text:
Vischnaunca surdat pastira a Gion Flurin Riedi a Plaun Miez
Igl onn 1855, ils 27 da zercladur, ha la ludeivla vischnaunca da Tujetsch dau e surdau in ton pastira a Gion Flurin Riedi en Plaun Miez. Quella pastira ei in ton sur la seiv dador il baghetg en la pastira entochen ora dadem sco muossan ils tiarms, aschia era dadens il clavau ed il plaun sura la seiv en ed ei mesira en il plaun dadens e dadoren il clavau fests 480. Eis ei dau dadens la seiv enagiuviers sco muossan 3 - 4 tiarms entochen dadens il dutg: ultra da quei menziunau ei dau tut las Dischellettas. Tut quella detga pastira po Gion Flurin e siu vegnentsuenter guder a norma sco el pudeva guder il vivon gudiu prau confinont cun quel, ei aber ariguard la classena ch'el ha da guder presentamein duess, sco era il vivon ch'el veva giu Gion Flurin u tgi che gauda quei funs, pinar 10 onns in lenn per onn en igl Uaul dil Diratsch per clauder e nuota dapli en negins uauls dalla vischnaunca per clauder quei prau; cura che quels 10 onns ein vargai, ed igl uaul en siu grau fuss ruinaus da tala maniera che ni el niu siu vegnentsuenter, savessen buca mantener la classena cun siu uaul, sche en gliez cass cura ch'ei fuss vargau quels 10 onns dueigi la vischnaunca sin dumandar dils possessurs da quei lura conceder lenna a diever da gronds basegns. Quei ei aber bein da saver che Gion Flurin u siu vegnentsuenter possien pinar negina lenna en lur uaul, sut negins tetels en lur uaul, auter che per clauder e mo sche igl uaul lur vegness devastaus entras lavinas u autras disgrazias, sche vegni ei dau lenna.
Perencunter il sura dau paga Gion Flurin alla vischnaunca fr: 600, ditgel sistschien francs e croda igl emprem tscheins da s.Martin 1856, 5% ed aschia vinavon, ultra dils 600 frs. soblighescha Gion Flurin e siu vegnentsuenter da caluder e mantener ina sufficienta classena en tut quei toc dau dadens il present prau, quei ei bein entelgiu, ei duei vegnir claus naven sco ei terminau enagiu viers e sco ei terminau sco ils tiarms muossan entochen dadens il Dutg dalla Fontauna Cavrera, sco il davos tierm sur quei grep muossa. Quella seiv dueigi Gion Flurin sco siu vegnentsuenter, adina aschigleiti sco ei terrein e tiers van a bass ver fatg si e mantener en bien uorden da tut temps ch'ei resta tiers a Surrein, quella seiv dueigi esser en la medema categoria dils auters funs e ver negins dretgs auter che sco igl auter prau, il Plaun Miez.
Che quei vegni observau dueigi oravon igl obercheit sco era il particular ver igl egl sissu, ton enten il pinar la lenna sco il mantener la seiv e dueigien ils possessurs da quei funs muncar sche dueigein ei vegnir admoni ed obligai d'observar tenor scartira.
Per ils baghetgs sin quei funs dueigi cun dar lenna vegnir observau la medema norma sco auters baghetgs da vischnaunca, era dueigi quei funs restar per underfant alla vischnaunca entochen ch'igl ei tut pagau.
Per coraboraziun dil sura accord suttascrivan en num dalla vischnaunca
Thomas Joseph Schmed, gerau
Il cumprader
Gion Florin Riedi
(Gion Flurin Riedi, naschius 09-09-1802 (fegl da Gion Fidel e Barbara Catrina Berther), dunna Maria Margareta Decurtins 19-10-1806; Dumbraziun 1850 ils affons: Gion Crist 1830-1896, Gion Fidel 1837 e Giusep Flurin 1839-1906.)
Documents transcrets
Cun maschina
A maun
Remarca pertuccont quei document da pupi.
Ils onns 1960 ein biars da nos documents da pupi egl archiv communal vegni culai cun cola transparenta. Quei secapescha beinmanegiond e pil bien dalla caussa! Cheu ein las consequenzas da quei tractament bein veseivlas. La cola ei cul temps vegnida secca e curdada naven e schau anavos ina sdrema macorta! Quei che vegn fatg oz ha in di lu forsa semegliontas consequenzas, ni mendras!!


c: text/html

text:
Dolomitas
Las Dolomitas èn ina chadaina da muntognas en Italia. Regiun da l'Alto Adige (Tirol dal Sid/I), ladin Dolomites, talian Dolomiti, tudestg Dolomiten, cun diversas valladas ladinas attribuidas a differentas provinzas: la Val Gherdëina (tud. Gröden), la Val Badia (tud. Gadertal) ed il Mareo appartegnan a la provinza da Bulsaun, la Val de Fascia a quella da Trent, Fedom (tud. Buchenstein) ed Ampèz a quella da Belluno. Tranter las Dolomitas ed il Friaul sa chattan anc duas ulteriuras regiuns ladinas, il Cadore ed il Comelic.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La dretgira d'appellaziun suprema da l'Africa dal Sid a Bloemfontein ha decidì il venderdi avantmezdi, che Oscar Pistorius sto ir per 13 onns e 5 mais en praschun enstagl da 6 onns.
Per mazzament datti en l'Africa dal Sid normalmain 15 onns praschun. La dretgira ha dentant resguardà il temp ch'el era già en Praschun.
La procura publica aveva appellà pervi da l chasti «schoccantamain lev»
La dretgira suprema ha uschia dat raschun a la procura publica. Quella aveva numnà l’emprim chasti d’arrest dal fanadur 2016 cunter Pistorius «schoccantamain lev» ed era ida pervi da quai en appellaziun.
Oscar Pistorius è vegnì sentenzià per avair sajettà il di da Valentin l’onn 2013 sia amia Reeva Steenkmap cun quatter sajets atras l’isch da la tualetta. Il cas aveva muventà il public sur onns e quai sur ils cunfins da l’Africa dal Sid ora.
RR novitads 10:00


text:
Novitês
15.12.2016: Presentaziun dl liber sön Franz Josef Noflaner
En jöbia ai 15 de dezëmber gnarál presenté la publicaziun nöia dl Museum Ladin Ciastel de Tor y dl Istitut Ladin Micurá de Rü sön Franz Josef Noflaner.
Franz Josef Noflaner (1904 – 1989) á lascé na gran arpejun de operes leterares y artistiches. Sön scomenciadia dl Museum Ladin y dl Istitut Ladin Micurá de Rü él da püch gnü publiché dui libri sön l'artist da pert de Markus Klammer tres la ciasa edituria Haymon de Desproch. La monografia de Franz Josef Noflaner gnará presentada
en jöbia ai 15 d’otober
dales 18:00
tla Ciasa dla Cultura „Luis Trenker“
streda Sacun
Urtijëi
dala direturia dla Repartiziun Museums Karin Dalla Torre, dal diretur dl Museum Ladin Stefan Planker, dal diretur dl Istitut Ladin Leander Moroder, dal autur Markus Klammer y da Katharina Moling dl Museum Ladin che s’á fistidié dles fotografies dla publicaziun.


text:
Ils Verd-liberals avessan gugent fatg part a la colliaziun da la PCD, da la PBD e da la PLD. Quai ha ditg il president dals Verd-liberals grischuns, Christian Stricker, a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Apparentamain als vesian las 3 partidas sco ina concurrenza.
Per Josias Gasser vegni pli grev
Uss vegnia segiramain pli difficil da tegnair il sez dal cusseglier naziunal Josias Gasser, ha Stricker ditg vinavant. El na detti dentant betg si, ha ditg Josias Gasser ad RTR. Las trais opziuns che restan a la PVL èn: Ina colliaziun cun la PPS, che na vegn betg en dumonda (tenor Gasser e Stricker), ir persuls en il cumbat, che muntass tant sco forfait u ina colliaziun cun la PS. Questa varianta è tenor Josias Gasser la pli valabla ed er la finamira da la PVL.
Jon Pult, il president da la PS Grischun na vuleva dentant anc betg tradir tge varianta che la PS vul. Fin glindesdi, ils 10 d’avust, han las partidas anc temp dad inoltrar a la chanzlia chantunala lur colliaziuns.I dettia anc la pussaivladad da sa colliar cun ils Socialdemocrats. Els hajan gì discussiuns, dapli infurmaziuns na veglian els dentant betg dar il mument.
RR Novitads 20:00


text:
Dà da discutar han surtut dumondas sco: sch’i dovria insumma ina lescha, sche persunas che abiteschian lunsch davent, stoppian era pajar tant sco autras en il center, ni era sche la tariffa da 400 francs ad onn per in parcadi public na saja betg memia auta.
Ademplir tscherts criteris
La lescha da parcar per la vischnanca da Trun duess tenor la suprastanza communala e la cumissiun ademplir ils suandants criteris tenor il messadi:
- urden simpel
- varianta simpla da controllar
- bass custs da la realisar e controllar
- resguardar la durada da parcar
- valair per l’entira vischnanca da Trun
- pussibilitar a la vischnanca da reservar parcadis per occurrenzas grondas
- betg tegnair davent turists e giasts ch’èn per in curt temp a Trun
Ina lescha gea - mo en tge furma
Il gerà da selvicultura e da vias, Curdin Tuor, ch'ha preschentà la lescha al cussegl da vischnanca, manegia che quai dovria ina lescha da parcar. Ins possia dentant discutar, en tge furma che questa duess esser. Dad ina vart possian els schliar cun ina lescha situaziuns malsegiras cun ina basa legala, da l’autra vart duessan tuts pajar tenor il principi da chaschunader – saja quai possessurs d’abitaziuns, saja quai persunas che vivan en las fracziuns pli allontanadas.
Tariffa pli favuraivla per vehichels da duas rodas
La tariffa munta a 400 francs ad onn per in parcadi public. Sco Curdin Tuor di, na veglian els dentant betg far pajar persunas che han vehichels cun duas rodas tant sco persunas cun autos. Era a Scuol en l'Engiadina Bassa vegnia quai discutà sur da la situaziun da parcar.
Ils parcadis publics
Tenor il plan general d’avertura e tenor la discussiun en la cumissiun valan suandants parcadis sco parcadis publics.
RR actualitad 11:00


text:
Ils products che creschan en Italia, per gronda part fritgs e verdura, vegnan però vendids sco products svizzers. Quai è lubi. Era sch’il mail o il pair crescha sin territori talian sto el vegnir producì tenor il standard svizzer. Per exempel pon ins be squittar ils pesticids ch’èn era permiss qua en Svizra.
Mo ils purs che vivan al cunfin
Impurtant è però da savair, che quai na po betg far mintga pur. Quai pon mo far ils purs che vivan al cunfin, e quai è mo lubì sin in territori definì. Uschè ch’ils purs dal Puschlav han il dretg da vender il mail u il pair che crescha sin prada taliana sco product svizzer uscheditg ch’els sa tegnan vi da las prescripziuns.


text:
Novas da la musica militara Svizra
-
Mesemna, 30.5.2018, 19:00, RTR
La musica militara Svizra preschenta sut il titel «Musique Suisse, Volume 4» per la quarta giada registraziuns da cumponists svizzers.
Legenda da maletgs:
Musica militara Svizra, Volume 4
MAD
1 dunna e 55 umens han frequentà questa recruta ed els sun stads la davosa musica da recruts da brass en il sistem vegl.... ed uschia sa numna il disc «Brass Passion».
«L'instrumentala» dad oz preschenta quest disc che è cumparì en il decurs da questa primavaira. La musica da recruts 16-3/2016 e pronta e suna per vus marschs, melodias modernas mo er ovras da concert e musica classica.
Redacziun: Christa Soliva
Ils titels en l'emissiun


text:
Nevin Galmarini fa aur tar il slalom gigant parallel da snowboard. Cun in avantatg suveran sa metta l'um da 31 onns tras cunter il Sidcorean Lee Sangho. La medaglia da bronz gudogna Zan Kosir per la Slovenia. Ils dus cumpatriots Kaspar Flütsch e Dario Caviezel eran gia crudads or tar la qualificaziun.
Per il pli spert da la qualificaziun è quai la segunda medaglia d'Olimpia. Avant quatter onns a Sotschi era il snowboardist da 31 onns daventà segund ed aveva uschia gudagnà la medaglia d’argient. Tut en tut èsi la settavla medaglia d'olimpia per ils snowboardists alpins a gieus olimpics insumma.
Ledecka defenda la rolla da favurita
Tar la cursa da las dunnas defenda Ester Ledecka ses status da favurita. La Tscheca da 22 onns gudogna suenter la cursa da super-g er aur en sia disciplina ferma. Ils dus auters plazs da podest occupan duas Germanas: La medaglia d'argient prenda Selina Jörg cun ella e la medaglia da bronz va a Ramona Hofmeister.
Mamma da Galmarini salida ses figl
L'onn 2014 aveva Nevin Galmarini salidà sia mamma en lingua da segns, gist suenter ch'el aveva gudagnà argient als gieus olimpics a Sotschi. Uss sa revantscha la mamma Helen Galmarini e salida ses figl.
RR novitads 06:00


text:
Ils dus pajais vulan communablamain ir suenter fastizs e chastiar ils terrorists ch'èn responsabels per las ultimas attatgas sin lur pajais, ha ditg Putin.
Naginas attatgas sin rebels sirians
Putin ha menziunà ch'ins saja sa cunvegnì d'impedir en la Siria attatgas sin gruppaziuns che cumbattan er cunter il terror.
Fin uss taxava la Russia tuts adversaris dal president sirian Baschar al-Assad sco terrorists. Putin ha declerà ch’il cumbat cunter il SI saja be da gudagnar cun truppas a terra. Per quai intent sajan Assad e sia armada «ils alliads natirals».
Barattar infurmaziuns
Hollande e Putin èn sa cunvegnids da collavurar cunter il terror cunzunt entras barattar infurmaziuns. Quest’emna è Hollande sa coordinà cun ils Stadis Unids, la Gronda Britannia, la Germania e l’Italia per organisar il cumbat cunter il IS. E Putin è pront per collavurar cun ils Stadis Unids, communitgeschan agenturas russas.
Frantscha n'excluda betg truppas sirianas
La Frantscha n'excluda betg pli che las truppas sirianas da Baschar al-Assad pon sa participar ad in'allianza gronda per cumbatter la milissa Stadi Islamic. Quai ha ditg il minister da l'exteriur franzos Laurent Fabius en in'intervista cun l'emettur RTL.
La regenza franzosa resta dentant tar sia posiziun ch'il president da la Siria stoppia vegnir privà da la pussanza.
Incap aviatic cumplitgescha relaziuns tranter Russia e Tirchia
Pervi che la Tirchia ha sajettà giu in aviun da cumbat russ vul Moscau bloccar acziuns communablas cun la Tirchia. Uschia ha la Russia era annunzià sancziuns cunter la Tirchia: per il pajais da vacanzas popular dals Russ ha il ministeri da l’exteriur da ora in avis da viadi.
RR novitads 06:00 / 07:00 / 11:00
Frantscha sa regorda
La Frantscha commemorescha oz las unfrendas da las attatgas terroristicas. Passa 1'000 giasts vegnan spetgads a la ceremonia en il dom dals invalids, tranter quests numerus parents da las 130 unfrendas.
La ceremonia ha cumenzà cun preleger ils nums da tuttas unfrendas.


text:
Clavaleyres
Clavaleyres a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes. Al representa un enclav inseraa dent intra el Canton Vaud e el Canton Friburgh. La popolazzion l'è a magioranza linguistega francesa.
La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 48 abitant.
El cumün de Clavaleyres al se tröva a una altitüden de 454 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courgevaux (FR), Faoug (VD), Villarepos (FR).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Clavaleyres in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Clavaleyres in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mussacà
La mussacà (in gregh: uouσakάς) o moussakà a l'è on piatt tipigh de la cusina grega, balcanega e medi-orientala simil a la parmigiana de obersgin sicilianna (pussee de quella napoletanna, caratterizzada da mozzarela e sugh de tomates). La version grega de la mussacà a l'è la pussee famosa. A l'è, de fatt, on sformaa a baa de obersgin e, in di region arent a la Turchia cont carna triada, da coeus in forno, guarnii cont ona bondanta quattadura de basciamell gratinada (questa a l'è comè on'internazionalizzazion del piatt tipigh perchè la basciamell a l'è ona salza de invenzion francesa). A gh'hinn di alter variant basaa su zucchett, pomm de terra e alter verdur, aromatizzaa cont i spezzi che se voeur, comè per esempi l'anee.
I origen del piatt a hinn minga inscì ciar, anca se se sa che 'l nomm gregh mousakàs el riva dal turch musakka che, a sò voeulta, el gh'ha radis in di lengov araba e persiana[1][2].
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Il nostro ricettario: Moussakà, ilnostroricettario.blogspot.it.
- ↑ Merriam-Webster Dictionary: Moussaka, merriam-webster.com.


text:
Curt e concis
- Tujetsch na paja betg 65'000 francs sco daners da sponsuradi per ils dis da schlagher.
- I dat in cas da dretgira perquai che la vischnanca da Tujetsch haja visà il contract pli baud che previs.
- L'organisatur, MB Mountain Events tschertga uss in auter lieu adattà en Grischun.
Obligaziun da precauziun
La vischnanca da Tujetsch na paja betg ils 65’000 francs sco daners da sponsuradi per ils dis da schlagher e Pimp My Schlitte. Els hajan in'obligaziun da precauziun, perquai ch’i sa tractia da daners dal maun public, ha il gerau Renato Decurtins ditg ad RTR. Els deplorassan dentant, sch’ils dis da schlagher giessan ord la val, mo questa decisiun na saja betg en lur mauns.
«Audiatur ed altera pars»
Stefan Birri da MB Mountain Events di che Tujetsch haja visà il contract pervi dad in extract da scussiuns che mussia ch’els n'hajan betg pajà quints dal 2015. Mo quest extract n'existia betg pli.
Suenter la decisiun dals Tuatschins sajan els vegnì en difficultads finanzialas, perquai ch’els stoppian pajar ordavant ina tscherta summa ad artists ubain auters collavuraturs.
Plinavant n'haja la vischnanca da Tujetsch er betg pajà 5'400 francs per bigliets dals dis da schlagher.
I dat in cas per ina dretgira, perquai che Tujetsch haja visà il contract da sponsuradi pli baud che previs. Quel avess stuì valair enfin la fin da favrer. Ins haja era cuntrafatg al dretg da tadlar ils auters. Quai tenor il princip giuridic da «audiatur et altera pars».
Restar en il Grischun
Il contract è vegnì visà ils 2 da november. Uss tschertga la MB Mountain Events in auter lieu, mo els veglian restar en il Grischun. Intgins artists èn gia enconuschents.
Tenor ina calculaziun da l'organisatur han ils dis da schlagher da Sedrun generà ina valur da 130’000 francs. Mo pervi da quest eveniment sajan passa 500 persunas (artists, gidanters, giasts da la Germania) vegnids en ils hotels da la regiun.
RR actualitad 07:00


text:
April
Prima che 'l rè Nùma Pompilio 'l enventàes Zenér e Febrér endèl 700 prìma de Crìsto, per i Romàni Bril l'éra segónt més. L'è dientàt el quart més del calendàre al tép dei decemvìri – entùren al 450 BC – e a chèl tép là 'l gh'ìa apéna 29 dé. La derivasiù del nòm (Latì Aprilis) l'è mìa sügüra. L'etimulugìa tradisiunàl la dis che 'l vegnarès del Latì aperire, (dèrver) perchè l'ìa la stagiù che se dirvìa i fiùr e bötàa le piànte e la sarès cunfermàda apò del confrónt cól Gréco modèrno che 'l dopèra ἁvoιEις (apertüra) per dì primaéra. Sicóme che i Romàni de sòlit i ghe dàa i nòm ai més en unùr de 'n quac divinità, e sicóme che Bril l'éra consacràt a Vènere, e la Festum Veneris et Fortunae Virilis la se tignìa al prim de Bril, vergü i g'ha a prupunìt la spiegasiù che 'l nòm 'l éres en cunesiù cól nòm gréco de Vènere, cioè Aphrodite (Aphros). Dei óter i spiegàa 'l nòm col Etrùsco Apru e Jacob Grimm el sügirìa el nòm d'en eròe o de 'na divinità Aper o Aprus.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Aprile.


text:
Las dunnas Svizras èn avant la relegaziun da l'emprima gruppa mundiala. Las giugadras Svizras èn enavos cunter la Rumenia cun 2.0. Era Timea bacsinszky n'a betg gudagnà. La giugadra da Losanna ha pers sina partida cunter Irina-Camelia Begu cun 4:6 e 1:6. Avant aveva sia collega da team Victorija Golubic gia pers la partida cunter Simona Halep.
Golubic cun buna partida
Era sche la Turitgaisa Victorija Golubic ha mussà ina buna partida cunter la Rumena Simona Halep ha ella pers il gieu cun 3:6, 6:1, 1:6. Il numer in dal mund Halep è stada memia ferma. Uschia è il team svizzer da Fed-Cup cun 2.0 en retard suenter ils emprims dus gieus.
RR novitads 15:00+


text:
La rhapsodie – ina musica naziunalistica
- Dumengia, 19.2.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.2.2017, 19:00, RTR
Mariss Jansons dirigia cumposiziuns da Chabrier, Brahms, Liszt e Gershwin.
Il pled grec «rhapsodos» sa cumpona da «rhaptein», quai che munta «cuntschar u far chaltschiel» ed «odein» quai che vul dir «chantar». Ina rhapsodie è pia uss ditg salop – in tarpun musical cuntschì ord divers tocs. Dapi la romantica munta quai era ina cumposiziun u fantasia sur da chanzuns popularas u musica tradiziunala. Uschia stat la rhapsodie en stretg contact cun il naziunalissem. Per gronda part ha ella era in num d'in pajais en il titel, per exempel Ungaria, Rumenia, Spagna, Norvegia u America (Rhapsody in Blue).


text:
Uschia nizzegian intgins dals umens giuvens la chaschun d’ir a reparar e schubregiar vias, sendas e pastgiras.
Dacurt è ina gruppa stada en Val Cristallina a rimnar plantas che creschan en la pastgira. In dals requirents d’asil, in giuven da 26 onns, ha raquintà ad RTR sur da la situaziun en sia terra, en l’Afghanistan, e co ch'el saja fugì. Pliras giadas n'hajan els gì nagut da magliar e da baiver e fissan bunamain morts. Per la vischnanca da Medel han las lavurs dals requirents d’asil era in tschertg avantatg, sco il gerau Marius Flepp ha ditg.
Spetgar sin ina decisiun
Il center d’asil sin il pass dal Lucmagn appartegna a l’uffizi federal per migraziun. Là spetgan ils umens giuvens tge che vegn decidì e sch’els dastgan star en Svizra. En media èn tranter 70-80 persunas per di là. La dimora da mintga singula persuna cuzza maximalmain 5 emnas. Ina firma da segirtad è preschenta durant 24 uras.
Il center vegn probabel serrà puspè ils 18 d’october.


text:
La siala e la furmija
A l'era istà e la siala a plandronava cogià an sna feuja an sventajand-se con pigrissia.
«Che bela vita! - a pensava antra 'd chila la siala - a l'é na giornà fiamenga e mi im sento pròpe beà!» e a-j fasìo pietà le gate e le furmije ch'a fatigavo sota 'l sol.
«Chita ëd travajé! - a l'ha dit a la fin la siala a na furmija - e ven a amusete con mi.»
Ma l'argin-a dle furmije a l'ha dije a la furmija ovriera dë scoté nen ij consèj gram ëd la siala e ëd seghité a travajé con soe compagne.
Antant che ël vent dl'otonn a sbardlava le dariere feuje, la siala a seghitava a canté e le furmije a travajé për ambaroné le proviste për ël longh invern.
L'invern a l'era a la fin rivà e la siala a l'avìa nì 'd mangé për nurisse, nì un ni për paresse da la frèid.
«'Me ch'i son ëstàita incossienta! - as arprociava la siala - Përchè i l'hai nen cujì le proviste për l'invern parèj dle furmìe?»
La siala a muirìa giumaj da la fam e la frèid.
Ma chèiche furmije a l'han socorula e a l'han ëmnala an soa tan-a, anté che tute le furmije as arposavo e as argalavo për le vacanse invernaj.
Le brave furmije a l'han giutà la siala; a l'han gavaje le veste bagnà e a l'han daje da mangé.
«Bèica 'me 't ses arduvute për toa svantajisa!» a l'ha arprociala l'argin-a dle furmije.
La siala a l'ha ciamà përdon e a l'ha promëttù d'esse pi nen plandron-a e fagnan-a e për aringrassié le furmije a l'ha sonà e cantà për lor.
Chi ch'a l'é prevident a va nen ancontra a l'arzigh.


text:
Ed en l’Arabia Saudita na dettia quai nagins Cristians, e tgi che giaja enturn là cun ina crusch vegnia mess en praschun. Sulet en l’Iran ed en la Jordania e per part en la Palestina possian els viver en pasch. Blers bandunan lur patria, surtut era pervia da la situaziun economica. E l’avegnir è stgir, prognostitgescha Ulrich Tilgner. El ha tegnì dacurt in referat en la claustra a Mustér cun il tema “Il vest e l’orient”.
Surselva Ils Cristians èn sut gronda pressiun en terras arabas
En las terras arabas èn ils Cristians ina minoritad cun bun 10% da la populaziun. Mo els vegnan persequitads, surtut en terras nua ch’i dat conflicts ubain guerra sco per exempel en la Siria ubain en l’Irac.


text:
James Gruntz – il jazzist che ama il pop
- Sonda, 29.7.2017, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 29.7.2017, 11:03, RTR
Il Magazin da cultura emetta chanzuns dal concert da James Gruntz al Festival da jazz a San Murezzan.
Venderdi, ils 14 da fanadur è James Gruntz stà sin il palc dal Dracula Club a San Murezzan. Il Radio Rumantsch ha registrà il concert dal giuven multitalent musical. Per James Gruntz èsi stà pir il segund concert da quest onn, damai ch'el lavura intensivamain vi da ses nov album. Quel duess ir anc dapli en direcziun pop, tradescha el en l'intervista cun il Radio Rumantsch. A San Murezzan è el perquai stà d'udir per la davosa giada cun sia veglia furmaziun.


text:
Gist cumparì è il fascichel dubel 188/189 dal DRG cun la seria da pleds da METTER fin MICHEL.Dapli qua
Andri Casanova e Manfred Veraguth èn ils novs documentalists per l'Institut dal DRG.Dapli qua
Ina exposiziun davart translaziuns rumantschas da la BiblaDapli qua
In film documentar a la tschertga da las linguas.Dapli qua
Il nov fascichel dal DRG è qua, questa giada cun la vita multifara dal verb METTER…Dapli qua
En il rom da sia digitalisaziun è il DRG stà sin visita tar il center da cumpetenza a Trier en Germania. Quel era vegnì incumbensà cun la retrodigitalisaziun e cun la structuraziun da las datas.Dapli qua
L’ovra «Das Meum Scret des Balthasar Gioseph de Vincenz (1789–1858). Kritische Edition, Glossar und Erläuterungen» è gist cumparida sco tom 22 da la retscha scientifica «Romanica Rætica».Dapli qua
Il nov fascichel dal DRG è qua, cun blers artitgels MESKINs. – Tge? Dapli …Dapli qua
En sia seduta dals 13 da favrer 2016 ha elegì la Cumissiun filologica prof. Matthias Grünert sco nov president.Dapli qua
Il DRG mussa ses champs da perscrutaziun a Tavau.Dapli qua
Il nov fascichel dal DRG è qua – cun bleras MENDAS e MERDA. Tge? Dapli...Dapli qua
Suenter avair lavurà 35 onns en l’Institut dal DRG va noss redactur Kuno Widmer en pensiunDapli qua
… a noss redactur Ursin Lutz per la defensiun da sia dissertaziun!Dapli qua
Michele Badilatti da Zuoz ed Annetta Zini da Strada han cumenzà tar nus il 1. d’october sco assistents scientifics.Dapli qua
L’avust 2014 è cumparì il fascichel dubel 180/181, l’emprima furniziun dal tom 14.Dapli qua
Cun la publicaziun dal fascichel 179 è terminà il 13avel tom dal DRG cun ils chavazzins MANKI – MEDGIAR.Dapli qua
Sco successurs da Kuno Widmer ed uschia sco novs commembers da la redacziun dal DRG èn vegnids elegids Annetta Zini e Michele Badilatti.Dapli qua


text:
En la davosa runda da qualificaziun per la cuppa Svizra da hockey da la proxima stagiun frunta San Murezzan sin Bülach. San Murezzan è per il mument sin plazza dus da la tabella en segunda liga, Bülach è en il champ d’amez da l’emprima liga superiura. San Murezzan e Bülach separan pia duas ligas. Quella differenza è en mintga cas frappanta.
Vul San Murezzan gudagnar sto l'equipa mussar il meglier gieu da la stagiun.
Quai di il schef da sport dal club da hockey da San Murezzan, Andri Casty. L’equipa engiadinaisa ha però avantatg da chasa. San Murezzan dat la partida da qualificaziun sin la plazza da glatsch da Ludains. Dar hockey ordadora n'è betg simpel e segir in avantatg per l’equipa indigena. Tuttina dovri da San Murezzan ina partida extraordinaria per far il pass en la runda principala da la cuppa Svizra.
Ventg milli francs e la vista sin in duel cun in dals gronds
Per la qualificaziun da la Cuppa svizra da hockey datti da la federaziun Svizra da hockey 20'000 francs. En pli ha il victur la schanza da dar en la Cuppa svizra in gieu cun ina «gronda» equipa dal hockey en Svizra. Quai duess esser motivaziun avunda per dar tut e per empruvar da surventscher er il davos obstachel sin via en la runda principala da la cuppa da la proxima stagiun.
RR actualitad 07:00


text:
Castlarân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Castlarân (Castellarano in italiân) l’é un cmûn ed 14.958 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz e l’é luntân 27 km da Rèz e 25 km da Mòdna.
A's câta lòngh la vâl dal Sècia. L’é stê ed la faméja Canòsa, ch’l'al gh’îva dèinter un lêregh teritôri, dmèj cgnusû cme zôni matéldichi. Int al teritôri a gh’è diferèinti zôni: pianûra, culèina e muntâgna; l’é pugêda insém a dal rôci e crēta scajōṣa. Al j indóstri ed la cerâmica, 'na vòlta in flōra, a se ṣvilópen al d’ed dèinter in còl ch’ al vîn ciamê "cumprensôri dal cerâmichi", che insèm a i cmûn cunfinânt, a’s mèt tra i pió impurtânt pôlo industriêl ed la regiòun.
Stòria
La stòria antîga
Al nòm Castlarân, l’é prubabilmèint d’urègin latèina e al gniré da Castrum Arii o Dariioséia Castèl o sît furtifichê ‘d Ario o ed Dario, però al pré gnîr ânca da Castrum olerianum (Castèl d’ j ulîv) o da Castrum Arianum (Castèl d’j Ariân) in riferimèint a ‘na colônia ed Longobêrd Ariân ch’ a’s pré èser fermêda ché dôp l’època rumâna.
Mó i schêv ind al zoni ed Campiân e Castlarân (rèst ed fōgh ‘d acampamèint) arfân la preṣèinsa ed l’òm tr’ al XI a l’VII milèni. Ânca se a gh’é di sègn dal j èpochi dôp ‘na particulêra atensiòun a mêriten i rèst relatîv a l’etê dal brònz. In cól peréiod, ind la Pianûra Padâna, a’s vèd nâser un gèner specêl ed pôst: la Teramêra, in particulêr ind al zôni dal pruvînci dal dé d’incô ed Rèz, Mòdna e Pèrma.
Dû pôst che s’arfân a la cultûra dal terimêri àn lasê al sègn int al teritôri Castelaranèiṣ, la puṣisiòun geogrâfica di sté dû sît la riṣûlta zò ‘d rególa, in quânt a’s câten generalmèint in pianûra, dal catêdi în stêdi fâti a Rudèja e Castlarân. A Rudèja a s’în catê di sègn relatîv a un pôst céch, més lé cun cêri funsiòun ed contròl, ch’ l’ êra ind la zôna ed l’antîgh castèl e al se ṣvilupêva fôrsi só dû piân. A Castlarân dal catêdi pió destèiṣi e pió impurtânti ind la zôna ocupêda da l’antîgh cèinter insém a la culèina ed sâs côch alvêda da tèra insém al fiòm Sècia. Int al Cèinter Stôrich ed Castlarân, insém a i rèst dal terimêri, în stêdi catêdi testimuniânsi dimòndi sustansiōṣi ed ‘n stâbila preṣèinsa etrósca: a’s trâta ed mûr ed giaròun a sèch urientê secònd i pûnt cardinêl, pcòun ed vêṣ e al pé ed ‘na scudèla céca cun la parôla ertósca Venarnespiturêda insém al fònd. Al pôst al fêva pêrt dal sistêma comercêl e stratègich ed l’invaṣiòun Etrósca vêrs la pianûra Padâna. Incòra pió impurtânt i rèst ed la preṣèina Rumâna, masmamèint a Castlarân e Campiân, che spiêghen ‘na preṣèinsa int al pôst fîn da lèpoca repóblicana (183-27 p. C.)
A Gamberêda ed Sòt é stêfât dal j impurtânti catêdi ed l’etê Imperiêla (Augusteo-Tiberiana) oséja ‘na domus róstica. Incòra a Castlarân, în ‘na zôna ed nōv fabrichêt, é stê catê un lavōr fât a mân ch’al servîva per méter insèm al j urèini, druvêdi pó cme sbiancânt e âcid sia ind la cûnsa dal pèliche ind la teṣdûra, fât da un trégn rotònd incastrê al cèinter ‘d un céch pavimèint a ‘d opus spicatum, che a só vôlta al gh’îva dèinter un vêṣ môbil cun al côno trunchê. Dimòndi êter rèst în stê catê in tót al teritôri Castelaranèiṣ ch’ l’êra, in môd cêr, teritôri ed coloniṣasiòun rumâna cun la preṣèinsa ed Fundi e Villae cme spiêghen i nòm dal divêrsi locali Luranus fundus, Nirân da Nirani ager Câmp ed la famèja Niri, Terzân da Tertianus fundus fònd ed Terzo e Rudèja da Possesio Rutiliana oséja proprietê ed la faméja Rutilia (Anca se quelchidûn al pèinsa ch’al pôsa deṣgnîr dal têrdi latèin Ervili ch’al vré dîr arviôt o fêvi.) Al teritôri tra la pruvîncia ed Rèz e còla ed Mòdna l’êra urganiṣê pr'al sfrutamèint agrécol, sta zôna l’êra alōra cgnusûda per la prudusiòun ed l’óva Prusinia, mèinter a gnîva segnalê, da Plinio e Columella, la lochêla prudusiòun ed bagài ed crêta. Préma di Rumân la zona l’êra abitêda da i Galli Boi e i Liguri che ânca lōr àn lasê i sègn ed la preṣèinsa ind i nòm ed divêrsi localitê cme Valbercia dōve Bercia l’é ‘na parôla cêltica ch’la da al nòm a ‘na ṣléta a fōrma ed cûna per purtêr al fèin, Lucenta la deṣvîn dal nòm dal Dio cêltich Luventis’ e i Gài în stê custrét a ‘d andêr ind la tèra mêgra ed l’Apenèin, d’ed ché al saczêdi che i légor a fêven despès a i dân ed la pianûra e i scûnter dûr cun al milési rumâni.
Castlarân l’é stê un presédi Rumân a difèiṣa ed la vâl per la só puṣisiòun stratègica a guêrdia ed l’imbòch ed la vâl dal Sècia e l’é stê, ânch ind i sècol antîgh, al pôst gióst per al presédi I Longobêrd àn ocupê Castlarân dop la ruvîna ed l?impêr Rumân, intōrna a la metê dal VI sècol, ché àn més un presédi militêr, ânca per la ṣvinânsa, in di Apenèin, dal trópi biṣantèini lōr aversâri. Ind i musèi ed Rèz în tgnû dacât dimòndi catêdi ed rèst antîgh e tòmbi quêṣi sèimper ed gueriêr, cun êrmi cme adôb mortuâri catê in sté zôni. Tra i rèste ed la crépta ed la cêṣa Parochiêla în tgû dacât di capitê che testimònien la fîn dal lōr pusès. Ânch i longobêrd cme i Rumân, i Lègor e i Gài àn lasê al sègn dal lōr pusès ind i nòm ed localitê ed la zôna.
Cme ad eṣèimpi Farandello dal lomgobêrd Faran ch’al spieghêva che cla zôna l’êra ed priprietê ed la faméja che ghé stêva. I Guaiti da Guaita pôst ed guêrdia. La Brada da Braida câmp ed la comunitê e fôrsi Gambarata dal nòm ed ‘na famōṣa regîna Longobêrda: Gambara.
Êtra impurtânta testimuniânsa la vîn da S.Michele ch’lé un cêr sègn dal pusès Longobêrd perché la divusiòun per arcânzel gueriêr l’êra dimòndi cgnusûda a i pôpol tudèsch ch’àn impî l’Eurôpa ed santvâri a ló dedichê, més masmamèint insém a di muntarôt, sté localitê l’à fât pêrta ed Castlarân fîn al 1815. Pôch sègn în armêṣ dal peréiod Canosân-Matèldich (X-XII sècol), a’s sà che la Cuntèsa Matélda a Castlarân la ghîva ‘na cà e ‘na capèla regalêda in sègvit al cunvèint ed Polirone (S.Benedèt Po); int al 1106, ind la cêṣa ed S.Maria l’à mandê fôra ‘na sentèinsa dōve la dêva al gvêren dal paèiṣ a ‘na faméja ed nôbil lochêl, in particulêr al Miles Raniero da Castellarano, ch n’àn mantgû al pusès fîn al 1187, època comunêla, quând Castlarân l’à giurê fedeltê a Rèz; fât dimòndi impurtânt per la sitê ed pianûra perché ind al céch cèinter a gh’êra l’imbòch ed l’impurtânt Canêl ed Rèz ch’al tulîva l’âcva dal Sècia per mantgnîr al fògni, al j ativitê prudutîvi e i mulèin in sitê. Int al 1185 Barbaròsa al vîṣita Castlarân.
La stòria modêrna
Dal 1319 al 1419 (àn ed la deciṣiva ocupasiòun Estèinsa) Castlarân l’é stê pusès ed la faméja di Da Roteglia che tra divêrsi vicèndi la s’é lighêda a la stôria dal paèiṣ. Int al 1432 l’é stê invistî al prém fevdatâri: Jacopo Giglioli, che dôp èser cascê in disgrâsi al s’é masê int la perṣòun ed Frêra.
Int al 1453 al dóca Borso d’Este l’à invistî dal fèced al cûnt Lorenzo Strozzi fradèl dal famōṣ poēta Tito Vespasiano. Int al 1501 Sigismondo d’Este l’à ‘ vû in fèdev, dal fradèl Dóca Ercole I, Castlarân cun Sân Martèin e Campgajàn ch’l’é dvintê, cun còst, al prém fevdatâri d’ j Este-Sân Martèin.
Sta faméja la mantgû Castlarân fîn al 1732 quând è finî la râsa. De sta faméja în d’arcurdêr, tra chiêter, per divêrs mêrit Sigismondo I personâg ed grând valōr, al gh’à’vû dimòndi incâregh da pert dal fradèl Ercole I, l’à fât fêr per ló, a Frêra, al Palâs ed Diamânt (al diamânt l’êra difâti al sémbol ‘d Ercole I). Sigismondo II, sgnōr dal 1512 al 1560, bòun polétich, l’êra bèin vrû da Emanuele Filiberto ed Savoia e all' Imperadōr Carlo V de Spagna, l’à siēlt Castlarân cme pôst per èser suplî. Al fiōl Filippo sgnōr dal 1560 al 1592, l’êra stê cunsidrê al pió probâbil erêde ‘d Alfonso II d’Este, ûltem Dóca ed Frêra ch’al ghîva mia di fiōl, mó a gh’é stê preferî Cesare d'Este-Montèc, ch’l’êra ed ‘n lénia ‘’bastêrda’’ed la faméja Este, al perché an s’é mìa capî. Carlo Filiberto I (1592-1652) al gh’à ‘vû dimòndi incâregh da i Savoia, l’é stê Cavalêr ed la SS.Annunziata e Cavalêr dal Toson d'Oro, int al 1618 l’à fât publichêr al Constitutioni di S.Martino in Rio, Castellarano e Campogalliano ch’ àn rifurmê j antîgh Statût dal quatersèint.
Ind al ‘stès peréiod, sibèin che al Cardinêl Toschi a ‘s’ în fós interesê, Sasōl al se stâca da la Pēv ed Castlarân. Carlo Filiberto II, (1732-1752), ûltem dal râm Este-S. Martèin. Ind al tèimp dal só gvêren a s’în fât dal trasfurmasiòun a la rôca e la costrusiòun dal famōṣ acvidòt, ciamê despès, ṣbaliând, Rumân. Só incâregh dal Dóca ed Mòdna al fèdev l’é stê pó dê al Bresiân Cûnt Gaudenzio Vallotta (1726-1795), ch’là butêzò bòuna pêrt dal palâs fât tirêr só da còl ch’l’ êra gnû préma. Al palâs l’é stê pó vendû, dôp la scanṣladûra di fèdev da pêrt di Francèiṣ Napoleònich, al Sgnōr Canevazzi l’é pasê a la famèja Casali. Int al lój dal 1944 Castlarân l’à subî di dân sèri da l’incèndi impiê, per rapreṣâlia, dal trópi Tedèschi: în stê bruṣê dimondi fabrichêt int cèinter stôrich tra quî ânch al Palâs, arfât in al 1974.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Matteo Schenetti - Castellarano : da rifugio di aborigini a centro industriale - Castellarano : Tonino Schenetti, 1976.
- Comune di Castellarano -Castellarano : edizione 97/98 - 2. ed. - Reggio Emilia : Alambra, 1997
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castellarano trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Glion: Stan dals plans da renovar la staziun
- Mesemna, 3.6.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 3.6.2015, 11:45, RTR
Dapi l'onn 2004 vala la lescha davart l'egualitad da persunas cun impediments. Tranter auter pretenda questa lescha, che tut las staziuns dal traffic public ston vegnir adattadas als basegns da persunas cun impediments. Uschia ston era las 103 staziuns da la Viafier retica correspunder a questa lescha. Per far quai ha la Viafier retica temp enfin l'onn 2023. La staziun da Glion è la proxima staziun sin la glista. La citad da Glion cun lospital regiunal ed in lavuratori cun dimora da la ARGO, spetga gia daditg sin ina staziun adattada per persunas cun impediments.
Barrieras u sutpassadi
Per ch'ils passagiers possian ir senza privel sin ils perruns, ha la Viafier retica sin maisa duas variantas: passadis per peduns al nivel dals binaris u in sutpassadi cun rampas enfin sin ils perruns.
Ils passadis avessan barrieras che sa serrassan cura ch'in tren vegniss en staziun. Uschia na pudessan ils passagiers betg ir sur ils binaris gist en quest mument. Tge varianta che vegn bajegiada, n'è tenor Simon Rageth, pledader da la Viafier retica, betg anc decidì.


text:
La vera storia di Jack lo squartatore
La vera storia di Jack lo squartatore (La stòria véra ad Jack al squartadōr) 'l è 'n thriller americàṅ dal 2001 'd Allen e 'd Albert Hughes trat da 'l rumànś gràfic From Hell (Da 'l Infèran) 'd Alan Moore e Eddie Campbell ch'al cònta la vita 'd al masadōr seriàl Jack al squartadōr ch'in dal 1888 a Lóndra 'l à cupâ da quàtar a sédas putàni.
Sunt
In dal quartēr degradâ ad Whitechapel, in dla Lóndra dal 1888, un grup ad putàni i lòtan par tiràr avànti e par paràr via 'l cativèri 'd un papòṅ viulènt ch'al pénsa sōl a i bèsi. Una ad qvisti chè, l’Ann Crook (Joanna Page), la gh la cava a cambiàr vita spuśànd un pitōr ch'al viṿ bèṅ, Albert Sickert (Mark Dexter), anc parchè 'l è sèmp'r in gir par l'Europa a vénd'r i sò quàdar. La còpia la gh'à anc na putìna abùda da pôc, l’Alice (Poppy Rogers).
P'r andàr a tōr sò marè ch'al turnàva da la Frància, l’Ann la dmanda a gl'amìghi ad tgnir-ag la putìna p'r al dòpmèśdè. Quànd però dū ad cal putàni lè i gh la pòrtan a la sira, i védan i dū spóś purtâ via da soquànt óm. Ad nòt pò una ad cal rój lè la vèṅ cupàda in 'n andavèṅ buj in strada e pò a gh vèṅ scurtlàda la pèpa.
'L ispetōr Frederick Abberline (Johnny Depp) al s fà càrag ad tgnir a drē a 'l caś insém a 'l sergînt Peter Godley (Robbie Coltrane). In dal gir ad pôc tèmp a mōr anc n'atra putàna. A 'l funeràl Frederick al cgnós n'amìga dla vitma c'n i cavìi rós, batidōra anca lē, la Mary Jane Kelly (Heather Graham). Chi lē la gh cònta 'd i óm ch'i ìvan purtâ via l’Ann e Albert c'l àtar dè e 'l ispetōr 'l arcgnós da la descrisiòṅ ch'a gh'éra insaplâ anc Ben Kidney (Terence Harvey), cap dla sesiòṅ speciàla dla pulisìa. Andànd a lèś'r al carti, Frederick al vèṅ a savér che l’Ann l'è stada purtàda in manicòmi.


text:
Il scribent, ch'era dapi il 1970 cunzunt enconuschent sco autur da crimi, è mort. Sco quai che sia famiglia ha communitgà è Sam Jaun gia mort il venderdi passà.
Jaun era studegià germanist e filolog classic. Per sia lavur è el vegnì remunerà il 1987 cun il premi Friedrich-Glauser. «Die Brandnacht» sa numna l'ovra premiada ch'è er vegnida filmada. Ed il 2001 han ins lura onurà ses roman «Fliegender Sommer» cun il premi da crimis tudestg.
Dal scolast, tar il scribent
Il scriptur bernais aveva sias ragischs en l'Emmental. Suenter il studi era Jaun lura ì en la citad da Berna, nua ch'el aveva lavurà sco scolasts ed incumbensà per la cultura. Dapi il 1977 aveva el lura midà sia passiun en sia professiun ed aveva cumenzà a lavurar sco scriptur independent e translatur.
RR novitads 11:00


text:
En bleras parts da la Svizra ha il di cumenzà oz uschè fraid sco l'entir enviern betg. Quai surtut da la vart dal nord da las Alps. A Samedan per exempel èsi vegnì mesirà tenor SRF Meteo minus 23,3 grads. A la Brévine, en il chantun Neuchâtel, schizunt minus 23,8 grads.
Per ch'i vegn uschè fraid durant la notg ston pliras premissas esser ademplidas: i dovra aria polara fraida, ina cuverta da naiv, nagins nivels e nagin vent.
Tenor ils meteorologs pudessan er las proximas notgs daventar fitg fraidas. Surtut en il Grischun.
RR novitads 07:00


text:
Levant (vent)
El Levant a l'è el vent ch'al bufa de l'Est vers Ovest. In di temp antich al se ciamava Apeliote o, in möd prusimaa, Euro[1].
La so inflüenza in Italia la se fa sentì in söl Tiren e 'nsö la part sentru-meridiunal de l'Adriatich.
Quand che'l vent al tö urigen in del senter del Mediteraneo al largh di Isuj Balear, al bufa vers Ovest per giüntà la so massima intensità travers el Strecc de Gibiltera.
A l'è un vent fresch e ümid, purtadur de scighera e precipitaziun, recugnussüü cumè causa de particular furmaziun de niguj de sura de la Baia e la Roca de Gibiltera, indue la pö fà devegnì el mar scalmanaa e trumb marin.
El vent al pö manefestass in d'un qualsessia temp de l'ann, ma de solet le se ved in tra lüj e utuber. De invern, el Levant a l'è despess cumpagnaa de piöv fort.
El nomm del vent al ven del levant intendüü 'me Est, el punt cardinal de induve al tö urigen. Al pö vess ciamaa anca breva, vent che al ven scunfundüü cunt el Libecc-Sirocch.
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Fiori Fabio, Anemos. I venti del Mediterraneo. Mursia, Milan, 2012. Pag. 49.


text:
Ils vischins da las persunas chattadas hajan alarmà la polizia perquai ch'els hajan in temp udì nagut pli dad els. La polizia haja chattà ils corps da quatter persunas, tranter auter ina giuvenila da 16 onns ed in buob da 5 onns. Ils quatter morts sajan arrivads il fanadur a Mapleton en il stadi federativ Utah dals Stadis Unids.
Il bab da 45 onns aveva tenor indicaziuns da las autoritads survegnì là ina plazza. Avant avevan el, sia dunna da 42 onns ed ils dus uffants vivì en Svizra. In'examinaziun saja vegnida instradada. La polizia spetgia il mument sin l'analisa da la medischina forensica per pudair reconstruir quai ch'è schabegià.
Per proteger la famiglia n'ha il departament federal d'affars exteriurs betg confermà quellas indicaziuns detagliadas. Il consulat a San Francisco stettia en contact cun las autoritads localas.
RR novitads 14:00


text:
«Carmen» la dunna ord la fantasia dals umans: ina figura fascinanta, ina Famme Fatale. A Sursaissa giugada e chantada da Flaka Goranci. Chatta la chantadura ha Gion Gieri Tuor gia igl october tar l’audiziun a Turitg.
Sco Tuor ha sincerà agen els gì la schelta dad almain otg dunnas. E tuttas fissian stadas ablas da surpigliar la rolla.
Il livel è stà fitg auts. Jau hai gì, co lessan ins dir.... – die Qual der Wahl.
Chor Opera viva
Questa giada è il chor da l'Opera uschè grond sco anc mai, dapi il cumenzament da las producziuns il 2006: 55 persunas chantan per l'opera. Quest onn han era dapli persunas d’ordaifer s’annunzià per chantar. Il coc saja dentant restà il medem.
RR actualitad 11:00


text:
Nova musica populara instrumentala
- Mesemna, 16.3.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 16.3.2016, 19:00, RTR
Gist quatter novs discs da furmaziuns da musica populara instrumentala han chattà oz la via en L'instrumentala.
Vus pudais tadlar in'ura emplenida cun musica nova da la «Wiggertaler Blaskapelle» che festivescha il giubileum da 30 onns, da la «Blaskapelle Rigispatzen» che contemplescha las stailas sur Küsnacht e da la furmaziun «Ewald Benz und seine Seldwyler Dorfmusik» che sa regorda dal cumponist Jakob Farner. Per finir l'ura datti lura anc novas da la furmaziun internaziunala «Ladislav Kubes und seine Blaskapelle Veselka».
Redacziun: Flavio Tuor


text:
Il cussegl da vischnanda da Tujetsch ha approvà il quint annual a chaschun da sia sesida dals 22 d'avrigl 2015. Sco quai ch’ins po leger en il rapport da gestiun sa resulta il surpli ord entradas ed expensas da rodund 11 milliuns francs. La vischnanca ha pudì far amortisaziuns supplementaras en l’autezza dad 1 milliun francs. En tut èn quai amortisaziuns da 1,7 milliuns francs. Il cashflow da la vischnanca è tar 3,4 milliuns francs.
Surselva Tujetsch serra quint cun in surpli d’entradas
La vischnanca da Tujetsch po serrar il quint annual 2014 cun in surpli d’entradas da var 114’000 francs.


text:
Per far frunt a la povradad en Svizra avevan il Confederaziun, ils chantuns, las citads, las vischnancas ed organisaziuns nunguvernamentalas lantschà in program. Quel haja sa cumprovà e duai avair in futur. Dentant cun pli pauc sustegn finanzial da la Confederaziun: Era la Confederaziun ils davos quatter onns sa participada cun 9 milliuns francs, vul ella ils proxims 5 onns anc metter a disposiziun 2,5 milliuns francs.
Actualmain èn 7,5% dals svizzers pertutgads da povradad. Da questas 615'000 persunas èn 108'000 uffants. La quota è ils davos onns restada stabila, sch'era cun ina leva tendenza vers ensi, scriva l'Uffizi federal per statistica.
Definiziun da povradad
Tar quels 7,5% vegnan dumbradas persunas che han ina paja pli bassa che 2'247 francs al mais per ina persuna singula u 3'981 francs per in tegnairchasa cun dus creschids e dus uffants.
RR novitads 16:00


text:
Il vegl e nov campiun mundial ha pia danovamain manchentà sia 50avla pole position. Sco terz parta il pilot da Ferrari, Kimi Räikkönen. Ses collega d'equipa, Sebastian Vettel parta damaun mo dal 16avel plaz. Ses Ferrari ha gì gia a l'entschatta da la qualificaziun in defect.
Pilots da Sauber a la cua
Duas posiziuns avant Vettel parta Felipe Nasr cun il Sauber. Ses collega d'equipa, Marcus Ericsson ha medemamain gì da sbatter cun problems tecnics e parta da la 18avla posiziun. Il Grond premi dad Abu Dhabi è damaun dumengia suentermezdi a las 14:00 temp svizzer.


text:
Mardi, ils 15 da settember 2015, ha la Chadaina da Fortuna organisà en l’entira Svizra in di naziunal da solidaritad. Fin las 23.00 è vegnì rimnà sur il numer gratuit donaziuns per 6’977’686.- francs.
En la centrala da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) a Cuira han collavuraturas e collavuraturs da RTR ed era persunas da la vita publica dal chantun – sco p. ex. Jon Domenic Parolini, Mario Cavigelli, Martin Jäger, Corin Curschellas, avat Vigeli Monn, Flurin Caviezel euv. – prendì encunter 600 telefons cun donaziuns empermessas per 145’706.- francs.


text:
Sco il president actual da la conferenza dals directurs da giustia e polizia chantunals Hans Jürg Käser ha ditg a la «Sonntagszeitung» duai tranter auter la protecziun da datas vegnir schluccada en favur da las autoritads.
Las reglas per protecziun da datas na dastgian betg impedir l’infurmaziun da las autoritads. Uschia saja quai necessari che las autoritads sajan infurmadas davart la privlusadad d'ina persuna, ha ditg Käser. Là nua ch'i manchia ina basa legala per barattar datas tranter las autoritads, stoppia ina tala vegnir stgaffida.
RR novitads 10:00


text:
Tracaa
Tracaa o Trecaa (nom ufizial in italian: Trecate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 20 323 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 38,4 km² e ona densità de popolaziun de 529 ab./km².
El paes a l'è in sül fiüm Tisin, al cunfin de la Pruvincia de Milan (cumün de Barnaa e de Bufalora). Gh'è un mücc de indüstri chimich e farmaceutich.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tracaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Avertura dal LAC – il nov center d'art e cultura a Lugano
LAC stat per Lugano Arte e Cultura. Ed uschè sa numna il nov center d'art e da cultura a Lugano. In center cun sala da concert e teater e cun in museum. Igl è in bajetg imposant! L'entrada che maina en il museum ed en la sala da concert e teater è ina halla cun ina suleta, immensa fanestra che lascha bunamain svanir il cunfin tranter dadens e dadora.
La sala da teater e da concert
800 meters quadrats, 1000 plazs da seser, ina conchiglia acustica, in foss sbassabel per l'orchester. Cun tut quels elements èsi natiralmain simpel da far ord ina sala da concert ina sala da teater e viceversa: dal concert sinfonic al concert da jazz, da l'opera a l'operetta u dal ballet al teater. Entras la collavuraziun da l'architect Ivano Gianola e da la firma Müller BBM a Minca s'uneschan sin quella moda l'estetica architectonica e la qualitad acustica.
Il museum
Il «Museo d’Arte della Svizzera Italiana» ha suttetg en il LAC. Qua na vign in museum per ina gia betg integrà – sco savens – en in bajetg existent; il bajetg è vegnì concepì da l'entschatta ennà sco museum. Las localitads ch'envidan a ruaus e contemplaziun sa chattan sin 2500 meters quadrats che sa repartan sin tschintg auzadas.
La novavla da Beethoven – Ussa, pli che mai!
Suenter sia otgavla sinfonia ha Ludwig van Beethoven spitgà indesch onns avant che scriver la novavla. In dals motivs: el era daventà surd. Plinavant sa sentiva el pli e pli esters avant ses publicum da Vienna, in publicum che daventava pli e pli superficial e dependent da consum e giudiment. En quella depressiun ha Beethoven cumenzà ad integrar sapientivamain en sia musica elements che furman in cunterpol a la realitad displaschaivla en il mund enturn el. Beethoven: «Wahre Kunst ist eigensinnig».
La novavla è daventada ina sinfonia trasatras particulara, incredibla e maiudida. Gia las emprimas trais parts èn mintgina ina capodovra. Ma co anc augmentar quella tensiun? Cun prender vitiers en la part finala in chor e chantadurs solists – ina revoluziun en ina sinfonia! E lura slargia Beethoven anc quai horizont cun metter en musica gist la poesia da Friedrich Schiller «An die Freude».
Seid umschlungen, Millionen! Diesen Kuß der ganzen Welt! Freude, schöner Götterfunken Tochter aus Elysium.
In simbol per idealissem, per optimissem e per pasch!
Sco ditg: il cunterpol a la realitad displaschaivla en il mund enturn el. E quai vala ussa, il 2015, pli che mai!
Il tema principal «An die Freude» en la part finala da la sinfonia è dapi il 1985 l’imni uffizial da l'Europa.
Ils interprets
Orchestra della Svizzera Italiana
Chor da Radiotelevisiun Svizra
Solists: Christiane Oelze, Anna Bonitatibus,
Christoph Strehl, Olafur Sigurdarson
Direcziun: Vladimir Ashkenazy


text:
Durant las ultimas emnas ha il corp d’agid en cas da catastrofas da l'armada svizra lavurà vid in nov access per la vischnanca da Bondo. La via è pronta per vegnir planada ed ussa è era vegnida installada la nova punt.
Questa duai manar il traffic sin ina via provisorica tras ina zona segira a Bondo. Quai pervi che l'access oriund sa chatta en la zona cotschna. Quel na pudess perquai betg vegnir duvrà en cas da privel.
Via libra per il return sonda proxima
Era sche la punt è l’element central per abolir l’evacuaziun en la zona verda, duain anc autras pretaisas esser ademplidas. Numnadamain in nov provediment d’aua e chanalisaziun, ina nova lingia d’electricitad e naginas novas bovas.
Quai che pertutga l’infrastructura vegn tenor la vischnanca tut ad esser pront per questa sonda, cura ch'ils abitants da la zona verda pon finalmain turnar puspè enavos en lur chasas.
RR actualitad 07:10


text:
14 juillet
- Venderdi, 14.7.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 14.7.2017, 8:40, RTR
Il di da festa naziunal da la Frantscha è ils 14 da fanadur, mo pertge insumma?
Ils 14 da fanadur 1789 vala sco cumenzament da la revoluziun franzosa: Quel di era stada l'attatga sin la «Bastille». Ina massa da glieud aveva attatgà pervi da fom e malcuntentientscha la praschun dal stadi, pia la Bastille. Ella valeva sco simbol per la pussanza dal retg e da la noblezza. Suenter quest'attatga hai dà ina chadaina e dapertut en Frantscha ha cumenzà la revoluziun.


text:
- 25 da 90 cussadents èn pertutgads.
- Il dumber d'infecziuns tschessa actualmain.
- Ina stricta igiena gida d'evitar la derasaziun dal virus.
Il Norovirius è fitg contagius e perquai hajan els stuì prender mesiras extraordinarias per proteger ils cussadents da la chasa da tgira a Glion, di Hanspeter Calörtscher il manader da la chasa da tgira Glion.
Las mesiras pertutgan surtut la igiena. Uschia stoppian era las visitas purtar ina protecziun da la bucca e guants. Cun quellas mesiras hajan els sut controlla la situaziun e dapi la sonda haja mo dà paucs novs cas. Era saja reussì da tegnair sut controlla la malsogna, uschia ch'ella na saja betg sa derasada en l'entira chasa.
Norovirus– gia il 2007 in problem
Sco quai che Calörtscher di, hajan els gia il 2007 gì da cumbatter cun il Norovirus en la chasa da tgira a Glion. Sco quai che Martin Mani, il medi chantunal, di haja el enconuschientscha da l’infecziun en la chasa da tgira a Glion. E per il mument n'haja el betg enconuschientscha d'auters cas en Grischun. Il Norovirus na sto dentant betg vegnir annunzià.
RR novitads 12:00
Norovirus
Il Norovirus chaschuna disturbis dal magun e da la beglia. Persunas infectadas ston render ed han fin trais dis diarrea.


text:
La dlieja de San Iacun ie la plu vedla dlieja de Gherdëina y ie unida fata su tl ann 1181. Sun ciampanil iel la scrita 1181. La ie a mez al bosch sëura l luech da Sacun, ulache l passova n iede l Troi Paian. L luech da Sacun fova tl tëmp dl Medieve l zënter de Gherdëina. La dlieja ie unida numineda l prim iede te na lëtra de ndulgënza dl 18 de agost 1283. L vëscul Aegidius de Aemonia (Laibach) ti à cunzedù ai credënc 40 dis de ndulgënza sce do se avëi pistà vai mo cun devezion a vijité la dlieja de San Iacun.
Da chël che ie unì documentà, ie la dlieja unida fata su tl 13ejim secul da Jacob von Stättenecke. Plu dessegur al ngrandì la dlieja da dant y la à cunsacreda a San Iacun. Na lijënda conta che Iacun von Stättenecke dëssa vester jit n pelegrinaje cun si genitores a Santiago de Compostela tla Spania, ulache ël ie ngiustamënter unì cundanà a mort. Canche l grof dla Galizia à audì de chësc y à udù ite si inuzënza, ti al lascià do la cundana. Per rengrazië dla fertuna abuda à Iacun lascià fé su la dlieja de San Iacun.
Aldò de vedli documënc iel ala fin dl 14ejim secul vardù ju l tët de dlieja y do chël iel unì fat su da nuef cun y elemënc tipics dl tëmp gotich. Plu inant ie la dlieja plu suvënz unida dertureda su, l ultim iede tl 1989 dala cumpania di Scizeri de Urtijëi.
L prim stil dla dlieja fova chël romanich, ncueicundì iela dedora via tl stil gotich, dedite iela tl stil gotich y baroch. L bel autere ie unì fat dai fredesc Vinatzer da Pescosta. La plata depënta a mez al autere de Franz Sebald Unterberger ie na copia dl uriginel che ie tl Museum de Gherdëina. Nce la statues baroches urigineles y l drap dla pascion che fova n iede te dlieja ie da udëi tl Museum. Dedora da autere tl presbitere a man drëta y man ciancia iel da udëi doi auteresc baroch. De gran valor artistich ie la pitura a frësch dl 15ejim secul dedora sun dlieja, che reprejentea San Cristoforo cun Gejù Bambin. Viadò sun la pitura iel da udëi motives che conta dl viver da uni di y ulache n vëija nce l ciastel Stetteneck y la dlieja da Sacun. Sul cor iel pitures a frësch depëntes da Leonhard von Brixen dl tert baroch.
La mëndra y plu vedla ciampana dla dlieja, fata dal moster Manfredinus tl 14ejim secul, mienen che l fova la ciampana dla capela dl ciastel Stetteneck, che n dij che la ie unida giaveda ora dai corni de n manz tla bujes de Pincan. Do chël ai metù su la ciampana te dlieja da Sacun. Ntan la prima viera iela unida danejeda y nsci an pensà de la mëter sun la Capela di Tumei che ie sun Plaza de San Durich per lecurdé i tumei. Al didancuei iela da udëi tla Cësa de Cultura de Urtijëi y per la Capela di Tumei iel unì metù su na copia de chëla ciampana.


text:
Gland (VD)
Gland a l'è un cumün svizzer del distret de Nyon, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 11605 abitant.
El cumün de Gland al se tröva a una altitüden de 32 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Begnins, Dully, Luins, Nernier (FR-74), Prangins, Vich, Yvoire (FR-74).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cità de Gland, sit ufizial
- The Toblerone Trail
- Germain Hausmann: Gland in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Genua
Genua (Zena in Genues; Genova in Italian; Genua in Tudesch; Gênes in Frances; Gènoa in Ucitan; Genoa in Ingles) l'è la capital dl'a Ligüria. L'è la terza cità püssee indüstrializada d'Italia, la fa part del Triangul Indüstrial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è una cità cunt una storia impurtanta con tant tradizion antich ligaa a la cultüra ad sit ad mar. L'era ancasí ciamaa la Süperba, e al dí d'incö l'è anmò vöna di püssee impurtant metropoli d'Italia.
Nassüü a Genua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Genua hinn nassüü un fracch de omen impurtant, cumè el Cristòfor Colomb; el Balilla; el Giüsepp Mazzini; el Giüsepp Pericu, sindich de la cità del 1997 al 2007, e di alter ancmò.
L'è anca nassüda Angela Cavagna cantanta e balerìna.


text:
La tomba di Ligeia
La tomba di Ligeia (La tómba dla Ligeia) 'l è 'n film ad scarésa dal 1964 ad Roger Corman trat da n'òpra 'd Edgar Allan Poe.
Sunt
Durànt i prim an dal XIX sécul in Inghiltèra sir Verden Fell (Vincent Price), 'n óm ch'al pòrta gl'uciài scûr parchè a gh dà fastìdi la luś dal Sōl, al gh'à saplìr al còrp dla sò śōvna spóśa, la Ligeia (Elizabeth Shepherd). Chi lē, ch'la n éra briśa cristiàna e che ninsòṅ a sà quànd la sia nada dabòṅ, la n vliva minga murìr e l'iva prumìs a 'l ùltim a sò marè ch'la n 'l arév mai bandunâ in tut al manéri.
Un dè, durànt na casa a la vólp, la lady Rowena (Elizabeth Shepherd) la pasa da cal bandi là e quànd la lèś al nóm dla Ligeia in sla fòsa al sò cavàl al dvènta mat faghénd-la cascàr śò. A tgnir-'g adrē par curàr-la a gh pénsa Verden ch'al la pòrta sèg in dl'abasìa ch'al custudìs insém a 'l sò asistènt Kenrick (Oliver Johnston) par mét'r-ag dal fasōli a i pē. 'L óm al gh'à anc un gat négar ch'al la śgranfgn' in fàcia quànd lē la próa a baśàr al sò padròṅ. Quànd chi lò al và a védar la tómba insém a 'l sò amìg Christopher Gough (John Westbrook) al fà a mènt che la data 'd mòrt su 'l màrmul la n gh'è piò: par lò 'l è 'l ségn che lē l'è turnàda.
La lady Rowena e Verden i sa spóśan, pò i partìsan p'r un viàś ad nòsi a Róma méntar Christopher al gh'à 'l incàr'g ad véndar l'abasìa ma a n è minga fàcil parchè tut 'l è intestâ a la Ligeia. Par la lady Rowena invéci i tàcan dal nòt d' arbgàt parchè la taca a insuniàr-'s-la quànd la và a lèt.


text:
Dapi l’emprim da schaner 2015 ha la vischnanca da Bravuogn in nov contract per la furniziun da zinslas per l’implant da chalur a distanza. Sco la suprastanza ha infurmà a la radunanza communala è il pretsch per las zinslas sa reduci levet e la qualitad da las zinslas è meglierà. Cun il nov contract ademplescha la vischnanca la pretensiun da la regenza Grischuna da far in nov contract cun il furnitur.
La cumissiun da gestiun da Bravuogn aveva pretendi ch’il chantun laschia examinar sche l’auzament dal pretsch per zinslas è stà giustifitgà. Il chantun ha engaschà sin custs da la vischnanca l’advocat Thomas NIevergelt per laschar far l’examinaziun. El è vegnì tar la conclusiun ch’i fiss previs in auzament dal pretsch per las zinslas, na dentant betg l’autezza da quest auzament. Uschia avess la vischnanca gì da contractar in nov contract. Ultra da quai avess l’adattaziun dal pretsch per las zinslas duvrà la lubientscha dal chantun ed era l’infurmaziun da la suprastanza a la radunanza communala saja stada insuffizienta.


text:
Erding
Erding l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Alta Baviera. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Erding. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 54.64 km² e 'ndel Dicember 2016 la gh'ìa 'na popolasiù de 36 291 abitàncc.
Erding la se tróa a 'na altèsa de 463 méter sura 'l leèl del mar, a 36 km a nordòvest de Mònaco, la capitàl de la Baviera.
A Erding g'ha séde 'na fàbrica de bìra famùza, specializàda 'ndèle bìre de formét (piö de spès cunusìde col tèrmine todèsch Weizen): la Erdinger Weißbräu.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Michel Ney
Michel Ney (Sarrelouis, 1769 - Parigi, 1815, maresciall frances, l'è entraa in de l'esercit in del 1787 e l'ha combattuu depertutt durant el period napoleonigh; in tra i alter l'haa ciapaa part aj bataj de Jena, de la campagna de Russia, de Lipsia e in quèla decisiva de Waterloo.
L'era staa in fra quei che in del 1814 aveven convinciuu el Napoleon a retiràss e 'l s'era poeu miss al servizzi di Borbon, ma durant i cent dì l'è tornaa con el Napoleon e dòpo l'è staa accusaa de tradiment e fusilaa el 7 de december del 1815, quand l'è staa lù a dàggh l'ordin al ploton d'esecuzion de sparà.


text:
Ils «Tschapatalpas» èn ina da las tschintg musicas da tschaiver da Domat. Els èn ils organisaturs da la «Tschapi-Maniiie», la gronda sentupada da musicas da tschaiver a Domat.
Ils «Tschapatalpas» sa preschentan
Num: Tschapatalpas
Motto: #durst
Onn da fundaziun: 1982
Via da fundaziun: Avant 35 onns è la musica da tschaiver vegnida fundada, lura anc cun il num «Schnudres». Tschintg onns suenter è il num vegnì midà sin «Tschapatalpas». Cun ils nums rumantschs fan els era valair la bilinguitad da Domat.
Dirigent: Marco Ambass (dapi 2004)
Commembers: 35
Danunder èn ils musicants: Ils blers musicants èn da Domat. Insaquants commembers vegnan dentant era da Cuira u auters lieus vischinants.
Vegliadetgna media: 25
Toc preferì: «Ma Chérie» da DJ Antoine, «Here I Go Again» da Whitesnake ed «Insomnia» da Faithless
Tschaiver preferì: Ils «Tschapatalpas» n'han betg in tschaiver preferì. Dentant han els adina grond plaschair dal tschaiver a Domat ed a Lucerna.
Tschaivers per onn: La gugga da Domat prenda part a 10 fin 15 tschaivers ad onn.
Onns decisivs: Quest onn è fitg impurtants per ils «Tschapatalpas». Els dastgan festivar gest dus giubileums: Il giubileum da 35 onns musica da tschaiver e la 20avla «Tschapi-Maniiie» ina sentupada da musicas da tschaiver, a Domat. A la «Tschapi-Maniiie» 2018 han els sunà ensemen cun ca. 45 anteriurs «Tschapis».
Dals onns otganta fin uss
Per gronda part sa chattan en la playlist dals da Domat musica dals onns 80, 90 e l’entschatta dals onns 2000. Tranter massa chanzuns englaisas èn dentant era duas en tudestg svizzer. La musica ha il DJ da la gugga, Mario Fetz, mess ensemen. El è mintgamai responsabel per la musica en il bus.


text:
Las confusiuns en connex cun la relaschada da la presidenta brasiliana èn a fin. La procedura da relaschar la presidenta brasiliana Dilma Rousseff po cuntinuar sco planisà.
Il president transitoric dal parlament ha revocà sia decisiun da franar la procedura pervi da sbagls formals. Quai ha ditg Waldir Maranhao, il president transitoric dal parlament.Uschia po il senat anc decider quest’emna d’instradar la relaschada d’uffizi u betg. Tar in gea vegniss la presidenta suspendida per 3 mais.
A Rousseff vegn renfatschà dad avair finanzià illegalmain ses cumbat electoral dal 2014 e dad avair preschentà il budget meglier che quai ch'el saja stà en vardad.
RR novitads 21:00


text:
La speranza da la scudaria Ferrari da pudair concurrenzar cun ils Mercedes è puspè vegnida stenschida en la Belgia suenter la pausa da stad. Sebastian Vettel, il quatter dubel campiun mundial, ch’aveva anc gudagnà cun ses Ferrari l’ultima cursa en l’Ungaria, è be vegnì 8avel da la qualificaziun.Ses collega d'equipa, Kimi Räikkönen parta damaun pervia d'in defect schizunt pir da la posiziun 14.
El è sa qualifitgà gist tranter ils dus pilot da Sauber, Marcus Ericsson ch’è vegni 13avel e Felipe Nasr che parta damaun dumengia sco 15avel al Grond premi da la Belgia a Spa.
RR novitads 16:00


text:
Il terren svizzer vegn pli e pli stgars. La populaziun crescha cuntinuadamain e daventa adina pli mobila e l'economia ha adina pli grondas pretensiuns territorialas. La surfatscha d'abitar, da lavurar e la surfatscha per las infrastructuras da traffic daventan perquai pli e pli retschertgadas. Er la surfatscha da terren abità pro persuna augmenta anc adina. Mintga secunda va a perder in meter quadrat surfatscha dal terren agricul. Il svilup dal territori da la Svizra n'è pia betg uschè duraivel sco che la Constituziun federala pretenda.
Cun agid d'intginas mesiras da planisaziun dal territori vul la Confederaziun reagir - p.ex. cun la revisiun da la Lescha davart la planisaziun dal territori. Quella duai franar il surdiever dal territori e la speculaziun dal terren. Las zonas da construcziun memia grondas vegnan reducidas e las reservas dal terren da bajegiar vegnan duvradas pli bain. Quai garantescha in svilup d'abitadi pli cumpact, schanegia la cuntrada e mantegna attractiva la Svizra sco lieu d'abitar e da lavurar. En ina segunda revisiun vul ins occupar da la protecziun dal terren cultivà e d'ina meglra coordinaziun spaziala da las infrastructuras. Il rom directiv vegn mess cun il Concept dal territori per la Svizra che vegn elavurà da la Confederaziun, dals chantuns, da las citads e vischnancas.


text:
Vernazza
Vernazza (en lìgure: Vernassa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 879 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 12,3 km² e 'na densità de popolasiù de 71 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Beverino, Monterosso al Mare, Pignone, Riccò del Golfo di Spezia, Riomaggiore.
L'è giöna de le borgàde che fà part de le Sich Tère isé famùze e l'è inserìda 'ndèla lìsta del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Vernazza l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sistema binari
El sistema binari l'è 'n sistema numeregh posizional a bas 2, ossia a 2 cifer, ch'hinn 0 e 1. L'è doperaa fiss in informatega perchè 'l reppresenta, in la logega booleana, i valor de verità, ossia ver e fals e anca perchè i computer, vist che hinn di macchinari a elettricità, lavoren in su du nivei de voltagg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'hemm la prima testimonianza scriccia del binari dal secol quell de 3 innanz del Crist, quand che 'l matemategh indi Pingala el cunta su ona descrizion di numer binari.
In del 1605 el Francis Bacon el presenta on sistema per codifegà el test cont di cifer binari.


text:
A l'é pì nen d'eva, ma vin! -
"Àor tre dì apress, a Cana 'd Galilea, as fasìa 'd nòsse. La mare 'd Gesù a-i era, e Gesù con ij sò dissèpoj a l'ero 'dcò stàit anvità a la selebrassion. Antant che la festa a 'ndasìa anans a l'é vnù a mancheje 'd vin, parèj che la mare 'd Gesù a-j dis: "A l'han pì nen ëd vin". Ma Gesù a-j rispond: "Fomna, përchè it lo dise a mi? L'ora mia a l'é 'ncora nen rivà". Soa mare, però, a dis ai servitor: "Fé tut lòn che chiel av dirà!". Àor a-i era là ses ole 'd pera ch'a servìo për la purificassion ritual ëd j'ebreo. Ognidun ëd ës ole a tenìa doi o tre brinde. E Gesù a-j dis: "Ampinì d'eva së ole-là", e a l'han ampinile fin-a al còl. Peuj a-j dis: "Adess tirene 'n pò e portene al maestro 'd sirimònie". E a l'han portajne. Quand che 'l maestro 'd sirimònie a l'ha tastà l'eva ch'a l'era dventà vin (a savìa nen da doa ch'a venìa, ma ij servitur ch'a l'avìo portajla a lo savìo bin), a s'é andirissasse a lë spos e a l'ha dije: "Tùit a servo prima 'l vin bon, e peuj, quand che j'anvità a l'han bin beivù, ël vin ëd pòch valor; ma ti it l'has guernà 'l mèj vin fin adess. Con ës segn miracolos a Cana 'd Galilea a l'è stàita la prima vira che Gesù a l'ha 'rvelà Soa glòria. E ij sò dissèpoj a l'han chërdù an Chiel" (Gioann 2
:1-11).
Tut el capìtol an version parlà:
Listen Music - Play Audio - Gioann 2
Salm 128 -
Cant an montand. Quanta gòj ch'a l'han coj ch'a l'han timor [1] ëd Dé, coj ch'a séguito ij Sò senté. Ti 't godras dël frut ëd tò travaj! Coma ch'it saras prosperos! Toa fomna a sarà tanme na vis fosonanta ch'a fioriss ant toa ca. Quand ch'a saran setà 'ntorn a la tàula, toe masnà a saran tanme 'd giuvo e vigoros erbo d'uliva. Parèj a l'é la benedission dël Signor për coj ch'a l'han timor ëd chiel. Ch' ël Signor at benedìssa da Sìon an continuassion. Che ti 't peussa vëdde Gerusalem prosperé fin a tant che ti 't vives. Che ti 't peussa vive pro për gòde ij tò novod. Che Israel a l'àbia pas.
Tut el capìtol an version parlà:
Download Music - Download Audio - Salm 128
La selebrassion ëd le nòsse dl'Agnel (Apocaliss 19:6-10) -
"Peuj i l'hai sentù la vos ëd na gran furfa 'd gent, ch'a l'era coma 'l breugg ëd le poderose onde d'un océan o 'd na romorosa scàriga 'd tron, ch'a disìo: "Alleluia! Nognor Dé tut-potent a l'é intrà ant Sò regn. Arlegromse, sautoma 'd gòj e domje glòria përchè a l'è rivà l temp ëd selebré le nòsse dl'Agnel e soa sposa a l'é giumaj pronta. A l'ha 'rseivù na vesta 'd lin bianch e fin ch'a splendriss, përchè 'l lin a 'rpresenta le euvre giuste dij sant. E a l'ha dime: "Scriv: A l'han arseivù na granda benedission coj ch'a son anvità a la festa 'd nòsse dl'Agnel!" Peuj a l'ha 'ncora giontà: "Coste-sì a son le paròle ch'a ven-o da Dé e ch'a son conforme a la vrità". Peuj i son campame a tèra dë 'dnans a chiel për adorelo, ma chiel a l'ha dime: "Pijëte guarda 'd fé lòn, përché mi i son mach un servitor parèj 'd ti e parèj dij tò frej ch'a rendo testimoniansa a Gesù. Rend l'adorassion mach a Dé. L'essensa dla professia a l'é deje a Gesù na testimoniansa ciàira".
Melchisedech
- Genesi 14:17-20 "Dòp esse 'rtornà da soa vitòria su Chedorlaomer e s' ij sò aleà, ël rè 'd Sodoma a l'é 'ndaje 'ncontra ant la val ëd Shavé (visadì la Val dël rè). E Melchisedech, rè 'd Salem e sacerdòt dël Dé pì-àut, a l'é sortì an portand pan e vin. Melchisedech a l'ha benedì Abram con së paròle: "Che Dé l' pì-àut, Creator dël cel e dla tèra, a benedìssa Abram, e sia benedet Dé 'l pì àut ch'a l'ha batù për ti ij tò nemis"; Antlora Abram a l'ha daje un décim ëd tùit ij bin ch'a l'avìa 'rcuperà".


text:
Svizzera (mangià)
La svizzera (anca ciamaa anca hamburger putost che pressada) a l'è ona polpetta de carna triada e pressada, de solit de vaca, ma anca de pollaster, cott de solet insu la piastra[1].
El nomm, depos che s'hinn spantegaa i cadenn internazionaj de restorazion rapida a l'è passaa a identificà anca on panitt imbottii faa-sù da pan, carn bovascia triada (ona svizzera, apont), salz e condiment varii[2].
Cuntegnüü
Origen del nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla hamburger a l'è frutt d'on prestit lenguistigh fra todesch e ingles. De fatt, el nom todesch hamburger (che 'l se riferiss a la famosa cittaa anseatiga), a l'è passaa a l'ingles colloquial cont la definizion Hamburger steak che 'l voeur dì bistecca de Amburgh[3]. Probabelment polpett de carna bovascia a eren comun ne la cittaa e nel port de Amburgh vers l'inizzi del XIX secol. Questa rizetta a l'è stada portada nel Nordamerica da part di numeros todesch immigraa indi Staa Unii in quell period istess, la maggior part di quaj partiven dal port de Amburgh (che, già a quel temp lì, a l'era el maggior port commercial de la Germania) e 'l s'è spantegaa cont el nom de "Hamburger Steak".
La prima comparsa de la rizetta[4]. in on menù american a l'è avegnuda in del 1836, anca se 'l primm uso documentaa de la parolla "Hamburg steak" a l'è staa in del 1884. L'uso comè variant de la parolla "Hamburger", aggettiv todesch che 'l voeur dì amburghes (de la cittaa de Amburgh), el compar per la prima volta in del giornal ciamaa Walla Walla Union, de Walla Walla, Washington, USA indel 1889 [5]. Indel 1902 se ha traccia d'ona descrizion de l'"Hamburg steak" simil al modern hamburger.
L'origen de la parolla lombarda "svizzera", cont el significaa de polpetta de carna triada e pressada, a l'è probabelment inguaa a quela de la parolla inglesa hamburger: anca in quest cas chì stà a indicà la provenienza de la rizetta da l'area germaniga nord-europea.
Spantegament mondial[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La svizzera, cont el cors del temp, dagli Staa Unii d'America la s'è spantegada in tutt el mond grazie ai multinazionaj statunidens e europee de restorazion rapida (anca ciamaa fast food), deventand anca simbol de lo stile de vitta frenetigh e consumistigh de la societaa moderna[6], inscì ciamada globalizzazion. La svizzera a l'è stada copiada da divers societaa alimentar somenaa per el mond fasend cress la cognizion de quest mangià chì. La popolaritaa e 'l spantegament de la svizzera a l'è rivaa a livej simil a quej de la pizza[7]. El 27 november 2006, la cadenna de fast food McDonald's ha faa el brevett di proppi svizzer, inscì da fà deventà inguaa el process de realizzazion di panitt in tutt i sò restorant de la cadenna e rend el procediment esclusiv per i sò mercanzii[8][9]
Ingredient e aspett diettetich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Comè 'l can cald (altra specialitaa de origen todesca), la svizzera a l'è ricca assee de calorii. I svizzer faa in di restorant de restorazion rapida, oltra, a hinn faa-sù cont pussee ingredient e in on modo pussee difizil. Per esempi, on quaj ingredient d'ona svizzera del McDonald's a hinn[10][11]:
- Carna bovascia faa comè on medajon
- Acqua, saa, soia
- Zuccher: saccarosi, destrosi
- Emulsionant: E472e, E471, E481, E300, E516, E262, E210, E327
Tossegazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 22 settembr del 2007, a St. Cloud, in del Minnesota, depos avè majaa ona svizzera minga tropp cotta, la Stefania Smith a l'è restada tossegada da Escherichia coli O157: H7, responsabel d'ona sindrom entero-emorragiga greva, caratterizzada da diarrea emorragega, sindrom emolitega uremiga (SEU), insufficienza renala acutta, anemia emolitega e trombocitopenia. La Stefania Smith a l'è andada in coma e l'è restada per pussee de dò mes. Inquand a l'è vegnuda-foeura, la gh'aveva el sistema nervos destrugaa e la podeva puu nanca caminà perchè a l'è restada paralizzada da l'addomm ai pè[12][13][14]. Per quest a hinn staa incriminaa ona societaa e dò dipendent, cusaa de dà informazion fals in raport a la contaminazion di svizzer faa in on impiant del Nebraska, in del 2009[15]; a l'è stada introduda la desinfezion de la magra de manz cont l'ammoniaca[16] e ona cottura pussee calda e prolongada di svizzer[17]. L'infezion da escherichia coli, depos avè majaa di hamburger tossigh[18] la vegn descrivuda in del liber thriller Sindrom fatala del medegh Robin Cook[19] e ha ciappaa circa 40.000 american[20][21].
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Preparare gli hamburger, Corriere della Sera, Cucina.
- ↑ Hamburger, Rai, Radio 2.
- ↑ L'Hamburger, Ricette cooking
- ↑ Ricetta per preparare l'hamburger in casa, CoseFatteInCasa.it.
- ↑ https://www.highbeam.com/doc/1G1-7049156.html
- ↑ Consumi alimentari: Aumenta la carne nei piatti degli italiani, News food, 23 giugno 2010
- ↑ Menu: hamburger, Santa Vacca, Menù
- ↑ McDonald's brevetta gli hamburger, Corriere della sera. Economia, 27 novembre 2006. URL consultato il 1º ottobre 2013.
- ↑ (EN) How to Make Sure the Ground Beef You Serve Is Safe. (PDF) . National Accademic of Science. Division of Earth and Life Studies. Ground Beef Fact Sheet. 24 marzo 2011.
- ↑ Il McWorld, Cibo E Cibo, McDonald's Developement.
- ↑ Scandalo hamburger negli Usa, il 70% è ottenuto da scarti di macellazione. Andrea Bertaglio. Il fatto quotidiano. Ambiente & Veleni. 30 aprile 2012.
- ↑ (IT)Stephanie, la ventiduenne paralizzata da un hamburger, Corriere della sera, Cronaca, 5 ottobre 2009.
- ↑ (EN) The Burger That Shattered Her Life, New York Times, October 3, 2009.
- ↑ (EN) Real Life Impacts: The Story of Stephanie Smith. About Escherichia coli. Real Life impacts.
- ↑ (EN) U.S. Indicts Producer of Contaminated Beef, New York Times, December 17, 1998
- ↑ Scandalo hamburger negli Usa, il 70% è ottenuto da scarti macellazione. Pink slime lavata con ammoniaca, Si.Ve.M.P. Veneto, 30 aprile 2012.
- ↑ Dal sushi al carpaccio: i pericoli che si annidano nel piatto, Corriere della sera, Nutrizione, 14 ottobre 2009.
- ↑ (EN) Toxic Hamburgers, New York Times, Opinion, 10 ottobre 2009.
- ↑ Sindrome fatale, Robin Cook, Sperling Paperback, 2001. EAN 9788882741839.
- ↑ (EN) Ban on E. Coli in Ground Beef Is to Extend to 6 More Strains, New York Times, Business, 13 settembre 2011.
- ↑ (EN) The Bug That Ate The Burger. Emily Green. Los Angeles Times. Articles. June 06, 2001


text:
Mic Feuerstein, l’um da camera da la Televisiun Rumantscha
- Sonda, 14.7.2012, 17:25
Gia avant sia morta l’onn 2000 era «noss» um da camera Mic Feuerstein daventà legendars. Mic era in um temerari, cun in bun egl, cunzunt per la natira.
«Jau n’hai betg dà a la televisiun la muntogna», aveva el ditg ina giada cun raschun. Ils purtrets ils pli sensaziunals eran quels da la selvaschina, cunzunt da sias bestgas preferidas, ils tschiervs. I vegniva pretendì, ch’i bastava per Mic da metter la camera sin il stativ e gia passavan il tschiervs davant l’objectiv vi. Che quai n’è betg in mitus mussan ils films da Feuerstein, che Arnold Rauch preschanta en la segunda ediziun dal «Sas anc?», la seria da stad da la Televisiun Rumantscha.


text:
Diego Tschaffert (U.S. La Val) é campiun d’Europa
Dai 10 ai 12 de Furá él gnü fat les „Europameisterschaften” dla lüsa tla Germania, por le nono iade. Por le prüm iade él ince stè atleć dla Slowenia che á tut pert. Insciö röia la competiziun a 5 paîsc diversc te Europa.
Pro i ëi á indô inom le duél Andreas Ehammer da Zillertal cuntra Südtirol. In chësc ann él stè spo Diego Tschaffert (U.S. La Val) che á portè a ćiasa le miú tëmp. Insciö al indô mostrè süa gran forma. Ince sce les condiziuns dla pista é stades ries y Diego â ćiamò en numer alt, él stè bun da portè al travêrt döes proes perfetes che ne ti á dè degüna poscibilité ai aversarsc. Bele la sabda al á metü sö en nü record dla pista cun 01:12:92. Mo chësc record á ma tigní 12 ores, la dumënia él stè bun da portè le record a 01:12:90. Degun ater atlet é stè bun da ruvè sot al 01:13:00. Andreas Ehammer che è ruvè secundo á albü en distach sura a 1 en secund. Forer Armin é ruvé al bun 5. post.
Pro i Senioren II á Miribung Carlo mancé depüch le podest, ruvan insciö al 4. post.
Pro les ëres él indô stè Reinhilde Gamper da Latzfons che á dominé. Por le 4. iade era insciö campiuna d’Europa, cun döes proes perfetes. Pro les Junioren II é ruvada Iris Erlacher al bun 3. post.
Alton Tone y Erlacher Daniela é tumá fora pro üna dles döes „manche“.
Pro les tlassifiches a scuadra é jü le titul por le 6. iade ala Talia (Südtirol). Les proscimes “Europameisterschaften” tl 2013 sará te Südtirol sön la pista da Latzfons.
Por udëi la tlassifica "Einzelsitzer" drüca: Tlassifica_Einzelsitzer_Europameisterschaft.pdf
Por udëi la tlassifica "Dopelsitzer" drüca: Tlassifica_Dopelsitzer_Europameisterschaft.pdf


text:
Istituziuns
Istituziuns A-Z
Les istituziuns plü importantes dl Südtirol po gnì chirides tres na cerna tl ordinn alfabetich dala a ala z. Sce i metëis ite la pröma lëtra dla denominaziun, ciafëise les repartiziuns o i ofizi dl’aministraziun publica, i comuns, les comiunitês raionales, les scores, les apoteches y tröp d’ater.
Istituziuns por categories
Ćiarede tla gran racoiüda dles istituziuns dla Rëi zivica dl Südtirol. Chiride fora les categories che Ves interessëia deplü y chiride fora i resultać damproia. Por vigni istituziun ciafëise i contać y i sorvisc, che é tla Rëi zivica dl Südtirol.
Lies
Chilò ciafëise la racoiüda dles organisaziuns scrites ite tla Rëi zivica dl Südtirol. Al vëgn chirì por categories o comuns. Vigni organisaziun à a desposiziun debann ćina a 10 MB de webspace.


text:
Bregan
Bregan (nom ufizial in italian: Bregano) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 855 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,3 km² e 'na densità de 372 ab./km².
El paes el se troeuva in sü i spond del Lagh de Monaa e l'è tacaa ai comun de Bardell, Biandrònn, Malzess e Travedone Monaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bregan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Musica da rock cun identitad rumantscha
Il culp inizial per il rock rumantsch en Surselva ha dà la gruppa Hades l’onn 1983. Suenter avair fatg blers onns musica da saut han ils commembers da Hades decidì da scriver atgnas chanzuns da rock cun text rumantsch. Paucs onns suenter naschan a Mustér gruppas cun la medema intenziun bunamain sco bulieus ord la terra. Gruppas cun nums sco Sigma, Ba-Rock e Caschiel Carnpiertg e Remiedi.
Hades – il crap da chantun per la scena da rock a Mustér
La gruppa Hades han fatg atgna musica dal 1983 fin il 1993. L’emprim album da studio “Opiniuns” cumpara il 1984. Il 1986 suonda l’album “Sper Via”. Il terz e davos album “Angelina ... ed autras” vegn il 1992 sin fiera. Ils Hades valan sco fullavia dal rock rumantsch en Surselva.
Caschiel Carnpiertg e Remiedi – cun il blues da purs
Il start han els fatg cun il num Remedy, il tetel d’ina chanzun da la gruppa australiana Rose Tattoo. Ma bain spert mida la gruppa il num en Caschiel Carnpiertg e Remiedi. Zunt critica è la gruppa envers il turissem extravagà. Autras chanzuns descrivan tips sco il Gion Giusep dalla Maria ed il Giacumbert a moda fitg ilarica.
Ba-Rock – la maschaida d’indigens e students claustrals
La gruppa da rock cun ils musicists ils pli giuvens da quest temp a Mustér era Ba-Rock. Probabel la suletta gruppa nua ch’era ils babs e las mammas dals commembers vegnivan a guardar e tadlar ils concerts. Ba-Rock ha pudì edir en sia curta carriera ina platta cun 4 chanzuns.
Sigma – la gruppa cun ils 3 frars
La quarta gruppa main enconuschenta da Mustér, Sigma vegn filmada il 1988 en ses tschaler da protecziun cun la chanzun “Larmas en tes egls”. Il plaschair da sunar da Sigma era incontestabel, era sch’els han strusch dumagnà il pass sur ils stgalims da lur tschaler da trenament.
Hades surviva il pli ditg
La gruppa da rock rumantsch Hades è stada la gruppa cun la pli gronda perseveranza da la scena da rock ch’è naschia ils onns 80 a Mustér. Onns a la lunga han ils Hades dà concerts en il Grischun, en l’ulteriura Svizra e schizunt sur cunfin. In concert legendar dals Hades è stà quel dal 1988 a Scuol durant la Scuntrada Rumantscha. In concert ch’era vegnì registrà dal Battaporta, l’anteriura emissiun da giuvenils dal Radio Rumantsch.
Las gruppas da rock rumantschas ston bandunar il Grischun e sa mesirar cun quellas giu la Bassa.
Il start da Gotthard – la fin dal rock en Surselva
Suenter la fluriziun dal rock rumantsch ils onns 80 en Surselva èsi vegnì pli e pli quiet. Las gruppas ch’eran sa furmadas ord amis e collegas da scola sa schlian ina suenter l’autra. Ils Hades registreschan il 1992 lur davos album. Il medem onn vegn la gruppa da rock dal Tessin Gotthard a la glisch ed edescha l’emprim album cun la reprisa dal hit “Hush”.
Ierta da Hades e Caschiel Carnpiertg e Remiedi
Plirs onns suenter la fin da la scena da rock da Mustér cumparan anc ovras cumplessivas da duas da las anteriuras bands sursilvanas. Caschiel Carnpiertg e Remiedi edescha l’onn 2000 l’album dubel live “Retro”. Dals Hades cumpara il 2015 l’album cumplessiv “L’ovra”.
Rock Rumantsch
L'emprim rumantsch ch'ha fatg ina spezia da rock rumantsch è stà Arturo Casanova cun sia chanzun "La ghitara" ils onns 60. Suandà ils onns 70 da Paulin Nuotclà e Benedetto Vigne. La gronda unda dal rock rumantsch è naschida ils onns 80 en Surselva a Mustér cun gist 4 bands. Ils onns 90 sa sparpaglia la scena dal rock rumantsch.


text:
Ulteriur Grischun - La Caritas schlargia la purschida a Cuira
Il martgà da la Caritas a Cuira ha midà localitad. Da nov è el a fit a la Tittwiesenstrasse 27. Questas localitads sajan pli grondas, uschia ch'era la purschida possia vegnir engrondida, di Ursi Kurmann, la manadra dal martgà. Vinavant datti era in nov café che porscha plaz per radund 30 giasts.
Il martgà vegl eri daventà memia pitschens, di Ursi Kurmann. La clientella creschia, il magasin eri miserabel, il chantun dal café en il martgà eri savens enta pais.
Intgantai da la midada
Tar l'avertura èn las curunas bain emplenidas. Quai n'è dentant betg adina uschia. Ins saja dependents da la centrala da la Caritas e dals furniturs, di Kurmann. Il sortiment creschia dentant ad in crescher.
Café Georgina
Betg mo il martgà engrondì duai far plaschair a la clientella, mabain er il café nov. Quel ha survegnì il num Georgina, perquai ch'il president da la Caritas grischun, Claudio Lardi, è intgantà dal num grischun. Inspiraziun ha Georgina Caminada dà, commembra da la suprastanza da la Caritas grischun. Ella è intgantada dal nov café, dentant betg exnum dal num. Ella possia viver cun quai.
Il martgà ed il nov café duajan daventar in lieu da s'entupada.


text:
Televisiån
Artéccol in dialatt bulgnais
La televisiån (parôla nôva ch'la vén dal grîg par "visiån luntèna") l'è ón dî mèz ed comunicaziån pió cgnossó e pió druvè int'al månd, ch'l è la trasmisiån e la difusiån luntèni d'imâgin e 'd són. L'è ón dî mèz ed comunicaziån ed mâsa. All'è stä invantä in dal 1925 a Lòndra, da John Logie Baird.
Considerè l'evoluziån d'la râdio, ch'la psêva trasmétter såul dî són, l'è stè strolghè par tant bâl d inventûr in di mondi 'd pajîs, prémma par l'esêrcit e pô i l'àn spargujè anch' a la zänt sóbbit dåpp la fén d'la secånda guèra mundièl.
Sénd ch'l è fâzil da druvèr e ch'la cåssta anch pôc, l'è stè druvè anch dai giurnalésst e däl staziån radio e anch par trasmétter tànt fôrm ed divertimänt, cme dî film, dî telefilm e varietè bän cgnossó.
Cme la funziånna[modifica | mudéfica la surzéia]
Mänter che pr'al sån as psêva druvèr la téttnica d'la radio, par riprànnder as avéva da druvèr däl nôvi soluziån. I strulghénn ed trasmétter såura un schermo däli imâgin eletrònichi ripraisi par 'na telecamera e 'd trasmétteri pr'äli ånnd d'la radio.


text:
Senegal
El Senegal (Sénégal in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Mauritania, al Mali, a la Guinea, a la Guinea-Bissau e al Gambia e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Dakar.
Al gh'ha una süperfiss de 196.723 km² e una pupulaziun de pressapoch 12 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Senegal a l'è staa un pussediment de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Senegal (nom ufizial: République du Sénégal) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l Macky Sall (del 2012).
El prim minister a l'è la Aminata Touré (del 2013).


text:
RTVG – lescha da radio e televisiun
- Mardi, 30.1.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 30.1.2018, 8:40, RTR
Igl è stà in vair crimi da votaziun il 2015. 50,08% da la populaziun svizra ha detg «gea» a la nova lescha da radio e televisiun. Mo 3'700 vuschs han decidì.
La gronda midada è che tuts ston pajar taxas per radio e televisiun, e betg sco fin ussa mo quels che possedan in radio e/u ina televisiun. Las singulas chasadas pajan uss pli pauc taxas, enstagl da passa 450 francs mo pli 400 francs. Ils critichers manegian dentant, che quai na saja betg fair da far pajar tuts.


text:
Albes con Cassan
Albes con Cassan (nom ufizial in italian: Albese con Cassano) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Comm con 4 201 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 8 km² e 'na densità de 525 ab./km²..
El se troeuva ai pee di Prealp Comasch e 'l fa part de la Comunità Montana del Triangol Larian e l'è tacaa ai cumün de Vila, Faggee, Montòrfen, Orsenigh e Tavarnee.
El comun l'è nassuu in del 1928 de l'union di duu vegg comun de Albes e Cassan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Albes con Cassan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tenor lescha dastga il material da votar arrivar tar ils votants il pli baud quatter emnas avant la votaziun. Per las elecziuns e votaziuns dals 10 da zercladur, fiss quai stà ils 13 da matg. Quai è l'incumbensa da las vischnancas. Els ston far attenziun e retegnair ils termins. Sch'il material vegn repartì memia baud, ha la chanzlia chantunala da discutar il cas.
Las brevs èn dentant tuttina valablas, era sch'ellas arrivan memia baud en chasa. «Subit ch'ins survegn il material, pon ins vuschar», di Walter Frizzoni, il vicepresident da la chanzlia chantunala. Subit ch'ins ha dà giu la vusch na pon ins però betg pli midar opiniun.
Küblis e Zuoz memia motivads
En omaduas vischnancas han ils abitants survegnì il material electoral memia baud. A Küblis ils 10 da matg ed a Zuoz gia ils 7 da matg. La vischnanca da Küblis di dentant, ch'els avevan gist temp per preparar las brevs. Gia ils 3 da matg hajan els miss las chartas sin posta. Uschè eran els baud avunda per trametter las brevs sco spediziun gronda.
Claudio Duschletta, il chanzlist da Zuoz di dentant, ch'els hajan probabel fatg confusiun cun las datas. Perquai hajan els tramess las brevs memia baud. El na vesa dentant nagin problem pervi da quai. «Probabel n'ha nagin gia votà ils 7 da matg», di Durschletta.
Bardill pudess purtar plant
Linard Bardill ha annunzià sia candidatura ils 8 da matg. Ils da Zuoz avevan survegnì il material d'eleger gia in di avant. Dimena: Tar quels che han spert vuschà ils 7 da matg n'aveva Bardill nagina schanza da survegnir la vusch. Cunter quai pudess el purtar plant. Tenor Walter Frizzoni, po mintgin annunziar irregularitads tar il post responsabel dal Cussegl grond. «Pervi da brevs ch'èn arrivadas memia baud, n'haja quai dentant anc mai dà plant.», uschè Frizzoni.
RR actualitad 07:00


text:
Omlettas deliziusas ed uras precisas
- Dumengia, 12.2.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 12.2.2017, 9:03, RTR
Il Tavulin litterar fa viadi en l'Asia. En il center da l'emissiun stattan dus romans ch'èn ambientads en pajais asiatics.
Al Tavulin litterar sa scuntran questa giada Bettina Vital, romanista ed amatura da cudeschs, e Claudia Knapp, dunna da cultura e cuntadina d'ulivas.
«Cox oder Der Lauf der Zeit» da l'autur austriac Christoph Ransmayr e «Kirschblüten und rote Bohnen» da Durian Sukegawa. Nus giain en China ed en il Giapun ed entupain artisans che vivan lur passiun.
A Tokio fa il cuschinunz Sentaro en ses pitschen bistro «dorayakis», omlettas giapunaisas cun ina pasta da fava. Grazia a la dunna veglia Tokue mida el il recept da la pasta e survegn tuttenina puspè tschaffen vi da sia lavur.
L'urer inglais Alister Cox construescha uras per l'imperatur da la China. Tut sto esser pussaivel, fin ch'il regent immortal giavischa in di in'ura per l'eternitad.
Redacziun e moderaziun: Esther Krättli


text:
Il HCD ha gudagnà l'emprim gieu a la Cuppa Spengler da quest onn. Cun 5:4 (1:1, 2:3, 1:1) ha l'equipa da Arno del Curto battì l'equipa russa da Dinamo Minsk. Damaun la saira dat Tavau cunter Jekaterinburg per sa qualifitgar per il mezfinal.
Per pudair sa qualifitgar per il mezfinal avess Tavau stuì gudagnar cun ina differenza d'almain 3 gols. Fin la 30avla minuta fiss quai stà realitad, lura manava il HCD cun 4:1. Aifer 52 secundas ha il club russ dentant fatg conters e svià ils Grischuns sin lur via directa en il mezfinal.
Là stat ussa Dinamo Minsk malgrà la terrada.
Tavau dat damaun la saira il quartfinal cunter Jekaterinburg. Sch'els gudognan datti en il mezfinal il venderdi saira il duel svizzer tranter Lugano ed il HCD.


text:
La Bibia a l’é ‘n lìber ispirà, Costa ispirassion, contut, a va bin dëdlà ‘d coma, ant ël parlé comun, a podrìo esse ispirà dj’artista. La Bibia a smon-a da pì che d’idèje ancreuse, da pì che ‘d sapiensa uman-a. A l’é ciamà “ispirà” nen për motiv ëd soa manera dzornaturala d’esse stàita trasmëttua a dj’autor uman, ma për motiv ëd soa origin, ëd soa sorgiss, l’é a dì Dé. Parèj, për la Bibia a sarìa pì giust dì “espirà”, visadì “mandà fòra” da Dé, tanme d’aria dai polmon, o “possà” com a fà ‘l vent quand ch’a bofa contra la vela ‘d na barca për fela bugé ant na diression. La Bibia a l’é nen mach un lìber rësguard ëd Dé; a l’é lìber da Dé. A l’é për lòn che la Cesa a confëssa ch’a l’ha fiùsa che la Bibia a sia përdabon la “vox Dei” la vos génita ‘d Dé.
La Bibia a l’é normativa. La Cesa a l’ha diciarà che la Bibia a l’é “la Nòrma dle nòrme e sensa nòrma”. Na nòrma a l’é na régola, na diretiva, un criteri, na cana për mzuré, un méter: për sò mojen tut ël rest a l’é mzurà, valutà, giudicà. I poduma ‘d sicur dovré ‘d criteri inferior, pì bass, për regolé nòstra vita, ma tute cole régole a son da subordiné, da sogetesse, a lë Scritura. Esse “la Nòrma dle norme” a veul dì d’esse la nòrma superlativa, pì àuta, ël criteri ch’a mzura minca àutra nòrma. La Bibia a l’é nen mach “la prima an tra j’egual” - a l’ha gnun-a parità, ugualiansa con d’àutri criteri. Tanme Gesù Crist a l’é esaltà coma “Sgnor dij sgnor e Rè dij rè”, parèj is sogetoma a Soa Paròla coma la Nòrma dle nòrme, ël criteri dla vrità e l’ùnica régola për ël pòpol ëd Dé.
Dé a l’é ‘l Signor dël cél e dla tèra, e mach Chiel a la ‘l drit ëd impon-e d’obligassion assolute a Soe creature. Chiel a fà sossì për ël mojen ëd Soa Paròla ëscrita. J’Arformator dël sécol ch’a fà sëddes a arconossìo costa autorità ùnica dla Bibia, e a l’han formà ‘l mòt “Sola Scriptura” (mach la Scritùra). J’Arformator a meprisavo nen j’àutre autorità, né lor a arnegavo ël valor dla tradission o dij crédo, ma a n’armarcavo la diferensa: la Bibia a l’é “l’ùnica e pì àuta régola ‘d fej e ‘d pratica ch’a falissa mai”.
Nosgnor a ciama minca cristian a cudì la giustissia, lòn ch’a l’é giust dëdnans a Dé. Nòstra fiusa a l’ha da esse tanme cola ‘d na masnà anvers sò pare e soa mare, ma nòstra anteligensa, nòstra abilità d’antende, ëd comprende, a l’ha da esse madura, fàita. Na tal fiusa e anteligensa a comprend l’esigensa ‘d studié la Paròla ‘d Dé. Ël dissépol génit a medita, a pensa ancreus a costa Paròla “neuit e dì”, a na resta sèmper an companìa e a dëscor con chila. Nòst but a l’é da pì che la conossensa; a l’é saviëssa e ‘l frut ëd n’ubidiensa “drinta e fòra”.
Ël cristian génit a aceta la Fej cristian-a coma ch’a l’é esprimùa ant ij Crédo ecuménich e chërdùa dai cristian daspërtut. La Bibia a l’é l’autorità màssima, la pì àuta për la fej e la condòta. Le paròle dla Bibia a son vere e sò mëssagi a l’é potent. A trasmët la promëssa ch’a faliss mai ëd Dé, sò Autor. Cole paròle a artorno mai andarera veuide. A son nen “paròle al vent”, ma a realiso, a compisso sèmper ël propòsit antendù.


text:
Proài
Disambiguasiù: col tèrmine Proài se pödarès rifirìs apò al cümü de Proài d'Izé.
Proài (en Italià: Provaglio Val Sabbia), l'è 'n cümü de 918 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt en Val Sàbia a 37 km de la cità de Brèsa.
El cümü de Proài l'è stat custitüìt endèl 1928 de l'uniù dei cümü de Proài de Sùra e Proài de Sót. En realtà però, giöna de le caraterìstiche specìfiche de chèsto cümü l'è chèla de mìa ìga en cèntro principàl ma de véser sparnegàt en sèt frasiù, töte piötòst pesène, che i è: Cezàne, Marsàch, Mastànech, Barnìch, Sedesà, Arinì, Lévre e Arveàch.
El teretóre de Proài l'è de 14,9 Kmq ma chèsti, 14,59 i è de bósch e teré agrìcoi, cioè el 98,1% del totàl. Per rià a Proài se pöl pasà per la statàl 237 del Càfer e quan che se rìa a Bàrghe se tàia sö per Proài, o sedenò se pöl pasà de Tée che l'è 'na frasiù de Boàren per 'na stràda de mut piéna de cürve.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
A questa festa è vegnida repassada la grond’ovra da sia vita, betg mo quai che pertutga radio, mabain era si’activitad tar il teater rumantsch ed er sco scriptur. Radund 100 persunas èn vegnidas a questa festa e quai betg mo persunas da la Val Müstair, mabain era blers da l’Engiadina e dal nord dal Grischun.
Engiadina Festa da commemoraziun 100 onns Tista Murk
Mesemna passada, ils 15 d’avrigl, fiss il grond pionier da radio e televisiun Tista Murk vegnì 100 onns. Sonda passada è stada a Müstair, en ses lieu da naschientscha, la festa da commemoraziun.


text:
Iesse
Iesse o Jesse o Isai, suernominàt ol Betlemita, l'è stacc ol pàder del rè David, ol segónt rè de Israél, e per chèsto l'è lüminàt in de la Sacra Bìbia in del prim lìber del Samüéle e 'n del Vangél del San Matéo in töt ol capìtol 16 e l'è consideràt ü di antenàcc de Nòst Signùr.
Ol Samüéle l'è stacc mandàt dal Signùr per troà pròpe tra i s-cècc del Iesse ol nöf rè de Israél che l' gh'ìa de ciapà 'l pòst del Saul, l'è isé che
16, 10 'l Jesse l'à fai pasà denàcc al Samüéle sèt di sò s-cècc, ma 'l Samüéle l' ghe dìs: "Ol Signùr n'à catàt fò gnà ü de chès-ce".
16, 11 Ol Samüéle l'à domandàt al Iesse: "I è chès-ce ché töcc i tò s-cècc?" L'à respondìt ol Iesse: "Gh'è amò 'l piö picèn, che l'è dré a tènt i pégore" e 'l Samüéle 'l gh'à dicc: "Màndel a ciamà, dezà che m' pöl mia mètes dré a mangià prima che 'l sìes riàt".


text:
Uschia po in anteriur local da fatschenta en la zona centrala vegnir bajegià enturn. En l'avegnir vegn offrì en 3 stanzas servetschs erotics durant maximalmain 6 uras a di. La vischnanca aveva refusà la lubientscha da bajegiar, la dretgira administrativa dal chantun aveva lura approvà il recurs cunter questa decisiun da la vischnanca. Lezza ha lura tratg enavant il cas avant tribunal federal.
Ulteriur Grischun Glisch verda per burdel a Maiavilla
Maiavilla survegn in burdel entamez il center da la citad. Il Tribunal federal ha refusà in recurs da la vischnanca e 14 persunas che han temì per il caracter da la citad pitschna.