text:
Alsén
Alsén (ind la parlada piasentina Alsëin; en italiàn Alseno), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 4 839 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 55,5 km² e ona densità de 87 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Besensón, Busseto (PR), Castell'Arquato, Fidenza (PR), Fiorenzuola d'Arda, Salsomaggiore Terme (PR) e Vernasca.
I sò frassión i en Castelnuovo Fogliani, Chiaravalle della Colomba, Cortina e Lusurasco.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Alsén l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
460
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'imperador Maggioran el ven battuu di Visigòtt.
- I Svev invaden la città spagnoeula de Lugo e 'n coppen el governador.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cadwaladr, re de Meirionydd.
- Cadwallon ap Einion, re del Gwynedd (m. 534).
- Ilderich, re di Vandai e di Alan (m. 533).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cunedda Wledig, sovran galles (n. 386).
- 20 ottober: Elia Eudòcia, imperadris bizantina e santa, miee del Teodòsi II (n. 401).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Diessbach bei Büren
Diessbach bei Büren a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.30 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 891 abitant.
El cumün de Diessbach bei Büren al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Schnottwil, Wengi, Grossaffoltern, Lyss, Büetigen, Dotzigen, Büren an der Aare.
L'evoluzion de la popolazion l'è mostraa in de la tabela chi de sotta:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diessbach bei Büren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Vereinigung für Heimatpflege Büren Distributor of publications about Diessbach and the Büren district
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diessbach bei Büren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Baranzaa
Baranzaa (Baranzate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 11538 abitant. El comun l'è nassuu in del 2004 per separazion de Bollaa.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes de Baranzaa el ven citaa per la prima vòlta in d'on còdes longobard del 994 cont el nòmm de Balanziate. In del 1235 l'è documentada l'esistenza del Comun de Baranzaa: molti terren partegnen al Monastee Maggior de Milan e al Monastee de Sant'Ambroeus. In del secol XIII la se cita l'esistenza de la gesetta de San Vincenz.
In quell period chì del Medioev Bass l'economia del paes l'è tutta basada su l'agricoltura: el paes l'è costituii de on nucli central circondaa de camp. In del 1450 el contròll de la zòna el passa a la famiglia di Sfòrza, che l'introduss la coltivazion del gels cont el scòp de prodù seda, attività che la restarà fiorent fina al princippi del secol XX.
Dòpo la dominazion di Sfòrza, in del 1530 el feud de Des, del qual el fa part Baranzaa, el ven elevaa a marchesaa e 'l resta proprietà di cont Gallaraa fina al 1580, quand finissen i eredi de la famiglia e donca el passa in di man di fradei Manriquez.
In del secol dòpo la ven costruida, sora i ruvinn de l'antiga gesetta, ona gesa noeuva dedicada a la Natività de la Vergin Maria.
Dòpo el domini austriach e la nassida del Regn d'Italia, Baranzaa la ven taccada al comun de Bollaa (1869). Dòpo el referendum propòst in del 1997 e attuaa in del 1999 l'è staa deciduu de divid de noeuv i duu comun, division che l'è stada fada definitivament in del 2004.


text:
Pussy Riot
Al Pussy Riot (Pèpi arvèrsi) i èṅ un grup rus punk ad fémni rabìdi impgnàdi in pulìtica a Måssca, cgnusû p'r al sò manifestasiòṅ ad prutèsta fati cun di flash mob e eśibisiòṅ ad tant in tant. I dascóran dla situasiòṅ pulìtica in Rùsia e dla vita dal dóni là, dand anc còntra gl'elesiòṅ presidensiàli dal 2012, cun al pasàǵ a cap dal Stat ad Vladimir Putin che, in alóra, 'l éra prim minìstar.
In dal méś ad Mars dal 2012, tri dóni dal grup i èṅ stadi misi in arèst cun l'acùśa ad cumpurtamènt viulènt e ultragiōś p'r avér fat n'eśibisiòṅ còntra Putin sénsa parmés in dla Catedràla ad Crist Salvadōr. Che lōr, dòp ésar-'s fati al ségn dla cróś, i aṅ tacâ a sunàr na canta par dmandàr a la Madóna ad mandàr via Putin e puntànd al dî anc còntra Cirillo I parchè, a lōr giudìsi, lì lò al créd più a Putin che a Dio. Al guàrdi, in gnanc un minùt, i i aṅ paràdi fóra subìt.
A s trata ad:
- Maria Alyokhina, studénta ad 24 an a 'l quàrt an ad Giurnalìśum, la s dà da far par Greenpeace e in dal vuluntariâ. La gh'à 'n putèṅ;
- Yekaterina Samutsevich, prugramadōra ad computer ad 30 an, diplumàda in futugrafìa e in multimedia;
- Nadezhda Tolokonnikova, studénta ad 22 an, la stùddia filuśufìa a l'Università ad Måssca. L'è spuśàda cun Pyotr Verzilov e la gh'à na fiōla ad quàt'r an.
Da la lōr banda i s èṅ dit: Kate Nash, Red Hot Chili Peppers, Sting, Cornershop, Faith No More, Peter Gabriel, Jarvis Cocker, Pete Townshend, The Joy Formidable, Madonna, Björk, Neil Tennant di Pet Shop Boys, Alex Kapranos di Franz Ferdinand, Beastie Boys, Patti Smith, Genesis, Corinne Bailey Rae, Courtney Love, Paul McCartney, Yōko Ono, Refused, Elio e le Storie Tese, Zola Jesus, Billie Joe Armstrong di Green Day, Die Antwoord, Genesis, Tegan and Sara, Johnny Marr e àt'r incóra. L'Ugnòṅ Europea, par bóca ad Catherine Ashton, la s è dita in pinsēr p'r al cundisiòṅ duri ad detensiòṅ e par la manéra ad purtàr avànti al prucès.
I gh daṅ invéci adòs al Patriàrca dla Cèsa Urtudòsa, Cirillo I, e al regìsta Nikita Mikhalkov ch'al s è dit prònt fiṅ da subìt a firmàr na létra avèrta cònt'r ad lōr.
Dòp che la cantànta Madonna l'iva dâ al sò apòǵ a 'l grup durànt un sò cuncèrt in Rùsia, faghénd védar la scrita "Pussy Riot" in sla sò schina, al premier in secónda rus Dmitrij Rogozin al gh rispónd acsè: «Tut qvéli ch'i èṅ stadi dal r... ad sòlit i téndan a far in gir dal lesiòṅ su cuma a s fà a star a 'l mónd, specialmènt quànd la s cata a 'l èstar in tournée»[1]. Di asuciasiòṅ dla sità ad San Pirèṅbùrg i aṅ pò fat càuśa a lē e a gl'urganiśadōr dal cuncèrt, dmandànd-ag déś migliòṅ 'd euro p'r avér dascórs in favōr di gay e dal "Pussy Riot", andànd acsè, a sò dita, còntra la léǵ dla sità e a i sentimènt dal pòpul[2].
Mandàdi a giudìsi, dòp ch'i éran stadi tgnùdi dèntar par quàśi tri méś sénsa ch'a fus depuśitâ furmalmènt 'l at 'd acùśa, al 17 'd Agóst dal 2012 i giùdas rus i aṅ cundanâ al Pussy Riot a dū an ad parśòṅ par „TEPÌŚUM RELIGIŌŚ“[3]. In cal méntar al vèć campiòṅ ad scac Garry Kasparov, mémbar dal fòrsi 'd upuśisiòṅ ch'l éra preśènt ad fóra da 'l tribunàl par prutestàr, 'l è stâ farmâ par la pulisìa[4].
-
-
-
-
-
-
Al regìsta Nikita Mikhalkov
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Madonna: dòp Pussy Riot i fnòć. L'arlìa ad Mósca: "l'è na rója" Agenzia Giornalistica Italia, 10 'd Agóst dal 2012
- ↑ L'à uféś i sentimènt di fedèi, San Pirèṅbùrg al fà càuśa a la Madonna repubblica.it, 17 'd Agóst dal 2012
- ↑ Pussy Riot culpévuli ad tepìśum religiōś, cundanàdi a dū an ad parśòṅ corriere.it, 17 'd Agóst dal 2012
- ↑ Rùsia: Pussy Riot, davànt a 'l tribunàl farmâ Kasparov Agenzia Giornalistica Italia, 17 'd Agóst dal 2012


text:
Romà
Romà (nòm uficiàl en italià: Romano di Lombardia) l'è ü gròs cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la basa pianüra a la mansina del Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 19 802 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 18,0 km² e 'na densità de popolasiù de 1 100 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 25 km de la sità e a 120 méter söl lièl del mar.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl di Viscóncc o la ròca viscontea.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Romà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Africa
L'Africa a l'è el segund cuntinent per pupulaziun e grandeza. La gh'ha una süperfiss de 30.065.000 kmq e una pupulaziun de pressapoch 800 miliun de gent. I sò cunfin a hinn: el mar Mediterani a nort, a ovest l'ucean Atlantich, a süd l'ucean Antartich e a est l'ucean Indian e'l mar Russ.
L'Africa a l'è traversada del Equatur e la gh'ha un frach de clima diferent.
La scima püssee vólta a l'è el munt Kilimanjiaro, in Kenya. I fiüm püssee important a hinn el Nil, el Congo, el Niger e'l Zambesi. I isul principaj a hinn el Madagascar, i Mauritius, i Seychelles, Socòtra (Yemen), Cap Verd, São Tomé e Príncipe, Fernando Poo e la Sant'Elena.


text:
Adatamënt de veicui per chëi de familia
N sorvisc di raiuns soziai
Descriziun generala
Ala persones che à n cumëmber de familia cun n nciamp (articul 1, coma 4 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20), ti vëniel cunzedù n cuntribut per l adatamënt di mesuns de trasport. Persones cun nciamp che sta tresora te na strutura d’albierch ne pò nia unì cunscidredes coche cunvivëntes de familia.
D’autra nfurmazions pudëis giapé tl art. 27 dl D.P.J.P.30/2000, tla verscion en forza.
L cuntribut reverda i adatamënc a motors y ai auti coche udù dant dal articul 15 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20, tla verscion en forza.
Condiziuns d’azès
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco sies mënsc stabilmënter y tresora te Südtirol:
- zitadins talians
- zitadins de n stat dla Union europeica
- zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-Ue a tëmp lonch data ora dala Talia
- persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadifs
- persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de defendura sussidiera.
Oradechël à nce chësta persones rejon de giapé la prestazins de assistënza economica, sce dan fé na dumanda àles si residënza anagrafica permanënta y stabila da almanco sies mënsc te Südtirol:
- zitadins de stac terc
- persones zënza zitadinanza.
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt – Servisc de assistënza ecunomica soziela.
Documënć che va debojëgn
- DOMANDA PRESTAZIUN DE PRÖM LIVEL
- „Autozertificazion de bujën de cura“
- „Autozertificazion genitor singul“
Cosć
La nuzazion de chësc servisc ie gratis.
Referimënt a normes de lege; regolamënć
Regulamënt d’esecuzion en cont di pruvedimënc de assistënza ecunomica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza
Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimoni: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Criters por ći che reverda les prestaziuns finanziares a bëgn dles porsones cun handicap preodüs tl DPP 30/2000: Deliberaziun di 10 de jügn dl 2013, n. 873
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sozialsprengel Obervinschgau
Unité aministrativa competënta
Finanzielle Sozialhilfe
Misciun
Marktweg 4, 39024 Mals
Telefonn
0473 83 60 00
Fax
0473 83 60 06


text:
Maloja (distret)
El distrèt del Malögia l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Samedan.
Colocàt endèla part centro meridiunàla del cantù, el sò teretóre el töl dét la sìma del Bernina (4049 méter söl leèl del mar) che l'è apò la vèta piö alta de töt el cantù. La superfìce totàl del distrèt l'è de 973.61 km² e la popolasiù l'è de 18830 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt del Malögia l'è dividìt en du cìrcoi e 12 cumü:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cìrcol de l'Alta Engadìna (en todèsch)
- Regiù Cìrcol Bargaja
- Ente Türistich Val Bargaja
- Via Bargaja
- Alta Engadìna
- Feruvìa rética
- Aeropórt de Samedan


text:
Mapèl
Mapèl l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem che l'se tróa a 11 km de Bèrghem e a 255 méter söl mar. L'è 'n de l'ólta pianüra de l’Ìzola bergamàsca, a i pè e a mesdé del Cat. El cunfìna coi cümü de Imbìer, Barsana, Bunàt Sura, Brembat de Sura, Palasàch, Put San Piéro, Prezès, Sóta 'l Mut, Téren. El gh'à 6 765 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
Ol paìs vècc de Mapèl l' à conservàt quàze del töt l'aspèt medioevàl d'öna ólta co i stràde strécie, i cà 'n préda e i tùr che öna ólta i éra sèt; gh'éra pò ach ü fosàt 'ntùren al paìs che l'è restàt apéna apéna in "Contràda di Fòse" come l'insègna pò ach ol nòm de la contràda.
I fà part del cümü de Mapèl pò i bórgh de Piàna, Ultrìga e Prezàt 'ndóe l'è nasìt in del 1025 ol Sant Albèrt de Prezàt.
Cuntegnüü
Sariulì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Mapèl i pasa 'l Durt, 'l Bülighèt, che l' fenés in del Durt pròpe in del teritòre de Mapèl e la Bülìga e 'l Córen che 'l fenés in de la Bülìga apéna sóta la éla del Gröm. Fò sùra l'è stacc iscàt ü canàl scolmadùr che quàndo gh'è la piéna l' ciàpa i àque del Durt a mùt del paìs e i a böta amò tùrna in del Durt, però a mesdé de Mapèl, isé che 'l paìs 'l vègne piö alagàt.
Strade e ferovìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol teritòre cümünàl de Mapèl l'è traesàt fò da:
- la Strada Statàl n° 342 mèi cognusìda col nòm de Briantéa che la à da Bèrghem a Còm e Varés,
- la ferovìa Bèrghem - Lèch.
Céze e santöàre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Mapèl gh'è 'l Madóna de Prada che se la festègia l'òt de Setèmber, menimà la parochiàl l'è dedicàda a San Michél Arcàngel e la se tróa sura 'l paìs sö 'n d'öna còsta del Cat pogiàda pròpe sura al Durt. Gh'è pò la cezìna mediéala e töta 'n préda de San Bartulumì.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La éla del Gröm del sécol XVIII che co i sò giardì la se tróa a sira del bórgh de Mapèl e a mut de Ultrìga sö ü gröm de tèra métit tra la Bülìga a sira e 'l Córen a matina che de lé póch i se 'ncontra apèna a mesdé de la éla.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'evulusiù del nömer de abitàncc l'è ilüstràda 'ndèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Almens
Almens al è un cumün int ul Distrecc da Hinterrhein int al canton Grison. Al gh’ha pressapoch 226 abitant e una süperfiss de 8.34 km², e al se tröva a una altitüden de 787 meter sura al livel del mar.
El cumün de Almens a l'è tacaa ai cumün de Churwalden, Fürstenau, Paspels, Pratval, Rodels, Scharans, Trans, Vaz/Obervaz.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Almens l'è menziunaa la prima volta in de la prima metà del Secul IX col nom de de Lemenne.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Lénguf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Almens al partegniva à la part parlant Rumantsch di Grison, ma incœu al è pratigament da parlada dabòt completament Todesca.
Lian da fœu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Media relaa a Almens al Wikimedia Commons
- Almens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 de Lüi del 1872 - 18 de Giügn del 1928) a l'era un espluradur nurveges di regiun pular. A l'è staa el cumandant de la spediziun antartiga del 1911-1912 che l'è stada la prima a rivà al Pol Süd. A l'è staa anca el prim de semper a cunquistà sia el Pol Süd sia 'l Pol Nord, e a traversà el passagg a nord-est.
L'Amundsen a l'era nassüü in d'una fameja de navigadur e capitan, el quart de des fiö. L'ha stüdiaa 'me dutur ma a 21 agn, a la mort de la mader, l'ha lassaa tüsscoss per dedicass ai espluraziun, in di agn di impres del Fridtjof Nansen che in del 1888, l'aveva traversaa Gruenlandia.
A l'è mort in del 1928, in d'una spediziun urganizada per sucur i member de la spediziun de l'Umberto Nobile, dopo che'l sò dirigibil növ Italia a l'era burlaa giò quand che eren 'dree turnà indree del Pol Nord.
Fotu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Nino Staffieri
Artìcol in dialët piasintëin
Nino Staffieri (al sò nùm in Itagliàn all'è Bassano, Casàl fabrär dal 1931) l'è alvèsc católic emèrit ad La Spèsia dal 1 märs dal 2008.
Biugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
Nasìd a Casàl al Casàl fabrär dal 1931, l'è stä urdinä prèt al 9 ad giügn dal 1955.
In di ann '80 l'è stä vicàri generäl ad la diocesi ad Lôd, cùi vèsc Magnani e Capuzzi, par dvantä vèsc ad Chèrp al 11 lüi dal 1989.
L'è stä trasfarìd a La Spèsia al 10 ad lüi dal 1999, par rastäg fin al ritìr, al prìm ad märs dal 2008.


text:
Sankt Antoni
Sankt Antoni a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1924 abitant.
El cumün de St. Antoni al se tröva a una altitüden de 715 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alterswil, Heitenried, Schmitten, Tafers, Ueberstorf, Wahlern (BE), Wünnewil-Flamatt.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Forbes (arnes)
Ona forbes (o forves, forvesin, forvesina, forbesetta, foresin, foresetta[1]) l'è on arnes che 'l serviss a tajà materiai suttil compagn de carta, carton, tessuu, cord, cav, foeuj de metall e plastega, fil, cavei, ong.
Al contrari del cortell, i forbes gh'hann dò lamm, che poeuden rodà intorn'a on perno fiss. L'isforz el nass de l'azion mecanega fada in su l'impugnadura, formada de duu anei in di quai se infilen i did.
Vegnen doperaa soratutt a scoeula, di sartor, di barbee. Esisten anca di forbes per la cusina, doperaa per esempi per tajà la carna. De norma hinn mai tropp tajent, soratutt perchè despess vegnen doperaa anca di fiolitt.
I forbes a gh'hann ona longa storia, e vegniven doperaa giamò di Egizzi. In Lombardia gh'è duu gross center de produzion de forbes, cioè Promana (in Val Varon) e Canz (in Vallassina).
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla forbes (e i sò variant) la riva del latin volgar forbicem, evoluzion del classegh forfex. L'è doperada anca in venet (forfe, fòrfexe, fòrbaxe), forlan (fuarpis), napoletan (fuorvece), sicilian (fòrficia), in romanc (forsch o forbesch), italian (forbici) e romen (foarfece).


text:
Pärma
Artìcol in dialètt pramsân
Pärma l'è n c'mòn äd 187.214 abitant, capoluôg d'la provênsa 'd Pärma. Antiga capitäla dal Ducät ed Pärma e Piasensa (1545 - 1859), dal 2003 l'è seda dl'Autoritä Europea par la Sicuresa Alimentära (EFSA) e dal 1956 del Magistré pr'al Po, al dì d'incò Agensia Interegionäla pr'al fium Po (AIPO).
Geografiä[modifica | mudéfica la surzéia]
Situäda in Emélia, tra î Apenén e la Pianura Padana, la citè l'è dvisa in du dal torent Pärma, afluent dal Po che, apen'na primma d'enträr in'tal cör dàl centör storic, ricéva ì aquî dal afluent Bagansa. Al torent Pärma l'è un cors d'aqua con un regim mutevole, c'l alterna di pin'ni tumultuosî d'la stagiön invernäla a desolädî sèchî estivî. Al inizî d'l '800 al stés lēt dal torent al gnèva ristrèt dentör altî mùr, al lungopärma apônt, cal consegnön a la citè un profil continuo e molt artistic.
Artéccol in dialètt mudnés
Pèrma l'è una zitê ed 182.800 cristiân, capolôgh ed la pruvèinza ed Pèrma
Geografìa[modifica | mudéfica la surzéia]
Tajèda in dû d'al turèint c'al g'ha l'istèss námm d'la zitê, Pèrma l'a-s càta in Emélia tra la Pianura Padana e i Appennèin.
Artéccol in dialatt bulgnais
Pèrma l'é 'na zitè ed 177.069 abitant, capitèl d' la pruvénzia d'Pèrma.
Geugrafî[modifica | mudéfica la surzéia]
Taiè in du dal turänt ch'l à al stèss nomm d'la zitè, Pèrma l'é in Emégglia stra la Basa Padèna e i Apenén.
Artìcol in dialët piasintëin
Pärma l'é un cumoin ad 175.789 abitant, capitäla d' la pruvincia d' Pärma
Geugrafìa[modifica | mudéfica la surzéia]
Taiä in dü dal turëint ca 'l g'ha 'l stes num d' la citä, Pärma l'é in Emilia tra la Pianüra Padana e i Appennini.
Artécol in dialèt arzân
Pèrma ( Parma in italiân) l'é un cmûn ed 175.789 abitânt, cèinter principêl ed la pruvîncia ed Pèrma. Antîga capitêla dal Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa (1545 - 1859), dal 2003 l' é al pôst ed l'Autoritê Europea per la Sicurèsa Alimentêra (EFSA) e dal 1956 del Magistrêt pr'al Po, al dé d'incō Agenséia Interegionêla pr'al fióm Po (AIPO).
Geograféia[modifica | mudéfica la surzéia]
Situêda in Emélia-Rumâgna, tra j Apenèin e la Pianûra Padâna, la sitê l'é divîsa in dû dal torèint Pèrma, ch’al va dêr int al Po che, apèina préma d'entrêr int al cōr dal cèinter stôric, al ricêv al j âcvi dal Bagansa. Al turèint Pèrma l'é un cōrs d'acva cun un regém variâbil, ch’ al pâsa dal furèinti pîni ed la stagiòun invernêla a fiâchi sèchi estîvi. A l’ inési ed l’ '800 al ‘stès lèt dal torèint al gnîva ristrèt dèinter êlti mûri, al lòungopèrma apûnt, che dân a la sitê un profîl cuntènov e dimòndi artéstich.
Artìcol in dialètt frarés
Parma l'è na zità italiana dl'Emilia. La stà sla Via Emilia, la g'à 175.789 abitant e la fà pruìnza. La sò pruìnza la g'à ad sòra un pezz ad Pianura Padana infin al Po e ad sòta l'Apenin Emiliàn. La's tròva in tal punt d'incontar ad dò turént, al Baganza, ch'al và a finir in tal Parma. Quest chì al pasa in mezz a la zità e l'è n'afluént dal Po. Parma la iéra la capitala dal Ducàt ad Parma e Piasénza (1545-1859). Dal 2003 a'g stà la Sede dl'Autorità Europea par la Sicureza Alimentar (EFSA) e dal 1956 dal Magistrat par'l Po, ch'al dì d'incò al's ciama "Agenzia Interegionale pr'al Fium Po".
Geografia[modifica | mudéfica la surzéia]
Albarèin • Bàrdi • Bedònia • Barsäi • Bóri • Al Burgh • Busé • Calistàn • Coléc • Colórni • Cumpiàn • Cornìj • Flén • Fidénsa• Funtanlé• Fontvìv • Fornöv • Langhiràn • Lesgnàn • Medsàn • Mzàn• Mónc • Montcrüghel • Neviàn • Nozèi • Palanzàn • Pärma • Pelegré • Pulésen • Rocabiànca• Sèla• Säls• Sansgònt • Sèsa • Solgnàn • Suràgna • Sòrbol • Trénz • Tisàn • Tòrnol • Torìl • Traversédol • Tricasèl • Valmùsla • Varàn • Värz • Zibèl


text:
Siena
Siena (Sæna Iulia 'n latì; Sienne 'n fransés; Sienna 'n inglés) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 54.188 (ISTAT 2009) abitàncc, 'na superfìce de 118 km² e 'na densità de 459 ab./km². El cümü de Siena 'l cunfìna coi cümü de Asciano, Castelnuovo Berardenga, Monteriggioni, Monteroni d'Arbia e Sovicille.
Siena l'è cunusìda 'mpertöt per vìa del sò patremóne artìstich e per l'ünità stilìstica dl sò cèntro stòrich, enserìt de l'UNESCO endèl Patremóne de l'Umanità.
Stória de Siena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segont la mitulugìa romàna, Siena l'è stàda fondàda de Senio, fiöl de Remo (el fredèl de Ròmolo), e a Siena se tróa facilmènt divèrse stàtue e òpere d'art che reprezènta, isé come a Roma, i du fredèi leàcc fò de la lùpa.
En urìgin l'ìa 'n abitàt etrusco e 'n sèguit l'è deentàt 'na colònia romàna (Saena Julia) ri-fondàda de l'imperadùr Augusto. La restàa però 'n centro abitàt de dimensiù pesène sitüàt delóns de le vìe principài de l'Impér. Endèl sècol V, l'è deentàde séde de 'na diocesi cristiàna.
La fòrte 'nflüènsa de la cità come pólo cültüràl, artìstich e pulìtich l'è cuminciàda 'ndèl sècol XII, quan che la g'ha mitìt en bànda 'l sistéma feudàl e la s'è organizàda come 'n bórch autogovernàt a la maniéra de 'na repüblica.
Però 'l sistéma pulìtich nöf el g'ha cuntribüìt a fà crèser amò de piö le lòte 'ntestìne 'ntra i nòbii e estèrne cùtra la cità rivàl de Firense. Endèl sècol XIII s•ciòpa fò töta la rivalità 'ntra le fasiù dei Ghibilì de Siena e dei Guèlf de Firense, che pò l'è stàda mensiunàda apò a 'ndèle Divina Comédia de Dante.
Ai 4 de setèmber de l'an 1260, i Ghibilì i g'ha dàt sostègn a le fórse del rè Manfredo de Sicìlia e — 'ndèla batàia de Montaperti — le g'ha batìt i Guelfos, che i gh'ìa 'n ezèrcit en ròch piö nömerùs e mèi armàt. Prima de la batàia, töta la cità la s'ìa consagràda a la Vérgine Maria e afidàda a la sò protesiù. Al dé d'encö, chèla stèsa protesiù la vé regordàda e renöàda, en ricòrdo de la menàsa de bombardamènt de part dei aleàcc endèla Segónda Guèra Mondiàl endèl 1944, che per fürtüna l'è mìa stat efetuàt.
Siena l'è stàda 'na concorènta de le cità vizìne 'ndèl camp de le arcc per töt el perìodo medievàl enfìna al sècol XIV. Dòpo la devastasiù portàda de la Pèste Négra endèl an 1348, l'è mìa piö stàda bùna de riturnà al splendùr pirdìt. La Siena de 'ncö la g'ha 'n aspèt che se 'nsomèa amò a chèl dei sècoi XIII e XIV. La sò università, giöna de le piö prestigiùze d'Italia, l'è stàda fondàda 'ndèl 1203 e l'ìa famùza per le facoltà de Dirìt e Midizìna.
I du sàncc principài de Siena i è Santa Caterina (1347-1380) e San Bernardì (1380-1444).
Art, cültüra e monümencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò Catedral, ambiàda a metà del sècol século XII, l'è 'n ezèmpe reprezentatìf de l'achitetüra gòtica italiana. La faciàda principàla, òpera de Giovani Pisano, l'è staàda finìda endèl an 1380; dét endèla catedràl se pöl amirà el pölpet otagonàl postàt sùra dei liù de Nicola Pisano, e 'l paimènt en mozàich. Sóta la Catedràlendèl batistéro gh'è la font battezimàla, con dei bas-riliéf de Donatello, Ghiberti, Jacopo della Quercia e óter scultùr del sècol XV. La Pinacoteca Nasiunàla de Siena la g'ha dét colesiù 'mportànte de òper del Trezènt e del Quatersènt.
Endèla piàsa principàla — Piàsa del Campo — a fùrma de mèza lüna, gh'è 'l Palàs Püblich, del sècol XIV), col campanìl famùs, e 'ndóche gh'è i afrèsch de Simone Martini e Ambrogio Lorenzetti e i riliéf de Fónt Gaia de Jacopo della Quercia. En chèsta piàsa gh'è la Tór del Mangio.
Endèla Piàsa del Campo se cór la famùza gàra de caài ciamàda Palio de Siena. El Palio el vé curìt dò ólte a l'an, ai 2 de Löi e ai 16 de Óst, con 10 caài e cavaliér, ognü 'n reprezentànsa de giü dei 17 quartér de la cità, ciamàcc contràde.


text:
Forlì
Forlì (en romagnöl: Furlé: en latì l'ìa ciamàda: Forum Livii) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, capolöch de la Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha 118 359 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de popolasiù de 519 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bertinoro, Brisighella (RA), Castrocaro Terme e Terra del Sole, Faenza (RA), Forlimpopoli, Meldola, Predappio, Ravenna (RA), Russi (RA).
Forlì l'è 'na cità de la Romagna, a póch chilòmetri de le prìme culìne del Preapenì Tosco-Romagnöl, a 'na trentìna de chilòmetri de la riviéra romagnöla. La periferìa l'è tocàda del fiöm Montone (che de le bànde del quartér de Vecchiazzano 'l ricéf le àive del fiöm Rabbi, per dòpo sfiurà i mür de la cità de le bànde de la Pórta Schiavonia), e del fiöm Ronco che 'l streèrsa 'l quertér omònim a la perfiferìa de la cità.
La se tróa sö la via Emilia, a 63 km de Bologna, 14 km de Faènsa e 19 de Cesena, e per vìa de la Via Ravegnana l'è colegàda co Ravenna che la se tróa a 25 km.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lèg
Artéccol in dialatt bulgnais
Un lèg l è na masa d'acua o èter léquid ed dimensiån di mondi granda zircondè dala tèra. La stragranda pèrt ed lèg d'la Tèra én d'acua dåulza e i s truven tott int'l emisfér ed såura.
Un lèg l'à ed sòlit un fiòmm ch'ai porta l'acua e 'n èter ch'l ai porta fòra. 'Na masa d'acua ed dimensiòn cinéni l'è ciamè bòra.
'Na mòccia 'd lèg i én stè fat da l'omen par produser d'l eletrizitè, cunpâgna i dû lèg dal Brasimòn e d Suvièna int'la pruvénzia ed Bulåggna, pr ali indòsstri o pr i cànp.


text:
Kleines Wiesental
Kleines Wiesental l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Lörrach. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 77.84 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 2 862 abitàncc.
El cümü de Kleines Wiesental el se tróa 'ndèla Germània sud-ocidentàl, a póch chilòmetri del cunfì co la Svìsera e la Frància.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Puncròu
Puncròu (en italià: Pontecurone) l'è un cumün italian de la regiun del Piemont, en pruvincia de Alessandria, che g'ha pressapoch 3.848 abitant (ISTAT, 2005), una süperfiss de 29,81 km², per una densità de 127 ab./km². Al cunfìna coi comün de Ar Casà, Casé (PV), Casternöv, La Riva (PV), Turtona, Vigsö, Vughera (PV).
L'è el pais indue che gh'è nassüü Luigi Orione, un prevost, fondadùr Picola Opera de la Divina Pruvidensa: proclamaa sant dal papa Giuan Paol II.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Pollein
Pollein l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 564 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 15 km² e 'na densità de 104 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aosta, Brissogne, Charvensod, Quart, Saint-Christophe.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vitori Emanuèl III d'Itàlia
El Vittòri Emanuel III de Savòia (Napoli 1869 - Alessandria d'Egitt 1947) l'è staa Re d'Italia del 1900 al 1945, d'Albanìa del 1939 al 1943 e Imperador de Etiòpia del 1936 al 1941. Despoeu de la mòrt del pader Umbert I l'ha tegnuu ona posizion corretta lassando che el Giolitti el portass innanz el sò programma de reform liberai e sociai. L'è staa favorevel a la guerra con la Turchìa per conquistà la Libia in del 1911. Durant la prima guerra mondial, despoeu de la desconfitta de la batalia de Caporett, l'ha sostituii el general Cadorna cont el general Diaz che l'ha portad a la vittòria in su l'Austria-Ungarìa. Despoeu de la guerra l'ha ciappaa pagura per la revoluzion e l'ha favorii el Mussolini che el 28 de ottober del 1922 l'ha ciappaa el podè. Sòtta el fascìsem l'ha man-a-man perduu i sò funzion, finn'a quand, el 225 de Luj del 1943, l'ha destituii el Mussolini ciamand a guidà el Govern el general Badoglio che el 8 de Settember de l'istess agn l'ha ciamad l'armistizi intanta che el Re el scapava de Roma per andà a Brìndes che l'era degiamò sòtta el contròll di Angles e di Merican. In del 1944 el minìster Togliatti, on comunista, el l'ha constrengiuu a retiràss metendo in sul tròn el so fioeu Umbert II a tìtol provvisòri, ma in del mes de Mâgg del 1946 el s'è retiraa definitivament andand in esili a Alessandria d'Egit indova che l'è mòrt a la fin de l'agn seguitant.


text:
Óme
Óme (Ome en Italià) l'è 'n cümü de 3 198 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 15 km de la cità de Brèsa, en diresiù Nordòvest.
Óme el fa part de la Franciacürta e 'l se tróa endèna cónca fùrmàda dei torèncc Gandùer e Martignàch a 242 méter söl lièl del mar e delimitàda dei cümü de Montezèi, Rodènch, Gösàch, Polàen e Breó.
El teretóre del cümü al ciàpa dét dèle contràde che le pórta amò dei nòm arcàich (vergü fórse amò presitòrich) compàgn de Fus, Nas, Ertina, Al, Martignàch, Burbù. Ergöne de chèste contrade le g'ha conservàt 'n aspèt medievàl. Óme e le sò contràde i è regordàcc en divèrsi docümèncc del convènt Cluniacènse de San Nicóla de Rodènch a cumincià del sècol XII.
Endèla località de San Mighél se tróa la céza omònima che la g'ha urìgin che risàl a la prezensa longobàrda. Endèla contrada de Al (colocàda sö 'na vìa de cumunicasiù antìca co la val Trómpia) se tróa 'nvéce la céza Diaconàl de San Lorèns che la testemónia de 'n pónt de tràfich importànte co la Val Trómpia e co la Val Camònega.
A Ome ghe nasìt pò a 'l zugadùr de fóbal Daniele Bonera.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Philadelphia (film)
Philadelphia (id.) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1993 ad Jonathan Demme. 'L è stâ candidâ a sinc Prèmi Òscar, vinsénd qvéi par 'l atōr prutagunìsta (Tom Hanks) e par la canta più bèla (Streets of Philadelphia ad Bruce Springsteen).
Custâ vint-siē migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad duśènt-siē.
Sunt
Andrew Beckett dit "Andy" (Tom Hanks) e Joseph Miller dit "Joe" (Denzel Washington) i èṅ dū avucàt ad Philadelphia. Al prim al lavóra p'r al studi famōś Wyant & Wheeler, 'l è brilànt e i sò cap i gh vōlan bèṅ; al secónd al lavóra in televiśiòṅ e al sarnìs sèmpar di caś pìcui ch'i n gh dànan mia l'ucaśiòṅ ad far caréra. Andy 'l è 'n fnòć e al viṿ da soquànt an insém a 'l sò muróś Miguel Alvarez (Antonio Banderas), Joe invéci 'l è spuśâ cun la Lisa (Lisa Summerour) e al gh'à anc na putìna pìcula, la Larice.
Un dè òṅ di sò cap al véd che Andy al gh'à 'n taj in sla frònt e pò 'l è sèmpar pèś parchè al gh'à 'l AIDS. Al studi al decìd acsè ad lasàr-'l a cà faghénd-al pasàr p'r un deficènt in sal lavōr. Andy al n gh stà minga e al decìd ad far-ag càuśa tulénd cuma avucàt Joe dòp che dimóndi sò culéga i s éran tirâ indrē e quànd anc lò 'l iva dit ad sè malvluntéra. Durànt al prucès Andy al s sènt mâł e al vèṅ purtâ in fiṅ 'd vita a 'l uśdàł.


text:
Transizziun demugrafica
La transizziun demugrafica a l'è un fenomen demugrafich c'al vègn da i variazziun, in dii ann, dii tass de natalitaa e murtalitaa in risposta al livell de desvilüpp de un paees e de la sò pupulazziun. Generalmeent la transizziun demugrafica la süceet in trì pass:
- la sitüazziun iniziaal a l'è dada da tass de natalitaa e murtalitaa voolt, ca dann un incremeent natüraal pütoost bass; l'è la sitüazziun tipica dii pupulazziun minga desvilüpaa, inscì cumé i pupulazziun animaj. Particularmeent voolt a l'è anca ul tass de murtalitaa infantil;
- cunt un minim de desvilüpp, ul tass de murtalitaa al cumencja a sbassass; la cultüra de la pupulazziun però l'è semper l'istessa, dunca la cumbinazziun de natalitaa forta e murtalitaa bassa la fà vegnì föra un incremeent natüraal de la Madona; chesta chì a l'è la sitüazziun de la magjuur part dii paees del Terz muunt;
- al cumencja a sbassass anca la natalitaa, vist che la geent la capiss che suraviven tropp bagaitt, la pupulazziun la s'cjopa e i resuurs natüraj cumencenn a vèss trop puch; l'è la sitüazziun dii paees c'ann cumencjaa ul camin del desvilüpp;
- ul tass de natalitaa al va adree a sbassass fin a che al riva a vèss istess de quell de murtalitaa; la pupulazziun la cambia puch in dii ann e la pupulazziun la cumencja a diventà vegja; a l'è la cundizziun dii paees desvilüpaa.
La teurìa de la transizziun demugrafica l'è stada metüda in pé in del 1929 dal W. S. Thompson.


text:
DO (nòta müsegala)
Ul Do l è una nòta müsegala indala scara diatònica dal Do, che l è l'ünica scara magiuur che la gh'a mia i diesis e i bemòll.
Ul nom che l gh'eva una völta l eva Ut indala nutazziúna druvava da Guido d'Arezzo; chel nom chi al vegn druvaa ancamò adèss in Francia. Ul nom dal dì d'incöö al vegn atribüii a Giovanni Battista Doni ch'al eva introdüü indal XVII sécul; ul nóm nöuv, püssee duulz e cantabil, l s'á prupagaa in pressa in tüta Europa.
Indala nutazziúna che la sa dröva indi paees da lengua inglesa e tudesca, ul Do l vegn segnaa cun la létra C. La resún l è che prima dal Guido d'Arezzo, la nutazziúna che la sa druvava l eva alfabetica e la létra "c" la curispundeva al "Do" da incöö. L'alzada d'ingegn dal d'Arezzo la gh'á vüü dii cunsegueenz süla manéra da druvá i nom cumpòst da dó o tri létar par ciamá i nóot müsegal. Quísti in druvaa da Guido d'Arezzo e sa pódan facilmént argüí dai prim dó o tri caratér dai vèrs da un salma dedicaa a san Giuánn dal Fraa Lungubaart Paolo Diacono, che l vegniva cantaa cun l'intunazziun dala scara müsegala:
- ut queant laxis
- resonare fibris
- mira gestorum
- famuli tuorum
- solve polluti
- labii reatum
- Sancte Iohannes (par ul Si).
- labii reatum
- solve polluti
- famuli tuorum
- mira gestorum
- resonare fibris
La manera da dí Do da mézz la deségna ul Do che l curespuunt al tast da mézz indüna tastadura de un pian-fòrt a 88 tast, upüür Do3 (li adré a 261.6 hertz, ciamaa C4 indala nutazziúna inglesa). Da spéss al vegn segnaa anca Do3 degiá che la nümerazziún dii utaaf la cumencia dal La-1 e la següta cunt i utaaf 0, 1, 2 e chéla da mézz, la 3.
L è ciamaa 'da mézz' anca parchè indi caart de müsega par pian-fòrt, al sa tröva süla riga che gh'è tra la ciaaf da Sol e chéla da bass. Dafatt l è traverzaa dal taj anca se l è mia nestaa in nissün dai dó pentagramm.
Ul Do muvíbil l è un métut dal dí d'incöö par designá i nòot müsegal alzaa d'ingegn in manera che la fudessa püssé facil e svelta la letüra dala müsega; in Itàlia l sa dröva dai agn '70 grazzia a Roberto Goitre e al sò metut titulaa Cantar Leggendo.


text:
Horrenbach-Buchen
Horrenbach-Buchen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.37 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 256 abitant.
El cumün de Horrenbach-Buchen al se tröva a una altitüden de 1000 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Beatenberg, Eriz, Homberg, Oberlangenegg, Sigriswil, Teuffenthal, Unterlangenegg.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Horrenbach-Buchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Horrenbach-Buchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cungjuunt
In la teuría naïve di cungjuunt, ul puunt da partenza a l’è la nuzziú da cungjuunt, descrivüü cuma una collezziú d’ugett cjamaa elemeent u puunt. Plüü precisament, ul creatuur da chesta teuría, ul matemàtich Georg Cantor al definisseva i cungjuunt cuma « una mültitüda ch’a la pöö vess imaginada cuma un tütt »
Remarca : in la teuría assiumàtega di cungjuunt, ul puunt da partenza al è plütòost la nuzziú d’apartenenza, ch’al è alura primitiva, e sa la definiss dunca mia. La nuzziú da cungjuunt la gh'a alura un statut plüü flou. Si in la teuría ZF (Zermelo-Fränkel), a l’è apó una nuzziú primitiva, gja che töcc i ugett primitiif da chesta teuría i pöö vess noma di cungjuunt, par cuntra, in la teuría NGB (Neumann - Gödel - Bernais) par esempi, i ugett primitiif i è da le classe, e i cungjuunt i è definii là cuma le classe par le quale al esiist da le classe i cuntegniint.
Cuntegnüü
Cungjuunt, elemeent e apartenenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un cungjuunt al è désignaa in generaal par una lètera latina majüscula, par esempi ul cungjuunt « E ». Al pöö vess vidüü cuma un tiip da sach virtüaal incumpassaant i söö elemeent, vargot ch’i mudelisa bé i diagraam da Venn.
I elemeent i pöö vess da qual-sa-vöör natüra: nümar, geent, òolt cungjuunt... Par esempi, lündesdí al è un elemeent dal cungjuunt di dí da la semana, e 4 al è un elemeent dal cungjuunt di nümar pari. Cheest darée esempi al mustra che i cungjuunt i pöö vess infinii (i.e. iga un nümar infinii d’elemeent).
Ul raport intra un cungjuunt, nutaa par esempi A, e ü qual-sa-vöör dij söö elemeent, nutaa par esempi x, sa l scriif :
Cheest enunziaa al pöö sa lesí :
- « x al partegn a A »,
- « x al è elemeent da A »,
- « x al è in A »,
- « A al gh'a par elemeent x »,
- u « A al cuntegn x ».
Ul símbul « : », intrudüii par Peano in 1888, al deriva da la lètera greca epsilon, « e ».
Una varianta da cheest símbul la descriif la mia-apartenenza d’un uget a un cungjuunt :
- « z A » al signifía « z al partegn mia a A ».
Igualtaa da düü cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A definissemm l’igualtaa da düü cungjuunt A e B, nutada « A = B », afirmaant che düü cungjuunt i è iguaj cura che i gh’a esatameent i istess elemeent :
indúe «» al designa l'equivalenza lògica (ssi). I düü cungjuunt i è alura idéntich, i.e. tütt vargot ch’al pöö vess dii da ü al pöö vess diis dal òolt (vidé Assioma d'estensiunalitaa). Si a representemm i düü cungjuunt cuma di sach étichetaa ognidü pal sò nom , si i è iguaj, alura al sa trata da fatt da noma ü e istess sach cun dò etichete. In sentüü inveers, i prupietaa d’un cungjuunt i depeent mia da la natüra u da la furma dal sach, noma dal sò cuntegnüü.
Inscí un cungjuunt al è cumpletameent determinaa paj söö elemeent. Al pöö al vess apó par ul dàtum d’una prupietaa caraterística da cheest cungjuunt. Par esempi, ul cungjuunt furmaa paj elemeent 2, 3, e 5 al è iguaal al cungjuunt da töcc i nümar primm inferiuur a 6. A emm inscí dò manere da definí un cungjuunt :
- dá la lista dij söö elemeent (analítica)
- dá una prupietaa caratéristica (sintética).
Scumenzemm pal caas ul plüü sémplis.
Singletú e para mia urdenaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par cada elemeent a, sa l pöö definí un cungjuunt S da che a al è l’ünich elemeent :
L’esistenza da cheest cungjuunt al è garantida par l’ Assioma dal para, La suva ünicitaa par cada a par l’ Assioma d'estensiunalitaa. Al è cjamaa singletú e al è nutaa « { a } » ( lesí « singletú a » ).
Par cada elemeent a e cada elemeent b, sa l pöö definí un cungjuunt P da che a e b i è i ünich elemeent :
indúe al designa ul U lògich inclüsiif. L'esistenza da cheest cungjuunt al è garantida par l' Assioma dal para, La suva ünicitaa par a e b a l’è dada par l’ Assioma d'estensiunalitaa. Al è nutaa « { a, b } » ( lesí « cungjuunt a, b » ).
- si a e b i è iguaj, a cunstatemm che, dapress la definizziú , { a, a } al è mia òolt che ul singletú { a } ;
- si a e b i è distiint, { a, b } al è cjamaa para mia urdenaa u cungjuunt da a e da b.
Par esempi, { 1, 2 } representa ul cungjuunt da che i elemeent i è 1 e 2 (vidé l’artícul : « Para »).
Gh’arem büsögn int un òolt artícul dij düü lem d’igualtaa sigütaant :
SP1 : düü singletú i è iguaj si e noma si i gh'a i istess elemeent :
SP2 : düü para mia urdenaa (ch’i pöö vess di singletú) { a 1 , a 2 } e { b 1 , b 2 } i è iguaj ssi a 1 al è iguaal a b 1 e a 2 a b 2 , u si a 1 al è iguaal a b 2 e a 2 a b 1 :
Definizziú d'un cungjuunt in estensiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nutazziú precedenta intra acolade la pöö vess generalisada. Ul cungjuunt al è alura definii in estensiú. Par esempi, ul cungjuunt di dí da la semana al pöö vess representaa par { lündesdí, mardí, mercurdí, gjöbia, vendredí, sàbet, duménega }. L'esistenza dal cungjuunt inscí definii a l’è garantida paj assiòom da la para e da la reüniú, e la suva ünicitaa, par una lista d’elemeent dada, par chel d’estensiunalitaa.
Nutemm i puunt sigütaant :
- I elemeent d’un cungjuunt i è mia ubligaa a iga un puunt cumü : par esempi, sa l pöö créá ul cungjuunt {1, ul gat da la vesina, la parola « anticustitüzziunaal », Georg Cantor, ul 29 fevrée 2000, la planeta Maars }, malgraa al sémbres mia d’un graant interess pràtegh...
- L’úrden di elemeent al è senza impurtanza; si sa l retöö l’esempi da la fí da la sezziú precedenta, { 1, 2 } = { 2, 1 }.
- La repetizziú d’elemeent intra i acolade la mudífega mia ul cungjuunt :
- sémpar cul istess esempi, { 1, 2, 2 } = { 1, 1, 1, 2 } = { 1, 2 }.
Par definí in estensiú un cungjuunt da che ul « nümar » d’elemeent al è « infinii », sa l pöö scriif vargü elemeent da cheest cungjuunt sigütaa par dij puunt da süspensiú. Par esempi, ul cungjuunt di intreegh naturaj sa l definiss par : = { 0, 1, 2, 3, ...}.
I puunt da suspensiú i pöö apó vess druvaa par scürtá la scritüra da la lista di elemeent da vargü cungjuunt « finii ». Par esempi ul cungjuunt { 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21 } sa l scriif plüü semplismeent { 1, 3, 5, ..., 21 }.
Un abüüs da nutazziú al permet da definí un cungjuunt plazzaant intra acolade la natüra di ugett ch’i ga partegn. Par esempi la nutazziú {mà} al designa ul cungjuunt da töte le mà.
Un esempi límit da chesta nutazziú a l’è « { } », che vargü al dröva par designá ul cungjuunt vöj.
Definizziú d’un cungjuunt in cumprensiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa pöö apó definí un cungjuunt a partí d'un cungjuunt e d'una prupietaa caraterísteghe, i.e. tale che l’apartenenza a la síes equivalenta a la vérificazziú da chesta prupietaa. In nutazziú simbòlica :
Ul cungjuunt al è nutaa ( lesí « ul cungjuunt di da E taj che la cundizziú la síes vera » ).
Par esempi :
- al designa ul cungjuunt di nümar reaj .
- al designa ul cungjuunt di matriiss simétriche.
- al è ul cungjuunt da töcc i intreegh pari
Ul cungjuunt al è alura dii « definii in cumprensiú ». La nutazziú curespundenta a l’è cjamada custrütuur da cungjuunt' íntal cunteest da la programazziú funziunala.
Al è essentiaal da definí a partí d'un cungjuunt pre·esisteent. In efett, noma la definizziú la garantiss mia che l'uget inscí definii al síes un cungjuunt. Un cuntra-esempi céleber al è chel dal « cungjuunt da töcc i cungjuunt ch’i cuntegn mia sí istess» ( vidé ul paràgraf « Paradoss da Russell » in l’artícul « teuría naïve di cungjuunt » ).
Una nutazziú anàluga la esiist íntal schéma d'assiòom da remplazzameent :
- al designa ul cungjuunt da töcc i uget utegnüü metteent i mémbar dal cungjuunt in la fórmüla . Inscí, prulungaant l’esempi precedeent, al è amò ul cungjuunt da töcc i intreegh pari. Cheest darée esempi sa l gjüstífega da fatt par cumprensiú. I "veer" druvameent dal schema da remplazzameent i è assée tèg&midot;nich.


text:
Dürrenäsch
Dürrenäsch (Döreäsch in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 146 abitant e una süperfiss de 5.91 km², e al se tröva a una altitüden de 562 meter sura al livel del mar.
El cumün de Dürrenäsch a l'è tacaa ai cumün de Hallwil, Leutwil, Oberkulm, Seon, Teufenthal, Unterkulm, Zetzwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
While Dürrenäsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 924 col nomm de Aske inferior.
L'andament storegh de la popolazion de Dürrenäsch l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dürrenäsch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dürrenäsch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Castlàr
Castlàr (nòm uficiàl en Italià: Castel d'Ario) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 840 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 22,4 km² e 'na densità de 216 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bigarèl, Roncafrèr, Sorgà (VR) e Vilipénta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Castlar l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Toscana
La Toscana l'è 'na regiù de l'Itàlia centràl e la sò capitàl l'è Firènse.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Toscàna l'è bagnàda dal Mar Lìgüre e dal Mar Tireno a sira, l'è tacàda a la Ligüria, a l'Emilia e a la Romàgna a mut (nòrt), a i Marche e a l'Ümbria a matina e al Làsio a mesdé.
Ol teritòre toscà l'è quàze töt in colìna, 66,5% del teritòre, la montàgna la rìa al 25,1%, menimà i pianüre i è pròpe póche, cioè apéna 'l 8,4%. L' fà part de la Toscàna ach 'l Arcipelago Toscano co i sò 7 ìzole e tra chèste la piö grànda l'è l'Isola d'Elba, co i sò 223,5 km².
Ol fiöm piö lónch l'è 'l Arno, lónch 241 km, che l' pàsa per Firènse e per Pìza; de regordà ach 'l Ombrone, 161 km, 'l Serchio, 111 km, la Cecina, 73 km, la Magra, 70 km.
A mut (nòrt) e a matìna 'l teritòre de la Toscàna l'è circondàt da i Apenìni che i sègna 'l cunfì co i ótre regiù, tra i ótre cadéne de mucc gh'è de regordà sura de töt i Alpi Apuane. Ol mut piö ólt l'è 'l Monte Prado, 2.045 méter söl lièl del mar, che l' se tróa söl cunfì tra la pruìnsa de Regio e la pruìnsa de Luca; de regordà ach ol Monte Giovo, 1991 méter s.l.m., ol Monte Rondinaio, 1964 méter s.l.m., ol Monte Pisanino, 1946 méter s.l.m. e l'Alpe Tre Potenze, 1940 méter s.l.m. Tra i mùcc gh'è de considerà ach ol Monte Amiata, 1738 méter s.l.m. che però l'è per ès piö precìs ü vülcà che l'è smórs de tat tép.
Infine gh'è ach ü dezèrt, ol dezèrt de Accona.


text:
Cadrega
La cadrega, ciamada anca segia (scagna in Lumbàrt Orientàl) a l'è on element de arredament doperaa de settàss giò, generalment costituii de on pian orizontal ch'el poeuggia su quatter gamb e da on pian vertical per poggià la s'cèna. I materiai pussée doperaa per fabbricà i cadregh hinn: legn, plastica, ferr, ma anca l'alumini e l'azzal.
La forma pussee antica de cadrega cognossuda l'è quella dij Egizian, de legn tenc o intarsiaa con materiai prezios comè l'eban o l'avòri. I babilones doperavan cadregh faa de legn de palma, on material bell moresin e facil de lavorà.
In de la coltura popolar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen "cadrega" l'è bell cognossuu in Italia anca per via d'on sketch del trio comegh de Aldo, Giovanni e Giacomo, propost prima in di teater e poeu in del cine Tre Uomini e una Gamba. In del sketch, l'Aldo (che l'è de origin siciliana) el finiss per sbali in de là cà de duu paisan leghista e razzista (el Giovanni Storti e 'l Giacomo Poretti). Quei lor, che sospetten che l'Aldo el sia on teron (anca se lu, tutt stremii, el dis de ciamass Brambilla Fumagalli) el ghe fann el "scherz de la cadrega": ghe dann on pomm e ghe disen che l'è ona "cadrega": inscì l'Aldo, che 'l sa nò el milanes (proppi perchè l'è sicilian) el the creda lor e 'l dis: "Mmm, buona questa catrèga!".
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm cadrega l'è on'evoluzion popolar del latin cathĕdra, prestet del grech antigh káthedra. El termen l'è doperaa e cognossuu in tutt el nord Italia: in piemontes (carega o cadrega), in genoves e in venezzian (carega), in forlan (cjadree) e in emilian (cadrega), ma anca in del sardegnoeu (catrea o cradea)[1].
El termen scagn(a) inscambi el riva del latin scamnum.


text:
Oberösch
Oberösch a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 111 abitant.
El cumün de Oberösch al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ersigen, Niederösch, Rumendingen, Utzenstorf.
Oberösch l'è sitüaa in sül Fiümm Ösch, a nord del paes de Burgdorf.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberösch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 886 col nom de Osse. Püssee tard, in de l'ann 1310 l'è ciamaa col nom de Oeschge superioris.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Vanzun
Vanzun (nòm uficiàl in italian: Vanzone San Carlo) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 428 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,2 km² e ona densità de popolaziun de 26 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Bani Ansin, Calasca-Castiun e Céch Muril.
El paes el se tröva in la Val Anzasca, a mancina de l'Anza. Vanzun e San Carlu hin staa tacaa insema dumà in del 1865.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vanzun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1974
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
15 de lüj: culp de staat greech a Cipru: la cumencja la spartizziun de l'isula de Cipru in dü tocch.
27 02 - Viena (Àustria): Josep Carreras al debüta a l'Òpera de Viena.
01 03 - El Pardo (Comünitaa de Madrid, Spagna): el consej de minístar presedüü par Franco al confirma la pena de moort par Puig Antich e Heinz Ches (el nom real del quaal era Georg Michael Welzel): i a esegütan l'indoman a Barcelona e Tarragona, respetivament.
28 05 - Brèsa: s·ciòpa 'na bomba en Piàsa de la Lòza entàt che gh'è 'n córs 'na manifestasiù dei sindacàcc. El bilàncio l'è de 8 mórcc e 101 ferìcc. La stràge (ciamàda stràge de Piàsa de la Lòza) l'è rivendicàda de l'organizasiù neofasista Ordine Nuovo.
20 12 - Andorra la Vella (Andorra): se l' inaügüra la Biblioteca Nassiunala d'Andorra.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
02 06 Tiziano Incani, cantànt cognusìt come 'l Bèpi de Bèpi and The Prismas.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
02 03 - Barcelona: Salvador Puig i Antich, militaant anarchista a che i auturitaa franchiist i aplican la pena de moort.
20 06 - l'Algher (Sardegna): Rafael Catardi e Arca, scrituur Alguerées.
30 09 - Buenos Aires (l'Argentina): Carlos Prats, generaal de l'esèrcit Cilées fidel a Allende, sassinaa insèma con la sò mijé par la DINA.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Eddie Guerrero
Ol Eduardo Gory "Eddie" Guerrero Llanes (El Paso, Texas, 9 de Otùer del 1967 – Minneapolis, Minnesota, 13 de Noèmber del 2005) l’è stàcc ü lotadùr de wrestling profesiunìsta nasìt in de la famèa de lotadùr di Guerrero.
L’à combatìt in Mèsico e ‘n Giapù e sura de töt in di Stacc Ünìcc in de la Extreme Championship Wrestling (ECW), in de la World Championship Wrestling (WCW) e ‘n de la World Wrestling Entertainment (ciamàda prima WWF, pò cambiàda ‘n WWE).
I sò slògan piö cognusìcc i éra Latino Heat – "Cólt Latì", Cheat to Win – "Imbroià per vèns" e I Lie! I Cheat! I Steal! - "Mé contè sö di bale, mé ‘mbròie, mé róbe" sènsa desmentegà Viva la Rassa.
Nonostànt i sò slògan i dàghe l’ìdea de ü lotadùr catìf l’è stacc ü di wrestler piö amàcc del sò tép, dezà che l’ gh’à sèmper vüt ön ategiamènt de guascù e de spacù piö che de catìf, isè i se regórda ol sò ‘ngrès ‘n scéna sö di machine che riàde söta al ring i se metìa a saltà sö i dò röde denàcc, öpör lü destendìt sö i còrde del ring che l’ ghe da la bàla a i sò aversàre, öpör quando a i spàle de l’àrbitro l’ ciapàa la scagnìna e l’ la pasàa al sò aversàre e pò l’ se bötàa ‘n tèra e l’ fàa fìnta de ès istàcc ciapàt a scagnàde isé che quando l’àrbitro l’ se ‘ncurzìa l’iscualificàa ‘l sò aversàre.
I sò mòse piö cognusìde i éra three amigos che i éra ü triple vertical suplex e la frog splash, la sò mòsa finàl, cioè ol splash de la rana; per fàla l’ saltàa da la sìma di tri córde al bòrd del ring söl so aversàre destendìt in tèra ‘n mès al ring e .
Eddy Guerrero in de la sò carìera l’à enzìt 23 tìtoi e tra chès-ce ol WWE Championship e dòpo la sò mórt l’è stài metìt in de la WWE Hall of Fame in del 2006.
Tra i wrestler sò amis se regórda ol Chris Benoit e 'l Rey Mistirio col quàl l’à enzìt ol titol de còpia.
In de la sò carìera ol Guerrero l’ gh’à üt di problémi de alcol, de abüzo de analgèsich e fòrse de sostànse dopànt.


text:
04 11
Ol dé 4 de noèmber l'è 'l 308 ( 309 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 58 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de noèmber al è ul dí da pòost 308 ( 309 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 58 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1869 - Pröm nümar de la revesta sientífega Nature.
1922 - Howard Carter e la sò equip i descuvriss l'entrada de la tomba de Tutankamon a la Val di Rei.
2008 - Elessiú a president di SÜA
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - Valga, Galíssia, Spagna: Carolina Otero, cognossida come La Bela Otero. balerina Spagnöla famosa internassiunalament a finals del s. XIX.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1940 - Manuel Azaña, polítegh Spagnöl.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Villingen-Schwenningen
Villingen-Schwenningen l'è 'na cità todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. L'è 'l capolöch del circondare rüràl (Landkreis) de Schwarzwald-Baar. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 165.47 km² e 'ndel 31. Dic 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 80 923 abitàncc.
La cità de Villingen-Schwenningen la se tróa a 'na altèsa de 704 méter sura 'l leèl del mar.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Savona, Italia
- La Valette-du-Var, Francia
- Pontarlier, Francia
- Tula, Russia
- Zittau, Germania
- Friedrichsthal, Germania
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Olgiaa (CO)
Olgiaa (nom ufizial in italian: Olgiate Comasco) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont 11 479 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,9 km² e ona densità de 1 053 ab./km².
In Italian l'è ciamaa "Comasco" (Comasch) per fá nò confusion cont alter duu comun de la Lombardia che gh'hànn l'istess nòmm: vun el se troeuva in la Provincia de Lecch, l'alter inveci in la Provincia de Vares.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Olgiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
04 08
Ol dé 4 de óst l'è 'l 216 ( 217 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 150 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de óst al è ul dí da pòost 216 ( 217 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 150 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Palma (Mallorca): s'al pöblega ol pröm nümar de la Segonda época del setmanari "La Roqueta".
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1792 - Field Place, apröf Horsham (Sussex, Anglatèra): Percy Bysshe Sheley, pueta e pensadur Angles.
1900 - Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon, reina d'Anglatèra.
1901 - Nöa Orleans (la Louisiana, SÜA): Louis Armstrong, mösegh e cantant de jazz Stadünindench.
1929 - ol Cair (Esit) [o Gaza o Zerösalèm (Palestina), in acorde a ergöne fonte, e de töta manera ün óter dé del istess mes d'agost]: Jasser Arafat, president de la Organisassiú per la Liberassiú de Palestina e president del paes.
1960 - Valladolid (Spagna): José Luis Rodríguez Zapatero, president del Goèrn de Spagna del 16 04 del 2004 e segretare zeneral del PSOE del 22 07 del 2000.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1526 - Osseà Passífegh: Juan Sebastián Elcano, navegant Basch.
1977 - Madrid (Spagna): Antonio Lugo Machín cognossit come Antonio Machín, cantant melòdich Spagnöl d'orísen Cubana.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cavrèsc
Cavrezz (Cavrèsc in verbanes; Cavress in Piemuntes; Caprezzo in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 168 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,3 km² e ona densità de popolaziun de 23 ab./km².
El paes l'è sitüaa in la Val Granda e 'l gh'ha una fraziun ciamada Pont Nivia. L'è tacaa ai cumün de Cambiasca, Ntragna, Misgina e Vignun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavrèsc l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Casalèt Ceredà
Casalèt Ceredà (Casaletto Ceredano an Italià) ’l è ‘n paìs da 1 196 abitànt (dàto del Dicember 2013[1]) da la Pruinsa da Cremuna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L andamènt dal nömer d'abitànt 'l è mustràt an da la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Pagine tacade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wonju
Wonju (Hangul: 원주시; Hanja: 原州市) a l'è una cità in del südest de la pruvincia de Gangwon in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 300,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rosa
- Üsel: Phasianus colchicus
- Pianta: Gingko biloba
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de 16 distret (dong; 동), vün eup (읍) e vott myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Roanoke, Virginia, Stat Ünii d'America
- Edmonton, Alberta, Canada
- Yantai, Shandong, Cina
- Hefei, Anhui, Cina
- Ichikawa, Chiba, Filipinn


text:
Balàvi giò induè finìss el fiöemm
sugnàvi giò in söe la riva di nissöen
Ho vedüü el cieel vegnì pussèe scüür
el veent el parlàva cun la vuus di tambüür
I spiriti i cantàven la canzòn de la pagüra
i geent i vusàven giò in fuund alla pianüra
Hoka Hey... Hoka Hey
Se sun stremii e a ca' mea sun scapaa
e ho truvaa i mè geent cun't i fàcc culuraa
Ho verdüü la tenda e ho vardaa de föe
e l'era piee de geent cun't i giachètt blöe
Quel che vurèven... dopu l'ho capii ...
Wounded Knee!
Hoka Hey .... Hoka Hey


text:
Carne tremula
Carne tremula (Carna in tarmarìa) 'l è 'n film dramàtic dal 1997 ad Pedro Almodóvar trat da 'l rumànś Carne viva ad Ruth Rendell. 'L à vins al Prèmi Goya 1998 par 'l atōr minga prutagunìsta (José Sancho) e dū Nàstar 'd Argìnt par l'atōra più brava Francesca Neri e p'r al regìsta.
Sunt
Madrid, Nadâl dal 1970: la Spaggna l'è in stat 'd emergìnsa p'r órdan dal regìm ad Francisco Franco. Na śóvna putàna, la Isabel Plaza Caballero (Penélope Cruz), la gh'à fiōl in s'n autóbus e la 'l ciàma Victor. Vint an più tard, Victor Plaza (Liberto Rabal) al s preśènta p'r un apuntamènt da l’Elena (Francesca Neri), na drugàda ch'l'éra andàda a lèt sèg la stmana prima. Chi lē, ch'l'è drē a spetàr òṅ ch'al gh purtarà dla pólvra biànca, la gh diś 'd andàr via subìt e la tira fóra na rivultèla par paràr-al via da 'd là. Un vśèṅ al sènt i sîg dla dóna e al ciàma la pulisìa. I rivàn lè Sancho (José Sancho), 'n imbariagòs ch'al créd che sò mujér Clara (Ángela Molina) la gh méta i còran, e al śóvan David (Javier Bardem). Quànd i vàn'n in cà, Victor al gh'à in maṅ lò la pistòla e al la punta cóntar l’Elena, pò a partìs un cólp ch'al ciàpa David e 'l al cunstrìnś a vìvar in sna scrana a rudèli.
Dū an dòp Victor, finî in cal mént'r in parśòṅ, al véd in televiśiòṅ na partìda ad basket in carusìna: David 'l è na star ch'la śóga p'r al sò paéś e l’Elena, dvintàda sò mujér, la gh fà curàǵ in mèś a 'l pùblic. Victor al taca a strudiàr da drē da 'l śbari. Quànd al vèṅ fóra, sò màdar l'è mòrta lasànd-ag un pôc ad bèsi e na cà. A 'l funeràl dal pàdar dl’Elena, chi lò al cgnós la Clara e al taca a far 'l amōr sèg.
In cal méntar l’Elena, ch'l'iva dâ 'n taj a la dròga e mis in pē 'n urfanutròfi, la n pōl minga śluntanàr via Victor ch'al vgniva là par far dal vuluntariâ. Un dè al śóvan al gh diś qvél ch'al gh'iva in mènt: dvintàr al più grand amànt dal mónd, far 'l amōr sèg tuta la nòt e pò impicàr-la par vindéta, ma al n al pōl briśa far parchè al gh vōl incóra tròp bèṅ.


text:
Oberengstringen
Oberengstringen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dietikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.13 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 393 abitant.
El cumün de Oberengstringen al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Regensdorf, Schlieren, Unterengstringen, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberengstringen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 870 col nom de Enstelingon. In del 1306 l'eva menzionaa col nom de Obren Enstringen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Oberengstringen Online Official website


text:
1937
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
02 11 - Lleida (el Segrià): l'aviazziun franchista la bombarda la citaa e ga causa trè centinara de mòort.
25 03 - Egitt: i ametan cheest paees a la Societaa di Nazziun.
07 07 - La scomenza la Bataja de Brunete
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
21 01 - Vilassar de Maar: Ernest Lluch, ecunumista e minístar Spagnöö de sanitaa, (m. 2000).
18 de aguust: Robert Redford, atuur American
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 06 - Madrid (Spagna): Andreu Nin polítegh e scrituur Catalan, sassinaa par elemeent staliniist.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ostrya
Ostrya, l'è 'n zèner de piànte che töl dét 10 spéci (giöna de chèste l'è 'n fòsil) de àlber de dimensiù pötòst pesène, a fòie che cröda 'n envéren e che fà part de la famìa botànica de le Betulaceae. L'è uriginàre de l'Europa meridiunàla, de l'Asia meridiunàla e orientàla, de l'America setentriunàla e centràla.
Le piànte de le spéci che fà part del zèner Ostrya i è alber de dimensiù pesène co la chiòma a fùrma cònica o iregolàr e la scórsa rügùza. Le fòie i è altèrne a dentadüra dópia e de longhèsa che và dei 3 ai 10 ghèi. I fiùr i compàr en primaéra, chèi mascc i è de 5÷10 ghèi e chèi fèmina de 3÷10 ghèi. I fröcc i vé a furmà 'na gratilìna che pindùla zó de 3÷6 ghèi de longhèza con 6÷20 granì de somésa.
Spéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ostrya carpinifolia Scop. o tàera.
- Ostrya chisosensis Correll
- Ostrya guatemalensis Rose
- Ostrya japonica Sarg.
- Ostrya knowltonii Coville
- Ostrya multinervis Rehder
- Ostrya rehderiana Chun
- Ostrya virginiana (Mill.) K.Koch
- Ostrya yunnanensis W.K.Hu
- † Ostrya oregoniana (fòsil)


text:
Oramai someiel che la Svp de Urtijei y la direzion dl istitut ladin MdR sie alignés sun una na minonga, tant che te na comunicazion dl grup Svp de Urtijei de chisc dis végnel trat ca la minonga dl diretour Leander Moroder.
Al ova dit te na intervista che l standard ladin ti Grijons, rumanc grijon, ne à jové a nia. Che tla Svizra ne é la situazion nia avisa chela él saurì da verifiché. L standard ladin, rumanc grijon desche al vegn clamé, vegn ensegné da ann a ann te deplù scoles y al é dal 2001 lingaz ofizial dl Cianton Grijon, na forma scrita nia plu da podei pensé demez.
N auter emplié dl istitut dr. Werner Pescosta à tizé do, scrivan sun la plata ladina dl "Corriere dell'Alto Adige" (perdret dla Union Generela, promotoura dl standard scrit ladin) che al ladin dolomitan ti à enzaul l spiso (l aric a dì a la gherdeina) duc chi che mess l scrive o che l liej (sic!). Paroles de laut al Istitut samben da pert dl assessour Mussner.
N auter emplié dl istitut, Giovanni Mischì, autour dl dizionar ladin dla Val Badia, sostegnidour dl dolomitan, ne àn aladò de na sia intervista tla Usc di Ladins, nience informé che al esisteia na comiscion tl istitut che laora (da 6 meisc!) sun "les dizions mescedoz" da adoré tla cherta de identité.
Sun la chestion entervegn ence endò Ladins Dolomites, tres sie president, Albert Pizzinini, che dij: "Cie che al suzed ti ultims temps al intern dla SVP ladina lascia zenza paroles. La vera contra l Ladin Dolomitan te ac aministratifs mostra na vijion ultraconservativa y plena de contradizions. Tamben i todesc che i talians adora n lingaz scrit unifiché. Al é ence cler che l’aministrazion provinziala ne pò nia adoré tres does o trei variantes. L resultat de chest é che an ne ruva inant iniò; l ejempl é la cherta de identité per ladin, dert sacrosant di ladins. An vuel la dè fora te does variantes che mess per forza se limité a les valedes ladines. Enscì resta i ladins da foradecà scluc fora. Na cherta de identité con la verscion ladina laprò deslarieda fora soura duta la region Trentin-Südtirol fossa n segn sterch de reconesciment di ladins. Volonse renunzié a chest per gauja dles vueies de valch esponent dla SVP ladina?"
- 03/12/2010 17:39 - Ladin standard, n tet scrit de gran utl
- 24/08/2010 22:23 - Chi laora pa a dann dl lingaz ladin?
- 09/02/2010 20:13 - Cherta d'identité: n bel gran "cajin"
- 19/01/2010 19:13 - Cherta d'identité: LS te casseta


text:
Reichenburg
Reichenburg a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.6 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3134 abitant.
El cumün de Reichenburg al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken (SG), Bilten (GL), Schübelbach.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes l'è staa fundaa del fraa Gregorio de Moorlock in del ann 1403 in sü 'l sit de una font druvada dei pellegrin per lavas gio i pee.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text:
Cavriàt
Cavriàt San Gervàs (nòm uficiàl en italià: Capriate San Gervasio), l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem. El' se tróa 'n de la basa pianüra de l’Isola che l’è chèl tòch de pianüra bergamasca tra ‘l Brèmb e l’Ada. El g'ha 'na popolasiù de 7 956 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,8 km² e 'na densità de popolasiù de 1 372 ab./km²
Ol cümü che l' se tróa a 17 km de la sità e a 188 méter söl lièl del mar l’è furmàt da dù paìs: Cavriàt e San Gervàs che i fàa cümü desperlùr fina al 1928.
Per Cavriàt la pasa l’autostrada A4 Bèrghem – Milà, casèl de Cavriàt.
El cunfìna coi cümü de Botanüch, Brembàt, Calòniga, Filàch, Trezz (MI) e Aer (MI).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cavriàt San Gervàs l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Ol patròno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol patròno de Cavriàt l'è Sant Alisànt che l'è ach ol patròno de Bèrghem e la sò fèsta l'è 'l 26 de Agóst.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol bórgh indüstiràl de Crèspi che l’Unesco l'à dichiaràt patrimòne de l’Ümanità.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Malabo
Malabo a l'è, del 1969, la capital de la Guinea Equaturiala (prima la capital a l'era Bata).
Al gh'ha 100.000 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malabo a l'è in sü la costa setentriunala de l'isula de Bioko (fina al 1979 ciamada Fernando Poo).
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'hann fundada i ingles in del 1827, cunt el nom de Port Clarence.
In del 1843 l'ha ucüpada la Spagna e l'ha ciapaa el nom de Santa Isabel.
El nom d'incö, Malabo, ghe l'ha dumà del 1973.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malabo a l'è gemelaa cun:


text:
15 02
Ol dé 15 de febrér l'è 'l 46 dé de l'an del calendare gregorià; manca 320 (321 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 15 de febrér al è ul dí da pòost 46 dal an dal calendari gregurian; i manca 320 (321 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2011 - ure 22.23 - Al Festival de Sanrému per la prima vòlta in sessant'àn el cànta 'me cuncurént un artìsta che 'l cànta in Lumbàrt, el Davide Van de Sfroos cun la cansùn Yanez che l'è stacia tra i 12 cansù che i à pasàt la selesiù de la prima sira.
2003 - Barcelona: apröf 350.000 persone (in acorde a Cuntrastant; fe plö in acorde a otre font) i va föra a la ía per protestá contra la previsíbila invasiú del Iraq per i Stacc Ünicc: a l'è la manifestassiú plö möltitüdinària (dapsus chela de Roma) contra la iminenta Guèra d'Iraq.
1898 - badia de l'Havana (Cuba): sa la passa öna esplosiú al crusadur Stadünindench Maine che la sarà ol pretest per che i Stacc Ünicc i declare la guèra a Spagna (Guèra de Cuba).
2003: in fiss sità in gir per ol mont s'i fa di manifestassiú möltitüdinàrie contra la iminenta invasiú de l'Iraq per i Stacc Ünicc: a l'è la pröma ölta a la Stòria che se fa öna mobilisassiú sitadena de tata portada (Guèra d'Iraq).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1564 - Pisa (la Toscana, Itàlia: Galileo Galilei, in Lombart nomenat Galilée, físegh e astrònom italià (m. 1642).
1811 - San Juan (l'Arzentina: Domingo Faustino Sarmiento, pedagogh, scritur e polítegh Arzentí, president del paes (m. 1888).
1845 - Clinton (stat de Nöa York, SÜA): Elihu Root, polítegh Stadünindench, premi Nobel de la Pas ol 1912 (m. 1937).
1861 - Fleurier (cantú de Neuchâtel, Svízzera): Charle Edouard GuilaumI, físegh Svízzer, premi Nobel de Físega ol 1920 (m. 1938).
1873 - Augsburg (Baviera, Zermania): Hans von Euler-Chelpin, chémegh Suech, d'orísen todèsca, premi Nobel de Chémega ol 1929 (m. 1964).
1964 - Madison (Wisconsin, SÜA): Chris Farley, atur de sínema Stadünindench (m. 1997).
1976 - Torrelavega (Cantàbria, Spagna): Óscar FreirI, siclesta Spagnöl.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1995 - Palma (Mallorca): Guilem d'Efak, scritur e cantant Majorchí (n. 1929).
2005 - Barcelona: Josep Laporte, medi e polítegh Català, president de l' Institut d'Estudis Català e ex-cunsejée de la Generalitat (n. 1922).
2001 - Màlaga (Andalusia, Spagna): Ricardo Ocoa siclesta Basch.
2005 - Suresnes (l'Ísola de Fransa, Fransa): Pierre Bachelet, cantant Franses (n. 1944).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Faustí e Santa Jovita, fradej màrtir
Sant Zòan Baptesta de la Concepsiú
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cunsunant
Int la funetica de l'articulazion, una cunsunant (o cunsunanta) l'è un son linguistich che 'l vegn articulaa saranda in manera parzial o intrega la cavità urala, insì da creà una türbulenza de l'aria. La parola «cunsunant» la vegn zü dal latin consonans, che 'l vör dì "che la sona insema".
Cuntegnüü
Storia de la definizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che la linguistega l'eva basada interament ins la lengua latina, se pensava che una consonant la pudiss esist dumà se gh'eva arent una vucal, e donca che la pudeva mia vess de per lee.
De tüta manera, de maniman che i stüdi linguistegh i hann tacaa a cumprend anca alter lenguv, s'è capii che questa idea de cunsunant l'eva mia giüsta, giamò che esisten lenguv che i gh'hann di son de natüra cunsunantega che però i pören vess parnunziaa senza besogn d'una vucal, cume presempi int la lengua sluvena la parola Trst (Triest).
Möd e lögh d'articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cunsunant i se distinguen in diversi categurij:
Möd de articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lögh d'articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cunsunant i se diveden pöö anca intra sunor e surd, a seconda de la presenza o assenza de vibrazion di cord vucal in el menter che la passa l'aria al mument de l'articulazion.


text:
Gros-de-Vaud (distret)
El Distret de Gros-de-Vaud (en fransés: District du Gros-de-Vaud) l'è giü dei dés distrècc del Canton Vaud. Endèl mes de Dicember 2012, la popolasiù totàl del distrèt l'ìa de 39 732. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Echallens.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Gros-de-Vaud l'è furmàt dei 44 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Portable Document Format
El PDF (de l'ingles Portable Document Format, Furmaa de Ducüment Purtatil) a l'è un furmaa de imagazinament de ducüment, desvilüpaa de la dita Adobe.
Carateristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A l'è multi-piatafurma, al va ben in di sistema uperativ principaj: Windows, Linux o Mac, e l'è rispetaa l'aspet uriginal.
- Se pö vidè una cumbinaziun de test, grafegh, figür e anca müsega.
- A l'è vün di furmaa püssee difundüü in de l'Internet.
- Se pö cifrà el file per prutegg el sò cuntegnüü


text:
Verdee de Sura
Verdee de Sora (Verderio Superiore in Italian; Verdé de Süra in Brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 665 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 2,64 km² e 'na densità de 1 009 ab./km². Al se troeuva in del territòri de Meraa e'l faseva part del vegg comun de Verdee, del qual al s'è destacaa intel 1905. El so territori el cunfina cun quel dei cumün de Cornaa (MI), Padernu, Robbiaa e Verdee de Sott.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Verdee de Sora l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Vôs correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mas-Blanc-des-Alpilles
Mas-Blanc-des-Alpilles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Tarascon, del circondàre (arrondissement) de Arles e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 505 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 1,57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 9 méter a 'na altèsa màsima de 65 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Architetüra
L'architetüra l'è la disciplina che g'ha come propózet l'organizasiù del spàsio endóche vif i òm. A semplificà, se pöl dì che la riguàrda suratöt la progetasiù e la custrusiù de 'n imòbil ma apò de töt l'ambiènt custrüìt.
L'architetüra l'è nasìda prim de töt per sudisfà dei bezògn biològich de l'òm compàgn de la protesiù de le 'ntempérie e pròpe per chèsto l'è ,tra le disciplìne piö prezènte en töte le civiltà. Apéne endène segónt momènt, col svilüpàs de la diviziù del laurà endèla società, a la funsiù primària s'è zontàt dele funsiù segondàrie en nömer sèmper piö grant.
Co l'aparisiù de caràter estétich s'è cuminciàt a concepì l'achitetüra apò a come 'n'art vizìva, condèle caraterìstiche sò particolàr.
'Na definisiù làrga del concèt de architetüra la ciaparès dét apò 'l progèt de töt l'ambiènt custrüìt: de l'urbanìstica, al progèt ürbà 'nfìna al progèt dei mòbii. l'è giöna de le sés bèle arcc. Sèrte palàs o ótre custrusiù i è percepìde come dei sìmboi cültürài e pulìtich e 'n sèrte càzi come de le òpere d'art, dato che le pöl véser cunsideràde prim de töt en funsiù de la sò fùrma o strütüra sensìbil o de la sò estética.
El progèt architetònich l'è caraterizàt suratöt de la manipolasiù de la màsa, del spàsio, dei vülüm, la strütüra e la consistènsa, de la lùce, i materiài, e i elemèncc pragmàtich, copmàgn dei cósti, la custrusiù e la tecnologìa, per rià 'n obietìf che l'è estétich, funsiunàl e de spès artìstich. Chèsto 'l diferènsia l'architetüra de la' ngenierìa, che 'nvéce la se caraterìza principalmènt per la manipulasiù creativa dei materiài e de le fùrme, per mès de prensépe scentìfich e matemàtich.


text:
Val d'Òssola
La Vall d'Òssola (italian: Val d'Ossola; todesch: Eschental), ciamada anca domà Òssola, l'è ona vall bella granda in de la Provincia del Verban-Cusi-Òssola, che la corespond pù ò manch al lett de la Tos. L'è compòsta de sett vall lateral principai: Vall Anzasca, Vall Antròna, Vall Bugnanch, Vall Dever, Vall Antigòri, Vall Formazza e Vall Vigezz. La Vall Isorn la vegn considerada ona vall minor. El pont d'inconter di vari vallad l'è Dòmm, el paes che l'è anca el "capploeugh" stòregh de la zòna. Alter center important de la vall a hinn Villa d'Òssola e Crevola d'Òssola. In de la Val d'Òssola a gh'è 38 comun e pussee de 67.000 abitant.
Cuntegnüü
Origin del nòmm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima voeulta in de la qual el compar el nòmm Òssola l'è a causa del geògraf grech Claudi Tolomee (vivuu in del II secol), che 'l nòmina ona Oskella Lepontíōn (i Leponz l'era la popolazion che la viveva là). In d'on'òpera geografica del VII secol (ciamada Geògraf de Ravenna), el nòmm de la vall l'è Oxilia.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val d'Òssola l'è traversada del fiumm Tòs, che 'l ciappa aqua di riaa che vegnen giò di vari vall minor e poeu el finiss in del Lagh Maggior. La Val d'Òssola la confina con la Svizzera (canton Tisin e canton Valles) e con la Provincia de Vares.
De nòrma la vall l'è dividuda in Òssola de Sòtta, con capploeugh Vogògna, e Òssola de Sora, con capploeugh Dòm.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'edà antiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El capploeugh ossolan, Dòm, l'è ona città molto antiga, giamò capital di Leponz. Cognossuda cont el nòmm che 'l gh'aveva daa el Tolomee, Oscela, l'è stada poeu ciamada Domus-Oscelæ, del nòmm de la Gesa Collegiada del loeugh, denominada "Domus". De chì al nòmm italian, Domodossola, el pass l'è sempliz.
A bon cunt, tutta la vall la presenta i testimonianz de ona civiltà anterior a quella romana, grazie ai necròpol de Ornavass, Margoeuzz e Candòglia.
I invasion di Gaj hinn staa tant: l'influenza di parlad celtich l'è rimasta in di dialett del loeugh, che fann part del Lombard Occidental.
Intorna al 100 prima de Crist, fòrsi la zòna l'è stada el teater di battali tra i Roman e la trivù germanica di Cimber, terminaa con la vittòria del Cai Mari a Vercej (ma quella tesi chì l'è molto controversa, e l'è segutada incoeu domà de pòcch specialista). Dòpo quij fatt chì el domini roman in su l'Òssola l'è staa senza contrast; la vall l'è stada nominada Provincia Alpium Lepontiarum e Dòm l'è stada sed del procurador de August. In quell temp l'è stada fada sù la prima straa de collegament con la Vall del Ròdan.
Del Medioev a l'edà de Napoleon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo de la fin de l'Imperi Roman d'Occident, la zòna l'è stada de noeuv invaduda di barbar (Franch, Borgognon) e a la fin del V secol l'è stada occupada di Longobard che hann costruii la fortezza de Mattarella (i ruvin de la qual se troeuven anmò a Dòm e arent a la qual l'è staa faa sù el Sacro Mont Calvari). Dòpo i Longobard la vall l'è passada sòtta el Sacro Roman Imperi, e dòpo la soa division in trii tòcch, l'è finii in del Regn d'Italia.
In del 1014 la vall l'è stada donada de l'Imperador al vescov de Novara. La dominazion vescovil l'è durada trii secoi, in di quaj hinn minga mancaa di sconter cont i popolazion del Valles Alt. In particolar, la Val d'Òssola l'è stada conquistada de la Svizzera, cont el nòmm de Eschental, dò voeult: in del 1410-1422 e in del 1512-1515. El tòcch a nòrd, la Val Formazza (Todesch: Pomattal) l'è staa colonizzaa de popolazion todesch che vegniven del Valles (i famos Walser) che s'hinn spingiuu per tutt i Alp occidental, anca in del rest del Piemont e in de la Val d'Aòsta.
In quell period tucc i territòri del novares (donca anca la vall) hinn finii sòtta el comand di duch de Milan. Cont el passagg al domini viscontee, la nobiltà de Dòm l'ha voruu e ottegnuu la costruzion del castell de Vogògna, che l'è diventaa el center de podè in de l'Òssola de Sòtta. Quand che al comand de Milan hinn rivaa i Sfòrza, i vallad hinn staa dividuu in feudi de proppietà nobilar.
La dominazion spagnoeula l'ha portaa inveci lòtt civil, carestii e maladii. Gh'è segutaa on brev domini austriach fina a quand, cont el Trattaa de Worms (1743), tutt el Novares Alt l'è finii sòtta el Regn de Sardegna.
El Vòttcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Napoleon l'ha daa on svilupp grand a la zòna grazie a la costruzion in del 1805 de la straa che la pòrta de Milan a travers el Sempion per rivà a Briga.
Tornaa i Savòia, in del 1818 l'è nassuda la Provincia de l'Òssola, che quand l'è staa faa el Regn d'Italia (1861) l'è stada taccada a quella de Novara.
El Noeufcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca la costruzion del tunnel del Sempion l'ha segnaa ona svòlta importanta per l'economia de la vallada. I lavorà hinn finii in del 1905 e l'inaugurazion offizial, a la presenza del re Vittòri Emanuel III, la gh'è stada in del 1906.
L'è de granda importanza stòrica el fatt che 'l 10 settember 1944 l'è stada istituida la Repubblica partisana de l'Òssola, che l'è stada deciarada terra libera del domini nazi-fascista. L'è staa formaa on governo compòst de tucc im member del CLN e la gh'è stada la collaborazion de intelletuai antifascista important, compagn del Gianfranco Contini. Ma 'l 23 ottober de l'ann medemm la reazion todesca l'ha portaa a la fin de la repubblica, dòpo dì e dì de longh combattiment.
A partì del 1992 l'Òssola la fa pù part de la Provincia de Novara, ma de quella del Verban-Cusi-Òssola.
Parch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la vall hinn staa instituii el Parch Natural de l'Alp Veglia e d l'Alp Dever e 'l Parch Nazional de la Val Granda. El Sacro Mont de Dòm l'è ona riserva natural e on patrimòni mondial de l'UNESCO (del 2003).
El clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Òssola l'è caratterizzada de on clima temperaa, che però l'è pesantement influenzaa di riliev alpin. I fattor che modifichen el clima di vari territòri de la zòna hinn tant. Tra quij chì la gh'è l'altitudin, el temp d'esposizion al Sô duranta el dì, la quantità di pioeuva e de vent. I vent secch e fregg del nòrd hinn frequent in inverna, anca se manchen minga i vent cald compagn del Favòni (Föhn in Todesch). De april a settember longh la vall inveci boffen domà di brev sempliz.
Anca la vesinanza ai lagh prealpin (Lagh Maggior, Lagh d'Òrta e Lagh de Margoeuzz) e a la Pianura Padana contribuissen a modificà 'l clima de la zòna. Infatt, i mass d'aria umida che se formen in quij sitt chì, cont el risalì i fianch di mont ossolan, pròvochen temporai violent: per quella reson chì l'Òssola l'è voeuna di region pussee piovos d'Italia.
Tucc i invern la nev la quatta i montagn principal e la contribuiss al sostentament di giazzee perenn compagn de quell del Mont Roeusa, menter l'è pussee difficil vedèlla in fond a la vall. In di ultim ann l'è aumentada la presenza de nebbia e de tempest, che pòrten on mucc de dann ai coltivazion e ai edifizzi.
El clima del fond de la vall, indove a gh'è i center abitaa principai (Dòm, Crevola d'Òssola, Villa d'Òssola) l'è caratterizzaa de invern fregg ed estaa cald, period longh de siccità segutaa de pioeuv abbondant. I precipitazion ingròssen i fiumm e i riaa, cont el determinà despess di alluvion, come quella che in de l'ottober del 2000 l'ha causaa la mòrt de tredes persònn in la frazion de Gond.
I lengov[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua pussee doperada l'è l'Italian. La parlada stòrica de la zòna l'è 'l dialett ossolan. L'Ossolan l'è on dialett del Lombard Occidental, anca se di vòlt l'è consideraa domà ona variant del Ticines, anca se con di influenz del Piemontes. In de l'Òssola de Sora (in di territòri comunai de Ornavass, Prem, Formazza e Machignaga) se troeuven anca di comunità walser che parlen anmò el sò vegg dialett germanich.
I paes de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Antròna, Anzòla, Bacen, Banni Anzin, Beura, Bugnanch, Calasca-Castion, Cecch Moril, Craveggia, Crevola, Croeu, Dòm, Dravegn, Formazza, Machignaga, Malesch, Masera, Margoeuzz, Moncrestes, Montaschei, Ornavass, Pallanzen, Pedmelera, La Piev, Prem, Premosell, Re, Santa Maria, Sappiana, Trasquera, Trontan, Vanzon, Varz, Viganella, Villa d'Òssola, Villett, Vogògna, Zen.
Personalità legaa a la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Antonio Rosmini, filòsof e teòlogh
- Gianfranco Contini, filòlogh
- Paolo della Silva, Capitan Real
- Silvestro Curotti, Alpin Medaglia d'òr al Valor Militar
- Massimiliano Blardone, sciador
- Alberto Fortis, cantautor
- Maurizio Oioli, skeletonista
- Alessandro Bastrini, giugador de folber
- Giorgio Spezia, ingegner e mineralogista
- Lorenzo Squizzi, giugador de folber
- Fra' Dolcino, eretich medieval
- Operazione Mato Grosso, moviment volontari educativ nassuu a Formazza
- Piero Scesa, giugador de folber
- Beppe Scienza ex giugador de folber, adess allenador
- Giovanni Maria Farina, profumee


text:
Frantscha: Sarkozy e Hollande cumbattan per davosas vuschs
-
- Zoom
- Il socialist François Hollande (san.) sco era il president actual Nicolas Sarkozy (dretg) vulan anc persvader ils Franzos che n'han betg decidì tgi eleger. (Reuters)
In'emna avant l'elecziun dal president en Frantscha cumbattan ils candidats anc ina giada cun tutta forza per las vuschs da quels electurs che n'èn anc betg sa decidids per tgi vuschar.
A Paris han uschè bain il president actual Nicolas Sarkozy sco era ses contrahent socialistic François Hollande clamà ad occurrenzas da cumbat electoral. Tuts 2 quintan cun fin 100’000 persunas. Il candidat da la sanestra Jean-Luc Mélenchon, ha gia ier mobilisà pliras 10’000 a chaschun da sia occurrenza da cumbat electoral a Marseille. (fc/sda)


text:
Gujana
La Gujana (Guyana in ingles) a l'é un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Venezuela, el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'é Georgetown.
La gh'ha una süperfiss de 214.969 km² una pupulaziun de quas 750.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gujana a l'era un pussediment del Regn Ünì fina al 1966, quand che l'è diventaa indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gujana (nòm ufizial: Co-operative Republic of Guyana) a l'é una repübliga.
El president a l'é el Bharrat Jagdeo (del 1999).
El prim minister a l'é el Sam Hinds (del 1999).


text:
Recco
Recco (en lìgure: Recco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 9 884 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 019 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Avegno, Camogli, Rapallo, Sori.
Sitüàt entramès a Sori e Camogli 'ndèla Riviera di Levante, l'è postàt sö le spónde del Golfo Paradiso a la fóce del torènt omònimo. L'abitàt el se tróa a presapóch 22 km de Gènova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Recco l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Meclembùrgo-Pomerània Anteriùr
El Meclembùrgo-Pomerània Anteriùr (en todèsch: Mecklenburg-Vorpommern; en bas todèsch: Mäkelborg-Vörpommern) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 23.180 km² e 'l g'ha 'na popolasiù de 1.647.000 abitàncc (màgio del 2010). L'è colocàt endèla pàrt nordorientàl de la Germània. La capital del Meclembùrgo-Pomerania Anteriur l'è la cità de Schwerin. Ótre cità 'mportànte i è Rostock, Stralsund e Wismar.
El cunfìna a òvest col Schleswig-Holstein, a sudòvest co la Bàsa Sasònia, a sud col Brandebùrgo e a èst co la Polònia (Voivodàt de la Pomerània Ucidentàl). A nòrt l'è bagnàt del Mar Bàltico endóche gh'è apò a 'n quach ìzole che le fà part del sò teretóre. Le piö 'mportànte de chèste i è: Rügen, Hiddensee, Usedom e Poel. El stat del Meclemburgo-Pomerània Anteriùr el g'ha 'na bàsa densità de popolasiù, entùren ai 72,7 abitàncc per ògna chilòmetro quadràt.
Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, El Meclembùrgo-Pomerània Anteriùr el g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ nach der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.