text:
09 09
Ol dé 9 de setèmber l'è 'l 252 ( 253 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 114 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de setèmber al è ul dí da pòost 252 ( 253 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 114 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 9 - Batàia de Teutoburgo: chèsta batàia la sègna la fì de l'espansionìsmo romàno 'n Germania, sóta l'imperadùr Augusto
- 337 - I fiöi de l'imperadùr Costantì I — Costantì II, Costàns II e Costànt I — i vé 'ncurunàcc cool tìtol de augùsti e, dopo de la pürga che g'ha culpìt i óter mèmber màscc de la stìrpa costantiniàna, i régna 'nsèma
- 1493 - Endèla batàia de Krbava l'ezèrcit croàto-ungherés del ban Mirko Derenčin 'l patés 'na bröta batòsta per mà de l'impéro otomà.
- 1513 - Endèla Batàia de Flodden Field, Giàcom IV de Scòsia 'l vé batìt
- 1739 - Endèle colònie americàne s•ciòpa la prìma riólta dei s•ciàf de culùr, ciamàda ribeliù de Stono.
- 1776 - El Congrès Cuntinentàl el ghe da uficialmènt el nòm de Stàti Ünìcc a la nöa nasiù
- 1850 - La California la vé amitìda come 35° stat de i Stàti Ünìcc de America
- 1863 - Guèra de secesiù americàna: L'ezèrcit dei ünionìsti l'èntra a Chattanooga (Tennessee)
- 1867 - El Lusembùrgo l'oté la 'ndipendènsa
- 1922 - Fenés la Guèra greco-türca
- 1924 - Stràge de Hanapepe, entàt che i éra dré a fà 'n sciòpero i laoradùr del söcher de l'ìzola hawaiana de Kauai, vé comàcc sédes dimostràncc.
- 1923 - Mustafa Kemal Atatürk 'l fónda 'l Partìt Repüblicà del Pòpol Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)
- 1942 - Segónda Guèra Mondiàl: 'N idrovolànt giapunés el mòla 'na bóma 'ncendiària sö l'Oregon
- 1943
- Segónda Guèra Mondiàl: I Aleàcc i sbàrca a Salerno e a Taranto
- Se costetöés el Comitato di Liberazione Nazionale
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: L'Uniù Soviètica la lìbera la Bulgaria
- 1948 - Vé fondàda la Repüblica Popolàr Democràtica de Corèa]]
- 1975 - Vé lanciàda la sónda Viking 2
- 1993 - L'OLP la ghe reconós a Israéle 'l dirìto a l'ezistènsa 'n pàce e sigürèsa
- 2001 - en Afghanistan, Ahmad Shah Massoud el vé ferìt a mórt endèn atentàt suicìda fat dei agèncc de Al Qaeda
- 2004 - La Ambasciata australiàna de Jakarta la vé asalìda condèn atentàt. Mörarà 11 persùne.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1968 - Lahore, Pakistan: ol Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, copàt da i Talibà in del 2011, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
Chi che gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1976 - Mao Zedongh (毛澤東: nom apó adatat a le lèngue ucidentàle come Mao Tse-Tung), polítegh Cinés,
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Urganizaziun di Naziun Ünii
L'Urganizaziun di Naziun Ünii (ONU/ÜNU, UN United Nations in ingles) a l'è un urganism suranaziunal fundaa in del 1945 e che al dì d'incö al met insema 192 stat. El sò ubietiv a l'è la cooperaziun e la sigüreza internaziunala, el desvilüp ecunomigh, el prugress sucial, i dirit de l'om e la pas in del mund. L'ha ciapaa el post de la vegia Sucietà di Naziun per fermà i guer intra i paes e 'me piatafurma per el dialugh. La gh'ha dent anca alter urganizaziun sussidiari cunt ognidüna i sò missiun.
I sò lenguv ufiziaj a hinn ses: l'ingles, el spagnöl, el cines, el rüss, el frances, e l'arab.
La sed a l'è a New York, USA.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Georgia (USA)
La Georgia a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 154.077 km² e una pupulaziun de 8.829.383 abitant.
A a l'è tacada a nord al Tennessee e a la Carolina del Nord, a ovest a l'Alabama, a süd a la Florida, a est a la Carolina del Süd e a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Atlanta (423.019 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità impurtant a hinn Augusta, Columbus e Savannah.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Georgia la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Marie Curie
Maria Skłodowska, cunusìda piö de spés col sò nòm de spuzàda Marie Curie (Varsàvia, 7 de noèmber del 1867 – Passy, 4 de löi del 1934), l'è stàda 'na chìmica e fìzica polàca, natüralizàda franséza. Endèl 1903 la g'ha insìt el prémio Nobel per la fìzica (ensèma al sò spus Pierre Curie e a Antoine Henri Becquerel) e, 'ndel 1911, del prémio Nobel per la chìmica per i sò stüde söl radio.
Le urìgign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìda a Varsavia, fiöla de Wladyslaw Skłodowski (1832-1902) e de Bronislawa Boguska (1834-1879); en Polonia, la g'ha ambiàt i sò stüde ensèma con sò pàder, de autodidàta, e pò l'è nàda aànti a Varsavia e piö tàrde a l'Università de la Sorbóna de Parigi. La s'è laureàda en chìmica e fìzica. Maria l'è stàda la prìma fómna a 'nsegnà 'ndèla università parigìna, 'ndóche la g'ha apò cunusìt en óter docènt, Pierre Curie, col qual i se spuzarà.
Le scopèrte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che Antoine Henri Becquerel el gh'ìa scuprìt che le làstre fotogràfiche che 'l gh'ìa mitìt en bànda 'nsèma al solfàt de potàsio-uranile i éra restàde 'mpresiunàde, e che 'l gh'ìa capìt che l'impresionamènt l'ìa stat cauzàt del uranio cuntignìt endèl solfàt, Maria Skłodowska la g'ha ambiàt a mizürà la radiasiù de l'urànio per mès de la piezoeletricità, scuprìda del sò spus Pierre, en colaborasiù col sò fredèl Jacques. L'è stàda Maria Skłodowska a propunì la paròla radioatività per indicà la proprietà de l'uranio de emèter radiasiù. La dimustrarà apò che la prezènsa de chèsta radioatività apò a 'nden óter elemènt: el torio. Ensèma col sò spus Pierre i g'ha troàt che a fà mizürasiù söi campiù de pechblenda col fì de rafinàla, saltàa fò che sèrte campiù i emitìa piö tàta radioatività che nó se i éres facc de urànio pür, e chèsto vülìa dì che 'ndèla pechblenda gh'ìa dét dele quantità mìnime (mìa rilevàbii de le anàlizi chìmiche normài) de elemèncc amò piö radioatìf del urànio. El pas dòpo l'è stat chèl de ezaminà tonelàde de pechblenda (de le miniére de Joachimstal en Cecoslovàchia). Endèl 1898, difàti i spus Curie i riarà a izolà 'na quantità picinìna de pólver négra che gh'ìa 'na radioatività presapóch 400 vólte piö àlta de chèla de l'urànio. Chèsta pólver l'ìa custitüìda de 'n elemènt chìmich nöf che gh'ìa dele caraterìstiche che se 'nsomeàa a chèle del telùrio e che 'l vegnarà ciamàt polonio, en unùr al paés endóche l'ìa nasìda la Maria, la Polonia. Nàndo 'n nac co l'investigasiù i g'ha scuprìt amò che 'l polònio 'l püdìa mìa giustificà dei leèi isé alcc de radioatività come chèi che i gh'ìa troàt, e alùra, sèmper endèl 1898, i troarà amò 'n óter elemènt, condèna radioatività amò piö àlta de chèla del polonio, e proprietà chìmiche che se 'nsomeàa piötòst a chèle del bario. L'elemènt nöf el vegnarà ciamàt ràdio per vìa de la sò radioatività isé fòrte. El rendicönt de chèsti stöde l'è deentàt, endèl 1903, la tézi de duturàt de la Maria Sklodowska.
I premi Nobel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ensèma col sò spus e con Antoine Henri Becquerel, Maria Sklodowska-Curie la g'ha ciapàt — prìma fómna endèla stória — el prémio Nobel per la fìzica endèl 1903:
Òt agn dòpo, endèl 1911, la g'ha turnàt a ciapà 'l prémio Nobel, staólta per la chìmica:


text:
Meridian
In Geugrafìa, un meridian l'è ul circul püssee lungh utegnüü tajand la süperfiss de la Tèra cunt un piàn iputetich ch'al passa per ul sò ass. Un meridian al sa spartìss in d'un meridian propi e in del sò antimeridian.
Per tüt i punt de la Süperfiss de la Tèra al passa un meridian, ch'al sa identifica cunt un valuur de lungitüdin: donca i meridian hinn infinìì.
Ul nòmm meridian al vègn del latìn meridies, ch'al vör dì mezdì, vist che ul Suu al passa in sü un meridian a metà del periud de temp ch'al và da l'alba al tramunt.


text:
Lumbard ucidental
El lumbard ucidental (o insübrich) l'è vöna di du variant principal de la lengua lumbarda. L'è parlaa int i zonn de Milan, Com, Lecch, Pavia, Vares, Lod, Nuara, Verbania, in Brianza, in Valtelena e in Svizra (in Tisin e in part di Grisun). Gh'hinn anca di part nord de l'Emilia ch'i pudrissen vess cunsideraa insübrich, ma per adess l'esista mia 'na classificazion precisa. A quel pruposit chì, giamò del 1853 el Biondelli el faseva nutà che el piasentin el gh'aveva tüt dü i vucal türbaa del lumbard (la /ø/ e la /y/), roba che la sücedeva mia int la püssee part di parlad emilian. A la fin però el Biondelli el classificava el piasentin cume emilian (pütost che lumbard) de passag.
Cuntegnüü
- 1 L'Urtugrafia
- 2 Gramatiga
- 2.1 Articuj
- 2.2 Prunom persunaj suget
- 2.3 Prunom persunaj cumplement debul (clitich)
- 2.4 Nom
- 2.5 Nümer e quantificadur
- 2.6 Verb
- 2.6.1 Verb Vess
- 2.6.2 Verb (A)vègh/vèch, Avè
- 3 Funulugia
- 4 Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin
- 5 Dialet del Lumbard ucidental
L'Urtugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I möd de scriv in lumbard ucidental a hin sustanzialment dü: vün che 'l trà ispiraziun de l'urtugrafia leteraria milanesa (cumpagna de quela piemuntesa e ligüra) e un alter che 'l pò vess ciamaa de ispiraziun tisinesa (che l'è quel in del qual l'è scrit quel articul chì). Del prim hin carateristigh i grafema /oeu/ e /u/, a la francesa, menter del segund inveci i grafema /ö/ e /ü/, a la tudesca. La magiur part di urtugrafii l'è basada sura vün di dü mudei. Un'altra pruposta de urtugrafia la saria quela del lenguista Geoffrey Hull, in del cuntest de una lengua padanesa che la picaria dent tüt i lenguv gal-italigh e returumanigh.
Gramatiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Articuj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. In certi cuntest la vucal de l'articul definii la pö drucà, o diventà 'na schwa, in quej cas chì l'articul el pö vess scrivüü cun l'apostrofi (pres. 'l/'r)
Prunom persunaj suget[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (vialtar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
2. Int i püssee tant variant del lumbard ucidental, gh'è na distinzion fra vialter/violter e vü: i prim i henn i prunom plural nurmal, mentr'inveci el second l'è la version che la se dröva per rivolgess a 'na persona per la qual se gh'ha rispet, e donca l'è plüral dumà gramaticalment, perchè in efeti la se riferiss a 'na persona singula (in certi dialet el "vü" l'è diventaa arcaich, e quela fünzion chì l'è passaa al "lü").
Prunom persunaj cumplement debul (clitich)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (es. ma, ta, e.i.v.). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int i question, el clitich el pö spustass dop del verb:
1. lü el dis -> 'sa disel?
2. lee la dis -> 'sa disla?
Int la tabela de sura, la part tra parentes l'è la furma post-verbala.
In certi variant insübrich, quel spustament chì l'è ubligatori, mentr'inveci in alter variant (suratüt variant del Milanes) questa strütura l'è 'dree perdess, e donca (1) e (2) i diventen (3) e (4):
3. 'se'l dis?
4. 'se la dis?
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nümer e quantificadur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L Lumbard ucidental 'l marca la diferenza intra mas'c e femena fin al nümer tri:
I alter nümer i gh'hann dumà una versión (La "e" atonega la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet, e 'l nümer el pö vess scrivüü anca cun la "a" (quatar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa. Quij cas chì i henn ripurtaa chì suta cun la vucala etimulogica).
4) quater/quatru
5) cinch/sinch/cinqu/cenchi
6) ses/sesi
7) set/seti
8) vot/votu
9) növ/nöi
10) des/desi
11) vündes
12) düdes/dodas
13) tredes
14) quatordes
15) quindes
16) sedes
17) dersett
18) desdott
19) desnöv
20) vint/vent
30) trenta
40) quaranta
50) cinquanta
60) sessanta
70) setanta
80) (v)utanta
90) nuvanta
100) cent
1000) mila/mill
Verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb Vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Möd Indicatif, Temp Present[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Passaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Imperfet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevat staa/staio 'me lur i eran/evan staa/stai). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
La v in de l'imperfett l'è cunsiderada arcaica in di variant püssee inuvativ (per esempi quela de Milan).
Möd Indicatif, Temp Trapasaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevato 'me lur i eran/evan). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür anteriur(?)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Infinit, Gerundi e Participi Pasat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb (A)vègh/vèch, Avè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Möd Indicatif, Present[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Passaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Imperfet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int l'indicativ imperfet, el verb avè(gh) el gh'ha anca una version püssee cürta, che l'è el risültaa d'una cuntrazion funulogica (cumpagna de quej di ausiliar ingles):
Möd Indicatif, Trapassaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür anteriur(?)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Funulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsunant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. L'africaa /ts/ l'esista dumà int i variant insübrich del nord, a partì dal brianzö fin al ticines.
2. La fricativa /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont (pres. el nuares).
3. La fricativa /ʒ/ la gh'è dumà int una quaj varianta centrala (principalment int el milanes) e suratüt int i parol ch'i riven diretament dal frances. Cumpagn de la /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont.
4. La palatal /ʎ/ l'esista dumà int una quaj varianta aplina, suratüt quej che j'hinn inflüenzaa dal Rumanc (presempi el pus'ciavin).
Vucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lumbard insübirch el gh'ha 8 vucal cumün e dü principalment dialetal: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /ø/, /u/, /y/, /ʌ/, rapresentaa da i segn chì suta:
- a, e, i, o, ö, u, ü, ä (grafia ünificada)
- a, e, i, ò, oeu/eu, ó/ou, u, ä (grafii classich: classega milanesa, Ortografia classega ocidental).
La /o/ e la /ʌ/ j'henn principalment dialetal, perchè la prima l'esista no int el milanes, mentr'inveci la seconda l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan.
1. Quela vucal chì l'è cumpagna de la "terza vucal piemuntesa", e l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan. Quand che l'è marcaa int l'urtugrafia, l'è scrivüü "ä".
Furtizion e lenizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i püssee variant de l'insübrich a trövum el prucediment de furtizion cunsunantica in pusizion final, un prucediment che l'è fess ativ anca int i lengu germanich. El risültaa de 'sta furtizion cunsunantica l'è che i fricativ e i plusiv debul i perden la vus quand che i henn in fin de parola:
- [nøva] -> [nøf]
- [verda] -> [vert]
Quel prucediment chì l'è no ativ int i parlad de cunfin, cume presempi el paves e quej variant insübrich parlaa int i zone suta l'aministrazion del Piemont. Gh'è pö da dì che anca int i zon püssee central, el nivell de furtizion l'è no ugual per tüt, e gh'è di variazion sia a nivell dialetal che adritüra tra 'na persona e l'altra (e quindi a nivell idiuletal). Presempi, certa gent la fa distinzion fra [nøf] (l'agetiv) e [nøv] (el nümer), mentr'inveci alter i gh'han semper la version cun la furtizion, e quindi i disen [nøf] in tüt dü i cas.
Variazion dialetal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'insübrich el gh'ha tanti variant a seconda di pais e di cità indè che l'è parlaa (e denter i cità el gh'ha di diferenz da 'na cantunada a l'altra), l'Insübria linguistica la se pö divid in tre zon dialetal principal: el nord (ch'el parta da la Brianza e el va a finì in Tisin), macro-Milan (ch'el cumprenda Milan cità e i sit int el sud de la pruincia), e ovest-e-bassa (che la cumprenda i zon del nuares e quej de l'Ümlena, e la va a finì o a Pavia o a Piasenza, a seconda d'indè che se decida de tirà el cunfin linguistich tra lumbard e emilian). A l'interen de quej tre zon chì i parlad i mustren di cambiament de parnonzia e anca lessical che a volt i cambien da un paisin a l'alter, però quest el cambia no el fat che quela tripartizion chì l'è pussibil, e anca d'una certa impurtanza.
Funulugicament, l'isugloss püssee ciar l'è quel de la distinzion fra "o" e "u" in pusizion tonica pre-nasala. Se a partum da la zona ovest-e-bassa, a pudum nutà che la sequenza "ùN" (l'acent l'indica che la vucal l'è tonica e la N l'è 'na manera per ciapà denter sia la [n] che la [ŋ]) l'esista no. Se se mövum int el macro-milanes, a vedum che la roba l'è a l'incuntrari, perchè la sequenza "ùN" l'è fess druaa, e l'è l' "òN" che l'esista mia. Se pö a vam sü int la zona nord, a trövum sia vün che l'alter. La tabela chì suta la fa un quaj esempi:
Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet del Lumbard ucidental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet milanes
- Dialet brianzö
- Dialet cumasch
- Dialet ludesan
- Dialet tisines
- Dialet paves-vugheres
- Dialet valtulines
- Dialet nuvares
- Dialet varesot
- Dialet büstoch
Vidè incasì: Koiné ticinesa


text:
Udine
Udine (en furlà: Udin; en slovéno: Videm; en todèsch stòrich: Weiden; en latì: Utinum) l'è 'n cümü italià de 100.178 abitàncc, capolöch de la pruvincia omònima, part de la regiù Friuli-Venesia Giulia. La cità l'è 'l cör de n'area urbàna de piö o méno 174.000 abitàncc. L'è cunsideràda la capitàl stòrica del Friuli.
La cità l'è colocàda en mès a la regiù friulàna. La se tróa a póch de piö de 20 km en lìnea d'aria de la Slovenia, e 54 km de l'Austria, per cui l'è 'ndèna puzisiù stratégica, arènt a l'intersesiù de le diretrìci europèe est-ovest (Curidùr 5) e nord-sud (Via Iulia Augusta), sö la via che la mìna 'nvers l'Austria e l'Euròpa orientàla.
L'è postàda 'ntùren a 'n còl söl qual gh'è colocàt el castèl, a póch chilòmetri de le culìne, e le bagnàda del torènt Cormor a ovest e del torènt Torre a est.
Del cümü de Udine fà part apò a le frasiù de Baldasseria, Beivars, Casali Sartori, Chiavris, Cormor, Cussignacco, Gervasutta, Godia, Laipacco, Molin Nuovo, Paderno, Paparotti, Rizzi, San Bernardo, San Domenico, San Gottardo, Sant'Osvaldo, Sant'Ulderico, Vât e Villaggio del Sole.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tra i monümèncc piö famùs gh'è 'l castèl, postàt söndèl còl che 'l dòmina la cità, la catedràl, la Lòza del Lionello, la piàsa de la Libertà en stìle vèneto e la piàsa de San Giàcom, che la reprezènta 'l cör de la cità col Mercatovecchio.
Per chèl che riguàrda le òpere modèrne, de segnalà gh'è 'l Teatro Nöf Giovanni d'Udine.


text:
Bardonecchia
Bardonecchia (en piemontés: Bardonecia; en fransés: Bardonèche; en ocità: Bardonescha) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 3.037 abitàncc, 'na superfìce de 132,31 km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avrieux (FR-73), Bramans (FR-73), Exilles, Modane (FR-73), Névache (FR-05), Oulx. L'è stat sede de 'n quach gàre dei Zöch Olìmpich Invernài del 2006.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Suceava
Suceava (Szucsáva in üngheres; Szuczawa in pulach; CyчaBa/Sučava in ücrain; שאַץ/Shats in yiddish) l'è una cità de la Rumania cun püssee de 105.000 abitant.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Suceava la se tröva in del distret umonim, in la regiun storiga de la Bücovina.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza de insediament üman in del'area de la cità l'è multu antiga, cume testimonien un frach de retruvament archeulogigh che vegnen dal Paleulitigh; pö la gh'è vivüda una tribü de Dach che l'è mai finida sota i Ruman, anca se gh'è staa un fort inflüss cultüral latin. Düranta el Mediuev la cità l'ha cunussüü el sò splendur massim quand che Peder I de Muldavia l'ha fada vegnì la capital del sò regn, un rol mantegnüü fina al 1565. In quel ann, Alexandru Lăpuşneanu l'ha spustaa la capital a Iaşi.
In del periud de la gloria de vess capital, el mument püssee bel l'è staa quel de regn del Steven III el Grand (Ştefan III cel Mare in rumen): a quel temp hin staa faa sü i dò citadel furtifigaa che se veden anca incö. Al temp Suceava l'ha patii anca l'assedi di Türch, sota al cumand del Maumet II (1476): ma l'è riessida a resist. Suceava l'è mai stada cunquistada cui arma.
El 21 de magg 1600, düranta la sua opera la riünifigaziun del paes, Michee 'l Bravu l'è 'gnüü denter a Suceava senza cumbat, vist che l'è staa acolt cun favur e unuraa 'me signur del lögh. E l'è staa chì che cinch dì dopu el Michee 'l s'è pruclamaa Signur de la Tera de Rumania, de l'Ardeal e de la Tera de Muldavia.
In del 1775, insema a tüta a la Bücovina, Suceava l'è finida sota el dumini di Austriegh. E l'è staa inscì fina al 1918, quand che 'l teritori l'è entraa a fà part de la Rumania. Da quel mument la cità l'è andada dedree ai sort del sò növ paes.
Cumpusiziun etniga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumpagna de tanti cità de la Miteleuropa, anca Suceava la gh'ha di minuranz etnigh storigh. Al dì d'incö però. la cità l'è abitada suratüt da Rumen. In del 2002 un censiment el feva vedè questa sitüaziun:
La püpart de la pupulaziun l'è de religiun urtudossa.


text:
Vensa
Vènsa (nòm uficiàl en fransés: Vence; en italià: Venza) l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Vence, del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 19 160 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 39,23 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 40 méter a 'na altèsa màsima de 1033 méter s.l.m.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Trâma
La trâma, in dla tesidûra, l' è cl' insèm urdnè 'd fîl che, pasènd un p'r òun in mèś a quī 'dl' urdî, i fàn al tisû: s' a s' guèrda al tisû mèinter ch' l' è incòri in sìma al tlèr, egl' în chi fîl ch' i pàsen uriśonté in mèś a la stófa.
I fîl 'dla trâma i vìnen fàt pasèr da mèś a qui (tgnū avért in dū bandi dai lìs dal tlèr) 'dl' urdî da 'na navèta u spulèta che, mèinter ch' la còr da un cô a cl' èter dal tlèr, la gh' làsa śò al sô fîl ch' al gnarà po' batû dal pèten per schisèr'l atàc al fîl ed trâma 'dla rîga prìma. Rîga dòp rîga la gnarà tisùda la stôfa.
I fîl edla trâma i pólen anca èser 'd piò culòr u 'd diferèint materié, traversèr un p'r òun i fîl 'dl' urdî u piutòst saltèren (tramadûra mìa lighèda) u dupièren (tramadûra lansèda) soquànt.


text:
Seda
La seda l'è ona fibra proteica d'ona bestia con la qual se poeuden otegnì di tessuu che de solet hinn putost pregiaa.
La seda l'è fada su de on quai insett de l'orden di lepidotter, opur di ragn. La seda doperada per fà su di tessuu la se otegn de la galletta di bigatt (che partegnen soratutt a la fameja di Bombyx mori). Certi voeult vegnen doperaa anca di speci de la fameja di Saturnidae.
Quella de la seda l'è stada vuna di primm industri italiann, e l'è stada vun di coeur de l'economia lombarda (per esempi quella brianzoeula) per tanti secoi.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla seda la riva del latin popolar sēta, derivazion del classegh sæta (che 'l voeur dì pel de porscell[1]). La parolla latina classega però l'è "sericum", che 'l ven doperaa anca 'me agettiv colt.
"Seda" el troeuvom anca in tanti alter lengov romanz (italian seta, frances soie, spagnoeu, catalan e portoghes seda, sicilian sita, forlan sede).


text:
Campgaiàn
Artéccol in dialètt mudnés
Campgajàn (Campogalliano in italiàn) l'è un cumùn ed 7.745 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna. Campgajàn al fà pèrt di quàter cumùn dl'Uniòun Tèri d'Èrzen.
Di campgajanés gnussùd i én Edmondo Berselli, giurnalésta, Luca Lombroso, meteoròlogh prufesionésta, Ivo Pulga, ex zugadór ed balòun, adèsa alenatór dla Primavéra dal Modena FC e Lanfranco Turci, belè Presidèint dla Regiòun Emélia-Rumàgna, adèsa Deputê al Parlamèint Naziunèl.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Ecser
Ecser (sluach: Ečer) a l'è un paes de la Cuntea de Pest, che'l fa part de l'area metrupulitana de Budapest, Üngheria. El gh'ha una pupulaziun de 3.471 abitant (2007) cunt una minuranza de pupulaziun sluaca.
Ecser al se tröa a süd-est de Budapest, arent al Ferihegy International Airport. A l'è arent a i paes: Maglód, Vecsés, Gyömrő e Üllő, e a la utustrada MO. Ecser a l'è anca in sü la linea di treni 120a (Budapest-Újszász-Szolnok).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ecser a l'è gemelaa cun dü paes:
- Zlaté Klasy, (Sluachia)
- Kumbağ, (Türchia)


text:
Vimercaa
Vimercaa (Vimercàt in Lumbàrd orientàl, Vimercate in Italià e Vicus Mercati in Latì) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Munscia e Briansa.
Vimercaa l’se tróa a 8 km da Munscia e l'è in de l'ólta pianüra padana a i pé di còi de la Briansa, tacàt ai cümü de Agraa, Arcur, Bellusch, Bernaregg, Buragh, Carnaa, Concorezz, Ornagh, Sulbiaa e Usmaa. Per Vimercàt la pasa la Molgora che la scór a matina (èst) del paìs e la pasa sóta ‘l put de San Ròch.
Vimercaa l'gh'à 25 761 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol put de San Ròch che l’è l’óltem put fortificàt che gh’è restàt in Lumbardéa.
La cà del nòbel.
La éla Sottocasa.
Ol palàs Trotti.
La frasiù de Urén col convènt di Francescà, la éla Borromeo e ‘l sò casìno de casa e sura de töt la éla Gallarati Scotti.
Ol cèntro comerciàl I Tur Bianche che i se tróa a la periferéa del paìs e i si à èt de luntà de tat che i è ólte.
Fére e sagre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sagra de Sant Antóne abàt che la se tè in del mis de zéner e la fenés ol dersèt col falò preparàt in del lècc de la Molgora pròpe sóta ‘l put de San Ròch.
La féra de Sant Istéen, patròno del paìs che la se tè ol 3 de agóst.
La Sagra de la patata che l’a se tè in de la frasiù de Oreno, a metà setèmber, ma dóma in di agn pari, ‘ndóe che s’ pöl comprà e maià i patàte de Oreno, che i è pròpe particolàr, e ‘n piö gh'è ü cortéo stòrech e i fà öna partìda a dama con di personàgi 'n cöstöm medieàl.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vimercaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bergamasco
Bergamasco (en piemontés: Bergamasch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 743 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 13,3 km² e 'na densità de 56 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bruno (AT), Carentino, Castelnuovo Belbo (AT), Incisa Scapaccino (AT), Oviglio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Baîṣ
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Baîṣ (Baiso in italiân) l’é na cmûna ed pió ed triméla abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, ch'as câta a 30 km a mezdé ed Rèz.
Stòria
S’arfà al 954 la préma nômina ed Bagisium e la catòm int la Vita Mathildis ed Donizone quând al pêrla ed l’asèdi ed Canòsa. In chi ân lé la stòria ed Baîṣ l’é lighêda a la faméja Baisi ch’la tôt apûnt al nòm la localitê. J elemèint de sta faméja în stê despès al sègvit ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e ind al quistiòun êren sèimper da la pêrt ed la Cêṣa, acsé da utgnîr da i vèschev ed Rèz in fèdev tót al teritôri ed la Pēv ed Baîṣ, ṣlargândes pó int al 1144 ânch vêrs la badéia ed Marôla, e ucupând tèri a dréta e mansèina dal Sècia L’unitê dal fèdev la s’é ròta e int al 1174 i Baisi àn pêrs la giurisdisiòun dal tèri d’ed là dal Sècia. Al fèdev a gh’é armêṣ al véli ed Baîṣ, Lurân Maiâtica, e Canécia. Int al 1256 Baîṣ l’é pasê dal tót sòta i Fogliani e int al 1315 al riṣultêva cme cmûn iscrét int al Léber di fôgh e al cuntêva 37 faméj proprietâri e êtri 46 che stêven ed cà. Al castèl l’é stê al cèinter ed divêrsi lît, pêrs e turnê avèir da i Fogliani, da i Baisi e da j arzân, mó al fîn àn vînt i Fogliani che l’ àn tgnû fîn al 1472, ân che la faméja l’à pêrs tōt i sô bèin in muntâgna. A gh’àn tôt al pôst j Estensi fîn al 1553. Dôp divêrsi vicèndi, int al 1641 n’în stê invistî i Levizzani, titolêr ânch dal fèdev ed Levisân. Caschê i fèdev, int al 1796, Baîṣ l’é stê cmûn fîn al 1807 quând l’é dvintê frasiòun ed Carpnèida, L’à turnê catêr l’indipendèinsa cun al decrêt Farini che int al 1859, a la vigèlia ed la nâsita dal Règn d’Itâlia, l’à arnuvê l’antîgh cmûn.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Rossana Merli - Storia di Baiso - Castellarano : G.R. Edizioni, 1994
- Maria Cristina Costa - L'insediamento storico nel territorio di Baiso; ricerca archivistico-bibliografica di Valerio Messori. - Reggio Emilia : Bizzocchi, 1989.
- Baiso: feudatari, prelati, magistrati, maestri d'arte, che da esso presero nome. Estr. dall'almanacco "Il Pescatore Reggiano" per il 1959-60. - Reggio Emilia : Tip. Editrice Bizzocchi, S.A. - 64 p
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Ebikon
Ebikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 12461 abitant.
El cumün de Ebikon al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Buchrain, Dierikon, Emmen, Lüzerna (Luzern). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ebikon l'è staa menziunaa la prima volta in del secul IX col nom de marcha Abinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ebikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Eritrea
L' Eritrea a l'è un paes de l'Africa nord-urientala.
A l'è tacada a l'Etiopia, el Sudan e'l Djibouti e 'l la bagna el Mar Russ.
La capital a l'è Asmara.
La gh'ha una süperfiss de 117.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eritrea a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1941. Dopu de la Segunda guera mundiala, i Stat Ünii e i alter stat ucidentaj hann vursüü una federaziun intra l'Eritrea e l'Etiopia, che l'è pöö divegnüda un'anessiun.
L'Eritrea l'ha conquistaa la sò indipendenza in del 1993, dopu de una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eritrea a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Isaias Afewerki (del 1993).


text:
Umegna
Umegna (nòm uficiàl in italian: Omegna) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 15 599 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 30,8 km² e ona densità de popolaziun de 506 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Armagn (NO), Cäsàal dlä Cort Cèrä, Germagn, Gignés, Gravaluna, Gnugn, Pitnasch (NO), Quarna de Sura, Quarna de Sot e Stresa.
A l'è sitüaa in scima al Lagh d'Orta. El cunfina cun la Pruvincia de Nuvara. El paes l'è gemelaa cun Lod.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Umegna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Massa atomica
La màssa atòmica (u anca, mègn precisameent, pées atòmich) de un'isòtup de un elemeent chímich a l'è la sò màssa, dàda in d'una ünità de misüra (UMA) de manéra ca l'isòtup Carbòni-12 al g'à una màssa atòmica de 12. De sòlit, ul valuur de màssa atòmica furnii per un àtum a l'è la média de tütt i sò isòtup natüràj, in de la sò percentüaal.
Per esémpi, per truvà la màssa atòmica del líti, ga vörenn chii daat chí:
- Ul líti al g'à dü isòtup stàbil;
- Ul Li-6 (abundànza 7,59%), cunt màssa atòmica 6,015 UMA;
- Ul Li-7 (abundànza 92,41%), cunt màssa atòmica 7,016 UMA;
- Dunca, ul càlcul al vègn inscí
- Ul valuur c'al vègn föra, 6,94 UMA, a l'è püssee areent al valuur del Li-7; a l'è giüüst, vist ca l'è püssee abundaant.
Un cuncètt símel al sa dupéra per i mulécul: la màssa la sa ciàma màssa muleculaar.
Ul valuur de màssa atòmica a l'è culegaa cunt ul cuncètt de mòl. In particulaar, ul valuur de la màssa atòmica (in UMA) a l'è istèss de la màssa (in gramm) de 1 mòl; per esémpi, la màssa atòmica del fèr a l'è 55,847 UMA, dunca 1 mòl de fèr la pésa 55,847 g.


text:
Tanger
Tanger (arab: طنجة/Tanja; latin: Tingis; frances e todesch: Tanger; italian: Tangeri; ingles: Tangier; spagnoeu: Tánger; portoghes: Tânger) l'è ona città del Marocch del nord, in su la riva de l'Ocean Atlantegh.
La gh'ha ona popolazion de 670.000 personn (censiment del 2004).
Tangeri la gh'ha ona storia antiga e ricca: l'è stada ona città fenisa, cartaginesa, romana, vandela, bizantina, araba, portoghesa, spagnola e britannega. In tra el 1923 e 'l 1956 l'è stada on port franch sotta el controll internazional.


text:
Iesse
Iesse o Jesse o Isai, suernominàt ol Betlemita, l'è stacc ol pàder del rè David, ol segónt rè de Israél, e per chèsto l'è lüminàt in de la Sacra Bìbia in del prim lìber del Samüéle e 'n del Vangél del San Matéo in töt ol capìtol 16 e l'è consideràt ü di antenàcc de Nòst Signùr.
Ol Samüéle l'è stacc mandàt dal Signùr per troà pròpe tra i s-cècc del Iesse ol nöf rè de Israél che l' gh'ìa de ciapà 'l pòst del Saul, l'è isé che
16, 10 'l Jesse l'à fai pasà denàcc al Samüéle sèt di sò s-cècc, ma 'l Samüéle l' ghe dìs: "Ol Signùr n'à catàt fò gnà ü de chès-ce".
16, 11 Ol Samüéle l'à domandàt al Iesse: "I è chès-ce ché töcc i tò s-cècc?" L'à respondìt ol Iesse: "Gh'è amò 'l piö picèn, che l'è dré a tènt i pégore" e 'l Samüéle 'l gh'à dicc: "Màndel a ciamà, dezà che m' pöl mia mètes dré a mangià prima che 'l sìes riàt".


text:
14 11
Ol dé 14 de noèmber l'è 'l 318 ( 319 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 48 dé a finí l'an.
Ul dí 14 de noèmber al è ul dí da pòost 318 ( 319 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 48 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Paris (Fransa): Le Monde al pöblega une declarassiú de l'abat de Montserrat, Aureli Maria Escarré, in che al defent la identità nassiunala Catalana: ergot al comportaeà che i autorità francheste i l'espülse de' stat Spagnöl, ol 12 03 de 1965.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Deisswil bei Münchenbuchsee
Deisswil bei Münchenbuchsee a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 96 abitant.
El cumün de Deisswil bei Münchenbuchsee al se tröva a una altitüden de 530 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ballmoos, Münchenbuchsee, Rapperswil, Wiggiswil, Zuzwil.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Deisswil bei Münchenbuchsee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Deisswil bei Münchenbuchsee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Conthey
Conthey a l'è un cumün svizzer del distret de Conthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 85.1 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7848 abitant.
El cumün de Conthey al se tröva a una altitüden de 504 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ardon, Bex (VD), Chamoson, Nendaz, Ormont-Dessus (VD), Savièse, Sion, Vétroz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Conthey in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nine lives
Nine lives (Nóṿ viti) 'l è 'n film thriller americàṅ dal 2002 dirèt p'r Andrew Green. 'L è stâ girâ in Inghiltèra cun un budget pìcul.
Sunt
Tim (Patrick Kennedy) al śibìs a òt sò amìg ad pasàr na fiṅ 'd stmana in dla vila ch'al gh'à in Scòsia, par festegiàr i sò vint-i-òṅ an. Dal grup i faṅ part al sò vèć cumpàgn ad cambra di tèmp dl'università Pete (David Nicolle) cun la sò ex muróśa Laura (Amelia Warner), la sò mijór' amìga Emma (Rosie Fellner) cun la sò vècia cumpàgna ad cambra Lucy (Vivienne Harvey), la milurdìna ad New York Jo (Paris Hilton) cun sèg al sò muróś ad Manchester Tom (Lex Shrapnel) e i sò cumpàgn ad college Damien (James Schlesinger) e Andy (Ben Peyton).
Durànt la nòt a vèṅ na timpèsta ad néṿ ch'a i blòca tut lè dèntar. Tom in cal méntar al cata fóra un lìb'r antìg ch'l éra stâ 'd un vèć sgnór dal pòst, ciamâ Murray, òṅ cundanâ a mòrt in dal 1746 durànt l'ultma arvòlta scuséśa. Dòp avér lèt al lìbar, al spìrit ad Murray al salta fóra da 'l pàgini e al ciàpa al cuntròl ad Tom, cun i sò òć ch'i dvéntan négar. Chi lò al và fóra 'd tèsta e, pîṅ 'd arlìa, al và a cupàr prima la Jo in dal lìcit e pò l’Emma ch'l'éra drē a culgàr-as.
Tom al vèṅ pò farmâ da Tim ch'al gh tira na scurtlàda cupànd-al. Ma a cal punt chè, Murray al tōś al cuntròl ad c'l àtar masć e i masamènt i cuntìnuan.


text:
Val Pos'ciav
La Val Pos'ciav (pr: Vàl Pusc'ciáaf, Val Poschiavo in Italian; Val Puschlav in Romancc; Puschlav, u anca Poschiavotal in Todesch) a l'è ona vall svizzer-italiana. La pu part del sò territòri el se troeuva in de la Confederazion Elvetiga e insemma a la Val Calanca, la Val Mesolcina e a la Val Bregaja la forma el Grison italian, l'inscì ciamaa Grigioni Italiano. La part italiana de la vall la se troeuva in de la provincia lombarda de Sondri.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vall l'è traversada del fiumm Pos'ciavin che 'l nass del Lagh Bianch, el scorr in de la Valtellina e 'l va dent a l'Adda. Tant 'me la Val Bregaja, la Val Pos'ciav l'è isolada del rest del Canton Grison, menter ghe se pò rivà senza problema de l'Italia col passà el confin a Tiran. L'è collegada a l'Engadina grazie al Pass del Bernina.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In termen de religion la Val Pos'ciav l'è messedada in tra cattòlegh e evangelegh. El tocch sguizzer l'è 50%-70% cattòlegh e 30%-50% evangelegh (gh'è pussee protestant in del tocch meridional de la Val Pos'ciav in Sguizzera, ciovè in del Brüsasch che in del tocch setentrional, ciovè intorn a Pos'ciav, indova la pupart di protestant la sta de cà in paes). Inscambi el tocch che 'l partegn al staat italian l'è asquas tutt cattolegh e de protestant de gh'è proppi pocch.


text:
08 10
Ol dé 8 de utùer l'è 'l 281 ( 282 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 85 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de utùer al è ul dí da pòost 281 ( 282 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 85 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1998 - Banyoles (ol Pla de l'Estany): ol naüfras del vassel turístegh l'Oca a l'lach al provoca 21 morc.
1600 - San Marèn al adota la sò Costitüssiú scricja.
1967 - La guerija liderada per Che Guevara e i sò òm a l'è catürada a Bolívia.
1971 - la Granda Bretagna: John Lennon gh'al pöblega Imagin.
1982 - Se la pruibiss Solidarność.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Atualité
Ufize stampa dla Provinzia
Lista di comunicac stampa dl Ufize stampa dla Provinzia Autonoma de Bulsan publicà ti ultimi dis.
Comuns
Sön chësta plata ciafëise les ultimes comunicaziuns di comuns ladins.
Manifestaziuns
Sön chësta plata ciafëise na cerna dles manifestaziuns metüdes a jì dal'aministraziun publica dla Provinzia de Balsan.
Calënder dles fieres y di marćià
Sön chësta plata ciafëise informaziuns sön les fieres, i marćià da Nadè, i marćià da vigni dé, edemai, mensii y anuai y chi di paurs, sciöche inće sön d’atres manifestaziuns.


text:
Feldberg (DE-BW)
Feldberg l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl de Breisgau-Hochschwarzwald. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 24.97 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 1 803 abitàncc.
El cümü de Feldberg el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 1277 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Geodatenzentrum.de
- ↑ Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2012 (Hilfe dazu)


text:
Bùsis
Bùsis (nom ufizial in italian: Bosisio Parini) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch.da 3 532 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 6,6 km² e ona densità de 535 ab./km². In Italian al se ciama Bosisio Parini, parchè lì al è nassüü ul famus scritur Giuseppe Parini (1729-1799). Un teemp al era sota la Pruvincia da Comm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bùsis l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Val Trompia
La Val Trómpia l'è giöna de le trè ài principài de la pruvincia de Brèsa. L'è lónga 'ntùren ai 50 km e come dimensiù l'è la piö pesèna de le trè. L'è 'na àl de tipo flüviàl furmàda del fiöm Mèla che 'l la streèrsa de 'nsìma a fónt e l'è l'ünica dèle trè ài Bresàne che la prezènta mìa nüsü sègn de glaciasiù.
La part piö àlta de la àl la g'ha 'n andamènt de Èst a Òvest, có la testàda 'ndèla zòna del Pas del Manìva-Dòs Alt. De Böegn a Gardù l'andamènt el ciàpa 'na diresiù Nordèst-Sudòvest. De Gardù a Consés, endóche la al la sbóca 'ndèla piàna de Brèsa, la diresiù l'è de Nòrt a Sud.
I cümü de la al, a pàrter de 'nsìma, i è: Còi, Böegn, Ìrma, Pezàze, Marmintì, Taèrnole, Ludrì, Marché, Gardù, Polàen, Sarès, Lemezàne, Vìla Carsìna, Consés. Chèsti cümü i costetöés la part principàl de la comunità montàna de Val Trómpia, de la la qual però i fa pàrt pò a Boès, Nàe e Caì che del pónt de vìsta geogràfich i se tróa mìa 'n Val Trómpia ma 'ndèla al del Gàrza.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Considerèd che u riconoscimènt dla dignità cla riguèrda tot i mémbri dla famèia umèna e di su dirét, cumpagn e irrinunciabli, e costitués e' fundamènt dla libertà, dla giustizia e dla pèsa te mand;
Considerèd che la negazioun e el disprèz di dirét umèn i à port ma gist d'inciviltà che i ufènd la cuscinza dl'umanità, e che la cunquésta d'un mand duvè che al persouni al goda dla libertà at parola e at credo (foida) e dla libertà da la paura e da e' bsagn, l'è stè proclamèd cumè la piò granda aspirazioun dl'om;
Considerèd che l'è indispensabli che i dirét umèn i sia difois da lègi, se u s vò evitè che l'om u sia custrèt a ricora, cumè utma pusibilità, m'la ribelioun countra la tirania e l'opresioun;
Considerèd che l'è nicisèrii lavurè prì u svilòp ad relazioun d'amicizia tra toti al Nazioun;
Considerèd che i popli dli Nazioun Unidi ià ribadì tu Statut la su foida ti dirét umèn fondamentil, tla dignità e te valour dla persouna umèna, tl'uguaglienza di dirét dl'om e dla dona, e i à decis da lavurè prì e' prugrès suciél e prì un migliour tenour ad vita t'na libertà piò granda;
Considerèd che i Stèd dli Nazioun Unidi i s'è impegné a lutè, sla colaborazioun dli Nazioun Unidi stèsi, prì u rispèt e l'oservènza universèla di dirét umèn e dli libertà fondamentèli;
Considerèd che una concezioun unitèria at stì dirét e at stà libertà la è fondamentèla prì la completa realizazioun at tot stì impégn;
L'ASEMBLEA GENERELA
la proclama
la presènta dichiarazioun universèla di dirét umèn cumè ideél comun da cunquistè da tot i popli e da tot al Nazioun,s'u scop che ogni individui e ogni urganismi dla società, tnénd sempra presènta stà Dichiarazioun, u s'impègna a lavurè, s'l'insegnamènt e s'l'educazioun, prì u rispèt at stì dirét e at stlì libertà e ad garantin, miténd in àt iniziativi sempri piò numerousi at caratri naziunèl e internaziunèl, l'universèl e concrét riconoscimènt e rispèt, tent tra i popli di stés Stèd mémbri, quant tra quéi di teritòri che i è sotopost mla su giurisdizioun.
Tot j essèri umèn i nàs lébri e cumpagn in dignità e dirét. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i à da operè, ognun ti cunfrunt at ch'j ilt, sa sentimint ad fratelènza.
Ogni persouna la à da beneficié at tot i dirét e at toti al libertà proclamid tla presènta Dichiarazioun, sènza alcuna distinzioun prì rasoun ad raza, ad culour, ad sesso, ad lèngua, ad religioun, ad idea pulética e upinioun divèrsi, ad nazionalità o suciéla, ad richèza, ad nascita o ad qualsiasi élta cundizioun.
Nisuna distinzioun la sarà stabilida tnénd count du stèd pulétich, giurédich o internaziunèl de paiois o del teritorii me quale una persouna l'aapartèn, c'u sia quest indipendènt, o c'l'èpa una aministrazioun fiducèria, o c'un sia autonomo, o c'u sia sugét ma qualsiasi tip ad limitazioun ad sovranità.
Ogni individuo l'à dirét ma la vita, m'la libertà e m'la sicurèza dla propia persouna.
Nisuna persouna la putrà èsa tnuda in stèd ad schiavitò o ad servitò; la schiavitò e la trata di s-cév al sarà pruibidi sata qualsiasi fourma.
Nisuna persouna la putrà èsa sotoposta m'la tortura o ma un tratamènt o punizioun crudeli, disumèni o degradènti.
Ogni individuo l'à dirét, at tot e' mand, m'u riconoscimènt dla su personalità giurédica.
Tot i è cumpagn davènti m'la lègia e i à dirét, senza discriminazioun, ma una uguèla protezioun da pèrta dla lègia. Tot i à dirét ma una uguèla protezioun countra ogni discriminazioun c'l'à sia cuntrèria m'la presènta Dichiarazioun cumè countra ogni incitamènt m'la discriminazioun stèsa.
Ogni persouna la à dirét ma una concréta pusibilità da fè ricours ma tribunil competint countra àt che i neghés i dirét fondamentil riconosciud ma èsa stèsa dala costituzioun o da la lègia.
Nisuna persouna la putrà èsa arèstèda, tnuda in prisoun o esiliéda arbitrariamènt.
Ogni persouna la à dirét, in pusizioun ad tutèla uguagliénza, ma una giosta e poblica udienza davènti m'un tribunèl indipendènt e imparziél, s'u scop da determinè i su dirét e i su duvir, e in piò da determinè la fundatèza ad qualsiasi acusa penèla c'la j venga rivolta.
1. Ogni persouna acusèda d'una colpa la è presunta inocénta fina a quand la su colpevolèza lan sia stè pruvèda legalmènt t'un prucés poblich, te quale li la abia avù tot al garanzì nicisèrii prì la su difoisa.
2. Nisuna persouna la sarà cundanèda prì azioun cumèsi o prì azioun non cumèsi al quali, t'e' mumènt c'agli è stè cumèsi o non cumèsi, lin fos prevésti cumè reéd sgand el dirét interni o sgand el dirét internaziunèl. Tu stès temp un putrà èsa infléta alcuna poina piò granda ad quèla prevésta te mumènt te quale la colpa la sia stè cumèsa.
Nisuna persouna la putrà èsa sotoposta ma interferenzi arbitrèrii tla su vita privèda, tla su famèia, tla su chésa, tla su corispondénza, né ma lesioun du su unour e dla su reputazioun. Ogni persouna la à dirét da èsa difoisa dala lègia countra al sudèti interferinzi o lesioun.
1. Ogni persouna la à dirét m'la libertà ad muvimènt e ad residénza drointa i cunfoin ad ogni Stèd.
2. Ogni persouna la à dirét da lasè qualsiasi paiois, cumprois e propii, e d'arturnè tu su paiois.
1. Ogni persouna la à el dirét da ciarché e da usufruì, at ch'j ilt paìs, rifug' dal persecuzioun.
2. St'el dirét un putrà èsa invuchéd te chés che la persouna la sia realmènt ricerchéda prì colpi non puletichi o prì azioun cuntrerii m'al finalità e m'i principi dli Nazioun Unidi.
1. Ogni persouna la à dirét ma una citadinènza.
2. Nisuna persouna la putrà èsa arbitrariamènt privèda dla su citadinènza, né del dirét ad cambié citadinènza.
1. Umni e dòni in età giosta i à el dirét da spusès e da fundè una famèia, senza alcuna limitazioun ad raza, citadinènza o religioun. Lou i à i stés dirét riguerd e' matrimonii, durent e' matrimonii e t e' mumènt du su eventuèl scioglimènt.
2. E' matrimonii e putrà èsa celebrèd snà s'u lébri e tutèl cunsèns di futur spus.
3. La famèia l'è la cellula naturèla e fondamentèla dla società e la i à el dirét da èsa difoisa dala società e da u Stèd.
1. Ogni persouna la à el dirét da avoi una proprietà su persunèla o insèn sa élta genta.
2. Nisuna persouna la putrà èsa privèda ingiustamènt dla su proprietà.
Ogni persouna la à dirét m'la libertà ad pensiir, ad cuscinza, e ad religioun; st'el dirét e cumprènd la libertà ad cambié religioun e ad cambié credo, e la libertà ad manifestè, singolarmènt o insèn sa elta génta, e sia in poblich che in privèd, la propia religioun o e' propii credo tl'insegnamènt, tli pratichi, ti gist religius e tl'oservènza di rituel.
Ogni persouna la à dirét ma la libertà d'opinioun e d'espresioun cumprois el dirét da no èsa molestèda prì la propia upinioun e quèl da ciarché, ricéva e comuniché infurmazioun e idèi usand tot i mèzi e senza riguerd ma cunfoin.
1. Ogni persouna la à dirét ma la libertà 'd riunioun e ad asociazioun pacéfica.
2. Nisun e pò èsa custrèt a fè pèrta d'una asociazioun.
1. Ogni persouna la à dirét da partecipè m'e' g-vèrni de propii paiois, sia diretamènt, sia prì mèzi ad rapresentint scilt liberamènt.
2. Ogni persouna la à dirét da èsa asunta in cundizioun ad parità t'j impiégh poblich de propii paiois.
3. La volontà populèra la è e' fundamènt dl'autorità de g-vèrni; stà volontà la à da èsa esprèsa da elezioun frequenti e leéli, organizèdi a sufrag' universèl e uguèl, a vot segrét, opure seguend una procedura ad vutazioun altretènt lébra e garantésta:
Ogni persouna, cumè pèrta integrènta dla società, la à dirét mla sicurèza suciéla, nonchè mla realizazioun atravèrs u sforz naziunèl e la cooperazioun internaziunèla e in armonia sl'organizazioun e al risoursi ad ogni Stèd, di dirét economich, suciél e culturil indispensabli m'la su dignità e m'u lébri svilop dla su personalità.
1. Ogni persouna la à dirét m'u lavour, m'la lébra scilta dl'impiegh, ma giosti e dignitousi cundizioun ad lavour e m'la protezioun countra la disocupazioun.
2. Ogni persouna, sènza nisuna discriminazioun, la à dirét m'una uguèla retribuzioun in cunfrount m'un uguèl lavour.
3. Ogni persouna c'la lavoura la à dirét ma una pèga giosta e dignitousa c'la garantésa ma se stèsa e m'la su famèia una vita umèna dignitousa e aiutèda, quand l'è nicisèrii, da d'j ilt mèzi ad protezioun suciéla.
4. Ogni persouna la à dirét da fundè dli organizazioun sindachéli e dèi la propia adesioun prì la difoisa di propii interis.
Ogni persouna la à dirét m'u ripos e m'el temp lébri, tnénd count ad conseguénza d'una giosta limitazioun dli ouri 'd lavour e ad ferie retribuidi.
1. Ogni persouna la à dirét d'avoi una cundizioun ad vita c'l'ai permèta da garantì la saluta e e' benèsri propii e dla su famèia, s'una atenzioun particulèra m'l'alimentazioun, m'i vistid, m'la chésa, mli medicini e m'i servizi suciél nicisèrii, e la à dirét m'la sicurèza ti chés ad disocupazioun, malatì, invalidità, vedovènza, v-ciaia e at tot i chés ch'i duvés cumpurtè la perdita di mèzi ad susisténza a cheusa ad fàt indipendint dala su volontà.
2. La maternità e l'infanzia agl'i à dirét ma curi e asisténza particulèri. Tot i burdill, nid al'intèrni de matrimonii o fura da e' matrimonii, i à da beneficié dla stèsa protezioun suciéla.
1. Ogni persouna la à dirét ma l'istruzioun. L'istruzioun la n'à da custè gnint almeno in riferimènt mli classi elementèri e fondamentèli. L'istruzioun elementèra la à da èsa ubligatoria. L'istruzioun tecnica e prufesiunèla la à da èsa m'la purtèda ad tot e l'istruzioun superioura la à da èsa altretènt acèsébla ma tot in cunsiderazioun de mèrit ad ciascun.
2. L'istruzioun la à da èsa indirizèda m'e' pin svilop dla personalità umèna e m'u rafurzamènt du rispèt di dirét umèn e dli libertà fondamentèli. Li la à da ricerché u svilop dla comprensioun, dla tolerènza, dl'amicizia fra toti al Nazioun, i grop ad razi divèrsi, i grop religius, e la à da favurì l'impègn dli Nazioun Unidi prì e' mantenimènt dla pèsa.
3. I genitur i à el dirét ad priorità tla scilta del tip d'istruzioun da dè m'i propii fiull.
1. Ogni persouna la à dirét da partecipè liberamènt m'la vita culturèla dla comunità, la à dirét da aprezè al belèzi dl'arte tli su svariédi fourmi e da contribuì m'e' prugrès dla scienza e da usufruì di su beneficc.
2. Ogni persouna la à dirét m'la protezioun d'j interis murèl e materiil proveniint da ogni produzioun scientefica, leterèria e artestica creéda da la persouna stèsa.
Ogni persouna la à dirét m'un ourdni suciél e internaziunèl te quale i dirét e al libertà proclamid tla presènta Dichiarazioun i posa èsa completamènt realizid.
1. Ogni persouna la à di duvoir ti cunfrunt dla comunità, snà drointa la quale l'è pusébli e' pin e lébri svilop dla su personalità.
2. Tl'esercizii di su dirét e dli su libertà ogni persouna la à da èsa sotoposta snà ma cli limitazioun stabilidi dala lègia prì garantì u riconoscimènt e u rispèt di dirét e dli libertà ad ch'j ilt e prì sudisfè al giosti necesità dla morale, dl'ourdni poblich e de benèsri generèl 't una società democratica.
3. Stì dirét e stlì libertà in pò, in nisun chés, èsa esercitid in cuntrast slì finalità e s'i princìpi dli Nazioun Unidi.
Nisuna pèrta dla presènta Dichiarazioun la pò èsa interpretèda tu sèns da arughés, da pèrta d'un qualsiasi Stèd o grop o persouna, un dirét da esercitè un'atività o da mèta in at un'azioun c'la épa u scop da prevariché di dirét o dli libertà proclamid tla Dichiarazioun stèsa.


text:
Scin
Scin (nom ufizial in italian: Claino con Osteno) de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 545 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 13,1 km² e ona densità de 42 ab./km².
L'è on paes piscinin situaa in sul Lagh de Lugan e formaa de tanti frazion.
Per el sò nòmm italian hinn staa scernii i dò pussee grand, var a dì Scin e Osten. Oltra a quij dò chì a gh'è alter quatter località, ciamaa Barscin, Rescia, Righeggia e San Luzzi.
Ai temp di piev el faseva part de la Piev de Porlezza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Scin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Campsànt
Artéccol in dialètt mudnés
Campsànt (Campsènt in dla variànt dal pòst, Camposanto in italiàn) l'è un cumùn ed 3.109 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Imboden (distret)
El distrèt de Imboden (en todèsch: Bezirk Imboden; en rumanc: District dal Plaun) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna a nòrt col distrèt de Sarganserland (Canton San Gal), a nordèst col distrèt de Landquart, a èst col distrèt de Plessur, a sudèst col distrèt de Hinterrhein, a sudòvest col distrèt de Surselva, e a nordòvest col canton Glaruna.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 203.81 km² e la popolasiù l'è de 18993 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Imboden l'è dividìt en 2 cìrcoi e 7 cümü:


text:
San Michee (sant)
San Michee (de l'ebraigh מיכאל) l'è vun di trii arcangiol nominaa in de la Bibbia. El nòmm Michee 'l vegn de l'ebraigh Mika-El, che 'l voeur dì quell che l'è 'me Dio. L'arcangiol Michee l'è regordaa per avè defenduu la fed contra i esercit del Diavol.
La soa festa, segond el lunari de la Gesa Cattòliga, l'è 'l 29 settember, insema ai alter duu arcangiol (Raffael e Gabriel). L'è veneraa anca de la Gesa Ortodòssa e de l'Islam.
Cuntegnüü
I font bibligh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Canònigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Michee l'è citaa in del Vegg Testament in del Liber del Daniel (12, 1). L'è anca nominaa in del Liber del Giosuè (5, 14-15) 'me 'l capp di esercit del Signor e in Zaccaria (3, 2), anca se lì el ven minga ditt el sò nòmm.
In del Noeuv Testament inveci l'è ciamaa "arcangiol" in de la Lettera del Giuda (9), menter in de l'Apocaliss (12, 7-8) l'è quell che 'l mena i angiol in de la battalia contra el drago (cioè 'l demòni) e che le batt.
Apòcrif[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La figura de San Michee la se troeuva sia in di apòcrif del Vegg Testament tant 'me in quei del Noeuv. In de l'Apocaliss siriaca del Baruch gh'è scritt che l'è quell che 'l tegn i ciav del Paradis; in de la Vita de Adamo ed Eva se dis che l'è staa lù a insegnàggh a l'Adamo a coltivà la terra; in de l'Apocaliss del Mosè se dis che l'ha ditt ai fioeu de Adamo ed Eva 'se gh'even de fà per onorà i mòrt.
In del Vangel del Bòrtol se dis che l'è staa lù a portà in sù la terra i ròbb necessari a Dio per fà sù l'òmm; in de l'Ascensa de l'Isaia el saria staa quell che l'ha tòlt via la preia che la gh'era denanz a la tomba del Iesuss; in de l'Apocaliss de la Mader de Dio el compagna la Madònna in d'on viagg per fàggh vedè 'me l'è che patissen i peccador a l'Inferno.
Patronaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Michee l'è 'l sant patrònn de la polizzia e de vari città come Coni, Alghero e Bari. In Lombardia l'è 'l patrònn de Antegnaa, Calvisan, Figin, Leff, Magnagh, Castiraga Vidard e Pontiroeu. A lù l'è dedicaa el Castel Sant'Angelo a Ròma.


text:
Bokmål
El Bokmål (Lengua del liber), prima del 1929 ciamaa riksmål (Lengua del regn) l'è la püssee parlaa di dü varietà scrit nurveges. L'è staa nurmalizaa e rifinii da Knud Knudsen. El bokmål l'è druvaa da circa el 90% de la pupulazion nurveges, e l'è la variant che de suvent la se mustra ai stüdent furest. L'è basaa principalment ins el danes scrit e ins i dialet nurveges uriental, suratüt i variant di burghes parlaa a Oslo.
L’urtugrafia bokmål l’è druvada suratüt de i popul che parlen i dialecc ch’han ciapaa püssé l’inflüensa del danes e del bass-todesch. Inscambi a chest, i dialecc ucidentai druven el nynorsk che l'è püssé cumpagn di lenguv tradiziunai nurveges.
El bokmål e 'l nynorsk henn minga di ver lenguv: i henn semplisement dü manere deverse de scriv la lingua nurvegesa. Ind la pratega, gh'è dumaa un quaivön che'l parla devera chest lenguv chì, perché in Nurvegia tücc i druven el so dialett, pu sö pu giò arent al bokmål o al nynorsk, anca in di ucasiun üficiai.
El guvern l'haa mia regulaa el Bokmål parlaa e recumanda che la parnunzia la gh'haa de andaga adree a la funulugia del dialett lucal del parlant. [1] A bun cünt, a gh'è una varietaa parlada de Nurveges ch'a l'è cumünement vedüda cume la forma standard per el Bokmål parlaa. Ind The Phonology of Norwegian, Gjert Kristoffersen al scriv che:
El Standard Østnorsk (Nurveges Standard de l'Est) l'è la parnunzia püssé cumünement metüda dent ind i vucabulari e insegnada ai forester ind i class de lengua Nurvegesa.
Cuntegnüü
Gramatega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insema a olter lenguv scandinav, el bokmål l'è vön di chei lenguv indoeuropee che coniüga minga i verb a segond de una persona e un nümer. I sustaniv pöden vess de tri zener: maschil, feminil e neüter. Tütavia, per via de l'inflüensa de la lingua danes, tüt i parol feminin pöden vess druaa cume maschil, cunt di eceziun: inscì se parla de zener cumün. Carateristega prinsipal di lenguv scandinav l'è l'articul determinativ metüü dopu: l'articul determinativ al ven giöntaa cume süfiss al sustantiv, cume ind i esemp a segütaa:
Varda anca:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Råd om uttale. Recuveraa el 2009-03-15.
- ↑ Kristoffersen, Gjert (2000). The Phonology of Norwegian. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-823765-5.


text:
Dialètt pramzan
Artìcol in dialètt pramsân
Al dialètt pramzan l'è 'n dialètt gàl-italic d'la lèngua emiliana-romagnöla parlé int'la provènsa äd Pärma. Al vén in pärta dala popolasiòn dî gàl bòi chi även ocupé il téri d'la zona d'Pärma in t'al 400 a.C. , genta che dopa l’invazión romana l'è restädâ a abitär il térî da vénsù e i s'én mis'cè con j invazor roman. Al lésich c'à s'parläva donca in chi temp lì l'era un latén contaminè da influensi d'la genta galica.
I Gal, o célt, j'an lasè un retàg prezent ancòrra in sérti paroli d' uz cmón cme “gozèn” (maiale), “scrana” (sedia) o ancòra “sôga” (fune). Sucesivament par causa d'j invasiòn spagnoli e sopratut francezi in t'al dialét pramzan a's polen catär dil parôli c'a venen dal francez cme “tirabusòn” (cavatappi) opùr “vert” (aperto) o "pòmmm da téra" (patata) e bombén d' ätri paroli ancòrra.
Difuzsion[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pramzan l'è parlè in tutta la provensa äd Pärma, i s' polèn pärò risconträr ancòrra tri principäli varianti, la primma in di zoni d'la “basa” ( pù o meno da Torîl al fiumm Po), la sgonda in chi zonî dî cmòn 'd Fidensa, Busej e côl äd Sälsmagiôr Terem (in do l'è pù zvén al dialètt piasintén orientäl 'dla Vala dl'Ärda) e la tersa in dl’area di Apenèn. Il variasiôn in tal dialètt i s' caten, oltre ca int'na quälca parola, pu c' äter in t'la prononsa dil vocäli. In t'la montagna pu precisamènt in'tj älti vali dal Tär e dal Sén al dialètt al comensa a veregh na quälca inflesiôn Ligure. Al dialètt par cui c'jèn miga propria 'dla citè d' Pärma, l'è ciamè dai Pramzan (abitant d'la citè 'd Pärma) cme "arioz" o "parmens". Al dì d'incó al dialèt pramzan al s'è acsì profondament misc'è con l'"arioz" d'la provensa e con di atär che solament poch studioz dal dialètt i conserven la parläda originäria.
Provèrbi in dialètt pramzan[modifica | mudéfica la surzéia]
- Chi äzon nass, äson möra.
- L'é mej 'n äzon viv che 'n dotor mort.
- Chi ha avù, ha avù, e chi n'ha avù fa lista növa.
- Badacc an völ ingan; o sònn, o sèj o fam.
- Quand s'é in bal, bizògna balär.
- Bärba bagnäda l'é méza fata.
- La bärba an fa 'l filòzof.
- A fär la bärba a l'äzen as consumma l'aqua e 'l savon.
- Doni e barbera l'é semper primavera.
- Santa Bibiana, quaranta dì e 'na stmana.
- Chi ha bizògn slonga la man.
- Bizògna lavorär par magnär.
- Quand la scapa, bizògna färla.
- An s'pöl miga aver la bòtta piénna e la mojéra imbariäga.
- Il bozii i g'han il gambi curti.
- Chi viva sperand, al möra cagand.
- Amör e caghétt, chi 'n l'ha provä an al crèdd.
- Il cagni chi g'han préssia fan i cagnén òrob.
- Còl ch'tén cäld, tén anca frèdd.
- Tutt i cals int al cul mandon inans un pass.
- Chi lavora 'l g'ha 'na camiza, chi 'n lavora al gh'n'ha dò.
- Ai can mägor agh va drè 'l mòschi.
- Quand as dis dài al can, tut i 'gh dan.
- Tutt i can i ménnon la còvva, tut i cojon i dizon la sòvva.
- Can ch'baja an bòcca miga.
- Tutti 'l bissi i g'han al sò vlén.
- Avril piovös, magg ventös.
Bibliugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
Giuseppe Carli, Umberto Paravini, Dizionario Parmigiano-Italiano, 1966.


text:
12 03
Ol dé 12 de mars l'è 'l 71 ( 72 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 295 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de mars al è ul dí da pòost 71 ( 72 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 295 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1965 - Catalunya: despus i declarassiú fade a Le Monde ol 14 11 de 1963, in che al defendea la identità nassiunala Catalana, i autorità franchiste i espülsa l'abat Aureli Maria Escarré i Jané, che s'esilia a Milà, del stat Spagnöl.
2000 - Spagna: Ol Partit Popular adagna i elessiú a i corte generale per masöransa assolüda.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1890 - Kíev, Ucraina, (Impere Röss): Vaslav Nijinsky, balarí e coreògraf Röss, pàder de la dansa moderna.
1921 - Türí (ol Piemont): Giovanni Agneli, impresari, patriarca del gröp Fiat.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pont Niza
Pont Niza (nom ufizial: Ponte Nizza) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 827 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 23,1 km² e ona densità de 36 ab./km².
L'è int l'Ultrepò Paves, int la vala Stafura al nivel indè che el Niza el va drent int la Stafura. Al cunfìna coi comün de Bagnèra, Sésma, Gudiass, Gremiasch (AL), Montsegal, Val Nisa e Vars.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cumün de Pont Niza l'è stà custitüìi int 'l an 1928 cunt l'ünion di cumün de Piscòren, Trebian Niza, San Ponz Semola e Sésma.
Chèst'ültima però la g'ha recüperàa la sò utunumìa int 'l an 1956.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pont Niza l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Ligamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vlad III de Valacchia
El Vlad III (Sighiṣoara, 2 november 1431 - dicember 1476) l'è staa on voievod de la Valacchia e per on poo de vòlt (1448; 1456-1462; 1476), anca el sò princip. L'è cognossuu amca comè Vlad Ṭepeṣ ("Impalador") per el sò vess crudel contra i nemis, qualità che l'ha permettuu al sò paes de restà indipendent di Turch. L'alter soranòmm, per el qual l'è famos, l'è quell de Dracula ("Dragh piscinin"). La soa stòria l'è stada poeu romanzada e l'ha daa via a on filon letterari e del cinema assee grand.
La vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era el fioeu del Vlad II Dracul e de la Cneanja de Moldavia. El sò pader l'è diventaa princip de Valacchia in del 1436 e donca la famiglia la s'è spostada de Sighiṣoara a Târgoviṣte, la capital del regn. El Vlad e 'l sò fradel Radu hinn staa consegnaa ai Turch, per motiv diplomatigh, in del 1442. Vlad l'è tornaa al sò paes intel 1448, perchè el sò pader e'l sò fradel magior Mircea i aveven coppaa on sò nemis de lur, el Ladislaa II, che 'l voreva diventà el noeuv princip de la Valacchia. Donca, el Vlad l'ha cercaa, cont l'ajutt di Turch, de ciappà el pròppi regn, ma el Ladislaa l'ha sconfigiuu dòpo duu mes de battali. Inscì el Vlad, diventaa ormai Vlad III, l'ha dovuu spettà fina al 10 agost 1456, quand l'ha poduu avègh la possibilitaa per fà foeura el sò nemis. L'ha donca regnaa per ses mes, duranta i quai l'ha combattuu sia contra i sò nemis de dent, comè i nòbil e i popolazion sasson, sia contra quei de foeura, 'me i Turch, che cercaven de giontà el sò territòri al sò grand imperi. La guerra contra de lor l'è finida in del 1462, quand el Vlad, intant che'l combateva i Turch rivaa a Târgoviṣte, l'è staa tradii del re ungares Mattia Corvin, che l'ha faa 'ndà in preson. Duranta quèsta guèrra l'ha faa foeura praticament tucc i sò presonee, comè a Sibiu, in del 1460, quand che l'ha faa impalà ben 10000 Turch.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo 13 ann, Steven III de Moldavia l'ha liberaa e l'ha portaa in sul sò trònn, ma l'ha voruu on quijcòss in cambi. El Vlad el gh'aveva de sposà la tosa del re ungares, de diventà cattòlich (l'era ortodòss) e de fà ona noeuva guerra contra i Turch, che eren semper pussee dent a l'Euròpa. Dòpo ona quai vittòria, in del 1476, in d'ona battalia arent al Danubi, l'è staa circondaa di nemis, tradii di leaa e l'è mòrt combattend. Se sa minga indove el sia finii el sò còrp. Vargun el dis a Costantinòpol, alter a Snagov (ma in questa città, in de la soa tomba, hinn staa trovaa domà di òss de cavall).
Curiositaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'era parent de on'altra famosa killer del temp, la Elisabeta Báthory.


text:
Diagunala principala
In l'àlgebra lineara, la Diagunala principala d'una matriis quadrada, a l'è la diagunala ch'a la va dal cantun da sura a mancina fin al cantun da sota a drita. Par esempi, la sigütaant matriis la cuntegn di 1 in la suva diagunala principala:
Una matriis cuma chesta-chí, in la quaal noma i elemeent da la diagunala principala i-è mia ubligaa a vess 0, sa la nòmina matriis diagunala. La suma di elemeent da la diagunala principala d'una matriis sa la cugnuss cuma la tracja da la matriis.


text:
Fêr dal dé
Artécol in dialèt arzân
Al fêr dal dé (aurora in italiân) l'é l'intervâl dal tèimp ch' a vîn dōp la nôt fònda e ch'al vîn préma ed l'alvêr dal Sōl, e ânca l'aspèt che al cēl a matèina al gh'à in cól peréiod ed tèimp. [1] Per paragòun ed culōr, a gh'é ânch al fenômen dal fêr dal dé dal pôlo, che però la gh'à 'n stôria tóta diferèinta.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
La lûş dal fêr dal dé préma l'é 'd culōr léla-lavânda, pó la pîga al pêrsegh-arâns. Al luşôr al deşvîn dal cambiamèint ed diresiòim di râg dal sōl: difâti i râg, che próm cunsidrêr paralēl, int al fêr dal dé a dēven traversêr i fôder pió fònd ed l'âria.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fêr dal dé


text:
Ebersecken
Ebersecken a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.57 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 422 abitant.
El cumün de Ebersecken al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altbüron, Altishofen, Fischbach, Grossdietwil, Nebikon, Ohmstal, Reiden, Schötz, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ebersecken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1274 col nom de Eberseche. In del 1275 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Ebersegge.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ebersecken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Còsta Masnaga
Còsta Masnaga (nom ufizial in italian Costa Masnaga) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 4 779 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,6 km² e ona densità de 853 ab./km². Al gh'hà daa i nataj al Carlo Bianconi, che al è staa un òm impurtaant par la storia Irlandesa.
L'è tacaa ai comun de Bülciagh, Garbagnaa Munastér, Lambrugh (CO), Meròn (CO), Multee, Nibiònn, Rògen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Còsta Masnaga l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Trinidad e Tobago
Trinidad e Tobago (Trinidad and Tobago in ingles) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Port of Spain.
El gh'ha una süperfiss de 5.128 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.300.000 abitant.
El paes a l'è furmaa di isul de Trinidad e Tobago e de alter 21 isul püssee piscininn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trinidad e Tobago a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trinidad e Tobago (nom ufizial: Republic of Trinidad and Tobago) a l'è una repübliga.
El president a l'é el Anthony Carmona (del 2013).
El prim minister a l'é el Kamla Persad Bissessar (del 2010).


text:
L'è capitaa tücoos in quéla televisiòn
e la vardàvum al bar traa là in söl bancùn,
facc in biaanch e negru che i passàven a manétta,
el muund in biaanche e negru in quéla scatulétta,
Prema ghe n'é vön che canta una canzòn
e dopu i suspenden la trasmissiùn,
hann cupàa un Presideent, pulizia - che casòtt -
soe una machina a Fallas, senza la capòt
Hann dii che l'era bràvu, hann dii che l'era bònn,
però i g'hann sparaa giù de'n balcòn,
hann dii che l'era bravu e l'ha faa tanti prumess
e tanti americani i piàngen ammò adéss
Televisiòn, quanti dé quanti nòcc sö quii pultrùnn
Televisiòn, quanti nocc quanti dé cun quél butòn
E noen in Italia viagiàvum in Cinceent
e cambiàvum tanti ròpp a segùnda del veent,
rüvàva el carosello cun tücc i nuvità
che noen el dé dopu nàvum a crumpà
el Papa de Bérgum che parlàva cume noen
g'a faa fina sugnà de vés püssé bòn,
ancamò incöö che i henn passàa tanti ann,
in cà di italiani gh'è ammò el Papa Giuvànn,
magari pugiàa sura la televisiòn
mentre parlen de Sanremo, de guéra o de balòn
Televisiòn.....
E quanti bei film al lünedé de sira,
John Uéin cupàva tücc senza gnaa ciapà la mira,
e quanti Maik Bongiorno al giuvedé de sira,
se te séret la risposta purtàvet a cà la lira
E quaand che i partiit i henn diventaa a culuu,
l'é staa cumé quaand dopo la pioggia rüva el suu
e alura tütt el muund a l'era deent in quéla bàla,
cun la televisiòn in dell'uffizzi o in de la stàla
vusàvum e bevévum cumé tanti rembambii,
convinti che anca l'arbitro el pudéva sentì
E i naven in sö la loena e i purtàven a cà i sàss
e in giir in sö la Téra segütàven a cupàss
Televisiòn, ...
Ho vedüü tütt el muund e tücc i città
setàa giù in poltrona, saraa deent in cà
Ho vedüü tücc i ròpp che han vurüü famm vedé,
ho savüü tücc i ròpp che hann vurüü fàmm savé,
g'ho scià el telecomando e g'ho piö de levà sö
ma urmai l'é tropp tardi, urmai en pùdi piö
perchè i nàven sö la loena e i purtàven a cà i sàss
e in giir in sö la Tera segütàven a cupàss


text:
Reinach (AG)
Reinach (Rynech in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 7 979 abitant e una süperfiss de 9.47 km², e al se tröva a una altitüden de 528 meter sura al livel del mar.
El cumün de Reinach a l'è tacaa ai cumün de Beinwil am See, Birrwil, Gontenschwil, Leimbach, Menziken, Pfeffikon (LU), Rickenbach (LU), Zetzwil.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Reinach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Windisch
Windisch a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 6 598 abitant e una süperfiss de 4,91 km², e al se tröva a una altitüden de 357 meter sura al livel del mar.
El cumün de Windisch a l'è tacaa ai cumün de Birmenstorf, Brugg, Gebenstorf, Hausen, Mülligen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Windisch l'è colocàda indel sit del camp militar de Vindonissa. In del an 1064 el cumün l'è menziunaa col nom de Vinse.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Windisch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Windisch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gróm
Gróm (Gromo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa n' de la Al Seriana a 40 km de la sità e a 676 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 237 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 20,1 km² e 'na densità de popolasiù de 62 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Ardés, Gandelì, Oltressènda Ólta, Valbundiù, Valgòi e Vilminùr.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gróm l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Walenstadt
Walenstadt a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 45.75 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5428 abitant.
El cumün de Walenstadt al se tröva a una altitüden de 425 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alt Sankt Johann, Flums, Grabs, Quarten, Sevelen, Wartau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'evoluzion de la popolazion del Walenstadt l'è riportada in de la tabela chi de sotta.


text:
Festival da jazz ha publitgà program
-
- Zoom
- Era il starmusicist american Bob Dylan vegn a concertar al festival da jazz 2012. (Keystone)
Il festival da jazz a Montreux ha publitgà la notg il program da quest onn. Quai 2 dis pli baud che planisà.
La raschun saja ina "indiscreziun" en la pressa svizra hai gì num. Tar ils highlights tutgan il musicist american Bob Dylan, la chantadura irlandaisa Sinéad O'Connor ed Alanis Morisette, la chantadura canadaisa. Era da la partida èn Amy MacDonald, Van Morrison e Bobby McFerrin. Il festival da jazz a Montreux è davent da la fin da zercladur enfin mez fanadur. (fc/sda)


text:
Altendorf (SZ)
Altendorf a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.50 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 6036 abitant.
El cumün de Altendorf al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Einsiedeln, Freienbach, Galgenen, Rapperswil-Jona (SG), Lachen e Vorderthal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Altendorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 972 col nom de Rahprehteswilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Altendorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ohio
L'Ohio a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 116.096 km² e una pupulaziun de 11.459.011 abitant.
A l'è tacaa a nord al Michigan e al Lach Erie, al cunfin cunt el Canada, a ovest a l'Indiana, a süd al Kentucky e a la Virginia Ucidentala, a est a la Pennsylvania.
La capital a l'è Columbus (711.470 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Cleveland, Cincinnati, Toledo, Akron e Dayton.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Ohio a l'è andaa dent in de l'Üniun in del 1803.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Ohio al gh'ha 20 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Ohio


text:
Tur Eifèl
La Tur Eifèl la se tróa a Parigi e l'è 'l monümènt piö 'mportànt de la sità e ü di piö famùs monümèncc (mia religiùs) del mónt 'nsèma a la Statüa de la Libertà a Nöa York.
L'è stàcia fàcia sö tra 'l 1887 e 'l 1889 e 'naügüràda 'l 6 de Mas del 1889 per l'Espozisiù Üniversàla del 1889.
L'è stàcia progetàda dal inzegnér Gustave Eiffel e l'è ólta 324 méter isé de és la costrusiù piö ólta de la Fransa e fina al 1929 l'è stacia ach la piö ólta al mónt, pò gh'è pasàt inàcc, anse, gh'è pasàt sura 'l Empire State Building de Nöa York.
Apéna i l' l'à fàcia sö a la zét de Parigi la ghe piasìa pròpe mia, tat che i l' l'à ciamàa la bröta giràfa e i pensàa de bötàla zó a la svèlta öna ólta finìda l'Espozisiù Üniversala.


text:
St. Niklaus
St. Niklaus a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 89.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2351 abitant.
El cumün de St. Niklaus al se tröva a una altitüden de 1120 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eisten, Embd, Ergisch, Grächen, Oberems, Randa, Saas Balen, Saas Fee.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Museum website


text:
Helianthus tuberosus
Helianthus tuberosus l'è 'na spéce de piànta de fiùr perène de la famìa botànica de le Asteraceae e en Lumbàrt e en lèngua italiàna i è ciamàcc Topinambur.
Ol nòm del gèner, compàgn de chèl del girasùl, l'è Helianthus, paròla che la é dal Gréch antìch e che l'è fàcia da Helios cioè sul e ”Anthos” che 'l völ dì fiùr e alùra 'l Helianthos 'l sarès ol fiùr del sul. Chèsto nòm l'è lìgat al fàto che i fiùr del girasùl, ma mia chèi del topinùmbur, i se ùlta sèmper de la bànda del sùl, manèra de comportàs mèi cognusìda col nòm de eliotropìsm. [1] Chèsta piànta 'nsèma a chèla del girasùl l'è riàda 'n Eüròpa dal Nòrt Amèrega in del sécol XVII. [2]
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl rià a 'n altèsa de dù o tré méter.
Le fòie i è opòste endèla part sóta del gamp e le diènta altèrne 'ndèla part àlta. I è dröse a tocàle, grànde, co l'aspèt d'ün öf ma 'mpó slongàde 'n pönta e coi òrli capetàcc; chèle piö bàse le pöl rià a 30 ghèi de larghèsa, chèle 'nsìma i è piö pesène e strète
La 'nfiurescènsa la g'ha la fùrma clàsica de chèle de le Asteraceae con dés o vint pétali radiài de culùr zalt bèl cargàt, de 5 o 10 ghèi de larghèsa. De sólet 'l Helianthus tuberosus 'l fiorés a partì da la fì del estàt, m sùra de töt al prensépe del otörno, tra setèmber e noèmber, e se 'l tröa sùra de töt 'n bànda a i stràde, ma ach söl bórd di cap.
I fröcc i è di achéni che se 'nsomèa fés a la somésa dei girasùl, menimà la pàtata de 'ndó che la nas la piànta e che l'è sóta tèra l'è bùna de mangià, l'è dovràda per i animài, ma l'è bùna pò per i òmegn e l'è dólsìna de saùr.


text:
Cruàta
La cruàta (it. cravatta) l' è 'n acesóri elegànt dal vestimèint 'd i òm chè in dl' Osidèint, a fórma 'd banda lunga e sutìla, che dintór'n al còl, la pasa sòt' al gulèt 'dla camìśa e dòp 'd al só nōd 'laburê, la va śò quacènd i ptòun 'dla camìśa infìn a 'rivèr a l' altèsa 'd la sintùra.
La lunghèsa dal cruàti l' è quèśi sèimper ed 150 cm, mo se 'l òm 'l è dimòndi élt, u 'l vól arvujèr al nōd piò e piò vòlti (cunsùm in dla lunghèsa 'd la stòfa), a pól èsregh biśògn 'd na cruàta piò lunga, cùma 'd 165 cm. El varietè 'di disègn u di culór 'dla stòfa i pól'n ès'r infinìdi, mo necesariamèint i disègn 'l è méj ch' i sìen cichìṅ, vìsta l' àrea cichìna purtèda vìa da la cruàta.
Al nōd nurmèl ch' a s fa in dal cruàti 'l è a 4 gîr, mo vlènd a s pól fèregh'n anca 6, 7, 8 u 9 gîr (per 'n aspèt stravagànt).
La manéra dal nōd a 4 gîr
D' in dû 'l deśvìn al só nòm
Na spéci tradisiunèla 'd cruàta l' éra druèda da soquànt suldê cruêt (hrvat) chi cumbatìven in dl eśèrcit francéś sòta Luì XIII in dal diciasetèś'm sècul. Al gùst p'r al druamèint ed cla cruàta chè al rivarà infìn al re Luì XIV, al re Sōl, e 'l nòm da sièrpa cruàta ciuè 'di cruêt al dvintarà sól cruàta.
Ligàm a fōra
- (IT) D' in dû 'l deśvìn al só nòm ins etimo.it


text:
La Pessina
La Pessina (La Pesìna in Cremones; Pessina Cremonese in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona con 667 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 22,1 km² e ona densità de 30 ab./km².
L'è tacàt ai cümü de Cappella de' Picenardi, Gabbioneta-Binanuova, Isola Dovarese, Ostiano, Pescarolo ed Uniti, Torre de' Picenardi, Volongo
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nomer de abitant del comun de La Pessina l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Thomas Edison
Thomas Alva Edison (Milan, Ohio, 11 de febrér del 1847 — West Orange, New Jersey, 18 de utùer del 1931)[1] l'è stat en inventùr e 'n imprendidùr americà che g'ha svelöpàt divèrsi dispuzitìf importàncc che g'ha ìt 'na gràn importànsa indüstriàla.
L'è stat el prim a aplicà i prensépe de la prudusiù de màsa al procès de l'envensiù. Edison l'ìa cunsideràt giü dei piö prulìfich enventùr del sò tép, e 'l g'ha stabilìt el rècord co 1.093 brevècc. El g'ha fat registrà le sò 'nvensiù en töt el mónt.
'Ntra i sò contribùti piö üniversài per l'evulusù tecnològica e scentìfica gh'è la lampadìna a 'ncandescènsa, el gramòfono, el cinescòpio, el dictàfono e 'l micròfono a granèi de carbù per el telèfono. Edison l'è giü dei precursùr de la revulusiù tecnològica del sècol XX. El g'ha ìt 'na part determinànt endèl'indüstria del cìnema.
Biografìa [1][Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Thomas Alva Edison l'è nasìt endèna famìa de la clas média, ai 11 de febrér del 1847, a Milan, endèl stat americà del Ohio. Sò pàder, Samuel Edison, canadés de urìgin olandéza, che per sbarcà 'l lönàre 'l fà 'n pó de töt: el vendidùr de barbài, el maringù, carpentér, agènt imubiliàr, ecc. Sò màder, Nancy Eliot Edison, ex-profesorèsa canadés, la g'ha 'n càrech sèt fiöi, dei quài tré i mör amò picinì. Thomas l'è 'l piö zùen de töcc, e, per chèsto, sò màder la ghe dèdica 'na atensiù speciàl.
Endèl 1853, la famìa la fà San Martì e la và a stà a Port Huron. Par che zamò de picinì 'l gh'ìes dei problémi a sintìga e a scöla, l'ünica de la citadìna, el Thomas Edison el fàa fadìga. El sò profesùr, el reverèndo Engle, el dizìa que "'l gh'ìa adòs el diàol e che dismitìa mài de fà domànde stüpide e che 'l fàa fadìga a 'mparà". En piö, el se refüdàa de stà a le lisiù. Dòpo de tré més de scöla el Thomas Edison el làsa lé de nà e 'l turnarà mai piö a nà a 'na scöla 'n töta la sò vìta. La sarà sò màder a ciapàs la brìga de edücàl e lü, de la sò bànda, l'empàra chèl che la 'nteresàa de piö. El fenesarà per divorà töcc i lìber de sò màder che parlàa de scènsa. El riarà a mèter en pé 'n laboratóre de chìmica söl solér che 'na ólta ogna tat el fàa tremà töta la bàita.
El càta sà, 'ntàt, en pòst cóme vendidùr de giornài, panadì, tùrte e fröta söndèn tréno che 'l nàa de Port Huron a Detroit. La guàrdia de la stasiù locàl la ghe lasàa tègner i sò giornài e töt el rèst endèn vagù öt. Ghe restàa amò del tép per lèzer e per fà i sò esperimèncc endèl sò laboratóre che, de niscùs, l'Edison el gh'ìa mitìt en pé endèn giü dei vagù e che 'n bèl dé 'l narà a föch per 'n esperimèt mìa nat per el sò rét. En chèl perìodo ché, pegiùra 'l probléma de udìto che 'l gh'ìa sèmper vìt e 'l vé quàze sùrt.
Entàt però l'empàra el còdice Morse e 'l fa sö dei telègrafi artigianài. Piö tàrde 'l ghe darà a sò fiöla 'l scötöm de "Dot" (pónt) e a sò fiöl el scötöm de "Dash" (lìnea). El frequènta 'n córs e 'l rìa a deentà telegrafìsta del paés endóche l'è nasìt, però, sicóme che 'l gh'ìa amò 'l vése de fà esperimèncc, el và a finì de fà söcéder 'n óter incidènt e quàze 'l fà saltà pelària l'ufìcio.
Edison el fà brevetà la sò prìma 'nvensiù - 'na màchina per registrà i vóti, che gh'è 'nteresàt a nisü - quan che 'l gh'ìa 21 agn. El và a stà a Nöa York endèl 1869 per afermàs come enventùr como indipendènt. El rìa sènsa gne 'na palànca e 'l fàa la fam. Du agn piö tàrde, l'envènta 'n indicadùr automàtich de quotasiù de la bórsa. El riarà a vindìl per 40 mìla dòlari e 'n piö 'l fìrmka 'n contràt co la Western Union, puzisiù che g'ha pirmitìt de nà a stà de per sò cönt a Newark, en quartér periférich de Nöa York.
El dé de Nedàl del 1871, el se spùza condèna s•cèta de 16 agn, Mary Stilwell, giöna de le sò 'mpiegàde. Dùsez'àgn piö tàrde, dòpo de ìga dat tré fiöi, Mary la mörarà de tìfo. Edison el se spùzarà amò 'na ólta, co Mina Miller, e pò a de lé 'l g'harà tré fiöi.
Endèl 1876, quan che l'ìa zamò famùs, la varietà de la sò atività e le sò dispunibilità econòmiche le ghe peretarà de mèter en pé 'n véro cèntro de ricérca a Menlo Park. L'ìa quàze 'na cità 'ndüstriàl, co ufìci, laboratóre, asistèncc e tècnich preparàcc. En chèsta época, l'Edison el riarà a prupunìs l'obietìf de tirà fò 'na nöa 'nvensiù ògna dés dé. El riarà mài a tat ma per en perìodo de quatr'àgn, el riarà a brevetà 300 invensiù nöe, che 'l corespónt praticamènt a 'na creasiù ògna sich dé.
Endèl 1877 el g'ha 'nventàt el fonògrafo. L'aparàt el cunsistìa endèn cilìnder ricuprìt condèn fòi de alumìnio. 'Na puta gösa la vignìa schisàda cùtra 'l cilìnder. Colegàcc a la pùta gh'ìa 'n um diafràma ('n dìsch fì fì che fàa de sensùr endóche le vibrasiù le vignìa convertìde de segnài eletrònich en segnài acùstich e vicevèrsa) e 'na sórt de turtaröl grant. El cilìnder el vignìa fat girà a mà entàt che l'operadùr el ghe parlàa dét endèl turtaröl. La us la fàa vibrà 'l diafràma. Entàt, la puta gösa la segnàa 'na rìga endèl fòi de alumìnio.
Quan che l'inciziù la l'ìa finìda, la pùta la vignìa cambiàda condèna ùcia; la machinèta a fà isé la ripruducìa le paròle quan che se turnàa a fà girà 'l cilìnder. El Thomas Edison el g'ha lauràt dré a chèsto progèt endèl sò laboratóre entàt che 'l cantàa la cansù de pipì "Maria la gh'ìa 'n pirì" (Mary had a little lamb), e pò 'l la fàa sunà col sà fonògrafo.
Endèl 1878, quan che 'l gh'ìa 31 agn, el s'è mitìt endèl có de rià a tirà fò la lùce a pàrter de l'energìa elètrica. Zà dei óter ricercadùr i gh'ìa zamò pröàt a fa sö de le làmpade elètriche. Nernst e Swan, per ezèmpe, i éra riàcc otègner en quach rezültàt, ma i sò dispuzitìf i düràa tròp pòch e pò i se spacàa.
Edison el g'ha pröàt en prensépe a doprà dei filamèncc de metàl. Gh'è ülìt 'na möcia de 'nvestimèncc e miér de pröe per rià a troà 'l filamènt giöst: en fil de cutù parsialmènt carbunizàt. A mitìl endèn vazèt de védre endèl quàl s'ìa creàt el vöt, el fil el se scaldàa a fàga pasà dét la corènt elètrica 'nfìna che 'l deentàa incandescènt, sènsa però deleguàs, evapurà o brüzà. Endèl 1879, 'na lampadìna fàda sö a chèl sistéma lé la g'ha lüzìt per 48 ùre dré a fìla e, per le fèste de l'öltem de l'an, 'na stràda 'ntréga, arènt al laboratóre, l'è stàda ilüminàda come demostrasiù püblica.
Thomas Alva Edison l'è mórt ai 18 de utùer del 1931.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 The Life of Thomas A. Edison (Ingles)


text:
Avais vis ina bova, in accident, in incendi u insatge auter ch’è fitg spectacular? Lura filmai u faschai ina fotografia ed ans tramettai quellas a nus sin l’adressa voss-sguard@rtr.ch. Inditgai da tge ch’i sa tracta e voss numer da telefon. Tut tenor è voss filmin u vossa fotografia da vesair en l’internet u schizunt a la televisiun.
Resguardai ch’i dat ina limita tar la grondezza dals e-mails. Vul dir l’e-mail na dastga betg esser pli grond che 10 MB. Quai èn per ordinari filmins da 90 secundas u 3-5 fotografias. Vus retschavais ina conferma automatica sche l’e-mail è arrivà tar nus. Cas cuntrari n’ha insatge betg funcziunà.
Avant che trametter a nus in e-mail cun fotos u videos faschai il bun e legì las cundiziuns generalas. Cun trametter l’e-mail confermais vus che vus essas d’accord cun las cundiziuns qua sut.
Cundiziuns generalas
Dretgs d’utilisaziun
- La persuna che trametta videos/maletgs transferescha explicitamain il dretg a RTR da far diever da quels, senza intginas restricziuns.
- La persuna che trametta videos/maletgs permetta explicitamain al public da RTR da guardar e/u tadlar quels sin ils vecturs dal program da RTR.
- Ils videos/maletgs pon vegnir integrads sco link sin paginas d’internet che n’appartegnan betg a RTR.
Responsabladads
- La persuna che trametta videos/maletgs garantescha ch’ella ha il dretg da trametter quels, e ch’ella dispona dal consentiment da tut las persunas renconuschiblas en il video/maletg.
- La persuna che trametta videos/maletgs liberescha RTR da tut regress, dispita giuridica, u dumonda d'indemnisaziun, ch’ina terza persuna pudess instradar u far valair en consequenza da la publicaziun dad in video/maletg sin ils vecturs dal program da RTR.
Indemnisaziun
- Indemnisaziuns u remuneraziuns n’èn betg previsas per la transmissiun da videos/maletgs.
Cuntegn
- La persuna che trametta videos/maletgs declera ch’il cuntegn da quests documents na cuntrafa betg al dretg svizzer vertent e na violescha betg l’integritad da terzas persunas.
- Ils videos/maletgs na pon betg servir sco reclama.
Moderaziun
- RTR ha il dretg da decider sche gea u na, ina part u la totalitad, cura, ed in tge furma publicistica in video/maletg vegn duvrà en ses vecturs dal program.
- Tut ils videos/maletgs cun cuntegn offendent, disfamond, indecent, pornografic, disturbond, u rassistic na vegnan betg emess.