text:
Ils giuvens duain ir pli pauc cun auto e duvrar dapli il traffic public – quai ha decidì il parlament da buobas l’onn passà. Las buobas han fatg ina petiziun e pretendì ch’il BüGa, l’abunament general per tren e bus en il Grischun, daventia per ils giuvens mez gratuit. La fin d'october 2013 è lura sa fatschentà il Cussegl grond, il vair parlament dal Grischun, danovamain cun la petiziun.
Passa 1'000 uffants al di dal traffic public 2018
Da l’entir chantun vegnan classas da terza e quarta al di dal traffic public per uffants. La finamira dals organisaturs è da mussar als uffants ils avantatgs dal traffic public e da pussibilitar ina vista davos las culissas. Il Minisguard accumpogna la scola da Ruschein.


c: text/html

text:
Castegnàt
Castegnàt (en Italià: Castegnato), l'è 'n cümü de 8 334 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta, a 8 km a Òvest de la cità de Brèsa.
El cümü de Castegnàt el se tróa al cunfì orientàl de la zona geogràfica de la Franciacürta. El nòm el par vègner de "castinea", e se pènsa che 'l stàes a 'ndicà 'n bósch de castègne che 'l se troàa a sud del paés. Se g'ha nutìsia che 'ndèla zòna gh'ìa dei posedimèncc dei convèncc de Sànta Giulia e de Rodènch. Pò, dòpo, 'l g'ha fat part del teretóre de Brèsa e, sóta Venésia, 'ndèl 1426, Castegnàt l'è stàt asegnàt a la quàdra de Gösàch e al quartér de Roàt.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
da Flurina Cavegn-Tomaschett
Igl evangeli da nossa pli gronda fiasta da cardientscha, la fiasta da Pastgas, entscheiva cun l’iniziativa dad ina dunna. Quei ei nunusitau! Igl ei Maria Madleina che va, malgrad ch’igl ei aunc tut stgir en ed entuorn ella, sin fossa da Jesus. Aunc ina davosa ga esser cun el, contemplar siu tgierp maltractau, seregurdar dil temps communabel. E forsa anflar ina ni l’autra risposta. Denton – enstagl da rispostas anfla ella ina fossa vita.
La fossa vita sto bein esser stau in schoc per la dunna. Jeu savess capir, sch’ella fuss stada bloccada e paralisada da quei schabetg. Denton il cuntrari: Maria Madleina semetta en moviment – e lu aunc co: ella cuora per parter si’experientscha culs giuvnals. E lezs selain tschaffar da quei moviment e cuoran anavos per sezs daventar perdetgas dalla fossa vita. Igl ei schizun da sentir ina certa concurrenza denter ils dus giuvnals. Tgeinin ei il pli spert?
Schibein Maria Madleina sco Pieder ed il giuvnal che Jesus carezava daventan perdetgas dalla fossa vita. La descripziun digl evangelist Gion lai negin dubi a quei fatg: il crap ruclau naven dall’entrada, ils lenzeuls giun plaun, il sudari cavegliaus dasperas. Clars indezis, ch’igl ei schabegiau enzatgei extraordinari; enzatgei ch’ei buca da capir cun il tgau, mobein mo cun il cor.
Gn 20,1–9
1Igl emprem di dalla jamna ei Maria Madleina vegnida la damaun ch’ei fuva aunc stgir sin fossa ed ha viu ch’il crap era dustaus dalla fossa. 2Cheu eis ella currida e vegnida tier Simon Pieder e l’auter giuvnal, quel che Jesus carezava, ed ha detg ad els: Ei han priu il Segner ord fossa, e nus savein buca, nua ch’ei han mess el. 3Sinquei ein Pieder e l’auter giuvnal i giuado ed ein arrivai alla fossa. 4Domisdus currevan ensemen, mo l’auter giuvnal ei currius ordavon a Pieder ed arrivaus igl emprem alla fossa. 5El ei staus giudavon ed ha viu ils lenzeuls giun plaun mo ei buc ius viaden. 6Uss ei era Simon Pieder che suandava el arrivaus ed entraus ella fossa. El ha viu ils lenzeuls giun plaun 7ed il sudari, cul qual il tgau da Jesus era staus cuvretgs; quel fuva denton buca sper ils lenzeuls, mobein zugliaus ensemen en in liug dapersei. 8Uss ei era l’auter giuvnal che fuva vegnius igl emprem alla fossa ius viaden; el ha viu e cartiu. 9En verdad vevan els aunc buca capiu ch’el stoppi, tenor la Scartira, levar da mort en veta.


text:
La fin dall’jamna dils 9 e 10 da settember 2017 ein ils Ladins dallas Dolomitas el Tirol dil sid sentupai a Mustér per in brat cultural. Igl ei vegniu saltau, cantau e fatg musica communablamein. La gruppa da musicants e la gruppa da cant han sunau e cantau la dumengia duront il survetsch divin a S. Gions. Sin moda fetg simpatica ha Sofia prensentau la cultura dalla regiun dallas Dolomitas en halla Cons. Ins ha schau gustar il grondius gentar en buna cumpignia. Autoritads dalla vischnaunca e la menadra digl Uffeci cantunal per cultura e lungatgs han drizzau entgins plaids als vischins Ladins ed a tuts presents.
Enteifer il program da recreaziun ha il moderatur Gion capiu da tschaffar ils participonts da rispunder a sias damondas. La giuvna gruppa da sault Gröden da St.Ulrich ha procurau per divertiment cun lur saults plein slontsch. Buca meins plascher han ils saltunz dall’Uniun da costums Mustér giu cura ch’els han atgau saltar ils quater saults ensemen cun la giuvna gruppa da sault. Il cant dalla gruppa Frauendreigesang han perschuadiu cun sias vuschs sonoros il publicum. Ils dus musicists Otto e Paul han accumpignau las scharmantas cantaduras cun fin sensori alla ghitara ed agl accordeon. Dau en egl ei bein ch’ils Ladins ein loschs da tgirar lur tradiziun polulara. Las duas canzuns popularas, Gherdëina ed En in vitg alpin ein vegnidas cantadadas cun tschaffen ed anim alternont dallas gruppas ed alla fin cun igl entir publicum. Quella sentupada interculturala ei stada per tuts participonts ina grondiusa experientscha.
A scadinas persunas che han sin ina moda u l’autra segidau per il bein reussir da quella sentupada admetta la suprastonza dil forum in resentiu engraziament.
Artechel ella gasetta La usc di Ladins dils 22-9-2017


text:
Via libra per peduns e velocipedists. Las lavurs principalas vid la punt èn tant sco finidas, scriva la citad da Cuira en ina communicaziun a las medias. E davent da sonda pon peduns e velocipedists nizzegiar la punt che collia Cuira e Haldenstein. Il plaschair davart quest attractiv project cun ina nova colliaziun per il traffic plaun tranter Cuira e Haldenstein saja grond. Questa punt augmentia anc la purschida per il temp liber.
La punt pendenta è 91 meters lunga, 3 meters lada e ha custà 2,4 milliuns francs. Realisada è ella vegnida dal victur da la concurrenza, il biro d'inschigner Conzett Bronzini Partner AG da Cuira. Dapi l'avrigl 2017 era la punt en construcziun.
RR novitads 12:00


text:
L artejanat
Nia mé lëur da paur
Dal XVIII secul inant chier i paures cun gran lezitënza, dantaldut ntan l inviern, d'autra funtanes de davani per miuré si cundizions de vita.
Te Fascia iel i pitores che depënj d'uni sort de mubilia y stues. Te Ampëz vëniel fat lëures de filigrana d'arjënt y te Fedom lëures tl fier batù, nce ajache la minieres dl Fursil ie iló daujin. Tla Val Badia feji trughes y lëures de drap. Te Gherdëina flurësc la scultura sacra y l vën marciadà de chiena. Tla families univel ziplà popes, ciavei, tieres o saudeies. Chësc artejanat se à svilupà dal XVI secul inant.
I artejans va oradecà
La cundizions sozio-economiches y la stënta sforza n grum de peresc de familia de jì a se crì d'inviern n lëur oradecà. A cësa restel l'ëiles y i mutons che se cruzia di lëures da uni di y de vejelé l bestiam. I scultëures de Gherdëina viagia tres duta l'Europa per vënder si lëures ziplei tl lën. Ntëur la metà dl XIX secul iel te Europa belau 300 filieles de firmes de Gherdëina che vënd scultures y chiena. I pitores fascians va tla valedes ntëur via y nce oradecà per pité si servijes. Plu da giut vel' artejan jiva tla cëses a pité si lëur. A chësta usanza ti dijoven jì sun la stieres.
L artejanat al didancuei
L artejanat ie mo al didancuei n'atività de gran mpurtanza per l'economia dla valedes ladines. N valgun lëures ie unii arbandunei y d'autri se à adatà ai bujëns che ie nasciui cun l svilup turistich. L liam danter l turism y l artejanat vëijen tl ciamp dla hotelaria. L lëur artejanel de tistleri, moleri, zipladëures à messù se adaté ai bujëns de ncueicundì.


text:
Per l'organisaziun Sedrun Mustér Turissem SA sajan las contractivas stadas dictadas dal preventiv che na lubeschia nagins sigls finanzials. Quai ha ditg Simona Barmettler la manadra da la organisaziun en connex cun la carta da giasts senza la viafier regiunala tranter il Grischun ed il chantun Uri.
Ina attracziun pli pauc
Senza la Viafier Matterhorn-Gottard saja la carta main attractiva conceda ella. Els sajan però gia en contractivas cun la viafier per l'onn proxim. Vinavant part da la carta d'osps èn las pendicularas da Mustér, Sedrun ed Andermatt. Quella purschida vala dentant mo per osps da hotels, betg per indigens e mo limitadamain per possessurs da segundas abitaziuns.
Ultra da quai vegnan ils osps en la regiun era questa stad a pudair far diever da differents rabats sco per il Bogn Sedrun u per il Center da sport e cultura a Mustér.


text:
Elio Di Rupo
Elio Di Rupo (Morlanwelz, 18 de luj del 1951) a l'è on politigh belga, primm minister del Belgi dal 2011 al 2014. A l'è anca el president del Partii Socialista Belga.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I sò genitor hinn italian, vegnuu del comun de San Valentino in Abruzzo Citeriore. El sò pader l'è mort in d'on incident in del 1952, on ann dopo che lù l'era nassuu. Donca l'è staa cressuu domà la soa mamm. L'ha studiaa chimiga a Mons e poeu a Leeds.
Intant che 'l studiava l'ha scominciaa a interessàss de la politiga, e l'è entraa in del Partii Socialista.
In del 1982 l'è vegnuu deputaa, e de quell moment l'ha mai perduu el sò post in Parlament. In del 1999 l'è diventaa president del sò Partii (rieleggiuu in del 2007); tra el 1999 e 'l 2000 l'è staa el president provvisori de la Vallonia. In del 2000 l'è staa eleggiuu sindigh de Mons e tra el 2005 e 'l 2007 l'è tornaa anmò a vess president de la Vallonia.
In del 2010, duranta la longa crisi del governo, el re el gh'ha daa l'incaregh de formànn vun noeuv, ma lù l'ha refudaa dopo di longh trattazion cont i alter partii.
El sedes de magg 2011 del re Albert II l'è staa ciamaa anmò a fà mediazion cont i partii, perchè gh'era nananmò on governo (i elezion gh'eren staa l'ann prima). L'è vegnuu primm minister e l'ha formaa el sò governo in del dicember del 2011. El Belgi a l'era staa senza governo per 541 dì.
Elio Di Rupo a l'è 'l primm vallon a ciappà l'incaregh de primm minister dopo oltra trent'agn (del 1979), e 'l primm socialista del 1974.
In del 1996 l'ha deciaraa de vess on omosessual.


text:
Vero come la finzione
Vero come la finzione (Véra cuma na cumèdia) l'è na cumèdia dramàtica americàna dal 2007 ad Marc Forster scrita par Zach Helm e giràda a Chicago (Illinòis).
Custàda trénta migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à fat pò sù da piò ad sinquànta-tri.
Sunt
Harold Crick (Will Ferrell) 'l è 'n agìnt dal tasi americàṅ, un tisi put tut precìś ch'al fà sèmp'r i stés quèi tut i dè. Un dè, méntar 'l è in ufìsi a lauràr, al sènt na vóś dna dóna ch'a pâr ch'la vója cuntàr la sò vita cuma s'la fus 'n èsar ch'la sà incòsa. 'L óm al fà finta 'd gnint ma pò al sènt na fraś casàda lè, «Se sōl 'l is savû che...», ch'la 'l buta śò parchè la dascór dla sò mòrt.
Harold al sènt al biśógn ad cunfidàr-as c'n un prufesōr espèrt ad literadùra, Jules Hilbert (Dustin Hoffman), e 'l cata cunfòrt in na relasiòṅ cun na negusiànta ch'la vénd di biscutèṅ, l’Ana Pascal (Maggie Gyllenhaal), che lò 'l à cgnusû durànt un cuntròl parchè la s tgniva la part dal tasi destinàda a 'l spéśi militàri, esénd lē par la paś.
In cal méntar, da na quàlc banda dla sità, la scritōra Karen Eiffel (Emma Thompson), jutàda par la segretària Penny Escher (Queen Latifah), la n sà pròpria minga cuma far murìr al prutagunìsta dal sò ùltim lìbar, 'n ispetōr dal tasi ciamâ Harold Crick.


text:
Il glindesdi suentermezdi è il chatschader crudà sin via tar sia chamona. El è mort en consequenza da sias blessuras.
Ensemen cun ses collega da chatscha vuleva l'um da 68 onns descender dals Chaus da Spundis sur il territori Nesselböden tar sia chamona. Tenor las emprimas inquisiziuns da la polizia è il chatschader crudà en in lieu stretg ed è crudà radund 80 meters d'in couloir engiu. Latiers è el sa blessà mortalmain.
Ensemen cun la procura publica investighescha la polizia chantunala il motiv da la crudada.


text:
Sch'in luf stgarpa animals da niz e chaschuna uschia in «grond donn», lura lubescha la lescha federala da chatscha da sajettar il luf culpant. Il Cusseglier naziunal grischun Martin Candinas da l'Allianza dal center è da l'opiniun che questa definiziun vegnia interpretada da la Confederaziun a disfavur dals purs.
Donn betg mo tar stgarp
El ha perquai preparà in'interpellaziun al Cussegl federal ch’el vegn ad inoltrar damaun. Sco quai ch'el scriva en quella defineschia l'ordinaziun ch'è vegnida adattada questa stad bain in dumber da stgarps ch'i dovra per dastgar sajettar in luf che chaschuna problems. In studi da l'Uniun purila sursilvana vegnia dentant a la conclusiun ch'in emprim donn na saja betg pir lura avant maun cura che quella cifra saja cuntanschida, mabain gia avant. Ma schon la preschientscha dal luf engrevgeschia per exempel gia l'economia alpestra e restrenschia la pussaivladad da duvrar l’agen possess malgrà ch'i fiss en cumpetenza dal Cussegl federal da meglierar la protecziun da quel.
Resposta enfin sessiun d'enviern
Martin Candinas vul perquai savair dal Cussegl federal pertge che lez interpreteschia la noziun «grond donn» uschia e sche la regenza partia l'opiniun dal studi, ch'i vegnia prendì memia pauc resguard sin la garanzia da la proprietad che saja fixada en la constituziun. Il Cussegl federal ha temp da respunder enfin la sessiun d’enviern la fin da november.


text:
Quai di il schef da l'Axpo Andrew Walo en la NZZ am Sonntag. Tut las expertisas giuridicas hajan demussà ch'i dettia ina basa legala per pretender indemnisaziuns da la confederaziun.Sco argumentaziun di Walo tranter auter:
Nus avain investì per 60 onns. Sche las ovras atomaras vegnan serradas per motivs politics gia suenter 45 onns, lura mancan a nus las entradas.
Il Cussegl federal quinta gia cun pretensiuns per indemnisaziuns. Dentant vulan els pajar bler pli pauc. Numnadamain cun cifras da milliuns da trais cifras per mintga ovra nucleara. L'Axpo maina duas ovras, quella da Beznau e Leibstadt. Perquai ch'ils pretschs per l'electricitad sajan uschè bass e las ovras atomaras fetschian il mument sperdita, èn ils iniziants da l'avis ch'indemnisaziuns da fetschian nagin basegn.
Pli paucas entradas
Sin las 4,1 milliardas ven l'Axpo para pervi da la curva da pretschs che l'uffizi federal per energia haja quintà or. Là van els da quai annora ch'ils pretschs creschain puspè. Tras tschentar giu pli baud las ovras perdia l'Axpo uschia entradas. Plinavant procuria il tschentar giu las ovras era per dapli custs e las entradas dals tschain manchian era.
Walo refusescha plinavant las pretensiuns dals adversaris che pretendan ch'i saja uschia ni uschia stà planisà da metter giu Beznau ed el veglia be anc profitar da l'iniziativa. Walo di ch'els sajan adina ì da quai ora che Beznau restia en funcziun enfin passa il 2020 sch'i grategia da survegnir ils documents da segirezza nezzessaris. L'Axpo haja gia investì tschients milliuns per quai.
RR novitads 08:00


text:
Bun duas terzas da la surfatscha dal planet èn aua. Ma pir en l’ultima minuta è il tema dal rument da plastic en ils oceans vegnì sin l’agenda da las Naziuns Unidas.
Cun l’emprima conferenza dals oceans vulan las Naziuns Unidas uss crear in squitsch per ch’ils commembers da l’ONU ageschian.
Senza mars nagins umans
Cler è, che las mars lian bun in terz da tuttas emissiun da CO2, che la mesadad dal oxigen en l’atmosfera vegn ord la mar e che las mars reguleschan il clima global. Uschia che la mar ha ina relaziun fitg speziala cun l’umanitad. Ella ha pir stgaffì las premissas per vita, ha ditg Guterres.
Naginas mesiras concretas en vista
La situaziun da las mars mundialas è sa pegiurada ils ultims onns ma il mument na datti naginas mesiras concretas. Las contractivas vegnan dentant era qua engrevgiadas tras ils Stadis Unids che na vulan betg renconuscher, che la midada dal clima è ina part centrala dal problem.
La conferenza ha cumenzà mo paucs dis suenter ch’il president dals Stadis Unids Donald Trump ha annunzià da visar la cunvegna da clima da Paris.
RR novitads 06:00


text:
Suenter trais onns al timun da la Lia Rumantscha è Martin Gabriel sa decis da sa retrair da ses uffizi sco secretari general per sa distgargiar da la responsabladad. Quai scriva la Lia. Gabriel restia tar la Lia Rumantscha e vegnia a surpigliar da nov incumbensas da project.
Lavurs a favur da la Rumantschia interesseschan mai pli fitg che manar l'interpresa.
El veglia uschia sa distgargiar da la responsabladad che quest uffizi portia, ha Martin Gabriel declerà en l'intervista cun RTR.
La plazza da la secretaria generala resp. dal secretari general vegn publitgada proximamain. Fin ch’ina nova scheffa u in nov schef operativ entra en uffizi, surpiglia la direcziun da la LR la gestiun, quai sut l’egida dal president Johannes Flury e da la suprastanza da la LR.
Trais onns secretari general
Martin Gabriel è entrà en uffizi sco secretari general il fanadur 2017. D’emprim ennà ha il project «Medias rumantschas 2019» gì in’auta prioritad entaifer ses pensum. L’onn 2019 ha la LR pudì terminar cun success il project: la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) è vegnida constituida, ina purschida da caracter da pionier per la Svizra. Medemamain durant il temp d’uffizi da Martin Gabriel ha la LR pudì festivar l’onn passà ses giubileum da 100 onns.
Promoziun regiunala e digitalisaziun
Durant sia activitad a la testa da la LR ha Martin Gabriel mess accents tranter auter en la promoziun regiunala e la digitalisaziun dal rumantsch. Martin Gabriel ha en pli accumpagnà l’elavuraziun dal sboz per ina nova orientaziun strategica da la LR ch’è da preschent en consultaziun.


text:
L'interess da sajettar il luf ch'il chantun ha dà liber suenter las stgarpadas sur Claustra en il Partenz è grond. Radund 60 chatschadras e chatschaders ch'enconuschan il territori sajan s'annunziads. Tenor il manader da l'Uffizi da chatscha Adrian Arquint sajan ins fitg cuntent dal sustegn. Dapli glieud che sa gidia e pli simpel ch'i saja da sajettar il luf. Per proteger las persunas na vegnia betg fatg public tgi che saja s'annunzià. Fin uss n'hajan ins anc betg chattà il luf.
L'impurtant saja uss però ch'ils chatschaders sappian co sa depurtar e che la communicaziun cun il guardiachatscha en la regiun funcziuneschia svelt. Uschia dettia ina gruppa da whatsapp per tut ils involvids, tranter auter per evitar ch'i vegnian sajettads omadus lufs.
Il chantun ha ordinà da sajettar in dals dus lufs en il Partenz suenter che 60 nursas eran vegnidas stgarpadas ils ultims mais.
Perquai che l'ordinaziun per sajettar in dals lufs en la regiun sur Claustra croda en la stagiun da chatscha hajan ils guardiaselvaschina massa lavur da quel temp. Perquai dovran els l'agid dals chatschaders e las chatschadras da la regiun. Impurtant saja che las persunas s'enconuschian or bain en il territori e sajan da la regiun.


text:
Moselle (dipartiment)
El dipartimènt de la Mosella (en fransés: Département de la Moselle) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Lorena, che g'ha 1 045 146 abitancc, 'na superfìce de 6 216 per 'na densità de 168 Ab./km².
El dipartimènt de la Mosella (nömer identificatìf: FR-57) l'è furmàt de 9 circondàre (en fransés: arrondissements), 51 cantù e 730 cümü. I circondàre i è: Metz-Ville, Metz-Campagne, Boulay-Moselle, Château-Salins, Forbach, Sarrebourg, Sarreguemines, Thionville, (2 circondàre: Thionville-Est, Thionville-Ouest). La prefetüra l'è: Metz.


text:
L’à rejonà l president del Museo Ezio Amistadi che l’à rengrazià l’assessor Bisesti per la bela oportunità, l Capo Ofize Stampa Giampaolo Pedrotti “la persones che é chiò te Sala Belli, i giornalisć, l diretor del Conservatorie de Trent Massimiliano Rizzoli, la scoles ziviches e de musega, la Federazion di cores del Trentin e sie president Paolo Bergamo, la Federazion gropes culturèi e de delet (Feccrit) e nesc utenc che seghita a ne vegnir dò a na vida digitèla”.
Dò aer recordà che l Museo de la Usanzes e Tradizions de la Jent Trentina l’à presciapech 16.000 toc, 21.000 libres e sacotenc video, l president Amistadi l’à sotrissà che “chest patrimonie cogn esser metù a la leta de duc, l’é chest nosc obietif e la scomenzadiva che meton dant la va apontin de chest vers. Dal 1m de jugn de chest an aon mudà l’orientament del Museo e aon scomenzà a ge jir dò a n percors nef che l perveit chesta condizion: l Museo l cogn se averjer, lurèr coi etres e se meter a la leta. Nesc colaboradores, che i é dalbon competenc, i à spartì dessema e i se à tout sù de gregn lurieres, chest vel dir che vigniun l’à projec desvalives da portèr inant. Anché rejonon de APTO, l’Archivie provinzièl de la Trazidizion a Ousc, metù sù da la Provinzia autonoma de Trent de setember del 1998 aldò de n projet de l’etnomusicologh e musizist Renato Morelli che ades l se a metù a la leta debant per valorisèr chest prezious patrimonie de la tradizion a ousc trentina e de la Èlpes. Rengrazie mascimamenter Renato Morelli percheche l’à dat sia desponibilità per meter en esser doi robes de gran valuta: jir inant co la catalogazion, col meter ite cent e cent de video e de documents e col portèr dant, dessema coi colaboradores del Museo, percorsc de valorisazion de chest prezious patrimonie de la Tradizion a Ousc. L zicle de webinar l’é l prum vèrech”.
L’etnomusicologh Renato Morelli l’à donca portà dant l zicle de webinar “NOTES ADIMENT. Lezions de musega populèra trentina” che l’é na oportunità per cognoscer miec l patrimonie etnofonich trentin, valorisan i fons sonores che l’é ite te l’APTO. Se trata de n cors de aprofondiment e sparpagnament scientifich out al publich trentin, mascimenter ai joegn, a la desvaliva comunanzes di “Trentins tel mond”, ai corisć de la Federazion cores, ai studenc de la scoles ziviches de musega, del conservatorie e de l’università, e a duc chi che à enteress per la musega e per l bal populèr trentin e, aboncont, per la cultura trentina.
Chest prum zicle (dai 13 de dezember del 2021 ai 31 de jené del 2022 – vigni lunesc da les 6 a les 7 da sera) l’à desche argoment l Nadèl “Steiles, Gelindi, trei Rees. Tradizion a ousc e fontènes scrites te la cianties di Trei Rees da la Controreforma a la globalisazion”.
Vegnarà portà dant i ejic de n studie de trent’egn dintornvia la cianties di Trei Rees te la Èlpes, fat da l’etnomusicologh Morelli tras enrescides “sul ciamp” e enrescides d’archivie (aló da la biblioteca Vallicelliana de Roma, la Britisc Library de Londa, la biblioteca del Conservatorie de Bologna, l Ferdinandeum de Dispruch). N studie che zacan l’é stat bon de ge dèr responetes concretes a na domana zentrèla ti studies etnomusicologhes taliegn, e no demò: l’esistenza de fontènes a stampa per chest repertorie (che se troa sul confin anter populèr e letrà, scrit e a ousc, sacro e profan), conscidrà “de tradizion a ousc”.
I webinar i vegnarà endrezé desche n percors multimedièl che va de zeruch e che, scomenzan da la descorida te la Val di Mochegn de la “Regoeta Michi” del Siecent, l porta novitèdes en cont del scomenz de chesta tradizion e de sia fontènes (la cianties de la Steila o di Trei Rees), con n fon aprofondiment de la “micro-storia”, per ruèr a la “Gran-Storia” de la Reforma luterana e del Conzil de Trent con sia “laudes a travestiment spirituèl”.
Duta la cianties portèdes dant ti webinar les è ite te l’APTO, olache se podarà les vardèr fora e les desćiarièr dal sit del Museo de la Usanzes e tradizions de la Jent Trentina.
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)


text:
Folc e martell
La Folc e martell (☭) l'è on tradizzional simbol di lavorador socialista e comunista.
In di banderModifega
Al di d'incoeu ij unegh staa che doperen la folsc e 'l martell in de la soa bandera o in del so scud, hinn la Transnistria e l'Austria, anca se in del cas austriegh a l'è no on reciam ai idej socialista.
Anca on par de Oblast e Cittaa de la Russia doperen anmò el stemma. L'Aeroflot la droeuva la folsc e 'l martell in del so logo.
Inveci, storicament l'è stada assee drovada, per esempi in la bandéra de l'URSS.


text:
La branscha da gastronomia e hotellaria grischuna è optimistica pertutgant la stagiun da stad. Fin uss sajan bunamain 40% da las chombras reservadas il fanadur e l'avust, quai mussa ina retschertga. Quei rapporta la gasetta Südostschweiz.
Singuls hotels inditgeschan en la retschertga da Hotelleriesuisse e da l'Uffizi per economia e turissem ch'els sajan schizunt occupads per 80% durant quels dus mais. Quai che dettia en egl saja ch'ils osps svizzers reservian pli ditg che uschiglio, di Marc Tischhauser, il manader da fatschenta da Gastro Grischun envers la gasetta Südostschweiz.
Il giasts restan pli ditg
10 dis fin duas jamnas sajan uschiglio plitost l'excepziun. Era il manader da fatschenta da hotelleriesuisse Grischun, Jürg Domenig, conferma il trend da segiurns pli lungs. Tenor la retschertga datti dentant immensas differenzas regiunalas. Grond interess dettia per ils manaschis en las regiuns muntagnardas.
Paucas reservaziuns per il fanadur hajan il mument Cuira e conturn sco era parts da l'Engiadina. Pervia da las restricziuns da corona na possian ils hotels betg porscher lur capacitads cumplainas. Uschia quintan blers hoteliers cun radund in terz damain pernottaziuns durant la stad 2020.


text:
Quella pericliteschia la strategia d'energia, las finamiras dal clima, la segirezza dal provediment electric ed indirectamain er ils tschains d'aua, communitgescha la cuminanza d'interess. La cuminanza d'interess pretenda cundiziuns adequatas a quellas en ils pajais da l'Uniun europeica.
Opiniuns divididas
Er l'uniun tetgala dals lavurants Travail.Suisse refusa il sboz da lescha. Er sch'ins na saja da principi betg encunter l'avertura al martgà d'electricitad. Il problem saja, che la lescha na prevesia naginas mesiras accumpagnantas a favur dal persunal en la branscha d'electricitad.
Tut auter vesa quai la Partida verd-liberala. Ella sustegn l'avertura dal martgà. Quella promovia l'innovaziun e rinforzia ils consuments. Vitiers saja ella ina premissa impurtanta per la cunvegna d'electricitad cun l'UE, scrivan ils Verd-liberals.
La consultaziun davart la revisiun da la lescha da provediment è entant a fin.
RR novitads 17:00


text:
"Chaschuns d'emprender per uffants fin a 4" è in project da la Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg. La direcziun da furmaziun vul cun quai contribuir sia part per realisar las directivas da la politica guvernamentala 2015–2019.
Films per geniturs ed experts
Ils films èn duas fin quatter minutas lungs ed existan en 13 linguas. Els stattan a disposiziun en las quatter linguas uffizialas da la Svizra (tudestg, franzos, talian e rumantsch grischun) sco er en nov ulteriuras linguas: albanais, arab, englais, portugais, serbo-croat-bosniac, spagnol, tamil, tigrinya e tirc.
Ils films vulan cuntanscher geniturs e persunas da referiment dad uffants pitschens sco era spezialists davart la furmaziun, la tgira e l'educaziun tempriva. Els vulan esser ina funtauna d'inspiraziun, els vulan infurmar ed animar per percorscher e tractar process da furmaziun dad uffants pitschens en il mintgadi.
Serias da film 2014 e 2019
La Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg ha publitgà l'onn 2014 per l'emprima giada films curts davart chaschuns d'emprender en il mintgadi per uffants fin 4 onns. Ils films davart la furmaziun da lingua tempriva cumpletteschan l'emprima seria. En tut existan ussa 65 films davart l'emprender prescolar. Latiers vegnan da nov sis films da commentari cun explicaziuns davart l'acquisiziun da la lingua uffantila.
Context
Ils films curts da las Chaschuns d'emprender 2014 sa basan sin il "Rom d'orientaziun per la formaziun, la tgira e l'educaziun tempriva" (2012) che la cumissiun d'UNESCO svizra e la Rait svizra per la tgira d'uffants han publitgà. Punct da referiment spezialisà dals films Furmaziun da lingua tempriva 2019 furma il concept spezialisà ""Furmaziun da lingua tempriva"" (2017) ch'è vegnì sviluppà da la Scola auta da pedagogia da la Turgovia ed il Marie Meierhofer Institut für das Kind per incumbensa da la Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg.
Contact
Per geniturs e persunas da referiment dad uffants pitschens: sche Vus avais dumondas, As drizzai per plaschair ad in dals posts da cussegliaziun da geniturs: p.ex. cussegliaziun da mammas e babs, cussegliaziun d'educaziun u furmaziun da geniturs. Qua chattais Vus quests posts:
www.kjz.zh.ch/angebote-4
Per spezialists davart la furmaziun, la tgira e l'educaziun tempriva: infurmaziuns davart purschidas da perfecziunament chattais Vus qua:
www.bfs-winterthur.ch/weiterbildung
Per infurmaziuns u impuls davart ils films:
info@kinder-4.ch
Barat e cooperaziuns
Cun il project «Situaziuns d’emprender per uffants fin 4 onns» vul la Direcziun da furmaziun dal chantun Turitg porscher ina contribuziun che sa basa sin la pratica en connex cun la promoziun tempriva. Ella fa quai en barat e collavuraziun cun bleras ulteriuras instituziuns ed organisaziuns:
Centers d’agid per uffants e giuvenils dal chantun Turitg (cug)
Qua chattan geniturs d’uffants pitschens en tuttas regiuns dal chantun cussegliaziun individuala e sustegniment che sa basa sin la pratica.
Furmaziun da geniturs dal chantun Turitg, Elternbildung Schweiz
Qua porscha la fumaziun da geniturs agid d’orientaziun e sustegniment pratic.
Marie Meierhofer Institut für das Kind (MMI)
Dapi l’onn 1957 s’engascha l’IMM per il bainstar d’uffants e lur famiglias: cun servetschs per uffants, geniturs e persunas dal fatg, cun purschidas da scolaziun, cun studis da la pratica e bler dapli.
Schweizerische UNESCO-Kommission e Netzwerk Kinderbetreuung
Cun las cundiziuns da basa per la furmaziun, tgira ed educaziun tempriva han las duas organisaziuns publitgà ina basa pedagogica da gronda valur davart la tgira d’uffants fin 4 onns.
Lotteriefonds Zürich, Jacobs Foundation Schweiz e Stiftung Mercator Schweiz
Questas trais organisaziuns prestan contribuziuns impurtantas per il spiert da cuminanza ed il svilup da nossa societad. Il project Situaziuns d’emprender è vegnì realisà cun l’agid finanzial da questas instituziuns.
Berufsfachschule Winterthur
En il chantun Turitg gioga la SP Winterthur ina rolla centrala per la scolaziun ed il perfecziunament da persunas dal fatg sin il champ da la tgira d’uffants pischens e la promoziun tempriva.
kibesuisse – Verband Kinderbetreuung Schweiz
L’uniun naziunala per canortas d’uffants pitschens e famiglias dal di. Ella definescha ils standards da qualitad per la tgira d’uffants e s’engascha per la realisaziun da quels.
IG Spielgruppen Schweiz
Sco center da cumpetenza porscha l’IG sustegniment che sa basa sin la pratica per la lavur professiunala cun gruppas da gieu.
SSLV Schweizerischer Spielgruppenleiterinnen Verband
Sco federaziun professiunala s’engascha l’USMG en Svizra per ils basegns ed ils interess da manadras e manaders da gruppas da gieu.
SIKJM Schweizerisches Institut für Kinder- und Jugendmedien, Family Literacy
Il center da cumpetenza per medias d’uffants e giuvenils, nua che era geniturs interessads pon sa profitar da la purschida.
A:primo
Sco uniun d’utilitad publica sustegna A:primo la promoziun d’uffants ch’èn socialmain dischavantagiads. A:primo porscha en Svizra il program da gieu e d’emprender „schritt:weise“.
Caritas
Per famiglias che vivan en povradad porscha la Caritas bleras differentas purschidas e projects che procuran per in access a la furmaziun.
Pro Juventute
La Pro Juventute sustegna geniturs ed uffants cun bleras purschidas. Per exempel publitgescha ella brevs da geniturs davart il svilup da l’uffant naven da la naschientscha.
FemmesTische
Dunnas discurran davart sanadad, educaziun e prevenziun – ina purschida che stat a disposiziun a dunnas interessadas dal chantun Turitg sco er a dunnas en ulteriuras regiuns da la Svizra.
Zeppelin – familien startklar
Il post spezialisà accumpagna e rinforza famiglias en situaziuns da grevezza particularas cun lur uffants da 0 a 3 onns.
conTAKT-kind.ch
La finamira dal project conTAKT-kind.ch è da sensibilisar cunzunt ils geniturs ch'èn immigrads en Svizra per ils temas da l'educaziun.
Partenari da project
In project da la Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg
Cun sustegn da
En collavuraziun cun
Frühe Sprachbildung 2019 ÜF
Lotteriefonds Kanton Zürich; Stiftung Mercator Schweiz; Marie Meierhofer Institut für das Kind Zürich, Pädagogische Hochschule Thurgau, Netzwerk Kinderbetreuung Schweiz
Lerngelegenheiten 2014 ÜF
Lotteriefonds Kanton Zürich; Jacobs Foundation; Stiftung Mercator Schweiz; Viktor Dürrenberger-Stiftung Zürich; Marie Meierhofer Institut für das Kind Zürich; Partnerprojekt des Orientierungs-rahmens für frühkindliche Bildung, Betreuung und Erziehung der UNESCO-Kommission und des Netzwerks Kinderbetreuung Schweiz.


text:
Francis Bacon
El Francis Bacon (Londra, 22 sgenar 1561 – Londra, 9 avril 1626), a l'è stad un om de stat e filosof ingles.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fioeul del sir Nicholas Bacon, lord canceller de la regina Lisabeta, el vegn educad in del Trinity College de Cambridge, destinad a una vita diplomatega. Dop de vesser stad in Franza de l'ambassador ingles el torna in Inghilterra per la mort del pader e el se dedega a l'avocadura e a la politega e el vegn prest elesgiud in parlament.
Cont el Giacom I 'me re el vegn con rapidità lord vardasigill in del 1617 e lord canceller in del 1618, cont i titoi de baron de Verulami e viscont de Sant Alban. Desgià che l'era sostegnidor de una monarchia forta contra el parlament, el se fa tant de nemis e quand che el re el convoca el parlament per l'imposizzion de tasse noeuve, el Bacon el vegn metud sota acusa de corruzzion. Condanad, el gh'ha de lassà i careghe publeghe e el se retira a vita privada in di so studi in su la natura. El moeur in del 1626 a 65 agn in de la residenza del cont de Arundel, a Highgate, per una polmonita.
Oeuvre principai[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Essays (1597)
- Novum organum (1605)
- De dignitate et augmentis scientiarum (1623)
- New Atlantis (1624)
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Enciclopedia Garzanti di Filosofia, Garzanti


text:
En sasez aveva il chantun Grischun quintà cun ina contribuziun da la Banca naziunala svizra da 15,9 milliuns francs. Cunquai che quella ha fatg in gudogn da 54 milliardas, paja ella uss dentant er ora dapli als chantuns: Enstagl dad ina milliarda francs survegnan chantuns e Confederaziun duas milliardas.
E perquai datti era quasi dubel uschè bler per il chantun Grischun, numnadamain 31,4 milliuns francs, uschia la cussegliera guvernativa responsabla Barbara Janom Steiner. Quai saja, sa chapescha, fitg legraivel.
Sch'jau poss terminar la lavur cun in resultat positiv er anc il 2018 fiss quai flot ed jau avess plaschair.
Deficit pli pitschen
Pervia da quels 15,5 milliuns francs supplementars sa sminuescha er il deficit dal budget. Tar quel èsi numnadamain anc calculada ina contribuziun da mo 15,9 milliuns francs, ed uschia in deficit da 22,8 milliuns francs. Cun ils milliuns supplementars sa sminuescha il deficit dentant sin 7,3 milliuns, ha declerà Barbara Janom Steiner envers RTR. E forsa dettia quai lura schizunt anc in quint cun in plus la fin da l'onn.
Chantun resta modest
Quella buna situaziun actuala na muntia dentant betg ch'ins budgetescha er ils proxims onns cun uschè blers daners. Er en il futur vegnia quintà cun radund 16 milliuns francs da la Banca naziunala, uschia la ministra da finanzas. Sch'i dettia lura dapli, sa sminueschia il deficit u creschia il gudogn – e da quai possian lura tuts profitar.
RR novitads 12:00


text:
Monson
El Monsón (de la lengua araba mausim che ‘l voeurd dì ‘’stagion’’) l’è on vent periòdich associaa cont di cambiament climatich stagional per via de on divèrs riscaldament de la tèrra e di oceani.
D'estaa la fòrt radiazion solar la prodùs on fòrt riscaldament di continent pussée fòrt de quèll di oceani. Quèst el pròvoca ‘na circolazion convettiva con mòti verticaj discendent in sui ocean e ascendent in sui continent indoe el pieouv. L’effètt piovos l’è anmò pussée se in sui continent a gh’è anca na barriera orografica. La situazion a l’incontrari la succed d'invèrna quand el pioev in su i oceani. [1]
I zòn interssàa di monson hinn: [2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 406–407. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 407–409. ISBN 88-483-1168-7.


text:
En connex cun la crisa da corona ston ils ospitals actualmain desister da far controllas, operaziuns, tractaments e terapias medicinals betg urgents. Quai ha chaschunà ch'ils dumbers da cas en ils ospitals èn dads ensemen cumplettamain. Per consequenza mancan als ospitals las entradas ed emprimas stretgas da liquiditad sa mussan gia. La regenza ha perquai concludì da sustegnair finanzialmain ils ospitals e da garantir uschia il provediment medicinal per la populaziun.
Custs supplementars da var 59 milliuns francs
Concret vegn il chantun a far durant l'onn current mintga dus mais pajaments provisorics als ospitals. Tut en tut quinta la regenza cun custs supplementars da maximum 59 milliuns francs per il chantun e 5,5 milliuns francs per las vischnancas. Quant auts che quests custs èn lura effectivamain, vegn ad esser enconuschent pir la fin dal 2021.
D'ina vart surpiglia il chantun uschia ils custs ch'ils ospitals han gì cun sa preparar per la crisa da corona, per exempel cun organisar material da protecziun. Quai sche quels custs na vegnan betg cuvrids dad autra vart. Da l'autra vart surpiglia il chantun er las perditas d'entrada dals ospitals en il sectur staziunar ed ambulant. Quest custs vegnan numnadamain strusch a vegnir cuvrids autramain.


text:
Sevar
El Sever (Sevar in del dialett del loeugh; Seprio in italian) l'è ona region stòriga de la Lombardia che la corrispond de pu ò de men al canton meridional de la Provincia de Vares e al canton sud-occidental de la Provincia de Còmm (Piev de Appian) del dì de incoeu.
L'è nassuu come territori arent la città de Castel Sever e poeu l'è diventaa on Contad (Comitatus) otònom fin dal dal VII secol d.C. In del period de pussee granda espansion e fòrza (IX-X sec), el Contad del Sever el controllava tutta la zòna dal fium Tisin alla Val d'Intelvi, e dal Contad de la Burgaria (l'Alto Milanes del dì de incoeu) fina al Sòta Scender, in quel che incoeu a l'è el Canton Tisin. Dal 961 el Contad l'era governaa da ona stirp de legg salica, i Cont de Castel Sever, che i gh'eran come capostipit el cont Nantelmo, fioeu del Rostanno.
In del XII secol l'incomincia on period de decadenza e financa la fameja di cont la se trasferiss a Milan e a Regg. Tucc i territori del nòrd del Sever hinn perduu in del 1158 cont el Trattaa de Regg, quand che l'Imperator Federich Barbarossa el decid de ridimensionà el contad e el mett i termin del Sever intra i fiumm Tisin, Seves e Olòna.
In del XIII secol el Sever el finiss dent i lòtt per el contròll de Milan intra i Torrian e i Viscont e el finiss per perd anca la Burgaria. In de la nòtt intra el 28 e el 29 de marz 1287, on rosc de abitant de la Val d'Ossòla vegniven pagaa da l'Otton Viscont, e la sira de la fera de Santa Maria Foris Portas, i riessen a andà dent a Castel Sever cont on ingann. Ona vòlta dent in di mur, ne profittan per conquistà la ròcca. L’arcivescov Otton el fa trà bass sia la ròcca sia el paes. El lassa domà in pè i ges e el fa mett dent in di statut de Milan ona sentenza che la dis: “Castel Sevar el sia trà bass e ch'el resti in ruina per semper sicchè nissun l'ardisca o el creda da andagh anmò a viv in sù 'sto mònt”.
Ona vòlta ruinada la soa capital, el Sever el finiss part di territòri viscontei. In del 1339 el Lodris Visconti el ciappa el titol de Scior del Sever con la fòrza e el partiss cont la Compagnia de San Giòrg contra a Milan. El se scontra cont l'esercit ambrosian del Luchin Viscont el dì del 21 febrar a Parabiagh. El Lodris el perd 'sta battaja e el finiss presonee in del castell de San Colomban. El titol de Scior del Sevar el passa a Luchin e Giovann Viscont.
In di secol a vegnì, el nòmm Sever el se mantegn in di istituzion ducaj e austriach fina a la riforma di provinc modern che l'è stada fada da l'Imperator Giusepp II in del 1788.
Comun del SevarModifega
Vares, Tradaa, Castion, Venegòn de Sora, Venegòn de Sòtta, Lonaa, Gornaa, Castel Sever, Lòzza, Locaa, Carbonaa, Mozzaa, Busti Grand, Cairaa, Fagnan, Gòrla Maggior, Gòrla Minor, Marnaa, Castellanza, Cassan Magnagh, Oggiòna San Steven, Carònn, Castrònn, Gallaraa, Arsagh, Ieragh cont Oragh, Solbiaa Olòna.


text: En 10 onns ha l'Uniun Rumantsch Grischun pudì edir en rumantsch en collavuraziun e coediziun cun la Lia Rumantscha 7 cudeschs da la chasa editura Dorling Kindersley Ltd. a Londra: Mes emprim cudesch da pleds, Atlas dals animals, Mammals, Futur, Amfibis, Utschels e Flurs. Igl è uss uras da promover la lectura da quests bellezza cudeschs illustrads, spezialmain en scola. La chasa editura Gerstenberg, Germania, ans ha surlaschà gentilmain in puschel d'ideas per l'instrucziun creativa, sviluppadas per differents champs tematics e per divers stgalims scolastics.


text:
La partenza en il gieu cunter Ambri-Piotta è ida bravamain en las chautschas al Club da hockey da Tavau. Gia suenter set minutas manava l’equipa da la Leventina cun 2:0. Il segund gol per Ambri ha Dario Bürgler sajettà, el ch’ha giugà tranter il 2007 ed il 2014 a Tavau e ch’è vegnì duas giadas campiun svizzer cun il HCD.
En il segund terz ha il HCD pudì mussar ina reacziun, l’emprim entras il chapitani Andres Ambühl e lura entras il topscorer Mathias Bromé ch’han pudì egualisar il gieu al 2:2 enfin la 28avla minuta. Er en il davos terz è Tavau stà l’equipa activa e cun gols da Dennis Rasmussen ed Enzo Corvi pudì ir en avantatg cun 4:2. Il topscorer Mathias Bromé ha lura decidì il gieu cun ses segund gol al 5:2 en la 56avla, quai entras in penalti. Il davos gol d’Ambri-Piotta entras Isacco Dotti en la davosa minuta ha sulettamain midà in zic cosmetica. Per il HCD èsi stà la terza victoria en il quart gieu da chasa en questa stagiun. Per Ambri èsi da l’auter maun stà la quarta terrada en seria.
Grazia a questa victoria encunter Ambri-Piotta ha il HCD pudì far in pass enavant en la tabella. Ils Grischuns sa chattan da nov sin il 6avel plaz cun 13 puncts ord 7 gieus. A la testa resta l’EHC Bienna cun 22 puncts ord 9 gieus.


text:
Suenter 20 onns emprova la Partida cristiandemocratica dal Grischun (PCD) da gudagnar enavos in segund sez en la regenza grischuna. Reussir duai quai cun Mario Cavigelli e Marcus Caduff. Glindesdi ha la partida lantschà sia campagna electorala che stat sut il motto «pronts per novas sfidas».
Dus umens, dus differents focus
Il focus per las novas sfidas è dentant different tar ils dus candidats. Uschia cumbatta Mario Cavigelli vinavant per cuntanscher finamiras en ses departament, il Departament da construcziun, traffic e selvicultura.
Finamiras centralas èn:
- ina colliaziun cun la periferia. La colliaziun na duai betg mo esser existenta, mabain er vegnir adattada a basegns dad oz. Per il mument sajan cunzunt la e-mobilitad, las vias entaifer ils vitgs ed il traffic betg motorisà temas principals
- in sistem da traffic public sin rodaglia e via che collia ils centers regiunals en ina mes'ura
- decentralisar las plazzas da lavur chantunalas
- s'engaschar en per in provediment d'energia segir e bunmartgà. Cun energia regenerabla ed indigena
- procurar per ina infrastructura che protegia la populaziun da catastrofas da la natira.
Caduff vul bandunar ses «da chasa» tematic
Marcus Caduff, ch'è sa profilà en ils secturs turissem, agricultura e sanadad metta ses focus dentant betg sin in da quels. Mabain sin furmaziun e cultura. Temas dal Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient. Quai è il departament che vegn liber cun la demissiun dal socialdemocrat Martin Jäger. Il segund candidat vul:
- Procurar che la scola populara s'orientescha a sia incumbensa da basa: liger, scriver e far quints. Ed appellar als geniturs da promover la cumpetenza sociala da l'uffant. Er il sistem da promoziun integrativa vul el prender sut la marella.
- cuntanscher che tantas interpresas sco pussaivel scoleschan emprendists e crear las medemas premissas per scolas medias.
- promover la cultura populara e d'amaturs.
- purtar enavant la collavuraziun tranter turissem ed agricultura.
Sche il motto «pront» per nov vegn er ad esser il nov motto per la repartiziun dals sezs en la regenza grischuna decida il suveran ils 10 da zercladur.
RR novitads 14:00


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
Siatontadus auters, pia buc ils dudisch apostels, ein i ordavon a Jesus ed han preparau la via ad el ed a siu messadi. Quei ein buc mo in pèr paucs eligi, anzi, in grond diember ei clamaus. E quels siatontadus ein i dus a dus, pia da cuminonza. Quei dat peisa a lur missiun, mo quei pretenda era in agir communabel.
Nua ch’ils siatontadus ein exactamein i, rapporta igl evangeli buc. Pli impurtont ei ch’els ein i tier carstgauns. En marcaus e vitg han els encuriu igl inscunter cun carstgauns. Els ein i per preparar la via a Jesus, per purtar la buna nuviala, denton senza sforz. Els han dau aviartamein perdetga ed han schau la libertad al visavi.
Quei evangeli descriva in’episoda duront il viadi da Jesus e ses giuvnals e giuvnalas sin via a Jersualem. El dat plinavon perdetga dils emprems cristians e lur missiun. E la finala dat el a nus sempels cussegls per purtar viado la nuviala.
Lc 10,1–12.17–20
1Silsuenter ha il Segner aunc destinau siatontadus auters ed ha tarmess els dus a dus ordavon ad el en mintga marcau e mintga liug, nua ch’el sez veva el senn da vegnir. 2El ha detg ad els: La raccolta ei gronda, mo luvrers eis ei paucs. Rughei pia il patrun dalla raccolta da tarmetter luvrers per sia raccolta. 3Sche mei pia! Mirei, jeu tarmettel vus sco tschuts enamiez ils lufs. 4Prendei cun vus ni buorsa, ni valischa ni calzers; e salidei negin sin via. 5Entrond en ina casa, schei igl emprem: Pasch a questa casa! 6Sesanfla leu in fegl dalla pasch, sche vegn vossa pasch a ruassar sin el; cass cuntrari vegn ella a turnar tier vus. 7En ina tala casa restei, magliei e buei quei ch’ei han; pertgei il luvrer ei merets da sia pagaglia. Buca mei d’ina casa en l’autra. 8E sche vus vegnis en in marcau, ed ins accepta vus, magliei quei ch’ei porschan a vus; 9medeghei ils malsauns ch’ein leu e schei ad els: Il reginavel da Diu ei s’avischinaus a vus. 10Mo sche vus vegnis en in marcau, ed ins accepta buca vus, mei ora sillas plazzas e schei: 11Perfin la puorla da vies marcau ch’ei taccada vid nos peis, furschein nus giu per schar a vus. Mo ton saveies: Il reginavel da Diu ei vegnius neutier. 12Jeu ditgel a vus: Gliez di vegn ei ad ir meglier cun Sodom che cun in tal marcau.
17Ils siatontadus ein returnai plein legria ed han detg: Segner, perfin ils demunis ein suttamess a nus en tiu num. 18El ha detg ad els: Jeu hai viu il satan a curdond giu da tschiel sco in cametg. 19Jeu hai dau a vus la pussonza da passar sin siarps e scorpiuns e pussonza sur da mintga forza adversaria, e nuot duei puder far donn a vus. 20Mo buca da quei selegrei ch’ils spérts ein suttamess a vus; selegrei plitost che vos nums ein enscrets en tschiel.


text:
Il resultat da las analisas approfundadas da las 3 variantas per ina nova via da colliaziun da Sagogn cun la via Sursilvana H19 ha tenor il president communal Hans Peter Casutt mussà cleramain, che la varianta «Plaun Larisch» è la meglra. Ella custia il pli pauc, haja la pli pitschna pendenza, na procuria betg per dapli traffic che la via veglia en ils quartiers da Sagogn e possia vegnir bajegiada senza stuair serrar ina da las vias da colliaziun actualas.
Plaun Pigniel periclità
Tenor ils plans manass la via da la varianta «Plaun Larisch» il traffic gest sper la zona da recreaziun Plaun Pigniel ora. Quai n’accepta il comité da vischins «Via Precauta Sagogn» betg. Per els è quella zona da recreaziun impurtanta per Sagogn ed insatge sco l’olma dal vitg, che n’astga betg vegnir separada dal vitg entras ina via. Ord quai motiv ha il comité preschentà ina nova varianta per ina via da colliaziun, che suandass per gronda part il trassé da la via da colliaziun existenta en direcziun da Laax.
Co vinavant?
Sche quella nova proposta per ina via da colliaziun vegn anc examinada en detagl n’è betg cler. Tenor Hans Peter Casutt è la finamira da quella saira d’infurmaziun stada d'explitgar en detagl las variantas gia preschentadas e da declerar daco che la suprastanza favurisescha ina da quellas variantas. Uss stoppia la suprastanza anc discussiunar la nova proposta ed era mirar cun il chantun co vinavant.
RR actualitad 07:00


text:
Sut autras circumstanzas, pia senza corona e senza il putsch dal militar, fiss Urs Auchter uss forsa vid pachetar las valischs per il Myanmar. Dentant quest onn è tut auter. La scola da cuschinar ch'el ha fundà ensemen cun l'organisaziun caritativa Swisscontact è vida – nua ch'ils scolars èn, na sa Urs Auchter betg.
Magari aud jau insatge da scolasts da mai ubain survegn videos che ma rumpan bunamain il cor.
Ils videos mussian sco il militar – che ha surprendì la pussanza il prim da favrer 2021 en il Myanmar – sajetta sin demonstrantas e demonstrants. Er sia scheffa saja anc en il Myanmar ed haja magari tema. «Cura ch'il militar è stà en quella part da Yangon nua ch'ella abitescha, han els udì culps e vesì sco tiradurs spezialisads han sajettà sin persunas da chasa viaden.»
Zuppà il material
In dals scolasts da sia scola saja sco emprim suenter il putsch dal militar ì en scola ed haja zuppà tut quai che saja custaivel, «perquai ch'il militar fetschia empaglia tut quai che pudess esser da niz per la populaziun», agiunta Urs Auchter. El spera fitg ch'il putsch dal militar na gartegia betg, «il pajais era sin uschè ina buna via».
Urs Auchter è stà l'emprima giada en il Myanmar il 2009 ed enconuscha uschia il pajais en tuttas duas furmas da stadi. Da lez temp era numnadamain er il militar a la pussanza. Ed el po numnar insaquants exempels che mussan la differenza tranter il pajais democratic ed il pajais en mauns dal militar. «Jau sun vegnì controllà l'emprima giada – er mes telefons vegnivan tadlads.» Suenter, il 2012, cura che la democrazia è sa messa atras, saja il pajais sa midà. «Uss ha quai per exempel er gronds hotels e l'entir pajais è vegnì pli modern».
Ord l'archiv da SRF:


text:
da Maria Cristina Derungs-Bartolomei
Duront tschun dumengias vegn il sisavel capetel digl Evangeli tenor Gion legius. Oz eis ei la quarta ed ei va viers la fin dil discuors sur dil tema dil paun: Naven dalla multiplicaziun dils pauns e dils pèschs tochen all’indicaziun che Jesus sez, sco vivent (quei exprima «carn e saung» ensemen), sco Plaid de Diu daventaus carstgaun, ei la vera spisa e bubronda che dat veta. Pertgei «il carstgaun viva buca mo da paun, mobein da mintga plaid che sortescha dalla bucca da Diu» (Mt 4,4). Igl ei buca falliu de veser ella «carn» ed il «saung» ina allusiun alla Eucaristia. Quella sto denton vegnir capida meglier ella glisch de quei Evangeli. L’Eucaristia porscha buca «tocs» della «carn» de Jesus e «schatgs» de siu «saung». Ei vegn gie detg en ductrina: en mintga smiula dil paun eucaristic ed en mintga daguot dil vin consecraus ei presents igl Jesus vivent della Levada. Pia magliar «la carn» e beiber «il saung» de Jesus vul dir retscheiver Jesus sco principi empalont de nossa veta, «lubir» a Jesus de viver en nus ed agir tras nus ella carezia viers ils concarstgauns, els quals El ei presents. Cheutras contonsch’ins veta e ventira vera. Fontauna de quella conversiun adina renovada ei la communiun cul Plaid de Diu tedlaus ord la Sontga Scartira e retscharts el Sogn Sacrament.
Gn 6,51–58
51Jeu sun il paun vivent ch’ei vegnius giu da tschiel. Tgi che maglia da quei paun, vegn a viver en perpeten. Ed il paun che jeu vegn a dar, ei mia carn per la veta dil mund.
52Cheu ein ils Gedius sedispitai in cun l’auter culs plaids: Co sa quel dar da magliar a nus sia carn? 53Mo Jesus ha detg ad els: Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Sche vus maglieis buca la carn dil Fegl dil carstgaun e bueis buca siu saung, veis vus buca veta en vus. 54Tgi che maglia mia carn e beiba miu saung, ha veta perpetna, e jeu vegn a leventar el il giuvenessendi. 55Pertgei mia carn ei veramein ina spisa e miu saung ei veramein ina bubronda. 56Tgi che maglia mia carn e beiba miu saung, resta en mei, e jeu restel en el . 57Sco il Bab vivent ha tarmess mei, e sco jeu vivel entras il Bab, aschia vegn era scadin che maglia mei a viver entras mei. 58Quei ei il paun ch’ei vegnius giu da tschiel; auter ch’il paun ch’ils perdavons han magliau ed ein tonaton morts. Tgi che maglia quei paun, vegn a viver en perpeten.


text:
Ina rait d’internet svelta surtut per il territori da muntogna ed ina strategia da spectrum lartg per tegnair pitg al svilup da la digitalisaziun: Dus postulats ehe cusseglier naziunal Martin Candinas ha inolträ cun l’argument da las schanzas egualas per il territori muntagnard. La critica dals adversaris da 5G encunter las antennas da telefonia 5G na sajan betg giustifitgadas, di Martin
Candinas en il discurs cun la FMR. QU040821
05.08.2021 / Medien / /
Dapli megabits e gigabits per la muntogna
Ina rait d’internet svelta surtut per il territori da muntogna ed ina strategia da spectrum lartg per tegnair pitg al svilup da la digitalisaziun: Dus postulats ehe cusseglier naziunal Martin Candinas ha inolträ cun l’argument da las schanzas egualas per il territori muntagnard. La critica dals adversaris da 5G encunter las antennas da telefonia 5G na sajan betg giustifitgadas, di Martin


text:
En tut han 12 automobilistas ed automobilists stuì dar giu lur permiss a la polizia. A 37 ulteriuras persunas vegnan ils permiss da manischar retratgs posteriuramain.
Plirs automobilists èn charrads memia spert
La controlla da spertadad è vegnida fatga la dumengia avantmezdi sin la via da Malögia H3 sin il sviament da Vicosoprano. Durant la controlla èn dapli che 1'800 vehichels vegnids registrads. Da quels han 335 persunas betg sa tegnì vid la spertadad maximala dad 80 kilometers l'ura che vala sin il sviament da Vicosoprano en direcziun Italia. Dus automobilists sajan charrads passa 140 kilometers l'ura enstagl dad 80. Quai scriva la polizia chantunala. E bunamain 100 automobilists sajan stads tranter 21 e 59 kilometers l'ura memia sperts.
RR novitads 10:00


text:
Malgrà ils dumbers creschents è il tempo da vaccinar en Svizra anc adina memia plaun. Cumpareglià cun l'exteriur è la Svizra en retard. Tenor Virginie Masserey, manadra da la secziun controlla d'infecziuns tar il BAG, sajan 58% da tuttas persunas vaccinadas cumplainamain. Quai saja anc adina memia pauc per pudair cuntanscher fin l'enviern ina immunisaziun sufficienta. Masserey ha danovamain fatg reclama per la vaccinaziun.
Berger: «Vaccinaziun da rinfrestg ad interim betg necessari»
Fin ussa sajan persunas cun in vaccin da mNRA protegias bain, declera Christoph Berger. Pequai na saja ina vaccinaziun da rinfrestg actualmain anc betg necessaria. Ins vegnia ad observar la situaziun fitg attent e sche necessari vegnia ins a dar a temp ina recumandaziun per ina uschènumnada vaccinaziun da «Booster».
150'000 dosas Johnson&Johnson
La Confederaziun cumpra 150'000 dosas dal vaccin cunter Corona da l'interpresa Johnson&Johnson. Il med vegnia furnì anc quest'emna en Svizra e repartgì l'emna proxima als chantuns, scriva l'Uffizi federal da sanadad BAG.
Quest vaccin che sa basa sin vecturs po vegnir sprizzà a persunas che na pon ord motivs medicinals betg vegnir vaccinadas cun in vaccin da mRNA sco quel da Pfizer/Biontech u Moderna. Dal vaccin Johnson&Johnson dovri be ina vaccinaziun. Tenor Confederaziun porscha el ina fitg buna protecziun: en media 66,9% cunter privel d'infecziun ed 85% da vegnir malsaun grev.
Masserey: «Tut ils indicaturs mussan engiu»
Tut ils indicaturs en Svizra mussian envers engiu, sco dapertut en l'Europa, auter ch'en la Gronda Britannia. Be en la Svizra Interna gajan las cifras ensi. Era adina damain persunas stoppian ir en l'ospital. La grond part sajan persunas pli giuvnas che na sajan betg viroladas.
Cifras actualas
Aifer las ultimas 24 uras hai dà en Svizra 1'451 novas infecziuns da corona. Vitiers ha il BAG registrà set novs mortoris e 39 entradas en l'ospital. Il Grischun noda 32 novas infecziuns, nagins novs mortoris ed er il dumber da persunas en l'ospital n'è betg sa midà. Dapi l'entschatta da la pandemia èn fin uss mortas en il chantun Grischun 196 persunas.


text:
Oeuv
Ij oeuv che vegn di usej domestegaa, soratutt quij de gajna, fann part del mansgià de tucc i dì di uman, e anca de tanc animaj,[1] grazzia a la sova fazil digestion e al so volt contegnuu proteich.
Variedaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'oeuv de la pitta l'è de segur el pu cognossuu e 'l pu consumaa de tucc, però intra quij pussee comun besogna anca noverà quell de aneda, quell de polla, e quell de struzz che l'è putost grand e 'l po rivà a pisà püssee de 13 ett.
Parvenza[Modifega | modifica 'l sorgent]
El contegnuu de l'oeuv l'è quattaa del guss, che, de sollet, l'è besg o bianch de color. L'oeuv el gh'ha on cuu e 'na guzza. Fà cunt de balanzà on oeuv in su 'l so cuu l'è ben dura, e squas impossibel, senza ris'cià de s'ceppall. Ona voeulta s'ceppaa 'l guss, dent de l'oeuv troeuvom tutt intorn el carlamm, on film bell sottil, e dent del carlamm gh'emm poeu 'l ciar che l'è ricch de protein, e in fin el rossumm cont chel so tipegh color ross naranz.
Us Culinari[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ij oeuv hinn bon de fà tanc piatt, coma per esempi, ij oeuv a la coch, ij oeuv in cereghett, ij oeuv strepazzaa, etc. Ij oeuv servissen anch in del fà la majones, la briosc, e, per l'appont, la pasta a l'oeuv.
Ris'c per la Salut Umana[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ij oeuv hinn la font la pu comun de salmonella. La reson l'è che rest de escrement del cuu de la gainna poden 'gnì a contatt cont i tocch intern de l'oeuv, e, se majaa foeura cru poden fà on gran maa a la salut.
Insci de ris'cià mo, a l'è mej fà insci:
- Consumà oeuv cruu domà quand che vun l'è segur che sien ben nett.
- Nettà ben ij oeuv innanz de majàj.
- Fa ben attenzion che, ona voeulta overt, ij oeuv hinn minga a contatt cont el sporch de gajna.
Fatt Curios[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'oeuv l'è la cellula animal, la pu granda, cognossuda in su la terra al didincoeu.
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Kenneth F. Kiple, A Movable Feast: Ten Millennia of Food Globalization (2007), p. 22.


text:
Clematis vitalba
La Clematis vitalba (en Bresà: Zùta o Idàsa) l'è 'na piànta che la g'ha portamènt de boscàl rampegànt de la famìa de le Ranunculaceae. 'N Itàlia se la càta 'n töt el teretóre 'nfìna a 1.300 méter s.l.m. endèi teré mìa lauràcc, endèi bósch di latifòie, ma ach in di bósch de conìfere e 'ndèle màcie temperàde. Ol nòm clematis 'l vé dal gréch antìch e l'éra dovràt per lüminà piö spéce diferènte de rampegàncc [1].
L'è 'na piànta vilinùza dezà che la g'hà dét alcalòidi e saunìne (en particulàr la protoanemonina), sostànse che se tróa apò a 'ndèn quach óter zèner de la famìa de le Ranunculaceae, e che la se 'nmagazìna suratöt endèi órghegn piö ècc de la piànta. Se se la tóca la pöl fà 'mbrözià la pèl.
L'è cunsideràda 'na piànta che 'mpèsta 'l bósch, difàti, suratöt se l'è 'nsèma co le roéde, la fùrma 'n spès che 'l rés•cia de stofegà le ótre piànte, ma ach de bötàle zó. La prezènsa de chèsta asociasiù l'è de spès en sègn che 'l bósch l'è dré a 'ndà a la malùra.
Morfologìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le fòie i è opòste e imparipenàde e i è furmàde ognöna de 3 - 5 segmèncc a fùrma ovoidà-lanceolàda. L'òrlo 'l pöl véser a capète o 'ntréch.
I fiùr i è ermafrudìcc, pröfömàcc e se i tróa töcc ensèma en enfurescènse. I fiùr i g'hà mia i pétali, menimà i g'ha 4 sépali[2] de culùr biànch che tìra al vért che i sömèa di petali e per chèsto i è ciamàcc sépali petaloidéi; i stam i è nömerùs e l'ovàre el g'ha dièrs carpèi. La 'mpolinasiù l'è entomòfila, cioè i è i 'nsècc a fàla.
I fröcc i è dei achéni che g'ha 'n estremità lónga e piömùza che quan che i è madür i vé tracc atùren del vènt. 'l insèma de chès-ce fröcc piömùs i fà sömeà l'infrötescènsa, che de spèss la rèsta al sò pòst sö sö la piànta ach in invèren, come se la födes fàcia de làna e de piöme.
Ol trónch de la Clematis che al prensépe l'è ért e mòl, ma 'l diènta co i agn legnùs e 'l pöl rià a 15 ghèi de diàmeter.
Üzo[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Vergü i dopèra i böcc che vé fò 'n primaéra per fà la fretàda. Gh'è però de stà 'n grant atènti a doperò apéna le parcc piö zùine de la piànta, 'ndóche le tusìne i è méno concentràde e de maiàn póch perchè sedenò se res•cia de stà mal.
- L'è giöna de le esènse che fa part dei fiùr de Bach (col nòm de Clematis). Segónt chèsta disciplìna, l'è racomandàda per chèi che dórma coi öcc deèrcc, chèi che i g'ha póch enterès per la vìta e che i tènta de scapà vià de la realtà.


text:
Contract d'emprendissadi
Il contract d'emprendissadi unitar naziunal vala per:
- tut las furmaziuns fundamentalas da 3 u da 4 onns cun in attestat federal da qualificaziun (AFQ)
- tut las furmaziuns fundamentalas da 2 onns cun in attest federal da furmaziun professiunala (AFP)
Ils manaschis d'emprendissadi ston posseder ina permissiun chantunala da furmaziun per pudair far in contract d'emprendissadi.
Il formular da contract d'emprendissadi è vegnì actualisà. Per las furmaziuns fundamentalas che cumenzan la stad 2022 sto vegnir duvrà il nov formular.
Contract d'emprendissadi: Adattaziuns dal formular 2022 (13 KB)
En cas da dumondas As po gidar l'uffizi chantunal per la furmaziun professiunala.
Per simplifitgar la moda d'emplenir il contract d'emprendissadi ed il rapport da furmaziun stattan a disposiziun sin questa pagina d'internet divers meds d'agid electronics. En cas da dumondas tecnicas, scrivai in mail a berufsbildung@sdbb.ch.
Program per il contract d'emprendissadi
Il program per manaschis pitschens e mesauns che vulessan administrar en moda centrala ils contracts d'emprendissadi ed ils rapports da furmaziun da las emprendistas e dals emprendists.
Contract d'emprendissadi sco formular
Per emplenir e per stampar il contract d'emprendissadi sco er per al arcunar sco exemplar da cumprova electronic entaifer l'administraziun da l'agen manaschi.


text:
Sco mesira urgenta pumpan ins giu l'aua sutterrana contaminada, là nua che l'aua defluescha da la deponia, scrivan il chantun Vallais e l'interpresa chemica Lonza. L'aua pumpada giu, vegn tractada en la serenera da Visp.
Nagin privel per carstgauns ed animals
Tar l'aua tractada n'è la valur betg pli memia auta ha declerà Joël Rossier, schef dal post per l'ambient, a l'Agentura da novitads svizra. Per umans ed animals na dettia nagin privel. Betg pertutgadas èn las tschiffadas d'aua da baiver e d'aua da sauaziun da la regiun sco era las funtaunas dal bogn termal.
Material deponì tranter 1918 e 1978
Lonza deplorescha la contaminaziun da l'aua sutterrana, scriva l'interpresa en ina communicaziun. Tenor stimaziun da Lonza sa tractia d'in deposit vegl ch'è vegnì duvrà tranter ils onns 1918 fin 1978. La substanza nuschaivla benzidin na saja mai vegnida duvrada sco materia prima a Visp e na saja er mai vegnida producida là. Probablamain saja il benzidin sa furmà sco product secundar tar la producziun chemica.
Ulteriuras mesiras pussaivlas
L'interpresa da chemia examinescha ensemen cun las autoritads ulteriuras mesiras per sanar l'anteriura deponia. La deponia da rument cuntegna radund 1,5 milliuns meters cubic restanzas da producziuns chemicas.
Autras examinaziuns avevan gia mussà ina ferma contaminaziun da l'areal entras argient viv ed ammonium. Il chantun ha pretendì il 2016 in'examinaziun detagliada ed in concept da sanaziun da Lonza.
RR novitads 14:00


text:
L'equipa da la Svizra Centrala ch'è suveran a la testa da la tabella n'ha laschà nagina schanza al HCD. Cun 2 gols en l'emprim terz e 3 gols en il segund terz manava Zug gia suenter bun la mesadad dal gieu cleramain cun 5:0, quai ch'ha gia muntà la decisiun. Curt avant la segunda pausa èsi anc reussì a Chris Egli da scursanir per il HCD al 1:5.
En il davos terz ha l'emprim Magnus Nygren tuc al 2:5. Silsuenter ha Zug fatg tut cler cun dus ulteriurs gols al resultat final da 2:7.
Emprima terrada cunter Zug
Per il HCD, ch'ha stuì vegnir a frida senza intgins giugaders da tschep sco per exempel il capitani e topscorer Andres Ambühl, èsi stà l'emprima terrada encunter Zug en questa stagiun. Ils emprims dus duels aveva Tavau mintgamai gudagnà piz a cup, ina gia cun 3:2 suenter prolungaziun ed ina gia cun 4:3 suenter sajettar penaltis. Questa giada ha il trenader dal HCD, Christian Wohlwend, er laschà giugà blers giugaders giuvens, tranter auter Nino Russo, Jannik Canova , Tim Lutz, Valentin Nussbaumer, Simon Kienzle ed Oliver Heinen – tut giugaders da be 19 e 20 onns.
Equipas da la National League protesteschan
Tut las equipas ch’èn stads la sonda saira en acziun han protestà encunter l’augment da giugaders esters ch’è planisà en la National League. Suenter l’emprim bully han ils giugaders bandunà il glatsch è demonstrà cun divers transparents. «Ils giuvens èn noss avegnir, ils fans nossa pitga principala ed il hockey nossa vita», quai in dals statements. Suenter duas minutas han tut ils gieus puspè cuntinuà.
Questa acziun è vegnida organisada e coordinada dal sindicat dals giugaders SIHPU. Sustegn ha quest sindicat er survegnì da tut ils clubs da fans da las equipas en la National League.


text:
Cità del Vatican
El Stat de la Cità del Vatican (in latin Status Civitatis Vaticanæ, in italian Città del Vaticano), comünement ciamaa Citaa del Vatican, l'è un stat indipendent de l'Europa sott la suvranità de la Santa Sed, a travers l'uturità del Papa de la Gesa Catolica ch' al v'esercita i pudè de munarca assolüt. Cunt una süperfiss de 0,44 km, inserida in dal tessüt urban de la cità de Roma, in dai press de la riva dester d'al Tevar, su in dal Col Vatican, a l'è 'l pussee picul stat indipendent del mond, in termin de populaziun e in termin de estenziun teriturial.
Storia e Urigin[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Staat de la Gesa, ca per circa un mileni al s'era estendüü su bona part de l'Italia central, a l'era staa definitivament ocupaat in dal 20 de setembar 1870, ch'a i Bersajee del Regn d'Italia eren andaa dent a Roma a travers la porta Pia.
El Papa Pio IX al vureva nò l'anessiun con l'Italia, inscì in nasciüü brut raport intra l'Italia e la Gesa, quela che l'è ciamada la Questiun Romana.
La questiun a l'è stada risolta el 11 de febrar del 1929, quand i dö Alt Cuntendent hann firmaa i pat del Lateran, segund i quai l'Italia al ricugnuss la citaà del Vatican come un stat indipent in tütt e per tütt.


text:
Sco gia avant in onn han Stünzi tar ils umens e Leugger tar las dunnas battì l’entira concurrenza en la cursa da 40 kilometers cun 1’640 meters differenza d’autezza da Lumbrein sur l’Alp Sezner e l’Alp Nova a Sursaissa ed enturn il Piz Mundaun enavos a Lumbrein.
Michael Stünzi ha gudagnà la cursa dals umens en 1:58.45 uras ed è uschia stà il sulet ch’ha dumagnà la cursa roiala da 40 kilometers sut duas uras. Sco segund cun in retard d’exact trais minutas è Daniel Widmer vegnì. Cumplettà il podest sco terz ha Robin Spiess. Meglier sursilvan è stà Ivan Demont da Vella sco 13avel en 2:12.13 uras.
Tar las dunnas ha Seraina Leugger gudagnà en 2:30.18 uras. Segunda cun strusch duas minutas retard è vegnida Carla Solèr da Lumbrein. Cumplettà il podest sco terza ha Eliane Müggler da Thal en il chantun Son Gagl.
Rangaziun 2019
In di da cursa perfetg
Aura perfetga, ina bella culissa e radund 300 participantas e participants, da quai passa 200 ch’èn stads a la partenza a la cursa roiala sur 40 kilometers. Giusep Capeder, president dal comité d’organisaziun, tira cunquai ina bilantscha fitg positiva e sa legra gia sin l’ediziun 2020 nua ch’il Bike Maraton Lumnezia-Sursaissa po festivar il giubileum da 30 onns.
E malgrà che blers ferms mountainbikers indigens sco Vital Albin, Ursin Spescha u Andrin Beeli n’han betg pudì sa participar a la cursa da quest onn èn stads a la partenza uschè blers participants sco dapi intgins onns betg pli.
RR sportissimo


text:
Carpian
Carpian (Carpiano in italian) l'è on comun de 3.145 abitant in provincia de Milan.
L'è on paes piscinin de la bassa milanesa, in del center del Parch Agricol Sud Milan, del qual l'è vun di comun pussee estes (17,22 km²).
Carpian el se troeuva a domà 19 chilòmeter de distanza del capploeugh e al confin con la Provincia de Pavia (Bascapè, Landrian e Sizian).
Grazie a questa soa posizion strategica, Carpian la faseva part d'on contad ciamaa Terre communes inter Mediolanum, Papiam et Landam, consideraa quasi indipendent e de nissun. In quei zonn chì gh'è staa di event grand compagn de la Battaglia de Marignan (Meregnan) del 1515, i sconter tra Comun e 'l Barbarossa e tra i Torrian e i Viscont.
I primm insediament uman de la bassa milanesa hinn de la fin de l'edà del ferr. Giamò in del VI secol prima de Crist el territori l'era dominaa di Etrusch e di Gai, che hann fondaa i città de Milan e de Meregnan e hann daa el nomm al Lamber.
I cassinn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oltra ai tre frazion de Draghett, Francolin e Ortighee, a Carpian gh'è ona motta de cassinn:
- Cassina Arcagnagh
- Cassina Zunigh
- Cassina Castell
- Cassina Belvedè
- Cassina Brusada
- Cassina Calnagh
- Cassina Fain
- Cassina Liberia
- Cassina Longora
- Cassina Cà Matta
- Cassina Muraja
- Cassina Noeuva
- Cassina Ortighee
- Cassina Poiagh
Tutt quei cassinn là fonzionen anca al dì d'incoeu. On temp inoltra esisteven anca i cassinn Francolin, Maian, Molin Beolchina, Torcc e Cozzolan.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Carpian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Pauline Ferrand-Prévot ha surpiglià la testa gia en l’emprima da sis rundas e suenter duas rundas aveva la gronda favurita gia in avantatg da bun ina minuta sin l’entira concurrenza. Alla fin ha la Franzosa, ch'aveva gia gudagnà aur en la cursa da short-track, gì in avantatg da 1:35 minutas sin Jolanda Neff.
Per Ferrand-Prévot èsi gia il quart titel da campiunessa mundiala en la disciplina cross-country suenter il 2015, il 2019 ed il 2020. Quatter titels aveva gudagnà fin oz sulet la Norvegiaisa Gunn-Rita Dahle.
Nagina medaglia per Lecomte e Keller
Cumplettà il podest sco terza ha l’Americana Haley Batten. La mountainbikera da 23 onns ha pers 2:13 minutas sin Pauline Ferrand-Prévot. Manchentà ina medaglia ha la mattadura locala, la Franzosa Loana Lecomte che valeva er sco ina da las grondas favuritas. Ella è vegnida quarta a quest campiunadi mundial da chasa. Alessandra Keller ch’ha gudagnà argient en la cursa da short-track, ha terminà la cursa roiala da cross-country sin il 5avel plaz cun in retard da 3:46 minutas.


text:
La Tagesschau ha emess en l'emissiun dad ier saira ina contribuziun davart il svilup da las linguas en Svizra. Ma il rumantsch na vegn betg menziunà. Quai ha chaschunà inqual commentari agità sin Facebook. Franz Lustenberger, producent da la Tagesschau declera pertge ch'il rumantsch na vegn betg menziunà. Ins saja sfurzà da decider in cler focus, ed il focus en la contribuziun dad ier saira sajan las linguas principalas en Svizra: tudestg, franzos e talian.
Contribuziun sa basa sin cifras dal Uffizi federal per statistica
Ultra da quai sa basia la Tagesschau sin las cifras da l'Uffizi federal per statistica. Là vegnia il rumantsch be menziunà curt. Quai conferma er Jacqueline Kucera da l'uffizi. Er els stoppian sa focusar en lur communicaziuns a las medias. En l'evaluaziun sco tala vegnia il rumantsch dentant prendì sut la marella sco er las autras linguas.
Tagesschau conceda
En la moderaziun saja bain vegnì detg che la Svizra saja in pajais quadriling, dentant avess ins pudì declerar anc pli explicit il focus da la contribuziun. Uschia na fissan talas malchapientschas betg capitadas. En l'emissiun da gievgia saira ha il team da la Tageschau lura declarà pertge ch'els han laschà davent il rumantsch. Tar il rumantsch na saja statisticamain betg sa midà bler. Els deploreschian dentant sche questa decisiun haja disturbà tscherts aspectaturs.
Lia Rumantscha intervegna
La Lia Rumantscha ha communitgà da vulair intervegnir tar il Servetsch da mediaziun da la SRG pervia da quest rapport. La contribuziun cuntrafetschia a las pretensiuns da la Lescha federala davart radio e televisiun. Quella pretenda ch'ils fatgs vegnian preschentads a moda adequata. Il rumantsch è francà en la Constituziun sco lingua naziunala e lingua parzialmain uffiziala.
RR novitads 16:00


text:
Conservar
La tgira adequata e professiunala da tut las documentaziuns multifaras d'exchavaziuns (fotografias, plans, dissegns, diaris, glistas e.u.v.) en furma analoga ed adina pli savens en furma digitala è ina incumbensa essenziala dal servetsch archeologic che daventa adina pli cumplexa dapi sia fundaziun l'onn 1967. Per conservar er en il futur tut las infurmaziuns da l'ierta archeologica dal chantun Grischun èn vegnidas fatgas l'atun 2013 grondas lavurs da migraziun e d'implementaziun da novas applicaziuns da banca da datas (banca da datas per documents e per maletgs). Il chantun Grischun maina quest project da banca da datas, che chaschuna gronds custs, ensemen cun ils posts spezialisads per l'archeologica dals chantuns Turitg e Turgovia sco er dal principadi da Liechtenstein.


text:
Wil (distret)
El Distret de Wil l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, El ciàpa nòm del cèntro abitàt piö gròs de la zòna, la citadìna de Wil, ma la capitàl del distrèt l'è Jonschwil.
El distrèt de Wil el cunfìna a nòrt coi distrècc de de Münchwilen e Bischofszell (TG), a èst col distrèt de San Gal, a sudèst col Canton Apenzel De Föra, e a sudòvest col distret de Toggenburg.
Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distret de Wil el g'ha 'na popolasiù de 72 194 abitàncc (dato del Desember 2011), repartìcc en 11 cümü:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Wil (distret) su Wikimedia Commons


text:
Vitis vinifera
La Vitis vinifera (en Bresà: icc; in insübrich: vid o vidur) , l'è 'na piànta lignùza rampicànte che quan che se la làsa crèser lìbera la pöl rià enfìna a 30 méter, ma che, modelàda de la mà de l'òm, a pudàla töcc i agn, la rèsta pesèna col portamènt d'en arbùsto d'en méter de altèsa. El sò fröt l'è l'ùa, l'è bù de maià e l'è la matéria prìma par fà 'l vì.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El trónc el g'ha 'n andamènt töt storzegnàt, el g'ha 'na scórsa rüvida e che se destàca a lìste longitüdinài. I ram zùegn, ciamàcc madér, i è fesìbii e i g'ha come 'n gnòc ai gróp endóche ve fò le fòie che i è grànde, palmàde e con dei lòbi bèi gròs, a ólte i è apò capetàde. De l'ótra bànda del gróp, ve fò 'l cavreöl (o barbìs) che quan che 'l tróa vergót de tacàs el se 'nturciùla sö e 'l vé dür.
Tìpi de böcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
La icc la g'ha tré tìpi de böcc:
El böt principàl, l'è chèl che böta piö de spès e l'è fat de trè böcc: primàre, segondàre e tersiàre.
El böt prónto (o böt anticipàt), l'è 'n böt che 'l pöl bötà endèla stèsa stagiù del böt principàl e isé fa pàrter en böt prìma del tép. El pöl fà sö dele gràte de ùa ma la sarès de qualità stràsa.
El böt scundìt, el böta apéna 'n cundisiù estréme compàgn de 'na fertilizasiù gréa e con tat azòto o quan che se pùda tròp. De chèsti böcc part dele casàde vigurùze che g'ha 'n caràter vegetatìf, cioè, che 'l da quàze mài fröcc e se 'l la fà i è 'n gran stràs.
Hàbitat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Par che la sàpes uriginària de l'Asia del sudòvest, aisebé che 'n natüra se tróes spontànea 'na sórt (V.vinifera subsp. sylvestris (C. C. Gmelin) Hegi) che la crès del cèntro al sudèst de l'Europa. Al dé d'encö la icc l'è cultiàda e sfrötàda en töcc i paés de clìma temperàt.
Oservasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cultiàda zamò de l'antichità, l'òm l'è riàt a caàn en gran nömer de varietà. Quan che söl fenéser del sècol XIX le tràpe europèe i è stàde sterminàde de la filosera (Viteus vitifolii), en pölès che 'l atàca le raìs, gh'è stat fat rià spéci americàne rezistènte. S'è riàt isé a 'nserì le sórcc de Vitis vinifera sùra dele raìs de icc americàne.
La 'mportànsa econòmica d ela icc, l'è straurdinària: l'ùa l'è 'na fröta de le piö apresàde, piéna de nütrimèncc e de vitamìna C. Ma la 'mportànsa piö grànda l'è per vìa del fat che se oté 'l vì, e töcc i sò derivàcc: àlcol, zét, ecc. I métodi de cultiasiù de la icc i è dientàcc 'na disciplìna vera e pròpia: l'enologìa.


text:
Per s'infurmar surda eveniments actuals dovra la generaziun Z surtut paginas d'internet, podcasts, blogs u medias socialas. Be 24% d'els s'infurmescha via medias tradiziunalas sco magazins e gasettas, radio u televisiun. Per cumparegliar: Per 44% persunas sur 35 onns èn las medias tradiziunalas anc adina emprima schelta, sch'i va per esser up to date.
Persistenza e sanadad
Persistenza e sanadad giogan ultra da quai ina gronda rolla per la generaziun Z. 37% d'els emprovan dad evitar plastic e dus terzs d'els èn pronts da pajar dapli per products regiunals. Passa la mesadad d'els èn pronts da pajar dapli per products biologics.
Per la retschertgà èn vegnids dumandads 10'000 consuments en l'entira Europa, tranter quels 2000 persunas da la generaziun Z. Quels tranter 18 e 24 fan or circa 6% da la populaziun Svizra.


text:
Ils medis e las medias èn enconuschentas per lur scrittiras pauc legiblas. Er sch'ins riva da leger tge che stà sin l'attest da vaccinaziun èsi per blers grev da chapir tge vaccinaziuns ch'ins ha – ed oravant tut tgeninas che duain vegnir renovadas.
Attests pli chapibels per in e mintgin
Per tgi che vul datti parallel a l'attest analog l'attest digital. Quel infurmeschia perfin per sms u mail sch'ins sto far ina nova squitta, declera il responsabel per la recumandaziun da vaccinaziun tar la Confederaziun, Mark Witschi.
L'avantatg da l'attest digital è tenor l'Uffizi da sanadad BAG l'accessibilitad. Dapertut nua ch'ins ha colliaziun cun l'internet han ins access a las infurmaziuns: Pratic saja quai en cas dad accidents u sch'ins è en l'exteriur.
Digital saja d'avantatg – tant tenor ils medis ...
Perfin la gronda part dals medis e da las medias sajan per l'attest digital, di Jürg Schlup da la federaziun dals medis svizzers FMH. Cun il sistem possia mintga persuna decider sezza tgi che ha access a las datas da vaccinaziun. Quai saja per ils medis in dals puncts principals.
... sco er tenor la protecziun da datas
Entant che mintgina e mintgin possia decider sez, sch'ella u el vul digitalisar las datas na dettia quai er betg interferenzas cun la protecziun da datas – uschia la pledadra da medias da l'incumbensà federal per la protecziun da datas e per la transparenza EDÖB, Silvia Böhlen.
Els n'hajan betg examinà il cas en detagl. Quai che saja previs per proteger las datas saja rendì chapibel e servia sco basa per mintgin per decider, sch'ins vul digitalisar las datas u betg. La responsabladad finala saja dentant tar la firma, che porscha – ensemen cun l'uffizi da sanadad federal – il servetsch da l'attest digital.
Fin oz èn sa registradas 214'000 persunas, scriva il BAG en ina communicaziun. Las datas duajan er vegnir duvradas per far statisticas – dentant quai tenor Mark Witschi be sin basa anonima.
RR actualitad 07:10


text:
Perquai che las correcturas da la Chessirüfe vegnan er da bun a la via chantunala H3, sa participeschia il Grischun supplementarmain cun ina contribuziun per la construcziun da vias da 27’850 francs, scriva la regenza vinavant.
La Chessirüfe è in torrent activ che passa tras la part sid da Zizers. Qua passan sper la via chantunala er la via naziunala A13 e las lingias da las Viafiers federalas e da la Viafier retica.
Ils ultims onns hajan urizis locals donnegià tut en tut 17 rempars da quest torrent. Per pudair garantir la segirezza en cas d'aua gronda er en l’avegnir, ston ils donns dals rempars vegnir reparads. Quai capitia per part cun novs mirs directivs per manar l’aua en moda controllada envers ils rempars, per part bastia dentant da refar u reparar ils rempars existents, infurmescha il chantun.
RR novitads 11:00


text:
Guerra del Kippur
La guerra del Kippur a l'è stada una guerra in tra Israell e 'na coalizzion araba fada su de Egit e Siria ma sostegnuda de la pupart del mond arab.
I arab hann tacad a sorpresa el territori israelian el 6 de otober 1973 e in principi inn stad bon de meter in dificoltà el Stat ebraich, che però poeu l'ha contratacad e l'è stad bon de otegnì pussee de spazzi in di Alture del Golan, menter che l'Egit l'ha otegnud un quaj territori atorna al canal de Suez, menter che Israell l'ha otegnud del territori oltra del canal e a la fin del conflit, el 25 de otober, l'era a 100 km del Cair e pront a tacàlla.
La guerra l'ha menad Israell a perder la soa concezzion de imbatibilità, havuda dopo de la guerra di ses dì, e a tratà a la pari con l'Egit, roba che l'ha menad in del 1979 a la pas, menter che i arab hann capid che l'haveva pu de sens de provà a destrugà Israell cont i armi ma hann tacad a boicotà el petroli per i Stat filo-israelian.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su guerra del Kippur


text:
(1) L’articul 10, coma 2 dla lege provinziala di 11 de mà 1988, n. 18 vëgn mudé insciö:
“2. Les zitadines y i zitadins dla Uniun europeica che à la residënza te n comun dla provinzia de Balsan y che à stlüt jö la scora primara y n’à nia ćiamò arjunt le sesantunejim ann d’eté, à le dërt de benefizié dles sovenziuns. Les zitadines y i zitadins che vëgn da stać che ne fej nia pert dla Uniun europeica y che à la lizënza de sojornanza CE por permanënzes a tëmp lunch tla Talia é parificà ai zitadins talians.”
(2) L’articul 2, coma 1 dla lege provinziala di 13 de merz 1987, n. 5, y mudaziuns suandëntes, vëgn mudé insciö:
“1. Les zitadines y i zitadins dla Uniun europeica che à na residënza [zënza interuziun por n ann intier] 2) tl Südtirol y che à ademplì le dovëi de scora à le dërt de benefizié dles sovenziuns aladô dl articul 3, coma 1. Les zitadines y i zitadins de stać che ne fej nia pert dla Uniun europeica che à la lizënza de sojornanza CE por permanënzes a tëmp lunch tla Talia é parificà ai zitadins talians.”
(3) Do la lëtra c), dl coma 1, dl articul 3 dla lege provinziala di 31 d’agost 1974, n. 7 vëgnel injuntè chëstes lëtres:
“d) les zitadines y i zitadins de stać che ne fej nia pert dla Uniun europeica che à la lizënza de sojornanza CE por permanënzes a tëmp lunch tla Talia y vëgn porchël parificà ales zitadines y ai zitadins talians;
e) les zitadines y i zitadins de stać che ne fej nia pert dla Uniun europeica che à la residënza [da almanco cin agn] 2) tl Südtirol y frecuentëia, fora dla provinzia, na scora o na istiuziun de formaziun profescionala che n’é nia da ciafè tl Südtirol.”
(4) Do la lëtra c), dl coma 1, dl articul 2 dla lege provinziala di 30 de novëmber 2004, n. 9, vëgnel injuntè chëstes lëtres:
“d) les zitadines y i zitadins de stać che ne fej nia pert dla Uniun europeica che à la lizënza de sojornanza CE por permanënzes a tëmp lunch tla Talia y les zitadines y i zitadins a chi che al ti é gnü reconesciü, aladô dla diretiva comunitara 2004/83/CE, le status de profugh o de proteziun sussidiara y che vëgn porchël parificà ales zitadines y ai zitadins talians;
e) les zitadines y i zitadins da foradecà de stać che ne fej nia pert dla Uniun europeica che fej na université fora dl raiun dla provinzia de Balsan, tan inant che ai à na residënza [de almanco cin agn] 2) tl Südtirol.”
(5) Le coma 3, dl articul 13 dla lege provinziala di 16 de lugio 2008, n. 5, é abroghè.
(6) Les zitadines y i zitadins da foradecà de stać che ne fej nia pert dla Uniun europeica, che à les condiziuns por se tignì sö tla Talia, sciöche inće sü familiars, vëgn por prinzip tratà anfat ales zitadines y ai zitadins talians.


text:
Bettina Secchi, Donata Vallino e Christina Caprez rapportan regularmain da lur regiuns en l'emissiun «Ils auters» dal Radio Rumantsch. Uss descrivan ellas co l'iniziativa No Billag vegn recepida.
Grande emozioni en il Tessin
En il Tessin vegnia l'iniziativa per abolir la taxa da radio e televisiun discutada cun grondas emoziuns, raquinta Bettina Secchi che viva a Locarno. Surtut las consequenzas economicas stettian en il center: Il Tessin pudess perder passa 1100 plazzas da lavur e bun 850 firmas fissan era pertutgadas da la No Billag. Tessinaisas e Tessinais crititgeschan dentant era che RSI Radiotelevisione Svizzera saja memia gronda.
La jeunesse critique en la Romandie
La Svizra franzosa temia che l'iniziativa per abolir las taxas da radio e televisiun vegnia acceptada en Svizra tudestga, raquinta Donata Vallino che viva datiers da Genevra. La No Billag saja omnipreschenta en las medias - dentant era en las scolas vegnia la votaziun tematisada. I dettia dentant era giuvnas e giuvens che crititgeschian che la taxa saja memia auta e che veglian be pajar per las emissiuns ch'els consumeschian era propi.
Hasskommentare en la Deutschschweiz
Il tun en las debattas enturn l'iniziativa No Billag saja zunt agressiv, raquinta Christina Caprez che lavura e viva en il chantun Turitg. Visiblas sajan las emoziuns cunzunt en brevs da lecturs ed en las medias socialas. Blers en Svizra tudestga sajan bain cuntents cun ils programs dad SRF - i vegnia dentant era crititgà ch'ina memia gronda cumpart da las taxas da radio e televisiun vegnia repartida en la Svizra taliana, franzosa e rumantscha.
Repartiziun da las taxas
La SRG SSR survegn total 1.24 milliardas francs ord las taxas per radio e televisiun. 885 milliuns francs van ad SRF en Svizra tudestga, 220 milliuns francs ad RSI en la Svizra taliana, 120 milliuns francs ad RTS en Svizra franzosa e 20 milliuns francs ad RTR en Svizra rumantscha.
Dapli da las votaziuns
RR actualitad 12:00


text:
River Line (NJ Transit)
La River Line a l'è 'na linia de tram-treno esercitada de la Southern New Jersey Rail Group per cunt de New Jersey Transit, che la connett Camden a Trenton, capital del Stat e ciamada inscì perchè la corr arent al Delaware. L'è compartida in tra di treni linger, pensaa concetovalment 'me treni a mità in tra on tram e on treno de la familia Stadler GTW e i pesant treni merci de la Conrail, che passen soratutt de nocc, anca se l'è possibel vedè alter treni in situazion de emergenza o de necessità.
Hinn staa parpognuu di vari estension, voeuna per el Campidoeuj del Stat, voeuna per la stazion de West Trenton de la SEPTA e la ferrovia Glassboro-Camden, longa 29 km e che la conligaria Camden a Glassboro.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su tranvia River


text:
La Confederaziun ha lubì al chantun Vad da sajettar trais lufs giuvens dal triep da Marchairuz. Raschun ch'il triep po vegnir regulà èn atatgas sin muntaneras da vatgas. Il triep haja stgarpà almain quatter vadels ed ulteriurs cas vegnian anc sclerids communitgescha l'Uffizi federal d'ambient (BAFU). Entras la regulaziun dals lufs giuvens vulan ins cunanscher ina midada da cumportament tar il triep. Il chantun Vad ha uss anc temp enfin ils 31 da mars dad ordina la regulaziun.
Tenor il Bafu vivan actualmain 180 lufs en 19 trieps en tut la Svizra. La lubientscha per sajettar in singul luf pon dar il chantuns. Per sajettar in luf ch’è part d’in triep è necessaria l'approvaziun dal Bafu.


text:
Recolonisaziun
Recolonisaziun (u reintroducziun) numnan ins las stentas da l’uman da puspè introducir en in tschert spazi vital ina spezia d’animals u da plantas ch’era morta ora en quest lieu. Per quest intent pon vegnir translocads exemplars sch’igl existan en auters territoris effectivs gronds avunda. Alternativamain sa laschan metter en libertad animals ch’èn creschids si sut surveglianza e tgira da l’uman. Quai vala tant per animals sco er per plantas.
A lunga vista pon projects da recolonisaziun be avair success, sch’ils motivs ch’han manà a ses temp a l’extirpaziun vegnan cumbattids. Per ordinari vul quai dir ch’i ston vegnir meglieradas las relaziuns che regian en il spazi da viver respectiv. Organisadas e survegliadas vegnan acziuns da recolonisaziun per regla da managers d’animals selvadis e d’ecologs d’animals selvadis.
Animals selvadis[modifitgar | modifitgar il code]
Noziun[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹animals selvadis› serva en general a designar animals che n’èn betg domestics. Tenor il dretg èn animals selvadis senza patrun, vul dir che nagin n’als posseda, «uschè ditg ch’els sa chattan en libertad». Malgrà quai appartegnan er animals selvadis al champ d’applicaziun da la legislaziun davart la protecziun dals animals, vul dir ch’els na dastgan betg vegnir mulestads u torturads aposta. Animals selvadis vivan per ordinari en la cuntrada selvadia, conquistan però er pli e pli territoris colonisads.
Er la selvaschina, pia ils animals sin ils quals po vegnir fatg chatscha, appartegnan als animals selvadis. Il term dals animals selvadis è però bler pli vast che quel da la selvaschina; el cumpiglia er spezias d’animals ch’èn protegids, vul dir explicitamain exclus da la chatscha, e spezias d’animals sin las qualas l’uman na fa per ordinari betg chatscha. En la lingua da mintgadi vegn savens er discurrì sper la varianta domesticada d’ina spezia d’animals selvadia, uschia per exempel dal chaval selvadi u da l’auca selvadia.
Spazis da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Animals selvadis datti quasi sin l’entir mund. Per lunschor betg tuts vivan en il territori selvadi per propi, vul dir en la natira intacta, betg influenzada da l’uman. Mintga spezia d’animal tschenta a ses spazi da viver tschertas pretensiuns areguard il nutriment, las pussaivladads da sa multiplitgar, la protecziun cunter inimis e.a. Savens èn questas premissas er ademplidas en la cuntrada culturala segnada da l’uman. Intginas spezias èn schizunt sa sviluppadas a veritabels animals che suondan la cultura, uschia per exempel la cicogna alva, il randurel pitschen, il crivel u la mieur grischa. Da l’autra vart ha l’activitad umana, cun surfatschas agriculas e d’abitar creschentas, destruì u almain decimà fermamain blers spazis da viver. Surtut animals selvadis che tschentan pretensiuns specificas a lur spazis da viver e na pon perquai betg guntgir en auters territoris èn perquai periclitads.
Relaziun uman – animals selvadis[modifitgar | modifitgar il code]
Blers animals selvadis enritgeschan be tras lur preschientscha l’ambient da l’uman, sco per exempel ils utschels chantadurs tras lur chant, e porschan a quel in’experientscha unica en la natira. Tuttina è la relaziun tranter l’uman ed ils animals selvadis savens problematica, quai tranter auter per ils suandants motivs:
- Tscherts animals selvadis chaschunan donns, per gronda part cura ch’els èn en tschertga da nutriment (p.ex. ratuns, mieurs, vulp cotschna, tschiervs, sprer grond, irun grisch u bau-scorsa).
- Animals da rapina pli gronds furman in privel per l’uman e ses animals da chasa.
- Intgins animals transmettan malsognas (verm plat da vulp, frenesia e.a.).
- L’utilisaziun da la cuntrada tras l’agricultura e la selvicultura han manà pli e pli a monoculturas. Questa cuntrada ‹svidada› porscha be a paucas spezias las cumponentas ch’ellas basegnan en lur spazi da viver.
- L’agricultura moderna sa serva da meds chemics (pesticids, erbicids) che pon sa concentrar sur la chadaina da nutriment en animals selvadis e far donn a quels. Vitiers vegnan ils tissis che derivan da l’industria e da l’allontanament dal rument (contaminaziun da las auas).
- Il spazi da viver da blers animals selvadis serva a l’uman per activitads da temp liber. Animals che reageschan sensibel sin disturbis sa retiran da tals lieus.
- Adina puspè datti accidents da traffic en connex cun animals selvadis. Blers animals vegnan er mazzads tras implants d’auta tensiun, indrizs da vent, fatschadas da vaider e.a.
- Numerus animals selvadis furman per l’uman furniturs tradiziunals da nutriment e materias primas (chatscha e pestga).
Protecziun dals animals e protecziun da las spezias[modifitgar | modifitgar il code]
La tegnida d’animals selvadis è savens problematica ord vista da la protecziun dals animals. Quai vala per exempel per animals selvadis che vegnan tegnids en zoos e circus. Vegnan las spezias betg tegnidas confurm a lur basegns u vegnan ils animals surstrapatschads, po quai manar a stress e chaschunar disturbis gravants.
Da la protecziun dals animals – che sa stenta a proteger il singul individi d’influenzas nuschaivlas – è da differenziar la protecziun da las spezias. Quella focusescha sin mesiras da protecziun orientadas a conservar spezias d’animals u da plantas en lur totalitad. Magari na sa laschan las duas noziuns però betg differenziar cleramain ina da l’autra, damai che lur finamiras e mesiras sa cuvran per part.
Protecziun dals animals selvadis[modifitgar | modifitgar il code]
Ils effectivs da blers animals selvadis èn periclitads; en il territori da colonisaziun da l’uman èn bleras spezias gia mortas ora u svanidas. Damai che las surfatschas natiralas intactas èn sa sminuidas fermamain, èn spezias che dependan da quellas (mitschacultura) periclitadas a moda fundamentala.
Il World Wildlife Fund (WWF) ch’è vegnì fundà il 1961 è stada ina da las emprimas organisaziuns ch’ha rendì attent a questa smanatscha. Cun crear territoris da protecziun specifics, l’emprim senza basa giuridica, pli tard cun sustegn da la legislaziun da la protecziun da l’ambient, èsi stà pussaivel da stgaffir territoris da retratga per animals selvadis.
En Svizra è la Lescha federala davart la protecziun da la natira e da la patria entrada en vigur il 1966.[1] Areguard la protecziun da la fauna e da la flora indigena statuescha quella (art. 18):
1 Cun mantegnair spazis da viver gronds avunda (biotops) e cun prender autras mesiras adattadas èsi da prevegnir che spezias indigenas d’animals e da plantas morian or. Questas mesiras ston tegnair quint dals interess agriculs e forestals ch’èn degns da vegnir protegids.
3 En lieus adattads po la Confederaziun promover la recolonisaziun da spezias ch’èn mortas or u ch’èn periclitadas da murir or en Svizra en la natira.
Mesiras da recolonisar e da metter en libertad[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia menziunà sa lascha la recolonisaziun da princip realisar en duas modas: Cun translocar animals da territoris cun effectivs gronds avunda ubain cun metter en libertad exemplars ch’èn creschids si en parcs d’animals u en spezialas staziuns da tgira che servan a quest intent. La finamira d’ina recolonisaziun po esser per l’ina da preservar tschertgas spezias da l’extincziun globala, per l’autra da restabilir en in tschert territori la varietad da las spezias da pli baud.
Il metter en libertad animals ch’èn stads en fermanza furma in process che po tut tenor cumpigliar ina lunga fasa d’endisada. Surtut mammals ed utschels dependan numnadamain da l’emprender dals geniturs u d’auters animals cun experientscha, e quai bundant pli ferm che quai ch’ins pensava anc avant paucs decennis. La finamira è quella ch’ils animals emprendian puspè da sa procurar independentamain da l’uman lur nutriment, ch’els sa multiplitgeschian en libra natira e ch’els coloniseschian uschia puspè ina regiun a lunga vista.
Per che la recolonisaziun haja success ston ils animals però er emprender ad enconuscher ils privels ed ils inimis dal territori respectiv. Damai che tschertas spezias d’animals sviluppan tradiziuns, ston er quellas vegnir mussadas als animals ch’han vivì fin qua en fermanza. In exempel furma l’emprender tschertas rutas d’utschels migrants sco che quai è il cas tar aucas u ibis nairs.
Projects actuals en differentas parts da l’Europa Centrala cumpiglian tranter auter la recolonisaziun dal tschess barbet, da la tschuetta da la mort, dal salmun e da la ringia, dal bison europeic, dal castur, da la ludra e dal luf-tscherver.
Daspera sa lascha er observar il fenomen che animals selvadis returnan da sasez, pia senza intervenziun directa da l’uman, en territoris nua ch’els eran svanids. Quai è actualmain il cas tar l’urs brin e tar il luf e funcziunescha – sco gia tematisà survart – a lunga vista medemamain be sch’ils motivs per l’extirpaziun d’antruras vegnan eliminads, vul dir sch’i reussescha da chattar ina furma da convivenza che correspunda tant als basegns da l’uman sco er a las pretensiuns che l’animal selvadi tschenta a ses spazi vital.
Management d’animals selvadis[modifitgar | modifitgar il code]
Surtut en la biologia da selvaschina ed economia da chatscha cumpiglia il management d’animals selvadis tuttas mesiras che servan a schliar ils conflicts che pon resultar en connex cun animals selvadis. Managers d’animals selvadis èn surtut dumandads tar la recolonisaziun da spezias che vegnan resentidas sco privlusas u problematicas per l’uman, ils animals da chasa, l’agricultura e la selvicultura u sco concurrents da chatscha e da pestga (urs brin, luf, luf-tscherver, ludra, castur e.a.). Entras lavur da scleriment duai vegnir stgaffì acceptanza tar la politica ed entaifer la populaziun locala. En cas da donns vegnan per part pajadas indemnisaziuns. Ils animals recolonisads stattan sut observaziun scientifica ed il spazi da viver vegn tut tenor adattà als basegns. Sco ultima mesira vegnan singuls individis manads davent u mazzads.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Armstrong, D., Hayward, M., Moro, D., Seddon, P. 2015: Advances in Reintroduction Biology of Australian and New Zealand Fauna. CSIRO Publishing, ISBN 9781486303014.
- Gorbunov, Y.N., Dzybov, D.S., Kuzmin, Z.E. e Smirnov, I.A. 2008: Methodological recommendations for botanic gardens on the reintroduction of rare and threatened plants. Botanic Gardens Conservation International (BGCI).
- Shmaraeva, A. e Ruzaeva, I. 2009: Reintroduction of threatened plant species in Russia En: BG Journal, ann. 6, nr. 1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- kora.ch – ecologia d’animals da rapina e management d’animals selvadis


text:
Cerentin
Cerentin o Sciarantin o anca Scerentign (nom ufizial in Italian: Cerentino; in del walser de Busch: Tscharantiin) a l'è un cumün svizzer del distret de Valmagia. in del Canton Tesin. Al gh’ha 61 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 20 km², e al se tröva a una altitüden de 981 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cerentin a l'è tacaa ai cumün de Bosch/Gürin, Camp, Cevi e Linesc.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter