text:
Cun els è vegnì communitgà sur apps, e-mail u facebook. Suenter esser vegnì contactà suonda per ordinari in dialog ed i vegn empruvà da stgaffir ina relaziun da confidenza. En il decurs dal dialog vegn descrit ina situaziun finanziala precara. Silsuenter pajan ils donnegiads daners sin contos en l'exteriur. Ina dunna è vegnida cugliunada per 90'000 francs, quai cun dir ch'ils daners vegnian duvrads per in'operaziun.
La polizia chantunala avertescha da restar attent e cusseglia ils suandants puncts en cas da malsegirezza:
- Esser sceptics tar da questas emprovas da pigliar si contact.
- Dumandar tge ch'ins survegnia en return per ils daners. Sch'i na dat nagut en return per ils daners èsi fitg probabel ch'i sa tracta d'ina cugliunaria.
- Tematisar quest contact cun parents.
- Annunziar a la polizia sch'ins è daventà unfrenda d'ina tala cugliunaria u emprova d'ina cugliunaria.
RR novitads 09:00


c: text/html

text:
Trais da noss posts exteriurs festiveschan giubileums radunds.
Tar las festivitads
sustegna e derasa l’art e la cultura svizra. Cun noss posts exteriurs essan nus preschents en tut il mund e dain novs impuls culturals cun nossas iniziativas.
Nus promovain l’art e la cultura svizra resguardond sia diversitad.
Cun nossas contribuziuns pussibilitain nus novas ovras artisticas, rinforzain il barat cultural tranter las differentas regiuns linguisticas da la Svizra, preschentain la cultura svizra a l’exteriur, promovain la generaziun giuvna d’artists e d’artistas e s’engaschain per l’intermediaziun da l’art al public.
Sco fundaziun naziunala sustegnain nus projects d’impurtanza per l’entira Svizra.
Ina survista da las mesiras da promoziun dals singuls champs spezials:
Cun atgnas iniziativas tematisain nus svilups da la vita culturala actuala e creain novas raits per persunas activas sin il champ cultural en Svizra ed a l’exteriur.
Nossas iniziativas sa basan sin ina collavuraziun cun artistas ed artists, organisaturs, fundaziuns culturalas, posts da promoziun publics e privats sco era cun las represchentanzas diplomaticas da la Svizra a l’exteriur.
Nus tgirain ina rait da posts exteriurs en tut il mund. Els sustegnan il barat cultural da la Svizra cun l’exteriur.
Ils centers culturals preschentan l’art svizzer en metropolas d’art impurtantas. Ils biros da colliaziun fan punts per persunas activas sin il champ cultural da la Svizra en autras regiuns da quest mund e contribueschan al dialog tranter las differentas culturas.
Noss biros dals posts exteriurs a Cairo, New Delhi e Johannesburg festiveschan giubileums radunds. En Svizra dat l’occurrenza «CROSSROADS» in’invista en lur lavur dals onns passai. Sur las festivitads enturn il globus infurmeschan ils biros sin lur paginas-web.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils Furlans en l'Italia
Ils Furlans èn la famiglia rumantscha la pli gronda. Els vivan al nordost da l'Italia en la regiun autonoma 'Friuli Venezia Giulia'. En questa regiun èn da chasa era persunas che discurran tudestg e sloven. Var 600'000 persunas chapeschan e discurran il furlan. Cun la lescha da linguas che l'Italia ha approvà l'onn 1999 è il talian la suletta lingua uffiziala da la Republica Taliana. L'Italia renconuscha e promova dentant dapi l'onn 1999 era autras 12 linguas e culturas sin ses territori. En las trais provinzas dad Udine, Pordenone e Görtz, nua ch'ils Furlans èn da chasa, è il furlan oz sper il talian, sloven ed il tudestg lingua uffiziala.
Istorgia e cultura
L'istorgia dal Friaul è determinada da sia posiziun: il territori cunfina cun las culturas da la mar mediterrana ed è era la porta d'entrada per l'orient. Sco unitad istorica-politica-culturala è il Friaul naschì en l'epoca dals Langobards tranter il sisavel e l'otgavel tschientaner. La lingua sezza è sa sviluppada sco il rumantsch gia avant 2000 onns cura ch'ils Romans han conquistà il territori celtic. Trais citads han gì gronda influenza sin il svilup dal Friaul: Venezia, Aquileia e Trieste.
Lingua, cultura ed identitad
La maioritad da la populaziun ha adina discurrì furlan. Da quai dattan differents documents litterars perditga. En il 18avel tschientaner daventa la lingua furlana l'argument principal per l'identitad regiunala. En l'onn 1919 è vegnida fundada la "Società filologica friulana". La discussiun politica per la renconuschientscha sco minoritad en l'Italia daventa suenter l'onn 1945 in tema, quai surtut cun "l'Academiuta di lenga furlana" (Fundatur: Pier Paolo Pasoloni) e la nova gasetta "Patrie dal Friûl" (Fundatur: Giuseppe Marchetti). La nova generaziun dal cumbat per la renconuschientscha dal furlan ha fundà l'onn 1980 il "Radio Onde furlane", in radio privat.
Geografia ed administraziun
Furlan vegn discurrì da var 600'000 persunas. Quellas vivan en la regiun (politica-administrativa) Friuli Venezia Giulia, la gronda maioritad en la provinza dad Udine, ina part en las duas autras provinzas da Pordenone e da Gorizia. Il territori linguistic dal furlan cumpiglia ina surfatscha da var 7900 km2. En la provinza dad Udine è il furlan dapi 1996 era lingua uffiziala. La chapitala da la "Provincie di Udin" è Udine.
Terratrembel
Ils 6 da matg 1976 ha scurlattà in ferm terratrembel il Friaul. 989 persunas èn mortas, pliras millis èn vegnidas blessadas. 18'000 chasas èn vegnidas demolidas cumplettamain, ulteriuras 75'000 fermamain. "Solidaritad cun il Friaul" era il num da l'acziun d'agid grischuna. Ad Avasinis, ina fracziun da la vischnanca da Trasagnis, han ins construì pliras chasas per attempads. Il contact tranter Avasinis ed il Grischun vegn tgirà anc oz.
Economia
Ils Furlans sa defineschan era oz anc adina sco pievel da purs. Tranter 1870 e 1970 è stà per blers Furlans l'emigraziun il destin. Ils "fogolars furlans", las uniuns dals Furlans a l'ester, datti uschia quasi en mintga chantun dal mund. Quai è però sa midà suenter l'onn 1976, l'onn dal grond terratrembel dal Friaul. Blers emigrants èn returnads ed han gidà a reconstruir lur patria. Ed oz na pon ins betg pli dir ch'il Friaul saja surtut ina regiun d'agricultura. Enturn las citads è in'industria da different gener sa sviluppada che profita tranter auter era dal fatg ch'ina da las pli renumnadas universitads da l'Italia è creschida quests ultims onns ad Udine. L'agricultura producescha vin e tirc ed a San Daniele vegni fatg in dals pli enconuschents schambuns dal mund. Il turissem profita d'ina vasta purschida culturala e natirala che tanscha da la mar mediterrana fin tar las Alps Carnicas e Dolomitas cun il Tagliamento, in flum impressiunant ed unic en l'Europa.
Minoritads en l'Europa Ils Furlans en l'Italia
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Furlans en l'Italia.


text:
Moderatorin: Quista vouta ho la tas-cha dad Elena Könz dapü valur. Per la prüma vouta tuorna ella cun ün pocal e la medaglia d’or dal champiunedi mundiel in sia abitaziun a Cuira.
Elena Könz: Eu pens in mincha cas cha quai maina per mai ün avantag, perche cha quai es uschè ün titel chi’s po dir da sai, cha minchün incleja (inclegia).
Moderatorin: E las reacziuns sül titel vegnan üna zieva l’otra. (…) Bger temp per piglier incunter gratulaziuns nun ho ella. Il training cuntinuescha. Già damaun vo Elena Könz a Laax per as preparer pel Burton European Open. Ella parta lo illa concurrenza dal Slopestyle.
Elena Könz: Sch’eu fetsch ün pa alch es quai vairamaing üna posa plü efficiainta co sch’eu stun simplamaing tuottadi in let e nu muvaint gnanca. Il corp po regenerar fingià ün pa meglder e esser pront lura per duman.


text:
Suenter ch'il CB Scuol è vegni relegà la fin da la stagiun passada en la tschintgavla liga datti puspè il derbi engiadinais tranter Scuol ed ils Lusitanos de Samedan. L’equipa da l’Engiadina Bassa è puspè turnada sin la via dal success. Suenter che l’equipa ha pers la stagiun passada partidas en seria, po ella festivar fin qua gia trais victorias. Cun il success è era puspè turnà il gust e la veglia en l’equipa e quest schlantsch vul la squadra sa chapescha prender cun sai en il derbi.
Partenza gartegiada
Las emprimas partidas en tschintgavla liga dad omaduas equipas engiadinaisas èn gartegiadas. Il CB Scuol ha gia gudagnà trais partidas. Anc meglier è la partenza stada per il FC Lusitanos de Samedan. L’equipa ch'exista mo da giugaders cun ragischs portugaisas ha pers mo l’emprima partida. Dapi lura ha ella pudì gudagnar sis giadas en seria.
Victoria è impurtanta
Per omaduas equipas è la victoria dal derbi engiadinais da gronda impurtanza. Ils Lusitanos de Samedan vulan ir cun in pign avantatg en la pausa d’enviern. Els dattan encunter Scuol la davosa partida avant la lunga pausa d’enviern. Da l’autra vart vul il CB Scuol gudagnar la partida a chasa ed uschia restar tranter las meglras equipas da la tschintgavla liga. Il punct da partenza è interessant e lascha sperar sin in gieu intensiv.
RR Sportissimo 17:00


text:
Salut tout le monde! bienvenue sur mon blog et bonne visite ! Surtout n'oubliez pas de lacher vos com's !
Merci et bisous à tous ! ;)
Retour au blog de x-flo-du-02-x
la vii !! Cé dùre la vii vOù trOùvé pà ?? cé pr sà kiil fO tjr pOsiitiivé , fiin c ++ fàciile à diir kà fàiir !! admiiré la belle chOze , Oùbliié lé criitiik et gardé biien sùr lé cOmpliimen !! la vii nOù réserv' dé chOz bonne cOme mOvèse alOr prépàr tOii pr viivre !!! V i i t à v i i e n c O ù l e ù r C ' e s t l e s ec r e t d ù b O nh e ù r ! ! ! ! ché pà sii c vré mé bOn ^^ sàvOiir riir dàn là vii , sàvOiir se...


text:
Ils 23 da mars vegn in dals 79 films annunziads premià cun il Premi da film svizzer 2018. La mesemna ha gì lieu la nominaziun. Il favurit è il film «Blue My Mind» ch'è nominà en gist set categorias.
Mintgamai 350 commembers da l'Academia da film svizra han guardà ils films e giuditgà els. Ils resultats da la votaziun valan sco basa per la nominaziun, che vegn lura preschentada da la cumissiun da nominaziun. Las nominaziuns en 12 categorias èn colliadas cun ina summa totala da premis da passa 442'000 francs.
Emna dals nominads
Tut quels che n'han anc betg gì la pussaivladad da guardar pon far quai durant da l'emna da la surdada dal premi. Dals 19 enfin ils 25 da mars mussan ils Cinémas du Grütli a Genevra ed il Podi da film a Turitg ils films nominads per la publicitad.
En mez quell'emna vegn lura surdà il premi. Er Cussegliera federala Simonetta Sommaruga vegn ad esser preschenta en la Halle 622 a Turitg.
RR novitads 07:00


text:
Inhalt
Chantun
-
Dubel uschè blers daners per program d’interreg «Italia-Svizra»
La regenza grischuna augmenta la contribuziun per il program d'interreg «Italia-Svizra». Da nov duai quella muntar a 3,36 milliuns francs, il dubel da quai ch'era previs per la perioda dal 2014 enfin 2020.
La cundiziun è dentant ch'er ils auters chantuns, il Tessin ed il Vallais, dublegian lur contribuziun finanziala. La finamira è d'intensivar la collavuraziun cun l'Italia per sviluppar ils spazis economics dad omaduas varts dal cunfin.
RR novitads 9:00


text:
Made in Heaven
Made In Heaven (Fât in dal Paradîś in Emigliàn) 'l è al quindicéś'm e ùltem àlbum ed studi 'd al grùp ingléś 'd i Queen. C'n el stesi caraterìstig 'd al disc precedèint, cal disc chè 'l è stê 'l ùltem publichê ch' al vdìs i cuntribû 'd al cantànt Freddie Mercury e 'd al basìsta John Deacon. Al vgnìva fòra al 5 ed novèmber 'd al 1995.
Dòp ed la mort 'd al Mercury in dal novèmber 'd al 1991 cauśèda da 'l AIDS, al John Deacon, al Roger Taylor e 'l Brian May i avìven lavurê cun el perti 'd cant e 'd piàṅ che lò 'l ìva già registrê, śuntènd-eg el lór sunèdi.
Tùti e dū 'l pert 'dl' inciśiòun, prìma e dòp ed la mort 'd al Freddie, i éren stèdi cumpletèdi in dal stùdi 'd al grùp a Montreux, in Śvisra. 'L album al rivèva al prìm post in dal Règn Unî e 'l tulìva 4 volti al disc ed plàtin. Al giurnèl The Guardian al scrivìva che 'l disc 'l iva vindû 20 miliòun ed copi in tut al mond.
Braṅ
- It's A Beautiful Day - 2'32
- Made In Heaven - 5'25
- Let Me Live - 4'45
- Mother Love - 4'49
- My Life Has Been Saved - 3'15
- I Was Born to Love You - 4'49
- Heaven for Everyone - 5'36
- Too Much Love Will Kill You - 4'20
- You Don't Fool Me - 5'24
- A Winter's Tale - 3'49
- It's A Beautiful Day (reprise) - 3'01
- Yeah - 0'04
- Untitled Hidden Track - 22'33
Furmasiòṅ
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa


text:
Ses pli grond success ha Martin Plüss (40) gì tar il campiunadi mundial da hockey sin glatsch il 2013 en Svezia. Plüss era ina da las persunas decisivas per il success dal team naziunal svizzer, ch'ha fatg numnadamain la medaglia d'argient.
4 gieus olimpics, 12 campiunadis mundials, 263 gieus internaziunals
Plüss era in leader ed in attatgader excellent cun conscienza defensiva. Questas caracteristicas han purtà el quatter giadas als gieus olimpics, a 12 campiunadis mundials ed a 263 gieus internaziunals.
Suenter l'ultima stagiun e la defensiun da titel gartegiada cun il SC Berna m'ha l'intuiziun ditg, ch'i saja uss in bun mument per chalar.
Ensemen cun il defensur e chapitani dals ZSC Lions Mathias Seger tutga Plüss tar las persunalitads pli extraordinarias da sia generaziun da giugaders.
A la finala era il giugader cun sis titels da campiun senza contract. Fin questa gievgia aveva el laschà avert sia demissiun.
RR novitads 16:00


text:
«Gotthard» da Zora del Buono
- Dumengia, 6.3.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 6.3.2016, 12:45, RTR
Il roman «Gotthard» è ferm collià cun il tunnel da basa da l'Alptransit.
La colliaziun tranter il nord ed il sid è gia adina stà in tema da discussiun ed il project «Alptransit» occupescha oramai dapi onns intensivamain las medias tessinaisas e svizras. I manca pauc fin l'inauguraziun dal pli grond tunnel da viafier dal mund ch'è previs il prim da zercladur da quest onn.
Il tunnel da l'avegnir n'è dentant betg be da grond interess per la tecnica ma er in lieu d'inspiraziun per l'art. Dacurt è vegnì publitgà il roman «Gotthard» da Zora del Buono che ha propi lieu en il tunnel da basa da l'Alptransit. Dapli da quest roman rapporta nossa correspundenta Mirella Zen.


text:
Curt e concis:
- Il futur na duain ins betg pli stuair suttascriver la decleraziun da taglia.
- Uschia duai la decleraziun da taglia a moda electronica vegnir simplifitgada. Per ils blers pajataglia mida nagut.
- Il mument basegna quai ina suttascripziun sin in document da palpiri.
Suenter la chombra pitschna ha oz era il Cussegl naziunal approvà ina moziun dal cusseglier dals chantuns grischun Martin Schmid da la pld. Malgrà che blers chantuns porschan la pussaivladad d'inoltrar la decleraziun da taglia a moda electronica èsi anc adina necessari da confirmar la legitimitad da las indicaziuns cun suttascriver in document da palpiri. Tenor Martin Schmid n'è quai dentant betg necessari.
Cun quai ch’ins trametta sez la decleraziun pon ins era declerar ch’ins ha legì tut, ch’ils documents e las indicaziuns èn correctas e cumplettas. E quai pon ins reglar uschia en la lescha.
Per ils blers pajataglia na midia nagut. Il futur possian els trametter tut ils documents a moda electronica, uschia Schmid.
Il Cussegl federal ha annunzià da vulair implementar la nova regla ella proxima revisiun da las leschas da taglia correspundentas.
RR novitads 11:00


text:
La polizia ed ils pumpiers han sulet confermà envers las medias, che pliras persunas sajan vegnidas transportadas en ospitals. Davart la sort da las blessuras na datti naginas infurmaziuns actualmain.
Anc betg en diever
La punt da peduns ch'era anc betg dada libra, è crudada ensemen la gievgia ed a sutterrà plirs autos. I sa tracta d’in punt che maina tar in’universitad, ella steva pir dapi sis dis. Averta per peduns dueva ella esser davent dal cumenzament dal 2019.
La punt cun ina paisa da 950 tonnas è dada giu sin l’entira lunghezza da var 50 meters. Ella ha sutterrà ina via cun set vials.
RR novitads 23:00


text:
Da promover il linguatg e chattar lavur duai er esser en il center dal segund program per integrar esters. Quai communitgescha la regenza grischuna. Per promover l'integraziun d'esters en il Grischun prevesa il chantun custs da 960'000 francs ad onn. In terz dals custs ston las vischnancas surpigliar, dus terzs surpiglia il chantun. Il segund program d'integraziun vala per ils onns 2018 fin 2021.
Emprim program 2014-2017
Cun l'emprim program chantunal d'integraziun è il Grischun s'obligà da rinforzar sias stentas per l'integraziun da persunas estras. Quai en ils trais puncts centrals infurmaziun e cussegliaziun, furmaziun e lavur sco er chapientscha ed integraziun sociala.
En pli ha ella formulà finamiras correspundentas en chaussa. Quellas cumpiglian emprimas infurmaziuns per persunas novarrivadas, la promoziun linguistica per persunas creschidas e per uffants da la vegliadetgna prescolara fin a la translaziun interculturala u l'integraziun en il martgà da lavur.
L’emprim program dura da l'onn 2014 fin l'onn 2017. Gia oz fa la regenza grischuna bilantscha positiva da quest program.
RR novitads 10:00


text:
Il Club da hockey da Tavau ha pers l'emprim gieu da la nova stagiun cunter Lugano, quai cun 1:3. Ils emprims dus gols ha Lugano sajettà (J. Lajunen 13'/Walker 28'). Grazia a Pestoni ha Tavau lura pudì scursanir en la 36avla minuta. Il terz gol ha Lugano sajettà en l'ultima minuta.
Ils ulteriurs resultats
- Ambri-Piotta – Zug 1:2
- Bienna – Genevra-Servette 3:0
- Friburg – Losanna 1:5
- SCL Tigers – SCRJ Lakers 5:2
- ZSC Lions – Berna 1:2 (suenter prolungaziun)
Tabella Liga naziunala
RR novitads 22:00


text:
I na dettia nagin meglier lieu da cumenzar cun ses viadi che sin questa basa militara ha ditg Trump. Uscheditg ch’el saja president vegnia el adina a dar al militar american las resursas giavischadas, uschia Trump vinavant. Oz è Trump sulet s’inscuntrà privat cun il primminister giapunais per giugar golf, scrivan las agenturas da novitads. Damaun vegn Trump alura a s’inscuntrar uffizialmain cun il primminister giapunais Shinzo Abe. Avant vegn el anc a far ina visita formala al imperatur giapunais Akihito. En ses emprim pled fitg patriotic en il Giapun èn era il commerzi e las vias avertas sur la mar stadas temas.
Viadi da duas emnas en l'Asia
Sin ses viadi da duas emnas en l’Asia vegn la Corea dal Nord ad esser in dals temas centrals da discussiun. Tranter auter vegn Trump a visitar la China, il Vietnam ed era las Filippinas. Era è in inscunter cun il president russ Wladmir Putin planisà ha ditg Trump. Ils dus presidents eran s’inscuntrads l’ultima giada al ur dal inscunter dals stadis G20 a Hamburg.
RR novitads 06:00


text:
Carpané
Carpané (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Carpaneto Piacentino), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 7 612 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 63,2 km² e ona densità de 120 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Cadé, Castél Arquà, Fiurenzöla, Gruparél, Lügagnàn, Puntnür e San Giorg.
I sò frassión i en Badagnano, Celleri, Chero, Cimafava, Ciriano, Magnano, Montanaro, Rezzano, Travazzano e Zena.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carpané l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
28 12
Ol dé 28 de dezèmber l'è 'l 362 ( 363 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 4 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de dezèmber al è ul dí da pòost 362 ( 363 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 4 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1871 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al è ol pröm del paes ch'al instaura ol sistema métrich decimal al cumeers de la sità.
1895- Paris: projessiú de la pröma pelícöla per i fradéj Lumière.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1736 - Viena (Àustria): Antonio Caldara, compositur Italià, ol pröm a representar öna òpera italiana a Barcelona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Charleston
Charleston l'è na sità di Stat Unî ad 124.632 abitànt ch'la s cata in dal stat dla Carulìna dal Sud, in dal cuntèi ad Charleston e ad Berkeley.
La sità l'è stata misa sù in dal 1670 cuma Charles Towne, in unōr dal rè 'd Inghiltèra Charles II, e l'à ciapâ al nóm definitìṿ ad Charleston sōl in dal 1783. In dal 1866 l'à patî un taramòt dimóndi fòrt ad 7,3 grâd dla scalaróla Richter.
La gh'à na superfìsi ad 405,5 km² e al sìndic 'l è al demucràtic Joseph Riley, Jr.. Una dal sò sità śmèli 'l è Spulēt in Ùmbria.
In dla sità in Avrìl a s śōga tut i an da 'l 1978 al turnèo WTA p'r al fémni ciamâ Family Circle Cup cun i camp in tèra vérda.
Persunàǵ ligâ a Charleston
- Melanie Thornton, cantànta dal grup eurodance di La Bouche
- Robert Jordan, pitōr
- Louis Rémy Mignot, scritōr


text:
Sia exposiziun porta il titel: «Cun il temp». Ses maletgs ch’èn savens plain colurs sa fatschentan surtut cun il temp d’uffanza e da giuventetgna, per ex. cura ch’el fascheva chavrer, cura ch’el era famegl tar purs, cura ch’el sunava en la musica dal vitg ni durant ch’el deva ballape.
Jau vi dar mia atgna interpretaziun ad in maletg.
Lucas Tomaschett lavura cunzunt cun l’art dal cubissem sco quai che ses artists preferids Pablo Picasso, Juan Gris ubain Romero Britto fan/faschevan. «Il cubissem è per mai ina pussaivladad da reducir situaziuns», uschia Tomaschett. «Jau n'hai betg dà paisa da malegiar insatge uschè realistic sco pussaivel. Jau vi dar mia atgna interpretaziun ad in maletg.»
Malegiar è per el in cuntrast cun la lavur. Tomaschett è engaschà tar ina firma d’electricitad ed el haja da far bler cun planisaziun. L’exposiziun en il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun saja sia emprima exposiziun. Per quella ha el mess a disposiziun 41 maletgs. Quels pon ins anc vesair ed admirar fin ils 5 da settember.


text:
Inhalt
Svizra
-
Cussegl naziunal è per in register naziunal da cancer
En Svizra duai dar in register naziunal da cancer cun criteris cumplets ed unifitgads. Quest register duai meglierar la prevenziun, la diagnosa a temp ed il tractament dal cancer. Il Cussegl naziunal ha approvà da principi quest register ch'il Cussegl federal propona.
Pazientas e pazients pon dentant refusar la registraziun. La chombra gronda vul fixar il termin per anonimisar las datas sin 80 onns suenter la mort. Il Cussegl federal propona sulet 30 onns.
RR novitads 12:00


text:
La durada da concessiun per pendicularas vegn prolunghida considerablamain. Ella vala da nov betg be 25 onns, mabain 40 onns. Vitiers na pretenda la Confederaziun betg pli da renconuscher tschertas funcziuns sco per exempel ils manaders tecnics ed auters spezialists.
In auter levgiament è, ch'ins po far en il futur pitschnas midadas vid las pendicularas senza lubientscha. Tenor il Cussegl federal pon tant las pendicularas sco era la Confederaziun far respargns entras quellas midadas. E quei senza sbassar la segirtad, perquai las pretensiuns al material restian las medemas.
Midadas gia il 2017
Gia l'entschatta 2017 ha l'Uffizi federal da traffic (UFT) ed il Secretariat da stadi per l'economia SECO distgargià las pendicularas cun in pachet da mesiras administrativas. Tiers tutgan examinaziuns preliminaras extendids dal dossier da construcziun, scolaziun da manaders da project, meds d'agid electronics e scleriment cun l'utilisaziun da normas.
Mesiras van en vigur il 2018
Las mesiras èn part dal program da stabilisaziun 2017 fin 2019 da la Confederaziun. Per realisar questas midadas ha il Cussegl federal midà l'ordinaziun da las pendicularas. Quellas va en vigur l'emprim da schaner 2018.
RR novitads 11:00


text:
A l’entschatta hajan els stuì endrizzar il local ed era cumprar las duas maisas ed ils fists, ils uschè numnads queues. 2007 eran els forsa trais fin quatter persunas che savevan gia dar in pau bigliard, raquinta Willy Decurtins. Cun mirar giu dals auters, cun ir a Cuira a dar turniers e cun leger cudeschs hajan els emprendì quest gieu ed uss sajan els ils megliers da la Surselva.
In sport da gronda concentraziun
Mo dar bigliard saja plitost in sport, di il president dal club da bigliard 07 Rabius. I dovria gronda concentraziun ed ins stoppia exercitar permanentamain, sch’ins vegliar mantegnair in tschert nivel.
Els exerciteschian duas giadas ad emna, mintgamai il mardi e la gievgia da l’october fin Pasca. Sper ils turniers interns prendan els er part mintgatant al campiunadi grischun. Ed ils commembers dal club han er gia dà turniers en Germania.
Animar persunas giuvnas
Ina finamira fiss dad intimar dapli persunas giuvnas da vegnir en il club. Perquai fetschian els il schaner che vegn ina scolaziun cun scolaras e scolars. Els sajan 13 activs e 22 passivs e l'unic club en Surselva. President è Willy Decurtins, cassiera è Patricia Maissen ed assessur Giusep Janka.
Trics dal profi sco regal da giubileum
A chaschun dal giubileum da 10 onns ha il club da bigliard 07 Rabius pudì engaschar in profi. Ralph Eckert, campiun mundial ed autur da plirs cudeschs sur da bigliard, vegn a Rabius e demonstrescha ses trics ils 2 da december da las 20.00 ed ils 3 da december da las 11.00
RR actualitad 08:00


text:
En la chapitala dal Grischun tegna la presidenta dal parlament da Cuira, Anita Mazzetta il pled festiv. Ina oratura dumandada è Magdalena Martullo Blocher. La cussegliera naziunala ha referì gia il mardi a Razén ed oz fa ella il medem a Bravuogn.
Dals umens cristiandemocrats visita oz il cusseglier naziunal Martin Candinas Sedrun e ses collega dal Cussegl dal chantuns Stefan Engler vegn a tegnair il pled festiv a Zernez. Il president da la PCD svizra vegn a discurrer questa saira en Val Müstair.
Oratur da renum internaziunal a Samignun
Er oraturs cun renum internaziunal vegnan en acziun: Uschia discurra l'anteriur minister da l'exteriur da la Germania, Joshka Fischer, questa saira a Samignun.
Ma na betg politichers èn dumandads sco oraturs – er sportists èn dumandads: Selina Gasparin tegna il pled festiv a Lai, Curdin Perl a Malögia e la moderatura da sport, Steffi Buchli, a Vattiz en la Val Lumnezia.
Er ils cussegliers federals èn en acziun
Oz tegna il president da la Confederaziun - Alain Berset il pled tradiziunal dal prim d'avust sin il Rütli. Er quasi tut ils auters cussegliers federals sa maschaidan tranter il pievel: Johann Schneider-Ammann, Simonetta Sommaruga e Doris Leuthard sa participeschan tranter auter mintgamai ad in brunch.
Ignazio Cassis passenta il prim d'avust en il Tessin e tegna in pled a Monteceneri ed in a Lugano. Guy Parmelin sa pretschenta a Payerne en il Vad ed a Bürchen en il Vallais. Sulet Ueli Maurer na vegn betg en acziun, perquai ch'el è il mument a l'exteriur.
RR novitads 12:00


text:
La Pro Natura pretenda via libra per ils animals selvadis. Mo sch’els sappian viandar, possian els surviver, scriva la Pro Natura.
Animals sco il tschierv u il chavriel circuleschan durant l’onn en in territori vast tranter lur plaz da pavlar, da durmir e da ruassar. Uschia èsi er garantì, che la populaziun en in territori na vegn betg memia pitschna e resta geneticamain sauna.
En Svizra sajan dentant quests corridors da selvaschina interruts per gronda part, scriva la Pro Natura vinavant. Da 304 rutas interregiunals sajan engrevgiadas u schizunt interruttas ¾ da vias, autostradas, lingias da tren u abitadis.
Quai haja per consequenza ch’i dettia passa 20’000 accidents cun animals selvadis. Tenor la Pro Natura custassan quels accidents radund 40 fin 50 milliuns francs ad onn.
RR novitads 11:30


text:
Fugu
El Fugu (parnonzia /'fugu/), in giappones 河豚, 鰒, in katakana フグ l'è on piatt tipegh del Giappon. El gh'ha denter ona dos che la fa morì de tetradotossina, e domà on espert el pò taja el pess in manera che 'l tossegh el coppi no quej che mangen el fugu.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fugu l'è mangiaa da secol in Giappon, gh'hinn di proeuv che l'era mangiaa almanch dal 10000 a.C., ma el pess l'è staa vietaa longh el governp del Tokugawa (ma domà in la zona de Edo) e longg el Pediod Meiji (1867-1912)
In di ultim agn, tucc i mort (manch vun) i eren pescador o vagabond che mangiaven i scart del pess. Al di d'incoeu, i restorant butten i scart del fugu in di contenidor speciaj cont on bogin.
A Osaka gh'è el musee del Fugu.
Ricett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ricetta de fugu pussee famosa l'è el Fugu sashimi, che l'è el sashimi de fugu metuu per formà on Chrysanthemum, el fior nazional del Giappon.
Gh'è anca el Fugu Kara-age, che l'è fritt, e el Hire-zake che hinn i pinn del pess fritt cont el sake. Gh'è anca el Fugu-chiri, indoa el fugu l'è bollii cont di verdur.
Legislazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Giappon, despoeu la mort de pussee de 400 person, quej che fan el fugu i gh'han de avegh ona licenza speciala, la fugu chorishi menkyo, che l'è dada despoeu di esam scritt e prategh.
Tra l'alter, l'è l'unega pietanza che la pò minga vess mangiada de l'Imperador del Giappon.
In Italia el fugu l'è vietaa, e in l'ann 1977 gh'hinn staa trii mort per del pess importaa da Taiwan.
In l'Asia del Sud l'è vietaa, ma el diviett el fonziona mia tropp ben.
In di Stat Unii, el fugu l'è legal domà se 'l vegn congelaa in Giappon e mandaa in del paes.


text:
Betg tut las lavinas èn tuttina. I dat differentas sorts da lavinas.
Lavinas: imposant e malsegir
Per ch’i possia insumma dar ina lavina èn differentas chaussas responsablas. I dependa da l’aura, vul dir quanta naiv u plievgia ch’i dat u quant fitg ch’i sufla. Vinavant dependi era da la temperatura, da la cuverta da naiv e dal territori. Na betg sco ultim è era l’uman in factur impurtant. Tut tenor la cumbinaziun da quels facturs è il privel da lavinas pli grond u pli pitschen. Uschia èsi da quintar cun privel da lavinas, cura ch’igl ha dà bler naiv ed i sufla. Spert crescha il privel da lavinas sch’i vegn aifer curt temp bler pli chaud. Lura èsi era uschia che pli taissa che la spunda è e pli privlus ch’igl è.
Lavinas pon rumper ora gist cura ch’i dat l’emprima giada naiv. La raschun perquai è ch'ella na vegn betg da sa colliar cun il terren u na chatta nagin tegn. Sch’i ha gia naiv, lura datti per mintga giada ch’i dat nova naiv ina nova rasada da naiv. Quai è da vesair bain, sch’ins prenda ina pala e fa in tagl vertical en la naiv u bain era inqual giada sin in tetg d’ina chasa. Tut tenor na sa collian quellas betg ina cun l’autra e lura èsi tgunsch pussaivel ch’ina da quellas rasadas sa ruschna giu da quella suten.
Lavina da ruttiva
Mintga giada ch'i naiva datti ina nova cuverta da naiv, e mintga cuverta da naiv è differenta. Quant grond ch'il privel da lavinas è dependa tranter auter quant bain che las differentas cuvertas da naiv tatgan ina vid l'autra. Sche las differentas cuvertas da naiv na tatgan betg bain ina vid l'autra, lura po in sulet skiunz metter en moviment ina lavina. I dat pliras sorts da lavinas, las pli privlusas per sportists d'enviern èn las lavinas da ruttiva. Nus declerain co che uschia ina lavina po vegnir messa en moviment.
Lavina da fraid
La lavina da fraid rumpa ora en in sulet punct. Pli engiu ch’ella sa mova e pli lada ch’ella daventa. Ella è main privlusa per ils sportists d’enviern. Il pli grond privel è, sch'ella avess da sdrappar cun ella ils sportists.
Las lavinas sa distatgan da sasez e quai durant ch’i naiva u curt suenter. Magari pon era sportists d’enviern metter en moviment ina tala lavina. Lavinas da fraid pon dentant era sa distatgar, cura ch’i dat sulegl e la cuverta da naiv vegn stgaudada. Entras quai na tegn la cuverta sura da naiv betg pli e sa distatga da quella suten. Per il pli capita quai en la vischinanza da grippa.
Lavina da naiv pulvrusa
Gia ina lavina mesauna da quest gener cuntanscha spert ina spertadad dad 80 kilometer per ura. Quai è la spertadad ch’in auto dastga charrar sin ina via principala. Al cumenzament cula la lavina mo. Entras la forza che la lavina, fan ils pitschens cristals da naiv turnigls davant la lavina. Cunquai che blers cristals fan quai, datti ina nivla da pulvra da naiv. Quella è sco in orcan. Quai vul dir ch’igl è betg mo la naiv che sa ruschna a val che fa gronds donns e prenda cun ella tut quai ch’è enta pe, mabain era la nivla da naiv. Quella nivla vegn era numnada buf. Quai è sco in stemprà cun ferms vents che pon suflar enturn pigns u devastar chasas. Pli taissa che la plaunca è e pli sperta che la lavina è. La lavina po avair ina spertadad d’enfin 300 kilometers per ura e chaschuna gronds donns.
Lavina da naiv bletscha
Lavinas da naiv bletscha sa distatgan per ordinari da sa sez. Quai suenter ch’igl ha pluvì u bain sch’igl è durant il di chaud. Quellas lavinas vegnan per il pli la primavaira. La raschun ch’i dat quellas lavinas è aua che sa rimna tranter las singulas stresas da naiv. Quell’aua fa che la cuverta sura sa distatga da la cuverta suten e sa ruschna a val.
Sajettar lavinas
Per ch'i na possia betg vegnir giu lavinas sin las pistas, ston quellas vegnir sajettadas.
Bulletin da lavinas
Per ir segir cun skis u snowboard duess ins dentant leger bain il bulletin da lavinas. Quel prognostitgescha exact, nua ch'il privel da lavinas è grond e nua betg.
Evaluar il privel da lavinas cun l’iPhone
En media moran en Svizra mintg’onn 25 persunas en lavinas. Il dumber pudess ins diminuir sche tuts avessan avunda savida e fissan infurmads davart dal privel da lavinas, il link avra en ina nova fanestra actual en la regiun. S’infurmar pon ins en l’internet (Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau, il link avra en ina nova fanestra), radio, teletext, u ussa da nov era cun l’iPhone.


text:
Cumpadials: Open air en Casa S. Giusep
- Mesemna, 22.6.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 22.6.2016, 11:45, RTR
«In open air in pau auter», quai è lidea da quest eveniment sin la terrassa da la chasa da tgira e dattempads a Cumpadials/Sumvitg.
Atgnamain vulevan els prender in pau pli patgific quest onn, di Esther Appenzeller, ina da las manadras da la chasa e da la tgira. Mo alura hajan els ponderà chi fiss bel dorganisar in concert sin lur bella terrassa, ed entaifer diesch minutas saja quai vegnì in open air ord in concert.


text:
Ina fetg gronda honur
Enconuschentamein ha papa Francestg buca priu dimora ella habitaziun previda per il papa regent el palast, mobein ei secasaus en la casa d’albiert dil Vatican, Domus Santae Marthae. Quei munta secapescha per nus gardists da star guardia era avon la porta da quei edifeci. In seposta avon la habitaziun dil papa e dus stattan mintgamai duront 8 uras da di e da notg avon porta el plaunterren e controlleschan che neginas persunas nunatorisadas entrien.
Da l’autra vart munta quei era ch’ei dat cheu adina puspei muments che nus vegnin fetg datier al papa. – E papa Franzestg… mintgamai ch’el passa la porta salida nus cordialmein cun dar il maun. Ina fetg biala gesta da respect vicendeivel ed ina zun gronda honur per nus gardists!


text:
Dolomites UNESCO Geotrail, percurs danter la storia dles Dolomites
Te diesc tapes él partí sö le Dolomites UNESCO Geotrail sön la creaziun dles Dolomites. Tommasini y Mussner á presenté le liber nü incö sön Col Raiser.
176 chilometri é le Dolomites UNESCO Geotrail lunch, n percurs de trekking che porta sön sëmenes bele esistëntes dal Bletterbach cina Sest de Puster. Les diesc tapes dl percurs geologich é coliades da na vëta cocëna y pro vigni tapa él da inrescí cosses interessantes sön la storia geologica dles Dolomites.
I assessurs Christian Tommasini y Florian Mussner á presenté la publicaziun nöia ai 2 de agost sön Col Raiser, olache le percurs dla cuinta tapa passa nia dalunc. La presentaziun é gnüda a se le dé en colaboraziun cun i auturs Christjan Ladurner y Corrado Morellio adöm al geologh Volkmar Mair.
“Dan da 280 miliuns de agn êl chiló n mer y sëgn podunse osservé la belëza dles munts dles Dolomites – sciöche la contrada s’á mudé tl tëmp, dantadöt por ci che reverda l’aspet geologich é la tematica zentrala dla publicaziun nöia”, á splighé Tommasini. L’assessur á rengrazié düc chi che á daidé para pro la realisaziun dl proiet y á sotrissé che ala basa de chësta publicaziun él sté n gran laur de inrescida scientifica y culturala. L’assessur por la scora ladina Florian Mussner á descrit le percurs sciöche na carateristica nöia dl’oferta dl jí a pé amesa le patrimone mondial dles Dolomites Unesco y che presentëia la geologia dles DOlomites te na forma scëmpla y pratica. “Implü unësc chësc percurs ince deplü cultures”, á dit Mussner. Le Geotrail nü dess since ester, aladô de Enrico Brutti, diretur dl Ofize Parcs naturai, n stromënt de sensibilisaziun por la popolaziun local sön l’importanza y la particolarité dles Dolomites sciöche patrimone mondial UNESCO.
“19 é i punc particolars dla geologia sön le percurs che presentëia la geologia dles Dolomites te na manira interessanta sides por i escurscionisć, mo ince por i leturs dl liber”, á dit le diretur dl Ofize Geologia Volkmar Mair.
Pröm punt dl Geotrail é le Bletterbach. Da dailó é le percurs che porta por 176 chilometri sön sëmenes atuales cina Sest tla Pusteria. Na gran pert dl percurs passa ince por les valades ladines. Le tru cun ince döes chertes de referimënt é da püch gnü publiché dal’editur Athesia-Tappeiner. La publicaziun nöia pó gní cumprada por 17,80 euro tles botëghes dai libri y tles assoziaziuns turistiches.
La particolarité dl Geotrail é che al é partí sö te 10 tapes y che vigni tapa é coliada da na vëta cocëna cun la proscima. Pro vigni tapa él gnü chirí fora dui posć, olache al vëgn splighé la geologia dles Dolomites. Vigni percurs vëgn presenté te n capitul aposta.
La publicaziun nöia é gnüda realisada en colaboraziun cun l’Ofize Parcs naturai y dal Ofize Geologia, dal editur Athesia-Tappeiner, dal IDM Südtirol y dales organisaziuns turistiches dl raiun dles Dolomites.
File Video y Audio
Intervista Christian Tommasini
Audio Morelli – Mair – Tommasini
USP


text:
Ils impressaris grischuns èn cuntents cun il 2017. La construcziun auta haja profità da projects gronds dal maun public e d'effects extraordinaris – quai dentant cun grondas differenzas regiunalas. Ina gronda dumonda da bajegiar hai surtut dà en il Grischun dal Nord. Tar la construcziun bassa hajan ina giada dapli investiziuns dal maun public gidà a tegnair la svieuta, scriva l'uniun dals impressaris grischuns.
Uschia han ils impressaris en il Grischun era augmentà per 3,4% lur dumber da collavuraturs sin totalmain 5'100 per la fin da zercladur dal 2017. Er las entradas d'incumbensas ed il volumen da construcziun mussan medemamain svilups positivs per l'onn passà.
Per quest'onn quinta l'uniun dals impressaris grischuns però cun temps pli aspers. I dettia bleras abitaziuns vidas e paucs permiss da bajegiar per la construcziun auta.
RR novitads 14:00


text:
Als campiunadis mundials vegn tut ad esser bler pli grond. Quai è ina sfida per sasezza ch'ins sto anc dumagnar. Vul dir davent dal center da medias fin tar las localitads per ils atlets, i dovra bler dapli che durant la cuppa europeica. Ussa èn ver 50 atlets stads preschents, als campiunadis mundials vegnan quai ad esser var 150 atlets. Vitiers vegn l'entir accumpagnament.
In punct che ha chaschunà critica è il passadi davent l’arrivada fin tar la sutgera. Qua na pudevan ils atlets en sutga da roda betg passar senza agid. Il motto sto esser 100% senza barrieras. Uschia ha era Marlis Alig, la presidenta dal comité d’organisaziun dals campiunadis da l’auter onn, empermess da far remedura.
Cumpliments
I ha dentant era dà cumpliments per ils organisaturs, surtut las pistas sajan stadas optimalas. Era en connex cun ils hotels è vegnì ludà, ins haja fatg blera lavur per optimar uschia che vairamain tut ils atlets en sutga da roda hajan las libertads da sa mover senza barrieras.
Ulteriuras sfidas
L’uniun purtadra ed il comité d’organisaziun èn da lur vart era anc vi da recaltgar ils daners per il preventiv dals campiunadis mundials. Quest preventiv prevesa passa in milliun francs per realisar l'eveniment.
Per ils campiunadis da l’auter onn dovran ils organisaturs mintga di var 300 voluntaris, sin e sper las pistas. Era quai ina sfida ch’ils da Sursaissa èn vi d’organisar.
RR Actualitad 08:00


text:
En la garascha dals velos ed e-bikes lavuran dasper ils experts er persunas dischoccupadas e persunas che tschertgan asil. En tut guardan 27 persunas ch'ils velos funcziunan. Dentant ston ils velos era mintga di vegnir scumpartids sin tut las staziuns da nov, uschè ils velos èn disponibels dapertut. Ed era ils accus dals e-bikes ston vegnir chargiads regularmain, declera Tim Basler, il manader da gestiun dal sistem dals velos publics tar il center da cumpetenza da lavur a Berna.
Dentant na datti per il mument betg grondas reparaturas. Il sistem funcziuna bain ed era vandalissem n'haja entant betg dà grond. Mintgatant emprova in u l’auter da debloccar il velo cun violenza. Dentant na funcziuna il velo lura betg, causa ch'il sistem sto vegnir debloccà a trais differents lieus. Dentant èn avant curt vegnidas tagliadas si las rodas dad 8 velos.
Cumenzà cun success
Cun ina app po il velo vegnir debloccà. La app fa era la statistica nua ch’ins è stà cun il velo, quant ditg e quant che il viadi ha custi. In abunament da l’onn custa tranter 200 e 400 francs. Dentant po era mintga viadi vegnir pajà singul. La finamira da «Publibike» è da reducir il traffic en la citad di il schef Bruno Rohner. Entant vegnan fatgs mintga di passa 1'100 viadis cun ils velos publics. Ina buna cifra per l'entschatta, di Rohner. Dentant duai quella anc crescher fitg.
RR actualitad 12:00


text:
La fatschenta d'informatica e segirtad da banca ha survegnì il dretg da bajegiar sin il l'areal da l'anteriur lavuratori forestal a Cuira. Cun 84,6% da las vuschs è la decisiun stada fitg clera. Il president da Cuira Urs Marti vesa il gea sco ina schanza per la citad. D’ina vart possia Cuira sa sviluppar tar in lieu per fatschentas spezialisadas sin informatica e da l’autra vart procurian ils collavuraturs da la Inventx per vita el coc da la citad.
Nova vita per l'anteriur areal forestal
Il nov bajetg ch'i duai dar sin l'areal na duai betg mo porscher novas plazzas da lavur a la fatschenta ch'occupa il mument 140 lavurers, mabain duai era dar abitaziuns.
- En las duas auzadas suren (3+4), duessi dar 11 abitaziuns per affittar
- En las duas auzadas enamez (1+2) duessi dar biros da l'Inventx, cun plaz fin rodund 300 emploiads
- En il plaunterren duessi dar in restaurant u cantina, sco era ina halla ch'ins po duvrar per occurrenzas culturalas
- En il plaun sutteran datti il nov archiv da la citad da Cuira, sco era ina garascha d'autos
Sclerir dumondas da vischins
Sco Urs Marti di, dettia uss anc da sclerir singulas dumondas da vischins en connex cun l’autezza dal bajetg. Quai saja dentant sin buna via. «Sche tut va uss tenor plans san las lavurs da construcziun cumenzar questa stad».
RR novitads 13:30


text:
A Munt Baselgia, ina regiun tranter Zernez e Susch han ins dumengia passada pudì observar in urs. Sche quai sa tracta d’in urs enconuschent a las autoritads Talianas e Svizras, n’è dentant anc betg confermà. Tenor ils fastizs pudessa sa tractar d’in urs da 2 enfin 3 onns, uschia Guolf Denoth, schef guardiaselvaschina Engiadina Bassa / Val Müstair.
Urs gia pli ditg en Engiadina
Sco che Hans Lozza, pledader dal Parc Naziunal Svizzer ha ditg sin dumonda dad RTR saja l’urs sco i para gia pli ditg en l’Engiadina. El è numnadamain vegnì fotografà la gievgia passada sin ina da las traplas fotograficas dal Parc Naziunal Svizzer e quai en vischinanza dal Pass dal Fuorn.
Nua che l'urs sa chatta actualmain na pon ins betg dir per il mument.
RR novitads 12:00


text:
Il quartet svizzer cun Mario Dolder, Benjamin Weger, Serafin Wiestner e Simon Joller ha perfin pudì siemiar in mument d’ina medaglia. Weger è currì ina ferma segunda runda ed ha surdà cun be 10 secundas retard sco quart. Joller ha la finala segirà a la Svizra il 7avel plaz en il sprint final cunter la Slovenia.
Aur per Germania
La Germania è ida per aur a quest campiunadi mundial. Erik Lesser, Daniel Böhm, Arnd Peiffer e Simon Schempp han gudagnà suveran avant il defensur dal titel Norvegia ed avant la Frantscha. Igl è l’emprima victoria da staffetta tudestga ad in campiunadi mundial dapi il campiunadi 2004 a chasa.
RR novitads 20:00


text:
Dapi mesanotg fa er la viafier grecca chauma. Per il suentermezdi e la saira han ils sindicats appellà a demonstraziuns en il center ed avant il parlament ad Athen. Il parlament grec decida oz davart la cunvegna cun la gruppa da l'euro per uschia survegnir il terz program d'agid.
Bancas restan serradas
Pervi da la greva crisa da finanzas restan las bancas greccas serradas fin almain la gievgia. Il viceminister da finanzas, Dimitris Madras haja suttascrit il decret correspundent, communitgescha il ministeri da finanzas ad Athen.
Maximalmain 60 Euros a di
Ils Grecs dastgan uschia vinavant retrair maximalmain 60 euros a di da lur contos. Assegnaziuns a l'exteriur èn mo pussaivlas cun ina lubientscha da la banca centrala e dal ministeri da finanzas. Las controllas da chapital vertentas eran idas en vigur l'emna passada.
sda/gc


text:
Tenor Menduri Kasper haja ins ponderà differents scenaris per la 49avla ediziun dal maraton da skis engiadinais.
Pervia da la mancanza da naiv en la cuntrada da palì dal Guaud da Staz, eran vegnidas discutadas pussaivlas rutas per sviar questa part da la loipa.Tut las alternativas avessan gì consequenzas per tut l’eveniment cun retards da partenza a Malögia, serrar pli ditg la via, retards tar il traffic public e persunas che ston passar la via. Tar ina inspecziun han ils organisaturs evaluà la situaziun e decidì ch’i saja pussaivel da manar en la naiv che manca. Quai sajan radund 1000 fin 1500 m3 naiv.
RR novitads 20:00


text:
Dialèt bresà
El bresà (bressan en lombàrt ocidentàl; en Italià dialetto bresciano), l'è 'na parlàda che fa part del ram gallo-italico de le lèngue romànze. Se 'l pàrla, 'ndèle sò diferènte varietà, endèl teretóre de la pruvìncia de Brèsa.
Cuntegnüü
- 1 Careterìstiche principài
- 2 Clasificasiù
- 3 Variàncc
- 4 Zòna de difuziù
- 5 Funulugìa
- 6 Prudusiù leterària
- 7 Ezèmpe de dialèt de l'Otsènt
- 8 Riferimèncc
- 9 Ligàm de föra
Careterìstiche principài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Na bùna part de le paròle del Bresà le g'ha urìgin latìna, compàgn de l'italià: difàti i dialècc del Lombàrt i vé del latì volgàr parlàt en chèle zòne abitàde al tép de la culunizasiù romàna de zèncc de stìrpa cèltica. El teretóre bresà, en particolàr l'è stat séde dei Galli Cenomani che i s'è stabilìcc a sò ólta sùra a le popolasiù che gh'èra za lé, facilmènt de stìrpa compàgna ai Liguri e ai Euganei endèle ài e de zèncc de urìgin Etrüsca 'ndèle pianüre. Piö tàrde 'l teretóre bresà l'è stat envadìt dei Longobardi, popolasiù germànica che vignìa de la Scandinavia. La lèngua dei Longobardi la g'ha lasàt mìa póche órme 'ndèle paròle bresàne.
Clasificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bresà 'l fà part del ensèma de le lèngue romànze, e 'n particolar, secóme che l'è 'n dialèt lombàrt, el fà part del ram Gallo-itàlico.
Endèla categurìa dei dialècc del Lombàrt, el Bresà 'l se piàsa, 'nsèma al Bergamàsc e al Cremàsc, 'ndèi dialècc Lombàrcc Orientài.
Variàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le variàncc del dialèt bresà i è tàte. Per lo piö se tràta de variasiù de prunùncia piötòst lezére, ma sèrte parlàde, compàgn per ezèmpe del Mezanés (dialèt de Lemezàne) e i dialècc de la Àl Camònega, le ezebés diferènse piö marcàde, al pónt che 'l deènta difìcil pò a capìss de giü con l'óter.
Zòna de difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La distribusiù del Bresà la corespónt piö o méno ai cunfì aministratìf de la pruvìncia. Secóme che la Pruvìncia de Brèsa l'è piötòst grànda, apò a le varietà de dialèt i è tàte e le resènt de la 'nflüènsa dei dialècc parlàcc endèle pruvìncie vizìne.
Endèla zòna ucidentàl el Bresà 'l sföma 'ndèl Bergamàsc (che 'l se 'nsömèa fés) sènsa 'n cunfì nèt. Endèle parlàde de la bàsa (teretóre de pianüra 'ndèl sud de la pruvìncia) l'è fàcil reconóser l'acènto cremunés e mantoà, aisebé che l'è 'l Bresà che 'n realtà 'l scunfìna. I dialècc parlàcc a Àsola (MN), Castiù (MN), Castèl (MN), Ostià (CR), Robèc (CR), ecc. i è dialècc piö vizì al Bresà che nó al Mantoà o al Cremunés.
A nòrt, endèla pàrt setentriunàla de la Al Camònega i dialècc i è piötòst de tìpo Lombàrt-Alpìno, sul de la média àl a nì 'n zó i ciàpa le caraterìstiche tìpiche del Bresà. El Bresà 'l scunfìna apò a 'ndèl teretóre de la pruvìncia de Trènt. I dialècc de la àl de Léder e la àl d'Àmpola i è cunsideràde variàncc locài del Bresà.
Funulugìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La descrisiù e i ezèmpe riportàcc en chèsto artìcol i se referés a la varietà parlàda 'ndèl'àrea urbàna de Brèsa. I prensépe generài i è bù apò a per le ótre varietà del Bresà, aisebé che 'l sape normàl troà de le diferènse locài importànte.
El Bresà 'l g'ha 9 vocài e 20 consonàncc.
Consonàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le consonàncc sonóre /b/, /d/, /g/, /v/, /z/, /ʤ/ se le tróa mài a la fì de la paròla.
- El fonéma /ʧ/ l'è prununciàt [j] quan che 'l vé prima de 'na consonànt. Chèsto 'l söcét mài en mès a 'na paròla perchè la sequènsa /ʧ/+consonànt la ezìste mìa 'n Bresà. Envéce, 'l pöl capetà semài che 'l fonéma /ʧ/ l'è 'n puzisiù finàl de 'na paròla che la vé prìma de giöna che àmbia per consonànt. Per ezèmpe:
- i è nacc a Bèrghem - [iɛnaʧaˈbɛrgɛm]
- i è nacc vià - [iɛnajˈvja]
- La consonànt lateràl palatàl /ʎ/ se la tróa apéna 'ndèla paròla englià /enˈʎa/ (che völ dì de là) e 'ndèl vèrbo sbaglià e 'ndele sò fùrme cuniugàde. Ezèmpe:
- vé 'nglià a éder - /venʎaaˈedɛr/
- me só sbagliàt - /me so sbaˈʎat/
- I suòni /j/ e /w/ i è semi-consonàncc aprosimàncc, palatàl la prìma e labiàl-velàr (coarticulàda) la segónda. I è fonémi diferèncc de le vocài /i/, /u/. Le còpie mìnime riportàde 'ndèl ezèmpe che sóta, le mèt en evidènsa chèsta situasiù:
- quàt /kwat/= it. quanto
- cuàt /kuˈat/= it. covato
- piàt /pjat/= it piatto
- piàt /piˈat/= it morso
- En sèrte zòne, el suòno [s] el vé süstitüìt còn [h]. Chèsto 'l capèta suradetöt endèi dialècc de la Val Trompia, de la Àl Camònega e 'n Franciacürta. En chèste zòne, per conseguènsa, Brèsa 'l vé prununciàt [ˈbrɛhɔ] 'nvéce che [ˈbrɛsɔ].
- Gh'è de dì che apò a 'ndèle zòne 'ndóche chèsto fenòmeno l'è la régola, gh'è dele ecesiù interesàncc de tègner en cönt. Paròle còme grasie le vé mài prununciàde *[ˈgrahje]. La prunùncia più fàcil de troà 'ndèle generasiù piö züine l'è [ˈgrasje], ma de le persùne ansiàne l'è mìa rar sintìl prununcià amò [ˈgrahʧe] che l'è la versiù piö genüìna.
En quàc óter ezèmpe de chèsta caraterìstica:
- licensià / lehencià -> [liʧenˈsja] / [lehenˈʧa] ma mài [liʧenˈhja]
- pasiunàt / pah•ciunàt -> [pasjuˈnat] / [pahʧuˈnat] ma mài [pahjuˈnat].
- El fonéma /ʃ/, aisebé che'l vègne dopràt endèn nömer sèmper piö grant de paròle, l'è mìa genüì e 'l vé dopràt suradetöt per le paròle che vé de l'italià e de ótre lèngue. Per ezèmpe:
- scià /ʃiˈa/ = it. sciare
- sciàmpo /ˈʃampo/ = en. shampoo
- sciòr /ʃɔr/ = mil. sciur (en bànda a la versiù piö genüìna siòr).
Vocài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bresà 'l g'hà 9 fonémi vocàlech:
Apéna tré fonémi vocàlech i è pirmitìcc endèla sìlaba finàl semài che chèsta l'è mìa acentàda:
- el fonéma /a/, ma apéna endèle sìlabe deèrte
- i fonémi /o/ e /e/, tat endèle sìlabe deèrte cóme 'nde chèle seràde.
Dèle ótre vocài le pöl véser prezènti 'ndèle paròle töde 'n prèst de ótre lèngue.
El suòno finàl endèle paròle caàj, mài, formài, ecc. l'è 'n realtà la consonànt aprosimànt /j/.
- Del pónt de vìsta stretamènte fonétic, la -j finàl l'è difìcil de distìnguer del fonéma vocàlec /i/, ma la sò natüra de consonànt en chèsto càzo l'è mitìda 'n evidènsa del comportamènt denàcc a 'na vocàl, cóme 'ndèi ezèmpe che sóta:
- dés gnàri enfilàcc fò - se 'l prunùncia [des'ɲariɱfilaj'fɔ].
- la e- de enfilàcc la sparés perchè la -i de gnàri l'è 'na vocàl.
- dés caàj enfilàcc fò - se 'l prunùncia [deskaˈajɛɱfilajˈfɔ].
- el vé mài en zó - se 'l prunùncia [elvemajɛn'zo].
- g'hó du formài endèla moscaröla - se 'l prunùncia [godufor'majɛndɛlamosca'røla].
- le e- de enfilàcc, en e endèla le sparéss mìa perchè le -i finài le se compórta mìa de vocài ma cóme 'na semi-vocàl /j/.
Endèna bùna part de le varietà del Bresà, 'l fonéma /a/ 'l vé rindìt condèl alòfono [ɔ] quan che chèsto l'è l'öltem suòno de 'na paròla (semài che la sìlaba l'è mìa acentàda; bizògna sta atènti a mìa cunfundìl condèl fonéma /ɔ/).
Ezèmpe de /a/ finàl:
- [ˈlynɔ] (lüna)
- [sɛtɛˈmanɔ] (setemàna)
A diferènsa del Lombàrt Ucidentàl, el Bresà — isé cóme i óter dialècc del Lombàrt Orientàl — el g'ha mìa vocài lónghe 'n upuzisiù a vocài cürte. Endèle paròle cóme caàl (it. cavallo), caaöcc (it. libellula), péer (it. pepe), deèrt (aperto), ecc., le dò vocài le fùrma 'n iàto.
Del pónt de vìsta stòrich, chèsta situasiù l'è sèmper creàda de la sparisiù de la consonànt intervocàlica -v-, per ezèmpe: caàl < *cavàl < lat. vol. caballus, caaöcc < *cavaöcc, deèrt < *devèrt, péer < *péver < lat. piper.
Prudusiù leterària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim ezèmpe de tèscc scriìcc en Bresà i è dèi tòch de 'na lòde cunusìda cóme Mayor gremeza il mund no pothevela ancor aver, un tèst scriìt a mà 'ndel sècol XIV e ritroàt a Böegn (Val Trompia).
Datàda 24 de óst del 1339, e ritroàda de Mons. Paolo Guerini endèl Archive Stòrich Civich, gh'è apò 'na Descrisiù de töte le fontàne de Brèsa. Se tràta de 'na descrisiù tècnica cumpilàda de 'n anònim perìt endèla lèngua volgàr bresàna del tép. L'incipit de chèsto docümènt el dis:
- "Fontana la qual si trata del canò mayster de li fontani de la rasò del Comun de Bressa è in dela tera de Mompià..."
Fórse póch piö recènt l'è la Passio Christi (conusìda apò col sò incipit: "Cum fo tradith el nos Segnor") ritroàda del Giuseppe Bonelli endèn còdes dei Disciplinati de S.Cristoforo de Brèsa e püblicada per la prima ólta 'ndèla rivista "Brixia Sacra" 'ndèl 1914. Se pènsa che la sàpe datàbil 'ntrà la fì '300 e 'l prensépe del '400. Endel stès còdes, gh'è stat ritroàt piö de recènt du óter tèscc, coévi del prim, cunusìcc come "Planctus Virginis Mariae" e "Sententia finalis iudicii", che 'nséma co la Passio i costetöesarès 'na sórt de ofése paralitürgich per el dé del Giöedé Sant[1].
Estràt de la Passio Christi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cum fo tradith el nos Segnor
e vel dirò cum grandt dolor
Al tempo de quey malvas Zuthé
Un grant consey de Christ sì fé
Estràt del Planctus Virginis Mariae[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi vol othí grant pietath
Ascolt la Virgen ch’à parlath.
Quant ela vith el so fiol
Morí in cros a xí grant dol
Estràt del Sententia finalis iudicii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Contra tug i pechathor conclusiva
La quala Yesú Christ nos Segnor darà
Quant a la fí del munt lu si vegnirà
Xí cum De veras in sua mayestath
E che ognom sí serà resuscitath
Cum el proprio corp e cum l’anima
I quay in quest munt viveva insema.
En bèl pó piö cunusìda l'è però la Massera da bè en cumpunimènt en vèrs de Galeàs dei Urs (en italià: Galeazzo dagli Orzi), segretàre de Mariotto Martinengo, en nòbil del pòst, püblicàda a Brèsa 'dèl 1554, endóche gh'è descriìt le virtü de la bràa maséra Flor de Coblat, endóche Coblat l'è la versiù antìca de Cobiàt, en italià Collebeato, che alùra l'èra en paizì tacàt ai mucc a nort de la cità de Brèsa.
Al dé d'encö, la prudusiù leterària l'è crisìda 'n quantità e se tràta per lo piö de comédie 'n dialèt e cumpunimèncc de poezìa. Àngel Canòssi (1862-1943) l'è la figüra piö 'mportànte de la poezìa en Bresà, ma i mèrita de véser regordàcc apò l'Aldo Cibaldi nasìt a Salàdega 'ndèl 1914 e mórt a Gösàc endèl 1995, el manerbiés Ricardo Regósa, e 'l Franco Fava de Izé, ecc.
Ezèmpe de dialèt de l'Otsènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabola del Fiöl Slandrù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialèt de Brèsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ön òm el gh'ìa du s'cècc.
E 'l piö zùen el dizè al sò bobà: "Bobà, dèm la part de béni che me pertóca!" e lü el ga fé le parcc.
Póch dòpo el piö zùen, fat sö töta la sò ròba, el se metè 'n viàs per ön paés lontà, e là 'l maiè föra töt el sò, endèi vése.
Dòpo che 'l g'ha consömàt töt, s'è fat en quèl paés öna gran caristìa, e lü 'l scomensè a troàs en bizògn.
E l'andè e 'l se metè a sèrver giü de quèl paés che 'l la mandè endèi sò camp a fà pascolà i porsèi.
E l'aerés volìt impienì la sò pànsa de le taèle che i mangiàa i sì, ma nisü ghe 'n dàa.
Tornàt pò 'n lü, 'l dizè: "Quàcc servitùr en cà del mè pàder i g'ha abondànsa de pà, e ché mé möre de fam.
Learò sö, e 'ndarò da mè pàder e ga dizarò: Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó;
Zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl; tignìm cóme giü dèi vòst servitùr".
E, leàt sö, l'andè de sò pàder. Sò pàder el la vedè, che l'éra amò de lóns, el s'è moìt a compasiù e, corèndogh incóntra, el gh'è sbalsàt al còl e l'ha bazàt.
Alùra 'l fiöl el g'ha dit: "Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó; zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl".
Ma 'l pàder el dizè ai sò servitùr: "Zó, prèst, portè ché 'l piö bèl àbit e vistìl, e mitìga l'anèl en dit e le scàrpe 'n pè;
E menè föra 'n vedèl engrasàt e copèl, e mangióm e stóm alégher!
Perchè 'sto mè fiöl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'éra pèrs e l'è stat catàt" e i sa metè a tàola.
E s'cèt piö grant l'éra 'ndèl camp, e 'ndèl vègner a càza, quant che l'è stat vizì, el sentè a sonà e cantà.
E ciamàt föra 'n servitùr, el ga domandè che noità gh'éra.
E lü 'l ghe rispondè: "L'è riàt tò fradèl e tò pàder l'ha copàt ön vedèl engrasàt perchè 'l l'ha ricüperàt sà".
E lü l'è andàt en còlera, e no 'l volìa andà dét; ma sò pàder l'andè föra e 'l se metè a pregàl.
E lü 'n rispòsta 'l ghe dizè: "Ardè, l'è tacc agn che ve sèrve e no v'ó mài dizübidìt; e vó no m'ì mai dat gnà 'n cavrèt per godìmela coi mè cameràde;
E adès che quest àlter cheché, che l'ha maiàt föra 'l sò có le dóne, l'è tornàt, ì copàt per lü 'l vedèl engrasàt!"
E 'l pàder el g'ha rispòst: "Car el mè s'cèt, té te sé sèmper con mé, e quèl ch'è mè l'è tò;
Bizognàa fà past e godìsela, perchè 'sto tò fradèl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'ìe pèrs e l'ó catàt".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 53
'Na noèla del Boccaccio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialèt de Aenù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu Avenon l'è ona frazion del comun de Pertega Bassa, in de la Val Sabbia.
Dìze dóca che ne tép del pròm rè de Cìpri, dòpo che Gotifré de Bugliù l'ìa conquistà Tèra Sànta, l'è vignìt fò che öna sciùra de Guascógna l'è nà a pelegrinà al Sepólcro. Dòpo che l'è turnà a Cìpri, da vargü borlandòcc de òmegn l'è stà maltratà. Éla, sènsa negüne consolasiù, la 's dulìa; e la pensàf de nà dal rè; ma vargü i g'ha dét che la fa la faìga endàren, perchè l'éra tant sènsa spìret che, ólter no èser bù de vendicà i detòrcc di óter, el sofrìa da bislàch i fat a él, sichè quèi che gh'aìa quàlch magù, i se sfogàa cóntra de él. Quand 'sta fómla l'ha sintìt 'sto laùr, desperà de vendicàs, per sentìs om pó solevà del sò mal la pensàf de vulì mortificà la mizéria del rè. La gh'è nà avànti e la ghe dit: "Car el mè sciòr, mé no vègn mìa da él perchè 'l me vendicàs di ensülcc che i m'ha facc; ma per saì cóme 'l fa él a sofrì quèi che i ghe fa, che pòse 'mparà da él a soportài. El sa 'l Signùr come gh'éi dunarès volontèra, da che l'è isè bù de soportài!".
Ol rè, che fìna alùra l'éra stà tardìf e pégher, compàgn che 'l se disciàs fò dal sòn, l'ha scomensàf a vendicà de razù l'ingiüria fàta a 'sta fómla, e dòpo el s'è mit a perseguità de cör quèi che fàa dizonùr a la sò curùna.
Giovanni Papanti, Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 142
Dialèt de Bagulì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bagolin el se troeuva in de la Val del Caffer (ona lateral de la Val Sabbia), al confin cont el Trentin.
Déch tóca che 'ndài tép dal pröm rè de Sìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'àa ciapàda Tèra Sànta, süsedé che 'na nòbela de Guascógna la né pelegrìna al Sepólcher, e de liò egnéndo, reàda 'n Sìpri, da quàlcie balòs de òm la reseé dle bröte asiù. De la quàl còza, sènsa consolasiù crösàndose, la pansé de reolgìs al rè; ma 'l ghe egné dét da argiü ca l'éra fadìga tràda ìa, perchè a l'éra sé dèbol e sé bascòt che no mìa s'afróncc dèi àtre con östìsia l'endecàs, ma 'l ne toleràa abòt pròpe da coió de quì facc a èl, tat che quì che gh'ìa qualcie rògne a i le sfogàa col fàch dei detòrcc o di ensülcc. Santìda quèla còza liò la fómla, desparàda de endecàs, per véch quàlcie consolasiù del sò dolùr la 's fisè de olì mordì la meschenetà de quèl rè; e, nàdasan pianzèndo denàcc a èl la 'gh déde: "Vö, siór, mé no égn mìa da ö per endèta che 'm spète del detòrt che m'é stà fat, ma 'nvéze de quèla, ev prégo che m'ensegnàf comparté fé a sofrì quì che mé sènte ca i ve fa, asiochè, emparàndo da ö, mé pòse con pasiènsa soportà 'l mè. Ché 'l le sa 'l Segnùr, se 'l podès fà, de töt ciör v' donarès, dal momènt che gh'ì sé bùne spàle".
El rè, che fina aliùra l'éra stà mezariù e pégar, comià s'al se fós desadà, ha scomansà dal tòrt fat a quèla fómla, ca 'l vandeché seeramènt, al persagueté con töt regùr tócc quì che d'aliùra inàcc fàa argót cùtra l'onùr de la sva corùna.
ibidem, pagg. 142-143
Dialèt de Brèsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che ai tép del prim rè de Cìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'ha ìt ciapàt la Tèra Sànta, l'è sücedìt che öna zentildóna de Guascógna l'andè pelegrìna al Sepólcro, e de là endèl tornà, quàndo la riè a Cìpri l'è stàda maltratàda de quàch birbànti. E lé la se 'n dolìa sènsa consolasiù; la pensè de 'ndà a fàn istànsa al rè; ma ergü i g'ha dit che sa perderès el fiàt, perchè l'ìra isé schif e isé póch de bé che gné 'l vendicàa le ingiürie di àlter, ma ànsi el toleràa con gran debolèsa quèle sènsa fì ch'i ga fàa a lü, cóze che quèi che i gh'ìa de le ràbie i ia sfogàa a fàga di despècc. Quàndo la fómna l'ha sintìt 'sto laùr, disperàda de vendicàs, per consulàs del sò mal l'ha pensàt de pià la mizéria de 'sto rè; e l'è 'ndàda de lü a piànzer e a dì: "El mè siòr, mé no vègne de té per ìga vendèta de l'insolènsa che i m'ha fat, ma per ìga sodisfasiù, ta préghe a ensegnàm cóme ta fé a tolerà quèle che i ta fa a té, perchè, a 'mparà da té, a mé pòse tolerà con pasiènsa la mia, perchè 'l la sa 'l Signùr che se mé 'l podès fà, te la donerès, perchè ta sé ön fachì isé brào".
El rè, che fìna alùra l'ìra stat pégher e tàrde, cóme se 'l se fös desedàt, l'ha scomensàt a vendicà 'l mal de 'sta fómna, e l'ha podìt fàl sènsa fadìga, e pò l'è deentàt persecüdùr di piö sevéri de töcc che i fès ergóta cóntra l'unùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 144
Dialèt de Munticiar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé dich dóca che al tèmp del prim rè de Sìpro, dòpo che Gofrédo de Buglióne l'ha ciapàt la Tèra Sànta, è sücès che öna sciùra de Gascógna isè pelegrinàt l'è nàda al Sepólcro, e nel tornà endré, riàda a Sìpro, l'è stàda maltratàda da dièrs balòs. E, per el dispiazér che la g'ha ìt, l'ha pensàt de lamentàs dal rè; ma ergü i g'ha dit che la fàa la fadìga endàren, perchè 'l rè l'éra tat timorùs e tat da póch che no se podìa sperà che 'l castighès i tórcc dèi àlter, se con ergógna el sorbìa i tórcc che isè despès i ga fàa a lü; e per quèst töcc quèi che gh'ìa con lü quàch brüzùr, no i lasàa de sodisfàs sènsa fàga le piö bröte asiù. Sentìt isè la fómna, e ést che no la podìa endicàs, per soleàs dal dispèt, la s'è risolvìda de pià la mizéria del rè. E isè, pianzìt l'è nàda dignàns a lü e la g'ha dit: "Sciór, mé no ègne da té perchè spére d'éser endicàda de l'afrónt che i m'ha fat, ma per pregàt d'ensegnàm envésce cóme te fé a soportà quèi che sènte che i te fa a té, e al tò ezèmpe a emparà a béer zó el mè, che se podès, el la sa el Signùr, de bóna òia te 'n farès ön regàl, tant che te sarès brào de sorbìtel".
El rè, che fina alùra l'éra stat ön minciù, cóme se 'l se füs desedàt, l'ha scomensàt a castigà sènsa remisiù l'oféza che i gh'ìa fat a 'sta fómna, e per l'aègner l'ha castigàt a bòt töcc quèi che gh'aès ofés l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 146
Dialèt de Salò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che nèi tèmp del prim rè de Cìpri, dòpo la conquìsta fàta de la Tèra Sànta da Gottifrè di Buglione, è sücès che 'na gran dàma de Guascógna l'è andàda en pelegrinàgio al Sepólcro e turnàndo 'ndré, rivàda en Cìpri, da dèi gran berechì l'è stàda 'nsültàda en módo vilà; de 'sta ròba lé, lamentàndose sènsa nesöna consulasiù, l'ha pensàt de andà a reclamà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedü che se bötoràs vìa la fadìga, perchè gl'ìra de vìta isè mischìna e de sè póch, che non soltànt el no vendicàva con giüstìsia le insolènse dèi àlter, ànsi con viltà de biazimàs el soportàva quèle che gh'éra fàte a lü; entant che ognü che gh'ìa quàlche crüsio, el lo sfogàva col fàch insolènsa e vergógna. La fómna, sentèndo 'ste ròbe, desperàda de vendicàs, per quàlche consolasiù de la sò nòia l'ha stabilìt de volì schernì la mizérgia de 'sto rè; e, andàda pianzèndo davànti a lü, l'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne a la tò prezènsa perchè spète vendèta de l'insolènsa che m'è stàda fàda, ma a sodisfasiù de quèla, te préghe che te m'ensègne cóme te patìset quèle che mé sènte che i te fa perchè, emparàndo da té, mé pòse portà con pasciènsa la mia; che, 'l la sa 'l Signùr, se 'l podès fà, volentéra te dunerès, perchè te ne sé cozé bù portadùr".
El rè, enfìna alùra stat tard e pégher, cóme se 'l se descès dal sòn, scomensàndo da l'insolènsa fàta a quèsta fómna, che con ràbia l'ha vindicàt, l'è deventàt gran persecütùr de töcc quèi che, cóntra l'unùr de la sò corùna, quàlche ròba ei fès d'alùra en avànti.
ibidem, pagg. 146-147
Dialèt de Trubiöl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che nèi tép del prim rè de Sìpro, dòpo che Gotifé de Bugliù l'ha quistà la Tèra Sànta, öna nòbela de Guascógna, pelegrinànd, l'è nà al Sànto Sepólcro, de dóe tornànt en Sìpro, quàlch barù i l'ha isé vilanamét maltratà. Che, lamentàndes töta sconsolà, l'ha pensà de nà a ricórer al rè. Ma i g'ha dit quàlch d'ü che l'éra fià bütà vìa, perché l'éra isé fiàch e isé de niènt che, óltre no éser bù de castigà con giüstìsia l'insült fà ai óter, el sgorlìa de bislàch sènsa vergógna tancc e tancc dèi óter vèrs de lü, finchè quèi che gh'ìa di crüsi i se sfogàa con dèi dispréze cóntra 'l rè. Endèl séter 'ste laùr, disperàda de no podì vendicàs, tat per podì ìga öna quàlch consolasiù de la sò nòia, l'ha pensà de spónzer la debolèsa del rè. E, prezentàndes pianzèndo, la g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègn mìa ché a domandàch giüstìsia de l'asiù che i m'ha fà, ma per sodisfasiù de quèla el préghe de insegnàm cóme 'l fa töte quèle che gh'ó sintìt che i ghe fa a lü, per imparà la maniéra de soportà con pasiènsa la mia; che 'l sa 'l Signùr cóme la dunarès volentéra a lü, che l'è isé bù de portàsela vìa.
ibidem, pagg. 147-149
Dialèt de Eröla Nöa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che 'ndi tèmp del prüm rè de Cìpri, dòpo fàda la conquìsta de Tèra Sànta da Gofrédo de Bügliù, gh'è sücés che 'na siùra de Guascògna l'è 'ndàda per diusiù fìna al Sepólcro, e 'ndèl turnà 'ndré, riàda 'n Cìpri, l'è stàda maltratàda da sérte balòs sènsa creànse. E sicóme per 'ste laùr l'éra föra de lé, la g'ha pensàt de 'ndà del rè; ma gh'è stat de quèi che i g'ha dit che la tràa vìa 'l fiàt per negót, perchè lü 'l menàa 'na vìta isè fiàca e isè 'nsülsa per el bé, che 'nvése de vendicà con giüstìsia le oféze dèi àlter, el na soportàa ànse con sò gran dizunùr 'na infinità ch'i ghe fàa a lü stès. Al pünto che töcc quèi che gh'ìa vargóta per i còrni, i se sfogàa col fàga di dispècc e col mancàga de rispèt. Sintìda 'ste ròba, la fómna, pèrsa la sperànsa de pödìs vendicà, la g'ha pensàt, cóme per cunsulàs, de spónzer la viltà de 'ste rè; e, 'ndàda töta pianzolènta deànti a lü, g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne mìga a la tò prezènsa perchè vòe éser vendicàda de la oféza ch'i m'ha fat, ma 'n sodisfasiù de quèsta, te préghe che te me 'nsègnet comè té te sopórtet quèle che g'hó sintìt che i ta fa perchè, 'mparàndo da té, pöde soportà con pasiènsa la mé che, 'l Signùr 'l la sa, te donarès ontéra se pödès, zà che te sé isè brào de supurtàle".
'L rè, che 'nfìna alùra l'éra stat lónch e pégher, comè se 'l se desedès 'n quèl momént da 'n sòn, 'l g'ha scomensàt a vendicà fis la vilanàda che i gh'ìa üzàt a 'ste fómna, e pó l'è deentàt ön bòia d'ön persecütùr de töcc quèi che d'alùra inàns i gh'ès fat argót cóntra l'unùr de la sò curùna. ibidem, pagg. 149-150
Dialèt de Castiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che al tép del prém rè de Cìpro, dòp che Gofréd e Buiù l'ha ciapàt Terasànta, è sücidìt che una sióra nòbila l'è nàda al Sepólcro en pelegrinàgio, de dóe 'ndèl vègner endrè, riàda a Cìpro, da di balòs l'è stàda maltratàda pròpe da paezà; del qual laùr lé, fàndo i sò lemèncc sènsa consolasiù, la g'ha pensàt de nà a ricórer al rè; ma gh'è stat dit da vargü che la sarès stàda fatìga sbatìda vià, parchè l'éra tat slenàt e bù de póch che 'nvéze de vendicà con giustìsia i tórcc di óter, el na mandàa zó ànse tancc che i ga fàa agh a lü, con una iltà de fà ergógna; e isè töcc quii che gh'ìa quàch brüzùr endèl stòmech, i sa sfugàa col fàga di afróncc a lü. Sentèndo isè la fómna, pèrsa la sperànsa de pudì ès vindicàda, per refàs a la mèi del sò dispiazér, l'ha decìs de pià 'l rè en la sò mizéria; e, nàda aànti de lü pianzènt, la g'ha dit: "Mè siùr, mé no ègne mìga dinàns de té parchè spére che ta ma èndichet de la oféza che i m'ha fat, ma en compènso, te préghe che ta ma insègnet cóme te fét té a supurtà quèle che sènte che i ta fa, en manéra che mé, 'mparàndo de té, pòse supurtà con pasiènsa la mè; che, el Signùr el la sa, se pudès te la darès a té olontéra, tànto che té g'hét le spàle bùne".
El rè, che fina alùra l'éra stat tardìf e pégher, cóme che 'l s'ès de desmisià in chèl momènt, scomensànt da l'asiù fàda a 'sta fómna, che l'ha castigàda a quèl Dìo, l'è deentàt persecutùr rigurùs fis de töcc quèi che fès vergóta cóntra la dignità de la sò curùna.
ibidem, pagg. 264-265
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Tagliani, R., Bino, C.M., "Testi confraternali e ‘memoria’ della Passione a Brescia tra Tre e Quattrocento. Il Planctus Virginis Mariae e la Sententia finalis iudicii dei Disciplini di San Cristoforo", en Filologia e critica, Salerno Editrice - 2011; XXXVI (1): 74-123
Ligàm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El dialèt de Brèsa (có na gramàtica de baze e en vocabólario)
- En stöde söl dialèt de Toscolà-Madéren
- Proèrbe de Brèsa
- Óter proèrbe bresà, de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Manére de dì de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Óter proèrbe de Brèsa
- Vocabolàre de Cùrten mai finìt
- Infurmasiù söl dialèt de Bùren
- Ótre infurmasiù a mèret del dialèt de Bùren
- La cantina di Ermete - musica progfolk in dialetto bresciano
- A mèret del dialèt de Bagulì


text:
Cuntents sajan els dentant dal grond interess per la lingua, ha suttastritgà Mario Pult da la Lia Rumantscha ch'organisescha il curs da rumantsch. Cun agid da 13 magistras e magisters pon els er porscher lecziuns adattadas als basegns e capacitads dals participants.
Nagin sacrifizi per in magister
D’instruir la lingua rumantscha durant las vacanzas da scola n’è nagin chasti e n'era nagin sacrifizi per ils magisters. Tuts fetschian quai voluntari e cun gronda passiun per la lingua rumantscha.
I dess rauba pli lucrativa che d'instruir als curs da rumantsch, dentant èsi immens impurtant da mussar nossa lingua.
Creschids empè d’uffants
Surtut il fatg ch’ins possia instruir glieud creschida empè dad uffants, dettia anc ina giada tut in’autra perspectiva als magisters, uschia Mario Pult. Quai saja pil solit er il motiv ch'el n'ha mai difficultads da chattar glieud che vegn ad instruir ils curs da rumantsch a Scuol.
Documents ids a perder
Lantschà l’idea da porscher a giasts ed indigens curs da rumantsch intensivs aveva Jacques Guidon avant 30 onns. Cun quants participants che l’emprim onn aveva cumenzà na possian ins betg pli dir precis, cun quai ch’ils documents sajan svanids, ha declerà il collavuratur da la Lia Rumantscha Mario Pult.
RR actualitad 07:00


text:
Séf
Séf (localmènt prunuciàt apò a Héf; nòm uficiàl: Cevo) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha 898 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 35,2 km² e 'na densità de popolasiù de 26 ab./km²
El se tróa en Val de Saviùr, 'na lateràl mansìna de la Al Camònega, sö le còste del mut Pian della Regina, a 1100 méter de altèsa söl leèl del mar, a 90 km tat de Brèsa come de Bèrghem. Del sò teretóre comünàl fà part apò a le frasiù de Andrista a ovest e part dei abitàcc de Ìzola e Frézen (spartìcc col cümü de Saviùr) a est. El pónt piö alt del sò teretóre l'è 'l mut Rè de Castèl (m 2819).
El sò teretóre al fà part del Parch regiunàl de l'Adamèl e 'l cunfìna coi cümü de Bèrs Dém, Sedégol, Sét, Simbèrch, Daù (TN), Saviùr e Sónech.
L'è lüminàt 'ntra i cümü che fàa part de la Al Camònega zamò 'ndel 1493, al prensépe del sècol XVII l'ìa discriìt come furmàt de dò tère, chèla de Séf e chèla de Andrista (Da Lezze 1610). Endel 1765 l'ìa lüminàt come giü dei cümü del pievàdech de Sém (Elench dei cümü de Al Camònega, 1765).
Endel 1928 l'ìa stat agregàt al cümü denuminàt Valsaviùr, ma 'ndel 1954 l'è stat destacàt e 'l g'ha turnàt a fà cümü de per sò cönt.
La sò céza parochiàla l'è dedicàda e S. Vigilio e l'è stàda custrüìda endel sècol XV. La fà funsiù de paròchia a pàrter del 1536. Prìm de alùra, la funsiù de paròchia l'ìa fàda de la céza de S. Nazaro e Cèls, zamò de quan che l'ìa stàda destacàda de la piéf de Sém (sècol XII). Chèsta cizulìna la g'ha dét òpere de valùr artìstich e stòrich a testemognànsa de 'na cumunità cristiàna antìca e l'è giöna de le póche céze de la Al Camònega che la g'ha amò 'l cimitéro tacàt ai sò mür.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Obama ha empermess da destruir l'organisaziun terroristica «Stadi Islamic» ensemen cun ses alliads. La regenza vegnia ad investigar e persequitar extremists.
A la tschertga d'alliads en las retschas muslimas e da tecnologia
Plinavant veglia el era gudagnar communitads muslimas sco alliads cunter il «Stadi Islamic». Era als concerns da tecnologia appellescha Obama dad era sustegnair il cumbat dal "SI".
Obama pretenda dal congress che persunas che sajan sin ina glista da scumond da sgular na dastgian betg pli cumprar armas en ils Stadis Unids.
RR novitads 06:00


text:
Las lavurs sin las puntanadas en la baselgia han cumenzà l’entschatta da matg. Ellas duajan esser a fin lura sin l'entschatta avrigl 2019. Suenter las lavurs vi da la statica han ils restauraturs prendids enta maun las lavurs vi dals maletgs e vi da l’altar grond. L’emprim vegn lavurà vi dal chor da la baselgia per che quellas puntanadas possian vegnir demontadas gia il november da quest onn.
Restauraziun dals maletgs ha cumenzà mez avust
Cun la restauraziun dals maletgs en il chor da la baselgia han ins cumenzà mez d’avust. La finamira è da pudair terminar las lavurs en il chor la fin d'october. Quels maletgs èn da l'artist Fritz Kunz e da l'onn 1913.
Ils maletgs en la nav da la baselgia èn era da Kunz, quels èn però vegnids fatgs pir l’onn 1925 e cun in zic in’autra tecnica, di la manadra da la restauraziun Sylvia Fontana. Ils maletgs sajan il mument fitg tschufragnads, hajan bler stgarps e sajan surtut contaminads tras micro-organissems, tras bulieus.
Bulieus sin ils maletgs
Per ch’il bulieu possia sa multiplitgar, dovria quai trais facturs. Ina giada umiditad, lura nutriment sco per exempel contaminaziuns e lura ils organissems. Quels organissems sajan dentant dapertut en l’aria e suenter ch’ils maletgs da la baselgia n’hajan 100 onns betg pudì vegnir schubregiads, saja era il nutriment avant maun.
Cun sanar ils mirs en il nord da la baselgia saja vegni empruvà d’evitar ch’i dettia dapli umiditad. Cun ina isolaziun speziala vegnia surtut evità che las paraids suan la stad e furman uschia aua, han explitgà il manader dal project Andreas Isler e l'architect Matthias Schmid.
Di da las portas avertas
Ils 29 da settember envida la claustra da Mustér ad in di da las portas avertas per la populaziun. Uschia èsi pussaivel da visitar il plazzal en trais turas – da las 11.00, 12.00 e las 14.00. Era vegn avat Vigeli ad orientar la populaziun.
Il november pon ils custs vegnir stimads
Sco Isler ha ditg sajan las lavurs il mument sin buna via. Il mument dovria quai anc soluziuns en detagl per il palantschieu, uschia ch’ins possia lura dir il november sch’i dettia anc ulteriurs custs.
Era vegnan uss fatgas las lavurs da renovaziun vi dals altars. Qua fa surtut il bau da laina problems – quai ch'era gia enconuschent. Il bau vegn cumbattì cun insecticid. Ma era l’altar è per part contaminà cun bulieus – quai n’avevan ins betg constatà il 2006.
RR actualitad 17:00


text:
Classament super-G Santa Caterina:
- Kjetil Jansrud (NOR) 1'30''80
- Hannes Reichelt (AUT) +0,60 sec.
- Dominik Paris (ITA) +0,99 sec.
7. Mauro Caviezel (SUI) +1,41 sec.
10. Beat Feuz (SUI) +1,51 sec.
Per il skiunz grischun Mauro Caviezel è quai il meglier resultat en la cuppa mundiala da sia carriera. Beat Feuz è vegni 11avel. Per il skiunz da Sursaissa Carlo Janka ch'era vegnì surprendentamain segund a la cursa dal slalom gigant paralell da Alta Badia n'ha quai betg tansch questa giada. El è curdà ora ma betg sa blessà.
Jansrud suveran
Il Norvegias Kjetil Jansrud gudogna la 5avla cursa sperta da la stagiun. Uschia ha el sulet tar la cursa rapida a Val Gardena manchentà la victoria. Uss ha el en sia carriera gudagnà 18 cursas da la cuppa mundiala, la mesadad en il super-G.
RR novitads 14:00


text:
Inhalt
Chantun
-
«Prenda tuttina il velo» – campagna da sensibilisaziun
En la Val dal Rain ha l’uffizi da construcziun bassa dal Grischun lantschà la campagna da placats cun il titel «Prenda tuttina il velo». La campagna duai sensibilisar la populaziun davart ils avantatgs dal velo sco transport dal mintgadi.
Dapi entschatta matg 2017 pendan davent da Razén enfin Landquart placats che duain far attent la populaziun sin ils avantatgs dal velo sco med da transport quotidian. Questa sensibilisaziun vegn fatga en il rom dal plan chantunal per l’igiena da l’aria.
RR actualitad 10:00


text:
Mardi suentermezdi curt suenter las trais dal suentermezdi hai dà ina crudada da crappa en la regiun da Ruosalp en vischinanza dal Pass dal Klausen.Trais umens sajan vegnids cuverts da la crappa. Els eran gist vidlonder da schlargiar ina senda d'alp.
In dals umens haja pudì sa deliberar sez ed alarmar las forzas sa salvament. Tar ils umens sparids sa tractia da dus indigens da 26 e 62 onns. Quai ha communitgà la Polizia chantunala dal chantun Uri.
Tschertga cuntinuescha, però speranza sa diminuescha
Dapi mesemna a bun'ura èn spezialists vidlonder da schubregiar il grip sur il lieu nua che las trais persunas èn vegnidas cuvertas cun crappa. Persunas dal servetsch da salvament han dentant anc betg savì ir el territori da sbuvada. L'emprim sto il grip vegnir segirads. Uschia sa diminueschia dentant la speranza da pudair salvar las duas persunas sparidas. Quai di Reto Pfister, cumandant da la polizia chantunala dad Uri tar la conferenza da medias ad Erstfeld.
Sco quai che la polizia communitgescha, sajan 1'500 fin 2'000 m³ material crudads sin la senda ch'ils lavurers eran vidlonder da schlargiar.
RR novitads 11:00


text:
En l'industria da hightec u la medischina vegn duvrà adina pli savens oligoelements. Nua che quels elements van a finir n'è betg vegnì intercurì fin uss. Bler – sche era betg tut – arriva en l'aua persa. En in studi è quai uss per l'emprima giada vegnì guardà en detagl.
Metals grevs en l'aua persa
Calculà sin la Svizra e sin l'entir onn vegnan ils perscrutaders sin radund trais tonnas argient, 43 kilos aur, ina tonna gadolinium u er 1,5 tonnas neodym. Uschia communitgescha l'institut. Da reciclar quai na renda betg e per l'ambient na sajan questas concentraziuns nagin privel
En parts dal Grischun ed il Vallais datti en l'aua persa autas concentraziuns d'arsen. Ed en singuls lieus en il Tessin è la concentraziun d'aur en lozza da serenera uschè auta ch'i rendess da reciclar quai. Declerar quai pon ins cun la raffinaria d'aur en questas regiuns.
RR novitads 09:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Sergio Romero va tar ManU
Manchester United ha engaschà il goli da la naziunala da l'Argentina Sergio Romero per 3 onns. Il goli da 28 onns da Sampdoria Genua duai remplazzar Victor Valdes, che n'è betg pli giavischà tar ManU.
Ed igl è bun pussaivel che Romero daventa direct goli da tschep tar Manchester United. Il goli da tschep actual David De Gea ha numnadamain bunas schanzas da pudair midar tar Real Madrid che tschertga in successur per Iker Casillas.
RR novitads 9:00


text:
Tl 1917 iel unì ju na gran smueia sa Insom. Ëures alalongia pudovi scuté su coche mi lava cuntova de chëi bur dis. Si cësa te chëla che la fova nasciuda jiva do y do sot tl paltan y tl giaron. Ala fin fova resteda ëila cun si oma y 8 fredesc zënza ncësa. Co arà pa cialà ora l luech y la smueia? Massa gën ëssi udù na foto de chëla ntraunides.
Da trëi ani se cruzia l Cunsëi de Furmazion de S. Cristina de crì adum y de archivië digitalmënter de vedla fotografies dl luech y de si jënt. Fotografies di tëmps passei ie funtanes de gran mpurtanza per nrescì y capì la storia y à na si fazion sun la persones che à n liam emuzionel cun cie che l ie unì pultrà ju. Nosc mpëni fova perchël bele a pië via chël de tenì a despusizion na majera documentazion fotografica sun nosc luech per la generazion che à da unì.
Nchina śën ons pudù tò su passa 1700 fotografies te nosc archif. Pra uni foto iel unì tlupà adum, cun gran lezitënza, l plu nfurmazions puscibl sun si storia y l cuntenut pultrà ju. L nes à fat marueia udëi che tan de jënt dl post à tëut su nosta idea y à metù a despusizion si fotografies y savëi per l archif digitel.
L gran ntres dla populazion nes à purtà a dé ora chësc liber ilustrà cun na pitla cerduda dla fotografies abinedes adum. La fotos crisses ora descrij la storia de nosc luech y conta la stories de si jënt. N possa cialé do nscila mpue plu avisa coche S. Cristina y la vita de si populazion se à mudà ti ultimi dejeneies. Y danter l’autra fotografies de chësc liber ie da udëi nce una dla smueia da Insom dl 1917 che on abinà ntan nosta nrescida.


text:
Blera glieud a la fiera da chaschiel
La fiera da chaschiel d'alp a Glion ha profità da la mal'aura, di Curdin Giger da la cussegliaziun agricula. La glieud è vegnida en rotschas sin plaz fiera per degustar e cumprar il chaschiel d’alp. Ils amaturs da chaschiel èn vegnids sin lur custs. 10 alps da la Surselva han preschentà e vendì lur products. Da quellas 10 alps èn 3 alps da chauras.
La stad fitg chauda ha dà dapli lavur a signuns e signunas sin las alps. Sco quai che Curdin Giger di, saja quai dentant reussì da producir ina buna qualitad da chaschiel, malgrà quella sfida da la chalira.


text:
La mesemna ha l’equipa da Vladimir Petkovic anc absolvì in davos trenament en il camp da basa a Toljatti. Silsuenter èn ils Svizzers sgulads radund 1’800 kilometers direcziun vest. Il sgol da Samara fin a Kaliningrad ha cuzzà bun 3 uras.
Kaliningrad è datiers da la Mar da l'Ost ed è circumdà da la Pologna e da la Lituania. La citad il pli en il vest da la Russia è ina exclava ed ha uschè blers abitants sco la citad da Turitg. Enfin il 1946 tutgeva Kaliningrad tar la Germania. Lura aveva la citad dentant num Königsberg.
Stuì far nagin viadi per quest segund gieu da gruppa ha la Serbia ch’ha ses quartier a Kaliningrad durant quest campiunadis mundials da ballape. Il segund gieu da gruppa dat la Svizra cunter la Serbia il venderdi saira a las 20:00.
RR actualitad 07:00


text:
Gia per la terza giada s’occupa la Dretgira chantunala cun quest grev accident. L’ultima sentenzia aveva il Tribunal federal prendi perquai che la Dretgira chantunala n’aveva betg fatg ina tractativa a bucca. La Dretgira haja uschia cuntrafatg al dretg da sa defender, avevan ils derschaders a Losanna decis.
Stuì laschar amputar la chomma
L’um da 41 onn aveva giu il 2008 in accident sin la pista da bob Cresta da San Murezzan e stuì amputar sia chomma. El aveva pers la controlla sur dal skeleton ed era vegni sur la pista da bob ora. Alura era el collidà cun ina pitga gist dasper la pista. El aveva alura stuì laschar amputar la chomma. La Dretgira chantunala ha decis uss che la pitga avess stuì vegnir taxada sco privel, avant ch’in tal accident succedia.
Greva blessura corporala
Uss è il president dal club da skeleton englais a San Murezzan sco er il secretari dal club vegnids sentenziads a greva blessura corporala. Sco era ad in chasti da 1’000 francs ed ina indemnisaziun da 33’000 francs per l’um englais. La sentenzia po uss anc vegnir tratga avant Tribunal federal.
RR novitads 18:00


text:
La Drisùna
La Drizzòna (La Drisùna in Cremones; Drizzona in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona che 'l cunta 557 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,7 km² e ona densità de 48 ab./km².
El comun el se troeuva arent al fiumm Òli e al confin con la Provincia de Mantoa (Cannee). I alter comun tacaa hinn Isola, Piadena, Li Tur, Vultèd.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nomer de abitant del comun de La Drizzona l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il pli savens vegn cumprà vulcans e rachetas u battarias da fieu artifizial. Suenter ch'igl è stà scumandà en blers lieus da laschar ir rachetas per la festa da l'emprim d'avust, cumpran blers ussa fieu artifizial per festivar Silvester. Entant vala era per Silvester en insaquants lieus in scumond da far fieu en il liber.
Dentant da far adatg
Cunquai ch'i manca anc per gronda part la naiv èsi dentant da far adatg cun far fieu en il liber. En il Tessin e parts dal Grischun vala in scumond absolut da far fieu. Singulas vischnancas fan attent da resguardar il privel d'incendis da guaud cura ch'ins envida fieu artifizial.
RR novitads 12:00


text:
Da Chanel Monn (Victura Plima d'Aur/Pledpierla) -
In trest e stentus di ei puspei inagada ius alla fin per Achmet. Achmet ei in buob da 14 onns. El arriva dalla Siria. Muort uiaras e carplinas en siu liug d’origin ein el e sia famiglia fugi ord quella tiara. Cun bia cletg han els surviviu quei liung viadi, ch’era adina accumpignaus da temas, sgarschurs e quitaus.
Ussa ein els arrivai en la Svizra, meglier detg a Glion. Els habiteschan en ina pintga casa datier digl uaul. Achmet ei il vegl dils quater fargliuns. Mintga di viseta il buob cun ses fargliuns la scola a Glion. Pervia da pintgas tochen neginas enconuschientschas dil lungatg romontsch, eis ei principalmein per el fetg grev d’anflar il contact cun auters affons da sia vegliadetgna. Aschia ha el aunc pli grondas retenientschas da sedar giu cun il niev lungatg. Suenter entgin temps ha el aunc adina breigias da s’integrar en scola. In motiv ei era ch’el ha in’autra colur da pial che tut ils auters. El ha ina pial brina sco ina tschugalata.
Mintga damaun cura che Achmet arriva en scola auda e vesa el gia da lunsch co ses conscolars fan beffas dad el e tilan grimassas. Quei tucca el profund el cor. El sa buca capir da ses concarstgauns, daco ch’els tracteschan el aschia a quella moda macorta. Con bugen havess Achmet enzatgi da tschintschar da ses quitaus. Cun ses geniturs vul il buob buca tschintschar sur da ses problems, perquei ch’el ha tema, ch’el fetschi aschia aunc pli bia quitaus a ses geniturs. Ei maunca zun fetg ad el d’anflar enzatgi en sia vegliadetgna per saver parter ses quitaus e problems. Tochen ussa ha el aunc anflau negin per saver parter ses problems.
Il pli bugen passenta il buob dalla Siria siu temps liber ora egl uaul. Leu sa el seruasar ed emblidar tut ses quitaus. El ei libers, sto tedlar sin negin e sa fa quei che para e plai ad el.
Cura che la famiglia d’Achmet ha cumprau la casa ha el giu il cletg da survegnir ina combra mo per el, mo sco quei fuss buc aunc avunda, ha la combra finiastras grondas sco vitrinas che meinan la vesta direct all’entschatta digl uaul.
In di, cura ch’il buob mira pli exact da finiastra dalla combra viadora, engarta el ina curiosa plonta che porta ella roma ina caussa misteriusa, surtratga cun ina teigia alva. Quella caussa misteriusa attrai el. El cuora plein euforia ord sia combra, tila en in pèr calzers e la giacca e camina encunter igl uaul. Cura ch’el stat sut la plonta gigantica entscheiva siu entir tgierp a tremblar. Achmet trembla sco ina caglia. El vegn tut confus e fui encunter casa.
Gnanc diltut aunc dad esch en, entscheiva el a clamar plein furia ses geniturs. Lez tratgan naturalmein ch’enzatgei nunprevisibel seigi schabegiau cun lur affon. Achmet raquenta tut quei ch’el ha engartau ora egl uaul a ses geniturs. Il bab motivescha el da turnar anavos tier la plonta gigantica e discuvierer il misteri alv. Enaquella ch’il bab tschontscha ora quei, cuora Achmet gia plein euforia dad esch ora en direcziun uaul.
Cura ch’il buob semetta per la secunda ga sut la plonta gigantica en, schabegia nuot. Gnanc in cavegl semuenta, ei schabegia semplamein nuot. Achmet sa buca capir, co quei sa esser pusseivel. Plein marveglias e cun cor battent reiva el sin la plonta. Ussa ni mai ! Zac, e naven ei la teigia alva! Tgei egliuns! Uau, siemiel jeu? El fruscha ses egls e tuorna a mirar. Buca da capir, aschia ina surpresa!
Ina tegia da lenn sezuppava sut quella teigia alva. Achmet entra precautamein en quella tegia. Il buob sesenta immediat bein lien e sco da casa ella Siria, pertgei leu haveva el era aschia ina tegia da lenn.
Sco adina puspei va Achmet sin giavisch da sia mumma ora egl uaul ad encurir ina jarva rara e speciala per far te. Il buob haveva oz negin plascher da far quei pign survetsch per sia mumma, pertgei ses patratgs eran mo vid la tegia da lenn. Achmet patratga : Quei di sa mo pli vegnir megliers.
Cura ch’il buob ha liquidau siu pensum fa el aunc spert in stop avon sia plonta giganta che porta la tegia da lenn. Arrivaus sisum, metta el las jarvas giun plaun e gauda la biala survesta. El observa las vaccas ch’ein vi da tschella vart dalla val e pasculeschan. Tier els ella Siria pretendan ins, che sch’ins vesi ina vacca, lu astgien ins giavischar enzatgei.
Achmet giavischa ch’ei detti aunc ina biala surpresa entochen sera. Strusch finiu da giavischar, schabegia enzatgei nunprevisibel, el engarta in péz alv ch’ei zuppaus denter ils caglioms en. Achmet ha immediat descendiu la giganta plonta. Sias marveglias cuoran bunamein ordavon ad el.
Il buob dalla Siria ei mo pli dus meters naven da quella scuvretga. Tec a tec s’avischina el a quei péz alv. Achmet liberescha il péz alv dallas caglias e la draussa. Pli bia ch’el fa liber e pli bia alv ch’ei vegn neunavon. Achmet ei tut perplex ! Uau ! Quei ei gie in aviun senza motor. El ei tut surstaus e sa buca capir siu cletg. Quei di ei veramein gartegiaus.
L’auter di en scola ei Achmet vegnius sissu ch’ei detti ina fiasta tradiziunala dil vitg. Gest suenter che la scola ei finida, cuora il buob a casa per refrestgentar e preparar siu aviun senza motor. Uras ed uras da siu temps liber ha Achmet investau en quei grond project da pinar siu aviun senza motor.
Il buob selegra gia dapi dis sin quei di extraordinari. Finalmein eis ei aschi lunsch. El ha transportau siu aviun senza motor sisum il crest, per saver sgular sur ils visitaders dalla fiasta dil vitg vi. La glieud fa egliuns, cura ch’ei vesan a sgulond sur els vi in aviun ed els sedumandavan, tgi che quei sappi pomai esser.
Setschentond igl aviun enconuschan els plaunsiu il menader digl aviun. Tgi havess cartiu, ina tala prestaziun, e lu aunc da tgi. Achmet ? Gie, veramein Achmet !
Tuts che s’avischinan per gratular ad Achmet per quella gronda prestaziun e contemplar igl aviun. Schizun ses conscolars han puspei vuliu sedar giu cun il buob, pertgei el haveva fatg gronda impressiun ad els.
El ei aschi cuntents e ventireivels ch’el ha anflau quei aviun senza motor che ha aschia gidau el a vegnir pli datier alla glieud dil vitg.
Els tracteschan il buob sco sch’el fuss ina legenda.
Ei quei buca stau in di da narr ?
Text: Chanel Monn
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per Vus:
-
Kitsch e vardà Da Romana Ganzoni - Ultimamaing es capità alch schnuaivel da rier. Ed eir na. Ma il prüm apunto schi. Daspö…12 da settember 2018938 giadas
-
Evitar il cac ellas caultschas! Da Flavia Hobi - Mintgaton, sch’el hagi in tec mal il venter, lu mondi el sin tualetta e fetschi in pups e…05 da settember 2018975 giadas
-
Ün’istorgia d’amur - o lura - Omagi a Birba Da Fadrina Hofmann - I dà duos sorts dad umans: possessuors da chans ed otra glieud. Quista columna inclegiaran oramai be…20 da zercladur 20181108 giadas
-
Sch’il destin ei casuals – ni la casualitad destin Dad Annatina Nay - Mintgaton s’imaginel ina creatira che sesa vid ina meisa da lavur. Sin quella meisa ha ei nundumbreivel…30 da matg 20181652 giadas


text:
Charitad, imparzialitad, neutralitad, independenza, voluntariadad, unitad ed universalitad: Quai èn ils 7 princips da la Crusch Cotschna e materia d’instrucziun tar il champ da giuvenils AULA.
Savida gratuita ed envista en professiuns en il sectur da sanitad
Durant in’emna survegnan radund 220 giuvnas e giuvens da l’entira Svizra in'envista cumplessiva en il mund da sanitad. Passa 100 gidantras e gidanters dal militar e da la Crusch Cotschna dattan voluntarmain enavant lur savida en connex cun tut las mesiras d’emprim agid.
Quest'instrucziun na duai betg mo far plaschair als giuvens, mabain er als far gust per ina tscherna da professiun en il sectur da sanitad.
RR actualitad 12:00


text:
Per tut ils sportists che fan in sport che n'è betg ina disciplina dals gieus olimpics datti ils World Games. Quests gieus mundials cumenzan quest'emna a Breslovia en Pologna. Sco ils gieus olimpics èn ils World Games mintga quatter onns. E sco tar ils gieus olimpics vegn cumbattì per medaglias e quai en 43 differents sports. Sports da tut il gener sco per exempel squash, bigliard u skis d'aua ni er sports en ils quals ils Svizzers èn tradiziunalmain ferms sco cursa d'orientaziun u per l'emprima giada unihockey.
Per l'emprima giada po era Paolo Riedi prender part als World Games a Breslovia. El sa legra en emprima lingia perquai ch'el è enavos en l'equipa naziunala. Dus onns aveva Riedi giugà cun pauc success tar trais differents clubs svedais. Uss, suenter ina buna stagiun cun Cuira unihockey è el da return. En l'unihockey è la Svizra per regla tranter las trais u quatter meglieras naziuns dal mund.
RR sportissimo 17:00


text:
Radon
El radon l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Rn. El g'ha nömer atòmich 86, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de xenon el g'ha 86 prutù. El fà part de la categurìa dei gas nobii che i è caraterizàcc de 'na inèrsia chìmica quàze totàl. A la temperadüra e presiù standard el se prezènta come 'n gas gréf fés, sènsa gne culùr gne udùr.
L'è radioatìf e l'izòtopo piö stàbil, el 222Rn, el g'ha 'n tép de smezamènt de 3,8 dé, per chèsto l'è dopràt en radioterapìa. El perìcol piö gròs del radon l'è che 'l pöl cumulàs endèle cà e deentà giöna de le càuze de tümur al pulmù piö 'mportànte.
L'è stat scuprìt endel 1900 de Friedrich Ernst Dorn.


text:
Inghiltèra
L’Inghiltèra (Inghilterra in itagliàṅ, England in ingléś, a s lèś /ˈɪŋɡlənd/) 'l è òṅ di quàtar stat dal Régn Unî insém a la Scòsia, a 'l Gàles e a l'Irlànda dal Nòrd. La s cata in dal sènt'r e in dal sud dl'ìśula dla Gran Bretàggna par dagnóra sènt-trentamìla km² a 'l incìrca. I sò abitànt i èṅ dagnóra sinquànta-sinc migliòṅ. La sò bandéra l'è na cróś rósa 'd San Śòrś, al sò patròṅ, su sfónd biànc.
La sò capitàla l'è Lóndra mént'r al sò sità ch'i pàs'n i tarśènt-mila abitànt i èṅ, da la più granda a la più pìcula, Birmingham, Leeds, Sheffield, Bradford, Manchester, Liverpool, Bristol, Leicester, Wakefield, Coventry e Nottingham. Dintóran la gh'à da piò ad sènt ìśuli più cichi cuma gl'Ìśuli Scilly e 'l Ìśula 'd Wight. Da 'l 2009 l'è divìśa in quarànt'òt cuntèi.
A difarénsa di àtar tri stat, l’Inghiltèra la n gh'à minga 'n parlamènt suo ma 'l deciśiòṅ ch'i riguàrdan sōl lē i èṅ fati diretamènt da 'l parlamènt dal Régn Unî in du i rapreśentànt dla Scòsia, dal Gàles e dl’Irlànda dal Nòrd i n vōtan briśa tirànd-'s indrē. Da i an Stanta in avànti la sò ecunumìa, ch'la gh'à 'n PIL ad 22.907 sterlìni a crani, l'è andàda vèrs i servìsi piutòst che su l'indùstria e l'agricultùra.
Pra i persunàǵ ingléś dal mónd dal cìnema più impurtànt a 'rcurdém al regìsta Alfred Hitchcock e gl'atōr Charlie Chaplin, Laurence Olivier, la Vivien Leigh, Peter Sellers, la Julie Andrews, Michael Caine, Gary Oldman, la Kate Winslet e Daniel Day-Lewis.
In dal camp dla mùśica l’Inghiltèra la pōl cuntàr su di pès da nuànta a livèl internasiunàł in dal gènar pop e rock cuma The Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, Queen, Rod Stewart e The Rolling Stones mént'r in dal camp d'l heavy metal la gh'à gl'Iron Maiden e i Judas Priest fra i sò rapreśentànt.
Al 23 ad Śugn dal 2016 a 'l referéndum su la Brexit, al 53,38% di ingléś, cuntànd anc Gibiltèra, 'l à sarnî 'd bandunàr l'UE, acsè cuma i galéś[1].
Nòti
- ↑ Al Régn al n è minga unî: l'Inghiltèra la vōta la Brexit ma Scòsia e Irlànda dal Nòrd i vōl'n armàgn'r in dl'UE Rai News, 24 ad Śugn dal 2016


text:
Inhalt
Grischun Central
-
Center Meiersboden sa retardescha
Il center d'asil Meiersboden dasper Cuira sa retardescha vinavant. Cunter la lubientscha da bajegiar da la vischnanca da Churwalden èsi danovamain vegnì fatg recurs. Quai ha confermà il schef da l'uffizi chantunal da construcziun auta envers la «Südostschweiz».
In abitant haja tratg enavant il cas tar la proxima instanza, la dretgira administrativa dal Grischun. Sco raschun principala numna quel vinavant ch'il center d'asil na saja betg bain accessibel. Suenter dus onns retard aveva il chantun previs da cumenzar questa primavaira cun las lavurs.
RR actualitad 06:00


text:
Igl è stà in dir cumbat. Quatter uras e mesa han ils dus umens cumbattì. Pir en il tschintgavel set ha Stan Wawrinka lura pudì batter il Scot, Andy Murray. Cun quai stat Wawrinka la segunda giada dapi il 2015 en il final dal French Open.
En il tschintgavel set è Wawrinka gia baud vegnì en avantatg cun 3:0. Suenter n'è el betg pli stà da franar. Il Svizzer avess dentant gia pli baud pudì decider il gieu per el. En l'emprim set manava el cun in break da 5:3 ed era en il terz set ha el manà cun in break da 4:2. Plinavant n'ha el betg pudì nizzegiar in Tiebreak per el.
Nadal cun persvasiun
Nagina deblezza ha mussa il grond favurit a Paris, Rafael Nadal. Il Spagnol ha gudagnà cleramain cunter l'Austriac Dominic Thiem en trais sets cun 6:3, 6:4 e 6:0 ed ha uschia la schanza da gudagnar per la dieschavla giada il French Open.
RR novitads 18:00/21:00