text:
Senza permis, dentant paschaivlamain: La sonda suentermezdi han tut en tut radund 640 persunas demonstrà a Berna, Genevra e Losanna cunter il WEF. La pli gronda demonstraziun è stada a Berna. Ella n'era betg vegnida lubida.
La polizia ha dentant laschà demonstrar cun avertir da far quai paschaivlamain. Quai ha para funcziuna. Tant la SDA sco er il SRF scrivan dad ina demonstraziun paschaivla ed er la Polizia chantunala da Berna ha scrit vers saira be da singuls incaps:
A Berna han appellà tschertgels da la sanestra autonoma a la manifestaziun cunter ils regents a Tavau, che s'interessian sulettamain per lur chapital. En la rait scriva ina da las gruppas che ha clamà a la demo, la gruppa da giuventetgna revoluziunaria Berna, da 1'100 persunas che sajan sa participadas al protest.
Las duas pitschnas manifestaziun en la Romandie eran vegnidas instradadas da partidas sanestras, sindicats e differentas organisaziuns che na vulan naginas visitas da schefs da stadi da l'extrema dretga. En la critica era tranter auter il president brasilian Jair Bolsonaro che ha annunzià da vegnir al WEF.
L'emna proxima vegnan sanesters ed adversaris da la globalisaziun a far a Tavau ina manifestaziun lubida cunter il forum mundial d'economia WEF. Quel cumenza l'emna proxima.
RR novitads 18:00+


c: text/html

text:
Las datas en vegnidas surdadas a la redacziun da doping da l’emettur tudestg ARD, a la Sunday Times en Gronda Britannia e tranter auter era al magazin online republik.ch en Svizra. Tenor questas datas mussian ils tests da sang da radund 50 passlunghists ch'èn era da la partida als gieus olimpics en Corea dal sid, valurs suspectusas.
Il medi dals Stadis Unids, James Stray-Gunderson che ha lavurà pli baud per la Federaziun internaziunala da skis (FIS), manegia en il rapport da l'ARD:
I dat in dumber considerabel da victurs da medaglias cun profils da sang nunusitads u perfin fitg nunusitads. Quai inditgescha ina derasaziun da doping remartgabla en il passlung.
Sportists svizzers betg numnads
En tut hajan 290 passlunghists sa fatg suspectus cun valurs betg normalas. La gronda part dals atlets è da la Russia, dentant er atlets da la Germania, Frantscha, Norvegia, Finnlandia e l'Austria sajan pertutgads. Sportists svizzers da passlung na vegnan betg numnads.
Tenor experts giascha la probabilitad, che las valurs nunusitadas tar tants topatlets hajan in auter motiv che doping, tar sut 1%.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Actualmain vegn stgaffida sin champ federal la basa legala per introducir e-government tar l'assicuranza da dischoccupaziun. Differents process sco per exempel l'annunzia d'ina dischoccupaziun duain en futur esser pussaivlas er a moda electronica ubain direct tar ils Centers regiunals per l'intermediaziun da lavur RAV. Per las vischnancas, ch'han actualmain l'incumbensa da pigliar encunter las annunzias persunalmain, munta quai ina distgargia.
Per quest intent sto er il chantun adattar la lescha correspundenta als novs svilups sin plaun federal, sco la regenza grischuna communitgescha. Da las midadas federalas e chantunalas spetga la regenza proceduras pli simplas e pli sveltas e da quellas duessan era ils dischoccupads profitar.
La regenza ha uss deliberà la missiva tar la revisiun parziala da la lescha correspundenta per mauns dal Cussegl grond.


text:
Fisica
La física (dal greech antích φuσιkός (phusikos), "natüraal" e φύσις (phusis), "natüra") a l'è la scénza ca la stüdia la natüra in del sò significaa püssee làrch, vist ca la vàrda ul cumpurtameent de la matéria, de l'energía e dii fòorz fundamentàj ca guvèrnenn i relazziun tra i partisèj. L'era inscí prufundameent mis'ciàda cunt ul cuncètt de natüra ca, fin almaanch al sécul XIX, a l'era ciamàda filusufía natüraal.
I físich a stüdienn dunca un ventàj fisc làrch de fenòmen físich: a partí da la ròba piscinína (i partisèj süb-atòmich) a rivà a i ròpp püssee graant (l'Ünivèers intréch). Tanti vöölt s'è rivaa a dí ca la física l'è la mama di tütt i ólter sceenz (la scénza fundamentaal), vist ca tràtenn de fenòmen ca ga ubedíssenn a i lécc físich; dunca, i descuvèert de la física g'ann aplicazziun anca in tütt i ólter sceenz natüràj.
La física a l'è ligàda sü in d'una manéra particulaar cunt la matemàtica, vist ca, a la fin de la féra, la física la descriff i lécc e i fenòmen natüràj duperaant la léngua matemàtica; quèla manéra chí de laurà la permètt de dimustrà la pussibilità u l'impussibilità d'un quaj fenòmen físich anca senza usservàll diretameent, ma dumè cunt i calcul matemàtich.
Ga vöör però tegnii spartii: la matemàtica a l'è no una scénza, vist ca la g'à minga cumè ubietiif la descrizziun del muunt materiaal, ma l'è dumè una "specülazziun", un "mèzz" duperaa da i sceenz reàj per parlà del muunt.
La física clàssicaModifega
La física clàssica la tègn deent i bròch tradizziunàj de la física, saría a dí tüta la visiun del muunt desvilüpàda dal Newton a i sò teemp, pöö "scancelàda" da i descuvèert del sécul XX; la g'à anca lé difereent tòcch:
- Mecànica clàssica, ca la vàrda a i fòorz e tütt i ròpp ca inn inflüenzaa de luur: g'è la bròca ciamàda stàtica, per i ròpp trigaa, cinemàtica, per i ròpp in muvimeent, ma ca ga vàrda minga ul perchè a sa mövenn, e la dinàmica, de stüdià ul muvimeent dii ròpp e i lécc ca ga fann efètt.
Un óltra spartizziun a l'è quèla in mecànica dii sòlit e mecànica dii flüit;
- l'acüstíca, ul stüdi del sun, cunsideràda de spèss una bròca de la mecànica vist ca ul sun al vègn dal muvimeent dii partisèj de aria in furma de uunt, ca seguíssenn i lécc de la mecànica;
- l'òtica, ul stüdi de la lüs, ma minga dumè la lüs visíbil ma anca de i infrarúss e ültraviulètt ca g'ann i stèss cumpurtameent de quèla visíbil;
- la termudinàmica, ca la stüdia i relazziun tra ul caluur (l'energía intèrna ca g'ann i partisèj ca fúrmenn una sustànza) e i ólter fuurm de energía;
- l'eletrumagnetiism, nassüü a l'inízzi del sécul XIX, dopu c'ann descuvèert i ligàmm tra ul magnetiism e l'eletricità.
La física mudèrnaModifega
La física clàssica la laúra in sü scaar nurmàj de usservazziun; d'óltra paart, la física mudèrna (ca la saría la física ca l'è vegnüda fö da tütt i descuvèert del princípi del sécul XX) la vàrda i cumpurtameent de la matéria suta cundizziun estreem (per esémpi velucità areent a quèla de la lüs) upüür sü scaar altertaant estreem (piscinítt, cumè i partisèj süb-nücleaar, u graant, cumè l'Ünivèers).
A chii scaar chí, i nòster nurmàj cuncètt de velucità, spazzi, teemp a vàrenn püü; i nöff fenòmen c'inn saltaa fö a vègnenn descrivüü da i bròch de la física quantística, da la relatività generaal e da la relatività stréncia.
Física teòrica e física sperimentaalModifega
I dü bròch de la física del títul chí de sura a vörenn dí ca, in del muunt dii físich, ga n'è de chi c'al preferíss stüdià i teurii nöff per spiegà i resültaa utegnüü cunt i esperimeent e fà dii previsiun per ul futüür e chi c'al laúra per esperimeent, per esplurà muunt nöff e vedè sa i lécc teòrich a inn bun.
A sa capíss ca la teuría de par lé la pö minga dà resültaa sücüür, sa l'è minga cumpagnàda anca da i esperimeent, e la pö purtà föra de la stràda giüsta; però ga vöör dí ca suveent i riceerch teòrich a cunséntenn de pensà e fà sü dii esperimeent nöff, ca pödenn anca purtà a un quaj còss.
La física l'è l'ünica scénza induè l'è pussíbil de vèch teuría e pràtica inscí spartii: in tütt i ólter sceenz natüràj (biulugía, chímica, geulugía) la teuría e la pràtica a inn insèma, e vün al pöö minga vèss dumè l'un u dumè l'ólter.


text:
Sco ch'il possessur dal hotel Cube Rudolf Tucek ha ditg envers RTR, lavuria el il mument vi da la reavertura dal hotel. Sche pussaivel duai quai capitar anc quest enviern. Sche quai gartegia propi, dependia dentant da las cundiziuns da basa. Ins saja vi da diversas preparativas, ed i na dependia betg mo dad el. Dapli na possia el betg dir per il mument, ha aschuntà Tucek. En l'internet èn gia vegnidas publitgadas offertas da plazzas per lavurar en il Hotel Cube, quai cun cumenzament a partir dad immediat.
Gia cler è che l’affar da sport ch’è stà serrà dapi pli ch’in onn, duai puspè avrir. Sin ina affischa vi da la porta d’entrada stà scrit, che la butia da sport avra gia ils 26 da december. Tenor Tucek na saja quest termin però betg anc definitiv.
Vischnanca na sa da nagut
Tar la vischnanca da Surses na san ils responsabels nagut d’ina reavertura dal Cube planisada. Sco quai ch'il president communal da Surses Leo Thomann ha ditg, n’hajan els gì nagin contact cun il possessur austriac dal hotel Cube. Uschia na possian els era dir nagut en chaussa. La vischnanca beneventia dentant cleramain, sch’il hotel pudess puspè avrir.
RTR novitads 17:00


text:
Il fieu saja rut or en la stanza da pachetadi, directamain dasper il lieu da furniziun, ha declerà Björn Quellenberg, manader da communicaziun e marketing da la Chasa d'art a Turitg. Ins haja pudì stizzar svelt l'incendi. I vegnia dentant anc adina cumbattì encunter il fim che saja sa sviluppà en l'edifizi. Persunas na sajan betg sa blessadas, uschia Quellenberg vinavant.
Ina part da la Chasa d'art a Turitg resta serrada per il mument. Las lavurs da sanaziun pudessan durar intginas emnas, scriva la Chasa d'art en ina communicaziun.
Persunas n'eran betg vegnidas blessadas e donns vi dad objects d'art n'hai er betg dà. Pertge ch'il fieu è rut or en la stanza da pachetar n'è anc betg cler. Vi dal nov bajetg da l'architect Chipperfield n'haja dà nagins donns. Quel resta uschia er avert, annunzia la chasa d'art.
Or da l'archiv:
Il 2016, curt avant l'avertura dal nov Museum d'art dal Grischun hai ars pervi da lavurs cun in brischader da gas.


text:
IGL TAIMPEL DIGL SUGLEGL D’ORIGEN SEGL PASS DIGL GELGIA
Da Bumang ò igl indendant d’Origen, Giovanni Netzer, preschento ansemen cun ancunaschaints represchentants dalla politica, dall’economia e dalla cultura en nov project da teater. Segl pass digl Gelgia duess neir stgaffia ena tgesa da teater temporara, tgi sa deditgescha agl teater mundial, tgi gioia cun las staschungs digl onn ed interpretescha igl pass otalpin scu nov li da cultura.
LI DA CULTURA
Igl pass digl Gelgia ò en’istorgia da construcziun plagn midadas. Igls Romans vevan erigia en taimpel da Jupiter sen la culmogna digl pass. Per igl taimp medieval dattigl perdetgas d’ena tgaplotta da son Bistiang. Durant igl taimp nov èn succedias hospizis e fortezzas.
TAIMPEL DIGL SUGLEGL OCTAGONAL
La tgesa da teater sen Gelgia resplenda igl tema dall’inconstanza cun structuras temporaras. Igl amprem model da sboz da Giovanni Netzer prevei en cubus octagonal sculptural. Otg tors da gleisch magnan la gleisch digl de aint igl bietg. «Igl teater sen Gelgia è en taimpel digl suglegl. La gleisch digl de furma igl salv. Da notg sclarescha en fi natural la scenareia. Aint igl teater sen Gelgia vign la forza dalla nateira evidenta scu ainten nign oter teater dallas Alps.» Aint igl teater sen Gelgia duess esser pussebel da far producziuns sur onn ed el è contanschibel cun meds publics. Igl pi tard siva tschintg onns vign el puspe demonto.


text:
A Tavau s'inscuntran a partir da dumengia passa 700 perscrutadras e represchentants d'organisaziun nun-guvernamentalas al «World Biodiversity Forum». A l'inscunter duai vegnir definì finamiras per cumbatter la spariziun da las spezias, communitgeschan ils organisaturs.
L'onn 2015 ha la communitad mundiala decidì en la Cunvegna da Paris davart il clima da tegnair la stgaudada globala sut 2 grads, meglier anc sut 1,5 grads. Era sche il spazi da temp vegn pli e pli curt, saja la finamira clera.
A la biodiversitad manchia sia finamira da 1,5 grads, ha ditg il rectur da l'Universitad da Turitg Michael Schaepman avant il forum da sis dis. D'enconuscher la finamira saja però central per pudair definir la via e las mesiras da protecziun concretas. La diversitad da las spezias saja en in stadi desolat, uschia Schaepman.


text:
Spazi Spescha
Ell’anteriura fabrica da ponn a Trun vegn la ierta artistica digl artist da Trun Matias Spescha (1925–2008) presentada alla publicitad.
En quellas localitads ha Matias Spescha a sias uras fatg igl emprendissadi sco cusunz e luvrau plirs onns. 1951 eis el ius a Turitg ed ha luvrau sco pictur da placats pil kino Corso. Siu mentur Alois Carigiet che ha viu siu talent ha intimau el dad ir la via d’artist. Quella via ha menau el a Paris ell’academia de la grande Chaumière e pli tard en Frontscha dil sid nua ch’el ha luvrau sco artist.
Matias Spescha sesanfla ella retscha dad artists impurtonts dil Grischun denter Alberto Giacometti e Not Vital ed ei in artist svizzer renconuschiu dil temps suenter l’uiara. Si’ovra vegn recepida internaziunalmein. La fermezia da Spescha schai en sia concepziun extraordinaria dil spazi che semuossa alla fin da sia veta en la sculptura monumentala OGNA ch’ei il punct culminont da sias ovras. Il concept dil spazi ha el veta duronta transformau a moda suprendenta el medium bidimensional dalla pictura.
Concept da realisaziun Spazi Spescha
La cumissiun dil fatg ha elaborau duront la stad 2022 il concept da realisaziun ch’ei la basa per recaltgar ils daners necessaris.
scargar il concept da realisaziun
Purschida da squetschs da graficas
Ils quosts per la renovaziun ed igl endrizzament da SPAZI SPESCHA sco era la preparaziun dil relasch ein budgetai cun rodund 400’000 francs. Quels duessen vegnir curclai entras contribuziuns dil Cantun e da fundaziun sco era da donaziuns e contribuziuns dils commembers. Ord il relasch vegnan davos exemplars da stampats grafics da gronda valeta offeri. Cun la cumpra gideis Vus a realisar quei project. Il gudogn ord questa vendita va cumpleinamein a SPAZI SPESCHA:
scargar la broschura da vendita
scargar il talon d’empustaziun
Visualisaziun da Spazi Spescha da gasser derungs architects
Localitad d’exposiziun
Il baghetg erregius ils onns 1960 el sid dalla fabrica da ponn Trun dispona da pliras grondas hallas da producziun cun buna glisch.
L’emprem’alzada da 1000 m2 vegn concepida sco spazi d’exposiziun nua che las ovras ord il relasch digl artist vegnan exponidas alternontamein. Ella localitad annexa da ca. 140 m2 vegnan las ovras deponidas, documentadas e restauradas.
PARAVENT ord sia davosa exposiziun el L.A.C. 2008 (Lieu d'art contemporain) a Sigean (Frontscha), 220 x 1600 cm
OGNA e Spazi Spescha
Dapi 2013 stat sia pli impurtonta orva a Trun, ina sculptura transibla ch’ei vegnida realisada suenter sia morta. Cun OGNA lai igl enconuschent artist Matias anavos in’ovra unica cun gronda radiaziun e calamitad. Tenor siu giavisch eis ella accessibla tut il temps.
Cun Spazi Spescha sesiara il cerchel. Spazi Spescha ed OGNA porschan in’investa unica e profunda dalla lavur artistica da Matias Spescha.
Dapli davart OGNA e Matias Spescha
La sculptura transibla OGNA ei vegnida realisada 2013 a Trun suenter sia mort.


text:
57 gruppas èn sa preschentadas al til tradiziunal a Nossadunnaun. Per la famiglia Di Nolfi che abitescha a Gross, 5 minutas davent da Nossadunnaun è il til mintg’onn in punct fix en il chalender d’occurrenzas. Mintg'onn fan Alice e Salvatore liber e van ensemen cun lur dus uffants a guardar el.
La fascinaziun per il tschaiver en la regiun saja immens gronda, di Alice Di Nolfi. Ad ella fascineschia tge bregia che la glieud dat da crear e bajegiar lur chars. «Quels èn uras ed uras vid bajegiar ils cars.»
Ins senta che fitg blera glieud viva qua per il tschaiver.
Noss redactur Gian Carlo Candinas ha accumpagnà ils Di Nolfis durant il til.


text:
Per vegnir sin ils plats dals Grischuns e da las Grischunas ha il tartuffel dentant stuì surmuntar ina via stentusa. Ina lunga via dal lontan, flancada da sceptica, dolurs e fomaz. Ed era varsaquantas sfidas linguisticas ha il tartuffel stuì dumagnar. Suenter chil tartuffel era dentant setablì sco mangiativa, è el avanzà pli e pli ad in dals aliments centrals en lentira Europa. Ins pudess dir, in vair drama da tartuffels.
La Marella fa ina decleraziun damur al tartuffel cun in viadi culinaric ed istoric-cultural en il mund da la bulba mistica. Ella raquinta, pertge chil tartuffel è daventà uschè impurtant en leconomia e la sociocultura grischuna, pertge chel ha tants nums, pertge chel ha gì ed ha er oz anc blers inimis, pertge che cunzunt sorts veglias dal tartuffel han in agen caracter e pertge chil tartuffel porta ina chamischa en tschertas parts da la Rumantschia.
Tartuffels - «Datti or bain?»
Cun talas frasas salidavan ils purs da tartuffels in lauter pli baud en la Rumantschia. Savens era quai il cas avant 250 onns: lura – cun la fomina dals onns 1771 enfin 1773 – han ils tartuffels conquistà las maisas en il Grischun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Per vegnir sin ils plats dals Grischuns e da las Grischunas ha il tartuffel dentant stuì surmuntar ina via stentusa. Ina lunga via dal lontan, flancada da sceptica, dolurs e fomaz. Ed era varsaquantas sfidas linguisticas ha il tartuffel stuì dumagnar. Suenter chil tartuffel era dentant setablì sco mangiativa, è el avanzà pli e pli ad in dals aliments centrals en lentira Europa. Ins pudess dir, in vair drama da tartuffels.


text:
Sant Antóni
Sant Antóni (San Antonio in ingléś, a s lèś /ˌsænænˈtoʊni.oʊ/) l'è na sità di Stat Unî 'd un migliòṅ e quàtar 'd abitànt a 'l incìrca, la secónda più granda dal Tèxas dòp Houston e la sètma dal paéś. Al sò cuntèi i èṅ Bexar, Medina e Comal. La tōś al sò nóm in unōr ad Sant Antóni da Padva e anc al fiùm ch'a gh pasa in mèś al s ciamâ cumpàgn.
Da 'l 2011 al sò sìndig 'l è 'l indipendènt Ivy Taylor.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su i sarvìsi finansiàri, al guèran, i sarvìsi dla salùt e 'l turìśum (da piò ad dū migliòṅ ad viśidadōr tut i an). Al clima 'l è subtrupicàł ùmid, 'd Invèran 'l è difìcil andàr sóta śèr méntar 'd Istâ in gènar a sa stà su i trénta-sinc a 'l màsim. Da piò dla mità dla pupulasiòṅ la gh'à di urìgini ispànichi (specialmènt mesicàni)
Persunàǵ ligâ a Sant Antóni
- Dean Pleasants, chitarìsta di Suicidal Tendencies e di Infectious Grooves
- Robert Rodríguez, regìsta
- Joan Crawford, atōra
- Henry Thomas, atōr


text:
Brivi
Brivi (Brivio in italià) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Lèch con 4 631 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) che 'l se tröa sö la rìa a drécia del Ada, al cunfì con la pruìnsa de Bèrghem (cümü de Cisà, Éla d'Ada e Püntìda).
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol nòm Brivi ‘l vé da la paròla Briva, ae, docümentàda in del bas Latì, che la völ dì put e ‘nsèma a Briva s’regórda pò ach ol diminütìf Brivola. Chèsto nòm latì ‘l rìa però pò a lü dal nòm cèltech o galìch briv, tat che ‘l artìcol briva del Du Cange, ‘l dis Briva: Gallorum veterum lingua pontem sonat che ‘l völ dì Briva: ‘n de la lègnua di vècc Gài ‘l vól dì put. Söl vocabulàre de Bergamàsch del Tóne Tirabósch s'lès che in dì ài de la bergamàsca l'è amò dovràt brévia che 'l völ dì put de lègn mia tròp fórt, fài sö a quàch manére.
Compàgn de Brivi ach Briöl 'n pruìnsa de Bèrghem ‘l ciapà 'l nòm dal cèltech briv e de fàti pò ‘n del bórgh de Briöl gh’è ü put che l’è söl fiöm Brèmb.
Bibliograféa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Charles du Fresne Du Cange, Glossarium ad Scriptores mediae et infimae latinitatis, Parigi, Osmont, 1753.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Brivi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Archiv chantunal, dapi 1803
En l'archiv chantunal sa chattan ils contracts, las actas ed ils cudeschs d'archiv da la regenza e da l'administraziun chantunala, da las dretgiras sco er dal cussegl grond. Fin l'onn 2012 èn ils documents vegnids archivads en emprima lingia tenor in sistem da pertinenza cumplessiv, q.v.d. tenor champs tematics.
Dapi l'onn 2012 vegnan ils fonds ch'entran da nov ordinads e cataloghisads tenor il princip da la provegnientscha, q.v.d. tenor lur derivanza. En quai che reguarda il temp van er quests documents enavos per decennis. En tscherts lieus sa cruschan els areguard il temp cun ils documents en l'archiv da pertinenza.
Ultra dals instruments da retschertga da PDF inditgads qua sutvart per fond porscha il sistem d'infurmaziun d'archiv ina tschertga en tut ils fonds avant maun.
Infurmaziuns davart la disponibladad dals stampats uffizials chantunals chattais Vus qua.
Archiv da pertinenza (entradas 1803-2012)
Catalogs generals
Catalogs spezials
Archiv da provegnientscha (entradas 2013 ss.)
Catalogs dals fonds


text:
Nagina cunvegna da basa cun l'Uniun europeica. Il Cussegl federal ha interrut las contractivas, quai ha el communitgà oz. Quai saja dentant capità en interess tant da la Svizra sco er da l'Uniun europeica. Ins veglia «segirar la collavuraziun bilaterala cumprovada e cuntinuar consequentamain cun las cunvegnas existentas.»
Il Departament federal da giustia da Karin Keller-Sutter è vegnì incumbensà d'examinar, co la relaziun bilaterala possia vegnir stabilisada cun eventualas adattaziuns autonomas dal dretg naziunal.
Ir vinavant la via bilaterala
Suenter ch'il Cussegl federal ha interrut las contractivas per ina cunvegna da basa metta el vinavant sin la via bilaterala. Sco la cussegliera federala Karin Keller-Sutter ha declerà veglia la regenza actualisar u schizunt bajegiar or la cunvegna bilaterala. Il suveran svizzer haja numnadamain adina puspè dà il consentiment per questa via a l'urna.
Davent da laud tar critica
Diversas partidas han gia reagì sin la decisiun. La PPS è cuntenta cun la decisiun e manegia ch'i saja ina victoria per la democrazia directa. L'Allianza dal center prendia per enconuschientscha la decisiun e punctuescha ch'i saja impurtant da stabilisar la relaziun tranter la Svizra e l'UE. La PS, PLD, PVL sco era la Verda deploreschan la decisiun. Era la conferenza da las regenzas chantunalas ha prendì posiziun e deplorescha che la cunvegna da basa saja betg gartegiada. Ils chantuns vegnian a s'engaschar che la Svizra sa tegna vid la cunvegna bilaterala.
Tge scrivan las gasettas?
Ils commentaris en la gasetta davart las tractativas interruttas da l'UE èn fitg differents.
Il Blick titulescha: Gratulaziun al Cussegl federal. La regenza ha surprendì responsabladad per il fatg ch'i na saja betg gartegià ils davos 7 onns cun la cunvegna. La NZZ scriva che Berna serra la porta. Il stil da manar dal Cussegl federal saja flaivel. Il Tagesanzeiger commentescha che la Svizra stoppia uss far in'offerta generusa al l'Uniun Europeica, i dovria urgentamain in plan B.
L'economia vegnia a patir
Fertant che la politica discussiuna davart ils proxims cas, sa fa l'economia gronds quitads. «Nus vegnin a stuair viver cun las consequenzas», manegia Christoph Mäder, president da l'uniun tetgala da l'economia Economiesuisse. El spetga ch'i vegnia a dar dapli problems cun Brüssel.
En spezial per l'industria da maschinas na saja quai betg ina buna nova. La proxima discussiun vegnia a dar davart las directivas da maschinas, cura che la renconuschientscha vicendaivla finescha. Quai vegn ad esser il 2023 u 2024.
Rait d'electricitad
Er per la branscha d'electricitad n'è il di dad ier betg stà in bun, quai almain tenor l'Uniun da las ovras electricas svizras. Lur directur Michael Frank na crai uss betg pli vid ina cunvegna d'electricitad cun l'UE. Quai pudess purtar problems per la stabilitad da la rait svizra. Pervi da las mesiras ch'ins stoppia prender per garantir quella, dettia dapli custs per la Svizra.
Sindicats èn d'auter avis
Fatg è, che er l'UE ha in grond interess vi da relaziuns economicas bunas e regladas cun la Svizra. La cumissiun da l'UE fiss tuppa da ristgar quai.
Per ina giada èn ils sindicats da la vart da la Partida populara empè da la Partida socialdemocratica. Er els èn da l'avis che la Svizra saja in impurtant partenari da commerzi per l'UE e che lezza fiss tuppa da ristgar las bunas relaziuns cun la Svizra.


text:
Previs eran ina chascharia d’exposiziun, in bistro e diversas abitaziuns. Anc la stad passada era vegnì preschentà quest project cun sustegn da la vischnanca da Scuol. Ma per realisar il project mancan anc adina ils investiturs u partenaris.
La chascharia Ftan vegn redimensiunada
Tenor il manader da la chascharia, Reto Rauch, èsi difficil da chattar persunal ch'è pront da lavurar cun l’infrastructura antiquada en la chascharia actuala che ha 60 onns. La mancanza da persunal ha sfurzà da far in pass rigurus e da reducir massivamain la producziun.
Fin oz elavurava la chascharia radund 70 tonnas latg per onn. Cun dus terzs vegniva fatg chaschiel per las grondas butias Coop e Migros. Uss sa concentrescha la chascharia mo pli sin products indigens cun il label da Ftan per la regiun.
Il project stat en las stailas
La chascharia Ftan è vegnida fabritgada avant 60 onns, la stad passada manavan anc 6 purs il latg da lur vatgas en la chascharia. Per l'avegnir han decis be 3 da manar vinavant il latg en la chascharia. Tant il mainagestiun sco era ils purs han pers la speranza sin in project visiunar. «Quel stat actualmain en las stailas», ha ditg Reto Rauch envers RTR.
RR actualitad 17:00


text:
La notg sin mesemna hai dà ferms urizis en l’entira Svizra. Surtut il Tessin è stà fermamain pertutgà. Per part hai dà enfin 50 liters plievgia per meter quadrat. La lingia da tren tranter Chiasso e Como è pervia da quai stada interrutta la damaun. En il sid dal Tessin èn vegnidas serradas pervia d’auazuns differentas vias sper il Lai da Lugano.
La situaziun en Grischun
Tenor SRF Meteo pudessi dar l'entir di ferma plievgia ed urizis. Quai ch'augmentia il privel per bovas ed inundaziuns. Er regiuns grischunas èn pertutgadas tranter auter la Surselva, la Val dal Rain ed il Mesauc. Sco la polizia chantunala ha confermà envers RTR saja da far quint cun impediments sin via. Per il mument na sajan però naginas vias serradas en il Grischun.
RR novitads 08:00


text:
La Partida liberaldemocratica dal Grischun ha decis sias posiziuns per las votaziuns dals 26 da settember.
La PLD di cleramain Gea a la lètg per tuts. Quai han han delegadas e delegads decis cun 50 cunter trais vuschs (tar ina abstenziun). Mintgina e mintgin duai pudair viver sco el vul ed il stadi na duai betg intervegnir en la vita privata. Quai è stà in dals arguments. Sche pèrs omosexuals dastgian era maridar ed adoptar uffants, lura saja quai nagut auter che gist.
L’iniziativa 99% refusan ils liberals perencunter unanimamain. L’idea dals Giuvens socialists d’auzar la taglia sin entradas da chapital fetschia donn a firmas pitschnas e mesaunas, a start-ups ed a possessurs da chasas.
A la radunanza da delegads a Cuira ha il president Bruno Claus era preschentà curtamain las quatter persunas che stattan a disposiziun per candidar per la regenza grischuna l'onn proxim.


text:
Actualmain fa il chantun examinaziuns per guardar sch'i dat insumma pussaivladads per franar ch'il vitg da Brinzauls ruschna vinavant. Sche quellas mesiraziuns èn positivas datti, tenor il geolog chantunal Andreas Huwiler, duas variantas per franar ch'il vitg ruschna anc pli fitg da la plaunca giu.
Varianta 1 – betg fitg probabla
Far grondas perfuraziuns en la plaunca per pumpar ora l'aua. Il problem saja dentant che Brinzauls ruschna uschè spert, uschia che las perfuraziuns vegnissan destruidas avant che la sbuvada vegn pli plauna.
Varianta 2 – pli probabla
Ina varianta cumplexa cun gallarias. Quai fissan gallarias ch'ins pudess er charrar cun camiuns. Ord questa gallaria pudessan ins perfurar en la plaunca che ruschna ed uschia pumpar ora l'aua.
Cun questa varianta hajan ins gia fatg bunas experientschas en il chantun Tessin, declera Andreas Huwiler. A Campo en il district Vallemaggia han ins investì ils onns 80, 12 milliuns francs per uschè ina gallaria. Cun il resultat ch'i ha bunamain chalà dal tut a ruschnar a Campo.
RR actualitad 08:00


text:
News
-
Zertificaziun dles competënzes 2022-23 – Zircolara dles trëi intendënzes
-
Normatives nueves sun la cumpatibltà danter lëur y familia
-
Fin dl sorvisc dl personal scolastich
-
Dërt de formaziun paié – ann de scora 2022-2023
-
Ativaziun y amisciun al percurs abilitant por la scora mesana y alta preodü dala deliberaziun dla Junta Provinziala n. 752 dl 31 de agost 2021
-
Aprovaziun dla gradatöra definitiva por l’assegnaziun di posć de stüde dl percurs de abilitaziun por les insegnantes y i insegnanc de classa dla scora primara ladina dla Provinzia de Balsan
-
RESULTAC - Vela dla stieres per maestres y maestri dla scola elementera, scola mesana y scola auta di luesc ladins per l ann de scola 2022/2023
-
Stieres liedies a tëmp nia determinà (rodul)
-
Gradatöres provinziales y d’istitut definitives dles scores elementares, mesanes y altes dles localités ladines
-
Vela dla stieres per maestres y maestri dla scola elementera, scola mesana y scola auta di luesc ladins per l ann de scola 2022/2023.


text:
In bi di da buna luna ein dus leghers cumpogns vegni ensemen. Els ein semess sin via per ir a far ina pintga fiasta. Els han giu ina legra sera e sil viadi a casa han els entupau la cachretta. Ella era tut persula e veseva ora aschi tresta ch’els han tertgau da prender ella a casa. Lauter gi han els schubergiau ella e baghegiau entuorn la cachretta ch’ella seigi puspei legra e biala. Duront il temps da tscheiver ei ella adina stada dalla partida cun ses dus cumpogns. La cachretta ha giu bia leghers mumenets ed ha transportau bia pier, denton ha ella stuiu far atras bia, aschia che ella sto vegni renovada. Inaga fuss ella bunamein vegnida engulada.
In di da bial‘ aura ein ils cumpogns vegni ensemen ed han giu bia bunas ideas sco els savessan far biala la cachretta ch’ella ei puspei cuntenta. Ord la cachretta ha ei dau ina bar cun massa bia plaz per pier e vin. La cachretta ei vegnida cun al tscheiver Vrin, Breil, Gilon e Trun. Ella ha passentau in bellezia tscheiver 2020 cun las latiarnas. Ussa eis ella en tschaler e fa pausa da stad. La cachretta selegra fetg dad accumpignar ses collegs il temps da tscheiver 2021.


text:
Grosshöchstetten
Grosshöchstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3281 abitant.
El cumün de Grosshöchstetten al se tröva a una altitüden de 745 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arni, Biglen, Konolfingen, Mirchel, Oberthal, Schlosswil, Zäziwil.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Grosshöchstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1146 col nom de Svollenköch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Grosshöchstetten su Wikimedia Commons
- ↑ Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Edema de pratica
Edema de pratica
La cuarta tlassa dl Istitut Tecnich Comerzial à fat ala fin de jenè n’edema de pratica te deplü aziëndes y istituziuns dla Val Badia. I posć de laûr che les studëntes y i studënć à ciafè é stà dër desvalîs – dales scolines y scores elementares ai hotels, dales assoziaziuns turistiches ai stüdi da comerzialist, dales boteghes ales sozietês de lifć, da na staziun forestala al Istitut Ladin Micurà de Rü. Le fin dl’iniziativa ê tler: Les studëntes y i studënć dô ciafè la poscibilité de cuché ite tl monn dl laûr, de renforzè sües competënzes soziales y de ciafè impulsc por süa archirida personala de n tru profescional tl dagnì. Vigni studënta y vigni studënt é gnüda assistida / gnü assistì da n insegnant dla tlassa che à tignì i contać cun les aziëndes.
Ala fin dl’edema é dötes les studëntes y düc i studënć ciafè na valutaziun da pert dl’azienda/istituziun Tla valutaziun él gnü dé na gran pëis ala puntualité, ales bones manires, al laurè avisa y ales competënzes linguistiches. Ćiaran zoruch é l’edema de pratica stada zënzater n’ esperiënza de gran ütl che à ince portè ite n vënt nü amesa l’ann de scora.
Fa incuntè les jones y i jogn cun le monn dl laûr y dl’economia dla valada é n obietif important dles scores altes da La Ila. Mo al ne podess nia gnì arjunt sce i daturs de laûr dla valada ne odess nia ite l’importanza de chëstes iniziatives. Le scores altes dij porchël dër bel dilan a chëstes aziëndes y istituziuns:
Assoziaziun turistica – Al Plan
Assoziaziun turistica – La Ila
Hotel Carmen – Al Plan
Kostner Andreas Srl – Corvara
Istitut Ladin Micurà de Rü –San Martin de Tor
QBUS – Badia
Scolina – Al Plan
Scolina – Corvara
Scora elementara – Corvara
SEGEDA DATACONS Srl – La Ila
Skiarea Miara Srl – Al Plan
Staziun forestala – La Ila
Studio COM.E.D.A. – La Ila
Studio Verginer SE.VE. – Al Plan


text:
Die Praktikantin
Einzelheiten
GenerCumedia, Films curts
Bevor Lina die Ausbildung zur Dipl. Pflegefachfrau beginnen darf, muss sie erst ein Eignungspraktikum bestehen. Doch im Spital herrscht Gefühls-Chaos. Nicht nur der Koch hat sich in ihre Ausbildnerin verliebt. Als sich auch noch Marco, der junge Assistenz-Koch, in Lina verliebt und sich als Arzt ausgibt, spitzen sich die Ereignisse zu und bringen Lina immer mehr in Bedrängnis. Jetzt kann nur noch ein ausgefallener Trick Linas Praktikum retten…
Peter Luisi
Spotlight Media Productions
Peter Luisi
Judith Koch
Beat Schlatter
Aaron Hitz
Dorothée Müggler
Alexandra Prusa
Michael Neuenschwander
Max Rüdlinger
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Saad Hariri ha annunzià da viagiar ils proxims dis enavos en il Libanon e sa declerar al president da stadi Michel Aoun.
Aoun aveva annunzià la bun'ura, che Hariri vegnia spetgà la mesemna proxima en il Libanon per il di da l’independenza. El n'acceptia betg la demissiun uscheditg che Hariri na turnia betg en il Libanon e decleria ad el ils motivs per ses pass.
La demissiun da Hariri era ina gronda surpraisa
Hariri aveva annunzià avant duas emnas fitg surprendentamain davent da l’Arabia Saudita da demissiunar sco schef da la regenza libanaisa. Quai pervi da tema dad in attentat. Dapi lura n’aveva el betg pli bandunà la regiun dal Golf.
Sin envid dal president franzos Macron è Hariri viagià a Paris.
Arabia Saudita veglia destabilir il Libanon
Questa demissiun surprendenta ha fatg specular ils observaders enturn il mund: Uschia vegniva supponì che l’Arabia Saudita haja sfurzà a Hariri da demissiunar per svegliar agitaziuns cun la milissa schiita pussanta Hisbollah.
RR novitads 16:00


text:
Bonus sozial por l'eletrizité y le gas: ma danter le 40% y le 53% dles families che á le dërt s'un anüza efetivamënter
ZCS: al vá debojëgn da fá valch cuntra la "meseria d'energia"
Dl 2014 á ma le 40% dles porsones cun chësc dërt anuzé le bonus sozial por l'eletrizité. Le bonus dal gas é indere gnü adoré da presciapüch le mez (53%). Chësc é le resultat de n'inrescida che é gnüda fata dan da püch dala Zentrala di Consumadus dl Südtirol (ZCS).
La ZCS recorda che le bonus sozial é ponsé dantadöt por families cun tröc mituns y che á debojëgn de n aiüt economich. Les families mëss:
- ester titolares de n contrat de fornidöra d'eletrizité o de gas y
- ne davagné nia deplü co na certa soma: detlaraziun ISEE sot 7.500 euro (o sot 20.000 euro cun trëi mituns a ciaria).
Implü á ince les families che convir cun na porsona che á de gran problems sanitars y á debojëgn de aparac eletro-medejinai le dërt da s'anuzé dl bonus por l'eletrizité.
Chisc é i imporc odüs danfora por le 2015
- da 71 euro a 153 euro por le bonus eletrizité
- da 173 euro a 623 euro por le bonus eletrizité por aparac eletro-medejinai
- y da 33 euro a 297 euro por le bonus gas (raiuns climatics E y F tl Südtirol).
De plü informaziuns pón ince ciafé ti Comuns y ti zëntri por la zitadinanza o ti zëntri de sostëgn por la detlaraziun dl davagn (CAF), sciöche ince pro les aziëndes dla forza eletrica
Fatures falsificades dl Enel tres e-mail
Tó y jí l'e-mail y nia cliché sön i links: ara se trata de programs danusc
Dötaurela ciafa cotan de consumadësses y consumadus dl Südtirol fatures dl Enel tres e-mail. Tla e-mail él le numer dla fatura, le codesc dl cliënt, n codesc fiscal (falz), l'import dla fatura y la scadënza. Dessot él spo l'indicaziun ch'an pó desciaré la fatura sc'an clichëia sön n link injunté.
Sön domanda dla Zentrala Consumadus dl Südtirol confermëia l'Enel che chëstes fatures é falzes. Le link condüj a na plata web fasificada y chëra ch'an mina che sides na fatura é pordërt n virus, che blochëia düc i dac sön le computer. Le fin é chël da sforzé la vitima da paié scioldi por se cumpré i dac y sbloché indô le computer.
Porchël él da ignoré chësta sort de e-mails, les tó atira y jí y da ne cliché te degun caje sön le link!
Sharing Economy: cultura y marcé dl partí
Novités dal De dl Consumadú di Paîsc Todësc
Al scomenciamënt de messé á le Diretur dla Zëntrala di Consumadus (ZC), Walther Andreaus, tut pert al De Nazional dl Consumadú a Berlin ti Paîsc Todësc. L’argomënt dl de é sté la “sharing economy”, chël ó dí partí les cosses: al n’é nia n ponsier nü. Te familia, danter compagns, mo ince tles cooperatives él bele l'idea dla condivijiun. Cun la digitalisaziun che crësc crësc ince le potenzial, y la cultura dl “sharing” se trasformëia bel plan te n dër marcé. Sce an partësc vára da davagné y sparagné ressurses y avëi tl medemo tëmp n'alternativa al marcé classich. Al se forma insciö ofertes nöies y ocajiuns nöies – mo ince prighi nüs: de mendri standarg, malsegurëza dl dërt y na dependënza che crësc dales plataformes tla rëi che se svilupëia tresfora. Na sfidada nöia por i consumadus y por la sconanza di dac.
Le De dl Consumadú a Berlin á mostré che sce la “sharing economy” nöia se confermará sciöche marcé nü, messará i consumadus savëi da se möie y avisa porchël, messará l’economia y la politica cherié les condiziuns generales a na moda che la “sharing economy” sostëgnes davëi de miú ofertes, la sconanza dl ambiënt y la comunanza, zënza vëne fora tl medemo tëmp segurëza, resservatëza y le sëns zivich de düc.
“Sparagné sön la ciasa”: model interessant dantadöt por la classa mesana mo an mëss tó demez i limic d’azes che reverda l’eté
Te tëmps de malsegurëza sön i marciá finanziars pól ester n bun investimënt, sciöche ince n sostëgn por la previdënza, da cumpré na ciasa o n apartamënt. Le tru por fabriché o compré “cater mürs” é sovënz ri y, por tröc, colié ince a renunzies. N aiüt messess rové dal model nü “sparagné sön la ciasa”, ajunté dan da püch dala Provinzia. Chësc model coliëia la ponsiun integrativa al “sparagné sön la ciasa”, conzedon ai scric ite a fonds de ponsiun complementars l'azes a imprësć alisirá por frabiché, cumpré y ressané la pröma ciasa. Por che davagna indere püch é l'opziun indere manco interessanta.
La ZC arata val’ de positif che le tas é gnü fissé al 1,5%. Le model podess ester interessant ince por i jogn. Nota negativa: i limic d’eté por l'azes al model. Le limit di 55 agn n’é nia da capí. Ajache le model prevëiga danter i obietifs d’adoranza dl imprëst ince le ressanamënt dla pröma ciasa, foss la fascia di over 55 foss öna de chëres plü interessades da chësta poscibilité. Porchël ne vál nia debojëgn da mëte de te limitaziuns; chësc foss atira da mudé.
Stipendiums por la formaziun post-universitara: degöna esenziun fiscala gnanca cun l’arat dl'Agenzia dles Entrades
La Provinzia Autonoma de Balsan conezed stipendiums por la formaziun post-universitara. Sön la plata internet dla Provinzia él gnü publiché na comunicaziun da chëra che al resultëia che sön chisc stipendiums ne paion nia le IRPEF, aladô dl arat di 26 de jügn dl 2012, che reverda l'interpretaziun dl art. 50, coma 1, lëtra c), dl DPR n. 917 dl 1986, scrit dal'Agenzia dles Entrades (ciara injunta).
Cun na süa lëtra di 05.09.2012 á la Provinzia Autonoma ince spezifiché che ince che che á ciafé stipendiums post-universitars dan le 2012 y á paié ite por chëstes somes les cutes, á la poscibilité da damané zoruch i scioldi al'Agenzia dles Entrades, o tres le model UNICO, ti termins preodüs.
Tla pratica ciarera indere fora atramënter:
che che á damané zoruch i scioldi ne i ciafa nia dala Agenzia dles Entrades;
che che á dé jö le model UNICO y n’á nia injunté pro la basa imponibla dla cuta sön le davagn i stipendiums ciafá, ciafa da paié do les cutes cun fic y sanziuns.
Cun na lëtra daverta á la ZC damané ai ënc competënc na soluziun dla chestiun.
De plü informaziuns é da ciafé chiló: www.centroconsumatori.it.
Acordanza sön la sospenjiun dles rates dles Assoziaziuns consumadus cun l'Abi
ZCS: les banches dl Südtirol "boicotëia" chëst'acordanza tan importanta
Sciöche al é bele gnü lascé alsavëi dan da püch él gnü stlüt jö danter l'ABI y les Assoziaziuns di consumadus n'acordanza che vëiga danfora "la sospenjiun ma dla cuota de capital por alplü 12 mëisc por credic al consum cun na dorada de plü co 24 mëisc y por i imprësć garantis da n'ipoteca sön la ciasa prinzipala".
L'ABI á publiché dan da n valgügn dis la lista dles banches che tol pert, y al vëgn ince dant n valgönes banches locales: la Banca de Trënt y Balsan, la Cassa dl Sparagn, la Cassa Raiffeisen dl'Alta Val d'Isarch, y n valgönes banches nazionales sciöche la Unicredit, la BNL, l'Intesa Sanpaolo y les Casses Raiffeisen desvalies dl Trentin. Nia sön la lista ne n'é les Casses Raiffeisen dl post y gnanca la Banca Popolara dl Südtirol. Te tëmps de crisa é chësc n bur sëgn: por tröpes families che á n imprëst da paié jö foss na sospenjiun dl paiamënt dl capital de 12 mëisc n gran aiüt.
De plü informaziuns sön la poscibilité de sospenjiun dles rates é da ciafé tl sorvisc de consulënza dla Zentrala Consumadus dl Südtirol (prenotaziun al numer de telefon: 0471-975597).
Detraziun dl 65% por sistems de proteziun cuntra le sorëdl
I sistems de proteziun cuntra le sorëdl che pó gní trac jö dala cuta mëss, aladô dles indicaziuns dl'ENEA (Agenzia nazionala por tecnologies nöies, energia y svilup economich sostenibl), avëi chëstes carateristiches:
- ai mëss tigní dalunc le sorëdl dai vidri, chël ó dí ciaré che le sorëdl ne pëtes nia ite diretamënter sön le vider tratan i mëisc da d'isté por ch'al ne se surascialdes nia;
- ai mëss fá pert dl frabicat y ester döt un cun chësc; sistems lëdi che pó gní tuc demez dal utilisadú, sciöche por ejëmpl n paiun (Pavillon, gazebo) ne pó nia gní trac jö dala cuta;
- ai pó gní metüs sö dala pert daite o defora di vidri o ester integrá ti vidri;
- ai mëss ester mobii (chël ó dí da podëi stlüje, daurí o mené ia y ca) por ne lascé nia peté ite le sorëdl, sc'al é debojëgn, o por lascé ite le sorëdl tratan i mëisc da d'invern;
- al vëgn reconesciü düc i sistems por fá scür sciöche por ejëmpl rolos, venezianes y i.i.
- pro i sistems che n'é nia combiná diretamënter cun le vider ne pó chi che ciara cuntra nord nia gní trac jö dala cuta.
En general velel chësc: la detrata vel ma por frabicac che é bele. Ince tl caje di sistems de proteziun cuntra le sorëdl mëss la detrata dala cuta gní partida sö te 10 rates anuales anfat; l'import mascimal da podëi trá jö é de 60.000 euro, o de 6.000 euro al ann.
De plü condiziuns y informaziuns ciafëise sot a www.verbraucherzentrale.it.
50% de detraziun dla cuta por cumpré climatisadus
Che che cumpra le climatisadú tl cheder de d’atres mosöres de ressanamënt, pó trá jö le 50% dl investimënt dala cuta sön le davagn. I “gragn aparac por la ciasa” mëss gní cumprá adöm cun d’atres mosöres de ressanamënt por chëres che al vëgn damané la detraziun dl 50%, chësta é la condiziun por podëi s’anuzé dl bonus mebli, pro chël che al alda ince i climatisadus. La soma mascima é de 10.000 euro; la detraziun mascima é porchël de 5.000 euro, da partí sö te 10 rates anuales costantes.
Al pó gní trat jö sides i ventiladus eletrics che i climatisadus che ti corespogn ala classa de efiziënza energetica A+.
Implü mëss le paiamënt gní fat tres banca o posta, o tres cherta bancomat o de credit (cfr. zircolara dl'Agenzia dles Entrades n. 29/E di 18.09.2013)


text:
Pónti
Pónti (nòm uficiàl en Italià: Ponti sul Mincio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 357 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 11,8 km² e 'na densità de 200 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Monsanbàn, Peschiera del Garda (VR), Posolènch (BS) e Valeggio sul Mincio (VR).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Ponti l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Scadenza da la clausula da protecziun per forzas da lavur da la UE-2 (Bulgaria/Rumenia)
Ils 31 da matg 2019 scada la clausula da protecziun per forzas da lavur da la Bulgaria e da la Rumenia.
Pervia da quai vegnan abolids ils contingents che valevan fin ussa per forzas da lavur da la UE-2 (permissiun da dimora B).
En sia sesida dals 15 da matg 2019 ha il cussegl federal deliberà la revisiun correspundenta da l'ordinaziun davart l'introducziun da la libra circulaziun da persunas (OLCP).
Per persunas ch'èn burgaisas da quests dus stadis e che cumenzan en Svizra cun ina plazza da lavur u che sa domicilieschan en Svizra sco persunas cun in'activitad da gudogn independenta, na valan a partir dal 1. da zercladur 2019 pli nagins dumbers maximals.
Ellas giaudan la libra circulaziun da persunas cumplaina sco ch'ella vala per burgaisas e burgais dals ulteriurs stadis commembers da l'Uniun europeica (cun excepziun da la Croazia).


text:
Put de Lègn
Put de Lègn (en bresà cunusìt perlopiö col nòm de Pont de Lègn[1] o Put de Lègn; nòm uficiàl: Ponte di Legno) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha 1 729 abitàncc (dàto del Dicember 2015[2]), 'na süperfìce de 100 km², per 'na densità de 17 ab./km².
Put de Lègn el se tróa a l'estremità de la Al Camònega endena puzisiù che fà de crocevìa 'ntra la Lombardìa e 'l Trentì (per el Pas del Tunàl) e 'l Al Telìna (per el Pas del Gàvia). A Put de Lègn se önés le àive che é zó dei gias del Pisgàna col torènt Narcanèl e le àive de la Al Marsa e del Lach Négher col torènt Frigidólfo. El pónt endoche le se önés l'è cunsideràt el pónt endóche nas el fiöm Òi.
Put de Lègn el cunfìna coi cümü de Édol, Peio (TN), Saviùr, Sondel (SO), Spias (TN), Temù, Valforba (SO), Varmèi (TN), Èza e Viù.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nòm uficiàl del paés el par fà riferimènt a 'n put fat de lègn ma l'è piö realìstech pensà che 'l vègne de la denuminasiù geogràfica antìca de Dalègn/Dalegno.
La prìma atestasiù docümentàda de 'na fùrma riferìbil a "Dalègn" l'è del löi del 774, enden diplóma 'ndèl qual el Carlo Magno el ghe afidàa la Al Camònega al Monastér de Tours:
L'indicasiù "Dalania" o "Dalaunia" a chèl tép là la par riferìs a töta la part piö àlta de la Al Camònega, en pràtica chèi che adès i è i teretóre de Put de Lègn e Temù, coi paés de Temù, Le Canù, Mulìna, Puntàgna, La Vìla, Póia, Pónt (custitüìt de le contràde de Pónt, Cuzìcla, Nì e Sancampél), Suàn, Parchezài e Pés.
Endel docümènt còdes 188 del Seminàre de Pàdova e püblicàt endel 1886 de Antonio Medin, docümènt del 1493 che 'l discriìa le tère bresàne, se lümìna el cümü de "Ponte de Legno".[3]
'Na sinquantìna de agn piö tàrde, endel 1548, vé istitüìcc i statuti de Put de Lègn e 'n chèsto docümènt se dòpra ach la denominasiù de "Comune de Ponte di Legno"[4]
Endel 1624 le tère de "Ponte di Legno" le vé separàde en dò entità: Le "terre di fori di Ponte di Legno, cioè Villa, Pontagna, Themù e Lecanù" le se destàca de le "terre di dentro, cioè Ponte di Legno, Pezzo, Precasaglio, Zoanno e Poia"[5] Le prìme le furmarà chèl che 'l deentarà el cümü de Dalègn e le segónde le costetöés el cümü de Put de Lègn.
Co la denuminasiù Dalègn difàti se indicàa uficialmènt 'nfìna al 1810 el cümü che fàa riferimènt al paés che adès se ciàma "Villa Dalegno"[6], che al dé d'encö l'è frasiù del cümü de Temù e che alùra l'izistìa a fiànch del cümü denuminàt uficialmènt "Ponte di Legno"[7].
Del 1810 al 1816 Temù, Vìla Dalègn e Pontàgna i vé riagregàcc a Put de Lègn ma a pàrter del 1816 i è stacc turna separàcc.
Ai 27 de setèmber del 1917, endel córs de la prìma guèra mondiàl, le frasiù centràle del paés i è stàde ogèt de 'n bombardamènt per mà de l'artiglierìa austrìaca efetuàt co granàde 'ncendiàrie che g'ha lasàt en pé 'n gran póche abitasiù e ubligàt la popolasiù civìl a bandunà 'l paés.
A la fì de la guèra gh'è ambiàt sübet la recustrüsiù e ai 3 de setèmber del 1922 gh'è stat celebràt la fì dei laurà, co la prezènsa del rè Vitorio Emanuele III de Savòia.
Turìsmo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endel córs de l'öltem sècol Put de Lègn la s'è afermàda come 'na località türìstica tat d'istàt come 'n envéren. En particolàr, per i spòrt de la néf, la g'ha atresàt e preparàt presapóch sènto chilòmetri de pìste de scià, equipagiàde per sbarà la néf artificiàla e con 'na trintìna de impiàncc per portà la zét ensìma a le pìste 'ntra ki quài 'na cabinovìa che 'n méno de 'n quart d'ùra la coléga Put de Lègn col Pas del Tunàl.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Antonio Medin. "Descrizione della città e terre bresciane nel 1493", “Archivio storico lombardo”, XIII, 1886.
- ↑ Maculotti Giancarlo (a cura di), "Statuti del Comune di Ponte di Legno sec. XVI-XVII", Brèsa 1993.
- ↑ AA.VV. "Temù. Un paese, una storia." NED - Milà, 1987 ISBN 88-7023-106-2.
- ↑ Lombardia Beni Culturali Comune di Dalegno 1798 - 1809
- ↑ Lombardia Beni Culturali Comune di Ponte di Legno 1798 - 1815


text:
Glindesdi suentermezdi ils 5 d’october è la via da Medel a Mustér vegnida serrada pervi da crudada da crappa. Era la via da guntgir sur Stagias, ina via forestala, è stada serrada.
Lung viadi sur trais chantuns e perfin sur trais pass
Adelina ed Alexi Pally da Platta lavuran a Mustér: Ella en il center da sanadad Puntreis ed el tar la viafier. Omadus lavuran a temp malregulà. Cura che la bova saja vegnida na'haja ella betg pudì ir mardi a lavurar, di Adelina.
Per dir la vaira vardad, l’emprim patratg è stà: aber betg schon puspè.
Ella haja stuì telefonar al plaz da lavur e dir ch’ella na possia betg vegnir a lavurar. Ed ella haja stuì guardar, co far l’auter di. La finala saja ella sa decidida dad ir cun auto via Lucmagn – Biasca – Gottard – Alpsura – Mustér. Ella saja stada quests dis tar la mamma.
Era ses um Alexi ha pudì durmir tar la sira. Ed el ha era fatg in viadi sco sia dunna. Ma i ha dà ina surpraisa. Avant il tunnel dal Gottard era quai ina colonna d’autos.
Jau sun ì sur il pass dal Gottard e quai è stà in bella excursiun sur quests trais pass.
La finala è quai stà in viadi da passa duas uras, sumegliant sco per Christoph Pally che stat a Curaglia. El e sia dunna eran giu la Bassa a pertgirar ils biadis, cura che la bova è vegnida. Sin lur viadi a chasa han els stuì star en colonna avant il Gottard.
Pli simpel èsi stà per blers Medelins dad ir cun l’auto fin a Mumpé Medel e da là a pe (ca. 15 min.) fin Fontanivas e vinavant a Mustér. Danilo Giger di ch’i saja bain stà 2019 in avantatg ch’ins pudeva ir cun l’auto sur Stagias, ma el concluda:
Ins sto prender sco quai ch’igl è


text:
Ordinaziuns per la guardia de fiug
dil vischinadi dil vitg Mustér e Sontget.
La redunonza dil vischinadi de vitg dals 11 de Zercladur 1904 ha reorganisau igl uorden de pompiers e quei basond quel sin sequents puncts fundamentals.
I.
Tuts ils umens, burgheis ed asesents dil vitg Mustér e Sontget ein obligai de prestar survetsch de pompier ella guardia de fiug, naven dal compleniu 16avel, entochen il compleniu 50avel onn.
II.
Ils umens deigen per mintg’ emprova vegnir pagai cun 50 cts., sche quella quozza buca considerablamein pli ditg, ch’ in’ ura.
Per vegnir tier ils sufficients metels de pagar ils pompiers per lur breigia e per saver metter neu e mantener ils necessaris requisits de fiug, concluda la redununza, che mintga fiug paghi 50 cts.; dapli de prender si ina taglia de 50 cts. per melli sin ils baghetgs, tenor il bass schazetg e che quels umens, che secumprein libers dal survetsch, paghien annualmein 6 frs. indemnisaziun.
Statutas per la guardia de flug.
A. Intent.
§ 1
La guardia de fiug ha l’ obligaziun en cas de berschaments de purtar agid el vitg Mustér e siu contuorn,
B. Obligaziun de survetsch.
§ 2
Obligai de survir ein tuts burgheis ed asesents el vitg Mustér inclus Sontget.
L’ obligaziun entscheiva cul compleniu 16avel e finescha cul compleniu 50avel onn.
Libers de survetsch de pompier ein ils emploiai dil telegraf e telefon. Libers ei era il polizist cantonal. Libers ein finalmein era tals, ch’ ein muort mendas corporalas buc el stan de saver survir. Mintga pompier retscheiva sia mondura e requisits necessaris gratuitamein.
E1′ ei obligaus d’ adina mantener quels obiects en bien uorden. Lavagia el tals de bugen, ne cun haver negin quitau, sch’ eis el responsabels per il don.
Passa il pompier ord la guardia de fiug, sche ha el de deponer ses requisits el liug designau. Quei che maunca ha el de bonificar.
C. Direcziun e commando.
§ 3
Igl entir indrezi stat sut direcziun e survigilonza della commissiun de fiug, che vegn elegida mintga treis onns dals pompiers, che presteschan survetsch. Quella consista ord:
1. Il commondant;
2. siu suppleant, ch’ ei el medem temps adiutant;
3. dus schefs de hidrants ed in schef della scala.
Obligaziuns della commissiun.
§ 4
La commissiun ha l’obligaziun de:
a) mirar che tut vegni suenter en tuts graus allas ordinaziuns dellas statutas;
b) de survigilar e haver quitau per tut il material de fiug dil vischinadi;
c) ella meina la controlla dils umens ed exercitescha quels.
§ 5
Il commondant ha suandontas funcziuns:
a) La direcziun e survigilonza sur tut quei, che va tier la guardia de fiug;
b) igl emprem commando tier las emprovas ed en cas de berschaments;
c) el presidiescha la commissiun de fiug;
d) el fixescha ils dis d’ emprova e publichescha quels ella Gasetta Rom. e tras placat vid la tabla a miez il vitg.
Il suppleant dil commondant remplazza quel en cas d’ absenza ed ei schiglioc en tuts graus siu gidonter. Dapli ha el sequentas lavurs:
a) El meina il protocoll dellas commissions;
b) la controlla sur ils umens e la glesta d’ inventari.
Ils schefs de hidrants e scala han suondontas funcziuns:
a) Il commando sur lur partiziuns, suenter directiva dil commondant;
b) la survigilonza sur lur material;
c) meinan els la glesta d’apell sur de lur umens;
d) in de quels vegn elegius sco cassier.
Pagaglia e castitgs.
§ 6
Per il survetsch tier las emprovas vegn pagau 50 cts. schulda per 1 ura tochen ura e mesa.
Tier tuttas emprovas ed en cas de fiug ei de far apell e rapport al commondant.
Per in quart ura retard tier las emprovas, ne per ir naven memia baul, vegn in castigiaus 30 cts. Per star naven senza stgisa ei in castitg ded 1 fr. .
Tgi che ha treis e pliras absenzas nunperstgisadas vegn sclaus ord il corp, paga ils castitgs per las absenzas ed annualmein 6 frs. ;
Per stgisas sufficientas passan:
Absenza ord vischnaunca, ne esser cun ils tiers en mises ed alp e malsogna.
Enteifer treis dis suenter mintga emprova ha mintgin de seperstgisar mintgamai tier siu schef. Daventa quei buc en quei termin, sche vegn la stgisa buca risguardada.
Maltschec, grob e malsedeportar encunter superiurs e camerats vegn castigiau cun 2—5 frs.
Penitents, vegnan tgisai alla redunonza de vischins e stat ei sura a quella de castigiar tals.
Sur da tgisas dubiusas decida il commondant, ne sche quel garegia la commissiun.
Tuts castitgs ein d’ incassar en quort temps, sil pli tard quindisch dis suenter la emprova. Castitgs buca pagai san vegnir tratgs giud la schulda.
Tuts castitgs vegnan incassai dal cassier.
Annual diember d’ emprovas.
§ 7
Il corp de pompiers ei obligaus de tener silmeins 8 emprovas ad onn.
Vertentas statutas ein stadas termessas alla rogenza per cogniziun.


text:
Lyndon B. Johnson
Lyndon Baines Johnson, cgnusû méj cuma Lyndon B. Johnson o anc scurtâ in LBJ (Stonewall, 27 'd Agóst dal 1908 - Stonewall, 22 ad Śnar dal 1973, a s lèś /ˈlɪndən ˈbeɪnz ˈdʒɒnsən/ in ingléś) 'l è stâ 'n pulìtic americàṅ dal partî demucràtic. 'L è dvintâ 'l 36śum presidènt di Stat Unî al 22 ad Nuvémbar dal 1963, data dla mòrt ad John Fitzgerald Kennedy masâ in 'n atintâ a Dàllas. Dimóndi ambisióś, c'n i sò 1,93 cm 'd altésa 'l è stâ 'l presidènt americàṅ più élt ad tut dòp Abraham Lincoln.
'L è armàś in carga anc p'r un secónd mandâ pîṅ in fiṅ a 'l 20 ad Śnar dal 1969 quànd 'l à decìś ad ritiràr-as da la pulìtica, stuf e cun di prubléma 'd salùt, sénsa vlēr cumpétar c'n al republicàṅ Richard Nixon. 'L è arcurdâ p'r èsar stâ 'l presidènt di “dirìt sivìl” anc p'r i négar, lò ch'al daśvgnìva da 'l sud, par la lòta a la miśèria e p'r avér ślargâ la quaciadùra dal sistéma sanitàri nasiunàł dand vita a 'l Medicare (p'r i vèć) e a 'l Medicaid (p'r i puvràs) prima dla rifórma dal 2000 ad Barack Obama, 'l Obamacare.
In pulìtica furastéra al s è invéci insaplâ dal tut in dla guèra dal Vietnam.
Biugrafìa
Nâ in un paiśèṅ dal sèntar dal Tèxas, Lyndon da pìcul al s adàta a far tut i mistēr più pòvar cuma 'l muradōr, al custôd e 'l lavadōr 'd pavimènt. Sò nunòṅ 'l éra 'n cowboy ch'al tgniva adrē a 'l bèsti méntar sò pàd'r al fava 'l cuntadèṅ.
Dvintâ più grand, al s davśìna a la pulìtica laurànd cuma segretàri dal deputâ texàṅ Richard M. Kleberg. Johnson al taca a studiàr léǵ a la Georgetown University, pò al spóśa gl'idéi ad Franklin Delano Roosevelt dand-ag na maṅ p'r al prugràma dal New Deal anc s'in séguit al ténd a lasàr da na banda la cumpunènt liberal par dvintàr un pulìtic ch'al guàrda da piò a 'l sèntar, esénd lò 'n óm dal sud.
In dal 1934 al spóśa la Claudia Alta Taylor dita Lady Bird ch'la gh dà dū fiōli, la Lynda Bird e la Luci Baines.
Servìsi militàr, elesiòṅ a 'l cungrès e apòǵ a Kennedy
In dal 1937 Lyndon al vîṅ elèt a la Càmbra di Rapreśentànt ma pò al partìs par la Secónda guèra mundiàla faghénd 'l ufisiàł in marìna. In dal 1949 al dvènta senadōr dal Tèxas baténd p'r 87 vōt su dagnóra un migliòṅ al republicàṅ rasìsta Coke R. Stevenson.
Johnson al tgnarà strica cla carga lè in fiṅ a 'l 3 ad Śnar dal 1961 quànd al senadōr dal Massachusetts John Fitzgerald Kennedy 'l al sarnìs cuma vice par cùrar in dgl'elesiòṅ presidensiàli dal 1960. Johnson 'l éra a 'l cmand dal partî demucràtic da 'l 1953 ma 'l ivâ pardû listés al primàri sèg. Anc se fra i Kennedy, specialmènt Robert, e lò i rapòrt i n éran minga tant bòṅ, a s pōl dar che John 'l àppia ciamâ lò par dar-ag na maṅ a muciàr sù di vōt in dal sud. E i vōt da cal bandi là i rìvan dabòṅ in Tèxas, in Luiśiàna, in Arkànsas, in Geòrgia, in Carulìna dal Nòrd e in Carulìna dal Sud, mént'r al Missisìpi e 'l Alabàma i ìvan vutâ invéci p'r un demucràtic di suo, Harry F. Byrd.
Batû al republicàṅ Richard Nixon, al 20 ad Śnar dal 1961 Lyndon al dvènta acsè vice-presidènt di Stat Unî.
La mòrt ad Kennedy
Al 22 ad Nuvémbar dal 1963 al presidènt Kennedy al mōr cupâ mént'r al giràva in màchina p'r al stradi 'd Dàllas insém a sò mujér, la Jackie Kennedy, e a 'l guvenrnadōr dal Tèxas John Connally ch'l armàgn frî gravemènt. A sparàr-ag 'l è 'n èx militàr ciamâ Lee Harvey Oswald. Lyndon al dvènta presidènt a 'l sò pòst cla nòt lè giurànd in d'l aparéć ch'l éra drē a purtàr al cadàv'r a Washington.
A 2 ad Luj dal 1964 Johnson al firma la léǵ su i dirìt sivìl p'r i négar cun 'l ajùt deciśìṿ di republicàṅ (specialmènt qvéi dal nòrd e dla còsta òvest) parchè vint di vint-i-òṅ senadōr demucràtic dixie i gh'ìvan vutâ cóntar méntar qvéi di àtar stat i éran tut da la sò banda (a part òṅ su quarànta-siē).
Elesiòn presidensiàli dal 1964
In di elesiòṅ presidensiàli dal 1964 cóntar Barry Goldwater, Johnson 'l è bòṅ ad purtàr a cà 'l 61,1% di vōt e tut i stat a part 'l Ariśòna, al stat ad cà dal sò rivàl, e 'l sud ad Dixie Land da la Luiśiàna a la Carulìna dal Sud, ch'i gh vòltan al spali in blòc dòp che lò 'l iva firmâ al “Civil Rights Act of 1964”, dand i dirìt sivìl anc a i négar. Johnson 'l è stâ acsè 'l ùnic candidâ demucràtic dla stòria a vìns'r in Alàska e 'l ùltim dal sò partî a vìns'r in Dakòta dal Nòrd, Dakòta dal Sud, Idaho, Kànsas, Nebràska, Oklahoma, Utah e Wyoming.
Cunfermâ presidènt a la granda, Lyndon al dà vita a 'n prugèt ciamâ “Great Society” (Sucietà Granda) par cumbàtar la puvertà e l'ingiustìstia rasiàla tirànd fóra di bèsi par finansiàr l'istrusiòṅ, dand anc dal bórsi 'd studi, la salùt pùblica e i traspòrt.
In camp èstar al dà fidùcia a 'l generàl William Westmoreland par dar-ag dèntar cun la guèra in Vietnam. Tròp tard al s rénd cònt dal śbali pruànd a far la paś sénsa sucès. Johnson al decìd acsè ad dar-'g a muć cun la pulìtica c'n un dascōrs televiśìṿ a la nasiòṅ in dal Mars dal 1968 e 'l tórna a vìv'r in dal sò ranch a Stonewall in du 'l murà sinc an dòp p'r un atàc ad cōr dòp ch'l iva tacâ incóra a fumàr anc s'l iva patî 'n infàrt.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Lyndon B. Johnson
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Lyndon B. Johnson


text:
Monterrey
Monterrey (a s lèś [monteˈrei] in Spagnōl) l'è na sità dal Mèsic nòrd-urientàł 'd un migliòṅ e sènt-mila abitànt a 'l incìrca (2014) ch'la s cata in dla regiòṅ dal Lèòṅ Nóṿ. 'L è 'n impurtànt sènt'r industriàł e cumersiàł fundâ in dal 1596 e 'l è divìś in dódas quartēr.
Al méś più fréd 'l è Dicémbar in dua a s riva a na temperadùra mèdia 'd sinc grâd méntar qvél più cald 'l è Luj in du a fà 27,6 grâd (dagnóra trénta-sinc ad dè).
Al sìndac 'l è Adrián de la Garza. La sò muntàgna più impurtànta e sìmbul dla sità l'è 'l Cerro de la Silla. Famóśi i èṅ anc al sò cascàdi Cola de Caballo.
Persunàǵ ligâ a Monterrey
- Raúl Alcalá, ciclìsta
- Esteban Gutiérrez, pilòta 'd Fórmula 1
- Manuel Uribe, óm più gras dal mónd pśand 560 chilo, al gh'iva da uperàr-'s a Mòdna


text:
Full text loading...
-
La tirannia della tastiera: Il caso dell’ortografia piemontese
-
View Affiliations Hide Affiliations
- Source: Language Problems and Language Planning, Volume 39, Issue 2, Jan 2015, p. 136 - 153
-
-
Abstract
St’articol-sì a discut, al fin ëd na pì bona pianificassion, le doi ortografie che a esisto ancheuj për scrive ël piemonteis: la Pacòt-Viglongh e la Villata-Eandi. Le doe grafie a son giudicà scond soa validità për jë specialista ëd lenghistica, scond l’imagine identitaria e sòcio-lenghistica che a rapresento për ël piemonteis, e scond quant che a son belfé o malfé da dovré ansima al web e con ij neuv mojen dla comunicassion medià da la Rej. St’ultim parameter a sarà andicà coma ël pì cogent e ël pì amportant për ij travaj ëd progetassion e revision dl’ortografia dël piemonteis e dj’autre lenghe regionaj e minoritarie dl’Italia. Dòp d’avej armarcà, conforma a l’opinion ëd vaire autri autor, che ël model ëd pianificassion còrsa a l’é col che as peul dovré mej con ël piemonteis, as propon, come ortografia da serne për mostrela ant le scòle e për l’usage ansima a l’internet, ai giornaj, ai liber evf., na version un pò cangià dla Pacòt-Viglongh, visadì la grafia ch’a l’é staita dovrà për scrive ës sunt-sì.


text:
Cun 26 cunter 13 vuschs ha il Cussegl dals chantuns decis da midar la lescha davart l’assicuranza da malsauns. Uschia po il Cussegl federal adattar las franschisas al svilup dals custs en il sectur da la sanadad. Las franschisas d’uffants n’èn betg pertutgadas da l’augment.
I vegn midà memia pauc la cassa
Cun auzar la franschisa vegnia l'atgna responsabladad dals segirads rinforzada, ha ditg il president da la cumissiun. Er en la cumissiun sajan ins pertschert ch'ils custs da las premias sajan per blers in grond problem. I vegnia dentant er nizzegià memia pauc ch'ins po midar cassa da malsauns. L'onn passà hajan radund 1,2 milliuns segirads pudì sbassar lur premias per 40%, cun la medema prestaziun. Er ina raschun per ils auts custs da sanadad saja ch'ins giaja pervi da cas da bagatella tar il medi.
PS fa referendum
Cumpareglià cun auters pajais da la OECD pajan ils Svizzers gia oz sezs la pli gronda part dals custs da sanadad. I saja qua il privel ch'i pudess dar ina medischina da duas classas. Perquai fa la PS in referendum. La partida ha era gia lantschà in'iniziativa che vul reducir ils custs da las premias sin maximal 10% da las entradas d'in perchasa.
RR novitads 09:00


text:
Politica d'integraziun chantunala
Integraziun pertutga nus tuts
Svilups sco l'integraziun europeica, l'augment da la mobilitad da las forzas da lavur, la midada demografica sco er l'internaziunalisaziun dals martgads e da las interpresas chaschunan er en il chantun Grischun ina cumplexitad ed ina varietad en la societad ed en il mund da lavur.
Il chantun Grischun sustegna ina politica d'integraziun persistenta. El dirigia e coordinescha ils secturs da promoziun e la direcziun strategica da la promoziun chantunala da l'integraziun. Ultra da quai paja el contribuziuns finanzialas per projects e per mesiras che s'orienteschan als basegns e che servan a promover l'integraziun da persunas estras che han prendì ina dimora durabla e legala en il Grischun.
La finamira da la politica chantunala d'integraziun èsi da promover la coesiun sociala e la convivenza paschaivla tranter la populaziun indigena e la populaziun estra sco er da dar las medemas schanzas d'access e da garantir la participaziun equivalenta da las persunas estras a la vita economica, sociala e culturala.
Basa legala
Plaun federal
Plaun chantunal


text:
Ils delegads da la PPS èn cunter l’iniziativa per la sortida da l’energia atomara. Ina maioritad clera ha decis da dir na a quest’iniziativa. A las utopias dals collegas verds stoppian ins metter fin, ha ditg il cusseglier naziunal dal chantun Vad, Michel Buffat. Las consequenzas da l’iniziativa per la glieud e l’economia fissan negativas. Davart questa iniziativa vuscha la Svizra ils 27 da november.
Il president lava chaus al Cussegl federal
Albert Rösti crititgescha era il cumportament da la PCD e da la PLD. Els sa mettian da la vart sanestra en chaussa, durant la radunanza da delegads a Balsthal en il chantun Solothurn. Cun la cuntraproposta da l’iniziativa «Vegnir or da las stretgas», RASA veglia il Cussegl federal, tranter auter, metter il dretg internaziunal davant il svizzer.
Uschia sutminescha la gronda part dal Cussegl federal la suveranitad ed il dretg da decider sez dals Svizzers
Rösti è da l'avis che la regenza saja sa messa en la medema crenna sco quels che violeschian la constituziun. El ha discurrì d'in putsch discus dals trais plauns da la regenza.
La PPS vul che l'iniziativa per l'immigraziun da massa vegnia realisada cun ina favurisaziun d'indigens, contingents e dumbers maximals. Quai stoppia sche necessari avair sco consequenza ina visada dals contracts da la libra circulaziun da persunas.
L'iniziativa RASA vul stritgar l'artitgel d'immigraziun or da la constituziun. Cun la cuntraproposta vegn il termin per realisar l'iniziativa d'immigraziun prolungà.
RR novitads 12:00


text:
Cla Biert
Cla Biert (* 26 da fanadur 1920 a Scuol; † 19 da mars 1981 a Sent) è stà in scriptur rumantsch.
VitaEdit
Cla Biert è naschì ils 26 fanadur 1920 a Scuol. Suenter avair frequentà il seminari da magisters a Cuira dat el scola a Scuol. Plinavant cuntinuescha el il studi a Turitg, Genevra e Losanna - el daventa magister secundar a Ftan, Zuoz e Cuira, nua ch'el viva dapi il 1956 cun sia famiglia. Dal 1978 sa retira el da la scola e turna en Engiadina. El mora a Sent suenter greva malsogna ils 19 mars 1981.
OvraEdit
Cla Biert vala sco in rapreschantant important ed engaschà da la litteratura e cultura rumantscha. Quai documenteschan tranter auter sias lavurs litteraras e publicisticas. Biert è stat collavuratur e redactur da la gazetta da students Il Sain Pitschen, ha scrit per differents periodics e numerusas gazettas rumantschas, tudestgas e d’otras linguas e collavurà sco redactur da radio e televisiun. Dal 1967 enfin dal 1971 ha Cla Biert presidià l'Uniun da scripturs rumantschs (USR) ed è stà caporedactur da la publicaziun Novas litteraras. Eir la musica ha gì ina plazza impurtonta en la vita da Cla Biert che ha ramassà chanzuns popularas da l’Engiadina e da la Val Müstair ed è stà, cun sia sour Stasia, cun sia duonna Angelica e sias figlias Nesa ed Aita, in conuschent trubadur ladin. Sco actur è Cla Biert stat activ illa cumpagnia da teater La Culissa. Ensemen cun Men Rauch e Jon Semadeni ha el scrit e cumponi ils cabarets La Panaglia e La travaglia dal docter Panaglia 1951 e 1954.
Il roman La müdada (1962) è in’ouvra da grond’impurtanza per la litteratura rumantscha. Il roman che quinta da la midada individuala dal protagonist Tumasch e da la midada da la societad vala sco emprim roman rumantsch modern. Cla Biert ha scrit er blers raquints. Sias ovras èn translatadas en tudestg, franzos e talian. L’on 1955 è Biert vegni undrà cul Premi da la Fundaziun Schiller Svizra, dal 1968 cul Premi da la Cuminanza Radio Rumantsch e dal 1976 cul Premi d’arcugnuschentscha da la Regenza dal Chantun Grischun.
Ovras principalasEdit
- Pangronds. Set raquints valladers, Cuoira, Società Retorumantscha, Annalas 1949
- Amuras. Istorgias da Cla Biert, prüma part, Lavin, Chasa Paterna 71, 1956
- Laina verda. Istorgias da Cla Biert, seguonda part, Lavin, Chasa Paterna 74, 1957
- La müdada. Roman, ediziun da l’autur, Tusan, 1962. Reediziun. Turich: Limmat. 2012.
- Fain manü. Istorgias per uffants, Cuoira, Lia Rumantscha ed Uniun dals Grischs, 1969
- Her ed hoz, Cuoira, Società Retorumantscha, Annalas 88, 1975
- Il descendent - Der Nachkomme, Traducziun dad Iso Camartin, Turich, Benziger e Ex Libris, 1981
- Las fluors dal desert. Raquints e sömmis our dal relasch. Cun illustraziuns da Barbara Rossi, Sent, ed. da famiglia, 1993
- Betschlas malmadüras ed oters raquints / Das Gewitter und andere Erzählungen, ed. e postfacziun da Mevina Puorger, translaziuns dad Andri Peer ed auters, Turitg, Limmat, 2009
ColliaziunsEdit
- Cla Biert en il Lexicon istoric retic
- Cla Biert en il Lexicon da teater svizzer
- Cla Biert sin la pagina-web da Sent
- Il relasch litterar da Cla Biert a l'Archiv svizzer da litteratura
FuntaunasEdit
- Gion Deplazzes: Funtaunas, Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel., tom 4, Lia rumantscha, Cuira 1993


text:
Quatter dals tschintg militars ch'hajan occupà il radio statal en la chapitala sajan vegnids arrestads. Il tschintgavel saja fugì. Quai ha annunzià in pledader da la regenza envers l'agentura da novitads AFP. 300 persunas eran sa rimnadas avant la chasa dal radio statal per sustegnair il putsch. Forzas da segirezza avevan duvrà gas lacrimogen per stgatschar quels.
Emprova da putsch
Ordavant avevan ils militars annunzià ch'in cussegl da restauraziun naziunal surpiglia las fatschentas dal stadi. Durant ch'ils militars avevan occupà il radio statal hajan ins pudì udir sajets enturn il bajetg. Plinavant hajan panzers bloccà la via, quai tenor in reporter da l'agentura da novitads Reuters.
Bass pretschs d'ieli han chaschunà ina crisa economica en il pajais en l'Africa dal Vest. Malgrà grondas reservas d'ieli viva la maioritad da la populaziun en paupradad.
Famiglia Bongo dapi 50 onns a la testa
Il pajais a la costa da l'Atlantic vegn regì dapi 50 onns da la famiglia Bongo. Il president Ali Bongo na sa chatta actualmain betg en il pajais. El è en il Maroc per laschar tractar da medis suenter ch'el ha gì in culp.
RR novitads 11:00


text:
La regenza grischuna ha approvà la midada dal plan directiv en la Val Müstair e pussibilitescha uschia l'engrondiment dal territori da skis Minschuns. La Sportanlagen SA Val Müstair prevesa da realisar ina telecabina dad 1 kilometer dal vitg da Tschierv enfin tar la regiun da skis Minschuns.
Ussa sto la Confederaziun anc approvar l’adattaziun dal plan directiv chantunal. Quest pass è necessari, per che la regenza possia lura approvar la planisaziun locala e per che l’uffizi federal da traffic possia concessiunar la telecabina.
RR novitads 11:00


text:
Bestia
A hinn definii besti (Animaj o Metazoi) tücc i urganism eucariota, cun diferensiasiun celülara, eterutrof e che se möven almen per un stadi de la sua vita.
El regn animal (Animalia o Metazoa) a'l gh'ha de pü o de men 1,5 miliun de speci vivent cugnusüü (se pensa però che ghe ne sien anmò un fracch de descuvrì) ch'a hinn faa sü in particular categurij tasunomich che i definiss el sistema de clasificasiun scientifega. El phylum püsee grant a l'è chell dij Artropud, che'l gh'ha 1 miluin de speci, e 750.000 de 'sti chì a hinn de la class dij Insett (bestiö).
La zoolugia l'è la broca de la biulugia che la stüdia i besti.


text:
X Fragil
La denominaziun « X Fragil » sa referescha ad ina fractura dal cromosom X, ch’ins po observar tras il microscop e ch’è chaschunà d’ina mutaziun dal gen FMR1. Normalmain mussa quest gen ina repetiziun da main che 45 triplets CGG; sche la repetiziun sa situescha dentant tranter 55 e 200 triplets, discurr’ins d’ina premutaziun; tar 200 repetiziuns e dapli è la mutaziun dal gen cumpletta.
La consequenza da la mutaziun cumpletta è il sindrom da l’X Fragil. Las persunas cun ina premutaziun ristgan da generar uffants cun ina mutaziun cumpletta. Premutaziuns pon ultra da quai effectuar las sequentas deblezzas connectadas cun l’X Fragil: ina insuffizienza prematura dals ovaris (FXPOI) ed il sindrom tremor-ataxie (FXTAS).


text:
Gudagnà il final da la cuppa mundiala da parasgular 2021 ha suenter otg sgols u otg pensums, uschenumnads tasks, il Franzos Luc Armant avant il Talian Aaron Durogati. Cumplettà il podest sco terz ha il Bernais Adrian Hachen ch’è uschia stà il meglier svizzer.
Igl è stà bellezza, dentant strentg e fitg pretensiuns. Perquai sun era cuntent ch’igl è dumagnà.
Ina buna prestaziun ha er il sulet parasgulader rumantsch, l’indigen Remo Maissen da Rabius mussà. El ha terminà questa concurrenza sin il 24avel plaz ed è uschia classà tranter la crème de la crème internaziunala da parasgular.
Mustér e regiun vala sco in dals Meccas per parasguladers. Davent dal territori da skis a Mustér po vegnir sgulà en tuttas direcziuns. I saja ina regiun fitg cumplexa nua ch’ins possia sgular fitg blers differents pensums, uschia Remo Maissen che sa legra uss era da prender in zic pli pacific e sgular il proxim temp puspè persuls e senza squitsch.


text:
Gianda (anatomia)
I giande a inn orghen secretor che serven a la liberazzion de sostanze utel a l'organism. L'unità fonzionala, o parenchima, de la gianda a l'è representada de un epiteli giandolar in sociazzion a una porzion conetivala (stroma) de sostegn e trofega, per podé ospità e render possibel el transit de una red de sangh de nudrizzion e di terminazzion nervose.
In bas al fin del secred i giande se spartissen in du tip:
- giande endocrine, che lassen i secred in di liquid de denter del corp;
- giande esocrine, che lassen el secred de foeura del corp o in cavità conligade cont el de foeura.
Tute e do quei tipologie de giande chì a inn compagne per l'origen: tute e do vegnen de un epiteli de quatadura che el se prefonda in del miconetiv de sota. Per i giande esocrine, a inn in gener pluricellular (a ecezzion de la cellula mucipara calciform) e poeudom spartìi in do unità: adenomer e dot escretor. L'adenomer a l'è l'unità che la manda foeura de la gianda, o ben che la produs el secred. Quella porzion chì, o de tute i manere la gianda medema, la resta conligada a l'epiteli de che la gh'ha havud origen cont el dot, denter de quest chì el vegn lassad el secred. Quella chì la costituiss l'organizazzion de una gianda esocrina. Per la gianda endocrina, la modalità de origen a l'è la medema, foeura che per el fat che se perd el conligament con l'epiteli d'origen (se recognossen né un dot escretor né un adenomer) e che el parenchima giandolar el se organiza intorna a una granda red capillara sinusoidala a l'interna de la che lassen el so secred, o ben l'ormon.
Gianda esocrina[Modifega | modifica 'l sorgent]
I giande a poeuden vesser classifegade in bas a vari parameter:
in bas al numer de cellule che ja componen in:
- unicellular inn costituide de un'unega cellula, o ben la gianda la se identifega con quella. In de l'om quell tip de gianda chì a l'è representad domà di cellule mucipare formade de una porzion streccia e una part indova el se ferma el secred. A gh'inn in de la mucosa intestinala e in quella respiratoria
- pluricellular: l'adenomer a l'è costituid de pussee cellule.
I pluricellular a se poeuden classifegà in bas a la modalità con la che el vegn liberad el secred in di giande:
- apocrine: el secred el se acumula in de la porzion apicala de la cellula sota forma de granui minga quatad de membrana. Al moment de la secrezzion, la membrana plasmatega la va denter e la se fond a costituì un'unega granda vessigola de secrezzion, la cellula la perd una part de citoplasma e de membrana plasmatega.
- merocrine o ecrine: a inn i pussee comun. El secred el se forma 'me di granui quatad de membrana e el vegn mandad foeura cont i comun process de esocitos.
- olocrine: (del grech holos, tut), l'intrega cellula la partecipa a la secrezzion: el secred el se forma in de la cellula che la va via via in degenerazzion in fina a costituì lee medema el secred. In de la secrezzion olocrina (che la vegn per esempi in di giande sebacee) la cellula la se perd, donca a gh'hann de vessegh di element de reserva, i cellule staminai, che con la duplicazzion e diferenziazzion, mantegnen istess l'asset cellular.
In fonzion de la natura chimega del secred a se recognossen giande:
- sierose: el secred a l'è una sostanza sierosa fluida e a carater in prevalenza enzimategh. I cellule sierose a inn caraterizade de desvilupad reticol endoplasmategh granular (responsabel de la basofilia citoplasmatega) e compless de Golgi. El secred a el se troeuva in de la porzion apicala de la cellula coma granui de zimogen. La cellula sierosa la presenta la forma de una piramid tronca; el nucleo, in gener redond, en ocupa la part basala.
- mucose: el secred l'è dens e viscos perchè el contegn mucina che a contat con l'aqua la vegn muco. Quell secred chì a l l'è costituid de mucopolisacarid che cont i comun tecneghe de allestiment istologeghe el vegn fad diventà franch e colorad (i mucopolisacarid i gh'hann una pussee granda component sacaridega, inn PAS positiv). En vegn dedree che i cellule mucose paren s'ciumose e bianche. Cont un microscopi eletronegh a se poeuden vardà nuclei cellular piscinin e scur, schisciad in de la part basala de la cellula.
- miste: inn giande che presenten sia cellule sierose che cellule mucose disposte in manera carateristega. De fad, i cellule sierose, a diferenza di mucose, a varden minga a la cavità de l'adenomer ma la quaten, e formen quei che vegnen ciamade coma semi-lune del Giannuzzi o sierose per via de la so carateristega forma semi-lunara.
I semi-lune sierose lassen el so secred denter di capillar de secrezzion, che a inn minga di vas ma di microcavità (speci de canalicol) in tra i doce di cellule mucose arente.
I giande a poeuden anca vesser classifegade in
- intraparietai: resten in del spessor de la pared del che epiteli de quatadura gh'hann havud origen (per esempi i giande di cripte de Lieberkuhn in de l'intestin). A segonda de la posizzion respet a l'epiteli de origen, quei chì a se poeuden classifegà in intraepiteliai (se resten in del spessor de l'epiteli) o extraepiteliai (se a se troeuven in del conetiv de sota).
- extraparietai: a se troeuven de foeura de la pared del che epiteli gh'hann havud origen ma ghe resten conligade per mezz del so dot escretor (per esempi fidegh e pancreas).
La forma de l'adenomer la costituiss un olter parameter de classifegazzion di giande in acinose, tubular, alveolar. A segonda del raport adenomer/dot escretor a gh'inn giande:
- ladine: un adenomer cont el so dot escretor o pussee adenomer che se derven in sul medem dot escretor (in quell cas chì a se parla de giande ramifegade).
- componide: gh'inn tant adenomer ciaschedun cont el so dot escretor che 'l sboca in dot de caliber via via pussee grand (in olter termen a l'è el dot escretor che 'l se ramifega).
Ghe poeuden vesser di giande de grand dimension che presenten una so tipega organizazzion. In quell cas chì la gianda a l'è quatada de un conetiv dens ciamad capsula. De quella chì a se departen di set conetivai (ciamad interlobar) che i spartissen la gianda.
Gianda endocrina[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'epiteli giandolar endocrin el produs ormon che vegnen reversad in de l'interstizzi conetival e de chì in del circol del sangh o linfategh. L'ormon a l'è una sostanza che la poeul influenzà el metabolism de la cellula (cellula bersai) per la che el gh'ha i recetor. En deriva che i ormon a inn sostanze seletive fiss: per esempi, l'ormon TSH o tireotrop produt de l'ipofis el gh'ha i so cellule bersai domà in tra quei de la tiroid, perchè domà quei i gh'hann i recetor per quell ormon lì. De quest ultem a l'è de sorapu necessari tegnì in considerazzion la natura chimega, perchè la determina la modalità de azzion de l'ormon medem. Gh'inn do tipologie de ormon: steroidee e peptidegh o polipeptidegh. I prim (per esempi i ormon gonadegh e cortico-sorenai) a inn di derivad del colesterol, lipid minga idrolizabel e anfipategh; donca a poeuden passà la membrana plasmatega de la cellula bersai e ligàss a un recetor citoplasmategh: el compless ormon-recetor citoplasmategh el determina una seri de modifegazzion metaboleghe. I ormon peptidegh e polipeptidegh a poeuden presentà di grup polar e a poeuden vesser grand; donca, i gh'hann una certa dificoltà a passà la membrana plasmatega: te chì che alora i se lighen a di recetor de membrana (proteine glicosilade) e quell ligam chì el principia una seri de reazzion a cadena che riven a la trasformazzion de l'ATP in cAMP (adenosinmonofosfad ciclegh). Quella sostanza chì la juta l'ormon, cont el passà a l'interna de la cellula el messagg, o ben a l'è un segond messager. In olter termen, quell'ultema categoria chì de ormon la lavora travers una trasduzzion del segnal.
I giande endocrine a poeuden vesser spartide in du grup:
- unicellular che costituissen el sistema endocrin spantegad.
- pluricellular che se spartissen in:
- follicolar Costituida de cavità sferoidai che la produs la colloid (un preormon). In del corp de l'om en inn esempi la tiroid e la part intermedia de l'ipofis
- cordonai Costituide de fila de cellule fianchegiade de capillar, tacade de desmosom e ligam strecc. I cordon a inn serciad de tessud conetiv reticolar. En inn esempi adenoipofis, epifis, paratiroid e sorenai.
- a isolot Costituide de "isole" endocrine in del parenchima de un orghen esocrin, per esempi i isolot Langerhans in del pancreas.
- interstiziai A gh'inn quand che cellule endocrine a se troeuven sparse in del conetiv di spazi interstizziai de un orghen. En inn un esempi i cellule interstiaziai di gonad (cellule de Leydig in del testicol, teca interna e corp luteo in de l'ovaio).
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su ghiandola


text:
Rumantsch | Deutsch
Prossims concerts (cun il Duo):
Fotografia: Sarah Eicher
Cudesch da chant illustrà e disc compact cun chanzuns per uffants da Clo Duri Bezzola.
Dudesch chanzuns cun illustraziuns da Pia Valär invidan ad uffants da far ün viadi i’l muond da Clo Duri Bezzola (1945 – 2004). Ellas muossan sia varietà litterara. Sias cumposiziuns, chantadas in sun modern dad Ursina Giger e dal figl da l’autur, Martin Bezzola, cuntegnan bler umur e viz da lingua. Agiunt al cudesch es il quadern da notas cun ün pled sün via da Dumenic Andry chi cumplettescha la collecziun plaina da fantasia e culuors, minchatant eir scurrila.
Autur: Clo Duri Bezzola
Musica e chant: Martin Bezzola
Chant: Ursina Giger
Illustraziun: Pia Valär
Grafica: Rahel Arnold
Autur/Lectorat: Dumenic Andry
Autura: Rut Plouda
Posauna: Andreas Tschopp
Gïun: André Pousaz
Guitarra: Mathias Vetter
Violoncello: Seraphina Rufer
Chasa editura: Gammeter Media AG, San Murezzan
Cudescharia: Bubu AG, Mönchaltdorf
Fotografias: Daniel Winkler
Nus ingrazchain a seguaintas instituziuns per lur sustegns finanzials:
SWISSLOS/Promoziun da la cultura, Chantun Grischun
Ernst Göhner Stiftung
Fundaziun Biblioteca Engiadinaisa
Stiftung Stavros S. Niarchos
Corporaziun Energia Engiadina
Lia Rumantscha
Cumün da Scuol
Boner Stiftung für Kunst und Kultur
Fondazione Dr. Martin Othmar Winterhalter
Tino Walz-Stiftung
Fundaziun Giovannina Bazzi-Mengiardi
Willi Muntwyler-Stiftung
Il chardun – chasa editura
Ouvras Electricas d'Engiadina
© & ℗ 2021 Klanggestalter GmbH, Schöneggstrasse 5, 8004 Turich


text:
Il settember èn 1'379 persunas stadas senza lavur en il chantun Grischun. Quai è in plus da 79 persunas cumpareglià cun l’avust da l’onn current e correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 1,3%. Quai scriva l'Uffizi chantunal per industria mastergn e lavur. Ils pli blers dischoccupads ha registrà la gastronomia cun 362 persunas.
Quota da dischoccupaziun constanta en Svizra
La situaziun al martgà da lavur en l'entira Svizra è stada stabila il mais passà.Sco gia l'avust è la quota da dischoccupaziun restada il settember tar 3,2%. Quai communitgescha il Secretariat da stadi per l'economia. En tut eran 142’675 persunas senza lavur il mais passà. Quai èn 183 persunas damain ch’anc l’avust. Remartgabel è che 3% damain persunas giuvnas èn stadas senza lavur il settember.
Cumpareglià cun il settember avant in onn è la dischoccupaziun en Svizra dentant s'augmentada levet per 0,1%.
RR novitads 08:00


text:
La maturitad professiunala è cuntanschibla en intgins chantuns pli tgunsch ch'en auters. Chantuns pon decider sez davart las cundiziun che las persunas cun emprendissadi ston ademplir per pudair far la maturitad professiunala.
In studi da la Scol'auta federala per la furmaziun professiunala mussa che las schanzas da far la maturitad professiunala dependan era da las cundiziuns d'admissiun. Sch'in examen è necessari, disdeschan dapli scolaras e scolars da far la maturitad professiunala.
Cundiziuns d'admissiun influenzeschan schanzas da furmaziun
Sch'in discurs tanscha per in'admissiun per far la matura professiunala èn las schanzas pli grondas. Per exempel saja la schanza 5% pli auta da passar ils examens da maturitad professiunala sch'ins ha be stuì avair ina tscherta media da notas, cumpareglià cun las schanzas da passar sch'ins ha stuì passar in examen d'admissiun.
En summa frequenta in quart da las persunas cun in emprendissadi la maturitad professiunala. Quai variescha dentant fitg tranter ils chantuns. En il chantun Sviz en quai be 16%, en il Tessin 42%.


text:
Tenor la vischnanca d’Andeer saja da quintar ch’ils emprims onns da manaschi na possia la pratica betg vegnir manada cun gudogn, quai surtut sche quella stoppia cumenzar il manaschi cun mo ina media empè da trais medis che pudessan parter las stanzas.
Davart ina participaziun finanziala ston las autras vischnancas da la Val Schons ed Avras anc decider. L'ospital da Tusaun na po betg sa participar ad in deficit pussaivel da la pratica da medis, cunquai ch'autras praticas da medis da la regiun na vegnian er betg sustegnidas da l'ospital.
Register funsil Valragn vegn serrà
Plinavant ha la radunanza communala d’Andeer decidì da schliar il register funsil Valragn e da sa participar a Tusaun a partir dal mars 2020. La midada è necessaria pequai ch‘il manader dal register funsil Valragn ad Andeer va en pensiun, ed i n'è betg pussaivel chattar ina successiun.
RR novitads 23:00


text:
Menà i tòll, ovvero svignersela. Facile da intuire, ma meno noto è da dove arriva questo modo di dire in dialetto milanese. Ce lo spiega il nostro Carletto Oblò.
Quèll che voeur dì, el me par ciar “svignarsela” ma da indoe la nass ‘sta manera de dì?
Bisògna andà in là on poo in del temp e precisament quand i galeòtt pericolos, vegniven nò domà saraa-sù dent in on busegatter, ma vegniven anca legaa con di gròss cadènn ai pee e poeu a ògni presonee ghe andava daa in dotazion on gròss boccal ch’el serviva per bev ma anca el faseva de gavètta.
El boccal (che tutti ciamaven “la tòlla) l’era fissaa, per el manich de presa, ai cadènn, de manera che, anca senza avèghen l’intenzion, el podeva servì come campanèll d’allarma in cas de fuga.
Me par ciar che se el galeòtt el decideva de scappà, el boccal (la tòlla) l’avaria faa tant de quèll frecass d’insospettì, quantomen, i guardian.
Ècco d’indoe nass la manera de dì”menà i tòll”.


text:
Per realisar ina nova chasa da tgira per las trais vischnancas Segl, Silvaplauna e San Murezzan, ha il suveran da San Murezzan gì l’ultim pled en chapitel cun decider davart l’investiziun sin l’areal Du Lac a San Murezzan. Il project da total 38,85 milliuns francs prevesa er ina garascha sutterrana. Ils custs da quella surprenda la vischnanca da San Murezzan. Ultra da quai han ils votants da San Murezzan er gì da decider davart ina revisiun parziala da la planisaziun locala per la zona «Du Lac».
Cun ina participaziun da 40,44 % han ils da San Murezzan detg Gea a l’urna a tut las missivas suttamessas. Il project duai vegnir realisà uschè svelt sco pussaivel ed avrir sias portas gia dal 2023.
Ord l'archiv
RTR novitads 12:00


text:
Jura-Nord Vaudois (distret)
El Distret de Jura-Nord Vaudois (en fransés: District du Jura-Nord vaudois) l'è giü dei dés distrècc del Canton Vaud, en Svìsera. Endèl mes de Dicember 2012, la popolasiù totàl del distrèt l'ìa de 83 845. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Yverdon-les-Bains.
Südiviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Jura-Nord Vaudois l'è furmàt dei 76 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta (situasiù agiurnàda al zenér del 2012):
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Ils fatgs da furmaziun cumpiglian ils suandants stgalims: stgalim primar (incl. scolina), stgalim secundar I, stgalim secundar II (furmaziun fundamentala professiunala e scolas medias), stgalim terziar (furmaziun professiunala superiura e scolas autas) e la furmaziun supplementara.
Pisa, Harmos, Plan d’instrucziun 21… Ch’il sectur da scola sa chatta en in moviment cuntinuant è quasi gia ina constataziun banala. Ed il fatg ch’ils chantuns defendan lur particularitads e lur autonomia na gida er betg gist ad avair la survista. Per fortuna datti qua la pagina sistemdafurmaziun.educa.ch. Quella vegn purtada da la Confederaziun e da la CDEP (Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l’educaziun publica) e porscha – en las quatter linguas naziunalas ed en englais – ina survista cumplessiva dal sistem da furmaziun svizzer. Tranter auter vegn explitgada la repartiziun da las cumpetenzas sin ils differents stgalims statals:
«Ils chantuns èn responsabels per ils fatgs da furmaziun, uschenavant che la Constituziun federala na declera betg la Confederaziun sco cumpetenta. Las cumpetenzas da la Confederaziun pertutgan il sectur da furmaziun postobligatoric: tar las scolas da maturitad gimnasiala, tar la furmaziun professiunala e tar scolas autas èn la Confederaziun ed ils chantuns partenaris en quai che reguarda la responsabladad per ils fatgs da la furmaziun publica. Cunzunt en la scola obligatorica surpiglian las vischnancas differentas incumbensas.»
La pagina sa divida en ils champs ‹Ils fatgs da furmaziun›, ‹Scola obligatorica›, ‹Scolas autas da pedagogia›, ‹Stgalim secundar II›, ‹Stgalim terziar›, ‹Pedagogia speziala›, ‹Furmaziun supplementara› e ‹Noziuns da clav›. S’orientond a questa structura ha ‹chattà› preschentà il sistem da furmaziun en ‹La Quotidiana› (en rom da la ‹Preschentaziun da l’emna›). Questas totalmain nov preschentaziuns èn vegnidas unidas, ensemen cun la survista grafica dad educa, ad in cudesch en format pdf che porscha ina sort cumpendi dals fatgs da scola en Svizra.
En las preschentaziuns da chattà è vegnì dà bada d’integrar plitost infurmaziuns generalas che mantegnan lur actualitad er a mesa e lunga vista. Medemamain èn las infurmaziuns vegnidas regiunalisadas in pau, uschia ch’ins vegn per exempel a savair tge scolas professiunalas u scolas medias ch’existan en il chantun Grischun. Ed en cumplettaziun da questas infurmaziuns da basa cuntegnidas en il cudesch digital, pon ins visitar la pagina numnada per s’infurmar davart ils svilups e midaments actuals. Che la lezia da tegnair à jour lez portal vegn prendida seriusa mussa la data da l’ultima actualisaziun ch’è inditgada a la fin da mintga pagina.


text:
Tomaso Giovanni Albinoni
Ol Tomaso Giovanni Albinoni (Venésia, 8 de zögn del 1671 – Venésia, 17 de zenér del 1751), ciamàt ach Tomaso Zuane in di docümèncc del tép, l'è stacc ü compozidùr e ü viulinìst baròch.
La sò éta[Modifega | modifica 'l sorgent]
La sò famèa la egnìa da Cas-ciù 'n pruìnsa de Bèrghem e lü l'éra 'l prim s-cèt del Tóne Albinóni (1634–1709), ü gran sciòr comerciànt de càrta a Venèsia. De la sò èta però se sà póch o negót, fò che l'à stödiàt viulì e cant e fòrse 'l gh'à üt cóme maèst ol Giovanni Legrenzi. Se sà ach che mórt sò pàder l'è stài dispensàt dal ciapà 'l sò pòst in del comèrcio cóme 'l capitàa alùra al piö grant di s-cècc e l'à pödìt 'ndà 'nacc a scrif müzìca, che 'l s'è spuzàt in del 1705 e che 'l gh'à facc de compàr del anèl 'l Antonino Biffi, ol maèstr de capèla de San March de Enésia. L'à dedicàt tàte sò òpere a i signùr del sò tép, ma l'è mai stàcc a servése de nisü e l'à sèmper sircàt de rangiàs desper sò cönt.
La sò müzica[Modifega | modifica 'l sorgent]
A la sò època l'éra famùs piö per i sò òpere, che i sarès istàce 81 cóme l'avrès precizàt pròpe 'l Albinoni, ma al dé de 'ncö l'è cognusìt piö per la sò müzica per strumèncc, sùra de töt i sò concèrcc de òboe, de fati tàce di sò laurà i è 'ndàài perdìcc in de la segónda guèra mondiàl, quàndo l'è stàcia bombardàda la bibliotéca de Drèsda, 'ndóe i éra conservàcc i sò sparticc, pròpe per chèsto se sà quàze negót de la sò éta e de la sò müzìca dal 1720 a 'ndà 'nacc.
La sò müzica per strumèncc l'à gh'è piasìda e 'nteresàda ach al Johann Sebastian Bach, che l'à scricc dò füghe sö di témi del Albinoni e l'à sèmper dovràt i laurà del Albinoni per fàga fà esersése a i sò scolàr.
'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al dé de 'ncö 'l sò tòch piö cognusìt l'è 'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr per viulì che l'è stài püblicàt in del 1958 dal Remo Giazotto, chèsto 'l l'avrès troàt in de la bibliotéca derocàda de Drèsda di tòchèi di sò spartìcc e 'l sarès stài bù de mètei 'nsèma amò, ach se l'è fórt ol döbe che 'l sìes stài pròpe 'l Remo Giazotto a 'nventàs de bèl nöf chèsto adàgio in del 1945.
Per scoltà 'l adàgio Albinoni.


text:
Tanta attenziun globala sco il 1. da zercladur 2016 na survegn la Svizra betg savens. Schurnalists dal Giapun, dal Kuwait, da Chile e da la China èn arrivads, la BBC rapporta detagliadamain. En in tren spezial sesan Angela Merkel, Matteo Renzi, François Hollande ed ulteriurs politichers prominents. Els laudan la gronda prestaziun da la Svizra a favur d'ina Europa economicamain unida. Il president da la Confederaziun Johann Schneider-Ammann e la ministra da traffic Doris Leuthard apprezieschan l'ovra da construcziun tschientenara sco simbol da l'avertadad. La festa, cun la quala la Svizra celebrescha l'avertura dal tunnel da basa dal Gottard, è pompusa e spectaculara. Betg preschents n'èn ils represchentants suprems da la UE, che n'han betg gì temp.
« Las lavurs èn stadas fitg grondas, il resultat è la paja. »Uffizi federal da traffic, Rapport final tar las festivitads d'avertura, 05.09.2016


text:
Tandoori Love
Einzelheiten
GenerCumedia
Sonja ist Kellnerin im Gasthaus Zum Hirschen und glücklich mit ihrem Chef Markus verlobt. Doch dann verliebt sich Rajah der Setkoch eines Bollywood-Filmteams in sie. Rajah beschliesst nicht mehr zum Filmset zurück zu kehren. Stattdessen heuert er im Hirschen als Koch an. Seine Künste machen die Dorfbeiz zum In-place des Jetsets. Selbst Sonja lässt sich von Rajahs sinnlichen Kreationen verzaubern.
Oliver Paulus
Cobra Film
Pandora Film Produktion
PandorA Filmproduktion
Stefan Hillebrand
Oliver Paulus
Lavinia Wilson
Martin Schick
Vijay Raaz
Johanna Bantzer
Shweta Agarwal
Wolfram Berger
Max Rüdlinger
Gilles Tschudi
Verena Zimmermann
Tamal Roychowdry
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.