text:
Campiunadis mundials e festa da lutga federala
I na va betg ditg, ed ils emprims puncts culminants dal mund dal sport vegnan. Gia il favrer vegnan ils campiunadis mundials. Trumpfs ha la Svizra tar tant tar ils campiunadis mundials da ski alpin ad Åre (Svezia), sco era als campiunadis mundials nordics a Seefeld (Tirol). Però il vair punct culminant è la festa federala da lutga l'avust a Zug.
Novs films – cun acturs vegls fin forsa memia vegls
En ils kinos pon ins tranter auter guardar ils films «Avengers 4: Endgame», in nov James Bond ed ina versiun animada cun computer da «Lion King». Er la novavla episoda da Star Wars cumpara il 2019.
Plinavant turnan ils oldies Silvester Stallone cun «Rambo 5» ed Arnold Schwarzenegger cun «Terminator 6» en ils kinos. Ed er sin il nov film dal renumà reschissur Quentin Tarantino «Once upon a time in Hollywood» pon ins esser spanegià.
Moviment politic – a Berna, Londra ed er en l'uvestgieu da Cuira
A Pasca 2019 vegn elegì il nov uvestg da Cuira, il succesur da l'uvestg Vitus Huonder. E l'atun stattan er interessantas elecziuns avant porta: Il suveran elegia il nov parlament svizzer. Tgi sa, sche la PLD Grischun vegn suenter 8 onns senza represchentant en il Cussegl naziunal da conquistar in sez.
Medemamain vegni interessant da persequitar il Brexit: La Gronda Britannia vegn ils 29 da mars ad extrar ord l'Uniun Europeica, dentant èn las circumstanzas co il Brexit vegn a vesair ora effectiv anc betg scleridas.
Sport d'enviern – cun ils trumfs grischuns e svizzers
L'onn sportiv 2019 porscha bain inqual highlight, schegea ch'i na dat nagins Gieus olimpics ed er nagin campiunadi mundial da ballapè sco l'onn passà. Ord vista grischuna interesseschan segiramain ils campiunadis mundials da passlung cun Dario Cologna a Seefeld la fin da favrer. Era tar ils campiunadis mundials da ski alpin ad Åre en Svezia, dals 5 enfin ils 17 da favrer, emprovan ils Svizzers dad ir per medaglias.
Novas leschas – per in zic dapli raps u libertad
I dat bleras novas reglas e leschas che van en vigur. La taxa per radio e televisiun vegn per exempel pli bunmartgada, sin las staziuns da tren en Svizra dastg'ins be pli fimar en pitschnas zonas marcadas e las pensiuns da l'AVS vegnan per minimum 10 francs pli autas. I vegn era a dar novas leschas da traffic. Danovamain èsi per exempel lubì da charrar cun in auto da midar girs schegea ch'ins ha fatg l'examen cun in automat.
Concerts – cun comebacks e classichers
Phil Collins visita la Svizra en connex cun sia tura da comeback. Ils 18 da zercladur è el da vesair en il stadion Letzigrund a Turitg.
En il medem lieu vegn era la band Bon Jovi ils 10 da fanadur a dar in concert cun chanzuns renumadas sco «Livin' on a prayer» u «It's my life». Ed era la band da metal Metallica vegn a sunar ils 10 da matg en il Letzigrund.
RR actualitad 08:00++


c: text/html

text:
Il retgav net è sa reducì sin 1,533 milliuns francs. Las entradas da la gastronomia na sajan betg stadas uschia nauschas sco quellas da la gestiun, scrivan las pendicularas. Quai mussia, che lur stentas sin champ gastronomic hajan gì success – numnadamain sa tractia dad ina reducziun da custs tar la cumpra da rauba e tar il persunal.
Pervi da la perdita massiva nodan las pendicularas da Val in resultat da gestiun negativ da 13’573 francs, scrivan las pendicularas da Val en il rapport da gestiun 2015/2016. La finala resulta in deficit annual da 129’933 francs.
« L’aria per respirar ans fiss i or.»
La situaziun da naiv nauscha en cumbinaziun cun las previstas economicas medemamain nauschas han sforzà las pendicularas da dumandar – sco gia l’onn avant – sustegn tar la vischnanca. Senza la contribuziun da la vischnanca na fissan las pendicularas betg pli stadas liquidas, scrivan ellas en lur rapport da gestiun: « L’aria per respirar ans fiss i or.»
Las previstas per l’avegnir paran dad ir en la medema direcziun: La situaziun finanziala restia dentant fitg tendida, resumeschan las pendicularas.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il parlament a Berna aveva approvà il venderdi passà in emprim pachet da mesiras da la strategia d'energia 2050. Silsuenter aveva la Partida populara laschà avert sch'ella fetschia in referendum senza il sustegn d'ina da las organisaziuns economicas. La PPS vul decider ils proxims dis.
Cun la decisiun da l'Uniun svizra d'artisanadi e mastergn da na betg far in referendum cunter la strategia d'energia 2050 vign in tal referendum pli e pli pauc probabel. Gia la primavaira aveva era economiesuisse, era ina gronda uniun d'economia, decidì da ni lantschar ni sustegnair in tal referendum.


text:
Attrazione fatale
Attrazione fatale (Atrasiòṅ fatàla) 'l è 'n film dramàtic dal 1987 'd Adrian Lyne. In c'l an lè 'l è stâ al più grôs sucès a i budghèṅ di cìnema in tut al mónd e al secónd in di Stat Unî. 'L è anc stâ numinâ par vìnsar siē Prèmi Òscar ma al n à pò fat sù gnint.
Custâ quatórdas migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à purtâ a cà da piò ad tarśènt-vint.
Sunt
Dan Gallagher (Michael Douglas) al gh'à quarànt'an e al fà 'l avucàt a New York. Al gh'à na mujér ch'a gh vōl bèṅ, la Beth (Anne Archer), e na putìna ad siē an, l’Ellen (Ellen Hamilton Latzen). Un dè al cgnós l’Alex Forrest (Glenn Close), avucàt anca lē, e dòp avér-ag pasâ na giurnàta insém, ad nòt al gh và anc a lèt méntar sò mujér la s cata in campàggna da i sò genitōr. Al dè dòp Dan al decìd ad turnàr a cà da i suo ma l’Alex la n vōl minga, la gh cuntàva dimóndi, la 'l vōl par lē e la n ś mét mia 'l cōr in paś. Al prim quèl ch'la fà dòp èsar stada mulàda, ma lò al vliva invéci sōl far na ciuladìna, 'l è qvél ad tajàr-'s al véni. Dan al la juta miténd-ag soquànti fasōli a i pōls e pò al s in và dabòṅ, sprand ad daśmindgàr-'s incòsa e in présia. Ma a n è minga acsè fàcil, la dóna la taca a ciamàr-al dapartùt, a cà e in ufìsi, a tuti gl'óri dal dè e dla nòt.
A n psénd-an piò ad lē, Dan al decìd ad véd'r-la par l'ultma vòlta par mét'r i quèi in ciàr. L’Alex la gh diś ch'la gh vōl bèṅ dimóndi, ch'la n pōl minga far sénsa 'd lò e ch'la spèta 'n putèṅ. Dan, ch'al gh'à bèla na famìja e 'l è sōl quàl lè ch'al vōl, al gh śibìs 'd aburtìr ma a n gh'è vèrs, l’Alex la dvénta incóra più pēśa sèg e, faghénd finta 'd ès'r interesàda a cumpàr la cà che lò 'l iva mis da véndar, la s fà dar al sò nùmar ad telèfun da sò mujér.
In cal méntar Dan al spatìna cun la sò famìja in na cà in campàggna ma l’Alex la n mòla briśa: prima la stramna d'l àcid insìma a la sò màchina e pò la gh fà catàr na caséta vìddeo in dua la gh dmanda par piaśēr ad turnàr sèg, ad far al pàd'r ad sò fiōl, a tgnir-'s in a mènt i mumènt bèi pasâ a lèt insém. Subìt però la sò vōś dólsa la càmbia in arlìa, la gh diś ch'la 'l òdia, che lò al s cumpòrta acsè sōl parchè al n vōl minga bèṅ a cal dóni. A s véd acsè ch'l’Alex la gh'à di prubléma in dla tèsta, ch'la gh'à 'n caràtar borderline, ch'la càmbia 'd umōr da spés. Dan al và da la pulisìa ma lōr i n pōlan far gnint parchè a n gh'è minga dal próvi cónt'r ad lē.
Un dè, mént'r i Gallagher i èṅ fóra, l’Alex la s insfìls' in cà e la cópa 'l cunèṅ dumèstic che Dan 'l iva rigalâ a sò fiōla. Cuma s'a n fus minga abàsta, la dóna la mét sù la pgnata cun la pòvra bèstia dèntar. Quànd l’Ellen la 'l véd aròst la siga e la piànś. Sōl in alóra Dan al s decìd ad cuntàr incòsa a sò mujér. Prima 'd andàr via 'd cà, lò al telèfuna a l’Alex par dir-ag che la Beth adès la sà tut. Prima che sò marè al méta śò la curnéta, lē la mét in s'l avìś l'amànta dgénd-ag che se sōl la próa a davśinàr-as da cla banda, lē la la cópa, ch'la gh pōl cuntàr-'g insìma.
L’Alex la decìd alóra ad dar séguit a 'n sò tragatèṅ, qvél ad purtàr via l’Ellen śibénd-ag 'd andàr a 'l luna park sèg.


text:
Igl è stà ina relativamain clera chaussa. Votantas e votants svizzers èn s'exprimids en tuts chantuns per la «lètg per tuts». Il pli cler Gea hai dà en il chantun Basilea-Citad cun 74% da las vuschs, ma er en il chantun Turitg (69,1%) ed ils chantuns Lucerna e Berna è ina gronda maioritad s'exprimida per la midada da lescha. Il pli stretg èsi stà en ils chantuns Appenzell-Dadens (50,8%) e Tessin (52,9%).
La lètg per tuts
Svizra: La lètg per tuts
-
GEA
64.1%
1'828'427 Vuschs
-
NA
35.9%
1'024'167 Vuschs
Il Grischun di Gea
Er las votantas ed ils votants dal Grischun èn s'exprimids per la «lètg per tuts». Tenor il resultat final han 62,75% mess in Gea en l'urna.
Grischun: La lètg per tutsGEA 62.75%, Na 37.25%
Resultat
La maioritad da las vischnancas grischunas è per la «lètg per tuts». Sulettamain singulas vischnancas èn s'exprimidas cunter la midada da la lescha. Uschia per exempel la vischnanca da Furna, il Puschlav ni er Rossa e Buseno. Il pli cler gea a la lètg datti da Segl – quai cun 77,7% da las vuschs.
Funtauna votaziuns GR
RTR sa basa sin las datas che la Chanzlia chantunala dal Grischun metta a disposiziun. Quellas èn da chattar sin https://abstimmungen.gr.ch/.
Per tge vai?
Fin uss dastgan pèrs omosexuals sulettamain laschar registrar lur relaziun sco partenadi registrà, la maridaglia n'è pero betg pussibla. La «lètg per tuts» avra la lètg er per pèrs omosexuals. Sper la lètg duain pèrs omosexuals er survegnir ils medems dretgs tar la famiglia.
Il Cussegl federal ed il parlament èn gia s'exprimids per la lètg per tuts: Pèrs omosexuals na duain betg pli vegnir tractads auter che pèrs eterosexuals, è lur argumentaziun. Tut ils pèrs duain dastgar maridar ed uschia er survegnir ils medems dretgs e las medemas obligaziuns.


text:
Tschains d'aua restan enfin 2030 sin livel dad oz
Per ils tschains d'aua vala actualmain il suandant: Ils concerns d'energia ston pajar als chantuns ed a las vischnancas concessiunarias per dastgar duvrar l'aua mintg'onn maximal 110 francs per kilowatt prestaziun brutta da lur ovras idraulicas. Per il Grischun munta quai entradas annualas da passa 120 milliuns francs.
Sanar hotels vegls
Hoteliers en regiuns da muntogna duain survegnir in sustegn finanzial da la Confederaziun – quai sch’els vulan sanar lur manaschis a moda energetica. Il parlament ha incumbensà il Cussegl federal dad elavurar in tal program.
Milliarda da coesiun cula
La Svizra po pajar l'import da coesiun pendent dad 1,3 milliardas francs a l’Uniun europeica. Suenter il Cussegl dals chantuns ha er il Cussegl naziunal ditg Gea – e quai senza cundiziuns. L'Uniun Europeica pretenda questa contribuziun sco cumpensaziun, perquai che la Svizra ha per part access al martgà naziunal da l'UE. En connex cun il vi e nà pervida la cunvegna da basa cun l'UE aveva il parlament bloccà las 1,3 milliardas francs.
Debatta davart AVS cuntinua
Auter ch'il Cussegl naziunal vul il Cussegl dals chantuns sustegnair pli fitg las dunnas ch'èn pertutgadas il pli ferm da la refurma da l'AVS e ston lura lavurar fin 65 onns. El vul er impunder dapli daners per quellas annadas transitoricas.
Export dad armas
Suenter il Cussegl dals chantuns ha era il Cussegl naziunal decidì da stritgar ina clausula d’excepziun per il Cussegl federal pertutgant l’export dad armas. Cun quai ademplescha il parlament per gronda part la pretaisa da l’iniziativa cunter l'export d’armas en pajais da guerra civila.
Dapli da la politica federala – davant e davos las culissas pudais vus tadlar en il podcast «Café federal».
Il podcast politic. In sguard davant e davos las culissas da la politica naziunala.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Iràn
Artéccol in dialètt mudnés
'L Iràn (denuminasiòṅ ufisiàla: Repùblica Iślàmica d'l Iràn, in persiàṅ: إيران, a s lèś [ʔiːˈɾɒːn] scólta'l chè) l'è na nasiòṅ dl'Àśia ch'la fà part dl' Uriènt Mèdi, in dla sò banda dèstra. In fiṅ a 'l 1935 in d'l Ucidènt 'l éra cgnusû cuma Pèrsia. Al cunfìna a nòrd-òvest cun 'l Azerbaigiàn, l'Armègna e la Turchìa, c'n al mâr Caspi a nòrd, c'n al Turkmènistan a nòrd-èst, a èst cun 'l Afghànistan, a sud-èst c'n al Pàkistan e c'n al gōlf 'd Òman, a sud c'n al gōlf Pèrśig e 'l strét 'd Hormuz e cun 'l Iràq a òvest.
Al sò presidènt 'l è Hassan Rouhani méntar la sò munéda 'l è al Riyal iraniàṅ. 'L Iràn al fà sù da piò 'd utànt'òṅ migliòṅ ad parsòni, dagnóra tuti 'd religiòṅ iślàmica sciita. Da 'l 1979, dòp la rivulusiòṅ iraniàna, 'l è dvintâ na repùblica c'n al scià 'd in alóra, Mohammad Reza Pahlavi, scapâ in Maròc.
La sò léngua ufisiàla 'l è 'l persiàṅ e la sò capitàl l'è Teheran, cun Mashhad, Esfahan, Tabrìz, Karaj e Shiraz atri sità impurtànti ch'i pàs'n al migliòṅ 'd abitànt. Da 'l punt ad vista ecunòmic, al paéś 'l è 'n gran espurtadōr ad petròli.


text:
Schangnau
Schangnau a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 923 abitant.
El cumün de Schangnau al se tröva a una altitüden de 630 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggiwil, Eriz, Flühli (LU), Habkern, Marbach (LU), Röthenbach im Emmental.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Schangnau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1306 col nom de Schoengowe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Schangnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Svit
Svit (en todesch: Schwyz) a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret omònim (Svit) e capital del Canton omònim (Canton Svit).
La süperfiss del teritori del cumün de Svit l'è de 53.17 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 14423 abitant.
El cumün de Svit al se tröva a una altitüden de 516 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpthal, Illgau, Ingenbohl, Lauerz, Morschach, Muotathal, Oberiberg, Rothenthurm, Sattel, Steinen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]:
RiferimentModifega
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009
Ligam de föraModifega
- Cumün de Svit (Todesch)
- Canton of Schwyz (Todesch)


text:
Sco quai ch’il cusseglier d’administraziun dal Museum da viafier, Roman Sommer, ha ditg, saja l’emrpim onn da manaschi stà in record cun 30’000 visitaders. Actualmain hajan ins enturn 18’000 visitaders ad onn, tge che saja sut las spetgas. Per garantir era en l’avegnir il manaschi dal museum, ha il museum lantschà mesiras da spargn.
Uschia èn per exempel duas plazzas betg vegnidas remplazzadas avant trais onns. In curatur vegnia per exempel mo pli engaschà per preparar exposiziuns spezialas. Adina sche pussaivel vegnian engaschads voluntaris per las differentas lavurs, uschia Sommer.
In dals gronds projects ch’il museum è il mument vi da realisar è ina garascha per la locomotiva pli enconouschenta da la Viafier retica: Il «crocodil».
RR actualitad 11:00+


text:
Portal:lmo
Lombard[edit]
L'OmegaWiki al va gavisgia la benriada!
El Lombard al exist in diferenc dialecc, register e version. Tucc i è i benriacc scià. A la fin, om spera da far su di outil per studiar e classifegar li variazion regionali, però chesta-chí a l'é una primera version, donca la prioritat a l'é de far su el lavorà basigh. Coma che l'OmegaWiki al é anmò a nivell de prototip, om permet mia de editar i data. Se cas ch'a sii interessacc a chest proget, fé vider el vost suport creant una pàgina de dovrer e ghe metent dent i modej de Babel (compagn scià a drita), inscí che qual-se-vœur introduzion ch'a va plasaressa da condividir col mond.
Coura che li porti i se derva, i al fà noma per poca gent. Per plaxeir, tegné pazienza sce a sii mia in chesta lista. I dovrer iniziaj i sarà scernicc entra i comunitat Wiktionary existent, cont un œugg vers la comprension de l'architectura del sistema. Coma ch'i è cognucc, li personi pazient i podrà traitar verguna instabilitat e aidar a trar via i difecc.
Pendent la fasa de desenvilupament e prototip, la reazion di Wiktionarians, studiós e member del publigh a l'è la benriada. Coma ch'a dovrarii chest proget? Che característeghi vorariv vidé un dia? Cossa ch'al laura gnamò mia?
Tegnív una ideja mejour? De issa inanz, sce a trové di erour int i data, per plaxeir gionté
{{Attention| }}
à la pàgina de ciciarada noma. Om è drera a travajar prumer su la stabilitat de la basa de data, però inscí fasent, la voux la sarà marcada per una futura netadura. Vou podé anca editar li pàgini di portaj, compagn chesta-chí: si cognossé d'oltri lengui, vardé sò portaj e amejouré-j.
Merci!
Nazion[edit]
El Lombard al è parlad, en tant che Abstand language, en chesti nazion:
- Schweizerische Eidgenossenschaft/Confédération suisse/Confederazione Svizzera/Confederaziun svizra
- Repubblica Italiana


text:
cuntegn
Incendi catedrala Notre-Dame
-
«Igl è vairamain ina tristezza»
Mario Pacchioli viva a Paris ed ha vis il fim dal brischament da la catedrala. Per el ha il cor, il bijou da Paris brischà durant la notg da l'incendi.
Autur:
SDA / DPA / AFP / Onna Riedi / Yvonne Simmen/Prisca Bundi
L'artist e musicist Mario Pacchioli viva a Paris. El era en la citad cura ch'igl ha cumenzà a brischar ed ha vis il fim. L'emprim mument ha el be vis il fim e na saveva anc betg tge ch'era capità.
Dapi ils attentats na sai jeu betg far auter che pensar «betg schon puspè».
Mario Pacchioli ha vis ils attentats fitg datiers e sco ch'igl è inquiet en la citad èn attentats l'emprim patratg. Cura ch'igl è dentant stà cler per el ch'i saja la catedrala da Notre-Dame è ses emprim sentiment stà tristezza. Er perquai che la catedrala è per el il cor, il bijou da Paris – insatge che tutga simplamain vitiers.
Natiralmain è la Notre-Dame uss er IL tema en l'entira Frantscha. Mario Pacchioli è il mument ad Avignon ed er là dettia be quest tema e mintgin vul esser sin il current e savair, tge ch'è capità. Mario Pacchioli ha er gì contact cun collegas ch'èn a Paris ed èn stads al lieu.
I regiva in'atmosfera ruassaivla, bunamain da malencurada, tge ch'è er chapaivel.
Malgrà ils gronds donns saja per el sco abitant da Paris ussa impurtant che la catedrala vegnia puspè reconstruida. Per ch'ella possia lura er puspè daventar il cor, il bijou da la chapitala franzosa.
Maletg
1 / 5
Legenda:
André Simonazzi, pledader dal Cussegl federal:
En num dal Cussegl federal veglia (Ueli Maurer) exprimer sia cumpassiun e sia tristezza da vesair ch'il monument da Paris giaja si en flommas.
Keystone / Twitter
Maletg
2 / 5
Legenda:
Il president da la cumissiun europeana Jean-Claude Juncker:
En ils patratgs saja el minuta per minuta pro l'incendi.
Keystone/ Twitter
Maletg
3 / 5
Legenda:
President american Donald Trump:
I saja terribel da vesair ils fieus massivs tar la catedrala. Forsa as stoppia duvrar aviuns da stizzar per stizzar il fieu.
Keystone / Twitter
Maletg
4 / 5
Legenda:
Alessandro Gisotti, pledader dal papa:
Il papa uria per ils catolics franzos e cun la populaziun da Paris, che stettia sut schoc.
Keystone / Twitter
Maletg
5 / 5
Legenda:
Primministra da la Gronda Britannia Theresa May:
Ses patratgs sajan tar la populaziun da la Frantscha e tar las persunas che cumbattan cunter las flommas.
Keystone / Twitter
La presidenta da la citad da Paris, Anne Hidalgo, ha exprimì sia tristezza sin twitter:
RR novitads 20:00


text:
Fungi
El régn Fungi el costetöés en taxon che 'l reönés i organìsmi ciamàcc popolarmènt fóns. Chèsto organìsmi i è stacc clasificàcc del Linèo 'ndèl 1753, e aen prensépe i ìa enserìcc endèl régn Plantae e pò dòpo i è stacc portàcc al ranch de régn de Nees endèl 1817. Cói critéri atöài del Whittaker, prezentàcc endèl 1968, el régn dei fóns el töl dét de piö de 100.000 spéci de organìsmi che g'ha chèste caraterìstiche:
- Alimentasiù eteròtrofa
- I mànca de töt de tesùti diferensiàcc e de elemèncc cundutùr
- Sistéma de reprudusiù per mès de elemèncc ciamàcc spòre (e mìa per mès de 'n stàdio embriunàl come che söcét per i anemài e le piànte)
Óter organìsmi che 'na ólta i ìa clasificàcc come fóns i è amò 'n fàze de clasificasiù: sèrte autùr i a metarès endèl régn Protista o Protoctista, che 'l contegnarès organìsmi unicelulàr de le clas Plasmodiophoromycetes e Myxomycetes. Thomas Cavalier-Smith el g'ha prupunìt apò a 'n sèst régn (Chromista), che 'l tölarès dét le clas Hyphochytridiomycetes e Oomycetes.
La clasificasiù dei fóns la g'ha patìt divèrsi cambiamèncc endèi öltem agn, come conseguènsa de l'intensificasiù dei stüde. La 'ntrudusiù dei stüde molecolàr la g'ha cuntrubuìt mìa póch, endèi öltem 10-15 anni a concepéser en urdinamènt sistemàtich piö obietìf, bazàt sö la filogènezi, e che 'l promèt en leèl de stabilità piö marcàda.
Definisiù del régn FungiModifega
Al régn dei fóns aparté en sènso strèt dèi organìsmi che pöl véser apò sèmpe sèmpe, unicelulàr ma apò a organìsmi piö complès, pluricelulàr có strütüre vegetatìve organizàde en cèlule filamentùze ciamàde ìfe o micélio primàre. A diferènsa de le cèlule vegetài, che g'ha la parét custitüìda suratöt de celuloza, la prét de le cèlule dei fóns l'è custitüìda de 'n óter polisacàride, la chitìna, polìmer de la N-acetil-glucosamina, prezènta apò 'ndèl esoscheletro dei Artròpodi (insècc, ragn, crostàcei). La chitina, respèt a la celulóza l'è 'n tòch piö rezistènta a la degradasiù provocàde dei mìcrobi, al calt, al frèt e a la söta. Le cèlule che costetöés le ìfe le pöl véser mono o polinucleàde e le pöl véser dividìde de sèti. La prezènsa o méno dei sèti l'è 'na caraterìstica distintìva de sèrte grùpi de fóns respèt a dei óter. Endèi Zigomiceti, difàti, le ìfe i è mìa setàde, come 'nvéce söcét endèi Ascomiceti, endèi Basidiomiceti e 'ndèi Deuteromiceti.
Segónt la definisiù scentìfica, vé cunsideràcc part del régn Fungi töcc i organìsmi che sudìsfa le cundisiù elencàde che sóta:
- I è eucariòti (organìsmi che g'ha dele cèlule col cromozòma encorporàt endèn nùcleo).
- I è eteròtrofi respèt al carbònio, e chèsto 'l compórta che i è costrècc a troàl endèl ambiènt imediatamènt entùren. I è mìa bù de doprà l'energìa del sul, i sorbés nömerùze molécole carbonàde fabricàde de 'n quàch óter organìsmo vivènt.
- I è absorbotròfi, i se nötrés per asurbimènt (decumpuzisiù) e mìa per ingestiù (caràter anemàl). I mànca de raìs, gamp (propiamènt dit) e fòie, el sò aparàto vegetatìf, ciamàt mycelium, l'è difùzo, ramificàt e tübolàr, costitüìt de filamèncc fì, entresàcc sö, i ìfi, a créscita apicàla, che permèt la nütrisiù per asurbimènt. En natüra, i piö tacc dei fóns superiùr i dòpra la mycorhiza, che l'è 'na simbiózi 'ntra le raìs de 'na piànta e i micéli. Le raìs de la piànta le böta fò el glucòzio (en tìpo de söcher) per el fóns che lü l'è mìa bù de pruducìl (el g'ha mìa la clorofìla). El micélio en càmbe el fornés de l'àiva e dei sài minerài che le raìs de la piànta la pödarès mìa procüràs en maniéra diferènta.
- I se reprodùce per mès de spòre mìa flagelàde o al màsim condèn flagèl apéna (caraterìstica che la compórta che le möfe, che g'ha du flagèi, al dé 'encö i è mìa piö cunsideràde dei fóns).
- i fàbrica dele sostànse che i fà sö apéna lùr (trealòsio, manitòlo, ecc.), la parét de le sò cèlule la conté calòsio, emicelulóza e chitìna (póch diferènta de la chitìna dei insècc, caràter anemàl, endóche 'nvéce le piànte i g'ha 'na parét che conté celulóza). El sò prim polìmer glücìdich l'è 'l glicògeno.
- I elàbora dele strütüre, dele fùrme variàbii fés, i carpòfor, bù de fabricà 'n gran nömer de spòre haploide dòpo 'na dicaryofase piö o méno lónga;
- I g'ha mìa diferensiasiù sesuàla (peritogamìa) e i prezènta une dicaryofase bastànsa svelöpàda 'ntra la plasmogamìa e la caryogamia.


text:
La Resgia – nies fundament.
La Surselva ei ina regiun tradiziunala amiez las alps grischunas. El clima sulegliv, denton ruh da 900 tochen 1’800 meters sur mar creschan numerusas bialas plontas – la materia prima d’aulta qualitad, dalla quala nus producin nos products tut particulars da lenn muntagnard. Il fundament per nossas construcziuns preit e tetg, mobilias, finiastras, escha, plantschius e divers ulteriurs products ei la blocca da lenna regiunala, la quala nus elavurein ell’atgna resgia, ch’ei equipada cun in parc da maschinas modern. E per sechentar la lenna resgiada, quei ch’ei impurtont, vein a disposiziun gronds fuorns ch’ein survigilai e manevrai sur computer.


text:
Ils flums pudessan en avegnir avair la stad fin a 40% pli pauc aua. Las raschuns: Dapli plievgia l'enviern ed il cunfin da naiv che vegn adina pli ad aut. Quai chaschuna pli pauca aua da naiv dals glatschers, e sminuescha uschia las reservas d'aua la stad.
Da l'autra vart chaschuna quai dapli plievgia localmain, ed era dapli inundaziuns. Uschia pudessan ils flums en avegnir avair l'enviern enfin 30% dapli aua e la stad fin 40% pli pauc aua ch'enfin uss.
La stad pudessi en avegnir anc vegnir pli chaud e pli sitg, uschia che l'aua pudess en avegnir vegnir pli stgarsa. Pervi da las autas temperaturas e pli pauca aua da glatsch en las auas, vegnia er la temperatura da l'aua en ils flums e lais a crescher per fin a 5 grads. Cun quai saja er la biodiversitad en las auas svizras periclitada.
Il rapport mussa er che la midada dal clima chaschuna dapli privels da natira, sco per exempel inundaziuns e bovas. Quai pervi da dapli plievgias intensivas ed ils glatschers che lieuan.


text:
Ils duo svizzer ha pers il final en il il curling maschadà cunter ils dus Canadais Kaitlyn Lawes e John Morris. Ils dus Canadais han fatg in gieu suveran cun paucs sbagls. L'ultim crap dals Svizzers è stà in ristg, in che n'ha betg tanschì per gudagnar la medaglia d'aur.
En l'emprim end han ils Canadais pudì scriver dus craps per els. En il segund end han lura ils Svizzers pudì spendrar dus craps e cun quai gulivar. Il terz end ha custà blers puncts als dus Svizzers. Canada ha pudì sajettar lur ultim crap or dal rintg ed han uschia pudì far 4 craps en quest end.
- 6. End 3:10, ils Svizzers dattan si suenter il gieu suveran dals Canadais
- 5. End 3:8, ils Canadais pon scriver dus ulteriurs craps
- 4. End 3:6, ils Canadais mainan anc adina, malgrà l'ultim crap dals Svizzers
- 3. End 2:6, ils Canadais fan 4 craps en quest end
- 2. End 2:2, la Svizra gulivescha
- 1. End 0:2, Canada maina
La Svizra è vegnida en il final dal curling tar l'equipa maschadada cun il duo Jenny Perret e Martin Rios. Quai è l'emprima medaglia segira che la Svizra ha en quests gieus olimpics a Pyeongchang. Ils Canadais eran ils favurits en quest turnier.
RR novitads 14:00


text:
Millis Palestinais han il venderdi cumenzà a protestar cunter l'Israel. Tranter auter hai er dà in «marsch al return». A quel èn tenor medias localas radund 20'000 persunas participadas.
1'400 blessads
Almain 18 dals demonstrants èn morts tar confruntaziuns cun l'armada israeliana ed ulteriurs 1'400 èn vegnids blessads. Quai ha ditg l’ambassadur palestinais tar las Naziuns Unidas a New York.
L'armada israeliana ha discurrì da sis lieus da protest. Ils Palestinais hajan rullà pneus ardents envers las schuldada e bittà crappa. Ils demonstrants cumbattan per il dretg da fugitivs palestinais da turnar en regiuns ch’appartegnan uss a l’Israel. L’Israel refusescha quai.
Armada israeliana sajetta cun intenziun
Ils schuldads hajan sajettà cun intenziun sin manaders da la revolta. L'armada veglia uschia impedir ils demonstrants da l'organisaziun da terror Hamas, quella saja responsabla per las demonstraziuns e saja «privlusa per ils civilists». La Mesa Glina Cotschna palestinaisa discurra da passa 200 Palestinais ch'èn vegnids blessads entras sajets.
Chalil al-Haja, in impurtant commember dals Hamas ha dentant fatg attent, ch'i saja ina demonstraziun ruassaivla. Perquai sa participeschian er uffants e dunnas als protests.
Liebermann avertescha da s'approximar al cunfin
Il minister da defensiun israelian Avigdor Lieberman ha avertì la glieud da betg s'approximar a las saivs da cunfin. Mintgin che s'approximeschia al cunfin, ristgia sia vita. L'armada ha numnadamain posiziunà pli che 100 tiradurs spezialisads tar las saivs da cunfin.
«Di dal terren» dat chaschun da protestar
Cumenzà han ils protests l'uschenumnà «di dal terren» ils 30 da mars. Quel regorda a la terrada violenta dals protests da purs arabs cunter l'expropriaziun da lur terren en il nord da l'Israel il 1976.
Ils protests duain anc cuzzar enfin ils 15 da matg. La raschun per ils protests èn las festivitads a chaschun dal 70avel anniversari da la fundaziun dal stadi Israel. Ils Palestinais numnan il di da fundaziun da l’Israel il «di da la catastrofa». Durant l'emprima guerra da l'Orient Proxim il 1948 eran radund 700'000 Palestinais vegnids chatschads u eran fugids.
Guterres pretenda scleriment
Il secretari general da l'ONU, Antonio Guterres, pretenda in'examinaziun independenta da las acziuns da violenza tar ils protests palestinais en la Strivla da Gaza. Ins duai examinar co ils umans sajan vegnids mazzads u blessads, ha ses pledader ditg a New York.
Vitiers appelleschia Guterres a tut ils responsabels da desister d'acziuns che mainian a anc dapli unfrendas ed el accentuescha la prontadad da las Naziuns Unidas da sustegnair activitads en favur da la pasch en l'Orient Proxim.
RR novitads 16:00


text:
L'iniziativa da 99% haja formalamain memia bleras intschertezzas ed ella possia periclitar la Svizra sco lieu economic. Quai ha il minister da finanzas Ueli Maurer ditg en num dal Cussegl federal.
L'iniziativa lantschada avant quatter onns pretenda ch'ins stoppia pajar, davent dad ina tscherta summa, 1,5 giadas dapli taglia per entradas da capital. Il Cussegl federal disturba per exempel che iniziantas ed iniziants na defineschan betg la summa exacta davent da quella ch'il chapital vegn calculà per ina giada e mez. Quai saja mo ina da las intschertezzas, ha ditg Maurer il mardi avant las medias. Ultra da quai na saja il term entrada da chapital betg definà.
Tenor il minister da finanzas vegnian ils daners gia oz repartids da ritg a pover. Sch’ins surstrapatscha quella repartiziun pudess quai avair consequenzas era per l’economia. Il privel saja qua ch'il capital va uschia en l’exteriur.
Tge vul l'inizitiva
L'iniziativa pretenda che las entradas ord chapital, sajan quai ussa tschains u dividendas, vegnan suttamessas ad ina taglia da 150 pertschient da la taglia sin lavur, quai sch'ellas surpassan ina tscherta summa ch'il Parlament federal fixescha pli tard.


text:
Protocol coletif de regolamentaziun dles mosöres por scombate y arjiné la difujiun dl virus Covid-19 sön le post de laur danter le Govern y les perts soziales
Ai 24 aurí dl 2020
Incö, vëndres ai 24 d’aurí dl 2020, él gnü integré le “Protocol coletif de regolamentaziun dles mosöres por scombate y arjiné la difujiun dl virus Covid-19 sön le post de laur” sotescrit ai 14 de merz dl 2020 sön invit dl Presidënt dl Consëi di ministri, dl Minister dl’economia, dl Minister dl laur y dles politiches soziales, dl Minister dl svilup economich y dl Minister dla sanité, che á sostigní l’incuntada danter les perts soziales, en atuaziun dla mosöra, contignida tl articul 1, coma 1, numer 9) dl decret dl Presidënt dl Consëi di ministri di 11 de merz dl 2020, che – por ci che reverda les ativités profescionales y produtives - racomana intenüdes danter organisaziuns de daturs de laur y sindacac.
Le Govern sostëgn, por ci che reverda sües competënzes, l’atuaziun plëna dl protocol.
Premissa
Le documënt, che tëgn cunt dles mosöres desvalies aprovades dal Govern y, por ultimo, dl decret dl Presidënt dl Consëi di ministri di 10 d’aurí dl 2020, sciöche ince de chëres emanades dal Ministere dla Sanité, contëgn les indicaziuns sön chëres che les perts é a öna por alisiré les impreses da surantó i protocoi de segurëza cuntra l’infeziun, chël ó dí le Protocol coletif de regolamentaziun dles mosöres por scombate y arjiné la difujiun dl virus Covid-19 sön le post de laur.
Les ativités produtives pó ma jí inant sce al ti vëgn garantí ales porsones che laora standarg de proteziun adatá. Sce al ne vëgn nia atué le protocol che garantësc standarg de proteziun adatá vëgnel sospenü l’ativité cina che al vëgn arjigné ca les condiziuns de segurëza.
Porchël se vëgn bele da sëgn inant les perts sön l’adoranza eventuala de mosöres d’alisiramënt soziales, sce al vëgn smendrí o sospenü l’ativité de laur, por ti conzede ales impreses de düc i seturs da adoré chëstes mosöres y mëte spo en segurëza le post de laur.
Adöm cun la poscibilité por l’aziënda da s’anuzé de formes de laur agiles, mosöres de alisiramënt soziales, soluziuns d’organisaziun straordinares, ó les perts sostigní la scombatüta y l’arjinaziun dla difujiun dl virus.
Al é n obietif prioritar chël da ciaré da fá jí a öna la continuaziun dles ativités produtives cun la garanzia de n post de laur y metodes de laur sigüsc y sagns. Tl cheder de chësc obietif, pól ince gní preodü le smendrimënt o la sospenjiun temporanea dles ativités.
Te chësc contest pó les mosöres de prescia, che le Govern ó surantó dantadöt por ci che reverda les mosöres de alisiramënt soziales por döt le raiun nazional, ester d’öga por smendrí les presënzes sön le post de laur.
Tl respet dl bojëgn da aprové debota n protocol de regolamentaziun por scombate y arjiné la difujiun dl virus, che prevëiga la prozedöra y les regoles de comportamënt, él da sostigní le barat preventif cun les rapresentanzes sindacales aziendales, y por les pices impreses cun les rapresentanzes sindacales teritoriales preodüdes tl’acordanza danter les uniuns sindacales desvalies, a na moda che dötes les mosöres adotades pois gní partides y organisades a na moda plü efiziënta, dantadöt chëres dl “responsabl dla segurëza sön le post de laur aziendal” y dl “responsabl dla segurëza sön le post de laur teritorial” (rapresentant di lauranc), tl respet dles particolarités de vigni realté de produziun y dla situaziun teritoriala.
PROTOCOL COLETIF DE REGOLAMENTAZIUN POR ARJINÉ LA DIFUJIUN DL COVID – 19
L’obietif de chësc protocol coletif de regolamentaziun é chël da pité indicaziuns operatives por amplié sön i posć de laur che ne toca nia pro le setur sanitar, la faziun dles mosöres de arjinaziun preventives por scombate l’epidemia de COVID-19.
Le COVID-19 rapresentëia n prigo biologich generich, por chël che al vá debojëgn da surantó mosöres anfat por döta la popolaziun. Chësc protocol contëgn porchël mosöres che ti vá do ala logica dla prevenziun y atuëia les prescriziuns dl legisladú y les indicaziuns dl’autorité sanitaria.
Tl respet de düc i dovëis preodüs dales desposiziuns emanades por arjiné le COVID-19 y do avëi odü le decret dl Presidënt dl Consëi di ministri di 11 de merz dl 2020 che prevëiga l’osservanza cina ai 25 de merz dl 2020 de mosöres restritives te döt le raiun nazional, ponsades aposta por arjiné le COVID–19 y che aconsiëia por les ativités de produziun chëstes mosöres:
- al dess gní adoré le plü che ara vá dales aziëndes les formes de laur agil por les ativités che pó gní fates a ciasa o a destanza;
- al dess gní sostigní les feries y l’aspetanza paiada pro le personal dependënt, sciöche ince düc i atri stromënc preodüs dal contrat coletif;
- al dess gní sospenü les ativités dles repartiziuns aziendales che ne vá nia assolutamënter debojëgn por la produziun;
- al dess gní surantut protocoi de segurëza por schivé les infeziuns y, sce ara ne jiss nia da respeté la destanza de segurëza danter les porsones de n meter, sciöche mosöra de arjinaziun prinzipala, dessel gní adoré atrezadöres de segurëza personales;
- al dess gní sostigní mosöres de sanificaziun sön le post de laur y al dess ince gní adoré por chësc fin formes de mosöres de alisiramënt soziales;
- ma por les ativités produtives vëgnel ince aconsié da limié le plü che ara vá i spostamënc tles aziëndes y l’azes ales lercs coletives;
- al vëgn sostigní ma por les ativités produtives intenüdes danter organisaziuns de daturs de laur y sindacac;
- dötes les ativités nia sospenüdes dess gní fates tan inant che ara vá sot forma de laur agil.
Al vëgn fat fora che
les impreses adotëia chësc protocol de regolamentaziun te sü posć de laur, surapró ales desposiziuns dl decret nominé dessura, y che al vëgn surantut les mosöres de segurëza surapró cumpedades sö dessot por sconé la sanité dles porsones tl’aziënda y garantí n ambiënt de laur sann, che pó gní integrades porvia de sües particolarités organisatives cun d’atres mosöres somiëntes ecuivalëntes o mosöres plü rigoroses, do avëi aldí les rapresentanzes sindacales aziendales.
1. Informaziun
L’aziënda ti lascia alsavëi a düc sü lauranc y a dötes les porsones che vá tl’aziënda, tres les modalités plü adatades y efiziëntes, les indicaziuns dles autorités, partin fora y/o tacan sö al’entrada y ti posć miú da odëi di locai aziendai, brosciüres d’informaziun adatades.
Les informaziuns reverda dantadöt:
- le dovëi da romagne tl domizil sce an á borjú (passa 37.5°) o d’atri sintoms dles coies y cherdé sö le dotur de familia y l’autorité sanitara;
- la conescënza y l’azetaziun dl fat che an ne pó nia jí tl’aziënda o che an ne pó nia sté iló y che an mëss atira lascé alsavëi, sce al é vëgn a se le dé situaziuns de prigo do che an é rové t’aziënda (sintoms dles coies, borjú, provegnënza da raiuns al prigo o contat cun porsones cun resultat dl test positif ti ultimi 14 dis y i.i.) olache an mëss informé, aladô di provedimënc dl’autorité, le dotur de familia y l’autorité sanitara y sté a ciasa;
- l’impëgn da respeté dötes les indicaziuns dles autorités y dl datur de laur da jí te aziënda (dantadöt da mantigní la destanza de segurëza, osservé les regoles de igiena dles mans y se comporté a na moda coreta por ci che reverda l’igiena);
- l’impëgn da informé atira y a na moda responsabla le datur de laur dla presënza de sintoms dles coies tratan che an laora, ciaran da sté dainciará dales porsones presëntes.
L’aziënda mët a desposiziun informaziuns adatades sön les inciaries y l’ambiënt de laur, dantadöt por ci che reverda les mosöres adotades a chëres che le personal mëss se tigní, cis por ci che reverda l’adoranza dl’atrezadöra de segurëza personala por schivé vigni forma poscibla de difujiun dl’infeziun.
2. Regoles da jí te aziënda
Al personal ti podarál gní mosoré le borjú denanche al ti röies pormez a so post de laur 1) . Cun passa 37,5° de borjú ne vëgnel nia conzedü l’azes al post de laur. Les porsones che é te chësta condiziun vëgn - tl respet dles indicazius tla nota jödapé - porintant isolades y al ti vëgn dé na maschera; chëstes porsones ne pó nia jí tl pröm aiüt y/o tles infermeries aziendales, mo mëss contaté le plü debota che ara vá so dotur y se tigní a sües indicaziuns.
Le datur de laur informëia damperfora le personal y che che ó ti rové pormez al’aziënda, che al ne vëgn nia lascé pormez porsones che á albü, ti ultimi 14 dis contat cun porsones cun n resultat dl test dl COVID-19 positif o che vëgn da raiuns al prigo aladô dles indicaziuns dl OMS.2)
Por chisc caji fajunse referimënt al decret de lege di 23.02.2020, n. 6, art. 1, lët. h) y i).
L’azes al’aziënda di lauranc cun n resultat positif al’infeziun da COVID 19, mëss gní antizipé da na comunicaziun fata damperfora cun n atestat dl dotur, olache an vëiga le resultat dl tampon “negativaziun arjunta” aladô dles modalités preodüdes, che é gnü dé fora dala repartiziun por la prevenziun competënta a livel teritorial.
Sce l'autorité sanitara competënta comana mosöres spezifiches surapró, sciöche por ejëmpl l'esecuziun de tampons pro i lauranc, por pregní la formaziun de coes epidemiches, ti raiuns plü atocá dal virus, garantësc le datur de laur la mascima colaboraziun.
1) La mosoraziun tl tëmp real dl borjú costituësc n tratamënt di dac personai y mëss porchël gní fat tl respet dles desposiziuns sön la privacy varëntes. Porchël aconsiëion da: 1) mosoré le borjú y nia scrí sö le dat. An pó ma identifiché la porsona atocada y scrí sö le superamënt dl limit dla temperatöra, sce al vá debojëgn da documenté les rajuns che á impedí l’azes ai locai aziendai; 3) dé informaziuns sön le tratamënt di dac personai. Al vëgn recordé che tl’informativa pón lascé demez informaziuns che la porsona interessada á bele y pó gní dades ince a usc. Por ci che reverda le contignü dles informaziuns pón, fajon referimënt ai fins dl tratamënt di dac, dé dant l’impedimënt dl contaje da COVID-19 y, por ci che reverda la basa iuridica, pól gní dé dant la realisaziun di protocoi de segurëza por scombate l’infeziun aladô dl art. 1, n. 7, lët. d) dl decret dl Presidënt dl Consëi di ministri di 11 de merz dl 2020 y por ci che reverda la dorada dla conservaziun eventuala di dac pón fá referimënt ala fin dla situaziun de emergënza; 4) definí les mosöres de segurëza y d’organisaziun adatades por sconé i dac. Dantadöt por ci che reverda l’organisaziun, vál debojëgn da ciafé sö les sëntes responsables y ti pité les indicaziuns che vá debojëgn. Por chësc fin vëgnel recordé che i dac pó ma gní elaborá por i fins de prevenziun dal’infeziun cun le COVID-19 y ne pó nia gní ortiá inant o surandá a terzi defora dales desposiziuns de lege spezifiches (por ej. tl caje de na domanda da pert dl’autorité sanitara por la recostruziun dla ciadëna de contat di “contac strënc de n laurant cun n resultat dl test dl COVID-19 positif”); 5) tl caje de n isolamënt temporan porvia dl superamënt dl limit dla temperatöra, mëssel gní garantí prozedöres por garantí la resservatëza y la dignité dl laurant. Chëstes garanzies mëss ince gní assigurades sce le laurant ti lascia alsavëi al ofize responsabl dl personal da avëi albü defora dal contest aziendal contat cun porsones cun n resultat dl test dl COVID-19 positif y tl caje de arlontanamënt dl laurant, che svilupëia tratan le laur borjú y sintoms de infeziun dles vies dl fle, y de sü colegs (ciara dessot nota jödapé 2).
2)Sce al mëss gní dé fora na detlaraziun, olache al vëgn atesté che an ne vëgn nia da raiuns de prigo epidemiologich y che an n’á nia albü, ti ultimi 14 dis, contac cun porsones cun n resultat positif dl test dl COVID-19, vëgnel recordé da se tigní ales prescriziuns sön le tratamënt di dac personai, ajache l’acuisiziun dla detlaraziun costituësc n tratamënt di dac. Por chësc fin vëgnel apliché les indicaziuns preodüdes dala nota n. 1 y al vëgn dantadöt aconsié da cöie ma adöm dac che é adatá, che é relevanc y che vá debojëgn por schivé n’infeziun da COVID-19. Sce al vá por ejëmpl debojëgn de na detlaraziun sön i contac cun porsones cun n resultat positif al COVID-19, ne dessel nia gní damané informaziuns surapró sön la porsona resultada positiva. O, sce al vá debojëgn de na detlaraziun sön la provegnënza da raiuns al prigo epidemiologich, ne dessel nia gní damané informaziuns surapró sön le post avisa.
3. Regoles d’azes por i fornidus esterns
Por l’azes di fornidus esterns él da ciafé sö prozedöres d’entrada, transit y sortida tres l’adoranza de modalités, percursc y orars fac fora denant, por smendrí les ocajiuns de contat cun le personal tles repartiziuns/ti ofizi.
Sce ara vá mëss i ciafers di mesi de trasport romagne sön sü mesi: an ne pó a vigni moda nia jí ti ofizi. Por arjigné ca les ativités da ciarié y desćiarié che vá debojëgn, mëss le trasportadú sté n meter dainciará.
Por i fornidus/trasportadus y/o l’ater personal estern él da arjigné ca/istalé toiletes speziales, da proibí l’adoranza dles toiletes di colaboradus y da garantí vigni de na netijia adatada.
Al é da smendrí le plü che ara vá l’azes ai vijitadus; sce al jiss debojëgn da lascé ite vijitadus esterns (impresa de netijia, impresa de manutenziun y i.i.) vál debojëgn che ai sotestais a dötes les regoles dl’impresa, cun lapró chëres por l’azes ai locai aziendai preodüdes dal coma 2 dessura.
Sce al é n sorvisc de trasport organisé dal’aziënda mëssel gní garantí y respeté la segurëza di lauranc pro vigni iade.
Les regoles de chësc protocol se sleria fora ales aziëndes en apalt, che pó organisé sëntes y cantiers permanënc y provisori daite dales sëntes y dai raiuns produtifs.
Tl caje de lauranc tuc sö da aziëndes terzes che laora tla medema sënta produtiva (por ej. personal de manutenziun, fornidus, personal de netijia o verda) cun n resultat dl test positif al COVID-19, mëss l’apaltadú informé atira le comitënt; tramidui mëss colaboré cun l’autorité sanitara y ti mëte a desposiziun informaziuns adatades por ciafé sö i contac strënc eventuai.
L’aziënda comitënta mëss ti dé al’impresa apaltadëssa, dötes les informaziuns sön i contignüs dl protocol de segurëza aziendal y mëss ciaré che sü lauranc o les aziëndes terzes che laora por bel anfat ci rajun tla lerch aziendala, respetes daldöt les desposiziuns.
4. Netijia y sanificaziun tl’aziënda
L’aziënda se crüzia vigni de dla netijia y dla sanificaziun periodica di locai, di ambiënc, di posć de laur y dles lercs coletives y por le tëmp lëde.
Tl caje de presënza de na porsona cun le COVID-19 ti locai aziendai, se crüzion de süa netijia y sanificaziun di locai aladô dles desposiziuns dla zircolara n. 5443 di 22 de forá dl 2020 dl Ministere dla Sanité, sciöche ince de süa ariaziun.
Al é da garantí la netijia ala fin dl turnus y la sanificaziun periodica de tastadöres, touchscreens y mouse cun detergënc adatá, sides ti ofizi che tles repartiziuns produtives.
L’aziënda pó organisé en acordanza cun les indicaziuns dl Ministere dla Sanité, sciöche ara arata che al sides damí, mosöres de netijia adoran mosöres de alisiramënt soziales (ince straordinares).
Ti raiuns atocá plü dassënn dal’epidemia o tles aziëndes olache al é sté caji sospec de COVID-19, vál debojëgn da preodëi, canche al vëgn indô daurí, en ajunta ales ativités de netijia normales, na sanificaziun straordinara di ambiënc di locai, di posć de laur y di raiuns coletifs aladô dla zircolara 5443 di 22 de forá dl 2020.
5. Precauziuns igieniches personales
Les porsones t’aziënda mëss se tigní a dötes les precauziuns igieniches, dantadöt por les mans;
l’aziënda mët a desposiziun detergënc por le mans adatá;
al vëgn racomané da se lavé sovënz les mans cun ega y jafa;
i detergënc por les mans preodüs dessura mëss ester a desposiziun de düc i lauranc, ince tres despenser spezifics te punc sauris da odëi.
6. Atrezadöra de segurëza personala
L’adoranza dles mosöres d’igiena preodüdes te chësc protocol de regolamentaziun y dles atrezadöres de segurëza personales é fondamentala y depënn, porvia dla situziun de emergënza da sëgn, tlermënter dala desponibilité sön le marcé. Por chëstes rajuns:
a. mëss les mascheres gní adorades aladô de ci che vëgn preodü dales indicaziuns dl’Organisaziun mondiala dla sanité;
b. pól gní adoré, porvia dla situaziun d’emergënza sce an se stënta da les ciafé y ma por schivé la difujiun dl virus, mascheres che vá a öna cun les indicaziuns dl’autorité sanitara;
c. vëgnel sostigní la preparaziun da pert dl’aziënda dl licuid detergënt aladô dles indicaziuns dl’OMS (https://www.who.int/gpsc/5may/Guide_to_Local_Production.pdf).
Sce le laur se ghira che al vëgnes lauré a manco de un n meter dainciará un dal ater y ara ne vá nia da ciafé n’atra soluziun por ci che reverda l’organisaziun, vál a vigni moda debojëgn da s’anuzé de mascheres y de d’atri injins de proteziun (manëces, odlá, tutes, cufies, camejoc, y i.i.) aladô dles desposiziuns dles autorités scientifiches y sanitares.
Da adaté les mosöres dl protocol sön le post de laur vëgnel adoré, sön la basa de düc i prighi da valuté y tolon ite dötes les ativités desvalies dl’aziënda, l’atrezadöra de segurëza personala. Al é preodü por düc i lauranc che partësc les lercs coletives, l’adoranza de na maschera chirurgica, sciöche preodü tl decret legislatif n. 9 (art. 34) y tl decret legislatif n. 18 (art. 16, c. 1).
7. Gestiun de lercs coletives (mensa, cabines da se mudé, lercs da fomé, automac de boandes y/o snack)
L’azes ales lercs coletives, cun lapró les menses aziendales, les lercs da fomé y i locai da se mudé, vëgn partí sö y al vëgn ciaré da aieré tresfora i locai, da smendrí le tëmp de presënza iló y da mantigní la destanza de segurëza de 1 meter danter les porsones.
Al vá debojëgn da organisé les lercs y da sanifiché i locai da se mudé por ti lascé ai lauranc la lerch da se mëte ia le guant da laur y garantí standarg igienics y sanitars adatá.
Al vá debojëgn da sanifiché periodicamënter i locai dla mensa y les tastadöres di automac de boandes y snack y da i puzené vigni de cun detergënc adatá.
8. Organisaziun aziendala (turnus, trasfertes y smart working, reorganisaziun di liví produtifs)
En referimënt al decret dl Presidënt dl Consëi di ministri di 11 de merz dl 2020, punt 7, y ma por le tëmp dl’emergënza liada al COVID-19, pó les aziëndes, fajon referimënt ales desposiziuns di contrac coletifs nazionai y sostignin les intenüdes cun les rapresentanzes sindacales aziendales:
- despone la stlüta de dötes les repartiziuns, ater co la produziun, o a vigni moda de chëres olache ara vá da s’anuzé dl smart working o da lauré a destanza;
- organisé danü i liví produtifs;
- garantí n plan de turnus por i colaboradus che se crüzia dla produziun cun l’obietif da smendrí le plü che ara vá i contac y cherié grups autonoms, despartis y da reconësce;
- s’anuzé dl smart working por dötes les ativités che pó gní fates a ciasa o a destanza;
- valuté dagnora, sce al vëgn adoré alisiramënc (ince straordinars), sce al é la poscibilité da curí döta la strotöra aziendala, scinacaje ince tres turnus adatá;
- adoré naota mosöres de alisiramënt soziales desponibles che vá a öna cun i istituc contratuai (alediamënt, smendrimënt dl orar, banca ores) y che á en general le fin da garantí da ne perde nia le paiamënt tl caje de assënza dal laur;
- tó, sce al ne tleca nia les poscibilités preodüdes dal punt c), les feries nia ciamó adorades sö;
- sospëne y desdí i iadi de sorvisc y de laur nazionai y internazionai, ince sce bele fac fora o organisá.
Le laur a destanza vëgn ince sostigní inant tla fasa de reativaziun progressiva dl laur sciöche stromënt de prevenziun d’öga y modular, tl respet dl bojëgn dl datur de laur da garantí condiziuns de sostëgn adatades al laurant y a süa ativité (assistënza da adoré i aparac, modulaziun di tëmps de laur y dles palses).
Al vá debojëgn da respeté la destanza soziala, y chël ince tres na mudaziun dles lercs de laur, tan inant che ara vá a öna cun la sort de prozesc produtifs y dles lercs aziendales. Tl caje de lauranc che n’á nia debojëgn de stromënc particolars y/o atrezadöres de laur y che pó lauré da susc, pó chisc lauré porintant te d’atri locai, sciöche por ejëmpl te ofizi o salfs dles sentades nia adorá.
Por i locai olache al laora de plü de un n laurant tl medemo tëmp, pón ciafé soluziuns inovatives sciöche, por ejëmpl, partí sö danü i posć de laur a na moda che ai sides dainciará assá o ciafé soluziuns somiëntes.
La strotoraziun dl laur pó gní definida danü cun orars de laur nüs, olache al vëgn sostigní la destanza soziala cun le smendrí le numer dles porsones presëntes sön le post de laur dala medema ora y cun le schivé mejes de porsones pro l’entrada y la sortida cun orars de laur flessibli.
Al vá debojëgn da schivé agregaziuns soziales ince por ci che reverda i spostamënc vigni de por jí a lauré y gní zoruch a ciasa, fajon dantadöt referimënt al’adoranza di mesi dl trasport publich. Por chësta rajun fossel da sostigní les formes de trasport devers dl post de laur cun na destanza adatada danter i viagiadus y l’adoranza de mesi privac o de pici bus.
9. Gestiun dl’entrada y dla sortida dl personal
Al vëgn sostigní orars de entrada/sortida partis sö a na moda da schivé le plü che ara vá contac ti raiuns coletifs (entrades, cabines da se mudé, mensa);
sce ara vá, vál debojëgn da preodëi na porta d’entrada y na porta de sortida da chisc locai, y garantí la presënza de detergënc segnalá da indicaziuns aposta.
10. Spostamënc interns, sentades, evënc interns y formaziun
I spostamënc daite dal areal aziendal mëss gní smendris le plü che ara vá y al mëss gní respeté les indicaziuns aziendales.
Al ne vëgn nia conzedü da fá sentades en presënza. Sce al vá debojëgn da fá sentades de prescia y ara ne vá nia da arjigné ca n coliamënt a destanza, mëssel gní smendrí le plü che ara vá la partezipaziun en presënza, y a vigni moda, mëssel gní garantí la destanza interpersonala y na netija/areaziun adatada di locai.
Al vëgn sospenü y desdit dötes les manifestaziuns internes y dötes les ativité de formaziun ti locai d’insegnamënt, ince chëres obligatories, ince sce ares é bele gnüdes organisades; ara vá a vigni moda, sce l’organisaziun aziendala le conzed, da mëte a jí la formaziun a destanza, y chësc ince por i lauranc te smart working.
Sce al n’é nia gnü stlüt jö la formaziun profescionala y/o la formaziun por la cualificaziun ti termins preodüs por düc i rodi/les funziuns aziendales en materia de sanité y segurëza sön le post de laur porvia dl’emergënza da sëgn, y porchël porvia de majera forza, pón jí inant cun le desfiramënt dl rode spezifich/dla funziun (por ejëmpl: le responsabl pó, sides tl caje de medefüch che de pröm aiüt, lauré inant tl caje de bojëgn; le ciafer dl arpiradú a furcia pó lauré inant).
11. Gestiun tl caje de na porsona sintomatica tl’aziënda
Sce na porsona tl’aziënda ciafa borjú y á sintoms de n’infeziun dles vies dl fle, sciöche la tos, mëssera atira ti le lascé alsavëi al ofize dl personal; chësta porsona y dötes les atres tl medemo local messará gní isolades aladô dles desposizius dl’autorité sanitara; l’aziënda mëss atira ti le lascé alsavëi ales autorités sanitares competëntes y al numer de emergënza por le COVID-19 comuniché dala Provinzia o dal Ministere dla Sanité.
L’aziënda colaborëia cun les autorités sanitares por definí i “contac strënc” de na porsona presënta te aziënda che á n resultat positif dl test dl COVID-19. A chësta moda dess les autorités ti ester da apliché les mosöres de carantena adatades che vá debojëgn. Tl tëmp de inrescida pó l’aziënda damané a düc i contac strënc poscibli da s’un jí dal’aziënda aladô dles indicaziuns dl’autorité sanitara, sciöche mosöra de prevenziun.
Al laurant ti mëssel gní dé atira tl momënt dl isolamënt na maschera chirurgica, sce al ess da nen n’avëi nia öna.
12. Verda sanitara/dotur competënt/responsabl dla segurëza
La verda sanitara mëss jí inant tl respet dles mosöres igieniches tles indicaziuns dl Ministere dla Sanité (l’insciödit decalogh).
Al é da ti dé la priorité te chësc tëmp ales vijites de prevenziun, ales vijites sön domanda y ales vijites do la maratia.
La verda sanitara periodica ne dess nia gní architada, ajache ara rapresentëia n’atra mosöra de prevenziun generala: da öna na pert ajache al pó gní ciafé sö caji poscibli y sintoms d’infeziun sospec, dal’atra por l’informaziun y la formaziun che le dotur competënt pó ti pité ai lauranc por schivé la difujiun dl’infeziun.
Da integré y propone dötes les mosöres de regolamentaziun liades al COVID-19 colaborëia le dotur competënt cun le datur de laur y i responsabli dla segurëza aziendai o teritoriai.
Le dotur competënt ti segnalëia al’aziënda situaziuns de gran fragilité, sciöche ince patologies atuales o da denant dl personal; l’aziënda se crüzia de süa proteziun tl respet dla privacy.
Le dotur competënt aplichëia les indicaziuns dles autorités sanitares. Le dotur competënt pó, en conscideraziun de so rode pro la valutaziun di prighi y la verda sanitara, aconsié l’adoziun de düc i mesi diagnostics, sce al vëgn araté d’öga por arjiné la difujiun dl virus y por la sanité di lauranc.
Canche an tol indô sö les ativités, vál debojëgn da trá ite le dotur competënt por identifiché i sogec te na situaziun de fragilité particolara y por reinserí tl laur porsones che á albü n’infeziun da COVID 19. Al vëgn aconsié che la verda sanitara ciares dantadöt di sogec fragii, ince en relaziun al’eté. Por mëte indô a jí progressivamënter le laur di lauranc do l’infeziun da COVID19, fej le dotur competënt, do che al é gnü dé jö le zertificat de tampon negatif preodü y fat dala repartiziun de prevenziun teritoriala, la vijita denanche ai mëtes indô man da lauré do n’assënza por rajuns de sanité de passa sessanta dis indolater, por controlé l’idoneité al laur (decret legislatif 81/08 y m.s., art. 41, c. 2 lët. e-ter), ince por valuté profii de prigo spezifics y a vigni moda independentamënter dala dorada dl’assënza porvia de maratia.
13. Ajornamënt dl protocol de regolamentaziun
Tl’aziënda vëgnel metü sö n Comité por l’aplicaziun y la verda dles regoles dl protocol de regolamentaziun pro chël che al toca les rapresentanzes sindacales aziendales y i responsabli dla segurëza sön le post de laur (RSL).
Sce al ne vëgn nia metü sö, porvia dla sort particolara dl’aziënda y dl sistem dles relaziuns sindacales, comités aziendai, vëgnel metü sö n comité teritorial metü adöm dai organisms paritetics por la sconanza dla sanité y la segurëza sön le post de laur, tan inant che ai é gnüs metüs sö, olache al vëgn ince trat ite pro so laur, i responsabli dla segurëza teritoriai y i rapresentanc di partner soziai.
Al podará gní metü sö, a livel teritorial o setorial, sön scomenciadia di sogec che á sotescrit chësc protocol, istituziuns por i fins de chësc protocol, ince tiron ite les autorités sanitares locales y d’atri sogec istituzionai che tol pert ales scomenciadies por arjiné la difujiun dl COVID-19.


text:
Ins haja sco carstgaun in’obligaziun morala da mirar per il concarstgaun, di il docent per etica Christof Arn. Uschia hajan ins era in’obligaziun da sa laschar vaccinar. Medemamain hajan tuts carstgauns dentant era in ferm dretg da decider tge che schabegia cun l’agen corp. Quai vul dir, che mintgin dastga decider sez sch’el less laschar dar ina squitta u betg. Quai dretg na duess ins era betg metter en dumonda en la situaziun da corona.
Tgi che less sa proteger dal virus, po far quai. Las persunas ch’èn vaccinadas èn per gronda part protegidas. Uschia n'èn ellas betg pli dependentas da la decisiun da vaccinar dals auters.
Squitsch al plaz da lavur
Uschè ditg ch’i na dat nagin obligatori da vaccinar en Svizra, na po il patrun ni la patruna era betg sfurzar insatgi da vaccinar.
Il patrun po dentant pretender che la collavuratura u il collavuratur sto lavurar a chasa u midar partiziun.
Certificat da Covid
Il Cussegl federal decida, sch'ins sto da nov era avair in certificat da Covid per ir en ustarias, centers da fitness u insumma ad occurrenzas che han lieu endadens. Il docent d'etica Christof Arn è da l’opiniun che quai saja acceptabel sch'ins vegnia uschia d'evitar in'occupaziun dals plazs sin la staziun intensiva. Il certificat duaja dentant esser sulettamain per in temp limità ed ils tests che persunas betg vaccinadas ston far, stoppian esser pajabels.
Ord vista giuridica possian ins senz'auter introducir in certificat da Covid-19, di Petra Camathias. Quel stoppia dentant esser giustifitgà. I dovria ina basa legala, in interess public ed ins stoppia resguardar ils dretgs da terzas persunas. In ulteriur criteri saja ch'il certificat stoppia esser en proporziun cun il privel.


text:
di: Brambilla
Trallallero, trallallero, trallallero, trallalla.
L'era vèggia barbòna, la tirava el tabacch
e tutt quèll che l'aveva l'era dent in d'on sacch.
La dormiva, soo minga, sòtta i pont ò i porton
la mattina a bònora la girava i canton.
La se fermava semper in la stèssa osteria
stèss tavol, stèssa sedia fin a nòtt e poeu via
la ciamaven la stria coi danee d'on grappin
i sò cart la mis'ciava la leggeva el destin.
On parent, on'amisa te farann on quai tòrt,
ma l'amor el trionfa perchè l'è el pussee fòrt;
ògni tant la barava senza mai fass capì
la carta con su la mòrt la faseva sparì.
Trallallero, trallallero,...
L'era vèggia barbòna, la tirava el tabacch
e tutt quèll che l'aveva l'era dent in d'on sacch.
La diseva: "A la mòrt pò scappan nanca vun,
ma se prèst ò se tardi mì ghe'l disi a nissun.
Perchè conossi l'ora che la mòrt per mì la sòna
el savè la mia ora m'ha ridòtt 'na barbòna;
la ciamaven la stria coi danee d'on grappin
i sò cart la mis'ciava la leggeva el destin.
L'hann trovada per strada come on pòr fagottèll
con del sangh, lì, per tèrra ne la s'cèna on cortèll
la stringeva ona carta cont i dit senza sangh
l'è la mòrt tutt i alter spars intorna
eren bianch
la stringeva ona carta cont i dit senza sangh
l'è la mòrt tutt i alter spars intorna
eren bianch.
Trallallero, trallallero...


text:
Straufonghes aministratives
Chi che se cumporta aldò dla regules ne n’à nia drë de se temëi
Uni persona che sënta su n mesun de trasport publich ie respunsabla che i servijes dl trasport publich posse funzioné tl nteres de duc y che i viages posse unì fac tl orden preudù y a na maniera segura. Cie che n muessa se aspité, sce n ne respetea nia la prescrizions, ie udù danora dala lege.
Tla lege provinziela 15 / 2015, art. 50 „Straufonghes di/dla passajires di servijes de trasport publich“ iel scrit dant la despusizions spezifiches sun la straufonghes tl trasport publich tla provinzia. Tlo na sëuraududa:
Danejé o lauré su mesuns de trasport publics, locai, stazions o fermedes, aredamënc o atrezatures: l ie da paië na straufonga danter 100 y 600 Euro restan mpe la despusizions penales dla ndenisazion dl dann.
Desturb o nteruzion dl servisc: Sce na persona limitea sun n mesun de trasport cun si cumpurtamënt la segurëza y l dejëujamënt reguler dl servisc de trasport o la ncolumità di autri passajires possa l persunal sun i mesuns de trasport, aldò de coche l miena, fermé l viac ala maniera ududa danora dala lege y retré la cherta de viac, sce l se trata de na cherta de viac persunela.
Cherta de viac che mancia, che ne vel nia o che ne ie nia cunvalideda: L ie da paië na straufonga aministrativa danter 30 Euro y 240 Euro y l priesc de na cherta de viac scëmpla. Sce n paia debota o tl tëmp de 5 dis da canche n giapa la comunicazion, vëniel aplicà la straufonga minima.
Adurvanza falëusa de na cherta de viac, p.ej. na cherta de viac fauzificheda o la nuzeda dla cherta de viac persunela da pert de n’autra persona: da paië ie l priesc dla cherta de viac scëmpla y na straufonga aministrativa danter 60 Euro y 400 Euro, restan mpe la despusizions penales, oradechël ti vëniel, a chi che nuza la cherta coche i ne dassëssa nia, debota tëut la cherta. Sce la straufonga vën paieda debota o tl tëmp de 5 dis da canche n giapa la comunicazion, vëniel aplicà la straufonga minima.
Regulamentazion speziela per l Südtirol Pass abo+, l Südtirol Pass 65+ y l Südtirol Pass free coche nce l Pass de scola
Nia tëut pea la cherta de viac: Spëises aministratives da 10 Euro, sce l vën desmustrà tl tëmp de 5 dis pra l servisc de trasport curespundënt che n à la cherta de viac, sce no iel da paië na straufonga aministrativa de 60 Euro.
Cherta de viac nia cunvalideda: Spëises aministratives de 10 Euro, sce la straufonga vën paieda mo sun l mesun de trasport o tl tëmp de 5 dis, sce no cumporta la straufonga aministrativa 60 Euro.
Nia tëut pea la cherta d’identità (vel per jëunes y jëuni da 14 ani insù): Spëises aministratives de 10 Euro, sce la identità dl pussessëur dl abunamënt vën verificheda tl tëmp de 5 dis, sce no iel da paië na straufonga aministrativa de 60 Euro.
D’autra nfurmazions
Sce la straufonga ne vën nia paieda aldò dla prescrizions, vën l protocol d’identificazion mandà inant al reprejentant legal dla mpreja de trasport curespundënta, acioche l debe ora l avis de paiamënt dla straufonga.
L’autëza dla straufonghes de scioldi possa unì adateda uni ann da pert dla Jonta provinziela ai custimënc dl mantenimënt dla vita aldò dl indesc ASTAT.
D’autra mesures che vën aplichedes tla mubiltà publica se stiza nce sun chësta fundamëntes de lege:
- lege provinziela di 3 de lugio 2006 n. 6 per la prutezion dla sanità de chi che ne fuma nia;
- Titul II dl decret dl Presidënt dla Republica di 11 de lugio 1980, n. 753, n forza; sce la despusizions ne vën nia respetedes vëniel aplicà la straufonga aministrativa preududa, avaneda dl 300 percënt sce la cossa ne ie nia reguleda aposta tl articul 50 dla LP 15 / 2015.


text:
La Serena
La Serena è ina citad e vischnanca en il nord dal Chile e la chapitala da la región de Coquimbo.
La citad e vegnida fundada il 1544 ed è cun quai la segunda citad pli veglia dal pajais suenter la chapitala naziunala, Santiago, che sa chatta 471 km pli en il sid. D'autra vart fa La Serena part d'ina conurbaziun cun la citad da port vischina da Coquimbo, che cuntanscha ina populaziun totala stimada da passa 486 millis abitants (2012) e furma uschia la quart pli gronda zona urbana dal pajais.
La citad è in'impurtanta destinaziun turistica, surtut durant la stad, cur che la glieud visita las splagias.
En la citad sa chattan l'universitad da La Serena e la sedia da l'archidiocesa catolic-romana da La Serena, ina da las tschintg archidiocesas da la Baselgia catolica dal Chile.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina-web da la vischnanca da La Serena (spagnol)


text:
Cornus mas
El Cornus mas (en Bresà: Cornàl), l'è 'na piànta de la famìa de le Cornaceae, uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cornàl l'è 'na piànta che rìa 'nfìna a 12 méter de altèsa che vé sö söi teré calcàrei. La pöl scampà sènsa problémi 'nfìna a 100 agn.
Fòie[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fòie i cröda 'n 'nvèren, i è lónghe da 4 a 10 ghèi e larghe da 2 a 4 ghèi. I è fòie 'ntréghe, opòste (i vé fò a dò a dò da l'istès gróp, öna d'öna bànda e öna de l'ótra) e pelùse sura e sóta. Compàgn de töcc i Cornus i nervadüre di fòie che i part da la nervadüra principala i se sluntana e i và vèrs ol bòrd de la fòia, sensa però mai riaga, desà che i piéga con öna gran bèla cürva e i fenés töte piö o méno apröf a la pónta. Chèsto l'è ü caràter che l' permèt de cognós i Cornus.
Fiùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fiùr i è zalcc e picinì (de 5 a 10mm de diàmetro), i fiorés prèst en febrér o mars, e chèsto particolàr el i a rènt importànti per la prudusiù de la mél.
Fröcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fröcc, ciamàcc apò a lur cornài i è de le drùpe róse lónghe de 15 a 20 mm condèn giandì bel gròs. I è piötòst àspre ma i è bùne de maià, e ale ólte se pöl a troà 'n vèndida dele marmelàde. Per maià 'l fröt convé spetà che 'l cröde de per sò cönt e alùra 'l desvéla 'n saùr delicat e delisiùs che 'l reciàma chèl de la saréza.
Difuziù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cornàl, spéce uriginàl de l'Euròpa centràl e orientàl, enfìna al Caucaso e a l'Asia minùr, 'n Italia se 'l tróa en töta la penìzola ma l'è piö fàcil troàl endèle regiù setentriunài.
Ecologìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ghe piàs i teré frèsc e calcàrei, el sopórta bé la podadüra e se pöl dàga la fùrma de 'na sés. La frütificasiù l'è sogèta a alternànsa. La propagasiù se pöl fàla apò a per margóta o talèa endèi més de utùer e noèmber. La somésa la pöl mitìga apò a du agn prìma de bötà e de 8 à 10 agn prìma de fa i fröcc.
De mia confónder[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sèmper del zèner Cornus gh'è apò 'l sanguanì.
Üzo[Modifega | modifica 'l sorgent]
- I fröcc: I è bù de maià e se i dopèra per fa marmelàde o per dàga saùr ai liquòri.
- El lègn: L'è 'l lègn piö dür de le piànte europèe uriginài. 'Na ólta se 'l doperàa per fa sö i tòc de le màchine piö sogècc a üzüra (compàgn de i ràgi e i décc de le röde) e per i mestér de tùren.
- Töta la piànta la pöl véser dopràda per tènzer (de zalt)


text:
Uossa è'l qua, Vos uffant. Nus gratulain da cour!
Jent eschna cun Vus, sco mamma e bap pro quista lezcha nouva, scha Vus giavüschais quai. Tuot in ün dandet as tratta da dumondas vaira nouvas per Vus: sandà, chüra, dar bruost, nudrimaint, svilup, educaziun, sön. Nossa fliunza d'uffants stimulescha Vossa cumpetenza ed As sustegna pro tuottas sorts dumondas in connex cun l'uffant e la famiglia. Il plü important es da promouver la sandà da Vos uffant e da prevgnir a malatias, da la naschentscha fin al terz on da vita.
Contact:
Sylvia Kruger-Pinggera
manadra dal servezzan da chüra
cusgliadra da maternità.
Tel. 078 780 01 79.


text:
cuntegn
Chantun
-
Leta Semadeni survegn il premi grischun da cultura
La regenza grischuna surdat il premi da cultura 2017 a la poetessa e translatura engiadinaisa Leta Semadeni, quai en appreziaziun da sia ovra da vita. Il premi ch'è dotà cun 30’000 francs vegn surdà ils 16 da zercladur a Lavin.
Autur:
CDM / Corina Schmed
Dacurt ha Semadeni agiuntà ses emprim roman a sia ovra da vita, quai cun il cudesch Tamangur. In cudesch d'ina forza poetica, cun ina istorgia captivanta, scritta en ina bellezza chapriziusa, scriva la regenza grischuna en sia communicaziun.
La regenza ha plinavant concedì otg premis da renconuschientscha e nov premis da promoziun da mintgamai 20’000 francs.
Premis da renconuschientscha
Premis da promoziun
RR novitads 09:00