text:
Pippa Middleton
La Philippa Charlotte Middleton, cgnusùda in tut al mónd cuma «Pippa», l'è na ragasōla che ad mistēr la mét in pē di matrimòni par cònt ad chi àtar. L'è dvintàda famóśa parchè sò surèla Catherine l'à spuśâ al 29 'd Avrìl dal 2011 al prìnsip 'd Inghiltèra William dvintànd duchésa ad Cambridge.
Fióla ad Michael Francis Middleton e Carol Elisabeth Goldsmith (tut i du i lavuràvan in dla cumpagnìa di aparèć British Airways), l'è nada a Reading in dal Régn Unî al 6 ad Setémbar dal 1983 e la gh'à anc un fradèl, James.
Subìt dòp al spuśalìsi dla surèla, al fundadōr dla Vivid Entertainment Steven Hirsch al gh śibìs 5 migliòṅ ad dòlar p'r èsar tòlta śò in un film pòran, dand-ag però la manéra ad sarnìr-as al masć ch'la vōl lē[1].
Invéci la Sony la gh dèdica di fumét par dar lùstar a 'l śōg vìddeo dla PlayStation ciamâ Infamous 2. Insém a lē i figùran anc la Cheryl Cole, e al cantànti Beyoncé e Lady Gaga[2].
Al sò scutmàj 'l è la śmudandàda (Commando in ingléś) e al gh'è stâ dâ da 'l fradèl rós ad William, Harry, 'l ùnic put dla cà reàla ch'al gh'arév butâ i òć adòs[3].
Al sò culét 'l è dvintâ adès un mudèl in di Stat Unî, cun al dóni ch'i vaṅ da i cirùsic plàstic par far-as far un da drē cum al suo, ch'l à tòlt al pòst ad quéi ad Jennifer Lopez, Beyoncé, Serena Williams e Kim Kardashian[4]. Anc la sò fisa ad magnàr dal sushi l'à fat scóla[5].
Bcada p'r i paparàś cun adòs na stanèla curta a baśàr al sò muróś Alex Loudon, ex śugadōr ad cricket, fóra dal Park Plaza Hotel dòp 'n evènt ad beneficénsa tgnû sàbat 'd sira prim 'd Utóbar dal 2011, la vèṅ tòlta śò mèntar la próa a quaciàr-as la sò pèla ad purtugàl ch'la gh'à in dal còsi[6]. A n è minga la prima vòlta che i giurnài scandalìstic i gh tìnan a drē: soquànt méś prima, al tabloid tedésc dla Bild 'l iva fat gnir fóra una sò foto in dua i sa vdìvan al sò mudàndi da 'd sóta a 'l vistî[7]. Tant par dir-'n una, la sò famìja l'à fat tōr via da di giurnài dal Régn Unî dal foto 'd un sò viàś a Ibìśa in dua l'éra cun al téti ad fóra.
Nòti
- ↑ Tut i aṅ pardû la tèsta par la Pippa: p'r un porno i gh śibìsan 5 migliòṅ libero-news.it, 10 ad Maǵ dal 2011
- ↑ La Pippa Middleton prutagunìsta in un fumét dla Sony lastampa.it, 22 ad Śugn dal 2011
- ↑ Al visiét dla Pippa ch'al piàś a Harry: lò al la ciàma "smudandàda" e lē la vōl èsar libra ad sóta tgcom.mediaset.it, 22 ad Śugn dal 2011
- ↑ Al fóndschina ad Pippa al và a la granda in di Stat Unî giornale.it, 12 'd Agóst dal 2011
- ↑ La Pippa la và mata p'r al sushi e in dal Régn Unî l'è ciucàda la manìa dal pés crud corriere.it, 8 ad Setémbar dal 2011
- ↑ Paparasàda cun un vistidèṅ dimóndi curt adòs, la Middleton la fà védar 'd avér di difèt in dal fìśic libero-news.it, 3 'd Utóbar dal 2011
- ↑ Pippa Middleton cuma la Sharon Stone: da 'l vistî i sàltan fóra al mudàndi cronacaqui.it, 30 ad Maǵ dal 2011


c: text/html

text:
En la baselgia da Saint-Sulpice eran tranter auter il president russ Wladimir Putin, il schef da stadi talian Sergio Mattarella, Cusseglier federal Guy Parmelin sco er l’anteriur president american Bill Clinton.
Prendi cumià da Chirac han er il president franzos Emmanuel Macron e ses antecessurs François Hollande, Nicolas Sarkozy e Vallery Giscard d’Estaing. Jaques Chirac è mort la gievgia passada en la vegliadetgna da 86 onns.
«Adieu et merci, Monsieur Chirac»
Cun quests pleds ha l'archuvestg Michel Autpetit prendì cumià da l'anteriur president franzos. Per la prima giada dapi la catastrofa da l'incendi l'avrigl ha puspè tutgà il zain da la Notre-Dame.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lavurs
Spezialists e spezialistas da tgira lavuran per uffants en instituziuns cumplementaras a la famiglia ed a la scola, per carstgauns cun impediments en gruppas d'abitar e centers dal di, sco er per persunas attempadas en purschidas da sustegniment staziunaras u ambulantas. Els accumpognan las persunas en differentas situaziuns dal mintgadi, gidan els da sa vestgir e da sa trair ora, da sa lavar, da lavar ils dents, da mangiar e baiver sco era dad exequir lavurs dal tegnairchasa.
Spezialistas u spezialists da tgira structureschan il mintgadi ed accumpognan la convivenza en la gruppa. Els procuran per relaziuns professiunalas cun las persunas las qualas els assistan. Els lavuran el team, cun confamigliars ed ulteriuras persunas d'ordaifer. Spezialistas e spezialist da tgira preparan activitads, las exequeschan e las evalueschan. Tar lur lavur integreschan els d'in cuntin las abilitads e las pussaivladads da las persunas assistidas.
En la tgira da persunas impedidas u attempadas giogan las restricziuns mentalas, psichicas e/u corporalas ina rolla. Spezialistas da tgira en quellas duas direcziuns da spezialisaziun enconuschan ils basegns spezials dals pertutgads. Ellas als accumpognan e promovan tant sco pussaivel. Era en situaziuns difficilas sco tar disturbis da la persunalitad u da la percepziun, tar malsogna u tar la mort dals assistids reageschan ellas a moda professiunala.
Il svilup cumplessiv dals uffants è central en il sectur da la tgira d’uffants. Latiers tutgan las capacitads linguisticas, mentalas e motoricas, il cumportament social e la persunalitad. Spezialistas da tgira organiseschan il mintgadi tenor la vegliadetgna dals uffants e tenor la situaziun cun parts manadas e parts da gieu liber, cun activitads individualas u en gruppa. Ellas permettan als uffants da far experientschas variantas, da sa sviluppar individualmain ed il medem mument da s’arranschar en ina gruppa.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-6-2005 (stadi dal 1-1-2018)
Durada
3 onns, per creschids è ina furmaziun scursanida pussaivla
Direcziuns
- uffants
- persunas cun impediments
- persunas attempadas
- furmaziun generala
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la direcziun tschernida
Furmaziun en scola
Per ordinari 1½ dis per emna a la scola professiunala, tut tenor chantun differentas direcziuns: la glista da scolas è da retrair tar SAVOIRSOCIAL
Roms professiunals
Tar las differentas cumpetenzas d'agir tutgan tranter auter accumpagnar en il mintgadi, pussibilitar l'atgna autonomia e participaziun u acziun en situaziuns d'accumpagnament specificas.
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant u suenter la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialist / spezialista da tgira AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns mesaunas u autas
Per creschids dat èsi pussaivel d'absolver la furmaziun da basa scursanida. Per infurmaziuns detagliadas pon ins s'infurmar tar l'uffizi per la furmaziun professiunala dal chantun.
Avis areguard praticums independents avant il cumenzament dal emprendissadi:
La furmaziun da basa professiunala po vegnir cumenzada directamain suenter la finiziun dil temps da scola obligatoric. Tenor la lescha federala davart la furmaziun professiunala na basegna i betg in praticum independent.
Pretensiuns
- plaschair vi dal contact cun carstgauns
- stabilitad psichica ed abilitad da supportar squitsch
- buna constituziun corporala
- ferm senn da responsabladad
- empatia e prontadad da gidar
- pazienza e respect
- buna demananza, abilitad da lavurar en in team, da schliar conflicts e da communitgar
- avertadad
- abilitad d’organisar
- abilitad da sa distanziar
- senn per igiena ed urden
- dun d’observaziun e sperta reacziun
- flexibilitad: prontadad per temps da lavur irregulars, abilitad da reagir en situaziuns variablas
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas e da scolas autas e spezialisadas
Qualificaziun supplementara
p.ex. manader / manadra d’ina canorta d’uffants pitschens
Examen professiunal (EP)
Cun certificat professiunal federal: accumpagnader social / accumpagnadra sociala, manader / manadra da team en instituziuns socialas e social medicinalas, spezialist / spezialista da migraziun, spezialist / spezialista per tgira da lunga durada ed accumpagnament, spezialist / spezialista per l'accumpagnament da persunas impedidas, accumpagnader socioprofessiunal / accumpagnadra socioprofessiunala , Job Coach, spezialist / spezialista per tgira psichiatrica ed accumpagnament
Examen professiunal superiur (EPS)
p. ex. manader d’instituziuns diplomà / manadra d’instituziuns diplomada en il sectur social e social medicinal, Supervisur /a - Coach, cussegliader / cussegliadra d'organisaziun
Scola spezialisada superiura (SSS)
spezialist d’activaziun diplomà / spezialista d’activaziun diplomada SSS, pedagog social diplomà / pedagoga sociala diplomada SSS, educatur d’uffants diplomà / educatura d’uffants diplomada SSS, manader sociopedagogic da lavuratoris / manadra sociopedagogica da lavuratoris cun diplom SSS (furmaziun en la Svizra franzosa), animatur da communitads diplomà / animatura da communitads diplomada SSS.
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Arts/Science (SAS) da lavur sociala (cun approfundaziun en in dals secturs suandants: lavur sociala, pedagogia sociala u animaziun socioculturala), Bachelor of Science (SAS) da psicologia applitgada, Bachelor of Science (SAS) d’ergoterapia.
Cundiziuns da lavur
Spezialistas da tgira èn occupadas en differents lieus: en instituziuns cumplementaras a la famiglia ed a la scola per uffants, en purschidas d'abitar e centers dal di per carstgauns cun impediments e persunas attempadas.
Il temp da lavur po esser irregular ed includer engaschis durant la notg u durant la fin d’emna.
La purschida da plazzas d’emprendissadi variescha tenor direcziun da furmaziun e tenor regiun. Cunzunt en il sectur da la tgira d’uffants dovri grond engaschi durant la tschertga da plazzas d’emprendissadi, cunquai che la dumonda è pli gronda che la purschida.
Ulteriuras infurmaziuns
SAVOIRSOCIAL
URL: www.savoirsocial.ch


text:
Medienmitteilung 19.07.2021
Comunicaziun da las medias: Onur per la Rumantschia – Cusglier federal Ignazio Cassis imprenda rumantsch a Scuol
Chi chi sa rumantsch, sa daplü.
Il cusglier federal Ignazio Cassis ha dat il bivgnaint hoz, ils 19 da lügl 2021, pell’eivna dals cuors intensivs da rumantsch organisats da la Lia Rumantscha a Scuol. Sün invid da la Lia Rumantscha e da la regiun da vacanzas Engiadina Samignun Val Müstair insembel cul cumün da Scuol, s’ha partecipà il schef dal departamaint d’affars exteriurs (DFAE) persunalmaing a las prümas lecziuns dals cuors da rumantsch vallader. L’eivna dals cuors intensivs da rumantsch es minch’on fich bain frequentada e spordscha ultra dals cuors da lingua ün’invista illa cultura rumantscha da l’Engiadina Bassa.
Davant passa 120 partecipantas e partecipants e manadras e manaders dals cuors sco eir giasts da la politica e da l'economia da la regiun e dal chantun Grischun, ha drivi il cusglier federal Cassis l’eivna dals cuors. Quai ha’l fat in trais linguas, nempe per talian e per tudais-ch e cun ün pêr frasas per rumantsch. Eir il capo da cumün Christian Fanzun ed il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini han drizzà il pled als preschaints.
«Nus ans sentin onurats, cha’l cusglier federal Ignazio Cassis ha demuossà l'interess per imprender la lingua rumantscha e ch’el ha realisà quist’intenziun ed es gnü per quel motiv a Scuol», uschè Diego Deplazes, il secretari general da la Lia Rumantscha davart la visita prominenta da Berna.
L’avertüra ufficiala es gnüda inramida cun chanzuns rumantschas dal chantadur principal indigen da la band «Rebels», Flurin Bezzola. In seguit ha tuot pudü giodair ün aperitiv cun specialitats localas.
Exprimi ün giavüsch ed acceptà l’invid
Siond cha’l cusglier federal Cassis vaiva express l’interess d’imprender rumantsch, han la Lia Rumantscha e la regiun da vacanzas Engiadina Samignun Val Müstair insembel cul cumün da Scuol til invidà da’s partecipar ad ün dals cuors intensivs a Scuol. Il schef da la DFAE chi’d es da lingua materna taliana, vaiva inizià insembel cul chantun Grischun la prüma «Emna Rumantscha», a la quala s’han partecipats numerus rapreschantants svizzers pel exteriur. «L’emna rumantscha» dess render attent a la quarta lingua ed a la multifarietà linguistica da la Svizra.
Da ses collegas dal Cussagl federal a nouv collegas da classa
Il cusglier federal Ignazio Cassis ha imprais illa chasa da scoula da Scuol dürant l’avantmezdi in ün cuors da crash d’ün mez di insembel cun nouv «cumpogns e cumpognas» ed üna manadra dal cuors versada noziuns dal minchadi in vallader. Diego Deplazes s’ha eir partecipà a l’instrucziun: «Signur Cassis ha üna fich buna pronunzcha ed ha imprais infra cuort temp frasas e pleds ütils chi sun adattats pel minchadi. Nus eschan cuntaints d’avair pudü dar sün via cul cuors a signur Cassis ün «insaj» da la lingua rumantscha». E plünavant: «Ch’ün cusglier federal imprenda alchünas frasas rumantschas demuossa cha la Confederaziun ha ün vair interess pels bsögns da la lingua periclitada», es Deplazes persvas.
Ils nouv collegas da classa dal magistrat rapreschaintan fich bain als passa 100 partecipants e partecipantas dals cuors. Da la partida d’eiran nempe duos duonnas da la Svizra francesa, ün pêr Grischuns chi’s laschan increscher da l’Engiadina nouvdomiciliats plü giuvens chi han decis da viver in Engiadina.
Per surgnir eir ün’invista illa cultura rumantscha, esa gnü organisà tenor il motto «Il prüm la lavur e lura il giodimaint», ün gir cun üna pitschna delegaziun intuorn il cumün da Scuol. Là ha il cusglier federal Cassis pudü degustar in preschentscha d’üna sommeliera d’aua l’aua minerala, per la quala il cumün da Scuol es cuntschaint.
«La lingua rumantscha es üna part da l’identità da la cultura da l’Engiadina Bassa. Ella es integrada illa natüra unica intuorn il Parc Naziunal Svizzer sco eir i’ls cumüns engiadinais bain cultivats e dvainta uschè ün evenimaint palpabel ed autentic per noss giasts. I nun es dimena da’s dar da buonder cha uschè bleras persunas cumbinan l’imprender la lingua cun vacanzas in nossa regiun», uschè la directura da turissem Engiadina Samignun Val Müstair.
Ed alch es sgür: Scha’l cusglier federal Ignazio Cassis tuorna darcheu üna jada illa regiun dal Parc Naziunal Svizzer, survegna’l bleras pussibiltats d’applichar quai ch’el ha imprais, saja quai illas giassas, süllas plazzas o i’ls affars dals cumüns da l’Engiadina Bassa. La cultura rumantscha, las tradiziuns e la lingua vegnan nempe vivüdas al lö consciaintamaing e cun superbgia. Tuot tenor il motto «Chi chi sa rumantsch, sa daplü».
Über die Rätoromanische Sprache
Das Rätoromanische ist eine der vier Landessprachen der Schweiz. Sein Einzugsgebiet liegt im Südosten der Schweiz im Kanton Graubünden. Zahlreiche der rund 60‘000 Personen, die das Rätoromanische sprechen, leben ausserhalb Graubündens. Die Sprache ist seit dem 15. Jh. v. Chr. aus der Verschmelzung der vorrömischen Sprachen mit dem Volkslatein der römischen Soldaten, Beamten und Kaufleute entstanden. Es gliedert sich in fünf verschiedene regionale Varianten, auch Idiome genannt (Puter im Oberengadin; Vallader im Unterengadin und im Münstertal; Sursilvan in der Surselva; Sutsilvan hauptsächlich im Schams; Surmiran im Oberhalbstein und Teilen des Albulatals), sowie in zahlreiche Ortsdialekte. Die Sprache wurde im 16. und 17. Jahrhundert im Zuge der Reformation und Gegenreformation verschriftlicht und findet seit dem 19. Jh. auch Verwendung in literarischen Texten, in Presseerzeugnissen, in Volkskalendern, in der Schule sowie, ab Mitte des letzten Jahrhunderts, in den elektronischen Medien. Neben den Idiomen gibt es mit dem Rumantsch Grischun eine einheitliche Schriftsprache.
Quist es üna comunicaziun da medias ufficiala da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) in collavuraziun culla Lia Rumantscha.
Davart la Lia Rumantscha
Daspö passa 100 ons i’l servezzan dal rumantsch
La Lia Rumantscha es gnüda fundada dal 1919 sco organisaziun tetala da tuot las societats da lingua e cultura rumantschas. Ella s’ingascha pel mantegnimaint dal rumantsch in famiglia, scoula, e publicità. Plünavant infuormescha ella davart la lingua e cultura rumantscha e cussaglia instituziuns, organisaziuns e persunas privatas. La Lia Rumantscha organisescha cuors, spordscha ün servezzan professiunal da traducziuns, maina il vocabulari online «Pledari Grond» ed edischa cudeschs per uffants e giuvenils. Sper la sedia principala a Cuoira dispuona la Lia Rumantscha da posts exteriurs a Glion, Clugin, Savognin e Scuol.
Davart il TESSVM
Il TESSVM es l’organisaziun turistica da marketing pell’Engiadina Bassa, Samignun e Val Müstair. Per incumbenza dals acziunaris promouva il TESSVM in prüma lingia sün chomp naziunal sco eir internaziunal la dumonda davart spüertas e prestaziuns turisticas. Il TESSVM es respunsabel insembel cun tuot ils acturs dals tschinch cumüns politics cun passa 20 lös da vacanzas per la spüerta da comunicaziun e la chüra da giasts. L’organisaziun cun sedia principala a Scuol lantschescha e coordinescha progets cumünaivels cun partenaris regiunals e cun portaders da prestaziun e garantischa l’accordaziun cun Grischun Vacanzas e cun Svizra Turissem. L’intrapraisa cun ün büdschet da circa 5.5 milliuns francs svizzers dà lavur a var 40 collavuraturas e collavuraturs in pensum cumplain ed in pensum parzial, dals quals duos sun praticants e praticantas e trais giarsuns e giarsunas. La regiun da vacanzas Engiadina Samignun Val Müstair contribuischa cun raduond 1 milliun pernottaziuns s-chars 10 pertschient da las pernottaziuns totalas dal Grischun.
Surtour respunsabiltà: CSR e la persistenza tridimensiunala
Corporate Social Responsibility (CSR) es la contribuziun facultativa dad intrapraisas per ün svilup persistent, pel qual l’obligaziun voluntaria sta i’l center. In quist connex agischa il TESSVM tenor il princip da la persistenza tridimensionala: economia, dumondas socialas ed ambiaint. Il TESSVM es neutral in reguard al clima as dond fadia da redüer sias emissiuns da CO2 e da cumpensar las emissiuns chi nu sun evitablas cun progets da protecziun dal clima da myclimate. Las cumpras vegnan fattas scha pussibel illa regiun e las incumbenzas vegnan surdattas a partenaris locals. Ill’intrapraisa svess promouva il TESSVM la generaziun giuvna cun plazzas da giarsunadi e cun praticums.
contacts pellas medias
Martina Stadler, directura
Tel. +41 81 861 88 02
m.stadler@engadin.com
Andreas Gabriel, manader Affars publics
Tel. +41 81 258 32 22
andreas.gabriel@rumantsch.ch
Madeleine Papst, manadra medias TESSVM
Tel. +41 81 861 88 15
m.papst@engadin.com


text:
Huttwil
Huttwil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4704 abitant.
El cumün de Huttwil al se tröva a una altitüden de 638 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auswil, Dürrenroth, Eriswil, Gondiswil, Rohrbach, Rohrbachgraben, Ufhusen (LU), Wyssachen.
StoriaModifega
Huttwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann the 9th Century col nom de Huttiwilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
- (DE)
Ligam de föraModifega
- Sit ufizial (Todesch)
- Huttwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Pictures of Huttwil


text:
Rickenbach (LU)
Modell:Other places3 Cuurdinàde: 47°13′N 8°9′E
Rickenbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.36 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3061 abitant.
El cumün de Rickenbach al se tröva a una altitüden de 695 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burg (AG), Geuensee, Gontenschwil (AG), Gunzwil, Menziken (AG), Pfeffikon, Reinach (AG), Schlierbach, Schmiedrued (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
SAND.: Mudnés ed Mòdna, popolo ed San Zemiàn da Cugnint e di Vasco Rossi dla Zòca, zitadein che,col concertone ed lói,a-i-avî vést la nostra Mòdna pasèr da zitê ed provincia a Mutina Mundi, comerciànt dal cèinter che cun l’ucasiòun a-v sî sistemè per la vciàia, residenti dla zona Parco Ferari diligeint e tolerant, gufi e meliléngui che, vést al risultè,a-i- avî mandè zò al magoun, nobili e proletari ch’a campè a l’ambra dla Ghirlandèina a-v salut tótt quant in masa. Mè a dégh, Zemiàn, che al prémm ed lói dal 2017 a-l pasarà a la storia come al dè ed la svolta. Tanta maraia acsè a l’avìven vésta sól in dal 1977 quand a gné a Mòdna Enrico Berlinguer. I giorné d’alóra i scrivén che dèinter a l’ex Autodromo i gh’éren in zinczeintméla a scultèrel, ma a mè a-m bàla un òc’ perché a sò che in politica i nómer i dàn cun l’elastich. Comunque mè a dégh che duseinvint méla persouni per váder un cantant i én ‘na bela mócia ed geint.
SGOR.: Popà, duseintvintméla paganti!
SAND.: Bèh quall l’è a nuèter Mudnés a-l s’interèsa poch, a n-n’avam mai imparè se a la fin al Comun a-l g’ha guadagnè o arméss . Ogni modo per quall ch’a-m riguèrda, mè a la fin dal concertone a gh’aviva in bisàca i stáss sold ch’a gh’aviva préma ch’a-l tachéssa; ma la va bein acsè, cuma giva cal filosof: “L’important l’è ch’a s’i-n descàrra”!!! I giorné e al televisioun i n’han parlè per di més, i han détt che si è trattato di un evento epocale.
A m’indespiès sól per al noster Séndech ch’a-l s’é malè soquant dè préma del grande evento. I disen ch’a-gh sia gnû l’ansia da prestazione, sé, insàma, cla specie ed malattia ch’a vin a chi a-m quand i han paura ed fèr cilecca. Ma al dû ed lói l’éra bele guarî, i l’han vest in gir per Mòdna tótt argiulî ch’a-l fèva bàcca da réder e cun in testa la curouna d’ alloro
del vincitore. Comunque Giancarlo sta in campana perché a-n srà brisa al concerto ed Vasco Rossi ch’a-l farà dir ai Zemiàn s’t é stê un séndech togo o no.
Dounca Mudnés cum’a stev? I disen ch’a sàma fora da la crisi. A srà anch vera ma mè a dégh che l’istê pasèda in campagna le stê un mèz disàster: al chèld e l’arsura i han schê i malgàtt e al furmintoun, l’óvva l-è gnuda prounta in Agàst e per salvèr el besti a-i-avam duvû màtter sò l’aria condizionèda in dla stala. De stè pàss mè a-n sò in duv’ andràm a finir. I meteoròlogh e qui ch-i stódien i cambiament ed l’atmosfera i disen che l’Italia la dvintarà chèlda come l’Africa e che in Africa a gnarà cal bel fràsch ch’a gh’iven in Italia. Avrà dir che nuèter Italian andràm a ster tótt là, vést che i African a i-avàm bèle sistemè tótt chè tra Viale Gramsci e la stazioun granda.
SGOR.: Popà a t’l’ho bèle détt tanti volti, vindam tótt e gnam a ster a Mòdna, tè e la mama cun la pensioun minima a méll Euro come i v’han impruméss a sî a post, mè ch’a n-n’ho menga studiè a fagh la dmanda per andèr in dla polizia municipèla, tant sól ch’a gh’la chèva a cumpilèr i fuiàtt del multi, oppure a vagh a l’èster cun Erasmo.
Sand.: Che Erasmo? Al fiól dal campanèr ed Campgaian ch’l’è più gabian che tè ? Ma lasa pérder el fótti e làssem andèr avanti. Dounca Mudnés, a-v dév dir che a Mòdna, a sambra ch’a tira aria di rinnovamento. Per festeggèr i doméla an ed la nostra zitê e al fat che da 20 an a sam Patrimonio dell’Umanità, i nòster ministrador i han decis che forse l’éra al chès ed màtter man al portafoi e fèr soquant lavor per stèr a l’unor dal mand. Dòp tant an ed proméssi a pèr che èinter st’an i gnaran finî i lavor dèinter all’ex A.M.C.M. dove a gh gnarà il nuovo “ Parco della Creatività “ cun dèinter tant ed chi lavor che mè a-n sò gnanch dir….Tè Sgurgheghel, che’t sê el lengui furastéri è’t imparè cus’i gh fan?
SGORG.: Un Open space, un Co-Working, quàter Lab Space e una Wi- Fi.
PULO.: Dio che brótti paroli……
SAND.: Ma mè a dégh: cun tanta roba straniera gh’érel ménga un bùs per fèr dal gnòch frétt ?.
SGOR.: Ma che gnòch e tigèl…..Popà, la Modena giovani è proiettata verso il futuro. Dèinter al parco della creatività a gh gnarà: ‘na piàza, un teàter, e tanti sèli per concerti e confereinzi .
SAND.: Tótt bé lavor… l’important l’è che ‘na volta fat, in fàghen ménga la fin dal MATA.
PULO.: Eh.. quanti stori!!! In dla piàza dla manifatura a sam turnè alle origini. Préma dal Mata a gh’era la Pèlta in d’a-s lavurèva per fèr dal fóm, dòp col Mata, in fóm a gh’è andê tótt i sold ch-i han spés per fèrel. Dòla mindòla l’è sèimper cla fòla. Speram sól ch’i sèlven almeno al caval
SAND.: Mudnés girand per Mòdna a-i-ho vest ch’i én adrê ch-i giósten el cési teremotèdi, a-s vadd che la pagèla coi vót, fata da Sgurgheghel l’an passê per al Séndech, l’è cuntèda.
SGORG: Sé,però secand mè al noster Séndech a-l g’ha ancàrra degli scheletri nell’armadio.
SAND.: In dl’armàri? Galbéder, Giancarlo gli scheletri, come ed dî tè, a gh’i-ha ancàrra in dal parco!!! Tè n vàdd ch’i n gh’l-a chèven ménga andèr avanti e fèrla finida cun ‘sta storia dei chioschi. A sàm rivè al punt ch’a-s fám réder adrê da tótt. Dòp trî an a gh’avam ancàrra cal belvedere in dal noster parco del ‘ste mèzi cà: a va a finir ch’a gh’andrà dèinter soquant abusiv che dòp a-n gh’l-a cavàmm piò a mandèri via.
PULO.: Guèrda che i abusiv cume-dî tè, i én quesi tótt migrant seinza fissa dimora e cun poch da magnèr .
SAND.: Scolta Pulonia, la cà a farám fadiga a dèrla a tótt … anch se i nòster ministrador i èn adrê a studièr ‘na soluzioun in dal Muràn, ma per al magnèr a-n gh’é gnanch un problema: i han pensè ed dèregh i macaroun ch’a gh’è armès l’ultma festa dl’ Unitè .
SGOR.: Bèle cott ?
SAND.: Ma che cott galbéder! Qui ancàrra inscartuzè, anca tè. Csa vót, data la schèrsa afluèinza di partecipant e di volontari, a gh’éra armès da magnèr anch per stetr’an. Però Mudnés a vin ‘na bèla ràbia vàder tant lavor ch-i partésen e po’ per ‘na ragioun o per n’ètra i blòchen e i stan férem per di an.
PULO.: Ma a-n n-è ménga tótta colpa di nòster ministrador, veh! L’è che tótt i vólen dir la sua. A gh’è L’Italia Nostra, l’Italia Vostra, la Sovrintendeinza, la Sottointendeinza e tótt chi èter figadèin ch’a gh va adrê. Bisgnarév fèr come i han fat a Castelnov, vèh: dòp tanti discussioun sovra in d’a màtter l’effigie del suino miracoloso, ‘na bèla matèina i Castelnoves i s’én desdê cun la statua dal porch davanti a la césa e chi s’é vést s’è vést.
SAND.: A-m vin in meint, Pulonia, anch cla partida ed Don Mantovani, l’ex pàregh ed la Crusàtta, beh, i-n vliven ménga ch’a-l tiréssa zà la césa vecia. Dòp tant tira e mòla ‘na not don Sergio a-l s’é fatt al ségn ed la cròs, l’ha dmandè scusa a nòster Sgnor e la mateina dòp ed la césa a gh’éra armès sól al campanil!!! Decisioun a gh vól!!! Dla decisioun in di lavór, èter che bal!!! A proposit ed decisioun a sun cunteint che finalment i nòster ministrador e i loro consulenti i han catè al post in d’a màtter la statua dal nòster Lucianone Pavarotti. Secand mè a-n gh’éra ménga bisàgn d’un gran stódi per capir ch’l a vliva méssa lè atach al teater ch’a l g’ha bèle al sô nam, ma dato che in Italia a sàm di specialésta a fèr dvintèr dificil i lavor facil, a gh’è vlû dal teimp a vétta. I han fat come chi zugadór da footbàl, ch’i s pàssen la bocia un cun cl’èter…..ma nissun al tira in porta. Finalmeint i han fat un gran bèl lavor e al nòster Luciano i l’han méss sàtta al pòrdegh, a braz avért come s’a-l vlésa brazèr tót i Zemiàn. Invece a dév dir ch’a m-é piasû poch al programa per ricordèrel a dés an da la mort. Oh, va bèin la Màssa in Dòm, al conzért in teater, ma a mé a-m piasiva dimandi de piò quand i Mudnés i-s catèven chè, in Piaza Granda, sàtta a la Ghirlandèina e brisa a Verouna dèinter a l’Arena!!!! A vad cun piasér che in dla nòstra zitê i aumèinten i turésta che i riven da tótt al mand per vàder al Dòm, la Ghirlandèina, al palaz Duchèl e adès anch la statua ed Pavarott, ma anch perché i han savû che tótt el stmani in cèinter i fan del manifestazioun in d’a-s magna e a-s bavv cun ‘na móccia ed banch ed roba da magnèr ch’l a vin da tótt’Europa. Però sgnor ministrador s’a vlî che i turésta i pòrten a cà un bel ricord, Mòdna bisàgna tgnirla pulida, càter ‘na soluzioun per el céch, sistemer el stred e ai turésta, fèregh finir il ciclo fisiologico.
PULO.: Il ciclo fisiologico?… Sandroun csa vól dir il ciclo fisiologico ?
SAND.: A vól dir che s’i dan tant da magnèr, i han anch da càter la manéra di provvedere agli urgenti bisogni del corpo. Insama bisàgna ch’i fàghen di cèso!!!! Al diurno in Piazza Mazini al fàni o al disni sól?
PULO.: Veh Sandroun fa bèin arpunsèr un poch la lengua e làssem dir quel anch a mè: Ragazóli, gh’éri anch’ uètri al concertone dal Blasco ? Mè col mê amighi a i éren propria davanti al pelch, a mumeinti al tuchèven, a-m sun pérsa gnanch ‘na parola…. Dio che emozioun…. Quand l’ha cantè: “FAMMI VEDERE” a sun stèda lè lè per butèregh al regipèt anca mè…ma csa vliv…un po’ perché a n-n’ho truvè nissun ch’a-m tuléssa in spala, un po’ per al cunfrount….. a-m sun tratgnuda….. Quand a sun turnèda a cà a sun córsa a desdèr Sandroun ch’l’éra bele a let e a g’ho dett “ Sai cosa potremmo fare io e tè” prima che venga l’alba chiara??? “ Al m-ha rispost “ A psam durmir subétt vést che dmatèina a zinch’or a-s sam d’alvèr a mónzer”. A-m sun avilida e meinter andava a lett anca mè, a-m rindiva count ch-aviva spusè propria un am urdinari. Per al rest i solit lavor. Casa, lavoro e chiesa . Però, ragazóli, un quel a v’l ho da dir. Cus’éla sta storia che in Italia el nòstri dann e-n fan piò di fiò?. A n g’ho ménga la pretesa ch’a n’avidi dés o dàdes come ai teimp ed la nona ma almeno trî o quater sé. Ev-sî v descurdèdi la dutrèina “ Crescete e moltiplicatevi “ a-n tulídi brisa eseimpi da mè e Sandroun ch’a n’avam fat sól un…..
SAND.: Ma csa vót Pulonia quand avam vést cum’a l’è gnû al prémm avam pensè ed dèregh a moc’. A proposit ed fiô, veh Pulonia, cun Sgurgheghel sàmm’i a in regola cun el vaccinazioun?
PULO.: Ma sicura!!! A gl-i ho sgnèdi in dla lavagna insàm el dati ed quand ed port el vachi al tòr.
SAND.: Meno male, perché el vaccinazioun i n n’én ménga da tór sàt gamba. Mudnés prémma ch’a-s végna sira ados, a gh’avrév ancàrra soquant lavor da dmandèr ai nòster ministrador. Ad eseimpi: cum’a sàmm’i-a méss con la riqualificazione ed l’ex fonderia e che fin al fatt al progètt ed porta Sant’Agustèin? E la sistemazioun ed piàza Mazzini e piàza Mateoti ? El strèd pensèv ed sistemèrli o andèv avanti a fèr la vecia? Ma csa vliv Zemiàn, mè al dmàndi a li fagh ma lor si avvalgono della facoltà di non rispondere e nuèter a la ciapàm sèimper in dal bisachèin. Oh! Però a stèr chè a descàrrer a-s vin sira adòs e a Erio, al nòster caval, a gh piès poch andèr in gir ed nott. A proposit d’ Erio a m’éra gnû vóia per Sant’Antáni, ed fèrel bendir dal noster Vàschev, po’ a-i-ho pensè che forse per Monsignor Castellucci a psiva éser un conflitto d’interèsi dato ch’i gh’han al stàss nàm. Piotòst, Pulonia, ma quand ed nott tè e al tô amighi a gnî a cà da la tombola a-n n’aviv ménga paura cun tótta la violenza ch’a gh’è in gir ?
PULO: Dio…speram ch’a n-s capita mai, ma s’i-s duvéssen, molestèr ed sicur a n n’ aspettam brisa 20 an a fèr la denuncia.
SAND.: A proposit Zemiàn a vliva dmandèrev un lavor. En-i bèle gnû a ruber a cà vostra ? S’i n n’én ménga gnû, preparèv, perché prest l’a-v tucarà!!! ‘Na volta chi andèva in tótti el cà l’éra al prét a purtèr la bendizioun, adèsa a gh va i lèder a purtèr via tótt quall ch-i càten. Mè a degh ch’l a s’è cambièda!!! A sam tant rassegnè ch’a n fam gnanch piò la denuncia ai carabinér, tant i-s disen: “lo sappiamo chi sono”. E alóra mè a degh s’a savi chi én perché a n- n i ciapèv???. S’a fóssa sól per i sold ch’i-t pòrten via, pazinzia, l’ è ch’i-t dan anch del bòtt da comunioun e déta cuma la vol déta a tàcam a éser stóff di porgere l’altra guancia; a-n vrev ménga che i zitadèin i rivéssen a tór di provedimeint e i mitéssen sò del trapli cuma fam nuèter in campagna per ciapèr i poundegh !!! Ma mè a me dmand un quel: se i noster Governant in gh’l-a chèven brisa a fèr del lég’ per castighèr i delinqueint, almeno ch’i-n faghen ónna giósta per tutelèr i galantam.!!!!!
SGOR.: Popà, per piàser, taia curt ch’a i-ho prèsia d’andèr a cà.
SAND.: Be’ in du’è-t d’andèr ch’l-è giuvidè e a gh’è anch el butéghi srèdi?
SGOR.: Ma che negòzi d’Egétt a i-ho d’andèr a un funerèl…
SAND./PULO.: A un funerèl ?.
SAND.: Ma chi è mort ?
SGOR.: È mort al Mòdna football club.
SAND.: Beh, ma acsé ed colp?
SGOR.: Ma chè ed colp, l’éra bèle malè da dû an; tótt a sperèven ch’a gh saltéssa fóra invece …
SAND.: Ma dé so, cum’è l mort?
SGOR.: L’è mort “ caliendo “ dalla serie B alla serie C, po’ l’è caschè anch dalla serie C, a la fin l’éra méss tant mèl, tant mèl che nissun a l’ha tolt a man e a gh’é tuchè murir!
SAND.: Beh ma….. e al dutor ch’a gh-l’aviva in cura é-l mort anca lò?
SGOR.: No…. al dutor? Quall lè a n n’è ménga mort ….a l s’é dè malè e le andè a fères curèr a Montecarlo.
SAND.: Ma quàsta l’é ‘na tragedia!!!! I tifos dal Mòdna seinza ‘na squedra … un lavor mai sucess in tótta la storia dal Mòdna Football Club.
PULO.: Piò che ‘na tragedia l’è ‘na vergágna!!!!!. Ma ed chi è-la la colpa ?.
SGOR.: Mama, t’a-l sè anca tè che la colpa a-n la vól nissun, ma se al Mòdna l’è falî piò d’un quelchidùn a-l gh’ha del colpi, e ménga pochi e …..ch’i m vól capir…a-m capéssa. E ai tifos dal Mòdna come mè a dégh:” Ragaz, sò cól morèl e guardàm avanti; partir da zero l’a srà dura ma il cuore Giallo blù riprenderà presto a battere più forte di prima. FORZA CANARINI!!!!!!!!” Meno mèl ch’a gh’avam la Ferrari ch’a per ch’l-a sia in ripresa, anch se st’an l’ha fat dimandi fómm e poch arost. A-s salvam coi ragaz ed la pallavolo ch’i van come di treno e a pèr che, grazie alla Catia, arivaràm a la fin a testa èlta.
SAND.: E adèsa, Mudnés, l’è ora ch’andám vers cà . Préma però a vói salutèr al nóv cmandant ed L’Academia, al generèl Mannino e al nóv questór Santarelli ch’a-l gh’ha un nam ch’l’è tótt un progràma, un salut anch a Monsignor Morandi ch’i l’han fat Arcivàschev e Segretario della Congregazione per la Dottrina della Fede, ma nuèter a l’aspetám spáss a Mòdna perché a savàm ch’a l sta mèl luntan da la Ghirlandèina e… dai noster turtlèin. E a tótt uèter Zemiàn a dégh arvàdres a ‘stètr’an, ch’a speràm cogl’elezioun ch’a-s descurdáma la crisi dal tótt; a-n me dmandèdi ménga un cunséli per chi vutèr….a sun sicur ch’a gh-la cavè a sbaglièr da per uèter, per intant purtè pazìnzia per via del strèdi intasèdi e pini ed bus e dal cávi in tangenzièl. Zerchè de stèr in salut, tgnî d’oc’ al colesterolo e i triclicerdi, stê luntan dai pericol e dal badanti tròp bèli, e a-n cambièdi ménga, stê sèimper acsè:
s’cett, sincér, lavurador e atach a la famìa, perché l’è vera che al mand a gh’è dimandi buon da gninta, ma a gh’è anch tanta brèva geint. E come sèimper a m’arcmand tgniv stréch a la piòpa, ch’l’è po’ cla piòpa èlta e sácca piantèda in dl’umbréghel ed Mòdna e ch’l’a-s ciàma Ghirlandèina.


text:
Gesa de San Vitor (Milan)
La gesa de San Vitor (ofizzialment in italian: basilica prepositurale di San Vittore al Corpo) a l'è ona gesa catolega de Milan.
La se troeuva in la contrada de San Vitor, in del center storegh de Milan, minga delong de la gesa de Sant Ambroeus.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La prima gesa l'è stada fada su indè che gh'era el vegg mausolee de l'imperador Valentinian II (i ruvinn se troeuven sotta terra): a l'è stada vuna di grand basilegh paleocristiann menzonaa del Sant Ambroeus.
Cont el passà del temp, la gesa l'è stada per secoi in di man di Olivetan, che gh'aveven lì el sò monestee (che incoeu a l'è 'l Musee de la Scienza): hinn staa proppi i Olivetan a daggh a la gesa veggia l'aspett del dì d'incoeu.


text:
L'onn passà saja vegnì pajà ora rentas da l'AVS da 43,3 milliardas francs. Las entradas muntian a 42,3 milliardas francs, scriva l'Uffizi federal per las assicuranzas socialas. Quai fa ina differenza dad in milliun francs. L'onn passà han radund 2,5 milliuns persunas en Svizra ed en l'exteriur survegnì ina renta dad AVS.
Gudogn tar assicuranza d'invaliditad
Tar l'assicuranza d'invaliditad IV però è sa resultà in gudogn dad 800 milliuns francs. L'IV ha gì entradas da 10 milliardas francs ed expensas da 9,2 milliardas francs. Plinavant ha l'IV sustegnì l'onn passà radund 432'000 persunas.
RR novitads 12:00


text:
L’idea d’in hotel decentral è naschida gia avant 15 onns. realisà è il project lura vegnì avant radund 10 onns – a Vnà.
Cumenzà ha tut cun gronda euforia. 18 privats da Vnà han mess a disposiziun lur abitaziuns da vacanzas per l’hotel. L’euforia è dentant svanida svelt. Il 2010 eran gia be pli 7 dals 18 privats da la partida.
Suenter dispitas en il cussegl d’administraziun il 2014 èn ulteriurs privats sa retratgs ed ils acziunaris han silsuenter decidì da vender l’hotel. La vendita n'ha però betg gì success e la Piz Tschütta SA è ida concurs il 2017. Uschia vegn l'emprim hotel decentral en Svizra ingiantà la fin schaner.


text:
Sco quai che las pendicularas communitgeschan, saja la situaziun da lavinas critica ed i saja da quintar cun lavinas spontanas, probabel er pli grondas. Las pendicularas sin il Corvatsch/Furtschellas èn avertas.
Privel da lavinas considerabel per il rest dal Grischun
L’institut da naiv e lavinas a Tavau annunzia in grond privel da lavinas er per il Puschlav, la Bregaglia e la regiun enturn il San Bernardino. Per il rest dal Grischun vala in privel da lavinas considerabel, stgalim 3.
RR novitads 18:00


text:
L’affera enturn las cudeschaziuns illegalas da l’AutoDaPosta SA sa sviluppescha ad in debachel naziunal. En ina conferenza da medias il venderdi han ils responsabels da La Posta stuì conceder che l’AutoDaPosta SA ha pretendì 205,3 milliuns francs memia bler dals chantuns svizzers e da la Confederaziun.
Jau era surstà da las dimensiuns e la moda e maniera co AutoDaPosta ha lavurà cun trics per zuppar ils vairs custs.
Ensemen cun l'Uffizi federal da traffic e la conferenza dals directurs chantunals da traffic public èsi vegnì fixà ina summa da 188,1 milliuns francs per la perioda dal 2007 fin il 2018. Per ils onns avant il 2007 paja l’AutoDaPosta SA enavos voluntariamain ulteriurs 17,2 milliuns francs. A tgi che la summa dad avant il 2007 vegn repartì sto anc vegnir sclerì.
Milliuns per chantun Grischun e vischnancas
Per il chantun Grischun datti total 15,2 milliuns, sco ch'il Departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun scriva il venderdi suentermezdi en ina communicaziun a las medias. Plinavant survegnan era radund 25 vischnancas e regiuns grischunas pajà enavos en tut 5,7 milliuns francs.
Intginas vischnancas grischunas che han dabun daners da l'AutoDaPosta SA
AutoDaPosta SA: Summa da restituziun als chantuns, cun tschains
Funtauna: Uffizi federal da traffic
Ils chantuns Basilea-Citad e Genevra n'empostan naginas prestaziuns da la AutoDaPosta SA e n'èn perquai betg menziunads.
RR novitads 14:00


text:
Viaden la notg cuntinuescha l'aura bletscha, cun naiv fin giu sin 800 meters. Damaun avantmezdi èn ils nivels main spess, da mezdi ed il suentermezdi datti lura nova plievgia u naiv. Il cunfin da naiv va ensi, ed è tranter 1'200 e 1'700 meters. La vigilgia da Nadal sa schluccan ils nivels puspè.
Da Nadal èsi anc grisch e bletsch en il Grischun Central ed en il Grischun dal Nord. Naiv poi dar davent da 800 e 1'100 meters ensi. L'Engiadina ha aura variabla. Il di da Son Steffan datti en l'entir Grischun pulit sulegl.
Privel da lavinas considerabel
L'Institut da naiv e lavinas a Tavau annunzia in privel da lavinas considerabel, stgalim 3 per l'entir Grischun. Las datas vegnan actualisadas a las 08:00.
Fin d'emna hai dà naiv fin 1'300 meters
La fin d'emna hai bain dà naiv fin sin 1'300 meters, tuttina èsi per intgins territoris da skis anc stà memia pauc per pudair avrir las portas. Uschia per exempel a Mustèr.
RTR actualitad 07:00


text:
Reto Gurtner ha fatg conscient ils impressaris, che la Svizra haja patì ils davos onns. Là nua che la Svizra saja stada pli baud sin l'emprim plaz – en la dumonda suenter il pass cotschen – saja ella tuttenina be pli sin l'otgavel plaz. Perfin il pass austriac saja pli dumandà, ha Gurtner menziunà.
Il mender saja dentant la rangaziun dals Svizzers, quai che appartegnia la curtaschia. Da tuttas tiaras mesiradas saja la Svizra sin il davos plaz.
Digitalisaziun totala
Reto Gurtner ha era fatg attent, che quai che schabegia uss en l'Arena Alva saja sco en in laboratori. Sch'in ha ina buna idea, vegn quella realisada; e sch'i funcziunescha betg, vegn ella puspè dismessa. La nova App «Inside Laax» saja en in svilup permanent. Las datas digitalas ch’el rimnia ed elaboreschia cun quella App sajan nundumbraivlas e fitg custaivlas per la reclama ed ils contacts cun la
clientella.
Gist las pendicularas hajan in grond manco, quai che appartegnia l'enconuschientscha da la clientella. En quest cas saja mintga scrinari u hotelier pli lunsch che las pendicularas. Cun la digitalisaziun sa midia quai dentant, ha manegià Gurtner.
RR actualitad 11:00


text:
Adversaris refusan rinfatschas
Ils hotels Palace e Kulm refusan las rinfatschas. Tut las fotografias ch’els dovrian sajan vegnidas fatgas confurm als plans originals, senza midaments. Ins haja collavurà cun ina firma renumnada che haja fatg ils plans en 3D, quai cun surpigliar precisamain ils plans originals. Quai di Jörg Röthlisberger, responsabel per la communicaziun en chaussa per ils hotels da 5 stailas Kulm e Palace.
Duai la populaziun decider?
Questa gievgia decida il cussegl communal, schebain la populaziun duai decider davart la revisiun parziala da la planisaziun locala «Serletta Süd». La votaziun avess lieu ils 18 d'october.


text:
Las pendicularas grischunas han dastgà beneventar durant l'enviern 2017/2018 6.1% dapli giasts che l'onn passa. Ei dettia dentant vinavant potenzial, han las pendicularas dal Grischun communitgà.
Il pli grond plus ad Arosa, Grischun Central e Surselva
En la regiun d'Arosa ed en il Grischun Central hai dà in plus da varga 10% en cumparegliaziun cun l'onn passà. Dentant ha er la Surselva dastgà beneventar 8% dapli giast. Guardà sin l'entir chantun ei il dumber da giasts dentant anc adina stà varga 7% pli bass en cumparegliaziun cun la media dals davos 10 onns.
L'aura ha fatg in stritg tras il quint
Sch'i vess fatg pli bell'aura, cunzunt las fin d'emnas, fissi stà pussaivel da far in meglier resultat. Tuttina sa mussan las pendicularas grischunas cuntentas ch'ins haja suenter trais envierns fitg dirs, puspè gì in enviern da success.
La stagiun 2017/2018 haja mussà che l'interess vid il sport d'enviern saja avon maun, sche las circumstanzas constettian.
RR novitads 17:00


text:
Dad Asa Hendry (GiuRu) - Quei meins dat ei ina retscha dad intervestas cun persunas che discuoran ni han discurriu inagada romontsch e vivan ussa en in auter territori da lungatg. Nus mein alla tscherca dalla damonda sch’els sesentan sco part dalla diaspora romontscha ni buc. Igl emprem discuors ha giu liug cun Charlotte Holstein.
Co vesa tia relaziun cul romontsch ora?
Dapi che jeu hai entschiet miu studi cheu a Basilea ei il romontsch cunzun daventaus in party-tric per mei. En miu contuorn discuora cheu negin romontsch e pils biars sun jeu igl emprem contact. Sch’els vegnan pia sissu ch’jeu discuorel romontsch sun jeu mintgamai fatschentada ina bun’uriala cun translatar tut quei ch’els giavischan. “Co ha quei num per romontsch? E co dian ins XY? Di inagada quei e quei.”, ha ei lu num.
Hast ti il sentiment che ti piardas il lungatg?
Gie, enzaco schon. Jeu discuorel mo cun fetg paucas persunas romontsch. Mes geniturs ein dalla Germania e stattan ussa a Tumein. Sch’jeu visetel els, tschontschel jeu en famiglia ed era el vitg mo tudestg. Sch’jeu discuorel sentel jeu mintgamai con vess ch’ils plaids vegnan ord bucca a mi e quei fa enzaco mal.
Duvrau activamein il romontsch hai jeu forsa entochen ch’jeu hai giu tredisch.
Co era il temps nua che ti has discuriu activamein romontsch?
Jeu hai discuriu romontsch duront miu temps da primara. Cu jeu hai giu sis onns havein nus midau casa naven da Leipzig a Sedrun. Duvrau activamein il romontsch hai jeu forsa entochen ch’jeu hai giu tredisch. Da quei temps hai jeu era buca pli giu gust da discuorer, perquei che jeu hai giu ina colligiaziun negativa tier quei lungatg. Mia relaziun tier mes conscolars e tier la glieud schiglioc era buca sempla e cun la glieud vegn era il lungatg. Ei ha duvrau entings onns entochen ch’jeu hai saviu parter il lungatg sez dil liug e mias experientschas ch’jeu hai fatg leu.
Ei dat negin liug nua ch’jeu hai il sentiment da s’udir vitier
Sesentas ti part dalla diaspora romontscha?
Jeu sai buca sch’jeu sesentel part dalla diaspora romontscha perquei ch’jeu hai neginas persunas culla squalas jeu discuorel activamein romontsch. Quei hai jeu denton era cun ils differents loghens nua che jeu sun carschida si. Ei dat negin liug nua ch’jeu hai il sentiment da s’udir vitier. Buca en Germania, buca ella Surselva, buca a Tumein ed era buca cheu a Basilea.
Has ti in giavisch pertuccont tia relaziun tier il lungatg?
Jeu sperel ch’jeu stoppi buca discuorer in di el vargau dil romontsch, perquei ch’igl ei tuttina il lungatg nua ch’jeu hai empriu da scriver, da quintar ed aschia vinavon.
Text e fotografia: Asa Hendry, GiuRu
Suonda LATABLA!


text:
20avel tschientaner
Il 20avel tschientaner tutga tar l’epoca dal temp modern. El è surtut stà segnà da l’imperialissem, da las duas guerras mundialas sco er da la fin dals imperis colonials ch’èn resultads da quai e da la Guerra fraida. Medemamain è il tschientaner stà sut l’ensaina da la creschientscha exponenziala da la populaziun mundiala, da l’automatisaziun e digitalisaziun da process economics sco er da la polarisaziun tranter l’emprim ed il terz mund. Er impurtantas tecnologias sco la materia sintetica, l’electronica, la navigaziun spaziala e l’antibiotica han midà il mund.[1]
Survista istorica[modifitgar | modifitgar il code]
Periodisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Blers scienziads na periodiseschan l’istorgia per ordinari betg tenor criteris puramain calendarics, mabain fixeschan las cesuras cun sa referir ad aspects politics, socials u culturals. Derasada vastamain è la tesa dal ‹lung 19avel tschientaner› ch’ha durà fin l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Sco ulteriur punct d’inversiun vegn savens inditgada la Revoluziun d’october dal 1917. Parallelamain vegn il 20avel tschientaner er numnà il ‹curt 20avel tschientaner› ch’ha durà da la fin da l’Emprima Guerra mundiala fin la fin da l’Uniun sovietica e da sia sfera d’influenza ils onns 1989 fin 1991.
Sco basa per la periodisaziun pon ins per exempel trair natiers il conflict tranter ost e vest. Las ragischs da quel èn da chattar en il moviment da lavurants ch’ha inizià en il 19avel tschientaner. En il 20avel tschientaner han bleras organisaziuns empruvà da stgaffir novas organisaziuns statalas a basa da las teorias da Karl Marx e Friedrich Engels. Quest process ha cumenzà cun la Revoluziun d’october dal 1917 ed è ì a fin il 1990 cun il declin da l’uschenumnà ‹socialissem realexistent›.
L’avantguerra[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras da las ideas da la Revoluziun franzosa (1789) han pudì sa far valair a lunga vista e suenter las Guerras da coaliziun è la charta politica da l’Europa vegnida transfurmada da fund ensi (Congress da Vienna 1815). En il decurs dal 19avel tschientaner è sa messa tras l’industrialisaziun ed èn sa fatgas valair las societads chapitalisticas ch’eran colliadas cun quella.
Adina dapli è la dumonda sociala daventada impurtanta. Igl èn sa sviluppads sindicats, partidas socialdemocraticas ed autras organisaziuns dal moviment da lavurants. Sco reacziun sin quai han intgins stadis industrials mess ad ir refurmas socialas ed han schlargià ils dretgs da cundecisiun politica. Il progress tecnologic en furma da la viafier e dals emprims automobils ha augmentà la mobilitad e scursanì las vias da communicaziun.
En l’Europa stevan sistems e reschims cumplettamain differents visavi in a l’auter. A basa da l’industrialisaziun e da la moda da producziun chapitalistica eran stadis sco il Reginavel Unì u la Frantscha sa sviluppads a democrazias pluralisticas da tempra liberal-burgaisa. En Germania regiva percunter in reschim autoritar e repressiv che supprimiva ses adversaris e che sa basava surtut sin il militar. Anc pli autoritar era il reginavel zaristic russ; la gronda miseria da vastas parts da la populaziun, la ritgezza d’ina pitschna classa superiura ed il reschim politic ultrarepressiv han sveglià qua gronda malcuntentientscha.
A la fin dal 19avel tschientaner ha però surtut dominà il cuntrast tranter ils stadis imperials. Guerras e crisas tranter las pussanzas grondas èn suandadas ina l’autra senza chalar. Ils martgads en ils pajais industrials n’eran strusch pli buns da cumprar tut ils products che derivavan adina dapli da la producziun da massa; perquai èn ils stadis ids en tschertga da martgads da lavur situads ordaifer la patria. Damai ch’il mund era gia ‹repartì› vers il 1900, hai adina puspè dà conflicts politics e militars. Surtut l’Imperi tudestg che daventava adina pli pussant e ch’era en tschertga da colonias è savens vegnì en ils fiers cun pussanzas grondas etablidas sco la Gronda Britannia u la Frantscha. Las expensas d’armaziun da las pussanzas grondas furmavan per lunschor il pli grond post entaifer las expensas statalas. La situaziun da concurrenza ed ils conflicts tranter singuls stadis han manà a crisas e guerras ch’èn per il pli sa splegadas ordaifer l’Europa.
Emprima Guerra mundiala e nov urden[modifitgar | modifitgar il code]
Alura èsi vegnì tar la «catastrofa originara» da l’Emprima Guerra mundiala. Suenter in temp relativamain ruassaivel e prosperaivel (Belle Époque) ed ina concurrenza d’armament da las flottas èn las rivalitads tranter las pussanzas europeicas escaladas il 1914. La finala duevan las pussanzas centralas succumber a l’Entente. Ils Contracts da Paris han etablì in urden dal suenterguerra stabil. La monarchia dubla Austria-Ungaria è sa schliada, la segunda republica da la Pologna è vegnida fundada e la Germania ha pers vastas parts da ses territori, tranter auter er la regiun Alsazia-Lorena che quella aveva annectà il 1871 da la Frantscha.
Suenter la fin da la guerra èn sa furmadas en blers pajais europeics novas democrazias ed il dretg d’eleger general è quasi sa mess tras dapertut en l’Europa. En Russia è l’Emprima Guerra mundiala ida a fin anticipadamain cun la Revoluziun d’october 1917. L’imperi zaristic, il davos reschim autocratic da l’Europa, è vegnì remplazzà suenter ina guerra civila tras ina republica da cussegls. Partind da la teoria da Lenin dueva sa sviluppar en Russia l’emprim stadi socialistic; suenter sia mort ha Stalin però transfurmà quel en ina dictatura totalitara.
En blers lieus èn ils onns 1920 stads colliads cun in svilup economic prosperaivel ed en las citads europeicas ed americanas èn s’etablidas novas furmas da divertiment (‹onns dad aur›). Ils Stadis Unids èn daventads militarmain e politicamain ina pussanza mundiala ed er lur cultura ha cumenzà ad irradiar en autras parts dal mund (jazz, industria da film e.a.). En consequenza da la crisa economica mundiala dal 1929 èn però ils problems socials daventads adina pli critics en tut il mund. En Germania n’eran las veglias elitas militaras, politicas ed economicas betg vegnidas remplazzadas ed avevan mantegnì ina tenuta reservada envers la republica democratica. Il putsch da Hitler-Ludendorff dal 1923 ha bain fatg naufragi, ma ha tuttina laschà sentir tge che pudeva sa sviluppar da la lia tranter las elitas naziunalisticas ed ils perdents malcuntents da la republica.
Dictaturas faschisticas en l’Europa e Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
En blers pajais europeics èn gruppaziuns faschisticas daventadas adina pli fermas; quai pervi da l’urden politic dal suenterguerra ch’era insuffizient sco er en consequenza da la crisa economica ch’ha manà a povradad e dischoccupaziun. Tar il faschissem sa tracti d’ina ideologia naziunalistica e totalitara. Las dictaturas faschisticas han negà l’individi, stgaffì immensas armadas e persequità in’ideologia da modernisaziun, la quala s’exprimiva per exempel en l’art dal futurissem.
La varianta tudestga dal faschissem ha furmà il naziunalsocialissem. Adolf Hitler, il chau da la NSDAP naziunalsocialistica, è vegnì il 1933 a la pussanza ed ha transfurmà la Germania fitg spert en ina dictatura totalitara. Tut la cultura, politica ed ulteriura vita publica è vegnida unifurmada e suttamessa a lur ideologia. Adversaris politics sco ils socialdemocrats, communists, sindicalists e liberals han ins persequità, mess en fermanza ed assassinà. Cuntrari al faschissem d’origin talian è la furma tudestga ultra da quai stada segnada d’in extrem antisemitissem; cun il holocaust dueva quel manar al pli grond genocid en l’istorgia da l’umanitad.
Als naziunalsocialists èsi reussì da cuntanscher la gronda massa da la populaziun tudestga. Cun mesiras (apparentas) da politica sociala, cun declerar il prim da matg sco di da festa e grazia al num ‹naziunalsocialissem› han els in pau a la giada er gudagnà vastas parts dals lavurants per lur ideas. Betg il davos sa lascha quai attribuir a l’immensa propaganda ed a las inscenaziuns ideologicas che vegnivan realisadas sut aspects da la psicologia da massas.
Igl è però er sa furmada resistenza cunter la derasaziun dal faschissem. Tranter il 1936 ed il 1939 ha furià en la giuvna republica spagnola ina guerra civila tranter la regenza elegida a moda democratica e las truppas faschisticas dal general Francisco Franco. Socialists, communists, anarchists e blers auters han sustegnì ils republicans en lur cumbat; la finala han però victorisà las truppas da Franco, betg il davos grazia al sustegn militar da vart da la Germania naziunalsocialistica.
Entaifer il Reich tudestg eri bundant pli difficil da vulair far resistenza. Il reschim da terrur dals naziunalsocialists aveva intimidà adina dapli persunas; ultra da quai sa laschavan vastas parts da la populaziun tschorventar da l’ideologia dals regents. En pli sa chattava il moviment da lavurants tudestg en ina profunda crisa dapi il temp da la Republica da Weimar. La KPD, ch’era vegnida illegalisada en il fratemp, aveva pir desistì ditg suenter il 1933 da metter a pèr socialdemocrats e faschists. Ed er ils socialdemocrats che residiavan en l’exil a Prag e pli tard a Paris tschertgavan be navidas il contact cun ils communists. Malgrà bleras stentas n’èsi perquai betg reussì d’organisar ina resistenza coordinada. Tuttina hai dà en Germania diversas cellas da resistenza pli pitschnas ch’han operà en il zuppà, e quai malgrà tut las smanatschas da repressiun. Il pli enconuschent exempel d’ina tala resistenza ha furmà l’attentat a bumba ch’il communist Georg Elser ha commess il 1939. Sper il moviment da lavurants hai er dà resistenza en circuls burgais, sco per exempel da vart da la baselgia confessanta u da la Rosa alva a Minca enturn ils students Sophie e Hans Scholl ch’ha derasà appels cunter ils naziunalsocialists. Ils 20 da fanadur 1944 han la finala er auts militars da l’armada tudestga fatg in attentat sin Hitler ch’ha però fatg naufragi.
L’onn 1939 ha il Reich tudestg attatgà la Pologna e mess ad ir uschia la Segunda Guerra mundiala che dueva la finala cumpigliar 50 stadis. En il decurs dals proxims sis onns èn radund 60 milliuns umans vegnids per la vita en la guerra. Ils 8 da matg 1945 è la guerra ida a fin cun la capitulaziun da la Germania e cun ina bilantscha orribla areguard unfrendas e destrucziun.
En il territori asiatic-pacific ha anc cuntinuà intgins mais la guerra tranter ils Stadis Unids ed il Giapun ch’era s’allià cun la Germania. Ils cumbats en questa part dal mund avevan cumenzà cun l’attatga sin Pearl Harbor e chattà lur culminaziun e finiziun cun las bumbas atomaras ch’ils Americans han bittà giu sin las citads giapunaisas da Hiroshima e Nagasaki.
Il suenterguerra en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la capitulaziun è la Germania vegnida dividida en quatter zonas d’occupaziun. Las novas superpussanzas furmavan uss ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica che stevan en Germania directamain en fatscha in a l’auter. Cun la Ductrina da Truman è il conflict smanatschant rut ora avertamain en furma da la Guerra fraida. La Germania è daventada in dals lieus d’acziun principals da la confruntaziun. Suenter che las trais zonas d’occupaziun dal vest avevan introducì il marc sco valuta unitara, ha l’ost bloccà per in temp Berlin dal vest.
Bainspert èn sa furmads dus stadis tudestgs: il matg 1949 han ins proclamà en las zonas d’occupaziun dal vest la Republica Federala tudestga, l’october 1949 en l’ost la Republica democratica tudestga. Diversas emprovas da vart sovietica d’insister sin ina Germania unida neutrala (p.ex. notas da Stalin dal 1952) han fatg naufragi ed a partir dal 1968 disponiva la Republica federala tudestga d’ina nova constituziun che renunziava uffizialmain a questa perspectiva. La spartiziun dal pajais è uschia stada sigillada ed a partir dal 1961 è quest’alienaziun er s’exprimida en furma d’ina saiv da segirezza che manava tras l’entir pajais. Malgrà quai èn sa mussadas en ils onns 1970 diversas emprovas da reprender il dialog (politica da l’ost da Willy Brandt; Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa).
En l’Europa dal Vest è sa concretisà per l’emprima giada il vegl siemi da realisar ils stadis unids da l’Europa. Emprims pass sin questa via han furmà il Plan da Schuman dal 1950, la fundaziun da la Communitad europeica da charvun e d’atschal il 1952 e la finala ils Contracts da Roma dal 1957; malgrà tut las difficultads ha questa collavuraziun fullà via a l’integraziun europeica, da la quala dueva la finala sortir il 1993 l’Uniun europeica en sia furma odierna. Daspera èn er sa sviluppads il Cussegl da l’Europa ed il Tribunal europeic dals dretgs umans sco instituziuns che s’engaschan a favur da la convivenza da las naziuns en l’Europa. Analog al svilup da cuminanzas economicas en il vest, è sa sviluppà en l’ost il Cussegl per agid economic vicendaivel (Comecon).
En tut il mund èn sa schliadas dapi la fin da la guerra anteriuras colonias da lur regents da pli baud. En intgins lieus è quai reussì a moda paschaivla, en auters han ils moviments da liberaziun fatg valair lur dretgs cun la forza. Quest svilup ch’ha cumenzà en colonias che sa chattavan en ina dependenza directa, ha pli tard er tschiffà reschims ch’eran de facto independents. Uschia è vegnì derschì il 1979 en rom da la Revoluziun islamica il reschim dal schah persian Mohammad Reza Pahlavi. Il schah e ses reschim dictatoric avevan surtut pudì sa tegnair grazia al sustegn dal vest. A ses lieu è vegnida installada ina republica islamica ch’è bain daventada independenta, ma en la quala han gì lieu vinavant violaziuns dals dretgs umans.
Terza Revoluziun industriala e postfordissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ordaifer la zona d’influenza sovietica èn las datas economicas fundamentalas dals stadis industrials sa midadas marcantamain en il decurs dals onns 1970. Suenter la fin da la guerra aveva la producziun da rauba percurrì in immens augment da la productivitad e manà a fitg autas ratas da profit. En ils onns 1970 è l’augment stà marcantamain pli pitschen. La Terza Revoluziun industriala ha introducì la tecnica da computer en ils process da producziun; ultra da quai ha la crisa d’ieli indeblì l’industria. En l’Europa èn proruttas las pli grevas crisas economicas dapi la fin da la guerra. En blers pajais èn persunas senza activitad da gudogn daventadas in fenomen da massa. Al lieu dals ferms augments da las pajas dals onns precedents – ch’avevan attribuì decididamain a la creschientscha – èn uss per part suandadas sbassadas da las pajas. Igl èn sa sviluppadas novas furmas da lavur; l’occupaziun en biros ed en la branscha dals servetschs ha però pudì cumpensar be parzialmain las plazzas da lavur ch’èn crudadas davent en l’industria. Ensemen cun questa vieuta, ch’ha manà ad ina situaziun d’occupaziun pli e pli precara, è er s’indeblida la posiziun dals sindicats.
Partind da la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher è uss sa fatg valair adina dapli la teoria politica ed economica dal neoliberalissem. Quella era oriundamain sa sviluppada sco reacziun sin las consequenzas da la crisa economica mundiala dal 1929 e sco cuntramoviment al keynesianissem, al qual vegniva dà da quel temp la preferientscha. Il neoliberalissem accentuava puspè il martgà liber sco center da la politica economica, mettend uschia en vista ina schliaziun per ils problems dal postfordissem. Sco ‹lieu da guntgida› per pussibilitar a l’economia da far profit è vegnì resguardà en blers lieus la privatisaziun da servetschs publics (p.ex. viafiers). Questa politica ha per part manà a gronda resistenza da vart dals sindicats e da las partidas sanestras; ma lur opiniun n’ha betg pudì sa far valair. La predominanza dal neoliberalissem è anc creschida en quel mument che l’Uniun sovietica ha fatg naufragi; pertge che uss mancava quest’alternativa da sistem potenziala, quai ch’ha trumpà vastas parts da la sanestra politica.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1985 è Michail Gorbatschow daventà nov secretari general da l’Uniun sovietica. Da quel temp eran la superpussanza e ses stadis alliads gia confruntads cun gronds problems. Uschia daventava per exempel il provediment da la populaziun adina pli difficil. Cun agid da la politica da perestroika e glasnost ha Gorbatschow empruvà da realisar refurmas socialas. En questa moda è bain s’augmentada in pau la libertad d’opiniun en l’Uniun sovietica, ma cun quai n’èn ils problems betg stads schliads. Sper l’intervenziun sovietica en l’Afganistan che sa mussava adina dapli sco fiasco è surtut la Catastrofa nucleara da Tschernobyl dals 26 d’avrigl 1986 daventada in simbol per la disditga dal sistem communistic, manifestond quella a moda eclatanta il spretsch da las autoritads envers ils interess da la populaziun. Ultra da quai è la politica da refurma sovietica fruntada en auters stadis da l’ost sin gronda resistenza. Uschia ha per exempel la Republica democratica tudestga insistì sin la lingia pratitgada dapi onns ed ha schizunt supprimì novitads or da l’Uniun sovietica.
Ma er a l’intern da la Republica democratica tudestga è l’opposiziun creschida pli e pli. La stad 1989 han nundumbraivels burgais dal pajais profità da l’avertura dal cunfin tranter l’Ungaria e l’Austria ed èn fugids sur Budapest en il vest; auters han tschertgà refugi en l’ambassada tudestga a Prag. L’atun 1989 èn idas a Lipsia per l’emprima giada persunas sin via per demonstrar a chaschun da las demonstraziuns da glindesdi per refurmas politicas. Ils 4 da november ha gì lieu sin l’Alexanderplatz a Berlin la pli gronda demonstraziun betg statala en l’istorgia da la Republica democratica tudestga. Ils participants han pretendì in stadi democratic cun in sistem da partidas pluralistic. Ils 9 da november è lura vegnì avert il Mir da Berlin e dieschmillis persunas han traversà il cunfin vers il vest. Sinaquai è la SED sa sentida necessitada d’iniziar refurmas politicas; a chaschun da las emprimas votaziuns libras en il parlament il 1990 è ella – sut il nov num PDS – be pli vegnida sin la terza plazza.
Ma gia curt suenter la crudada dal Mir eran sa fatgas valair vuschs che clamavan adina pli dad aut suenter l’uniun da la Germania. Suenter la nova elecziun dal parlament ha la Republica democratica tudestga mess ad ir contractivas areguard in’adesiun dal pajais a la Republica federala tudestga. Il contract d’uniun è la finala entrà en vigur ils 3 d’october 1990.
Las revoluziuns da l’onn 1989 han fatg collabar ils sistems realsocialistics en l’Europa Centrala e da l’Ost. Intginas da questas sullevaziuns, sco la Revoluziun da valì en la Tschecoslovachia u la Revoluziun chantanta en ils stadis baltics, èn restadas paschaivlas. Autras han prendì in decurs violent sco per exempel la cupitga dal dictatur rumen Nicolae Ceaușescu, il qual era gia sa distanzià dapi onns da l’Uniun sovietica ed aveva installà in sistem neostalinistic. En l’Uniun sovietica ha la tentativa da far in culp da stadi manà l’avust 1991 al scumond da la partida communistica ed a la fin definitiva dal stadi socialistic. Boris Jelzin ha remplazzà Michail Gorbatschow ed è daventà president da la nova Federaziun russa.
Nov urden mundial[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter che l’Uniun sovietica ha chalà d’exister è er ida a fin la fasa da la bipolaritad vest-ost ch’aveva dominà la politica mundiala dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala. Ils Stadis Unids èn restads sco suletta pussanza mundiala. En consequenza da quai èn er las lingias da conflict sa midadas. Durant la Guerra fraida avevan prevalì guerras da substituziun, en las qualas las duas pussanzas da bloc eran fruntadas ina sin l’autra a moda indirecta, cun sustegnair terzas partidas. L’ultim decenni dal 20avel tschientaner ha percunter enconuschì autras guerras. Gia il 1991 ha cumenzà la Guerra dal Golf tranter ils Stadis Unids e l’Irac sut il dictatur Saddam Hussein, il qual ils Americans avevan anc sustegnì pli baud sco forza antisovietica ed anti-iranaisa.
Igl èn suandadas guerras sin il Balcan, en il rom da las qualas la Jugoslavia è sa schliada en ses stadis parzials. Er en l’Europa da l’Ost èn stadis dads dapart en lur singulas parts. Tar la secessiun dals stadis baltics è quai be reussì cun la forza; la divisiun da la Tschecoslovachia en Tschechia e Slovachia è percunter sa splegada senza far diever da las armas.
Conflicts guerrils han pers lur centers; il temp da las grondas battaglias da chars armads è stà terminà, medemamain quel da la guerra tranter las armadas da dus stadis. A lur lieu èn passadas attatgas or da l’aria ed autras strategias da guerra sin distanza che sa drizzavan per ordinari cunter in adversari betg statal, organisà en furma da guerilla.
Da l’autra vart è l’Uniun europeica s’engrondida cuntinuadamain dapi ils onns 1990. A l’entschatta dal nov millenni duevan er adina dapli stadis da l’anteriura zona d’influenza sovietica aderir a quella. L’installaziun d’organs europeics communabels ha gia pussibilità il 1993 la realisaziun d’in zona europeica da commerzi liber.
Scienza e tecnologia[modifitgar | modifitgar il code]
Scienzas natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
Albert Einstein ha sviluppà la teoria da la relativitad speziala e pli tard generala; sa basond sin quella èsi stà pussaivel da sviluppar tant ovras atomaras sco er la bumba atomara. La chemia polimera ha furmà la basa per il svilup da l’industria da materia sintetica, quai ch’ha manà a la vasta derasaziun da products da plastic. L’identificaziun da l’acid desoxiribonucleid (ADN) sco substanza ereditara è reussida ad Oswald Avery; la structura da quella han decifrà Francis Crick e James Watson. Uschia è sta mess il fundament per il svilup da la tecnologia da gens. Hans Krebs ha scuvert impurtants ciclus da reacziun metabolics sco per exempel il ciclus da citrat. L’architectura dals atoms ha Ernest Rutherford examinà. Christiaan Barnard ha realisà l’emprima transplantaziun dal cor. En la matematica han Andrew Wiles e Richard Taylor pudì cumprovar l’ultim teorem da Fermat ch’era dapli che 300 onns vegl. Ed al medi Gawriil Abramowitsch Ilisarow èsi reussì da meglierar a moda decisiva las metodas d’operaziun ortopedicas.
Tecnica e consum[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner èn apparaturas tecnologicas ed electronicas sa sviluppadas a bains da consum da massa (apparats per il tegnairchasa, utensils, computer, meds da communicaziun, apparats da reproducziun da medias). Sin adina dapli champs èn apparaturas mecanicas vegnidas remplazzadas tras innovaziuns electricas e digitalas. Er l’igiena, l’emballadi e la mobilitad daventan adina pli impurtants.
Il motor termic e l’electricitad remplazzan pli e pli fitg la maschina a vapur sco apparat da tracziun per la viafier e la navigaziun. Il traffic sin via individual daventa adina pli ferm envers il traffic da viafier, quai che s’effectuescha er sin la planisaziun urbana. Il traffic aviatic sa sviluppa ad in’aviaziun da lingias regulara. Il traffic a distanza da persunas sa splega bainbaud praticamain be pli en l’aria. En il traffic da viafier vegnan sviluppads trens ad auta sveltezza; ed en la navigaziun commerziala domineschan navs-cisterna e navs a containers.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il zercladur 1944 ha ina racheta dal tip Aggregat 4 (V2) surmuntà sco emprim object construì da l’uman il cunfin vers l’univers (tenor definiziun da la FAI dapli che 100 km autezza, l’uschenumnada lingia da Kármán). L’october 1957 è l’emprim satellit, Sputnik 1, arrivà en l’orbit terrester. In mais pli tard è l’emprim esser vivent, il chaun Laika, vegnì transportà en l’univers. A Juri Gagarin èsi reussì l’avrigl 1961 a bord da Wostok 1 da far l’emprim sgol orbital. Il 1965, en rom da la missiun Woschod 2, è Alexei Leonow sortì sco emprim en l’univers. Trais onns pli tard, il december 1968, èsi reussì a la missiun Apollo 8 da sgular l’emprima giada enturn la glina. Il fanadur 1969 è Neil Armstrong sa tschentà en rom dad Apollo 11 sco emprim uman sin la glina.
Il december 1972 è partì l’ultim sgol equipà vers la glina. Il 1977 han ins tramess cun Voyager 1 e Voyager 2 l’emprima giada sondas en l’univers cun datas davart la Terra.
Il 1995 è vegnì scuvert l’emprim planet ordaifer noss sistem solar (51 Pegasi b). Ed il 1998 ha cumenzà il project da la staziun spaziala internaziunala ISS.
Art[modifitgar | modifitgar il code]
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
L’art figurativ da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner è stà segnà da l’avantgarda e da las differentas direcziuns da stil da la moderna (sco l’expressiunissem, il cubissem, il futurissem, il dadaissem, il surrealissem e la nova objectivitad). Artists da muntada centrala èn tranter auter stads Pablo Picasso, Max Beckmann e Salvador Dalí.
Suenter la Segunda Guerra mundiala è suandada la postmoderna cun stils sco minimalissem, happening, fluxus, pop art, fotorealissem, performance ed art da video (cun artists sco Andy Warhol u Joseph Beuys).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
A la litteratura dal Biedermeier (ca. 1830–1850) e dal Vormärz (ca. 1840–1850) èn suandads en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner il realissem (1848–1890) ed il natiralissem (1880–1900). Da l’entschatta dal 20avel tschientaner fin la Segunda Guerra mundiala è lura suandà il simbolissem, l’epica moderna, l’expressiunissem (ca. 1910–1920) e l’avantgarda. Daspera è sa mantegnida ina poesia regiunala, segnada da la romantica tardiva. La segunda mesadad dal 20avel tschientaner è stada sut l’ensaina da l’avertura litterara cun differents stils che cumparan savens in sper l’auter u che dissolvan ils cunfins tradiziunals dals singuls geners.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 19avel tschientaner ha prendì cumià cun tendenzas ch’han plaunsieu dissolvì la cultura da musica classica. Franz Liszt e ses schender Richard Wagner han experimentà cun armonias, Claude Debussy ha recepì Wagner, ha sa laschà inspirar da la pentatonica da l’Orient Extrem ed ha transfurmà la pictura da l’impressiunissem en musica da medem num. Pertutgads èn stads tuts da las tendenzas economicas. Wagner ha gia scrit a la fin dal 19avel tschientaner che l’art vegnia economisà e daventia quasi ina rauba. En il decurs dal 20avel tschientaner èn sa colliads en blers lieus ils svilups economics, politics e socials cun l’art. A la perioda da la musica atonala è suandada la dodecafonia dal cumponist austriac Arnold Schönberg. Schönberg ha stritgà tutta ierarchia dals tuns or da la musica, remplazzond quella tras ils 12 tuns che cumparan en in toc tuts sin il medem stgalim.
Il faschissem europeic ha gì profundas consequenzas er sin il svilup da la musica. La moderna ch’era gia sa sviluppada en ils onns 1930 è vegnida stigmatisada sco «degenerada» u «da derivanza gidieua-bolschevistica»; la gronda part dals cumponists e musicists han stuì fugir en l’exil. Surtut ils naziunalsocialists èn enstagl returnads a tuns conservativs, colliads cun la romantica tardiva.
En l’Uniun sovietica e ses stadis satellits da pli tard è ina musica dirigida dal stadi percunter sa sviluppada tut auter. Bain han ils regents installà l’ideologia dal realissem socialistic, ma quest term è restà vag. Uschia valeva la dodecafonia bain sco «burgaisa e decadenta»; cura che Hanns Eisler ha experimentà cun quella e cumenzà a cumponer seriusamain, è ella tuttina entrada en il canon dal realissem socialistic. Er en l’Uniun sovietica è sa sviluppada ina ritga activitad musicala che ballantschava, surtut dal temp dal stalinissem, permanentamain tranter assimilaziun e persecuziun. Sergei Prokofjew e surtut Dmitrii Schostakowitsch sa chattavan trasora en la tensiun tranter las pli autas distincziuns e la tema da vegnir mess a ferm. Lur ovras tutgan tar las pli impurtantas da la musica ‹seriusa› dal 20avel tschientaner.
Er en il vest n’è la musica betg sa sviluppada independentamain dals svilups politics. En ils onns 1960 e 1970, en rom dal moviment da 68 e dals moviments socials ch’èn suandads – per exempel encunter la Guerra dal Vietnam – han blers artists er gì la funcziun d’acturs politics. Stilisticamain è il suenterguerra stà segnà da la musica seriala, da l’utilisaziun da sintetisaders e d’auters meds stilistics electronics. Cun in tschert retard duevan quels er sa metter tras en la musica populara.
Sper ils svilups descrits en la musica ‹seriusa›, è il 20avel tschientaner però surtut stà segnà dal grond success da la musica populara. Nà dals Stadis Unids è arrivà a l’entschatta dal tschientaner il ragtime en l’Europa e suenter l’Emprima Guerra mundiala è sa derasà dapertut en las citads europeicas il jazz. Suenter la Segunda Guerra mundiala han alura puspè truppas americanas manà il swing en Germania, nua che quel era stà scumandà dal temp dal naziunalsocialissem. Pli tard è sa derasà il rock’n’roll ch’è fruntà sin la resistenza da la societad conservativa. Tuttina sco la musica da beat da pli tard ha quel furmà l’expressiun d’ina nova generaziun rebellanta. In medem fenomen è sa manifestà suenter il 1990, cura ch’è sa sviluppà surtut a Berlin il tecno ch’ha represchentà in nov edonissem.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Il 20avel tschientaner è stà il tschientaner dal film. L’onn 1895 ha gì lieu l’emprima represchentaziun d’in film mit ch’è cumprovada. Durant ils proxims trais decennis è quel sa sviluppà a ses zenit. Gia dal temp da l’Emprima Guerra mundiala furmava il film in impurtant med da propaganda. Suenter ch’eran sa furmads en l’Europa emprims impurtants studios da film (p.ex. a Berlin cun classichers sco ‹Das Cabinet des Dr. Caligari›, ‹Nosferatu – Eine Symphonie des Grauens› u ‹Metropolis›) è il center da l’industria da film però sa spustà en ils Stadis Unids.
Vers il 1930 è plaunsieu sa mess tras il film sonor, il qual è definitivamain vegnì dominà dals studios da Hollywood. In impurtant exempel da la fasa tempriva da quest svilup furma ‹The Great Dictator› cun Charlie Chaplin sco reschissur ed en las duas rollas principalas. Il temp fin il 1945 vala sco l’èra classica dal film da Hollywood.
Il temp a partir dals onns 1950 è stà dominà dal svilup dal film en colur e da la derasaziun da la televisiun. Cun la Nouvelle Vague è s’etablì en Frantscha in nov tip da film d’autur, segnà da la critica sociala; in pau pli tard dueva quel er influenzar ina nova generaziun da cineasts americans (Martin Scorsese, Francis Ford Coppola e.a.).
Dals onns 1980 e 1990 derivan d’ina vart enconuschents blockbusters da reschissurs sco George Lucas e Steven Spielberg, da l’autra vart films visiunars da cineasts sco Stanley Kubrick che duevan, cun lur temas cuntravers, inventar da nov il gener. Medemamain è il film independent daventà adina pli impurtant (cun reschissurs sco Quentin Tarantino, Jim Jarmusch ed ils frars Coen).
In ulteriur svilup han pussibilità novas tecnologias sco il film animà creà cumplettamain al computer e la digitalisaziun tant dal kino sco er da la televisiun (DVD, HD e.a.).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
En il 20avel tschientaner èn bleras disciplinas vegnidas professiunalisadas ed igl èn s’etablids eveniments da sport regulars ch’han chattà resun en tut il mund, sco ils gieus olimpics u campiunadis mundials. Tras las reportaschas en ils meds da massa e l’attenziun correspundenta da vart da la publicitad han atlets d’elita cuntanschì entradas ch’als han pussibilità da sa deditgar dal tuttafatg al sport. Pli tard en il decurs dal tschientaner duevan las pajas dals activs cun ils pli gronds success cuntanscher il nivel da quellas da la classa sociala superiura. Quai ha er fatg avanzar las tecnicas da manipulaziun sco per exempel il doping.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Quest artitgel na cumpiglia naginas annotaziuns en la versiun tudestga (che furma la basa per questa translaziun). Per infurmaziuns approfundantas veglian ins consultar l’apparat scientific da la versiun englaisa da l’artitgel: en: 20th_century sco er la litteratura inditgada sutvart en la bibliografia.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- UNESCO. The Twentieth Century. (History of Humanity, VII). Routledge, 2008, 600, ISBN 978-0-415-09311-8.
- Chronik des 20. Jahrhunderts. Chronik, 2003, ISBN 3-577-14624-9.
- Eric Hobsbawm: Das Zeitalter der Extreme. Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts. Hanser, Minca, Vienna 1995, ISBN 3-446-16021-3.
- Dan Diner: Das Jahrhundert verstehen. Eine universalhistorische Deutung. Fischer Taschenbuch Verlag, Francfurt a.M. 2000, ISBN 3-596-14766-2.
- Mark Mazower: Der dunkle Kontinent. Europa im 20. Jahrhundert. Berlin 2000.
- Hans-Heinrich Nolte: Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts. Böhlau, Vienna 2009, ISBN 978-3-205-78402-9.


text:
Üniun Eurupea
L'Üniun Eurupea (UE) a l'è un üniun suranaziunala de 27 stat de l'Europa. A l'è nassüda in del 1992 de la Cumünità Ecunomiga Eurupea cunt el Trataa de Maastricht. In del temp el nümer di stat a l'è vegnüü püssee grand e istess anca i sò cumpetenz.
L'UE a l'è vüna di entità ecunomigh e pulitigh püssee gross del mund, cunt i sò 494 miliun de personn e un GDP cumbinaa de €11.6 triliun (US$14.5) in del 2006.[1]
L'Üniun a l'è un marcaa ünegh cunt una pulitiga de cumerci cumüna.[2]. La püssee part di stat member al dupra una muneda ünega, l'euro.
La pulitiga furestera cumüna a l'è inscambi limitada.
L'Üniun Eurupea a l'è fada de 27 stat de l'Europa:
- Austria
- Belgi
- Bülgaria
- Ciper
- Cruazia
- Danimarca
- Estonia
- Finlandia
- Francia
- Germania
- Grecia
- Irlanda
- Italia
- Letonia
- Lituania
- Lüssemburgh
- Malta
- Üngheria
- Paes Bass
- Pulonia
- Purtugal
- Repübliga Ceca
- Rumania
- Sluachia
- Sluenia
- Spagna
- Svezia
Urganizaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
La presidenza de l'Üniun Eurupea la birla per ses mis intra i guern di stat member.
El president del parlament eurupee a l'è el David Sassoli.
Lenguv[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Üniun Eurupea la gh'ha vintitrì lenguv ufiziaj; i lenguv che dupren i funziunari de la cumissiun e del cunsej a hinn trì: l'ingles, el frances e 'l tudesch.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ EU nominal GDP 2006, International Monetary Fund, cuntrulaa el 17 d'April del 2007
- ↑ Activities of the European Union: Internal Market,EUROPA


text:
Cun Simone e Matthias Niggli Luder ha il comité d'organisaziun per ils campiunadis mundials da cursas d'orientaziun a Flem dus prominents a la testa. Detagls nua che las curas han lieu dastgan betg vegnir tradids. Mo tant è cler: las curas han lieu tranter Crap S. Gion ed il guaud da Flem.
Laax-Murschetg daventa il center da quai campiunadi mundial. Sco quai ch'ils organisaturs communitgeschan, duai quai dar il campiunadi cun las pli curtas vias davent dals hotels fin sin las pistas da currer. Parallel tar ils campiunadis mundials vegn era organisà la «Swiss Orienteering Week». Per quest event vegnan spetgads da quai da 4'000 participants.
Novum digital
En il sport da cursas d'orientaziun vegn preschentà in novum, la E-World Orientieering- Championchips. Ils emprims giugaders da quai campiunadi pon cumbatter per medaglias sin terren virtual.
Svizra forsa per la quarta giada
1981 han ils campiunadis gì lieu a Thun, l'onn 2003 a Rapperwil, lezza giada aveva era Trin manà tras cursas per Rapperswil. Lu hai dà 2012 ils campiunadis enturn Losanna, e forsa il 2023 a Flem.
RR novitads 12:00


text:
Lukas Engelberger, il president da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad GDK, sustegna l’offensiva da vaccinar dal Cussegl federal. Quai ha el declerà envers la «Sonntagszeitung».
Offensiva betg mo legitim, mabain necessari
La vaccinaziun saja la suletta via ord la crisa, uschia Engelberger. E la Svizra saja fin uss en sia campagna stada fitg precauta e cun plain resguard. En vista da la grondezza dal problem e la situaziun dals fatgs na saja quai betg be legitim, mabain era necessari dad ir communablamain en l'offensiva. I na dastgia betg pli esser in tabu da s'engaschar per la vaccinaziun. In'obligaziun da certificat per il plaz da lavur sco en auters pajas, va per Engelberger memia lunsch. Per il temp liber saja ina obligatori giustifitgà, perquai ch'ins possia impedir infecziuns.
Campagna da vaccinar
Il Cussegl federal planisescha in’offensiva da vaccinar ensemen cun ils chantuns. Quai tranter auter cun in'emna da vaccinar naziunala, ulteriurs 170 posts da vaccinar mobils, offertas d'infurmaziun persunalas e cun bons da 50 francs per persunas che vegnan da persvader autras da sa laschar vaccinar. Questas propostas ha el tramess en consultaziun. Custar duaja l'entira offensiva 150 milliuns francs. Definitivamain decider vul il Cussegl federal ils 13 d’october.
Ord l'archiv
A partir dals 13.09.2021 vala l'obligatori dal certificat schlargià. Tgi che vuless per exempel ir endadens en ina ustaria a magliar, sto mussar il certificat.


text:
Club da Jass Schlans
Il Club da jass ei gia dapi varga vegn onns activs. Duront igl unviern vegn dau diesch seras jass el local "La Sentupada" en casa parvenda. Suenter dirs cumbats survegn il victur dalla stagiun il tetel campliun digl onn da jass. A caschun dalla finiziun digl onn da jass ha liug in turnier da jass e la sera finala per in e scadin. Quei ei era la sera dalla premiaziun dils victurs digl onn. Mintga participont sa quella sera ir a casa cun in bien toc carn piertg.
Uniun da giuventetgnaL'uniun da giuventetgna ei adina stada activa ed innovativa. Mintga onn fan els Sontgaclau per las famiglias ed ils davos onns visetan els las casadas senza affons. Ina ulteriura activitad ei lur participaziun alla parada da perdanonza ed igl apperitiv sin plaz cadruvi. Igl onn 2020 han els organisau cun la populaziun dil vitg finiastras decoradas d'Advent.
Club da skis Schlans
Il Club da Skis Schlans ei vegnius fundaus gia igl onn 1959. Igl onn 2021 eis el aunc adina la pli gronda uniun dil vitg. En quls varga sissonta onns ha il Club giu pér quater presidents. Nicolaus Maissen (1959-1979), Bernard Maissen (1979-1989). Andreas Pfister (1989-2009). Dapi igl onn 2009 ei Norbert Caduff president dil Club.


text:
Per la festa naziunala da la Svizra ha l'Europa-Park gì l'idea d'organisar ina festa sur trais dis. En il center è stada la chasa dal Uorsin da la stgella ch'era vegnida averta il matg passà. Ils giasts han pudì far part ad ina olimpiada d'Uorsin cun disciplinas sco per exempel bittar rins en corna da chauras ubain mulscher vatgas.
Il punct culminant è lura stà il Chalandamarz, organisà da Grischun vacanzas ensemen cun Engiadina, Scuol, Samignun, Val Müstair ed il Olympia Bob Run da San Murezzan-Schlarigna.


text:
Acapûlc
Acapûlc (Acapulco de Juárez al sarés al nóm uficiàl in Spagnōl) l'è na sità dal Mèsic ad 673.479 abitànt (2010) ch'la s cata in dal stat ad Guerrero. L'è stàda misa in pē al 12 ad Mars dal 1550 p'r Antonio de Mendoza y Pacheco.
Al sìndac 'l è Luis Walton Aburto. Al sò nóm al daśvèṅ da 'l Aztêc Aca-pōl-co ch'a vōl dir «In dua i èṅ stadi śbragàdi o spasàdi via al cani».
Una dal sò sità śmèli l'è Nàpuli.
L'è òṅ di più impurtànt sèntar turìstic dal paéś, in s'l Ucéan Pasìfic. Al sò spiàgi più impurtànti i èṅ Revolcadero (ch'la gh'à da gl'óndi dimóndi élti, druàdi da i surfìsta), Condesa (cun i albèrg più impurtànt) e Pie de la Cuesta (cgnusùda p'r i sò tramònt).
Là a fà sèmpar cald tut 'l an parchè a s pasa da i 26,8° mèdi ad Śnar a i 28,7° ad Luj e Agóst.


text:
Vitamina
Le vitamine i è composts organeg necessare per la vita de un organism, ma qe l'organism l'è miga bon de far-s sœ deperlu e donca el g'ha de ciapar-i de la dieta. Le vitamine le g'ha de spess un rœl cataliteg 'me coenzima, e de solit i è assee quantità pecene. Prope perqè i è necessare per la vita, la carenza, el mal-assorbiment o l'insuficienza de una specifega vitamina la porta a una malatia. El fait qe una sostanza qimega la sapes considerada una vitamina per una specie, vœl miga dir qe la sapes incé per tœte: prexempe, la vitamina C l'è essenziala doma per i primats e le cavie, inveci squase tœts i olter anemai i la fa sœ deperlor a parter de la glucosa.
Carataristege jenerale[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nom vitamine i ge l'ha dait perqè al prencepe se pensava qe le fœdess tœte amine, e le se considerava donca le "amine de la vita". Cond el nar inanz coi stude inscambi el s'è fait semper plussee ciar qe qelle qe per semplicitaa ciamom vitamine i è molecole qimegament diferente, qe le g'ha en comun domà el fait qe i è indispensabole per la vita e qe l'è miga possibol qe un organism i la faes sœ deperlu. In banda a la diferenza qimega, i è diferente fess anca de un pont de vista fisiolojeg: le vitamine le g'ha una mœcia de fonzion diferente, e miga correlade intra de lore, qe le va de la regolazion dei orgen sensoriai ('me prexempe la vitamina A qe l'è importanta fess per la vision), al metabolism dei aminoacids e dei acids grass, e tante oltre fonzion an'mo. In jeneral, se g'havress de parlar miga de vitamina, 'me la fœdess una singola sostanza, ma de vitamer: ogne vitamina l'è constituida da un insema de molecole qimegament correlade cond l'istessa fonzion, e qe de spess le g'ha de vesser ativade dal corp.
Carenza e ipervitaminosis[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al dé d'incœ le malatie doside a la carenza de le vitamine i è semper plœ rare, e i è dree a descomparir un poo a la volta anca ind el terz mond; al istess temp però, g'è an'mo anca ind el mond ocidental vergœne forme de ipo-vitaminosis, çoè situazion indov qe se ciapa trop poc de una quai vitamina ind la dieta. Qest lavor qé el pœl vesser dosid de tants motiv diferents, prexempe ind vergœne diete indov qe se tira vià vergœne tipolojie de aliments, 'me ind la dieta vegana, qe la pœl portar a ipovitaminosis de la vitamina B12 se ta tœlet miga jo un quai integrador; an'mo quand qe se cœx i aliments cond modalitaa miga jœste, prexempe se te feet cœxer cond tropa aiva le vitamine idrosolubile le se disperde ind l'aiva. An'mo per patolojie qe le te fa assorbir miga ben le robe, qe le sapes jenetege o qe le rives da un stil de vita miga corret, 'me l'alcolism. D'oltra banda, al dé d'incœ se ved de spess anca l'ipervitaminosis, çoè una situazion indov qe la jent la tœl jo tants integrador de vitamine de per so cœnt, senza domandar-g al dotor, e el taca a hvir-ga problemi de salud dosids a qell lavor qé. Le situazion donca de tegner ben a cœr per evitar alterazion vitaminege i è:
- Us alimentar miga jœsts: diete drastege, esclosion de vergun aliments de la dieta, diete miga balanzade, le pœl portar a alterazion dei levei de vitamine ind el organism;
- Condizion fisiolojege particolar: g'è de le condizion indov qe se g'ha de valudar ben ben se g'è de integrar le vitamine, prexempe ind i anzian, putin, ind le fomne pregne, etc;
Classifegazion qimega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Come qe i è sostanze diferente fess del pont de vista qimeg e de fonzion ind l'organism, le vitamine, segond le carataristege molecolare, le se divid intra idrosolubii e liposolubii.
Vitamine idrosolubii[Modifega | modifica 'l sorgent]
I è le vitamine qe le se dissolv ind l'aiva; de solit le ven assorbide cond trasportador ativ e le se acumula miga ind l'organism, donca l'è important qe le sapes presente semper ind la dieta. Le vitamine idrosolubii plœ importante i è:
- Vitamine del grœp B: i è un grœp de vitamine idrosolubii qe le interven ind el metabolism cellular. Le principai i è:
- B1: Tiamina
- B2: Riboflavina
- B3: Niacina
- B5: Acid pantoteneg
- B6: Piridossina, piridossal, piridossamina
- B8: Biotina
- B9: Acid foleg
- B12: Cobalamina
- Vitamina C: Acid ascorbeg
I è miga propriament vitamine, ma le pœl vesser metide istess ind qella sezion qé:
- B4: Adenina
- B7: Mioinositol
- B10: Acid para-amino-benzoic o PABA
- B11: Acid pteroil-eptaglutameg
Vitamine liposolubii[Modifega | modifica 'l sorgent]
I è le vitamine qe le se dissolv ind i solvents lipofii; 'me i lipids, le se assorb per diffusion passiva e come qe ge piax i ambients lipofii le pœl acumular-s ind l'organism, soratœt ind el fideg. Qest qé el pœl vesser positiv a levell de soravivenza, perqè anca se te le ciapet miga tœts i dé fa negot, però al istess temp i è qelle qe l'è plœ facil qe se 'n g'habes una quantità tossega, soratœt se sa dopera integrador de manera sconsiderada. I è vitamine domà per organism evolvids, perqè i è responsabile de orgegn importants fess, qe i è desvilupads domà in organism superior (vista, udit, oss). Le vitamine liposolubii plœ importante i è:
- Vitamina A: Retinol, retinal e quater carotenoids, intra i quai el B-caroten
- Vitamina D: Colecalciferol o D3, e ergocalciferol o D2
- Vitamina E: Tocoferoi e tocotrienoi
- Vitamina K: Filloqinon o K1 e menaqinon o K2
Antivitamine[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le antivitamine i è sostanza qe le g'ha una azion antagonista ins una specifega vitamina, e donca le sbassa la so biodisponibilità. Prexempe l'avidina l'è una proteina qe la se pœl catar ind i œv e qe la fa un ligam irreversibol cond la vitamina H, incé de miga podir assorbir-la. De tœte le manere, la avidina l'è termolabil, donca se se fa cœxer l'œv la perd la capacitaa de ligar la vitamina H.


text:
Timea Bacsinszky manchenta uschia da cuntanscher per l’emprima giada en sia carriera in final d’in turnier da Grand Slam. Gia avant dus onns aveva ella pers il mezfinal dal French Open.
Cun sia tactica offensiva ha Ostapenko battì la Svizra piz a cup. En il final frunta Jelena Ostapenko sin la victura dal duel Simona Haleb da la Rumenia encunter la Tscheca Karolina Pliskova.
Jelena Ostapenko frunta en il final sin la Rumena Simona Halep. Lezza ha gudagnà ses mezfinal cunter la Tschecha Karolina Pliskova cun 6:4, 3:6 e 6:3.
Tar ils umens cumbatta il venderdi Stan Wawrinka en il mezfinal encunter il Scot Andy Murray. En l’auter mezfinal vegni tar il duel tranter il Spagnol Rafael Nadal e l’Austriac Dominic Thiem.
RR novitads 18:00


text:
«Stimadas cumpognas, stimads cumpogns..» questas entschattas da pleds èn a nus tuts enconuschents. E quai principalmain da la politica sanestrà. Il pled cumpogn deriva dal pled latin cumpanis, e vul dir rumper e magliar cuminaivel paun.
Il moviment da lavurers e socialists ha alura prendì questa locuziun, pli probabel en la segunda part dal 19avel tschientaner, per numnar uschia lur camarats da cumbat.
Era la giuvna generaziun dovra il pled cumpogn
Silsuenter è quest pled s’etablì en la politica sanestra da l’entira Europa. Ed ozendi ha questa locuziun ina gronda valur simbolica e tradiziunala. Che vegn, tenor Jon Pult ch’è istoricher e deputà da la PS en il Cussegl Grond, anc adina duvrà en la partida. E quai na betg mo da la veglia generaziun.
RR actualitad 17:00


text:
Avant set onns han ils cusrins Roman Flepp da Mustér e Valentin Manhart da Walenstadt scuvrì l'app Instagram – ed han ord spir plaschair cumenzà a metter online las fotografias ch'els han fatg durant lur turas. Pass per pass han els gì adina dapli followers. Oz tutgan els cun lur bunamain 240'000 followers tar ils pli gronds influencers en Svizra. Ed uschia pon els oz er viver da lur plattafurma sin las medias socialas. Els gudognan raps durant lur turas cun far reclama p.ex. per ina destinaziun turistica u ina marca da vestgadira dad outdoor. Per els cleramain in job da siemi.
Cun lavurar cun differentas marcas e destinaziuns turisticas, han els constatà ch'i dat anc ina massa potenzial en la branscha. Uschia han ils dus students decidì da fundar lur atgna agentura. A maun da quella surprendan els ils profils da lur clients e fan ils posts per els u fan cussegliaziuns e workshops. Lur agentura na porscha betg be lavur ad els dus mabain er a trais ulteriurs collavuraturs.
Malgrà lur success èn Roman Flepp e Valentin Manhart era conscients dal fatg che la branscha da las medias socialas è enorm volatila. Betg mo perquai resta lur prioritad adina da far lur masters e d'avair en satg ina «dretga» furmaziun.


text:
Das musikalische Speed-Dating von SRF Virus machte Halt am BScene Festival in Basel. «8x15.» gastierte am 17. März 2017 im Rosstall der Kaserne Basel und lud zum Entdecken junger und interessanter Schweizer Bands ein. Jede dieser Band stand während je 15 Minuten auf der Bühne, um das Publikum mit ihrem Talent und ihrem Sound zu überzeugen.
SRF Virus
L'Arbre Bizarre
Loco Escrito
Long Tall Jefferson
Pablo Infernal
Pedestrians
Sandor
Sherry-ou
St.Augustine
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Tar il 3:1 ordaifer cunter il FC Sion ha YB mussà buna morala. Suenter ch’els han profità en la 22avla minuta d’in grond sbagl dal goli da Sion, ha Sion egualisà curt suenter la pausa. Ils Young Boys han pudì reagir, e sajettar dus ulteriurs gols en la 57avla ed en la 78avla minuta.
Avant aveva il FC Thun gudagnà cun 1:0 cunter il FC Vaduz, grazia ad in penalti dispitaivel. Ed encunter in mudest FC Son Gagl han ils Grasshoppers gudagnà ordaifer cun 2:0.
En la tabella maina il FC Basilea cun 5 puncts avantatg sin ils Grasshoppers. Sin plazza 3 èn da nov ils Young Boys cun in retard da gia 9 puncts.
RR Novitads 18:00


text:
Cun la dublegiaziun da la summa ils ultims 10 onns pajan ozendi Chantun e Confederaziun radund 122 milliuns francs a Grischunas e Grischuns per gidar a pajar las premias. Concret èsi 35'000 tegnairchasas che profiteschan da la reducziun individuala.
Raschuns datti pliras. Tranter autras il fatg che las premias da las assicuranzas da malsauns creschan mintg'onn. Ch'il Grischun paja il pli bler da tut ils chantuns en Svizra ha però era da far cun il fatg ch'inqual chantun che pajava auta summas ha midà sias leschas. Quai per avair sut controlla las expensas.
Il Grischun n'ha dapi passa 10 onns fatg naginas adattaziuns. Ch'il zenit saja plaunet cuntanschì cun sustegnair mintga terz Grischun, è era stà d'udir en la debatta da preventiv en il Cussegl grond.
Sin nivel svizzer 4,5 milliardas francs
En Svizra survegn ina quarta da la populaziun ina reducziun da las premias da la segirada da malsauns. A Confederaziun e chantuns ha quai custà 4,5 milliardas francs. Las differenzas da chantun a chantun èn grondas.
RR novitads 11:00


text:
Maryland
El Maryland a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 32.160 km² e una pupulaziun de 5.558.058 abitant.
A a l'è tacaa a nord a la Pennsylvania, a ovest e a süd a la Virginia e a la Virginia Ucidentala, a est al Delaware e a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Annapolis (35.838 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Baltimore (638.614 abitant), che l'è anca l'ünega cità cun püssee de 100.000 abitant.
Urganizaziun pulitigaModifega
El Maryland al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Maryland


text:
En il decurs dal temp da scola dettia practicamain en mintga classa in cas da mobing u ina dinamica en quella direcziun, di il manader dal Servetsch psicologic da scola dal Grischun, Georges Steffen. Mobing è in fenomen da gruppa, nua che l'unfrenda vegn mudregiada sur in temp pli lung e na po betg sa dustar. I n'è betg in conflict singular, mabain i capita regularmain, durant emnas, mais ubain er onns. Pli baud na saja betg explicitamain vegnì discurrì da mobing e la tematica è per part era vegnida bagatellisada. Dapi ils onns 90 vegnia guardà pli exact.
Ils delinquents u «mobers» sajan per gronda part uffants u giuvenils ch'hajan fatg l'experientscha che mudregiar haja in effect, ch'els cuntanschian insatge, ch'els possian per exempel rinforzar lur status. Cifras u statisticas tar mobing na datti naginas. Tar il Servetsch psicologic dal chantun Grischun hajan els mintg'onn enturn 200 annunzias.
Digitalisaziun e medias socialas
Cun il svilup digital e las medias socialas saja la dinamica da mobing sa midada cleramain, accentuescha Georges Steffen. In livel supplementar saja vegnì vitiers: tut sa derasia bler pli svelt ed ins possia strusch sa proteger. Las unfrendas vegnian er tutgadas a chasa, là nua ch'ins haja pli baud forsa gì in spazi schurmegià. Er sajan las retegnientschas da tentar insatgi en in chat u en la rait pli pitschnas che fatscha a fatscha.
Impurtant è ch'ils pertutgads san, nua ch'els survegnan agid e che las persunas d'instrucziun èn attentas, han in'ureglia averta, sa percorschan ed ageschan.


text:
Tut las ovras stattan sut l'ensaina «Seria e Variaziun». In titel che tuna sin l'emprima egliada probabel pulit simpel. E gist quai haja fascinà il directur artistic dal museum Stephan Kunz, che ha tschernì tut las ovras per l'exposiziun. Malgrà ch'il tema tuna simpel, saja el en realitad fitg varià. Mintg'artist e mintg'artista interpreteschia tut auter ina seria u ina variaziun – ed uschia vegnian ensemen ovras fitg interessantas. Ed er sch’i na saja betg adina evident, lavurian artistas ed artists fitg savens cun serias e variaziuns e sviluppeschian uschia vinavant lur temas ed ovras.
Perquai avessi dà anc massa autras ovras ch’avessan pudì chattar in plaz en l'exposiziun. Quai sajan uss simplamain las ivettas ch'il directur artistic ha tschernì. Per el saja fitg impurtant dad adina puspè fufragnar en la collecziun dal museum – ina collecziun da passa 9’000 tocs. Uschia possian ins adina puspè dar nova vita a la collecziun.