text:
Commerzi da sclavs
Commerzi da sclavs munta en general il commerzi cun sclavs. En spezial è savens manegiada la sclavaria d’Africans da pel naira e lur transport sur l’Atlantic en l’America dal Nord ed en la Caribica. La basa ideologica furmava la teoria dals Hamits ch’empruvava da demussar ‹scientificamain› ch’ils alvs sajan superiurs als nairs ed ad auters umans da cumparsa betg europeica.
Cuntegn
- 1 Temp antic
- 2 Commerzi cun sclavs europeics
- 3 Il commerzi cun sclavs africans dapi l’antica
- 4 Aboliziun dal commerzi da sclavs
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Films
- 8 Colliaziuns
Temp antic[modifitgar | modifitgar il code]
Per il temp antic na datti naginas statisticas fidadas sco quai ch’igl è il cas per il commerzi da sclavs intercontinental dal temp modern. Las supposiziuns davart la sclavaria tempriva sa basan be sin stgarsas funtaunas litteraras, epigraficas ed archeologicas. Uschia n’èsi per exempel betg pussaivel d’eruir precisamain, tge impurtanza ch’il commerzi da sclavs aveva en cumparegliaziun cun l’‹allevament› da sclavs ch’eran naschids en il tegnairchasa. En general pon ins dentant supponer ch’il commerzi da sclavs ha gì en il decurs dal temp mintgamai differentas muntadas.
I deva plirs latschs che pudevan manar a la sclavaria: sclavaria da debit, sclavaria sfurzada giuridicamain, naschientscha en la sclavaria, rapiment d’umans u sclavaria en consequenza d’acts guerrils. La sclavitid en consequenza d’acts guerrils furmava al cumenzament probablamain l’excepziun. Tenor veglias funtaunas or da l’Orient vegniva savens mazzada l’entira populaziun da citads conquistadas. Da metter la populaziun en sclavaria è pia stà al cumenzament in pass uman.
La funtauna la pli impurtanta per acquistar sclavs era oriundamain il rapiment d’umans, en spezial la pirataria. Gia Homer raquinta da tals viadis da rapiment. La sclavaria en massa è in fenomen relativamain tardiv ed ha cumenzà pir cun la fundaziun da gronds martgads da sclavs enturn 600 a.C. Tenor Theopompos han ils Grecs da Chios avert l’emprim martgà da sclavs. Durant la Guerra peloponnesa è la populaziun d’entiras citads – cunzunt las dunnas ed ils uffants, savens dentant er umens – vegnida vendida en la sclavaria. Ins ha constatà ch’i deva durant l’antica per lunsch or dapli sclavas femininas che sclavs masculins. Era durant l’expansiun da l’Imperi roman èn vegnidas messas en sclavaria populaziuns d’entiras citads (Tarent enturn 209 a.C., Epeiros 167 a.C.). Per regla vegnivan ils praschuniers da guerra vendids anc sin il champ da battaglia. Ils commerziants da sclavs tutgavan tar il train dad in’armada romana.
Gia l’Egipta veglia ‹importava› sclavs nairs or dal Sudan (Nubia) d’ozendi. Ils Grecs acquistavan lur sclavs cunzunt da la Thrachia e da l’Asia Minura (cunzunt or da la Frigia e da la Caria); ils Romans pli tard cunzunt da la Grezia, dal Balcan e da la Gallia. En general eri usità tar ils Romans – sco er gia avant tar ils Grecs – da betg metter conburgais en sclavaria. Uschia vendev’ins per exempel ad Athen burgais ch’eran en sclavaria da debit ad autras citads. Las Leschas da las XII tavlas ordinavan als Romans da vender talas persunas en ina regiun da l’autra vart dal Tiber. Centers dal commerzi da sclavs antic eran Delos ed Ephesos.
Il commerzi da sclavs sco tal era reglà precisamain. Platon relata criteris, en tge cas ch’ina cumpra da sclavs pudeva vegnir revocada. Commerziants da sclavs romans stuevan annunziar malsognas u eventualas mendas d’in sclav che vegniva vendì. En general era il martgà ina chaussa indegna per il sclav; el vegniva preschentà niv a l’acquistader potenzial. Or da l’Egipta èn mantegnids intgins contracts da cumpra. Ils perscrutaders sa dispitan, schebain ils pretschs per ils sclavs eran auts u bass. Quai ha pliras raschuns. Per l’ina èsi grev da giuditgar oz la valita d’in uman. Per l’autra variavan ils pretschs per ils sclavs vaira ferm tut tenor regiun, temp e qualificaziun. Per intginas periodas e per intgins lieus han ins empruvà da reconstruir ils pretschs da martgà sin fundament da differentas funtaunas. Questas calculaziuns èn dentant adina colliadas cun grondas inexactadads.
Durant l’antica era il commerzi da sclavs in factur economic ch’ins na dastga ni sut- ni survalitar. Cunzunt l’agricultura, l’artisanat ed il commerzi da prostituziun eran dependents dal ‹material uman› che stueva trasor vegnir refurnì.
Commerzi cun sclavs europeics[modifitgar | modifitgar il code]
Il commerzi cun sclavs europeics ha prosperà particularmain durant la cristianisaziun, cunquai ch’ils Francs vendevan en sclavaria umans che n’eran betg pronts d’acceptar la nova religiun. Cun l’avanzament da la cristianisaziun en il territori saxon èn las regiuns, or da las qualas la maioritad dals sclavs derivavan, sa spustadas pli fitg vers l’ost e vers il nord. Enturn il 960 ha il commerziant da sclavs Ibrahim Ibn al Jaqub al Israili at-Turtuschi descrit ils lieus d’origin dals sclavs ed ils lieus da commerzi da sclavs en l’Europa. Las cruschadas han terminà il commerzi da sclavs en il territori da la Germania d’ozendi. Er tresors da munaida d’argient cun munaida or dal territori oriental na vegnan betg pli chattads a partir da quel temp.
En l’Europa dal Vest è il commerzi da sclavs tuttina restà ina chaussa quotidiana fin en il 15avel tschientaner. Participads eran oravant tut commerziants or da las citads suveranas talianas, cunzunt Genua e Venezia. Sur lur filialas da commerzi situadas en l’ost da la Mar Mediterrana (Thessaloniki, Chios, Famagusta a Cipra, Candia a Creta) ed en la Mar Naira (cunzunt a Caffa/Feodossija, dentant er Trapezunt ed autras) transportavan els sclavs d’origin tataric u slavic en l’Europa dal Sidvest ed en l’Egipta (probablamain deriva il num ‹sclav› da qua). Era or dal Balcan vegnivan blers uschenumnads fante en l’Italia. Lur status era vaira sumegliant a quel d’in sclav. Er commerziants catalans, cunzunt la Cumpagnia catalana, eran participads a quest commerzi da l’ost al vest.
Il commerzi cun sclavs africans dapi l’antica[modifitgar | modifitgar il code]
Commerzi da sclavs entaifer l’Africa[modifitgar | modifitgar il code]
Enfin ussa n’è betg enconuschent bler dal commerzi da sclavs entaifer l’Africa, pia d’Africans che mettevan en sclavaria auters Africans. Ils istoriografs quintan cun in dumber d’unfrendas da 10 fin 15 milliuns. Ins pudeva vegnir mess en sclavaria en consequenza da debits u tras in auter pievel sch’ins vegniva en praschunia da guerra.
Commerzi da sclavs oriental[modifitgar | modifitgar il code]
Sclavs or da l’Africa arrivavan en il mund arab-islamic tras la Sahara (commerzi trans-sahara) e sur la Mar Mediterrana, pli tard era sur l’Ocean Indic (commerzi da sclavs da l’Africa da l’Ost). Las dunnas pertutgadas vegnivan savens integradas en ils harems ed ils umens vegnivan engaschads sco eunucs u sco sclavs da lavur. Il dumber d’unfrendas da quest commerzi vegn stimà a 6 fin 17 milliuns. La ruta dal commerzi da sclavs vegniva per gronda part controllada da commerziants orientals (cunzunt da muslims), dentant era da commerziants catalans. Entant ch’ils commerziants muslims empruvavan da cuvrir il grond basegn da sclavs per l’armada egipziana, procuravan ils Catalans per il refurniment da forzas da lavur sin las inslas pli grondas situadas en il vest da la Mar Mediterrana (en il vest da la Sicilia e sin las Balearas) che vegnivan controlladas dals Europeans.
Commerzi da sclavs portugais[modifitgar | modifitgar il code]
Al cumenzament dal 15avel tschientaner ha il prinzi portugais Hendri il Navigatur tschertgà ina via maritima per ir en l’India per ch’el possia profitar dal commerzi da cundiments. Las expediziuns per perscrutar la costa da l’Africa dal Vest eran charas e vegnivan l’emprim finanziadas cunzunt cun metter en sclavaria Africans. A Lagos è sa furmà in impurtant martgà da sclavs nairs. In tschintgavel dal retgav da la vendita tutgava al prinzi Hendri.
Sco grond maister da l’Urden da Cristus aveva Hendri il Navigatur buns contacts cun Papa Nicola V. La bulla papala Dum Diversas (1452) ed il Romanus Pontifex (1455) han lubì da metter pajauns en sclavaria e da sa patrunar da lur possess. Uschia pudevan ils Portugais cristians giustifitgar moralmain lur fatschentas.[1]
L’emprim aveva il Senegal ina grond’impurtanza per il commerzi da sclavs. Pli tard han ils Portugais tgirà relaziuns commerzialas intensivas cun ils bainstants ch’abitavan per lung da la Costa d’Aur. Ad Elmina è sa furmada in’impurtanta plazza da martgà nua che commerziants africans vendevan tranter auter era sclavs.
Commerzi da sclavs atlantic[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta sfurzavan ils signurs colonials spagnols e portugais en l’America il pievel originar indian da lavurar en lur plantaschas ed en lur minieras. Blers Indians na supportavan dentant betg la lavur dira e na pudevan betg far frunt a las malsognas infectusas ch’ils Europeans avevan importà. Uschia han ins gì l’idea (tranter auter era sin intimaziun da Bartolomé de las Casas che vuleva uschia proteger ils Indians e ch’è pli tard s’enriclà da questa decisiun) d’importar da l’Africa sclavs da pel naira.
Il commerzi da sclavs atlantic era in uschenumnà commerzi triangular. Per lung da la costa africana barattavan ils commerziants da sclavs europeics rauba da manufactura (isegls, armas e textilias) per sclavs e transportavan quels en l’America. Là stuevan els lavurar en las minieras e sin las plantaschas da channa da zutger, da mangola, da café, da cacau e da tubac. Ils commerziants cumpravan lura ils products da questas plantaschas e minieras ed als vendevan en l’Europa cun profit. In sclav ch’ins pudeva acquistar en l’Africa sco object da barat en la valita da tschintg rentschs rendeva en l’America diesch giadas tant en zutger, ed il zutger pudeva vegnir vendì en l’Europa per anc dapli.
Mintgatant gievan ils Europeans sezs a chatscha da sclavs; la gronda part dals sclavs vegnivan dentant cumprads da regents e commerziants locals a la costa africana. Cunquai che la guerra era la funtauna la pli impurtanta per praschuniers che pudevan vegnir vendids als Europeans, ha il commerzi da sclavs era chaschunà dapli conflicts en l’Africa. Per survegnir dapli sclavs vegnivan las guerras per part provocadas intenziunadamain.
Suenter avair traversà l’Atlantic cun bastiments da sclavs, arrivavan quels ch’avevan survivì questa Middle Passage sin las plantaschas en l’America, cunzunt en la Caribica. L’insla ollandaisa Curaçao avant la costa da Venezuela è daventada il martgà da sclavs il pli impurtant dal mund. Sin fundament da las retschertgas statisticas che l’istoricher Philip Curtin ha fatg en ils onns 1960, stima la scienza spezialisada ch’i sajan vegnids deportads en il rom dal commerzi da sclavs atlantic tranter ils onns 1500 e 1850 radund 12 milliuns umans en l’America – da quels 4 milliuns en Brasilia. Quai na di dentant nagut davart ils sclavs ch’èn morts durant ils transports entaifer l’Africa e durant il temp da spetga en las fortezzas da sclavs per lung la costa dal vest. Er in dumber approximativ dals umans ch’èn morts durant il transport sur l’Atlantic na po anc betg vegnir inditgà. Differentas universitads, cunzunt en ils Pajais Bass ed en ils Stadis Unids da l’America, realiseschan projects da perscrutaziun correspundents.
Suenter la revoluziun industriala e suenter il scumond dal commerzi da sclavs l’onn 1807 n’è il commerzi da sclavs betg pli stà interessant ed è cun il temp svanì dal tut. Sco davos pajais ha la Brasilia abolì la sclavaria l’onn 1888. Ina part considerabla da la populaziun brasiliana, da Haiti e d’autras inslas da la Caribica, dentant era dals Stadis Unids da l’America d’ozendi, han ragischs africanas.
Pretsch dals sclavs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pretschs per ils sclavs eran fitg bass. Al flum da Senegal survegnivan ils Portugais l’onn 1446 25 fin 30 sclavs per in chaval vegl, al flum da Gambia l’onn 1460 12 sclavs per in chaval ed al flum dal Congo 22 sclavs per in chaun. Ils Africans en sclavaria vegnivan mess a quint per toc. In ‹toc› aveva 30 fin 35 onns, era 5 pes ed 11 poleschs grond (quai èn circa 180 cm) e n’aveva naginas mendas corporalas. Per in adolescent devi ina reducziun dal pretsch. Ils Spagnols han fatg in contract cun ils Portugais per furnir 10 000 tonnas sclavs. Trais sclavs eran en quest cas ina tonna.
Economia da sclavs[modifitgar | modifitgar il code]
L’impurtanza dals sclavs per l’economia dal Portugal en ils onns 1533 fin 1537 ha il Flam Cleynaerts descrit suandantamain:
- «Dapertut hai sclavs, tut la lavur e tut las fatschentas vegnan fatgas da nairs e da Maurs arrestads. L’entir Portugal è stuppà talmain cun els, uschia ch’i sa chattan a Lissabon, sco quai ch’jau crai, dapli sclavas e sclavs da quest gener che libers Portugais. I n’è strusch da chattar ina chasa che n’ha betg ina pitschna sclava. La glieud bainstanta posseda plirs da domaduas schlattainas che fan tut ed anc ina giada tut e che sa distinguan be tras lur statura d’animals da chasa.»
Ils emprims cumpraders da sclavs a l’engrossa en las colonias èn stads ils Spagnols; lur furniturs eran ils Portugais. Suenter pauc temp èn stads involvids commerziants da blers pajais europeics. En il 17avel tschientaner èn ils Portugais vegnids superads dals Ollandais che possedevan durant in tschert temp parts da la Brasilia. En il 18avel tschientaner èn ils Englais vegnids a la testa dal commerzi da sclavs.
L’emprim commerziant da sclavs englais è stà John Hawkins. Sin ses emprim viadi il 1562/63 ha el chargià 300 sclavs sin ses bastiment Jesus. Il transport è stà in tal success ch’el ha fatg in segund viadi il 1564/65. Ses bastiment era stagnà plain cun 400 umans. Las persunas cun dretg da cumpart da la fatschenta, tranter els era la regina englaisa, èn stadas fitg cuntentas perquai ch’el ha pudì pajar ina dividenda da 60 pertschient. Il terz viadi il 1567/68 è stà in’excursiun da sblundregiada. El ha dà fieu a las chamonas da strom dals abitadis ed ha provocà dispitas tranter ils pievels. Per il terz viadi ha el chargià sin ses bastiment 470 sclavs.
Era Voltaire, l’illuminist e criticher da religiun enconuschent, ha fatg in gudogn persunal cun il commerzi da sclavs africans en la citad da port da Nantes. El ha empruvà da giustifitgar questa fatschenta cun la frasa: «Tranter l’alv ed il negher exista ina tala differenza biologica sco tranter il nair e la schimgia.»[2]
Aboliziun dal commerzi da sclavs[modifitgar | modifitgar il code]
Las stentas da terminar la sclavaria èn sa concentradas en il 18avel tschientaner sin l’aboliziun dal commerzi da sclavs e betg sin l’aboliziun da la sclavaria en general. L’idea era ch’i saja per l’ina politicamain pli simpel da scumandar il commerzi da sclavs che l’entira sclavaria instituziunalisada e ch’il material per la tegnida da sclavs vegniss per l’autra automaticamain pli stgars senza la furniziun permanenta da sclavs.
L’onn 1807 ha la Gronda Britannia scumandà il commerzi da sclavs e cumbattì a partir da quel mument era activamain il commerzi da sclavs en auters pajais europeics. Al Congress da Vienna l’onn 1815 èn la sclavaria ed il commerzi da sclavs vegnids bandegiads. Plaun a plaun èn l’emprim il commerzi da sclavs e pli tard era la sclavaria vegnids scumandads dals pajais involvids, uschia ch’il commerzi da sclavs atlantic ha stuì suttacumber. Cun il Contract quintupel è vegnì fixà ils 20 da december 1841 a Londra in dretg da perquisiziun e da fermanza vicendaivel per ils bastiments che navigavan sut las bandieras dals stadis contrahents cun la finamira da supprimer il commerzi da sclavs e da confiscar bastiments da sclavs en in tschert territori da la mar enturn l’Africa.
En il decurs da la colonisaziun da l’Africa han ils signurs colonials europeics era tschessentà là plaun a plaun il commerzi da sclavs oriental e quel entaifer l’Africa. Domadus commerzis han dentant anc existì ditg en il zuppà; en l’Arabia Saudita è la sclavaria vegnida supprimida pir l’onn 1968. La sclavaria en il Sudan sco era il commerzi cun uffants en l’Africa dal Vest, nua che 200 000 uffants vivan tenor l’Unicef en sclavaria, mussan che la sclavaria exista per part anc oz.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ronald Daus: Die Erfindung des Kolonialismus, Peter Hammer Verlag, Wuppertal, 1983 ISBN 3-87294-202-6
- ↑ Peter Scholl-Latour: Afrikanische Totenklage, p. 206 ISBN 3-442-15219-4
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Philip D. Curtin: The Atlantic Slave Trade. A Census, Madison, Wisc. 1977 (2. ed.; ovra fundamentala ed ovra da guid)
- Wolfgang Wimmer: Die Sklaven. Eine Sozialgeschichte mit Gegenwart. Reinbek bei Hamburg, Rowohlt, 1979 (cun documents nizzaivels, uschiglio publicaziun da caracter popular ed en general antiquada) ISBN 3499171694
- Christian Delacampagne: Die Geschichte der Sklaverei, 2004 ISBN 3-538-07183-7
- Hans Fässler: Reise in Schwarz-Weiss ISBN 3-85869-303-0
- H. D. Baker: Degrees of freedom: slavery in mid-first millennium BC Babylonia, World Archaeology 33/1, p. 18–26
Films[modifitgar | modifitgar il code]
- Mission, da Roland Joffé, Gronda Britannia 1986
- Cobra Verde, da Werner Herzog, Germania 1987
- Amistad - Das Sklavenschiff, da Steven Spielberg, USA 1997
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lavur: Il commerzi da sclavs atlantic a Senegambia 1700–1850
- Chartas da l’Unesco: Vias dals bastiments da sclavs (cun datas) (PDF, englais)
- ‹Reise in Schwarz-Weiss› – davart relaziuns da la Svizra cun la sclavaria ed il commerzi da sclavs
- Il commerzi cun umans d’ozendi – dossier dal Cussegl da l’Europa


c: text/html

text:
Nimêl
Artécol in dialèt arzân
Al nimêl ("maiale" in italiân) (nòm sientéfich l'é Sus scrofa, e ânca Sus domesticus), o pôrch, l'é un suide dumê ed la faméja ed quî che gh'àn al maméli ed l'ôrdin di Artidattili Suiniformi. Al mâs'c al s' ciâma vèr e la fèmna scrôfa, mèinter i céch în ciamê latòun. L'é òna dal bèsti da masèl pió sparpagnê e pió druvê da l' òm, ânca per la tânta rôba ch' al pōl dêr, che vân dal lònghi lavurasiòun dal só chêrni, al sfrutamèint dal sèdli (secònd un antîgh dét : dal nimêl an s' bóta vìa gnît!).
Soquânt studiōş dal cambiamèint în sôlit sugerîr che al nimêl al deşvègna dal salvşâdegh cinghiêl, 'd urègin eurasiâtich, prubabilmèint stramzê cun al nimêl mediterraneo.
Alevamèint
L' alevamèint dal nimêl sèmbra ch' al sìa dimòndi antîgh, e figûri ed quî che prén èser i pió antîgh ed la râsa în ânca ind al pitûri int i mûr ed la grôta 'd Altamira [1] ( dal 40.000 p.C. cîrca). As pèinsa che al nimêl al sìa stê dumê intōren al 5.000 p.C. in Cina e di sègn pôch pió frèsch a ghîn ânca in Mesopotamia. Al nimêl l'é sèimper stê necesâri ind al sistêma dal magnêr ed l'òm e la só réca prudusiòun al l'à purtê a èser cgnusû da tót. Dimòndi dal carateréstichi ed la cunfurmasiòun o ed la manēra ed fêr dal nimêl în andêdi a fêr pêrt dal parlêr ed quêşi tôti al cultûri (quêşi sèimper in sèins de schîva o d' ufèişa, fîn 'd arivêr a la biastèma).
Al caratérestichi nutrièinti ed la chêrna ed nimêl, réca ed grâs, în forsi a l'urègin ed quêlch precèt ed soquânti religiòun (in particulêr soquânti ed còli nêdi in zôni chêldi dal Pianêta) che pruibésen ed magnêrel o mèten di lémit int al magnêrel. Al nimêl per êter al mâgna ed tót, e per tânt ind al zôni geogrâfichi in dóve a gh'é al deşêrt o al quêşi deşêrt, da per tót sgnêdi dal pôch magnêr, al mutîv dal precèt religiōş che a n' in pruibés la preşèinsa in pió che magnêren la chêrna e i sòt prodòt, al pōl èser arvisê ind al fât che, insém al piân dal magnêr, al nimêl as mèt in concorèinsa dirèta cun l'òm: al só alevamèint dòunca al pré mìa gnîr che a descâpit ed la quantitê dal magnêr per l'òm.
A gh'é da nutêr che al nimêl an n'é mìa dumê dal tót, ind al sèins che 'na vôlta lasê léber al dvèinta salvâdegh quêşi subét e sèinsa grân problêma a turnêres adatêr e al pōl preşentêr di cambiamèint ind la cunfurmasiòun in tèimp dimòndi şvêlt; dal rèst, la diferèinsa 'stèsa tra i nimêl salvâdegh e al nimêl 'd alevamèint an n'é mìa tânta.
La vèta dal nimêl an n'é mìa lòunga. Ind i modêren alevamèint al nâs int tót i mèiş ed l'ân. Ind la gugiolêda în normalmèint da cîrca dêş dòdeş céch. A la nâsita al latòun al pèişa da ûn a dû chîlo. La scrôfa la partués dō vôlti a l'ân; in realtê la sòma ed la durêda dal dō gravidânsi l'é mêno 'd ûn ân.
Ind i j alevamèint, per impidîr che la scrôfa la schésa sèinsa vrèir i céch, la vîn fâta mèter zò e alvêr i nimalein in 'na gâbia dóve la ghe stà dèinter apèina e dóve l' an 's pōl mìa môver liberamèint.
A secònd ed la mîra ed l'alevamèint al nimêl al vîn divîs in dō categoréi: "alzêr" e "pèiş". Al prém l'é còl ch' as câta nornalmèint al supermarchê e in dimòndi pcheréi. Al vîn masê dôp ed cîrca 6 mèiş da la nâsita e al rîva al mâsem 100 – 110 chîlo ed pèiş vîv. Al secònd, specialitê italiâna, l'é còl ch' al vîn druvê a fêr i persót DOP e grân pêta di êter salóm DOP e IGP, al vîn masê a cîrca ûn ân da la nasita e l' é tra 150 e i 180 chîlo (mediamèint intōren a i 160 chîlo).
L'alevamèint dal "pèiş" l'é 'na specialitê italiâna e dimòndi ed cêr spagnôla ( ind al rèst dal mònd ocidentêl a vîn alvê sōl j alzêr): còst perché as trât 'd j ònich paèiş in dóve as fân i persót. La magiōr pêrta di nimêl alvê in Itâlia la và a drê a sté trafîla.
La pruvîncia italiâna cun al pió êlt nòmer ed nimêl l'é còla ed Mânvta, dóve per ògni abitânt a gh' în in mèdia quâter nimêl.
Ûş dal nimêl ind i stódi ed medzèina
Al nimêl l'è dimòndi druvê cme urganîşem mudèl, in particulêr per i stódi che riguêrden al malatèi dal cōr e dal vèini. Al nimêl, difâti, prém ed tót al s' arvîşa dimòndi a l'òm dal pûnt ed vésta ed l'urègin ed la râsa. Rispèt a i sòregh (i principêl mudèl d' urganîşem) al só sistêma dal cōr e dal vèini l'é pió "manèvol" e al s' arvîsa a còl ed l'òm. A gh'în dòunca di mudê ed nimêl pr' al malatéi impurtânti ed l'òm cme l'altèrio o la malatèi dal caronârj.
I nimêl în ânca j urganîşem principêl pr'al stódi e a l' ûş ind i trapiânt tr' al bèsti e l'òm: ânca se al carâter ed faméja ed lòm al s' arvîşa di pió a còl dal sémi che mìa a còl dal nimêl, al nimêl l'é ed sicûr 'na bèstia, che, ânca grâsia a i pió ed mél ân ed cngusèinsa dal tètnichi che riguêrden al só alevamèint, al pōl èser alvê dimòndi edmèj dal sémi che s' arvîşem a lòm e "sacrifichê" sèinsa a i dimòndi avîş ed prudèinsa murêla che pôrta al tratamèint dal sémi.
Religiòun
In divêrsi religiòun al nimêl al mócia un significhêt spirituêl, pr' al fât ch' l' é argumèint ed règoli religiōşi insém al magnêr.
Ind l' ebreîşem e ind l' Ìślam as rispèta la règola ed magnêr mìa chêrna ed nimêl, cunsidrêda mìa pûra.
L'urègin ed la règola ind la religiòun 'd j ebrèi l'é scréta ind al léber dal Levitico pâs 11,7-8:
- …il porco, perché ha l'unghia bipartita da una fessura, ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri; li considererete immondi.
e ind al Deuteronomio pâs 17,8:
- …anche il porco, che ha l'unghia bipartita ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri.
L'urègin ed la règola ind la religiòun islâmica l' é fundêda ind i segvèint vêrs dal Corano , Sura II, 173:
- In verità vi sono state vietate le bestie morte, il sangue, la carne di porco e quello su cui sia stato invocato altro nome che quello di Allah.
Un chêş significatîv l' é la persecusiòun dóve în stê vètma j ebrèi a l'època maccabaica (Prém e secònd léber di Maccabei). La lèg ed Antioco IV Epifane j ublighêva a magnêr chêrna ed nimêl, e dimòndi, ebrèi, tra quî sêlta fôra la figûra ed Eleazaro, în andê incûntra a la môrt pr' an tradîr mìa la lèg di sô pêder.
In êtri religiòun, invêci, al nimêl al pōl èser un sègn ed buntê, bundânsa e richèsa. As vèda per esèimpi la fôla ed Gullinbursti ind la fôli antîghi di pôpol ed la Scandinavia..
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nimêl
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Nimêl»
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Adriano Del Fabro - L'arte della norcineria, ovvero Del maiale non si butta niente : come fare il cotechino, il culatello, i ciccioli, la pancetta, il prosciutto crudo, il salame, le salsicce, lo zampone, il lardo... / - [S. l.] : Arsenale ; [San Giovanni Lupatoto] : Mulino Don Chisciotte, 2007
- Flavio Birri, Carla Coco - Sua maestà il maiale : viaggio storico-letterario tra razze reliquie e ricette antiche e moderne - Venezia : Marsilio, 2003.
- Italo Corio - Il maiale da ingrasso per uso familiare - Bologna : Edizioni Agricole, 1955
- Orlando Manetti, Vincenzo Tosonotti - Scienza del maiale : tecniche di allevamento, trasformazione e utilizzazione - Bologna : Edagricole, 1984
- A. Motti - L'allevamento del maiale - Torino : Casanova, 1889
- Paolo Morganti e Chiara Nardo - Il maiale : la storia, le tradizioni e le ricette. - Sommacampagna : Morganti, 2004
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Biarritz
Biarritz (Biàrritz in gascun, aragunes e catalan; Miarritze in basch; Biarriz in spagnö) a l'è una cità francesa e basca in del dipartiment Pyrénées-Atlantiques (regiun Aquitania), arent al cunfin cun la Spagna.
Al gh'ha pressapoch 30.000 abitant.
Cuntegnüü
Turism[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biarritz a l'è in sü la costa atlantiga e l'è vüna di lucalità eurupei püssee rinumaa per andà cunt el surf.
Sport[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport püssee pupular a Biarritz a l'è 'l rugby.
La squadra del sit, el Biarritz Olympique Pays Basque o BOPB, a l'ha vingiüü 5 völt el campiunà frances (l'ültima in del 2006).
Aministraziun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Didier Borotra (del 2001).
Cità gemelaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biarritz a l'è gemelaa cun:


text:
Co sa lascha definir exactamain la Peninsla dal Balcan? Dal puntg da vista geografic pudess ins resguardar il Danubi e ses affluent la Sava sco ils cunfins. Ma per motivs istorics deschi d’agiunscher vers nord intginas regiuns vischinas. Durant in mez millenni, dal 14avel fin il 19avel tschientaner, ha ina pussanza estra vegnida nà da l’Asia dominà bunamain l’entira peninsla e l’ha marcà profundamain. L'onn 1914 numnav’ins «balcanais» ils stadis ch’eran sa separads da l’Imperi osmanic: Albania, Bulgaria, Grezia, Rumenia, Serbia, Montenegro, en pli la Bosnia che fascheva part da l’Imperi da Habsburg. [Tenor LQ].
(Charta: Captain Blood / CC BY-SA 3.0)


text:
TABELLARISCHE ANBIETERÜBERSICHT Unternehmen Kanzleistrategie/Coaching Webdesign/Medien Corporate Design Social Media Text PR SEO SEA Werbemittel Mandanteninformationen Suchdienste/Portale PR/Text anwaltstexte.com ü ü ü ü ü Büro für klare Rechtskommunikation ü ü Consilium Rechtskommunikation GmbH ü ü ü Eye Communications ü ü Fix International Services GmbH ü ü Julia Fuhrmann ü ü Juristische Fachübersetzungen – Elke Müller ü ü Julia Käfer ü ü Marchand – Legal & Financial Translations ü ü Klartext Anwalt ü ü ü ü ü Susanne Kleiner Kommunikation ü ü ü ü ü Lawlinguists ü ü Lextranslate ü ü Orbis – das Übersetzungsbüro ü ü Recht klar ausgedrückt ü ü ü ü Triller Communication Consultants ü ü Edward Viesel ü ü Web/Corporate Design AnwaltOnlinemarketing ü ü ü ü anwalts.marketing ü ü ü ü ü ü ü anwaltsmarketing.net ü ü beeqoo-law.de ü ü ü ü ü FocusPartner ü ü headstarterz GmbH ü ü ü ü ü ü ü Pia Löffler (Hrsg.) | Kanzleimarketing-Verzeichnis 2020 28
TABELLARISCHE ANBIETERÜBERSICHT Unternehmen Kanzleistrategie/Coaching Webdesign/Medien kanzleimarketing.club ü ü ü ü Kanzlei-Webdesign.de ü ü ü Köln Dialog ü ü ü ü mandantengewinnung24 ü ü ü ü mehr-mandanten.com ü ü ü ü STB Web ü ü ü ü ü UNIQUELAW ü ü ü ü ü ü ü Webtiger Pro ü ü ü ü ü ü SEO & SEA AdvoAd ü ü ü ü ü anwalt-advertising.de ü ü ü ü anwalt-onlinemarketing.de ü ü ü Marketing Maniax ü ü ü ü ü qmedia GmbH ü ü ü ü ü ü Ralf Zosel ü ü ü Mandanteninformationen Deutscher Anwaltverein (DAV) ü ü ü Informangement DE GmbH ü JurAgentur ü nwb Verlag ü web4law ü ü ü ü Corporate Design Social Media Text PR SEO SEA Werbemittel Mandanteninformationen Suchdienste/Portale Werbemittel/Drucksachen FLYERALARM GmbH Lerche: GmbH ü ü Pia Löffler (Hrsg.) | Kanzleimarketing-Verzeichnis 2020 29
Freie Fachinformationen GmbH
Leyboldstraße 12 / 50354 Hürth
Tel.: 02233 80575-14
E-Mail: info@ffi-verlag.de
Deutschland


text:
La vita misteriusa dals bulieus
Broschura cun exercizis
Il bulieu è ina planta cun funcziuns impurtantas en la natira. En il Radioscola dal 1985 han ils redacturs dà ina survista generala dal bulieu. Cun exempels ed exercizis decleran els la vita misteriusa dal bulieu. D'ina planta che viva en il zuppà, en stgira retratgadad ed umiditad e che na fa betg mo plaschairs. En la broschura accumpagnanta èn ils exercizis.
Il bulieu destruider
En il Radioscola vegn discutà dal bulieu che po far donn. Da quels exempels èsi era da chattar en l’archiv da RTR. Uschia ha la Televisiun Rumantscha per exempel rapportà dal bulieu ch’ha attatgà il palantschieu sura da la baselgia Sontg Martin a Ziràn e documentà las lavurs da sanaziun. Plinavant ha il Telesguard mussà il bulieu ch’hà infestà l’orgla da la baselgia claustrala a Mustér u il bindel cotschen ch’ha fatg fastidis al tieu en la Tumleastga.
La fascinaziun bulieu
Bleras e blers van per bulieus, enconuschan differentas sorts e giaudan lura els en spaisas gustusas. Il 2009 è l’emissiun da Camifo dal Radio Rumantsch sa fatschentada da radent dal hobi «bulieu». La redactura ha accumpagnà ina rimnabulieus e tractà differents aspects davent dad ir a tschertgar els fin al cuschinar.
Il bulieu e las emoziuns
Ils rimnabulieus ed ils chatschaders n’èn betg ils megliers amis. Persuenter duessan il chantun e la polizia atgnamain avair gugent ils rimnabulieus – surtut quels che n’enconuschan u respectan betg las reglas e van per bulieus da temps scumandads ubain prendan memia bler. Quels portan adina puspè daners en la cassa chantunala sco quai ch’il TSG ha rapportà da differentas razzias sin via.
RR actualitad 11:00


text:
Muntnegher
El Muntenegher (Crna Gora o ЦpHa Гopa in muntenegrin) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacaa a la Serbia, al Kosovo, a la Albania, a la Cruazia e a la Bosnia e Erzegovina. El Mar Adriatich el bagna i sò cost..
La capital a l'è Podgorica.
El gh'ha una süperfiss de 13.812 km² e una pupulaziun de pressapoch 600.000 abitant.
Urganizaziun pulitigaModifiché
El Muntenegher (nom ufizial: Peпyблиka ЦpHa Гopa / Republika Crna Gora) a l'è na repübliga.
El president a l'è el Filip Vujanović (de l'indipendenza).
El Prim Ministr a l'è el Milo Đukanović (del 2012).


text:
Bavois
Bavois a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.20 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 781 abitant.
El cumün de Bavois al se tröva a una altitüden de 441 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chavornay, Penthéréaz, Goumoens-le-Jux, Oulens-sous-Echallens, Eclépens, Orny, Pompaples, Arnex-sur-Orbe.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ucean Indian
L'ucean Indian (in arab Bahr al-Hind) a l'è el terz ucean püssee grand del mund, e'l quata pressapoch el 20% de la süperfiss de la Tera. I sò cunfin a hinn: a nord l'Asia, a ovest la penisula Arabiga e l'Africa, a est la penisula de Malacca, isul de la Sonda e l'Australia, e a süd l'Antartid. L'ucean Indian e l'ucean Atlantich ja spartiss el meridian 20 grad est, a süd de l'Africa, menter el meridian 147 grad est al spartiss l'ucean Indian de l'ucean Pacifich. El punt püssee setentriunal de l'ucean Índian al se tröa a pressapoch 30 grad nord de latitüdin, in del gulf Persegh. L'ucean Indian a l'è largh pressapoch 10.000 km intra i punt meridiunaj de l'Africa e de l'Australia; la sua area a l'è de 73.556.000 km², cun dent anca el mar Russ e'l gulf Persegh. El sò vulüm a l'è stimaa in 292.131.000 km3. I sò isul principaj a hinn: el Madagascar, la quarta isula püssee granda del mund, i Comore, i Seychelles, i Maldive, i Mauritius e Sri Lanka. L'Indunesia a l'è al cunfin intra l'Indian e'l Pacifich ma la fa part de'l Pacifich. L'ucean Indian a l'è impurtant 'me via de cumünicaziun intra l'Asia e l'Africa.


text:
Allucinazione perversa
Allucinazione perversa (Alucinasiòṅ parvèrsa) 'l è 'n film dramàtic dal 1990 'd Adrian Lyne, scrit e prudót par Bruce Joel Rubin. 'L è custâ vint-sinc migliòṅ ad dòlar e al 'n à fat sù da piò ad vint-siē.
Sunt
Jacob Singer (Tim Robbins), dòp avér cumbatû in Vietnam in dua tut i al ciamàvan „prufesōr“, 'l à catâ da lauràr in 'n ufìsi pustàł ad New York anc s'in bisàca al gh'à na làurea in filuśufìa. La guèra e la vita i gh'aṅ sgnâ la mènt, soquànt tèmp prima 'l à anc pardû in 'n incidènt in màchina sò fiōl Gabe (Macaulay Culkin), abû da la sò èx mujér Sarah (Patricia Kalember). Adès Jacob al s è mis insém a n'atra dóna, la Jezebel (Elizabeth Peña), e al s è arfàt na vita ma 'n giōr'n al taca a 'vér di alucinasiòṅ in dua i gh vîn'n in a mènt dal figùri flashback di tèmp ad guèra.
Di agìnt dal guèr'n i al rapìs'n e i al pìcian ma pò al gh la cava listés a dascórar c'n un chìmic ciamâ Michael Newman (Matt Craven). Chi lò al gh cònta pintî ch'l iva invintâ na dròga da dar a i suldâ par far-i dvintàr più rabî in di cumbatimènt ma invéci ad cumbàt'r i vietcong i s éran mis a cupàr-as fra 'd lōr.


text:
Security Control of Air Traffic and Air Navigation Aids
El Plan for the Security Control of Air Traffic and Air Navigation Aids, ciamaa anca SCATANA l'è on pian d'emergenza american coordinaa 'n tra el Ministeri de la Difesa, la Federal Aviation Administration e 'l ministee di comunicazion che 'l serviss a controllà el traffegh di reoplan in condizion d'emergenza.
Gh'è on pian arent 'me idea in Canada, ciamaa Emergency Security Control of Air Traffic (ESCAT).
11 de settember[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El pian l'è staa doperà doma ona volta, e in version modifegada, el 11 de settember del 2001. In pratega, el pian el preved dà el controll del spazzi aerei ai soldaa (NORAD), de fa atterrà tucc i avion e, se vegn ciamada l'emergenza, smorzaa i ausili de navigazion, per evità che on avion nemigh podess doperaj.
In realtà, l'è staa mia doperada pròppi la SCATANA, ma l'è rivà l'ordin del manager FAA Ben Sliney, sigutaa da l'orden dol Minister di Trasport Norman Mineta.
A bon cunt, l'unega vera attivazion de SCATANA gh'è stada per on error, quand al NORAD han caregaa in di Radad on tracciaa de on attacch nuclear, donca gh'è staa l'orden de atterragg, scancellaa subit quand l'è vegnuu foeura l'error.


text:
L’onn passà aveva la segund gronda banca svizra anc nudà in gudogn da passa 1 milliarda francs. En l'emprim quartal 2016 ha sulettamain la sparta d'administraziun da facultad en l'exteriur fatg gudogn.
Ils experts analists avevan prognostitgà ina perdita da 474 milliuns francs. Il schef da la Credit Suisse, Tidjane Thiam, ha avertì ch’era en il segund quartal 2016 pudessi cuntinuar cun quest trend negativ.
Il deficit en l'emprim quartal è gia il segund en roda. L'ultim quartal dal 2015 aveval la banca gia nudà ina sperdita da 5,8 milliardas francs. Quai pervi da restructuraziuns e cuntraversas giuridicas.
Gia il schaner aveva la banca annunzià da vulair stritgar plazzas, uschia sajan fin oz 3500 plazzas vegnidas stritgadas, communitgescha la CS quai sajan 58% da la finamira da 4000 fin 6000 plazzas fin la fin 2016.
RR novitads 08:00


text:
Enseira á la televijion ladina lascé odei na trasmiscion sun „la toponomastica ladina tla Val Badia“. L film curt á mostré la Val Badia te sia viesta plu bela, creps che se erj do bosc scurs y pres verdienc, imajes incadredes demarevueia bel.
Manco enteressant depierpul l contegnú rejoné de Werner Pescosta. Aladò dl titul se éssen aspeté valch toponims: i plu enteressanc, i plu misteriousc, ajache an sa pu che la toponomastica contegn la storia y che gonot palejeiela ence usanzes o paroles encuei desmentiedes. Ma de toponims desche l titul y ciamò plu clermenter l sotitul “ Inoms di paîsc y dla contrada tla Val Badia“ dijova, feter nia, l soul é sté “ Salt“ danter La Val y Mareo con referiment a la conteja dl „mandl de Salt“, ma con deguna spligazion etimologica dl toponim enstes.
Deguna parola endere sun tant che i toponims ladins vegn strabacés da les istituzions provinziales, ma ence da assoziazions turistiches y privac, enceben che an mess reconesce che ala se à out al miec ti ultims agn. Nia cis da entene n’é nience la afermazion dl reladour che trueps inoms de creps side apeina gnus dés tl temp modern da arpizadours y geologs gnus da foradecà per fins de orientament.
Tla Val Badia él n valgunes persones che s’en entenessa de toponims plu avisa, p.ej. a Giovanni Mischì ti va l merit de avei tout su bele ti agn ’90 contat con les ciases editoures Kompass y Tabacco per revijioné i toponims ladins tla Val Badia sun les chertes che fova enlaouta na orcena, a na moda che ales ciala fora encuei cotant plu ladines. Al Istitut ladin ti va l merit de avei dé fora les chertes cun i microtoponims. Lois Craffonara ti à dé a trueps na spligazion etimologica, al à desgropé le significat de Lech dla lé y Lech dla Lunch.
Te na trasmiscion de apeina 15 menuc ne pón nia fé na descrizion ampla y a fonz, poester él la pruma trasmiscion de na seria.
L liam a la mediateca dla RAI ladina: Toponomastica ladina tla Val Badia
1647 iadesc liet


text:
Cordon (FR-74)
Cordon l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Sallanches, del circondàre (arrondissement) de Bonneville e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 1 006 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 22,35 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 580 méter a 'na altèsa màsima de 2520 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Lenguv celtich
I lenguv celtich j'hinn una ram de la familia indo-europea e j'hinn rivaa zü da Proto-Celtich, cugnussüü anca cun el nom de "celtich cumün". Int el periodo del prim mileni prima del Signur, i lenguv celtich j'eren parlaa in gran part de l'Europa, a partì da la Baja de Biscay arent al Mar del nord, fina sü al fiüm Reno, e pö zü dal Danübi e arent al Mar Negher, e squasi fena int l'Asia Minur.
Al dì d'incö i lenguv celtich j'hinn parlaa dumà int un quaj sit int el Regn Ünì, l'isula de Man, Irlanda, Patagonia, e in Bretonia (Francia). In Patagonia gh'hinn rivaa dumà de recent cun l'imigrazion di gales. Int la magiur part de quej teritori chì, i parlant de lenguv celtich j'hinn una minuranza linguistica.
Lista de lenguv celtichModifiché
- Indueurpee
- Protuceltich
- Celtich cuntinental
- Celtich insülar
- Grüp guidelich
- Lengua irlandesa antiga
- Lengua irlandesa (gaelige)
- Lengua scuzzesa (gàidhlig)
- Lengua manesa (gaelg)
- Lengua irlandesa antiga
- Grüp britonich
- Lengua britanica
- Lengua galesa (cymraeg)
- Lengua curnuvajesa (kernewek)
- Lengua cümbrica
- Lengua bretun (brezhoneg)
- Lengua ivernica
- Lengua pitica
- Lengua britanica
- Grüp guidelich
- Protuceltich


text:
Apps ingordies de dać – anuzadus de spidl
N stüde descür la furia de cöie adöm dać
N stüde dl „Institut für Technikfolgen-Abschätzung“ dl’Academia Austriaca dles Sciënzes sön inćiaria dla Ćiamena di lauranć mostra che tres geodać, sciöche les coordinades-gps o i punć d’azès WLAN, vara da ciafè fora olache l’aparat é y cun chësc po i abinadus de dać ti jì do ai movimënć dl utënt. Ajache an à feter dagnora para le smartphone o le tablet, dàn inant tröpes informaziuns personales, sce al é abinadus de dać che ti va dô. Dandadöt les apps va bun por la furia de racoiüda de dać personai che vëgn tres maiù. Les apps fej sovënz da „falzada“ y ascogn le dërt fin: la racoiüda de dać. Sovënz é i pitadus de apps lià a firmes de retlam, che röia a chësta moda pro tröc dać.
A ći che i désses mëte averda canche i adorëis aplicaziuns sön le smartphone y le tablet
- 1. Istalede ma aplicaziuns da na fontana de crëta. Liede i iudizi che i ciafëis tla rëi (app-shop o forum) denant co les istalè.
- 2. Controlede i dërć d’azès tratan l'istalaziun. Les opziuns che alda laprò é de regola sot "impostaziuns". Sön i fonins cun Android y i aparać Apple vara da le fà dan l'istalaziun. Daldô podëise dejativé tres le menü “opziuns” por ej. i "sorvisc de geolocalisaziun". Sce i aratëis che na app ves damanes massa autorisaziuns por les funziuns che ara pîta, él damì da ne la istalè nia.
- 3. Ćiarede da mëte dantadöt averda pro apps debann. Ne stede a cliché sön links de retlam.
- 4. Metede averda ai sorvisc sön i dać. Sön n valgügn fonins vara da i blochè, a chësta moda se stravardëise da na maladoranza da pert dles apps.
- 5. Dejistalé les apps che i n’adorëis nia plü. A chësta moda tignëise fora le prigo che ares orties inant dać "doìa".
Combatimënt cuntra les ingianades di „cosć ascognüs“ te internet
Dal 1. d’agost dl 2012 inant él en forza ti Paîsc Todësc la soluziun "button"
Da agn incà ciafa la Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) de Balsan tröpes segnalaziuns da consumadus che cunta che ai à ciafè cunć, ghiranzes o comunicaziuns da ofizi che recuperëia credić o da avocać, do che ai s’à scrit ite zënza orëi sön plates web che parô debann, mo che é a paiamënt. Gonot nen vara de plates internet todësces che pîta sorvisc desvalis, mo che ascogn les informaziun sön i cosć y la dorada dl contrat. Dal 1. d’agost dl 2012 inant él en forza ti Paîsc Todësc la soluziun "button", y an spera che de te’ plates scomparësces. Al é da odëi sce i gesturs de chëstes plates se lasciarà tomè ite val’ d’ater por ester bugn da jì inant cun sües ativitês al limit dla legalité.
La Zentrala di Consumadus Europeica de Balsan pîta de plü informaziuns al numer 0471/980939 o ala misciun de posta eletronica info@euroconsumatori.org.
Finanziamënć: les banches ne po nia sforzè sö cunć o polizes
Cun le „decret-Salva-Italia” (L. 27/2012) él gnü mudé danterater inće le Codesc dl Consum: “Al vëgn conscidré nia coreta la pratica comerziala de na banca, de n istitut de credit o de n intermediar finanziar che, por stlü jö n contrat d’imprëst, obliëia le tliënt da sotescrì na poliza d’assiguraziun de chë banca, chël istitut o chël intermediar o da daurì n cunt corënt pro chë banca, chël istitut o chël intermediar.” Chësta norma vel por imprësć, credić y d’atri contrać che toca pro la definiziun de “imprëst” aladô dl Codesc Zivil (art. 1813).
I tliënć dla banca, a chi che l’intermediar bancar o finanziar damana che al vëgnes stlüt jö contrać implü por paié fora le finanziamënt, dess documentè chisc fać. La Zentrala di Consumadus é arjignada da ti lascè alsavëi les maladoranzes ales autoritês competëntes.
Le Garant dla Concorënza y dl Marćé po straufè la pratica comerziala nia coreta cun sanziuns aministratives che va da 5.000 a 500.000 euro, aladô dla sort dla violaziun y de süa dorada. Ti caji nominà dessura ne po la sanziun nia ester plü bassa co 50.000 euro (cfr. art. 27, coma 9, d.lgs. 206/2005).
Responsabilité zivila privata: indespensabla inće por che che va cun la roda
Inće che che va cun la roda messess avëi na poliza de responsabilité zivila privata. Les somes de rembursamënt che ti speta a na porsona danejada, che ne vëgn nia aratada responsabla de n inzidënt cun la roda, po ester granes y la porsona responsabla podess avëi de grandiscimes dificoltês finanziares do la ghiranza de na refata di dagns. La curida dl’assiguraziun po gnì arjunta tres la stipulaziun de na poliza de responsabilité zivila o po ester pert dl’assiguraziun sön l’abitaziun. Implü fóssel da tó en conscidraziun inće la stipulaziun de n'assiguraziun por inzidënć, che cür tl caje de n inzidënt cun la roda inće i dagns che vëgn da n'invalidité permanënta.
Finanziamënć: ći rata va pa bun?
Le calcoladù dla desponibilité ves dëida respogne a chësta domanda. Cun chësc calcoladù vara da ciafè fora l’import "sostenibl" por la retüda de n finanziamënt o de n imprëst te osta situaziun finanziara (confrunt danter tan che an davagna y tan che an spënn). Por cumprè n’abitaziun de proprieté, fóssel a vigni moda bun da avëi bele sparagné n chert o n terzo dl capital che va debojëgn. Por avëi n cheder realistich de osta situaziun finanziara vara da adorè inće osc liber contabl online, desponibl debann y te forma anonima sön www.contiincasa.centroconsumatori.it.
Por cuantifiché tan che i dëis fora, podëise inće ti ćiarè ales spëises de na familia mesana dl Südtirol: www.provinz.bz.it/astat.
L’import che romagn po gnì tut sciöche basa por ciafè fora la rata de retüda. Pian ia da chësc import vara da calcolè cun le calcoladù di imprësć l’import dl imprëst.
Le prozedimënt europeich por de pices stritaries: degügn ne le conësc
La Rëi dles Zentrales di Consumadus Europeiches (ECC-Net) à publiché na relaziun sön le prozedimënt europeich por les pices stritaries. I resultać desmostra che inće sce al é en teoria n stromënt de soluziun dles stritaries de consum sura i confins fora asvelt, economich y saurì, n’él nia tröc che le conësc y l’adora.
Sce val’ ne va nia pro na cumpra sura i confins fora tla UE é le prozedimënt europeich por les pices stritaries öna dles poscibilitês por ciafè na soluziun pro n valur de strit ćina 2.000 euro. Porimpò desmostra na relaziun presentada dala Rëi dles Zentrales di Consumadus Europeiches (ECC-Net) che chësta prozedöra, saurida da adorè y che vëgn aplicada dal 1. de jenà dl 2009, ne vëgn sovënz nia adorada.
De plü informaziuns é da ciafè chilò: www.euroconsumatori.org.
Register dles obieziuns: le stromënt nü n’à nia ćiamò albü chësc gran suzès chilò da nos
I trentins indere é plü daverć
A che ne ti él pa mai sozedü? N iade che i sun rovà a ćiasa y che i sperun da se gode n pü de calma, sónel bele le telefonn y al vëgn pité da stlü jö n contrat nü por le telefonn de ćiasa o por le strom, o por cumprè n madroz o na stüa; la lista dles cosses che vëgn venüdes al telefonn ne se röia pö gnanca. Le consumadù n’à baldi sovënz nia le tëmp da ponsè do sce les ofertes va bun o manco: tanć de os savess pa atira da dì cal che é le „dërt“ prisc de n madroz de fira de coco o na fornidöra de strom? Y insciö pol sozede che n "scê" dit debota devëntes na dezijiun (economica) falada.
Vara da tignì fora chëstes situaziuns? Da n pez incà vara da mëte ite le numer de telefonn tl "Register dles obieziuns". Tres chësc inserimënt vëgnel garantì (o altamo spéron) che le numer ne vëgnes nia plü adorè por fà retlam. I consumadus de nosta provinzia ne s’à nia ćiamò cis anuzé de chësc stromënt nü: di 145.347 numeri tla provinzia, nen él ma ćina śëgn 7.573 te chësc register. Chëstes zifres va plü o manco a öna cun la mesaria nazionala (olache al é 1.101.667 numeri sön 21.113.000). Al pê che i trentins sides trö’ plü atifs, ai à bele metü ite 12.162 numeri sön 225.316.
Co damanè che al vëgnes metü ite le numer de telefonn tl register?
L'iscriziun po gnì fata tres:
- n formular eletronich sön la plata web www.registrodelleopposizioni.it
- posta eletronica ala misciun abbonati.rpo@fub.it aladô dles modalitês dades dant sön la plata internet
- le numer vërt 800.265.265
- lëtra racomanada ala misciun: "GESTORE DEL REGISTRO PUBBLICO DELLE OPPOSIZIONI-ABBONATI" UFFICIO ROMA NOMENTANO CASELLA POSTALE 7211, 00162 ROMA RM, injuntan na copia de n documënt d’identité
- fax al numer 06.54224822, ajuntan na copia de n documënt d’identité.
Cuta de bol sön i contrać bancars: na jungla
Mudaziuns legislatives da dan da püch à mudé dassënn le cheder dles cutes sön i produć finanziars. La retignüda d’acunt standard sön i rendimënć é dl 20%. Por ći che reverda indere la cuta de bol por i libri de sparagn y i cunć corënć paia i tliënć, consumadus privać, 34,20 euro al ann, sce al é mesanamënter passa 5.000 euro lassura. Por i cunć de deponüda indere pàion dl 2012 le 0,10% cun n minim de 34,20 euro y n mascim de 1.200 euro (dl 2013 saràl le 0,15% cun le minim de 34,20 euro y zënza import mascimal), independentemënter dala soma mesana, canche le contrat toma o ai 31.12 de vigni ann. En cört: che che deura n cunt de deponüda ne benefiziëia nia dla “no-tax-area” sot i 5.000 euro, y la cuta va sö aladô de tan che al é lassura.
Le Garant por la Concorënza y le Marćé à bele informè le Govern che le regolamënt da śëgn deformëia le marćé. Al momënt n’él nia ćiamò stè na reaziun da pert dl Govern. Al romagn da s’audè che na regolamentaziun nöia respetes inće la condiziun di “pici sparagnadus”.


text:
Dialet paves-vugares
El Paves-Vugares (o anca dumà paves) l'è la varianta gall-italica parlaa int la Pruvincia de Pavia, a partì da Pavia cità e rivanda fín ai pee de l'Apenín paves, pü o men int i zon de Varz, e dividüü dai dü spond del Po. El rapresenta un continum dialetal ch'el va da una part püssee arent al milanes (tant 'me la parlada de Pavia cità) al dialet de l'Ultrepò Paves (ciamà anca dialèt ultrepadan) püssee de transizion cun el Piemuntes e l'Emilian (tant 'me la zona de la bassa Vala Stafura). Denter a quel continum chì gh'hinn di alter micro-variant, ma a hinn assee simil per pudè vess metüü insema int l'istessa macro-varianta. El Paves-Vugares el gh'ha no una classificazion precisa a l'intern di lenguv gallo-italich. Biondelli, int el so sagg, l'aveva metüü insema ai parlad Emilian, e l'istess l'aveva faa anca el Pellegrini, disend però ciar e net che se trata d'una varianta de pasagg dal Lumbard ucidental. Di ricerch püssee recent inveci el meten insema al Lumbard ucidental (presempi el laur de Daniele Vitali), anca per via de cambiament recent, duvüü a l'inflüenza che i gh'hann avüü i parlad de la pruvincia de Milan.
Cuntegnüü
- 1 Parnonzia
- 2 Lessich
- 3 Leteradüra
- 4 I verb in paves
- 5 Esempi de dialet
- 5.1 Diferenz tra el dialet paves de cità e quel arius
- 5.2 Dialet paves del Votcent
- 5.3 Una nuvela del Bucasc
- 5.4 Esempi de Vugares
- 5.5 I mes de l'an (dialet de la Piev)
- 5.6 I dì de la setemana (dialet de la Piev)
- 5.7 Pruerbi
- 6 Bibliugrafia
- 7 Vus curelaa
- 8 Ligam de föra
ParnonziaModifiché
I püssee tant parol che a trövum int 'l Paves-Vugares i henn cumpagn de quij di alter parlad insübrich, cun 'na quaj diferenza int la parnunzia, che la revarda suratüt i vucal.
VucalModifiché
Dal pont de vista di vucal, el Paves-Vugares el gh'ha di carateristich sia lumbard che emilian. Presempi, el gh'ha la sincope di vucal atonich (suratüt la 'e'), che l'è tipica di parlad emilian. Quel prucediment chì de suent l'è pöö trasfurmaa püssee ancamò per via de la prustesi, che la gointa 'na vucala a l'inizzi de la silaba. Chì suta fum un paragon intra el piasentin, el vugares, e un dialet de l'insübrich central. El prucediment ch'el va da la sincope a la prustesi l'è marcaa cun '->':
Una carateristica indè che inveci el Paves-Vugares l'è distant da l'emilian ma arent al lumbard l'è la mancanza de trasfurmazion in ditongh de la 'e' pre-nasala, che di volt la fà burlà del tüt la cunsunanta nasala, che chì l'è missa intra parentes:
LessichModifiché
Cambiament lessicalModifiché
El fat che el paves-vugares el s'è spustaa püssee invers i alter parlad insübrich el se pör ved suratüt da cert cambiament lessical, principalment int i verb usiliar e i articul. Chì gh'è un quaj esempi de cambiament de la varianta de Vughera.
El cambiament püssee grand che l'ha fat la varianta vugaresa int l'ültim secul l'è quel d'avè perdüü la "r" int i articul (son che l'esista anmò int un quaj dialet del turtunes):
Parol dialetalModifiché
Gh'è pöö 'na quaj parola che la se tröva mia int alter parlad insübrich:
LeteradüraModifiché
- Angiul Ferar, class 1874 (varianta de Pavia).
- Dario Murän, class 1897 (varianta de Pavia).
- Gianni Maggi (varianta de Pavia).
- Fabrizzi Läna, class 1952 (varianta de Pavia).
- Lissandren dra Roussela, class 1850 (varianta de Vughera).
- Angiul Vicini (varianta de Vughera).
- Rino Zucca (varianta de Burgh Tisén). Video de la puesia Nadal chì.
I verb in pavesModifiché
Verb vessModifiché
- Indicativ present: mì sum, tì 't seet, lü l'è, nüm a suma, vialter sii, lur i henn.
- Indicativ imperfet: mì seri, tì 't seret, lü l'era, nüm a seram, vialtar serav, lur i eran.
- Indicativ fütür: mì säroo, tì 't sareet, lü 'l sarà, nüm a saruma, vialter sarii, lur i saran.
- Cungiüntiv present: che mì sia, che tì 't siet, che lü 'l sia, che nüm a siam, che vialter sii, che lur i sian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì seri, che tì 't seret, che lü l'era, che nüm seram, che vialter serav, che lur i eran.
- Cundiziunal present: mì sarissi, tì 't sarisset, lü 'l sariss, nüm a sarissam, vialter sarissav, lur i sarissan.
- Infinii present: vess.
- Participi passaa: stat.
Verb avèghModifiché
- Indicativ present: mì gh'hoo, tì 't gh'eet, lü 'l gh'ha, nüm gh'uma, vialtar gh'ii, lur i gh'han.
- Indicativ imperfet: mì gh'avivi, tì 't gh'avivat, lü 'l gh'aviva, nüm gh'avivam, vialtar gh'avivav, lur i gh'avivan.
- Indicativ fütür: mì gh'avroo, tì 't gh'avreet, lü 'l gh'avrà, nüm gh'avruma, vialtar gh'avrii, lur i gh'avran.
- Cungiüntiv present: che mì gh'abia, che tì 't gh'abiat, che lü 'l gh'abia, che nüm gh'abiam, che vialtar gh'avii, che lur i gh'abian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì gh'avissi, che tì 't gh'avissat, che lü 'l gh'aviss, che nüm gh'avissam, che vialtar gh'avissav, che lur i gh'avissan.
- Cundiziunal present: mì gh'avrissi, tì 't gh'avrissat, lü 'l gh'avriss, nüm gh'avrissam, vialtar gh'avrissav, lur i gh'avrissan.
- Infinii present: avégh/'végh.
- Participi passaa: avüü.
I cuniügaziunModifiché
- Indicativ present: mì guardi, tì 't guardat, lü 'l guarda, nüm guardam, vialtar guardii, lur i guardan.
- Indicativ imperfet: mì guardavi, tì 't guardavat, lü 'l guardava, nüm guardavam, vialtar guardavav, lur i guardavan.
- Indicativ fütür: mì guardaroo, tì 't guardareet, lü 'l guardarà, nüm guardaruma, vialtar guardarii, lur i guardaran.
- Cungiüntiv present: che mì guardi, che tì 't guardat, che lü 'l guarda, che nüm guardam, che vialter guardii, che lur i guardan.
- Cungiüntiv imperfet: che mì guardassi, che tì 't guardassat, che lü 'l guardass, che nüm guardassam, che vialtar guardassav, che lur i guardassan.
- Cundiziunal present: mì guardarissi, tì 't guardarissat, lü 'l guardariss, nüm guardarissam, vialtar guardarissav, lur i guardarissan.
- Infinii present: guardà
- Participi passaa: guardaa.
II cuniügaziunModifiché
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
III cuniügaziunModifiché
- Indicativ present: mì scrivi, tì 't scrivat, lü 'l scriva, nüm scrivam, vialtar scrivii, lur i scrivan.
- Indicativ imperfet: mì scrivivi, tì 't scrivivat, lü 'l scriviva, nüm scrivivam, vialtar scrivivav, lur i scrivivan.
- Indicativ fütür: mì scrivaroo, tì 't scrivareet, lü 'l scrivarà, nüm scrivaruma, vialtar scrivarii, lur i scrivaran.
- Cungiüntiv present: che mì scrivi, che tì 't scrivat, che lü 'l scriva, che nüm scrivam, che vialtar scrivii, che lur i scrivan.
- Cungiüntiv imperfet: che mì scrivarissi, che tì 't scrivarissi, che lü 'l scrivariss, che nüm scrivarissam, che vialtar scrivarissav, che lur i scrivarissan.
- Cundiziunal present: mì scrivariss, tì 't scrivarissat, lü 'l scrivariss, nüm scrivarissam, vialtar scrivarissav, lur i scrivarissan.
- Infinii present: scriv.
- Participi passaa: scrit/scricc.
IV cuniügaziunModifiché
- Indicativ present: mì senti, tì 't sentat, lü 'l senta, nüm sentam, vialtar sentii, lur i sentan.
- Indicativ imperfet: mì sentivi, tì 't sentivat, lü 'l sentiva, nüm sentivam, vialtar sentivav, lur i sentivan.
- Indicativ fütür: mì sentaroo, tì 't sentareet, lü 'l sentarà, nüm sentaruma, vialtar sentarii, lur i sentaran.
- Cungiüntiv present: che mì senti, che tì 't sentat, che lü 'l senta, che nüm sentam, che vialtar sentii, che lur i sentan.
- Cungiüntiv imperfet: che mì sentissi, che tì 't sentissat, che lü 'l sentiss, che nüm sentissam, che vialtar sentissav, che lur i sentissan.
- Cundiziunal present: mì sentarissi, tì 't sentarissat, lü 'l sentariss, nüm sentarissam, vialtar sentarissav, lur i sentarissan.
- Infinii present: sentì/sëntì/sent.
- Participi passaa: sentii.
Esempi de dialetModifiché
Diferenz tra el dialet paves de cità e quel ariusModifiché
Dialet paves del VotcentModifiché
Dialet de PaviaModifiché
Gh'era ona volta on òm, ch'äl gh'ìva dü fiö.
E 'l minór l'ha dit a sò pàdär: "Papà, ch'äl mä daga quäl ch'äm toca 'd mè part!" E lü l'ha spartii la sostänza in tra i dü fiö.
E dä lì a poch dì, dopo avè fat sü fagòt, äl minór l'è 'ndat pr'äl mond int on paìs lontän, e là l'ha trat via tütcòss int i vizi.
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-Italici, pag. 246
Dialet de BronnModifiché
Ün òm al gh’aviva dü fiö.
E al secónd l’ha dit a sò padar: “O pà, dèm la part dla roba ch’a ‘m toca!” E lü al gh’ha spartii in tra lor la sò sostanza.
E da lì a poch dì, avènd miss tütcoss assema, al fiö dardè al ‘s n’è andat in pais lontan, e là l’ha consümaa tüt al fat sò a bagurdà.
ibidem, pag. 244
Una nuvela del BucascModifiché
PaviaModifiché
Mei disi donca che quand gh'era äl prim re 'd Cipri, dop che Gotifred äd Büglion l'ha guadagnaa Tera Santa, è sücess che una siurena nobila l'è andata in pelegrinagg äl Sepolcar e, 'gnind indree, quand l'è rivaa a Cipri, l'ha truvaa di balusson ch'l'han trataa propri da can. E lee, sentend tüt äl dispiasé, sensa nanca un'anma ca la cunsulàss, gh'è 'gnid in ment d'andà dal re e fà föra i sò rason: ma gh'è stat quaich d'üi ca gh'ha dit dit ch'la trava via 'l fiaa, parchè lü äl menava una vita gnent afat bona e 'l fava gnent äd bei; ansi, vigliach com l'era, äl sufriva e 'l cunsidrava par gnint i ingiüri che i altar ägh fasivan a lü, in manera che quai ca gh'aviva dispiasé con lü, a 's vendicavan fandagh di ingiüri. E la dona, sentend 'sta roba, sicome la gh'aviva nessüna speransa da pudé utegn giüstisia, par 'végh da cunsulàss dal sò dispiasé, l'ha guardaa bei äd tirà a dla sua 'l re, e l'è andata da lü. Quand l'è stata là, piangind davanti a lü, la gh'ha dit: "O 'l mè car siur, mei son chì davanti a tì no par vendëta äd l'ingiüria ch'm'han fat, ma par 'végh un poo 'd sudisfasion äd quäla, ät preghi d'insegnàm com at fee a sufrì quëi ingiüri che senti ch'i altar a 't fan, parchè insì, imparand da tì, pössa anca mei regulàm e supurtà la mé part äd pasiensa, che a la sa 'l Signor, se mei pudiss fa, ät regalariss vulentera, dal mument che tì 't see insì brav äd supurtàla".
Äl re, che fen alora l'era sempar stat pultron e pigar fen ai oss, comé ch'äl se füss dassdaa, cuminciand ad l'ingiüria fata a 'sta dona, che con rigor l'ha vendicaa, l'ha pensaa da mët a pan e pëss tüti quëi che 'ndand inans avissan fat quaicoss contra 'd lü.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 349-350
VugheraModifiché
Dis adónca che int i temp dël prim re 'd Cipro, dop la conquista dlä Tera Sänta fata da Gofred ëd Büglión, l'è sücess che üna nobildona 'd Guascogna l'è andata in pelegrinagg al Sepólcär, e quand l'è tornaa, arivaa in Cipro, di baloss i gh'han fat di vitüperi. Lee, pödendas nò consolà, l'ha pensaa ben d'andàss a lamentà däl re. Ma i gh'hän dii che lü l'era tanto trascüraa che no sol ël fava nò giüstisia ai ofes patii dai altär, ma incasì cui ch'i 'gh favan a lü për gross ch'i füssan ni soportava, ä la mira che se quaich d'ün ël gh'aviva quaich fastidi, 'l se sfogava fändägh quaich figüra. Sentenda 'sta roba lä dona, savenda për cmè fà për vendicàss, tant për consolàss ün poo l'ha pensaa 'd vorè in quaich manera fà pentì 'l re dla sò manera 'd fà e, ändändä pianzend dädnans a lü, la gh'hä dit: "Sciór, mì vën nò a la tò presensa për vendicàm dl'ingiüria ch'i m'han fata, ma in sò riparassión ët pregh dä möstràm cmè ch'a't fee tì a sofrì cui ch'i 'm disän ch'i 't fan, che inscì impärärö a soportà cula ch'i m'hän fat a mì, ch'ä 't regalariss volontera sä podiss, dä già che tì 'l see pörtài inscì ben"
Ël re, fén alór pigär e trascüraa, quasi ch'u 's dessedass da dormì, comincianda da l'ingiüria fata a cula dona, che l'ha vendicaa teribilment, l'è dventaa tremend cóntra tüti cui che d'alór in pö i han mancaa 'd rispet a la sò cöröna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 351-352
Esempi de VugaresModifiché
'L vugares mudernModifiché
L’Apenén, la cädenä äd muntagn che 'me ‘na spena dursal la traversa tütä la penisula itäliana äl cumencia a l’altässä dël pass dël Türchén, fra Genua Voltri e Lissändria. Un quaidün äl fa l’ipotesi che ‘l nom Apenén äl vena da Pen, äl diu ligür di bosch e di muntagn; da chi lü i sarissan pö derivaa incasì i nom di mont Pëna e Pënës.
I nümer in vugaresModifiché
- vön/vöna
- dü/du
- trii/tre
- quatar
- cencu
- ses
- set
- vot
- növ
- des
- vöndas
- dudas
- tredes
- quatordas
- quendas
- sedes
- derset
- dasdot
- dasnöv
- vent
'L Pader NosterModifiché
Padar Noster che t'see int i ciel
ca'l sia santificà 'l to nom
ca 'l vena 'l to regn
ca sia faja la to vuluntà
insì in ciel tant 'me in tera
I mes de l'an (dialet de la Piev)Modifiché
I dì de la setemana (dialet de la Piev)Modifiché
PruerbiModifiché
Pruerbi dla Bassa pavesaModifiché
Pruerbi dla zona 'd Santa Cristina e Miradò:
- Lä lenguä lä gh'hä no i oss, ma s'jä fa rump.
- Bisògnä végh 'mar in buca e spüdà duls.
- Ogni fiö al vegnä äl mund cul sò cävägnö.
- Bisògnä fà 'l pass secundä a la gämbä.
- Chi gh'ha i fiö in cünä 's na fa növä da nissünä.
- L'è mej fà invidiä che pietà.
- Lä gälinä ch'ä girä pär cà s' lä mängiä nò, l'ävrà mängiaa.
- Lä gatä mälfidentä quäl ch'lä fa, lä pensä.
- Pän e pagn, i è bón cumpagn.
- Ä vess vestii cun la roba di altär s'è sempär biut.
- Indè ca 'gh n'è, ägh na va.
- Lä tròpä cunfidensä lä fa perd la riverensä.
- Äl büs dlä gulä l'è strèt, mä 'gh passä cà e tecc.
- Chi vör fà ä sò möd, äl mängiä la minesträ e pö äl bevä äl bröd.
- Äl tròp äl strupiä.
([1])
Pruverbi de PaviaModifiché
- I ciaciär e i candiler ad lägn ja ciapän näncä äl mont äd pietà.
- L'ustäriä däl cärnee, chi nä vöö 's nä portä 'dree.
- Grämä clä cävagnä ch'lä vegnä nò bonä unä voltä ä l'an.
- Ciel fat a pän, piövä nò incö, piövä dumän.
- Svelt äl fögh, svelt äl cögh.
- Ä fà crätä pär ch'as stätä, quänd che pö 's gh'ha dä pägà, pär ch'agh siä dä crepà.
- O piculä o grossä, ognidün gh'ha lä sò crus.
- Chi l'è che gh'ha la cuvä 'd pajä, 'l gh'ha pägürä ch'la 'gh brüsa.
- Chi lävurä pr'äl cumün, al lävurä pär nessün.
- Chi è 'd cussiensä, 'd robä 'l restä sensä.
- Chi nödä 'l mes d'ägust, nödä ä sò mal cust.
- Se 'l scörs äl gä vediss e lä liprä lä 'gh sentiss, pocä gint as sälväriss.
- Äl bunurä 'l va nò a lümentàss ä cà däl tardi.
- Gesü Crist jä mätä äl mond, pö jä cumpägnä: un mäcäron e 'nä läsägnä.
- Magg, ädagg ädagg.
- Un färgüj äd mal, bsognä mätäl in sun pal.
- Un poo pr'öi fa mal ä nissöi.
- Mars märsät, pr'äl cäméi tegnä 'l sucät.
- Mars märsot, longh äl dì cumpägn dlä not.
- I mascär äs fan äd Cärnuval.
- Nädal, al pass d'un gal.
- Nädal sulon, Cärnuval tison.
- Cul temp e la pajä mädürä i nespul.
- Nuvel nuvel, tütcoss l'è bel.
- Pän dä nus, mängià dä spus.
- L'è mej un öv incö che 'nä gälinä dumän.
- Pänsä pinä pensä nò par quälä vödä
- Pän e pägn henn bon cumpägn.
- Äl pän di altär al gh'ha set crust.
- Parent äd socä, tüt al mond al ciocä; parent äd cälson, stän bei förä di cujon.
- D'inverän i plärö vegnän filatul.
- La pontä 'd pet l'è nò carnä dä pueret.
- 'Vègh i puf e pägài nò l'è tänt 'me näncä 'vèghi.
- Tüt i rävlö ä msürä dlä bucä 's pödä nò 'vèghi.
- Pänsä pinä lä vör ripos.
- L'ämnesträ riscäldaa lä va bei nò.
- L'è mej 'gnì russ ad la värgognä che verd äd lä rabiä.
- Säraa un üss, as vera unä fnesträ.
- Tüt i sänt agh vör la sò cändilä.
- Süch e mlon a la sò stägion.
- L'è mej vess sul che mal cumpägnaa.
- Chilè ch'gh'ha lä forsä dä gà, gh'ha lä forsä 'ncä dä supurtà.
- Al Signur äl da lä tägnä e 'l cäpel da quätàlä.
- Al temp e al cüü 'l fa quäl ch'äl vör lü.
- Quëi dal capel a trii cänton, s'i gh'hän bei tort vörän 'vègh rägion.
- Quël ch'ä va nò in sölä, va in tümerä.
- Pär fà un urdin agh vör un disurdin.
- Ä tüt i urluch agh pär bei i sò urluchin.
- L'è mej un üsé in män che cent in ariä.
- Värnis e stüch stopä i ögg ai mämälüch.
- Agh piäsäriss ä tüt vess bei, vess siur e vess gränd.
- Äpril, tüt i dì 'n bäril.
- Äpril, näncä un fil.
- L'aquä lä fa märsì i duv, äl véi nò.
- L'aquä da päisän la par nò e la bagna 'l gabän.
- Guärdèv bei dai ävucat, speciälment s'a gh'ii rägion.
- Sta mal un rat in bucä al gat, ma pegg un om in män a l'ävucat.
- Äl bel al sa mängiä nò.
- Lä robä püssee belä l'è quälä ch'a pias.
- Tüt i mort ch'a va ä lä büsä i gh'hän tüti la sò scüsa.
- Fà 'l siur sensä entradä, l'è 'nä vitä buzzäradä.
(traa de: Aristide Annovazzi, Nuovo Vocabolario Pavese-Italiano, Pavia, 1934).
Pruverbi sura i mesModifiché
- In giänar, pr'äl frägg zelä i crov.
- Äd fäbrar tegnä bon äl täbar.
- Pär tüt fäbrà, gnent in däl praa.
- Cun fäbrar che fa la brinä, semp i vach ä lä cässinä.
- Äpril näncä un fil, magg ädagg, giügn slargä 'l pügn.
- Giügn l'è 'l mes ch'marüdä i sires.
- Mes äd giügn, lävur dä mat pär furment, féi e bigat.
- Chi dromä äl mes d'ägust, äl dromä ä sò mal cust.
- Aquä 'd nuembär, nev äd dicembär; zee äd giänar, rmol äd fäbrar.
Alter pruerbi pavesModifiché
- A Sän Michel la merenda la vula in ciel.
- Sänt'Ägnesä lä lüsertä lä va sü pär lä siresä.
- Äl Suu 'd febrar 'l fa andà la muiee ä l'uspidal.
- Sä piövä 'l dì äd Sänt'Änä, piövä un mes e 'na stmänä.
- Äl prim ch'l'ha lävuraa l'è mort, ma chi 'l fa gnent gh'ha la stessä sort.
- Con l'ämur a 's fa nò buì lä pignatä.
- Ä lävurà a 's mängiä, ä lävurà nò a 's dzunä.
- Ä dàgh ädree a 's finissä ogni mästee.
BibliugrafiaModifiché
- Aristide Annovazzi, Nuovo Vocabolario Pavese-Italiano, Pavia, 1934.
- Ettore Galli, Dizionario Pavese-Italiano, Pavia, 1965.
- Alessandro Maragliano, Dizionario Vogherese-Italiano, in püssee de un'ediziun:
- Ed. Patron, Bologna, 1976.
- CEO - Comunità Editoriale Oltrepò, 2003 (ristampa).
Vus curelaaModifiché
Ligam de föraModifiché
- Diziunari piscinin del dialet de la bassa pavesa
- Sit ufizial del grüp paves di Fiö dla Nebia, cunt infurmazion sura el dialet paves
- El Statüt del muviment "Identità Oltrepò" in dialet
- Repertori de parol del dialet vugares
- Repertori de parol di dialet de la bassa pavesa
- Dizionari del dialett de Cava
- Puesii in paves
- A pruposet de la Madona de la Versa e del sò dialet


text:
Vorasecca
Vorasecca o Gorasecca (Golasecca in italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 699 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 386 ab./km²..
El paes, situaa in de l'Alt Milanes, el confina con Sest, Somma, Vergiaa e Castellett (NO).
Vorasecca l'è stada el loeugh indove la s'è sviluppada ona coltura pre-istòriga durada fina al V secol prima de Crist. In vari musei in tutta la val del Tisin a hinn conservaa testimonianz de quella civiltà chì, conossuda soratutt per la soa art funeraria raffinada.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Vorasecca l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La collavuraziun è adina stada exemplarica, ma ina fusiun na vegniva betg en dumonda. L’onn d’enviern 2016/17 lura n’aveva l’associaziun da «Sports d’inviern Ftan» nagin maina gestiun. Uschia che la scola da skis a Scuol ha gidà en quella situaziun precara ed incumbensà lur vice-maina gestiun per quest post. Uschia è naschida l’idea da fusiunar.
Nizzegiar sinergias
Ord l'associaziun «Sports d’inviern Ftan» e la «Scoula da skis Svizra Scuol SA» datti nov la «Scoula da skis Svizra Scuol – Ftan SA». Cun la fusiun da las duas scolas duessan vegnir nizzegiadas sinergias en l’organisaziun sco era en l’administraziun. Danovamain lavuran varga 120 magistras e magisters da skis durant la stagiun auta en il territori da skis Motta Naluns sur Scuol.
Il restaurant «La Cana» a Ftan, ch’era en possess da l’anteriura scola da skis da Ftan, vegn era manà enavant da la nova societad fusiunada.
RR actualitad


text:
Edisiòṅ dal 1902 dla fòla
Gl'aventùri 'd Pnòć. Stòria 'd un buratèṅ (“Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino” in itagliàṅ) 'l è 'n rumànś itagliàṅ scrit in dal 1881 par Carlo Collodi (pseudònim dal scritōr Carlo Lorenzini), divìś in trénta capìtui e ambintâ in dla Tuscàna dal XIX sécul. A s trata 'd un clàsic dla literadùra par ragàs a livèl mundiàł tant che par l'UNESCO 'l è stâ tradót in duśènt-quarànta léngui e pasa.
'L è vgnû fóra a puntàdi su 'n giurnàl par putèṅ dirèt par Ferdinando Martini, suplemènt dal quotidiàṅ Il Fanfulla.
La stòria dal putòć ad Pnòć, ch'a dir dabòṅ 'l éra na mariunéta e minga 'n buratèṅ, l'è stada cuntàda dimóndi vòlti a 'l cìnema, in televiśiòṅ e in di cartòṅ animâ.
Lèś la vóś ...


text:
18 03
Ol dé 18 de mars l'è 'l 77 ( 78 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 289 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de mars al è ul dí da pòost 77 ( 78 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 289 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Barcelona: la sità al patiss ol ters e darér dé del plö devastadur di bombardament che la patirà la sità dürat la guèra Civila Spagnöla per part de l'aviassiú franchesta.
Nassimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1858 - Paris, Fransa: Rudolf Diesel, inventur del mutur diesel.
Necrolòse[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1584 - Moscòa, Rössia: Ivan ol Teríbel, tsar de Rössia intra 1533 e 1584
Feste[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Partezela elementar
Partezèla elementàr l'è 'na concèt dopràt en fìzica de le partezèle per defenéser 'na partezèla mìa divizìbil, cioè mìa furmàda de l'agregasiù de partezèle piö pesène amò.[1]
Le partezèle elementàr che fùrma l'ünivèrs le pöl véser clasificàde en partezèle-matéria, de tipo fermiònich (quark, eletrù e neütrì, che g'ha töcc 'na màsa) e partezèle-fórsa, de tipo bozònich, portadùre de le fórse fondamentài che ezìste en natüra (futù e glüù, sènsa màsa, e i buzù, che g'ha màsa).
El modèl stàndard el contèmpla divèrse ótre partezèle-matéria mìa stàbii che ezìste en sèrte cundisiù per en tép variàbil, ma sèmper en gran cürt, prìma de decàder en ótre partezèle. Gh'è stat pröàt apò l'ezistènsa de en buzù de Higgs, che 'l g'ha 'na funsiù töta particolàr.
A mèret del concèt de "partezèla", gh'è de notà che la mecànica quantìstica la g'ha süperàt la distinsiù nèta 'ntra partezèle e ónde che gh'ìa caraterizàt la fìzica clàsica del sècol XIX. La fìzica modèrna, a cumincià de Max Planck e Albert Einstein, la g'ha demustràt che le ónde le prezènta aspècc curpusculàr corpuscolari isé come la matéria la prezènta aspècc de ónda, 'ntra de lur mìa separàbii (dualismo onda-partezèla) e che se m,anifèsta en determinàde modalità (prensépe de complementarità).
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Citazione/Configurazione/sandbox' not found.


text:
Automotris FS ALe 582
L'automotris FS ALe 582 a l'è 'n automotris pensada per el straport pendolar o a media distanza, a correnta continua de 3'000 V.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El progett a l'è desviluppaa a mità agn '80 per sostituì i treni pussee vègg doperaa per el traffigh pendolar e a media distanza soratutt in di lign secondari de la Sicilia e del Sud. L'è pensada 'me evoluzion de l'automotris FS ALe 724 pussee confortevola, de che la se podeva cobbià.
In del 1984 scomincia el lavorà e in del 1987 a hinn consegnaa i primm motris. Ses a hinn staa crompaa anca di Ferrovie Nord Milano e consegnaa in del 1993, classificaa 'me Automotris FNM E.750.
I treni eren faa tipicament de 'na motris, 'na remorciada Le 763 e Le 884 e 'na remorciada pilota Le 562.
In del 2014 in l'ambit del progett Interreg in tra Italia e Svizzera 6 unità a hinn daa a la Trenord per vèss mittuu in servizzi de la Valtolina. In del 2017 n'hinn staa retiraa on poo per di problema de affidabilità.
Caratteristich[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mus de la motris a l'è noeuv rispett a quell classich e pussee fazil de mantegnì. I interni a hinn dividuu in prima class cont tre fil de post a settà e i àlter de segonda class. Hinn sènza la toalett, che la gh'è domà in di remorciaa.
La part elettrica a l'è arenta a quèlla de l'ETR 450 e la ved du motor per carrell, sospenduu e che trasmetten a la roeuda cont di ingranagg. El sistema de contròll de potenza a l'è elettronich e la presa de corrent a l'è fada cont du pantograf de tipo 52 FS, che menen l'elettricità in d'ona gabina ad alta tension sarada.
La frenatura a l'è de tipo elettrich combinaa: A volta velocità a l'è el sistema elettrich ad attivàss, a bassa velocità anca quell pneumatich, per permètt de fermà la motris.
Galleria di foto[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vittorio Cervigni, Elettromotrici ALe 582, in "I Treni Oggi" n. 72 (giugno 1987), pp. 14-18.
- Pubblicazioni di servizio FS, Elettromotrici ALe 582


text:
Lavurs
Tar podologas e podologs AFQ va glieud da tut las vegliadetgnas, persunas che han mal da chaminar e da purtar chalzers, che han in'ungla-pe ch'è creschida en, cun pel dal pe donnegiada u cun auters problems cun ils pes. Pes e detta-pe da persunas saunas tgiran ellas a moda independenta. Tar pazients da ristga che pateschan per exempel da disturbis da la circulaziun dal sang, diabetes u reumatissem resguardan ellas las instrucziuns da las podologas diplomadas SSS. Lur finamira è da mantegnair e meglierar il moviment ed il bainstar dals pazients e da las pazientas.
Per cumenzar sclereschan las podologas AFQ en in'anamnesa la raschun per ils mals: Porta il pazient chalzers adattads? Chaschunan smatgadas, pes schlargiads u pes sbassads ils mals? A moda empatica infurmeschan ellas ils pazients cun tge mesiras ch'ins pudess mitigiar lur mals. Ellas vesan era sch'in pazient dovra agid medicinal.
Podologas AFQ taglian unglas dal pe saunas u defurmadas, allontaneschan egls-giazla dolurus, pel dira e vaschias, tractan bulieus da las unglas ed unglas engrossidas. Ellas mettan faschadiras per levgiar smatgadas e blessuras e curregian cun in fermagl spezial unglas-pe creschidas en. Per unglas che na pon betg crescher a moda natirala, saja quai en consequenza d'in accident, pervia d'ina posiziun stretga da la detta-pe u pervia da chalzers che smatgan, modelleschan ellas in'ungla artifiziala che protegia il letg da l'ungla. Or da silicon furman ellas in sustegn per il spazi da la detta-pe. Instruments e maschinas utiliseschan ellas a moda precauta per betg chaschunar mals als pazients.
Sco mesira terapeutica masseschan las podologas AFQ ils pes e las chommas sut dals pazients. Ellas vendan products da pedicura als pazients ed als cusseglian areguard chalzers medicinals ed agids ortopedics per puspè pudair chaminar senza mals.
Suenter il tractament nettegian e steriliseschan las podologas AFQ ils instruments e mettan en urden lur plaz da lavur. Els documenteschan l'andament da la malsogna, protocolleschan las mesiras iniziadas e fan uschia visibel il success dal tractament.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 26-9-2012
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
en ina pratica da podologia
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala a Zofingen
Roms professiunals
- ortopedia tecnica
- anatomia generala / fisiologia
- biologia generala / bacteriologia / microbiologia / infecziun
- teoria da medicaments / sterilisaziun / dischinfecziun
- anatomia speziala / ortopedia
- patologia / dermatologica
- etica da professiun e basa giuridica professiunala / dretg dals pazients
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "podolog / podologa AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- interess per dumondas medicinal-terapeuticas
- mauns inschignus e ruassaivels
- pazienza e perseveranza
- nagina tema da contacts
- abilitad da supportar squitsch
- abilitad da communitgar e plaschair da contacts
- empatia, chapientscha ed avertadad per differentas persunas
- buna demananza e cumparsa confurma a la situaziun
- discreziun
- senn per urden e per igiena
- abilitad d'organisar
- conscienza da servetschs
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da l'Associaziun svizra da podologas e podologs SPV
Examen professiunal (EP)
p.ex. massader medicinal / massadra medicinala cun certificat professiunal federal
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. podolog / podologa SSS u spezialist d'activaziun diplomà / spezialista d'activaziun diplomada SSS, spezialist da tgira diplomà / spezialista da tgira diplomada SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en fisioterapia, Bachelor of Science (SAS) en tgira
Cundiziuns da lavur
Podologas lavuran en praticas da podologia, ospitals ed en chasas d'attempads e da tgira. La professiun po era vegnir exequida a temp parzial. Il martgà da lavur sa differenziescha tut tenor regiun, da princip datti però bleras plazzas. Per avrir in'atgna pratica da podologia èsi necessari d'avair in diplom da la scola spezialisada superiura (SSS) ed ina lubientscha da la direcziun chantunala da sanadad.
Ensemen cun la medischina sa sviluppa la podologia cuntinuadamain. Per mantegnair ed augmentar las schanzas sin il martgà da lavur èsi indispensabel da restar al current pertutgant svilups medicals e tecnics.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra da podologas e podologs SPV
Secretariat
6210 Sursee
Tel: 041 926 07 61
URL: www.podologie.ch
Center da furmaziun e perfecziunament Zofingen (BZZ)
4800 Zofingen
Tel: 062 745 56 00
URL: www.bwzofingen.ch
Survista professiuns da sanadad:
URL: www.gesundheitsberufe.ch
Revista professiunala:
"Podologie Schweiz"


text:
Gunsàga
Gunsàga (nòm uficiàl en Italià: Gonzaga) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 9 150 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 49,8 km² e 'na densità de 184 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Luzzara (RE), Mòia, Pegügnàga, Reggiolo (RE) e Süsèra.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Gunsàga l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Wimmis
Wimmis a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2391 abitant.
El cumün de Wimmis al se tröva a una altitüden de 629 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Diemtigen, Erlenbach im Simmental, Reichenbach im Kandertal, Reutigen, Spiez.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
See also[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wimmis su Wikimedia Commons


text:
Buchholterberg
Buchholterberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.34 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1520 abitant.
El cumün de Buchholterberg al se tröva a una altitüden de 1006 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschlen, Bleiken bei Oberdiessbach, Fahrni, Linden, Röthenbach im Emmental, Unterlangenegg, Wachseldorn.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Buchholterberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1268 col nom de Bucholtron.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Buchholterberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mendret: L Istitut di Grups Etnics dl Südtirol – SVI
Dai ani ie l Istitut di Grups etnics dl Südtirol – SVI n pont de referimënt per la scunanza dla mendranzes tl’Euorpa. Per la trasmiscion Mendret ons ntervistà l diretëur scientifich Paul Videsott y l presidënt de unëur de chësta lia Christoph Pan. L sarà pona nce da audì velch sun l Secretariat dla mendranzes de Berlin. Finé via finerà la trasmiscion cun la rubrica “I love Ladinia”, ulache Elisabeth Kroisleitner nes cunterà ciuldì che la à mparà a rujené ladin.
Program de Elisabeth Kostner


text:
Crest (FR-26)
Crest l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Crest-Nord et
Crest-Sud, del circondàre (arrondissement) de Die e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 8 008 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 23,38 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 166 méter a 'na altèsa màsima de 463 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Moena
I pré e la biodesvalivanza
Negun’autra coltivazion agricola à fazion su l’ambient desche chela di pré e di pèscoi da mont. De gra a la reijes fites e ben sparpagnèdes fora, i pré favoresc l zircol de l’èga, i stravèrda l teren da la metes e i é de gran emportanza per la conservazion de la biodesvalivanza. Defat les é sacotantes la sorts vegetales, ence rères, che les vif demò te la praarìes avertes e les se sparpagnea fora canche vegn seà.
Te Fascia i pré e i pèscoi met adum più che un terz del teritorie coltivà (l rest l’é bosch) e i ge corespon a duta la spersa agricola durèda. Segur l’é la pèrt più carateristica del paesaje culturèl fascian: i tol cà vigni cianton, ence i regnes più adorc e l’é l simbol del control de l’om sul teritorie, ence n muie en aut. I lonc ciampes zacan coltivé – anchecondì pré da seèr - che se pel mirèr un dò l’auter desche se i fossa na soula fascia de verc desvalives l’é l simbol identificatif de Fascia e, aldò del pensier de vèlch studious, l’é la reisc del medemo inom de la val: Fascia = ‘fascia, ciamp lonch’.


text:
Ligurnet
Ligornet nom ufizial in italian Ligornetto) a l'è una frazion del distret cumün de Mendris. in del Canton Tesin. Infina al mes de Abril del 2013 l'ha faa cumün indeperlü. In del 2011 al gh'eva poch pussee de 1500 abitant e prima de l'agregazion a Mendris el sò cumün al gh'eva una süperfiss de 2 km². Al se tröva a una altitüden de 362 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (750 vot a favur e 102 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e l'è vegnüü uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
Ligornet a l'è tacaa a Besasc, Civ (IT-VA), Mendris e Stabi.


text:
Duain Confederaziun e chantuns promover abitaziuns pajablas? E duai en futur esser chastiabel da discriminar ina persuna pervi da sia orientaziun sexuala? Ils 9 da favrer vuschain nus davart l'iniziativa per dapli abitaziuns pajablas e davart schlargiar la lescha cunter discriminaziun.
Co vegnis Vus a vuschar? E tge arguments han persvas Vus? As participai a nossa retschertga!
Qua chattais Vus la retschertga:
As participar pudais Vus anonim. Las respostas vegnan tractadas a moda confidenziala. Per la retschertga ha la SRG SSR incumbensà l'institut gfs.bern. Ils resultats da la retschertga vegnan silsuenter publitgads sin tut ils chanals da RTR, SRF, RTS e RSI.


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
Jesus vegn transfiguras duront ch’el urava sil cuolm (cf. Lc 9,29). Quei cuort raquent ei circumdaus da renviaments sin la passiun, mo era il text sez cuntegn talas allusiuns. Malgrad la tarlischur dil vestgiu san ins udir la passiun che vegn a vegnir: Jerusalem, ils giuvnals che sedurmentan, l’umbriva, Jesus ch’ei persuls, ils giuvnals che queschan.
Il punct culminont dil raquent ei la vusch che tuna ord la nebla e ch’annunzia: «Quei ei miu Fegl eligiu, quel tedlei!» (Lc 9,35). Jesus vegn gia annunziaus tier la naschientscha sco «Fegl da Diu» (cf. Lc 1,31.35), e lu tier il batten (cf. Lc 3,22), mo era tier las tentaziuns el desiert (cf. Lc 4,3.9) ed entras demunis ed in malspirtau (cf. Lc 4,41; 8,28).
Cun la transfiguraziun vegn in schatg digl esser divin da Jesus «veseivels», e quei amiez las allusiuns alla passiun. Mo sia passiun, insumma sia entira veta terrestra, ei ina via alla levada, alla gloria.
Lc 9,28b–36
28bJesus ha priu cun el Pieder, Giachen e Gion ed ei ius sin il cuolm per urar. 29E ferton ch’el urava, ei l’expressiun da sia fatscha semidada, e siu vestgiu tarlischava tut alv. 30Ed uarda, dus umens sediscurrevan cun el: Moses ed Elia. 31Cumpari en gloria, plidavan ei da sia fin che dueva secumplenir a Jerusalem. 32Pieder e ses cumpogns eran sedurmentai. Stai allerta, han ei viu sia gloria ed ils dus umens che plidavan cun el. 33Quels stevan per bandunar el. Cheu ha Pieder detg a Jesus: Mussader, igl ei bien che nus essan cheu. Nus lein far treis tendas, ina per tei, ina per Moses ed ina per Elia. EI saveva buca tgei ch’el scheva. 34Ferton ch’el plidava aschia, ei ina nebla vegnida ed ha fiers umbriva sin els. Entrond ella nebla, han ei pigliau tema. 35Ed ord la nebla ha ina vusch tunau: Quei ei miu Fegl eligiu, quel tedlei! 36E cu la vusch ha giu resunau, fuva Jesus persuls. Ils giuvnals han cuschiu sur da quei ch’els vevan viu ed han da gliez temps raquintau nuot a negin.


text:
Santo Stefano di Magra
Santo Stefano di Magra (en lìgure: Santo Stefano Magra) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 9 114 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 14,0 km² e 'na densità de popolasiù de 651 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aulla (MS), Bolano, Sarzana, Vezzano Ligure.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Santo Stefano di Magra l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lavurs
Mecanists e mecanistas da maschinas agriculas mantegnan e reparan maschinas ed isegls da la tecnica agrara. Latiers tutgan per exempel tractors, vehichels da transport, maschinas d’arar, da semnar e da racolta, suflafains, maschinas da sterner fertilisaders, maschinas da far ballas, maschinas da segar euv. Savens sa tracti d’isegls da hightec cumplexs cun regulaziuns electronicas.
Mecanists da maschinas agriculas lavuran en lavuratoris ch’èn endrizzads a moda moderna. Là als stattan a disposiziun resgias, maschinas da furar e da mular, indrizs da buglir, turns, isegls spezials sco er differents apparats da controlla e da mesirar. Savens reparan els disturbis e defects er directamain al lieu d’acziun da las maschinas. Els èn bler en viadi durant la stad e l’atun, cura ch’i vegn racoltà.
Tar reparaturas na lavuran mecanists da maschinas agriculas betg mo cun forza ed inschign. Els erueschan era cun instruments da diagnosa dirigids dal computer disturbis en sistems electrics, electronics, mecanics ed idraulics. Latiers consulteschan els manuals e plans da funcziun correspundents. Els demonteschan parts defectas u isadas d’ina maschina u d’in motor, prendan dapart agregats en tocs singuls, als nettegian e remplazzan tocs isads. Sch’ins na po betg retrair tocs da reserva entaifer in tschert temp, als fabritgeschan els sezs. Els san applitgar las tecnicas ch’ins dovra latiers sco furar, storscher e buglir. Els lavuran cun metals, ma era cun materials sintetics.
Mecanists da maschinas agriculas mainan tras lavurs da controlla e da service. Els controlleschan elements da construcziun sin lur funcziunalitad, midan l’ieli dal motor e programmeschan là nua ch’igl è necessari il manaschament dal motor e dal vehichel. Els drizzan en il spazi dal ventil e controlleschan l’indriz da frains sin sia funcziunalitad cumpletta. Tut tenor giavisch da la clientella èn els plinavant responsabels per la modificaziun e la cumplettaziun da maschinas. Per quest motiv fabritgeschan els er construcziuns spezialas. Maschinas novas preparan els per metter en funcziun.
ar lur lavur resguardan mecanists da maschinas agriculas las prescripziuns da segirezza, la prescripziuns sanitaras e da la protecziun da l’ambient e preparan las maschinas tenor las directivas legalas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-10-2006
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in lavuratori per maschinas agriculas
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala (instrucziun communabla cun mecanists / mecanistas da maschinas da construcziun e mecanists / mecanistas d’apparats a motor AFQ)
Roms professiunals
- cumpetenzas che surpassan la professiun
- prescripziuns
- tecnica da las lunghezzas e tecnica da controlla
- tecnica da fabricaziun
- basa da la tecnica da fluid
- idraulica
- instrucziun da material
- informatica
- elements da maschinas
- schassis
- pilotadis / frains
- segirezza / confort
- infurmaziuns tecnicas
- basa da l’electrotecnica
- indrizs tecnics
- motors termics
- quint / fisica
- lavurs spezialisadas professiunalas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mecanist / mecanista da maschinas agriculas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en geometria e matematica
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- bun dun receptiv
- moda da lavur autonoma
- fidadadad e senn per responsabladad
- buna sanadad e constituziun robusta
- plaschair vi dal contact cun la clientella
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal center da furmaziun da l’Uniun svizra dal Metal e da scolas spezialisadas professiunalas
Furmaziun da basa scursanida
mecatronist / mecatronista d'automobils
Examen professiunal (EP)
manader / manadra da lavuratori da maschinas agriculas cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister mecanist / maistra mecanista maschinas agriculas
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist / tecnicista dipl. construcziun da maschinas, tecnicist / tecnicista dipl. da construcziun en metal, tecnicist / tecnicista dipl. electrotecnica
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor of Science SAS) en tecnica d’automobils, en tecnica da maschinas u en electrotecnica
Cundiziuns da lavur
Mecanists da maschinas agriculas lavuran en lavuratoris da reparatura ed en firmas d’import da la branscha da la tecnica agrara.
Grazia a lur scolaziun vasta èn mecanists da maschinas agriculas persunas dal fatg tschertgadas. Sper la lavur sin il sectur emprendì chattan els er plazzas da lavur en l’industria e sin montascha en Svizra u a l’exteriur.
Mecanists da maschinas agriculas èn savens en viadi e lavuran per part en il liber. Il temp da lavur lung durant il mez onn da stad vegn egualisà tras il temp da lavur pli curt durant l’enviern.
Ulteriuras infurmaziuns
AM Suisse
Uniun da professiun Agrotec Suisse
Chräjeninsel 2
3270 Aarberg
Tel: 032 391 99 44
URL: www.smu.ch
Infurmaziuns davart las furmaziuns da basa da la tecnica agrara:
URL: www.go4mechanic.ch


text:
Bandworkshops
Play music & meet good people
En il Female* Bandworkshop pos ti experimentar, scuvrir novas chaussas e rimnar experientschas. Durant plirs mais fas ti regularmain emprovas cun tia nova band. Las emprovas vegnan menadas da musicistas* professiunalas cun plirs onns experientscha da tribuna. Ensemen experimentais vus cun divers stils da musica, improvisais e sviluppais voss agen stil. Al punct culminant sunais vus la primavaira voss emprims concerts e registrais ina chanzun en il studio. Sunas ti gia in instrument? Lura nizzegia uss la schanza unica d’emprender d’enconuscher noss coachs ed autras dunnas* cun ina passiun per la musica e da ta sviluppar vinavant cun ellas.
Ils bandworkshops han lieu a Basilea, Berna, Lucerna, Winterthur, Cuira, Genevra, Losanna e Bellinzona. Ils workshops cumenzan mintgamai la fin d’october, annunzias prendain nus encunter l’entir on – dai!
Custs
Ina participaziun custa 240 CHF.
Ils custs na duajan impedir la participaziun. Faschai a saver nus!
HAS TI DUMONDAS?
Ans scriva per WhatsApp
076 545 08 88
U per e-mail
VULS TI SAVAIR DAPLI?
Chargia giu qua il concept u legia noss rapports da medias.


text:
03/2015
Nos ultim Chardun
Quist es l’ultim Chardun online e l’ultima pagina dal Chardun aint illa Quotidiana. Zieva 11 ans vainsa decis da glivrer cun nossa giazetta umuristica-satirica. Düraunt ans eirans nus da l’avis dad avair var 2500 visitas al mais tar nossa giazetta online. L’an passo vainsa müdo il proveditur e vains stuvieu constater, cha’l numer da las visitas nu’s cunfaiva brichafat cun nossas aspettativas. Scha maunchan ils lectuors nu vela que la paina da fer giazetta.
Nus vains adüna fat gugent quista lavur e’ls collavuratuors nu manchaivan. Prubabelmaing as stuvessa fer üna giazetta pü moderna e pü attractiva. Que füss üna lavur per glieud pü giuvna ingascheda. Nus vains bainschi gieu collavuraturas giuvnas chi scrivaivan propi bain, ellas vaivan oters temas ed ün oter möd da s’exprimer. Ma zieva ün pêr ans haun ellas glivro da collavurer, saja que causa ch’ellas giaivan a stüdger a l’ester u ch’ellas vaivan üna plazza giò la Bassa ed as sentivan memma dalöntsch davent per pudair contribuir qualchosa actuel.
Ils respunsabels dal Chardun haun decis da mantegner la homepage dal Chardun www.ilchardun.com. Uschè vainsa la pussibilted da reagir scha bsögn fo e gnir cun üna giazetta online speciela. Eir l’archiv chi cuntegna tuot las contribuziuns dals ultims 11 ans resta activa.
Impü vainsa decis dad edir ün cudesch cun contribuziuns e caricaturas dal Chardun.
La palorma dal Chardun nu suos-cha neir mancher. Quella ho lö sanda, als 17 october a l’hotel Bär/Uors a Zernez cun tschaina, bal e contribuziuns cabarettisticas. Noss lectuors sun invidos amiaivelmaing a quista palorma.
Infos ed annunzchas fin als 30 avrigl quia


text:
- Dumonda Atanes concernent il futur da las medias en il Grischun talian
La fin da matg è vegnida terminada la procedura da consultaziun tar la revisiun parziala da l'ordina...
- Dumonda Baselgia-Brunner concernent agids finanzials per la tgira d'uffants confurm als basegns
Perquai ch'il maun public na sa participescha strusch als custs per la tgira d'uffants cumplementara...
- Dumonda Caduff concernent la digitalisaziun d'inventaris statals da fotografias
Dapi ch'i dat la fotografia han nundumbraivels fotografs da professiun e fotografs amaturs fixà foto...
- Dumonda Cahenzli-Philipp concernent umans cun basegns spezials en la vegliadetgna
Pervia da la midada demografica en cumbinaziun cun ils progress medicinals vegn a s'augmentar il dum...
- Dumonda Casanova (Glion) concernent l'avegnir da la gasetta dal di rumantscha La Quotidiana
Ils 20 da mars 2017, mo 3 dis suenter la festa da giubileum da 20 onns da La Quotidiana e da l'Agent...
- Dumonda Caviezel (Tavau Clavadel) concernent las consequenzas d'ina renunzia a la facultad per l'agid social e l'obligaziun da sustegnair parents
Adina pli savens capiti che persunas bainstantas transcrivan lur proprietad – tras ina retratga anti...
- Dumonda Locher Benguerel concernent l'augment da la violenza a chasa en il Grischun
Deplorablamain fa la violenza a chasa en Svizra anc adina part dal mintgadi. Quai mussan las suandan...
- Dumonda Wellig concernent firmas da chaschas da brevs e permissiuns B en il Moesano
Da las infurmaziuns messas a disposiziun dals uffizis cumpetents (uffizi da scussiun e da concurs, u...
- Dumonda Widmer-Spreiter concernent il futur dal Sennhof
Durant 200 onns ha il Sennhof da Cuira dà alloschi a la praschun grischuna. L'ultim en la versiun ch...
- Incumbensa Danuser concernent l'introducziun da l'attest obligatoric da las enconuschientschas da la materia per possessurs da chauns
En Svizra vegnan importads mintga onn 50 000 chauns, da quels circa 20 000 en moda illegala. En il c...
- Incumbensa Della Vedova concernent il resguard da lain tar la submissiun d'edifizis publics en il chantun Grischun
Las sutsegnadras ed ils sutsegnaders pretendan ch'i vegnia duvrà dapli lain en edifizis finanziads d...
- Incumbensa Engler concernent la meglieraziun da la cuntanschibladad dal Grischun
La proposta da la regenza da refusar l'incumbensa Engler concernent la renaschientscha da l'idea d'i...
- Incumbensa Fasani concernent il sustegn da la plurilinguitad svizra sin plaun federal
Suenter las decisiuns da tscherts chantuns che mettan en dumonda l'emprender d'ina segunda lingua na...
- Incumbensa Stiffler (Cuira) concernent la pratica dals departaments chantunals per surdar incaricas da prestaziuns da servetsch a terzs en cas da publicaziuns betg uffizialas
En il chantun vegn surdada la clera maioritad da las incaricas da prestaziuns da servetsch dals depa...
- Incumbensa Tomaschett (Breil) concernent l'aboliziun da las taxas da roaming en Svizra
En Svizra èn ils pretschs da roaming in pèr giadas pli chars ch'ils pretschs per colliaziuns naziuna...