Applausi (didicâ a 'l teàtar) a la Dménga. Tut chi prugràma chè i èṅ mandâ in ónda ad nòt, "par quéi ch'i n vōlan minga o i n pōlan briśa durmìr".
Marzullo 'l è anc respunsàbil dla cultùra ad Rai 1 e 'l à ricitâ faghénd al sò persunàǵ in di film Body Guards - Guardie del corpo e Matrimonio alle Bahamas.
'L imitadōr Maurizio Crozza al 'l à tòlt ad mira dimóndi vòlti in di sò prugràma par La 7, Italia e Italialand.
Cgnusû da tut i èṅ pò i sò dit turmintòṅ:
- «Si faccia una domanda e si dia una risposta» (La s faga na dmanda e la s daga na rispòsta);
- «La vita è un sogno o i sogni aiutano a vivere meglio?» (La vita è-la un sógn o èṅ-i i sógn ch'i jùtan a vìvar méj?);
- «Tutto o nulla è dovuto al caso?» (Gnint o incòsa a dipénd da 'l caś?);
- «Chi vince ha sempre ragione, chi perde ha sempre torto?» (Chi vins gh'à'l sèmpar raśòṅ, chi pèrd gh'à'l sèmpar tòrt?);
- «Lei crede in quello che fa o fa quello in cui crede?» (Cardî'v in qvél ch'a fâ o fâ'v qvél ch'a cardî?);
Òpri
- Mezzanotte e... dintorni, Turèṅ, Nuova Eri, 1990.
- I sogni di mezzanotte e dintorni, Turèṅ, Rai Eri, 1991.
- Le notti blu di Sottovoce. Incontri con venti testimoni del nostro tempo, Róma, Rai Eri, 1997.
- Stelle di notte. Ventidue donne si raccontano Sottovoce, Róma, Rai Eri; Venèsia, Marsilio, 1998.
- Bellidinotte. Guerrieri moderni & cavalieri d'altri tempi, Nàpuli, A. Guida; Róma, Rai Eri, 1999.
- Mezzanotte e contorni - le grandi abbuffate notturne, cun la culaburasiòṅ ad G. Vissani, Róma, Rai Eri, 2000.
- Il marzulliere, Milàṅ, Sperling & Kupfer, 2002.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il president da la Republica Federala Tudestga, Joachim Gauck, na candidescha l’auter otg betg pli per ina segunda perioda d’uffizi. Quai ha communitgà il politicher da 76 onns en il chastè Bellevue a Berlin.
I saja ina grond’onur dad esser en uffizi fin il 2017. Però na possia el betg garantir che sia sanadad lubeschia in’ulteriura perioda d’uffizi, ha argumentà Gauck sia decisiun.
Il teolog è vegnì elegì il mars 2012 dad in’allianza da CSU, CDU, FDP, SPD e Verds en il pli aut uffizi public da la Germania suenter che Christian Wulff ha stuì demissiunar pervi dad in scandal da corrupziun. Wulff è be stà 2 onns en uffizi.
L’Assamblea federala tudestga sa raduna ils 12 da favrer 2017 per eleger la successura u il successur da Joachim Gauck.
Reacziuns sin la decisiun da Gauck
La chanceliera tudestga Angela Merkel deplorescha ch’il president tudestg Joachim Gauck na vul betg pli candidar per ina ulteriura perioda d’uffizi. Sco Merkel ha ditg, avess ella giavischà ina ulteriura perioda d’uffizi. L’atun vegnia ella a decider davart la successiun da Gauck.
Er il parsura da la SPD Sigmar Gabriel ha deplorà la decisiun da Gauck.
RR novitads 14:00


text:
Las localitads dal hotel Val Sinestra èn maiestus e sa preschentan sco al cumenzament dal 20avel tschientaner cur che il hotel era enconuschent per curas d’aua minerala. Anc oz sburflan las auas mineralas or dal terren ma na vegnian betg pli nizzegiadas. Oz èn dumandadas autras occurrenzas co per exempel exposiziuns d’art contemporan.
Art in Val Sinestra
Cul project «art en Val Sinestra» prevesan ins d'attrair giasts ed indigens en il hotel entasum la Val Sinestra. Artists da tut il mund han la pussaivladad da preschentar lur art al vast public. En differentas localitads sa chattan collaschas, fotografias, maletgs da tuttas dimensiuns ch'envidan ils aspectaturs da sa laschar inspirar dal lieu e da far lur ponderaziuns persunalas.
L'exposiziun ha lieu dals 06.11. – 13.11.2016 e dals 24.12.16 – 19.03.2017.
RR actualitad 6:00


text:
cuntegn
Engiadina
-
Figlia batta mamma
Trais giadas Samedan, duas giadas Sent ed ina giada San Murezzan: Quai èn las vischnancas indigenas che han fatg ils buns plazs a las cursas pli curtas al bike-maraton Parc naziunal.
Cumbat tranter mamma e figlia…
… e gudagnà ha la figlia Arina Riatsch da Sent (annada 1996). Ella ha gudagnà la cursa sur 103 km che maina da Fuldera sur Livigno a Scuol. Seraina Riatsch (annada 1974), la mamma, è vegnida segunda cun passa 4 minutas retard sin la figlia.
Resultats 103 km da las dunnas
Resultats 103 km umens
Blers indigens tar ils 66 km
La cursa da 66 km dals umens ha gudagnà Nicolà Hartmann da Samedan. Segunda da la cursa curta da las dunnas e vegnida Christine Buzzetti Moritz da Samedan e terz da la cursa dals umens è daventà Fadri Barandun da Samedan.
Ed era il quart è in curridur engiadinais Claudio Tschenett da San Murezzan.
Resultats 66 km dunnas
Resultats 66 km umens


text:
Segund è vegnì ses collega da team Nico Rosberg e terz il pilot da Ferrari, Sebastian Vettel. Ditg ha i vesì or sco sche Hamilton stuess anc spetgar in'emna sin ina segunda schanza da gudagnar il titel.
En la 49avla da 56 rundas ha el dentant pudì profitar d'in sbagl da ses collega da team Nico Rosberg. Lewis Hamilton era gia daventà campiun mundial l'onn 2008 ed il 2014. Il team da Sauber ha fatg dus puncts. Cunquai che blers èn crudads or ha Felipe Nasr profità. El è vegnì 9avel. Marcus Ericsson è crudà or.
RR novitads 22:00


text:
Peter Peyer
Lieu: Trin
Annada: 1965
Professiun: secretari dal sindicat SEV
Hobis: Chantar en il chor, esser en la natira, leger
Famiglia: Maridà e bab da duas figlias
Creschì si è Peter Peyer a Landquart e Malans. Dapi 15 onns viva el dentant ensemen cun sia dunna e sias duas figlias a Trin. L'um da 52 onns ha gia lavurà en diversas branschas. Emprendì ha el mussader da scolina ed è stà l'emprim mussader da scolina masculin en il chantun Grischun. Dapi il 2009 è el secretari dal sindicat per il persunal da transport SEV a Cuira.
Il traffic public è adina tema tar Peyer
Sche adina pussaivel nizzegia Peter Peyer il traffic public – saja quai per ir da Trin a Cuira a lavurar u per ir a sesidas ch'el ha regularmain en la Bassa. Sin quels viadis haja el la pussaivladad da discurrer cun il persunal da transport. Uschia audia el tge che funcziunia e tge betg e possia duvrar in u l'auter da quels inputs per sia lavur da mintgadi, di Peyer.
Musica e la Sardegna dattan forza
Il sindicalist è dapi stgars 10 onns commember dal Chor Mischedau da Trin. Là giauda el d'ina vart il chant, da l'autra vart dentant er la cumpagnia – ed ina biera suenter l'emprova da chant tutga era tiers. Quai sajan ils muments nua ch'el possia tschentar giu e prender distanza da ses mintgadi da lavur.
Er vacanzas sin l'insla taliana Sardegna èn fitg impurtantas: Ensemen cun sia dunna, che ha vivì intgins onns a Sardegna, fa el regularmain vacanzas sin l'insla. La mar saja per el in lieu da forza.
RR actualitad 07:00+


text:
La svieuta è sa reducida per 23% sin 922 milliuns francs, cumpareglià cun il medem temp da l’onn avant. Sco quai che la Repower scriva, saja la raschun per quest resultat surtut ils pretschs bass per l’energia ed il ferm franc. Il concern grischun fa ina gronda part da sia svieuta en euros. Sa reducì saja surtut il commerci (-11%), il provediemnt e la furniziun però sajan restads quasi tuttina sco l'onn avant (-2%).
Ulteriuras mesiras da spargn èn necessarias
En connex cun il ferm franc sajan ins vid examinar ulteriuras mesiras. Decisiuns concretas vegnian communitgadas pass per pass, communitgescha la Repower. Gia il 2013 aveva l’interpresa instradà mesiras per reducir ils custs. Uschia ha pudì vegnir spargnar mintg’onn passa 20 milliuns francs.
Il matg aveva la Repower gia vendì ses project per realisar in'ovra da gas e svapur a Leverkusen en Germania. Il concern punctuescha però ch'il martgà tudestg restia impurtant. D'ina vart furneschian ins clients gronds cun energia, da l'autra vart saja la Germania sco pli grond martgà da commerci da muntada centrala.
RR novitads 08:00


text:
Piev de Galaraa
La piev de Galaraa l'è stada vuna di piev religios e ministrativ del Milanes.
El sò patron l'eva la Beata Vergin Assonta.
La confinava a ovest e a nord con la Piev de Somma, a nord-est con quella de Sibrion, a est con quella de Olgiaa e a sud con quella de Dairagh.
La tirava denter i comun de Galaraa (el capploeugh), Albizzaa, Arnaa, Besnaa, Bolaa, Bust Grand, Cajell, Cardan, Cassan Magnagh, Crenna, Ferno, Jeragh, Ogiona San Steven, Oragh con Cavaria, Peveranza, Premezz, Samaraa, Scedraa, Solbiaa, Verghera. In de la metà del Cincent el territori de Bust el s'è destaccaa e l'è devegnuu ona piev desperlee, ma domà del pont de vista religios, già che i fonzion civil hann segutaa a vess ministraa a Galaraa.


text:
La furmla 1 è in sport d’autos tenor furmlas (vul dir reglas tecnicas) fixadas da la Federaziun internaziunala da l’automobil. Constructurs d'autos sviluppan autos da cursa che correspundan a las prescripziuns da la furmla 1; questas ‹furmlas› duain garantir ch’ils autos da tut ils concurrents correspundian pli u main a las medemas premissas tecnicas. Ils pilots sa mesiran en rom dal campiunadi mundial da la furmla 1 en cursas ch’han lieu en radund 20 lieus ad onn. A la fin da la stagiun vegn eruì a basa dals puncts il campiun mundial dals pilots da cursa sco er il campiun mundial dals constructurs. [Tenor Vichipedia].
(Foto: Morio / CC BY-SA 4.0 / cropped)


text:
Cun in'identitad digitala ch’è renconuschida dal stadi duessi esser pussaivel d’esser activ en la rait a moda segira. Latiers vul il Cussegl federal relaschar reglas cleras, ha declerà la cussegliera federala Simonetta Sommaruga ad ina conferenza da medias il venderdi a Berna.
I vegnia er fatg adina dapli fatschentas sur l’internet. Per garantir in commerzi segir vegnia quai adina pli impurtant da pudair s’identifitgar cler en la rait. Il Cussegl federal ha approvà la missiva per mauns dal parlament.
RR novitads 14:00


text:
Davent dal 1. da fanadur ston firmas annunziar a l’intermediaziun da lavur publica (RAV) plazzas libras da tut las professiuns cun ina quota da dischoccupaziun dad almain 8%. Davent da l’onn 2020 duess la limita vegnir sbassada dad 8 sin 5%. Cun quai duessan indigenas ed indigens avair in avantatg sin il martgà da lavur. Uschia èn las plazzas durant 5 dis visiblas sin la pagina d'internet arbeit.swiss be per persunas annunziadas al RAV.
Avant dus onns aveva il parlament federal decis quella mesira, per realisar l’iniziativa da l’immigraziun da massa ch'il pievel ha acceptà a l'urna il 2014.
RR novitads 17:00


text:
Enrico Vignati ci parla de “La Resümàda”
Enrico Vignati ci parla de “La Resümàda”
“La Resümàda”
Nèle ca’ al di de incö basta verì el büfé per truà una merendina per i fiulén; una turtina, una brioss o un bèl ciculatén.
Per nöme a chi tèmpi la gh’èra du pusibilità, o una bèla fèta de pan cun sücher e bütér opür una bèla tasìna de resümàda.
La mama la spachèva un para de övi, la metèva le buréle cun el sücher in una tasìna, quèle bèle grose de purcelàna bianca cun el borde petüràde , pö la ciapèva el so’ bel cucièr e la tachèva a mesedà, prima pian pianén e è pö cun püsè forsa.
Nöme li in fianche che smincèveme la tasìna che pian pianen la se impienìva, e drèn per drèn ghe pucèveme indrèn el dide, cun l’imancàbil slurdòn che l’èra prunti a partì.
Diss che l’era per daghe tanta forsa e faghe crèss ben, a di la verità per nöme l’era püsè una questiòn de gula, stèveme no tantu a cinquantala, quel pasèva el cunvènte e per nöme l’èra asè.
Gh’èra pö la resümàda dela festa, quande magari se püdèva puciàghe indrèn anca quater savoiardi; le buntà de una volta....
Enrico Vignati
Condividi l'articolo su
Riproduzione Riservata


text:
Gas nòbil
I gas nòbil a hinn i element chímegh del grupp 18 de la taula periòdica, quei metüü püssee a dríta:
Tütt quei element chí a g'hann ul livèl eletrònegh estèrn cumplet: al vör dí che i reagiss minga cunt i ólter element (da chí ul nòmm de gas nòbil), specialment quei che g'hann ul nümer atomegh püsee bass, e in natüra se presenten cumè gas monuatòmich. Per fai reagí ghe vörenn cundiziun de energía elevada, cumè per esémpi suta bumbardament de eletrún o sedenò cunt curent elétregh. I primm cumpost de gas nòbil a hinn staa descuvert in del 1962, in particular l'esafloruro de xeno (XeF6, cumpost da xeno e fluoro); in dei ültimm ann s'hinn truvaa anca cumpost de argon, kripton e xenon cunt l'üràni.


text:
L'iniziativa «Per ina democrazia segira e degna da confidenza» è vegnida lantschada oz a Lucerna. Quella pretenda ch’il vuschar a moda electronica vegnia scumandà fin ch’el saja almain uschè segir cunter manipulaziuns sco la votaziun tradiziunala a l’urna.
Nagin niz
Plinavant n’hajan ils projects dad e-voting nagins avantatgs concrets. Grazia ad els na saja ni la participaziun a l’urna pli gronda ni na daventia la moda da vuschar pli simpla. L’e-voting saja plitost in grond privel per la democrazia directa. El donnegia la confidenza en ils sistems d’elecziuns e da votaziuns.
Ils iniziants han a partir dad oz 18 mais temp per rimnar las 100'000 suttascripziuns necessarias.
RR novitads 14:00


text:
Nagina medaglia als campiunadis mundials ad Are en Svezia, nagin plaz da podest en la cursa rapida e schizunt be in 14avel plaz sco meglier resultat en il slalom gigant. E per finir anc ina cupitgada en il trenament per la davosa cursa rapida al final da la cuppa mundiala a Soldeu ad Andorra, ina cupitgada ch’ha er gist muntà la fin da la stagiun.
Success sulet en il super-g
Atgnamain ina stagiun d’emblidar cun excepziun dal super-g. En sia disciplina da parada ha Lara Gut-Behrami cuntanschì dus plazs da podest, segunda a San Murezzan e terza a Garmisch. Per far il pass sisum il podest n’hai dentant mai tanschì. Quai è capità la davosa giada durant la stagiun 2011/2012. Il scheftrenader da las skiunzas svizras Beat Tschuor relativescha dentant. «Lara ha stuì far ina lunga pausa suenter sia blessura als campiunadis mundials il 2017 a San Murezzan. Quai saja cler che betg tut funcziuneschia sco giavischà. Mo ina na dastga er betg sa zuppar davos ils problems.»
Michi Bont pretenda in’analisa profunda
Ussa saja impurtant da metter Lara Gut-Behrami sin la dretg via, er da chattar ina buna schliaziun cun ses team privat. Gut-Behrami vegnia dentant er a profitar en l’avegnir da las structuras da Swiss Ski, uschia Beat Tschuor. L’expert da skis tar SRF, Michi Bont, pretenda da l’auter maun che Lara Gut-Behrami giaja ussa sur ils cudeschs e ch’ella fetschia ina clera analisa, oravant tut quai che pertutga il slalom gigant. Questa disciplina fa il mument ils pli gronds quittads. Da laschar davent la disciplina slalom gigant e sa concentrar sulet pli sin las disciplinas spertas na crai Beat Tschuor dentant betg che vegni en dumonda.
RR Sportissimo 17:15


text:
Rimnada da pupi e cartun
Muort la situaziun actuala en connex cun COVID-19 sa la scola buca rimnar pupi e cartun questa primavera sco usitau. Excepziunalmein fagein nus la rimnada sco suonda: Ei vegn deponiu containers tenor indicaziuns cheusut mintgamai il vendergis da miezgi. Nus
Concept da protecziun (COVID-19)
Il suandont concept ei ligionts per tut ils cumpigliai dalla scola Lumnezia.
Reavertura dall’instrucziun en scola
Reavertura dallas scolas – instrucziun da presenza Cars affons, preziai geniturs Gleiti eis ei aschilunsch e l’instrucziun en scola cuntinuescha. Nus selegrein da puspei astgar beneventar vus tuts en stanza da scola. Ils 29 d’avrel 2020 ha il Cussegl federal
Viseta dil cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini
Oz ha il cusseglier guvernativ dil Departement d’educaziun, cultura e protecziun digl ambient dil Grischun, Jon Domenic Parolini, visitau la scola Lumnezia. Nus engraziein cordialmein al cusseglier per sia viseta en Lumnezia. Nus havein giu grond plascher da quella.
Niev menader da scola
Cun l’entschatta digl onn da scola 2020/21 (01-08-2020) surprenda Robin Frederik Egger la direcziun dalla scola Lumnezia. El succeda a Conradin Caduff, che surprenda suenter biars onns da survetsch sco persuna d’instrucziun e menader da scola la nova sfida sco inspectur
Engraziament ed entginas informaziuns
Cars affons, preziai geniturs Prest duas jamnas ein vargadas dapi la partenza cun l’instrucziun a distanza. Jeu hai l’impressiun che nus seigien denton gia daditg en quei modus. Jeu sun denton fetg sattisfatgs da quei che nus havein contonschiu. Il
Impressiuns dall’instrucziun a distanza
Gi per gi arrivan interessantas fotografias tier nus. Cun clicar tras la galeria saveis vus far sez in maletg dalla lavur da nos scolars el “home office”. Sin fundament dils resuns dallas persunas d’instrucziun constatein nus che l’instrucziun a distanza
Rimnada da pupi
Muort la situaziun actuala concernent il coronavirus desista la scola dalla rimada da pupi quest avrel. Il datum dalla proxima rimnada vegn communicaus pli tard. Bien engraziament per Vossa capientscha.
Scola sin distanza
La davosa jamna han las persunas d’instrucziun elaborau sligiaziuns per cuntinuar cun la scola. Quella succeda naven da gliendisdis proxim sin distanza. Als scolars dallas classas 1.- 4. e dalla scoletta vegn il material tarmess a casa cun la posta.


text:
La stad 2014 è Fath nudà tras il Rain da la funtauna fin la mar. Mintga 100 km ha el prendì emprovas e filtrà l'aua. La pli auta contaminaziun cun microplastic saja vegnida mesirada a Cuira, quai communitgescha Fath. Cun passa 5'000 particlas per meter cubic aua saja la contaminaziun a Cuira 36 giadas pli auta che la media dals 11 lieus da mesiraziun.
En tut 10 differents plastics han il professer ed auters scienziads chattà en l’aua da surfatscha dal Rain. Spezialmain autas eran las parts da polipropilen (PP) che vegn duvrà da far cups da «coffee to go» e da polietilen (PE) che vegn duvrà per satgets da plastic, tubas ed auter material d’emballadi.
RR novitads 15:00


text:
La redacziun da la «Engadiner Post/Posta Ladina» ha miss quist’eivna priorità sül tema «Esser giuven in Engiadina». Dürant quist’eivna tematica sun gnüts dedichats üna vainchina d’artichels a la giuventüna. Perquai vaina discus in üna sezzüda da redacziun, da vulair dedichar eir la columna da PS a quist tema. Però chi das-cha scriver quella? Üna giuvna? Ün vegl? Eu n’ha ris-chà da m’annunzchar, causa cha sun ün dals pacs suot 50 in redacziun. Che onur! Ma fin cura s’esa insomma giuven? Ed a partir da cura s’esa vegl? In Germania ed in Austria daja para üna ledscha chi definischa chi chi’d es üna persuna giuvna: In Germania s’esa giuven fin pro l’età da 27 ons. In trais regiuns da l’Austria s’esa tenor ledscha be fin 18 ons giuven. Ed in Svizra nu n’haja ris-cha da tscherchar la definiziun. Docter Google manaja, ch’eu saja illa generaziun da sandwich: ne giuven, ne vegl, simplamaing tanteraint. Speresch ferm, cha quel nun as referischa cun «sandwich» sün meis vainter. Tantüna sun eir eu segui a la moda da gegünar cun intervals. Da la saira las 22.00 fin a bunura las 06.00 nu mang e nu baiv eu inguotta ...
Ma quai es ün’otra istorgia. Tuornain dimena darcheu pro’l tema d’esser giuven: Chi d’eira quel furberun chi ha dit, chi’s es uschè giuven sco quai chi’s resainta svess? Quai es be tagnins!? Güst eir ils uffants e l’agen ambiaint fan adüna darcheu tuornar culs peis sün terra e dan da badair chi nu’s es plü 27.
Ma quai es bain listess. Eu sun da l’idea, cha esser giuven es relativ. Giuven s’esa tenor mai fintant chi’s ha amo agens sömmis e böts e fintant chi s’ha la motivaziun da perseguitar quels. E quai adonta cha l’ossa fa mal cun star sü la bunura. Damaja es minchün svess respunsabel per definir, sch’el as sainta giuven o vegl. Ün sandwich nu voul nempe esser definitivamaing ingün.
fotografia: Shutterstock.com/GeorgeDolgikh
La generaziun dal sandwich
Ne giuven, ne vegl, simplamaing tanteraint: Illa columna dal PS actuala s’occupa il redacter rumantsch Nicolo Bass culla generaziun dal sandwich. Be tant saja intant tradi: Quista columna nun ha da chefar inguotta culla moda da gegünar cun intervals.
La redacziun da la «Engadiner Post/Posta Ladina» ha miss quist’eivna priorità sül tema «Esser giuven in Engiadina». Dürant quist’eivna tematica sun gnüts dedichats üna vainchina d’artichels a la giuventüna. Perquai vaina discus in üna sezzüda da redacziun, da vulair dedichar eir la columna da PS a quist tema. Però chi das-cha scriver quella? Üna giuvna? Ün vegl? Eu n’ha ris-chà da m’annunzchar, causa cha sun ün dals pacs suot 50 in redacziun. Che onur! Ma fin cura s’esa insomma giuven? Ed a partir da cura s’esa vegl? In Germania ed in Austria daja para üna ledscha chi definischa chi chi’d es üna persuna giuvna: In Germania s’esa giuven fin pro l’età da 27 ons. In trais regiuns da l’Austria s’esa tenor ledscha be fin 18 ons giuven. Ed in Svizra nu n’haja ris-cha da tscherchar la definiziun. Docter Google manaja, ch’eu saja illa generaziun da sandwich: ne giuven, ne vegl, simplamaing tanteraint. Speresch ferm, cha quel nun as referischa cun «sandwich» sün meis vainter. Tantüna sun eir eu segui a la moda da gegünar cun intervals. Da la saira las 22.00 fin a bunura las 06.00 nu mang e nu baiv eu inguotta ...


text:
Theresa May
La Theresa Mary Brasier, cgnusùda méj cuma Theresa May (Eastbourne, 1 'd Utóbar dal 1956, a s lèś [təˈriːzə ˈmeəri meɪ] in ingléś) l'è na pulìtiga ingléśa dal partî cunservadōr.
Dòp avér batû soquànt rivài dal sò partî, p'r ultma l'Andrea Leadsom[1], al 13 ad Luj dal 2016 l'è dvintàda la prima minìstra dal Régn Unî tulénd al pòst ad David Cameron ch'al s éra dimìs dòp al referéndum par la Brexit.
Dòp avér fat di studi a Oxford, l'è laureàda in geugrafìa, l'è stada elèta par la prima vòlta in parlamènt in dal 1997.
Da 'l 6 ad Setémbar dal 1980 l'è spuśàda cun Philip May, banchēr cgnusû in discutéca. La sò canta preferìda l'è Dancing Queen di Abba. La n gh'à minga di fiōi e la gh'à na pasiòṅ p'r al scarpi c'n i tac, anc leupardàdi[2].
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Mai dir May! La vispa Theresa la spasa via la cuncurénsa e l'armàgn la sōla candidàda premier: a lasa la cursa la sò rivàla Leadson, qvéla ch'la l'à criticàda parchè la n éra minga màdar, e anc Gove e Johnson i èṅ da la banda dla minìstra. Dagospia, 11 ad Luj dal 2016
- ↑ May più sénsa - Chi l'è, chi n l'è, chi la s créd 'd èsar la Theresa May, la Thatcher nóva ch'la s è ciapàda Downing Street 26 an dòp la Maggie Dagospia, 12 ad Luj dal 2016


text:
Schah
Schah (dal term persic schah ‹retg› – perquai vegn il schah er numnà il gieu roial) è in gieu da tavla strategic, tar il qual dus giugaders muventan a moda alternanta figuras sin la tavla da gieu (numnada tavla da schah). La finamira dal gieu è da far schah mat, vul dir d’attatgar il retg da l’adversari en tala moda che quel na vegn betg pli da mitschar.
En l’Europa ed en bleras autras parts dal mund è schah in gieu che quasi tuts enconuschan ed il qual ha cuntanschì ina profunda muntada culturala. Blers giugaders da schah èn commembers d’uniuns da schah. Schah vala sco sport. I dat concurrenzas regiunals, naziunals ed internaziunals ed er campiunadis mundials.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il precursur da tut ils gieus da la famiglia da schah, pia betg be dal schah europeic, mabain er da las variantas asiaticas xiangqis (China), shōgis (Giapun) e makruks (Tailanda), è probablamain sa sviluppà en l’India dal Nord d’in gieu per quatter persunas. Pli tard è il gieu arrivà en la Persia e suenter la conquista da quella tras ils Arabs è el sa derasà en rom da l’expansiun islamica. Il pli tard a partir dal 13avel tschientaner era il gieu s’etablì definitivamain en l’Europa; da quel temp fascheva el numnadamain part da las set virtids dal chavalier. En il 15avel tschientaner ha gì lieu, probablamain en Spagna, ina gronda refurma da las reglas da gieu. En rom da quella han ins introducì las tratgas da la dama e dals purs ch’èn anc oz en diever ed inventada la regla da roschada. En il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner è il schah daventà ina part da la cultura burgaisa.[1] A partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn alura er vegnids manads tras turniers da schah.
Infurmaziuns generalas[modifitgar | modifitgar il code]
La partida da schah vegn giugada sin la tavla da schah quadrata, la quala è sutdividida en otg giadas otg champs quadratics ch’èn colurads alternantamain nair ed alv. Sin quels vegnan tratgas mintgamai 16 figuras da schah nairas e 16 alvas, da las qualas bleras vegnan per ordinari battidas ina suenter l’autra.
Il schah è in dals gieus da tavla ils pli cumplexs. Il dumber da las posiziuns pussaivlas vegn stimà sin 1046. Gia suenter duas tratgas pon sa furmar 72084 differentas posiziuns. Il dumber total dals decurs dal gieu pussaivels è anc bleras giadas pli grond: Gia per las emprimas 40 tratgas vegnan stimads tranter 10115 e 10120 decurs dal gieu pussaivels.[2]
Statisticamain fa alv, sco colur che cumenza il gieu, dapli puncts che nair, numnadamain ca. 54 % dals puncts pussaivels. Quest avantatg d’avrir il gieu vegn interpretà uschia che alv haja tras quai in avantatg en il sviluppar las singulas figuras. La quota da remis giascha tar ca. in terz e s’augmenta cun il nivel da giugar dals involvids.
Reglas da gieu[modifitgar | modifitgar il code]
Terms fundamentals e finamira dal gieu[modifitgar | modifitgar il code]
Sin la tavla da schah sa chattan a l’entschatta d’ina partida en tut 32 figuras da schah, 16 alvas e 16 nairas. A mintga giugader stattan a disposiziun las suandantas figuras:
- las otg figuras sco talas:
- il retg
- la regina /dama e duas turs (las figuras grevas)
- dus chavals e dus curriders (las figuras levas)
- otg purs
La tavla da schah vegn posiziunada uschia tranter ils giugaders ch’i sa chatta tar mintgin giudim a dretga in quadret alv. Tar ina tavla cun notaziun da schah èn, ord vista dad alv, las retschas orizontalas numeradas da giudim fin sisum cun las cifras 1 fin 8 e las lingias verticalas marcadas da sanester a dretga cun ils bustabs a fin h. La posiziun da basa da las figuras da schah è alura per alv da a1 fin h1: tur, chaval, currider, dama, retg, currider, chaval e tur. Ils purs alvs vegnan plazzads en la retscha survart da a2 fin h2. Per nair vegnan las figuras plazzadas tuttina dad a8 fin h8 e dad a7 fin h7, uschia che las figuras èn plazzadas ina visavi l’autra sco in maletg reflectà. La dama sa chatta pia dad omaduas varts sin in champ da si’atgna colur.
Alv cumenza ed ils giugaders tiran a moda alternanta. Mintga giugader è obligà da mover ina figura, quai che po manar a situaziuns nua ch’in giugader è sfurzà da trair, er sche quai al porta in dischavantatg. Il giugader ch’è en retscha muventa mintgamai ina figura da schah da l’atgna colur sin in auter quadret. La suletta excepziun furma la roschada, pertge che en rom da quella vegnan tratgas duas atgnas figuras (retg e tur). En la notaziun da schah vegnan adina numerads ensemen in moviment da figuras alv ed il moviment da figuras nair ch’al suonda; quests dus moviments ensemen vegnan numnads tratga. Or dal context duessi mintgamai esser cler tge muntada dal term tratga ch’è manegiada; sch’i dovra però ina giada ina differenziaziun dals terms pli clera, sche numnan ins l’acziun dal singul giugader mesa tratga.
Sin in singul champ dastga adina be star ina figura. Quella blochescha il champ per tut las figuras da l’atgna colur, quai vul dir ch’ins na dastga mai trair ina figura sin in champ nua che sa chatta gia ina figura. Sa chatta però sin il quadret d’arriv ina figura adversaria, alura vegn quella prendida davent da la tavla da giugar. Ins di ch’ella vegnia battida. En l’ulteriur decurs dal gieu na vegn quella betg pli duvrada.
Las figuras na dastgan en princip betg sursiglir ina l’autra (cun excepziun dal currider e da la tur tar la roschada). Ellas dastgan pia be vegnir tratgas sur quadrets ch’èn vids: fin sin l’emprim quadret ch’è occupà da l’adversari u fin avant l’emprim quadret ch’è occupà d’ina atgna figura.
Pudess ina figura vegnir battida tar la proxima tratga, alura è ella smanatschada (u pli da vegl: en prise). È la figura che batta smanatschada da sia vart da vegnir battida en la proxima mesa tratga, alura din ins che la figura smanatschada saja cuverta, cas cuntrari ch’ella pendia.
I n’è betg lubì da revocar tratgas ch’èn gia vegnidas fatgas. Sch’in giugader tutga sapientivamain in’atgna figura, sto el far ina tratga cun quella (‹tutgà – manà›) sch’i dat ina pussaivladad confurma a las reglas da far quai. Quai vala er sch’ins tutga sapientivamain ina figura adversaria – quella sto vegnir battida, sche quai è pussaivel a moda legala.
È in dals retgs smanatschà, alura din ins ch’el sa chattia en posiziun da schah. Cun clamar «Schah!» rendev’ins pli baud attent l’adversari a quest fatg. En il schah da turnier n’è quai però betg pli usità. Ina situaziun da schah sto adina vegnir parada ed il retg na dastga er betg vegnir expost ad in privel: suenter mintga mesa tratga d’in giugader sto il retg da quest giugader sa chattar en ina posiziun nunsmanatschada. Finamira dal gieu èsi da manar natiers ina situaziun, en la quala il retg adversari è smanatschà e l’adversari n’è betg pli bun da schliar questa smanatscha entaifer la proxima mesa tratg (schah mat).
Reglas da trair[modifitgar | modifitgar il code]
Las figuras da schah dastgan be vegnir tratgas tenor tschertas reglas:
Retg[modifitgar | modifitgar il code]
Il retg dastga trair a moda orizontala, verticala u diagonala mintgamai sin il champ vischinant. Ils dus retgs na pon mai star directamain in sper l’auter, damai ch’els smanatschassan in l’auter e ch’in retg na dastga betg trair sin in champ smanatschà.
Tar la roschada na vegnan betg mo muventadas cun il retg e la tur duas figuras en ina tratga, igl è quai er la suletta tratga, tar la quala il retg dastga trair dus quadrets. Omaduas figuras na dastgan betg anc esser vegnidas muventadas en il decurs dal gieu d’enfin qua per che la roschada saja valaivla. Ultra da quai na dastgan er star naginas autras figuras tranter il retg e la tur. Il retg tira dus quadrets en direcziun da la tur e quella siglia sin il quadret ch’il retg ha gist traversà. La roschada n’è ultra da quai betg pussaivla, sch’il retg e smanatschà u sch’el stuess trair tar la roschada sur in champ che fiss smanatschà.
Il retg è la pli impurtanta figura tar il gieu da schah, damai ch’igl è la finamira dal gieu da metter mat il retg adversari, quai che terminescha immediatamain la partida. Metter mat vul dir da smanatschar il retg adversari cun ina u pliras figuras senza che la smanatscha po vegnir parada durant la proxima mesa tratga (quai che po succeder cun trair il retg sin in champ nunsmanatschà, cun batter la figura ch’attatga u cun trair ina figura tranter il retg e la figura ch’attatga). Igl è ina da las caracteristicas dal gieu da schah ch’il retg sez na vegn betg battì, mabain che la partida finescha ina tratga avant che quai succediss inevitablamain. Quest’atgnadad vegn magari explitgada cun l’intutgabladad da l’onur roiala en il context da l’origin dal gieu. Sco gest spezial ch’ins haja pers u dettia si, pon ins bittar enturn u metter enturn l’agen retg sin la tavla da schah.
Durant la fasa d’avertura fai per ordinari senn da purtar en segirtad il retg cun far bainprest ina roschada. Ils purs da la posiziun da roschada na duajan sche pussaivel betg vegnir muventads per pudair furmar uschia in rempar davant il retg. Er en la part centrala dal gieu è ina posiziun segira dal retg, nua ch’el è protegì d’attatgas adversarias, d’impurtanza. Durant la fasa finala, cura ch’i n’èn betg pli avant maun bleras figuras, survegn quel ina rolla pli activa. Per quest intent èsi per ordinari d’avantatg da plazzar il retg en la part centrala da la tavla. Surtut en in gieu final da purs è la posiziun dal retg decisiva. En quest cas vegn il gieu savens decidì cun cuntanscher l’opposiziun dad omadus retgs.
Dama[modifitgar | modifitgar il code]
La dama po trair en direcziun orizontala, verticala u diagonala sur tants quadrets sco ch’ins vul, senza però siglir sur autras figuras. Ella unescha pia en sai las pussaivladads da trair d’ina tur e d’in currider.
Tras quai è la dama la figura la pli ferma e pli movibla en il gieu da schah. En la pratica è ina dama, en cumbinaziun cun tur, currider e chaval, ina ferma figura d’attatga. Sia valur correspunda a nov u dapli unitads da purs. La dama è quasi tuttina ferma sco duas turs ensemen. En il persian sa numna questa figura cussegliader, quai che correspunda meglier ad ina interpretaziun militara-strategica dal gieu.
Tur[modifitgar | modifitgar il code]
Ina tur po trair tenor giavisch sin lingias e retschas, pia orizontal e vertical, però senza siglir sur autras figuras. La suletta excepziun furma la roschada, cura che vegnan muventads tur e retg. Tuttina sco dama e currider po pia er la tur operar fin a l’ur da la tavla da schah.
La tur è la segund ferma figura dal gieu da schah. Sia valur correspunda a ca. tschintg unitads da purs. Dal temp d’origin dal gieu en la Persia furmava la tur probablamain in char da cumbat che vegniva represchentà en furma d’in bloc da lain ch’era crennà pliras giadas. Quai han ils Europeans interpretà sco tur munida cun ina curnisch dentada. Anc oz vegn la tur numnada per englais rook, quai che deriva dal term persian per char da cumbat. Pli baud vegniva il term era numnà en autras linguas tenor questa derivanza (p.ex. Roch per tudestg); da qua deriva il term roschada.
Igl è pussaivel da metter mat il retg adversari be cun ina tur ed il retg. La tur è perquai bundant pli ferma ch’il chaval u il currider (cumbain ch’ella ha a l’entschatta dal gieu ina rolla sutordinada, surtut avant la roschada, pervi da sia movibladad limitada). Ina singula tur è però in pau pli flaivla che duas da questas figuras. La differenza da valur tranter ina tur ed in chaval u currider numnan ins qualitad; ins discurra d’in gudogn da qualitad sch’i reussescha da conquistar ina tur cun unfrir in chaval u in currider e d’in’unfrenda da qualitad, sch’ins unfrescha la qualitad a favur d’auters avantatgs.
Cuntrari a tut las autras figuras cuntanscha la tur adina, independentamain da sia posiziun, il medem dumber da quadrets en ina tratga, numnadamain 14 (sa chapescha be sch’ella na vegn betg bloccada tras autras figuras).
Currider[modifitgar | modifitgar il code]
Ils curriders tiran en direcziun diagonala uschè lunsch sco ch’il giugader giavischa. Sur autras figuras na dastgan er els betg trair.
Ils curriders na pon mai midar lur colur dal champ, uschia ch’in currider po be cuntanscher la mesadad dals quadrets da la tavla da schah. A l’entschatta d’ina partida dispona mintga giugader d’in currider da quadrets alvs e d’in da quadrets nairs. In currider vala bundant trais unitars da pur. Fitg effizients èn ils curriders sch’els ageschan sco pèr. En posiziuns avertas – pia senza vegnir bloccads da purs – è quest pèr per ordinari pli ferm ch’in pèr da chavals u ch’in currider ed in chaval, damai ch’ils dus curriders na blocheschan mai in l’auter.
Curriders èn figuras ‹a pass lung› che pon midar en ina tratga d’ina vart da la tavla a l’autra, sche tut ils champs tranteren èn libers. Da curriders a differenta colur discurran ins sche alv posseda in currider nair e nair in currider alv u viceversa; quels na pon betg smanatschar in l’auter. In nausch currider numnan ins in currider che vegn impedì da plirs agens purs en sia pussaivladad d’acziun. Curriders sa laschan duvrar per ordinari il pli effizient, sch’els pon trair sin blers quadrets e controlleschan il center.
Chaval[modifitgar | modifitgar il code]
Il chaval dastga trair sin in dals quadrets ch’è il pli datiers dal quadret da partenza, ma che na sa chatta betg en la medema retscha, lingia u diagonala sco quel. Formulà autramain pon ins er dir ch’in chaval fa in suenter l’auter ina tratga d’in pass d’ina tur, suandà d’ina tratga d’in pass d’in currider en la medema direcziun; il quadret situà tranteren na sto betg esser nunoccupà.
Il quadret d’arriv ha adina in’autra colur ch’il champ da partenza. Uschia cuntanscha il chaval tut ils quadrets sin la tavla; la via d’ina vart da la tavla a l’autra dovra però relativamain bler temp. En il center dal champ po il chaval trair sin maximalmain otg quadrets; a l’ur da la tavla u en vischinanza da quella po il dumber dals quadrets d’arriv pussaivels sa reducir a sis, quatter, trais u dus.
A l’entschatta da mintga partida posseda mintga giugader in chaval alv ed in nair. L’atgnadad dals chavals, è lur abilitad da ‹siglir› sur atgnas figuras e figuras adversarias. Ina buna posiziun per in currider è per ordinari in quadret central che porscha bleras pussaivladads da trair.
La valur d’in chaval correspunda a bundant trais unitads da purs. La forza effectiva da las duas figuras dependa però da la situaziun concreta, per ordinari surtut da la structura dals purs.
Pur[modifitgar | modifitgar il code]
Il pur po trair in pass enavant, sch’il quadret d’arriv è liber. Sch’il pur n’è anc betg vegnì tratg e sa chatta pia en la posiziun da partenza, po el tut tenor giavisch er avanzar dus pass, sch’il quadret davant el ed il quadret d’arriv èn vids.
Il pur batta enavant a moda diagonala sur in quadret. Sin in champ vid che sa chatta diagonal davant el na po el però betg trair (cun excepziun d’ina battida en passant, cf. sutvart). Il pur è la suletta figura che batta en in’autra direcziun che quai ch’ella tira.
Sco suletta figura po il pur batter en passant: Ha in pur adversari fatg en la mesa tratga precedenta in pass dubel e stat in agen pur uschia ch’el attatga il quadret ch’è vegnì sursiglì, alura po el batter il pur adversari sco sche quel fiss be avanzà in pass davent da la posiziun da partenza.
Uschespert ch’in pur cuntanscha la retscha da basa da l’adversari, sche sto el, sco part da la medema tratga, transfurmar quel en ina dama, ina tur, in chaval u in currider da l’atgna colur. Il pur vegn prendì or dal gieu e la nova figura vegn plazzada sin il quadret nua che quel sa chattava il davos. Las atgnadads da la nova figura entran immediat en vigur, quai che po er manar immediat a schah mat. La transfurmaziun na dependa betg da la dumonda, schebain la figura ch’ins elegia è vegnida battida en il decurs dal gieu. Cun remplazzar in pur po in giugader pia survegnir dapli exemplars d’ina figura che quai ch’el aveva a l’entschatta dal gieu.
A l’entschatta da la partida posseda mintga giugader otg purs, ils quals furman en la posiziun da partenza in rempar davant las autras figuras. Il pur po be sa mover enavant; sco suletta figura na po el pia mai returnar sin in champ sur il qual el era passà avant.
Cuntanscha in pur la davosa retscha, vegn el per ordinari transfurmà en ina dama, damai che quai è la pli ferma figura. Ordaifer ils turniers vegn ina dama per part represchentada cun agid d’ina tur che stat sin il chau. Da transfurmar in pur en in currider u en ina tur po far senn sch’i sa lascha evitar tras quai in pat.
Pervi da sias pussaivladads da trair e da batter restrenschidas vala il pur sco la figura la pli flaivla en il schah. Sia muntada crescha però en il decurs dal gieu, perquai ch’i dat la pussaivladad d’al transfurmar en ina figura pli ferma uschespert ch’el ha cuntanschì l’autra vart da la tavla.
En il gieu persian vegniva il pur numna schuldà ed er represchentà sco tal.
Ferms èn ils purs surtut sch’els
- èn movibels, vul dir sch’els na vegnan betg bloccads tras purs adversaris sin la medema lingia e sch’i na dat nagins purs adversaris sin lingias vischinas che pudessan batter il pur;
- sch’els cumparan en gruppas sin lingias cunfinantas, chatschan tras quai figuras adversarias davant sai e pon cuvrir in l’auter (‹duo da purs› u ‹chadaina da purs›);
- sch’els èn avanzads lunsch, uschia ch’il potenzial da sa transfurmar daventa decisiv.
Fin dal gieu[modifitgar | modifitgar il code]
Ina partida finescha tras schah mat resp. sch’in dals giugaders dat si u tras remis resp. pat. Vegn giugà cun ura da schah po er in surpassament dal temp terminar il gieu.
I gudogna il giugader che metta il retg adversari schah mat (dal persian Schāh Māt = il retg è pers). Quai è il cas en quel mument ch’il retg adversari vegn smanatschà tras in’atgna figura e l’adversari n’è betg bun da parair la smanatscha cun la proxima mesa tratga e n’ha uschia a disposiziun nagina tratga regulara pli.
In’ulteriura pussaivladad da gudagnar il gieu è sche l’adversari dat si, quai ch’è pussaivel da tut temp durant la partida.
Ina partida po er finir tras pat: il giugader ch’è vidlonder na po far nagina tratga legala, ma ses retg n’è betg smanatschà. En quest cas finescha la partida pari.
La partida finescha cun in remis tecnic sch’i sa chatta sper ils dus retgs be pli ina figura leva (currider u chaval) sin la tavla. Alura n’è in mat betg pli pussaivel, independentamain da la dumonda quant bain resp. mal che las partidas giogan.
Da princip èsi lubì als giugaders da tut temp da sa cunvegnir sin in remis (pari). Pretender in remis po il giugader ch’è londervi da giugar sch’i sa repeta per la terza giada la medema posiziun da las figuras cun las medemas pussaivladads da trair u sch’igl èn vegnidas battidas sur 50 tratgas naginas figuras e tratg nagin pur (regla da las 50 tratgas).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Lars Clausen: Hypothesen zu einer Soziologie des Schachs. En: Idem: Krasser sozialer Wandel. Leske + Budrich, Opladen 1994, p. 130ss.
- ↑ Eero Bonsdorff, Karl Fabel, Olavi Riihimaa: Schach und Zahl. 3. ed, Rau, Düsseldorf 1978.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Joachim Petzold: Das königliche Spiel. Die Kulturgeschichte des Schach. Kohlhammer, Stuttgart 1987, ISBN 3-17-009405-X.
- Wolfram Runkel: Schach. Geschichte und Geschichten. Wunderlich, Reinbek 1995, ISBN 3-8052-0578-3.
- José Raúl Capablanca: Grundzüge der Schachstrategie. Joachim Beyer Verlag, Hollfeld 2012, ISBN 978-3-88805-292-7.
- Jean Dufresne, Jacques Mieses: Lehrbuch des Schachspiels. Bearb. von Rudolf Teschner. Reclam, Stuttgart312004, ISBN 3-15-021407-6.
- Max Euwe: Schach von A bis Z. Vollständige Anleitung zum Schachspiel. Joachim-Beyer-Verlag, Eltmann 2012, ISBN 978-3-88805-528-7.
- Werner Lauterbach: Das unsterbliche Spiel. Einführung in die Schachkunst. De Gruyter, Berlin51987, ISBN 3-11-010918-2.
- Aaron Nimzowitsch: Mein System. Verlag das Schacharchiv, 2006, ISBN 3-88086-117-X.
- Helmut Pfleger, Eugen Kurz, Gerd Treppner: Schach Zug um Zug. Bauerndiplom. Turmdiplom. Königsdiplom. Orbis, Minca 2003, ISBN 3-572-01414-X.
- Siegbert Tarrasch: Das Schachspiel. Systematisches Lehrbuch für Anfänger und Geübte. Edition Olms, Turitg 1995, ISBN 3-283-00253-3.
- Otto Borik e Joachim Petzold (ed.): Meyers Schachlexikon. Meyers Lexikonverlag, Mannheim 1993, ISBN 3-411-08811-7.
- David Hooper, Kenneth Whyld: The Oxford Companion to Chess. University Press, Oxford 1992, ISBN 0-19-866164-9.
- Isaak e Wladimir Linder: Schach, das Lexikon. Sportverlag, Berlin 1996, ISBN 3-328-00665-6.
- Klaus Lindörfer: Großes Schach-Lexikon. Geschichte, Theorie und Spielpraxis von A–Z. Orbis, Minca 1991, ISBN 3-572-02734-9.


text:
Cherta di mejes de GherdėinaLa cherta di mejes mostra l patrimone de duc i mejes, di luesc da paur storics y di tublei ti trėi chemuns dla valeda, Urtijėi, Santa Cristina y Sėlva, y tla frazions ladines Sureghes, Runcadic y Bula tl chemun de Ciastel.
I mejes che se ą mantenģ nchin ncuei vėn descric aldņ de cater criteres liei al patrimone uriginel y senialei respetivamėnter cun culėures defrėnc: patrimone uriginel (cueciun), patrimone restruturą (ghiel), costruzion zareda ju y fata su da nuef (vėrt), frabica nueva
(brum). Duc i luesc da paur ie documentei cun na descrizion plu avisa aldņ de si
posizion, tipologia, etą y cundizions de mantenimėnt te na banca dac, che ie da pudėi consultč per stude, nrescida y didatica tl Museum Gherdėina.
L cudejel de njonta a chėsta cherta cuntėn na descrizion prezisa dl relevamėnt fat.
Cherta di mejes
- 1:6.000
- 2013/2014
Cudejel
- 41 plates cun 31 fotografies, de chėles nen iel 11 a blanch y fosch
- 23,5x17 cm


text:
Wikipedia:Pulitica e regulament
La wikipedia l'è un pruget da culaburazión, purtaa inanz dumà da di vuluntari. ‘L sciröö del pruget ’l se pö definì insì:
- L'ubietiv da la wikipedia a l’è da fà sü un’enciclupedia libra e multilengu, la püsse granda dal mónd, e in cuntegnüü e in prufunditaa; a vuremm anca che la devena una fónt afidàbila.
La wikipedia la gh'ha i so pulítich e regulament, acetaa da i fundadur e da i partecipant al prugett, e che a hinn cunsideraa esenzial pal sò ben funziunà. Vargün de 'sti regulament a l'è stabilizaa, vargün'òlter l'è anmò adree a vess desvilüpà. Pian pian che la wikipedia la se fà püsse granda, i regulament i gh'hann da adatàss a i necessitaa növ.
I cinqu pilaster
Tüt i regul che a truvii chì suta i henn basaa ins i cinqu pilaster, che i henn quij che i ghe definissen i carateristegh.
Regul general
Andii adree ai cunvenzión de stil Par mantegnì la cunsistenza dal pruget, a l'è impurtant da sütà cert cunvenziun de stil int 'l furmaa di artícuj.
- Andè adree ai cunsej dal libru da stiil.
- Vardè i istrüzion per cume mudifegà una pàgina.
- Al cuvena metegh cüra particula int 'l nomm d'un artícul: di völt una parola la pö avègh di significà diferent: vidè pàgina da desambiguazión.
- A esísten di templat) ch'i pören vegnìv bon per cert artícul (münicipi, pruvenc e.v.i.).
- La wikipedia la cunten anca di imàgin ceh a pudii caregà sü anca vialter, vide duvrà imàgin.
- Se pensii che 'l cuven scancelà una pàgina, metègh denter 'l templat {{Scancelà}} e scrivè giò i mutivazion. La pagina la sarà pöö caregada utumaticament intra i paginn da scancelà; a esísten anca ul registru da pàgin a füsiunà, ul registru da pàgin da mejurà, e vün d'artícuj dumandaa.
- Al cuven mía che la prima versiun d'un artícul la sia perfeta, ni sussenn estesa, gimò che la pö mejurà cul temp: però 'l cuven da fà un bun sbozz.
Respett per i dirit d'utur 'l cuntegnüü da la wikipedia 'l se destribüiss suta la GNU free documentation licence. In du parol, quela licenza chì la permet da druvà, mudificà, e destribüì i docüment in manera libra e senza restrizión. Prima da cupià dal material che 'l ven di òltar sit, a ghähii da vess siür che 'l se pòda destribüì suta 'sti tèrmin chì, che 'l sìa de dumini püblich, o sedenò ch'hii ciamaa 'l permess a l'utur. Vardee che duvrà dal material senza auturizazión 'l pöö purtà di prublema legaj.
Cumè ch'i s'àplichen 'sti norm?
La Wikipèdia la g'ha mia una strütüra geràrchica o centralizada che la cuntrola i cuntegnüt. Semm tücc editur del pruget. Tücc i pöden redatà i artìcuj di olter per eliminà erur, ampliàj o mejuràj, o anca participà in di discüssiùn per dumandà ciariment, pruponn idej, o criticà artìcuj. L'únega gerarchia in del prugjet l'è che un quaj druvat l'è anca aministradur. I ünich atribuzión straurdinari di aministradur i henn la capacitaa de scancelà e blucà artìcuj, e esclüüd i druvat vandàlich.
L'ünega roba che ciamum l'è che tücc quij che participen respeten i norm e la pulìtega de la Wikipedia, e che pröven a culaburà pusitivament. Propi cume i artìcuj, quej norm chì i henn miliruràbel, ma dumà se i gh'avaren resültaa ütil in stu pruget o in alter wikipedie. Se gh'è di norm che cunsideree mia eficass, vegg o miliuràbel, fee fö i vòster resùn int la pagina de discüssiùn.
I druvat che se dedichen a fà ediziùn vandàlich, o che pröven i sò punt de vista cuntra la magiur part di Wikipedist, pòden vess mandaa via dal pruget daj aministradur. A l'istessa manera, i paginn che crean "guèr d'ediziùn" incuntrulaa pòden vess blucaa daj aminstradur, fintant che la ghe sarà mia una sulüziùn cun cunsens.
Cume s'è rivaa a stabilì sti norm?
La magiùr part di norm che regulen el funziunament dal pruget s'henn stabilii per cunsens di participant. In general, i norm de la Wkipedia lumbarda i henn istess (o i henn simel) a quij che s'èn stabilii in la Wikipedia in ingles e in di òlter lenguv.
L'ubietiv de sti pàginn chì l'è descriv i norm che s'henn desvilüpaa int la cumünitaa. Sti norm i seguiten svilüpàss e a adatàss segund i necessitaa dal pruget.
Regulament specifegh
Ultra aj norm general, gh'è vari norm specifegh ch'i gh'hann de vess tegnüü a ment.
Cuntribüzion
- Contribüii in dij argument che a cugnussii, o che a sii disponibel a imparà.
- Doperè mia dij bot. I bot i pören vess druvaa dumà se auturizaa da la cumünità, de solit cume sistema svelt per netà di paginn prublematich. Se a vurii met in pee un bot a gh'hii da ciamàgh 'l permiss a la cumünità. Per via di prublema che la lmo.wiki la gh'ha avüü in passaa, qualsìa druvat che 'l carega sü articul vön dop de l'alter int una manera che 'l pudariss vess un bot 'l gh'ha de dàgh una spiegazion a la cumünità. La decision finala la sarà pöö quela ch'i ciapen i admin.
- Evitè anca de duperà i tradütur utomàtegh. La qualità dij tradüzion l'è minga acetabel. Però se pòden duperà come bas per una tradüzion manuala, cunt una atenzion speciala a custrüzion sintatich minga curet.
Comportament
- Firmè i cumment in dij paginn de discüssion.
- Evitè da scriv parulasc.
- Evitè de fà dij attach personaj.
- Druvè minga i paginn de discussion cume sit per fà dij discüssion personaj.
- Conettev prima de fà dij cambi impurtant a un articul esistent.
- Cerchè da vegh pazienza cun i druvat növ.
- Fè minga dij articuj sura de violter o sura i vòst rob persunaj.
- Evitè da fà di "guèrr d'edizion" (fà e desfà cuntinuament i cambiament pulemegh a un articul).
Cuntegnüü
- Se a scrivii mia in vöna di du variant principal, metè un templat che 'l spiega la varianta che sii adreee a druvà.
- Integrè i voster cambiament a l'artìcul (limitèv no a giuntà paràgraf in fund a l'artìcul).
- Stabilii 'l cuntest de l'artìcul (dè mia per scüntaa che 'l letur a'l sia specialista in del tema in quistion).
- Metii definizion e descrizion aprupriaa.
- Citè i font, e druvè referenz adeguaa.
- Evitè fras che i pöden vess ubsulet da chì a poch temp.
- Se a cumentii argument de rumaanz, cinema, e.i.v., avisè al principi de l'artìcul!
- Fè artìcuj che i henn ütil per i letur.
- Metii anca una quaj sumejanza.
- Fe dumà ligam che i sien adeguaa al cuntest (a cuvena mia fà tücc i ligamm pussìbil imaginabil!)
- Descrivè 'l cuntegnüü di ligam de föra.
- Druvè mia ligam da fö quand che gh'è un ligam intern a la Wikipedia. Metè i ligam da fö in d'una sezión final.
- Evitè referenz circular (presempi: Chest artìcul de la Wikipedia a'l trata de ...)
- Esagerè mia la impurtanza di fat, persunagg, over d'art, e.i.v. cunt fras vöj. Mej mettegh fat.
- Stè no lì a travestì i upiniun persunal. Paris a l'è la cità püssee bela del mond. a l'è parzial. Gh'è de la gent che la cred che Paris l'è la cità püssee bela del mond. l'è ancamò parzial...
Stil
- Druvè una grafia e gramatega che i henn atestaa per la vostra varianta.
- Se a fii una pagina növa, o a giuntè una categuria növa, o se a scrivii un incipit, druvè i cunvenzion di nom.
- Se a fè sü un templat general o a giuntè un quajcoss a un templat general che gh'è giamò, druvè vöna di du grafij principal.
- Copiè minga da font originaj.
- Fè minga articuj òrfen! Tücc i articuj i gh'hann d'avegh dij culegament cunt almanch una pagina.
- Generalment, eviteè citazion in dij olter lengov, o metègh la tradüzion, per fà insì che tütt 'l sia comprensibel.
- Duperè semper el camp Argument de la mudifica quand che fè dij cambiament, fasénd una descrizon piscinina de 'sè che avii faa. Sta roba chì la jüta la gent che la fà la revision aj "Ultim cambiament".
- Respetè i cunvenzion per risaltà i parol. Generalment, se resalta cun 'l grasset la prima aparizion de la parola che l'è 'l titul de la pagina (cumpres i nom alternativ) in principi de l'articul. E 'l cursiv 'l vegn duperaa per i parol in olter lenguv, o quand che se parla propi de quela parola chì.
- 'L culur 'l se dopera domà in cas eccezionaj e quand mla gh'è ona bona rason (avertiment, gràfegh...). On numer esageraa de color el poeud fà diventà i articoj pòcch coerent cont el format. E poeu, la presentazion del color la poeud varià second el navegador ecc. ecc.
- Dopere i titoj e i sòta-titoj cont moderazion.
- Cerche semper de fà minga fras o elench tròpp longh.
- Evite i salt de ligna doperand el còdes   se la gh'è nò ona bona reson. Per separà i paràgraf, el gh'è nò problema cont el doperà ona ligna traj paràgraf. Doperand i còdes wiki per fà dij elench, sezion etcetera.
- Evite paragraff d'ona ligna. Cerche de agruppà i articoj in paragraff lògich.
- Dopere minga sòta-paginn.


text:
L'onn 2013 tutgava Wieland tar ils adversaris dal project per gieus olimpics en il Grischun l'onn 2022. El na saja dentant mai stà cunter gieus olimpics mabain be cunter singuls puncts dal project, uschia Andreas Wieland. Cunzunt tar las finanzas, la persistenza sco er concepts da traffic hajan da lez temps anc lascha bleras dumondas avertas.
Dapli persistenza entras gieus decentralisads
In dals puncts centrals, sper in budget cler e chapibel per tuts, è per Andreas Wieland la persistenza dals gieus. Quella vul el cuntanscher cun nizzegiar l'infrastructura ch'è gia avant maun e cun collavurar cun pliras regiuns, tranter auter er cun Turitg. Là vul el p. ex. nizzegiar l’infrastructura per sports dad indoor. Quella collavuraziun cun pliras regiuns er sur ils cunfins dal chantun or è da nov pussaivla perquai che l'IOC, il comité olimpic internaziunal, ha adattà las prescripziuns.
I dovra er l'anteriur mister olimpia - Gian Gilli
Il CEO da la Hamilton è persvadì ch'i dovra er Gian Gilli cun ses contacts e sia experienza en il nov team d'organisaziun per avair success avant l'IOC. I ha er gia dà discurs tranter ils dus «misters olimpia» e Gian Gilli è pront da collavurar, dentant betg pli sco grond promotur che tira il char e maina sairas d’infurmaziun e discurs politics. Sco quai che Gian Gilli ha ditg envers RTR veglia el plitost star davosvart sco organisatur e manager.
Il fieu per gieus olimpics è anc adina qua.


text:
Ils radund 30 abitants da Deira, la fracziun a la spunda sur Mesocco, han puspè pudì vegnir giu en il vitg. Quai però mo a pe, ha confermà l'Uffizi da construcziun bassa chantunal. La via saja averta mo per peduns. Tochen che la via è rumida daltut e puspè averta per autos, vegnia quai a cuzzar anc in mument. Il pli baud en il decurs dal suentermezdi èsi da quintar che la via saja puspè charrabla.
Chantun observa vinavant las spundas
Il chantun observa vinavant las spundas pervi da las temperaturas chaudas. Il privel da lavinas è tenor l'Institut da naiv e lavinas a Tavau il mument considerabel - cunzunt en il sid dal Grischun.
La lavina era vegnida a val gievgia avant gentar ed ha bloccà la via sin ina lungheza da radund 30 meters. Cunquai che la gronda part dils bun 30 abitants da Dreira eran a la lavur, èn mo paucas persunas stadas isoladas.
RR novitads 08:00+


text:
prèd hac er golation. (Leinet Magasin spirituel er Beurerion, ar er Ourhæmèn-ze, hac ar er-ré-ral).
A Lezènneu en Ilis n’en dès marcè hanni e dorrér guet bihannoh scrupul eid en hani ag er yun. N’en dès digaré ne glasquér eit bout dispancét a nehi. A guemènd en dès neoah ur blæ-ar-n’uguênt accomplisset, n’en dès exant a yun nameid er maguerezèt, er mèrhèt saisi, en dud clan, er-ré en dès labourieu quer calét d’obér, ma vehènt obligét de lausquein ou labour mar behènt contraignét de yun, hac er-ré n’eèllant quet yun hemb revinnein ou yéhæd. Rac-ce er-ré e eèll guet un tamiq poén gobér ou labour pé en derænein beèd ur hource-aral, hac yun, n’en dint quet exant a er gobér. Er-ré-zou requis tehai labourad eit bihuein, ha n’eèllant quet guet ou labour yun èl mei deliét, e rinq gobér er péhiq e eèllant. Ma n’eèllant quet a grèn yun, ind e zeli goulèn dispance guet ou Hovezour, ha difautein pé dré Bedènneu pé dré alézoneu pé dré ævreu mat-aral, er breche e rant de Lezèn en Ilis. Rac n’en dès hanni ne gav en tu de hum gastiein én ur mod-benac. En dud avancét én oaid n’en dint quet exant a yun durand ma heèllant er gobér. Pèh ur méh e zeliehèmb-ni hur bout mar considéramb guet pèh grèd ha courage é yunai er Grechénion guharal ! Hur Mam santel en Ilis en dès douceit el Lezèn ag er yun a gaus d’hur goannedigueah


text:
Gadmen
Gadmen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 116.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 232 abitant.
El cumün de Gadmen al se tröva a una altitüden de 1205 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Engelberg (OW), Göschenen (UR), Guttannen, Innertkirchen, Obergoms (VS), Wassen (UR).
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gadmen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1382 col nom de im Gadmen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La terrada ha però naginas consequenzas perquai che Rebstein il concurrent direct en il cumbat encunter la relegaziun ha medemamain pers. Rebstein stuì suttacumber a Cuera 97 cun 1:6. L'equipa da Cuera ch'era gia promovida per la secunda liga interregiunala ha pia salvà en l’ultim gieu l'autra equipa grischuna da la relegaziun.
Schluein Glion mitscha grazia a la fairness
Schluein Glion terminescha la stagiun sco 10avel sur il stritg, Rebstein sco 11avel cun tuttina blers puncts sin plaz 11 e sut il stritg. Decisiv per la rangaziun è en quest cas stà la statistica da cartas melnas e cotschnas. Schluein Glion ha giu in toc pli paucas. La fairness è pia sa pajada per ils Sursilvans ch'èn mitschads per la secunda giada ils ultims 3 onns mo pervia da quella statistica da la relegaziun.
RR sportissimo 12:00


text:
A sia radunanza da delegads ha il president da la federaziun, il cusseglier dals chantuns Roberto Zanetti, discurì da fatgs che na sajan nagin chapitel glorius. Sco in dals ultims pajais en l'Europa n'haja la Svizra nagin plan d'acziun cunter pestizids.
Quests meds, che surtut l'agricultura svizra dovria, chaschunian als flums ed auals en Svizra in veritabel cocktail da pestizids, uschia Zanetti. E malgrà quai sajan anc adina en vendita 2'000 tonnas da pestizids - tranter quests era il dispitaivel 'Glyphosat'.
RR novitads 15:00


text:
di: P.Cavanna - R.Murolo
Numm ch’emm perduu la pas e i sògn
senza spiegass ben el perchè
numm de basitt ghe n’emm bisògn
ne pòdom nò fann a men,
ma se te ciami te fee i rògn
per damm on dispiasè.
Vègn chì, stringes a mì con sentiment
te voeuri lassà pù nanca on moment;
el me cercatt de bon me fa paura
restà con tì, domà con tì
per no morì.
Perché se trèmm adòss paròll cattiv
se basta per viv ben domà on respir
se sta passion la te scorliss de dent
ven chì, strenges a mì con sentiment.
Quand piang el coeur tenerament
l’è on piang che pò sanà
quand mì me senti bèll content
l’è nò felicità;
anca se tì distrattament
t’hee dii la verità.
musica
se sta passion la te scorliss de dent
ven chì, strenges a mì con sentiment.


text:
Cun lur chanzun «Stones» n'han ils fragliuns «Zibbz» betg dumagnà la qualificaziun. En l'emprim mezfinal a Lissabon èn 10 pajais sa qualifitgads per il grond final da la sonda. En tut èn sa participads 19 pajas a l'emprim mezfinal.
Sco spetgà è la chantadura da l'Israel Netta cun sia chanzun inspirada da la debatta «MeToo» enturn il tema mulesta sexuala vegnida vinavant. Ella vala sco favurita per il final.
Medemamain en il final èn er ils participants da la Cipra, l’Austria, l’Estonia, la Lituania, la Tschechia, la Bulgaria, l’Albania, la Finlanda e l’Irlanda.
RR novitads 06:00


text:
Bettina Secchi, Donata Vallino e Christina Caprez rapportan regularmain da lur regiuns en l'emissiun «Ils auters» dal Radio Rumantsch. Uss descrivan ellas co l'iniziativa No Billag vegn recepida.
Grande emozioni en il Tessin
En il Tessin vegnia l'iniziativa per abolir la taxa da radio e televisiun discutada cun grondas emoziuns, raquinta Bettina Secchi che viva a Locarno. Surtut las consequenzas economicas stettian en il center: Il Tessin pudess perder passa 1100 plazzas da lavur e bun 850 firmas fissan era pertutgadas da la No Billag. Tessinaisas e Tessinais crititgeschan dentant era che RSI Radiotelevisione Svizzera saja memia gronda.
La jeunesse critique en la Romandie
La Svizra franzosa temia che l'iniziativa per abolir las taxas da radio e televisiun vegnia acceptada en Svizra tudestga, raquinta Donata Vallino che viva datiers da Genevra. La No Billag saja omnipreschenta en las medias - dentant era en las scolas vegnia la votaziun tematisada. I dettia dentant era giuvnas e giuvens che crititgeschian che la taxa saja memia auta e che veglian be pajar per las emissiuns ch'els consumeschian era propi.
Hasskommentare en la Deutschschweiz
Il tun en las debattas enturn l'iniziativa No Billag saja zunt agressiv, raquinta Christina Caprez che lavura e viva en il chantun Turitg. Visiblas sajan las emoziuns cunzunt en brevs da lecturs ed en las medias socialas. Blers en Svizra tudestga sajan bain cuntents cun ils programs dad SRF - i vegnia dentant era crititgà ch'ina memia gronda cumpart da las taxas da radio e televisiun vegnia repartida en la Svizra taliana, franzosa e rumantscha.
Repartiziun da las taxas
La SRG SSR survegn total 1.24 milliardas francs ord las taxas per radio e televisiun. 885 milliuns francs van ad SRF en Svizra tudestga, 220 milliuns francs ad RSI en la Svizra taliana, 120 milliuns francs ad RTS en Svizra franzosa e 20 milliuns francs ad RTR en Svizra rumantscha.
Dapli da las votaziuns
RR actualitad 12:00


text:
La vischnanca da San Murezzan planisescha in nov center da furmaziun Grevas. En la chasa da scola Grevas en vischinanza dal lai da San Murezzan van actualmain a scola ils scolars da la prima enfin tar la 4. classa primara e las classas dal stgalim aut. Ils scolars da la 5avla e da la 6avla classa van a scola en la chasa da scola amez il center da la vischnanca.
Chasa istorica
La chasa da scola amez vischnanca sin la plazza da scola è in edifizi istoric, fabritgà l'onn 1886. Per la situaziun da scola actuala èsi dentant tenor il cussegl communal in dischavantatg dad avair dus lieus da scola. Perquai ha il cussegl communal decidì unanimamain da planisar in nov center da scola a Grevas per tut las classas en vischnanca. Uschia duess la scola optimar la gestiun. En la chasa da scola en il center da la vischnanca duai restar anc la biblioteca communala, la sala communala e la scolina. Dal rest vul ins planisar novas utilisaziuns, sco per exempel abitaziuns.
Scola sportiva resta a Champfèr
Il cussegl communal da San Murezzan ha en pli decidì unanimamain che la scola da talents, la scola sportiva duai restar a Champfèr. I na purtass tenor il cussegl communal betg avantatgs dad integrar era la scola sportiva en il nov center da furmaziun Grevas. Quella saja in impurtant element per Champfèr. Era la vischnanca da Silvaplauna ha punctuà ch'ins vuless mantegnair il lieu a Champfèr per la scola sportiva.
RR novitads 22:00


text:
Il cur da rumantsch sursilvan che vegn organisà mintga stad en Surselva èn quest onn per l’emprima giada a Glion en la Casa da Sentupada da la claustra dominicana e las localitads da scola da la Regiun Surselva. Sco ils organisaturs scrivan en ina communicaziun pudess la midada da lieu esser la raschun per l’augment dal dumber da participants al curs. Fin ussa vegniva il curs manà atras a Laax e quai en differentas localitads ch’eran repartidas per il vitg da Laax enturn. Ina retschertga tar ils participants ha mussà ch’ils participants èn pronts da midar lieu ed uschia èn ils organisaturs dal Cuors romontsch sursilvan sa decidids da far la midada da Laax a Glion.
L’avertura dals curs è ils 12 da fanadur 2015. Interessads pon anc s’annunziar fin la fin da zercladur


text:
Bun di bun onn da tuttas varts ed ils megliers giavischs per l'onn 2019. Il president dal Forum Engiadina Bassa Val Müstair Philipp Gunzinger ensemen cun il sviluppader regiunal Andrea Gilli, infurmeschan als radund 60 affarists e politichers sur da las sfidas e schanzas per l'avegnir da l’Engiadina Bassa e Val Müstair.
Tscherts van bain e tscherts era main
Ils dus referents ensemen cun il president da la societad da commerzi e mastergnanza Claudio Andry fan speranza sin megliers temps, ma i dat era vuschs criticas. L’hotelier da l'onn 2018 Kurt Baumgartner appellescha als preschents da betg cloccar massa in a l’auter sin las spatlas, il turissem haja patì ils onns passads.
Impurtant è ina buna collavuraziun
Philipp Gunzinger è persvas che l’Engiadina Bassa ha fitg bunas cundiziuns per in svilup positiv – in svilup constant. Il fundament per restar sin buna via è la communicaziun ed ina buna collavuraziun tranter affarists, turistichers e la politica.
L'aperitiv da Bumaun, organisà da la societad da commerzi e mastergnanza è ina buna plattafurma per intensivar quella impurtanta collavuraziun in tranter l'auter.
RR actualitad 08:00


text:
Joos Toutsch da Zernez sa regorda anc bain dals sforzs per realisar ina halla d’ingiant regiunala a Zernez. La finamira era da radunar tut ils purs da l’Engiadina, da la Val Müstair e da la Bregaglia per ch’els possian vender lur muaglia als martgadants.
Il 1996 è ella vegnida realisada. Ils emprims onns era quai in success, ma bainbaud vegnivan adina pli paucs purs cun la muaglia a Zernez. Il motiv è stà ch'ils purs han midà da vatgas da latg sin vatgas-mamma. A l’entschatta eran quai radund 1'000 bestgas che vegnivan vendidas e la fin mo pli 50.
La vendita da la halla na ha betg funcziunà, ed uschia ha la vischnanca da Zernez piglià a niz ella per agens basegns. Ussa vul la vischnanca vender la halla. Ella sto far lieu ad in nov implant da chalur sin distanza.
RR actualitad 08:00


text:
Ins haja chattà parts da la blackbox. Quai conferma il schef da l'uffizi da tschertg, Muhammad Syaug. «Nus avain chattà ina part da la blackbox, i manca dentant anc insatge», ha el ditg. Avert è sch'ins ha chattà il scriptur dal noda-sgols u il recorder da vuschs cun registraziuns or dal cockpit.
Tar la disgrazia èn glindesdi tut las 188 persunas ch'eran a bord. L'aviun ha curt suenter la partenza vulì turnar a Jakarta pervi dad in problem a bord. Ins suppona che problems tecnics èn la culpa per la disgrazia.
RR novitads 08:00
RR novitads 08:00


text:
L'EHC Arosa gudogna a chasa cunter il EHC Basilea cun 4:3. Ils d'Arosa han ditg gì da cumbatter per la victoria. Bain e la squadra grischuna ida en avantatg cun 2:0 suenter 21 minutas. Be ina minuta pli tard ha dentant è Basilea dentant vegnì da sajettar il 2:1. Silsuenter ha Arosa mintgamai pudì ir en avantatg cun dus gols differenza, dentant adina puspè survegnì curt pli tard in'ulteriur gol.
Ina terrada a chasa hai percunter dà per l'EHC Cuira. Ils Capricorns perdan cunter il EHC Bülach cun 2:3. Ils da Cuira han durmì giu l'entschatta da la partida - gia suenter 23 minutas eran ils da Bülach cun 0:3 en avantatg. Ils da Cuira èn silsuenter bain anc vegnì da reducir sin 2:3 fin a la 44avla minuta. Per dapli n'hai dentant betg pli tanschì.
Suenter 11 partidas sa chatta Arosa cun 17 puncts sin posiziun 5. Ils Capricorns suondan cun 15 puncts sin posiziun 7.
Resultats da la MySportsLeague
RR novitads 23:00


text:
Il turnier da crichet sin glatsch ha lieu quest onn per la 32avla giada sin il lai da San Murezzan. Las quatter squadras cumbattan durant trais dis per la cuppa «Cricket on Ice».
Bler temp e buna mira
Al turnier a San Murezzan è il temp per ina partida da crichet limità sin trais uras. Da congualar saja il sport cun in gieu da baseball, uschia l’anteriur manader da l’internat al Lyceum Alpinum Zuoz, Patrick Steger.
Er tar il gieu da crichet vai per trair cun in pal la balla uschè lunsch sco pussaivel.
Il gieu da crichet deriva oriundamain da l’Engalterra e vegn giugà surtut en ils pajais dal Common Wealth. Il gieu po durar sur plirs dis. En il center dal gieu da crichet stettia dentant surtut la cumpagnia en ils teams. Per gronda part han ils giugaders numnadamain da spetgar a l’ur da la plazza, cunquai che be dus èn mintgamai en acziun.
RTR actualitad 11:00
Ord l'archiv:
Il 2018 era il crichet da San Murezzan en tut las televisiuns
RTR actualitad 11:00


text:
La Val te semifinala
Dô le pareggio de 0 a 0 dl andata cuntra la scuadra da Laugen (che é secundi te so campionat) é stada buna La Val da davagné 0 a 1 fora de ćiasa. Insciö röia La Val tla semifinala, les combinaziun tla semifinala vëgn ćiamò chirides fora plü inant. L' andata sará ai 24.04.2012 y le ritonro ai 09.05.2012.
Cun en "eurogol" de Sottara Stefan esi bugn da davagné la partida.
Bel sciöche le campo de Laugen ciarâ fora an atira capí che al foss stè na burta partida. An po sceco dí che al é gnü sughé sön en ćiamp da soni. Porchël se á ince stentè La Val da fá so jüch. Ara ne jê prësc gnanca da fa üna n' aziun zënza che le pal rimbalzas mal. Tratan le prüm tëmp á purvè La Val cun en per de aziuns in profondité da fá gol, mo tratan les aziuns el três stè le pal, o en stop sbaglié por via dl rimbalzo dl pal, che á archité sö l' aziun. L'unica oportunité dl Laugen é stada dl prüm tëmp sön calcio d'angolo. Sepl Kantioler é stè bun cun na gran parada da parè na bela testa che foss zënzater jüda te porta. Mo al é ma stè bun da aziché la pala, insciö por furtüna é ćiamò stè bun Sottara Werner sön la riga da trá demez le pal. Le prüm tëmp se á stlüt jö sön le 0 a 0, na burta partida.
Tl secundo tëmp é La Val che fesc plü druc. Insciö garetel en per de aziuns. Sön na bela aziun jö por la fascia röiel ite en bel cross püch fora dl area, le defensur ne röia nia sön la pala. Stefan zënza ponsè dô tirel al volo en gran tiro, che röia bel avisa sön le palo lunch, ulache al röia spo te porta dô avëi atuché le palo. Le portier ne á degüna chance da le parè. En "eurogol" de Stefan che ti porta le pasaje dl turno ala scuadra da La Val.
Püch dedô el Romeo che á l'oportunité da stlü jö la partida. Ivan Tschaffert dô na bela combinaziun cun Freddy röia jö sön le fondo, spo mëtel ite en pal d' or sön le rigore, ulache Micky y Romeo é bi susc. Mo bel avisa denant che Romeo ó trá te porta abinel na büja dl campo le pal y se alza. Le tiro röia spo sura traversa fora. Chësc ess zigü stlüt jö la partida. A mesa le secundo tëmp vëgnel spo espulso le portier dl Laugen deache al é gnü fora dl area y á trat demez le pal cun la man. Insciö resta Laugen ma plü in 10 y La Val po cuntrulé la partida cina che l'arbiter sciüra la fin. Püch dan la fin fossl ćiamò stè en gol por La Val che le arbiter ne á nia dè. Le portier dl Laugen (sogadü che é gnü cambié ite) ne se capësc nia cun en só defensur. Spo garetel na paperada, le pal cogora bel plan ite te porta, mo le arbiter ne dá nia gol. Le pal foss stè zigü 25 cm da ite dala riga. Ala fin an udü che Laugen é gnüs tres plü nervösc y l' arbiter á trat fora deplü gheles. I sogadûsc da La Val é stá plü furbi y ne á cuaji mai protestè cuntra l' arbiter, insciö se a stlüt jö la partida sön le 0 a 1 por La Val.
La foramziun titolara: Kantioler Sepl, Tavella Jordan, Alton Alex, Sottara Werner, Castlunger Marco, Tschaffert Ivan, Sottara Stefan, Sottara Freddy, Rubatscher Romeo, Frenes Michael y Rubatscher Florian
Sostituziuns:
Elzenbaumer Alex por Frenes Micky
Miribung Adrian por Rubatscher Florian


text:
Dapi il 2012 è l’um da 47 onns stà directur dal Bogn Engiadina Scuol. Ussa datti ina roschada. A partir dal l’entschatta 2020 surpiglia el la partiziun servetschs dal Center da sanadad Engiadina Bassa. El maina gia oz la partiziun servetschs, dentant be ad interim, causa che quella plazza era vacanta.
Jau sun dapli il tip sco organisatur e structuras e main il vendider. Il Bogn Engiadina dovra dentant ussa in vendider.
Il nov directur è responsabel per la part finanzas, persunal, logistica, IT e marketing per tut las partiziuns surmenziunads e cun quai era per il Bogn Engiadina Scuol.
Il Bogn Engiadina Bassa è ina da las partiziuns dal Center da sanadad Engiadina Bassa, ensemen cun l'ospital regiunal, cun la clinica curativa e cun il servetsch da tgira. En avegnir preves'ins era d’integrar la chasa d’attempads Punt’Ota a Scuol.
RR novitads 17:00


text:
La naziunala Svizra da dunnas na po betg ir proxim onn al campiunadi mundial da ballape en Frantscha. Ellas han dà in pari 1:1 en il gieu cunter il Pajais Bass. Ma quai na tanscha betg per ellas suenter ch'ellas avevan pers l'ultim gieu cunter las Neerlandaisas 0:3.Il gol per la Svizra ha sajettà Coumba Sow, la sora dal giugader dals Young Boys, Djibril Sow.
Las Svizras èn stadas a partir da l'8avla minuta en avantatg, perquai ch'ina da las Neerlandaisas era vegnida visada da la plazza. Ellas n'han dentant betg pudì nizzegiar l'avantatg.
Ultim gieu cun trenadra Voss-Tecklenburg
Per las Svizras èsi stà l'ultim gieu cun la trenadra naziunala Martina Voss-Tecklenburg. Suenter prest set onns turna la trenadra tudestga puspè sco trenadra naziunala en Germania.
RR novitads 21:00


text:
EVENTS ELL'OGNA e NEWS
OGNA - IN FENOMEN ACUSTIC
L'OGNA da Matias Spescha ei buca mo ina tribuna fascinonta sut tschiel aviert mobein era in truc da resonanza da tempra speciala per artists, musicists e chors.
La fuorma unica digl interiur cun 48 m lunghezia, 30 m ladezia e 5.5 m altezia creescha ina atmosfera ed acustica extraordinaria.
La Fundaziun OGNA selegra da beneventar numerusas visitadras e numerus visitaders a caschun da concerts ed events en quei spazi tut aparti.
VIADI TIER LA SCULPTURA
Cun mieds publics / a pei: Naven dalla staziun RhB Trun viers ost sper la renomada caplutta da s. Onna ora, lu dretg sur la lingia da viafier en direcziun dil campadi e suenter il flum puspei a
dretg.
Cun auto: neu da Cuera tochen all'entrada dil vitg, tiel muossavia Campadi / Ogna seniester e sur ils binaris dalla Viafier retica, silsuenter a dretg. Pusseivladads da parcar sper la plazza da giug d'affons ni spel campadi.
ANNUNZIA DIL NEWSLETTER
Nus informein Vus regularmein davart ils novs events. Abonnei il newsletter per tuttas informaziuns actualas.


text:
La presidenta communala da Glion Carmelia Maissen è cuntenta che la vischnanca ha uss in preventiv approvà.
Igl ha anc dà tschertas chaussas ch'èn vegnidas stritgadas. Mo la fin finala savain nus viver bain cun quei che nus pudain e dastgain far il 2019.
Plinavant ha il parlament decidì ch'il pe da taglia da la vischnanca resta vinavant sin 100% da la taglia chantunala simpla.
Ina dira nusch
Per evitar ch'i dettia sco l'onn passà in debachel cun in preventiv refusà ha la cumissiun da finanzas parlamentarica da Glion preparà la radunanza da preventiv. Mo era cun quellas preparativas hai dà ina sesida da sis uras enfin ch'il preventiv è stà sut tetg. I ha dà pliras midadas, entirs posts èn vegnids stritgads ed auter èn vegnids auzads.
Scola da talents
L'onn passà ha il parlament fatg gronds sforz per spargnar tar la scola. Quest onn hai dà naginas reducziuns en quests posts da custs. Era la scola da talents nua è mitschada senza reducziuns – quai malgrà ch'i aveva anc avant curt gì num ch'ins sappia spargnar là.
RR novitads 06:00


text:
A las 13:00 ha cumenzà la ceremonia nupziala. Silsuenter è il pèr sa mussà en ina charrotscha en il parc dal chastè da Windsor.
Per ils fans èsi stà per part in viadi stentus perquai ch'il traffic da viafier da Londra a Windsor è impedì da plirs plazzals . Pli che 100'000 aspectaturas e aspectaturs da l'entir mund han persequità la nozza a Londra e passa ina milliarda sin l'entir mund a la televisiun.
Tranter ils giasts èn dasper la prominenza or da las chasas roialas da l'Europa er divers ulteriurs prominents sco George Cloony e sia dunna Amal u er l'icona da ballape David Backham ed ils musicists Elton John e James Blunt.
Per sonda saira ha il bab da Harry, prinzi Charles, organisà ina gronda festa per ils spusads ed ils giasts envidads.
RR novitads 12:00 +


text:
A chaschun da la radunanza generala da l'Uniun purila grischuna ha tant il president Thomas Roffler sco er il pur e cusseglier naziunal Duri Campell ed auters purs ditg ch'els na sappian nagut da quest cas. Er saja PCB anc mai stà in tema tranter ils purs e lur uniuns. Ils blers han sche insumma intervegnì da tut quai actualmain tras las medias.
Jau hai atgnamain intervegnì quai da las medias. Jau n'hai gì nagin avantatg da savida pertutgant quels cas.
Il chantun ha bain elavurà ed examinà il cas dal 2013 ensemen cun scienziads, er sanà la stalla e sustegnì il pur pertutgà. Ed el ha er rimnà las datas e dà quellas vinavant a la Confederaziun. Lezza ha però pir cumenzà avant dus onns ad elavurar ina strategia, tge far en quest connex. Pia trais onns n'è capità nagut, er ulteriuras controllas n'hai betg dà.
Tenor il Beobachter datti però anc radund 172 tonnas PCB en colurs u stuppadiras da chavas en Svizra. Ed sch'ina vatga mangia be in fragment da tala colur tanscha quai per contaminar ella uschia ch'ins dastga vender la charn ed il latg pir suenter bun in onn puspè.
Betg fatg termagls cun la sanadad da consuments
Il president da l'Uniun purila grischuna, Thomas Roffler, è cleramain da l'avis che PCB n'haja pers nagut en l'agricultura. Mo er sch'ils mulins molian plaun a Berna, è quai tenor el ina chaussa da la Confederaziun. In na fetschia nagin senn sche mintga chantun instradeschia in'atgna strategia. Tuts sajan gea pertutgads medemamain.
Tar nus en l'agricultura grischuna n'è quai effectiv anc betg stà tema.
Quai saja ina chaussa che dovria temp e probablamain n'hajan ins fin uss simplamain anc betg gì la schliaziun. Che quai saja fatg termagls cun la sanadad dals consuments na crai Thomas Roffler betg. Tuttina saja da far squitsch ch'i giaja enavant. Quai pretendan dal reminent era scienziads ch'èn sa fatschentads cun il tema PCB.
Ed il pur e cusseglier naziunal Duri Campell agiunta ch'i na saja uss betg da far temas cun in singul cas. Mabain i saja dad examinar sch'i dat anc auters.
RR actualitad


text:
Aifer ils 8 onns dapi ch'i dat la fundaziun hajan ins sustegnì 92 projects, communitgescha la fundaziun. 26 da quests projects èn gia terminads. En tut èn vegnidas inoltradas 227 dumondas per sustegn finanzial.
Fundaziun cuntinuescha promoziun
L'onn passà aveva la regenza decis da betg pli metter a disposiziun ulteriurs meds per la fundaziun. Uschè ditg ch'ils meds finanzials lubeschan quai cuntinuescha la fundaziun però sia lavur. In interess spezial da la fundaziun è la promoziun d’interprendiders giuvens.
En l'avegnir po il chantun sustegnair projects innovativs sur la lescha per il svilup economic.
RR novitads 10:00


text:
Il rempar Vallatscha sur Madulain po vegnir construì. La radunanza communala ha concedì unanimamain il credit da 270'000 francs persuenter. La dumonda è vegnida ina segunda giada sin radunanza, damai ch'i aveva dà sbagls gravants cun calcular il project da detagl.
Il preventiv gulivà per l'auter onn – che prevesa entradas ed expensas d'enturn 3,5 milliuns francs – ha il suveran da Madulain approvà. Medemamain ha el decidì da laschar il pe da taglia tar 85% da la taglia chantunala simpla.
Ord l'archiv
Nus prendain nus sut la marella il surnum da quels da Madulain. In «Madulainer» è in sinonim per in gidieu. Tgi sa danunder che quai deriva?
RTR novitads 15:00


text:
Ils ultims 5 onns ha la Chasa Editura publitgà 27 cudeschs d'auturs rumantschs. Suenter ils emprims trais onns da pilot è la chasa stada en crisa per raschuns finanzialas. Oz vegn la Chasa Editura finanziada entras ina cunvegna da prestaziun cun il chantun e la confederaziun.
Chantun Chasa editura rumantscha fa festa
A Cuira ha la Chasa Editura Rumantscha festivà questa sonda ses emprims 5 onns d'existenza. Differents auturs han prelegì da lur cudeschs. La manadra da la Chasa Editura Anita Capaul è fitg cuntenta cun la festa.
RTR/rm/fa


text:
Tge destin! Brinzauls na vegn simplamain betg a ruaus – la situaziun è dramatica! Danovamain ruschna la costa ensemen cun il vitg bun in meter per onn a val. Sfessas en ils prads, stgarps en las chasas ed in clutger baselgia tort èn be in pèr da las grevas consequenzas per ils da Brinzauls.
Sco sche quai na fiss betg anc avunda destin – na, uss croda era anc il grip sur il vitg a val. Per bun 3 meters ad onn è quel en moviment. La consequenza: adina puspè bovas e crudadas da crappuns che fullan via enfin en il conturn dal vitg. Las perspectivas e prognosas per la populaziun fan plitost pauc speranza. Mo ils da Brinzauls tegnan la dira e na dattan betg si la speranza.
Impressum
Illustraziuns: Jon Bischoff
Selecziun: Flavio Bundi
Text: Flavio Tuor
Elavuraziun: Ursin Cadisch/Carla Gartmann


text:
En las Pireneas franzosas vegn la Grischuna Giulia Tanno segunda en la concurrenza da slopestyle gist avant sia collega d'equipa Sarah Hoefflin. Las duas snowboardistas svizras han be stuì laschar batter da la Franzosa Tess Ledeux. Tar la quarta cursa en la cuppa mundiala en questa stagiun vegn Giulia Tanno per la quarta giada segunda. Ils ulteriurs podests ha la Grischuna da 21 onns realisà en las concurrenzas da Big Air.
Per la campiunessa olimpica Sarah Hoefflin èsi ses emprim podest en la cuppa mundiala dapi passa 1 onn. Tar ils umens manchenta Andri Ragettli da Flem per pauc il podest e vegn quart. Segund meglier Svizzer en l'emprima concurrenza da slopestyle da la stagiun vegn Fabian Bösch sco tschintgavel.
RTR novitads 14:00


text:
Omadus chantuns han quintà l'emna passada cun 122 cas suspects da grippa pro 100'000 abitants. Quai munta che la grippa è la pli activa en il Grischun e Tessin, cumpareglià cun tschellas regiunas mesiradas da la Svizra (guarda tabella).
Nagina epidemia malgrà surpassament da la limita
Dad ina epidemia na discurra l'Uffizi federal per sanadad publica betg, era sche la cifra surpassa cleramain la limita. Per ina epidemia vala la limita dad almain 70 persunas pro 100'000 abitants che van tar il medi cun suspect da grippa.
La basa da cifras che vegnan calculadas en las singulas 6 regiuns na tanschia betg per la valitaziun d'epidemia. Questa cifra da 70 pro 100'000 abitants vala per definir l'epidemia cun la cifra media en Svizra. Questa munta però mo a 35 cass pro 100'000 abitants.
Il pli derasà en il Grischun e Tessin
En las ulteriuras regiuns è il dumber da cas suspectads da grippa marcant pli bass. En la Svizra franzosa è la grippa activa sporadicamain, en la Svizra tudestga quasi betg.
RR novitads 15:00


text:
La modernisaziun ha trais accents: Il cussegl vul modernisar tscherts sistems da l’aviatica militara, cumplettar l’armaziun da las truppas ed engrondir l’infrastructura da l’instrucziun. Previs èn
- 848 milliuns francs per il program d'armament,
- 742 milliuns francs per material d'armada e
- 463 milliuns francs per immobiglias.
Radund la mesadad dals «Tigers» ord servetsch
Sper ils credits per modernisar l'armada, ha il Cussegl federal era deliberà il conclus per metter ord servetsch 27 dals 53 aviuns dal tip «Tiger A F-5». Quai saja pussaivel, perquai ch'ils F/A-18 vegnian mantegnids enfin ch'i dettia novs aviuns militars. Ils Tigers che restan duain vinavant ademplir tscherts servetschs e distgargiar ils F/A-18. Per exempel duain els servir e figurar sco miras en manevers.
RR novitads 15:00


text:
L’eroplan n’aveva nagin apparat da registrar datas e tun quai engrevieschia las inquisiziuns. Tranter auter vegnian maletgs e videos da l'accident analisads sin pliras modas. Er il factur uman vegnia anc analisà, scriva il SUST. La raschun per l'accident n'è anc betg enconuschenta. Resultats definitivs datti probabel l’emprim quartal dal 2020.
Evaluaziun da datas voluminusa
Per pudair s'imaginar la via da sgol e crudada sco er il stan da l'aviun ha il SUST evaluà ed evaluescha anc adina ina gronda funtauna da datas. Tranter questas tutgan 40 telefonins, cameras digitalas e cartas da memoria da passagiers e da l'equipa da sgol. Tar intginas cumponentas ch'eran per part fermamain donnegiadas, saja gartegià da reconstruir registraziuns da tuns e maletgs dal sgol. Vitiers ha il SUST pudì evaluar videos e fotografias da persunas per terra che han fatg fotografias e filmins sco er las datas da radar da passa 200 sgols cun aviuns dal tip Ju-52 e datas detagliadas da l'aura dal di da la disgrazia.
Model 3D ed analisa da tun
Per las ultimas minutas da l'eroplan han ils experts construì in model da la cuntrada da crudada en 3D e da l'eroplan ed armonisà quai cun las fotografias e videos. Uschia duai esser pussaivel da pudair determinar las posiziuns da l'eroplan en il spazi, sia spertadad e l'angul da posiziun.
Tar la tragedia sur Flem ils 4. d’avust 2018 eran 20 persunas mortas.
RR novitads 12:00


text:
Fin mardi datti tanta plievgia sco normalmain durant l'entir mais d'october. Oravant tut en il Tessin ed en pliras valladas dal sid dal Grischun e valladas grischunas che cunfineschan cun il Tessin vegn spetgà 120 fin 220mm plievgia. Cunquai ch'ils livels dals flums sajan bass, possian quels probablamain tschiffar la plievgia. Dentant saja da far quint cun bovas ed inundaziuns da tschalers.
Naiv fin 600m s.m.
Il cunfin da naiv po sa sbassar sin fin 600 meters sur mar. Quai cunzunt en las valladas dal nord dal Grischun ed en il Grischun central. Sur 2'000 meters sur mardi 50 fin 150cm naiv nova. Sper la ferma plievgia e naiv quinta SRF Meteo oravant tut en las alps cun suffels ferms dal sid e dal sidost – cunzunt il glindesdi.
RR novitads 07:00


text:
En Svizra èn vegnidas enguladas ils davos dus onns 921 armas da fieu. Tenor l’Uffizi federal da polizia Fedpol sajan passa 80% da las armas, en total 766 armas, vegnidas enguladas suenter ch’i saja vegnì rut en.
Pertutgads il pli fitg dals enguladitschs sajan stads il chantuns Sviz (127 armas) e Berna (104 armas). En il chantun Grischun sajan mo svanidas 19 armas.
Ils chantuns e las ciftras dad armas enguladas
Tenor Fedpol èn vegnidas enguladas 562 pistolas, 154 schluppets, 101 revolvers, 33 pistolas da sport, 29 replicas u pistolas softair, 16 carabiners da miliar, 15 pistolas da maschina ed 11 pistolas d'alarm. Questas armas èn sparidas.
Il dumber dad armas enguladas saja dentant stabil, rapporta Radio Télévision Suisse RTS. RTS aveva cuntanschì tras il principi da transparenza che la Fedpol publitgescha questas cifras.
RR novitads 06:00+


text:
Contad de la Martesana
El Contad de la Martesana (Contado della Martesana in Italian; Comitatus Martexana in Latin) a l'era vun di quatter suddivision in di quai l'era spartii el territòri de l'arcidiòcesi de Milan, situaa a nòrd-est de la città, in di zònn de la Brianza monsciasca e lecchesa e de la Martesana.
El contad, che sòtta el profil ecclesiastigh l'era ministraa de on vicari, el gh'aveva la giurisdizion sora i piev de Oggiòn, Garlaa, Brivi, Massaja, Marian, Agliaa, Des, Vimercaa, Gorgonzoeula, Pontiroeu e Cornelian.


text:
La reducziun da la chareschia sa resulta tenor l'Uffizi federal da statistica da plirs facturs. La chareschia è sa reducida per 0,3% sin total 101,8 puncts. Per l'entir onn sa resulta ina chareschia da 0,9%. Ils economs èn surprais. Els avevan quintà cun in augment da la chareschia annuala sin almain 1,0 fin 1,2%.
Tranter auter han ils viadis pauschals en l'exteriur custà pli pauc e las chombras en hotels. Pli char è percunter vegnì il diesel. Cumpareglià cun il mais avant è la rauba importada (-0,6%) vegnida pli bunmartgada che la rauba indigena (-0,1%).
RR novitads 10:00


text:
Cavargna
Cavargna (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, al confin con la Svizzera. El gh'ha 227 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 15,1 km² e 'na densità de 15 ab./km² e l'è 'l paes pussee in alt de la pròppia provincia (1071 meter).
Evoluzion demografegaModifiché
L'andament del numer de abitant del comun de Cavargna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifiché
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Birr (AG)
Birr a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 179 abitant e una süperfiss de 5.05 km², e al se tröva a una altitüden de 352 meter sura al livel del mar.
El cumün de Birr a l'è tacaa ai cumün de Birrhard, Brunegg, Lupfig, Möriken-Wildegg.
L'andament storegh de la popolazion de Birr l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Colegamèncc estyrni[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bülach (distret)
Coordinate: 47°40′N 8°34′E / 47.666667°N 8.566667°E El Distret de Bülach (en todèsch: Bezirk Bülach) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 134 013 abitàncc.
El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Bülach, el cümü piö gròs l'è 'nvéce chèl de Kloten, 'ndóe gh'è apò a l'aeropórt Zurìgo. El töl dét apò a la regiù del Rafzerfeld, a nòrt del fiöm Réno, coi cümü de Rafz, Wil, Hüntwangen e Wasterkingen.
Cümü[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bülach (Vogtei, Bezirk) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Republica da las Trais Lias
Il Grischun (lura: Il Stadi da las cuminas Trais Lias) ha furmà durant radund 300 onns (1524 - 1803) in stadi independent ch'era dividì en trais ligias (Lia da la Chadé, Ligia Grischa e Ligia da las diesch dretgiras). Pervi da sia gronda muntada sco regiun da transit sur las Alps, mo er pervi da gronds conflicts interns (confessiun e rivalitad da famiglias regentas) sa chattava quel stadi en il focus d'interess sa las grondas pussanzas europeicas (Austria/Spagna e Frantscha) ch'empruvavan da s'alliar u d'annectar il pajais, quai che ha manà a grondas tensiuns internas (Scumbigls grischuns 1618-1648). Durant ils onns 1512 fin 1797 appartegnevan anc la Vuclina, Clavenna e Buorm sco terrotoris subdits al "Grischun". 1803 entra il Stadi da las Trais Lias sco chantun en la Confederaziun.
Lia da las 10 dretgiras[modifitgar | modifitgar il code]
La lia da las 10 dretgiras è vegnida messa ensemen da siat dretgiras:
- Tavau
- Claustra
- Castels
- Aschera
- Maiavilla
- Belfort
- Schanfigg
Suenter che tut ils imperaturs da Toggenburg en il Grischun èn morts han ils subdits fundà ils 8. da zercladur 1436 ina lia. Lieu principal da quella lia era Tavau. Era la lia da las diesch dretgiras era encunter l'expansiun da Habsburg en il Grischun.


text:
Segir che tuts enconuschan quel temp enturn ils 20 onns. Tut ils umens survegnan in fegl cun si la data cur che l’enfiern per 15 emnas entschaiva. Gea precis, la recruta. Antonio (Michael Koch) ha simplamain ignorà la brev e giudì vinavant il mund. Pir tar si’atgna nozza emprenda’l ad enconuscher la realitad da la vita. La polizia vegn, interrumpa la ceremonia e prenda en fermanza Antonio davant sia spusa e tut la parentella. El sto immediat entschaiver sia recruta. [Tenor Punts].
(Foto simbolica: PD via Wikimedia Commons)


text:
Uss ch'il credit per la candidatura dal chantun Grischun è i da l'aua giu dovri novas ideas per il Grischun. I dovra novas ideas e novs impuls per promover l'economia en il chantun. Ma, tge ideas concretas èn propa d'enturn?
Anita Mazzetta, la manadra da fatschenta dal WWF Grischun accentuescha ch'ils experts dal turissem stoppian vegnir sez cun las ideas per il turissem. Els stoppian vegnir cun recepts realisabels e che vegnian era sustenids da la populaziun. Ella vesa bler potenzial en la digitalisaziun.
Silva Semadeni vegn in pau pli concreta. Ins stoppia promover la cultura, il turissem da sanadad, rinforzar il turissem da stad e promover products indigens. In project singul grond na schligia betg ils problems economics dal chantun.
Er Jon Pult vegn cun ideas tge che faschess tenor el dapli senn che gieus olimpics. Ins stoppia far blers projects pitschens e na betg in sulet grond. El vul promover chaussas sco il center da sport da skis a Lai, investar dapli en formaziun e retschertga e rinforzar la HTW a Cuira.
Ernst Wyrsch è da l'avis ch'ins na sappia betg far tut sur la cultura. Ins stoppia er promover vinavant il sport. El discurra da quai ch'i dovria projects pitschens per promover, empe dad in grond sco il gieus olimpics.
Urs Schädler da l'Uniun d'artisanadi e mastergn pretenda ussa dals adversaris ch'els fetschian insatge. Quels che ditgian adina na stoppian ussa sez vegnir cun ideas. Ussa sajan els dumandads. El sez vesa las schanzas sur tut en fatschentas innovativas.
RR actualitad 12:00


text:
L'idea da porscher il servetsch è vegnida dals pots sez. Els hajan fatg stim en la regiun che blers abitants n'eran betg cuntents cun la purschida e las uras d'avertura da la deponia a Savognin e Bivio, di Niklaus Zipper da la Posta Svizra. Suenter discurs cun la vischnanca da Surses vegn ussa il pot mintgamai ina giada l'emna a rimnar las gasettas ed il chartun.
45 persunas nizzegian il mument quest servetsch e pajan 40 francs per in onn. A Savognin sez è quest servetsch dentant betg pussaivel cunquai ch'ins n'ha betg la capacitad. Il project è per il mument limità sin in onn. Niklaus Zippert è dentant optimistic e s'imagina, che la Posta Svizra possia porscher quest servetsch er en autras regiuns.
150 tonnas palpiri vegl
Per la vischnanca da Surses è la soluziun cun la Posta ina fitg buna chaussa. Martegn Netzer, il schef dal servetsch tecnic, sa regorda bain da la critica. «En la critica èn surtut il palpiri ed il chartun, ch'han fatg mal il venter a la populaziun», ed uschia pon ins ussa porscher alternativas. Cun la scola na funcziunava la collavuraziun betg bain. Ils scolars rimnavan betg tut, il palpiri n'era betg adina pront a temp ed uschia è questa collavuraziun vegnida annullada gia avant divers onns.
La scola fa ussa dentant lavurs sco ir a guaud ni rumir il lai e survegn per questas lavurs daners en la cassa da scola
RR actualitad 17:00


text:
Huttwil
Huttwil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4704 abitant.
El cumün de Huttwil al se tröva a una altitüden de 638 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auswil, Dürrenroth, Eriswil, Gondiswil, Rohrbach, Rohrbachgraben, Ufhusen (LU), Wyssachen.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Huttwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann the 9th Century col nom de Huttiwilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (DE)
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Huttwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Pictures of Huttwil