text:
Santa Teresa Gallura
Santa Teresa Gallura (en galürés: Lungoni) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 5 211 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 101 km² e 'na densità de 52 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aglientu, Palau, Tempio Pausania.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
La dumonda da sa participar a l’acziun da solidaritad, quella è ida a tut ils confirmands da la regiun en Engiadin’Ota Refurmo.ch. Tut ils giuvenils na vegnissan dentant betg en dumonda per ir a gidar, ha admess Karin Last, ella è persuna d’instrucziun spezialisada e diacona sociala en scolaziun. Ch’i dettia plirs confirmands che periclitassan lur confamigliars cun esser activs a favur da l’acziun. Quels restian perquai a chasa.
Nagina tema, ma respect
Per che Lena Last sa tegnia er vid tut las prescripziuns e mesiras per sia atgna segirtad, ha sia mamma Karin Last accumpagnà ella. Per la giuvna vala il pudair gidar fitg bler. Surtut en in temp ch’ella ha fitg bler temp liber.
Predi online
Sper l’acziun nua che confirmands gidan cun ir a far cumissiuns, saja l’organisaziun refurmo.ch anc vid ulteriurs projects. Uschia vegn emess live en televisiun in predi dapi ils 22 da mars mintga dumengia ord ina baselgia en Engiadin’Ota.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rōl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rōl (Rolo in italiân) l'é un cmûn ed quêsi 4.000 (3.900 int al 2006) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in cunfîn tr' al pruvînci ed Rèz, Mòdna e Mântva, l'é a 37 km da Rèz e cîrca 40 km da Mòdna e Mântva.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Cèintr abitê fîn da l’ântichitê per la só puṣisiòun "ch’ l’ a gnîva fôra" da la zôna pantanōṣa in dó l’ēra. Ariolas, l’antîgh nòm ed Rōl, a’s vèd la préma vôlta in un diplôma logobêrd dal 772 a sèmbra ch’al tóga urègin da la vōṣ latèina areola, "zôna céca", riferîda prubabilmèint a un sît cultivê in méz a di bôsch o a ‘d’ êtri tèri saldîvi.
Al prémi prōvi ed civiltê pasêdi în ed sicûr al tòmbi ‘d urègin rumâna catêdi in cà “Lodi” e i rèst ed la véla ed campâgna a pôch pâs dal vèc castèl. Al teritôri rolèiṣ ind l’època rumâna, dal pûnt ed vésta aministratîv, quâsi ed sicûr l’ēra dèinter ind la giuriṣdisiòun dal municèpi ed Regium Lepidi.
Int al Medioēv, invēci, la popolasiòun la s’é unîda in cèinter abitê, pió fâcil da prutêṣer, in chêṣ ed biṣògn, cun al tirêr só dal furtificasiòun: la preṣèinsa ‘d un vilâg (Vico Rolesa) l’è arcurdêda da ‘na chêrta scéta da un nudêr ed l’ân 902. In sté peréiod i principêl cèinter ed la véta e l’urganiṣasiòun dal teritôri ēren la pēv e al castèl, nutê però sōl pió têrdi ind i ducumèint, per la pēv int al 1070, ân dóve la cêṣa lochêla ed Sân Zenòun la figurêva fra i bèin ed Bonifacio ed Canòsa e per al castèl dal 1116. Al castèl purtôp an ‘s vèd pió pr’ al fât ch’ l’ é stê butê zò int al 1953 perché an se gh’ la cavêva mìa a restarvêrel dôp la guèra. Ind al tèimp ed l’ etê cumunêla Rōl l’ēra sòta ed la sitê ed Rèz e l’é stê al pôst de scûnter armê fra i guēlf e i ghibelèin.
Ind i sècol dôp ind al teritôri a se andê sèimper di pió fêres valèir al pusès ‘d un râm ed la faméj nôbila arzâna di Sessi, ânch pr’ al grôsi proprietê ed trèin che soquânt ed la faméja a j àn mucê in zôna. Sté faméja l’à ṣlarghê incòra di pió la só fôrsa quând i dû fradê, Azzo e Giacomo Sessi, int al 1446 àn utgnû dal vèschev ed Rèz al dirét ereditâri ed numinêr j arsiprêt ed la pēv ed Rōl, privilèg che la cumunitê rolèiṣa l’à ricevû da l’ûltem fedvatâri e che incòra incō a gh’ l’à, ânca se sōl ed sōvravia, al Cunséli Cumunêl.
Rōl a’s pōl cuntêr fra i pió vèc fèdev imperiêl italiân: secònd ‘na memôria scréta che istès Sessi a s’àn lasê, al prém permès imperiêl al s’ arfaré a Federico Barbarossa, ind la documentasiòun d’archévi tgnûda da cât es câten testimuniânsi dal j invistidûri a cumincêr dal 1496. I sgnōr cunfinânt, àn tintê, in divêrsi èpochi, de dvintêr padròun dal fèdev, sèinsa però maì cavêrghla, grâsia préma ed tót a l’abilitê polética di Sessi e a la prutesiòun dêda a lōr da l’imperadōr, interesê a sfrutêr, in ucasiòun ed guèri, la puṣisiòun ed cunfîn de sté céch stêt padân.
Int al 1776, ân ch’ l’ è môrt al marchèiṣ Gaetano Sessi sèisa lasêr erēd mas’c, al teritôri rolèiṣ l’é pasê sòta al dirèt cuntròl ed l’aministrasiòun imperiêla avstrìaca, int al tèimp dal règn ed Maria Teresa.
Unî al Duchêt ed Mântva, al paèiṣ l’é ste mès ind al distrèt dal Cumisâri ed Gunṣêga. Dôp la cûrta parênteṣi napoleònica, l’é andê a fêr pêrt dal Règn Lumbêrd-Venét, fintânt che int al 1850 l’é stê dê al Duchêt estèins in câmbi ed Quistèl paşeda da Mantva a Mòdna. Al câmbi ed gvêren l'é stê 'na bôta mia céca per la comunitê ed Rōl, cun còst è stê ròt di ligâm che durêven da di sècol cun Mântva e tót al teritôri al s ' é catê işolê da chiêter cèinter dal stêt nōv.
La parôchia però la cuntinvêva a dipènder, dal 1820, dal vèschev ed Mântva e l’é stê per còst che, sòta la presiòun dal gvêren estèins, int al 1853 al pêpa Pio IX l’à mandê fôra al dispuṣisiòun pr’al pasâg ed la cêṣa ed Rōl int la diôceṣa ed Chèrp, còst l’é stê fât sōl int al 1852.
Dimòndi pateriôti rolèiṣ àn tôt pêrta al guèri d’indipendèinsa italiâna; fra quisché trî zòven vuluntâri, i fradê, Pellegrino, Giuseppe e Anastasio Lupazzi, ch’în môrt int al 1849 mèinter cumbatîven cun Garibaldi per difènder la Repóblica rumâna.
Ânca se Rōl l'ēra andê dèinter al nōv Règn 'd Itâlia cme cmûn unî a la pruvîncia ed Rèz al şvilóp che tót spetêven an n'é mia rivê. In tóti al manēr l'é dvintê pôst ed la Guêrdia Nasionêla e 'd un regimèint ed fanteréia, perché int al só teritôri, a gh'ēra al cunfîn cun l'Impēr austr-ungherèîs, sgnê dal Pûnt ed la Tajêda. Cun la costrusiòun ed la stasiòun ed la ferovéia Mòdna-Veròuna Rōl a gh' la chêva a gnî fōra da l'işolamèint a l'à infisî i cuntât cun l'antîga capitêla estèinsa, tânt da dmandêr 'd unîres a la só pruvîncia, dmânda però rifiutêda.
Ind la Reṣistèinsa italiâna al fasîṣem e ind la lôta per la libertê la cumunitê ed Rōl la s’é fâta nutêr ind al tōr pêrta cun al distacamèint ‘’Aldo’’ ed la 77 ª Brgâta S.A.P. a dimòndi asiòun ed rinfôrs e ‘d sabotâg (batâlia ed Gunṣêga, batâlia ed Fâbrich, sabotâg ed Pûnt Êlt, avrîl 1945) dóve în môrt 7 partigiân dal distacamèint.
Monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter l’é in môd carateréstich emiliân, ‘na véia lònga cun al dòpi purdghê. A fiânch ed la cêṣa catòm al véli dal dō pió impurtânti famèj nôbili ed Rôl: “Véla Resti Ferrari” e “Véla Cerillo”. A’s cunsélia ed viṣitêr i giardèin de sté véli, quèl dimòndi rêri in un paèiṣ céch cme còst.
La cêsa ed Rōl l'é un insèm de stîl. La piânta dal pôst religiōṣ l’é 'd sicûr dal quatrsèint, al pôchi pitûri a frèsch armêṣ l’è un splèndid eşèimpi 'd afrèsch dal Sincsèint emiliân. L'altêr, che incō l'é dedichê a la Madòna dal Ruşâri, l'é dal XVI sècol, mèinter i bē stóch che adôben còla dal Sâcher Cōr în dal sē-setsèin L’arnōv dal setsèint al zûnta ‘n altêr ed divêrs mêlmer, ‘na sagrestèia e di cunfesionêl fât dal tót da i mèister intarsiadōr rolèiṣ, ‘na belèsima tòra e bânch intarsiê. Int al 1800 a s’arfân al dō capèli ed fiânch rèiṣi ancòra pió bèli da un fînt mèlmer ed tânt culōr. Ind la secònda metê dal 1900 a vînen fâti al invedriêdi e al rusòun (butê zò ind la secònda guèra mundiêla). I lavōr ed restâver fât da pôch àn permés ed vèder ch' a gh'é un curtîl cun 'd atôrna un murèt ed quadrē ind la zôna che incō la vîn druvêda cme sagrê ed la cēşa, dóve 'na vôlta a gh'ēra l' antîgh simitèri. Ind i lavōr fât int la sagrestéia è stê verifichê che sòt al pavimèint d' incō a gh'é un pavimèint in côt a spîna ed pès.
Al fabrichêt dal cmûn, ‘na fîna costrusiòun ed l’otsèint, l'é stê un cunvèint francescân, dê, da i frê, a la Comunitas Roli, al cunséli di câp faméja dal pôst, e, da alōra, a gh'é sèimper stê dèinter al Cmûn. Al stêbil dal dé d'incō al gh'à 'vû un restâver ind l'Otsèint, mó a 's vèden incòra soquânt sègn pió antîgh, préma ed tót ind la ceşulèina ed S. Francèsch atâch al stâbil âcha lē pêrta dal vèc cunvèint e sèimper armêşa ed proprietê ed la Cmunitê. Ind al XVII e XIX sècol p'r al funsiòun l'é stêda dêda a la cungregasiòun dal SS, Sacramèint, 'na cumpagnía ed lâich dóve j elemèint a rapreşèinten al faméj pió impurtânti dal paèiş, in funsiòun fîn a lapréma guèra mundiêla. In cmûn a gh’é al Museo della tarsia rolese, dóve dèinter a’s câten i rolini antîgh e artigiân che fân vèder cme es fà ânch adèsa un têvel intarsiê.
Stèma[modifica | mudéfica la surzéia]
Al stèma dal cmûn l’é fât da trèi crōṣ ed Malta, dedi al Marchèiṣ Ferdinando II da l’ ôrdin ed San Zvân int al 1610.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Produsiòun ed têvli intarsiêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
D'arcurdêr ind l'arigianê lochêl, la fabricasiòun ed tavlèin intarsiê ciamê "Rolini". Sté céchi ôvri d' êrt în 'na tradisiòun rolèiṣa fîn dal 1600, soquânt mudê a's pōlen vèder ânch adès ind i palâs duchêl ed Mòdna, Frêra e ind la règia ed Versilles. La lavurasiòun ed fîn dal lègn rolèiṣa la rîva al só mâsim spiandōr int al XVIII sècol, època ch' a s' arfà ânca la Sagrestèia dal Dôm ed Rèz. Un têvel rolèin" a gh' l' îva ânca la faméja ed Giacomo Leopardi e l'é ânch adèsa in mòstra ind al palâs ed Recanati. In pió di têvel é stê prudòt ânca trumeaux, armâri, castēri e consolles. La specialitê di sté môbil l'é che în sèinsa ciôld e che vînen druvê 'd êlber ed forèsti ed la pianûra emiliân - rumagnôla (la quêrsa rōra, al frâsen, al carpèin e pó di êter). I disègn pió caratérestich fât a 'd intârsi a fân vèder Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, scachēri, intrèc ed brôchi ed fiôr tra quisché l'é carateréstich al sâleṣ.
Produsiòun ed vèin Lambrósch[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi impurtânt ind la cunuméia lochêla l'é la Cantèina Socêla ed Rōl, la fà ûn di pôch vèin Lambrósch certifichê cun tót i D.O.C e D.O.C.G. pusébil.
Produsiòun ed rîṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Vést la preṣèinsa ‘d un trèin dimòndi fangōṣ, fîn dal 1800 la campâgna tra Rōl e Chèrp l’é stêda cunltivêda a rîṣ. În incòra incō în in cumêrc dal qualitê ed rîṣ ed gèner Rolo. Ânch al dé 'd incō ‘na riṣêra artigianêla l’é in funsiòun in sté céch paèiṣ la gh'à in produsiòun divêrs gèner ed rîṣ cun di sistēma che s’arfân a i prém dal ‘900.
Produsiòun dal schêli[modifica | mudéfica la surzéia]
La tradisiòun lochêla ed l’intârsi la s’é ṣvilupêda ind l’ambît industriêl vêrs la prudusiòun de schêli ed ‘na qualitê dimòndi êlta.
Produsiòun ed gèner alimentêr biolôgich[modifica | mudéfica la surzéia]
La cultura cuntadèina ṣmercêda a la vòja ed mudêren, l’à purtê i cuntadèin rolèiṣ a metrés insèm in ‘na coperatîva lochêla per tgnîr adrê al cumêrc ed prudòt biolôgich cultivê int al tèri dal paèiṣ.
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rōl a’s câta apèina préma ed Ròma int la lésta di cmûn italiân mésa in ôrdin alfabètich. Ròma l’é ânch al nòm ed ‘na frasiòun cichîna dal cmûn ed Chèrp a sōl 3 Km da Rōl.
- Rōl al gh’à sōl un semâfor
- L’é al paèiṣ dó l’é nê al trumbetésta Demo Morselli
- Rōl l’é in pruvîncia ed Rèz ma la só diòceṣa l’é còla ed Chèrp (in pruvîncia ed Mòdna)
- A Rōl a ’gh riva la ferovéia e l’avtostrêda mó l’an gh’à mìa ‘na só usîda. La lénia feroviâria Mântva-Mòdna l’ a’s fêrma a Rōl, mó la fermêda l’a’s ciâma Rolo-Novi-Fabbrico. L’avtostrêda dal Brennero la gh’à ‘n’ usîda a Rôl ch’ l’a’s ciâmaReggiolo-Rolo.
Colegamèint estêren[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Graziano Castagnaro , Davide Ferretti , Gianni Truzzi - Note storiche sull'arte della tarsia a Rolo - Novi : LegnoLegno, 1991
- Gabriele Fabbrici - Contributo per la studio della toponomastica storica di Rolo : la leggenda delle origini dei Sessi : Rolo, 23 dicembre 1981 - Rolo : Tipografia Lugli, 1981
- Gabriele Mantovani - Storia di Rolo - Carpi : Libreria cooperativa Il Portico, 1978.
- Sergio Pineschi. Cronache di Rolo di ieri e di oggi - [Rolo] : Edizioni del Circolo Amici del "Diogene", 1996
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Rolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Per las dunnas munta quai la pussaivladad da far ina pausa u in'interrupziun supplementara suenter il segund set, tar ils umens suenter il terz. La nova stgala resguarda dasper la temperatura er l'umiditad da l'aria ed il vent. Fin uss valeva sulet ina temperatura da 40 grads sco limita per interrumper il gieu.
Adina puspè problems per ils giugaders
Raschun per l'adattaziun èn diversas reclamaziuns da giugaders. La chalira ha gia intginas giadas purtà ils giugaders dal Grand-Slam-Turnier al cunfin corporal. Il pli extrem è stà l'onn 2014 cura ch'il Canadais, Frank Dancevic è dà vi e la Chinaisa Peng Shuai ha stuì render durant in gieu. Er 2018 hai dà incidents cura che las temperaturas en il Melbourne Park èn idas sur 40 grads.
Da curt han ils organisaturs er gia decidì d'introducir in Tiebreak en il set decisiv, sin 10 puncts.
RR novitads 12:00


text:
La Mòta (VC)
La Mòta (nom ufizial in italian: Motta de' Conti) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 796 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,8 km² e ona densità de popolaziun de 67 ab./km².
El paes el se tröva in de la Pianüra Padana, al cunfin cun la Pruvincia de Lissandria (cumün de Casaa e de Vilanöva in del Munfraa) e cun la Pruvincia de Pavia (cumün de Candia).
El dialet mutes[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialet parlaa a la Mota, anca se l'è sitüaa dent i cunfin lenguistich del Piemunt, el pò vess cunsideraa anca un dialet a part. Propi cume 'l süced despess in di zon de cunfin (regordum che la Mota la cunfina cun la Lumbardia), la s'è svilüpada una varietà lenguistiga deperlee, che la s'è cunservada fina al dì d'incö, cun möd de dì tipich e son carateristich, cume la prunüncia de una quai vucal o cunsunanta. El Mutes l'è un Piemuntes cunt inflüenz del Lumbard (paves), cume 'l se pò de una quai variaziun lessicala (per esempi, la parola pulin, in Piemuntes se dis pitu, menter a la Mota l'è dit pulun) Una granda diferenza cunt i dialet piemuntes l'è che 'l ven druvaa multu püssee despess el verb ausiliar avègh pütost che 'l verb vess, per esempi:
- 'Ncö i hö 'ndaa a scòla inveci de Ancö i sun andaa a scòla;
- La smana passaa i uma 'ndaa al marcaa inveci de La smana passaa i suma andaa al marcaa.
Cume tanti alter dialet de tüta l'Italia, anca el Mutes l'ha ciapaa di neulugismi da l'Italian (ciavu => ciau/ciao; zambun => prosciutto; àua d'udù => prufìm), ma anca parol da l'Ingles (fulba, sanguis) e 'l ris'cia de sparì, per la poca atenziun purtada ai dialet italian in di deseni passaa e anca incö.
Pruverbi in mutes[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Santa Lisìa, ël pass ëd 'na furmìa; Nadal, ël pass ëd 'n gal.
- I stuma ticc cmé i rat int 'na sica.
- Ràj ëd matìn, sagrìn.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de La Mòta l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Corazzada Potëmkin
La Corazzada Potëmkin (in russ: БpoHeHóceц «ПoTëMkиH» [brənʲɪˈnosʲɪts pɐˈtʲɔmkʲɪn]) a l’è el titol d’on film mut sovietegh del 1925, dirett del Sergej Ejzenštejn e prodott del studio Mosfilm.
El film, pensaa coma propaganda revoluzionaria, el cunta su de l’ammutinament di mariner contra i offiziaj ch’el gh’era staa in del 1905 in su la corazzada Potëmkin. A l’è consideraa coma vun di mej film e vun di pu important de la storia del cinema.
Tramma e stil[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film l’è ambientaa in del giugn del 1905 in su la barca in del Mar Negher e in la cittàa de Odessa; a l’è dividuu in cinch episodi:
- “Omen e vermisej” (Люди и чepBи Ljudi i červi), indova i mariner protesten perchè la carn che gh’hann de mangià a l’è marscia;
- “Dramma in sul pont” (ДpaMa Ha TeHдpe Drama na tendre), indova el gh’è l’ammutinament di mariner cont el so leader, el Vakulenčuk, che l’è copaa;
- “On mort el voeur giustizia” (MëpTBый BзыBaeT Mjòrtvyj vzyvajet), indova la gent de Odessa la piansg per la mort del Vakulenčuk;
- “I scar de Odessa” (Oдecckaя лecTHицa Odesskaja lestnica), indova i soldaa imperiaj intervegnen e massacren la gent de Odessa che l’era dree rebelàss;
- “Enconter cont el squadron” (BcTpeчa c эckaдpoй Vstreča s eskadroj), indova on squadron el gh’ha de attaccà la corazzada rebel, ma al contrari la sbassa i cannon e la se gionta a la rebellion, a sventolà la bandera rossa.
El film l’è faa su per trà denter i spettadô e, coma film de propaganda, fà capì finn del prenzippi che i marinaa rebej de la Potëmkin a hinn quij bon e i offiziaj hinn i cattiv. El simbolism doperaa in del film l’è caratteristegh de tutta la produzion de l’Ejzenstejn: la tristezza e el piant - soratutt per la mort del Vakulenčuk - la devegn revolta contra i oppressor imperiaj.
El cannon a l’è despess inquadraa dritt in de la bocca, per fà vedè a i spettadô ona immagen del poder e de la potenza de violenza e distruzion; el cannon el devegn però anca on simbol de arma per la libertàa, soratutt in de l’ultema scena. I trii monument del leon inquadraa in la revolta de Odessa hinn anca compagn e hinn simboj di trè fas de la revolta: in la prima inquadratura el leon l’è dree dormì, coma el popol ch’el subiss el poter di oppressor senza fà nagott. In de la segonda inquadratura el leon el se desseda, a representà el popol ch’el se rebella al poter tirannegh; in la terza el leon l’è dree rungì, a representà el popol che, cont la reazion violenta, el trà giò el poder.
I scar de Odessa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La scena in su i scar de Odessa a l’è la pussee famosa de tutt el film, considerada vuna di scen pussee revoluzionari e “classegh” de la storia del cinema. In la scena, i soldaa zarista marscien giò di scar a sbarà e copà tucc i rebej - civij - che troeuven; a la finn di scar la gh’hè ona division de Cosacch a cavall che la tacca la folla del bass.
La scena a l’è caratterizzada de pussee inquadratur, cont immagen de vittim coma ona donna cont on pince-nez, on fiolitt e la sò mader, on student in uniform e ona tosa in etàa de scoeura. La sequenza pussee famosa a l’è però quella dova ona mader cont el sò fioeu in la carrozzina a l’è copada e la carrozzina la siguta a andà in de per le giò di scar.
In la realtàa, el massacher in su i scar el gh’è minga staa, ma cont el rivà de la Potëmkin in del port de Odessa gh’eren staa di demostrazion in la cittàa e i soldaa imperiaj even sbaraa in su la folla, a copà on quaj centiner de personn.
Reazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El montagg a l’è staa completaa a man menter la pellicola l’era giamò dree vess proiettada, in la première del 21 de desember del 1925 al Teater Bol’šoj de Mosca.
El film, quand l’è staa mettuu foeura in l’Union Sovietega, el gh’ha minga avuu el success che l’Ejzenstejn el sperava; a l’è però staa de subit ben ciappaa foeura de l’Union. Quel che l’ha colpii pussee el pubblegh, però, a l’è minga staa la politega, ma el doperà inscì tant (per l’epoca) la violenza.
Al dì d’incoeu, a l’è consideraa coma vun di film pussee bej de la storia e la se troeuva semper in di elench di film mejor faa su de critegh cinematografegh e de regist famos.
In la coltura popolar[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film a l'è deventaa famosissim in Italia grazia a il secondo tragico Fantozzi indova i dependent, Fantozzi inclus, a hinn obbligaa del capo a vedè di film vegg, cont la fittizzia "La corazzata Kotiomkin" dent. On di che perden la partita de l'Italia per vedell anmò el Fantozzi el va, in del moment di comment, in sul palch per dì:
Fras che la mena a "92 megnuu de plaus" e a 'na rebellion di lavorator che costringen el càpo a vedè di film popolar.


text:
Il studi da la UBS davart la cumpetitivitad sto vegnir relativà
- Seiteninformationen
- Erste Mitteilung
- Neuen Beitrag einfügen
L'indicatur chantunal da cumpetitivitad mussa la cumpetitivitad relativa da l'economia dals 26 chantuns svizzers. Il Grischun sa chatta tenor il studi da la UBS ch'è vegnì publitgà ultimamain sin ina da las ultimas plazzas. La regenza grischuna guarda quest resultat differenziadamain. Ils spazis economics ils pli impurtants dal Grischun èn en mintga cas cumpetitivs.
Tenor il Global Competitiveness Report 2012-2013 dal World Economic Forum (WEF) è l'economia publica da la Svizra la pli cumpetitiva da passa 100 pajais da quest mund. Entaifer la Svizra ha la UBS examinà la cumpetitivitad relativa dals chantuns tranter dad els a maun da diesch criteris dals secturs stadi, populaziun, lieu da staziunament, interpresas e structura economica. A maun da quest indicatur da cumpetitivitad sa chatta il Grischun en il classament general sin plazza 23 da 26, avant ils chantuns Vallais, Uri e Giura.
Sch'ins resguarda l'effizienza finanziala che cumpiglia ina furniziun efficazia da prestaziuns dal stadi e conturns attractivs per interpresas po il Grischun sa posiziunar sin plazza 3. Er rang 3 survegn il Grischun per la libertad d'agir pertutgant las finanzas. Ina plazza da mez occupa il Grischun en quai che reguarda ils conturns dals custs. L'ultima plazza occupa il Grischun tar ils criteris da la cuntanschibladad e da l'intschess ed ina da las ultimas plazzas tar l'innovaziun, tar la dinamica e tar la diversificaziun.
Il studi n'ha betg resguardà premissas individualas che restrenschan il potenzial da creschientscha sco per exempel relaziuns geograficas u circumstanzas istoricas. Quellas ston vegnir resguardadas tar l'interpretaziun dal studi. Il Grischun cumpiglia geograficamain circa in sisavel da la Svizra. Sch'ins na metta betg tut il chantun, mabain mo ils spazis economics impurtants dal Grischun sco la Val dal Rain grischuna e la part davant dal Partenz en relaziun cun ils auters chantuns fa il Grischun ina meglra figura gist areguard la cuntanschibladad e l'intschess, mabain er areguard la dinamica e la diversificaziun. In aspect positiv è er il fatg ch'i dat en il Grischun ina gronda prontezza da scolaziun en la furmaziun fundamentala professiunala duala. Mo var 2 % dals giuvenils che han terminà la scola n'han a la fin da lur temp da scola obligatoric nagina soluziun da cuntinuaziun. Ultra da quai po il Grischun preschentar ina quota da maturitad professiunala che sa chatta sur la media (quota MP CH 2011: 13,2 %, quota MP GR: 16,1 %). Ultra d'auters facturs resulta da questa investiziun da furmaziun en il chapital uman ina quota bassa da dischoccupaziun (tar ils giuvenils).
En quel reguard sto il resultat dal studi vegnir relativà or da l'optica da la regenza. Ma el mussa tuttina cleramain ch'il Grischun sto sa stentar vinavant per pudair star a pèr en la concurrenza cun ils auters chantuns.
Infurmaziuns:
president da la regenza Hansjörg Trachsel, schef dal departament d'economia publica e fatgs socials, tel. 081 257 23 01
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun
Neuer Artikel


text:
Paìsch Loé
Paisch Loé (nòm uficiàl: Paisco Loveno) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. L'è furmàt de tré cèntri principài : Loé, l'è chèl piö a mut, Grömèl, a quach sentenér de méter de Loé e Paìsch, sitüàt piö a àl.
El g'ha presapóch 257 abitàncc, 'na süperfìce de 35 km², per 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bèrs Dém, Co de Pùt, Servé, Córten, Malòn, Dò, Scülpér (BG), Sèler, Tei (SO).
StoriaModifega
Paisch e Loé zà prìma del 1500 e 'ndèl prim perìodo de duminasiù Vèneta, i furmàa 'na sùla entità cumünàla e i éra aministràcc ensèma. A pàrter del 1600 i è 'nvéce stàcc dividìcc e i è restàcc separàcc per tré sècoi , sóta Venésia, sóta l'Impér Austro-Ungarico e sóta 'l Regn d'Italia. Co l'üniù al Regn d'Italia, endèl 1859, gh'è stat creàt el cümü de Loé-Grümèl (prim de alùra endèl nòm rezültàa apéna Loé). La situasiù l'è restàda isé 'nfìna al 1928, quan che Loé-Grümèl e Paisch i è stacc tùrna ünìcc endèn cümü sul.
CuurdinadeModifega
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc


text:
L'atun 2012 han ils Americans reelegì Barack Obama sco president. Da questas elecziuns è vegnì rapportà en tut las medias. Las elecziuns en l'America paran d'interessar tuts. Ma pertge è quai che capita en l'America impurtant per l'entir mund?
Era sche Barack Obama è il pli pussant um dals Stadis Unids da l'America, ma reger sco in retg u cumandar sco in schef na po el tuttina betg. El è dependent dal parlament american, dal congress che fa las leschas. Ma gist quai congress vegn dominà dals politichers republicans, dals adversaris da Barack Obama.
La chasa alva - biro, refugi e palast
Donald Trump 45avel president dals Stadis Unids da l'America
Suenter ch'il pievel ha elegì ils 8 da november 2016 Trump indirectamain sco nov president, ha votà uss il gremi dals electurs. Cun gronda maioritad han els elegì Donald Trump. Il resultat duai vegnir communitgà uffizialmain ils 6 da schaner 2017 en il congress american. Ils 20 da schaner 2017 vegn Trump saramentà sco 45avel president dals Stadis Unids da l'America.
Gia la fin da schaner ha Trump lura suttascrit in decret cun la finamira da proteger la naziun da terrorists esters. Il scumond d'entrar en ils Stadis Unids da l'America era drizzà vers ils burgais da la Siria, Iran, Irac, Sudan, Somalia, Libia e dal Jemen. Cunter quest decret hai dà opposiziun. En numerusas citads en ils Stadis Unids e sin l'entir mund è vegnì demonstrà.
Il «Shutdown» en ils Stadis Unids da l'America
Tras il Shutdown ston plirs ministeris ed autoritads serrar, perquai che la finanziaziun manca e quai fin ch’i dat ina nova lescha. Ina dispita davart la finanziaziun dal mir al cunfin cun il Mexico ha manà a questa situaziun. Dal uschenumnà «Shutdon» èn eventual dapli che 800'000 emploiads pertutgads. Els ston quintar cun vacanzas sfurzadas u lavurar senza paja


text:
cuntegn
La classica
-
Stad en musica
Stad – la stagiun dal sulegl, dal bel chaud – quai ha er inspirà cumponists.
Autur:
Giusep G. Decurtins
La classica porta musica per il temp da stad, cumponida dal Russ Piotr Illitsch Tschaikowsky (Capriccio italien ed ils dus valzers dals ballets: Dornröschen e Nussknacker), dal Talian Giuseppe Verdi (L'estate ord: Le quattro stagioni), da l'Austriac Joseph Haydn (ord: Die Jahreszeiten – Der Sommer: terzet e chor final), dal Tudestg Johannes Brahms (ord: Liebeslieder-Walzer: Ein kleiner, hübscher Vogel e Rede, Mädchen, allzu liebes), dal Talian Gioacchino Antonio Rossini (La gazza ladra, uvertura) e dal Polac Frédéric Chopin (valzer ord: Les Sylphides).
Ils titels en l'emissiun


text:
Amalfi
Amalfi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Salerno. El g'ha presapóch 5.421 abitàncc, 'na superfìce de 6 km² e 'na densità de 904 ab./km². El cunfìna coi cümü de Agerola (NA), Atrani, Conca dei Marini, Furore, Scala.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stória de Amalfi l'è ligàda suratöt al perìodo che l'è stàda giöna de le Repübliche Marinàre, 'nsèma a Genova, Pisa e Venésia, e trà chèste par che l'ìes giöna de le piö antìche, Amalfi, la gh'ìa svelöpàt en sistéma de scàmbe comerciài co Bizànsio e co l'Egìto de dimensiù 'mportànte. I mercàncc de Amalfi i gh'ìa 'n pó portàt vià ai árabi el monopóle del comèrcio söl Mar Mediteràneo, co la fondasiù endèl sècol X de la bàze mercantìl de l'Itàlia meridiunala en Médio Oriènt. Entrà le testemognànse piö 'mportànte de la grandèsa de Amalfi rèsta le "Tàole Amalfitàne", en còdes che 'l tiràa 'nsèma le nòrme del derét marìtim che gh'è restàt en vigùr per töt el médio évo. Amalfi, che la g'ha tocàt la sò potènsa màsima endèl an 1137 l'è pò stàda sachegiàda dei pizà, culpìda de gran inondasiù e anitìda al Regn Normànno. Dòpo de la cunquìsta dei Normanni, Amalfi la g'ha ambiàt 'na decadènsa ràpida, 'nfìna a éser sustitüìda de Napoli endèl ruòlo de potènsa mercantìl.


text:
Il Cussegl federal vul lubir a la Postfinance da dar or ipotecas e credits. Vitiers vul il Cussegl federal ina discussiun sur d'ina privatisaziun parziala da la Postfinance. Davent dad oz è averta la consultaziun sur da questas ideas.
La decisiun da princip aveva il Cussegl federal gia prendì l'atun 2018. Raschun è la situaziun economica da l'interpresa ch'è sa pegiurada adina pli fitg pervi dals tschains fitg bass. Uschia daventia adina pli grev da finanziar il provediment da basa, scriva il Cussegl federal.
Il text da consultaziun prevesa che la Postfinance survegn access al martgà da credits ed ipotecas. Credits duai la Postfinance dentant be pudair conceder en il rom dals deposits da clients che flueschan a l'interpresa sin fundament dal provediment da basa dal traffic da pajaments.
Il Cussegl federal spetga da quella midada che Postfinance possia augmentar uschia sia productivitad. Ed il medem mument duai la ristga d'investiziun per ils clients vegnir pli pitschna.


text:
L’hotel Carlton a San Murezzan fa l’affar da l’onn mo durant 4 mais d’enviern. Che l’hotel da luxus da 60 suitas po porscher in aut standard, han er ils collavuraturs d’esser engaschads e motivads. Tenor il directur, Philippe Clarinval è quai be pussaivel cun sustegnair e scolar els.
Nus scolain noss collavuraturs gia avant ch’els cumenzan a lavurar. Be uschia pudain nus transferir nossa filosofia.
Collavuraturs ambizius
Tras las scolaziuns e la gronda pretaisa che l’hotel ha, saja el er dumandà tar blera glieud. Tenor Philippe Clarinval sajan ils 138 collavuraturs da l’hotel Carlton fitg ambizius e vulan rivar vinavant.
Ed er quai porscha l’hotel. Sco patrun sa haja d’esser avert e d’avair chapientscha sche in collavuratur n’ha betg pli ina schanza da rivar vinavant intern ed alura laschar ir els.
Collavuraziun interna
Che l’hotel Carlton n’ha betg la problematica da chattar avunda persunal ha però er da far cun la buna collavuraziun interna. L’hotel tucca tar la “Tschuggen Hotel Group” e po uschia surprender persunal d’auters hotels.
Philippe Clarinval è però persvas che cun la gista strategia sa chatti adina puspè avunda persunal.
RTR actualitad 07:00


text:
L’indriz da glisch en il Stadtgarten a Cuira vegn onurà. Sco la citad da Cuira scriva ha il concept da glisch survegnì il premi da la giuria dal «Premi da design da glisch» da la Germania. Il concept resguardia l’aspect da segirezza durant la notg sco er la qualitad da passentar temp durant il di en il curtin. Plinavant vegnia il center social, nua che persunas a l’ur da la societad èn savens, mitigià. Il Stadtgarten è vegnì sanà il 2018. Lura ha la fatschenta Michael Josef Heusi da Turitg fatg l'indriz da glisch.
Ord l'archiv
Dapi onns s'inscuntran en il Stadtgarten a Cuira dependentas e dependents da drogas e persunas a l'ur da la societad. Uschia è sa sviluppada ina gronda scena averta.


text:
Las duas squadras da cricket sa cumponan da gronds nums en la scena dal sport englais. Cunquai che pliras legendas da cricket da l’India, il Pakistan, Sri Lanka, Australia, Nova Zelanda, Africa dal Sid ed Engalterra èn da la partida, spetgan ils organisaturs da l’eveniment er blers fans dal sport a San Murezzan.
Eveniment duai s’etablir
Cunquai ch’il «Amul St. Moritz Ice Cricket» ha lieu durant l’emna, pon ils organisaturs er profitar da l’infrastructura ch'è gia avant maun dal turnier da Polo sin naiv e dal White Turf. Sco ch’ils organisaturs enturn Vijay Singh scrivan, vul ins dar temp a l’eveniment da s’etablir en l'Engiadina e daventar ils proxims 4 fin 5 onns in termin fix en la scena da cricket.
RR novitads 06:00


text:
Fusties de vita umana encònten ta Fodom da la eté dla pera, dla preistoria, dl mesolitich, canche i prums ciaciadours passova soura i joufs fora per jì da na val a l'autra: al é sté ciapé reperc sun Pordou, sun Ciaulonch, Fauzares, Valparola ez. O an pò ence tré ca l temp retich (l prum milené dant Crist), ciamò puech conesciù per cie che reverda Fodom. Al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl 1866 sun Mont de Poure con na iscrizion tl alfabet nord-etrusch lassoura. Encuei pòn la vedei tl museum zivich de Bulsan. I Romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals, tout fora l lingaz ladin y la parzelisazion dl teritore te Ampez y a San Martin de Tor.
L prum medieje che à da cie fé con Fodom, ence sce la val ne vegn nia menzioneda, é l 1027 do Crist, canche l emperadour todesch Konrad II ti scinca al vescul de Persenon la val dl En (Inn) y dl Isarch con laprò bonamenter ence la val da Fodom.
Samben à l vescul de Persenon mané ta Fodom y ta Col colonisadours da la val Isarch y da Puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò. Bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra (convent) de Neustift (ti prums documenc pòn lieje i inoms Pouchberg, Puchperc, Wersil per la zona de Col, plu tert Puechenstein y Livinal o Livinalilongo).
La val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes. Ai fajova da giudesc tl inom dl vescul. Al se trata dles families di Schöneck, di Avoscans, di Stuck y di signours da Villanders. Ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans (dal 1426 inant). Chisc é restés tl ciastel d’Andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl 1803. L zenter dla aministrazion é, per chest trat de temp, dagnora sté l ciastel. Chest, someiel, é vegnù venù a la Curia vescovila da Hartwig de Puochenstein bele entourn al 1200. Ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl Tirol. Sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal Imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl Tirol. Ma defat ével dassen lié, o an podessa dì confederé, con el: tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes. L vescul tolova ence pert a la dieta dl Tirol a Dispruch (Tiroler Landtag).
Al ruva l 1400: Tl 1454, 1457, 1458 y dl 1460 él sté te chest piz l cardinal y filosof Nikolaus da Kues (Cusanus), enlaouta vescul de Persenon, che se ova asconù tl ciastel, do che al s'en fova sciampé dant al grof dl Tirol Sigismund. Y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes. Dl 1451 él ence l prum statut scrit (per todesch) dla val da Fodom con laite leges y regolamenc.
La popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa: ciaresties, l dieje a si patrons (l vescul), debic, malores de vigni sort, la gran mueria. Ma ala é empò steda bona de jì inant, a laoré i ciamps, a tegnì la ciaussa (bestiam), a fé vita de comunité.
Na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious Lois Craffonara y che reverda ciamò l Medieve: aladò de el vivòvel tla pert auta de Fodom ciamò tl Medieve na mendranza celtica: Craffonara dij che l inom Artesena, ciapé te n vedl document, é l vedl inom dla mont de Chierz.
Artesena é spo vegnù tradut te mons Urser (mont da la lours): defat ence Artesena à l medem significat (artos=celtich= la lours). Chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de Artesena. Craffonara á ciapé na autra parola celtica ta Fodom: Rin Cocen, che fossa l Ruf de Ruacei. "Rin" é la paròla celtica per ruf; cocen l é la vedla parola ladina (adoreda ciamò ti prums agn dl 1900 ta Fodom) per l colour "ros".
Tl 1603 adum con Fascia y Mareo formeia Fodom l gran decanat de „Cis et ultra montes" enfin al ann 1788. Dal 1824 inant é Fodom n decanat a pert con laprò la curazia de Calfosch y la espositura de Corvara.
I ruvon al 1797, l ann de Caterina Lanz, l’eroina/sauderina de Spinges, nasciuda a Al Plan y morta ta Fodom. Ala à paré ju dal mur de cortina de Spinges i nemisc franzeisc. Entourn ela él nasciù duta na liejenda. Do agn a Spinges y Persenon éla juda cuega dl preve a Col, spo ta Andrac olàche ala é morta tl 1854.
Tl 1803 él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de Persenon, da chesta data fej la val da Fodom definitivamenter pert dl Tirol. Tl 1809 él spo sté la insurezion dl Tirol sot a Andreas Hofer contra i franzeisc y i bavareisc. Ai 2 de november 1809, enscì nes conta Pietro Favai y Johann Alton, é 13 fodoms stés bogn de fermé a Plan de Sala, sun col de batalia, 1100 saudés franzeisc per na mes’ora.
Do l 1815, temp de restaurazi on, él belavisa endò ruvé la pesc. Fodom tl 1800 é dagnora sté al de fora di gran avenimenc: giudesc (vicar) de terza classa (Landgericht III. Klasse) dal 1817 al 1849 pro l Certl de Bornech, encandenò, dal 1868 enfin a la pruma vera adum con Ampez formòvel l Capitanat (Bezirkshauptmannschaft) dut ladin. Tl 1848, 1859 y 1866, entant les veres de independenza dl’Italia, à tout pert i fodoms a la defendura dl Tirol y dla Austria.
Spo él vegnù la pruma vera, dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp: al basta demé recordé i laours de Luciana Palla.
Cinch agn do la fin dla pruma vera, tl 1923, é la val da Fodom vegnuda destacheda da Bulsan o miec da Trent y lieda a la nueva provinzia de Belun.
Al é ruvé l temp fosch dl fascism, dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta Fodom.
Do la seconda vera à l comun y la popolazion da Fodom damané de vegnì endò tacheda pro al Sudtirol. Sibe l’Austria che la SVP (Südtiroler Volkspartei, nasciuda tl 1945) ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l’autodeterminazion, spo per l’autonomia ence i trei comuns de Souramont, ma Degasperi, l minister talian, se à dassen paré decontra. Fodom, Col y Ampez tl 1946 damanova endò de jì con Bulsan, tl 1947, foradenia, con Trent, ma ai é empò restés pro Belun contra la volonté dla popolazion. Tentatifs de ruvé endò pro Bulsan é vegnus fac tl 1973 con na delibera dl Comun da Fodom y tres n prereferendum ti agn '90.
Y per scluje ju con l 1964 é passé Fodom y Col da la diozesa de Persenon - olache ai audiva bele da plu de 900 agn - sot a chela de Belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines.
L fedom vën rujenà ti chemuns de:


text:
Il minister da l'exteriur, Ignazio Cassis ed il cumissari da l'Uniun europeica, Johannes Hahn èn s'inscuntrads a Brüssel. Els han discutà, co ch'i duai ir vinavant cun l'UE e la Svizra suenter che la cunvegna da basa ha fatg naufragi.
Il discurs informal saja stà in bun barat. Ins saja uss al punct che omaduas varts pondereschian, co ch'il futur duaja guardar or, ha ditg Cassis en la Tagesschau.
Il cumissari da l'UE, Hahn ha discurrì d'in discurs amicabel. Malgrà differentas posiziuns en tschertas dumondas, saja impurtant da mantegnair ina basa da confidenza e da cuntinuar il dialog, ha ditg Hahn. La Svizra restia in impurtant partenari da l'UE.


text:
L'enviern stattan mo fitg paucas plazzas da tennis a disposiziun. Surtut mancan grondas hallas cun trais u quatter plazzas. La suletta halla cun quatter plazzas en il Grischun sa chatta a Vaz-Sut. A Cuira stattan durant ils mais d’enviern sulet duas plazzs en halla a disposiziun. Quai è memia pauc per in club cun bunamain 400 commembers ed ina citad cun varga 37’000 abitants.
Era en las regiuns pli periferas – gea surtut en quellas regiuns – è la purschida fitg limitada. En l’Engiadina datti be ina halla a San Murezzan. Ed era en Surselva exista mo pli ina halla da tennis. La halla a Mustér porscha duas plazzas.
L'enviern èsi adina in problem, igl ha bler memia paucas plazzas.
Duas hallas novas portan meglierament
I dat dentant era dus projects che pudessan meglierer almain in pau la situaziun:
- A Domat, nua ch'i dat duas plazzas en ina halla da termo (ballun), vegn installà per quest enviern ina halla nova sur quatter plazzas.
- A Claustra vegn bajegià ina halla cun duas plazzas da tennis ed ina plazza polivalenta sin la quala ins po era dar tennis.
Plan per halla da tennis a Glion resta en il truchet
Era per meglierar la situaziun en Surselva datti in project. Ina gruppa da lavur dal club da tennis Glion aveva elavurà avant quatter onns in project. Il plan è da bajegiar ina halla da tennis permanenta en la citad da Glion. Enfin ussa èn ins dentant betg anc vegni fitg lunsch. Il problem è, che la vischnanca da Glion na po ord motivs finanzials betg sustegnair il project. Uschia che la schanza è pitschna, ch’ina halla da tennis vegn realisada en il proxim temps a Glion.


text:
Durant ina visita en l’ospital regiunal da la Surselva a Glion ha il schef dal departament da sanadad Christian Rathgeb constatà, che la purschida da l’ospital ha ina buna qualitad. Quella purschida possia dentant mo vegnir mantegnida, sch'i vegn collavurà entaifer la Surselva pli stretg cun auters acturs el sectur da sanadad. E cunzunt ils indigens stoppian duvrar la purschida da l’ospital e na betg ir ordaifer per laschar tractar malsognas.
Senza collavuraziun na vai betg
Per surmuntar ils problems da l’avegnir spera Christian Rathgeb, ch’ils differents acturs el sectur da sanadad sa cunvegnian p.ex. sin ina plattafurma d’informatica communabla ni da metter ensemen il management da persunal. L’ospital, las chasas d’attempads e da tgira, la Spitex ed auters puschiders da prestaziuns da sanadad en la Surselva han en quels secturs tenor Rathgeb in grond potenzial da spargnar. Senza talas collavuraziuns na vegni betg ad esser pussibel da finanziar en l’avegnir il sectur da sanadad.
RR actualitad 08:00


text:
La nova vischnanca Valragn va mo en vigur sche tut las quatter vischnancas dal Valragn din gea a la fusiun.
Pes da taglia fitg differents
Las taxas ed ils pes da taglia da las singulas vischnancas èn fitg differents, il pli aut ha Nufenen cun in pe da taglia da 105% da la taglia chantunala simpla. La pli pauca taglia pajan ils da Sufers ch’èn sin 60%.
Promoziun da la vallada
In’atgnadad da la fusiun è ina lescha che duai promover la vallada. Uschia vegnan 30% da las entradas dal tschains d’aua nizzegiads per promover projects en la regiun. Sufers survegn 62% dals daners, Spleia 18% e Nufenen e Valragn mintgamai 10%. La nova vischnanca Valragn avess bunamain 780 abitants. La fusiun è planisada sin l’entschatta 2017.
RR novitads 06:00


text:
Carolina del Nord
La Carolina del Nord (North Carolina) a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 139.509 km² e una pupulaziun de 8.541.221 abitant.
A lè tacada a nord a la Virginia, a ovest al Tennessee, a süd a la Georgia e a la Carolina del Süd, a est cun l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Raleigh (276.093 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Charlotte (614.330 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville e Cary.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Carolina del Nord la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Ils 13 da mars 2010 ha giu liug l'orientaziun dil project e la fundaziun dall'uniun. Ca. 30 persunas han fatg part quella sera. Sco commembers activs ein 17 persunas e sco commembers passivs ein 5 commembers entrai en l'uniun.
Tgi che vul daventar commember sa s'annunziar tier Lucas Tuor, 7176 Cumpadials (079 759 32 22), lucas.tuor@icloud.com.
Sonda, ils 13 da mars 2010 allas 20:00 ha liug ell'ustria dalla Staziun a Sumvitg in'orientaziun dil project Beach Sport Plaun Petschen ed ei vegn fundau l'uniun per quei sport (ballareit, ballapei.......).
Interessents che vulan daventar commembers activs ni passivs ni era ulterius ein cordialmein beinvegni.


text:
En cumparegliaziun cun ils ultims 5 onns vegnan a serrar fin uss tut las scolas da skis cun damain uras d‘instrucziun per la stagiun d’enviern actuala. Surtut ils dis sur festas, che vessan dad esser ils plis ferms, n’hajan betg purtà las cifras spetgadas, han confermà las scolas da skis da Scuol, Zuoz/La Punt, Schlarigna/San Murezzan/Samedan e Suvretta San Murezzan ad RTR. Dentant haja salvà la naiv crudada la fin da schaner las emnas fermas da vacanzas dal favrer.
Favrer cun cifras da record per Scuol
Surtut la scola da skis a Scuol po notar il favrer 2016 cifras sco anc mai, ha ditg il manader da la scola, Cla Neuhaus. En congual cun l’onn avant resulta sut il stritg in plus da 10 %.
A Zuoz han ins almain cuntanschì stgars las cifras da l’onn avant. Cuntent èn ins a Schlarigna cun in dumber da 250 fin 400 uffants al di en la scola da skis. Tuttina vegn probabel a resultar in minus la fin da l’enviern tar las scolas da skis da l'Engiadina. Quai causa il nausch cumenzament da la stagiun.
Clientella s’ha midada
Per accumplir er en avegnir ils giavischs dals giasts hajan ins dad ir sur ils cudeschs a reguard la purschida da las scolas. Las pretaisas s’han midadas fermamain ils ultims onns. Uschia è per exempel la scola da skis Suvretta San Murezzan vid in nov concept per porscher curs er sper la pista als clients.
Nus congualain las cifras cun quellas da l’onn passà, era in onn betg cuntentaivel.
Pliras stagiuns cun in resultat negativ na supporta nagina da las scolas da skis. A lunga vista hajan ins perquai da chattar soluziuns per envierns pli curts cun pauca naiv, ha suttastritgà il manader da las scola da skis Zuoz/La Punt, Gudench Campell.
Buna Pasca
Gronda speranza han uss tuts, che l’aura resta bella, e che la Pasca attira anc ina giada numerus sportist sin pista per egualisar sche pussaivel anc il minus dal december 2015.


text:
San Vincenz e Grenadin
San Vincenz e Grenadin (Saint Vincent and the Grenadines in ingles) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Kingstown.
El gh'ha una süperfiss de 389 km² e una pupulaziun de pressapoch 110.000 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
San Vincenz e Grenadin a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1979, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
San Vincenz e Grenadin a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è Susan Dougan (del 2019).


text:
NATO
La NATO (englais North Atlantic Treaty Organization), per rumantsch Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord u er NATO, è in’organisaziun internaziunala senza dretgs da suveranitad. Ses stadis commembers mantegnan lur cumplaina suveranitad ed independenza. La basa da la NATO furma il Pact da l’Atlantic dal Nord tenor l’artitgel 51 da la Charta da las Naziuns unidas. L’organisaziun na sa chapescha betg be sco allianza da defensiun, mabain er sco organisaziun politic-militara da 29 stadis commembers da l’Europa e da l’America dal Nord cun la finamira da garantir l’atgna segirezza e da promover la stabilitad en tut il mund.
Il quartier general da la NATO dat suttetg al Cussegl da l’Atlantic dal Nord (che furma l’organ principal da la NATO) ed a diversas instituziuns auxiliaras. Quest’instituziun ha dapi il 1967 sia sedia a Brüssel. Suenter avair segnà il 1949 il Pact da l’Atlantic dal Nord è il quartier general stà l’emprim a Londra e tranter il 1952 ed il 1967 a Paris. Ils dus pli impurtants quartiers generals militars sa chattan a Casteau sper Mons (Belgia) ed a Norfolk, Virgina (Stadis Unids).
Istorgia e svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Bainbaud suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èn sa manifestads ils cuntrasts tranter ils anteriurs participants da la coaliziun cunter Hitler: d’ina vart steva l’Uniun sovietica, da l’autra vart ils Alliads dal vest Reginavel Unì, Frantscha e Stadis Unids. Gia cun il Contract da Brüssel dals 17 da mars 1948 èn ils pajais dal vest Frantscha, Reginavel Unì, Pajais Bass, Belgia e Luxemburg sa cunvegnids da collavurar pli ferm areguard dumondas economicas, socialas e culturalas e d’intensivar l’autodefensiun collectiva. Quest’allianza sa chapiva en emprima lingia sco patg d’assistenza en cas d’in’ulteriura agressiun da vart da la Germania. Il mars 1947 avevan ils Stadis Unids ultra da quai surpiglià da la Gronda Britannia la rolla da la pussanza protectiva sur la Grezia e la Tirchia, per prevegnir ad in’eventuala expansiun da la pussanza da vart da l’Uniun sovietica. Cun la vieuta dal favrer en la Tschecoslovachia e la Bloccada da Berlin l’onn 1948 è ina smanatscha pussaivla da l’Europa dal Vest tras il bloc da l’ost vegnida discutada a moda adina pli seriusa. Ils stadis da l’Europa dal Vest èn sa drizzads als Stadis Unids cun la dumonda d’assistenza militara en cas d’ina eventuala agressiun sovietica.
Sinaquai han ins fatg ina cunvegna vicendaivla, il Contract da l’Atlantic dal Nord. Las tractativas èn vegnidas fatgas a partir dal fanadur 1948; l’avrigl 1949 al han ils stadis dal patg da Brüssel suttascrit ensemen cun ils Stadis Unids ed il Canada. Sco ulteriurs stadis fundaturs èn vegnids vitiers l’Italia, la Norvegia, il Danemarc (incl. la Grönlanda), l’Islanda ed il Portugal. Il Contract è ì en vigur l’avrigl dal medem onn.
Svilup dal 1949 fin il 1984[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims onns ha la Bloccada da Berlin dal 1948/49 occupà l’allianza, en pli l’emprima bumba atomara da l’Uniun sovietica che quella ha testà cun success l’avust 1949. Mez l’onn 1950 è prorutta la Guerra da Corea, en la quala ha er intervegnì a partir dal november la Republica populara da la China. Tras quai è l’allianza vegnida confruntada en l’Orient Extrem cun in ulteriur potenzial da smanatscha militara envers l’agen territori. Ils stadis da l’Europa dal Vest han perquai temì che l’abilitad d’agir dals Stadis Unids en l’Europa pudess sa diminuir ed han decidì d’augmentar lur atgnas mesiras da defensiun. Per motivs da spargn n’han quests plans betg sa laschà realisar dal tuttafatg, e quai cumbain ch’er ils Stadis Unids han prestà vinavant in vast sustegn militar ed han er triplà a partir da l’avust 1950 lur furmaziuns da bumbardaders staziunads en la Gronda Britannia.
Il favrer 1951 ha la regenza approvà il plan d’installar in’armada europeica. En rom d’ina conferenza dal settember 1951 tranter ils ministers da l’exteriur dals Stadis Unids, da la Frantscha e dal Reginavel Unì è vegnì planisà da tschentar si forzas armadas en la Germania dal Vest e d’integrar quellas en in’armada europeica. Il plan dal matg 1952 d’installar ina cuminanza da defensiun europeica ha però fatg naufragi l’onn 1954 en l’assamblea naziunala franzosa. Il favrer 1952 èn la Grezia e la Tirchia vegnids recepids en la NATO.
Cun segnar l’october 1954 ils Contracts da Paris è la Republica federala tudestga vegnida recepida tranter ils stadis dal vest ed envidada da sa participar a l’allianza militara. Sin quest pass, ch’ha gì lieu il matg 1955, ha l’ost reagì cun la fundaziun dal Patg da Varsovia. Medemamain il matg 1955 è vegnida restabilida a Vienna la suveranitad statala da l’Austria; fin l’october 1955 han las truppas d’occupaziun gì bandunà il pajais.
Il settember 1958 han ils Stadis Unids installà en la Gronda Britannia las emprimas rachetas da mesa distanza dal tip Thor; en la Tirchia ed en l’Italia èn suandadas il 1959/60 rachetas da mesa distanza dal tip Jupiter.
Sut ses schefcumandant general Lauris Norstad ha la NATO fatg il 1960/61 ulteriurs pass d’armament nuclear. Il matg 1961 ha il president american John F. Kennedy però accentuà davant la giunta militara da la NATO l’impurtanza da rinforzar la forza da cumbat convenziunala e la necessitad da controllar las armas nuclearas. Pervi da differenzas areguard la strategia futura da la NATO è general Norstad sinaquai sa retratg; ses successur è daventà general Lyman L. Lemnitzer. L’october 1962 ha l’Uniun sovietica staziunà a Cuba rachetas da mesa distanza, quai ch’ha manà a la Crisa da Cuba. Anc mai avant era il privel stà uschè grond ch’i dettia ina guerra atomara.
Il december 1965 è Charles de Gaulle vegnì confirmà en Frantscha sco president. Sinaquai ha el cumenzà a midar sia politica da defensiun. Cun l’emprima explosiun atomara il favrer 1960 a Reggane en l’Algeria era il pajais entrà en il circul da las pussanzas atomaras. De Gaulle ha refusà ina dominanza permanenta dals Stadis Unids en la NATO ed ha pretendì che las unitads americanas e canadaisas staziunadas en Frantscha vegnian suttamessas al commando franzos. Suenter ch’ils Stadis Unids n’han betg dà lur consentiment latiers, ha il president franzos pretendì il favrer 1966 che las truppas alliadas ed ils quartiers generals da la NATO sa retirian dal pajais. El ha fatg valair che la Frantscha tschertgia uss d’exercitar sia cumplaina suveranitad e che quai na saja betg garantì sche forzas armadas estras sajan staziunadas al lieu. Sinaquai han 30 000 schuldads da la NATO bandunà il pajais ed ils organs militars èn vegnids transferids a Mons en Belgia (quartier general militar SHAPE), a Stuttgart (EUCOM) ed a Brunssum en ils Pajais Bass (AFCENT). L’october 1966 han ils commembers dal Cussegl da la NATO er decidì sut squitsch dals Stadis Unids da translocar lur organ politic suprem a Brüssel, quai che de Gaulle n’aveva betg pretendì.
Fin en ils onns 1960 era l’allianza dal vest cleramain superiura a ses concurrent areguard las rachetas ed ils detunaturs atomars. Uffizialmain valeva la strategia da la vendetga massiva: Sco resposta er sin in’attatga convenziunala preveseva la NATO da far diever immediat ed a moda cumplessiva d’armas nuclearas cunter l’Uniun sovietica ed il Patg da Varsovia. Dapi l’entschatta dals onns 1960 ha l’Uniun sovietica però schlargià fitg ferm ses potenzial da strategia nucleara. Quai ha la finala manà ad ina situaziun da pat tranter las duas superpussanzas e sfurzà la NATO da reponderar sia strategia.
Doctrina da duas pitgas[modifitgar | modifitgar il code]
Analog al svilup en ils Stadis Unids sezs ha er la NATO adoptà il 1967 la strategia d’ina reacziun graduada (Flexible Response). Er per reducir il ristg ch’i vegnia fatg diever da meds nuclears na valeva betg pli la strategia da la vendetga massiva; enstagl ha la NATO mess cun la doctrina da duas pitgas il focus per l’ina sin la segirezza militara tras forzas armadas convenziunalas e las armas nuclearas tacticas ch’eran vegnidas sviluppadas da nov e per l’autra sin la politica da detensiun. En il decurs dals proxims onns ha quai pussibilità novas furmas d’avischinaziun tranter la NATO ed il Patg da Varsovia.
Il zercladur 1968, a chaschun da la conferenza dals cussegls dals ministers da la NATO a Reykjavík (Islanda), è vegnida relaschada dad omaduas varts ina decleraziun areguard la reducziun equilibrada da truppas. L’avust 1968 èn truppas dal Patg da Varsovia penetradas en la Tschecoslovachia ed han mess fin a la Primavaira da Prag. Il november 1968 ha l’Uniun sovietica relaschà la Doctrina da Breschnew davart la suveranitad limitada dals stadis socialistics.
L’onn 1969, sin iniziativa da Richard Nixon, han ins empruvà d’extender ils champs d’activitad da la NATO cun integrar t.a. smanatschas che resultan da la polluziun da l’ambient. Ils ulteriurs partenaris han però resguardà dumondas da l’ambient sco part da la politica da l’intern; ultra da quai avevan ils Stadis Unids gist pers la Guerra dal Vietnam ed ins ha considerà questas novas ideas sco emprova da puspè reconquistar la posiziun dominanta entaifer la politica internaziunala ch’aveva prendì donn. Da vulair tractar dumondas da la protecziun da l’ambient entaifer in’allianza militara, uschia han fatg valair ils partenaris dals Stadis Unids, faschessi plitost donn a la collavuraziun internaziunala civila.[1]
L’onn 1970 è partì a Cape Canaveral l’emprim satellit da communicaziun da la NATO. Tranter il 1976 ed il 1984 duevan suandar quatter ulteriurs.
La stad 1971 ha la NATO testà l’emprima giada ina rait da defensiun da l’aria a basa d’ina chadaina da radar da radund 5000 km che tanscheva dal Cap dal Nord e l’Islanda fin Malta e la Tirchia da l’ost e che cumpigliava radund 40 staziuns da radar.
Sco reacziun sin divers exercizis maritims da vart dal Patg da Varsovia ha la NATO realisà il settember il pli grond exercizi militar en l’Atlantic dal Nord da fin qua.
Il fanadur 1973 ha gì lieu a Helsinki l’emprima Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa. L’avust 1975 è vegnida segnada l’acta finala da questa conferenza, la quala furma l’emprim pass per propi vers ina collavuraziun paschaivla en l’Europa.
La resoluziun dubla da la NATO da l’onn 1979 è contestada fin oz, pertge che l’idea d’augmentar la preschientscha da rachetas da mesa distanza en l’Europa offrind a medem temp a l’Uniun sovietica da far tractativas n’ha betg manà a la detensiun giavischada. Da vart d’activists da pasch en tut l’Europa è la resoluziun dubla vegnida crititgada fermamain a chaschun da lur marschs da Pasca. Schebain questa nova unda da rearmament ha furmà in dals motivs per il collaps dal bloc da l’ost, ubain sche lezs pajais stevan oramai curt avant il collaps economic vegn discutà fin oz a moda cuntraversa.
Il november 1981 han cumenzà a Genevra contractivas tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica areguard las rachetas da mesa distanza staziunadas en l’Europa. Il november 1983 ha la NATO realisà en tut l’Europa in exercizi militar da 10 dis ch’ha simulà ina guerra atomara. Il medem mais han ils Stadis Unids cumenzà a staziunar rachetas da mesa distanza en l’Europa. Sinaquai ha l’Uniun sovietica sistì las contractivas.
Svilup dal 1985 fin il 1990[modifitgar | modifitgar il code]
Sut Michail Sergejewitsch Gorbatschow ha l’Uniun sovietica mess ad ir refurmas a l’intern (Glasnost e Perestroika) ed er instradà ina nova politica da l’exteriur. Entaifer ils stadis da la NATO hai dà sinaquai discussiuns cuntraversas, co ch’i saja da reagir sin quai.
Il zercladur 1988 è entrà en vigur il contract areguard la destrucziun da tut las rachetas da curta e mesa distanza (500 fin 5500 km) ed il scumond da producziun da quellas tant en l’Uniun sovietica sco er en ils Stadis Unids. Fin il 1991 èn sinaquai vegnidas allontanadas en l’Europa tut las rachetas da mesa distanza.
Cun la fin dal bloc da l’ost l’onn 1989 è alura sa midada la situaziun geopolitica en l’Europa dal tuttafatg. Suenter la reuniun da la Germania ha l’Uniun sovietica resp. Russia retratg fin il 1994 tut ils 340 000 schuldads ch’eran staziunads en l’anteriura Republica democratica tudestga.
Svilup dal 1991 fin il 1999[modifitgar | modifitgar il code]
Igl è suandada ina fasa da transiziun ch’ha manà a novas ideas e structuras. La NATO dueva er giugar vinavant ina rolla centrala en rom da l’urden da segirezza euro-atlantica e figurar sco liom transatlantic. Novas incumbensas èn vegnidas vitiers suenter la dissoluziun dal Patg da Varsovia. La NATO è vegnida extendida ad in instrument da management da crisas, da verificaziun e da realisaziun da la controlla d’armament ed ad in’allianza militara per mesiras per mantegnair la pasch da las Naziuns unidas e da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE). A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 1991 è vegnida decidida la nova strategia da l’allianza. Quella ha focusà sin la triada dialog, cooperaziun e mantegniment da l’abilitad da defensiun ed ha remplazzà il concept da la Flexible Response.
Tar las ‹novas ideas› ha er tutgà la prontezza da la NATO da far engaschaments Out-of-Area, la quala è vegnida fixada il 1992. Suenter esser vegnida autorisada tras il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas u tras l’OSCE èn uss er pussaivels engaschaments ordaifer il territori da la NATO. La consequenza da questa decisiun ha furmà l’engaschament da guerra activ da la NATO – facticamain surtut dals Stadis Unids – durant la Guerra dal Cosovo (en furma d’attatgas or da l’aria cunter la Jugoslavia). Quest engaschament è vegnì crititgà, damai ch’i n’era vegnì attatgà nagin stadi commember da la NATO e ch’i n’era er avant maun nagina autorisaziun da vart dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Cun pajais interessads da l’Europa Centrala e da l’Ost han ins concludì il 1994 a Brüssel ina collavuraziun en dumondas militaras e da politica da segirezza e mess en vista lur adesiun a la NATO.
Tranter il 1990 ed il 1997 ha la NATO reducì sias forzas armadas terrestras per 35 %, la marina per 30 % e l’aviatica militara per 40 %. Las armas atomaras tacticas staziunadas sin terra han ins allontanà da l’Europa; las truppas americanas staziunadas en l’Europa èn vegnidas reducidas da 300 000 schuldads (1989) sin 100 000 (1997).
La fin dals onns 1990 ha la NATO realisà ulteriuras midadas cun la finamira da pudair intervegnir pli spert en territoris da crisa, da daventar pli flexibla e da sa distatgar dal pensar orientà ad ina smanatscha bipolara d’enfin qua.
A chaschun da la conferenza dals cussegliers da la NATO il zercladur 1996 a Berlin han ins deliberà il concept da la Combined Joint Task Force (CJTF). Quel prevesa unitads spezialisadas multinaziunalas (combined) che vegnan furmadas ad hoc (Task Forces) e che cumpiglian differentas unitads da truppa per in engaschament coordinà (joint). Tranter auter duai questa structura pussibilitar als stadis commembers da la NATO en l’Europa da far diever da material e da la logistica da l’allianza senza participaziun dals Stadis Unids e da realisar operaziuns militaras er ordaifer il territori da la NATO.
Il matg 1997 è vegnida concludida a Paris l’acta da basa areguard las relaziuns, la collavuraziun e la segirezza tranter la NATO e la Federaziun Russa; quella ha furmà ina da las premissas per pudair extender la NATO vers ost. En quest’acta han la NATO e la Russia desistì da tractar in l’auter vinavant sco inimis. Internamain è vegnì decidì da transfurmar la NATO d’ina organisaziun militara en in’organisaziun prevalentamain politica. En quest connex han ins er installà il Cussegl da la NATO e da la Russia sco forum da coordinaziun.
Il fanadur 1997 è vegnida offerta als trais anteriurs stadis dal Patg da Varsovia Pologna, Ungaria e Tschechia l’adesiun a la NATO. Suenter il process da ratificaziun è lur commembranza entrada en vigur il mars 1999.
Svilup dal 2000 fin il 2009[modifitgar | modifitgar il code]
Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 en ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 ha la NATO mess en vigur per l’emprima giada en si’istorgia il stadi da defensiun collectiv tenor l’artitgel 5 dal contract da la NATO.[2] Quest artitgel prevesa, tenor cunvegnientscha cun las regenzas dals stadis commembers, da restabilir e da mantegnair la segirezza dal territori da la NATO; in’attatga armada sin in partenari d’allianza – en quest cas ils Stadis Unids – vegn resguardada sco attatga cunter mintgin dals partenaris da l’allianza.
L’october 2001 han ils stadis da la NATO concludì ina retscha da mesiras per sustegnair ils Stadis Unids en il cumbat cunter il terrorissem internaziunal. Da quai han fatg part il stgomi d’infurmaziuns da vart dals servetschs da spiunadi sco er dretgs da sursgol illimitads e l’access a ports e plazzas aviaticas tras las forzas armadas americanas; en pli è vegnida tramessa ina furmaziun navala permanenta da la NATO en la part orientala da la Mar Mediterrana (Operation Active Endeavour). Malgrà ch’ils stadis commembers han resguardà l’attatga sin il World Trade Center sco motiv per metter en vigur il stadi da defensiun collectiv, han las regenzas dals stadis commembers da la NATO per part giuditgà a moda dal tuttafatg differenta la dumonda tge conclusiuns che sajan da trair da quai.
Al privel creschent tras il terrorissem internaziunal dapi ils 11 da settember 2001 ha la NATO demussà tschertas difficultads da far frunt. Tradiziunalmain sa chapescha l’organisaziun sco allianza da stadis cunter las attatgas d’auters stadis. Perquai èsi difficil da classifitgar talas attatgas terroristicas che vegnan fatgas tras paucas persunas extremisticas e senza ina decleraziun da guerra uffiziala da vart d’in stadi.
Engaschament en l’Afganistan[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter il 2001 ed il 2014 ha ina gruppa da stadis (t.a. la Germania, il Reginavel Unì, il Canada, la Tirchia) manà tras en l’Afganistan ina missiun da segirezza e da reconstrucziun (International Security Assistance Force, ISAF). Dapi il 2003 è quella stada sut il commando da la NATO. La truppa è vegnida installada sin dumonda da la nova regenza afgana e cun consentiment dal Cussegl da segirezza da las Naziuns Unidas. I n’ha betg sa tractà d’ina missiun da chapellinas blauas, mabain d’in uschenumnà engaschament che duaja sfurzar la pasch e ch’è stà sut la responsabladad dals stadis involvids.
Irac[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Stadis Unids han inculpà l’Irac da violar massivamain restricziuns adossadas da las Naziuns Unidas. Il favrer 2003 ha il minister da l’exteriur Colin Powell empruvà da cumprovar davant il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas che l’Irac haja puspè reprendì programs d’armas ch’eran vegnids scumandads. Il material ch’è vegnì preschentà n’ha però betg bastà per persvader il Cussegl da segirezza da consentir ad in engaschament da guerra.
Perquai èn ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì sa stentads d’obtegnair da las Naziuns unidas l’autorisaziun d’attatgar els sezs l’Irac. Quai è però vegnì refusà da la Germania, da la Russia e da la Frantscha. Sinaquai han ins furmà ina Coaliziun da la voluntad, per tuttina chattar ina basa suffizienta sco legitimaziun da guerra. En rom da las preparativas da guerra dals Stadis Unids èsi sinaquai vegnì a l’intern da la NATO ad ina greva crisa: La Frantscha, la Belgia e la Germania han snegà da metter a disposiziun a la Tirchia sistems da defensiun cunter in’eventuala cunterattatga nà da l’Irac suenter l’invasiun americana. Quai ha rinforzà la dissonanza transatlantica tranter quests pajais e la Russia d’ina vart ed ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì da l’autra. Per part èn questas dissonanzas sa mantegnidas er suenter la fin dal temp d’uffizi da George W. Bush l’onn 2008.
Extensiun da la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 2002 a Prag ha la NATO envidà la Bulgaria, la Rumenia, la Slovachia, la Slovenia ed ils trais stadis baltics (Estonia, Lettonia e Lituania) a discurs d’adesiun. Il mars 2004 èn quests set stadis daventads commembers da la NATO.
Svilups dapi il 2010[modifitgar | modifitgar il code]
Dals svilups dapi il 2010 sajan numnads a moda summarica:
- Ina tscherta alienaziun da vart da la Russia che resguarda l’extensiun da la NATO vers ost sco provocaziun.[3]
- Las stentas da la NATO d’endrizzar in sistem da defensiun cunter rachetas (p.ex. da vart da l’Iran u da la Corea dal Nord); i vegn favurisà in sistem modular e mobil enstagl da basas fixas sco enfin qua.
- L’engaschament da la NATO en la Libia en rom da l’insurrecziun cunter il dictatur Muammar al-Gaddafi (mars fin october 2011); quel dueva la finala gidar ils rebels a cupitgar il reschim da Gaddafi.
- Durant la guerra civila en Siria èn per part detunadas rachetas sin territori tirc. Sin dumonda da la Tirchia ha il cussegl da la NATO decidì il 2012 da metter a disposiziun rachetas da defensiun dal tip Patriot.
- L’inscunter suprem da la NATO l’onn 2014 a Newport, Wales, è stà sut l’impressiun da la guerra en l’Ucraina. Sin fundament da divergenzas cun la Russia ha la NATO sistì la collavuraziun militara, mantegnend però il Cussegl da la NATO e da la Russia sco chanal politic.
- Il 2016 ha la NATO decidì d’endrizzar ina truppa da cumbat multinaziunala ch’è staziunada en ils pajais baltics Estonia, Lettonia e Lituania sco er en la Pologna. Tenor il princip da rotaziun duain mintgamai vegnir furmads qua radund 1000 schuldads ch’absolvan er exercizis. Quest engaschament serva a rinforzar il cunfin oriental da la NATO.
Incumbensa ed organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las incumbensas, l’organisaziun ed ils stadis commembers da la NATO èn per gronda part gia vegnids tematisads en connex cun il svilup istoric. I suonda qua ina survista dals puncts centrals en furma concisa.[4]
Basa legala ed obligaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il Pact da l’Atlantic dal Nord furma in’allianza da defensiun cun obligaziun d’assistenza dals commembers. Ils emprims artitgels dal contract obligheschan ils commembers da schliar conflicts paschaivlamain e da concepir las relaziuns internaziunalas a moda amicabla. En pli vegn accentuà da vulair mantegnair l’urden social occidental a basa dals dus princips liberalissem e democrazia, e quai cun promover la collavuraziun politica, economica, sociala e culturala.
En cas d’in’attatga armada sin in dals commembers, oblighescha il contract ils auters stadis commembers a l’uschenumnada autodefensiun collectiva. Questa obligaziun centrala dal contract è definida en l’artitgel V e pussibilitescha als stadis da definir in’attatga sin in singul stadi sco attatga sin tuts. Uschia pon vegnir mobilisadas capacitads communablas cunter l’attatgader. Tge mesiras prender, decida però mintga stadi commember tenor sias atgnas reglas; i na dat pia nagin engaschament militar automatic. Fin uss è l’autodefensiun collectiva vegnida proclamada be ina giada en l’istorgia da la NATO, numnadamain suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001.
Ultra da quai decidan ils stadis commembers en ils gremis politics da la NATO davart obligaziuns per tuts areguard la politica da defensiun. Las expensas da defensiun duain crescher fin il 2024 en mintga stadi commember sin radund 2 % dal product naziunal brut. Cun questa decisiun han ins reagì sin la reproscha ch’ils partenaris europeics s’engaschian memia pauc en congual cun ils Stadis Unids. L’onn 2014 han tut ils stadis commembers da la NATO impundì ensemen 942 820 milliardas dollars per il sectur da defensiun. Quai correspunda a bundant la mesadad dals radund 1,776 billiuns expensas da defensiun en tut il mund. Il quint statal dals Stadis Unids sezs ha cumpiglià 654 264 milliardas, quai che correspunda a radund 2/3 da las expensas da defensiun da la NATO.
Incumbensas e finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Las finamiras fixadas en il Pact da l’Atlantic dal Nord n’èn da princip betg sa midadas, damai ch’il contract è anc adina en vigur en sia formulaziun originara dal 1949. Ins ha però adattà las incumbensas da la NATO a las relaziuns da la politica da segirezza ch’èn sa midadas ed interpretescha quellas oz autramain che dal temp da la Guerra fraida. Quai è surtut sa manifestà en l’extensiun a l’ost da la NATO, sco er en furma da divers programs da partenadi cun la Russia. Medemamain è la doctrina nucleara vegnida moderada in pau. Actualmain (2017) èn anc staziunadas en l’Europa en rom dal Pact da l’Atlantic dal Nord radund 240 armas atomaras americanas (en ils stadis Belgia, Pajais Bass, Germania, Italia e Tirchia che na disponan da naginas atgnas armas atomaras).[5]
Organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la NATO sa tracti d’ina organisaziun a plirs stgalims cun ina structura vaira cumplexa; ella cumpiglia tant unitads d’administraziun militaras sco er civilas. Quellas sa cumponan da represchentants legitimads dals stadis commembers; il commando militar ha d’agir tenor las directivas dal commando civil.
Il quartier general civil da la NATO sa chatta dapi il 1976 a Brüssel. Tar las organisaziuns civilas da la NATO tutgan t.a. il Cussegl da l’Atlantic dal Nord, il secretariat general cun il stab internaziunal e la gruppa da planisaziun nucleara.
A l’organisaziun militara appartegnan la cumissiun militara, il stab militar internaziunal ed ils commandos alliads operaziun e transfurmaziun. Il quartier general militar da la NATO en l’Europa sa chatta dapi il 1967 a Casteau sper Mons en Belgia.[6]
Commembranzas[modifitgar | modifitgar il code]
Stadis commembers[modifitgar | modifitgar il code]
Da preschent sa cumpona la NATO da 29 stadis commembers (situaziun dal 2017). Ils dudesch commembers fundaturs – che tutgan dapi il 1949 tar la NATO – èn: Belgia, Danemarc, Frantscha, Islanda, Italia, Canada, Luxemburg, Reginavel dals Pajais Bass, Norvegia, Portugal, Stadis Unids da l’America e Reginavel Unì.
Dal 1949 fin il 1962 han er ils departaments franzos situads en l’Algeria fatg part explicitamain al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’independenza da Malta il 1964 ha er quest stadi insular appartegnì sco colonia britannica al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’onn 1979 han la NATO e la marina britannica pudì utilisar Malta cunter pajament sco basa militara.
L’onn 1952 èn la Grezia e la Tirchia daventads commembers da l’organisaziun e dapi il 1955 è la Republica federala tudestga commembra da la NATO. La Spagna è aderida a l’allianza il 1982 ed il 1990 è il Pact da l’Atlantic dal Nord vegnì extendì sin il territori da l’entira Germania.
In cas spezial ha furmà la Frantscha che n’è betg stada integrada tranter il 1966 ed il 2009 en las structuras militaras da la NATO. Sco descrit survart, era il pajais extrà sut Charles de Gaulle, il qual resentiva la NATO sco instrument per far passar tras ils interess dals Stadis Unids. El vuleva preservar l’independenza militara e libertad da decider da la Frantscha e betg suttametter truppas franzosas al commando american. Suenter la crisa en la Jugoslavia ha la regenza franzosa midà sia posiziun entaifer la NATO ed ha er puspè prendì part da las sesidas dal comité per la planisaziun da la defensiun; ma pir il 2009 è la Frantscha returnada dal tuttafatg en las structuras da commando militaras.
Medemamain extrads temporarmain da las structuras militaras eran la Grezia (tranter il 1974 ed il 1981) sco er la Spagna (tranter il 1986 ed il 1999).
In cas spezial furma l’Islanda che na dispona da naginas atgnas forzas armadas. La defensiun da l’Islanda è vegnida garantida tranter il 1951 ed il 2006 da vart dals Stadis Unids. Il 2006 han ils Stadis Unids retratg surprendentamain ils schuldads staziunads sin l’insla, garantind però vinavant la protecziun militara da l’insla en cas d’in’attatga. L’Islanda da sia vart è s’obligada da prestar agid medicinal per cas che la NATO vegn attatgada.
En rom da l’extensiun a l’ost da la NATO èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads l’onn 1999 commembers da la NATO. En in proxim pass èn aderids il 2004 ils stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Bulgaria e Rumenia. Il 2008 èn suandads l’Albania e la Croazia ed il 2017 il Montenegro.
Candidats d’adesiun e partenadis[modifitgar | modifitgar il code]
Candidats d’adesiun uffizials èn actualmain la Bosnia-Erzegovina e la Macedonia dal Nord. Discussiuns d’adesiun èn er vegnidas manadas en la Serbia, la Georgia e l’Ucraina. Per part è la dumonda d’adesiun contestada a l’intern dal pajais (p.ex. en il champ pro-russ en Serbia), per part è er la tenuta da vart da la NATO plitost sceptica (p.ex. en connex cun la Georgia, damai ch’il conflict da quella cun la Russia areguard las regiuns Abchasia ed Ossezia dal Sid pudessan destabilisar l’allianza).
Ils stadis da l’Europa Centrala e dal Vest che n’èn betg commembers da la NATO (Irlanda, Svezia, Finlanda, Malta, Austria e Svizra – pia senza ils stadis fitg pitschens) collavuran cun la NATO en rom dal program Partenadi per la pasch. En Finlanda e Svezia vegn per part discutà ils ultims onns davart in’adesiun a la NATO. En l’Austria n’è quai per il mument nagin tema per motivs istorics. En Svizra vegn il partenadi e la collavuraziun en programs da la NATO per part crititgà sco avischinaziun che pudess manar a lunga vista a l’adesiun; er qua furman motivs istorics (neutralitad) la raschun principala per vulair tegnair ina tscherta distanza envers allianzas militaras.
Per part vegn er discutada in’adesiun pussaivla da l’Israel a la NATO. Surtut da vart dals Stadis Unids èn ins da l’avis che quai pudess contribuir a pacifitgar la regiun. Questa dumonda vegn però discutada a moda cuntraversa. Ina collavuraziun ch’è però sa cumprovada furma il Dialog da la Mar Mediterrana, al qual appartegnan – sper ils stadis commembers da la NATO – tant l’Israel sco er sis stadis arabs.
Critica envers la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
Critica envers la NATO vegn surtut exprimida da vart dal moviment pacifistic.[7] Da questa vart vegn rendì attent che schliaziuns paschaivlas e gistas u almain cumpromiss na sa laschian betg cuntanscher cun agid d’allianzas militaras, mabain be sur instituziuns sco las Naziuns unidas u l’OSCE. La NATO percunter vegn resguardada sco instrument da pussanza per segirar ils interess economics e strategics dal vest e surtut dals Stadis Unids.[8]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Kai F. Hünemörder: Die Frühgeschichte der globalen Umweltkrise und die Formierung der deutschen Umweltpolitik (1950–1973), Franz Steiner Verlag, 2004, ISBN 3-515-08188-7.
- ↑ FAZ: Kollektiver Verteidigungsfall.
- ↑ Hannes Adomeit: Russische Militär- und Sicherheitspolitik, en: Heiko Pleines, Hans-Henning Schröder (ed.), Länderbericht Russland, (Bundeszentrale für politische Bildung), Bonn 2010, ISBN 978-3-8389-0066-7, p. 268s.
- ↑ Tenor nato.int.
- ↑ Otfried Nassauer: US-Atomwaffen in Deutschland und Europa, avust 2007.
- ↑ NATO Organization: Who’s who?.
- ↑ Kritik an Nato-Gipfel aus der Friedensbewegung.
- ↑ Iniziativa Nein zum Krieg – Nein zur NATO.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Aus Politik und Zeitgeschichte 15–16/2009: NATO.
- Bastian Giegerich: Die NATO (= Elemente der Politik). Springer VS, Wiesbaden 2012, ISBN 978-3-531-18409-8.
- Christian Greiner, Klaus A. Maier, Heinz Rebhan: Die NATO als Militärallianz. Strategie, Organisation und nukleare Kontrolle im Bündnis. 1949 bis 1959 (= Entstehung und Probleme des Atlantischen Bündnisses, tom 4). Oldenbourg, München 2003, ISBN 3-486-56757-8.
- Gunther Hauser: Die NATO – Transformation, Aufgaben, Ziele. Lang, Francfurt a.M. e.a. 2008, ISBN 978-3-631-57367-9.
- Mary Ann Heiss, S. Victor Papacosma (ed.): NATO and the Warsaw Pact – Intrabloc Conflicts. Kent State University Press, Kent 2008, ISBN 978-0-87338-936-5
- Heinz Magenheimer: Die Verteidigung Westeuropas. Doktrin, Kräftestand, Einsatzplan. Eine Bestandsaufnahme aus Sicht der NATO (= Reihe Bernard & Graefe aktuell, tom 42). Bernard & Graefe Verlag, Koblenz 1986, ISBN 3-7637-5345-1.
- Anton Pelinka: Die NATO nach 1989: Neue Strategie und NATO-Erweiterung. En: Franz Kernic, Gunther Hauser: Handbuch zur europäischen Sicherheit. 2. ed. repassada, P. Lang, Francfurt a.M. e.a. 2006, ISBN 3-631-55046-4, p. 87–96.
- Heiko Reiter: Die neue Sicherheitsarchitektur der NATO. Vom Verteidigungsbündnis zur Interessengemeinschaft. En: Kritische Justiz 2007, p. 124–143
- Lothar Schröter: Die NATO im Kalten Krieg. Die Geschichte des Nordatlantikpaktes bis zur Auflösung des Warschauer Vertrages. Kai Homilius Verlag, Berlin 2009 (tom 1: 1949–1975, ISBN 978-3-89706-914-5; tom 2: 1976–1991, ISBN 978-3-89706-915-2).
- Sascha Thamm: Institutionelle Reaktionen der NATO auf die Krisen des Bündnisses. Von der Gründung bis zum NATO-Doppelbeschluss. Der Andere Verlag, Osnabrück 2002, ISBN 3-936231-40-0.
- Johannes Varwick, Wichard Woyke (ed.): Die Zukunft der NATO. Transatlantische Sicherheit im Wandel. 2. ed., Leske + Budrich, Opladen 2000, ISBN 3-8100-2905-X.
- Johannes Varwick (ed.): Die Beziehungen zwischen NATO und EU. Partnerschaft, Konkurrenz, Rivalität? Barbara Budrich, Leverkusen 2005, ISBN 3-938094-10-9.
- Johannes Varwick: NATO in (Un-)Ordnung. Wie transatlantische Sicherheit neu verhandelt wird. Wochenschau Verlag, Schwalbach/Ts. 2017, ISBN 978-3-7344-0488-7.
- Norbert Wiggershaus, Winfried Heinemann (ed.): Nationale Außen- und Bündnispolitik der NATO-Mitgliedstaaten (= Entstehung und Probleme des Atlantischen Bündnisses, tom 2). Oldenbourg, Minca 2000, ISBN 3-486-56489-7.


text:
Cassan Magnagh
Casan Magnagh (Talian: Cassano Magnago) l'è un cumün da la Pruvincia da Varees che'l gh'hà 21 622 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 12,2 km² e 'na densità de 1 772 ab./km².. Chì a inn nassüü ul Ivan Basso, che l'hà vinciüü el Giro d'Italia intel 2006, e l'Umberto Bossi, che l'è ul fundatur dal partii pulitich ciamaa "Lega Nord".
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cassan Magnagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Turitg ha communitgà il glindesdi ch’ins sentia gia in augment da la violenza a chasa pervi da las mesiras cunter la derasaziun dal coronavirus. Il chantun da Turitg ha perquai er augmentà il persunal en ils uffizis ed en las organisaziuns che gidan unfrendas da violenza.
Ed en il Grischun?
Per il mument n’hajan ins anc naginas infurmaziuns ch’i dettia dapli cas da violenza a chasa en il Grischun, di Susanna Gadient, manadra da l’Uffizi dal servetsch social. Ins saja dentant alert ed observeschia la situaziun.
Las organisaziuns che gidan en cas da violenza a chasa èn semtgadas.
Tgi ch'è pertutgà da violenza a chasa, chatta qua agid:
Mintga di durant 24 uras
- Polizia en cas d’urgenza, telefon 117
- Cussegliaziun per uffants e giuvenils, telefon 147 ubain 147.ch, il link avra en ina nova fanestra
- Agid e cussegliaziun per dunnas, telefon 081 252 38 02 ubain info@frauenhaus-graubuenden.ch
- Clom d'urgenza per geniturs e famiglias, telefon 0848 35 45 55 ubain elternnotruf.ch, il link avra en ina nova fanestra
- Cussegliaziun per persunas en situaziuns difficilas, telefon 143 ubain 143.ch, il link avra en ina nova fanestra
Cuntanschibel durant las uras da biro:
- Agid d'unfrendas per dunnas, umens ed uffants, telefon 081 257 31 50 ubain opferhilfe@soa.gr.ch
- Cussegliaziun per vegls, telefon 0848 00 13 13 ubain alterohnegewalt.ch, il link avra en ina nova fanestra
- Cussegliaziun per persunas ch’exequeschan sezzas violenza, telefon 079 544 38 63 ubain gewaltberatungsstelle@gr.ch


text:
Las 14 deputadas e deputads da la Surselva pretendan in tact da mes'ura da la viafier tranter Cuira ed Andermatt. En in manifest che vegn surdà l’emna che vegn a la regenza giavischan els era meglieraments tar las colliaziuns sur il Pass dal Lucmagn e tar l'infrastructura da vias.
La delegaziun sursilvana en il Cussegl grond fa quitads pervia da la demografia negativa: «Quella maina ad ina spirala negativa en l’economia e la societad.» La politica stoppia intervegnir. Ina pussaivladad per impedir che vitgs e vals sa svidian, vesan las deputadas ed ils deputads en meglras colliaziuns dal traffic public surtut cun Cuira, ma lura er cun Andermatt. Bunas colliaziuns cun Andermatt hajan in grond potenzial turistic.
Ma era ils vitgs e las valladas a la periferia duajan vegnir colliads meglier – en temps da chatsch medemamain cun in tact da mes'ura dals autos da posta. Colliaziuns da bus l'entir onn ora pretendan las deputadas ed ils deputads era sur il Lucmagn.
Il manifest dals deputads vegn inoltrà en connex cun il tractament dal rapport davart la construcziun da vias e davart il program da construcziun da vias 2021 – 2024 en il parlament chantunal. E part da quel manifest fan era pretensiuns pertutgant infrastructura da vias e dal traffic plaun.


text:
Mardis han vischinas e vischins da Medel survegnì in figl sgulant en chasa. En quel ha la cumissiun per chattar candidats appellà a la populaziun ch’i saja tschintg avant las dudesch. Sch'i na reusseschia betg da chattar persunas per la suprastanza fin il 1. da fanadur, vegnia la vischnanca sut curatella dal chantun e sco proxim pass dessi quai probablamain ina fusiun.
La suprastanza fiss cumpletta
Ensemen cun Rico Tuor sco president e Tabea Baumgartner (els dus stattan a Curaglia) candidescha Martin Bearth da Fuorns sco suprastant suppleant. Vinavant a disposiziun en suprastanza stat Gabriel Venzin da Curaglia. Las elecziuns èn ils 10 da zercladur.
RR novitads 06:00


text:
La suprastanza communala ha elegì sin proposta da la cumissiun da la Biosfera mesemna saira David Spinnler sco nov manader da fatschenta dal Parc da natira Biosfera Val Müstair. El ha lavurà bunamain 20 onns tar RTR, e da quai 10 onns en Engiadina.
Turna en sia patria
Thomas Gurtner (directur ad interim) turna en sia patria. El maina la Biosfera Val Müstair dapi il mars 2017. Ord motivs persunals vegn il geograf da Berna puspè a turnar la stad 2018 en sia patria. Il davos onn ha Gurtner guardà da pudair realisar ils projects planisads. Plinavant ha el guardà da stuppar las largias en il team da l'uffizi dal parc natiral.
UNESCO Biosfera EBVM
Il reservat UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair è il tetg da las trais organisaziuns, Parc da natira Val Müstair, Parc Naziunal Svizzer e vischnanca da Scuol.
RR novitads 12:00


text:
Mendris (distret)
El distrèt de Mendris (nòm uficiàl: Distretto di Mendrisio) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Mendris.
La superfìce totàl del distrèt l'è de apéna 101 km² cge völ dì che l'è 'l piö pesèn dei distrècc del Cantù, ma l'è 'l tèrs piö popolàt coi sò 50 357 abitancc (dato del 31 Dicember 2013[1]).
El töl dét la pónta piö meridiunàla del Cantù e de töta la Svìsera, el cunfìna col distrèt de Lugano a nòrt e co l'Italia (Lombardia, pruvìnce de Com e Varés) a sud.
Diviziù aministratìvaModifega
El distrèt de Mendris l'è spartìt en 5 cìrcoi e 14 cümü:


text:
Affoltern (distret)
Coordinate: 47°16′N 8°28′E / 47.266667°N 8.466667°E El Distret de Affoltern (en todèsch: Bezirk Affoltern ma cunusìt apò a come Knonaueramt o Säuliamt) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 48 958 abitàncc. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Affoltern am Albis.
Sudiviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Affoltern l'è dividìt endèi quatórdes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Suenter la segunda guerra mundiala, en il temp dal boom economic, èn bleras Rumantschas e blers Rumantschs ids en la Bassa per gudagnar lur paun da mintgadi. Prendì cun els han els era lur cultura, il chant e las tradiziuns. En uniuns e chors han els cultivà quellas ed uschia stgaffì in dachasa rumantsch lunsch davent da la patria.
Digren da commembers era en la Bassa
Ma las uniuns ed ils chors n’hajan betg simpel, di Jon Carl Tall, l’anteriur president da l’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs da la Bassa (URB). Ils ultims decennis èn sa schliads numerus chors ed uniuns. Quai pervia da la mancanza da commembers.
Ils giuvens vulan esser libers, na vulan betg sa liar.
Malgrà quella situaziun difficila è Jon Carl Tall persvas che las uniuns gioghian ina rolla decisiva per il mantegniment dal rumantsch. Nua auter possian Rumantschas e Rumantschs s'inscuntrar e discurrer lur lingua mamma.
Engaschi per ils Rumantschs da la Bassa
Anc avant paucs onns era la promoziun speziala dals Rumantschs en la Bassa nagin grond tema. Ils daners e las stentas vegnivan concentradas quasi unicamain sin las regiuns da tschep en il chantun Grischun.
Che quai n’è betg la dretga via per gidar il rumantsch ha ussa era la Confederaziun realisà. En il messadi da cultura per ils onns 2021 enfin 2024 prevesa ella perquai a moda explicita da promover offertas da furmaziun per uffants en la Bassa, concret la purschida da canortas rumantschas e las uras da rumantsch supplementaras per scolaras e scolars.
Turitg duai surpigliar rolla da piunier
Il cussegl da la citad duai examinar co ch’ins possia render pli enconuschentas las differentas purschidas rumantschas ch’existan gia a Turitg. Quai pretenda in postulat en il parlament da la citad da Turitg. Per exempel datti dapi il 2016 ina uniun che porta ina canorta rumantscha e mintgamai la mesemna suenter mezdi pon scolaras e scolars emprender rumantsch.
RR actualitad 12.00
Il project da RTR «Ti ed jau faschain politica»
Persunas sco ti ed jau envidan candidatas e candidats per il Cussegl naziunal ad ina baterlada. Enturn maisa raquintan els dad ina sfida che fatschenta els en lur mintgadi. Quels 5 inscunters emetta RTR durant 5 mesemnas:
- 04-09 Ovras socialas tar Ruodi Duschletta, Sent
- 11-09 Sanadad tar Sandra ed Andri Baltermia, Salouf
- 18-09 Economia tar Flurina e Simon Kaufmann-Henkel, Cuira
- 25-09 Clima tar ina classa da la scola media, Glion
- 02-10 Diaspora tar Peter Vesti e Petra Camathias, Turitg
Tar mintga tema dain era in sguard en l'istorgia, preschentain cifras e fatgs e numnain las sfidas actualas.
Las elecziuns naziunalas èn ils 20 d'october 2019.


text:
La tschajera da l'atun
Cun l’atun vegn era la tschajera. La damaun èsi tschajerus, ma en il decurs dal di sa schlia la tschajera plaunsieu. Nus declerain il fenomen da la tschajera d’atun. Ma cun l’atun na vegn betg mo la tschajera da la damaun, mabain era la tschajera auta. Quai è questa tschajera chaschunar aura fraida e grischa en la Bassa e bell’aura en las muntognas. Era quest fenomen declera il Minisguard. Carate senza contact Tgi avess pensà avant in onn ch’i dat il 2020 sport da carate senza contact? En il club da carate vegn trenà dapi curt senza contact, era tar ils uffants. Nus avain visità il club da carate a Glion e guardà co il trenament funcziuna en temp dal coronavirus. OSU*! *(«OSU» – in salid giapunais che vegn duvrà en il mund carate)


text:
Las reglas per la scadenza da la lubientscha dad ir cun auto duain vegnir schluccadas. Sch'in automobilist cun ina lubientscha sin emprova rumpa duas giadas la lescha, duai il bigliet scadir en l'avegnir mo, sch'era la segunda cuntravenziun è greva u mezgreva.
Suenter il Cussegl dals chantuns ha uss era il Cussegl naziunal accpetà ina moziun da l'anteriur cusseglier naziunal Oskar Freysinger. La decisiun è crudada senza votaziun. La cumissiun da traffic aveva proponì unanimamain d'inoltrar la moziun.
RR novitads 14:00


text:
Uschè blera naiv n'haja quai betg gì savens, declera il president da l'Uniun da scarsolar e spassegiar Mumpé-Medel, Baseli Jacomet. Uschia èsi dentant era stà da far blera lavur. Per la cursa vegnan ils carauns segirads spezialmain. Uschia vegn fatg si mirs da naiv ch'eviteschan che las scarsolas, bobs u schlieusas van sur via ora.
La cursa vegn organisada ils 28 da schaner 2018 per las 14avla giada sin la via da scarsolar ch'è var 4 km lunga. Igl è in cursa per pitschen e grond nua ch'il sa divertir stat en il center e main il temp.
RR actualitad 07:00


text:
I manchia persunas da contact suenter che differents giuvenils sajan viagiads en il Dschihad, hai num en in rapport da la Rait naziunala da segirezza svizra. In post naziunal en furma d'in center da cumpetenza vegnia examinà. En emprima lingia duai la prevenziun dentant avair lieu sin plaun local.
Prevenziun locala
Dapli paisa duain era survegnir la collavuraziun ed il barat d'infurmaziuns. En ils chantuns e la vischnancas na stoppia betg exnum vegnir stgaffì novs post da spezialisaziun. I saja però da communitgar cleramain che post che saja responsabel per tge.
La radicalisaziun saja ina sfida per l'entira societad, di il delegà da la rait naziunala da segirezza André Duvillard. Il rapport è vegnì publitgà en il rom da la taskforce TETRA ed è vegnì surdà als chantuns.
RR novitads 12:00


text:
RTR ha emess er quest point de presse via livestream. Ils puncts ils pli impurtants èn stads:
- Cun serrar manaschis e plazzals en general cuntrafan il Tessin ed auters chantuns al dretg federal.
- Il mars han 21'000 firmas dumandà d'introducir lavur curta.
- Uschè bleras Svizras e Svizzers sco anc mai vegnan repatriads.
Daniel Koch dal BAG infurmescha che 70 persunas sajan fin uss mortas en Svizra pervi dal coronavirus. Il dumber da tests muntia vinavant a 6'000 per di. Ils proxims dis duaja dar dapli analisas da las datas. Uschia duaja esser pussaivel da far prognosas pli fundadas.Il material da far ils tests saja vinavant stgars. La Confederaziun examineschia tuttas pussaivladads per augmentar il dumber da tests.
Koch suttastritga anc ina giada ch'i na portia nagut da purtar ina mascra da protecziun en il liber. Tgi che possedia bleras mascras, possia regalar quellas a chasas d'attempads en la regiun.
Tessin cuntrafa al dretg federal
Martin Dummermuth da l'Uffizi federal da giustia prenda posiziun davart las novas reglas ch'il chantun Tessin ha decis areguard la branscha da construcziun. Tenor Dummermuth cuntrafetschian questas novas reglas dal chantun al dretg federal. I na saja numnadamain betg lubì da serrar manaschis en general. Las reglas d'igiena e da distanza stoppian vegnir resguardadas. Manaschis che cuntrafetschian a las reglas, possian (temporarmain) vegnir serrads. Dentant stoppia vegnir decis en mintga cas singul.
Er Genevra cuntrafa
Sin dumonda conferma Dummermuth er che l'agir dal chantun Genevra cuntrafetschia al dretg federal. Ils chantuns stoppian exequir il dretg federal.
Sch'in manaschi stoppia serrar pervi d'ina disposiziun dal chantun illegitima, na possia quest manaschi er betg tschentar la dumonda da lavur curta.
Uschè bler lavur curta sco anc mai
Tenor Boris Zürcher dal SECO hajan 21'000 firmas cun radund 315'000 emploiads tschentà la dumonda da lavur curta il mars. Quai correspundia a 6,1% da tut ils lavurants en Svizra. Quai è in nov record.
Midada da chasa
Martin Tschirren da l'Uffizi federal d'abitaziuns infurmescha ch'i saja vinavant pussaivel da far midada da chasa ils 31 da mars. I na dettia nagin stop. Dentant avertescha Tschirren che las reglas d'igiena stoppian vegnir resguardadas.
Pli gronda acziun da repatriaziun en l'istorgia
Tenor Hans-Peter Lenz da l'EDA sajan sa registradas 7'500 ulteriuras persunas la fin d'emna tar il Departament d'affars exteriurs. En tut duajan ils proxims trais dis 750 Svizzers vegnids repatriads. Dapli repatriaziuns sajan planisadas. Tgi che turnia en Svizra, stoppia star a chasa en quarantina.
Il proxim point de presse è damaun, medemamain a las 14:00.


text:
Longon
Longon (nom ufizial in italian: Longone al Segrino in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 1 878 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 1,5 km² e ona densità de 1 252 ab./km². L'è staa ciamaa in Italian "Segrino" per fà defferenzia cont el comun de Longon Sabin (Longone Sabino) che l'è situaa in de la Provincia de Rieti, in Lazzi.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Longon l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vipiteno
Vipiteno (Sterzing en todèsch; Stearzing en bavarés; Vipitenum en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 5.799 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brennero, Campo di Trens, Racines, Val di Vizze.
A'l cumün de Vipiteno/Sterzing pertuchen anca i fraziun Tschöfs, Thuins e Ried. Già che Vipiteno/Sterzing el se tröa int un sit un puu particular, in tra tanc pass de muntagn, a l'ha semper avüü un impurtansa strategega e l'è semper stáa un center de cumerz ben impurtant.
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Il president da la confederaziun, Johann Schneider-Ammann haja accentuà la rolla dals giuvens en l'economia. Persunas giuvnas stoppian avair access a la furmaziun ed ins stoppia mussar ad ellas vias en il martgà da lavur. El saja persvas ch'ina economia sauna gidia da cuntanscher las finamiras da l'ONU. Las sfidas che stettian davant l'ONU sajan enormas. La situaziun actuala en il proxim orient ed en regiuns da l'Africa sajan exempels tragics.
Ina ferma ONU saja uschè impurtanta sco anc mai
Stadis, economias e societads che crodian dapart procurian per radicalisaziun. Quai plinavant procuria per terrorissem e conflicts armads. Ord quai sa resultian lura puspè blers morts e fugitivs. Las consequenzas da quai tutgian nus tuts. Ord quai motiv saja uschè impurtant sco anc mai che l'ONU saja ferma.
Ils ultims 20 onns haja l'ONU procurà che la paupradad sil mund saja sa sbassada per la mesadad. Grazia als impuls da las Naziuns Unidas saja il livel da la scolaziun e furmaziun s'auzà sin l'entir mund.
Genevra sco center global
Schneider-Ammann ha era menziunà ch'il Cussegl per dretgs umans da l'ONU haja quest onn ses dieschavel giubileum. Il Cussegl prestia in'impurtanta rolla per tgirar e proteger ils dretgs umans. Las sinergias a Genevra duain era vegnir schlargiadas tranter ils acturs là per che Genevra possia daventar center global en dumondas umanitaras.


text:
L'hotel da quatter stailas, La Val a Breil, mida puspè direcziun. Puspè ston ins dir, perquai che la stad vargada ha il pèr Chris e Susan Faber decidì – suenter avair manà 7 onns l'hotel – da bandunar Breil e da surpigliar in Hotel a Gonten en il chantun Appenzell dadens. Sco successurs èn vegnids preschentads Marcel e Cornelia David. Lez han dentant gia avunda e puspè dà giu la plazza, suenter gnanc in onn sco directurs.Per Jon Clalüna, il president dal cussegl d'administraziun da la Breil Gastro SA – la possessura da l'hotel La Val, è quai stà ina surpraisa. Marcel e Cornelia David na sajan betg sa sentids bain en ina regiun da muntogna en la periferia, e quai haja manà a quella decisiun persunala.
Tim Bennewitz e Chris Wieghardt novs directurs
Remplazzà vegn il pèr da direcziun cun dus co-directurs, Tim Bennewitz e Chris Wieghardt. Omaduas han lavurà il davos en l'hotel Waldhaus a Flem e surpiglian per l'emprima giada la direcziun d'in hotel. Davent dals 15 da zercladur èn els responsabels per l'hotel La Val.
Project d'engrondiment
Jon Clalüna ha era confermà in project d'engrondiment da ca. 8 milliuns francs. Planisà è in nov bajetg cun 24 suitas, situà vis-à-vis da l'hotel existent. La vischnanca haja gist dà la lubientscha per quai project. Ils detagls na sajan dentant anc betg planisads ed era il termin da l'emprima badigliada na saja anc betg definì.
RR actualitad 17:00