text:
Prefettura de Alessi
La prefettura de Alessi (Qarku i Lezhës in albanes) a l'è voeuna di 12 prefettur albanes. La se troeuva in de la part a nòrd-òvest del paes, la confina a òvest cont el Mar Adriatich, a nòrd con la prefettura de Scutar, a nòrd-est con quella de Kukës, a est con quella de Dibër e a sud con quella de Durazz.
El territòri l'è montuos a est e pussee in pianura vers el mar. La còsta l'è longa 38 chilòmeter e 'l mont pussee alt a l'è el mont Kunore (2121 meter), in del distrett de Mirditë.
Distrett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prefettura gh'hinn trii distrett:


c: text/html

text:
Turc
Artéccol in dialètt mudnés
Al Turc (Türkçe) l'è na léngua altàica ch'la fà part dal grup dal léngui turchi e ch'l'è druàda da 125 migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Turchìa, Cipri, Muldàvia, Kosovo, Germâgna e àtar pòst incóra.
Al Turc 'l éra dascórs in d'l Impéri Utumàṅ e al druàva na versiòṅ cambiàda d'l alfabét àrab. In dal 1928 al presidènt Mustafa Kemal Atatürk, ch'al vliva muderniśàr la Turchìa, 'l à mis a da na banda 'l alfabét àrab tulénd a 'l sò pòst quél latiṅ mudificâ.
Indice
Vucàli[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc l'è na léngua ch'la tîṅ a drē a l'armunìa dal vucàli: quést a vōl dir ch'in na paròla i gh pōl'n èsar sōl dal vucàli dal stés grup, palatàli o velàri.
Al vucàli a, e, i, o, u i èṅ cumpàgni a 'l vucàli d'lItagliàn (o dal Fraréś/Miranduléś, cun la O e la E saràdi, la [ɛ] e la [ɔ] difàti in Turc i n gh'èṅ minga). La ü invéci la s lèś cuma in dla paròla putèṅ dita da 'n Mantṿàṅ (pütlét). Stésa ròba par la ö ch'la s lèś cuma in dla paròla fóra dita da 'n Mantṿàṅ (föra). La I sénsa puntèṅ insìma la gh'à un sòṅ difarènt da quéla ch'la gh 'l à.
Al vucàli cun al ségn ^ insìma (asènt circunflès) i èṅ lunghi, cuma in emigliàṅ. La stésa ròba la sucéd quànd a s cata la létra ğ ch'la sarvìs sōl a ślungàr la vucàla ch'la vèṅ prima (la paròla dağ, ch'la vōl dir muntàgna, difàti la s lèś daa).
Cunsunànti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cunsunànti turchi i èṅ cumpàgni asè a quéli d'l emigliàṅ a part quìsti chè 'd sóta:
- la c la s lèś sèmpar cuma la g dólsa ad gir: Istiklal Caddesi (ch'a vōl dir Via Istiklal) difàti la s lèś /ʤad'desi/
- la ç la s lèś sèmpar cuma la c dólsa ad ciàv: çocuk (ch'a vōl dir putèṅ) difàti la s lèś /ʧo'ʤuk/
- la g l'è sèmpar dura cuma in gósa: gece (ch'a vōl dir nòt) difàti la s lèś /ge'ʤe/
- la h l'è sèmpar dita tirànd dèntar al fiâ
- la s l'è sèmpar sórda (cuma in scrana)
- la ş la gh'à al sòṅ dla SC d'l itagliàṅ sciarpa: şarap (ch'a vōl dir vèṅ) difàti la s lèś /ʃa'rap/
- la y la s lèś cuma la J ad jutàr
- la z l'è la S sunòra (cuma in śéndar)
Gramàtica[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc, cum anc al Finlandéś e 'l Ungheréś l'è na léngua aglutinànta, cun dal paròli ch'i s fànan sù miténd insém di pès indipendènt, paròli curti cun di sufìs śuntâ in fónd.
Cum a sucéd anc in dal Giapunéś e in dal Latìn, al fraśi i s fànan miténd prima al sugèt, pò 'l ugèt e a la fiṅ al vérub (léngua SOV).
La gramàtica la tiṅ a drē bèṅ a 'l sò règhli, difàti in Turc a gh'è sōl un sustantìṿ minga regulàr (su ch'a vōl dir àqua). Stésa ròba p'r i vérub (èsar ch'al fà paṅ par sò cònt).
Eśèmpi[modifica | mudéfica la surzéia]
- turc: türkçe
- a t salùt: merhaba
- arvéd'r-as: 'hoşça kalın
- par piaśēr: lütfen
- a t ringràsi: teşekkür ederim
- a t vój bèṅ: seni seviyorum
- bònanòt: iyi geceler
- bòn giōran: günaydın
- sè: evet
- nò: hayır
Nùmar da 1 a 10: bir (òṅ), iki (dū), üç (tri), dört (quàtar), beş (sinc), altı (siē), yedi (sèt), sekiz (òt), dokuz (nóṿ), on (déś).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wikipedia:Drizzera
Creazion e dovradi da li drizzera
A gh'i da creà una pàgina da redirezion cul nomm curt ch’a la lia a la pàgina cul nomm largh. Par esempi, a pudi vuré WP:PCD ch'a la redireziona a Wikipedia:Pàgina da curdinament di dialett. Al scumenzament da la pàgina cul nomm largh, a gh'i da gjuntà el model Template:Drizzera, en tant che pro-memòria ch'al esist una drizzera par chela pàgina-là. Tornant indrée a l’istess esempi, el còdas al saress da chesta manera:
{{drizzera|[[WP:PCD]]}}
Da remarcà: a gh'i da scrif ul liamm a la drizzera en tant che paràmetar, dapress el tirett vertical "|": |[[WP:PCD]] in chest cas-chí.
Si vu creé una drizzera, par piasé repurté-la chí-da-sota, en la sezion apropriada!
NB: Drizere in russ: gnamò creade, a pudi i creà vu-istess, apó subit! Clichée sul liamm russ e pœui scrivée: #REDIRECT[[chí el nomm da la pàgina a che sa vœur rivà]]. In fin, salvaguardée la pagina: la drizzera a l'è bell-e-pronta!


text:
Epaticch
L'Epaticch (latin: Epaticcus o Epaticcu; ...-35) a l'era el fradell del re Cunobelin di Cativellaun (e donca fioeu del Tassiovian), tribù celtega de la Britannia. Di moned cont el sò nòmm, trovaa in de l'area de Calleva Atrebatum (incoeu Silchester, in de la contea de l'Hampshire), che l'era la capidal di Atrebat, demostren che el n'è diventaa el re intorna al 25. Fòrsi el gh'ha avuu el permiss del fradell per regnàgh sora, al fin de aumentà l'egemonia cativellauniga, che l'Epaticch l'ha portaa in del sud-est de la Britannia.
El sò successor a l'è staa el nevod Caratach.


text:
Arlesheim (distret)
El Distret de Arlesheim l'è giü dei sich distrècc (en todèsch: Bezirke) del Canton Basilea Campagna, en Svìsera. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Arlesheim. Endèl més de Marz 2011 la popolasiù totàl del distrèt l'ìa 149 760 abitàncc, en magiuranza de lengua todèsca.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Arlesheim l'è dividìt endèi quìndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Lèngua Oko-Juwoi
La lèngua Oko-Juwoi o adóma Oko-Juwoi, ma ach Junoi o Juwoi l’è öna lèngua del sèntro del arcipelàch di Grand Andamane, ün arcipélach de ìsole ‘ndiane ‘n del gólf del Bengala.
La lèngua Oko-Juwoi l’è ‘ndàcia perdìda, dezà che gh’è piö nisü che l’ la parla.
La lèngua Oko-Juwoi l’èra öna di 10 lèngue parlade dal pòpol di Grancc Andamanés, pòpol che se pènsa l’abie abitàt chèste ìsole da piö de 65.000 agn; i éra 'n 5.000 quando in del 1858 i è riàcc i Inglés, menimà 'n del 2010 i n’éra restàcc dóma 52.
Ol còdes Iso[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol còdes Iso de la lèngua Oko-Juwoi l'è ISO 639-3: okj.
I lèngue di Andamane[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lèngue andamanéze magiùre (10)
del setentriù (4)
del mès de l’arcipélagh (6)
- Aka-Bea
- Aka-Kede
- Aka-Kol
- Akar-Bale
- A-Pucikwar
- Oko-Juwoi
Lèngue andamanéze meridiunàle (3)


text:
Villeneuve (AO)
Villeneuve l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 279 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 8 km² e 'na densità de 160 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arvier, Aymavilles, Introd, Saint-Nicolas, Saint-Pierre, Valsavarenche.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sydney
Sydney (a s lèś /'sɪdni/ in Ingléś) l'è na sità dl'Austràglia. Cun i sò 4.627.345 abitànt l'è qvéla più granda dal paéś anc la più antìga esénd stada tiràda sù in dal 1788. La s cata in dla part a sud-èst d'l ìśula, in dal stat dal Galès Nóṿ dal Sud, fagénd-ag da capitàl.
In dal 2000 l'à uspitâ al 27éśmi ulimpìadi d'l èra mudèrna.
Persunàǵ ligâ a Sydney
- Angus Young, chitarìsta di AC/DC
- Natalie Imbruglia, cantànta
- Hugh Jackman, atōr
- David Wenham, atōr
- Nicole Kidman, atōra
- Elle Macpherson, mudèla


text:
Lengnau (AG)
Lengnau a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 541 abitant e una süperfiss de 12.67 km², e al se tröva a una altitüden de 415 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lengnau a l'è tacaa ai cumün de Baldingen, Böbikon, Endingen, Freienwil, Obersiggenthal, Schneisingen, Unterehrendingen, Unterendingen, Wislikofen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ingolstadt
Ingolstadt (Inglstod en baarés) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Baviéra (Oberbayern).
La se tróa söl córs del Danubio a 130 km de 'ndóche 'l cumìncia e coi sò 129 136 abitàncc (dato del 31. Dic 2013) l'è la segónda cità piö grànda de la Bàsa Baviéra dòpo de Mònaco e la sèsta de töta la Baviera. A Ingolstadt g'ha séde la fàbrica de màchine Audi.
Ingolstadt l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El teretóre sóta la sò aministrasiù l'è tacàt ai circondàre rürài (Landkreis) de Eichstätt, Pfaffenhofen e Neuburg-Schrobenhausen, ma la cità la na fà mìa part.
Südiviziù 'n circuscrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teretóre sóta aministrasiù de la Kreisfreie Stadt de ingolstadt l'è spartìt en dùdes circuscrisiù (Stadtbezirk) e 61 sóta-circuscrisiù (Unterbezirke).
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Győr, Ungherìa
- Kirkcaldy, Fife, Scòsia, Regn Unìt
- Grasse, Francia
- Carrara, Italia
- Kragujevac, Serbia
- Manisa, Türchìa
- Opole, Polònia
- Distrèt Centràl de Mosca, Rüsia
- Murska Sobota, Slovénia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ingolstadt Sit uficiàl de la cità (en todèsch)
- Üniversità Catòlica de Eichstätt-Ingolstadt
- Üniversità de Scènse Aplicàde (Fachhochschule)
- Muzèo de l'Ezèrcit Bavarés (en todèsch)
- Audi
- Stória de Ingolstadt, òpera de Kurt Scheurer (en todèsch)


text:
Chrysler Building
Ol Chrysler Building l’è ü gratacél de Nöa York che l’ se tróa a Manhattan e l’è consideràt ü di piö bèi e elegàncc gratacéi del mónt.
L’è stài fai sö ‘n stil Art Decó ‘n del 1931 e l’è ólt 318 méter; zamò in del 1932 l’è stài süperàt dal Empire State Building, dezà che in chi agn lé gh'éra öna gàra chi fàa sö ol gratacél piö ólt.
L'è stàcc progetàt dal William van Alen e ‘l gratacél l' se ciàma Chrysler, dezà che l’è stacc compràt dal Walter P. Chrysler che l’ sircàa öna sède per la sò società.


text:
23 03
Ol dé 23 de mars l'è 'l 82 ( 83 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 284 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de mars al è ul dí da pòost 82 ( 83 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 284 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1743 - Londra (Anglatèra): Händel al insena Ol Messéa al Covent Garden.
1839 - Boston (Massachusetts, SÜA): al Boston Morning Post, al pariss per al pröma ölta OK come abreviassiú de all korrect (töt corèt).
1903 - Kitty Hawk (Carolina del Nord, SÜA): i Orwile e Wilbur Rright i dumanda la patent del pröm aviú che conseguirà de gulá.
1940 - l'India: I mösölmà de l'India i domanda per la pröma ölta cjarament ü paes separat per i mösölmà. Ergot al resöltarà la cjaaf per la formassiú del Pakistan l'an 1947
1950 - Mont: al entra in igur l'acorde de l'Organisassiú Meteorològica Mondiala.
1956 - ol Pakistà: chèst paes al de·enta la pröma repüblega islàmega del mont.
1991 - Se la met in sena la película Pretty Woman che in poche setmane la bat i récord de boteghí.
1993 - Garry Kasparov e Nigel Short se i nega a zögá sota i auspise de la Federassiú Internassiunala de scach (FIDS) e i créa l'Associassiú Professionala de scach (PCA, Professional Chess Association); per chèst motif, la FIDS la despossessa Kasparov del sò darér títol mondial de scach. || Observatori d'Arecibo (Arecibo, Puerto Rico): Aleksander Wolszczan al detecta la lüs infrarossa del pröm planeta extrasolar.
2001 - Osseà Passífegh, apröf i ísole Fiji: la stassiú orbitala Rössa Mir se la deströíss vegnint det a l'atmosfera.
==Nassimenc==
1749 - Beaumont-in-Auge (la Normandia, Fransa): Pierre-Simon Laplace, matemàtegh Franses (m. 1827).
1858 - Bremen (Land de Bremen, Zermania): Ludwig Quidde, Storiadur e passifesta Todèsch, premi Nobel de la Pas de 1927 (m. 1941).
1910 - Tòkio (ol Zapú): Akira Kurosawa, diretur de sínema Zapunes (m. 1998).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1754 - Amsterdam, (Paes Bass): Johann Jakob Wettstein, teòlegh Svísser (n. 1693).
1992 - Friburg de Brisgòvia, Zermania: Friedrich Hayek, economesta Austríach conferit del Premi Nobel d'Economéa de 1974.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé Internassiunal de la Meteoroloséa
Sant Josep Oriol, patrònn del barri del Pi de Barcelona
Sant Toribi de Mogrojevo, patrònn de l'episcopat Iberoamericà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Eli Wallach
Eli Herschel Wallach (New York, sett de dicember del 1915 - New York, 24 de giugn del 2014) l'è staa on ator american.
De fameja giudea che la vegniva de la Polonia, l'ha scominciaa la soa cariera 'me ator de teater, per poeu entrà in del mond del cine al princippi del 1956. L'è devegnuu vun di caratterista pussee important de la soa generazion. In Italia l'è ben cognossuu per el sò roeul del bandii Tuco in del cine del Sergio Leone El bon, el brutt e 'l cativ. L'ha segutaa a fà l'ator fin'a pochi agn prima de la soa mort, che l'è rivada in del 2014, quand che 'l gh'aveva 98 agn.


text:
Tanger
Tanger (arab: طنجة/Tanja; latin: Tingis; frances e todesch: Tanger; italian: Tangeri; ingles: Tangier; spagnoeu: Tánger; portoghes: Tânger) l'è ona città del Marocch del nord, in su la riva de l'Ocean Atlantegh.
La gh'ha ona popolazion de 670.000 personn (censiment del 2004).
Tangeri la gh'ha ona storia antiga e ricca: l'è stada ona città fenisa, cartaginesa, romana, vandela, bizantina, araba, portoghesa, spagnola e britannega. In tra el 1923 e 'l 1956 l'è stada on port franch sotta el controll internazional.


text:
Cumedia de l'art
La cumedia de l'art l'è un mod de fà teàtor nassüd ind al XVI sécul in quela che l'era la Repüblica de Venessia.
I sò rapresentassion i erun miga basade sü test scrit, ma sü canuvacc ciamadi anca scenari. I prim spetàcul i erun fai a l'apert e i erun ambientad ind una scenugrafìa faia de un qual uget. Le cumpagnìe i eur cumposte da des persune: vot om e dù done. Föra da l'Italia l'era cunussüda cume "Cumedia italiana".
L'agetìu "de l'art", che'l stà par "mesté", d'i volt el pudeva anca es diferent: "Cumedia a l'impruvis", "Cumedia a brass" o "Cumedia de'i Zanni".
I persunag püssè famus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Arlechin, 1671
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-

seg_langs: lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn unk hat_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Osama bin Laden
Usāma ibn Muhammad ibn Awāḍ ibn Lādin, mej conossuu con la grafia inglesa de Osama bin Laden (arab: أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; Riyad, 10 de marz 1957; Abbottabad, 1 de magg 2011) l'è staa on fondamentalista e terrorista musulman sunnita de nazionalità saudita.
L'è staa el fondador de l'organizzazion al Qaida e responsabil de vari attentaa in gir per el mond per ona ventenna d'agn, in tra i quai el pu famos l'è certament quell di Torr Gemell de New York, el 11 settember 2001.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Com' emm giamò scrivuu pussee sora, el sò nomm in arab classigh el saria Usāma ibn Muhammad ibn Awāḍ ibn Lādin. A bon cunt, la pronuncia saudita del dì d'incoeu l'è Usāma bin Lāden. Per quest l'è conossuu con la traslitterazion inglesa de Osama bin Laden, spantegada in del mond grazie ai mass media american e ai repport del FBI. On'altra traslitterazion che l'esista l'è quella francesa, cioè Oussama Benladen.
El Sceich Osama Bin Laden l'è staa sociaa anca a parecc alias, compagn de el Princip, el Princip del Terror, l'Emir, Abu abd Allah, Mujahid Shayk e Hajj.
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu de Muhammad bin Awad bin Laden (1908-1967) e de la siriana Hamida al-Attas (la soa miee quella de des). L'è staa quell de dersett de cinquantaduu fradei e fradelaster. El sò pà l'era vun che 'l s'era faa su indeperlù in del Yemen del Sud, attiv in del settor di costruzion e in rapport strecc con la famiglia real saudita.
I sò genitor hann divorziaa on poo dopo la soa nassida: lù l'ha vivuu poeu con la soa mader e 'l sò noeuv marii, Muhammad al-Attas. De questa union hinn nassuu alter tre fioeu e ona tosa.
L'è cressuu in d'on ambient coltural visin assee al wahabitismo, ona corrent de l'Islam sunnita: quella chì l'è ona vision molto streccia e conservativa de la religion mussulmana, che la preved la fedeltà a la Sharia e 'l scancellament de tutt i innovazion portaa in de l'Islam in del cors del temp.
Quand che l'era on giovinott l'ha studiaa a l'università Re Abdelaziz de Gedda, indove l'ha ciappaa la laurea in economia, in vista de on sò futur impiego in l'azienda del sò pader (Saudi Binladin Group).
A dersett ann el se sposa cont ona tosa siriana, la prima de quatter miee. In del 1979 el ciappa anca on diploma in ingegneria civil, semper in de l'istessa università.
Inoltra se sa, grazzie a vari foto che hinn vegnuu foeura dopo el 2001, che in del 1971 l'ha passaa on period in Gran Bretagna, indove gh'era duu sò fradei che studiaven (a Oxford).
In Afghanistan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1979 i sovietigh hann invaduu el paes asiatigh de l'Aghanistan, a sostegn del governo leaa, che l'era insidiaa de la guerriglia islamista.
Compagn de tanti alter giovin musulman, anca Osama (che al temp el gh'eva vintiduu ann) el s'è visinaa a la causa di Mujahidin; inscì in del 1984 l'ha fondaa on'organizzazion ciamada Maktab al-Khidamat (MAK), che la ghe dava danee, arma e soldaa a la causa afghana.
Anca se al temp la CIA la gh'ha daa anca lee on bell sostegn ai Mujahidin (come che l'ha dii vun di member del governo american del temp, el scior Zbigniew Brzezinski), el governa american el dis che quei aiutt chì sien mai staa daa anca al MAK.
El sò contribuu a la causa afghana l'ha faa vegnì on eroe ai oeugg de tanti musulman, in del sò paes e anca foeura. Inoltra, l'esperienza cont el MAK el ghe servirà anca pussee tard per la soa creazion pussee famosa: al Qaida.
Al Qaida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1988 l'Osama l'ha lassaa perd el MAK e l'ha fondaa on'altra organizzazion per la guerriglia, ciamada al Qaida (la bas). Tanti di militant del MAK gh'è andaa dree a lù in la soa noeuva ventura.
In del 1991 el Sceich Osama bin Laden el romp tucc i rapport cont el sò paes de origin, l'Arabia Saudita, considerada troppa visina ai interess american (el regn arab de fatt el gh'eva daa ona bella man ai Statt Unii in occasion de la Prima Guerra del Golf).
Semper in del 1991 el scerniss el Sudan 'me soa noeuva bas operativa.
Se sospetta che, con l'aiutt de organizzazion offizialment dirett a la carità vers i musulman, l'abbia quattaa on'area bella granda indove portà i sò idei islamigh estremista (per esempi el sud-est asiatigh, l'Europa e i Statt Unii).
La guerra contra l'Occident[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm attacch de Bin Laden contra i Statt Unii l'è avvegnuu contra on grupp de soldaa che se trovaven in d'on albergh in del Yemen: però i soldaa eren partii duu dì innanz per la Somalia, inscì i unigh a morì hinn staa duu turista austriegh.
Poeu gh'è quij che dis che lù l'abbia anca pensaa e condott l'attentaa al World Trade Center in del 1993 e 'l Progett Bojinka, sventaa a Manila el 6 de genar del 1995.
In del 1994, dopo i sò revendicazion di attentaa de Riyad e Zahran, el perd la cittadinanza saudita.
In del 1996, per i pression internazionai, l'Osama wl vegn scasciaa foeura del Sudan. Inscì el scerniss de tornà in Afghanistan, indove che l'è ricevuu con tucc i riguard de part del noeuv governo taleban, che proppi in quell ann lì l'eva vinciuu la guerra civil e l'aveva ciappaa el podè.
El 23 de febrar del 1998, Osama bin Laden l'è staa vun di cinch (insemma, per esempi, a l'egizian Ayman al Zawahiri) che hann firmaa ona fatwa contra i giudee e i crosaa. In quell test chì se dis senza gir de paroll che coppà i American e i sò leaa, civij e militar, l'è on dovè individual de tucc i musulman che poden fàll e in ogni paes indove 'l sia possibil, per rivà a la liberazion de la moschea al Aqsa de Gerusalemm e de la Sacra Moschea de la Mecca, e scascià i sò armad foeura di terr de l'Islam.
El 7 de agost in di ambassad american de Dar es Salaam (Tanzania) e de Nairobi (Kenya) s'cioppen di bomb che coppen 212 personn (di quai domà dodes eren american) e 'n ferissen alter 4000. I attentaa hinn staa rivendigaa de al Qaida, con vari reson che hinn mai staa tropp ciar.
El Vundes de Settember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che gh'è staa i attentaa del settember 2001 (quatter reoplan faa borlà giò in vari zonn di Statt Unii del nord) subit el governo american l'ha trovaa in lù e in al Qaida i mandant. A bon cunt, Osama l'ha ammiss i sò responsabilità domà trii ann dopo, in d'on videomessagg trasmiss de Al Jazira in de l'ottober del 2004.
La Guerra al Terror[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I attentaa del 2001 hann portaa a la Guerra al Terror voruda del president George W. Bush. In del november-dicember 2001 i American e i sò leaa hann invaduu l'Afghanistan, vist che i Taleban aveven refudaa l'estradizion del terrorista. In pocch settemann el governo taleban l'è crodaa e i podenz leaa hann occupaa l'Afghanistan.
I ricerch del bin Laden, del sò statt maggior e di capp taleban hinn segutaa anca dopo la fin offizial di ostilità (la guerra la va dree anmò al dì d'incoeu). In d'on primm moment se pensava che lù e la soa gent la se trovass in di grott de Tora Bora, ona zona de montagna al confin cont el Pakistan. Ma anca dopo la battalia de Tora Bora l'è minga staa trovaa. I ultim testimonianz de la soa esistenza eren de la fin del 2001. De quell moment, s'è minga savuu indove l'è che l'era.
In di ann successiv, i attacch terroristigh hinn segutaa in tutt el mond: podom regordà i attentaa de Bali del 2002, de Madrid del 2004 e de Londra del 2005.
Inoltra al Qaida la s'è spantegada in zonn del Medi Orient indove prima el gh'era nò, per esempi in Iraq.
Osama bin Laden, a partì del 2001, l'ha faa sentì la soa presenza domà con audio e videomessagg consegnaa a la television del Qatar al Jazira.
La mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Già che de lù per on bell poo de temp s'è pù savuu nagott, gh'è staa tanti che hann pensaa che Osama bin Laden el fuss mort giamò in la battaha de Tora Bora e che i qaidista, per evità de fà crodà giò el moral ai terrorista de tutt el mond, abbien faa semper finta che 'l fuss anmò viv; per quest l'omm che parlava in di vari messagg el saria staa on sosia.
Giamò in del 2007 e poeu in del 2008 autorità pakistann aveven diciaraa che 'l leader de al Qaida l'era mort, coppaa de on quai agent segrett, ma poeu l'era vegnuu foeura che i informazion eren sbagliaa.
In de l'agost del 2010, l'intelligence americana la scominciaa a sospettà che 'l bin Laden el se troeuva in d'ona cà de Abbottabad, minga lontan de Islamabad, la capital del Pakistan. In de la nott in tra el primm e 'l segond de magg del 2011 i forz speciai americann, i Navy Seals, gh'hann faa on raid a sorpresa l'hann coppaa, lu e quij che stava de cà insemm' a lu. Ona quai ora dopo el president american Barack Obama l'ha cuntaa sù la storia in television, in d'on messagg a la nazion. La notizzia l'è stada confermada anca de al Qaida.
A sentì la notizzia, un quej American in su la Costa Est di USA hinn andaa foeura in di strad a fà festa: quell che l'era staa per des agn el nemis nummer vun del sò Paes e l'era mort.
El corp del bin Laden l'è staa sbattuu giò in del mar di soldaa american.


text:
Piu IX
Piu IX (Senigallia (AN), 13 de màgg 1792 - Ruma, 7 de febràr 1878) l'è stái el 255° Papa de la cesa católica. El se ciameva Giuánn Maria Mastai Ferretti.
El Papa Giuánn Paul II l’ha pruclamàd Beát el 3 de setèmber 2000, el stéss dì de la beatificasiòn de Giuànn XXIII.
L’é stai, dòpu San Péder, el Papa che l’ha guernàd la Cesa per püsée temp: 31 ann, 7 més e 23 dì.
Se l'ha dìtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Biugrafia de Piu IX sü SantieBeati.it
- Opera Omnia de Papa Piu IX


text:
Il vitg olimpic a Rio de Janeiro
- Glindesdi, 25.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 25.7.2016, 8:40, RTR
Dumengia è vegnì avert il vitg olimpic en il vest da Rio de Janeiro. Tranter ils 5 e 21 d'avust duajan enfin 18'000 atletas ed atlets viver en ils passa 3600 appartaments. La construcziun dals 31 edifizis vegn crititgada a moda massiva pervi da numerus defects da construcziun.
«Vila dos Atletas» - il vitg olimpic a Rio de Janeiro è vegnì construì sut massivas mesiras da spargn. La delegaziun olimpica da l'Australia ha refusà da sa chasar en il bajetg. Ins haja constatà plirs defects tar las installaziuns sanitaras ed electricas. Passa 500 lavurants èn ussa di e notg vid il reparar ils defects. Reusseschi da far tut las lavurs da reparatura enfin ils 5 d'avust?


text:
Carpnèida
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Carpnèida (Carpnéda int al dialèt dal pôst - Carpineti in italiân) l’é un cmû ed 4.104 abitân ed l’ Apenèin arzân in pruvîncia ed Rèz. Ch’al gh’à dèinter pêrt ed la còunca dal fiòm Sècia e di turèint Treṣnêr e Tasòbi. Al paèiṣ ed Carpnèida, ciamê ind l’antichitê Carpinetum, l’é a i pē dal Mûnt Antognân in dóve al Prato di Carpineto l’é numinê bèlo dal 957.
Ind la pêrta pió antîga dal paèiṣ în tgnû da cât soquânt fabrichêt d’architetûra antîga. In particulêr al palâs dal Municépi ch’ al dà inséma a’na carateréstica piasèta dedichêda a Matélda ed Canòsa
Stòria
Abitê fîn da la stòria antîga, in sté teritôri în pasê i Lègor, i Rumân, i Biṣantèin e i Longobêrd. Préma ed l’ân mél ind al só teritôri a gh’êra Verabolo, pôst ‘d un pago(distrèt campagnôl) rumân pó biṣantèin. Préma ed la cunquésta longoberda, in època biṣantèina, la cêṣa lochêla, urganiṣêda atōrna a l’ antîga Pēv ed Sân Vitêl, l’êra dipendèinta dal vèschev ed Ravèna. Lòung al crinêl Valèstra-Fósla prubabilmèint a gh’êra al limes, oséja al cunfîn, fra i teritôri sòta a Bisanzio e quî longobêrd. Carpnèida l’ à ‘vû ‘na particulêra impurtânsa al tèimp ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa marchèiṣa ed Tuscâna e ûltma repreṣentânt ed la râsa ‘d j Attoni.
Int al Castèl rumânich, al gh’é incòra adès, més inséma al crinêl dal Fósla-Valèstra – da dōve a s’arvés la vésta inséma a la vâl dal Sècia e dal Treṣnêr- a gh’é stê al «Convegno di Carpineti» dal 1092, dōve j òm ed cêṣa e aleê ed Matélda àn discós al prupôsti ed pêṣ ‘d Enrico IV. La Cuntèsa, incuragêda anca dal fugōṣi parôli ed l’ereméta Giovanni da Marola, l’à tôt la deciṣiòun ed cuntinvêr la lôta cûntra l’imperadôr, ch’ al vîn pó batû e dôp umiliê a Canòsa
A la ruvîna di teritôri matéldich dôp la môrt ed la cuntèsa, Carpnèida l’é pasê sòta a divêrs sgnōr. Int al XIII sècol l’à giurê fedeltê al cmûn ed Rèz, sibèin la fedeltê a la sitê ed pianûra l’é stêda mésa despès in dóbi . In particulêr l’é da arcurdêr la vicènda dal brigânt Domenico Amorotto, che al l’à fâta da padròun int al teritôri ed muntâgna per divêrs ân. Dal XVI sècol l’é dvintê pêrt dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e ch’ al gh’é andê a drê ind la sôrt fîn a l’unitê d’Itâlia.
Ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al gh’à ‘vû 106 môrt.
Al teritôri
Dal pûnt ed vésta ed la puṣisiòun, al teritôri comunêl l’é fât in pêrt da la còunca dal Sècia, l’êlta còunca dal Treṣnêr e pêrt da la còunca dal Tasóbi. Al teritôri l’é carateriṣê da la preṣèinsa ed la dorsêla di mûnt Valèstra e Fósla e, da ch’ l’ êtra pêrt da la còunca dal Treṣnêr, al gróp di mûnt fra Marôla, cun al mûnt Al Borèli, al Mûnt Rè, e al Mûnt Frumblêra. J êlber în quêṣi tóti quêrsi. Ind al teritori comunêl a gh’în dimòndi bôregh, cêṣi e cà a tòr ‘d urègin êlt medievêl, fâti cun al sâs ed côch carateréstich ed la zôna. La strêda principêla l’é la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto
Contéia e véla ed Carpnèida
Int al 1738 Lodovico Ricci al spiêga acsé al teritôri ed Carpnèida:
La véla (oséja al paèiṣ) ed Carpnèida la vîn acsé descréta:
Fu quivi uno de' Castelli della Contessa Metilde, e molti diplomi vi veggono da essa in questo luogo segnati. Dopo la morte di lei l'Imperatore Enrico V andando a Roma lasciò Metilde sua moglie nella Rocca di Carpineto,
Quivi si trovano fonti di perfetta acqua Marziale.»
Puiêgh
L’é ‘na frasiòun céca tra mezdé e matèina dal ‘stès cmûn. A gh’é ‘na cêṣa céca (Cêsa ed Sant’Agata) e un ricôver per ansiân. La cêsa la nâs cme dipendèinta diretamèint ed la Pêv ed Sân Vitêl a Carpnèida.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Aristotel
Aristotel (Ἀpισtotέλnς/Aristotélēs in grech antigh; Aristoteles in latin: Stagira, 384 a. C. - Calcid, 322 a. C.) l'è staa on filosof grech trai pussee important e conossuu. La soa influenza la s'è sentida in tutta la storia de la filosofia, soratutt in del Medioev e in del primm Umanesim, e despess l'è staa vist 'me on sistema filosofigh alternativ a quell del sò maester Platon. Per esempi, la concezion geocentriga de l'Univers, unida a quella del Caludi Tolomee, l'è stada trada giò con proeuv scientifigh domà in del XVII secol.
L'ha fondaa el Liceo ad Atene e l'è staa precettor del re Lissander el Grand de Macedonia.
I oper principai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm di oper hinn in Latin perchè l'è quell cont el qual hinn pussee conossuu. Come se pò vedè di titol, Aristotel l'ha indagaa la pupart di robb che se saveven in quei temp là.


text:
Rhäzüns
Rhäzüns (en rumanc: Razén) a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1338 abitant e una süperfiss de 13.28 km², e al se tröva a una altitüden de 657 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rhäzüns a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Cazis, Domat/Ems, Rothenbrunnen e Versam.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rhäzüns l'è staa menziunaa la prima volta in dei docüment inturen a l'ann 840 col nomm de Raezunne.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rhäzüns fina al secul XIX la popolazion la parlava squas esclüsivament un dialet de la lengua Rumancia. Da la seconda metà del secul l'ha cuminciaa a cress el nümer dei parlant tudesch, a bun cünt in del 1880 i parlant rumanc i eva ancamò el 96 % e in del 1910 i eva el 82 %. Da alura però la percentüal l'ha cuminciaa a calà e in del 1941 i eva el 76 % e in del 1970 el 52% (ciuè 466 person)[2]. In dei an '70 gh'è staa el surpass e la situazion dei ültem ann l'è mustrada in de la tabela chi desuta:
Nota: Anca se 'l 23.5% de la gent la cumprend el rumanc ancamò al didincö, la lengua di istitüziun l'è dumà 'l tudesch deperlü. Pö, quij che parla talian hin minga grisunes de lengua taliana u lumbarda ma gent vegnüda de l'italia.
Galeria de fotu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Lia Rumantscha (Hrsg.): Romanisch – Facts & Figures. 2., überarbeitete und aktualisierte Ausgabe. Chur 2004, ISBN 3-03900-034-9. S. 31. (online).
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Titterten
Titterten a l'è un cumün svizzer del distret de Waldenburg, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.71 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 410 abitant.
El cumün de Titterten al se tröva a una altitüden de 668 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arboldswil, Liedertswil, Niederdorf, Oberdorf, Reigoldswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Titterten l'è mustraa in de la tabela chi desutta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office STAT-TAB Bevölkerungsentwicklung nach Region, 1850-2000 (in tudesch) visitaa al 29 de Ginee del 2011


text:
Comarca
In general, öna comarca a l'è öna estensiú de teritore redüida, igaant öna serta ünità doüda a i condissiú natürale, la stòria o i relassiú de vesinàs intra i mönissipe ch'i la furma.
Aj Paes Català, la comarca sa la dröa come furma d'organisassiú teritoriala. Atüalament, ghe n'è quaranta-öna a la comunitat autònoma de Catalunya, organisade a partí de la divisiú comarcala de 1936, malgrat ghe síes in proget de fá-nn de piö. Al Paes Valencià ol nom ofissial di comarche a l'è Delimitacions Territorials Homologades de 2ª Categoria (Delimitassiú Teritoriale omologade de 2ª Categoréa).
A i ísole Baleare, el consèt de comarca apó al è variat. Per esempe, a la ísola de Mallorca, i comarche i è stade redefinide come i Mancomunitats e al n'è stat definit un total. I otre ísole, Menorca e i Pitiüses, i costitüiss in sí öna ünità comarcala.
Apó ghe n'è a la Catalunya Nord (5 comarche), al Paes Valencià (34) i a la Franja de Ponent (4).


text:
Weesen
Weesen a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.39 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1559 abitant.
El cumün de Weesen al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amden, Filzbach (GL), Mollis (GL), Niederurnen (GL), Schänis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Weesen in Rumantsch in ligna int al Lexicon Istoric Retic.


text:
L'Emélia-Rumâgna l' é ‘na regiòun italiâna cun pió ed 4 miliòun d’ abitânt. La só capitêl l'é Bològna. La cunfîna a matèina cun al Mêr Adriâtich, a l’ albasèin cun al Vènet e cun la Lumbardìa, a sîra cun al Piemûnt e la Ligória, a mezdé cun la Tuscâna, al Mêrchi e San Marèin. La regiòun l'é stèda mésa insèm da l'uniòun ed dō vèci regiòun, l'Emélia (al pruvînci ed Piasèinsa, pruvîncia ed Pèrma, Rèz, Mòdna, pruvîncia ed Frêra e la pruvîncia ed Bològna sèinsa Imola) a dréta dal turèint Silèr. L'êtra pêrt (al pruvînci ed Furlè-Ceséna, pruvîncia ed Ravèna e pruvîncia ed Rémin a fân pêrt, invêci, ed la Rumâgna. La vècia Rumâgna la gh'iva ânca di teritôri ind la Tuscâna e ind al Mêrchi.
L'Emégglia-Rumâgna l'è na regiån itaglièna cun 4 migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Bulåggna. La cunféna a maténna col Mèr Adriâtic, piò sò col Vènet e la Lunbardî, a sîra col Piemånt e la Ligûria, piò zå cun la Tuschèna, al Mèrch e San Marén. La regiån l'è stè massa insàmm da l'ugnån ed dåu vèci regiòn, l'Emégglia (pruvénzi ed Piesänza, Pèrma, Räz, Modna, Frèra e la pruvénzia ed Bulåggna a sîra del turänt Siller (praticamänt sänza al distratt ed Iommla). L'ètra pèrt (al distratt ed Iommla, al pruvénzi ed Furlè-Ziséna, Ravänna e Rèmin fan pèrt invézi d'la Rumâgna. La vècia Rumâgna la tòl insamm anca pèrt d'la Tuschèna e dal Mèrch.
L'Emélia-Rumàgna l'è na regiòun italiàna cun pió ed 4 miliòun ed cristiân. La sô capitêl l'è Bulágna. La cunfèina a Est cun al Mêr Adriàtich, pió só col Vènet e cun la Lumbardìa, a Ovest cun al Piemòunt e la Legória, pió żò cun la Tuschèna, al Mèrchi e San Marèin. La regiòun l'è stèda mésa insèm da l'uniòun ed dô vèci regiòuni, l'Emélia (él pruvèinzi ed Piasèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frèra e la pruvèinza ed Bulágna sèinza Imola) a dêstra del turèint Silèr. L'ètra pèrt (él pruèinzi ed Furlè-Ceséna, Ravèna e Rémmin i fan pèrt, invéz, d'la Rumàgna. La vècia Rumàgna la gh'iva anca di teritòri in d'la Tuschèna e in d'al Mèrchi.
L'Emilja-Römagnä l'è na región italjana con 4 miliòn d'abitànt. La so capitäla l'è Bológna. La confén'na a l'est col Mär Adriâtic, pù d'sōra col Vènet e la Lombardîä, a l'ovest col Piemónt e la Ligûriä, ed sóta con la Toscäna, î Mèrchî e San Marén. La regiòn l'è stè mäsa insèmen da l'unión ed du vèci regiòn, l'Emilja (coi provénzi ed Piasänsa, Pärma, Rès, Módna, Frèra e la provénsa ed Bològna a ovest del torént Silér (praticamént sensa al distrétt ed Imöla). L'ètra pèrtä (al distrétt ed Imöla, î provénsi ed Förlì-Sesén'na, Ravēna e Rîmin fan pèrta invéci d'la Româgna. La vècia Româgna la tòl insémma anca pèrta d'la Toscanä e dî Mèrchî.
L'Emélia-Rumâgna l'è na regioun italièna cun 4 milioun d'abitìnt. La so capitèla l'è Bulògna. La cunféna a est s'e Mèr Adriatic, a nord s'al Vènet e la Lunbardî, a ovest s'al Piemont e la Ligûria, a sud s'la Tuschèna, al Mèrchi e la ripòblica ad San Marein. La regioun l'è furmèda da l'union ad dò teritori dversì tra lor, l'Emèlia (pruvénzi ad Piasènza, Pèrma, Rèz t'l'Emèlia, Modna, Fràra e la pruvénza ad Bulògna fin sòra e fiòm Siller (pasèd e quèl e tàca e distrèt ad Iomla). Cl'èlta pèrta (Iomla), al pruvénzi ad Furlè-Zisèna, Ravêna e Rèmin fan pèrt invici d'la Rumâgna. La Rumâgna storica l'ardusa enca pèrt d'la Tuschèna (cumòni ad Marredi, Palazol e Firenzuòla) e dal Mèrchi (e Montefèltre e al cumòni ad Al Gabezi e Gradèra).


text:
Rock
El Rock a l'è un gener de müsega pupulara che l'è sunaa de spess - ma minga per forsa - cun la ghitara eletriga, el bass e la bateria. Alter gener de müsega rock dupren quas tücc i alter istrüment müsicaj. Per la müsega rock la part de la ghitara eletriga a l'è fundamentala.
I radis de la müsega rock a hinn el rock and roll e'l rockabilly dij agn '40 e '50, che vegniven del country e del blues.
Un grüp rock a l'è de solit un quartet cunt un cantant, un ghitarista, un bassista e un baterista.


text:
Burgh San Giuàn
Burgh San Giuàn (Borgo San Giovanni in Italian) l'è un paés de 2 388 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) del center de la pruìncia de Lod en Lumbardia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del età de méz, inturn a la prima metà de l'an 1000, l'era pruprietà del vésch Aribert d´Intimiano. Pö, in del ses'cént, l'é stai pruprietà de la famiglia Masserani.
In del sècul pasàd el s'è ciamàd Cazzimani (Cà dì Zimani) fin al 1929, quan che i fascisti l'han ciamàd Borgo Littorio, e dopu la Scunda Guera Mundial el s'è ciamàd Burgh San Giuàn, dal num del sò sant prutetùr.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La césa de Burgh l'é in stil neo-gòtich.
Ecumunia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultüra e i alevament de nimài e de bèstie ienn la funt pricipal de l'ecunumia de Burgh, anca se gh'è de le discrete indüstrie. Gh'è anca tantìsim pendular vèrs Lod e Milàn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Burgh San Giuan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Zel (MI)
Zel (nom ufizial in italian: Zelo Surrigone) l'è on cumün de la Provincia de Milan. El gh'ha 1 771 abitant e l'è tacaa ai cumün de Vermezz, Gud e Marmond. El se tröva a 19 km da Milan. La süperfis del teritori del cumün l'è de 4,4 km² e el se tröva a 114 meter sora el nivel del mar.
El nom par che 'l vegni de la parola latina "agellum", camp piscinin, forsi per el faa che el se tratava de un tuchel de terren afidaa cume liquidazion de un suldaa veteran anmò in de l'epuca dei Roman. La seconda part del nom la vegn de "Serugono" che l'è el nom de una fameja nobil medieval.
Curiosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zel, insema cunt i cumün de Calvignasch (anca lü de la provincia de Milan) e de Alzano Scrivia (provincia de Alessandria), el pöö vess cunsideraa el cumün püssee pian d'Italia, perchè el gh'ha on dislivell massim del territori comunal de 1 meter.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Zel l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Rosy Bindi
Rosy Bindi - a l'anàgrafe Maria Rosaria Bindi - (Sinalunga, (SI) 12 de Febrér del 1951) l'è 'na pulìtica italiàna, mèmber del Partìt Democràtich.
Laüreàda 'n scènse pulìtiche, risercadùra üniversitària en Dirìt Aministratìf a la facoltà de Scènse Pulìtiche de l'Üniversità de Siena, l'ìa 'n bànda a Vittorio Bachelet quan che l'è stat copàt de le Brigàde Róse ai 12 de Febrér del 1980.
L'è stàda Minìster de la Sanità endèi goèrni Prodi I, D'Alema I e D'Alema II e pò Minìster de le pulìtiche per la Famìa endèl goèrno Prodi II.
Dòpo le ilisiù pulìtiche del 2008 l'è stàda iligìda a vicepresidènt de la Càmera dei Deputàcc. I dàti sö la prezènsa dei deputàcc endèla prìma part de la legisladüra i segnàla la Rosy Bindi come el parlamentàr piö prezènte en àula ('ntra discusiù e votasiù): 0 asènse.


text:
Laufen (distret)
El Distret de Laufen o Laufental (en fransés: District de Laufon) l'è giü dei sich distrècc (en todèsch: Bezirke) del Canton Basilea Campagna, en Svìsera. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Laufen. Prìma del 1994 el distrèt el fàa part del cantù del Canton Berna. Endèl 1979, i distrècc francòfoni del cantù de Berna i g'ha utignìt de furmà 'n cantù nöf de per lur, chèl del Giüra. El distrèt de Laufen l'ìa alùra restàt come 'n exclave de Berna, enseràt dét entrà 'l Canton Giüra, el Canton Suleta, el Canton Basilea Campagna e la Francia. Endèl 1980, la popolasiù del distrèt la g'ha votàt el referèndum per destacàs del cantù de Berna e tacàs a chèl de Basilea Campagna. Dòpo de 'n perìodo de tranzisiù, l'üniù al contù de Basilea Campagna l'è deentàt efetìf endèl 1994.
Endèl més de Marz 2011 la popolasiù totàl del distrèt l'ìa 18 962 abitàncc, en magiuranza de lengua todèsca.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Laufen l'è dividìt endèi trédes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Questa pagina-web ramassa ed utilisescha infurmaziuns per analisar l'activitad sin la pagina e per meglierar quella. A maun da questas infurmaziuns na pudais Vus però betg vegnir identifitgà. Vus pudais controllar co ch'ellas vegnan ramassadas ed utilisadas.
Survista da las expressiuns
Qua vegnan explitgadas tut las expressiuns impurtantas en connex cun la reclama online basada sin il cumportament.
Rait da reclama
In’interpresa che collia paginas-web e possessurs da medias cun ils incumbensaders da reclama adattads.
- Per englais era: advertisingnetwork ubain ad network
- Per englais era: cookie, HTTP cookie ubain browser cookie
- Per englais era: contextual advertising
- Per englais era: display advertising, web banners ubain banner advertising
- Per englais era: online behavioural advertising, behavioural advertising, behaviour altargeting, interest-based advertising ubain ad matching
- Per englais era: opt-out
- Per englais era: personally identifiable information, PII ubain personal data
- Per englais era: targeted adverstising, customised ubain personalised advertising
- Per englais era: web browser
Cookie
In cookie è ina pitschna datoteca che consista da bustabs e da cifras. Quella vegn memorisada sin Voss computer, cura che Vus visitais tschertas paginas-web. Cookies pussibiliteschan ad ina pagina-web da reconuscher il computer d’in utilisader. Il cookie sez na cuntegna u relevescha naginas infurmaziuns. Cookies vegnan duvrads en la reclama online basada sin il cumportament per identifitgar utilisaders cun ils medems interess, uschia ch’els obtegnan reclama pli relevanta.
Reclama contextuala
Reclama che vegn inserida automaticamain tenor ils cuntegns d’ina pagina-web.Sch’in utilisader visita p.ex. ina pagina-web cun criticas da film, pon vegnir inseridas reclamas per novs films da kino, per novs DVDs u per artitgels da film. Maschinas da tschertga fan savens reclama contextuala sin las paginas cun ils resultats. Quella sa basa sin ils pleds da tschertga che l’utilisader ha endatà.
Reclama da display
Reclama grafica cun banderolas u videosche vegn inserida, cura che utilisaders visitan ina tscherta pagina-web.
Reclama online basada sin il cumportament
Reclama che fa diever d’infurmaziuns davart l’activitad da navigar per furnir reclama adattada ad interess individuals.
Deactivar la reclama online basada sin il cumportament
Utilisaders pon refusar, bloccar u scumandar infurmaziuns da servetschs e products nungiavischads. En quel cas sa tracti da reclama ch’ins obtegna en consequenza da l’activitad da navigar precedenta. Cliccar qua per deactivar la reclama online basada sin il cumportament.
Datas persunalas
Datas che pussibiliteschan – u sulettas u ensemen cun autras datas – d’identifitgar cleramainina persuna. Exempels da datas persunalas èn il num, l’adressa, l’adressa dad e-mail u il numer da telefon. L’expressiun’datas persunalas’ vegn definida en la directiva da l’EU95/46/EC.
Reclama intenziunada
Reclama che sa drizza, sa basond sin infurmaziuns demograficas u sin l’activitad da navigar, intenziunadamain ad ina tscherta gruppa d’utilisaders.
Navigatur
Program per retschaiver e ramassar infurmaziuns or da l’internet e per ordinar e visualisar quellas en ina furma standardisada sin il computer. Exempels da navigaturs èn Internet Explorer, Firefox, Chrome, Safari ed Opera.


text:
Epiciclòit
Una epiciclòit al è la cürva generada par un puunt d'un círcul ch'al gira senza scarligá sura un òltru círcul. Dunca l'è un caas particülaar d'epitrocòit (curca ch'al puunt assucjaa al resta cura ul círcul generaduur). I söö equazziun paramétrich i-è:
intúe R al è ul radi dal círcul fissaa e r ul radi dal círcul generaduur. Se definíssum q := R/r, chel sistema-chí al sa pöö scriif:
La cürva l'è furmada par di aarch iso-métrich separaa par di vèrtes. Se q al è razziunaal, ul nümeraduur al representa ul nümer d'aarch da la cürva. In particülaar, se q=1 (i.e. i radi di düü círcul i-è istess), la cürva resültaant la sa cjama cardiòit, par q = 2 nefròit. La cürva la pariss par la prima völta a l'antichitaa: Aristòtil i dopu Ptolemeu i-l'ütiliza par descriif ul muvimeent di pianeet intal mudell geu-céntrich. Intal 1674 Olaus Rømer, stüdiaant di rööt cunt ingranacc, al re-descuvriss l'epiciclòit, ga dà ul sò nomm atüaal e al demustra che, se i deent d'un ingranacc sa fann in furma d'epiciclòit, ul fregameent intra i deent al è mínim.


text:
Invêren
Artécol in dialèt arzân
L' invêren (inverno in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun ed l' ân.
Astronoméia[modifica | mudéfica la surzéia]
L' invêren astronômich al cumîncia la giurneda ed l' invêren in dóve la nôt l'é pió lònga dal dé oséia al 21 dal mèiş ed dicèmber, gióst quâter dé préma ed la fèsta ed Nadêl; al finés la giurnêda ed la premavèira in dóve al dé al dûra tânt cme la nôt, oséia al 20 dal mèiş ed mêrs. A 's trâta dal peréiod ed l'ân dóve al Sōl, arivê al pûnt pió bâs ind l'urişûnt, al 21 ed dicèmber, apûnt, al cumîncia a turnêr só, fîn al 20 ed mêrs, quând, in premavèira, la durêda dal dé l'é cumpâgn a còla ed la nôt. Al tèimp ed l'invêren "astronômich" a 's rîva a di grêd ed calōr pió bâs ed tót l'ân, mó per còst, an 's pōl mìa confondrél cun l'invêren "meteorolôgich".
Al tèimp[modifica | mudéfica la surzéia]
L' invêren l'é la stagiòun pió frèda ed l'ân. La nôt la fà da padròun, in 'na quêlch regiòun a nèiva dimòndi, l' umiditê, grôsi anvêdi cun i grôs frèd a la mantînen pió a lòngh e a blôchen la vapurasiòun. L' invêren l'é la stagiòun ch' la gh' à i mèiş ed dicèmber, znêr e fervêr ind la pêrt êlta ed la Tèra, quî ed zógn, lój e agòst ind la pêrt a bâs ed la Tèra.[1]
Note[modifica | mudéfica la surzéia]
Vôş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Inverno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Galàna
La Galàna (tartaruga o testuggine in italiàn) l'è 'n rètil ch'al fà part d'l órdan dal Testudines o Chelonia, cun un gus in sla schina, dit carapàs, da in dua i vènan fóra sōl tèsta, cóa, bras e gambi. La part ad sóta dal gus invéci al s ciàma piastròṅ.
A gh'è tri categurìi ad galàni: qvéli ch'i vìvan in dal mâr (e ch'i gh'à dal pini a 'l pòst di bras, cuma la Caretta caretta), qvéli ch'i vìvan in di fiùm e in di lâg (cuma la Emys orbicularis) e qvéli ad tèra (cuma la Testudo hermanni). Al primi dū bèsti i èṅ carnìvuri méntar quéli ad tèra i scàmpan magnànd sōl di vegetài.
Descrisiòṅ
Al galàni ch'i vìvan in dl'àqua i màgnan da tut, i sarnìsan da piò la carna quànd i èṅ śóvni ma in séguit i pàsan a i vegetài. I pōlan magnàr anc di pés, dla latùga, di radét e fruta di bòsc (ch'la n farménta minga durànt la digestiòṅ). Cal bèsti chè i gh la càvan a tucàr i 8 chilómetar a l'óra. In gènar i masć i gh'aṅ na cóa dimóndi più lunga dal fémni e anc dagl'ungi più grôsi. Cuma tut i rètil i gh'aṅ al sangṿ fréd e i gh'aṅ biśógn ad tōr al sōl. I tìran al fiâ fóra dl'àqua avénd-ag i palmòṅ. Al fémni i làsan i sò óṿ sóta la sàbia in du i èṅ nadi anca lōr e pò in tórnan in mâr.
Al galàni dal tèra i màgnan invéci sōl vardùra, fruta e càctus e i gìran dimóndi piàṅ, tant che dal nòstri bandi a s diś "andàr dal pas dla galàna" par dir che òṅ 'l è lènt. La pōl scampàr ssant'an o anc da piò, ma in gènar la riva a trént'an. La gh véd dimóndi bèṅ e l'è bòna 'd arcgnósar anc al parsòni e i pòst, invéci 'l udî 'l è quél ch'l è. In Aṿtòṅ i śmétan ad magnàr par vudàr ad budèli par pò andàr in letàrg vèrs Nuvémbar o Dicémbar. I pònsan sót 'd tèra: sinc grad l'è la temperadùra più giùsta par lōr, s'a gh'è più fréd i rìsćian ad murìr o ad patìr di dan a 'l sarvèl, s'a gh'è più cald i n gh la càvan minga a durmìr e i pōlan finìr al gras prima dal tèmp.
Soquànt categurìi ad galàni (cuma la Caretta caretta ch'la viṿ in di nòstar mâr o la Testudo hermanni) i èṅ in perìcul 'd estinsiòṅ e i èṅ prutèti acsè par la léǵ e par la Cunvensiòṅ ad Bèrna.
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Galàna
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Galàna
- Wikispecies contiene informazioni su Galàna
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Galàna»


text:
Tutto quello che avreste voluto sapere sul sesso* (*ma non avete mai osato chiedere)
Tutto quello che avreste voluto sapere sul sesso* (*ma non avete mai osato chiedere) (Tut qvél ch'a 'rî sèmpar vlû savér dal sès ma ch'a n î mai abû al curàǵ ad dmandàr) 'l è na cumèdia americàna a epiśòdi dal 1972 ad Woody Allen trat da 'n lìbar p'r insgnàr al sès dal studióś e dutōr David Reuben. La pelìcula la s vèra faghénd védar na sfilaràda ad cunèṅ biànc.
Al film 'l à fat sù óltar 18 migliòṅ ad dòlar, un sucès dimóndi grand esénd-an custâ sōl dū.
In uriginàl 'l epiśòdi Parchè sèrti dóni faṅ-i fadìga a rivàr a 'l urgàśum?, ambintâ in Itâglia, 'l è girâ in dla léngua ad Dante e anc Woody Allen al s adàta. In dla versiòṅ dal nòstar paéś però 'l è stâ ardupiâ listés.
Sunt
- Gl'afrudiśìac cònt'n-i? - Un bufòṅ ad cōrt (Woody Allen) a n è bòṅ ad far rìdar gnanc i caṅ e anc al rè (Anthony Quayle) e la regìna (Lynn Redgrave) i faṅ fadìga a cumpatìr-'s-al. Quànd al minciòṅ al s insùggna sò pàdar, chi lò al gh órdna 'd andàr a lèt cun la regìna o sinò al n gh'arà mai paś. Ma a n è minga un quèl fàcil anc parchè lē la gh'à adòs na sìngia ad castità.
- Cuś è-la la sudumìa? - Al psicòlug dutōr Ross (Gene Wilder) al cgnós un pasiènt nóṿ (Titos Vandis), ad mistēr pastōr e fradèl 'd òṅ di suo ch'al vénd di tapē, ch'l è rivâ in di Stat Unî diretamènt da l'Armègna. Chi lò, ch'al s éra inamurâ dla sò pégra Daisy, gusànd-la anc, al créd ch'la bèstia l'àppia śmis 'd amàr-al e 'l vrév ch'al dutōr al faśìs quèl. Quànd al gh la pòrta però anc lì lò al pèrd al cōr par lē.
- Parchè sèrti dóni faṅ-i fadìga a rivàr a 'l urgàśum? - 'N óm itagliàṅ (Woody Allen) a n è briśa bòṅ ad far 'l amōr cun sò mujér (Louise Lasser) parchè lē la fà fadìga a catàr-an gust. Lò al próa a far da tut (pascàr i sò punt sensìbii, druàr un vibradōr, ...) ma 'n gh'è vèrs, 'l è listés che ciucàr na spòrta róta. Un dè, sénsa vlér, al vèṅ a savér ch'a lē a gh piàś dimóndi far-'l a l'ària vèrta, p'r al perìcul 'd èsar vdùda da chi àtar.
- Èṅ-i i travistî di fnòć? - Quànd dū muróś i decìdan finalmènt ad cgnósar i sò genitōr, òṅ ad qvist chè, Sam (Lou Jacobi), al s fà védar par śbali cun di vistî da dóna adòs e tut acsè i vènan a savér al sò visi segrét tgnû lugâ durànt al sò matrimòni durâ trént'an. Sò mujér la 'l capìs ma la gh rèsta mâl listés parchè la 'l arév vlû savér prima in tut al manéri.
- Chi èṅ-i i visiōś sesuài? - Durànt un quiz televiśìṿ, ciamâ "Quàl è'l al mè visi?", al cuntutōr dal prugràma Jack Barry al fà cla dmanda chè e la rispòsta l'è: «Chi vōl far véd'r al sò cas in sla mèttro a 'n rabèṅ ch'al pèrd la tèsta p'r i calsét ad séda e ch'a gh vèṅ dûr quànd i al lìgan e quànd i dróan la scùria sèg in dal méntar che sò mujér la ś mét a sēdar a i sò pē magnànd dla carna ad ninét».
- I studi e gl'esperimènt in sal sès èṅ-i quèi da cuntàr-'g insìma? - Victor (Woody Allen) al fà 'l asistènt p'r al dutōr Bernardo (John Carradine), òṅ ch'l à pasâ tuta la sò vita a studiàr al sès. Dòp avér dâ 'n strap in màchina a la giurnàlista Helen (Heather MacRae), ch'la vliva far dal dmandi a 'l prufesōr, chi lōr dū i s réndan cònt che Bernardo 'l è mat dal tut e ch'l è sòlit far di esperimènt cóntar la léǵ. Da 'l laburatòri a salta fóra anc na téta gigànta ch'la và avànti strabalsànd.
- Cuś a sucéd durànt na śburàda? - Durànt na ciuladìna, un śburàdèṅ (Woody Allen) al gh'à da preparàr-as, a dita ad dū uperadōr dal sarvèl (Burt Reynolds e Tony Randall), p'r al sò viàś ma al gh'à dimóndi dubi.


text:
Egétt antîg
Artéccol in dialatt bulgnais
L' Egétt antîg al s riferéss a la ziviltè ch'la vivéva int'la vâl dal Nîl stra l 3000 prémma ed Crésst e la romanizaziån. I fèven tott con l'anafiamänt dî cànp e l'è stè on dî pió grand inpêr idraulic.
Agricultûra e arlîv[modifica | mudéfica la surzéia]
L'economî d'l Egétt la s basèva såura l'agricultura e l'arlîv. Totta la coltivaziån l'era pussebil såuk parché ai era al Nîl ch'al mujeva i canp 'na volta l'ân e i Egiziàn i éren stè fûrb a strolghèr däl bôr indovv i pseven catèr l'aqua. Ai éren trai stagión dl' inundaziån.
- Akhet l'era la stagiån d'l inundaziån, ch'la durèva da zógnn fén a setànber. Dåpp ch'ai era stè l'inundaziån la tèra l'era totta cuêrta da la malta fén ch'i cuntadén i n tuleven só al furmänt.
- Peret l'era stagiån indovv as sumnèva al furmänt e l'andèva da utåbber a febrèr. I cuntadén i asptèven fén ch'l aqua l'an svapurèva.
- Shemu l'era la stagiån d'la cójja ch'l'andèva da märz fén a mâz. I druvèven däl sàgguel.


text:
Sinead O'Connor
La Sinéad Marie Bernadette O'Connor (Dublìn, 8 ad Dicémbar dal 1966), a s lèś /ʃɪˈneɪd oʊˈkɒnər/, l'è na cantànta irlandéśa cgnusùda p'r ès'r una dal vóś più bèli di an Utànta e Nuànta. La gh'à 'n caràtar fòrt che da spés al l'à purtàda a mét'r-as cóntar qvél ch'a pinsàva la gint in gènar.
L'è arcuràda anc par via dla sò crapa plàda parchè l'à tgnû dimóndi vòlti i cavìi a śèr.
Biugrafìa
La Sinéad la nas da na famìja pîna ad fiōi (sò fradèl, Joseph O'Connor 'l è un scritōr ad sucès) e l'impàra da śōvna a sunàr la chitàra e a far dal canti par sò cònt méntar l'éra drē a 'ndàr a scóla. Quànd la gh'iva quatórd'ś an la s unìs a 'l grup irlandéś In Tua Nua faghénd sèg al braṅ Take my hand, un sucès dal 1984. In séguit la lavóra insém a la banda di Ton Ton Macoute avénd-'g un cuntràt cun l'etichéta Ensign Records.
In dal 1985 la Sinéad la và a star a Lóndra par lauràr a 'l sò prim àlbum. The Lion and the Cobra (Al leòṅ e 'l còbra), scrit e prudót da lē, a véd la luś in dal 1987 e crìtic e pùblic i èṅ da la sò banda fin da subìt. In dal disc a gh'è anc na śōvna Enya ch'in dal braṅ Never Get Old la rècita in Gaêlic soquànt pas da la Bìbbia. Vist al sucès, la Sinéad la ś mét in viàś par di cuncèrt in Europa e in di Stat Unî. Qvél dal teàtar Dominion ad Lóndra dal Śugn dal 1988 al vèṅ tòlt śò p'r al regìsta John Maybury e publicâ 'l an dòp c'n al tìtul ad The Value of Ignorance (Al valōr 'd a n savēr gnint). In dal 1989 la O'Connor la gh'à anc na part in dal film Hush-A-Bye-Baby.
Al sò braṅ più cgnusû ad tut al rèsta al sìngul Nothing Compares 2U dal 1990, un lènt ch'al ciàpa a 'l cōr, mis dèntar a 'l sò secónd disc I Do Not Want What I Haven't Got (A n vój briśa qvél ch'a n gh'ò minga). Al pès, scrit da Prince in dal 1985 p'r i Family, al gh la cava a sfundàr in dal clasìfichi ad tut al mónd anc s'in séguit l'artìsta l'à fat savēr ch'la n la vōl più cantàr parchè la s è fiacàda [1].
Sèmp'r in cal perìud lè, in fiṅ a 'l 1991, la s mét insém a 'l cantànt di Red Hot Chili Peppers, Anthony Kiedis ch'al canta par lē al braṅ I Could Have Lied mis dènt'r a 'l àlbum Blood Sugar Sex Magik ma lē la sa stufa e la 'l mòla listés tulénd 'n aparéć p'r andàr via da Los Angeles.
In d'l Utóbar dal 1992, méntar l'éra drē a cantàr War ad Bob Marley a 'l Saturday Night Live, la càmbia tut 'd un trat al paròli dal tèst, dand adòs a la Cēśa catòlica par via dal prubléma di prēt pedòfil, sćiancànd a la fîṅ na fòto dal pàdar sant dgénd «Cumbatî al nemìg, quél véra»[2]. Al sò culéga Frank Sinatra al gh rispónd dgénd ch'al gh mularév di cals in dal cûl. Sōl soquànt an dòp, in dal 1997, la Sinéad la dmandarà pardòṅ a 'l Papa durànt n'intervìsta.
In dal 1992 la O'Connor la fà vgnir fóra na racòlta ad cover ciamàda Am I Not Your Girl (Sòṅ-j-a minga la tò ragàsa?) cun di braṅ dla Marilyn Monroe (I Wanna Be Kissed By You), Billie Holiday (Gloomy Sunday) e àt'r incóra. A s cata anc al pès Don't Cry For Me Argentina cantâ anc par la Madonna.
Par l'irlandéśa 'l è un brut mumènt: la crìtica la gh dà adòs e lē la patìs anc na depresiòṅ. Par sò furtùna, Peter Gabriel al la ciàma sèg p'r al sò Womad Tour.
Al disc dal 1994 Universal Mother 'l è 'n lavōr dimóndi sintî ma al gh'à di élt e di bas: da 'rcurdàr John I Love You dedicâ a sò marè e My Darling Child fata p'r i sò putèṅ. A gh'è anc na cover di Nirvana, All Apologies.
A partìr da cal disc chè, al véndidi i tàc'n a 'ndàr śò anc parchè lē la s fà védar pôc.
In di an Nuànta la Sinéad la dvénta 'n prevòstar, urdnàda acsè da 'n muimènt catòlic indipendènt e la taca a far-as ciamàr Màdar Bernadette Mary, dgénd anc ch'la vōl bandunàr l'indùstria discugràfica.
Un sundàǵ dal 1999 dla rivìsta di óm Himself al stablìs ch'i masć irlandéś i n vrésan mai andàr fóra sèg parchè i la crédan bruta e na śbragamaròṅ[3] ma lē la fà savēr, dascurénd cun la rivìsta Hot Press, 'd èsar stàda a lèt cun dal dóni e pò in dal disc dal 2000 Faith And Courage (Fēd e curàǵ) la canta No Man's Woman (Dóna ad gnanc 'n óm).
In dal 2003, in ucaśiòṅ dla surtìda dal dvd Goodnight, thank you - You’ve been a lovely audience (Bonanòt, a v ringràsi - A sî stâ 'n pùblic delisióś) la fà savēr ch'la gh'à vója ad muclàr-la lè: «A-j-ò decìś ad ritiràr-um parchè a n supórt piò 'd èsar na parsòna famóśa. A vrév na vita nurmàla in dua 'l parsòni i gh'ìsan rispèt par la mè discresiòṅ. A sòṅ dimóndi timda, a vój èsar lasàda in paś»[4].
In dal 2005 la diś in n'intervìsta a Interview ch'al sò scòp in dla vita 'l è quél ad „salvàr Dio da la religiòṅ“[5], mént'r in d'l Utóbar dal 2007 la diś a 'l Oprah Winfrey Show ch'l'à anc pruvâ a tōr-as la vita al dè ch'l'à cumpiû trénta-tri an, i an ad Crist.
In d'l Agóst dal 2011 la cònta in sal sò sit ch'la vōl un masć, a và bèṅ anc òṅ par na bòta e via, ma al gh'à 'd avér ad méno ad 44 an e èsar pelōś. Ad quéi glàbar a n s in dascór e gnanc ciamàr-as Brian o Nigel a và bèṅ. Avénd vója ad far dal sès a gh cala però qvél ch'a gh vōl dònca la gh'à da far sénsa druànd invéci dla fruta e dla vardùra a 'l sò pòst. La gh 'n à abàsta ad far la sōra[6].
In d'al Luj dal 2015, butànd 'l òć su la rivìsta “Rolling Stones”, la véd in cupertìna la Kim Kardashian e la s arlìa dimóndi sèg. In sla sò paśna 'd Facebook la scriv «Mo csa gh fà-la cla ninéta chè su “Rolling Stone”? La mùśica incō l'è mòrta uficialmènt. Ninsòṅ a psiva pinsàr ch'a cupàr-la a sarév stâ pròpria “Rolling Stone”. Simon Cowell e Louis Walsh i n gh'aràṅ piò da tōr-as la cólpa. Bob Dylan al gh'à da èsar pîṅ ad sèns ad schiva» [7]. Sèmp'r in dla sò paśna 'd Facebook, a la fiṅ ad Nuvémbar, la fà savēr ch'l'è drē a tōr-as la vita e che «finalmènt a v sî dasfâ 'd mè» ma la pulisìa in séguit la diś ch'l'è stada catàda sana e salva e che di mèdag i èṅ drē a curàr-la[8]. Al méś prima l'iva dit ch'la gh'iva da tiràr-as via la màdar e ch'la n gh'iva piò vója 'd cantàr incóra. In dal Maǵ dal 2016 però la sparìs dòp un gir in bicicléta e la pulisìa la gh'à paùra ch'la s pòsa èsar-'s tòlta la vita[9] ma 'l dè dòp la salta fóra incóra e la dà adòs a la sò famìja dgénd ch'i l'aṅ bandunàda[10].
Discugrafìa
Àlbum
- 1987 - The Lion and the Cobra
- 1990 - I Do Not Want What I Haven't Got
- 1992 - Am I Not Your Girl?
- 1994 - Universal Mother
- 2000 - Faith and Courage
- 2002 - Sean-Nós Nua
- 2005 - Throw Down Your Arms
- 2007 - Theology
- 2012 - How About I Be Me (And You Be You)?
- 2014 - I'm Not Bossy, I'm the Boss
Racòlti
- 1997 - So Far... The Best Of Sinéad O'Connor
- 2003 - She Who Dwells in the Secret Place of the Most High Shall Abide Under the Shadow of the Almighty
- 2005 - Collaborations
EP
- 1997 - Gospel Oak
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàł
- (EN) Al vìddeo ad Nothing Compares 2 U in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Emperor's New Clothes in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd All Apologies in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Silent Night in sal Youtube
Nòti
- ↑ Sinead O'Connor: «A gh 'n ò abàsta dla Nothing compares 2 U, a n la cantarò mai piò» Il Mattino, 21 ad Mars dal 2015
- ↑ Al vìddeo in dua la Sinéad la sćiànca na fòto dal papa Śvan Pàul II Youtube.com
- ↑ Gl'Irlandéś i gh l'aṅ cun la Sinéad O’Connor e la Dolores di Cranberries Rockol.it, 23 ad Favràr dal 1999
- ↑ Sinéad O’Connor: «A gh dag un taj, a vój na vita nurmàla» Corriere.it, 26 'd Avrìl dal 2003
- ↑ Sinéad O’Connor la dascór lē: «A vój salvàr Dio da la religiòṅ» Repubblica.it, prim ad Maǵ dal 2010
- ↑ La "nóva" Sinéad O’Connor: «A vój 'n óm». E la 'l pésca in dla Réda Il Corriere della Sera, 31 'd Agóst dal 2011
- ↑ “Cuśa gh fà-la cla nimàla chè su Rolling Stone?” Prima on Line, 15 ad Luj dal 2015
- ↑ La Sinead O'Connor su Facebook: 'A m cóp', ma l'è salva Ansa, 29 ad Nuvémbar dal 2015
- ↑ La Sinead O'Connor la n s cata piò da vint-quàt'r óri, la pulisìa la gh'à paùra ch'la s sia tòlta la vita. Ansa, 16 ad Maǵ dal 2016
- ↑ A salta fóra la Sinéad O’Connor, la dà adòs adòs a la sò famìja: «A m î bandunâ» Corriere, 17 ad Maǵ dal 2016


text:
Sara Errani
La Sara Errani (Bulógna, 20 'd Avrìl dal 1987, a s lèś [ˈsara erˈrani] in Itagliàn) l'è na tenìsta rumagnōla prufesiunìsta da 'l 2002.
L'è élta 164 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è alenàda par Pablo Lozano e David Andres e la stà a Bulógna, dòp èsar carsùda a La Màcia, in Rumàgna. I la ciàman anc Sarita.
L'è bòna ad dascórar in Itagliàn, in Spagnōl e in Ingléś. A gh piàś dimóndi lèśar, guardàr di film, scultàr dla mùśica (specialmènt qvéla pop), tgnir a drē a 'l śōg dal balòṅ e a 'l basket e śugàr a Monopoli, a 'l carti e a i śōg vìddeo.
Al 20 ad Maǵ dal 2013 l'è rivàda a èsar la nùmar sinc dal mónd, mént'r in dópi, insém a la Roberta Vinci, l'è la nùmar òṅ da 'l déś ad Setémbar dal 2012. In dla sò caréra l'à mis in bisàca sèt tìtui WTA in singulàr e daśnóṿ in dópi, in mèś a i quài i gh'èṅ anc i tìtui dal Gran Slam dal Roland Garros (2012), di US Open (2012) e di Australian Open (2013). Da par lē l'è rivàda in dal 2012 in finàl a 'l Roland Garros (pardénd da la Marija Šarapova) e in semifinàl a gl'US Open dal 2012 e a 'l Roland Garros dal 2013, pardénd sèmpar in na manéra ciàra da la Serena Williams.
La tîṅ sòdi la rachéta a la manéra western, al cólp ch'a gh piàś druàr da piò 'l è 'l drit. La s cata bèṅ a śugàr in sla tèra rósa. Al sò servìsi l'è òṅ di più débui dal sircùit ma almànc la mét in camp da spés la prima. La ś mōv in présia in sal camp e la n gh dà mai sù, curénd a drē a tut al bucìni. La preferìs far pôc śbali piutòst che pascàr di cólp vinsènt, a part la bucìna curta ch'la fà dimóndi bèṅ.
Caréra
In dal 2005 la Sara la śōga sōl in dal sircùit ITF, a n cavànd-'g-la mai a pasàr al qualificasiòṅ in qvéi WTA. In Favràr la s pòrta a cà al tìtul a Melilla in Spaggna.
In dal 2006, pasànd p'r al qualificasiòṅ, la riva a 'l secónd tùran dal turnèo WTA ad Bugutà, batùda par l'argintìna Gisela Dulko 4-6 3-6. La pasa al qualificasiòṅ anc a Róma ma pò la cata la Martina Hingis e la pèrd subìt par 0-6 1-6. In Luj la tōś part a 'l turnèo a Bùdapest. In dal qualificasiòṅ la dà la paga prima a l'Urzula Radwańska par 7-6 0-6 6-1 e pò anc a sò surèla Agnieszka par 6-4 6-0, tulénd al vist p'r al tablòṅ prinsipàl. Chè la rumagnōla la bat prima l'Ágnes Szávay e pò anc la Yuliana Fedak, prima ad cédar in di quàrt a l'ulandéśa Michaëlla Krajicek. La finìs 'l an a 'l nùmar 171 dal mónd.
In dal 2007 la próa a qualificàr-as a Auckland e a gl'Australian Open ma la n gh la cava briśa parchè la vins sōl cun la Melanie South. A Bugutà la và fóra subìt pardénd 6-4 1-6 3-6 da la Lourdes Domínguez Lino. A Acapûlc la gh śōga p'r avér pasâ 'l qualificasiòṅ. A 'l prim tùran la fà fóra la Sybille Bammer par 6-2 7-6 e pò la bat anc la Kaia Kanepi 1-6 6-3 6-4 e l'itagliàna Tathiana Garbin, in alóra nùmar vint-sèt dal mónd, par 5-7 7-6 6-3. La pèrd in semifinàl cun la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 2-6 4-6. In Maǵ la pèrd incóra a 'l prim tùran a Róma cun la Kateryna Bondarenko in tri sét. In Maǵ la vìns al tìtul ITF ad Galatìna da 25.000 dòlar. A Palèrum i gh dànan na carta salvàdga e lē la s in prufìta a la granda mulànd un 6-2 6-0 prima a la francéśa Virginie Razzano e pò anc a l'Eva Birnerová e a la Lourdes Domínguez Lino, prima ad cédar in semifinàl a l'Ágnes Szávay par 6-7 1-6. A Los Angeles, a Turònt e a New Haven la n pasa minga 'l qualificasiòṅ pardénd subìt da la Tiantian Sun, da la Galina Voskoboeva e da l'Elena Bovina. Cuma nùmar 105 dal mónd la śōga diretamènt gl'US Open in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli. In Setémbar la riva incóra in semifinàl in un turnèo WTA a Bali, baténd l'Anabel Medina Garrigues e l'Aiko Nakamura, ma la gh'à da lasàr strada incóra na vòlta a la Lindsay Davenport par 1-6 3-6. La sèra la stagiòṅ a 'l stantéśum pòst.
In dal 2008 la cata incóra la Davenport in di quàrt a Auckland e la pèrd incóra sèg par 3-6 3-6. A gl'Australian Open la la pésca incóra a 'l prim tùran e 'sta vòlta, prima ad cédar, la la fà sudàr dimóndi purtànd-la a 'l tèrs sét: 6-2 3-6 7-5. In Favràr la pèrd par dū vòlti da la spagnōla Nuria Llagostera Vives a Vigna dal Mar e a Bugutà. In Mars la pasa dū tùran a Miami, dand la paga prima a la giapunéśa Akiko Morigami 6-2 3-6 6-4 e pò anc a la Marija Kirilenko par 6-4 4-6 7-6. A la fiṅ la gh'à da lasàr strada a la nùmar òṅ dal mónd, la Justine Henin. A Amelia Island la pòrta a 'l tèrs sét la Viktoryja Azaranka ma l'è pò chi lē a pasàr al prim tùran par 3-6 7-5 6-4. A Róma la Sara la riva par la prima vòlta a 'l tèrs tùran in dua la pèrd par 4-6 3-6 da la Serena Williams. In Śugn la pasa dū tùran anc a Barcelóna (6-3 6-2 a la Lourdes Domínguez Lino e 6-4 7-5 a la Varvara Lepchenko) ma pò la pèrd incóra da la Nuria Llagostera Vives 6-2 2-6 3-6. In Luj la Errani la s pòrta a cà i sò prim dū tìtui WTA dla caréra. A Palèrum la bat in di quàrt la Carla Suárez Navarro 4-1 bandòṅ e pò la Flavia Pennetta 7-5 6-3 e in finàl la Marija Korytceva par 6-2 6-3. A Pòrtrōś invéci la manda a cà la Maria Elena Camerin 6-7 6-2 6-1, la Mara Santangelo 6-2 6-4, la Marija Kirilenko 6-1 7-5, la Caroline Wozniacki 6-4 6-4 e in finàl la valensiàna Anabel Medina Garrigues par 6-3 6-3. A New Haven la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la pèrd a 'l secónd tùran da l'Ágnes Szávay 4-6 7-6 4-6. A gl'US Open e a Bali la fà cumpàgn, ciapànd la paga da la Na Li 6-4 2-6 0-6 e da la Tamira Paszek 0-6 6-7. A Mósca, tacànd da 'l qualificasiòṅ, la cata sōl di ex suviètichi. Baténd la Galina Voskoboeva par 6-3 6-3, la riva in dal tablòṅ prinsipàl in dua la manda a cà anc la Viktoryja Azaranka par 1-6 6-4 6-3 ma pò la pèrd da la nùmar sèt dal mónd, la Svetlana Kuznecova, par 6-7 1-6. La sèra 'l an in Lussembûrg in dua la bat la Marina Eraković prima ad cédar a la Sorana Cîrstea, finénd acsè in dla puśisiòṅ nùmar 42 dal mónd.
La bulgnéśa la taca bèṅ la stagiòṅ 2009 rivànd in semifinàl a Brisbane, cun i sucès su la Daniela Hantuchová 6-7 6-4 6-0, su la Cvetana Pironkova 6-7 7-5 6-3 e su l'Ol'ga Govorcova 6-3 6-3, ma lè la pèrd par 3-6 1-6 da la Viktoryja Azaranka. A Sydney invéci la pèrd a 'l secónd tùran da la Serena Williams. A gl'Australian Open l’Errani la dà incóra la paga a la Marija Kirilenko par 6-0 6-4 e pò anc a la ruména Monica Niculescu par 6-2 6-3. A 'l tèrs tùran la pésca la nùmar sèt dal mónd Vera Zvonarëva e la n gh pōl far gnint cun la rusa ch'la và avànti par 6-4 6-1. In Favràr la rumagnōla la bat l'Amélie Mauresmo in Fed Cup par 6-3 6-4 ma dū dè dòp la gh pèrd a Parì a 'l quèrt par 2-6 0-6. La stmana dòp la fà sudàr dimóndi la Serena Williams in Dubai ma a la lunga l'è l'americàna a 'vér-ag la méj a 'l secónd tùran par 4-6 6-2 6-0. Dòp i quàrt a Marbella (2-6 7-6 5-7 da la Anabel Medina Garrigues) la fà sù pôc, sōl di prim e di secónd tùran. La s tira sù incóra a Palèrum e a Pòrtrōś rivànd incóra in finàl ma 'sta vòlta la gh'à da 'lvàr la bandéra biànca cun la Flavia Pennetta par 1-6 2-6 e cun la Dinara Safina, nùmar òṅ dal mónd, par 7-6 1-6 5-7. Dòp tri prim tùran a Cincinnati (6-3 3-6 1-6 da la Daniela Hantuchová), a Turònt (4-6 2-6 da la Dominika Cibulková) e a New Haven (1-6 4-6 da la Varvara Lepchenko), la riva a 'l tèrs tùran a gl'US Open in dua la pèrd da la Yanina Wickmayer par 3-6 4-6. La pèrd sèg anc in di quàrt ad Linz. La Errani la fà un pas a 'l indrē, śliciànd a 'l 48śum pòst.
In dal 2010 la pèrd subìt a Brisbane da la Roberta Vinci par 4-6 6-2 2-6. A Hobart la riva in semifinàl baténd la Kirsten Flipkens par 6-3 6-4 ma pò la céd a la Shahar Peer 2-6 0-6. A gl'Australian Open la bat la Klára Zakopalová par 6-2 7-6 e pò l'Ekaterina Makarova par 6-2 6-3 prima ad lasàr strada, incóra na vòlta, a la Yanina Wickmayer in tri sét. La Errani la n pòrta a cà gnint in di turnèo sudamericàṅ in sla tèra rósa. A Indian Wells e a Miami invéci la riva sèmp'r a 'l tèrs tùran, pardénd pò da la Jelena Janković 6-2 6-7 4-6 e da la Vera Zvonarëva 2-6 3-6. A Marbella la s insfìlsa in semifinàl (1-6 1-6 da la Flavia Pennetta) ma pò la śōga mâl in chi àtar turnèo in sla tèra, rivànd sōl na vòlta a 'l tèrs tùran a Varsàvia in dua la bèca un 2-6 1-6 da la Na Li. In sl'èrba la riva in di quàrt a Birmingham (6-7 5-7 da la Aravane Rezaï) e a 'l tèrs tùran a Wimbledon (3-6 1-6 da l'Agnieszka Radwańska). A Palèrum la và fóra in di quàrt ad òpra dla Kaia Kanepi 2-6 2-6 e pò la fà secónd tùran a Pòrtrōś, a San Diego e a Cincinnati, pèś a Montreal in dua la và a cà subìt pardénd da l'Iveta Benešová. A New Haven e a gl'US Open l'è la Samantha Stosur a vìnsar sèg. In Utóbar la tōś part a i turnèo ad Pechîṅ, ad Linz e ad Mósca, miténd insém dū secónd tùran e un quàrt in Àustria (7-5 3-6 4-6 da la Roberta Vinci). La sèra 'l an a 'l nùmar quarànta-tri dal mónd.
A Birsbane la mùcia sù n'atra scunfìta pēśa da la Dominika Cibulkova in dal Śnar dal 2011 (3-6 0-6). A Hobart la bat prima l'Anna Čakvetadze par 7-6 6-3 e pò la padróna ad cà, l'Alicia Molik, par 6-1 6-0 prima ad patìr un 1-6 3-6 da la cinéśa Shuai Peng. Dòp un prim tùran a Melbourne (3-6 2-6 da la Venus Williams), la tōś part a 'l turnèo ad Pattaya City in Favràr. Chè la bat la Kai-Chen Chang par 4-6 6-2 6-4, l'Ayumi Morita par 2-6 7-5 6-2, la Galina Voskoboeva par 2-6 6-3 6-2 e pò la Roberta Vinci par 6-1 6-4. In finàl però la vèṅ sćiancàda da la Daniela Hantuchová cun al puntéǵ ad 6-0 6-2. A Indian Wells la pèrd a 'l tèrs tùran da la Kim Clijsters, nùmar dū dal mónd, par 3-6 6-2 4-6, a Miami invéci la và a cà subìt sóta i cólp dla Jaroslava Švedova ch'la la spunta par 6-3 5-7 7-6. A Marbella e a Barcelóna la riva in semifinàl pardénd 2-6 1-6 da la Viktoryja Azaranka e 1-6 5-7 da la Lucie Hradecká. In di turnèo più impurtànt dla stagiòṅ in sla tèra rósa la n gh la cava minga a 'ndàr da 'd là da 'l secónd tùran, pardénd da la Francesca Schiavone a Madrid, da la Viktoryja Azaranka a Róma e da la Daniela Hantuchová a 'l Roland Garros. Parcōrs cumpàgn anc in sl'èrba, cun la bulgnéśa ch'la bat la Christina McHale a Birmingham par 7-6 4-6 6-2, la Kiki Bertens a 'S-Hertogenbosch par 7-6 6-1 e la Kaia Kanepi a Wimbledon par 6-1 6-4 prima ad cédar dòp a la Marina Eraković 7-5 4-6 3-6, a la Svetlana Kuznecova 6-3 6-7 1-6 e a la Kateryna Bondarenko 4-6 7-5 2-6. In Luj la riva in di quàrt a Bùdapest e a Palèrum. A Carlsbad e a Cincinnati la céd par dū vòlti incóra a la Shuai Peng ma almànc in Ohio la dà na scòpla a la carta salvàdga Sloane Stephens par 6-1 7-5. A New Haven e a gl'US Open la mét in fila dū prim tùran da la Marija Kirilenko e da la Svetlana Kuznecova. La sèra 'l an pardénd incóra da la Dominika Cibulková a Linz e da la Kaia Kanepi a Mósca, finénd acsè la stagiòṅ da nùmar quartànta-sinc.
Rivàda in dal 2012, dòp quàt'r an, a pâr ch'la rumagnōla la n pòsa briśa dasćiuldàr-as da na puśisiòṅ ch'la vaga da la quarànta a la sinquànta. La taca la stagiòṅ bèṅ, rivànd in di quàrt a Auckland baténd la sò bistiàsa négra, la Yanina Wickmayer, par 4-6 6-1 6-1, par pò pèrdar da la Svetlana Kuznecova par 4-6 3-6. Dòp avér pardû da l'Angelique Kerber a 'l secónd tùran a Hobart, la riva par la prima vòlta in di quàrt anc in un turnèo dal Gran Slam in Austràglia, cedénd par 4-6 4-6 a la nùmar dū dal mónd, la Petra Kvitová. In Favràr la śōga dū turnèo in sla tèra rósa in Mèsic. Al prim 'l è qvél ad Monterrey in dua la riva in semifinàl (4-6 7-6 4-6 da l'ungheréśa Tímea Babos). Al secónd 'l è qvél 'd Acapûlc e lē la vins al tìtul baténd la Roberta Vinci in semifinàl par 6-4 6-1 e pò la Flavia Pennetta in finàl par 5-7 7-6 6-0. In di Stat Unî in sal dûr (Indian Wells e Miami) invéci la và fóra subìt, pardénd da la Vania King e da la Sloane Stephens. In Avrìl la fà suo anc al tìtul ad Barcelóna baténd in di quàrt la Julia Görges par 6-2 6-3, in semifinàl la Carla Suárez Navarro par 6-1 6-2 e in finàl la śluvàca Dominika Cibulková par 6-2 6-2. Cun i duśènt-utànta punt mis in bisàca la gh la cava a dvintàr una dal primi trénta śugadōri dal mónd. Al 5 ad Maǵ la vins al sò tèrs turnèo ad fila a Bùdapest dand la paga a l'Elena Vesnina par 7-5 6-4. La sò sfilaràda ad vìnsiti la s férma a 'l secónd tùran in dal WTA Mandatory ad Madrid (tèra blù) in dua, dòp avér mandâ a cà la Chanelle Scheepers, la patìs un 0-6 1-6 da l'Agnieszka Radwańska. Anc a Róma la fà secónd tùran, lasànd strada a la Samantha Stosur par 3-6 5-7. A la fiṅ 'd Maǵ la và a śugàr a 'l Roland Garros. Dòp avér batû in di prim tùran la Casey Dellacqua 4-6 6-2 6-2 e la Melanie Oudin 6-2 6-3, par la rumagnōla i tàc'n i tùran dûr ma lē la i fà fóra tuti, parténd da l'Ana Ivanović pigàda a la lunga par 1-6 7-5 6-3. In di utàṿ a cróda la tèsta dla Svetlana Kuznecova 6-0 7-5 e pò qvéla dl'Angelique Kerber par 6-3 7-6. Vinsénd cun la tedésca, la Errani la gh la cava finalmènt a bàtar na top déś, un quèl mai sucès in dla sò caréra. Al 7 ad Śugn, baténd par 7-5 1-6 6-3 la Samantha Stosur, la riva in finàl ma lè la céd a la Marija Šarapova par 3-6 2-6. Cun cal sucès lè, la siberiàna la dvènta la nóva nùmar òṅ dal mónd, méntar la Sara la fà al sò ingrès in dal primi déś. A Wimbledon la bulgnéśa la s férma a 'l tèrs tùran ad òpra dla Jaroslava Švedova ma qvél ch'a fà 'rmàgnar l'è al puntéǵ dal prim sét in dua l'itagliàna la n è bòna ad far gnanc un punt, finénd pò cun al pèrdar par 0-6 4-6. Catànd incóra la tèra rósa ad Palèrum la Errani la tórna incóra a vìnsar, 6-1 6-3 in finàl cun la Barbora Záhlavová-Strýcová. In Agóst la sa spòsta in Nordamèrica par śugàr a Montreal e a Cincinnati, rivànd sèmp'r a i utàṿ, pardénd prima da la Na Li 4-6 2-6 e pò da la Venus Williams par 3-6 0-6. A New Haven la riva invéci in semifinàl, dand via via la paga a la Bethanie Mattek-Sands 6-4 7-5, a la Carla Suárez Navarro 6-4 6-3 e a cal grintèṅ dla Marion Bartoli 6-4 6-2. La patìs pò un 1-6 3-6 da la nùmar sinc dal mónd, la Petra Kvitová. La tōś pò part a gl'US Open cuma tèsta ad série nùmar déś. Lung la strada la bat fàcil la spagnōla Garbiñe Muguruza Blanco cun al puntéǵ ad di 6-3 6-7 6-1. A 'l secónd tùran la manda a cà la rusa Vera Duševina asfaltànd-la par 6-1 6-0, e pò la s cumpórta cumpàgn anc cun cl'atra rusa, l'Ol'ga Alekseevna Pučkova, sćiancàda 6-1 6-1. In di utàṿ la manda a cà par la secónda vòlta in un Slam la nùmar siē dal mónd, l'Angelique Kerber, par 7-6 6-3. In semifinàl però la n pōl gnint cun la Serena Williams ch'la vins sèg 6-1 6-2. Cun i nuvsènt punt purtâ a cà, la Sara la dvènta la nùmar sèt dal mónd. In Setémbar, baténd incóra la Marion Bartoli a Tokyo, la riva in di quàrt dal turnèo aśiàtic par pò pèrdar par 6-3 5-7 3-6 da la Nadia Petrova. Chi lē la gh dà anc cóntar dgénd ch'al sò śōg al fà vgnir al lat a i śnòć. A Pechîn la Sara la s fà mâl durànt al prim sét d'l incóntar dal prim tùran cun la Camila Giorgi e la gh'à da bandunàr. In Utóbar la tōś part a i WTA Championships 'd Ìstanbul. Dòp avér pardû cun la Marija Šarapova par 3-6 2-6 e avér vins cun la Samantha Stosur par 6-3 2-6 6-0, par qualificàr-as la gh'arév da bàtar in d'l ùlt'm incóntar la pulàca Agnieszka Radwańska. Dòp tri óri e mèś ad lòta però la céd par 7-6 5-7 4-6, finénd listés 'l an da nùmar siē dal mónd.
La Errani la taca dimóndi mâl la stagiòṅ 2013 in Austràglia in dua la pèrd a 'l secónd tùran a Brisbane da la Daniela Hantuchová par 6-4 1-6 5-7 e in di quàrt a Sydney cóntar la Dominika Cibulková par 2-6 1-6, dòp avér duminâ la Karolína Plíšková 6-1 6-3 e la Marija Kirilenko 6-1 6-1. Incóra pèś la fà a gl'Australian Open parchè la gh pèrd subìt da la Carla Suárez Navarro par 4-6 4-6 in nuànta-sèt minùt ad śōg. La rumagnōla la ś tōś l'arvìnsida sèg baténd-la in di quàrt a Parì (a 'l quèrt) 7-5 4-6 7-5 in un turnèo in dua la riva pò in finàl, amprufitànd-'s anc di bandòṅ in dal prim sét dla Magdaléna Rybáriková e dla Kiki Bertens che però i éran bèla sóta par 0-4 e 0-5. In finàl la Sarita la gh'à da pigàr-as a la Mona Barthel par 5-7 6-7 ma almànc la bat un cólp purtànd-'s a cà al tìtul in dópi cun la Roberta Vinci. Dòp avér śugâ in Fed Cup a Rìmin cónt'r i Stat Unî, in dua la bat fàcil la Jamie Hampton ma la pèrd da la Varvara Lepchenko, la tōś part in Favràr a 'l turnèo ad Doha in dua la riva in di quàrt baténd par 7-5 5-7 6-2 la śluvàca Daniela Hantuchová ma dòp la gh'à da cédar par 2-6 2-6 a la nùmar òṅ dal mónd, la Viktoryja Azaranka. I rìvan par lē pò dū finàli in Dubai e a Acapûlc. In di Emirâ Àrab Unî la bat una a drē a cl'atra la Julia Görges 6-3 4-6 6-4, la Sorana Cîrstea 6-4 6-4, la Nadia Petrova 6-4 0-6 6-3 e la Roberta Vinci 6-3 6-3 par pò pèrdar da la Petra Kvitová par 2-6 6-1 1-6. In Mèsic invéci la mét in riga l'Alexandra Cadanțu 6-3 6-2, l'Eugenie Bouchard 7-6 6-2, la Kiki Bertens 6-4 6-4, l'Alizé Cornet 6-2 6-1 e la Carla Suárez Navarro in d'l ùlt'm incóntar par 6-0 6-4. A Indian Wells e a Miami la pèrd par dū vòlti in di quàrt da la Marija Šarapova in dū partìdi tiràdi, prima par 6-7 2-6 e pò par 5-7 5-7 (chè la gh'à abû anc tri bucìni p'r al sét), ma la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar dal śugadōri cuma la Marion Bartoli, la Daniela Hantuchová, la Simona Halep (qvésta chè asfaltàda par 6-1 6-0 in quarant'òt minùt) e l'Ana Ivanović. In Avrìl la śōga a Palèrum la semifinàl cóntar la Repùblica céca, nasiòṅ campiòna in carga, cun dū tìtui in bisàca ad fila. In dal prim incóntar la bulgnéśa la bat la Lucie Šafářová in dū sét e pò la mét sóta a 'l inìsi anc la Petra Kvitová, purtànd-'s avànti par 6-2 2-1 ma pò a sa śmòrsa la luś e lē la pèrd ùndas śōg ad fila e la partìda par 6-2 2-6 0-6. Cuma nùmar quàtar dal tablòṅ (e sèt dal mónd) la gh'à 'l dirìt ad saltàr al prim tùran dal turnèo ad Stucàrda. A 'l secónd tùran la pésca la qualificàda, nùmar 104 dal mónd, Bethanie Mattek-Sands. L'americàna la s pòrta a cà al prim sét in na manéra ciàra 6-0 (par l’Errani a s trata acsè dna sfilaràda ad darsèt śōg pardû òṅ a drē a c'l àtar) par pò patìr la reasiòṅ dl'itagliàna ch'la paréśa i cònt 6-4 e pò la gh tōś anc al servìsi a 'l inìsi dal tèrs sét. A cal punt lè a la Mattek a gh tórna però al diav'l adòs e la fà sua la partìta par 6-0 4-6 6-1. A Madrid la Errani la tórna subìt a i sò livèi faghénd dimóndi strada in dal turnèo mandànd a cà l'Urszula Radwańska 6-3 6-1, la Sorana Cîrstea 7-5 2-6 6-4 (in 'n incóntar tirâ sù p'r i cavìi, cun la ruména ch'la piànś a la fiṅ par l'ucaśiòṅ butàda in dal rusc), la Varvara Lepchenko 7-5 6-3 ('l éra sóta 1-4 pēś in dal prim sét) e l'Ekaterina Makarova par 6-4 6-3. In semifinàl l’Errani la partìs bèṅ cun la nùmar òṅ dal mónd Serena Williams purtànd-as in vantàś par 3-1 par pò pèrdar a sò vòlta al servìsi. Dòp avér mancâ la bucìna dal 5-3 par lē, l'americàna la prila la partìta vinsénd-la par 7-5 6-2. Cun i quatarsènt-sinquànta punt dal turnèo spagnōl, la rumagnōla la pasa l'Angelique Kerber a 'l sèst pòst dal ranking WTA. A Róma, dòp un bye, la cata la Christina McHale ch'la la fà sudàr dimóndi prima ad cédar sèg dòp dū óri e sinquànta minùt par 7-5 5-7 6-2. L'itagliàna la dasfrùta pò i bandòṅ dal rusi Marija Kirilenko (in sal 6-3 2-0 par la bulgnéśa) e Marija Šarapova (sénsa gnanc śugàr parchè la gh'iva al mamòṅ) par rivàr in semifinàl cun la Viktoryja Azaranka. La bielurùsa la n gh lasa scamp in dal prim sét duminâ 6-0 e gnanc in dal secónd in dua però la Sara l'éra andàda a sarvìr in sal 5-4 par lē par pò cédar 0-6 5-7. Cun la scunfìta prèst dla Na Li cun la Jelena Janković, la rumagnōla la dvénta la nùmar sinc dal mónd a 'l sò pòst. A la fiṅ 'd Maǵ la Sara la tōś part a 'l Roland Garros in dua la gh'à da diféndar al sò best ranking e la finàla d'l an prima. In di prim tùran la sćiànca l'Arantxa Rus 6-1 6-2, la Julija Putinceva 6-1 6-1 e la Sabine Lisicki 6-0 6-4, avénd anc mancâ 2 bucìni dla partìda in sal 5-2 e servìsi a sò dispuśisiòṅ. In di utàṿ invéci la gh'à da patìr dimóndi prima 'd avér-ag la méj su la Carla Suárez Navarro batùda dòp dū óri e mèś par 5-7 6-4 6-3. In di quàrt, par la prima vòlta dòp vint-i-òt tintatìṿ andâ a vōd, la bat finalmènt na top 5, la nùmar quàtar dal mónd Agnieszka Radwańska par 6-4 7-6. In semifinàl però la patìs n'umiliasiòṅ ad c'l àtar mónd cun la Serena Williams ch'la gh lasa sōl al briśi, sćiancànd-la par 6-0 6-1 in quarànta-siē minùt ad śōg. La bulgnéśa la rèsta listés a 'l nùmar sinc dal mónd parchè la Na Li la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Bethanie Mattek-Sands. A Wimbledon però la và fóra subìt (3-6 2-6 da la nùmar ssanta-sinc dal mónd, la Mónica Puig) e l'è custréta a cédar al sò pòst a la cinéśa. A la fiṅ la rumagnōla la fà savér ch'la fà dimóndi fadìga a móv'r-as in si camp in èrba. In Luj la tōś part a 'l turnèo ad Palèrum da tèsta ad série nùmar òṅ, dmandànd na carta salvàdga. In dal prim tùran la fà patìr un pēś 6-0 6-1 a l'americàna Julia Cohen e pò la s ripét baténd 6-3 6-2 la finalìsta d'l an prima sèg, la Barbora Záhlavová-Strýcová. In di quàrt, sóta 3-4 in dal prim sét, l'insfìlsa na sfilaràda ad nóṿ śōg cunsecutìṿ par bàtar la Silvia Soler Espinosa. Dimóndi più difìcil par lē 'l incóntar ad semifinàl in dua la la spunta a fadìga par 6-4 6-4 cun la Klára Zakopalová, pasànd anc da 1-3 a 5-3 in dal secónd sét. In dla finàl la cata la nùmar ùndas dal mónd, la sò cumpàgna ad dópi Roberta Vinci, ch'la gh'à la méj sèg dòp sinc partìdi pardùdi ad fila. La pugléśa la s fà śgranfgnàr i dū break ad vantàś in dal tèrs sèt (cun anc na bucìna p'r al 5-0) prima ad saràr listés cun al puntéǵ ad 6-3 3-6 6-3.
Al sò inìsi dal 2014 'l è da arbgàt: secónd tùr'n a Shenzhen (6-2 6-7 3-6 da la Vania King dòp avér batû a fadìga 7-6 a 'l tèrs la carta salvàdga Saisai Zheng), tèrs tùr'n a Sydney (6-7 3-6 da la Cvetana Pironkova) e prim tur'n a Melbourne in dua la céd in dū sét a la Julia Görges. Dimóndi méj a Parì a 'l quèrt in dua la riva incóra in finàł pardénd da l'Anastasija Pavljučenkova par 6-3 2-6 3-6. A Doha la patìs in di quàrt un pēś 2-6 0-6 da la Simona Halep e pò l'è cl'atra ruména, la Sorana Cîrstea, a bat'r-la subìt in Dubai. A Indian Wells e a Miami la riva a 'l tèrs tùr'n in dua la céd a l'Eugenie Bouchard e a l'Ekaterina Makarova. La rumagnōla la riva pò in di quàrt a Charleston in dua la pèrd par 6-4 2-6 1-6 da la śōvna śvisra Belinda Bencic. Cum al sòlit la tèra rósa la gh pòrta dimóndi furtùna parchè la riva in semifinàł a Stucàrda e in finàł a Róma dand la paga a la Chanelle Scheepers par 7-5 6-3, a l'Ekaterina Makarova par 6-2 6-3, a la Petra Cetkovská par 6-4 7-6, a la Na Li (nùmar dū dal mónd) par 6-3 4-6 6-2 e a la Jelena Janković par 6-3 7-5 ma pò la s fà mâł a la còsa cóntar la Serena Williams in sal puntéǵ ad 3-4. Par psēr śugàr la finàł ad dópi più tard, sprand ch'la gamba la gh faga manc mâł, la riva fiṅ in fónd pardénd 3-6 0-6. A 'l Roland Garros la riva in di quàrt in dua la pèrd par 2-6 2-6 su 'n camp mój e pēś cun l'Andrea Petković batùda tri stmani prima a Madrid. In sl'èrba ingléśa la pèrd subìt a Eastbourne cun la Lauren Davis e a Wimbledon cun la Caroline Garcia par 6-2 6-7 5-7 butànd in dal rusc un match point. Chè almànc la vins cun la Roberta Vinci al turnèo ad dópi fagénd acsè al “Career Grand Slam”. La tórna a śugàr in sla tèra ad Bad Gastein in Luj ma la pèrd in semifinàł da la bumbardéra Shelby Rogers, incóra na vòlta su 'n camp pēś in dua la fà fadìga a śliciàr bèṅ. Fóra da 'l primi déś dal mónd, la Errani la pèrd par dū vòlti in Agóst da la Sabine Lisicki a Montreal e a Cincinnati. A la fiṅ dal méś la bat la Venus Williams a gl'US Open par 6-0 0-6 7-6 e pò anc la Mirjana Lučić-Baroni par 6-3 2-6 6-0 rivànd acsè in di quàrt in dua però la vèṅ spasàda via da la danéśa Caroline Wozniacki ch'la gh lasa sōl un śōg. La finìs mâł 'l an pardénd pò tri di quàtar incónt'r aśiàtic śugâ.
Sucès in dópi
In dópi la tenìsta bulgnéśa l'è stata bòna ad vìnsar vint-quàtar tìtui, dagnóra tut cun la sò amìga la Roberta Vinci. Sèg l'à anc purtâ a cà tut i quàtar tìtui dal Gran Slam fra 'l 2002 e 'l 2004 faghénd qvél ch'a s ciàma “Career Grand Slam”[1].
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Wimbledon, Errani e Vinci in dla stòria c'n al surìś: "Career slam, ag bèl lavōr!" oktennis.it, 5 ad Luj dal 2014


text:
Hospental
Hospental a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 177 abitant e una süperfiss de 34.97 km², e al se tröva a una altitüden de 1493 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hospental a l'è tacaa ai cumün de Airö (TI), Andermatt, Göschenen, Realp.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hospental l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1285 col nom de Hospenthal. In del 1499 l'eva menziunaa col nom latin de Hospicium, e anmò püssee innanz, in del 1616 col nom de Spithal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hospental in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Romeo + Giulietta
Romeo + Giulietta (id.) 'l è 'n film dramàtic e rumàntic dal 1996 ad Baz Luhrmann trat da 'l drama teatràl ad William Shakespeare in na ciàṿ pòst-mudèrna.
Custâ quatórdas migliòṅ e mèś ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad sentquarànta-sèt.
Sunt
In na sità dla Califòrgna, dū śóvan fiōi ad famìji 'd industriài ch'i n s cumpatìsan minga l'una cun cl'atra, Romeo Montecchi (Leonardo DiCaprio) e Giulietta Capuleti (Claire Danes), i tàcan na stòria 'd amōr. Chi lōr dū i vrésan spuśàr-as in segrét cun 'l ajùt ad frâ Lorenzo (Pete Postlethwaite) ch'al s mét in tèsta ad spéndar na paròla bòna par far la paś a i sò genitōr. Al dè dal matrimòni però Tebaldo (John Leguizamo), cuśèṅ dla Giulietta, al sfida a duèl Romeo e durànt la lòta al mijór amìg ad lì lò, Mercuzio (Harold Perrineau), al vèṅ frî a mòrt. Romeo, arliâ sèg ch'al n sà in du star, al gh cur adrē e 'l al masa.
Custrét a bandunàr la sità, Romeo al s lóga a Mantṿa e al fà in tèmp a pasàr giùst na nòt insém a la sò muróśa. Mèntar lò 'l è via, la ragàsa la vèṅ a savér ch'in dal gir ad tri dè la gh'à da tōr in marè Paride (Paul Rudd). Chi lē la dmanda ajùt a frâ Lorenzo ch'la gh dà un quèl da bévar ch'l è bòṅ ad far crédar che chi 'l à bvû al sia mòrt.


text:
Poaceae
Le Poaceae Barnhart (ciamàde apò Gramineae) i è ìna famìa botànica de piànte erbàcee, o de rar fés lignùze, che le aparté al ùrden de le Poales, (Liliopsida). Con de piö de 670 zèner e quàze 10.000 spéci discriìde, le Poaceae i è la quàrta famìa con piö tàta richèsa de spéci dòpo de le Asteraceae, le Orchidaceae e le Fabaceae (leguminùze); però, i è la prìma per emportànsa económica globàl.[1] De fat, la diéta dei òm l'è furmàda per 'na gran part de derivàcc de le poaceae. En piö se se cunsìdera che apò a le bès•ce i è alimentàde suratöt co le granàie o col fé che i è ac per lo piö de la famìa de le poaceae, se capés che se tràta de 'na famìa de piànte de 'mportànsa capitàl.
L'è 'na famìa cosmopolìta, che la g'ha cunquistàt la gran part de i ambièncc ecològic dispunìbii söl nòst pianéta, de le zòne dezèrtiche 'nfìna ai ecosistémi de àiva salàda, e de le depresiù palüdùze 'nfìna ai sistémi muntagùs piö alcc. Chèsta braüra 'ndèl adatàs la g'ha dat come rezültàt 'na biodiversità enòrme che la s'è manifestàda ta endèla morfologìa, che 'ndèla fiziulugìa, che 'ndèi sistémi de reprudusiù e 'ndèle asociasiù condei óter organìsmi, isé che le graminàcee i è de cunsiderà 'na famìa 'nteresànte, m,ìa apéna per la sò 'mportànsa económica, ma apò a per la releànsa biológica.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En generàl i è èrbe, che de rar le pöl rià a véser lignùze compàgn dei bambú tropicài, cespitùze, rizomatùze o stulunìfere. El cìclo vitàl el pöl véser anuàl, bienàl o perène. Chèle anöàle, come che se pöl capì, le se reprodùce apéna 'na ólta endèl sò ciclo vitàl (compàgn che 'l formét o avena, per ezèmpe). Le spéci perèni 'nvéce le pöl reprodücìs divèrse ólte o 'na ólta apéna.
El gàmp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp l'è cilìndric o condèna sesiù trasversàl elìtica, condèi gróp pié e la part tra 'n gróp e l'óter (internódo) öda (però quac spéci le g'ha 'l gamp töt pié compàgn del furmintù o 'n quac bambú). I gróp i è 'n bris piö gròs che i internòdi e söi gróp vé fò le fòie e i böcc. I internòdi àle ólte i è 'n pó schisàcc endóche se svelöpa le ramificasiù. En brizinì piö 'n alt del gróp gh'è 'n meristema intercalàr a fùrma de anèl che 'l detèrmina el slongamènt del gamp. Endèn quac zèner gh'è de 2 a 6 gróp bei tacàcc 'ntra de lur (che i se ciàma gróp compòsti), ognü co la sò fòia. Endèl Cynodon dactylon, per ezèmpe, i gróp i stà 'nsèma a dù a dù isé le fòie le sömèa opòste. En general i internòdi bazài i è piö cürcc de chèi ensìma; quan che gh'è divèrsi gróp bazài tacàcc giü a l'óter, le fòie le sömèa dispunìde endèna rözèta, che sömèa le rözète bazài tìpiche de 'n quac ótra famìa botànica. Le sórcc de gamp de le poaceae i è chèsti:
- Gamp aèrei:
- Gamp erèti o ascendèncc, de sòlit co internòdi cürcc a la bàze de de menemà piö lónc envèr la sìma. I pöl véser sèmpe o ramificàcc.
- Gamp rampicànte: che crès postàt al teré, che trà fò raìs a l'altèsa dei gróp; de spès i g'ha i gróp compòsti, compàgn che 'ndèi Stenotaphrum e i Cynodon. Quan de i gamp rampicanti vé sö piantìne nöe a ògna gróp alùra se i giàma stulù.
- Gamp galegiàncc, i quài i galègia sö l'àiva gràsie a i internódi öcc o a prezènsa de aerenchyma.
- Gamp soterànei:
- Rizòmi: gh'è dò sórcc de rizòmi 'ndèle gramineae. En prim tìpo cürt e 'ncürvàt, de svelöp definìt, che 'l zènera piantìne nöe arènt a la pianta uriginàla isé che 'l sò diàmetro 'l crès, per ezèmpe la Arundo donax e la Spartina densiflora. L'óter tìpo de rizòma l'è lónc, a svelöp indefinìt isé che la piànta la se propàga a 'na sèrta distànsa de la piànta uriginàla. Ezèmpe de chèsto segónt tìpo i è 'l Sorghum halepense e 'l Panicum racemosum.
- Pseudobulbi, i è 'ngrosamèncc de i internòdi bazài enciurciàcc sö 'ndèle sò guàine foliàre. I piötòst ràre 'ndèle gramineae, 'n quac ezèmpe i è l'Amphibromus scabrivalvis e 'l Phalaris tuberosa.[2][3]
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le g'ha fòie a dispuzosiù alternàda, dìstiche, furmàde de sòlit de guàina, lígula e làmina. La làmina la stà bèla tacàda töt entùren al gamp, i sò òrli i se 'ncaàla però i se fónt mìa 'nsèma (l'è rar fés che se tróe spéci 'ndóche i se tàca onsèma a furmà 'n tübo). La lígula l'è 'na apendìce picinìna membranùza, o de rar n grüpèt de pilizì, sitüàt endèla zòna de üniù de la làmina co la guàina. La làmina l'è sèmpia, de sòlit lineàr, co la nervadüra paraléla. La pöl véser piàta o 'n quac vólte 'nridulàda sö a furmà come 'n tübo. La pöl véser cuntìnuasiù de la guàina o ìga 'n gambì. En piö, se pöl troà 'na sèrta variabilità per ognü de chèsti órghegn:
Ciöf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ciöf i è l'unità strütüràla tìpica de quàze töte le spéci de poaceae. I se fùrma a pàrter dei böcc a le sèe o de chèi segondàre del meristéma bazàl del as principàl. Ognü de chèst böcc segondàre i àmbia a furmàs quan che la piànta la g'ha dò o tré fòie. Ognö de chèsti böcc, dòpo che i g'ha fat fò le prìme fòie, 'l fùrma 'l sò stès sistéma de raìs. La sóma de töcc chèsti böcc l'è chèl che dà strütüra e la la fùrma de ciöf de 'na piànta de le poaceae. Quan che la piànta l'è 'ndèl peìodo de vegetasiù la seghéta a fa sö ciöf e fòie nöe. Ògna ciöf, quan che l'è 'l sò momènt, el cuminciarà a fa sö ciöfècc nöf.
La spighèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nfiurescènsa elementàr de le gramineae l'è 'na spìga picinìna furmada de giü o piö fiùr sùra 'n ràchide articolàt (ciamàt rachìla), de spès cürt fés e prutigìt de le bràtee stérii ciamàde glöme. Chesto tìpo de 'nfiurescènsa la ciàpa 'l nòm de spighèta. I fiùr i pöl véser ermafrodìcc o unisesuài e i g'ha 'n pereànse rüdimentàl de 2 o 3 elemèncc, le glömète. Chèste glömète i è i órghegn che, quan che i vé gròs, i fà dèrver la cazèla fiuràla a la fiuridüra, per permèter de mèter fò 'l stìgma piümùs e i stam. Le cazèle fioràle i è furmàde de la lèma, tacàda a la rachìla, e de la pàlea 'nserìda sùra l'as fiuràl che 'l nas sùra a la rachìla a la sèa de la lèma e 'l té sö i órghegn fiurài véri e pròpri. La lèma (o glömèta inferiùra) la g'ha la fùrma de 'na chìglia e coi sò òrli la bràsa sà la pàlea. La arìsta la nàs ensìma a la lèma o söl sò dòrs. La pàlea o glömèta superiùra l'è lanceolàda, binervàda e l'è come 'n coèrcc che 'l cuàrcia zó 'l fiùr. Le glöme i è 'nserìde sùra la rachìla, giöna de sóta de l'ótra.
Enfiurescènsa segundària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spighète i è a sò ólta reünìde en enfiurescènse compòste a la maniéra de 'na gratèla. Le sórcc piö frequènte i è:
- panòcie làse, i è gratèle de spighète con pedezèi bèi lónc. Ezèmpe: Avena.
- Panòcie dènse, i è gratèle de spighètre con pedezèi cürcc cürcc. I pöl véser contìnui o interumpìcc. En ezèmp del prim tìpo l'è el Phalaris, e del segónt el Dactylis.
- Panòcie spateolàde, endóche ògna gratèla terminàla o ògna panucìna la g'ha 'na bràtea che la la té destacàda de le ótre. Ezèmpe: Schizachyrium.
- Gratèle spicifùrme, co le spighète póc pedezelàde dispunìde de le dò bànde o de 'na bànda apéna del ràchide. Ezèmpe: Paspalum.
- Spìga de spighète, co le spìghe sèsii dispunìde de 'na bànda apéna del ràchide o spìghe unilaterài; en dò sfìlse che le se altèrna de le dò bànde del ràchide, o spìghe dìstiche (Lolium), o en vàrie sfìlse sùra 'l ràchide, o spìghe cilìindriche (Zea).[2][3]
Fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt o grà de le gramineae l'è cariòside, fröt sèc indeiscènt, condèna somésa co la capöcia saldàda al perecàrpe 'nfìna a furmà 'na copertüra sitìla. Chèsta copertüra la stà töta 'ntùren a l'embriù e a l'endospèrma. Chèsto fröt l'è 'n sostànsa la variasiù del achénio, aisebé che gh'è 'na bèla varietà de fröcc endèla famìa (éder apò Werker 1997). Endèn quac zèner, cóme Zizianopsis o Eleusine, el perecàrpe l'è mìa saldàt enséma a la somésa, isé che 'l fröt l'è de fat 'n achénio (o en utrícol a segónda del autùr). Endèn quac Bambùseae el fröt l'è 'na nus o 'na bàca, envéce 'ndèl zèner Sporobolus el perecàrpe l'è mucilaginùs e 'l làsa nà fò la somésa quan che 'l se 'mpiómba de àiva. Divèrse zèner, compàgn de Aristida, Stipa, Piptochaetium, Oryza e quàze töte le Paníceae lew g'ha i carióse che se destàca de la piànta 'nciurciàcc sö 'ndèla lèma e 'ndèla pàlea. Endèle Andropogoneae i è le glöme che rèsta 'nseràde dét endèl carióse. Endèl Pennisetum e 'ndèl Cenchrus se destàca töta la spighèta con entùren 'n invòlucro de spìne. La fùrma del carióse la vària fés a segónda del zèner, e 'l pöl véser quàze rotónt come 'ndèl Briza, bilónc come 'ndèl Hordeum, lanceolàt compàgn che chèl de la Poa o adiritüra quàze lineàr come 'ndèla Vulpia. Endèla part bàsa del carióse a vardàl de schéna, se èt l'embriù piö o méno elìtic cuarciàt zó del perecàrpe trasparènt. De l'ótra bànda, a l'altèsa de la sütüra carpelàr, se pöl véder, ac en trasparènsa, la mácula filar o fil (o zòna de uniù de la somésa col carpèl), che la pöl vése puntifórme, compàgn che 'ndèla Poa e 'ndèle Paniceae, a öf, compàgn che 'ndèla Briza subaristata, o lineàra, compàgn che 'ndèl Hordeum, Vulpia o Festuca.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Universidad Politécnica de Valencia, Biología, Gramíneas o Poáceas
- Universidad Politécnica de Valencia, Córs de Biulugìa, Tema Gramineae, powerpoint con tàte ilüstrasiù
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Judd, W. S., Campbell, C. S. Kellogg, E. A. Stevens, P.F. Donoghue, M. J. (2002), «Poaceae» Plant systematics: a phylogenetic approach, Sinauer Axxoc, 287-292. ISBN 0-87893-403-0.
- ↑ 2,0 2,1 Parodi, L.R. 1987. Gramíneas. En: Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires, PP: 108-182
- ↑ 3,0 3,1 Cabrera, A. L., Cámara Hernández, J., Caro, J.; Covas, G.; Fabris, H., Hunziker, J., Nicora, E., Rugolo, Z., Sánchez, E., Torres, M. (1970), «Gramineae, parte general.» Flora de la Provincia de Buenos Aires: Gramíneas., Colección Científica del INTA. Tomo IV, parte II., 1-18.