text:
Carlin Porta/Temp d'antan
Temp d'antan[modifiché]
Ch'a l'é bel e 'nciarmant sente conté
ij moment ëd vita d'un temp passà,
bon ben grev, ma corm ëd gran poesìa,
ch'arbato 'ndrinta ai cheur dël mond d'ancheuj.
Bele se la vos elo nen tant veja,
as fà prest capì la corsa dël temp
che 'nt un bat d'ala d'ani a l'é cambià
ansema al cens ëd minca di dla gent.
Arcòrd d'antan e fosonant e sclin,
piror a seurto dai làver sincer
e ben satì 'd gòj ëd Granda Lussìa.
Moment ch'a fan pensé a nòstra vita
e capì d'amblé ch'a fà gòj scoté,
sensa avèj la pressa fòla a le trosse
la veja vos ch'a canta l'umiltà!


c: text/html

text:
Huế
Huế (化 in chữ Nôm) a l'è una cità del Vietnam, la capital de la pruincia de Thừa Thiên - Huế. Intra el 1802 e'l 1945, a l'è stada la capital imperiala de la dinastia Nguyễn, e per quest mutif chì a l'è cugnussüda per i sò munüment e per l'architetüra. Al gh'ha pressapoch 340.000 abitant.
La cità a l'è al center del Vietnam in sü la riva del Sông Hương (fiüm Hương). Al se tröa a 540 km a süd de la capital Hanoi e a 644 km a nord de la Cità de Ho Chi Minh, la cità püssee granda del paes, un temp cugnussüda cunt el nom de Saigon.
Al nord de la cità al gh'è el center storich, induè che se tröen i püssee impurtant munüment, templi e pagod. In sü la riva süd del fiüm la gh'è la part püssee muderna de la cità, cun la püssee part di negozi e di center residenziaj.
El cumpless di munüment de Huế a l'è in de la lista di patrimoni de l'Ümanità de l'UNESCO.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il 1853 han ins scuvert durant lavurs da construcziun a San Murezzan Bagn in enchaschament d'aua da funtauna (funtauna da Mauritius), mess a la glisch definitivamain en occasiun dal nov enchaschament da la funtauna il 1907. Tenor retschertgas dendrocronologicas è vegnida enchaschada la funtauna cun gronda probabilitad il 1411 a.C. Il 1537 ha menziunà Paracelsus per l'emprima giada ina funtauna curativa a San Murezzan. La chasa da cura realisada il 1864 ha inizià il svilup da San Murezzan sco center da cura da bogns. [Tenor e-lir].
(Foto: Paebi / CC BY-SA 3.0)


text:
Dapi l'onn 2017 elavura l'administraziun da taglia dal Grischun las decleraziuns da taglia da las persunas natiralas a moda electronica.
Igl è sa mussà che blers pajataglias n'inoltreschan per exempel betg il fegl da quittanza. Quel è però indispensabel per che la decleraziun da taglia valia sco inoltrada.
Era vegnan anc fitg blers documents fermads cun agraffas u cun bostitchs vi da la decleraziun, ubain tramess en furma liada al center d'elavuraziun a Cuira. Tals documents hai lura num da preparar per scannar. Quai chaschuna retardamanets en il process d'elavuraziun, ed ha consequenzas fin a l'examinaziun immediata dals documents.
L'experientscha ha mussà che la lavur administrativa po vegnir reducida, sch'ils pajataglias observan intginas paucas reglas fundamentalas per inoltrar la decleraziun da taglias. Gidar ils pajataglias duai il nov film d'animaziun curt ed infurmativ che la chanzlia chantunala dal Grischun ha mess a disposiziun.


text:
da sora Maria Vincenz
En quei capetel metta Jesus danovamein avon egl a ses giuvnals, tgei che suandar el vul dir.
Las expressiuns en quei text irriteschan nus oz, tonpli fetg che nus enconuschein in auter Jesus – in Jesus amitg dils carstgauns, dils paupers e malsauns, plein carezia per tuts, in che vul la pasch. Ed ussa quels plaids. Quels anflein nus ozildi plitost tier ils terrorists ed ideologists, ils quals vulan sfurzar si lur ideas ad auters. – Pertgei plaida Jesus aschia?
El Veder Testament vegn il maletg dil fiug duvraus pil giuvenessendi. Jesus drova quei maletg pigl «avegnir dil reginavel da Diu». Igl ei il temps dalla dertgira, dalla purificaziun, dalla decisiun. Plinavon fa Jesus danovamein attents nus, nua che sia via meina el: «el pitir e murir!» Igl ei in sfundrar, sco in bastiment che va sutsura. Detg cun auters plaids: «Jeu stoi ir tras quella stgira experientscha. Jeu sesanflel en ina profunda tensiun, avon che jeu sai sortir sco victur!» – La crusch stat adina avon el.
Cun siu vegnir ei era discordia nunevitabla! Puspei detg cun auters plais: La decisiun per Jesus sa metter carstgauns, amitgs … in encunter l’auter.
Lc 12,49–53
49Jeu sun vegnius per purtar fiug sin tiara, e con bugen vess jeu ch’el fuss gia envidaus! 50Jeu stoi retscheiver in batten, e tgei anguoscha che jeu hai tochen ch’igl ei cumpleniu!
51Carteis vus che jeu seigi vegnius per purtar la pasch sin tiara? Na, jeu ditgel a vus: Plitost la discordia. 52Da cheu naven vegn ei ad esser aschia: Sche tschun ein en ina casa, vivan els en discordia, treis encunter dus e dus encunter treis; 53il bab encunter il fegl ed il fegl encunter il bab, la mumma encunter la feglia e la feglia encunter la mumma, la sira encunter la brit e la brit encunter la sira.


text:
En Svizra survegnan las dunnas almain in terz pli pauc renta ch’ils umens. A quest problem vul l’Uniun sindicala svizra far attent cun l’uschenumnà «Equal Pension Day». Tenor il SGB ha la mesadad da las dunnas, ch’è vegnida pensiunada il 2018 ina renta da la cassa da pensiun da sut 1’165 francs per mais – las bleras hajan retratg tranter 500 ed 800 francs da la cassa da pensiun.
La raschun per las rentas bassas saja che las dunnas interrumpian lur activitad da gudogn pli savens ch’ils umens e ch’ellas lavurian pli savens parzialmain, quai en emprima lingia per motivs famigliars. Anc adina survegna radund in terz da las dunnas nagina renta or da la segunda pitga. Sch'i vegnia pajada ina renta da la cassa da pensiun, è quella per regla mez uschè gronda sco quella dals umens.
La pitga da l'AVS sminueschia la differenza da paja e renta tranter umens e dunnas. Ma, quella porta maximalmain 2'370 francs il mais – memia pauc. Ch'il parlament planiseschia da reducir las rentas sin donn e cust da las dunnas, na saja betg acceptabel, vegn citada la cussegliera naziunala da la PS Turitg, Mattea Meyer en la communicaziun.
Prest 11% da las dunnas stoppian dumandar direct suenter ch'ellas cumenzan a survegnir renta, er prestaziuns supplementaras per vegnir sur las rundas. Passa 140'000 dunnas hajan retratg il 2019 prestaziuns supplementaras, tar ils umens èn quai mez uschè blers. Pertutgadas il pli ferm sajan dunnas divorziadas e vaivas.


text:
La partida da l'extrema dretga tudestga Alternative für Deutschland AfD vegn confruntada dapi la fin d'emna cun critica. Tenor retschertgas dals emetturs tudestgs WDR e NDR e la gasetta Süddeutsche Zeitung SZ haja ina firma da farma svizra pajà tranter il fanadur e setember 2017 radund 130'000 euros en transchas da var 9'000 francs a la secziun Lai da Constanza da l'AfD.
Alice Weidel actualmain en il center da l'affera da donaziuns
Pervi da questas transacziuns vegni confruntada uss la vicepresidenta da l'AfD, Alice Weidel, cun pretensiuns da sa retrair da ses uffizi, rapporta l'agentura da novitads svizra SDA.
Ella saja para cumparida sco finamira da las donaziuns. Weidel ha dentant declerà avant las medias, ch'ella saja vegnida a savair il settember 2017 l'emprima giada da las donaziuns e ch'ella saja stada suenter per dar enavos ils raps. Ella na disponia da «naginas infurmaziuns» davart ils possessurs da la firma da farma u dals motivs da la donaziun.
Donaziuns per partidas ord da pajais betg da l'UE èn illegalas
Cun acceptar la donaziun da 130'000 euros ha l’AfD probabel cuntrafatg a la lescha da partidas, quai pervi che donaziuns ord da pajas betg en l’Uniun europeica èn illegalas. Ils daners èn para vegnids surdads il 2017 ad ina secziun da l’AfD. L'avrigl da quest onn haja la partida pajà enavos ils daners, mussan para las retschertgas.
RR novitads 06:00


text:
Las parallelas dals dus candidats èn grondas. Omadus chantan en il chor da vallada. Omadus han famiglia, ed han cumenzà lur carriera politica en lur vischnanca nativa. Quai han els omadus fatg sco suprastant cun il departament da bajegiar.
Daniel Blumenthal è stà president da la vischnanca da Vella e deputà dal cumin Lumnezia a Cuira. Daniel Solèr è gia dapi otg onns en suprastanza da la vischnanca Lumnezia.
Vischnanca fusiunada – ferma vischnanca
Ils dus Daniels èn persvas da la Lumnezia, che stat cun in agen chapital da 40 milliuns francs sin agens pais. Sco president han ins uschia bleras pussaivladads dad agir en vischnanca.
Franar la depopulaziun
Recepts per franar la depopulaziun na datti betg dals candidat. Tuttina fan els attent che la Lumnezia porscha gia bler a sia populaziun. Activitads da far sport u er da cultura èn avant maun. La giuventetgna stoppia vegnir tgirada sco ina stgazi per garantir in bun avegnir a la vischnanca. En quella direcziun vulan omadus era lavurar.
Unitad Lumnezia u «DNA Lumneziana»
Daniel Blumenthal vesa quella unitad sco fermezza da la val. Daniel Solèr vesa ch'ins stoppia lavurar vinavant per far pli ferma quella unitad. I saja stà ina da las pli grondas sfidas suenter la fusiun, dad unir ils abitants e da stgaffir ina «DNA Lumneziana».


text:
A Turitg han festivà radund 150'000 persunas la party da Son Silvester sper il lai.
Sin il Münsterplatz a Berna èn s'inscuntradas pliras milli persunas per far in viva sin l'onn 2017. A Genevra han las autoritads envidà la populaziun ad in saut sin il Quai da Mont Blanc.
Suenter l'attatga da terror a Berlin curt avant Nadal, han numerusas citads sin tut il mund rinforzà lur mesiras da segirezza per las festas da Son Silvester. Cun blocs da betun e vehichels han las autoritads segirà las festivitads en ils centers da las citads.
Memia bler alcohol en tscherts lieus
Sin la staziun principala da Turitg ha quai dà cravals la notg passada. La polizia chantunala haja arrestà 11 umens,ha communitgà la polizia chantunala turitgaisa. Las dispitas haja quai savens dà senza raschuns. Ils umens haja però gì bavì memia bler alcohol. Tuts 11 vegnan denunziads.
Detonaziun en in club a Basilea
In club en la citad da Basilea ha questa notg stuì vegnir evacuà, il motiv era ina detunaziun. Radund 500 persunas han stuì bandunar il local curt suenter las 5.
Las investigaziun han mussà che nunenconuschents aveva bittà ina substanza sumeglianta a gas lacrimogen, scriva la procura publica da Basilea citad. Pliras persunas aveva miserias da respirar e irritaziuns dals egls.
RR novitads 06:00


text:
Albina Malerba/Cheur ëd Gioanin Magnani
Cheur, ëd Gioanin Magnani[modifiché]
«Ancheuj prim di dë scòla. A j'ero passà come 'n seugn coj tre mèis 'd vacansa 'n campagna! Mia mare a l'ha portame stamatin a la session Baretti a feme scrive për la tersa elementar: mi i pensava a la campagna e i l'avìa nen tanta veuja».
Chissà se chijdun a arconoss coste paròle? A l'é l'achit dla tradussion an lenga piemontèisa 'd «Cuore»d'Edmo ndo De Amicis. «Cheur», virà an piemontèis da Gioanin Magnani, cudì da Michele Bonavero, surtì fresch fresch për ij tipi dl'Editris Il Punto.Piemonte in Bancarella (pp.320, €9,00; con dissègn ëd Giorgio Cinato). As trata dla riedission dl'euvra già publicà dël 1994 për le edission «Vento del Piemonte» (con la bela prefassion ëd Lia Conteri), che as trovava pì nen an comersi. Ël «Cheur» ch'a në smon an costa neuva presentassion grafica, con l'introdussion ëd Michele Bonavero, ch'a l'ha 'dcò soagnà l'euvra, essend che Gioanin Magnani, bon scritor piemontèis angagià ant la difèisa dla lenga piemontèisa a l'ha lassane da diversi ani, a l'ha l'aria d'esse në scartari dë scòla a righe...fin-a con ëd mace d'inciòstr... «Cuore» come tuti ij caplavor a l'é stàit virà ant tute le lenghe dël mond (e parland ëd cost lìber nòst pensé a va a Luciano Tamburini, lë studios pì avosà, che pì 'd tuti a l'é intrà ant le pagine 'd De Amicis, lassandne 'd contribù sientìfich straordinari, arconossù e sità 'n tut ël mond.
Ant soa biblioteca a l'é capitane 'd vëddne l'edission an giaponèis!) e donca a l'é bel podèjlo lese 'dcò con paròle nòste. Segnaland la prima edission l'arvista «Studi Piemontesi», antlora direta pròpi da Tamburini, a disìa a propòsit dla tradussion an piemontèis: «L'opera del traduttore ha avvicinato il contenuto del libro alla particolare sensibilità dei lettori piemontesi, rendendo il testo più aderente al momento torinese in cui De Amicis ha ambientato le varie vicende». Coma a scriv Bonavero ant la presentassion «a më smija pròpi 'd sentje parlé tuti coj përsonagi 'd De Amicis, ëd sentje viv». Sai nen se ancheuj ant le scòle «Cuore» as les ancora, ma cost «Cheur» a podrìa fin-a gatié la veuja a andesse a rilese l'original ëd cost caplavor che a l'ha emossionà tante generassion ëd cit e a mi a l'avìa fame versé tante lacrime.


text:
Tar var 5'400 cas dad indemnisaziuns da corona en Svizra datti in suspect da cugliunaria. Quai mussa in rapport intermediar da la controlla federala da finanzas. 540 cas da suspect tar la cumpensaziun dal gudogn, passa 4'600 cas tar las garanzias da solidaritad e var 215 cas tar las indemnisaziuns per lavur curta.
Passa 5'400 cas sajan vegnids surdads als uffizis responsabels. Quels ston uss controllar mintga singul cas. Sco quai ch'igl ha num vinavant, na dastgia quai betg esser, ch'ils daners da sustegn vegnian malduvrads.
Indizis per sbagls pli gronds e maldiever sistematic na datti dentant betg. En tge chantun ch'i dat ils pli blers suspects, n'ha la controlla federala betg inditgà.


text:
Process da Bologna
Il process da Bologna è in process cumplessiv per renovar la furmaziun da scola auta. Ses intent è quel da crear in spazi europeic da scola auta sco er da rinforzar la cumpetitivitad da l'Europa sco lieu da furmaziun. Il process è vegnì lantschà l'onn 1999 cun las suandantas finamiras:
-
crear in sistem da certificats e da diploms bain chapibels e cumparegliabels
-
crear in sistem da studi da dus stgalims (bachelor/master)
-
introducir in sistem da credit (ECTS)
-
promover la mobilitad ed eliminar obstachels per la libra circulaziun
-
promover la collavuraziun europeica per la garanzia da qualitad e per l'evaluaziun
-
promover la dimensiun europeica en il sectur da las scolas autas.
La Svizra ha suttascrit la Decleraziun da Bologna l'onn 1999. Qua tras han tut las scolas autas svizras (universitads, SPF, scolas autas spezialisadas, scolas autas da pedagogia) renovà fundamentalmain lur structuras ed ils cuntegns da lur studis. Tranter auter èn las scolaziuns fundamentalas d'in stgalim a las scolas autas vegnidas transferidas en in sistem da dus stgalims cun diploms da bachelor e da master.
En il rom dal process da Bologna è vegnì deliberà in rom da qualificaziun naziunal per il sectur da las scolas autas svizras. Quel descriva e definescha ils stgalims da la furmaziun da scola auta en Svizra tranter auter a maun da las cundiziuns d'admissiun e dals diploms. Il rom da qualificaziun duai servir a las scolas autas sco orientaziun per concepir e per descriver lur studis e lur programs da studi. Plinavant duai vegnir meglierada l'infurmaziun davart il sistem svizzer da scolas autas, en spezial areguard l'instrucziun. Plinavant daventi pli simpel da cumparegliar ils diploms ed ils certificats en l'Europa, e la transparenza vegn promovida.


text:
Molta
La molta l'è on conglomeraa che l'è faa su de ona messedada de ligant (per esempi el ciment o la colcina), aqua, inert fin (es. la sabbia) e olter aditiv: el tutt l'è messedaa inscì che l'è bon de siguràggh la lavorabilità al messedozz quand che l'è bagnaa e resistenza mecanega quand che l'è succ, despoeu de la presa e de l'induriment.
L'è doperada in de l'edilizzia, per esempi per tegnì insemma i quadrei, per fà de la stabilidura, o per fà di sott-fond in di pavimentazzion o in di spazzacà.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El termen malta el riva del grech máltha, che 'l voeur dì messedozz de pegola e de scira, parolla ligada anca a l'agettiv malthakòs (cioè "moresin, tender)[1].


text:
Ils resultats da las squadras svizras
- FC Basliea – FK Krasnodar 5:0
- Porto – Young Boys Berna 2:1
- Lugano – FC Kopenhagen 0:1
En ils emprims gieus da gruppa da l' Europa League han las equipas svizras cumbattì cun different success. Il FC Basilea ha cumenzà cun ina clera victoria da 5:0 a chasa cunter il club russ Krasnodar. Gia suenter 9 minutas ha Kevin Bua sajettà il 1:0 per ils Basilais. La victoria dad ier è segir stà ina buna preperativa per il cumbat a la testa da la Super League questa fin d'emna – là frunta Basilea numnadamain sin ils Young Boys Berna.
Berna cun terrada en il Portugal
Ils Young Boys, che sa chattan en la Super League sin plazza dus, han pers ier saira ordaifer cunter il FC Porto cun 1:2. Cunzunt en l'emprima mesadad da la partida è Berna stà memia flaivel per ils Portugais. Suenter sulettamain 8 minutas ha il FC Porto gia pudì ir en avantatg cun 1:0 entras in gol da Soares. Jean-Pierre Nsame ha bain sajettà en la 15avla minuta entras in penalti il 1:1 per YB, sulettamain sis minutas pli tard ha dentant Soares gia puspè sajettà en avantatg Porto.
RR novitads 23:00


text:
Spineda
Spineda (nòm uficiàl en Italià: Spineda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 611 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 10,3 km² e 'na densità de popolasiù de 59 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Commessaggio (MN), Gazzuolo (MN), Rivaröl, Rivaröl Mantoà (MN), Sabbioneta (MN), San Martino dall'Argine (MN).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Spineda l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Grimisuat
Grimisuat a l'è un cumün svizzer del distret de Sion, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.5 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2868 abitant.
El cumün de Grimisuat al se tröva a una altitüden de 882 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arbaz, Ayent, Savièse, Sion.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Franzés)
- Grimisuat in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dad Annatina Nay - Quo vadis, temps?
Il temps cuora e varga – adina bia memia spert. Jeu emprovel mintgaton da frenar el. Quei funcziunescha naturalmein insumma buca aschia, sco quei ch’jeu giavischass. Igl ei buca sco el film, smaccar sin „pausa“ e tener eri la historia ni sco el cudisch – serrar el alla fin dil capetel. Prender e metter tut quei ch’jeu less conservar en ina schelentera – per puspei prender neunavon il mument adattau ei era nunpusseivel. Il temps ei in dils sulets parameters ch’ei propi fairs sin quei mund.
Nus vegnin tuts pli vegls, per secunda per minuta, per ura, per di, per onn. Tut ils carstgauns han a disposiziun exact tuttina bia temps per di. Co nus partin en nossas 24 uras che stattan a disposiziun a nus ei surschau a nus sezs. Mo tuttina hai jeu il sentiment che miu temps varghi bia memia spert. Pli veglia ch’jeu vegnel e pli cuorts ch’il temps denter dus natalezis para a mi. Quei ei bein absurd, ni?
Tener eri il temps ei in’illusiun.
Mo jeu emprovel tuttina mintgaton ei ed entscheivel a reflectar. Sur da quei e da tschei. Sur dalla veta, siu senn ed insumma. Adina las medemas damondas che enqueran rispostas e sligiaziuns. Aschia ch’jeu arrivel meinsvart tier il medem punct, il mument nua ch’jeu realiseschel ch’jeu roteschel adina ed adina puspei entuorn las medemas tematicas. „Tgi sun jeu? Tgei vi jeu far? Nua vi jeu ir e star?“Jeu reflecteschel ad in reflectar, mintgaton aschi ditg entochen che miu tgau daventa caulds e miu tschurvi entscheiva quasi a fimar – naturalmein mo el senn figurativ. Jeu sun bein in tipic product dalla generaziun Y. Jeu sai far tgei ch’jeu vi – sai definar mei e miu esser. Jeu stoi far nuot ed astgel tut. Il mund ei pinaus ed aviarts per mei – jeu stoi mo sedecider. Mo quei ei in dils pli gronds problems!
E tuttina ei il temps mintgaton in lader.
Jeu piardel temps cun caussas ch’ein buca necessarias e relevantas. Jeu lasch vargar il temps, semplamein aschia. Nus essan mintgaton pigliai el trott dil mintgadi ed emblidein igl essenzial. Mo tgei ei propi quei ch’ei essenzial? Jeu peisel giu – tgei ei impurtont e relevant per mei e per miu mund? Da tgei ballast emoziunal e materialistic sai jeu bein sedistaccar? Fuss ei forsa buca beingleiti temps da rumper ora dil trott dil mintgadi, da per exempel prender sac e pac – rumper giu las tendas e viagiar el lontan? Emigrar, forsa per in mument ni forsa per adina? Ni da finalmein far guotas cun tgau – sedecider, haver affons, baghegiar casa, plantar ina plonta e vegnir sesents.
Jeu enquerel rispostas duront che miu temps va e varga. Mias ragischs tegnan ferm mei. Ellas dattan a mi ina basa e suggereschan segirtad. Mias alas savessan purtar naven mei lunsch naven da cheu. Ellas deliberassen mei ord il trott dil mintgadi – per rumper ora da cunvenziuns e tradiziuns – silmeins per in cuort mument? Il dilemma serepeta meinsvart da temps en temps – jeu sai! Jeu drovel ragischs ed alas e temps! Senza ragischs hai jeu negin dacasa, senza alas neginas visius e senza temps negina reflexiun. Quei schabegia tut duront in temps che semida spert e che mida era nus – e nus che semidein trasora en el. Quei ei bein mo l’entschatta d’in grond misteri!
Text: A. Nay, Turitg
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!


text:
La Posta Svizra edescha la marca postala per las festivitads dal 600avel anniversari da frà Clau ch’ha abità sco eremit a Flühli Ranft en il chantun Sursilvania.
Sco quai che l'uniun purtadra dal giubileum communitgescha, haja la marca speziala ina valita d'in franc. Il graficher da la Sursilvania Markus Bucher ha creà la marca che po vegnir cumprada a partir dal mars.
Pur, eremit, sontg
Frà Clau ha vivì dal 1417 fin il 1487. Il pur tutgava temporarmain a l’elita dal chantun Sursilvania. Ensemen cun sia dunna Dorothea Wyss ha el gì diesch uffants. En la vegliadetgna da 50 onns ha el renunzià a sia vita da fin ussa, bandunà sia famiglia ed è daventà eremit datiers da Sachseln.
Clau da Flia vala sco mediatur. L'onn 1649 ha la Baselgia catolica beatifitgà ed il 1947 declerà sontg el.
RR novitads 12:00


text:
La raschun per las perditas sajan las relaziuns nauschas sin il martgà, argumentescha Compenswiss. Ils tschains negativs, ils martgads d’aczias regressivs e l’aboliziun dal curs minimal da l’Euro hajan influenzà il resultat da maniera negativa. Ch’en vista a las circumstanzas saja il resultat dentant acceptabel, valitescha Compenswiss.
-0,97% tar AVS e -0,7% tar AI
Tar l'AVS, l'assicuranza per vegls e survivents, munta la perdita a -0,97%. Cun quai che la politica d’investir saja tar l’AI, l’assicuranza d'invaliditad, pli conservativa che tar l’AVS, haja quella ina perdita pli pitschna, numnadamain da -0,7%. Quai scriva l'Agentura da novitads svizra sda.
Plus en il 2014 vs. minus en il 2015
Il 2014 ha l'AVS dà ora 320 milliuns francs dapli per rentas che quai ch'ella ha incassà contribuziuns. Grazia a la rendita aveva l’AVS lura pudì impedir cifras cotschnas, scriva Compenswiss. Dal 2015 na datti dentant nagina rendita pli ed uschia resulta il minus.
RR novitads 12:00


text:
I saja ina chaussa che custia fitg blers daners, ma che portia pauc, uschia Marco Denoth da la PS da Turitg. E perquai vegnia la maioritad dal parlament da la citad era a dir na ad ina participaziun da Turitg, sco quai ch’il concept grischun prevesa. «Nus avain mess las prioritads finanzialas il mument sin l’abitar favuraivel e l’accumpagnament dals uffants durant l’entir di», declera Denoth.
Auts custs da segirezza
Politicamain hajan gieus olimpics mo success en la citad da Turitg, sch’i na dettia betg custs supplementars per la citad. E gliez na saja betg pussibel cun tut quai ch’il concept da la candidatura grischuna preveda per la citad da Turitg. Be gia che la festa d’avertura e da finiziun duessan esser tant a San Murezzan sco a Turitg, muntass blers custs per la citad puncto mesiras da segirezza, è Marco Denoth persvas. «Be sche la citad na sto pajar nagut vi dals gieus olimpics, pia era betg per in sulet policist supplementar ch’i dovra per ademplir las mesiras da segirezza, lura è ina participaziun da la citad als gieus olimpics pussaivla.»
Interpellaziun per avair pled en chapitel
Il mument n’ha il parlament da la citad da Turitg dentant anc da dir nagut pertutgant gieus olimpics e la participaziun da Turitg. Fin ussa n’aveva il parlament era betg il basegn da far quai, damai che la regenza da la citad da Turitg aveva refusà cleramain las ultimas dumondas da la regenza grischuna.
Sch’il Grischun va en votaziun cun Turitg en la bartga chat jau quai betg sincer envers ils votants grischuns, ch’ins venda in pachet che n'è uschia betg realisabel.
En sia terza resposta ha ella dentant laschà pli avert ina eventuala participaziun, uschia ch’ils socialdemocrats, ils verds, ils alternativs ed ina maioritad dals verd-liberals han inoltrà l’emna passada ina interpellaziun a la regenza da la citad cun set dumondas. Tranter auter vulan els savair: tge ch'igl è resultà or dals discurs cun la regenza grischuna e tge ch'ella di dal fatg, ch'il Grischun decida davart in concept che prevesa Turitg sco lieu d'occurrenza, schebain che la citad ha gia pliras giadas refusà la collavuraziun.
Far cler als Grischuns che Turitg n’è betg da la partida
L'intent da questa interpellaziun na saja betg en emprima lingia las infurmaziuns ch'ins survegnia qua tras, mabain ch'il parlament possia uschia ina giada discurrer sch'i duai insumma dar gieus olimpics en la citad da Turitg ed uschia forsa era procurar per in zic pli cleras premissas per la votaziun en il Grischun il favrer. Il concept prevesia gea che la citad da Turitg gioghia ina part impurtanta dals gieus, quai che n'è dentant betg exnum il cas tenor Marco Denoth.
RR actualitad 17:00


text:
1521
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
Ün an indré / Ün an inàcc
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 3 genar - Citaa del Vatican (Roma): el papa Leun X ghe signa el decret cul qual scomüniga el Martin Luter.
- 6 marz - i isul Mariann (Uceania): el Ferdinand de Magelan el descuvriss quest isul.
- 16 marz - isula d'Homonhon (Filipinn): el Ferdinand de Magelan el descuvriss quest'isula; dapress el n'ha scupert alter in de l'arcipelagh di Filipinn.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 27 april - isula de Matán (i Filipinn): Ferdinand de Magelan, navigadur purtughes, in d'un scunter cunt i indigen de l'isula cumandaa dal Lapu-Lapu.


text:
Guerra fraida
La Guerra fraida (u er: conflict tranter ost e vest) è stà ina confruntaziun tranter las pussanzas dal vest ed il bloc da l’ost ch’ha durà dal 1947 fin il 1989. Questa ‹guerra› n’è mai prorutta en furma d’in conflict militar direct tranter las duas superpussanzas Stadis Unids ed Uniun sovietica. Las divergenzas ideologicas tranter chapitalissem e communissem èn plitost sa manifestadas en furma da stentas politicas, economicas, tecnicas e militaras che duevan metter frain a l’expansiun da la cuntrapartida en il mund.
Tuttina èsi vegnì en il decurs dal conflict a divers eveniments fitg privlus ch’avessan tgunschamain pudì manar ad ina guerra ‹chauda›, sco per exempel la Bloccada da Berlin (1948/49), la Crisa da Cuba (1962) e la dispita pervia da las rachetas da mesa distanza (1979 fin 1982/83). Tranter questas fasas caracterisadas d’in tun smanatschant, hai dà muments cun damain potenzial da conflict u schizunt segnads da detensiun e discharmaziun.
Sco punct da partenza per la Guerra fraida vegn considerada la proclamaziun da l’uschenumnada Doctrina da Truman tras il president dals Stadis Unids Harry S. Truman ils 12 da mars 1947. Quest’offensiva ideologica steva sut l’ensaina da la crisa da l’Iran: En il decurs dals onns 1945/46 aveva l’Uniun sovietica empruvà d’etablir stadis prosovietics en las provinzas iranaisas abitadas da Curds ed Aseris. Josef Stalin planisava er d’installar a Teheran ina regenza communista. La primavaira 1946 ha Truman smanatschà a Stalin cun consequenzas severas, fin al diever d’armas atomaras, sche l’Uniun sovietica na retira betg sias truppas. Fiss l’Uniun sovietica stada buna da controllar l’ieli iranais – uschia la ponderaziun dals Stadis Unids –, avess quai gì per consequenza in spustament marcant da las relaziuns da pussanza en il mund. E quai avess pudì donnegiar massivamain l’economia dal vest ch’era londervi da sa revegnir da la Segunda Guerra mundiala.
Cun atgnas forzas armadas han ils Stadis Unids intervegnì il 1950 (Corea) ed il 1965 (Vietnam) en stadis ch’eran spartids dapi la Segunda Guerra mundiala. E l’Uniun sovietica ha occupà il 1979 l’Afganistan per sustegnair ina da las partidas da la guerra civila. En quests pajais dal Terz mund èn ils dus adversaris principals da la Guerra fraida sa confruntads en furma da «guerras da substituziun».
Là nua che las pussanzas dal vest temevan ch’in stadi pudess midar vart, han ellas organisà e controllà putschs militars tras acziuns zuppadas da lur servetschs secrets (tranter auter en l’Iran ed en il Chile). L’Uniun sovietica da l’autra vart ha abattì cun atgnas truppas la revolta dal pievel en la Republica Democratica Tudestga (17 da zercladur 1953) ed ha laschà occupar l’Ungaria (1956) e la Tschecoslovachia (1968) per liquidar las regenzas en uffizi. La Doctrina da Breschnew, sviluppada il 1968, dueva er giustifitgar en avegnir intervenziuns sovieticas entaifer il «champ socialistic».
La situaziun da concurrenza tranter ils dus sistems è er sa manifestada en furma da propaganda ideologica da vart da las superpussanzas e lur alliads, tras concurrenzas d’armament, en il svilup economic e sin ulteriurs champs sco la cultura, il sport, la scienza e la tecnologia. En il context da la Guerra fraida èn er vegnids iniziads ils programs da navigaziun spaziala che omaduas partidas han sviluppà cun gronds custs e ch’han manà a success d’omaduas varts.
Il term ‹Guerra fraida› è naschì quasi a medem temp sco l’epoca la quala el descriva. En in essai da l’october 1945, entitulà You and the Atomic Bomb, numna l’autur englais George Orwell (1903–1950) ina confruntaziun tranter superpussanzas che smanatschan cun ina guerra atomara ina «guerra fraida».[1] Popularisà il term ha la finala il schurnalist american Walter Lippmann (1889–1974) tras ses cudesch The Cold War (1947). Dumandà suenter l’origin da quest term, ha Lippmann renvià a l’expressiun franzosa la guerre froide che duai gia esser vegnida duvrada en ils onns 1930.[2]
Areguard la durada da la Guerra fraida, sco ch’ella vegn definida en l’istoriografia, hai dà in spustament suenter il 1989. Avant vegniva per regla be considerada la perioda dal 1947 fin il 1972 sco temp da la Guerra fraida; oz percunter vegn quest num d’epoca duvrà per l’entir suenterguerra dal 1947 fin la fin da l’Uniun sovietica il 1991.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Origin e structura[modifitgar | modifitgar il code]
La Guerra fraida ha furmà la fasa decisiva entaifer in conflict mundial ch’aveva cumenzà il 1917 cun la Revoluziun d’october sut l’egida da Lenin. Quella era ida a finir en la Guerra civila russa ed en l’export da la revoluziun en furma da l’Internaziunala communista ils onns 1920/30. Durant la Segunda Guerra mundiala ha la coaliziun cunter Hitler mitigià in pau las differenzas tranter ost e vest. Suenter la fin da la guerra è il conflict dentant sa manifestà tant pli ferm en rom da la reorganisaziun politica dal mund. En consequenza èn sa furmads dus blocs da pussanza adversaris: la NATO ed ils stadis dal Patg da Varsovia. L’extensiun da quests dus blocs correspundeva pli u main a la preschientscha militara da las truppas americanas e da l’Armada cotschna il 1945. En l’Asia dal Sidost han ils Stadis Unids stgaffì in’allianza cumparegliabla (la SEATO, fundada il 1954 e schliada il 1977).
Mund bipolar[modifitgar | modifitgar il code]
Durant decennis han questas allianzas cun lur arsenals d’armas marcà in mund bipolar cun ideologias e concepts politics ch’eran dal tuttafatg incumpatibels in cun l’auter. Ord vista dal vest stevan libertad e democrazia cunter dictatura totalitara, ed economia da martgà cunter economia planifitgada. Ord vista da l’ost eran las partidas dal stadi londervi da realisar pass per pass il socialissem che dueva manar pli tard en il communissem; en il vest dominava percunter l’uschenumnada lescha dal luf, vul dir l’explotaziun sistematica sco caracteristica dal chapitalissem imperialistic.
Concurrenza d’armament[modifitgar | modifitgar il code]
Las superpussanzas han bain evità da manar avertamain guerra ina cunter l’autra cun far diever da las armas. Percunter èn omaduas varts sa participadas ad ina concurrenza d’armament sco quai ch’i n’aveva anc mai dà. Las smanatschas vicendaivlas d’iniziar ina guerra atomara duevan bain starmentar l’adversari, ma ellas han er fatg vegnir conscient ch’i smanatschava l’emprima giada la pussaivladad d’ina autoextirpaziun da l’umanitad (‹Overkill›). Pliras giadas è il conflict d’interess stà datiers d’ina escalaziun militara: durant la Bloccada da Berlin il 1948, durant la Guerra da Corea il 1950, en connex cun l’erecziun dal Mir da Berlin il 1961 ed en spezial durant la Crisa da Cuba il 1962.
Dialog e spustament en terzs pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Silsuenter han ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica regulà il conflict tras dialogs da crisa e controllas d’armament bilateralas. Malgrà quai ha cuntinuà la concurrenza d’armament ed er il cumbat militar per zonas d’influenza. Cun atgnas truppas èn ils Stadis Unids stads involvids en il Vietnam, e l’Uniun sovietica en l’Afganistan; en omadus cas ha il rival sustegnì la cuntrapartida cun daners, armas, logistica ed infurmaziuns strategicas. Ultra da quai han omaduas superpussanzas sustegnì partidas da guerras civilas en l’Africa ed en l’America Centrala e dal Sid ch’operavan en lur senn. Ils Stadis Unids consideravan ils stadis da l’America Centrala gia dapi il 18avel tschientaner sco lur ‹backyard› (curt interna). La Revoluziun cubana dal 1959 consideravan els sco smanatscha directa (quai che dueva sa verifitgar il 1962 durant la Crisa da Cuba).
La divisiun da la Germania sco element central per la separaziun da l’Europa en blocs[modifitgar | modifitgar il code]
La spartiziun da la Germania e da l’Europa per lung da la ‹tenda da fier› è stada ina consequenza spezialmain evidenta da la Guerra fraida. Il medem vala per la divisiun da la Corea per lung dal 38avel grad da latituda ch’exista fin oz. Ils dus stadis tudestgs, ch’èn vegnids fundads il 1949, stevan en ina relaziun spezialmain precara in visavi l’auter. La Republica federala tudestga n’ha ditg betg renconuschì la Republica Democratica Tudestga sco agen stadi. E la Republica Democratica Tudestga ha definì l’ost da la citad da Berlin sco chapitala dal stadi, cumbain che quai steva en cuntradicziun cun il status che las quatter pussanzas avevan imponì a la citad suenter la guerra.
La rolla dals servetschs secrets[modifitgar | modifitgar il code]
Ils servetschs secrets dad omaduas superpussanzas e da lur alliads han giugà ina rolla centrala durant l’entira Guerra fraida. Lur repertori cumpigliava spiunascha, operaziuns clandestinas, propaganda e desinfurmaziun intenziunada, sabotascha, rapiment d’ostagis ed assassinats da persunas malvesidas. Oz san ins per exempel che la Republica Democratica Tudestga ha sustegnì logisticamain e finanzialmain gruppas terroristicas e separatisticas ch’operavan en l’Europa dal Vest. In auter exempel è l’organisaziun Gladio ch’è vegnida stgaffida da la CIA e d’auters servetschs secrets dal vest. Quest’organisaziun operava en differents pajais dal vest ed era sa spezialisada sin acziuns illegalas e terroristicas che pudevan vegnir messas a dies a la sanestra politica per discreditar quella.
Guerras da substituziun en il Terz Mund[modifitgar | modifitgar il code]
En pajais main sviluppads hai dà differentas guerras da substituziun u ‹guerras secretas›. La regenza americana sut Ronald Reagen ha per exempel sustegnì en ils onns 1980 – e cunter la voluntad dal Congress dals Stadis Unids – la guerra dals contras drizzada cunter la regenza sanestra dals sandinists a Nicaragua. En la guerra civila ad Angola han gruppas che vegnivan sustegnidas dals Stadis Unids battì cunter gruppas che stevan sut la protecziun da Cuba e da l’Uniun sovietica. Cun agid da servetschs alliads ha la CIA sustegnì warlords ad Afghanistan. Ed en ils onns 1970 e 1980 han ils Stadis Unids sustegnì differentas dictaturas militaras en l’America dal Sid en lur cumbat cunter l’opposiziun a sanestra (uschenumnadas ‹guerras tschuffas›). Sco exempel per questa politica po valair El Salvador, nua che la dictatura militara che vegniva sustegnida dals Stadis Unids ha mazzà a l’entschatta dals onns 1980 var 40 000 persunas da l’opposiziun.[3]
Consequenzas e finiziun[modifitgar | modifitgar il code]
La cursa d’armament ha er accelerà il svilup tecnologic sin secturs civils sco l’astronautica e la tecnica da rachetas. Er las armas biologicas e chemicas ha stgaffì novs champs da perscrutaziun civils. La finala duevan ils svilups tecnologics da la Guerra fraida er fular via a l’electronica moderna, a la tecnologia da computer ed a la construcziun d’eroplans dad oz.
Cur che l’economia en il bloc da l’ost è plaun a plaun dada ensemen e suenter la midada a la testa dal Kreml il 1985 èn sa mussadas perspectivas d’ina avischinaziun politica dals dus blocs. Michail Gorbatschow ha desistì da la Doctrina da Breschnew ed ha relaschà a partir dal 1989 ils stadis alliads en l’autodeterminaziun. En consequenza è il bloc da l’ost sa dissolvì ed il 1991 è l’Uniun sovietica sa schliada. Cun quai è la Guerra fraida ida a fin.
Preistorgia 1917 fin 1940[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da la Revoluziun d’october dal 1917 èn ils bolschevics sut Lenin vegnids a la pussanza en vastas parts da la Russia europeica. Ils Stadis Unids ed autras pussanzas han sinaquai empruvà d’impedir ch’in reschim vegnia a la pussanza che predegia la revoluziun communista en tut il mund. Suenter il nunsuccess da quest’intervenziun è sa derasada en ils Stadis Unids l’uschenumnada ‹tema cotschna›.
Pir il 1933 han ils Stadis Unids renconuschì l’Uniun sovietica. A patir dal 1934 ha l’Uniun sovietica lura era empruvà da s’avischinar a las democrazias europeicas. Ma pervia da la tenuta refusanta da la Frantscha e da la Gronda Britannia n’ha quai betg funcziunà.
Per sa segirar envers las smanatschas dal Reich Tudestg e per pudair realisar atgnas finamiras d’expansiun (en la Pologna, il Balticum e la Finlanda) ha l’Uniun sovietica concludì curt avant l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala in patg da nunagressiun cun la Germania (‹Patg da Hitler-Stalin›). Durant il temp che l’Uniun sovietica figurava sco allià da la Germania, ha Stalin fatg occupar ils trais stadis baltics. Medemamain ha el pretendì enavos da la Rumenia ils territoris ch’avevan stuì vegnir surlaschads suenter l’Emprima Guerra mundiala. Sco ulteriura acziun militara ha l’Uniun sovietica empruvà da conquistar la Finlanda. Durant la guerra d’enviern èsi dentant be reussì d’annectar singulas regiuns da cunfin.
Da la coaliziun cunter Hitler a la confruntaziun en blocs[modifitgar | modifitgar il code]
Coaliziun cunter Hitler[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 22 da zercladur 1941 ha il Reich Tudestg attatgà l’Uniun sovietica. Sinaquai ha quella midà en la coaliziun cunter Hitler ed ha battì communablamain cun ils alliads dal vest cunter la Germania e ses alliads. La relaziun tranter Josef Stalin ed il president dals Stadis Unids Franklin D. Roosevelt era relativamain buna; ils Americans speravan da pudair collavurar cun l’Uniun sovietica er suenter la guerra. Uschia han ils Stadis Unids furnì a l’Uniun sovietica material da guerra e purschì sustegn strategic durant la guerra aviatica.
Il 1944 ha Stalin installà en il Balticum regenzas communistas. Er en la guerra civila en Grezia cumbattevan communists, ed en l’Italia e la Frantscha existivan medemamain gruppaziuns communistas d’ina grondezza considerabla. En rom da la Conferenza da Jalta il favrer 1945 ha lura la coaliziun cunter Hitler cumenzà a dar dapart. Pervia da la predominanza creschenta da l’Uniun sovietica en l’Europa da l’Ost ha Roosevelt refusà cunvegnas concretas per il suenterguerra. Sinaquai ha Stalin midà strategia ed ha cumenzà a far valair ils interess sovietics en ils territoris occupads senza sa cunvegnir cun ils alliads dal vest.
Fin da la coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la mort da Roosevelt ils 12 d’avrigl 1945 è la coaliziun cunter Hitler ida definitivamain en tocs. La finamira da ses successur Truman e da las pussanzas dal vest en general era d’impedir ch’il communissem sa derasia en l’Europa suenter la fin dal Reich Tudestg. Suenter che l’emprim test d’ina bumba atomara era reussì ils 16 da fanadur 1945 ha el immediat cumandà da far diever cunter il Giapun da quest’arma da destrucziun en massa. Ils bumbardaments da Hiroshima e Nagasaki ils 6 e 9 d’avust duevan bain accelerar la capitulaziun dal Giapun. A medem temp muntava quest’acziun militara er ina demonstraziun da pussanza envers l’Uniun sovietica e dueva prevegnir a si’expansiun en l’Asia da l’Ost.
Il potenzial da conflict tranter ost e vest è anc creschì suenter che acziuns da spiunascha da l’Uniun sovietica en la Gronda Britannia, ils Stadis Unids ed il Canada èn vegnidas enconuschentas. Dapi la conferenza dal suenterguerra a Londra han ils Stadis Unids laschà sentir l’Uniun sovietica l’atgna dominanza economica ed il monopol atomar (ch’ha existì fin il 1949). En lur politica da l’exteriur han ils Stadis Unids sustegnì ina reconstrucziun da l’Europa dal Vest che sa basa sin ils princips da l’economia privata e sin structuras parlamentaras. Las tentativas da l’Uniun sovietica d’endrizzar en l’Europa da l’Ost ina zona da segirezza ha manà da vart da l’administraziun americana en Europa a la politica da containment che dueva chatschar enavos il communissem. Er la posiziun da la Germania en il suenterguerra era vegnida definida en rom da la Conferenza da Potsdam be a moda fitg averta che sa laschava interpretar en differentas direcziuns.
Praschuniers da guerra[modifitgar | modifitgar il code]
Liberond las truppas sovieticas la Germania dal giuf naziunalsocialistic, èn ellas fruntadas sin champs cun praschuniers da guerra alliads ed han deportà quels en Sibiria. Als alliads dal vest èsi vegnì scumandà da visitar quests champs. Fin oz na san ins nagut da radund 3000 schuldads americans e d’in dumber tuttina grond da schuldads britannics e franzos. Er quai ha sa chapescha be anc incità il conflict latent.[4]
Crisa da l’Iran[modifitgar | modifitgar il code]
La disfidanza tranter ost e vest è anc creschida il 1946 en rom da la crisa da l’Iran. En il decurs dals onns 1945/46 aveva Stalin empruvà d’endrizzar stadis prosovietics en tschertas provinzas da l’Iran. Gia il 1941 eran truppas englaisas e sovieticas penetradas en l’Iran, ma anc adina na vuleva l’Uniun sovietica betg sa retrair dal pajais. Quai ha manà a l’emprima confruntaziun tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica en il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas. Pir suenter che Truman ha smanatschà cun consequenzas severas, fin a l’utilisaziun da bumbas atomaras, è Stalin stà pront da dar suenter.[5]
Ductrina da Truman[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1947 ha il president dals Stadis Unids annunzià «da sustegnair tut ils pajais libers che s’opponan a la submissiun tras minoritads armadas u al squitsch d’ordaifer». Questa uschenumnada Doctrina da Truman era drizzada cleramain cunter il communissem e cunter l’Uniun sovietica. Il motiv concret ha furmà la crisa da l’Iran, ma er la situaziun en Grezia e Tirchia che na duevan betg survegnir regenzas communistas.
Questa vieuta politica ha er gì consequenzas sin il Plan da Marschall. Oriundamain preveseva quel da sustegnair tut ils stadis europeics, pia er l’Europa da l’Ost e l’Uniun sovietica. Damai ch’ils Stadis Unids faschevan dependent lur sustegn da cundiziuns da basa politicas ed economicas ch’eran inacceptablas, è l’Uniun sovietica sa retratga da quest program ed ha er sfurzà ils stadis da l’Europa da l’Ost da desister dal sustegn economic american.
Ils 20 da zercladur 1948 han ils alliads dal vest manà tras ina refurma monetara en lur secturs d’occupaziun da la Germania. Els avevan fatg quai senza coordinar cun l’Uniun sovietica, quai ch’ha muntà ina violaziun da las decisiuns da la Conferenza da Potsdam. Ils 24 da zercladur han il soviets reagì cun bloccar dal tuttafatg il sectur dal vest da Berlin. Cun agid d’ina punt aviatica èsi reussì al vest da mantegnair l’independenza economica e politica dal vest da Berlin. La Bloccada da Berlin è stada fin là il punct culminant da la Guerra fraida ed ha rinforzà en il vest la tema d’in’expansiun sovietica sur tut l’Europa.
Fundaziun da la Republica Federala Tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
L’avrigl 1949 èn las trais zonas dal vest vegnidas unidas a la Republica Federala Tudestga. A medem temp è vegnida fundada l’allianza militara NATO (Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord). L’Uniun sovietica ha reagì cun la fundaziun da la Republica Democratica Tudestga, in pass ch’era gia preparà. Quests svilups han sigillà l’urden mundial bipolar ed instradà pass correspundents sin il sectur economic (fundaziun d’organisaziuns d’agid economic tranter ils pajais dal vest e da structuras analogas en l’ost; embargos vicendaivels areguard tecnicas da gronda precisiun e l’industria d’armament).
Strategia da rollback dals Stadis Unids cunter il communissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1949 ha l’Uniun sovietica fatg ses emprim test atomar; ed en China èn ils communists sut Mao Zedong vegnids a la pussanza. Perquai han ils Stadis Unids rinforzà lur politica da metter rempars. Els n’han betg renconuschì la regenza chinaisa, han refusà a la China la commembranza en las Naziuns unidas ed han sustegnì il svilup dal Giapun sco cuntrapol anticommunistic. La strategia militara dals Stadis Unids e da la NATO a partir dal 1954 preveseva «vendetga massiva» envers mintg’emprova d’expansiun communista. Tras quai è vegnida instradada a moda averta ina politica da rollback, vul dir da chatschar enavos il communissem statal en l’Eurasia.
Guerra da Corea, Mir da Berlin e Crisa da Cuba[modifitgar | modifitgar il code]
Emprima guerra da substituziun en Corea[modifitgar | modifitgar il code]
Il zercladur 1950 ha la Guerra fraida manà en l’Asia dal Nordost a la Guerra da Corea. En questa guerra da substituziun sustegnevan ils Stadis Unids la Corea dal Sid e la Republica Populara da la China la Corea dal Nord. Suenter la capitulaziun dal Giapun avevan truppas sovieticas ed americanas prendì possess dal pajais e spartì quel per lung dal 38avel grad da latituda. Suenter la retirada da las duas armadas il 1949 han ils dictaturs da la Corea dal Nord e da la Corea dal Sid mintgamai empruvà d’unir il pajais sut l’atgna direcziun. Il zercladur 1950 han truppas dal nord surpassà ils cunfins ed han occupà entaifer paucas emnas la gronda part dal sid dal pajais. Sinaquai han ils Stadis Unids tramess atgnas truppas. Quellas han stgatschà enavos las truppas dal nord uschè fitg, ch’il nord è be vegnì da tegnair l’agen territori cun agid da truppas inuffizialas chinaisas. Da la vart chinaisa èn er pilots sovietics – sut l’emblem naziunal da la Corea dal Nord – sgulads attatgas cunter aviuns americans.[6]
Perquai che l’Uniun sovietica ha boicottà per in tschert temp il Cussegl da segirtad da las Naziuns unidas, han quellas decidì d’intervegnir cun forzas armadas en la Guerra da Corea. Suenter ulteriurs cumbats, segnads da grondas perditas e pitschens gudogns territorials, è entrà en vigur il 1953 in armistizi al 38avel grad da latituda che vala fin oz.
Èra McCarthy: anticommunissem massiv en ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dals onns 1950 è l’anticommunissem creschì massivamain en ils Stadis Unids. Senatur Joseph McCarthy è vegnì elegì a la testa dal comité statal che dueva intercurir «acziuns antiamericanas». Cun metodas d’inquisiziun ed intimidaziun ha el empruvà d’eruir communists ed intellectuals liberals. Sco spiuns presumtivs ed inimis dal sistem duevan quels vegnir allontanads sistematicamain da lur uffizis (‹McCarthyism›). Pervi da ses proceder sproporziunà è McCarthy la finala vegnì admonì e remplazzà il 1954.
Mort da Stalin[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 5 da mars 1953 è Stalin mort. Quai ha purschì la chaschun da ‹destalinisar› l’Uniun sovietica. Pervi da la situaziun da patt atomara e gronds problems a l’intern, ha ses successur Chruschtschow persequità in curs da detensiun ed inizià la politica d’ina ‹coexistenza paschaivla›. Questa curta fasa è ida a fin cun la revolta dals 17 da zercladur 1953 en la Republica Democratica Tudestga. Quella ha mussà la mancanza da confidenza da la populaziun en la regenza e cumprovà che elecziuns libras avessan periclità l’independenza statala. La finala han truppas sovieticas abattì la revolta sanguinusamain.
Strategia da la retorsiun atomara massiva[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1954 ha er l’Uniun sovietica cuntanschì il nivel d’armament da la bumba idrogenica e dals pli novs aviuns da bumbardament a lunga distanza. Sinaquai è s’etablì l’uschenumnà ‹equiliber da sgarschur›. Quel dueva er dominar en avegnir la relaziun tranter las superpussanzas e dar in ulteriur stausch a l’armament. En l’Europa dal Vest han ils Stadis Unids cumenzà a postar artigliaria nucleara e rachetas a curta distanza. Tras quai vuleva l’America suttastritgar sia doctrina da la vendetga massiva e l’agen monopol da decisiun en il cas d’ina escalaziun atomara.
En consequenza dals contracts da Paris dal 1955 ha la Republica Federala Tudestga realisà il rearmament ed integrà las atgnas truppas en la structura da la NATO. L’onn proxim è suandà il Patg da Varsovia ed il rearmament da la Republica Democratica Tudestga. L’emprova da la Republica Federala Tudestga da cuntanscher l’armament cumplain (incl. armas atomaras sut agen commando) n’ha dentant betg gì success.
Revolta dal pievel en l’Ungaria[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1956 è prorutta en l’Ungaria in’insurrecziun dal pievel. Plirs tschientmillis demonstrants èn sa participads ad ina chauma generala, han occupà emetturs da radio e pretendì elecziuns democraticas. Imre Nagy è vegnì proclamà dals demonstrants sco primminister. Suenter che Nagy ha annunzià che l’Ungaria sa retiria dal Patg da Varsovia, han truppas sovieticas abattì l’insurrecziun e mazzà var 20 000 Ungarais. L’agir or dal vest sin il qual ins aveva sperà, n’è betg arrivà. Las pussanzas dal vest eran occupadas a medem temp cun la Crisa da Suez. Il nov manader da l’Egipta, Gamal Abdel Nasser, aveva decidì da transfurmar il Chanal da Suez en proprietad statal. Sinaquai han la Frantscha, la Gronda Britannia e l’Israel attatga l’Egipta cun forzas armadas.
Plans da discharmament e Schoc da Sputnik[modifitgar | modifitgar il code]
Gia il 1954 aveva il primminister da la Gronda Britannia, Anthony Eden, fatg la proposta da crear ina zona demilitarisada dad omaduas varts da la tenda da fier. Silsuenter han ils ministers da l’exteriur da l’Uniun sovietica (Molotow) e da la Pologna (Adam Rapacki) sviluppà vinavant quest’idea. Suenter il success da l’Uniun sovietica cun l’emprim satellit en l’univers (Schoc da Sputnik ils 4 d’october 1957) ha la NATO dentant decidì da cuntinuar cun l’armament atomar.
Er ‹tractativas da pasch› planisadas il 1960 a Paris tranter il president dals Stadis Unids, Eisenhower, e Chruschtschow èn la finala idas ad aua. Curt avant aveva l’Uniun sovietica numnadamain sajettà sur l’agen pajais in aviun da spiunascha american. Ils Stadis Unids han sinaquai stuì conceder d’observar l’Uniun sovietica dapi il 1956 prendend en cumpra violaziuns dal spazi d’aria. A medem temp han ils Stadis Unids cumenzà cun sancziuns economicas cunter la Cuba. Dapi l’entschatta 1959 aveva la regenza revoluziunara sut Fidel Castro instradà en il pajais in curs socialistic; pliras operaziuns zuppadas dals Stadis Unids cunter il reschim da Castro èn stadas senza success. Da l’autra vart dal mund è prorut da quel temp il conflict tranter l’Uniun sovietica e la Republica Populara da la China areguard il commando entaifer il communissem mundial.
Construcziun dal Mir da Berlin[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1958 aveva Chruschtschow fatg pressiun sin ils alliads dal vest da sa retrair da Berlin per demilitarisar la citad. Adina dapli burgais da la Republica Democratica Tudestga fugivan da quel temp en il vest da la citad (ca. 2,6 milliuns dapi il 1949), uschia che l’ost perdeva impurtantas forzas da lavur qualifitgadas. Il 1961 han ils manaders da la Republica Democratica Tudestga sut Walter Ulbricht cumenzà a serrar ils cunfins entaifer la citad ed a laschar eriger il mir. Al Checkpoint Charlie èn stads chars armads americans e soviets per curt temp in visavi l’auter. Fin il 1989 duevan la finala plirs tschients persunas vegnir per la vita cun empruvar da fugir en il vest.
Crisa da Cuba[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1962 èn las superpussanzas e l’entir mund stads curt avant ina nova guerra mundiala. Ils Stadis Unids avevan staziunà rachetas da mesa distanza en la Tirchia; sinaquai ha l’Uniun sovietica cumenzà a transferir rachetas atomaras vers Cuba. Tras questas fiss il temp da preavis per in’attatga sin ils Stadis Unids vegnì reducì massivamain. Sinaquai ha il president Kennedy relaschà ina bloccada per tut ils bastiments sovietics en viadi vers Cuba. La situaziun è escalada vinavant, fin che l’Uniun sovietica ha confirmà da sa retrair dal Cuba. Quai è reussì grazia a contacts diplomatics secrets, en rom dals quals er ils Stadis Unids avevan garantì da lur vart da retrair las rachetas da la Tirchia. La fin avust 1963 è la finala vegnì endrizzà ina lingia directa tranter ils schefs dals stadis da las duas superpussanzas, l’uschenumnà ‹telefon cotschen›, per evitar en l’avegnir confruntaziuns pervia da percepziuns falladas u malencletgas.
Politica da detensiun e mantegniment da la pussanza[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dal 1963 è sa fatga valair plaunet ina politica da detensiun tranter ils blocs inimis. Ils 5 d’avrigl 1963 han ils Stadis Unids, l’Uniun sovietica e la Gronda Britannia segnà in’impurtanta cunvegna ch’ha scumandà tests da bumbas atomaras en l’aria e sut l’aua. Tras quai vulev’ins far frunt a la contaminaziun radioactiva da l’ambient creschenta. Blers stadis èn s’accordads ils proxims onns a questa cunvegna, dentant betg las duas pussanzas atomaras Frantscha e China. Cun s’acquistar la tecnologia atomara aveva la China rut il 1964 il monopol sovietic entaifer il bloc da l’ost.
Il 1968 han commembers refurmistics entaifer la partida communista da la Tschecoslovachia sut Alexander Dubček empruvà da realisar pass da democratisaziun en il pajais (abolir la censura, libertad d’infurmaziun e d’opiniun, refurmas economicas). Questa uschenumnada ‹primavaira da Prag› è dentant stada da curta durada. L’Uniun sovietica ha considerà ils effects da questas refurmas sco cuntrarevoluziunars, ha laschà marschar truppas dal Patg da Varsovia en il pajais ed ha sfurzà la regenza da returnar al curs prescrit da Moscau. Demonstraziuns antisovieticas èn vegnidas rebattidas sanguinusamain. Sco il 1956 en Ungaria, ha il vest bain condemnà l’intervenziun sovietica, ha dentant desistì d’intervegnir. Il schef da stadi e da partida sovietic Leonid Breschnew ha giustifitgà il proceder cun far valair che la suveranitad dals stadis socialistics na cumpiglia betg da renunziar als fundaments dal socialissem. Questa doctrina dueva valair fin a la vieuta che Gorbatschow ha instradà.
Il 1969 han l’Uniun sovietica ed ils Stadis Unids lantschà discurs bilaterals per controllar e limitar las armas atomaras. Questas contractivas han manà als emprims contracts da SALT (Strategic Arms Limitation Talks), als quals ulteriurs duevan suandar. A medem temp ha la coaliziun socialliberala sut il chancelier tudestgs Brandt instradà ina politica da detensiun ed avischinaziun cun ils vischins a l’ost. Ed il 1973 ha gì lieu l’emprima Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa ch’ha manà il 1975 a l’Acta finala da Helsinki.
Il favrer 1972 ha il president dals Stadis Unids Richard Nixon fatg visita uffiziala en la Republica Populara da la China. Quest gest da detensiun envers la segunda pussanza communista dueva tranter auter gidar a terminar la Guerra dal Vietnam sut cundiziuns acceptablas per l’administraziun americana. Dapi la Resoluziun da Tongking dal Congress american (1964) eran ils Stadis Unids in partenari da guerra uffizial dal Vietnam dal Sid cunter ils vietcong communists che vegnivan sustegnids dal Vietnam dal Nord. La Frantscha, l’anteriura pussanza coloniala en la regiun, era sa retratga avant suenter sconfittas militaras. Malgrà bumbardaments massivs e grondas unfrendas en las atgnas retschas, n’èsi betg reussì a la superpussanza dal vest da batter ils vietcong. Il 1973 han ils Stadis Unids ed il Vietnam dal Nord segnà in armistizi; sinaquai han ils Stadis Unids retratg lur ulteriuras truppas dal Vietnam dal Sid.
Davosa fasa da la cursa d’armament[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la fin dals onns 1970 ha il Patg da Varsovia cumenzà a rearmar massivamain las atgnas truppas. Il 1979 ha la NATO decidì da neutralisar cun in agen program d’armament il surpais sovietic da rachetas da mesa distanza. Il medem onn è l’Uniun sovietica marschada en l’Afghanistan ed ha uschia er tangà ils interess americans areguard las reservas d’ieli en il Proxim Orient ed Orient Central. Tut quai ha terminà la politica da detensiun dals onns 1970 ed ha puspè rinforzà la guerra fraida.
Sinaquai han ils Stadis Unids sut Jimmy Carter decidì da boicottar il 1980 ils Gieus olimpics da stad a Moscau. Numerus – ma betg tut ils – stadis dal vest èn s’alliads a quest boicot. En la Guerra da l’Afghanistan han ils Stadis Unids sustegnì ils mujaheddin cun armas e cun intervenziuns dal servetsch secret.[7] Ronald Reagen, il successur da Carter, ha augmentà las expensas d’armaziun dals Stadis Unids sin in nov record. En pli ha el lantschà la Strategic Defense Initiative (SDI), er numnada Program da Star Wars. Cun agid da quest scut da protecziun duevan rachetas strategicas da l’adversari vegnir eliminadas durant il sgol. L’effect dueva esser quel da gudagnar in tal avantatg d’armament envers l’Uniun sovietica ch’il bloc da l’ost vegniva destabilisà economicamain e politicamain. Tenor l’opiniun dal vest vegnivan las capacitads da l’ost da pudair sa prestar in tal chatsch d’armament bainprest ad esser consumadas.
Novas contractivas davart in discharmament èn idas a fin il 1982 a Genevra senza success. Ins n’aveva betg pudì sa cunvegnir davart la definiziun dal term ‹equiliber› areguard las rachetas da mesa distanza en l’Europa Centrala. Suenter il naufragi da las contractivas ha il vest planisà da staziunar ulteriuras rachetas dals tips Pershing II e Cruise Missiles en la Germania dal Vest. Il 1983 ha il parlament tudestg approvà il staziunament da las rachetas da la NATO. A medem temp han dentant cumenzà moviments da protesta che faschevan pli e pli er diever da furmas da resistenza nunviolenta. Tenor retschertgas eran bun dus terzs da la populaziun da la Germania cunter las rachetas. A las bloccadas dals lieus da staziunament han er blers politichers prominents, intellectuals e schizunt generals da l’armada tudestga prendì part. Parallelamain hai dà en la Republica Democratica Tudestga demonstraziuns nunlubidas cunter ils plans da rearmament dal Patg da Varsovia.
Entaifer la cursa d’armament ha la bumba neutronica inizià il 1978 ina nova runda, segnada da svilups tecnologics adina pli raffinads. Al svilup d’aviuns dal tip Stealth (invisibels per il radar) e da sistems d’elavuraziun electronica da datas n’ha l’Uniun sovietica betg pli pudì suandar sin il medem nivel sco ils Stadis Unids. Gia ils programs d’armament precedents e l’intervenziun en l’Afghanistan avevan strapatschà e per part surdumandà las forzas militaras e las pussaivladads economicas da l’Uniun sovietica.
Ultra da quai èn las relaziuns sociopoliticas vegnidas en moviment da quel temp en la sfera d’influenza sovietica. Las disposiziuns areguard ils dretgs umans cuntegnidas en l’Acta finala da Helsinki han dà nov schlantsch als moviments per ils dretgs dals burgais. Ils success dal sindicat independent Solidarność sut Lech Wałęsa il 1980/81 han irradià lunsch sur ils cunfins da la Pologna. Confurm a la Doctrina da Breschnew ha il reschim proclamà il dretg da guerra per cumbatter quests svilups destabilisants.
Finiziun e consequenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Dissoluziun dal bloc da l’ost[modifitgar | modifitgar il code]
Refurmas da Gorbatschow e pass da discharmament[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la stagnaziun economica en il bloc da l’ost è la direcziun da l’Uniun sovietica stada sfurzada d’iniziar ina midada dal curs. Il nov secretari general dal biro politic, Michail Gorbatschow, ha instradà a partir dal 1985 in program da refurma che steva sut il motto da Perestroika (vieuta en l’economia ed en l’administraziun) e Glasnost (avertadad e transparenza a l’intern e vers anora).
En la politica exteriura duevan contractivas da discharmament gidar a reducir l’immens deficit dal budget sovietic. A questa tenuta s’opponivan a l’entschatta ils plans da la regenza dals Stadis Unids che vuleva lantschar ina nova runda d’armament (program SDI). Per pudair surventscher la bloccada americana ha Gorbatschow proponì surprendentamain da vulair dismetter fin l’onn 2000 tut las armas atomaras. A l’inscunter suprem a Reykjavík (1986) han Reagan e Gorbatschow la finala discutà davart ina reducziun da la mesadad da las bumbas atomaras. La finala han ins pudì sa cunvegnir d’allontanar tut las rachetas da mesa distanza en l’Europa e da reducir las armas atomaras strategicas (contracts da START-I).
Svilups autonoms en ils pajais da l’Europa Centrala e da l’Ost[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter che Gorbatschow ha vieut explicitamain il dies a la Doctrina da Breschnew hai dà differents svilups autonoms entaifer ils pajais dal bloc da l’ost. En Pologna hai dà gia l’avrigl 1988 chaumas betg lubidas. L’avust han lura gì lieu discurs tranter il sindicat scumandà Solidarność e la regenza communista. Il december è vegnì furmà in comité da burgais sut Lech Wałęsa ch’ha fatg uffizialmain politica d’opposiziun. Ils 4 da zercladur 1989 ha il comité da burgais gudagnà las elecziuns dal parlament. In svilup cumparegliabel hai dà en l’Ungaria.
In di suenter la crudada dal Mir da Berlin (9 da november 1989) è il primminister da la Bulgaria sa retratg da tut ils uffizis ed ha fullà via a votaziuns libras. A medem temp han protests en massa manà ad ina vieuta paschaivla en la Tschecoslovachia. Václav Havel ed Alexander Dubček, dus enconuschents critichers dal vegl reschim, èn daventads il nov president resp. schef dal parlament.
A medem temp hai dà en pliras citads da la Rumenia confruntaziuns sanguinusas tranter civilists e schuldada da l’armada resp. dal servetsch secret Securitate. Quests cumbats han custà la vita a var 1000 persunas. Suenter che grondas parts dal militar eran s’associadas als demonstrants, è il dictatur Nicolae Ceaușescu vegnì cità avant in tribunal militar e fisilà.
Revoluziun paschaivla en la RDT, crudada dal mir e reunificaziun tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
En la Republica Democratica Tudestga (RDT) è s’intensivada a partir dal fanadur 1989 l’unda da fugitivs. Ils 19 d’avust ha l’Ungaria cumenzà a laschar passar persunas da l’ost senza impediments vers l’Austria – tranter questas er blers fugitivs da la RDT. A Leipzig, e silsuenter er en autras citads da la Republica Democratica Tudestga, han las uschenumnadas demonstraziuns dal glindesdi pretendì ina democratisaziun da la societad («Nus essan il pievel»). Ils 7 d’october ha Gorbatschow visità Berlin a chaschun dal 40avel anniversari da la RDT ed intimà Erich Honecker da surprender ses curs da refurma. La finala è Honecker vegnì relaschà da ses uffizi; e suenter ch’è vegnida annunziada ina liberalisaziun da las prescripziuns da viagiar, han las massas traversà ils 9 da november 1989 ils cunfins a Berlin. La data dals 3 d’october 1990 marchescha la finala la reunificaziun tudestga.
Fin dal dualissem da las superpussanzas[modifitgar | modifitgar il code]
La Charta da Paris dals 21 da november 1990 ha terminà formalmain la Guerra fraida. La Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa – che cumpigliava praticamain tut ils stadis da l’Europa – è s’exprimida a favur dals dretgs umans e per la democrazia sco suletta furma statala. La stad 1991 è er il Patg da Varsovia vegnì schlià.
La dissoluziun da l’Uniun sovietica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1991 ha la renunzia al centralissem sovietic er tutgà l’Uniun sovietica sezza. Al clom d’independenza dals stadis baltics ha Gorbatschow empruvà da respunder cun federalissem ed autonomia parziala. Il putsch d’avust ch’era drizzà cunter las refurmas da Gorbatschow è vegnì abattì tras il pievel ed ha be anc accelerà la dissoluziun dal stadi. La finala è Gorbatschow sa retratg da ses uffizi; la fin dal 1991 è l’Uniun sovietica vegnida schliada. La fin andetga dal l’Uniun sovietica ha fatg surstar er blers observaturs dal vest.
Substituziun dal concept da las pussanzas mundialas?[modifitgar | modifitgar il code]
La fin da la structura da pussanza bipolara ha laschà enavos ina nova situaziun geopolitica. Suenter la fin da l’Uniun sovietica avevan per il mument be ils Stadis Unids pudì mantegnair il status d’ina pussanza mundiala. Latiers èn blers stadis da l’Europa da l’Ost ch’avevan appartegnì pli baud al Patg da Varsovia daventads commembers da la NATO. En in tschert senn pon ins dentant er constatar ina tscherta substituziun da l’anteriur concept da las pussanzas mundialas tras fenomens da la globalisaziun e princips dal commerzi liber.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ George Orwell: You and the Atomic Bomb, en: Tribune, 19 d’october 1945.
- ↑ Strobe Talbott: The Great Experiment: The Story of Ancient Empires, Modern States, and the Quest for a Global Nation, 2009, p. 441.
- ↑ Benjamin Schwarz: Dirty Hands. The success of U.S. policy in El Salvador – preventing a guerrilla victory – was based on 40,000 political murders, en: The Atlantic online, december 1998.
- ↑ Emettur da televisiun arte, 27 d’october 2010, documentaziun Kriegsbeute Mensch – Wie Regierungen ihre Soldaten verraten (online).
- ↑ Jamil Haslani: At the Dawn of the Cold War. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Lanham/New York/Toronto/Oxford 2006, ISBN 0-7425-4055-3, p. 408.
- ↑ Documentaziun dal National Geographic Channel: Luftkampf über Korea (online).
- ↑ Wolfgang Schreiber (ed.): Das Kriegsgeschehen 2007. Daten und Tendenzen der Kriege und bewaffneten Konflikte, Arbeitsgemeinschaft Kriegsursachenforschung (AKUF), VS Verlag, Wiesbaden 2009, p. 119.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Spencer C. Tucker, Santa Barbara (ed.): The encyclopedia of the Cold War: a political, social, and military history, 5 toms. ABC-CLIO, Calif. [e.a.] 2008.
- Michael R. Beschloss, Strobe Talbott: Auf höchster Ebene. Das Ende des Kalten Krieges und die Geheimdiplomatie der Supermächte 1989–91. Econ, Düsseldorf 1993, ISBN 3-430-11247-8.
- Jürgen Bruhn: Der Kalte Krieg oder: Die Totrüstung der Sowjetunion. Der US-militär-industrielle Komplex und seine Bedrohung durch Frieden. Focus, Gießen 1995, ISBN 3-88349-434-8.
- Whittacker Chambers: Witness 1952/1987, ISBN 978-0895267894.
- John Lewis Gaddis: Der Kalte Krieg. Eine neue Geschichte. Siedler, München 2007, ISBN 3-88680-864-5.
- Raymond L. Garthoff: Détente and Confrontation. American-Soviet Relations from Nixon to Reagan. Brookings Institution, Washington, DC 1994, ISBN 0-8157-3041-1.
- Bernd Greiner, Christian Th. Müller, Dierk Walter (ed.): Heiße Kriege im Kalten Krieg. Hamburger Edition HIS, Hamburg 2006, ISBN 978-3-936096-61-3.
- David Horowitz: Kalter Krieg. Hintergründe der US-Außenpolitik von Jalta bis Vietnam. Wagenbach, Berlin 1983, ISBN 3-8031-1013-0.
- Jeremy Isaacs, Taylor Downing: Der Kalte Krieg. Heyne, München 2001, ISBN 3-453-19710-0.
- Peter Krewer: Geschäfte mit dem Klassenfeind. Die DDR im innerdeutschen Handel 1949–1989. Kliomedia, Trier 2008, ISBN 978-3-89890-122-2.
- Melvyn P. Leffler, Odd Arne Westad (ed.): The Cambridge History of the Cold War. 3 toms, Cambridge University Press, Cambridge 2010, ISBN 978-1-107-60229-8.
- Nicolas Lewkowicz: The German Question and the International Order, 1943–48. Palgrave Macmillan, Basingstoke / New York 2010, ISBN 978-0-230-24812-0.
- Wilfried Loth: Die Teilung der Welt. Geschichte des Kalten Krieges 1941–1955. dtv, München 2000, ISBN 3-423-30756-0.
- Georges-Henri Soutou: La guerre de Cinquante Ans. Le conflit Est-Ouest 1943–1990. Fayard, Paris 2004, ISBN 2-213-60847-4.
- Rolf Steininger: Der Kalte Krieg. Fischer-TB 15551, Frankfurt am Main 2003, ISBN 978-3-596-15551-4.
- Bernd Stöver: Der Kalte Krieg. Geschichte eines radikalen Zeitalters 1947–1991. Beck, München 2007, ISBN 978-3-406-48014-0.
- Odd Arne Westad: The global Cold War. Third world interventions and the making of our times. Cambridge University Press, Cambridge e.a. 2010, ISBN 978-0-521-70314-7.
- Wladimir K. Wolkow, Harald Neubert (ed.): Stalin wollte ein anderes Europa. Moskaus Außenpolitik 1940 bis 1968 und die Folgen. Eine Dokumentation. Edition Ost, Berlin 2003, ISBN 978-3-360-01046-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Der Kalte Krieg
- Deutschland im Kalten Krieg, exposiziun dal Deutsches Historisches Museum
- Parallel History Project on NATO and the Warsaw Pact
- Bibliografia tar: Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1991 (Historicum.net)
- Cold War (englais)
- Bernd Greiner: Kalter Krieg und Cold War Studies, en: Docupedia Zeitgeschichte, 11 da favrer 2010


text:
Quai na fiss betg fair sch'ils medis stuessan decider, manegia Caduff. Quai saja ina dumonda che la societad, nus tuts stoppian decider. Ins na possia betg delegar quai.
Quant vala qualitad da viver?
Simpel n’èsi per il Cussegl federal betg stà da decider mesiras che valan per in’entira societad. Da restrenscher la libertad da l’entira populaziun per proteger ina part. Ma quant vala la qualitad da viver sco nus essan disads?
Marcus Caduff ha chapientscha per quest aspect ch’ins na vul betg esser serrà en. Ma el constatescha che nus n’acceptain sco societad strusch restricziuns, che nus avain miserias cun quai. Ma sch’ins n’è betg pront d’acceptar restricziuns, lura ston ins acceptar las consequenzas.


text:
Carlo Ellena/Èl soldà Giovanni Poggio
Ël soldà Giovanni Poggio[modifiché]
…onest popol!
sousten l’unità d’Italia
sempre guidà
da chi l’ha savula fé.
«Casa Savoia»...
Giovanni Poggio
Masio a l’é un ëd coj leugh piemontèis ùnich për ël teren dru e generos; colin-e da vin robust e genit me soe gent. Ma cost cit pais a l’é dcò d’àutr. Ant la piassëtta dla Comun-a a-i é ‘n monument che a vardelo a smija ‘n pòch dròlo, visadì ch’a-j manca cheicòs. Ël lungh epitafi scurpì ‘n sël basament a s-ciairis ël bàilo e arvela che al mes bust anté a l’é pogià a-j manco ij brass. As trata dël soldà Giovanni Poggio, artilié mudaja d’òr ëd la Campagna dël 1860, conossù me: «L’òm sensa brass».
Ël monument a l’é euvra dlë scultor Attilio Gartman e l’epitafi, detà da Paolo Boselli, a no dis:
Giovanni Poggio
eroico artigliere
nelle guerre per l’Italia, in Crimea nel 1859, nel 1860,
compiendo prodigi di valore, prode fra i prodi del Re e di Garibaldi,
nell’espugnazione di Capua, propugnacolo borbonico, perdette ambo le braccia.
Onorato della medaglia d’oro, mostrò la serenità dei forti
e militare decoro nelle angustie della vita nobilmente povera
allietata e sorretta dalla consorte Camilla Fossati con vigilie, devota opera d’amore.
Nacque in Masio il 4 agosto 1830, morì in Torino il 5 dicembre 1910.
Questo ricordo a segno di gloria ad esempio di meravigliose gesta
vollero il popolo di Masio, amici, ammiratori.
A son paròle ch’a l’han un sentor épich e ‘ncheuj a peulo smijé na frisa pompose, përchè arciamo a ‘n Piemont stòricament giumai leugn, ma ‘nté ij valor moraj e ‘l fòrt sens ëd lë Stat dij sò òm, costumà al dur còdes dël dover e dl’onor, a l’han contribuì a fissé ij termo për la formassion ëd l’Unità d’Italia.
Aranda ‘d Pero Mica, Enrico Toti, Salvo D’Acquisto e vàire d’àutri, dcò Giovanni Poggio a l’é un ëd costi òm e soa vita aventurosa a dà la mzura dj’imprèise ëd cost vajant soldà.
A l’é nòst dover arcordelo me militar e me òmo, chërsù e forgià ‘nt ël sen ëd cola strasordinaria famija ‘nté ch’a l’era chërsù.
Giovanni Poggio a l’era nà ël 4 d’agost dël 1830 a Mas (Masio), un paisòt aranda la riva drita dël Tane. A l’é stàit l’ultim ëd quat fieuj: Paolo, Carlo, Giuseppe e Giovanni, giusta chiel.
Sò pare Francesco, dcò chiel nà a Mas, a l’avìa avù për quaj temp la mansion ëd Sindich dël pais ( Mas a l’è stàit dcò, la residensa estiva d’Urbano Rattazzi). Soa maman, Francesca Maria Guasco, a l’era nà a Soliere (Solero) e a fasìa part ëd na famija d’antica tradission patriòtica.
Dcò chila, fòrta d’ancreus sentiment patriòtich, ant j’ani moto bin tribulà dle cospirassion risorgimentaj, a l’era ‘mpegnasse a fond e a l’avìa nen tramblà a logé ‘n soa ca ‘l cospirador e màrtir lissandrin Andrea Vochieri.
Maria Guasco a l’era la seure ‘d Carlo Guasco, giovo magistrà liberal, convint difensor ëd n’Italia libera; amis ëd Silvio Pellico, ëd Breme, ëd Borsieri, ëd Giovanni Plana e dcò dë Stendhal, ch’a l’era stàit ambajà dal corage ‘d costa strasordinaria famija.
Ij fieuj ‘d Francesco e Francesca a j’ero pa da meno, tre a j’ero dabon ëd teste càude: Paolo, Giuseppe e Giovanni. Carlo a smijava ch’a fussa ‘l pì tranquil; a fasìa ‘l fonsionari dle ferovie dlë stat. Paolo, docent magìster, a s’era fasse prèive, ma sòn, ant ël 1870, a l’era pa stàit d’antrap për alvé, prim fra tuj e con la còta da prèive, ‘l drapò italian an sla sima dël palass ëd l’Università ‘d Turin, cissand jë student con paròle ‘d feu. Giuseppe, ant ël 1848 a l’era scapà con Giovanni, ël frel pì cit, për angagesse ‘nsema e combate, ma essend sti doi tròp giovo, a l’avìo armandaje torna a ca. Giuseppe, ch’a l’era geometra, apress, a l’avìa lassà sò travaj e a l’era partì për la Merica ‘n serca ‘d cas e ‘d fortun-a. A l’avìa fàit vàire mësté, fin-a l’armator.
A l’era ‘rtornà ant ël 1870, për torna’ndesne pòch temp dòp an Fransa a l’arserca ‘d neuve venture, ma a l’avìa pì nen dàit soe neuve e a s’era gnanca savusse che fin a l’avèissa fàit.
Giovanni a l’era stàit volontari ant la companìa Garibaldi fin-a ant ël 1851 cand, a sò torn ëd leva, a l’era intrà ant l’esèrcit regolar e ‘ngagià ant ël regiment artilié, me canonié dë sconda classe con ròl numer 2304. Ma già ‘n col midem ann a l’avìa mostrà sò temperament, meritand-se la promossion a canonié ‘d prima classe; giusta ‘n temp e parte ‘n guèra për la Crimea ant ël Còrp dë spedission comandà dal General Alfonso Ferrero La Marmora.
Soldà vajant e sensa pàu, a l’era gavasla da le bombe e balòtole për peui arzighé ‘d meuire ‘d colera ant un let d’ospidal. Për un miràcol a l’era varì e ‘l tranta ëd magg 1856 l’Esèrcit a l’avìa mandalo ‘n congé.
An coi ani moto bin tribulà le guère as fasìo un-a dré dl’àutra e ‘l vinteses ëd mars dël 1859 Giovanni a j’era stàit arciamà me artilié, restand an fòrsa fin-a a l’òndes dë dzèmber ëd l’an midem, cand a l’era stàit butà ‘n congé.
A ca a s’era fërmasse pòch, përchè ‘l dòdes ëd mars dël 1860 a l’era torna arciamà sota j’arme për la tersa vòlta e asignà a la 4° batarìa dël 3° Regiment d’Artilierìa da piassa për pijé part a le campagne ‘d guèra che ant ël 1860 a j’ero ‘n dësvilup a tuta prima ant le Marche e l’Umbria e peui ant l’Italia meridional. Tut sòn fin-a a cand, dòp la capitolassion ëd la piassafòrt d’Ancona e la total diròta dl’Esèrcit franch-pontifical; l’Esercit piemontèis, al comand ëd Vittorio Emanuele II, a l’era ‘ndàit ëd corsa an agiut ai “Mille”, ij garibaldin angagià contra ij soldà dël Borbon Francesco II. Coste trupe, bolvërsà dai piemontèis, a j’ero stàite arcassà da Marsala a Calatafimi, peui a Palermo, Milazzo e Messina, la Calabria fin-a a Napoli, an sle rive dël Volturno. Ambelessì Giovanni Poggio a l’avìa fàit vëdde ‘n vàire ocasion sò caràter goregn ëd soldà vajant, fin-a al compiment ëd soa sòrt malëgna.
Al prim d’otòber dël 1860, Poggio as trovava me cap-pess dël canon butà ‘n sla strà ch’a men-a ‘nvers la fortëssa ‘d Capua, ant un leugh moto bin espòst a le balòtole dij fusij borbònich. La bon-a sòrt a l’avìa vorsù che la placa ‘d metal ëd la corèja a fërmèissa na bala d’un fusil nemis, che dë s’nò a l’avrìa centralo ferend-lo a mòrt. Me gnente a fussa a bogiava nen d’un pass da sò pòst, arfudand da sparè con soe artilierìe pontà sle trope borbòniche, ma ch’a l’avrìo colpì ‘d sicur na colòna garibaldin-a ‘mpegnà a batse sla curta dëstansa.
Ël vintesinch d’otòber as trovava con soa batarìa sota Sant’Angelo e nen podend esse precis con ij sò tir, a l’avìa ‘nsistù con fòrsa col Comand për sposté le artilierìe sla sima ‘d na colin-a pòch dëstanta. Costa maneuvra a l’avìa fàit an manera ‘d rangié ij tir, centrand giust le postassion nemise, portand parèj le trope borbòniche a na disastrosa dirota. Antratant a-j ëvnisìa dàita la midaja d’argent al valor militar. Ant un’àutra situassion moto bin tribulà, nen scotand n’ordin ëd sò Capitani Emilio Savio, a travërsava a nov ël fium Volturno për ëspié le batarìe nemise; le informassion dàite a l’artorn a l’avìo ‘ngagià ij nòsti a lassé ‘d corsa ‘l pòst përchè vnuit tròp arzigos.
Ël fàit tràgich ch’a l’avrìa strompalo për sempe ancapitava ël doi ëd novèmbèr dël 1860, cand a la matin, ancaminavo ij bombardament ëd Capua.
Ël Poggio a l’avìa l’ancombensa dël pontament, ëd la distribussion ëd la pover e dle carie dij canon; antramentre ël nemis a martlava le postassion dij nòsti bombardand sensa rechie.
Vàire vòlte ‘l Poggio a l’era ‘ndàit, sota ‘l feu ncrosià dle artilierìe nemise, ‘n sla trassa ch’a l’era dzora soa batarìa për controlé ij tir, ma ‘l tenent Persi, ch’a l’era pitòst sagrinà për costi contròj arzigà , sota ‘l ranforsé dël feu nemis, a-j’antërdìa d’àutre surtìe. Ma ‘l Poggio a l’era rendusse cont che la situassion a s’era fasse greva e ij compagn antërdoà; antlora, nen scotand j’ordin, a montava ‘d corsa le scale anvers la trassa an criand:«Andova j’àutri a van pa, Poggio a và!». Na sen-a frapanta; chiel a l’era a mira dij tir nemis e bombe e balòtole a-j subiavo d’antorn; fin-a a cand na granada a-j rancava ‘l brass drit, e scasi sùbit n’àutr colp a-j strompava col mancin. Con j’ùltime fòrse a s’era rabastasse ‘n fond ëd la scala, peui a dròcava bele svenù. Lest a j’ero rivà j’agiut portand-lo a la sosta, ma peui, për maleur, a l’ospidal a l’avìo dovù strompéje ij brass dzora ij ghëmmo. A l’avìa sostnìe la testa la sgnora Jesse White Mario (vidoa d’Alberto Mario), infermera garibaldin-a e partisan-a scaudà për l’Unità d’Italia.
A l’avìa cudilo di e neuit a l’ospidal ëd Napoli la Marchesa Anna Pallavicino Trivulzio, fomna dël màrtir ëd lo Spielberg Giorgio Pallavicino Trivulzio. A l’era dcò ‘ndàit a trovelo ël Re Vittorio Emanuele II, che, con paròle ‘d circostansa a l’avìa daje la midaja d’òr al valor militar.
Artornà a Masio për arpijé le fòrse, dòp quaj temp as mariava con Camilla Fossati, ch’a conossìa da cand a l’era cita. N’union prolifica, tant, che da cost mariage a j’ero nà des fieuj. A s’era peui trasferisse a Turin, antè a l’avìa cognossù e frequentà Edmondo De Amicis ch’a l’avìa dedicaje ‘n bossèt an sla sua vita.
Giovanni Poggio a meuirìa d’otantani a Turin, ël di ‘d Santa Barbara e ij funeraj a j’ero stàit fàit a spèise dël Comun midem.
- La barëtta e ‘l corpèt ëd Giovanni Poggio a son goernà al Museo dl’Artilierìa ‘d Turin.
- Le sità ‘d Turin e l’Lissandria a l’han antitolaje doe strà.
- Pinareul a l’ha dedicaje la session dj’Artilié.
- Un lìber (scrit an fransèis) moto bin anteressant dël 1963 dla “Collection Stendhalienne” d’Albert Maquet antitolà “Deux amis italiens de Stendhal – Giovanni Plana et Carlo Guasco”, a conta pròpi ‘d Carlo Guasco, Avv. Sost. Procurator General dël Re a Turin, patriòta e carbonaro convint, frel ëd Francesca Maria Guasco, mare dël nòst Giovanni Poggio, dont soe imprèise a son memorià ant ël lìber.
Bibliografìa[modifiché]
- “Il soldato Poggio” d’Edmondo De Amicis.
- Tradussion an italian su “Epoche” n° 1 e n° 2 ëd l’ann 1963 dël lìber: “Deux amis italiens de Stendhal – Giovanni Plana et Carlo Guasco” – Editions du Grand Chêne – 1963 – Lausanne.
- “Il popolo d’Italia” dël 1° gené dël 1923.
- Gavà da la “Rivista di Storia, Arte, Archeologia della Provincia di Alessandria” dël 1930 ‘d Lorenzo Mina su “Poggio Cav. Giovanni 1830 – 1910.


text:
Cadmio
El cadmio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Cd. El g'ha nömer atòmich 48, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cadmio el g'ha 48 prutù. L'è mulzì e de aspèt metàlich, biànch arzentàt con quach riflès che tìra al celèst. L'è tòsech e bastànsa rar.
En natüra se 'l tróa sèmper en cumbinasiù col zinch (piö de rar col piómp o col ram) e difàti a scuprìl l'è stat el chìmich todèsch Friedrich Stromeyer endèl oservà che 'na quach campiù de "calamina", en carbunàt de zinch, a scaldàl el cambiàa culùr quan che 'nvéce la calamìna pura la restàa precìza. Le impurità de chèsti campiù i éra dei compòscc de cadmio. El nòm latì de la calamina l'ìa "cadmia" (en greco "kadmeia") e de lé gh'è nit el nòm de l'elemènt.


text:
La bieraria da Tschlin ha investì dacurt radund 380’000 francs en in nov indriz d’embuttigliar. Uschia ha ella pudì augmentar la capacitad da producziun da 600 hectoliters l’onn sin radund 2’000. Cun quellas mesiras esì pussibel da surpigliar la producziun da la «Biera Grischuna». Nov vegn fatga la Biera Grischuna cun ierdi grischun e per part er cun graun Alpin.
Impurtanta incumbensa per la Bieraria Tschlin SA
Ord il punct da vista economic è la producziun da la Biera Grischuna per la bieraria a Martina da grond'impurtanza. Grazia a quella producziun supplementara po la Bieraria Tschlin SA utilisar meglier l’infrastructura nova ed augmentar uschia er la svieuta.
La bieraria cumbatta gia dapi divers onns cun problems finanzials.


text:
Ils ultims onns guardava la tabella da naziuns adina ora tuttina: L'Austria a la testa, la Svizra sin rang dus cun grond retard sin ils vischins en l'ost. L'onn passà han ils Austriacs rimnà, per exempel, passa 3'000 puncts dapli che la Svizra.
Hirscher è davent e la Svizra fa frunt als vischins
Tenor stan actual maina la Svizra en il classament general 88 puncts avant l'Austria. La Svizra ha 3836 puncts, ils Austriacs 3748 puncts.
Uschè gronda sco quest onn n'è la schanza mai stada ils ultims onns da daventar puspè ina giada la meglra naziun da skis. In grond motiv per quest duel guliv è segir era ch'ils Austriacs n'han betg pli Marcel Hirscher en lur retschas. Ils puncts dad el mancan simplamain a noss vischins. Per regla gudagnava Hirscher durant ina stagiun radund 1500 puncts.
Tabella da las naziuns
Ina cursa plain tensiun fin a la fin
Cler è ch'i vegn, fitg probabel, a restar fin a la fin da la stagiun ina cursa stretga tranter las duas naziuns da skis.
Tar las dunnas Svizras è il cader plitost stretg. Ellas èn fitg dependentas da buns resultats da Wendy Holdener, Corinne Suter e Michelle Gisin. Auter tar ils umens, nua che la Svizra ha bler dapli atlets che han gia rimnà puncts questa stagiun. Sper ils topatlets sco Beat Feuz, Daniel Yule, Ramon Zenhäusern u Mauro Caviezel, va er la segunda garda regularmain per puncts.
Cuntrari guarda ora tar ils Austriacs. Tar ils umens èn els fitg dependents da singuls atlets, tar las dunnas è il dumber da skiunzas che van regularmain en ils puncts dentant fitg grond.
RTR actualitad 12:00


text:
La Cuort Ligia Grischa ha survegnì il relasch da Walter e Gertrud Gartmann-Köppel. Uss vegnan las ovras da quest legat preschentadas al public. Ma betg sulet las ovras vegnan preschentadas era l’artist Alois Carigiet duai vegnir pli preschent ad in public pli vast.
Exposiziun curatada da la biadia d’Alois Carigiet
L’artista Felicita Felley è la biadia da l’artist. Per ella èsi stà bel da vegnir anc pli datiers da ses tat. Communabel cun Stephan Witschi curatescha ella l’exposiziun e quai saja stà ina bun'experientscha per ella, di Felicita Felley. A l’entschatta saja stà cler che l’exposiziun dovria in curatur professiunal ed ella haja proponì Stephan Witschi che posseda ina galaria a Turitg ed è era il president da la fundaziun da «Sils Museum» en l’Engiadina. Uschia haja el experientscha era cun museums pli pitschens di Felicita Felley.
L’exposiziun dura fin ils 31 d’october 2020
Il Museum Cuort Ligia Grischa serra mintgamai las portas durant l’enviern. Perquai vegn l’exposiziun era serrada la fin october. Gia a partir da l’entschatta era planisà da far in'exposiziun sur dus onns. Sut las circumstanzas actualas è l’exposiziun vegnida prolungada per in ulteriur onn.


text:
Era che Federer ha gudagnà en dus sets e n’ha betg stuì ir sur 3 è impurtant, pertge dals ATP-Finals vegn giugà a l’entschatta gieus da gruppa. Cura ch’i va pia per vegnir vinavant en ils mezfinals pon ils sets esser decisivs.
Ma i n’havess betg duvrà uschè bler che Federer avess pers il segund set. En il Tiebreak stevi 4:4 cura che Sock ha fatg in sbagl dubel. Quai è stà ina invitaziun per Federer. Lez ha nizzegià quella ed ha gudagnà il Tiebreak ed uschia il gieu.
La predecisiun è dentant gia curdada gist a l’entschatta dal gieu. A Federer è reussì in break e suenter ha el servì uschè bain che Sock n’ha gì nagina schanza da vegnir sez tar in break.
RR novitads 17.00


text:
Beppe Burzio/Piemont e piemontèis
PIEMONT & PIEMONTÈIS[modifiché]
(Da "Assion Piemontèisa" Stember 2001)
An costi meis che 'l caud a cheus pere, godron e servej e ch'a-i é gnente 'd tant neuv o 'd tant anteressant sota 'l sol, fòravìa che coj ch'a l'han vagnà j'elession ëd lë stat a seguito soa campagna eletoral coma se gnente a fussa an ansultand j'aversari e an anventand ëd "përtus" ch'a son endemich, giusta mach për ëstermé 'l fàit che ij novanta di da j'elession, termo ch'a l'ero pijasse për cangé 'l pais, a son passà e 'l pais a l'é sempe lì con tuti sò dësgust, e fòravìa che coj che j'elession ëd lë stat a l'han përduje ma, an compens, a l'han vagnà cole 'd Turin, as dedico con soen, e second programa, a la promossion ëd la neuva rassa 'd turinèis genit: j'estracomunitari colorà.
Ël sindich an përson-a a l'é dëscomodasse, con sò bel bindel tricolor an sle fërse, për selebré 'l matrimòni fra doi turinèis ëd l'avnì: na turinèisa bianca, che dal nòm as dirìa 'd reis ariose, e 'n mòro african, con tut ël contorn ëd diciarassion sël vàire ch'a l'é giusta e vajanta la sossietà multietnica, tant che nòst prim resior, pijà da l'entusiasm, a l'ha diciarà che cola (la sossietà multietnica) a l'é sò seugn da tuta la vita. E pensé che Ciamparin a l'é 'n turinèis genit!
Vàire ch'a l'ha cangialo an pès la politica! Gnente 'd neuv donca.
E antlora, convnù ch'a-i é gnente 'd neuv o 'd tant anportant për ampinì ste pagine, i arpijo ancor na vira n'argoment ch'a më sta a cheur e an sël qual i l'hai già scrivù milanta vire, an garantend, contut, che dòp i taserai. A l'é na promëssa.
Parloma donca 'd Piemont, ëd piemontèis, dij sò rapòrt e dle liure ch'a gropo tera e gent e pùblica ministrassion.
La "coperativa Pro Piemont", dont i foma part e ch'a l'é la promotris ëd tute j'inissiative realisà an costi ani, a l'é stàita fondà ant la prima dël 1989 con un but precis.
But ch'a l'é 'l midem ëd l'associassion coltural "Confrerìa dël Lambel", butà an tren ant ël luj dël 2000 quand che, 'n pòch për ëstrachità e 'n pòch për le cite malandre dl'età, i l'oma pensà ch'a fussa giust deleghé a d'àutri quaidun ëd j'angagg ch'i l'avìo sostnù fin-a a col moment. Tuti ij sòcio dla coperativa e dl'associassion a son d'autonomista genit ch'a susto n'organisassion federal ëd lë stat andoa che, coma tuti a san (o nò?), për ëstat federal a s'antend l'union parsial dë svarià "nassion sovran-e" ch'a l'han decidù 'd gestì ansema na part ëd soe atività politiche e sossiaj.
Piemont nassion "sovran-a" donca.
E për esse nassion sovran-a, 'l prim travaj a l'é col ëd tenté d'arcuperé, për ël Piemont, soa autonomìa sossial e ministrativa. Pì nen esse italian an tut e për tut, ma esse "piemontèis", sitadin dël Piemont, federà, ant la mzura decidùa dai piemontèis ant lë stat italian o padan, ch'a fa franch l'istess.
Cost'idéja a l'é nen nì baravantan-a nì neuva, convnù ch'a l'era nassùa a Turin ant l'otober dël 1864, sùbit dòp dël ravagi 'd Piassa San Carl, e a l'era concretisasse ant la fondassion, për euvra 'd Pier Carl Bòggio, ëd la "Comission Permanent" për la tùa e la dësfèisa ant la neuva Italia meridionalista, dij dirit ël le "antiche provinse", cole piemontèise.
A l'é ciàir che dòp dë squasi 'n secol e mes ëd propaganda meprisanta contra ij piemontèis realisà da tuti (tuti!) ij govern italian fin-a a rivé a la mira che tanti piemontèis a l'avìo onta d'esslo, a vantava fé quaicòs përchè che ij piemontèis a arcuperèisso soa dignità e a tornèisso a sentse pòpol. E për fé 's quaicòs i l'oma pensà 'd parte da le doe ròbe positive e sigure ch'i l'oma: drapò e lenga.
Nòst drapò a l'é, tut somà, un drapò onorà.
Onorà për ij tanti mòrt ch'a l'ha quatà e ch'a son ëstàit dësmentià o meprisà, coma për esempi la prima midaja d'òr dij carabinié, Gioann Batista Scapassin d'Ansisa, massà da j'arvirà italian ëd Mazzini për ess-se arfudà 'd rendje onor a la biòcia tricolor a tut pro dël drapò piemontèis.
E la lenga.
Già, përchè nojàutri piemontèis, al contrari d'àutri pòpoj, i l'oma 'dcò na lenga ch'a fa da arferiment ai tanti lengagi 'd cioché e ch'a n'arpresenta tuti. Na lenga onorà 'dcò chila coma nòst drapò. Na lenga codificà dal Pipin dël 1783 e giustà ant j'ani apress da 'd përsonagi coma Belfadel, Pacòt, Viglongh, Griva e Bré.
Na lenga ch'a l'é nen ël turinèis përchè, dòp ëd dosent ani bondos che la burocrassìa turinèisa a scrivìa an italian, Pipin a l'ha coretament pensà che la lenga dla capital a fussa tròp antëmnà da na lenga strangera e, për codifiché la lenga piemontèisa, a l'ha vorsù parte dai lengagi dij pais ch'a 'nviron-o Turin. A lòn ch'as sa, almen.
Na lenga che 'l Consèj d'Euròpa a l'ha classificà coma lenga minoritaria europenga e che, fin ch'a l'avran nen vagnà coj ch'a la combato, a l'é comprendùa an tut ël Piemont, Valdosta compreisa.
Mi i peuss dì d'avèj virolà an longh e an largh për ël Piemont për pì che quarant'ani. Un pòch për travaj, un pòch për parlé 'd Piemont an nòsti banchet e 'n pòch a fé 'l turista.
E, daspërtut andoa ch'i son andàit, i l'hai sempe parlà piemontèis e, daspërtut andoa ch'i son andàit mè piemontèis a l'é sempe stàit comprendù e a l'ha sempe avù rëspòsta ant l'istess lengagi.
Istess a l'é 'ncapitaje a 'n nòst sòcio, veterinari, che për tanti ani a l'ha esercità a Bièla Ma la testimoniansa pì determinant a l'ha portanla na nòsta sòcia e amisa che, quaich ann andarera, pòchi, a l'era andàita an ferie ant la locanda d'un paisòt ant na val minor ëd la Valdosta. Për feje 'n piasì a l'obergista, ant un-a 'd soe spassigiade, a l'era 'ndàita ant na baita-garavon-a sperdùa an mes a le sime për comandé, a nòm ëd l'obergi, butir, tome e sairass.
A l'ha provà a parlé an fransèis (lenga ufissial ëd la region) e gnun a l'ha capila; istess a l'é 'ncapitaje con l'italian (lenga ufissial ëd lë stat); a la finitiva a l'ha provà a parlé an piemontèis e nen mach a l'é stàita capìa, ma a l'ha 'dcò avù 'd rëspòste ant l'istess piemontèis.
Ant na paròla, ant un canton sperdù 'd na val ësperdùa dla Valdosta as parlava mach ël patuà dël pòst e 'l piemontèis. Sòn a ciairiss tante ròbe.
A l'é bon da capì che n'assion coltural butà an tren con ël but ëd rivé a oten-e l'arconossiment ufissial ëd lë stat (con lòn ch'a compòrta!) për argionze, a la finitiva, n'autonomìa ministrativa për ël Piemont, a peul nen trové d'acòrdi ij govern sentralista ch'a l'han ministrane ier e ch'an ministro ancheuj.
Ël dëscors a l'é sempi.
Coj ch'an governo a veulo seguité a felo e, për seguité a felo, a devo guerné ij vot dle tante region italian-e ch'a vivo, con soe mafie, an slë spale dlë stat, visadì ëd j'àutre region che, coma 'l Piemont, a produvo 'd redit.
E, 'd conseguensa, gnun federalism genit.
Tut al pì un sentralism real, mascrà da 'n federalism baravantan ëd faciada. E coma lògica conseguensa a l'é anandiasse la guera contra 'l Piemont.
Na guera che, an quaich situassion, lë stat a l'ha combatù an prima përson-a, coma quand che 'l parlament italian a l'ha negaje a la lenga piemontèisa l'apartenensa a la nòta dle lenghe da tué e protege.
Com'élo che quand che 'l parlament a l'ha votà sta lege tanti deputà piemontèis a l'han votà contra 'l Piemont o a son surtì për nen voté?
La dësfèisa dla grupia a conterà bin quaicòs! Si, an Piemont, për contra, për combate la guera ch'a dovrìa crasé la lenga piemontèisa lë stat a l'ha delegà soa emanassion natural, la ministrassion regional, ch'a l'ha butà an camp ij sò batajon d'assaut: le tante associassion colturaj ch'a vivo 'd soe sovension.
Da part ëd la Region, sta guera a l'é combatùa con tanta anteligensa e autertanta cafardarìa: a-i é adritura 'd gent convinta che la Region a travaja a pro dla lenga piemontèisa e nen contra.
Dël '90 la Region a l'ha emanà na lege për la tùa e la promossion nen ëd la lenga, mai pì, ma dij lengagi stòrich dël Piemont, visadì dij lengagi 'd cioché.
Lòn a l'ha dàje ij mojen legaj për deje eutsent milion apopré a l'Università 'd Turin con ël but ëd realisé l' "Atlant Lenghistich ëd le parlade piemontèise" che gnun a l'ha mai vëddù e dont a l'é mai parlasse fòra dij boletin dë speisa dla Region.
Ani andarera i l'avìa faje ij cont an sacòcia a la Region an sla base dla nòta dle sovension, ch'a l'é pùblica.
Ebin, a l'era arzultà che, a paragon ëd le senten-e 'd milion dàite a j'associassion ch'a trato lenga e coltura locaj, mach des milion a j'ero andàit a pro dla lenga piemontèisa, l'istessa gifra dàita a doe associassion ëd la Liguria ch'a parlo 'n lengagi con quaich atinensa a 'n dialet piemontèis. An pì a ven-o promovùe e giutà tute cole manifestassion ch'a fongo sempe 'd pì la coltura piemontèisa ant na dimension paisan-a, fàita 'd tradission campagnin-e con quintalà 'd costin-e a la brasa e 'd balet an costum sensa sust.
Dël '97 n'àutra lege regional, la 37, a l'ha dàit ël via al mostragi ant le scòle, con frequensa facoltativa, dël "piemontèis" (e torna nen ëd la "lenga piemontèisa").
Na federassion d'associassion, "la Consulta dla Lenga Piemontèisa" a l'ha "anventà" le "variant locaj ëd la lenga piemontèisa" (an pratica ël dialet ëd Carianet a l'é pì nen ël Carianetèis, ma 'l "piemontèis ëd Carianet").
Parèj la lenga piemontèisa a l'é trovasse, unica al mond, a esse componùa da tante variant locaj. Topa! Si la cafardarìa a l'ha argionzù 'l massim. An ësquasi tuti ij cors organisà da la Region as mostra nen la lenga piemontèisa, ma 'l dialet dël pòst, batià për l'ocasion "variant local dël piemontèis".
Ëdcò si 'l përchè a l'é sempi. Ancheuj le përson-e ch'a conòsso da bin la lenga piemontèisa, tant da podèjla mostré con profit, as peulo contesse an sij dij ëd na man sola.
J'àutri nopà 'd përfessioné soa coltura an merit a l'han preferì ardùe 'l livel dël mostragi për adatelo a soe possibilità. Adess i soma rivà a l'ùltim espluà: col dë scrive d'articoj an sij boletin ëd le associassion për ësbefié la lenga piemontèisa a paragon ëd le "magnifiche lenghe locaj": "an tute ij bande dël Piemont a-i son dij paròle ch'a merito d'esse considerà richësse colturaj ch'a venta guerneje con cognission e feje cognòsse an tuta la Region. A sarìa un delit col ëd ridùe ël piemontèis na lengua reida, centralista angabià al servisse dla polìtica coma 'l turinèis".
Antlora vëddoma.
Prim, ël piemontèis a nass pròpi da na media calcolà dij lengagi dë svarià pais.
Second, tuti ij lengagi ëd tuti ij cioché a son sigurament na richëssa ch'a va tuà e guernà, ma për angagg ëd la ministrssion comunal ëd sò pais e nen ëd la Region. Angagg ëd la Region a dovrìa esse col ëd tué, guerné e spantié la "lenga piemontèisa".
Ters, an ësquasi dosentani la lenga piemontèisa (e nen ël turinèis ch'a l'é n'àutra ròba) a l'é spantiasse an tuti ij canton dël Piemont an manera natural e, a lòn ch'a smija, adess as vorerìa sostituila. Già, ma con còsa?
Quart, la polìtica. Considerand che quand che un a agiss për un but ch'a rësguarda la comunità a fa 'd polìtica, a l'é ciàir che noi i foma 'd polìtica.
A l'é scrivù su nòst ëstatuto e su cost giornal. Noi i sercoma ëd dësvijé ant ij piemontèis la dignità e l'orgheuj d'esse piemontèis përchè ch'a torno a sentse pòpol.
Partend la da lenga.
Ëdcò coj ch'as bato për crasé la lenga piemontèisa a pro dij sò lengagi 'd cioché, a fan ëd polìtica. La polìtica dle sovension, mascrà con ëd prinsipi che mach a n'esam superfissial a smijo etich. Ant la realità dla pratica a son ëd traditor dël Piemont, bele 'dcò quand ch'a van a arpresentelo an gir për ël mond.
Ma sòn, forse, a lo san nen. O forse a lo san pì che bin e a fan finta 'd nen savèjlo.
Quint e pro. An costa guera a pro e contra la lenga piemontèisa ij rapòrt ëd le fòrse an camp a son pì o meno coj ch'i l'oma avù contra ij fransèis a l'Assieta.
Ma gnanca noi i l'oma ancor nen përdù. I soma pòchi, ma i soma 'ncamin a chërse...
Ardì Piemontèis...
Beppe Burzio


text:
Suenter il 2010 ha l'interpresa da cussegliaziun Ernst & Young analisà per la segunda giada la ristga e la responsabladad da la banca pertutgant la garanzia da stadi – quai per incumbensa da la regenza grischuna.
Il rapport vegn danovamain a la conclusiun che la banca chantunala saja ina banca fitg segira ed haja ina substanza ordvart ferma – quai cun agens meds da 2,3 milliardas francs. La regenza e la direcziun da la banca communitgeschan ch'ellas sajan fitg cuntentas cun il giudicament.
RR novitads 20:00


text:
L'interpresa «communicaziun.ch» da Glion survegn il Prix Montagne da quest onn. Cun il premi dotà cun 40'000 francs undreschian els las prestaziuns da la firma che porscha servetschs da communicaziun en ina regiun perifera. Quai scriva la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna e l'Agid svizzer per la muntogna. En las trais filialas a Glion e Cuira lavuran var 60 persunas per «communicaziun.ch».
Prix Montagne
Cun il Prix Montagne undreschan la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna e l'Agid svizzer per la muntogna projects che contribueschan a la creaziun da valur, a plazzas da lavur ed a la varietad economica en regiuns muntagnardas.
Surdà il premi al mainagestiun Armin Spescha ha cusseglier federal Guy Parmelin.
Premi da public per Tessanda
Vinavant survegn la Tessanda en Val Müstair il premi dal public, ch'è dotà cun 20'000 francs.