text:
Minca
Minca (tudestg München?/i [ˈmʏnçn̩] u [ˈmʏnçən]; bavarais Minga?/i [ˈmɪŋ(ː)ɐ]) è la chapitala da la Baviera. Cun 1,5 milliuns abitants furma ella (suenter Berlin e Hamburg) la terz gronda citad da la Germania. La regiun metropolitana Minca dumbra var 6 milliuns abitants.
Sco center da cultura, politica, scienzas e medias tutga Minca tar las citads mundialas. Ultra da quai han qua divers concerns tudestgs da muntada internaziunala lur sedia (t.a. Allianz, BMW e Siemens).
La citad è documentada l’emprima giada l’onn 1158. L’onn 1255 è ella daventada sedia dal duca da la Baviera; dapi il 1314 figurescha ella sco citad residenziala roiala, dal 1328 fin il 1347 er imperiala. Il 1506 è Minca daventà la chapitala da la Baviera. Ozendi furma la citad la sedia da numerusas autoritads naziunalas ed internaziunalas e dispona d’universitads e scolas autas da renum. Entras il grond dumber da monuments architectonics e museums, congress ed exposiziuns, occurrenzas da sport internaziunalas e betg il davos la Festa d’october furma Minca in dals lieus centrals dal turissem internaziunal en Germania.
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il num ‹Minca› vegn per ordinari interpretà sco ‹tar ils muntgs›. L’emprima menziun, sco forum apud Munichen, è da chattar en in document da l’imperatur Friedrich I dals 14 da zercladur 1158 (uschenumnà Augsburger Schied). Munichen è il dativ plural dal vegl tudestg munih resp. dal tudestg mesaun mün(e)ch, dals quals deriva il pled odiern ‹Mönch›.[1]
Avant la fundaziun da la citad sa chattava qua eventualmain ina sedia da muntgs, forsa sin il Petersbergl. A basa da chats archeologics n’ha quai però betg sa laschà cumprovar fin oz. Per part vegn er dubità, schebain il num munichen renvieschia propi ad ina sedia da muntgs.
En latin medieval sa numnava la citad Monacum, adjectiv monacensis; documentads èn er ils terms Monachia resp. Monachium.
Il num odiern da la citad variescha per part vaira ferm da lingua tar lingua: ‹Munich› (franzos ed englais, pronunzià mintgamai autramain), ‹Múnich› (spagnol), ‹Munique› (portugais), ‹Monaco› (talian; per evitar scumbigls savens ‹Monaco di Baviera), ‹Mnichov› (tschec) u ‹Monachium› (polonais).
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun prealpina tranter las alps da chaltschina ed il Danubi, en la quala sa chatta er Minca, è situada sin in batschigl da sbassada che vegn emplenì dapi milliuns onns tras sedimentaziuns che derivan da las Alps (tras flums e glatschers). En il sid da la planira èn ils flums, surtut l’Isar, sa chavads profund en il terren; qua creschan guauds extendids. Il nord da la citad percunter, nua ch’il livel da l’aua sutterrana sa chatta datiers da la surfatscha, è segnà da palids bassas.
Topografia[modifitgar | modifitgar il code]
Autezza sur mar[modifitgar | modifitgar il code]
L’autezza sur mar da la citad munta en media a 519 meters. Il punct il pli aut è situà il pli en il sid da la citad (580 m s.m.), il punct il pli bass il pli en il nord da quella (480 m s.m.). Cun ina differenza d’autezza da 100 meters è il territori da la citad ordvart planiv.
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Isar percurra il territori da la citad sur ina lunghezza da 13,7 km dal sidvest vers il nordost. Sin in’insla en l’Isar sa chatta il Museum tudestg, gist suenter suonda l’insla Prater. Ulteriuras auas èn la Würm, che curra nà dal Lai da Starnberg en la part occidentala sin territori da la citad, il Hachinger Bach e divers bratschs da l’Isar pli pitschens che mainan tras la citad (p.ex. Eisbach ed Auer Mühlbach). Sin il territori da la citad sa chattan er divers lais pli pitschens.
Extensiun[modifitgar | modifitgar il code]
La surfatscha da la citad da Minca cumpiglia en tut 310,7 km². Da quai sa laschan attribuir 44,1 % sin edifizis e surfatschas annexas, 17,2 % sin vias, 15,5 % sin zonas d’agricultura, 15,5 % sin surfatschas da recreaziun, 4,1 % sin guauds, 1,3 % sin auas ed ulteriurs 2,2 % sin surfatschas d’auter diever (situaziun dal 2007). Il cunfin da la citad cumpiglia 118,9 km. La pli gronda extensiun da la citad munta dal nord vers sid 20,7 km e da l’ost vers vest 26,9 km.
Engrondiment tras incorporaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Sco autras citads grondas è er Minca creschì repetidamain tras incorporaziun da pitschnas citads e vischnancas vischinas ch’eran oriundamain autonomas. A Minca ha quest process surtut gì lieu tranter il 1853 ed il 1942. Avant il 1853 è la citad creschida betg tras incorporaziuns, mabain cun extender il territori da la citad sin territori cunfinant betg populà. Ed er suenter la Segunda Guerra mundiala n’han gì lieu naginas incorporaziuns per propi, mabain be engrondiments senza schliar dal tuttafatg vischnancas vischinas (ils onns 1954, 1962 e 1967).
Structuraziun da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da la citad è sutdividì en actualmain 25 districts municipals (suenter la restructuraziun dal 1992/96). En il mintgadi sa referesch’ins però plitost als quartiers creschids istoricamain.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
La citad sa chatta en la zona da transiziun tranter il clima maritim atlantic ed il clima continental sitg. I regia in clima temprà fin frestg. Ils envierns èn relativamain fraids, temperaturas sut −20 °C datti però be darar. Las stads èn percunter relativamain chaudas, cun temperaturas da 20 fin 35 °C, quai che fa da Minca la stad ina da las pli chaudas regiuns da la Germania. Ulteriurs facturs centrals ch’influenzeschan l’aura èn la vischinanza da las Alps e dal Danubi. Pervi da questa constellaziun è l’aura relativamain variabla. Durant radund diesch dis ad onn regia favugn – in vent alpin sitg che croda, il qual effectuescha ina vista talmain buna ch’ins vesa bain las Alps Bavaraisas davent dal territori da la citad.
Territoris natirals protegids e territoris sut protecziun da la cuntrada[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il territori da la citad ed en las regiuns vischinantas sa chattan quatter territoris natirals protegids (Allacher Lohe, Panzerwiese e Hartelholz, Schwarzhölzl, Südliche Fröttmaninger Heide) sco er 20 territoris sut protecziun da la cuntrada (p.ex. Isarauen, Aubinger Lohe e Moosschwaige, Allacher Forst, Nymphenburg, Waldfriedhof).
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup demografic[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1852 ha il dumber d’abitants surpassà il cunfin da 100 000, uschia che Minca è daventà ina citad gronda. Ils proxims decennis è la populaziun creschida fitg ferm ed èn vegnidas incorporadas vischnancas cunfinantas, uschia che la citad dumbrava gia l’onn 1883 250 000 abitants. Fin il 1901 è il dumber d’abitants sa dublegià sin radund 500 000, uschia che Minca era daventà suenter Berlin e Hamburg la terz gronda citad da l’Imperi tudestg. 1933 dumbrava la citad 840 000 abitants ed il 1957 è vegnida surpassada la marca d’in milliun. Suenter l’onn olimpic 1972 cun in emprim maximum da 1 338 924 abitants, è il dumber ì si e giu; il punct il pli bass han ins nudà il 1998 cun 1 188 897 abitants. Il matg 2015 è vegnida surpassada la marca da 1,5 milliuns ed actualmain (2020) mussa il trend vers 1,6 milliuns.
Cun ca. 4700 abitants per kilometer quadrat, ha Minca la pli auta spessezza da la populaziun da tut las vischnancas tudestgas.
Quota dad esters[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2015 dumbrava Minca ina cumpart da persunas da l’exteriur (abitants registrads senza naziunalitad tudestga) da 26,8 %. Las pli grondas gruppas da persunas da l’exteriur (situaziun dal 2018) derivan da la Croazia (38 137), Tirchia (37 876), Italia (27 821), Grezia (26 560), Austria (21 046), Bosnia ed Erzegovina (19 692), Pologna (19 101) e Rumenia (17 980).[2]
Dialect[modifitgar | modifitgar il code]
Il dialect da Minca tutga tar il bavarais mesaun. Pervi da las bleras persunas d’autras regiuns da la Germania ch’abiteschan a Minca e perquai che las persunas che discurran il dialect na dattan betg vinavant quel a lur uffants, è quel entant smanatschà da svanir dal tuttafatg.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’onn 1817 furma la citad la sedia da l’archuvestg Minca e Freising, il qual è vegnì fundà sco successur da l’archuvestg Freising ch’è vegnì secularisà l’onn 1803.
L’onn 2018 eran tranter auter 30,9 % dals abitants catolic-romans, 11,1 % evangelics, 7–8 % muslims, 3,6 % ortodoxs, 0,3 % gidieus (che derivan surtut dals pajais da l’Europa da l’Ost). Il dumber dals catolics e protestants sa diminuescha cuntinuadamain, entant che quel da las persunas senza confessiun crescha d’in cuntin e furma en il fratemp la pli gronda gruppa insumma.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Fundaziun da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Minca vegn menziunà l’emprima giada l’onn 1158 sco forum apud Munichen (Augsburger Schied), e quai suenter ch’il duca da la Baviera e Saxonia Heinrich il Liun aveva laschà realisar in passadi da la via da sal sur l’Isar (ca. en il lieu nua che sa chatta oz la Ludwigsbrücke) ed aveva fundà en vischinanza dal passadi in martgà.[3]
Tras il document numnà na vegn però betg sigillà in act da fundaziun, mabain concedì a l’abitadi gia existent tras l’imperatur Friedrich Barbarossa il dretg da martgà, da munaida e da duana. In terz da las entradas che resultavan da quests dretgs eran reservads als uvestgs da Freising.
Cura che la citad che vegn palpabla l’emprima giada il 1158 è propi vegnida fundada na sa lascha betg dir. La pli veglia baselgia da la citad, e da quel temp la suletta baselgia parochiala, è la baselgia da s. Peder.
Temp medieval: Sedia dal duca e residenza imperiala[modifitgar | modifitgar il code]
Cur che l’imperatur ha proscrit l’onn 1180 Heinrich il Liun, è la Baviera vegnida attribuida als da Wittelsbach e Minca als uvestgs da Freising. L’onn 1240 è er la citad da Minca vegnida en possess dals da Wittelsbach ed è daventada gia il 1255, suenter l’emprima spartiziun dal pajais, residenza dal duca.
Dapi il 1314 è duca Ludwig IV stà retg tudestg, dapi il 1328 er imperatur dal Sontg Imperi roman; da quel temp è la citad da Minca sco sia residenza vegnida extendida decididamain tras in nov mir da tschinta. Medemamain ha Minca surpiglià da quel temp las colurs dal vegl imperi, nair ed aur, sco colurs da la citad.
Dapi la fin dal 14avel tschientaner èn proruttas repetidamain sullevaziuns da la burgaisia cunter ils ducas, ils quals han sinaquai dischlocà da la Curt veglia en la nova Residenza a l’ur da la citad. Pervi da la smanatscha tras ils hussits han ins fortifitgà la citad tras in segund mir da tschinta exteriur.
L’onn 1442 han ins stgatschà ils burgais gidieus da la citad. Fin la segunda mesadad dal 18avel tschientaner n’han sinaquai vivì nagins gidieus a Minca.
L’onn 1468 è vegnì mess il crap da fundament da la baselgia da Maria da la gotica tardiva, la Frauenkirche. Malgrà la grondezza da l’edifizi ha il temp da construcziun durà be ventg onns. Vers il 1500 na sa differenziava la citad areguard l’architectura e la grondezza anc betg fitg ferm da las autras citads dal duca entaifer la Baviera, sco Ingolstadt, Straubing u Landshut; e cun stgars 13 000 abitants sa chattava la citad anc lunsch davos Nürnberg ed Augsburg che tutgavan da quel temp però tar las tschintg pli grondas citads da l’imperi.
Chapitala dal ducadi reunì[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair enconuschì en la gotica tardiva in nov temp da fluriziun cultural, è Minca daventa il 1506 tras la reuniun dals ducadis sut Albrecht IV (1465–1508) la chapitala da l’entira Baviera Sura e Baviera Sut. En consequenza da quai è l’influenza da la burgaisia tschessada adina dapli ed ils da Wittelsbach han determinà da qua davent il svilup da la citad.
Sut la regenza da Wilhelm IV (1508–1550) ed Albrecht V (1550–1579) è Minca daventà in center da la renaschientscha e da la cuntrarefurma. L’onn 1589 ha Wilhelm V (1579–1597) fundà il Hofbräuhaus. Per ils gesuits è vegnida erigida la baselgia da s. Michael ed il collegi dals gesuits. Duas vistas temprivas da la citad èn cuntegnidas en l’ovra ‹Civitates orbis terrarum› da Georg Braun e Franz Hogenberg (1572).[4] Cun il model da la citad che Jacob Sandtner ha fatg l’onn 1570 or da lain da tigl, dispona Minca (sper las quatter citads residenzialas subordinadas Straubing, Landshut, Ingolstadt e Burghausen) d’in dals pli vegls models da quest gener insumma.
Citad residenziala da l’electurat[modifitgar | modifitgar il code]
Sut duca Maximilian I da la Baviera (1597–1651) ha la Baviera gudagnà l’Aut Palatinat, e Minca è daventà il 1628 citad residenziala da l’entir electurat da la Veglia Baviera. L’onn 1632, en rom da la Guerra da trent’onns, ha la citad però stuì supportar l’occupaziun tras truppas svedaisas ed ha stuì pajar in aut pretsch da liberaziun e surlaschar ostagis per betg vegnir destruida. Pauc pli tard è prorutta la pesta ed ha mazzà in terz da la populaziun. Suenter la fin da la guerra l’onn 1648 è la citad però sa revegnida ed è s’averta sut il prinzi electur Ferdinand Maria (1651–1679) al baroc talian. Da quel temp dateschan il chaste Nymphenburg e la Theatinerkirche sco er l’emprima opera. Las consequenzas da la guerra han però furmà in’impurtanta premissa per ch’il prinzi electur possia far passar l’absolutissem.
L’onn 1704, en rom da la Guerra da successiun spagnola, è Minca vegnì plirs onns sut occupaziun habsburgaisa, damai ch’il prinzi electur Maximilian II Emanuel (1679–1726) era s’allià cun la Spagna. Ina sullevaziun dals burgais e purs è vegnida abattida sanguinusamain (Sendlinger Mordweihnacht). Suenter il return dal prinzi electur or da l’exil, è il baroc tardiv franzos sa fatg valair a la curt e silsuenter è sa sviluppà il rococo bavarais.
Suenter ch’il prinzi electur Karl Albrecht (1726–1745) è vegnì curunà sco imperatur, han truppas habsburgaisas danovamain occupà il 1742 per dus onns la citad. Maximilian III Joseph (1745–1777) ha bandunà la politica da pussanza gronda da ses antecessurs ed è sa deditgà a refurmas a l’intern; tranter auter è vegnida fundada il 1759 a Minca l’Academia bavaraisa da las scienzas. L’onn 1789 ha il prinzi electur Karl Theodor (1777–1799) laschà endrizzar ils ierts englais en la cuntrada alluviala da l’Isar e pauc pli tard han ins disfatg las fortificaziuns medievalas da la citad. Sco citad residenziala da la Baviera e da l’Electurat dal Palatinat furmava Minca sut Karl Theodor il terz grond cumplex da pajais dal Vegl Imperi.
Chapitala e citad residenziala roiala[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che Minca era gia daventà l’onn 1328 citad residenziala imperiala, ha il svilup vers la citad gronda cumenzà pir 450 onns pli tard. Vers la fin dal 18avel tschientaner è Minca creschì a moda rapida, era gia il 1750 tuttina grond sco Augsburg ed aveva surpassà Nürnberg. A partir dal 1806 è quest svilup anc vegnì accelerà. Lura ha Napoleun numnadamain fatg da la Baviera il Reginavel da la Baviera e Minca è daventà la chapitala d’in pajais dubel grond che cumpigliava vastas parts da la Franconia, da la Svevia e dal Palatinat dal Rain. Uss pudevan er protestants s’acquistar il dretg da burgais da Minca. Dumbrava Minca l’onn 1700 radund 24 000 abitants, è quest dumber sa dublegià uss quasi mintga trent’onns, uschia che vivevan l’onn 1871 gia 170 000 persunas a Minca ed il 1933 840 000. Sut retg Max I Joseph (1799–1825) han ins construì il teater naziunal e mess ad ir in’extensiun sistematica da la citad. L’onn 1818 èn vegnids concedids a Minca dretgs d’autonomia cun dus burgamesters e dus cussegls.
Sut la regenza da retg Ludwig I da la Baviera (1825–1848) è Minca avanzà ad ina citad da cultura enconuschenta lunsch enturn. Ils classicists Leo von Klenze e Friedrich von Gärtner han concepì la Ludwigstrasse, il Königsplatz e l’extensiun da la Residenza da Minca.
Il figl da Ludwig, Max II (1848–1864), ha surtut promovì las scienzas umanas ed ha radunà enturn sai in circul da litterats (‹Ils crocodils›). Sco ses bab è er Max II stà activ sco patrun da construcziun. En il nov ‹stil da Maximilan›, che regorda a la gotica englaisa, han ins tranter auter erigì ils edifizis a la Maximilianstrasse che furma oz ina da las vias da cumpras las pli exclusivas e charas da l’entir continent.
Sut il retg Ludwig II (1864–1886) ha flurì la vita musicala cun plirs segiurns da Richard Wagner. En il 19avel tschientaner, cur che Minca è adina puspè stà pertutgà d’epidemias, ha Max von Pettenkofer realisà il sistem d’aua persa; gia a la fin dal tschientaner valeva la citad sco ina da las pli schubras en l’entir’Europa.
Dal temp dal prinzregent Luitpold (1886–1912) ha Minca alura enconuschì in’immensa fluriziun economica e culturala. Da quel temp derivan tranter auter la Prinzregentenstrasse ed il Prinzregententheater.
Schwabing furmava da quel temp in impurtant quartier da litterars ed artists. L’onn 1896 è cumparì a Minca il magazin da cultura ‹Jugend›, dal qual deriva il num da l’epoca d’art respectiva (jugendstil, per rumantsch er stil floreal). Il medem onn è er cumparì l’emprim numer dal magazin da satira politica ‹Simplicissimus›. L’onn 1911 è suandada la fundaziun da la gruppa d’artists Der Blaue Reiter. A l’entschatta da ses raquint ‹Gladius Dei› ha Thomas Mann descrit quest’epoca cun ils pleds daventads proverbials «München leuchtete».
L’onn 1916, durant l’Emprima Guerra mundiala, è la citad vegnida tutgada a chaschun d’in’attatga or da l’aria franzosa da bumbas, las qualas n’han però betg chaschunà gronds donns. Percunter è sa pegiurada da quel temp la situaziun da provediment da la populaziun. Quai ha manà ad adina dapli chaumas ed arrestaziuns e sveglià in’atmosfera revoluziunara.
[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin da la guerra èn proruttas il 1919 a Minca sullevaziuns revoluziunaras. La Revoluziun da november dal 1918 è sa splegada a moda paschaivla ed ha manà a la dissoluziun da la monarchia. La Republica da cussegls da Minca percunter, ina sullevaziun da gruppas communisticas e socialisticas, ha l’armada abattì la primavaira 1919 a moda sanguinusa. En il decurs dals proxims onns è Minca sa sviluppà pli e pli al lieu d’origin dal naziunalsocialissem. Bain ha il marsch da Hitler sin la Feldherrnhalle fatg naufragi l’onn 1923; ma la citad è adina restada la sedia da la NSDAP (cun excepziun dal november 1923 fin il favrer 1925, cur che la partida è stada scumandada en tut il pajais).
L’onn 1935 ha Hitler concedì a Minca il titel d’onur dal temp dal naziunalsocialissem: chapitala dal moviment. Il 1938 è vegnida segnada qua la Cunvegna da Minca, la quala ha fixà l’annexiun da las Sudetas al Reich tudestg.
Sco tut las citads grondas tudestgas è er Minca stà pertutgà durant la Segunda Guerra mundiala fermamain da las attatgas or da l’aria dals Alliads. Fin la fin da la guerra eran destruids 90 % da la citad veglia istorica e var 50 % da l’entira surfatscha da la citad. Tenor stimaziuns èn mortas tras quai en tut ca. 6000 persunas, ca. 15 000 èn vegnidas blessadas.
Ils 30 d’avrigl 1945 ha l’armada americana occupà senza pli gronda resistenza la citad. Divers lieus commemorativs regordan a las unfrendas dal naziunalsocialissem (sco p.ex. ils commembers da la Rosa alva).[5]
Suenterguerra[modifitgar | modifitgar il code]
La reconstrucziun da Minca è per gronda part s’orientada al maletg da la citad istoric. In pau a la giada è la citad sa sviluppada ad in center da hightec e da numerusas interpresas dal sectur da servetschs (medias, assicuranzas, bancas e.a.). Ils emprims onns suenter la guerra ha Minca er profità indirectamain da la spartiziun da la Germania damai che numerusas interpresas da la Republica democratica tudestga e da Berlin han fatg midada en il sid; in dals exempels ils pli enconuschents furma Siemens.
Ils Cravals da Schwabing il 1962 èn stads ina da las emprimas sullevaziuns en rom da la revolta da giuvenils europeica dals onns 1960.
L’onn 1972 han gì lieu a Minca ils XX gieus olimpics. Per quest intent è l’areal Oberwiesenfeld vegnì transfurmà en l’Olympiapark ed il traffic public schlargià fermamain. Medemamain han ins transfurmà da quel temp parts dal center da la citad en zonas da peduns. Ils gieus èn però er stads sut l’ensaina dal rapiment d’atlets israelians tras terrorists palestinais. Tut ils indesch ostagis, in policist e tschintg terrorists èn vegnids per la vita.
Surtut suenter il 2000 han ins er erigì a Minca numerus sgrattatschiels. Dapi il 2004 è però en vigur ina lescha che nagin edifizi na dastgia surpassar ils 99 meters da las turs da la Frauenkirche.
Politica ed instituziuns politicas[modifitgar | modifitgar il code]
En la politica communala domineschan tradiziunalmain las partidas dal center sanester, quai che furma plitost l’excepziun entaifer la Baviera. Partidas sco CSU, Freie Wähler ed AfD èn qua pli flaivlas ch’en las ulteriuras parts dal stadi federativ, SPD, Grüne, FDP e Linke percunter pli fermas.
Il president da la citad ed il cussegl da la citad che cumpiglia otganta mandats vegnan elegids da nov mintga sis onns. Cuntrari a Berlin e Hamburg (che furman citads-stadi senza separaziun da l’activitad statala e communala) dispona Minca d’ina vasta administraziun communala.
Sco chapitala dal stadi federativ han – sper numerus uffizis – er il parlament e la regenza da la Baviera lur sedia a Minca. Plinavant èn domiciliads qua intgins uffizis e tribunals da la Republica Federala Tudestga.
Vopna[modifitgar | modifitgar il code]
La vopna da la citad mussa sin fund grisch in muntg da colur naira che porta in cudesch d’engirament. Il cudesch, ils chalzers, la fatscha ed ils mauns èn da colur cotschna.
I sa tracta d’ina vopna che discurra, damai ch’il muntg che vegn mussà en quella renviescha al num ‹München›. Il muntg cumpara gia sin ils pli vegls sigils da la citad ch’èn enconuschents: il 1268 l’emprim sco chau cun capuza, il 1304 alura sco figura entira.
Las colurs da la citad èn dapi il temp da l’imperatur Ludivic da la Baviera las colurs dal Sontg Imperi roman: nair ed aur. La bandiera da la citad mussa questas colurs en duas strivlas lunghentas. En analogia a la bandiera statala da la Baviera exista ultra da quai ina versiun cun rombus.
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Il Marienplatz vala sco center da la citad e sa chatta, circumdà da la veglia e da la nova chasa municipala, en il center da la citad veglia.
Romanica e gotica[modifitgar | modifitgar il code]
Paucs pass en il sid dal Marienplatz è situada la baselgia da Son Peder, la pli veglia baselgia da la citad, da la quala l’emprim edifizi deriva anc da la romanica. Oz sa chatta là in edifizi nov gotic, il qual è pli tard vegnì barochisà a l’intern.
Dal temp da la gotica existan er numerus ulteriurs edifizis, sacrals e profans, fatgs per gronda part da quadrels (damai ch’i mancan en vischinanza da la citad crapperas ch’avessan pudì furnir auter material). En il 14avel tschientaner, dal temp da Ludivic da la Baviera, ha er cumenzà a Minca in emprim grond temp da fluriziun da l’art. Da l’anteriura fortificaziun da la citad che deriva dal medem temp èn medemamain sa mantegnidas singulas parts (Isartor, Karlstor, Sendlinger Tor, Löwenturm). Culminar dueva l’epoca però a Minca en il 15avel tschientaner en las ovras da la gotica tardiva. Da quel temp datescha la veglia chasa municipala sco er l’arsenal che furma oz ina part dal museum da la citad.
Situada en vischinanza dal Marienplatz è la Frauenkirche da la gotica tardiva che furma cun sias duas turs marcantas cun las cuplas renaschimentalas ina da las ensainas da Minca. Cun la construcziun da questa baselgia han ins cumenzà l’onn 1468, suenter avair spazzà la baselgia da Nossadunna; be ventg onns pli tard è l’edifizi, che furma ina da las baselgias da quadrels las pli monumentalas da tut l’Europa, stà pli u main terminà. Dapi ch’ins ha endrizzà a Minca l’archuvestgieu serva quella sco dom. Il chastè Gründwald furma il sulet chastè medieval ch’è sa mantegnì en proxima vischinanza da la citad da Minca.
Renaschientscha e manierissem[modifitgar | modifitgar il code]
L’architectura dal temp medieval tardiv era en emprima lingia segnada da l’art burgais. Suenter la reuniun da la Baviera l’onn 1504 ha alura la curt marcà adina pli ferm il svilup architectonic da la citad.
Impurtants edifizis da la renaschientscha èn vegnids erigids en il 16avel tschientaner per ils gesuits en rom da la cuntrarefurma, uschia per exempel la baselgia da Son Michael, che furma la pli gronda baselgia renaschimentala en il nord da las Alps, sco er la veglia academia ch’è colliada cun quella. Per la curt han ins erigì paucs onns avant las pli veglias parts da la residenza ch’èn sa mantegnidas fin oz. Il Weinstadl, situà sper la veglia curt e reconstruì durant la renaschientscha, è sa mantegnì sco ina da las pli veglias chasas burgaisas sur tut ils temps. Il Hofbräuhaus è bain vegnì fundà l’onn 1589, sa chatta oz però en in edifizi da la neorenaschientscha dal 19avel tschientaner.
Las residenzas da la famiglia von Wittelsbach che derivan da l’entschatta dal 17avel tschientaner (il chastè Schleissheim en il nord ed il chastè Laufzorn en il sid da la citad) èn omaduas influenzadas da villas talianas.
Baroc e rococo[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal 17avel tschientaner, dal temp da transiziun vers il baroc, è la Residenza vegnida amplifitgada marcantamain. La pitga da Maria sin la Plazza da Maria è vegnida tschentada l’onn 1638. L’onn 1663 èn arrivads a Minca sco represchentants principals dal baroc talian Enrico Zuccalli e Giovanni Antonio Viscardi; silsuenter èn daventads architects da la curt Joseph Effner e François de Cuvilliés che represchentavan la scola franzosa. Da quel temp èn sa mantegnidas diversas perditgas profanas e sacralas.
Tar las ovras principalas dal baroc da la Germania dal Sid tutgan alura il chastè Nymphenburg en il vest da la citad sco er ils chastels Lustheim e Schleissheim en il nord da quella.
Las pli impurtantas baselgias dal rococo derivan da Johann Michael Fischer (t.a. la baselgia claustrala St. Anna im Lehel da 1727). Enconuschentas perditgas dal rococo curtais furman l’Amalienburg en il Nymphenburger Schlosspark ed il teater da Cuvilliés en la Residenza. Pervi da la situaziun finanziala tendida n’han ins alura strusch pli erigì edifizis pli gronds a partir da la mesadad dal 18avel tschientaner.
Classicissem, istorissem e jugendstil[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fundaziun dal Reginavel da la Bavaria ed il ferm svilup demografic ha puspè gì lieu a l’entschatta dal 19avel tschientaner ina vasta activitad da construcziun. In’ovra principala dal classicissem furma il Teater naziunal da Karl von Fischer sin la Plazza da Max Joseph davant la Residenza (1811). Davent da la Residenza mainan er las quatter vias da pumpa en las differentas parts da la citad; quellas han ils retgs bavarais laschà eriger successivamain. Surtut il retg Ludivic I ha laschà construir ses architects Leo von Klenze e Friedrich von Gärtner numerus edifizis da pumpa classicistics.
Vers vest, en direcziun da la Nymphenburg, maina la Briennerstrasse – ch’è segnada da las destrucziuns dal temp da la Segunda Guerra mundiala – tras la Maxvorstadt, interrutta dal Karolinenplatz en furma da staila cun ses obeliscs sco er dal Königsplatz cun sia tur da pumpa dorica e la Gliptoteca (museum da sculpturas anticas) en stil ionic. Davos l’edifizi corintic dal Museum da l’antica sa chatta la claustra benedictina S. Bonifazi.
Vers nord, en direcziun Schwabing, han ins endrizzà la Ludwigstrasse tranter Feldherrnhalle e Siegestor. Qua sa chattan la Biblioteca statala da la Baviera, la Baselgia da Ludivic, l’Universitad da Ludivic-Maximilian sco er divers ministeris statals. Dal medem temp datescha la statua da la Bavaria davant la halla da gloria en stil doric. Ultra da quai han ins extendì marcantamain la Residenza e fatg da quella in dals pli gronds palazs sin territori da la citad.
En il sid da la Residenza, davant l’opera, cumenza la Maximilianstrasse ch’è vegnida endrizzada en la mesadad dal 19avel tschientaner sco via da parada. Quella maina davent da la citad veglia sur l’Isar en direcziun dal Maximilianeum che furma la sedia dal parlament bavarais. Oz furma quella ina via da cumpras luxuriusa.
Da la vart settentriunal da la Residenza maina la Prinzregentenstrasse vers ost, nua che sa chatta tranter auter il Museum naziunal. Da vart dretga da l’Isar è situada sper questa via la Statua da l’anghel da la pasch.
Da las construcziuns da vaider e metal che valevan dapi la mesadad dal 19avel tschientaner sco capodovras da la tecnica, è per part sa mantegnida la Schrannenhalle en la fiera da victualias; il palaz da vaider percunter è daventà gia l’onn 1931 in’unfrenda da las flommas.
Dapi la fin dal 19avel tschientaner èn suandads numerus edifizis da pumpa da l’istorissem, uschia il teater statal, la nova chasa municipala neogotica, il palaz da la giustia neobaroc e l’academia dals arts figurativs neorenaschimentala.
Medemamain en il stil neogotic èn vegnidas erigidas da quel temp en la part orientala quatter da las pli grondas baselgias da la citad ch’han tuttas in’autezza da bundant 90 meters. En il vest da la riva da l’Isar domineschan percunter baselgias ch’èn inspiradas da la romanica resp. dal baroc.
Surtut a Schwabing èn sa mantegnidas diversas chasas ch’èn vegnidas erigidas en il jugendstil. Sper il Museum tudestg sa chatta ultra da quai il Müllerschens Volksbad en stil floreal; quel è vegnì avert il 1901 e furma il pli vegl bogn cuvert da la citad.
Moderna e postmoderna[modifitgar | modifitgar il code]
L’architectura da Minca a l’entschatta dal 20avel tschientaner è stada segnada fermamain da la planisaziun urbana e d’architects sco Theodor Fischer, Carl Hocheder, German Bestelmeyer ed Otho Orlando Kurz. In quartier d’abitar dals onns 1920 che stat sut protecziun da monuments furma la Borstei, situada en la part da la citad Moosach. L’uschenumnada Postbauschule ha furmà tranter il 1920 ed il 1934 in’impurtanta manifestaziun dal Neues Bauen cun represchentants sco Robert Poeverlein e surtut Robert Vorhoelzer.
Dals edifizis dal temp dal naziunalsocialissem èn tranter auter sa mantegnids la Chasa da l’art, l’anteriur Luftgaukommando en la Prinzregentenstrasse sco er ils edifizis da la partida a l’ur oriental dal Königsplatz. Da l’autra vart han ins spazzà da quel temp impurtants edifizis sco la baselgia da Matteus, la sinagoga principala ed il palaz da Herzog Max.
Durant la Segunda Guerra mundiala èn la gronda part dals edifizis da Minca vegnids donnegiads fermamain u schizunt destruids en rom da 66 attatgas or da l’aria. Be 2,5 % dals edifizis èn restads senza donns e bunamain la mesadad dal volumen dals edifizis è vegnida disfatga. Stads pertutgads spezialmain ferm èn il conturn da la staziun principala, la citad veglia e Schwabing. Blers edifizis istorics che marcheschan oz il maletg da la citad èn puspè vegnids reconstruids suenter la guerra, saja quai tenor plans vegls u almain parzialmain en il stil da la citad veglia. Ids dal tuttafatg a perder èn però intgins edifizis da muntada istorica sco il Palais Piosasque de Non, il Palais dals da Wittelsbach u er edifizis che segnavan antruras la siluetta da la citad sco la construcziun a cupla dal ministeri da traffic.
Dals decennis suenter la Segunda Guerra mundiala derivan impurtants exempels da l’architectura moderna ch’èn per part puspè vegnids disfatgs en il fratemp (p.ex. l’uffizi dal provediment dal pajais spectacular dals frars Luckhardt l’onn 1989 ubain il Schwabylon futuristic ch’ha be existì sis onns fin il 1979). Tar las pli impurtantas perditgas ch’èn sa mantegnidas fin oz tutgan il Kaufhof am Stachus da Theo Pabst, l’edifizi da giustia Neue Maxburg al Lenbachplatz erigì da Pabst ensemen cun Sep Ruf, ubain il nov edifizi da la baselgia da Matteus da Gustav Gsaenger. Impurtants exempels da l’architectura moderna a Minca furman surtut er implants da sport, en spezial l’Olympiapark. A partir dal 1965 è vegnida erigida l’immensa halla da la posta da pachets che sa chatta en il fratemp sut protecziun da monuments.
Dapi ils onns 1990 è la citad segnada d’in segund temp da fundaziun ch’ha dà adina dapli spazi ad architectura pli pretensiusa. Sco edifizi sacral reussì vala la Baselgia dal Cor da Jesus.
Cun excepziun da dus edifizis (Altes Technisches Rathaus dals onns 1920 e Central Tower München) sa chattan ils relativamain paucs sgrattatschiels da Minca ordaifer il center da la citad. En pli è vegnì decidì il 2004 en rom d’ina votaziun dal pievel che l’autezza da sgrattatschiels duaja esser limitada en l’avegnir sin 100 meters. Architectonicamain da muntada èn la chas’auta da BMW situada a l’Olympiapark (sper la quala ins ha avert il 2007 la BMW Welt futuristica) ed ils Highlight Towers situads en il nord da Schwabing. Il pli aut sgrattatschiel è cun 146 meters l’Uptown München. Il pli aut edifizi da la citad insumma furma l’Olympiaturm (291 meters).
Il 2006 han ins avert al St.-Jakobs-Platz en il center da la citad il nov center giudaic, in ensemble da la nova sinagoga principala, la chasa da la cuminanza giudaica da Minca ed il museum giudaic da la citad. I sa tracta dal pli grond center giudaic en l’Europa.
Bler interess ha giudì la construcziun dal museum Brandhorst tenor plans dal biro d’architectura Sauerbruch Hutton (2009). Quel sa chatta sin il Kunstareal München gist sper la Pinacoteca da la moderna da l’architect Stephan Braunfels (2002).
Zonas verdas[modifitgar | modifitgar il code]
Parcs e curtins zoologics[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli vegl parc sin territori da la citad furma il Hofgarten dal temp da la renaschientscha, il qual cumpiglia er il tempel da Diana. En il nordost suondan il Finanzgarten ed il curtin englais dal 1789 che s’extenda dal center fin al cunfin settentriunal da la citad e ch’è cun 4,17 kilometers quadrat pli grond ch’il Central Park a New York. Da l’autra vart da l’Isar èn situadas las Maximiliansanlagen. En il vest da la citad veglia al Stachus sa chatta il vegl curtin botanic, en il qual steva fin sia destrucziun tras fieu il palaz da vaider. Sa mantegnì è percunter il portal d’entrada classicistic da Herigoyen cun in’inscripziun da Johann Wolfgang Goethe fatga aposta.
En il vest dal chastè Nymphenburg è sa furmà in parc da medem num en stil franzos. En il 19avel tschientaner han ins per gronda part transfurmà quel en in parc englais. Vers nord suonda il Neuer Botanischer Garten ed en il sid sa chatta il Hirschgarten ch’era antruras en possess dal prinzi electur. Al cunfin settentriunal da la citad sa chatta il parc dal chastè Schleissheim, il qual furma in dals paucs curtins barocs pli gronds ch’èn sa mantegnids en Germania.
Da muntada è er l’Olympiapark che porscha sper intgins lais ina fitg buna vista sin la citad nà da l’Olympiahügel. Qua sa chatta er l’aquarium da Sea Life München. Daspera existan anc numerus ulteriurs parcs; en intgins da quels vegnan preparadas l’enviern loipas da passlung.
Tar las Isarauen sa tracti d’ina cuntrada da parc lunghenta per lung dal flum da muntogna ch’è per part vegnida renaturalisada il 2005. Igl è pussaivel da percurrer senz’interrupziun la citad a la riva da l’Isar a pe u cun velo. Las Isarauen per propi, situadas tranter il Museum tudestg e l’insla Flaucher, furman in lieu apprezià per grillar e far bogn. En il sid dal Flaucher sa chatta il parc d’animals Hellabrunn.
Tras ils parcs numnads cuntanscha Minca ina cumpart da zonas verdas publicas e zonas da recreaziun da radund 11,7 %. La cumpart da tut las zonas verdas vi dal territori da la citad munta a 49,9 %. Igl è quai ina da las pli bassas valurs da tut las citads grondas en Germania – facticamain èn var 47 % dal territori da la citad surbajegiads, betunads u asfaltads.
Santeris[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las zonas verdas tutgan er ils divers santeris sco per exempel l’anteriur santeri cun diversas fossas da prominents en vischinanza dal Sendlinger Tor (Alter Südliche Friedhof) resp. l’anteriur santeri en la Maxvorstadt (Alter Nördlicher Friedhof). Dals santeris actuals disponan il West-, Nord- ed Ostfriedhof mintgamai da hallas da benedicziun magnificas da Hans Grässel. Il pli grond santeri da Minca furma il Waldfriedhof. In ulteriur santeri cun bleras fossas da prominents è il Bogenhausener Friedhof. Sin il Friedhof am Perlacher Forst sa chattan – tranter autras enconuschentas persunalitads – las fossas dals fragliuns Scholl.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Museums d’art e galarias[modifitgar | modifitgar il code]
La citad da Minca è enconuschenta a nivel internaziunal per sias collecziuns d’art vegl e classic che vegnan preschentadas en museums e galarias statals, da la citad e privats.
Tar las pli impurtantas galarias en tut il mund tutgan la Alte e la Neue Pinakothek, la Pinakothek der Moderne ed il Lenbachhaus. Ensemen cun ulteriurs museums (Glyptothek, Staatliche Antikensammlungen e Museum Brandhorst, Staatliches Museum Ägyptischer Kunst, Staatliche Graphische Sammlung München) furman questas collecziuns l’uschenumnà Kunstareal München.
In’ulteriura cuntrada da museums sper il Kunstareal è il Lehel cun las suandantas instituziuns: Haus der Kunst, Bayerisches Nationalmuseum, Archäologische Staatssammlung, Schackgalerie, Galerie der Künstler e Museum Fünf Kontinente (l’anteriur museum d’etnologia). Pli lunsch vers ost, a la Prinzregentenstrasse sa chatta la Villa Stuck, in edifizi unic en stil floreal, cun ina collecziun permanenta d’ovras da Franz von Stuck.
Er en il center da la citad sa chattan numerus museums d’art. Il Münchner Stadtmuseum sa chatta en l’anteriur arsenal al Sankt-Jakobs-Platz e dat suttetg ad in’entira retscha da collecziuns e museums (Sammlung für Skulpturen und angewandte Kunst, Filmmuseum München, Fotomuseum, Sammlung für Grafik, Plakat, Gemälde, Sammlung für Mode und Textilien, Musiksammlung, Sammlung für Puppentheater und Schaustellerei e Sammlungen zur Stadtkultur und Volkskunde).
Ulteriurs museums[modifitgar | modifitgar il code]
Dals ulteriurs museums saja tranter auter menziunà il Residenzmuseum che furma in dals pli impurtants museums da chastè da l’Europa. Quel preschenta la tresoraria da la residenza dals da Wittelsbach e dat invista en las chombras e la moda da viver da differentas epocas da questa dinastia da regents bavarais.
Il chastè Nymphenburg dat suttetg al Museum Mensch und Natur. Daspera sa chattan en la citad ulteriurs museums da la natira cun diversas collecziuns statalas e privatas.
Visavi il Münchner Stadtmuseum sa chatta in ulteriur museum da la citad: Il museum gidieu che furma ensemen cun la nova sinagoga ed in center da la cuminanza gidieua il nov Jüdisches Zentrum. Il NS-Dokumentationszentrum a la Brienner Strasse serva a sa confruntar cun l’istorgia e las consequenzas dal reschim naziunalsocialistic. Ultra da quai datti en la citad plirs lieus commemorativs che regordan a las unfrendas dal naziunalsocialissem.
Il Deutsches Museum cun exponats tecnics unics en tut il mund furma cun bundant in milliun visitaders ad onn in dals museums ils pli frequentads en tut l’Europa. I sa tracta dal pli grond museum da la tecnica e da las scienzas natiralas en tut il mund.
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
En la gotica tardiva hai dà a Minca in’emprima fluriziun culturala, cur che t.a. Erasmus Grasser e Jan Polack han lavurà en la citad. Dal temp da la renaschientscha è la citad daventada sut Hubert Gerhard e Hans Krumpper in center da la sculptura. Sco picturs artists eran activs da quel temp Barthel Beham, Hans von Aachen e Peter Candid. En il 18avel tschientaner ha la citad enconuschì in’epoca dad aur da l’art figurativ cun persunalitads sco Cosmas Damian Asam, Egid Quirin Asam, Johann Michael Fischer, François de Cuvilliés, Ignaz Günther, Johann Baptist Zimmermann e Johann Baptist Straub.
En il 19avel tschientaner è suandada ina segunda fluriziun sin il sectur da la cularia da metals sut Johann Baptist Stiglmaier e Ferdinand von Miller.
Da ca. 1850 fin 1914 è Minca sa sviluppà ad in center da la pictura europeica. En ils circuls da l’Academia roiala dals arts figurativs è sa furmada la Scola da Minca. Fin oz è quella da gronda muntada en l’istorgia d’art sco represchentanta da la pictura academica. Impurtantas persunas d’instrucziun a l’Academia èn t.a. stads Karl von Piloty, Wilhelm von Diez, Arthur von Ramberg e Nikolaus Gysis. En l’ambient da l’Academia (or da la separaziun da l’Associaziun d’artists da Minca) è sa sviluppada l’uschenumnada Münchener Secession cun commembers sco Max Liebermann, Franz von Stuck, Lovis Corinth, Ernst Oppler e Walter Leistikow.
Il Blauer Reiter è vegnì fundà l’onn 1911 ed ha la finala fatg avanzar Minca ad in center da l’art modern. Commembers da quel èn stads Paul Klee, Wassily Kandinsky, Alexej von Jawlensky, Gabriele Münter, Franz Marc, August Macke ed Alfred Kubin.
L’onn 1919 han ins erigì ils emprims studios da la Bavaria Film a Geiselgasteig en la vischnanca Grünwald situada en il sid da Minca.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
En il 19avel tschientaner han tranter auter Heinrich Heine, Friedrich Hebbel e Hans Christian Andersen vivì per pli lung temp a Minca.
La vita litterara da la citad cun ses center a Schwabing ha chattà in grond svilup durant ils ultims decennis dal Reginavel da la Baviera ed è stada da quel temp sut l’ensaina d’auturs sco Paul Heyse, Lena Christ, Ludwig Thoma, Thomas Mann, Rainer Maria Rilke e Frank Wedekind.
Dal temp da la Republica da Weimar han Lion Feuchtwanger, Annette Kolb, Bertolt Brecht ed Oskar Maria Graf furmà ils pli impurtants represchentants da Minca en la scena litterara.
Pli tard dueva il scriptur Eugen Roth, ch’è naschì a Minca, cuntanscher grond renum litterar e blers auters scripturs sco Erich Kästner, Wolfgang Koeppen e Michael Ende han vivì e lavurà en la citad.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
Minca posseda ina ritga cultura da teater, ballet ed opera cun tschintg tribunas statalas, trais da la citad e bundant tschuncanta privatas. Las pli impurtantas èn il Nationaltheater München (Bayerische Staatsoper, Bayerisches Staatsballett), il Residenztheater (Bayerisches Staatsschauspiel), il Staatstheater am Gärtnerplatz (opera, operetta, saut e musical), il Prinzregententheater (t.a. Bayerische Theaterakademie August Everding, teaters statals, concerts), il Schauspielhaus (Münchner Kammerspiele), la Schauburg, il Münchner Volkstheater ed il Deutsches Theater.
Teater musical, opera e ballet[modifitgar | modifitgar il code]
La vita musicala da la citad enconuscha ina lunga tradiziun. Qua han operà impurtants cumponists sco Orlando di Lasso, Carl Maria von Weber, Gustav Mahler, Richard Strauss e Carl Orff. En il Salvatortheater ha gì lieu l’onn 1775 la primaudiziun da ‹La finta giardiniera› da Wolfgang Amadeus Mozart, l’onn 1781 è suandada en il Teater da Cuvilliés la premiera mundiala da ses ‹Idomeneo›.
En il Nationaltheater ha Ludwig II ospità la primaudiziun da pliras operas da Richard Wagner. En la sparta dal teater musical èn surtut da numnar la Bayerische Staatsoper ed il Staatstheater am Gärtnerplatz che disponan mintgamai d’atgnas cumpagnias da ballet. La Münchner Biennale, fundada da Hans Werner Henze, sa deditgescha al teater musical modern.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas tribunas da teater furman il Bayerisches Staatsschauspiel, las Münchner Kammerspiele ed il Münchner Volkstheater. Dapi las premieras da Gotthold Ephraim Lessing il 1775 han blers enconuschents auturs represchentà per l’emprima giada lur tocs a Minca, uschia Christian Friedrich Hebbel, Henrik Ibsen, Hugo von Hofmannsthal ed Ingmar Bergman. Da las tribunas privatas è il Metropol-Theater gia vegnì premià repetidamain ed il Münchner Sommertheater, in teater sut tschiel avert en il Curtin englais, attira mintg’onn millis aspectaturs. Teater da boulevard porscha la Komödie im Bayerischen Hof – savens cun prominents acturs en las rollas principalas.
Cabaret e circus[modifitgar | modifitgar il code]
Impurtantas tribunas da cabaret èn la Münchner Lach- und Schießgesellschaft, il Wirtshaus am Hart, il Theater im Fraunhofer, il Lustspielhaus ubain il Schlachthof. Impurtants cabarettists da Minca èn t.a. Karl Valentin, Dieter Hildebrandt, Ottfried Fischer u Gerhard Polt.
Cun il Circus Krone ch’è vegnì fundà l’onn 1905 ha il pli grond circus da l’Europa sia plazza d’enviern stabla en il Kronebau a Minca.
Orchesters e chors[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Münchner Philharmoniker, il Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks ed il Bayerisches Staatsorchester tutgan tar ils pli impurtants orchesters en Germania e lavuran regularmain ensemen cun dirigents da renum internaziunal. Ultra da quai giaudan ils Münchner Symphoniker ed il Münchener Kammerorchester in bun renum.
Impurtants chors èn t.a. il Philharmonischer Chor München, il Chor des Bayerischen Rundfunks, il Münchener Bach-Chor, l’Orpheus Chor München, MünchenKlang ed il Tölzer Knabenchor. Las pli impurtantas tribunas per orchesters e chors a Minca furman la Philharmonie im Gasteig (2387 plazs), il Prinzregententheater (1081 plazs) ubain il Herkulessaal (1270 plazs) en la Münchner Residenz. Il 2015 ha il Stadi liber da la Baviera decidì d’eriger ina nova sala da concert en il Werksviertel en vischinanza da l’Ostbahnhof.
Musica electronica[modifitgar | modifitgar il code]
La citad da Minca ha er giugà in’impurtanta rolla en il svilup da la musica electronica, numnadamain cur che Giorgio Moroder, ch’ha inventà la musica da disco cumponida al synthesizer ed uschia la musica da saut electronica, e la chantadura da disco Donna Summer han vivì e lavurà en la citad ed han producì qua hits mundials sco ‹I Feel Love› e ‹Love To Love You Baby› en ils Musicland Studios da Moroder. La fin dals onns 1990 ha DJ Hell giugà a Minca in’impurtanta rolla en connex cun il svilup dal gener electroclash.[6]
Occurrenzas culturalas[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter las numerusas occurrenzas da tut gener ch’han lieu en il decurs da l’onn sajan menziunadas qua – sco eveniments d’irradiaziun surregiunala – las Opernfestspiele, la Tanzwerkstatt Europa ed il Filmfest München.
Da mez settember fin l’emprima dumengia d’october ha lieu sin la Theresienwiese (numnada Wiesn) l’Oktoberfest che furma la pli gronda festa populara en tut il mund.
Spezialitads culinaricas[modifitgar | modifitgar il code]
La gastronomia a Minca porscha numerusas spezialitads da la cuschina bavaraisa. La liongia alva bavaraisa è vegnida inventada l’onn 1857 a Minca e furma bain la pli enconuschenta spezialitad culinarica da la citad. Ulteriura menziun meritan il Leberkäs resp. la Leberkässemmel, las Brezn, las Auszogne (ina pastizaria da grass radunda), la Prinzregententorte ed il Münchner Bier.
Vita nocturna[modifitgar | modifitgar il code]
La vita nocturna a Minca ha oz surtut lieu en il center da la citad ed en ils quartiers Maxvorstadt, Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt, Au-Haidhausen, Berg am Laim, Schwabing e Sendling. Tranter il Sendlinger Tor ed il Maximiliansplatz s’extenda l’uschenumnada Feierbanane, ina zona da parti inuffiziala d’ina lunghezza da ca. 1,3 kilometers ch’è segnada d’in’auta concentraziun da clubs, bars e restaurants e ch’è avanzada vers la mesadad dals onns 2000 al center da la vita nocturna da la citad.
Aspects economics[modifitgar | modifitgar il code]
Fieras e congress[modifitgar | modifitgar il code]
Sper Hannover, Francfurt, Cologna e Düsseldorf sa chattan a Minca las fieras cun la pli gronda capacitad d’exposiziun en Germania. Tut en tut porschan bundant 500 hallas ed ulteriurs lieus d’occurrenzas spazi per congress, simposis e dietas. Sco organisaziun da coordinaziun figurescha la Messe München.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Las attracziuns turisticas e pussaivladads da cumpra en la citad sco er las fieras e congress attiran mintg’onn in grond dumber da turists e da viagiaturs da fatschenta. Il dumber da pernottaziuns ha muntà l’onn 2009 a 9,9 milliuns. Cun stgars 5,25 milliuns visitaders da l’exteriur ha la citad figurà l’onn 2016 sin plaz 23 da las citads las pli frequentadas en tut il mund e sin l’emprim plaz en Germania. Il medem onn han ils turists generà entradas en la valur da 5,4 milliardas dollars. Areguard la spessezza da turists en relaziun tar il dumber d’abitants sa chattava Minca l’onn 2019 sin l’indeschavel plaz en tut il mund e sin l’emprim en Germania.
Industria[modifitgar | modifitgar il code]
A Minca ed en proxima vischinanza da la citad han numerusas interpresas lur domicil da la firma. Surtut suenter la Segunda Guerra mundiala han bleras firmas transferì lur centrala da Berlin u da la Germania da l’Ost a Minca. Impurtants secturs economics a Minca furman il turissem, la construcziun da vehichels e da maschinas, l’electrotecnica sco er l’industria da software e dad IT. Minca furma er in’impurtanta plazza da finanzas ed il center d’assicuranzas en Germania.
Cun Allianz SE, BMW, Münchener Rückversicherung, Siemens ed MTU Aero Engines han tschintg da las trenta interpresas da DAX lur sedia principala a Minca. Igl è quai davant Essen l’emprim plaz en questa statistica.
Chasas edituras e medias[modifitgar | modifitgar il code]
Chasas edituras e gasettas dal di[modifitgar | modifitgar il code]
A Minca èn staziunadas suenter New York las pli bleras chasas edituras insumma (radund 250 en tut). Tranter quellas tutgan: Deutscher Taschenbuch Verlag, Langenscheidt Verlag, Bonnier, C.H. Beck Verlag, Carl Hanser Verlag, Droemer Knaur, Elsevier, Gräfe und Unzer Verlag, Oldenbourg Verlag, Piper Verlag, Prestel Verlag, Verlagsgruppe Random House, Verlag Antje Kunstmann.
Sper las gasettas dal di regiunalas tz, Münchner Merkur ed Abendzeitung (AZ) cumpara a Minca er la Süddeutsche Zeitung (SZ) ch’è da muntada naziunala.
Radio, televisiun e film[modifitgar | modifitgar il code]
Minca furma la sedia dal Bayerischer Rundfunk, da la direcziun dal program da l’ARD Das Erste e dal ZDF-Landesstudio Bayern. Daspera existan a Minca u en proxima vischinanza sedias da numerus emetturs da radio e televisiun privats, tranter auter RTL II, ProSiebenSat.1 Media (ProSieben, Sat.1, kabel eins), Tele München Gruppe, Sport1, Sky Deutschland, München TV.
L’industria da film è medemamain represchentada fitg ferm en la citad e ses conturn (t.a. Constantin Film e Bavaria Film).
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
La plazza aviatica da Minca (Flughafen München) sa chatta en l’Edinger Moos, radund 29 km en il nordost dal center da la citad. Cun stgars 46 milliuns passagiers ad onn sa tracti da la segund gronda plazza aviatica en Germania e da la settavel gronda en tut l’Europa (situaziun dal 2018). Dapi che la Lufthansa ha decidì d’etablir la plazza aviatica da Minca sco segund center per sgols intercontinentals (sper Francfurt) è la muntada da quel anc s’augmentada; en il fratemp èn staziunads là dapli che 25 aviuns a lunga distanza (2019).
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Da Minca existan colliaziuns directas cun diversas citads grondas tudestgas ed europeicas. Las pli impurtantas staziuns dal tren èn Hauptbahnhof e Bahnhof München Ost (categoria 1), Bahnhof München-Pasing (categoria 2).
Colliaziuns da bus surregiunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Las colliaziuns da bus surregiunalas sa splegan sur il Zentraler Omnibusbahnhof München (ZOB) che sa chatta en proxima vischinanza da la staziun principala.
Traffic public[modifitgar | modifitgar il code]
La viafier urbana (S-Bahn München) cumpiglia ina rait dad otg lingias. Tut las lingias principalas s’entaupan en la citad interna en in tunnel central.
La Münchner Verkehrsgesellschaft (MVG) gestiunescha ultra da quai otg lingias da metro, 13 lingias da tram ed ina vasta rait da bus che cumpiglia 75 lingias (situaziun dal 2018).
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà che la citad sa stenta da schlargiar las alternativas (velo, traffic public), èn stads annunziads la fin 2016 a Minca 700 000 autos, quai che furma in nov record. Medemamain passentan automobilists a Minca cleramain dapli temp en colonnas ch’en mintga autra citad gronda tudestga; il 2017 èn quai stads 51 uras ad onn.
Velos[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias per velos cumpiglia 1200 kilometers, quai che correspunda a ca. 50 % da la lunghezza totala da la rait da vias da la citad. Tranter il 1992 ed il 2010 ha la citad impundì 32 milliuns euros en l’extensiun da la rait da vias per velos. L’onn 2011 cumpigliava il traffic da velos radund 17 % da l’entir traffic a Minca.
Universitads[modifitgar | modifitgar il code]
A Minca sa chattan duas grondas universitads: La Ludwig-Maximilians-Universität München (LMU) e la Technische Universität München (TUM).
La LMU è vegnida fundada l’onn 1472 ad Ingolstadt, transferida l’onn 1800 a Landshut e da là l’onn 1826 a Minca. Sper il quartier universitar en la Maxvorstadt sa chatta in auter center da l’universitad a Großhadern e Martinsried (medischina, biologia, chemia).
L’onn 1868 han ins fundà la Polytechnische Schule München; suenter pliras extensiuns (t.a. facultad medicinala) porta quella dapi l’onn 1970 il num odiern. La gronda part da las facultads sa chattan en il fratemp sin l’areal da perscrutaziun Garching.
Daspera porschan diversas scolas autas la pussaivladad da s’approfundar en scienzas applitgadas u d’absolver studis artistics.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Gieus olimpics[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda occurrenza da sport ch’ha gì lieu a Minca èn stads ils gieus olimpics da stad dal 1972. Ultra da quai ha la citad candidà per ils gieus olimpics d’enviern dal 2018, ma ha stuì succumber a la citad sidcoreana Pyeongchang.
Lieus da sport[modifitgar | modifitgar il code]
En il nord da la citad sa chatta l’Olympiapark ch’è vegnì erigì per ils gieus olimpics dal 1972. L’ensemble da stadion olimpic, halla da nataziun olimpica e halla olimpica è famusa en tut il mund, e quai surtut pervi da la construcziun temeraria dal tetg en furma da tenda che s’integrescha fitg bain en il parc circumdant.
Bain la pli famusa uniun da sport da Minca è il FC Bayern München. Quel gioga dapi il 1965 senza interrupziun en la Bundesliga ed ha victorisà en quella pli savens che mintga auter club da ballape. L’onn 2005 han ins avert en il nord da la citad l’Allianz Arena nua ch’il FC Bayern München gioga las partidas a chasa. En il stadion che porscha plaz a 75 000 aspectaturs ha er gì lieu il gieu d’avertura dal campiunadi mundial da ballape da l’onn 2006.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Deutsches Ortsnamenbuch. Ed. da Manfred Niemeyer. De Gruyter, Berlin/Boston 2012, p. 420.
- ↑ Statistisches Amt der Landeshauptstadt München: Bevölkerungsbestand Monatszahlen 2015 (PDF; 49 kB), consultà ils 9 da fanadur 2015.
- ↑ Areguard l’istorgia da la citad cf. en general Bauer: Geschichte Münchens, 2008.
- ↑ Stephan Füssel (ed.): Georg Braun, Franz Hogenberg: Civitates orbis terrarum (Städte der Welt). 363 Kupferstiche mit 564 Stadtansichten neu herausgegeben und kommentiert.
- ↑ Muenchen. Stadtchronik 1945, consultà ils 18 da matg 2018.
- ↑ Mirko Hecktor, Moritz von Uslar, Patti Smith, Andreas Neumeister: Mjunik Disco – von 1949 bis heute. Blumenbar Verlag, Minca 2008, ISBN 978-3-936738-47-6.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Josef H. Biller, Hans-Peter Rasp: München Kunst und Kultur. 18avla ed., Südwest Verlag, Minca 2008, ISBN 978-3-517-06977-7.
- Stephan Albrecht, Martin Höppl (ed.): München. Stadtbaugeschichte vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Michael Imhof Verlag, Petersberg 2016, ISBN 978-3-7319-0185-3.
- Hubert Ettl, Bernhard Setzwein (ed.): München. Reise-Lesebuch. edition lichtung, Viechtach 1999, ISBN 3-929517-28-0.
- Christina Haberlik: Das Gesicht der Stadt – Münchens schönste Fassaden. MünchenVerlag, Minca 2011, ISBN 978-3-937090-31-3.
- Peter Claus Hartmann: Münchens Weg in die Gegenwart. Von Heinrich dem Löwen zur Weltstadt. Schnell & Steiner, Regensburg 2008, ISBN 978-3-7954-2009-3.
- Reinhard Heydenreuter: Kleine Münchner Stadtgeschichte. Pustet, Regensburg 2007, ISBN 978-3-7917-2087-6.
- Joachim Käppner, Wolfgang Görl, Christian Mayer (ed.): München – Die Geschichte der Stadt. Süddeutsche Zeitung Edition, 2008, ISBN 978-3-86615-622-7.
- Erich Keyser: Bayerisches Städtebuch. Tom V 2, tom parzial Oberbayern, Niederbayern, Oberpfalz und Schwaben. En: Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte, Stuttgart 1974, ISBN 3-17-210181-9.
- Peter Klimesch: Isarlust – Entdeckungen in München. MünchenVerlag, Minca 2011, ISBN 978-3-937090-47-4.
- Rüdiger Liedtke: 111 Orte in München, die man gesehen haben muss. Emons, Cologna 2012, ISBN 978-3-89705-892-7.
- Rüdiger Liedtke: 111 Orte in München, die man gesehen haben muss. Tom 2, Emons, Cologna 2012, ISBN 978-3-95451-043-6.
- Hans F. Nöhbauer: München. Eine Geschichte der Stadt und ihrer Bürger. Tom 2: Von 1854 bis zur Gegenwart. W. Ludwig, Minca 1992, ISBN 3-7787-2126-7.
- Gerd Otto-Rieke: Gräber in München – Menschen, die uns bewegten. Alabasta Verlag, Minca 2008, ISBN 978-3-938778-08-1.
- Lillian Schacherl, Josef Hugo Biller: München. Ed. extendida, Prestel Verleger, Minca 1993, ISBN 3-7913-1272-3.
- Franz Schiermeier: Stadtatlas München, Karten und Modelle von 1570 bis heute. Ed. da Münchner Stadtmuseum e Stadtarchiv München, Franz Schiermeier Verlag, Minca 2003, ISBN 3-9809147-0-4.
- Franz Schiermeier: Münchner Stadtmodelle, 1570 Stadtmodell von Jakob Sandtner, 1863 Stadtmodell von Johann Baptist Seitz, 2017 Münchner Stadtmodell des Referats für Stadtplanung und Bauordnung. Franz Schiermeier Verlag, Minca 2018, ISBN 978-3-943866-60-5.
- Lorenz von Westenrieder: Beschreibung der Haupt- und Residenzstadt München. Minca 1782, (Reprint tar Carl Gerber Verlag, Minca 1984, ISBN 3-87249-083-4).
- Benedikt Weyerer (ed.: Landeshauptstadt München): München 1919–1933 – Stadtrundgänge zur politischen Geschichte. MünchenVerlag, Minca 1993, ISBN 3-927984-18-3.
- Benedikt Weyerer (ed.: Landeshauptstadt München): München 1933–1949 – Stadtrundgänge zur politischen Geschichte. 2. ed., MünchenVerlag, Minca 2006, ISBN 3-927984-40-X.


c: text/html

text:
Novas tecnologias duain vegnir nizzegiadas meglier per l'agricultura svizra. Quai è la finamira dal center da cumpetenza per l'agricultura Agroscope e dal center da svilup e perscrutaziun privat CSEM a Neuchâtel.
Ils 2 centers han suttascrit in memorandum d'accord. Tecnologias innovativas duain gidar da sviluppar l'agricultura e l'alimentaziun en direcziun persistenta, ha ditg il directur da l'Uffizi federal d'agricultura, Bernard Lehmann.
Il grond potenzial vesa la Confederaziun en la fotovoltaica, la micro- e nanotecnologia, la microelectronica u era las tecnologias da communicaziun.
(RR novitads a las 14:00)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A l'ur d'ina occurrenza en il chantun Turitg ha il nov president da la Confederaziun, Ueli Maurer, ditg envers TeleZüri, che la cunvegna da basa en il stan actual na vegnia betg acceptada. Quai saja ses giudicament. I saja perquai da far ulteriuras ed impurtantas negoziaziuns. Maurer ha confermà che quai saja da valitar sco messadi a l'UE. Il mez da december aveva il cumissari da l'UE Johannes Hahn declerà che ulteriuras negoziaziuns sajan sclausss per l'UE.
Maurer s'inscuntra privat cun Trump
Ultra da quai ha Maurer annunzià ch’i vegnia a dar in inscunter privat tranter el ed il president american Donald Trump a chaschun dal WEF a Tavau. Sin l'agenda vegnia a star la convenziun da commerzi liber tranter la Svizra e l’USA.
RR novitads 17:00


text:
cuntegn
Ulteriur Grischun
-
Passa 2 milliuns gudogn per Maiavilla
La suprastanza da Maiavilla ha pudì preschentar in fitg bun quint annual a la radunanza communala. Ils da Maiavilla han lura era approvà il quint 2016 che serra cun in gudogn da var 2,1 milliuns francs.
Autur:
CDM / Andreas Wieland
E grazia al cashflow da 3,7 milliuns francs ha la citad da Maiavilla pudì finanziar sezza tut las investiziuns da l'onn passà.
Plinavant ha il suveran da Maiavilla approvà la cumpart dals custs che la citad surpiglia en il rom da la sanaziun da vias chantunalas.
RR novitads 11.00


text:
cuntegn
Artg musical
-
Chant e musica per il di da la mamma
L'Artg musical porscha dus temas:
Primo: Chant e musica per il di da la mamma. Nus udin: Mario Pacchioli, Gion Andrea Casanova, Ils Jauers, Peder Rizzi, Frars Janett e Caviezel ed ils chors d'affons da Cuschnaus, Sumvitg e Surselva; il viril-baselgia da Savognin ed il Quartet dubel dal Chor rumantsch da la Scola chantunala da Cuira.
Secundo: Chors indigens dechantan l'amur. Nus udin ils chors virils da Rabius, Samedan, Lumnezia e la Ligia Grischa. Ed ils maschadads da Suraua, Val Müstair, Scola chantunala da Cuira, Rudè da chant d'Engiadina e l'Ensemble vocal da Schons, Tumleastga e Mantogna. Per ils intermezzos instrumentals cun musica da Mozart segnan: il pianist Martin Stadtfeld da Koblenz (D) ed il Sonare Quartett da Frankfurt am Main.
Ils titels en l'emissiun


text:
Pumbia
Pumbia (Pombia in Italian, e Piemuntes; Flavia Plumbia in Latin) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuaara.
El gh'ha ona pupulaziun de 2 239 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt una superfis de 12,0 km² e ona densità de popolaziun de 187 ab./km².
L'è un center cunussüü de divertiment e l'è 'l sit de Parch Safari dal 1976. Pumbia la se tröva lungh el fiüm Tesin, al cunfin cun la Pruvincia de Vares, in Lumbardia (cumün de Suma e de Vizzöla).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pumbia l'è mustraa in de la tabela chi de suta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Da la partida è uschia er il nov cusseglier guvernativ da la PS, Peter Peyer, ch'ha sez demonstrà cunter l'inscunter dals gronds da la politica ed economia mundiala. Ensemen cun l'ulteriur nov en uffizi, Marcus Caduff da la PCD, furma el la cumissiun da la regenza per il WEF. Surtut per Peter Peyer, ch'è responsabel per la segirtad al WEF a Tavau, è l'inscunter internaziunala ina sfida, perquai ch'el n'ha betg gì bler temp da sa preparar.
Ultra da quai vegnia era ina maioritad da la regenza a prender part al «Personality Dinner», la tscheina da gala dal Cussegl Federal, uschia ha infurmà Jon Domenic Parolini.
Il WEF cumenza ils 22 da schaner e dura fin ils 25 da schaner. Tranter auter vegn era il president american Donald Trump ad esser da la partida.
RR novitads 14:00


text:
Radund 167’000 francs ha l’augment dal chapital d’aczias purtà, cun in minimum da 400’000 francs avess il cussegl d’administraziun da las Pendicularas da Spleia Tambo SA quintà. Sco quai che Franco Quinter, il president dal cussegl d’administraziun vegn cità en ina communicaziun a las medias saja el surstà, ch’i na vegnia betg investì dapli daners surtut or da la regiun.
I dovra novs investurs
Per pudair purtar enavant l’interpresa sajan ussa necessaris daners d’ordaifer la regiun. Ins dovria ussa nov chapital d’aczias ed investiturs d’ordaifer la val. Quai munta tenor Franco Quinter, che las vischnancas stuessan dar giu lur maioritad da las aczias, sch’ins veglia avair success en l’avegnir.
Ils proxims pass èn ussa da far in’augment dal chapital d’aczias avert, nua che betg mo acziunaris actuals pon sa participar. Cura che quest augment dal chapital d’aczias duai succeder, n’è dentant anc betg definì.
RR novitads 12:00


text:
Curt e concis
- Dapi in onn investighescha la procura publica federala encunter Ousman Sonko.
- A l'anteriur minister da l'intern da la Gambia vegn renfatschà tortura e violenza sexuala.
- Tenor retschertgas da la «Rundschau» datti in process en Svizra.
Sco las retschertgas da la «Rundschau» mussan, resta il cas da l'anteriur minister da l'intern Ousman Sonko da la Gambia en Svizra. Il ministeri da giustia da la Gambia ha declerà ch'il pajais na veglia betg sa maschadar en la procedura svizra.
Dapi in onn sesa Sonko en arrest d'inquisiziun, e là vegn el per entant a restar. Avant in'emna è vegnida approvada ina prolungaziun da l'arrest d'inquisiziun per ulteriurs sis mais. Quai è stà la quarta prolungaziun. La davosa prolungaziun era scadida ils 25 da schaner. En la proxima fasa d'inquisiziun vulan ins interrogar ulteriuras perditgas. Ils custs per l'advocat e la dretgira vegn Sonko a surpigliar sez.
Accusà da crims cunter l'umanitad
A Sonko vegn renfatschà ch'el saja en la Gambia stà involvì en acts da tortura e violenza sexuala ed arrestaziuns senza argumentaziun. Pertutgadas sajan cunzunt stadas persunas ch'eran suttamessas ad el durant ses temp en uffizi (1996-2017).
Il 2016 era l'accusà fugì en Svizra ed aveva dumandà asil. Curt suenter aveva la polizia al arrestà pervia da suspect da crims cunter l'umanitad.
RR novitads 11:00


text:
Da Michela Sutter (GiuRu) - Que es ils 25 meg. Auncha trais dis fin cha la scoula cumainza darcho. Plaunet tuornan tuots darcho da las vacanzas. Bgers sun stos in pajais esters, dalöntsch davent: in Indonesia, sün Bali u ill’America. Oters sun stos in Italia, Frauntscha, Spagnia e Germania. Bod üngün ho passanto trais eivnas a chesa. Il motiv per ir davent es suvenz l`ora, que saja memma fraid cò ill`Engiadina. Ed insomma, scha tuot ils oters sun davent, perche dess eau alura rester cò suletta? A vegnan paquettedas las valischs: «Chau Svizra!».
Cò tar nus a Samedan es que ün pô oter. Illa prüm`eivna da meg ho que nom per bgers iffaunts davent da la terza classa: «Chau mamma, chau bap!», ma na «chau Svizra». Ad esdarcho temp per il KiLa. Daspö bundant 30 ans ho quist champ da meg lö in differentas regiuns da la Svizra. Pudair giuver insembel aint il god, fer cuorsas sün plazzas da sport u schoglier ingiuvineras düraunt sairedas da quiz, que es be üna pitschna part da quelo cha dapü cu 50 iffaunts paun passanter.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Ün highlight es adüna la terza saira da quist`eivna. Alura cuschinainsa svess nossa tschaina sün ün fö. Sainza cha’ls mneders stöglian dir bger, surpiglia minch`iffaunt üna lezcha. Qualchün fo il fö, l`oter vo per ova, ün terz taglia la verdüra, oters vaun per laina ed ils ultims tscherchan bastuns adattos per fer a la fin il paun da serp.
Scu eir ils iffaunts ho mincha mneder sia lezcha: saja que dad organiser ün program per il di, ün gö, üna cuorsa, ün`istorgia u saja que d’esser pront cun ün implaster, scha qualchün es darcho crudo in gnif.
In quists bgers ans cha`l champ ho lö, s`ho müdo bger. Ma qualchosa restaregia adüna listess. Üna vouta cha s’ho participo, s’es infecto d’ün virus chi nu svanescha pü uschè svelt. Uschè daregia que eir l’an chi vain darcho iffaunts chi dscharegian: «Na mamma, illa prüm`eivna nu pudainsa nus aunch`ir in Italia, alura vegn eau aint il KiLa!»
Text: Michela Sutter (GiuRu)
Emprima publicaziun: 06.06.2018
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!
-
5 giadas quatter paraids Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Nossa lingua è noss da chasa, uschia in bonmot.…15 da december 20211119 giadas
-
5 giadas sco chaun e giat Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E ch’i dat nundumbraivlas locuziuns e proverbis cun animals, quai…04 da november 20211237 giadas
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 20211508 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 20211596 giadas


text:
Il contract saja suttascrit, ha ditg in pledader da May. Concret tar la cunvegna n'ha il pledader betg fatg indicaziuns.
La partida DUP ed ils conservativs haja savens las medemas opiniuns, ha accentuà May. Il contract saja fitg buns. Tuttina vegn la DUP savens crititgada perquai ch'ella è cunter la lètg d'omosexuals ed cunter la protecziun da clima.
Il program da regenza aveva May gia preschentà la mesemna passada e la regina aveva avert tradiziunalmain il parlament. Tar il program da regenza appartegnan per exempel otg projects per leschas nua che la sortida da la Gronda Britannia ord l’Uniun europeica vegn reglada.
RR novitads 14:00


text:
Taglia sin las entradas e sin la facultad
Termins d'inoltrar la declaraziun da taglia
Per inoltrar la declaraziun da taglia valan ils suandonts termins:
- 31 da mars per persunas cun activitad da gudogn dependenta, scolars, students, rentiers, persunas senza activitad da gudogn e cuminonzas d'artavels
- 30 da settember per persunas cun activitad da gudogn independenta, per societads semplas e per persunas cun domicil ordeifer il Grischun cun stabiliments d'interpresa el cantun Grischun
- 30 da settember per persunas cun domicil ordeifer il Grischun cun immobilias el cantun Grischun (obligaziun fiscala limitada)
Damonda per prolungir il termin
Damondas per prolungir il termin d'inoltrar la declaraziun da taglia ston vegnir fatgas en scret ni per e-mail all'Administraziun da taglia dil cantun Grischun avon ch'il termin ordinari scadi. damonda per ina prolungaziun dil termin
Quens da taglia
Il quen da taglia communala provisori vegn mintgamai fatgs il schaner digl onn sequent a basa dils facturs digl onn precedent. Ei valan ils suandonts termins da pagament: emprema rata tochen ils 30-06 / secunda rata tochen ils 31-08 / ni la summa totala tochen ils 31-07. Il tscheins da retardament che vegn fixaus mintg'onn vegn mintgamai publicaus sin la pagina-web dall' Administraziun da taglia dil cantun Grischun. publiziert.
Ina damonda per in pagament en ratas dalla taglia communala sto vegnir fatga en scret agl uffeci da taglia communal avon ch'il termin scadi. Ina damonda per in levgiament da pagament (prolungaziun dil termin da pagament ni pagament en ratas) per la taglia cantunala e la taglia federala directa sa vegnir fatga en scret all'Administraziun da taglia dil cantun Grischun indicond ils motivs. Sch'ina damonda da prolungir il termin da pagament vegn approbada, resultan per regla tscheins da retardament.
Formular online: pagament en ratas


text:
Dizionar talian ladin da sëgn inant dagnora danman
Té to zelular;
Vá sön APP Store o Google Play;
Chir "Dizionari ladini" y desćiaria tüa APP Ladin.
O sce t'os, poste scanerisé le QR Code chiló dessot.
Sëgn aste danman tü dizionars
te ne restaras nia plü zënza parores.
Le ladin n'é nia n lingaz de mendranza ch'é tl morí fora, mo al é n lingaz vi che sá da s'adaté cun modernité ai mudamënc dla sozieté. Chësc desmostra ince i ultims dizionars Dizionario Italiano-Ladino gardenese / Dizioner Ladin de Gherdëina-Talian e le Dizionario Italiano-Ladino Val Badia / Dizionar Ladin Val Badia-Talian dá fora dal Istitut Ladin Micurá de Rü che se fistidiëia da 40 agn incá dla promoziun y dla normaziun dl lingaz ladin.
I dui dizionars che ê bele da ciafé tla verjiun stampada y online, pó sëgn gní consultá ince dai smartphone. L' App Ladin pormët d'adoré te na manira asvelta y efiziënta i dui dizionars. An podará insciö chirí sö vigni parora ti dizionars, tles variantes de Gherdëna y dla Val Badia, ciafé sües traduziuns dal ladin tl talian y al contrar dal talian tl ladin.
Les parores gherdënes pón ascuté sö ince tla verjiun audio, tl dagní podarán fá le medem cun les parores tl ladin dla Val Badia.
An pó chirí sön le menü deplü poscibilités d'archirida y ciaré ite tla galaria dles fotografies.
L'APP Ladin é n stromënt efiziënt de gran ütl, saurí da consulté y rich de informaziuns.
L'aplicatif web é gnü lauré fora dala Smallcodes de Firenze deboriada cun l'Istitut Ladin Micurá de Rü.
Sciöche i gragn lingac nazionai y sciöche un di pröms lingac manco adorá dl'Europa, pó le ladin, por intant tles döes variantes gherdëna y badiota, y tosc ince tles atres variantes dl raiun dl Sela, s'anuzé de n stromënt essenzial. Al n'é nia ma d'ütl por chi che baia o stüdia le ladin, mo al ó ince ti dé n messaje a chi che ti dá ai pici lingac ma n'importanza folcloristica y i arata ala vedla.
„Al é gnü injunté n ater capitul tla storia dla cultura ladina y de so lingaz: n stromënt de valüta por mostré sö süa vitalité complessiva y por mantigní y dé inant n patrimone linguistich che ne pó nia jí a perde", scrí la linguista conesciüda Valeria della Valle, auturia de na prefaziun dl dizionar talian/ladin dla Val Badia.


text:
cuntegn
Explotaziun d'arom
-
Archeologs chattan adina dapli fastizs en il Surses
En il Surses han archeologs chattà ils davos 6 onns divers lieus nua ch’i vegniva explotà arom. Ussa èsi cler: La dimensiun da quellas scuvertas daventa adina pli gronda.
Sis gallarias cun ina lunghezza d’enfin 30 meters e dapli che 80 furns da luar han archeologs e students da l’universitad da Turitg chattà enfin oz en il Surses. Impressiunant saja surtut l’autezza nua ch’i vegniva lavurà: Enfin sin 2500 meters sur mar hajan ins chattà fastizs da las explotaziuns, ha ditg Rouven Turck, collavuratur scientific da l’universitad da Turitg.
Maletg
1 / 5
Legenda:
Da san.: Carlo Nüssli, student d'archeologia, Rouven Turck, collavuratur scientific universitad da Turitg, Joëlle Jäger, studenta d'archeologia.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 5
Legenda:
En questa galaria che vegn explotada il mument sur Marmorera, è da vesair il malachit ch'ha ina colur blaua.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 5
Legenda:
Rouven Turck da l'universitad da Turitg en la gallaria dad 8 meters lunghezza sur Marmorera.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 5
Legenda:
Rouven Turck, collavuratur scientific da l'universitad da Turitg maina ils camps dals students d'archeologia che vegnan mintga stad en il Surses a far lur perscrutaziuns.
RTR, Federico Belotti
Maletg
5 / 5
Legenda:
Là nua che la terra è cotschna (da vesair davent dal lai da Marmorera) èn anc da vesair bain ils fastezs nua ch'i vegniva gudagnà arom or dal grip.
RTR, Federico Belotti
Ussa èsi cler: Las scuvertas han ina vegliadetgna d’enfin 3000 onns, quai mussan provas ch’èn vegnidas fatgas da las restanzas dals charvuns. Ils furns e las gallarias en il Surses valan sco las pli veglias scuvertas da la metallurgia Svizra.
RR actualitad 12:00


text:
Rèz
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rèz (Reggio nell'Emilia in italiân) l'é 'na sitê ed 172.886 abitânt, e cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L’é a cavâl ‘d la Via Emélia tr’al Sècia e l’Èinsa, a méza via tra Pèrma e Mòdna.
L'é famōsa pr'èser la sitê in dô l'é nê al Triculôr Italiân e pr' al só Teâter Municipêl. La zôna comunêla l'é tóta in pianûra, sistemêda ind la Pianûra Padâna, e l'é traversêda dal turèint Cróstel. La sitê la cgnós un avméint stabîl ch’al riguêrda sia l’andamèint ed la popolasiòun sia la sitê 'stèsa a fêres da i prém dal XX secól al dé d’incô.
Al strêdi principêli, oltre la Via Emélia ch’l' atravêrsa da matèina a sîra, a gh'é l’ Avtostrêda dal Sōl ch’la cór pêra a la Via Emélia, la Statêla 63 che al’albasèin la và vêrs Mântva, a mezdé la và vêrs La Spésia, po’ ghé la SS467 vêrs Sasōl, la SS468 vêrs Curèz in diresiòun ed Chèrp.
Un pô de stóriaModifica
Ai tèimp di rumân l'ēra ciamêda Regium Lepidi, al nôm al deṣvin da còl ed Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) cól ch'l'à fât la sitê e la via ch'la dà al nôm a la regiòun dal dé d'incô.
Dôp la cunquésta longobêrda (VI sec. d.C.) e pó ind al tèimp dal Medioêv, la sitê l'à tôt al nôm ed Rèz ed Lumbardìa. Ste nôm ché l'armâgn cól uficêl per tót al tèimp dal Duchêt ed Mòdna e Rèz, fîn al'uniòun di Teritôri Estèins al Règn ed Sardègna ind al 1859 (l'ân ed quând l'é stê inventê al nôm dal dé d'incô). Rèz dal vôlti l'é ciamêda "Sitê dal Triculôr" dôp ed la préma vésta dla bandêra in sitê (ind al téimp dl'occupasiòun Napoleònica).
La sitê l'é stêda municépi rumân. Cun la rèiṣa dl'Impêr Rumân la sitê l'é stêda quêsi abandunêda. Dvintêda pôst veschvêl, ind al tèimp dal medioêv l'è stê ûn cmun léber, ma cun dal guêri civîli al d'ed dèinter in continvasiòun, che j àn purtê al cambiamèint in sgnuría sót a j Este, e dôp a Duchê; in sté peréiod la sitê la tôt al nôm ed Rèz ed Lûmbardìa, al nôm al gh'à al sô urégin ind l'Êlt Medioêv, e gh'é dal prôvi in bundânsa, fîn al mumèint dal só scanslamèint dôp al guêri dal 1859.
Int al XIX sècol Rèz l'à tôt pêrta a la Repóblica Ciṣalpèina e a la Repóblica Cispadâna. L'é stêda pò unîda, dôp 'na parénteṣi sót a la faméja reéla d’Austria-Este, al Règn ed Sardègna.
Int al XX sècol, dôp la Secónda Guèra mundiêla, Rèz l'é stêda gvernêda da 'na magiurânsa ónica dal Partî Comunésta Italiân e, da j ân Nuvânta, da l'unióun dl'Ulîv.
I tétol d’unōrModifica
Réz l'é tr'al sitê italiâni decorêdi al Valôr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun, gh'é sté dê la Mdaja d'Ôr al Valôr Militêr pr'al sacrifési dla só gînta e per l'ativitê fâta ind la lôta partigiâna al tèimp dla secònda guèra mundièla e al 1 d'avrîl dal 1950, l'è stêda decorêda cun al segvèint mutîv:[1]
CunuméiaModifica
A Rèz gh’é ‘na robósta zôna cun tânti fâbrichi che lavûren ind la mecànica, ónica ind dal sô géner e un impurtânt nōmer d’aziêndi cooperatîvi in diferèint câmp. L' agricultûra e l'alevamèint j in flôra, préma ed tót l'alevamèint di nimêl (Fêra Internasionêla dal Nimêl), la lavurasiòun dal lât e la produsiòun dal furmâj (Grâna) e la coltûra dla frûta e dla verdûra.
Al fâbrichi j in ed grandèsa céca o mzâna e lavûren in diferèint câmp. In môd particulêr j in svilupêdi ind al câmp dla mecànica, dal mâchini avtomâtichi, dla cerâmica (Casalgrând e Castlarân) e ind la tesdûra (masmamèint in pruvîncia).
In pruvîcia as câten dal indóstri ed la purtêda ed Ferrarini, Veroni, Smeg, Landini e Lombardini sōl per numinêr al pió grôsi. In pió a gh' é un móc 'd imprèişi ed gèner coperatîv, ânca lōr dimòndi impurtânti cme Coopsette, Coopservice, Unieco e la centrêla 'd òna dal pió grôsi coperatîvi d'Itâlia la Coop Consumatori Nordest.
La disocupasiòun l’é ridòta (grêd ed disocupasiòun atâch al 3,5%); préma ed tót cóst al fà arivêr, da la Bâs’ Itâlia e dal’èster, di lavuradōr furastêr vêrs la sitê e vêrs la pruvîncia. Secónd a j ûltem contróll statéstich la sitê l’è ai prém pôst a livèll nasionêl per lavuradōr furastêr presèint in zôna.
L’intrêda dal stipéndi mzân l’é piotôst êlt grâsia a‘na disocupasiòun che in sustânsa l’an gh’è mìa, la pruvîncia l’a’s mètt despèss ai prém pôst ind la gradvatôria dla qualitê dl’ andamèint dla véta, secónd soquânt famôs giurnêl la sitê l’è sèimper tr’al prémi 10 sitê italiâni.
I savōr ed RèzModifica
La tradisiòun dla bòuna cuṣèina arzâna, scèta e naturêla, l'a's câta ânca in dimòndi ristorânt e tratoréi in dōv l'è pusébil gustêr di bòun magnêr purtê avânti d’in pêder in fiôl. I prodòt prinsipêl deṣvînen da la tèra e dal bèsti, per còst a's pêrla ed “cuṣèina pôvra”. A's trâta ed savour fôrt nasû da la necesitê ed rimediêr a la mancânsa ed còl ch'égh va més chêr e delichê. Prèma tra tót la fujêda, fâta cun la farèina, j-ôv di cuntadèin, ‘na canèla rubósta e… dal mân cun al calôr gióst. Al caplèt in brôd l'è al rè dal mnèstri, mó s’in câta ânch cunsê in môd divêrs. Tót i piât, da i pió famous ai pió stimê, în insavûri e cumpagnê cun al parmsân, ch'al só urègin as fân indrê ai tèimp di Gaj. Per chi an savess mìa, l'è un furmâj a pâsta dûra, mèz grâs, côt, a lèinta stagiunadûra, cun dimòndi sustânsi bòuni, al vîn fât ind i casê in manera artigianêla. Ind i secònd piât i cmânden al chêrn ed nimêl (a Rèz tót j-ân a gh'è la Fêra Internasionêl dal Nimêl). A tèvla a catòm al carèl dal lès cun sampèt, cudghîn, sampòun, ecc.., in sèma al bânch di salumêr la vaschèta di grasōl, salâm e persót. Al turésta ch'al vîn a Rèz e al vôl fêr brènda a's égh pōl cunsiliêr 'na specialitê tóta arzâna: al scarpasòun. As trâta 'd'n'impâst, côt al fouren, cun spinâs o bēdi, sigulôt, lêrd e parmsân, més tra dû fodêr ed pâsta sutîla e môrbida. Tra i vâri douls a gh'è: la spunghêda, e al bisòun, un douls cun al mandòrli, sócher, ôv frèsch, ch'al vîn preparê per Nadêl. La spunghêda uriginêla, ed Bresèl, lê adiritûra dal XV sécolo. Sèimper a Nadêl j arzân a prepêren i turtlèin, frèt o al fouren, cun dèinter al pést, o cun la marmêlata ed nôsi o ed castâgni. Finî ed magnér a’s cunsèlia ed gustêr la famôsa sópa inglèisa, sibèin al nòm al sia furastêr, l'è un dôls arzanèsim. Al vèin 'd la cusèina arzâna, che bèin a's acumpâgna al sô bâgni l'é al Lambrósch Arzân, ròs ch'al spóma naturêl, incô protèt da un mêrch D.O.C. Al Biânch de Scandiân, ed góst dôls e mèz sèch, l'é fât ind al tîpo ch'al spóma e al spumânt.
Al cèinter stôricModifica
Al cèinter stôric dal dé d'incô ed la sitê al gh'à 'na piânta cun 'na fourma geomètrica ed sê lê slunghêda, atraversê da la via Emélia, carateréstich dal sînch - setséint. I principél munumèint, d'ed là dal Teâter Municipêl, j în al basélichi ed San Prôsper e dla Beêda Vergin dla Gêra, al Dôm e soquant palâs.
In môd particulêr interesânt l'è al colegamèint tr'al piâsi. Al colegamèint tra la piâsa principêla, in dō gh'è al Dôm e al Municépi, ciamêda Piâsa grânda o Piâsa Prampulèin [2], cun Piâsa céca (Piâsa San Prôsper), in dō gh'è al marchê, al vîn fât cun 'na strêda a purtghêl ciamêda Via dal Brulèt. Piâsa Prampulèin l'a's colêga ânca cun Piâsa Casôt, che 'na vôlta l'êra la piâsa dal marchê dal pólghi (Pìasa di Savaj) cun n'êtra strêda a purtghêl. Da nutêr ânca Piâsa Fontanèis arfâta nōva da pôch cun d’atourna di pôrdegh. Ed valour ânca: la via Emélia c'la gh'à, da tóti al dô pêrt, di palâs d’architetura ed valour cun ind al mèz Piâsa dal Mount, l'antîgh cours davanti a la cēsa dla Madòna dla Gêra, ciamê Cours Garibeld, in dō 'na vôlta agh pasêva al Cróstel, desviê fôra dal mûr, in dō gh'è ânca al palâs duchêl (adèsa a gh'ân pôst la Provîncia e la Prefetûra). Impurtânt ânch i giardèin póblich, un pérch ed l’Otsèint cun stâtvi e funtâni méss sō ind la zôna dl'antîga sitadèla militêra.
Ind la sèla dal Setsèint dal Municèpi, ciamêda Sèla del Triculôr, al 7 de znêr dal 1797 l'è stê siēlt al prém triculôr dla Repóblica Cisalpèina, d'ed lé desvîn la bandêra dal dé d'incô dla Repóblica Italiâna.
Pôst impurtântModifica
La zôna comunêlaModifica
La zôna comunêla l’è aministrêda da 8 circoscrisiòun, che unesén al j antîghi "Véli", oséja la divisiòun 'l a zôna ed campâgna cun al cèinter la cēṣa ed la parôchia. Al dé d’incô soquânti ed cósti j in stêdi unîdi a la sitê ch’la s’è slarghêda dôp la secònda guèra mundiêla , masmamèint: l’Uspési, Sânta Crōṣ, Sân Pelgrèin, San Prôsper Strinê, e tót o in pêrt al sô zôni a pôlem èsser cunsidrêdi cme di quartêr ed periferéia 'd la sitê.
Al VéliModifica
- Bagno
- Cadè
- Canali
- Castellazzo
- Cavazzoli
- Cella
- Codemondo
- Coviolo
- Fogliano
- Gaida
- Gavassa
- Gavasseto
- Mancasale
- Marmirolo
- Masone
- Massenzatico
- Ospizio
- Pieve Modolena
- Pratofontana
- Rivalta
- Roncadella
- Roncocesi
- Sabbione
- San Bartolomeo
- San Maurizio
- San Pellegrino
- San Prospero Strinati
- Santa Croce
- Sesso
Al circoscrisiòunModifica
IstrusiòunModifica
A Rèz gh’è presèint 'na centrêla e di dipartimèint ed dô universitê: l'Universitê ed Mòdna e Rèz e l'Universitê ed Bològna. La sitê l’è al cèintr ed la sperijnsa ciamêda Reggio Children pr’al prém cuntât cun la manêra d’insgnêr ind al scôli comunêli di prém ân, inspirêda ai stódi iséma a l’argomèint ed l’arsàn Loris Malaguzzi e l’è cgnusûda e stimêda da tót al mônd per l'êlt livél dl’insegamèint ed l’educasiòun ind al scôli ed l’esîlo. Ind al licéo Ariôst al s’è diplumê al presidèint dal cunséli dal dé d’incô Romani Prodi.
SportModifica
- A.C. Regiâna, nêda ind al 1919 e falîda ind al 2005. La tôrna nâser da la categorèia C-2 sfrutând al Lodo Petrucci. In tàl 2009, l'è in testa à la clasifica p'rander in B
- Bâschet Regiâna
- Regiâna Fódbal a Sînch
A Rèz a’s câta un impurtânt câmp e-spurtîv pr’ un zôgh americân che lôr ciamên baseball, druvê ind j ûltem campiunêt mundiêl fât in Itâlia e ciamê coliseum da j americân per la fatûra dal tribûni che s’arvîsen al teâter al’avêrta ed Ròma ciamê Colosseo.
Lésta di SéndechModifica
Al gvêren estèins dla sitê al finés al 12 ed zôgn dal 1859 e dôp che quâter câp provisôri j an gvernê la sitè per pôch tèimp e pò ‘na Comisiòun cumunêla cun Podestê Pietro Manodori, s’êra rivê al prémi elesiòun cumunêli al 25 ed setèmber dal 1859.
Cósta l’è la lêsta di câp dl'aministrasiòun cumunêla ch’ in pasê a Rèz .
J arzân famōsModifica
TraspôrtModifica
Servési nasionêlModifica
Rèz l'é unîda cun tóti al grôsi sitê dal Nord Itâlia per mèz ed l' Avtostrêda dal Sōl (A1 Milân-Napoli, usîda ed Rèz e Terre di Canossa-Valdenza a Cavrêra int al cmûn ed Capèşen. I traspôrt feroviâri în garantî per mèz ed la stasiòun F.S., ind la zôna tra mezanôt e matèina ed la sitê, aşvèin al cèinter stôrich dóve în garantî i colegamèint cun Bològna e Milân per mèz ed trêno Interregionali e Intercity e colegamèint dirèt cun Napoli e Milân per mèz d' Eurostar. In pió a s' é drê fêr la nōva stasiòun pr' al trêno a êlta velocitê (T.A.V.) ch' la gh' à al nòm de Stasiòun Mèdio Padâna dóve al prugèt l'é stê firmê dal famōş architèst spagnôl Santiago Calatrava ch' l' à prugetê, dèinter in un grôs prugèt ciamê Le Vele, anca i trî pûnt a campêda ònica (bèle fât) e la futuréstica quaciadûra (mìa ancòra fâta) dal casèl ed l'usîda a Rèz ed l'Avtostrêda dal Sōl.
Traspôrt ind la sitêModifica
I servési ed traspôrt ind la sitê în fât da l'aşièda municipalişêda ACT (Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt [3]) che in pió ed garantîr al traspôrt póblich in sitê cun di trâm a metâno, l'é impgnêda ind al traspôrt fôra sitê da e vêrs tóta la pruvîncia (cun colegamèint ânca cun al pruvînci ed Mòdna, Pèrma e Mântva) e dal traspôrt feroviâri per mèz dal Ferovèi Arzâni cun la gestiòun dal léni Rèz-Ciân, Rèz-Sasôl e Rèz-Guastâla. În in gestiòun ed l'ACT ânca i parchèg scambiadōr pr'al cèinter (cun servési gratuî ed Minibus e nolèg biciclèti) e al nolèg ed mèz elètrich. Al trâfich privê só gòma al cunténva a 'd èsregh insém a la Via Emélia (la vècia S.S.9) ch'la travêrsa la sitê da matèina a sîra, insém a la strêda dal Pâs da Cerêto ch' la tâja la sitê da mezdé a mezanôt ch'l'unés Guastâla cun Aóla in pruvînca ed Massa Carrara, e insém al strêdi pruvincêli ed colegamèint cun i cmûn aşvèin.
Trâfic e intuşgamèintModifica
Al trâfich sitadèin l'é dimòndi sostgû e, in soquânti ōri ed la giurnêda, ingumbrê, a câşva ed sèimper pió gînta ch'la và a lavurêr in mâchina, i dimòndi câmion che vân int al j aşièndi dal distrèt industriêl arzân e la crèsita ed la popolasiòn ind i dêş ân tr'al 1997 e al 2007. Rèz l' as câta despès ind al prémi dês puşisiòun ed la claséfica nasionêla ch'la riguêrda la preşèinsa ed pōlvra (PM10) ind l' âria (fât ch' l' é preşèint in tóta la Pianûra Padâna). L'é in prugèt, bèle da divêrs ân, l' arnōv e al cumpimèint dal tangensiêli e dal strêdi per traversêr la sitê. Un impurtânt investimèin in sté sèins l'é stê l'avêrta al trâfich ed la nōva tangensiêla ch'la và da Sîra a Matèina (cun 'n' ònica corséia per sèins ed mêrcia e cun dimòndi incrōş), despès impidîda ânca lê. L' ònica vèira tangesiêla, còla a mezanôt (la nōva S.S.9), da divêrs ân an n'é mìa finîda dal tót.
Sitê imparentêdiModifica
Rèz l’è imparentêda cun:
Dal j êtri fotograféiModifica
Materiêl pr'andêrgh in fòndaModifica
(manca):
- Baricchi, Rolando Cavandoli, Attilio Marchesini - Reggio Emilia : la città dall'età romana al 20. secolo - Walter - Reggio Emilia : [S.n.], 1978
- Reggio Emilia : medaglia d'oro al valor militare per la Resistenza : 8 settembre 1943-25 aprile 1945. - Reggio Emilia : [S.n.], 1950.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia : vicende e protagonisti - Bologna : Edison, 1970
- Paolo Camellini. Reggio Emilia antica e moderna e i suoi comuni - Reggio Emilia : Centro studi di storia Regionale per l'Emilia-Romagna, 1972
- Reggio Emilia Circuito Castelli Matildici e Corti Reggiane. - [s.l.] : Matilde di Canossa SpA, 2002.
- Reggio Emilia la città gemella : la storia, l'economia, il Comune. - Reggio Emilia : Comune di Reggio Emilia, 1983
- Ugo Bellocchi. Reggio Emilia nell'Ottocento - Roma : Editalia, 1994
Nôti, informasiòun e êter sîtModifica
- La cmûna la scrév al fòj "Rèz in nómer".
- Al sît ed l'anâgrafe dla cmûna: [4]
- Al sît dal giurnêl dal cmûn: "Reggio Comune"
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Ch'il Tribunal federal crititgescha il sistem electoral dal chantun Grischun n'è nagina surpraisa per Andreas Glaser. Il directur dal center da democrazia Aarau e professer da la facultad da giurisprudenza a l’universitad da Turitg è dentant surprais, ch'il Tribunal federal ha definì en la sentenzia directivas concretas davent da cura ch'in cirquit cuntrafa a la constituziun e cura betg. Uschia ha il Tribunal definì ch'in circul stuess avair 671 abitants svizzers per che mintga vusch haja tuttina blera paisa.
La culpa è tar la regenza, il parlament e la populaziun
Ch'il Grischun stat uss qua cun in parlament nua che l’elecziun da bundant la mesadad da deputadas e deputads cuntrafa a la constituziun, saja la responsabladad da la regenza, dal parlament e da la populaziun. Il sistem actual haja mo pudì sa tegnair enfin oz perquai che quels ch'avessan da perder cun in nov sistem han cumbattì in tal, di Glaser. Vul dir quai è la maioritad en la regenza ed en il parlament. Uss èn ins dentant sfurzads d'agir.
Naginas consequenzas retroactivas
Ils votants e las votantas sco er las partidas ch'han fatg il recurs tar il Tribunal federal han explicit menziunà che la sentenzia na duai avair naginas consequenzas retroactivas, explitga Andreas Glaser. Vul dir ch'il parlament na sto betg vegnir schlià ed i na dat er naginas elecziuns novas. Dentant sajan las consequenzas politicas da badar. Tar diversas decisiuns sco per exempel tar la votaziun davart ils gieus olimpics possian ins observar la discrepanza tranter parlament e populaziun. In motiv per questa discrepanza pudess tenor Glaser esser il sistem electoral actual.
Tabula rasa
La sentenzia possian ins era vesair sco schanza, di Andreas Glaser. I na saja betg d’avantatg da mo «reparar» il sistem electoral tar quests cirquits, nua ch'il sistem cuntrafa a la constituziun. Uschia stoppian ins, mintgamai tar elecziuns, adattar il sistem danovamain. La probabilitad saja gronda per manipulaziuns da cirquits. Tut tenor maiorz ni proporz pon las partidas profitar. Era cun quai ch'il chantun Grischun haja da cumbatter cun depopulaziun sa midia la cifra da populaziun adina puspè ed ils quints stoppian vegnir fatgs da nov. Dentant era las fusiuns han in’influenza. Sch’ins vul ina soluziun a lunga vista duain ins refurmar endretg il sistem, di Glaser.
Sa refurmar sez
I saja dentant schon ina cuntradicziun ch'il parlament sez stoppia uss far la refurma. Quai saja ina sfida, dentant la via ch'è previsa. Sco emprim è la regenza dumandada, quella sto preschentar ina proposta ch'il parlament vegn ad elavurar. Sco ultim ha la populaziun grischuna il pled a l’urna.
In Na pudess spustar las elecziuns
Refusan il parlament u il pievel la proposta da la regenza vegn il temp per refurmar il sistem electoral stgars. Enfin il 2022 stoi numnadamain dar ina refurma cun quai ch'igl è in onn d'elecziun. Ils deputads e las deputadas èn elegidas mo per la perioda actuala. Sche nagina refurma fiss pronta a temp, stuessi segir e franc dar in decret d'urgenza da la regenza, di Glauser. Uschia pudess la legislatura probablamain vegnir spustada anc per in mez onn enfin ch’ins chatta ina soluziun. Cler èsi uss dentant, ch'i na po betg pli dar elecziuns cun il sistem actual. Quellas fissan per part nunvalaivlas.
RR actualitad 17:00


text:
Il premi Nobel per litteratura va quest onn al scriptur da la Tansania Abdulrazak Gurnah. Tenor l'Academia svedaisa a Stockholm survegnia Gurnah il premi per «tractar senza cumpromiss ed a moda empatica las consequenzas dal colonialissem ed il destin da fugitivs en il foss tranter culturas e continents». Gurnah viva oz en la Gronda Britannia. Gurnah scriva ses cudeschs en englias, è autur da 10 romans e scriva era novellas.
Ord l'archiv
Il pli ferm èn ils svizzers sco i para en las categorias medischina, chemia e fisica, sch'i va per il Premi Nobel. Pli pauc success han gì ils scripturs da la Svizra. Mo duas persunas han entant survegnì il Premi Nobel da litteratura: Hermann Hesse e Carl Friedrich Georg Spitteler. Hermann Hesse è dentant da naziunalitad dubla.


text:
La maioritad da las Svizras e dals Svizzers sustegna ils plans dal Cussegl federal quai che pertutga ils tests ed il certificat da Covid. Tenor ina retschertga da Tamedia e «20 Minutas» èn 63% dals dumandads persuenter che persunas betg vaccinadas duain pajar per ils tests sch'ellas dovran quels per in certificat. Or da la retscha crodan be ina maioritad dals simpatisants da la PPS che pretendan vinavant tests gratuits. Tuttina èn era 45% da las electuras ed electurs da la PPS persuenter da stuair pajar sez ils tests.
Giuvens pli sceptics
L'obligatori da certificat survegn sustegn da 67% dals dumandads. En general sa mussa ch'ils giuvens èn pli sceptics. Da las persunas tranter 18 e 34 onns èn be 53% per in schlargiament da l'obligatori da certificat. Persunas sur 65 onns sustegnan cun 81% dapli quest schlargiament. Acceptà l'obligatori da certificat vegn en la gastronomia, ospitals e chasas da vegls sco era en
indriz da temp liber. Dentant be 40% van d'accord ch'ins dovra in certificat per entrar en universitads.
A la retschertga èn sa participadas 12'700 persunas.
Ord l'archiv
Da stuair mussar il certificat da corona daventa probablamain pli frequent. Per tschertins è quai la raschun dad uss tuttina sa laschar vaccinar.


text:
L’armada ha survegnì passa 100 dumondas da sustegn or da l’entira Svizra en connex cun il coronavirus. Actualmain sajan var 200 militars en acziun – ha ditg il schef da l’armada Thomas Süssli al «Sonntagsblick». Fin proxima emna vegnian anc mobilisads 2'000 ulteriurs militars. Ensemen cun quels ch'èn il mument en la recruta èn quai radund 3'000 militars ch'èn pronts. Süssli fetschia quint che quels var 3’000 militars possian distgargiar ils ospitals a partir da l’emna che vegn. Era il corp da guardias da cunfin haja dumandà sustegn.
Tenor il schef da l’armada èn arrivads ils emprims 50 dad apparats da respirar il venderdi. L’armada aveva annunzià l’emna passada da cumprar anc 900 apparats sper ils 100 apparats da respirar ch’ella ha gia.


text:
La radunanza communala da Tumein ha approvà unanimamain il credit dad 1,2 milliuns francs per realisar la nova plazza cumin en il vitg. Il project per la plazza cumin prevesa ina chasa da pliras famiglias, ina garascha sutterana ed in’ustaria.
Plinavant han els dà il consentiment ad in credit da 2,1 milliuns francs per cumprar 35 dils parcadis che vegnan realisads en connex cul project. Pervia da la grondezza dal project vevi dà opposiziun el vitg. Ils adversaris avevan inoltrà in’iniziativa sco cunter proposta per ina plazza cumin pajabla. En spezial levan els che la vischnanca cumpria pli paucs parcadis. L'iniziativa ha dentant fatg naufragi cun 164 na encunter 61 vuschs gea.
Ina via lunga da 40 onns
Dapi il 1972 cura che la veglia chasa cumin è vegnida stgarpada giu guarda la plazza ora sco oz. Ina plazza cun bun in tozzel parcadis, bauns ed intginas plantas. Tar ina part da la populaziun è gia dapi lura qua il giavisch da far insatge ord questa plazza, di Felix Jörimann ch'è creschì si a Tumein ed enconuscha bain l'istorgia dal vitg.
L'onn passà ha lura la vischnanca decidì da restructurar la plazza. Il project ch'è vegnì lubì gievgia saira è sin maisa gia dapi in onn. Il project ha numnadamain procurà per bleras discussiuns. Als ins è il project surdimensiunà, auters vulan ch'i vegnia finalmain fatg insatge or da la plazza cumin.
RR novitads 11:00


text:
Lengua italiana
L'italian o, de spess in Lombard Oriental taià (nòmm nativ: italiano), o anca toscan l'è ona lengua latina moderna. L'italian l'è anca, in d'on quaj canton, ona lengua franca, perchè i sò parlant parlen anca lengov different e i doperen l'italian domà per parlà con i gent forest, ma l'era ona situazion pussee spantegaa in del secol quell de 19-20, perchè poeu i politegh de genocidi lenguistegh del Stat italian han portaa la noeuva lengua a la pupart di italian. L'italian l'è lengua offizzial de l'Italia, de San Marin, de la Svizzera (insema al franzes, al todesch e al romancc) e de la Citaa del Vatican (insema al latin). L'è lengua offizzial in Istria insema al Croatt e al Sloven. L'è parlada anca in del Principaa de Monaco, a Malta, in Corsica, a Nizza e provincia, e minga tropp in Albania, Tunisia e in Libia. I so dialet de spess hinn influenzaa da vari lengov regional e local parlaa in 'sti teritori chì.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua italiana la vegn del dialett fiorentin del Toscan del XIV secol. A l'è pròpri duranta sto temp chì che l'è nassuda la literadura toscana, eree de quèlla siciliana (che l'è staa el primm volgar italian dopraa dij poeta). Hinn staa di autor comè Bonagiunta Orbicciani de Lucca e Guidon d'Arezz in d'on primm moment e poeu quij de la scoeura del Dolz Stil Noeuv a fà diventà el Toscan la lengua literaria pussee importanta de la penisola. El pussee grand autor del temp l'è staa el Dant Alighiee, seguii del poetta Franzesch Petrarca e del scrittor Gioann Boccaccio. Duranta el Renassiment e in di secol dòpo, tucc i autor italian scriveven o in latin o cont el Toscan di quij trii litteraa. Donca se pò dì che l'Italian medieval l'è restaa in vita a longh (basta pensà a quij che in ann vesinn scriveven anmò degl'impiegati, de', allor che etc.).