text:
Al Dialét Miranduléś l'è na varietà dialetàla d'l Emigliàṅ ch'la fà part dal grup linguìstic gal-itàlic. L'è anc, insém a tut chi àtar dialét emigliàṅ, la lìngua dla versiòṅ dla Wikipedia ch'a sî drē a léśar.
Dialét dla pruvìnsa ad Mòdna. Al Miranduléś 'l è in vérd
Pòst in du a s dascór al Miranduléś (in vérd)
Al s dascór in dal sircundàri ad La Miràndla, in dla basa mudnéśa a 'l cunfìṅ cun al Mantṿàṅ.
Tgnénd a mènt cal siggli chè, S=Sugèt, V=Vèrub, O=Ugèt (n=Nóm, p=Prunóm), al Miranduléś 'l è na lìngua ch'la dróa i custrùt chè 'd sóta:
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [Sn]Sp1VOn eśémpi: [Stévan] al magna al pui (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo)
- cun al prunóm ad sécónd livèl al pòst dal sugèt: [Sp2]Sp1VOn eśémpi: [Lò] al magna al pui (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo)
- cun al prunóm al pòst d'l ugèt: [Sn]Sp1OpV eśémpi: [Stévan] al al magna (itagliàṅ: [Stefano] lo mangia)
- cun i prunóm al pòst dal sugèt e d'l ugèt: [Sp2]Sp1OpV eśémpi: [Lò] al al magna (itagliàṅ: [Egli] lo mangia)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]Op1VSn eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da Stévan (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]Op1VSp2 eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da lò (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: VSp1[Sn]On eśémpi: magna'l [Stévan] al pui? (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo?)
- cun prunóm al pòst dal sugèt: VSp1[Sp2]On eśémpi: magna'l [lò] al pui? (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo?)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]V1Op1V2Sn eśémpi: [al pui] è'l magnâ da Stévan? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano?)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]V1Op1V2Sp2 eśémpi: [al pui] è'l magnâ da lò? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui?)
N.B. Al paròli fra parénteśi i èṅ facultatìvi.
Al sèt vucàli dal Miranduléś
Al Miranduleś, cuma al dialét fraréś e a difarensa dal mudnéś e dal mantṿàṅ, al dróa al sèt vucàli cumpàgn a 'l Itagliaṅ, faghénd però difarénsa fra curti e lunghi.
- [a] → Śgranfgnàr ([zgraŋ'fɲar] Graffiare) • (['albar] albero) àlbar
- [a:] → Dvintâ ([dviŋ'ta:] Diventato) • ([ma'ɲa:] mangiato) magnâ
- [e] → Védar (['vedar] Vedere) • (['sem] scemo) sém
- [e:] → Vēdar (['ve:dar] Vetro)
- [ɛ] → Uśèl ([u'zɛl] Uccello) • (['beŋ] bene) bèṅ
- [ɛ:] → Fêṅ (['fɛ:ŋ] Fieno)
- [i] → Pist (['pist] Ripieno) • ([iŋ'sem] insieme) insém
- [i:] → Pîṅ (['pi:ŋ] Pieno) • ([siŋ'ti:] sentito) sintî
- [o] → Rója (['roja] Scrofa)
- [o:] → Tṿajōł ([tvfa'jo:ɫ] Tovagliolo) • (['fōg] fuoco) fōg
- [ɔ] → Śnòć (['znɔʧ] Ginocchio) • (['ɔra] ombra) òra
- [ɔ:] → Pôc (['pɔ:k] Poco) •
- [u] → Sangiùt ([saŋ'ʤut] Singhiozzo) • (['ua] uva) ùa
- [u:] → Tgnû (['tɲu:] Tenuto) • ([kɲu'su:] conosciuto) cgnusû
I funéma in blù i gh pōl'n èsar sèmpar anc s'i n gh'àṅ minga 'l asènt in sìma a difarénsa ad quéi in rós. Par quéi in vérd invéci a dipénd da i caś.
Eśèmpi:
- cûl ['ku:l] (culo) → a t incûl [atiŋ'ku:l] (t'inculo) → inculàr [iŋku'lar] (inculare)
- pîṅ ['pi:ŋ] (pieno) → a 'l impinìs [aliɱpi'nis] (lo riempio) → impinìr [iɱpi'nir] (riempire)
Cuma p'r al fraréś pò, al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
- Mòdna (Modena) → Mudnéś (Modenese)
- Són (Sonno) → Sunèṅ (Sonnellino)
- Dènt (Dente) → Dintéra (Dentiera)
- Bicér (Bicchiere) → Bicirèṅ (Bicchierino)
- Ségn (Segno) → Sgnar (Segnare)
- Bulógna (Bologna) → Bulgnéś (Bolognese)
Al cunsunànti dal Miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d'l itagliàṅ foravìa p'r al fat ch'i n gh'aṅ briśa gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (scriti Z in itagliàṅ) e la fricàda [ʃ] (scrita SCI o SCE in itagliàṅ). Par cónt'r al Miranduléś al gh'à da piò al funéma [ɫ] (dit "dark L" cuma in d'l ingléś Peel [pʰiːɫ]).
- ALÒFUN • Al Miranduléś al tîṅ i funéma alòfun [c] [ɟ] ad [k] [g] cuma in itagliàṅ (i sarésan al C e G duri prima 'd I e E, cuma CHIOSCO e GHIOTTO). Al naśàli [ɱ] / [ŋ] invéci i n èṅ minga sōl di alòfun ad [m] / [n] cuma in itagliàṅ: in Miranduléś a gh'è ['an]=anno ma anc ['aŋ]=hanno, ['pan]=panno ma anc ['paŋ]=pane. Vlénd a gh sarés anc ['paɲ]=panni stesi ch'i sarésan i pan dastéś a 'l Sōl par scar-as.
- S • La S dal Miranduléś la pōl èsar sórda [s] (cuma in sał ['sa:ɫ] → sale) o sunòra [z] (cuma in śal ['zal] → giallo), a 'l inìsi, in mèś o a la fiṅ, sénsa dal règhli cuma in itagliàṅ. Eśèmpi: śéndar=genero, séndra=cenere, Śnar=Gennaio, snar=cenare, insgnàr=insegnare, inśgnàr-as=arrangiarsi, pès=pezzo, pèś=peggio.
- Z • Anc se in Miranduléś gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (ch'i sarésan scriti cun na Z in itagliàṅ) i n gh'èṅ briśa, quést al n vōl minga dir ch'a n sia mia pusìbil catàr pò òṅ tacâ a c'l àtar i funéma t+s (cuma in tsévad, insipido) o d+z (cuma in madśìna, medicina).
- N • Se dòp a gh'è na vucàla, la N l'è sèmpar l'alveulàra latìna [n] → naśàr (fiutare). Se dòp a gh'è na F/V, la N la dvénta la labardentàla [ɱ] → anvlùp (confezione). Se dòp a gh'è n'atra cunsunànta, la N la dvénta velàra [ŋ] → insfilsàr (infilare). Se prima a gh'è na G, la N la dvénta na cunsunànta palatàla [ɲ] → pugn (pugno). La N a fiṅ ad paròla la pōl èsar l'alveulàra latìna [n] → an (anno) o la velàra [ŋ] → aṅ (hanno). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ in sima a la N (ṅ) acsè a s capìs méj. Par dir-'n una, “I an scavśâ” (=Gli anni spezzati in itagliàn) 'l è dimóndi difarènt da “I aṅ scavśâ” (=Essi hanno spezzato in itagliàn).
- M • La M la ś lèś sèmpar [m] (lum → lume) ma in fiṅ ad paròla la pōl anc dvintàr la labar-dintàla [ɱ] (mujàṁ → mollica).
- L • Se prima a gh'è na G, la L la dvénta na cunsunànta palatàla [λ] → Sicìglia (Sicilia), in chi àtar caś la ś lèś [l] (laséna → ascella, vìgil → vigile). Soquànti vòlti in fiṅ ad paròla però la L la dvénta na cunsunànta velàra [ɫ] cuma in dla paròla ingléśa PEEL → finàł (finale). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar na stanga ad travèrs dla L (ł).
- V • La V la s prunùncia [v] (vèć=vecchio, prév=potrebbe) o [vf] (óṿ=uovo, nóṿ=nove/nuovo, viṿ=vivo, néṿ=neve, tṿaja=tovaglia, spurtìṿ=sportivo, Mantṿàṅ=Mantovano) a dipénd da i caś. P'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ ad sóta a la V (ṿ).
- B [b] → Butér ([bu'ter] Burro) butér
- -CH- [c] → Chiét (['cjet] Calmo) CH prima ad E o I
- -C/-CH [k] → Cuc/Cuch (['kuk] Cuculo) cuc • Rusc/Rusch (['rusk] Spazzatura)
- C [k] → Cgnusû ([kɲu'su:] Conosciuto) cgnusû tut al vòlti che dòp la C a gh'è na létra difarénta da I o E
- -Ć/-C’ [ʧ] → Cuć/Cuc’ (['kuʧ] Spinta) cuć • Musć/Musc’ (['musʧ] Muschio) musć
- CE [ʧ] → Bicér ([bi'ʧer] Bicchiere) bicér
- CI [ʧ] → Àcid (['aʧid] Acido) àcid
- SĆE [ʧ] → Masćèṅ ([mas'ʧeŋ] Maschietto) masćèṅ
- SĆI [ʧ] → Sćiùma (['sʧuma] Schiuma) sćiùma
- D [d] → Dur (['dur] Duro) dur
- F [f] → Fam (['fam] Fame) fam
- -GH- [ɟ] → Ghignóś ([ɟi'ɲoz] Antipatico) GH prima ad I
- -G/-GH [g] → Fōg/Fōgh (['fog] Fuoco) fōg
- G [g] → Gróp (['grop] Nodo) gróp
- -Ǵ/-G’ [ʤ] → Maǵ/Mag’ (['maʤ] Maggio) maǵ
- GE [ʤ] → Gèra (['ʤera] Ghiaia) gèra
- GI [ʤ] → Gir (['ʤir] Giro) gir
- I [j] → Biasàr ([bja'sar] Masticare) Dòp na cunsunànt, prima dna vucàla
- J [j] → Jutàr ([ju'tar] Aiutare) jutàr
- L [l] → Lat (['lat] Latte) lat
- -Ł [ɫ] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- GLI [λ] → Itàglia ([i'taλa] Italia) Itàglia
- M [m] → Mój (['moj] Bagnato) mój
- -M [m] → Fam (['fam] Fame) fam
- -Ṁ [ɱ] → Mujàṁ ([mu'jaɱ] Mollica)
- NF [ɱ] → Runfàr ([ruɱ'far] Russare)
- NV [ɱ] → Anvàr ([aɱ'var] Nevicare) anvàr
- NC [ŋ] → Incóra ([iŋ'kora] Ancora)
- NG [ŋ] → Ślungàr ([zluŋ'gar] Passare)
- NŚ [ŋ] → Manś (['maŋz] Manzo)
- NS [ŋ] → Insùni ([iŋ'suni] Sogno)
- NT [ŋ] → Mantṿàṅ ([maŋ'tvfaŋ] Mantovano)
- -Ṅ [ŋ] → Paṅ (['paŋ] pane) paṅ
- N [n] → Pan (['pan] panno) pan
- GN [ɲ] → Légn (['leɲ] legno) légn
- P [p] → Póm (['pom] mela) póm
- Q [k] → Quàtar (['kwatar] quattro) quàtar
- R [r] → Ram (['ram] rame/ramo) ram
- R [ɾ] → Miranduléś ([miɾaŋdu'lez] mirandolese) tut al vòlti che la R la s cata in mèś a dū vucàli
- S [s] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- Ś [z] → Śal (['zal] Giallo) śal
- T [t] → Téǵ (['teʤ] Tetto) téǵ
- U [w] → Guèra (['gwera] Guerra) guèra U àtuna prima ad vucàla
- V [v] → Vól (['vol] Volo) vól
- Ṿ [vf] → Viṿ (['vivf] Vivo)
In dal Miranduléś, cuma in itagliàṅ, i s càtan tri gènar 'd artìcui: determinatìṿ, indeterminatìṿ e partitìṿ ch'i tènan cònt dal gènar (masć e fémna) e dal nùmar (singulàr e pluràl).
'L artìcul determinatìṿ al s dróa, insém a 'l nóm ch'al gh stà davśèṅ, p'r indicàr un quèl ad definî.
- AL gat (m.s.)
- I gat (m.p.)
- LA gata (f.s.)
- AL gati (f.p.)
- ’L àśan (m.s.)
- GL’àśan (m.p.)
- L’aśna (f.s.)
- GL’aśni (f.p.)
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ, 'l artìcul indeterminatìṿ a s dróa sōl a 'l singulàr. A 'l pòst dal pluràl al và druâ 'l artìcul partitìṿ (di lìbar...) o 'l 'agetìṿ minga definî (soquànt lìbar...).
- UN gat (m.s.)
- NA gata (f.s.)
- ’N àśan (m.s.)
- N’aśna (f.s.)
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ e in francéś, 'l artìcul partitìṿ a s dróa p'r indicàr na part dal tut (singulàr) o 'n insém minga definî ad ròbi, da dū in sù (pluràl).
- A magn DAL paṅ (m.s.)
- A magn DLA mnèstra (f.s.)
- A véd DI gat (m.p.)
- A véd DAL gati (f.p.)
- A bév D’L òli (m.s.)
- A bév DL’àqua (f.s.)
- A véd DI àśan (m.p.)
- A véd DAGL’aśni (f.p.)
In Miranduléś in gènar 'l agetìṿ al vèṅ sèmpar dòp a 'l nóm a part quél pusesìṿ (al sò gat) e numeràl (i tri gat). I nóm e gl'agetìṿ masć i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in -I (prèmi, uràri, pòdi). I nóm e gl'agetìṿ fémni invéci i finìsan da spés p'r A (śuntàda in fónd) a part sòquànti paròli minga regulàri (la mòrt). I plurài, anc dal paròli furastéri, i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr, a part i finài L (m.s.) ch'i dvèntan I (un gòl/dū gòi, un vìgil/dū vìgii) e i finài A (f.s.) ch'i dvèntan I (na patàca/dū patàchi).
In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.
A difarénsa d'l itagliàṅ, in dua 'l agetìṿ pusesìṿ al dipénd sèmpar dla parsòna, dal gènar e dal nùmar, in Miranduléś a cònta sōl la parsòna, a part al pusesìṿ dal prima e secónda persòna pluràla in dua 'l agetìṿ p'r al fémni al cambia.
'L agetìṿ 'l è da spés cumpagnâ da 'l artìcul (Al mè gat 'l è rós) ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa (Mè pàdar, Tò śéndar, Sò fardèl, I nòstar genitōr, Al vòstri surèli, I lōr anvō).
'L agetìṿ minga definî a s dróa quànd a s dascór ad quèi, ad bèsti o ad parsòni sénsa indicàr-'n al nùmar precìś e al qualità. In Miranduléś al s dróa sèmpar a 'l pluràl a part gnanc un ch'al và sèmpar a 'l sigulàr.
Gl'agetìṿ interugatìṿ i sarvìsan par tacàr na dmanda e in Miranduléś in èṅ dū, che e quànt, druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm. I pōlan èsar mis in dmandi dirèti (Che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà? • Che animale tiene Elide in casa?) o minga dirèti (Dì-'m che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà. • Dimmi che animale tiene Elide in casa.). Quànd i agetìṿ ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ, i tōśan al nóm 'd agetìṿ eslamatìṿ ma a gh'è da tgnir a mènt che al che interugatìṿ in Miranduléś al dvénta ac.
I prunóm persunài i èṅ chi prunóm ch'i s métan a 'l pòst dla parsòna ch'la dascór, dla parsòna ch'la scólta o dla parsòna, dla bèstia o dal quèl ugèt dla discusiòṅ, sénsa dir-'n al nóm.
I càmbian a secónda dla parsòna, dal gènar e dla funsiòṅ, sugèt o cumplemènt. Qvist chè i gh'àṅ dū fórmi:
- fòrta o tònica;
- débula o àtuna.
Eśèmpi:
- [mè] a pić tè (io picchio te) = [mè] a t pić (io ti picchio)
- [lò] al vistìs lē (lui veste lei) = [lò] al la vistìs (lui la veste)
- [tè] at pètan mè (tu pettini me) = [tè] ta m pètan (tu mi pettini)
- [lē] la s cava śò (lei si sveste) [lit. lei ella si toglie giù]
- [nuàtar] a in magném luntéra (noi ne mangiamo volentieri)
- [lōr] i i cgnósan (essi li conoscono)
In Miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s'al sugèt al gh'è listés (Marco al magna → Marco mangia • al gat ’l è bèl → il gatto è bello) o prima di vérub minga persunài (a piōṿ → piove • a gh'è al Sōl → c'è il Sole • a gh'è da lauràr → bisogna lavorare).
Al prunóm sugèt facultatìṿ (ch'al s pōl mètar prima ad quél ubligatòri) 'l è fat a la stésa manéra dal cumplèment tònic.
La tèrsa parsóna pluràra, a difarénsa d'l itagliàṅ, la n càmbia mia a secónd dal gènar. S'a s vōl réndar ciàr s'al grup ad parsóni i èṅ di masć o dal fémni, a gh'è da métar prima ad lōr:
- chi - s'a s trata ad masć davśèṅ a chi dascór • chi lōr i ...
- lì - s'a s trata ad masć luntàṅ da chi dascór • lì lōr i ...
- che - s'a s trata ad fémni davśèṅ a chi dascór • che lōr i ...
- lé - s'a s trata ad fémni luntàṅ da chi dascór • lé lōr i ...
Dascórs cuntràri par chi atri parsóni pluràli: in itagliàṅ NOI e VOI i n càmbian mai a secónd dal gènar. In Miranduléś invéci a s dróa NUÀTRI e VUÀTRI s'al grup l'è fat sōl ad fémni.
S'a s vōl réndar ciàr al nùmar ad parsóni ch'i fànan part dal grup, a s pōl métar in mèś a i dū prunóm al nùmar ad gint:
- nuàtar tri a dascurém da spés ad dóni;
- vuàtri dū a pasàv dimóndi tèmp da la paruchéra;
- lōr quàtar i èṅ pîṅ ad sćiòcli a i pē.
In Miranduléś i prunóm dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar), a difarénsa d'l itagliàṅ, i èṅ fat in na manéra difarènta da gl'agetìṿ dimustratìṿ ma i dróan listés gl'avèrub ad puśisiòṅ. I ènan dū al manéri ad prununciàr chi punóm lè a 'l inìsi, [kw] o [kv], quésta chè l'è quéla più vècia e l'è drē a dascumparìr dal tut.
Al Miranduléś al dróa nóṿ prepuśisiòṅ cuma 'l itagliàṅ ma, prima dal paròli ch'i tàcan par vucàla, i pōlan patìr l'eliśiòṅ, na ròba ch'la n sucéd briśa in dla léngua ad Dante.
Eśèmpi:
- La surèla ad Jàcum l'è puta (La sorella di Giacomo è nubile)
- Al 15 ’d Agóst a sa stà a cà da lauràr (Il 15 di Agosto si sta a casa da lavorare)
- A vag a Mantṿa a tōr dal sis (Vado a Mantova a prendere del letame liquido)
- Da in du daśvèṅ-al chi lò? (Da dove viene costui?)
- Al becamòrt 'l è in cēśa a mét'r a pòst la casa (Il becchino è in chiesa a sistemare il feretro)
- A végn cun la Cinsia (Vengo con Cinzia)
- At pó cuntàr su nuàtar (Puoi contare su di noi)
- A sòṅ andâ in banca par tiràr via tut i mè bèsi (Sono andato in banca per prelevare tutti i miei soldi)
- P'r avér cuntâ na bala a sòṅ finî in parśòṅ (Per avere raccontato una bugia sono finito in prigione)
- Tra dū an a finìs ad pagàr al mutṿo dla cà (Tra due anni finirò di pagare il mutuo della casa)
- Cuśa sarnìs-at fra 'l óṿ e la balòta? (Cosa scegli fra l'uovo e il tuorlo?)
Nòti:
- Al prepuśisiòṅ tra e fra i èṅ cumpàgni, pròpria cuma in itagliàṅ;
- In Miranduléś, a difarénsa d'l itagliàṅ, p'r indicàr un pòst ch'a gh'è da pasàr par rivàr da n'atra banda, a n s dróa minga la prepuśisiòṅ DA ma PAR, cuma in francéś (A sòṅ gnû dèntar par la fnèstra → Je suis venu par la fenêtre → Sono entrato dalla finestra);
- Stés quèl anc quànd a gh'è da dascrìvar la parsòna ch'la fà patìr n'asiòṅ a 'l sugèt dla fraś, anca chè a gh vōl PAR e minga DA (A m fag purtàr par Stēvan → Mi faccio accompagnare da Stefano).
I vérub in Miranduléś i s cògnugan par parsòna (1ª, 2ª o 3ª) e par nùmar (singulàr o pluràl) dal sugèt, par tèmp (preśènt, pasâ, futùr), par manéra (indicatìṿ, cungiuntìṿ, cundisiunàl, imperatìṿ, infinî, gerùndi e partisìpi) e dal vòlti par gènar (masć o femni) dal sugèt o d'l ugèt. A difarénsa d'l Itagliàṅ, un prunóm persùnal almànc a gh vōl sèmpar (a s pōl śuntàr prima anc al nóm o un secónd prunóm). In dal dmandi, al prunóm 'l è mis dòp dal vérub, cuma in Francéś.
Tri i èṅ al cugnugasiòṅ di vérub (-àr, -ar e -ìr).
I tèmp i pōl'n èsar baś o cumpòst, qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri (cugnugâ par parsòna, nùmar e manéra) e pò al partisìpi pasâ dal vérub.
- Al vérub auśiliàri 'l è èsar p'r i vérub minga tranśitìṿ o in dal fórmi pasìvi o riflesìvi;
- Al vérub auśiliàri 'l è avér in di àtar caś (sèmpar quànd al vérub 'l è tranśitìṿ).
Al cungnugasiòṅ di vérub in Miranduléś i èṅ tri:
- -àr → naśàr (it. annusare);
- -ar → nàsar (it. nascere);
- -ìr → finìr (it. finire).
A gh'è pò di vérub ch'i finìsan in -ér: savér (it. sapere), psér (it. potere), vlér (it. volere) e àtar incóra (tōr → prendere) ch'i n èṅ briśa regulàr.
Al gh'à dū tèmp e al n vōl mai al prunóm:
- preśènt;
- pasâ, fat miténd insém 'l infinî preśènt d'l auśiliàri e pò al partisìpi pasâ dal vérub (ÈSAR STÂ a cà sua 'l è un bèl quèl • AVÉR CGNUSÛ la fam al t à insgnâ a star a 'l mónd).
'L infinî al pōl èsar druâ in na manéra sustantivàda par dar un giudìsi in sal vérub (LÈŚAR 'l è bèl) o par dar di órdan ad n far minga quèl (Minga MAGNÀR!).
'L indicatìṿ al s dróa quànd a gh'è da dascórar ad fat e quèi ugetìṿ. Al gh'à tri tèmp baś:
- preśènt, druâ quànt un quèl al sucéd mént'r a s dascór (A magn un póm → Mangio una mela) o anc p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir ma prévìst (Fra déś an a vag in pensiòṅ → Fra dieci anni vado in pensione);
- imparfèt, druâ quànd un quèl 'l è bèla sucès in 'd là da 'l tèmp (A magnàva un pèrśag → Mangiavo una pesca);
- futùr, druâ p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir, anc sénsa savér quànd (A magnarò na brugna → Mangerò una prugna).
Al Passato remoto d'l Itagliàṅ al n gh'è mia.
Chi tri tèmp baś lè i pōlan pò dar vita a di tèmp cumpòst druànd 'l auśiliàri cugnugâ insém a 'l partisìpi pasâ:
- pasâ pròsim (preśènt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è péna sucès (A-j-ò magnâ na sréśa → Ho mangiato una ciliegia)
- trapasâ pròsim (imparfèt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è sucès da dimóndi tèmp (A iva magnâ na mugnàga → Avevo mangiato un'albicocca)
- futùr anteriōr (futùr+p.p.), druâ p'r indicàr un fat incóra da far ch'al darà vita a 'n àtar quèl (Quànd a 'rò magnâ, a dasparéć → Quando avrò mangiato, sparecchierò, lit. Quando avrò mangiato, sparecchio).
PREŚÈNT (Presente)
A riguàrd dal dmandi a gh'è da far soquànti cunsiderasiòṅ:
- In dal primi parsòni a gh'è da śuntàr na J eufónica fra 'l vérub e 'l prunóm (A), pròpria cum a sucéd in Francéś cun la T dla tèrsa parsòna (Que reste-t-il de nos amours?);
- In dal tèrsi parsòni dal primi dū cugnugasiòṅ i s dróan sōl al raìś di vérub prima di prunóm (AL/LA/I) e minga al deśinénsi;
- La secónda parsòna pluràla la vōl al prunóm ubligatòri V dòp al vérub;
- In di vérub dla 3ª cugnugasiòṅ, la deśinénsa dla tèrsa parsòna pluràla la sa scurta, pasànd da -ìsan a -ìs.
Òcio a 'l difarénsi:
- I vérub dal primi dū parsòni singulàri (eś. A t magn e At magn) i s dìśan sèmpar a la stésa manéra ([at maɲ]) ma i vōlan dir dū quèi difarènt (Ti mangio • Mangi);
- I vérub dal tèrsi parsòni, quànd a s fà na dmanda (eś. Magn-al?, Magn-la? e Magn-i? → [egli] Mangia?, [ella] Mangia? e [essi] Mangiano?), i èṅ cumpagn a i imperatìṿ cun al cumplemènt ugèt śuntâ in fónd (eś. Magn-al!, Magn-la! e Magn-i! → Mangialo!, Mangiala! e Mangiali!). 'L ùnic quèl ch'a càmbia 'l è l'intunasiòṅ.
Dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatìṿ, a part durmìr, sintìr e soquànt àtar ch'i s cògnugan in na manéra difarénta, cum a s pōl védar in dla tabèla chè 'd sóta.
Cugnugànd i vérub a gh'è sèmpar da tgnir a mènt che in Miranduléś al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
Par via dal cambi ad vucàla, la fraś "a m piàś inculàr" la pōl vlér dir dū quèi difarènt: "mi piace incollare" (da còla cun la "o" ch'la s arbàsa ad tòṅ parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla) ma anc "mi piace inculare" da cûl cun la "u" lunga ch'la dvènta curta parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla).
I vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ minga incuatìṿ i s cògnugan cuma quéi dla 2ª cugnugasiòṅ.
Chè 'd sōvar a gh'è na lista di vérub minga regulàr più impurtànt.
- Al vérub AVÉR in tabèla 'l è in dla sò fórma 'd auśiliàri. In Miranduléś, p'r avér-al in dla sò fórma ad vérub nurmàl, a gh'è da śuntàr-ag prima 'l avérub GH’ (A gh'ò → Io ho, At gh'à → Tu hai, ...) ch'al sarév al CI d'l Itagliàṅ;
- Al vérub DOVERE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub AVÉR e pò la prepuśiòṅ DA, cuma in Ingléś (A gh'ò da scapàr via → I have to escape → Devo fuggire);
- Al vérub AMARE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub VLÉR e pò BÈṄ (A t vój bèṅ → Ti voglio bene → Ti amo);
IMPARFÈT (Imperfetto)
In d'l Imparfèt dla prima parsòna pluràla, in dal dmandi, a n gh vōl mai al prunóm ubligatòri, acsè cum a sucéd ad sòlit par la secónda parsòna pluràla.
FUTÙR (Futuro Semplice)
Al futùr di vérub in Miranduléś al s fà cumpagn a 'l Francéś: a s tōś al vérub AVÉR a 'l preśènt e pò a 'l s śònta a 'l vérub da cugnugàr a 'l infinî.
PASÂ PRÒSIM (Passato Prossimo)
Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.
I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.
In dla tabèla chè 'd sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal Miranduléś, cun la tradusiòṅ in Itagliàṅ. Se anc quàla lè la gh'à dèntar un vérub sintagmàtic, 'l è scrit in blù.
In Miranduléś, a difarénsa d'l Itagliàn, a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch'i sìan tacàdi l'una cun cl'atra. A sucéd anc quànd l'ultma sìlaba dna paròla la gh'à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l'è misa in custlét cun na paròla ch'la taca par vucàla.
Eśèmpi:
- La òra → L'òra • La ombra → L'ombra
- Al armàri → 'L armàri • Lo armadio → L'armadio
- Na anma → N'anma • Una anima → un'anima
- Un amìg → 'N amìg • Un amico
- Quìndas an → Quìnd'ś an • Quindici anni
- I s dìsfan in maṅ → I s dìsf'n in maṅ • Si sciolgono in mano
- I vànan a cà → I van'n a cà • Vanno a casa
- I méśdan in bisàca → I méśd'n in bisàca • Rovistano in tasca
- A sòṅ incóra a al uśdàl → A sòṅ incór' a 'l uśdàl • Sono ancora a l'ospedale
- I śgrànfgnan i bèsi ad nascòst → I śgrànfgn'n i bèsi ad nascòst ['zgraŋfɳn i bɛsi] (!) • Si fregano i soldi di nascosto
- I vēdar i èṅ śbragâ → I vēd'r i èṅ śbragâ • I vetri sono rotti
- Se a is savû che la gata e i gatèṅ che i éran in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ → S'a is savû ch'la gata e i gatèṅ ch'i ér'n in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ • Se avessi saputo che la gatta e i gattini che erano nella stalla erano tuoi, non li avrei annegati
- A al prim tùran la Mattek-Sands la pésca incóra la Vinci → A 'l prim tùran la Mattek-Sands la pésc' incóra la Vinci ['pesk iŋ'kora] • Al primo turno la Mattek-Sands trova ancora la Vinci
L'eliśiòṅ la s cat' anc in di àtar dialét emigliàṅ.
In dal fraśi interugatìvi al sugèt a s mét sèmpar dòp a 'l vèrub. Eśémpi: Diś-al dal cavulàdi? (Dice delle fesserie?, lett. Dice egli delle cavolate?) - Fà'l a mōd? (Si comporta bene?, lett. Fa egli a modo?) - Tîṅ-at al Milan? (Tifi il Milan?, lett. Tieni tu il Milan?) - Sî'v vò ch'a vindî di stras? (Siete voi che vendete degli stracci?/E' lei che vende degli stracci? - in miranduléś a n s dà minga dal "lei" ma dal vò in ségn ad rispèt) - Gh'ò-j-a da dar-'g-i? (Devo darglieli?, lett. C'ho io da dare gli li?) - Gh i ò-j-a da dar-ag? (Devo darglieli?, forma alternativa rispetto alla precedente, lett. Ci li ho io da dare gli?). "J" 'l è un sòṅ eufònic ch'a s dróa prima ad "A" (IO/NOI) in dal fórmi interugatìvi.
Sol in dal mod imperativ al suget a n s met minga. Eśempi: Tin t in a ment ch'at gh'ha da murir! (Ricordati che devi morire!, lett. Tieni ti in mente che tu c'hai da morire!).
Al formi negativi i s fanan mitend N prima dal verb e la parola MINGA dopa al verb. Eśempi: A n voj minga ch'at dascor (non voglio che parli, lett. io non voglio mica che tu parli). Al post ad MINGA a s pol druar anc MIA o BRIŚA (ch'i en i sò sinonim) o di atar averb cun acesioṅ negativa/rafursativa (GNANC, MAI, GNINT, ...).
'L imperativ negativ a s fa mitend MINGA/MIA/BRIŚA e pò al verb. Eśempi: Minga magnar! Briśa durmir! Mia far 'l aśan!
Al miranduleś 'l è uniform a basta in tuta la basa mudneśa ma a gh'è un pò ad varianti:
- I diminutiv i gh'anan la forma IN/INA o EṄ/INA (es. putin/putina - puteṅ/putina)
- 'L articul da druar in di plurai dal paroli feminili 'l è LI/AL (es. li galini/al galini)
- In sert caś, śunta facultativa dal sufis -AṄ in di verb ad la tersa parsona plurala (es. I gh'aṅ ragioṅ/I gh'anaṅ ragioṅ - I pol cambiar/I polaṅ cambiar - I vól sempar tut/I vólaṅ sempar tut). Ma par Esar e Magnar a gh'è na forma sola (eṅ/magnaṅ).
Al cumplemènt ad cumpagnìa 'l è druâ a la manéra latìna, a secónd ch'al faga riferimènt a di prunóm o diretamènt a di nóm ad parsòni (o dal bèsti).
Invéci prima di nóm a ś dróa sèmpar cun ch'l è rivâ a nuàtar dal latìn cum.
Eśèmpi: A vag a 'l mar cun la Cìnsia e a m fag purtàr par Stēvan (Vado al mare con Cinzia e mi faccio portare da Stefano).
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 238
A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: "Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador".
Al re, fin alora ch'l'era staa acsì tard e pigr, cumè s'al s'fuss dasdaa dal son, prinsipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che asprament al vendiché, al dvinté un persecutor grandissim 'd tut quei che contra l'unor dla curona i cumitess qualcosa d'alora in avanti.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 290-291
A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: "Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù".
Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.
ibidem, pagg. 292-293
A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: "Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata". Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: "Sgnor" la diss "an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali".
Al re, ch'infin alora l'era staa un imbambii, un vis 'd ricota, a pars ch'al s'desdass da un'insonia, e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora, la qual l'abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli, al s'mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che, da cal giorn andand inans, i 's fossan azzardaa 'd far del bricunadi incontr'a l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 296-297


c: text/html

text:
Anniversari
L'Anniversari (anca "compleann" o "compleàmus") l'è 'l dì de l'ann che l'è nassuda 'na persona. L'è tradizion in d'on poo de paes fà di dolz e di regai per l'anniversari e de organizzà 'na festa.
In di different religion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cristianesim[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu la Gesa l'è a favor del compleann, ma i primm cristian la vedeven 'me vergott de pagan e de festeggià no. I primm a festeggià, in del medioev, hinn staa i nobij, insemma al pussee important onomastegh.
Testimoni de Geova[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I testimoni, che se ispiren al cristianesim pussee primitiv, festeggen no perchè la veden 'me festa pagana.
Ebraism[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I giudee festeggen, ma mia tucc i rabbì hinn d'accordi. In la Bibbia ebraica, l'è citaa domà in occasion de l'anniversari del Faraon.
Islam[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Islam l'è dividuu in su la celebrazion de l'anniversari: Se gh'è di mussulman, soratutt in Europa che festeggen, in di Stat Islamegh l'è mia spantegaa, perchè l'è mia vista 'me 'na tradizion islamega.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tl sistem de trasport ntegrà de Südtirol se defrenziea la chertes de viac nsci:
- chertes de viac a tarifa chilometrica (cherta scëmpla, cherta valor, Südtirol Pass y EuregioFamilyPass Südtirol);
- chertes de viac a tëmp (Südtirol Pass abo+, Südtirol Pass 65+);
- chertes de viac debant.
Duta la chertes de viac muessa unì cunvalidedes y chël per uni trata. La cunvalidazion vën fata canche n scumëncia l viac:
- per la chertes de viac a tëmp y per chëles debant iel de bujën la cunvalidazion per l cuntrol dla validità y l relevamënt dl numer di viagiadëures. L ne muessa nia unì dat sëura la destinazion;
- sun la linies de trasport, cun na trassa mé tla medema zona tarifera, ne iel nia de bujën de dé sëura la destinazion;
-
per la chertes de viac a tarifa chilometrica y per la linies de trasport che passa tres de plu zones tariferes iel da dé sëura la destinazion:
- per la chertes de viac a tarifa chilometrica cun tecnologia a vëta manietica muessen, canche n scumëncia l viac, dé sëura la destinazion;
-
per la chertes de viac a tarifa chilometrica, cun tecnologia contactless muessel unì fat l "check in" canche n zapa sun l mesun de trasport, ntan che la fermeda de destinazion vën data sëura canche n zapa tl mesun o tres l "check out" dan jì ora.
Sce la fermeda de destinazion ne vën nia data sëura, vëniel ratà la tarifa che curespuend a duta la trassa dl mesun de trasport. Tl cajo dla ferata curespuend chësta tarifa ala trassa Mals - Sanciana, ora che ti caji che l sistem tecnologich ie bon de recostruì i detai dl viac fat.
Per ti alesiré ai utënc l’adurvanza di servijes dl trasport publich iel puscibl cumpré sun la corieres extraurbanes chertes de viac scëmples, chertes valor y chertes dl dì per roda.


text:
Ghisalba
Ghisalba l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la rià dèl Sère e a Ghisalba la rià (o da Ghisalba la part) la strada Francesca.
El g'ha 'na popolasiù de 6 175 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 10,2 km² e 'na densità de popolasiù de 605 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 170 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Calsinàt (BG), Caernàch, Cològn, Martinènch, Mürnìgh e Örgnà.
Evulusiù demogràfega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ghisalba l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cussagliaziun
Perchè spargnar energia?
I da divers motivs, chi discuorren per spargnar energia.
Quia ils plü importants:
- Mincha comsüm d’energia es collià cun üna chargia da l’ambiaint; chi chi spargna energia, presta üna contribuziun ad ün meglder ambiaint.
- Eir scha’ls predschs d’energia d’hoz sun relativs bass, po gnir spargnà raps cun dovrar damain energia.
- Il spargnar energia es eir üna contribuziun a la sgürezza dal furnimaint d’energia. Plü efficiaint cha l’energia vain consümada, plü pitschna es la dependenza da l’exteriur.
- Dafatta per ouvras d’electricità po esser il sustegn da masüras per spargnar energia radschunaivel. Investiziuns pon gnir spostadas o daffa evitadas.
Il consüm d’energia suot controlla ? - Dumandai a nus !
Il spargnar energia cumainza cul savair sur dal agen consüm. Bleras ouvras mettan apparats da masüraziun d’energia a disposiziun. Cun quels po gnir masürà il consüm electric dals singuls apparats d’economia. Il persunal da las ouvras electricas sta eir per infuormaziuns e tips per spargnar energia a disposiziun. Ils instrumaints da masüraziun registreschan eir tuottas grondezzas in connex cul consüm d’energia, nempe: forza, tensiun, prestaziun. Quai tuot fich favuraivel, grazcha als mezs d’EED.


text:
Cös
Cös (nom ufizial in talian: Cosio Valtellino) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 5 498 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 23,9 km² e ona densità de 230 ab./km².
A l’è tacaa a Bema, Scerscin, Mantel, Murbegn, Resüra, Rugul e Trauna.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cös l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Noss mund da professiuns: quai tschertgain nus
Noss mund è probablamain in dals pli multifars insumma. Perquai tschertgain nus talents e collavuraturas e collavuraturs engaschads da las pli differentas gruppas professiunalas. Plinavant scolain nus sezs talents e purschain plazzas d'emprendissadi per l'entrada en la professiun.
Schurnalissem – TV, radio ed online
"Radio Rumantsch", "Telesguard", "Minisguard", “Cuntrasts” u Battaporta? Tar RTR datti diversas funcziuns publicisticas en differentas redacziuns. Sco schurnalista u schurnalist elavurais Vus infurmaziuns tar artitgels online, furmas radiofonicas u material da video; vus retschertgais e publitgais ils temas en la furma adattada. Vus raquintais istorgias u declerais curt e concis schabetgs cumplitgads che fatschentan il mund. Vus essas di per di vid la funtauna da l’infurmaziun, essas en gir sco reporter u reportra. Sco producenta u producent essas Vus responsabel per l’emissiun dal di u per la concepziun da l’emissiun.
Sco moderatura u moderatur dais Vus la vusch e/u la fatscha a l’emissiun. Vus essas in talent da communitgar e n’avais naginas retegnientschas da numnar directamain las chaussas. Vus moderais en il studio u al lieu, la gronda part capita quai live.
RTR porscha fitg bunas pussaivladads da scolaziun per giuvnas e giuvens cun interess e talent schurnalistic.
Ils profils professiunals principals tar RTR èn
- redacturA (TV, radio, online)
- moderatorA (TV, radio)
- producentA (TV, radio, online)
- video-schurnalistA (TV, online)
- redacturA social media
- redacturA musica
- redacturA regiunalA (TV, radio, online)
Tecnica ed informatica
En ina chasa da media audiovisuala datti ina massa tecnica. Ina pitschna squadra cun savida fitg specifica garantescha mintga di - per part ensemen cun ils collegas da la SRG SSR - ch'il Radio Rumantsch va sur l'emettur, che las emissiuns da televisiun vegnan emessas ord il studio a Cuira, che tut ils computers e las raits funcziunan, ch'ils studios regiunals èn equipadas endretg etc
Ils champs da lavur principals en la partiziun tecnica dad RTR èn
- producziun tv / video
- producziun radio / audio
- informatica
- engineering
- webmastering
Support ed administraziun
Collavuraturas e collavuraturs motivads ed engaschads èn la premissa per products audiovisuals d'auta qualitad. Quai pretenda da mintgin e mintgina in engaschi cun grond entusiassem era en ils champs da lavur dal support e da l'administraziun.
In ambient modern ed innovativ promova in schurnalissem d'auta qualitad. Per che quel possia sa sviluppar, planisain ed administrain nus l'interpresa RTR.
Ils champs da lavur principals dals servetschs da support e da l’administraziun èn
- marketing, communicaziun, relaziuns publicas
- finanzas, controlling
- human resources, scolaziun e furmaziun
Praticum e stage
Praticum e stage schurnalistic
RTR porscha bunas pussaivladads da scolaziun per giuvnas e giuvens cun interess e talent schurnalistic. Els han la pussaivladad d’absolver durant max. 6 mais in praticum schurnalistic e da far suenter in stage cun frequentar la scola al MAZ (2 onns).
Dapli davart in stage schurnalistic chattais Vus qua.
Cundiziuns per in praticum u stage
- vegliadetgna min. 18 onns
- emprendissadi, matura gimnasiala u professiunala, studi u scolaziun equivalenta
- bunas enconuschientschas d’in idiom rumantsch, d’avantatg experientscha schurnalistica
- participaziun ad in ‘lavuratori far medias’ tar RTR
- lavurar a temp cumplain
- flexibilitad areguard il temp da lavur (fins d’emna, dis da festa).
Praticum e stage tecnic
RTR porscha pussaivladads da scolaziun per giuvnas e giuvens cun interess e talent en il sectur audio/video. Quellas persunas han la pussaivladad d'absolver durant max. 6 mais in praticum tecnic e suenter tenor cunvegna in stage accumpogna d'ina scola superiura durant 2 onns.
Dapli davart l'emprendissadi sco commerziant chattais Vus qua.
Cundiziuns
per in praticum:
- vegliadetgna min. 19 onns
- emprendissadi tecnic sche pussaivel cun matura professiunala u scolaziun ni savida equivalenta e d’avantatg cun experientscha da lavur
- bunas enconuschientschas d’in idiom rumantsch
- lavurar a temp cumplain
- flexibilitad areguard il temp da lavur (fins d’emna, firads)
per in stage:
- avair fatg in praticum tecnic en chasa RTR
- contract da stage tar RTR
- disposiziun d'admissiun d’ina scola (TTS, ffton, SAE)
- lavurar a temp cumplain e flexibilitad areguard il temp da lavur (fins d’emna, firads)
Lavuratori FAR MEDIAS
Lavuratori FAR MEDIAS
Il lavuratori dat a persunas che vulan far in praticum u che s'interessan per ina plazza la pussaivladad d'emprender a conuscher la chasa RTR. La finamira è da far ina contribuziun per radio u in film per multimedia, da sclerir dumondas persunalas e da sa recumandar sco futurA collavuraturA.
Dapli davart il Lavuratori FAR MEDIAS chattais Vus qua.
Cundiziuns
- vegliadetgna almain 18 onns
- min. 4 / max. 8 participantas e participants
- il lavuratori far medias è gratuit
- annunzia giavischada fin il pli tard duas emnas avant il lavuratori
Uffants/giuvenils e medias
Uffants/giuvenils e medias
RTR avra las portas ad uffants e giuvenils. Cun diversas purschidas pon uffants e giuvenils (da 6 enfin 18 onns) guardar davos las culissas d’ina chasa da medias.
Dapli chattais Vus qua.
Purschidas per uffants
- Guidas atras la chasa
- Di dal Futur
- Scriver è cool
- Pass da vacanzas
- FIUTSCHER 2018
- Fufragnadi schurnalissem - emprendissadi da prova
- Fufragnadi mercantil / informatica - emprendissadi da prova
Emprendissadis e fufragnadi
Commerzianta/commerziant
Durant l'emprendissadi da commerzi che dura 3 onns lavuran las emprendistas ed ils emprendists en tut las partiziuns administrativas da RTR. Sper la lavur pratica en fatschenta visitan ellas ed els dus dis l'emna la scola a Cuira ubain a Glion.
Dapli davart l'emprendissadi sco commerziant chattais Vus qua.
Survista
- Durada: 3 onns
- Profil: E ubain M (cun matura professiunala)
- Branscha: servetschs ed administraziun
- Scola professiunala: scola d'economia Cuira, il link avra en ina nova fanestra ubain Center da formaziun Surselva, il link avra en ina nova fanestra
- Lieu da lavur: Cuira
- Diplom da finiziun: attestat federal da qualificaziun sco «commerzianta/commerziant AFQ» (Kauffrau/Kaufmann EFZ)
Informaticra/informaticher
Informaticras ed informatichers cun attest federal da qualificaziun (AFQ) realiseschan, installeschan, examineschan e tgiran soluziuns d’informatica. RTR porscha l’emprendissadi en il sectur “tecnica da sistems”.
Dapli davart l’emprendissadi sco informaticra/informaticher chattais Vus qua.
Fufragnadi – emprendissadi da prova
Fufragnadi - l'emprendissadi da prova. Ina purschida per futurAs emprendistAs u collavuraturAs.
Dapli davart fufragnadis ed emprendissadis da prova chattais Vus qua.
Pretensiuns per in fufragnadi
- bunas enconuschientschas d’in idiom rumantsch en scrit ed a bucca
- per il fufragnadi mercantil u informatica: a partir da la 2. classa dal stgalim superiur
- per il fufragnadi schurnalistic u tecnic: absolvì ina furmaziun professiunala u ina scola media e sche pussaivel experientscha da lavur
- durada: 1 fin max. 5 dis


text:
Ils 2 milliuns dapli ch'il chantun Grischun survegn, sajan d’engraziar a la buna dinamica dals chantuns donaturs, uschè hai num da la vart dal departament da finanzas dal chantun Grischun. La summa calculada, saja quella ch’ins haja spetgà ed uschia saja il chantun Grischun fitg stabil. Il chantun Grischun survegn cun 270 milliuns francs radund 2 milliuns dapli che quest onn.
Turitg paja dapli e Berna survegn damain
Il chantuns donaturs sco Turitg, Zug e Genevra pajan l'auter onn dapli a la gulivaziun da finanzas che quest onn. Tut en tut munta la summa da gulivaziun a 5,2 milliardas francs. Il pli bler paja Turitg cun bunamain 490 milliuns francs . Per abitant il pli bler paja il chantun Zug.
Il chantun che survegn ils pli blers daners ord la gulivaziun resta Berna cun 1,2 milliardas francs. Ils chantuns pon ussa prender posiziun tar las cifras publitgadas e suenter poi anc dar midadas.
RR novitads 11:00


text:
La cumbinaziun da Bansko è ida a fin cun la victoria dal campiun mundial. Il Franzos Alexis Pinturault ha gudagnà la cursa. Pinturault ha gudagnà 68 tschientavels avant l'Austriac Marcel Hirscher. Quai munta per il Franzos sia 22avla victoria en la cuppa mundiala, l'otgavel en la cumbinaziun.
Mauro Caviezel n'ha betg dumagnà da nizzegiar ses avantatg da 6 tschientavels or dal super-G a Bansko en Bulgaria. El è crudà enavos suenter il slalom sin plazza sis, cun 1,17 secundas retard. Cun Loïc Meillard sco 10avel, ha in segund Svizzer dumagnà en ils top 10.
Emprim suenter il super-G
Il Grischun, Mauro Caviezel ha gì in avantatg da 6 tschientavels sin l'Austriac Vincent Kriechmayr e 16 tschientavels sin il Franzos Alexis Pinturault. Segund meglier Svizzer è medemamain stà in Grischun: Stefan Rogentin è stà sin plazza 9. Gino Caviezel è stà 16avel e Marco Odermatt 18avel.
RR novitads 11:00


text:
Laternas da ravas
- Venderdi, 10.11.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 10.11.2017, 11:15, RTR
Usits datti blers tar nus en il Grischun. In forsa main usità, è quel ch'ils uffants van cun laternas fatgas ord ravas atras il vitg e chantan lura chanzuns sco, «Räbeliechtli, Räbeliechtli, wo gasch hii?». Danunder vegn propi quest usit?
La laterna da ravas ha sias ragischs lunsch enavos, en il temp medieval. In temp, cura ch'i na deva anc betg tartuffels tar nus – che quels eran anc lunsch davent, vi en l'America. Enstagl dals tartuffels magliava la glieud lura anc savens ravas, «Rüben» ni eba «Räbe» per tudestg svizzer.
E sco quai ch'i vegn detg, hajan las dunnas ed ils uffants dals purs schon lura taglià ord las ravas laternas. Quai per ch'ellas sclereschian ad els la via en il vitg, cura ch'i gievan a messa per engraziar per la racolta. Las ravas vegnivan dal reminent racoltadas sco davos avant l'enviern.
Cumbinà per part cun il di da Son Martin
En tschertas vischnancas vegn quest usit da laternas da ravas gest cumbinà cun il di da Son Martin, ils 11 da november – era là datti l'usit da far in til da laternas, dentant betg exnum cun laternas da ravas. I dat dentant era differentas vischnancas che fan quests tils da laternas da ravas mintgamai la segunda fin d'emna da november. Il til da laternas da ravas cun uffants che chantan chanzuns, quest usit è pir documentà dapi il 20avel tschientaner.
Explainer: Halloween, la festa che tegn ils consuments per il...
1:58 min, Nouvo RTR dals 22.10.2017


text:
Indrez tecnic gie – sviament na16.05.2019
DA HANS HUONDER / ANR
La regenza ei promta d’examinar pusseivladads per migliurar la segirtad dalla via
cantunala denter Sumvitg e Mustér. La necessitad ei dada, surtut pil temps cun bia neiv. Ina
pussei vladad ei d’endrizzar in sistem automatic da siglientar lavinas ella Val Lumpegna. In auter
ina survigilonza da radar per la Val S. Placi. Negina pusseivladad vesa la regenza il mument per in project da sviament pil vitg da Mustér. In tal ha deputau Clemens Berther proponiu en si’incumbensa alla regenza. Tenor la regenza existan il mument biars giavischs per sviar il traffic da transit ord il territori habitau, aschia ch’ei ha num tschentar prioritads. La Via sursilvana denter Sumvitg e Mu stér sto adina puspei vegnir serrada pervia dil prighel da lavinas. Cheutras ein las vischnauncas da Mustér, Medel e Tujetsch allura isoladas, surtut era il mument ch’in scamond da carrar pertucca era la lingia dalla Viafier retica.
Il fevrer ha deputau Clemens Berther inoltrau alla regenza in’incumbensa concernent ina migliur dalla segirtad sil tschancun dalla via cantunala denter Sumvitg e Mustér. Il motiv: Igl unviern ei la via adina puspei serrada pervia dil prighel da lavinas, surtut pervia digl intschess dalla Val Lumpegna e dalla Val S. Placi. Ferton ch’ei dat ella Val Lumpegna gia in indrez d’alarm en cass ch’ina lavina vegn en moviment exista in tal sistem buc ella Val S. Placi. Aschia sa ei capitar che la via sto vegnir serrada per entginas uras entochen entirs dis, sco igl ei era stau il cass igl unviern vargau. Per part ei lu era la viafier pertuccada da quellas mesiras. Pertuccadas ein lu denter 5000 e 15 000 persunas sisum la Surselva. Sin fundament da quella situaziun ha Clemens Berther suttamess igl unviern vargau pliras damondas alla regenza: Da sclarir la pusseivladad d’installar indrezs automatics da siglientar lavinas ella Val Lumpegna e d’endrizzar in sistem da survigilonza cun agid da radar ella Val S. Placi. Plinavon ch’in eventual sviament pil vitg da Mustér vegni planisaus, aschia ch’il prighel da lavinas per quel egl intschess dalla Val S. Placi sappi vegnir reducius sin in minimum. En quei connex propona el in tunnel sco sviament.
Problems ein enconuschents
La regenza ei cunscienta dall’impurtonza dalla Via sursilvana H19 per l’avertura dalla Surselva – en special per las vischnauncas dalla regiun Sursassiala – sco era dils pass dall’Alpsu e dil Lucmagn. Dapi igl onn 2013 ei il tschancun denter Sumvitg e Mustér staus serraus en tut 45
uras. Parallelmein sper l’incumbensa da Berther sustegnan era las vischnauncas da Tujetsch, Mustér, Medel, Trun e Sumvitg explicitamein l’examinaziun da mesiras architectonicas per migliurar la situaziun dalla segirtad. En sia risposta sin l’incumbensa communichescha la regenza
ch’ella seigi promta da sclarir las pusseivladads per indrezs fixs per siglientar lavinas ella Val Lumpegna. Cun quei savess la segirtad vegnir migliurada leu vinavon suenter ch’ei exista ella val gia in indrez d’alarm ton pil traffic individual sco per la viafier. Medemamein ei la regenza promta da schar sclarir semegliontas mesiras per la Val S. Placi. Quellas duein vegnir coordinadas culs sclariments per la Val Lumpegna. Indrezs automatics per siglientar lavinas existan dil reminent gia en differents loghens dil cantun Grischun.
Tschentar prioritads
Per buca fetg realistics vesa la regenza il mument il project per in sviament dil vitg da Mustér, denter auter sco tunnel. El Grischun detti ei il mument numerus projects gronds per descargar il territori habitau dil traffic da transit. Culs mieds che stettien a disposiziun stoppi igl uffeci da construcziun bassa garantir en emprema lingia il manteniment dil menaschi dallas vias. Plinavon prender mesiras per mantener la substanzia architectonica dall’infrastructura pil traffic. Ina tiarza prioritad hagi l’adattaziun dall’infrastructura existenta al standard da norma hodiern per exempel concernent la segirtad dil traffic ni arisguard la capacitad. Cun tals mieds ei la via denter Rabius e Sumvitg ni denter la punt da Lumpegna e Mustér vegnida sanada e currigida ils davos onns. Tenor la regenza vegn ei era elavurau il mument projects pils tschancuns Cuas entochen la punt Lumpegna ni la colligiaziun d’Andiast entochen Tavanasa. Ils mieds finanzials restonts vegnan impundi en projects gronds, per exempel sviaments. Tenor las directivas dalla regenza duei vegnir realisau en quei connex mo in project per ina construcziun nova il medem mument. Sco projects successurs dil sviament da Silvaplauna ch’ei vegnius aviarts la stad 2018 vegnan giudicai sco prioritars en special ils sviaments da La Punt, S. Maria en Val Müstair sco era Susch. Ultra da quei ein ulteriurs projects d’adattaziun gronds en elavuraziun. El rom dils mieds finanzials disponibels pon – ord veta dalla regenza – ulteriurs sviaments da vitgs vegnir projectai e realisai ils proxims onns quei mument ch’ils ulteriurs projects gia instradai ein avanzai. Per quei motiv ha in project per in sviament da Mustér – denter auter cun la ponderaziun da realisar in tunnel en quei connex – negina prioritad il mument.


text:
Vitis vinifera
La Vitis vinifera (en Bresà: icc; in insübrich: vid) , l'è 'na piànta lignùza rampicànte che quan che se la làsa crèser lìbera la pöl rià enfìna a 30 méter, ma che, modelàda de la mà de l'òm, a pudàla töcc i agn, la rèsta pesèna col portamènt d'en arbùsto d'en méter de altèsa. El sò fröt l'è l'ùa, l'è bù de maià e l'è la matéria prìma par fà 'l vì.
Descrisiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El trónc el g'ha 'n andamènt töt storzegnàt, el g'ha 'na scórsa rüvida e che se destàca a lìste longitüdinài. I ram zùegn, ciamàcc madér, i è fesìbii e i g'ha come 'n gnòc ai gróp endóche ve fò le fòie che i è grànde, palmàde e con dei lòbi bèi gròs, a ólte i è apò capetàde. De l'ótra bànda del gróp, ve fò 'l cavreöl (o barbìs) che quan che 'l tróa vergót de tacàs el se 'nturciùla sö e 'l vé dür.
Tìpi de böcc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La icc la g'ha tré tìpi de böcc:
El böt principàl, l'è chèl che böta piö de spès e l'è fat de trè böcc: primàre, segondàre e tersiàre.
El böt prónto (o böt anticipàt), l'è 'n böt che 'l pöl bötà endèla stèsa stagiù del böt principàl e isé fa pàrter en böt prìma del tép. El pöl fà sö dele gràte de ùa ma la sarès de qualità stràsa.
El böt scundìt, el böta apéna 'n cundisiù estréme compàgn de 'na fertilizasiù gréa e con tat azòto o quan che se pùda tròp. De chèsti böcc part dele casàde vigurùze che g'ha 'n caràter vegetatìf, cioè, che 'l da quàze mài fröcc e se 'l la fà i è 'n gran stràs.
Hàbitat[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par che la sàpes uriginària de l'Asia del sudòvest, aisebé che 'n natüra se tróes spontànea 'na sórt (V.vinifera subsp. sylvestris (C. C. Gmelin) Hegi) che la crès del cèntro al sudèst de l'Europa. Al dé d'encö la icc l'è cultiàda e sfrötàda en töcc i paés de clìma temperàt.
Oservasiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cultiàda zamò de l'antichità, l'òm l'è riàt a caàn en gran nömer de varietà. Quan che söl fenéser del sècol XIX le tràpe europèe i è stàde sterminàde de la filosera (Viteus vitifolii), en pölès che 'l atàca le raìs, gh'è stat fat rià spéci americàne rezistènte. S'è riàt isé a 'nserì le sórcc de Vitis vinifera sùra dele raìs de icc americàne.
La 'mportànsa econòmica d ela icc, l'è straurdinària: l'ùa l'è 'na fröta de le piö apresàde, piéna de nütrimèncc e de vitamìna C. Ma la 'mportànsa piö grànda l'è per vìa del fat che se oté 'l vì, e töcc i sò derivàcc: àlcol, zét, ecc. I métodi de cultiasiù de la icc i è dientàcc 'na disciplìna vera e pròpia: l'enologìa.


text:
Müsega trance
La Trance a l'è un gener de müsega eletroniga nassüü in dij prim agn '90 cunt un temp intra 130 e 155 bpm (anca se la pö rivà a 170 bpm). Tüta la cansun l'è fada sü inturna a una melodia principala de sintetisadur e una cassa in 4/4. De solit un toch trance al gh'ha questa strütüra:
- intrudüssiun
- cressita del ritmu
- climax -> se sent la meludia principala
- fin
La Trance la se pö pensà cume una cumbinassiun de ambient, techno e house. La gh'hann daa el nòm Trance perchè 'sta müsega la duvaria purtà quij che sculten in d'un stat mental de trance.
I dj püssé cugnussüü a hinn: Armin van Buuren, Paul Van Dyk, Ferry Corsten, Tiësto,...


text:
Calvignasch
Calvignasch o anca Calgnasch (Calvignasco in Italian) a l'é on comun de la provincia milanesa con 1029 abitant.
El confina con la Provincia de Pavia, perchè a l'è tacaa al comun de Casoraa (Casorate Primo).
El paes el gh'ha anca dò frazion, ciamaa Bettora e Pont. L'è traversaa del Navili Paves e del Navili de Bereguard.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Calvignasch l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Porlezza
Porlezza (inscì anca in Italian; Portus Lætitiæ in Latin) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 4 890 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 18,7 km² e ona densità de 261 ab./km².
Duranta el Medioev la soa gesa de San Vittor l'è stada voeuna di 57 piev che formaven la Diòcesi de Milan.
Geografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Porlezza la se troeuva in sul Lagh de Lugan. Oltra al center principal, fann part del comun de Porlezza i frazion de Tavord, Begna, Agria e Cima.
El paes l'è situaa in l'estremità nòrd-est del lagh.
A pòcch chilòmeter del paes, in direzion de Menagg, pòden vess vist el Lagh del Pian e l'òrrid de Còrred e, in direzion de la Val d'Intelv, i gròtt de Rescia, ricch de stalattitt e stalagmitt, e l'òrrid de Osten.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Porlezza l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cun ‹L’Indian grischun› ha Gion Antoni Bühler (1825–1897) tschentà in monument a l’istorgia e cultura da sia vischnanca nativa Domat. E la segunda mesadad da la novella tematisescha l’emigraziun sur mar ch’era tuttavia anc actuala dal temp ch’il text è cumparì (1890).
En connex cun Endre
‹En connex cun Endre› raquinta la vita d’in fugitiv ungarais. Quel era arrivà il 1956 en Svizra suenter che l’insurrecziun dal pievel era vegnida abattida. Il purtret da Toni Berther cuvra l’entira epoca da la Guerra fraida – da la fin da la Segunda Guerra mundiala fin la vieuta dal 1989/90.


text:
Sandiás l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense. El gh'ha 1 307 abitant (dato del ginee 2015[1]) e ona superfis de 52,83 km² per ona densità de popolazion de 25 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32077.
A Merca l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 2 021 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 50,99 km² per ona densità de popolazion de 40 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32047.A Peroxa
A Peroxa l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 2 038 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 54,52 km² per ona densità de popolazion de 37 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32059.A Rúa
A Rúa l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 4 595 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 35,91 km² per ona densità de popolazion de 128 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32072.A Teixeira
A Teixeira l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 378 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 27,64 km² per ona densità de popolazion de 14 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32080.Allariz
Allariz l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 6 049 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 85,96 km² per ona densità de popolazion de 70 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32001.Amoeiro
Amoeiro l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 2 245 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 39,68 km² per ona densità de popolazion de 57 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32002.Barbadás
Barbadás l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 10 463 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 30,24 km² per ona densità de popolazion de 346 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32008.Beade
Beade l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 451 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 6,40 km² per ona densità de popolazion de 70 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32010.Cortegada
Cortegada l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 1 184 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 26,88 km² per ona densità de popolazion de 44 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32027.Laza
Laza l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 1 424 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 215,91 km² per ona densità de popolazion de 7 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32039.Manzaneda
Manzaneda l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 975 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 114,59 km² per ona densità de popolazion de 9 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32044.Monterrei
Monterrei l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 2 758 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 119,11 km² per ona densità de popolazion de 23 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32050.Ourense
Ourense l'è ona cittaa spagnoeula de la comunitaa autonoma de la Galizzia. L'è la capital de la provincia omonima.
La gh'ha 106 231 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 84,55 km² per ona densità de popolazion de 1 256 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32054.Padrenda
Padrenda l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 1 912 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 57,04 km² per ona densità de popolazion de 34 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32056.Trasmiras
Trasmiras l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 1 410 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 56,74 km² per ona densità de popolazion de 25 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32082.Vilamarín
Vilamarín l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 2 026 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 56,09 km² per ona densità de popolazion de 36 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32087.Vilar de Santos
Vilar de Santos l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 894 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 20,70 km² per ona densità de popolazion de 43 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32090.Xinzo de Limia
Xinzo de Limia l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 10 043 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 132,67 km² per ona densità de popolazion de 76 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32032.Xunqueira de Ambía
Xunqueira de Ambía l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha 1 498 abitant (dato del ginee 2015) e ona superfis de 60,21 km² per ona densità de popolazion de 25 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 32036.
This page is based on a Wikipedia article written by authors
(here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.


text:
Segui anche il nostro blog!!
potrai trovare qualche input interessante come questo:
"Nella casa del Padre mio vi sono molte dimore"
dove è la tua casa?
Per info
340 4118323 oppure scrivi a
info@lalumderoisc.it
www.lalumderoisc.it
Immacolato di Maria.
DNA - GUST DE LA LUM video Val Badia
Grazie a Nicola per il video dei tre giorni in Val Badia,
CHE BEL!
E in anteprima l'articolo che verrà pubblicato sulla Usc di Ladins...
Ence chest an l’é stat n bon “Gust de la Lum”!
Fenesc con sodesfazion da man de chi che à endrezà e de chi che à tout part la terza edizion del projet de animazion da d’istà per i joegn de le mesane e di prumes egn de le scole aute de Fascia.
Seron sù per la terza outa nosc Gust de Lum, ence chest an con n bilanz segur deldut pojitif amò en crescer respet a chi passé. Ai béleche 40 joegn partezipanc da duta Fascia scric ite per l’istà 2012 ge aon proponet n muion de scomenzadive che à portà legreza, devertiment e speron ence valch ensegnament. L’idea de la sociazion Fassalux l’era chela de realisar n percors de scontrade e atività che podesse ge dar l met ai joegn de madurar valch pensier su la marevea del corp e de dute soe potenzialità; sun coche sie na machina che va polito, ma che cogn esser rencurada e vardada via, percheche la posse semper star ben. Emben te le sie setemane dai 23 de messal ai 31 de aost, l’é stat portà dant dì per dì n program che à tout ite man a man aspec che revardaa part desferente de l’organism uman, dal ciaf ai pìe. Ti prumes dis dediché a l’ureia, aon fat anter l’auter Body percussion, bal Schuhplatter, flashmob, na scontrada con na persona sorda; dintornvìa l’eie aon descoret e proà coche podessa esser na vita zenza veder, sion jic a sbarar ja Pardac tel nef poligon (n zenter deldut nef, segur da proar per i pascioné) e a osservar da sera le steile e l’univers zenza fin col canocial fora San Valentin - Gummer. Fora per la terza setemana aon rejonà de cher e de cervel: aon podù sezionar e studiar l daìte da n vedel co l’aiut de la dotora Jenny Deluca, che la ne à didà a entener miec le funzion di òrghegn e far jir l cervel te nosce Olimpiadi del pensier, fate de domane de cultura e de jeghes de logica. Rejonar de cher con joegn no l’é semper sorì, ma no l’é nia de più enteressant de far doi ciacole sui prumes amores e de proar a se dar valch consei su co i viver fosc a na vida miora e più bela. L’é stat i averc dis di polmogn e de la respirazion, chi più sfadiousc di muscoi, chi più encolorii de la pel: aon podù, de gra a l’intervent de n muie persone che ne à didà, viver de bele giornade no demò passan l temp, ma vardan de emparar e crescer. No l’é mencià le grignade, i sgherc, le gran smoade te l’aga freida, le gite stroz per l Trentin e sa mont te anter la neif e l crep, i pré e i bosć. Aon nodà, coret, tegnù l fià, pedalà, mateà, cojinà, lavà jù, ensema. Sion stac ence trei dis vin Badìa te n camping, per cognoscer miec che che l’é da l’autra man del Sela e capir che no sion i soi a aer la fortuna de viver te posć da encant e che en ùltima anter Ladins se rua a se entener dalvers enceben che se rejone no deldut l medemo idiom.
Rué junsom al terzo “Gust de la Lum” ben segur cognon ge dir n gran detalpai a duc chi che ne à didà e sostegnù: jent, sociazion e firme. N rengraziament soraldut a duc i Comuns de Fascia che per l terzo an i ne à dat l met de proponer n projet che no podessa jir inant zenza finanziamenc publiches. Amò n gran detalpai ai cater animatores, che se à dat jù con gaissa e pascion percheche l Gust de chest istà l podesse esser dalbon ensaorì coscì coche l’é stat: al veteran Thomas, al general Matteo, a la doucia Vanessa e a la prezisa Simonetta. L più gran detalpai a le familie, che ge à dat fiduzia al projet e che ne à emprestà si fies per tante giornade de bel star adum.
Scomenza endò la scola e rua l’uton, ma ti momenc mìngol snigolé e freic podaron ge pissar ai bie dis passé ensema e segur recordan l “gnignignigni”, le not de bozole passade te tenda, i viajes te coriera, l jech dai pugnes e i tenc amisc cognosciui, podaron semper se far na bela grignada, de chele de Gust!
FIGLI DEL SACRO CUORE DI GESU'
EVENTO IMPORTANTE
11.06.2017
PRIMI VOTI PRONUNCIATI DA GLORIA MEDEI
PER ENTRARE NELLA COMUNITA' DEI CONSACRATI
FIGLI E FIGLIE DEL SACRO CUORE DI GESU'.
Il suo nuovo nome è Gloria, Gioia della Croce
Comunicare, esprimere, trasmettere... noi siamo pronti e voi?
Passa a trovarci nel nuovo negozio di Soraga!
Scopri anche tu il piccolo mondo di Light and Joy!
Per le tue vacanze in Val di Fassa:
www.fassaaparte.it


text:
Tar la planisaziun da las localitads da biros da la Scola spezialisada superiura da la Svizra sidorientala ibW han ins quintà cun radund 22 plazzas da lavur per 25 collavuraturs. Uss lavuran però dubel uschia blers collavuraturs en ils biros. La situaziun na correspunda perquai betg pli a las directivas dal Secretariat da stadi (Seco) per l'economia e sto vegnir renovà.
La renovaziun vegn sustegnida cun in credit dad 1'445'000 francs e duai vegnir exequida durant las vacanzas da stad.
RR novitads 10:00


text:
Rassa
Rassa (inscì anca in Piemuntes e Italian; Ratsa in Walser) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 72 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 43,4 km² e ona densità de popolaziun de 2 ab./km².
El paes el se tröva in de l'alta Valsesia e 'l cunfina sia cun la Val d'Aosta (cumün de Gaby e Gressoney-Saint-Jean) sia cun la Pruvincia de Biela (cumün de Andurn, Pecinengh, Selv e Tavijan). L'è traversaa dai riaa Grunda e Sorba, che dan el nom a dò vai che scumincen a munt del paes. In de la Val Grunda a nassen la Val Sassulenda e la Val de Vasnera, che la mena a Campartögn e a laVal Artogna.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rassa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Traverc dl’azienda RAS per i ani 2014 – 2017 :
- Ampliamënt dla ufierta dla televijion digitela-terestra DVB-t cun programs a definizion auta HD tres l’adurvanza dl standard de trasmiscion nuef DVB-T2. Delidamënt dl Canal 59 per i servijes de telefonia mubila (LTE) cun cunverscion sun n canal che ie mo da determiné dal Ministere per la Comunicazions.
- Ampliamënt dla rë radio digitela DAB y passaje al standard de trasmiscion DAB+. Determinazion de n plann de destudeda per l UKW/FM.
- Ampliamënt y putenziamënt di cunliamënc de puent radio per la trasmiscion y l barat transnaziunel di programs.
- Realisazion de proiec inter-regiunei y transnaziunei tl ciamp dla tecnologies radiotelevijives y dla vëta lergia.
- Ampliamënt y sustenimënt dla nfrastrutures per la vëta lergia y dla strutures per la telefonia mubila sun ncëria dla Jonta provinziela – nce tl cheder di programs de sustëni europeics. Sperimentazion y mpëni de standarc de trasmiscion nueves ti ciamps dla telefonia fissa, purtabla y mubila.
- Gestion dla rë de fibra otica PoP ti chemuns dl Südtirol y cuntlujion d’acurdanzes per l’adurvanza dla strutures de fibra otica dla provinzia da pert de
- Costruzion de nfrastrutures per servijes de radiotelevijion publics, servijes provinziei de comunicazion radio y nce per emitëntes privates y operadëures de telefonia mubila sun ncëria dla Jonta provinziela.
- Esecuzion de servijes (sciche p.ej. proietazions, consulënzes y servijes-carrier) per terzi.
- Svilup y putenziamënt dla cooperazion cun i ënc de radiotelevijion publics ORF, ZDF, SRG, ARD, RAI, cun l’autoriteies, l Ministere per la Comunicazions y la emitëntes privates.
- Partezipazion a cumiscions defrëntes (sciche p.ej. ala cumiscion provinziela per la nfrastrutures, al cumité de coordinamënt per la vëta lergia, ala Cumiscion paritetica Provinzia autonoma-RAI, ala Grupa de lëur RAS-RAI) y renfurzamënt dla sinergies cun la strutures provinzieles y cun i ënc radiotelevijifs.
- Defujion de servijes de nfurmazion tl nteres provinziel (comunicazions dla Prutezion Zevila, trasmiscion de dac, webcams y nsci inant).
- Renuvamënt y miuramënt dla presënza internet per na nfurmazion plu asvelta y defrenzieda dla populazion dl Südtirol.
- Manutenzion dla rë de trasmiscion y dla nfrastrutures dla RAS.
- Adatamënt dl organich dla RAS ai bujëns nueves.
- Compra dla frabica dla RAS.
La radiotelevijion se à mudà dassënn pervia di svilups tecnologics che ie unic a s’l dé. Ti ultimi ani àn pudù usservé na multiplicazion dla plataformes de defujion y dla tecnologies, sciche p.ej. la radiotelevijion digitela, la televijion tl internet, l video on demand y la radiotelevijion mubila. Nce i njins de rezezion se à mudà defin pervia di bujëns nueves di utënc.
Scebën che l vën for svilupà tecnologies nueves resta la televijion y l radio purempò i mesuns de comunicazion che arjonj cun nfurmazions gran pertes dla populazion.
L ie na ncëria culturela dla RAS de trasmëter tl Südtirol i programs tudësc-ladins de emitëntes publiches da oradecà. La RAS dejëuj chësta ncëria tres na curidura terestra cun programs dai raions culturei de rujeneda tudëscia y ladina. La curidura ie ncuei dl 99,6 %.
Acioche la RAS posse ademplië a si ncëria iel de bujën de n’asseniazion anuela segureda. Mé nsci iel puscibl fé na planificazion tecnica a tëmp lonch.
La rë de trasmiscion dla RAS ie metuda adum da ntëur n 1.000 aparac de trasmiscion, sparpaniei ora sun 120 lueges. L patrimone ie de n 65 milions d’euro. Chësc patrimone de valor ie da mantenì tres na cura y manutenzion costanta.
Tl ciamp dla televijion terestra DVB-t avanea i bujëns de na for miëura cualità dla imajes nce pervia dla televijions for miëures y majeres. La RAS amplierà perchël la defujion di programs HD, uel dì a ressoluzion auta, nce se nuzan dl standard de trasmiscionn nuef DVB-T2.
Nce la defujion dl radio digitel DAB dëssa unì purteda inant. Cun la compra de mo plu njins de trasmiscion possa i programs radio atuei unì trasmetui a na maniera mo plu capilera.
La RAS à ti ultimi ani metù su na rë de puenc radio digitela per l trasport de programs ala pustazions de rezetrasmiscion prinzipeles y per l barat de programs danter l Nord- y l Südtirol. Ti ani che vën dëssa chësc man man unì amplià a na moda da pudëi arjonjer duta la pustazions prinzipeles nluegedes tla valedes.
La pustazions de rezetrasmiscion dla RAS vën oradechël nce adurvedes dala RAI y dala emitëntes privates, dai operadëures de telefonia mubila y da servijes de radiocomunicazion mpurtantes dl Stat y dla Provinzia (sciche p.ej. Carabinieri, Polizai, Prutezion Zevila, Zentrela operativa provinziela, Crëusc Blancia, Studafuech y Judacrëp). Nce i servijes internet a vëta lergia, ativei ultimamënter, vën trasmetui tres la pustazions de rezetrasmiscion dla RAS. Sun chësta pustazions dla RAS iel tl mumënt plu che 920 aparac trasmitënc de radiotelevijion y plu che 450 aparac per servijes radio de nteres public.
Chësta pustazions d’adurvanza n cumenanza, che ie nluegedes n gran pert dedora dai raions nridlei, à oradechël l vantaje de ne pesé no massa sun l ambient y la cuntreda.
Sun la basa de duc chisc vantajes y aldò dl plann provinziel per la nfrastrutures de comunicazion realiserà la RAS nce ti ani che vën pustazions de rezetrasmiscion n cumenanza sun ncëria dla Jonta provinziela.
Tl ciamp dla telecomunicazions purterà la RAS inant sun ncëria dla Jonta provinziela l ampliamënt de nfrastrutures per la vëta lergia tl Südtirol. Tres cuncorsc a livel europeich y proiec che vën nce sustenìi da mesuns finanziei dla UE dëssa dantaldut i raions periferics dla provinzia avëi azes al barat for plu asvelt de nfurmazions. La RAS njinierà ite y meterà a jì ti chemuns dl Südtirol i cunliamënc de fibra otica (PoP) y la amplierà la trates de fibra otica per l cunliamënt dla frabiches publiches y dla pustazions de rezetrasmiscion plu mpurtantes. La RAS stlujerà oradechël nce ju y aministrerà l’acurdanzes per la nuzeda dla nfrastrutures per la vëta lergia da pert de terzi.
Duc chisc proiec se damanda na culaburazion strënta cun la repartizions dla Provinzia defrëntes, l’autoriteies, i chemuns, i ministeres y i ënc radiotelevijifs defrënc tla Talia y oradecà.
Davia che chisc proiec reverda na gran pert dla populazion iel de bujëns de n lëur costant de relazions publiches.
Pra la RAS lëurel personal scialdi cualificà che muessa se ajurné for inant. L vën nce fat ativiteies de consulënza per istituzions sciche ufizies provinziei, ministeres, servijes de nteres publich, per operadëures de telefonia mubila y per privac. La RAS ie oradechël cumëmber de cumiscions tecniches defrëntes, dla Cumiscion provinziela per la nfrastrutures de comunicazion, y la pieta consulënza per grupes de lëur defrëntes dl Ministere per la Comunicazions.
L ademplimënt de duc i duvieres istituzionei y de njonta se damanda n adatamënt costant dl organich y dla sënta dla RAS ai bujëns nueves sciche nce na dotazion finanziela dl’azienda.


text:
Il chantun Grischun sa participescha sco chantun ospitant a la Fête des Vignerons. La Fête des Vignerons è ina festa da viticulturs cun lunga tradiziun ed ina da las grondas festas popularas en la Svizra romanda. Possessurs da vignas s'inscuntran e premieschan publicamain lur megliers vins.
La proxima festa ha lieu dals 18 da fanadur fin ils 11 d'avust 2019. Ils organisaturs spetgan cun mintgamai 20'000 aspectaturs per las 20 represchentaziuns ch'èn preschentadas dad acturs. E cun 40'000 persunas al di che visitan la festa da citad libra. Cun la participaziun profitescha il Grischun da pudair sa preschentar sia diversitad culturala e linguistica sco er sias cuntradas multifaras durant ils dis chantunals.
Patrimoni cultural
Dapi il december 2016 fa ella part dal patrimoni cultural immaterial da la UNESCO.
RR novitads 09:00


text:
cuntegn
Surselva
-
Trun: Suprastanza sto surlavurar sboz per lescha da parcar
A Trun chaschuna ina nova lescha da parcar discussiuns. Cun 7 encunter 4 vuschs ha il cussegl da vischnanca decis da betg entrar en la fatschenta e da refusar quella a la suprastanza communala, scriva l'agentura da novitads rumantscha.
Il matg da l'onn passà aveva ina cumissiun predeliberanta survegnì l'incumbensa d'elavurar in sboz per l'urden da parcar. Quel ha la suprastanza ussa suttamess al cussegl da vischnanca. A Trun datti bain radund 80 parcadis publics. I n'exista però nagin concept da parcar.
RR novitads 12:00


text:
Ils da Surrein sez avevan decidì avant bunamain 30 onns da desister d'ina tala illuminaziun. Surrein è uschia daventà in unicum en il Grischun - il sulet vitg senza glisch per lung da las vias. Venderdi saira è vegnì preschentà ad els l'illuminaziun intelligenta.
Quai ch'ins ha vis èn set glischs davent da l'entrada dal vitg fin vi sin il plaz avant baselgia ed in tschancun dal vitg viaden. Glischs ch'èn l'emprim mument simplamain glischs. Igl è dentant, sco quai che Rico Kramer da la firma ESAVE di, in'illuminaziun intelligenta che duai vegnir montada a Surrein. Las glischs en colliadas ina cun l'autra e mintga glisch per sasezza lavura cun sensurs che tschiffan mintga moviment. Il moviment vegn registrà e dà vinavant, uschia che las glischs reageschan curt avant ch'ina persuna u in auto s’avischina.
45 glischs per illuminar il vitg
L'illuminaziun intelligenta è er ina dumonda dals custs. Mintga 40 meters duai vegnir montà ina glisch. Quai munta ch'i vegn a dar var 45 glischs per illuminar il vitg da Surrein. Il gerà da vias Giusep Bearth discurra da custs da radund 130'000 francs per las glischs e 50'000 francs custs da stgavament, quels sajan favuraivels perquai che l’entira illuminaziun vegnia fatga en connex cun la sanaziun da la via atras il vitg, di Bearth.
Las lavurs da sanar la via entschaivan la primavaira 2016, fini è tut ensemen cun l'illuminaziun l'onn 2017, sch'ils da Surrein dian gea. Sper la dumonda da credit nua ch'els pon dir na, pon els era anc far recurs cura ch'i va da reparter ils custs sin il perimeter.


text:
Bregan
Bregan (nom ufizial in italian: Bregano) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 855 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,3 km² e 'na densità de 372 ab./km².
El paes el se troeuva in sü i spond del Lagh de Monaa e l'è tacaa ai comun de Bardell, Biandrònn, Malzess e Travedone Monaa.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Bregan l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Matteo Berrettini
Matteo Berrettini (Róma, 12 ad Mars dal 1996, a s lèś [matˈtɛːo berret'tini] in Itagliàṅ) 'l è 'n tenìsta itagliàṅ. Al dróa 'l bras dèst'r e 'l tira 'l arvèrs a dū maṅ. Al śōga sèmpar c'n un brét in cô prilâ a 'l indrē mént'r i sò cōlp più fòrt i èṅ al servìsi e 'l drit.
Berrettini 'l è élt 1,94 mét'r e 'l péśa 86 chilo. Al gh'à 'n fradèl tenìsta anc lò, Jacopo, e 'l sò scutmàj 'l è “Picchio” (Pić).
In dla sò caréra 'l à vins un turnèo ATP 250, dū turnèo Challenger e dū Futures, rivànd a ès'r al nùmar stanta-sinc dal mónd al 16 ad Luj dal 2018.
Caréra
Matteo al dvènta 'n tenìsta prufesiunìsta in dal 2014 ma in dal 2016 'l è custrét a farmàr-as p'r un brut infurtùni a 'l śnòć sinìstar. In Nuvémbar a Brésa 'l è bòṅ ad bàtar 'l spagnōl Tommy Robredo, èx nùmar sinc dal mónd, ma in finàł al céd a Luca Vanni par 7-5 0-6 3-6.
In dal 2017 al tōś part a 'l turnèo Master Mila 'd Róma par via dna carta salvàdga ma 'l pèrd a 'l prim tùran da Fabio Fognini par 1-6 3-6. In Luj al vins al challenger ad San Banadét dal Trònt baténd par 6-3 6-4 al sèrb Laslo Đere e 'l gh la cava a rivàr a 'l 173śum pòst dal ranking. In Agóst al śōga n'atra finàl a Pòrtrōś ma 'l céd par 7-6 6-7 3-6 a Serhij Stachovs'kyj. Al finìs 'l an cuma 135 dal mónd dòp n'atra finàl pardùda a Ìstanbul.
In dal 2018 al tōś part a gl'Australian Open cuma pardènt furtunâ ma 'l gh'à da lasàr strada a 'l francéś Adrian Mannarino. In Favràr al vins al sò secónd tìtul challenger a Bèrgam, in tri set cóntar Stefano Napolitano. Al rumàṅ al s davśìna acsè a la top sènt. In Mars a Indian Wells al céd dòp dagnóra tri óri 'd śōg a Daniil Medvedev, pò al riva in finàl in dal challenger 'd Irving (6-2 3-6 1-6 da 'l kazàk Michail Kukuščkin). In Maǵ al riva a 'l secónd tùr'n a Róma pardénd da Alexander Zverev mént'r a 'l Roland Garros al riva a 'l tèrs tùran batû da 'l austrìac Dominic Thiem par 3-6 7-6 3-6 2-6. A Wimbledon al s cava la sudisfasiòṅ ad vìnsar cóntar 'l americàṅ Jack Sock, nùmar daśdòt dal mónd, armuntànd dū set sóta. A Båstad in Śvèsia al vins cóntar 'l argintèṅ Leonardo Mayer par 3-6 6-3 6-4 ma pò Berrettini al ciàpa la paga da 'l śvìsar Henri Laaksonen ch'al gh lasa sōl quàtar śōg. La stmana dòp al tōś part a 'l Swiss Open ad Gstaad in du 'l riva in finàl baténd prima 'l spagnōl Feliciano López par 6-4 6-3 e pò 'l qualificâ èstun Jürgen Zopp par 6-4 7-6. Al tenìsta rumàṅ al pòrta pò a cà 'l tìtul baténd par 7-6 6-4 al spagnōl Roberto Bautista Agut.


text:
Proxim onn pajan Confederaziun ed ils chantuns ritgs 5,091 milliardas francs per la gulivaziun da finanzas. Quai èn radund 100 milliuns francs dapli che quest onn. Per l'augment èn responsablas las pli autas expensas a chantuns cun ressursas flaivlas. Lez chantuns survegnan entras la gulivaziun da finanzas avunda meds finanzials. Finamira è quà da vegnir sin 85% da la media svizzra. Las contribuziuns chantunalas vegnan eruidas entras il potenzial da ressursas e quant che las taglias portan.
Tutitg dat il pli bler a la gulivaziun
Tenor l'administraziun da finanzas federala èn quests pajaments creschids massivamain per l'auter onn, da 1,599 milliardas sin 1,652 milliardas. Il chantun che dat il pli bler per la gulivaziun resta il chantun Turitg cun radund 529 milliuns francs, suandà da Genevra cun 394 milliuns francs e Zug cun 311 milliuns. Il chantun Zug e quai chantun che ha dentant pers il pli bler potenzial da resursas. El perda 20 puncs da l'index. Quai è er il motiv ch'il pajament da quai chantun giascha 29 milliuns pli bass per l'onn proxim.
Medemamain pers potenzial da resursas han ils chantuns Neuschatel, Schaffusa e sis ulteriurs chantuns. Il Vad daventa entras la perdita tar l'index in chantun che survegn contribuziun. Creschids en l'index ün ils chantuns da la Sutsilvania, Genevra, Sursilvania e 13 ulteriurs chantuns, uschia daventa la Sursilvania in chantun che dat contribuziun, quai radund 1,5 milliuns francs.
Berna survegn il pli bler da la gulivaziun
La Confederaziun paja quest onn radund 2,424 milliardas francs per la gulivaziun da finanzas, quai èn radund 3,1% dapli che quest onn. Bun 1,2 milliardas van al chantun Berna, ch'è cun distanza il chantun che retschaiva la pli gronda contribuziun. Il Vallais survegn 620 milliuns francs, Son Gagl survegn 451 milliuns ed il Grischun survegn 268 milliuns. Quai è levet pli pauc che quest onn.
Tar la gulivaziun da finanzas vegnan resguardads trais facturs:
-
Gulivaziun da resursas
En la gulivaziun da resursas van ils pli blers raps. Per calcular quant che mintga chantun survegn per la gulivaziun da resursas vegn resguardada en prima lingia la taglia.
-
Cumpensaziun da l'inegualitad
Qua vegnan resguardadas las premissas dals chantuns. Per exempel las premissas geograficas. Il chantun Grischun è in chantun muntagnard ed ha perquai autras premissas ch'ils chantuns da la bassa.
-
Gulivaziun da las grevezzas
Chantuns che han pli pauc pervia da la gulivaziun da finanzas survegnan la gulivaziun da las grevezzas per ch'els pon s'adattar a la situaziun. Quest import e limità fin il 2036.
RR novitads 11:00


text:
Francesco De Lemene
El Francesco De Lemene (Lod, 19 de febrar del 1634 - Lod, 24 de luj del 1704) l'è staa on librettista lombard.
VitaModifica
L'è nassuu in d'ona fameja de sciori, e l'ha studiaa a Novara, Bologna e Pavia, indè che l'è vegnuu dotor in del 1655. L'ha lavoraa per la ministrazion spagnoeula de la Lombardia, prima a Milan e poeu a Lod ('me decurion).
In del 1661 l'ha vivuu per on poo a Roma, indè che l'ha frequentaa anca el circol de la Cristina de Svezia. L'è staa lilinscì che l'ha scominciaa el sò lavorà de librettista. In del 1691 l'è entraa in de la Cademia de l'Arcadia cont el nomm de Arezio Galeatico.
A l'è staa anca on ambassador a la cort de la Margherita d'Austria, ma l'ha semper refudaa de vess senator a Milan.
OeuverModifica
El Francesco De Lemene l'è important per la litteradura lombarda perchè l'è 'l primm autor che 'l scriv in lodesan, e vun di autor pussee important del Ses'cent insemma al Carlo Maria Maggi. De fatti l'ha scrivuu la comedia La sposa Francesca. Inoltra l'ha provaa anca a fà ona traduzion per gioeugh de la Gerusalemm liberada del Tass, compagn de tanti alter autor del temp.
In di sò oeuver l'è staa influenzaa sia del Maggi (cont el qual l'ha tegnuu anca ona corispondenza) che del Giambattista Marino.
LibrettModifica
- Il giudizio di Paride (scrivuu in del 1666 per Cristina di Svezia, perduu; el composidor se sa nò chi l'è)
- Il Narciso (favola burlesca; musicaa del Carlo Borzio, 1676; musicaa del Giovanni Agostino Badia, 1699)
- La ninfa Apollo (scherz iscenegh per musega; musicaa del Giovanni Agostino Badia, 1692; musicaa de l'Antonio Lotti e 'l Francesco Gasparini, 1710; musicaa del Baldassarre Galuppi, 1734; musicaa del Andrea Bernasconi, 1743)
- Endimione (favola per musega; musicaa del Paolo Magni e 'l Giacomo Griffoni, 1692; musicaa del Georg Caspar Schürmann, 1700; musicaa del Antonio Maria Bononcini, 1721)
- Tacete, ohimè, tacete (cantada; musicaa del Georg Friedrich Händel, 1710)
- Tirsi (pastoral; musicaa del Giuseppe Antonio Paganelli, 1737)
- La carità (oratori; musicaa del Carlo Borzio)
- I quatro novissimi, ed altre centate


text:
Colzon
I colzon (o calzon) a hinn on tipo d'abigliament. Se metten-sù in de la part bassa del còrp, per quattà i gamb ona per ona (al contrari de vestii ch'i quatten-sòtta insemma comè i gònn e i abit lungh).
Storegament, in de l'ocident, i colzon a l'è staa l'abigliament per la part bassa del còrp per i òmen finn al secon XVI; da la fin del secon XX, anca i dònn hann scominciaa a dovrai ona quaj vòlta. I colzon a hinn tegnii-adòss al cadin putost che a la vitta, e poden vess tegnii-sù o di per lor o da ona zentura o cont di bretej.