text:
Tudesch del Texas
El Tudesch del Texas a l'è un dialet del tudesch che'l parlen in de la Hill Country in Texas i gent d'urigin tudesca imigraa a la metà del 1800. 'Sti imigrant aveven fundaa i cità de New Braunfels, Fredericksburg, Boerne, Schulenburg, Weimar, e Comfort.
Cunt el temp i parlant a hinn vegnüü semper de men per questiun cultüraj. Il dialet el ris'cia de bun l'estinsiun, e'l parlen suratüt i vecc. Incö el Dr. Hans Boas del Üniversità del Texas a l'è 'dree registrà e stüdià el dialet, e'l purta inans i ricerch del Glenn Gilbert in di agn 1960.


c: text/html

text:
Vescuàt
Vescuàt (nòm uficiàl en Italià: Vescovato) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El 4 028 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), con de 'na superfìce de 17,4 km² e 'na densità de popolasiù de 231 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Sigugnòl, Gadesch, Gruntart, Malagnin, Pescaròl, Pief San Giacum e Suspir.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Vescuàt l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
West Virginia
La West Virginia (Virginia Ucidentala) a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 62.809 km² e una pupulaziun de 1.815.354 abitant.
A l'è tacada a nord a l'Ohio, Pennsylvania e al Maryland, a ovest al Kentucky e a l'Ohio, a süd a la Virginia, a est al Maryland e a la Virginia.
La capital a l'é Charleston (53.421 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La West Virginia a l'è stada amissa in de l'Üniun in del 1863.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La West Virginia la gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:West Virginia


text:
Cónt
Artéccol in dialatt bulgnais
Dai ténp antîg l'omen l'à sänper druvè däl prêd cénni par contèr. In Grêcia antîga e a Råmma as druvèven dî âbec (ch'î éren fât ed balutén furè ch'i s infîlèven in fitón ed fèr) par fèr di cónt d'l aritmetica. As dîs anch ch i pastûr cuntèven äl pîguer e al vâc druvànd dal prêd ch'i butèven zå quand äl bisti äli gnèven dänter o andèven fòra. Po dåpp, in matemâtica, sta parôla la gné druvè con un significhè elementèr ch'la vré dîr realizaziån dî cónt. In aritmetica, sti cónt i vrénn dîr zontèr, tirèr vî, moltiplichèr e divîder.
In generèl as dîs ch'i én cónt äl combinaziån (col rispèt ed rêgol prezîsi) ed sîmbol (mégga sänper dî nómmer) con dî operadûr (par esänpi +,-,* e /) par avair un risultè sôlid. As pôl dîr acsé ch'l è un pruzès vló ed trasformaziån ed valûr inizièl o ed risultè diferént. Sta conceziån la s permatt ed dscårrer ed tant cónt divêrs, ognón coi só fén e äl só rêgol: int'l aritmetica, int'i cónt infinitesimèl (cónt differenzièl e cónt integrèl), int'i cónt d'la probabilitè, int' i cónt proposizionèl, int'i cónt dî nómmer, e vî acsé.


text:
Eurasia
L'Eurasia a l'è la massa cuntinentala terestra che la curispunt ai teritori de l'Europa (10.236.000 km2) e de l'Asia (44.300.000 km2). La se tröa per la püssee part in di emisfer est e nord.
Anmò incö al gh'è minga un cunfin intra l'Europa e l'Asia che tücc recugnussen. El cunfin tradiziunal a l'è quel di Munt Uraj, che se tröen in de la Rüssia ucidentala. L'Eurasia la fa part, insema a l'Africa (30.259.000 km2), del Cuntinent Andigh, che l'è ciamaa inscì perchè l'è staa la cüna di civiltà püssee andigh. El Cuntinent Növ a hinn inscambi i dò Americh e'l Cuntinent Növissim a l'è l'Uceania.


text:
Tredesin de Marz
El Tredesin de Marz l'è ona veggia festa tradizional milanesa, festeggiada el 13 de marz de tucc i ann.
A Milàn la gh’è ona preia ronda cont on boeucc in mezz e ona raggera de tredes linej incis cognossuu ‘me “preia del Tredesin de Marz”, ligada al cult de S. Barnaba e oggett de gran venerazion in di secol. La preja, a l' origen, l’era mantegnuda in S. Dionigi a Porta Venezia, menter incoeu la troeuom incastonada in del palchè central, in S. Maria al Paradis, in cors de Pòrta Vigentina al 14.
Segond on racont antigh, el 13 marz de l’ann 52 d.C., S. Barnaba l'ha predicaa el Vangel de Crist in d’on praa in mezz a on bosch arent Milan: on sitt in doe se eren reunii di cittadin Milanes, in doe l’era ancamò viva la tradizion celtega, per ona celebrazion intorna a la preia. El sant l'ha tiraa su la cros, sora ona preja rustega ronda e sforada per evangelizzaa i Milanes.
L’antiga festa del “Tredesin de Marz” la se perd in di nòtt di temp e la gh’ha origin celtegh spettasciaa. I Celt eren sòlet celebrà la roeuda de la Vita con di festività ligaa al moviment del Sô; con sta preia voeureven presentà el disch solar cont i sò ragg e l’Anema di Milanes.
Proppi el 13 de marz se festeggia ancamò in quei dii d’incoeu, ‘me faseven i nòster antigh, la rinassita del Sô e la noeuva Primavera con la festa di fior che se metenn in mostra sora i poggioeu e sora i fenester: fior che se ciappen in di pasquee, specialment in quella de Sant Angel in doe che la gh'è la statoa de San Francesch.


text:
Hei mama varda la ranza ghe l'hoo
la cuèt ghe l'hoo e vo a tajà 'l fenn
hei mama varda che razza de un süul
l'ha menga piövü e vo a tajà 'l fenn
RIT. O Adriana che la va luntana
che la va luntana, per tajà 'l fenn (2 Volte)
Hei mama portümm un büceer de venn
e anca un panèn che ghe la fò piö
hei mama, osti!, impieniss quel büceer
che sun chè de ieer a tajà sto fenn
Hei mama varda tütt quel che hoo segàa
quel che hoo restelà incöö dopu mezzdè
hei mama varda tütt quel che hoo tajà
el butegliòn l'ho sügàa e ghe vedi piö
RIT.


text:
Simplon (VS)
Sempiun (nomm ufizial en todèsch: Simplon; in svizzer tudesch: Simplu; in italian: Sempione; in dialet ussulan: Sampion) a l'è un cumün svizzer del distret de Brig, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 90.9 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 329 abitant.
El cumün de Sempiun al se tröva a una altitüden de 1476 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brig-Glis, Eisten, Ried-Brig, Saas Almagell, Saas Balen, Saas Grund, Visperterminen, Zwischbergen.
L'è un abitaa de lengua tudesca, ma del punt de vista geugrafegh el fa part del bacin idrugrafegh del Pò, e de la Val Dver, a sud del Pass del Sempiun, ciuè in sül versant meridiunal di Alp.
Insema co l'abitaa de Gondo (anca lü colocaa in sül versant meridiunal di Alp) i hinn i ünegh abitaa del Vales colocaa in del bacin del Po, tücc i alter i fan part del Bacin del Rodano. El pertegn al Canton Vales giamò dal 1495, dato che dopu i cunfin tra l'Italia e la Svizzera i hinn minga pü staa cambiaa. Però l'è restaa in de la giurisdizion del Vesch de Novara fina al 1822, quanc che la paròcchia l'è passaa a la Diocesi de Sion.
El villasg el ghe da nom a una via de comunicaziun de prima importanza intra l'Italia e i paes de là di Alp: la strada del Sempiun, che la part de Milan e la riva 'nfina a Briga.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Nebraska
El Nebraska a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una sürfassa de 200.520 km² e una pupulaziun de 1.747.214 abitant.
A l'è tacaa a nord al Dakota del Süd, a ovest al Colorado e al Wyoming, a süd al Colorado e al Kansas, a est al Missouri e a l'Iowa.
La capital a l'è Lincoln (225.581 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Omaha (390.007 abitant).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nebraska a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1867.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nebraska al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Nebraska


text:
Pleven
Pleven (ПлeBeH in bülgar; Plevne in türch; Plevna in rumen) a l'è vüna di cità püssee impurtant de la Bülgaria, e la gh'ha 137.001 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pleven a l'è al nord de la Bülgarìa e'l se tröa a 170 km de Sofia, a 320 km a ovest del Mar Negher e a 50 km a süd del Danübi.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pleven a l'è gemelaa cun:
- Rostov in sül Don, Rüssia
- Kaiserslautern, Germania
- Charlottesville, Stat Ünì d'America
- Volos, Grecia
- Guimarães, Purtugal
- Bitola, Macedonia


text:
Cvetana Pironkova
La Cvetana Pironkova-Kirilova (Plovdiv, 13 ad Setémbar dal 1987, a sa scriv ЦBeTaHa ПиpoHkoBa-KиpилoBa in bùlgar) l'è na tenìsta bùlgara, prufesiunìsta da 'l 2002. L'è élta 180 cm e la péśa 65 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
La śóga bèṅ dimóndi in sl'èrba in dua l'è rivàda in semifinàl a Wimbledon in dal 2010.
In dla sò caréra l'è rivàda a èsar la nùmar trént'òṅ dal mónd al 13 ad Setémbar dal 2010 e l'à vins siē tìtui ITF, 'l ùltim in qvél da sènt-mila dòlar ad Bordeaux cóntar la nisàrda Alizé Cornet, e 'n tìtul Premier WTA a Sydney cóntar l'Angelique Kerber in dal Śnar dal 2014.
Caréra
La taca la sò caréra in dal mónd dal tènis in dal 2002 in dua la śóga dū finàli ITF vinsénd-an una cóntar la Monica Niculescu ma 'l an dòp la fà incóra méj parchè la s in mét in bisàca tri.
La bùlgara la śóga al sò prim turnèo WTA in dal 2005 a Ìstanbul. Dòp avér fat al qualificasiòṅ, la céd giùst in semifinàl a la Venus Williams par 1-6 3-6. In Luj la gh'à di punt asâ par tōr part a 'l turnèo ad Palèrum. Chè la fà fóra subìt la nùmar òṅ dal tablòṅ, la Silvia Farina Elia, par 7-6 2-0 bandòṅ e pò anc l'Anna Smashnova e la Nathalie Vierin ma pò la s férma in semifinàl cun l'Anabel Medina Garrigues. La sèra 'l an a la puśisiòṅ utànt'òt.
In dal 2006 la vèra 'l an mandànd a cà subìt la Venus Williams da gl'Australian Open, 2-6 6-0 9-7 al puntéǵ, anc se pò l'è lē a far al valìś al tùran dòp. A Miami la pasa 'l qualificasiòṅ baténd na śóvna Viktoryja Azaranka in tri sét ma pò la s férma lè. In sl'èrba ad Birmingham la pèrd in di utàṿ da la Francesca Schiavone par 6-3 3-6 1-6 mént'r a Wimbledon l'incróśa in dal secónd tùran l'Agnieszka Radwańska, in alóra nùmar 217 dal mónd, e la gh pèrd par 5-7 6-7. In Agóst la bat in di quàrt la Na Li a Stucólma ma pò cun la Jie Zheng la và a cà in dū sét. In Utóbar la mùcia sù dū scunfìti cun la Jelena Janković a Stucàrda (utàṿ) e a Śurîg (prim tùran).
La taca mâl al 2007 pardénd subìt a Melbourne da l'Akiko Morigami par 5-7 6-2 4-6 e la cuntìnua acsè anc a Doha, Indian Wells, Miami, Bùdapest, Varsàvia e Praga in dua l'è bòna ad bàtar sōl la Stéphanie Foretz Gacon pardénd invéci cun la Francesca Schiavone, cun la Marion Bartoli, cun la Kaia Kanepi, cun la Gisela Dulko, cun l'Agnieszka Radwańska e cun la Julia Schruff. In Agóst, baténd la Stéphanie Cohen-Aloro in tri sét, la riva in semifinàl a Stucólma ma incóra na vòlta la pèrd da l'Agnieszka Radwańska par 4-6 3-6. Dòp un secónd tùran a gl'US Open (4-6 0-6 da la Justine Henin), la s mét in dal bisachèṅ 'l ITF ad Bordeaux cóntar la padròna ad cà, l'Alizé Cornet.
In dal 2008 la s fà nutàr a Róma in dua, parténd da 'l qualificasiòṅ, la mét in riga la Klára Zakopalová 6-4 6-2, l'Ana Ivanović 6-4 5-7 6-2 e la Viktoryja Azaranka 6-2 1-0 bandòṅ. In di quàrt la pèrd però in tri sét da l'Anna Čakvetadze acsè cum a sucéd anc a Ìstanbul cun l'Agnieszka Radwańska ch'la vins sèg in semifinàl par 7-6 3-6 6-1. A New Haven la bat la carta salvàdga Bethanie Mattek-Sands par 7-6 0-6 6-0 ma pò la pèrd da la Marion Bartoli, nùmar trédas dal mónd. In Setémbar la tōś part a 'n ITF a cà sua a Sòfia ma la 'l pèrd in finàl cun la Nuria Llagostera Vives.
In dal 2009 la partìs cun gl'utàṿ a Brisbane (7-6 5-7 3-6 da la Sara Errani) e c'n i quàrt a Hobart (4-6 1-6 da la Virginie Razzano) ma a gl'Australian Open la pèrd incóra na vòlta da la Marion Bartoli a 'l secónd tùran. In Primavéra la mét in fila tri prim tùran a Miami (3-6 7-5 3-6 da la Francesca Schiavone), a Marbella (7-6 2-6 4-6 da la Roberta Vinci) e a Barcelóna (1-6 6-3 0-6 da la Lucie Šafářová). A Stucàrda la pèrd da la sò bistiàsa négra, l'Agnieszka Radwańska, e pò la 'l fà cun tuti, tacànd da la Flavia Pennetta a Róma, la prima ad déś scunfìti a 'l prim tùran. Quànd pò la śóga 'l qualificasiòṅ, cuma a Eastbourne, a New Haven e a Linz, la n è bòna gnanc ad pasàr-i. Giùst a Mósca la cumbìna quèl, rivànd in di quàrt vinsénd cun l'Anastasija Pavljučenkova e cun la Vera Zvonarëva.
'L inìsi dal 2010 par la bùlgara al sà da pôc parchè in fiṅ a Maǵ la n è bòna ad pasàr mai a 'l secónd tùran. A Varsàvia la riva in di quàrt par via ad dū partìdi vinti cun l'Aleksandra Wozniak e cun l'Elena Dement'eva ma pò la s férma cun la ruména Alexandra Dulgheru par 4-6 5-7. In Istâ la śóga al turnèo dla vita a Wimbledon. La Pironkova la riva fàcil in semifinàl sénsa mai pèrd'r un sét, dand anc la paga a la Marion Bartoli par 6-4 6-4 e a la Venus Williams par 6-2 6-3. Cun la Vera Zvonarëva la vins al prim sét ma pò la s férma lè, cun la rusa ch'la gh'à la méj sèg par 3-6 6-3 6-2. A 'ndàr a la fiṅ d'l an però la mùcia sù sōl di prim e di secónd tùran.
Diśàstar cumplét par lē in dal 2011. La bùlgara la vins sōl quàt'r incóntar in siē méś pardénd-an invéci quatórdas cun la Shuai Peng, la Monica Niculescu, la Barbora Záhlavová-Strýcová, la Svetlana Kuznecova, l'Alizé Cornet, la Lourdes Domínguez Lino, la Dinara Safina, la Marion Bartoli, l'Alberta Brianti, l'Ágnes Szávay, la Daniela Hantuchová, la Francesca Schiavone, la Gisela Dulko e la Serena Williams. A Wimbledon però la tórna a far la vóś grôsa baténd la Camila Giorgi 6-2 6-1, la Petra Martić 6-1 6-4, la Vera Zvonarëva 6-2 6-3 e la Venus Williams 6-2 6-3. Sōl la Petra Kvitová, e sudànd dimóndi, la la bat in tri sét in di quàrt. Dòp 'n àtar quàrt a Palèrum (2-6 2-6 da la Flavia Pennetta), la tórna a pasàr i prim tùran a fadìga, muciànd sù dal scunfìti cun la Christina McHale, cun la Monica Niculescu, cun la Shuai Peng, cun la Vera Zvonarëva, cun la Samantha Stosur e cun la Svetlana Kuznecova.
In dal Śnar dal 2012 la pèrd a 'l secónd tùran a Hobart cun n'Anna Čakvetadze, in cal méntar crudàda śò a 'l 234śum pòst. A gl'Australian Open e a Parì a 'l quèrt la n fà minga méj, bcand-as un 4-6 4-6 da la Galina Voskoboeva e un 0-6 3-6 da la Klára Zakopalová. A Doha la bat la Polona Hercog par 6-0 6-4 e l'Angelique Kerber par 6-4 6-1 ma in di utàṿ la céd a la Marion Bartoli par 3-6 3-6. A Miami, dòp avér pigâ la Petra Martić, la và a cà cun la Roberta Vinci par 5-7 1-6. Dòp quàtar prim tùran, a Bruxelles la gh'à la méj cun l'Eleni Daniilidou e cun la Nadia Petrova ma minga cun la Kaia Kanepi in di quàrt. A 'l Roland Garros la pèrd a 'l secónd tùran da la Francesca Schiavone in tri sét. In Śugn la taca la stagiòṅ in sl'èrba baténd fàcil l'Agnieszka Radwańska par 6-2 6-4 e pò anc la Stéphanie Dubois par 6-0 4-6 6-4. In di quàrt la cata però 'l us sarâ cun la Tamira Paszek. A Wimbledon la pòrta la Marija Šarapova a 'l tèrs ma da piò la n pōl briśa far e la fà 'l valìś a 'l secónd tùran. A gl'US Open la s insfìlsa in di utàṿ baténd la Camila Giorgi, l'Ayumi Morita e la Silvia Soler Espinosa par pò farmàr-as cun l'Ana Ivanović c'n al puntéǵ ad 0-6 4-6. A la fiṅ d'l an la tōś part a 'l Master "B" ad Sòfia cun na carta salvàdga in bisàca e la vèṅ batùda in semifinàl da la Caroline Wozniacki par 4-6 1-6.
In dal prim turnèo dal 2013, a Hobart, la Cvetana la pasa dū tùran e pò la và a cà cun la Mona Barthel par 3-6 3-6. 'L è 'l inìsi 'd un arbgàt dimóndi lung fat ad sèt prim tùr'n ad fila. A Marrakech la tórna a vìnsar cun la Karolína Plíšková ma pò la in pèrd sinc una a drē a c'l atra. In sl'èrba la s tira sù, faghénd secónd tùran a Birmingham (4-6 4-6 da la Sorana Cîrstea), quàrt a 'S-Hertogenbosch (6-2 4-6 4-6 da la Carla Suárez Navarro) e utàṿ a Wimbledon. Chè la bat l'Anastasija Pavljučenkova 6-0 6-1, la Barbora Záhlavová-Strýcová 7-5 6-3 e la Petra Martić 6-1 4-6 6-2. La pèrd pò da l'Agnieszka Radwańska in tri sét. Cum a 'l sòlit, dòp Wimbledon, al sò śōg al fà vgnir al lat a i śnòć. La bùlgara la pèrd subìt a Båstad, a gl'US Open e in Lussembûrgh, la n pasa minga al qualificasiòṅ a Cincinnati, a New Haven, a Tokyo e a Pechîn e la pèrd tri partìdi su tri a 'l Master "B" ad Sòfia, in dua lē la pōl śugàr sōl par via dna carta salvàdga parchè in dla sò caréra la n à mai vins gnanc un tìtul WTA.
Crudàda in clasìfica, da 'd là da 'l sentéśum pòst in clasìfica, la Pironkova l'è custréta a śugar al qualificasiòṅ a Shenzhen in Cina ma la gh và mâl parchè la pèrd da la nùmar 196 dal mónd, la śvisra Viktorija Golubic. In Śnar la i pasa invéci a Sydney. Chè la và avànti baténd subìt la Sorana Cîrstea 6-4 6-1 e pò anc la Varvara Lepchenko 6-3 6-2 e la Sara Errani 7-6 6-3. 'L éra da 'l 2010 che la bùlgara la n éra minga bòna ad pasàr i quàrt in un turnèo WTA. La Cvetana la gh cata gust e la bat pò anc la Petra Kvitová in semifinàl par 6-4 6-3 e l'Angelique Kerber in finàl par 6-4 6-4.


text:
Anna Tatangelo
Anna Tatangelo (Sora, 9 ad Śnar dal 1987) l'è na cantànta itagliàna dal Lasi ch'la s è fata cgnósar in dal 2002 quànd l'à vins a quind'ś an al Festival di Sanremo dal 2002 in dla sesiòṅ di śóvan cun al braṅ Doppiamente fragili e pò par 'l àlbum Attimo x attimo dal 2003.
Al sò repertòri al s baśa principalmènt in sla mùśica pop (cun di pcòṅ melòdic in di braṅ scrit par lē dal napuletàṅ Gigi D'Alessio), ma anc fusion in dal sò quìnt lavōr Progetto B. In di sò tèst a s dascór 'd argumènt suciài e dal dè 'd incō cuma al cundisiòṅ dal fémni, 'l òdi in di cunfrònt di fnòć, i distûrb in dal magnàr e al viulénsi còntra 'l dóni. A partìr da 'l 2007 l'à anc tacâ a scrìvar soquànt di sò pès.
Par siē vòlti l'à cantâ a 'l Festival ad Sanremo. In dla sò caréra l'à vindû da piò ad sinc-sènt-mila còpi.
L'è cumpagnàda a 'l cantànt Gigi D'Alessio (che par lē 'l à mulâ sò mujér) e sèg la gh'à 'n fiōl, Andrea, nâ al 31 ad Mars dal 2010.
Biugrafìa
Discugrafìa
Àlbum
- Attimo x attimo 2003
- Ragazza di periferia 2005
- Mai dire mai 2007
- Nel mondo delle donne 2008
- Progetto B 2011
Televiśiòṅ
- Sanremo Top Raiuno, 2002 - Cundutóra
- Playlist Italia Video Italia, 2004/2006 - Cundutóra
- X Factor Raidue, 2010 - Giùdas
- Ballando con le stelle Raiuno, 2012 - Cuncurénta


text:
Leutwil
Leutwil (Lüpu in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 743 abitant e una süperfiss de 3.75 km², e al se tröva a una altitüden de 613 meter sura al livel del mar.
El cumün de Leutwil a l'è tacaa ai cumün de Birrwil, Boniswil, Dürrenäsch, Hallwil, Zetzwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Leutwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1273 col nom de Lutwile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
25 07
Ol dé 25 de löi l'è 'l 206 ( 207 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 160 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de löi al è ul dí da pòost 206 ( 207 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 160 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1992 - Barcelona: s'i inaügüra i Zögh Olímegh de la XXV olimpíada.
2000 - Paris (Fransa): 113 persone i mör fracassant-as ü Concorde d'Air France in la fasa da decolas de l'aeroport de Roissy-Charle de Gaulle.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Jaume, patrònn de Spagna e de Galíssia:
A Catalunya se solia sélebrar la veja de Sant Joan, incö in desüs.
Festa piö granda de Riudoms (ol Baix Camp).
Festa piö granda de Sant Pol de Mar (ol Maresme)
Fira de Sant Jaume a Reus (ol Baix Camp).
A Galíssia:
Dé de la Pàtria Galega.
I agn in che chèst dé al burla in doménega s'al sélebra ün An sant Compostelà.
Festa piö granda de Sant Jaume de Galíssia.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1Pa Chaueneẽgüx, chanaxwa̱xe i nüxü̃ pecua̱x na ñuxãcü yiĩxü̃ i ngẽma nacümagü rü ngẽma cua̱x i Tupanaãẽ i Üünexü̃ tüxna ãxü̃. Rü ngẽmachiga nixĩ i pemaã nüxü̃ chixuxchaü̃xü̃ i ñu̱xmax. 2Rü pema meãma nüxü̃ pecua̱x ga yexguma tauta Cristuaxü̃́ peyaxõgügu, rü pegü nüxna pexãgü ga tupananetachicüna̱xãgü ga ingeáxü̃. 3Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü chanaxwa̱xe i meã nüxü̃ pecua̱x rü ngẽxguma Tupanaãẽ i Üünexü̃ texéxü̃ idexaxẽẽgu, rü taxucürüwama ñatarügü: “Rü wüxi ya chixecü nixĩ ya Ngechuchu”, ñatarügü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta, rü taxucürüwama texé ñatarügü: “Ngechuchu rü tórü Cori nixĩ”, ñatarügü ega tama Tupanaãẽ i Üünexü̃ tüxü̃ mu̱xgu na ngẽmaãcü tidexaxü̃ca̱x. 4Rü namu nixĩ i nacümagü i duü̃xü̃gü yaxuxü̃, natürü ngẽma tüxna naxãxü̃ rü wüxitama nixĩ. Rü nüma nixĩ i Tupanaãẽ i Üünexü̃. 5Nangẽxma i nagúxü̃raü̃xü̃ i nacüma na ñuxãcü tórü Corica̱x ipuracüexü̃, natürü wüxitama nixĩ ya tórü Cori ya tüxü̃ mucü na nüxü̃́ ipuracüexü̃ca̱x. 6Rü Tupanaãrü pora rü nagúxü̃raü̃ãcü tawa napuracü, natürü wüxitama nixĩ ya Tupana ya guxü̃ma ücü i guxü̃ i duü̃xü̃güwa. 7Rü Tupana rü wüxichigü i duü̃xü̃na nanaxã i cua̱xruü̃ i nawa nüxü̃ icuáxü̃ na Naãẽ i Üünexü̃ tawa ngẽxmaxü̃. Rü ngẽmaãcü nanaxü ya Tupana na guxü̃ma i yaxõgüxü̃xü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. 8Rü Tupana rü Naãẽ i Üünexü̃xü̃ namu na nüma tüxna naxããxü̃ca̱x i cua̱x na tümáxẽ rü nüxü̃ tacuáxü̃ca̱x na meã ṯoguã̱xü̃ taxucu̱xẽxü̃ca̱x. Rü ngẽmatama Naãẽ i Üünexü̃ ṯoguã̱xna nanaxã i cua̱x na meã nüxü̃ tacuáxü̃ca̱x na ñuxãcü meã tangúexẽẽtaexü̃. 9Rü tümaxẽ, rü ngẽmatama Naãẽ i Üünexü̃ tüxü̃́ nanatauxchaxẽẽ na meã tayaxõxü̃ca̱x. Rü togue rü tüxna nanaxã i pora na ngẽmamaã naxca̱x tayataanexẽẽxü̃ca̱x i ngẽma iḏaaweexü̃. 10Rü togue rü tüxna nanaxã i pora na tanaxüxü̃ca̱x i ṯacü rü mexü̃ i Tupanaãrü poramaã üxü̃. Rü togue rü tüxna nanaxã i cua̱x na nüxü̃ tixuxü̃ca̱x i Tupanaãrü ore. Rü togue rü tüxna nanaxã i cua̱x na nüxü̃ tacuáxü̃ca̱x i ṯacü yiĩxü̃ i ṉg̱oxogüarü ixĩxü̃ rü ṯacü yiĩxü̃ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ãrü ixĩxü̃. Rü togue rü tüxna nanaxã i cua̱x na ngẽma tama nüxü̃ tacuáxü̃ i nagawa tidexaxü̃ca̱x. Rü togue rü tüxna nanaxã i cua̱x na tanango̱xẽẽxü̃ca̱x na ṯacüchiga yiĩxü̃ na tidexaxü̃ ya yíxema to i nagawa idexáxe. 11Rü guxü̃ma i ngẽma rü Tupanaãẽ i Üünexü̃tama nixĩ i naxüxü̃. Rü nüma nixĩ i wüxichigü i duü̃xü̃na naxããxü̃ i ngẽma cua̱x i nüma nanaxwa̱xexü̃ na nüxna naxããxü̃. 12Rü wüxi i naxü̃ne rü woo nüxü̃́ nangẽxmagu i naẽru rü nachacüügü rü naparagü rü muxü̃ma i to i norü ngẽmaxü̃gü, natürü wüxitama i naxü̃ne nixĩ. Rü ngẽxgumarüü̃tama nixĩ i guxü̃ma i Cristuarü duü̃xü̃gü na wüxitama i naxü̃nerüü̃tama yixĩgüxü̃. 13Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü wüxitama nixĩ. Rü yexguma íibaiü̃gu ga yixema, rü wüxitama i naxü̃nerüü̃ tüxü̃ nixĩgüxẽẽ. Rü woo Yudíugü na ixĩgüxü̃, rü e̱xna duü̃xü̃gü i tama Yudíugü na ixĩgüxü̃, rü e̱xna duü̃xü̃gü i ṯacü rü corime̱xẽwa ngẽxmagüxü̃ na ixĩgüxü̃, rü e̱xna duü̃xü̃gü i taxúxeme̱xẽwa ngẽxmagüxü̃ na ixĩgüxü̃, natürü wüxitama i naxü̃nerüü̃ tüxü̃ nixĩgüxẽẽ i nüma i Naãẽ i Üünexü̃. Rü guxãma i yixema rü aixcüma marü tüxna nangu i ngẽma Naãẽ i Üünexü̃. 14Wüxi i naxü̃ne rü tama nüxĩcatama nixĩ, natürü nüxü̃́ nangẽxma i naẽru rü nachacüügü rü naparagü. Rü ngẽmaãcü muxü̃gu nixüye. 15Rü ngẽxguma chi wüxi ya nacutü ñaxgu: “Rü ñu̱xma na tama naxme̱x chiĩxü̃, rü ngẽmaca̱x tama ngẽma naxü̃newa changẽxma”, ñaxgu, rü tama ngẽmaca̱x nüxü̃ narüxo na naxü̃neãrü yiĩxü̃. 16Rü ngẽxguma chi wüxi ya nachinü ñaxgu: “Rü ñu̱xma na tama naxẽtü chiĩxü̃, rü ngẽmaca̱x tama naxü̃newa changẽxma”, ñaxgu, rü tama ngẽmaca̱x nüxü̃ narüxo na naxü̃neãrü yiĩxü̃. 17Erü ngẽxguma chi guxü̃ma i naxü̃ne rü naxẽtü yixĩgu, ¿rü ṯacümaã chi i nüxü̃ ixĩnüẽxü̃? Rü ngẽxguma chi guxü̃ma i naxü̃ne rü naxmachi̱xẽ yixĩgu, ¿rü ṯacümaã chi i nüxü̃ iwãxĩxü̃? 18Natürü Tupana ga naxücü ga taxüne, rü ngexta nüma ínanaxwa̱xexü̃gu nanaxü ga taeru rü tachacüügü rü taparagü i norü guxü̃ma i taxüne. 19Rü ngẽxguma chi guxü̃ma i taxüne rü taeruxicatama yixĩgu, rü ¿ngẽxü̃ chi yiĩxü̃ i taxüne ixĩxü̃? 20Rü woo nangẽxma i taeru rü tachacüügü rü taparagü, natürü wüxitama nixĩ i taxüne. 21Rü taxetü rü taxucürüwa taxme̱xü̃ ñanagürü: “Choma rü tama chacuxwa̱xe”, ñanagürü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i taeru rü taxucürüwa tacutügüxü̃ ñanagürü: “Choma rü tama chapexwa̱xe”, ñanagürü. 22Natürü ngẽma yexeraãcü ãũcümaxü̃ i taxünewa, rü ngẽma nixĩ i yexera nanaxwa̱xexü̃ i taxüne. 23Rü ngẽma taxünewa yexeraãcü naxca̱x ixãnexü̃, rü ngẽma nixĩ i yexera meã ixüxchiruxü̃. Rü ngẽma taxünewa ngẽxmaxü̃ i tama inaxwa̱xexü̃ na nangexchiruxü̃, rü ngẽma nixĩ i yexera meã idüxüxü̃. 24Natürü tama ngẽmaãcü tanaxü namaã i ngẽma taxünewa ngẽxmaxü̃ i guxãxü̃ma iwéxü̃. Rü ngẽmaãcü Tupana nanaxü i taxüne, na yexeraãcü nüxna idauxü̃ca̱x i ngẽma yexera naxca̱x ixãnexü̃ i taxünewa. 25Rü ngẽmaãcü Tupana nanaxü i taxüne na wüxichigü i ngẽma taxünewa ngẽxmaxü̃ rü nüxna nadauxü̃ca̱x i natanüxü̃, rü guxü̃ma meã nügümaã na napuracüexü̃ca̱x. 26Rü ngẽxguma chi wüxi i ngẽma taxünewa ngẽxmaxü̃ ṯacü nüxü̃́ ngu̱xgux, rü guxü̃ma i ngẽma togü i natanüxü̃gü rü ta nüxü̃́ nangu̱x. Rü ngẽxguma chi wüxi i ngẽma taxünewa ngẽxmaxü̃ ṯacümaã taãẽ̱xgu, rü guxü̃ma i ngẽma togü i natanüxü̃gü rü ta nataãẽ. 27Rü ñu̱xma i pema rü Cristuxü̃ne pixĩgü. Rü wüxichigü i pema rü ngẽma naxü̃nena pexügü. 28Rü ngẽmaca̱x ya Tupana rü norü duü̃xü̃gü i yaxõgüxü̃tanüwa tüxü̃ naxuneta ya ñuxre na norü puracüwa tüxü̃ namugüxü̃ca̱x. Rü tüxü̃ naxuneta ya ṯoguã̱x na nüxü̃ tixuxü̃ca̱x i norü ore. Rü tüxü̃ naxuneta ya ṯoguã̱x na duü̃xü̃güxü̃ tangúexẽẽxü̃ca̱x i norü ore, rü ṯoguã̱x na tanaxüxü̃ca̱x i mexü̃gü i taxü̃gü i Tupanaãrü poramaã üxü̃. Rü tüxü̃ naxuneta ya ṯoguã̱x na tana-meẽxẽẽxü̃ca̱x i iḏaaweexü̃, rü ṯoguã̱x na togüxü̃ tarüngü̃xẽẽgüxü̃ca̱x, rü ṯoguã̱x na yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü na tixĩgüxü̃ca̱x. Rü tüxü̃ naxuneta ya ṯoguã̱x na ngẽma tüma tama nüxü̃ tacuáxü̃ i nagawa na tidexagüxü̃ca̱x. 29Rü tama guxãma rü Tupana tüxü̃ imugüxe tixĩgü, rü tama guxãma Tupanaãrü orearü uruü̃ tixĩgü. Rü tama guxãma norü orewa ngu̱xẽẽtaegüxe tixĩgü, rü tama guxãma nüxü̃ tacua̱x na tanaxüxü̃ i mexü̃gü i taxü̃gü i Tupanaãrü poramaã üxü̃. 30Rü tama guxãma nüxü̃ tacua̱x na tanameẽxẽẽxü̃ i duü̃xü̃gü i iḏaaweexü̃. Rü tama guxãma nüxü̃ tacua̱x na nawa tidexagüxü̃ i wüxi i naga i tama nüxü̃ tacuáxü̃. Rü tama guxãma nüxü̃ tacua̱x na tanango̱xẽẽxü̃ na ṯacüchiga yadexaxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama nüxü̃ nacuáxü̃ i nagawa idexaxü̃. 31¡Rü naxca̱x peda̱u̱x na Tupanaxü̃tawa penayaxuxü̃ca̱x i ngẽma cua̱x i rümemaẽxü̃! Natürü i ñu̱xma rü tá pexü̃ changúexẽẽ i ṯacü nixĩ i guxü̃ma i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃ãrü yexera rümemaẽxü̃.


text:
Tinizong-Rona
Tinizong-Rona (Tinzen e Roffna in tudesch storich; Tinetio e Rouena in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 330 abitant e una süperfiss de 54.30 km², e al se tröva a una altitüden de 1232 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tinizong-Rona a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Filisur, Mulegns, Savognin, Sur.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tinizong l'è staa menziunaa la prima volta giamoo in dei document de l'Imper Roman col nom de Tinetione, una stazion adree a la strada romana del Pass dal Sett.[1] Rona l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 'me Rouenam[2].
L'andament storegh de la popolazion de Tinizong-Rona l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Tinizong in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Rona in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Leventina (distret)
El distrèt de Leventina l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Faid ma la cità piö grànda l'è Airolo.
Colocàt a nòrt del cantù, el sò teretóre el töl dét le ài de Bedretto e Val Leventina. La superfìce totàl del ditrèt l'è de 479.9 km² e la popolasiù l'è de 10,173 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2005).
El distrèt de Leventina l'è dividìt en quàter sóta-distrècc, ciamàcc "cìrcoi".
Variazion aministrativ dal 1803[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 9 de Mas 1853: el cumün de Campel al vé scurpuraa dal cumün de Calpiögna.
- 14 de Utuber 1940: cambi de nom italian del cumün de Pró (prima Prato Fiesso, adess Prato Leventina).
- 29 de Ginee 2006: el comün de Faid l'ha incorporaa i cumün de Cüsgiögna, Russüra e Calóni.
Abitant censii in Leventina


text:
March Aureli Car
El March Aureli Car, conossuu anca con domà el nòmm de Car (Marcus Aurelius Carus in latin; Narbona, 230 - Mesopotamia, 283) a l'è staa on imperador roman, del 282 finna a la mòrt.
Abil general, menter el se trovava in Rezia l'è staa proclamaa imperador di sò soldaa (l'eva mòrt recentement l'imperador Pròbo). L'ha comandaa ona spedizion contra i Sarmata in Pannònia con success; poeu l'è andaa in Mesopotamia e l'ha casciaa i Sassanid de la region, cont el conchestà i cittaa Seleucia e Ctesifont (la capital). Se cunta che la soa mòrt, avvegnuda lì, la sia stada provocada de on fulmen, ma par anca che 'l sia staa coppaa in d'on complòtt a òpera del prefett del pretòri Arri Aper. Ghe hinn succeduu i fioeu Carin e Numerian, giamò nomenaa Ceser primma de la soa mòrt.


text:
El
Windows Vista a l'è el sistema uperatif de la Microsoft surtii el 30 de genar del 2007. El nom "Vista" el vegn del latin videre che'l völ dir "vidè" e l'hann scernii per marcà el fat che gh'è una növa interfacia grafiga, che la se ciama "Windows Vista Aero".
Ediziun
Descriziun
Windows Vista Home Basic
Sta ediziun chì l'è cumpagna del
Windows XP Home Edition. La gh'ha un firewall, un parental control, un center de sicüreza, e alter. La Microsoft l'ha fada per quij che vören spent poch cume utent dumestich che dupren el cumpiüter per rop minga cumplicaa, cume scrif ducüment. La gh'ha minca l'interfacia grafiga Aero.
Windows Vista Home Premium
Che l'ediziun chi l'è pὕsè bela del Windows Vista Home Basic. La gh'ha l'interfacia grafiga Aero (gh'è bisogn da vüna scheda grafiga c'al suporta
DirectX 9) , ul Windows Media Center .
Windows Vista Business
Windows Vista Enterprise
Windows Vista Ultimate
El Windows Vista el gh'ha bisogna de un bel sistema hardware per andà.
Vista Capable PC
Vista Premium Ready PC
Prucessur 800 MHz
1 GHz e 32 bit (x86) o 64 bit (x64)
Ram 512 MB
1 GB
Scheda Videu DirectX 9
DirectX 9 co driver WDDM, Pixel Shader 2.0 e 32 bit par pixel
GPU Memory 32 MB
128 MB RAM fin a 1280x1024
Capacità HDD 20 GB
40 GB
Spazi liber
HDD 15 GB
15 GB
Tipu de HDD
Nurmal
Nurmal ma l'è racumandaa l'Hybrid flash memory/hard disk
Alter
CD-ROM
DVD-ROM - Internet, Scheda Audiu


text:
Beromünster
Beromünster a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.35 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5963 abitant.
El cumün de Beromünster al se tröva a una altitüden de 642 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch, Beinwil am See (AG), Ermensee, Gunzwil, Menziken (AG), Mosen, Neudorf. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Beromünster l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1223 col nom de villa Beronensis. In del ann 1333 l'eva staa menziunaa col nom de Münster in Ergöwe. Until 1934 it was known simply as Münster (LU).[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Beromünster in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Setembra, setembra deent in un piatt de carta,
setembra, setembra, nell' oli del missulten
mazurca e la polka e il ballo del qua qua,
balera che balla, che gira, che gira, che balla restando
dov'è.
El prevet el sona 'l bass, el macelar la bateria
una cicada de bira e gazusa la paar una piscina per
quatru muschitt,
el gatt che ai sett uur l'era bianch l'è diventà negru ... a
pesciaad in del cüü
Braciole, ghiaccioli, pulenta e spüzza de alga,
cedrata Tassoni e una Vedova Clicquot,
sutann, culann e donn cun mila prufoemm.
Mariangelo el fà un valzer cumè un ussaro a pèe biutt.
El nonu el giüga a scupa ma la sua memoria l'è nada
a durmi
el Nando l'è senza dencera el parla cul Toni che l'è
senza amplifòn,
domanda di Formula Uno, quel oltru el respuund che
gh'è mort un vedèll.
Varda che loena stasira l'è cürva che paar un seghezz,
a chi che ghe diis che l'e'slaa l'è finida che tajumm ...
la lengua de mèzz.
Spazzenn, pustenn cun so'l vesti de la festa, ma
suta 'l vesti gh'è ancammè la cioca de ieer.
El Naccia el minaccia d~Jümà una steca de Stop,
el cumpra quaranta boeri perchè el vào venc l'urelocc
Per digerila salsa verda el Rico eJ beef quatordess
Fernet,
el veed la Madona del san Marten che giüga cunt i bucc
e cun la sua crapa,
el piaang per i ricordi in Albania anca se all' epoca ... el
gh'era trii ann.
Silenzio, silenzio che i disen la lutteriia,
gh'è in palio una barca cunt i remuij e anca 'l mutur;
e rüga, e pesca, e varda una stella cadente
e fann burlà giè sett 0 vott che magari el porta bonn.
El Francu, che g'ha avüü una paresi, l'ha vengiüü 'na
racheta de tènis,
el Tino "gamba de legn" una bicicletta che l'è 'l secuund premi.
La barca la veeng un sciuur de Verbania che hann dii
hann dli che g'ha soe anca 'n cantieer.
Varda che loena stasira l'è cürva che paar un seghezz,
a chi che ghe diis che l'està l'è finida che tajum ... la
lengua de mèzz
a chi che ghe parla ancamà de luteria ghe tajum la
barca ... de mèzz


text:
Peder Valpreda
El Peder Valpreda, a l'anagrafa taliana Pietro Valpreda, (nassüü a Milan el 22 de Giügn 1933 e murüü semper a Milan el 6 de Lüj 2002) l'è staa un balerin e nuvelista anarchegh nassüü e chersüü int una fameja de uperari de Milan.
Cuntegnüü
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!": chesschí 'l ciam de la difesa e di demucrategh milanes e pö talian e urupee. Manifestaziun pupular a sustegn de'l Peder Valpreda vegnen urganizzaa prim a Milan, pö in tüta l'Italia, e infin in tüt' Üropa.
L'acüsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'ciupada la bumba (che l'ha faa 17 mort e 88 ferii) a la banca de la Aghercultüra de piazza Funtana 'l 12 de Dezember del 1969, el Peder Valpreda l'è staa restaa di carabinee sensa nissüna pröa u indizzi, föra de la testimunianza falsa d'un taxista fascista Cornelio Rolandi che l'ha díi de 'vè vedüü 'l Valpreda in Piazza Funtana un quej mignüü inans che l'è s'ciupada la bumba. La testimunianza, pö resültada falsa, l'è stada cüntada sü de'l Peder Valpreda int una intravista a la Televisiun. Chi de suta l'istoria de l'acüsa cunt i parol uriginaj (in Milanes) del Peder Valpreda:
- Int un stil "Sacco & Vanzetti", n'han faa pugiaa tücc lí in riga a un mür int un stanzin de la quistüra, e'l Taxista l'haa puntaa 'l did indes cuntra de mi e l'ha díi: "L'è lü!". El pulòt alura a l'ha svardaa un puu in del fà de ciamagh se l'eva ben segür, e'l Taxista l'ha díi anmò: "Si, sí, l'è lü!" E alura mi, a chel punt lí, huu faa un pass inans e gh'huu dumandaa, ma minga inscí de fagh pagüra nè, ma dumà inscí de vess propi ben segür: "Ma seet propi segür?? Te m'heet vardaa ben in facia???" Alura 'l pulòt la vardaa 'ncamò 'l Taxista e 'l taxista a'l gh'ha díi al pulòt "Eh, sí, l'è lü, l'è propi lü, perchè se l'è minga lü alura chinscí 'l gh'è no!" (quel che l'ha metüü la bumba)
I Giurnaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i dí despö 'l s'ciòp de la bumba, 'l Peder Valpreda l'é staa sbatüü de chí e de lá in sü i pagin di giurnaj indua l'han ciamaa "El Moster de Piazza Funtana"; e un Reporter de la TV l'è riáa fin a esclamà: "Em truaa 'l moster che l'ha metüü la bumba!". Inscí l'è staa trii agn in gatabüja a specià 'l pruzess che in de'l menter l'eva staa menaa sgiò in Bass Italia inscí de "evidà interferens pulitegh". Gh'è vursüü 16 agn inscí de cunclüd che 'l Valpreda l'eva faa propi negot e 32 agn inscí de truà quij che l'even metüda de bun la bumba. Ben 32 agn despö 'l s'ciòp de la bumba l'è staa pruaa che quij che l'even metüda eren staa i fascista, e, che in tüta prubabilidaa i servizzi segret talian gh'even daa na man a urganisà tüsscoss.
El Pinel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anch un olter anarchegh milanes ciamaa Pinin Pinell (Giuseppe Pinelli a l'anagrafa taliana), 'l fundadur del Punt de la Ghisulfa, in quij dí lí l'eva staa menaa in la quistüra de Milan: menter che l'eva tegnüü ilegalment e senza nissüna resun u pröa int i ufizi de la quistüra de Milan, l'è crudaa giò de la fenestra e l'è murüü linscí. El cumissari l'ha cüntaa sü che'l Pinel 'l s'è "tolt la vida deparlü" parchè 'l saeva de vegh la culpa, de vess un moster, ma quij che cugnuseven 'l Pinel l'han semper mantegnüü che 'l Pinel l'è staa cupaa di pulizzaj. Una pröa, un quejcoss l'abia pruaa l'una u l'oltra teuría l'è mai stada truada.


text: 1Ajta ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna, ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Seica ɨ mej ya huatyáuu ayajna, aɨ mu cai xɨ cui'ini hasta mana'a cai anacai raaseij tɨ'ɨj yatanyen ɨ Dioj tɨ'ij tyu'utaijta iiyan chaanaca japua ɨ rumuare'eri'ira'a cɨme'e. 2Tyauma'acaa a'achu cumu arájsevi xɨcaj, aj pu'i aɨn Jesús an a'ujnyéj jɨri japua. Aɨmej pu a'uví'itɨ aɨjna ɨ Pedro, ajta ɨ Jacobo, ajta ɨ saɨj, aɨjna ɨ Juan. Ajta e'eyan saɨque huaujruu aɨjna, a mu a'unyéjnye'erica'a. 3Tatzavi'in pu cɨn seijra'acaa aɨjna ɨ Jesús. Tyamua'a pu tyu'utyacueinaraca'a ɨ cɨɨxura'ara'an. Yaa pu eenya'a seijra'acaa tɨj seeri. Iiyan chaanaca japua capu ma'a a'atɨ tɨ raayɨ'ɨtɨ tɨ cɨɨxuri tyu'uja'usin tɨ'ij ayan ti'ijcueinavi'i a'ara'ani. 4Majta aɨme huaseij aɨjna ɨ Elías tɨ ajmi'i ti'ixajtacara'a ɨ Dioj jetze ma'acan, majta maɨjna ɨ Moisés tyaacan. Aɨ mu tí'ixajtacaa maɨjna jamuan ɨ Jesús. 5Aj pu i aɨn Pedro, ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: ―Maeestru. Xa'apɨ'ɨn pu naa tyaj ya huatyáuu teyajna. Tiche'e hueicaca huataahua ɨnaamua. Saɨj tɨ mueetzi huacɨ'ɨti, ajta seij aɨjna ɨ Moisés, ajta ɨ saɨj aɨjna ɨ Elías. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Pedro. 6A'ini aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a ɨ Jesús metyu'utatzɨn huapɨ'ɨ. Ajta aɨn Pedro, capu ra'amitejtya'acaa a'ij tɨ ye'i tyu'utaxaj. 7Tɨ'ɨqui jaitɨri a'acávi'irixɨ hua'a japua. Hua'a tzajta'a pu rájrupi. Aj mu mi raanamuajri'i tɨ a'atɨ ayan tyu'utaxajtaca'a, tɨcɨn: ―Ai pu niyauj pɨrɨcɨ ɨ nyej rachu'eve'e. Xaanamuajri'i saijna. ―Ayaa pu tyu'utánamuajre. 8Matɨ'ɨj muaanyéerajraa nain japua, capu che'e a'a a'atɨjca'a. Aɨ pu'u a'utyavaaca'a hua'a jamuan aɨjna ɨ Jesús. Aj mu mi a'ucɨj. 9Matɨ'ɨj e'iicaju'uca, aɨ pu tihuéijca aɨjna cɨme'e maj cai a'atɨ ixaatya'a a'ij mej tyu'useij, a'ini seica mu nu'u raaje'icatan aɨjna tɨ ajta tyaata'a jetze ajtyama'acan. Tɨ'ɨj nu'u huamɨ'ɨn, aj pu nu'u ijta'i huatarujsin. Aj pu nu'u i huatarɨ'ɨristari maj raataxaj. 10Aɨj mu cɨn, aviitzi cɨn tí'ixajtacaa a'ij mej tyu'useij. Ayaa mu tyu'urihua'uraca'a a'ij tɨ huataujmua'a eijna tɨ cɨn ayan yee tɨ'ɨjtahua'a nu'u huatarun ɨ tɨ mɨ'ɨni. 11Aj mu mi meyan tiraataihua'uri'i ɨ Jesús tɨcɨn: ―Aɨme ɨ mej te'eyu'uxaca, ¿a'ini een cɨn meyan ti'ixaxa'a tɨ anacai ya uve'enyejsin aɨjna ɨ Elías? 12Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna. Aɨjna Elías anacai pu aɨn ye uve'enyejsin. Aɨ pu nain tí'ijajcuare'en. Nyajta inyaa, niche'e a'atzu tyajamuaataihua'u. ¿A'ini tya'axa ɨ yu'uxari jetze aɨjna cɨme'e i nyej nyajta tyaata'a jetze a'iraanye? Ayaa pu tya'axa nyaj nu'u eihua rajpueitzi na'ame. Majta nu'u na'axaahuari'ira mua'aju'un. 13’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Pu'uri ye uve'enye aɨjna ɨ Elías. Pu'uri ayan tya'arauraste a'ij tɨ ye'i te'eyu'usi'ihuaca'a aɨjna yu'uxari jetze. Seica mu meyan a'ij pua'a raaruuren a'ij mej ye'i ti'ijxe'eve'e. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús. Ajta á'uraa aɨme jamuan, aɨjna ɨ Pedro, ajta ɨ Jacobo, ajta aɨjna ɨ Juan. 14Matɨ'ɨj u e'ire'enye a'u ma e'ij e'enya'a ɨ seica ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a, matɨ'ɨj mi hua'useij maj eihua e'etyujsaɨra'acaa ɨ tyaɨte hua'a jamuan maɨjna ɨ seica. Aɨme mu majta huaseij ɨ mej te'eyu'uxaca teyujta'a. Aɨ mu meyan tyu'urihua'uraca'a. Majta mu tɨn nínyu'ucacuca'a. 15Majta maɨn ɨ tyaɨte, matɨ'ɨj raaseij aɨjna ɨ Jesús, eihua mu huataujtyamua'ave. Matɨ'ɨj mi a'uruáachajraa jemin mej mi raatataujte'en. 16Tɨ'ɨqui aɨn ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ti'itajni cɨn setyu'urihua'u? 17Aj pu i saɨj tɨ a'utyavaaca'a hua'a tzajta'a, aɨ pu ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Maeestru, yaa nu rave'evi'itɨ ɨ niyauj, tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijre'e. Aɨjna ɨ tiyaaru'u, aɨ pu cai rata'aca tɨ huatanyuuni, 18a'ini a'anaj tɨ na'a tɨ aɨn tiyaaru'u rájviivi'i, ajta aya'arajraini a chuaata'a. Ajta eihua aijjaamɨ́scue'ira'a a'aye'i aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ. Ajta ancurá'ujcɨ'ɨmáa ɨ rutamej cɨme'e. Ajta huatyacɨyaaxari nain japua ɨ rutzajta'a. Nu'uri hua'utahuaviiri'i ɨ maj mueetzi jamuan á'ujhua'an maj raatamuarite'en maɨjna ɨ tiyaaru'u. Ma majta maɨn, camu raayɨ'ɨtɨhua'a mua'araa. ―Yaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ a'atɨ. 19Aj pu'i ayan tyu'utanyúu aɨjna ɨ Jesús, tɨcɨn: ―¿Ni tzaa sacai raayɨ'ɨtɨ muan? ¿Ni sacai xɨɨ tya'atzaahuate'e? ¿A'achuni pua'an ninye'ira'a ruxe'eve'e nyej a'amua cɨme'e huáviicue'ire'en sej si huáurityejte'en? ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús. Aj pu i ayan tyu'utaijtaca'a tɨcɨn: ―Ma sa'ave'evi'itɨchi mɨ pa'arɨ'ɨ. 20Aj mu mi aa ye'eve'evi'itɨ. Ajta aɨn ɨ tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijra'acaa ɨ pa'arɨ'ɨ, tɨ'ɨj aɨn huaseij ɨ Jesús, aɨ pu raatyaca'atzɨjxɨ ɨ pa'arɨ'ɨ. Aj pu i aitave a chuaata'a. Tɨ'ɨqui pɨ tavaɨjtzixɨ, áijjaamɨ́xcue'ira'a. 21Aj pu i Jesús ayan tiraataihua'uri'i aɨjna ɨ taatajra'an ɨ pa'arɨ'ɨ tɨcɨn: ―¿A'achuni ari a'atee tɨ ayan tí'ijruure? Ajta aɨn taatajra'an ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Tɨj na'a tɨ pa'arɨ'ɨstaca'a. 22Ajta aɨjna ɨ tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijra'acaa, eihua pu an ya'ujɨpua taij tzajta'a, ajta a jaata'a tɨ'ij raaje'ica. Tɨ pua'a paraayɨ'ɨtɨhua'an paj tiraahuaate'en, tá'ancu'uvajxɨ'ɨ, pajta taatavaɨre'en. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna taatajra'an. 23Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Naijmi'i pu ti'irɨ'ɨri jemin ɨ tɨ tya'atzaahuate'e. 24Aj pu i aɨn taatajra'an ɨ pa'arɨ'ɨ ayan ti'ihuaujyeinyaca'a tɨcɨn: ―Netya'atzaahuate'e inyaa. Naatavaɨre'e nyata'aj eitze'e tya'antzaahuate'en. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a. 25Aj mu mi ajtyáxɨɨraca'a eihua ɨ tyaɨte maruáachijmá'a. Tɨ'ɨj aɨn Jesús hua'useij, aj pu'i ra'ajtya'axɨ ɨ tiyaaru'u tɨ pa'arɨ'ɨ tzajta'a seijra'acaa. Ayan tɨcɨn: ―Muaa tiyaaru'u paj cai huiityajnamua, paj cai atányuuve, ayaa nu ti'imue'ijte'e, paj raatatuani mɨ pa'arɨ'ɨ. Capej che'e tzajta'an utyaru'iipiche'en. 26Aj pu i huajijhuaca'a aɨjna ɨ tiyaaru'u. Tyamua pu raatyaca'atzɨjxɨ aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ ca'anin cɨme'e. Aj pu'i huirajraa ɨ tzajta'an. Ajta aɨn ɨ pa'arɨ'ɨ, aa pu'u qui auca'itɨ a'araa. Xuee tɨ cuj huamɨ'ɨ. Aɨj mu cɨn meyan ti'imua'atzɨjca'a ɨ tyaɨte tɨ ayan nu'u huamɨ'ɨ. 27Ma ajta'i cai capu. Jesús pu ra'ajví'i muajca'ara'ara'an jetze. Aj pu'i ra'ajjáj. Tɨ'ɨqui huatyeechaxɨ aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ. Aj mu mi a'ucɨ́jxɨ naijmi'i. 28Tɨ'ɨqui Jesús chi'ita utyajrupi, majta ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Matɨ'ɨj mi aviitzi cɨn tiraihuau'uri'i aɨjna ɨ Jesús, meyan tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn tyacai raayɨ'ɨtɨhua'a ta'araa tyej teyan raatamuarite'en aɨjna ɨ tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijra'acaa? 29Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Sata'aj seyan raatamuarite'en saɨjna ɨ tiyaaru'ujra'a, ayaa pu tyú'ujxe'eve'e saj raatyajhuauni ɨ Dioj jemi, sajta ru'itzi'iva'a. 30- 31Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. Au mu a'ará'a ajna a'ahua'a u Galileeya. Ajta aɨn ɨ Jesús, aɨ pu tihua'amua'atyahua'a aviitzi cɨme'e ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Ayaa pu aɨjna cɨn huarɨj a'ini capu raxe'eva'aca'a maj raamua'aree ɨ tyaɨte a'u tɨ a'ij een. Ayaa pu tihue'ixaatya'aca'a tɨ nu'u a'atɨ cɨme'en tyu'utatuire'esin aɨjna tɨ ajta tyaata'a jetze a'iráanye aɨme jemi ɨ tyetyaca. Aj mu nu'u mi raaje'icatan. Aru hueica xɨcajra'a jetze pu huatarujsin, ruuri pu nu'u ajtahua'a a'ame. 32Majta maɨn ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, camu yau'eitaa mua'araa a'ij tɨ tihue'ixaatya'aca'a. Majta ti'itzɨɨnya'acaa. Camu á'ujca'anyajca'a maj raatahuavii tɨ hua'uta'ixaate'en tyamua'a naa a'ahuauritaacan cɨme'e. Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. 33Au mu a'ará'a a'ahua'a chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Capernaum. Matɨ'ɨj mi chi'ita utyajrupi. Aj pu i Jesús ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ti'itajni a'ij setyu'urihua'uraca'a ajna juye jetze? 34Camu huatanyúu, a'ini meti'itevi'ira'aca'a aɨjna cɨme'e mej tyu'urihua'uraca'a maɨjna cɨme'e tɨcɨn a'ataani eitze'e ruxe'eve'e aɨme. 35Aj pu i a'ujyeijxɨ aɨjna ɨ Jesús. Tɨ'ɨqui hua'utajee ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a a'atɨ ayan tira'aranajchi tɨ aɨn puéenye'en tɨ eitze'e va'acan cɨn ti'ityávaaca, aɨ pu ruxe'eve'e tɨ aɨn puéenye'en tɨ eitze'e cɨleenya'acan cɨn ti'ityávaaca. Ruxe'eve'e tɨ hua'utyavaɨre'en naijmi'ica ɨ tyaɨte. 36Aj pu i pa'arɨ'ɨ auvi'itɨ. A e'ita'a ya'utara a'u mej e'ere'eti ɨ seica. Aj pu i ra'ave'evii ɨ múutze'en. Tɨ'ɨqui ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: 37―Tɨ pua'a a'atɨ ra'ancure'evi'itɨn nyeetzi jetze ma'acan seij ɨ pa'arɨ'ɨ tɨj aijna, aɨjna tevijra'a ajta necha'ɨj inyeetzi. Ajta ain ɨ tevijra'a, capu inyeetzi na'a ancure'evi'itɨ silu ajta pu ra'ancure'evi'itɨ ɨ Dioj, ɨ tɨ nyaja'utaijtaca'a nyej yatanyén. 38Ajta aɨjna ɨ Juan, aɨ pu ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Maeestru, seij tu huaseij tɨ hua'amuaritya'acaa anyuucajtze'en cɨme'e ɨ tiyaaru'u ɨ maj hua'a tzajta'a seijra'acaa ɨ tyaɨte. A'ini capu á'ucha'acanya'a tajamuan, aɨj tu cɨn raata'ijmɨjri'i tɨ cai ayan rɨjca. ―Yaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Juan. 39Aj pu i aɨn Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Caxu seyan ti'ira'ijmɨjra. Tɨ pua'a a'atɨ ayan rɨjca ɨ maj cɨn a'ij tira'utaseijra, aɨjna ɨ a'atɨ pu xaa á'ucha'acanya'a a'ame nyajamuan. Ajta aɨn, capu a'anaj a'ij pua'a ti'inyaxáata a'ame. 40Tɨ pua'a aɨjna ɨ a'atɨ cai tajemin nyuu, aɨ pu xaa tavaɨre'e ityejmi. 41Ayaa nu xaa nya'u tyaja'amue'ixaate'e, a'atɨ tɨ na'a, tɨ pua'a aɨn cɨj caj tyajamuaata'an ɨ jaj saj huaye'en aɨjna cɨme'e saj nyajamuan á'ujhua'an, Dioj pu xaa tiraatanajchite'esin aɨjna ɨ a'atɨ. 42’Na'ari pua'a a'atɨ tɨ na'a, tɨ pua'a aɨn ɨ a'atɨ a'ij pua'a tiru'utyériira pa'arɨ'ɨ tɨ cɨle'en, tɨ ajta na'atzaahuate'e inyeetzi tɨj aijna, eecan pu pueijtzi tichesin aɨjna ɨ a'atɨ japua. Capu ayan rajpueitzi a'ame'enche'e aɨjna ɨ a'atɨ tɨ pua'a anacai mu ra'acávi'ire'en ɨ tetej sa'unijra'a tɨ ve'e, majta e'eyan ra'atyajraini a jaata'a. 43’Matɨ'ɨj autyaturan ɨ Dioj jemi, seica mu meyan rujetze tyu'ujpua'ajte'en. Ayaa nu ti'imue'ixaate'e, tɨ pua'a peyan jetzen tiru'ujpua'ajte'en ɨ amuajca'a paɨjna cɨme'e ɨ paj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, ayaa paj huarɨni. Para'antiveijche ɨ amuajca'a, pej pi seij pana'a cɨn a'utyaturan ɨ amuajca'a ajna tɨ e'eseijre'e ɨ Dioj, ajna paj a'aruuri pua'ame jemin. Na'ari pacai peyan huarɨni, hua'apuaca paj cɨn a'utyaruti ɨ a'amuájca'a ajna a'ahua'a a'u paj antipua'ari, a'u tɨ cai a'arɨ'ɨri tɨ ra'uje'ica ɨ taij. 44Au mu cai a'acui'ini ɨ chu'inute ɨ maj muaatyacɨ'ɨsin. Capu ajta a'anaj á'amɨ'ɨve ɨ taij. 45- 46’Na'ari tɨ pua'a peyan mua'a jetze tiru'ujpua'ajte'en muaɨɨca paɨjna cɨme'e ɨ paj autyajturaa ɨ Dioj jemi, aɨ pu ajta muaatyava'ɨri pej ra'ataveijche pamɨjna muaɨɨca. Eecan pu muaatyava'ɨri paj muaa a'utyaturan seij cɨme'e ɨ aɨɨca ajna tɨ e'eseijre'e ɨ Dioj. Na'ari tɨ pua'a pacai peyan huarɨni, amá papu'u a'umej a'u tɨ Dioj an muajá'ujɨsin a'u tɨ a'ataa. Capu timuaatyava'ɨri paj hua'apuaca cɨn a'ume'en aujna a'u tɨ cai a'anaj rɨ'ɨri paj ra'uje'ica ɨ taij, ajna a'u maj cai a'anaj a'acui'ini ɨ chu'inute ɨ maj muaatyacɨ'ɨsin. Capu ajta a'anaj á'amɨ'ɨve ɨ taij. 47- 48’Na'ari tɨ pua'a muaa a jetze paru'ujpua'ajte'en mua'a jɨ'ɨ paɨjna cɨme'e ɨ paj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, aitátɨchi. Eecan pu timuaatyava'ɨri pej pi peyan a'utyarute seij cɨme'e mua'a jɨ'ɨ ajna chajta'a a'u tɨ tie'ijta ɨ Dioj. Ma ajta, capu ti'itɨj a'ij timuaatyava'ɨri paj hua'apuaca ájɨ'ɨsijmá'a paun a'utyarute tɨ pua'a peyan eenye'en au pu muajá'ujɨsin aujna tɨ a'ataa, a'u maj cai a'anaj a'acui'ini ɨ chu'inute maj muaatyacɨ'ɨsin, ajta capu a'anaj á'amɨ'ɨve ɨ taij. 49’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Naiimi'i xu rajpueijtzi xa'aju'un, muan mɨ sej nyajamuan á'ujhua'an sej si seyan titeetyaturan tyamua'a naa uraré'enye'en ɨ rutzajta'a. 50Ayaa pu ti'ivaɨre'e aɨjna ɨ unaj tɨ ti'itɨ tícacaren. Ma ajta, tɨ pua'a huatyáru'una aɨjna ɨ unaj tɨ'ɨj rajxɨ'ɨni ɨ ta'ancacá, a'ini auj ti'irɨ'ɨri tɨ'ij ajtahua'a ancacáa a'ara'ani. Capu che'e a'ij ti'irɨ'ɨri. Eijna i nyuucari i nyej á'amue'ixaate'e, ayaa pu che'eta ti'ivaɨre'e muejmi tzajta'a tɨj ɨ unaj. Che'e ain amuajcacaren a'amua tzajta'a tɨ ij rɨ'ɨ amuaaruuren. Rɨ'ɨ xu'u titya'ujmuajtya ɨ rutzajta'a. Rɨ'ɨ xu'u sajta a'ahuaujmua'aree rujɨɨmua'a sana'a.


text:
Iglesias (CI)
Iglesias l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, giü dei capolöch de la Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El cümü de Iglesias El g'ha 27 444 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 207 km² e 'na densità de 133 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buggerru, Carbonia, Domusnovas, Fluminimaggiore, Gonnesa, Musei, Narcao, Siliqua, Vallermosa, Villacidro, Villamassargia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carl'Emanuel III de Savoia
El Carl'Emanuel III de Savoia (piemontes: Carl Emanuel III ëd Savòja o Carlin; italian: Carlo Emanuele III di Savoia ditt il Laborioso; Turin, 1701-1773) l'è staa on re de Sardegna (el segond de la soa dinastia), duga de Savoia, marches de Monferraa, marches de Saluzz, princip del Piemont e cont d'Aosta, Moriana e Nizza.
L'era el segond fioeu del Vittori Amedee II e l'ha regnaa del 1730 al 1773. L'è staa on re autoritari ma a l'istess temp on combattent valoros.
Del 1734 al 1737, leaa di Frances, l'ha occupaa el Milanes col batt i Austriegh a Guastalla. Sotta el sò regn, el Piemont l'è staa bon de streppà via on mucc de territori al Ducaa de Milan: el Novares, Vigeven e la Lumellina, Tortona, Voghera e tutt l'Oltrepò fin giò a Bobbi, che hinn restaa in di man di Savoia fin'a l'Unità d'Italia.
In del 1744 l'è passaa de l'altra banda e l'ha battuu i Frances e i Spagnoeu a Coni, e poeu trii ann dopo in de la Battalia de l'Assietta.
L'è staa el fondador di università de Cagliari e Sassari, l'ha faa dervì straa e canai e l'ha pubblicaa on codes de legg ciamaa Costituzion regai.


text:
San Lisander de Bergum
Lisander de Bergum l'é stai un suldá de l'esercit de Tebe, prubabilment el portabandiera de tüta la Legión militar.
L'é stai martirizàd a Bergum el 26 d'agùst del 298. L'é patròn de Berghem e de la sò Diocesi, de Cervignan d'Ada (LO), e de Capriá. La só festa l'é propi el 26 d'agùst, el dì chi ghann taiád la testa.
Cése de Sant Alisànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo 'l martirio i Bergamàsch i è söbet dientàcc devòti de Sant Alisànt, tat che l'éra dedicada a lü la basìlega paleocristiàna del IV secòl che la se troàa 'n sità ólta, sö 'n sima a bórg Canàl e che l'è stacia bötada zó 'n del 1561 quando Énesia l'à decidìt de fà sö i müre.
Lé apröf gh'éra 'n di ègie müre del medioéf pò la Pórta de Sant Alisànt e isé pò 'n di müre ènete öna pórta l'è stacia dedicada a Sant Alisànt.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper a Sant Alisant i è dedicade amò 'ncö dò cése 'n Bèrghem: Sant Alisànt in Colòna che l'è 'n contrada Sant Alisant (öna ólta bórg San Leonàrd) Sant Alisànt de la Crus che l'è 'n bórg Pigöl
Pò la féra di bèstie del 26 de Agóst l'è dedicada al Sant.


text:
Vaca
Artéccol in dialètt mudnés
La vaca (pl: vach) l'è la fèmna dal Bos taurus; al màsc' al s'ciàma tòr, e s'al l'è castrê bò; al putèin l'è al vidèl. L'è un mamìfer cal màgna érba dla famìa dei Bovidae.
L'è 'na bèstia cla vìv a cuntàt cun l'òm, ma al s'in pól catèr anca di selvàtech in di pòst dal mònd. L'è dvintèda domesticha só per zò 10.000 àn fà, in dal Medio Orièint, e da lè l'alevamèint di sti bèsti al s'è difùs in tót al rést dal mònd.
L'òm al dróva tótt quel cal vìn dai vachi: la chèrna, al làt (cal s' bèvv e al s'dróva anca par fèr al furmài e al butér) e la pèla (al cuòio).
Provérbi e mòdi ed dìr[modifica | mudéfica la surzéia]
- L'an vèd niànch na vàca in un prê sghê (as dis ed chi l'è praticamèin òreb)
- Èser indrê cóme la vàca ed Melê (èser dimòndi dùr a capìr i lavór)
- Chi l'à rubê la vàca l'è capàz ed rubèr anch al vidèl (chi l'è bòun ed fèr dal mèl na vòlta al pól fèrel incòra)
- Vàca da l'oc' grand la-n fó mai catìva da lat (cunvinsiòun che se na vàca la gh'à i oc' grand al fà dimòndi làt)
As dìs vàca anch par dir putàna o per cazèr mia di madònni (ad es: vàca boia!, vaca d'un mònd lèder!)


text:
Sempervivum tectorum
Sempervivum tectorum (en bresà: Uricìne[1]) l'è 'na piànta erbàcea, perène, sempervérda e suculènta de la famìa de le Crassulaceae. L'è difundìda en töta l'Euròpa meridiunàla.
Chèsta piànta l'è stàda discriìda la prìma ólta 'ndèl 1753 del Linèo.
Fùrma Biologica: Ch succ - Camèfite suculènte.
Le fòie le fùrma 'na rözèta principàl e dele ótre a l'àpice dei stulù. Le fòie bazài i è vérde ciàre, le pöl tirà 'n bris al celèst, i è bèle carnùze, bislónghe, mucrunàde e göse 'n pùta, co l'òrlo intèrno 'intréch e cigliàt ma sènsa péi sö le fàce. El gamp del fiùr el pöl rià a éser lónch 50 ghèi, l'è cuarciàt de fòie sö töta la longhèsa, lanceolàde e con dei pilizì fì fì sö töte dò le fàce. I fiùr i è ermafrudìcc, de fùrma regolàr, reünìcc en curìmbi che pöl portàn enfìna a 40. l'androcèo el g'ha 'n nömer de stam en nömer dópe, piö de rar precìs, a chèl dei pétali, perlopiö en nömer de 13; El ginecèo l'è furmàt de carpèi lìber, tacc compàgn dei pétali e ognü condena squàma netarìfera sèmpia o bìfida, co divèrsi òvuli. La fiuridüra 'l la fà 'ndèi més càlcc, 'ntra zögn e setèmber.
El fröt l'è cumpunìt de fulìcoi en quantità precìza al nömer dei carpèi, töcc sormontàcc del stil persistènt e con divèrsi granì de somésa picinì picinì.
Habitat: el crès en mès a le préde, söi mür vècc, endèi pràcc sèch e picàcc al sul.
Oservasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[2]
-
Sempervivum Tectorum "Greenii", Huntington Desert Garden
-
-
-
-
-
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Elisa Zersi, Prospetto delle piante vascolari spontaneee o comunemente coltivate nella provincia di Brescia, 1871 - Brescia, in Commentari dell'Ateneo di Brescia, per gli anni 1868 e 1869. (pò a sö google.books)
- ↑ Sempervivum L..


text:
Clement Shahbaz Bhatti
Ol Clement Shahbaz Bhatti (Lahore, 9 de setèmber del 1968 – Islamabad, 2 de mars del 2011) piö de spès ciamàt adóma Shahbaz Bhatti, l’è stacc ün òm polìtech pachistà, che l’è stacc elezìt a la National Assembly in del 2008 e dal noèmber de chèl an lé l’è stacc ol prim a dientà Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse e l’è restàt al sò pòst ‘nfina al 2 de mars del 2011 quando i ‘l l’à copàt a Islamabad.
Bhatti l’éra catòlech, in del goèrno di óter cristià compàgn de lü ghe n’éra mia, in töte i manére lü l’éra mia decórde co la lège pakistàna sö la blasfemìa e ‘l sircàa de fàla cambià. L’organizasiù terorìsta de Tehrik-i-Taliban Pakistan ‘l l’à lüminàt ü bestemiadùr del Maomèt e l’à faì saì che la sarès istàcia lé a copàl fò. Ol Shahbaz Bhatti ‘l s’éra mia spuzàt, ‘l gh’éra quàter fradèi e do sorèle.
Cuntegnüü
De zùen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti l’é nasìt a Lahore in d’öna famèa cristiàna catòlega che la egnìa da Khushpur, ü paìs cristià in del distrèt del Faisalabad che l’è ‘n de la pruìnsa del Punjab. Sò pàder, Jacob Bhatti, l’à facc ol militàr e pò l’à facc ‘l insegnànt prìma de dientà ‘l presidènt del Consèi di Céze de Khushpur.
In del 1985 ol Bhatti l’à fài nas e l’à güidàt ol Christian Liberation Front e piö tàrde in del 2002 l’à ötàt a fà nas ol All Pakistan Minorities Alliance (APMA) e l’è dientàt ol presidènt de l’asociasiù. Sèmper in del 2002 ‘l s’è iscriìt al Pakistan Peoples Party (PPP), ach se ‘l s’è tegnìt fò da la polìtica, ma chèsto ‘l gh’à mia schiàt de finì in del 2003 in del Exit Control List, öna lìsta de persùne che i pödìa mia lasà ‘l paìs, ach se zamò in del Noèmber de chèl an i ‘l l’à scancelàt vià da la lìsta.
Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del utùer del 2008 l'èra söl càmion blindàt de la Benazir Bhutto quàndo gh'è stacc ün atentàt che l'à copàt 138 persùne, ma lü e la Bhutto i gh'è riàcc a salvàs. Quàch mis dòpo, ol 27 de Dezèmber del 2007, però in d'ün óter atentàt la Bhutto l'è stàcia copàda a Rawalpindi e alùra a i elesiù 'l sò pòst a càpo del PPP l'è stài ciapàt dal marìt de la Benazir Bhutto, ol Asif Ali Zardari che pò l'à enzìt i elesiù e l'è dientàt ol presidènt del paìs. L'è alùra che 'l Shahbaz Bhatti l’è dientàt minìster Federàl per i Afàre di Minorànse ol 2 de Noèmber del 2008 e chèsta l’è stàcia la prìma ólta che s’è facc ü ministér apòsta per laurà sö chès-ce argomèncc e l'è stacc ach ol prim minìster cristià. Quàndo l’è stài lüminàt, l’à dicc de acetà ‘l pòst adóma per ol bé de la zét cucugnàda del Pakistan, che l’éra pasàt töta la sò éta a combàt per l’üguagliànsa tra i òm, per la giustìsia sociàl, per la libertà de religiù e per dàga fórsa a i minorànse religiùze. L’à dicc ach che ‘l völìa dà ü sègn de sperànsa a töte chèle persùne che i éra disperàde, scontéte e sènsa piö òia de sognà, fò sùra l’à fài saì ach ol sò propózet de sistemà la lège sö la blasfemìa.
In del tép che l’è stài minìster ‘l s’è dai de fà per ötà i minorànse religiùze, l’à fài partì öna campàgna de lièl nasionàl per mèt decórde i dièrse religiù, l’à proponìt öna lège per piö permèt i discórs e i lìber che i ‘nvìda a la violènsa, l’à proponìt de fà stödià ‘n di scöle töte i religiù e de confrontàle tra de lùre e ach de tègn de part per i minurànse religiùze di pòs-cc in del goèrno e pò ach quàter pòs-cc al Senàt. Fò sùra in de löi del 2010 l’à fài turnà a laurà la Consùlta Nasionàl Intereligiùza che l’à metìt insèma i piö ‘mportàncc esponèncc de töte i religiù del Pakistan che i à condanàt töcc insèma ol terorìsm.
Minaciàt e pò copàt fò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti, zamò in del 2009, l’éra stài minaciàt de ès copàt, dezà che ‘l s’éra dài de fà per i Cristià de Gojra, dòpo che in di dizùrdegn de chèl an i n’éra stài copài fò 8 e tra chès-ce 4 dòne e ü s-cèt. I ‘l à minaciàt amò de piö quando l’à sircàt de öta l’Asia Bibi, öna dòna cristiàna condanàda a mórt in del 2010 per blasfemìa e l'éra dicc che l'è öna lège nìgra.
I Stacc Ünìcc i à domandàt che ‘l födès tütelàt e i à sircàt de fàga ìga öna màchina blindàda, ma l’è servìt a negót. Ol Shahbaz Bhatti per prim ‘l se spetàa de ès copàt, isé l’à giràt ü vìdeo, co l’idéa de fal ègn fò adóma dòpo che i ‘l ès copàt e ‘n del vìdeo ‘l dizìa “Mé crède ‘n del Signùr che l’à dacc la sò éta per nóter e só prónt a mör per chèl che crède. La mé éta l’è töta per la mé zét e mé möraró per difènt i sò dirìti”.
Segónt chèl che l’à dicc la BBC, ol Shahbaz Bhatti l’éra ‘n gir per laurà in d’ü quartér residensiàl de Islamabad, l’éra apéna egnìt vià da la cà de sò màder, quàndo sö la sò màchina i è riàde i balòtole: in chèl momènt l’éra desperlü e ‘l gh’éra ‘nsèma gna öna guàrdia. Chèi del Tehrik-i-Taliban i à dicc a la BBC che i gh’à sparàt, dezà che l’éra ü bestemiadùr famùs. Compàgn de lü l’éra stài copàt ol Salman Taseer, che pròpe cóme lü l’éra criticàt la lège sö la balsfemìa.
I ‘nvestigadùr ‘mpó i gh’à dài la cólpa a i Talibà e ‘mpó i à sircàt de bötàga adòs la cólpa pròpe a i cristià, tat che i à fài capì che ‘l sarès stài copàt per di béghe 'ntra cristià, ma di asasì s'è saìt gnamò negót.
Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti l'à cöntàt sö la sò stòria e la sò éta in d'ü lìber scricc in del 2008 col tìtol de Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa tradüzìt ach in italià.
Paul Bhatti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo l'atentàt la màma e la sorèla del Shahbaz Bhatti i à dözìt iscapà del paìs e i è 'ndàce a stà de cà 'n Canadà, 'ndóe l'istà ü di fradèi del Shahbaz, menimà 'l sò fradèl piö grant ol Paul Bhatti che da tàce agn l'istàa 'n Vèneto a Treviso e 'l lauràa cóme dutùr di s-cètì, l'à facc la stràda a cuntràre e l'à decidìt de turnà 'n Pakistan per finì 'l laurà del sò fradèl e l'è staì lüminàt Consiglér Speciàl del Ministèr di Minorànse Religiùze.
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cristiani in Pakistan. Nelle prove la sofferenza, 2008, Shahbaz Bhatti, Marcianum Press, Venezia.
- Blasfema, 2010, Asia Bibi, Anne- Isabelle Tollet, Mondadori, Milano.
- Morte di un blasfemo. Shahbaz Bhatti un politico martire in Pakistan, 2012, Francesca Milano, Edizioni San Paolo, Milano.


text:
L'inferno
L'Inferno (’L inféran) 'l è 'n film dramàtic dal 1994 ad Claude Chabrol, trat da na vècia scritùra dal 1964 'd Henri-Georges Clouzot che però al n à briśa psû purtàr-la a cumpimènt par di mutìṿ ad salùt.
Sunt
Paul Prieur (François Cluzet) al còmpra, faghénd di dèbit, un vèć albêrg davśèṅ a 'n lâg in dla Garòna Élta, minga luntàṅ da Tulóśa e 'l al fà dvintàr cuma nóṿ. Al sa spóśa pò cun la Nelly (Emmanuelle Béart) e al gh'à sèg un fiōl, al pìcul Vincent. Al n pōl pròpria minga lamintàr-as ad gnint parchè al gh'à un bèl lavōr ch'al fruta dimóndi, un fiōl e na mujér ch'la par na miss e ch'la gh vōl bèṅ.
Purtàr avànti 'l albèrg al dvènta però sèmpar più dûr e difìcil e al stress al custrìnś Paul a tōr dimóndi da spés dal madśìni par durmìr. Ma tōr cla ròba lè la gh fà un brut schèrs. Piàn piaṅ al taca a far-as l'idéa che sò mujér, ch'l'è gustóśa cun tut i cliènt, la gh faga i còran, specialmènt cun al mecànic Martinot (Marc Lavoine) dimóndi più śóvan ad lò.
Parchè la bèla Nelly, ch'la và in gir p'r al paéś cun cal stanèli lè che tut i la tìnan 'd òć, stà-la sèg? P'r amōr o p'r i bèsi? Cuś à'l fat lò par meritàr-as na bunàsa acsè?
Un dè a sucéd ch'al véd na prujesiòṅ ad diapuśitìvi cun lōr dū dèntar: i n àṅ fat gnint ma minga a i òć ad Paul ch'al pèrd la tèsta e al dvénta gelóś mat, al litga ad cuntìnuṿ cun sò mujér e i afàr i tàcan a 'ndàr a raméngo.
La Nelly la ciàma 'n dutōr ch'l al vìśita e al gh prumét ch'al dè dòp 'l al purtarà a far-as ricuveràr. Ma a gh'è incóra na nòt da pasàr insém e Paul 'l è prònt a far incòsa cóntar cla "malnéta" ad sò mujér.


text:
San Pelegrì
San Pelegrì lè ü bèl paìs de la Al Brembana, in pruinsa de Bèrghem, cognusìt in töt ol mónt, per l’aqua, i tèrme e i bèi palàs liberty, suratöt ol Casinò e ‘l Grand Hotèl.
El g'ha 'na popolasiù de 4 952 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 22,8 km² e 'na densità de popolasiù de 217 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àlgua, Braca, Brembila, Doséna, Gerusa, San Gioàn Biànch, [[Serina
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de San Pelegrì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dacurt è cumparida la versiun 5.0 da Mozilla Thunderbird, in program per retschaiver, scriver ed administrar e-mails. Cun la versiun 5.0 è era per l’emprima giada cumparida ina versiun rumantscha dal program.
Telechargiar Thunderbird 5.0 per rumantsch!
www.mozilla.org/rm/thunderbird
Dumondas frequentas davart Thunderbird
Tge è Thunderbird?
Thunderbird è in program gratuit e liber per administrar e-mails e feeds da novitads. El vegn installà local sin tes computer e n’è betg ina applicaziun en l’internet. Malgrà ina massa funcziuns è Thunderbird simpel dad utilisar. Guarda las funcziuns da Thunderbird per retschaiver ina resumaziun da las funcziuns dal program.
Tgi fa Thunderbird?
Thunderbird vegn sviluppà, testà e translatà da collavuraturs e voluntaris da Mozilla, ina organisaziun senza finamira da profit. Mozilla sviluppescha p.ex. era il navigatur Firefox.
Daco duess jau utilisar Thunderbird?
Thunderbird è gratuit e liber. Thunderbird ha ina massa coolas funcziuns. Thunderbird ta surdat la controlla e survista da tes e-mails. I existan ina massa supplements per Thunderbird che ta laschan extender e persunalisar tes program d’e-mails. Thuderbird è part dal Mozilla Manifesto, ina empermischun da Mozilla per in internet avert, accessibel a tuts sut las medemas cundiziuns.
È Tunderbird gratuit?
Gea! Thunderbird è software da open-source. Mintgin po telechargiar ed utilisar gratuitamain e libramain il program e po contemplar u modifitgar il code da funtauna tenor las cundiziuns da licenza.
Nua pos jau telechargiar Thunderbird?
Qua pos ti telechargiar Thunderbird per rumantsch. Autras linguas stattan a disposiziun qua. Il code da funtauna e versiuns pli veglias chattas ti sin noss server FTP.
Stat Thunderbird era a disposiziun per rumantsch?
GEA! Thunderbird ha in grond team da translaturs che lavuran per porscher tut las versiuns en bleras linguas. Tut las linguas che stattan a disposiziun chattas qua.
Funcziunescha Thunderbird sin mes computer?
Probablamain. Windows, Mac e Linux stattan a disposiziun sin la pagina da telechargiar. Per auters sistems operativs pos ti cumpilar il code da funtauna directamain da la pagina da FTP.
Tge è mia adressa d’e-mail da Thunderbird?
Thunderbird è in program d’e-mail ch’è installà sin tes computer e vegn utilisà per trametter, retschaiver, zavrar e tschertgar e-mails. Thunderbird na porscha naginas adressas d’e-mail u auters servetschs da transmetter e-mails. Ti pos dentant utilisar prest mintga adressa d’e-mail cun Thunderbird.
Cordial engraziament
Nus vulain engraziar cordialmain a las uniuns ed instituziuns che han sustegnì la translaziun da Mozilla Thunderbird en rumantsch: La promoziun da la cultura chantun Grischun, la Giuventetgna Rumantscha, la Quarta lingua, la Lia Rumantscha ed l’Uniun rumantsch grischun. Grazia fitg!


text:
William Cameron Townsend
El William Cameron Townsend (9 luj 1896 - 23 april 1982) a l'è staa on important missionari protestant in America Latina. El sò ministeri l'è comenzaa in di primm ann del XX secol. I organizzazion che l'ha faa sù duranta la soa vida (Traduttor de la Bibbia de Wycliffe; Istituu Estiv de Lenguistega) hinn attiv anca al dì d'incoeu, e hinn concetraa sul voltà la Bibbia in di lengov minoritari. L'idea che la moeuv quest organizzazion l'è che se la Bibbia l'è disponibil in del lenguagg de ona popolazion, questa la pò diventà pussee autònoma sul pian religios, e i sò appartenent pòden vess i capp de la pròpria gesa.
Quand, in del 1917-1918, el giovin Townsend el provava a vend di Bibbi in Spagnoeu in del Guatemala, el s'è renduu cunt che la magior part di persònn che l'incontrava la parlava nò el Castejan, ma el Cakchiquel, ona lengua che l'era mai stada scrivuda, traj alter còss. L'ha donca desmettuu de vend i sò Bibbi e l'ha comenzaa a viv traj Cakchiquel. Inoltra l'ha imparaa la lengua, de la qual l'ha creaa on alfabett e ona traduzion del Noeuv Testament in domà des ann.
Per i alter minoranz lenguistich, el Townsend l'ha fondaa in del 1934 in Arkansas el Camp Wycliffe (John Wycliffe l'è staa on eretich del Medioev, el primm a voltà la Bibbia in Ingles), faa sù per insegnà a giovin òmen aj vari metod de traduzion. Se a l'inizzi gh'eren domà cinch student, incoeu quest progett l'ha daa vida aj grand organizzazion che hinn staa citaa pussee sora.


text:
Piano
El piano (el nomm intregh l'è pianufort, ch'al ven del talian pianoforte) l'è un strüment müsegal cunt una tastera. Un piano nurmal al gh'ha 88 tast. I piano druven i tast per möv di martell che i pica sura i cord lé denter, e pöj i fann son. I piano i henn in do misür de bas: grand piano e piano a mür. El piano a l'è staa un strüment devera popular ind la müsega classega de l'Ucident fina del tard XVIII secul. Chel lü ch'el suna el piano al ven ciamaa pianista.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El piano l'è staa inventaa del Bartolomeo Cristofori de Padua, in Italia. Lü l'ha faa sö 'l so prim piano ind el 1709. Ind el principi, el strüment el se ciamava "fortepiano", ch'al vör dì "fort-pian" in talian. El Cristofori l'ha desvelüpaa del clavicembal che'l par cume un piano, ma i cord del clavicembal i henn picaa de una lama picinina de metal. Ind el piano i cord i henn picaa de un martell. I prim strümencc a tastera, cume el clavicembal e l'orghen, ch'i eren druvaa a chel temp lé, i even una tastera debon püssee cürta respett a incö. Gradüalment la tastera l'è devegnüda püssee lünga fina a quand l'è rüvada a i 88 not (7 utav püssee tre not) del piano d'incö.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Storia del Piano, Association of Blind Piano Tuners, UK
- The Piano Encyclopedia- Sit che'l fa vidé cume sunà e fà sö müsega.
- The Frederick Historical Piano Collection
- Materiaj de legn de un piano
- Piano Room
- Martha Beth Lewis' Piano Page - Infurmaziun ütil söl piano


text:
Bylaws
Art. 1 Num, sedia ed onn da gestiun
Sut il num „Wikimedia CH" – uniun per la promoziun da la savida libra – numnada en il proxim text „uniun" – exista in'uniun tenor artitgel 66 ss. dal Cudesch civil svizzer.
La sedia da l'uniun è Turitg.
L'onn da gestiun è l'onn chalendar.
La communicaziun entaifer l'uniun succeda en la lingua dals suprastants.
Art. 2 Finamiras ed incumbensas
L'intent da l'uniun è da promover la producziun, rimnada e derasaziun da cuntegns libers (engl. Open Content) en moda na lucrativa, per pudair promover l'egualitad da las schanzas tar l'access a savida e furmaziun. Cuntegns libers en il senn da l'uniun èn tut las ovras, ch'èn messas da lur autur sut ina licenza, che lubescha a mintgin da derasar e d'adattar las ovras gratuitamain. Latiers duai er l'enconuschientscha per dumondas socialas e filosoficas vegnì rinforzadas.
Tar la rimnada e la derasaziun da cuntegns libers duain en emprima lingia, na dentant betg sulettamain, Wikis vegnir en acziun. Wikis èn sistems da software ch'èn accessibels sur l'internet, e che pussibilitescha als utilisaders l'access tar ils cuntegns sco er la pussaivladad da midar quests e da scriver novs. In exempel enconuschent per quai princip è l'enciclopedia libra „Wikipedia" ch'è vegnida iniziada da Larry Sanger e Jimmy D. Wales e che vegn manada da la fundaziun Wikimedia.
L'uniun parta sias finamiras cun la Wikimedia Foundation Inc., ina organisaziun d'util public cun sedia a Florida en l'USA. La Wikimedia Foundation coordinescha las activitads tenor las finamiras da l'uniun en il sectur internaziunal ed administrescha il nums dals differents projects internaziunals da Wikimedia.
Las finamiras principalas da l'uniun èn:
il manaschi ed il sustegn finanzial da sistems d'internet per la producziun, rimnada e derasaziun da cuntegns libers. La prioritad duai dentant vegnir messa sin ils differents projects da Wikimedia internaziunals.
la derasaziun e la promoziun da la derasaziun da cuntegns libers en autras furmas, p. ex. en furma digitala u en furma stampada, cun prioritad sin ils cuntegns da las differentas paginas dals projects internaziunals da Wikimedia.
la procuraziun, preparaziun e derasaziun d'infurmaziuns, sco er la lavur publica tar il tema cuntegns libers, Wikis ed ils differents projects da Wikimedia. Quai duai p. ex. Succeder entras arranschaments e material d'infurmaziun.
da sclerir dumondas scientificas, socialas, culturalas e giuridicas en connex cun cuntegns libers e Wikis p. ex. entras expertisas, studis e la surdada da stipendis.
La promoziun dal stgomi e la collavuraziun tranter ils differents projects en las differentas linguas, cunzunt en las linguas tudestg, franzos, talian e rumantsch sco er ils differents dialects dals projects da Wikimedia alemans.
L'uniun po era procurar per meds, uschè lunsch che quests vegnan impundids per ils sura numnads intents, per autras corporaziuns favurisadas fiscalmain resp. dal dretg public e transmetter quests a quellas sco er sa participar a talas cooperaziuns u daventar commember.
L'uniun persequitescha sulettamain e direct finamiras da l'util public. Ella è activa en moda e maniera altruistica e na persequitescha betg en emprima lingia atgnas finamiras economicas.
Ils meds da l'uniun pon sulettamain vegnir utilisads per las finamiras statuarias. Ils commembers n'obtegnan en lur posiziun da commember betg donaziuns da l'uniun. Ils commembers na dastgan tar la schliaziun da l'uniun betg retschaiver parts da la facultad da quella. Persunas n'astgan betg vegnir privilegiadas cun indemnisaziuns sproporziunadas u che cuntrafan a l'intent da l'uniun.
Art. 3 Commembranza
Commember sa mintga persuna natirala u giuridica daventar.
L'uniun consista or da commembers activs, commembers promoturs e commembers d'onur.
Commember activ po mintga persuna natirala daventar, che vul sa participar activ en l'uniun u ad in project che vegn sustegnì. Commember promotur po mintga persuna natirala u giuridica daventar, che na sa participescha betg activ, che vul dentant sustegnair las finamiras ed incumbensas da l'uniun.
Sco commember d'onur pon persunas natiralas vegnir nominadas, ch'èn s'engaschadas en speziala moda e maniera per l'uniun. Per quai è in conclus da la radunanza necessari.
Art. 4 Dretgs e duairs dals commembers
Ils commembers èn autorisads da sa participar a tut las occurrenzas purschidas da l'uniun. Ultra da quai han els il dretg da far propostas a la suprastanza ed a la radunanza.
Ils commembers èn obligads da sustegnair l'uniun e sias finamiras – er en la publicitad – sco er da pajar la contribuziun annuala punctualmain tenor il reglament da contribuziuns actual. Els èn ultra da quai er obligads da communitgar immediat a l'uniun la midada d'adressa postala u electronica. Per consequenzas che resultan ordlonder, ch'il commember n'ademplescha betg sias obligaziuns, e il commember sez responsabel e deliberescha l'uniun da tut la responsabladad.
Commembers activs han il dretg d'eleger activ e passiv sco era il dretg da proposta, da votar e da pledar a las radunanzas.
Commembers promoturs han il dretg da proposta e da pledar a las radunanzas, dentant nagin dretg da votar u dretg d'eleger.
Commembers d'onur èn deliberads da la contribuziun annuala ed han uschiglio ils medems dretgs e duairs sco ils commembers activs.
Art. 5 Cumenzament e fin dal commembranza
Per daventar commember dovra quai ina dumonda a scrit per posta u e-mail a la suprastanza. Sur da la dumonda da recepziun decida la suprastanza cun ina simpla maioritad da vuschs. La suprastanza n'è betg obligada da menziunar ils motivs da refusa. Il requirent refusà po pretender che la radunanza generala decidia sur da la dumonda per daventar commember.
La commembranza finescha entras l'extrada voluntaria, exclusiun, mort dil commember u entras sperdita da la capacitad giuridica tar persunas giuridicas.
L'extrada sto succeder tras in'abdicaziun a scrit trais mais avant la fin da l'onn da gestiun a la suprastanza. Sin explicit giavisch po l'extrada era succeder immediat. En quai cas han las contribuziuns da l'onn current tuttina da vegnir pajadas.
L'exclusiun immediata d'in commember ord in impurtant motiv po vegnir proclamada, sch'il commember cuntrafa als statuts u als interess da l'uniun. La suprastanza po decider sur da l'exclusiun d'in commember cun dus terz da las vuschs. 2 emnas avant quella decisiun è da dar al commember la pussaivladad da prender posiziun cunter las rinfatschas. Commembers exclus pon inoltrar in recurs tar la suprastanza per mauns da la radunanza dals commembers entaifer 30 dis. Quai recurs vegn tractà a la proxima radunanza ordinaria dals commembers. A questa radunanza han ton la suprastanza sco era il recurrent la pussaivladad da prender posiziun a bucca u a scrit. La radunanza dals commembers decida suenter cun maun pli.
Tar la terminaziun da la commembranza, n'emporta betg ord tge motiv, spiran tut ils dretgs da commember. Ina restituziun da contribuziun, donaziuns u autras prestaziun è da principi exclusas. Quai na vala betg per las pretensiuns da contribuziuns che n'èn anc betg vegnidas pajadas.
La commembranza va a fin, sch'il commember na paja betg la contribuziun annuala. Arriva il pajament da la contribuziun annuala betg enfin il termin inditgà, suonda in'admoniziun. A quella suonda suenter almain 30 dis ina segunda admoniziun. Il commember vegn stritgà da la glista da commembers il pli baud duas emnas suenter che la segunda admoniziun è vegnida tramessa. Tut las admoniziuns ston vegnir fatgas a scrit. La suprastanza decida la persuna u las persunas che han la cumpetenza e la responsabladad da stritgar commembers da la glista cun in simpel conclus. Il commember vegn infurmà a scrit, ch'el è vegnì stritgà da la glista. La suprastanza vegn era infurmada a moda e maniera adequata davart il conclus.
Art. 6 Contribuziun da commember
L'autezza da la contribuziun da commember vegn fixada a la radunanza da commembers.
Art. 7 Organs da l'uniun
Organs da l'unin èn:
la radunanza da commembers
la suprastanza
il post da revisiun
Art. 8 Radunanza da commembers
L'organ suprem è la radunanza da commembers. La radunanza da commembers ha da decider sur da dumondas da principi e sur da fatschentas da l'uniun. Ella ha en spezial ils suandants pensums:
eleger la suprastanza ed il post da revisiun,
approvar il rapport ed il quint annual ed il rapport dal post da revisiun,
approvar il preventiv annual,
dar scarica a la suprastanza ed il post da revisiun,
fixar la contribuziun da commembers,
approvar midadas dals statuts,
tractar e decider davart da proposiziuns inoltradas,
tractar e decider davart da fatschentas che la suprastanza ha preparà,
decider davart d'ina eventuala schliaziun da l'uniun.
La suprastanza ha da convocar ina giada per onn la radunanza da commembers. Ella ha d'avair lieu en l'emprima mesadad da l'onn. L'invitaziun ensemen cun la glista da tractandas ed eventualas propostas ch'èn gia avant maun stoncuntanscher ils commembers per posta u e-mail almain otg emnas avant. Giavischs per midadas u amplificaziuns da la glista da tractanda e da las propostas d'elecziun, sco er proposiziuns dals commembers ston cuntanscher la suprastanza quatter emnas avant la radunanza da commembers.
Proposiziuns fatgas pli tard u era durant la radunanza da commembers, exclus midadas da statuts, ston figurar sin la glista da tractandas, sche la maioritad dals preschents acceptan quai (propostas urgentas).
Ina radunanza da commembers extraordinaria ha la suprastanza da communitgar immediatamain cun ils exacts motivs, sche l'interess da l'uniun pretenda ina tala radunanza. Ils commembers pon er giavischar ina radunanza da commembers sche 10% dals commembers, dentant almain 10 commembers pretendan quai. Il giavisch per ina tala radunanza è d'inoltrar a scrit cun inditgar las finamiras ed ils motivs a la suprastanza.
Decisiuns da la radunanza da commembers vegnan scrits en in protocol. Quel vegn mess a disposiziun entaifer 60 dis suenter la radunanza als commembers. Approvà vegn quel a la proxima radunanza da commembers.
Art. 9 Dretg da votar / cumpetenza da decider
Mintga commember che ha il dretg da votar ha ina vusch. Il dretg da votar n'è betg transferibels.
Mintga radunanza da commembers ch'è vegnida convocada confurm a l'urden è cumpetenta da decider.
La radunanza da commembers prenda lur decisiuns cun maun pli da las vuschs valaivlas. Tar in'egualitad da las vuschs vala la proposiziun sco refusada.
Per midadas da statuts e la decisiun per schliar l'uniun basegna quai la maioritad da dus terz da las vuschs inoltradas.
Art. 10 Suprastanza
La suprastanza sa cumpona d'in president/presidenta e da 4-6 ulteriurs commembers.
Ils commembers da la suprastanza vegn elegida per in onn. Pliras reelecziuns èn pussaivlas. Il temp d'uffizi da la suprastanza veglia finescha 60 dis suenter l'elecziun da la nova suprastanza. En quai temp ha l'anteriura suprastanza da surdar las fatschentas confurm a l'urden a la nova suprastanza.
La suprastanza prenda decisiuns cun maun pli. Tar in'egualitad da vuschs dat il president la vusch da tagl. La suprastanza è abla da decider, sche almain la mesadad dals commembers da la suprastanza prendan part a la votaziun. Las decisiuns da la suprastanza vegn protocollada. La suprastanza communitgescha regularmain, dentant minimum mintga 2 mais, davart activitads passadas e futuras, sco era davart ils impurtants conclus. La suprastanza sa constituescha sezza.
La suprastanza regla u deleghescha las fatschentas da l'uniun che n'èn tenor ils statuts betg suttamessas ad in auter organ.
La suprastanza rapporta a la radunanza da commembers davart da lur lavur.
Giuridicamain valaivel per l'uniun è mo la suttascripziun da dus commembers da la suprastanza.
La responsabladad da la suprastanza sa restrenscha sulettamain sin intenziun e negligientscha.
Art. 11 Post da revisiun
Il post da revisiun consista ord dus revisurs. Ils revisurs na dastgan betg esser commembers da la suprastanza u emploiads da l'uniun. Els vegnan elegì per in onn da la radunanza da commembers. Pliras reelecziuns èn pussaivlas.
Il post da revisiun controlla ils cudeschs e la cassa, sche quella lavur na vegn betg delegada ad in post fiduziar. El suttametta a la radunanza da commembers annualmain in rapport cun la proposiziun argumentada d'approvar u da nun approvar il quint annual.
Il post da revisiun po da tut temp avair invista en la contabilitad.
Art. 12 Finanzas
La suprastanza è responsabla per la contabilitad principala da l'uniun e l'administraziun da la facultad.
Per las obligaziuns da l'uniun stat exclusivamain la facultad da l'uniun bun. Ils commember n'han betg da star bun per obligaziuns da l'uniun.
Art. 13 Schliaziun da l'uniun
Tar la schliaziun u l'aboliziun da l'uniun u sche l'intent da l'util public croda vegn la facultad da l'uniun surdada ad ina corporaziun dal dretg public u ad ina corporaziun favurisada fiscalmain per promover la savida tenor il senn da quests statuts. Il retschavider vegn definì ensemen cun la decisiun da la schliaziun da l'uniun.
Ils commembers da la suprastanza fingeschan sco liquidaturs, uschè lunsch che la radunanza da commembers na decida betg insatge auter.


text:
Cavriàna
Cavriàna (nòm uficiàl en Italià: Cavriana) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 3 956 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 110 ab./km².. El cunfìna coi cümü de Gùit, Gidisöl, Lonàt (BS), Médule, Monsanbàn, Posolènch (BS), Sulfrì, Ólta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc de Cavriàna l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Profondo Rosso
Profondo rosso (Rós fónd) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1975 ad Dario Argento.
L'òpra la stà a mèś fra 'l perìud thriller dal regìsta rumàṅ (quél di tri film cun dal bèsti, uśèl, gat e mósca, in di tìtui, L'uccello dalle piume di cristallo, Il gatto a nove code e Quattro mosche di velluto grigio, e difàti al tìtul pinsâ subìt par qvést chè 'l éra La tigre dai denti a sciabola) e quél sucesìṿ dla scarésa, ch'al gh'à abû inìsi cun Suspiria dal 1977.
A gl'efèt speciài al gh'à laurâ anc Carlo Rambaldi méntar la mùśica l'è di Goblin, cun soquànt braṅ dal pianìsta jazz Giorgio Gaslini. Al film, ambintâ a Róma, 'l è stâ girâ anc a Turèṅ e Perùśa.
Fîṅ da subìt, quànd 'l è gnû fóra in dal sali, al film 'l à cgnusû al sucès dal pùblic, muciànd sù 2 migliàrd e 700 migliòṅ ad Franc in alóra.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Rojo oscuro in Spaggna, Les Frissons de l'angoisse in Frància e Deep Red in di marcâ ingléś.
Sunt
Durànt un cungrès ad parapsiculugìa a Róma, la sensitìva tedésca Helga Ulmann la diś tut 'd un trat ch'l'à sintî in dal teàtar i pinsér catìṿ ad 'n asasèṅ ch'l à bèla masâ in pasâ e ch'l al farà incóra. A la fiṅ d'l incóntar la fà savér a 'l psichiàtar Giordani ch'la sà anc al sò nóm. Turnàda a cà, chi lē la sènt na canta da putèṅ e pò la vèṅ cupàda a cólp ad manarèṅ a n faghénd minga in tèmp a vudàr al sac.
Lè 'd sóta al pianìsta ingléś Marc Daly, ch'al s éra pròpria stablî in dal stàbil dla Ulmann, al véd sénsa vlér, insém a 'l sò amìg imbariagòs Carlo, al cadàvar dla dóna śbragàr al vēdar dla fnèstra. Curs sù in sò ajùt, al véd scapàr via na figùra vistìda ad négar. Pôc tèmp dòp a rìva lè anc la pulisìa e na giurnalìsta dimóndi curióśa, la Gianna Brezzi, ch'la decìd ad dar-ag na maṅ par catàr al killer.
Marc al n s dà minga paś parchè, turnànd in d'l apartamènt dla medium, a gh'éra pars ch'a fus sparî un quàdar da 'l andavèṅ. In séguit al muśicìsta al và a catàr Carlo a cà sua ma lè a gh'è sōl sò màdar, na vècia atóra a ripòś. Lì lē la 'l manda da 'n amìg dal fiōl, Massimo Ricci, ch'al gh vèra 'l us faghénd-ag védar 'd èsar un travistî, rendénd acsè ciàr i gust sesuài ad Carlo.
La sira, méntar 'l è drē a sunàr al pianufòrt in dal sò apartamènt, Marc al sènt di stus: 'l asasèṅ 'l è rivâ a cà sua par masàr-al. Chi lò al mét sù la mùśica da putèṅ ma 'l ingléś al la scampa dmandànd ajùt par telèfun a la Gianna e sarànd-as dèntar a ciàṿ.
Al dè dòp Giordani e 'n sò culéga i gh dìśan che cla canta lè da putèṅ, ch'la sarvìs a 'l killer par dar incóra vita a 'l climax ad na sèrta situasiòṅ ch'l iva visû durànd di àtar masamènt, la s cata in un lìbar vèć ciamâ Fantàśum dal dè 'd incō e legéndi négri 'd adès. Catâ al lìbar, Marc al decìd 'd andàr a far dal dmandi a la sò autóra Amanda Righetti. Ma 'l manìac al 'l à tgnû 'd òć in bibliutéca e a cà dla scritóra al gh và prima lò. La pòvr’Amanda la cata un putòć impicâ e pò, in dal tentatìṿ ad difénd'r-as dòp ch'l'éra andàda via la luś, l'insfìlsa un sò mèral cun un fèr d'l uncinét, prima ad murìr andgàda in dl'àqua bujìnta. Prima ad far-al però la gh la cava a scrìvar cun un dî al nóm dal killer in sal mur mój ad vapōr ma 'l vènt al scanśèla incòsa.
Al dè dòp Giordani, andâ persunalmènt a cà dl’Amanda, al véd la puśisiòṅ strana dal sò dî còntra 'l mur e al capìs ch'a gh'è quèl ch'a traśa. Vrénd dal tut i rubinét dl'àqua calda, a s fórma incóra la cundénsa atàc e acsè al psicòlug al pōl lèśar finalmènt al nóm d'l asasèṅ.
In cal méntar Marc al cata la vila cuntàda in dal lìbar, la "Vila dal putèṅ ch'al siga", e al s fà dar al ciàṿ da 'l custòdi ch'al gh'à na fióla cun i cavìi rós, Olga, ch'la s diverìs a insfilsàr al luśérti cun dal guci. Andâ dèntar, Marc al cata sóta 'l intónag 'd un mur al diśégn 'd un putèṅ ch'al tîṅ in maṅ un curtlàs cun da na banda 'n óm cun al pèt pîṅ ad sangṿ davśèṅ a 'n àlbar ad Nadâl.
La sira Giordani al vrév ciamàr-al par dir-ag al nóm d'l asasèṅ ma a n al cata minga. Méntar 'l è drē a bév'r-as un tè, in dla sò cambra al s gh para incóntar un putòć mecànic dòp ch'l'éra partìda la mùśica da putèṅ. Al psicòlug al al śbraga ridénd ma pò al vèṅ cupâ anca lò.
Tut quéi ch'i psìvan jutàr Marc a risòlvar al mistēr i vénan fat fóra. A lò a n gh résta da far àtar ch'andàr, insém a la Gianna, in dla scóla d'l Olga par pascàr al nóm ad quél che, dimóndi an prima, 'l iva fat di diségn cuma quél dla vila parchè la putìna la 'n iva tòlt òṅ da 'd là cumpàgn e la 'l tgniva in dla sò cambra.


text:
Il gatto a nove code
Il gatto a nove code (Al gat a nóṿ cói) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Dario Argento ch'al fà part 'd un grup ad tri film cun dal bèsti in di tìtui, dòp L'uccello dalle piume di cristallo e prima ad Quattro mosche di velluto grigio. 'L è stâ girâ a Róma, Turèṅ e Pumèsia, faghénd sù in alóra 2 migliàrd e 400 migliòṅ ad Franc.
Gl'elemènt ch'i piàś'n al regìsta chè i gh'èṅ tut: tensiòṅ misćiàda a 'l irunìa e di persunàǵ curióś ad cuntóran (al barbēr sicigliàṅ, al futògraf rumàṅ, al làdar genuéś, al pulisiòt Morsella ch'al dascór sōl ad cuśìna, un fnòć milurdèṅ e via acsè).
Al film al s è psû far par via di americàṅ dla National General ch'i èṅ andâ a drē dimóndi cun quéi dla Titanus par far-al, dmandànd però ch'i gh fùsan dèntar di atōr più cgnusû lè da lōr cuma 'l prutagunìsta James Franciscus ch'al daśgnìva da L'altra faccia del pianeta delle scimmie.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Die neunschwänzige Katze in Germâgna, Le Chat à neuf queues in Frància, El gato de las 9 colas in Spaggna e The Cat o' Nine Tails in di marcâ ingléś.
Sunt
Na sira 'l ex giurnalìsta òrub Franco Arnò (Karl Malden), ch'al tira avànti scrivénd di cruśivèrba e di puzzles, méntar 'l è drē a far dū pas cun sèg la sò amàda anvōda pìcula Lori (Cinzia De Carolis), al sènt dū óm ch'i bacàjan sintâ in sna màchina davànti a 'n istitùt ch'al fà di studi genètic, 'l "Istitùt Terzi". Pôc tèmp dòp, qualchidòṅ al gh và dèntar dòp avér dâ na śéśula a 'l purtinâr p'r andàr a pascàr quèl in 'n archìvi segrét. Al dè dòp Arnò al tórna là e al gh cata anc un giurnalìsta ch'al và a la casa ad scoop, Carlo Giordani (James Franciscus). In cal méntar i dutōr i s riunìsan 'd intóran par capìr cuśa pōl èsar sucès. Al Dr. Braun (Horst Frank) al diś ch'a n è stâ purtâ via gnint, al Dr. Casoni (Aldo Reggiani) al s è parsuàś invéci ch'a sia un caś ad spiunàǵ indistriàl.
Òṅ ad quéi ch'i ér'n in màchina la sira prima, al Dr. Calabresi (Carlo Alighiero), al finìs sóta 'n tréno e subìt a s pénsa ch'a sia 'n incidènt ma Carlo e Franco i s daṅ da far par catàr quèl e i vènan a savér ch'in stasiòṅ, ch'al dè là, i gh'ér'n anc di paparazzi parchè i gh'ìvan da tōr śò 'n vip. Righetto (Vittorio Congia), òṅ ad lōr, guardànd al foto, al véd che un bras 'l iva dâ 'n cuć a Calabresi, faghénd-al murìr. Purtròp al killer al và in dal sò studi e 'l al stròsa, purtànd-ag via al foto e i negatìṿ.
Cardénd ch'l asasèṅ al sia òṅ fra 'l Dr. Morbelli (Emilio Marchesini), Casoni, al Dr. Esson (Tom Felleghy) e Braun, Giordani al và a dascórar cun al diretōr d'l istitùt, pròpria quànd al pruf. Terzi (Tino Carraro) al taca na relasiòṅ cun sò fiōla Anna. Arnò invéci al và a catàr la muróśa ad Calabresi, la Bianca Merusi (Rada Rassimov). In cal méntar l’Anna la cònta a 'l giurnalìsta che in d'l istitùt i éran drē a lauràr a na madśìna ch'la sarvirés par cumbàtar i cambiamènt negatìṿ di crumuśóma. Anc al dutōr Braun, catâ da Giordani in un bar par fnòć, al gh diś la stésa ròba ma gnint da piò.
Cla sira lè la Bianca la telèfuna a Arnò dgénd-ag 'd avér catâ un bijitèṅ cun scrit insìma al nóm d'l asasèṅ ma la n fà minga in tèmp a far savér gnint da piò parchè la vèṅ cupàda a cà sua. Però al fujét al n s cata minga parchè lē la 'l iva lugâ déntar 'n arlój 'd òr. Al dè dòp Franco al lèś na létra mandàda a lò ch'la diś: „na vòlta a gh'éra 'n enigmìsta che, insém a 'n giurnalìsta, al vliva savér parchè sèrta gint la mōr. Acsè 'l enigmìsta e al giurnalìsta i finìsan anca lōr in sla lista!“.
Giordani al và avànti listés e al vèṅ a savér che Braun 'l è pîṅ ad bèsi sénsa ch'a s sàppia da in du i s daśvnìsan e che Casoni 'l éra stâ lasâ a cà da 'n àtar istitùt in dal pasâ. Chi lò al gh cònta ch'al fàrmag ugèt di studi al sarés stâ pinsâ par curàr la cumbinasiòṅ di crumuśòma XYY ligâ a la predispuśisiòṅ in d'l óm a la viulénsa e a far dal mâl.
Al dè dòp Giordani al finìs a lèt cun l’Anna pròpria méntar qualchidòṅ al próa, sénsa cavàr-gh-la, a masàr-i, śbragànd al tubadùri dal gas e miténd dal vlèṅ in dal lat. Carlo al và subìt a cà 'd Braun, pinsànd ch'al sia stâ lò, ma a n è briśa acsè parchè chi lò 'l è mòrt in sal divàṅ e Manuel (Werner Pochath), òṅ di sò amànt, al gh và adòs dand-ag la cólpa.
A n savénd piò csa far, Giordani e Arnò i vànan in dal simitèri dla sità par védar ad catàr al fujét ad Bianca Merusi, saplìda lè.


text:
1914
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 06 04 - Barcelona: sa la ga custitüiss la Mancomunitat de Catalunya.
- 28 06 - Sarajevo (Bòsnia-Herzegovina): ga i sassina l'erée da la curona Austru-Ungaresa, vargott ch'al finissarà descadenaant la Prima Guèra Mundiala.
- 28 07 - Imperi Austru-Ungarées: cheest statt al declara la guèra a Sèrbia, cun la quaal cosa la scumenza la Prima Guèra Mundiala.
- 03 08 - Germània declara la guèra a Francja (Prima Guèra Mundiala).
- 18 08 - Morhange (la Lorena, Francja): intuurn a Lunéville, a média sira, i trüpp Francées i scumenza una pudenta ufensiva par cuchistá cheest paées, in pudé di Tudeesch, ch'a la dürarà fin al dí 20 08 e che la finissarà cun la rota di Francées, ch'i purtava di pantalun russ e i era un bersaj fàcil.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 05 - Lafayette (Alabama, SÜA): Joseph Louis Barrow, cugnussüü cuma Joe Louis, buxaduur Noort-american, campiun dal muunt.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frederic Mistral (Malhana, 08 09 dal 1830 - 25 03 dal 1914), scrituur e lessicògraf pruvençaal, laureaa dal premi Nobel da la literadüra (n. 1830).
- 06 07 - Montevideo (l'Uruguay): Delmira Agustini, puetessa Uruguaiana (n. 1886).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Principaa d'Andora
El Principaa d'Andora (Andorra in catalan) a l'è un paes piscinin del süd-ovest de l'Europa.
La cunfina a nord cun la Francia e a süd cun la Spagna.
La capital a l'è Andorra la Vella.
La gh'ha una süperfiss de 468 km² e una pupulaziun de pressapoch 70.000 abitant.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufiziala a l'è 'l catalan.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andora (nòm ufizial: Principat d'Andorra) a l'è un prinsipaa.
A gh'hinn dü co-princip: el vescuf spagnöl d'Urgell (Joan Enric Vives i Sicília, del 2003) e 'l president de la repübliga francesa (François Hollande, del 2012).
El Prim Minister a l'è l'Jaume Bartumeu Cassany (del 2005).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 Andorra la dupra l'Euro, ma l'ha minga faa di sò munet.


text:
Val Mesolcina
La Val Mesolcina (Misox in tudesc'ch; Val Mesauc in rumancc) l'è, insema a la Val Pus'ciav, a la Val Bregaglia e a la Val Calanca, una dei quatru vai del Canton Grisun dove la lingua uficiala l'è 'l talian.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La confina a esc't con la Calanca, a süd col Tisin e a ovesc't con l'Italia. Lè traversada dal fiüm Moesa e dal'autosctrada nazionala A13.
Comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I néf comun che i forma la Val i è chisti (in ordin da sud a nort):
- San Vittore, San Vìtoor
- Roveredo, Rorè
- Grono, Gron
- Verdabbio, Verdabi
- Leggia, Legia
- Cama, Cama
- Lostallo, Losc'tal
- Soazza, Soaza
- Mesocco, Mesoch, che el comprent i frazion de Pian San Giacom e San Bernardin
Circoi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Mesolcina l'è inoltre dividuta in dù circoi politich:
- Circolo di Mesocco, Circol de Mesoch (alta val)
- Circolo di Roveredo, Circol de Rorè (bassa val)


text:
Camiràgh
Camiràgh (Camairago in Italian) l'è un cumün d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 688 abitant (dàto del Dic 2013 [1]). El se tröva in de la Basa Val Padana sü la spunda destra de l'Ada.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se dìs che el sò num el vegna da Camerte Camairago, che el sarés stài el fundatùr.
El burg l'é stai pruprietà de l'arcivesc de Milan Aribert d'Intimian, dòpu ai Visconti, e dopu amò ai Borromeo, ch'i g'hann custrüìd un castell, vers el 1440.
Furtificada in del 1521 da Màrcu Antòni Colonna.
I'enn pasàd da lì anca i Lanzichenecci, in del 1621
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Camiràgh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Munüment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Castell Borromeo, del 1440
- El Santüari dla Madóna d'la Funtana.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Etè dal fèr
Artéccol in dialatt bulgnais
L'etè dal fèr l'è in urèggin un época d'la preistòria o protostòria d'l Europa indòvv as à druvè di mondi al fèr.
In Europa e int'al Vsén Uriänt la ngn'j é l'etè dal brånz e la vén prémma ch'la tachéss la stòria, indòvv i s caten anch'dî scrétt. L'etè dal fèr la cminzéppia dal dudgésum sécol prémma ed Crésst atais al Mèr Mediterràneo e stra'l nòn e l'utèv sécol prémma ed Crést int'l Èlta Europa. C'me pr'äli èltri êpoch d'la stòria i lémmit i canbien a secånda dî sît e däl cultûr. Däl ziviltè al n cgnussén brîsa l'etè dal fèr anch's i avénn dî svilopp di mondi inpurtànt, c'me i Incas.
Donca as pänsa a l'etè dal fèr c'me a un epoca cronologica d'un stèdi d'evoluziån, mo såura tott d'un livèl d'cultûra ch'l'à influenzè l'omen. Al ziviltè ch'a l cgnussén l'etè dal fèr én stè: i Achei int'la Grécia antîga, i Celti, la cultûra d'Hallstatt e d'La Tène, i Villanuvien (Italia de centro-nord)


text:
Rapperswil (BE)
Rapperswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2111 abitant.
El cumün de Rapperswil al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Scheunen, Bangerten, Zuzwil, Deisswil bei Münchenbuchsee, Münchenbuchsee, Schüpfen, Grossaffoltern, Wengi, Ruppoldsried e Messen (SO).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aerial photos (Todesch)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Jeollabuk-do
Jeollabuk-do (Nord Jeolla; hangul: 전라북도; hanja: 全羅北道) a l'è una pruvincia in del südoest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Jeonju.
La pruvincia la cunfina cun Jeollanam-do (al süd), Gyeongsangnam-do (al südest), Gyeongsangbuk-do (al est), Chungcheongbuk-do (al nordest), e Chungcheongnam-do (al nord).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Üsel: Pica sericea
- Fiur: Lagerstroemia indica
- Pianta: Gingko biloba
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Nord Jeolla l'è dividüda in ses cità (si; 시) e vott cunte (gun; 군).