text:
[141.0]
Rumantsch è ina lingua naziunala, ma ina lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun, numnadamain en la correspundenza cun persunas da lingua rumantscha. La translaziun d'in decret federal serva a l'infurmaziun, n'ha dentant nagina validitad legala.
Lescha federala davart l'acquist e la perdita dal dretg da burgais svizzer
(Lescha davart il dretg da burgais; LDB)1
dals 29 da settember 1952 (versiun dal 1. da schaner 2013)
Attenziun: Las midadas per il 01-01-2018 n'èn betg anc integradas.
I. Acquist e perdita tenor lescha
A. Acquist tenor lescha
Art. 11Tras derivanza
Tras derivanza
1 Burgaisa svizra u burgais svizzer2 è dapi la naschientscha:3
- a.4
- l'uffant, dal qual ils geniturs èn maridads in cun l'auter e dal qual il bab è burgais svizzer ubain la mamma è burgaisa svizra;
- b.
- l'uffant d'ina burgaisa svizra che n'è betg maridada cun il bab.
2 L'uffant ester minoren5 d'in bab svizzer che n'è betg maridà cun la mamma, acquista il dretg da burgais svizzer, sco sche l'acquist fiss capità cun la naschientscha, sch'i vegn stabilida ina relaziun da figlialanza cun il bab.6
3 Sche l'uffant minoren che acquista tenor l'alinea 2 il dretg da burgais svizzer ha agens uffants, acquistan er quels il dretg da burgais svizzer.
1 Versiun tenor la cifra II 2 da la LF dals 25 da zercl. 1976 davart la midada dal Cudesch civil svizzer (Relaziun da figlialanza), en vigur dapi il 1. da schan. 1978 (AS 1977 237; BBl 1974 II 1).
2 Las disposiziuns ch'èn vegnidas midadas tras la LF dals 3 d'oct. 2003 èn formuladas uschia ch'ellas tegnan quint da las schlattainas. Per designar persunas dovran disposiziuns pli veglias per regla mo la furma masculina; manegiadas èn en quest connex però adina persunas da tuttas duas schlattainas, sch'i na po betg esser sin basa dal context che mo l'ina u mo l'autra è manegiada.
3 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
4 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
5 Designaziun tenor la cifra 1 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (Protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001). Questa midada è vegnida resguardada en tut la lescha.
6 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 2-31
Art. 41Dretg da burgais chantunal e communal
Dretg da burgais chantunal e communal
1 Cun il dretg da burgais svizzer acquista l'uffant il dretg da burgais chantunal e communal dal genitur svizzer.
2 Sche tuts dus geniturs èn Svizzers, acquista l'uffant il dretg da burgais chantunal e communal dal genitur dal qual el porta il num.2
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
2 Versiun tenor la cifra II 1 da la LF dals 30 da sett. 2011 (Num e dretg da burgais), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2012 2569; BBl 2009 7573 7581).
3 Versiun tenor la cifra II 1 da la LF dals 30 da sett. 2011 (Num e dretg da burgais), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2012 2569; BBl 2009 7573 7581).
Art. 51
1 Abolì tras la cifra I da la LF dals 14 da dec. 1984 (AS 1985 420; BBl 1984 II 211).
Art. 6 Uffant chattà
Uffant chattà
1 In uffant che vegn chattà en Svizra e che ha ina derivanza nunenconuschenta daventa burgais da quel chantun, en il qual el è vegnì bandunà, ed uschia burgais svizzer.
2 Il chantun decida tge dretg da burgais communal ch'el survegn.
Ils dretgs da burgais acquistads en questa moda extinguan, sche la derivanza da l'uffant vegn constatada, premess ch'el saja anc minoren e premess ch'el na daventia betg senza naziunalitad.
Art. 71Adopziun
Adopziun
Sch'in uffant ester minoren vegn adoptà d'in burgais svizzer, acquista el il dretg da burgais chantunal e communal da l'adoptader ed uschia il dretg da burgais svizzer.
1 Versiun tenor la cifra II 2 da la LF dals 30 da zercl. 1972 davart la midada dal Cudesch civil svizzer (Adopziun ed art. 321), en vigur dapi il 1. d'avr. 1973 (AS 1972 2819; BBl 1971 I 1200).
B. Perdita tenor lescha
Art. 81Tras aboliziun da la figlialanza
Tras aboliziun da la figlialanza
Sche la figlialanza cun il genitur che ha transmess a l'uffant il dretg da burgais svizzer vegn abolida, perda l'uffant il dretg da burgais svizzer, premess ch'el na daventia betg senza naziunalitad.
1 Abolì tras la cifra II 2 da la LF dals 25 da zercl. 1976 davart la midada dal Cudesch civil svizzer (Relaziun da figlialanza; AS 1977 237; BBl 1974 II 1). Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 8a1Tras adopziun
Tras adopziun
1 Sch'in burgais svizzer minoren vegn adoptà d'in burgais ester, perda el cun l'adopziun il dretg da burgais svizzer, sch'el acquista cun quai il dretg da burgais da l'adoptader u sch'el posseda gia quest dretg da burgais.
1bis Il dretg da burgais svizzer na va betg a perder, sche l'adopziun stabilescha er ina figlialanza cun in genitur svizzer u sch'ina tala resta mantegnida suenter l'adopziun.2
2 Sche l'adopziun vegn abolida, vala la perdita dal dretg da burgais svizzer sco betg succedida.
1 Integrà tras la cifra II 2 da la LF dals 30 da zercl. 1972 davart la midada dal Cudesch civil svizzer (Adopziun ed art. 321), en vigur dapi il 1. d'avr. 1973 (AS 1972 2819; BBl 1971 I 1200).
2 Integrà tras la cifra I da la LF dals 14 da dec. 1984, en vigur dapi il 1. da fan. 1985 (AS 1985 420; BBl 1984 II 211).
Art. 91
Art. 10 En cas da la naschientscha a l'exteriur
En cas da la naschientscha a l'exteriur
1 L'uffant naschì a l'exteriur d'in genitur svizzer che posseda anc in'autra naziunalitad, perda ses dretg da burgais svizzer cur ch'el cumplenescha ses 22avel onn da vegliadetgna, sch'el n'è fin alura betg vegnì annunzià ad in'autoritad svizra a l'exteriur u en Svizra u sch'el n'è betg s'annunzià sez u ha declerà en scrit da vulair mantegnair il dretg da burgais svizzer.1
2 Sch'in uffant perda il dretg da burgais svizzer tenor l'alinea 1, perdan er ses uffants quel dretg.2
3 Sco annunzia en il senn da l'alinea 1 basta mintga communicaziun dals geniturs, da parents u d'enconuschents areguard l'inscripziun en il register svizzer, l'immatriculaziun u l'emissiun da scrittiras da legitimaziun.
4 Tgi che n'ha encunter sia veglia betg pudì far a temp l'annunzia u la decleraziun tenor l'alinea 1, po far quai valaivlamain anc entaifer 1 onn suenter ch'il motiv da l'impediment è scadì.
Art. 11 Dretg da burgais chantunal e communal
Dretg da burgais chantunal e communal
Tgi che perda tras lescha il dretg da burgais svizzer, perda er il dretg da burgais chantunal e communal.
II. Acquist e perdita tras ina decisiun da l'autoritad
A. Acquist tras natiralisaziun
a. Natiralisaziun ordinaria
Art. 12 Decisiun da natiralisaziun
Decisiun da natiralisaziun
1 Tras ina natiralisaziun en la procedura ordinaria vegn acquistà il dretg da burgais svizzer cun la natiralisaziun en in chantun ed en ina vischnanca.
2 La natiralisaziun vala mo, sch'ina permissiun da natiralisaziun da l'uffizi federal cumpetent (uffizi federal)1 è avant maun.2
Art. 13 Permissiun da natiralisaziun
Permissiun da natiralisaziun
1 La permissiun vegn concedida da l'uffizi federal1.2
2 La permissiun vegn concedida per in tschert chantun.
3 Ella ha ina durada limitada da 3 onns e po vegnir prolungada.
4 Ella po vegnir midada areguard l'integraziun da commembers da la famiglia.
5 L'uffizi federal po revocar la permissiun avant la natiralisaziun, sch'el vegn a savair fatgs ch'avessan impedì da conceder la permissiun, sch'els fissan stads enconuschents il mument, cur che la permissiun è vegnida concedida.3
1 Expressiun tenor la cifra II 1 da l'agiunta tar la LF dals 22 da mars 2002 davart l'adattaziun da disposiziuns d'organisaziun dal dretg federal, en vigur dapi il 1. da favr. 2003 (AS 2003 187; BBl 2001 3845). Questa midada è resguardada en l'entir decret.
2 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
3 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 141Qualificaziun
Qualificaziun
Avant che conceder la permissiun stoi vegnir controllà, sch'il petent è adattà per la natiralisaziun, en spezial sch'el:
- a.
- è integrà en las relaziuns svizras;
- b.
- enconuscha las modas da viver, las isanzas ed ils usits da la Svizra;
- c.
- respecta l'urden giuridic svizzer;
- d.
- na periclitescha betg la segirezza interna u externa da la Svizra.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 15 Necessitads da domicil
Necessitads da domicil
1 La dumonda per la permissiun po far mo quel burgais ester che ha vivì tut en tut durant almain 12 onns en Svizra, 3 da quels en ils ultims 5 onns avant l'inoltraziun da la dumonda.
2 Per la perioda da 12 onns vegnan ils onns, durant ils quals il petent ha vivì en Svizra tranter ses 10avel e ses 20avel onn da vita cumplenì, quintads duas giadas.1
3 Sche conjugals fan ensemen ina dumonda per la permissiun e sche l'in dad els ademplescha las pretensiuns da l'alinea 1 u 2, basta per l'auter in domicil da totalmain 5 onns en Svizra, da quels 1 onn directamain avant l'inoltraziun da la dumonda, premess ch'el vivia dapi 3 onns en ina cuminanza conjugala cun l'auter conjugal.2
4 Las duradas da l'alinea 3 valan er per in petent, dal qual il conjugal è gia vegnì natiralisà.3
5 Per la partenaria registrada d'ina burgaisa svizra u per il partenari registrà d'in burgais svizzer basta in domicil da totalmain 5 onns en Svizra; 1 da quels 5 onns sto esser directamain avant l'inoltraziun da la dumonda, sch'ella u sch'el viva dapi 3 onns en partenadi registrà cun la burgaisa svizra u cun il burgais svizzer.4
6 Per partenadis registrads tranter burgaisas estras u burgais esters valan ils alineas 3 e 4 tenor il senn.5
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
2 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
3 Integrà tras la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
4 Integrà tras la cifra 1 da l'agiunta tar la Lescha da partenadi dals 18 da zercl. 2004, en vigur dapi il 1. da schan. 2007 (AS 2005 5685; BBl 2003 1288).
5 Integrà tras la cifra 1 da l'agiunta tar la Lescha da partenadi dals 18 da zercl. 2004, en vigur dapi il 1. da schan. 2007 (AS 2005 5685; BBl 2003 1288).
Art. 15a1Procedura en il chantun
Procedura en il chantun
1 La procedura en il chantun ed en la vischnanca vegn reglada dal dretg chantunal.
2 Il dretg chantunal po prevair ch'ina dumonda da natiralisaziun vegn suttamessa als votants per la decisiun ad ina radunanza communala.
1 Integrà tras cifra I da la LF dals 21 da dec. 2007 (Procedura en il chantun/recurs davant ina dretgira chantunala), en vigur dapi il 1. da schan. 2009 (AS 2008 5911; BBl 2005 6941 7125).
Art. 15b1Obligaziun da motivaziun
Obligaziun da motivaziun
- 1 La refusa d'ina dumonda da natiralisaziun sto vegnir motivada.
2 Ils votants pon refusar ina dumonda da natiralisaziun mo, sch'ina proposta correspundenta è vegnida fatga e motivada.
1 Integrà tras cifra I da la LF dals 21 da dec. 2007 (Procedura en il chantun/recurs davant ina dretgira chantunala), en vigur dapi il 1. da schan. 2009 (AS 2008 5911; BBl 2005 6941 7125).
Art. 15c1Protecziun da la sfera privata
Protecziun da la sfera privata
1 Ils chantuns procuran che la sfera privata vegn resguardada en cas d'ina natiralisaziun en il chantun ed en la vischnanca.
2 Als votants ston vegnir communitgadas las suandantas datas:
- a.
- naziunalitad;
- b.
- durada da domicil;
- c.
- indicaziuns ch'èn necessarias per giuditgar las premissas da natiralisaziun, en spezial da l'integraziun en las relaziuns svizras.
3 Cun tscherner las datas tenor l'alinea 2 resguardan ils chantuns il circul dals adressats.
1 Integrà tras cifra I da la LF dals 21 da dec. 2007 (Procedura en il chantun/recurs davant ina dretgira chantunala), en vigur dapi il 1. da schan. 2009 (AS 2008 5911; BBl 2005 6941 7125).
Art. 16 Dretg da burgais d'onur
Dretg da burgais d'onur
Sch'in chantun u sch'ina vischnanca conceda il dretg da burgais d'onur ad in burgais ester senza ina permissiun federala, n'ha quai betg il medem effect sco ina natiralisaziun.
Art. 171
b. Renatiralisaziun
Art. 181Princip
Princip
1 La renatiralisaziun premetta ch'il petent:2
- a.
- ademplescha las premissas dals artitgels 21 e 23;
- b.
- è collià cun la Svizra;
- c.3
- respecta l'urden giuridic svizzer; e
- d.
- na periclitescha betg la segirezza interna u externa da la Svizra.
2 Per petents che na vivan betg en Svizra vala la premissa da l'alinea 1 litera c tenor il senn.4
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
2 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
3 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
4 Integrà tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 19-201
Art. 211En cas da perdita pervia da naschientscha a l'exteriur
En cas da perdita pervia da naschientscha a l'exteriur
1 Tgi che ha - per motivs perstgisabels - tralaschà da far l'annunzia u la decleraziun ch'è necessaria tenor l'artitgel 10 ed ha pervia da quai pers il dretg da burgais svizzer, po far entaifer 10 onns ina dumonda da renatiralisaziun.
2 Sch'il petent ha ina stretga relaziun cun la Svizra, po el far la dumonda da renatiralisaziun er suenter che quest termin è scadì.2
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
2 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 221
Art. 231Burgaisas svizras e burgais svizzers relaschads
Burgaisas svizras e burgais svizzers relaschads2
Tgi ch'è vegnì relaschà dal dretg da burgais svizzer, po far ina dumonda da renatiralisaziun, sch'el viva dapi 1 onn en Svizra.
2 Tgi ch'è vegnì relaschà dal dretg da burgais svizzer, per pudair acquistar u tegnair in'autra naziunalitad, po far la dumonda da renatiralisaziun er en cas ch'el ha ses domicil a l'exteriur, sch'el ha ina stretga relaziun cun la Svizra.3
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
2 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
3 Integrà tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 241Effect
Effect
Cun la renatiralisaziun vegn acquistà il dretg da burgais chantunal e communal ch'il petent aveva l'ultim.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 251Cumpetenza
Cumpetenza
L'uffizi federal2 decida davart la renatiralisaziun; l'emprim consultescha el il chantun.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
2 Expressiun tenor la cifra II 1 da l'agiunta tar la LF dals 22 mars 2002 davart l'adattaziun da disposiziuns d'organisaziun dal dretg federal, en vigur dapi il 1. da favr. 2003 (AS 2003 187; BBl 2001 3845). Questa midada è resguardada en l'entir decret.
c. Natiralisaziun facilitada
Art. 261Premissas
Premissas
1 La natiralisaziun facilitada premetta ch'il petent:
- a.
- è integrà en Svizra;
- b.
- respecta l'urden giuridic svizzer;
- c.
- na periclitescha betg la segirezza interna u externa da la Svizra.
2 Per petents che na vivan betg en Svizra valan las premissas da l'alinea 1 confurm al senn.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 271Conjugal d'in burgais svizzer
Conjugal d'in burgais svizzer
1 Sch'in burgais ester ha maridà in burgais svizzer, po el far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada, sch'el:
- a.
- ha vivì en tut 5 onns en Svizra;
- b.
- viva qua dapi 1 onn; e
- c.
- viva dapi 3 onns en ina cuminanza conjugala cun il burgais svizzer.
2 Il petent survegn il dretg da burgais chantunal e communal da ses conjugal svizzer.
1 Abolì tras la cifra I da la LF dals 14 da dec. 1984 (AS 1985 420; BBl 1984 II 211). Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 281Conjugal d'in Svizzer a l'exteriur
Conjugal d'in Svizzer a l'exteriur
1 Il conjugal ester d'in Svizzer che viva u che ha vivì a l'exteriur, po far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada, sch'el:
- a.
- viva dapi 6 onns en ina cuminanza conjugala cun il burgais svizzer; e
- b.
- ha ina stretga relaziun cun la Svizra.
2 Il petent survegn il dretg da burgais chantunal e communal da ses conjugal svizzer.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 29 Dretg da burgais svizzer admess per sbagl
Dretg da burgais svizzer admess per sbagl
1 Il burgais ester che ha vivì dapi almain 5 onns en buna fai dad esser burgais svizzer e ch'è vegnì tractà durant quest temp da las autoritads chantunalas e communalas effectivamain sco in tal, po vegnir natiralisà en moda facilitada.
2 Per regla survegn el il dretg da burgais da quel chantun ch'è responsabel per il sbagl. Quel decida tge dretg da burgais communal che vegn acquistà il medem mument.
3 Sch'il petent ha gia fatg servetsch militar en Svizra, n'è el betg suttamess ad ina cundiziun concernent il temp.
4 Ils alineas 1 e 3 èn applitgabels tenor il senn per quel burgais ester che ha pers il dretg da burgais svizzer perquai che la relaziun da figlialanza cun ses genitur svizzer è vegnida abolida (art. 8). El acquista il dretg da burgais chantunal e communal ch'el ha possedì avant.1
1 Integrà tras la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 301Uffant senza naziunalitad
Uffant senza naziunalitad
1 In uffant senza naziunalitad minoren po far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada, sch'el ha vivì tut en tut 5 onns en Svizra, da quels 1 onn directamain avant l'inoltraziun da la dumonda.
2 L'uffant acquista il dretg da burgais da la vischnanca e dal chantun, nua ch'el viva.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 311
1 Abolì tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), cun effect dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 31a1Uffant d'in genitur natiralisà
Uffant d'in genitur natiralisà
1 In uffant ester, che n'è betg vegnì integrà en la natiralisaziun d'in genitur, po far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada avant ch'el ha cumplenì il 22avel onn da vegliadetgna, sch'el ha vivì tut en tut 5 onns en Svizra, da quels 1 onn directamain avant l'inoltraziun da la dumonda.
2 L'uffant acquista il dretg da burgais dal genitur svizzer.
1 Integrà tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 31b1Uffant d'in genitur che ha pers il dretg da burgais svizzer
Uffant d'in genitur che ha pers il dretg da burgais svizzer
1 In uffant ester che n'ha betg pudì acquistar il dretg da burgais svizzer, perquai ch'in genitur ha pers ses dretg da burgais svizzer avant la naschientscha da l'uffant, po vegnir natiralisà en maniera facilitada, sch'el ha ina stretga relaziun cun la Svizra.
2 L'uffant acquista il dretg da burgais ch'il genitur, che ha pers il dretg da burgais, possedeva sco ultim.
1 Integrà tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 321Cumpetenza
Cumpetenza
L'uffizi federal decida davart la natiralisaziun facilitada; l'emprim consultescha el il chantun.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
d. Disposiziuns cuminaivlas5
Art. 33 Cumpigliar ils uffants
Cumpigliar ils uffants
Per regla vegnan ils uffants minorens dal petent cumpigliads da la natiralisaziun.
Art. 34 Minorens
Minorens1
1 Minorens pon inoltrar la dumonda per ina natiralisaziun mo tras lur represchentanza legala.2
2 Ils petents sur 16 onns ston ultra da quai declerar en scrit lur atgna voluntad da vulair acquistar il dretg da burgais svizzer.
1 Versiun tenor la cifra 1 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (Protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001).
2 designaziun tenor la cifra 1 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (Protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001).
Art. 351Maiorennitad
Maiorennitad
Maiorennitad e minorennitad en il senn da questa lescha sa drizzan tenor il dretg svizzer (art. 14 dal Cudesch civil svizzer2).
Art. 36 Domicil dals burgais esters
Domicil dals burgais esters
1Per burgais esters vala sco domicil en il senn da questa lescha la preschientscha en Svizra en concordanza cun las prescripziuns da la polizia d'esters.
2 Ina dimora curta a l'exteriur cun l'intenziun da returnar n'interrumpa betg il domicil.
3 Percunter vala la dimora sco annullada en cas d'ina partenza a l'exteriur, sch'il burgais ester annunzia sia partenza a la polizia u sch'el sa trategna durant dapli che 6 mais effectivamain a l'exteriur.
Art. 371Retschertgas
Retschertgas
Las autoritads federalas pon incumbensar l'autoritad chantunala da natiralisaziun da far retschertgas ch'èn necessarias per giuditgar las premissas da natiralisaziun.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 381Taxa
Taxa
1 Las autoritads federalas sco er las autoritads chantunalas e communalas pon incassar per lur decisiuns maximalmain taxas che cuvran ils custs da procedura.
2 A petents basegnus relascha la Confederaziun la taxa.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 391
1 Abolì tras la cifra I da la LF dals 14 da dec. 1984 AS 1985 420; BBl 1984 II 211).
Art. 401
1 Abolì tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), cun effect dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 41 Annullaziun
Annullaziun
1 La natiralisaziun po vegnir annullada da l'uffizi federal cun il consentiment da l'autoritad dal chantun d'origin, sch'ella è vegnida obtegnida cun far indicaziuns faussas u cun zuppentar fatgs impurtants.1
1bis La natiralisaziun po vegnir annullada entaifer 2 onns suenter che l'uffizi federal è vegnì a savair ils fatgs giuridicamain relevants, dentant fin il pli tard entaifer 8 onns suenter l'acquist dal dretg da burgais svizzer. Suenter mintga act d'inquisiziun che vegn communitgà a la persuna natiralisada, cumenza in nov termin da surannaziun. Durant ina procedura da recurs èn ils termins suspendids.2
2 Sut las medemas premissas po la natiralisaziun tenor ils artitgels 12 fin 17 vegnir declerada nunvalaivla er da las autoritads chantunalas.
3 La nunvalaivladad cumpiglia tut ils commembers da la famiglia, dals quals il dretg da burgais svizzer sa basa sin la natiralisaziun ch'è vegnida declerada sco nunvalaivla, premess ch'i na vegnia betg disponì explicitamain insatge auter.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 25 da sett. 2009 (Prolungaziun dal termin per l'annullaziun), en vigur dapi il 1. da mars 2011 (AS 2011 347; BBl 2008 1277 1289).
2 Integrà tras la cifra I da la LF dals 25 da sett. 2009 (Prolungaziun dal termin per l'annullaziun), en vigur dapi il 1. da mars 2011 (AS 2011 347; BBl 2008 1277 1289).
B. Perdita tras ina decisiun da l'autoritad
a. Relaschada
Art. 42 Dumonda e decisiun da relaschada
Dumonda e decisiun da relaschada
1 Sin dumonda vegn in burgais svizzer relaschà or dal dretg da burgais, sch'el n'ha nagin domicil en Svizra e sch'el ha in dretg da burgais d'in auter stadi u sch'in tal al è garantì. Per minorens vala l'artitgel 34 tenor il senn.1
2 La relaschada vegn pronunziada da l'autoritad dal chantun d'origin.
3 La perdita dal dretg da burgais chantunal e communal ed uschia dal dretg da burgais svizzer entra en vigur cun la consegna dal document da relaschada.
1 segunda frasa tenor la cifra 1 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (Protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001).
Art. 431
Art. 44 Cumpigliar uffants
Cumpigliar uffants
1 En la relaschada vegnan cumpigliads ils uffants minorens che stattan sut la tgira genituriala dal relaschà;1 per uffants sur 16 onns vala quai però mo, sch'els dattan lur consentiment en scrit.
2 Els na dastgan er betg avair in domicil en Svizra e ston avair in dretg da burgais d'in auter stadi u in tal als sto esser garantì.
1 Versiun tenor la cifra 1 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (Protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001).
Art. 45 Document da relaschada
Document da relaschada
1 Il chantun d'origin emetta in document da relaschada che cuntegna tut las persunas ch'èn pertutgadas da la relaschada.
2 L'uffizi federal procura per la consegna dal document da relaschada ed infurmescha il chantun, che la consegna è vegnida fatga.
3 El suspenda la consegna, sch'i na po betg vegnir fatg quint ch'il relaschà vegn a survegnir la naziunalitad estra ch'è vegnida garantida ad el.
4 Sch'il lieu da dimora dal relaschà n'è betg enconuschent, po la relaschada vegnir publitgada en il Fegl uffizial federal. Questa publicaziun ha il medem effect sco la consegna dal document da relaschada.
Art. 46 Taxas
Taxas
1 Ils chantuns han il dretg d'incassar ina taxa da chanzlia per tractar ina dumonda da relaschada.
2 La consegna dal document da relaschada na dastga betg depender dal pajament da la taxa.
3 Per sias stentas en la procedura da relaschada n'incassescha l'uffizi federal naginas taxas.1
1 Versiun tenor la cifra II 1 da l'agiunta tar la LF dals 22 mars 2002 davart l'adattaziun da disposiziuns d'organisaziun dal dretg federal, en vigur dapi il 1. da favr. 2003 (AS 2003 187; BBl 2001 3845).
Art. 47 Burgais da plirs chantuns
Burgais da plirs chantuns
1 En cas da burgais da plirs chantuns decida mintga chantun d'origin davart la relaschada.
2 Ils documents da relaschada vegnan consegnads tuts ensemen.
3 La consegna d'in unic document da relaschada chaschuna la perdita dal dretg da burgais svizzer e da tut ils dretgs da burgais chantunals e communals, e quai er, sch'in auter chantun d'origin n'ha per sbagl betg decidì davart la relaschada.
b. Privaziun
Art. 48
Cun il consentiment da l'autoritad dal chantun d'origin po l'uffizi privar in burgais dubel dal dretg da burgais svizzer, chantunal e communal, sche ses cumportament è in dischavantatg considerabel per ils interess u per la reputaziun da la Svizra.
III. Procedura da constataziun
Art. 49
1 Sch'igl è intschert, sch'ina persuna posseda il dretg da burgais svizzer, decida - sin dumonda u d'uffizi - l'autoritad dal chantun, dal qual il dretg da burgais stat er en dumonda.
2 La dumonda po er vegnir fatga da l'uffizi federal.
IV.6 Elavuraziun da datas da persunas
Art. 49a Elavuraziun da datas
Elavuraziun da datas
1 Per ademplir sias incumbensas tenor questa lescha po l'uffizi federal1 elavurar datas da persunas inclusiv ils profils da la persunalitad e las datas ch'èn spezialmain degnas da vegnir protegidas davart opiniuns religiusas, davart las activitads politicas, davart la sanadad, davart mesiras da l'agid social e davart persecuziuns e sancziuns administrativas u penalas. Per quest intent maina el in sistem d'infurmaziun electronic.
2 Il Cussegl federal relascha disposiziuns executivas davart:
- a.
- l'organisaziun e la gestiun dal sistem d'infurmaziun;
- b.
- l'access a las datas;
- c.
- il dretg d'elavurar las datas;
- d.
- la durada da la conservaziun da las datas;
- e.
- l'archivaziun e la stgassada da las datas;
- f.
- la segirezza da las datas.
1 Expressiun tenor la cifra II 1 da l'agiunta tar la LF dals 22 mars 2002 davart l'adattaziun da disposiziuns d'organisaziun dal dretg federal, en vigur dapi il 1. da favr. 2003 (AS 2003 187; BBl 2001 3845). Questa midada è resguardada en l'entir decret.
Art. 49b Communicaziun da las datas
Communicaziun da las datas
1 Sin dumonda ed en cas singuls po l'uffizi federal communitgar a las autoritads da la Confederaziun, dals chantuns e da las vischnancas, che han d'elavurar incumbensas en connex cun l'acquist e cun la perdita dal dretg da burgais svizzer, tut las datas da persunas ch'èn necessarias per ademplir questas incumbensas.
2 A maun d'ina procedura d'invista renda el accessibel al Tribunal administrativ federal quellas datas da persunas ch'èn necessarias per l'instrucziun da recurs. Il Cussegl federal regla la dimensiun da questas datas.1
1 Versiun tenor la cifra II 2 da la LF dals 20 da mars 2008 davart la rectificaziun formala dal dretg federal, en vigur dapi il 1. d'avust 2008 (AS 2008 3437; BBl 2007 6121).
V. Protecziun giuridica7
Art. 501Recurs davant ina dretgira chantunala
Recurs davant ina dretgira chantunala
Ils chantuns installeschan autoritads giudizialas che giuditgeschan sco ultimas instanzas chantunalas recurs cunter decisiuns negativas davart ina natiralisaziun ordinaria.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 21 da dec. 2007 (Procedura en il chantun/recurs davant ina dretgira chantunala), en vigur dapi il 1. da schan. 2009 (AS 2008 5911; BBl 2005 6941 7125).
Art. 511Recurs sin plaun federal
Recurs sin plaun federal2
1 Recurs cunter disposiziuns en ultima instanza dals chantuns e cunter decisiuns da las autoritads administrativas da la Confederaziun sa drizzan tenor las disposiziuns generalas davart la giurisdicziun federala.
2 Il dretg da far recurs han er ils chantuns pertutgads e las vischnancas pertutgadas.3
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
2 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 21 da dec. 2007 (Procedura en il chantun/recurs davant ina dretgira chantunala), en vigur dapi il 1. da schan. 2009 (AS 2008 5911; BBl 2005 6941 7125).
3 Versiun tenor la cifra 2 da l'agiunta tar la LF dals 17 da zercl. 2005 davart il TAF, en vigur dapi il 1. da schan. 2007 (AS 2006 2197 1069; BBl 2001 4202).
4 Abolì tras la cifra 2 da l'agiunta tar la LF dals 17 da zercl. 2005 davart il TAF, cun effect a partir dal 1. da schan. 2007 (AS 2006 2197 1069; BBl 2001 4202).
Art. 52-531
VI.8 Disposiziuns finalas e transitoricas
Art. 54 Execuziun
Execuziun
1 Il Cussegl federal vegn incumbensà cun l'execuziun da questa lescha.
2 El è autorisà da fixar reglas davart ils documents d'identitad dals burgais svizzers.
Art. 55 Aboliziun da disposiziuns
Aboliziun da disposiziuns
Tut las disposiziuns che cuntrafan a questa lescha èn abolidas, en spezial:
la Lescha federala dals 3 da december 18501 davart la mancanza dal dretg da burgais;
la Lescha federala dals 25 da zercladur 19032 davart l'acquist dal dretg da burgais svizzer e la renunzia da tal
Art. 561
1 Abolì tras la cifra II 2 da la LF dals 20 da mars 2008 davart la rectificaziun formala dal dretg federal, cun effect dapi il 1. d'avust 2008 (AS 2008 3437; BBl 2007 6121).
Art. 571Nunrectroactivitad
Nunrectroactivitad
L'acquist e la perdita dal dretg da burgais svizzer sa drizzan tenor quel dretg ch'è en vigur il mument ch'i capita il causal decisiv. Resalvadas restan las disposiziuns che suondan.
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293).
Art. 57a1
1 Integrà tras la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293); Abolì tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), cun effect dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 57b1Decleranza da nunvalaivladad da la lètg d'ina Svizra tras maridaglia
Decleranza da nunvalaivladad da la lètg d'ina Svizra tras maridaglia
1 La dunna che ha acquista tras maridaglia il dretg da burgais svizzer tenor l'artitgel 3 alinea 1 da questa lescha en la versiun dals 29 da settember 19522, mantegna il dretg da burgais svizzer suenter che sia lètg è vegnida declerada sco nunvalaivla, premess ch'ella è stada da buna fai il mument da la maridaglia.
2 Uffants da la lètg ch'è vegnida declerada sco nunvalaivla restan burgais svizzers, er sche lur geniturs n'èn betg entrads en la lètg en buna fai.
Art. 581Renatiralisaziun d'anteriuras Svizras
Renatiralisaziun d'anteriuras Svizras
1 La dunna che ha pers ses dretg da burgais svizzer tras maridaglia u tras integraziun en la relaschada dal conjugal avant che las midadas dals 3 d'october 20032 da questa lescha èn entradas en vigur, po far ina dumonda da vegnir renatiralisada.
2 Ils artitgels 18, 24, 25 e 33 fin 41 valan tenor il senn.
Art. 58a1Natiralisaziun facilitada per l'uffant d'ina mamma svizra
Natiralisaziun facilitada per l'uffant d'ina mamma svizra
1 L'uffant ester ch'è naschì avant il 1. da fanadur 1985 e dal qual la mamma possedeva il dretg da burgais svizzer avant u tar la naschientscha da l'uffant po far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada, sch'el ha ina stretga relaziun cun la Svizra.
2 L'uffant acquista il dretg da burgais chantunal e communal che la mamma posseda u possedeva l'ultim, ed uschia il dretg da burgais svizzer.
3 Sche quest uffant ha agens uffants, pon er quels far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada, sch'els han ina stretga relaziun cun la Svizra.
4 Ils artitgels 26 e 32 fin 41 valan tenor il senn.
1 Integrà tras la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293). Versiun tenor la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), en vigur dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 58b1
1 Integrà tras la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293). Abolì tras la cifra I da la LF dals 3 d'oct. 2003 (Acquist dal dretg da burgais da persunas da derivanza svizra e taxas), cun effect dapi il 1. da schan. 2006 (AS 2005 5233; BBl 2002 1911).
Art. 58c1Natiralisaziun facilitada per l'uffant d'in bab svizzer
Natiralisaziun facilitada per l'uffant d'in bab svizzer
1 L'uffant d'in bab svizzer po far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada avant ch'el ha cumplenì il 22avel onn da vegliadetgna, sch'el ademplescha las premissas da l'artitgel 1 alinea 2 e sch'el è naschì avant l'entrada en vigur da la midada dals 3 d'october 20032 da questa lescha.
2 Sch'el è pli vegl che 22 onns, po el far ina dumonda per ina natiralisaziun facilitada, sch'el ha ina stretga relaziun cun la Svizra.
3 Ils artitgels 26 e 32 fin 41 valan tenor il senn.
Art. 59 Entrada en vigur
Entrada en vigur
Il Cussegl federal fixescha il termin che questa lescha entra en vigur.
Data da l'entrada en vigur: 1. da schaner 19539
1 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 14 da dec. 1984, en vigur dapi il 1. da fan. 1985 (AS 1985 420; BBl 1984 II 211).2 [BS 1 3; AS 1984 290] A las disposiziuns numnadas correspundan oz als art. 37 e 38 da la Constituziun federala dals 18 d'avr. 1999 (SR 101).3 Versiun tenor la cifra VI 1 da la LF dals 24 da mars 2000 davart il decret e l'adattaziun da la basa legala per elavurar datas da persunas, en vigur dapi il 1. da sett. 2000 (AS 2000 1891; BBl 1999 9005).4 BBl 1951 II 6695 oriundamain avant l'art. 326 Integrà tras la cifra VI 1 da la LF dals 24 da mars 2000 davart il decret e l'adattaziun da la basa legala per elavurar datas da persunas, en vigur dapi il 1. da sett. 2000 (AS 2000 1891; BBl 1999 9005).7 Versiun tenor la cifra I da la LF dals 23 da mars 1990, en vigur dapi il 1. da schan. 1992 (AS 1991 1034; BBl 1987 III 293). Oriundamain titel IV.8 Oriundamain titel V.9 Conclus dal Cussegl federal dals 30 da dec. 1952.
Per propostas e per communicaziuns: Center da las publicaziuns uffizialas
Tar il cumenzament da la paginaDavosa actualisaziun: 13.10.2018


c: text/html

text:
Uorden co tener il s.v. taur da Camischolas
1877, ils 16 da december ein ils vischins stai avisai e seradunai tier il cauvitg ed han finalmein concludiu e vegni perina da far il sequent uorden pervia da tener il s.v. taur.
1. Ei vegniu concludiu da tener in taur da bien e clar peil ed era ualti bein qualificaus, il qual stoppi far la sequenta mesira. In stierl 6 ½ quartas, il mutg 7 quartas ed in bov 7 ½ quartas vedras. La numnada mesira deigi il tier esser da s. Bistgaun, quei ei ils 20 da schaner.
2. S’obligheschan ils vischins da pagar annualmein otg marenghins a quel che sto tener il taur. Ultra da quei sa il proprietari aunc schar menar tontas vaccas jastras sco el vul, bein aber sto el adina mirar ch’il taur fetschi igl uffeci per las vaccas dil vischinadi. Il pagament dallas jastras ei da quel che ha il taur.
3. Duei il taur sesanflar duront ils treis meins fevrer, mars ed avrel en in dils treis vitgs Camischolas, Zarcuns ni Camischolas Sura. Fatg in’excepziun cun Riedi Gion Fidel.
4. Ston tuttas vaccas, che vegnan menadas dil vischins avon s. Gions, pagar il taur, schegie ch’ellas vegnessen menadas tier in auter bov.
5. Sto il proprietari tener il taur entochen s. Gions, suenter sa el far cun il tier tgei ch’el vul e tuttas vaccas che vegnan menadas suenter quei temps, vegnan consideradas sco vaccas jastras, bein aber ha lura era mintgin il dretg da menar sias vaccas nua ch’ei plai.
6. Ha il proprietari dil taur il dretg da metter quel la stad sco taur da vischins cun sias vaccas, mo buca aber tener quel a casa.
7. Eis ei vegniu fatg giu rots e mess 20 vaccas per rot, tratg la sort ed igl emprem onn ei tuccau a statalter Lorens Jacomet d’entscheiver e degi ira anavon sco la roda dil cavrer. Vegn ei buca uliv il rot, sche deigien las vaccas d’in pur buca vegnir spartidas sche pusseivel ei, sonder iu vinavon entochen ch’ei vegn in pur ch’ins sa ulivar il rot, nua ch’ei vegn aber per ina ni duas vaccas dapli ni meins era approbau. Stuess ei vegnir spartiu las vaccas d’in pur, sche degi quel stuer ughegiar la sort mo in onn e zuar igl onn ch’el sto neu cun las biaras vaccas.
8. In pur che ha mo ina ni duas vaccas ei buca obligaus da tener il bov, mobein sto el ulivar il rot cun ils auters e per buca stuer ughegiar la sort cun ils vischins da siu rot, sto tal pagar quei onn 2 frs. per vacca a quel che sto tener il taur.
Per confirmaziun suttascriva il cauvitg
Wigieli Berther
NB. Sco visitaders ein dessignai:
Lorens Giacumet
Duri Deflorin e
Giachen Antoni Schmed
1880, ils 25 d’avrel, han ils radunai vischins, concludiu: che mo pors che van en pastira stoppien en sort da far roda, ni stuessen pagar sch’ei fuss pastur.
per conform, il cauvitg
Martin Berther
1903, ils 17 da matg, ei il vegl uorden da pertgirar pors vegnius ruts, ed han ils radunai vischins concludiu che tuts pors e purschals ch’ein stai ord nuegl, stoppien en sort da far roda da pertgirar pors.
per conform, il cauvitg
Hans Giachen Berther

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Libertad, independenza ed autodeterminaziun – quai duain esser ils temas centrals per las elecziuns dal 2019. La Partida populara svizra veglia cuntanscher almain uschè bleras vuschs sco il 2015. Là ha la PPS cuntanschì stgars 30% da las vuschs. Dà ina midada hai durant la radunanza da delegads tar la famiglia Blocher. Albert Rösti resta president per ulteriurs dus onns.
La figlia surpiglia il post dal bab
Magdalena Martullo-Blocher è vegnida elegida sco vice-presidenta da la partida. Quai cun 354 vuschs. Bandunà il comité ha ses bab, Christoph Blocher, cun 77 onns. Il post da Blocher sco manader da las elecziuns 2019 surpiglia il cusseglier naziunal bernais, Adrian Amstutz.
Lain scuvrir malcunvegnientschas. Pigliain a maun, faschain urden, per che la Svizra restia Svizra.
A la radunanza ha la partida cun ils pli blers votants era lantschà las elecziuns. En quel èn libertad, independenza ed autodeterminaziun ils puncts ils pli impurtants.
Regurdientschas a l'EWR
Il schef da la campagna d'elecziun, Adrian Amstutz ha discurrì d'ina «Classe politique» che mainia en l'Uniun europeica. L'incumbensa per las elecziuns saja da diminuir las «partidas che cuntrafan a la Constituziun» da mez e sanester. Ils garants da la democrazia e l'independenza stoppian vegnir pli ferms.
Er l'anteriur cusseglier federal, Christoph Blocher ha prendì il pled a la radunanza da delegads a Claustra. El ha avertì d'ina fin da la democrazia. Avant 25 onns, avant la votaziun davart l'EWR hajan ins gì la medema situaziun sco oz.
Nus stuain arver ils egls al pievel svizzer.
Blocher ha plinavant discurrì d'in culp da stadi (Staatsstreich) en il qual il Cussegl federal, il parlament ed ils derschaders federals sajan involvids. Els mettian dretg internaziunal davant dretg svizzer. En ses pled ha Blocher er duvrà il pled «sindicat da cugliuns».
Il president da la partida, Albert Rösti ch'è reelegì per ulteriurs dus onns en uffizi, è s'exprimì absolutamain cunter ina cunvegna da basa cun l'UE. La suveranitad da la Svizra na possia betg vegnir restrenschida.
RR novitads 15:00


text:
Michael Higgins
El Michael David Higgins (irlandes: Micheál Ó hUigínn; Limerick, 18 de april del 1941) a l'è on politegh irlandes.
A l'è nassuu de ona fameja povera, e in di Agn Sessanta l'è vegnuu member del Partii Laburista. A l'è staa el sindegh de Galway (città indove l'ha vivuu de on bell poo de temp), member del Senad e del Parlament.
A partì del 1993 e fin'al 1997 Higgins a l'è staa minister di art, de la coltura e del Gaeltacht, e l'ha defenduu de vera la lengua irlandesa. In tra i sò alter battaj a regordom quella per i goldon e per el divorzi.
L'è restaa in parlament fina al 2011. In quell ann lì, a l'è staa eleggiuu President de la Repubblega.


text:
Instrucziun per il bostger da revier dallas treis vischnauncas da Mustér, Tujetsch e Medel e la claustra da Mustér
Il bostger da revier dallas detgas vischnauncas e dalla claustra stat sco tal directamein sut las administraziuns forestalas da quellas vischnauncas, ha da s’adressar tier quellas en tuts fatgs d’administraziun d’uauls e ha da vegnir suenter punctualmein a lur disposiziuns ed instrucziuns, aschilunsch sco quellas van buca encunter las determinaziuns digl uorden forestal da quellas vischnauncas e cantun.
En siu survetsch ha il bostger da setener vid sequentas specialas determinaziuns ed obligaziuns.
I. Ell’execuziun dalla polizia forestala
1. El tegn la polizia els uauls tenor las determinaziun digl uorden forestal da vischnaunca e tenor las instrucziuns dallas administraziuns forestalas; el survigilescha il pinar, resgiar ora ed il transport dalla lenna e procurescha las lavurs da cultivaziun tenor specialas instrucziuns.
2. El ha da schurmegiar, ton sco pusseivel tuts uauls sut sia d’inspecziun e d’engualdetschs e donns.
3. Enguladetschs da products forestals e donns fatgs vid tals sco era exportaziuns nunlubidas ord vischnaunca da prodcuts forestals ed auters surpassaments, ha il bostger da dar en mintga jamna en scret alla respectiva administraziun forestala, sco era da duvrar tuts mettels lubi per vegnir sissu ils eventuals surpassaders aunc buca enconuschents.
4. Per tener la polizia els uauls ha il bostger, aschilunsch sco las autras lavurs forestalas lubeschan da visitar ils uauls mintga di naven da meiz avrel ni cuninagada suenter serrada dalla scola, tochen alla fin da zercladur e digl emprem settember tochen tier l’avertura dalla scola; il rest digl onn sto el visitar ils uauls ina gada per jamna, cun alternar regularmein denter las treis vischnauncas e la claustra. Sch’ei duess esser necessari per discuvierer surpassaments en uauls, sche sto el era ira da notg e firaus e dumengias.
5. El ha tenor l’instrucziun respectiva da cuntinuar e da finir da metter tiarms egl uaul da vischnaunca ensemen culla cumissiun da tiarms ch’ei da numnar leutier. Dapli ha el da survigilar ch’ils tiarms restien intacts ed en bien stan ed era che las lingias da cunfins encunter uauls restien aviartas sufficientamein. Scadina midada d’impurtonza vid ils tiarms, ha il bostger d’indicar all’administraziun forestala, sche pusseivel ei, il medem di da sia observaziun, ni silpli tard l’auter di.
6. Il bostger duei haver quitau ch’ei vegni si ils sils uauls neginas servituts novas entras tolerar talas memia ditg (entras perscripziuns) ni sin autras manieras buca cunvegnidas; per quella finamira duei el en particular, ni tolerar, ni lubir da pascular, da passar ni da far diever da lenna etc. senza dretgs.
7. Barschaments en uauls vegn il bostger ad impedir ton sco pusseivel entras strentga survigilonza (vide §26 digl uorden forestal cantunal). Duess ei aber tonaton rumper ora fiug en in uaul, sche ha el da dar igl uorden necessari e da surprender la direcziun per stizzentar quel.
Tier barschaments pli gronds vegn il bostger a far da saver agl impiegau forestal circuital entras in pot ni sche pusseivel entras il telegraf.
II. Ariguard las culturas forestalas
8. Il bostger duei procurar che quellas vegnien fatgas tenor il plan approbaus da cultura, aschigleiti sco in tal vegn ad esser luvraus ora e sut direcziun speciala dil bostegr circuital.
9. Encunter igl uorden existent astga il bostger tuttavia buca dar ora lenna ni conceder da far auter diever dils uauls.
10. Cura ch’el dat ora lenna tenor uorden, sche ha el da nudar las plontas damaneivel dallas ragischs cul stempel ni marti d’uauls dalla respectiva vischnaunca; el ha da parter giu ulivamein las sorts, da survigilar il pinar, il far giu ed il transport dalla lenna e da haver quitau che quellas lennas vegnien fatgas d’ina maniera convenabla. Dapli ha el da mirar sch’ei fa basegns, che la lenna vegni cavegliada pulit leu nua che quella vegn buca fatga ord ils uauls immediat.
11. Tutta lenna, avon che vegnir dada ora, sto vegnir nudada e numerada; lenna da baghegiar duei vegnir miserada exactamein, e tutta lenna dada ora duei vegnir messa dil boostegr per scret e verificada da delegai dall’administraziun forestala.
Ils stempels, ni martials, ha il bostger da guvernar cun quitau, sinaquei che tals vegnan buca surduvrai.
12. Tier las prescrettas slargadas d’uauls (…aufforstungen) duei il bostger sez far ina blassa sillas plontas e vigilar strentgamein, ch’ei vegni buca pinau entuorn lenna buca nudada.
13. Allas culturas d’uauls vegn il bostger ad applicar ina particulara activitad e quitau e mirar che quellas vegnien ton sco pusseivel schurmegiadas. El ei era obligaus da cultivar e mantener en bien stan igl iert per culturas (Pflanzgarten).
14. En cass ch’ei vegn concediu da far lenna morta, discharina ni fein a pastg, ni auters dievers els uauls, sche duei il bostger, ensemen cull’administraziun forestala rugalar quei communablamein ed indicar ils uauls ni loghens respectivs leutier e survigilar quellas lavurs.
15. Il bostger vegn era a sespruar ch’ei vegni fatg vias els uauls, proponer talas allas administraziuns forestalas ed ina gada acceptadas direger las lavurs. Medemamein vegn el era a luvrar per far rugalar communablamein la pascualziun els uauls.
III. Ariguard tener ils cudischs
16. Il bostger da revier (Revierförster) ha da menar ils sequents cudischs:
a) in schurnal da survetsch
b) ils cudischs dalla lenna concedida
c) il cudisch dils surpassaments forestals
17. Alla fin da mintg’’onn ha il bostger da far in extract special ord ils quens da vischnaunca dallas expensas ed entradas d’uauls. Quei extract, sco era la survetsa dil quantum lenna dada ora duei vegnir communicaus publicamein a mintga vischnaunca.
IV. En general
18. Il bostger ei numnaus per tschun onns e retscheiva ina paga fixa da 1100 frs., ch’ein da reparter sco suonda sillas treis vischnauncas e la claustra.
Il bostger satga buca bandunar il revier per pli ditg che dus dis senza cunsentiment dallas respectivas vischnauncas e dalla claustra. Milsanavon ha el d’avertir las respectivas administraziuns forestalas en cass da malsogna ch’impedessi el en siu survetsch pli che dus dis.
Sch’el ei absents ni impedius pli ditg en siu survetsch, sch’eis ei da far da saver al bostger circuital, sinaquei ch’ei vegni procurau da remplazzar el en siu survetsch.
19. En cass da lavurs urgentas exztraordinarias duront il temps das cola, ei il bostger obligaus da sefar remplazzar sin ses agens cuosts entras in substitut fidau e capavel.
20. Siu survetsch ha el da far per tuttas treis vischnauncas e la claustras tenor basegns a proporziun dalla quota che mintgin paga.
21. Il bostger astga surprender negins uffecis ni autras fatschentas buca cumportablas culla funcziun da bostger, priu ora la scola.
22. Tenor §12 digl uorden forsetal cantunal da metter giu il sarament da survetsch avon igl uffeci circuital.
Da vegnir suenter fideivlamein alla sura instrucziun s’oblighescha il bostger:
Mihel Anton Meissen
Tujetsch,ils …… 1877
Per la vischnaunca da Tujetsch, igl emprem gerau
Lorenz Jacomet
NB. Igl onn entscheiva cun gl’emprem d’avrel.


text:
L’emprim di dal lavuratori han ils participants stuì scriver ina istorgia tenor la ditga: «In cuntè en la chomma». Questa ditga raquinta, co in famegl sto supportar dolurs durant in onn, perquai ch’el ha in cuntè en ina chomma. La finala vegn el liberà. Ord questa ditga han ils participants pudì sviluppar in agen text, saja quai in raquint, ina poesia, in drama etc.
Plaschair da far questa experientscha
Ina da las participantas, Marietta Cathomas, ha ditg ch’ella saja sa persa in pau l’emprim mument, fin ch’ella haja chattà la via co ir tras. Il tema da la ditgas na cunvegnia ad ella. Cun da quai da pli baud e cardientschas blauas na possia ella cumenzar bler e perquai na saja ella dal tuttafatg cuntenta cun il resultat. Ma ella haja gì plaschair da far questa experientscha.
Las ideas vegnan en auters muments
Flavia Hobi ha resumà sia experientscha, ch’i saja stà grev da scriver a la sperta, vul dir aifer las duas uras ch'ins haja gì peda da scriver. Savens haja ella las ideas che vegnian, cura ch’ella saja en il tren u sch’ella spetgia insanua. Ella haja sviluppà in'atgna istorgia cun prender in ubain dus pleds ord la ditga. E Flavia di ch’ella scrivia fitg gugent.
Interessant dad udir co ils auters scrivan
Ina persuna che ha gia experientscha da scriver è Walter Rosselli. El è enconuschent sco translatur, surtut era dad ovras rumantschas. Per el saja quai stà facil da crear in auter text cun in pèr pleds or da la ditga. Il pli grev saja dentant stà dad ir davent da la ditga e da scriver insatge auter senza che quai saja ina nova ditga. El haja gugent quests lavuratoris da scriver, perquai ch’ins emprendia adina bler. I saja era interessant dad udir co ils auters scrivian. En ina runda da discussiun han ils participants numnadamain prelegì e discussiunà ils texts.
Promover il scriver litterar
La finamira da quest lavuratori saja stà da promover il scriver litterar, da dar novs impuls ed inputs a quels che scrivan gia e da motivar quels che na scrivan anc betg da cumenzar a far quai. Els veglian cuntinuar mintg’onn cun quests lavuratoris da scriver, per stgaffir ina nova tradiziun da l’Uniun per la Litteratura Rumantscha, uschia la presidenta da l’uniun Viola Pfeiffer.
Sco ella di vinavant, hajan els chattà il tema «Ditgas – ier, oz e damaun», cura ch’els hajan organisà il lavuratori da scriver e sajan stà en la Chasa d’Angel a Lumbrein. Els hajan intervegnì ch’i dettia in nanin en questa chasa, e perquai haja quai dà in connex cun las ditgas. E la segunda part dal tema «ier, oz e damaun», haja da far cun in'exposiziun da fotografias che vegn preschentada dals 17 da zercladur 2018 fin ils 15 da mars 2019 en questa chasa.
RR actualitad 07:00


text:
Gia il glindesdi aveva il Cussegl naziunal desistì dad ir sin confruntaziun cun l’Uniun europeica UE tar las midadas dal dretg d’armas ed approvà la proposta da cumpromiss dal cussegl dals chantuns. L’UE aveva rinforzà il dretg d’armas en ses stadis commembers suenter las attatgas a Paris il november 2015. La Svizra ha da metter enturn ils midaments fin la fin da matg 2019. Cas cuntrari smanatscha l’UE cun finir la collavuraziun sin basa da la cunvegna da Schengen/Dublin.
Cunzunt la Partida populara svizra PPS è cunter il cumpromiss. Suenter la terrada vegn la partida probabel a lantschar il referendum sco smanatschà.
RR novitads 11:00+


text:
Venderdi saira ha la radunanza communala da Tujetsch decidì cleramain cun 118 na encunter 11 gea, da refusar l’iniziativa che pretenda da lantschar contractivas pertutgant ina fusiun da las vischnancas da la Cadi. In resultat che na fa betg surstar, cunquai che gia la suprastanza communala ed il cussegl da vischnanca avevan proponì da refusar l’iniziativa.
Cler resultat ina surpraisa
Tant l’iniziant René Epp da Sedrun sco era il president communal da Tujetsch Beat Röschlin n’han dentant betg spetgà in resultat uschè cler. Per Beat Röschlin è quai stà in ferm segn da las votantas e dals votants, ch’els na sajan anc betg pronts per ina fusiun. Il fatg che la radunanza ha acceptà la cuntraproposta senza cuntravusch mussia, che la populaziun veglia bain intensivar la collavuraziun cun autras vischnancas, quai dentant senza ina fusiun.
Cumbatter vinavant
Tenor l’iniziant René Epp vulan ils iniziants cumbatter vinavant per lur iniziativa. Els possian era s’imaginar ina fusiun mo tranter las ulteriuras vischnancas involvidas Medel/Lucmagn, Mustér, Sumvitg e Trun. Las premissas n'èn dentant betg idealas. Sulet Mustér ha dà glisch verda a l’iniziativa. Medel/Lucmagn n’ha anc betg tractà l’iniziativa, e las duas suprastanzas da Sumvitg e Trun han prendì posiziun encunter l’iniziativa.
RR actualitad 07:00


text:
La tenuta fundamentala en Svizra è vegnida pli positiva. Quai demussa il studi «Segirtad 2018» da l'academia militara da la Scola politecnica da Turitg e dal Center for Security Studies. Svizras e Svizzers sa sentan fitg segirs, miran significantamain pli optimistic en l’avegnir e fidan a las autoritads ed instituziun surproporziunalmain fitg. Er envers l'armada svizra ha la populaziun ina tenuta positiva.
Ina gronda prioritad dattan els al cumbat cunter il terrorissem - er sche quai vess da restrenscher las atgnas libertads. Varga 9 da 10 è dentant conscient ch'i na dat betg ina segirtad absoluta e ch'ins sto viver cun malsegirtad.
Pli optimistic che l’onn passà
Marcantamain dapli persunas valiteschan l’avegnir da nossa tiara a moda optimistica. Il dumber è s'augmentà per 5% sin 87%. Svizras e Svizzers prefereschan plinavant ina Svizra neutrala, politicamain autonoma. Cooperaziuns vulan els mo en la sparta economica.
RR novitads 11:00


text:
Lunfêrd
Al lunfêrd, dìt anca lunfa per fèr prìma là in dû 'l vin druê (lunfardo in itagliàṅ), 'l è 'n parlèr da puvrèt ch'a s descòr, insèm a la lengva uficèla, in di dintóren dal Rio dla Plata, indû a gh'è la sitê 'd Buenos Aires, anc se in di ùltem tèimp al gh'l à cavèda 'd stremnèr-es anca in dal Cîl, in dal Paragvài e in dl Urugvài.
In lunfêrd a s canta anca 'l paróli di bâl 'd soquànt tango.
Al lunfêrd al tōś in prêst el só paróli da dimòndi ètri lengvi che 'd lung a 'l tèimp i éren druèdi da 'l persòuni ch'i pasèven dai post puvrèt dla capitèla Buenos Aires, c'ma di dialèt castigliàn, ocitàn, itagliàṅ, dôp che anc di prêst in lengva gvaràni e quèciua.
Na só caraterìstica ch'la selta ai óć, l'è che soquànti paròli i deśvìnen sè dagli ètri lìngui, mo cun soquànti sìlabi arbaltèdi, e la spiegasiòun la srèv che acsè in del galéri i perśunér i psiven descòrer méj sàinsa fèr-es capìr da 'l guèrdi.
Soquànt eśèimpi 'd paróli in lunfêrd
- (EGL) camìśa, (LUNF) samica
- (EGL) càmion, (LUNF) mionca
- (EGL) camiunèta, (LUNF) tacamione
- (IT) carne, (LUNF) necar o nerca
- (IT) casa, (LUNF) saca
Colegamèint estèren
- (ES) La definisiòun dal lunfêrd in sìm'a 'l Disiunàri dla Reêl Académia Spaggnóla.
- (ES) Na spiegasiòun dal lunfa in ligna.
- (ES) La só stòria in ligna.
- (LUNF) e (ES) Un disiunàri dal lunfa in ligna.
- (LUNF) e (ES) 'N èter disiunàri dal lunfêrd in dal sit todotango.com.
Bibliugrafìa
- (ES) J. Gobello Aproximación al lunfardo, Buenos Aires, Edisiòun dla Universidad Católica Argentina, 1996.


text:
In'ulteriura schleppa hai però dà per Sebastian Vettel en il cumbat per il campiunadi mundial. Il pilot da Ferrari ha gì in problem cun ina chandaila ed ha stuì ir a parcar gia en la tschintgavla runda en la boxa.
Nagins puncts n’hai er dà per ils pilots da Sauber: Marcus Ericsson è crudà or pervi dad in accident. Pascal Wehrlein ha terminà la cursa sin il 15 plaz.
Per il Brit Hamilton è quai la 61avla victoria en in Grond Premi. Quatter cursas avant la fin maina el uss cun in avantatg da 59 puncts sin Vettel ed è curt avant vegnir campiun mundial. Quai fiss gia ses quart titel. La proxima cursa è en duas emnas ad Austin, Texas.
RR novitads 09:00


text:
Quai ha il manader da l’Uffizi per industria, mastergn e lavur Paul Schwendener confermà sin dumonda da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
Basegns dal turissem èn premissa
L'ordinaziun entra en vigur il prim d'avust. Interpresas che vegnan recepidas en quest'ordinaziun dastgan prestar lavur da dumengia senza lubientscha speziala. Premissa per vegnir recepì è, che l'interpresa serva als basegns dal turissem internaziunal, e che lavureras e lavurers che prestan lavur da dumengia survegnan cumpensaziuns ch'èn pli autas che las prescripziuns legalas.
Foxtown è l'emprim center che profitescha
Ils Foxtown Factory Stores a Mendrisio è l'emprim center da cumpra en Svizra che dastga prestar lavur da dumengia senza lubientscha speziala. Foxtown è vegnì recepì sco emprim center en la nov'ordinaziun federala da la lescha da lavur. Sco la Confederaziun communitgescha, vegnian dumondas dals chantuns per recepir ulteriurs centers examinadas cuntinuadamain.
RR Novitads 12:00


text:
Quella rinfatscha a Huonder d'avair appellà publicamain a crims u a violenza. Quai ha la procura publica dal Grischun confermà a l'agentura da novitads sda.
La denunzia sa referescha sin in referat che Huonder ha tegnì en Germania. Il referat aveva chaschunà indignaziun tranter ils crettaivels liberals.
Sche Huonder vegniss propi sentenzià, stuess el quintar dad ir fin 3 onns en praschun. Cuntrari a politichers u derschaders n'èn uvestgs betg immuns cunter persecuziun penala en Svizra.
RR Novitads 15:00


text:
La radunanza communala da Silvaplauna di gea unanimamain cun 95 vuschs a la nova organisaziun Engiadina San Murezzan Turissem. Quai è il sisavel gea en Engiadin'Ota. Tut las 12 vischnancas da l'Engiadin'Ota ed era Bregaglia ston dir gea per che la nova societad d'aczias vegn fundada.
Cler gea era per sustegnair l'hotel Conrad's Mountain's Lodge
La radunanza communala da Silvaplauna ha era ditg gea a la midada da zona e cun quai ad in sustegn dad 1,5. miliuns francs per renovar l'hotel Conrad's Mountain Lodge. L'hotel è nov en la zona d'hotels e na po damai betg pli vegnir utilisà auter. Il possessur survegn percunter 1,5 miliuns francs à fond perdu per renovar ses hotel.


text:
Bisus'c
Bisus'c (nom ufizial in italian: Bisuschio) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 355 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 7,1 km² e 'na densità de 613 ab./km².
El paes, situaa in la Val Ceres, el gh'ha quatter frazion, var a dì Piam, Pojana, Ravasina e Rossaga.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bisus'c l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Lüna (localmènt ciamàda apò a Löna) l'è l'ünech satèlite natüral de la Tera. La ghe gìra entùren a 'na distànsa de 384.000 km e la g'ha 'n diàmetro de 3.476 km, e l'è praticament sférica.
El sò nòm specìfech de spès ólte el vé dopràt compagn de 'n sinònim de "satèlite naturàl" pò a per le lüne dei óter pianeti.
Aisebé che la sàpe mìa el satèlite natüràl piö grant del Sistema Solar, l'è però, 'ntra i satèliti dei pianéti piö grancc (a lasà föra i pianeti nani 'nsóma) chèl che en prupursiù l'è piö grant en repórt al pianéta al qual el ghe gìra entùren. L'è apò a 'l segónt satèlite per densità 'ntra chèi che se conós la densità, dòpo del satèlite de Giove Io.
Se pènsa che la Lüna la se sàpe furmàda entùren 4.5 milìardi de agn fà, mia tat tép dòpo de la Tèra. Gh'è stat fat divèrse ipòtezi a mèret de la sò formasiù, chèla piö acetàda al momènt l'è che la se sarès furmàda de la agregasiù de detrìcc proietàcc endel'òrbita de la Tèra dòpo de 'n impàt spaentùs che ghe sarès stàt ai tép de la formasiù del Sistema Solar, 'ntra la Tèra de alùra e 'n còrp celèst de le dimensiù del pianeta Marte.
La Lüna l'è 'n rotasiù sìncrona co la Tèra, la ghe mostra sèmper la stèsa fàcia che l'è segnàda de depresiù piö scüre ciamàde "mar" en mès a altipià de grösta piö antìch e piö ciàr e cratér de impàt bèi gròs.
L'è 'l segónt ogèt piö lüminùs che se pöl véder de la Tèra (dòpo del Sul). De la Tèra la pöl someà de 'n bianch lüminùs ma 'n realtà la sò superfìce l'è piötòst scöra, condena refletànsa apéna apéna piö àlta de chèla che 'l g'ha 'l sfalt quan che l'è ècc.
La sò aparènsa isé speciàl endèl cél de la Tèra, e 'l sò percórs regolàr isé come le sò fàzi sèmper precìze le g'ha, zamò dei tép piö antìch, fàt en maniéra che la Lüna la g'hès 'na 'nflüènsa cültüràla emportànta sö la mizürasiù del tép, sö l'art, sö la mitulugìa e sö divèrsi aspècc apò a pràtich de la vìta de töcc i dé e pò a söi mestér de campàgna. La 'nflüènsa gravitasiunàla de la Lüna l'è a l'urìgin del fenòmeno de le marèe.
La sò distànsa de la Tèra l'è presapóch trènta ólte 'l diàmetro del nòst pianéta, isé che 'ndel cél la par vìga 'na dimensiù mìa tat diferènta de la dimensiù aparènta del Sul e quan che gh'è 'na eclìsi totàl, el disch de la Lüna el par cuincìder (e dóca quarcià zó) en maniéra quàze perfèta el disch del Sul. La distànsa 'ntra la Tèra e la Lüna l'è al momènt dré a crèser a 'n rìtmo de 3.82 ± 0.07 ghèi ogna an, ma l'è 'n rìtmo mìa costànte.
El progràma soviètich Lüna l'è stat el prim a rià a mandà 'na sónda spasiàla sènsa òm sö la Lüna endel 1959. El programa americà Apollo l'è stat el prim e al momènt l'ünech a mandà dei òm sö la Lüna. L'è ambiàt co la prìma misiù ümàna a rià a mitìs en òrbita entùren a la Lüna (Apollo VIII endel 1968), e endei agn dòpo sés misiù ümàne i è ateràde sö la Lüna 'ntra 'l 1969 e 'l 1972. La prìma l'è stàda la misù Apollo XI. Chèste misiù le g'ha portàt endré sö la tèra 380 kg de préde de la Lüna, sö le quàle s'è püdìt stüdià e fà ipòtezi sö l'urìgin geològica del nòst satèlite natüràl, la formasiù de la sò strütüra intèrna e la stória söcesìva. Dòpo de la misiù Apollo XVII del 1972, la Lüna l'è stàda vizitàda apéna de sónde sènsa òm.


text:
Duas giadas ha il chantun Son Gagl organisà ils World Skills. Entant saja l’occurrenza dentant vegnida memia gronda, rapporta il schurnal regiunal da radio SRF. Perquai s’interessescha Son Gagl uss per ils Swiss Skills, en vista è il termin da 2022. Las preparativas marschian gia dapi in onn e mez.
Grischun tschertga alternativa
La regenza grischuna aveva survegnì la primavaira dal Cussegl grond l’incumbensa d'examinar ina candidatura per ils World Skills. Suenter il chanaster da Son Gagl sclereschian els ussa sch'ina candidatura be cun il Principadi dal Liechtenstein fiss era pussaivla. Quai ha ditg il cusseglier guvernativ Martin Jäger al schurnal regiunal da SRF. Era d'organisar ils Swiss Skills vegnia ponderà.
RR novitads 16:00


text:
Bucarest
Bucarest (Bucureşti in rumen; Bucharest in rüss e ücrain; Bucureshci in arumen; Bukurešt in serb e bülgher; Bükreş in türch e in tatar de Crimea; Bukarest in tudesch; Bukurešt' in cech e sluach) a l’è la capital de la Rumania.
A l’è anca la prima cità de la Rumania per pupulaziun, cun 1.924.959 abitant (2005).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest al se tröa in del süd de la Rumania e'l vegn traversaa del fiüm Dâmboviţa.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest a l'è gemelaa cun:
- Ankara, Türchia
- Atene, Grecia
- Amman, Giurdania
- Atlanta, Stat Ünì d'America
- Pechin, Cina
- Chişinău, Muldavia


text:
Ils dus parlaments ston anc approvrar quest cumpromiss. En la Macedonia duai er anc dar in referendum.
La schliaziun pudess dar chatsch a las intenziuns da la Macedonia per daventar commember da l'UE sco er da la Nato. La dispita dal num ha engrevgià blers onns las relaziuns tranter la Grezia e ses vischin en il nord.
Dispita dapi ils onns 90
Il conflict va enavos sin l'onn 1991 cura che l'anteriura sutrepublica da la Jugoslavia ha declerà sia independenza ed ha dà a sasez il num Macedonia. La Grezia ha temì ch'il vischin pudessia cun quest num pretender insatge da la provinza grecca cun il medem num.
RR novitads 10:00


text:
Actualmain èn en il Grischun 1'702 persunas senza lavur. Cumpareglià cun il mais d'avrigl è quai ina reducziun da 374 persunas. Ultra da quai han ins registrà 1'111 persunas che tschertgan lavur, èn dentant betg senza lavur. Quai èn persunas che prendan part ad ina furmaziun supplementara u ad ina mesira d'occupaziun. Pia han il matg totalmain 2'813 persunas tschertgà lavur.
Restauraziun avant interpresas da construcziun
Da quellas 1'702 persunas senza lavur èn 855 dunnas ed 847 umens. La pli gronda quota da dischoccupads ha la restauraziun (722), interpresas da construcziun (144), commerzi en detagl (102) sco era il sectur da la sanadad e socialesser (89).
Dischoccupaziun en Svizra
La quota da dischoccupaziun svizra è sa sbassada il matg 2018 sin in punct uschè bass sco dapi onns betg pli. Il mument giascha ella tar 2,4%, suenter ch'ella è stada l'avrigl sin 2,7%. Cun quai procura la buna situaziun economica er per schlantsch sin il martgà da lavur.
RR novitads 08.30


text:
Las paradas da l'onn 1968, part III
- Venderdi, 20.4.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 20.4.2018, 19:00, RTR
Dal bubblegum a la revolta
La terza ediziun da las perlas dal 1968 mussa d'ina vart la ligerezza dal uschenumnà bubblegum-pop da chanzunettas sco «Yummy Yummy Yummy» ubain «Baby Come Back», ma revela da l'autra vart las chanzuns che reflectavan ils protests e er tumults da lezza stagiun, la «Revolution» dals Beatles ubain il «Street Fighting Man» dals Rolling Stones (foto). E lura anc duas u trais truvaglias or da la scena da country: la «Harper Valley PTA» ed il «Son of Hickory Holler's Tramp». Nunenconuschentas? Tadlar!


text:
Inhalt
Exteriur
-
Incendi en sgrattatschiel a Dubai è sut controlla
In grond incendi en ina da las pli autas chasas en l'emirat da Dubai è sut controlla. Tenor l'agentura da novitads Gulfnews era il fieu rut ora circa en la 50avla auzada dal sgrattatschiel cun il num “The Torch” e bain spert ha il fieu tanschì fin la 70avla da 79 auzadas.
Plirs 1’000 avdants dal bajetg cun in'autezza da 336 meters han ins evacuà. Pliras persunas han ina tissientada da fim. Sco la protecziun civila dal Dubai annunzia n'hai dà nagins morts tar l'incendi.
RR novitads 09:00


text:
In onn e mez ha la vischnanca contractà cun ils iniziants dal project «Reithalle Futura». Sco la suprastanta Regula Degiacomi ha declerà al cussegl communal, na saja quai dentant betg stà pussaivel als iniziants da confermar la finanziaziun. Quai haja sfurzà la suprastanza dad interrumper las tractativas questa stad.
Dischillus da questa decisiun
Sandrina Gruber è ina da las iniziantas dal project. Ella è dischillusa da la decisiun. Tenor ella hajan els numnadamain chattà investurs che finanziassan ils 8 milliuns francs ch'il project per in center cultural ed in lieu d'inscunter custass.
Cun las premissas actualas na veglian quels dentant anc betg sa preschentar. Tenor ella saja surtut il fatg che la halla vegniss surdada en dretg da construcziun e betg vendida pauc attractiv per ils investurs. Ina vendita n'è per la vischnanca dentant nagina opziun.
Vischnanca surpiglia puspè il lead
Era sch'ils iniziants dal project «Reithalle Futura» vulan lavurar enavant vi da lur project, ha la suprastanza da San Murezzan decidì da surpigliar puspè la planisaziun. Sco proxim vegnia ina gruppa da lavur a discutar co vinavant cun la halla, lura giaja quai en la cumissiun. La finamira saja da pudair suttametter in project adattà a la populaziun.
La vischnanca ha per quest motiv era integrà ina posiziun dad 11 milliuns francs en la planisaziun d'infrastructura, malgrà ch'ella na vuleva oriundamain betg investir agens daners en la halla.
Stabiliment da sport dal 1910
La halla da chavaltgar sper il Lai da San Murezzan è en possess da la vischnanca dapi il 1990. Cun quai ch’il tetg è periclità da crudar ensemen, na vegn la halla betg pli duvrada per il sport da chavals – e quai gia dapi il november 2013. Per sanar e reinvestir en l’edifizi, aveva la vischnanca tschertgà soluziuns cun investurs privats.
RR Actualitad 17.00


text:
Las Pendicularas da Spleia Tambo SA han fatg il davos onn da fatschenta 2017/18 ina svieuta da 3.2 milliuns francs. Suenter expensas ed amortisaziuns datti in resultat da gestiun cun in minus dad 1.8 milliuns francs. Pervi da entradas da 6 milliuns francs ord in program da sanaziun, mussa il quint tuttina in gudogn da 3.5 milliuns. Tenor il rapport annual han las pendicularas il mument anc chapital ester en la summa da circa 3.2 milliuns francs.
Hans-Christian Bernet nov en il cussegl d'administraziun
La radunanza generala da las Pendicularas da Spleia Tambo SA ha approvà il quint 2017/18. Plinavant ha ella elegì Hans-Christian Bernet en il cussegl d’administraziun. L’anteriur manader da fatschenta da las Pendicularas da Claustra-Madrisa SA remplazza Hans-Andrea Fontana, ch’è president communal d’Andeer ed è stà en il cussegl d’administraziun sco represchentant da la vischnanca.
Betg cuntanschì finamiras giavischadas
En il rapport annual da las Pendicularas da Spleia Tambo SA scriva il president dal cussegl d’administraziun Franco Quinter che blera naiv na veglia betg automaticamain dir, che la stagiun daventia in success. Pervi da l’aura che na saja savens betg stada uschè buna, hajan ins betg cuntanschì las frequenzas giavischadas. Era sch’igl haja gì 27% dapli giasts sin pista, na saja quai betg anc quai ch’ins giavischia.
Per che la fatschenta sa possia sviluppar enavant, sajan ussa urgentamain necessarias novas pussaivladads da pernottar. Actualmain sajan ils responsabels a la tschertga da crediturs, che veglian investir en la regiun. Els sajan en discurs cun diversas persunas e circuls, ed ils resuns sajan detg positivs, ha ditg Quinter a la radunanza generala da venderdi suentermezdi.
RR actualitad 08:00


text:
«Nomol uffa!» è il project suandant da l'acziun «Uffa». Quella han las pendicularas lantschà avant in onn per attrair dapli glieud si Brambrüesch.
Era là vulevan els vender abunaments pel mez pretsch, sche avunda glieud postan oravant els. La mira eran 1'111 abunaments da l'onn, bunamain 1'800 han els vendì. Tenor Reto Küng, dal cussegl d'administraziun da las pendicularas, han uss 8% da quels da Cuira in abunament da l'onn.
Dapli glieud, dapli raps, dapli lavur
L'acziun «Uffa» ha procurà per ina pluna glieud. L'ultim enviern han 66% dapli giasts duvrà la pendiculara si Brambrüesch. Era questa stad s'ha mussà l'effect dad «Uffa»: circa 42'000 giasts, 4'000 dapli sco l'ultim onn. Tut quai ha procurà per ina svieuta da 2.34 milliuns – in plus da 10%.
La blera glieud ha dentant era auzà ils custs. Per persunal, mantegniment ed era per reclama pajavan els bunamain in quart dapli ch'ils auters onns. Era l'infrastructura sezza era per part al limit, manegia Reto Küng. Ils runals e la pendiculara n'èn betg disads uschè blera glieud. Perquai gievan els per part pli plaun, uschè che la blera glieud stueva spetgar.
«Nus stuain renovar»
Per esser preparà per l'auter onn vegn il mument renovà il runal e la pendiculara da Känzeli fin Brambrüesch. Quai èra atgnamain planisà pir la primavaira che vain. La pendiculara da Küenzli fin Brambrüesch vegn a restar era vinavant in punct central. Tut tenor ston els remplazzar ella, cun quai ch'ella è schon relativ veglia. Co ch'ella vegn remplazzada evalueschan els il mument en in studi da realisabladad.
RR Actualitad 17:00


text:
Intgins da la PS hajan procurà per l'autogol dal tschientaner, ha ditg Christian Levrat, il president da la partida socialdemocratica. Quellas persunas n'hajan betg ademplì las spetgas da lur commembers u votants. Gist quels adversaris en las atgnas retschas n'hajan betg chapì ch'ins avess pudì meglierar la vita dals socialmain flaivels cun rinforzar l'AVS.
Grev di per la PS
Las votaziuns dals 24 da settember vegnian a restar en memoria a la PS sco grev di. Quai er en vista a las elecziuns en Germania e la votaziun en in chantun Turitg che stritgan ussa l'agid social per asilants acceptads provisoricamain.
Ina piztgada sin las autras partidas n'haja el dentant betg pudì laschar davent. El haja attatgà la PLD. Isabelle Moret saja stada tar las elecziun per il post sco cusseglier federal be in alibi. Uschia motivescha el la raschun che la PS haja mess lur carta sin Pierre Maudet empè da la suletta dunna. La PLD n'haja betg, sco pretendì da la PS, proponì duas dunnas.
Iniziativa da 99% en il center
En il center da la radunanza da delegads stat l’iniziativa dals giuvens socialists «Distgargiar pajas ed impostas gistas per il chapital». L’iniziativa vul – che l’imposta per in chapital da passa 100’000 francs saja 1,5 giadas uschè auta sco quella per la paja. L'iniziativa vegn sustegnida er da la PS.
Sommaruga vul dapli feminissem
Ils umens en la partida duain discurrer dapli da temas feministics. Plinavant pretenda il manifest, tranter auter, egualitad da las pajas ed ina represchentaziun equilibrada en ils gremis da partida.
Politicamain sco era socia-politicamain saja in scandal che las dunnas gudognan pli pauc, ha ditg Cussegliera federala Simonetta Sommaruga. Perquai haja il Cussegl federal reagì. En l'avegnir stoppian las firmas mussar si las pajas ed era declerar pertge ch'i n'haja betg 10 dunnas en in gremi da 10 persunas.
Plinavant ha Sommaruga era cumpareglià umens cun nullas en ina tombola. Ella tombola haja numnadamain dapli nullas e sin las etaschas dils schefs bunamain mo umens, uschia ils pleds da Sommaruga.
RR novitads 14:00


text:
L’october dal 1517 duai Martin Luther avair martellà sias 95 tesas vid la porta-baselgia da Wittenberg. En curt temp è el daventà in dals umens ils pli prominents da l’Europa.
Luther ha purtà ulteriur moviment en in temp gia muventà
Dapertut èn sias ideas vegnidas percepidas, discutadas e contestadas. Igl era generalmain in temp da transfurmaziun, plain projects ed ideas novas, cun ina societad e cultura en moviment.
Mo uschia ha la refurmaziun pudì sa derasar en bleras regiuns da l’Europa. Ella ha provocà cuntramoviments da vart catolica ed ha gì ina gronda influenza lunsch sur la vita religiusa ora.
La refurmaziun ha er refurmà la vita en il Grischun
Suenter in cumenzament cun ina convivenza pragmatica e toleranta è il mund en il Grischun sa midà vers la fin dal 16avel tschientaner: El è sa separà en in mund «da messa» ed in «da predi». Questa polarisaziun ha influenzà tut ils secturs da la vita – uschia er la producziun litterara, la naschientscha dal pled scrit rumantsch e la scena d’art.
RR actualitad 11:15+


text:
Inhalt
Lutga
-
Il retg Matthias Glarner croda plirs meters ord ina cabina
Il retg da la lutga Matthias Glarner è sa blessà grevamain. Sco la polizia chantunala bernaisa communitgescha saja Glarner crudà ord ina cabina a Hasliberg. Il Bernais saja crudà plirs meters. La Rega haja transportà el en l’ospital. Davart las blessuras na datti anc naginas indicaziuns uffizialas.
Autur:
SDA / Gionduri Maissen
L’accident saja capità durant in fotoshooting per in magazin. Glarner lavura per las pendicularas Meiringen-Hasliberg. Glarner saja sa blessà vi da la batschida ed il giarlet, ha confermà la polizia.
Grazia a sia victoria èn il final cunter il Grischun Armon Orlik è Matthias Glarner daventà l'onn passà retg da la lutga.
RR novitads 15:00


text:
L’affera enturn las cudeschaziuns illegalas da l’AutoDaPosta SA sa sviluppescha ad in debachel naziunal. En ina conferenza da medias il venderdi han ils responsabels da La Posta stuì conceder che l’AutoDaPosta SA ha pretendì 205,3 milliuns francs memia bler dals chantuns svizzers e da la Confederaziun.
Jau era surstà da las dimensiuns e la moda e maniera co AutoDaPosta ha lavurà cun trics per zuppar ils vairs custs.
Ensemen cun l'Uffizi federal da traffic e la conferenza dals directurs chantunals da traffic public èsi vegnì fixà ina summa da 188,1 milliuns francs per la perioda dal 2007 fin il 2018. Per ils onns avant il 2007 paja l’AutoDaPosta SA enavos voluntariamain ulteriurs 17,2 milliuns francs. A tgi che la summa dad avant il 2007 vegn repartì sto anc vegnir sclerì.
Milliuns per chantun Grischun e vischnancas
Per il chantun Grischun datti total 15,2 milliuns, sco ch'il Departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun scriva il venderdi suentermezdi en ina communicaziun a las medias. Plinavant survegnan era radund 25 vischnancas e regiuns grischunas pajà enavos en tut 5,7 milliuns francs.
Intginas vischnancas grischunas che han dabun daners da l'AutoDaPosta SA
AutoDaPosta SA: Summa da restituziun als chantuns, cun tschains
Funtauna: Uffizi federal da traffic
Ils chantuns Basilea-Citad e Genevra n'empostan naginas prestaziuns da la AutoDaPosta SA e n'èn perquai betg menziunads.
RR novitads 14:00


text:
Inhalt
Chantun
-
Regenza vul scola media d'informatica
La cumissiun dal Cussegl grond per furmaziun e cultura sustegna la revisiun totala da la lescha davart las scolas medias, scriva la regenza grischuna. Il Cussegl grond vegn a tractar questa fatschenta en la sessiun d'october.
En il rom da la revisiun vul ina minoritad da la cumissiun introducir la scola media d’informatica en il sboz da lescha. Quai sco partiziun pussaivla d’ina scola media. Avant quatter onns aveva l’emprima emprova da far quai fatg naufragi.
RR novitads 09:00


text:
Il cumenzament da la nova stagiun da hockey n'è definitiv betg gartegià ad il HCD. Il Club da hockey da Tavau ha pers a chasa cunter Ambri-Piotta cun 2:5. Gia suenter 6 minutas èn ils Tessinais ir en avantatg suenter in gol D'Agostini. En la 13avla minuta ha alura Pestoni savì egualisar per ils Grischuns.
En il segund terz ha il HCD dentant survegnì trais gols entaifer 5 minutas (Kubalik 25'/Müller 27'/Lauper 30'). Curt pli tard ha l'equipa d'Arno del Curto dentant anc savì sajettà il 2:4, quai entras in gol da Dario Meyer.
En la 44avla minuta ha Kubalik dentant decidì cun ses segund gol da la saira la partida per ils Tessinais.
Ils ulteriurs resultats
- Berna - SCL Tigers 3:0
- SCRJ Lakers - ZSC Lions 1:2
- Genevra-Servette - Friburg 3:1
- Losanna - Bienna 1:4
- Zug - Lugano 6:5
Tabella Liga naziunala
RR Novitads 23:00


text:
Areguard ina cunvegna davart la circulaziun libra da persunas na saja la posiziun da la Svizra betg vegnida mendra suenter il Brexit. Questa situaziun avria era las pussaivladads da discutar pli pragmatic, co reglar la relaziuns tranter l'UE ed ils stadis terzs, ha Didier Burkhalter ditg.
Las partidas svizras davart las tractativas cun l'UE
Fertant ch’il Cussegl federal sa stentia tenor Schneider-Ammann da cuntinuar las tractativas cun l’UE pretenda la PPS dal Cussegl federal, da finir immediatamain mintga tractativa enstagl da s’adattar adina pli ferm a l’UE.
La PLD è dal medem avis sco ses Cusseglier federal Schneider-Ammann che quai vegnia ad esser uss difficil da posiziunar a Brüssel cun giavischs da la Svizra davart la libra circulaziun da persunas e la realisaziun da l’iniziativa d’immigraziun da massa.
Perquai pretenda la sanestra cun la PS che la libra circulaziun da persunas vegnia segirada cun preschentar ina cuntraproposta a l’iniziativa RASA. Mo uschia possian vegnir segirads ils contracts bilaterals.
Malsegirtad davart il svilup economic crescha
Plinavant saja da quintar tenor Schneider-Ammann ch'il Brexit rinforzia anc ina giada la malsegirtad davart il svilup economic. L’economia d’export svizra vegn era a stuair s’adattar a la situaziun nova, sco era il turissem. In ferm franc svizzer è surtut per il turissem ina nauscha novitad.
Curs dal franc svizzer en il center da l’interess
Il Cussegl federal observia cuntinuadamain il svilup dal curs dal franc. Cun quai che la Banca naziunala svizra è responsabla per in stabil curs dal franc svizzer, na s’exprimia il Cussegl federal dentant betg en chaussa.
Il franc svizzer è savens en temps malsegirs ina valuta che vegn duvrada sco «port segir» quai ch’è gia capità.
Helpline per dumondas
La Confederaziun ha endrizzà ina lingia da telefon per dumondas en connex cun il Brexit. Uschia survegnan burgais svizzers e interpresas scleriment sur da pussaivlas consequenzas. Il numer da telefon munta a 0800 24-7-365.
RR novitads 11:00+


text:
Jacopo de Varagine
Ol beàt Jacopo de Varagine (Varazze, 1230 – Zena, 1298) l’è stacc ü frà domenicà, ü di predicadùr piö ‘n gàmba del sò tép e ü di piö 'mpurtàncc scritùr de stòrie de sancc de töt ol medioéf.
Nasìt intùren al 1230 a Varazze, alùra ciamàda Varagine, zamò in del 1244 l’è dientàt frà domenicà e 'l s'è metìt a fà 'l insegnànt de teologéa, pò in del 1265 l’è dientàt priùr del convènt de Zena, dal 1267 al 1285 l’è stacc pruinciàl del sò ùrden per la Lombardìa e ‘n del 1292 l’è dientàt èscof de Zena.
Del sò laurà de predicadùr ‘l na rèsta memòria in d’öna quach di sò scricc, cioè i Sermones de sanctis, Sermones dominicales, Sermones quadragesimales e ach in del Liber Marialis. L’à scricc ach ol Chronicon januense che ‘l cönta sö la stòria de la sità de Zena da quando l’è nasìda ‘nfìna al 1295, ma ‘l sò laurà piö ‘mportànt l’è de sigür la Legenda Aurea, che l’è l’òpera de agiografìa piö cognusìda de töt ol medioéf, tat l’è stàcia tradüzìda in töcc i vulgàr del tép e l’è öna miniéra de ‘nformasiù sö la éta di sàncc.


text:
Suenter che l’anteriur goli naziunal svizzer Curdin Furrer ha terminà sia carriera, ha Cuira engaschà sco successur il goli naziunal da la Tschechia David Rytych. Il goli da 31 onns ha dà las ultimas quatter stagiuns en sia patria cun Florbal Mladá Boleslav. La stagiun passada ha el manà ses club al titel da campiun tschec.
Grond success sco goli naziunal
David Rytych ha gia dà 78 gieus cun l'equipa naziunala tscheca ed ha dà quatter giadas a campiunadis mundials. L'onn 2010 ha el gudagnà cun la Tschechia la medaglia da bronz. In onn pli tard ha el festivà in ulteriur grond success sin livel internaziunal. Lura ha Rytych gudagnà cun SSV Helsinki il Champions Cup dad unihockey.
RR novitads 10.00


text:
Piranha ha er gudagnà en questa stagiun la qualificaziun e parta uss en ils playoffs sco il favurit.
Gudagnà 19 da 21 gieus en qualificaziun
Piranha Cuira ha gudagnà 19 da 21 gieus en la qualificaziun e terminà quella dus puncts avant il grond rival, l’UHC Dietlikon. Ussa cumenza dentant tut tar nulla. En la seria da mezfinal, ina seria da best of five, cumbatta Piranha Cuira encunter l’equipa bernaisa da Burgdorf, in’equipa che las giugadras grischunas han battì tuttas trais giadas en la qualificaziun.
Il siemi da giugar il “superfinal”
La finamira è clera tar Piranha Cuira, numnadamain da pudair giugar il superfinal ed uschia avair la schanza da danovamain defender il titel. Il superfinal è in novum en il sport dad unihockey en Svizra. Per l’emprima giada insumma vegn il cumbat per il titel da campiun svizzer decidì en in sulet gieu, quai avant plirs millis aspectaturs en il stadion da hockey a Kloten. Enfin ussa vegniva adina giugà ina seria da best of five u best of seven. Quest final, tant tar ils umens sco er tar las dunnas, è ils 18 d’avrigl 2015.


text:
Le lingaz ladin
Le ladin é n lingaz neolatin baié tles Dolomites da ca. 30.000 porsones. Al vëgn baié tles 5 valades ladines incër le Grup dl Sela: Val Badia (badiot, ladin de mesaval, marô), Gherdëna (gherdëna), Fascia (cazet, brach, moenat), Fodom (fodom) y Ampëz (ampezan).
Le ladin fej pert dla familia di lingać retoromans, adöm cun le grijun tla Svizera (baié da ca. 40.000 porsones) y le furlan tl Friul (baié da ca. 430.000 porsones). Sciöche i atri lingac neolatins o romanics é inće le retoroman nasciü dal latin vulgar (latinus > ladin). Tl cajo dl retoroman se tratel dl lingaz baié tles Alpes incër la fin dl Imper roman, influenzè tla strotöra y tl lessich dai lingać prelatins dles Alpes, sciöche le celtich y le retich. De chisc lingac se mantëgnel val' parora tipica dl raiun alpinn, por chëra che le latin n'â nia parores adatades y che n'é porchël nia gnüda sostituida (p.ej. aisciöda, barantl, roa, crëp, dascia, nida, liösa, dlasena) y zacotan de toponims (p.ej. Börz, Mareo, Rina).
Preistoria
Baldi n'él degügn documënć scrić che po nes dì valch dl raiun dles Dolomites tratan l'antichité. Porchël él l'archeologia che à messü porvè da curì chësta loćia. Les inrescides archeologiches à desmostrè che bele dal Mesolitich inant pon baié de na certa frecuentaziun sajonala dl raiun da munt. I baiun de assostes adorades dai ćiaćiadus de chël tëmp, che n’abitâ nia tl raiun dolomitich mo jô ailò a ćiaćia. Pro chësta sort de sić àldel Plan de Frea y Mondeval de Sora. I pröms insediamënć permanënć é indere dl tëmp dl brom mesan (Sotćiastel) y dedô impormò dl’eté dl fer (sić a Urtijëi). Por ći che reverda le sit de Sotćiastel a Badia, nes dij i reperć archeologics che n grup de porsones à vit dailò dala fin dl XVIII secul dan G.C. inant (ti 400 agn de vita dl insediamënt, pol avëi vit ailò danter 240 y 300 porsones).
Dla jënt che abitâ tles Alpes ti agn dan Gejù Crist savunse püch. Tl’ultima pert dl tëmp dl fer (500 – 15 dan G.C.) alda altamo na pert dl raiun ladind’aldedaincö pro le grup cultural de Fritzens – Sanzeno, pro chël ch’al aldî bunamënter chës popolaziuns desvalies che tomâ ite sot al inom „Reć“ y che viô plü o manco te chël raiun che é plü tert deventè la contea dl Tirol. Di Reć unse püćes testemonianzes storiches. Dessigü san che ai scriô cun na sort de alfabet che ti somëia valgamia al alfabet etrusch, mo la tlassificaziun de so lingaz n'é nia sigüda.
La romanisaziun
I Romans â bele combatü ti dezenns dan le 15 dan G.C. cuntra les popolaziuns dles Alpes, mo impormò en chël ann ti é i Romans sta da les sotmëte definitivamënter, tres la batalia cuntra Reć y Vindelics tla planöra olache l'Adesc y l'Isarch s'incunta. Da chësta data inant se lascia la presënza romana tles Alpes tres plü sintì. Le tëmp di Romans à portè adalerch deplü inovaziuns culturales: l'ordinamënt iuridich roman, na rëi de de gran strades, cherdënzes religioses nöies, mo dantadöt le lingaz latin y dal IV. secul do G.C. inant la religiun cristiana.
Te chësc tëmp arjunj le ladin, o retoroman, la plü gran estenjiun geografica de süa storia, rovan a curì na buna pert dles Alpes: dal Lêch de Costanza y dal Ju de San Gotthard a vest, al’Istria söl Adriatich a ost, ala Donau a nord. Tl V. secul mëtel man n tëmp de instabilité, cun incursciuns de popui desvalis da nord y da ost, che culminëia spo cun la fin dl Impêr roman dl ozidënt tl 476 do G.C. Cun les migraziuns di popui do la tomada dl Impêr röiel adalerch i lingac germanics da nord (bavaresc y alemann) y i idioms slavs da ost, che tol bel plan ite le post dl lingaz latin vulgar tl raiun a nord y tla pert ost dles Alpes. Le retoroman à suravit te chisc raiuns te val' isola linguistica, scialdi te raiuns da munt y dalunc dales maius vies de comunicaziun. Danter chëstes isoles él i raiuns ladins d'aldedaincö. Le rest dl raiun alpinn é en buna pert bele gnü germanisé dan l’ann 1000 do G.C. y d’atres perts é spo gnüdes todeschisades o talianisades ti secui do.
L'eté medievala
Do la tomada dl Impêr é les valades prinzipales incër le raiun ladin d’al dedaincö gnüdes tutes ite en pert dai Longobarg y te n secundo momënt dai Baiuvars, ćina che ai é gnüs sotmetüs, cun les valades ladines laprò, al Rëgn di Francs de Carl le Gran (Sacher Impêr Roman) tl 774 y tl 788 do G.C. Cun l'organisaziun carolingia él gnü portè ite le sistem feudal y la partiziun dl raiun te contees. Tl 1027 vëgn le vësco da Porsenù nominé patrun dles contees dl Inn y dl Isarch dal imparadù. Tl 1091 ti surandàl inće la val de Puster cun la Val Badia. Le vësco surandà ti agn pertes dl’aministraziun y/o de sü raiuns a families nobles, cun chëres che al gnô spo plü gonot a s'al dè stritaries. La Val Badia ê partida sö danter la signoria de Tor (la pert ćiampa dla valada), sotmetüda al vësco da Porsenù, y te chëra de Mareo – Val Badia (inće pert dl prinzipat de Porsenù mo sot al’aministraziun bassa dl convënt d monies benedetines de Ćiastel Badia, che i darà l'inom ala valada). Tl 1363 passa la contea de Tirol (de chëra che i prinzipać de Porsenù y Trënt fajô pert) sot al Impêr asburgich. Tl 1511 vëgn Ampëz sotmetü dales trupes tirolejes, rovan a fà pert dl'Austria adöm cun les atres valades ladines. La situaziun ne mudarà nia ćina le tëmp de Napoliun.
Le tëmp de Napoliun
Tratan les batalies napoleoniches à inće les valades ladines patì. Naôta é le Tirol passè sot al Rëgn de Paiern tl 1806. Tl 1809 à spo la popolaziun ladina tut pert cun Andreas Hofer ai combatimënć por la liberaziun dl Tirol. Tl 1810 é Ampëz, Col, Fodom y Fascia gnüs sburlà pro le Rëgn dla Talia de Napoliun. Tl 1813, do la fin dles batalies che reverda nüsc raiuns, röia indô les valades ladines pro l'Austria olache ares restarà ćina la Gran Vera.
Les veres y le fascism
La Gran Vera é por i ladins la gran desgrazia. Le frunt dles Dolomites passa avisa amesa le raiun ladin fora. Passa 1.050 ladins é tomà tla Gran Vera, deplü paisc, dantadöt te Fodom, é gnüs desdrüć daldöt. Mo inće do la fin dla vera vëgnel tëmps dürs por i ladins. Do la vera passa Südtirol, y insciö inće i ladins sot la Talia. Tl 1922 röia i fascisć al govern y i dà tosc vita a na politica de talianisaziun sforzada. Sot le govern ditatorial fascist toma inće la dezijiun de despartì le raiun ladin te trëi provinzies desvalies: Val Badia y Gherdëna pro Balsan, Fodom y Ampëz pro Belun y Fascia pro Trënt. Les presciuns dl govern fascist da öna na pert y de chël nazist dal’atra à portè pro che la popolaziun de Südtirol y dles valades ladines gniss sforzada da tó pert ales Opziuns dl 1939, cun chëres che le govern fascist à orü sburlé na pert di todësc y ladins plü tacà ala cultura todëscia a emigré tla Germania de Hitler, meton insciö la popolaziun tla situaziun de messëi tó la dezijiun de lascè so daćiasa o so lingaz. Le prozès de emigraziun metü a jì tres les Opziuns é gnü arferè dala secunda gran vera y s’à archité daldöt cun i 8 de setëmber dl 1943, canch'al vëgn cherié la Zona d'operaziun Alpenvorland (cun chëra che Südtirol, le Trentino y la Provinzia de Belun röia sot al'aministraziun direta dla Germania de Hitler). Cun la fin dla vera y la pordüda dla Germania röia chisc raiuns indô sot la Talia.
Le tëmp do la vera
Tl 1946 s'abina incër 3.000 ladins söl Ju dl Sela por protestè cuntra la despartiziun te trëi perts surantuta dal fascism. Mo les ghiranzes di ladins ne vëgn nia tutes en conscidraziun. Por le pröm iade vëgnel odü dant tl statut spezial d'autonomia por le Trentin-Südtirol dl 1948 n valgügn dërć che ti speta ala mendranza ladina. Mo impormò cun le secundo statut d'autonomia dl 1972 él gnü metü les fondamëntes por le reconescimënt ofizial di ladins, por l'insegnamënt dl ladin te scora, le dërt da avëi na tonomastica ladina y media ladins y deplü dërć che é gnüs laprò n püch al iade ćina aldedaincö. Baldi ti é chisc dërć ma gnüs reconesciüs ai ladins dles provinzies de Balsan y de Trënt. Ampëz, Col y Fodom ne vëgn nia azicà da chëstes normes de sconanza.
Vita culturala ladina
Danter la fin dl 1800 y le mëteman dl 1900 él stè n grup de studià che s'à dè jö cun le lingaz ladin y süa storia. Insciö él gnü cherié na basa culturala de gran importanza, sön chëra ch’an à podü laurè inant ti agn dedô. Danter chisc recordunse Micurà de Rü, che à tl 1833 por le pröm iade porvè da scrì na gramatica ladina („Versuch einer Deütsch-Ladinischen Sprachlehre“), i auturs, studià y storics Jan Batista Alton (1845-1900), Angelo Trebo (1862-1888), Hugo de Rossi (1875-1940), Vijo Vittur (1882-1942). Tl 1905 vëgnel metü sö l'Union Ladina a Desproch, na lia interladina che se tolô dant de sensibilisé la popolaziun dles valades por so lingaz y süa cultura. Te chisc agn vëiga inće i pröms folieć y calëndri ladins la löm. Tl 1918 se liëia i comuns ladins ai tirolesc todësc, dijon che i ladins ô ti jì do al medemo destin che i tirolesc todësc y desmostran so sentimënt ladin y tirolesc. Tl 1920 s’abina rapresentanć dles cin’ valades ladines sön Frara por ghiré le dërt al'autodezijiun y le reconescimënt dl grup etnich. Tl 1946 s'incunta i ladins söl Ju dl Sela por protestè cuntra la tripartiziun. Tratan i agn de pêsc y bëgnstè che é gnüs do la secunda vera ćina aldedaincö àn podü odëi sciöche la vita culturala ladina é gnüda portada inant cun ligrëza y impëgn: istituziuns desvalies (Istitut ladin "Micurà de Rü" y "Majon di Fascegn", Museum Ladin Ćiastel de Tor, Museo Ladin de Fascia, Intendënza Ladina y i.i.), folieć (dantadöt La Usc di Ladins, mo inće d’atri folieć che à en pert ma albü vita cörta), trasmisciuns tl radio y tla TV (p. ej. Radio Gherdëina, Trail y i.i.), lies culturales y uniuns nöies (Union Generela di Ladins dla Dolomites y sües seziuns, EPL y i.i.), tres deplü publicaziuns de vigni sort.


text:
Suenter l'inscunter cun Putin a Helsinki aveva il president american, Donald Trump declerà ch'el veglia s'inscuntrar quest atun cun il schef dal Kreml, Wladimir Putin. Trump era vegnì crititgà fermamain per sia conferenza da medias communabla cun Putin. Il president russ aveva dementì d'avair influenzà las elecziuns per il presidi american, il 2016.
Trump aveva numnà il dementi da Trump «extrem ferm ed energic» ed ha cun quai piglià posiziun cunter la valitaziun dals servetschs secrets americans. Quels èn persvas da quai che la Russia saja sa maschadada. Per quai è Trump vegnì crititgà fermamain. Pliras giadas ha Trump sinaquai curregì sias expressiuns u ch'el ha dementì quellas.
In investigader spezial ha examinà sche la Russia è sa maschadada en il cumbat electoral per il presidi american il 2016. El ha era examinà sch'i haja dà cunvegnas tranter il team da Trump e Moscau. Trump ha adina puspè numnà questas examinaziuns ina persecuziun nungiustifitgada.
RR novitads 06:00


text:
Sco Obama ha ditg al emettur da radio NPR na dettia quai nagin dubi ch'els hajan d'agir, sch'ina regenza estra attatgia l'integritad da las elecziuns americanas e quai vegnan els a far ad in termin ed en in lieu ch'els decidian sez, ha ditg Obama. Avant aveva gia in collavuratur da Obama fatg allusiun ch'il president russ Wladimir Putin haja ina responsabladad directa per las attatgas ord la rait.
Emettur NBC News rapporta che Putin saja responsabel
L’emettur da televisiun NBC News ha rapportà ch’il president russ Wladimir Putin haja sez dà il cumond co agir cun ils mails da la candidata democrata per il presidi Hillary Clinton. L’emprim ord motivs da vendetga, quai pervi che Clinton aveva sco ministra dal exteriur mess en dumonda la legitimaziun da las elecziuns il 2011 en Russia.
Spiuns han dà las infurmaziuns decisivas
Pli tard haja Putin alura agir per discreditar il sistem politic american e mussar ch’el saja corrupt, ha rapportà l’emettur NBC. Las infurmaziuns sur da las attatgas russas èn para vegnidas da spiuns ed ord da circuls diplomatics d’alliads dals Stadis Unids, rapporta NBC.
La Russia dementescha
Sco in pledader da Putin ha ditg saja las rinfatschas ridiculas. Ed era il president elegi Donald Trump ha renvià las pretensiuns che la Russia possia esser responsabla per las attatgas da cyber sin la partida democrata.
L’emna passada aveva Obama ordinà ils servetschs secrets da intercurir da rudent las attatgas da cyber e da rapportar anc avant la fin da ses uffizi ils 20 da schaner 2017.
RR novitads 06:00


text:
Lèngua danéza
El Danés (nòm natìf:Dansk; IPA: [d̥ænsɡ̊]) l'è giöna de le lèngue germàniche setentriunài (ciamàde apò lèngue scandìnave), en sóta-'nsèma del ram Germànic de le lèngue Indo-Europèe.
L'è parlàt de piö o méno 6 miliù de persùne, suratöt en Danimarca, ma l'è dopràt apò a de 50,000 danés endèl Schleswig-Holstein (nòrt de la Germania) endóche l'è cunsideràda lèngua minuritària.
El Danés el g'ha stato uficiàl e l'è 'nsegnàt endèle scöle apò 'n Groenlàndia, e 'ndèle ìzole Far Oer.
'N Islànda e 'ndèle ìzole Far Oer el Danés l'è 'nsegnàt come lèngua straniéra ubligatòria. Gh'è dèle cumünità che pàrla la lèngua danés apò 'n Argentina, 'ndèi Stati Ünìcc e 'n Cànada.


text:
Tenor il cumandant dals pumpiers da Glion, Gion Casaulta, è quai exercizi communabel stà in dals pli gronds exercizis da salvament en il Grischun. En tut èn stadas engaschadas var 50 persunas:
- pumpiers da las gruppas da salvament da via da Glion e Sursassiala
- salvament da Glion e Mustér
- Polizia chantunala
- Guardia aviatica svizra da salvament (Rega)
- Samaritans da Breil (sco figurants)
Simulà è vegnì in grond accident da traffic cun trais autos e tschintg blessads, trais dad els cun blessuras grevas. L’exercizi ha gì lieu sin la via chantunala tranter Mutteins e la punt da la via chantunala sur il Rain anteriur a Danis/Tavanasa.
RR novitads 20:00++


text:
sci, l fonz ië avisa tan bel coch me l lecurdoi 🙂
canch ntleuta l ei udù metù ju ora l hofer – y l fova un di primes che ei udù – savoi bel che (sce l ne costa nia n sterminio) po’ iel l fonz che uei. te stua y te majon.
lën y cuecn. chela possa me vester la dreta combinazion giul 😉
ei taaan na legreza che unì ied che passi, me fermi n menut a ti cialé y me feji n giretto a l udëi da uni viers, daduman, dasëira, de scur, de lineus, cun suredl y cula plueia. y al sentì.
y à pa belau rejon chel che l à metú ju a dì che l ie sciot a meter zech lessù …