text:
Queriêgh
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Queriêgh, o Quariêgh, (Cavriago in italiân) l’é un cmûn ed 9.229 (al 31/12/2004) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz ad 8 km a sîra ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz- Ciân dal Ferovéi Arzâni.
Séndech unurâri ed Queriêgh l’é Vladimir Il'ič Lenin dal 1917 l’ân ed la Rivolusiòun Rósa, e ind la piâsa cun l’ istès nòm a gh’é (chêṣ curiōṣ mó mìa ònich in un paèiṣ ocidentêl) un bóst in só unōr.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Urègin[modifica | mudéfica la surzéia]
Queriêgh al vîn numinê per la préma vôlta in un documèint ed l’Archévi Capitolêr ed Pèrma cun la dâta dal 1 dicèmber 996, dōve la cuntèsa Rolenda, fiōla mìa legètima d’ Ugo Re d'Italia la dunêva al castèl e la capèla ed “Covriaco” a un têl ciamê Paulone.
Certamèint, però, Queriêgh al gh’êra préma de stè chêrta bulêda, che bèle la pêrla ed costrusiòn impurtânti cme un castèl. L’é probâbil che la fundasiòun ed Queriêgh cme cèinter abitê a s’arfâga adiritûra a l’època rumâna e a la costrusiòun ed la via Emélia, ânca se per sfortûna an n’é mìa pusébil pruvêr sté fât. Còl ch’ l’ é sicûr l’é che al nòm al deṣvîn dal latèin curvus ager, in relasiòun al teritôri ed culèina in dōve l’é. Dal j êtri spiegasiòun, mēno credèbili, a dîṣen che al nòm al pōl deṣvgnîr dal latèin curviacum, opór da la parôla cuprum in relasiòun al culôr ed la tèra apûnt culôr râm.
Al medioēv[modifica | mudéfica la surzéia]
Paulone Bovini (Bruini secònd êter documèint), in virtó ed la dunasiòun ed la cuntèsa Rolenda, al dvèinta al prém fevdatâri ed Queriêgh, e ânca al patriêrca ed la râsa ch ‘la fà da padròuna per quâter sècol. Fîn al 1077, l’ ân dōve l’Imperadōr Enrico IV l’à chinê la tèsta a Canòsa. Queriêgh l’é armêṣ ed proprietê ed Matélda ed Canòsa. Pó, vêrs la fîn ed l’XI sècol i queriaghîn a s’în unî a j arzân ind la lôta cûntra l ‘Impêr, ch’ la finirà, int al 1167, ind la Lêga Lumbêrda.
La cûrta esperiĵnsa dal Cmûn indipendèint ed Rèz, al cumbîna però a un peréiod turmintê per Queriêgh: la só puṣisiòun, preciṣamèint al cunfîn tr’ al Sgnuréi ed Pèrma e Rèz l’é ritgnûda stratègica da tóti dō al pêrti e al fà dal paèiṣ teâter ed cunténov scuntêr armê. Queriêgh al vîn numinê in môd cêr cme pôst ed ‘na grôsa batâlia tra arzân e pramṣân int al 1215. De sté peréiod fân pêrta, môlt probabilmèint, i lavōr che dân al castèl dal mûri pió grôsi.
Tèra ed cunfîn, al paèiṣ al dvèinta pôst preferî da brigânt e criminêl ed tóti dō al sgnurèi. In sté peréiod, l’é probâbil, che nâs al dét popolêr (armêṣ in véta fîn al dé d’incô) : “A Qeuriêgh a piânten i fasō e nâsen i lêder”.
La situasiòun l’ an câmbia mìa gnân quând, a la fîn dal XIII sècol, Queriêgh al pâsa, insèm a Rèz, a j Este ed Frèra, che gvernerân sté tèri, ânca se mìa sèimper, fîn a l’Unitê d’Itâlia. L’època dal discôrdi civîli a Rèz an sèmbra mìa tirêr dèinter Queriêgh: bisògna spetêr al 1458 per vèder al paèiṣ numinê ed nōv inséma a un documèint uficêl. In cl’ ân, sóta al cmând ed Borso d’Este a Queriêgh a vîn fât al Canêl Duchêl, un sistêma per dacvêr che al miliōra l’agricultûra in tót al cuntêd. .
Int al 1465, in fîn, Queriêgh al vîn dunê da Borso d’Este a Teofilo Calcagnini, a ló a’s dêv la publicasiòun di Statût ed Queriêgh,’na racôlta ed lèg ch’ la metîva per scrét soquanti uṣânsi lochêli.
La trêda zò dal castèl e al Rinasimèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Ûno di fât centrêl ed la stôria ed Queriêgh l’é sicûr quând àn trê zò al castèl. Tót al cumîncia int al 1482: Queriêgh l’é incòra ed Teofilo Calcagnini, mó Ercole I d’Este (Dóca ed Frèra, Mòdna e Rèz) l’é andê in guèra cûntra i venesiân jutê da i cûnt Rossi ed Pèrma e da Guido Torello ed Muntchiaróghel. Prôpria al Torello, prufitând ed ‘n’ erōr stratègich d’ Ercole I, al cunquésta e al sâcza Muntèc, pó al và a l’atâch ed Queriêgh. I queriaghîn, stóf dal tâsi êlti mési da j Este, a’s cunsègnen ed sô volontê a Torello, a fân gnîr la râbia a j arzân e a la Sgnuría ed Frèra. .
La sentèinsa dal céch senêt arzân, in dâta 7 dicèmer 1842, l’é ed tót: punîr Queriêgh cun al butêr zò al castèl. A’s trâta, quêṣi ed sucûr, ed ‘n’ûltma sulusiòun bèlo cunsidrêda, dal munmèint che Borso d’Este, gnû préma d’ Ercole I, soquânt ân préma l’îva dét dal paèiṣ: "La bicocheta qui de Cavriaco...sempre ribelle e cagione di molti danni".
Al 14 avrîl 1486 al castèl ed Queriêgh al vîn butê zò a canunêdi, mó j Este an s’fêrmen mìa che. La sèi ed vendèta l’é trôpa e acsé, dé dôp dé, un mjêr ed guastadōr ferarèiṣ a bóten a tèra tóti al cà dal paèiṣ. Al pôchi cà armêṣî in pē al 25 avrîl 1486 a vînen batzêdi “Vèla Nōva”, cun l’intensiòun ed canṣlêr per sèimper al ricôrd di odiê traditōr.
Dal castèl an gh’armâgn mìa un grân ché. Al fusòun al s’é vést, intōrna a la cêṣa ed Sân Terensiân, fîn al XVIII sècol, pó l’é sparî; Al dé d’incô, ed la costrusiòun medievêla a gh’armâgnen sōl dō tór, che dal rèst an sgnòsen mìa a côlp d’ôc, a câṣva ed dimòdi restâver subî ind i sècol. Òna l’é la bibliotêca dal dé d’incô (bèle pôst dal Municèpi), cl’êtra l’é ‘na cà privêda cgnusûda da j abitânt ed Qeuriêgh cme “ Al mulèin”.
Personâg famōṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Queriêgh l’é la sitê in dōve l’é nasûda Orietta Berti. In pió al paèiṣ l’é numinê in pió ed ‘na cansòun a j Offlaga Disco Pax, un gróp muṣichêl més insèm da pôch. In òna dal sō cansòun (Piccola Pietroburgo) j Offlaga a fân un sègn ed riguêrd al la sitê dōve în nasû piturând cun delicatèsa e rumanticîṣem i pôst pió impurtânt (cme piâsa Lenin) e al spîrit di sitadèin. Al stà e l’é ânca nasû a Queriêgh Luca Cantagalli, campiòun ed palavōlo.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Luigi Guidetti, Il castello di Cavriago : la sua storia, i suoi signori, Bizzocchi, Reggio Emilia, 1979.
- Antonio Canovi, Cavriago ad Argenteuil : migrazioni, comunità, memorie, Istoreco e Comune di Cavriago, Reggio Emilia, 1999.
- Remo Davoli, Cavriago : nel primo centenario della fondazione del comune (a cura dell'amm. com.), Tecnostampa, Reggio Emilia, 1960.
- Cavriago : guida informativa, Noana, Reggio Emilia, 199
- Francesco Tarasconi, Primi appunti per una storia della chiesa di S.Terenziano di Cavriago, presso Tip. Bertani & C., Cavriago, 1987.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
Eschenbach (LU)
Eschenbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.19 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3465 abitant.
El cumün de Eschenbach al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ballwil, Buchrain, Emmen, Hochdorf, Inwil, Rain, Rothenburg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eschenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 924 col nom de Eskinpah o semai col nom de Essinpahc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eschenbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Güttingen
Güttingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1485 abitant.
El cumün de Güttingen al se tröva a una altitüden de 396 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altnau, Hagnau am Bodensee (DE-BW), Immenstaad am Bodensee (DE-BW), Kesswil, Langrickenbach, Sommeri, Stetten (DE-BW).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Güttingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
26 10
Ol dé 26 de utùer l'è 'l 299 ( 300 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 67 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de utùer al è ul dí da pòost 299 ( 300 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 67 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Zerösalèm (Palestina): ol Parlament Israelià al apröa ol pla de retirada de Gaza impülsat per Ariel Sharon.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Lleida (ol Segrià): Joan Oró, biochémegh Català.
1916 - Jarnach (la Charente, Poitou-Charentes, Fransa): François Mitterand, polítegh Franses, president del paes.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lendinara
Lendinara (en vèneto: łendinara) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 12 006 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 55,4 km² e 'na densità de popolasiù de 217 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Badia Polesine, Canda, Castelguglielmo, Fratta Polesine, Lusia, Piacenza d'Adige (PD), San Bellino, Sant'Urbano (PD), Villanova del Ghebbo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lendinara l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Spiez
Spiez a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 12475 abitant.
El cumün de Spiez al se tröva a una altitüden de 607 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Hilterfingen, Krattigen, Oberhofen am Thunersee, Reutigen, Sigriswil, Thun, Wimmis, Zwieselberg.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mudel:Wikitravel
- Official web page of the municipality Spiez
- SPIEZ LABORATORY, the Swiss NBC-defence institute
- Spiez: Map and Photos
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Poaceae
Le Poaceae Barnhart (ciamàde apò Gramineae) i è ìna famìa botànica de piànte erbàcee, o de rar fés lignùze, che le aparté al ùrden de le Poales, (Liliopsida). Con de piö de 670 zèner e quàze 10.000 spéci discriìde, le Poaceae i è la quàrta famìa con piö tàta richèsa de spéci dòpo de le Asteraceae, le Orchidaceae e le Fabaceae (leguminùze); però, i è la prìma per emportànsa económica globàl.[1] De fat, la diéta dei òm l'è furmàda per 'na gran part de derivàcc de le poaceae. En piö se se cunsìdera che apò a le bès•ce i è alimentàde suratöt co le granàie o col fé che i è ac per lo piö de la famìa de le poaceae, se capés che se tràta de 'na famìa de piànte de 'mportànsa capitàl.
L'è 'na famìa cosmopolìta, che la g'ha cunquistàt la gran part de i ambièncc ecològic dispunìbii söl nòst pianéta, de le zòne dezèrtiche 'nfìna ai ecosistémi de àiva salàda, e de le depresiù palüdùze 'nfìna ai sistémi muntagùs piö alcc. Chèsta braüra 'ndèl adatàs la g'ha dat come rezültàt 'na biodiversità enòrme che la s'è manifestàda ta endèla morfologìa, che 'ndèla fiziulugìa, che 'ndèi sistémi de reprudusiù e 'ndèle asociasiù condei óter organìsmi, isé che le graminàcee i è de cunsiderà 'na famìa 'nteresànte, m,ìa apéna per la sò 'mportànsa económica, ma apò a per la releànsa biológica.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En generàl i è èrbe, che de rar le pöl rià a véser lignùze compàgn dei bambú tropicài, cespitùze, rizomatùze o stulunìfere. El cìclo vitàl el pöl véser anuàl, bienàl o perène. Chèle anöàle, come che se pöl capì, le se reprodùce apéna 'na ólta endèl sò ciclo vitàl (compàgn che 'l formét o avena, per ezèmpe). Le spéci perèni 'nvéce le pöl reprodücìs divèrse ólte o 'na ólta apéna.
El gàmp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp l'è cilìndric o condèna sesiù trasversàl elìtica, condèi gróp pié e la part tra 'n gróp e l'óter (internódo) öda (però quac spéci le g'ha 'l gamp töt pié compàgn del furmintù o 'n quac bambú). I gróp i è 'n bris piö gròs che i internòdi e söi gróp vé fò le fòie e i böcc. I internòdi àle ólte i è 'n pó schisàcc endóche se svelöpa le ramificasiù. En brizinì piö 'n alt del gróp gh'è 'n meristema intercalàr a fùrma de anèl che 'l detèrmina el slongamènt del gamp. Endèn quac zèner gh'è de 2 a 6 gróp bei tacàcc 'ntra de lur (che i se ciàma gróp compòsti), ognü co la sò fòia. Endèl Cynodon dactylon, per ezèmpe, i gróp i stà 'nsèma a dù a dù isé le fòie le sömèa opòste. En general i internòdi bazài i è piö cürcc de chèi ensìma; quan che gh'è divèrsi gróp bazài tacàcc giü a l'óter, le fòie le sömèa dispunìde endèna rözèta, che sömèa le rözète bazài tìpiche de 'n quac ótra famìa botànica. Le sórcc de gamp de le poaceae i è chèsti:
- Gamp aèrei:
- Gamp erèti o ascendèncc, de sòlit co internòdi cürcc a la bàze de de menemà piö lónc envèr la sìma. I pöl véser sèmpe o ramificàcc.
- Gamp rampicànte: che crès postàt al teré, che trà fò raìs a l'altèsa dei gróp; de spès i g'ha i gróp compòsti, compàgn che 'ndèi Stenotaphrum e i Cynodon. Quan de i gamp rampicanti vé sö piantìne nöe a ògna gróp alùra se i giàma stulù.
- Gamp galegiàncc, i quài i galègia sö l'àiva gràsie a i internódi öcc o a prezènsa de aerenchyma.
- Gamp soterànei:
- Rizòmi: gh'è dò sórcc de rizòmi 'ndèle gramineae. En prim tìpo cürt e 'ncürvàt, de svelöp definìt, che 'l zènera piantìne nöe arènt a la pianta uriginàla isé che 'l sò diàmetro 'l crès, per ezèmpe la Arundo donax e la Spartina densiflora. L'óter tìpo de rizòma l'è lónc, a svelöp indefinìt isé che la piànta la se propàga a 'na sèrta distànsa de la piànta uriginàla. Ezèmpe de chèsto segónt tìpo i è 'l Sorghum halepense e 'l Panicum racemosum.
- Pseudobulbi, i è 'ngrosamèncc de i internòdi bazài enciurciàcc sö 'ndèle sò guàine foliàre. I piötòst ràre 'ndèle gramineae, 'n quac ezèmpe i è l'Amphibromus scabrivalvis e 'l Phalaris tuberosa.[2][3]
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le g'ha fòie a dispuzosiù alternàda, dìstiche, furmàde de sòlit de guàina, lígula e làmina. La làmina la stà bèla tacàda töt entùren al gamp, i sò òrli i se 'ncaàla però i se fónt mìa 'nsèma (l'è rar fés che se tróe spéci 'ndóche i se tàca onsèma a furmà 'n tübo). La lígula l'è 'na apendìce picinìna membranùza, o de rar n grüpèt de pilizì, sitüàt endèla zòna de üniù de la làmina co la guàina. La làmina l'è sèmpia, de sòlit lineàr, co la nervadüra paraléla. La pöl véser piàta o 'n quac vólte 'nridulàda sö a furmà come 'n tübo. La pöl véser cuntìnuasiù de la guàina o ìga 'n gambì. En piö, se pöl troà 'na sèrta variabilità per ognü de chèsti órghegn:
Ciöf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ciöf i è l'unità strütüràla tìpica de quàze töte le spéci de poaceae. I se fùrma a pàrter dei böcc a le sèe o de chèi segondàre del meristéma bazàl del as principàl. Ognü de chèst böcc segondàre i àmbia a furmàs quan che la piànta la g'ha dò o tré fòie. Ognö de chèsti böcc, dòpo che i g'ha fat fò le prìme fòie, 'l fùrma 'l sò stès sistéma de raìs. La sóma de töcc chèsti böcc l'è chèl che dà strütüra e la la fùrma de ciöf de 'na piànta de le poaceae. Quan che la piànta l'è 'ndèl peìodo de vegetasiù la seghéta a fa sö ciöf e fòie nöe. Ògna ciöf, quan che l'è 'l sò momènt, el cuminciarà a fa sö ciöfècc nöf.
La spighèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nfiurescènsa elementàr de le gramineae l'è 'na spìga picinìna furmada de giü o piö fiùr sùra 'n ràchide articolàt (ciamàt rachìla), de spès cürt fés e prutigìt de le bràtee stérii ciamàde glöme. Chesto tìpo de 'nfiurescènsa la ciàpa 'l nòm de spighèta. I fiùr i pöl véser ermafrodìcc o unisesuài e i g'ha 'n pereànse rüdimentàl de 2 o 3 elemèncc, le glömète. Chèste glömète i è i órghegn che, quan che i vé gròs, i fà dèrver la cazèla fiuràla a la fiuridüra, per permèter de mèter fò 'l stìgma piümùs e i stam. Le cazèle fioràle i è furmàde de la lèma, tacàda a la rachìla, e de la pàlea 'nserìda sùra l'as fiuràl che 'l nas sùra a la rachìla a la sèa de la lèma e 'l té sö i órghegn fiurài véri e pròpri. La lèma (o glömèta inferiùra) la g'ha la fùrma de 'na chìglia e coi sò òrli la bràsa sà la pàlea. La arìsta la nàs ensìma a la lèma o söl sò dòrs. La pàlea o glömèta superiùra l'è lanceolàda, binervàda e l'è come 'n coèrcc che 'l cuàrcia zó 'l fiùr. Le glöme i è 'nserìde sùra la rachìla, giöna de sóta de l'ótra.
Enfiurescènsa segundària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spighète i è a sò ólta reünìde en enfiurescènse compòste a la maniéra de 'na gratèla. Le sórcc piö frequènte i è:
- panòcie làse, i è gratèle de spighète con pedezèi bèi lónc. Ezèmpe: Avena.
- Panòcie dènse, i è gratèle de spighètre con pedezèi cürcc cürcc. I pöl véser contìnui o interumpìcc. En ezèmp del prim tìpo l'è el Phalaris, e del segónt el Dactylis.
- Panòcie spateolàde, endóche ògna gratèla terminàla o ògna panucìna la g'ha 'na bràtea che la la té destacàda de le ótre. Ezèmpe: Schizachyrium.
- Gratèle spicifùrme, co le spighète póc pedezelàde dispunìde de le dò bànde o de 'na bànda apéna del ràchide. Ezèmpe: Paspalum.
- Spìga de spighète, co le spìghe sèsii dispunìde de 'na bànda apéna del ràchide o spìghe unilaterài; en dò sfìlse che le se altèrna de le dò bànde del ràchide, o spìghe dìstiche (Lolium), o en vàrie sfìlse sùra 'l ràchide, o spìghe cilìindriche (Zea).[2][3]
Fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt o grà de le gramineae l'è cariòside, fröt sèc indeiscènt, condèna somésa co la capöcia saldàda al perecàrpe 'nfìna a furmà 'na copertüra sitìla. Chèsta copertüra la stà töta 'ntùren a l'embriù e a l'endospèrma. Chèsto fröt l'è 'n sostànsa la variasiù del achénio, aisebé che gh'è 'na bèla varietà de fröcc endèla famìa (éder apò Werker 1997). Endèn quac zèner, cóme Zizianopsis o Eleusine, el perecàrpe l'è mìa saldàt enséma a la somésa, isé che 'l fröt l'è de fat 'n achénio (o en utrícol a segónda del autùr). Endèn quac Bambùseae el fröt l'è 'na nus o 'na bàca, envéce 'ndèl zèner Sporobolus el perecàrpe l'è mucilaginùs e 'l làsa nà fò la somésa quan che 'l se 'mpiómba de àiva. Divèrse zèner, compàgn de Aristida, Stipa, Piptochaetium, Oryza e quàze töte le Paníceae lew g'ha i carióse che se destàca de la piànta 'nciurciàcc sö 'ndèla lèma e 'ndèla pàlea. Endèle Andropogoneae i è le glöme che rèsta 'nseràde dét endèl carióse. Endèl Pennisetum e 'ndèl Cenchrus se destàca töta la spighèta con entùren 'n invòlucro de spìne. La fùrma del carióse la vària fés a segónda del zèner, e 'l pöl véser quàze rotónt come 'ndèl Briza, bilónc come 'ndèl Hordeum, lanceolàt compàgn che chèl de la Poa o adiritüra quàze lineàr come 'ndèla Vulpia. Endèla part bàsa del carióse a vardàl de schéna, se èt l'embriù piö o méno elìtic cuarciàt zó del perecàrpe trasparènt. De l'ótra bànda, a l'altèsa de la sütüra carpelàr, se pöl véder, ac en trasparènsa, la mácula filar o fil (o zòna de uniù de la somésa col carpèl), che la pöl vése puntifórme, compàgn che 'ndèla Poa e 'ndèle Paniceae, a öf, compàgn che 'ndèla Briza subaristata, o lineàra, compàgn che 'ndèl Hordeum, Vulpia o Festuca.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Universidad Politécnica de Valencia, Biología, Gramíneas o Poáceas
- Universidad Politécnica de Valencia, Córs de Biulugìa, Tema Gramineae, powerpoint con tàte ilüstrasiù
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Judd, W. S., Campbell, C. S. Kellogg, E. A. Stevens, P.F. Donoghue, M. J. (2002), «Poaceae» Plant systematics: a phylogenetic approach, Sinauer Axxoc, 287-292. ISBN 0-87893-403-0.
- ↑ 2,0 2,1 Parodi, L.R. 1987. Gramíneas. En: Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires, PP: 108-182
- ↑ 3,0 3,1 Cabrera, A. L., Cámara Hernández, J., Caro, J.; Covas, G.; Fabris, H., Hunziker, J., Nicora, E., Rugolo, Z., Sánchez, E., Torres, M. (1970), «Gramineae, parte general.» Flora de la Provincia de Buenos Aires: Gramíneas., Colección Científica del INTA. Tomo IV, parte II., 1-18.


text:
Valmadrera
Valmadrera (inscé anca in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 11 799 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 12,56 km² e 'na densità de 939 ab./km². Al è una méta türìstega rinumada e al è gemelaa cun ul cumün francees de Châteauneuf-les-Martigues.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Valmadrera l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Monica Seles
Monica Seles (Monika Seleš in jugoślàv, Mónika Szeles in ungheréś) l'è stada na tenìsta americàna, nada in Jugoslavia a Novi Sad, sità śmèla ad Mòdna, al 2 ad Dicémbar dal 1973. L'è dvintàda americàna in dal 1994 e dal 2007 l'è anc na sitadìna ungheréśa.
In dla sò caréra l'è stada la nùmero òṅ in dla clasìfica WTA par 178 stmani e l'à vins 53 tìtui in dal singulàr, 9 ad quéi dal Grand Slam e 6 in dal dòpi.
Biugrafìa
Monica Seles la taca a śugàr a tennis a siē an e a nóṿ an la vins al sò prim turnéo. In dal 1985 la vins un turnéo a Miami e la vèṅ duciàda par 'l alenadór Nick Bollettieri ch'al la cunvìns a stablìr-as in di Stat Unî insém a la sò famìja p'r iscrivàr-'s a la sò acadèmmia ad tènis a Bradenton, in Florida.
Monica la dróa la rachéta sèmpar a du maṅ, anc s'l'è mansìna, e la gh la cava sèmpar a far andàr fòrt la bucìna da tut al bandi faghénd sèmpar di sîg quand la la culpìs.
1988-1992
La fà al sò debùt in dal sircùit in dal Mars dal 1988 in dal turnéo ad Boca Raton e la dvénta na prufesiunìsta al 13 ad Favràr dal 1989. In Maǵ la vins al sò prim tìtul dal WTA a Houston baténd in finàl Chris Evert par 3-6, 6-1, 6-4. Al méś dòp la riva in semifinàl al Roland Garros pardénd còntra la nùmero òṅ Steffi Graf. La finìs 'l an al sèst pòst in clasìfica.
In dal 1990 Monica Seles la dvènta a 16 an e 6 méś, la più śóvna ad sèmpar a vìnsar al Roland Garros in finàl còntra Steffi Graf. A la fiṅ d'l an la vins anc al Virginia Slims Championships baténd Gabriela Sabatini in sinc sèt in dla finàla e la dvènta la nùmero 2 in clasìfica, vinsénd 9 turnéo in dla stagiòṅ.
In dal 1991 Monica la taca la stagiòṅ a la granda: la vins 'l Australian Open còntra Jana Novotna e pò àtar du tìtui in Mars (quand la dvénta la nùmero òṅ al pòst ad Steffi Graf dòp quàt'r an) e in Avrìl. La vins incóra a Parìś in finàl còntra la spagnóla Arantxa Sánchez Vicario ma la salta Wimbledon par na periustìt e la Graf la gh tóś al prim pòst. La Seles la salta siē stmani e la tórna a śugàr a 'l US Open e la'l vins còntra Martina Navrátilová e la tórna in sima a la clasìfica.
In dal 1992 Monica la vins àtar 10 tìtui WTA (tri dal Grand Slam, in Austràglia còntra Mary Joe Fernández, in Francia còntra Steffi Graf in tri sèt e in di Stat Unî còntra Arantxa Sánchez Vicario). La pèrd la finàl ad Wimbledon còntra Steffi Graf ma la vins a Tokyo, a Oakland e al Virginia Slims Championships baténd Martina Navrátilová cuma l'iva fat anc 'l an prima.
La taca bèṅ anc al 1993 vinsénd par la tèrsa vòlta in Austràglia (incóra còntra Steffi Graf) e a Chicago. Fiṅ lè, in dal perìud fra 'l Śnar 1991 e 'l Favràr 1993, Monica Seles l'à vins 22 tìtui WTA andànd in finàl 33 vòlti su 34 turnéo disputâ vinsénd al 93% dal vòlti (159 gari vinsi e 12 pardùdi). In di turnéo dal Grand Slam la và incóra méj, cun 55 gari vinsi su 56.
1993-2003: agresiòṅ e ritóran
Al 30 'd Avrìl dal 1993 a sucèd quèl mai vist: durànt al turnéo 'd Ambùrg, mèntar la Seles l'è drē a punsàr durànt 'l incòntar còntra Magdalena Maleeva, la ciàpa na curtlàda a la schina par Günther Parche, un fan sfegatâ ad Steffi Graf. Monica la patìs un shock treménd in dla mènt e l'è custréta a lasàr al tènis par piò ad du an, pardénd la sò puśisiòṅ ad nùmero òṅ.
Purtròp Günther Parche la gh 'l à fata a far andàr al ròbi cuma al vliva: dòp al ritir dla Seles, la Graf la tórna ad èsar la nùmero òṅ e a vìnsar di turnéo dal Grand Slam a tut andàr.
Monica Seles la tórna a śugàr sól in d'l Agóst dal 1995 e la vins al Canadian Open ad Turònt mèntar la pèrd la cumbatùda finàl di US Open par maṅ ad Steffi Graf. In dal 1996 la vins al sò ùltim tìtul dal Gran Slam, gl'Australian Open.
In di an sucesìṿ la vins incóra soquànt turnéo (Råmma in dal 2000 còntra Amélie Mauresmo, par dir-'n una) e la sa stablìs fisa in dal primi déśi śugadóri in dla clasìfica WTA ma la n tórna più a i livèi ad prima, anc par via ad 'n infurtùni al pē sinìstar.
La s ritìra definitivamènt a 34 an, dòp avér vins anc 3 vòlti la Federation Cup cun i Stat Unî e na mdaja ad brónś a gl'Ulimpiàdi ad Sydney in dal 2000, baténd Jelena Dokić cun al puntéǵ ad 6-1, 6-4.


text:
Chi giace nella culla della zia Ruth?
Chi giace nella culla della zia Ruth? (Chi è culgâ in dla cuna dla sia Ruth?) l'è na fôla négra dal 1971 ad Curtis Harrington.
Sunt
La Ruth Forrest (Shelley Winters), na védva pîna 'd bèsi ch'la pardû sò fiōla da pìcula in 'n asidènt in cà, la n gh la cava pròpria minga a mét'r-as al cōr in paś e i sò dū dumèstic Albie (Michael Gothard) e la Clarine (Judy Cornwell) i s in 'mprufìtan, insém a 'n medium imbrujòṅ, al sgnór Harrison (Hugh Griffith), par dascuśìr-ag di bèsi. Durànt al fèsti ad Nadâl a gh'è l'ucaśiòṅ par lē ad tgnir a cà di òrfan par śibìr-ag di regài e dal magnàr. La Ruth la gh fà preparàr di dōls e dla carna ad tòc fugàda in sûg ad cagapùi cun castàgni e patàchi aròst.
Quànd la dóna la véd vgnir dèntar la pìcula Katy (Chloe Franks) insém a 'l sò fradèl dìscul Christopher (Mark Lester), lì lē la gh pâr pròpria sò fiōla e la decìd acsè ad tgnir-la sèg. Al fradèl dla putìna però al n capìs briśa al sò intensiòṅ e al s persuàd che lē la sia la stria 'd Hansel e Gretel. Cuma in dla fôla chi lò, prima ad scapàr via cun sò surèla, al decìd ad purtàr-ag via di bèsi e ad bruśàr-la viva.


text:
Grandvaux
Grandvaux a l'è staa un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.95 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 1985 abitant.
In del mes de mas del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Villette, Cully, Epesses, Grandvaux et Riex han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Bourg-en-Lavaux. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Grandvaux al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e quand che'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cully, Forel, Meillerie (FR-74) e Villette.


text:
Stamp:Cité la Ragnà
Avis[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà d'un papé (publicassion). A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modìfica | modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{Cité la Ragnà| title=Title | work=Title of Complete Work | url=http://www.example.com | accessdate=2006-06-17 | language=anglèis}}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: >Title (test an anglèis). Title of Complete Work. Arlevà al 2006-06-17.
Nòte për dovré ij paràmetro[modìfica | modifiché la sorgiss]
- Ij paràmetro dont a fa dë manca për fòrsa a son title e url
- year a pija ëdcò la data antrega
- accessdate a peul butesse ëdcò ant la forma ISO 8601
- tnisend dë cont che ij contnù dla Ragnà as bogio soèns, a l'é bon deuit specifiché ëdcò accessdate, për dì quand che ël test a l'é controlasse l'ùltima vira
Che a varda ëdcò[modìfica | modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Abelard
La éta d'ol Abelard la ridüs simbolicamét i cambiamécc e i türbamécc de l' età nöa, che la donda tra el cunvént e la scöla. Lü stèss a l' n' à fà ol racónt indela  >, che dopo ghe vegnén dré öna fila de papér scambiàcc in tra de lü e l' Eloisa, e pò a in d' öna rególa per ol cunvént del Paraclèt. Se trata de öna recoströssiù  > a distansa di fassènde, in doe l' Abelard a l' presenta lü stèss comè ìtima de invìdie e complòcc e la sò stòria, sö la rìga d'ol Göstì, comè ü viàs del pecàt a la salvèssa. Ma la stòria la ghe cönta sö pò a de serte fassènde importàcc de la éta d' ol Abelard che el nass indel 1079 a Pallet, a süd-èst de Nantes, indela Bretagna; fiöl d' ü caaliér, l'abandóna la richèssa e la cariéra di armi per indà a stödìà prima a Loches (sìt de la Loira) doe l' inségna ol Roscellino e pò dopo a Parìs, doe i fiorìss i stüdi de dialetéga. Ché a l' seguìss i lessiù d' ol Guglielmo de Champeaux, ma l'ólsa critegà i tesi sö i üniversài, dóca l'è custrèt a scapà prìma a Melun e pò a Corbeil, doe a l' se mèt dré a insegnà e l' iscöd ü gran caècc. Dopo quach agn in Bretàgna, a l' torna là amò a Parìs e l' iscólta de növ ol Guglielmo, che intàt l' è deentàt canonègh de San Vitùr, ma i salta fò di oltèr ràcole; ol Guglielmo a l' se ritìra indela badìa de San Vitùr e indel 1113 a l' deénta vescóv de Châlons, intàt che l' Abelard a l' té scöla a Parìs, in sö la rìa mansìna de la Sèna, a Sainte-Geneviève, che a chèi tép lé l' ìa fò di müra de la sità. Dopo quach oltèr viàs in Bretàgna, indel 1113 a l' và là a Laon, per istödìà sénsia sacra co l' Ansèlm de Laon, ma indel stèss an a l' torna a Parìs, a la scöla escoàl indel curtìl de Nôtre-Dame, per insegnàga mia domà la dialetéga, ma pò a la teologéa. In de sto tép, co i sólcc di scolàr, a l' pöl vìv fò del contròl di ütorità söperiùr de la cesa. L è chechissé che l' à conossìt l' Eloisa, neuda de ön canonègh de Nôtre-Dame, ol Fölbèrt, che l' Abelard a l' ìa deentàt maèst a sissapaga. l' amùr l' is'-ciòpa fò a l' improìs dré a la fì del 1115 o in prénsepe del 1116; quan che ol Fölbèrt a l' ghe ria adòss, lé gh' è zamò egnìt ol bogiù. Alura l'Abelard la mena là in Bretàgna arént a la sò faméa; chechissé dré a la fì del 1116 la fà paiölà ü s'-cetì, ch' i ghe dà nom de Astrolabio. Tornàcc a Parìs, l'Eloisa e l' Abelard a i se spusa sö de sóta mà 'n véa, ma ol Fölbèrt ghe la dìs a töcc; la cóbia la nega e la se spartìss, lé la se ritìra a Argenteuil, doe pò la se farà monéga. Ol Fölbèrt e i parécc, per pura che l' Abelard a l' vöia desliberàss de l' Eloisa, a i se vendìca e i ghe l' la fà teià vià di sassì. Dré a la fì del 1117 o al prénsepe del 1118 a l' se fà monègh pò a l' Abelard, ma l' và inacc a insegnà logìca e teologèa in d' öna scöla dervìda indela Champagne. Ché, i maèscc de la scöla escoàl de Reims i ghe pensa pò lur a dàga i sò bèle rógne de gratà per via di tesi sö la Trinità sostegnìde indel scrìt  >, l' è ciamàt in caösa al Concorde de Soissons, doe l' arcivescóv e l' inviàt del papa a i l' la condana a brüsà ol libèr e a seràs de dèt in d' ol cunvént de Soissons. Pò dopo però, l' inviàt del papa ghe dà ol permèss de rientrà indela Badìa de Saint-Denis, ma ché a i saltà fò di nöe racóle col priùr, che l' völ cüsal denàcc al re. Alura l' Abelard l' iscàpa a Provins, ma öna donassiù la ghe permèt de stabilìss comè römét con d' ü scolàr a Quincey ( apröv Nogent-sur-Seine), doe el funda ön oratòre, dìcc ol Paraclèt, var a dì ol Spiritussànt, e pò a ché a l' ghe dervìss öna scöla, pagàda di scolàr. Tra ol 1125 e ol 1128 a l' làssa ol Paraclèt per deentà priùr de Saint-Gildas indela diocèsi de Vannes in Bretàgna:chechissé a l' tröa di monègh ignoràncc, zacù e vissiùs, ch' i sìrca de fal sassinà. A l' rebösca amò i contàcc con d' l'Eloisa, che intàt l'è deentàda priùra de Argenteuil, e la invìda a stabilìss co i sò monéghe al Paraclèt, doe l' Abelard dèt per dét a l' và a tröala e a predegà. A chèsto pónt a i fenìss i fati cöntacc sö de l' istèss Abelard, ma notèr a m' sà che indel 1136 a l' té de növ öna libéra scöla de dialetéga e teologéa a Parìs, doe a l' gh' à in tra i sò scolàr pò a l' Arnàld de Brèssa e ol Gioàn de Salisbury. In de sti agn la s'-ciòpa fò l' aversiù d' ol Guglielmo de Saint-Thierry e d' ol Bernàrd de Ciaraàl dré a i sò dutréne. Indel 1140, ol Bernàrd a l' ghe ria a ìga del Concorde de Sens la sò cundana, che l' è aproàda pò a del papa, alura l' Abelard a l' se ritìra arént a 'l Pedèr ol Venerabèl indela badìa de Cluny, in Burgùgna, doe l' mör indel 1142. Ol San Bernàrd de Ciaraàl l' à definìt l' Abelard comè ü combatét fin de s'-cet. In d'öna letèra a l' Eloisa, l' istèss Abelard a l' confèssa:  > In d'ü consèns esensiàl al Vangél, l' Abelard a l' gh'à mai però ìt di döbe söl fato che lü l' ìa fess bù de resunà e de parlà. Ol sò insegnamét e i sò prìm scrécc a i rearda la logìca; ghe và dré a l' urdèn de la logica vetus, e l' invìa con d' ol léns l' Introdussiù d' ol Porfirio a i Categorée d' ol Restotèl. L' Abelard a l' ghe taca pò là di comécc a chèsto scrìt, forbe catàcc sö in tra i ascoltadùr e pò dopo corensìcc de lü, pò öna Logìca per i noèi e öna Logica nostrorum, e demenemà öna Dialetéga.In seguèt, lü l' islàrga fò l' üs de la dialetéga pò a l' esàm di quistiù teologìche e a partì del 1118 a l' trà insèma, pós a la Dialetéga, la Teologéa del Massèm Bé, la teologéa cristiàna e ol Sic et non. L' Abelard l' à scrècc pò a di comécc a la Letèra a i romani de S. Paól, prèdiche, lódi religiùse e forbe a di poesée d' amùr. In tra i sò öltèm scrécc i gh' è Cugnóss té stèss o Etìca e, mia fenìt, la Ciciaràda tra ü giüdé, ü filosèf e ü cristià.


text:
Sulfrì
Sulfrì (nòm uficiàl en italià: Solferino) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 2 577 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 13 km², per 'na densità de 208 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiù, Cavriàna, Gidisöl, Lonàt (BS) e Médule.
Endèle campàgne de Sulfrì, ai 21 de zögn del 1859, gh'è stat combatìt 'na Batàia famùza, importànte per el rezültàt de la Segónda Guèra de 'Ndependènsa Italiàna. L'è stat per cürà i ferìcc de chèsta batàia che gh'è nasìt la Crus Rósa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pattada
Pattada l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 3.501 abitàncc, 'na superfìce de 165 km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Benetutti, Buddusò, Bultei, Nughedu San Nicolò, Nule, Oschiri, Osidda (NU), Ozieri.
El fà part del teretóre del Logudoro e coi sò 794 m de altèsa sùra 'l leèl del mar, l'è 'l cümü piö alt de la pruvìncia de Sassari, e 'ntra i prim dés de töta la Sardegna.
Pattada l'è famùs per vìa de la prudusiù de cortèi a seramànech ciamàcc en lèngua sàrda sa resolza.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Senegal
El Senegal (Sénégal in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Mauritania, al Mali, a la Guinea, a la Guinea-Bissau e al Gambia e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Dakar.
Al gh'ha una süperfiss de 196.723 km² e una pupulaziun de pressapoch 12 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Senegal a l'è staa un pussediment de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Senegal (nom ufizial: République du Sénégal) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l Macky Sall (del 2012).
El prim minister a l'è la Aminata Touré (del 2013).


text:
Madrid
Madrid a l'è la capital del Regn de la Spagna e de la Cumünità Utonuma de Madrid.
A l'è anca la prima cità spagnöla per pupulaziun, cun 3.099.834 abitant (2003).
Cuntegnüü
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Palaz Real (Palacio Real de Madrid)
- Templo de Debod
- Catedral de l'Almudena
- Gesa de San Francisco el Grande
- Gesa de San Jerónimo el Real
- Fuente de Cibeles
- Fuente de Neptuno
- Puerta de Alcalá
- Puerta de Toledo
- Fábrica de Tabacos
- El Pardo
- Teatro Real
- Banco de España
- Pont de Toledo
- Pont de Segovia
Musee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Musee del Prado
- Musee Thyssen-Bornemisza
- Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía (cunt el quader "Guernica" del Pablo Picasso)
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Madrid a gh'hinn 6 üniversità.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Alberto Ruiz-Gallardón.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Madrid l'è gemelaa cun:


text:
Luanda
Luanda a l’è la capital de l'Angola.
A l'è anca la prima cità de l'Angola per impurtanza ecunomiga e pupulaziun, cun pressapoch 4 miliun e mez d'abitant (2004).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luanda a l'è un port in sü l'Ucean Atlantich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I purtughes l'han fundada in del 1575 cunt el nom de São Paulo de Luanda e l'è stada semper la capital de l'Angola, prima culonia purtughesa e pöö paes indipendent.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luanda a l'è gemelada cun:


text:
Mudel:Welcome
Benvegnüü/benvegnüda
Ciau, Welcome e benvegnüü/benvegnüda in sü la Wikipedia! Te rengrazium per i tò cuntribüziun. Semm cuntent se te pias el sitt, se te se divertisset a mudificà i vus e se te decidaret de restà e diventà inscì un Wikipedian. Chì gh'è un pu' de pagin che te pudarien jütà:
- I cinch culonn de Wikipedia
- Tutorial
- Cume mudificà una pagina
- Cume scriv una bela vus
- Manüal de stil
Per piasè, firma semper i tò messacc cunt i quater tild ~~~~ che te trövet de suravia de la finestra de mudifica; se te i schiscet, te cumpariran in autumatich el tò nomm e la data. Se te gh'hee bisogn de jütt, varda la pagina di dumand upür dumandigh a un quai ütent che te vedet culegaa.


text:
Donald Duck
El Donald Duck (El Nedrot Dunald u anca Dunald l'Aneda; in italian Paperino) l'è vün di persunagg püssè cugnussüü de la Walt Disney, tant in disegn animà cume in di giurnalet.
Carateristeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Donald l'è un nedrot bianch a furma de om cul bech, i gamb e i pé de culur narancion. De solit el vest una camisa da marinaret e anca un capel, senza pantalun (a esclüsion de quand el và a nudà). Quaidün el cred che, par 'sta carateristega, el persunagg el sia stat censürà in Finlandia, però l'è minga vira.
Num[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scunda el disegn animà dal 1942 Donald Gets Drafted, el sò num cumplet el saress Donald Duck Fauntleroy.


text:
Fungi
El régn Fungi el costetöés en taxon che 'l reönés i organìsmi ciamàcc popolarmènt fóns. Chèsto organìsmi i è stacc clasificàcc del Linèo 'ndèl 1753, e aen prensépe i ìa enserìcc endèl régn Plantae e pò dòpo i è stacc portàcc al ranch de régn de Nees endèl 1817. Cói critéri atöài del Whittaker, prezentàcc endèl 1968, el régn dei fóns el töl dét de piö de 100.000 spéci de organìsmi che g'ha chèste caraterìstiche:
- Alimentasiù eteròtrofa
- I mànca de töt de tesùti diferensiàcc e de elemèncc cundutùr
- Sistéma de reprudusiù per mès de elemèncc ciamàcc spòre (e mìa per mès de 'n stàdio embriunàl come che söcét per i anemài e le piànte)
Óter organìsmi che 'na ólta i ìa clasificàcc come fóns i è amò 'n fàze de clasificasiù: sèrte autùr i a metarès endèl régn Protista o Protoctista, che 'l contegnarès organìsmi unicelulàr de le clas Plasmodiophoromycetes e Myxomycetes. Thomas Cavalier-Smith el g'ha prupunìt apò a 'n sèst régn (Chromista), che 'l tölarès dét le clas Hyphochytridiomycetes e Oomycetes.
La clasificasiù dei fóns la g'ha patìt divèrsi cambiamèncc endèi öltem agn, come conseguènsa de l'intensificasiù dei stüde. La 'ntrudusiù dei stüde molecolàr la g'ha cuntrubuìt mìa póch, endèi öltem 10-15 anni a concepéser en urdinamènt sistemàtich piö obietìf, bazàt sö la filogènezi, e che 'l promèt en leèl de stabilità piö marcàda.
Definisiù del régn Fungi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al régn dei fóns aparté en sènso strèt dèi organìsmi che pöl véser apò sèmpe sèmpe, unicelulàr ma apò a organìsmi piö complès, pluricelulàr có strütüre vegetatìve organizàde en cèlule filamentùze ciamàde ìfe o micélio primàre. A diferènsa de le cèlule vegetài, che g'ha la parét custitüìda suratöt de celuloza, la prét de le cèlule dei fóns l'è custitüìda de 'n óter polisacàride, la chitìna, polìmer de la N-acetil-glucosamina, prezènta apò 'ndèl esoscheletro dei Artròpodi (insècc, ragn, crostàcei). La chitina, respèt a la celulóza l'è 'n tòch piö rezistènta a la degradasiù provocàde dei mìcrobi, al calt, al frèt e a la söta. Le cèlule che costetöés le ìfe le pöl véser mono o polinucleàde e le pöl véser dividìde de sèti. La prezènsa o méno dei sèti l'è 'na caraterìstica distintìva de sèrte grùpi de fóns respèt a dei óter. Endèi Zigomiceti, difàti, le ìfe i è mìa setàde, come 'nvéce söcét endèi Ascomiceti, endèi Basidiomiceti e 'ndèi Deuteromiceti.
Segónt la definisiù scentìfica, vé cunsideràcc part del régn Fungi töcc i organìsmi che sudìsfa le cundisiù elencàde che sóta:
- I è eucariòti (organìsmi che g'ha dele cèlule col cromozòma encorporàt endèn nùcleo).
- I è eteròtrofi respèt al carbònio, e chèsto 'l compórta che i è costrècc a troàl endèl ambiènt imediatamènt entùren. I è mìa bù de doprà l'energìa del sul, i sorbés nömerùze molécole carbonàde fabricàde de 'n quàch óter organìsmo vivènt.
- I è absorbotròfi, i se nötrés per asurbimènt (decumpuzisiù) e mìa per ingestiù (caràter anemàl). I mànca de raìs, gamp (propiamènt dit) e fòie, el sò aparàto vegetatìf, ciamàt mycelium, l'è difùzo, ramificàt e tübolàr, costitüìt de filamèncc fì, entresàcc sö, i ìfi, a créscita apicàla, che permèt la nütrisiù per asurbimènt. En natüra, i piö tacc dei fóns superiùr i dòpra la mycorhiza, che l'è 'na simbiózi 'ntra le raìs de 'na piànta e i micéli. Le raìs de la piànta le böta fò el glucòzio (en tìpo de söcher) per el fóns che lü l'è mìa bù de pruducìl (el g'ha mìa la clorofìla). El micélio en càmbe el fornés de l'àiva e dei sài minerài che le raìs de la piànta la pödarès mìa procüràs en maniéra diferènta.
- I se reprodùce per mès de spòre mìa flagelàde o al màsim condèn flagèl apéna (caraterìstica che la compórta che le möfe, che g'ha du flagèi, al dé 'encö i è mìa piö cunsideràde dei fóns).
- i fàbrica dele sostànse che i fà sö apéna lùr (trealòsio, manitòlo, ecc.), la parét de le sò cèlule la conté calòsio, emicelulóza e chitìna (póch diferènta de la chitìna dei insècc, caràter anemàl, endóche 'nvéce le piànte i g'ha 'na parét che conté celulóza). El sò prim polìmer glücìdich l'è 'l glicògeno.
- I elàbora dele strütüre, dele fùrme variàbii fés, i carpòfor, bù de fabricà 'n gran nömer de spòre haploide dòpo 'na dicaryofase piö o méno lónga;
- I g'ha mìa diferensiasiù sesuàla (peritogamìa) e i prezènta une dicaryofase bastànsa svelöpàda 'ntra la plasmogamìa e la caryogamia.


text:
Matera
Matera (Matàhr endèla parlàda locàl; Materia 'n latì) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Basilicata, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Matera 'l g'ha presapóch 57.075 abitàncc (stìme del 2001), 'na superfìce de 387,40 km² e 'na densità de 147,1 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altamura (BA), Ginosa (TA), Gravina in Puglia (BA), Grottole, Laterza (TA), Miglionico, Montescaglioso, Santeramo in Colle (BA).
La cità l'è cunusìda 'n töt el mónt per i sò riù ciamàcc Sassi, recunusìcc endèl 1993 come Patremóne de l'umanità de l'UNESCO (prim pòst de l'Itàlia meridiunàla a risiì chèsto recunusimènt).
Matera l'è apò 'ntra le cità decoràde al Valùr Militàr per la Guèra de Liberasiù (Medàia d'Arzènt al Valùr Militàr) per le soferènse de la sò popolasiù endèla Segónda Guèra Mondiàl, perchè l'è stàda la prìma cità del meridiù a soleàs cùtra 'l nazifascismo.
A Matera gh'è stat giràt divèrsi cìne per vìa del paezàgio ünich che la ezebés la cità, 'ntra i óter La pasiù de Crìsto (2004), del Mel Gibson.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Piz Linard: Skiunz mora en squatsch da naiv
Oz avantmezdi ha in squatsch da naiv tschiffà 3 skiunzs al Piz Linard en l'Engiadina Bassa. Ina skiunz da 24 onns, derivant da Basilea citad, è mort, in auter è vegnì blessà levamain ed ina terza persuna è mitschada senza blessuras.
Anniviers: um mora en lavina
Er en il chantun Vallais hai dà oz in accident da lavina. Sur Anniviers èn dus umens vegnids sut la naiv en. In ha pudì sa deliberar ed alarmar ils servetschs d'agid. Ses cumpogn, in skiunz da 45 onns da l’Ollanda, è mort.
(fa/sda/pocha gr)


text:
Nümar àuri
La resú àuria, sezziú àuria u divina prupurziú al è la relazziú intra düü segmeent a e b (u par estensiú, chela intra dò quantitaa a e b) si intra ul total e ul segmeent magjuur a gh’è la istessa relazziú che intra ul segmeent magjuur e ul segmeent minuur, u, in d’otre parole, si ul tütt al è al segmeent magjuur istess che ul magjuur al è al segmeent minuur. Cjamaant a ul segmeent (u nümar) magjuur e b ul minuur, la furmulazziú matemàtega da la definizziú sa la pöö scriif cuma:
Ul quozzieent da cheste dò quantitaa al resülta vess un nümar irazziunaal cugnussüü cuma nümar auri u nümar d'òor, e designaa abitüalameent par la lètera grega Φ (fi majüscula) in unuur al Fídia, scültuur e architett greech dal Partenú:
Le furme definide cun la resú àuria i è stade fisc da spess cunsiderade estéticameent agradàbile in la cültüra d'ucideent, da manera che la prupurziú divina al è stada duvrada da frequeent luungh la Stòria in l'aart e íntal disegn. Uviameent, apó al è staa duvrada la inversa da la resú àuria, da nurmaal representada par la lètera (fi minüscula) dal alfabett greech.
Però la resú àuria apó al è pussíbil la truvá in la natüra. Ul nümar d'òor al gh’a da plüü un bell puu da prupietaa cüriuse e interessante che i a faa inscí che la resú àuria l’àbies diventaa fascinanta par un bell puu da stüdiuus.
Cuntegnüü
- 1 Definizziú e prime prupietaa dal nümar d'òor
- 2 Urígen
- 3 Resú àurie in geumetría
- 4 Ul nümar d'òor
- 5 La resú àuria in le arte
- 6 Ul nümar d'òor in la natüra
- 7 Ligamm da fö
Definizziú e prime prupietaa dal nümar d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cuma al è staa definii in l'incapsülameent, dò quantitaa a e b (cun a > b) i è in resú àuria si la suva suma al è a la quantitaa magjuur istess che la magjuur al è a la quantitaa minuur, i.e.:
Da manera equivaleent (par vidé l'equivalenza noma al cuventa mültiplicá in cruus e reurdená), dò quantitaa a e b i è in resú àuria si intra la magjuur e la menuur a gh’è la istessa prupurziú che intra la menuur e la suva diferenza, i.e.:
Da la prima equazziú (u apó da la segunda), uperaant sa riva a la seguenta equazziú: , d'indúe sa l uteegn:
indúe la darera igualtaa s'efetua traant fö fatuur cumü da b. Finalameent, si sa dividiss a banda e banda par b (che al è mia nüll), s'i uteegn le dò seguente valuur par :
Ul nümar d'òor al è noma la valuur positiva gja che al gh’a mia sentüü da parlá d'una quantitaa negativa par la resú intra düü segmeent.
Le prime prupietaa dal nümar d'òor i è dò:
- Ul nümar d'òor al è l'ünich reaal pusitiif che al è esattameent una ünitaa par sota dal sò quadraa.
-
- Demustrazziú: Mültiplicaant la prima equazziú da chesta sezziú par a/b (u bé par (a-b)/b la segunda) sa l uteegn:
-
-
- , u bé, feent la süstituzziú
-
-
-
- , Q.E.D.
-
- Ul nümar d'òor al è l'ünich reaal pusitiif che al è una ünitaa par sura dal sò invers.
-
- Demustrazziú: Cuma che Φ al è difereent da zero, sa pöö dividí l'equazziú anteriuur par Φ, da manera che
-
-
- , Q.E.D.
-
Urígen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Resú fisc pròssime a l'àuria s'i a truvaa in le pusizziú e prupurziú da le piràmide da Giza, inscí che al sembra vess che i primm a duvrá la resú àuria i è staa i andeegh egizzià. Al è mia inscí cjaar si i je duvrava cunscjameent par da le qualitaa estétiche da la resú u si la suva prima aparizziú al è früit d'otre resú u dal asaart.
In l’andega Grecja sa i cugnussea bé vargüne prupietaa geumétriche da la resú àuria, par la suva frequenta aparizziú in geumetría; epüür, al sembra mia ceert che i en pröves la valuur estética. Malgraa tütt, int un bell puu da munümeent, cuma íntal Partenú, sa al pöö ga truvarde le prupurziú divine u fisc pròssime a chela. Al è staa mia pruvaa che cheste relazziú i füdess espressameent cercade, però molta geent la creet che al pöö mia vess ünicameent una questiú d'asaart.
In l'architetüra rumana apó sa i pöö truvá resú àurie, però al è mia staa pruvaa che i füdess espressameent druvade int i diseegn.
Resú àurie in geumetría[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sezziú àuria d'un segmeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Daa un segmeent AB, sa diis che ul puunt S al custitüiss sezziú àuria dal segmeent AB (u al dividiss da furma àuria) si la paart plüü granda al è média geumétrica intra ul segmeent AB e la paart petita. Si la part petita a l’è SB, cuma in la figüra, matemàticameent vargott sa al diis:
Da manera equivalenta vargott al passa cura ca ul segmeent intreegh al è a la part granda cuma la paart granda al è a la petita, e.e.
L'equivalenza intra le definizziú sa la veet par esempi mültiplicaant in cruus la segunda espressiú.
Apó sa la veet l'equivalenza intra cheste definizziú e chela da càpsüla: in efett, si AS al misüra a e SB al gh’a una misüra b (e alura AB al gh’a una misüra a + b) e tütt cheest-chí sa l süstituiss in la segunda espressiú, sa l uteegn
La sezziú àuria dal segmeent int una paart granda e una petita la gh’a da plüü la prupietaa seguenta:
- La part petita al è segmeent auri da la paart granda, e.e.
- u bé
- Demustrazziú: si (par vess AS ul segmeent auri da AB), restaant a banda e banda sa l uteegn che
- Traant fö i fatuur cumü, e tegniint in cüünt che
- .
- Alura, , Q.E.D.
- Demustrazziú: si (par vess AS ul segmeent auri da AB), restaant a banda e banda sa l uteegn che
Custrüzziú da resú àurie cun riga e cumpass[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Divisiú àuria d'un segmeent daa. Una da le custrüzziú plüü sémplis al è la seguenta:
- Trazzée BC, perpendicülaar a AB par B e da lunghezza la metaa da AB.
- Cun céntar a C, traspurtée la distanza CB sura la iputenüsa CA. Sa l uteegn inscí ul puunt D.
- Cun céntar a A, traspurtée la distanza AD sura ul segmeent AB. La intersezziú da cheest aarch cul segmeent AB al definiss ul puunt S cercaa, ch’al custitüiss sezziú àuria d'AB.
- Custrüzziú dal segmeent taal che ul sò segmeent auri al è ul daa. Chesta al è una da le custrüzziú plüü famose cun la resú àuria:
-
- Trazzée SC, perpendicülaar a AS par S e da lunghezza iguala a AS.
- Truvée ul puunt medi M dal segmeent AS (par esempi cun la mediatriu).
- Cun céntar a M, trazzée l'aarch cun radi MC. La intersezziú B da cheest aarch cun la reta süpòort da AS la definiss ul segmeent cercaa AB, ul segmeent auri dal quaal al è AS.
Triàngul d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I triàngul d'òor i è chij triàngul isòscej i custaa di quaj i è in resú àuria. N'a gh’è da düü tiip: chij che , che i è acutàngul e i che , che i è utusàngul. Chiist darée da spess i è apó numenaa triàngul d'argeent, però i gh’a mia vargott a vidé cul nümar d'argeent (che al gh’a mia vargott a vidé cun φ, l'invers da Φ).
I triàngul d'òor i gh’a düü àngul da 72º e ü da 36º; i triàngul d'argeent i gh’a düü àngul da 36º e ü da 108º. Chiist i è i istess àngul ch’i pariss apó íntal Pentàgon regülaar e ul pentàcul, indúe al è mia surprendeent da retruvá i triàngul d'òor e la resú àuria.
- Demustrazziú: In la figüra da manzina, sa pöö vidé cuma ul triàngul ABD al è símil al triàngul BCA gja che i düü i è isòscej e i gh’a un àngul in cumü. Inscí, i àngul ABD e ACB i è iguaj. La resú da similitüda a l’è, par la custrüzziú di triàngul 1/&Phi. Alura, ul segmeent AD al misüra 1/Φ.
- Cuma che ul nümar d'òor al verifica la igualtaa
- ,
- ul segmeent DC misüra 1, da manera che ul triàngul BCD al è isòscel e i àngul DCB e DBC i è iguaj. Par taant, cuma che DCB e ACB i è iguaj, ABD e DBC i è iguaj e DB al marca la bisetriis dal àngul ABC. Cuma che la suma di àngul d'un triàngul la vaar 180°, le valuur di àngul al è da 36° paj plüü güzz (la quinta part d'un àngul plà) e da 72º paj plüü deerf, (dò quinte paart dal àngul plà u una quinta part d'un àngul cumplett).
Retàngul d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I retàngul d'òor i è chij retànguj i custaa di quaj i è in resú àuria.
La custrüzziú d'un retàngul d'òor cun cumpass sa la pöö fá fàcilmeent a partí d'un quadraa par la segunda custrüzziú chí-da-sura. Puntaant al céntar d'un di custaa e derveent fí a un di düü àngul upòost, noma al cuventa bassá l'aarch fí al prulungameent dal custaa indúe al è staa puntaa. Vöna da le prupietaa di retàngul d'òor al è che ul retàngul resültaant da l’eliminazziú dal quadraa da custaa b ch’al pöö generá (vidée la figüra), apó al è d'òor. Chesta prupietaa al è devüda al fatt che la resú àuria la cumpiss la prupietaa seguenta, gja vidüda in sezziú da prima:
- .
Ul pentàgon e ul pentalfa regülaar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul Pentàgon regülaar e le suve diagunale, che i furma un pentalfa (u pentacle) i suunt un mücc da prupietaa relazziunade cun la resú àuria. Vargü i creet che cheest-chí al pudaress vess ü di mutiif paj quaj cheest símbul al è staa scernii par Pitàgura par la fradelanza che al creaa e presidea: i pitagòrich.
Par tratá-ss da Pentàgon regülaar, s'i identífega dees àngul da 108º, ciinch íntal Pentàgon esteriuur e ciinch plüü íntal interiuur. A partí da chiist dees àngul s'i en pöö truvá ciinch plüü apó da 108º (par àngul upòost pal vèrtes) e dees àngul da 72º (par àngul süplementari. Da chesta manera, s'i identífega ciinch triàngul d'òor, ch’i furma le punte dal pentàcul. Apó s'i identífega 15 triàngul d'argeent (da dò misüre diferente). Noma a gh’è dunca trii tiip d'àngul: da 36º, 72º (ul dobi da 36º) e 108º (ul trípel).
Pal ch’al fa a la lunghezza di segmeent, s'usserva che a ghe n è noma da quàtar lunghezze diferente, però tüte in relazziú àuria cun vargüna otra:
-
- Demustrazziú Par demustrá cadascüna da cheste relazziú, al cuventa noma truvá un triàngul d'òor u d'argeent furmaa par custaa cun le lunghezze curespundeent. I triàngul i è efetivameent d'òor u d'argeent par che l’i pröva i söö àngul e la relazziú a l’è àuria par definizziú da triàngul d'òor u d'argeent.
Spiraj d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa l pöö custruí, a partí d'una sequenza da retàngul d'òor e quadraa (vidée la figüra), una spirala trazzaant quaart da circumferenza in cada quadraa e tangeent a chel. Chesta spirala l’apròssima la'spirala d'òor, una spirala logarítmica da céntar la intersezziú da le dò diagunale indicade in la figüra e d'equazziú pulara:
Da la istessa manera, sa pöö custruí, a partí d'una sequenza da triàngul d'òor, una spirala aprussimada a la vertadera d'òor triangulara, apó spirala logarítmica però adess d'equazziú pulara:
Àngul d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa l nòmina àngul d'òor chel àngul utegnüü par la partizziú d'un círcül (la circumferenza dal quaal al gh’a una lunghezza c) in düü setuur circülaar, ul plüü graant cunt un aarch da lunghezza a e ul minuur, cunt un aarch da lunghezza b, da manera che
e preneent par bú l'àngul petit (ul da lunghezza d'aarch b).
Cuma che sa trata d'una partizziú dal círcul, apó sa al gh’a che , e par taant, (vidée ul paraleliism cun la sezziú àuria d'un segmeent).
- L'àngul d'òor al misüra , u bé in radiaant, .
- Demustrazziú: Da l’equazziú , uperaant sa riva a l'equazziú , d'indúe, resolveent, sa l uteegn:
- Da chí, s'i uteegn le do seguente valuur par :
- Cuma che taant a cuma b i è pusitiif, sa l gh’a che u che . Süstitueent in , e reurdenaant sa l uteegn che:
-
- , d'indúe sa la uteegn la misüra angulara dal àngul: u .
Ul nümar d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gja che Φ al resülta da la sulüzziú d'una equazziú pulinòmica, al furma part dal cungjuunt di nümar algebràich. Al pöö vess demustraa apó che Φ al è un nümar irazziunaal.
- (vidée le prime 20000 scifre decimale dal nümar d'òor)
Vargüne espressiú cun le putenze da Φ:
Le putenze da Φ apó i cumpiss la seguenta prupietat:
-
- Demustrazziú: La prupietaa anteriuur sa la pöö utegní dal mültiplicá la igualtaa par .
- Inscí, le putenze natürale dal nümar d'òor i cumpiss la relazziú da recurenza da Fibonacci,
- Grazzia a chesta prupietaa, sa i pöö apó scriif espressiú indúe s'usserva la sequenza da Fibonaci:
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
Una otra prupietaa surprendenta relazziunada cun la recurenza da Fibonaci al è che ul quozzieent intra tèrmin cunsecütiif d'una sequenza definida cun chesta recurenza (intra cheste, la sequenza da Fibonaci) al teent al nümar d'òor. In efett, si a l’è una sequenza taal che , alura:
-
- Demustrazziú:
-
-
- Da , mültiplicaant par x, sa riva a:
- , una equazziú quadràtega gja cugnussüda cunt ariis e . La prima ariis a l’è la curespundeent a la part cresseent da la sequenza, Q.E.D. La segunda, al è la coresponeent a una iputética sequenza al indrée (cercaant ul límit .
Cuma che , sa pöö representá Φ in furma da frazziú cuntínua:
Cuma che , Φ sa pöö representá apó cunt una iterazziú infinida d'ariis quadrade:
Ul nümar d'òor al presenta apó prupietaa interessante si s'al dövra cuma basa d'un sistema da nümar (vidée basa d'òor).
In trigunumetría, ul nümar d'òor al è fisc relazziunaa cuj àngul ch’i pariss int un pentacle: (36º, 72º e 108º) e cun le suve metaa: 18º e 54º:
Ul nümar d'òor apó al paris in espressiú cuma
La resú àuria in le arte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In 1509, Luca Pacioli al püblica Divina Proportione, indúe al tratava mia noma cun le cüriusitaa matemàteghe dal nümar d'òor, ma apó cul sò üüs in l'architetüra. Vargott al prupízzia l'acetazziú da la idea che un bell puu da artiist dal Renassimeent, ga i metess la resú àuria int i söö diseegn. Un bú esempi da chiist miit al è in le pitüre dal Leonardo Da Vinci, indúe, da la istessa manera che íntal Partenú, sa pöö truvar da le relazziú àurie, malgra ga síes mia da le pröve evidente ch’i cunfírmes che i füdess intrudüide espressameent pal istess autur.
Gja íntal sécul XIX, l’architett Svízzer Le Corbusier al püblica Le Modulor, indúe al tratava, intra d’òolt, cun la resú àuria in l’architetüra e suratütt in l’ürbaniism.
La resú àuria al a stada druvada in custrüzziú plüü recente cuma in scale, edifizzi e d’òolt, cuma par esempi in la misüra stàndard da carnet e carte da crédit ch’i s’apròssima a retàngul d’òor. Forsi l’edifizzi plüü emblemàtich al è la sò dal ONU a Növa York, un graant prisma cun vöna da le suve fasce in furma da retàngul d’òor.
La resú àuria apó al a stada druvada apó in müsica, tant par la dürada da le note (par esempi pal cumpusituur Ungarées Bela Bartok e ul francées Olivier Messiaen), cuma par l’urganizazziú da le parte d’un pezz (par esempi in vargüna övra dal cumpusituur Messicà Silvestre Revueltas) u apó in la relazziú intra le frequenze da növe note fö da la scala crumàtega (par esempi in For Ann (rising), da James Tenney).
A gh’è geent ch’a la creet che la resú àuria la gh’a prupietaa estétiche particülare. D’òolt i argümenta che qual-sa-vöör prupurziú cumpresa intra 1,4 e 1,8 en la gh’a.
Ul nümar d'òor in la natüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Resú aprussimadameent d’òor sa i pöö truvá in la ramificazziú da determinade piante u in la dispusizziú di pétal da le dàlie e otre fluur. Apó sa i pöö truvá spirale e àngul d'òor in le pigne d'un pí. Cheste relazziú i pudaress s’esplicá par la presenza da la Sequenza da Fibonacci in chiist fenòmen, però cheest-chí al è un tema debatüü.
Par altra banda, una bona aprussimazziú da la spirala d’òor sa la pöö truvá in la cjosca dal nautilus u de le lümaghe da maar, però vargott sa l pöö mia esplicá sjentíficameent.
Ligamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La sezziú àuria: fi. (Ingles)
- Fi, la sezziú àuria. (Ingles)
- La sezziú àuria. (Ingles)
- Le prime 20000 scifre decimale dal nümar d'òor. (Ingles)
- Fi: la prupurziú divina. (Ingles)


text:
Aarau
Aarau a l'è la capital del cantun svizer Argovia e'l se tröa in del distret de Aarau. La cità a l'è in sü la costa del fiüm Aar a una altitüden de 381 meter sura al livel del mar e la gh'ha una pupulaziun de 19 652 abitant.
Aarau a l'è tacaa a nord ai cumün de Küttigen e Erlinsbach, a est a Rohr e Buchs, a süd-est a Suhr, a süd a Unterentfelden e a ovest a Eppenberg-Wöschnau (SO) e Erlinsbach (SO).
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la gh'ha una squadra del folber che la se ciama Fussballclub Aarau 1902 e la giüga in de la Lega Svizera de folber .
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- l'Albert Einstein l'ha faa part di sò stüdi chì a Aarau.


text:
Iglesias (CI)
Iglesias l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, giü dei capolöch de la Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El cümü de Iglesias El g'ha 27 444 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 207 km² e 'na densità de 133 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buggerru, Carbonia, Domusnovas, Fluminimaggiore, Gonnesa, Musei, Narcao, Siliqua, Vallermosa, Villacidro, Villamassargia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
21 02
Ol dé 21 de febrér l'è 'l 52 dé de l'an del calendare gregorià; manca 314 (315 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 21 de febrér al è ul dí da pòost 52 dal an dal calendari gregurian; i manca 314 (315 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1339: in de la Battaja de Parabiagh i Viscont batten el Lodris, vun de la fameja che 'l s'era ribellaa.
- 1431: el scomincia el process a la Giovanna Darch.
- 1440: la nass la Confederazion Prussiana.
- 1613: el scomincia el regn del Michel de Russia, el primm de la dinastia di Romanov.
- 1848: publicazion del Manifest del Partii Comunista.
- 1916: la scomincia la Battaja de Verdun.
- 1943: la finiss la Battaja de Guadalcanal.
- 2004: nassida del Partii di Verd Europee.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1728: Peder III de Russia.
- 1801: John Henry Newman, cardinal e beatt ingles.
- 1836: Léo Delibes, composidor frances.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Elio Di Rupo
Elio Di Rupo (Morlanwelz, 18 de luj del 1951) a l'è on politigh belga, primm minister del Belgi.
A l'è anca el president del Partii Socialista Belga.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sò genitor hinn italian, vegnuu del comun de San Valentino in Abruzzo Citeriore. El sò pader l'è mort in d'on incident in del 1952, on ann dopo che lù l'era nassuu. Donca l'è staa cressuu domà la soa mamm. L'ha studiaa chimiga a Mons e poeu a Leeds.
Intant che 'l studiava l'ha scominciaa a interessàss de la politiga, e l'è entraa in del Partii Socialista.
In del 1982 l'è vegnuu deputaa, e de quell moment l'ha mai perduu el sò post in Parlament. In del 1999 l'è diventaa president del sò Partii (rieleggiuu in del 2007); tra el 1999 e 'l 2000 l'è staa el president provvisori de la Vallonia. In del 2000 l'è staa eleggiuu sindigh de Mons e tra el 2005 e 'l 2007 l'è tornaa anmò a vess president de la Vallonia.
In del 2010, duranta la longa crisi del governo, el re el gh'ha daa l'incaregh de formànn vun noeuv, ma lù l'ha refudaa dopo di longh trattazion cont i alter partii.
El sedes de magg 2011 del re Albert II l'è staa ciamaa anmò a fà mediazion cont i partii, perchè gh'era nananmò on governo (i elezion gh'eren staa l'ann prima). L'è vegnuu primm minister e l'ha formaa el sò governo in del dicember del 2011. El Belgi a l'era staa senza governo per 541 dì.
Elio Di Rupo a l'è 'l primm vallon a ciappà l'incaregh de primm minister dopo oltra trent'agn (del 1979), e 'l primm socialista del 1974.
In del 1996 l'ha deciaraa de vess on omosessual.


text:
Tardubiaa
Tardubiaa (nom ufizial in italian: Terdobbiate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 499 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,5 km² e ona densità de popolaziun de 59 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Pavia. L'è tacaa ai cumün de Cassö (PV), Garbagna, Nibiula, Sussach, Torgän e Vispulaa.
Esempi del dialet de Tardubiaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Na volta gh'eva jün ch'al gh'eva dü fiö.
Al püssee giuvan agh fa un bel dì a sò padar: "Pà, ohi! Dim la mè parta che mì vöj spartìm", e 'l pà l'è bü da deghla.
Passa dü o trii dì e 'stu fiö l'è fai sü fagot, gh'ha dì bandì ai sö e l'è 'ndai fina 'n coi al mund, e lì a füria 'd giöch, plandasc e cioch l'è ristà bel e biut cumè 'n veram.
'Na volta ch'l'è stai plà cumè un män, gh'è gnü 'n sül pat una grän caristia 'nta cul pais, ad manera che l'ha cmansipià a santìss suta 'na grän sgajusa.
A s'è pö luà da jün ad cui part là, che t'am la parà föra 'nt i sò camp a fé al giniral di logg.
E lì 'l crapeva 'd la vòja 'd limpìss ad giandal cumè i sò purscè, parchè 'nsün agh an deva.
Alora, pansand ai sò cas, al dzeva: "Quanci suta mè pà i la sbatan fin ch'hin vòja, e 'nscambi mì son chì a fé dla fam!
Chì l'è vura 'd furnìll, adess ciapa sü, vaga da mè pà e 'gh diga: Oh pà, mì son fai tramenta mal 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü;
Mì m'aumerta gnanca pü 'd jess vost fiö: tignim pür cumè jün di vost sarvitù".
Lü dunca l'è spià sü e l'è gnü da sò padar: l'eva 'ncón luntän a l'ha vüst, a n'ha santü cumpassión; l'ha ciapà sü la sbruncia, gh'ha trai i brasc al col e a l'ha basà sü.
Inura 'l fiö agh fa: "Oh, pà, quanta mal j'ho mai fai mì 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü, mì m'aumerta gnanca pü nom ad vost fiö".
'Nscambi 'l padar al da urdan ai sarvitù: "Tirè fora la pü bela müda 'd pagn e vistìl sü, e mitigh un anee 'n digh e di scarp in pee;
e tirè fora 'l videe püssee grass, degh 'na massà 'ns la cassa di còran. Trincuma e stuma 'legar.
Parchè 'stu mè fiö chì l'eva mort a 'dess l'è arsüscità, l'eva pardü e l'è stai truvà".
Intarment al prüm l'eva andai lavré, e 'ntant ch'al gneva cà, quand l'è stai renta cà sua, al senta ch'as sona e 's bala.
Gh'ha sübat spià a jün di sarvitóir e gh'ha ciamà: "'Sa ch'l'è 'stu strépat?".
E lü al gh'ha dii: "Gh'è rivà sò fradee, e sò pà l'ha fai massé 'l pü bel videe ch'as gh'eva sü".
Ma lü l'è 'ndai in bestia, e l'è propi gnenta vurü 'ndé denta; ma 'l padar l'è gnü fora lü a preghél da 'ndé denta.
Ma lü 'n resposta gh'ha dii: "Väghi gnenta, pà? L'è tanc agn che mi i ruma al vost teri e mi 'v son sempar übidì, e vü m'hii mai dai gnanca 'n cravin par andé sté 'n poo alegar cum i mè camarada.
'Dess parchè 'stu vost fiö ch'l'è fai nät tüt al fai sò cum i baltroch, l'è rabatà cà, vü gh'hii massà 'l pü bel videe ch'i uman ingrassà".
E 'l pà l'ha 'rpià: "Car al mè fiö, ti ta sè sempar cum mi, e paräcc cul ch'l'è mè l'è incassì tò".
'Dess bsugneva fé festa e sté 'n poo alegrament, parchè tò fradee l'eva mort e 'dess mò 'nscambi l'è arsüscità, l'eva pardü e 'dess l'è stai truvà".
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878, pagg. 110-111)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tardubiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sumalia
La Somalia (Soomaaliya in sumàlich, لصومال in arab) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacada a l'Etiopia, al Sudan e al Djibouti e la bagnen el Golf d'Aden e l'Ucean Indian.
La capital a l'è Mugadiss.
La gh'ha una süperfiss de 637.661 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sumalia setentriunala a l'è stada un pussediment del Regn Ünii, cunt el nom de Somaliland, del 1886 al 1960.
La Sumalia meridiunala a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1960, prima cume una culonia, pöö, dopu de la Segunda guera mundialal, 'me un pruteturaa 'talian ONU (Amministrazione fiduciaria italiana della Somalia in talian, Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia.
La Sumalia inglesa e quela taliana hann utegnüü l'indipendenza in del 1960 e s'hinn sübit federaa.
In del 1991 a l'è scuminciada una guera civila che l'è minga anmò finida.
La Sumalia setentriunala (quela che l'era una culonia inglesa) l'ha pruclamaa in del 1991 l'indipendenza cunt el nom de Somaliland; a l'è minga recugnussüda di alter stat, ma a l'è "de facto" indipendenta.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sumalia a l'è una repübliga.
El president a l'è el Xasan Sheekh Maxamuud (del 2013).
El prim minister a l'è el Cabdiweli Maxamed Cali (del 2011).
A bun cünt, per la sitüaziun pulitiga del dì d'incö, el guvernu el pò minga stà in del paes e l'è custringiüü a guvernà in esili. Incö, de facto, la Sumalia la gh'ha minga un guvernu ufizial.


text:
Lengua gallo
El Gallo (scrit anca galo, gallou o galot; in frances ciamaa anca gallèse o britto-roman) l'è una lengua rumanza d'oïl parlada in de la Bretagna urientala.
Difüsiun e carateristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quela lengua chì l'è parlada in di dipartiment de Ille-et-Villaine, Loira Atlantiga, Côtes-d'Armor e Morbihan. La zona l'è ciamada anca Alta Bretagna.
El Gallo, che l'è una lengua d'oïl, el gh'ha 'vüü anca una mota de inflüenz del Bretun, la lengua celtiga parlada in del rest de la Bretagna. El Gallo el s'è difundüü in Bretagna adasi adasi, perchè prima se parlava dumà el Bretun. El furma un continuum cunt el Nurman, el Picard e 'l Pitavin (cui quai dunca el gh'è un poo de intercumprensiun; per esempi cui dialet de Jersey e Guernsey). Inultra el gh'ha fort relaziun cunt i parlà de la Maiena e del Maine (mayennais e manceau/sarthois), tant che un quaivün je cunsidera sò dialet: in 'stu cas, el Gallo el saria parlaa in d'un teritor ben püssee grand de quel de la Bretagna urientala.
In del 2004 la regiun bretun l'ha recugnussüü el Gallo 'me lengua de la Bretagna (insema al Bretun), in de l'ambit de un pian per el bilenguismu regiunal.
In del 2006 el Gallo l'è prupost 'me lengua facultativa a l'esam de la matürità (dumà in Bretagna, uviament).
A l'esist minga vöna sula urtugrafia per scriv el Gallo: se partiss de grafii püssee ligaa al mudel frances e se riva a quei che vurarissen dàgh püssee "indipendenza" rispet a la lengua de Paris.
Variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'usservatori lenguistigh Linguasphere el recugnuss cinch varietà de Gallo:
- Malouin (de Saint-Malô).
- Bocage.
- Rennais (de Rennes).
- Châteaubriandais (de Châteaubriand).
- Nantais (de Nantes).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le monde vienent tertout librs su la terre e c'ét de méme q'i s'entr-valent en dret e dignitë.


text:
Carpnèida
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Carpnèida (Carpnéda int al dialèt dal pôst - Carpineti in italiân) l’é un cmû ed 4.104 abitân ed l’ Apenèin arzân in pruvîncia ed Rèz. Ch’al gh’à dèinter pêrt ed la còunca dal fiòm Sècia e di turèint Treṣnêr e Tasòbi. Al paèiṣ ed Carpnèida, ciamê ind l’antichitê Carpinetum, l’é a i pē dal Mûnt Antognân in dóve al Prato di Carpineto l’é numinê bèlo dal 957.
Ind la pêrta pió antîga dal paèiṣ în tgnû da cât soquânt fabrichêt d’architetûra antîga. In particulêr al palâs dal Municépi ch’ al dà inséma a’na carateréstica piasèta dedichêda a Matélda ed Canòsa
Stòria
Abitê fîn da la stòria antîga, in sté teritôri în pasê i Lègor, i Rumân, i Biṣantèin e i Longobêrd. Préma ed l’ân mél ind al só teritôri a gh’êra Verabolo, pôst ‘d un pago(distrèt campagnôl) rumân pó biṣantèin. Préma ed la cunquésta longoberda, in època biṣantèina, la cêṣa lochêla, urganiṣêda atōrna a l’ antîga Pēv ed Sân Vitêl, l’êra dipendèinta dal vèschev ed Ravèna. Lòung al crinêl Valèstra-Fósla prubabilmèint a gh’êra al limes, oséja al cunfîn, fra i teritôri sòta a Bisanzio e quî longobêrd. Carpnèida l’ à ‘vû ‘na particulêra impurtânsa al tèimp ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa marchèiṣa ed Tuscâna e ûltma repreṣentânt ed la râsa ‘d j Attoni.
Int al Castèl rumânich, al gh’é incòra adès, més inséma al crinêl dal Fósla-Valèstra – da dōve a s’arvés la vésta inséma a la vâl dal Sècia e dal Treṣnêr- a gh’é stê al «Convegno di Carpineti» dal 1092, dōve j òm ed cêṣa e aleê ed Matélda àn discós al prupôsti ed pêṣ ‘d Enrico IV. La Cuntèsa, incuragêda anca dal fugōṣi parôli ed l’ereméta Giovanni da Marola, l’à tôt la deciṣiòun ed cuntinvêr la lôta cûntra l’imperadôr, ch’ al vîn pó batû e dôp umiliê a Canòsa
A la ruvîna di teritôri matéldich dôp la môrt ed la cuntèsa, Carpnèida l’é pasê sòta a divêrs sgnōr. Int al XIII sècol l’à giurê fedeltê al cmûn ed Rèz, sibèin la fedeltê a la sitê ed pianûra l’é stêda mésa despès in dóbi . In particulêr l’é da arcurdêr la vicènda dal brigânt Domenico Amorotto, che al l’à fâta da padròun int al teritôri ed muntâgna per divêrs ân. Dal XVI sècol l’é dvintê pêrt dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e ch’ al gh’é andê a drê ind la sôrt fîn a l’unitê d’Itâlia.
Ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al gh’à ‘vû 106 môrt.
Al teritôri
Dal pûnt ed vésta ed la puṣisiòun, al teritôri comunêl l’é fât in pêrt da la còunca dal Sècia, l’êlta còunca dal Treṣnêr e pêrt da la còunca dal Tasóbi. Al teritôri l’é carateriṣê da la preṣèinsa ed la dorsêla di mûnt Valèstra e Fósla e, da ch’ l’ êtra pêrt da la còunca dal Treṣnêr, al gróp di mûnt fra Marôla, cun al mûnt Al Borèli, al Mûnt Rè, e al Mûnt Frumblêra. J êlber în quêṣi tóti quêrsi. Ind al teritori comunêl a gh’în dimòndi bôregh, cêṣi e cà a tòr ‘d urègin êlt medievêl, fâti cun al sâs ed côch carateréstich ed la zôna. La strêda principêla l’é la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto
Contéia e véla ed Carpnèida
Int al 1738 Lodovico Ricci al spiêga acsé al teritôri ed Carpnèida:
La véla (oséja al paèiṣ) ed Carpnèida la vîn acsé descréta:
Fu quivi uno de' Castelli della Contessa Metilde, e molti diplomi vi veggono da essa in questo luogo segnati. Dopo la morte di lei l'Imperatore Enrico V andando a Roma lasciò Metilde sua moglie nella Rocca di Carpineto,
Quivi si trovano fonti di perfetta acqua Marziale.»
Puiêgh
L’é ‘na frasiòun céca tra mezdé e matèina dal ‘stès cmûn. A gh’é ‘na cêṣa céca (Cêsa ed Sant’Agata) e un ricôver per ansiân. La cêsa la nâs cme dipendèinta diretamèint ed la Pêv ed Sân Vitêl a Carpnèida.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Gelbi
Gelbi (nom ufizial in italian: Zelbio) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de 208 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 4,7 km² e 'na densità de 44 ab./km²..
El paes el se troeuva in del Triangol Larian, l'è tacaa ai comun de Bellas, Lescen, Ness, Surman e Veles.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Misà
Misà (Misano di Gera d'Adda in Italià, Misà/Mizà in Bergamasch) l'è ü cümù 3066 abitàncc de la pruinsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 2 981 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,1 km² e 'na densità de popolasiù de 489 ab./km²
L'è tacat ai cümu de Carvensà, Capralba (CR), Careàs e Ailàt (CR).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Misà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1936
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 02 - Spagna: el Fruunt Pupülaar al veenc de bun i elezziun.
19 07 - Spagna: part de l'esèrcit e i fassiist sa sülevan contra el governameent. I repüblican i töö i aarm par defeend la Repüblica.
21 07 - Barcelona: se suspeend l'Olimpiada Pupülara de Barcelona a causa de la sülevazziun fassista.
21 07 - Barcelona: Lluís Companys, Presideent de la Generalitat, al crea el Comitè Central de Milícies Antifeixistes.
07 08 - Formentera: i repüblican a ocüpan l'ísola.
20 09 - Eivissa e Formentera: i fassiist a ocüpan chesti ísul.
07 03 - Berlín (Germània): Adolf Hitler al órdena d'ocüpá i zoon desmilitarizaat de la Renània.
01 10 - Burgos (Spagna): Franco al è nomenaa Cap del staa e Generalisimo a la zona controlada paj nacionals.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
28 04 - Barcelona: i fradéj Josep e Miquel Badia, militanc de Stat Català, sassinacc per quàter pistolér vincölacc a la FAI.
19 07 - Barcelona: Apel·i Mestres e Oñós, scrituur.
06 08 - Barcelona: Josep Sunyol i Garriga, presideent del FC Barcelona, diretiif de la Federazziun Catalana de Futbol, destacaa polítegh d' Esquerra Republicana de Catalunya, depütaa d’ERC a i Corts de Madrid el 1931, 1933 e 1936, presideent del RACC, graant amaant del spòort, mecenaa cültüraal, fundaduur e impülsuur del periòdich sportiif La Rambla, lütaduur e patriota Catalan.
20 11 - José Antonio Primo de Rivera, ditaduur Spagnöö.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Charlotte von Lengefeld
Charlotte Luise Antoinette von Schiller, nèda Charlotte von Lengefeld (22 novèmber 1766 – 9 lòj 1826) l' éra stèda la mujér 'dal puvéta e dramatùr'g tudèsc Friedrich von Schiller.
Anca s' l' a nn' ìva mìa publichê di scrìt in dla só vìta, mó però la scrivìva dimòndi lèttri, al marè, a só surèla, a la só amìga Charlotte von Stein, a Ghoethe, e cal cartèģģ chè 'l è stê publichê piò volti. A s pèinsa che la Lengefeld l' àbia scrìt un quèlc lavór ch' a s catèva in mèś al chèrti 'd só marè, e publichê in dal mùć, p'r eśèimpi la nuvèla Al matrimóni segrét.
Colegamèint a fóra
Na biugrafìa 'd Schiller 'dal 1868 ins a Google e-Books, pàg. 335


text:
Bourg-Saint-Andéol
Bourg-Saint-Andéol l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Bourg-Saint-Andéol (chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Privas e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 7 233 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 43,74 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 48 méter a 'na altèsa màsima de 415 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
thumb|right|Église Saint-Andéol


text:
792
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Un tentativ de cungiüra cuntra el Carlumagn, re di Franch, cumandaa del fiöö bastard Pipin (ciamaa el Göb) el vegn scupert del Ferdülf, un lungubard fedel al Carl.
- El Pipin el Göb a l'è cunstringiüü a 'ndà in esili in d'un munastee (la Badia de Prüm).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Nicolàus Copèrnich
El Nicolò Copèrnich (latì: Nicolaus Copernicus; en polàch: Mikołaj Kopernik; nasìt a Toruń, ai 19 de febrér del 1473 – mórt a Frombork, ai 24 de màgio del 1543) l'è stàt 'n astrònomo polàch famùs per ìga portàt a l'afermasiù de la teorìa de l'eliocentrìsm, e 'l g'ha cuntribïìt isé a la Revulusiù astronòmica. L'è stàt apò a 'n prét, en giürìsta, en goernadùr, 'n astròlogo e 'n dutùr.
La sò teorìa - che la mèt el Sul al cèntro del sistéma de òrbite dei pianéti del sistéma solàr - la ciàpa dei elemèncc de la scöla gréca de Aristarco de Samo de l'eliocentrìsmo, la teorìa contrària al geocentrismo, che la mitìa 'nvéce la Tèra al cèntro del sistéma. El sò mèret isé l'è mìa l'edèa, zamò tiràda fò dei gréci, ma la sò demostrasiù rigurùza per mès de procedüre de caràter matemàtich.
Biografìa
Copèrnico l'è nasìt endèl 1473 endèla cità de Toruń, che fàa part de la Lega Anseàtica. Restàt òrfen dei töcc dù i genitùr, el vé adotàt ensèma ai sò fredèi del zìo de part de màder Lucas Watzenrode, che dòpo l'è deentàt èscof de l'Ermia.
Endèl 1491 el Copèrnico l'èntra 'ndèla Università de Cracòvia e 'l cumìncia a stüdià l'astronomìa sóta la guìda del sò profesùr Albert Brudzewski. De chèsto perìodo, e del sò ategiamènt envèrs chèsta scènsa, rèsta 'na quach descrisiù 'ntüziàsta che 'l g'ha fat endèi tèscc conservàcc endèla bibliotéca de Uppsala.
Dòpo de quatr'àgn, e dòpo de 'n perìodo cürt pasàt amò a Toruń, l'è nit 'n Itàlia, endóche 'l g'ha stüdiàt el dirìto a l'Università de Bologna (suratöt, el s'è dedicàt al dirìto civìl e al dirìt canònich, dàto apò la olontà del zìo èscof, che 'l la finansiàa, de fal deentà èscof apò a lü).
A Bologna 'l encùntra Domenico Maria Novara de Ferrara, che l'ìa zà 'n astrònomo famùs, che 'l la fà deentà 'n sò aliévo e giü dei sò colaboradùr piö strècc. Con lü, entàt che 'l stüdiàa dirìto civìl a Ferrara (endóche 'l s'è laureàt), el Copèrnico 'l g'ha fat le prìme oservasiù 'ndèl 1497, isé come che 'l regórda endèl De revolutionibus orbium coelestium.
Endèl stès an, el sò zìo l'è stat numinàt èscof de Ermia e Copèrnico canònich a la catedràl de Frombork o Frauenburg; ma lü 'l preferés spetà 'n Itàlia che rìe l'An Sant, e ànse 'l và a Roma, endóche 'l g'ha püdìt oservà 'n eclìsi de Lüna e 'ndóche 'l g'ha tignìt de le lisiù de astronomìa o de matemàtica (de le quàle però gh'è restàt nisü framènt). A ciapà servése a Frauenburg l'è nat endèl 1501, ma 'l ghe restarà per póch dé, giösta 'l tép nesesàre per domandà, e otègner, el permès de turnà a nà 'n Itàlia e fenéser i sò stüde a Padova (ensèma a Fracastoro e Guarico) e a Ferrara (cità del sò maèstro, col Bianchini).
Ché 'l se laurea 'ndèl 1503 en dirìt canònich, e sèmper ché se pènsa che 'l g'hape lizìt le òpere de Platone e de Ciceróne sö le upiniù de i stüdiùs antìch söl müimènt de la Tèra. Endèl 1504 el vàmbia a mèter ensèma le sò oservasiù e le sò riflesiù che i éra dré a s-ciopà fò 'ndèla formulasiù de la sò teorìa.
Quan che 'l turnarà a Frombork el vegnarà numinàt mèmber del Capìtolo de Warmia, e 'l se 'nteresarà de la rifùrma del sistéma monetàre e 'l svelöparà 'na quàch stüde de economìa polìtica che 'l i a portarà a enuncià en anteprìma sèrte prensépe che pò i sarà riasumìcc endèla Lége de Gresham. Endèl 1516 el capìtol el ghe darà l'encàrech de aministradùr de le tère 'ntùren a la cità de Olsztyn, e chèsto 'l ghe darà maniéra de 'nteresàs de quistiù de catàst, giüstìsia e fìsco. Endèl castèl de Olsztyn, endóche 'l g'ha pasàt quàter o sich agn, el g'ha fat dele oservasiù 'mportànte e 'l g'ha scriìt 'na part de la sò òper pricipàla, el De Revolutionibus orbium coelestium. E l'è pròpe 'n chèsto castèl che se tróa amò 'ncö l'ünica tràcia vizìbil de la sò atività scentìfica: 'na tabèla che 'l g'ha fat sön de 'na parét de 'na lòza che 'l doperàa per oservà 'l müimènt aparènte del Sul entùren a la Tèra.
Endèl 1514 el g'ha dat fò ai sò sòci 'na quach còpia del Commentariolus.
Tóca spetà 'nfìna al 1536 perchè 'l sò stüde piö grant el pödes véser includìt endèna òpera finìda, e zamò de la prìma aparisiù la g'harà 'na risonànsa fòrte 'ndèi ambièncc académich de mèza Europa. De divèrse bànde del continènt gh'è riàa l'invìt a püblicà i sò stüde, ma 'l Copèrnico, e mìa a tórt, el gh'ìa póra de la reasiù a le sò edèe, perchè 'l se rindìa cönt che le nàa a destabilizà le conoscènse e le credènse ècie de sentenér de agn. El cardinàl de Capua, Nicola Schonberg el g'ha domandàt 'na còpia del manuscrìt, domànda che la g'ha spaentàt amò de piö 'l Copèrnico perchè se püdìa 'ntraéder en sègn de nervozìsmo de la Céza.
L'òpera, 'n realtà, l'ìa amò de fenéser e lü 'l ghìa gnemò ciapàt la deciziù de mandàl en stàmpa quan che, 'ndèl 1539, el matemàtich de Wittemberg Giorgio Gioacchino Retico l'è riàt a Frauenburg sö 'nsistènsa de Philipp Melanchthon, che 'l gh'ìa tiràt ensèma 'n grùpo de stüde che 'l cumprindìa dei óter scensiàcc. El Retico l'è restàt du agn en contat col Copernico come sò aliévo, e 'l g'ha discriìt endèl sò test Narratio prima l'esènsa dei stüde che 'l ìa dré a svelöpà.
Endèl 1542 Retico 'l g'ha püblicàt, col nòm de Copèrnico, en tratàt de trigonometrìa (dòpo 'ncludìt endèl segónt lìber del De revolutionibus) e 'l g'ha mitìt frèsa a chèl che oramài l'ìa deentàt el sò maèstro per la püblicasiù de la sò òpera. A la fì 'l Copernico 'l g'ha acetàt, apò per vìa de le reasiù, ergöne a favùr, dèle ótre cùtra, ma töte che dimustràa 'nterès, e 'l g'ha dat en mà el tèst al sò sòcio Tiedemann Giese, èscof de Chelmno, perchè 'l ghe la dàes al Retico, che 'l l'harès fat stampà a Norimbèrga.
'Na legènda la cönta che 'l Copèrnico 'l g'ha risiìt la prìma còpia stampàda de la sò òpera el dé stés che l'è mórt. El vegnarà sotràt endèla catedràl de Frombork.
El sistema eliostàtich
El nösöl centràl de la teorìa del Copèrnico, el stà 'ndèl mèter el Sul al centro de le òrbite dei óter pianéti, e mìa la Tèra come che s'ìa sèmper pensàt prìma, alméno 'ndèla concesiù ricunusìda de le autorità. Chèsta teorìa l'è stàda ilüstràda endèl lìber De revolutionibus orbium coelestium (Dele revulusiù dei còrp celèscc) che l'è stat püblicàt l'an che l'è mórt. El lìber l'è 'l pónt de partènsa de 'na conversiù duttrinàla del sistéma geocèntrich a chèl eliocèntrich e la conté i elemèncc piö 'mportàncc de la teorìa astronòmica dei nòst tép, inclùza 'na definisiù corèta de l'ùrden dei pianéti, la revulusiù quotidiàna de la Tèra entùren al sò as e la precesiù dei equinòse.
Colegamèncc estèrni
- Juan Casanovas, Copernico Niccolò Disiunàre Interdisciplinàr de Scènsa e Féde


text:
Palermo
Palermo (en sicilià: Palermu; en gréch antìch: Πάvopuoς/Pánormos; en latì: Panormus; en català: Palerm; en fransés: Palerme; en àrabo: بلرم/Balharm) l'è 'na cità de la Sicilia, capolöch de la pruvincia omònima e de la regiù. L'è la cità piö grànda de la Sicilia e l'è sitüàda sö la còsta setentriunàla de l'ìzola.
La popolasiù del cümü de Palermo l'è de 721.163 abitàncc (ISTAT, 2005), la superfìce l'è de 158 km² e la densità de popolasiù l'è de 4.564 ab/km²
L'è la quìnta cità d'Italia per popolasiù dòpo de Roma, Milà, Nàpoli e Türì,
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
The Simpsons
Artéccol in dialatt bulgnais
'The Simpsons (The Simpsons in Inglês) (I Simpson in Itagliàn) l'è un progràmm ed bambocci animédi d'la televisiàn. L'è sté inventé dal disegnatàur Matt Groenig. L'è sté mandé pràl primma volta int'la televisiån Américhena FOX in t'al 1987, còmm pàrt dal Tracey Ullman Show. Dòpp l'è d'venté un progràmm da par ló.
Personazzi prinzipèli ed stàl progràmm[modifica | mudéfica la surzéia]
- Homer Simpson: l'è il péder d'la famaja ed 38 ànn lavaura int'una zentrel nucleér; n'à brisa voja ed'lavurer ma sol ed bovver e magner.
- Marge Simpson: l'è la mujer ed Homer; l'è na brava zdaura, na bona méder e na bèla dòna.
- Bart Simpson: l'è al fiòl pio'grandr d'la famaja; al n'à brisa voja ed studier ma soll ed zugher e de fer di disaster.
- Lisa Simpson: l'è la seconda fiola d'la famaja; l'è di mondi intallizant e responsébbil.
- Maggie Simpson: l'è la più cëina d'la famaja.
"The Simpson" l'è ste'mandé in aunda in Itaglia da la televisiòn satellitèr "FOX Italia" e dal canél "Italia 1" col nòmm di "I Simpson".


text:
Cortébert
Cortébert a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 703 abitant.
El cumün de Cortébert al se tröva a una altitüden de 680 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courtelary, Mont-Tramelan, Corgémont, Nods..
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cümü 'l se tróa endèl vallon de Saint-Imier, a 12 km en lìnea d'aria de Bienne. El sò teretóre 'l rìa 'nfìna a 'n altèsa de 1210 m de la Montagne du Droit e ai 1400 m de la cadéna del Chasseral.
Söl fiànch del Chasseral gh'è l'altopià de Prés-de-Cortébert, 'ndoche gh'è dei pàscoi d'altüra. Dei Prés-de-Cortébert vé zó 'n trut che 'l g'ha scaàt el Chenau de l’Envers, 'na valèta de eruziù bèla profónda.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufuzial
- Cortébert in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pont (CO)
Pont Lamber ò anca domà Pont, in italià Ponte Lambro, l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 4 437 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,4 km² e ona densità de 1 305 ab./km².
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El comun el se troeuva in la giusta medà di duu ramm del Lagh de Còmm, in la Brianza Alta, in del Triangol Larian. L'è traversaa del fiumm Lamber e l'è situaa sòtta el Mont Pusc. Pont la gh'ha anca vari frazion, ciovè Busnigall, Fusina, Lescia, Mazzòni e S'cepp.
Personagg legaa a Pont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Leopoldo Metlicovitz (1868-1944), pittor de origin trestin-dalmata.
- Roberto Lepetit (1906-1945), industrial e member de la Resistenza.
- Don Luigi Monza (1898-1954).
Città gemellaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zawiercie, de la region del Voivodaa (Polònia), del 2004.
- Kamjanec'-Podil'skyj, de la region de la Podòlia (Ucraina), del 2006.
- Cortal, in Provincia de Catanzar (minga formalizzaa).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pont (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cinetica chimica
La cinetiga chimiga a l'è un broch de la chimiga fisiga che 'l stüdia la velucità di reaziun chimich e cumè che la dipend de:
- la natüra del reativ e del sò stat fisich;
- la cuncentraziun di reativ;
- la temperadüra;
- se'l gh'è un catalizadur.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In natüra a gh'è di reaziun cunt un AG<0, (che a hinn permetüü per la termudinamiga) ma che al pòst de rivà a la fin i van inscì adasi che a la fin de la fera süceden minga, se veden nanca. El mutiv a l'è che questi reaziun chì gh'hann una cinetiga che la va propi adasi. Dü esempi a hinn la carta che la brüsa a l'aria e la trasfurmaziun de la grafit in diamant. Reaziun che duarien süced senza prublema ma che inscambi süceden minga in cundiziun nurmaj. La carta e el diamant a hinn dunca ciamaa cumpost metastabil: cumpost minga stabil per la termudinamiga ma stabil per la cinetiga.
Stüdi de la cinetiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stüdià la velucità d'una reaziun al vör dì:
- misürà la custant cinetica e la sua dipendenza de la temperadüra e di catalizadur;
- misürà l'urdin de la reaziun rispet ai cuncentraziun di reativ;
- dà una spiegaziun teoriga di dat sperimental cunt el la pustülaziun:
- del mecanism de la reaziun;
- del stadi de transiziun.
L'impurtanza de la cinetiga chimiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cinetiga chimiga a l'è impurtanta perchè a l'è a la bas di prucess chimigh de l'indüstria per la progetaziun di impiant e per la sigüreza di prucess indüstriaj.


text:
Certùza de Pavìa
La Certùza de Pavìa Gra-Car (Gratiarum Chartusia, cioè Certùza di Gràsie) l'è öna certùza, cioè ü monastér certuzì, e l'è ach Santöare de la Sànta Maria di Gràsie.
La se tróa a 8 km a mesdé de Pavia 'n del cümü de La Certùza.
Ol monastér l'è stacc iniziàt ol 27 de Óst del 1396 e l'è stàcc ol düca Gian Galeàs Viscóncc a ölìl per tègn féde a öna promèsa che la sò moér Caterìna Viscóncc l'éra facc a la Madóna.
L'è stài fài sö 'n stìl tard-gòtech, ol 7 de löi del 1866 l'è dientàt monümènt nasiunàl e dal 1968 l'è abitàt da i Cistercèns dòpo che i Certuzì i 'l l'à bandunàt in del 1946.


text:
Làsio
El Làsio (nòm uficiàl: Regione Lazio) l’è ‘na regiù aministratìva de l'Itàlia centràla che g’ha de piö de 5,6 miliù de abitàncc (stìme ISTAT del setèmber del 2009). El capolöch l’è Roma. El Làsio l’è sitüàt sö la còsta del mar Tirreno, el cunfìna a nordèst co la Toscana, a nòrt co l'Umbria, a nord-est co le Marche, a est co l'Abruzzo e ‘l Molise, e a sudèst co la Campania.
Endèl teretóre del Lasio gh’è dét apò a ‘l stat del Vaticano.
Cuntegnüü
Diviziù Aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sédi principàle de la Giunta e del Conséi de la Regiù Làsio le se tróa a Roma.
El Làsio l'è dividìt en sich pruvìncie:
- Pruvincia de Frosinone
- Pruvincia de Latina
- Pruvincia de Rieti
- Pruvincia de Roma
- Pruvincia de Viterbo
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Làsio lè sitüàt söl versànt medio-tirrenico e 'l cuàrcia zó ‘na superfìce de 17.203 km² de teretóre de la penìzola italiana, dei Apenìni al mar Tirreno.
La murfulugìa del teretóre l’è mìa omogènea e ànse la se caraterìza per la sò eterogeneità, con la prevalènsa de zòne de mut e de culìna. Le pianüre i è colocàde suratöt de le bànde de la còsta.
L’ambiènt de culìna el reprezènta el 54% del teretóre, el 26,1% i è zòne de mut e 'l 20% che rèsta i è pianüre.
A pàrter del nordòvest de la regiù se tróa tré grùpi muntuùs diferèncc de dimensiù modèste: i Mucc Volsini, i Mucc Cimini e i Mucc Sabatini. Le caraterìstiche 'n cümü de chèsti sistémi i è l’urìgin vulcànica, testemognàda de elemèncc geològich, e la prezènsa en ògn'ü de 'n lach: el Lach de Bolsena söi Volsini, el Lach de Vico söi Cimini e ‘l Lach de Bracciano söi Sabatini.
Endèla part orientàl del Làsio gh'è i mucc piö alcc de la regiù, che rìa a 2458 méter söl leèl del mar coi Mucc de la Laga (Mut Gorzano). Sèmper a oriènt gh'è apò i Mucc Reatini, i Mucc Sabini, i Mucc Simbruini e i Mucc Ernici.
Endèl Làsio meridiunàl, a pàrter dei Còi Albani, gh'è töta 'na série de óter sistémi muntuùs che cór en paralél ai Apenìni, dei quai i è separàcc de la àl de la Ciociaria endóche cór i fiöm Sacco e Liri-Garigliano, che 'i và a finì 'ndèl Mar Tirreno de le bànde del cunfì co la Campania; se tràta dei Mucc Lepini, dei Mucc Ausoni e dei Mucc Aurunci.
Pò a i Còi Albani, de dimensiù mìa tat grànde, i è de urìgin vulcànica, e pò a ché i lach i è nömerùs: i lach de Albano e de Nemi, chèl oramài sügàt de Ariccia e i laghècc fòsii de Giuturna (al intèrno del Foro romano, de le bànde del Tempio de Vesta), Val Marciana (Grottaferrata) e, envèrs el Nòrt, de Pantano Secco (Mut Compatri), Prata Porci (Tuscolo) e Castiglione (o lach de Gabii).
La zòna de Roma l'è ocupàda de l'Agro Romano che 'l rìa zó, sèmper dré a la còsta, enfìna 'ndèl Agro Pontino, che prima de la bunìfica ezeguìda 'ndèi agn del 1930 al 1940, l'ìà töt palüdùs.
La còsta del Làsio l'è regolàr, bàsa e sabiùza; ma gh'è estès de le sporgènse, compàgn del Capo Linaro a sud de Civitavecchia, la foce del fiöm Tevere 'ntramès ai cümü de Roma e Fiumicino; a sud del fiöm gh'è 'l promontóre de Ansio e Nettuno, el Mut Circeo e 'l promontóre de Gaeta, mia delóns del cunfì co la regiù de la Campania.
Própe 'n mìra a Gaeta gh'è le Isole Ponziane, sés ìzole picinìne töte de urìgin vulcànica.
El Tevere l'è 'l fiöm principàl de la regiù; el rìa zó de l'Umbria, prima condèn andamènt 'nvèrs sud-est, ma pò 'l gìra, 'nvèrs sud-ovest, per streersà töt l'àgher romano 'nfìna al mar.
Cità principàle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ché sota se ripórta la tabèla co la popolasiù dei cümü principài del Làsio.
Galerìa de fotografìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-
-
-
-
Municipio
Latina
-
-
-
-
-
-


text:
Gris (culur)
El gris endèl sènso cümü de la paròla l'è cunsideràt en culùr vìa de mès 'ntra 'l négher e 'l biànch. Tecnicamènte però l'è mìa 'n culùr ma en valùr de intensità lüminùza (quantità de lùce imitìda de 'na sorgènt lüminùza) percepìda de l'öcc de l'òm come 'ntermèdia 'ntra 'l biànch e 'l négher. Endèl sistéma RGB cudificàt sö 8 bits per canàl, ghe sarès 256 leèi de gris pusìbii, con dei valùr de rós, vért e blö en prupursiù presapóch precìze 'ntra de lur. El valùr RGB (0,0,0) el corespónt al négher perfèt, e 'l valùr RGB (255,255,255) el corespónt al bianch perfèt.
Endèl ambiènt dei pitùr, la concesiù clàsica la cunsìdera 'l gris compàgn de 'n "bianch spórch", che se oté a zontàga al biànch 'na quantità piö o méno grànda de négher, ma gh'è a dele ótre maniére de fa sö 'l gris: en gris nèutro per ezèmpe se l'oté a mes•cià sö i tré culùr primàre (blö, rós e zalt) en parcc precìze.


text:
Miti de Cthulhu
I Miti de Cthulhu a l'è un'insema di divinità imaginari che l'ha inventaa in di agn '20 el scritur horror american H. P. Lovecraft. A di gent, cume el stüdius del Lovecraft S.T. Joshi, al ghe pias püssee el nom Miti del Lovecraft.[1] El nom "miti de Cthulhu" l'ha inventaa l'amis del Lovecraft, August Derleth, e l'è ligaa a Cthulhu, vüna di entità püssee impurtant in di stori del Lovecraft.
I "miti di Cthulhu" a hinn minga dumà un laurà del Lovecraft: quand che l'era anmò vif, di alter artista eren giamò 'dree giuntà di creatür e di divinità ligaa ai miti de Cthultu, anca se despess in toch de questa espansiun de l'ünivers del Lovecraft la s'è un poo perdüda la sua cunceziun uriginala de l'ünivers. [2]