text:
Mósca sasìna
La Mósca sasìna (nóm sientìfic “Cochliomyia hominivorax”) l'è na mósca parasìta magna-carna dimóndi rabìda ch'l'insfìlsa i sò óṿ in dla pèla di mamìfar e dal bèsti c'n al sànguv cald, specialmènt quànd la naśa di taj o dal fridi, e la gh in mét anc di sintunàr. I bègatèṅ ch'i s fórm'n in dla carna i tàc'n a magnàr-la inśgórd e 'l bèsti dasfurtunàdi, cuma i bóv, i vaṅ in a risć anc ad murìr. La fémna l'è bòna ad far-an da déś a sinc-sènt a la vòlta.
A difarèsa di àt'r insèt sò parènt, cla mósca chè l'è periculóśa parchè la n sarnìs minga dal caróggni o dla mèrda par dar da magnàr a i sò bgòṅ ma di sugèt viṿ, anc 'l óm al gh pōl finìr in mèś[1]. In na quàlc manéra l'arcòrda la Dermatòbia hóminis e la viṿ in Sud-Amèrica e in Lìbia[2].
I bêg i sàltan fóra da i óṿ in dal gir 'd vint-quàt'r óri e i tàc'n a magnàr la carna andànd sèmpar più śò faghénd di buś bèi grôs faghénd rivàr acsè di atri móschi. In dal gir dna stmana i vérum i bandónan la frida lasànd-as cascàr par tèra e tacànd la faś ad pupa da sót-tèra. Dòp déś dè 'l insèt al salta fóra esénd dvintâ na mósca.
Nòti
- ↑ Dóna ingléśa la tórna da 'l Perù cun di bgòṅ dla mósca sasìna in d'l uréć Tutto per Lei, 18 ad Luj dal 2013
- ↑ A n gh'ém minga timōr dla mósca sasìna La Repubblica, 20 'd Avrìl dal 1990
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mósca sasìna


c: text/html

text:
L'affera da cartel en la branscha da construcziun en l’Engiadina s'extenda adina dapli. Tenor la gasetta «NZZ am Sonntag» cumprovian documents ch’ils impressaris hajan fatg cunvegnas davart lavurs che na sajan gnanc anc stadas scrittas ora. Quai grazia a glistas internas da l’uffizi da construcziun bassa – sco quai ch’il whistleblower Adam Quadroni haja declerà a la «NZZ am Sonntag».
Stefan Engler na saveva da nagut
Stefan Engler, l’anteriur schef dal departament da construcziun, traffic e selvicultura ha ditg ch’el na sappia nagut da questas glistas. Las interpresas hajan era pudì avair enconuschientschas da las lavurs che vegnian grazia al budget approvà, ha Engler declerà envers l'NZZ.
Tenor l'anteriur interprendider Adam Quadroni na fissi betg stà pussaivel dad eruir tge lavurs che vegnian surdadas sco proxim sulettamain cun agid dad in preventiv approvà. L'entir sistem da cartel na fiss betg stà praticabel a tala moda.
Tranter ils onns 2004 e 2012 hai dà passa 400 cunvegnas da pretsch.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
The Byrds - «Mr. Tambourine Man»
- Glindesdi, 2.1.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 2.1.2017, 9:30, RTR
Amez ils onns 60 era Bob Dylan il 'Messias' da la musica da folk, il poet ch'aveva revoluziunà la musica da quest temp. Las chanzuns da Dylan n'èn però mai stadas gronds hits commerzials. Enfin ch'ina gruppa da Los Angeles cun Roger McGuinn, Gene Clark, David Crosby, Chris Hillman e Michael Clarke ha survegnì il 1964 ina registraziun d'ina chanzun da Dylan ch'era pronta per cumparair sin ses 5avel disc «Bringing It All Back Home».
El era quella giada anc plainamain sin la via dal chantautur cun ghitarra acustica – ils Byrds avevan però gia fatg experientschas cun il folk rock electrifitgà ed els han registrà lur versiun da «Mr. Tambourine Man». Quai è daventà in success nunspetgà. Lur emprima single è stada in hit nr. 1 en America ed en Engalterra. Ed er l'unica chanzun da Dylan ch‘è rivada sin in'emprima posiziun d'ina parada da hits. Anc pli impurtant è però stà il fatg che quella chanzun ha fatg via per ina fasa fitg creativa dal folk rock che ha enritgì enormamain la musica da la fin dals onns 60.


text:
Gest sper la baselgia parochiala stat il vegl carner che nus duvrein oz sco caplutta da bara. Ton a sia fatschada sco era en siu intern sesanflan monuments da fossas cun ils nums d’impurtontas famiglias da Laax: Cabalzar, Coray, Toggenburg.
Ultra da quei cuntegn igl edifeci in maletg d’altar dil 17. tschentaner che representa ina pietà cun las figuras assistentas en costums nobels e curtisans e cun vesta sin ina cuntrada citadina da gronda fantasia. Probablamein setracta ei d’in maletg che sesanflava pli baul en la baselgia menziunada igl onn 1309, pertgei il tema ni il motiv dil maletg e la processiun da figuras agl ur seniester dil maletg astgan senz’auter vegnir attribui all’anteriura confraternitad dil num da Jesus.


text:
Suris
Suris (Soris in Piemuntes, prunünciaa cume 'l nom lumbard; Soriso in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 780 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,3 km² e ona densità de popolaziun de 124 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Valdügia).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Suris l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Odermatt ha battì tuts sur dus percurs en la cursa rapida. Il giuven da 20 onns da la Sutsilvania ha sco ultim occupà las plazzas 1, 2, 4 e 3 en il slalom gigant. En questa disciplina era Odermatt plinavant vegnì campiun mundial il 2016 a Sotschi. Plinavant aveva el gudagnà bronz en il super-G.
Danioth fa bronz en il slalom
Suenter aur en la cumbinaziun 2016 a Sotchi e quatter quartas plazzas, èsi reussì a la giuvna da 20 onns dad Andermatt, da survegnir sia segunda plazza en ils top 3. L'ultim Campiunadi mundial dals juniors ha Aline Danioth manchentà pervi d'ina ruptura dal liom cruschà.
RR novitads 15:00


text:
Bain cumpran Saint-Gobain sco planisà la cumpart da la famiglia fundatura Burkard vi da Sika, vendan dentant vinavant ina part dal pachet a Sika sez. Pli tard ha Sika lura il dretg da precumpra per il rest da las aczias.
Tenor in rapport da la gasetta Financial Times vegnia a pajar Saint-Gobain ussa a la famiglia per lur part dal chapital da 17% radund trais milliardas francs. 7% dettia Saint-Gobain lura vinavant a Sika e vegnia a pajar persuenter duas milliardas francs.
Uschia possia Saint-Gobain far in gudogn sin questa transacziun. Ils titels quotads a la bursa da la Sika han actualmain ina valur da 16 milliardas francs.
RR novitads 07:30


text:
Angola
L' Angola (Angola in purtughes) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa a la Repüblica Demucratica del Congo, al Zambia e a la Namibia; l'exclave de Cabinda la cunfina cun la Repübliga Demucratica del Congo e'l Congo. L'Angola 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Luanda.
La gh'ha una süperfiss de 1.246.700 km² e una pupulaziun de pressapoch 25,7 miliun d'abitant (2014).
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Angola a l'è stada un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera de liberaziun lunga.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Angola (nom ufizial: República de Angola) a l'è una repübliga.
El president a l'è el José Eduardo dos Santos (del 1979).
El prim minister a l'è el Fernando da Piedade Dias dos Santos (del 2002).


text:
mercoledì 6 agosto 2008
Fin settimana a Lugo
Quèst fin settimana l'è stà on po' particolar. Cont la scusa de conossom, Roy (on amis asturiann al cui fin el moment ghavevi no incontrà de persòna) mi ghaveva invidà ad andà a Lugo (Lugo in Galizia, ovviament) vist che in riassunt, on group de amis se incontraven là, se incontren quand el poeuden, insòma. L'è stà, tipo, "Preocupass no che te inviti mì". Quindi, duu amis de chi de Gondomar (visin a Vigo) me gh'haan ciapada in de la stazion de treno, e l'è comincià on viaggi de tri or in macchina.
Eravom intorna a 11 personi (de questi vúndes, vott omen, e vott dei 11 serom galiziani!) se sont fa dei brass e cont inscì tant divertiment se hinn smorzà tanti voeult, allora ghemm mangià ai 6 circa, ha, ha, ha. Poeu nagott, ghinn stà anca dei dolz (Sont adrè a ricordà i biscotti de ciocolatt che ghaa portà el Roy e verament me vegn el l'acquètta in de la bocca... Ahia!!!) Ghemm bevüu on ciccinin (Almen mì ghoo bevuu poc, de solt cerchi de controlamm e spezialment in certi situazion) e nagott, a lètt. Confessi che ai noeuv o des del mattin ghavevi i oeucc dervì, poeu gh'èe semm alzà e semm andà giò. Roy e mì semm andà a faa colazion in una pastizzeria, ghemm faa on gir e semm tornà (semm tornà no senza perdess prima) e all'ora de mangià semm andà tucc in on ristorant cinès. Credi che semm andà foeura de Lugo ai cinqu aprossimativament, ma pazienza, l'unica ròba che el sò l'è che seri distrutta...
Eravom intorna a 11 personi (de questi vúndes, vott omen, e vott dei 11 serom galiziani!) se sont fa dei brass e cont inscì tant divertiment se hinn smorzà tanti voeult, allora ghemm mangià ai 6 circa, ha, ha, ha. Poeu nagott, ghinn stà anca dei dolz (Sont adrè a ricordà i biscotti de ciocolatt che ghaa portà el Roy e verament me vegn el l'acquètta in de la bocca... Ahia!!!) Ghemm bevüu on ciccinin (Almen mì ghoo bevuu poc, de solt cerchi de controlamm e spezialment in certi situazion) e nagott, a lètt. Confessi che ai noeuv o des del mattin ghavevi i oeucc dervì, poeu gh'èe semm alzà e semm andà giò. Roy e mì semm andà a faa colazion in una pastizzeria, ghemm faa on gir e semm tornà (semm tornà no senza perdess prima) e all'ora de mangià semm andà tucc in on ristorant cinès. Credi che semm andà foeura de Lugo ai cinqu aprossimativament, ma pazienza, l'unica ròba che el sò l'è che seri distrutta...
Pubblicato da gatta rosa a mercoledì, agosto 06, 2008
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Cultura da consens e democrazia directa
Descripziun
La convivenza da la societad ed il funcziunament da las instituziuns politicas fissan impensablas en Svizra senza la cultura da consens. Davart tut las dumondas da l’avegnir e las midadas en il pajais na duain betg pudair decider e discutar mo las maioritads, mabain er las minoritads. Mintgina e mintgin dastga dar sia opiniun. Per arrivar a decisiuns politicas dovri perquai savens discurs preliminars, rundas da barat, consultaziuns, debattas parlamentaras e las pussaivladads democraticas da cundecisiun. Perfin la regenza è suttamessa a quest princip omnipreschent. Las commembras ed ils commembers da la regenza duain chattar soluziuns ch’èn il resultat d’in consens e che vegnan defendidas da tuts ensemen sco decisiuns dal gremi collegial. Il princip da la «concordanza» n’è dentant betg fixà explicitamain en la Constituziun federala e mintgatant sa perdan ils confederads er en dialogs cumbattivs pauc efficazis. La gronda impurtanza ch’ins attribuescha a la cultura da consens deriva er propi dal fatg, ch’i regna savens in dissens general en Svizra. L’egualitad dals commembers da la regenza, il dretg electoral tenor il princip da proporz, il federalissem che vegn numnà er «spiert chantunalist» ed er la diversitad linguistica, regiunala ed economica da la societad promovan ina multifariadad d’opiniuns e posiziuns. Quai po mintgatant bloccar il process da decisiuns, ma mintgatant pussibilitescha la cultura da consens er resultats unics ed incumparabels. In exempel per ina tala decisiun da consens è la «Glista da las tradiziuns vivas en Svizra».
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Il cusseglier federal Alain Berset discurra ils 27 da favrer 2012 davart l’iniziativa «giuventetgna e musica» en il Cussegl dals chantuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Jean-Stéphane Bron: Mais im Bundeshuus – Le génie hélvétique (DVD). 2003
Michael Hermann: Konkordanz in der Krise. Zürich, 2011
Ulrich Klöti et al.: Handbuch der Schweizer Politik. Zürich, 2002 (4. Auflage)
Georg Kreis: Schweizer Erinnerungsorte. Aus dem Speicher der Swissness. Zürich, 2010
Arend Lijphart: Thinking about democracy. Power sharing and majority rule in theory and practice. London, 2008
Thomas Maissen: Geschichte der Schweiz. Baden, 2010 (2. Auflage)
Iwan Rickenbacher: Hat die Konkordanz Zukunft? In: Neue Zürcher Zeitung, 28. Januar 2011
Schweizerisches Nationalmuseum (Ed.): Geschichte Schweiz. Katalog der Dauerausstellung im Landesmuseum Zürich. Zürich, 2009
Adrian Vatter: Schweizerische Konkordanz der zwei Geschwindigkeiten. In: Neue Zürcher Zeitung, 2. März 2011
- Dossier
- Konsenskultur und direkte Demokratie
Ausführliche Beschreibung Valaivel a partir da: 26.10.2012
Dimensiun: 259 kb
Tip: PDF
- Konsenskultur und direkte Demokratie


text:
Portugàl (Stat)
Il 'Portugal o Republega Portoghesa (in portoghes: Portugal, República Portuguesa; in mirandes: Pertual, República Pertuesa) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa meridionala.
La capitala de la republega portoghesa l'è Lisbona dal 1179.
La popolazion l'è de circa 10 milion de persònn (stim del 2005); i dònn hinn circa dò milion pussé dij òmen e la densitaa l'è de 114 persònn par km2. La confina domá cont la Spàgna.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geografia fisega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Portogal, el 53% del territòri l'è ona pianura, el 21% l'è faa da còj ed el 25% da mont. I sò fiumm pussee important hinn el Tejo, el Douro, el Guadiana ed el Minho. I sò duu mont pussee elevaa hinn inveci el Mont Pico (2531 m), in de l'i Azor, e la Serra da Estrela (Mont de la Stèla, 1993 m). Tucc i còst portoghes hinn bagnaa de l'ocean Atlantegh, intel quel gh'hinn anca duu arsipélagh che fànn part del paes: Madeira e i Azòr (Açores). El gh'hà dij gròss problèmm de caràter sìsmegh (el se regora per esempi el teremòt de Lisbona del 1755). El clima l'è vari: a sud l'è subtropical, ma inveci al nòrd l'è atlantegh.
Geografia politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Comè l'è staa giammò dì, el Portogal el confin domá cont la Spàgna, ma tra i duu paes la gh'è ona quistion averta da ben 200 ànn, val a dì quèla del territòri de Olivensa (Olivença in portoghes e Olivenza in spagnoeul) che, anca se l'è teoregament portoghes, el vegn aministraa daj spagnoeul (intela Comunitaa Autònoma d'Estremadura).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varda anca Stòria del Portogal
El Portogal l'eva la terra dij Lusitan (in dij temp antegh infacc el se ciamava Lusitania), ona popolazion de origin ibérega. L'è staa ciappaa dij Roman intel I secol A.C., dòpo ona longa guèra. I Roman hann portaa la lor lingoa, che mis'ciada cont quèla locala l'ha daa origin al portoghes. Quand l'Imperi l'è borlaa giò, el Portogal l'ha vist i dominazion dij Vandaj, Svev e Visegòtt. Intel VIII secol l'è staa ciappaa dij Arab, che hann dominaa per sinch secoj. Intel 1143, el paes l'ha gagnaa l'indipendenzia e l'è diventaa on regn sòta el re Alfons Henriques, de la cà de Borgògna, fioeu del primm cont indipendent del Portogal, el Enrich de Borgògna. La soa dinastia la regnaa per circa duucent ànn. La fìn de la dinastìa de Borgògna intel 1385 l'ha lassaa el Portogal senza re, che poeu l'è diventaa el fioeu illegal del Peder I, Giovann I, ciamaa Signor de Aviz. Lù l'ha creaa ona dinastia durada anca lé per circa duucent ànn (1385-1580). L'ultim re de la Cà de Aviz l'eva on prelaa, donca el podeva nò avegh dij eree. Quand l'è mòrt, la coróna l'è passada aj vesin re de Spàgna, che eren de la Cà de Asburgh. El primm re de sta dinastìa chì l'è staa el Filipp I, fioeu del famos imperator Carl V. Poeu, intel XVII secol, l'aristocrazia portoghesa se l'è rebelada aj Spagnoeul e l'ha proclamaa re el Giovann IV, duca de Braganza. Chesta dinastia chì l'ha regnaa sin a la fin de la monarchia in Portogal (avegnuda intel 1910).
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Citaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I citaa pussee important del Portogal hinn:
- Lisbona (Lisboa): l'è la capitala dal 1179. L'è situada sul flumm Tejo (che in spagnoeul el se ciama Tajo) e la sta innanz a l'Atlantegh. El sò pòrt l'è el pussee grand del paes. La gh'hà puu de 3 milion d'abitant.
- El Pòrt (Porto): Chesta citaa (anca lee su l'Atlantegh) chí inveci l'è traversada del flumm Douro (spagnoeul: Duero). L'è stada fondada intel V secol D.C. In de l'Etaa de Mezz la vegniva ciamada Portus Calæ e da chí donca el vien el nòmm "Portogal". El Pòrt la gh'hà puu de 260.000 abitant.


text:
Minisguard dals 28.04.2018
- Sonda, 28.4.2018, 17:40
Tge plantas fan propi starnidar?
Cun la primavaira turna era la stagiun da pollen, e quest onn è l’intensitad cunzunt gronda. Uschia pon ins vesair entirs nivels da pollen sgulant per il guauds enturn e per persunas allergicas sin pollen èsi quest onn era pli intensiv. Dentant betg tut las plantas èn la culpa per ils nivels da pollen. I dat dus sistems da fructificaziun. Il Minisguard declera.
Aaahhh! Canera!
Quest’emna è stà il di cunter la canera. En blers lieus èn la Svizra èn persunas expostas a canera, oravant tut da traffic. Ma er in schlop dad aut u musica fitg dad aut sa far donn a nossas ureglias, ma era a noss bainstar. Ma tge capita insumma en noss corp, sche nus udin permanentamain ramurs?


text:
A Muri en il chantun Argovia hai dà gliendisdi passa 54millimeters plievgia. Latiers hai buffà ferm. Quai communitgescha SRF Meteo. En l’Emmental, en l’Argovia Sura sco er en autras regiun da la Bassa ha quai dà 70 enfin 80 annunzias da donns. En l'Argovia èn vegnids innundads plirs tschalers e garaschas.
L’aura sa quietescha
Dapi sonda dominescha en Svizra aura stitga e chauda che porta adina puspè urizis ed uradis. Gia la fin d’emna avevan urizis chaschunà gronds donns en plirs chantuns. Ils pli gronds a Zofingen en il chantun Argovia. Davent da mardis quinta SRF Meteo che l’aura sa quieteschi in zic.
800 cas tar l'assicuranza cunter tempesa
Suenter las grevas malauras dals davos dis quinta l’assicuranza cunter tempesta cun radund 800 annunzias da donn tar culturas agriculas. Tenor emprimas calculaziuns muntan ils donns a radund 4 milliuns francs. Dasper ers sajan er vignas e plantaschas da puma e legums vegnidas donnegiadas, communitgescha l’assicuranza. Cunzunt pertutgads sajan parts dal chantun Vad, la regiun dal Lai da Bienna e la Planira Bernaisa.
RR novitads 09:00


text:
«Jau ma regord anc bain vi da l’onn 1967 viaden en l’atun, mes emprim di da scola a Vella en Lumnezia: Tut gnervus e cun in turnister da tgirom spetg jau avant chasa sin mes collegas Remo e Marco. Agitads e plain marveglias marschain nus vers la chasa da scola.
Arrivads en scola ha il scolast Foppa mussà a nus il plaz, giavischs per in plaz na devi betg. Nus, quai era l’emprima classa cun 14 uffants, 7 buobs e 7 mattatschas. La stanza da scola cun bancs da lain pli vegls era fullanada d’ina brajada d’uffants. En stanza eran nus passa 30 «gnagners» en trais classas.
Mintga singul scolar ha ses agen banc da scola, propi in auter mund che da mes temp!
Ussa, prest 50 onns pli tard, carmala la stanza da scola puspè, betg a Vella, mabain a Duin. La scola da Duin è numnadamain la pli pitschna scola cumplessiva rumantscha, vul dir: ina stanza, in scolast, duas scolaras e sis scolars, quatter classas. Ina stanza charina cun bler plaz e cun in chantun da ruaus. Mintga singul scolar ha ses agen banc da scola, propi in auter mund che da mes temp!
Durant in entir onn da scola observ jau cun mia camera il far e demanar dals scolars e dal scolast da Duin. Jau sun in dad els e lasch reviver ils muments durant chant ed instrucziun, il di ch’els rimnan palpiri ed jau vom cun els sin viadi da scola. E lura -in mument tut spezial- sun jau era là cura che Tizian, Florian, Patric, Linda, Lorena, Livio, Josa, e Nico survegnan dal scolast Curdin Christoffel l’attestat.»
Eligi Derungs


text:
Terminaziun dall’Ondadusa
Sut datum dils 27 d’uost 1894 eis ei terminau d’enter pastg da biestga e da cauras si Londadusa sco suonda:
Nr. 1 Ei entschiet silla pala odem digl uaul, grad sut quei bot rodund ch’ei amiez la pala, eis ei in per pass dador igl ur odem, eis ei in pign crap stabel, sil qual igl ei tagliau 1.
Nr. 2 + cun la crusch, ei in pign crap stabel entadem la medema pala, sut la quala pala eis ei negins auters tiarms.
Nr. 3 ei sut la pala dadens, ina platta uliv cun il terren, sin la quala igl ei tagliau 3 + sco cheu ei scret.
Nr. 4 ei in tschancun enasi tagliaus ord in grep cun la crusch speras.
Nr. 5 ei enasigl ur dalla Stgalutta, en ualti grada lingia dil Nr. 3 e 4, tagliaus ein in fetg veseivel grep.
Nr. 6 + ei sut la Pala Pintga, ch’ei denter la Pala digl Uaul e la Stgalutta, nua ch’ei vegn fatg giu il fein da quella pala. Ella spunda encunter las palas digl uaul, eis ei tagliau la cefra 6 ord in pign grep nua ch’igl ei da segar giu tier quel.
Nr. 7 ei dador il dutg dalla Stgalutta, en quella spunda, in pign nas d’in grep, sil qual igl ei tagliau il Nr. 7. Circa 3 meters sulla lingia, eis ei tagliau ord ina biala platta ina crusch, la quala sparta la sort dalla Stgalutta ed il Dartguir. Aschia che la Stgalutta sa vegnir segada treis meters sut la platta ch’ha si la crusch. Il Dartguir sega giu mo sco la platta.
Nr. 8 Naven dalla Stgalutta vegn il Dartguir e fila vi encunter ina veseivla platta alva, la quala ei strusch en sigl ur dallas Ruinas, silla qualla igl ei tagliau 8.
Nr. 9 ei ora sigl ur encunter il Dartguir, ei tschentau en in bi tierm cun +9
Nr. 10 ei el cantun entadem da quella pala, nua ch’igl ei tscheu en in tierm, ch’ha si il sura nr. Quel fila ensi e sparta quella sort dil Bastu. Il qual vegn segaus dils apupers u vendius.
Nr. 11 ei in grond toc enasi sut diesch ed ei tagliaus ord in buc grond crap u grep.
Nr. 12 cun la crusch ei buca diltut en sigl ur encunter Val Macorta, tonaton segan las Ruinas tochen en sigl ur da quella. Igl ei cheu ina platta silla quala igl ei tagliau ora il nr.
Nr. 13 cun la crusch, ei en sum la Val dil Run.
Nr. 14 ei ellas Palas Grep Tgietschen, vegn pia ora sil crest sisum il plaz meidia e filau encunter il tierm 14, il qual ei en amiez la pala spel dutg.
Nr. 15 ei via crest denter la Pala dil Berther e la Pala Grep Tgietschen, nua ch’igl ei tagliau ora il Nr. 15 cun la crusch. Giu tier quei tierm sa quella vegnir segada.
Pallas Panaglia, ormiez la pal’odem, eis ei tagliau ord in pign grep
Nr. 16 cun la crusch sut via, sco quei tierm dad en ed ora sa ei vegnir segau. Naven da nr. 16 va ei agraden, tochen en tier zatgei grugna, nua ch’in da quels ch’ha ina biala fatschada, sin la quala igl ei tagliau
nr. 17 e grad sura la crusch.
Nr. 18 ei en sisum las caglias in tschancun sut il pegn. Naven da quei tierm fila ei si encunter il sura pegn, sco il pegn ed igl ur da quei crest si, sparta ei, il pastg da biestg, dil pastg da cauras. Naven da Nr. 18 va ei dallas caglias enasi tochen tier quei crest ault, ch’ei zatgei grugna, sin da quels eis ei tagliau
Nr. 19 e neginas cruschs.
Nr. 20 ei via sigl ur da Foppa Verda, els trutgs eis ei tagliau ora Nr. 20, neginas cruschs, mobein in streh che fila encunter Nr. 19 ed in che fila digl ur si.
Aschia che quella terminaziun ei finida.


text:
Martin Besio-Lutz è naschì ils 5 d'avrigl 1911 a Susch. Sia vita entira ha el passentà en l'Engiadina.
El è stà perditga da l'incendi da Susch l'onn 1925. Durant quel era sia chasa paterna era daventada in'unfrenda da las flommas. Gia sco buob lavurava Martin Besio en la chava da crappa tranter Susch e Zernez. Pli tard ha el lura fatg l'emprendissadi da tagliacrappa e miradur. Pli tar è el lura era sa scolà vinavant sco manader da construcziun. Il 1938 ha Besio lura maridà la sursilvana Emma Lutz, oriunda da Curaglia. Ensemen han els gì trais uffants.
Enfin avant trais onns ha Martin Besio vivì a chasa, sco la famiglia di era grazia al grond sustegn dals da Susch. Dapi il 2014 abitava il pli vegl um dal Grischun en la chasa d'attempads Puntota a Scuol.
RR novitads 12:00


text:
Perquai ha la NASA ussa remplazzà il café da pulvra cun ina endretga maschina da café taliana. Per l’univers ha quella dentant stuì vegnida construida spezial. Dus grondas firmas talianas han sviluppà ina maschina da café taliana per l’univers.
Nagina portgaria
Uschia pon ins baiver il café or da satgets da plastic cun in stromin. Cun quest sistem na sgola il café betg en l’aria enturn e na chaschuna era betg ina portgaria. Questa notg parta ina racheta cun la maschina da café e 2 tonnas auter material per la vita da mintgadi en direcziun staziun astronautica internaziunala da la NASA.


text:
Dapi l’avust 2015 vegnan fatgas mesiraziuns tar l’Ava da Tuors. Tenor l'Axpo vegnian fatgas anc per in onn mesiraziuns, la bilantscha d’enfin ussa saja gia positiva. La dumonda per daners dal KEV/ICF (indemnisaziun per cuvrir ils custs da la furniziun d’electricitad) haja l' Axpo gia fatg tar la Confederaziun.
Suveran decida quest onn
La vischnanca da Bravuogn vul laschar decider il suveran anc quest onn en ina decisiun da princip, sch’el vul lubir l’ovra idraulica pitschna. Quai ha confermà envers RTR Peter Nicolay, il president communal da Bravuogn. Cun ils pretschs d’aua actuals possia Bravuogn quintar cun tschains d’aua tranter 150’000 – 180’000 francs, uschia Nicolay. L'Axpo planisescha da pudair inoltrar la segunda part dal 2018 la dumonda da concessiun a la vischnanca da Bravuogn. Circa l’onn 2021 duain las lavurs da construcziun cumenzar. En funcziun duai la nova ovra ir l’onn 2023.


text:
Suenter che divers cussegliers federals eran s'exprimids davart ina cunvegna cun l'Uniun europeica, ha cusseglier federal Alain Berset commentà envers la gasetta «Tagesanzeiger» ch'el sa giavischia dapli prudientscha da ses collegas.
Berset regorda al principi da colleghialitad
I fiss segir bun sch'ils cussegliers federals na sa mussian betg mo unanims suenter ina decisiun, mabain sa retegnessan er curt avant ina debatta. Ed en in'intervista cun Radio SRF ha il manader dal departament da l'intern regurdà ils ulteriurs chaus da la regenza federala ch'i saja da sa retegnair in pau avant ina decisiun. Uschiglio possian ins betg discurrer d'ina autoritad colleghiala.
Il socialdemocrat crai però tgi la colleghialitad vegnia respectada e ch'ins haja forsa surinterpretà quai ch'ils ses collegas hajan ditg.
Collegas èn sceptics
Il minister da finanzas Ueli Maurer aveva ditg envers la gasetta «Neuen Zürcher Zeitung» ch'ina cunvegna da rama na vegnia betg ad esser pussaivla a curta vista. La Svizra duai plitost sa concentrar sin in meglierament dals contracts bilaterals. Ed er il minister d'economia Johann Schneider-Amann era sa mussà sceptic envers ina schliaziun sperta cun l'Uniun europeica en ina intervista cun RTS. Per ch'i na capitian nagins sbagls stoppian ins prender temp. Entant è ina schliaziun proxima cun l'Uniun europeica er per Ignazio Cassis nunrealistica, sco ch'il minister da l'exteriur ha ditg al WEF.
La mesemna vul la regenza definir ina strategia da negoziaziun.
RR novitads 15:00


text:
Dar aria endretg - uschiglio poi vegnir char
- Mardi, 29.11.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 29.11.2016, 11:15, RTR
Mala aria po far mal il chau e po manar miffa en stanza. Perquai èsi impurtant da dar bain aria. Là datti diversas metodas. Cupitgar tuttadi la fanestra, etc. Ma tgenina è la megliera alternativa per avair aria frestga en chasa?
3-5 giadas a di durant 10 minutas
L'Uffizi per sanadad recumonda d'avrir tut las fanestras da la stanza 3-5 giadas a di per radund 10 minutas . Cun quai datti aria currenta che «pulescha ora» l'entira stanza. Blers cupitgan la fanestra però sur pliras uras. Quai dat bain aria nova en stanza, i fa però surtut fraid. Ils mirs sa sfradentan ed ils custs per stgaudar vegnan pli gronds. 3-5 giadas 10 minutas a di è effectiv e custa damain.
Sche la stanza n'ha betg fanestras, lura gidi d avrir las portas ubain installar ina ventilaziun.
Attenziun en il bogn
Surtut suenter la duscha ubain in bogn è l'aria fetg umida. Quai èn premissas idealas per bulieus e miffa. Perquai pli spert sco pussaivel dar aria suenter duscha e bogn.


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Barber gudogna suveran
Il campiun mundial da siglir cun l'asta, il Canadais Shawnacy Barber ha gudagnà l'occurenza da siglir cun l'asta en la staziun principala da Turitg. In di avant il meeting d'atletica leva en il Letzigrund ha Barber sursiglì cun l'asta 5,92 m ed ha uschia realisà in nov record persunal en halla.
Igl è era in nov record canadais. Avant in'emna è Barber vegnì nov campiun mundial a Peking.
Sin plazza dus e 3 cun mintgamai 5,67 m èn il Tudestg Raphael Holzdeppe ed il Polac Piotr Lisek.
RR novitads 21:00


text:
Meningicòc
Al Meningicòc (nóm sientìfic Neisseria meningitidis) 'l è 'n batēr gram-negatìṿ cgnusû p'r èsar respunsàbil dal 70% dal meningìti. Al s cata facilmènt in dal naś e in dal primi vii respiradóri cum in góla ma lè al batēr al n è mia 'n perìcul grâṿ (in cal caś chè a s è di purtadōr sâṅ, a gh 'l à da 'l 2% a 'l 30% dla pupulasiòṅ), al 'l è invéci quànd al gh la cava, pasànd p'r al sangṿ, a rivàr a 'l sarvèl. Al taca sōl 'l óm, pasànd da òṅ a c'l àtar c'n al gósi ad salìa, e minga 'l bèsti. Fóra da 'l còrp umàṅ al mōr in dal gir ad soquànt minùt.
I grup ad Meningicòc i èṅ tréd'ś in tut ma sōl siē i traśmétan la meningìte e di àtar mâi brut: “A”, “B”, “C”, “Y”, “W135” e “X” (qvést chè raramènt e sōl in Àfrica). In Itàglia qvéi ch'i s càtan da piò i èṅ i sierogrùp “B” e “C”.
A 'l inìsi la meningìte la sumìlia dimónd a 'l fardōr ma in dal gir ad pôc dè al ròbi i vànan sèmpar pèś. A i malâ i gh pōlan vgnir còl dûr, févra dimóndi élta, maci rósi in sla pèl, ptéci, mâł a la tèsta, gòmit, ingòsa, cunfuśiòṅ, nôna, cunvulsiòṅ e fastìdi vdénd la luś [1]. S'a n s vèṅ minga curâ in présia, tulénd di antibiòtic, a s mōr in dal gir ad pôchi óri [2].
Culegamènt estéran
Nòti
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Meningicòc
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Meningicòc


text:
Tègna sólium
La Tègna sólium (nóm sientìfic “Taenia solium”, cgnusùda méj cuma “bêg di nimài” o “bêg sulitàri” parchè in gènar al viṿ da par lò in dal budèli 'd 'l óm) 'l è 'n bêg cistôd ad culōr biànc dla famìja dal Taeniidae parasìta di nimài (òspit intermèdi) e d'l óm (òspit definitìṿ) in dua al gh fà vgnir la cisticircóśi. Quànd però par 'n asidènt 'l óm al dvènta lò 'l òspit intermèdi, la Tègna sólium la dà inìsi a 'n brut mâł ciamâ neurocisticircóśi ch'la pōl purtàr a di dan grâṿ a 'l sarvèl [1], epilesìa, urbìśia, paràliśi o anc a la mòrt [2].
Cuma tut i cistôd dla sò rasa, la Tègna sólium la gh'à quàtar vintóśi in dla sò tèsta ch'la s ciàma scòlas e anc dū unsèṅ. La s cata in tut al mónd in dua la gint la magna la carna di ninét e la sumìlia dimóndi a n'atra tègna, la Tègna saginàda, dita “bêg sulitàri di bóv”.
Par cumpréndar bèṅ al cìcclo 'd vita ad cal parasìta chè a gh'è da tacàr da quànd al bêg adûlt, ch'al pōl rivàr anc a sinc mét'r ad lunghésa, in dal budèli 'd 'l óm (al sò òspit definitìṿ) al lasa andàr di sò pès gràvad pîṅ 'd óṿ (anc duśènt-sinquantamìla a la vòlta) ciamâ pruglótad. Chi segmènt lè i finìsan fóra da 'l buś dal cûl c'n i pét méntar lò al cuntìnua a crésar sparténd-'s al magnàr c'n al sò òspit p'r uśmōś.
Quànd i èṅ lìb'r in d'l ambînt, i óṿ i spètan che di gugiōi (òspit intermèdi) i i màndan śò in mèś a dal magnàr muśnènt ad trasi 'd mèrda ma i gh'aṅ dal tèmp parchè i pōlan scampàr anc par soquànt méś. In dal còrp di pòrc i óṿ i s vèran pasànd a 'l stadi 'd uncusféra (la larva minga incóra madùra) ch'la taca a giràr in dal sangṿ par rivàr a la léngua, a i mùscui e a 'l cōr.
Chè al parasìta al sa śvilùpa dvintànd un cistisérć, na larva granda ch'la pōl armàgnar in di tesû dla bèstia anc par di an. Quànd 'l óm al magna la sò carna, al larvi i finìs'n in dal sò budèli dvintànd dal Tègni grandi bòni ad far di fiōi e acsè al sérć al s sèra. La Tègna sólium la pōl scampàr in dal budèli anc par vint-sinc an.
Quànd però 'l è 'l óm a magnàr i óṿ (parchè al gh'à 'l maṅ muśnènti o par via dal gòmit), a pōl sucédar, anc s'l è dimóndi difìcil ma minga impusìbil, ch'al sia lò 'l òspit intermèdi e i cistisérć i s fórm'n in dal sò stómag. Da 'd chè 'l parasìta al viàśa p'r al còrp rivànd a i òć (al pōl far dvintàr òrub), a i mùscui o a 'l sarvèl in dua la dà vita a la neurocisticircóśi che s'la n vèṅ minga curàda in tèmp e bèṅ, tirànd-i via uprànd o cun di fàrmag antiparasitàri cuma 'l praziquantel o 'l albendaśōł, la pōl far murìr al malâ in dal gir ad soquànt an. Far 'l àt'r i parasìta lè i èṅ più periculóś da mòrt che da viṿ parchè quànd i marsìs'n al sistéma imunitàri al s dà da far [3] ma acsè la masa la crés quànd in dal sarvèl a n gh'è mia spasi lìbar e la presiòṅ dònca la mònta.
Par cumbàt'r al parasìta 'l è méj cōśar bèṅ la carna prima 'd magnàr-la, a gh'è da rivàr almànc a sinquànta-siē grâd dapartùt, o ślar-la prima par déś dè a -10° e lavàr-as bèṅ al maṅ dòp ès'r-as spasâ 'l cûl dòp avér cagâ o avér tucâ di ugèt cuntaminâ cun di pét umàṅ.
Esénd ch'al vérum al tira via dal nutrimènt in dal budèli a gh'è dla gint ch'la 'l ciàpa apòsta par pèrdar péś sénsa fadìga [4] cuma dal dóni in Cina [5] anc s'l è 'n quèl periculóś.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Panèṅ a la Tègna Vice.com, 14 ad Nuvémbar dal 2012
- ↑ Mòrt par la cisticircóśi in di Stat Unî Sèntar p'r al cuntról e la prevensiòṅ di mâi, Favràr dal 2007
- ↑ Gh'î'v da spés mâł a la tèsta? Òcio ch'un bêg sulitàri al prév ès'r andâ a star in dal vòstar sarvèl! Meteo web, 31 ad Luj dal 2013
- ↑ La custrìnś la fiōla a magnàr di bêg sulitàri: «la gh'iva da śmagrìr» Il Giornale, 23 'd Agóst dal 2014
- ↑ Cina. Par śmagrìr e catàr lavōr cal dóni i màndan śò al bêg sulitàri Blitz quotidiano, 1 ad Śnar dal 2011
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Tègna sólium
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tègna sólium


text:
Newsletter educa.ch - distribuziun 01/2018
Di da la rait remplazza e²change 2018
25. schaner 2018 / educa.ch / Occurrenza
educanet² va novas vias per il futur. Per quest motiv vegn l’occurrenza e²change remplazzada cun ina dieta da la rait che offra discussiuns davart il svilup e l’avegnir da la plattafurma. Responsabels or da la pratica, da l’administraziun e da la politica vegnan envidads.
Guids EUN davart Bring Your Own Device
23. schaner 2018 / Ambient d'emprender digital / Publicaziun
L’Interactive Classroom Working Group da l’European Schoolnet (EUN) ha elavurà quatter guids da giaglioffa che dattan cussegls als manaders ed als responsabels dad IT en scolas per introducir a moda pratica Bring Your Own Device (BYOD). Quests guids èn disponibels per il mument unicamain en englais.
Sistem da furmaziun è preparà bain per la digitalisaziun
22. schaner 2018 / Publicaziun
En in artitgel cumparà en la «Volkswirtschaft» davart il tema digitalisaziun vegnan dus responsabels dal SEFRI tar la conclusiun ch’il sistem da furmaziun saja preparà bain per s’adaptar a la digitalisaziun, però stuessi l’infrastructura existenta vegnir nizzegiada meglier.
Projects da digitalisaziun en l’instrucziun
25. schaner 2018 / Good Practice / Resursa didactica
Emprender linguas estras cun agid d’ina conferenza da video? Emprender a moda ludica cun games? Colliar lieus d’emprender cun videos? La Fundaziun svizra per la furmaziun audiovisuala preschenta tschintg projects che promovan la digitalisaziun en l’instrucziun.
Studi MEKIS – ils resultats
15. schaner 2018 / Publicaziun / Cumpetenza da medias
Il rapport e las recumandaziuns dal studi «Cumpetenza da medias en instituziuns staziunaras per agid a la giuventetgna» èn disponibels online. 361 persunas involvidas da 125 instituziuns da tut la Svizra han fatg part a la retschertga che ha gì lieu tranter il settember ed il november 2016.
Dissegna tes futur
24. schaner 2018 / Publicaziun / Internaziunal
Il studi internaziunal da l’organisaziun nunguvernamentala englaisa NGO Education and Employers davart l’avegnir professiunal dals uffants tranter 7 ed 11 onns mussa ina fascinaziun per l’internet e las medias socialas. Professiuns da la domena MINT, Social Media e Gaming èn fitg popularas.
Digital Lives
8. schaner 2018 / Societad d'infurmaziun
Il Fond naziunal svizzer (FNS) promova projects en las scienzas umanas e socialas che sa fatschentan cun ils effects da la transfurmaziun digitala sin tut las domenas da la vita. Projects da pilot cun ina durada maximala da 18 mais vegnan sustegnids.
Evaluaziun dals videos da prevenziun
24. schaner 2018 / Resursa didactica / Cumpetenza da medias
Giuventetgna e medias ha producì sis videos da prevenziun che mussan il mund virtual ad uffants e geniturs. Per savair co che quests videos èn vegnids percepids èn geniturs, instituziuns e persunas pertutgadas envidads a sa participar a questa curta evaluaziun online fin ils 12 da favrer.
Programmar enstagl da studegiar
31. schaner 2018 / Furmaziun cuntinuada
DigitalSwitzerland porscha workshops da programmar da trais uras per scolastas e scolasts. Fin l’avrigl duain magisters da passa 100 scolas da tut ils stgalims e da tut las quatter regiuns linguisticas survegnir in’invista en la programmaziun, en l’atgna scola u er online.
Digitalisaziun en la furmaziun
10. schaner 2018 / Occurrenza
L’occurrenza per mainascolas e per persunas d’instrucziun ils 3 da favrer a Cuira dumonda suenter las sfidas da la digitalisaziun per il sistem da furmaziun. Suandants temas vegnan tangads: politica da furmaziun, sfidas per las scolas, OER e cumpetenza da medias sco cumpetenzas-clav.
Services
educanet² (de)
educa.Biblio (de)
educa.ID (de)
educa.Instrucziun
Support (de)


text:
Saanen
Saanen a l'è un cumün svizzer, capolöch del circol aministrativ del Obersimmental-Saanen, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 120.06 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6955 abitant.
El cumün de Saanen al se tröva a una altitüden de 1014 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boltigen, Charmey (FR), Château-d'Œx (VD), Gsteig bei Gstaad, Jaun (FR), Lauenen, Lenk im Simmental, Rougemont (VD), St. Stephan, Zweisimmen.
Del cumün de Saanen fa part anca l'abitaa de Gstaad che l'è un sit cunt pressapoch 2500 abitant famus per el turism invernal, frequentaa di persunacc famus e di member de l'aristucrazia eurupea.
Citaa ingiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Town Twinnings and international relations (from the official city website. Accessed 2008-08-11.)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- John F. Kennedy International School website
- Media relaa a Saanen su Wikimedia Commons


text:
I regia ina disfidanza tranter la suprastanza ed ils purtaders da la societad - ils clubs da skis. Da sa retrair saja la consequenza, ha ditg il presient da la suprastanza Ivo Damaso. Avant questa decisiun aveva quai dà diversas discussiuns.
Cumenzà cun il fatg ch'ils clubs da skis levan reveder ils statuts. Davart la realisaziun n'è la suprastanza però betg vegnida perina. Sinaquai ha la suprastanza decis da sa retrair e da surdar l'oganisaziun dal maraton a quels che vulan ils midaments, als purtaders da la societad - ils clubs da skis.
RR novitads 06:00


text:
Dentant era en las valladas buffa il favugn cun spertadads da varga 100 km/h. Uschia per exempel a Brülisau (AI) cun 119 km/h, a Brunnen (SZ) cun 104 km/h ed ad Altdorf (UR) cun 95 km/h anc adina datiers dals 100 km/h. Encunter saira duai il favugn cuntanscher ses maximum, uschia MeteoGroup.
Temperaturas fin a 28 grads
Cun il favugn èn era las temperaturas creschidas considerablamain. Uschia han ins mesirà en las valladas da favugn oz la damaun da las 8:00 gia temperaturas tranter 20 e 23 grads. En il decurs dal di duai vegnir fin a 28 grads oz.
RR novitads 15:00


text:
Tgei che pertutga la protecziun da datas n'era Facebook fin ussa betg il meglier exempel. La campagna da scleriment da la rait sociala pudess dentant midar quest maletg. Facebook infurmescha ils utilisaders co proteger meglier lur datas.
Pli simpla administraziun
La rait sociala ha dà scleriment davart las datas ch'ella rimna e co quellas vegnan duvradas. Per ils utilisaders duaja era l'administraziun dals parameters per la sfera privata vegnir pli simpla. Cun filmins vul Facebook dar tips als utilisaders. La campagna cuzza tochen la fin favrer.
Workshops per fatschentas
Part da la campagna da scleriment fan era workshops per fatschentas pitschnas e mesaunas. Tar quels workshops veglia la rait sociala cunzunt infurmar davart il reglament da basa da protecziun da datas. La nova lescha da l'Uniun europeica va en vigur la fin da matg.
Facebook è adina puspè vegnì en la critica pervia dal rimnar datas da lur utilisaders e da silsuenter dar enavant quellas. La finala viva l'interpresa sco plattafurma da reclama.
RR novitads 14:00


text:
Aeschi
Aeschi a l'è un cumün svizzer del distret de Wasseramt. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 1213 abitant e una süperfiss de 3.79 km², e al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar.
El cumün de Aeschi a l'è tacaa ai cumün de Bolken, Etziken, Heinrichswil-Winistorf, Hersiwil, Niederönz (BE), Herzogenbuchsee (BE), Seeberg (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Aeschi SO in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Burgäschi in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Barr
El Barr (Monte Barro) l'è ona montagna di Prealp Luganes (in del Triangol Larian) che l'è alta 922 meter.
L'è voeuna di primm Prealp che se incontra in la strada che de Milan la riva a Lecch.
El mont a l'è in del territori di comun de Galbiaa, Valmadrera, Pescaa e Malgraa. El divid el lagh de Annon de quei de Garlaa e de Comm.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se cred che 'l termen barr el sia de origin celtega, e 'l voeura dì quaicoss compagn de "montagna". La parolla la gh'ha di ligamm anca cont i lengov celtegh del dì d'incoeu: per esempi, barr in irlandes el voeur dì "scima", e l'è anmò doperaa per ciamà di montagn (tant 'me 'l Barr Trí gCom, che 'l voeur dì pu o manch "scima di trii boeugg"). Inoltra l'è ligaa a olter montagn de la Lombardia e de la Svizzera, compagn del Barr in Canton Tesin (it. Monte Bar) e 'l Berr in Valtolina (it. Pizzo Berro).


text:
Tavau +1,7 grads - dal midament dal clima e l'agir en quel connex
- Venderdi, 21.4.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 21.4.2017, 11:45, RTR
L'incumbensà per l'ambient dal cumin da Tavau, Gian Paul Calonder, ha inizià in film che mussa l'influenza dal midament dal clima a Tavau.
Il midament dal clima è in fatg. I vegn adina pli chaud, e quai, sin l'entir mund. A Tavau èn las temperaturas s'augmentadas per 1,7 grads celsius ils ultims tschintg decennis. Ina consequenza concreta da quest augment è tranter auter che l'enviern vegn adina pli curt en quest lieu da cura. Il cunfin dal guaud è 40 fin 50 meters pli auts ch'avant 50 onns.
Film mussa exempels concrets
En ses film mussa Gian Paul Calonder vida exempels concrets tge influenza che la midada dal clima ha per Tavau. El mussa tranter auter il vadretg da Grialetsch che ha pers la mesadad da sia surfatscha durant ils ultims 50 onns. U lura co las temperaturas mordan vi dal glatsch permanent sin il pass dal Flüela. Il film mussa dentant era co reducir las emissiuns da gas. L'effect da serra, chaschunà entras questas emissiuns, è il motiv principal per la midada dal clima.


text:
Vrin
Vrin è ina vischnanca svizra en il chantun Grischun che fa part dal district Surselva e sa chatta en la Val Lumnezia. Vrin è ina vischnanca catolica ed è situada 1448 meters sur mar e dumbra 251 abitants. Ina gronda part dals abitants èn purs. En il vitg datti ina filiala da la posta, ina mazlaria, ina pasternaria ed ina scola, fusiunada cun la scola da Lumbrein. I vegn discurrì rumantsch sursilvan. Grazia a la cuntrada muntagnarda cun la Greina ed il Piz Terri po la vischnanca er profitar dal turissem (oravant tut da stad).


text:
Zuoz
Minz istoric e chesas engiadinaisas modernas
Zuoz ho ca. 1'300 abitants ed üna surfatscha da 6'600 ha, da quella sun 600 ha god. La vschinauncha quinta circa 1'400 abitaziuns, circa 600 sun abitedas dad indigens. Las otras abitazuns sun abitaziuns da vacanzas explotedas (ca. 10%) ed abitaziuns secundarias (ca. 50%). Intaunt cha que do bellas chesas istoricas i'l minz da la vschinauncha, as chatta in otres quartiers eir chesas engiadinaisas fich modernas e confortablas.
Cumprer e piglier a fit
Il marcho d’immobiglias local vain caracteriso dal ferm interess da Svizzers ed esters chi vöglian cumprer ün’immobiglia. Per l’acquist d’immobiglias tres persunas da l’ester velan in Svizra prescripziuns specielas. Sainza il permiss da domicil stu üna tela cumpra per regla gnir appruveda specielmaing da las autoriteds.
Pervi da la granda dumanda, impustüt per fittaunzas per üna stagiun, vain arcumando da cumanzer ad uras a tschercher ün’abitaziun.
Vendita parcellas Albanas / Mariöl
La vschinauncha da Zuoz venda auncha 2 parcellas da fabrica illa zona Albanas/Mariöl ad indigens u ad interessos chi sun pronts da piglier domicil a Zuoz.
Las parcellas haun üna surfatscha da 789 m2 ed üna cifra d‘usufrüt da 0,3.
Per plaschair clicker cò, per telecharger il pdf cul plan.
Interessents s’annunzchan per plaschair tal chanzlist Claudio Duschletta,
Tel. 081 851 22 22 u c.duschletta@zuoz.ch per survgnir ulteriuras infurmaziuns.
IL CUSSAGL CUMÜNELA DA ZUOZ / NOVEMBER 2016
Glista abitaziuns da fitter libras
Per plaschair clicker cò, per telecharger la glista cun abitaziuns da fitter libras.


text:
Varsavia
Varsavia (Warszawa in pulunes e casciub; Warschau in tudesch; Varšava in rüss, ücrain, sluach, lituan e cech; Waršawa in slesian; Warsaw in ingles; Varsovie in frances; Varsovia in latin) a l’è la capital de la Pulonia.
A l’è anca la prima cità de la Pulonia per pupulaziun, cun 1.726.58[1] abitant (2014).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varsavia a l'è a 350 km del mar Baltich e la traversa el fiüm Vistula.
Straport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la gh'ha una red di tram e la metropolitana.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varsavia a l'è gemelada cun:


text:
La segirezza en l'Europa saja colliada stretg cun la situaziun en la regiun da la Mar mediterrana, ha admonì Burkhalter. Quai na saja anc mai stà uschè visibel sco oz.
Agir communablamain
L’instabilitad e miseria creschenta en l’Africa dal nord ed il terrorissem internaziunal pretendian d’agir cumplessivamain. Uschia stoppia er la crisa da fugitivs vegnir prendida a mauns cumplessivamain, quai dal pajais d'origin sur ils stadis da transit fin tar il pajais che prenda si fugitivs. I saja da gidar als stadis vischins da la Siria per pudair garantir als fugitivs ina dimora segira.
RR novitads 15:00


text:
L’organisaziun dal Maraton da skis engiadinais ha lascha elavurar da «Event analytics», la cuminanza da perscrutaziun da la Scola auta d’economia Lucerna e da l’interpresa «Rütter Soceco», in studi sur dals effects dal maraton da skis engiadinais sin l’economia publica.
En tut eran radund 18’000 persunas a la partenza sco activs ni al ur da la loipa sco accumpagnaders. En tut han quellas persunas generà 34’000 pernottaziuns, la gronda part 93% en la regiun Engiadina.
Maraton da skis ha generà ina svieuta totala da 33 milliuns francs
Entras il Maraton da skis è en l’entira Svizra vegnida generada ina svieuta da 33 milliuns francs. Quai tut las expensas dals participants e lur gidanters e da las activitads dals organisaturs. La valurisaziun munta ad en tut 15 milliuns francs, per la regiun Engiadina 6,2 milliuns francs.
Per pudair generar questa valur èn stadas necessarias en l’entira Svizra radund 140 plazzas da lavur cumplainas. Bun la mesadad da questa lavur saja vegnida prestada en la regiun, scriva l'organisaziun Maraton da skis engiadinais.
RR novitads 12:00


text:
Il bab da Saad Hariri, Rafik Hariri era vegnì mazzà ensemen cun 22 autras persunas il favrer 2005 dad in'attatga cun ina bumba sin in convoi en la chapitala libanesa, Beirut. Il murdraretsch ha destabilisà il pajais.
Il parlament dal Libanon è dividì tranter aderents dals Stadis Unids e da l’Arabia Saudita e tals da la Hisbollah che vegnan sustegnids da la Siria e da l'Iran. Tras il conflict en il pajais la Siria èn ils foss en il Libanon vegnids marcantamain pli profunds, scrivan las agenturas da novitads.
RR novitads 12:00


text:
Gossau (SG)
Gossau a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.51 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17983 abitant.
El cumün de Gossau al se tröva a una altitüden de 638 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andwil, Flawil, Gaiserwald, Herisau (AR), Niederbüren, Oberbüren, San Gal, Waldkirch. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gossau l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 824 col nom de Cozesaua.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Citaa de Gossau
- Gossau (SG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Actualmain fan part al Parc Ela las vischnancas Albula/Alvra, Bravuogn-Filisur, Lantsch, Schmitten e Tagn/Wiesen ch'è ina fracziun da Tavau. Era sche Tinizong-Rona e Riom-Parsonz mancan il mument en il perimeter dal parc, n’èsi betg previs da trair da nov ils cunfins avant l’onn 2022. Il Parc Ela haja discutà quai cun la vischnanca da Surses ed ins saja vegnì tar la conclusiun ch’i saja il pli perdert dad integrar quels vitgs en la nova perioda da manaschi da diesch onns dal parc, ha ditg Dieter Müller.
Finanzialmain sa participescha l'entira vischnanca da Surses gia oz al Parc Ela, quai cun pajar ina contribuziun per mintga abitant. Ins haja era gia fatg lavurs da revitalisaziun a Tinizong-Rona che n'è atgnamain betg en il parc, uschia il manader da fatschenta dal Parc Ela.
RR actualitad 12:00


text:
Sofia Goggia da l'Italia ha mussà ina cursa perfetga. Ella è ida cun il numer 5 e n'ha fatg nagins sbagls. Segunda è Federica Brignone. Cumplettà il podest ha la terza cumpatriota Nadia Fanchini.
Il podest
- 1. Sofia Goggia (Italia) 1:04.00
- 2. Federica Brignone (Italia) + 1.10
- 3. Nadia Fanchini (Italia) + 1.45
Michelle Gisin è stada la sperta en il trenament. Cu igl è ì per la liongia n'ha ella dentant betg pudì tener cun la Taliana Goggia. La skiunza grischuna Jasmine Flury ha mussà ina prestaziun sensaziunala. Ella ha attatgà ed ha fatg ina buna cursa. Gisin e Flury èn omaduas sin il 6avel plaz.
Las Svizras
- 6. Michelle Gisin + 1,85
- 6. Jasmine Flury + 1,85
- 10. Lara Gut + 2,13
- 11. Corinne Suter + 2,20
- 20. Priska Nufer + 2,57
- Joana Hählen è crudada ora.
Las favuritas Weirather e Hütter
La skiunza dal Liechtenstein, Tina Weirather, ha giu in bun start. Pli tard ha ella dentant fatg intgins sbagls pitschens e pers temp. La finala è ella 5avla. Cornelia Hütter ha pers schlantsch tar in sbagl dal ski intern e vegn 13avla. Ellas duas eran sin il segund e sin il terz plaz dal classament da la cuppa mundiala da la cursa rapida. Mikaela Shiffrin che maina il classament n'è betg sa participada a la cursa.
RR novitads 14:00


text:
Gurgunzöla (furmai)
El gurgunzöla (in lombard uriental anca: strachitù) l'è un furmài fai dal lat intrégh de vaca, uriginàri d’la pruìncia de Milàn.
Le so zone de prudüsión storìche i en le pruìnce de Milàn, Cum, Pavìa e Nuàra. Quést'ültima l'è diventàda ind el ültim sécul el principàl prudutùr. El furmài l’è nasüd ala fin dal X sécul ind la umònima cità arént a Milàn. El gurgunzöla l'è vüna di variànt dal strachìn: el num uriginàl l'è Strachìn de Gurgunzöla.
Gurgunzöla l'era n'impurtànta tapa de ripòz d'le vache de ritùrn dall'apég estìu. El strachìn de Milàn l'è el Quartiröl, ménter quel de Talég l'è el Talég.
El gurgunzöla l'è un furmài a pasta crüda de culùr biànch pàia, cun venadüre vérd che dipéndun dal prucès de erburinadüra, cun la furmasión d'le müfe (Penicillium glaucum).
Incö el furmài l'è ricunusüd dala Cumünità Européa e registràd néla lista di prudùt DOP cun Reg. Cee n° 1107/96.
La furma, dal pez de 12 chilo circa, la gh’ha sü tüte le face el marchi de urìgin e la végn cuèrta da föi de alümìni che i gh’han stampàd el cuntraségn caraterìstich d'la denuminasión prutegìda "Gorgonzola".
Cuntegnüü
Zone de prudusión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incö el gurgunzöla l'è fai in dü región dal nord Itàlia, e püsè precizamént ind'le pruìnce de Berghem, Brésa, Bièla, Cum, Cremùna, Cüni, Lech, Lod, Milàn, Nuàra, Pavìa, Varéz, Verbània, Vercèi e in qual cumün d'la pruìncia de Lisàndria.
Tipulugìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghe n’è de dü principài laurasión:
- Duls, che’l se prezénta cremùz e morbid cun savùr legermént picànt.
- Picànt, cun un savùr püsè decìz e fort e cun la pasta püsè düra ma friàbil.
Laurasión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è fai cun lat pasturizàd che’l végn dai stal vizìne ala zona de urìgin cun la giùnta de fermént de lat e müfe selesiunàde che ghe dan le venadüre tìpiche. El prucès de pasturizasión l'è fai par fa calà el nümor de batér e’l végn fai a 'na temperadüra de 72° Celsius par 22 scund.
La stagiunadüra la düra almén 2 méz par quél duls e püsè de 3 méz par quél picànt.
Cüzìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In cüzìna el va 'cumpagnàd cun del vin rus, rubüst e curpùz, ma el pöd anca es abinàd cun un vin morbid biànch o ruzàd. Il picànt el va bén anca cun un vin da desèrt o licurùz cume el Marsàla vérgin o’l Porto.
'Na clàsica asuciasión, cunsümàda specialmént ind la pruìncia de Berghem, l'è pulénta e gurgunzöla.
Par cunservàl, l'è abastànsa levà la crusta e incartà la féta in föi de alümìni da mét ind el frigo. Par punservà grand quantità, el va taiàd a féte e incartàd sémpor in föi de alümìni par és cungelàd e scungelàd di volta in volta, quànd necesàri. El furmài scungelàd el va cunsümàd in poch témp.
Valùr de nütrisión (médi par 100 gram)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Energìa 330 Kcal/KJ 1375
- Pruteìn 19 gram
- Gras 26 gram
- Fosfor 360 gram
- Calcio 420 gram
- Vitamìn A, B1, B2, B6, B12, Pp.


text:
Tar ina conferenza da medias il mardi suentermezdi avevan plirs uffizials punctuà, ch'i na saja anc ditg betg cler che l'um arrestà saja lu era propi il manischunz tschertgà. Ed els na sajan era anc betg segirs, sch'i sa tractia d'ina u da pliras persunas che sajan involvidas en l'attatga a Berlin. Vinavant ha il minister da l'intern tudestg de Maizière communitgà, che fin uss na haja nagin'organisaziun u gruppaziun surpiglià la responsabladad per l'attatga. Indizis sin in motiv islamistic na datti il mument betg.
L'attatga sin ina fiera da Nadal a Berlin è succedida il glindesdi saira las otg. Tenor indicaziuns da la polizia aveva ina persuna manischà sapientivamain in camiun en la fulla da glieud, ch'era sa rimnada sin la plazza Breitscheid avant la Gedächtniskirche. L'oriund manischunz dal camiun polac ha la polizia chattà sajettà en la cabina dal camiun.
Pliras persunas han pudì bandunar l'ospital
L'attatga ha chaschunà 12 unfrendas e 49 blessads. Tenor las davosas indicaziuns han entant 24 persunas pudì bandunar l'ospital. 14 da las 25 persunas che sa chattan anc en tractament han 14 blessuras pli grevas.
Suspectà è var in onn en Germania
L'um suspectà ch'era stà en arrest ha 23 onns e duai esser oriund dal Pakistan. El era arrivà ils 31 da december 2015 en la Germania. Il favrer 2016 era el sa mussà a Berlin. Davart sia dumonda d'asil n'avevan las autoritads anc betg decidì. Contacts cun circuls islamistics n'èn tenor la polizia betg enconuschents.
RR novitads 14:00++


text:
En tut èn vegnidas testadas 20 destinaziuns svizras. Tranter auter è vegnì valità quant simpel ch’igl è da far reservaziuns sin la pagina d’internet, e quant bain che dumondas da giasts vegnan respundidas. La regiun Savognin Bivio Alvra haja persvadì cun lur auta qualitad da cussegliaziun, scriva Savognin Turissem en ina communicaziun. Plinavant saja quai simpel da navigar sin la pagina d’internet da Savognin e da far reservaziuns. Il Swiss Holiday Home Award vegn surdà da la plattafurma d’online «e-domizil», quai en cooperaziun cun la scol’autoa da la svizra romanda HES-SO e sut il patrunadi da l’uniun da turissem Svizzer STV.
Grischun Central Savognin Bivio Alvra vegn onurà
Il «Swiss Holiday Home Award» da e-domizil onurescha prestaziuns extraordinarias dad organisaziuns svizras da turissem en il sectur abitaziuns da vacanzas. La destinaziun Savognin Bivio Alvra è vegnida sin il segund plaz.


text:
Radund 250 cas d’abus sexuals èn vegnids annunziads fin uss tar la Conferenza dals uvestgs svizzers. Quai rapportan las duas gasettas «SonntagsZeitung» e «Le Matin Dimanche». Ils cas sajan capitads davent dal 1950. Pertutgads sajan passa 140 uffants u giuvenils, sco er bunamain 90 creschids. 10% dals cas sajan pir capitads l’ultim temp. Tenor la conferenza sajan tar tut quests cas be creschids pertutgads – e betg uffants.
Per part examineschia la baselgia ils cas mo intern, senza infurmar la giustia. Quai ord respect vers las unfrendas che na veglian betg purtar plant. Quest agir vegn dentant crititgà da las autoritads da persecuziun penala.
RR novitads 06:00


text:
Bautzen
Bautzen (Budyšin in lusazian; Budziszyn in polacch; Budyšín in cech) l'è ona città de la Germania oriental. Ghe viven 39 607 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in la Lusazia Alta, in del Land de la Sassonia e in del circondari omonim.
Bautzen l'è traversada del fiumm Sprea.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I archeologh hann trovaa in de la zona di insediament germanigh del terz secol prima de Crist, ma el primm document che 'l parla de la città l'è del 1002.
In del 1018 la gh'è stada firmada ona pas tra el re todesch Enrigh II e quell polacch Boleslaa I: con quell trattaa chì, Bautzen l'è finida sotta la Polonia. In del 1033 l'è passada anmò sotta l'Imperi; poeu in del 1319 l'è passada a la Boemia e in del 1635 a la Sassonia. In del Medioev l'è stada leada in d'ona lega de ses città con Görlitz, Zittau, Löbau, Kamenz e Lauban.
In del 1813 gh'è stada ona battalia di Guerr Napoleonigh.
Sotta i Nazista a Bautzen el gh'è staa on lager e ona battalia tra Todesch e Russ (21-30 april 1945).
Anca sotta i comunista de la DDR Bautzen l'è stada doperada 'me prison: al dì d'incoeu vun di duu compless che le formen l'è anmò doperaa, menter l'alter el gh'ha la fonzion de memorial de la dittadura.


text:
Claudio Gotsch fotografescha dapi ch’el ha 10 onns
Mintga mument liber investescha el in fotografar selvaschina u cuntradas.
Fotografar è ina part – evaluar las millis da fotos in’autra. La fotografia permettia da vesair detagls particulars, ch’el mai na vesas cun spievlar. Pir in segund, ni in terz sguard tradeschan misteris da la selvaschina – ed uschè s'ha era sviluppada l’idea da la Black Edition.
La Black Edition reducescha il purtret sin l’essenzial – l’animal
L’aspectatur dess uschè emprender ad enconuscher meglier l’animal. Mintga detagl è visibel - e mintga giada sa vesa puspè insatge nov. La realisaziun da la Black Edition dovra dentant ina gronda pazienza. La fotografia vegn elavurada a maun, il conturn da l’animal vegn fatg nair – damai reducì sin l’animal.
Cun la galaria d'art LUMAS da Basilea or'en il mund
La vernissascha è stada in success. Var 120 persunas eran envidadas. Passa la mitad dals purtrets era gia vendids avant la vernissascha. LUMAS è ina schanza per Gotsch: Sin tut il mund datti 40 galarias da LUMAS – Gotsch è damai expost durant il proxim mais perfin in Australia, Londra u Dubai.
Il siemi da Gotsch - in luf u in uors
Ses siemi fissi, da survegnir u in uors u in luf davant l’objectiv per producir cun els ina Black Edition.


text:
Suenter ch'il president dal parlament transitoric, Waldir Maranhao, aveva annullà surprendentamain il votum davart la relaschada d'uffizi da la presidenta Dilma Rousseff e pretendì ina nova debatta, vul il president dal senat uss votar anc quest'emna davart la procedura da relaschanda. Tar in Gea vegniss Rousseff suspendida.
Tenor il president dal parlament transitoric sto la votaziun dal avrigl davart ina procedura da relaschada da la presidenta Rousseff vegnir repetida pervi da sbagls formals.
Tant cunter la presidenta sco er l’opposiziun datti renfatschas da corrupziun.
RR novitads 20:00/06:00


text:
L’interess per l’exposiziun cun 145 pajais ch'èn participads è creschì surtut durant ils ultims dus mais cun fin 200'000 persunas per di. Dentant èn las colonnas avant ils pavigliuns era creschidas ed han procurà per 4 fin 5 uras da spetg avant che pudair entrar.
Puspè demontar tut
A partir dal november cumenzan las lavurs puspè sin l’areal dad 1 milliun meters quadrat. Tut ils edifizis - cun excepziun dals dus pavigliuns talians – han da vegnir allontanads entaifer ils proxims 6 mais. Entant ch’ils ins vegnan simplamain sbuvads e reciclads, vegnan auters translocads en in auter lieu. Uschia è per exempel il nov dachasa dals containers da Monaco a Burkina Faso. Nua che las trais turs da la Svizra van e sch’ellas vegnan insumma anc duvradas n’è anc betg enconuschent. En media han visità 11'400 persunas al di il pavigliun svizzer.
Speculaziuns cumenzan
A partir dal matg 2016 fiss l’areal da l’ExpoMilano puspè liber e pront per ina nova furma d’utilisaziun. Entant datti pliras ideas: d’in stadion per ina da las duas squadras da ballape da Milaun, fin tar in campus d’universitad. Possessura dal terren è dentant la societad ExpoMilano. Tar quella han tant la citad da Milaun in pled en chapitel, sco era la regiun da la Lumbardia ed il stadi talian.


text:
Bràtea
La bràtea (o ipsofìl) endèla terminulugìa botànica, l'è 'na fòia mudificàda che compàgna fiùr o 'nfiurescènse.
De l'atacadüra a la sèa de la bràtea se svelöpa 'n fiùr o na 'nfiurescènsa. La pöl vìga fùrme e dimensiù diferènte. La funsiù de la bràtea l'è de sòlet chèla de protèger el böt del fiùr del zél e dei atàch dei parasìcc.
Le bràtee de sòlet le g'ha culùr vért e se pöl cunfundìle co le fòie; en sèrte spéci le pöl véser culuràde e se pöl scunfundìle col fiùr e alùra se dis che le g'ha funsiù vesilìfera perché le fà de reciàm per i insècc empulinadùr. 'N ezèmpe tìpech de bràtea vesilìfera i è la stèla de nedàl (Euphorbia pulcherrima Willd.) e la Bougainvillea.
Invòlucro de bràtee de la 'nfiurescènsa a capulì de la margaréta. L'è mìa 'n càles perchè 'l capulì l'è mìa 'n fiùr ma 'n ensèma de fiùr, ognü col sò calizì.


text:
Il Lakers han pers il gieu cunter il campiun da la liga naziunala B, ils SCL Tigers. Cun Michel Zeiter surpiglia il trenader d'assistenza fin qua il comando. Zeiter è vegnì il december 2013 tar ils Lakers. L'anteriur hockeyan da 40 onns surpiglia gia per la segunda giada la responsabladad per in'equipa. Cun l'EHC Visp è el vegnì campiun da la liga naziunala B il 2011.
Anders Eldebrink ha surpiglià il mars 2013 ils Lakers e spendrà il club dal chantun Son Gagl dals gieus da qualificaziun, e quai cunter ils SCL Tigers. Lezs èn lura pli tard vegnids relegads en la NLB.
RR novitads 12:00


text:
Barmettler per Schwarzenbach19.04.2018
DA HANS HUONDER / ANR
Simona Barmettler ei nova directura da Sedrun Mustér Turissem e successura da Hans-Kaspar Schwarzenbach. Suenter la demissiun da Schwarzenbach ha SMT stuiu tschercar in niev tgamun per la fatschenta operativa. Suenter ina procedura da selecziun intensiva ha la suprastonza eligiu Barmettler. Sco quei che la presidenta dad SMT, Corinne Staub, constatescha hagien ins priu peda per anflar ina buna successiun: «D’ina vart havein nus tschercau ina persuna professiunala, dall’autra vart era ina che viva ella regiun e ch’intenda buca da bandunar quella aschi spert. Ella persuna da Barmettler havein nus cattau ina fetg buna candidata.» Barmettler ei naschida 1992 a Zug. En in hotel da seminari
ella regiun da Zug eis ella sescolada sco persuna dil fatg dalla hotellaria. Avon che surprender
ina nova funcziun el hotel Ramada ad Engelberg eis ella stada engaschada el contuorn da Zug. Silsuenter ha ella absolviu cun success la Scol’aulta da turissem ed ha luvrau sco assistenta da marketing e vendita tier Lucerna Turissem SA. Igl onn vargau eis ella lu vegnida engaschada da Grischun Vacanzas. Leu ha ella era luvrau denter auter per Sedrun Mustér. «Gia en quella funcziun eis ei curdau si a mi con varionta che la regiun ei e tgei potenzial che la destinaziun ha. Jeu selegrel fetg sin la nova sfida.» Cun sia lavur entscheiva ella igl uost.


text:
Novecento
Novecento (Nuvsènt) 'l è 'n film dramàtic e stòric dal 1976 ad Bernardo Bertolucci ambintâ in Itâglia in dla campàggna emigliàna durànt la secónda guèra mundiàla e a 'l inìsi dal Nuvsènt. 'L è stâ preśentâ, fóra cuncōrs, a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l è stâ mis in dla lista di sènt film itagliàṅ da tgnir dacàt.
'L è stâ girâ in dal Parmśàṅ (Busé), in d'l Arśàṅ (Guastâla e Lusêra), in dal Cremunéś (Rivarōl e San Śvan in Crōś) e in dal Mantṿàṅ (Mantṿa, al Pòś e Cürtatùn).
Sunt
At prim
In dal dè dla mòrt ad Giuseppe Verdi (27 ad Śnar dal 1901), in dal pudēr dal vèć padròṅ Berlinghieri (Burt Lancaster) ch'al gh'à in dal Parmśàṅ, i nàsan al sò anvō Alfredo (Paolo Pavesi e Robert De Niro), ch'al pòrta al nóm cumpàgn dal suo, e Olmo Dalcò (Roberto Maccanti e Gérard Depardieu), fiōl dla Rosina (Maria Monti), na cuntadìna ch'la lavóra in dla sò tèra e ch'la 'l à abû da 'n óm ch'a n s sà briśa ch'i 'l sia. Al pàdar dal pìcul Alfredo, Giovanni (Romolo Valli) al vōl tōr lò incòsa quànd sò pàdar al murirà, lasànd al briśi a 'l sò fradèl più grand Ottavio (Werner Bruhns). Al nunòṅ Berlinghieri al gh'à na surèla, Desolata (Francesca Bertini), ch'la fà la sōra e l'è gnuda a star da lò parchè la s è róta ad vìvar in cunvènt.
Da baghét Olmo, cun al sò caràtar arvèrs e sèmpar prònt a dir dal parulàsi, al dvénta amìg 'd Alfredo anc se chi lò al fà part dla famìja di padròṅ. Qvést chè pò al gh'à anc un bèl rapòrt cun sò nunòṅ, ch'al gh inséggna a druàr al sćiòp, e minga tant cun sò pàdar ch'al pénsa sōl a i bèsi. Un dè al vèć Berlinghieri al decìd ad tōr-'s la vita, impicànd-as in na stala cun dal cadéni in mèś a 'l sò vachi, quànd vilî al s rénd cònt 'd n èsar più bòṅ a far quél ch'al fava na vòlta: al fà fadìga a giràr, a dar di órdan a i sò cuntadèṅ, a tgnir-'s in a mènt al ròbi e p'r avér al mâl dal lumàghi adòs. Giovanni al s in prufìta faghénd butàr śò lè par lè un testamènt a 'l nudàr ch'al gh lasa incòsa a lò e sōl un vitalìsi ad 5.000 franc a 'l méś a sò fradèl.
Quànd a vèṅ na timpèsta ch'la s pòrta via mità dal furmintòṅ, Giovanni al fà savér a i sò cuntadèṅ ch'a gh darà mità dal stipéndi. Òṅ 'd qui lè, dit „Al muntanàr“, par prutèsta al s taja via n'urécia. In séguit i lavuradōr i tàcan a tgnir a drē a La Lega, n'urganiśasiòṅ sindacàla ch'la difénd i sò dirìt, e i daṅ vita a 'n siòpar ch'al mét in śnòć i camp méntar ninsòṅ al munś al vachi e i padròṅ i èṅ custrét a 'ndàr a tōr al lat in sità e pò a pagàr di crumìr e andàr anca lōr a lauràr la tèra. A stanta-tri an Leo Dalcò (Sterling Hayden), al nunòṅ 'd Olmo, al gh la cava a védar un padròṅ lauràr ma 'l è 'l ùltim quèl ch'al pasa p'r i sò òć parchè al mōr mént'r al pònsa sóta 'n àrbul.
I pas'n i an e Olmo al tórna in dal pudēr dòp avér fat la Prima guèra mundiàla e al cgnós la mistra Anita Furlan (Stefania Sandrelli), na dóna ad Veróna ch'l'à pardû la sò famìja e ch'l'inséggna in na cà dal pòpul. I dū i dvéntan muróś. Al padròṅ Giovanni 'l à in cal méntar cumprâ di machinàri e numinâ cuma fatōr al fasìsta Attila Melanchini (Donald Sutherland). Par la fèsta ad San Martèṅ soquànt di sò cuntadèṅ sucialìsta i pèrdan la cà ma Oreste (Odoardo Dall'Aglio), ch'al gh'iva incóra 'n an ad cuntràt, al n gh la cava minga a mandàr śò anc cal ròsp lè e 'l al siga a vóś élta in dialét: «Gnanc al Papa, gnanc Geśù Crist i m purtaràṅ via da cla cà chè parchè mè 'l è quarànt'an ch'a stag chè dèntar, l'è óra ad finìr-la!». Cal dóni i tàc'n a cantàr "La Lega" mént'r i óm, par difénd'r-i da 'l Camìśi Négri a cavàl, ch'i èṅ drē a rivàr par butàr-al fóra ad cà, i ciàpan di spròc in maṅ e i suldâ i èṅ custrét a mulàr 'l òs.
Giovanni al s dà da far par mét'r insém di àtar padròṅ a la sò càuśa in na céśa e catàr sù di bèsi. Un mòrt sucialìsta a Rivaröl a n è minga stâ asè par lò, a gh'è da far quèl par giustàr-i. Pioppi (Pietro Longari Ponzoni) e di àtar i gh staṅ ma minga sò fiōl ch'al sarnìs 'd andàr via da 'd lè p'r andàr a Pärma insém a Olmo. Lè prima i càt'n „Al muntanàr“, ch'al fà di spetàcui in piàsa par tiràr avànti, e pò i daṅ na maṅ a la lavandàra Neve (Stefania Casini) a purtàr sù i pagn. Dòp ch’Alfredo al gh'à dâ di bèsi p'r un bicirèṅ, Olmo al la cunvìns a 'ndàr a lèt insém. Lē la i ciàma tut dū par far-ag na pugnéta ma pò la gh'à na criśi pilètica. Alfredo al taja la còrda e al và a catàr sò sio Ottavio e lè al cgnós na dóna bèla ma 'n pôc strana, a gh'è 'l caś parchè l'è n'artìsta pîna ad bèsi, l’Ada Fiastri Paulhan (Dominique Sanda) ch'la gh dà 'n pasàǵ in màchina p'r andàr a cà. Méntar la cà dal pòpul la và a fōg e quàtar vèć i pèrdan la vita p'r òpra di fasìsta capitanâ p'r Attila, chi lōr dū i faṅ 'l amōr in un fnil.


text:
Integraziun
La SSR represchenta la realitad da la vita da tut ils umans e da tut las gruppas en Svizra. Nus dain perquai ina fatscha a la Svizra multiculturala.
L'incumbensa d'integraziun da la SSR è uschè actuala sco anc mai: in quart da la populaziun svizra na posseda betg in pass svizzer. La societad svizra sa mida – pervia da la situaziun politica a l'exteriur e pervia da la transfurmaziun digitala. Perquai n'ans restrenschain nus betg a la reproducziun da la realitad da la vita da las culturas en Svizra.
Noss programs duain promover enconuschientschas vicendaivlas ed uschia meglierar la chapientscha in per l'auter. Estras ed esters han perquai ina plazza fixa en il svilup dal program. Che l'integraziun po senz'auter esser divertenta e variada mussa «Müslüm Television», il nov format da comedy da SRF. Müslüm, il comicher bernais cun ragischs tircas, prenda il public cun el sin in viadi rasant tras il milieu da migrants e s'approfundescha en tradiziuns svizras.
La SSR è partenaria da la fundaziun da medias Civis
La fundaziun da medias Civis sensibilisescha schurnalistas e schurnalists en l'Europa per temas da l'integraziun e da la varietad culturala. Ella premiescha emissiuns che s'occupan a moda excellenta da quests temas.
Savida cumpacta davart la Svizra
Nus contribuin er online a l'integraziun. Nossa app together tematisescha dumondas dal mintgadi, dat respostas e furnescha savida supplementara preziusa en set (!!!) linguas. Per il mument cumpiglia l'app diesch temas cun var 300 dumondas. Together concentrescha resursas nizzaivlas e savida en in lieu.
Il concept da basa da together è in quiz difficil da caracter betg evidentamain cumpetitiv. A moda ludica intermediescha l'app savida davart la Svizra ed agids pratics per novarrivads. En ina community da Facebook pon las utilisadras ed ils utilisaders sa barattar vinavant.
Cun la purschida online da swissinfo.ch en 10 linguas servin nus estras ed esters en Svizra e persunas che han interess per la Svizra sco era Svizras e Svizzers a l'exteriur en l'entir mund.


text:
Le cognom „Freinademetz"
Dandaìa ne la tolon nia tan avisa cun la scritöra di cognoms. Le pice Ujöp da Oies
é gnü metü ite tl liber dl Bato cun le cognom "Frainadamez". Tla stüa dla ciasa nadè él scrit l'inom dl pere: Giovanmatia Frainademez 1865.
Tl liber dl Bato a Badia ciafuns inć
e atri modi da scrì: Freina d mezz / Freina mezz / Freina de mezz / Freina d'Mezz / Frena da mez / Frena de mez / Frenademetz, por nominé n valgügn. Dal tëmp de sü stüdi inca scriô Ujöp so cognom cun la forma "Freinademetz", chësc é restè so cognom, cognom che che é inć
e ruvé ite ti documënć.
Frena o Freina ó dì na "rissa"
, na "para"
che foss n pre ërt y lëde.


text:
Ils pli gronds quitads dal survegliader da pretschs restan ils custs da sanadad. Dapi l'introducziun da l'assicuranza da malsauns obligatorica sajan las premias s'augmentadas mintg'onn en media per 4,6%. Durant l'onn vul Stefan Meierhans far sia part per pudair franar ils custs, e quai tranter auter cun ina plattafurma ch'è online dapli venderdi. La plattafurma duai porscher per mintgina e mintgin ina survista da pretschs che varieschian per part fitg dad ospital tar ospital. L'intent da la plattafurma e da stgaffir dapli transparenza.
Plattafurma cun tariffas
Tranter auter haja il survegliader da pretschs, Stefan Maierhans, era pudì far part da la gruppa d'experts che han elavurà 38 mesiras sin incumbensa dal minister da sanadad Alain Berset. La primavaira vul il Cussegl federal lura decider, tgeninas da quellas mesirass che duain vegnir realisadas e co vinavant.
RR actualitad 12:00


text:
Per il sviament da Silvaplana cumenza il tunnel en la segunda storta a piz da la via sur il Pass dal Güglia, gist sur la vischnanca da Silvaplana. Il tunnel crescha, detonaziun per detonaziun. Mintga giada è il tunnel 4 meters pli lung. Per ina detonaziun monteschan ils lavurers 152 detonaturs, e mettan radund 500 kilos material explosiv en las foras da 4 meters lunghezza. Suenter las detonaziuns ves'ins la pulvra che vegn or dal portal dal tunnel.
Il tunnel ha ussa già ina lunghezza da 181 meters, da total radund 750 meters. La via tras il tunnel vegn ad avair ina pendenza da passa 8%. La perfuraziun dal tunnel duai succeder l'onn 2016.


text:
Prinzi Henrik da Danemarc
- Mesemna, 14.2.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 14.2.2018, 8:40, RTR
Ils 13 da favrer è prinzi Henrik mort cun 83 onns en il palazi «Fredensborg». L'um da la regina Margrethe II. pativa vi da demenza ed aveva er uschiglio problems cun la sanadad.
Prinzi Henrik, cun num oriund Henri Marie Jean Andrè de Laborde de Monpezat, è nat ils 11 da zercladur en il sid da la Frantscha. Suenter ses studi da dretg e dad instrucziun civica ès el ì sco secretari en l'ambassada franzosa a Danemarc. Là ha el emprais ad enconuscher la princessa Margrethe, pli tard la regina.
Sco consort da la regina, ha el surprendì diversas caricas sco il presidi dal WWF da Danemarc u en diversas organisaziuns da commerzi. Henrik era in grond amatur dad art. El sunava clavazin, ramassava ovras d'art ed ha era translatà divers cudeschs ed edì divers cudeschs da cuschinar.


text:
Lengua piemuntesa
La lengua piemuntesa (nomm nativ: Piemontèis codes ISO 639-3 pms) a l'è una lengua rumanza gall-italega, recugnussüda in del 1981 'me vüna dij lenguf minuritari del'Europa e che l'ha censida l'UNESCO intra i lenguf che meriten la tütela. Se stima che sien almen 2,5 miliun i gent ch'a hinn bun de parlà o de capì el Piemuntes, e 500-600 mila quij bun anca de legell e de scrivell.
Cuntegnüü
I paes che se parla in Piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se parla in piemuntes, cunt i sò variant lucaj, in:
- de la pruincia de Türin, Cüni, Asti, Biela e Vercej;
- de la banda püssee ucidentala de la Pruvincja de Nuara;
- de la pruincia de Lissandria, föra ch'arent a Turtona (chì i parlaa a hinn lumbart e emilian mes'ciaa) e i paes suta Növ (dialett ligür)
- d'un quej paes de la bassa Val d'Aosta.
In de la pruincia del Verban-Cüsi-Ossula e la püssee part de chela de Nuara se dupren dij dialett de la Lengua Lumbarda. In dij cumün de la pruincia de Cüni al cunfin cun la Ligüria se parlen dij dialett ligür. In dij val dij pruinc de Türin e de Cüni, el Piemuntes a'l vif insema al Ucitan a süd e'l Franch-pruvensal a nort. Gh'è anca de dì che in del bass Piemunt a l'è bell cumplicaa stabilì indua l'è che'l finiss el Piemuntes e indua'l scumincia el Lumbart o el Ligür.
El Paternoster in Piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nòstr, ch'it ses ant ij Cej,
sia santificà tò nòm,
ch'a ven-a tò regn,
sia faita toa volontà,
coma 'n cel parèj an tèra.
Dane ancheuj nòstr pan quotidian,
e perdona a noi i nòstri débit,
coma noi i-j perdonoma ai nòstri debitor.
E fane nen droche an tentassion,
ma liber-ne del mal, amen.
I dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'è una lengua ünitaria, el Piemuntes a'l gh'ha i sò dialett. La furma de riferiment a l'è el Piemuntes cumün, che l'è quell de Türin e inturnavia: 'sta furma chì a l'è chela püssee duprada in de la literatüra e tücc i alter piemuntes l'aceten e a hinn bun de capila. El piemuntes cumün a'l se dupra per parlà cun gent che parlen minga l'istess sò dialett. A bun cünt, se cunsidera el piemuntes de la zona de Türin, Süsa, Cher, Pinaröl e Salüss chel püssee bun (gh'è però de sta 'tent che a Türin gh'è gent che la dupra un dialett cuntaminaa del talian).
I dialett del Piemuntes de poden fà in trì grüpp:
- Piemuntes ucidental, o Alt Piemuntes, che l'è chell dij pruinc de Cüni e Türin, asca el Canaves;
- Canaves, che'l furma una sua categuria;
- Piemuntes uriental, o Bass Piemuntes, in dij alter pruinc.
Cumparaziun tra i vari dialet del piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lumbard ucidental standardizzaa: Un om el gh'aveva dü fiö. El püssee giuvin el gh'ha dit al sò pader: "Pà, dam la part de l'eredità che la me tuca!". E lü l'ha spartii i sò ben. Un quai dì dopu, ciapaa sü tüt i sò rob, el fiö minur l'è partii per un paes luntan, induve l'ha trasaa tüscoss cul fà una vita senza fren.
- Dialet de Guzzan (de transiziun, o almanch püssee vesin al Piemuntes): Un om al gh'eva dü matai. Al püssee sgiovan di düi un dì gh'ha dicc tacaa al sö pà: "Pà, dam sübit la part d'eredità ca ma specia!". Inora al pà l'ha spartii la roba tra i düi matai. Un quai dì dopu al püssee sgiovan di matai l'ha tiraa visin i söv robi, l'ha facc sü al fagot cum tüt cul ca 'l gh'eva e l'è nacc in d'un paes luntön, induva l'ha facc fora tüt, cum 'na vita dispindiosa.
- Dialet de Lissandria: In òm l'éiva doi fioi. Er pù giovo ëd 'sti fioi l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part di beni ch'o 'm toca!”. E lù o-j ha spartì e o-j ha dacc ra sò part. E da léi a pòchi dì, er fió pù giovo l'ha facc sù tut e l'è andacc ant in pais lontan, e là l'ha sgarà tut er facc sò a fè der sbauci.
- Dialet de Vercei: Un òm a l'ava doi fieui; e al pù giovo ëd lor l'ha dit al pari: “O pari, dami al fat mè, ca am peul tochèmi!”. E al pari l'ha fat la division. E pòchi dì dòp al fieul pù picio l'ha rabajà su tut, e as n'è andàsne lontan, e en pòch temp s'è butàsi en malora per fè ëd ribòti.
- Dialet de Biela: Un òm a l'eja dui fieui. E l'ultim di dui a-j ha dicie a sò pere: “Pere, deme la mia part ëd ciò ch'a 'm ven!”. E cel a j'ha dacie a tucc dui la soa part. Da lì a uero dì, 'sto fieu pù giovo a l'ha butà tut ënsema e a l'ha facc sò fagòt, e a 's n'è andasne ënt un pais da lons e là, en ribòte ëd tucc i color, a l'ha sgarà tut ël facc sò.
- Dialet de Ast: Un òm l'avia doi fieui. E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor. Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.
- Dialet de Alba: Un òm o r'avia doi fieui. Ël pì pcit un dì o r'ha dit a sò pare: "Pare, dème ra part ch'a 'm ven!". Ël pare, sentend sosì, o r'ha fat ra part e o r'ha daje lo ch'i tocava. Da lì a pòch dì, 'st fieul r'ha butà tut ër fat sò ansèm e o 's n'è andàsne ant un pais lontan motoben, e ansì là o r'ha sgheirà tut an fé ël bagordon.
- Dialet de Cuneo: Un òm a l'ha avù doi fieui. E 'l pì giovo ëd costi l'ha dit al pare: "Pare, deme la mia part!". E chiel j'ha daje lo ch'a-j tocava. Passà quaich dì, radunasse tut, ël fieul pì giovo s'è partisne da cà pr'ëd pais lontan, e a l'ha mangià 'l fèit sò ant le ribote.
- Dialet de Türin: Un òm a l'avia doi fieui. Col pì giovo l'ha dit a sò padre: “Deme la parte di beni che a 'm toca! E chiel ëd coi beni l'ha faine doe part. E da lì a pòchi dì ël fieul pì giovo, butà ansem tut col che a l'avia tirà di sò beni, s'è andàsne ant un pais lontan, e là mnand una vita ossiosa e lussuriosa a l'ha dilapidà ël fat sò.
- Dialet de Ivrea: Un òm a l'avia dui fieui. Ël pì giovën a-j ha dit a sò pare “Pare, i veui ch'im daje lo ch'a më ven!”. E ël pare a j'ha det la soa part. Da lì in pòchi ëd dì a s'è fet sò fagòt, e a l'è andèt ënt un pais lontan, e a l'ha sgoliardà tut.
Literatüra piemuntesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim ducüment scrit in piemuntes hin di cürt iscriziun in ges de Casal Munferaa e Vercei. Inturna a la fin del XII secul hin scrit i Sermun sübalpin, una racolta de vintidü predigh. Dal 1300 i test in piemuntes quaten tücc i gener literari. I prim liber a stampa in piemuntes hin di fars in astesan del Giovanni Giorgio Allione, pübligaa in del 1521. In di secul XVI e XVII de test in piemuntes en sorten poch. De cumedi del Cincent cun di part in piemuntes, incö s'hin perdüü i test.
L'età classica de la literatüra piemuntesa la scumincia a la fin del Ses'cent. El marches Giovan Battista Tana (1649-1713) el cumpon la cumedia in vers Ël Cont Piolet. Francesco Tarizzo el scriv L'arpa dëscordà, puema epigu-storigh in sü l'assedi de Türin del 1706. El se svilüpa el gener literari del tòni: puesia pulitiga, satiriga o didascaliga, de la qual i espunent de prim pian hin Ignazio Isler (1702-1788) e Giuseppe Ignazio Avventura (1733-1777).
In del 1783 la gh'è la prima gramatiga, el diziunari e l'antulugia piemuntesa, opera del medigh de Curt Maurizio Pipino, scrit giò per mustràgh la lengua a la fütüra regina, la Maria Adelaide Clutilda Saveria de Francia. Cun l'ucüpaziun napuleoniga del 1796 la ven föra una prudüziun rica de libret e de puesii pulitigh de tüt dò i part pulitigh in lota. El türines Edoardo Ignazio Calvo (1773-1804), giacubin, el scriv canzun e puemet vigurus fina a che, disgüstaa di ucüpant, el scriv dudes favul murai, puesii in terza rima piemuntesa, cuntra quei che hin diventaa traditur di ideai de la Revulüziun.
Cun la restauraziun la literatüra piemuntesa la gh'ha de növ un periud de prudüziun bundanta. Da la metà del XIX secul el fiuriss el teater: una lista del 1887 la regorda per i agn 1859-1887 i nom de 60 scritur e i titul de püssee de 300 cumedi. El capulavur el resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) de Vittorio Bersezio (1830-1900). Nassen i prim giurnal in piemuntes e hin pübligaa vari rumanz. In questa epuca se pò marcà che la lengua duperada l'è despess cuntaminada de italianismi, cunseguenza di sforz de italianizzaziun furzada de quel temp.
Al prinzipi del XX secul i suget diventen püssee leger e d'ucasiun, fina a quand el riva el Giovanni Costa (1886-1945), che 'l fa sü de növ un salt de qualità a la puesia. In del 1927 el ven föra el prim nümer de la rivista Ij Brandé e, inturna a Giuseppe Pacotto (1899-1964) la se strengg la növa generaziun de pueta che furmen la Compagnia dij Brandé, che anmò al dì d'incö hin vöna di ispiraziun de la literatüra piemuntesa muderna.
I ültim deseni han vist la rinassida del giurnalismu e quela de la prosa scientifiga, suratüt in de la critiga literaria, la lenguistiga e la sturiugrafia.
Associazziun per la lengua piemontesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gh'è però di pont de disacord. Presempi non tüt i henn d'acordi che el Paves-Vugheres el sia part de l'Emilian. La va anca contra a la cartina del Pellegrini che la met Lissandria e Turtona int l'istess isugloss.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ël Sol dj'Alp
- Diziunari
- Lista pustala per ciciarà in piemuntes e del piemuntes
- El Pader Noster in Piemuntes
- Breve introduzione al piemontese e raccolta di link
- Gioventura Piemontèisa
- Me Piemont
- Associazione culturale Nòste Rèis
- Piemont.org
- La lingua piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese II edizione
- Il piemontese - Grammatica, sintassi, storia, detti, vocabolari
- Delfino Orsi, Il teatro in dialetto piemontese, studio critico, 1859
Vegg vucabulari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maurizio Pipino, Vocabolario piemontese, 1783
- Luigi Capello, Dictionnaire portatif piémontais-français, 1814
- Casimiro Zalli, Dizionario piemontese, italiano, latino, francese, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Vocabolario Piemontese-Italiano, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Dizionarietto piemontese-italiano, 1834
- Vittorio di Sant'Albino, Grande dizionario piemontese-italiano, 1859
- Giovanni Pasquali, Nuovo dizionario piemontese-italiano aggiornato e comparato alla lingua comune, 1869


text:
Segau Planezzas ils 23 da settember 2017
Gia il 6avel onn ha la Pro Sagogn segau ina pastira enta Planezzas per che las orchideas sappien crescher meglier. Luis Poltéra ha astgau beneventar 15 gidonters tier quella lavur cumina. Il success da quella lavur semuossa el diember da differentas sorts dad orchideas ch'ein carschidas uonn, numnadamein 8 differentas sorts. Denter quellas era la orchidea-piramida ch'ei schiglioc fetg rara a Sagogn.
La Pro Sagogn engrazia fetg a tut las gidontras e tut ils gidonter per lur agid ed a sagognturissem per Fabian Rungger e per las maschinas. Svetlana Munderich ei vegnida aposta si da Turitg per gidar (mirei aschunta giu sut!)
Cunquei che Fabian Rungger (seniester) ha deplorablamein detg giu sia plazza tier sagognturissem ha el segau la davosa ga Planezzas per la Pro Sagogn. Per siu engaschament en favur dallas orchideas enta Planezzas engrazia Luis Poltéra e surdat ad el in pign present e giavischa tut bien per il futur.
Fotografias dalla lavur cumina


text:
Pralbuì
Pralbuì (Italià: Pralboino) l'è 'n cümü de 3 009 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna Centràl a 33 km de la cità de Brèsa en diresiù sud, ai cunfì co la pruvìncia de Cremùna.
El teretóre del cümü de Pralbuì l'è delimitàt a òvest del córs de la Mèla che la 'l sepàra del cümü de Milsà, póch de lóns de 'ndóche la Mèla stèsa la se sböta 'ndèl Òi. Pralbuì 'l ciàpa dét apò a la frasiù de Sànta Marìa dei Àngei che la se tróa a 3 km a sudèst del cèntro principàl.
A stà a la legènda, el nòm de Pralbuì el vegnarès de Prat de Albuì, endóche Albuì l'è 'l rè dei Longobàrdi che 'ndèl an 569, prìm de möer el sò ezercit a la cunquìsta de Brèsa, el l'ha fat sostà en chèsta tèra che de alùra l'è stàda ciamàda col nòm de prat de Albuì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Pralbuì l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ed Sheeran: «Shape of you»
- Venderdi, 3.2.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 3.2.2017, 9:30, RTR
Ditg n'han ins udì nagut pli dad Ed Sheeran. Lura publitgescha el curaschusamain en in plum ed ord il nagut duas novas singles e pront sa tschenta el sin plaz in e dus en las charts. In musicist che sa tge che plascha a ses auditori. Ed in musicist che para dad avair in flair per la matematica. Suenter ses emprims albums «plus» e «multiplitgar cun» ha el ussa numnà ses nov album «parter cun». E ses nov hit da quest album deriva da la geometria: «Shape of you – Tia furma».


text:
da pli Scolaziun...
Latiers vegnan las suandantas scolaziuns supplementaras: stgalim secundar I, stgalim supplementar, pedagogia curativa da scola, svilup da la scola
da pli Furmaziun cuntinuada...
La purschida da furmaziun cuntinuada a la SAPGR sustegna scolastas e scolasts en differentas fasas da lur vita professiunala e dat novs impuls per scola ed instrucziun.
da pli Perscrutaziun e servetschs...
La perscrutaziun applitgada e la realisaziun dals resultads e da las enconuschientschas en products cun gudogn direct per la scienza, la furmaziun cuntinuada e la pratica furman l’incumbensa principala da la partiziun perscrutaziun, svilup e servetschs.
da pli La SAPGR...
La Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR) procura per la scolaziun e la furmaziun cuntinuada da persunas d’instrucziun per il chantun Grischun e per ils chantuns cunfinonts. Cun radund 500 studentas e students tutga la SAPGR tar las SAP mesaunas da la Svizra.
Il rapport d’activitad da la SAPGR da l’onn passà è publitgà. Tematicamain s’occupa quest rapport annual cun l’introducziun dal Plan d’instrucziun 21 en Grischun. El preschenta las differentas perspectivas dals acturs involvids, che han l’incumbensa d’introducir il Plan d’instrucziun 21 u che han gia gì contact cun il nov plan d’instrucziun cun las lavurs d’introducziun. Il cuntegn vegn cumplettà cun rapports curts da las singulas partiziuns da la SAPGR e cun cifras e fatgs. La SAPGR sa legra da Voss resuns e giavischa ina buna lectura.
L’Uffizi federal da statistica (UST) ha publitgà ses resultats actuals en sia enquista dad absolventas ed absolvents. L’enquista vegn fatga in onn e tschintg onns suenter la finiziun dal studi. Latiers èn vegnids registrads d’ina vart ils dumbers da persunas senza activitad da gudogn per gener studi da scola auta, sco era publitgà las entradas annualas brutto stimadas en media. L’enquista mussa che las perspectivas professiunalas dad absolventas ed absolvents d’ina SAP vegnan valitadas sco fitg bunas. La quota da persunas senza activitad da gudogn giascha tar 0,5 % ed era las entradas da gudogn giaschan en media sur las duas valurs medias dad absolventas ed absolvents da scolas autas spezialisadas e scolas autas universitaras. En la suandanta tabella pon ins dar in’egliada sin las cifras en cumparegliaziun:
Ulteriurs infurmaziuns e detagls davart l’enquista èn da chattar sut: https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bildung-wissenschaft/eintritt-arbeitsmarkt/tertiaerstufe-hochschulen.html
chattan qua diversas infurmaziuns davart l'admissiun, cuntegn e decurs da la scolaziun da magistras e magisters a la SAPGR. ...detagl...
chattan qua las purschidas da la SAPGR per la pratica professiunala u per accumpagnar las studentas ed ils students: ...detagl...
Docentas e docents chattan qua tut ils meds relevants per lur lavur a la SAPGR: ...detagl...
chattan qua infurmaziuns davart il studi ed autras purschidas da la SAPGR. ...detagl...
Tge che direcziuns e cussegls da scola stuessan savair davart la purschida da la SAPGR: ...detagl...
chattan qua diversas infurmaziuns davart l'admissiun, cuntegn e decurs da la scolaziun da magistras e magisters a la SAPGR. ...detagl...
chattan qua infurmaziuns davart il studi ed autras purschidas da la SAPGR. ...detagl...
chattan qua las purschidas da la SAPGR per la pratica professiunala u per accumpagnar las studentas ed ils students: ...detagl...
Tge che direcziuns e cussegls da scola stuessan savair davart la purschida da la SAPGR: ...detagl...
Docentas e docents chattan qua tut ils meds relevants per lur lavur a la SAPGR: ...detagl...


text:
La Conferenza svizra da l'agid social (COSAS) è preoccupada dal grond dumber da fugitivs e da quels ch’ins ha lubì provisoricamain da star ch’èn durant in lung temp dischoccupads. Cunquai che la Confederaziun segireschia mo per in tschert temp l’existenza finanziala da quellas persunas, stoppia mintgamai l’agid social dals chantuns e da las vischnancas surpigliar quels custs. E quai haja consequenzas finanzialas gravantas per quels servetschs, uschia la COSAS.
Integrar en il martgà da lavur
Or da quest motiv vul ella che quellas persunas vegnan integradas uschè spert sco pussibel en il martgà da lavur. Pertge na saja quai betg il cas, lura saja il privel pli gronds che quellas persunas sajan in lung temp dependentas da l’agid social.
Per evitar quai, ha la COSAS elavurà in concept per l’integraziun en il martgà da lavur. Ella pretenda tranter auter in spert conclus d’asil, per ch’ils requirents d’asil possian uschè spert sco pussibel vegnids integrads en il process da lavur.
Curs d’introducziun en il martgà da lavur obligatorics
Impurtant saja ina sperta qualificaziun. Ils blers requirents d’asil sajan giuvens ed abels da lavurar, n’hajan dentant betg bunas qualificaziuns da lavur. Perquai pretendas la Conferenza svizra da l'agid social in curs d’introducziun en il martgà da lavur da plirs onns, che duai esser obligatoric per ils fugitivs.
Per che l’integraziun en il martgà da lavur grategia, stoppia dentant era l’economia sa gidar e sa participar activamain. Ultra da quai duain era ils obstachels administrativs per emploiar requirents d’asil vegnir sminuids.
RR novitads 15:00


text:
L'opera San Murezzan mussa adina operas specialas en lieus specials, numnadamain en hotels da l'Engiadin'Ota. Quest'onn datti l'opera Bianca e Fernando da Vincenz Bellini. Igl è la 16avla producziun da l'opera San Murezzan. Il reschissur ollandais Peter George d'Angelino Tap ha en pli bunamain integrà il public en la dramaturgia: Uschia cumenza l'opera durant che il public è anc en il foyer e spetga da pudair entrar. Era en la sala è il public sparpaglià, ina part sesa amez la tribuna.
Chantadurs svizzers
L'opera Bianca e Fernando da Vincenzo Bellini n'è betg fitg enconuschenta ed ella vala sco opera fitg pretensiusa. L'Opera San Murezzan lavura per gronda part cun solists svizzers sco per exempel il Grischun Flurin Caduff che chanta la rolla da Filippo, il "nausch" dal toc.
Las radund 300 persunas che han visità la premiera han dà in grond applaus als solists ed a l'orchester per la prestaziun a la premiera.


text:
Surtut è vegni exportà dapli en l’america dal nord ed en l’Europa. Dapi la fin dal 2016 mussan tut ils products in trend positiv.
Ils imports èn creschids per 4,1%, quai communitgescha l’administraziun federala da duana. Uschia vegn quai tar la pli pitschna differenza da la bilantscha commerziala dapi plirs onns, scriva l’administraziun. Il surpli tar la bilantscha commerziala munta a 6,5 milliardas francs.
Exports d'uras èn creschids
La branscha da chemia e farma è la pli gronda sparta d'export ed ha pudì exportar en quest quartal 0,7% dapli. Ils exports d'uras èn creschids per 4,9%. Il nivel è dentant restà sut il maximum. Ils exports da maschinas, electronica ed instruments da precisiun èn stagnads.
Geograficamain ha la Svizra exportà dapli en tut ils trais martgads principals. Il pli bler en l'America dal nord, cun in augment da 3,9%. Per 1% èn creschids ils exports en l'Europa e per 0,9% en l'Asia. Quest trio ha importà rauba da la Svizra per 500 milliuns dapli che l'onn avant.
Ils exports en Gronda Britannia èn sa sminuids per 410 milliuns francs e quels en Frantscha per 222 milliuns.
Imports da farma e chemia sco motor
Ils imports èn s'augmentads en trais da las quatter gruppas da rauba. 85% u 1,7 milliardas francs dapli han products da chemia e farma fatg ora. Els èn creschids per 14,7% e cun quai sin in nov record. En tut ha la Svizra importà rauba per 51 milliardas francs.
RR novitads 10:00


text:
Tranter l'onn 2000 e 2016 è la cumpart da las baselgias roman-catolicas ed evangelic-refurmadas sa reducidas levet (per 6% respectiv 9%). Cuntrari a quest svilup è s'augmentada la cumpart da las cuminanzas da cardientscha muslimas ed islamas (per 1,6%). La cumpart dals Gidieus è restada tuttina entant che la cumpart da las persunas senza confessiun è s'augmentada per 13,5 puncts da pertschient.
La gronda part da las persunas (71%) visitan maximalmain tschintg giadas l'onn in'instituziun ecclesiastica per assister ad in servetsch divin. Il pli savens visitan las persunas catolicas in servetsch divin. In quart dad ellas ha inditgà da far quai tranter sis giadas fin almain ina giada al mais in servetsch divin.
RR novitads 14:00


text:
- La Credit Suisse terminescha il terz quartal cun in gudogn da 244 milliuns francs.
- Avant in onn muntava il gudogn anc a 41 milliuns francs.
- Las mesiras da spargn cuntinueschan.
Uschia saja la Credit Suisse puspè sin buna via. Quai ha communitgà il schef da la banca, Tidjane Thiam. Las mesiras da spargn sa cumprovian. Fin la fin da l'onn veglia la CS sbassar ils custs per 18,5 milliardas francs.
Cunzunt legraivel saja sa sviluppà la fatschenta cun clients privats bainstants en l'Asia. Curt avant la preschentaziun da las cifras dal terz quartal dal 2017 aveva l'investider Rudolf Bohli pretendì da curreger la strategia da la banca a moda radicala. Il manager da Hedge-Fund Bohli vuleva divider la gruppa da la CS en trais parts.
Grazia a quest resultat positiv pudess il CEO Tidjane Thiam sa sentì rinforzà en sia strategia.
RR novitads 09:00


text:
Tut en tut ha il maun public investì 36 milliardas francs l'onn 2014 en scolaziun. Quai èn bun 25% dapli che l'onn 2005. Radund dus terzs da quests custs surpiglian ils chantuns, in quart las vischnancas ed in dieschavel la Confederaziun. Quai communitgescha l’Uffizi federal da statistica. Ils blers daners èn ids a las scolas autas spezialisadas.
Dasper las investiziuns en la segirezza sociala è quai il pli grond post da custs en il budget da la Confederaziun, dals chantuns e las vischnancas.
RR novitads 16:00


text:
La parabola dle des fije. "An col temp-là ël regn dij cej a smijerà a des fije ch'a l'han pijà sò luserne e a son andass-ne a l'ancontra dlë spos. Sìnch ëd cole fije a l'ero stùpide e sinch a l'ero savie. Le stùpide, an pijand soe luserne, a l'avìo nen pijà con lor d'euli 'd riserva. Le savie, nopà, con sò luserne, a l'avìjo 'dcò pijà 'd fiaschëtte d'euli. Sicoma che lë spos a tardava 'd ven-e, a l'han tute avù seugn e a son andurmisse. Àor, a mesaneuit, a l'é sentusse 'n crij: "Lë spos a l'é sì ch'a riva! Andeje 'ncontra!". Antlora tute cole fije a son dësvijasse e a l'han prontà soe luserne. E le stupide a l'han dije a le savie: "Dene 'd vòst euli, përchè nòstre luserne as dëstìsso". Le savie, nopà, a l'han risponduje: "Nò, a na sarìa nen bastansa për voi e për nojàutre. Va pitòst da coj che na vendo e càte-ne lòn ch'av serv". Antramentre ch' a l'ero andass-ne a catelo, lë spos a l'é vnù, e cole ch'a l'ero pronte a son intrà ansem' a chiel ant ël salon dla festa, peuj la pòrta a l'é stàita sarà. Pì tard, a son rivaje 'dcò l'àutre fije e a l'han crijà: "Signor, signor, deurb-ne!". Ma chiel a l'ha risponduje: "In vrità iv diso ch'iv conòsso nen!". Vijé, donca, përchè i conòsse nen né 'l dì né l'ora
" (Maté 25:1-13).
Le àutre leture bìbliche dël lessionari për
Duminica 9 Novèmber 2014 (Tersa duminica prima dl'Advent)


text:
Minisguard dals 22.04.2017
- Sonda, 22.4.2017, 17:40
La Tirchia va novas vias - las vuschs criticas èn però dad aut
En la Tirchia hai dà ina votaziun impurtanta. I va per la refurma da la constituziun. Ma tge vul quai dir? La populaziun ha decis da dir gea a 18 leschas novas. Quellas dattan oravant tut dapli pussanza al president Recep Tayyip Erdoğan. La critica da l'opposiziun e da l’Europa è dentant stada gronda. Il Minisguard declera per tge ch’i va insumma.
En slalom sin il flum
Selina Shrestha va cun canu en la disciplina slalom. Ella siemia da pudair far part als campiunadis europeics e mundials. Ma sco ch'igl è en general tar il sport, ed era el sport da canu, n’è quai betg uschè simpel. Ins sto esser fitg ambizius, impunder bler temp e natiralmain ch'in tal sport custa.
Il Minisguard mussa cun tge che Selina ha da cumbatter per pudair far ses sport, ma era tge che dat ad ella il schlantsch per far slalom cun canu.