text:
Dialett ticines
Cula paròla Ticines a sa inteend i dialett che i è parlaa in Tesin (vün dai 26 cantón svizzer) e in Mesulcina e Calanca (dó vall dal Canton Grison).
In realtà a parlum mia da na lingua, ma da n dialètt da la lengua Lumbarda.
Da na part a l'altra dal Canton a sa parla vari dialett e spéss i è anca veramént diferént vün da l'altru: par esémpi i dialètt dala Leventina, dala Val da Blégn, dala Val Magia e dala Val Verzasca i è cunsideraa dialett lumbard alpin.
Vist che gh'è tüta sta diferénza a sa parlarà sura tütt da chell püssée parlaa: ul dialett da Lügan.
In dal dialett ticines i è staa dubiaa par la prima völta in lengua lumbarda düü film american, ciuè Se ta cati ta copi e Düü testimoni scomod.
Cuntegnüü
- 1 Carateristigh e variant
- 2 Ortografia e prunüncia
- 3 Dialet dal Ticinees
- 4 Esempi da dialet dal Votcent
- 5 Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticines
- 6 Varda anch
- 7 Ligam de föra
- 8 Bibliografia
Carateristigh e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Besogna dì che 'l nom "tisines" el gh'ha una funziun suratüt pulitiga e 'l serviss a ciamà in d'un modu cumpagn tücc i parlà del Cantun: intant podum truvà una bela diferenza tra i dialet che se tröven a nord e a süd del Munt Scender: quei de sota (ciuè quei de la zona de Mendris e de Lügan, ma anca quei de la cità de Belinzona e de Lucarn), se sluntanen minga tant del mudel insübrigh central (ciuè quel de Milan, Brianza, Com, Lech, Vares); quei de sura inveci (dunca i parlà di distret de Belinzona, de Lucarn e di vai) gh'han di carateristigh "alpinn", e hin el tisines ver e propi. Inultra di vai Magia, Unsernun, Cent Vai e Verzasca (che varden in direziun del Lagh Magiur) gh'han una sua inflüenza sura l'Alt Ussulan, intanta che quei de la Riviera e di vai Bregn e Leventina hin ligaa a quei de la Mesulcina e de la Calanca e, in fund, anca un poo al Rumancc.
Tendenzialment, i dialet "tisines", cume 'l diseva anca l'abaa Pietro Monti in del 1841, cunserven di carateristigh püssee arcaigh respet ai dialet de la Lumbardia, püssee inflüenzaa di inuvaziun del Milanes (e dunca, de luntan, de l'Italian):
- Despess i A tonigh se trasfurmen in E (sia avert che saraa), cume 'l che süced ancamò in del milanes pienta (e cume 'l che 'l sücedeva al dialet lüganes fina al Votcent).
- Per vess o begna näss (per vess besogna nass).
- El se cunserva el son dür de la Z, sparii a Milan tra el Ses'cent e 'l Setcent.
- Al cuntrari del Milanes e de l'insübrigh central, la O sarada l'è ben püssee cunservada, anca in pusiziun atoniga.
- Se dupera despess el prunom clitigh u/o per la terza persona singular maschil.
- La schwa la tend püssee vers la pütost che a la E.
- In d'una quai valada gh'è 'l plüral metafunetigh.
- un rat, dü rät.
- In d'una quai zona, la Ö la se trasfurma in E sarada.
- ins. fögh = tic. fégh.
- ins. bögna = tic. bégna.
- ins. ögg = tic. égg.
- L'articul determinativ el pò vess ul, ur, or, ol, er, el, al.
- La S denanz ai cunsunat la se prunüncia 'me una SC, cumpagn de quel che 'l süced anca in Laghee, Valtelines e Verbanes (föra che a Malvaja e in certi zonn del Lüganes).
- Gh'è un fort rutacismu, che 'l vör dì che la L tra dò vucai la se trasfurma in d'una R (föra che in de la Valmagia, in de la Val Unsernun, in di Cent Vai, in di Ter de Pedemunt, in del bass Mendrisiot, in Val Mesulcina e in Val Calanca).
Una roba interessanta l'è che in certi paes, spantegaa un poo per tüt el Tisin (ma suratüt in de la zona central, in Val Mesulcina e in de la Bassa Leventina), la [y] la s'è perdüda e la ven pü druvada, sustitüida de una nurmal [u]. Quel lavurà chì el süced a Belinzona (in de la fraziun de Carass) Pronz, Lümin (in dialet, Lumin/Limin), Molen, Cree, Crescian, Ludrin, Iragna, Personegh, Bodi, Sovri, Cavagnai, Anzonegh, Chironegh, Isurn (in di fraziun de Arvess, Lögh e Berzona), Musogn, Brissagh, Runch, Scona, Lusun, Mergöscia, Alt Malcantun (fraziun de Fescogia e Bren), Cavriasca (in di fraziun de Cagial, Lupagn, Bidogn e Ruvered), Sunvigh, Lügan (in de la fraziun de la Vila), Cader, Cama, Gron, Legia, Ruree, San Vitur, Verdabi, Lustal, Suazza e Mesoch.
De norma quei là a hinn anca i sit induve la spariss anca la [ø], che la vegn una [e] semplis (o 'na [o], a segunda de la pusiziun). Anca in d'un quai paes de l'Ossula el se ved quel mestee chì (per esempi a Dravegn, che un temp el se ciamava Dravögn). In ogni cas, cul passà del temp l'è nassüü una specie de dialet cumün, una koinè basada suratüt sül dialet de Lügan e de Belinzona, i cità püssee grand e impurtant del Cantun.
In di alter zonn de la Svizzera italiana (Val Bregaja e Val Pus'ciav) se parlen alter variant de l'Insübrigh: in de la prima val, un dialet de transiziun cunt el Rumancc, in de la segunda un dialet valtelines.
Ortografia e prunüncia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I létri i sa prunüncia cumè l italian, ma:
- A gh è in pü i són ö e ü
- La s prima da n altra cunsunant a la sa prunüncia sc; ma prima da b, d, g, v la sa prunüncia sg (cuma la j francésa)
- I cunsunant b, d, g, v' ala fin di paròll i sa prunüncia p, t, c (dulza), f. Esempi: viv sa dis viif
- I vucai acentaa i pò vèss lungh u cürt cuma ad esempi par pés (lunga) o péss (cürta).
- Na sóla n ala fin di paròll la sa dís cuma in "panchina". Cfr. man e Mann.
- Ala fin di paròll c, g e sc i è sémpar dulz, se no sa scriv ch, gh e sch.
- s'c al sa dís sc-c (quan che la c l'è dulza) e s'g l'è sg-g. Esempi: s'cepà (rompere) e s'giafón (schiaffo).
Dialet dal Ticinees[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet da la Val Magia
- Dialet da la Val Leventina
- Dialet da la Val da Bregn
- Dialet da la Val Verzasca
- Dialet lucarnes
- Dialet ussulan
- Dialet da la Val Calanca
- Dialet da la Val Mesulcina
Esempi da dialet dal Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula dal Fiöö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet da la Val Verzasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un omen ul gh'ieva düü fiöö.
El piü ponzel de 'sti düü u gess al pà: "Pà, dam er part der mè robe ch'am vengg a mì!" e 'l pà u 'j dividè e de longh ugh dè 'r part.
Da gnò a poich dì, el piü ponzel el se tirè el tut sot lüi e 'l se 'n giè da luntagn, dove 'l burdigò er sostanze malament con or bozerre.
Quand u iva 'biüü magjou el tut, in quii part u vignè una gran carestia, e cominsiè a balà biot.
L'è näicc ad atacàss ad una cà d'un bon starent de quel paes, e u l'ha mandou a pastürgà i purghi.
Là a l'auress volüü impinì er büseghe der corobia che maghiavan i porsei, ma nessün i 'gh davan brigh.
Finalment, avend rifletrii, ul dis: "Quäncc famej in er cà du mè pà i maghien assessenn, e mì assidi qui der fam!
A vuj levà, e pù a vuj nà dal mè pà, a 'gh vuj dì: Pà, hoo pecou contra er siel e contra tì;
mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö; fam servizzi de metem co gli tuò famej".
El s'è vultou intant, e l'è vegnüü con er pà. E l'era ach mò da lungg e 'l sò pà ul vidè, u s'è metüü in compassion, l'è corüü a vetàss sül ciul e u l'ha pasciou sü.
"Pà", ugh dis el filiu, "hoo pecou contra er siel e contra tì; mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö".
Ma 'l pà ugh dis ai servitor: "Portè chilò una sgiaghe 'r piü boriola e vestìl, metìgh nel dit un anel, e metìgh sü i calzei in di pee;
Menègh fuori un videl grass e strübièl giù, maghièm e stèm alegri.
Perchè 'sto mì fiöö l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e u s'è troväicc" e i han incominsiaa a fà festin.
Intant el fiöö maiuu, che l'era in er campagna, l'è tornäicc e quand l'è stäicc aprö der cà, l'ha sentii ch'i sonavan e cantavan.
E domandè a vügn di sò servitor: "Quel chi fan in cà mea?"
Ugh dis el servitor: "Qui l'è vegnüü el sò fradel, e 'l sò pà l'ha fäicc mazzà el videl piü grass, perchè l'ha ricüperou el filiu sagn e sald".
Quest ignora, rabiou, u n'ìva volüü piü nà en er cà; e lo pà, näicc fora, u l'è metüü dress a pregàl.
Ma lüi u gi ha respondüü al pà: "Guarda, quäncc agn l'è che mì son er tò comandament; e ti m'è mai däicc un iörì perchè stassom alegro con i mè amis;
Ma l'è vegnüü el tò fiöö, che ti ha gh'la maghiou tut er sò part der robe con i pitann, e tì ti j'è fäicc strübià giü er videl piü grass".
El pà u gh'ha respondüü: "Fiöö, tì ti see semper stäicc con mì, e tut el mè l'è tò;
Ma bentava ch'a stassom alegri e che a festeggiassom, perchè 'l tò fradel l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e 'l s'è tornaa a trovà".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 44
Dialet da la Val da Bregn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün um o gh'eva doi fant.
E r'ha dicc ol pü piscen de quigl: "Oh, pà, dem ra part dra roba ch'o 'm toca!" e lü o gh'ha spartii ra roba.
E 'd lì a poch, miss insema tücc cuss, ol fant pü piscen o l'è nacc viagiand 'n ügn pais luntagn, e là r'ha bütou ol facc sò vivend in bagurd.
E dapù ch'r'ha 'biüü consümou tücc cuss, r'ha facc 'na gran carestria in col pais, e corü r'ha 'menzou a ess nessità.
E r'è nacc e o s'è miss con ün zitadin 'd col pais; e 'l r'ha mandou a ra soa campägna a pass i pörsc.
E o bramäva d'impì ol sò botasc dil scörsa ch'i majava pörsc, e onzügn ga 'n dava.
Ma lü, tornou in sè stess, r'ha dicc: "Quancc famej in cà dol mè pà i gh'ha pagn a sbach, e mì chì sbasiss dra fam!
Am drizzrò e narò al mè pà, e 'gh dirò: O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi;
Mò 'n sun mia degn d'ess ciamou vust fant; fèm cum vügn di vust famej".
E o s'è alzou e r'è nou da sò pà. E r'era ancamò luntagn lontagn che sò pà o r'ha vist e o s'è möss a compasgion e, corend, o gh'è saltou al cöl, e o r'ha basou.
E ol fant o gh'ha dicc: "O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi; mò 'n sun degn d'ess ciamou vust fant".
Ma ol pà r'ha dicc ai sò famej: "Prest, tirei fora ol sgiupogn dra festa, e meteigla indöss, e meteigh ügn anil in deit, e i calze in pee.
E tirei fora ol vedil ingrassou e mazzèl, e majem e fem past.
Ché 'sto mè fant r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou". E i ha 'menzou a fà past.
Intratant ol sò fant majoo r'era in campägna e, quand r'è tornou e r'era arent a cà, r'ha sentüü ol sangh e ol bal.
E r'ha ciamou vügn d'igl famej e o gh'ha dmandou cuss i era 'sti cuss.
E corü o gh'ha dicc: "Vust fradil r'è tornou e vust pà r'ha mazzou ol vedil ingrassou, perchè o r'ha ricovrou sagn e salv".
E o gh'è 'gnüü ra räbia e no 'r vurìa mia nà in cà; donca sò pà, vegnüü 'd fò, r'ha 'menzou a pregà.
Ma lü, rispondend, r'ha dicc a sò pà: "A ra fé, da tancc agn mi a ov servia, e n'hoo maigl trapassou ugn vust prezet; e maigl no m'hei dacc ugn cauret da fà past coi mè amis.
Ma dapù che 'sto vust fant, ch'l'ha majou ol facc sò coi sgualdrign, r'è vegnüü, hii mazzou per lü ol vedil ingrassou!".
Ma lü o gh'ha dicc: "Oh, fant, tì t'è sempra con mì, e tüta ra roba mia r'è tou;
Ma 'zügnäva bé fà past e stà alegro, perchè 'sto tò fradil r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou".
ibidem, pag. 46
Dialett da Locarn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On um a l'ha 'vüd düü fiöö.
E 'l piü giovan da custor o gh'ha dii al padar: "Pà, dem la mea part ch'a 'm toca!" e 'l padar o gh'ha fai fora i part.
Da lì a poch dì, dop che l'ha metüü insema tütcoss, el fiöö piü giovan o s'è toi sü e o 's n'è andai via luntan, e lì l'ha fai balà tütcoss in stravizzi.
E pö, quand l'ha 'vüd finid da sgürà tant com o n'aveva, l'è vegnüda ona gran carestia in quel paes, e lü l'ha comenzad a sentìssla in di cost.
O 's n'è dunca 'ndai e o s'è tacad adree a on sciur da quel paes, ch'o l'ha mandad in d'ona sova vila a cürà i porscei.
E costü o voreva pür anch podèss intesnà la büseca con quii giandasse ch'a mangiava i porscei: ma nissün a ga 'n dava.
Alora l'è tornad in sè stess e l'ha dii: "Quanta servitoraja là in cà 'd mè padar la noda in bondanza, e mì intant chinscì a crep da fam!
A vöj propi tòm sü, e andarò dal mè pà e a 'gh dirò: Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü;
Ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö; fèm come vügn di vost servitur".
E, tojendas sü, l'è vegnüd dal sò pà. Quand pö l'era anch mò lontan, o l'ha vedüd el sò pà, e o s'è movüd a compassiogn e, corendagh incontra, o si gh'è bütad sül col e o 'l basà sü.
E 'l fiöö o gh'ha dii: "Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü; ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö".
Ma el padar l'ha dii ai servitur: "Presto, portee chì el piü bel vestid e vestìl sü, metìgh l'anel in did e i scarp in pee;
E menee scià on vedel ingrassad, e mazzèl sgiò, e mangem e fem past;<br perché 'sto mè fiöö l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad". E lì i s'è metüd adree a fà past.
L'era mò el sò fiöö magiur in campagna e, in dal vegnì e in dal vesinàss a la cà, l'ha sentid a sonà e cantà.
E l'ha ciamad on servitur e o gh'ha domandad quel ch'l'era 'sta roba.
E costü o gh'ha dii: "L'è vegnüd el vost fredel, e 'l vost pà l'ha mazzad sgiò 'n vedel ingrassad, perché l'è tornad salv".
L'è donca andai in colera, e o no voreva miga andà in cà; peró l'è vegnüd fora el sò pà, e o s'è metüd adree a pregàl.
Ma costü, respondend, o gh'ha dii al sò pà: "Ecco, i è già tanci ann che mì av stagh in obedienza, e a no son mai andai fora ona volta dai vost comand; e a m'hii mai dai on cavret par stà on poo alegar coi mè amis.
E inscambi, apena ch'o l'è rivad 'sto vost fiöö, che l'ha consümad tüt el fat sò coi strasciunn, a gh'hii mazzad sgiò 'n vedel ingrassad".
Ma lü o gh'ha dii: "Fiöö, tì te seet sempar con mì, e tüt el mè l'è tò;
Ma bisognava fà past e stà alegar, perché 'sto tò fredel l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad".
ibidem, pag. 47
Una nuvela dal Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet da Locarn (e da la Val Verzasca)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Av disaroo donchia chie in di timp dur prim re de Cipru, dopu chie Gotifré de Bügliom l'ha fäcc sova 'r Tera Santa, l'è chiapitoo che r'üna femna polida de Guascogna l'è näcia a trovà 'r Santo Seporcro e, vignend indree, cand r'è büda a Cipro, l'è stäcia urtregiada da certi discrianzä. E lee, sbofferomnazzo, tüta marinconica de 'sta roba e sanz'un zich de cunsuraziom l'ha pansäcc de nà r'a cerchià sgiüstizia dar re; ma intramezz o gh'è stäcc dicc chie la traress via er fadighia, perchié lü l'era un umenazzu poch permaros e chie o s'an lassäva fä aicì lü e o vendichiava né quij de lü stess né quij dei älcc, anzi o 'j sustegneva: e ingora vüm che l'avess um poo de rabia o 's vendichiava e o 's sfughiava col fägn a lü. Sentend 'sta roba quela femna e sanza vess pussibru fä er vendeta, par pudè 'vègh um poo da pas l'ha pansoo de tuchiàl propi in du vivo der suva vita; e näcia piansgind denanz a lü, la gh'ha dicc: "El mè sciur, mì a vegni micia ar tova presenza par 'vègh sgiüstizia dei dispressi ch'i m'ha fäcc, perchiè a m'an speci gnanchia; ma, par 'vègh um poo 'd pas, mostrum tì ar manera de sufrìi cume tì quij chie 't vegn fäcc, e ignora a pudrò imprend ar manera de supurtà cun pazienza 'r mea disgrazia, chie o 'r sa ur Signor, se mì 'r pudess fàl, vuruntera 't daress ar mea, perchiè tì ti seet inscì bom de supurtài".
Ar re, fign ignora purtrom, squasi chie o 's dessedass, scumenzand da r'ingiüria fäcia a 'sta femna, chie l'ha vendichioo, l'è daventoo tremendo perseguitor de tücc chie contra r'unor der sò regnu quaicossa i fasess da quel dì inanz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 628-629
Dialet da Unsernon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca a geva che in di tiemp du prim re de Cipru, dopu la cunquista dla Tera Santa fada da Gotifré Bujon, una sciora de Guascogna l'è nada in pelegrinagg al Santu Sepolcru; e quand, nel turnà indree, l'è rivada a Cipru, a j'ha truväcc di baloss ch'a ghi ha fäcc di dispresi da vilan. Lii, 'sta povra femena, tuta sciagrinada, e nö pudend meghia dàss pas, la j'ha pensov da nà a lamentàss cul re; ma quichiün i ghi ha dicc che l'era fadeghia butada veia, perchè quel re l'era tantu rilassov e inscì un linecc che l'era meghia dumà incapazz da punì i tort de leit, ma con viltà vergognosa u 'n sufriva täncc ch'i 'gh feva a lui; tant che chissesseia ch'a ghi ess 'biuu di querel, u 'j sfugava cul fàgh quech dispet o insult. Quela femena, sentend inscì, e perdend vormai la speranza de vendicàss, par truvà un poo de refrigeri al sé dulor la s'è metuda in ment da ponsg i miseri da quel re. La s'è presentada donca piansgend da lui e la ghi ha dicc: "Scior, mei a vign meghia inanz a tei par utignì vendeta du dispressi ch'i m'ha fäcc; ma, par dàm sudisfazion, at pregh da insegnàm cumè ti fee a suportà quij ch'i m'ha dicc ch'i 't fa a tei: par ch'a pussa imparà da tei a tulerà u mié, che sa pudess, u 'l za 'l Signor sa te 'l daress vuluntiera, postu che ti siee un fachegn inscì brav."
U re, che fign alora l'era stov lent e pegrizios, cumè ch'u 's dessedass dal segn, u j'ha cumenzov a vendicà durament da l'ingiuria fada a quela femena, e pee l'è diventov un tremendo persegutor de tut quij che de depos d'alora i fava calcossa contro l'unor dla só curona.
ibidem, pag. 630-631
Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticines[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tücc quei pruverbi chì hin staa ciapaa del Vucabulari di Dialet de la Svizzera Italiana.
Cent Vai e Ter de Pedemunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A l'opera u 's cugnóss l'operari.
- Dai früit u 's cognóss la planta.
- Tüt u 's cónscia, men l'oss du col.
- Sa ti seet cuntint, ti campi un dì pisséi.
- Se ti véi stà san e cuntint, sta luntant dai té parint.
- A 'sto mond, a s'ha sempru da tribulà; quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
- Il Signor u j'ha i mai da fer e i péi da stópa, indù ch'u riva u cópa.
- Quand u Són u fa ogjign, u vegn sgiü l'aqua pal copign.
- L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.
- Per fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Dona bianca, dona negra e dona brüna, sota la cova i è tüt'üna.
- Chi mangia üga d'avóst, i la caga a sö cóst.
- A cà sóa a sa scalda il cjüü e ancja la cóa.
- Un bon mercant u cumpra a credit e vind in cuntant.
- In fign, a drémum tut sot a una cuverta.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Còrp piegn u vòo ripòs.
- Par fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Dui fradéi, dui cortéi.
- Cun pizz e curai, a 's marida i tusai.
- Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
- La campana la sóna mia se ti tiri mia la corda.
- I corni i è come i dint, i fa maa ma i serviss per cagnà.
- D'april gnanca un fil, magg adagg adagg, da sgiügn slarga 'l pügn.
- Par Sant'Agnesa va la rapola sü la scesa.
- Per San Sgiuan, gropèe l'aj.
- Il cazzuu usa chel ca gh'è int la padela.
- Pulenta e festa, e carn a la festa.
Val Unsernun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai efet u 's cunuss i fät.
- I ucéi i 's cunuss al cant.
- Cumè ch'i 's cunscia sot, i dérm dent.
- Cher cuntint al suspira suvint.
- Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul al va in cunvint.
- Aqua passada la fa piü pozz.
- S'a piòu al dì de la Scension, per quaranta dì i è bon.
- S'a piò al dì de la Scensa, tüt al grägn perd la sumenza.
- Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culma u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culma.
- Cun l'art e l'ingan a sa viv mezz l'an, cun l'ingan e l'art sa viv l'altra part.
- Avost l'è cap d'invern.
- Avost u salta cumè i ligrost.
- A gj'è megja sabut senza sol, cumè ch'a gj'è megja amor senza absit.
- Égg ch'a ved mégna, chér ch'a dòo mégna.
- Dopu set an e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
- Tüt i rob i viegn a taj, fign i ungg da pelà l'aj.
- Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn u pò migja mantignì cagn.
- Rispeta ul cjän pal padron.
- Ai cjäi märsc a 'j va dree i moscj.
- Digrazzia du cjägn, furtuna du luu.
- Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv de carna morta.
- Carlavà a cà de l'äit, Natal a cà suva.
Val Verzasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'è asen da natüra chel ch'a chignuss miga er sù scritüra.
- Dar pianta i 's chignóss i früt.
- Er consolazióm d'um desperóo l'è vedèn un altro a nä in malóra.
- Content el cör, content tüt.
- Via di ögg, fòra dal cör.
- Sant Andrea, se 'r nev u 'r trova in piagn u 'r cascia in colma; e se u 'r trova in colma u 'r cascia in pagn.
- Er nev de Sant André, tüt l'invern intorn al pé.
- Er aqua da verì l'è tant öri sül pråv, l'è tant fögh sül covign di cjauri.
- Con püssee l'è oncia, con püssee la passa sgiü corenta.
- Quand u piòv d'aost, u piòv most; se piòv ai des l'è amär, sa piòv ar Madona l'è ancamò bona, a San Bartremé l'è pü nemà de lavà i pé.
- Er alba rossa, er sira la bofa, er matign la gota.
- Om bom cjavree o fà desgropà i nesel de fevree.
- Un óm sanza barba u n'è nè nech nè cavra, e una femna sanza tet la n'è nè cavra nè bech.
- O scampa püssee 'nä cjavra magra che un ción grass.
- Chi che ha magliò i cander, ch'i 'gh pénsigja a cjagà i stopit.
- U 'n va pissèe de sgióna carna al macél ca de végia.
- Sira de Denedaa e de Carnavaa, tücc adree al sö frugaa.
Val Magia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al poltrón a sa stanta mia a cognóscial.
- Prima da cunussan vügn, u s'ha da mangià inséma un sacj ad saa.
- L'è püsséi cjünsc a scund um mulinèe che um morós.
- L'è püsséi cjünsc a mòv al montagn che rostà l'invidia.
- Mint a 's cunscia sü lu lecc, u sa dörm int.
- Vastid cunsciäo, onor dla femna.
- A 'sto mond u j'è nassügn ad cuntent.
- Cör cuntint, colp d'acidint.
- La regola la mantegn al convent.
- Se 'l corp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Tosa pientada e vacja dascuvada i na val pü nuta.
- Se 'l còrp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Chi i ha fradéi, i ha curtéi.
- Lingua ingiüriosa, coscinzi tignosa.
- Cul fiur da la curnaa, u näsc lu dalauraa.
- Chi ch'a j'ha pressa, ch'i córi.
- L'è mia 'l cor ch'a fa, ma lu rüà a temp.
- La vólp, la léura la ciäpa senza cór.
- Quand parla 'l còr, u täs tüt.
- A cör cuntint, nauta u 'j mancja.
- O 's vér el còr di chiält quand o 's vér el sö.
- El còr o j'ha da fà la carità quand che la magn la pò mia.
- Chi che ha bóm còr, i 'l muscia.
- Cand ch'a piòva a l'Ascensiom, sgent e bes'ci i va burlom.
- Se ch'a fioca 'l da Sant Andrè, tüt l'an la vederè.
- L'om l'ha i än in di bräsc.
- An d'erba, an da merda.
- Quand ch'a truna d'aurì, lauree i cröv da starnì.
- Aurìa u 'j n'ha trenta, ma s'a piovess trentün u faiess maa a nissün.
- Quand ch'u piòu d'aóst, o piòu a mil e móst.
- Palta ed mansg, spii d'aost.
- Ul mes d'aust u va cumè una brancada 'd musch.
- La prima aqua d'aost la va cum ur car d'pülasc e ügn ad musch.
- Pa la metà d'aost, cu ch'a s'ha moss, a s'ha moss.
- La fam e l'amor i fa nà d'acordi cul Signor.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'amor e la merda gl'è düi serpint: ügn u scärpa 'l còr, cal alt i cundint.
- In basest, tüt quint i ha dò test.
- L'an bisest a 's marida tüt i tampest.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'afeziom e 'l raspet nè i 's crumpa nè i 's vind.
- Chi agnel a 's fa, dal lüu sa fa majà.
- Sant'Agnesa e Sant Antoni, gli è marcantui ad la nev.
- San Güstign loda la fign.
- Test in l'är e i fa mai ciär.
- L'airom o porta tüt per ari.
- L'è mej fà cul cazz che cul brazz.
- Quand la léurs l'è in per, tüt i cjii i buia dree.
- Cand i nìul i va in montagna, ciapa la sapa e va in campagna; cand che l'acqua la vegn ad sot, ciapa la sapa e tirat sot.
- L'è l'om ça cüra i camp.
- A cjünta pissèi un vegg in un canton che un sgióan in un cjampon.
- Cjärn ch'a cress no la pò stà in sest.
- La cjarn al diau e i öss al Signor.
- Carnavaa in piazza, Pasqua in brascja.
- Cjarn senz'öss u gn'è mia.
Verban e Lucarn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I sgent i 's cunuss mia cul parlà.
- Chi mangia üga d'avost, i la caga a sö cóst.
- I parol romp mia i còst.
- La femna bona la var una corona.
- Par cognóss la tosa bisógna guardà la mam.
- La mort la cónscia tanti rob.
- L'óm savi u 's contenta del poch.
- Quand ch'a piòu e tira el vent, sara l'uss e sta in convent.
- Parola dicia, cuntrat facc.
- L'è mej vess mórt che senza credit.
- La féma bóna la var una coróna.
- Mört el corp, mört el porch.
- Sangh de fredél, sangh de cortél.
- Fign ch'a pudii, tegnii al curtél in magn, s'a vorii mia restà sinza un töch da pan.
- De coscienza ä n'è comè on grän de formenton in tut el mond.
- La coscienza l'è comè la tripa, la vegn da tücc i part.
- El coragg u 's pò migja crompàl.
- Chi ch'a gj'ha coragg da fà el maa, i gj'ha la fascia da fàl vedé.
- I tosann dal bon costüm i va a drömì senza la lüm.
- I cavii da la cópa i fan dervì la bóca, e quii dal vis i fa vardà in Paradis.
- El cör e l'ögg i vò la sò part.
- Chi ch'è bon da chér, i far à mai furtuna.
- Quand che una cà l'ha da fundàn, u manca mai aqua.
- Se piòv per l'Ascension, ä piov per tucc i funzion.
- Se ch'u piòv per l'Ascension, u piov per tücc i messon.
- Quand che piòv al dì de l'Ascension, tuta la fruta la va in d'un canton.
- Sant Andrea l'è un gran ladrón, Sant Antoni l'è un bon padron.
- Ogni an u 'n passa vön.
- Ai donn u se 'gh cünta mia i an.
- L'an de nev l'è an de begn.
- L'an biset l'è l'an da tücc i pest.
- Avrì pioverent, avrì fiorent.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua va vin come aqua.
- L'aqua d'april la impiniss el baril.
- Er rusada d'aust la fa maa.
- L'an bisest l'è l'an da tücc i pest.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- Quand ch'i perd l'afezion, i fa più navot da bon.
- Prima da crä el gnel, el Signor el crea el motarel.
- S'ti vögn un bel ajegn, fal in del mès de feuregn.
- Dò femen e un cjò d'aj, l'è un marcò bel e fai.
- U va püssee cavrit a Pasqua e cauri a Natal.
- Chi ch'a mangia cander, i cäga stopit.
- El can u mangia mai da sò carn.
- Can e cavai magar, i è pizzigad di mosch.
- Chi che dérm coi cäi, i 's dessèda coi pures.
- El cuntedin ch'u va gög, in del camp u 'n vegn fòra göb.
- Carn al Só e péss in l'aqua.
- Questa l'è la reson dal becher, che atò la catn o 'gh va i danee.
- Legn da fò e carn da bò, i 'n dròva e 'in mangia chi che pò.
- Carn ch'a créss, la mängie daspéss,
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- Quand ch'u gh'è la festa, u 's taca sü el caldirö dra carn per tücc.
Belinzunes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chii che i è ricununscent, i 's cugnuss in sül mument.
- A 's cugnuss prima um busard ch'um zop.
- Agost, setembar e otobar i è trii mes che no 's conóss né spus né tusann.
- In fevrè u va 'l Sua per la cuntrada, la marìenda l'è turnada.
- La rìegula l'è quéla che mantegn lu cunvìent.
- E nà inanz e 'm rump er buca, e nà indree e 'm rump er cupa.
- Chel ch'o 's gh'ha in bóco, l'è pós la cópo.
- I cavii de la cópa i fa vèrd la bóca.
- Er oli u sta de surevia ä r'aqua.
- L'aqua la gh'ha mighi i ram.
- Se pióv el dì da Senze, per quarante dì u n'em s'è senze.
- Se u pciöv el dì de Sensiun, tücc i vacj i va burelun.
- Sant Andria cu la nìev ai pìa.
- An da fonsg, an da bastard.
- Agn besest, fegn per tücc i crest.
- L'agnel üman u teta la su mama, e un pò inca quela di ältra.
- A la Ziriöra, da l'inverno sem föra.
- I è semproi strasc che va in aria.
- Quand el Pizz da Clar al gh'ha sü el capel, met via la ranza e tö scià el rastel.
- Ai cauri, a dàgh paja i fa lacc da baia; a dàgh föja i 'n fa s'i 'gh n'ha vöja; a dàgh fen, sa 'n fa tücc i begn.
- Per Pentecost es va 'e ris'c de rump i cost.
- El tossigh u sta in la covo.
- I umen i 's ciapa pe le parolo, i femen pii cuvazz.
- El gat a la credenza, tal qual che u fa u pensa.
- La hata da la cardinsi, da la qual ca la ha, la pinsi.
- El ladru de la cardenza, inscì el fa e inscì el pensa.
- Quand s'è giovin, tut i débat i soméa credit.
- A pagà débat, sa quista credit.
- Chi de curtél feriss, de curtél periss.
- Er cuscienza i 'gj l'ha in buca dumà i baloss.
- Curbat ä cent, o u fioco o vegn el vent.
- I bés'c o sa i ciapa pai chérn, la sgint pai parol.
- Avrì, tre gót al dì.
- April, aprilin, tüt i dì un gutin.
- Tempesta d'agost, gh'è piü né vin né most.
- I sir d'aost i gh'ha sgià lun' i gäm'.
- I nüri de ust i va tö legn de ruru.
- Ä cräpe 'r caura d'un pòuru mustru, ma migja quele d'un sciur.
- Chi che mangia la semenza, i caga la recolta.
- Can che vusa, el mord miga.
- Quand che la levre la perd el pass, la va in boche al can.
- I pom da tera i dev sentì amò i campann.
- Per San Gutard i fasö i gj'ha de vess in dal camp.
- Ä gj'è migje carn in mazzulerie che prest o tard lä vagja vie.
- Gj'è migja carn äl macél che prest u tard lä vaja migja via.
- Quand marz al tóco gnì Pasqua gnì Carnavä, l'è um cativ an da regulä.
- Denedaa e Carnavaa, ognitun al sò fogoraa.
- Quand ch'u tira l'ariun, l'aqua la piöv sgiü in del spazzacà.
- Sant'Ana no la manca mai da fà la sù rümada.
- A Sant'Ana i arisc i 's vegh un tir de s'ciop a la lontana.
- El meis da masg l'è 'l meis di asen.
- I amis i 's cugnuss in di besögn.
- Aurì, aurì, i bedri a lüsì.
- Se 'l cucù u ne canta a mezz aurì, u che l'è mort u ch'u vò urì.
- Se i castegn i fiuriss da lüj, sa 'n cata là gnanca un fregüj.
- La castegna penina la carga la graa.
- Chi che semina vent, cata sü tempest.
- Par Santa Caterina sa pizza la pigna.
- Santa Catarina, met i vach a la cassina; vegn sgiù la provina.
- Donn che piangg, cavai che süda, falz come Giüda.
- A 'n caval magru u 'gh va drè tüt i mósch.
Riviera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La fortüna la gh'ha la cova.
- Tromba da cüü, sanità da corp.
- Fò ad só boca, sgiü in sé corp.
- Quand che o 's pò miga cjapä 'l cortél pal mänigh, convegn miga cjapàl pal fir.
- Sgiögh da cortél, sgiögh miga bél.
- A cünta miga corì, par rüvä in temp.
- Sant Ambrös l'è om grand marcant da nev.
- A Sant Endrè, rä nev äl pè.
- Quand che bofa el mes da óst, bona l'üga e poch el most.
- In avost i nüri i va comè i mosch.
- I nüri d'agost i è balord come i oman al temp da most.
- L'è miga l'abet ch'a fa el frä.
- Quand el Möt da Polensg o met sü el capel, l'ha finid de fä bel.
- Senza cazzuu, va la cä cul fond i su.
- An' i pobi i vögn alt, pöü a 'gh piscia là i cäi.
- Par Sant Ambröüsg, castegn sciücc e carn ed pörsc.
Val Leventina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La femna ciola l'è com un svej senza còst: la tegn int nóta.
- U 's conóss la castegna a la pèrtia, ul pörcj dopo mazzoo e ul neguzziant dopo crapoo.
- I zop e i ross gnä 'l diauru u 'j cunóss.
- Nissün u 's cunóss daparlüi.
- Ci l'é cuntent, l'é sciur.
- La volp la cambia ol per ma mia i costüm.
- Ogni cjä l'ha la sò crapa.
- I pörsc e i creatüü u i va tegnii reguläi.
- U nass 'na creatüra e u Signur u 'j da giä la sò pastüra.
- Mia cred al sant, s'o no 's ved al miracro.
- 'Véj débat e mia pajài l'è cumé 'véj crédat e mia ciapài.
- Ross de 'd zora, tö sü la faucc e va a lavorà, ross de 'd zot, tirat sot i cuvert e sta sot.
- Sgiü 'l re, sgiü la cort.
- S'u 's ved i cori a cent a cent, o ch'u fioco o ch'u vegn u vent.
- I marcäncc de 'd cuscienza, de 'd la roba di autri i henan mäi senza.
- Tücc a gh'han la coscienza e nissün agh l'han istéssa.
- I böi u 's ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i óman pa la parola.
- Vardägh int in do cör a la sgent a 's pò mia.
- Mäi nä cuntr'aqua a tö la spusa.
- S'u piòu 'l dì de la Scenz, par quaranta dì sem mia senz.
- Se piòu al dì dl'Ascension, i vach van sgiù pal valon.
- Se u piòu u dì dl'Ascension, u va tütcòss in perdizion.
- Sant Andrea marcant da neu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
- A Sant Andrea u monta l'ivern an cadrea.
- Scova nova scova begn, ma scova piü iscì l'än ch'u vegn.
- I oman a gh'han i ägn ch'a sentan e i feman chii ch'a mossan.
- Än de nev, än de fegn.
- Quänd ch'a l'è an basest, a 's maridan tücc i carogn e tampest.
- U pò mia mancä ul can d'aurì.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majoo 'l lüu.
- La neu d'aurì l'è tanto ledam.
- Gnè de 'd marz gnè d'aurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
- Piesgì um bel marz, ma ghignee s'u piäsg aurì.
- A Carend d'aurì, l'è bon se u vegn sgiü i stii.
- Cu la prim'aqua ch'u pióu d'aurì, lavè begn la cjà s'a vurì mia dasgräzzi in quantità.
- La fam, l'amor e la toss i péissan lou a fàss cunóss.
- L'än basest l'è gram par gent e bes'cc.
- Al pardon o rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
- I nuri niri ä fan tupu l'aria.
- Dré l'älba rossa, o ch'u fioca o ch'u bofa.
- Se la Fibia la met u capel, büta la faucc e ciapa u rastel.
- Quand la bedra la büta ul büton, la cjaura la scüsa senza ul padron.
- Cjaura che mängia, la vegn a cjà daparlei.
- U ved piond pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
- A 'j va malfidäss du can ch'u bòia mia.
- Pan e nos, mangiä di spos; pan e curtel, mangiä da cägn.
- Sa nò èl luf, al sarà can.
- U 'j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
- A un camp u 'j va tre rob: bel temp, bona semenza e boi bräsc.
- Cärn cürva fa bon sangu.
- Carnavä tüzzon, Pasqua gentil.
Val Bregn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Per ross, chi nu i crumpa nu i cugnuss.
- Bisögna mangià insema un stéi 'd scendra per cognòsses.
- Ra pulènta la cuntènta, ra pulantina la ruvina.
- Cu ch'a 's cuntinta l'è piüsséi sciur.
- A contantåss da tüt a sa stå ben dapartüt.
- Ra craianza la stå ben anga a cå dal diåval.
- Ul Signor l'hä fou prima ra pastüira ca ra craiatüira.
- Amor da fradil, amor da curtil; amor da sroo, amor da rasoo.
- Cörv a cènt a cènt, o ch'a piòv o ch'a få bel temp.
- Ra cussenza l'è cume un gran ad mej, mità agh r'ha ul papa e mità agh r'am noi.
- Borsa a cussenza l'è un cativ giüdicä.
- Guardatan dal såss pandènt, dal fögh ardènt e dr'aqua curènta.
- Christe cunctorum, domina pulenta: cun püssèi l'è vóncia, püssèi la pessa sgiö curenta.
- Chi va curend, u 's rump i dent.
- Chi nu gh'ha cör, i gh'ha gamb.
- Sant Ambrös, taja sgiü e met a cöss.
- Cu ch'è nacc a Sant Ambrös i ha perdüü la roca e 'l fös.
- Chi ch'è nacc a Sant Ambrös, i perd ul lögh.
- S'a Sant Andrea nu 'gh saròm a Sant Ambrös nu mancarò.
- Chi mòr d'april, mòr d'invern.
- S'a sbrousa in camadra ur prim d'april, prepara legne fegn pa 'r meis 'd maisg.
- Aurì piovos, mes gioios.
- In agóst a 's va a ròst.
- Lüj e agòst, ol timp l'è mat.
- Snai ra gran fradüra, avòst ra gran caldüra: r'üna a r'altra poch i düra.
- A la Madona d'agost a scäpa un car d'püres.
- Aló ca r'amor la gh'è, ra gamba la tirà ul pè.
- An besest, donn e chiöu ben poch i 'n rest.
- Quand cha Simån u få capil, bütee via ra folcc e ciapee ul rastil.
- Ra chiåura la prafariss ra neiv a ra spala ca una bóna stala.
- I chiåur i dis: fin a marz menum menum, marz e aurì fenum fenum.
- Ra néuv dicembrina la mena i chiåur a la ruvina.
- In maisg ra chiåura la vå al bósch e pü la få ul iö.
- Stå luntån dal cån ch'a tas, ma mia da quel ch'a giopa.
- Can nu maja can.
- Cjempäne lgije, cjempäne disligje.
- Donn, ralogg e campånn, i è débat tüt r'ånn.
- Quand ca i nügra i vå in Calanca, aqua nun manca.
- S'a få bel a Carnavà, a gh'è ra Pasqua sül fugarà.
- Carnavä in piäzza, Päsqua al tizzon.
Val Calanca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A fà l'amor coi gióvan l'è uno gran consolazion.
- Avó che l'ögg i vegj miga, cör i dó miga.
- Chi ch'é stacc scotä da l'aqua calda, i 's cüra da l'aqua fregia.
- S'o pciòv ol dì da l'Ascenzion, mogna om bel bocon.
- Megl nà al bosch a segà che a segà d'agost in di prä.
- San Lorenz o güzza om dent, San Bernard o 'n güzza on alt, San Bartolomè o 'n güzza tre.
- Quand el Pizz Campel el gh'ha su el capel, nee miga via de cà senza l'ombrel.
- I matan de la Calanca i la mola per ono palanca.
Val Mesulcina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I sant s'i cognóss ai miracol.
- Per chel sant de là de l'aqua che n'un conóss miga, ora pro nobis.
- El prim an a brasc a brasc; el second an patusc e fass; el terz an già a i an pò più, el quart an i s'è mai vist né conossuu.
- El val pissee 'l cher cuntent che tut l'or e l'argent.
- Contrat facc, mai pciù desfacc.
- I rob facc a còtom i è rob facc a mezz.
- La castegna la gh'ha la cova, el prim che la ciapa l'è la soa.
- Chi gh'ha debet, gh'ha credet.
- Se fevrei no fevresgia, marz marzesgia; e se marz marzesgia, april vegn dré con la curesgia.
- El var pissee 'l chér content che tut l'or e l'argent.
- Se 'l pciòv el dì de l'Ascens, per quaranta dì sem miga sens.
- Se 'l trona d'avril, tucc i meis u 'm gh'ha la neiv ai fil.
- Se 'l trona in april, prepara 'l baril.
- A San Bartolomee, la montagnen lasselen dedree.
- Chi de lugl i ne fena, d'agost i fa la pena.
- Testa d'agnel, gamba d'uscel.
- Caura grassa sta mai begn fin che magra no la vegn; cand che magra l'è vefnuda, la voriss gnanca vess nassuda.
- Caura gióna e monton végg i impiniss cà e técc.
- Quand el Pizz Combi el gh'ha su 'l capel, lascee la ranza e ciapee 'l rastel.
- Inziga miga i can.
- Tucc i can i mena la cóa, tucc i cojon i vó dì la sóa.
- L'égg dal padron l'ingrassa el camp.
- El bacilarà el governo, ma miga la Calanca d'inverno.
- Se i nivol el va verz Calanca, tut el mond s'enlanca.
Varda anch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Koinè ticinesa
- LSI
- Lessico.ch
- Lengua lumbarda
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- CDE - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Lessico.ch
- Sit cunt un lessigh del dialet de Sovri, in Val Leventina
- Sit cun dent pruverbi de animai de la Val Mesulcina e Calanca
- Filastroch e pruverbi de la Val Verzasca
- museovalverzasca.ch
- Contributo alla conoscenza dei dialetti della Val Calanca
- Glussari de parol del dialet de Mesoch
- sit dul TEPSI - Teatru pupular da la Svízzera Italiana
- Racolta da pruverbi in ticines
- Altri pruverbi ticines
- Dizziunari dal dialett da Quint, in Val Leventina
- Vün di fascìcul dal Vucabulari di dialett da la Svízzera Italiana
- Carlo Salvioni, Saggi intorno ai dialetti di alcune vallate all'estremità settentrionale del Lago Maggiore, in Archivio glottologico italiano, vol. IX, ed. Loescher, 1886
- Puesia in ticines
- A meret del dialet de Roree, in de la Mesulcina
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio-Chiasso 1987.
- Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
- Petrini, Dario: La koinè ticinese (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugano / Bellinzona 1952.
- Piccolo Dizionario Illustrato Del Dialetto Dell'alta Leventina


c: text/html

text:
Alghero
Alghero (L'Alguer en català; S'Alighera en lèngua sàrda; Alguer o Alguero 'n spagnöl; Algaria 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 43.387 abitàncc, 'na superfìce de 224 km² e 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Olmedo, Putifigari, Sassari, Uri, Villanova Monteleone.
Part de la sò popolasiù l'è uriginària dei cunquistadùr català de la fì del médio évo, época 'ndèla quàla la Sardégna l'ìa par del Regn de Aragóna. Per chèsta rizù, 'na part significatìva de la popolasiù locàl la pàrla amò l'algherés, en dialèt de la lèngua catalàna. El régn de Aragóna el g'ha ìt apò 'na 'nflüènsa fondamentàla endèl'architetüra de la cità.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Andòra (Principä)
Artìcol in dialët piaṡintëin
Andòra (in Catalàn, sò Lèngua üficiäla Andorra) l'è un Stä picëin a bòta, c'as tröva in sìi muntä Pirenei, fra la Frànsa e la Spagna. As g'ha bèle nutìsia d'Andòra in dal sècul XI.
Al gh'ha una süparfìss ad 468 km² e l'è al püsè grand d'i micro-Stä d'Europa (San Marëin, Liechtenstein, Sitê dal Vaticân, Monaco e Malta). La sò pupulasiòn l'è 70.000 abitänt.
As parla al Catalàn.
I càp da Stä i'ann al vèsc d'Urgell e al Presidëint francès, cul tìtul ad Prìnsip.


text:
Galia
.
La Galia l'era la tera di Gal, che l'era el nom che i latin i daven a un grüp de populazion celtich cuntinental. La Galia la curispundeva cun una region de l'Europa center-ucidental tra el stret de la Manica, el fiüm Reno, el Mar Mediterani, i Pirenei e l'Ucean Atlantich. L'era pö divisa tra Galia transalpena e Galia cisalpena (la Pianüra Padana).
El nom "Galia" l'è sta druvaa fen al periodo medieval, quand che pö la scumencià el Regn di Franch e quindi l'è nassüü l'espression "Francia", anca se el nom "Galia" l'è resistüü per tüt el periodo del Medioevo int i scrit in latin.


text:
Merishausen
Merishausen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 781 abitant e una süperfiss de 17.57 km², e al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar.
El cumün de Merishausen a l'è tacaa ai cumün de Bargen, Beggingen, Blumberg (DE-BW), Büttenhardt, Sciafüsa e Tengen (DE-BW).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Merishausen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 846 col nom de Morinishusun.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Valtelina
La Valtelina (Valtelina e Valtulina in valtelines, Valtellina in talian, Veltlin in tudesch, Vuclina in rumanc; Valteline in frances; Valtoline in frances e ingles storegh) l'è na valada de la Lumbardia, ins el cunfin cun la Svizra.
Al dì d'incö l'è cugnussüü per i so piste de sci, i so aqui termal, i so furmag (suratüt el Bit, ciamaa insì per via del turent Bit) e el so vin.
'Na völta l'era un passag impurtant tra l'Italia e la Germania, e gh'è staa tanta guer per el cuntrol de 'sta val chì.
I cumün de la Valtelina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Abriga, Albaree, Andel, Arden, Bema, Berben, Bianzun, Büj, Burmi, Busagia, Caiö, Caspögg, Castel, Castiun, Cedrasch, Cercin, Cin, Ciür, Civ, Cös, Culurina, Dasc, Delebi, Dübin, Faed, Furcula, Füsinn, Geröla, Gesa, Gros, Grosut, Lanzada, Livign, Luver, Mantel, Masc, Mel, Muntagna, Murbegn, Pedesina, Pendulasch, Piantee, Piateda, Punt, Pustales, Resüra, Rugul, Sern, Spriana, Sundel, Sundri, Talamona, Tarten, Tej, Tiran, Traona, Tresiv, la Tur, Tuv, Val de Dent, Val de Sot, Val Masen, Valfürva, Verv, Vila de Tiran.


text:
En sia consultaziun a la confederaziun beneventa la regenza grischuna l'extensiun proponida da la giurisdicziun constituziunala sin plaun federal.
Sustegn per l'extensiun da la giurisdicziun constituziunala
La regenza grischuna beneventa l'extensiun proponida da la giurisdicziun constituziunala sin plaun federal. Per questa extensiun pledan motivs dal stadi da dretg e motivs federalistics sco er las experientschas ch'èn vegnidas fatgas cun la giurisdicziun constituziunala sin plaun chantunal. Quai menziunescha la regenza en sia resposta da consultaziun concernent la giurisdicziun constituziunala tar iniziativas parlamentaras.
La maioritad da la cumissiun per dumondas giuridicas dal cussegl naziunal propona d'abolir l'artitgel 190 da la constituziun federala. Applitgond leschas federalas en moda concreta sco p.ex. tras ordinaziuns federalas e tras relaschs chantunals, pudessan quellas alura vegnir examinadas areguard la cumpatibilitad cun la constituziun federala e cun il dretg internaziunal.
Gia en il rom da la revisiun totala da la constituziun federala è il chantun Grischun s'exprimì per l'extensiun da la giurisdicziun constituziunala sin plaun federal. Quella porscha als chantuns – en il senn d'in federalissem activ e cooperativ – la pussaivladad da salvar lur cumpetenzas constituziunalas e da rinforzar uschia lur posiziun. Ord vista da la regenza grischuna chaschuna la proposta dentant differentas dumondas areguard la realisaziun. Perquai animescha ella da prender per mauns – ensemen cun la midada constituziunala proponida – las adattaziuns necessarias sin il stgalim da las leschas.
Da vischnancas e da regiuns
- Schluein: La nova constituziun da la vischnanca da Schluein dals 6 d'avrigl 2011 vegn approvada.
- Samignun: La lescha per promover la construcziun d'emprimas abitaziuns e per restrenscher la construcziun d'abitaziuns secundaras, concludida da la vischnanca da Samignun ils 13 da zercladur 2010, vegn approvada.
- Tujetsch: La revisiun parziala da la planisaziun locala che la vischnanca da Tujetsch ha concludì ils 13 da favrer 2011 en vista a la realisaziun d'in lai da far bogn vegn approvada.
Projects da vias
La regenza ha approvà totalmain 985'000 francs per construir e per sanar il suandant traject da via:
- via sursilvana: lavurs d'impressari, Trin Mulin – Felsbach
Chaussas persunalas
- Nov incumbensà per l'infurmaziun tar la chanzlia chantunala daventa Luzi Bürkli, domicilià a Cuira. El cumenza sia plazza ils 2 d'avust 2011.
- Sandra Felix, domiciliada a Haldenstein, è vegnida elegida sco nova secretaria dal departament d'economia publica e fatgs socials.
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Partit dels Comunistes de Catalunya
El Partit dels i les Comunistes de Catalunya l'è staa 'na sezion pro-soviedega del Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC) 'gnuda foeura in del 1982. Al congress del PSUC del genar del 1981 i idej eurocomunista che vigeven in quij agn hinn staa batuu e 'l pro-soviedegh Pere Ardiaca, member in del 1936 del Partit Comunista de Catalunya, el vegn elegiuu President del Partii
La sottamission del PSUC al Partit Comunista de España la rendeva el boicottagg di eurocomunista pussee facil e Ardiaca el vegniva destituii a luj del midemm ann. La crescent opposizion in del PSUC la provoca l'espulsion del partii al daree mes del 1981, accusaa de s'ceppament.
La sezion pro-soviedega allora la lassa el PSUC e, in l'avril del 1982 la se costituiss in del Partit dels Comunistes de Catalunya (PCC), del qual Ardiaca al vegniva elegiuu president.
Adess el PCC a l'è integraa in la Esquerra Unida i Alternativa.
El sò orghen de espression l'è l'Avant, che 'l fa tucc i agn ona celebrazion: La festa de l'Avant


text:
Sàbot
El Sàbot l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Venerdé e prìma de la Dümìnica.
El nòm Sàbot el vé del Latì Sabbatum, che a sò ólta 'l vé del Ebràic Shabbat che völ dì polsà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Sabato 'n Italià, Sàbado en Spagnöl e 'n Portoghés, Dissabte en Català e 'n Ocità. El Ruméno Sâmbătă 'n e 'l Fransés Samedi i vé del Latì Bas Sambati dies.
Endèle lèngue scandìnave el Sàbot el g'ha nòm Lørdag en Danés e Norvegés (bokmål), Laurdag en Norvegés (Nynorsk) e Lördag en Svedés. Töcc chèsti nòm i derìa de 'na paròla che 'ndèl norvegés antìc l'éra laugr (Islandés: Laugardagur) che la significàa bagn. Per i Vichinghi difàti el sàbot l'éra 'l dé del bagn.
El Samstag del todèsc el derìa apò a chèl de Shabbat (Alt todèsc antìc: Sambaztac). En sèrte zòne de la Germània però se dopèra apò la paròla Sonnabend che la derìa de Sunnunaband che a la lètera völ dì vigìlia del sul, cioè vigìlia del dé del sul che pò l'è la Dümìnica.
Endèle ótre lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa del Latì Saturnii dies cioè dé del pianéta Saturno che pò 'l ciapàa 'l nòm de la divinità dei antìchi Romà. En inglés antìc el nòm del sàbot l'èra Sæternesdæg e de lé gh'è nìt fò l'inglés del dé d'encö Saturday. L'urìgin l'è la stèsa apò per l'Olandés Zaterdag.
Apò a le lèngue cèltiche le derìa 'l nòm del sàbot del Satùrno dei Latì e difàti 'n Galés se dis Dydd Sadwrn, en Irlandés se dis an Satharn, en Gaélic Scosés se dis Disathairne e 'n Brétone se dis Sadorn o Disadorn.


text:
1Rü yemawena ga Ngechuchu rü Gariréaanewa yexmagüne ga ĩãnegügu nixũãgüchigü. Rü tama Yudéaanewa nayexmachaü̃ yerü yémacü̱̃ã̱x ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü naxca̱x nadaugü ga na yama̱xgüchaü̃ãxü̃ca̱x. 2Natürü marü ningaica ga yema Yudíugüarü peta ga nagu norü düxenügü yaxügüxü̃ na yemawa nüxna nacua̱xãchiexü̃ca̱x ga ñuxãcü nuxcümaü̃güxü̃ ga norü o̱xigü na naxügüxü̃ ga norü düxenügü ga naĩxã́tünaxca̱x ga yexguma Moĩchéwe naxĩxgu ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa. Rü yemaca̱x nixĩ ga Düxenügüarü Petagu naxãẽ́gaxü̃. 3Rü naẽneẽgü ga Ngechuchu rü ñanagürügü nüxü̃: —Tama name i nuxã Gariréaarü naãnegu curüxã̱ũ̱x. Rü name nixĩ i petaca̱x Yudéawa cuxũ, na ngẽma duü̃xü̃gü i cuwe rüxĩxü̃ i ngẽ́ma ngẽxmagüxü̃ nüxü̃ daugüxü̃ca̱x i ngẽma cua̱xruü̃gü i mexü̃gü i Tupanaãrü poramaã cuxüxü̃. 4—Erü ngẽxguma chi wüxi ya yatü rü duü̃xü̃güxü̃ nügü nacua̱xẽẽchaü̃gu rü tama cúãcü nanaxü i ṯacü i naxüxü̃. Rü ñu̱xma na cunaxüxü̃ i muxü̃ma i mexü̃gü i Tupanaãrü poramaã cuxüxü̃, rü name nixĩ i guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa cunaxü —ñanagürügü. 5Rü yema ñanagürügü ga naẽneẽgü yerü woo ga nümagü rü ta tama nüxü̃́ nayaxõgü. 6Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Tauta nawa nangu i ngunexü̃ na petawa chaxũxü̃. Natürü pexca̱x rü ngẽxü̃rüüxü̃mare i ngunexü̃ nixĩ i mexü̃ na petawa nagu pexĩxü̃. 7—Ngẽma duü̃xü̃gü i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x rü tama pexchi naxaie. Natürü chauxchi naxaie erü chanango̱xẽẽ i ngẽma naxügüxü̃ rü na nachixexü̃. 8—Name nixĩ i petawa pexĩ i pemax. Choma rü tauta ngẽ́ma chaxũ erü tauta nawa nangu i ngunexü̃ i nagu ngẽ́ma chaxũxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 9Rü yexguma yema ñaxguwena, rü Gariréaanegu narüxã̱ũ̱x. 10Natürü nawena ga naẽneẽgü ga petawa na naxĩxü̃, rü Ngechuchu rü ta yéma naxũ. Natürü cúãcü yéma naxũ, rü tama poraãcü duü̃xü̃güxü̃ nügü nadauxẽẽ. 11Rü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü naxca̱x nadaugü ga yema petawa, rü ñanagürügü: —¿Ngextá nangẽxma i ngẽma yatü? —ñanagürügü. 12Rü nügütanüwa ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃, rü poraãcü Ngechuchuchiga ínidexagü. Rü ñuxre ga yema duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —Yima rü wüxi ya yatü ya mecü nixĩ —ñanagürügü. Natürü ga togü rü ñanagürügü: —Ngẽma yatü rü tama name erü duü̃xü̃güxü̃ nawomüxẽẽ —ñanagürügü. 13Natürü taxuü̃ma ga duü̃xü̃gü rü mea togüpe̱xewa Ngechuchuxü̃ nicua̱xüü̃güchaü̃, yerü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügüxü̃ namuü̃ẽ. 14Rü yexguma marü yema petaarü ngãxü̃wa nanguxgu, rü nixücu ga Ngechuchu nawa ga tupauca ga taxü̃ne. Rü inanaxügü ga na nangu̱xẽẽtaexü̃. 15Rü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü, rü naḇaixãchiãẽgü namaã ga yema ore ga Ngechuchu nüxü̃ ixuxü̃. Rü ñanagürügü: —¿Ñuxãcü i ngẽmaãcü poraãcü nüxü̃ nacuáxü̃, rü taguma texé nangu̱xẽẽ? —ñanagürügü. 16Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Ñaã chorü ngu̱xẽẽtae rü tama choxrü nixĩ, erü Chaunatü ya núma choxü̃ mucüarü nixĩ. 17—Ngẽxguma texé naxüxchaü̃gu i Tupanaãrü ngúchaü̃ rü yíxema tá nüxü̃ tacua̱x ngoxi aixcüma Tupanaxü̃tawa chanayaxu i ngẽma chorü ngu̱xẽẽtae rü e̱xna chaugüxü̃tawatama chayaxuxü̃ yixĩ i ngẽma. 18—Yíxema texé ya mexü̃ i tümachigaxü̃tama ixuxe rü ngẽmaãcü tanaxü erü tanaxwa̱xe i duü̃xü̃gü na tüxü̃ icua̱xüü̃güxü̃. Natürü texé nüxü̃ tixu i ore i mexü̃ nachiga i ngẽma tüxü̃ muxü̃, rü aixcüma nixĩ i tümaãrü ore. Rü tama dora nixĩ i ngẽma nüxü̃ tixuxü̃. 19—¿Tama e̱xna aixcüma yiĩxü̃ ga Moĩché pexna naxãxü̃ ga Tupanaãrü mugü? Natürü taxúema i pema naga pexĩnüẽ i ngẽma mugü. ¿Rü ñu̱xma rü tü̱xcüü̃ nixĩ i choxü̃ pima̱xgüchaü̃xü̃? —ñanagürü. 20Rü yema duü̃xü̃gü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Cuma rü ṉg̱oxo cuwa nangẽxmamare. ¿E̱xna texé cuxü̃ tima̱xgüchaü̃? —ñanagürügü. 21Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chanamexẽẽ ga wüxi ga yatü. Rü guxãma i pema rü penuãẽgü naxca̱x ga yema wüxitama ga mexü̃ ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chaxüxü̃. 22—Natürü pema rü ta ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu pepuracüe na nagu pexĩxü̃ca̱x ga Moĩchéarü mugü. Rü Moĩché pemaã nüxü̃ nixu na tüxü̃ ípewiecha̱xmüpe̱xechiraü̃xü̃ ya guxãma ya yatüxe ya buxe. Natürü tama Moĩché nixĩ ga inaxügücü ga yema, yerü nuxcümaü̃güxü̃ ga perü o̱xigüwa nixĩ ga ne naxũxü̃. Rü ñu̱xma i pema rü yema mugagu rü tüxü̃ ípewiecha̱xmüpe̱xechiraü̃ ya guxãma ya buxe ya yatüxe woo ngü̃xchigaarü ngunexü̃ yixĩgu. 23—Rü ngẽmaãcü i pema rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu buxexü̃ ípewiecha̱xmüpe̱xechiraü̃ erü naga pexĩnüẽchaü̃ i Moĩchéarü mugü. ¿Rü ñu̱xma rü tü̱xcüü̃ yiĩxü̃ i chomaã penuẽxü̃ naxca̱x na ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chanamexẽẽxü̃ ga wüxi ga yatü ga iḏaaweecü? 24—Rü ngẽmaca̱x tama name i ngürümare penangugü i ngẽma chaxüxü̃. Rü penaxwa̱xe i meã nagu perüxĩnüẽxira, na aixcüma meã penangugüxü̃ca̱x —ñanagürü ga Ngechuchu. 25Rü ñuxre ga yema duü̃xü̃gü ga Yerucharéü̃gu ãchiü̃güxü̃ rü nügüna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Taux e̱xna daa yiĩxü̃ ya yima yatü ya ãẽ̱xgacügü naxca̱x daugücü na yama̱xgüchaü̃ãxü̃ca̱x? 26—¡Dücax! Gua nixĩ rü yéa guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa nidexa rü taxúema ñuxũ ñatarügü nüxü̃. ¿Taux e̱xna i tórü ãẽ̱xgacügü i marü nüxü̃́ yaxõgüãxü̃ na aixcüma Cristu na yiĩxü̃ i nümax? 27—Natürü i yixema rü nüxü̃ tacua̱xgü na ngextá ne naxũxü̃ i nümax. Natürü ngẽxguma aixcüma Cristu núma ũxgu rü taxúetáma nüxü̃ tacua̱x na ngextá na ne naxũxü̃ —ñanagürügü. 28Rü nüma ga Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃newa ínanangúexẽẽ ga duü̃xü̃gü. Rü yexguma nüxü̃ naxĩnügu ga yema ore ga Yudíugü nüxü̃ ixugüexü̃ ga nachiga, rü tagaãcü ñanagürü: —Pema rü marü choxü̃ pecua̱x rü nüxü̃ pecua̱x na ngextá na ne chaxũxü̃. Natürü tama chaugagu nixĩ i núma chaxũxü̃. Choma núma chaxũ yerü núma choxü̃ namu ga Tupana ya naxwa̱xecü na nüxü̃́ yaxõgüxü̃ natürü i pema rü tama nüxü̃ pecuácü. 29—Choma rü nüxü̃ chacua̱x yerü naxü̃tawa ne chaxũ, rü nüma nixĩ i núma choxü̃ namuxü̃ —ñanagürü. 30Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃ niyauxgüchaü̃. Natürü taxuü̃ma nayayauxgü, yerü tauta nawa nangu ga ngunexü̃ ga na yayauxgüãxü̃ rü na yama̱xgüãxü̃ca̱x. 31Natürü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃́ nayaxõgü. Rü ñanagürügü: —¿Ngẽxguma ínanguxgu ya Cristu rü ṯacü rü cua̱xruü̃ i taxü̃ tá naxü ya daa yatü tama üxü̃ i ñu̱xmax? —ñanagürügü. 32Rü yema Parichéugü rü duü̃xü̃güxü̃ naxĩnüẽ ga yemaãcü Ngechuchuchiga na yadexagüxü̃. Rü yemaca̱x ga nümagü rü paigüarü ãẽ̱xgacügü rü yéma nanamugü ga tupauca ga taxü̃neãrü purichíagü na Ngechuchuxü̃ yanayauxgüxü̃ca̱x. 33Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Paxaãchi tátama nixĩ i petanüwa changẽxmaxü̃, rü ñu̱xũchi tá chataegu naxü̃tawa ya yima núma choxü̃ mucü. 34—Pema rü tá chauxca̱x pedaugü, natürü tãũtáma choxü̃ ipeyangaugü. Erü ngẽma ngextá tá íchangẽxmaxü̃wa rü taxuacü ngẽ́ma pengugü. 35Rü yexguma ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü nügüna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Ngextá tá naxũ ega taxuacütáma nüxü̃ iyarüngaugügu? ¿E̱xna ngẽma Yudíugü i to i nachiü̃ãnewa ngẽxmagüxü̃tanüwa tá naxũ rü e̱xna ngẽma tama Yudíugü ixĩgüxü̃tanüwa tá naxũ na yangúexẽẽãxü̃ca̱x? 36—¿Rü ṯacüchiga nixĩ i ngẽma na ngẽma ñaxü̃: “Tá chauxca̱x pedaugü natürü tãũtáma choxü̃ ipeyangaugü, erü taxuacütáma ngẽ́ma pexĩ i ngẽma tá íchangẽxmaxü̃wa”, ñaxü̃? —ñanagürügü. 37Rü yema nawa iyacuáxü̃ ga petaarü ngunexü̃ nixĩ ga guxü̃ ga togü ga ngunexü̃ãrü yexera rümemaẽxü̃ naxca̱x ga Yudíugü. Rü yema ngunexü̃gu nixĩ ga inachixü̃ ga Ngechuchu rü tagaãcü ñaxü̃: —Rü ngẽxguma texé iṯawaxgu rü ¡nuã chauxü̃tawa taxũ rü tayaxaxe! 38—Rü “texé ya choxü̃́ yaxṍxẽ rü tümaãrü maxü̃newa tá nibaibe i taxü̃ i dexá i maxẽẽruü̃” ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ —ñanagürü. 39Rü yexguma yema ñaxgu ga Ngechuchu rü Tupanaãẽ i Üünexü̃chiga nixĩ ga yadexaxü̃. Rü nüxü̃ nixu ga guxü̃ma ga yema nüxü̃́ yaxõgüxü̃ rü tá na nayauxgüãxü̃ i Naãẽ i Üünexü̃. Natürü tama yexgumatama nanayauxgü, yerü tauta wenaxãrü daxũguxü̃ ga naãneca̱x nataegu ga Ngechuchu na guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ca̱x. 40Rü nümaxü̃ ga yema duü̃xü̃gü rü yexguma nüxü̃ naxĩnüẽgu ga yema Ngechuchu nüxü̃ ixuxü̃, rü ñanagürügü: —Aixcüma ñaã yatü nixĩ i ngẽma Tupanaãrü orearü uruü̃ i ínguxchaü̃xü̃ —ñanagürügü. 41Rü togü rü ñanagürügü: —Daa nixĩ ya Cristu —ñanagürügü. Natürü togü rü ñanagürügü: —Tama nixĩ, erü taxucürüwa Gariréaanecü̱̃ã̱x nixĩ ya Cristu. 42—Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Cristu rü tá Dabítaa nixĩ, rü tá nango̱x i ĩãne i Beréü̃wa ga ngextá Dabí íbuxü̃wa”, ñanagürügü. 43Rü yemaãcü Ngechuchugagu nügü nitoye ga duü̃xü̃gü. 44Rü ñuxre ga yema duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃ niyauxgüchaü̃, natürü taxuü̃ma nayayauxgü. 45Rü yema tupauca ga taxü̃neãrü purichíagü, rü Parichéugüca̱x rü paigüarü ãẽ̱xgacügüca̱x nawoegu. Rü yema ãẽ̱xgacügü rü nüxna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ tama nuã penaga? —ñanagürügü. 46Rü yema purichíagü rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Taguma texé tidexa i ñaã yatü idexaxü̃rüü̃ —ñanagürügü. 47Rü yexguma ga Parichéugü rü ñanagürügü nüxü̃: —¿E̱xna pexü̃ rü ta marü nawomüxẽẽ i nümax? 48—Dücax, rü taxúema i tomax i Parichéugü rü taxuü̃ma i tórü ãẽ̱xgacügü rü nüxü̃́ nayaxõgü i ngẽma Ngechuchu. 49—Natürü ñaã duü̃xü̃gü i tama Tupanaãrü mugüxü̃ cua̱xgüxü̃ rü marü nachixexü̃gugü —ñanagürügü. 50Natürü Nicodému ga Parichéu ixĩcü ga wüxicana Ngechuchuxü̃tagu naxũãnecü, rü ñanagürü nüxü̃: 51—Ngẽma tórü mugü i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Taxuacüma wüxi i yatüxü̃ tapoxcu ega tama nüxü̃ ixĩnüẽxĩragu i norü dexa na nüxü̃ icuáxü̃ca̱x na ṯacü na naxüxü̃”, ñanagürü. 52Rü yexguma ga natanüxü̃gü rü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü nüxü̃: —¿E̱xna cuma rü ta Gariréaanecü̱̃ã̱x quixĩ? ¡Nawa nangu̱x i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ rü ngẽ́ma tá nüxü̃ cudau rü taxuü̃táma i Tupanaãrü orearü uruü̃ rü Gariréaanecü̱̃ã̱x nixĩ! —ñanagürügü. 53Rü yexguma ga wüxichigü rü nachiü̃wa naxĩ.
Copyright
Learn More


text: Bun di Allegra Chau Eau sun... Flurina Henkel ...da Bever / Samedan ill‘Engiadin‘Ota ...magistra secundara ...studenta da rumauntsch a Turich Chi est tü? Chi essas vus? scolar / scolara paur / paura impiego / impiegheda servitur / servitura Cu hest tü nom? Cu vais vus nom? ... Eau sun ‚Selina‘, ‚Martin‘ ... Eau d‘he nom ‚Selina‘, ‚Martin‘ D‘inuonder vegnst tü / gnis vus? Eau sun da Bever Eau sun da Bülach Eau vegn da la Germania Eau stun a Bülach, ma vegn da l‘Italia Quaunts fradgliuns hest tü / vais vus? Eau d‘he üna sour Ella ho nom Seraina / El ho nom.... Eau nu d‘he üngün frer Mieus genituors staun a Bever. Els haun nom Angela e Frank Lezcha 1: As preschanter vicendaivelmaing cun agüd da las frasas sülla ppt. Ca. 5-7 minuts lavur nom fradgliuns lö Pleds, pleds, pledari substantivs Il purtret Il sulagl Il lej La lingua Il rispli La bes-cha L‘amih La scoula Il lö / il cumün La magistra La maisa La muntagna Il tren La chesa Il restorant Il damanger L‘amia Il dabaiver Il s-chabè La fnestra La via Pleds, pleds, pledari verbs gnir avair fer ir stuvair scriver vzair esser vulair discuorrer giuver durmir pudair imprender guarder avrir Pleds, pleds, pledari adjectivs grand/-a trist/-a pitschen/pitschna dür/-a bel/bella interessant/-a lam/lamma cuntaint/-a lustig/-a trid/-a lungurus/-a chod/-a fraid/-a bun/-a Lezcha 2: Imprender ils pledins Ordiner els tenor vöglia Pleds, pleds, pledari substantivs La scoula Il lö / il cumün La via Il sulagl La magistra La lingua La maisa La muntagna Il tren Il purtret Il rispli Il lej Il s-chabè La bes-cha Il restorant L‘amia La fnestra Il dabaiver Il damanger La chesa L‘amih Pleds, pleds, pledari verbs avair vulair ir esser pudair gnir vzair fer guarder stuvair scriver discuorrer giuver imprender durmir avrir Pleds, pleds, pledari adjectivs grand/-a bel/bella dür/-a pitschen/pitschna trid/-a lam/lamma interessant/-a lungurus/-a chod/-a fraid/-a cuntaint/-a trist/-a bun/-a lustig/-a Conjugaziuns esser avair vulair pudair eau sun tü est el / ella es nus essans vus essas els / ella sun eau d‘he tü hest el / ella ho nus vains vus vais els / ella haun eau vögl tü voust el / ella voul nus vulains vus vulais els / ella vöglian eau poss tü poust el / ella po nus pudains vus pudais els / ella paun fer scriver avrir eau fatsch tü fest el / ella fo nus fains vus fais els / ella faun eau scriv tü scrivast el / ella scriva nus scrivains vus scrivais els / ella scrivan eau evr tü evrast el / ella evra nus avrins vus avris els / ella evran stuvair eau stögl tü stust el / ella stu nus stuvains vus stuvais els / ella stöglian Situaziuns: l‘ora Gian: Madlaina, cu es l‘ora hoz? Madlaina: Eau nu se, guarda our da fnestra! Gian: Ahhhh, tschêl blov, ma eau craj cha que es fraid. Madlaina: Wow, il sulagl splendura süllas muntagnas. Gian: Giains culs skis! Zievamezdi boffa sgüra il vent chi porta las nüvlas. Madlaina: Tiptop, giainsa! Cun quista bell‘ora! Pledari: l‘ora Che ora es hoz? / Cu es l‘ora hoz? hoz boffa il vent hoz es que trid / hoz ho que nüvlas hoz es que bel hoz plouva que hoz naiva que hoz es que fraid / chod Il tschêl blov Situaziuns: in ün restorant Camerier: Bun di. Che vess El / Ella gugent? Giast: Eau vess gugent üna biera e per manger ün plat spaghets cun chaschöl. Camerier: Ho El uschiglö auch‘ün giavüsch? Giast: Schi, eau vess gugent aunch‘ün magöl ova, per plaschair. Camerier: Üngün problem, gugent. Es que tuot? Giast: Schi, grazcha fich! Pledari: In ün restorant damanger dabaiver utensils spaghets biera plat paunin lat magöl salatta caffè tazza schoppa tè curtè charn ova furtschetta liaungia rivella sdun verdüra coca cola maisa frütta vin s-chabè dessert servietta Situaziuns: sün via Corsin: Allegra. Dunna: Allegra. Corsin: Am so Ella dir, inua cha‘d es la staziun? Duonna: Schi, cler. El stu ir inavaunt sün quista via, adüna gualiv oura. Zieva vegn la baselgia, lo gira‘L a dretta. Zieva vegn üna butia a schnestra e güsta davous quella es la staziun. Corsin: Grazcha fich! Duonna: Anzi! Arrevair! Pledari: sün via La baselgia sün davous sur suot La butia in dasper davaunt traunter La staziun Situaziuns: sün via II Curdin: Chau Marco! Marco: Ma uei, Curdin! Cu stest? Curdin: Öhh, tuot in uorden. E tü? In gamba? Marco: Na eau nu stun bain. Eau sun amalo. Ma uschiglö stuni bain. Eau stögl ir inavaunt. Sto bain e salüda a chesa! Curdin: Grazcha e bun megldramaint! A la prosma! Chau! Pledari: Sün via II Cu stest? salüds Eau stun bain / benone Allegra! Tuot in uorden / tip top Arrevair! Eau nu stun bain Chau! Bun di! Buna saira! Tschüss! Adieu! A la prosma! Lezcha 3 Giuver tres las situaziuns in gruppas Modificher / müder las conversaziuns tenor vöglia Preschanter ün cuort teaterin da 2-3 minuts / gruppa Adieu Arrevair Chau


text:
Kim Clijsters
La Kim Clijsters (Bilzen, 8 ad Śugn dal 1983, [kɪm ˈklɛistərs] in Ulandéś, scólta'l chè) l'è stada na tenìsta bélga nùmar òṅ dal mónd, vinsidōra ad 41 tìtui WTA ad singulàr (3 US Open e 1 Australian Open) e 11 ad dópi. La gh'à dâ sù al 29 'd Agóst dal 2012.
L'è stada la murōśa ad Lleyton Hewitt prima ad spuśàr al śugadōr ad basket Brian Lynch e avér na fiōla sèg, la Jada Elly.
Caréra
Fiōla ad Lei Clijsters, śugadōr ad balòṅ dla nasiunàla dal Bélgi mòrt prèst a 52 an, la taca a pistàr i camp WTA in dal 1999. In Śugn la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon par pò rivàr a 'l quàrt tùran batùda da la Steffi Graf. A gl'US Open la riva a 'l tèrs tùran e la Serena Williams la gh'à da sudàr sèt camìśi par vìnsar sèg. In Setémbar la fà suo al sò prim tìtul, in Lussembûrgh, baténd la Dominique Monami par 6-2, 6-2. La Kim la riva pò in finàl a Bratiślàva in dua la pèrd cóntar l'Amélie Mauresmo par 6-3, 6-3. A la fiṅ d'l an l'è la nùmar 47 dal mónd.
In dal 2000 la riva in finàl a Filderstadt e a Lipsia ma la gh'à da lasàr al pas prima a la śvisra Martina Hingis e pò a l'Elena Lichovceva. Deciśamènt méj al 2001 in dua la s mét in bisàca na finàla a Indian Wells (batùta par la Serena Williams in tri set), a 'l Roland Garros (ch'al và a la Jennifer Capriati cun un 12-10 in dal set deciśìṿ) e a 'l Ordina Open 2001 (vins da la Justine Henin batùda invéci in dla semifinàl ad Parì) e pò tri tìtui (Stanford, Lipsia e Lussembûrgh). La vins anc la Fed Cup cóntar la Rùsia. 'L an dòp la pòrta a cà quàtar turnèo: Ambûrg su la Venus Williams, Filderstadt su la Daniela Hantuchová, incóra Lussembûrgh e al più impurtànt WTA Tour Championships in dua la mét in riga al dū surèli Williams.
Al 2003 al taca subìt cun un sucès, a Sydney, su l'americàna Lindsay Davenport. A gl'Australian Open la riva in semifinàl ma la Serena Williams l'è 'n òs tròp dûr. In Mars la fà suo al Pacific Life Open baténd incóra la Lindsay Davenport par 6–4, 7–5. La Kim la diś la sua anc quànd a taca la stagiòṅ in sla tèra rósa vinsénd al turnèo ad Róma (la gh lasa 'l péni l'Amélie Mauresmo) e rivànd in finàl a Berlîṅ e Parì (chè la pèrd da la Justine Henin ma la vins al turnèo ad dópi insém a l'Ai Sugiyama). In s'l èrba la vins a 's-Hertogenbosch cóntar l’Henin mént'r a Wimbledon la s férma in semifinàl p'r òpra dla Venus Williams. Tant p'r a n far-as mancàr gnint, la Clijsters la gh'à la méj anc in àtar sinc turnèo, Stanford, Los Angeles, Filderstadt, Lussembûrgh e incóra al WTA Tour Championships. La tenìsta bèlga l'è la nùmar òṅ da mónd, in singulàr ma anc in dópi.
Al 2004 al s vèra dimóndi bèṅ par lē cun la finàl di Australian Open (purtàda pò a cà da la Justine Henin par 6-3, 4-6, 6-3) e dū tìtui, qvél d'l Open Gaz ad Parì su la Mary Pierce e Anvérsa su la Silvia Farina Elia. In sal più bèl, durànt al turnèo 'd Indian Wells, però la s fà mâl a 'l pōls e par lē la stagiòṅ praticamènt la finìs lè. Al 2005 'l è invéci al sò an: incóra a Indian Wells la vins lē, faghénd fóra via via sinc tèsti ad sèrie, in finàl su la Lindsay Davenport. La stmana dòp l'ardópia vinsénd tut al partìdi (l'ultma l'è qvéla cóntar la Marija Šarapova) a Miami sénsa lasàr par strada gnanc un sét, ma a n finìs minga lè. La bèlga la fà suo anc i turnèo 'd Eastbourne, ad Stanford, ad Los Angeles e ad Turònt. A riva acsè al mumènt di US Open in dua lē la gh'à 'l nùmar quàtar dal tablòṅ. Finalmènt la Clijsters la gh la cava a vìns'r un Gran Slam baténd in d'l órdan la Venus Williams, la nùmar òṅ Marija Šarapova e pò la francéśa Mary Pierce cun un nét 6-3, 6-1. Prima dla fiṅ d'l an la mét la sréśa in sla tórta vinsénd àtar dū tìtui: Lussembûrgh e Hasselt.
Durànt 'l incóntar dal semifinàl di Australian Open dal 2006 cóntar l'Amélie Mauresmo la s fà mâl incóra a la cavìcia e la gh'à da lasàr strada a la francéśa, ma la gh'à la manéra ad cunsulàr-as listés parchè la dvènt'incóra, par la tèrsa vòlta, la nùmar òṅ dal tènis dal fémni. La tórna a śugàr in dla mità ad Favràr a Anvèrsa e la pèrd incóra da la śugadōra ad Saint-Germain-en-Laye. Al 6 ad Maǵ dal 2007 la gh dà sù, dgénd ad lasàr al tènis par via dal nùmar élt 'd infurtùni patî ma anc par pasàr dal tèmp cun la sò famìja vist ch'la gh'iva da spuśàr-'s in Luj. La pòrta a cà in tut i caś al turnèo ad Sydney.
In dal méś ad Mars dal 2009 la diś però ch'la turnarà a śugàr. Al fat al sucéd al 10 'd Agóst in sal cimènt ad Cincinnati druànd na carta salvàdga. Anc s'la gh'à incóra dla ruśna adòs, la Kim la bat la Marion Bartoli, la Patty Schnyder e pò la Svetlana Kuznecova prima ad cédar in di quàrt a la nùmar òṅ Dinara Safina. In séguit la ricév n'atra carta salvàdga par śugàr a gl'US Open sénsa pasàr p'r al qualificasiòṅ. Dòp avér fat fóra subìt la Svetlana Kuznecova, la s ripét cun la Marion Bartoli e pò incóra cun la Kirsten Flipkens, bèlga anca lē. In di utàṿ la bat la Venus Williams e in di quàrt la Na Li. In semifinàl l'è al tùran dla Serena Williams ma la Kim la la manda a cà in dū sét cun al puntéǵ ad 6-4, 7-5. In finàl la spasa via anc la Caroline Wozniacki 7-5, 6-3 e la pōl acsè far fèsta in camp cun sò fiōla pìcula.


text:
News
Furmaziun digitala envers l’onn 2025
19.01.17 / Publicaziun / Cumpetenza da medias
LEARNTEC ha incaricà in studi che mussa co ch’il progress tecnologic influenza l’emprender. Il pli impurtant element saja la cumpetenza digitala da las persunas d’instrucziun. In’ulteriura sfida saja ils meds finanzials – senza finanzas, nagina tecnologia en stanza da scola.
Cundiziuns per in’economia digitalisada
12.01.17 / Societad d'infurmaziun
Il Cussegl federal ha approvà il rapport davart las cundiziuns da basa per in’economia digitalisada nua ch’i vegn prognostitgà che la dumonda da cumpetenzas dad ICT vegn a s’augmentar. Fin il zercladur 2017 vegn elavurà in rapport davart las pretensiuns al sistem da furmaziun.
Perscripziuns UE per protecziun da datas
12.01.17 / Societad d'infurmaziun / Internaziunal
La Cumissiun europeica ha proponì da meglierar la sfera privata per la communicaziun electronica e per las perscripziuns modernas per la protecziun da datas. Proteger la sfera privata na vul betg mo dir proteger il cuntegn mabain er proteger las metadatas dal lieu e dal temp.
Red or Blue VR Lab
11.01.17 / Occurrenza / Societad d'infurmaziun
A Turitg ha l’emprim Virtual Reality Lab avert sias portas per giuvens e vegls che han plaschair da laschar far il «beamen» en in auter mund. Capitanis da pirats, pilots dal spazi ed artists ed artistas 3D pon uschia far experientschas unicas en in cyberspace.
educa.ch occurrenzas 2017
22.12.16 / educa.ch / Occurrenza
La nova pagina d’occurrenzas dad educa.ch en tudestg e franzos pertutgant ICT ed educaziun vegn mess en lingia el decurs da las proximas emnas. La dieta dad educanet² e²change ha lieu ils 31 da matg 2017 e la dieta da spezialists ils 22 d’avust 2017.
Bellas festas!
22.12.16 / educa.ch
educa.ch As giavischa legraivlas, calmas e bellas festas da Nadal. Stai si legher e giai cun schlantsch e plaschair tras l’onn 2017. In cordial engraziament per Voss interess e Vossa fidanza!
Agenda
Education World Forum
22.01.17 - 25.01.17 / Londra, GB
A questa occurrenza s’inscuntran ils ministers da numerus pajais – represchentant dapli che 80 per tschient da la populaziun dal mund entir – per debattar da la politica futura da l’educaziun. Lur inscunter empermetta da metter il focus sin las pli impurtantas sfidas mundialas.
Lingua d’occurenza: Englais
Stgalim d'instrucziun: Independet dal stgalim
LEARNTEC 2017
24.01.17 - 26.01.17 / Karlsruhe, Germania
Questa messa vala dapi passa 20 onns sco plattafurma da barats ed infurmaziuns per la furmaziun digitala. Ils ultims onns è la digitalisaziun en scola ed en las universitads stada en il focus. Spezialists infurmeschan e debatteschan davart novissims trends e soluziuns per medias d’emprender digitalas.
Lingua d’occurenza: Tudestg, Englais
Stgalim d'instrucziun: Independet dal stgalim
Di da la protecziun da las datas
28.01.17 / entira Europa
Sin iniziativa dal Comité dals ministers dal Cussegl da l’Europa vegn quest di celebrà mintg’onn ils 28 da schaner. Ina survista da las activitads d’educaziun e d’infurmaziuns da mintga pajais per questa occurrenza èn disponiblas sin la pagina-web dal Cussegl da l’Europa.
Safer Internet Day
07.02.17 / International
Organisà mintg’onn da la Cumissiun europeica sa numna il motto dal Safer Internet Day da quest onn: «Be the change: unite for a better internet». La sfida è da crear in meglier univers digital per ils giuvenils.
INTED
06.03.17 - 08.03.17 / Valencia, Spagna
Passa 700 participants che derivan dad 80 pajais prendan part a la International Technology, Education and Development Conference (INTED). La mira è da promover ina collavuraziun internaziunala en las domenas da furmaziun, innovaziun e novas tecnologias per l’instrucziun.
Lingua d’occurenza: Englais
Stgalim d'instrucziun: Independet dal stgalim


text:
La gran paciada
La gran paciàda (La grande abbuffata, in Frances La grande bouffe), l'è un film italo-frances del 1973 dirèt da Marco Ferreri.
El film l'è stài presentàd in cuncùrs al 26° Festival de Cannes. [1]
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film el cünta sü de quàter amìs, che deprèss d'la vita, i decìden de masàss in d'una manera pütòst strana: i se sàren sü in d'una cà a la pefirferia de Paris e i süten a mangià finch'i mören.
Crìtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è stài criticàd asèe perchè l'è tròpp fisiulòcigh.


text:
Arthur Wellesley, duca de Wellington
Sir Arthur Wellesey, duga de Wellington (Dangan, 1769 - Walmer, 1852) l'è staa on general e politigh ingles.
L'ha scomenzaa la soa carrera militar in India e in del 1805 l'è 'ntraa in de la Camera di Comun a Londra. In del 1807 l'ha tolt part a la spedizion contra Copenaghen, e pussee tard ai campagn de Spagna e Portogall.
In di Cent Dì el gh'ha avuu el comand de l'esercit ingles e 'l desdott de giugn del 1815 l'ha battuu definitivament el Napoleon a Waterloo; pusee tard l'ha ottegnuu el comand de l'esercit de occupazion in Francia fina al 1818.
Conservador in politiga, l'è staa primm minister del 1828 al 1830, e minister di ester in del 1845.


text:
Tur Vegia
Tur Vegia (nom ufizial: Torrevecchia Pia) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. La se tröva int la pianüra al la manzina del Lamber meridiunal.
Al gh'ha 3 541 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 16,3 km² e ona densità de 217 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bascapè, Landrian, Marsan, Valera Fratta (LO), Vidigülf.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Tur Vegia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Abecee
L'Abecee, ciamaa anca alfabett, a l'è l'insema urdinaa di segn grafich che i se duperen per rapresentà i funemi de 'na lengua.
Ogni segn o grafema el vee ciamaa anca "letera" e ogni letera la duaress indicà un fonema. Però despess se dupera una cumbinazion de leter quanta se pò migna rapresentà diversament tücc i sun cun una ünica letera.
La parola abecee etimulogicament la vee dai primm trii leter de l'abecee latin A - Be - Ce.
Solitament l'abecee a l'è asuciaa a una lengua (per esempi l'abecee grecch) a a un lenguagg (per esempi l'abecee Morse).
La lengua lumbarda la dupera diferent leter, a segunda del'urtugrafia ütilizada. Nurmalment se dupera i 21 leter de l'abecee latin: a b c d e f g h i l m n o p q r s t u v z. Certi urtugrafì i 'mpieghen anca la semivucal j, i vucai ö ô e ü e i grafemi oeu, s'c e s'g.


text:
Rògen
Rògen o Roeugen[1] (nom ufizial in italian Rogeno in italiàn) l'è ün cumün de 3 182 abitant (dato del Dicember 2015[2]), cont ona süperfis de 4,8 km² e ona densità de 663 ab./km² in de la Pruvincia de Lecch.
L'è tacaa ai comun de Bùsis, Còsta Masnaga, Eupili (CO), Meròn (CO), Multee.
Cuntegnüü
El sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul teritori del cumün de Rògen l'è bagnàa a nord dal lach de Pusiann e ad ovest dal fiüm Lamber; l'è anca traversàa dal turent Bevera in de la süa part süd-est.
In del cumün de Rògen gh'hinn düu grand fraziùn, chi se troeuven su düu culini divisi da la feruvia Comm-Multee-Lecch:
- Rògen, sü la culina süd, in duvè ghè'l münicipi e la gesa di Sant Ippolit e Cassiàn;
- Caslèt, sü la culina nord, in duvè ghè la gesa de San March.
I olter fraziùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rògen g'ha anca oltri fraziùn pussee piscinini:
- Calvenzana (de sot e de sura), a süd-est de Rògen;
- Magiulìn, ad ovest de Rògen;
- Maj, sü la riva del Lamber.
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rògen g'ha dàa i nataj ai af de Achille Ratti, che'l 6 febràr 1922 l'è diventàa papa cul nom de Pio XI.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caslett e Rògen gh'aevan duu municipi fin ala segunda guera mundial, quand hinn staa unificaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rògen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Capello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Bartolomé Coleù
Bartolomé Coleù (italià: Bartolomeo Colleoni; latì: Bartholomaeus Colei) l'è nasìt a Sólsa 'n pruinsa de Bèrghem in del 1400 o fórse 'n del 1395 e l'è mórt in del sò castèl de Malpaga ol 2 de Noèmber del 1475.
L'è stacc ü di piö 'mportàncc capità de èntüra del tép e l'à combatìt 'mpó despertöt, ma sura de töt per Enésia pò per ol Dücat de Milà e amò per Enésia che l' là facc capità. L' gh'à üt sèt is-cète e la sò preferida l'éra la Medéa che, mórta zùena, l'è stacia sepelida 'n de la Capèla Coleù che ol Bartolomé l'à facc fà sö apòsta 'n Bèrghem.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Coleù l' vé de coiù e ol Bartolomé l'è sèmper indacc orgoglius del sò nòm tat che söl sò stèma l'à fai mèt sö tri pér de coiù.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl de Sólsa 'ndó l'è nasìt, ol castèl de Malpaga che l'éra la sò residènsa e la Capèla Coleù che l'è a Bèrghem in sità ólta, la statua del Coleù a Enésia che gh'à facc ol Verrocchio.


text:
Selvì
Selvì l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö sö ün altipià tra la Al Seriana e la Al Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
El g'ha 'na popolasiù de 2 010 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,4 km² e 'na densità de popolasiù de 314 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 21 km de la sità e a 926 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Albì, Àlgua, Aviàdech e Nèmber.
Per Selvì la pasàa la Strada Mercatorum che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la Al Telina. La Strada Mercatorum l'è pò stàcia bandunàda a partì dal 1592/1593 quàndo i à dervìt fò la Strada Priula.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Selvì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La mapa de la Galizia che la fà vidè la percentual de Galizian maderlengua segunda l'Institüü Galizian de Statistega
El galizian (nom nativ galego, IPA: [gaˈlego]) a l'è una lengua Iberu-rumanza ucidentala che l'è parlada int la Galissia e int un quaj paes de cunfin de l'Astüria e de la Castija e Leon.
In de l' Edáa de Mezz, el galissian e 'l purtughes eren una lengua ünega che i lenguista ciamen Galissian-Purtughes, Galissian de l'Edáa de Mezz, o Purtughes Vegg e che la vegniva parlada int el teritori del Regn de la Galizia.


text:
Parentela
La parentela l'è un vìncul intra di personn che i vegen zü da l'istess Antenaa. 'Stu vìncul el pö vess creaa da legam biulogegh, suciaj, cultüraj o giüridegh.
La parentela la pö vess direta quand che i personn i vegnen zü vöna da l'altra (presempi int el cas de pader e fiö) e indireta quand che i personn i vegnen mia zü vöna da l'altra anca se i gh'hann un antenaa cumün (presempi fradej o cüsín).
Cuntegnüü
Grad de Parentela[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cügnaa/cügnada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cügnaa (en Lombàrt orientàl: chignàcc/chignàde; singolar chignàt/chignàda, ma ach cögnàt/cögnàda) i henn i fradee o i surel de la persona cun la qual vön l'è spusaa, e i spus di fradee e di surel che vön el gh'ha.
- I fiö di cügnaa i henn i nevud
- Una persona l'è semper el cügnaa de sò cügnaa
- Föra de la persona cun la qual vön l'è spusaa, i fiö de la sò madonna i henn cügnaa (ma mia tüt i cügnaa i henn fiö de la so madonna)
Spus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El spus (isé pò a 'n Lombàrt orientàl) l'è 'l marii o la mujee.
- I fradel/surel del spus, o i spus di fradel/surel, i henn i cügnaa
Cüsín/cüsína[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una persona l'è el cüsin o la cüsina (en Lombàrt orientàl: cüzì/cüzìna ma apò germà/germàna o zermà/zermàna) d'un'altra persona se i gh'hann un antenaa in cumün. El ligam de parentela l'è indegaa cun un grad.
- Una persona l'è semper el cüsin de so cüsin.
- I fradee e i surel di cüsin i henn anca lur cüsin
- Dumà int el cas di "prim cüsin" i genitur di cüsin i henn el barba e la medina
Barba/Meda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I barba/med (en Lombàrt orientàl barba/mede) i henn i fradee, i surel, e i cügnaa di genitur d'una persona.
- Una persona l'è nevud de so barba/medina
Al dì d'incö i talianism ziu/zia (o zio/zia) i sustitüissen de suvent i nom nativ lumbard.
Fradee/surela[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Du personn i henn fradee (anca fradej, en Lombàrt orientàl: fradèi o fredèi) o surel (en Lombàrt orientàl: sorèle) (o fradee e surela) quand che i gh'hann i istess genitur.
- I fradee di genitur i henn i barba; i surel di genitur i henn i medinn.


text:
Nino Staffieri
Nino Staffieri, ma el só num de batésim cumplét l'é Bassano, (Casál, 14 de febrár 1931) l'è el Vèsc emerit de la Diocesi de La Spezia-Sarzana-Brugnato dal 6 de dicember 2007.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Casál, in de la Basa Ludesana, el 14 de febrár 1931, l'é diventá pret el 9 de giügn 1955.
L'é stái vicari general de la Diocesi de Lod, in d'i ann '80, cui vesc Magnani e Capuzzi, e l'é stai cunsacrád vesc de Carpi el 9 de setémber 1989, dal Cardinal Poletti.
L'é stai trasferìd a la Spezia el 10 de lüi 1999, indùe l'é restád in carica fin al 6 de dicember 2007.
Incö, l'é Vice-President de la Cunferensa di Vesc de la Ligüria.


text:
Trenn ( Trenno in italian) l'è on quartier de Milan, che 'l se troeuva in del Municipi 8.
A l'è situaa in de la periferia a ovest del centro comunal (pussee de vott chilometer del Domm). L'è cognossuu per i sò parch bei grand (el Parch de Trenn e 'l Boscoincittà).
L'è staa on comun indipendent infina al 1923: al temp di piev a l'era capp de voeuna de quei. In del 1869 gh'era staa taccaa i paes de Quint, Quart e Figin.
Al dì d'incoeu, anca se l'è on quartier popolar, l'è riessii a conservà anmò di vegg aspett del sò passaa de borgh de campagna.
Quarter de Milan
Municipi 1
Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili
Municipi 2
Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grech
Municipi 3
Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga
Municipi 4
Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior
Municipi 5
Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa
Municipi 6
Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea
Municipi 7
Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian
Municipi 8
Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn
Municipi 9
Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


text:
Nísia Floresta Brasileira Augusta
Nísia Floresta Brasileira Augusta, o püsè semplicemènt Nísia Floresta che in realtà la ‘s ciameva Dionísia Gonçalves Pinto (Nísia Floresta Brasil, 12 d’utùber 1810 – Rouen, Francia 24 d’aprìl 1885) l'è stàia una puetèsa brasiliana, famusa per difend i dirìtt d’le dòne in Brasìl.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda a Nísia Floresta el 12 d’utùber 1810 da pàder purtughès (Dionísio Gonçalves Pinto) e mader brasigliana (Antônia Clara Freire), Dionísia Gonçalves Pinto l'ha sernìd la sò scurmagna perchè l'era nasüda in d'una furesta e perchè Augusta l'era el cugnùm, del sò secund omm, el pàder d'la sò fiulìna Livia.
Dòpu tanti San Martìn, l'è rivada a Rio de Janeiro e l'ha fundàd dü Culegg: el Brasil e l' Augusto.
La riva a Parigi per cürà la sò filina e la püblica in del 1853 Opúsculo Humanitário, sü l'emacinpasiòn d'le dòne. In del 1875 la püblica Fragments d’un ouvrage inédit: Notes biographiques.
La s'è malàda de pulmunìt e l'è morta a Rouen el 24 d’aprìl 1885, e l'è stàia purtada sü in del cimiteri de Bonsecours. In del 1954 l'è stàia purtada indrè in Brasil e purtada sü in del cimiterì del sò paesìn Paparì, che in sò unùr l'ha ciapàd el nùm de Nísia Floresta.
Se l'ha scrìtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Direitos das mulheres e injustiça dos homens, l'è 'l sò prìm liber in Brasil che'l parla d'i dirìtt d'le dòne. La s'è ispirada al lìber de Mary Wollstonecraft: Vindications of the Rights of Woman. S'pöd dì che quèst l'è el prìm liber feminista in Brasil;
- Conselhos à minha filha, 1842;
- Opúsculo humanitário, 1853;
- A Mulher, 1859.
In del lìber Patronos e Acadêmicos, Veríssimo de Melo el cumencia el capìtul dedicài a Nísia insì: "Nísia Floresta Brasileira Augusta l'è stàia la dona püsè impurtanta che el Rio Grande do Norte el g'ha mai vìd".
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nísia Floresta - Vida e Obra; de Constância Lima Duarte, 1995;[1] Editora Universitária - Universidade Federal de Rio Grande do Norte. L'era stài presentàd in del 1991 cume Tesi de Laurea a l'Università de São Paulo.


text:
Castellina Marittima
Castellina Marittima l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 1.816 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cecina (LI), Chianni, Riparbella, Rosignano Marittimo (LI), Santa Luce.
El paés de Castellina Marittima l'ìa famùs 'na ólta, 'nfìna a le prìma metà del Nöfsènt, per vìa de le càe de alabastro, che pò 'l vignìa lauràt dei artigiàni locài o trasportàt a Volterra endóche 'l vignìa dopràt per realizà òpere d'art de fatüra pregiàda. Al dé d'encö le càe i è stàde bandunàde del töt.


text:
Satigny
Satigny a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.92 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 3989 abitant.
El cumün de Satigny al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aire-la-Ville, Bernex, Dardagny, Meyrin, Prévessin-Moëns (FR-01), Russin, Saint-Genis-Pouilly (FR-01), Thoiry (FR-01), Vernier. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il Tavulin litterar: success e declin dals Randulins en l’Italia
- Dumengia, 11.1.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 11.1.2015, 9:03, RTR
Els han bandunà lur patria per tschertgar fortuna a lester. Inqual giada èn ils Randulins turnads bainstants, mintgatant han els stuì mitschar da temps burascus. «La glieud da Schilana» e «Ils Baltramieus» da Balser Puorger èn ils dus cudeschs sin il Tavulin litterar cun Martin Camenisch e Clà Riatsch, cudeschs che dattan perditga da destins muventads da emigrants engiadinais en lItalia.
Redacziun e moderaziun: Esther Krättli


text:
1937
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
02 11 - Lleida (el Segrià): l'aviazziun franchista la bombarda la citaa e ga causa trè centinara de mòort.
25 03 - Egitt: i ametan cheest paees a la Societaa di Nazziun.
07 07 - La scomenza la Bataja de Brunete
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
21 01 - Vilassar de Maar: Ernest Lluch, ecunumista e minístar Spagnöö de sanitaa, (m. 2000).
18 de aguust: Robert Redford, atuur American
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 06 - Madrid (Spagna): Andreu Nin polítegh e scrituur Catalan, sassinaa par elemeent staliniist.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Las purschidas en ils parcs
Independentamain sch’ins è en viadi cun ina classa da scola, cun la famiglia u be sulet, en ils parcs svizzers chattan tuttas e tuts purschidas attractivas:
- turas en cuntradas alpinas,
- excursiuns tras collinas e planiras,
- trekkings en grippa e chavorgias u
- spassegiadas tras curtins da pumera en flur.
Er per quels che s’interessan per la cultura e la natira datti in program attractiv: ins po
- pedalar cul velo sin vias da transit istoricas,
- emprender d’enconuscher las istorgias fascinantas da fortezzas e chastels, u
- scuvrir palids sin trutgs infurmativs.
Ultra da quai datti dapertut ina gronda varietad d’aventuras culinaricas:
- signuns e pasturs preschentan la cuschina alpina,
- viticulturs avran lur tschalers da vin,
- sendas da degustaziun mainan tar producents da products regiunals sco chaschiel, liongias, vin e paun.
Purschidas spezialas
Per famiglias, classas da scola, gruppas e firmas offran ils parcs purschidas pauschalas spezialas:
- excursiuns e turas guidadas,
- sendas tematicas,
- referats u
- emnas d’instrucziun.
La paletta da pussaivladads per prestar servetschs voluntaris e da curs e scolaziuns per creschids è enorm vasta.
Ir cun la scola en in parc
Ina da las incumbensas principalas dals parcs èn las purschidas per sensibilisar e scolar la populaziun locala ed er las visitadras ed ils visitaders. Il parc natiral da recreaziun Sihlwald (ZH) offrescha per exempel excursiuns preparadas per mintga stgalim da la scola primara. Divers parcs porschan «Excursiuns linguisticas Lingua Natura»: Binntal (tudestg dals Gualsers), Chasseral (franzos), Val Müstair (vallader), Veglia Devero IT (talian) e Val Grande IT (talian). Questas excursiuns linguisticas cumbineschan l’instrucziun da lingua cun bleras activitads e spassegiadas. En il Entlebuch datti in’atgna academia da biosfera che porscha perfin curs da jodlar, d’entagliar e da far la lutga.
Charta interactiva: Purschidas en ils parcs
Rait dals parcs svizzers: Chalender d’occurrenzas
Rait dals parcs svizzers: Scuvrir ils parcs
Program «Lingua Natura» cun curs da lingua:
www.lingua-natura.com
App la hop, en ils parcs:
App per iPhone / App per Android


text:
Ossusc
Ossusc (italian: Ossuccio; latin: Ausacium) l'è ona frazion del comun larian de la Tremezzina, in de la Provincia de Comm. Ghe viven 1.008 personn (censiment del 2010).
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, in de la zona ciamada Zocca de l'Oli. El confina cont el paes de Lenn (on'altra frazion del comun) e coi comun de Colonn, Lescen, Ponna, Porlezza e Sala.
A l'è staa on comun indipendent fina al 2014. In del sò vegg territori comunal a gh'è i frazion de Caraa, Castell, Garzoeula, Isola, I Grann, Molina, Ospedalett, Socors, Spuran.
La frazion pussee importanta l'è quella de Castell (o San Giovann).
A Ossusc gh'è anca on Sacher Mont.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ossusc l'è mostraa in de la tabella chì de sotta
Abitant censüü


text:
Rosada
La rosada (o sguazz) l'è ona percipitazion atmosferega che la compariss in forma liquida. La vegn foeura de la terra e in sui pient, quand che 'l vapor de l'aqua che 'l se troeuva dedent a l'aria el vegna a contatt con di superfis fresch; 'sto vapor, allora, el fa condensa in gott d'aqua. La temperadura di superfis la gh'ha minga de vess troppa bassa, sedenò el vapor el vegna foeu tant 'me brina.
D'estaa, la rosada la se forma soratutt in superfis che senten on poo de meno el cald, compagn de l'erba, i foeuj e i tecc.
La rosada l'è minga l'istess lavorà de la gottazion, che l'è 'l mestee che fa i piant quand che trann foeura l'aqua de tropo.


text:
Ils Trais Sontgs Retgs
- Dumengia, 4.1.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 4.1.2015, 8:06, RTR
Chasper, Meltger e Baltasar. Tgi eran ils Trais Sontgs Retgs? Eran quels propi sontgs, èn quels propi stads retgs, sabis da lorient u èn els simplamain in mitus? Els trais vegnan venerads fin il di dad oz en il dom da Cologna. Exact avant 850 onns èn lur reliquias vegnidas a Cologna nua chins ha schizunt construì aposta per els il renumà dom.
Il predi da questa dumengia fa Romedi Arquint.
Redacziun: Gabriela Desax
Contribuziuns
-
Tadlar il predi da Romedi Arquint


text:
Valsòlda
Valsòlda (nom ufizial in italian: Valsolda) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 559 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 31,7 km² e ona densità de 49 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh i spond del Lagh de Lugan, el confina con la Svizzera (i paes de Cader, Scimadera, Lugan e Sonvich, che del 2011 hinn tucc taccaa a Lugan). Valsòlda l'è nassuda in del 1927 de l'union de ses antigh comun: Albogas, Castell Valsòlda, Cressògn, Das, Dran e Puria. Oltra a quei sitt chì, che al dì d'incoeu hinn tucc di frazion, gh'è anca di alter frazion amminstrativ, var a dì Lògg, Òria, San Mamett e Santa Margherita (l'unega frazion a trovàss in su l'altra sponda del lagh).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Valsòlda l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
22 12
Ol dé 22 de dezèmber l'è 'l 356 ( 357 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 10 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de dezèmber al è ul dí da pòost 356 ( 357 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 10 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1962 - Palma (Mallorca): se la cositüiss l' Obra Cultural Balear (Övra cültürala Baleara).
1979 - Madrid: Ol Böletí Ofissial de stat (Spagna) al pöblega la Les Orgànega 4/1979, del 18 12, del statüt d'Autonoméa de Catalunya.
2003 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al recupera la bandera de Barcelona del 1906 e o l scüt con la corona reiala, con la qual cosa la sessa de èss visent la simboloséa modificada per ol síndech Pasqual Maragall ol 1996.
69 - Roma (Itàlia): con la mort d'Aule Viteli, Vespasià al de·enta imperadur romà daspus che -ol istess an- Tiberi Alexandre, prefet d'Esit, al proclamass a Alexandria.
1248 - Frankfurt (Zermania): l'arsidüch Carl al è coronat imperadur da Zermania col nom de Carl VI.
1849: ol scritur Röss Fëdor Dostoievski al è indültat poch momenc pröma de èss esegütat.
1933: se permet per la pröma öltal ol vot a i done a Spagna.
1938 - Berlin (Zermania): Otto Hahn, diretur de Chémega del Istitut Kaiser Wilhelm de Berlin, e ol sò equip i conseguiss la pröma fissiú nöcleara de la stòria.
2004 - Vélizy-Vísulacoublay (Yvelines, l'ísola de Fransa, Fransa): Jacques Chirach al ghe receef George Malbrunot e Christian Chesnot, i du periodes·c Franses seguestracc 4 mes al Iraq per l'esèrsit islàmich.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1856 - Potsdam, Nöa York (SÜA): Frank Bilings Kellogg, polítegh Nord-americà e premi Nobel de la Pas ol 1929.
1858 - Lucca (la Toscana, Itàlia): Giacomo Puccini, compositur d'òpera Italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
69 - Roma (Itàlia): Aule Viteli, imperadur romà, mort sassinat daspus l'entrada a Roma del zeneral Primus.
1879 - Madrid (Spagna): Gustavo Adolfo Bécquer, pueta Spagnöl
1989 - Paris (Fransa): Samuel Beckett, scritur Irlandes e premi Nobel de Literadüra ol 1969.
1999 - Paris: Robert Bresson, cineasta francés
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Linz
Linz (a s lèś [ˈlɪnt͡s] in Tedésc) l'è na sità dl'Àustria ad 193.486 abitànt ch'la s cata in dal stat federâ dl'Àustria Élta. La gh'à na superfìsi ad 96,048 km² e la s cata a mità strada fra Viéna e Saliśbûrg. L'è bagnàda da 'l fiùm Danùbi.
Al sìndic 'l è al sucialìsta Franz Dobusch. La sità l'è divìśa in nóṿ śòni (Stadtteile) e in trènta-siē distrét (Stadtbezirken) e l'è śmèla ad Mòdna da 'l 1992.
I sò piàt più cgnusû i èṅ dū dōls, la Linzer Torte e al Linzer Augen (’L òć ad Linz), tórta granda 8-10 cm a 'l incìrca.
Da śóvan Adolf Hitler al s éra andâ a stablìr lè e durànt la secónda guèra mundiàla l'à dâ spasi a tri camp ad cuncentramènt p'r lavōr fursâ. Anc Giovanni Keplero al gh'à pasâ soquànt an e 'l éra lè al 15 ad Maǵ dal 1618 quànd 'l à catâ tri léǵ in si muimènt di pianéda.
In dla sità in Utóbar a s śōga al turnèo ad tènis p'r al dóni ciamâ Generali Ladies Linz. La superfìsi l'è al cimènt.
Persunàǵ ligâ a Linz
- Mateo Kovacic, śugadōr ad balòṅ d'l Inter
- Sybille Bammer, tenìsta
- Hermann Bahr, scritōr


text:
Conthey (distret)
El Distret de Conthey (en fransés: District de Conthey, en todèsch: Bezirk Gundis) l'è giü dei quatórdes distrècc del canton Vales, en Svìsera. Endèl Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù totàl de 24 824 abitàncc. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Conthey.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cümü del distrèt de Conthey i è:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Conthey District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Weiach
Weiach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.64 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 029 abitant.
El cumün de Weiach al se tröva a una altitüden de 390 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fisibach (AG), Kaiserstuhl (AG), Hohentengen am Hochrhein (D), Glattfelden, Stadel bei Niederglatt, Bachs. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Weiach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1271.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (DE)


text:
Carne tremula
Carne tremula (Carna in tarmarìa) 'l è 'n film dramàtic dal 1997 ad Pedro Almodóvar trat da 'l rumànś Carne viva ad Ruth Rendell. 'L à vins al Prèmi Goya 1998 par 'l atōr minga prutagunìsta (José Sancho) e dū Nàstar 'd Argìnt par l'atōra più brava Francesca Neri e p'r al regìsta.
Sunt
Madrid, Nadâl dal 1970: la Spaggna l'è in stat 'd emergìnsa p'r órdan dal regìm ad Francisco Franco. Na śóvna putàna, la Isabel Plaza Caballero (Penélope Cruz), la gh'à fiōl in s'n autóbus e la 'l ciàma Victor. Vint an più tard, Victor Plaza (Liberto Rabal) al s preśènta p'r un apuntamènt da l’Elena (Francesca Neri), na drugàda ch'l'éra andàda a lèt sèg la stmana prima. Chi lē, ch'l'è drē a spetàr òṅ ch'al gh purtarà dla pólvra biànca, la gh diś 'd andàr via subìt e la tira fóra na rivultèla par paràr-al via da 'd là. Un vśèṅ al sènt i sîg dla dóna e al ciàma la pulisìa. I rivàn lè Sancho (José Sancho), 'n imbariagòs ch'al créd che sò mujér Clara (Ángela Molina) la gh méta i còran, e al śóvan David (Javier Bardem). Quànd i vàn'n in cà, Victor al gh'à in maṅ lò la pistòla e al la punta cóntar l’Elena, pò a partìs un cólp ch'al ciàpa David e 'l al cunstrìnś a vìvar in sna scrana a rudèli.
Dū an dòp Victor, finî in cal mént'r in parśòṅ, al véd in televiśiòṅ na partìda ad basket in carusìna: David 'l è na star ch'la śóga p'r al sò paéś e l’Elena, dvintàda sò mujér, la gh fà curàǵ in mèś a 'l pùblic. Victor al taca a strudiàr da drē da 'l śbari. Quànd al vèṅ fóra, sò màdar l'è mòrta lasànd-ag un pôc ad bèsi e na cà. A 'l funeràl dal pàdar dl’Elena, chi lò al cgnós la Clara e al taca a far 'l amōr sèg.
In cal méntar l’Elena, ch'l'iva dâ 'n taj a la dròga e mis in pē 'n urfanutròfi, la n pōl minga śluntanàr via Victor ch'al vgniva là par far dal vuluntariâ. Un dè al śóvan al gh diś qvél ch'al gh'iva in mènt: dvintàr al più grand amànt dal mónd, far 'l amōr sèg tuta la nòt e pò impicàr-la par vindéta, ma al n al pōl briśa far parchè al gh vōl incóra tròp bèṅ.


text:
Pulimer
Un pulimer l'è una macrumulecula (l'è una mulecula cunt un pes mulecular propi grand) che l'è fada sü de toch che se ripeten un bel poo de völt, ch'a hinn ciamaa ünità strütüraj, e a hinn ligaa intra de lur cun ligam cualent. I esempi püssee cugnussüü de pulimer a hinn la plastica e'l DNA.
I ünità strütüraj poden vess istess intra de lür (alura el pulimer el se ciama omopulimer) o discumpagn, (cupulimer). De spess cun la parola pulimer vegnen in ment dumà i macrumulecul sintetich, 'me i plastich, i gom sintetich e i fiber di tessüü, ma a hinn pulimer anca i macrumulecul naturaj, cume i pruteinn, i acid nücleich e i polisacarid.
El grad de pulimerisaziun el fa vidè el nümer medi de monomer del pulimer:
- piscinin - a'l gh'ha de men de 100 monomer;
- medi - intra i 100 e 1000 monomer;
- grant - püsee de 1000 monomer.