text:
Decleraziun universala dals dretgs umans
Preambel da la decleraziun
Considerond che la reconuschientscha da la dignitad da tut ils members da la famiglia umana e da lur dretgs eguals ed inalienabels furma il fundament da la libertad, da la giustia e da la pasch en il mund;
considerond che la sconuschientscha ed il spretsch dals dretgs umans han manà ad acts da barbaria ch’offendan la conscienza da l’umanitad e che la creaziun d’in mund, en il qual ils umans han la libertad da discurrer e da crair libers da terrur e miseria, è vegnida proclamada sco l’aspiraziun suprema da l’uman;
considerond ch’igl è essenzial da proteger ils dretgs umans cun leschas per ch’il carstgaun na saja betg sfurzà d’applitgar sco davos med la revolta cunter la tirannia e l’oppressiun;
considerond ch’igl è essenzial da promover las relaziuns amicablas tranter las naziuns;
considerond ch’ils pievels da las Naziuns Unidas han proclamà danovamain en il statut lur cardientscha en ils dretgs fundamentals dal carstgaun, en la dignitad ed en la valita da la persuna umana, en l’egualitad dals dretgs dad um e dunna, e ch’els èn sa declerads decis da favurisar il progress social e d’instituir meglras cundiziuns da viver en ina libertad pli vasta;
considerond ch’ils stadis commembers èn s’obligads da segirar, en cooperaziun cun l’Organisaziun da las Naziuns Unidas, il respect universal ed effectiv dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas;
considerond ch’ina concepziun communabla da quests dretgs e da questas libertads è d’impurtanza suprema per ademplir cumplainamain quest engaschament,
proclamescha l’Assamblea generala la preschenta decleraziun universala dals dretgs umans sco ideal ch’è da cuntanscher communablamain da tut ils pievels e da tut las naziuns, per che tut ils carstgauns e tut ils organs da la societad hajan adina preschent questa Decleraziun, e sa stentian da promover en l’instrucziun ed en l’educaziun il respect da quests dretgs e da questas libertads e da segirar a quels cun mesiras progressivas sin plaun naziunal ed internaziunal reconuschientscha ed applicaziun universala ed effectiva, tant tranter las populaziuns dals stadis commembers sezs sco tranter ils territoris suttamess a lur giurisdicziun.
Libertad, egualitad e fraternitad
Art. 1: Tut ils umans naschan libers ed eguals en dignitad ed en dretgs. Els èn dotads cun raschun e conscienza e duain agir in vers l’auter en spiert da fraternitad.
Art. 2: Mintga persuna po far valair tut ils dretgs e tut las libertads proclamads en la Decleraziun preschenta senza distincziun, particularmain da razza, da colur, da schlattaina, da religiun, d’opiniun politica u autra, d’origin naziunal u social, da possess, da naschientscha u d’autras circumstanzas. Plinavant na vegni fatg nagina distincziun fundada sin il statut politic, giuridic u internaziunal dals pajais u da territori, dal qual ina persuna deriva, che quest pajais u territori saja independent, sut tutela, nun-autonom u suttamess ad in’autra limitaziun da suveranitad.
Art. 3: Mintga uman ha il dretg da vita, da libertad e da segirtad da la persuna.
Art. 4: Nagin na dastga vegnir tegnì en sclavaria u en servitid; la sclavaria ed il commerzi da sclavs èn scumandads en tut lur furmas.
Art. 5: Nagin na dastga vegnir suttamess a la tortura, ni a painas ni a tractaments crudaivels, inumans u degradants.
Art. 6: Mintga uman ha il dretg da vegnir renconuschì dapertut sco persunalitad giuridica.
Art. 7: Tut ils umans èn eguals avant la lescha ed han senza distincziun il dretg da protecziun eguala cunter tutta discriminaziun che violass la Decleraziun preschenta e cunter tutta provocaziun ad ina tala discriminaziun.
Art. 8: Mintga persuna ha il dretg da protecziun legala avant las giurisdicziuns naziunalas cumpetentas cunter acts che violeschan ils dretgs fundamentals garantids en la constituziun u en la lescha.
Art. 9: Nagin na dastga vegnir arrestà, detegnì u exilià arbitrariamain.
Art. 10: Mintga persuna ha il dretg, en egualitad cumplaina, che ses cas vegnia tractà gistamain e publicamain d’in tribunal independent ed imparzial, il qual decida davart ses dretgs e sias obligaziuns u davart la validitad da tutta atgisa penala drizzada cunter ella.
Art. 11: (1) Mintga persuna atgisada d’in act punibel è innocenta fin che sia culpa e cumprovada legalmain en in process public, nua che tut las garanzias necessarias per sia defensiun èn vegnidas segiradas ad ella. (2) Nagin na vegn condemnà per acziuns u omissiuns che na valevan al mument ch’ellas èn vegnidas commessas betg sco act punibel tenor il dretg naziunal ed internaziunal. Medemamain na dastga la paina betg esser pli gronda che quella applitgabla al mument che l’act punibel è vegnì commess.
Art. 12: Nagin na dastga daventar l’object d’intervenziuns arbitraras en sia vita privata, sia famiglia, ses domicil u sia correspundenza, ni d’attatgas cunter sia onur e sia reputaziun. Mintga uman ha il dretg da protecziun legala cunter talas intervenziuns u talas attatgas.
Mobilitad, naziunalitad, famiglia, possess
Art. 13: (1) Mintga persuna ha il dretg da circular libramain e d’eleger ses domicil en l’intern d’in stadi. (2) Mintga persuna ha il dretg da bandunar mintga pajais, era ses agen, e da returnar en ses pajais.
Art. 14: (1) En cas da persecuziun ha mintga persuna il dretg da tschertgar asil e da survegnir asil en auters pajais. (2) Quest dretg na po betg esser invocà en cas da persecuziun pervi da delicts na-politics u pervi d’acziuns che cuntrafan a las miras ed als principis da las Naziuns Unidas.
Art. 15: (1) Mintga uman ha il dretg d’ina naziunalitad. (2) Nagin na dastga vegnir privà arbitrarmain da sia naziunalitad u dal dretg da midar naziunalitad.
Art. 16: (1) Um e dunna cun vegliadetgna adattada han il dretg da maridar e da fundar ina famiglia senza restricziuns concernent la razza, la naziunalitad u la religiun. Els han ils medems dretgs areguard il matrimoni, durant il matrimoni e tar sia dissoluziun. (2) Il matrimoni po esser conclus sulettamain cun il consentiment liber e cumplain dals conjugals futurs. (3) La famiglia è l’element natiral e fundamental da la societad e sto vegnir protegida da la societad e dal stadi.
Art. 17: (1) Mintga persuna ha il dretg d’avair ina proprietad atgna u communabla cun auters. (2) Nagin na dastga vegnir privà arbitrarmain da sia proprietad.
Libertad da patratg e d’opiniun
Art. 18: Mintga persuna ha il dretg da la libertad da patratg, da conscienza e da religiun; quest dretg cumpiglia la libertad da midar religiun u persvasiun sco era da manifestar l’atgna religiun u l’atgna persvasiun sulet u en communitad, publicamain u privat, en l’instrucziun, en la pratica, en il cult ed en l’execuziun da ritus.
Art. 19: Mintga persuna ha il dretg da la libertad d’opiniun e d’expressiun, quai che cumpiglia il dretg da betg vegnir mulestà pervi da l’atgna opiniun sco era il dretg da tschertgar, retschaiver, derasar, senza resguardar cunfins, las infurmaziuns e las ideas cun tut ils meds d’expressiun.
Art. 20: (1) Mintga persuna ha il dretg da la libertad da reuniun e d’associaziun paschaivla. (2) Nagin na dastga vegnir obligà da far part d’ina associaziun.
Art. 21: (1) Mintga persuna ha il dretg da participar al guvern da l’agen pajais, directamain u cun l’intermediaziun da represchentants elegids libramain. (2) Mintga persuna ha sut cundiziuns egualas il dretg d’access a las funcziuns publicas da ses agen pajais. (3) La voluntad dal pievel è il fundament da l’autoritad da las pussanzas publicas; questa voluntad duai s’exprimer en elecziuns periodicas ed onestas cun dretg d’elecziun general ed egual en votaziun secreta u tenor ina procedura equivalenta che garantescha la libertad da votar.
Lavur, repaus e protecziun
Art. 22: Mintga persuna ha sco commembra da la societad il dretg da segirtad sociala; ella po pretender d’obtegnair ils dretgs economics, socials e culturals indispensabels per sia dignitad e per il svilup liber da sia persunalitad, quai tras sforzs interns dal stadi ed en la cooperaziun internaziunala, resguardond l’organisaziun e las resursas da mintga pajais.
Art. 23: (1) Mintga persuna ha il dretg da lavur, da tscherna libra da sia lavur, da cundiziuns da lavur gistas e cunvegnentas e da la protecziun cunter dischoccupaziun. (2) Tuts han il dretg, senza discriminaziun, d’in salari egual per lavur eguala. (3) Tgi che lavura ha il dretg d’ina remuneraziun gista e commensurada che segirescha ad el ed a sia famiglia in’existenza confurma a la dignitad umana e che vegn cumplettada, sche necessari, cun auters meds da protecziun sociala. (4) Mintga persuna ha il dretg da fundar ensemen cun auters sindicats e da s’affiliar a sindicats per defender ses interess.
Art. 24: Mintga persuna ha il dretg da repaus, particularmain d’ina limitaziun raschunaivla dal temp da lavur, e da vacanzas periodicas pajadas.
Art. 25: (1) Mintga uman ha il dretg d’in standard da viver suffizient per segirar la sanadad ed il bainesser da sasez e da sia famiglia. Quai concerna particularmain l’alimentaziun, la vestgadira, l’abitaziun, la tgira medicinala sco era ils servetschs socials necessaris. El ha il dretg da segirtad en cas da dischoccupaziun, da malsogna, d’invaliditad, da vaivanza, da vegliadetgna u en ils auters cas da perdita da meds da subsistenza tras circumstanzas independentas da sia voluntad. (2) Mamma ed uffant han il dretg d’agid e d’assistenza speziala. Tut ils uffants, ch’els sajan naschids en il matrimoni u ordaifer il matrimoni, giaudan la medema protecziun sociala.
Dretg d’instrucziun e duairs envers la communitad
Art. 26: (1) Mintga persuna ha il dretg d’instrucziun. L’instrucziun sto esser gratuita, almain quai che concerna l’instrucziun elementara e fundamentala. L’instrucziun elementara è obligatorica. L’instrucziun tecnica e professiunala sto esser accessibla a tuts; l’access als studis superiurs sto esser liber a tuts en cumplaina egualitad tenor lur merits. (2) L’instrucziun duai avair en mira il svilup cumplain da la persunalitad umana e rinforzar il respect dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas. Ella duai promover la chapientscha, la toleranza e l’amicizia tranter tut las naziuns e tut las gruppas da razza u da religiun sco era sustegnair las activitads da las Naziuns Unidas per il mantegniment da la pasch. (3) Ils geniturs han da prioritad il dretg d’eleger il gener da l’instrucziun per lur uffants.
Art. 27: Mintga uman ha il dretg da prender part libramain a la vita culturala da la communitad, da giudair ils arts e da participar al progress scientific ed als benefizis che resultan da quel. (2) Mintga uman ha il dretg da protecziun dals interess morals e materials derivants da tutta producziun scientifica, litterara u artistica, da la quala el è l’autur.
Art. 28: Mintga persuna ha il dretg ch’i regia sin il champ social e sin il champ internaziun in urden, en il qual ils dretgs e las libertads menziunads en la preschenta Decleraziun possian cuntanscher in effect cumplain.
Art. 29: (1) Mintga uman ha duairs envers la communitad, en la quala suletta è pussaivel il svilup liber e cumplain da sia persunalitad. (2) En la realisaziun dals dretgs e da las libertads è mintga uman suttamess sulettamain a las limitas stabilidas tras la lescha per segirar la renconuschientscha ed il respect dals dretgs e da las libertads dals auters e per satisfar a las exigenzas da la morala, da l’urden public e dal bainesser general en ina societad democratica. (3) Quests dretgs e questas libertads na dastgan en nagin cas vegnir realisads cunter las miras ed ils principis da las Naziuns Unidas.
Art. 30: Nagina disposiziun da la preschenta Decleraziun na dastga vegnir interpretada uschia ch’in stadi, ina gruppa u ina persuna haja il dretg da sviluppar in’activitad u d’accumplir in act che ha en mira la destrucziun dals dretgs e da las libertads menziunads en questa Decleraziun.


c: text/html

text:
Ceravall
Ceravall (Chiaravalle) a l'è ona località rural del comun de Milan. la se troeuva a sud-est de la città, in del territòri del Parch Agricol Sud Milan.
Fina al 1923 l'è stada on comun deperlee, cont el nòmm de Chiaravalle Milanese.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm nucli del paes l'è nassuu in del Medioev intorna a l'omònima abbadia cistercensa, arent a quella che al dì d'incoeu l'è la via San Bernard. Al temp la faseva part de la Piev de San Donaa.
Duranta el period napoleònich Ceravall l'è stada taccada a Milan, ma l'ha recuperaa l'autonomia sòtta el Regn Lombard-Venet.
In del 1841 el comun de Poasch (con la frazion de Sorighee) l'è finii in de la giurisdizion de Ceravall. In del 1870 l'è stada la vòlta de Nosed.
In del 1923, Ceravall l'è stada unida a Milan: noeuv ann dòpo, Poasch e Sorighee inveci hinn staa mettuu dent al comun de San Donaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jacopo de Varagine
Ol beàt Jacopo de Varagine (Varazze, 1230 – Zena, 1298) l’è stacc ü frà domenicà, ü di predicadùr piö ‘n gàmba del sò tép e ü di piö 'mpurtàncc scritùr de stòrie de sancc de töt ol medioéf.
Nasìt intùren al 1230 a Varazze, alùra ciamàda Varagine, zamò in del 1244 l’è dientàt frà domenicà e 'l s'è metìt a fà 'l insegnànt de teologéa, pò in del 1265 l’è dientàt priùr del convènt de Zena, dal 1267 al 1285 l’è stacc pruinciàl del sò ùrden per la Lombardìa e ‘n del 1292 l’è dientàt èscof de Zena.
Del sò laurà de predicadùr ‘l na rèsta memòria in d’öna quach di sò scricc, cioè i Sermones de sanctis, Sermones dominicales, Sermones quadragesimales e ach in del Liber Marialis. L’à scricc ach ol Chronicon januense che ‘l cönta sö la stòria de la sità de Zena da quando l’è nasìda ‘nfìna al 1295, ma ‘l sò laurà piö ‘mportànt l’è de sigür la Legenda Aurea, che l’è l’òpera de agiografìa piö cognusìda de töt ol medioéf, tat l’è stàcia tradüzìda in töcc i vulgàr del tép e l’è öna miniéra de ‘nformasiù sö la éta di sàncc.


text:
10 07
Ol dé 10 de löi l'è 'l 191 ( 192 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 175 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de löi al è ul dí da pòost 191 ( 192 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 175 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1913 - Santa Coloma de Farners (la Selva): Salvadur Espriu, scritur Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1099 - València: Rodrigo Díaz de Vivar, cognossit come El Cid, aentürér Castejà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Cristòfor, patrònn di automobilis·c; Festa piö granda de Premià de Mar (ol Maresme).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Skid Row
I Skid Row (Basfónd in dal gèrg americàṅ) i èṅ un grup hard rock americàṅ mis sù a Toms River (New Jersey) in dal 1986. I èṅ stâ òṅ di ùltim grup hair metal a muciàr sù 'n sucès bèl grôs prima dla vgnuda dal gènar grunge in di prim an Nuànta. I lōr prim dū lavōr (Skid Row dal 1989 e Slave to the Grind dal 1991) i èṅ stâ anc quéi ch'i aṅ vindû da piò.
Biugrafìa
Gl'inìsi
I Skid Row i nàs'n in dal 1986 par mèrit dal chitarìsta Dave Sabo dit The Snake (La Bisa), vèć amìg e cumpàgn ad scóla ad Jon Bon Jovi, e dal basìsta di Godsend Rachel Bolan (nóm vēra James Southworth), ch'l iva tòlt al cugnóm in unōr dal cantànt di T. Rex, Marc Bolan. P'r impinìr al grup, i dū i sarnìsan pò anc al chitarìsta Scotti Hill, ch'al sunàva pròpria cun Bolan, e al baterìsta Rob Affuso.
Al nóm dal grup in ingléś al s fà riferimènt a na via malfamàda e in ruìna, da spés pîna ad pòvra gint, imbariàga e drugàda. A 'l inìsi di an Stanta a gh'éra 'n àtar grup cun al nóm ad Skid Row fat da Phil Lynott e da Gary Moore prima che lì lōr i dìsan vita a i Thin Lizzy. Ma a Snake e Rachel a gh piaśìva dimóndi cal nóm lè e alóra i ìvan decìś ad cumpràr-al diretamènt da Gary Moore par 35.000 dòlar.
A 'l grup a gh calàv' adès sōl al cantànt ma i gh'ìvan da pascàr-'l in présia parchè al mànager di Bon Jovi e di Mötley Crüe, Doc McGhee, al s éra dit interesâ a lauràr sèg. Dòp soquànt tintatìṿ andâ mâł (John Corabi, in séguit cun i Ratt e i Mötley Crüe, Robert Mason, Richard Black) i tōśan prima Matt Fallon, ex di Anthrax, e pò Joey D'Angeli ma sōl par dū méś.
I Skid Row in cal mèntar i ìvan bèla prònt dimóndi materiàł da métar sù in dal disc ad dèbut e finalmènt al cantànt al vèṅ catâ in Sebastian Bach. Chi lò 'l éra 'n canadéś ch'al s ciamàva Sebastian Philip Bierk e 'l éra nâ a Freeport in dal Bahamas. 'L iva sarnî al cugnóm ad batàja da 'l cumpuśidōr tedésc a quind'ś an parchè Bierk al sunàva quàśi cumpàgn a Jerk (ch'in ingléś a vōl dir Minciòṅ, Daśgustóś) e anc parchè Johann Sebastian Bach 'l éra nâ pròpria tarśènt an prima.
A gh'éra però un prubléma: Sebastian 'l éra impgnâ incóra cun al sò vèć grup, i Madame X, e al sò mànager al vliva 200.000 dòlar par mulàr-al. Par furtùna dal grup dal New Jersey, Jon Bon Jovi al s éra tòlt a cōr al caś, esénd amìg ad Sabo, e par cal mutìṿ lè al tira fóra lò i bèsi par tōr al cantànt p'r i Skids e par registràr ad nóṿ e méj di demo. Mis sóta cuntràt par la sò cà discugràfica Underground Music Company, i Skid Row i èṅ finalmènt prònt p'r incìdar 'l àlbum ad debùt.
Skid Row
Skid Row a véd la luś finalmènt al 24 ad Śnar dal 1989 par l'Atlantic Records, rivànd a 'l sèst pòst dla Billboard 200 americàna (sinc disc ad plàtin in di sōi Stat Unî), cuciâ in élt da sìngui ad sucès cuma 18 & Life, un lènt ch'al dascór dla vita véra dal śōv'n arvèrs Ricky cundanâ a 'l ergàstul p'r avér masâ par śbali 'n sò amìg, la rabìda Youth Gone Wild, 'n inn da sigàr a bòca vèrta in di cuncèrt, la dólsa I Remember You e Piece Of Me, cgnusùda p'r al sò gir ad bas. 'L àlbum al fà védar ciàr e tónd quél ch'al sarà al stîl muśicàl dal grup, un street rock selvàdag e melòdic, davśèṅ a 'l heavy metal e a 'l hair metal.
In d'l Agóst dal 1989 al mànager McGhee (ch'l éra stâ cundanâ a sinc an ad parśòṅ p'r avér fat vgnir dèntar in di Stat Unî daśdòt chilo ad marijuana in dal 1982) al dà vita a 'n fèstival muśicàl ad dū dè a Mósca cóntar la dròga, ciamâ "Make A Difference peace festival" e al grup a gh và a sunàr insém a di àtar pès da nuànta dal rock pēś cuma Bon Jovi, Scorpions, Ozzy Osbourne, Mötley Crüe, Cinderella e i rus Gorky Park.
I Skid Row i partìsan pò p'r un tour mundiàl c'n i Mötley Crüe (al 18 'd Utóbar i eṅ a Milàṅ) e in séguit cun gl'Aerosmith. Durànt la data dal 27 ad Dicémbar dal 1989 a Springfield (Massachusetts), prima dal braṅ Piece Of Me, un spetadōr al tira na butìglia in fàcia a Sebastian ch'al pèrd la tèsta e ch'al gh l'armànd' indrē ciapànd però in dal grugn na śuvnòta a 'l sò pòst, faghénd-ag un brut taj. Incasâ négar e c'n al Diav'l adòs, al cantànt al s butà anc śò in mèś a 'l pùblic tacànd a dar di casòt.
Al filmâ ad quél ch'l éra sucès al finìs pò in dla caséta vìddeo 'd Oh Say Can You Scream dal 1990 e al cantànt lè al dà la sò versiòṅ di fat. Al filmâ pustâ in sal YouTube
Bach al finìs in parśòṅ e 'l è custrét a pagàr 15.000 dòlar ad risarcimènt. Al guèran canadéś, da 'l cant suo, al decìd ad pruibìr-ag par tri an 'l ingrès in dal sò paéś. Ma i prubléma par lò i n finìsan minga chè: al cantànt al finìs in si giurnài par na majéta ch'al gh'iva pasâ 'n sò fan in du a s vdiva insìma la scrita „AIDS Kills Fags Dead“ (’L AIDS al cópa i fnòć). Sebastian 'l è custrét a dmandàr pardòṅ in un prugràma 'd MTV.
Slave To The Grind
'L 11 ad Śugn dal 1991 al grup al fà catàr in di negòsi al secónd àlbum Slave To The Grind (Sćiàv dal lavōr pēś), un lavōr dimóndi più rabî, rûd e pēś dal precedènt ma ch'al gh la cava a finìr listés a 'l prim pòst in dla clasìfica americàna. La cupertìna dal disc l'è stada fata p'r al pàdar ad Sebastian, al pitōr David, ch'l iva tòlt ispirasiòṅ da 'n quàdar ad Caravàǵ , Al saplimènt dla Santa Lusìa dal 1608.
Dal disc a gh 'n è dū versiòṅ: una minga cinsuràda cun dènt'r al braṅ Get The Fuck Out (Tira fóra al cas) e una c'n al braṅ più "alśēr" Beggar's Day (Al dè dal barbòṅ). I sìngui i èṅ quàtar: Monkey Business, Slave to the Grind, Wasted Time e In a Darkened Room.
Vist al sucès clamuróś, al grup al vèṅ sarnî da i Guns N' Roses p'r al tour americàṅ mènt'r in Itâglia i Skid Row i s pòrtan sèg gl'L.A. Guns a Milàṅ e a Firénse.
Al grup al cuntìnua incóra a sunàr in gir p'r al mónd cun i Love/Hate, i Scorpions, gl'Iron Maiden e i Pantera.
B-Side Ourselves
Al 22 ad Setémbar dal 1992 i Skid Row i daṅ vita a 'n EP ad còver ad grup ch'i gh'aṅ dâ ispirasiòṅ. Al tìtul dal disc 'l è B-Side Ourselves, un lavōr ch'al mét insém sinc braṅ: Psycho Therapy di Ramones (cun Rachel Bolan a la vóś), C'Mon And Love Me di Kiss, Delivering the Goods di Judas Priest (cun Rob Halford ch'al fà a gara cun Sebastian Bach a chi siga da piò di dū), What You're Doing di Rush e Little Wing ad Jimi Hendrix.
Par 'l ucaśiòṅ a vèṅ fat un sìngul ad Delivering the Goods insém a Youth Gone Wild. Al CD al finìs a 'l 22śum pòst dal clasìfichi ingléśi.
In cal mèntar Bach al sa spóśa cun la sò muróśa Maria Aguiar, in dal Luj dal 1992.
sUBHUMAN rACE
In dal 1995 i rapòrt intér'n a 'l grup i tàcan però a 'ndàr a gamba a 'l élta, anc p'r al fat ch'al grunge di Nirvana 'l éra drē a catàr dimóndi spasi in cal méntar miténd in śnòć 'l hard rock dla fiṅ di an Utànta. Foravìa i Skid Row al 28 ad Mars i vènan fóra cun quél ch'a dvintarà 'l ùlt'm àlbum in studi cun Sebastian Bach a la vóś e Rob Affuso da drē da la batarìa, Subhuman Race (Rasa 'd sóta d'l umàṅ) ch'al sa śluntàna 'n pôc da i prim dū lavōr ch'i gh'ìvan purtâ al sucès. Anc chè in cupertìna i s càt'n i diségn ad David Briek, ch'i pàran ispirâ a 'l Infèran ad Dante Alighieri.
Sóta la prudusiòṅ ad Bob Rock, quél dal Black Album di Metallica, al grup al s impinìs asè ad sòṅ tìpic d'l alternative metal, tgnénd a drē a di grup quài Red Hot Chili Peppers, Pantera e Antrhax, anc se sunâ in na manéra dimóndi più péśa, cuma a s pōl sintìr in dal prim sìngul My Enemy o in di braṅ Frozen, Subhuman Race, Medicine Jar e in dla rabìda Bonehead. I s dastàc'n i sìngui Into Another e al lènt Breakin' Down, scrita da Sabo pinsànd a Wasted Time.
Anc s'al disc al gh la cava a rivàr a 'l 35śum pòst dla Billboard 200 (al fà incóra méj in Austràglia, Régn Unî e, cuma 'l sòlit, in Giapòṅ in dua al finìs sèst) e a dvintàr disc 'd òr, a s trata 'd un mèś pas fals cunfruntànd-al c'n i dū precedènt.
P'r al marcâ giapunéś a vèṅ vindû un disc pìcul dal viṿ, Subhuman Beings on Tour!!, cun dèntar siē pès.
Anc s'i cuncèrt i càtan sù dimóndi spetadōr (al grup 'l éra partî par na tournée insém a i Van Halen e i ìvan anc sunâ da 'l nòstri bandi a 'l Vidia Club ad Siśèna), in dal 1996 i Skid Row i decìdan ad suspénd'r-as, ma minga prima che Sebastian Bach al fus mis a 'l us.
Par Sebastian Bach, un metalàr dabòṅ ch'al gh'à al rock inciuldâ in dl'anma, la stòria c'n i Skid Row la finìs lè. Dòp dū disc c'n al grup super di The Last Hard Men, al cantànt canadéś al cuntìnua da par lò, faghénd vgnir fóra tri àlbum a partìr da 'l 1998: Bring 'Em Bach Alive!, Angel Down e Kicking & Screaming.
Anc Rob Affuso al s in và. Dòp avér sunâ cun i Ozone Monday in dal 1998, al baterìsta al decìd pò ad dar-'g un taj cun la mùśica, tacànd a lauràr in n'aśiénda ch'la tîṅ a drē a i afâr. 'L à anc cumprâ un sit davśèṅ a New York in dua al tira sù di cavài.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Johnny Solinger vóś (1999-incō)
- Dave "The Snake" Sabo chitàra (1986-incō)
- Scotti Hill chitàra (1987-incō)
- Rachel Bolan bas (1986-incō)
- Rob Hammersmith baterìa (2010-incō)
Ex cumpunènt
- Matt Fallon vóś (1986-1987)
- Joey D'Angel vóś (1987)
- Sebastian Bach vóś (1987-1996)
- Rob Affuso baterìa (1987-1996)
- Phil Varone baterìa (1999-2004)
- Dave Gara baterìa (2004-2010)
Discugrafìa
Àlbum
- 1989 - Skid Row
- 1991 - Slave to the Grind
- 1995 - Subhuman Race
- 2003 - Thickskin
- 2006 - Revolutions per Minute
Racòlti
- 1998 - 40 Seasons: The Best of Skid Row
- 2007 - Greatest Hits
- 2008 - Slave to the Grind/Skid Row
Da 'l Viṿ
- 1995 - Subhuman Beings on Tour!!
EP
- 1992 - B-Side Ourselves
Sìngui
- 1989 - Youth Gone Wild
- 1989 - 18 and Life
- 1989 - I Remember You
- 1991 - Monkey Business
- 1991 - Slave to the Grind
- 1991 - Wasted Time
- 1991 - In A Darkened Room
- 1992 - Youth Gone Wild/Delivering the Goods
- 1995 - My Enemy
- 1995 - Breakin' Down
- 1995 - Into Another
Videugrafìa
- 1990 - Oh Say Can You Scream
- 1993 - No Frills Video
- 1993 - Road Kill
- 2003 - Under the Skin
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàł
- (EN) La paǵna dal grup in sal MySpace
- (EN) Al vìddeo ad Slave to the Grind in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Little Wing in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Ghost in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Piece of Me in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Delivering the Goods in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd 18 & Life in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Breaking Down in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Youth Gone Wild in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Monkey Business in sal Youtube


text:
Mels
Mels a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 139.16 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8481 abitant.
El cumün de Mels al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz, Elm (GL), Fläsch (GR), Flums, Matt (GL), Pfäfers, Sargans, Vilters-Wangs, Wartau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mels l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Maile.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mels in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Media relaa a Mels al Wikimedia Commons


text:
Dnepr
El Niper (in Russ: ДHeпp/Dnepr; in Bieloruss: ДHяпpo/Dnjapro, in Ucrain: ДHiпpo/Dnipro; Bopuσθέvnς/Borusthénēs in Grech Antich e Danaper in Latin) a l'è on fiumm de l'Euròpa oriental longh 2290 km e donca l'è 'l quart fiumm pussee longh de l'Euròpa (dòpo Vòlga, Danubi e Ural). El nass in Rùsia, in di mont Valdaj e poeu l'entra in Bielorussia e in de l'Ucraina. El sò cors el finiss in del Mar Negher, arent a la città de Odessa.
Città traversaa del Niper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dorogobuž, Russia
- Smolensk, Russia
- Orša, Bielorussia
- Škloŭ, Bielorussia
- Mahilëŭ, Bielorussia
- Byhaŭ, Bielorussia
- Rahačoŭ, Bielorussia
- Žlobin, Bielorussia
- Rèčyca, Bielorussia
- Kiev, Ucraina
- Kaniv, Ucraina
- Čerkasy, Ucraina
- Kremenčuk, Ucraina
- Dniprodzeržyns'k, Ucraina
- Dnipropetrovs'k, Ucraina
- Zaporižžja, Ucraina
- Marhanec', Ucraina
- Nikopol', Ucraina
- Kapianka-Dnipovska, Ucraina
- Nova Kachovka, Ucraina
- Cherson, Ucraina


text:
01 05
Ol dé 1 de magio l'è 'l 121 ( 122 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 245 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de magio al è ul dí da pòost 121 ( 122 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 245 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1879 - Barcelona: ol "Diari Català" al pöblega ol sò prospet, ol resöm di punc indóe s'i esponn i sò ideaj, tri dé pröma de dá fò ol pröm nümar.
2000 - Barcelona: I scumensa i emissiú de RAC 1.
1756 - Versaja (Yvelines, Ísola de Fransa, Fransa): Fransa e Àustria ghe i signa ol tratat, che i fa aliacc in la guèra di Set Agn.
1886 - Chicago (Ilinois, SÜA): miér d'operari se i declara in greva per reclamá öna zornada laburala de 48 ure setmanale: la sarà l'orísen de la selebrassiú del 01 05.
2003 - Washington (SÜA): ol president George Bush al proclama la fí de la guèra d'Iraq.
2004 - Öròpa: des nöf stacc de l'Öròpa sentrala e mediterània i è incorporacc a la ÜÖ: Slovàquia, Slovènia, Estònia, Ungària, Letònia, Litüània, Malta, Polònia, Céchia e Síper.
2006 - Bolívia: Ol president Evo Morales al decreta la nassiunalisassiú di idrocarbur, in compiment del sò programa eletoral.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1904 - Praga (Cèchia): Antonin Dvorák, compositur Cech.
Commemorassiú:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Las vias da la Lumnezia e da Val S. Pieder duain vegnir colliadas directamain cun la via sursilvana tras in sviament al vest da Glion. Uschia po il center da la citad vegnir distgargià en moda efficazia dal traffic da transit en direcziun da Sursaissa, da la Lumnezia e da Val S. Pieder. Il project reelavurà dal sviament è exponì publicamain fin ils 22 da settember 2011 en la citad da Glion. Per construir il project da circa 26 milliuns francs vegni fatg quint cun 4 fin 5 onns.
Glion, ed uschia er las vals lateralas da la vart dretga dal Rain, èn colliadas fin ussa cun la rait da vias surordinada mo sur la punt dal Rain. Perquai che la lingia da la Viafier retica cruscha l'access a la punt, resultan qua regularmain colonnas pli lungas pervia dals numerus trens che passan. En consequenza da quai era vegnì exponì publicamain l'onn 2002 il project d'in sviament al vest da Glion. Il project ha dentant fatg naufragi pervia d'in recurs tar la dretgira administrativa. Sin basa da la sentenzia respectiva sto vegnir mantegnì l'uschenumnà tschaler da biera sper la via da la Lumnezia a l'ur da Glion, e quai ha gì ina influenza sin il trassé dal sviament planisà. Il project dal sviament, ch'è vegnì reelavurà e midà en differents puncts, è ussa exponì publicamain fin ils 22 da settember 2011 en la citad da Glion e tar il chantun.
En general correspundan ils trassés da las vias pertutgadas al project d'exposiziun da l'onn 2002. Sco midadas principalas èsi da menziunar ch'il tschaler da biera vegn mantegnì sco er che la Via Sogn Martin e la Via Santeri vegnan colliadas cun la via da la Lumnezia tras ina rundella. Tras il sviament – cun las colliaziuns a las vias da la citad ed a las vias da colliaziun da las vals lateralas da la vart dretga dal Rain – vegnan il center da la citad da Glion, differents quartiers ed en spezial ils territoris da Spaniu e da Gravas distgargiads essenzialmain dal traffic da transit.
Da la vart sanestra dal Rain vegn la via da la Lumnezia colliada cun la via sursilvana tras ina rundella. Il nord da Glion sco er las vias da colliaziun da Ladir e da Ruschein vegnan colliads cun la via sursilvana sur la Via Crappa Grossa ensemen cun il quartier da Grüneck. En consequenza da quai vegn l'access da Glion vest abolì. Il trassé da la via sursilvana vegn renovà resp. construì da nov sin ina lunghezza da circa 790 meters en il territori da la rundella da Glion vest. La ladezza dals vials da las vias d'access vegn adattada a la nova funcziun ed importa 6 meters.
La punt d'ina lunghezza da 270 meters tranter la rundella da Glion vest e l'implant da protecziun civila na traversa betg mo il Rain anteriur, mabain er il territori industrial California, la Viafier retica e la Via Santeri. Mirs da balustrada protegian cunter crudadas ed impedeschan a medem temp che la canera sa derasia en l'abitadi vischin a l'ost. Al sidost da l'implant da protecziun civila vegn realisada la nova rundella da la via da la Lumnezia. Là vegnan la Via Sogn Martin, l'access al territori industrial resp. a la Via Santeri e la via veglia da Flond colliads cun la via da la Lumnezia. Il traffic, e cunzunt er il traffic pesant en ed or da Val S. Pieder, vegn manà da nov sur la Via Sogn Martin a la via sursilvana ed en il territori industrial.
Ils custs totals vegnan calculads cun circa 26 milliuns francs. I vegn fatg quint cun in temp da construcziun da 4 fin 5 onns.


text:
Ness (CO)
Ness (nom ufizial in italian: Nesso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de 1 243 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 15,0 km² e ona densità de 83 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Argegn, Brienn, Caglio, Faggee, Laj, Lescen, Pognana, Surman, Veles e Gelbi
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ness (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Röthenbach im Emmental
Mudel:Otherplaces3 Cuurdinàde: 46°51′N 7°44′E
Röthenbach im Emmental a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1277 abitant.
El cumün de Röthenbach im Emmental al se tröva a una altitüden de 824 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bowil, Buchholterberg, Eggiwil, Eriz, Linden, Oberlangenegg, Schangnau, Signau, Wachseldorn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Röthenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Rochembac.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Röthenbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Röthenbach im Emmental al Wikimedia Commons


text:
Bùca dla Verità
La Bùca dla Verità l’è un medajòn de marmu a furma de faciòn de omm cun la barba, müràd in del pòrtegh dla Cesa de Santa Maria in Cosmedin, a Ruma, dal 1632.
Ste mascheròn chì, prubabilmént, l’è stài sculpìd in del I sècul D.C., el g’ha un diàmeter de 1,75 méter e el pesa quasi 'na tunelàda e 300 chilu. El faciòn che se véd pödd dass ch’el sia de Giove Ammone, fiöl d’Ucean; d’un uràcul; o d’un fauno.
Se sa nò de precìs a che roba el sia servìd: tanti i dìsen cume funtana, tanti cume tumbìn o adiritüra pisatòi; altri amò i disèn che la gent ghe treva dènn le létere de denunce anonime chi gh’even no el curàgg de dì.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- AA. VV., Guida ai Misteri e Segreti di Roma, Sugar Editùt, Milàn, 1968
- Cèsar D'Onofrio, Un popolo di statue racconta, Ruma 1990


text:
Bolligen
Bolligen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.57 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6076 abitant.
El cumün de Bolligen al se tröva a una altitüden de 578 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ittigen, Ostermundigen, Stettlen, Vechigen, Krauchthal, Mattstetten, Urtenen-Schönbühl, Moosseedorf, Münchenbuchsee.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bolligen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Castanea sativa
Castanea sativa (nòm popolàr: Castègna) l'è 'na spécie vegetàl de la famìa de le Fagaceae. La piànta e la sò somésa le vé ciamàda castègna o marù a segonda de la sórt. L'è 'na piànta uriginària de l'Euròpa meridiunàla e de l'Asia Minùr ma al dé d'encö se la tróa en töt el teretóre Europèo. L'è 'na spécie rüstica che scàmpa tancc agn, e l'è apresàda per la prudusiù de le castègne che i è bùne de maià (tecnicamènt la part che se màia l'è 'l grà de somésa, cioè 'l giandì) e per el legnàm che l'è de bùna qualità.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La castègna l'è 'na piànta a portamènt de àlber, condèna chiòma làrga e piötòst srotondàda, 'na altèsa variàda, a segonda de le cundisiù, dei 10 ai 30 méter.
En cundisiù normài la se svelöpa condèn trónch gròs e a fùrma de colòna. La scórsa l'è lìza, löstra, de culùr gris-maròn. La scórsa dei ram la tìra al bianch e l'è piéna de lentezèle trasvèrse. Col pasà dei agn, la scórsa la se screpùla e la fùrma de le rüghe dispunìde sö la longhèsa.
Le foie i è altèrne, le g'ha 'n gambì cürt e, a la bàze de chèsto, gh'è dò stìpole oblónghe. La làmina de la fòia l'è grànda, la pöl rià 'nfìna a 20-22 ghèi de longhèsa e 10 ghèi de larghèsa. La fùrma l'è lanceolàda, la fenés a pónta e l'è capetàda sö l'òrlo, coi dintì bèi gös dispunìcc a distànsa regolàr. Le fòie zùine i è peluzète, ma a quan che i è bèle svelöpàde le deènta glàbre, löstre e coriàcee.
L'è 'na piànta monòica dóca la svelöpa fiur mascc e fèmina töcc dù sö la stèsa piànta. I fiùr mascc i è reünìcc en glömèröi pesègn tacàcc ensèma tra de lùr a furmà dei amènti che stà sö dricc, lónch 5÷15 cm, che vé fò a la sèa de le fòie. Ogna fiùr l'è de culùr che tìra al biànch, e 'l g'ha 'n peregóne spartìt en 6 lòbi e ìn androcèo de 6÷15 stam. I fiùr fèmina i è izolàcc o reünìcc en grüpècc de 2 o 3. Ogna masülì l'è enciurciàt sö 'ndèn invòlucro de bràtee ciamàt cùpola.
El fröt l'è 'n achénio, ciamàt pò a lü castègna. L'è seràda sö 'ndèn invòlucro spinùs ciamàt rés endóche se pöl troàn dét dò o trè. El rés el vé de l'evulusiù de la cùpola. Quan che l'è madür el rés el se dèrf fò 'n quàter vàlve e 'l làsa crödà fò le castègne. El fröt el g'ha 'n pericarpo coriàceo de culùr maròn, lis e löster de föra, pilùs de dét. La fùrma l'è presapóch glubùza, spiatàda fò de 'na bànda, e bombàda de l'ótra. Quan che 'l rés l'è deèrt, la part del fröt che se prezènta l'è 'n ciöfèt ciamàt torcia, che pò l'è chèl che rèsta del pestél e dei 5÷7 stìgmi. Chèsto ciöfèt el fà de protesiù al germe. De l'ótra bànda, chèla che rèsta scundìda dét endèl rés, gh'è come 'na piasöla piö ciàra, grìza e piàta ciamàda ilo. La scórsa de la castègna (el pericarpo) l'è maròn a striadüre piö o méno marcàde. Chèste caraterìstiche morfològiche le sènt càre per reconóser le vàrie sórcc de castègne e marù.
I malatìe de la Castègna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ol Dryocosmus kuriphilus o besbìna de la castègna, che l'è ün insèt cinipìdi galìgen che 'l vé da la Cina;
- la Cryphonectria parasitica o càncher de la rösca de la castègna, che l'è ü fóns.
- la Phytophthora cambivora o mal del inciòster de la castègna, che l'è ü fóns.


text:
Michael Faraday
Michael Faraday, (Newington, 22 de setèmber del 1791 - Londra, 25 de óst del 1867) l'è stat en fìzich e chìmich inglés che g'ha stüdiàt l'eletromagnetìsmo e l'eletrochìmica. L'ìa discèpol del chìmich Humphry Davy e l'è cunusìt suratöt per la scopèrta de l'indusiù eletromagnética, che g'ha pirmitìt la custrusiù de generadùr e mutùr elètrich, e de le légi de l'eletròlizi. Per chèste sò scopèrte l'è cunsideràt el fondadùr de l'eletromagnetìsmo e de l'eletrochìmica.
Endèl 1831 el g'ha desegnàt el càmpo magnétich entùren a 'n cundutùr endèl quàl pàsa 'na corènte elètrica (zà scuprìt de Oersted), e 'l stès an el g'ha scuprìt l'indusiù eletromagnética, el g'ha dimustràt l'indusiù de 'na corènte elètrica per mès de 'n ótra, e 'ntroducìt el prensépe de le lìnee de fórsa , per reprezentà i càmp magnétich.
I dò légi del Faraday[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En chèsto prim perìodo, el g'ha apò 'nvestigàt sùra l'eletròlizi e 'l g'ha scuprìt le dò légi fondamentài che pórta 'l sò nòm:
- La màsa de sostànsa liberàda endèn'eletròlizi l'è diretamènt prupursiunàla a la quantità de eletricità che gh'è pasàt endèl electròlito masa = equivalènt eletrochìmich, per la 'ntensità e per el tép (m = c I t)
- Le màse de sostànse diferènte liberàde de la stèsa quantità de eletricità i è diretamènt prupursiunài ai sò pézi equivalèncc.
Co le sò scopèrte gh'è stat fat en pas fondamentàl endèla comprensiù de l'eletricità endèl momènt che s'è capìt che 'l magnetìsmo 'l prodùce eletricità per mès del müimènt.
Ol Farad[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cumunità scentìfica la g'ha dedicàt l'ünità de mizüra del farad, (F), che 'l corespónt a l'ünità de capacità elètrica del Sistema internasiunal de le ünità de mizüra. L'è definìda come la capacità de 'n cundutùr che al cargàl condèna càrica de 'n culomb, el ciàpa 'l potensiàl eletrostàtich de 'n vòlt. El sò sìmbol l'è la F.[1]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Biografìa de Michael Faraday Astrocosmo.cl. [15-5-2008]


text:
Cavenagh (MB)
Cavenagh (nom ufizial in italian: Cavenago di Brianza) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El cunta 7 141 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 4 km² e 'na densità de 1 785 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Urnagh, Büragh, Basian (Pruvincia de Milan), Agraa e Cambiagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavenagh l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gymnadenia conopsea
Gymnadenia conopsea l'è 'na piànta erbàcea de dimensiù picinìne che fà part de la famìa botànica de le Orchidaceae.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta a portamènt bèl slanciàt, co le fòie che crès drìte, perpendicolàre al teré. La 'nfiurescènsa l'è bèla spèsa, cilìndrica, de 20 a 80 fiùr pesègn culùr lìla o che tìra al viòla, àle ólte pò a piö ciàr, condèn sperù 'ncürvàt envèrs el bas. 'Nvèrs séra i sènt de bù,
La fiurés 'ntrà la fì de la primaéra e l'istàt, 'nfìna al més de óst a segónt dei pòscc.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La preferés i pracc de mut, ma pò a le radüre 'ndèi bósch (boscài de pì o de zenéer). La crès tat sö teré calcàreo che silìceo ma col pH piötòst nèutro, teré bastànsa màgher e mìa tròp ömet ma mìa gne sèch.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se la tróa facilmènt sö le Alpi, l'è 'nvéce ràra söi Apenì; Se la càta facilmènt pò a 'n töta Europa föra che 'ndèl'àrea Dinàrica, e pò a 'n Asia endèla part setentriunàla a nord de l'Himalaya.
La crès del pià culinàr enfìna a chèl subalpì, la pöl rià 'nfìna ai 2400 méter söl leèl del mar.


text:
Shuai Peng
La Shuai Peng, (Xiangtan, 8 ad Śnar dal 1986, 彭帅 in Cinéś) l'è na tenìsta cinéśa ch'l'è stada la nùmar quatórdas dal mónd al 22 'd Agóst dal 2011. L'è élta 173 cm e la péśa 61 chilo. La dróa al bras dèstar ma la tira drit e arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'à vins nóṿ tìtui ITF e l'à batū dimóndi vòlti dal śugadōri in dal primi déś cuma l'Anastasija Myskina, l'Elena Dement'eva, la Dinara Safina, la Kim Clijsters, la Martina Hingis, l'Amélie Mauresmo, la Francesca Schiavone, la Jelena Janković, la Marija Šarapova, l'Ana Ivanović, l'Agnieszka Radwańska, la Na Li, la Svetlana Kuznecova, la Nadia Petrova e la Vera Zvonarëva.
Caréra
La Shuai Peng la n à mai vins di turnèo WTA in singulàr ma par quàtar vòlti l'è rivàda in finàl tacànd da Straśbûrg in dua l'à pardû in dal 2006 da la Nicole Vaidišová par 6-7 3-6. In dal 2008 invéci l'à alvâ la bandéra biànca cun la Lucie Šafářová a Forest Hills par 4-6 2-6 e cun la Vera Zvonarëva a Cantón par 0-6 2-6. Tri an dòp la cinéśa l'è pò stada custréta a cédar par 6-2 3-6 3-6 a la Caroline Wozniacki a Bruxelles.


text:
Carl Gustav Jung
Carl Gustav Jung (Kesswil, 26 de löi del 1875 – Küsnacht, 6 de zögn del 1961) l'è stat en psichiàtra, psacanalìsta e antropòlogo. La sò maniéra de afrontà 'l probléma e la sò teurìa de derivasiù psicoanalìtica l'è ciamàda "psicologia analitica" o "Anàlizi Junghiàna".
Jung l'è stat per agn vizì a le edèe del Sigmund Freud, ma 'l s'è destacàt de menemà e 'ndèl 1913 el g'ha abandunàt 'na ólta per töte l'asociasiù del Freud, dòpo che 'ndèl '12 el gh'ìa püblicàt el lìber La lìbido: sìmboi e trasformasiù col quàl el ghe nàa cùtra en maniéra ciàra e nèta a le edèe el maèstro vienés.
Jung l'è famùs per divèrse edèe che 'l g'ha portàt endèl setùr de l'anàlizi me la mènt de l'òm, l'è stat giü dei piuniér de la psicologìa profónda, e giü dei stüdiùs de chèsta disciplina piö lizìcc del sècol XX. I sò stüde teòrich e clínich i mitìa 'n ciàr el ligam funsiunàl 'ntra la strütüra de la psìche e chèla dei sò prodócc (cioè, le sò manifestasiù cültürài). Chèsto 'l mìna a 'ncorporà 'ndèla sò metodologìa de le nusiù che vé de l'antropologia, de l'alchimìa, i 'nsòme, l'art, la mitologìa, la religiù e la filozofìa.
Carl Jung l'è mìa stat el prim a 'nteresàs al stüde dei ensòme, però le edèe che 'l g'ha portàt a l'anàlizi dei ensòme i è 'n gran tàte e de prìma 'mportànsa.
Endèla sò vìta 'l s'è 'nteresàt apò a divèrsi óter argomèncc ligàcc a l'atività intelutöàla de l'òm, compàgn del stüde comparatìf de le religiù, la filozofìa e la sociologìa, per rià 'nfìna a la crìtica de l'art e a la leteradüra.


text:
13 08
Ol dé 13 de óst l'è 'l 225 ( 226 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 141 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de óst al è ul dí da pòost 225 ( 226 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 141 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1521 - Tenochtitlan la borla in mà di cunchestadur Spagnöi, e con ela töta l'Impere Astèc.
1801 - València: s'al passa l' Avalot de Quintes.
1940 - La Baule (Bretagna): la Gestapo la detegn ol president de la Generalitat de Catalunya, Lluís Companys.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1926 - Mayarin (Holguín, Cuba): Fidel Castro, polítegh Cubà, president del paes (in acorde a otre fonte ol 1927).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1Rü marü Yerucharéü̃ãrü ngaicamana nangugü ga Oríbunecüarü Ma̱xpǘneãrü ngaicamana yexmagüne ga ĩãnexãcügü ga Bechagué rü Betániã. Rü yexguma yéma nangugügu, rü Ngechuchu nanamu ga taxre ga norü ngúexü̃gü. 2Rü ñanagürü nüxü̃: —¡Gua tórü to̱xma̱xtawa ngẽxmane ya ĩãnexãcüwa pexĩ! Rü ngẽxguma nawa pengugügu, rü ngẽxma tá nüxü̃ peyangau i wüxi i cowaruxacü i ngẽxma ngaxü̃xü̃ i taguma texé natagu aunagüxü̃. ¡Rü peyawẽxü̃ rü nuã penaga! 3—Rü ngẽxguma texé pexna caxgu na ṯacüca̱x peyawẽxü̃xü̃ i ngẽma cowaruxacü, ¡rü tümamaã nüxü̃ pixu rü ñapegügü: “Torü Cori nanaxwa̱xe, rü ñu̱xma tátama nanataeguxẽẽ”, ñapegügü! 4Rü yéma naxĩ. Rü yexma namacüwagu nüxü̃ nayangaugü ga yema cowaruxacü ga wüxi ga ĩpataa̱xü̃tagu ngaxü̃xü̃. 5Rü ñuxre ga duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃ rü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Ṯacü ípexüe? ¿Rü tü̱xcüü̃ peyawẽxü̃ i ngẽma cowaruxacü? —ñanagürügü. 6Rü nümagü ga yema ngúexü̃gü, rü yema ore ga Ngechuchu namaã nüxü̃ ixuxü̃ãcü nanangãxü̃gü. Rü yemaca̱x tama nüxna nanachu̱xgü. 7Rü natagu nanac̱ẖagümü ga naxchirugü. Rü yemaãcü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü. Rü nüma ga Ngechuchu rü natagu naxaunagü. 8Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naxchirumaãtama nanac̱ẖamagü. Rü togü rü naĩxã́tügü ga naãnewa nadaü̃xü̃maã nayac̱ẖamagü. 9Rü yema duü̃xü̃gü ga nape̱xegu ãgüxü̃ rü yema togü ga wixweama ãgüxü̃, rü tagaãcü ñanagürügü: —¡Cuxü̃ tataxẽẽgü! ¡Rü namexẽchi ya yima Tupanaẽ́gagu núma ũcü! 10¡Rü namexẽchi ya yima ãẽ̱xgacü ya núma ngucü yexgumarüü̃ ga nuxcümaü̃cü ga tanatü ga Dabí ãẽ̱xgacü ixĩxgurüü̃! ¡Rü cuxü̃ tataxẽẽgü, Pa Tonatü ya Daxũgucü! —ñanagürügü. 11Rü Yerucharéü̃gu naxücu ga Ngechuchu, rü tupauca ga taxü̃neca̱x nixũ. Rü meãma guxü̃wama inanadauaxü̃ne. Rü ñu̱xũchi yema norü 12 ga ngúexü̃gümaã Betániããrü ĩãneca̱x nataegu, yerü marü nayáuane. 12Rü moxü̃ãcü yexguma Betániãwa inaxĩãchigu ga Ngechuchu rü nataiya. 13Rü yaxü̃gu nüxü̃ nadau ga wüxi ga ori̱x ga iguera ga ãã́tüxü̃. Rü nüma ga Ngechuchu rü naxca̱x nixũ na íyadauãxü̃ca̱x rü ngoxi nayexma̱x ga norü o. Natürü yexguma naxü̃tawa nanguxgu, rü taxuü̃ma inayangau, rü naã́tüxü̃xĩcatama, yerü tauta norü owa nangu. 14Rü yexguma rü ñanagürü igueraxü̃: —¡Tagutáma texé wena cuxü̃ tamúãrü oõx! —ñanagürü. Rü norü ngúexü̃gü rü nüxü̃ naxĩnüẽ ga yema. 15Rü yexguma Yerucharéü̃wa nangugügu, rü Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃negu naxücu. Rü inanaxügü ga na ínawoxü̃ãxü̃ ga yema yéma ṯacümaã taxegüxü̃ rü naxca̱x taxegüxü̃. Rü nanawoegu ga norü mechagü ga yema duü̃xü̃gü ga yéma dĩẽrumaã taxegüxü̃ rü muxtucumaã taxegüxü̃. 16Rü nanachu̱xu ga texé ṯacü na yéma ngepetüxü̃ tupauca ga taxü̃nemachiawa. 17Rü inanaxügü ga na nangúexẽẽtaexü̃, rü ñanagürü: —Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Chopata rü guxü̃ma i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱xgüarü yumüxẽpataü̃gu tá naxãẽ́ga”, ñanagürü. Natürü pema rü ngĩ́ta̱a̱xgüxü̃pataü̃ peyaxĩxẽẽ —ñanagürü. 18Natürü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü inanaxügüe ga naxca̱x na nadaugüxü̃ ga ñuxãcü Ngechuchuxü̃ na yama̱xgüxü̃. Yerü nüxü̃ namuü̃ẽ, yerü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü yema norü ngu̱xẽẽtaemaã nataãẽgü. 19Natürü yexguma marü nayáuanegu, ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃gümaã nüxna ínixĩ ga guma ĩãne. 20Rü moxü̃ãcü pa̱xmama rü igueraxü̃tawa nachopetü. Rü yéma nüxü̃ nadaugü ga na naṉ̃exẽxü̃ ñu̱xmata naxchúma̱xãwa nangu. 21Rü yexguma ga Pedru rü nüxna nacua̱xãchi ga yema ĩneãcü ngupetüxü̃, rü ñanagürü Ngechuchuxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, dücax i iguera ga chixexü̃ namaã cuxueguxü̃, rü marü narüṉ̃exẽ —ñanagürü. 22Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¡Nüxü̃́ peyaxõgü ya Tupana! 23—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxguma chi wüxie daa ma̱xpǘnexü̃ tamuxgu na yaxũgachixü̃ca̱x rü taxtü i taxü̃chiüwa nügü na yatáexü̃ca̱x, rü chi pega naxĩnü, ega aixcüma peyaxõgüãcüma nüxü̃ ngẽma ñapegügu. 24—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü guxü̃ma i ṯacü i naxca̱x ípec̱axü̃ i perü yumüxẽwa, rü name nixĩ na peyaxõgüxü̃ na marü penayaxuxü̃, rü aixcüma tá penayaxuxü̃. 25—Rü ngẽxguma peyumüxẽgügu, natürü nangẽxmagu i ṯacüca̱x texémaã na penuẽxü̃, ¡rü tüxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃! na Penatü ya daxũgucü rü ta pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x i perü pecadugü. 26—Natürü ngẽxguma pema tama tüxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃gügu, rü Penatü ya daxũgucü rü tá ta tãũtáma pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ —ñanagürü. 27Rü yemawena rü Yerucharéü̃ca̱x nawoegu. Rü yexguma Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃negu yaxũgüchigüyane, rü naxca̱x naxĩ ga paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü togü ga ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü. 28Rü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Texéarü mugagu nixĩ i cunaxüxü̃ i ngẽma núma cuxüxü̃? ¿Rü texé cuxü̃ tamu na cunaxüxü̃ca̱x i ngẽma? —ñanagürügü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü tá ta pexna chaca, rü ngẽxguma choxü̃ pengãxü̃gu i ngẽma pexna naxca̱x chac̱axü̃, rü choma rü tá ta pemaã nüxü̃ chixu na texé choxü̃ muxü̃ na chanaxüxü̃ca̱x i ngẽma. ¿Rü texé tanamu ga Cuáü̃ na duü̃xü̃güxü̃ ínabaiü̃xẽẽxü̃ca̱x? ¿Rü Tupana yiĩxü̃ ga namucü rü e̱xna duü̃xü̃gümare? —ñanagürü. 31Rü yexguma ga nümagü rü inanaxügüe ga nügümaã na yaporagatanücüüxü̃, rü ñanagürügü: —Rü ngẽxguma chi: “Tupana núma nanamu”, ñagügügu, rü nüma rü chi ñanagürü tüxü̃: “¿Tü̱xcüü̃ ga tama nüxü̃́ peyaxõgüxü̃?” ñanagürü chi tüxü̃. 32¿Rü ñuxũcürüwa rü: “Yatügümare núma nanamu”, ñatarügügü tá? Rü yema ñanagürügü yerü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ. Yerü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nayaxõgü rü aixcüma Tupana nanamu ga Cuáü̃ na nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x ga norü ore. 33Rü yemaca̱x Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Tama nüxü̃ tacua̱x ga texé núma na namuxü̃ ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü ta tãũtáma pemaã nüxü̃ chixu na texé choxü̃ muxü̃ na chanaxüxü̃ i ngẽma choxna naxca̱x pec̱axü̃ —ñanagürü.


text:
Lissandria
Lissandria (Lissandria anca in piemuntes, Alessandria in talian, Lisòndria int el dialet lissandrin, Lisandria in munferin, Lisciundria in ligür, Alexandria in latin, AλeEάvδpeιa Itaλίaς in grech) l'è un cumün del Piemont.
Al gh'ha 93 805 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 204,0 km² e ona densità de 460 ab./km². L'è el terz püssè pupulaa de la region dopu de Turin e Nuvara; l'è anca la capital de la pruincia cun l'istess nom.
El cumün de Lissandria l'è tacaa ai cumün de Bosco Marengo, Castellazzo Bormida, Castelletto Monferrato, Frugarolo, Montecastello, Oviglio, Pecetto di Valenza, Pietra Marazzi, Piovera, Quargnento, Sale, San Salvatore Monferrato, Solero, Tortona e Valenza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lissandria l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cäsàal dlä Cort Cèrä
Cäsàal dlä Cort Cèrä (Piemuntes: Casal dla Cort Cèra; Italian: Casale Corte Cerro) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 3 480 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,1 km² e ona densità de popolaziun de 288 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Germagn, Gravaluna, Luréa, Umegna, Urnavass.
El cumün se tröva adree a la strada che da Gravaluna la porta a Umegna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cäsàal dlä Cort Cèrä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hofstetten (ZH)
Hofstetten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.85 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 472 abitant.
El cumün de Hofstetten bei Elgg al se tröva a una altitüden de 644 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf (TG), Bichelsee-Balterswil (TG), Elgg, Elsau, Schlatt, Turbenthal. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hofstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 914 col nom de Pipineshovestetin. Enfina al 2003 l'eva ciamaa ufizialment col nom de Hofstetten bei Elgg.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hofstetten (ZH) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ravena
Ravenna (endèla parlàda locàl: Ravêna; en todèsch stòrich: Raben; en fransés: Ravenne; en spagnöl: Rávena) l'è'na cità italiàna capolöch de la pruvìncia omònima, endèl'Emìlia Romàgna. La g'ha 158 784 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 652 km² e 'na densità de popolasiù de 244 ab./km². El teretóre del cümü de Ravenna 'l cunfìna con chèl de Alfonsine, Argenta (FE), Bagnacavallo, Bertinoro (FC), Cervia, Cesena (FC), Comacchio (FE), Forlì (FC), Russi.
Ravenna l'è stàda la tèrsa cità a ìga i unùr de éser la capitàla de l'Impér Romano de Ucidènt (402-476), dòpo de Roma e Milà (286-402). A Ravenna vegnarà detrunizàt l'öltem imperadùr romàno, Romolo Augusto, per mà de Odoacre, che 'l l'ha ümiliàt deànti a töt el pòpol, al ubligàl a sfilà, istìt de cuntadì, prìma de urdenà la sò ezecusiù a Roma.
Ravenna l'è restàda 'na cità de 'mportànsa primària amò per divèrsi sècoi. Carlo Magno el vignìa a polsà 'n chèsta cità quan che l'ìa 'n campàgna de guèra 'n Itàlia. El stès rè dei Franch, el g'ha urdinàt la custrusiù de 'na catedràl, bazàda söndèn giöna che izistìa zamò e 'l consacrarà la cità col tìtol de capìtal pulìtica del sò impér prìm de nà a stabilìs co la sò córt a Aquisgràna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Invêren
Artécol in dialèt arzân
L' invêren (inverno in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun ed l' ân.
Astronoméia[modifica | mudéfica la surzéia]
L' invêren astronômich al cumîncia la giurneda ed l' invêren in dóve la nôt l'é pió lònga dal dé oséia al 21 dal mèiş ed dicèmber, gióst quâter dé préma ed la fèsta ed Nadêl; al finés la giurnêda ed la premavèira in dóve al dé al dûra tânt cme la nôt, oséia al 20 dal mèiş ed mêrs. A 's trâta dal peréiod ed l'ân dóve al Sōl, arivê al pûnt pió bâs ind l'urişûnt, al 21 ed dicèmber, apûnt, al cumîncia a turnêr só, fîn al 20 ed mêrs, quând, in premavèira, la durêda dal dé l'é cumpâgn a còla ed la nôt. Al tèimp ed l'invêren "astronômich" a 's rîva a di grêd ed calōr pió bâs ed tót l'ân, mó per còst, an 's pōl mìa confondrél cun l'invêren "meteorolôgich".
Al tèimp[modifica | mudéfica la surzéia]
L' invêren l'é la stagiòun pió frèda ed l'ân. La nôt la fà da padròun, in 'na quêlch regiòun a nèiva dimòndi, l' umiditê, grôsi anvêdi cun i grôs frèd a la mantînen pió a lòngh e a blôchen la vapurasiòun. L' invêren l'é la stagiòun ch' la gh' à i mèiş ed dicèmber, znêr e fervêr ind la pêrt êlta ed la Tèra, quî ed zógn, lój e agòst ind la pêrt a bâs ed la Tèra.[1]
Note[modifica | mudéfica la surzéia]
Vôş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Inverno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Atmusfera
Un atmusfera a l'è el strat de gass che l'è inturna a un corp material cunt una massa assèe. I gass a hinn tiraa arent per la gravità del corp e a hinn tegnüü per un bel poo de temp se la gravità l'è forta e la temperadüra de l'atmusfera piscinina. A gh'hinn di pianeta ch'a hinn faa de gass e dunca cunt una sua atmusfera che l'è bela densa.
El nom atmusfera stelara a l'è dupraa per i regiun de föra d'una stela. In di atmusfer a bassa temperadüra se poden furmà anca mulecul. L'atmusfera de la Tera la prutegg i urganism vivent di ragg ultraviulett.


text:
La sindrome di Stendhal
La sindrome di Stendhal (La sìndrom ad Stendhal) 'l è 'n film ad scarésa dal 1996 ad Dario Argento ch'l à druâ, par la prima vòlta in Itâglia, di efèt speciài fat a 'l computer.
La sìndrom ad Stendhal, da 'l nóm dal scritōr francéś ch'al l'à patìda dabòṅ, 'l è 'n mâl ch'al culpìs dal vòlti al parsòni ch'i guàrdan dgl'òpri 'd art dimóndi bèli parchè i gh pōlan vgnir prilamènt ad tèsta, batarìa ad cōr, lansōr, caśèṅ in dla tèsta e mancamènt.
Cal film chè 'l è stâ qvél 'd Argento ch'l à muciâ sù da piò di suo in Itâglia, sinc migliàrd e quàtar ad franc.
Sunt
La pulisiòta Anna Manni (Asia Argento) la lavóra in dal repàrt rumàṅ ch'al cumbàt al viulénsi sesuàli. Dòp soquànt masamènt ad dóni viulentàdi a Firénse, al sò cap Manetti (Luigi Diberti) al la manda in Tuscàna p'r andàr-'g a fónd. A la galerìa di Uffizi chi lē la gh'à 'n mancamènt vdénd 'n òpra ad Bruegel, al "Vōl 'd Icaro", par via dla sìndrom ad Stendhal. 'L è 'n ragàs biónd ch'al gh dà na maṅ, Alfredo (Thomas Kretschmann). Chi lò 'l è però anc al manìac umisìda. Culpî da l’Anna, chi lò in séguit al s insfìlsa dènt'r a la cambra 'd albêrg in dua la dòrum lē e al la viulénta. La pulisiòta la s cata pò in na màchina in dua 'l óm l'è drē a cupàr n'atra dóna. In dal méntar la gh la cava a scapàr via armanénd però sgnada par sèmpar.
Dòp avér cuntâ incòsa a Manetti, chi lò al gh cunsìlia 'd andàr da 'l psicòlug Cavanna (Paolo Bonacelli) ma lē l'è misa mâl e la para via anc al sò muróś Marco (Marco Leonardi) ch'l éra andâ a catàr-la.
In séguit l’Anna la s déśda davśèṅ a na cascàda. Alfredo 'l è lè sèg.


text:
Quiee
El Tit Fulvi Giuni Quiee, ciamaa spess domà Quiee (Titus Fulvius Iunius Quietus in Latin; ...-261) l'è staa vun di Macrian, ona famiglia che l'aveva provaa de ciappà el comand de l'Imperi Roman sòta el regn del Gallien.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Quiee l'era fioeu del Macrian Maggior e de ona nobildonna ciamada (forsi) Giunia. L'Historia Augusta la dis che l'era on tribun de l'esercit del Valerian, ma i storigh de adess le pensen minga. L'è diventaa imperador insema al fradell Macrian, dopo che 'l Valerian l'era staa ciappaa di Sasanid (260). Quest perchè l'esercit roman l'era vanzaa molto drent al territori di nemis e perchè el ver imperador (Gallien) l'era lontan, in Occident. L'elezion a imperador de part de l'esercit l'è stada aiutada del sò pà e del prefett del pretori Ballista.
Menter i duu Macrian andaven in Occident a combatt el Gallien, el Quiee e 'l Ballista restaven in Asia. Ma quand che i alter duu hinn staa mazzaa in Tracia, i provinz orientai s'hinn rebellaa e hann reconosuu l'autoritaa del re Odenaa de Palmira, leaa del Gallien. Quiee l'è scappaa in de la citaa de Emesa, indove l'è staa faa foeura de la popolazion, fòrsi per istigazion del Ballista.


text:
Gal
Artéccol in dialètt mudnés
Al pui (Gallus gallus domesticus o Gallus sinae) (pollo in italiàn) 'l è 'n uśèl dumèstic ch'al daśvèṅ da dal spèci selvàdghi indiàni.
Definisiòṅ
Al masć (tirâ sù par far di fiói e par la carna) al s ciàma gal, la fémna (ch'la fà i óṿ) l'è la galìna.
A secónd di an e dal péś di pui, gai e galìni i s ciaman anc:
- pulàstar, fiṅ a 3/4 méś e un péś ad siesènt gram
- pui dal graṅ, fiṅ a 'n an e un chilo ad péś
- pui o pulàstra, fiṅ a ch'i dvèntan grand, cun un péś 'd un chìlo e mèś a 'l incìrca
- galét, al masć śóvan fiṅ a siē méś ad vita
- gal ruspànt un masć ch'al gh'à méno ad dèś méś ad vita
- capòṅ, un masć sénsa cajòṅ ch'al riva a 2 chilo e mèś ad péś, castrâ a du méś ad vita
- pulśèṅ, i putèṅ ad pui péna nâ
- ciòsa, la galìna fémna ch'la cóva i óṿ o i pulśèṅ
Descrisiòṅ
I pui i màgnan da tut. Quand i èṅ lìbar i rànan par tèra par catàr dal rumèli, insèt e dal bèsti pìculi cuma la luśèrta. Na ròba ch'i faṅ da spés l'è quéla ad bcar dla sàbia, di giarunsèṅ o di pès ad plàstica par via ad réndar più dūr i gus di óṿ.
I pui in natùra i pólan vìvar da sinc a und'ś an a secónd dla rasa. In di alivamènt intensìṿ, i pui da carna i vènan as sòlit masâ quand i gh'aṅ da siē a quartórdas stmani. Al rasi tiràdi sù par far i óṿ i gh la càvan a far-an tarśènt in 'n an ma quand na galìna la gh'à 'n an, l'in fà ad méno e alóra i èṅ druàdi par far di umugeiniśâ, di alimènt p'r i putèṅ o p'r al bèsti. Al pui più vèć 'l è mòrt a séd'ś an.
I pui i èṅ di uśèi ch'i n gh la càvan minga a vulàr luntàṅ, quéi più alśēr i pólan però saltàr da 'd là 'd un recìnt o da 'n ram a c'l àtar.
I pui i èṅ dal bèsti ch'i vìvan insém naturalmènt. In un grup, soquànti galìni i cmàndan e i gh'aṅ al dìrit ad bcar par primi o ad sarnìr i lōg in du far al gnal. S'a s tira via un pui dal grup, a gh vèṅ dla cunfuśiòṅ in dla gerarchìa e a gh vól dal tèmp par rimétar al ròbi a pòst. Se invéci a s śònta di pui in un grup bèla fat a s va in a risć ch'i bècan, specialmènt s'i èṅ śóvan.
Al galìni i téndan a far i gnal in di pòst in du a gh'è bèla di óṿ dèntar, dal vòlti i i tóśan anc da di atri ciòsi par met'r-i in di sò gnal. 'L è acsè che gl'alevadór i dróan di óṿ fint (i éndas) par far far i gnal in du a gh par a lór. Da nutàr ch'i éndas i èṅ anc i óṿ mars ch'i pùsan un muć o i óṿ fint ad légn ch'i s dróan par far i calsét.
Al rasi ad galìni dimóndi famóśi i èṅ quéla faraòna e quéla padvàna.
Pruvèrbi e mód ad dir
- Andàr in gal śòp: èsar śòp
- Śampi ad galìna: quand a sa scriv ch'a n s capìs gnint
- La prima galìna ch'la canta l'à fat 'l óṿ: Andàr in dascōrs par prim a vul dir da spés èsar culpévul 'd na ròba
- At pus cuma 'n éndas: quànd òṅ al gh'à un tànfar ad c'l àtar mónd
- Insaplâ cum un pulśèṅ in dla stópa: far fadiga a far un quèl
- Èsar cuma dū gai in dal pulâr: quand a n s va minga 'd acòrd
- A la galìna inśgórda a gh'è carpâ al gòs: quànd a s vōl tròp pò a n s pòrta a cà gnint
- Próa a cambiàr galét!: cunsìli a 'l dóni ch'i n gh la càvan minga a 'vér fiōl
- Avéragh anc al lat ad galìna: avéragh anca 'l impusìbil
- Galìna vècia la fa bòṅ bròd: un quèl ed vèć ch' al rènd, al prodùś méj e de piò 'd un quèl 'd nōṿ
- 'L è méj 'n óṿ incō che 'na galìna 'dmàṅ: méj cuntintàr-as 'd un quèl cìc incō che 'd un quèl mìa sicùr edmàn
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Pidógne
Pizògne (nòm uficiàl: Pisogne) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 8 084 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 48 km², per 'na densità de 168 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artògne, Càster (BG), Cósta Ulpì (BG), Lùer (BG), Marù, Pezàze, Plà, Rìa de Sólt (BG), Sólt (BG), Taèrnole e Sù.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
More Testing
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.


text:
Lengua giapponesa
El giappones l'è ona lengova parlada principalment in del Giapon.
El giappones, insema ai lengov ryukyuàn, el forma la fameja linguistega di lengov nipponich. Del punt de vista filogenetich el giappones l'è consideraa solitament ona lengova isolada, per la reson che l'è minga possibil de fà anmò su con sicurezza la sò origin. Gh'hinn di teorij ch'i disen che el giappones el poeudaria avegh di origin comun cont la lengua Ainu (parlada de la popolazion indigena di Ainu, che viven anmò in de l'ìsola de Hokkaidō), cont i lengov austronesian oppur cont di lengov del grupp ural-altaich. Chest ultem dò ipòtesi chì a hinn al dì d'incoeu i pussee accreditaa: on frach de lenguista a hinn d'accòrd de dì che'l giappones el saria constituii de on substraa austronesian ch'el s'è giontaa insema cont di influenz uralo-altaich. El giappones el gh'ha di somejanz sintattich cont el corean, cont di differenz però de morfologia e lessich.
Del punt de vista tipologich el giappones el gh'ha un bel poo de caratteristich di lengov agglutinant del tipo SOV, cont ona struttura "tema-comment" (compagna de chella del corean e del cines). Però per la presenza di element tipich di lengov flessiv di lengovist el ciamen el giapponese ona lengova "semi-agglutinanta".


text:
Stomegh
El stomegh l'è on orghen de l'aparad digerent. L'è quell che 'l fa su la segonda fas de la digestion, quella che la vegn despoeu el mastegà.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla stomegh la vegn del latin stomachus, che 'l deriva anca lu del grech stómachos. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian stomaco, piemontes stòmi, spagnoeu e aragones estómago, catalan estómac, portoghes estômago, frances estomac, romen stomac), oltra che in ingles (stomach) e in di lengov brittonegh (breton stomog, galles stumog).
El termen grech gastér (che 'l voeur dì "venter, stomegh") a l'è drovaa per i nomm medegh che pertocchen l'istomegh.
Del nomm doperaa in di lenguagg germanegh (compagn del todesch magen, olandes maag, danes mave, islandes magi, frison mage) la vegn la parolla lombarda magon e, in del sens de "grossa baga", anca la parolla magott.


text:
Museum Gherdëina
Ol Museum Gherdëina in ladì, cioè ol Müzéo de la Al Gardéna, l’è ü müzéo etnogràfech che l’ se tróa in del cör de Urtizèi 'n Ladinia, ol paìs piö ‘mportànt de la Al Gardena. L’è stai fundàt dal sciùr Robert Moroder e l'è stai dervìt fò ol 6 de Óst del 1960 in de la Cësa di Ladins, che in Gardenés, ol Ladì parlàt in de la Al Gardéna, l’ völ dì la Cà di Ladì.
La Cà l’è stàcia fàcia sö da l'Union di Ladins de Gherdëina, che la ölìa fal dientà la cà de la cültüra di sich alàde ladinee di Dolomìti, de fati in de la Cà di Ladì, insèma al müzéo gh’è ach la bibliotéca, specialisàda sö la lèngua, la stòria e la cültüra ladina, gh’è öna sala per i manifestasiù e i laùr teatrài e gh’è po’ ach ol vècc istöde de la Radio Ladin de Gherdëina.
I colesiù del müzéo i è stàcie sistemàde sö dù pià e s'pöl dì che i gh'à sèt argomèncc principài de 'nterès:
- i scültüre de lègn che i và dal méla e sich (sécol XVI) al méla e nöf (sécol XX),
- i quàder di piö famùs pitùr del pòst,
- i zögàtoi de lègn de öna ólta,
- i minerài e i fòsili di Dolomiti,
- i animài e i piante alpìne,
- i ritroamèncc archeològich del teritòre gardenés,
- la móstra e 'l archìvi Luis Trenker.
Cuntegnüü
Atività e stöde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Müzéo de la Al Gardéna l' pórta 'nàcc di progècc de ricérca sö la scültüra 'n lègn gardenéza, sö i masi gardenés de öna ólta e sö la urnitologéa; fò sura l' té de cüra l'archìvi del Luis Trenker, l'archìvi digitàl de la Radio Ladin de Gherdëina e l'archivì digitàl di laurà del pitùr Josef Moroder-Lusenberg.
I è dré a progetà de bèl nöf töta l'area del müzéo.
Güida al müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ingrès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del iscalù d'ingrès gh'è tacàt vià 'l crucifése de lègn sculpìt in stil espresiunìsta da i dù scultùr gardenés Vinzenz Peristi e Batista Walpoth in del 1932, crucifése che öna ólta l' se troàa sö söl mut Seurasass (2025 méter).
De grant interès ol quàder del Josef Moroder-Lusenberg che l'ghe fà èt com'érel ol paìs de Urtizèi in del 1860.
Sàla Ü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prima sala gh'è di scültüre pregiàde e rare che i è del presépe del sécol XVII e i è stàce fàce sö da i prim scültùr de la famèa Trebinger
Gh'è pò ach i scültüre uriginài del la céza de San Giàcom de Urtizèi, la céza piö ègia de töta la al, portàde al müzéo dezà che ché i è piö al sigür, menimà in de la céza i è stàce metìde di còpie. Se pènsa che i scültüre uriginài del la céza de San Giàcom i sìes del Melchiorre Vinazer (1622-1689) e del Cassiano Vinazer (1710-1789), che i vé de öna famèa de scültùr de gran talènt che l'à dominàt la scültüra 'n lègn de la al per dò sécoi 'nfina al 1817, quando gh'è mórt l'öltem di Vinazer a Toledo 'n Spagna.
Fò sura in de la prima sala gh'è ach la pala de l'altàr de San Giàcom co la sömeànsa de la Madóna col S-cetì, ol San Giàcom e 'l Sant Enrico pitürada dal Franz Sebald Unterperger de Cavalese 'n del 1751.
Sàla Dù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prìma edrìna se tróa di figüre religiùze de l'època di prim scültùr gardenés (scöla Vinazer); in di ótre edrìne s'pöl vèt pròpe tace ezèmpe de arte sacra, piö nömerùze in di prim sécoi de la scültüra gardenéza (XVII e XVIII), ma ach tace ezèmpe de scültüra mia religiùza: alegorée, animài, caricadüre e pórta eròi che i và dal sécol XVIII 'nfìna a la metà del sécol XX.
La colesiù de i 120 òpere de l'iscültùr Albino Pitscheider (1877-1962)la gh'à ü grant valùr artìstèch s'pöl dì l'istès per la colesìù de scültüre del Luis Insam. Ol müzéo l' gh'à ach öna figüra 'n gès de la Santa Filomena, facia dal Johann Dominik Mahlknecht (1796-1876), l' uriginàl l' se tróa 'n de la céza de Saint Germain l'Auxerrois a Parigi.
Gh'è pò de èt ol Crést de Vallunga che l'è stai sculpìt sö fò de la al, dezà che l'è del sécol XVI, prìma cioè che se tachès a laurà 'l lègn in de la Al Gardéna.
Sàla Trì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la tèrsa stànsa gh’è de èt la colesiù, pròpe bèla grànda, de minerài e fòsili troàcc in de la Al Gardéna e ‘n di mucc lé ‘ntùren.
La colesiù palentològica la mèt insèma fòsili de töcc i tìpi di Dolomìcc de la Al Gardéna e de la Al de Fasa [1], fòsili che i è de l'època del Permià, del Triàsech, del Giüràsech e del Cretàceo per ü perìodo de tép che l’ và da 290 a 65 miliù de agn fà).
Tra i fòsili piö ‘mportàncc de èt, gh'è 'n ùrden de tép:
- chèl che l’ rèsta d’öna piànta ciamàda Ortiseia leonardii Florin, che l’è de l’època del Permià de mès (290-260 miliù de agn fà), che la s’è conservàda in di Arenàrie de la Al Gardéna per carbonizasiù;
- tace naütilòidi troàcc in de la formasiù a Bellerophon del Permià söperiùr; piö ‘mportàncc amò e sèmper in chèsta formasiù i è stai troàcc ach ol calch natüràl e l’urma del pès Archaeolepidotus leonardii che i s’è conservàcc sèmper per carbonizasiù;
- l'impresiunànt ischèletro d’ün itiosàüro, animàl de mar lónch piö o méno sès méter, troàt in del 1968 dal Hans Comploj e dal Meinhard Strobl dèt in di stràti de Fodom; ol müzéo ‘l mèt ‘n móstra, sèmper del tép del Triàsech söperiùr, ach i corài e i molüsch gasteròpodi e lameibrànch; i ótre edrìne i è töte per i diferèncc tipi de amonìti di Marne del Puez (Cretàceo inferiùr,130 - 95 miliù de agn fà).
La sesiù dedicàda a i minerài la tìra ‘nsèma töcc, ma pròpe töcc, i minerài troàcc in de la al e sura de töt l’è ‘nteeresànt èt i minerài del pòst che i se tróa dóma ché, i minerài de l'Alp de Siusi e i famùs geodi de Tiso, sènsa desemtegà chèi che i vé da fò de la al compàgn de l’ametista, del sólf, de la apofilite e di cristài de quars piramidài.
Sàla Quàter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al segónt pià gh’è de èt la Tila quaresimàl,öna tìla pròpe particolàr, che la è da la céza de San Giàcom e l’è del 1620 – 30 e ‘n del sò gèner l’è l’öltima restàda ‘n töt ol Süd Tiról.
Gh’è pò ‘n móstra öna gran bèla colesiù de zögàtoi gardenés in lègn, che ì è stai fai sö in val a partì dal i prim agn del méla e sèt (1700). Tra töcc i zögàtoi i signa fò per importànsa i pöòte gardenéze che i è de töte i mizüre e che i vegnìa endìde ‘n töt ol mónt.
La móstra de pitüra l'à met ‘nsèma i òpere del famùs pitùr ladì Josef Moroder-Lusenberg (1846-1939) e di óter artìsti del pòst.
A la fì se tróa, sèmper al segónt pià, ach la part dedicàda a l’archeologéa con i tànce repèrcc preistorèch, ‘ndóe gh’è ach öna sfìlsa de arnés facc a mà de préda de sèlce e de cristàl de ròca che i è stai troàcc a Plan de Frea di bande de Pas Gardéna e che i ghe permèt de stabilì che l’insediamét preistòrech l'éra del 7000-5500 prima del Signùr. Gh’è ach la colesiù de arnés de bróns e de fèr troàcc söl Col de Flam di bande de Urtizèi (La Tene, ca. 400-15 a.C.).
Ü tochelì de pòst l’è stai lasàt ach per ol Luis Trenker, scalatùr, atùr, scritùr e regìsta nasìt a Urtizèi e s’pöl vèt i sò laùr personài e i docümèncc del sò laurà de artìsta.
Püblicasiù portàde 'nacc dal Müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàder Viktor Welponer, Edgar Moroder, Reimo Lunz, Adolf Kostner, Johann Moroder, Rudolf Moroder Rudolfine, Rita Stäblein, L Museum de Gherdëina - La Val Gardena e il suo Museo Storia – Arte – Natura, 1985.
- Rudolf Moroder Rudolfine (tradüsiù 'n ladì e 'n italià del Roland Verra), Albino Pitscheider 1877-1962 Sculteur y maester - Bildhauer und Fachlehrer - Scultore e insegnante d’arte, 1987.
- Nicolò Rasmo, Gli scultori Vinatzer. Origini dell’attività scultorea in Val Gardena (co la colaborasiù del Juan Nicolò Castro, Toledo) Ortisei, 1989.
- Rita Stäblein e Robert Moroder (co la colaborasiù del Stefen Dell’Antonio-Monech e del Otto Senoner), La vedla chiena de Gherdëina - Altes Grödner Holzspielzeug - Il giocattolo in legno della Val Gardena,1994.
- Sen. Cristl Moroder, Rudolf Moroder Rudolfine, Danila Serafini, Ludwig Moroder 1879-1953 Sculteur y Maester, Bildhauer und Fachlehrer, Scultore e insegnante d'arte. Ortisei 2003.
- Lucio Rosa, DVD L Museum de Gherdëina. Testimonianze di una valle dolomitica, 1997.
- Anton Markart (con öna 'ntrudüziù de la Paulina Moroder) La tela quaresimale della Val Gardena.
- Eva Gadner, Gert Amman, Peter Weiermair, Josef Moroder Lusenberg, Bera Sepl da Jumbierch, Editùr: Istitut Ladin Micura da Ru, Museum Gherdeina, Südtiroler Kulturinstitut 2009. ISBN 978-88-8171-085-0
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per saìn de piö söl müzéo, sö la stòria, la cültüra e la natüra de la Al Gardéna s'pöl dà ön ögiàda söl sito del müzéo.
Per mètes 'n contàt col müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indirìs Via Rezia 83 - 39046 Ortisei (BZ)
- Telèfono 0039 - 0471 797554
- Fax 0039 - 0471 789798
- Méi info@museumgherdeina.it
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La móstra l'è stàcia cüràda dal Lorigia, dal Broglio e dal Posenato de l'Üniversità di Stöde de Feràra


text:
Font
Font a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 356 abitant.
El cumün de Font al se tröva a una altitüden de 462 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bollion, Châbles, Châtillon, Estavayer-le-Lac, Lully, Seiry, Vaumarcus (NE).
El cümü de Font l'è en magiurànsa francòfun (95%, 2000) e de religiun catòlega (74%).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Article Font in the historic lexikon of Switzerland (Franzés)
- Font in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Prodigy
I Prodigy i èṅ un grup dance / Big Beat ingléś, furmâ a Braintree in dal 1990. I èṅ stâ al grup ch'l à purtâ in dla mùśica la cultùra raver di śóvan esénd, insém a i Chemical Brothers e a i Fatboy Slim, òṅ di grup big beat più impurtànt di an Nuànta.
Biugrafìa
I Prodigy i nàsan a la fiṅ di an Utànta a Braintree, in dla regiòṅ d'l Essex, in Inghiltéra. Al grup al mét insém Liam Howlett, al rapper Mc Maxim, al cantànt Keith Flint e al balarèṅ Leeroy Thornhill. Al prim disc dal 1991 al gh'à al tìtul ad What evil lurks (Che mâl al s lóga), un lavōr dal gènar hip hop. Siē méś dòp a véd la luś al sìngul Charly (ch'la sarév pò la cucaìna) ch'al finìs subìt a 'l prim pòst dal clasìfichi dla dance ingléśa par pò rivàr anc a 'l tèrs in quéla pop. Anc i àtar dū sìngui Everybody In The Place e Fire/Jericho i s cumpórtan bèṅ dand-ag l'ucaśiòṅ ad far gnir fóra, par la prima vòlta p'r un grup rave, un àlbum a la fiṅ dal 1992, The Prodigy Experience.
In dal 1994 i regìstran la canta martlànta No good, àtar braṅ da mila mis dèntar a 'l secónd disc, Music For The Jilted Generation. Al disc 'l è fat da trédas cansòṅ, in mèś a i quàli i s càtan anc i àtar sìngui Voodoo People e Poison e la canta fata insém a i Pop Will Eat Itself Their Law.
In dal Mars dal 1996, in mèś a i tant impégn live, i Prodigy i faṅ gnir fóra al lōr sìngul più famóś ad tut, Firestarter (Impisadór dal fōg), cantâ par la prima vòlta da Keith Charles Flint, ch'al riva diretamènt a 'l nùmar òṅ, anc in Amèrica. Gene Simmons di Kiss al la cantarà pò anca lò in dal sò disc Asshole (Buś dal cûl) dal 2004.
In dal 1997 a véd la luś The Fat Of The Land (Al gras dla tèra), al tèrs e più vindû disc dla lōr discugrafìa (10 migliòṅ ad còpi vindùdi a rivàr a Setémbar 1998), purtâ in élt da la Firestarter d'l an prima e da di àtar sìngui cuma Breathe e la discùsa Smack My Bitch Up (A pić la mè putàna), cinsuràda in dal Régn Unî par via dal tèst e dal vìddeo dimóndi scandalóś e viulént. Al disc al finìs listés a 'l prim pòst in vint-a-dū paéś (Stat Unî cumpréś) anc se i genitōr i gh daṅ adòs parchè i dìśan che Flint al fà paùra a i putèṅ e anc la cantànta Madonna, ch'la vénd al disc in di States sóta la sò etichéta Maverick, la vrév ch'i s dìsan na giustàda par via di tèst śbucâ asè, ma a lōr a n gh in fréga gnint, i vōlan far schiva dabòṅ, acsè i dìśan [1]. Al braṅ Fuel My Fire al sarà pò cantâ anc par gl'L7, un grup ad fémni rabìdi.
In dal 2002, dòp na pàuśa ad soquànt an e 'l abandòṅ ad Leeroy, al grup al fà gnir fóra un sìngul cuntruvèrs e censurâ anc quést, Baby’s Got A Temper, ch'al dascór dla madśìna Royhypnol, druàda da i drugâ pódag a 'l pòst d'l eruìna.
In dal vìddeo a s véd tri impiegâ in 'd là di an ch'i s vistìsan da i Prodigy par sunàr in mèś a dal vachi cun al diav'l adòs mèntar un dunòṅ cun na scùria in maṅ la custrìnś dal śuvnòti cavàdi śò a mùnśar in présia dal vachi p'r impinìr di bucét ad lat da véndar in un luna park pòst davśèṅ a n'indùstria inquinànta, faghénd far un muć ad bèsi a 'l negusiànt.
In dal 2004 'l è al tùran ad Always Outnumbered, Never Outgunned (Sémp'r in pôc, mai diśarmâ), quàrt lavōr dal grup (Howlett e soquànt àtar), cun dèntar i sìngui Spitfire (cun l'atōra Juliette Lewis ch'la fà i côr) e Girls. A gh'è anc na cover dal braṅ Love Buzz di Shocking Blue (chè dèntar ciamâ Phoenix), dvintàda famóśa parchè sunàda in d'l àlbum Bleach da i Nirvana. Thriller ad Michael Jackson invéci la s pōl sintìr campiunàda in dla canta The Way It Is.
In dal 2005 a vèṅ fóra la racòlta di sìngui Their Law: The Singles 1990-2005. Par l'ucaśiòṅ a vèṅ arfàt ad nóṿ al vìddeo dla canta Voodoo People in dua un grup ad śóvan insiminî, bindâ e cun al maṅ ligàdi da drē da la schina, al taca a cùrar séns'usta ad nòt p'r al stradi dna sità, andànd a stablìr-as atàc a di mur, finénd sóta a dal màchini o ficànd-as còntra a di àlbar, mèntar i Prodigy i i tōśan śò divertî cun di telefunèṅ.
In dal 2008, cun dènt'r incóra Flint e Maxim e cun 'l ajùt ad Dave Grohl di Foo Fighters, a véd la luś Invaders Must Die (Gl'invaśōr i gh'aṅ da murìr) cun i sìngui Invaders Must die, Omen, Warrior's Dance e Take Me to the Hospital.
World's on Fire (Al mónd 'l è a fōg) l'è la sò ultma fadìga, un disc dal viṿ dal 2011.
Mémbar
- Keith Flint – vóś, balarèṅ
- Liam Howlett – synth, tastéri, prudutōr
- Maxim – MC, vóś
Discugrafìa
Àlbum
- 1992 - Experience
- 1994 - Music for the Jilted Generation
- 1997 - The Fat of the Land
- 2004 - Always Outnumbered, Never Outgunned
- 2009 - Invaders Must Die
dal Viṿ
- 2011 - World's on Fire
Racòlti
- 1999 - The Dirtchamber Sessions Volume One
- 2005 - Their Law: The Singles 1990-2005
EP
- 1991 - What Evil Lurks
- 1995 - Voodoo People
- 2002 - Baby's Got a Temper
Sìngui
- 1991 - Charly
- 1991 - Everybody in the Place
- 1992 - Fire/Jericho
- 1992 - Out of Space
- 1993 - Wind It Up (Rewound)
- 1993 - One Love
- 1994 - No Good (Start the Dance)
- 1994 - Voodoo People
- 1995 - Poison
- 1996 - Firestarter
- 1996 - Breathe
- 1997 - Smack My Bitch Up
- 2004 - Girls
- 2004 - Hotride
- 2005 - Spitfire
- 2005 - Voodoo People/Out of Space
- 2008 - Invaders Must Die
- 2009 - Omen
- 2009 - Warrior's Dance
- 2009 - Take Me to the Hospital
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl dal grup
- (EN) Al vìddeo ad Baby's got a Temper in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Voodoo People in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Breathe in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Take me to the Hospital in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad No Good in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Firestarter in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Omen in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Girls in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Smack My Bitch Up in sal Youtube
Nòti
- ↑ Prodigy cinsurâ anc da la Madóna Corriere.it, 5 'd Agóst dal 1997


text:
Isotop
I isotop (let.in de l'istess sit) a hinn variant d'un istess element chimigh per via d'una massa atomiga diferenta (el nümer atomigh a l'è semper quel). La resun che gh'è i isotop a l'è che in del nücli de l'atum, el respunsabel de la püssee part de la massa, el nümer di prutun a l'è fiss a segunda de l'element (->nümer atomigh fiss), ma la gh'è minga una curispundenza univuga del nümer di prutun cunt el nümer di neütrun. Per un element podum vegh dunca diferent nümer de neütrun in del nücli e, alura, diferent isotop.


text:
Lengua Islandesa
L'islandes (nom nativ íslenska) l'è una lengua del ram Nord Germanic, e l'è la lengua de l'Islanda. I so parent püssè stret j'hinn i dialett nurveges ucidental.
L'islandes el gh'ha un bel po' d'inflession gramatical ins i nom, al cuntrari dla magiur part di lengu dl'Europa ucidental. El gh'a un sistema numinal paragunabil a qul del Latin, o mej incura del Nors Antich.
Dati Storich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è na lengua indoeuropea dal ramm di lengu gérmànich. Giamò che i geent che'i parlaven l'Islandes i hènn mai na via da l'Islànda, la lengua l'è restada l'istessa ch'a l'eva 200 ann fa. Da fatt se'n abitaant da l'Islanda al legia vüna di stori nordich, anca se al se trata da'n test scrivüü in dal IX° secul d.C., al pò capill. Restaant isulada cum'al è, l'Islandees al è propi restaa cungelàa in dal temp; dunca quan che sa parla cunt'un islandes sa def savé che s'è dré parlà la stesa lengua che i pupulaziun germanich i parlavan mila e pasa ann fa.
Gramatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gramatica islandesa l'é mia vüna di püsé facil a'mparà. A l'è dabon multu antica e la üsa ul caso. A diferenza da tanti altri lengu germanich muderni, al à preservàa na declinaziun verbala par persona e mia sulament par modu e teemp. Da püssee la üsa ul congiuntif, che i altri lengu i han perdüü.
I Pronomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ti = þú
Lü = hann
Lee = hún
Al = það
Nüm = við
Vi = þið
I = þeir/þær/þau
(chi a ghè da besögn che sa faga na tabéla).
Al Pader Noster Islandés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Faðir vor, þú sem er á himnum.
Helgist þitt nafn,
til komi þitt ríki,
verði þinn vilji,
svo á jörðu sem á himni.
Gef oss í dag vort daglegt brauð.
Fyrirgef oss vorar skuldir,
svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.
Og eigi leið þú oss í freistni,
heldur frelsa oss frá illu, amen.


text:
Signur d'le sime
Signùr d'le sìme (in Itagliàn Signore delle cime) l'è un cànt pupulàr scrìtt da Giüsepp De Marzi de Arsignàn in del 1958, quant ch'el gh'eva 23 ann[1].
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De Marzi l'ha scrita per ricurdà el sò amìs Bepi Bertagnoli, mòrt in muntagna in del 1951[2]intànt che'l feva alpinìsm.
Anca se el parla d'una persuna morta, l'è diventàd un cant pupular cantàd in tütt el mund, che'l tùca asèe el cör d'la gent, anca de quèi che in muntagna i'enn mai andài.
El cant l'è cantàd dai còr, ma anca e suratütt dai Alpìn quant i fann l' Adunata nazionale degli Alpini: el mètt insema sentimènt, devusiòn, e pità pupular[3].
Paròl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un giùn el parla al Signùr (Signore delle cime) e a la Madona (Santa Maria signora della neve) e ghe dumanda de purtà pür in Paradìs l'amìs mort, ma de fàl pasà prima da le sò muntagne. In d'la tersa strofa, che generalmènt l'è cantada no, el dumanda al Signùr de lasà cascà dal ciel una stela alpina in ricòrd de l'amìs.
Riferimént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Signore delle cime sül sit Ana.it
- ↑ Editrice Veneta S.A.S, prufìl de Bepi Bertagnoli
- ↑ Artìcul sü Signore delle cime


text:
Otòber
Artécol in dialèt arzân
Otòber o Utòber (ottobre in italiân) l'é al dècim mèiş secònd al Lunâri Gregoriân e al secònd mèiş ed l' avtûn ind la pêrt d'ed sōver ed la Tèra, ed la premavèira ind la pêrt d'ed sòta, al cûnta 31 dé, e l'é ind la secònda metê 'd un ân civîl.
Al nòm al deşvîn da october, perché l'ēra l' otêv mèiş dal lunâri rumân, ch' al cumincêva cun al mèiş ed mêrs. L' imperadōr Commodo (IT) l'à fât 'na rifōrma dóve 'l mèiş a 'gh gnîva dê al nòm 'd Invictus, mó dôp la só môrt a 's é turnê al mōd ed préma.
Int al lunâri persiân al cumbinêva cun al mèiş Mehr (fîn al 22) pó cun còl 'd Aban.
Int al lunari ed la rivolusiòun francèişa otòber al cumbinêva cun dû mèiş: Vendemmiaio (IT) fîn al 22/24 pó dôp Brumaio (IT).
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Ottobre trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Otòber
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Un grido nella notte
Un grido nella notte (Un sîg in dla nòt) 'l è 'n film dramàtic dal 1988 ad Fred Schepisi, ch'al tōś spunt da 'n quèl sucès dabòṅ[1].
Custâ 15 migliòṅ ad dòlar, al n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè al n 'n à fat sù gnanc sèt in di Stat Unî.
Sunt
Durànt na vacànsa in campéǵ, davśèn a i mònt 'd Ayers Rock, Michael Chamberlain (Sam Neill) e sò mujér Lindy (Meryl Streep) i sèntan in dla nòt i sîg dla sò putìna ad dū méś Azaria (Lauren Shepherd), una di sò tri fiōi. La putìna l'è sparìda da la ténda e la n s cata piò. I genitōr i dìśan ch'l è stâ 'n ding (un caṅ salvàdag austragliàṅ) a purtàr-la via, ma la televiśiòṅ, gl'amànt dal bèsti, i giurnài petégui, la gint e i giùdas i n gh crédan briśa.
Mandàda a prucès, la Lindy la finìs in parśòṅ, cundanàda a 'l ergàstul. Sōl tri an dòp, quànd di escursiunìsta i càtan par caś di vistidèṅ dla putìna in na tana 'd un ding in dal deśèrt, al sò arbgàt al pōl finìr.
Arcgnusimènt
- Fèstival ad Cannes dal 1989 - Prèmi a la Meryl Streep par la mijóra interpretasiòṅ dal fémni
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ L'Azaria l'è stada masàda da 'n ding. Al caś 'd “Un sîg in dla nòt” 'l è a i tìtui ad cóa tempi.it, 13 ad Śugn dal 2012


text:
05 05
Ol dé 5 de magio l'è 'l 125 ( 126 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 241 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de magio al è ul dí da pòost 125 ( 126 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 241 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1959 - La soprano Maria Callas al fa la sò ünega réssita al teàter del Liceu de Barcelona indóe la interpreta l'òpera "Il Pirata" del compositur italià Vincenzo Belini.
1862 - Puebla de Zaragoza (Puebla, Mèssich): ol zeneral Zaragoza, al có del esèrsit liberal Messicà, al trà zò i tröpe intervensiuniste Fransese ch'i fà·a costat aj conservadur (bataja de Puebla).
1945 - Mauthausen (Alta Àustria, Àustria): i tröpe di Stacc Ünicc i líbera ol camp de concentrassiú nazzi.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1818 - Trier (Prössia): Karl Marx, filòsof, economesta e sossiòlegh Öropé, cognossit suratöt per la sò anàlisi de la Stòria in tèrmen de löta de classa.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1904 - Budapest (Ungària): Mór Jókai, scritur, periodesta e polítegh Ungares (n. 1825).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Canöbi (VB)
Canöbi (in Piemuntes Caneubi; in Italian Cannobio) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 5 139 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 51,2 km² e ona densità de popolaziun de 100 ab./km².
L'è sitüaa in sü la riva nord-ucidentala del Lagh Magiur e al principi de la Val Canubina; l'estensiun del cumün l'è multu elevada, circa 51 km², a causa del grand nümer de fraziun (sedes) sparpajaa in de la zona.
El cumün el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Vares e cunt el Cantun Tisin. L'è tacaa ai cumün de Caner, Cavaj, Falmènte, Lüin (VA), Maccagn (VA), Trarich, Tronzan (VA).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Canöbi (VB) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Irak
L'Irak (scriüü anca Iraq; العراق in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a la Türchia, a l'Arabia Saudita, al Kuwait, a la Siria, a la Giurdania e a l'Iran e'l Gulf Persegh al bagna i sò cost.
La capital a l'è Baghdad.
Al gh'ha una süperfiss de 438.317 km² e una pupulaziun de pressapoch 26.700.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Irak (nom ufizial: جمهورية العراق, Jumhūrīyat al-`Irāq, in arab; كۆماری عێراق, Komara `Îraqê, in cürd) a l'è una repübliga.
In del 2003 l'esercit di Stat Ünì d'America e de alter paes ucidentaj hann ucüpaa el paes.
Del 2004 al gh'ha un guern pruvisori.
El president a l'è el Jalāl Tālabānī (del 2005).
El prim minister a l'è el Nūrī al-Mālikī (del 2006).


text:
Djibouti
El Djibouti (parnunziaa: Gibúti; scriüü جيبوتي in arab) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa a l'Etiopia, a l'Eritrea e a la Sumalia e 'l bagnen el Mar Russ e'l Gulf d'Aden.
La capital a l'è Djibouti.
Al gh'ha una süperfiss de 23.200 km² e una pupulaziun de pressapoch 800.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Djibouti a l'è staa un pussediment de la Francia (cunt el nom de Teritori d'Obock, Costa francesa di Somal e, a la fin, Teritori frances di Afar e di Issa) del 1862 al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Djibouti (nom ufizial: جمهورية جيبوتي / République de Djibouti) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Ismail Omar Guelleh (del 1999).
El prim minister a l'è el Abdoulkader Kamil Mohamed (del 2013).


text:
Amélie Mauresmo
L’Amélie Simone Mauresmo (Saint-Germain-en-Laye, 5 ad Luj dal 1979, a s lèś [ame'li si'mɔn moʁɛ'smo]) l'è stada na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l 1993 a 'l 2009, la prima dal sò paéś a dvintàr la nùmar òṅ dal mónd in singulàr ('l è sucès al 13 ad Setémbar dal 2004). L'è élta 175 cm par 69 chilo e la śōga l'arvèrs cun na maṅ sōla.
In dla sò caréra l'à vins vint-sinc tìtui WTA (pardénd-an vint-a-tri in finàl) e dū ad qvéi d'l ITF, cun anc na mdaja 'd argìnt a l'Ulimpìad dal 2004 e la Fed Cup dal 2003. L'à purtâ a cà da piò ad quìndas migliòṅ ad dòlar ad prèmi. In dal 2006 l'è stada bòna ad vìnsar dū tìtui dal Gran Slam, Australian Open e Wimbledon, tut i dū cóntar la Justine Henin. Śugànd insém a la Svetlana Kuznecova l'à anc śugâ la finàl in dópi ad Wimbledon d'l an prima ma la l'à pèrsa.
Par tri vòlti l'è andàda in finàl in di WTA Championships, vinsénd cóntar la Mary Pierce in dal 2005 par 5–7 7–6 6–4 e pardénd cóntar la Kim Clijsters (2003) e la Justine Henin (2006).
Al 3 ad Dicémbar dal 2009, a 30 an e basta, la fà savér ch'la gh dà 'n taj cun al tènis parchè la n gh'à piò di stìmui.


text:
Nicola Bettoli
Artìcol in dialètt pramsân
Nicola Bettoli (Pärma, 3 'd setembor dal 1780 – Pärma, 16 'd luj dal 1854) l'è stè 'n architètt pramzàn.
La vitta[modifica | mudéfica la surzéia]
L'à studiè a l' Académia 'd Pärma, sensa podèrgh' andär in fonda par via 'd la guéra dal 1795. L'à imitè al stil clasic dal sò méstor Ennemond Alexandre Petitot. Dal 1805, l'à vens al sgond premi al concors. Pò l'è dvintè profesor a l'Académia e, dal 1816, Architètt 'd la Corta sòtt' al duchè 'd Maria Luigia. Par la duchèssa l'à restaurè tanti béli cozi in citè (al Teator Farnez, la Camra 'd San Paolo, la céza dal Quartér); mo specialment l'à fat al Regio, fni dal 1829, e 'l Palas dla duchèssa, bombardè dal 1944. L' äva fat anca 'l marchè (Beccherie) in piasa 'd la Giära, mo i gh' l'an butè zò dal 1928.


text:
[index]
PATG FEDERAL
EN NUM DIL SEGNER. AMEN. Igl ei ina caussa che descha e survescha al cuminetel
de confirmar en dueivla fuorma ìls patgs che sigereschan pasch e ruaus.
Perquei duei in e scadin saver, che ils umens della val d'Uri, la cuminonza della
val de Sviz ed il cumin dils umens de Silvania, considerond la malezia dil temps,
sinaquei ch'els possien pli tgunsch defender e mantener en stan dueivel sesez
ed il lur, han empermess en buna fei d'assister in l'auter cun agid, cussegl e
sustegn, cun veta e beins, enteifer las vals ed ordeifer, tenor tut puder e saver,
encunter tuts ed encunter scadin, che commettess enviers els ni in d'els in act
de violenza, mulesta ni ingiuria, culla mira de far donn a persunas ni caussas.
E per scadin cass ha mintgin dils cumins empermess de prestar siu succuors, sco
ch'ei fagess basegns de gidar, e quei sin agen spiendi, ton sco ei sedrovi, per
resister ad attaccas de glieud malvuglida e prender vendetga per malgiustias caschunadas
da lur vart.
Cun detta stendida han els prestau serament de salvar tut quei senza negina malart,
renovond cul patg present la brev della ligia gia engirada pli da vegl. Quei denton
taluisa, che in e scadin resti obligaus tenor la cundiziun de siu num de star
sut e survir convegnentamein a siu signur.
Suenter cussegl communabel havein nus empermess, stabiliu ed ordinau cun consentiment
unanim, che nus vegnien en nossas vals sura numnadas maina vertir ni acceptar
in derschader, che havess cumprau siu uffeci per prezi de daner ni autruisa ni
fussi buca nies convischin ni habitont della tiara.
Mo sch'ei dess carplina denter entgins confederai, lu duein ils pli sabis denter
els intervegnir e lugar la dispeta denter las parts taluisa, sco ei para ad els
convegnent, ed alla part che sbittass il truament, duein tuts ils auters confederai
semetter encunter.
Mo surtut eis ei tschentament denter els, che tgi che mazzass in auter cun fraud
e senza cuopla de lez, vegnend traplaus, piardi sia veta, sco quei che tala sgarscheivla
cuopla mereta, nun ch'el possi cumprovar sia innocenza de quei malfatg, e sch'el
vegness forsa de mitschar, duei el mai pli puder turnar. E tgi che dess albiert
e schurmetg ad in tal malfatschent, quel seigi bandischaus dallas vals, entochen
ch'el vegn buca silsuenter clamaus anavos dals confederai. Mo sch'enzatgi fagess
donn ad in dils confederai, seigi da di ni ella tgeuadad della notg, cun metter
fiug da bugen, quel duei mai pli vegnir tenius per convischin della tiara. E tgi
che favorisass ni protegess quei malfatschent enteifer las vals, duei sez dar
satisfacziun al donnegiau.
Milsanavon, sch'in dils confederai entras enguladetsch ni autruisa caschunass
a zatgi auter donn vid ses beins, duei la rauba dil culpont, ton sco ins contonscha
en las vals, vegnir prida a mauns per procurar tenor giustia satisfacziun alla
persuna violada en siu dretg. Sur de quei duei negin tschaffar in pègn
d'in auter, nun che quel seigi manifestamein siu debitur ni sia segironza, ed
era quei daventi lu spirontamein cun lubientscha speciala de siu derschader.
Plinavon duei scadin obedir a siu derschader ed en cass de basegns indicar quei
derschader ella val, avon il qual el ha propriamein de cumparer. E sch'enzatgi
serebellass encunter il truament ed in dils confederai pitess donn per sia stinadadad,
ein tuts confederai obligai de sfurzar il renitent de dar satisfacziun.
Mo sch'ei sesalzass uiara ni discordia denter entgins dils confederai e che ina
part senuspess de seremetter al dretg ni de dar satisfacziun, ein ils confederai
obligai de sustener l'autra vart.
Ils tschentaments sura screts, stabili per il cuminetel e salit, duein, sche Dieus
vul, cuzzar en perpeten. En testimoni de quei e per giavisch dils suranumnai ei
il present document vegnius relaschaus e corroboraus culs sigils dellas treis
allegadas communitads e valladas.
Daventau igl onn dil Segner 1291, alla entschatta dil meins d'uost.
[index]