text:
In edifeci da rodund 110 onns ei disfatgs cun la speronza ch’ei detti enzatgei niev. La historia dil hotel ei stada da gronda muntada pil turissem ella val. Turbulenzas e muments da ventira han accumpignau atras ils onns d’existenza. Pliras generaziuns han barhau e viviu pil beinstar da biars hosps. Ina veglia tradiziun da famiglia ida a fin. (sco PDF)
L’ustria dils Mugglis
Las ragischs d’ina ustria van anavos els onns 1870. Sep Antoni Muggli, numnaus il Capitani, menava lezs onns in’ustria en sia casa a Sedrun. Scartiras da vischnaunca numnan el adina sco ustier. La casa che sesanflava egl ost dil futur Hotel Alpsu era endrizzada sco ustria e vegneva numnada la „Schenca“. En quella deva ei era enqual combra da durmir pils passants, per vitturins e marcadonts che traversavan la val. Quella casuna era vegnida baghegiada igl onn 1822 entras sur Giusep Maria Camenisch, staus caplon a Sedrun da 1821-1832. La concessiun da lenna secloma: Signur sur Camenisch per baghegiar ina casa dad 11 cumahs, 99 quaders, 11 aissas. Suenter el secasa siu frar, sur Giachen Martin Camenisch en quella casa. El survescha sco caplon da Sedrun da 1832 entochen 1840. En quella casa ha el era instruiu ils pigns ella scienzia digl ABC. Igl onn 1835 habitavan en casa cun el sias soras, la Maria Agata, l’Anna Maria e la Luzia. Ils Camenischs fuvan setratgs 1803 a Sedrun, eran oriunds da Medel e vevan ina mumma da Tujetsch, la Maria Catrina Lisabet Weller, naschida 1764 a Sedrun. Il Giusep Maria ei staus in um cun talents tut apartis. Spel capavel caplon fuva el in oreifer oratur, lu in architect da casas cun novas directivas e plitard il stampadur a Surrein/Sumvitg.
Casa Muggli 1895 che funcziunava sco schenca (Foto ACT da J.J.Deplaz, Baviera)
Cun contract dils 23 da zercladur vendan ils Camenischs, exactamein sur Maria Camenisch, plevon a Surrein/Sumvitg, la casa a statalter Lezi Antoni Muggli da Surrein/Tujetsch. 1mo. Casa, iert e dretgs entuorn casa, sco era il miez clavau; quei tut per liber e fri e da negin empignau e cun tuts dretgs e regress sco ei adina gudiu e possediu entochen dacheu; dapli dat il vendider aunc vitier il puffen en stiva sco era quella scaffa en stebli dadens, dapli sis sutgas, sis meisas, sis letgs, il da lenn; quels artechels po il vendider dar ora sco era ei dau las “forfenstras” existentas. 2.o. Per quei cheu sura numnau sto il cumprader dar 2500 renschs. 4.to. Sto il cumprader prender dil vendider: las 4 buots e butschins, tutta vischala da glas; miolas e tiaracotga, las caffetieras da scadina qualitad, gablas, cuntials, tschaduns etranschierers; quei vul aber dir mo dalla rauba ussa existenta en casa e sch’il vendider vul da quei salvar ora zatgei, sche stat ei liber ad el. Per corroboraziun dil sura suttascrivan las parts: signur Josef Camenisch Pf.; signur Lezi Antoni Mukli.
Igl onn 1872 ein quater ustiers enumerai ella gliesta da taglia dalla vischnaunca, numnadamein Capitani Muggli, Fausta Wenzin e fargliuns, Tumaisch Huonder e Lucas Cavegn. Dil reminent plaidan gia documents da 1855 digl ustier Hans Giachen Berther a Rueras. Da quel ei d’anflar ella Gasetta Romontscha da suandonta novitad: Ei vegn cheutras fatg da saver ad in ludeivel publicum ch’ei vegni ils 15 da schaner 1862 mess egl ingant a Rueras la casa, ils funs e baghetg, sco era igl entir mobiliar digl ustier Hans Giachen Berther. Denter 1861 – 1864 dat ei mo in ustier e quei Lucas Cavegn culla Cruna. Il hotel Cruna ei vegnius erigius entuorn 1854. Igl onn 1857 vegn el numnaus en ina rapportascha da viadi ed il medem onn el cudisch da quen communal: Pagau per spisa agl entir obercheit tier signur Lucas. Avon ein d’anflar neginas mussaments segirs dall’existenza dil hotel Cruna, ni d’in ustier dalla Cruna. - Igl onn 1866 ei il Hotel Rheinquelle a Tschamut vegnius baghegiaus. Avon menava ina certa Cecilia Riedi enzatgei ustria a Tschamut. Era a Bugnei ha ei dau per in tempset ina ustrietta, carteivel il temps dall’erecziun dalla via Alpsu!
Il Sep Antoni Muggli (1821-1882) ha giu maridau l’Onna Catrina Condrau, numnada la „Zoppa“, (1812-1898). Guglielm Gadola descriva il Sep Antoni en sia lavur „La fiera da Ligiaun“, cumparida el Glogn 1930: „El era il pli grond um dalla Val Tujetsch e perquei numnavan ils Tujetschins el „Muggli grond“. Quei num era daus bein, pertgei ch’el era in grond e bi um, grond e taffer quei ch’ins mo leva. Oriunds da Surrein/Tujetsch veva el gia da giuven ensi entschiet a marcadar e cul temps secatschaus en pli e pli da curascha el marcadem da biestga. Cunzun sils stiarls capeva el extraordinari bein e veva en sia veta schon vendiu mellis da quels als Talianers. El veva fatg bia gadas bein, mo era beinenqualgadas spiars daners e biars vitier. Mo perquei ha il „Capitani Muggli“, sco el era enconuschents sut quest auter num per l’entira Cadi entuorn, mai schau stermentar. Sperdeva el in onn silla fiera da Ligiaun, sch’era ei garantiu ch’el catschava l’auter onn aunc inagada tons stiarls sin fiera, che gl’onn avon. Il Muggli grond era lunsch entuorn enconuschents per in um gest e recli en tuts graus e beinvesius dils purs dalla Cadi sidengiu.“ En vischnaunca eis el staus activs ella politica e cuminesser varga 20 onns. Entschiet ha el sco „Cleger“, tgisader, lu cautegia, ha priu part en sis cumissiuns, en suprastonza duas periodas sco cusseglier, in onn statalter, cassier da vischnaunca e duas gadas electur dalla Dertgira districtuala a Trun.
Sep Antoni Muggli e sia dunna han giu quater affons, il sulet fegl, il Leci, naschius 1848, miera da baret. La feglia Rosa Martina (1848- ) marida 1872 il Gion Antoni Muggli (1823- ) sesents on Baviera e 24 onns pli vegls. Damai parentai d’ina vart el tierz grad e da l’autra el secund grad, han els giu da pagar alla baselgia 15 frs. per la lubientscha da maridar! Els han giu leu siat affons. La Maria Cristgina (1848-1854) miera sco affon da sis onns. La feglia veglia, la Maria Barla Muggli (1851-1909) marida igl onn 1872 Hans Giachen Decurtins (1840-1929) da Rueras, numnaus plitard „il vegl“. Entgins onns avon fuva el staus on Baviera. En quei connex eis ei da remarcar che da quels onns leu bia giuventegna, mo era pli passai, serendevan on Baviera e luvravan leu entgins onns. Igl onn 1835 fuvan 91 persuna ord la val, da quei 54 en Tiaratudestga. Beinenqualin ed enqualina han anflau leu in avegnir ed ein restai leuo.
L’ustria dils Decurtins
Cun la maridaglia da Hans Giachen Decurtins-Muggli va il fatg dils Mugglis vi alla famiglia Decurtins. Ton ch’els daventan quei mument ustiers dalla „Schenca“ e plitard digl Oberalp. Dil reminent dervia quella lingia Decurtins da Rueras. Il bab Tschimun/Simon Decurtins habitava la casa stada da sur Cristian Monn. Hans Giachen, el ni siu bab han eregiu a Sedrun la casa sur la casa da Sep Antoni Muggli, casa pli tard da Placi e Vigeli Jacomet.
Ils fargliuns da Hans Giachen, oravontut la sora ledia, la Barla Catrina (1831-1911), meinan da cheu naven l’ustria e segidan culla famiglia giuvna. Ils geniturs ein stai Hans Giachen (1801-1882) e Barbara Catrina Cavegn (1800-1879). Els han giu siat affons.
Emprema generaziun dad ustiers/hoteliers:
Igl onn 1848 aunc sesents a Rueras.
Maria Catrina Elisabeth Decurtins 1827 – 1882 oo Wolf
Maria Margrtha Cristgina 1828 – 1890 oo Berther
Barla Catrina 1831 – 1911, stada la tiarza dunna da pot Sep Antoni Gieriet
Gion Antoni 1833
Lucas 1836 – 1847
Onna Maria 1838 – 1852
Hans Giachen 1840 – 1929, che daventa possessur dalla ustria dils Mugglis
Secunda generaziun:
Ord la letg da Hans Giachen Decurtins culla Maria Barla Muggli neschan endisch affons:
Maria Barbara (1872-1887), miera da 15 onns;
Giusep Antoni (1874-1944); oo Job Luisia 1883-1940
Ludivina (1876-1880), miera sco affon;
Gion Antoni (1878-); oo Candreia Maria Cristina 1880-
Serafina (1879-1926 ); oo Tenner Placi Antoni 1882-1949
Ludivina (1881-1953); oo Gadola Guglielm Joseph 1879-
Rosa Martina (1884-1918); oo Maissen Peter 1885-1962
Hans Giachen (1885-1951), il giuven; oo Agosto Luisia 1890-1972
Ignazi (1887-1887); morts da baret
Aluis (1888-1979); oo Birmele Mina 1894-1989
Maria Fausta (1890- ); oo Giger Placi Aluis 1891-1945
La situaziun all’entschatta dil 20avel tschentaner motivescha la famiglia da far midadas. La famiglia persequitescha il svilup turistic el Grischun e sedecida d’investar el turissem cun l’erecziun d’in hotel. Il spazzar la casa paterna, la casa dils Mugglis, ina casa d’ina dimensiun pli gronda agl ur dil vitg sper via principala, vegn buc en damonda. La casa fuva d’ina concepziun tut apartia, planisada dil caplon-architect Camenisch. Sia devisa fuva da ver ina sauna ed emperneivla habitaziun. Ses parochians ha el motivau per dapli schubradad, cunzun en stiva e cuschina. A Sedrun ha el declarau l’uiara encunter la moda da tener las clutschieras sut pegna en. Era ils purschals che vevan savens il privilegi da passentar zatgei jamnas en stiva caulda ha el cun tutta direzia bandischau ord quella. A Sedrun ha el baghegiau duas casas. El prefereva casas ladas ed aultas. In tetg spuretg e cun slondas pintgas, per che la neiv seleischni ton pli sper dil tetg ed engrevieschi buca sutgas e tegals. Il zuler fuva pli stretgs, persuenter fuvan ils locals principals bia pli lads e spazius. Las stanzas eran en general pli aultas e cun pli grondas finiastras per dar clarezia e sulegl. Ins sa dir, la casa Camenisch/Muggli era da tut autra pareta e presentava ina certa beinstonza, rihezia e forsa schizun noblezia.
Igl onn 1903 neschan ils plans per ina nova casa en fuorma d’in hotel el vest dall’ustria veglia. Gia quei onn vegn dau l’entschatta. Ils protocols da vischnaunca paleisan dallas concessiuns da lenna. Igl onn 1903: Decurtins Hans Giachen, per ina mesa casa a Sedrun senza pinar ora e per remisa e stalla: 5 lenns d’aissas e 15 quaders en schetga, dapli 7 lenns d’aissas els uauls cumins e 10 quaders. Ils 24 da zercladur 1903: Han ins concediu a Hans Giachen Decurtins sulom per baghiar casa dubla, nuegl da sedisch e remisa vitier e quei sin siu prau dadens sia existenta casa a Sedrun. Ils 23 d’avrel 1904 conceda la vischnaunca lenna a Hans Giachen Decurtins: „Per sia casa nova (pinar ora) 6 lenns d’aissas; 4 lenns ord schetga e treis els uauls cumins.“
Ina interessanta notizia en quei connex ei la suandonta: „1904 ei igl emprem tetg cun ziaghels vegnius fatgs en Tujetsch e zuar a Sedrun sin la casa nova (hotel) da Hans Giachen Decurtins. Ils ziaghels ein vegni menai da Caschinutta neu sul Cuolm d’Ursera.“
Ils 16 d’avrel 1906 noda il protocol da vischnaunca: Vegn concediu a Hans Giachen Decurtins l’aua dalla Val Custeri e quei sut sequentas cundiziuns: 1. Che Hans Giachen Decurtins astgi prender e far diever da tal’aua mo per diever da siu hotel niev Oberalp. 2. Che la vischnaunca e privats stettien buca buns per eventuals donns, che vegnessen caschunai vid gl’aquaduct. 3. Vegn ei schau sura alla suprastonza con far pagar pell’aua.
Quels mussaments documenteschan claramein ch’il hotel ei vegnius baghegiaus ils onns 1904/05/06, pia gest avon rodund tschienedisch onns. Il hotel sez purtava sco mussament l’annada 1906.
Battesta Soliva scriva il suandont schabetg succedius ils onns da construcziun dil hotel: „Cura che la famiglia Decurtins da Sedrun ha baghegiau il hotel Alpsu han ins duvrau il Vigeli dalla Tina ed igl August Soliva per preparar crappa da mir. Perquei intent schluppentavan els crappa enasissum Pitgmun. Duront ch'els descargavan ina cargada ch'era buca explodida, peglia quella fiug entras brastgas ed explodescha. Ils dus umens vegnan blessai malamein, cunzun il Vigeli. Els ein vegni transportai el spital a Cuera. Jeu hai pinau tier la schletra ed il cavagl dils Decurtins e menau tochen sil stradun. Naven da leu ei Gion Antoni Decurtins ius, pertgei il transport stueva vegnir fatgs cun cavagl entochen Glion. Jeu hai viu ed udiu il sesparter dils treis fargliuns che han da cor rugau per perdun in da l'auter e Barla ha detg: "Vigeli, ti eis nies frar era dacheudenvi." Las dolurs havevan buca pudiu commentar el. Mo ussa bragia el. Ils plaids dalla sora han pegliau siu cor.“
Il hotel niev
En in prospect alleghescha la famiglia Decurtins anno 1906 ils motivs ed ils basegns per l’avertura d’in niev hotel. Ella argumenetscha quella necessitad sco suonda:
Da gliez temps ha ei duvrau ina brava purziun curascha da realisar in tal project. Ils emprems hoteliers tujetschins, ordavon ils Cavegns (Cavengs) dalla Cruna, medemamein ils Cavegns sin Tschamut e lu ils fargliuns Decurtins dil Hotel Oberalp, dils indigens numnaus Hotel Alpsu ni Alpsura, han tschentau il fundament per l’industria da jasters ella Val Tujetsch. Pli tard suondan ils suandonts hotels: 1906 il Hotel Posta a Rueras, 1914 Hotel Krüzli a Gonda, 1934 Pensiun Soliva a Gonda, 1956 Hotel Badus, Rueras, 1963 Hotel Alpina a Sedrun, 1965 Hotel Mira a Gonda, 1966 Hotel Cresta a Dieni, Dieni ed il Hotel Postigliun a Sedrun igl onn 1987. Ils emprems hoteliers han prestau da gliez temps lavur da piunier ed ual quels e lur descendents ein stai duront decennis ils gronds promoturs dil turissem en Tujetsch.
Dretg la veglia casa Muggli, lu il hotel Alpsu suandaus dalla casa digl Adolf Cavegn e seniester la casa pervenda.
Avertura dil hotel
L’avertura dil hotel ei vegnida fatga cuort avon la stagiun da stad 1906 ed ils emprems jasters ein s’enscrets el cudisch da hosps ils 14 da zercladur cul num „Kondörfer N., inschignier e consorta, Berlin“. Sin fundament da quei cudisch san ins constatar, che bia hosps da gliez temps arrivavan digl exteriur, dalla Tiaratudestga, Frontscha, Engheltiara ed Italia. Ei setractava pli u meins dad inschigniers, professers e negoziants. Probabel studegiav’ins gia lu intensivamein vid il project dalla Viafier-Furca-Alpsu.
Duront ils emprems onns ei il hotel vegnius dirigius communablamein dils fargliuns Decurtins, oravontut dallas soras Ludivina, Rosa, Martina e Maria Fausta.
La situaziun ei quels onns, pertuccont igl avegnir dil turissem, zun positiva. La construcziun d’ina viafier ei sin buna via. Ils temps ein pia buns. Denton, la construcziun dil hotel veva custau ina brava summa; il hotel ei schazegiaus anno 1909 cun 65 000 frs. e dasperas 30 000 frs. deivet. Ord quels motivs ei la suandonta cunveziun fatga denter ils fargliuns da capir.
Ils dus ulteriurs fargliuns, il Giusep Antoni e la Ludivina laian pagar ora e cedan aschia il dretg sil menaschi. Quei succeda il medem di cun la suttascripziun dalla sura cunvenziun, ils 3 da fevrer 1909.
Ils 8 d’october 1908 ha il Cussegl federal dau la concessiun per l’erecziun dalla lingia viafierila denter Gletsch e Mustér. Quei ha purtau empau speronza en nossa val. In grond diember d’inschigniers, capos e luvrers jasters ein secasai tier nus. La fatschenta, il menaschi d’hotel, mava fetg bein. En vesta steva ussa ina viafier aposta per promover il turissem en nossa regiun e val. Bunas aspectativas!
La primavera 1911 entscheivan las lavurs. Digl emprem viadi culla viafier da Mustér-Sedrun exista in interessant document el cudisch da hosps dil hotel Oberalp a Sedrun. Ils 4 da november 1913 arriva la locomotiva BFD nr. 3 cun tschun carrs alla staziun da Sedrun. Probabel ei quei insumma stau igl emprem viadi d'emprova. Tenor las notizias el numnau cudisch da hosps era il tren partius da Mustér allas 14.40 ed arrivaus a Sedrun allas 16.30, quei cun retenidas en differents loghens. Normalmein quintava ins per quei viadi 25 minutas. A quell'emprema excursiun ein 15 persunas presentas, denter quellas era in miedi, numnadamein dr. Stiafen Berther da Tujetsch.
Miez november digl onn 1915 ein las rodaias tschentadas dad Andermatt a Mustér. Mo lu dat ei problems finanzials e quei muort l’Emprema uiara mundiala rutta ora 1914. Era il svilup e progress turistic ha survegniu ina frenada anetga. Las lavurs ruausssan per nov onns, da 1916 - 1925. La societad cun capital jester ha fatg concuors e las lavurs ein lu per vegnidas terminadas cun agid dil stadi ed ina nova societad. L’avertura digl entir tschancun Brig - Mustér succeda ils 3 da fenadur 1926.
Duront quei temps ei il hotel adina staus aviarts, malgrad ch’ils biars dils fargliuns Decurtins eran maridai e secasai ella Bassa ni temporarmein en survetsch militar.
Tujetsch survegn igl onn 1918 l’emprema ovra electrica erigida mo per diever privat. Ei setracta d'in motor cun la roda d'aua en la resgia dils Solivas sper igl Ual da Gonda. Quella maschina provisoria furnescha glisch en emprema lingia pils hotels Cruna ed Alpsu, lu era per la casa dil mulin e pil coiffeur Maurus Berther a Sedrun.
Igl onn 1918 ha ina gruppa da Tudestgs internai fatg vacanzas a Sedrun el hotel Alpsu. La plipart eran academichers, tips fetg sportivs, che emprendevan igl inschign d'ir cun skis senza pli grondas difficultads.
Da 1922 tochen alla fin digl onn 1926 ei il menaschi dalla fatschenta vegnius surdaus alla famiglia Berther, ils possessurs dil Hotel Cruna.
La situaziun finanziala semegliura buc enormamein. Quei sforza alla suandonta cunvenziun:
Gl’unviern 1929/30 ei vegniu aviert igl emprem plaz da glatsch sut il hotel Alpsu a Sedrun, naturalmein sut la bitgetta da Hans Giachen Decurtins ed il menader dalla Scola da skis Gustav Walty che instrueva perfin igl ir cun patinas.
Suenter 25 onns
Ils 4 da fenadur 1931, 25 onns suenter l’avertura ha Hans Giachen Decurtins-Agosti (1885-1951) surpriu entras cumpra il Hotel Oberalp, la casa veglia Muggli cun garascha e stallas, plinavon ils praus sut casa, il baghetg dad economia, mobigliar etc. per la summa da 105 000.- frs.
La tiarza generaziun:
Hans Giachen Decurtins 1885-1951 oo Agosti Luisia 1890-1972
Affons:
Ursulina Decurtins 1914-2011 oo Joseph Kurmann 1911-
Alfred Decurtins 1915-1980 oo Barla Beer 1927-2011
Cristoffel 1917-2004
Helena Decurtins 1919-2011 oo Felici Monn 1911-1992
Hans Decurtins 1921-2001 oo Alice Bühler 1925-2006
Rita Decurtins 1931
Hans Giachen haveva absolviu il seminari da scolasts a Cuera e dau plirs onns scola a Sumvitg e Trun ed ella scola secundara a Camischolas. Igl onn 1913 ei Hans Giachen Decurtins maridaus cun Luisia Agosti da Trun ed ina famiglia da sis affons ei sefatga. Il giuven pèr ei setratgs naven, igl emprem a Trun e silsuenter a Glion. Sco marcadont da biestga e da lenna ei Hans Giachen Decurtins vegnius enconuschents empau dapertutanavon. L'emprema uiara ha giu sias consequenzas ed el ei sedecidius da turnar igl onn 1924 en Tujetsch ed ha surpriu da ses fargliuns il hotel dall'Alpsu. El cun ulteriurs pioniers dalla val han fatg da saver la bellezia dil liug; Tujetsch ei vegnius neunavon. Suenter ina partida onns eis el seretratgs da sia clamada per sededicar sper il menaschi d’ustria e hotelier alla mercanzia da lenna.
Gia in onn suenter la cumpra dil hotel ha igl iniziant hotelier schau scarpar giu la casa veglia, stada quella dil Capitani Muggli, ed erigiu en quei liug in niev edifeci, ch’ei vegnius ligiaus ed uniuns cul hotel existent ed aschia engrondiu il diember da letgs da 40 sin 70. La „Stiva tuatschina“ cun siu caracter rustical han ins capiu da mantener ed integrar ella part nova dil hotel.
Il hotel niev ha retschiert in iral da heighels. Quel sesanflava el vest dil hotel. En quella caussa ei Hans Giachen s’enteglius cun il possessur el vest, signur Adolf Cavegn dalla casa dalla posta.
Displascheivlamein ei la fatschenta buca prosperada sco ins veva calculau e giavischau. Ils anno 1930 ein stai onns da crisa e pupira. Tut ils menaschis da hotellaria en loghens da cura havevan il peter pis da surviver. Da quella sort ei era la famiglia Decurtins stada pertuccada. „Dis ed onns o havein nus strusch giu in hosp el hotel“, aschia selamentava beinduras petramein la Luisia digl Oberalp, sco ella vegneva numnada dils Tujetschins. Per cletg veva il Hans Giachen Decurtins ulteriuras entradas cun la mercanzia da lenna. Schebein ch’ei deva lezs onns era sin quei sectur bein enqual surpresa, sche ulivava quella fatschenta tuttina beinenqual ruosna finanziala.
Hans Giachen Decurtins fuva daventaus possessur dall’Alp Curnera. Cun contract da vendita dils 20 da mars 1939 vendan el e Guglielm Gadola, quinau, sia cumpart dall’alp ad Ignaz Gadola-Langini da Mustér.
La Secunda uiara mundiala da 1939 – 1945 ha midau in techet la situaziun e quei el senn positiv. Entras la preschientscha da truppa militara, da luvrers vid objects ch’eran d’interess per la defensiun naziunala, stradun e gallarias sil tschancun dil Pass Alpsu, ei la frequenza carschida empau.
Suenter l’uiara ei in serevegnir en vesta. Sch’ins sfeglia ella statistica da jasters dils onns ual suenter l’uiara, sche san ins constatar che las casas d’albiert vegnevan plaun a plaun puspei occupadas e quei principalmein da clientella svizra. Als hosps digl exteriur muncavan ils raps per far vacanzas; els havevan pil mument auters problems. Tuttina savev’ins mirar cun empau speronza egl avegnir.
Igl onn 1947 elegia la vischnaunca da Tujetsch Hans Giachen Decurtins sco president communal. Era il cumin dalla Cadi ha undrau l’activitad dil meriteivel e simpatic convischin cun eleger el dus onns sco deputau el parlament cantunal.
Il barschament dil vitg da Selva igl onn 1949 ha caschunau al giuven president communal bia bia lavur supplementara, damai ch’el fageva part dalla cumissiun da reconstrucziun dil vitg. Quei engaschi, buca adina sempels e cun bia malengasi, ha spossau sias forzas. Deplorablamein ha ina maligna malsogna sfurzau igl um plein engaschi e quitaus per famiglia e communitad da serender el spital a Glion. El ei buca returnaus pli a casa tiels ses. Ils 7 da mars 1951 ha il Segner clamau siu fideivel survient ella vegliadetgna da mo 66 onns en siu reginavel.
En sias regurdientschas dil vitg da Sedrun noda Gion Beer ella Tuatschina nr. 26 digl onn 1984 il suandont davart il hotel:
Ils onns 1950 e suandonts portan midadas
Suenter la mort prematura dil bab Hans Giachen steva la famiglia Decurtins avon in ualti difficil problem. A tgi surdar il hotel? Tgei far? Negin haveva propi mustgas da surprender quei menaschi. La finala ein ils fargliuns sedecidi da surdar gl'entir cumplex al frar giuven, il Hans (1921-2001). Senza dubi ha sia consorta Alice, naschida Bühler (1925-2006), cun la quala el era maridaus gl'onn 1950, dau curascha da surprender la ierta e semetter els stadals d'in menaschi da hotellaria. Secapescha ch'el ha era aunc salvau la mercanzia da lenna, dalla quala el ha desistiu pér igl onn 1958. La devisa ei stada la suandonta: "Far il pass tenor la comba. Spargnar e far novas expensas per lu, sche la situaziun lubescha". Quella previsiun ei stada buna e saluteivla. Las empremas investiziuns ein stadas la cuvrida dil tetg dil hotel e l'erecziun d'in plaz da parcar ils onns 1952/53.
Cun la concessiun dil dretg d'explotaziun dallas auas alla Ovra electrica Rein Anteriur, ils 13 da fevrer 1955, ha ei dau ina midada radicala ella regiun dalla Cadi, oravontut en Tujetsch, e consequentamein era per l'economia ed industria da jasters. Tut tgi che ha da gliez temps realisau la situaziun ha saviu seprofitar. Quei ei era stau il cass tiel possessur dil Hotel Alpsu. Ei succeda igl onn 1960 l'engrondaziun dil restaurant e l'erecziun d'in local da sault, il Dancing, igl onn 1966. Plinavon endrezza el per l'atgna famiglia ina habitaziun privata el hotel, suenter ver avdau duront 20 onns en ina combra dubla dil hotel.
Il segl pli grond e gagliard ei succedius igl onn 1972 cun ereger el liug dalla part eregida 1932 in niev hotel cun combras endrizzadas cun bogn e commoditad. Ei suondan midadas el sectur da qualitad cun midadas en cuschina, combras dalla part veglia e contuorn dil hotel.
1972
Das Hotel Oberalp ist durch den grosszügigen Neubau zum führendem Haus in Sedrun geworden. Die moderne Gestaltung des Hotels, seine gediegene Inneneinrichtung, verbunden mit der gemütlichen Atmosphäre, mit renommierter Küche und gepflegtem Service kennzeichnen die alte Familientradition.
Die Zimmer haben fast alle Bad/Dusche, WC, Telefon, Radio, Televisionsanschluss und Balkon an der Südseite. Appartemente mit allem Komfort stehen unseren Gästen zur Verfügung, wie auch eigene Parkplätze, Garagen und Lokalitäten für Hochzeiten und Gesellschaften.
Die prächtig ausgeführte rustikale Tavetscherstube, die Aufenthaltsräume, Kellerbar, Sauna, Personenlift und die grosse Gartenanlage werden mithelfen, den Aufenthalt im Hotel auf das Angenehmste zu gestalten. Auch ist das neue grosse Hallenbad nur 4 Minuten von unserem Haus entfernt. Über die vielfältigen Möglichkeiten von Sport und Erholung gibt die umfassende Dokumentation des Verkehresvereins Sedrun Auskunft.
Il Hans digl Oberalp
Il Hans ei staus il tschunavel dils sis affons dil Hans Giachen Decurtins e la Luisia Agosti da Trun. Suenter las scolas da vischnaunca ha il Hans frequentau da 1936 tochen 1939 la partiziun dalla scola mercantila dalla scola cantunala. Silsuenter absolva el la scola d'ustiers el Belvoirpark a Turitg. Plinavon frequenta el cuors specials per menaschis da hotels. In onn da pratica frequenta el el liug da cura Wengen ella Surselva Bernèsa. Leu ha el augmentau las necessarias enconuschientschas e procurau per in solid fundament pil futur. Entochen la surprendida dil hotel igl onn 1951, ha el lu luvrau sco emploiau el hotel dil bab. Ord la letg dil Hans neschan quater affons, dils quals il quart, il Hans Peter, miera da baret. Ils auters ein Carli (1950), Urs (1953-1988) e la Marlis (1954).
Midadas
La quarta generaziun surpren la direcziun dil Hotel Alpsu. Il fegl Urs cun sia dunna Hildegard meinan naven digl onn 1980 il menaschi da hotellaria, restaurant e bar. In bien fundament per menar il hotel tschenta el cun la scola per hotellaria a Lucerna, nua ch'el acquista il diplom per quella branscha. Per dapli pratica seperfecziunescha e s'engascha el el Hotel Mövenpick a Losanna e plitard sco schef da recepziun el Hotel Au Lac ad Ouchy sper Losanna. Cun igl onn 1987 acquista el il hotel da ses geniturs. Cun tschaffen e plascher meina el il grond menaschi. Tscheu e leu dat ei enqual midada ed ella fantasia neschan numerus plans pigl avegnir. Il destin vul denton auter. In malruaus e malesser tschaffa il giuven hotelier. Per tuts nuncapeivel ch'igl Urs ha bandunau siu carezau ambient, pleins da visiuns pigl avegnir, ils 13 d'october 1988.
La quarta generaziun:
Hans Decurtins 4-7-1921 - 20-8-2001 ed Alice Bühler 19-06-1925 - 12-06-2006
Carli Decurtins 1950 oo Marlis Bass 1957
Urs Decurtins 1953 - 1988 oo Hildegard Eyer
Marlis Decurtins 1954 oo Rainer Seves 1950-2001
Cun igl onn 1989 surprendan ils conjugals Marlis e Rainer Seves-Decurtins la direcziun dil Hotel Oberalp. La strategia ei da mantener la tradiziun cun cumpletar la purschida cun novas ideas en favur dils basegns dil hosp sut il motto: "Il hosp duei saver guder cun plascher". Aschia ein vegnidas fatgas investiziuns da rodund 2.3 milliuns. Igl onn 1994 sepresentan ils hoteliers dil hotel ella Gasetta Romontscha e fan paleis als lecturs e lecturas lur concept e novas purschidas. In concept strategic duei survir sco muossavia pil futur. Sper la reorganisaziun dil menaschi ein ins specialmein seconcentrai sin la vendita dall'atgna purschida anoviars. Aschia ein las gruppas da hosps vegnidas definadas ch'ins vul plidentar egl avegnir per far vacanzas a Sedrun el Hotel Alpsu, sco era ils loghens ch'ins vul far reclama el futur. Gronda peisa ei era vegnida dada sin l'analisa dils puncts fleivels. Sin fundament da quels resultats vul ins era plidentar egl avegnir pli fetg ils indigens. Il maletg d'esser ina casa mo per turists duei svanir. Il scopo ei dapli capacitad, denton dueien indigens e hosps tuttina saver far diever d'ina purschida varionta da stad ed unviern.
Sper la buna cuschina, emperneivlas localitads sco la Stiva Grischuna, ha il hotel introduciu ina purschida da regeneraziun cun duas pusseivladads da cura. Ultra da quellas atgnas purschidas propaghescha il hotel era vinavon la paletta da pusseivladads dil liug da cura e sport Sedrun.
Cugl emprem da december 1989 surpren Hans Peter Deflorin il Bar Dancing. Igl onn 1993 ha il Rusticana Pub remplazzau la bar, il Dancing.
Cun 2001 va la historia d'in hotel da famiglia a fin. Il hotel vegn vendius ed integraus ella nova societad la "Hotel Oberalp SA". Ils Mugglis sco ils Decurtins han duront rodund 135 onns tgirau la hospitalitad pils viandonts, hosps ed indigens. La summa totala fuss matei brava e la summa da naziunalitads che han visitau la val duront varga in tschentaner segiramein era. Igl effect positiv da tut quei per nossa vallada ei struschamein miserabla. Per la industria da jasters, oz numnau il turissem, in engaschi grondius pil svilup tursitic ella val. Buca meins ha il hotel era surviu als indigens, pils giuvenils cun dar billard e heighels, pli tard pils saltunzs incarani ella bar e pils baus da notg pli liunga sortida, pils carschi per dar troccas e star da cumpignia, per biars pèrs ha la fiasta da nozzas giu liug ella sala dil hotel e numerusas fiastas da tut gener han possibilitau a biars da bandunar il da mintgadi e festivar e selegrar da cuminonza.
La sura foto di bia. Il hotel Oberalp cun pareta da noblezia. Sin terrassa hosps da pareta reha e beinstonta. Il baghetg niev colligia la veglia schenca dils Mugglis. Dretg il baghetg dalla posta baghegiaus d'Adolf Cavegn. Amiez la via, oz Via Spinatscha, in chischner. La seiv digl iert paradescha cun spizzauls da péz ed ils blahs surengiu spetgan sin vegnir schetgs. - In mund da tut autra vesta, ord vesta historica forsa schizun per biars admirabels.
Survesta dils ustiers e hoteliers el hotel da famiglia
* La "Schenca" vegn menziunada ils onns 1870 - forsa existeva quella gia decennis avon e fuss en quei cass forsa stada l'emprema e la pli veglia ustria dalla val!!
La Hotel Oberalp SA
Meinafatschenta
Cussegl d'administraziun dalla Hotel Oberalp SA
Menaders da fatschenta dalla Hotel Oberalp SA
Las sura indicaziuns dallas persunas ein da Christian Berloznik!
Cuntinuaziun cun ingant e spazzada
Ils eveniments en successiun cronologica
Dapi igl uost 2011 ei la Hotel Oberalp SA en concuors. Il hotel vegn ingantaus el decuors dil meins avrel 2012. In aschinumnau spindrader per la societad dueien las autoritads communalas ver spuentau, quei annunzia la pressa tudestga dil Grischun e cuntinuescha cul tetel:
Ina societad fundada avon 11 onns e tochen ussa gia per la tiarza gada en concuors.
La societad mira anavos sin ina disgraziada historia. Igl actual concuors ha la dertgira buca dementau, ton ch'il hotel vegn el decuors dils proxims meins ingantaus. Tenor la societad da revisiun dalla SA fuss in investitur staus avonmaun. Quel hagi mussau interess d'era realisar pli gronds projects a Sedrun. La suprastonza communala hagi snegau la cooperaziun. Il concept hagi buca perschuadiu ella.
Avrel 2012
Il Hotel Alpsu vegn ingantaus dalla Firma Prime Elements SA per la summa da 900 000 francs. La societad fuva cun ina summa da rodund 1.5 milliuns francs il creditur principal dil hotel che haveva fatg concuors. Ils davos rodund sis onns ei la Hotel Oberalp SA ida treis gadas en concuors, duas gadas ha la dertgira cantunala retratg quel. La Prime Elements SA preveda aunc el decuors digl onn 2012 d'inoltrar la damonda da baghegiar in niev hotel el medem liug. Quel duei vegnir aviarts 2014.
Uost 2012 ella Quotidiana
Il Hotel Oberalp vegn menaus igl unviern vegnent da Sedrun Pendicularas SA. La finamira ei da porscher in survetsch da garni per famiglias cun affons e giuvenils, gruppas, uniuns e hosps individuals. Il hotel duei vegnir realisaus tenor in concept innovativ. Per surmuntar quella fasa ein las Sedrun Pendicularas SA sedecididas da menar il hotel existet igl unvien vegnent. Il concept da menaschi elavuraus dallas pendicularas preveda in menaschi da garni, sco era da porscher la bar cun pub. Ei vegn buca a dar in restaurant public. Il provediment succeda en fuorma d'in dinearound.
LQ dils 7 da november 2012
Il hotel Oberalp a Sedrun duei vegnir spazzaus. En quei liug, consistent ord pliras parcellas, duei vegnir realisau ina surbaghegiada cun totalmein quater casas e hotel. La damonda da baghegiar corrispundenta ha la Prime Elements SA inoltrau alla vischnaunca.
Aschi plaida il lead digl artechel ella Quotidiana. Cuort suenter l'ingantaziun veva la societad annunziau ch'ella vegli realisar in niev hotel cun hotellaria el medem liug. Sin fundament dalla substanza dil baghetg stoppi quel vegnir spazzaus. Igl entir cumplex niev, cun treis casas, duei dar suttetg a 135 persunas en 56 combras, diesch studios e siat habitaziuns.
La Quotidiana dils 30 d'october 2013
Il Hotel Oberalp a Sedrun vegn spazzaus
Sigl areal vegn erigiu in niev hotel da quarter steilas e habitaziuns da cumproprietad. La Prime Elements SA da Cham vul realisar in menaschi da hotellaria e habitaziuns da cumproprietad sigl areal dil Hotel Oberalp a Sedrun per rodund 20 milliuns francs. Quel ei en siu possess. Proximamein vegn entschiet cun las lavurs, il hotel vegl duei vegnir spazzaus primavera proxima. Il president dil cussegl d'adminsitraziun dalla Prime Elements SA, Marcel Thoma s'exprima aschia ella LQ: Cun quella entschatta lein nus mussar che nus essan fermamein intenziunai da realisar nies project a Sedrun. Nus lein dar in accent. Nies project ei lubius e nus savein realisar el. - Nus havein gia entginas reservaziuns e buns resuns sin nossa purschida da habitaziuns. Per saver far la vendita definitiva eis ei denton necessari d'entscheiver a baghegiar. - Per il futur dil hotel niev ei vegniu fundau ina societad da menaschi. En quei connex eis ei gia reussiu da far in contract cun ina interpresa da menaschi engaschada sin plaun internaziunal.
17 da december 2013
Giuvenils activeschan la veta nocturna da Sedrun
Nov giuvens, Nora Honegger, Janine Monn, Irina Monn, Bianca Pereira, Silvan Cavegn, Ivan Decurtins, Andri Giossi, Sandro Monn e Tizian Monn, arvan il Pub dil Hotel Oberalp che restass schiglioc serraus. Il Pub el Hotel Oberalp a Sedrun ei enconuschents sco liug da sentupada per giuven e vegl, indigens e hosps. Il hotel ei en possess dalla Prime Elemets SA da Cham che preveda da spazzar quel igl onn proxim. Dapi la primavera ei il hotel serraus ed era quest unviern vegn el buc aviarts. Serraus restass era il Pub, mo grazia all'iniziativa da nov giuvens e giuvnas da Tujetsch vegn quel aviarts. - "Ils hosps duein sesentir bein e sedivertir, la viseta el pub duei esser in evenimemnt cun organisar concerts e partys, mo era exposiziuns d'art. - Era sch'il hotel duei vegnir spazzaus savein nus buca schar far tut empaglia", ils plaids digl iniziant Sandro Monn.
Atun 2014
El decuors d'entginas jamnas igl atun 2014 vegn il hotel spazzaus cumpleinamein. Ils biars tschentan la damonda cardinala en quella situaziun: Daco sto in baghetg da varga 100 onns cun ina cumparsa tut speciala, cun tradiziun semplamein svanir? Daco eis el buca staus vengonzs da vegnir salvaus? Cumparegliau cun autras caussas che ston per tut prezi vegnir mantenidas, dat ei nuot auter che nuncapientscha e scurladas dil tgau. Basta zatgi ha decidiu e lubiu senza...! La caussa ei fatga!!
Igl aspect niev
La Quotidiana dils 21 da december 2015
Dus hotels, casas cun habitaziuns e studios
La Prime Elements SA concretisescha ses plans per siu project a Sedrun. Igl atun 2014 ei il Hotel Oberalp vegnius spazzaus. Enstagl dil hotel duessen quater baghetgs - dus baghetgs da hotel e dus cun habitaziuns - vegnir realisai sin quei areal. Ditg ei denton capitau nuot e la ruina amiez il vitg ha dau motiv per bia critica. Quei less la Prime Elements SA denton midar il proxim temps.
La lubientscha da baghegiar ei aunc inagada vegnida prolunghida per in onn. "Nus havein dacuort aunc inagada giu ina fasa da tractativas per sclarir ils puncts heiclis e rugalar quels. Cunquei che nus havein ussa saviu sclarir entgins puncts centrals e cumprau la parcella vischinonta savein nus entscheiver a far reclama", declara Marcel Thoma dalla Firma Prime Elements SA. "Il hotel duei retscheiver il num "4 Peaks Hotel" e las habitaziuns "4 Peaks Residence". Ins vegni ad entscheiver a baghegiar primavera proxima 2016 e quenti cun in temps da baghegiar da dus onns. Igl onn 2017 duessien las empremas habitaziuns vegnir surdadas e per igl unviern 2017/18 duessen era ils hotels esser promts per l'avertura. Co nus vegnin vinavon cun las lavurs dependa denton era da differents facturs. Sche nus havein il discletg dad haver savens malaura, vegnan las lavurs probabel a cuzzar pli ditg." "Ils hotels vegnan ad haver in agen wellness cunquei che nus essan dil meini che in bien hotel drovi quei ozildi. Vinavon vegnan ils hotels ad haver in agen restaurant. - Denter auter vegn era ina nova bar cun atmosfera moderada e pacifica baghegiada.
Las habitaziuns dueien custar rodund 6500 francs il meter quadrat. Tier l'auter baghetg vesa quei ora auter. Enstagl da habitaziuns dat ei ussa diesch studios Quels vegnan vendi cun la cundiziun ch'els sappien vegnir nezegiai dils hotels sco "combras". Marcel Thoma declara: Il project vegn realisaus, mo nus essan aviarts per coninvesturs. Nossa devisa ei da pli bugen far dus projects cun in partenari enstagl da far in project persuls. Pervia digl euro ed il clima d'investiziun a Sedrun ei quei deplorablamein aunc buca reussiu a nus. Il project seigi vegnius iniziaus a Sedrun cunquei ch'els vesien ella fusiun dils loghens da skis d'Ursera e Sedrun ed ella situaziun dil liug ina rela e rentabla schanza per lur plans. Ins spetgassi denton era che la vischnaunca inizieschi sezza enzacontas attracziuns per far marschar pli fetg il turissem."
La filosofia da fatschenta
La pagina d'internet dil hotel da sport Oberalp plaida aschia: Das geplante Sporthotel Oberalp wird durch seinen ausserordentlichen Service in Form von Dienstleistungen und attraktiven Angeboten viele neue Gäste nach Sedrun locken. Junge und ältere Gäste fühlen sich durch den modernen Bau sowie dessen alpine Inneneinrichtung angesprochen. Die speziell auf Sportler ausgerichtete Infrastruktur des Hotels ermöglicht es den Sportlern ihre Sportgeräte einzustellen, sie für bevorstehende Aktivitäten vorzubereiten und sie nach den Aktivitäten zu reparieren und zu pflegen. Diese Möglichkeit bietet das Hotel vor allem für Ski- und Snowboardfahrer, Biker sowie für Golfer. Durch vielseitige Kooperationen mit regionalen Leistungsträgern entsteht ein einzigartiges Angbot, welches speziell auf aktive Feriengäste ausgerichtet ist. Die gebündelten Angebote können entweder vor Ort, online oder per Telefon gebucht werden. Durch den kreativen Marketing-Mix werden die Zielgruppen der DINKS, Silver Agers, Leistungssportler, Einheimischen, Ferienwohnungsgäste und Gruppen optimal erreicht. Die professionellen Marketingmassnahmen und die Mund zu Mund Propaganda führen zu einer jährlich ansteigenden Auslastung.
Die Gastronomie spielt im Konzept des Sporthotels Oberalp eine grosse Rolle. Sedrun bietet nicht viele Restaurants mit gehobener Küche. Deshalb ist das öffentliche Restaurant für das Sporthotel Oberalp ein wichtiger Wertschöpfungsfaktor, insbesonders weil Sedrun über sehr viele Ferienwohnungen mit entsprechend vielen potenziellen Gästen verfügt.
Das Restaurant zeichnet sich durch seine kreative und ausgewogene Küche aus. Die Hotellobby und die Bar im ersten Obergeschoss laden durch ihre angenehme Atmoshäre und durch die sporadisch stattfindenen Abendveranstaltungen zum Verweilen ein.
Ziel ist es, sich in der Destination Sedrun Disentis als bestes Sporthotel zu etablieren.
Novas speronzas creschan 2016
Finalmein - han ils biars patertgau ed era selegrai. Las lavurs da construcziun entscheivan e mettan speronzas els habitonts dalla val. Cun plascher vegn mirau e persquitau las lavurs sil plaz digl anteriur Oberalp. Ina tala erecziun sa motivar e dar en general sustegn al svilup dalla val. Igl unviern 2016/17 interrumpa las lavurs e cugl onn niev vessen las lavurs giu da cuntinuar. Mo per la surpresa da tuts - nuot schabegia e promova speculaziuns.
2017
La televisiun rtr rapporta il december 2017 davart la situaziun actuala dil plaz da lavur dalla surbaghegiada 4-Peaks. La quotidiana dils 12 da december scriva silla davosa pagina:
Dapi passa in onn capeta nuot tier la surbaghegiada 4-Peaks a Sedrun amiez il vitg. Igl investur maunca ed ils impressaris survegnan buca ils daners. 4-Peaks preveda quarter casas per in hotel cun 53 stanzas e 17 habitaziuns. La fatschenta che vul realisar quella surbaghegiada da 24 milliuns ei la Spectrum Sedrun Investment SA. Tenor quella societad hagi igl investur buca pagau sco fatg giu sia cumpart, ha Marcel Thoma dalla Spectrum Sedrun Investment SA, scret a RTR. Els hagien lantschau pass giuridics encunter igl investur e seigien en novas tractativas cun novs investurs. Sper il scarpar giu ils baghetgs vegls ei denter auter vegniu construiu ina part dad ina garascha sutterrana. Las lavurs da miradur ha l'interpresa Valaulta Berni SA surpriu. Tenor il meinafatschenta Daniel Blumenthal hagi el survegniu mo ils emprems meins ils daners. "Suenter ein els buca pli vegni ed jeu hai stuiu terminar las lavurs." Ad el maunchien plirs tschienmellis francs. Per puder pagar ils luvrers hagi el stuiu far deivets. Quei metti sia fatschenta en ina situaziun difficila. La Valaulta Berni SA ei denton buca la suletta fatschenta che ha buca survegniu ils daners per lavur fatga. Con aulta che la summa buca pagada seigi, vul negin tradir pli exact. Ei vegn discurriu dad 1.2 milliuns francs.
Epilog e conclusiun
Ina massa construcziuns cun biars plaids ed aunc dapli letras han empruau da formar la historia d'in hotel. Davos tut quei ein carstgauns stai e mintgin cun sia atgna historia - forsa legreivla, mo era greva e tragica. Quei ein las historias ch'ein persunalas ed enconuschentas a negin e restan era. Quei tut dess lu ina autra historia dil hotel.
Entschiet ha tut ils anno 1870 cun ina "Schenca" en ina casa planisada d'in caplon e sco ustier in um da num e pum, il Capitani Muggli ni il Muggli Grond. Culla midada el 20avel tschentaner ha la famiglia Decurtins ughegiau il pass grond cun l'erecziun dil hotel igl onn 1906. Midadas grondas ein succedidas ils onns 1932 e 1972. Meins grondas midadas ein succedidas duront tuts decennis. Onns buns e grass sebrattan cun maghers e schliats. Quater generaziuns dalla famiglia Decurtins meinan il hotel.
Igl onn 2001 vegn la Societad Hotel Oberalp fundada. La historia da quella ei buca da success. Treis concuors suondan e meinan alla ingantaziun digl entir cumplex dil menaschi dil hotel. La Prime Elements SA conquista il menaschi e planisescha ina nova erecziun d'in hotel e da treis casas cul plaz per dar suttetg a 135 persunas. Igl atun 2014 svanescha igl entir cumplex. Ina largia sefa sper la via cantunala. Legreivlamein semplenescha quella el decuors digl onn 2016, l'entschatta ei dada vid ils dus edifecis giudem. Mo 2017 ei tut stau ruasseivel!! La situaziun fuorma actualmein ina plaga el vitg da Sedrun - buca ina biala per ina vitg turistic - denton realitad. Tut ei vit e senza negina veta e met - nuot plaida da speronza ni cuntinuaziun! Co vinavon sa negin ni mo a paucs ei quei forsa enconuschent! Biars dubis fuorman il patertgar dils avdonts dalla val - e plitost regia pauca speronza. Vedremo e quei tuttina cun empau speronza!
Entira lavur sco PDF
Fontaunas e fotos
Archiv communal Tujetsch, sectur 21, scatlas 223 e 224
Artechels ella Gasetta Romontscha e La Quotidiana
Material e notizias da Christian Berloznik
Fotos Archiv communal/Archiv cultural Tujetsch
http://www.primeelements.ch/DE/Konzept.html
Cuntinuaziun
La Quotidiana dils 15 da zercladur 2018 rapporta:
Dretgira sefatschenta cun "quater peaks"
(rtr) L'interpresa Prime Elements (Spectrum Sedrun Investment SA) vuleva baghegiar quater casas cun in hotel. Mo ussa ha quella interpresa recuretg tier la dretgira administrativa dil Grischun. Dapi dus onns ei il plazzal amiez il vitg da Sedrun vits.
Ins vesa ina baracca dubla ed ina preit alva, ed en la part sut dat ei era fastitgs dallas empremas lavurs. Il president communal da Tujetsch Beat Röschlin ei indignaus. Quei plazzal sper la via cantunala seigi ina vergugna per Sedrun. Ei seigi ina catastrofa. Mo la vischnaunca possi far nuot. Quitaus fetschi il plazzal era pervia dalla segirtad. Els hagien buca pudi prolunghir la lubientscha da baghegiar perquei che quei seigi fixau aschia en la lescha federala (dretg privat).
Perquei ha la Prime Elements fatg recuors alla dretgira administrativa dil cantun Grischun, confirma il president da quella Urs Meisser ad RTR. ll recuors seigi vegnius avon nov dis. Uss veglien els laschar prender posiziun las duas partidas ed ir a mirar il plazzal. Ei possi cuzzar tochen d’atun avon che la dretgira decidi.
Marcel Thoma dalla Prime Elements di ch’els veglian buca prender posiziun.
2011 ha il hotel Alpsu a Sedrun fatg concuors. Allura ha la firma da Zug Prime Elements cumprau il schischom. Las lavurs han entschiet 2016 cun furar sondas per ina pumpa da calira. Il project cumpeglia quater casas cun 17 habitaziuns ed in hotel cun 53 combras dublas, sco Thoma dalla Prime Elements ha giu detg ad RTR. Cuosts: 24 milliuns francs. Previu era ei dad avrer il hotel la stad 2018. Ma quei ei buca pli pusseivel. Il december 2017 ha Thoma dalla Prime Elements (la firma da construcziun senumna Spectrum Sedrun Investment SA) giu detg ad RTR che gl'investider hagi buca pagau sia cumpart. Ina consequenza ei stada ch'era las firmas han buca survegniu ils daners. Probabel setracta quei dad ina summa da plirs tschiensmellis francs.


c: text/html

text:
Il credit da 2 milliuns francs a las Pendicularas Mustér per indrizs d’ennavar ha il cussegl da vischnanca approvà unanimamain. Latiers era in emprest da 2,5 milliuns francs ed ina garanzia da deficit da 2,5 milliuns francs per il project da la pendiculara da colliaziun dal territori da skis da Mustér a Sedrun.
Vinavant ha il cussegl da vischnanca da Mustér era ha approvà unanimamain il project dal rempar Val Acletta e da la correctura da la via ed il credit da 2,3 milliuns francs persuenter. Il rempar che sto tenor la vischnanca uschia ni uschia vegnir realisà en ils proxims onns pervia da privel da bovas vegn realisà gia ussa perquai che las Pendicularas Mustér vulan realisà en questa regiun il Resort Catrina cun var 700 letgs.
Omaduas fatschentas decida il suveran da Mustér a l’urna ils 27 da november.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sumaia
Sumàia (Somaglia in Italian) l'è un cumün de la Pruincia de Lod, cun 3 811 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 20,9 km² e ona densità de 182 ab./km².
Ind al 2010, Sumaia l'è diventada famusa in tüta Italia tra i apassiunad de la Apple. La cà dal pum sgagnad l'ha difati dervid el sò center lugistich par el süd Europa ind al picul cumün ludesan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Sumaia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vall e Comine
(nome differente)
La Vall e Comine ze tròva dénd a la previngia e Fresenone, prò šta fòre de la Ciuciaría štòreca, pecché fin'a gl 1927 facéa part de la Terra di Lavoro (mègl angora Alta Terra di Lavoro) che raccugléva gl Deštritt e Caeta é gl Deštritt e Sòra. Chembacia cchiù o méne che l'áveta conga e gl sciume Mèlfa, che l'attravèrza prima e z'ittà dénd a gl sciume Lire.
Nome[càgna | càgna surgente]
Par ca gl nome ne vè da gl puaése Sannita de Cominium (štrutt da gl Romane a gl 293 p.C., derand la tèrza uèrra sanníteca, pe quand ne dícene Tite Livie é Dionigg d'Alicarnass[1]), prò sse fatt è štate cchiù vòte schemmattute[2]. Pure se gl nome nen appare ngim'a nesciuna iscrizzion'e l'èpeca romana retrevata dénd a la zzòna, ngim'a gl štremiénd medievale la vall sana sana éva chiamata "Comino", é che gl štéss nome ze tròva dénd a gl scritt e Flavio Biondo é Leandro Alberti. Sse nome è sèmb štate addeprate da gl abbetand e la vall.
Giugrafía[càgna | càgna surgente]
Štòria[càgna | càgna surgente]
Cunemía é turism[càgna | càgna surgente]
Cominése famuse[càgna | càgna surgente]
Vide la pággena jécch.
Annetaziune[càgna | càgna surgente]
- ↑ Livio, X, 39; Dion. Halic. XVII, 4-5.
- ↑ Ze vedéss da lúteme Adriano La Regina, I Sanniti, in «Italia omnium terrarum parens», Scheiwiller, Milano 1989, pp. 401-423.


text:
La Confederaziun ed il chantun Grischun han da l’entschatta ennà sustegnì l’Institut dal DRG cun contribuziuns annualas, ils onns 1975 fin 1995 cun daners dal Fond naziunal svizzer per la retschertga scientifica (FNS
). Quai è sa midà il 1. da schaner 1996.
Il FNS ha surdà a l’Academia svizra da las scienzas moralas ed umanas (ASSUS
) l’incumbensa da sustegnair finanzialmain ils quatter vocabularis naziunals svizzers. La gronda part dal sustegn finanzial è adina vegnida da Berna. Actualmain vegn il manaschi dal DRG subvenziunà per ca. 87% da la Confederaziun, ca. 9% dals custs cuvra la contribuziun chantunala ed ils ca. 4% che restan vegnan recaltgads cun vender agens products (DRG, ulteriuras publicaziuns, fotografias, DVDs euv.).


text:
Hallwil
Hallwil a l'è un cumün svizzer del distret de Lenzburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 773 abitant e una süperfiss de 2.18 km², e al se tröva a una altitüden de 475 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hallwil a l'è tacaa ai cumün de Boniswil, Dürrenäsch, Leutwil, Seengen, Seon.
The Castle of Hallwyl is located in the neighboring municipality Seengen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hallwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lai: A la tschertga da la fora
- Gievgia, 1.12.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 1.12.2016, 11:45, RTR
Chattar la fora en la lingia d'aua avant ch'i dat donns pli gronds. Cun instruments spezials chatta André Willi la fora sin il centimeter exact.
En media dovra il Svizzer e la Svizra passa 140 liters aua mintga di. «Cun chattar uschè spert sco pussaivel las rusnas en las lingias d'aua po ina vischnanca spargnar bler raps», di André Willi, spezialist per chattar las foras. En la vischnanca da Vaz ed en passa 10 autras vischnancas Grischunas ha el installà in sistem da controlla, ch'alarmescha il funtaner uschè spert ch'i dat valurs divergentas a la norma. Avant che l'aua sprizza or dal terren u sfundra senza ch'insatgi percorscha sa vegnir reparada la lingia d'aua.


text:
23 apr 2015
15 apr 2015
I plurai indel Bressàn
Un mè amix spagnœl al m'ha demandad come che i fonziona i plurai de la lengua lombarda. Mi al soo mia per tuta la Lombardia, ma soo comè che i fonziona indel Bressàn.
11 apr 2015
La magia de le parole
La lengua l'è un instrument de comunicazion màgic. L'è màgic perchè l'è un po' come una pozion d'una stria, no? Ti ta ciàpet una pignata, ta ghe mètet dènter un quai ingredients, ta mès·cet un po' e boom, la magia: la parola.
5 apr 2015
Lombard: quan el stàndard al rivarà mai
Un dei problemi pussé importants de la lengua lombarda l'è sèmper stait quell del stàndard ortogràfic. Anc'mò anca adèss, defait, el lombard l'è parlad da pussé de 4 milion de persone, intra quei che i la parlan come lengua màder e quei che i butan lí una quai parola de tant in tant, ma per desfortuna al pœl gnanc'mò goder d'una manera únivoca de scríver.
2 apr 2015
Destacar la S da la C: qual segn drovar?
Fin dal prim moment che hoo ambiad a jontar-m a la lengua lombarda, hoo sèmper hiit problemi per quant al revardava l'ortografia. Defait nissun dei pussé spantegads sistemi de scritura del lombard al me piaxeva fin in fond e trovavi difícil poder legar-m in manera "profonda". Un dei problemi per mi pussé insormontàbei l'era la grafia s-c e s'c. Nissuna de le do grafie la m'è mai piaxuda, per un par de rexon, che naroo a spiegar chí de sota.
1 apr 2015
Una mimosa per tute le fomne
Ier de sera hoo partecipad a la mè prima dei tante conferenze in lengua lombarda organizade da la jornalista Simona Scuri, de Il Sole 24 Ore, e dal cantaudor milanés Lissander Brasca, che ormai dal 2012, con cadenza quasi mensil, le se tegnen indel comun de Bussor (in italiàn Bussero), un comun del milanés, e che ogni mes i tratan d'un argoment diferent e dei pussé spantegads.
Iscriviti a: Post (Atom)


text:
Inoltrà dumonda da concessiun
Emprims discurs han gì lieu ed Andres Türler, cusseglier da la citad Turitg, ha inoltrà la dumonda da concessiun uffiziala per la ovras electricas Bregaglia.
En il medem mument vegn era fatg in plan d’utilisaziun e protecziun. Part da las tractativas fan era las organisaziuns d’ambient e l’uniun da pestga.
Collavuraziun impurtanta per la Val Bregaglia
Per la Bregaglia saja la collavuraziun cun l’EWZ fitg impurtanta e perquai ch'in process da refar ina concessiun dovra ses temp èsi impurtant da cumenzar avunda baud, ha ditg la presidenta communala Anna Giacometti.


text:
Il Departament federal per la defensiun ha confermà in rapport da la gasetta «Blick» dals 26 da favrer. Per tschintg battagliuns è il curs da repetiziun vegnì spustà. In battagliun vegnia a far ses curs durant las vacanzas da stad, dus mais pli tard che planisà, uschia in exempel dal departament. In auter curs vegnia spustà be per duas emnas.
2’000 schuldads en 2 dis
En cas che las guardias da cunfin fissan surdumandadas pervi d’ina fulla da fugitivs, pudess l'armada metter a disposiziun radund 2’000 schuldads aifer 48 uras. Quai aveva il schef da l’armada André Blattmann ditg envers il «Blick».
Sco emprim stoppian policists militars sustegnair ils guardians da cunfin. Sche na quai tanschia betg, lura vegnian militars en servetsch lung clamads. Pir suenter vegnissan ils schuldads dals curs da repetiziun a vegnir en acziun.
RR novitads 15:00


text:
La Befana – ina dunna veglia che porta regals
- Dumengia, 7.1.2018, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 7.1.2018, 8:06, RTR
La notg dals 5 sin ils 6 da schaner è ina notg speziala per ils uffants talians. Durant questa notg sgola «La Befana» che sumeglia in pau ina stria da chasa en chasa. Als uffants chars porta ella dultscharias, als uffants malscorts dentant charvun. En divers lieus datti festivitads pli grondas. «La Befana» sgola per exempel giu da la tur-baselgia e participescha a tils, nua chella distribuescha zutgerins. Vita e Cretta tematisescha questa tradiziun taliana che vegn era festivada en tschertas famiglias tessinaisas.
Contribuziuns
-
Pled sin via da Chatrina Gaudenz


text:
Nossa finamira
La SSLP promova la documentaziun ed il mantegniment da linguas periclitadas. Sche Vus planisais in project che va a prà cun questa tenuta, pudais Vus dumandar per sustegn finanzial. Sche Vus vulais sustegnair nus e participar activamain a nossa radunanza generala, pudais Vus daventar commember (conto da posta 87-439448-0). Ulteriuras infurmaziuns davart la SSLP chattais Vus en noss statuts.
Tge èn linguas periclitadas?
Da preschent vegnan anc var 6'500 linguas pledadas en l'entir mund, 52% da quellas da damain che 10'000 persunas, 28% da damain che 1'000 persunas ed almain 10% da damain che 100 persunas. En la plipart da las regiuns dal mund ed en in temp da communicaziun globala n'han talas linguas nagina schanza da surviver. Quai munta che passa la mesadad da quellas linguas vegn ad esser svanida fin l'onn 2100. Stimaziuns pessimisticas supponan che 90% da tut las linguas èn en privel da svanir. Era cuminanzas linguisticas cun 20'000 u 50'000 pledaders èn numnadamain savens periclitadas acutamain. Nossa generaziun è uschia perditga d'ina enorma depauperisaziun da l'ierta culturala da l'umanitad. Cun mintga lingua mora er ina cultura ed ina moda e maniera unica da percepir il mund e surventscher linguisticamain ils problems da la societad e da l'ambient.
En bleras regiuns dal mund repondereschan ils umans la valur da la diversitad culturala e linguistica. Ils pajais e las cuminanzas linguisticas pitschnas na possedan dentant savens betg ils meds necessaris per promover lur linguas. Per bleras linguas n'existan gnanc descripziuns rudimentaras da la grammatica che pudessan furmar ina basa per meds d'instrucziun per las scolas. La documentaziun da linguas periclitadas e la promoziun dal mantegniment da la diversitad culturala e linguistica è da preschent ina da las pli impurtantas incumbensas da la linguistica ed ina impurtanta incumbensa da l'umanitad insumma.


text:
La SSR duai porscher er en l'avegnir in vast service public. Il Cussegl federal na vul betg metter sin il chau il model existent, ma adattar quel a las relaziuns digitalas.
Il Cussegl federal vul far quai en dus pass:
- Il prim vul el far adattaziuns a las novas concessiuns dal 2019.
- A vista mesauna vul el sviluppar la lescha vertenta da radio e televisiun ad ina lescha davart medias electronicas – quai en vista a la digitalisaziun ed il diever da medias midà.
Uschia duai il service public er pudair exister cumplettamain be en il mund digital sco purschidas online. Quai possian ins quintar bun u schlet, ha ditg la ministra da communicaziun Doris Leuthard: «Igl è dentant uschia.» Ins stoppia ir per il public giuven là nua ch'el s'infurmeschia.
Las restricziuns actualas davart la reclama duain vegnir mantegnidas. Tenor il Cussegl federal garantescha quai in tschert equiliber visavi las medias privatas.
Infurmaziun sco pitga centrala
La SRG duai en l’avegnir differenziar anc pli cler lur programs e lur purschidas online da cuntegns commerzials. La vastadad e l’aut nivel da las infurmaziuns duain vinavant esser la pitga centrala. Il Cussegl federal stima che la SRG dovra almain la mesadad da las taxas da recepziun per las infurmaziuns.
Deliberar radios locals da mandat da prestaziun
Per radio e televisiun locala duai vul il Cussegl federal relaschar prescripziuns pli precisas ed uschia pretender prestaziuns d’infurmaziun regiunalas. Adattaziuns duai quai era dar tar radio commerzials locals cun concessiun che han oz in mandat da prestaziun publicistic, ma nagin dretg sin sustegn cun taxas.
En il futur na saja quai betg pli giustifitgà da suttametter quests radios ad obligaziuns statalas. La stgarsezza da frequenzas na saja nagin tema pli. E perquai vul il Cussegl federal er deliberar ils radios commerzials locals da l’obligaziuns da concessiun e dal mandat da prestaziun.
Reacziuns davart il rapport
RR novitads 15:00


text:
La Miràndla
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
La Miràndla (Mirandola in italiàn, 23.512 cristiàn) l'è 'na sitê in pruvèinza ed Mòdna; la fà pèrt di nóv cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnési Area Nord.
Luntàn 34 km da Mòdna, sta sitadèina dla bàsa mudnésa l'è stèda per quaterzèint àn la cà dla faméja di Pico (tr'i quel l'è dimòndi famós Giovanni II, ciamê Pico d'La Miràndla).
Al zicundàri d'la Miràndla al sé tasfurmé indal pasàr di ân, da ruréel in industriéel. Da soquànt ân l'ativité prevalént l'é al Biomedichél (Biomedicale in italiàn) e l'indôt artigianél cal seguìs.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Il cumpliment
- Venderdi, 22.6.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 22.6.2018, 10:15, RTR
Cumpliments èn bels pleds cun grond effect. Adina puspè entaup'ins glieud ch'avessan merità tals pleds: la vendidra dal Volg che serva adina cun in surrir, l'amia che gida en il perchasa, il vischin che dat da magliar al giat u simplamain insatgi che merita daditg in cumpliment che fa bain al cor.
Quest'emna ha Amanda Cavelti fatg in cumpliment a Natascha Cavelti, ch'ha ils ultims dus onns fatg la scolaziun da FAGE. Sper lavurar, far pensums e referats haja ella gì da s'occupar per la famiglia e per il tegnairchasa, in temp rigurus!
Faschai era part!
Er sch'els consistan mo d'in pèr pleds, vegnan cumpliments savens a la curta. RTR rimna e surdat quests cumpliments e gida uschia da dar enavos insatge a la glieud ch'ans embellescha mintga di la vita.
Audituras ed auditurs pon annunziar ad RTR lur cumpliment. Mintga gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. La moderatura registrescha lura in curt discurs cun la persuna che fa il cumpliment ed il venderdi telefonescha ella a la persuna che survegn il cumpliment.


text:
- La cassa da malsauns custa l'auter onn 3% dapli.
- L'augment è però per l'emprima giada dapi onns pli bass che quintà.
- Cunzunt ils giuvens pon sa legrar il 2019.
Ils custs da sanadad s'augmentan actualmain pli pauc ch'ulteriurs onns, numnadamain per 1,7%. Perquai na s'augmentian er las premias betg uschè fitg sco auters onns. Quai constatescha Verena Nold, la directura da l'associaziun da las cassas da malsauns «Santésuisse».
I na saja dentant betg uschia ch'ils ospitals sajan vegnids pli bunmartgads. Ils custs sajan plitost vegnids transferids. Las cassas da malsauns hajan pajà pli pauc, persuenter ils chantuns dapli. Perquai relativescha Nold er l'augment da las premias pli pitschen. Dumandada saja uss la politica. Santésuisse giavischa per exempel pretschs pli bass per medicaments.
Rabats per giuvens
A partir da l'auter onn dastgan las cassas da malsauns dar rabats a persunas tranter 19 e 25 onns en scolaziun. Tenor Nold muntia quai cunzunt per famiglias cun giuvens creschids in levgiament. Quant grond che quest levgiament vegnia ad esser, n'è dentant anc betg cler.
RR novitads 06:00


text:
La centrala da cumond da la rait da binaris Viafier retica survaglia e dirigia l’entir traffic da viafier sin la rait da 384 kilometers. Sco manader dal traffic da trens essas Vus respunsabel per la segirezza e la punctualitad.
Sco accumpagnader dal tren avais Vus quità che noss giasts possian giudair lur viadi. Vus represchentais la Viafier retica e procurais a noss giasts in eveniment da tren nunemblidaivel.
Sco administratur d’immobiglias tgirais Vus las immobiglias da la Viafier retica e da terzas societads e gidais a sviluppar l’utilisaziun dals edifizis. Vus cumpilais ils quints da stgaudament e dals custs secundars ed essas cumpetent per la surveglianza dals locataris.


text:
Bruvél-Campugnin
Bruvel Campugnin (nòm uficiàl in italian: Brovel Carpignin in Piemuntes; Brovello-Carpugnino in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 706 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 85 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Armagn, Massin e Lesa) e 'l gh'ha, ultra ai dü center principai che ghe dan el nom, alter dò fraziun: Graja Piana e Strupin, senza cünta i lucalità de Cassinun e de Loch.
Di tre zon de la qual l'è cumposta la pruvincia, el paes el fa part de quela del Cüsi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bruvél-Campugnin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alsèca
Alsèca (nòm uficiàl en italià: Valsècca) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la ólta Al d'Emagna a 26 km de la sità e a 627 méter söl lièl del mar.
El g'ha Erùr: Còdice sbagliàt016 228 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 5,2 km² e 'na densità de popolasiù de Errore nell'espressione: operatore < inatteso, ab./km².
El cunfìna coi cümü de Brömà, Carèn (LC), Còsta Imagna, Val d'Erv (LC), Röda, Sant Imbù.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Alsèca l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sco quai che Urban Maissen, il substitut dal selvicultur chantunal ha ditg, saja il bau-scorsa il mument en sia sien d’enviern. E retschertgas mussian ch’i dovria periodas da fradaglia bler pli lungas, per avair in effect sin la populaziun dal bau scorsa.
Bler pli impurtant saja sch’igl haja blera laina ch’è derschida durant l’enviern, nua ch’il bau scorsa po sa chasar. L’enviern passà na saja dentant betg da quintar cun fitg bleras plantas derschidas, cun quai ch’il terren saja stà schelà ed uschia sajan las ragischs stadas fermadas bain en il terren.
RR actualitad 11:00


text:
Votaziun dal pievel dals 10 da zercladur 2018
Ils 10 da zercladur la populaziun a votà davart dus projects: «Per daners segirs en ina crisa: emissiuns monetaras mo da la Banca naziunala! (Iniziativa per il daner cumplain)» e la lescha federala davart gieus per daners (Lescha da gieus per daners).
L’iniziativa vul che mo pli la Banca naziunala svizra (BNS) dastgia crear daners, las bancas da fatschenta percunter betg pli. Ultra da quai duai la BNS metter en circulaziun ils daners «senza far debits», pia senza cuntraprestaziun. Quai cun reparter ils daners directamain a la Confederaziun, als chantuns u a la populaziun. Uschia duain vegnir protegids ils daners da la clientella da banca e vegnir impedidas crisas finanzialas.
La nova lescha vul modernisar il martgà svizzer da gieus per daners ed augmentar la protecziun dals consuments. Plinavant bgarantescha ella ch’ils purschiders da gieus per daners prestan er vinavant ina contribuziun a favur da noss bainstar general.
Explicaziuns dal Cussegl federal
Links
Co, nua, cura? – Mussavia per las votantas ed ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Cura stoss jau trametter mia votaziun per correspondenza? Tge duai jau resgurdar cun emplenir il cedel da votar?


text:
Generàł Scarabeth
Al Generàł Scarabeth 'l è 'n persunàǵ d'l anime Gran Mazinga, creâ p'r al senegiadōr Gō Nagai.
Scarabeth, cmandànt di móstar gueriēr insèt, 'l è òṅ di sèt generài dal Gran Maresiàl dal Demòni e prima incóra dal Generàł Négar in fiṅ tant che chi lò al mōr in un cumbatimènt a l'arma biànca cun Tetsuya Tsurugi.
A séguit dal prucès ad rubutiśasiòṅ dal pòpul ad Mikenes, al Generàł Scarabeh 'l è finî in un robot blù, vióla e arànś cun la tèsta 'd un scaravàś. La sò ghigna la s cata in mèś a 'l pèt.
Al generàł al mōr in dl'ultma puntàda dal cartòṅ animâ quànd la furtésa Demonica, che lò 'l éra drē a giustàr-'g i mutōr, la salta p'r ària.
In Itàglia la sò vóś l'è stada ardupiàda par Gino Donato.


text:
Milo Julini/Bastian Contrario
La stòria 'd Bastian Contrario[modifiché]
Bastian Contrari a l’é un përsonagi ch’a l’é esistù për dabon, nobilisà dal curt romanz ëstòrich scrit da Luigi Gramegna (1846-1928). A l’ha operà ’nt ij teritòri al confin fra Piemont e Repùblica ’d Génoa ’nt ël cors ëd la guèra dël 1672 (an realtà) e ’nt j’anviron ëd Turin e Castelvej press d’Oneglia (ant ël lìber) durant ël règn dël duca ’d Savòja Carlo Emanuel II, an particolar ant ël cors ëd la guèra contra la Repùblica ’d Génoa. Andrea Viglongo a l’ha definilo coma: «… un bandito piemontese del Seicento, ribelle alle prepotenze ed ai soprusi dei nobili che mortificavano e umiliavano il popolo e dal popolo guardato con simpatia».
Biografìa[modifiché]
Sebastiano Contrario a l’é, coma s’é disse piror, un përsonagi vivù ’nt la realtà, bele se ’d chiel as sà motobin pòch. A l’é nominà mach na vira ’nt ël Memoriale o Diario autografo dël duca Carlo Emanuel II (1668-1672). Ël duca a na parla coma d’un «suddito bandito catalogato» dël Piemont, autor d’un ravagi ’nt ij teritòri genoèis, coma n’argoment ëd polémica ’nt un «Manifesto» diret a la popolassion dij pais ocupà dai soldà piemontèis (15 giugn 1672). Ant ël tentativ d’ampadronisse dla Repùblica ’d Génoa, Carlo Emanuel II a l’avìa nen tramblà a arcore a ’d machinassion e d’antrigh. Ant ël 1672, favorì da la cospirassion dël genoèis Raffaele Torre o Della Torre, a l’avìa anandià d’operassion ëd guèra ch’a j’ero arsultà motobin pòch bonurà për ël Piemont, dzortut për la greva derota militar subìa a Castelvej ant j’anviron d’Oneglia. La pas ëvnuita apress, imponùa dal rè Luis XIV ëd Fransa, a l’avìa nen cambià për gnente la disposission dij confin fra Piemont e Génoa. Vist ël travaj soterani d’antrigh ch’a l’avìa compagnà le operassion militar ëd costa guèra, a l’é ’dcò possìbil fé l’ipòtesi che la scorerìa dël bandì «catalogà» piemontèis Sebastiano Contrario a vorèissa esse na provocassion opura ch’a quatèissa na quàich maneuvra militar.
Legenda[modifiché]
Luigi Gramegna a scriv ël Bastian Contrario. Romanzo storico. 1665-72. Un bandito piemontese del XVII secolo antorn al 1925. A ven publicà a la fin ëd Cuor d’oro, arvista për ij giovo dirigiùa da Onorato Castellino, bele se a l’é nen un romanz për ij giovo ma un curt romanz impostà second lë schema dla rievocassion ëstòrica tìpich dël Gramegna. Bastian Contrario as buta ’nt ël cicl ëd j’aveniment ëd la stòria sabàuda considerà da Gramegna tra Corte Gioconda (1663) e Epidemia d’amore (1683-84). Gramegna, tutun ch’a sia un monàrchich convint ch’a fà arvive con passion le memòrie sabàude, a smija assè crìtich ant ij confront ëd Carlo Emanuel II e dla guèra tut àutr che gloriosa contra Génoa. Bastian Contrario a l’é publicà për la prima vira an volum ant ël 1945 da Viglongo con le figure a color dissegnà da Ugo Garcia. Gramegna a inseriss cost përsonagi ’nt ël contest ëstòrich ëd la disastrosa campagna militar dël 1672 contra Génoa. Dël tut ëd pura fantasìa a l’é l’achit ch’a ved, ant ël 1665, Sebastiano Contrario, dit ël bel Bastian, a vintequatr ani e maressial d’alògg dij corassié ducaj ch’a promët bin, massé apress ëd na greva provocassion Ugo ’d Valgemma. Ugo a l’é ’l frel ëd Lidia ’d Valgemma, fija nòbil che ’l borghèis Bastian, combin ch’a-i sia un gròss divari social, a-j veul bin e a l’é contracambià dël sentiment. A serv nen dì che Ugo, nòbil ma libertin, as opon con tute soe fòrse a costa relassion. Dòp dël delit, Bastian a dventa ’l cap ëd na bondosa geneuria ’d bandì-gentilòm e a fà d’imprèise ch’a-j tiro la simpatìa popolar. Pì che na vira as deghisa e a buta an at ëd robarissi clamoros (fin-a ’nt la Reggia ’d Venarìa) opura a pija an gir ël cap ëd la polissìa. A assist da travestì a la mòrt ëd soa mare, cudìa ’nt la maladìa da Lidia ’d Valgemma, ch’a l’era fasse monia. Bastian a promët a la mare ch’a meuir ëd costituisse andasend parèj ancontra a mòrt sicura an sël patìbol. Su consèj ëd Lidia, për saldé sò débit ant ij confront ëd la società ’nt na manera pì ùtil, Bastian a eufr ij sò servissi, e coj ëd soa crica, për la guèra contra Génoa, che a va anans ant na manera motobin grama për ël Piemont. Soa oferta a l’é acetà, Bastian e ij sò somà - con d’àutri baraba fàit seurte da le përzon mersì a n’indult dël duca - a formo un còrp dë spedission mandà al front. Ëd provediment ëd costa sòrt a j’ero ’dcò già stàit pijà da la Repùblica ’d Génoa, che për fé chërse sò esèrcit a l’avìa sveuidà le përzon, anrolà ’d bandì e reclutà an Corsica, sensa vardé tant për ël sutil, un bel nùmer ëd volontari. Malgré ’l valor dij soldà regolar piemontèis e dj’ex bandì, malgré diversi at encomiàbij d’eròism individual e ’d fin-e malissie ’d Bastian, a l’era rivasse a la greva derota militar ëd Castelvej. A sta mira Bastian a spariss. Tante a son le ciaciàre popolar an sla soa fin, bele se cola a la qual l’autor a dà na magior chërdibilità a l’é cola che sò cadàver a sia stàit artrovà ’nt un rivass, con un brus-cio dij cavèj ëd Lidia strèit an mes ai dij. Ël romanz ëd Gramegna, storicament assè coret, a arconòss vàire sorziss për le neuve. Ij romanz ëd Robin Hood për lòn ch’a rësguarda ’l comportament ëd Bastian e dla soa còca anans ëd partessipé a la guèra (robarissi clamoros con ëd deghisagi taj da fé vërgogné soe superbe vitime). As uniss a sòn la protession dij déboj mnassà da prepotent, realisà manu militari, an arcòrd ëd l’Innominato ’d Manzoni ch’a bogia contra ij Lanzichenecchi. N’arson ëd la legenda dël brigant ëd l’Eutsent Francesco Delpero as arfà a la mare, che l’autor a arpròcia d’esse tròp indulgenta con Bastian, sò ùnich fieul, tant che chiel-sì a s’ambibiss d’orgheuj a la mira d’ancaplinesse ’d na fija nòbil. Ël final a arcòrda Notre Dame de Paris ëd Victor Hugo, con ij cadàver che a peulo esse andvinà da part dël letor. An pì che n’ocasion Gramegna a tenta n’anàlisi dël fenòmen dël banditism piemontèis. A arpòrta con stil mansonian le vàire crije ducaj adressà contra ai bandì, sensa fé economìa d’osservassion critiche e iròniche. Costa as fà vëdde coma la part pì interessanta dël lìber nen për la përfondità dj’osservassion esponùe ma për la posission dël Gramegna, monàrchich convint, ma motobin crìtich ant ij confront ëd la nobiltà piemontèisa. Për esempi, quand che Bastian ch’a scapa a conòss ij brigant ch’a dventeran sò somà, a-j ven ëspiegà che soa sernia ’d vita a l’é dovùa a l’«ingiustissia dla lej» : a son donca dventà bandì përchè incolpà d’andé a cassa dë sfròs opura d’ambrojé an sla taja dla sal. Alora l’ùnica orìgin ëd la deviassion a stà «nella miseria del popolo e nella iniquità dei nobili che fanno le leggi». Pì anans as dis ëdcò che: «Il brigantaggio era una conseguenza naturale del quasi mai interrotto stato di guerra, nel quale, da un secolo, o poco meno, si trovava il ducato». Giudissi che mach an aparensa a son sever përchè a ven-o nen portà a la lògica conseguensa d’angagg crìtich vers la società ’d col temp-là, ma a resto ambrojà dal sostansial concet dël bin fàit dël Gramegna. A basta dì che ’l riscat ëd Bastian a dovrìa ven-e da la partessipassion a na guèra nen giusta e che soa aventura a sara con na mòrt rivà tròp prest. La manera ’d dì piemontèisa, dovrà ’dcò an italian, esse un «Bastian Contrario», dovrà për indiché ch’i ch’a fà ’l contrari ’d lòn ch’a dis, coma prinsipi general, a riva nen da cost lìber nì dal përsonagi stòrich, ma da comedia ’d sucess dël teatro an lenga piemontèisa scrita da Vittorio Bersezio, «Bastian contrari» (1882).
(Ij Brandé, 2015).
Bibliografìa[modifiché]
- Luigi Gramegna, Bastian Contrario. Romanzo storico. 1665-72. Un bandito piemontese del XVII secolo, Viglongo, Turin, sensa data.


text:
I smanatscha in temp da Nadal senza naiv. En l’entir Grischun èsi quasi anc verd il mument. La naiv lascha spetgar e pli ditg che la naiv lascha spetgar e pli fitg ch'ins sa damonda: 'Cura vegn la naiv finalmain?'.
La culpa che nus stuain spetga uschè ditg è in aut stabil dapi l'entschatta december. En bleras regiuns hai dà dapi l'entschatta december insumma naginas precipitaziuns uschia ch'il mais è memia sitg. Cunquai che las temperaturas èn bassas datti per ils skiunzs almain naiv artifiziala.
Lais schelads en il Grischun
Patinadras e patinaders pon dentant sa legrar. Singuls lais èn gia schelads ed ins po là patinar. Per Exempel sin il lai ad Arosa. La cuverta da glatsch è grossa avunda per giudair in pèr uras sin il glatsch. En Engiadina è il Lago Bianco bain schelà, patinar pon ins dentant anc betg.


text:
Stamp:Cité n'enciclopedìa
{{{title}}}. An {{{encyclopedia}}}.
Avis[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà da 'nt n'enciclopedìa. A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{Cité n'enciclopedìa| encyclopedia=Grote Winkler Prins | edition=9 | year=1991 | title=Kirkegaard, Ole Lund-}}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: Kirkegaard, Ole Lund-. An Grote Winkler Prins (9). (1991).
Nòte për dovré ij paràmetro[modifiché la sorgiss]
- year a pija ëdcò la data antrega
- accessdate a peul butesse ëdcò ant la forma ISO 8601
Che a varda ëdcò[modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Il dubel victur d'Olympia Kamil Stoch ha gudagnà la concurrenza da siglir a Garmisch-Partenkirchen. El ha uschia cumbattì il leader da la cuppa mundiala Richard Freitag per 6,5 meters. La dumengia aveva el gia gudagnà la concurrenza da siglir ad Oberstdorf. Uschia pudessi dar in cumbat per il titel da campiunadi tranter la Pologna e la Germania.
Il terz plaz occupa il Norvegiais Anders Fannemel. Gregor Deschwanden è il sulet Svizzer ch'è sa qualifitgà per la concurrenza. El è sa rangà sin il 30avel plaz. Simon Ammann e Killian Peier avevan gia fatg naufragi tar la qualificaziun da Silvester.
RR novitads 17:00


text:
A Seraplana, ina fracziun dal vitg da Valsot ha Ruth Bayerl fabritgà ina chasa ed ina stalla. Sia gronda passiun èn ils asens. Cun els ha Ruth Bayerl chattà ina egualisaziun a la vita intensiva da l'ospital a Scuol.
Durant il temp a l’universitad a Minca ed era pli tard, sco media d’urgenza en collavuraziun cun la REGA en la Part Sura Bernaisa ed a Samedan, ha ella ramassà fitg grond’experientscha. Da quellas experientschas, da quella rutina dastga ussa profitar il pitschen ospital regiunal a Scuol.
Dapi 6 onns viva Ruth Bayerl en Engiadina e lavura sco anestesista, media per cas d’urgenza e substituta dal schefmedi a Scuol.
RR actualitad


text:
Metropolitana de Praga
La metropolitana de Praga (in cecch Metro v Praze) a l'è la metropolitana de la capital ceca. Fada su in del 1974, incoeu la cunta 3 lign, pussee vuna in progett, e 61 stazion. A l'è el sistema pussee doperaa in Europa quell de cinch.
Cuntegnüü
Informazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La red, gestida de l'ent publich Dopravní podnik hlavního města Prahy che 'l gestiss tucc i servizzi de la città, l'è compognuda de trè lign e 61 stazion, de che trè a hinn de interscambi. Dal 1993 a l'è possibil scambià cont el servizzi ferroviari suburban de Praga e cont di parchegg. El servizzi a l'è vert di 4-5 a mezzanocc, de nocc a l'è sostituii di tram notturn. I segnai a hinn per la pupart in lengua ceca anca se l'è in progett de mett i cartej multilengov almen in del center.
La red a l'è fada su a forma de triangol e la pupart di stazion a l'è fada cont ona banchina a isola e 'n unich tunnel per tucc i binari. La pupart del trasciaa a l'è faa in tunnel, anca se gh'è di tratt in viadott.
Lign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lign a hinn:
Material rotabil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El servizzi a l'è faa con dò tipi de treni a cinch cass, 265 unità del tipo M1 e 465 del tipo 81-71M
Metro M1[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Metro M1 a l'è doperaa dal 2000 in su la linia C.
81-71M[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I 81-71M a hinn di evoluzion di Metrovagonmash 81-717/81-714, tìpich del Blocch Oriental, cont on motor noeuv. A hinn doperaa dal 1996 in sui lign A e B.
Vegg treni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima eren doperaa:
- 81-71, doperaa in sui lign A e B e poeu modernizzaa
- Ečs, doperaa in su la linia C.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se 'l sistema indeperluu a l'è assee recent l'ideja de 'na metropolitana a Praga a l'è del 1898, fada del Ladislav Rott che l'ha parpognuu de doperà i scav giamò faa per fà la metropolitana. On'altra proposta l'è rivada in del 1926 e, anca se tucc du a hinn staa incagaa, han daa on impuls per l'ideja.
In di agn '30 a '40 el sistema, on mes'ciott in tra servizzi ferroviari suburban e premetro, a l'era giamò pront ma a l'è staa minga faa su per la guerra e poeu per la povertà de la neonassuda Cecoslovacchia.
In del 1967 scomincen a fà su Hlavní nádraží per ona red de tram sotterranea, ma i sovietich deciden de fàgh fà ona metropolitana classica. El 9 de magg 1974 scomincia el servizzi ordinari in su la linia C. El 22 de febrar 1990 13 stazion cont di nomm ligaa al comunism a hinn mudaa in nomm politicament neuter.
In l'agost 2002 la red a l'è colpida di luvion e dannegiada per pussee de 200 milion de dollar. Anca in del 2013 a gh'è di dagn, pussee contegnuu, per i luvion.
Progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è in progett la linia D, bloeua, per conligà el center città cont i zon a Sud de lead to Vršovice, Krč, Libuš e Písnice, cont 10 stazion de che 2 de interscambi. La linia la gh'avarà de vèss fàda su in tra el 2019 e 'l 2023.
Se parla anca de la linia E, 'na linia circolara. Se parla anca de slongà la linia A a l'Aeroport Václav Havel, ma l'è pussee probabil che la sia fàda 'na ferrovia.
Biliett e anonzij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La metropolitana la gh'ha minga di tornej e gh'è di controllor in sui treni e in sui banchinn, sia borzoà sia in uniform, che controllen i biliett. El biliett normal, per 90 megnuu, el costa 32 CZK, e gh'è anca quell de 30 megnuu a 24 CZK. A gh'è di biliett turistich per 24 or (110 CZK) e 3 dì (310 CZK). A l'è possibil anca crompà l'abonament de on mes (550 CZK), trii mes (1480 CZK) o l'annual (3650 CZK).
La metropolitana a l'è anca famosa per i sò annonzij, despess i primm fras in cecch che la gent la sentiss. El pussee famos a l'è "Ukončete, prosím, výstup a nástup, dveře se zavírají" ("Per piesee, finii de entrà e sortì che i port se saren"). Alter fras doperaa a hinn "Vystupujte prosím vpravo, ve směru jízdy" ("Sortii in del lat drizz"), "Konečná stanice, prosíme, vystupte" ("Capoligna, per favor sortii") e "Přestup na linky S a další vlakové spoje" ("Interscambi cont lign S e alter servizzi ferroviari").
Galleria di foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Propaganda de la Cecoslovacchia comunista a la stazion de Hradčanská
Validatora praghesa


text:
Els/ellas vöglian inscriver ün partenadi?
Daspö ils 01.01.2007 as pon partenaris d'eguals sex as laschar portar aint pro l'uffizi da stadi civil e as collian uschè ad üna vita in cumünanza cun definits drets e agravis.
Persunas chi's decidan per quista vita in cumünanza, as volvan al cumün da domicil d'ün dals partenaris pro l'uffizi da stadi civil. La procedura da preparaziun po gnir inchaminada pür cur chi sun accumplidas las premissas fundamentalas, particularmaing cur cha tuots duos spus han accumpli il 18 avel on.
Nun es la comunicaziun linguistica cul uffizi da stadi civil pussibla, sto il pêr organisar tant per la procedura da preparaziun sco eir per la registraziun sün agens cuosts üna persuna chi fa las traducziuns bsögnaivlas.
Preparaziun
Analog a la copulaziun civila vain manada tras üna procedura preliminara. As annunzchai telefonicamaing pro no, nus as cusgliain gugent e dain spiegaziuns sur da la documainta ch'els han da tour cun els. Il fögl "Merkblatt Eingetragene Partnerschaft " da ulteriuras spiegaziuns. Davo l'inoltraziun dal formular "Gesuch für die Eintragung einer Partnerschaft" e dals palperis persunals vegnan els supplichats d'as preschantar persunalmaing sül uffizi da stadi civil. Els suottascrivan il formular "Erklärung betreffend die Voraussetzungen für die Eintragung einer Partnerschaft". Uossa es la procedura da preparaziun serrada giò.
Il plü tard davo 3 mais sto la documentaziun esser executada. Nu n'ha la documentaziun lö pro nos stadi civil, vain consegnà al pêr correspundent ün'autorisaziun. Cun quella po la documentaziun gnir manada tras in minch'uffizi da stadi civil in Svizra.
Motivaziun dal partenari
La documentaziun po gnir registrada subit davo cha la procedura preliminara es evasa. Per üna documentaziun cun ceremonia valan concernent lös e uraris las listessas reglas sco pro las copulaziuns civilas. Per la documentaziun nu bsögna, cuntrari a la copulaziun civila, d'ingünas perdüttas. L'uffiziant/a dal stadi civil documentescha la decleranza da partenadi suottascritta dals partenaris/as. Il stadi civil tuna lura "partenari inscrit".
Taxas
La procedura da preparaziun sco eir la documentaziun sun suottamissas a taxas.


text:
Muzambich
El Muzambich (Moçambique in purtughes) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Swaziland, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich (nom ufizial: República de Moçambique) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Armando Guebuza (del 2005).
El prim ministr a l'è l'Alberto Vaquina (del 2010).


text:
“A son rivà da l'àutra banda dël lagh ant ël teritori dij Gadarenian. Pen-a che Gesù a l'é surtiss-ne da 'nt la barca, a-j ven ancontra n'òm ch'a l'era dominà da në spirit maléfich, n’òm ch'a seurtìa da le balme ch’a j’ero dovrà coma simiteri, ël leugh anté ch'a vivìa, gnun a podìa ten-lo tacà, gnanca con ëd caden-e, përchè soens, quand ch'a l'avio gropalo con ëd fer e 'd caden-e, a l'avìa rompù le caden-e e fàit ij fer a tòch: gnun a l'avìa pro 'd forsa për dominelo. A l'era sèmper ëd dì e 'd neuit ch’a andasìa për ij sepolcr e për le montagne an crijand, e dasend-se 'd bòte con dle pere. Pen-a ch'a vëd Gesù da leugn, a cor da chiel e as campa 'n ginojon dë 'dnans a chiel e crijand con tuta soa fòrsa a dis: "Còs i-e lo antra 'd noi, Gesù, Fieul dël Dé ël pì àut? I të scongiuro për amor ëd Nosgnor ëd nen tormenteme". A disìa parèj përchè Gesù a l'avia dije: "Spirit maléfich, seurt fòra da col òm!". Antlora Gesù a l'ha ciamaje: "Coma ch'a l'é ch'it ciames?". Col-lì a-j rëspond: "Mè nòm a l'é Legion, përchè ch’i soma an vàire". E a lo scongiurava ch'a lo mandèissa nen fòra da col teritori. A-i era lì-davzin a le montagne un grand ëstrop ëd crin an pastura. E tuti coj demòni a lo pregavo disendje: "Mand-ne ant ij crin përch'i intro ant lor", E dun-a Gesù a l'ha përmetujlo. Antlora, essend surti, coj spirit maléfich a son surtì da l'òm e a son intrà ant ij crin, e lë strop a l'è campasse ant ël lagh da 'n precipissi. Ij crin, ch'a j’ero apopré doimila, a son nijasse ant l'eva. Coj ch'a pasturavo ij crin a son scapass-ne e a l'han portane la neuva ant la sità e tut dantorn, e la gent a l'é surtìa për vëdde lòn ch'a l'era rivaje. A son vnù da Gesù e a l'han vëddù l'andemonià, col ch'a l'avìa la legion, ch'a l'era setà e vestì, e ch'a l'avìa 'rcuperà la rason, e a son ëstàit ciapà da la pàu. Coj ch'a l'avìo vëddù a l'han contà lòn ch'a l'era rivaje a l'andiavlà e l'episòdi dij crin. Antlora a son butasse a supliché Gesù ch'as n'andèissa vìa da col pais.Quand ch'a l'é montà torna ant la barca, col ch'a l'era stàit andemonià a l'ha suplicalo 'd përmettje 'd resté ansema a chiel. Ma Gesù a l'ha nen përmetujlo e a l'ha dije: "Vatne a toa ca, dai tò, e contje ëd le gran còse ch' ël Signor a l'ha fate e coma ch'a l'ha avù compassion ëd ti". Donca, col òm a l'è andass-ne e a l'é butasse a fé savèj daspërtut për la Decàpoli tut lòn che Gesù a l'avìa faje, e tuti a son restane sbërlondì” (March 5:1-20).I arpijoma ancheuj nòstra riflession an sël test ëd March 5 ch’an parla dla liberassion ëd l’òm ëd Gadara ch’a l’era tormentà da në spirit maléfich. Pensoma a chi ch’a l’era col òm ant na situassion ch’a l’era nen tant diversa da cola ‘d tanta gent ëdcò ancheuj.
Pen-a che Gesù a l'é surtiss-ne da 'nt la barca, a-j ven ancontra n'òm, un “dëschilibrà” che ìl vangel a definiss coma un ch'a l'era dominà da në spirit maléfich. A va diret a l’incontr ëd Gesù e as prostërna dëdnans a chiel. A parëss ch’as na renda bin cont ëd chi ch’a sia Gesù già dal prim moment che Gesù a buta ‘l pé an sla riva dël teritòri anté ch’a sta. Ij demòni a son ëd creature spirituaj ch’a vëddo bin lòn ch’a së stërma daré dl’aparensa dla realità. I soma pitòst nojàutri ch’i soma bòrgno e ch’i lo vëddoma pa. I podrìo dì mej ch’a sio pròpi ij demòni ch’a ‘mbòrgno la gent da la mira spiritual, “për tëmma che an chërdendje, a Gesù, a sio salvà” (Luca 8:12). A-i é, an efet, na diferensa ‘d sostansa an tra Gesù e d’àutri ch’a rivavo ambelelà ‘d sòlit con soe barche, magara ‘nt l’istess leugh, për andé a fé comersi con ij Gadarenian. Lor-lì a l’avrìo ‘d sicur nen ësgairà sò temp con ëd gent dëschilibrà e d’almosinant: a dan mach ëd fastidi e as na tira fòra gnente! Gnun profit!
Fòrse col òm tormentà da në spirit maléfich a vorìa mach trové quaidun da parleje ansema e ch’a l’avèissa compassion ëd chiel, për doverteje ‘l cheur e feje savèj ëd tùit ij sò sagrin. As na trova nen vàire ‘d përsone ch’a sio dispòste a steje a sente. Con Gesù, contut, col òm a treuva quaidun che, al pòst d’arposselo vìa, a lo stà a scoté con compassion e disponibilità. Costa diferensa an tra Gesù e la pì part dla gent, tanti a l’ero rivà a conòss-la. Col òm a l’avìa fàit l’esperiensa méra che soa gent a peirava pa dë scotelo, përché a j’ero mach angagià ant ij sò afé, ant ij sò comersi. As anteressava mach dij sò profit e col òm tormentà a-j na dava gnun ëd profit. Col òm a l’era “mach” n’andecapà, a l’era nen “produtiv”, a l’era “un pèis për la società”. Parèj a l’avio confinalo, relegalo, butà da banda, fòra da la vista e fin-a ancadnalo, ma “gnun a podìa ten-lo tacà, gnanca con ëd caden-e”.
Col òm dëschilibrà a abitava an na quai balma natural o artifissial ch’a l’era lonta n-a da la sità, anté ch’a podìa nen dé tròp ëd fastidi, an tra ij mòrt! A l’avìa, contut, na fòrsa strasordinaria: a l’era tant agità che soens, quand ch'a l'avio gropalo con ëd fer e 'd caden-e, a l'avìa rompù le caden-e e fàit ij fer a tòch: gnun a l'avìa pro 'd forsa për dominelo”. A vorìo tnilo an caden-e fintant ch’a fussa varì. Për un quai temp, la società a l’avìa avù l’ilusion d’avèjlo “domëstià”, sogiogà, ma mach a la fin, tant ch’a l’era stàit inùtil, gnun a l’avia pì provà torna a ‘ncadnelo. A podìo pròpi nen tnilo fòra da la vista: as arfudava dë stess-ne bon e stërmà! Col òm “l'era sèmper ëd dì e 'd neuit ch’a andasìa për ij sepolcr e për le montagne an crijand, e dasend-se 'd bòte con dle pere”. A stava “an tra la mòrt e la vita”, disperà, a crijava con tuta soa fòrsa sò òdio për l’esistensa. Pì ‘d lòn “as dava sèmper ëd bòte” con ëd pere, a l’era “autolesionista”, a l’era na vìtima ‘d chiel istess. A l’avìo nen segregalo, butalo da banda përchè ch’a l’era ‘n violent ant soe relassion con j’àutri, ma për tëmma ch’a lo dventèissa. Da coma ‘l test evangélich a na fà la dëscrission, a parëss che cost òm a pativa ‘d na lacerassion greva ant tra soe anvìe nen sodisfàite e la realità esterna, ch’a j’era nemisa.
Ël vangel a smija ‘mbelessì ‘d sugerì che st’òm a l’era na pòvra vìtima dla società anté ch’a vivìa. La società chiel a l’arpossava e a n’era chiel istess arpossà. A l’era n’òm ch’a l’avìa “surbì”, “ciucià” ij demòni medésim ch’a la fasìo da padron an soa società materialista e idolatra, e parèj a riva a la folairà. Ant na manera o n’àutra ij demòni a l’avìo intension ëd dëstruvila cola società. Coj demòni a lo bolversavo, a lo dësquinternavo përché a riussìa nen a “aceté” ij valor ëd soa società, na società che chiel a giùdica arbutanta e n’alienassion. Nen volendse integré ant un sistema che chiel a aceta pa, a-j fà oposission ant na manera che ancheuj a sarìa considerà psicòtica: a dventa sensa ‘d fren e ‘d control. Soa contestassion a la società anté ch’a viv a l’é, për lòn, nen costrutiva, ma istitiva, primitiva, individualista.
Quand Gesù a-j ciama ch’a-j disèissa sò nòm, chiel a veul ch’as na renda cont che l’identità che ij demòni a l’han daje a l’é mach alienassion e dëstrussion. A-i é quaicòsa ‘d “fòra ‘d fase” an tra la cossiensa che chiel a l’ha che la società anté ch’a viv a l’é malàvia e soa capacità positiva ‘d cambié la situassion. Soa reassion a l’é nen “costrutiva”, ma “auto-dëstrutiva”.
Pì ‘d lòn, ël fàit che an chiel ij demòni a sio nen mac un, ma “na legion” a smija indiché che tanti a la pensèisso tanme chiel, ma che mach chiel a lo dasìa a vëdde e a lo pagava ‘d përson-a. E-lo che soa folairà a l’era l’esigensa, da soa banda, ëd manifesté, ëd dé la dimostrassion ëd soa oposission a “lë stil ëd vita” dij sò consitadin ch’a son bin sodisfàit ëd lor medésim? I podrìo antlora dì che cola dël “mat” a l’era na provocassion irrasional contra ‘d soa gent. Gesù, donca, a lo sta a sente. Soa “protesta”, contut a l’ha da passé da àutri senté, diferent da col ch’a l’avìa pijà.
An prim leu, col òm a l’ha da esse liberà drinta ‘d chiel pr’ ël mojen ëd l’euvra che mach Gesù a peul fé an chiel. Mach antlora a podrà torné andrera an tra soa gent con në spirit e na potensa neuva.
PREGHIERA
Nosgnor Dé! It ringrassio ch’it ses vnùit a troveme pròpi anté ch’i stasìa e ch’it l’has pairà dë scoteme e ‘d pijete soen ëd mi. I sento tut ël pèis ëd mè pëccà e dle ingiustissie ch’i vëddo tut dantorn ëd mi, e vorìa crijeje contra. Ëdcò mi, contut, i l’hai da esse liberà an mè spirit. Mach apress ëd lòn i podrai fé na diferensa an tra la mia gent. Con determinassion, it na prego, compiss an mi toa euvra ‘d liberassion. Amen.
18 ‘d Mars 2018 - Duminica ‘d Quarésima ch’a fà ses
Geremia 31:31-34; Ebreo 5:5-10; Gioann 12:20-33; Salm 51:1-13
Nosgnor tut-potent! It ses mach Ti ch'it l'has la fòrsa 'd dé torna ardriss nòstre volontà arvirose e nòstri sentiment da pecator; arcòrda a tò pòpol la grassia 'd voleje bin a lòn ch'it comande e d'avèj anvìa 'd lòn ch'it promëtte; parèj che, an tra le ràpide e varie trasformassion dë sto mond, nòstri cheur a peudo sté bin ferm là 'ndoa ch'as peul trové 'd gòj génita; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e ch'a regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.


text:
Ils golis svizzers audan dapi intgins onns tar la crème de la crème en il mund dal ballape. Quai er grazia a Patrick Foletti che trenescha ils golis da la naziunala dapi il 2011. Avant è il Tessinais stà trenader da golis tar Lucerna ed ils Grasshoppers.
Patrick Foletti è in trenader plain ideas. El porta adina novs exercizis en ils trenaments e procura per ina bun’atmosfera sin il plaz sco er sper il plaz. Pli baud eran ils golis figuras spezialas, in zic agens. Oz na saja quai betg pli uschia di Foletti. Sommer, Bürki e Hitz sajan persunas fitg normalas, trais golis fitg professiunals cun in bun caracter.
RR actualitad 17:00


text:
Gia sco giugaders èn las vias da Marc Gianola, Patrick Fischer e Raeto Raffainer adina puspè sa cruschadas. Numerusas giadas èn els s’entupads sco adversaris en ils stadions da hockey. Gianola e Fischer èn dentant era stads intgins onns collegas d’equipa ed han festivà ensemen bels success. A la 91avla Cuppa Spengler s’inscuntran els puspè.
Marc Gianola è schef dal comité d’organisaziun, Patrick Fischer vegn a Tavau sco trenader da l’equipa naziunala e Raeto Raffainer è ses schef – numnadamain il directur da tut las equipas naziunalas svizras da hockey.
Marc Gianola: dal capitani dal HCD al schef da la Cuppa Spengler
Sco capitani dal Club da hockey da Tavau è Marc Gianola stà durant blers onns il schef sin la plazza da glatsch. In schef ruassaivel, in che persvadeva cun ovras e betg cun grond palaver. Sco schef da la defensiun da Tavau era el in strateg. Tut qualitads ch’i dovra era sco schef dal comité d’organisaziun da la Cuppa Spengler. En quella funcziun ha Gianola era fatg pussaivel che l’equipa naziunala svizra po participar a la Cuppa Spengler 2017. Gianola ha adina gì in stretg liom cun la Cuppa Spengler. Sco giugader ha el gudagnà quatter giadas il turnier. Ultra da quai è'l era vegnì quatter giadas campiun svizzer cun Tavau.
Patrick Fischer turna al lieu da success
Da sontg Silvester dal 2000 ha Patrick Fischer gudagnà sco capitani dal HCD la Cuppa Spengler. Igl è stà la prima victoria al turnier da chasa dapi 42 onns. In onn pli tard han Fischer – ed era ses collega d’equipa Marc Gianola – repetì quai success ed han era anc festivà il titel da campiun svizzer cun Tavau. Uss turna Patrick Fischer sco trenader naziunal a la Cuppa Spengler. La finamira è da gudagnar danovamain il turnier. Questa giada sco trenader da la Svizra.
Raeto Raffainer: dal junior al directur
Directur da las equipas naziunalas, quai è il titel uffizial che Raeto Raffainer ha en l’organigram da Swiss Ice Hockey. In bel titel per l’anteriur junior dal Club da hockey da Tavau. A Tavau ha Raffainer gì il prim contact cun il hockey sin livel professiunal. Cun l’emprima equipa dal HCD ha el dentant dà mo dus gieus. Durant sia lunga carriera sco attatgader en la liga naziunala A ha el giugà cun ils ZSC Lions, il SC Berna, ils Rapperswil-Jona Lakers ed Ambrì-Piotta. Uss è Raffainer betg mo il schef dal trenader naziunal Patrick Fischer, mabain era da tut las equipas naziunalas da juniors e da quella da las dunnas.
RR sportissimo 17:00


text:
Partenza
Partenza
No giavüschain ch'El/Ella annunzcha Sia partenza directamaing pro no al fanestrigl per cha no Til/Tilla possan surdar las scrittüras.
Schi nun es pussibel da gnir persunalmaing: per plaschair annunzchar la partenza per scrit o via e-mail. No tramettain lura Sias scrittüras per posta. Quai cuosta 20 francs, implü frs. 5.30 pel porto.
Pro Svizras/Svizzers dovraina:
- data da la partenza
- nouva adressa
- quittanza da las scrittüras depuonüdas (attest da domicil o da dmura)
- cumprouva d'identità (passaport o carta d'identità)
Pro persunas da l'exteriur dovraina:
- data da partenza
- nouva adressa
- legitimaziun d'esters
El/Ella survain ün attest da partenza per s'annunzchar al nouv domicil in Svizra e per Sia chascha d'amalats.