text:
Absolutissem
Cun absolutissem (er monarchia absoluta; lat. absolutus: ‹liberà, distatgà›, en il senn da legibus absolutus = ‹distatgà da las leschas›) vegn designada en monarchias ina furma guvernamentala ch’è segnada d’in regent ch’agescha or d’agen plainpudair, pia senza cumpetenza da cundecisiun pli gronda da vart dals stans u d’instituziuns democraticas. Questa furma guvernamentala ha Jean Bodin descrit a moda sistematica ed empruvà da giustifitgar.
A medem temp designescha il term ‹absolutissem› in’epoca da l’istorgia europeica premoderna, la quala è stada segnada da questa furma guvernamentala. I sa tracta dal temp tranter las guerras confessiunalas dal 16avel e l’entschatta dal 17avel tschientaner e las revoluziuns da la fin dal 18avel tschientaner.
Dapi la fin dal 20avel tschientaner vegn messa en dumonda la noziun sco descripziun d’epoca; da quel temp han numnadamain, sper ils principadis absolutistics, er flurì republicas sco ils Pajais Bass u monarchias constituziunalas sco l’Engalterra. Per quest motiv vegn en il fratemp dà la preferientscha a la noziun ‹temp dal baroc›, la quala includa sper differenzas politicas er apparientschas religiusas, filosoficas ed esteticas contemporanas.
Stadis che vegnan regids a moda absolutistica datti er en il temp preschent. Quai è per exempel il cas tar il papa en il Stadi dal Vatican u tar il retg da l’Arabia Saudita, dals quals il domini sa referescha a princips religius.
Emprova d’ina tipisaziun: segns caracteristics da l’‹absolutissem›Edit
Sco segn distinctiv dal svilup ch’ha manà a l’absolutissem vegn considerà il process da statalisaziun; quel sa manifestescha en la furmaziun d’in’armada permanenta, en in apparat da funcziunaris che dependa exclusivamain dal regent, en l’integraziun da la baselgia en il stadi sco er en il sistem economic mercantilistic. Ultra da quai è il maletg da sasez dals prinzis barocs sa midà, quai ch’ha intensivà la vita curtaisa; quella dueva culminar en la curt da Versailles da Louis XIV.
Il monarc absolut pretendeva bain per sai la pussanza statala illimitada e nundividida, pia senza ch’ils stans u il parlament coopereschian. Ils teoretichers da la monarchia absoluta sco Thomas Hobbes u Jean Bodin han però er accentuà ils cunfins dal domini: ses agir dueva correspunder a las pretensiuns da la religiun, dal dretg natiral e tut tenor er ad ina constituziun statala.[1] Ma il monarc na dueva betg esser suttamess ad in dretg positiv.[2]
En la fasa tardiva, che vegn per ordinari numnada ‹absolutissem illuminà›, ha il prinzi vesì sasez sco ‹emprim servient dal stadi› e mess ad ir ina politica da refurma orientada al bainstar general. Quella è tranter auter sa manifestada en furma da toleranza religiusa, refurmas en dumondas da l’educaziun e dals fatgs da scola sco er en mesiras che servivan a meglierar la giurisdicziun.
Anc adina vegn l’absolutissem surtut percepì sco furma guvernamentala ch’ha culminà en l’Europa dal temp dal baroc. Questa tipisaziun deriva da l’istoriograf Wilhelm Roscher ch’ha empruvà l’emprima giada en il 19avel tschientaner da periodisar il ‹temp da l’absolutissem› e d’attribuir a l’epoca da l’illuminissem ina posiziun per sai. El ha sviluppà la tesa d’in progress ch’haja cumenzà cun in ‹absolutissem confessiunal›, che saja sa sviluppà ad in ‹absolutissem curtais› e che saja ì a finir en in ‹absolutissem illuminà›.[3] L’exempel classic per l’‹absolutissem curtais› furma il retg franzos Louis XIV. Pli tard saja sa furmà da l’absolutissem sco tal in ‹absolutissem illuminà›, en rom dal qual il bainstar da tuts saja daventà la finamira principala dal regent che regiva uschiglio sco monarc absolut. Sco exempel classic per questa furma vala Friedrich II da la Prussia ch’ha ditg da sasez ch’el saja l’emprim servient dal stadi.
Sper questa sutdivisiun tradiziunala da l’epoca è il model da Roscher vegnì applitgà adina dapli sin champs specifics da l’istorgia dal temp modern tempriv. Uschia han ins cumenzà a discurrer da l’absolutissem pratic, birocratic, german, roman etc. senza reflectar a fund questa terminologia u render attent a las differenzas cumplexas.
Sur lung temp è la noziun ‹temp (u epoca) da l’absolutissem› vegnida applitgada incontestadamain sin la fasa da l’istorgia europeica che tanscha da la Pasch vestfalica (1648) fin l’erupziun da la Revoluziun franzosa (1789). Vers la fin dal 20avel tschientaner han ins però relativà l’idea d’in exercizi da la pussanza illimità dal ‹regent absolut› senza nagin resguard da las forzas ch’eran cuntrarias a la centralisaziun; enstagl han ins cumenzà a dumandar «suenter ils tratgs betg absolutistics entaifer l’absolutissem» (Gerhard Oestreich). Sco cuntramoviment dal ‹temp da l’absolutissem› vegn considerada l’epoca da l’illuminissem (da la quala blers tratgs caracteristics èn gia sa sviluppads dal temp che vegn designà tradiziunalmain sco ‹absolutistic›).
En il fratemp vegn schizunt discurrì dal ‹mitus absolutissem›.[4] La tesa principala en quest connex è quella che er la pussanza politica en Frantscha dal temp da Louis XIV n’avess mai pudì sa far valair senza in’economia da clientella, elitas tradiziunalas e structuras regiunalas e localas decentralas. A medem temp vegn mess en dumonda sche l’Engalterra furmia propi in cas spezial en congual cun l’ulteriura Europa ‹absolutistica›.[5] Da l’autra vart crititgeschan intgins scienziads ch’i vegnia pratitgà uschia in revisiunissem e ch’i dettia actualmain «la tendenza da demontar dal tuttafatg il maletg da l’absolutissem da pli baud».[6]
Absolutissem curtaisEdit
En il term da l’‹absolutissem curtais› vegn attribuì al retg sur ses stadi in domini absolut per grazia da Dieu. Tenor quel viva el ad ina curt pumpusa e decida er areguard la religiun da ses subdits. El sa stenta da radunar ils nobels da ses pajais a la curt, betg mo per survegnir els sut sia controlla, mabain er per manar els en sia independenza tras ils auts custs da la vita curtaisa ch’ils blers pudevan be sa prestar grazia a las generusas donaziuns da vart dal monarc. Il sistem da puniziun prevesa chastis fitg severs, inclus la tortura. La serviladad e la lavur tributara existan vinavant. L’aristocrazia e la baselgia giaudan privilegis sco per exempel l’exempziun da taglia. Il stadi dispona da grondas quantitads da daners e da metals prezius.
Sco furma la pli exprimida da quest absolutissem curtais vegn considerada la curt da Louis XIV a Versailles. La vita curtaisa fitg pumpusa ha fatg daventar dependenta l’aristocrazia dal retg, pertge che quel pajava las festas ed emprestava als nobels daners. Uschia pudeva il retg reger independent da l’aristocrazia. Il clerus influenzava el tras vasts sustegns a favur da la baselgia. Ultra da quai sa referiva el al fatg dad esser in ‹regent per grazia da Dieu›. Il terz stan controllava Louis tras ils prinzis e tras la favur da la burgaisia superiura, uschia ch’el aveva er pussanza sur la classa sociala dals lavurants. En pli vegniva il pli pitschen dubi areguard l’autoritad dal monarc chastià a moda ordvart severa.
Quest maletg da la curt sco ‹element da disciplinar e da sacralisar› vegn però mess en dumonda schizunt per la Frantscha. Uschia èn intgins istorichers da l’avis che Louis XIV haja cuntanschì ina pussanza absoluta sco ‹roi-soleil› be en la represchentaziun.[7] La dependenza e las colliaziuns dal prinzi ‹absolutistic› cun ils stans, creditaders, artists e las baselgias n’hajan però – surtut ordaifer la Frantscha – betg laschà sa sviluppar in sistem serrà. En spezial tar ils principadis pli pitschens e tar stadis ecclesiastics na sa lascha betg discurrer d’in domini ‹absolutistic›.[8]
Absolutissem illuminàEdit
Entaifer l’absolutissem illuminà resguarda il retg sasez sco «emprim servient dal stadi». Sia curt vegn manada a moda pli simpla per pudair augmentar l’effizienza da l’apparat statal. L’influenza da l’aristocrazia e dal clerus (baselgia) sin il terz stan è pli pitschna; al pievel vegn concedida la libra elecziun da la religiun. La serviladad vegn scumandada, la lavur tributara reducida e per surpassaments da las leschas èn previsas puniziuns main severas. La ritgezza dal stadi furma ses terren e funs. Realisaziun pratica ha questa concepziun dal stadi chattà en la monarchia habsburgaisa sut Maria Theresia e ses figl Josef II ed en Prussia sut Friedrich II.
Legitimaziun filosofica da l’absolutissemEdit
Ils regents sezs sa legitimavan per ordinari cun far valair ch’els hajan retschet lur pussanza per grazia da Dieu. Il teoreticher dal stadi franzos Jean Bodin (1529–1569) percunter è gia sa stentà fitg baud – sco resposta sin las scrittiras dals monarchomacs (ils publicists calvinistics che crititgavan la monarchia absoluta) – da fundar quella a moda teoretica. Bodin ha l’emprim formulà la tesa da la suveranitad da la pussanza, tenor la quala il stadi – represchentà tras il monarc – haja l’incumbensa da manischar ils interess communabels da pliras chasadas ed exequeschia perquai lur pussanza suverana. En quest senn furmia il stadi ina pussanza absoluta, indivisibla e perpetna. Vinavant ha el tractà en sia scrittira ‹Les Six Livres de la République› la pretensiun da tutpussanza dal suveran, sin il qual ils sistems guvernamentals absolutistics da pli tard èn sa fundads. Bodin na conceda però als regents nagin dretg despotic, mabain pretenda en sias ovras da respectar il dretg natiral, las leschas divinas e la protecziun da la famiglia e dal possess.
Sviluppà vinavant la legitimaziun da l’absolutissem ha il teoreticher dal stadi Thomas Hobbes en si’ovra ‹Leviathan› dal 1651. Tenor sia teoria banduna l’uman il stadi natiral (ch’è segnà da la libertad, ma er dal cumbat tranter ils umans) e sa renda en ina societad che vegn regida d’in suveran. Quest suveran ed ils umans fan in contract social en il qual ils umans daventan subdits e surdattan lur dretgs da libertad individuals al suveran. Quai fa l’uman or d’agen interess, damai ch’il suveran al conceda persuenter protecziun a l’intern e vers anora. Quest suveran sa chatta ordaifer il dretg per pudair decider libramain. Il suveran po er esser in monarc. Cun ses ‹Leviathan› è Hobbes daventà il fundatur da la filosofia dal stadi moderna. La legitimaziun politica da l’absolutissem pratic en Frantscha n’èn percunter betg sa referì ad el, mabain è sa basa sin dretg divin; tras quai dueva l’idea da la suveranitad roiala vegnir surelevada sur tut il terrester.
En Germania han Samuel von Pufendorf e Christian Wolff sviluppà cun lur dretg natiral in’autra via per legitimar la pussanza. Els èn partids d’in contract da pussanza dubel: L’emprim saja stà il contact social ch’haja laschà nascher il stadi sco tal. Il segund haja alura furmà il contract da surdada da la pussanza al regent futur. Quai haja pussibilità da tansferir l’entira pussanza en il senn absolutistic, ma er da fixar leschas da basa che limitavan la pussanza u che faschevan dependenta quella dal consentiment d’autras instanzas. Tras quai pudeva il regent vegnir obligà d’ademplir finamiras statalas prioritaras areguard la segirezza interna u exteriura ed il bainstar social. En cas ch’il regent sviava memia fitg da l’intent primar dal stadi u violava la lescha da basa, existiva uschia er in dretg da resistenza cunter il regent.
Pitgas da la pussanzaEdit
Il regent sa basava sin sis pitgas da la pussanza: sin si’armada permanenta, la giustia e polizia, l’administraziun cun il retg a la testa, l’aristocrazia a la curt, la baselgia naziunala ed il mercantilissem:
L’armadaEdit
L’armada permanenta dueva segirar la pussanza dal monarc a l’intern ed ensemen cun la flotta da guerra er a l’exteriur. La Frantscha aveva il 1664 radund 45 000 ed il 1703 gia bunamain 400 000 umens sut las armas ed era daventada uschia la pli ferma pussanza militara da l’Europa. Per stenschentar da bell’entschatta sullevaziuns da subdits u da nobels che s’opponivan, duvrava Louis XIV in’armada efficazia che steva a disposiziun da tut temp, pia betg mo da temps da guerra, mabain er da pasch. L’autoritad militara superiura giascheva en ils mauns dal retg. Ma surtut vuleva Louis XIV far da la Frantscha la pussanza egemoniala en l’Europa. L’armada è vegnida equipada cun armas modernas ed – in novum da quel temp – cun unifurmas unitaras ed è vegnida suttamessa ad in dril sever e reglà fin en ils detagls. Ils custs ch’il vast apparat militar ha chaschunà e las bleras guerras ch’il retg manava han strapatschà massivamain la bilantscha dal stadi, quai che dueva manar pli tard al bancrut dal stadi.
Organisaziun dal stadiEdit
Legislativa e giudicativaEdit
Il retg concentrava tut la pussanza en sia persuna. El manava las fatschentas da la regenza, relaschava las leschas ed era a medem temp il derschader suprem. Dentant è Louis XIV vegnì sustegnì durant ses entir temp d’uffizi da radund 17 ministers che furmavan impurtantas persunas da confidenza; quels derivavan adina pli savens da famiglias burgaisas, damai che Louis XIV era da l’avis che quels sajan pli diligents e cumpetents. Ultra dals ministers existiva in apparat da radund 4000 funcziunaris ch’administravan l’entir pajais.
Sco legislatur steva il retg sur la lescha (legibus absolutus: ‹schlià/liberà› da las leschas); sco derschader pudeva el intervegnir en las decisiuns d’instanzas pli bassas. La regenza pudeva il retg surlaschar ad in primminister sco per exempel Richelieu u Mazarin, u er surpigliar sez sco per exempel Louis XIV suenter la mort da Mazarin (1661). In impurtant dictum da Bodin en quest connex sa cloma: ‹Maiestas est summa in cives ac subditos legibusque absoluta potestas.› (‹La suveranitad dal stadi è la pussanza ch’è la pli auta envers ils burgais e subdits e ch’è schliada da las leschas.›)
Taglias ed administraziunEdit
Temids il pli fitg entaifer la populaziun eran ils ‹intendants› ch’incassavan per Louis XIV las taglias e dirigivan la polizia. La paja dals intendants creschiva per ordinari cun l’autezza da las taglias ch’els consegnavan al retg. Perquai han els gì il num d’esser ils ‹chauns da sang› dal retg.
La populaziun sa divideva en trais stans: clerus, aristocrazia e burgais inclus ils purs. La chargia fiscala divergiava da stan tar stan. Tut ils stans avevan da pajar la capitation (taglia persunala). Cun in pajament unic da 24 milliuns glivras è il clerus sa liberà l’onn 1710 per adina da la taglia persunala. Lur suletta contribuziun consistiva dapi lura da taglias indirectas facultativas (don graduit). La noblezza (pir dapi il 1749) ed ils burgais e purs stuevan pajar sper la taglia persunala il vingtième (ventgavel). L’aristocrazia pajava quel però be darar, damai ch’ella na vuleva betg sa laschar metter a pèr cun ils burgais e purs.[10]
Ils territoris franzos sa laschavan sutdivider en Pays d’élections (territoris sut administraziun d’intendants), Pays d’états (provinzas cun atgna administraziun da taglia) e Pays conquis (territoris ch’eran vegnids suenter il 16avel tschientaner tar la Frantscha). En ils Pays d’élections e Pays conquis sa drizzavan las entradas dals intendants tenor las classas da taglia fixadas dal retg. Excepziuns devi be en situaziuns spezialas sco temps da guerra, cura ch’il stadi duvrava dapli daners. A las administraziuns en ils Pays d’états vegniva prescritta ina summa ch’ellas avevan d’incassar. Per gronda part pudevan quellas disponer sezzas, a tge gruppas che vegnivan imponidas tge tariffas da taglia. Vers la fin dal temp d’uffizi da Louis XIV vegnivan er quellas dirigidas d’intendants; quels avevan però be da retschaiver ils daners.
La cultura curtaisaEdit
Il monarc e sia curt furman il center da la vita sociala e culturala. L’aristocrazia curtaisa era obligada da sa participar a la vita curtaisa, vul dir da prender part e d’organisar sez festas, chatschas ed inscenaziuns fitg charas, da purtar la moda la pli nova e d’eriger ensembles da chastels e parcs pompus. Quai tut ruinava bunamain ils nobels e serviva a privar els da la pussanza politica: Avend uschia basegn dal sustegn finanzial dal monarc, daventavan els dependents da quel. Intellectuals ed artists vegnivan medemamain liads a la curt (en furma d’aliments resp. dal mecenat). Tutta furma da cundecisiun da vart dals subdits na vegniva betg tolerada en il stadi.
La baselgia naziunala catolicaEdit
Savens vegn pretendì che Louis XIV eri dal temp da l’absolutissem er il chau da la baselgia catolica en Frantscha. Quai n’è però betg correct, damai che betg il retg era il chau da la baselgia, mabain il papa cun sedia a Roma. Bain ha Louix XIV empruvà cun ils artitgels gallicans da limitar fermamain l’influenza dal papa sin la baselgia naziunala franzosa. E la baselgia da sia vart mussava sia loialitad envers il retg cun proclamar en l’entir pajais da la scantschala ch’il regent absolutistic exequeschia sia pussanza per grazia da Dieu. Uschia vegniva dà a mintga grevezza che vegniva imponida dal regent terrester l’impressiun sco sch’i sa tractass d’ina chargia che vegnia adossada da Dieu sez.
Tranter ils subdits sa chattavan er protestants (p.ex. ils Ughenots), ma questas confessiuns na tolerava il regent absolutistic betg, damai ch’el considerava be il catolicissem sco ‹dretga› religiun. Da l’autra vart devi er stadis absolutistics protestants, sco per exempel il Danemarc cun la confessiun evangelic-luterana sco religiun naziunala.
MercantilissemEdit
Il mercantilissem era segnà d’ina politica economica centralistica, sistematica, dirigida tras il stadi. Las entradas publicas che vegnivan generadas en questa moda eran necessarias per finanziar il stadi (l’armada permanenta, l’administraziun, l’alimentaziun da l’aristocrazia e la politica d’expansiun). I sa tracta d’ina furma economica che s’orientava als basegns da l’armada e da la curt.
Flancà da la politica da l’exteriur vegnivan prendidas las suandantas mesiras:
- Augment da l’export, reducziun dals imports (politica da duana, construcziun da manufacturas), stenta da daventar economicamain independents d’auters stadis.
- La flotta da guerra e mercantila vegn schlargiada per segirar e promover l’import da materias primas ed il commerzi.
- Extensiun da la rait da traffic: erecziun da vias, punts e chanals.
- Controllas da qualitad.
- Fundaziun da colonias cun participaziun da societads commerzialas (surdada da responsabladad, concurrenza automatica tranter las societads); las colonias duevan però vegnir tegnidas en dependenza economica absoluta da la Frantscha.
Origin e svilupEdit
Ils origins da l’absolutissem èn da chattar en la fasa da transiziun tranter il temp medieval tardiv ed il temp modern tempriv. La societad europeica da quel temp era dividida en plirs stans. Ils stans privilegiads entaifer l’urden social disponivan da dretgs da cundecisiun politica. A basa da situaziuns da partenza sumegliantas (che sa manifestavan però en instituziuns fitg differentas) èn sa sviluppadas en l’Europa differentas furmas da l’absolutissem. In tratg communabel da tut ils stadis europeics è l’emprim stà quel che tutta pussanza guvernamentala pudeva be derivar dal regent suprem. En ils sistems feudals dal temp medieval eran las funcziuns da pussanza anc repartidas sin ils divers titulars privilegiads (aristocrazia, clerus e citads), als quals il regent las aveva concedì. Entaifer il stadi absolutistic ha percunter il regent sez (in prinzi u retg) exequì adina dapli tut il domini territorial. Quai è per exempel sa mussà en quai che l’administraziun vegniva dirigida a moda centralistica. Surtut en l’Europa Centrala, dal Vest e dal Nord (p.ex. en Spagna, Frantscha, Svezia e Brandenburg-Prussia) ha l’absolutissem furmà tranter il 15avel ed il 17avel tschientaner in impuls decisiv per il svilup dal stadi europeic modern. En Frantscha èn las structuras da l’absolutissem sa manifestadas a moda tut speziala; ma l’absolutissem en Frantscha sa differenziava per part er fitg da quel en auters stadis.
L’absolutissem en singuls stadisEdit
EngalterraEdit
Cuntrari a la situaziun en Frantscha ed en Spagna n’ha l’absolutissem mai pudì sa far valair dal tuttafatg en l’Engalterra. En rom da cumbats ch’han perdurà sur tschientaners e ch’èn savens stads violents avevan ils subdits s’acquistà e francà lur dretgs envers il retg. Gia cun la Magna Charta dal 1215 han l’aristocrazia ed il clerus fatg valair lur interess envers il retg englais. En la Curia Regis èn ils nobels e chavaliers sa radunads dapi il 12avel tschientaner pliras giadas ad onn per sa cussegliar. Da quest cussegl roial è plaunsieu sa sviluppà in parlament. En il 14avel tschientaner è il parlament englais sa dividì en il House of Commons ed en il House of Lords. En il House of Lords sesevan la noblezza auta ed il clerus aut. Il House of Commons sa cumponiva dals aristocrats dals ducadis e dals represchentants da las citads.
Surtut sut ils retgs James I e ses successur Charles I èn sa manifestadas en l’Engalterra tendenzas absolutisticas. Els han empruvà da restrenscher tant sco pussaivel ils dretgs dal parlament. James I è sa basà sco retg da l’Engalterra sin la baselgia naziunala anglicana, da la quala la gronda part dals uvestgs era medemamain persvasa d’ina roialitad per grazia da Dieu. A medem temp ha ella refusà la ductrina puritana tenor la quala il retg na dueva betg pudair far squitsch sin ses subdits en dumondas da conscienza. Charles I ha insistì anc pli fitg che ses bab sin l’existenza da dretgs roials divins ed è sa stentà da sa reconciliar cun la baselgia catolica. En rom da sia politica da restauraziun ha el ignorà repetidamain il parlament cun imponer taglias senza il consentiment da quel. La demananza absolutistica da Charles I ha provocà la resistenza energica dal parlament, en il qual sesevan numerus puritans. Sco pass decisiv dueva sa mussar l’onn 1628 l’elecziun dad Oliver Cromwell en la chombra bassa. Quel appartegneva a la Gentry ed era in puritan che fascheva part dal moviment radical dals Independents. Il medem onn ha il parlament suttamess al retg la Petition of Right, la quala el ha acceptà sut squitsch finanzial. La Petition of Right ha tranter auter pretendì ch’il retg desistia da taglias imponidas ed ha instituì mesiras da protecziun cunter arrestaziuns arbitraras. L’onn proxim ha Charles I però ordinà da schliar il parlament ed ha regì en tut indesch onns (fin il 1640) de facto sco regent absolutistic, sa basond sin cussegliaders sco l’Earl of Strafford e l’archuvestg William Laud.
Vulend Charles I laschar metter a ferm commembers opponents dal House of Commons, è prorutta il 1642 la guerra civila englaisa. En rom da quella n’èn betg mo sa manifestadas las tensiuns tranter il retg da tenuta absolutistica e la chombra bassa, mabain er ils cuntrasts tranter anglicans, puritans presbiterans e catolics. Da vart dal parlament cumbattevan surtut las forzas burgaisas ed ils puritans protestants cun Oliver Cromwell a la testa. Grondas parts da l’aristocrazia, ils catolics ed ils aderents da la baselgia naziunala anglicana han percunter sustegnì il retg.
La finala ha l’armada da Cromwell victorisà la schuldada dal retg. Tras ses success militars e grazia el sustegn finanzial da vart da la burgaisia era l’influenza da Cromwell creschida fitg ferm. El ha incumbensà si’armada d’arrestar divers deputads presbiterans e fidaivels al retg. Ultra da quai èn blers deputads vegnids impedids d’entrar en il parlament (l’uschenumnà ‹Pride’s Purge›). Ils deputads restants han ordinà sin iniziativa da Cromwell in process cunter Charles I. La chombra bassa, en la quala sesevan be pli aderents da Cromwell, ha decidì d’accusar Charles I; sinaquai è quel vegnì sentenzià ed executà publicamain il 1649.
Suenter il 1649 è s’etablì in domini da las forzas puritanas-republicanas sut Lord Protector Oliver Cromwell. Gia dus onns suenter sia mort è la monarchia vegnida restabilida sut Charles II; e danovamain èn proruts conflicts tranter il retg ed il parlament, per part er per motivs religius. Sut ses successur catolic James II è il conflict sa pegiurà e dueva ir a finir en sia substituziun tras il parlament en rom da la Glorious Revolution dal 1689. Sut il retg William III e ses successurs è la finala s’etablì in urden constituziunal che sa basava sin ina cooperaziun tranter il parlament ed il monarc; quest urden statal furmava in unicum en l’Europa dal 18avel tschientaner.
FrantschaEdit
En Frantscha è l’absolutissem chattà si’expressivitad cumplaina en l’emprima mesadad dal 17avel tschientaner, cumbain ch’igl aveva gia dà sut ils retgs François I (1515–1547) ed Henri II (1547–1559) tentativas da centralisar la direcziun dal stadi e da concentrar quella en lur mauns. Ma l’erupziun da la Guerra dals Ughenots dueva interrumper questas emprimas tendenzas. Pir sut Henri IV (1589–1610), il qual ha terminà las guerras da religiun, ha cumenzà a s’etablir l’absolutissem per propi, e quai en furma d’ina concentraziun da tutta pussanza statala (legislativa, executiva e giudicativa) en ils mauns dal retg. In collavuratur decisiv dal retg è stà il politicher Sully sco superintendant da las finanzas; cun reorganisar ils fatgs da las finanzas e cun agids economics ha el gidà a surmuntar las devastaziuns da las guerras da religiun ed ha procurà al pajais nova bainstanza.
Suenter che Henri IV è vegnì assassinà l’onn 1610 e suenter ina curta vieuta en la politica sut sia vaiva Maria de’ Medici, è cumparida ina persuna sin la tribuna da la politica mundiala, la quala dueva gidar a moda decisiva a furmar l’absolutissem: cardinal Richelieu. Sco persuna da confidenza dal nov retg Louis XIII aveva Richelieu davos sai la cumplaina autoritad e confidenza roiala ed ha cumenzà a stgatschar a moda consequenta l’auta noblezza – surtut or dal circul da la famiglia roiala – or dals impurtants gremis e cussegls dal reginavel. Sia finamira eri da sparter la politica statala dals interess particulars da l’aristocrazia. Er èsi stà el ad intensivar la pratica da trametter intendants (cumissaris roials) en las singulas provinzas per surpigliar l’emprim champs parzials (p.ex. las taglias) da la lavur dals guvernaturs aristocratics; questa tendenza dueva la finala Louis XIV cuntinuar e perfecziunar.
Suenter la mort dal cardinal, e malgrà che la politica da quel era stada malvisa, ha ses successur en l’uffizi dal minister principal Jules Mazarin cuntinuà sin la via enchaminada. Mazarin, in scolar attent da Richelieu, ha manà vinavant las tendenzas antiaristocraticas ed è stà confruntà en la Fronde – ina successiun da sullevaziuns e guerras burgaisas ch’han fatg stremblir la Frantscha tranter il 1648 ed il 1652 – cun ina culminaziun critica en la resistenza da l’auta aristocrazia cunter questa politica. Suenter la mort da Mazarin il 1661 ha Louis XIV surpiglià persunalmain las fatschentas da la regenza ed ha perfecziunà il sistem da l’absolutissem franzos. En il chastè da Versailles, ch’è vegnì engrondì e transfurmà a partir dal 1616 en sia residenza principala, ha el etablì ina vita curtaisa pumpusa, la quala ha attira l’(auta) aristocrazia e lià quella a la persuna dal retg, damai che la vita a la curt era fitg chara e la noblezza stueva far debits per pudair viver confurm a sia posiziun sociala. Da questas difficultads finanzialas ha il retg profità cun laschar vegnir tiers sustegn be a quellas persunas che sa trategnevan en sia vischinanza.
Pli tard ha el schizunt relaschà in sforz da preschientscha per tut ils guvernaturs da sias provinzas; las incumbensas da quels èn uss vegnidas transferidas consequentamain als intendants, ils quals dependevan dal tuttafatg dal retg. In ulteriur success da sia politica ha furmà la privaziun da la pussanza dals parlaments; tar quels sa tractavi atgnamain da dretgiras, las qualas pretendevan però er dretgs da cundecisiun legislativs.
Il temp da furmaziun da l’absolutissem ‹classic› en Frantscha coincida pia precisamain cun ils temps d’uffizi da las trais persunas-clav Richelieu, Mazarin e Louis XIV.
En quasi tut ils stadis è il temp da l’absolutissem stà collià cun refurmas da l’economia, da l’administraziun, dal dretg e dals fatgs da taglia – ils cunfins vers l’absolutissem illuminà èn fluctuants. La finamira da las refurmas è stà d’augmentar l’effizienza dal stadi (raschun da stadi). Per quest intent ha Jean-Baptiste Colbert, il minister da finanzas ed in dals cussegliaders principals dal regent franzos Louis XIV, sviluppà la furma economica dal mercantilissem.
Ord vista da Louis XIV eran tut ils umans subdits. Als aristocrats restavan però intgins privilegis socials. Els na stuevan betg pajar taglias ed auts posts en l’armada u en la baselgia eran be averts ad els. Er avant dretgira vegnivan els tractads en moda privilegiada en congual cun persunas betg noblas. En questa societad da stans na devi strusch pussaivladads d’avanzar. En Frantscha – sco er en ils blers auters pajais europeics – sa cumponivan ils stans dal temp da l’absolutissem sco suonda:
- emprim stan: clerus (ca. 0,5 % da la populaziun)
- segund stan: aristocrazia (ca. 1,5 % da la populaziun)
- terz stan: famiglias burgaisas, commerziants ritgs, funcziunaris bass, advocats, medis, mastergnants, schuldads, serviturs e famiglias da purs
- ordaifer ils stans: schurnaliers, fantschellas, impedids etc.
Danemarc-NorvegiaEdit
Il pli consequent è l’absolutissem vegnì realisà a Danemarc-Norvegia.[11]
PreistorgiaEdit
Dapi l’Uniun da Kalmar eran il Danemarc e la Norvegia unids sut in retg. La faida dals conts aveva fatg vegnir talmain en las stretgas il Danemarc che l’aristocrazia ha suttamess a Christian III l’onur roiala, desistind quasi dal tuttafatg da sia pussanza e da ses privilegis. A chaschun da si’elecziun ha il retg empermess a la noblezza danaisa d’incorporar la Norvegia en il Reginavel danais en furma d’ina provinza. Quest’empermischun n’ha el però betg tegnì: la Norvegia è restada in stadi independent sut curuna danaisa. Ma la capitulaziun electorala da Christian III dueva tuttina furmar il punct da partenza da l’absolutissem danais-norvegiais. La cumplenida da quel dueva avair lieu sut Frederik III.
Dal 1657 fin il 1660 ha durà la guerra tranter il Danemarc e la Svezia. Il cussegl dal reginavel e l’aristocrazia – ch’avevan cuntanschì pervi da la capitulaziun electorala grond’influenza sin il decurs da quella – eran sa mussads sco cumplettamain surdumandads. Finanzialmain era il Danemarc quasi ruinà. L’atun 1660 èn ils stans danais sa radunads a Kopenhagen per debattar davart la crisa. La mesadad eran aristocrats, in terz burgais ed in sisavel spirituals. Ils purs, la maioritad da la populaziun, n’eran betg represchentads. La burgaisia ed ils spirituals han offert al retg la successiun ereditara; quest pass sa drizzava cunter l’aristocrazia ch’aveva possedì fin qua il dretg d’eleger il retg. La resistenza dals nobels cunter questa midada ha il retg rut cun agid dal militar ch’era preschent a Kopenhagen. Ils 13 d’october ha l’uvestg Svane von Seeland offert al retg en num da tut ils trais stans la roialitad ereditara, la quala quel ha acceptà. Tras quai era sia capitulaziun electorala dal 1648 vegnida messa ord vigur; ils 17 d’october al è vegnì restituì il document, ils 18 d’october al han tuts engirà fidaivladad. L’aristocrazia ha mantegnì ses privilegis economics, ma ha pers tutta influenza politica. Il retg ha bain elegì ina cumissiun or dals trais stans che dueva elavurar ina nova constituziun, ma ha la finala relaschà ils 10 da schaner 1661 in’atgna constituziun senza nagina participaziun da terzs. En quella hai num ch’ils subdits hajan rendì l’onur al retg sco signur ereditar absolut e suveran ed al hajan surdà tut ils dretgs che tutgan ad ina maiestad, inclus «la regenza absoluta» (quai che n’era però betg stà il cas: ad el era be vegnì rendì onur sco retg ereditar). En il decurs da l’enviern da l’onn 1661 è il document vegnì publitgà per suttascripziun e segnà da 987 spirituals, 381 burgais e 183 aristocrats. Il 1662 è il document vegnì tramess en la Norvegia, en l’Islanda e sin las Inslas Feroe per suttascripziun. Sin la primavaira ha il retg annunzià ina visita en la Norvegia, en il decurs da la quala al dueva vegnì rendì onur sco retg ereditar. Per la Norvegia n’era quai nagin problem, damai che la roialitad ereditara era fixada là da vegl ennà en la constituziun. Al lieu dal retg ha alura però ses figl vegl Christian prendì encunter l’onuraziun. E cuntrari a la situaziun en il Danemarc han er ils purs prestà tras represchentants il sarament d’undrientscha. Ils 7 d’avust han ils represchentants dals stans suttascrit la ‹sancziun pragmatica› dal retg. La vigur legala da quest document è però contestada. Sogner fa valair ch’il cussegl dal reginavel danais haja er represchentà la Norvegia ed agì en num da la Norvegia. Mestad percunter renda attent al fatg ch’il cussegl haja pers sia pussanza da represchentar la Norvegia en quel mument che quel aveva dà enavos al retg il document da la capitulaziun electorala. En tutta cas era l’absolutissem realisà uss tras e tras.
Concepziun legalaEdit
En il dretg danais e norvegiais, tenor il quals ils giurists dal 18avel tschientaner s’orientavan, hai num ch’il regent sco retg ereditar absolutistic e signur dal Danemarc e da la Norvegia haja sco sulet la pussanza absoluta da relaschar leschas. Tenor questa concepziun na pudeva el betg be metter en vigur prescripziuns tenor plaschair, mabain er excluder da quellas tge persunas ch’el vuleva. Per ils subdits muntava quai ch’els duevan respectar il retg sco chau suprem sin terra che stat sur tut las leschas umanas e che n’è suttamess a nagina derschader.
Sco suletta restricziun era il retg lià a la Confessiun dad Augsburg (artitgel I); en pli al eri scumandà da sparter il reginavel (artitgel XIX). Igl è quai stà la suletta introducziun da l’absolutissem en tut l’Europa en furma d’ina lescha scritta.[12]
Bain era il regent retg ‹per grazia da Dieu›, sco ch’el titulescha sasez en il titel da la lescha roiala; ma la pussanza absolutistica al era vegnida surdada dal pievel. Tar la surdada da la pussanza e l’engirament sa tractavi d’in contract da submissiun, sco ch’el era vegnì sviluppà en il dretg natiral da Hugo Grotius. El ha legitimà l’absolutissem en quai ch’il pievel sco corporaziun (‹corp›) possia surdar ses dretgs da pussanza ad ina singula persuna en tge dimensiun ch’el veglia, pia er dal tuttafatg. Er Jean Bodin e Henning Arnisaeus èn vegnids identifitgads sco model per tschertas formulaziuns en la lescha roiala (‹Kongeloven›). Questa teoria da la surdada da dretgs è er sa manifestada il 1814, cura che la Norvegia è vegnida relaschada or dal stadi cumplessiv danais-norvegiais (en consequenza da la Pasch da Kiel). Christian Frederik ha sinaquai scrit en ses manifest dals 19 da favrer 1814 ch’il «pievel norvegiais è relaschà da ses engirament envers (...) retg Frederik VI e ch’al è perquai restituì il dretg cumplain d’in pievel liber ed independent da disponer sez davart la constituziun da sia regenza». Quai correspunda a la teoria da Hugo Grotius areguard l’absolutissem e la teoria dal contract: «Il segn segir è quel che la pussanza dal stadi croda, apaina che la chasa regenta e sa stizzada, puspè enavos a mintga singul pievel per sai.»
Realisaziun en la societadEdit
Suenter che la constituziun è vegnida adattada, hai anc gì num da far valair las novas determinaziuns absolutisticas en la societad. Da quai ha fatg part, sco element il pli impurtant, il dretg dal retg d’instituir e relaschar tenor plaschair persunas en uffizis. Tras quai al èsi stà pussaivel da prevegnir a moda effizienta a la furmaziun da centers da pussanza ordaifer sia sfera e persuna.
En la pratica han ils retgs absolutistics dal Danemarc fatg a chaschun d’acts legislativs mo per part diever da lur pussanza absolutistica. Per ordinari han els instituì cumissiuns che s’occupavan mintgamai da novas regulaziuns; en quellas eran represchentads ils differents interess.
Enturn il retg è sa furmà cun il temp in circul da trais u quatter aristocrats che manavan en il zuppà las fatschentas. Ils represchentants da las famiglias Bernstorff, Reventlow e Schimmelmann èn uschia sa sviluppads a la pli auta aristocrazia ed han fatg tras questa posiziun gudogns prestigius; suenter il 1800 è l’influenza politica da questas famiglias sa diminuida, ma els han dominà vinavant la cultura da salun danaisa.
Malgrà la ductrina che la pussanza absolutistica vegnia surdada al retg tras il pievel, è la legitimaziun religiusa da l’autoritad roiala stada impurtanta en connex cun las stentas da disciplinar la societad. A partir dal 1659 è vegnì imprimì al pievel danais e norvegiais che Dieu sez haja gidà Frederik III d’abatter l’attatga svedaisa dals 11 da favrer dal medem onn sin Kopenhagen. E tenor la lescha roiala dal 1665 aveva Dieu sez inspirà il pievel da surdar al retg la pussanza absolutistica. Tut quai dueva mussar al pievel che las finamiras dal retg e las finamiras da Dieu sajan identicas. Perquai vegniva il retg danais venerà pli ferm en la baselgia danaisa che Louis XIV en la baselgia franzosa. Uschia ha il retg danais quasi emplenì il vacum ch’era sa furmà suenter ch’era vegnida abolida l’aduraziun dals sontgs. En il decurs dal temp è la litteratura da veneraziun panegirica daventada adina pli vasta. Per relaziuns deplorablas n’era betg il retg responsabel, mabain uffiziants incapabels u intrigants avevan falsifitgà sias bunas intenziuns. Per indoctrinar questa retorica d’onuraziun sa preschentavan bleras chaschuns, per exempel l’anniversari dal regent, il 1749 il 30avel giubileum da l’intronisaziun da la famiglia dad Oldenburg u il 100avel giubileum da l’introducziun da l’absolutissem.
In ulteriur instrument per far valair mesiras disciplinaras furmava la baselgia. En consequenza da la refurmaziun era l’independenza da la baselgia schliada ed ils spirituals eran daventads in apparat d’uffiziants ch’era fidaivel al retg. Il retg e ses teologs han francà in’ideologia roiala teocratica. En il cudesch da messa dal 1688 eran previsas durant il servetsch divin numerusas oraziuns per il retg. Ils predis vegnivan dads avant da la chanzlia roiala e da la facultad teologica. Uschia è l’unitad da la ductrina vegnida garantida sur 200 onns cun ina rigiditad ordvart consequenta, e quai fin ch’il pietissem ha provocà l’ortodoxia. En il center da la ductrina na steva betg be la defensiun cunter il catolicissem ed il calvinissem, mabain er cunter ideas divergentas da vart da circuls luterans en Germania. Per part èn vegnidas scumandadas scrittiras e brischads cudeschs ed apostats èn vegnids bandischads. Sa derasond a l’entschatta dal 18avel tschientaner il pietissem er a la curt roiala, ha il retg formulà in pietissem statal ch’era liant per tuts. Cura che Hans Nielsen Hauge ha fundà en la Norvegia ina baselgia independenta, ha la baselgia absolutistica anc mussà ina giada tut sia forza repressiva: impraschunament, scumond da reuniun e da las scrittiras respectivas ed in lung e vast process ch’ha absorbà ils apostats. Quai eran ils instruments classics da l’absolutissem da supprimer tendenzas criticas. Uschia ha la Norvegia furmà ord vista religiusa il pajais il pli omogen da tut l’Europa. Pir il 1784 ha la facultad teologica terminà sia funcziun sco polizia ideologica.
In ulteriur instrument per mantegnair la pussanza ha furmà la manipulaziun da la publicitad. Las circularas ed ils decrets roials eran dividids en scrittiras publicas e secretas. L’autoritad suprema decideva er tge novitad che dastgava vegnir publitgada. E las universitads survegliavan tut la litteratura stampada. La censura furmava in med effizient per diriger l’opiniun publica. Famusa è daventada la resposta da Frederik VI (1699–1730) sin ina petiziun ch’intendeva da schluccar la censura: «Noss’attenziun sco bab da la patria è adina stada quella da far tut quai che stat en nossa pussanza roiala da procurar per in bainstar dal pievel e dal stadi. Perquai n’è nagin auter che nus abel da giuditgar tge ch’è propi da niz ed il meglier per tuts dus.»[13]
Sontg Imperi romanEdit
En il Sontg Imperi roman n’ha mai existì in absolutissem a nivel da l’imperi sco tal, mabain be a nivel dals singuls stadis commembers. Il regent tudestg-roman è numnadamain stà lià da tut temp a la collavuraziun dals Stans da l’Imperi; dapi la Pasch vestfalica eran quels er ils purtaders da la suveranitad.
Absolutissem en il temp preschentEdit
En intgins stadis èn sa mantegnidas fin oz monarchias absolutas. Savens vegnan il Stadi dal Vatican, Brunei, l’Arabia Saudita, Oman, Katar e Swasiland designadas sco monarchias absolutas.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Alexander Schwan: Politische Theorien des Rationalismus und der Aufklärung. En: Hans-Joachim Lieber (ed.): Politische Theorien von der Antike bis zur Gegenwart, Bundeszentrale für politische Bildung/bpb, Bonn 1993, p. 164–172; Wolfgang Weber: Absolutismus. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7: Politische Begriffe. Directmedia, Berlin 2004, p. 21.
- ↑ Martin Peters: Altes Reich und Europa. Der Historiker, Statistiker und Publizist August Ludwig (v.) Schlözer (1735–1809). 2. ed. curr., Lit Verlag, Münster 2005, p. 8.
- ↑ Wilhelm Roscher: Geschichte der National-Oekonomik in Deutschland. R. Oldenbourg, Minca 1874.
- ↑ Nicholas Henshall: The Myth of Absolutism. Change and Continuity in Early Modern European Monarchy, Londra 1993.
- ↑ Jonathan Clark: English Society 1688–1832. Ideology, Social Structure and Political Practice During the Ancien Regime, 2. ed. Cambridge University Press, Cambridge 1985, ISBN 0-521-30922-0.
- ↑ Uschia Ulrich Muhlack: Absoluter Fürstenstaat und Heeresorganisation in Frankreich im Zeitalter Ludwigs XIV. En: Johannes Kunisch (ed.): Staatsverfassung und Heeresverfassung in der europäischen Geschichte der frühen Neuzeit, Duncker & Humblot, Berlin 1986, p. 249–278, ISBN 3-428-05964-6.
- ↑ Uschia Louis Marin: Das Portrait des Königs, Diaphanes, Turitg 2005, ISBN 978-3-935300-62-9.
- ↑ Heinz Duchhardt: Barock und Aufklärung, R. Oldenbourg, Minca 2007, p. 172s., ISBN 978-3-486-49744-1.
- ↑ Tobias Bevc: Politische Theorie. UVK, Constanza 2007, ISBN 978-3-8252-2908-5, p. 62.
- ↑ Gunhild Wilms: Revolutionen und Reformen 1789–1848/49. Cornelsen Verlag, Berlin 1990, ISBN 978-3-454-59661-9; Wolfgang Mager: Frankreich vom Ancien Régime zur Moderne. Kohlhammer, Stuttgart/Berlin/Cologna 1980, ISBN 978-3-17-004695-5.
- ↑ Las expectoraziuns che suondan sa basan surtut sin Ola Mestad: Suvereniteten tilbakegitt det norske folk ved Kieltraktaten. En: Historisk Tidskrift, tom 93, 1 (2014), p. 35–65; Øystein Rian: Hvorfor var der ikke bordmennene som forlot Fredrik 6.?. En: Historisk Tidskrift, tom 93, 1 (2014), p. 9–33; Sølvi Sogner: Krig og fred 1660–1780. Oslo 1996.
- ↑ Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. Minca 2002, ISBN 978-3-406-45310-6, p. 75.
- ↑ Collegial Tidende, cità en Rian, p. 28 annot. 89.
LitteraturaEdit
Infurmaziuns da basa e concepts da retschertga
- Perry Anderson: Die Entstehung des absolutistischen Staates. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1984, ISBN 3-518-10950-2.
- Ronald G. Asch, Heinz Duchhardt (ed.): Der Absolutismus – ein Mythos? Strukturwandel monarchischer Herrschaft in West- und Mitteleuropa (ca. 1550–1700). Böhlau, Cologna 1996, ISBN 3-412-06096-8.
- Peter Baumgart: Absolutismus ein Mythos? Aufgeklärter Absolutismus ein Widerspruch? Reflexionen zu einem kontroversen Thema gegenwärtiger Frühneuzeitforschung. En: Zeitschrift für historische Forschung, tom 27, 2000, p. 573–589.
- Richard Bonney: L’absolutisme (= Que sais-je?, tom 2486). PUF, Paris 1989, ISBN 2-13-042616-6.
- Dagmar Freist: Absolutismus (= Kontroversen um die Geschichte). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-14724-3.
- Nicholas Henshall: The Myth of Absolutism. Change and Continuity in Early Modern European Monarchy. Longman, Londra 1992, ISBN 0-582-05618-7.
- Ernst Hinrichs: Fürsten und Mächte. Zum Problem des europäischen Absolutismus. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2000, ISBN 3-525-36245-5.
- Leonhard Horowski: Das Europa der Könige. Macht und Spiel an den Höfen des 17. und 18. Jahrhunderts. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2017, ISBN 978-3-498-02835-0.
- Georg Seiderer: Über die Rechtmäßigkeit politischer Herrschaft: Die Staatslehre des Absolutismus. In: Welt und Kulturgeschichte, tom 9: Zeitalter des Absolutismus. Zeitverlag 2006, ISBN 3-411-17599-0, p. 162–172.
- Lothar Schilling (ed.): Absolutismus, ein unersetzliches Forschungskonzept? Eine deutsch-französische Bilanz. = L’absolutisme, un concept irremplaçable? (= Pariser Historische Studien, tom 79). Oldenbourg, Minca 2008, ISBN 978-3-486-58095-2.
- Martin Wrede: Absolutismus. En: Friedrich Jaeger (ed.): Enzyklopädie der Neuzeit, tom 1. Metzler, Stuttgart / Weimar 2005, coll. 24–34.
L’epoca en survista
- Heinz Duchhardt: Barock und Aufklärung (= Oldenbourg Grundriss der Geschichte, tom 11). 4. ed. Oldenbourg, Minca 2007, ISBN 978-3-486-49744-1.
- Walther Hubatsch: Das Zeitalter des Absolutismus 1600–1789. 4. ed. amplifitgada, Westermann, Braunschweig 1975, ISBN 3-14-160357-X.
- Johannes Kunisch: Absolutismus. Europäische Geschichte vom Westfälischen Frieden bis zur Krise des Ancien Régime (= UTB, tom 1426). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1999, ISBN 3-8252-1426-5.
- Rudolf Vierhaus: Staaten und Stände. Vom Westfälischen bis zum Hubertusburger Frieden 1648 bis 1763. Propyläen, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-548-33143-2.
- Fritz Wagner: Europa im Zeitalter des Absolutismus und der Aufklärung (= Handbuch der europäischen Geschichte, ed. da Theodor Schieder, tom 4). Union, Stuttgart 1968; 3. ed.: Klett-Cotta, Stuttgart 1996, ISBN 978-3-12-907560-9.
Singuls pajais
- Günter Barudio: Absolutismus – Zerstörung der ‹libertären Verfassung›. Studien zur ‹karolinischen Eingewalt› in Schweden zwischen 1680 und 1693 (= Frankfurter Historische Abhandlungen, tom 13). Steiner, Wiesbaden 1976.
- Fanny Cosandey, Robert Descimon: L’absolutisme en France. Histoire et historiographie (= Points Seuil, tom 313). Edition du Seuil, Paris 2002, ISBN 2-02-048193-6.
- Kersten Krüger: Absolutismus in Dänemark. Ein Modell für Begriffsbildung und Typologie (1979). Restampà en: id.: Formung der frühen Moderne. Ausgewählte Aufsätze (= Geschichte: Forschung und Wissenschaft, tom 14). Lit, Münster 2005, ISBN 3-8258-8873-8, p. 145–178.
- Petr Mat'a, Thomas Winkelbauer (ed.): Die Habsburgermonarchie 1620 bis 1740. Leistungen und Grenzen des Absolutismusparadigmas. Franz Steiner, Stuttgart 2006, ISBN 3-515-08766-4.
- Olaf Mörke: Die Diskussion um den ‹Absolutismus› als Epochenbegriff. Ein Beitrag über den Platz Katharinas II. in der europäischen Politikgeschichte. En: Eckhard Hübner, Jan Kusber, Peter Nitsche (ed.): Rußland zur Zeit Katharinas II. Absolutismus – Aufklärung – Pragmatismus. Böhlau, Cologna / Weimar / Vienna 1998, ISBN 3-412-13097-4, p. 9–32.
- Volker Press: Vom ‹Ständestaat› zum Absolutismus. 50 Thesen zur Entwicklung des Ständewesens in Deutschland. En: Peter Baumgart (ed.): Ständetum und Staatsbildung in Brandenburg-Preußen. Ergebnisse einer Fachtagung. Berlin 1983, p. 319–326.
- Sølvi Sogner: Krig og fred 1660–1780 (= Aschehougs Norges historie, tom 6). Oslo 1996, ISBN 82-03-22019-3.
- Günter Vogler: Absolutistische Herrschaft und ständische Gesellschaft. Reich und Territorien von 1648 bis 1790 (= UTB, tom 1898). Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3-8252-1898-8.
- Adam Wandruszka: Zum ‹Absolutismus› Ferdinands II. En: Mitteilungen des Oberösterreichischen Landesarchives, tom 14, 1984, p. 261–268.


c: text/html

text:
William Reais è campiun d‘Europa U23 sur ils 200meters. Il sprinter grischun dominescha la concurrenza a Tallinn e gudogna aur en in temp da 20,47 secundas e distanziescha il segund per 13 tschientavels. Per William Reais è il titel da campiun d‘Europa U23 fin uss il pli grond success en sia carriera.
Dacurt ha il sprinter da Cuira era dumagnà la selecziun per ils Gieus olimpics a Tokyo e parta là sur ils 200meters. Igl è l‘emprima giada dapi 25 onns ch'in atlet grischun dad atletica leva parta a gieus olimpics.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Roman Cantieni mida per immediat tar la fracziun da la PS e candidescha la primavaira 2022 sin la glista da la Partida socialdemocratica Surselva en il cumin da la Foppa. Quai ha Cantieni ditg en in’intervista cun la FMR. In motiv per questa decisiun saja tranter auter la midada dal sistem electoral en il chantun. El sez na vesia betg grondas schanzas per ina reelecziun sin la glista da la PCD, respectivamain l’Allianza dal Center.
Tut auter che simpel
Gia dapi in temp haja el gì il sentiment da betg avair in grond effect en la PCD. Perquai haja el tschertgà alternativas per mantegnair l’activitad politica suenter las proximas elecziuns dal Cussegl grond. Il nov sistem electoral haja sfurzà el da tschertgar ina nova soluziun per restar deputà. La decisiun na saja betg stada simpla.


text:
Juno Beach
Juno Beach l'è el nòm en còdes de giöna de le sich spiàge catàde fò per el sbarch de Normandia del 6 de zögn del 1944 endèl quàder de la segonda guera mondial. El nòm de Juno el vé de la spùza de 'n generàl de alùra. La spiàgia la se tróa 'ntra chèla suernuminàda Sword Beach e chèla suernominàda Gold Beach, e la va de Saint-Aubin-sur-Mer a èst enfìna à a la metà stràda 'ntra i paizì de La Rivière, frasiù de Ver-sur-Mer et Courseulles-sur-Mer.
L'operasiù de sbarch l'è stàda asegnàda a la 3a Diviziù de Fanterìa Canadéza comandàda de generàl magiùr Rodney Keller.
I facc[Modifega | modifica 'l sorgent]
I bombardamèncc dei aparèchi aleàcc endèi dé prìma i gh'ìa fat poch dagn e 'l bombardamènt navàl cuminciàt a le sés de matìna e cuntinuàt enfìna a le sèt e mèza el gh'ìa danegiàt apéna el 14 % de le furtificasiù, en piö per vìa dei ritàrdi cauzàcc del bröt tép e del mar gròs i todèsch i gh'ìa ìt el tép de cumincià a organizàs per la diféza.
Juno Beach l'ìa stàda dividìda en tré setùr ciamàcc Love a òvest, Mike (Green e Red, cioè vért e rós) en mès e Nan (Green, White e Red, cioè vért, biànch e rós) a èst. La 7' Brigàda aidiàda del 6' Regimènt blindàt canadés (1st Hussars) el gh'ìa de sbarcà e rià a controlà el setùr Mike denàcc a Graye-sur-Mer e Courseulles. L'8' brigàda aidiàda del 10' regimènt blindàt canadés (caalerìa Fort Garry) l'è sbarcàt endèl setùr Nan denàcc a Bernières-sur-Mer e Saint-Aubin-sur-Mer. La 9' brigàda l'ìa stàda tignìda de risèrva. El mar en tompèsta el g'ha mìa pirmitìt el sbarch di car anfìbi de la 8' brigàda, ma 'nvéce, 'na quach car de la 1st Hussars l'è riàt a tocà tèra.
Endèla prìma ùra de combatimènt le fórse canadéze le g'ha sübìt entùren al 50% de le pèrdite, en dàto paragunàbil a chèl de le pèrdite americàne a Omaha Beach, suradetöt entra i Royal Winnipeg Rifles e i Regina Rifle Regiment.
Gràsie a 'na bràca de òm del regimènt de la Chaudière che i è riàcc a catürà i soldàcc todèsch söla spiàgia, i òm del Queen's Own Rifles e del The North Shore (New Brunswick) Regiment che fàa part de la 8' brigàda, i éra mìa piö 'nciodàcc a tèra, e i è riàcc a 'nfiltràs 'ntra le file todèsche e demenemà 'nvèrs l'entrotèra. I mèzi blindàcc del Fort Garry Horse i g'ha sgrandìt fò le testàde de pónt.
Envers mesdé la diviziù l'ìa töta sbarcàda e la gh'ìa penetràt de divèrsi chilòmetri per rià a ciapà i póncc söl fiöm Seulles e a le sés de séra la controlàa la citadìna de Saint-Aubin-sur-Mer.
La séra del 6 de zögn, el "1st Hussars" el gh'ìa avansàt de quìndes chilòmetri e süperàt la stràda Caen-Bayeux, e l'ìa stàda lünica unità a ìga centràt i sò obietìf. Gh'è tocà però ripiegà perchè la fanterìa de sostègn la gh'ìa mìa nàda dré.
Quach elemèncc de la 9' brigàda, el North Scotia Highlanders e 'l regimènt dei füziliér de Sherbrooke, tignìcc de risèrva 'nfìna a chèl momènt lé, i pènetra 'nvers sud e i se reönés, endèl fas nòt, a 'n quach chilòmetro de Caen.
A la fì del dé dòpo, le fórse canadéze furmàde de 21000 òm (sènsa cöntà le pèrdite), le s'è zontàde a le fórse britàniche che gh'ìa ciapàt Sword Beach. Le pèrdite de le fórse canadéze i è stàde de presapóch en miér de òm (359 mórcc, 574 ferìcc e 47 catüràcc), se sà 'nvéce negót de precìzo söl nömer de le pèrdite de la part todèsca.
Bibliografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Stephen E. Ambrose, D-Day 6 June 1944: The Climactic Battle of World War II, - Pocket Books, 2002 (ISBN 978-0-7434-4974-8)
- Donald E. Graves, Century of Service: The History of the South Alberta Light Horse - Toronto, Robin Brass Studio, 2005 (ISBN 978-1-896941-43-1, OCLC 58051282, LCCN 2005415835)
- Dan Van Der Vat, D-Day: The Greatest Invasion: A People's History - New York, Bloomsbury Publishing PLC, 2003, 1a edisiù (ISBN 978-1-58234-314-3)
- Lance Goddard, D-Day : Juno Beach, Canada's 24 Hours of Destiny - Toronto, Dundurn Press, 2004 (ISBN 978-1-55002-492-0)
- Yann Magdelaine, Juno : L'assaut canadien, edisiù OREP, 2010, 32 p.
- Olivier Richard, 1944 : les Canadiens en Normandie de Juno Beach à Dieppe - Comever, 2013 (ISBN 9791091044059)
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Galerie Photos - Juno Beach : Foto de la spiàgia del sbàrch canadés
- American D-Day
- Normandie Mémoire Espace Historique : Juno Beach
- Centre Juno Beach
- D-Day : État des Lieux - Operasiù del 6 de zögn del 1944 sö Juno Beach
- Òpere fotogràfiche de Marianne Lécareux söl Cèntro Juno Beach


text:
Salasch
Salasch (nom ufizial in italian: Salasco) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 237 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,1 km² e ona densità de popolaziun de 20 ab./km².
El paes el se tröva arent a Vercei, el caplögh de pruvincia. L'è tacaa ai cumün de Cröva, Gnan-a, Sali, San Giurman e Vercèj.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Salasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cornaceae
Le Cornaceae Dumort. i è 'na famìa de piànte angiospèrme dicotilédone. I è suratöt àlber o boscài de le regiù temperàde e subtropicài. Endèle zòne tropicài le colonìza le àree de mut.
Sistemàtica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segónt la Clasificasiù APG II del 2003, la famìa de le Cornaceae l'è furmàda de 7 zèner:
- Cornus
- Alangium
- Davidia
- Camptotheca Decne.
- Diplopanax
- Mastixia
- Nyssa L.
I öltem 5 zèner i pöl véser discriìcc come part de 'n ótra famìa, chèla de le Nyssaceae.


text:
Gür
Gür (nòm uficiàl in italian: Gurro) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 235 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,2 km² e ona densità de popolaziun de 18 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cavaj (VB), Cürsel, Falmènte, Misgina.
El paes el se tröva in la Val Canubina, a poca distanza dal Lagh Magiur. Vari ducüment testimonien che dopu la Bataja de Pavia (1525) sien rivaa a Gür di mercenari scuzzes che chì han truvaa un sit ideal per viv. Una pröva del fat a sarissen di inflüenz gaelich in del dialet del lögh.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gür l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sa laschar vaccinar senza stuair s’annunziar – quai saja sa mussà suenter las emprimas experientschas cun ils centers da «walk-in» sco in grond basegn tar la populaziun, scriva l’Uffizi chantunal da sanadad. Perquai datti davent dals 23 d’avust ina ulteriura pussaivladad da sa laschar vaccinar spontan en tut las regiuns grischunas. In auto da posta charrescha tras 38 vischnancas a travers il chantun, da Casti enfin Arosa e da Sedrun enfin en l'Engiadina. E quatter emnas pli tard datti in’ulteriura tura per la segunda vaccinaziun. L'urari dal bus è da chattar sin la pagina d'internet dal chantun Grischun.
Vaccinà vegn en il bus il vaccin da Pfizer/Biontech. Per quels che han gia survegnì ina dosa dal vaccin da Moderna, stat dentant era a disposiziun il vaccin da questa firma.
Impedir ina quarta unda
Sco Rudolf Leuthold, manader da l'Uffizi chantunal da sanadad di, sajan las cifras d'infecziun suenter las vacanzas creschidas. «Ils ultims dis avain nus gì tranter 40 e 60 infecziuns per di, e sche quai crescha uschia enavant essan nus arrivads en la quarta unda». Er en ils ospitals creschia il diember da pazients cun corona puspè. Cun il bus vul il chantun dar ina cunterpaisa a quest svilup.
Nus avain gì la davosa giada avant in onn uschè autas cifras d'infecziun, lura avain nus stuvì prender mesiras rigurusas, e quai vulain nus uss impedir.
Vaccinar spontan
Er en ils centers da vaccinar datti vinavant dis, che la glieud po ir senza s’annunziar. Ina survista ha il chantun medemamain activà sin sia pagina d’internet.
Plinavant stat da nov a disposiziun l’infrastructura necessaria per vaccinar en interpresas, scriva il chantun. Firmas interessadas pon uss s’annunziar.


text:
A Nicolas Sarkozy vegn rinfatschà dad avair surpassà durant ses cumbat electoral l'onn 2012 massivamain la limita da daners che dastgan vegnir duvrads per in cumbat electoral. La limita è tar 22,5 milliuns euros.
Per zuppentar il malfatg duai sia partida - la partida conservativa - avair creà in sistem da quints fauss. Tras quel sistem duai ella avair pajà radund 15 milliuns euros vi dal cumbat electoral.
Nicolas Sarkozy accusà cun 13 auters
Il derschader Serge Tournaire ha accusà a Sarkozy e 13 autras persunas. Tranter dad ellas èn anteriurs responsabels da la partida, organisaturs dal cumbat electoral e collavuraturs da l’interpresa da communicaziun Bygmalion.
Penelopegate: L'autra affera ch'occupa la partida republicana
Sarkozy era svanì il november passà dal palc politic, suenter avair fatg naufragi en il process da candidatura per il presidi franzos.
La pre-elecziun tar la partida conservativa dals republicans aveva gudagnà François Fillon. Fillon è vegnì en il fratemp sut squitsch pervi dad in’affera da pseudo-occupaziun, enconuschenta sut il num Penelopegate.
RR novitads 11:00
Affera 1: Bygmalion
En Frantscha è l’affera vegnida enconuschenta sco affera Bygmalion. Il biro da communicaziun Event and Cie. entretschà en las transacziuns finanzialas è ina firma-figlia da l’interpresa da communicaziun Bygmalion.
Affera 2: Penelopegate
La gasetta da satira franzosa Le Canard enchainé aveva publitgà da curt pajaments da radund 800’000 euro, che Fillon haja fatg a sia dunna Penelope per lavurs sco assistenta parlamentara. Tgeninas lavurs ch’ella ha fatg per quels raps n’è anc betg vegnì mussà si.


text:
Batten
‘… battegei els enten num dil Bab e dil Fegl e dil Spert sogn, e mussei ad els d’observar tut quei che jeu hai cumandau a vus. Ed uarda, jeu sun cun vus tut ils dis, tochen alla fin dil mund.‘ (Mt 28, 19 e 20)
Tier nus eis ei disa da schar battegiar igls affons, bein savens sco affon pign. Nus selegrain fetg scha vus purtais vus vossa feglia, vies fegl a batten.
Pel solit ha liug il batten en il servetsch divin da dumengia, ensemen cun la pleiv.
Cul batten semettein nus l’affon sut la Benedicziun dil Segner, Quell’enzenna muossa a nus il ‘gie’ da Deus. Geniturs, padrin e madretscha empromettan d’accumpignar l’affon. La pleiv rova per els.
Nus battegein cun aua. Ella ei il simbol da la funtana da la veta da Deus. Ella dusta la seid, ella dat veta e purifichescha.
Vus pudais telefonar ni scriver in email per fixar in termin per la preparaziun e per il batten.


text:
Camirägh
Artìcol in dialët piaṡintëin
Camirägh (Camairago in Itagliàn) all'era un paesëin italian ad 585 abitant in Pruvincia d' Lôd. Al paesëin as tröva in dla Bàsa Val padàna, in s'la spùnda destra adl'Ada.
Dal prèm da znär dal 2018, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Cavacürta par dvantä un paès sòl c'a ciäma Castelgeründ.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Al sò nùm, prubabilmëint, al vëgn da Camerte Camairago, cà sarës astä al sò prìm padròn. Dòpu l'è stä pruprietä dal vèsc ad Milàn Aribert d'Intimian, e dòpu amò d'i Visconti. I Borromeo, in dal 1440 i g'hann custrüìd un castèl.
I'enn pasä dad'lì anca i Lanzichenecci, in dal 1621
Munümëint[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al Castell Borromeo, del 1440
- Al Santüäri dla Madòna d'la Funtä.


text:
Mühlheim an der Donau
Mühlheim an der Donau l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Tuttlingen.
La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 21.73 km² e 'ndel Dicember 2017 la gh'ìa 'na popolasiù de 3 605 abitàncc.
Mühlheim an der Donau la se tróa a 'na altèsa de 664 méter sura 'l leèl del mare e 'l sò teretóre l'è streesàt del Danùbio.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
L'idea da colliar entras la viafier las regiuns da Scuol en l'Engiadina, Damal en il Vnuost e Landeck en il Triol exista gia daditg. Ils projects ch'èn stads sin maisa enfin ussa n'èn mai vegnids realisads. Uss han students da la Scola Politecnica federala gì l'incumbensa d'elavurar in project senza tunnels pli lungs.
Lavur da semester
L'incumbensa era d'elavurar ina lingia da viafier senza tunnels che va bain a prà cun la cuntrada. La mesemna han ils docents preschentà las differentas lavurs en la scol'auta per tecnica ed economia HTW a Cuira.
Viafier Retica di na
Per la Viafier Retica ch'avess da bajegiar or sia lingia da tren davent da la staziun da Scuol n'è quai betg realisabel. Il project che custass da quai da 2,5 milliardas francs saja fitg interessants, ma il mument hajan auters projects prioritad, ha ditg Karl Baumann da la RhB. Uschia ch'il project per ina colliaziun en l'Italia ed en l'Austria vegn probabel mess ad acta ina giada dapli.
In project cun lunga istorgia
L'onn 1907 aveva la viafier survegnì la lubientscha per bajegiar ina lingia da viafier tranter Scuol ed il Tirol. L'emprima guerra mundiala ha dentant fatg in stritg tras quests plans. L'onn 2005 è la colliaziun tranter Scuol e Damal ubain Scuol e Landeck puspè daventada in tema tar la Viafier Retica. Ils projects ch'eran lura sin maisa han dentant stuì vegnir abolids, principalmain pervi dals custs enorms.
RR actualitad 08:00


text:
En la Venezuela èsi adina pli probabel ch'il president Nicolas Maduro vegn relaschà da ses uffizi. En dus dis han 1,5 milliuns persunas suttascrit in referendum per relaschar Maduro, ha communitgà il manader da l'opposiziun Henrique Capriles.
Neccessarias èn 4 milliuns suttascripziuns
En in emprim pass èn stadas necessarias stgars 195'721 suttascripziuns (1% dals votants). Per ch'in referendum saja pussaivel ston ins en in segund pass rimnar stgars quatter milliuns suttascripziuns (ca. 20% dals votants).
La finamira è pia sin via, dentant anc betg cuntanschida. Sco Capriles ha ditg, saja il president «fitg inquietà» dals schabetgs da las ultimas 48 uras.
Greva crisa regia en la Venezuela
Il pajais cun las pli grondas reservas d’ieli è avant la ruina suenter 16 onns cun ina regenza socialistica ed ina greva crisa d’energia e da provediment regia en la Venezuela. Plinavant ha il pajais mundialmain la pli gronda inflaziun e recessiun.
Il december passà aveva l'opposiziun gudagnà las elecziuns dal parlament.
RR novitads 06:00


text:
Hochbegabt und ausgegrenzt
Einzelheiten
GenerEducaziun
Kinder und Erwachsene mit Hochbegabung repräsentieren etwa 2% der Bevölkerung. Genies? Nicht immer. Und ihre Entwicklung ist mit Schwierigkeiten und emotionalen Problemen verbunden.
Christophe Ungar
36.9° (RTS)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
- Il Chor masdo Alvra dumbra actualmain 31 chantaduras e chantadurs.
- Jürg Wasescha dirigia dapi l'onn 2015 il chor, el è il 4. dirigent dal chor ch'è vegnì fundà l'onn 1996.
- L'onn 2007 ha il chor midà num: Or dal Chor masdo Alvagni è daventà il Chor masdo Alvra
Dal Chor masdo Alvagni al Chor masdo Alvra
Il 1996 è il chor vegnì fundà sut il num Chor masdo Alvagni. Pervia da la digren da chantaduras e chantadurs indigens han ins tschertgà commembers era ordvart vischnanca. Cunquai che la plipart dal chor vegniva la fin finala da l'entira vallada, è il num dal chor vegnì adattà a la situaziun. Il 2007 hai dà or dal Chor masdo Alvagni il Chor masdo Alvra. Cun la midada dal num è il chor stà bunamain in decenni ordavant a la fusiun da vischnanca. Dapi l'emprim da schaner 2015 tutga Alvagni numnadamain a la vischnanca fusiunada Albula/Alvra, quai ensemen cun las fracziuns d'Alvaschagn, Brinzauls, Mon, Stierva, Surava e Casti. Uschia pon ins dir, che chantaduras e chantadurs èn ozendi puspè per gronda part indigens.
Hans Berther, il chantadur cun la pli gronda experientscha
Hans Berther (84) d'Alvagni è in dals fundaturs dal chor. L'entschatta era el il sulet tenor. Per ch'el possia sustegnair il meglier pussaivel «ses» chor, ha el scolà la vusch durant nov semesters. Co Hans Berther raquinta, saja la qualitad dal chor creschida cun mintga dirigent.
Cun mintga dirigent è la qualitad dal chor creschida. Cun il chor èsi adina ì ensi!
Ils dirigents dal Chor masdo Alvagni/Alvra:
- 1996-2000 Armon Ulber
- 2001-2007 Peter Buchli
- 2008-2015 Pauline Sol
- dapi 2015 Jürg Wasescha
RR actualitad 11:00


text:
La Finlanda ha gudagnà sia premiera ad in campiunadi europeic. Quai a Copenhagen cunter il Danemarc cun 1:0.
Giugader collabà sin il plaz
La partida da gruppa è vegnida interruta en la 43avla minuta. Il giugader danais Christian Eriksen è cruda ensemen sin il plaz. Sanitaris han stuì exequir mesiras immediatas da salvament. Il Danais è vegnì transportà or dal stadion. En il mument sa chatta il giugader en l'ospital. Eriksen è alert e sia situaziun è sa stabilisada. El resta en l'ospital per ulteriurs scleriments. La partida è vegnida cuntinuada a las 20:30.
L'equipa naziunala dal Danemarc ha entant spustà il trenament da dumengia ed er ditg giu tuttas activitads da medias. Vitiers offrescha la federaziun danaisa agid psicologic als ballapedists. Quai ha ella communitgà suenter la terrada da 0:1 cunter la Finlanda.
Belgia-Russia 3:0
En l'ulteriura partida da la saira ha la Belgia gudagnà cunter la Russia a Son Petersburg cleramain cun 3:0. Ils giasts han dominà la partida davent da l'entschatta. Romelu Lukaku ha sajettà il 1:0 en la dieschavla minuta. Thomas Meunier ha augmentà enl a 34avla minuta sin 2:0 per ils Beltgs. En l'89avla minuta ha Lukaku sajettà ses segund gol da la partida al resultat final da 3:0.


text:
Permissiun da dimora curta
Ina permissiun da dimora curta è per esters/tras che abiteschan per regla per pli pauc che 364 dis en Svizra, pia cun in contract da lavur limità (activitad da gudogn).
Ils burgais d'UE/AECL han il dretg sin questa permissiun, premess ch'els possian preschentar in contract da lavur da pli da trais mais (90 dis) e ch'els possian cun il pensum da lavur sa referir effectivamain sin la cuminanza da lavurants tenor la cunvegna davart la libra circulaziun. La durada da valaivladad da la permissiun da dimora curta correspunda a quella dal contract da lavur. La permissiun da dimora curta po vegnir prolungada fin ad ina durada totala da 364 dis.
Relaziuns da lavur da sut trais mais en l'onn chalendar na dovran nagina permissiun, quellas ston ins reglar sur l'uschenumnada procedura d'annunzia.
Ins sto inoltrar:
- Il formular da dumonda A1 cun conferma da lavur dal patrun ubain il contract da lavur
- Ina copia da la carta d'identitad valaivla u dal pass valaivel
Il petent sto inoltrar il formular da dumonda ultra dals documents precedents tras la controlla d'abitants da la vischnanca da domicil.
Ulteriuras infurmaziuns survegnis Vus dal ressort d'entrada, numer da telefon: 081 257 25 25.
Link al fegl d'infurmaziun


text:
Chanzuns per guitarra
CHF 22.00
Men Rauch es stat il prüm trubadur rumantsch, el ha creà e derasà la chanzun populara ladina sco üngün oter. Men Rauch vaiva edi dal 1925 il prüm tom da las «chanzuns umoristicas rumantschas cun intraguidamaint per accumpagnar cun la guitarra» e dal 1950 il seguond tom. Quist cudeschet edi dal CHARDUN dal 1976 cuntegna tuots duos toms. Cun la reediziun es gnü accumpli il giavüsch dals trubadurs e dals amatuors da la buna chanzun rumantscha.
Angelo Andina / Il Chardun
Rutitsch 92, 7559 Tschlin


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone. Livinallongo
Novella IX della Giornata I del Decamerone. Livinallongo
Dirè duncue, che ai temp del prum Re de Cipri, despò che la Tiera Sánta é stada vadagnada da Gotifré de Buglion él suzedù, che na nobil signoura de Guascogna é juda a gliejia al Santo Sepolcro. Tel retourné da ilò, ruada a Cipri éla stada maltratada vilanamenter da cativi omegn, de chëst la se n à bù permel zenza consolazion, che pensa de jì a se lamenté dal Re. Ma l ie sté dit per valgugn, che la perdëssa la fadia debann, percì l fova de temperament cojì fret e da puoch, che no solamenter no vendicáva con giustizia le ofeje dei autri, ma zenza fin, de chële fate a dël, con vergognousa viltà nen soportáva, cojì che ogniun, che ava velch sul stome lo sfogáva senza se n fè velch denfora o se vergogné. La signoura al sentì chësta cossa, desperada de no se podei vendiché, per na consolazion de la sua tristëza, s'é ressolta de volei ngiurié la miseria del Re. E dëla é juda braglan davánt al Re e à dit: "Mio Signour, mi vegne a la tua prejenza no perché me spete vendëta de la ngiuria che é stada fata a mi, ma per sodisfazion de chëla te preie, che ti te me nsegne come ti te sofre chële, che sente se fesc a ti, perché col mparé da ti, mi posse comporté con pazienza la mia, che Dio l sà, se mi l podësse fè, gián te la donásse, perché te sei tán valent da le porté. L Re, che fin a chël' ora eva sté tán poltron e peigher, come che l se descedásse dal sonn, à scomencé da la ngiuria fata a chësta signoura, che l'à vendicada rigorosamenter, é deventé n severiscim persecutor de ogniun che contra l onour de la corona cometëssa velch da chël' outa nlà.


text:
Zonas da construcziun dal Grischun
L'unitad da geodatas da basa «Zonas da construcziun dal Grischun» cumpiglia tut las zonas da construcziun cun vigur legala da l'entir chantun, sutdivididas confurm a las utilisaziuns principalas tenor la definiziun da l'uffizi federal da svilup dal territori (documentaziun da model dals models minimals da geodatas dal sectur da la planisaziun d'utilisaziun, ARE-CH, december 2011, unitad da geodatas da basa nr. 73).
Las «Zonas da construcziun dal Grischun» èn ina vista specifica da las zonas da l'utilisaziun fundamentala da la planisaziun d'utilisaziun. En quai che concerna l'actualitad dal cuntegn èn ellas identicas cun la planisaziun d'utilisaziun.
Zur interaktiven Karte
Zur Datendokumentation
Zum Datenbezug (Geodatendrehscheibe Graubünden)


text:
Fiùr
El fiùr l'è l'órghen (o l'ensèma de órghegn) de reprodusiù de töte le piànte riünìde endèl ensèma de le angiospèrme. Dòpo de la pulinizasiù, el fiùr l'è fecondàt e 'l se trasfùrma 'ndèl fröt che 'l conté la somésa.
I fiùr i pöl véser sùi o sedenò reünìcc en enfiurescènse.
Zamò 'ndel'antichità, i fiur i g'ha tiràt l'atensiù de l'òm che 'l i ha dopràcc e 'l i a cultìa per paràs (ez. : curùna de fiùr), per fa bèle le sò cà (fiùr taiàcc, bouquets, ikebana) e i giardì. I fiùr i g'ha ispiràt de spès i artìsti, pitùr, poéti, scultùr e decoradùr.
StrütüraModifega
El fiùr l'è l'ensèma dei órghegn de riprudusiù, de sòlit riünìt endèn aparàt cumplicàt e cumpunìt de divèrse parcc che le pöl véser cunsideràde de le fòie mudificàde. I fiùr i pöl véser sèsii o pedunculàcc, e söl resetàcol, la part finàl de l'as, gh'è 'nserìt le parcc fiurài, che i è de quàter tìpi: sépali, pétali (stérii) stam e carpèi (fèrtii). Ghe dei fiùr che i è ciamàcc encomplécc (mìa complécc) che ghe mànca 'na quac vergöna de chèste parcc. Quan che ghe mànca i stàm o i carpèi, el fiùr l'è ciamàt imperfèt. El nömer de le parcc fiurài (nömer dei sépali, dei pétali, dei stam e di carpèi) el càmbia de famìa a famìa e l'è giü dei caràter che sèrf per determinà le spéci 'ntra de lùre.
L'as fiuràl, el corespónt a la pursiù finàl del gàmp, l'è ciamàt resetàcol o tàlamo e 'l se prezènta piö o méno slargàt fò e de sòlit mìa tat lónc, con dei gróp bèi tacàcc ensèma. Endèle piànte de fiùr piö primitìve (compàgn de le Magnoliaceae) i elemèncc fiurài i se 'nserés a spiràl söl resetàcol, endèle ótre Angiospèrme en vertezèi furmàcc de elemèncc inserìcc töcc endèl stès pùnto.
Giü o piö vertezèi de elemèncc fiurài del stès tìpo i fùrma 'na part del fiùr. El fiùr compléto l'è cumpunìt de quàter vertezèi:
- Prim vertezèl, ciamàt càles quan che l'è diferènt del segónt.
- Segónt vertezèl, ciamàt coròla quan che l'è diferènt del prim.
- Tèrs vertezèl, ciamàt androcèo.
- Quart vertezèl, ciamàt ginecèo o pestél.
ResetàcolModifega
Ciamàt apò tàlamo, el resetàcol l'è 'na estensiù piö o méno svelöpàda de la pursiù finàl de l'as del gamp del fiùr, endóche se 'nserés i vertezèi fiurài endèle piànte piö evulvìde. Endèle piànte che g'ha l'ovàre "sùpero" l'è reprezentàt de 'n gunfiùr picinì picinì del gàmp apéna sóta 'l càles o sedenò 'l gh'è prope mìa del töt. Endèle piànte a ovàre "ìnfero" o "semiìnfero" el pöl rià a ìga 'na dimensiù e 'n svelöp mìa trascüràbii.
Endèna quac ensèma sistemàtic el contreböés a furmà 'l fröt (per ezèmpe endèle spéci che g'ha 'l fröt a póm.
PereànseModifega
La pursiù estèrna del fiùr, furmàda dei prim du vertezèi, semài che chèsti i è bèi diferensiàcc en càles e coròla l'è ciamàda pereànse. El pereànse el pöl vìga 'na funsiù de protesiù apéna o apò a chèla de reciàm. En quac óter càzi el g'ha apéna la funsiù de reciàm, e 'l làsa chèla de protesiù a dei óter órghegn de la piànta, (bràtee e guàine).
PeregóneModifega
La pursiù estèrna del fiùr, furmàda dei prim du vertezèi, semài che chèsti i è mìa bèi diferensiàcc. En chèsto càzo i elemèncc del fiùr i è ciamàcc tépali. El peregóne l'è tìpic dei Monocotilédoni, ma se 'l càta apò 'ndèi Dicotilédoni che g'ha l'empolinasiù anemòfila. La g'ha per lo piö 'na funsiù de protesiù e la fa che 'l fiùr el dàghe mìa tat endel'öcc , ma 'ndena quac ensèma sistemàtic, compàgn de le Liliaceae el g'ha apò a la funsiù de reciàm.
CàlesModifega
L'è 'l prim vertezèl del pereànse quan che chèsto 'l ciàpa 'na fùrma diferènta del segónt. I elemèncc fiurài che i fùrma 'l càles i è ciamàcc sépali e de sòlet i è vércc perchè i g'ha 'na funsiù de protesiù. D'en pónt de vìsta sistemàtic, gh'è du tìpi de càles:
- el càles gamosépalo: l'è furmàt de sépali saldàcc ensèma alméno a la bàze a furmà 'n ünic elemènt fiuràl;
- el càles dialisépalo: l'è furmàt de sépali lìber, inserìcc a giü a giü söl resetàcol.
CoròlaModifega
L'è 'l segónt vertezèl del pereànse quan che chèsto 'l ciàpa 'na fùrma diferènta del prim. I elemèncc fiurài che fùrma la coròla i è ciamàcc pétali e quàze sèmper i è culuràcc, per vìa de la prezènsa de antociàni che i scónt vià la clorofìla. La coròla la g'ha 'na funsiù de reciàm, e per chèsta rizù endèi fiùr a 'mpulinasiù entomòfila (fàda dei insècc), la g'ha 'n aspèt vistùs. Del pónt de vìsta de la sistemàtica, gh'è du tìpi de coròle:
- la coròla gamopétala: l'è furmàda de pétali saldàcc ensèma alméno a la bàze a furmà 'n ünic elemènt fiuràl;
- la coròla dialipétala: l'è furmàda de pétali lìber, inserìcc a giü a giü söl resetàcol.
En divèrse spéci, l'òm l'è riàt a selesiunà dèle varietà che g'ha la coròla furmàda d'en nömer indefinìt de vertezèi isé de rènder amò piö vistùs el fiùr. Chèste varietà i è cultiàde come piànte ornamentài o per la prudusiù de fiùr de taià e, tecnicamènte, i è ciamàde varietà a fiùr dópe.
I fiùr a 'mpolinasiù entomòfila i pöl vìga a la bàze dei pétali de le ghiàndole, ciamàde netàre, che le làsa nà 'n lìquit dóls ciamàt nètare. El scópo biològic dei netàre l'è chèl de completà la funsiù de reciàm de la coròla per ciamà i 'nsècc, che pò i è sfrötàcc per trasportà 'l pòlen.
AndrocèoModifega
L'androcèo l'è 'l tèrs vertezèl fiuràl, furmàt dei órghegn de reprodusiù maschìi, ciamàcc stam. El stam l'è furmàt d'en filamènt piö o méno lónc che 'l té sö l'antéra. Del pónt de vìsta de la sitemàtica g'ha 'na grant importànsa 'l nömer e 'l svelöp dei stam, la sò dispuzisiù, la fùrma de le antére e come le antére le se dèrf per lasà nà 'l pòlen.
El nömer dei stam el pöl véser precìs o l'endópe de chèl dei pétali o sedenò superiùr. De rar gh'è dele spéci de piànte che g'ha 'l nömer dei stam inferiùr a chèl dei dei pétali. Segónt el nömer dei stam, se dopèra la terminulugìa indicàda ché sóta:
- fiùr monoandri: che g'ha apéna 'n stam;
- fiùr diandri: che g'ha du stam;
- fiùr poliandri: che g'ha de piö de du stam;
A segónda del rapórt anatòmic che gh'è 'ntra i stam se fa distinsiù tra i càzi che sóta:
- stam lìber: che g'ha i filamèncc töcc lìber;
- stam monoadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc endèn masülì ünic che 'l pöl apò a furmà 'n tübo che 'l fàsa sö 'l pestél.
- stam diadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc ensèma a furmà du masöi;
- stam poliadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc en divèrsi masöi.
Se 'l fiùr el g'ha dei stam de tìpi diferèncc se pöl distìnguer du càzi particolàr:
- stam didinami: quan che i stam i è 4, du che g'ha 'l filamènt lónc e du che i ghe l'ha piö cürt.
- stam tetradinami: quan che i stam i è 6, quàter du che g'ha 'l filamènt lónc e du che i ghe l'ha piö cürt.
En sìma al filamènt vé fò l'antéra, che la pöl vìga 'na fùrma bislónga, a öf, o a balìna, de spès bi- o tetralobàda. L'antéra l'è furmàda de dò téche, che g'ha ognöna giöna o dò scarsèle de pòlen.
A segónda de cóme che la antéra la vé fò del filamènt se g'ha i càzi discriìcc ché sóta:
- antéra basifìsa: el filamènt l'è tacàt a la pàrt en fónt de l'antéra che la vé a puzisiunàa piö o méno en pé drìta come che la födès el prolongamènt del filamènt;
- antéra dorsifìsa: el filamènt l'è tacàt söla schéna de l'antéra che la vé a puzisiunàs piö o méno en bànda a l'as del filamènt;
- antéra apicifìsa: el filamènt l'è tacàt pròpe 'n sìma a l'antéra che la sömèa tacàda vià.
A segónda de cóme che le antére le se dèrf per molà 'l pòlen se dopèra la terminulugìa riportàda ché sóta:
- deiscènsa longitudinàl;
- deiscènsa trasversàl;
- deiscènsa apicàl.
GinecèoModifega
Ciamàt apò pestél, l'è la pàrt feminìl del fiùr, furmàda de tré elemèncc morfològic che i è fondamentài per la clasificasiù dèle spéci 'n botànica. Endèla strütüra piö sèmplice, 'l ginecèo 'fa nì 'n mènt la fùrma d'en fiàsc, có la part piö bàsa piö gròsa, ciamàda ovàre, furmàda de giü o piö carpèi, la part de mès piö o méno bislónga (àle ólte la gh'è mìa) ciamàda stil, e la pàrt ensìma, de fùrma vària, ciamàda stìgma.
Semài che se töl en considerasiù el nömer dei pestéi se pöl distìnguer tré càzi co la sò terminulugìa speciìfica:
- ginecèo apocàrpic: l'è furmàt d'en nömer indefinìt de pestéi piö o méno lìber, ognü furmàt d'en carpèl, en stil e 'n stìgma;
- ginecèo sincàrpic: l'è furmàt de divèrsi carpèi saldàcc ensèma a furmà 'n ovàre ünic separàt de déter en giöna o divèrse stansète;
- gineceo monocàrpic: l'è fumàt d'en carpèl ünic.
I fiùr dei öltem du tìpi de sòlit i g'ha apéna 'n stil con ensìma giü o divèrsi stìgmi, tacc, quacc che i è i carpèi.
L'ovàre l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse lòze o stansète, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc òvuli. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt placènta e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr.
A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt uniloculàr, biloculàr, pluriloculàr. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.
El stigma l'è la part ansìma al pestél e l'è l'órghen endóche se pòsta i granilì del pólen endèl momènt de la 'mpolinasiù. La fùrma del stìgma l'è 'n óter elemènt de clasificasiù sistemàtica. El pöl véser furmàt d'en còrp ünic, piö o méno slargàt, o se nà dividìt en lòbi piö o méno bislónc 'nfìna a ciapà la fùrma de filamèncc.
Fiùr ünisesuài o ermafrudìccModifega
El schéma genèric discriìt de sùra el g'ha dèle variàcc a segónda de la prezènsa o nò de l'androcèo o del ginecèo. El fiùr tìpo l'è ermafrudìt cioè el g'ha töcc du i órghegn de reprodusiù. En fiùr ermafrudìt el pöl véser ünisesuàl de pónt de vìsta fisiològic perchè i órghegn de riprudusiù de giü dei du sèsi i è stérii.
I fiùr ünisesuài i è discriìcc cóme staminìfer o maschìi, semài che i g'ha apéna l'androcèo, e cóme pistilìfer o feminìi se i g'ha apéna 'l ginecèo. En prezènsa de fiùr ünisesuài, le piànte i è ciamàde monòiche, se le g'ha fiùr mascc e fiùr fèmina, o diòiche se le g'ha fiùr d'en zèner apéna. En chèsto öltem càzo se pàrla de piante mascc e piànte fèmina.
Simetrìa fiuràlaModifega
Giü dei elemèncc piö vistùs doperàcc per fà la determinasiù sistemàtica de le spéci l'è la simetrìa fiuràla, che la ciàpa 'n cunsiderasiù la coròla o, piö 'n generàl, el pereànse. A segónda del gràdo se simetrìa se pöl distìnguer chèste categorìe de fiùr:
- Fiùr iregolàr. I g'ha nüsü gràdo de simetrìa.
- Fiùr atinomòrf. I g'ha 'na simetrìa de tìpo radiàl: i pétali (o i tépali) i g'ha 'na distribusiù regolàr en relasiù a 'n as de simetrìa che l'è pò l'as fiuràl. Ai fiùr atinomòrf se ghe atreböés el nòm de trimero, tetramero, pentamero, etc. per quantificà 'l nömer de pétali o tépali.
- Fiùr zigomòrf. I g'ha 'na simetrìa bilateràl: i pétali i è a spècc en relasiù a 'n piano de simetrìa.
Per i fiùr zigomòrf àle ólte se dopèra 'na paròla specìfica per ensegnà 'na fùrma particulàr, caraterìstica de sèrte categorìe sistemàtiche:
- Fiùr có la coròla bilabiàda. L'è 'l fiùr tìpic de la famìa de le Labiatae. La coròla l'è gamopétala con simetrìa bilateràl che la mèt en evidènsa 'na part dorsàl e 'na part ventràl. La part ventràl, méno svelöpàda, l'è furmàda dei lòbi de du pétali, chèla dorsàl l'è furmàda dei lòbi de tré pétali, con chèl centràl che l'è 'n bel tòc piö svelöpàt dei óter. La part dorsàl l'è ciamàda àer ensìma, chèla ventràl àer de sóta.
- Fiùr có la coròla papilionàcea. L'è 'l fiùr tìpic de le piànte de la famìa de le Fabaceae o Leguminùze. La coròla l'è dialipétala cón simetría bilateral apò a chèsta condèna part dorsàl e giöna ventrál. El pétalo 'nsìma, ciamàt bandéra l'è bèl svelöpàt, de sòlit bilobàt, có la pàrt finàl dei lòbi 'n puninì riultàda 'ndré. I du pétali tacàcc, ciamàcc àle, i è méno svelöpàcc e i se tróa 'n bànda 'n relasiù a l'as de simetrìa. I du pétali de sóta i se önés a dòcia a furmà la caréna, en bèl tòc méno svelöpàda 'n longhèsa che nó la bandéra e le àle.


text:
Urtijëi
Urtijëi in ladì (tudesch: Sankt Ulrich; italià: Ortisei) l'è ü cümü del Südtirol-Pruinsa de Bulsà e 'l se tróa 'n de la Al Gardéna che l'è öna al dolomìtega de la Ladinia.
Ol paìs l' se tróa a 1.236 méter söl lièl del mar, l'è zó 'n del fónd de la al e l'è metìt tra la rìa a drécia del Gardéna e i pé del Mut Rascesa.
L'è ü paìs türistèch tra i piö 'mportàncc di Dolomiti.
Ol paìsModifega
Ol paìs l'è strècc e lónch in fónt a la al e l'è nasìt sö la Streda Rezia che amò al dé de n'có l'è la stràda principàla 'ndóe gh'è i negòse piö bèi e i türisti i và a spas.
La Streda Rezia la part da la céza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch e pò la pàsa per la piasa Sant Antóne, ol cör del pais, 'ndóe gh'è la ègia céza dedicàda pròpe al Sant Antóne e 'ndóe i ria töte i coriére.
Ach se l' türìsm l'è bazàt sö i albèrgh, i rèsidence e i garnì, ol paìs tra la fì di agn 90 del sécol XX e i prim 10 agn del sécol XXI l'è cresìt pròpe tat e l' s'è slongàt in de la al e l'è salìt sö sö la montàgna sö i còste piö bàse del Rascesa.
Và regordàt però che töte i cà i è fàce a la manéra gardenéza, bàite e cà de montàgna, con tat lègn, bèle decoràde, öna quach pròpe afrescàde e ògne cà 'l gh'à 'l sò nòm, tat che 'l paìs l'à mia perdìt ol sò göst de paìs de montàgna, la fórse perdìt del töt la céra del paìs de montagna d'öna ólta per ciapà chèla de stasiù de sci del dé de 'ncö.
De ètModifega
- La cèza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch,
- La céza ègia 'n piàsa Sant Antóne,
- Sant Jacob che l'è öna bèla frasiù a 1.400 méter co la sò céza,
- La Cësa di Ladins (che l'è la cà di Ladì) col Museum Gherdëina,
- I straurdinàre belèse natüralìsteghe.
Per sciàModifega
Urtisèj l'è 'n del comprensòre del Dolomiti Superski che l' gh'à piö de 1000 chilòmeter de piste, la Al Gardéna - Mont Seuc la gh'à 180 km de piste de sci e tra chèste i piö bèle i è la Saslons, 'ndóe la se té la discéza lìbera de Còpa del Mónt, la Dantercèpies e i dò piste del Seceda. Ol Mont Seuc l'è menimà l'ideàl per chèi che i è dré a 'mparà a scià o per chèi che ghe piàs ol sci de fónt.
Montàgne e impiàncc de risalìdaModifega
Da Urtijëi s'pöl ciapà, de dré a la céza parochiàl, ün öf e pò öna fünivìa che la pórta a i 2.500 méter del Seceda, sia per indà a scià sia per fà di bèle spasezàde d'éstàt.
Öpör s'pöl ciapà la fünicolàr del Rascesa e 'ndà a proà la pista de slitì o fà di bèle spasezàde d'éstàt.
S'pöl pò ciapà l'öf che l' pórta sö l'Mont Seuc che l'è ün altipià sö i 2.000 méter de 'ndóe se èt pròpe bé ol Saslónch, ol Saspiàt e pò 'l Sciliar.
Zét de UrtijëiModifega
A Urtijëi gh'è nasìcc:
- ol Luis Trenker, regìsta,
- la Isolde Kostner, campiunèsa de sci,
- La Carolina Kostner, campiunèsa de patinagio,
- ol Giorgio Moroder, sunadùr.
Oter progeccModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Ortisei
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Ortisei


text:
Franciacürta
La Franciacürta (Italià: Franciacorta) l'è 'na zòna geogràfica de la Pruvìncia de Brèsa che la töl dét töt o alméno 'na part del teretóre dei cümü de Àder, Breó, Cavreöl, Castegnàt, Casàch, Salàdega, Cocài, Cològne, Córt Frànca, Erbösch, Gösàch, Montezèi, Óme, Padéren, Paràdech, Pasirà, Polàen, Proài d'Izé, Rodènch-Saià, Roàt. El teretóre de vergü de chèsti cümü l'è completamènte en Franciacürta, envéce sèrte óter i è tocàcc apéna 'n pàrt (còme per ezèmpe i cümü de Cocài e Roàt endóche apéna la pursiù Nort l'è cunsideràda Franciacürta).
El teretóre l'è perlopiö furmàt de culìne che al dé d'encö i è cultiàde a ìcc per la prudusiù dei vì che i è giü dei fiùr al büzèt de la prudusiù vinìcola italiàna. Difàti i prudutùr de vì de la zòna i s'è custitüicc endèn consòrse per la protesiù e la garansìa de la qualità dei sò vì che i è: Franciacorta D.O.C.G. (vì de tìpo spumànte) e Terre di Franciacorta (biànch e rós).
Al cunfì Sud de la Franciacürta gh'è el Mont'Òrfen, de ciàra urìgin morénica, che 'l rìa a 451 méter de altèsa màsima.


text:
Las Naziuns Unidas sa sprovan da sustegnair ils ospitals surdumandads a Tripolis. Las truppas da Chalifa Haftar sajan be pli 11 kilometers davent dal center da Tripolis.Ellas cumbattan il mument ferm cunter las truppas da la regenza che sa chatta a Tripolis. Dapi la cupitga da Muammar al-Gadaffi il 2011 regia chaos en la Libia.
La WHO ha tramess teams d'urgenza en ils ospitals pertutgads a la front. Tranter auter duain quels puspè emplenir las reservas da medicaments. In conflict che cuzzass sur in pli lung temp destruiss vinavant l'infrastructura da sanadad en la regiun, ha declerà in represchentant da la WHO en Libia.
RR novitads 17:00


text:
Bunemers
Bunemers (nòm uficiàl en Italià: Bonemerse) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha 1 531 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 5,9 km² e 'na densità de 259 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cremùna, Malagnin, Pief d'Ulmi e Stagn.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Bunemers l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
55 maschinas da far naiv datti sin il territori da skis da Sedrun. Davent dal pass Alpsu fin tar la staziun da val a Dieni. Sin tut las pistas dal territori hai pia maschinas da far naiv. En acziun vegnan ellas dentant mo sche la temperaturas crodan sut minus 3 grads.
Ozendi è far naiv «simpel»
Sche las temperaturas constattan ed ils canuns e las lantschas èn en posiziun, n’è il far naiv betg pli ina gronda chaussa, declera Toni Cathomas, manader tecnic da las pendicularas a Sedrun.
Atgnamain poss jau far naiv artifiziala cun mes telefonin davent dal canapé.
Chanuns vs. lantschas
Il territori da skis è en possess da chanuns e da lantschas. Sco quai che Toni Cathomas di han omadus indriz ses avantatgs. Cun in chanun vegnan ins da curclar dapli pista. El producescha dapli naiv. Dentant saja la tgira era pli gronda tar in chanun. Ina lantscha è buna tar pistas e vals stretgas. Ella saja en general pli simpla, era tar il mantegniment.
RR actualitad 07:00


text:
In chanzlist na duess betg sez far politica, di Reto Jörger – l'anteriur chanzlist da Val s. Pieder ch'è dapi in pèr emnas en pensiun.
Igl è in grond levgiament da betg pli esser responsabel per tut quai ch'ins vesa ed auda en il vitg. Quai è bel.
Turissem
Grazia a la vischnanca ha il turissem prosperà a Val. La vischnanca ha investì en las pendicularas ed en il bogn termal ed uschia inizià quest segment turistic. Ma era l’industria ha profità directamain da las intervenziuns da la vischnanca. L'aua da Val, u meglier ditg la funtauna s. Pieder, è en possess da la vischnanca. La maschaida d'industria e turissem haja preservà els da daventar ina monocultura.
Blers onns è quai dar e profitar capità maun en maun. Buns onns, sco quai ch'il chanzlist Reto Jörger di.
Grevs temps
Cun la vendita da l'hotel Therme l'onn 2012 a l'investider Remo Stoffel, haja in temp grev entschet per el sin chanzlia da Val. La polemica ch’è vegnida fatga e las reproschas da illoialitad e corrupziun fin tar ils cas davant dretgira hajan influenzà bravamain la lavur sin chanzlia.
Ils bels temps èn dentant puspè turnads cun la realisaziun da la halla polivalenta e cun la nova finanziaziun turistica ch'ha la finala era sanà las pendicularas.


text:
L'onn 2060 èsi radund 3 grads pli chaud en il Grischun, sche nus na vegnin betg da reducir las emissiuns. Tar quel resultat vegn in studi da Meteo Schweiz. Las consequenzas da quai stgaudament èn stads pli sitgas, plievgias pli intensivas, dapli dis da chalira ed envierns cun pli pauca naiv. Da quests effects fan insaquants pli fitg, auters main mal il venter a Rolf Hug, manader dals manaschis purils al Plantahof:
Aura extrema sco granella ma fa quitads. Quai n'enconuschevan nus quasi betg pli baud e granella è fitg privlusa per nossas cultiras».
Sa proteger pudessan ins cun raits sur las plantas, sco per exempel ils vischins el Tirol dal Sid enconuschan. «Quai pudess er daventar tar nus in tema».
In bun management d'aua
In auter tema che vegn a fatschentar è il management da l'aua. Cun lezza ston ins en il futur ir enturn pli spargnus. Sche quai dat l'enviern damain naiv saja da quintar la stad cun damain aua, uschia ch'ins sto sauar pli effizient. «Per exempel cun indrizs che dattan aua al terren e betg en l'aria, uschia è l'aua là nua ch'ella vegn duvrada». Er per las alps saja in bun management d'aua en il futur pli impurtant.
Plantas pli robustas
In'ulteriura pussaivladad per inscuntrar las sfidas dal stgaudament dal clima è, da plantar plantas pli robustas. En il Grischun vegn cunzunt cultivà pastg. Per il mument dat quai en blers lieus ina sort da pastg che porta bler retgav, ch'è dentant era sensibla. Pli adattadas e robustas sajan sorts che maschaidan per exempel pastg e traifegl.
La puma dentant na pateschia betg tant la midada dal clima, «nossa maila stuess supportar trais grads celsius dapli». E tschertas plantas lascha la midada da clima schizunt prosperar: Il vin Grischun vegn a vegnir anc megliers.


text:
Sco quai che la revista «Beobachter» scriva en sia nova ediziun èsi illegal, che las pendicularas pretendan 45 raps per ura kilowatt, e pajan sezza be 16.65 raps per ura kilowatt. Las pendicularas na vulan betg pigliar posiziun sin las renfatschas.
Vischnanca sto controllar
La vischnanca da Surses è responsabla, che la lescha d’energia vegn respectada. Sco quai che Leo Thomann, il president communal da Surses ha ditg envers RTR, possia il campadi da Savognin pretender taxas supplementaras per l’infrastructura da l’electric sin il campadi. Quai sto però vegnir declerà sin il quint, quai che na vegn il mument betg fatg.
Nus faschain anc ina giada attent las pendicularas da separar ils dus quints, e nus vegnin era a controllar che quai vegnia fatg
Pretsch d'electric illegal
Tenor la redactura Andrea Haefely dal Beobachter na possia quella taxa però betg esser prest 30 raps pli auta ch’il pretsch da l’electric sco tal. Differents abitants dal campadi a Savognin han fan opposiziun cunter l’augment da l’electric d’avant dus onns, fin oz dentant senza success.


text:
Mintga vehichel consista d'in vagun-cisterna cun 50'000 liters aua, d'in vagun da salvament e d'in vehichel d'iseglia. Cun questa cumpra remplazza l'SBB las ultimas cumposiziuns veglias da l'emprima generaziun. Uschia vegnia la segirtad el traffic public anc augmentà.
Era ils vaguns da salvament dal tunnel da basa dal Gotthard èn da quest consorzi. Als lieus ch'ils vaguns èn plazzads hai mintgamai era in'equipa d'intervenziun. Ellas duai pussibilitar ch'ils vaguns sajan mintgamai spert al lieu. Il tren po charrar cun enfin 100km/h e po runar davent trens stads eri da passa 1'600 tonnas.
La cabina dal manischunz è endrizzada cun ina furniziun d'aria autonoma. En il mender cas san ins evacuar enfin 60 persunas per vagun. Il vagun da cisterna ha plaz per 50 meters cubic aua. Era in indriz da stgima è avant maun.
RR novitads 12:00


text:
Chor Rumantsch Zug cun nova suprastonza
Suenter 15 onns ha Corsin Derungs demissiunau sco president dal Chor Rumantsch Zug. Per engraziament per siu grond engaschi e buna prestaziun per il chor duront tons onns, vegn Corsin undraus cun ina dedicaziun suttascretta da tut ils cantadurs. A caschun dalla radunonza generala dils 9 da matg ei
Vigeli Caplazi vegnius elegius unanimamein sco niev president ad interim dal CRZ.
La radunonza generala ha giu liug el restaurant Rütli a Zug. Sco da cheu ha quella entschiet cun ina buna tscheina communabla. Suenter ei ins semess vid las tractandas usitadas. Quellas han buca dau bia da discuorer.
Grazia a nos generus sponsurs e nos numerus commembers passivs sa nies cassier, Gaudenz Caveng, presentar in bien quen annual cun in favoreivel surpli.
Jürg Wasescha vegn elegius cun in ferm applaus sco niev assessur, aschia che la suprastonza ei puspei completta (mira era « sur da nus »).
Cun niev slontsch ed engaschi sa il CRZ entscheiver da niev e mirar cun fidonza el futur. Denton ha era il CRZ, sco tut ils auters chors, pitiu dalla gronda pausa da dus onns pervia da Corona. Ei muncava emprovas, occurenzas e la buna cuminonza. Quei ei stau in temps che bia ha stuiu secomprovar e s’adattar da niev. Mo uss essan nus leds, che nus savein puspei planisar ed organisar e lu puspei sepresentar al publicum.
Program ed occurenzas 2. miez-onn 2022
19 da zercladur da las 09.30, cantar messa en la baselgia da Walterswil
29 d’uost, serenada en casa d’attempai, Drei Linden, Rotkreuz
10 da settember, «Notg da chors» el marcau da Zug
29 d’october, cooperaziun giubileum «150 onns chor viril, Cham »
Il CRZ sesprova dad era prender si novas modernas canzuns en siu repertori e spera cun quei, d’era animar giuvens cantadurs d’entrar el chor.


text:
Turissem
Turisticamaing suottastà il cumüns da Zernez a la destinaziun Engadin Samnaun Val Müstair. Local rapreschainta il coordinatur turistic Fabian Schorta ils interess turistics dal Cumün da Zernez.
Incumbenzas dal coordinatur turistic local
- Administraziun turistica
- Coordinaziun guidas tras cumün, gitas da stà e d'inviern (gianellas), glatsch artificial, organisaziun turistica Engadin Scuol Zernez (TESSVM)
- Occurrenzas
- Posts da proviantaziun„Nationalpark Bike-Marathon“
- Marchà d'utuon e d'Advent
- Divers concerts
- Marketing per il Bogn da famiglia
- Marketing per il Center da Sport
Cumün da Zernez
Turissem
Center Cumünal
Urtatsch 147A
CH-7530 Zernez
Fabian Schorta
Coordinatur turistic
T. +41 81 851 44 42
Per infuormaziuns reguard lur sogiuorn da vacanzas, sco hotel obain reservaziuns d'abitaziuns da vacanzas, gitas ed occurrenzas tils sta l'infuormaziun turistica a disposiziun.
Engadin Scuol Zernez
Infuormaziun turistica locala a Zernez
T. +41 81 856 13 00
E. zernez@engadin.com