text:
Egipta
L'Egipta (arab standard مصر Miṣr; arab egipzian Maṣr) – formalmain la Republica araba da l'Egipta – è in stadi en l'Africa nordorientala. La Peninsla dal Sinai che fa part da l'Egipta vegn en general considerà sco part dal continent asiatic. Il pajais cunfina vers nord cun la Mar Mediterrana, vers ost cun la Mar Cotschna, la strivla da Gaza e l'Israel, vers vest cun la Libia e vers sid cun il Sudan. Il cunfin menziunà il davos che sa chatta en l'uschenumnà Triangul da Hala'ib è dentant contestà. L'Egipta vegn considerada sco in dals stadis dal Maschrek ed è tenor surfatscha circa trais giadas uschè grond sco la Germania.
Num dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il num dal stadi per egipzian vegl era Km.t che vul dir «terra naira» e sa referescha terren nair fritgaivel da las planiras dal Nil en cuntrast cun la «terra cotschna» dals deserts cunfinants, il DSr.t. En il copt è quai sa midà en Kīmi u Kīmə ed en il grec vegl lura en Kymeía.
La noziun araba Miṣr, il num dal stadi uffizial dad oz, ha ragischs semiticas. Ella è fitg sumeglianta a la grafia oriunda assirica Miṣir/Muṣur, ma era parentà cun il num ebraic מִצְרַיִם (Mitzráyim). Ella signifitga simplamain «terra» u «stadi». Oriundamain designava quest num l'Egipta Bassa (la terra bassa), è detantant suenter s'extendì al stadi entir (Egipta Bassa ed Auta). Quai s'exprima er en il num ebraic dual («omaduas Egiptas») da pli tard. En il dialect arab da l'Egipta sa mida Miṣr en Maṣr e l'adjectiv en maṣri. Il surnum frequent al-Masri munta pia «l'Egipzian». Durant il temp achemidic aveva l'Egipta sco satrapia il num persian vegl Mudraya.
Las noziuns europeicas Ägypten, Egipta, Égypte, Egitto etc. derivan dal pled latin Aegyptus e quai puspè dal grec vegl AίYuπtoς (Aigyptos). Ils Copts pretendevan ch'els sajan ils descendents da la populaziun egipziana vegla dal temp dals faraos. Da lur num è derivà il grec Aigyptos che en il rumantsch è daventà Egipta. Tenor ina teoria populara è Aigyptos ina cuntinuaziun da l'expressiun egipziana vegla ḥwt-k3-ptḥ che signifitga "dachasa dal Ka (olma) da Ptah", il num d'in tempel dal dieu Ptah a Memphis.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Arabische Republik Ägypten, auf www.welt-blick.de.
- ↑ International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2008
- ↑ Human Development Index


c: text/html

text:
Enseira á la televijion ladina lascé odei na trasmiscion sun „la toponomastica ladina tla Val Badia“. L film curt á mostré la Val Badia te sia viesta plu bela, creps che se erj do bosc scurs y pres verdienc, imajes incadredes demarevueia bel.
Manco enteressant depierpul l contegnú rejoné de Werner Pescosta. Aladò dl titul se éssen aspeté valch toponims: i plu enteressanc, i plu misteriousc, ajache an sa pu che la toponomastica contegn la storia y che gonot palejeiela ence usanzes o paroles encuei desmentiedes. Ma de toponims desche l titul y ciamò plu clermenter l sotitul “ Inoms di paîsc y dla contrada tla Val Badia“ dijova, feter nia, l soul é sté “ Salt“ danter La Val y Mareo con referiment a la conteja dl „mandl de Salt“, ma con deguna spligazion etimologica dl toponim enstes.
Deguna parola endere sun tant che i toponims ladins vegn strabacés da les istituzions provinziales, ma ence da assoziazions turistiches y privac, enceben che an mess reconesce che ala se à out al miec ti ultims agn. Nia cis da entene n’é nience la afermazion dl reladour che trueps inoms de creps side apeina gnus dés tl temp modern da arpizadours y geologs gnus da foradecà per fins de orientament.
Tla Val Badia él n valgunes persones che s’en entenessa de toponims plu avisa, p.ej. a Giovanni Mischì ti va l merit de avei tout su bele ti agn ’90 contat con les ciases editoures Kompass y Tabacco per revijioné i toponims ladins tla Val Badia sun les chertes che fova enlaouta na orcena, a na moda che ales ciala fora encuei cotant plu ladines. Al Istitut ladin ti va l merit de avei dé fora les chertes cun i microtoponims. Lois Craffonara ti à dé a trueps na spligazion etimologica, al à desgropé le significat de Lech dla lé y Lech dla Lunch.
Te na trasmiscion de apeina 15 menuc ne pón nia fé na descrizion ampla y a fonz, poester él la pruma trasmiscion de na seria.
L liam a la mediateca dla RAI ladina: Toponomastica ladina tla Val Badia
781 iadesc liet

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Quest artitgel descriva intgins motivs che pon chaschunar che Firefox ha ditg dad aviar e declera pass sco che ti pos meglierar la situaziun.
Problems cun ina pagina d'internet pon chaschunar che Firefox dovra ditg per aviar. Emprova da midar tia pagina da partenza a la pagina da standard u ad ina pagina vida. Legia Definir la pagina da partenza per retschaiver instrucziuns.
Sche Firefox è configura per Restaurar la sessiun per mussar tias fanestras e tes tabs da l'ultima giada poi dar che Firefox dovra ditg perquai ch'el sto chargiar ina massa fanestras e tabs sche ti has gì avert ina massa da quels l'ultima giada sche ti has utilisà Firefox. Activescha Betg chargiar ils tabs enfin ch'els vegnan tschernids en la secziun 'Tabs' da la fanestra da preferenzas. Uschia vegn be l'ultim tab avert chargià directamain cun aviar.
Firefox legia in tschert dumber da datotecas durant aviar. Tscherts programs dad antivirus pon far scans intensivs da questas datotecas durant aviar e bloccar l'access enfin che quests scans èn cumpletads. Sch'il problem ha cumenzà suenter installar, actualisar u reconfigurar tes program dad antivirus stos ti dumandar il producent da quest per agid.
Firefox chargia las extensiuns durant aviar e bleras extensiuns execueschan lavurs durant aviar. Legia l'artitgel Troubleshoot extensions, themes and hardware acceleration issues to solve common Firefox problems per emprender sco identifitgar extensiuns che pon chaschunar il problem.
Fai pli spert Windows e procura che tes computer funcziunescha meglier. Ti pos leger l'aritgel Optimar Windows 7 per retschaiver dapli prestaziun, tscherts da quests tips funczuneschan era per autras versiuns da Windows.
Sche questas propostas e soluziuns na reduceschan betg considerablamain il temp dad aviar da Firefox pos ti era leger l'artitgel Troubleshoot and diagnose Firefox problems per chattar auters pass che pudessan gidar.


text:
Gâli
Al gâli l' è 'l elemèint chìmic cul sìmbol Ga, pêś atòmic 69,72 e nùmer atòmic 31. Dòp d' al mercûri, al gâli l' è al metâl cul piò bàs pùnt ed fusiòun: a-l fònd infàti sôl a 30,15 grèd sintìgred, mèinter che l' ebulisiòun l' a-s càta a dal tèimpradùri intòrn' aj 2000 grèd sintìgred.
Impiêg
Pr' al sô proprietè fìsichi, al vìn druè in sèrt tîp ed termòmeter, vìst che andènd in sù cul tèimpradûri, l' armàgn lìquìd acsè tànt; al gâli a 'l vîn anca druè in eletrònica pr' esèimpi in dj sircùit integrè a élta velosité, lighèndel a l' arsénic, ch' al fôrma l'arseniùri ed gâli (GaAs).
La sô stòria
Al gâli l' è sté caté int dal 1875 dal chimìc francés Paul Emile Lecocq, che in dla sô lìngua al vôl dìr 'gàl' e d' ed lè l' è sté ciamé 'gallium' pr' arcurdèr al sô scupridôr. Già prìma ed lò, Mendeleev l'îva prevìst ch' a-l duvìva esìster n' elemèint dal genèr e al gh' îva dè nòm pruvisòri 'eka-alluminium'.


text:
Gragnàn
Gragnano Trebbiense (en emilià: Gragnàn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 4 507 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 34,6 km² e 'na densità de 130 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agassàn, Burghnöv, Gasöla, Gussuléngh, Piasensa e Rutfré.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Gragnàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fiōi di fiōr
I Fiōi di fiōr, cgnusû anc cuma Hippies, i èṅ dal parsòni ch'i tìn'n adrē a i muimènt alternatìṿ di śōvan prutestatàri cóntar la cultùra 'd masa di paéś usidentài parchè par lōr i valōr impurtànt in dla vita i èṅ la paś, 'l èsar lìbar, 'l ambînt e la natùra, 'l èsar tut fradèi, a n dar minga impurtànsa a i bèsi, 'l amōr lìbar, al rock psicadèlic e 'l druàr dal dròghi cuma la cànnabis par vèrar méj la mènt e psēr acsè ślargàr la cusînsa.
I sò mòt i éran „Mitî di fiōr in di vòstar canòṅ“, druâ specialmènt par prutestàr cóntar la guèra dal Vietnam, e „Fâ 'l amōr, briśa la guèra“.
Al muimènt, nâ in di an Ssanta in di Stat Unî da 'l séndri ad qvél dla Beat Generation, al s è pò stramnâ in gir p'r al mónd in di an a vgnir. La sò cultùra la tgniva cònt di pinsēr ad persunàǵ sìmbul cuma Gesù Crist, Hillel al Vèć, Buddha, Fransésc 'd Assìśi, Henry David Thoreau, Hermann Hesse, John Lennon e Gandhi.


text:
Militar
Far militar è l'expressiun usitada per survir en in'armada cun sistem da miliza. Caracteristic per il militar èn l'uniformaziun e l'ierarchia. Quai sa mussa cunzun entras ils grads militarics, il s'annunziar, las posas ("attent" e "repaus") ed ils cumonds. Tipic per il militar svizzer è il sistem da milizia, la scola da recruts obligatorica, il tir obligatoric annual ed ils curs da repetiziun.
Mintga burgais svizzer vegn a la recrutaziun examinà entras l'Armada svizra ed incorporà en ina secziun sche el vegn betg zavrà ora e partius en el survetsch civil u schurmetg civil tar limitas corporalas. Tgi che fa survetsch militar vegn a lura en ina caserna ingua ch'el absolvescha la scola da recruts (RS) che cuzza 18 u 21 emnas. Dapi curt daja er la pussibilitad da far survetsch lung per sa deliberar dals curs da repetiziun. Da distinguer es il term da organisaziuns paramilitaricas, dentant stattan questas organisaziuns medemamain sut il dretg internaziunal da guerra. Ils members da tals exercizis pon vegnir considerads militars, surtut sche ei vegnan organisads d'ina autoritat centrala stabilisada che procloma l'autoritat sur in territori determinà e, ina pretensiun nunremplazzabla, s'identificheschan sur x in tip d'uniforma.
Il term militar po sa referir, ad ina gruppa, a las instituziuns, installacziuns, equipament, vehichels e tut quai che fa directamain part da las forzas armadas, creads e organisads tenor la missiun fundamentala, dentant betg exclusiva, da defender la suveranitad territoriala dal stadi cun las armas en cas che quai fiss necessari.
La ideologia che defenda la ductrina da l'armada sur la societad porta il num militarissem.
Etimologia e muntada[modifitgar | modifitgar il code]
Il term «militar» deriva dil latin militarius, da miles (genitiv militis) che significa «schuldà».
Historia[modifitgar | modifitgar il code]
La figura dil guerrier es gia presenta en il temp prehistoric, a l'entschatta da las societads umanas, uschia entras cunfrontaziuns entras autras gruppas d'humans, inizialmain provocads tras cunflicts pertutgond la lutga per surviver. A l'entschatta en las societads collecturs-chatschadurs separticipavan tut members dal clan a la defensa da quest. Durant l'evoluziun cumparan la specialisaziun da la lavur e la differenciaziun tranter singuls individuums, ed è sefurma las differentas classas socialas u castas. Tranter questas, la casta guerrera u militara. Quella fuva normalmein situada en las classas dominantas da la societad, principalmain perviada las necessitads da defensa ed il surviver da la societad da la quala els fagevan part.
Era sche la discussiun cura che las empremas guerras han giu lieu vegn anc menada ferventamain, es è fitg probabel che quai fuva in resultad da la specialisaziun da las differentas gruppas d'umans en connex cun la svilluppaziun da l'agricultura che ha spartgí la carstgaunadad en duas gruppas, agriculturs e chatschadurs. Ferton ch'ils emprems èn sa domicilisads èn ils secunds restads nomads. En periodas da fom ési fitg probabel che gruppas da chatschadurs han attatgà culegnas e quels han s'organisà per la defensa. Da la medema maniera cumpara la figura dil schuldà cura che las societads agriculturas fan la divisiun sociala e da lavur e cumenzan a crear patents.


text:
Veneto brasilian
El Veneto brasilian o Talian a l'è el dialèt del Vénet che l'è parlaa suratüt in de la part del stat de Rio Grande do Sul del Brasil indùe che se fà el vin e in del stat de Santa Catarina a nòrt. A l'è anca ciamaa Vêneto brasileiro. El Talian a l'è la cunseguénsa de la granda imigrassiùn suratüt de vénet in quèla regiùn in del votcént e nöfcént.
El Talian el vén del vénet antìch e l'è staa inflüensaa di lénguf del Nòrt Italia e del Purtughés del Brasil ma, vist che la gramatiga e 'l lèssich a hinn suratüt vénet, a l'è minga cunsiderada una léngua créula.
Cume 'l Riograndenser Hunsrückisch (hunsriqueano riograndense in purtughés), un dialèt tudèsch che 'l parlen di brasiliàn de urigin tudèsca, el Talian l'ha sufrii anca lü la campagna de nasiunalisassiùn del presidént Getúlio Vargas, scuminciada in di an '40, per ubligà quij che parlaven minga el purtughés a parlàl. Parlà el Talian o el Riograndenser Hunsrückisch in püblich a l'era cunsideraa cuntra la nassiùn e ufensìf. E i cunseguéns se sénten ancamò incö.
El Pader Nòster in Talian [1][Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nostro, che te si in celo,
santificà sia el to nome,
vegna a noi el to regno,
sia fata la to volontà,
come in celo così in tera.
Da' a noi, oncò, el pan cotidiano,
e perdona i nostri pecati,
come noantri perdonemo ai nostri debitori,
e no lassarne cascar in tentassion,
ma liberane del male, amen.


text:
Pumpiers
Ils pumpiers surprendan en general la prevenziun da donns. Els cumbattan fiug, eveniments elementars e donns che pericliteschan carstgauns, animals e valurs realas e che donnegian igl ambient. Ils pumpiers segidan el seracass el senn dalla lescha cantunala davart igl agid en cass da catastrofas. Els san vegnir obligai da surprender ulteriuras incumbensas.
Alarm via telefon 118
Contact
Cumandant da pumpiers
Gion Casaulta
Via Padrus 4
7126 Castrisch
tel. 081 925 25 78
telefonin 079 681 48 20
gion.casaultabluewinch
Vicecumandant da pumpiers
Marco Bass
Via Schlifras 42a
7130 Glion
tel. 081 925 44 11
telefonin 079 303 44 11
marco.ilanzgmailcom
Absenza duront exercezis da pumpiers
Perstgisas motivadas per absenzas duront exercezis ed exercezis d'alarm ston vegnir inoltradas enteifer 10 dis - en cass ch'ins ei buc el liug enteifer 3 dis suenter il retuorn - en scret al cumandant.
Per seperstgisar empleni per plascher il formular sutvart. Il formular ei da drizzar alla suandonta adressa:
Basa da pumpiers Ilanz/Glion
Caum postal 90
7130 Glion
Lescha da pumpiers
Program e pichet
Cheu veseis Vus il plan annual sco era il plan da pichet pigl onn 2017.


text:
Atentàcc de l'11 de setèmber del 2001
I atentàcc del 11 de Setèmber del 2001 i è stacc atàchi suicìdi facc de terurìsti de al-Qa'ida cùtra obietìf civìi e militàr endèl teretóre dei Stàti Ünìcc de Amèrica.
La matìna de l'11 de setèmber del 2001, 19 òm de l'organizasiù terurìsta de 'mprónta islàmica al-Qa'ida i g'ha dirotàt quàter aparèchi civìi comerciài. I dirotadùr i g'ha fat scuntrà i dù aparèchi cùtra le tór 1 e 2 del World Trade Center de New York che dòpo póch i è crödàde zó e isé le g'ha fat dan apò ai palàs en bànda. En tèrs aparèchio l'è stat fat schiantà adòs al Pentàgono. El quàrt envéce, che 'l gh'ìa come obietìf o 'l Campidòi o la Cà Biànca a Washington, l'è burlàt zó 'ndèn ciós arènt a Shanksville, endèla contèa de Somerset (Pennsylvania), dòpo che i pasegér e i òm de l'equipàgio i gh'ìa tentàt de riciapà 'l contròl de l'aparèchio.
Töt ensèma, i atentàcc i g'ha fat 2974 mórcc (piö i 19 dirotadùr) come conseguènsa imediàda dei atàchi, e 24 persùne i è stàde deciaràde dispèrse. I piö tacc dei mórcc i ìa civìi, che apartignìa a 90 nasiunalità diferènte.
Cuntegnüü
Cronologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Or 7:00-8:00: I dirottator van in sui reoplan.
- 8:13: I dirottator ciappen el controll del vol American Airlines 11
- 8:20: In di quader del ATC de Boston el scompariss el vol AA11, che l'ha smorzaa el transponder.
- 8:24: El ATC de Boston el sentiss ona comunicazion di terrorista.
- 8:28: El ATC el dis a la FAA che gh'è on reoplan dirotaa.
- 8:37: El NEADS, cioè la difesa aerea americana del Nord-Est, el vegn avisaa del dirottament
- 8:42: El vol UA93 el decolla.
- 8:45: El NEADS l'ordina el decoll di caccia.
- 8:46: I terrorista dirotten el vol UA175 e cambien el codes del transponder. El reoplan el scompariss e al sò post on noeuv reoplan mia identificaa el compar in sui radar.
- 8:46: El vol AA11 el se spetassa contra la North Tower. I media pensen a on indicent, forsi de on reoplan da turism.
- 8:53: I caccia hinn decolaa e hinn dré a spettà istruzion.
- 8:54: El vol AA77 el vegn dirottaa.
- 8:56: El transponder del AA77 el vegn smorzaa.
- 9:03: El vol UA175 el se spetassa contra la South Tower. Se scomincia a capì che l'è staa on attentaa.
- 9:24: El NEADS el da orden de decoll ai caccia de Langley, per difend la capital.
- 9:35: El Bush l'è dré a ciapà el Air Force One.
- 9:37: El vicepresident Dick Cheney el vegn compagnaa in del bunker de la Casa Bianca.
- 9:37: El vol AA77 el se spetassa in sul Pentagon.
- 9:57: I omen del vol UA93 se ribellen e i terrorista proeuven a fai borlà giò movend el reoplan.
- 9:59: La Torr Sud la borla giò.
- 10:02: Vegn ordinaa el atteragg a tucc i avion civil.
- 10:03: Anca el vol UA93 el se s'cianta.
- 10:20: El Bush l'autorizza l'abbattiment di avion dirotaa.
- 10:28: la Torr Nord la borla giò.
- 17:20: Anca el WTC7, colpii dai tocch di torr gemell, el borla giò.
I fatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I torr gemell[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand l'è stata colpida la prima, i media hann pensaa ad on incident. E 'l second reoplan 'l se spetassa in diretta TV.
La struttura del WTC l'eva desvilupada per sopportà el colp de on Boeing 707 in atterragg, ma el 767 dirotaa l'eva pussee grand, pussee pesant e anca pien de carburant.
L'incendio, scominciaa dal carburant, l'è andaa inanz grazie ai materiai del center, e ha indebolii la strutura del WTC, che l'è riussida no a tegni el caregh dinamegh de la strutura e l'è borlaa giò.
El WTC7[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El WTC7 l'è on edifizzi arent ai torr, che l'è staa colpii dai rest di torr. El s'è pisaa el foeugh, e i pompee han minga poduu smorzall, vist che rivava minga l'agua, perchè i torr, quand hinn borlaa giò, han tajà i trom de l'acqua. El proprietari del palazz, el Larry Silverstein ha daa l'orden ai pompee de 'ndà foeura.
El palazz l'è borlà giò despoeu 8 or dai attentaa, perchè 'l foeugh ha smolaa i sostegn del edifizzi. I dagn a la strutura han avuu on roeul minga tropp important in del croll, per on studi scentifegh del NIST.
Fortunatament, i Pompee saveven che l'edifizzi l'era dré a borlà giò, donca han mandaa foeura tucc i sgent e han nanca provà a salvall.
El Marriott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Marriott (cognossuu anca 'me WTC3) l'è on albergh arent ai torr, colegaa anca con di tunnel ai WTC1 e 2.
El carrell del reoplan de la Torr Nord l'è borlà in sul tecc del Marriott.
I croj di torr hann buta giò bona parta del compless, l'è restada in pè domà la hall.
In del croll hinn moruu on 40 person.
El Pentagon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pentagon l'è el palazz del Minister de la difesa di Stat Unii.
L'è staa colpii, ai or 9:37, da on replan Boeing 757, che 'l era giudaa dal Hani Hanjour, pilota certificaa da la FAA.
L'apparecch, despoeu avè butaa giò di lampion e on generator da 20 tonelaa, l'è entraa in del primm pian del Pentagon (che 'l gh'ha minga di division, che i olter pian i gh'han), e l'ha copaa 125 person denter al Pentagon, 53 passegee, 6 member del equipagg e i cinch dirottator.
I dirottador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mohamed Atta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mohamed Atta (1 de settember 1968, Egitt) l'eva el dirottador del vol American Airlines 11, spetassa contra la Torr Nord.
El se laurea al Cairo in Architetura, e in del 1992 'l se trasferiss in Germania, e li 'l vegn contataa da Al Qaida.
A la fin del 1999 el part in di camp de Al Qaida in Afghanistan, indoa 'l vegn adestraa. Per ciapà el vidi d'ingress per l'America, 'l denuncia de avè perduu el passaport, per avegh on passaport netaa.
A magg 2000 el ciapa el vidi per l'America, e 'l va a giugn. Incontra el Marwan Al-Shehhi. Insema a lu 'l se adestra per divenà pilota privaa, e 'l 14 de agust el ciapa el brevett, cont ona valutazion de 97/100.
A dicember, i do ciapen la licenza de pilota commercial.
Poeu, tra genar e luj del 2001, l'è in Spagna per parlà cont el organizador di atentaa.
El 10 de setember el compra di tajerin.
In de la sò valigia del vol AA11, restada a tera per on error, hinn staa trovaa di uniform da pilota.
Hani Hanjour[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Hani Hanjour (30 de agust 1972, Arabia Saudita) l'eva el dirottador del vol American Airlines 77, spestassaa conta el Pentagon.
Nassuu da ona fameja rica, l'è 'ndaa a fà el Mujahidin contra l'invasion sovietega del Afghanistan, ma l'è rivaa tard e l'è riusii no a fà la guera.
El proeuva anca a diventà assistent de vol.
In del 1991 el va per on quaj mes in USA, per imparà l'ingles. In del 1996 el torna de noeuv in di USA per diventà on pilota civil.
In del febrar del 1998 el ciapa el brevett per i voi privaa, e poeu in del 1999 quela per i voi commerciai.
In del 2000 el va in Afghanistan per adestrass in di bas de Al Qaida.
El 21 de marz 2001 el vegn autorizaa a volà cont el Boeing 737.
El 11 de settember 'l se spetassa contra el Pentagon: Per i sò istruttor l'eva minga tropp brao, ma lor pensen che 'l podea spetassass, vist che, puu che alter, i sò problema i eren in de la lengua inglesa.
Marwan Al-Shehhi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Marwan Al-Shehhi (9 de magg 1978, Emiraa Arab Unii) l'eva el dirottadur del vol United Airlines 175, spetassaa contra la Torr Sud.
Fioeu de on Imam, l'era on soldaa di Emiraa.
'Me el Mohamed Atta, l'è student ad Amburgh, indoa l'abita insema al Atta.
A la fin del 1999, el va in Afghanistan a adestrass per combatt in Cecenia, ma 'l vegn cataa foeura per l'operazion 11/9.
El 18 de genar del 2000 el ciapa el vidi per i USA, e dis a la sò fameja che 'l tornarà puu.
El 1 de april del 2000 el vegn butaa foeura dal esercit di EAU, per diserzion.
A la fin magg el va in di Stat Unii.
El ciapa, insema col Atta, i brevett per volà.
El 28 de agost el compra el bigliett per el vol che 'l voeur dirottà.
Ziad Jarrah[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ziad Jarrah (11 de magg 1975, Liban) l'eva el dirottador del vol United Airlines 93, spetassaa a Shanksville, anca se l'obietiv probabilment l'era o el Campodoi o la Cà Bianca.
L'eva fioeu de dò musulman, l'è 'ndaa in ona scoeura cristiana.
In del april del 1996 'l se trasferiss in Germania, indoa l'incontra ona tosa che la vegn la sò morosa: Aysel Senguen.
In quel period el diventa on islamegh fondamentalista, e 'l ghe vieta a la Aysel de fumà e de bev l'alcol.
In Germania el conoss el Atta, e l'entra in de la cellula amburghesa de Al Qaida.
In del 1999 el voeur andà a fà la guera in Cecenia, ma al Qaida la preferiss mandal in del progett 11/9.
A fin 1999 el va in di camp de addestrament de Al Qaida.
El 25 de magg del 2000 el ciapa el vidi, e ai 27 de giugn l'entra in di Stat Unii.
In del mes de agost el ciapa el brevett per vol privaa.
A luj, el decid de abandonà l'operazion, forsi per avegh resiaa cont el Atta, ma in Germania 'l vegn convint a tornà in America.
Ai 9 de setember el ciama la sò fameja, per l'ultima volta.
Conseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La FAA, sota ordin del Norman Mineta, minister di trasport, ha blocaa tucc i voi dal 11 de setember al 13.
Despoeu el 11/9 hinn staa cambiaa i procedur d'emergenza per el dirottament e hinn staa potenziaa i sicurezz de la cabina de pilotagg.
Prima del 11/9, nissun el pensava che se podessen doperà di reoplan 'me "missil volant", e donca se provava a stà drè ai comand di dirottador, per atterrà e fà andà via i passeggee el prima possibil, e anca el riv di caccia l'eva mia prioritari.
Grattaciei[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vun di cambiament l'è staa dovuu al WTC7, borlaa giò perché i sò sostegn hinn staa smollaa dal foeugh e, quand vuna di colonn la s'è s'cepada per i tocch di Torr Gemell, el caregh l'è diventaa insostenibil. In pratega el NIST ha daa di noeuv raccomandazzion per i edifizzi in acciar.
Inquinament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El croll del WTC l'ha rilasaa in del area on fracch de polver velenosa. Gh'eva denter anca del amiant.
I soccoridor e quej che viven arent ai torr, han avuu di malatii al coeur e ai polmon, e hinn aumentaa, anca se minga tropp, i malaa de cancar.
Teorij del complott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On poo 'me in tucc i event cont di lat "scur" hinn nassuu di teorij del complott del 11 de settember. Principalment, gh'hinn du tip:
- Quej ch'i disen che il govern saveva ma ha fermaa mia i terrorista, per convenienza (teoria del LIHOP, in ingles)
- Quej ch'i disen che l'è staa on attentaa desvilupaa dal govern USA (teoria del MIHOP o inside job, in ingles)
A bon cunt, i teorii LIHOP i gh'han pussee sostegn in del opinion publega americana, probabilment anca perchè gh'hinn staa, obbiettivament, di bus in di servizzi segret ('me in de la comunicazion in tra la CIA e 'l FBI, in pratega la CIA ha mia dii a l'FBI, unegh organ antiterrorism in USA, del ris'c) e in de la difesa aerea, preparada domà per di attacch da l'URSS, mia dai attacch da denter.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Cronologia sintetica dell'11 settembre
- (IT) undicisettembre
- (IT) Crono911: Capire l'11 settembre
- (IT) 11 settembre 2001
- (IT) Emergenza dirottamento: le regole in vigore l'11 settembre del 2001


text:
220 damain persunas dischoccupadas il favrer
- Gievgia, 7.3.2013, 8:23
En il Grischun è il dumber da dischoccupads sa sminuì il favrer. Sco quai che l'uffizi per industria e lavur chantunal communitgescha, eran annunziads il favrer 2'016 persunas senza lavur. Quai è ina quota da 1,8% e 220 persunas damain ch'il schaner.
Tar ils 2'016 dischoccupads tutgan 581 dunnas e 1'435 umens. Il pli aut dumber da dischoccupaziun han registrà l'industria da construcziun, l'hotellaria ed il commerzi en detagl. Situaziun en l'entira Svizra En Svizra stagnescha la dischoccupaziun il favrer sin 3,4%. Il dumber da persunas dischoccupadas è sa reducì da 148'158 sin 146'001 persunas. Cunquai è il dumber da dischoccupads sa sminuì per l'emprima giada dapi 6 mais. (cdp/fc)


text:
Planisaziun directiva regiunala
Il plan directiv regla l'avegnir dal spazi da viver, ingiò cha umans, bes-chas e plantas as sviluppan ün cun l'oter ed ün sper l'oter. In vista a decisiuns politicas ed economicas esa important da cugnuoscher las influenzas e dependenzas vicendaivlas. Il plan directiv es ün instrumaint important per reglar a temp las ideas e'ls bsögns.
Commembers cumischiun planisaziun
- Hans Kleinstein, Samnaun
- Albin Paulmichl, Valsot
- Gian Duri Conrad, Val Müstair
- Corsin Scandella, Zernez
- Roger Vulpi, Scuol
Adattamaint dal plan directiv regiunal Engiadina Bassa
Il plan directiv regiunal Engiadina Bassa vegn actualmaing surlavurà i'ls secturs turissem e cuntrada sco eir trafic plan e cumplettà cul sectur energia. Il sböz da consultaziun es avantman. Ils adattamaints cumpiglian:
- la surelavuraziun cumpletta dal sectur turissem (territoris da recreaziun cun adöver intensiv, passlung, campadis, golf)
- surelavuraziun cumpletta dal sectur cuntrada (territoris da protecziun da la cuntrada, cuntradas cultivadas e da terrassas sco eir ün concept per masüras da cumpensaziun)
- surelavuraziun cumpletta dal sectur trafic plan (sendas cun concept da restoraziun e d'allogi, vias da bike e flowtrails incl. skillpark ed inlineskating)
- elavuraziun d'ün plan directiv energia sco fundamainta per ün'ulteriura elavuraziun dal tema illa regiun ed i'ls cumüns.
Rapports


text:
Ladir
Grazia alla vischinonza da Glion ei Ladir in liug da domicil attractiv era per pendularis. La fracziun ei situada sin ina terrassa sulegliva en in vonn lev spundiv sin 1'276 m s.m. e porscha ina vesta grondiusa sin la Surselva centrala. A Ladir dat ei aunc bia natira intacta ch'ei adattada per turas da stad e d'unviern. Ils territoris da sport d'unviern da Flem Laax Falera, Sursaissa, Val Lumnezia e Breil Vuorz Andiast sesanflan fetg datier da Ladir. La stad ei la regiun da Ladir ideala per turas cun bike semplas tochen grevas.


text:
Triest
Triest (en sloveno e 'n croàto: Trst) l'è la capitàl del Friul Enésia Giulia, de precìs la se tróa 'n de la Giulia sö i rie del mar Adriàtech e l'è tacada al cunfì co la Sloénia.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm de Trièst l'è preromà e 'l vé da terg = mercàt èste che l'è ü sufìs venetich e l'è dientà 'n latì Tergeste/Tergestum. La sità l'è pò ciamada Trieste 'n triestì, Triest 'n tergestì e 'n todèsch, Trieszt in ungherés, Trst in sloéno, sèrbo e croàt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl de Miramare che l'è fórse ol monumènt sìmbol de Trièst che l'è stacc fai sö tra 'l 1855 e 'l 1860 da Masimilià d'Asbùrgh, arcidüca d'Austria e 'mperadùr del Mesico.
De èt ach:
la catedràl de San Giusto 1304,
ol castèl de Duino,
ol castèl de San Giusto,
la Lantèrna che l'è 'l faro del pòrt del 1833.
Stòria de la sità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sömèa che la sità la sìes stacia fundada da i Carni öna tribù di Gai, l'è pò stacia conquistada da i Romà öe pò quando l'impéro l'è crolàt gh'è pasàt i barbari.
In del 539 l'è pasada 'n di mà di Bisantì fina al 788, fò che öna quach agn pasàcc sóta i Longobàrt, in del 788 ì è riacc i Franchi.
In del 948 l'è dientada séde vescovile, ma desà che i vèscof i esercitàa mia 'l sò potèr, Triest a belasì la gh'è riada a dientà libèr cümü tra 'l méla e 'l méla e ü (1100), ma zamò 'n del 1202 la gh'éra de giüraga fedeltà a Enésia.
A partì dal 1382 la s'è dacia a i Asburgo e l'è restada sóta de lur fina al 1918, quando l'è pasada sóta 'l Règn d'Italia dòpo la Segónda Guèra Mondiàl.
A partì dal 1719 l'è dientada pòrt franch, desà che i Asbürgo i gh'éra dóma 'l pòrt de Triest e de fato l'è stacia la Pórta de l'Impér.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl l'è stacia ocüpada per 60 dè da i partigiani del Tito e l'è stacc chèsto ol periodo di Foibe. Söbèt dòpo l'è stacia goernada fina al 1954 da i Aleàcc, che i èra fai sö ü staterèl ciamàt ol Lìber Teritòre de Trièst. Dòpo 'l 1954 métà del Teritòre l'è 'ndacc a la Jugoslavia e metà l'è 'ndacc a la Repüblica Italiana.
Etnie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Trièst amò 'ncö 'l 5% de la zèt del cümü l'è sloéna ma fina al prensèpe del méla e nöf (1900) i Sloéni i éra ol 25% de la popolasiù de la sità e gh'éra pò ü 5% de Todèsch.
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Siti internet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scènsa e cültura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Trieste sità de la scènsa
- AREA Science Park
- Sito de l'organisasiù ERA
- Science Centre Immaginario Scientifico
- Müséo Nasiunàl Antartide
- UNESCO Triest
- Triest cültura
- FEST Fiéra internasiunàl de l'Editoréa Scientiféga de Triest
Türìsm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quotidiani[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il Piccolo - giurnàl de Triest
- Primorski dnevnik - giurnàl sloéno de Triest
- TriesteOggi - giurnàl online de Triest


text:
La Consulta dla jonëza ladina s’á incunté da püch por aprové le plann anual y por traté na seria de chestiuns che reverda i jogn y l’abité tles valades ladines.
Löm vërda da pert dla Consulta dla jonëza ladina te süa sentada a La Ila al plann anual por la promoziun dl sorvisc ai jogn dl grup linguistich ladin por l'ann 2017 che é gnü aprové al'unanimité. Do l'arat positif dla Consulta vëgn sëgn le plann mené inant ala Junta provinziala che mëss ince dé süa aprovaziun. Le presidënt Gottfried Nagler á raporté dl'incuntada albüda a Balsan cun i rapresentanc dles istituziuns dl Jugendring y di Ofizi Jonëza todësch y talian y cun i rapresentanc dla Repartiziun Frabiché abitatif che arjigna ca le dessëgn dla lege nöia sön la promoziun dl frabiché abitatif. Te chëstes ocajiuns de incuntada cun i rapresentanc provinziai ti él ince gnü surandé dala Consulta ladina le documënt de propostes y idees metü adöm tles sëres d'informaziun fates l'ann passé che reverda les esigënzes, les dificoltés y i bojëgns dla jonëza. Les porpostes prevëiga danter l’ater aiüc por la cumpra y la costruziun dles prömes ciases, n’aprovaziun manco restritiva por zones abitatives fora ti zëntri di paisc y la promoziun de formes deslvaies de colaboraziun danter Provinzia y Comuns. Le documënt é gnü injunté. Por socodí ince l'interesc di jogn sön le tema fabriché á la Consulta en mënt da organisé d'aisciöda döes sëres d'informaziun, öna te Gherdëina y öna tla Val Badia dantadöt sön les alisiraziuns por le frabiché y les Ciases Clima A. Pornanche al vëgn publiché i dac dla inrescida (ASTAT) fata ai jogn y ales jones de döta la Provinzia (Jugendstudie 2016), gnarál organisé na sëra de informaziun di dac te trames les valades.
Por ci che reverda les infrastrotöres él gnü tut in consideraziun l'idea de n gran proiet cun le Comun da La Val che vëgn ejaminé dötaurela ciamó adöm ala Provinzia. Por l'ocajiun á le mëmber Felix Nagler rajoné ince dl proiet "Gadersound", che ti é ince gnü presenté ales trëi Consultes, che á albü le rodul de consulënza por dé consëis de mioramënt dl proiet.
usp


text:
Val Pos'ciav
La Val Pos'ciav (pr: Vàl Pusc'ciáaf, Val Poschiavo in Italian; Val Puschlav in Romancc; Puschlav, u anca Poschiavotal in Todesch) a l'è ona vall svizzer-italiana. La pu part del sò territòri el se troeuva in de la Confederazion Elvetiga e insemma a la Val Calanca, la Val Mesolcina e a la Val Bregaja la forma el Grison italian, l'inscì ciamaa Grigioni Italiano. La part italiana de la vall la se troeuva in de la provincia lombarda de Sondri.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vall l'è traversada del fiumm Pos'ciavin che 'l nass del Lagh Bianch, el scorr in de la Valtellina e 'l va dent a l'Adda. Tant 'me la Val Bregaja, la Val Pos'ciav l'è isolada del rest del Canton Grison, menter ghe se pò rivà senza problema de l'Italia col passà el confin a Tiran. L'è collegada a l'Engadina grazie al Pass del Bernina.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In termen de religion la Val Pos'ciav l'è messedada in tra cattòlegh e evangelegh. El tocch sguizzer l'è 50%-70% cattòlegh e 30%-50% evangelegh (gh'è pussee protestant in del tocch meridional de la Val Pos'ciav in Sguizzera, ciovè in del Brüsasch che in del tocch setentrional, ciovè intorn a Pos'ciav, indova la pupart di protestant la sta de cà in paes). Inscambi el tocch che 'l partegn al staat italian l'è asquas tutt cattolegh e de protestant de gh'è proppi pocch.


text:
12 03
Ol dé 12 de mars l'è 'l 71 ( 72 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 295 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de mars al è ul dí da pòost 71 ( 72 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 295 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1965 - Catalunya: despus i declarassiú fade a Le Monde ol 14 11 de 1963, in che al defendea la identità nassiunala Catalana, i autorità franchiste i espülsa l'abat Aureli Maria Escarré i Jané, che s'esilia a Milà, del stat Spagnöl.
2000 - Spagna: Ol Partit Popular adagna i elessiú a i corte generale per masöransa assolüda.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1890 - Kíev, Ucraina, (Impere Röss): Vaslav Nijinsky, balarí e coreògraf Röss, pàder de la dansa moderna.
1921 - Türí (ol Piemont): Giovanni Agneli, impresari, patriarca del gröp Fiat.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Botànica
La botànica l'è la scènsa che la se dèdica al stüde dei vegetài (del gréco antìc Botάvnιϰή; feminìl de BotάvnιϰόE che völ dì «che 'l se referés a le èrbe»). La botànica generàl la ciàpa dét la tasonomìa (descrisiù dei caràter diagnòstic e diferensiài), la sistemàtica (clasificasiù e nömerasiù dei taxon endèn ùrden precìs), la murfulugìa vegetàl (che la descrìf i órghegn o le parcc dei vegetài), la stória vegetàl, la fisiulugìa vegetàl, la biogeografìa vegetàl e la patulugìa vegetàl. Gh'è de le ótre disciplìne, compàgn de la dendrulugìa che i è specializàde söndèn sótansèma de vegetài.
Conóser de fì i vegetài el càta de le aplicasiù endèi setùr de la farmaculugìa, de la selesiù e migliuramènt de la piànte cultiàde, 'n agricültüra, 'n urticültüra, e 'n silvicültüra.
Setùr de stüde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compàgn de töte le ótre fùrme de vìta, i vegetài i pöl véser stüdiàcc de poncc de vìsta diferèncc: al lièl molecolàr, genétic e biochìmic, organulàr, celulàr, de le fìbre o orgànic, e cunsiderà 'l vegetàl deperlü, o söndèna scàla de popolasiù o de comünità vegetàl.
A ògna lièl, el botànic el pöl véser enteresàt a la clasificasiù (tasonomìa), a la strütüra (anatumìa), o al funsiunamènt fisiològic del vegetàl ciapàt en cunsiderasiù.
Del pónt de vìsta stòric, el setùr stüdiàt de la botànica el töl dét l'ensèma dei organìsmi che i éra mìa part del ensèma del régn anemàl. Vergü de chèst organìsmi, compàgn dei fóns (stüdiàcc de la miculugìa), i batéri e i vìrus (stüdiàcc de la microbiulugìa) e le àlghe (stüdiàde de la Algulugìa) i è ac stüdiàcc dei botànic.


text:
Il pasterner dal vitg n'ha strusch avegnir
- Venderdi, 17.2.2017, 10:58, actualisà a las 19:11
En Svizra serran mintg'onn 70 – 80 manaschis da pasterners las portas. L’onn 2015 han 44,4% da las sur 3‘000 pasternarias quasi nagin avegnir.
Pasterners n'han betg simpel quels dis. Betg mo en il Grischun, mabain en l'entira Svizra ston bleras pasternarias serrar. Ubain, perquai ch'ellas na rendan betg pli – ubain, perquai ch'ils pasterners van en pensiun e na chattan nagins successurs.
Tenor in studi da l‘Associaziun svizra dals maisters pasterners-pastiziers serran mintg'onn 70 enfin 80 manaschis en l'entira Svizra las portas. Da las sur 3‘000 pasternarias anc existentas mo radund in terz ch'han bunas perspectivas per l'avegnir. Dus terzs n'han strusch pli perspectivas da pudair exister vinavant. 22,1 % han perspectivas suffizientas, 44,4% schizunt schlettas perspectivas.
Raschun: Concurrenza dals detaglists
Il motiv principal per quella situaziun è tenor il president da l’uniun dals maister pasterners-conditers e confisiers dal Grischun, Reto Schmid, la concurrenza dals detaglists. Ozendi na giaja quasi nagin pli tar il pasterner a cumprar il paun. Blers cumprian quel era gist tar il detaglist. Era l’argument da la megliera qualitad dal paun ch’il pasterner dal vitg producescha na tiria betg pli. Per ils consuments saja il pretsch dal paun in argument pli ferm.
L‘Associaziun svizra dals maisters pasterners-pastiziers quinta cun 1 pasternaria sin 8’000 abitants. Per la Surselva, ch'ha actualmain radund 21’000 abitants, fiss quai anc 2 enfin 3 pasternarias.
Nagin sustegn da las bancas
Betg mo la concurrenza che fa la vita pli greva als pasterners. Ils custs da persunal creschian adina dapli. Tranter auter na saja la lescha da lavur betg optimala per pasterners che lavurian per gronda part la notg. I fiss d’automatisar uschè bler sco pussaivel. Però mancan ils daners per las investiziuns. Las bancas sajan fitg prudentas cun credits, perquai che las pasternarias valian sco manaschis da risico, sumegliant a la gastronomia.
Esser flexibel e diversifitgar
Tenor Reto Schmid èsi fitg impurtant ch’ils pasterners daventian pli flexibels e na sa concentreschian betg mo sin far paun. Porscher dasperas anc pitschnas chaussas da mangiar sco sandwichs, surpigliar l’organisaziun dad aperos ni forsa schizunt avrir in café dasper la pasternaria per generar dapli entradas sajan mo insaquantas pussaivladads.
Era in grond potenzial hajan products da nischa. Products ch'ils producents gronds laschian star, perquai che la quantitad dumandada da la fiera saja simplamain memia pitschna. Ina pasternaria pitschna pudess dentant gist avair la dretga grondezza per surpigliar la producziun.
RR actualitad 07:00
Ord l'archiv
Emissiun tar quest artitgel
-
18.02.2017 09:03
Profil
Dante e Regina Caminada Wellinger, ils pasterners da Vrin
18.02.2017 09:03
«Ella fa tut per mai ed jau per ella.», uschia tuni sche Dante e Regina Caminada discurran in da l'auter.


text:
A l’età d’82 agn a l’é mancaje a Freyre, ant la provinsa ëd Còrdoba an Argentin-a, ël cantastòrie e òm dë spetàcol Adolfo Barale, per tuti “Gambalunga”, l’artista pì seguì e pì apresià ëd la gran epopea piemontèisa d’Argentin-a.
Për sinquant’agn ëd fila a l’ha tnù dj’ëspetacoj ëd gran fortun-a per tuta la comunità piemontòfona ëd la Pampa Gringa, che a së spantia a caval ëd le provinse ‘d Santa Fé e ‘d Còrdoba.
Tant j’ansian come ij pì giovo a lo seguìo con na grand afession.
“Gambalunga”, stranòm e nòm d’art per via dle longhe gambe che a lo aussavo a 2,05 méter, a l’é ruvà a esse famos an tuta l’Argentin-a dòp che ant j’agn ’60 a l’ha fondà un grop teatral-musical an piemontèis che a piasìa tant al pùblich: spetàcoj pien ëd conte musicaj e ‘d barselëtte carià ëd bon ëspìrit ma sempe rispetose dj’autri, e tute contà an piemontèis.
An pension da vàire temp, ant la vita sivil a l’avìa fàit ël cìvich per soa comun-a ëd Freyre.
Da fianch a lòn, na longa vita dë spetàcol fàita ‘d bon umor e ‘d facessie : a l’é andassne regalandne un soris e tanti bej arcòrd.
A lassa la fomna Clide Ribes e i doi fieuj Henry e Marité, an pì ëd na bela nià ëd novodin.
A soa famija e a tuta la comunità piemontèisa d’Argentin-a ël deul pì sincer ëd j’amis ëd Gioventura.
F. A.


text:
Giovedì 9
maggio 2002 si è tenuta l'ultima lezione del Corso di
Bolognese, che ha attirato su di sé tantissima attenzione, ed è stato
addirittura filmato e pubblicizzato da RAI 3, con interviste agli
allievi.
Gli allievi si sono diplomati presentando una frase a testa, ma qualcuno ha anche proposto una zirudèla o una poesia. Ecco il materiale pervenutoci, con un bravo a tutti i partecipanti!
- AGOSTINI M.Carmela: Bulåggna
l'é bèla parché quand al piôv an sêruv brîṡa l'unbrèla.
- BASILI Beatrice: Mé a n sån brîṡa ed Bulåggna, a sån ed Piaṡänza… Però a sån dimónndi cuntänta ed vîver a Bulåggna, parché l'é al sît pió bèl ed tótt l Univêrs!
- CALZONI Antonio: Mé a sån nèd a Bulåggna, mo a n sån brîṡa bån ed scrîver al dialàtt: che vargåggna!
- CAMPI Fabio: Se nuèter a dscurän in dialàtt, a s arcurdän ed quî ch'i an fât la stòria ed Bulåggna!
- COMELLINI Marisa: La pió bèla invenziån dal 2002 l'é stè al cåurs ed dialàtt.
- DEROSAS Anna Maria: Fenalmänt ai ò incuntrè dla żänt ch'i sénten dal gósst pr al dialàtt bulgnaiṡ!
- DE VALLIER Marco: A sån cuntänt ed psair inparèr al dialàtt ed sta bèla zitè.
- DI NINO Daniele: Mo adès ch'a i päns… äl fâz… äl våuṡ… la vétta in dialàtt… mé a n sò brîṡa dîr: lûṡ e åmmber ed
strómma e d żûg…
- FRANCHINI Federico: A sån pròpi cuntänt d avair studiè al bulgnaiṡ con di profesûr fòra d miṡûra e preparè, ch'i m an
insgnè ed dscårrer e scrîver pulidén.
- FRANCHINI Gloria: Mé ai ò un bel gât. Tigre l é al sô nómm, al tâfia, al bavv, al żûga. Ló, anc, al fà la câca, int la
ṡgadézza (insåmma, al sô urinèri). L é un turmänt ala nòt, parché an stà brîṡa fairum e biṡåggna ch'a l sèra int al gabinàtt. Ma mé a i vói un bän dl'ânma!
- FIORENTINI Barbara: Am pèr d insugnèr: a sån bulgnaiṡa e a n sò brîṡa dscårrer in dialàtt!
- FORNI Laura: A sån arivè ala fén dal cåurs ed dialàtt bulgnaiṡ. Mo parché òja prinzipiè? Pänsa, pänsa! Ai ò pinsè a mî
nòna. La n é brîṡa nustalgî: mî nòna l'é sänper mîg. Mo quand lî la gêva che da cinéṅna la "parèva só äl vâc", anca mé a vlêva parèr só äl vâc, parché ste môd ed dîr am parêva acsé bóff, acsé alżîr, mo int l istàss tänp acsé inpurtànt e sêri. E pò mé a sån ed Bulåggna, e ai ò da cgnósser al dialàtt dla mî zitè!
- GRAZIA Michele: Al n é pròpri brîṡa un schêrz lèżer in dialàtt: mo mé a dégg ch'l é bèl strulghèr däl parôl par scrîver bän.
- GRAZIANO Daniela: A sån pròpri cuntänta d avair tachè a dscårrer in bulgnaiṡ.
- KASSAPIDIS A.: Ai ò ṡméss ed bâter såura al fèr parché l é dvintè fradd.
- LELLI Amos: An avair pôra! S't è såul zéncv int al regésster, t pû guintèr anc prémm minésster.
- LUSINI Marco: Al can ch'l invcéss, la våulp la i péssa adòs.
- MARCHESI Carlo: Stasîra a vâg a teâter.. Méi: stasîra a vâg a studièr. Méi: stasîra a vâg a studièr a teâter. Pusébbil? Sé,
parché a vâg al teâter Alemân par studièr al bulgnaiṡ.
- MARCHI Massimo: Mé a sån nèd såtta al pûr zîl ed Bulåggna.
- MASETTI Paola: L'é una melodî antîga, l'é la våuṡ dla mî nòna.
- MONTAGUTI Tino: Dimónndi i muṡgarénn, s'i avéssen i dént.
- MUREU Silvia: Ai ò inparè a ascultèr, ch'l é inpurtànt: pò dåpp par dscårrer ai é sänper dal tänp, cunpâgna par paghèr e
andèr da Brèṡa.
- NICCOLAI Andrea: Al mî insónni: dsgnèr! E sicómm ch'a sån bulgnaiṡ, biṡåggna ch'a inpèra a dsgnèr in bulgnaiṡ.
- OGNIBENE Piergiorgio: Ai ò una gran vójja ed dscårrer in bulgnaiṡ, mo al n é brîṡa fâzil! Al fât l é ch'ai ò da inparèr
dimónndi, mo a l fâg con piaṡair, parché am pièṡ äl längv.
- PALLOTTI Carla: Äl dòn äli an da fèr al dåppi d fadîga par èser aprezè la metè di òmen. Par furtóṅna al n é brîṡa difézzil.
- PANDOLFINI Alessandro: L'inteligiänza l'é cunpâgna la marmelèta: pió t in è, manc t l'è da dstànnder
- PU Helios: Dal dialàtt prémma dal cåurs a n cgnusêva gnanc l udåur, mo adès a sån dvintè un mândig, par mêrit dal nòster
brèv profesåur.
- RAVASINI Lisa: La żänt i m gêven sänper: "Té t î nèda tròp tèrd par psair cultivèr i tû gudiû, såuratótt al bulgnaiṡ". Mo
adès, invêzi, se un quelcdón l um dîṡ quèl acsé, a pòs arspånndri: "Al n é brîṡa vaira, adès ai é Bertén, e ló l insaggna al bulgnaiṡ a quî ch'i
al vôlen inparèr, żûven o vîc'!
- SERMENGHI Sandro: Trî i én pió che dû / Pió socuànt prasû
- ZACCHINI Luciana.: Prémma ed dvintèr tròp vècia a vói inparèr pulîd al bulgnaiṡ!
- ZOLI Carlo: Savair lèżer al lîber dal månnd.
Bacchi Reggiani Mariangela: Ai ò ciapè tótti stäl leziån ed dialàtt e, quand a dscårr, a dégg sänper däl gran bujè: mo adès a l capéss méi e l'é una bèla sudisfaziån!
Baschieri Roberto: An s pôl brîṡa capîr fén in fånnd Bulåggna e i bulgnîṡ s'an s cgnóss brîṡa al sô dialàtt (e la sô cuṡéṅna).
Bergonzoni Gabriele: Âlber
I âlber i én di
santuèri:
chi é bån ed dscårrer sîg,
chi é bån d ascultèri
al cgnóss la veritè.
(Herman Hesse)
Bitti Stefania:
A vrêv psair scrîver una frèṡ pulîd:
la râza bulgnaiṡa
la capéss al côr
dla żänt es la vôl bän
ala scuèdra dla sô zitè.
Bolognesi Romano: Tant pr an pêrder al vézzi e la man...
Bolognini Alessandro: Arcurdèv di vûster vîc'... dscurî in bulgnaiṡ.
Bortolotti Silvia: A m ṡbagliarò, mo chi dscårr in dialàtt al pèr pió felîz.
Boschi Arnaldo: Adès a stâg a San Lâżer, da cínno a sån carsó in San Dunè; såncamé che l bulgnaiṡ a l ò inparè.
Bragaglia Marisa: Quand ai êra cinéṅna, con mé i dscurêven in itagliàn, parché al dialàtt l êra pruibé: adès mî pèder al srêv urgugliåuṡ ed mé!
Bruni
Luana:
Bulåggna, un dé ed nuvàmmber dal dåumélla e dû
La parôla l'é vétta,
s't la sè lèżer e
s't la pû scrîver,
ai srà sänper
chi al la farà canpèr.
Bugetti Maria Novella: Turtlén ala Bulgnaiṡa - Par sî parsån avî da tôr: 100 g. ed lånnża ed ninén, 100 g. ed pèt ed tuchén, 100 g. ed parsótt, 50 g. ed murtadèla. Tridèr incôsa e métter int una cazarôla a cûṡer con un pôc ed brôd. Quand l é còt, cavèr vî dal fûg e inpastèr incôsa con 150 g. ed fåurma gratè, dåu ôv, sèl, pàvver e una gratadéṅna ed nûṡ muschè. Lavurèr l inpâst ed chèren e lasèrla apusèr. Adès fèr una spójja con 400 g. ed faréṅna e 4 ôv, e dstànnderla col matarèl, sutîla zîrca un milémmeter. Tajèr la spójja in di quadrétt ed zîrca 2 zintémmeter ed lè. In ògni quadartén métter un pôc ed pén. Pighèr la pâsta a triàngol stricànd pulîd i bûrd; pighèr adès al triàngol. I turtlén i an un savåur d na Bulåggna ch'la fà vgnîr äl lègrum ai ûc' dala felizitè... cunpâgna l dialàtt!
Cappi Maria Laura: L é difézzil dscårrer in bulgnaiṡ, mo a i pruvän!
Cassani Maurizio: L
agózz.
Una våuṡ par la strè... “Ai é l agózz, dòn!”.
Da luntàn ai arîva una pió fâta cariôla ch'la sustén una gròsa rôda ed prêda, con un rezipiänt d âcua, brîṡa tròp grand, méss in vatta a incôsa.
Tótt al nezesèri par lavurèr, ufizéṅna e banc, pr arudèr in tótt i cantón; l'é cucè inànz dal agózz!
Al lavurîr an manca brîṡa: cà, butaig, stramèż ai banchétt e i carétt ed piâza, såtta i pôrdg o däntr un curtîl al'åmmbra d un âlber; e tótt ste tarabaclèr par dèr al tâi a una móccia d uṡvéi.
Par fèr sti bî lavursén l adrôva däl mòl ed tótti äl miṡûr, fâti girèr da una gran rôda.
Ai pôl anc suzêder che un quelcdón al vójja inbrunîr al sô fèr, e äcco l agózz méttr in ôvra tótt al sô inżàggn, druvànd di ṡmarélli spezièl e dla carbunèla.
Ala sîra, pò, quand ai cminzéppia a fèr scûr, äl falésster äli arciâmen di ruglétt ed ragazû che, curiûṡ, i guèrden cómm s'i fóssen di fûg d artifézzi.
Dåpp a una giurnèta ed lavurîr, fenalmänt la nòt pr una bôna durmé, pr èser prónti e apusè par la matéṅna ch'ai vgnarà, e mitàndes in strè al ṡvarslarà: "Ai é l agózz, dòn!".
Int al dialàtt ai ò truvè
la mî vaira identitè,
e se a scrîver un pôc a zanpîg,
però a dscårrer a vâg pulîd.
Cattaneo Antonio: Al månnd incôsa as arbèlta: una vôlta l êra ignuranza an savair brîṡa l itagliàn, incû l é ignurànt quall ch'an cgnóss bṡa bän al dialàtt.
Cioffi Lucia:
Par òt stmèn ai ò fadighè
e al tänp ala mî famajja ai ò rubè,
mo una bèla esperiänza ai ò pasè
e fenalmänt ed lèżer ai ò inparè!
Ai vlêva pròpri i Alemân par fèrum da capîr
parché mî mèder a tèvla la m gêva: "Sarâca, t è da finîr!".
Costa Giancarlo: Par chi n é brîṡa d Bulåggna, métter insàmm una frèṡ in dialàtt l é un têrn al lòt: bän e spass ai vén fòra un bèl arlòt.
Cotti Elvira: I sran bî al franzaiṡ, al tudàssc e l inglaiṡ: mo al pió senpâtic l é sänper al dialàtt bulgnaiṡ.
Cristiani Roberta: In cal mänter ch'a fâg al ragó con la pistinèga, al pondôr e la zivålla, a m arcôrd dla scôla ed bulgnaiṡ di Alemân.
Daghia Davide: Mé a sån nèd a Bulåggna, e a vói dscårrer in Bulgnaiṡ!!
De Franceschi Lisa: Quall ch'am pièṡ de pió dla längua dla mî zitè, äli én cäl parôl e espresiån ch'äl san ed brazadèla dla nòna, e che in itagliàn äli an tótt un èter savåur... äli én s-ciavvdi. Al n é pió savuré dîr: sarâf, strumnè, arvajja, pistinèga, fangåuṡi, sulfanèr, o cómm al gêva mî nòn invêzi che "fagioli", bunbardîr? Vó l savîv che a Bulåggna an s môr brîṡa? As pîga i uṡvéi! Al dialàtt al s insaggna a rédder d incôsa, anc di quî sêri.
Delli Maria Francesca: In cà mî, vṡén al camén ai ò la televiṡiån. A la guèrd tótt i dé, parché a mé am divartéss i còmic.
Derario Berardino: Puvrén cl òmen ch'an sà brîṡa dscårrer in dialàtt, parché l é cme una tèvla sänza ganb.
Dovesi Maurizio: An m intarèsa brîṡa ed dscår-rel con grandi pretaiṡ, però a srêv felîz ed lèżer pulîd al bulgnaiṡ.
Elia Giovanna: A sån cuntänta da bån d èser stè a ste cåurs ed dialàtt bulgnaiṡ. Mé a cgnusêva såul un pôc al dialàtt; adès a l capéss de pió es a prôv anc ed dscårrer un pôc in dialàtt. Ai ò inparè däl parôl vèghi, cunpâgna la pistinèga, al sàrrel e al radiṡén.
Ferrari Maurizio: Ògni tant, mé ch'a sån dla periferî a véggn a Bulåggna ala nòt, e am vén da pinsèr: s'l'é tante bèla acsé antîga, cum la gêva èser bèla apanna fâta! Acsé a m imâżin Piâza Mażåur col caròz a cavâl e äl biziclàtt d na vôlta, in st mänter che la żänt só i pirû ed San Ptròni i dscårren in bulgnaiṡ.
Fini Marcello: A mé an um pièṡ brîṡa d amazèr äl bîsti, acsé a mâgn såul dla verdûra: pistinèg, pondôr e zuchétt, mo såuratótt arvajja e faṡû.
Franchini Fabio: 1) Mé a sån stè pròpri cuntänt d avair partezipè a ste cåurs che qué, parché a pinsèva ed savair bän al bulgnaiṡ, invêzi ai ò avó dimónndi da inparèr. L é stè brèv al profesåur, al parêva Alberto Manzi ala televiṡiån. 2) A m sån inzanplè int al sturén es a m sån fât mèl al żnòc'. Acsé ai ò inpiè la lómm es ai ò zarchè la scrâna ch'l'êra såtta la tèvla, e a m sån méss a sêder.
Galli Pier Francesco: Al piôv sänper in vatta al mói, mo s'l é invêren e ai é un bûṡ int al sufétt, alåura té et ciâp sóbbit un caplén: acsé l'é la vétta!
Gerbore Giuseppe: Sperän che i żûven bulgnîṡ d incû i tâchen un'ètra vôlta a dscårrer in bulgnaiṡ.
Giovannini Gaia:
Mé a vói cuntèr la stòria
d na ragazôla ch'la n in vlêva brîṡa
savair d inparèr a dscårrer al bulgnaiṡ,
quand l'êra cinéṅna.
Adès però la vôl fèr cuntént i nûn
ch'i i zairchen d insgnèr
ṡgirundlànd int i canp e int l ôrt.
Acsé am é vgnó la bèla idê
ed fèr ste tentatîv.
Gualandi Loris:
Poeṡî (as fà par dîr: un bèl curâg' a ciamèrla acsé!)
Al incuntrèri d ajîr d là e d ajîr,
incû i vôlen tótt dscårrer furastîr:
chi stûdia l inglaiṡ, tudàssc o franzaiṡ.
Bän, vlîv ch'a v al dégga?
Mé invêzi a vâg a scôla ed bulgnaiṡ!
Gualano Andrea: Quî ch'i cànten in dialàtt, quî ch'i scrîven däl poeṡî, ai é tótt un månnd in bulgnaiṡ qué ai Alemân. Mé ai ò inparè ed scultèr, ch'al n é mégga acsé fâzil, ed lèżer e anc ed scrîver un puctén (e adès ch'a i päns ai ò sänper magnè in bulgnaiṡ). Par dscårrer invêzi am vrà un pôc d eṡercézzi: quand tâchel al cåurs avanzè ed conversaziån?
Lanzarini Lidia: La scôla dal dialàtt la n me stóffa mâi, es la m fà scansèr lôrgna e guâi.
Lanzi Giacomo: Al bulgnaiṡ l é un pô difézzil, mo al rinpéss la båcca.
Leoni Luisa Enrica: Par la ṡghéssa, a se ṡbadâcia in dialàtt o in itagliàn?
Lolli Graziano: L é méi ciapèr dal vagabånnd che andèr a lèt stóff.
Lolli
Massimiliano:
Am pièṡ dimónndi ed sunèr la chitâra,
mo a èser intunè l'é dûra come gâra.
Mé a i prôv, mo al srêv pió fâzil par mé
ch'am carséss i cavî in vatta ala tèsta sparé.
Quand a cant, fòra i pasarén
i scâpen dai âlber e i se spargójjen piotòst int al żardén.
Alåura mé a pòg' la gâgia in vatta ala chitâra
e a m insónni d èser brèv cunpâgna Faustén: magâra.
E con quasst ai ò da ringrazièr
al profesåur e i bidî ch'avän fât danèr
con dmand dal tîp: "Mé ai ò sänper détt acsé, fâghia mèl?".
E vuèter a arspånnder: "Mo nå, mo in ptrugnàn però l é tótt un èter quèl".
Schêrz a pèrt, grâzie da bån,
parché ai ò inparè al giovedé d sîra a leziån
äl vochèl, i artéccuel, i vîrb, i prunómm e äl negaziån,
e am piaṡrêv che al cåurs al duréss un èter puctén
pròpri in ustarî, dnanz a un bån bichîr ed vén.
Maknouni Mehrchad: Al mèrit dl òmen l é int al sarvézzi e int äl virtó, e brîṡa int al lússo dl'abundanza e dla ricazza.
Malaguti Maria: Mé – ala nòt – a m insónni in dialàtt, mo al dé a dscårr såul in itagliàn. La mî nòna la gêva che quand una ragâza l'avêva la biziclatta e la savêva cûṡer e filèr, l'avêva una gran dôta e l'êra da spuṡèr; alåura cum êla che mé, ch'ai ò l'automòbil e la mâchina da cûṡer, a sån avanzè sänza maré?
Malavolti Giovanni: Quand a srän in cl èter månnd, al prà dèr ch'a ciacaraggna pió in dialàtt che in inglaiṡ o in itagliàn.
Mantecchini Graziella: Grâzie dimónndi al Profesåur Roberto Serra, parché adès ai ò quèṡi quèṡi inparè ed lèżer e scrîver in bulgnaiṡ!!
Menchise Serena: A n sån brîṡa ed Bulåggna, acsé ai ò pinsè ed fèr un cåurs ed bulgnaiṡ... A capéss anc pôc par dîr quall ch'é vaira, mo almànc d'adès inànz a sarò urdnèr pulîd un piât ed turtlén in Broadway... a vói dîr: in brôd!
Morini Franco: Dåpp ch'a sån andè a scôla ed bulgnaiṡ ai Alemân, a dscårr cunpâgna un lîber stanpè.
Musiani Maurizio: Dialàtt e tajadèl, par dscårrer e magnèr.
Mussi Paolo: Mé a sån aministradåur ed cunduménni, e tótt i dé ai ò da fèr con i rastî rótt, i żardén da curèr e äl pêrsit int i tûb. Vgnîr al Cåurs ed Bulgnaiṡ l é stè una liberaziån.
Mussi Valentina:
Adès ch'ai ò incôsa int l'uraccia,
mé a pòs dîr ch'a in sò pròpri na móccia;
par un òmen o un can,
dscårrer in dialàtt l é sänpr un bän!
Nazzari Maria Fiorella: Mé a trôv che l'idéa ed riunîrs regolarmänt par dscårrer in bulgnaiṡ l'é dimónndi bôna, såuratótt par chi, cunpâgna mé, al n à mâi bacajè in dialàtt.
Neri Lisa:
Che blazza andèr ai Alemân,
s't î furtunè t i cât anc Carpàn.
Grâzie dimónndi: a m sån divarté:
l é un pchè ch'al sía bèle finé!
Palazzo Luisa: A v vói
arcurdèr di pruvêrbi ch'ai ò ascultè dala mî sôzra såura la blazza di fiû ed dû
genitûr pûc bî: "Da di brótt zûc as i chèva däl bèli bràgguel", o só la blazza
da cén ch'la n dûra brîṡa da grand:
"Bèl in fâsa, brótt in piâza".
Un èter détt ch'la m gêva quand mé a vlêva fèr äl côs in fûria l êra: "Par la tròpa frazza, la gâta la fé i gatén ûrb". A v i ò arcurdè parché a sån sicûra ch'a i avî sintó a dîr dimónndi vôlt anc vuèter.
Prati
Franco:
Turnèr a dscårrer in bulgnaiṡ,
dåpp a tant ân,
l é pròpri una bèla sudisfaziån:
l é cme turnèr a cà dåpp un gran viâż...
Protti Patrizio:
Romagnoli Valerio: Qué mé ai ò inparè ch'l é pió inpurtànt stèr insàmm par bacajèr in bulgnaiṡ, che stèr da par sé a pinsèr. Grâzie dimónndi.
Sarti Davide: Fenalmänt ai ò anca mé un quèl da scrîver in vatta al curriculum: laureè in bulgnaiṡ!
Scaramagli
Sergio:
Invêzi ed fèr i biasanòt, fè cme mé:
andè ai Alemân a inparèr al bulgnaiṡ.
Con tótt i sû azént e lanbécc l é pròpri un fricandò,
mo grâzie ai insgnamént ed Bertén al Profesåur al dvänta fâzil.
Dåpp ch'a l avî inparè, a n al mitèdi brîṡa in giazarén,
dscurîl tótt i dé quant l'é lónga la stmèna.
Grâzie al Profesåur, al Chèp-Bidèl e a tótta l'urganiżaziån,
e a tótt i artéssta ch'i an cuntè äl sô bèli stòri.
(A spêr d avair scrétt pûc stranbócc').
Stagni Giorgio: Finé l'é la nòt (traduz. da S. Quasimodo)
Al Cåurs ed Bulgnaiṡ a
m sån divarté dimónndi.
A päns ch'a i gnarò anc st ètr ân.
Stanghellini Sergio: I dîṡen che l òmen in cà sô l é al padrån, mo mé ai ò da èser un gran quajån, parché cla dòna la m trâta cómm un garżån.
Stigliano Iacopo: Ste cåurs ai Alemân l é una dichiaraziån d amåur a Bulåggna, al sô bèl dialàtt e al tradiziån dal nòster pasè, pr an pêrder brîṡa la vójja ed seguitèr a dscårrer in bulgnaiṡ. A sån pròpri cuntänt d avair prinzipiè a studièr al dialàtt! Grâzie dimónndi al profesåur e a tótta la scuèdra.
Zoni Enrichetta: "Dí bän só, êl stè bèl al Cåurs ed
Bulgnaiṡ?".
"Stà mò da sénter, ai êra un sâc ed bèla żänt, un profesåur żåuven mo pròpri brèv; a m sån divarté da mât".
Ala
prémma pâgina
Và só
Pr andèr ala pâgina dal Cåurs ed Bulgnaiṡ
Pr andèr ala pâgina däl fotografî dal Cåurs 2002


text:
Dinosaurs
Ils dinosaurs (grec: deinos – ‹terribel, immens›; sauros – ‹saur›) èn la gruppa dals vertebrats terresters (tetrapoda) che dominava avant ca. 235 fin ca. 65 milliuns onns ils sistems ecologics sin terra franca.
Las enconuschientschas davart ils dinosaurs obtegnan paleontologs cun intercurir fossils che cumparan en furma d’ossa petrifitgada. Ulteriuras infurmaziuns furneschan improntas da la pel e da tessids, fossils da passidas, ovs e gnieus, gastrolits ed excrements petrifitgads ch’èn sa mantegnids fin en il temp dad oz. Restanzas da dinosaurs èn vegnidas chattadas sin tut ils continents inclus l’Antarctica, damai ch’ils dinosaurs han entschet ad exister d’in temp che tut la terra franca era unida en il supercontinent Pangea. Fin ussa han ils paleontologs descrit pli che 800 differentas spezias da dinosaurs ed i suondan mintg’onn novas. Cumbain che tschertas spezias da dinosaurs tutgan tar ils pli gronds animals da la terra da tut ils temps, era la pluralitad dals dinosaurs pitschna ed agila. Ins sa plinavant che almain tschertas gruppas dals dinosaurs èn stadas homoiotermas (da sang chaud).
Cuntegn
- 1 Sistematica dals dinosaurs
- 2 Descripziun
- 3 Evoluziun dals dinosaurs
- 4 Debattas davart ils dinosaurs
- 5 Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il cumportament dals dinosaurs
- 6 L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs
- 7 L’extincziun dals dinosaurs
- 8 L’influenza istoric-culturala
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Sistematica dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ils blers reptils d’ozendi vegnan ils dinosaurs attribuids als diapsids. Quels sa differenzieschan dals sinapsids (or dals quals èn naschids ils mammals) e dals anapsids (las tartarugas d’ozendi) tras duas fanestras da la chavazza che sa chattan en posiziun parallela davos ils egls. Entaifer ils diapsids vegnan ils dinosaurs classifitgads sco archosaurs (ils ‹reptils regents›) che possedan duas ulteriuras fanestras da la chavazza. Descendents d’ozendi da questa gruppa da reptils èn sper ils crocodils er ils utschels.
Ils dinosaurs vegnan sutdividids en duas gruppas: sauriscs u sauriscs (saurs cun batschida da luschard) ed ornitiscs (saurs cun batschida per sgular). Questas duas gruppas sa distinguan ina da l’autra oravant tut tras lur structura da la batschida. Ils sauriscs, als quals appartegnan tant ils teropods carnivors sco er ils sauropods erbivors, han mantegnì la structura da la batschida da lur perdavants e pon vegnir identifitgads tras l’ossa distanta dal pubis e da l’ischium (mira illustraziuns). L’ossa dal pubis e da l’ischium dals ornitiscs erbivors è percunter ordinada en posiziun parallela, inclinada vers enavos.
La classificaziun dals dinosaurs n’è fin oz ni terminada ni regulada cleramain. D’ina vart existan anc bleras largias, da l’autra vart po mintga nova scuverta furnir infurmaziuns che pretendan da restructurar la structuraziun vertenta.
Il taxon ‹dinosaurs› è vegnì definì l’onn 1842 da l’anatom englais Sir Richard Owen. Ils dinosaurs èn segnads d’ina enorma varietad da las spezias. Auters archosaurs – tranter els ils dinosaurs sgulants (pterosaurs) – na tutgan betg tar ils dinosaurs, gist uschè pauc sco ils gronds reptils da la mar dal mesozoicum, ils ictiosaurs, mosasaurs e plesiosaurs.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Da lur parents en lingia directa entaifer ils archosaurs sa laschan tut ils represchentants da tut las spezias dals dinosaurs differenziar tras in dumber da segns da skelet communabels. I sa tracta da segns da la chavazza sco era da segns da la part dal skelet che sa chatta davos la chavazza. Entant che dinosaurs primars demussan tut quests segns caracteristics, pon furmas posteriuras sa distinguer vaira ferm, uschia ch’inquala caracterisaziun numnada n’è betg pli avant maun ni betg pli pussaivla da cumprovar.
La sutgruppa dals sauropods cumpiglia ils pli gronds dinosaurs enconuschents; quels furman a medem temp ils animals da la terra ils pli gigantics ch’han insumma existì insacura. Il pli grond e grev dad els è il brachiosaur ch’aveva in’autezza da dudesch meters e pasava fin 70 tonnas. Il pli lung dinosaur è il diplodocus cun ina lunghezza d’enfin 27 meters. Igl èn bain vegnids enconuschents dinosaurs ch’eran anc bler pli gronds, quels èn però documentads mo tras fragments d’ossa. Tscherta tocca lascha sminar l’existenza da dinosaurs che mesiravan passa 40 meters, e fragments da l’argentinosaur laschan supponer che tschertins pasavan fin 100 tonnas. Er ils dinosaurs carnivors cumpigliavan gigants. Il pli grond ch’è vegnì cumprovà tras chats bunamain cumplets è il tirannosaur rex che mesirava var 12 meters. Er qua datti fragments d’ossa che laschan supponer spezias anc pli grondas. Exempels èn il gigantosaur sidamerican u il spinosaur african.
Tar ils pli pitschens dinosaurs tutgan duteropods or da la China ch’èn vegnids chattads l’onn 2002, il scansoriopterix e l’epidendrosaur ch’è pli probabel mo in animal giuven dal scansoriopterix. Quests pitschens laders pennads avevan la grondezza d’in pasler. Ulteriurs dinosaurs plitost pitschens eran per exempel il compsogantus, il saltopus, l’echinodon u il juravenator ch’avevan cun lur grondezza da corp da stgars 60 cm strusch la grondezza d’in giat. Ils pitschens dinosaurs sa nutrivan bunamain mo da charn.
Tge spezias da dinosaurs ch’eran propi las pli pitschnas respectivamain las pli grondas na vegn ins mai ad eruir, perquai ch’ils mussaments en furma da fossils èn e restan incumplets. Tenor las enconuschientschas actualas pon ins dir ch’in dinosaur aveva en media la grondezza d’ina nursa.
Pertge che tscherts dinosaurs han cuntanschì dimensiuns uschè extraordinarias vegn empruvà d’eruir en rom da perscrutaziuns intensivas. La creschientscha gigantica ha entschet en la perioda auta dal giura ed ha cuntinuà en la perioda da crida. Dinosaurs n’eran dentant betg ils sulets gigants, er ils saurs sgulants – che pudevan avair en la perioda da crida tempriva ladezzas da las alas da 12 meters u dapli – ed ils reptils da la mar pudevan cuntanscher grondezzas remartgablas.
In factur ch’ha accelerà decisivamain l’engrondiment era il fatg ch’igl ha dà durant las periodas dal giura e da crida ina vegetaziun abundanta. Uschia pudevan oravant tut ils sauropods consumar enorms quantums da nutriment senza stuair surmuntar grondas distanzas. Tras quai avevan els dapli energia per crescher e correspundentamain s’augmentava er la grondezza dals animals che vivevan da lur charn. Tar in animal da tala grondezza sa midan la finala er la moda da viver e la construcziun dal skelet considerablamain.
Sumegliant a tartarugas e crocodils possedevan er tscherts dinosaurs cuirass. Ils anchilosaurs tutgavan tar ils animals cun ils cuirass ils pli cumplets da tuts temps. Tar intginas spezias avevan schizunt las survantscheglias plattas d’ossa; sulettamain il venter n’era betg cuirassà. In tal cuirass consistiva da millis da plattas d’ossa cun diameters d’insaquants millimeters fin a varsaquants tozzels centimeters.
Auters dinosaurs purtavan cornas. Cumbain che quellas starmentavan ils adversaris, èsi pauc probabel ch’ellas avevan ina funcziun da defensiun. Pli tgunsch servivan las cornas a far parita tar la paregliaziun, u – sco quai ch’i vegn supponì tar insaquants dinosaurs cun corna – tar cumbats encunter animals da la medema spezia.
La gruppa dals pachiecefalosaurs èn dinosaurs cun ina chavazza enorm grossa. Pli probabel han els pitgà tar cumbats lur chavazzas ina encunter l’autra, sumegliant als mufluns canadais d’ozendi. Dinosaurs sco il stegosaur purtavan percunter grondas plattas d’ossa sin il dies. Lur funcziun n’ha betg pudì vegnir sclerida enfin oz. Auters dinosaurs purtavan velas sin il dies; er lur funcziun n’è anc betg sclerida.
Evoluziun dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims dinosaurs èn pli probabel sa spartids dad auters archosaurs en la mesadad da la perioda da trias avant ca. 235 milliuns onns. Mo 20 milliuns onns pli baud, a la fin da la perioda da perm, avevi dà la pli gronda extincziun da massa ch’ha insumma gì lieu insacura. Quella aveva fatg svanir 95 % da tut las spezias existentas sin il mund. In vegl perdavant dals dinosaurs pudess esser stà il saurosuchus, in grond archosaur.
Sco ils pli vegls dinosaurs per propi valan tschertas scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en stresas ch’èn 235 milliuns onns veglias (en l’Argentinia ed en la Brasilia). Il gerrerasaur, il stauricosaur e l’eoraptor eran chatschaders, entant ch’il pisanosaur era in erbivor. En las faunas da quest’epoca eran dinosaurs però plitost rars e na furmavan anc betg la gruppa dominanta.
Quai è sa midà in pèr milliuns onns pli tard, tar la midada da la perioda da carnium en quella dal norium. Da quel temp hai dà in’ulteriura extincziun da massa ch’ha pertutgà oravant tut ils reptils ed amfibis primars che vegnivan er numnads paleotetrapods. 42 % da las famiglias dals tetrapods èn mortas ora. Ils uschenumnads neotetrapods, tranter els ils dinosaurs, han occupà las nischas ecologicas ch’èn vegnidas libras. Cun la midada da la perioda dal trias en quella dal giura avant 202 milliuns onns è succedida ina nova extincziun da massa ch’ha fatg svanir definitivamain ils paleotetrapods. Cun quai cumenza la predominanza dals dinosaurs: dals animals da la perioda dal giura ch’èn enconuschents appartegneva quasi mintga spezia terrestra ch’era pli grond ch’in meter a questa gruppa.
Debattas davart ils dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Eran els animals da sang chaud?[modifitgar | modifitgar il code]
Cur ch’ils emprims dinosaurs èn vegnids scuverts, han ils scienziads pensà che dinosaurs sajan animals da sang fraid. Ins s’imaginava ch’ils dinosaurs sajan animals plauns e cumparegliava els cun ils reptils che ston l’emprim sa stgaudar al sulegl per pudair sa mover activamain. Scuvertas ch’èn vegnidas fatgas pli tard han però demussà che dinosaurs han era vivì en lieus pli fraids e ch’almain tscherts dinosaurs eran abels da regular sezs lur temperatura dal corp.
Impurtants mussaments ch’els sajan animals da sang chaud furneschan scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en l’Antarctica ed en l’Australia. Là han ins chattà dinosaurs polars che stuevan surviver envierns fraids d’ina durada da 6 mais. Pir dacurt han ins er fatg en l’Alasca dal Nord scuvertas or da la perioda da crida. Quellas demussan che las medemas spezias sco en il rest da l’America dal Nord han vivì er en territoris ch’eran da quel temp fraids.
Tar blers dinosaurs, oravant tut tar teropods, lascha la construcziun dal skelet supponer ina gronda activitad corporala. Quai renviescha medemamain ad in metabolissem fitg intensiv. Ins ha er pudì identifitgar en lur ossa structuras dal sistem d’avainas ch’èn tipicas per animals da sang chaud. En pli disponiva ina cifra considerabla da dinosaurs pli pitschens d’in vestgì da plimas, dal qual ins ha pudì concluder ch’i sa tracta d’animals da sang chaud. Sa basond sin questas enconuschientschas è la gronda part dals scienziads ozendi da l’opiniun ch’ils dinosaurs eran animals da sang chaud.
Insaquants scienziads motiveschan il success dals dinosaurs gist tras il fatg ch’els eran animals da sang chaud. Animals da sang chaud èn adina en avantatg visavi animals da sang fraid, damai ch’els pon far chatscha da notg e durant tut il di – quasi independentamain da la temperatura dal conturn. Perquai crain intgins scienziads ch’ils dinosaurs n’avessan gnanc pudì supprimer l’avanzament dals mammals, sch’els na fissan betg stads sezs animals da sang chaud.
La relaziun tranter dinosaurs cun plimas ed utschels[modifitgar | modifitgar il code]
Utschels e dinosaurs han blers tratgs cuminaivels. Cun passa 100 segns caracteristics pli u main identics valan ils terapods ozendi sco la spezia morta ora la pli parentada cun ils utschels. Archaeopterix, l’emprim exempel valabel d’in dinosaur cun plimas, è vegnì a la glisch l’onn 1861 en il sid da la Germania. Be dus onns avant aveva Charles Darwin tschentà si la tesa revoluziunara dal svilup da las spezias. Correspundentamain ha quest nov dinosaur provocà discussiuns animadas tranter ils aderents da la teoria da l’evoluziun e quels dal creaziunissem. Ils onns 1990 èn vegnidas chattadas ulteriuras spezias da dinosaurs cun plimas, principalmain en la provinza Liaoning en il nordost da la China.
Damai che plimas evocheschan il maletg d’in utschè, vegnan dinosaurs cun plimas savens resguardads sco animals da punt tranter ils dinosaurs ed ils utschels. Ma per ils paleontologs furman ils skelets dals dinosaurs ina basa baintant pli solida per chattar eventuals tratgs cuminaivels. En mintga cas vegni pli e pli cler che la parentella tranter ils utschels ed ils dinosaurs cun plimas è bler pli cumplexa che supponì; il medem vala per l’evoluziun dal sgular en general.
Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il cumportament dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Ina part fascinanta da la perscrutaziun da dinosaurs furman ils fossils da fastizs. Tals fossils sco passidas, ovs e gnieus fossils, gastrolits ed excrements petrifitgads n’èn nagina raritad. Els dattan oravant tut scleriment davart il cumportament dals dinosaurs. I suonda ina descripziun dals fossils da fastizs ils pli impurtants.
Ovs e gnieus da dinosaurs: Sco auters reptils e lur descendents, ils utschels, eran er ils dinosaurs animals ch’uvavan. Crosas d’ovs u schizunt entirs ovs e gnieus fossils èn vegnids chattads sin l’entir mund. Ovs fossils na pon ins per il solit betg attribuir ad in dinosaur ch’è enconuschent tras si’ossa. Per betg perder la survista datti tuttina in sistem da classificaziun; quel sa differenziescha però dal tuttafatg da sistems biologics usitads per classifitgar spezias.
Passidas fossilas: Sco tar ils ovs datti er qua in sistem da classificaziun parallel. Las passidas dattan scleriment davart il territori da viver dals dinosaurs; cuntrari a l’ossa na pon passidas fossilas numnadamain betg vegnir manadas tras l’aua en auters lieus. Anc pli interessantas èn però las infurmaziuns davart il cumportament dals animals. Or d’in fastiz, pia pliras passidas ina suenter l’autra, sa lascha eruir co che l’animal chaminava, en tge direcziun ch’el gieva, e – sche la lunghezza da las chommas è enconuschenta u almain calculabla – er quant svelt che l’animal era. La sveltezza maximala ch’è vegnida cumprovada enfin ussa tar in dinosaur è 40 km/h. Infurmaziuns anc pli precisas davart lur cumportament pon ins gudagnar, sch’igl ha plirs fastizs en in lieu. Savens mainan quels in sper l’auter en la medema direcziun – ina caracteristica da la vita en trieps ch’è vegnida cumprovada tar blers dinosaurs. Tar insaquantas plazzas d’exchavaziun da sauropods erbivors pon ins constatar ch’ils animals gronds sa plazzavan adina a l’ur dal triep. Probablamain faschevan els quai per ch’ils pli pitschens e pli giuvens sajan protegids en il center dal triep. Savens han ins chattà sper il triep passidas da teropods (carnivors) che van en la medema direcziun. Scienziads supponan perquai che quests laders suandavan il triep per lajegiar animals pitschens e flaivels.
Gastrolits: Gastrolits u craps dal magun èn craps ch’ils animals traguttan e deponan en lur magun. Tar ils animals d’ozendi pon ins observar quest cumportament oravant tut tar ils utschels. Qua servan ils gastrolits – che vegnan adina tegnids en moviment – a manizzar il nutriment en in magun da musculs spezial. Er tar differentas spezias da dinosaurs èn vegnids chattads gastrolits, lur funcziun è per entant anc intscherta.
Coprolits: Coprolits èn rests d’excrements petrifitgads. Grazia a questas petrificaziuns reusseschi a scienziads da scuvrir dapli davart la moda da magliar e davart il metabolissem dals dinosaurs. Ils microorganissems (microfossils) ed eventualmain rests da plantas che vegnan chattads pon vegnir interpretads da scienziads e chattan er applicaziun en la paleogeografia ed en la botanica.
L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi lur scuverta giaudan ils dinosaurs ina gronda popularitad. Ils emprims fossils èn en mintga cas vegnids chattads gia avant tschients, gea perfin millis dad onns. Lur derivanza n’ha dentant betg pudì vegnir sclerida. En la China han ins gia chattà avant dapli che 2000 onns fossils che derivavan forsa da dinosaurs e che Chang Qu ha descrit sco ossa da drags. Er ils Grecs e Romans vegls han chattà tals fossils che purschevan material per ditgas e legendas.
L’emprima persuna ch’è stada infurmada davart quests reptils gigants da temps daditg passads e ch’ha fatg retschertgas davart els, è stà il medi englais Gideon Mantell. Gia l’onn 1820 ha sia dunna chattà in dent fossil. L’emprim dinosaur ch’è vegnì identifitgà e descrit sco tal è dentant stà in fragment d’ina missella ch’in paleontolog amatur ha chattà damanaivel dad Oxford.
L’onn 1858 han ins lura chattà en l’America dal Nord l’emprim skelet d’in dinosaur ch’era quasi dal tuttafatg cumplet. Tuts èn stads surprendids da vesair che tscherts dinosaurs gievan pli probabel mo sin duas chommas. Questa scuverta ha procurà en ils Stadis Unids per ina vaira mania da dinosaurs.
L’onn 1902 è vegnì chattà a Montana, USA, ina part gigantica d’in skelet ch’è vegnida denominada da Henry Osborn tirannosaur rex. Ditg valeva quest gigant, cun ses quattordesch meters lunghezza e cun sias sis tonnas, sco il pli grond animal carnivor ch’ha vivì sin terra franca.
L’onn 1909 ha il Museum da scienzas natiralas a Berlin lantschà ina grond’expediziun sut la direcziun da Werner Janensch. Quella ha manà en l’Africa da l’Ost tudestga, la Tansania d’ozendi. Destinaziun dal viadi era in pitschen lieu cun num Tendaguru, or dal qual ins aveva gia annunzia chats. Tranter las scuvertas spectacularas ch’ins ha fatg là era, ultra dal chentrosaur (in stegosaur), er il skelet gigantic dal brachiosaur. Ils resultats da questas scuvertas pon ins observar oz en il Museum da scienzas natiralas a Berlin. Il skelet dal brachiosaur è il pli grond skelet da dinosaur ch’è vegnì erigì sin l’entir mund. Enturn la mesadad dal 20avel tschientaner han ins alura chattà oravant tut en China blers fossils da dinosaurs.
L’extincziun dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
En ils decurs dals ultims 550 milliuns onns hai dà tschintg extincziuns da massa ch’han mintgamai chaschunà la mort da circa la mesadad da tut las spezias d’animals. Tar l’ultima extincziun da massa, ch’ha gì lieu a la fin da la perioda da crida (avant ca. 65 milliuns onns), èn er tut ils dinosaurs morts ora. Quest fatg furma in dals pli gronds misteris da la paleontologia insumma. I dat dapli che 80 ipotesas ch’emprovan da declerar pertge ch’ils dinosaurs èn propi morts ora. Las duas teorias las pli impurtantas vegnan preschentadas qua.
La teoria dal meteorit[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor questa teoria – postulada l’emprima giada da Luis Alvarez ils onns 1970 – è l’extincziun da massa vegnida chaschunada tras in culp d’in meteorit ch’ha gì lieu avant ca. 65 milliuns onns. Il culp haja manà ad ina midada da clima, perquai che la pulvra ch’è vegnida leventada haja stgirentà l’atmosfera e cunquai procurà per in enviern permanent (cumparegliabel cun in enviern nuclear). Per questa teoria pleda l’enritgiment dal metal iridium – in material fitg rar – che sa lascha cumprovar en las stresas da la terra correspundentas. Quest metal pudess tuttavia esser vegnì sin la Terra tras in meteorit. La teoria vegn rinforzada supplementarmain tras ina scuverta ch’è vegnida fatga l’onn 1990 a l’ur da la peninsla Jukatan al Golf da Mexico. Là è numnadamain vegnì chattà in crater cun il num Chixculub ch’è circa 170 km lad.
Critichers da la teoria dal meteorit èn percunter da l’avis ch’in tal culp d’in meteorit na stoppia betg esser l’unic motiv per l’extincziun da massa. Tuttina vala la teoria dal culp d’in meteorit sco la pli plausibla ed usitada per descriver l’extincziun relativamain svelta dals dinosaurs.
La teoria dal vulcanissem[modifitgar | modifitgar il code]
Questa teoria pretenda che l’activitad smesirada da vulcans ch’ha gì lieu vers la fin da la perioda da crida haja procurà per sumegliantas midadas da clima sco in culp d’in meteorit. In indizi è il vulcanissem vehement da Dekkan-Trapp en l’India ch’ha transporta a la surfatscha almain dus milliuns kilometers cubic basalt. Tras ils vulcans èsi er pussaivel che tissis èn sa derasads en l’atmosfera. Quels pudessan esser stads mortals per ils embrios ch’eran vi da crescher en ils ovs.
Motivs cumbinads[modifitgar | modifitgar il code]
Blers scienziads partan ozendi dal fatg che betg mo ina da questas catastrofas saja responsabla per l’extincziun da massa. Pli plausibla para la tesa che plirs eveniments ch’han gì lieu circa a medem temp hajan manà a questa catastrofa. Per l’extincziun dals saurs sgulants u dals amonits a la fin da la perioda da crida pudess er esser responsabel il fatg che la mar è tschessada da quel temp talmain che las mars bassas èn svanidas dal tuttafatg. Tras quai han blers animals pers lur spazi da viver.
Vitiers èn anc vegnidas midadas climaticas chaschunadas tras las mars svanidas. Or d’in clima tropic è daventà in clima plitost moderà cun stads pli chaudas ed envierns pli fraids. Gia tras questas differenzas da la temperatura pudessan bleras spezias esser mortas ora. Il meteorit ch’ha ultra da quai tutgà la Terra e l’augment da las erupziuns da vulcans han pudì effectuar ulteriuras midadas dal clima.
L’influenza istoric-culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Nagin’autra gruppa d’animals ch’èn morts ora ha cuntanschì ina tal’impurtanza culturala sco ils dinosaurs. Dapi ch’ils dinosaurs èn cumparids en la publicitad en il decurs dal 19avel tschientaner fruntan els en tut il mund sin grond interess. La popularitad dals dinosaurs è uschè gronda ch’ins po senz’auter discurrer d’ina mania da dinosaurs che dura enfin oz.
Per in emprim grond interess public per ils dinosaurs ha procurà il Crystal Palace a Londra l’onn 1853 cun endrizzar ina cuntrada genuina cun models d’animals en grondezza natirala. Differents da quests dinosaurs aveva il sculptur Benjamin W. Hawkins reconstruì tenor las indicaziuns dal paleontolog Richard Owen. La cuntrada pon ins admirar anc ozendi.
L’onn 1868 è Hawkins vegnì incumbensà da montar skelets da dinosaurs e da preschentar quels a la publicitad. En in museum a New York han quests emprims exponats da dinosaurs procurà per ina veritabla fulla da visitaders. En il decurs dals proxims decennis èn ils skelets da blers auters animals vegnids bandischads en ils tschalers dals museums e remplazzads tras questas novas attracziuns. Ozendi concurran sin il pli anc ils relicts dals Egipzians cun la popularitad dals dinosaurs.
A partir dal 20avel tschientaner cumparan ils dinosaurs er entaifer la litteratura ed il film. Ina da las emprimas e pli renumadas istorgias da science-fiction è ‹The Lost World› dad Arthur Conan Doyle (1912) ch’è vegnida filmada pliras giadas. Bleras da questas istorgias (tranter auter era da Jules Verne) tractan la scuverta d’in territori fin alura nunenconuschent, per exempel d’in guaud tropic u d’in’insla, nua che dinosaurs hajan survivì.
En blers films vegnan ils dinosaurs preschentads sco monsters cannibalics e vegn per part sugerì ch’els vivevan dal temp dals avdants da cuvels. In’excepziun furma il film da fantasia ‹Reise in die Urzeit› (1954), en il qual uffants viagian adina pli lunsch en il passà. Quest film tschecoslovac mussa per l’emprima giada animals dal temp primar en las epocas correspundentas. Il paleontolog Josef Augusta era stà participà sco cussegliader scientific.
Films d’acziun da Hollywood pli novs che dattan in maletg vaira realistic dals dinosaurs furman ‹Jurassic Parc› (1993) e ‹The Lost World› (1997) da Steven Spielberg. La teoria da clonar dinosaurs sco quai ch’ella vegn preschentada en ‹Jurassic Parc› n’è dentant betg realistica. Il purtader da l’infurmaziun d’ierta, l’ADN, va numnadamain svelt en malura suenter la mort da la creatira.
Films da dinosaurs pli novs èn savens films documentars ch’emprovan da preschentar ils animals en lur spazi da viver autentic. La seria da BBC ‹Dinosaurier – im Reich der Giganten› (titel englais: ‹Walking with dinosaurs›) è vegnida producida cun custs enorms. Ironicamain èsi pussaivel d’illustrar questas creatiras giganticas dal temp preistoric a moda autentica mo cun tecnica grafica la pli moderna (Computer Generated Imagenery). Tuttina n’han illustraziuns artisticas (l’uschenumnà paleoart) betg pers lur impurtanza. Er en grondas producziuns da kino vegn per part anc adina lavurà cun Storyboards.
En in essai cumparì en l’‹American Scientist Online› da l’onn 2005 s’occupa Keith Stewart Thompson da l’effect ch’ils dinosaurs han spezialmain sin uffants e giuvens creschids. Dinosaurs sajan in fenomen paradox: cun excepziun da la lingia dals utschels sajan tuts morts ora, ma tuttina sajan tschertins nunditg ferms e privlus. Per uffants, surtut sch’els èn gist vi d’emprender ina lingua, sa porschia qua in mund da fantasia ch’è bain accessibel, ermetic e ch’els san era furmar sez. Ils dinosaurs sajan mez reals, palpabels e corporals, dentant or d’in temp nunchapibel ed inaccessibel. Els sajan a medem temp monsters e cumpogns da far termagls, fetschian tema, ma sajan tuttina charins.[1]
Suenter l’enorm success economic dal film ‹Jurassic Parc› ha ‹l’actur dinosaur› er conquistà il mund dals gieus da computer. Ina fin da questa fascinaziun da la cultura moderna per ils dinosaurs n’è betg da prevesair.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Keith Stewart Thompson: Dinosaurs as a Cultural Phenomenon, en: American Scientist Online, nr. 3/2002, p. 212.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kevin Padian e Philip Currie: Encyclopedia of Dinosaurs, 1997, Academic Press. ISBN 0-12-226810-5
- Gregory Paul: The Scientific American Book of Dinosaurs, 2000, St. Martin’s Press. ISBN 0-312-26226-4
- Gregory Paul: Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of flight in Dinosaurs and Birds, 2002, The Johns Hopkins University Press, Baltimore. ISBN 0-8018-6763-0
- David Weishampel, Peter Dodson e Halszka Osmólska: The Dinosauria, 2. ediziun, University of California Press. ISBN 0-520-24209-2
- David Fastovsky und David Weishampel: The Evolution and Extinction of the Dinosaurs, 2005, 2. ediziun, Cambridge University Press, Cambridge, ISBN 0-521-81172-4
- James Farlow e Brett-Surman: The Complete Dinosaur, 1997. Indiana University Press, ISBN 0-253-21313-4
- Ernst Probst e Raymund Windolf: Dinosaurier in Deutschland, 1993, C. Bertelsmann, München. ISBN 3-570-02314-1
- W. J. T. Mitchell: The Last Dinosaur Book: The Life and Times of a Cultural Icon, 1998, The University of Chicago Press, Chicago. ISBN 0-226-53204-6 (extracts or dal cudesch)
- J. L. Sanz: Starring T. rex!: dinosaur mythology and popular culture, 2002, Indiana University Press, Bloomington, translatà da Philip Mason. ISBN 0-253-34153-1


text:
A l’é staita tuta la gran famija dij piemontèis d’Argentin-a, riunì sota ël capel ëd la FAPA (la federassion dj’associassion piemontèise d’Argentin-a), a avèj cissà l’ëstudi, la dedission e a la finitiva la piuma ëd Nòrma Brarda de Bruno, da Rafaela ant la provinsa ëd Santa Fé, a scrive ël prim utiss dël piemontèis d’Argentin-a, la Gramatica de la Lengua Piamontesa, dont bele-sì ancludoma an Pdf la cuvertin-a, l’achit e quaj feuj ëd l’euvra.
Un test ëd prim livel, destinà a le comunità d’Argentin-a, e però d’anteresse general.
Insegnant e peuj diretris ëd na scòla per masnà pcite, adess artirasse, da pì che trant’agn Nòrma Brarda de Bruno a l’é gropà da strèit a j’associassion piemonteise, anans a Piemontesi nel Mondo, adess a l’Union ëd j’Associassion Piemontèise ant ël Mond, dont a l’é Vice-Pressidenta con délega per l’América Latin-a.
Soa Gramàtica, stampà an quai senten-a ëd volum mersì al finansiament dël Munissipi ëd Rafaela, livrà an omage al nùmer sensa fin dj’associassion piemontèise che a esisto an Argentin-a, a ven nen venduva për decision ëd l’ent finansiator: ël lìber, però, a l’é za ruvà an tùit ij canton dël paìs, da Bahia Blanca a Còrdoba, da la capital Buenos Aires a Rio Gallegos.
La Gramàtica ëd Brarda de Bruno, che a seguiss la grafìa normalisà da Pacòt e Viglongh dël 1927 (a tuta mira, giumai, grafìa ufissiala), a treuva soa adoss ant La Grammatica della Lingua Piemontese ëd Bruno Villata, e an d’àutri test gramaticaj.
Le comunità piemontòfone d’Argentin-a a patisso l’età pitòst àuta dij sò parlant, tutun a manco nen ij segnaj ëd n’arnàssita an mes a le generassion pì giovo, argentin ësclint che a guerno l’orgheuj dij sò cé piemontèis.
Al dì d’ancheui as peulo ancora contesse vàire mila parlant ant la Pampa Gringa e an d’àutri anviron d’Argentin-a popolà dai dissendent ëd coj colon che a j’ero ëmnù dal Piemont.
Ij compliment pì anvisch a l’autris Nòrma Brarda de Bruno, al benemérit Munissipi ëd Rafaela e a tuta la FAPA, për la pressiosa argalìa che a l’han vorsuje fé ai parlant piemontèis ëd qualsissìa leu dël mond.
Fabrissi Arnàud
14.5.2016


text:
Marano di Valpolicella
Marano di Valpolicella (Maran in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 2.882 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 18,64 km², per ‘na densità de 160 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fumane, Negrar, San Pietro in Cariano, Sant'Anna d'Alfaedo.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La céza de San March al Pós del sécol XIII;
- La céza parociàl de Valgatara de San Fìrem e Röstech del sécol XIV;
- La céza de San Zórs del sécol XV;
- La céza de Santa Maréa de Valverde de sécol XVII;
- La céza parociàl de Marano del sécol XX;
.
- La éla Guantieri, éla venesiàna del sécol XV
- La éla Lorenzi de la fì del sécol XVIII, progetàda dal architèt Luigi Trezza.
- La éla Rizzini del sécol XVIII
- La éla ol Castèl del sécol XVIII fòrse fàcia sö sö ü vècc castèl, de ‘ndóe l’avrès ciapàt ol nòm.
- La éla Graziani, fàcia sö in del 1826 sö dizègn del architèt Giuseppe Barbieri.
- La éla Campagnola del sécol XIX, zamò ciamàda éla Soardi.
- La éla Raisa Rimini del sécol XIX, fàcia sö in del 1880.
- La éla Silvestri del sécol XIX.
I trumbù de Santa Maréa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I trumbù de Santa Maréa i è di füzìi a avancarica originare de la Lesinia che i regórda i archibügi e colübrine del méla e sés (1.600) e del méla e sèt (1.700). I piza 50 chili e i gh’à öna cana che la se dèrf fò a campana che la la ocór per pogiài ‘n tèra e fai stà ‘mpé. Al de dé ‘ncö i è dovràcc in di fèste e cargàcc a salve e i pèta fò öna gran s-ciopetàda, töta rumùr e föm.


text:
Check this out on Chirbit
Quand ch'as parla 'd batèsim a-i é tante idèje dròle ch'a ven-o an ment a la gent. A-i é pr' esempi coj ch'a penso ch'a sìa mach na formalità, na sòrt ëd benedission, e coj ch'a chërdo ch'a sia squasi na magìa, ch'a basta lòn për cambié la condission ëd col ch'a ven batesà, idèja ch'a l'é nen tant da leugn da na superstission bela e bon-a. La dotrin-a dla tradission a giuta nen tant a fé 'd ciarëssa ambelessì. A l'é sèmpre mej, antlora, resté a lòn ch'a diso le Scriture Sante, ch'a l'é l'ùnica autorità ch'i podoma fidesse, përchè a mostra ciàir lòn ch'a l'era la fej cristian-a a l'origin e lòn ch'a dovrìa 'dcò esse ancheuj.
La sostansa dël batesim cristian a l'é l'istess ëd na diciarassion, na firma, na signatura. A l'é 'n segn che dëspërchiel a l'é gnente, ma ch'a pija tuta soa significassion, sò sens, da coj ch'a lo pràtico (sìa coj ch'a lo fan che coj ch'a l'arsèivo). Ël batèsim che Gioann a ciamava la gent d’Israel a sogetesse, a dovìa esse ‘l segn che coj ch’as na sogetavo a j’ero përdabon pentisse dij sò pecà (ch’a confessavo) e ch’a j’ero sël serio an camin a cambié soa manera ‘d vive për seguité ‘l volèj ‘d Nosgnor. Tanme as deuvra l’eva për netié ‘l còrp, parèj l’euvra ‘d Nosgnor (che ‘l batèsim a n’é ‘l segn) a cambia la vita dël chërdent angagià.
An tra ‘d coj ch’as presentavo al batèsim ëd Gioann a na j’ero tanti che sincer a së prontavo a la vnùa dël Messia con la giusta disposission. D’àutri a j’ero nen sincer e a lo fasìo “tant për fé”. Sti j’ùltim Gioann a l’avìa nen tëmma a ciameje “Rasa ‘d vipre”!
Coma ch’a l’é che ‘dcò Gesù a l’era presentasse a Gioann për fese batesé? Gesù a l’avìa ‘d sicur gnente da fesse përdoné; Gioann as n’ancòrz e a veul nen bateselo. Ël batèsim ëd Gesù a dovìa esse ‘l segn nen mach ëd Soa aprovassion che lòn che Gioann a fasìa a l’era giust, ma la diciarassion ëd lòn che Gesù a l’era vnùit a fé an ësto mond: la trasformassion ëd l’esistensa ‘d coj ch’as fido an Chiel ch’a l’é ‘l prodòt ëd Sò sacrifissi an sla cros. Ant sò batèsim, Gesù a “sotsignava”, a “butava soa firma” për fé ‘l travaj ëd “porté vìa” ij pecà, le colpe ‘d coj ch’a-j confessavo e ‘d rendje ‘d person-e neuve, arconcilià con Nosgnor. Sò batèsim a l’era na proclamassion “visiva” ‘d chi ch’a l’é Chiel e ‘d lòn che Chiel a l’é vnùit a realisé an ësto mond.
L’istess a l’é për coj ch’as bateso o ch’as fan batesé ancheuj: lor a arsèivo ‘l segn che Nosgnor Gesù Crist a veul e peul trasformé soa vita ‘d lor për rendla conform al volèj ‘d Nosgnor. A l’é quejcòsa da fé “an sël serio”: fidé la vita al Salvator Gesù Crist, dventé sò dissèpoj e seguitelo. Se lolì a càpita nen “an pratica”, tuta l’eva dij batèsim dë sto mond veul dì gnente.
Le leture bibliche d’ancheuj as arfan pròpi a sòn.
Batèsim ëd Gesù - "La susta dla venùa dël Messìa a l’era granda an tra la gent e tùit as domandavo s’a le vòlte mai a sarìa nen chiel, Gioann, ël Messìa. Gioann a rëspondìa a tuti parèj: “Mi, antant, iv batëso con d’eva, ma a-i na ven un ch’a l’é pì grand che mi, tant grand che mi i sarìa gnanca degn ëd dëslié le liasse dle sàndole ch’a pòrta. Col-là av batesrà con lë Spirit Sant e con ël feu. Con sò val, chiel a l’é pront a separé la strobia dal gran. Peuj a netierà soa àira: a rabrastrà ‘l forment e l’ambaronrà ant sò grané, ma la strobia a la farà brusé ant ël feu ch’as dëstissa nen”. Con coste e motobin d’àutre esortassion, Gioann a nunsiava al pòpol la bon-a neuva Pì ‘d lòn, Gioan a criticava an pùblich ël tetrarca Eròd përché col-lì a l’avìa vorsù maridesse con Eròdias, la fomna ‘d Flip sò frel, e për càusa ‘d tut ël mal ch’a l’avìa fàit. Parèj, Eròd a l’ha falo buté an përzon, giontand ëdcò cost pecà a tùit j’àutri ch’a fasìa. Ora, antant che la gent as fasìa batesé, ëdcò Gesù a l’é fase batesé. Mentre che Gesù a pregava, ël cél a l’é dovertasse, e lë Spirit Sant a l’é calà an sù chiel sota na forma ‘d còrp, coma col ëd na colomba. Antlora a l’é staje na vos dal cél, ch’a l’ha dije: “Ti’t ses mè fieul, ch’i jë veuj tant bin: i son pròpi compiasume ‘d ti” Luca 3 (15-17,21-22).
Nosgnor, ël Salvator d’Israel. "Ma adess, scota lòn ch’at dis ël Signor ch’a l’ha create, ò pòpol ëd Giacòb, col ch’a l’ha butate ansema: 'Àbie nen tëmma, përchè i son mi ch’i l’hai riscatate; i l’hai ciamate për nòm, ti ‘t ses mè'. Se ti ‘t l’avras da travërsé d’aque ancreuse, i sarai con ti. Se ti ‘t l’avras da passé ‘d rivere, la corent at quatrà nen tant da fete meuire nià. Se ti ‘t l’avras da marcé pr’ ël feu, at brusrà nen, le fiame at consumran nen. A sarà parèj përchè mi, ël Signor, i son tò Dé, ël sant d’Israel, tò Salvator. Për riscatete i darìa l’Egit, l’Etiòpia e Seba a tò pòst. Për mi it ses tant pressios e amà ch’i darìa an barata d’àutra gent an cambi ‘d toa vita. Àbie nen tëmma, përchè mi i’t son dacant! I farai torné tò fieuj da l’orient e da l’ocident. I dirai al nòrd e al meridion: “Porteme andarera ij mè fieuj e le mie fije; feje ven-e dai canton pì distant ëd la tèra tuti coj ch’a pòrto mè nòm, coj che mi i l’hai creà për mìa glòria, përchè i son mi ch’i l’hai formaje e faje. Fé seurte ‘l pòpol ch’a l’ha ‘d euj ma ch’a vëd nen, ch’a l’ha d’orije ma ch’a sent nen” Isaia 43 (1-7).
Orassion. Pare ch'it stas ant ël cél, ch' al batèsim ëd Gesù ant ël fium Giordan it l'has proclamalo tò Fieul bin-amà e ch'i l'has onzulo con lë Spirit Sant: acòrdane che tuti coj ch'a son batesà an sò Nòm a sìo fedej al Pat ch'a l'han fàit e ch'a lo confesso coragios coma Signor e Salvator; che con Ti e con lë Spiri Sant a viv e a regna, un sol Dé, an glòria eterna. Amen.
Leture bìbliche dël lessionari - 10 'd Gené 2016 - Prima Duminica dòp l'Epifanìa


text:
Cordial bainvegni
Herzlich willkommen [DE]
Benvenuti! [IT]
Noss chantun Grischun - a l'ur da la Svizra, ma en il cor da l'Europa - è per la populaziun residenta dal Grischun sco er per noss giasts ina regiun appreziada ed attractiva per viver, per lavurar e per far vacanzas.
La diversitad da la cuntrada, da la cultura, da l'economia e da la politica furma la basa per ina auta qualitad da viver ch'i vala la paina da mantegnair. Cun in'economia cumpetitiva ed ecologicamain cumpatibla sa laschan segirar las ovras socialas e garantir il bainstar. Las cundiziuns generalas per l'economia ston pervia da quai vegnir meglieradas permanentamain. Il departament da finanzas e vischnancas che vegn manà da 1. mars 2012 contribuescha essenzialmain a questa meglieraziun.
Per mai sco commembra da la regenza èsi impurtant da far ina politica orientada a soluziuns che metta l'uman en il center. Ils giavischs ed ils basegns da nossa populaziun stuain nus prender serius, e nus als stuain integrar en l'elavuraziun da propostas materialas persvadentas.
Il dialog e la collavuraziun cun tut las pesunas participadas schlargian l'orizont e pussibiliteschan in barat prezius d'experientschas e d'enconuschientschas che po gidar essenzialmain ad elavurar soluziuns solidas. Paginas d'internet èn ina buna plattafurma per quest dialog. Vossa opiniun m'interessa ed en cas da dumondas stun jau gugent a Vossa disposiziun.
Grazia fitg per Voss interess.
Barbara Janom Steiner
Scheffa dal departament da finanzas e vischnancas


text:
Infurmaziuns legalas
Copyright
Tut ils dretgs resalvads. L’entir cuntegn da questa pagina d’internet è protegì dal dretg d’autur. (Inginas paginas pon era cuntegnair maletgs e texts, dals quals il dretg da copyright è tar terzs.) Il cuntegn dad www.ideesuisse.ch po be vegnir duvrà per diever privat. Tut ils auters dievers èn resalvads. Be cun il consentiment en scrit dad SRG SSR idée suisse astga’ins – per diever commercial u betg commercial – derasar, modifitgar, render accessibel a terzs, copiar sin purtaders da datas optics u electronics, reproducir, arcunar e duvrar il cuntegn da questa pagina d’internet.
Cun questa pagina d’internet na vegn betg concess ina licenza per il diever da la proprietad spiertala da la SRG SSR idée suisse u da terzs.
Links e hyperlinks
Sche Vus activais tscherts links u hyperlinks sin questa pagina d’internet, alura bandunais Vus questa pagina per ir sin paginas d’internet externas. La SRG SSR idée suisse na surprenda nagina responsabladad per ils cuntegns da talas, per ils products e servetschs offrids là u per autras purschidas.
Segirtad e protecziun da datas
Eventualmain vegnis Vus dumandads dad inditgar infurmaziuns persunalas. Igl è facultativ da respunder a quellas dumondas. Tut las infurmaziuns persunalas rimnadas sin questa pagina d’internet vegnan registradas exclusivamain per Vossa assistenza individuala, ubain ch’ellas servan per trametter a Vus infurmaziuns u purschidas. La SRG SSR idée suisse na venda betg e na surdat er betg quellas datas a terzs. La SRG SSR idée suisse garantescha che Vossas indicaziuns vegnian tractadas confidenzialmain tenor las leschas vertentas per proteger datas.


text:
Publicaziuns
L'Istitut Ladin á dal ann dla fondaziun incá, dé fora plü co 300 publicaziuns nöies.
Tröpes é scrites por ladin; d'atres che é scrites por talian o por todësch trata dl lingaz ladin, de nosc raiun, de nosta storia, de nostes tradiziuns y usanzes, de nosta cultura en general. Les publicaziuns, che vá da chëres por mituns a chëres scientifiches, alda pro les ativités plü importantes por le mantignimënt y la promoziun dl lingaz ladin.
Na publicaziun che á n valur particolar y che vëgn fora n iade al ann é la revista scientifica "Ladinia", che contëgn inrescides sura le lingaz y d'atri argomënc che reverda les valades ladines. Chësta revista vëgn dada fora dal Istitut Ladin n iade al ann y vigni ediziun contëgn deplü articui scric da esperc sura le lingaz y tematiches culturales ladines.


text:
Crappa sil stradun dil Lucmagn
annada 45, nr. 19 dils 9 da matg 1901
La dameun dils 4 d. q. ei vegniu giu sil stradun dil Lucmagn ina massa greppa e ha scuau radicalmein naven il toc via de 20 meter lunghezia denter ils dus tunnels grons. Cun bregia ed inschin eis ei aunc reussiu quei di de metter neu ina pun provisorica de 2 meters ladezia sin grossas sugas d’ itschal stendidas dina vard a l’ autra, cas contrari havessen ils umens de Medel stoviu vegnir a Cumin sco pli de vegl sur Bargiera, la via vedra dil Lucmagn. Speronza ch’ in vegni promover la reconstructiun, saproximond er il temps dils curs postals.