text:
Naziunalissem
Il naziunalissem è in’ideologia ch’ha la finamira che tut ils commembers d’ina naziun s’identifitgeschian e sa solidariseschian cun quella e che vul colliar questa naziun cun in stadi suveran. Naziunalissems vegnan (l’emprim) purtads da moviments naziunals; en stadis naziunals vegn il naziunalissem er purtà e reproducì tras las instanzas statalas sezzas. Tut tenor l’origin ed il svilup dal naziunalissem, è l’identitad da la naziun che vegn promovida tras quel mintgamai da different cuntegn; en dumonda vegnan criteris d’identificaziun culturals, etnics, religius e/u da derivanza.
Il 19avel tschientaner n’ha l’emprim betg enconuschì la noziun dal naziunalissem, mabain sulettamain quella dal princip dal stadi naziunal (Eric Hobsbawm). La finamira da tendenzas naziunalas era quella d’unir territoris sparpagliads, da stgaffir zonas da commerzi grondas e d’unifitgar la cultura, l’administraziun e la lingua franca en l’interess d’in’economia naziunala. En il senn dal dretg e da la filosofia sa tracti tar la naziun dal ‹pievel public›. Questa noziun na sto betg cumpigliar tut ils abitants d’in territori: Ils Stadis Unids da l’America han l’emprim excludì ils abitants da colur naira ed ils Indians. En il decurs dal 19avel tschientaner ha la gronda part dals stadis naziunals però extendì lur ‹pievel public› cun integrar ulteriuras gruppas da la populaziun e cun conceder al pievel dretgs adina pli vasts. L’idea dal stadi naziunal è oramai colliada cun ils princips da dretg da la statalitad moderna. Pass per pass han pudì sa far valair en rom da l’idea dal stadi naziunal l’emancipaziun dals Gidieus, il dretg d’eleger liber, la legislaziun unitara e l’egualitad dals dretgs da tut ils burgais. Sco ideologia che muventa las massas ha il naziunalissem sviluppà en il 19avel tschientaner adina dapli forza ed ha unì pievels, per part eterogens, tras in’identitad unifitganta.[1]
Istoricamain han ideas naziunalisticas cuntanschì l’emprima giada vigur politica vers la fin dal 18avel tschientaner, en rom da la guerra d’independenza americana e da la Revoluziun franzosa. En il 19avel tschientaner èn alura sa furmadas en l’Europa naziuns ch’accentuavan, cumpareglià cun la naziun statala franzosa, pli ferm in maletg da la naziun etnic, uschia per exempel la naziun culturala tudestga u la renaschientscha bulgaraisa. Ordaifer l’Europa èn naziuns savens sa furmadas en rom da las stentas da sa liberar da las structuras colonialas. Il pli tard dapi ch’è s’etablì en il 20avel tschientaner en il dretg internaziunal il princip dal dretg d’autodeterminaziun dals pievels, èn naziunalissems daventads in’ideologia egemoniala a nivel global.
Il naziunalissem sco tal n’è betg lià ad in sistem politic. Bain han dominà a l’entschatta models illuministic-democratics, ma pli tard èn divers moviments naziunalistics er sa colliads cun sistems monarchics, postcolonials, realsocialistics e faschistics.
Naziunalissems pon – sco en il cas da la Guerra da la Jugoslavia – manar a la ruina da stadis, ubain – sco en il cas dal risorgimento talian – unir stadis.
Il cuntramoviment e la cunterideologia tar il naziunalissem è l’internaziunalissem u cosmopolitissem. Il supranaziunalissem po esser collià cun ina diminuziun da l’orientaziun naziunala e cun cuntrareacziuns respectivas, quai che sa lascha observar a l’exempel dals stadis en l’intschess da l’Uniun europeica.
Ideologia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il naziunalissem na sa tracti betg d’ina ideologia unitara; ma divers naziunalissems mussan tscherts tratgs communabels. Anthony D. Smith ha identifitgà il 1971 en sia publicaziun ‹Theories of Nationalism› quatter persvasiuns che collian tut ils naziunalists:
- L’umanitad sa dividia da natira ennà en pievels e mintga pievel haja ses caracter naziunal. Be sche quests differents caracters hajan la pussaivladad da sa sviluppar, possia sa furmar ina communitad dals pievels fritgaivla ed armonica.
- Per pudair cuntanscher questa realisaziun da sasez naziunala, stoppian ils umans s’identifitgar cun lur pievel, cun lur naziun. Da quai resultia ina loialitad fitg ferma, superiura a bleras autras.
- Naziuns possian be sa sviluppar dal tuttafatg en agens stadis cun atgnas regenzas; perquai cumpetia ad ellas in dretg inalienabel sin autodeterminaziun naziunala (dretg d’autodeterminaziun dals pievels).
- La funtauna da tutta pussanza legitima saja perquai la naziun. La pussanza statala haja d’operar sulettamain tenor la voluntad da quella, uschiglio perdia ella sia legitimitad.
Naziunalissems creeschan ina furma speziala d’identitad e loialitad collectiva. Las naziuns furman il rom da referenza politic primar, betg stans sco en il feudalissem, religiun, dinastias, stadis, classas socialas u l’umanitad en il senn d’in cosmopolitissem.[2] En quest connex ha Friedrich Meinecke rendì attent al process da reorientaziun spiertala da l’umanissem illuminà a la naziun.
Il sociolog Eugen Lemberg definescha il naziunalissem sco ina forza coesiva «ch’integrescha gruppas grondas naziunalas e quasinaziunalas» e che cunfineschia quellas vers anora.[3] Sco facturs che stgaffeschan spiert da cuminanza èn da numnar tenor Lemberg aspects ch’èn spezialmain unitars resp. sumegliants: lingua, derivanza, egualitad u almain sumeglientscha dal caracter e da la cultura sco er la voluntad da sa suttametter ad ina forza statala communabla.
En connex cun las furmas fitg fermas ch’il naziunalissem po cuntanscher, discurra Otto Dann d’egoissem naziunal, d’ina surelevaziun dals interess da l’atgna naziun e da la surordinaziun da la cuminanza naziunala sur il dretg dal singul individi.[4]
Per Karl W. Deutsch furma il naziunalissem in stadi mental che po figurar sco princip d’ordinaziun orientà a l’interess naziunal: La naziun ha per l’ina in plaz privilegià entaifer la communicaziun da la societad, per l’autra sa legitimescha e s’orientescha la politica da questa societad tenor ella. Correspundentamain deditgescha in naziunalist si’attenziun surtut a ‹novitads naziunalas›.
Concepts analitics[modifitgar | modifitgar il code]
Ernest Gellner, Eric Hobsbawm, Benedict Anderson, Robert Miles ed auters accentueschan ch’i sa tractia tar ina naziun d’ina «cuminanza imaginada». Per Gellner furma il naziunalissem «tuttavia betg il manar las naziuns a la conscienza da sasez, mabain in svegliar naziuns nua ch’i na deva betg quellas avant.»[5] Andersen descriva naziuns sco «cuminanzas politicas imaginadas» («imagined communities»).[6] Tenor Robert Miles parta il naziunalissem da l’existenza d’ina «sutdivisiun natirala da la populaziun mundiala» e represchenta in project politic da prender en possess in territori «en il qual il ‹pievel› po reger sasez».[7]
Cuntrari als teoretichers modernistics laschan auters perscrutaders dal naziunalissem (p.ex. Anthony D. Smith u Clifford Geertz) tuttavia valair che naziuns etnicas che sa defineschan sur la lingua, la religiun, raits da parentella, atgnadads culturalas u caracteristicas cuminaivels cun tratgs quasi da razza possian avair in’atgna vita er senza il naziunalissem. Per quests teoretichers furma il naziunalissem almain parzialmain la manifestaziun d’in spiert da cuminanza primordial. Sumegliantamain ha gia argumentà Karl Raimund Popper il 1945 en il segund tom da si’ovra ‹Die offene Gesellschaft und ihre Feinde›. El considerescha il naziunalissem sco relict d’in instinct primar da l’appartegnientscha ad ina stirpa, dominà da passiun e pregiudizis. Ultra da quai munta naziunalissem per Popper il desideri nostalgic da vulair remplazzar la responsabladad individuala tras la responsabladad collectiva. Per Popper è il stadi naziunal gia per sasez in mitus, il qual na sa laschia giustifitgar en nagina furma, mabain furmia sulettamain in’utopia irraziunala e romantica.[8]
Tipologias[modifitgar | modifitgar il code]
Naziunalissems sa laschan tipologhisar en differenta moda:
Naziunalissem civic vs. etnic[modifitgar | modifitgar il code]
Hans Kohn, John Plamenatz ed auters differenzieschan duas furmas principalas dal naziunalissem: Il naziunalissem civic, che vegn savens attribuì al vest (p.ex. Frantscha, Stadis Unids), definescha naziuns primarmain a moda politica ed in criteri d’exclusiun èn sulettamain ils cunfins territorials. Entant ch’ils commembers d’ina naziun furman en il naziunalissem civic ina cuminanza fundada sin la voluntad politica, sa tracti tar la naziun etnica en il naziunalissem etnic d’ina cuminanza da destin. Il naziunalissem etnic, dal qual il concept sa basa sin la derivanza, l’appartegnientscha tras naschientscha, sang ubain – sco ch’il num di – etnicitad, prevala fin en il temp preschent en l’Europa Centrala ed Europa da l’Ost (p.ex. Germania, Ungaria). Il naziunalissem civic vegn per ordinari associà cun il liberalissem, il naziunalissem etnic cun l’antiliberalissem che tendescha vers il reschim autoritar.[9] Il sociolog Sammy Smooha ha creà en quest connex la noziun ‹democrazia etnica›.
Naziunalissem inclusiv vs exclusiv[modifitgar | modifitgar il code]
Naziunalissems inclusivs han en mira d’integrar tut las gruppas parzialas d’ina societad, independentamain da lur orientaziun politica u identitad culturala. Els s’engaschan per las valurs ed ils simbols da l’atgna naziun e concedan er ad autras naziuns da far quai. Naziunalissems inclusivs sa refereschan a moda positiva a diversas atgnadads da la naziun: a la tradiziun republicana, a la constituziun democratica, al stadi social, a success economics u a la reputaziun internaziunala.
Sco naziunalissem exclusiv u schovinissem vegn designada ina stima exagerada da l’atgna naziun ch’intenda per part da sa cunfinar a moda agressiva d’autras naziuns. La surelevaziun da l’atgna naziun cun la finamira da stgaffir la pli stretga unitad da pievel e spazi pussaivla è savens colliada cun l’exclusiun e discriminaziun, en il cas extrem cun l’expulsiun u destrucziun da minoritads etnicas ed autras, las qualas vegnan resentidas sco estras u nuschaivlas ad in pievel ‹genuin› imaginà. Exempels per naziunalissems exclusivs furman il faschissem talian, il naziunalsocialissem tudestg e las purificaziuns etnicas suenter la fin da la Jugoslavia ils onns 1990. Il naziunalissem exclusiv stabilescha in monopol da loialitad e d’interpretaziun: L’individi na duaja betg pli considerar sia religiun, sia regiun d’origin u la dinastia che regia là sco focus d’identificaziun da ses pensar ed agir, mabain sulettamain la naziun.[10] Questa pretensiun po manar en in naziunalissem integral fin al punct che la muntada dal singul individi vegn relativada u schizunt svalitada: «Ti n’es nagut, tes pievel è tut.»[11] Perquai vegn questa furma dal naziunalissem attribuida a las religiuns politicas. Dapi ils onns 1970 vegn la noziun quasi duvrada be pli en il senn da schovinissem.
Studis sociopsicologics pli novs han mussà ch’il naziunalissem exclusiv ed inclusiv na sa laschan betg adina cunfinar cleramain in da l’auter. In exempel evident furma il naziunalissem da ballape. Sco ulteriur svilup pli nov sa lascha constatar ch’i vegn magari empruvà d’evitar la connotaziun pegiurativa ch’è – per motivs istorics – colliada cun la noziun naziunalissem e ch’i vegn perquai magari discurrì a moda pli neutrala per exempel d’«amur per la patria».[12]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Naziunalissem è in fenomen da la moderna. Surtut en il 19avel tschientaner èn vegnids stgaffids mitus naziunalistics per pudair francar las naziuns gist fundadas sin ina cuminanza da tradiziun apparenta u reala. En l’Europa ha oravant tut la Revoluziun franzosa dà al naziunalissem il stausch decisiv. En consequenza da quai è daventada populara l’idea da la suveranitad dal pievel, la quala ha tant fundaments democratics sco er naziunals. Propugnaturs da questa furmaziun da mitus èn per exempel stads en Germania Gottfried Herder e Johann Gottlieb Fichte, en l’Italia Giuseppe Mazzini.
Sco ordvart popularas – ed a medem temp malvisas tar las forzas conservativas da la restauraziun – èn sa mussadas las revoluziuns dal 1848/49 da tempra naziunala e democratica. Quellas han cumenzà cun la revoluziun da favrer en Frantscha ed han tschiffà in pau a la giada quasi tut l’Europa, inclus ils principadis da la Confederaziun tudestga cun las monarchias Prussia ed Austria (revoluziun da mars).
Vers la fin dal 19avel tschientaner è il naziunalissem inclusiv che prevaleva quasi dapertut sa radicalisà en intgins pajais. Il publicist franzos Charles Maurras ha creà en quest connex il term dal naziunalissem integral, il qual vuleva elevar la naziun a la suletta valur per l’individi. A la naziun è vegnida attribuida ina missiun istorica, cun la quala ella dueva quasi ‹liberar› er auters territoris. Il naziunalissem chapì en questa moda è daventà la legitimaziun da l’imperialissem – dal domini er sur auters pievels.
A medem temp èn er tuts dubis e tutta critica envers la naziun vegnì crititgà sco tradiment e cumbattì. Uschia è il naziunalissem integral daventà pli e pli in instrument da suppressiun er vers anen.[13]
En il center da l’appartegnientscha ad ina gruppa stevan avant la furmaziun da las naziuns modernas per il pli lioms persunals u regiunals. Instituziuns cun caracter da stadi naziunal furman alura er ina premissa da basa per il svilup d’ina identitad naziunala che surpassa la communitad.
En il naziunalissem vegn la loialitad ch’era oriundamain liada a persunas, sco per exempel al signur territorial, generalisada sin in nivel pli abstract, surpersunal. Relaziuns persunalas, sco usitadas avant en la cuminanza dal vitg u a la curt dal prinzi, vegnan uss er transferidas sin persunas che na pudevan betg esser in cun l’auter en contact direct. Ins ha stgaffì ina cuminanza naziunala sa referind a puncts da referiment communabels – reals u imaginads – en l’istorgia, la lingua e la cultura.
En blers cas èn questas ‹tradiziuns› pir naschidas en rom da la furmaziun da la naziun (standardisaziun da la lingua e.a.). E questas novas cuminanzas naziunalas han alura reproducì sasezzas, per exempel tras instituziuns naziunalas sco autoritads ed er scolas.
Suenter il svilup rasant dal 19avel e da l’entschatta dal 20avel tschientaner, surtut sin il champ tecnic, dueva alura suandar ina fasa ch’è surtut stada sut l’ensaina dals antagonissems naziunals e che dueva escalar en guerras manadas cun meds materials massivs e chaschunar milliuns da morts. Ma er la ruina da structuras da pussanzas maina a l’erupziun da tendenzas naziunalisticas, per exempel suenter la ruina dals imperis colonials a la fin da la Segunda Guerra mundiala.
Ils anteriurs pievels colonials han, per part en furma da guerras da liberaziun sanguinusas, cuntanschì lur independenza. Per delegitimar il colonialissem han els medemamain recurrì als princips dal naziunalissem gia enconuschents ed èn sa servids da l’element emancipatoric da quel, collià cun l’empermischun da l’egualitad politica envers tut ils umans che tutgan tar la naziun. Qua sa mussa che inclusiun ed exclusiun furman apparentamain cumponentas elementaras dal naziunalissem.
Entant ch’i vegn dad ina vart accentuà l’egualitad politica da las differentas gruppas unidas en ina naziun, vegnan da l’autra vart excludidas gruppas che na vegnan betg classifitgadas sco appartegnentas a quella. Quai po succeder cun accentuar a moda communicativa la diversitad apparenta da quests exclus, fin a lur exclusiun fisica (deportaziun) u – en il cas extrem– er a lur destrucziun corporala (purificaziuns etnicas / genocid).
Per approfundar 1: Naziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term naziun (da latin natio, ‹pievel, stirpa, origin› u ‹naschientscha›, furmà oriundamain a basa dal verb nasci, ‹nascher› per ‹cuminanza da naschientscha›[14]) designescha gruppas pli grondas u collectivs d’umans, als quals vegnan attribuids tratgs cuminaivels sco lingua, tradiziun, usits u derivanza. Questa definiziun da la noziun è però empiricamain inadequata, damai che – per exempel tenor Eric Hobsbawm – nagina naziun ademplescha questa definiziun cumplettamain.[15] Daspera vegn ‹naziun› er duvrà en la lingua da mintgadi sco sinonim per ‹stadi› u ‹pievel›. Il term naziun sa mussa uschia sco construct che viva da sia reproducziun discursiva ed effizienza materiala. Cun sa referir en lur agir al term da la naziun – independentamain quant construida u imaginada che quella saja – cuntanscha quel forza e vigur e s’effectuescha en il mintgadi da las persunas involvidas e pertutgadas.[16]
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup ch’il term naziun vegn collià – u schizunt mess a pèr – cun il stadi sa lascha persequitar enavos fin en il cumenzament dal temp burgais e da la moderna. En quest connex sto vegnir differenzià tranter stadi, naziun e stadi naziunal. Be en in stadi naziunal coincida il stadi cun il term da la naziun.
Sco autodenominaziun per in pievel cun unitad politica e statala ed atgnadads specificas segnadas da perdavants e d’ina istorgia cuminaivla, daventa il term ‹nation› adina pli impurtant en Frantscha a partir dal 16avel tschientaner. En il 18avel tschientaner, en rom da la Revoluziun franzosa, s’etablescha il term alura er en las autras linguas europeicas. Da quel temp vegn surtut accentuada cun il term naziun la suveranitad dal pievel d’in stadi envers la pretensiun da particulars (stans, baselgia e.a.) sin pussanza statala. En consequenza da la revoluziun e pervi dal svilup demografic da quel temp, ha l’idea da la naziun sco stadi cumplessiv sviluppà ina gronda dinamica; quella è l’emprim sa drizzada cunter il feudalissem autocratic (Frantscha), cunter la structura da principadi pitschens cun sias restricziuns economicas e politicas (Germania) ubain er cunter in domini ester imperial (Russia, Austria-Ungaria).
Cun confruntar l’istorgia da las ideas dal 19avel tschientaner en Germania cun quella en Frantscha, ha Friedrich Meinecke sviluppà la classificaziun da la naziun culturala da l’Europa Centrala e da la naziun statala da l’Europa dal Vest:
Tar la naziun statala sa tracti d’ina naziun che sa basa sin la voluntad dals burgais. Sco exempels istorics sa laschan allegar la Gronda Britannia, la Frantscha e surtut ils Stadis Unids. Igl èn surtut las valurs politicas communablas a las qualas tuts burgais sa sentan obligads che furman la naziun (naziun fundada sin la voluntad politica). Uschia furma la naziun statala per uschè dir il resultat d’in plebiscit ch’ha lieu mintga di da nov (Ernest Renan).[17]
La naziun culturala da sia vart è in concept da la naziun fitg persistent, damai che quel descriva il spazi cultural d’in pievel. La naziun è en quest cas l’unitad da lingua, cultura e tradiziun ch’è sa mantegnida tras l’istorgia. Ella na sa lascha betg definir tras cunfins territorials, mabain sa collia per exempel cun monuments naziunals, eroxs naziunals ed ina lingua cuminaivla da la quala sa sviluppa ina litteratura naziunala. Er tar la naziun culturala sa tracti però, cuntrari a quai che la noziun sugerescha, per ina buna part d’ina construcziun mentala intenziunada, la quala includa resp. excluda tenor ils criteris che cunvegnan gist.
Diever da la noziun en differentas disciplinas[modifitgar | modifitgar il code]
- Scienzas politicas
Entaifer las scienzas politicas vegn per ordinari distinguì tranter la naziun statala e la naziun culturala (cf. survart). Per ina colliaziun politica d’umans che n’è betg segnada d’ina derivanza, cultura u lingua communabla sa laschass teoreticamain er imaginar in stadi che na sa referescha betg ad in spiert da cuminanza naziunal da ses pievel. Malgrà quai vegn per il pli er postulà qua in spiert da cuminanza naziunal. Tras quai duai vegnir accentuà ch’in stadi suveran e reglà ha per ses abitants ina muntada sociopsicologica sco nivel d’organisaziun e da structuraziun ch’unescha e caracterisescha il spazi da viver e d’abitar.
- Scienzas socialas
En il context da las scienzas socialas vegn il term naziun duvrà a moda fitg differenta, ma savens cun accentuar ses caracter constructivistic. Uschia per exempel sco societad vulida (Ferdinand Tönnies), sco cuminanza imaginada (Benedict Anderson), sco gruppa che sa basa sin colliaziuns primordialas (Clifford Geertz), sco collectiv (Klaus P. Hansen), en pli sco concept istoric contingent (Rogers Brubaker) u er sco cumbinaziun dals terms menziunads (Anthony D. Smith).
- Filosofia
La definiziun essenzialistica, che vegn attribuida a Johann Gottlieb Fichte, considerescha la naziun sco unitad ch’existia ordaifer il temp e che dovria be vegnir articulada. Tenor quest’idea è la naziun vegnida stgaffida da Dieu ed exista en tutta perpetnadad ed independentamain da l’istorgia. L’uschenumnada definiziun giacubina da la naziun accentuescha percunter che la naziun stoppia vegnir furmada sin via politica.
- Dretg internaziunal
Entaifer il dretg internaziunal sa referescha il term naziun als tratgs cuminaivels ‹reals› d’in pievel. Tenor ils artitgels 1 e 55 da la Charta da las Naziuns unidas cumpeta als singuls pievels in dretg d’autodeterminaziun e quai independent sch’els èn gia ina part d’in stadi u betg. L’istoriograf Peter Jósika argumentescha en quest connex che la vischnanca sco pli pitschna unitad politica duaja furmar il punct da partenza da tutta autodeterminaziun surregiunala e tras quai er naziunala. Ma er ils cunfins da quest model èn evidents: «Ina situaziun dal mund en la quala mintga pievel na sto bain betg furmar in agen stadi, ma dastga far quai, ed en la quala mintga uman dastga appartegnair al pievel ch’el giavischa, sa lascha bain imaginar, ma betg realisar.»[18]
[modifitgar | modifitgar il code]
Quant fitg che la naziun furma ina construcziun sociala sa mussa en in’entira retscha da cuntradicziuns. In exempel evident è il fatg che la lingua – cumbain che quella è savens da muntada essenziala tant en la naziun statala sco er en la naziun culturala – na funcziunescha betg adina sco element da definiziun naziunal. Uschia na constitueschan per exempel ils pajais da lingua tudestga nagina naziun communabla. Ed er stadis sco la Brasilia ed il Portugal na furman, malgrà lur lingua e cultura communabla, nagina naziun, perquai ch’ils dus pajais han percurrì differents process da la furmaziun dal stadi.
En ses famus pled dal 1882 ‹Qu’est-ce qu’une nation?› denominescha Ernest Renan il passà, il preschent ed il futur sco ils facturs che constitueschan il principe spirituel da la naziun. In pievel furmia ina naziun betg pervi d’ina razza, lingua u religiun communabla, betg pervi d’interess communabels u pervi da la geografia, mabain pervi da regurdientschas al passà communablas sco er pervi dal giavisch da viver ensemen en il temp preschent ed en il futur.[19]
En il 21avel tschientaner vegn dubità adina dapli che la definiziun d’ina naziun sur caracteristicas cuminaivlas sco lingua, tradiziun, isanzas u derivanza sa laschia realisar cumplainamain.[20] Surtut sociologs crititgeschan l’idea che tut ils abitants d’in stadi stoppian appartegnair exclusivamain a la naziun respectiva u almain sa stentar da daventar quai. Gist en connex cun las mixing cultures che daventan adina pli impurtantas entaifer il context sociocultural e famigliar da giuvenils, paran lioms socials e politics che s’orienteschan a la categoria dal stadi naziunal pauc adequatas. La strategia centrala per il svilup dal stadi naziunal haja numnadamain furmà l’omogenisaziun da lingua, furmaziun e moda da viver. Ils arranschaments da vita da giuvenils e giuvens creschids cun biografia da migraziun mussian percunter cleramain la forza integrativa d’in diversity management, il qual favuriseschia la participaziun politica sin il fundament d’appartegnientschas multiplas ibridisadas.[21]
Per approfundar 2: Stadi naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il stadi naziunal sa tracti d’in model da stadi che sa basa sin l’idea e suveranitad da la naziun. En la noziun ‹stadi naziunal› croda il stadi ensemen cun la naziun. Omogenitad linguistica, culturala u etnica vegnan savens numnadas en il discurs areguard la naziun sco premissas e finamiras dal stadi naziunal. Tant l’idea da la naziun sco er quella dal stadi naziunal vegnan savens er designads sco constructs (cf. survart).
Stadi naziunal, stadi multinaziunal e naziun fundada sin la voluntad politica[modifitgar | modifitgar il code]
Premissas per in stadi naziunal furman in stadi ed ina naziun. Omaduas cumponentas èn resultadas da svilups istorics e na furman nagina premissa ‹natirala› per la convivenza umana. Stadis naziunals duain – tenor ils aderents da l’idea dal stadi naziunal – unir en sai las parts essenzialas dal pievel respectiv, il qual duai esser collià tras ina cultura u tradiziun communabla. Il stadi naziunal idealtipic cumpiglia tut ils commembers d’in pievel ed er be commembers da quest pievel u circul cultural.
La situaziun cuntraria al stadi naziunal furma il stadi multinaziunal, il qual unescha entaifer ses territori statal commembers da dapli ch’ina naziun. Sche differents pievels vivan ensemen en in stadi, discurr’ins d’ina naziun fundada sin la voluntad politica. Exempels actuals per quest ultim cas èn la Svizra, la Belgia u ils Stadis Unids da l’America.
Stadis che correspundan fitg ferm al tip ‹ideal› dal stadi naziunal furman ozendi ils pajais insulars Giapun ed Islanda. Bundant pli cumplitgada sa preschenta la situaziun per stadis naziunals che sa sviluppan en territoris abitads da divers pievels. En tals cas po l’emprova d’etablir stadis naziunals sin il medem territori manar a guerras (p.ex. Guerra tudestg-danaisa, Guerras dal Balcan, Conflict dal Proxim Orient).
Conflicts pon er nascher sche singuls pievels cun lur territori vulan sortir d’in stadi multinaziunal. En quest cas discurr’ins da separatissem u secessiun. Talas tendenzas da vulair cuntanscher la suveranitad da l’agen territori da colonisaziun e l’emancipaziun da l’agen pievel sa manifesteschan regularmain là, nua ch’in pievel sa senta entaifer in stadi multinaziunal dominà d’in pievel pli grond supprimì, sutrepreschentà u smanatschà en ses interess e sia cultura. Damai ch’i n’è per ordinari betg en l’interess dal stadi multinaziunal da divider u empitschnir ses territori statal, po il conflict d’interess tranter ils pievels manar ad ina guerra civila (p.ex. Guerras da la Jugoslavia), a repressiun (p.ex. Curdistan), pli darar er a l’emprova da chattar ina schliaziun a moda paschaivla (p.ex. Québec).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’ins abstrahescha da precursurs premoderns sco l’Imperi assiric, l’Imperi roman u l’Imperi chinais e lascha d’ina vart Eretz Israel sco naziun en cuminanza ideala, alura sa tracti tar il naziunalissem resp. tar ils stadis naziunals d’in svilup dal temp modern europeic. Lur precursurs en il temp medieval europeic avevan furmà corporaziuns persunalas, las qualas pudevan, pervi da lur orientaziun e dependenza d’in regent, d’ina dinastia u d’ina structura da pussanza corporativa, pli u main desister dals elements che caracteriseschan in stadi. Quels sa stabilisavan sur ils lioms persunals tranter il regent ed ils subdits.
Furmas temprivas d’ina schientscha naziunala èn sa sviluppadas dal temp da las cruschadas, surtut en Frantscha sut Louis VI (1081–1137) e dapi la cruschada dals Albigens sut l’impressiun d’ina religiun naziunala predominanta. In nivel da diplomazia internaziunala ed ina furma tempriva d’agir en il senn d’in stadi naziunal ha furmà la Pasch da Vestfalia dal 1648, en rom da la quala ha cumenzà a s’etablir il concept da stadis sco subjects suverans dal dretg internaziunal.
L’idea dal stadi naziunal è alura avanzada a partir dal 18avel tschientaner dal tuttafatg en il center da la politica, perquai che la situaziun da la populaziun era sa pegiurada fermamain sin fundament dals auts debits dal stadi (absolutissem, mercantilissem) e da guerras desastrusas (Guerra da successiun austriaca, Guerra da set onns). En quest connex èn daventadas popularas ideas ch’accentuavan l’imaginaziun da la naziun sco cuminanza en il senn d’in maletg da sasez idealisà e che sa maschadavan (democrazia, patriotissem, naziunalissem, socialissem, liberalissem).
Minoritads[modifitgar | modifitgar il code]
Nua ch’in dumber pli grond d’abitants en in stadi naziunal appartegna ad in auter pievel che quel che statuescha il stadi, discurr’ins d’ina minoritad. Minoritads etnicas u er ideologicas han surtut en stadis centrals ina ferma tendenza da vulair cuntanscher dapli autonomia. Tut tenor il grad da centralissem e basegn d’autonomia pon resultar differentas furmas da conflict resp. da la schliaziun da tals.
Ch’igl existan differents tips da minoritads duai vegnir mussà a l’exempel da trais situaziuns vaira divergentas:
- En il cas dals Danais en il Schleswig dal Sid e dals Tudestgs en il Schleswig dal Nord sa sentan ils umans colliads culturalmain cun la naziun vischina. Talas minoritads naziunalas sa furman en territoris da cunfin sch’ils cunfins naziunals resp. statals èn sa furmads d’in temp ch’ins n’enconuscheva betg anc il term da la naziun ubain – sco en quest cas – sch’igl existan territoris da colonisaziun maschadads che na sa laschan betg sparter e nua ch’ins ha desistì da realisar ina spartiziun sfurzada (deportaziuns, stgatschadas).
- Ils Sorbs furman ina minoritad che viva a moda quasi serrada sin territori tudestg, ma che dispona da memia paucs commembers e viva a moda memia sparpagliada per pudair furmar in agen stadi naziunal.
- Ils Curds vivan sco minoritads en plirs stadis, tranter auter en la Tirchia, l’Iran, la Siria u l’Irac senza mai avair furmà in agen stadi naziunal.
Er areguard las furmas da convivenza sa laschan differenziar differents tips, dals quals sajan menziunads trais cas fitg divers.
- Assimilaziun: Quella furma il svilup ordinari en il decurs dal temp, sche la minoritad n’ha nagin interess, n’è betg gronda avunda u na dispona betg da la forza necessaria da sa far valair envers la maioritad, da furmar in agen stadi naziunal u da s’associar al stadi naziunal da sia naziun. Sur las generaziuns sa mida la lingua materna e l’orientaziun culturala e tras quai er l’atgna identitad ed il sentiment d’appartegnientscha naziunala. In exempel furman ils Alsazians e Lorens en Frantscha.
- Separatissem: Tar quel sa tracti dal desideri d’ina gruppa da la populaziun entaifer in stadi naziunal da pudair, pervi da l’atgna cultura u d’in’etnizitad che sa differenziescha dal pievel dominant, furmar in agen stadi u s’unir cun in auter stadi. Exempels furman ils Bascs, Catalans, Curds, Albanais u Uigurs. Tranter las noziuns separatissem e naziunalissem exista savens be ina differenza da perspectiva, tut tenor sch’ins considerescha la situaziun ord vista dal stadi existent ubain dals aderents d’ina separaziun.
- Irredentissem: Vivan ordaifer ils cunfins dal stadi naziunal commembers da questa naziun, po quai er manar a problems da vart dal stadi naziunal respectiv. Sche questa minoritad viva en in territori serrà, poi esser ch’il stadi naziunal pretenda d’unir questa part dal pajais vischin cun l’agen stadi. In exempel furma la relaziun tranter la Republica da l’Irlanda e l’Irlanda dal Nord. En quest connex vegn fatg diever dal term irredentissem (dal talian ‹irredenta› per ‹betg liberà›).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Eric Hobsbawm: Die Blütezeit des Kapitals: Eine Kulturgeschichte der Jahre 1848–1875. (Das lange 19. Jahrhundert, tom 1), Darmstadt 2017, p. 105ss.
- ↑ Peter Alter: Nationalismus. Francfurt a.M. 1985, p. 14.
- ↑ Eugen Lemberg: Nationalismus. Reinbek 1964, p. 52.
- ↑ Otto Dann: Nation und Nationalismus in Deutschland 1770–1990. Minca 1993, p. 12ss.
- ↑ Ernest Gellner: Thought and Change. 1964, p. 169.
- ↑ Benedict Anderson: Imagined Communities. Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso, Londra 1983, ISBN 0-86091-059-8.
- ↑ Robert Miles: Rassismus. Hamburg 1991, p. 118s. Cf. latiers Robert Miles: Der Zusammenhang von Rassismus und Nationalismus. En: Roland Leiprecht (ed.): Unter Anderen: Rassismus und Jugendarbeit. Duisburg 1992, p. 20–43.
- ↑ Karl Raimund Popper: The Open Society and Its Enemies. Tom 2: The High Tide of Prophecy: Hegel and Marx, and the Aftermath. Princeton (5)1966, p. 49–51.
- ↑ Sabine Witt: Nationalistische Intellektuelle in der Slowakei 1918–1945. Kulturelle Praxis zwischen Sakralisierung und Säkularisierung. Walter de Gruyter, Berlin/ Minca/ Boston 2015, ISBN 978-3-11-035930-5, p. 20ss.
- ↑ Hans-Ulrich Wehler: Deutsche Gesellschaftsgeschichte. Tom 1: Vom Feudalismus des Alten Reiches bis zur Defensiven Modernisierung 1700–1815. Beck, Minca 1987, p. 508.
- ↑ Volker Kronenberg: Patriotismus in Deutschland. Perspektiven für eine weltoffene Nation. VS Verlag, Wiesbaden 2006, p. 155.
- ↑ Peter Alter: Einleitung. En: Id. (ed.): Nationalismus. Dokumente zur Geschichte und Gegenwart eines Phänomens. Piper, Minca 1994, p. 18.
- ↑ Dorothea Weidinger: Nation – Nationalismus – Nationale Identität. Bonn 1998, p. 25s.
- ↑ Hans-Jürgen Lüsebrink: L’Etat-Nation/Staatsnation. Zur frühmodernen Genese und postmodernen Infragestellung des Nationalen. En: Rainer Hudemann, Manfred Schmeling (ed.): Die ‹Nation› auf dem Prüfstand, Akademie Verlag, Berlin 2009, p. 3.
- ↑ Eric J. Hobsbawm: Nationen und Nationalismus: Mythos und Realität seit 1780. Campus, Francfurt a.M. 2005, p. 16.
- ↑ Benedict Anderson: Die Erfindung der Nation. Zur Karriere eines folgenreichen Konzepts. 2. ed., Campus, Francfurt a.M./New York 2005, ISBN 978-3-593-37729-2.
- ↑ Cf. Peter Alter: Nationalismus. Ein Essay über Europa. Alfred Kröner, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-520-71301-8, p. 44.
- ↑ Cità tenor Jörg Fisch: Das Selbstbestimmungsrecht der Völker. Die Domestizierung einer Illusion. C.H. Beck, Minca 2010, ISBN 978-3-406-59858-6
- ↑ Ernest Renan: Qu’est-ce qu’une nation? Conférence fait en Sorbonne, le 11 mars 1882. En : Henriette Psichari (ed.): Œuvres complètes de Ernest Renan, tom 1, Paris 1947, p. 895–905.
- ↑ Eric J. Hobsbawm: Nationen und Nationalismus: Mythos und Realität seit 1780. Campus, Francfurt a.M. 2005, p. 16.
- ↑ Hans-Joachim Roth: Lebenssituation und politische Positionierung von Jugendlichen mit Migrationshintergrund − einige Thesen. En: Aus Politik und Zeitgeschichte, carnet 5/2009 dals 26 da schaner 2009.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ovras da survista
- Benedict Anderson: Imagined communities. Reflections on the origin and spread of nationalism. 2. ed., Verso, Londra 1991, ISBN 0-86091-329-5.
- Transl. tudestga: Die Erfindung der Nation. Zur Karriere eines folgenreichen Konzepts. 2. ed., Campus-Verlag, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37729-2.
- Otto Dann: Nation und Nationalismus in Deutschland 1770–1990. C.H. Beck, Minca 1993, ISBN 3-406-34086-5.
- Eric Hobsbawm: Nationen und Nationalismus. Mythos und Realität seit 1780. Campus, Francfurt a.M. 1991, ISBN 3-593-37778-0.
- Hagen Schulze: Staat und Nation in der europäischen Geschichte. C.H. Beck, Minca 1995, ISBN 3-406-38507-9.
- Hans-Ulrich Wehler: Nationalismus, Geschichte, Formen, Folgen. 2. ed., C.H. Beck, Minca 2001, ISBN 3-406-44769-4.
- Per approfundar
- Peter Alter: Nationalismus. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1985, ISBN 3-518-11250-3.
- Étienne Balibar: Homo nationalis: Ein anthropologischer Abriss der Nationform. En: Id.: Sind wir Bürger Europas? Politische Integration, soziale Ausgrenzung und die Zukunft des Nationalen. Hamburger Edition, Hamburg 2003, ISBN 3-930908-86-7, p. 33–61.
- Isaiah Berlin: Der Nationalismus. Hain, Bodenheim 1990, ISBN 3-445-06008-8.
- Michael Billig: Banal Nationalism. Sage, Londra/Thousand Oaks 1995, ISBN 0-8039-7524-4.
- Rogers Brubaker: Nationalism Reframed: Nationhood and the National Question in the New Europe. Cambridge University Press, Cambridge 1996, ISBN 0-521-57224-X.
- U. Dierse, H. Rath: Nation, Nationalismus, Nationalität. En: Joachim Ritter, Karlfried Gründer (ed.) Historisches Wörterbuch der Philosophie, tom 6, WBG, Darmstadt 1984, coll. 406–414.
- Ernest Gellner: Nations and Nationalism. Blackwell, Oxford 1983, ISBN 0-631-12992-8.
- Transl. tudestga: Nationalismus und Moderne. Rotbuch, Berlin 1991, ISBN 3-88022-761-6.
- Ernest Gellner: Nationalism. Weidenfeld & Nicholson, Londra 1997, ISBN 0-297-81612-8.
- Transl. tudestga: Nationalismus. Kultur und Macht. Siedler, Berlin 1999, ISBN 3-88680-673-1.
- Kurt Hübner: Das Nationale. Graz 1991, ISBN 3-222-12093-5.
- Reinhart Koselleck: Volk, Nation, Nationalismus, Masse. En: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (ed.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland. Tom 7, Klett-Cotta, Stuttgart 1978, p. 141–431.
- Rolf-Ulrich Kunze: Nation und Nationalismus. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005, ISBN 3-534-14746-4.
- Dieter Langewiesche: Nation, Nationalismus, Nationalstaat in Deutschland und Europa. Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-45939-0.
- Samuel Salzborn (ed.): Staat und Nation. Die Theorien der Nationalismusforschung in der Diskussion (= Staatsdiskurse, tom 13). Steiner, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-515-09806-9.
- Anthony D. Smith: Nationalism. Theory, ideology, history. Polity Press, Cambridge 2001, ISBN 0-7456-2659-9.
- Siegfried Weichlein: Nationalbewegungen und Nationalismus in Europa. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-15484-3.
- Bernhard Viel: Utopie der Nation. Ursprünge des Nationalismus im Roman der Gründerzeit. Matthes & Seitz, Berlin 2009, ISBN 978-3-88221-749-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Stanford Encyclopedia of Philosophy: Nationalism
- Nation und Nationalismus. (= Aus Politik und Zeitgeschichte, carnet B 39/2004). Ed. Bundeszentrale für politische Bildung.
- The Nationalism Project


c: text/html

text:
Ils commembers dal cussegl d’administraziun da la Raiffeisen svizra han survegnì il 2018 ina indemnisaziun totala da 2,7 milliuns francs quai èn 5,7 pertschient dapli che l’onn avant.
La banca argumentescha l'augment per l'ina cun quai ch'ils commembers hajan commembers stuì ir a dapli sesidas. Per l'autra cun las midadas intensivas ch'i ha dà en ils gremis. Entras la affera Vincenz hai dà bleras midadas en il cussegl d’administraziun sco er en la direcziun generala da la banca Raiffeisen.
RR novitads 09:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vinavant scumond da sortida en la Spagna. Il parlament ha approvà ina proposta da la regenza da la sanestra. Il lockdown – ch'ha cumenzà mez mars – è vegnì prolungà per la 5avla giada e vala uss fin ils 6 da zercladur. Per l'emprima giada ha la fracziun d'opposiziun – la partida populara conservativa PP - vuschà cunter ina prolungaziun.
Critichers renfatschan a la regenza spagnola da surduvrar il stadi d'urgenza per mitschar da la controlla da l'opposiziun. Latiers vegnia l'economia dal pajais destruida.


text:
Sper la chascharia nova duai anc dar in local per mazzar ed elavurar charn ed in local per elavurar graun. Tut las trais parts dal project da svilup regiunal vegnan a custar radund otg milliuns francs. La chascharia nova è la pli gronda part dal project e custa radund quatter milliuns francs. Sper subvenziuns da chantun e Confederaziun ha era il Padrinadi per regiuns da muntogna dal Coop sustegnì la nova chascharia.
Inauguraziun l'atun 2018
La construcziun da la nova chascharia duai esser terminada en in onn. L'october 2018 quinta il president communal da la Val Müstair, Rico Lamprecht, da pudair inaugurar la chascharia. La chascharia actuala na correspunda betg pli a las pretensiuns dad oz.
Las ulteriuras parts dal project da svilup regiunal èn en planisaziun. La societad Agricultura jaura sto era anc segirar la finanziaziun dal nov local per mazzar ed elavurar charn e dal local per elavurar graun.
RR actualitad 12:00


text:
di: Marchesi - Appiani
A gh’è i canzon che parlen de Milan
che disen di Navili e di sò ringher
stasera però mì voraria cantà
di ròbb che al mè paes se pò trovà.
Se sent el din-don-dan di nòst campann
la gent che la cammina per la contrada
se pò vedè vangà e somenà
la gent sòtta i lampion a cicciarà.
Vedi dal mè balcon i bei montagn
Grigna e Resegon par de toccà coi man
se sent sui tècc i passer a cantà
el merlo che quasi quasi el vegn in cà.
La gent de Milan la gh’ha el metrò
e invece numm la vèggia biciclètta
e i dònn che al venerdì vann al mercaa
che tacchen sul manuber la borsètta.
Se dann di gran ruzon tra i bancarei
e trann per ari tutta la mercanzia
a parlen tra de lor di sò fardei
e invece de comprà a scappen via.
L’è bèll vedè anmò dal mè balcon
la scima de la Grigna e del Resegon
sentì sui tècc i passer a cantà
el merlo che quasi quasi el vegn in cà:
sentì sui tècc i passer a cantà
el merlo che quasi quasi el vegn in cà.


text:
Mila Rodino
Mila Rodino l'è l'inn nazzional de la Bulgaria, scrivuu e musegaa dal Cvetan Cvetkov Radoslavov comé cant patriotegh per la guerra serbo-bulgara. L'è on cant malinconegh, melodegh e suggestiv, per via de la soa tonalidaa minora e l' inn offizzial dal 1964. Primma ghe seven trì ign: Vun de la monarchia, incoeu Inn popolar de la Bulgaria, e dò scrivuu con ispirazion a l'inn sovietich. In del 1964 han deciduu de cattà foeura on inn pussee ispiraa a la storia bulgara e han scernuu anmò Mila Rodino cont ona noeuva strofa pro-comunism, incoeu scassada via.


text:
Sugnens
Sugnens a l'è staa un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.69 km² e in del december del 2010 al gh'eva una popolazion de 308 abitant.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Dommartin, Naz, Poliez-le-Grand e Sugnens han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Montilliez. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Sugnens al se tröva a una altitüden de 672 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Fey, Naz, Poliez-le-Grand e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicaa dal Ufizi Federal Svizzer de Statistega, visitaa ai 17 de febree del 2011


text:
Il mars ha Nicole Bundi stuì serrar l'hotel pervi dal coronavirus. Enfin la fin da zercladur èn las portas stadas serradas.
Quai è stà cun paucs pleds: catastrofa.
Il cumenzament da fanadur ha la hoteliera oriunda da Surrein en Surselva puspè pudì avrir l'hotel. L’emprim avevi anc paucas reservaziuns. Lura saja dentant vegnì meglier e meglier, els hajan survegnì bleras cudeschaziuns ed il fanadur saja finalmain stà in fitg bun mais. Mez avust hai lura cumenzà, che plirs pajais han mess las Balearas sin la glista da risico, e lura saja puspè ì aval cun las reservaziuns.
Pauc speranza per l’atun
Era per il settember datti mo singulas reservaziuns. Nicole Bundi quinta, ch’i na dettia betg in bun atun. Ella spera, da vegnir sur las rundas cun l'hotel enfin l’enviern, lura è quel adina serrà enfin la primavaira. La speranza è da pudair avrir l’hotel il mars u l’avrigl. Ma la malsegirtad è gronda.
Igl è fitg grev da planisar.
La giuvna hoteliera è engaschada dals possessurs da l'hotel e di, ch’ella haja ina plazza segira. Ma sch’ils possessurs decidessan da serrar l'hotel, lura stuessi ella cumenzar da nov e tschertgar ina nova plazza. E vi da quai na veglia ella gnanc pensar.
Artà
Artà è in vitg cun 6'500 abitants en il nord-ost da l’insla Mallorca, circa 60 kilometers davent da la chapitala Palma. La gronda part dals abitants èn indigens. Tipic per Artà èn las pitschnas giassas ed ils bajetgs vegls.


text:
cuntegn
Festa naziunala dal 1. avust
-
In discurs cun la presidenta da la Confederaziun
La crisa da corona mussa quant impurtanta che la solidaritad è di la presidenta da la confederaziun Simonetta Sommaruga. I mussa quant impurtant che i saja, che i va bain cun las persunas enturn ins, cun tut la populaziun Svizra ed era cun ils auters pajais, per che i giaja bain cun sasez.
Il di suenter che il Cussegl federal ha decidi da serrar las scolas, suenter avair scumandar eveniments sut 100 persunas e da limitar ils giasts en bars e restaurants sin 50 persunas è Simonetta Sommaruga ida al martgà a Berna ed ha constatà che il messadi na è betg arrivà tar la populaziun. En quel mument è i ad ella tras il chau: «i sto ir in »ruck« tras il pajais». Il glindesdi sisur ha ella plazza quel messadi ensemen cun ils collegas dal Cussegl federal ad ina conferenza da pressa nua che las mesiras en anc ina giada vegnidas adattadas. E quai saja stat in mument che restia ad ella.
Jau crai che mintgin ha gì muments nua ch'ins è vegni als cunfins. Era jau.
I haja dentant era dat muments nua che la presidenta da la Confederaziun è vegnida a ses cunfins – Uschia co tut la populaziun Svizra suppona ella. Ina situaziun extrema saja ina sfida per mintgina e mintgin. Impurtant saja dad avair buna glieud enturn sai cun quella ch’ins possa discurrer davart la situaziun. Uschia ans possia crescher ed emprender.
Il management da crisa na è in «gir da solo»
Adina puspè era da leger la critica che Simonetta Sommaruga era ed è memia pauc preschenta durant la crisa da corona. Ina critica che ella contra. Mintgina e mintgin haja sia rolla en la crisa. I saja ina lavur da team e sias lezias sajan plitost en la coordinaziun suenter las culissas. Per exempel en la coordinaziun e collavuraziun cun ils auters pajais. Adina dentant cura che i ha dat gondas decisiun era per ella impurtant dad esser preschenta e declerar la situaziun a la populaziun.
I saja in onn difficil per la Svizra. Perquai giavischa Simonetta Sommaruga per ils emprims d’avust tschertezza a la populaziun che la Svizra riva da surmuntar questa crisa ensemen.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Management da crisa:
In onn tut auter che normal. La crisa da corona ha era mess l'onn presidial da Simonetta Sommaruga sin il chau. En il center stat da tegnair sut controlla il coronavirus.
Keystone
Maletg
2 / 6
Legenda:
Lavur da team:
La pli gronda crisa suenter la segunda guerra mundiala saja be da schliar cun ina buna lavur da team di Sommaruga. Quai vaglia per il Cussegl federal dentant era per la populaziun. Ch'ins saja far quai haja mussà la solidaritad che i ha dat en Svizra di la presidenta.
Keystone
Maletg
3 / 6
Legenda:
Collavuraziun internaziunala:
Per surmuntar la crisa saja il contact e la coordinaziun cun ils auters stadis central di Simonetta Sommaruga. Oravant tut cun ils vischins. Sco qua la fin da matg cun la chanceliera Tudestga Angela Merkel.
Keystone
Maletg
4 / 6
Legenda:
WEF 2020:
Tar l'avertura dal forum mundial d'economia tegna la presidenta ni il president da la Confederaziun mintgamai in pled. Dentant era blers inscunters stattan sin l'agenda. Uschia ha Simonetta Sommaruga era inscuntrà al president dals Stadis unids Donald Trump a Tavau.
Keystone
Maletg
5 / 6
Legenda:
Viadi en l'Ucraina:
L'emna passada è Simonetta Sommaruga viagiada en l'Ucraina ed ha inscuntrà il president da l'Ucraina Volodymyr Zelenskyy. Dentant quest onn na haja entant dat blers viadis causa la crisa da corona. Normalmain tutgan tals viadis durant l'onn presidial regularmain sin l'agenda da la presidenta ni dal president.
Keystone
Maletg
6 / 6
Legenda:
Il Cussegl federal sin viadi:
Avant las vacanzas da stad va il Cussegl federal adina sin viadi. La presidenta da la confederaziun decida mintgamai nua via. Quest onn èn els ids en il chantun Berna nua che Simonetta Sommaruga è dachasa.
Keystone
Festa naziunala: Pled da la presidenta da la Confederaziun


text:
In nibel per cumiau
In nibel per cumiau ei in Roman da Katrien Seynaeve.
Duront sia sepultura, seregordan enconuschents da Fran, che ha giu concer dall’ossa ed ha stuiu murir gia cun 17 onns, vida moments bials ni meins bials en cumpignia cun ella. Igl ei fetg grev per la famiglia da setener ensemen e prender cumiau da lur feglia e sora. Era il frar giuven da 7 onns sto realisar che sia sora vegn mai pli a turnar.
ResumaziunEdit
Fran, ina mattatscha da 16 onns, habitescha cun sia famiglia el marcau da Gent, en Belgia. Ella ei la veglia da treis affons. Sia sora pintga senumna Kim ha e siu frar pign Bram. El ei siat onns vegls. Fran ei ina persuna fetg viva e fetg musicala. Ella sunass il pli bugen mo gegia entstagl far aunc 'tups' pensums da matematica ni chemia. Tuttenina denton survegn ella adina pli fetg mal il schanugl. Damai che las dolurs calan mai, e Fran vegn vitier adina pli satella, decidan ils geniturs dad ir en spital cun ella per schar intercurir inagada endretg, tgei che va avon en quei schanugl. El spital empren Fran d'enconuscher il renomau e simpatic miedi Dr. Vanaalst. El sto denton gleiti purtar ad ella ina novitad che vegn a midar fatalmein sia veta. Ils tests muossan nuot auter che cancer dall'ossa, e vitier dat ei nuot auter che amputar la comba schi spert sco pusseivel. Per Fran dat in mund ensemen. Tgei far senza comba? Ella enquera confiert ella musica, ed anfla quel ella renomada canzun da John Lennon, Imagine. A casa aud’ins igl entir di, mo aunc quella canzun. Da quei temps vegn, schegie ch’ei dirsturba enqualin en casa, gia daditg buca pli dau camonds a Fran. Cunzun la sora Kim pitescha sutlunder. Ella sesenta adina pli fetg ignorada da sia famiglia. Era la mumma sa buca co ir entuorn cun ina tala situaziun. Ella s’allontanescha dalla famiglia, s’occupescha mo aunc cun Fran e cura ch’ella ei morta di ella buca plaid pli. Il bab ei surdumandaus e sesenta tut persuls. Per l’emprema gada dat ei conflicts ella lètg. Tuts emprovan d’untgir il tema. Ins emprova da far curascha schegie ch’ei ins sa ch’ei vegn buca pli a cuzar ditg. Bram, il frar pign ei aunc memia giuvens da realisar la situaziun. El anfla denton in amitg Thomas che ha medemamein cancer ed ei ella medema stanza sco sia sora el spital. E Fran vegn puspei sauna suenter entginas chemotherapias. En quei temps duront la malsogna empren Fran d’enconuscher in flot giuven, Gerd. El drova urgentamein ina persuna che suna bein gegia e fuss promta da sunar en siu quartet. Tier Fran ha el anflau tgei ch’el ha encuretg. Fran di gie ed els daventan buns amitgs, schegie ch’els ein caracteristicamein fetg differents. Suenter in onn survegn ella in telefon d’il miedi. La malsogna ei returnada. Fran vul buca aunc inagada far atras il medem. Ella po buc aunc inagada cumbatter. Denter casa e spital realisescha Fran ch’ella sto murir. Ei vegn adina mender. Ella vegn aschi fleivla ch’ella ei gnanc pli habla da tener sia gegia. Fran miera cun mo 17 onns. Duornt la sepultura sto era Bram, il frar pign realisar che sia sora gronda tuorna buca pli. El ei trests damai ch’el vesa mo il sulegl quei di e sia sora ha negliu in nibel per seser cumadeivel e merar giu sin els. El malegia a sia sora in davos maletg; in nibel per cumiau, e metta quel sil vischi.
«Mes davos salids a quels, ch’enconuschevan mes sbagls e carezavan mei.»
Persunas principalasEdit
- La historia setracta principalmein davart la veta da Fran. Quella vegn raquintada cunzun da sia sora giuvna Kim. Vinovon raquentan era autras persunas davart la veta da Fran. Il bab Joris, la mumma Greet, il frar giuven Bram e siu tat. Era ina rolla prinipala gioga Dr. Vanaalst siu miedi, signur Lievens il scolast da musica e Gerd in bien amitg che fa musica cun ella. Fran – viva, fetg musicala, survegn cun 16 onns cancer dall’ossa Kim – sora pintga da Fran, ruasseivla, sesenta ignorada.
- Bram – frar pign, realisescha buca la situaziun, ei fetg directs e sincers cun sia sora.
- Joris – il bab da Fran, sesenta surdumandaus, survegn negin sustegn, sto esser ferms per tuts Greet – mumma da Fran, pren adina pli gronda distanza dalla famiglia, sa buca pli co anavon Dr. Vanaalst – miedi, speciala relaziun tier Fran pervia dil special secuntener dad ella Signur Lievens – scolast da gegia Gerd – daventa in bien amitg dapi ch’el suna cun Fran en in quartet, ei il caracteristicamein gest il cuntrari da Fran, mo la musica vala per omisdus il medem.
RelaziunsEdit
- Fran – Kim
Las duas soras capeschan in l’auter fetg bein. Bia comunabladads han ellas denton buca. La musica ei per Kim per bia buca schi attractiv sco per Fran.
- Fran – Bram
Il frar pign ei fetg directs cun sia sora e capescha era buca tgei ch’el di cun quei. A Fran denton plai sia aviartadad e sinceradad enviers ella.
- Fran – Geniturs
Quei ei ina relaziun normal sco mintgin s’imaginescha quei. Geniturs plitoscht conservatives e cumplet surdumandi cun la situaziun. Els emprovan adina puspei da far curascha, schegia ch’ei san ch’ei lur feglia vegn a murir.
- Bab – Mumma
La mumma sedistacca adina pli fetg e per l’emprema gada para lur lètg da rumper ni ir dapart. Il bab ei en tala situaziun persuls e sto mirar da tut.
- Fran – Dr. Vanaalst
Fran sedeporta biagadas auter che Dr. Vanaalst spetga. Il miedi ei disaus da stuer dar part ch’ins vegn a murir. Tier Fran denton va quei buca. La relaziun tier Fran daventa adina pli speciala.
- Fran – Gerd
Gerd ei atgnamein exact il cuntrari dad ella. Probabel gest perquei sesenta Fran specialmein bein tier Gerd. Els dus daventan fetg buns amitgs el decuors da lur uras da musica communablas.
LiugEdit
La historia schabegia en in marcau a Belgia (il liug danunder che la scribenta ei). Il liug principal ella historia ei la baselgia. Quasi igl entir raquent ha liug duront la sepultura. Auters loghens ein la casa dalla famiglia Raman ni era il spital.
TempsEdit
Il temps d’acziun ei duront sepultura che cuoza tenor cudisch circa entuorn duas uras. Ei setracta en tut da buca pli ditg che in miez di. Ils raquents dallas persunas (duront la sepultura) van maximal anavos tochen alla naschientscha da Fran avon 18 onns.
LungatgEdit
Il cudisch ei tenor ils plaids fetg sempels da capir, denton ei la successiun dils differents raquents per part aunc greva da coordinar cura ei tgei capitau. Ei dat negins capetels, denton suenter mintga raquent dat ina persuna davart Fran, eis ei scret in pèr plaids digl augsegner. Pia ins mida trasora naven dil temps vargau anavos ella realitad duront sepultura. Quei fa la historia bein empau cumplicada denton era fetg interessanta ed ei dat ina certa structura.Per part dat ei era discuors directs denter entginas persunas e Fran, duront la sepultura.
Ins sa propi s’imaginar la situaziun fetg reala. Las figuras e lur reacziuns ein fetg humanas e realisticas. Ins sesenta per part sco sch’ins prendess sez part alla sepultura.
Speciala ei la successiun dils raquents. Igl ei per part buca clar tgei ch’ei gia schabegiau e tgei buc. Quei fa la lavur dalla resumaziun fetg stentusa.
FuormaEdit
La historia vegn raquintada a moda tut speciala. L’entschatta dil text tracta en baselgia. La sepultura entscheiva ed il plevon di enqual construcziun. Duront la messa raquentan differentas persunas che han giu ferm contact cun Fran, cunzun ils davos dus onns (cura che Fran ei vegnida malsauna), ina pintga historia. Quellas historias ein fetg cuortas e setractan per gronda part dad in schabetg, ni muments specials da quella persuna en cuminonza cun Fran. Alla fin dil cudisch enconuscha il lectur la historia da Fran, denton baghegiada ensemen da differentas perspectivas e meinis. Ei dat buca grondas variaziuns dil text sez, (strusch fatg diever da mieds stilistics ni metafras e.a.v.) denton para il text era buca monoton, gest perquei ch’il raquintadar mida permanentamein ed ei vegn buca raquintau mo ord ina perspectiva mobein ord pliras. Il raquent ei buca structuraus en capetels mobein en differents ‘pigns’ raquents. Suenter mintgamai in raquent cuntinuescha ei cun plaids digl augsegner duront messa. Sinaquei vegn puspei ina historietta. Alla fin san ins pia buca mo la historia da Fran, mobein ins ha sco era aunc parallelmein priu part dalla sepultura. Quei che ei per mei zatgei fetg special ed interessant davart quei cudisch.
La «melodia» dil text ei fetg emoziunala. La historia vegn propi fetg datier al lectur. Ei dat fetg bia da patertgar, buca mo duront il leger. Ins vegn adina puspei pertgarts con leds ch’ins duei esser da buca esser malsauns ni haver in destin semegliont.


text:
Capo de Stat
El Capo de Stat a l'è l'orghen che l'è mittuu a la guida, cont di competenz different a segonda de l'ordinament, de 'n Stat e 'l reppresenta la soa sovranità. De solit a l'è 'n orghen monocratich, ma ad esempi in Isvizzera l'è tutt el Consili Federal a vess Capo de Stat, a San Marin e Andorra gh'è 'na diarchia.
A segonda del sistema el Capo de Stat o l'è elegiuu, direttament o indirettament, in del cas de la Republega e de la monarchia elettiva, o passaa in tra i member de 'na familia, cioè in la monarchia ereditaria. A segonda del sistema el Capo de Stat el pò avègh di poder marcaa, 'me quell de mett el veto ai legg, che 'l pò vess superaa (per esempi in la Costituzion di Stat Unii) o no (comé in la Costituzion del Liechtenstein), nomenà el governo, sia 'me roeul cerimonial sia formal, e di voeult guidàll, e garantì el sistema giudiziari, despess cont la nomina de 'n quaj giudes.
Di alter ròbb generalment guarentii ai Capi de Stat a hinn l'immunità sovrana, la guida formala di Forz Armaa e de la diplomazia e la possibilità de dà la grazia e commutà i pen.


text:
Gesù a varìss n'òm bòrgno ëd nàssita
E mentre che Gesù a passava, a l'ha vëddù n'òm bòrgno da la nàssita. E ij Sò dissépoj a l'han ciamaje: "Rabbi, chi ch'a l'ha pëcà, cost òm-sì, ò sò pare, ò soa mare, për esse nassù bòrgno?". Gesù a l'ha rëspondù: "Chiel a l'ha nen pecà, gnanca sò pare, nì soa mare, ma a l'è parèj përché le euvre 'd Nosgnor as manifesto an chiel. A venta ch'i foma j'euvre 'd Col ch'a l'ha mandame, mentre ch'a l'é dì. A l'é 'n camin ch'a-i riva la neuit, e antlora gnun a podrà pì travajé. Fin a tant ch'i son an sto mond, Mi i son la lus dël mond.
Dòp ste paròle-sì, Gesù a l'ha spuavà an tèra, a l'ha fàit dla pàuta con soa saliva, e a l'ha butala an sj'euj dël bòrgno. E a l'ha dije: "Va a lavete ant la vasca 'd Sìloam" (ch'a veul dì 'mandà'). Antlora chiel a l'è andaie e a l'é tornassne ch'a s-ciairava. Ma ij vzin e coj ch'a l'avìo vëddulo prima ch'a ciamava la limòsna, a disìo: "E-lo nen col ch'a stasìa setà a ciamé la limòsna?". A-i era 'd gent ch'a disìa: "Ma sì, a l'é prope chiel!", e d'àutri a disìo: "No, ma a-j smìa!". E chiel a-j disìa con insistensa: "A l'é bin mi!". Ëd conseguensa a l'han dije: "Com a l'é andàit che adèss ij tò euj a s-ciàiro?". Chiel a-j replicava: "Col òm ch'as ciàma Gesù a l'ha fàit ëd pàuta, a l'ha butamla sj'euj e a l'ha dime: 'Va a la vasca 'd Siloam e peuj lavte'. I-i son andaje, i-i son lavame, e aprèss i l'hai s-ciairà". Anlora a l'han dije: "Dov é-lo col òm?". E chiel a-j dìs: "I lo sai nen".
Anlora a l'han mnà daj Farisé col che prima a l'era stàit bòrgno. Col dì che Gesù a l'avìa fàit ëd pàuta e che a l'avìa duvertà j'euj dël bòrgno a l'era un dì 'd saba. Për col motiv ij Farisé a l'han ancora ciamaje da che manera chiel a l'avìa arcuperà la vìsta; e a l'ha dije: "A l'ha butame 'd pàuta sj'euj, mi i son lavame e adèss i s-ciàiro. Anlora queidùn dij Farisé a l'ha 'ncaminasse a dì: "Col òm-là a l'é pa mandà da Nosgnor, përche a bianda nen ël Saba; ma d'àutri a disìo: "E-lo mai possibil che n'òm gram a fa 'd taj miràcoj?". Ansì a-i era ëd discòrdia fra lor. Për col motìv-lì a l'han torna dì al bòrgno: "E ti, cosa n'a dìs-to ëd col ch'a l'ha dovertate j'eui?". E chiel a l'ha rësponduje: "A l'é un profèta".
Coj cap religios, però, a l'han nen vorsù chërde che chiel a fussa stàit bòrgno për dabon e che peui l'avèissa arcuperà la vista. Parèj, a l'han decidù ëd mandé a ciamé ël pare e la mare 'd col ch'a l'avìa arcuperà la vista. E a l'han antërogàje, an disend: "E-lo sto-sì vòst fieul, dont i dìse ch'a l'é nassù bòrgno? Coma ch'a lé, donca, ch'adèss chiel a vëdd ciair?". Sò pare e soa mare a l'han rësponduje: "Nojàutri i savoma che sto-sì a l'é nòst fieul e ch'a l'é nassù bòrgno. Ma coma ch'a l'é ch'adèss a s-ciàira, o chi a peussa esse ch'a l'àbia dovertaje j'euj, i lo savoma nen. A l'é già d'età, ciameje a chiel: a parlërà 'd lòn ch'a lo riguarda". Sò pare e soa mare a l'han dit ste còse, për motìv ch'a l'avìo tëmma dij cap religios, përché lor a l'avìo già decidù che se queidun a lo arconossìa për esse 'l Crist, col-là a sarìa stàit campà fòra dla sinagòga. A l'é për lòn che sò pare e soa mare a l'avìo dije: "A l'é già d'età, ciameje a chiel".
A l'han torna ciamà col ch'a l'era stàit bòrgno, e a l'han dije: "Dà glòria a Dé: i savoma che col òm a l'é gram". E chiel a l'ha dije: "S'a sia gram i lo sai nen; tut lòn ch'i sai a l'é ch'i ero bòrgno e ch'adèss i s-ciàiro". A l'han donca torna dije: "Còs ha-lo fate? Com è-lo ch'a l'ha duvertate j'euj?". A l'ha rësponduje: "I l'hai già divlo e i l'eve nen sentulo. Përché i veule tornelo a sente? Veule forse 'cò vojàutri dventé sò dissépoj?". Antlora a l'han strapassalo e a l'han dije: "Ti 't sarà sò dissépol; për noi i soma 'd dissépoj ëd Mosè. Nojàutri i savoma che Nosgnor a l'ha parlà a Mosè, ma cost Gesù i savoma nen da doa ch'a sia sortì". Chiel a l'ha r rësponduje: "Costa-sì a l'é pròpe bela che vojàutri i sapie nen da andoa ch'a sìa, e però col òm-là a l'ha duvertàme j'eui!". I savoma bin che Nosgnor a scota nen coj ch'a son gram, ma se quaidun a l'é divòt e ch'a fà 'l Sò volèj, Nosgnor a l'esaudiss. Dòp che 'l mond a l'é mond, gnun a l'ha mai sentù dì che quaidùn a l'àbia duvertà j'euj d'un bòrgno ëd nàssita. Se cost òm a fussa nen da Dé, a podrìa nen fé quaicòsa parèj". Per tuta rispòsta a l'han dije: "Ti't ses venù al mond tut coatà 'd pecà, e 't veule fé 'l magìster?" E a l'han campalo fòra.
Gesù a l'ha sentù dì ch'a l'avìo campalo fòra e, an avendlo 'ncontrà, a l'ha dije: "Chërdës-to al Fieul 'd Dé?". E a l'ha rësponduje: "Monsù, chi é-lo, per ch'i lo chërdo?". Gesù a l'ha dije: "Ti't l'has vëddùlo, a l'é col ch'a parla con ti". Anlora a l'ha dìt: "Signor, i chërdo", e a l'é campasse a tèra ai sò pé për adorelo. E Gesù a l'ha dìt: "I son venù an sto mond për fé giustissia, dë manera che coj ch'a vëddo nen a-i s-ciàiro, e coi ch'a-i s-ciàiro a dvento bòrgno. E queidun dij Farisé ch'a l'ero ansem a Chiel a l'han sentulo e a l'han dije: "Som-ne fòrsi ëd bòrgno 'dcò nojàutri?". Gesù a l'ha dije: "S'i fusse bòrgno, i sarìe nen colpèivol, ma s'i dise che vojàutri i-i s-ciàire, la vòstra colpa a resta.
Vedasi qui il testo con la suddivisione in versetti.
Vedi qui una predicazione su questo testo (in italiano)
Vedi qui una predicazione su questo testo (in italiano)


text:
Wt/lmo/Wikizzionari:Bar
Bot per tirà in pee i pagine de redirezzion[edit | edit source]
A gh'è bisogn d'on bot che 'l sgiri in automatich per tirà in pee i pagine de redirezzion (per esempi: Wt/lmo/risgior) a partì de la tabella in la vos principal (resgior)--151.30.71.77 12:49, 12 October 2021 (UTC)
Bot per archivià i sezzion risolte[edit | edit source]
A gh'è bisogn d'on bot per crchivià i sezzion risolte del Bar del wikizzionari, e del Crot di linguista--Gat lombart (talk) 14:14, 12 October 2021 (UTC)
Correzzion de fà ai manuai de trasformazzion ortografica[edit | edit source]
L'è de spiegà mei in di manuai de trasformazzion ortografica (Category:Wt/lmo/Manual_de_trasformazzion_ortografica) quand e perchè in mez a la parolla in Noeuva Ortografia Lombarda di volte i "r" e i "l" inn dopie. L'è ancasì de spiegà perchè di volte la "r" la volta in "l" (esempi: "vorè" → "volé") --Gat lombart (talk) 14:32, 12 October 2021 (UTC)
Classificazzion di utent per dialet[edit | edit source]
El sariss util doperà el template "Babellmo" per fà in manera che i utent i sien classificad in categorie a segonda del so dialet.--Gat lombart (talk) 17:53, 25 October 2021 (UTC)
Coniuga-verb[edit | edit source]
A gh'è bisogn de on sistema automatich per coniugà i verb in tucc i dialet, o ben trà in pee la pagine de la coniugazzion per el verb e on bot per tirà in pee in automatich i pagine di vos verbai. --Gat lombart (talk) 17:55, 25 October 2021 (UTC)
Conligament in fra wikizzionari e wikipedia[edit | edit source]
A gh'è besogn d'on bot per fà el mester de sgiontà "x" in di templeit "{{pn}}", donca "{{Wt/lmo/pn|x}}" in tucce i vos che gh'inn tant in sul wikizzionari ì'me in su wikipedia, con el fin de creà di ligam che del wikizzionari menen a wikipedia.--Gat lombart (talk) 20:56, 25 October 2021 (UTC)


text:
La Santa
La Santa (Villasanta in Italian e Milanes) al è un paes da la pruvincia de Munscia e Briansa. Al cùnta 13 894 abitant (dato del Dicember 2015 [1]). La fa part del territori musciasch storich.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de La Santa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
PersunaggModifega
- Giüli Oggioni: Vesc de Lod e de Berghem
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Traverc dl’azienda RAS per i ani 2014 – 2017 :
- Ampliamënt dla ufierta dla televijion digitela-terestra DVB-t cun programs a definizion auta HD tres l’adurvanza dl standard de trasmiscion nuef DVB-T2. Delidamënt dl Canal 59 per i servijes de telefonia mubila (LTE) cun cunverscion sun n canal che ie mo da determiné dal Ministere per la Comunicazions.
- Ampliamënt dla rë radio digitela DAB y passaje al standard de trasmiscion DAB+. Determinazion de n plann de destudeda per l UKW/FM.
- Ampliamënt y putenziamënt di cunliamënc de puent radio per la trasmiscion y l barat transnaziunel di programs.
- Realisazion de proiec inter-regiunei y transnaziunei tl ciamp dla tecnologies radiotelevijives y dla vëta lergia.
- Ampliamënt y sustenimënt dla nfrastrutures per la vëta lergia y dla strutures per la telefonia mubila sun ncëria dla Jonta provinziela – nce tl cheder di programs de sustëni europeics. Sperimentazion y mpëni de standarc de trasmiscion nueves ti ciamps dla telefonia fissa, purtabla y mubila.
- Gestion dla rë de fibra otica PoP ti chemuns dl Südtirol y cuntlujion d’acurdanzes per l’adurvanza dla strutures de fibra otica dla provinzia da pert de
- Costruzion de nfrastrutures per servijes de radiotelevijion publics, servijes provinziei de comunicazion radio y nce per emitëntes privates y operadëures de telefonia mubila sun ncëria dla Jonta provinziela.
- Esecuzion de servijes (sciche p.ej. proietazions, consulënzes y servijes-carrier) per terzi.
- Svilup y putenziamënt dla cooperazion cun i ënc de radiotelevijion publics ORF, ZDF, SRG, ARD, RAI, cun l’autoriteies, l Ministere per la Comunicazions y la emitëntes privates.
- Partezipazion a cumiscions defrëntes (sciche p.ej. ala cumiscion provinziela per la nfrastrutures, al cumité de coordinamënt per la vëta lergia, ala Cumiscion paritetica Provinzia autonoma-RAI, ala Grupa de lëur RAS-RAI) y renfurzamënt dla sinergies cun la strutures provinzieles y cun i ënc radiotelevijifs.
- Defujion de servijes de nfurmazion tl nteres provinziel (comunicazions dla Prutezion Zevila, trasmiscion de dac, webcams y nsci inant).
- Renuvamënt y miuramënt dla presënza internet per na nfurmazion plu asvelta y defrenzieda dla populazion dl Südtirol.
- Manutenzion dla rë de trasmiscion y dla nfrastrutures dla RAS.
- Adatamënt dl organich dla RAS ai bujëns nueves.
- Compra dla frabica dla RAS.
La radiotelevijion se à mudà dassënn pervia di svilups tecnologics che ie unic a s’l dé. Ti ultimi ani àn pudù usservé na multiplicazion dla plataformes de defujion y dla tecnologies, sciche p.ej. la radiotelevijion digitela, la televijion tl internet, l video on demand y la radiotelevijion mubila. Nce i njins de rezezion se à mudà defin pervia di bujëns nueves di utënc.
Scebën che l vën for svilupà tecnologies nueves resta la televijion y l radio purempò i mesuns de comunicazion che arjonj cun nfurmazions gran pertes dla populazion.
L ie na ncëria culturela dla RAS de trasmëter tl Südtirol i programs tudësc-ladins de emitëntes publiches da oradecà. La RAS dejëuj chësta ncëria tres na curidura terestra cun programs dai raions culturei de rujeneda tudëscia y ladina. La curidura ie ncuei dl 99,6 %.
Acioche la RAS posse ademplië a si ncëria iel de bujën de n’asseniazion anuela segureda. Mé nsci iel puscibl fé na planificazion tecnica a tëmp lonch.
La rë de trasmiscion dla RAS ie metuda adum da ntëur n 1.000 aparac de trasmiscion, sparpaniei ora sun 120 lueges. L patrimone ie de n 65 milions d’euro. Chësc patrimone de valor ie da mantenì tres na cura y manutenzion costanta.
Tl ciamp dla televijion terestra DVB-t avanea i bujëns de na for miëura cualità dla imajes nce pervia dla televijions for miëures y majeres. La RAS amplierà perchël la defujion di programs HD, uel dì a ressoluzion auta, nce se nuzan dl standard de trasmiscionn nuef DVB-T2.
Nce la defujion dl radio digitel DAB dëssa unì purteda inant. Cun la compra de mo plu njins de trasmiscion possa i programs radio atuei unì trasmetui a na maniera mo plu capilera.
La RAS à ti ultimi ani metù su na rë de puenc radio digitela per l trasport de programs ala pustazions de rezetrasmiscion prinzipeles y per l barat de programs danter l Nord- y l Südtirol. Ti ani che vën dëssa chësc man man unì amplià a na moda da pudëi arjonjer duta la pustazions prinzipeles nluegedes tla valedes.
La pustazions de rezetrasmiscion dla RAS vën oradechël nce adurvedes dala RAI y dala emitëntes privates, dai operadëures de telefonia mubila y da servijes de radiocomunicazion mpurtantes dl Stat y dla Provinzia (sciche p.ej. Carabinieri, Polizai, Prutezion Zevila, Zentrela operativa provinziela, Crëusc Blancia, Studafuech y Judacrëp). Nce i servijes internet a vëta lergia, ativei ultimamënter, vën trasmetui tres la pustazions de rezetrasmiscion dla RAS. Sun chësta pustazions dla RAS iel tl mumënt plu che 920 aparac trasmitënc de radiotelevijion y plu che 450 aparac per servijes radio de nteres public.
Chësta pustazions d’adurvanza n cumenanza, che ie nluegedes n gran pert dedora dai raions nridlei, à oradechël l vantaje de ne pesé no massa sun l ambient y la cuntreda.
Sun la basa de duc chisc vantajes y aldò dl plann provinziel per la nfrastrutures de comunicazion realiserà la RAS nce ti ani che vën pustazions de rezetrasmiscion n cumenanza sun ncëria dla Jonta provinziela.
Tl ciamp dla telecomunicazions purterà la RAS inant sun ncëria dla Jonta provinziela l ampliamënt de nfrastrutures per la vëta lergia tl Südtirol. Tres cuncorsc a livel europeich y proiec che vën nce sustenìi da mesuns finanziei dla UE dëssa dantaldut i raions periferics dla provinzia avëi azes al barat for plu asvelt de nfurmazions. La RAS njinierà ite y meterà a jì ti chemuns dl Südtirol i cunliamënc de fibra otica (PoP) y la amplierà la trates de fibra otica per l cunliamënt dla frabiches publiches y dla pustazions de rezetrasmiscion plu mpurtantes. La RAS stlujerà oradechël nce ju y aministrerà l’acurdanzes per la nuzeda dla nfrastrutures per la vëta lergia da pert de terzi.
Duc chisc proiec se damanda na culaburazion strënta cun la repartizions dla Provinzia defrëntes, l’autoriteies, i chemuns, i ministeres y i ënc radiotelevijifs defrënc tla Talia y oradecà.
Davia che chisc proiec reverda na gran pert dla populazion iel de bujëns de n lëur costant de relazions publiches.
Pra la RAS lëurel personal scialdi cualificà che muessa se ajurné for inant. L vën nce fat ativiteies de consulënza per istituzions sciche ufizies provinziei, ministeres, servijes de nteres publich, per operadëures de telefonia mubila y per privac. La RAS ie oradechël cumëmber de cumiscions tecniches defrëntes, dla Cumiscion provinziela per la nfrastrutures de comunicazion, y la pieta consulënza per grupes de lëur defrëntes dl Ministere per la Comunicazions.
L ademplimënt de duc i duvieres istituzionei y de njonta se damanda n adatamënt costant dl organich y dla sënta dla RAS ai bujëns nueves sciche nce na dotazion finanziela dl’azienda.


text:
Per las curridras svizras hai dà ina trumpada. Tant Nadine Fähndrich sco er Laurien van der Graaff èn crudadas or gia en il quartfinal, quai suenter ch'ellas avevan anc persvadì fitg en il prolog.
Selina Gasparin n'ha betg cuntanschì il quartfinal en il stil liber. La biatleta ch'ha prendì part a quellas duas emprimas etappas dal Tour de ski sco bun trenament per las proximas cursas da biatlon. Uss banduna Selina Gasparin puspè il Tour de ski e mida puspè en la cuppa mundiala dal biatlon.
Glindesdi datti in di da pausa e mardi cuntinuescha il Tour de ski a Toblach. Sin il program stat là l'emprim ina cursa da distanza en stil liber. A fin va il Tour de ski silsuenter en la Val di Fiemme.
RTR sportissimo 17:00


text:
RG en scola
Vischnauncas da pionier[modifitgar | modifitgar il code]
Igl uost 2007 han scolas primaras da 23 vischnauncas entschiet cun l'introducziun da novs meds da scola per Rumantsch Grischun. Cun quels meds da scola vegn instruiu Rumantsch Grischun sco lungatg da scartira. Ils idioms vegnan buc remplazzai sco lungatg plidau. Las aschinumnadas vischnauncas da pionier ein repartidas en Surselva, Grischun Central sco era ella Val Müstair suandontamein:
Surselva: Falera; Laax; Trin; Glion e las vischnancas dal consorzi da scola Glion e conturn cun excepziun da Ruschein.
Grischun Central: Alvaschagn; Brinzauls; Casti; Cunter; Lantsch; Mon; Mulegns; Murmarera; Riom-Parsonz; Salouf; Savognin; Stierva; Sour; Tinizong-Rona
Val Müstair: Fuldera; Lü; Müstair; Sta. Maria; Tschierv; Valchava
Vuschs d' approvaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las vuschs d'approvaziun en las singulas regiuns eran sequentamein:


text:
Audnì
Audnì (Aunì in Piemuntes; Oldenico in Italian; Odinicum in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 259 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,5 km² e ona densità de popolaziun de 40 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de la Badia) e arent al fiüm Sesia.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Audnì l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Suenter intgins onns da planisaziun saja quai bel ch’ins vesia resultats, di Marcus Weber. Els hajan in mais retard, mo quai n'haja betg consequenzas. Els possian prender en funcziun la gastronomia, la stizun da sport e las abitaziuns. L’hostel per la giuventetgna cun 100 letgs (25 chombras a 4 letgs) e las duas chasas cun 50 abitaziuns sajan avertas l’enviern che vegn.
Era il Coop vegn en il ressort Catrina
Ina part dal project èn las duas chasas dal persunal che han plaz per 28 persunas a l’ur dal vitg d’Acletta. Ed era il Coop vegn en il ressort (13 da december). L’entir project cun 6 chasas e 140 abitaziuns duai esser realisà l’entschatta da la stagiun d’enviern 2019/20. Ils custs inclusiv las investiziuns si Caischavedra muntan a var 100 milliuns francs.
Gronda reclama en l'Italia
L’investider di ch’els hajan gia fatg gronda reclama en l’Italia tar 2'000 biros da viadi. Ma els veglian era intensivar la reclama en Svizra. Impurtant saja dentant ch’ins vendia in'entira regiun – da Mustér a Sedrun fin ad Andermatt. Il giast na tschertgia ozendi betg mo Mustér, el tschertgia ina gronda regiun cun ina gronda purschida.
RR actualitad 07:00


text:
Anna-Ursula Nef da Ramosch - «Jau cuschin gugent per blers – senza recepts e stadaira»
Anna-Ursula Nef da Ramosch ha rimnà blers cudeschs da cuschinar e recepts tagliads or da gasettas u revistas. La pura pensiunada na paisa dentant betg grams e na mesira betg deciliters cura ch’ella cuschina per sia gronda famiglia.
Gia da mattina dad indesch onns ha Anna-Ursula Nef cumenzà a cuschinar per gidar la mamma, ch’era la stad sin il funs a far fain. Las spaisas tradiziunalas cun ils products dal bain puril èn restadas sias preferidas. Cun ses um ha Anna-Ursula Nef per exempel adina fatg paintg da pli baud.
Il paintg d’alp è il meglier.
Anna-Ursula Nef ha bunamain adina cuschinà tenor sentiment e cun la rauba stagiunala ch’è enturn. Sias spezialitads sco cullas, «bocs», macaruns da chaschiel u tratgas da chatscha fa ella uss per la generaziun giuvna, che mainan dapi in pèr onns il manaschi da pur bio.
Gugent cuschina ella er per las biadias ed ils biadis che vegnan sin visita cun ils geniturs – e che sa laschan pupragnar da la nona cun cornets da vaniglia. Anna-Ursula Nef va plinavant dapi blers onns a martgà cun ses paun.


text:
Plantae
Plantae (del latì: "plantae", piànte) l'è 'l nòm de 'n tàxon colocàt al ranch tasonòmich de régn.
Endèla circuscrisiù piö làrga el cuincìt col ogèt de stüde de la scènsa de la Botànica, e 'l töl dét divèrsi clàdi de organìsmi, emparentàcc a la lontàna, che i pöl véser ragrupàcc en cianobatéri, fóns, àlghe e piànte terèstre, organìsmi che quaze i g'ha nisü caràter en cümü föra che de ìga cloroplàst (o de véser el progenitùr de 'n cloroplàst, endèl càzo dei cianobatéri) o de mìa ìga mobilità (endèl càzo dei fóns).
Endèla sò circuscrisiù piö abitüàla (endèla clasificasiù de 5 régn de Whittaker, 1969[1]), i cianobatéri, i fóns e le àlghe piö sèmpe i è stacc ragrupàcc en óter régn. En chèsta clasificasiù, el régn Plantae el se referés ai organìsmi multicelular con cèlule de tipo eucariòta en con parét celulàr (chèl che vergü i ciàma cèlula vegetàl, definìda come 'l tipo de cèlula dei vegetài), organizàde 'n maniéra che le cèlule le g'hape alméno 'n sèrto leèl de specializasiù funsiunàla. Le piànte, definìde 'n chèsta maniéra le oté l'energìa de la lùce del Sul, che le rìa a catürà per mès de la clorofìla cuntignìda 'ndèi cloroplàst de le cèlule piö o méno specializade per chèsto còmpet, e con chèla energìa lé e per mès del procès de la fotosìntezi le trasfùrme 'l diósido de carbònio e l'àiva 'n söcher, che le dopèra come fónt de energìa chìmica per realizà töte le sò atività. Se le defenés per chèsta rizù dei organìsmi autòtrof. En piö le esplòra l'ambiènte entùren (de sòlet pèr mès de òrgani specializàcc compàgn de le raìs) per sorbéser sö óter nütrièncc esensiài dopràcc per fa sö le proteíne e le ótre molécole che le g'ha de bezògn per scampà.
Gh'è de mèter en evidènsa che la circuscrisiù de Whittaker la làsa fò del régn de le Plantae le àlghe che le g'ha multicelularità condèn mìnimo de diviziù dei còmpecc. Gràsie a le conoscènse che se g'ha al dé d'encö sùra la filogenia, se sà che la circuscrisiù del Whittaker la reönés endèl régn Plantae apò a organìsmi emparentàcc entrà de lùr a la lontàna fés. Endèl ambiènt scentìfich, i taxon ütii i è chèi che i g'hape 'n progenitùr en cümü. Le anàlizi molecolàre del DNA che gh'è stat fat endèi öltem agn, che le g'ha desgarbiàt en lìnee generài, l'àlber filogenétich de la vìta, le ìndica che töte chèle che conosóm come "piànte terèstri" (taxon Embryophyta), "àlghe vérde" (che 'nsèma co le embriòfite le ciàpa 'l nòm de Viridiplantae), àlghe róse (taxón Rhodophyta), e 'n taxon picinì ciamàt Glaucophyta, le g'ha 'n progenitùr cümü, che l'è stat el prìm organìsmo eucariòta a 'ncorporà en cianobatério endèla sò cèlula e isé a furmà 'l prim cloroplàst.
Al dé d'encö l'è chèsto ragrupamènt de organìsmi chèl che vé recunusìt come Plantae endèi ambièncc scentìfich (a le ólte ciamàt "clado Plantae", per vìa che i sò organìsmi i g'ha 'n antenàt cümü, per diferensiàl del "régn Plantae" de la circuscrisiù del Whittaker, circuscrisiù amò doperàda de spès endèi lìber de tèst.).
Divèrsi organìsmi che g'ha i cloroplàst (per ezèmpe le àlghe maròn) i rèsta föra del taxon, perchè i è mìa discendèncc dirècc de chèi che g'ha 'ncorporàt el prim cloroplàst, ma i ha aquizìcc de maniéra segondària, quan che i g'ha 'ncorporàt 'na àlga vérda o 'na àlga rósa 'ndèla sò cèlula, e al dé d'encö isé i è colocàcc endèn quach óter taxon, aisebé che i sàpe eucarioti multicelulàr con cloroplàst.
I nòm alternatìf per el "clado Plantae", che i è Archaeplastida e Primoplantae, i fà riferimènt al fat che 'l sò antenàt l'è stada la prìma piànta sùra la tèra. Per conclùder, a le ólte se ciàma "piànta" töcc i eucariòti coi cloroplàscc, sènsa destènguer se i l'ha encorporàt de maniéra primària o segondària, gnè se i è uni o multicelulàr (per ezèmpe l'è fàcil véder doprà chèsta definisiù de piànta endèi tèsti che tràta de cloroplàsti).
Le piànte le g'ha 3 série de DNA, giü 'ndèl núcleo, giü 'ndèl mitocondrio e giü 'ndèi cloroplast. Le 3 séri de DNA i è stàde dopràde endèla botánica sistemática per ipotizà relasiù de parentéla 'ntra le piànte.
AlbumModifega
The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
RiferimènccModifega
- ↑ Robert H. Whittaker. 1969. New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms. Science 163: 150-160. Entrez Pubmed 5762760


text:
Vita e cretta ha inscuntrà l’artist universal engiadinais, nua ch’el stat dapi bunamain 40 onns: sin ina puntanada, creond in sgrafit.
Cun far sgrafits ins ha tuttas libertads artisticas. Ins sa far dissegns da tuttas sorts.
Per nus è Paulin Nuotclà dentant descendì da la puntanada ed el ha empruvà da chattar respostas sin nossas dumondas filosoficas. Dumondas sco: Datti insanua en l’univers anc auters planets che sumeglian la nossa terra? Dovra l’uman possess? Datti il nausch?
Il nausch ha plitost ragischs culturalas, el n’è betg innat.
En l’ediziun da stad da Vita e cretta raquinta Paulin Nuotclà dentant era, sco ch’el vegn a festivar ses 70avel e tge ch’el planisescha per ses futur sco artist.
Cura ch'i dat l’occasiun, vegn jau forsa a vender ils duamilli purtrets che jau hai stgaffì e che stattan enturn tar mai a chasa.


text:
Cuntinënt
N cuntinënt, dal latin (terra) continens: tiera che taca adum, indichea na gran spersa de tierafërma stluta ite dl dut o n gran pert da ega y autri lims naturei. Da n pont d'ududa storich-culturel ie n cuntinënt n majer raion, che se desferenziëia da d'autri raions per rejons storiches y cultureles. Chësta definizion ie tlera tl cajo dl'Europa, che da n pont d'ududa geografich y geologich furmëssa adum cun l'Asia n sëul cuntinënt[1].
L numer de cuntinënc dla Tiera muda a segonda dla definizion adurveda. Encueicundì tënden a n cuscideré 7:
- L'Europa
- L'Africa
- L'America dl Nord
- L'America dl Sud
- L'Asia
- L'Oceania
- L'Antartida
Liams[mudé | muda l codesc]
- ↑ Geografia, sun Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana


text:
Aqua
L'aqua, agua o aiva a l'è on compòst chimegh, trasparent, inodor, insipid, formaa de idrògen e ossigen, e la soa formula chimega l'è H2O. In d'on staat pussee impur la crea pioeuva, el mar, i lagh...
In del stat natural, l'aqua la sa troeuva meessedada cont alter sostanz (come saa mineraj, etc.). L'agua, quella pura, la se troeva domà in di laboratòri, grazzia a d'on quaj process de purificazion, per esempi la distillazion.
L'agua l'è ona sostanza cont ona struttura chimega particulara: la disposizion del spazi di duu atom de idrògen, a rappòrt con l'atom central d'ossigen, la permett la formazion de ligamm flebij intra l'atom de ossigen e quell d'idrogen con different pont d'idrogen. Chess chì l'influenza i propriedaa fisegh de l'aqua, soratutt:
- I temperadur de fusion e bujzion, relativament alt se paragonaa a di sostanz chimegh de pes molecular compagn, come, per esempi, el metan, l'amoniega o l'etan.
- La sova capacitaa de dissòlv i sostanz polar.
- La curva densità/temperatura olterada (par vergott el giazz el galleggia sora l'aqua liqueda).
Come tutt i sostanz, l'agua la pò mudà el sò stat.
- Agua: Stat liquid
- Giazz: Stat sòled
- Vapor: Stat gassos


text:
A la radunanza generala dal club da golf, che ha lieu sonda ils 13 da matg a Schluein, sa il president dal club Leo Cathomas preschentar in quint equilibrà per l’onn da gestiun 2016. Per cuntanscher quai resultat haja il club stuì tant augmentar las entradas sco era reducir las expensas.
Dapli entradas haja dà entras l’augment da commembras e commembers activs, cun affittar parcadis e cun tegnair avert il restaurant public dal club era durant l’enviern. Il restaurant sa chatta en la chasa dal club ed il fittadin paja in tschert pertschient da la svieuta sco tschains. Las expensas han tenor Leo Cathomas cunzunt savì vegnir reducidas cun sbassar il chapital d’aczias (damain taglia) e cun reorganisar il team directiv.


text:
Werner Heisenberg
Werner Karl Heisenberg (Würzburg, 5 de dezèmber del 1901 – Mònaco, 1 de febrér del 1976) l'è stat en fìzich todèsch. L'è cunusìt suradtöt per ìga formulàt el prensépe de endeterminasiù, 'na pilàster fondamentàl de la teurìa quantìstica. Chèsto prensépe el dis che l'è mìa pusìbol mizürà al stès momènt en maniéra precìza la puzisiù e 'l momènt lineàr de 'na partezèla elementàr. Heisenberg l'è stat premiàt col Premio Nobel per la Fìzica endel 1932. El prensépe de endeterminasiù el g'ha ezercitàt 'na 'nflüènsa de grant emportànsa sö la fìzica ma apò a söl pensér filozòfich del sècol XX.


text:
Ina giada ad onn sa scuntran ils possessurs da las abitaziuns da vacanzas en las trais chasas Selva, Zervreila e Tomül a lur radunanza da condomini. Quest onn han ils preschents constatà cun surpraisa, che la 7132 SA ha acquistà la maioritad en 2 da 3 chasas d’abitaziuns.
Las 3 chasas èn impurtantas per la tur da 381 meters
Las trais chasas Selva, Zervreila e Tomül furman ensemen cun l’hotel Therme e la terma sez il cumplex da la terma a Val S. Pieder. Ellas giogan ina rolla impurtanta per realisar il project ambizius da la tur giganta da 381 meters autezza, che la 7132 SA da Remo Stoffel planisescha - cun quai ch'il sochel da la tur gigantica vegniss a star amez ellas en.
Dapi la cumpra da la terma l’onn 2012 è Remo Stoffel londervi, da cumprar en las trais chasas las abitaziuns, ch’èn en possess da divers privats. Ina part da las abitaziuns en las chasas tutgava gia a l’hotel Therme cura che quel era anc via la Hoteba en possess da la vischnanca da Val.
Tge che vegn a succeder n'è betg enconuschent
La survista da las relaziuns da possess sa mussa per propi pir a las radunanzas annualas cura ch’i va per la maioritad da vuschs. Tge che vegn a succeder, sche la 7132 SA ha la maioritad en tut las chasas n’è betg resortì a la radunanza da condomini. Fatg è ch’ella impona tut las forzas per cumprar las abitaziuns che na tutgan anc betg ad ella e survegnir uschia la maioritad.
Las relaziuns da possess
- Selva - nagina surpraisa, la radunana aveva spettà che la 7132 SA cuntanscha quest onn la maioritad. Actualmain: 40 abitaziuns 7132 SA : 30 ulteriurs.
- Zervreila - la gronda surpraisa per la radunanza. Actualmain: 56 abitaziuns 7132 SA : 54 ulteriurs.
- Tomül - anc nagina maioritad per la 7132 SA. Actualmain: 36 abitaziuns 7132 SA : 51 ulteriurs.


text:
L'ejam de trilinguism
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Les porsones interessades de belanfat ci nazionalité pó se scrí ite canche ares ó al ejam de ladin. L'amisciun al ejam de ladin ne n'é nia liada a n titul de stüde.
Che che oress sostigní n ejam che ne ti corespogn nia a so diplom pó zënzater le fá. Porimpó pón ma se scrí ite al ejam de un n livel. Canche an á stlüt jö chësc, pón se scrí ite danü por le medemo o por n ater livel.
Limic minimai d‘eté:
- C1 (livel A da n iade) y B2 (livel B da n iade): 17 agn
- B1 livel C da n iade) y A2 (livel D da n iade): 14 agn
Tres osc SPID (inom dl utënt y password), podëise ortié online osta iscriziun diretamënter da osc computer, tablet o smartphone. Sce i ëis bele ativé la Cherta di sorvisc ëise n inom dl utënt y na password y i podëis ti rové pormez al'iscriziun clican sön l’icona "Al sorvisc online". Co se scrion pa ite online.
Le vantaje é che i ciafëis döta la corespondënza tl "MyCivis" y i ciafëis atira sides la confermaziun che i s’ëis scrit ite, che ince la convocaziun al ejam o comunicaziuns desvalies sön osta domanda. Implü ciafa l’utënt n avis por sms y por e-mail vigni iade che n documënt nü vëgn metü tl MyCivis.
SCE I N’ËIS NIA CIAMÓ CUMPLÍ 18 AGN: dai 8 d’agost dl 2019 incá pó che che n’á nia ciamó cumplí 18 agn ma plü se scrí ite tres SPID di geniturs.
L ie assolutamënter de bujën de unì a tëmp y ëura. Le de dl ejam mësson se tó para n documënt d’identité che vel y n biro bröm o fosch.
L’ejam de ladin é debann.
Decret dl Presidënt dla Republica di 26 de messé dl 1976, n. 752, y ai criters che toca pro i ejams publicá tl Boletin Ofizial dla Regiun.
Sön nosta plata internet ciafëise sön les plates de vigni livel n valgügn ejëmpli por vigni proa.
Al pó ester d’öga da ti ciaré a chëstes plates internet::
I messëis rové adalerch adora assá y se tó para n documënt d'identité che vel y na biro börna o foscia.
I ejams vëgn ma fac tla sënta di ejams, tla secunda alzada dla str. Dr. Julius Perathoner 10 a Balsan. Le frabicat é dlungia le parch dla staziun dla ferata y an pó ince rové adalerch cun la coriera.
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Formulars
Trilinguism - Iscriziun online al ejam de ladin
- Scrí fora le formular online
Trilinguism - Domanda de antizipaziun dla data d‘ejam
- Formulars
(Sorvisc actualisá ai: 08/01/2021)
Ënt competëntServisc Ejams de bi- y trilinguism
via Alto Adige 50, 39100 Balsan
Telefono: 0471 413900
Fax: 0471 413999
E-mail: el@provinzia.bz.it
PEC: zdp.ebt@pec.prov.bz.it
Website: http://www.provinzia.bz.it/formaziun-lingac/bilinguism/l-ejam-de-ladin.asp -
Orar por la jënt:
Lönesc - mercui: 8.30 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Vëndres: 8.30 - 12.00
Terminns
I ejams de ladin depënn dal numer de iscriziuns y vëgn fac plü o manco un n iade al mëis. L'iscriziun pó gní fata tres y an tëgn cunt dl ordin cronologich.
I EJAMS
Por i liví C1 (livel A da n iade) , B2 (livel B da n iade) y B1 (livel C da n iade) vëgnel azerté les competënzes rezetives, sciöche la comprenjiun tl ascuté sö y da lí, y ince les competënzes produtives dl lingaz scrit y a usc. L'ejam dl livel A2 (livel D da n iade), indere, é metü adöm da n ejam a usc, sciöche ince da na proa da tl ascuté sö y de comprenjiun dl test.
An pó se scrí ite te vigni momënt online. L'ejam de ladin é debann.
Sce i ëis prescia, ajache i messëis por ejëmpl tó pert a n concurs publich, vára da damané - sce ara vá a livel organisatif - da fá l’ejam denant. Scriede fora prëibel le formular aposta y tignisse ales indicaziuns che toca lapró.


text:
Mâg
Artécol in dialèt arzân
Mâg (maggio in italiân) l'é al quînt mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân e l'é al têrs e ûltem mèiş ed la premavèira ind la pêrta d' ed sōver ed la Tèra, ed l'avtûn ind la pêrta d' ed sòta, al cûnta 31 dé e l'è ind la préma metê 'd un ân civîl. Al nòm al pré deşgnîr dal dèja rumâna Maia. Int al cultûra cristiâna mâg l'è al mèiş dedichê a la Madòna.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Maggio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mâg
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
315
AvenimeentModifega
- El Costantin e el Licini batten i Sarmat, i Gòtt e i Carp arent el Danubi, portando de noeuv la pas al confin de l'Imperi.
- Dedicazion de l'arch del Costantin.
- In de l'Imperi roman l'è proibida la crucifission.
- L'Eusebi el diventa vescov de Cesarea.
NassimeentModifega
- Sant'Ilari de Poitiers, vescov (data tradizional ma minga certa)
- Cirill de Gerusalemm, teòlogh
- Valeri Licinian Licini, fioeu de l'imperador roman Licini
NecrulogiModifega
- Prisca, miee de l'imperador roman Dioclezian.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Sineddoche
La sinèddoche (dal Grech Antich σuvekδoxή, «ciapà insema») l'è quand as dröva in sens figüraa una parola al post d'un altra, slarganda o strinsenda al sens uriginal. Per esempi:
- Una part per riferiss a la roba intrega ("la vela" al post ad "nav")
- Una qualità per riferiss a la roba intrega ("al ferr" al post ad la "spada")
- La roba intrega per riferiss a una part ("una bursa de serpent" al post de "una borsa de pell de serpent");
- Al singular per sustitüì al plural e viceversa ("Al lumbard in Svisra" intes cume "I person lumbard in Svisra");


text:
Ina maschina da passagiers da la Korean Air ha sin via da Seoul a Turitg stuì atterar a Stuttgart. Quai pervia ch'il contact da func era interrruts. Quai scriva l’agentura da novitads tudestga DAP. Alura hajan dus aviuns d’armada tudestgs pudì atterrar l’aviun segir sin la plazza aviatica a Stuttgart. Ils 211 passagiers han stuì passentar la notg sin la plazza aviatica da Stuttgart.
L'incap cun l'aviun Boeing Typ 777 è succedìla sonda saira. Atgnamain avess la maschina gì d'atterar sin la plazza aviatica da Kloten ier a las 19:25.
Nagin privel
L'aviun ha pudì atterrar segir sin la plazza aviatica a Stuttgart. I n'a devia nagin motiv da preoccupaziun. Ils 211 passagiers han stuì star la notg en il terminal sin la plazza aviatica da Stuttgart. Perquai ch'ins n'ha betg pudì organisar in hotel, han els stuì passentar la notg sin letgs plegabels. La damaun baud èn ils passagiers lura vegnids transportads cun bus en Svizra.
RR novitads 09:00


text:
Il terz enviern en roda cun grondas sfidas sco er la fermezza dal franc laschian fastizs tar las pendicularas, scriva il president da las pendicularas grischunas Martin Hug en ses facit. L’enviern 2016/17 saja stà tenor l’Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas stà quel cun la pli pauca naiv en l’istorgia, scrivan las pendicularas.
Cumbat da pretsch ruinus tranter las pendicularas
Hug avertescha er da las strategias da pretsch actualas da singulas interpresas. Quai legria il client, possia dentant ruinar la branscha, ellas sajan enorm privlusas.
Il monitur da l’organisaziun Pendicularas Grischun mussa il svilup da la branscha durant la stagiun d’enviern 2016/17. El cumpiglia 23 da 50 pendicularas grischunas e cun quai radund 90% da la svieuta dal transport en Grischun.
RR novitads 10:00


text:
Sco quai ch’il manader da fatschenta da la Wettstein SA ha ditg, fetschian ils custs per digitalisar la chasa ora gist 10% dals entirs custs d’electric. A Beiva ha Alex Wettstein gia avant diesch onns bajegià digital. El po per exempel diriger las pli diversas funcziuns sur cumonds a bucca u sur il telefonin.
Per exempel èsi pussaivel da metter en funcziun la maschina da café, envidar il radio dal letg anora, u dad envidar las glischs da la chasa sur ina app. Era las portas pon vegnir avertas senza clav cun agid dal telefonin.
RR actualitad 08:00


text:
Las pretensiuns pli autas areguard la scolaziun e las cumpetenzas da linguatg per miedis spezialisads vegnan gia l’onn che vegn ad entrar en vigur. Uschia vegnia la qualitad da las prestaziuns medicinalas augmentada, scriva il Cussegl federal. Er amplifitgadas vegnan las normas da qualitad. Quellas duajan esser liantas per tut las medias ed ils medis spezialisads che vulan laschar quintar prestaziuns sur l’assicurranza da basa. Uschia ston ils medis sa participar a programs per megliurar las prestaziuns sco era esser pronts da surdar datas.
Dapli cumpetenzas per ils chantuns
Ultra da quai vul il Cussegl federal surdar cumpetenzas supplementaras als chantuns. Uschia duajan lez decider quantas medias e medis spezialisads che survegnan ina permissiun da pratitgar. Qua duai era la cumpart dal temp da lavur vegnir resguardada, perquai ch’adina dapli medis lavuran parzialmain, scriva il Cussegl federal. Las reglas novas duajan remplazzar il stop d’admissiun per medis la stad 2019. Gia avant aveva il Cussegl federal refusà l’obligaziun da far in contract sco era tariffas differenziadas.
RR actualitad 17:00


text:
Gia dapi blers onns s’entaupan ils amis dal sport da trair cun artg o balester adina durant ils firads da Tschuncaisma a Sur En en Engiadina Bassa. Dapi l’onn 2000 organisescha il club Artgers d’Engiadina onn per onn il turnier internaziunal da trair cun artg. Passa 120 amis dal sport da trair cun artg èn da la partida e cumbattan per ils megliers resultats en numerusas categorias.
Trair cun artg cun ils profis
Il turnier en Engiadina Bassa è fitg popular. Quai era perquai che il turnier ha il medem program sco in campiunadi svizzer, ubain sco campiunadis mundials. Perquai prefereschian gist ils tregants da professiun quest turnier sco ina buna occasiun da trenament per occurrenzas grondas, sco per exempel in campiunadi svizzer.
Pussaivladad da trair sin objects difficils
Las cundiziuns a Sur En èn per ils participants dal turnier da Tschuncaisma idealas. Qua san ins trair en las pli differentas posiziuns sin figuras d'animals da gumma. Sin il percurs che vegn creà bel ed aposta per il turnier han ins la pussaivladad dad ir a la chatscha dad in pign urs, dad ina lieur u er dad in tschierv. Sa chapescha n'èn ils animals betg vivents, mabain da gumma. Sin mintga animal è dissegnada ina schiba. Uschia san ins controllar la precisiun da la frizza.
RR actualitad 07:00


text:
Il conflict haja donnegià il partenadi tranter il vest a la Russia. Cunvegnas impurtantas, per exempel davart controllas d’armas sajan messas en dumonda, hai num en ina communicaziun da ses departament. Per quai pleda Burkhalter per ina OSCE ferma. L’organisaziun per la segirezza e collavuraziun en l’Europa saja impurtanta per la segirezza da l’Europa. Rinforzar l’OSCE saja ina da las prioritads da la politica exteriura da la Svizra.
Difficultus e cumplex
Plinavant vegni la politica da segirtad da l’Europa adina pli difficultusa e cumplexa periva da la malsegirezza dal svilup da las relaziuns tranter ils Stadis Undis da l’America e la Russia.
RR actualitad 14:00


text:
ENGiADiNA | purely work - lavur püra engiadinaisa
la soluziun cumpletta per Lur proget da fabrica in Engiadina Bassa | mansteranza indigena | ün partenari impegnativ per tuot las lavurs | soluziun individuala
Intrapraisa generala da multiple-choice
Nus ans ingaschain in nos büro d’architectura, chi exista daspö plü da 50 ons, per realisar fabricats in Engiadina Bassa. Nouv es cha nus spordschain ad Els üna soluziun cumpletta. Els nun han da’s confuonder cun tuot las trattativas parzialas, perquai cha cun nus han Els ün unic contrahent chi s’occupa da tuot. Tenor nossas experienzas esa stantus per noss patruns da fabrica da trattar adüna darcheu cun minchün dals contrahents partecipats a la fabrica. Pro ün proget normal da fabrica vegnan conclüs raduond 20 contrats d’execuziun da lavurs. Minchün da quists contrats cumpiglia ris-chs e quists van suvent a charg dal patrun da fabrica.
Quai es il motiv perche cha nus vain s-chaffi „ENGiADiNA purely work - lavur püra engiadinaisa“
Nus spordschain ad Els sco patruns da fabrica üna soluziun professiunala cumplessiva, cun quai cha nus eschan l’unic contrahent. Nus stipulain ils contrats culs mansterans, planisain, administrain ed organisain ils differents andamaints da lavur fin a la fin gratiada da las lavurs. Nus fain quista sporta pustüt per incumbenzas plü pitschnas. Chi saja per sanaziuns energeticas, ün müdamaint dal bogn, üna transfuormaziun dals locals interns, üna renovaziun da fatschada etc. Nos büro d’architectura Tils spordscha üna soluziun cumplessiva e Tils accumpogna fingià culla prüma skizza. Nus eschan adüsats da far las proceduras da permiss, cugnuschain las ledschas ed ans ingaschain per Els e per ün proget da fabrica optimal. Nossa squadra dad ot persunas es versada in differentas spartas. Plünavant eschan nus jent pronts da tour incunter intimaziuns sco aignas prestaziuns o eir dad accumpagnar ad Els parzialmaing. Sch’Els giavüschan d’ingaschar mansterans cuntschaints ad Els, pon eir quists gnir resguardats. Per nus esa important da chattar per noss patruns da fabrica üna soluziun chi va a prà cul proget da fabrica.