text:
Avant bun in' emna ha Renzo Caduff (39), oriund da Mustér, cumenzà cun sia nova incumbensa sco docent da rumantsch a l'Universitad da Genevra. Il program per las 4 lecziuns ch'el dat quest semester ha el dentant schon stuì inditgar avant.
Uschia dat quai per exempel in curs da linguistica, nua ch’el tematisescha la percepziun dal rumantsch. «Co vegniva il rumantsch per exempel percepì pli baud la fin dal 18avel tschientaner,» explitgescha il spezialist da linguatg e litteratura rumantscha ch’ha doctorà. «Nua che la glieud sa dumandava sch’il rumantsch è in latin corrut u èsi ina maschaida da franzos e talian.»
En la part da la litteratura ha el elegì per l’emprim semester text da l’autur sursilvan Leo Tuor. In autur engraziaivel per tematicas ch'han da far cun cultura, che tematisescha la societad en la Cadi.
Avischinar els a l’idiom
Ina raschun per ils texts da Leo Tuor èn tenor Renzo Caduff era, ch'i dat translaziuns franzosas da quels, pertge il Franzos è en sasez il linguatg d'instrucziun a l'Universitad da Genevra. «Quai che na vul dentant betg dir exnum ch'ils students emprendan insumma betg da discurrer ni chapir rumantsch», manegia Renzo Caduff ch’ha in pensum da 40% al l’Universitad da Genevra. «En il curs d’introducziun emprendain nus ina varietad rumantscha. Mia idea è d’avischinar els a l’idiom Sursilvan, mes linguatg mamma e forsa era duvrar il Rumantsch Grischun sco varietad da punt per ils auter idioms.»
A la fin dals curs, da las lecziuns, duessan ils students lura, sch'i va tut tenor plan, savair far ina simpla conversaziun per rumantsch ed era savair tadlar e chapir il cuntegn da las contribuziuns rumantschas da radio e televisiun.
Rumantsch sco modul interessant ed attractiv
Con blers students ch'el vegn ad avair la fin finala, na sa el betg anc. El quinta dentant cun circa 10, 12 students – uschè blers sco tar ses antecessur Clau Solèr.
La finamira da Renzo Caduff è da motivar uschè blers students sco pussibel da far part a las lecziuns rumantschas e da pudair uschia posiziunar il rumantsch sco modul interessant ed attractiv a l'Universitad da Genevra.


c: text/html

text:
Auter ch'il Cussegl federal vul la cumissiun dentant che las expensas fatgas en l'exteriur vegnian cumpensadas cumplainamain en Svizra. Uschia stuessan las interpresas estras cumpensar tut las lavurs ch'ellas survegnan cun surdar en Svizra incumbensas en la medema valita.
Cussegl federal vul 60%
La cumissiun vul – sco oriund er il Cussegl federal – che la valita vegnia cumpensada en Svizra e quai cumplettamain. Firmas da l'exteriur che survegnan incumbensas en connex cun ils aviuns da cumbat, duain vegnir obligads da cumpensar 100% da la valita entras dar incumbensas a la Svizra.
Il Cussegl federal aveva dentant midà ses avis suenter la consultaziun. Tenor el duai 60% da la valita vegnir cumpensada. Tenor el fiss quai grev da realisar ils ultims 40% senza stgatschar il commerzi normal. Tenor la cumissiun stettia l'economia dentant be davos la fatschenta, sch'i dettia 100%.
Betg midà custs
La cumissiun n'ha midà nagut vid la rama finanziala da 6 milliardas francs dal pachet. I saja bain vegnì discutà, ma propostas correspundentas sajan vegnidas retratgas. Ord vista da la cumissiun saja absolutamain necessari da remplazzar ils aviuns da cumbat vegls. Auter na possia l'incumbensa da la Constituziun per la segirezza dal pajais betg vegnir garantida.
Ord l'archiv:
Il matg aveva il Cussegl federal decidì che la populaziun duai pudair votar davart ils aviuns da cumbat. Dentant be davart la dumonda generala, sch'i duai dar novs aviuns per maximal 6 milliardas francs u betg.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Svizra ha consumà pli pauc energia l'onn passà. Tenor l'Uffizi federal d'energia haja quai per l'ina da far cun la pandemia e per l'autra cun las temperaturas pli miaivlas.
Damain sgols e traffic
Il consum saja ì enavos per lev dapli che 10%. Cunzunt las cifras dal traffic aviatic crodan en egl. L'onn 2020 ha la Svizra duvrà bun in terz pli pauc dal cherosin cumpareglià cun l'onn 2019. Ina reducziun hai era dà tar ils vehichels a motor. Il consum da benzin e diesel è sa sminuì per 8%. Sper la pandemia ha dentant era l'aura gì in effect. Grazia a las temperaturas miaivlas saja il consum dad ieli da stgaudar sa reducì per bun 10%.
Consum crescha probabel puspè
Questa reducziun da l'onn passà vegn dentant probabel a restar ina excepziun. Tenor l'Uffizi federal d'energia sajan auters facturs numnadamain creschids l'onn passà. Uschia saja la populaziun per exempel creschida per 0,7%. Quai haja era gì consequenzas per il dumber d'abitaziuns en la Svizra. Plinavant charreschan era dapli vehichels a motor. Il dumber è creschì per 1,3%.


text:
Curidura di raions extra-urbans cun servijes de telefonia mubila y vëta lergia
Cun la Union Europeica lëura la RAS adum a na maniera strënta cun i operadëures de telefonia mubila Tim, Tre, Vodafone y Wind per miuré la curidura de telefonia mubila nce ti luesc desman.
Davia che i raions zënza curidura ie te lueges puech nteressantes dal pont de ududa economich (spessënza bassa dla populazion) vën chisc proiec finanziei dala Union Europeica tres l fond europeich per l svilup regiunel – EFRE.
Telefonia mubila trasferimënt de dac – proiet 2009
Tl ann 2009 iesen piei via cun l prim proiet per la curidura de chisc raions cun telefonia mubila y servijes dac:
- Jaufental
- Pfunders
- Schlinig
- I raions da jì cun i schi Klausberg y Speikboden tla Val Aurina
Telefonia mubila y trasferimënt de dac– proiet 2015
Tl mumënt lëura la RAS inò adum cun la Union Europeica per la curidura de chisc raions:
- Valeda de Matsch
- Fennberg
- L raion da jì cun i schi Schwemmalm tla Valeda de Ulten
- Rabenstein y Timmelsjoch
De plu nfurmazions
La curidura di operadëures defrënc ie da abiné sot a Mobile World Live y CellMapper.
De plu nfurmazions sun la telefonia mubila tl Südtirol giapëis sot a GIS-Browser de la provinzia / Sendeanlagen y sot a www.silbernagl.biz.


text:
Corine Mauch pretenda dal chantun Turitg d’extender l’obligatori da mascras sin bajetgs publics e butias. La regenza haja prendì enconuschientscha da quai, dentant n’haja ella anc betg reagì – cuntrari a las citads da Genevra e da Basilea.
Er Berna pondereschia da rinforzar las mesiras da protecziun. Perquai stoppia uss er Turitg reagir tant pli spert per che la situaziun n’escaleschia betg – uschia Mauch. Nagin na profiteschia, sche Turitg valia tuttenina sco territori da risico. Nagin na veglia che dapli persunas stoppian ir en quarantina. Ed er las interpresas patissan dad in tal svilup.


text:
Dapi passa trais onns vegn uss gia contractà sur d'ina cunvegna da basa che duai reglar da nov la relaziun tranter la Svizra e l'Uniun europeica. In dals puncts da stgarpitsch è che Brüssel vul che la Svizra sa suttamettia al tribunal da l'UE. Il Cussegl federal vul dentant restar tar ils mecanissems da fin qua.
Il minister da l’exteriur Didier Burkhalter ha accentuà che la Svizra veglia reglar las relaziuns sin la via bilaterala da fin qua. Sur d'in mecanissem co reglar dispitas stoppia anc vegnir discutà ha ditg Burkhalter.
RR novitads 17:00


text:
Oberwil-Lieli
Oberwil-Lieli a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 157 abitant e una süperfiss de 5.35 km², e al se tröva a una altitüden de 530 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberwil-Lieli a l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf (ZH), Arni, Berikon, Birmensdorf (ZH), Unterlunkhofen, Zufikon.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Oberwil-Lieli in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bug del 2038
El Bug del 2038, in ingles Y2038, l'è on bug che 'l colpiss i sistema che droeuven el Temp UNIX per fà di cunt cont el temp.
In pratega el temp UNIX, che incoeu l'è a 32 bit, el dì 19 de genar del 2038 (pussee precisament ai or 03:14:07) el rivarà a la cifra de 2147483647, che l'è el numer pussee volt che i 32 bit pòden representà. Donca el numer el divegn negativ e 'l computer el legg 'me data el 13 de dicember del 1901, ai or 20:45:52.
Prima de la data[Modifega | modifica 'l sorgent]
El problema el pò presentàss anca prima del 2038, se gh'è ona data che l'è dopo el bug.
Per esempi, on server AOL l'è crashaa in del 2006, perchè l'ha presentaa ona richiesta despoeu 1 miliard de second, e quel di l'eva 1 miliard de second prima del 2038: Donca el server ha metuu la richiesta in del 1901.
Soluzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hinn staa parpognuu di soluzion, 'me la trasformazion del numer in on unsigned, che 'l sposta el problema al 2100. Anca la trasformazion a 64 bit, che la spostaria el problema de 290 miliard de agn, ma se vengen metuu anca i millisecond e i microsecond se ridus a 50000 agn.


text:
Il raquint ‹In chasti cun consequenzas› da Susan Rupp è cumparì il 2011 sco part dal med da scola ‹Splerins› per la 5avla classa. Dapi il 2015 è il text er accessibel en furma digitala, uschia che las aventuras dals scolars da Marolas sa laschan persequitar independentamain dal med da scola.
«Cun passins e passuns, sur puntinas e munts, alerts per la nova scuverta. Sco splerins tras sgurdins, vi e nà, qua e là, siador cun egliada averta.» Ils onns 2007 fin 2015 è cumparida l’emprima generaziun da meds d’instrucziun da lingua en rumantsch grischun. Ils titels dals singuls meds, che cuvran tut ils nov onns da la scola populara, furman pleds che derivan da la poesia allegada.
A partir da la tschintgavla classa cuntegna il med mintgamai ina lectura pli lunga. Per la tschintgavla e sisavla classa ha Susan Rupp creà duas aventuras che sa splegan en il vitg rumantsch fictiv Marolas: ‹In chasti cun consequenzas› (‹Splerins›, 5avla classa) e ‹Born to be wild› (‹Sgurdins›, 6avla classa). Per il stgalim superiur ha Chatrina Josty scrit ‹Il di che Cindy è svanida› (‹Vi e nà›, 7avla classa) e ‹Tartuffels en tschaler› (‹Qua e là›, 8avla classa). Per il med da la 9avla classa (‹Siador›) è alura suandà in text litterar sco cudesch separat (‹In nivel per cumià› da l’autura beltga Katrien Seynaeve).
Dals texts da Susan Rupp e da Chatrina Josy (5avla fin 8avla classa) è mintgamai agiuntada al med da scola ina versiun auditiva sin disc cumpact. Percunter èn ils texts sco tals per part sparpagliads in pau en ils cudeschs dals scolars, ils carnets da lavur ed ils commentaris dals magisters. Tant meglier ch’igl è stà pussaivel a chattà.ch – cun consentiment da la chasa editura per meds d’instrucziun – da metter a disposiziun ils texts integrals en furma da cudeschs digitals.
En il raquint ‹In chasti cun consequenzas› arriva in nov scolar en il vitg, Robin. El e sias conscolaras e conscolars da la 5avla classa sa chattan tut nunspetgadamain entamez in veritabel crimi:
Ils uffants guardan in l’auter cun egls gronds. Els èn conscients d’esser serrads en cun dus laders armads en ina chasa abandunada dador Marolas durant ina navaglia. Andri scutina: «Uss fiss jau schizunt pli gugent en stanza da scola tar signur Valentin cun sias lezias da mate cumplitgadas…» Cura ch’els audan puspè il riez or da la cuschina, profita Curdin per declerar sut vusch: «Nus stuain immediat bandunar la chasa senza ch’els ans percorschian.»
Ils titels dals singuls chapitels duain dar in’emprima impressiun dal cuntegn dal cudesch: ‹In nov dachasa e novs conscolars›, ‹Encreschadetgna ed in e-mail›, ‹Ina buna vista›, ‹Ina chasa abandunada›, ‹Fortuna u disfortuna?›, ‹Explorond la chasa dals spierts›, ‹Ina guerra da pulvra, ina lumparia e la tschertga da zups›, ‹Dus umens en chasa›, ‹In plan per fugir›, ‹Segirar cumprovas›, ‹In stgazi en tschaler ed ina figura naira en il guaud›, ‹Tut quai è propi vair!›, ‹Nagins spierts. U forsa tuttina?›. Mirveglias tge che sa zuppa tut davos quests titels? Cun in clic sin il link giudim questa pagina s’avra il cudesch digital e porscha lectura captivanta per mintga fan da crimis…
L’autura Susan Rupp ha studegià a l’Universitad da Turitg litteratura e linguistica tudestga e culturas popularas. Dapi lura è ella engaschada sco redactura dal ‹Sarganserländer› e lavura sco autura libra (p.ex. gieu al liber ‹Oh Tavanasa› 2015).


text:
La Casa Depuoz festivescha quest onn il giubileum da 40 onns. En il decurs dals onns è il center per scolaziun ed integraziun da persunas cun impediments daventà in'instituziun d'impurtanza chantunala. Betg mo sco lieu d'integraziun, ma era sco grond emploiader per la regiun cun 135 collavuratur(a)s.
Per festivar il giubileum avra la Casa Depuoz sias portas ils 24 da settember, per dar als visitaders la pussaivladad d'emprender d'enconuscher il manaschi.
Co tut ha cumenzà
Nua duai la Casa Depuoz esser e cons scolars duai ella avair? Quai èn stadas duas dumondas che han fatschentà ils iniziants da quest project ils onns da 1950 e 1960. L’idea per bajegiar ina chasa e scola per uffants cun impediments aveva gì il canoni Christian Berther.
In lieu ch’el aveva prendì en mira era stà il chasti da Löwenberg sur Schluein, nua che las soras dominicanas devan scola. Mo l’uvestg ha la finala gì resalvas ed uschia ha Christian Berther tscharnì in’autra varianta cun l'hotel Disentiserhof a Mustér. L’uniun Casa Depuoz ha cumprà quel 1966, mo l’opposiziun (ins aveva tema ch’il turissem pateschia) è stada uschè gronda ch’ella ha puspè vendì l’hotel. A Trun ha l’uniun lura pudì bajegiar in nov edifizi ed avert il 1976 la Casa Depuoz.
Nova purschida «tscherna da mastergn PLUS»
Giuvenils che vegnan en la classa «tscherna da mastergn PLUS» èn existenzas periclitadas. Per els è quella classa l'ultima schanza.
Sco quai che Matthias Gutmann, il manader da l’instituziun ha detg, quintan els cun in success da radund 50%. Success vul dir ch’ils giuvenils chattan la storscha e vegnan la finala da star en la vita sin agens pais. Tar la classa «tscherna da mastergn PLUS» sa tracti d’ina purschida ch’i dat pir dacurt en la Casa Depuoz. Ins na dastga betg scumbigliar questa purschida cun la classa normala da tscherna da mastergn, cun il «PLUS» èn vairamain manegiads ils cas ils pli extrems.
Emprender da vegnir sur sasez
Tar la Casa Depuozs tutga dapi 2013 era la Casa Prisma che sa chatta amez il vitg da Trun. En questa chasa abitan giuvnas e giuvens ch’eran londervi da far l’emprendissadi.
Mo dasper l’emprendissadi han els era d’emprender da vegnir sur sasez. Perquai han els era da far il perchasa. Mintgina e mintgin ha da surpigliar pensums. In da quels è per exempel era far tschaina. Las giuvnas ed ils giuvens pon decider tge di ch’els vulan far quai e tge ch’els vulan cuschinar. Nus avain accumpagnà Ian.
RR actualitad 06:00+
La Casa Depuoz
- 135 collavuratur(a)s
- 89 plazzas a temp cumplain
- 55 scolaras e scolars (25 intern / 30 extern)
- 20 emprendists
- 35 cussadents creschids


text:
La cumpart da las dunnas vi dal dumber da medis en Svizra crescha vinavant. En tut pratitgavan la fin da l'onn 35’325 medias en Svizra, quai mussa la statistica actuala da la Federaziun dals medis svizzers. Quai èn 2,8 pertschient dapli che l'onn 2014.
In terz dapli dunnas ils ultims tschintg onns
Per ina gronda part da l'augment dal dumber da medis en Svizra procuran las dunnas. Tranter il 2010 ed il 2015 è la cumpart da las dunnas creschida per bunamain in terz. La cumpart dals umens percunter è s’augmentada per bun otg pertschient.
Dapli dunnas fan studi da medischina
Quest trend sa mussa er en la structura da vegliadetgna dals medis: En la classa sut 40 onns datti dapli medias che medis. A partir dal 40avel onn sa volva lura la relaziun en favur dals umens.
Sch’ins guarda be sin ils diploms da la medischina umana, lura predominescha la cumpart da las dunnas gia dapi 10 onns – actualmain cun 55,7 pertschient.
Guardond sin las direcziuns da spezialisaziun è la cumpart da las dunnas la pli auta tar la psichiatria d’uffants e giuvenils, tar la medischina d’uffants e giuvenils sco er tar la ginecologia e tar l’agid da naschientschas – quai cun mintgamai 60 pertschient.
Differenzas tranter citad e champagna
Plinavant demussa la statistica grondas differenzas tranter citad e champagna quai che pertutga la spessezza da medis. Ils chantuns cun las pli autas spessezzas da medis pro milli abitants èn tuts citadins: Basilea-Citad, Genevra e Turitg.
Questas differenzas èn er da constatar sin nivel da vischnancas. Era là datti dapli medis en citads che en regiuns ruralas.
Blers medis ord la Germania
Bunamain in terz da las medias e dals medis che pratitgeschan en Svizra èn oriunds da l’exteriur. La gronda part dal persunal professiunal deriva dals pajais vischinants, e la pli gronda gruppa vegn da la Germania.
Tenor la Federaziun dals medis svizzer mussan questas cifras, ch’il provediment medicinal en Svizra po mo vegnir mantegnì grazia a l’immigraziun da medias e medis da l’exteriur. Plinavant pledescha la federaziun per in augment dals plazs da studi da medischina. Be uschia possia il provediment vegnir garantì en il futur.
RR novitads 10:00


text:
Gallien
El Publi Licini Egnazi Gallien, mej conossuu cont el sòll nòmm de Gallien (Latin: Publius Licinius Egnatius Gallienus; 218-268) l'è staa on imperador roman (253-268) famos per la soa riforma de l'esercit e per el sò valor in guera. L'è andaa sù al poder insema al pader Valerian in del 253 e quand quest chì l'è staa ciapaa in batalia di Persian l'è restaa l'unich imperador finna a la mòrt. Duranta el sò regn gh'hinn staa dò secession (l'Imperi di Gali e 'l Regn de Palmira) e on gran numer de usurpador.
La vida[Modifega | modifica 'l sorgent]
Salida al poder[Modifega | modifica 'l sorgent]
Voeuna di magior font biografegh de la vida del Gallien a l'è l'Historia Augusta, che però l'è ostil al sò lavorà perchè la gh'ha el pont de vista del Senaa roman, el tradizional avversari de tucc i imperador.
El Gallien l'è nasuu in del 218 del Valerian (member de la class senatòria) e de la Egnazia Mariniana. Prima del 242 l'ha sposaa la Cornelia Salonina, de la qual el gh'ha avuu almen trii fioeu (Corneli Valerian ciamaa di vòlt anca Valerian II, Corneli Salonin, Ignazi Marinian).
Quand el pader l'è diventaa imperador, el Senaa l'è staa content, perchè a l'era vun de lor, e donca el gh'ha minga avuu di problema a nomenàll Ceser. De fatt, on fracch de imperador gh'aveven l'abituden ad vess insema sul trònn cont el pròpri fioeu, in del III secol. I duu imperador s'hinn dividuu i loeugh de governà: al Valerian l'Orient, al Gallien l'Occident.
La difesa di confin ocidentai[Modifega | modifica 'l sorgent]
El pericol magior a òvest l'era la continua imigrazion di tribuu germanegh di sò terr drent a l'Imperi. Tra 'sti pòpul gh'eren i Franch, i Alemann e i Marcomann. El Gallien l'è reussii, in di primm agn, a difend el confin grazie ai fortificazion ch l'ha faa sù a Trevir e Colònia. Ma in del 257-258 i invasion hinn diventaa pusee pericolos: i Franch hinn rivaa finna a la Spagna (Tarragona) e i Alemann finna a Milan. Tutt e dò i tribuu hinn staa sconfigiuu, ma intrattant el general Ingenuo, comandat di soldaa in Panònia e Mesia, el s'era rebelaa. Gallien però l'è riessii a batt anca lù, e l'istess l'ha faa cont el sò successor, el Regalian.
Per evità alter invasion germanegh, l'ha ciapaa come concubina la tôsa del re di Marcomann (ciamada Pipa), che hinn diventaa donca leaa de Roma.
Conseguenz de la mòrt del Valerian[Modifega | modifica 'l sorgent]
La mòrt del pader in Orient l'è staa on avveniment assee important sia per el Gallien che per tutt l'Imperi. De fatt, i nemis di Roman hann pensaa de podè tacà l'Imperi senza tròpp problema, e i provinz al confin hann nomenaa imperador di usurpador per garantìss ona presenza imperial. L'è staa inscì che hinn nasuu l'Imperi di Gali a òvest e 'l Regn de Palmira a est, senza cuntà el tentativ di Macrian de ciapaa tutt l'Imperi.
Prima de tutt el Gallien, l'unich ver imperador, el gh'ha avuu de batt el general Pòstum, che 'l comandava i soldaa del Reno quand che 'l Gallien el combateva l'Ingenuo. El Pòstum l'è riessii a fà massà el fioeu de l'imperador Corneli Salonin e 'l prefett del pretòri Silvan, ma l'ha minga voruu espandes oltra a la Galia. El Gallien l'ha poduu nò ciappà i territòri perduu in Occident.
I soldaa in Orient, dòpo la mòrt del Valerian, aveven elegiuu imperador i fioeu del Macrian Magior, Macrian Minor e Quiee. I Macrian, iutaa del prefett Balista, hann provaa a batt el Gallien, ma hinn staa faa foeura in d'ona batalia in Tracia, menter el Quiee l'è staa casciaa via del trònn del re de Palmira Odenaa.
La mòrt[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 268 el Gallien l'ha batuu ona part di Gòtt che aveven tacaa l'Imperi, ma el gh'ha avuu de tornà indree in Italia perchè el sò general Aureol (quell che l'aveva vingiuu i duu Macrian) el s'era rebelaa, sperand in d'on aiutt del Pòstum. El Gallien l'ha sconfigiuu in su l'Ada e l'ha assediaa a Milan. Chì però l'è staa faa foeura in d'ona congiura, a la qual fòrsi l'era minga forest el sò successor, el Claudi II. Per vorè quest chì el Senaa l'ha faa diventà on dio.
La soa politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vers i Cristian[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Eusebi de Cesarea el dis che 'l Gallien l'è staa tolerant. De fatt, al contrari del pader, che l'aveva perseguitaa i Cristian, el Gallien l'ha conceduu la libertaa de cult, remagnuda finna al regn del Dioclezian.
L'esercit[Modifega | modifica 'l sorgent]
Finna a quel moment la difesa de l'Imperi l'era basada de ona longa linea statega de soldaa miss ai confin de l'Imperi. Ma el Gallien l'ha vist che l'era minga ona bona tecnega per difend l'Imperi, e i repetuu invasion barbaregh l'aveven confermaa. Donca l'ha adotaa ona strategia giamò doprada duranta el sò secol ma mai renduda offizial: quela de creà di còrp militar de riserva (ciamaa in latin comitatenses) che fudessen pront a rivà depertutt in cas de pericol. La magior part de sti soldaa eren di cavalier, pròpri per quistion de velocitaa.
I generai che comandaven sti riserv gh'aveven traj man on gran poder, e l'è minga on cas che di imperador futur come el Claudi II ò l'Aurelian fudessen pròpri di comandant di comitatenses primma de salì al trònn.
La cultura[Modifega | modifica 'l sorgent]
El period duranta el qual el Gallien l'ha governaa deperlù (260-268) l'è staa anca on'etaa de art e cultura. L'è staa pròpri in sti agn che l'è nassuda la filosofia del Neoplatonism (el fondator de la qual, el Plotin, l'era anca on amis de la còppia imperial). El Gallien l'ha anca renovaa i ligamm con la cultura greca, e de fatt l'è staa nomenaa arcont epònim de Aten e iniziaa ai mystéria de Demetra a Elèusi.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- De Blois, Lukas, The Policy of the Emperor Galienus, Brill Academic Publishers, 1976, ISBN 90-04-04508-2
- Weigel, Richard, "Valerian (A.D. 253-260) and Gallienus (A.D. 253-268)", De Imperatoribus Romanis


text:
Dapi ils onns 70 è la Svizra vid chattar in deposit final per il rument radioactiv ed ha fin uss chattà nagin.
En ils onns 80 èn els lura vegnids attent sin il Piz Pian Grand en il Mesauc. In lieu adattà sto avair in crap fitg spess sco granit, per che nagina aua po atras. Pertge sche aua arriva tar il deposit sutterran, po lezza transportar la substanza atomara a la surfatscha da la terra ed impestar tut, di Markus Fritschi da la SNADRA (Societad naziunala per il deposit da ruments radioactivs).
E quai piz s’adattava sco perfetg lieu. Ni eba tuttina betg.
Las problematicas per il cletg dals Grischuns
La finala n’era il Piz Pian Grand tuttina betg uschè adattà. Sco Markus Fritschi declera. Pervi da la situaziun alpina dal piz sajan perfuradas per far retschertgas fitg difficilas ed ins haja uschia era anc suenter las retschertgas massa malsegirtads. Vinavant saja il lung viadi da transport in problem ed era las vias alpinas eran in ulteriur crap da stgarpitsch.
Segunda tschertga – nagin Grischun
Il 1993 èn ins lura sa decidì da prender il Wellenberg en la Sutsilvania sco lieu per deponer il rument radioactiv. Dentant n’ha la populaziun il 1995 betg prendì encunter la votaziun e ditg na a la deponia sutterrana. Uschia che la SNADRA ha lantschà il 2008 ina nova tschertga. Quella giada èn trais lieus en ils chantuns Turitg ed Argovia en l'elecziun stretga.
Grazia a la tecnologia sviluppada n’èsi betg pli necessari da perfurar orizontal en il piz, ubain vertical. Ed uschia èn era lieus en la Bassa, ch’èn pli datiers da las forzas atomaras, pussaivels.
Bunamain 100 onns èn passads
- La SNADRA ch’è vegnida fundada il 1972 per chattar in deposit per las substanzas atomaras n’ha anc betg chattà in lieu adattà.
- Fin il 2022 duain ils politichers sa decider tgenin dals trais lieus pussaivels duai vegnir il deposit final.
- Il 2031 dastga la populaziun lura votar davart la proposta.
- Sche gea, lura po cumenzar il 2050 la bajegiada dal deposit final.
- Il 2060 duai il deposit final lura esser a fin e pront per il rument atomar.
Ma fin lura vegn il rument atomar vinavant dismess en il deposit temporar a Würenlingen en il chantun Argovia ch'è dapi l'onn 2000 la soluziun intermediara.
RTR actualitad 08:00


text:
Cura ch'i va per tactica na vul Marcel Koller betg laschar mirar en las chartas. I dovra ina saiv cun paravista enturn l'entir plaz, quai è ina da las pretensiuns che sto vegnir ademplida. Per Simon Lutz il president dal club da ballape da Schluein/Glion è quai senz'auter realisabel. I sajan simplamain fitg blers meters quadrat e quai saja ina dumonda da custs. Per quests custs segna l'Arena Alva sco organisatura da quest event.
A l'Arena Alva èsi reussì d'ospitar l’equipa naziunala da l’Austria davent dals 22 fin ils 30 da matg a Laax, cun il trenament da ballape a Schluein.
Mintga detagl sto constar
In auter giavisch da l’equipa naziunala austriaca è la lunghezza dal pastg sin il plaz da ballape. Els giavischan il pastg uschè curt che Simon Lutz ha dubis, sche quai è insumma pussaivel. En mintga cas vegnan els ad empruvar d'ademplir era quest giavisch. Il pastg possia dentant vegnir scursanì mo en pliras fasas, per betg donnegiar el.
In terz giavisch da la naziunala da l'Austria è, ch'els possian installar lur atgnas maschinas da trenament da forza. Era qua ha Simon Lutz la schliaziun. La susta veglia dals stabiliments a Crap Gries vegn modifitgada uschia che quai avess da funcziunar, manegia el.
Gieu amicabel
La pli gronda onur per il club da ballape da la secunda liga da Schluein Glion è dastgar dar in gieu amicabel encunter l’equipa naziunala da l’Austria. A quest gieu han era aspectaturs access. I vegnia a dar ina festa da ballape, manegia Simon Lutz.


text:
Bibliotecas stoppian inventar sasezzas da nov u ch'ellas svaneschian. Èn er las bibliotecas popularas tar nus periclitadas entras la digitalisaziun dals cudeschs?
Cudeschs èn anc adina pli dumandas
Tar la biblioteca populara da Mustér n' èn ils cudeschs digitals anc betg pli dumandads ch'ils cudeschs fisics. Il dumber d'abunents saja bain ì enavos in pauet els davos onns, ma na a favur da medias digitalas, declera la bibliotecara Elvira Deplazes.
Surtut durant la stad sajan ils e-books dumandads. «Suenter din ils blers a mai ch'i saja tuttina pli bel da tegnair in cudesch enta maun.» Che la biblioteca da Mustér svaneschia in di pervia da la digitalisaziun na crai ella betg.
Era en la biblioteca populara a Savognin n'èn ils emprests da cudeschs betg ids enavos a favur da las medias digitalas. Che versiuns digitalas remplazzian ils cudeschs, na crai la menandra dalla biblioteca Nora Netzer betg.
Co vesi dentant ora cun la biblioteca sco lieu? Sto la biblioteca prop inventar sa sezza danovamain? Tenor las duas bibliotecaras è il maletg dalla biblioteca sco lieu che dat albiert a cudeschs surtratgs da pulvra gia uss passé. «Bibliotecas èn in lieu da sentupada cun ina gronda paletta da purschidas.», di Elvira Deplazes.


text:
Viterbo
Viterbo (Veterbe 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna de la regiù del Làsio, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 62.771 abitàncc (dato ISTAT del dezèmber del 2009), 'na superfìce de 406,28 km² e 'na densità de 148,63 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnoregio, Bomarzo, Canepina, Caprarola, Celleno, Civitella d'Agliano, Graffignano, Marta, Monte Romano, Montefiascone, Ronciglione, Soriano nel Cimino, Tuscania, Vetralla, Vitorchiano.
Sitüàda ai pè dei mucc Cimini la se destènt a ucidènt enfìna 'nvers la pianüra maremàna. L'è 'l capolöch de la pruvìncia che pórta 'l stès nòm, istitüìda 'ndèl an 1927 e cunusìda come Tuscia, la cità la g'ha 'n cèntro stòrich de urìgin medievàla, töt conturnàte de müre e al dé dd'encö circondàt de quartér modèrni, föra che a sudòvest, 'ndóche 'nvéce gh'è de le zòne archeològiche e termài (necròpoli de Castel d'Asso, sorgènt del Bullicame).
Viterbo l'è cunusìda come giöna de le "cità dei Papi" e fórse 'ntra chèste l'è la piö famùza, l'è stàda séde papal endèl sècol XIII e la g'ha ospitàt divèrsi pàpi endèl córs dei sècoi.
A Viterbo g'ha séde l'Università de la Tuscia, istitüìta endèl més de bril del 1979, el comàndo nasiunàl de l'Aviasiù de l'Ezèrcit, e la Scöla Maresciài de l'Aeronàutica Militàr.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censicc
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Springfield, (Massachusetts, USA)
- Santa Rosa de Viterbo, Brazìle
- Gubbio
- Palmi
- Nola
- Sassari
- Campobasso


text:
Il pass è be 1915 meters aut ed uschia èsi vegnì ponderà da construir il traject nord vers sid da la viafier sur il pass enstagl dad ir tras il Gottard. Il 1869 han ins dentant decidì dad ir tras il Gottard uschia ch'il Lucmagn n'è betg daventà in pass impurtant per traversar las Alps. Pli baud era quai dentant auter, cunzunt en il temp mediaval duvravan cunzunt commerziants e pelegrins il Lucmagn per traversar las Alps.
Pass dal Lucmagn
Il Pass dal Lucmagn collia il Grischun cun il Tessin e la Val Medel cun la Val dal Blegn. El è gia da vegl nà in impurtant pass per traversar las Alps.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Àngol gîr (giumetrìa)
In dla giumetrìa Evclidéa, 'l àngol gîr 'l è c'l àngol ch'al tōś dèinter in dal só dō metê rèti tùt al piàn in dû 'l stà pugê, e 'l gh'à dòunca n'ampièsa ed 360°. 'L è quàter volti grànd piò edl àngol drìt e 'l dòpi edl àngol piàt.
El só proprietê
- 'L àngol gîr 'l è grand 360° e in radiànt al mśùra 2π rad.
- Al só àngol esplementêr 'l è 0°.
- In dla trigonometrìa, 'l àngol gîr al gh'à sèin sena=0 e cośèin cosa=1.
Particolaritê
- Mèinter che 'l àngol vōd al pōl parìr cumpàgn a quèl gîr, mo la diferèinsa invéci l'è grosa, perchè quel là al n'tōś dèinter gnint, mo invéci queschè al tōś dèinter tùt al piàn.
Vóś lighèdi
- àngol
- piàn (giumetrìa)
- metê rèta
- rèta (giumetrìa)
- àngol drìt (giumetrìa)
- àngol vōd (giumetrìa)
- àngol piàt (giumetrìa)
- àngol esplementêr (giumetrìa)
- sèin (trigonometrìa)
- cośèin (trigonometrìa)
- trigonometrìa
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Àngol gîr (giumetrìa)


text:
Cun la midada da la lescha da las scolas medias ha il chantun dapli pussaivladads da dar impuls per la scolaziun. Uschia èsi pussaivel da promover las linguas minoritaras grischunas cun ina cunvegna da prestaziun, di Hans-Peter Märchy da l’Uffizi per la furmaziun media-superiura.
Maturitad bilingua model grischun
Per far la maturitad bilingua rumantsch-tudestg model grischun sto ina scola porscher rumantsch sco lingua primara cun sis lecziuns l’emna. En pli sto ella porscher in auter rom u istorgia, geografia u biologia era per rumantsch sco purschida inversa. Il chantun paja per classa alura ina pauschala da 39’000 francs e betg sco usità tenor scolar e scolara.
Guardar nua dar impuls
Il mument discuteschia il chantun cun tut las scolas medias. Alura possia el guardar, nua ch’impuls sajan pussaivels, di Märchy. La finanziaziun d’ina purschida sco la maturitad bilingua rumantsch-tudestga cun in rom invers per rumantsch, pia per exempel istorgia, saja garantida, n’emporta betg quants scolars che vulan profitar da la purschida.
RTR actualitad 08:00


text:
Il podest
- 1. Petra Vlhova (Slovachia)
- 2. Anna Swenn-Larsson (Svezia)
- 3. Franziska Gritsch (Austria)
En absenza da la dominatura Mikaela Shiffrin gudogna Petra Vlhova il slalom parallel a San Murezzan. Per la Slovaca èsi sia 10avla victoria en la Cuppa mundiala, l'emprima en questa stagiun. Il duel da final decida Vlhova cun in avantatg da be dus tschientavels sin la Svedaisa Anna Swenn-Larsson. Sin plazza trais vegn Franziska Gritsch da l'Austria.
Terrada per la cunfavurita Wendy Holdener
Holdener ch'appartegna en slaloms parallels tar las meglras dal mund è vegnida franada gia en ils 16avels finals. Spers il duel encunter la Taliana Marta Bassino. Meglra Svizra daventa Aline Danioth. Ella è vegnida eliminada en l'otgavel final da la Taliana Federica Brignone.
Las ulteriuras Svizras, Charlotte Chable ed Elena Stoffel èn sco Wendy Holdener stadas pendidas en l'emprima runda da K.o. da quest nov format da cumbat ch'ha gì premiera a San Murezzan.
RTR novitads 14:00


text:
Il post da documentaziun dal center da cumpetenza documentescha la perscrutaziun scientifica davart la plurilinguitad, en spezial en connex cun las quatter linguas naziunalas da la Svizra. Nus ramassain e rendain accessiblas medias digitalas e fisicas davart quel tema. Latiers tutgan:
- cudeschs
- revistas
- funtaunas en l'internet
- litteratura grischa
- rapports da pressa, emissiuns da radio e televisiun
- agens rapports da perscrutaziun ed ulteriuras publicaziuns dal center da cumpetenza
Noss inventari fisic che stat a disposiziun a scienziadas e scienziads sco er a la publicitad interessada po vegnir retschertgà via il sistem bibliotecar da la Biblioteca chantunala ed universitara da Friburg e sa chatta en las localitads da la Biblioteca da las linguas estras e da la plurilinguitad da l'Universitad da Friburg. Nossa purschida digitala chattais Vus en noss portal-web plurilinguitad.
Il post da documentaziun maina in servetsch d'infurmaziun online, al qual mintgina e mintgin po s'adressar en cas da dumondas en connex cun la plurilinguitad en Svizra. Nus ans occupain gugent da Vossa dumonda en tudestg, franzos, talian u englais.
En il rom da nossa incumbensa da documentaziun publitgain nus plinavant mintg'onn ina «Bibliografia da la perscrutaziun svizra davart la plurilinguitad» che ramassa publicaziuns scientificas svizras areguard quel tema e che las renda accessiblas en quatter linguas.
Contact
Vus cuntanschais la direcziun dal post da documentaziun:
- via e-mail moritz.sommet@unifr.ch
- via telefon +41 26 300 71 46 (ma, me, ve)
- directamain en nossa biblioteca a la Rue du Criblet 13, CH-1700 Friburg
Il portal-web plurilinguitad porscha in svelt access a las purschidas digitalas las pli impurtantas dal center da cumpetenza. Qua chattais Vus:
- il guid-web plurilinguitad – ina selecziun da passa 300 adressas d'internet en connex cun plurilinguitad e l'acquisiziun da linguas
- la bibliografia online che vegn actualisada cuntinuadamain davart la perscrutaziun scientifica da la plurilinguitad en Svizra
- l'archiv da datas da perscrutaziun dal center da cumpetenza cun infurmaziuns e datas davart noss projects da perscrutaziun
Ulteriuras purschidas èn planisadas.
La Biblioteca da las linguas estras e da la plurilinguitad (BLE) da l'Universitad da Friburg ramassa e renda accessiblas resursas en connex cun la plurilinguitad.
Homepage da la BLE


text:
Set persunas èn mortas e 46 blessadas tar l'accident dal tren. Quai rapporta l'agentura da novitads statala Anadolu. Ils dus trens sajan stads da viadi sin il medem binari, ha declerà il guvernatur da la provinza. Suenter ch'il tren è collidà cun la locomotiva ch'era sin in viadi da controlla, è il tren pitgà en in surpassadi. Quel è per part crudà ensemen sin dus dals vaguns.
Quant svelt ch'il tren è stà da viadi n'è anc betg cler. Er la raschun pertge che omadus trens èn stads sin il medem binari n'è betg sclerida. La procura publica haja instradà in'examinaziun.
RR novitads 08:00


text:
Tge buob che fa lutga na siemia betg da vegnir ina giada uschia ferm sco ils retgs da lutga Matthias Sempach, Killian Wenger o Jörg Abderhalden. Er quels han entschet da buobs a far la lutg, sco quels che participeschan questa fin d'emna a la lutga da Chapella a S-chanf.
Gronda delegaziun dal chantun Sviz
En tut participeschan passa 50 buobs a la lutga da Chapella. Annunziadas èn en tut 5 delegaziuns: uschia ch’i dat ina delegaziun dal club da lutga da Cuira, ina da Landquart, ina dal club da lutga dal Partenz lura er dal club indigen, da la Societad da lutga Engiadinaisa. La delegaziun la pli gronda, cun quasi 20 buobs, vegn dentant dal club da March-Höfe dal chantun Sviz.
Societad da lutga nascha
Cumenzà ha tut cun in per babs, amis da la lutga. Els han entschet cun la lutga da Chapella avant bun 10 onns. Lura è l'eveniment vegnì adina pli grond. Ins ha vesì che l’interess e qua da porscher quest sport er en l’Engiadina. Or da la lutga da Chapella è lura er naschida la Societad da lutga Engiadinaisa il 2011 ed il tschaler da lutga ch’i dat dapi lura en il center da sport Serlas a S-chanf.


text:
L'um da 28 onns era sa siglientà en l'aria en in parc a Lahore datiers d'ina plazza da giugar. Là festivavan famiglias cristianas gist la festa da Pasca. In pledader dals Talibans dal Pakistan ha declerà envers medias ch'els hajan recrutà l’um. L’attatga saja sa drizzada cunter cristians e cunter la regenza.
La regenza aveva intensivà ils ultims 15 mais sia offensiva cunter ils Talibans.
Attentat cun massa unfrendas
L'attatga dad ier ha chaschunà la mort d'almain 70 persunas. Bunamain la mesadad da las unfrendas èn uffants e dunnas. Ultra da quai èn radund 335 persunas sa blessadas. L'attentader aveva laschà detunar bun 20 kilos material explosiv. Tenor la polizia aveva l'um ultra da quai struvas e vairas en ses satgados. Entras il squitsch sajan quellas catapultadas tras il parc ed hajan blessà numerusas persunas lunsch enturn.
RR novitads 14:00


text:
In dals pli ferms stemprads dals ultims onns ha cuntanschì il glindesdi a bun’ura la chapitala dal Giapun Tokio. Il taifun «Faxai» haja paralisà il traffic public: passa 100 sgols sajan vegnids stritgads e bleras lingias da viafier bloccadas. Bunamain 300'000 chasadas sajan stadas senza current electric. Tenor medias localas sajan passa 10 persunas vegnidas blessadas.
Il taifun ha furià cun sveltezzas da passa 200 kilometers per ura. Actualmain sa mova el or sin la mar averta. I saja dentant vinavant da quintar cun ferma plievgia e suffels. Plinavant è er il privel dad inundaziuns e bovas grond. En la metropola da Tokio vivan 36 milliuns umans.
RR novitads 07:00


text:
Historia
1931
Igl onn 1931 ein in pèr piuniers dil vitg da Mustér e dallas fracziuns Gonda, Raveras e S. Gions serimnai per sligiar il problem dall’aua e saver procurar egl avegnir per sufficientamein buna aua da beiber sco era per stizzar fiug. Suenter hanadas e diras radunonzas ein ils iniziants stai preparai per l’emprema radunonza generala dils 4 da fenadur 1931. En quella radunonza han ins vuliu reorganisar las fracziuns entuorn il vitg en ina communitad e scaffir ina corporaziun d’aua. Ins haveva anflau ella costa dretga dalla Val Acletta la fontauna «Spina de vin» che furneva da lezzas uras 470 l/min. Igl emprem project preveseva da tschaffar las fontaunas a «Spina de vin» ed a Lag da tgauns. Il reservuar a Sax dueva survegnir in cuntegn da 200 m3 aua da beiber ed ina reserva per stizzar fiug da 100 m3. Gia igl avrel 1932 han fatschas cuntentas astgau retscheiver ils edifecis bein gartegiai. Culs onns ei cunzun duront igl unviern semussau in scart d’aua.
1962
Ins ha tschercau novas fontaunas ed igl onn 1962 ein las fontaunas da Rosas e Siara Crap fèss-su e -sut vegnidas tschaffadas. La fin dils onns 60 entschatta 70, cun la projectaziun dils stabiliments per il sport d’unviern ed il turissem da massa ha la Corporaziun d’aua Spina da Vin stuiu vegnir aunc pli activa.
1968
A Fontaunetta ei vegniu erigiu 1968 in stabiliment d’ozonisaziun d’aua ed el medem mument han ins integrau il vischinadi d’Acletta ella Corporaziun d’aua Spina da Vin. Igl onn 1972 ei vegniu baghegiau il reservuar a Pardi ed igl onn 1987 ei la renomada Fontauna freida sur Tegia Valentin ella Val Segnas vegnida tschaffada. Cunquei che las controllas d’aua ein adina vegnidas pli pretensiusas han ins stuiu far novas investiziuns els reservuars per segirar sufficienta quantitad e schubra aua da beiber.
1993
Igl onn 1993 ei la lingia digl aquaduct da Tiolas a Fontaunetta vegnida reconstruida sco lingia da pressiun. Tenor l’emprema idea dil project digl onn 1931 e cun adina puspei persequitar ina tala investiziun ei vegniu erigiu 1993 a Pardi l’emprema ovra da forza electrica dalla Corporaziun d’aua Spina da Vin.
1997
Igl onn 1997 ei vegniu tschaffau ulteriuras fontaunas ella Val Segnas a Stgeinas. Ins ha lu construiu ina nova lingia da pressiun da Fontauna freida a Londernei. A caschun da quella investiziun ei vegniu erigiu ina ovra da producir forza lectrica a Londernei. La construcziun dallas duas ovras electricas ei stada curaschusa, denton bein investada. Duront quei temps ei il reglar l’aua denter ils reservuars vegnida modernisada e la registraziun e communicaziun digitalisada. La deflussiun dils reservuars da Lundernei, Fontaunetta e Sax entochen giudem Disla pretenda plirs stabiliments per reducir la pressiun.
2001
Igl onn 2001 ei la Corporaziun d’aua Mumpé Tujetsch ed in onn pli tard la Corporaziun d’aua Segnas vegnidas integradas ella Corporaziun d’aua Spina da Vin.
2005
Igl onn 2005 ha il suveran approbau la lescha da vischnaunca davart il provediment d’aua aschia che la basa legala pil sistem da taxas da diever tenor caschunader era dada.
Cun edir ina cronica ha la Corporaziun d’aua Spina da Vin astgau festivar il zercladur 2006 siu giubileum da 75 onns.
2008
Culs 31 da december 2008 ei la Corporaziun d’aua Clavaniev vegnida integrada cumpleinamein ella Corporaziun d’aua Spina da Vin ed igl avrel 2010 ha la Corporaziun d’aua Cavardiras, Pardomat e Madernal fatg il medem pass. Dapi igl 1 d’avrel 2010 producescha la tiarza ovra electrica a Sax forza electrica schubra e regenerabla.
Duront tut ils onns ha la Corporaziun d’aua Spina da Vin buca tralaschau d’investar cuntinuadamein en siu aquaduct. Fontaunas e tschaffadas ein vegnidas sanadas, lingias remplazzadas e las ovras electricas ein vegnidas adattadas e modernisadas.


text:
En la fasa dal cumenzament en la professiun vegnan las persunas d’instrucziun el chantun Grischun sustegnidas cun ina offerta sin ils trais livels scola, district e chantun.
Las offertas sa drizzan a principiants en l'emprim onn d’uffizi, persunas che cumenzan puspè ad instruir suenter ina interrupziun professiunala d’almain tschintg onns e persunas d'instrucziun senza scolaziun correspundenta dal stgalim en lur emprim onn da scola (p.ex. persuna d'instrucziun dal stgalim primar che instruescha il stgalim secundar).
Ils principiants vegnan qualifitgads da dumagnar bain las pretensiuns professiunalas specificas e persunalas da la fasa dal cumenzament, e da sa participar activamain al svilup da la scola. Ils principiants duain retschaiver bler sustegn en il dretg mument - e quai cun impunder pauc temp.
Ils principiants cumponan sezs lur menu tenor basegn. L'inspecturat chantunal da scola coordinescha las offertas. Particularitads regiunalas e linguisticas vegnan resguardadas. In barat d'experientschas annual tranter ils offeriders participads segirescha il funcziunament pratic.


text:
En il sid dals Stadis Unids ha ina front da stemprads massiva chaschunà gronds donns. Pervi da tornados ed inundaziuns andetgas a Texas e Louisiana sajan mortas almain otg persunas. Vinavant hajan las malauras destruidas numerusas chasas e cupitgà pliras plantas, che han bloccà vias ni ch'èn cridadas sin lingias d'electricitad.
En dumengia è la front ida vinavant en direcziun nordost. Tenor rapports da medias sa preparan New York sco era la citad principala Washington sin la front.
RR novitads 06:00


text:
Directory
La directory a l'è la struttura doperada del file system per organizzà i file e che la gh'ha dent di riferiment in su la localizzazion di file o di alter directory.
In di filesystem gerarchich i directory se pòden contegnì vuna dent de 'n altra: la directory che l'è dent nissuna directory a l'è ciamada root (radis).
Anca se informaticament falaa, a l'è despess ciamada "cartella", per on "paradigma de la scrivania" doperaa in di agn '80, comé tentativ de fà el computer pussee fazil per la gent.


text:
Da la muntanella fin il tschierv da curuna – er durant l'entira chatscha 2018 èn 21 predas vegnidas annunziadas a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR.
En il chapè dal guardiaselvaschina Armando Janett eran 21 nums, cun Andrea Caviezel (Vrin) e Sonja Decurtins (Sedrun) dentant sulet dus da chatschadras. E la «diala da fortuna» ha tratg gist in da quests dus nums da dunnas: Andrea Caviezel da Vrin. Dad ella era vegnida annunziada ina chaura chamutsch da 3 1/4 onns e pli veglia ch'ella ha sajettà l'emprim di da chatscha sin l'Alp Blengias.
In cordial engraziament va a tuttas ed a tuts ch'han annunzià per telefon la preda ed uschia fatg pussaivel la concurrenza per la patenta da chatscha.
Dapli da la chatscha 2018 chattais qua
Adrian Schorta ha gudagnà il radio DAB
La gallaria da fotografias da chatscha è vegnida emplenida quest onn cun 97 fotografias da predas per part cun il chatschader u la chatschadra e per part senza e cun intginas impressiuns da la chatscha.
Il victur dal radio DAB è Adrian Schorta. El gudogna il radio per la fotografia dad el e la chaura da chamutsch dad 11 onns ch'el ha schluppettà ils 22 da settember 2018 si sur Zernez.
Grazia fitg per la gronda participaziun a la concurrenza – nus sa legrain da puspè survegnir vossas fotografias da chatscha l'onn 2019!
RR accumpagnament 10:30


text:
Beschreibung
Collin McMahon
La spada magica – Il misteri da la piramida (vl)
Vallader
Lia Rumantscha, 2013, Bestellnummer 978-3-03900-110-1
A mezzanot vain Jannik sdruaglià da la glüschur intensiva da sia spada magica Falibur. Falrasia, il pajais misterius, til cloma danouvamaing in agüd! Apaina rivà là, vain el attachà dals trais campiuns da la spada chi til voulan strar our d’man a Falilbur. Be pella cupicha d’ün pluogl vegnan el e sia sour Lea da’s salvar in üna piramida misteriusa. Ma quia tils spetta üna trapla mortala davo tschella…
Ähnliche Beiträge


text:
Il Franzos ch'era gia suenter l'emprim percurs il pli spert ha gudagnà avant l'Austriac Marcel Hirscher ed il Norvegiais Henrik Kristoffersen. Kristoffersen era suenter l'emprim percurs 'mo' 14avel ed ha lura pudì far il pass sin il podest. Hirscher ha mussà in bun segund percurs ed ha uschia mess sut squitsch il Franzos Pinturault. Lez ha dentant tegnì la gnerva e gudagnà la cursa.
Ils Svizzers n'han betg gì in grond pled en chaussa. Megliers Svizzers èn Gino Caviezel e Carlo Janka ch'èn vegnids 20avels cun exact il medem temp. Loïc Meillard e Justin Murisier èn crudads ora en il segund percurs.
RR novitads 14:00


text:
Cull’avertura dall’emprema etappa da calira a distanza naven dil 2020 remplazza l’energia regenerabla a moda persistenta, cun lenna ord ils uauls da Laax, 280’000 liters ieli da scaldar. Cheutras spargn’ins 740 tonnas CO2 ad onn.
Energia da lenna ei energia solara arcunada. Ella ei regenerabla e neutrala da CO2. Il lenn crescha suenter e producescha cun barschar mo ton CO2 sco ina plonta ha priu si cun crescher. Cuntrari all’energia fossila ei lenna cheutras regenerabla 100 %. Sche nus remplazzein materia da scaldar fossila cun lenna, savein nus retardar il scaldament dil clima.
Bien da saver: La surfatscha d’uaul en Svizra s’augmenta – mintg’onn eis ei la dimensiun dil Lag da Thun. Mintg’onn crescha en Svizra rodund 10 milliuns. m3 lenna suenter. Senza surduvrar gl’uaul san ins raccoltar da quei mintg’onn rodund 7 tochen 8 milliuns m3. La raccolta effectiva da lenna ei denton dapi onns tier sulettamein 4,5 tochen 5 milliuns cubics. Las reservas en Svizra ein cunquei garantidas a liunga vesta.
Energia da biomassa
Enteifer l’energia regenerabla vala biomassa sco mied universal. Cun ella eis ei pusseivel da producir current electric, calira e carburant.
Lenna ni pelletschas d’oranschas, grascha da biestga, lenna da brisch sco era massa rumians organics ein pleins d’energia custeivla. La producziun d’energia ord biomassa ha la consequenza ch’ei fa senn da duvrar vinavon lenna sco materia prima locala. Il medem mument generescha quei plazzas da lavur el liug e la creaziun d’atgna valur ella regiun s’augmenta.
L’ovra dil Scaldament a distanza da Laax lavura cun lenna d’uaul e lenna da caglias. Ils viadis da transport fetg cuorts garanteschan plinavon ina bilanza ecologica persistenta. Cheutras san ins era reducir l’energia grischa (producziun, transport, magazinar) dalla producziun da calira.


text:
Terratrembels actuals
Colonna da context
Consequenzas:
Vegn eventualmain sentì en questa regiun d'avertiment. Betg da far quint cun donns.
Cumportament:
per in terratrembel dal nivel da privel 1 n'existan naginas recumandaziuns da cumportament spezialas.
Valurs da mesiraziun:
intensitad III
Consequenzas:
Vegn sentì en questa regiun d'avertiment. Betg da far quint cun donns.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun ulteriurs terratrembels.
Valurs da mesiraziun:
intensitad IV
Consequenzas:
Vegn sentì lunsch enturn en questa regiun d'avertiment. Donns pli pitschens èn pussaivels.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun terratrembels posteriurs.
Valurs da mesiraziun:
intensitad V u VI
Consequenzas:
Vegn sentì fitg ferm en questa regiun d'avertiment. Igl è da far quint cun gronds donns. Terratrembels posteriurs ferms èn pussaivels.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun terratrembels posteriurs.
Valurs da mesiraziun:
intensitad VII
Consequenzas:
Vegn sentì fitg ferm en questa regiun d'avertiment. Da far quint cun donns. Terratrembels posteriurs ferms èn pussaivels.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun terratrembels posteriurs.
Valurs da mesiraziun:
intensitad VIII u dapli
Nagina annunzia da terratrembels en questa regiun d'avertiment.


text:
Prevenziun tenor il sistem dalla SIG sil scalem superiur
Gia daditg ei la lavur sociala da scola tema ed il team scolastic ha cul sustegn dil Cussegl da scola evaluau numerusas pusseivladads. Evaluar munta era refierer ed igl ei stau in liung process dad anflar ina metoda che cunvegn alla cultura da nossa scola.
Suenter haver menau atras ina interrogaziun igl onn vargau cun vies agid, preziai geniturs, e cun agid dallas scolaras ed ils scolars essan nus i alla tscherca. La sligiaziun anflada sin l'entschatta digl onn da scola 2017/18 ha finalmein pudiu perschuader.
La finamira ei da buca dall'entschatta enneu engaschar ina persuna specialisada, mobein da specialisar las scolastas ed ils scolasts. Aschia sa la prevenziun haver liug mintga di enteifer l'instrucziun e vegnir reagau gest tenor sin situaziuns a moda coordinada en mintga scalem.
Il SIG (Institut Svizzer per la prevenziun da violenza) accumpogna nus duront quei process. Il SIG ei sespecialisaus sin la prevenziun da violenza. Dapi pli che 20 onn lavuran els cun las metodas las pli modernas che lubeschan da francar il cuntegn a moda efficazia e persistenta tiels scolars.
Impurtont ei da saver che violenza ha diversas fatschas ed ei la finala mo in'expressiun simptomatica che semuossa pér alla fin. Q.v.d. la problematica entscheiva gia bia pli baul ed aschia eis ei la finamira da gia saver prevegnir a talas situaziuns cun elaborar gia ordavon tematicas dall'educaziun psicosociala. Quei ein tematicas sco p.ex. Nua ein mes cunfins e nua ein ils cunfins da tschels? Co saiel jeu sentir e communicar mes cunfins e co saiel jeu encorscher ils cunfins da miu vis-à-vis? etc.
Margot Gammeter, responsabla dil SIG per nossa regiun, ha communablamein cul cerchel scolastic dil scalem superiur tschentau ensemen ils basegns e las finamiras dalla prevenziun. A caschun da nossa furmaziun interna dils 25 d'october han las scolastas ed ils scolasts ur ussa empriu d'enconuscher in instrumentari per la practica.
Sco proxim pass vegn dunna Gammeter a visitar tut las classas per elaborar cun ellas ils 4 pli impurtonts temas dalla prevenziun da violenza:
sligiar conflicts
respectar cunfins
deescalar provocaziuns
furmaziun da team
Dunna Gammeter elaborescha culs scolars igl instrumentari, il qual la scolasta ed il scolast sa silsuenter utilisar da tut temps el mintgadi en situaziuns da conflict e da violenza.
Igl emprem pass ei ussa pia fatgs. Ussa vala ei seleger en, far las empremas emprovas e rimnar las empremas experientschas. Il process ei initiaus ed jeu sundel spannegiaus sil resultad. La primavera vegnel ad envidar vus, preziai geniturs, ad ina sera dad informaziun pertuccont nies project.


text:
Tge fan atgnamain ils guardians e biologs cura ch’els van cun bloc da notizias, laptop u instrument da locaziun tras il Parc Naziunal Svizzer? Per incumbensa da tgi rimnan els datas, tge precis perscruteschan els e cun tge finamira? La revista ‹Cratschla› dat resposta a talas dumondas.
Cun la fundaziun dal Parc Naziunal l’onn 1914 ha la Svizra prestà lavur da pionier – igl è quai stà l’emprim part naziunal ch’è insumma vegnì realisà en las Alps ed en l’entira Europa Centrala. Il Parc Naziunal ha trais finamiras: protecziun da la natira, perscrutaziun ed infurmaziun. Or da quellas resulta la quarta finamira, numnadamain da sensibilisar ils visitaders per la protecziun da la natira a l’exempel d’in reservat total.
La perscrutaziun scientifica serva a documentar ed evaluar a lunga vista las midadas ch’han lieu en il Parc Naziunal. Dapi l’onn 1920 vegnan publitgads en la retscha ‹Nationalpark-Forschung in der Schweiz› ils resultats da la lavur da perscrutaziun. Ma confurm als ulteriurs intents dal Parc Naziunal na duain las retschas da datas e las evaluaziuns scientificas betg be star a disposiziun a scienziads, mabain er vegnir intermediadas ad in public interessà.
A quest intent serva tranter auter la revista ‹Cratschla – infurmaziuns dal Parc Naziunal Svizzer› che cumpara dapi il 1992 (e ch’è er accessibla a moda integrala online sut e-periodica.ch). Tranter il 1993 ed il 1996 èn las invistas en projects scientifics mintgamai vegnidas resumadas en lingua rumantscha e l’emprim numer dal 1997 è schizunt cumparì cumplettamain per rumantsch.
Or da quest fundus da resumaziuns rumantschas ha chattà stgaffì in cudesch digital ch’è sutdividì en las quatter rubricas ‹Fauna›, ‹Flora›, ‹Spazi da viver› e ‹Visitar il Parc Naziunal›. Qua be in exempel ch’illustrescha tge che vegn perscrutà en il Parc Naziunal e las conclusiuns che sa laschan trair londeror.
La contribuziun ‹L’influenza da capricorn, chamutsch e tschierv sin la vegetaziun e l’erosiun da las pastgiras alpinas› s’occupa d’ina dumonda dispitaivla, numnadamain «la tema ch’il grond dumber da selvaschina d’ungla en il Parc Naziunal Svizzer accelereschia l’erosiun dal terren, perquai ch’ils animals reduceschian la cuverta da vegetaziun da la pastgira alpina». E la destrucziun da la cuverta da vegetaziun vegn alura per il solit definida sco in indizi da ‹surpopulaziun›. Ma il studi ch’è vegnì fatg en la Val Müschauns relativescha questas temas:
«Entras cumparegliar fotografias dals onns 1983 e 1989 han ins (…) constatà che la vegetaziun da las pastgiras alpinas è sa sviluppada en la regiun retschertgada aifer quest temp a moda fitg differenta. Per gronda part n’è ella betg sa midada, pli darar hai dà novas largias resp. èn parts avertas puspè creschidas en. Quest svilup è stà pussaivel, malgrà ch’il dumber da la selvaschina d’ungla è creschì en questa perioda il quatterdubel! L’abilitad da la vegetaziun da sa regenerar e l’influenza da la selvaschina d’ungla sin la vegetaziun èn, sco ch’i para, s’equilibradas enfin oz.»
Quest resultat vegn sustegnì da dus auters studis che tractan l’influenza dals animals ad ungla sin la dinamica dal guaud resp. sin la varietad botanica. Quest ultim vegn schizunt a la suandanta conclusiun: «Ils resultats d’observaziun da passa 80 onns sin surfatschas determinadas dal Parc Naziunal Svizzer cumprovan che l’intensitad da pasculaziun è actualmain plitost memia pitschna che memia gronda per mantegnair la diversitad botanica e las relaziuns actualas tranter il guaud ed il terren avert en il stgalim subalpin.»


text:
Engrondiment dalla reit da communicaziun
cul Scaldament a distanza Laax
Culla colligiaziun al Scaldament a distanza vegn baghegiau, per saver reglar las staziuns dalla surdada dalla calira, ina colligiaziun da communicaziun cun fibras da veider.
Tuttas parcellas ch’ein colligiadas al Scaldament a distanza san cheutras trer a néz la colligiaziun cun fibras da veider tochen en casa. Tenor necessitad san ins colligiar el medem mument era auters baghetgs ella vischinonza alla reit da transmissiun da ferma prestaziun, e quei senza emissiuns da radiaziun.
Flims Electric sco partenaria ed acziunaria dalla Scaldament a distanza SA ei responsabla per quella part dall’infrastructura.


text:
I na dat strusch in tip d’emissiun da divertiment tar la RSI che la Carla Norghauer n’ha anc betg moderà. Ed er emissiuns naziunalas sco Mister Svizra, emissiuns da l’emprim d’avust u la saira finala dal festival dal film a Locarno. Sco anteriura translatura ha ella sa chapescha er in’affinitad cun il rumantsch.
100 minutas rumantsch Carla Norghauer
Cun ina fulla temperament ed energia ha la moderatura tessinaisa sa dersch sin il rumantsch. Fatg surstar ha ella era cun enconuschientschas detagliadas dal territori rumantsch.


text:
Lavagna
Lavagna (Lavàgna in l'idiom da la Liguria) es üna vschinauncha taliauna da 13.147 abitants illa Region Liguria, Provinza da Genova.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Lavagna as sviluppa sülla riva d'oriaint dal Mer da la Liguria (u.d. "Riviera di Levante"), illa zona clameda Tigullio. Ella es a 41 km da la cited da Genova. La vschinauncha es divisa da la prosma Chiavari tres il flüm Entella, chi vo aint il mer al cunfin da las duos vschinaunchas.
Als 2007 gnit que deda ad ella la Bindera blova pella buna qualited da l'ova da sieu mer.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Scu oters vih dal territori as sviluppet Lavagna illa eted dals Romauns e vaiva'la nom Lavania (pled latin). Il nom es resto na müdo düraunts ils tschientiners, cun excepziun d'üna pitschna müdeda grammaticala (da "ni" a "gn").
Tenor funtaunas istoricas dal lö eira Lavagna ün cuntedi da Carl il Grand e zieva dvantet ella ün pussess dals uvas-chs da Genova. Düraunt il temp d'immez füt ella pussess feudel da la familia Fieschi, chi creent bgers cuntaisas culla Republica da Genova.
Düraunt il 12. tschientiner dvantet Lavagna üna comunaindependenta, eir scha ils Fieschi mantgnaivan la controlla politica dad ella.
Dal 1564 gnit ella plundrageda dal pirat türch Dragut e subit per que grandas devastaziuns scu bgers oters vihs prossems.
Dal 1815, zieva il Congress da Vienna, gnit Lavagna insembel cun tuot la Republica da Genova assegneda al Reginam da Sardegna; davent da 1861 fo'la part da l'Italia.
Vappa[modifitgar | modifitgar il code]
La vappa da Lavagna es ün s-chüd mellan d'or cun ün'uonda blova ed ün chastè sün ün spelm, sül quêl ad es ün grü grisch. Il motto es "Entella", scu'l flüm da la vschinauncha.
Quista vappa gnit appruveda dal raig d'Italia Umbert I cun decret dals 23 favrer 1890.
Monuments e oters lös interessants[modifitgar | modifitgar il code]
Baselgias[modifitgar | modifitgar il code]
San Steivan[modifitgar | modifitgar il code]
Las primas notizchas dad üna baselgia construida i'l lö, inua cha hoz es que San Steivan, sun dal 6. tschientiner: lò eira que eir üna tuor da signels. Dasper la baselgia fettan ils Fieschi construir ün chastè, desdrüt forsa dal 1100 dals sudos da Genova u - pü cu facil - dal 1200 da l'imperatur Fadri II, per as svindicher pervi da sia excomunicaziun fatta dal papa Innocenzi IV, chi faiva part dals Fieschi.
Il prüm crap da la nouva baselgia gnit messa als 15 avuost 1650; ils lavuors vettan fin dal 1668 ed als 18 october 1703 vet la baselgia sia consacraziun.
La baselgio, chi ho duos cluchers, ho trais nevs, bgers uters sün sias duos varts ed ün oter pü grand illa nev centrela; a do eir bgers pittüras da mür e sün taila.
Sanctuari da Nossaduonna dal Carmel[modifitgar | modifitgar il code]
Il sanctuari gnit construieu trunter 1617 e 1631 insembel cunt üna clostra dals fraters Carmelits; il di da sia inauguraziun gnit regaleda üna statua da lain da Nossaduonna dal Carmel, chi auncha hoz as chatta süll'uter grand.
Zieva l'arriv da Napoleun in Liguria, dal 1799 vettan ils Carmelits davent, perche cha il generel vaiva serro la clostra.
Dal 1806 vet il sanctuari danöv sia funcziun, cun excepziun da la clostra, chi dvantet üna biblioteca.
Illa fatscheda da la baselgia do que ün portun dal 19. tschientiner e be trais fnestras; il sanctuari ho trais nevs cun ses chapellas; ils uters sun fats da marmel da Lavagna. A do eir pittüras da mür da Alessandro Franchi (traunter 1890 e 1900) e Giuseppe Repetto (dal 1860) e purtrets cun rapreschantaziuns senchas.
Sanctuari da Nossaduonna da la Punt[modifitgar | modifitgar il code]
Dal 13. tschientiner, sülla punt chi traversa'l flüm Entella, daiva que üna chapella da Nossaduonna; punt e chapella gnint mess in uorden da papa Innocenzi IV per fer pü sgüra la via traunter Lavagna e Chiavari.
Dal 1451 dettan ils Fieschi la punt e la chapella als Francescauns, chi vaivan cumpro ün terrain sülla riva orientela dal flüm per construir üna baselgia, illa quela metter l'imegna da Nossaduonna da la Punt. La baselgia gnit inaugureda dal 1492 e l'imegna gnit purteda aint ella dal 1500.
Dal 1564 gnit il sanctuari plündragio dal pirat Dragut, chi però nu purtet davent l'imegna da Nossaduonna. La Baselgia gnit ingrandida dal 1783 e dal tuot transfurmeda a la fin dal 19. tschientiner in stil neoclassic. Dal 1898 gnit construieu il clucher in stil neogotic e gnint fattas pittüra da mür.
Santa Gülia da Centaura[modifitgar | modifitgar il code]
Ella as chatta illa fracziun cun listess nom. Construida dal 1301, gnit que in ün prüm mumaint dedicheda a San Giachem il Grand. Dal 1654 gnit fatta la nouva baselgia, chi gnit dedicheda a Santa Gülia.
Aint ella do que las reliquias da la Sencha, purtedas dal 1724, ün crucifix da lain dal 14. tschientiner, ün tripticon da la Fatscha Sencha dal 16. tschientiner e, in l'apsida, üna tevla da lain cun Santa Gülia e oters Senchs dal 1517.
Nossaduonna d'avuost[modifitgar | modifitgar il code]
Ella as chatta illa fracziun Sorlana. Ella es independenta dal 1909.
Santa Maria Mama da la Baselgia[modifitgar | modifitgar il code]
Quista baselgia es dvanteda üna plaiv independenta dal 1968 e gnit dedicheda a Santa Maria Mama da la Baselgia als 8 settember 1977.
Oratori da la Senchischma Trinited[modifitgar | modifitgar il code]
El as chatta illa cited veglia e gnit construieu als 15. tschientiner. Düraunt bger temp gnit el mno da la confraternited da la Senchischma Trinited, chi daiva agüd a la povra glieud, liberaiva ils sclevs e dschaivan cults divins pellas ormas dals morts.
Oters lös interessants[modifitgar | modifitgar il code]
Palazi Franzoni[modifitgar | modifitgar il code]
Construieu dal 1696 e utiliso in möds differents düraunt ils tschientiners, è'l hoz la chesa cumünela da Lavagna.
Il palazi eira abito da la nobla famiglia Franzoni, ma dal 1797 gnit el occupo dals sudos frances da Napoleun; pervi da las epidemias da l'inizi dal 19. tschientiner dvantet el ün ospidel.
Zieva ch'el gnit abanduno, gnit il palazi cumpro da Lazzaro Repetto, ün pur dal lö emigro in Argentina e, dal 1907 dvantet el ün albierg. Zieva üna petiziun dal pievel dal 1938 cumpret la Vschinauncha da Lavagna il Palazi, chi dvantet uschè la nouva chesa cumünela.
Palazi Ravenna[modifitgar | modifitgar il code]
Quist palazi eira üna clostra dals Carmelits, e zieva füt el la chesa cumünela fin 1931. Daspö 1994 è'l la biblioteca cumünela (dedicheda dal 2004 a Giovanni Serbandini), inua ch'a vegnan fat eir manifestaziuns culturelas ed exposiziuns.
Tuor dal vih[modifitgar | modifitgar il code]
Forsa gnit quista tuor construida dals Fieschi düraunt il 16. tschientiner scu tuor da guardgia; zieva dvantet'la üna chesa cun ün mausoleum.
Hoz è'la il lö da la Gallaria artistica da la s-chaglia e la Collecziun Alloiso: ün po vzair ogets fats da s-chaglia e keramica e chats archeologics chattos illa zona. Suot do que ün curtin da stil da Genova, inua ch'a vegnan fat concerts ed exposiziuns.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Chesa Carbone[modifitgar | modifitgar il code]
Ella as chatta illa cited veglia, in via Riboli; ella es ün palazi burgais da trais plauns cun decoraziuns da stil da Genova. Construida düraunt la prüma mited dal 19. tschientiner, è'la üna proprieted da la famiglia Carbone, ma ella vegn mneda dal "Fondo per l'Ambiente Italiano" (Fundaziun pell'ambiaint taliaun). Aint ella do que mobiglia, purtrets ed ogets dals tschientiners traunter 17. e 20. tschientiner.
Colleziun "Rodolfo Alloiso"[modifitgar | modifitgar il code]
Ella as chatta aint la Tuor dal vih e vegn mneda da la vschinauncha; a do in tuot 88 chats archeologics da la zona dal Tigullio ed eir keramics e maiolicas dal Renaschimaint chattos düraunt las lavuors da restoraziun da listessa tuor.
Manifestaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Exposiziun d'antiquited, la terza sanda dal mais
- Turnier da mer dal Tigullio, al quêl las vschinaunchas da Santa Margherita Ligure, San Michele di Pagana, Rapallo, Zoagli, Chiavari, Lavagna e Sestri Levante piglian part; el ho lö traunter lügl ed avuost sül mer davaunt üna da quistas vschinaunchas
- Tuorta dals Fieschi, cun ün cortegi da glieud chi portan vstieus tradiziunels, traunter 7 e 14 avuost
- Champiunedi invernel "Golfo del Tigullio", regatta da barchas a vela lungias traunter 7,50 e 30 meters (5 november - 4 favrer)
- "Corsica per Due", regatta da barchas a vela cul percuors Lavagna-Corsica-Lavagna, mincha fin da meg
- "Pre-winter Sail Contest", seria da regattas da barchas a vela, mincha fin da october
- Faira da Prümavaira, la prüma dumengia da marz
- Faira da San Schimun, ils 28 october
- Faira da l'Agricultura, las ultimas sanda e dumengia da lügl
- Faira da Nossaduonna dal Carmel, la damaun dals 16 lügl
- Faira da San Steivan, la damaun da la prüma dumengia zieva'ls 3 avuost
- Faira da Sant Eufemiaun, ils 2 gün illa fracziun Cerreto
- Festa da la petta culla salvgia, las prümas sanda e dumengia d'avuost sülla plazza da la baselgia da Santa Gülia
- Festa da l'oberschina, ils 16 avuost illa fracziun Sorlana
- Festa da San Bernard, ils 20 avuost illa fraziun cun listess nom
- Festa da las nuschs, ils 7 e 8 settember illa fracziun Ponte della Maddalena
Persunas renumnedas[modifitgar | modifitgar il code]
- Sinibaldo Fieschi (Genova, var 1195 – Napel, 7 dicember 1254), dvanto papa cul nom da Innocenzi IV
- Ottobono Fieschi (Genova, var 1205 – Viterbo, 18 avuost 1276), dvanto papa cul nom da Adrian V
- Gaetano Previati (Ferrara, 1852 - Lavagna, 1920), pittur
- Virginia Dighero (Lavagna, 24 dicember 1891 - 28 dicember 2005), la persuna la pü veglia d'Itàlia
- Giovanni Battista Campodonico (Lavagna, 20 genàr 1892 – Chiavari, 11 meg 1958), preir e musicist
- Giovanni Serbandini (Chiavari, 1912 – Lavagna, 1999), politiker
- Giulio Sanguineti (Lavagna, 20 favrer 1932), uvas-ch
- Giorgio Repetto (Lavagna, 1952), ballapeist
- Fanny Cadeo (Lavagna, 11 settember 1970), actura e showgirl
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
L'economia da Lavagna as basa pelpü sül turissem da sted, pustüt illa fracziun Cavi di Lavagna.
I'l territori da la vschinauncha do que bger chevas da crap da plattas; la tevla da craps ütiliseda illas scoulas vegn clameda in Italia "lavagna", perque ch'ella es fatta cun crap da platta da quista vschinauncha.
Transports[modifitgar | modifitgar il code]
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Lavagna as chatta süll'uschè ditta "Via Aurelia", veglia via da l'eted dals Romauns, chi lia Roma cul cunfin traunter Italia e Frauntscha tar Ventimiglia.
A Lavagna do que eir üna sortida da l'autostreda A12 Genova-Rosignano.
Viafiers[modifitgar | modifitgar il code]
A do üna staziun sülla viafier Genova-Pisa da las "Ferrovie dello Stato" (Viafiers naziunelas taliaunas).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Ballapè[modifitgar | modifitgar il code]
- U.S. Lavagnese 1919 (liga "D")
- Sestieri Saline (liga "Prima Categoria")
- A.C. A Ciassetta (liga "Terza Categoria")
Vela[modifitgar | modifitgar il code]
A lavagna do que il "Circolo Nautico Lavagna" (Societed da mer Lavagna), chi fo scoula da vela ed organisescha regattas.


text:
La Svizra e l’Austria han inoltrà venderdi communablamain la dumonda uffiziala per vegnir sin la glista uffiziala da l’ierta culturala immateriala da l’Unesco, quai communitgescha l’uffizi federal per cultura.
La situaziun dal privel da lavinas haja manà ad in agir communabel ch’haja furmà l’identitad communabla. La savida saja alura vegnida surdada sur pliras generaziuns, ed ella è adina puspè vegnida megliurada scriva l’uffizi federal da cultura.
L'Unesco vegn alura probabel a decider il november 2018.
RR novitads 15:00


text:
Il chalender da las votaziuns vegn fixà provisoricamain. Il Cussegl federal decida almain quatter mais ordavant, sch'el maina tras ina votaziun dal pievel a la data ch'è previsa u betg.
Iniziativas e referendums pendents
Las suandantas iniziativas dal pievel ed ils suandants referendums èn vegnids inoltrads a la Chanzlia federala è pudessan arrivar davant il pievel, sch'els survegna avunda suttascripziuns ed èn valaivels.
317 giadas èn ils Svizzers vegnids clamads a l'urna dapi 1848. Qua chattais Vus tut ils projects, davart ils quals igl è vegnì votà sin plaun federal. Vus chattais sa chapescha er tut ils resultats anteriurs.
Co, nua, cura? – Infurmaziuns utilas per las votantas ed ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Fin cura stoss jau trametter mes cedel da votar? Tge stoss jau resguardar cun emplenir il cedel da votar?


text:
Cunquai reageschan ils rebels sin in appel da las Naziuns Unidas. Sche la coaliziun militara timunada da l'Arabia Saudita saja pronta per la pasch, sajan er els da la partida, ha communitgà il manader dal comité da revoluziun via Twitter. L’interrupziun da las attatgas saja in act da buna voluntad. Ussa n’hajan ils inimis pli naginas stgisas per betg manar discurs da pasch e per cuntinuar ad occupar il Jemen, uschia Mohammed al-Huthi.
La pli greva crisa umanitara dal temp dad oz
En il Jemen cumbatta la regenza, ch'è fugida en l'exil pervi dals rebels da Huthi, che vegnan sustegnids da l'Iran. Tras la guerra civila èn gia mortas millis da persunas. Las Naziuns Unidas discurran da la pli greva crisa umanitara dal preschent.
RR novitads 6:00


text:
Dispitaivel è dentant, schebain il president dal parlament John Becrow è insumma d'accord. Quel ha numnadamain smanatschà danovamain da betg lubir la votaziun. Raschun è ina regla da 415 onns che di ch'il medem project na dastgia betg vegnir en votaziun infinit.
La proposta elavurada da Theresa May è gia vegnida refusada duas giadas dal parlament britannic. Becrow ha perquai fatg cler che la cunvegna stoppia sa differenziar a moda substanziala da las duas propostas precedentas per ch'i possia anc ina giada vegnir votà.
May ha fatg a mogna da demissiunar bainbaud, sche la cunvegna vegn approvada dal parlament. Blers adversaris en sia partida conservativa han sinaquai cedì lur resistenza.
RR novitads 14:00


text:
Lengua sardagnöla
El sardagnö (nom nativ sardu o limba sarda in lugudüres, lìngua sarda in campidanes) l'è una lengua che la fa part del grüp rumanz di lenguv indoeuropej. L'è parlaa int l'isula de la Sardegna. L'è classificaa tra i lenguv rumanz ucidental e tanta stüdius i la cunsideren la püssee cunservativa tra i lenguv ch'i venen dal latin. I so dü variant principal j'hinn el campidanes e el lugudüres-nuores.
Dal 1997 l'è lengua uficial de la Sardegna, insema a la lengua uficial del Stato italian.


text:
«Sche jau guard las datas, lura èsi cler che jau na pos betg gudagnar.» Cun quests pleds ha Michael Bloomberg argumentà ses na ad ina candidatura per il presidi dals Stadis Unids. Bloomberg è stà president da la citad da New York dal 2002 fin il 2013. Avant curt aveva Bloomberg anc ditg ch’el pondereschia da far part a la cursa. Il milliardari da 74 onns era pli baud democrat, suenter republican. Dapi il 2007 è el senza partida.
Betg auzar schanzas per Trump u Cruz
Sia candidatura auzass las schanzas d’elecziun per Donald Trump u Ted Cruz dals republicans, ha declerà Bloomberg. Quai na veglia el betg ristgar. Trump mainia numnadamain ina campagna «sfendenta e provocanta». Cruz s’exprimia bain pli reservà, dentant sajan sias vistas exactamain uschè extremas sco quellas da Trump, uschia Bloomberg.
Er cunter Sanders
Da curt aveva Bloomberg exprimì ses quitads che Bernie Sanders pudessia gudagnar cunter Hillary Clinton da las democratas. Tenor l’avis da Bloomberg represchenta Sanders posiziuns memia extremas.
Bloomberg aveva gia pli baud ponderà da candidar sco president, dentant adina desistì. Fin qua n’è anc nagin candidat independent daventa president dals Stadis Unids.
RR novitads 06:00


text:
Animals selvadis ch’èn da viadi han grev en Svizra. Mintg’onn crappan plirs millis animals tar accidents sin via u sin binaris. Il 2019 èn uschia crappads tar accidents radund 550 tschiervs, 9300 chavriels, 800 portgs selvadis e 500 lieurs. Animals pitschens che crappan tar accidents sin via, sco per exempel stgilats u raunas, na vegnan betg registrads en la statistica.
L’Uffizi federal da natira pretenda dapli protecziun per quests animals. La raschun saja numnadamain che blers dals corridors per selvaschina sajan interruts – quai surtut en Svizra Bassa. Surfatschas anc libras da surfabricaziuns stoppian perquai vegnir protegidas meglier.


text:
Per la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein ha l'Uffizi federal da sanadad annunzia gievgia 220 novas infecziuns cun il coronavirus. Mesemna eran quai anc 193 novs cas, mardi 132, glindesdi 65 e dumengia 110. Tut en tut hai dà enfin uss en Svizra 35'022 infecziuns. En la media da 7 dis èn quai 126,4 cas, quai è in augment da 23% cumpareglià cun l'emna avant.
Enfin uss èn mortas 1'704 persunas ch'eran testadas positiv sin Covid-19, in dapli che ier.
4'312 persunas en ospital
Total han stuì vegnir ospitalisadas 4'312 persunas, cumpareglià cun il di avant èn quai 8 persunas dapli. En isolaziun sa chattan 958 persunas. En quarantina èn 3'096 persunas, ch'èn stadas en contact cun persunas infectadas. 8'912 persunas èn stadas supplementarmain en quarantina perquai ch'ellas èn turnadas d'in pajais da ristg.
Fin uss hajan ins fatg 787'786 tests sin Covid-19. Tar 5,3% da tut ils tests èra il resultat positiv.
Ina persuna dapli en Grischun
Il Grischun annunzia in cas nov entaifer in di. Uschia è il dumber d'infecziuns ussa tar 62. Bundant 250 persunas èn en quarantina.


text:
Ils 4 da schaner 2021 èsi 120 onns dapi la naschientscha da Nuot Vonmoos – il magister, chantadur, dirigent, organist e cumponist ladin. Naschì è el a Vnà (Engiadina Bassa). Mort è el ils 16 da schaner 1973 a Puntraschigna. 1920 fa Nuot Vonmoos la patenta da magister a Cuira. Suenter in curt temp a Flem sa chasa el definitivamain a Puntraschigna. 45 onns suna el là l'orgla da baselgia, dirigia divers chors da cumün e da la regiun. Nuot Vonmoos è era stà conredactur da la Guardia Grischuna, da la Laudinella e da cudeschs da chant per la scola. Ed el è stà l'emprim Rumantsch en la Cumissiun da chant federala (1955-1973).
Oz è Nuot Vonmoos surtut enconuschent sco cumponist da chanzuns per uffants, per chor maschadà e viril. Sias cumposiziuns mussan ch'el n'ha mai snegà sias profundas ragischs ladinas. L'ésprit da sia musica è – sper ina lingia melodica filigrana ed armonias cleras – surtut il cantabile. A mia Rezia, Mia marusa, T'algordast, Meis cumünet, Increschentüm – tut chanzuns che vegnan anc oz chantadas cun anim e gust. Ses dus vers hits èn «Cur chi vain la not» e «Buna not, dorma bain». L'Artg musical porta in'emissiun ord noss archiv – fatga da Men Steiner l'onn 2001 per il 100avel da Nuot Vonmoos.
Ils titels en l'emissiun
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il president da la republica federala tudestga Frank-Walter Steinmeier aveva avant pretendì da la Tirchia ch’ella laschia liber schurnalists arrestads en Tirchia. Il venderdi saira han millis da demonstrants protestà cunter la visita uffiziala dad Erdogan a Berlin. La visita dal president tirc en Germania cuntinuescha uss a Cologna, nua ch’el vegn ad inaugurar ina moschea.
Demonstraziuns a Cologna
A Cologna fa la polizia quint cun 15’000 persunas che demonstreschan cunter e per il president tirc Recep Tayyip Erdogan. Erdogan participescha a Cologna a l’avertura dad ina moschea. Quai avant che sia visita uffiziala da 3 dis en Germania va a fin. Ina demonstraziun planisada dad adversaris dad Erdogan en il center da Cologna han las autoritads scumandà or da motivs da segirezza. Ed era ina manifestaziun da partisans dad Erdogan davant la moschea.
RR novitads 09:00


text:
Cös
Cös (nom ufizial in talian: Cosio Valtellino) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 5 498 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 23,9 km² e ona densità de 230 ab./km².
A l’è tacaa a Bema, Scerscin, Mantel, Murbegn, Resüra, Rugul e Trauna.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cös l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Seedàt
Seedàt (nòm uficiàl en italià: Cividate al Piano) l'è ü de cümü la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 5 215 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 4 291 ab./km².
El se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca sö i rìe del Òi, a 22 km de la sità de Bèrghem e a 147 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cals, Curt Nöa, Martinènch, Palösch, Pontòi (BS) e Üràch d'Òi (BS).
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La cezìna de Santa Margherìta.
- Ol castèl de Seedàt, ach se l'è stat cambiàt e trasformàt pròpe tat e l'è piö che óter ü ròs de cà, de fati de uriginàl 'l rèsta l'ingrès e ü tòch de müra.
- La céza parociàl de San Nicolò.
- Ol santöàre.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'evulusiù del nömer de abitàncc del cümü de Seedàt l'è ilüstràda 'ndèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tranter la Russia e l’Arabia Saudita regia actualmain ina guerra da pretschs. En consequenza è il pretsch d’ieli sa sbassà il glindesdi per passa 30%. Uschia custa in barrel dal tip Brent – pia 159 liters – actualmain anc 31 dollars. Quai è il pli grond minus dapi l’entschatta da la segunda guerra dal Golf il 1991.
L'Arabia Saudita e la Russia èn entrads en ina guerra da pretschs per l'ieli, che vegn ad esser limitada e tactica.
Il venderdi avevan ils discurs davart ina reducziun da l’explotaziun d’ieli tranter l’OPEC e la Russia fatg naufragi. Experts quintan che la dumonda per petroli creschia pli plaun che spetgà u possia schizunt sa reducir. Uschia dessi ina surpurschida che smatgass il pretsch d’ieli. Per far frunt ad in tal svilup vuleva l’OPEC reducir la quantitad. Experts din ordavant in conflict che vegn a durar emnas u mais.
Ord l'archiv
RTR novitads 06:00


text:
La communitad mundiala sto intensivar sias stentas en il cumbat cunter il terrorissem atomar. Quai pretenda l’Agentura internaziunala da l’energia nucleara da l'ONU (IAEA). En vista a las attatgas terroristicas da Brüssel na saja betg da sclauder che materialias atomaras possian vegnir malduvradas per talas attatgas.
Ils stadis commembers stoppian avair dapli interess da rinforzar la segirezza atomara. Quai ha suttastritgà il schef da l’IAEA Yukiya Amano. Plutonium en la grondezza dad in grepfrut saja gia avunda per construir ina bumba atomara rudimentara.
RR novitads 06:00


text: Giuda Mai stat lü disperat lü, el pö simpatic, chèl zuen, el tò Gioan? Beato lü! che Te Te l’ét polsat za tate olte suràl tò cör compagn d’ades, e me a rosegam zöghe a baline me con el tò pa oter che pa pociat! Che migole de fam en fo isé tate… Le me ricorda le siste ‘n dé, söl lac: per quacc Te gh’íet bondat… che Te Te bondet Te bu a spartiser e a moltiplicà e che bu chel dèl tò pa en chel pusibol mai’nduinat gnaca zàn boca ‘ndó me l’ho catat: sé, mé T’ίe za tastat! ma ades i T’ha crompat. Te vende fresc. I Te smigasarà. Ma chesto Te Tèl set za. Vo a ferner el contrat.