text:
Era en la chapitala a Cuira hai dà ina nova infecziun. I sa tracta d'in collavuratur en ina bar. Durant ch'el ha lavurà en la bar eran 130 persunas en il local. Perquai èn il mument 65 persunas en quarantina, sco la media chantunala Marina Jamnicki ha confermà.
Il contact tracing cuntinuescha
Er infurmà davart contact tracing, han la gievgia experts a Berna. Cartaivlamain stoppian il proxim temp anc dapli persunas ir en quarantina. Il mument hajan ils chantuns avunda resursas per far quella lavur, pia da persequitar enavos ils cas, ha ditg la media chantunala bernaisa, Linda Nartey, davant las medias.


c: text/html

text:
“Büman/Daniev” ans è anc en regurdanza. Ils Russ che han festivà tar nus l’onn nov han fatg quai tenor il chalender vegl. Quest chalender valeva fin avant 200 onns era en bleras valladas protestantas dal Grischun. Ma per tuts arriva bainprest il favrer. E quel sto “fevregiar” – sco ch’ils Sursilvans din – cun naiv e bischa! Ed ils giats che fan l’amur “fan favrer”. Nus dentant regalain flurs il di da sontg Valentin. Quel è la cuntinuaziun d’ina festa precristiana che vegniva celebrada enturn ils 15 da favrer, pia vers la fin da l’onn roman.
Il forum 2007-2008 L’entschatta da l’onn e la tradiziun
“Büman/Daniev” ans è anc en regurdanza. Ils Russ che han festivà tar nus l’onn nov han fatg quai tenor il chalender vegl.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La plievgia n’è betg vegnida. Persuenter han ils participants e las participantas gì da cumbatter sin ils 40 kilometers cun spessa tschajera ed inqual ha stuì turnar enavos da vias pulainas.
Ultima victoria sco profi al Bike Maraton Lumnezia
Chattà il pli spert la via tras la tschajera ha l'indigen Andrin Beeli. Curt suenter ch’el ha communitgà, ch’el veglia terminar sia carriera da profi, ha el pudì triumfar a la cursa en Lumnezia. Sia victoria è stada suverana, sin il segund ha el gì in avantatg da varga trais minutas e mez.
Jau hai schon stuì dar gas. I n'è betg stà uschia ch’i fiss stà luc per mai. Jau hai tuttina gì da patir in pau.
L’aura è stada meglra che prognostitgada
Las prognosas da l’aura han procurà per intginas malsegirtads avant la partenza da la cursa. Uschia n’eri betg cler, sche tut quels e quellas ch’eran s’annunziadas cumparan era a la partenza. Il levgiament tar il comité d’organisaziun è stà grond cura che las varga 250 persunas en cumparidas a la partenza.


text:
Atuel
I se cruziun de chisc temesc
Laur y economia
Fabriché y abité
Formaziun y lingac
Ert y cultura
Politica, dërt y relaziuns cun l’ester
Aministraziun
Sanité y bëgnester
Inovaziun y inrescida
Informatica y digitalisaziun
Agricoltöra y bosć
Segurëza y proteziun zivila
Familia, sozial y comunité
Statistiches y cumpëdes
Natöra y ambiënt
Turism y mobilité
Zifres sön l’Aministraziun publica
- 3
Normes iuridiches
La Costituziun taliana, l’Acordanza de Paris y le Secundo Statut d’Autonomia garantësc l’autonomia dl Südtirol. I provedimënc contignüs tl Pachet dl 1972 é stá la basa por le Statut d’Autonomia nü , che é ciamó aldedaincö la fondamënta por la sconanza dles mendranzes tl Südtirol.
- 156
Museums
Tl Südtirol él presënc 156 museums, coleziuns y mostres che vëgn sostignides dl Ufize Museums y nrescida museala. L’Aziënda Museums provinziai manajëia 11 museums, danter chisc ince le Museum Ladin Ciastel de Tor y Ursus Ladinicus.
- 1800
Ofertes de laur
La plataforma eJobLaur Südtirol é a desposiziun di daturs de laur y de chi che chir laur. Plü de 1800 ofertes de laur ti seturs desvalies pón ciafé online.


text:
Servezzans
Nossa squadra elavura incumbenzas dad architectura, da direcziun da fabrica e dad architectura interna. Per mincha incumbenza elavuraina soluziuns specialas e radschunaivlas chi sun adattadas als bsögns. Grazcha a nossa structura da büro ed a la quantità da collavuraturs ans esa pussibel da realisar las incumbenzas da maniera speditiva. Nus lavurain pustüt in Engiadina Bassa. Singulas incumbenzas surpigliaina adüna darcheu eir in Engiadin’Ota, Val Müstair e Samignun.
SQS ISO 9001, Reg. Nr. 22248 seit 2003


text:
Orenburg
Orenburg (in russ OpeHбýpr [ərʲɪnˈburk]) a l’è ona cittàa de la Russia, in de la part meridionala de la region di mont Urali, capploeugh de la region (óblast’) de Orenburg. La se troeuva in sul fium Ural, a la confluenza cont el fium Sakmàra; el territori de la cittàa el gh’ha on’altezza massima de 154 meter in sul livèll del mar.
Al censiment del ann 2016 la gh’era ona popolazion de 562.569 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cittàa l’è stada fondada trè volt: la prima a la confluenza del fium Or’ cont el Ural del 1735, in d’on loeugh strategegh per el commerc cont i staa de l’Asia centrala. Del 1739, però, veduu ch’el loeugh l’era inondaa de l’acqua del fium tucc i primavee, l’è staa deciduu de fondà ona noeuva città cont l’istess nomm pussee a mont in su l’Ural, in su d’ona montagna ciamada Krasnaja (rossa); el vegg villagg el gh’hè anmò, ma el se ciama Orsk.
El villagg in su la montagna Krasnaja l’è minga staa faa su, perchè el loeugh l’era roccios, senza alber e lontan del fium, e donca l’è staa consideraa minga bon per insediàss. La Orenburg d’incoeu l’è stada donca fondada del 1743 de l’Ivan Nepljùjev pussee a vall in sul fium Ural, pressapoch 250 km a ovest de Orsk. De l’ann seguent l’è diventada capital del governatoraa omonem.
La cittàa la gh’ha avuu on roeul important in la ribellion de Pugačëv di agn 1773 e 1774; Pugačëv l’ha assediaa la cittàa per ses mes intra l’ottober del 1773 e el marz del 1774; el general Golýcin l’ha battuu el Pugačëv dò volt visin a la cittàa, che però l’è restada in rovina e pressapoch disabitada.
In la metà del Vottcent, dopo l’annession de l’Asia centrala in de l’Imper russ, Orenburg l’è devegnuda on’importanta cittàa per el commerc cont i noeuv territori e, del 1906, cont la costruzion de la Ferrovia Trans-Aral per Taškent, on important noeud ferroviari per l’Asia centrala e la Siberia.
Intra el 1920 e ‘l 1925 l’è stada capital de la Republega Sovietega Socialista Autonoma di Chirghis; del 1925 la republega l’ha ciappaa el nomm de Republega Sovietega Socialista Autonoma del Kazakhstan, ma Orenburg l’è stada giontada a la Russia.
Del 1938 al 1957 la cittàa l’ha avuu el nomm de Čkàlov (ЧkaлoB), del pioniee de l'aeronautega sovietega Valerij Pavlovič Čkalov, e in del period de la Segonda Guerra Mondiala l’ha avuu on grand desvilupp economegh perchè tant fabbregh a hinn staa menaa chì dopo l’invasion tedesca de la Russia.
Popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al censiment russ del 2016, la cittàa de Orenburg la gh’era 562.569 abitant. La composizion etnega l’era inscì:
- Russ 83,5%
- Tatari 7,8%
- Casacch 2%
- Ucraìn 2%
- Baškiri 1,1%
- alter 3,7%


text:
Radund 630 persunas han sustegnì l'administraziun da duana al cunfin cun la Frantscha. Staziunadas èn ellas stadas en las regiuns da Genevra, da Basilea e da l’Ajoie.
Cura ch’il Cussegl federal aveva decretà controllas da cunfin ils 16 da mars, aveva l’administraziun da duana survegnì bler dapli da far. Sinaquai han ins clamà l’armada. Differentas truppas èn stadas en acziun, sco davos anc il battagliun d’infantaria 65. A partir da glindesdi èn ils cunfins svizzers cun tut ils pajais da l'UE e da l'Efta puspè averts.


text:
Atualità dala scoles dla valedes ladines
Juebia, 14.10.2021 da les 20:50-21:05
Tl'edizion de utober ti ons fat vijita ala scola mesana de Sëlva, che à scumencià chësc ann de scola cun n cuncors de letura sun l Afghanistan.
Tla rubrica sota l udlon iel te chësta edizion da udëi la diretëura dla direzion dla scolines
"Ladinia", Hannelore Insam, che ie jita n pension. Ëila conta de si esperienza y si cariera tl mont dla scolina.
Leprò ti ons fat vijita ala scolina de Al Plan de Mareo, che adum al’autra scolines dla ladinia à metù ndrova i criters nueves sun l maië san, bon y naturel te scolina.
Tesc' y cunzet de Lena Mulser, camera y tai de Hans Peter Karbon, a cura de Alessandro Dapunt


text:
Gia per la 20avla giada ha giu lieu il Bike-Maraton dal Parc Naziunal. E l’ediziun da giubileum è grategiada. Ord vista sportiva ha Urs Huber dal chantun Argovia scrit la pli bella istorgia. Huber ha gia gudagnà la cursa per la tschintgavla giada. Totalmain è el stà per la deschdotgavla giada sin il podest da la cursa enturn il Parc Naziunal, quai è record. Er era ord vista indigena ha quai dà in success. Tinetta Strimer, sezza era commembra dal comité d’organisaziun dal Bike-Maraton, ha gudagnà da moda suverana la cursa sur 107 kilometers.
Bilantscha positiva organisatorica
La gronda sfida da l’ediziun da quest onn e stada quella, dad organisar ina cursa degna al giubileum da dus decennis e tuttina resguardar las mesiras da segirezza en connex cun la pandemia da corona. Tenor il president dal comité d’organisaziun dal Bike-Maraton Claudio Duschletta è quai gartegià. Il pli gugent avessan ins organisà ina gronda festa da giubileum. Pervia da corona n'è quai sa chapescha betg stà pussaivel, perquai han ins empruvà da far in maun plain pitschnas festas, tuttas sut l’ensaina dal giubileum.
Mo in accident sin il traject
Tranter Bos-cha ed Ardez ha quai dà in accident nua ch'in atlet è cupitgà ed è sa blessà vid la chavazza. En l’emprim mument guardava quai ora grev, perquai han ins clamà l’helicopter. Cun quel è il curridur vegni sgulà en l’ospital da Cuira. Suenter la controlla tar ils medis han ins dentant pudì communitgar che las blessuras n'èn betg grevas. Il curridur po bainprest puspè bandunar l’ospital.


text:
Cun 260 vuschs gea cunter 71 vuschs na ha la radunanza communala da Val decidì da projectar in'atgna halla da gimnastica e da betg bajegiar ina traidubla halla polivalenta ensemen cun la 7132 SA da Remo Stoffel.
En il contract da cumpra per il Hotel Therme aveva Remo Stoffel acceptà da pajar 6 milliuns francs per ina nova halla polivalenta sut la cundiziun che la vischnanca paja la medema summa.
Nagin interess e plaz per ina halla traidubla
En il lieu fixà per la halla polivalenta vegn uss dentant realisà entras la 7132 SA il parc «Valser Path» dal architect giapunais Tadao Ando. La halla traidubla n’ha betg pli plaz. Era la vischnanca ha fatg ina analisa dals basegns da las uniuns localas de è vegnida tar la conclusiun ch'ina halla simpla tanscha per cuvrir quests basegns.
Per quest motiv ha la suprastanza communala fatg la proposta da bajegiar in'atgna halla - senza participaziun da la 7132 SA. Lezza percunter po deducir p.ex. la valita dals dretgs d’utilisaziun, ch’ella avess gì tar ina halla communabla.
Uschia sto la 7132 SA mo pli pajar 4,561 milliuns francs enstagl da 6 milliuns francs.
La pasch duai returnar el vitg
Per ina gronda part da las votantas ed ils votants ch'eran a la radunanza communala eri impurtant ch’il tema da la nova halla polivalenta, che stat en connex cun la vendita dal Hotel Therme, vegnia finalmain terminà.
I haja gia dà memia bleras discussiuns e dispitas en il vitg pervia da quai. I saja temp da serrar quest chapitel e da puspè planisar il futur ensemen, han bleras persunas ditg suenter la radunanza.


text:
Il schef da la squad’egipziana da forensichers ch’intercurescha la crudada dal sgol MS804 d’Egypt Air n’è betg d’accord cun la tesa d’in’eventual’explosiun a bord da l’Airbus 320.
A bun’ura aveva in forensicher declerà che tuttas 80 parts d’unfrendas chattadas fin uss sajan fitg pitschnas. «La decleraziun logica è ch’i ha dà in’explosiun». Tenor agentura sa tracta quai tar l’um, che na vul betg vegnì numnà, d’in commember uffizial da la squadra d’investigaziun.
Hesham Abdelhamid, il responsabel per la medischina giuridica, di uss dentant: «Tut quai ch’è vegnì publitgà surlonder è fauss e sa basa be sin presumziuns che n’èn betg da las autoritads forensicas.»
Tschertga per blackbox cuntinuescha
Fin uss n’han ins betg chattà il registratur da las datas da sgol ed il registratur da vuschs. Omadus ensemen furman l’uschenumnada blackbox e fissan impurtants per eruir il motiv da la crudada dal sgol.
Il militar egipzian tschertga vinavant parts dal vrac cun l’agid da la Frantscha. Questa tschertga è dentant difficila, cunquai che l’intschess ha ina surfatscha da sur 74 km2 – en tscherts lieus è la mars fin 3’000 meters bassa.
RR novitads 14:00


text:
Ti ani sessanta dl secul passà fovel mort almanco 35 persones tl “Südtirol-cunflit” y truepes fova unides ferides. Chësta persones ie mortes per rejons deferëntes.
Scebën che l ti vën dat la gauja dla mort de alpini, carabinieres, dla verdia de finanza y dla polizai al “BAS”, ie la majera pert di atentac contra la forzes de segurëza talianes mo al didancuei nia unic stlarii. Danz fova mpo mo n valgun BAS-ativisć unii cundanei tla Talia nce per fac ulache i ne n’ova nia gaujes. Na amnestia o reabilitazion vën ncuei mo refudeda dala Talia.
Purempò dëssa la vitimes dl “Südtirol-cunflit” unì lecurdedes. Cun uni vitima vëniel fat n var sun la streda dla lidëza de Südtirol!
Giovanni Postal
L laurant dla stredes pier la vita a Salurn. Giovanni Postal à ulú tò demez na cëria de esplosif che fova pona sauteda tl aier.
Josef Locher
L südtirolesc ie unì mazà ntan che l jiva a cësa da n saudé te na furnadoia dal material, ajache l ne fova nia bon dla fermé.
Hubert Sprenger
L südtirolesc ie unì mazà da n saudé talian, canche l passova per jì a cësa pra na cësa de ufezieres. I südtirolesc Locher y Sprenger ie deventei vitimes de na pruibizion de jì ite te strutures dl militer data ora dal Vizecomisser dl Guviern y fata al savëi permò do la mort di doi.
Peter Thaler
L saudé südtirolesc de Persenon ie mort dai colps de n saudé talian dla medema grupa, per gaujes nia cunesciudes.
Luciano Valinotti
L pionier ie mort a d’infal, mazà da n saudé talian dla medema unità.
Franz Höfler
L BAS-ativist ie unì metù te perjon y malterjà do la “Nuet di Fuesc”. Franz Höfler ie mort dala cunseguënzes di maltratamënc.
Anton Gostner
L BAS-ativist Anton Gostner ie mort dala cunseguënzes di matratamënc.
Gaspare Erzen
L funzioner dla ferata pierd la vita tla stazion de Verona da na cëria de esplosif. I respunsabli ne ie nia cunesciui, la Talia ti dà nchina ncuei la gauja al “BAS”. L vën jagà che l se trata de ativiteies de n servisc sucrët, pusciblmënter dla “segurëza de Stat” dla Cecoslovachia (Státní Bezpecnost; StB)
Marianne Tschenett
Coche la ie morta, la fova la fëna dl BAS-ativist Josef Tschenett, ne ie nchina ncuei nia tler. Cater mutons ie restei zënza oma.
Kurt Gruber
L jandarm, pierd la vita a Ebensee cun na trapula de esplosif. L jandarm Johann Winkler pierd nsci la vista y l “Rittmeister” dla jandarmeria Albrecht Schröder vën dassënn ferì ; cin sculeies y doi granc se selva da n atentat sun la furnadoia dl Feuerkogel, davia che la cëria de dinamit ne ie nia sauteda. Al fat di neofascisć talians Giorgio Massara, Sergio Poltronieri, Luciano Rolando y Franco Panizza ti iel unì jit do mé puech tla Talia o l ti ie unì cunzedù la amnestia, nsci nce per d’autri doi atentac te Österreich.
Hans Paul Wagner
L agënt dl servisc sucrët talian ie unì abinà cun trëi colps tl corp, doi de chisc à gaujà la mort. Si mort ie unida prejenteda coche suizide.
Vittorio Tiralongo
L carabinier vën mazà a Mühlwald. L respunsabl ne ie nchina ncuei nia cunesciù, truep ndizies lascia pro la minonga che l sibe stat n’autra grupa che no chëla dl “BAS”. N chësc cont ie duta la pruzedures unides stlutes.
Luis Amplatz
L BAS- ativist vën mazà, ntan che l durmiva, sun la Brunner Mahder te Passeier. Si cumpani Jörg Klotz ie uní ferì dassënn. Christian Kerbler, de Hall te Tirol, fova unì nciarià dai servijes sucrëc talians. Ël ie nchina ncuei muciadif.
Friedrich Rainer
Friedrich Rainer dëssa vester unì mazà da na cëria de esplosif ntan che l fajova sauté la capela di osc a Mals; i fac curiëusc dà da ntënder che l se tratova de na azion dla forzes de segurëza talianes.
Sepp Kerschbaumer
L fundadëur dl “BAS” de Frangart ie mort dal bòt tla perjon de Verona do che l fova unì malterjà dola “Nuet di Fuesc”.
Helmut Immervoll
De Österreich mor do na esplojion a Bulsan. La esplojion ie suzeduda tl cuatier dl BAS-ativist Martin (Martl) Koch che fova unì śarà via do la “Nuet de Fuech”. La fëna de Koch vën aresteda. L “BAS” jega che l servisc sucrët talian sibe tlo stat dovia.
Palmerio Ariu, Luigi de Gennaro
I carabinieres vën mazei te Sest. Chi che ie stat de gauaj ne san nia. La Talia ti dà la gauja de avëi fat chësc ai “pusteri”.
Bruno Bolognesi
L finanzer pierd la vita sun l jëuf de Pfitsch. Aldò dla verscion ufiziela taliana à i “pusteri” metù tla cësa dl Jëuf de Pfitsch, che univa adurveda dai finanzeri, na cëria de esplojif. L finanzer dëssa vester unì mazà da na esplojion da gas.
Salvatore Cabitta, Giuseppe d’Ignoti
L vën mazà i doi finanzeri a S. Martin te Gsies. I responsabli ne ie nchina ncuei nia cunesciui. La Talia ti dà la gauja dl fat ai “pusteri”.
Martino Cossu, Herbert Volgger, Franco Petrucci
I finanzeri Marino Cossu y Herbert Volgger mor sun la Steinalm sun l Prëner, l ufezier Franco Petruci ie mort plu tert per gauja dla ferides. Aldò dla verscion ufiziela taliana à Jörg Klotz, Richard Kofler, Alois Larch y Alois Rainer metù na mina tla cësa di finanzeri. Perdrët ie i finanzeri stac vitimes de na esplojion da gas.
Eugenio Trinelli
L alpino de Modena ie unì mazà a d’infal da n saudé dla verdia de finanza.
Peter Wieland
Al südtirolesc de Valdaura ti vëniel stlupetà da na patulia di alpini ntan che l jiva a cësa. Permò do doi ëura iel unì purtà tl uspedel de Burnech, ulache l ie mort tosc do. Coche prima gauja de mort iel unì dat sëura, da pert dla autoriteies talianes, ferides al cë.
Francesco Gentile, Mario Di Lecce, Olivo Dordi, Armando Piva
L capitan di carabinieres Francesco Gentile, l ufezier di paracadutisć Mario di Lecce, l paracadutist sotufezier Olivo Dordi y l alpino Armando Piva pierd si vita sun la Porzerscharte. L paracadutist sotufezier Marcello Fagnani vën ferì dassënn. Aldò dla verscion ufiziela taliana ie i saudeies morc per n atentat di trëi BAS-ativisć de Österreich Peter Kienesberger, dut. Erhard Hartung y Egon Kufner. Cun gran probabltà à l servisc sucrët talian metù la trapules da fé sauté. Coche la ie jita ne san nchina ncuei nia y l ie truepa cosses che ne va nia a una.
Cesare Costantini
L capitan di alpins pierd la vita pra la hitia Zwickau. L ufezier di alpins ie mort per gauja dl joler, do l ntervënt de fé sauté tl aier la utia ntëur chëla che l ie unì metù esplojif, ntan che n à ulù purté demez l “pirotecnich” Armando Ciabattoni.
Beppino Mula
Al carabinier dla Sardenia ti iel unì stlupetà a d’infal a Leifers da n cumpani ntan che l puzenova l’erma.
Rudolf Brunner
L ufezier dla armeda de Österreich pierd la vita dlongia Kartitsch do vester tumà ju ntan che l fajova servisc sun l cunfin te Osttirol.
Filippo Foti, Edoardo Martini
I polizaies dla ferata pierd la vita tla stazion dla ferata a Trënt, per gauja de na cëria de esplojif. Chëi che ie de gauja ne ie nchina ncuei nia cunesciui. Tla Talia vëniel jagà che l BAS-ativist Peter Kienesberger ebe la gauja. Cun na cërta probabltà ie i respunsabli da crì te cërtli dla “Avanguardia Nazionale”, i neofascisć talians.


text:
Beschreibung
Greth Fagerström, Gunilla Hansson
La famiglia crescha
Surmiran
Lia Rumantscha, 1991, numer d’empustaziun 3-906680-37-2
Ina famiglia survegn in pop e natiralmain fan ils uffants dumondas davart far pops e persequiteschan il temp da gravidanza cun gronda tensiun. Suenter la naschientscha sentan ils uffants ch’in pitschen dovra bler temp ed amur dals geniturs e ch’il mintgadi en la famiglia è sa midà. Suenter curt chapeschan ils uffants però la nova situaziun.
translaziun: R. Steier
Ähnliche Beiträge


text:
In ambient tut spezial sa represchenta a Sur En en Engiadina Bassa. Sur ina punt da glatsch arrivan ins en il palazi da glatsch construi da l'indigen Daniel Cotti e ses ami Markus Buschor.
Indigens raquintan istorgias
Jon Famos raquinta da l'inscunter cun l'urs, Mario Riatsch da la Val d’Uina e Clà Sarott dals asens da Sent e bleras autras istorgias. Mintga dumengia saira dastgan ils uffants entrar en il palazi da glatsch e tadlar istorgias vairas ed era inventadas.
Empè d’Annina ha Daniel prendì plaz sin la pultruna
Causa la gronda naiv n’ha Annina Sedlacek betg pudì vegnir sco planisà l'ultima dumengia a Sur En per raquintar l’istorgia dal Tredeschin. Ord quai motiv ha l'artist da sculpturas Daniel Cotti surprendì quell’incumbensa. Radund 10 uffants e tuttina blers creschids han tadlà cun ureglias avertas per las aventuras da Daniel, cura ch’el era anc in mattet.
Il palazi da paraulas a Sur En è anc avert enfin l'entschatta da mars.
RR actualitad 11:00


text:
Tenor comparis.ch sajan las premias da las cassas da malsauns s'augmentadas per quest onn en media per 4,9%. Quai saja pli pauc ch'ils davos onns. Pli pauc che las premias s'augmentian e pli paucas persunas che midian la cassa, uschia l'argument.
Mintga terz s'infurmescha
Er tar il model d'assicuranza e da franschisa sa mussan las Svizras ed ils Svizzers resistents ad ina midada. Dal 2017 sin il 2018 èn 4,5% dals assicurads sa decidids per in auter model, 6,9% han u auzà u sbassà la franchisa. Er sche mo paucs midan effectivamain la cassa da malsauns, è mintga terza persuna almain s'occupada e s'infurmada davart ina midada da la cassa da malsauns.
RR novitads 10:00


text:
Stamp:Cité la Ragnà
Avis[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà d'un papé (publicassion). A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{Cité la Ragnà| title=Title | work=Title of Complete Work | url=http://www.example.com | accessdate=2006-06-17 | language=anglèis}}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: > Title (test an anglèis). Title of Complete Work. Arlevà al 2006-06-17.
Nòte për dovré ij paràmetro[modifiché la sorgiss]
- Ij paràmetro dont a fa dë manca për fòrsa a son title e url
- year a pija ëdcò la data antrega
- accessdate a peul butesse ëdcò ant la forma ISO 8601
- tnisend dë cont che ij contnù dla Ragnà as bogio soèns, a l'é bon deuit specifiché ëdcò accessdate, për dì quand che ël test a l'é controlasse l'ùltima vira
Che a varda ëdcò[modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Per cuntanscher ina conclusiun stoppian era ils purs far concessiuns, quai tar ils dazis che protegian ils producents indigens da la concurrenza da l'exteriur. Quai di il cusseglier federal Johann Schneider-Ammann.
Pro e contra da la cunvegna
27 represchentants da l'economia, tranter quels era bio suisse e l'organisaziun dals producents da latg, eran suandai il clom da Schneider-Ammann da discutar il pro e contra d'ina cunvegna cun la Brasilia, l'Argentina, il Paraguai e l'Uruguai, ina fiera da var 260 milliuns consuments.
Betg vulì sa participar ha l'Uniun purila svizra. Ella tema sperditas per las famiglias purilas. Cusseglier federal Johann Schneider-Ammann è trumpà che l'Uniun purila svizra ha gnanc vulì discutar ina cunvegna. Malgrà la resistenza davart da l'Uniun purila spera il minister da l'economia da pudair serrar giu las contractivas en il decurs da quest onn.
RR actualitad 17:00


text:
Biplan
El biplan a l'è un reoplan che 'l gh'ha do ale soraposte, di voeulte de forma diversa, che inn montade in parallel. Cognossud per la soa volta portanza, inn stad el modell de reoplan principal fina a la segonda guerra mondiala: dopo, el volzàss di prestazzion di monoplan l'ha favorid lor e i biplan inn restad domà 'me mez storegh o per di impiegh speciai, compagn de quei agricoi o de acrobazzia.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su biplano


text:
Human It Is
L’emprima chanzun tuna in pau auter che quai ch’ins è disà da Polyphone. Quai saja aposta per cumenzar in dialog. En emprima lingia per sa sviluppar enavant, dentant era per manar sin il tema da l’EP: La carstgaunadad e co ella vegna frida cun temas actuals sco intelligenza artifiziala, digitalisaziun e confruntaziuns.
Cablecar
Valentin Bezzola il bassist e chantadur da la gruppa ha purtà l’inspiraziun per la secunda chanzun. «Cablecar» è naschì durant ina pausa d’emprova cun vista sin la pendiculara Brambrüesch a Cuira. Els chantan da l’impurtanza d’era ina giada far ina pausa e prender temp per sasez.
Kool Aid
La chanzun «Kool Aid» saja la preferida da Marcus Petendi. L’emprim sboz per quella chanzun aveva el gia plirs onns en ses truchet, la confidenza da finir quella è dentant per vegnida cun la lavur vid la nova EP.
Flat Earth
La finiziun da l’EP resumescha anc ina giada il tema en var tschintg minutas. «Flat Earth» tracta las dumondas co nus carstgauns vegnin a frida cun il svilup tecnologic. Sche quai fa bain che bler ponderar vegn surprendì, ch’ins n’ha betg pli dad ir ord chasa per far las cumpras e ch’ins discurra pli pauc en persuna in cun l’auter.


text:
Per l’emprima giada en sia anc giuvna carriera dastga la skiunza Luana Flütsch ir a la partenza en la cuppa mundiala, quai anc davant ils fans da chasa. Il venderdi parta la skiunza da St. Antönien en la cumbinaziun alpina a Lai. Quai ha communitgà Swiss Ski.
Luana Flüsch ch’ha 23 onns n’è dentant betg la suletta skiunza grischuna che dastga ir la proxima fin d’emna a la partenza a las cursas da la cuppa mundiala a Lai. Vanessa Kasper da San Murezzan parta la sonda en il slalom gigant. La skiunza da 21 onns aveva gudagnà la fin december 2017 ses emprims puncts da la cuppa mundiala. A Lienz en l’Austria era Kasper vegnida 27avla en questa disciplina.
Sper las duas Grischunas ha Swiss Ski sa chapescha er nominà per questas cursas tecnicas ils gronds trumfs svizzers enturn Lara Gut, Wendy Holdener, Michelle Gisin u Denise Feierabend.
Sin il program stattan a Lai il venderdi, ils 26 da schaner, ina cumbinaziun alpina. La sonda vegn manà atras in slalom gigant e la dumengia in slalom.
RR actualitad 08:00


text:
La lingia stop tubac
La Lingia stop tubac porscha infurmaziuns e discurs da cussegliaziun detagliads en pliras linguas.
Vus vegnis colliads cun in respundider, inditgai Voss num e numer da telefon. Entaifer las proximas 48
uras As telefonescha enavos in spezialist da la Lingia stop tubac per il discurs da cussegliaziun. Quest
telefonat è gratuit.
FORMULAR D’ANNUNZIA
Vus pudais era dumandar
nus da telefonar enavos
gratuitamain.
Tge As porscha la Lingia stop tubac?
Cussegliaziun en rumantsch ladin
Passa la mesadad da las fimadras e dals fimaders vul smetter da fimar. Savens na san els dentant betg co prender per mauns il process da smetter da fimar. La Lingia stop tubac è in servetsch da cussegliaziun per telefon che gida a moda nuncumplitgada da sa sdisar dal tubac.
Las cussegliadras ed ils cussegliaders da la Lingia stop tubac èn profis che san co preparar correctamain il smetter da fimar e tge metoda ch’è adattada. Els han gia pudì gidar millis da fimadras e fimaders.
Cura durant il di fimais Vus ina cigaretta? Erui en il discurs cun la cussegliadra Vossas disas e fixai communablamain ina data da smetter da fimar.
Co pudais Vus evitar las situaziuns difficilas, nua che Vus fimassas gugent ina cigaretta? Scleri ensemen cun la cussegliadra, nua che Vus stuais midar Vossas disas per ch’i reusseschi da restar senza fimar era suenter che Vus avais smess.
Tge metoda pudais Vus applitgar il meglier en Voss mintgadi persunal? As infurmai davart las differentas metodas da smetter da fimar.
Essas Vus fermamain dependent/a da nicotin? In tractament che sa basa sin medicaments facilitescha da sa deliberar da la dependenza da nicotin.
Enconuschais Vus il program d’agid a sasez Finamira betg pli fimar? As laschai declerar ils avantatgs da quest program.
Vulais Vus smetter da fimar ensemen cun auters? Dumandai tge curs da sdisada ch’i dat en Vossa regiun.
Avais Vus ina u gia pliras giadas puspè cumenzà a fimar? As infurmai co che Vus pudais profitar da Vossas experientschas per smetter da fimar cun success.
Avais Vus tema che Vus prendias tiers suenter avair smess da fimar? Quai na sto betg esser. Las cussegliadras ed ils cussegliaders da la Lingia stop tubac èn al current era davart il nutriment saun.
Essas Vus curt suenter avair smess da fimar anc malsegir/a u temais Vus da puspè cumenzar? La Lingia stop tubac As sustegna.
La Lingia stop tubac vegn manada da la Lia svizra cunter il cancer e finanziada dal fond per la prevenziun dal tubachissem.


text:
Chesta frasa dl diretour dl Istitut Ladin MdR, Leander Moroder, publicheda te n sfuei dl istitut enstes, ti à fat gnì n glai a trueps ju per l spinel, y nia zenza rejon. L president dl Istitut, Albert Videsott, y l assessour Mussner, é gnus atira sciche destudafuesc a la jonta, n comportament nia saurì da splighé. L president Videsott rejona „de frasa touta fora dal contest“ y che al bastova demé lieje la verscion todescia per tò demez vigni dube. Ma nience lijan la coresponenza todescia, desche Videsott aconsieia, ne capéscen ciodì che Moroder ruva a de tel conclujions.
Sce Moroder se referiva te chesta frasa a na „norma scrita“, metan „lingua“ per „lingaz scrit“, ne stimeneiela nience, ajache dutes trei les enscidites variantes ladines (furlan, ladin, rumanc) à normazions scrites, nience da rejoné spo dles koinés souralocales. Al esisteia na koiné furlana, n standard rumantsch grijon y l ladin dolomitan. La pruma traduzion dla bibla ti Grijons enfinamai và inaò al 1560. An ne pò donca nia rejoné de „parlate“.
Al ne é nia l prum iade che Moroder slisola fora. Nia cis die ca àl p.ej. definì l ladin standard „massa talian y che à perdù dutes sies carateristiches“.
512 iadesc liet


text:
Suenter ch’ils restaurants han gì da serrar lur portas durant l’enviern passà, saja la situaziun per ils gastronoms daventada anc pli difficila. Quai surtut cun quai che numerus emploiads han bandunà la branscha durant la pandemia, uschia l’ustier engiadinais Primo Semadeni. Insumma è la tschertga da persunal scolà difficila. El sez haja dentant investì en «sia glieud».
Jau hai pajà durant tut il temp 100% da la paja a mes 17 emploiads, e garantì uschia er in’occupaziun segira per els.
La branscha da la gastronomia collian blers anc adina cun pajas pli bassas, quai che na saja dentant betg il cas. Per il persunal dettia numnadamain ina paja minimala, suttastritga il gastronom engiadinais. Tar quella vegnia savens tiers in bunamaun.
Sforzs da recrutaziun
Per puspè animar e recrutar nov persunal vegnia fatg bler, er tras Gastro Grischun, agiunscha Primo Semadeni. Per exempel vegnia preschentada la lavur en la gastronomia en moda attractiva gia en las scolas. Ultra da quai tschertgian els savens glieud en l’Italia ch'è vischina a l’Engiadin’Ota.


text:
Arcur
Arcur l'è un cumün de la pruvincia de Munscia e Brianza. El cünta 17 874 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
L'è tacaa ai cumün de Biasson, Cuncurezz, Munscia, La Santa, Vimercaa, Camparada, Lesmu.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I ducüment püssee antigh a hin del IX secul e a hin dunaziun a ges de part di abitant de Vico Arcole o Loco Arculi. In de l'Età de mezz la se tröva in la Piev de Vimercaa: el gh'ha düü munastee, quel de San Martin e la Cà di Ümiliaa a Sant Apulinar.
In del libar de Gufred de Büssur (el Notitiae Sanctorum Mediolani) l'è citada la gesa de Sant Üstorgg, che l'è diventada parochia ai temp de San Carlu Burumee.
A partì del XVII secul se scumincia a fà sü un poo de vil de delizia, cumpagn de la Vila Burumee, la Cazzöla e la San Martin; la gesa del dì d'incö l'è del 1716.
El cumün l'è cressüü in di ültim secul prima grazie cun la custrüziun de la feruvia e pö dopu cunt indüstri 'me la Falck, la Gilera e la Peg Perego.
El dialett[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Arcor se parla ona variant brianzoeula de la lengua lombarda. Te 'l chì on quai esempi de diferenza cont el standard milanes.
Fina al luj de 2012 a Arcor a gh'era on cartell stradal bilengov italian/lombard a l'entrada del comun.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La furmaziun geulogiga d'Arcur l'è fada sü de un teren flüvial e glacial e de deposit murenigh. L'è rich d'argila e gh'è un bel poo de fald.
Frazziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bernaa, la püsè populusa;
- Buttafava;
- La Cà;
- Cassina del Brün;
- Cà Bianca;
Sit interessant[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gesa de Sant Üstorgg, (XIV sécul, ma recostruida nel 1716);
- Vila Burumee, cunt ul parch, incö sit del Cumün e parc pübligh;
- Vila San Martin (gemò Vila Casaa-Stampa) cunt ul parc, pruprietà privada (a l'è del Silvio Berlusconi);
- Vìla "La Cazzöla", pruprietà privada;
- Vìla Ravizza, pruprietà privada;
- Vìla Buttafava, (fin del XVIII sécul);
- Palazzo Durini, a Bernaa;
- Gesa de Sant Apulinar;
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Arcur l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Abitàncc censìcc
Citadìn straniér[Modifega | modifica 'l sorgent]
Arcures famos[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Silvio Berlusconi, imprenditur e pulitich milanes
Galerìa fotugrafega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
50% da las Grischunas ed dals Grischuns èn vaccinads. Uschia haja il chantun Grischun cuntanschì sia finamira da vaccinaziun per mez fanadur, di Rudolf Leuthold, il manader da l’Uffizi da sanadad dal chantun.
Jau sun cuntent cun il curs da vaccinaziun actual. Tge che inquietescha mai è ch'il dumber da persunas che vulan sa laschar vaccinar sminuescha.
Ina gronda part da la glieud giuvna na saja anc betg vaccinada. Cunzunt sur las vacanzas da stad hajan blers stuschà lur termin da vaccinaziun.
Motivar da sa laschar vaccinar
En vista a la quarta unda da corona, stuess 70% da la populaziun svizra esser vaccinada enfin l'atun. Cun il svilup da vaccinaziun actual na saja quai dentant betg pussaivel.
Per motivar la glieud da sa laschar vaccinar, vul l'Uffizi da sanadad grischun infurmar pli intensiv davart il virus, esser pli flexibel cun laschar eleger ora ils termins da vaccinaziun ed organisar dapli teams da vaccinaziun mobils per exempel en scolas autas.
Fin october duain tuts esser vaccinads
La finamira dal manader da l’Uffizi da sanadad è da vaccinar tut ils creschids enfin l’october da quest onn en il Grischun.


text:
L'avrigl da quest’onn ha la radunanza communala deliberà il credit per mauns da la votaziun a l’urna. Il project prevesa in batschigl da tschiffada cun ina capacitad da 12’000 m3 sur la vischnanca ed ulteriurs mirs ed indriz da segirezza lung la Clozza.
Subvenziuns da chantun e Confederaziun
Dals 3,5 milliuns surpigliass il chantun 20% (850’000 francs) e la Confederaziun 35% (1,02 milliuns). Per la vischnanca da Scuol restass anc radund 1,5 milliuns francs.
Avess il suveran da refusar il credit na vegn il batschigl da serra betg realisà, lura vegnissan realisads sulettamain las lavurs da segirezza lung il flum tras la vischnanca tar la sbuccada da la Clozza en il En.
Scuol paja per omadus variantas medem bler
Per Scuol custan omadus projects medem bler, numnadamain 1,5 milliuns francs. Cun la realisaziun dal project subvenziunà vegniss ultra da las sanaziuns sin il traject era realisà il batschigl, quai che procura tenor il capo communal in'ulteriura segirezza per Scuol.
RR actualitad 12:00


text: La furmaziun commerziala da basa (u en la lingua da mintgadi: emprendissadi da commerzi) è la furmaziun fundamentala professiunala cun il pli grond dumber da participants insumma. Il 2003 ha gì lieu ina refurma da la furmaziun commerziala da basa. Sco ch’ella sa preschenta oz sensibilisescha la furmaziun ils futurs emploiads da commerzi per la cumplexitad dals process da lavur en lur manaschi d’emprendissadi e promova il patratgar interdisciplinar. Ultra da quai s’orientescha la furmaziun pli ferm als basegns pratics dals manaschis.


text:
Taormina
Taormina l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina. El g'ha presapóch 9.902 abitàncc, 'na superfìce de 13 km² e 'na densità de 762 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calatabiano (CT), Castelmola, Castiglione di Sicilia (CT), Gaggi, Giardini-Naxos, Letojanni. La cità de Taormina l'è colocàda 'nsìma al mut Tauro.
Persunàgg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Galeria de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Etna - vést de Taormina
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Prest 60 milliardas km èn autos da persunas charrads en Svizra l’onn passà. Quai mussan las novas cifras che l’Uffizi federal da statistica ha publitgà oz. Cumpareglià cun l’onn 2000 è quai in augment da 30%.
Ir a pe avant moto e velo
Bler pli pauc kilometers vegnan fatgs cun auters vehichels. Motos e mopeds han fatg 2 milliardas km, velos in pau dapli, numnadamain 2,5 milliardas km. Anc pli savens vegn dentant ì a pe. Qua quinta l'Uffizi federal da statistica che la populaziun Svizra ha fatg 5,6 milliardas km.
Total bunamain 100’000’000’000 km
Ina reducziun datti dentant tar il traffic aviatic. En tut han ins dumbrà 470'000 atterradas e partenzas, 2'000 pli pauc che l’onn 2018.
In sguard sin la prestaziun dal traffic en Svizra, pia la distanza che tut las persunas en Svizra han fatg durant il 2019, mussa, che quella ha cuntanschì 98 milliardas km. Ina distanza immensa. Per cuntanscher questa distanza stuess ins far mintg’ura 15 giadas il viadi da la terra a la glina ed enavos.


text:
Giaglinas qua, giaglinas là, giaglinas dapertut. Apaina ch’ins entra en l’expo a Friburg pon ins udir las giaglinas a cratschlar. Però tuttina quant dad aut che las giaglinas cratschlan, in premi per quella che cratschla il pli dad aut na datti betg. I va per la bellezza, i va per la giaglina cun il pli bel muster e per la giaglina nua che mintga penna è perfetga, declera l’arbiter da giaglinas Peter Kobel da l'Emmental entant ch'el valitescha la giaglina cun il numer 180.
L’emprim guarda el be, suenter piglia el la giaglina cun in egliada critica ord la chabgia. I saja ina giaglina da bellezza. La giaglina numer 180 è naira cun musters brins. Num da possessur e giaglina na possia el betg vesair, uschia l’arbiter. Quai pudess influenzar la valitaziun, perquai ha simplamain mintga giaglina in numer. Il muster da 180 saja regular e la giaglina saja quasi perfetga. Perquai survegn ella 96 puncts. In'excepziun di l’expert.
Igl è ina da 66 cots e giaglinas che Peter Kobel valitescha. El è in dals var 35 arbiters ch'èn en acziun a Friburg. Cun bundant 1'800 giaglinas han ils arbiters cun lur scussals alvs avunda da far. Ina giaglina suenter l’autra vegn londervi. I va svelt – trais minutas per giaglina.
Dapi bundant 30 onns sun jau arbiter da giaglinom.
L'arbiter da l'Emmental ha sez era giaglinas e sa tge ch'i dovra per pudair trair giaglinas che fan medaglias: Be las meglras giaglinas tegna el, tschellas vegnan sin il plat. Era saja quai impurtant da laschar viver las giaglinas en libertad. Moviment dovrian ellas, di Kobel.
Per el sco allevatur dad animals pitschnas saja quai in sentiment spezial dad esser ad uschè ina festa gronda dad animals pitschens. Ed entamez las giaglinas sa sentia el bain. La giaglina 180 metta l’um da 73 onns cun premura puspè enavos en la chabgia. Ed el piglia la proxima chabgia, tar la proxima pussaivla pli bella giaglina da la Svizra. La rangaziun finala è alura dumengia.
Cunigls Grischuns a Friburg
31 cunigls Grischuns han er chattà la via turbulenta tras la malaura «Burglind» fin a Friburg. Cun duas uras retard causa l’aura ha Gian Marco Näf da Samedan transportà tut ils cunigls grischuns che fan part a la festa d'animals pitschnas a Friburg.
Igl è spezial e fitg bel da pudair esser da la partida a questa festa.
Dus cunigls tutgan era al Samedrin, ch'è commember da la suprastanza dals animals pitschnas dal Grischun. Ses cunigls èn da la rassa «pitschens grischs», quai saja ina da las trais rassas svizras declera l’expert da cunigls grischuns. Gian Marco Näf è fascinà gia da pitschen ensi per cunigls. Gia ses bab aveva allevà cunigls.
La festa
Dals 5 fin ils 7 da schaner ha lieu la festa dals animals pitschens a Friburg. Sin in areal da 13'800 m2 exponan var 500 expositurs lur animalets. Tranter auter èn preschants:
- 1'800 giaglinas
- 4'000 cunigls
- 2'600 columbas
- 2'200 utschels
- 200 portgets da mar
RR actualitad 12:00


text:
Reptils
Ils reptils (Reptilia Laurenti, 1768) dal latin reptilis (‹ruschnond›) furman tenor la concepziun tradiziunala ina classa dals vertebrats. Quella è situada a la transiziun dals vertebrats ‹inferiurs› (Anamnia) als vertebrats ‹superiurs› (utschels e mammals). Sco tals na furman ils reptils tenor la sistematica pli nova nagina gruppa natirala, mabain in taxon parafiletic, damai ch’els na cumpiglian betg tut la descendenza da lur ultim perdavant communabel. Entaifer la sistematica zoologica e paleontologia na vegn il taxon classic ‹Reptilia› perquai strusch pli duvrà; el serva però vinavant sco noziun collectiva informala che cumpiglia ils vertebrats che vivan sin terra (tetrapods) e ch’èn segnads da sumeglientschas morfologicas e fisiologicas. En quest senn vegnan actualmain differenziadas bundant 10 000 spezias da reptils recentas.[1]
Sco taxon monofiletic, pia sco gruppa da derivanza natirala (cumpletta) stuessan ils reptils almain er cumpigliar ils utschels e resguardond tschertas furmas ch’èn svanidas schizunt er ils mammals. Per illustrar questas relaziuns vegn fatg diever dal taxon dals amniots ch’è gia vegnì introducì il 1866 e che cumpiglia tut ils reptils recents inclus ils mammals ed utschels sco er tut ils descendents da lur ultim perdavant communabel.[2] Sut il term sauropsids ch’è vegnì creà il 1864 vegnan subsummads tut ils reptils recents inclus ils utschels sco er tut las furmas svanidas ch’èn parentadas pli stretgamain cun ils reptils ed utschels dad oz che cun ils mammals. Facticamain èn tut ils reptils recents parentads pli ferm cun ils utschels che cun ils mammals; u formulà autramain: tut ils ‹reptils› dal rom genealogic che maina tar ils mammals èn morts ora.
L’occupaziun scientifica cun ils reptils tutga en il champ da la herpetologia. La savida davart la tgira e l’allevament da reptils en terraris numnan ins terraristica; quella furma ina part da la vivaristica.
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
La caracteristica centrala dals reptils recents furma lur cuvrida dal corp ch’è sitga, senza mucosa e che consista da squamas diras. Dals utschels e mammals sa differenzieschan ils reptils tras quai ch’els n’han naginas plimas resp. chavels. Tar reptils squamads èn las squamas diras per ordinari ordinadas ina sur l’autra sco tievlas; tar tartarugas e crocodils n’è quai percunter betg il cas. Ina spaletschada per propi, vul dir ina midada da la pel periodica cun perder partidas da la pel superiura pli grondas, ha da princip be lieu tar ils reptils squamads, e qua surtut tar las serps.[3]
La gronda part dals reptils che vivan oz possedan il tipic habitus da luschard, vul dir ch’els han ina lunga cua, van sin quatter chommas e sa movan cun sbrajattar las chommas. I sa tracta qua dal habitus oriund da tut ils vertebrats che vivan sin terra, il qual era gia avant maun tar ils perdavants dals reptils. Tut las serps ed intgins luschards divergeschan da quest plan da construcziun oriund: tar els èn las chommas e la tschinta da las extremitads regredids ed il culiez, il corp e la cua èn s’unids in cun l’auter. Er tar bleras furmas ch’èn mortas ora era il habitus da reptil oriund vegnì midà. Ils dinosaurs avevan sviluppà ina moda da sa mover sin duas chommas, ils saurs sgulants han schizunt sviluppà alas e pliras gruppas èn s’adattadas ad ina vita en la mar ed han transfurmà lur membra en nudaglias (l’adattaziun la pli ferma en quest senn ha gì lieu tar ils ictiosaurs ch’avevan sviluppà ina cumparsa da pesch cumparegliabla als delfins odierns). Reptils ch’èn medemamain sa transfurmads vaira ferm èn las tartarugas. Tar quellas furman la chascha da las costas e las squamas dal bist ina sort chascha, en la quala l’animal po sa retrair. Ils crocodils han bain in habitus da luschard, ma quel n’han els betg ertà da lur perdavants, mabain acquistà secundarmain. Quai sa mussa tranter auter en il fatg che crocodils che curran spert na stortiglian lur bist betg en il plaun orizontal e ch’els tschentan lur chommas sut il corp.
Cuntrari als amfibis respiran tut ils reptils – tuttina sco ils utschels ed ils mammals – durant lur entira vita tras ils pulmuns. Els n’enconuschan pia nagin stadi da larva aquatic cun respiraziun tras las brantschas.
La gronda part da las furmas recentas metta ovs (ovipars), be intginas spezias partureschan animalets vivents (vivipars) u mettan ovs en ils quals il svilup embrional è gia a fin (ovovivipars). Tar la gronda part dals reptils squamads èn ils ovs circumdads d’ina paletscha sco da pergiamina ch’è flexibla. Ils ovs da bleras tartarugas e da tut ils crocodils han però ina crosa da chaltschina relativamain dira. Quant fitg che quella è chaltschinada è in indizi areguard l’adattaziun da l’animal a l’umiditad dal milieu: Ovs cun ina crosa fitg dira protegian meglier tant encunter aua che pudess penetrar sco er cunter il setgar.[4]
Tar ils reptils recents sa tracti d’animals poichilotermics, vul dir ch’els reguleschan la temperatura da lur corp tant sco pussaivel tras lur cumportament (p.ex. cun star a sulegl). En pli dispona la circulaziun dal sang da tut ils reptils dad oz da nagina separaziun cumpletta tranter la circulaziun dals pulmuns e la circulaziun dal corp. Tar las bleras furmas resulta quai d’ina paraid da spartida dal cor che n’è betg cumpletta. Ils crocodils percunter han ina paraid da spartida serrada ed il stgomi da sang succeda tras in’avertura en la paraid situada tranter l’aorta sanestra e dretga.
Derivanza[modifitgar | modifitgar il code]
Ils reptils originars entaifer l’evoluziun furman a medem temp ils emprims amniots, vul dir tetrapods ch’èn – cuntrari als amfibis – abels da sa multiplitgar dal tuttafatg independentamain da l’aua. Ils fossils ils pli vegls ch’èn cumprovads derivan da l’entschatta da la perioda carbonifera superiura (ca. avant 315 milliuns onns). Tut ils amniots ed uschia er tut ils reptils derivan da vertebrats che vivevan gia sin la terra (‹amfibis› en il vast senn dal pled). Cuntrari als reptils sa multiplitgavan quests amfibis però betg tras in ov amniotic, il qual furma quasi ina capsla da surviver autonoma che proveda l’embrio resp. fetus cun substanzas nutritivas ed al protegia dal siar ora.[5] En cuntrast cun ils amfibis n’èn ils amniots perquai betg dependents dad auas per sa multiplitgar ed èn uschia adattads en general meglier a spazis da viver sitgs. Cun ils amfibis moderns ha almain ina lingia dals tetrapods oriunds pudì sa mantegnair fin oz; quella è però surtut sa spezialisada sin abitadis umids e na sa lascha perquai betg cumparegliar cun ils perdavants directs dals amniots resp. reptils che ston esser stads gia relativamain independents da l’aua.
Las restanzas da skelet las pli veglias d’in reptil per propi (Hylonomus) èn bain vegnidas chattadas en in guaud tropic fossil[6]; ma fossils da passidas ch’èn praticamain tuttina vegls (ca. 315 milliuns onns) cumprovan l’existenza d’amniots temprivs en in ambient ch’era almain segnà durant tschertas stagiuns da pauc’aua. Qua ha l’ov amniotic fitg probabel muntà in avantatg en la multiplicaziun.[7]
Gia dal temp dal carbon superiur èn ils amniots sa dividids en duas lingias principalas: l’ina, ils sinapsids, ha manà als mammals, l’autra, ils sauropsids, als reptils ed utschels. Tenor la chapientscha paleontologica tradiziunala vegnan er ils emprims represchentants da la lingia dals sinapsids attribuids als reptils.
Ils sauropsids da lur vart èn medemamain sa dividids gia en la perioda carbonifera superiura en duas sutgruppas: ils parareptils ed ils eureptils. Il pli vegl represchentant da quest’ultima gruppa deriva da la stresa da carbon il pli sisum ed è damai radund 15 milliuns onns pli giuven che Hylonomus, l’emprim eureptil.[8] Ils parareptils n’enconuschan nagin represchentant recent; cun ils procolofonids è morta ora en il trias tardiv la davosa da sias sutgruppas.
En consequenza da quai sa tracti tar la gronda part dals reptils dal temp suenter il perm e tar tut ils reptils recents (sco er tar ils utschels) da represchentants dals eureptilia. Quasi tut ils eureptilia e tut ils represchentants recents appartegnan ad ina gruppa gronda che vegn numnada diapsids. Ils emprims represchentants da quella cumparan bain er gia en il carbon superiur, ma la fluriziun per propi cuntanscha questa gruppa pir en il mesozoicum, quai ch’ha dà a quest temp geologic il surnum da l’‹èra dals reptils›.
Da quel temp ha gì lieu entaifer ina da las gruppas dals diapsids che vivevan sin terra in svilup, en il decurs dal qual adina dapli tratgs che valan sco tipics per ils reptils èn ids a perder. Tar questas novas spezias è la circulaziun dal lom sa spartida da quella dal corp, ellas èn daventadas endotermas ed han cuvert lur pel cun material isolant per pudair tegnair meglier la chalur dal corp ch’ellas producivan sezzas. Questa gruppa, da la quala las ragischs è da chattar en il perm, vegn numnada archosaurs. A quella appartegnan las duas gruppas da reptils da terra las pli enconuschentas dal mesozoicum: ils dinosaurs ed ils pterosaurs, ils saurs sgulants. Tenor la chapientscha tradiziunala furman ils dinosaurs ina gruppa parafiletica che sa cumpona exclusivamain da represchentants reptils e ch’è morta ora cumplettamain; tenor la chapientscha pli nova enserra la gruppa sco taxon monofiletic però er ils utschels. In svilup cumparegliabel ha gia gì lieu durant il perm e trias entaifer ils sinapsids ed ha manà a la fin als mammals. Entaifer la lingia da svilup dals crocodils, che furman in’ulteriura lingia dals archosaurs, è quest trend però sa vieut ed ils represchentants da quella han puspè survegnì tratgs cun caracter pli da reptil che lur perdavants. L’autra infraclassa dals diopsids (sper ils archosaurs) furman ils lepidosaurs. Cun ils tuataras, luschards, varans, ghecos, cameleons, serps etc. cumpiglia quella per lunschor la gronda part dals reptils che vivan ozendi. La gronda part da las gruppas dals lepidosaurs recents èn relativamain giuvnas e cumparan il pli baud durant il temp da crida.
Sur lung temp è la posiziun sistematica da las tartarugas stada nunclera: lur chau na dispona da nagina fanestra da la tempra, uschia ch’ins ha attribuì tradiziunalmain questa gruppa als anapsids. En il fratemp è la scienza però da l’avis che las tartarugas sajan descendents da reptils diapsids, tar ils quals las foras da la tempra èn sa serradas secundarmain. Entaifer ils diapsids vegn discutada tant ina relaziun da parentella cun ils archosaurs sco er cun ils lepidosaurs.[9] Ils pli vegls fossils da tartaruga ch’èn enconuschents derivan dal trias superiur e na lubeschan betg da respunder questas dumondas.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il dumber e la posiziun caracteristica da las averturas lateralas en la chavazza, las uschenumnadas fanestras da la tempra, vegnan differenziadas entaifer ils Reptilia tradiziunalmain trais gruppas grondas:
- Ils anapsids (nagina fanestra da la tempra) che valan en il senn tradiziunal sco ‹amniots da tschep› e che consistan tant da represchentants senza fanestra dals eureptilia sco er da numerus parareptilia e da las tartarugas.
- Ils sinapsids (ina fanestra da la tempra inferiura) che na cumpiglian en il senn tradiziunal betg ils mammals e che furman uschia in taxon puramain fossil.
- ils diapsids (duas fanestras da la tempra) che n’enserran en il senn tradiziunal betg ils utschels.
I suonda ina survista da la sistematica dals reptils recents tenor la chapientscha classica:
- Sutclassa da las tartarugas (Testudines)
- Sutclassa dals diapsids
- Infraclassa dals saurs squamads (Lepidosauria)
- Urden dals tuataras (Sphenodon)
- Urden dals reptils squamads (Squamata)
- Suturden dals saurs (Lacertilia, Sauria)[10]
- Infraurden dals leguans (Iguania)
- Infraurden dals gechos (Gekkota)
- Infraurden dals Scincomorpha (t.a. ils scincs)
- Infraurden dals Anguimorpha (t.a. l’orvetta)
- Suturden da las serps (Serpentes)
- Suturden dals saurs (Lacertilia, Sauria)[10]
- Infraclassa dals archosaurs (Archosauria)
- Urden dals crocodils (Crocodylia)
- Infraclassa dals saurs squamads (Lepidosauria)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Funtauna: Reptile-Database.
- ↑ Michael S.Y. Lee, Patrick S. Spencer: Crown-Clades, Key Characters and Taxonomic Stability: When is an Amniote not an Amniote? En: Stuart S. Sumida, Karen L.M. Martin (ed.): Amniote Origins – Completing the Transition to Land. Academic Press, 1997, ISBN 978-0-12-676460-4, p. 61–84.
- ↑ L.J. Vitt, J. P. Caldwell: Herpetology. 2014, p. 48s.
- ↑ Knut Schmidt-Nielsen: Animal Physiology: Adaptation and Environment. 5. ed. Cambridge University Press, Cambridge 1997, ISBN 0-521-57098-0, p. 49.
- ↑ Michael J. Benton: Vertebrate Paleontology. 3. ed. Blackwell, Malden MA 2005, ISBN 0-632-05637-1, p. 111.
- ↑ Robert L. Carroll: The earliest reptiles. En: Journal of the Linnean Society. Tom 45, nr. 304, 1964, p. 61–83.
- ↑ Howard J. Falcon-Lang, Michael J. Benton, Matthew Stimson: Ecology of earliest reptiles inferred from basal Pennsylvanian trackways. Journal of the Geological Society. Tom 164, nr. 6, 2007, p. 1113–1118.
- ↑ Sean P. Modesto, Diane M. Scott, Mark J. MacDougall, Hans-Dieter Sues, David C. Evans, Robert R. Reisz: The oldest parareptile and the early diversification of reptiles. En: Proceedings of the Royal Society B. Tom 282, nr. 1801, 2015.
- ↑ Rosemary E. Becker, Roldan A. Valverde, Brian I. Crother: Proopiomelanocortin (POMC) and testing the phylogenetic position of turtles (Testudines). En: Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research. Tom 49, nr. 2, 2011, p. 148–159.
- ↑ Il term ‹saur› ha duas muntadas dal tuttafatg differentas: per l’ina furma el il term general per designar ils gronds amfibis fossils, surtut ils dinosaurs, ictiosaurs e pterosaurs (term correspundent tudestg: Saurier); per l’autra designescha el il suturden dals saurs recents (term correspundent tudestg: Echsen). Cf. er Pledari grond.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Robert L. Carroll: Paläontologie und Evolution der Wirbeltiere. Thieme, Stuttgart (1993), ISBN 3-13-774401-6.
- Wilfried Westheide / Reinhard Rieger: Spezielle Zoologie Teil 2: Wirbel und Schädeltiere, 1. ed., Spektrum Akademischer Verlag Heidelberg/Berlin, 2004, ISBN 3-8274-0307-3.
- Laurie J. Vitt, Janalee P. Caldwell: Herpetology – An Introductory Biology of Amphibians and Reptiles. 4. ed. Academic Press (Elsevier), 2014, ISBN 978-0-12-386919-7.
- Michel Laurin, Jacques A. Gauthier: Amniota. Mammals, reptiles (turtles, lizards, Sphenodon, crocodiles, birds) and their extinct relatives. Versiun dals 30 da schaner 2012 (The Tree of Life Web Project).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Reptils indigens sin chattà.ch
- Deutsche Gesellschaft für Herpetologie und Terrarienkunde (DGHT)
- amphibien-reptilien.com – fotos da reptils europeics
- karch.ch – ils reptils da la Svizra
- reptile-database.org – banca da datas fitg vasta cun infurmaziuns davart ils reptils


text:
Passa 10 luvrers da la citad da Cuira èn vid rumir las vias cun resgiar ils bists e roms da las plantas ch'èn vegnidas donnegiadas la fin d'emna entras la naiv.
Ils motivs per quests gronds donns:
- Las plantas avevan per granda part anc figlia verda. La naiv ha uschia pudì restar sin las plantas ed han uschia chaschunà ina gronda paisa.
- Vinavant han las plantas gì ina sitga stad che ha per consequenza ch'ils roms ed ils bists porus èn pli rumpaivels.
Urs Tischhauser, ortulan da la citad da Cuira, ha durant ils ultims 20 onns anc mai vis insatgè uschia en la chapitala da la citad. Radund 40% da las plantas èn donnegiadas. 10 % èn destruids cumplettamain en ston vegnir .
La citad da Cuira quinta da stuair plantar la proxima primavaira enturn 200 novas plantas en la citad. Il custs per ils donns n'èn anc betg clers.
RR actualitad 17:00


text:
L'emprova da schliar la dispita tranter la Tirchia e la Germania ha fatg naufragi. Ils parlamentaris tudestgs na dastgan vinavant betg visitar ils passa 200 schuldads tudestg sin la basa militara d'Incirlik en Tirchia. Quai ha decis la regenza tirca. Uschia vegnia la Germania bain a retrair ses schuldads da la basa ha ditg il minister da l’exteriur da la Germania, Sigmar Gabriel suenter dicurs en Tirchia.
La Tirchia aveva scumandà a parlamentaris tudestgs da visitar la basa militara, perquai che la Germania aveva dà asil a schuldads tircs. La regenza tirca ad Ankara pretenda che quels offiziers sajan stads involvids a la tentativa da far in putsch en Tirchia la stad passada.
RR novitads 12:00


text:
Tenor il directur da Zai, Benedikt Germanier, è la fundaziun da la Zai Golf SA l’onn 2010 stà ina pretensiun dals investiders. Da lez temp eran quels investiders betg interessads vid ils skis ed hajan vulì ina interpresa separada.
Uss saja l’interess e l’influenza dals investiders da l’interpresa principala Zai SA dentant pli gronda ed uschia fetschia senn da metter ensemen quellas interpresas.
Nagin problem da fusiunar
En la lavur dal mintga di saja davent da l’entschatta betg vegnì differenzià tranter las duas interpresas. Las medemas persunas han lavurà per omaduas interpresas, uschia che l’integraziun da la Zai Golf SA en la Zai SA na saja nagin problem. Anzi, tut vegnia cun quai in zic pli simpel.
In grond avantatg da quella midada vesa Benedikt Germanier cunzunt en il marketing, che daventia uschia pli effizient. Plazzas da lavur na giajan betg a perder cun la fusiun, i vegnia dentant era betg stgaffì novas plazzas a Mustér.
Smetter cun golf nagina opziun
Chalar cun products da golf n'è per Benedikt Germanier mai stada ina opziun. La finamira cun Zai saja d’esser preschents sin la fiera durant l’entir onn. Perquai fetschia senn d’avair, sper ils skis e la vestgadira da skis, era products da golf per la stad.
RR actualitad 08:00


text:
I saja da ponderar sche la Svizra veglia renconuscher l'islam sco religiun uffiziala, ha ditg il president da la PS Christian Levrat. Uschia fiss la scolaziun e finanziaziun dals imams betg mo en mauns esters, e forsa fundamentalistics. La dumonda d’in islam svizzer saja da tschentar.
Chaussa dals chantuns
Agir stoppian dentant ils chantuns, la relaziun dal stadi cun las religiuns saja lur cumpetenza. Els duain ponderar a moda seriusa davart la posiziun da l’islam, e forsa davart renconuscher questa religiun. La finala pudess questa debatta manar ad in artitgel da religiun, ha ditg Christian Levrat a la «SonntagsZeitung».
Discutar davart fundamentalissem
La fin fanadur aveva gia il president da la PCD, Gerhard Pfister, pretais da discutar davart il stadi da dretg ed il fundamentalissem. Forsa dovria puspè ina discussiun davart in artitgel da religiun en la constituziun, aveva Pfister ditg. In tal artitgel pudess definir, tge valurs che valan per tuts e che n’èn betg negoziablas.
RR novitads 06:00


text:
In club da ballape dovra en sias retschas in arbiter. N'è quai betg il cass, vegn il club baud ni tard exclus dal campiunadi. Quai la regla. E quai scenari ha schmanatschà al club sursilvan da 5avla liga, l'Uniun Sportiva Rueun. La varianta da surpigliar in arbiter dad in auter club ch'era en sa sez sin buna via ha fatg naufragi pervia da tests da cundiziun che l'um da 60 onns n'ha betg dumagnà. Sur plirs chantuns e quasi per schabetg ha il club udì dad Amir Mohebbi. In giuven asilant ch'è arrivà avant 5 onns da l'Iran en Svizra, a Cuira. En sia patria giugava el ballape. Ed era sche Amir n'enconuscha betg il club da Rueun e ses giugadurs ha el mussà interess da far tras il club la scolaziun d'arbiter. Ins era da buna speranza che quai grategi.
Primavaira era el annunzià per ils curs da l'Associaziun da ballape da la Svizra orientala OFV. Cunquai che quels èn en il Principadi dal Liechtenstein n'ha Amir Mohebbi betg pudì far els. Cun il status d'asilant en Svizra, ir sur cunfin, chaussa na pussaivla. Dentant eri stad e l'US Rueun ha gugent u navidas stuì far patratgs davart il scenari ch'il nov campiunadi da ballape cumenza senza il club ch'ha ina lunga tradiziun (fundà l'onn 1948).
Suenter blers contacts e telefons ha l'Associaziun da ballape da la Svizra orientala mussà chapientscha per la situaziun dals da Rueun e lur arbiter-asilant. Amir Mohebbi ha pudì ir a Turitg e far la scolaziun d'arbiter tar l'Associaziun da ballape turitgaisa. Quella ha el entant dumagnà e terminà e l'ultima fin d'emna ha el gì premiera. El ha tschivlà ses emprim gieu. In dals C-juniors a Schluein.


text:
L'Uffizi federal da topografia Swisstopo ha lantschà ina nov'applicaziun da chartas e geodatas per telefonins e tablets. Quella cumbinescha las chartas svizras cun infurmaziuns supplementaras sco vias da viandar e da velo – sco era indicaziuns per il sport d'enviern e chartas per il traffic da sgol.
La nova app mussia tuttas indicaziuns en la stgala da 1:10'000 fin 1:1 milliun, chartas da l'aria, chartas per sgular e chartas istoricas, scriva l'uffizi federal. Plinavant pussibiliteschia l'app er da planisar e registrar turas.
Cun l'app da Swisstopo possian ins mussar la posiziun directa. Plinavant sajan da chattar coordinatas ed indicaziuns d'autezza dal lieu actual.


text:
Arosa vul profitar da la purschida e dal renum che Lai ha en la scena dals mountainbikers. I saja perquai in pass logic da colliar meglier ils dus territoris, declera Pascal Jenny, il directur dad Arosa Turissem.
Sendas e flow-trails
Per ina buna colliaziun tranter Arosa e Lai stoppian ins surtut optimar la situaziun enturn il Corn Cotschen (Rothorn) vers il Gredigs-Fürgli. Ed era la ruta giu dal Hörnli duai vegnir renovada: Planisà è in uschenumnà flow-trail da 10 kilometers che duai remplazzar il tschancun da downhill.
Aifer quellas adattaziuns veglian ins era gist separar las sendas per mountainbikers da quellas dals viandants. Quai saja impurtant da prender a mauns per evitar conflicts, di il directur da turissem Pascal Jenny. Pertge tenor la lescha hajan tant bikers sco viandants il dretg da nizzegiar las sendas.
«Quai dat anc dapli disturbis»
La Pro Natura è s'exprimida gia ordavant critic envers il project per las sendas da mountainbike. Renata Fulcri tema ch'i dettia ussa era la stad dapli truscha sin las muntognas. Gia l'enviern dettia conflicts pervia da las zonas da ruaus.
Separar las vias per bikers da quellas dals viandants fetschia mo senn sin vias existentas. En il concept da bike dal Grischun saja fixà cleramain che bikers e viandants duain nizzegiar las medemas sendas - uschiglio dettia dapertut novas vias e novs trutgs en las muntognas.
Arosa decida a l'urna
Il suveran d'Arosa decida dumengia davart il project, che custa bun 900'000 francs e che vegn finanzià per gronda part ord la taxa sin abitaziuns secundaras. Ils responsabels vulan cumenzar a bajegiar quest'atun - uschia che las novas sendas per mountainbikers e viandants fissan prontas la stad 2018.
RR actualitad 07:00


text:
Pruvincia d' Piaṡëinsa
Artìcol in dialët piaṡintëin
La Pruvincia ad Piaṡëinsa l'é una pruvincia italiana ad l'Emilia-Rumagna e la g'ha 265.000 abitant. La sò capitäla l'é Piaṡëinsa.
La pruvincia ad Piaṡëinsa la cunfëina ovest cun la Lumbardia (Pruvincia d' Pavia) e cun al Piemont (Pruvincia ad Lisandria), a est cun la Pruvincia ed Pärma, a nord cun la Lumbardia (Pruvincia ad Lod e Pruvincia d' Carmånna) e a süd cun la Ligüria (Pruvincia d' Genua).
I cumoin pö impurtantModifica
Al sidModifica
Alsëin · Alta Val Tidòun · Altufrèi · Arvargär · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch ·· Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Uton · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn · Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
Il suveran da Schlarigna ha approvà cun gronda maioritad ina revisiun da la constituziun communala. Tras quella duain las structuras organisatoricas da la vischnanca da Schlarigna vegnir cumplettadas cun lavurs strategicas ed ina clera definiziun davart las cumpetenzas, uschia l’argumentaziun en la missiva da la radunanza communala.
Direcziun da trais
Tenor la nova formulaziun da la constituziun communala surprenda il president ina rolla dubla. El presidiescha dad ina vart il cussegl communal e nov er la direcziun. Quella consista dal president en uffizi ed almain duas persunas en funcziuns directivas.
Sustegn per cussegl communal
Cun questa mesira vul ins dar distgargia als commembers da la suprastanza communala, per che quels possian s’occupar surtut cun decisiuns strategicas e politicas ha declerà il president communal Christian Brantschen. Il gremi il pli aut resta dentant vinavant la suprastanza communala.
Plinavant ha la radunanza communala da Schlarigna approvà unanimamain il preventiv per l’onn proxim. Quel prevesa in surpli d’entradas da passa 200'000 francs tar investiziuns nettas da 1,5 milliuns francs.
RR novitads 09:00


text:
Curesciàna
Curesciàna (Correzzana in Italian e Milanes) al è un cumün da la Pruvincia da Munza e Brianza cun 2 941 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,5 km² e ona densità de 1 176 ab./km².
L'è tacaa ai comün de Besana, Casanööf (LC), Triügg, Lesm.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curesciàna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Società MOVIMENTO
Insembel tras
il minchadi
Center dal di
INCONTRO Poschiavo
Il center dal di da la gestiun MOVIMENTO INCONTRO Poschiavo spordscha a 10 persunas cun ün impedimaint corporal o spiertal liger, medi o greiv ün'occupaziun ütila. In nos center dal di sun cordialmaing bainvgnüts creschüts e seniors cun ün impedimaint.
Insembel culs pertocs, paraints e chüraders planisescha nos persunal qualifichà üna structura dal di chi vain accordada individualmaing a las abiltats ed als bsögns da la singula persuna. Grazcha al center dal di vain promovüda l'integraziun sociala da persunas cun impedimaints illa società. Ellas chüran mincha di contacts, pon debatter cun oters e's saintan quatras sco üna part da la società.
Per variaziun in abundanza pissera nos program d'actività cun musica, sport e lavur creativa. Ultra da quai organisescha la Società Movimento regularmaing excursiuns d'ün di, vacanzas ed arrandschamaints.
Plazzas dal di libras
Tschercha El/Ella üna plazza in ün da noss centers dal di assistits? Gugent Til/Tilla infuorma Josy Battaglia persunalmaing al telefon +41 (0)81 844 04 74 o josy.battaglia@movimento.chjosy.battaglia@movimento.chdavart las plazzas dal di libras.


text:
Per la rimnada dallas surfatschas agricolas e la controlla dalla cultivaziun ella vischnaunca Ilanz/Glion ein las suandontas persunas responsablas:
- Guido Camenisch da Ladir (mobil 078 851 19 93) per las fracziuns Ruschein, Ladir, Rueun, Siat e Pigniu.
El ei era la persuna da contact per igl uffeci d'agricultura e geoinformaziun dil cantun Grischun.
- Armin Walder da Sevgein (mobil 079 235 72 76) per las fracziuns Castrisch, Sevgein, Riein, Pitasch e Duvin.
- Clemens Christoffel da Sevgein (mobil 079 389 74 74) per las fracziuns Glion, Luven e Schnaus.


text:
Sco quai ch'il concern d'energia grischun communitgescha è ina da las raschuns per quest resultat che las ovras electricas en Italia è Svizra hajan survegnì danovamain dapli valur. Ina autra è che la Repower haja schlià reservas.
La svieuta dal concern perencunter è sa reducida per 4% sin da 881 milliuns francs.
L’onn passà aveva patì il resultat dals pretschs d’energia bass e dal aut curs dal franc. Latiers èn vegnidas rectificaziuns da valur e reservas. Uschia era sa cumulada enfin la fin dal 2015 ina perdita da record da 108 milliuns francs.
RR novitads 07:00


text:
Pertge sa mida il layout dal Radio Rumantsch?
Il vestgì da noss radio datescha dal 2012. Quai è per vair in lung temp. Il stil, il tempo e la cumparsa sa midan cun il temp – e quai magari svelt. Uschia èn las cumposiziuns ch’èn vegnidas fatgas avant 7 onns a posta per il Radio Rumantsch plaunet isadas e per part in zic antiquadas. Il radio sto ir cun il temp e s’adattar musicalmain ed era cun ils elements che dattan l’identificaziun.
Tge sa mida?
En emprima lingia datti in nov duo da vuschs. Diana Jörg e Mirco Manetsch, omadus collavuraturs da RTR, èn vegnids tschernids sco las novas vuschs da staziun.
Il vestgì nov sa cumpona d’elements cumplettamain novs e moderns. Al cumenzament dovra forsa l’in u l’auter in pau temp per s’endisar. Nus essan però dal avis d’avair chattà ina buna schelta cun cumposiziuns che dattan in bun tempo e portan variaziun en il mintgadi dal radio.
En il futur duvrain nus be pli il num «RTR» empè da «Radio Rumantsch». Quai è in ulteriur pass en direcziun da la unificaziun da nossa cumparsa.
Co ha funcziunà quella midada?
Cun agid d’ina sort concurrenza avain nus dumandà differents cumponists, tuts spezialisads sin il gener per musica da producziun. Els han creà per nus propostas per in nov pachet da layout. Sin fundament da quellas propostas ed era cun agid d’ina retschertga tar noss public, avain nus fatg la tscherna per noss vestgì futur.
Cunquai ch’era fatschentas dal exteriur èn sa participadas a la concurrenza essan nus fitg satisfatgs d’avair pudì surdar l’incumbensa ad in cumponist svizzer: Tomek Kolczynski da Basilea. El è s’etablì en la scena da radio, film e teater – e quai betg be en Svizra.
Suenter che nus avain era decidì tgeninas vuschs che duain accumpagnar en il futur noss auditurs èsi stà da leger da nov tut ils textins, per exempel per tut nossas emissiuns e rubricas. Nus avain dentant era creà novas identificaziuns per noss radio.
Sin basa dal model dal cumponist avain nus lura fatg cun noss agen tecnicist da tun la montascha da tut quests elements. Per pudair imaginar la dimensiun: passa 160 elements avain nus montà tenor las differentas cumposiziuns en cumbinaziun cun ils differents texts. Gea, quest nov vestgì da radio dovra ina vaira stgaffa!
Co vai vinavant?
Quest nov layout è concepì uschè ch’el po vegnir extendì permanentamain. Il sistem da cumposiziun è modular ed uschè extrem movibel. Nossa finamira è da sviluppar vinavant el onn per onn e da crear tenor basegn permanentamain elements novs.
RR 06:00++


text:
A partir dad immediat pon persunas che han tema da far las cumissiuns clamar l'uniun da dunnas per agid.
Nus organisain gugent per Vus pitschnas cumissiuns da victualias u medicaments e surprendain era servetschs da taxi
Organisà l'acziun da solidaritad per la populaziun pli passada ha la suprastonza da l'uniun gia l'emna passada. Quai sin fundament dal svilup da l'ultim temp.
20 gidontras èn s'annunziadas
Ils giavischs da cumpra pon vegnir annunziads sur la pagina d’internet da l’uniun, per mail u per telefon. Uschia spera l'uniun da dunnas da Laax da cuntanscher tut las persunas che basegnan agid.
Vus pudais prender si contact...
via la pagina d'internet: www.dunnas-laax.ch
l'adressa da mail: info@dunnas-laax.ch
ubain via telefon: 079 743 95 29


text:
L'Europa dovria in plan da 10 onns. Quai ha ditg il president franzos Emmanuel Macron en ses pled da mesemna al WEF. Mo cun ina buna collavuraziun possia l'Europa sa far valair envers ils Stadis Unids ed era envers la China. La Frantscha na vegnia betg ad avair success senza che l’Europa haja success, perquai dovria quai propi ina renaschientscha da l’Europa. Il 2018 saja l’onn ch’ina nova strategia europeica stoppia vegnir lantschada.
Las valurs sco libertad, fairness e giustia ma era la libertad dal singul, questas valurs sajan sulet equilibradas en l’Europa. Per evitar ina sparpagliada dal mund dovri ina Europa ferma ed unida, ha ditg Macron al WEF a Tavau. Ultra da quai ha el accentuà ch'i dovri in cumbat cunter l’optimaziun da taglia ed ha proponi ch'il Fond monetar internaziunal surveglia en l'avegnir l'entir sistem da finanzas.
RR actualitad 07:00


text:
En tut èn vegnidas terminadas l’onn passà 43 intervenziuns, 36 intervenziuns èn vegnidas terminadas cun success, quai che munta ina quota da 84%.
Il squitsch resta gronds
Il squitsch sin la cuntrada resta gronds, ed uschia n’èn era ils recurs inoltrads da la fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada betg propi tschessads. Dals 43 recurs ch'èn vegnids reglads l'onn passà han ins terminà quatter tschintgavels cun success. 13 recurs èn dal tut u per gronda part vegnids approvads. En 10 cas han ins renunzià sin ils projects u els èn vegnids retratgs. Ed en ils auters 13 cas ha la fundaziun retratg il recurs suenter ch'il project è vegnì adattà.
RR novitads 16:00


text:
Federaziun
Una federaziun (del Latin: foedus, foederis), ciamaa anca stat federal, a l'è una furma de guvern del stat caraterizada d'una üniun pulitiga de stat che de pü o de men se guvernen deperlur, o regiun sota un pudè central che l'ha daa lur una quaj utunumia (piscinina o granda).
In d'una federaziun, el status de utuguvern a l'è marcaa in de la custitüziun e'l pö minga alterà el pudè central in manera ünilaterala.
Nazion federaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
Repubblich federaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
Monarchij federaj[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Sco che mussan retschertgas dendrocronologicas è il palantschieu sura vegnì realisà curt suenter il 1114. Quest cudesch illustrà en format grond preschenta ils misteris da las tavlas picturadas en in rom ch’è commensurà a quest’ovra d’art singulara.
Il cudesch cumenza cun ina prefaziun da l’istoricher d’art Christoph Simonett (1906–1981), oriund da Ziràn e stà durant blers onns directur da l’Institut svizzer a Roma. Alura suonda in’introducziun da l’autur principal Diether Rudloff (1926–1989), en la quala el situescha si’ovra entaifer las enconuschientschas che l’istorgia d’art ha rimnà sur generaziuns davart il palantschieu sura a Ziràn. Silsuenter preschenta Rudloff las trais parts principalas dal cudesch che derivan da sia plima: «L’emprima part, relativamain curta, descriva l’istorgia da l’erecziun, la tecnica, la construcziun e la dataziun dal palantschieu sura.» L’accent principal, uschia cuntinuescha l’autur, haja el mess sin las autras duas parts da sia preschentaziun: «La part amez emprova da skizzar la schientscha mitica dals maletgs e l’estetica da l’epoca romanica. I sa tracta qua da l’‹Homo Caelestis›, l’uman orientà vers il tschiel.»
«Per l’‹Homo Caelestis› n’exista anc nagina separaziun da l’intern e da l’extern, da carstgaun e mund, da furma e cuntegn. La contemplaziun meditativa da maletgs cun in cuntegn profund signifitga per el la chapientscha dal mund. Cuntrari a nus umans dad oz n’era el dentant betg anc capavel d’observar il mund sensual e da furmar londerora noziuns raziunalas ed abstractas.»
En la terza part sviluppa l’autur sin quest fundament in’interpretaziun detagliada dal palantschieu sura da S. Martin che correspunda en sia tripartiziun a la teologia istorica trinitara che Gioachino di Fiore ha sviluppà vers la fin dal 12avel tschientaner. «Quella cumprova er cleramain che l’iconografia da la vita e da la passiun da Cristus na vegn betg interrutta qua senza senn suenter la scena che Jesus vegn curunà cun spinas, mabain ch’ella passa da maniera dal tuttafatg significativa a las set scenas da la legenda da S. Martin e finescha cun quellas.»
A la fin dal cudesch suonda ina contribuziun da Christoph Eggenberger, docent privat a l’Universitad da Turitg. En quella alleghescha l’autur novs aspects d’interpretar il senn da las sirenas musicantas cuntegnidas en il program dals maletgs. E per finir preschentan ils dus archeologs Ulrich Ruoff e Mathias Seifert curtamain ils pli novs resultats davart la dataziun da las tavlas picturadas cun agid da la dendrocronologia.
Il cudesch è illustrà ritgamain en alv e nair ed en colur (fotografias da Peter Heman) e cuntegna divers plans da survista (posiziun geografica da Ziràn; plan orizontal da la baselgia) sco er ina charta dal mund dal 13avel tschientaner (ch’è da muntada centrala per l’interpretaziun dal palantschieu sura che vegn preschentada). Sper numerus citads pli lungs or da la Bibla e las apocrifas, che gidan a chapir ils maletgs, cumpiglia il cudesch er ina survista cumplessiva dal program da maletgs cun la descripziun correspundenta (p. 166–169) ed ina survista tabellara dals texts en la Bibla ed en las apocrifas sin ils quals sa basan las tavlas da maletgs. Sin il fegl agiuntà al cudesch vegnan la finala explitgads in grond dumber da pleds rumantschs che na pudessan betg esser chapibels a mintga lectur(a).
Diether Rudloff è naschì a Kiel en Germania ed è mort il 1989 en Spagna – curt avant ch’il cudesch cumparia. Rudloff è sa deditgà en sias publicaziuns a las pli differentas epocas d’art, ha dentant gì ina predilecziun speziala per la romanica. I na fa perquai betg surstar che l’autur tira parallelas tranter la pictura da S. Martin e quella da la Catalugna, medemamain realisada sin lain. Rudloff è stà in antroposof ch’ha empruvà da stgaffir en sias ovras in’‹estetica spirituala›. Da qua è il pass magari pitschen vers in pessimissem cultural envers il temp preschent, sco quai ch’i resorta gist er da l’epilog dal cudesch davart Ziràn: «Pertge returna il viandant modern pia adina puspè uschè gugent enavos a Ziràn? Perquai ch’el chatta qua la ritgezza e l’opulenza dals vairs maletgs betg anc corrupts – in cuntrast singular cun la povradad ed il vid da la gronda quantitad da maletgs manzegnus da nossa epoca dals meds da massa.» Malgrà quai sa preschenta Rudloff indiscutablamain sco grond enconuschider da l’epoca romanica. En si’ovra davart il palantschieu da s. Martin al reusseschi da clamar avant l’egl spiertal dal lectur la schientscha e mistica medievala, la quala serva sco clav per acceder a quest stgazi prezius da l’istorgia d’art ch’è situà quasi ‹davant chasa›.


text:
Ils ultims 5 onns ha Corin Curschellas briglià surtut sco rearranschadra ed interpreta da chanzuns popularas rumantschas, revitalisond en ses divers projects sco La Grischa, Triada e La Nova inquala melodia mezpersa u emblidada. Ma per chattar quel stgazi ha la chantautura grischuna traversà ina carriera musicala cun enorm bleras facettas ed aventuras. Cumenzà ha Corin ils onns settanta sco vusch accumpagnanta dal trubadur curiens Walter Lietha. Cun sia vusch amiaivla, fina, regordanta da lunsch a Joni Mitchell, ha la musicista embellì seguentamain discs e concerts da numerus collegas, da David Byrne enfin Andreas Vollenweider e Hardy Hepp. Remartgabel è stà il project «hendrixian» cun il ghitarrist vietnamais-franzos Nguên Lê, u lura la lunga hospitanza jazzusa en il Vienna Art Orchestra da Mathias Rüegg. Animada da dimoras a Berlin e Paris ha Corin Curschellas baud er entschet a producir atgnas ovras. Sin ses primalbum «Music Loves Me» dal 1992 paradescha ina elavuraziun «worldmusicala» da la poesia «La pura» da Gion Cadieli, ina chanzun ch’è daventada in vair hit radiofonic. L’onn 1997 ha la chantautura mess en musica spiras poesias rumantschas contemporanas, registrond l’album respectiv «Valdun» en in ambient «indie-alternativ» a New York. E cun il project «Sud des Alpes» dal 2002 ha la Curschellas fatg in pass musical vers l’Africa. Il pass che l’ha manada finalmain enavos tar las melodias alpinas.
Corin Curschellas Corin Curschellas - in cor mundial per la chanzun
Corin Curschellas, la grande dame da la chanzun rumantscha, ha cumplenì dacurt ses 60avel anniversari.
bv


text:
Trais dis suenter l'attatga sin in convoi d'agid da l'ONU en il nord da la Siria vul l'Organisaziun da las Naziuns Unidas cuntinuar cun l'agid a la populaziun civila en la Siria. Tranter auter vul ella furnir rauba en la regiun enturn la chapitala Damaskus. Glindesdi era in convoi d'agid da l'ONU vegnì attatgà en il nord da la Siria. Almain 20 persunas èn mortas durant l'attatga e 18 camiuns èn vegnids destruids.
Il minister da l'exteriur american, John Kerry, ha uss appellà al Cussegl da segirezza da l'ONU d'ordinar in scumond da sgular per las regiuns, nua che convois d'agid èn sin via.
RR novitads 6:00


text:
La sculptura «Orbiter» embellescha en l'avegnir il maletg da la plazza da la posta a Cuira. La statua da l'artist Robert Indermauer è vegnida surdada a la publicitad. Sco Alois Vinzens CEO da la BCG ha declerà, è l'intenziun da quest emprest or da collecziun da la banca da render accessibla l'ovra d'in artist impurtant da Cuira ad in public pli vast.
Il fatg che mia figura stat sin la plazza da la posta a Cuira, in lieu impurtant che regorda mai a mia giuventetgna, ha per mai ina valur speziala.
L’ovra «Orbiter» intermediescha in tschert messadi: guardar il mund e turna cun experientschas per pudair cumparegliar. Per survegnir la tschertezza che quest lieu è in bun lieu.


text:
Il temp cura che tut ha cumenzà, il 1946, curt suenter la segunda guerra mundiala, n'era betg simpel. Ils dus moderaturs dal Radio Losanna (pli tard Radio da la Svizra Franzosa) han gì l’idea da metter sin maisa problems en Svizra e da tschertgar agid via radio. L'emprim han ins cunzunt cumenzà a rimnar resti, mangiativas u er rauba da la vita da mintgadi. L’emissiun da radio «Chaine de Bonheur» ha gì grond success uschia che las localitads da Radio Losanna eran spertamain plainas cun material. Perquai han ins stuì midar concept e mo pli rimnar raps.
Sin via di in u l'auter anc oz a mai Mr. Glückskette.
Roland Jeanneret e stà durant dus decennis la vusch da la Chadaina da Fortuna en Svizra Tudestga. Durant quest temp è el vegni a savair bleras bellas istorgias via telefon da donaziuns, dentant era istorgias tristas han commuventà el.
Il Grischun è fitg generus – sch’ins po crair a la statistica
En il Grischun abitan 2,5% da la populaziun Svizra. En media rimna la centrala da telefon a Cuira dentant 5% da tut las donaziuns naziunalas.
La centrala da telefon rumantscha a Cuira na piglia natiralmain betg mo encunter telefons rumantschs mabain ils telefons da l'entir Grischun. Uschia pon ins dir ch’ils Grischuns e las Grischunas èn en media fitg generus ils dis da donaziun da la Chadaina da Fortuna.
Davart ils motivs po la directura dad RTR e presidenta da la Chadaina da Fortuna, Ladina Heimgartner, be specular. Ella suppona dentant ch'ils Rumantschs èn sco minoritad sensibilisads da gidar in l’auter e quai sa mussia lura era tar dis da rimnar.
25 onns centrala da telefon en Chasa RTR a Cuira
Lezza giada èsi stà ina idea da Roland Jeanneret, la vusch da la Chadaina da Fortuna da la Svizra Tudestga, dad er integrar la Svizra Rumantscha. Uschia hai dà l’emprima centrala da telefon per donaziuns a Cuira il 1991.
L’emprima coordinatura per questa centrala è stada Maria Cadruvi. Ad ella è cunzunt restà en memoria il grond engaschament da Roland Jeanneret sco era las differentas bellas istorgias da donaziuns. Per Maria Cadruvi eri gia lura cler che la Chadaina da Fortuna vegn ad avair grond success.
70 onns Chadaina da Fortuna – ed anc ditg betg a fin
Dapi l'emprima emissiun da Radio Losanna hai dà bleras midadas. E midadas vegn ins tenor il directur da la Chadaina da Fortuna Toni Burgener er a stuair far il futur. Cunzunt las tecnologias occupan actualmain. Uschia vegn ins en il futur a stuair dar dapli paisa sin pussaivladads da pudair far donaziuns via telefonin e computer enstagl da la donaziun tradiziunala via telefon. Qua saja la Chadaina da Fortuna sin buna via, manegia Burgener. Aifer ils ultims onns han ins realisà differents meds da pudair far donaziuns online. Uschia per exempel via applicaziun. Tar l’ultim di da donaziuns èn 20% da las donaziuns vegnidas fatgas online.
RR Actualitad 07:00


text:
Perscrutaders svizzers avevan stgaffi ina massiva culissa da smanatschas avant las decisiuns dal parlament: En il cas ch’ils cussegls n’approvassan betg la libra circulaziun da persunas cun la Croazia pudess la Svizra vegnir excludida ord la «Champions League da la perscrutaziun». Facticamain è la participaziun al program da perscrutaziun «Horizon 2020» colliada formalmain cun il protocol da Croazia.
Fin che l’iniziativa d’immigraziun n’è betg realisada tenor la Constituziun na dastga il Cussegl federal però betg far novs contracts da dretg internaziunal – quai vul il text da l’iniziativa da la PPS. Il problem: Sch’il protocol da Croazia n’è betg ratifitgà fin ils 9 da favrer 2017, lura croda la guillotina per «Horizon 2020».
Il resultat
Suenter il Cussegl naziunal è uss er il Cussegl dals chantuns s’exprimì da schlargiar la libra circulaziun da persunas sin il pli giuven commember da l’UE. La decisiun è crudada cun ina gronda maioritad da 40 cunter 3 vuschs.
La Chombra pitschna oblighescha explicitamain il Cussegl federal da ratifitgar la cunvegna pir cura ch’i dat ina soluziun cun l’UE per la dumonda davart l’immigraziun. Quest pass duai impedir la regenza da far insatge tut suletta. La decisiun è vegnida fatga cun 33 cunter 10 vuschs.
RR novitads 14:00


text:
Louisiana
La Louisiana a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. A l gh'ha una süperfiss de 134.382 km² e una pupulaziun de 4.515.770 abitant.
A l'è tacaa a nord a l'Arkansas, a nord e a est al Mississippi, a ovest cunt el Texas; 'l a bagna a süd l'Ucean Atlantigh (Gulf del Messich).
La capital a l'è Baton Rouge (227.818 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'é New Orleans (484.674 abitant); alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Shreveport e Lafayette.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Louisiana a l'è stada amissa in de l'Üniun in del 1803.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El guernadur a l'è el Bobby Jindal (repübligan).
La Louisiana la gh'ha 9 grand eletur in di eleziun presidenziaj dl'Üniun. Mudel:Louisiana


text:
La medischina alternativa vegn era duvrada ozendi per giats, chauns, chavals u vatgas. Dapi blers onns lavura era la pratica da veterinari Capricorn a Glion cun quella, surtut cun omeopatia.
Bab sco piunier da la medischina alternativa
Sco il veterinari Fadri Vincenz di, dovrian els quasi mintga di la medischina alternativa. El saja creschì si cun omeopatia per animals da niz, ses bab Erwin saja stà in piunier en quest sectur.
Era cura che jau hai cumenzà a studegiar, è quai adina stà cler, ch’i dat per mai la medischina da scola e la medischina cumplementara. Quai va maun en maun.
Evitar antibiotica
El conceda dentant, ch’ins na possia betg duvrar l'omeopatia per mintga mal e malsogna. In remedi enconuschent saja per exempel l’arnica; ma sch’in animal haja rut ina chomma, stoppian ins operar. L'omeopatia possia dentant gidar a sustegnair il process da l’operaziun. Era Placi e Cornelia Monn che han dapi quasi 20 onns chauns, han vulì evitar da dar antibiotica a quels. In da lur chauns ha gia da pitschen gì da sbatter cun eczems, uschenumnads hotspots. Cun la tgira medicinala vegniva quai bun ma returnava pli tard puspè. Suenter avair survegnì in tip dal pur vischin che tgirava las vatgas cun omeopatia, èn els era sa decidids dad empruvar quella via e quai ha alura gì success.
La maglia da chauns è quasi il pli impurtant
Dapi paucs onns ha Cornelia Monn, che ha cun ses um dapi plirs onns ina tratga da chauns «Golden Retriever» dal raz da lavur, cumenzà a sa fatschentar cun la maglia dals chauns. Suenter ditg tschertgar, ha ella chattà maglia cun ina pli gronda cumpart da charn e senza chemicalias u supplements. Uschia possian ins tar ina malsogna u in mal dar supplementarmain ervas u era bulieus en la maglia ed uschia gist tgirar l’animal.
Ils bulieus vitals sajan surtut buns per tgirar malsognas sco cancer. Ins na possia betg curar pli, ma levgiar als animals il mal e quai saja savens la meglra terapia che laschar far per exempel chemoterapia, di Cornelia Monn. Impurtant tar l’omeopatia saja da laschar temp per medegiar e betg avair l’impressiun che tut stoppia esser bun entaifer 24 uras. En la scena da chauns saja la chapientscha per la medischina alternativa creschida fitg ils ultims onns. Si en Surselva na saja quai dentant anc betg uschè actual – sulet per vatgas ed animals pli gronds, ma per chauns manchian purschidas sco curs per ils possessurs d’animals.
Osteopatia è ina metoda fitg fina
Ils chavals n’èn betg fatgs per chavaltgar, di Anita Voskamp che ha dapi blers onns chavals. Perquai èn ils mals vi da las chommas dals chavals savens mals secundars che vegnan dal dies. Cun l'osteopatia ch’è ina metoda fitg fina possian ins levgiar quels mals ed uschia savens tractar ils mals da chavals u er da chauns, di la dunna ollandaisa. Suenter avair lavurà blers onns cun sportists professiunals è ella sa scolada sco osteopata da chavals. I saja adina stà cler, ch’ella veglia in di lavurar cun animals e perquai fetschia ella uss sia lavur da siemi.
La scolaziun ha la dunna ollandaisa fatg en sia patria ed alura pudì lavurar plirs onns tar la polizia da chavals ad Amsterdam. Da là ha ella era pudì cumprar ses chaval preferi, ch’ella posseda anc oz. Suenter la scolaziun ha l’amur manà ella a Mustér, nua ch’ella viva oz. La lavur dad osteopata maina ella però tras quasi l’entira Svizra. La Surselva n’ha betg avunda chavals per pudair surviver sulet qua, ma ella fetschia gugent ils turs da plirs dis, per exempel en l’Engiadina, nua ch’ella ha blera clientella.


text:
Velocitaa
In fisega, la velocitaa (simbol: v) l'è la misura del cambiar de modul e direzion de la posizion d'un ojet in mœviment. L'è una grandeza fisega vetoriala: g'è de dovrar tant ol modul come la direzion per definir-la. Ol valor assolut scalar (modul) de la velocitaa l'è la celeritaa (o rapiditaa), quantitaa qe l'è misurada in meter al segond (m/s o m·s−1) in unitaa del Sistema Internazional d'unitaa.
Per esempe, "5 meter per segond" l'è un scalar e mìa un vetor, mentre "5 meter per segond vers est" l'è un vetor.
Ol tass de cambiament de la velocitaa l'è l'acelerazion, qe la descriv come i cambia la celeritaa e la direzion, in relazion al temp.
Velocitaa mediana e istantaneaModifega
Velocitaa medianaModifega
La velocitaa mediana d'un oject qe l'è dree a mœver-s d'un cert spostament ind el intervall de temp l'è descriita con qesta formula qé:
Plœ precisament:
con vetor de la posizion.
Velocitaa istantaneaModifega
Per la velocitaa istantanea a 'm dovra la stessa definizion de qella mediana, ma con la condizion . Donca:
çoè la velocitaa l'è la derivada de rispet al temp.


text:
«Wir wollten die Revolution! Und zwar nicht morgen oder übermorgen, sondern sofort!» Das erzählt die 68igerin Andrée Valentin der aktuellen Juso-Präsidentin Tamara Funiciello. Diese sagt von sich: «Ich bin die grösste Nervensäge auf dem politischen Parkett.» Eine Aktivistin von 1968 trifft eine Feministin von 2018.
Andrea Pfalzgraf
DOK (SRF)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
L’Uffizi federal da sanadad argumentescha l’augment dals custs da sanadad cun il svilup demografic e cun il svilup medicinal tecnic. Il grond augment nodan las premias da cassas da malsauns per uffants, qua cuvrian gia dapi onn las entradas nagins custs.
Las premias da las cassas da malsauns s’augmentan l’auter onn en media per 4,5% - en il Grischun per passa 5%. Quai communitgescha l’Uffizi federal da sanadad. Il pli grond è l’augment tar las premias per uffants. Quellas creschan numnadamain en media en l’entir pajais per 6,6%. En il Grischun per 5,5%, La raschun saja che las premias na cuvrian gia dapi onns betg pli ils custs, argumentescha l’Uffizi federal da sanadad.
Creschientscha en media da las premias da chassas da malsauns
L’augment actual è sur la media dals ultims onns
Las premias da cassas da malsauns en dapi che l'assicuranza da basa obligatorica è vegnida introducida il 1996 mintg’onn creschidas. Ils ultims 10 onns en media per 3,6%. Eran las premias l’onn d’introducziun tar 173 francs il mais èn ellas l’onn proxim en media tar 447 francs il mais.
Las cassas da malsauns ston infurmar lur assicurads fin la fin d'october davart las premias per il 2017.
La politica è la culpa
Las premias da las cassas da malsauns s’augmentan per passà 4% en Svizra. Quai è in sbagl da la politica crititgescha la protecziun dals consuments. La politica impedescha mesiras per reducir ils custs. Era l’organisaziun per la protecziun dals pazients crititgescha ch’il problem principal è tar ils blers tractaments ambulants. Ils chantuns vegnian distgargiads uschia ma las cassas da malsauns stoppian pajar pli e pli bler, argumentesch l’organisaziun da pazients.
RR novitads 11:00+


text:
Gherdëina
Da nostes valades
Jëuni de mujiga
Musiga classica acompagnëia fora por l'invern
10 conzerc de musiga classica tratan l'invern: ai 19 d'otober él gnü inaudé a Urtijëi la 55ejima sajun di Jeuni de Mujiga
Vita da paur
Agricoltöra biologica: ciönes é pa les convinziuns doia?
Le bio é n tru por fá pesé demanco sön la natöra, sön i tiers mo ince sön la jënt la produziun de alimentars
Corvara
Canche sport y benefiziënza se dá la man
Le proiet de benefiziënza pro chël che deplü sogadus de pale conesciüs á de jö sües malietes a fin de bëgn s'á archité ince tla Val Badia
Atualité
Avis
Oste lauré cun nos?
Le todësch dijess: "Eine Meldung in eigener Sache". I avisun che la Rai Ladinia chir personal
Economia
"Le Südtirol n'é nia plü tan atratif sciöche post de laur"
Le marcé dl laur dl Südtirol á pordü atrativité. Chësc ci che le diretur dl’Istitut por la promoziun dl laur AFI sá da dí. Les gaujes é deplü
Fascia
Ert e economia. Projet de l'ICL per meter adum artisć e imprenditores
Comunichèr l'identità a na vida dreta e scempia tras l'èrt a la leta ti locai publics. Pruma mostra dedichèda a Veronica Zanoner
Junta provinziala Balsan
Stop ai kits da fá i tesć antigenics debann por les apoteches
Da novëmber inant ne ciafa les apoteches nia plü i tesć antigenics debann sciöche cina ciamó. Chësta la dezijiun dla Junta provinziala
D'atres noeles
Massaje cardio polmonar
Canche vigni menüt cunta
Le massaje cardio-polmonar é na mosöra por salvé vites che düc messass conësce. Por le de internazional n video por sensibilisé
Lingaz ladin
Publicaziun epocala: le dizionar de Giovanni Mischí
L'editur Weger a Porsenú á dé fora n dizionar nö de Giovanni Mischí: al é n'opus monumental y de referimont por le lingaz ladin.
Gherdëina
Per plu respet per i lauranc sun streda
“Respect”, chësc l inuem dla campania de chësc autonn sun la stredes de Südtirol per sensibilisé sun l lëur dl servisc stredes.
Sport
Campionac nazionai
Lara Malsiner y Samuel Costa protagonisć a Pardac
Al é gnü garejé por le salt y por la combinada nordica a Pardac, olache i dui atlec de Gherdëna á davagné le titul nazional
Alps Hockey League
Segonda vënta dla sajon per i Falcons
Juesc ora de cësa n sada sëira per la doi scuadres ladines: L Cortina à ancuntà l Asiago y l Fascia à mussù furné a Salzburg.
schi alpin
Sajon de garejedes presenteda a Milan
Atlec y dirighënc dla FISI y dl CONI à presentà a Milan l calënder dla garejedes per la sajon da d’inviërn che vën.


text:
Lengua nurmana
El Nurmànn l'è una lengua rumansa ch'el fa part di lenguv de Oïl. El nurmànn del nord el pö vess classificaa cume part di lenguv Oïl setentriunal, insema a'l Picard e el Walloon. El Nurmànn l'è parlaa in Nurmandia (Francja) e el gh'ha no un status uficial, però l'è ricunussüü cume lengua regiunal. Int i Isul de la manega, el Nurmànn el se svilüpaa separatament, ma non cumpletament de per lüü, e la furmaa un grüpp de variant ricunussüü cun el nom de Jèrriais (int la region d'el Jersey), Guernésiais o frances Guernees (int la region d'el Guernsey) e Sercquiais (o Sarchees, int la region d'el Sark). El Jèrriais e el Guernésiais j'hinn ricunussü cume lenguv regiunal dai guveren britanich e irlandes.