text:
Ils emprims trens dal tip Capricorn duain vegnir en funcziun la fin d'atun 2019. Quai sin il traject da Landquart-Tavau-Filisur. A partir dal 2021 duain ils trens charrar tranter Landquart-Claustra-Tavau/San Murezzan. Er en Surselva duain ils trens la finala vegnir. Cun quests novs trens vul la Viafier retica daventar pli effizienta. Uschia po la viafier numnadamain realisar in tact da mes'ura sin il traject da Landquart a Claustra e quai senza stuair schlargiar la rait sin duas rodaglias.
Il principi dal tren ad autotracziun accuplabel
Tar il traffic cun ils trens ad autotracziun accuplabla vai per nagut auter che quai ch'ins po parter ils trens sin viadi. Quai munta ch'ins po separar dus tocs dal tren in da l'auter a moda automatica e lura charrar enavant be cun ina part u cun duas parts en duas differentas direcziuns. Cun quai vegn spargnà bler temp ch'ins ha duvrà fin uss per mintgamai distatgar la locomotiva dal tren, ir cun quella da l'autra vart dals vaguns, puspè pender tiers ella e lura puspè charrar enavos.
Signalament
- 361 milliuns francs
- 164 sezs confortabels (da quai 35 en 1. classa)
- bischlas da contact en tut ils vaguns
- transmissiun da la vista da la locomotiva en ils vaguns
- fanestras pon vegnir avertas en tut ils vaguns
- avunda plaz per skis, valischs, e bikes
- spertadad da max. 120 kilometers l'ura
- adattà per persunas cun impediments (tualettas, plazzas per sutgas cun rodas, e scrittira tactila)
TR Telesguard 17:40.


c: text/html

text:
RTR Concerts
RTR sco era las ulteriuras unitads da la SRG SSR èn durant l’entir onn activ e preschent a concerts da tut las sorts gener. Concerts che nus registrain per tschiffar ils bels ed unics muments...
RTR sco era las ulteriuras unitads da la SRG SSR èn durant l’entir onn activ e preschent a concerts da tut las sorts gener. Concerts che nus registrain per tschiffar ils bels ed unics muments che naschan sin ils palcs per tut la Svizra enturn. Perlas che nus partin gugent cun vus.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jessica Zuan è naschida l’onn 1984 a Samedan e creschida si tranter La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Ses bab è engiadinais e sia mamma americana da Houston (Texas). Ella ha absolvì las scolas a Zuoz e la matura a Genevra. Là ha ella studegià germanistica e litteratura cumparativa. Suenter ha Jessica Zuan fatg ina scolaziun da translatura (tudestg, franzos e spagnol) a Barcelona, nua ch’ella viva anc adina. Ella lavura per chasas edituras e scriva agens texts.
Ovras:
- L’orizi/La tempête, poesias, 2017


text:
La Regiun Engiadina Bassa e las vischnancas da Scuol, Valsot e Val Müstair han oz orientà davart lur visiun d’expander il Parc da natira Val Müstair sin ils territoris da las vischnancas da Scuol e Valsot.
Il project muntass ina gronda plivalur per la regiun e cunquai era in augment da la commerzialisaziun turistica da la regiun – oravant tut per sa posiziunar en avegnir anc pli bain sco regiun cun label da l’Unesco. Quai il resultat d’in studi da factibilitad, ch'è vegnì fatg sin incumbensa da la Regiun Engiadina Val Müstair.
Actualmain exista l'Unesco Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair or dal Parc Naziunal Svizzer, il Parc da natira Val Müstair e parts da la vischnanca da Scuol. La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair vesa dentant in grond potenzial economic, sch’ins expandess il parc da natira. En mira stattan il mument la vischnanca da Scuol e quella da Valsot.
Las trais suprastanzas da las vischnancas Val Müstair, Scuol ed era Valsot han dà glisch verda per proseguir il project. Il pli tard il 2022 vulan las vischnancas lura preschantar il project definitiv a la populaziun. Finamira fissi lura da realisar quel a partir dal 2025.
RTR actualitad 17:00


text:
Il coronavirus ha consequenzas per il project da fusiun da las duas vischnancas en Sutsassiala. Las 7 gruppas da lavur han interrut la lavur.
Sclerir avantatgs e dischavantatgs
Il mument hajan els auters quitads, ed il project la fusiun da Sumvitg e Trun n'haja betg prioritad, di il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett.
Il project ha cumenzà il schaner 2019. La finamira è da sclerir avantatgs e dischavantatgs dad ina fusiun.
Suenter pliras sedutas tranter las suprastanzas ed il biro Zanetti (che maina il project) èn sa furmadas gruppas da lavur. Intginas hajan finì la lavur, autras betg anc, di Dumeni Tomaschett. Ed i saja grev da dir, cura ch’ins possia cuntinuar cun la lavur.
Trun e Sumvitg collavuran gia en intgins secturs, sco per ex. tar las scolas (consorzi da scola Sumvitg-Trun), tar ils pumpiers e la sanadad.


text:
Nümar e
La custanta matemàtica e (cjamada a li vöölt custaant da l'Euler, in unuur dal matemàtich svízzer Leonhardt Euler o custaant dal Napier, in unuur dal matemàtich Scuzzees John Napier che al a intrudüii i lugariitm l'è la basa di logarítim natüraal.
Ul nümer e al è istess che exp(1), in dúe exp l'è la funziun espunenziala. Al curespuunt al límit matemàtich
Chest límit-chí al esiist, gja che la seqénza l'è cresseent e limitada da sura. Ches-chí al dà aprussimadameent e = 2,71828 18284 59045 23536 02874 ...
Ul nümer e al sa pöö definí anca mediaant la séria infinita
in dúe n! al è ul faturiaal da n. Chesta séria la cunveerc, perchè sa a:
i.e, ul desenvilüpi in séria da e al è duminaa cunt una séria geométrica cunvergeent, in tant che da resun 1/2.
Finalmeent, sa pöö cunsiderà e cuma l'ünica sulüzziun pusitiva x da l'equazziun integrala
Sa pöö pruvà che sti definizziun a inn equivaleent.
La funziun exponenziala [exp(x)] l'è impurtaant gja che a l'è l'ünica (a maanch da mültiplicazziun par custaant) funziun che l'è istessa a la suva derivada, e la ven duvrada abitüalmeent par mudelizà di prucess da cressimeent u decressimeent.
La frazziun cuntínua da e la cunten una strutüra interessaant, cuma sa fa vidé da séguit:
La segueent espressiun, la identitaa da l'Euler, che relazziuna i cinch custaant püssee impurtaant in matemàtica, a l'è stada descuverta par Leonhardt Euler:
A l'è un caas particülee (cun x = 0 e y = π) da la fòrmüla da l'Euler:
vàlida par ogni (e da fatt par ogni ).
Al è savüü che e l'è irazziunal e trascendeent.


text:
Concretamain vai per gieus da fortuna en las medias da massa, nua ch'ils partizipants pajan contribuziuns e l'organisatur u terzs finanzieschan il gieu u fan gudogn. Tar tals gieus na dettia ozendi nagina transparenza, nua ch'ils gudogn gajan, ha ditg il cusseglier dals chantuns Jean-René Fournier PCD/VS. La cussegliera federala Simonetta Sommaruga ha empruvà senza success da prender en consideraziun che cun questa regla dettia in tractament inegual. «Vus fidais als commerziants en detagl che porschan gieus sumegliants, a las medias dentant betg», ha ditg la ministra da giustia.
Cun tractar la nova lescha da gieus cun daners ha la chombra pitschna prendì emprimas decisiuns. La discussiun per suttametter en l'avegnir a la taglia gudogns ord lottos u ord concurrenzas sco era davart il casino en l'internet ha il Cussegl dals chantuns anc da far. La debatta cuntinuescha.
RR novitads 14:00


text:
Puspè ina giada han ils Canadais mussà cun tge luschezza ch'els portan l'ischi sin il pèz. En mintga gieu ha il topfavurit dominà l'adversari. Cun in hockey simpel ed effectiv han els fatg flucs cun tut las equipas. Cun 16 victorias da turnier è il Team Canada da nov campiun da record da la Cuppa Spengler.
Ambri – il segund victur
Sin il glatsch è il Team Canada stà ina classa pli ferms ch'il rest. Dentant quai che Ambri-Piotta ha mussà a la Cuppa Spengler merita grond respect. Sin il glatsch engaschi total e sper il glatsch fans che han procurà per in'atmosfera gigantica. Ina tala atmosfera, sco durant ils gieus d'Ambri, hai darar dà al turnier da tradiziun. Sco fan da hockey ston ins sperar ch'ils Tessinais survegnan er in'invitaziun per la Cuppa Spengler 2020.
HCD – il grond perdent
Il trenader Christian Wohlwend ha avant il turnier adina puspè fatg cler ch'el veglia gudagnar la Cuppa Spengler. Quai che Tavau ha la fin finala mussà è dentant stà fitg magher. Pers tut ils trais gieus e mo sajettà trais gols. Vitiers vegn ch'ils responsabels enturn Wohlwend ed il schef da sport, Raeto Raffainer han schanegià ina gronda part dals giugaders da tschep en il gieu da gruppa cunter il Team Canada.
Ord vista sportiva ina decisiun chapibla. Ina decisiun ch'è dentant vegnida pigliada si nausch da blers fans qua a la Cuppa Spengler. Ins paja bler per ils bigliets e sch'ins vesia lura mo in HCD cun la segunda garda saja quai dischillusiunant, han ins udì da fans.
Er ils Russ han trumpà
Puspè ina giada trumpà ha er l'equipa da la Russia. Salawat Youlaev Ufa ha sco il HCD pers tut ils trais gieus dal turnier. Gia l'onn passà aveva l'equipa russa da Magnitogorsk trumpà sin l'entira lingia. Sche las equipas da la KHL vegnan cun uschè pauc schlantsch a dar la Cuppa Spengler, ston ins far la dumonda sch'i fa anc senn d'engaschar equipas da la Russia.
Trinec – betg spectacular ma effectiv
L'equipa da Ocelari Trinec ha persvas cun far il pass en il final. Els n'han betg dà in hockey spectacular, dentant in effectiv. In buna parita ha, tut en tut, er il TPS Turku da la Finlanda fatg. Oravant tut sch'ins resguarda che quest'equipa è actualmain sin l'ultim plaz dal campiunadi finlandais.
Marc Gianola, president dal comité d'organisaziun da la Cuppa Spengler fa la suandanta bilantscha:


text:
Entant che Belinda Bencic (WTA 78) ha briglià en l’emprima runda, ed ha gudagnà cunter il numer 5 dal mund, l'americana Venus Williams, ha'la pers la segunda runda cunter la Tailandaisa Luksika Kumkhum (WTA 124).
En mo dus sets n'ha Kumkhum laschà strusch schanzas a Bencic cun 6:1 e 6:3. Gia avant la partida aveva Bencic mussà respect da Kumkhum cun taxar ella sco adversaria «malcumadaivla». Vers la fin ha Bencic bain pudì dustar trais ballas da matsch encunter ella. La quarta ha Luksika Kumkhum lura pudì nizzegiar.
RR novitads 08:00


text:
Wt/lmo/Appendix:Forma riflessiva in lombard
Riflessiva senza complement oget[edit | edit source]
La fras riflessiva senza complement oget l'è la fras in la qual el complement oget e 'l soget a inn l'istessa entità.
Strutura tipica (fras ai moeud indicativ, consgiuntiv o condizzional)[edit | edit source]
La strutura la fà uso de la particola pronominal riflessiva/impersonal se.
In lombard ocidental:
1 in d'un quai dialet 'me 'l milanes e alter de la lombardia meridional, domà per la 1^ prima persona singolar se dopera la particola complement "me" inveci che "se"
In lombard oriental:
Strutura tipica (fras ai moeud infinid, gerondi, imperativ de 1-2^persona)[edit | edit source]
La forma riflessiva, in tucc i dialet via che 'l Bregajot e 'l Pos'ciavin l'è fada su cont el sgiontà di particole pronominali riflessive in forma de sufiss; varda la pagina sora i particole pronominai.
In di dialet Bregajot e 'l Pos'ciavin la ven fada su a l'istessa manera de l'indicativ, congiuntiv e condizzional.
Riflessiva con complement oget[edit | edit source]
Strutura tipica (fras ai moeud indicativ, consgiuntiv o condizzional)[edit | edit source]
La fras riflessiva con complement oget l'è la fras in la qual el complement oget l'è un quaicoss de proprietà del soget. "De facto" el pronom possessiv el ven miss al post de l'agetiv possessiv aplicad al complement oget.
In lombard ocidental:
1 in dialet milanes e in di alter dialet de la lombardia meridional, domà per la 1^ prima persona singolar se dopera la particola complement "me" inveci che "se"
Se po anca rinforzà con l'agetiv possessiv
In lombard oriental:
E poeu gh'è anca de dì che in dialet bergamasch a la forma riflessiva gh'inn di speficih soget debol obligatori per la 1^ persona singolar e la 2^ plural.
Strutura tipica (fras ai moeud infinid, gerondi, imperativ de 1-2^persona)[edit | edit source]
La forma riflessiva, in tucc i dialet via che 'l Bregajot e 'l Pos'ciavin l'è fada su cont el sgiontà di particole pronominali riflessive in forma de sufiss; varda la pagina sora i particole pronominai.
In di dialet Bregajot e 'l Pos'ciavin la ven fada su a l'istessa manera de indicativ, consgiuntiv e condizzional.


text:
La Partida socialdemocratica svizra sustegna il referendum cunter la nova lescha per il servetsch d'infurmaziun. Suenter discussiun cuntraversa èn delegadas e delegads suandads il motto da la suprastanza: «encunter in stadi che fufrogna enturn e per la protecziun da la sfera privata. Ils arguments cunter las novas pussaivladads per il servetsch d'infurmaziun statal han prevalì.
Il referendum avevan ils Giuvens socialists e l'uniun "Na al stadi che fufrogna" lantschà cunter la nova lescha per il servetsch d'infurmaziun.
Beat Jans nov vicepresident dals Socialdemocrats
Delegadas e delegads han elegì il basilais Beat Jans sco nov vicepresident da la partida. Jans ha 51 onns ed è dapi l'onn 2010 en il Cussegl naziunal. Avant aveva la cussegliera naziunala Jacquelin Badran da Turitg retratg sia candidatura.
Beat Jans succeda uschia a Jacqueline Fehr, che challa cun la fin da l'onn.
RR novitads 14:00


text:
Il Cussegl naziunal na vul betg ina nova taxa directiva per electricitad e carburant. El ha renvià questa part da la strategia d'energia dal Cussegl federal e n'è betg entrà en il project. Naginas partidas n'èn stadas persuenter. Cun quest project vulev'il Cussegl federal animar ils consuments da spargnar electricitad.
Miras cuntradictoricas
Il minister da finanzas Ueli Maurer ha constatà a la fin da la debatta
Oz savain nus tge che nus na vulain betg. Nus savain dentant anc betg, tge che nus vulain
Las miras sajan per part cuntradictoricas. Ins veglia in segir, favuraivel ed en il medem mument era in provediment d’energia ecologic.
Il Cussegl federal haja cun la basa constituziunala vulì dar a la populaziun la pussaivladad da pudair midar la direcziun tar la strategia d'energia, declera Maurer. I saja uss dentant cler, ch’i dovria in’autra schliaziun.
Diversas opiniuns
Ina gronda part dal Cussegl naziunal è però stà da l’avis che novas mesiras da spargn na sajan betg necessarias. La fatschenta va uss enavos en il Cussegl dals chantuns.
RR novitads 06:00


text:
Puncto atletica leva saja il Grischun «in chantun da svilup». Peter Philipp, il president da l'Uniun d'atletica leva da Cuira, ch'è sez stà currider olimpic, di pulit direct nua ch'il Grischun stat en sports da currer, siglir lung, siglir aut e bittar l'asta. En sasez fissan quai sports che na custian betg bler temp da pratitgar. Cumpareglià cun auters sports, na stoppian ins er betg gia sco uffant esser en in cader regiunal u interregiunal per insumma avair la schanza da pudair vegnir vinavant.
«Blers talents zuppads»
Peter Philipp fa l'exempel cun il sprinter William Reais. Pir cun 16 onns è el vegnì tar il BTV Cuira. Uss ha el en paucs dis sia premiera olimpica. Il president da l'uniun d'atletica leva da Cuira craja ch'i dat en Grischun blers talents d'atletica leva, talents zuppads. Cunquai ch’auters sports sco skis, passlung, mountainbike, hockey u unihoc domineschan, giajan uffants cun affinitads per l'atletica leva «a perder». Per promover quellas e quels dovria ora en las regiuns manaders da giuventetgna e sport cun in'affinitad per l'atletica leva. Quai saja dentant difficil.
Er schon il BTV Cuira haja difficultads da chattar avunda manaders che sa scoleschian sin quel sectur. Landquart, Cuira e Tusaun èn ils lieus nua che l'atletica leva vegn promovida activ en il Grischun.
Infrastructura sco sfida
In problem è pia co laschar chattar ils uffants la via tar l'atletica leva. In auter l'entira infrastructura. Qua datti dentant moviment. Cun la sanaziun da l'entir areal a Landquart-Ried. Quel fa gia dapi ditg part al catalog d'indrizs da sport dal Grischun da muntada, regiunala, chantunala e naziunala. Per modernisar tut ils indrizs e surtut adattar els als standards naziunals che lubeschan uschia er events pli gronds, vegn impundì passa 6 milliuns francs. Qua pudessi dar in stausch a l'entir moviment d'atletica leva en il Grischun.
Era «l'UBS Kids Cup» cun las disciplinas sprint, siglir e bittar porta fritgs. Surtut en il sprint, cun u senza obstachels, è la Svizra dapi intgins onns sin buna via. Per il rest da las disciplinas d'atletica leva na datti betg quella pussaivladad. Uschia ch'i na fa era betg surstar che Peter Philipp, che ha avant 18 onns terminà sia carriera da currer, tegn anc adina il record svizzer sur 1'500 meters en halla.


text:
Val del Lys
La Val del Lys (italian: Valle del Lys; frances: Vallée du Lys; walser: Walleschu; todesch: Lystal) l'è ona vallada alpina di Alp Peninn.
GeografiaModifega
L'è ona val lateral de la Val d'Aosta. L'è traversada del riaa Lys (che 'l nass de la vedretta con l'istess nomm). La confina cont el Canton Valles, con la Val d'Ayas, con la vall de la Dora, la Valsesia e la val de l'Elv.
In tra i montagn pussee important a troeuvom:
- Mont Roeusa, 4.634 meter.
- Mont Castor, 4.221 meter.
- Lyskamm Ocidental, 4.481 meter.
- Lyskamm Oriental, 4.527 meter.
- Ludwigshöhe, 4.342 meter.
I comun in de la vall a hinn Gressoney-la-Trinité, Gressoney-Saint-Jean, Gaby, Issime, Fontainemore, Lillianes e Perloz.
LenguaModifega
El frances a l'è la lengua ofizial arent a l'italian. In de la bassa vall se parla anca el francoprovenzal, intant che in di paes de Gressoney-Saint-Jean e Issime l'è parlaa (semper manch) el walser, on'antiga lengua germanega. On temp a l'eva spantegada anca la cognossenza del todesch.


text:
Sassuolo
Sassuolo (endèla parlàda locàl Sasól) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha 41 126 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 38 km², per 'na densità de 979 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalgrande (RE), Castellarano (RE), Fiorano Modenese, Formigine, Prignano sulla Secchia, Serramazzoni.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
SPD vinavant la pli ferma partida
Las elecziuns dal parlament da Berlin gudogna la SPD dal burgamester actual Michael Müller. Cun 21,6% resta la SPD la pli ferma forza en la chapitala. Ella perda dentant 6,7% cumpareglià cun la davos'elecziun avant 5 onns. Quai ha communitgà la cumissiun electorala. Uschia sto Müller tschertgar dus novs partenaris da coaliziun. Tenor experts è ina coaliziun cotschen-cotschen-verda la pli probabla.
Terrada per CDU
La CDU che furma communabel cun la SPD la regenza actuala vegn sin 17,6%. La partida sanestra «Die Linke» vegn tenor la prognosa sin 15,6% e la AfD sin 14,2%. Era la FDP ch’era betg pli represchentada po returnar en il parlament da Berlin cun 6,5% da las vuschs. Per la CDU e la SPD munta quest resultat il mender en l'istorgia.
Auta participaziun
Tar las elecziuns da Berlin è la participaziun stada auta. Sco la manadra da las elecziuns da Berlin ha communitgà è la participaziun stada tar 66,8%. En blers locals avevi dà colonas. Bun 2,5 milliuns votantas e votants èn stads clamads a l'urna per reparter ils 130 sezs dal parlament dal Bundesland Berlin.
RR novitads 18:00+


text:
Winterthur è danovamain la citad gronda la pli segira en Svizra – e quai gia per la 11avla giada. Il rapport da segirezza 2019 mussa che Winterthur ha la pli bassa quota da criminalitad da tuttas citads grondas en Svizra.
Tar ils delicts da violenza grevs ha la citad turitgaisa schizunt registrà ina reducziun da passa 40%. Tenor las indicaziuns da la citad pudessi qua dentant sa tractar d'in onn extraordinari areguard delicts da violenza. Per valitar quai endretg stoppian ins observar la situaziun a lunga vista.
Il titel «pli segira citad gronda da la Svizra» survegn Winterthur en cumparegliaziun cun las citads Basilea, Berna, Genevra, Losanna e Turitg che han pli autas quotas da delicts sco enguladitsch, vandalissem, delicts violents u blessura corporala.


text:
Il salari da las parlamentarias e dals parlamentaris
Per lur lavur en ils cussegls federals vegnan remunerads ils commembers dal parlament da la Confederaziun.
La lescha prescriva ils suandant onurari per las parlamentarias ed ils parlamentaris:
- entradas annualas per la preparaziun da la lavur en ils cussegls da 26’000 francs
- pajament da diaria en il cussegl ed en las cumissiuns da 440 francs
- indemnisaziun annuala per sortidas da persunal e material da 33’000 francs
Latiers vegnan las indemnisaziuns per il mangiar, per ils viadis e l’alloschament, per la cassa da pensiun ed ulteriurs imports per ils presidents dal cussegl ed da las cumissiuns. Ina part da las indemnisaziuns è liber da taglias.
Tut tenor il dumber da dis da sesida e tenor funcziun importan l’onurari e las spesas totalmain var 130’000 fin 150’000 francs per persuna.
Dal rest: Ils status da tschertas partidas prescrivan ch’ils commembers dal cussegl dettian ina part da lur indemnisaziun ch’els survegnan per lur lavur en il parlament a la partida. Per ulteriuras infurmaziuns contactai p.pl. directamain ils secretariats da las partidas.
Salaris d’autras activitads
Il parlament svizzer è in parlament da milissa. Quai vul dir ch’ils pli blers parlamentaris n’èn betg politicras u politichers da professiun ed han fan anc in’autra activitad da gudogn.


text:
Il Zuozingher è partì èn tar ils skiunzs che han da signalisar la pista per ils skiunzs e las skiunzas. Quai fan els cun colur blaua ch’els pumpan a maun or d’in tanc il qual els portan en furma da bulscha.
Equiliber e bun skiunz èn premissas
La sfida tenor Duri Casty è da tegnair l’equiliber durant il pumpar la colur ed ir al medem mument da la costa giu cun ils skis. Sbagls na poss ins betg sa prestar durant quella lavur. Esser tut il di a l’aria frestga e purtar ils tancs cun colur si e giu per las pistas pretenda er ina buna cundiziun dal voluntari. Fin la saira saja er el però stanchel mort ha admess Duri Casty.


text:
Da las cunvegnas davart ils pretschs tranter ils impressaris grischuns hajan er emploiads da l’Uffizi da construcziun bassa profità. Quai rapporta la gasetta «NZZ am Sonntag» che sa referescha ad indicaziuns dad in infurmant. Per lur participaziun al cartel hajan els survegnì daners u hajan profità da lavurs da construcziun gratuitas vi dad immobiglias privatas.
Tschentà or quints dubels
Interpresas hajan calculà da memia glera u asfalt per projects chantunals. Quai en savida d’emploiads da l’uffizi. Quest surpli hajan els silsuenter duvrà per construir in mir u in parcadi d’in patrun privat. Er a quel saja il material vegnì mess a quint – uschia che tant il chantun sco er il privat han pajà per quel.
La cumissiun parlamentara d’inquisiziun PUK duaja uss examinar questa renfatscha.
Reacziuns da la regenza grischuna
Il cusseglier guvernativ da lez temp, Stefan Engler, ha suttastritgà envers la gasetta, ch'el n'haja gì nagins indizis per cunvegnas davart ils pretschs. El sa grittenteschia posteriuramain, co il chantun e las vischnancas sajan vegnids trumpads. Per ils collavuraturs da l'Uffizi da construcziun bassa ch'hajan gì da far cun el, mettia el il maun en il fieu, citescha la «NZZ am Sonntag» il cusseglier dals chantuns actual, Stefan Engler.
Il schef dal departament da construcziun, Mario Cavigelli, di ch'el haja gia prendì mesiras cunter cunvegnas davart ils pretschs il 2013, cura che la WEKO haja cumenzà cun sias investigaziuns. Sche las investigaziuns actualas mussian, ch'i dovria dapli mesiras, vegnia la regenza a realisar quellas.
La procura publica grischuna sa tegna vinavant enavos. Ella n'ha betg avert ina procedura penala fin qua. Ins vegnia ad analisar la sentenzia da la WEKO, ha ditg in pledader.
12 interpresas ston pajar 11 milliuns francs
La cumissiun da concurrenza WEKO aveva chastià l’emna passada 12 firmas da construcziun grischunas cun radund 11 milliuns francs. Quai pervia da cunvegnas da pretschs tar projects da vias tranter il 2004 ed il 2010. La WEKO ha terminà las duas ultimas da total 10 inquisiziuns. I giaja per 650 projects cun in volumen d'almain 190 milliuns francs. Pertutgads sajan tant il chantun sco er las vischnancas. La decisiun po anc vegnir tratga vinavant al Tribunal administrativ federal.
RR novitads 06:00


text:
Il Center da sanadad Engiadina Bassa (CSEB) è permanent en stretg contact cun las provinzas dal Tirol dal Sid ed era dal Nord. Tar il CSEB lavuran radund 120 cunfinaris oravant tut en la sparta da tgira.
Planisaziun è la gronda sfida
Actualmain han ils radund 20 collavuraturs dal Tirol dal Nord da preschentar sin il cunfin austriac mintga 48 uras in nov test negativ. Per il Tirol dal Sid vala quai actualmain per mintga 7 dis. Quai pudess tenor il manader dal persunal Gerhard Hauser sa midar proximamain. Planisar sut questas intschertezzas saja ina gronda sfida.
Nus essan adina en contact cun las autoritads dal Tirol dal Sid e dal Tirol dal Nord per esser sin il current ed infurmar noss collavuraturs.
Per pudair simplifitgar la situaziun, porscha il CSEB a tut ses collavuraturs da far il test en l'ospital, en il center da test. Uschia hajan els la segirezza che mintgin ha era il mussament per preschentar al cunfin.
La Svizra profita da las mesiras austriacas e talianas
Il cunfin svizzer na pretenda betg quels tests, ma per il Grischun èn questas controllas inoltradas dals pajais vischins impurtantas, per evitar ina derasaziun dal coronavirus sur cunfin. En il Tirol dal Nord e Sid han ins numnadamain constatà in augment dal coronavirus mutà da l’Africa dal Sid. Il Tirol dal Nord ha mesiras ferm severas ed il Tirol dal Sid ha dapi glindesdi puspè in lockdown.
L’ospital a Scuol funcziuna actualmain tut normal, dasper singuls cas da corona ha l'ospital oravant tut blers pazients cun accidents da skis. Il manader da persunal Gerhard Hauser ha in stretg contact cun ses collavuraturs per als infurmar, sch'i vess da dar midaments, dad in mument a l'auter.


text:
Ugiòn
Ugiòn u anca Vugiòn (Oggiono in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 8 944 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 7,9 km² e 'na densità de 1 132 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ugiòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Cussegl naziunal ha refusà ina proposta da Thomas Aeschi (PPS Zug) da tractar la fatschenta en trais pass, quai cun 129 cunter 54 vuschs. Aeschi aveva proponì da sulettamain auzar la vegliadetgna da renta da las dunnas sin 65 onns. Pir pli tard dueva suandar il sbassament da la tariffa da conversiun ch’influenzescha las rentas da las cassas da pensiun. Ed anc pli tard avess la decisiun duì succeder, sin tge via auzar la vegliadetgna da renta sin 67 onns.
I dovra ina refurma
En la debatta d’entrada ha ditg il pledader da la cumissiun predeliberanta Thomas Weibel, ch’i dovria refurmas da la prevenziun per la vegliadetgna. Dapi 20 onns na saja sa midà nagut. Dentant i dovria ina refurma faira, ha manegià Christine Häsler, la pledadra da la partida verda. E da quai sajan ins anc lunsch davent.
Ina debatta cun diras nuschs
Ils puncts ils pli dispitaivels da la debatta dals proxims dis vegnan ad esser, il frain a l'indebitament per la AVS, il supplement da la renta da 70 francs ch'il Cussegl dals chantuns a decidì ed in augment da las rentas per conjugals.
RR novitads 18:00/20:00


text:
Gian Franco Kasper è mort en la vegliadetgna da 77 onns. Quai ha confermà Flavio Roda, il president da la Federaziun da sport d'enviern taliana. Il Grischun è stà dal 1998 enfin 2021 president da la Federaziun internaziunala svizra da skis. El aveva surpiglià l'uffizi dal Bernais Marc Hodler. Avant era Kasper stà 23 onns il secretari general da la FIS.
Kasper è mort curt suenter che Johan Eliasch da la Svezia è vegnì elegì sco ses successur. Gia al mument da l'elecziun avant tschintg emnas na steva el betg bain. Pervia da problems cun la respiraziun era el durant plirs dis en l'ospital sin la staziun intensiva. El n'ha uschia era betg pudì prender part a l'elecziun da Eliasch.
Ord l'archiv
L'onn 2000 è Gian Franco Kasper da San Murezzan vegnì elegì a Sydney sco commember en il comité internaziunal olimpic.


text:
Asteroid
L term asteroid descriv n pice ojet planetar che se muev sun n orbita kepleriana entourn al suredl. Al prejenteia la medema composizion de n planet telurich, sciche la Tera o Mert, ma al é mender y sovenz nia de forma sferica. L term é sovenz sinonim de planetin o planetoid.
An conesc al moment entourn a 338.000 asteroids, ma demé puec à n diameter majer de 100 km. Tla centa de Kuiper àn abiné ojec sciche Quaoar con 1250 km de diameter, Orcus con n diameter de 1600–1800 km y Eris cun 2500–3200 km. De autri gran asteroids é Sedna, Pallada, Junon, Viesta, Astrea, Ebe, Iris, Ijea y Eunomia.


text:
La vischnanca da Bregaglia è vinavant pronta da promover l'art en sia vallada. Quai ha la radunanza communala decis en ina votaziun consultativa. Cun 245’000 francs vegn sustegnì in nov project d'art "Biennala Bregaglia" lantschà da l'associaziun "Progetti d'arte in Val Bergaglia”. Davart la summa sto ina proxima radunanza communala anc da decider.
Center da sport da glatsch
Plinavant ha la radunanza communala approvà ina cunvegna da prestaziun da la vischnanca e la regiun Malögia pertutgant la construcziun e la gestiun dad in center da sport da glatsch. Ils 10 da favrer aveva Bregaglia sco suletta vischnanca da la regiun Malögia ditg «NA» a la halla da glatsch en l'Engiadin'Ota. La vischnanca da Bregaglia vul uss sa participar en ina emprima fasa cun radund 18'500 francs.
RR novitads 14:00


text:
Reto Cavigelli malegia mintga di. Dapi passa 45 onns. Cun il temp è creschì in’ovra vasta ed impressiunanta. Maletgs expressivs che siglian en fatscha ad ins, dentant er maletgs ruassaivels e quietants. Maletgs ch’èn adina puspè er in spievel da l’intern. Expressiun da temps stgirs, plain dubis e cumbats, ma er da regurdientschas da l’uffanza a Siat. Il cineast Gieri Venzin ha visità Reto Cavigelli en ses atelier a Turitg. Co lavura in pictur artist da 75 onns e co vegn el tar ses maletgs?
Reto Cavigelli e ses maletgs «memia bi ei buc bien»
RTR Cuntrasts


text:
I saja stà ina da las pli grondas experientschas da sia vita, di l’um ch'è creschì si a Domat e stat a Lucerna. Mo a l’entschatta na sappian ins betg, sche quai funcziuna dad ir uschè ditg ed uschè lunsch.
Suenter ils emprims dis haja el bain gì in pau barbagiat e vaschias sin ils pes, mo i n'haja betg dà problems pli gronds. El saja dentant adina stà saun e perquai haja el gì il sentiment dad ir adina enavant.
25 fin 35 kilometers al di
Georges Reber ha fatg tranter 25 fin 35 kilometers al di. En tut ha el duvrà 69 dis per sia tura per lung dal Rain. E sco el di haja el gì quasi adina bun’aura. Quai saja era stà ina raschun ch’el haja pudì uschè bain e ch’el saja vegnì enavant uschè bain.
Sin ses viadi ha l’um da 63 onns era gì insaquantas surpraisas. Ina giada saja in chaun siglì sin el ed haja fatg sco in selvadi. Quai saja stà ina situaziun malempernaivla. E sco el raquinta enavant saja quai era stà mintgatant grev da chattar ina dimora.
Ins na dastga betg perder la pazienza
En memoria restan dentant surtut ils bels inscunters cun la glieud. Blers sa smirvegliavan ch’el fetschia in viadi da passa 1700 kilometers. Ed en memoria resta era quai ch’ins na possia betg raquintar: Levar mintga di la damaun ed entschaiver ad ir a pe. E sch’ins haja ina via da 8 - 10 km avant sai, ina via che giaja be grad ora ed ins na dastga betg perder la pazienza, quai na possia ins raschunar.
Bler temp da ponderar
Ins haja bler temp da ponderar, e quai saja insatge nov. Ils patratgs vegnian, maletgs da la vita e chaussas ch’ins haja fatg. A la fin dal viadi, cura ch’el saja stà a la riva da la mar, saja el bain sa senti in pau persul. Nagin na s’interesseschia da tai, di Reber. I na schabegia nagut.
I saja il sentiment da la «melanconia dad avair ademplì insatge» – sco il scribent svizzer Markus Werner haja scrit.
Georges Reber ha era fatg notizias durant sia tura, en: www.rheingang.blogspot.ch, il link avra en ina nova fanestra
RR actualitad 17:40


text:
Lengua bavaresa
El Bavares (nom nativ boarisch, bairisch in tudesch) a l'è un insema de dialet del Tudesch Volt, u Oberdeutsch, ch'a hin parlaa suratüt in del südest de la Germania, in Austria, e in Südtirol (e anch int un quaj olter sit de 'l Norditalia), e pö anch a Samignun, un cumün de la Sgüissera de l'Est.
El gh'ha trè variant fundamentaj:
- el Nordbairisch (o Bavares Setentriunal);
- el Mittelbairisch (o Donaubairisch, Bavares Central - bavares del Danübi, la variant püssée cugnussüda e püssée "in", e che la se sent püssee despess a la TV u a la radiu);
- el Südbairisch (Bavares Meridiunal).
Urigen del Nom di BavaresModifega
El nom bavares, u Baiuvar, disen che'l vegna d'una radis celtega-germanega "baio-wariōz" e 'l vör dì "gent de la Buemia", u "Omen de la Buemia".
Olter stüdius pensen inscambi che el nom di Bavares el vegn del popul celtegh di "Boii". L’ideja l'è che i Boii se sien messedáa prima cunt i Ruman e pö cunt i popuj germanegh migráa püssée tard int la zona.
Carateristegh Cumünabij a tüt i Parlád BavaresModifega
- La "a fusca", u "Dunkles a". "Worm, Woam" - Tudesch "Warm"
- La parnunzia de "s" cuma "sch" despö "r". "Erscht" - Tudesch "Erst"
- El messedà de la "m" e la "n". "Mit'n bruadar" - Tudesch "Mit dem Bruder"
- El müda de "ei" in "oa" "I woaß ned" - Tudesch "Ich weiß nicht".
- El müdà de "oi" in "ei". "Feier" - Tudesch "Feuer".
- El mancà di vucaj türbáa. "Es war schien Glickh zu homn" - Tudesch "Es wäre schön Glück zu haben"
- El Lessegh. Per esempi: "Paradeiser, Melanzani, Karfiol, Bader, Gaudi" - Tudesch "Tomaten, Aubergine, Blumenkohl, Friseur, Spaß"
Nordbairisch (Bavares Setentriunal)Modifega
El Bavares Setentriunal el vegn parláa int la püpart de l'Oberpfalz, int i part püssée a südest de l'Oberfranken e de'l Mittelfranken, int la part püssée a nord de l'Oberbayern e int una part ben piscinina del süd de la Sassonia (la Südvogtland).
Mittelbairisch (Bavares Central)Modifega
El Bavares Central el vegn parláa suratüt a Münegh e in Niederbayern, Oberbayern, int'l süd de l'Oberpfalz, int'l Flachgau, int l'Oberöstereich, int'l Niederöstereich e a Viena. I patuáa parláa int'l Tiroler Unterland (a Est de Schwaz), in Salzburg (ma minga int'l Flachgau), int la Steiermark, e int'l Burgendland hin messedáa cunt el Südbairisch e vegnen inscí ciamáa Südmittelbairisch.
Südbairisch (Bavares Meridiunal)Modifega
El Bavares Meridiunal el vegn parláa int la püpart del Tirol (a ovest de Schwaz), int'l Südtirol, int'l Kärnten, int una part ben piscinina de la Steiermark, e in Karnien e olter isul lenguistegh int'l Norditalia.
El Pader Noster (in Bavares Central)Modifega
Insa vådar im himi,
ghàiligt soi werdn dài' nåm.
Dài' ràich soi kema,
dài' wuin soi gscheng,
wia-r-im himi, aso àf dar eardn.
Gib ins hàind insa täglis broud,
und vargib ins insar schuid,
wia-r-à mia dene vagebm,
dé an ins schuidig wordn sàn.
Und fiar ins nét in d vasuachung,
sundan darles ins vom ibe, amen.


text:
Nümar 1
Ul nümar 1 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul zeru e al ven prima dal düü.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M. Vün, ü, gjü.... F. Vüna/vöna, öna, gjöna....
Ul 1 al è l'elemeent néutar dal prudüit, i.e., qual-sa-vöör nümar a mültiplicaa par 1 al turna a dá a.
Malgraa s'al pöda cunsiderá un nümar primm, sa la töö la cunvenziú ch'al le síes mia. Si l'al füdess, alura i nümar natüraal i gh'aress mia una faturizazziú ünega (a maanch dal úrden): par esempi 6 = 2·3 = 1·2·3 = 1·1·2·3 = ... e le definizziú da un bell puu da prupietaa matemàteghe s'i vedaress afetade, cuma par esempi chela di nümar parfett.
Ucürenze dal nümar 1:
- In scenza dal urdinatuur ul 1 s'al socja cun la pusizziú da "pizzaa" e al è vöna di dò dígit dal sistema binari.
- Int un bell puu da cültüre, ul 1 s'al representa cunt un puunt u un tirett, urizuntaal u verticaal, cuma par esempi íntal Cinees.
- Al è ul nümar atòmegh dal idrògen.
- Ul nümar di purtée dal fútbol.


text:
Massa dumondas per adoptar in giat u in chaun n’hajan els betg gì durant il lockdown, u durant la pandemia en general, di Melanie Wildhaber, responsabla per la staziun da giats ed animals pitschens.
Nus avain gì dumondas sch’ins pudess prender chauns u giats mo durant il temp dal lockdown a chasa, per suenter returnar els. Quai è dentant per ils animals memia grond stress.
Per dastgar adoptar animals d’ina pensiun d’animals datti en Svizra reglas severas.
Miserias finanzialas
L’entschatta dal lockdown na dastgava la pensiun laschar adoptar nagins animals. L'hotel d’animals a Cuira era avert mo per cas d’urgenza, sch’insatgi era en quarantina u en l’ospital e n’era betg abel da tgirar ses animal. Era la fatschenta da la pensiun d’animals era serrada, uschia ch’i ha dà l’onn 2020 radund in terz pli paucas entradas che usità. La societad ha survivì grazia a donaziuns generusas.
Nus avain gì bler peda durant il di per ils animals, e nus avain era lavurà vi da la chasa ed il curtin. Quai è stà bel.
Il mument è l’hotel d’animals puspè pulit plain. Il team da la pensiun d’animals Arche spera sin ina buna stad cun blers viadis, uschia che l'hotel e la cassa pon puspè s’emplenir.
In gir tras chasa
Minka è in giat cotschen-caramella, che charezza charsinadas. In giat dad 8 onns ch’è vegnì chattà senza chip. Cunquai che nagin è s’annunzia suenter dapli che dus mais, s’auda il giat uss a la pensiun d’animals. Ella spetga sin ina nova famiglia, interessents potenzials èn avant maun.
Els stattan a nus a cor, cunquai che nus tgirain ditg els. Quai è ina separaziun cun in egl che crida ed in egl che ri, cunquai ch’els han lura puspè in agen possessur.
Il chaun Loco è malcuntent
Loco è osp en l'hotel da la pensiun d’animals Arche. Enturn culiez ha el in culier che vesa ora sco sch’el avess mess il chau en in dratguir d’in grammofon. Quel sto el purtar, cunquai ch’el è vegni chastrà. Il culier mudregia. Laschar encrescher per ses possessurs na laschia el betg. Sur tut la cumpagnia cun auters animals fetschia plaschair, quai saja sco ina canorta per animals, uschia Silja Patt.


text:
Il maletg directiv «Viver cun impediments» duai servir sco basa per la convivenza en il chantun Grischun. Il chantun Grischun e sia populaziun considereschan la diversitad dals umans sco fermezza. Tut ils umans cun impediments sa participeschan natiralmain a la vita sociala e gidan a concepir la societad.
En moda constructiva duai il maletg directiv mussar, co che la convivenza d'umans cun e senza impediments po vegnir promovida e co ch'i resulta da quai ina plivalur per la societad. La participaziun cun egualitad da las schanzas dals umans cun impediments sco commembers da la societad autodeterminads e responsabels vegn renconuschida e promovida.
Sa basond sin lur incarica s'engaschan gia oz numerusas acturas e numerus acturs per il bainstar d'umans cun impediments. Il maletg directiv duai motivar tut las persunas participadas en il sectur public e privat da prender mesiras per meglierar l'integraziun dals umans cun impediments en la societad e da metter quellas – ensemen cun ils departaments involvids – sin ina basa cuminaivla.
Il maletg directiv po vegnir dividì en differents champs d'acziun. En ils singuls champs d'acziun pon vegnir elavuradas maximas che servan sco basa per il dialog public, per la coordinaziun tranter las differentas acturas ed ils differents acturs sco er per ils process politics. Il maletg directiv vegn elavurà sin plaun interdepartamental ed en il dialog cun las organisaziuns spezialisadas, cun las instituziuns e cun las federaziuns da persunas cun impediments.
Las sutsegnadras ed ils sutsegnaders incumbenseschan la Regenza d'elavurar in maletg directiv chantunal «Viver cun impediments».
Cuira, ils 22 d'october 2020
Holzinger-Loretz, Ruckstuhl, Hardegger, Alig, Baselgia-Brunner, Berweger, Bettinaglio, Brandenburger, Cahenzli-Philipp, Caluori, Clalüna, Claus, Crameri, Danuser, Della Cà, Della Vedova, Deplazes (Rabius), Ellemunter, Engler, Epp, Fasani, Felix, Flütsch, Föhn, Gartmann-Albin, Geisseler, Gugelmann, Hitz-Rusch, Hohl, Horrer, Kasper, Kienz, Kohler, Kunfermann, Lamprecht, Loepfe, Maissen, Märchy-Caduff, Marti, Michael (Castasegna), Mittner, Müller (Favugn), Natter, Niggli (Samedan), Niggli-Mathis (Grüsch), Pfäffli, Preisig, Rettich, Rüegg, Rutishauser, Sax, Schmid, Schwärzel, Stiffler, Thomann-Frank, Thür-Suter, Tomaschett-Berther (Trun), Ulber, von Ballmoos, Waidacher, Weidmann, Wellig, Widmer (Favugn), Widmer-Spreiter (Cuira), Wilhelm, Zanetti (Landquart), Brändli Capaul, Bürgi-Büchel, Donatsch, Gasser (Schiers), Giudicetti, Pajic, Spadarotto, Spagnolatti, Spreiter, Tomaschett (Cuira), Tscholl


text:
Imperadōr di Scûr
'L Imperadōr di Scûr l'è 'n persunàǵ d'l anime Gran Mazinga, creâ p'r al senegiadōr Gō Nagai. Al cmanda 'l pòpul di Mikenes e 'l vrév ch'la sò gint la tulìs al pòst dal gèn'r umàṅ, lōr ch'i èṅ custrét a vìvar sót-tèra. Par cal mutìṿ lè 'l à tacâ na guèra cun gl'abitànt dal Giapòṅ diféś da 'l sènt'r ad risérchi dla Furtésa dal Siénsi ad Kenzo Kabuto e da i robot Gran Mazinga e Venus Alpha.
'L Imperadōr di Scûr al figùra cuma 'n ès'r ad fōg ch'al cumparìs da 'l gnint quànd al vōl lò da 'l incònt'r ad soquànti silti.
Sóta 'd lò al gh'à mis prima 'l Generàł Négar e pò, a la sò mòrt, al Gran Maresiàl dal Demòni. A cap dla sesiòṅ di servìsi segrét a gh'è invéci 'l Minìstar Àrgos. Durànt l'ultma puntàda tut al sò eśèrcit al mōr a bōrd dla furtésa Demonika ch'la salta p'r ària, sōl lò al scampa ma che fiṅ 'l àppia pò fat a n è minga stâ cuntâ.
In Itàglia al sò persunàǵ 'l à ciapâ la vóś da Mario Lombardini.


text:
Elecziuns federalas 2019: Analisa da la fermezza da las partidas e dals sezs
Elecziuns federalas: Gudogn da sezs il pli grond tras ils Verds dapi l'introducziun da las elecziuns da proporz
29.11.2019 - A chaschun da las elecziuns federalas dals 20 d'october 2019 ha la Partida ecologica svizra (PES) augmentà sia quota da votantas e votants per 6,1 puncts procentuals a tut en tut 13,2 % e la Partida verd-liberala (PVL) ha pudì auzar sia quota per 3,2 puncts procentuals a 7,8 % (resp. Da 7 sin 16 sezs). Cun 17 sezs supplementars èn ils Verds da nov la quart gronda partida en il Cussegl naziunal. Els han gudagnà il dumber il pli grond da sezs ch'ina partida ha gudagnà insumma dapi l'introducziun da l'elecziun da proporz l'onn 1919. L'Uffizi federal da statistica (UST) metta a disposiziun ils resultats definitivs detagliads sco er in'analisa pli profunda da las elecziuns.
Pers il dumber il pli grond da sezs a chaschun da las elecziuns dal Cussegl naziunal 2019 ha la Partida populara svizra (PPS), che aveva anc cuntanschì en las elecziuns da l'onn 2015 l'augment il pli grond. Sia quota da votantas e votants è sa reducida per 3,8 puncts procentuals, ed ella ha pers 12 sezs. Tuttina resta ella lunschor la partida la pli ferma en il Cussegl naziunal cun 25,6 % da las vuschs.
Las partidas dal Cussegl federal daventan pli deblas
Ultra da la PPS han er las ulteriuras trais partidas dal Cussegl federal pers forza electorala e sezs. La quota da votantas e votants da la Partida socialdemocratica (PS) è sa reducida per 2,0 puncts procentuals a 16,8 %, quella da la Partida liberaldemocratica (PLD) per 1,3 puncts a 15,1 % e quella da la Partida cristiandemocratica (PCD) per 0,3 puncts ad 11,4 %. En cifras absolutas èn quai ils resultats ils pli debels en l'istorgia da questas trais partidas. La PS e la PLD han pers mintgamai quatter sezs ed han pia anc 39 resp. 29 sezs, entant che la PCD ha reducì ses dumber da sezs per dus a 25 sezs.
Las quatter partidas dal Cussegl federal han tut en tut 146 sezs en il Cussegl naziunal, quai correspunda ad ina quota da votantas e votants da 68,9 %. Quest resultat sumeglia quel da las elecziuns da l'onn 1991, cur che las partidas dal Cussegl federal avevan cuntanschì 69,4 % da las vuschs e 145 sezs.
Resultats da record per las partidas verdas
La PES ha realisà cun 13,2 % ses meglier resultat electoral sin plaun naziunal dapi che la partida exista. La quota da vuschs la pli auta fin ussa aveva ella cuntanschì l'onn 2007 cun 9,6 %. Cumpareglià cun l'onn 2015 han ils Verds pudì augmentar lur forza electorala per 6,1 puncts procentuals. En puncts procentuals è quai il segund grond augment suenter ils 7,6 puncts procentuals istorics (15 sezs gudagnads) da la PPS tranter 1995 e 1999.
La PVL ha pudì augmentar sia quota da votantas e votants per 3,2 puncts procentuals en cumparegliaziun cun las elecziuns dal Cussegl naziunal da l'onn 2015 ed ha – cun 7,8 % da las vuschs – medemamain realisà ses meglier resultat electoral fin ussa.
Resultats definitivs
Questas cifras sco er numerus ulteriurs resultats èn cuntegnids en la publicaziun davart las elecziuns dal Cussegl naziunal 2019. Tranter auter vegnan preschentads ils resultats electorals da las singulas partidas ed analisads en il decurs dals onns 1971 fin 2019 sco er tenor chantun e regiun linguistica. Tut ils resultats definitivs èn disponibels en furma electronica sin il portal d'internet dal UST. Sut il tema politica pon vegnir consultadas numerusas infurmaziuns statisticas davart la fermezza da las partidas e davart ils sezs en furma da chartas, da tabellas, da datas e da graficas.
Telechargiar la communicaziun a las medias
Elecziuns federalas 2019: Analisa da la fermezza da las partidas e dals sezs
(PDF, 3 paginas, 354 kB)
Ulteriuras linguas
Documents parentads
Eidgenössische Wahlen 2019: Analyse der Parteistärken und der Mandate


text:
Venerdì 13 parte II - L'assassino ti siede accanto
Venerdì 13 parte II - L'assassino ti siede accanto (Vernardè 13 part II - Al sasèṅ al t è sintâ darènt) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1981 ad Steve Miner séguit dal film d'l an prima Venerdì 13.
Al gh'à abû un bèl sucès cumersiàl avénd purtâ a cà da piò ad vint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar esénd-an custâ sōl òṅ.
L'Adrienne King, prutagunìsta dla prima pelìcula e l'ùnica ch'l'è scampàda a 'l masèl dla Pamela Voorhees, l'à decìś 'd avér-ag na part anc in dal sequel ma pìcula parchè in alóra a gh'éra 'n manìac ch'al gh dava adòs dabòṅ e lē la gh'iva paùra tant che dòp l'à anc śmis ad far di film par trént'an.
Sunt
Dū méś dòp al masèl ad Crystal Lake, l’Alice (Adrienne King) la próa a tiràr avànti e a 'rfàr-as na vita. Na sira, dòp és'r-as fata na dócia e avér mis su quèl in cuśìna, la vèra 'l frigo e la gh cata dèntar la tèsta tajàda dla Pamela Voorhees (Betsy Palmer), la dóna ch'l'iva cupâ tut i sò amìg in dal campéǵ prima 'd èsar masàda a sò vòlta. La ragàsa la siga par la scarésa ma pròpria in cal mumènt lè un qualchidòṅ al gh insfìlsa un śbragagiàs in dla góla: a s trata ad Jason (Warrington Gillette), al fiōl dasfurmâ in dla ghigna dla Pamela ch'a s cardìva al fus andgâ da pìcul.
Sinc an dòp, in dal Luj dal 1985, un grup nóṿ ad boy-scout al tōś in afìt na cà in un campéǵ davśèṅ a 'l sit in dua i gh'éran stâ i masamènt, un pòst ch'a s pòrta adrē al nóm ad “Camp ad sangṿ”. Pròpria cla sira lè sinc ad chi ragàs lè i vènan cupâ da 'n óm c'n un sac ad juta in tèsta e 'n furcàr in maṅ: Jason Voorhees. Al la scampa sōl la Ginny Field (Amy Steel) dòp na cursa in di bòsc. Ma dal sò muróś Paul (John Furey) e ad Jason a n s sà piò gnint.


text:
Per l’interpellant Martin Candinas giascha la balla uss tar il chantun e la Lia. Positiv valitescha il cusseglier guvernativ
Martin Jäger la resposta dal cussegl federal sin l’interpellaziun da Martin Candinas pertutgant l’avegnir da la pressa rumantscha. La Lia Rumantscha beneventa medemamain la tenuta exprimida dal cussegl federal. Il chantun e la Lia ha il cussegl federal definì sco acturs principals entaifer la tschertga da soluziuns durablas per las medias rumantschas. Leger vinavon: QU130717
15.07.2017 / Medien / /
Mussar colur
Per l’interpellant Martin Candinas giascha la balla uss tar il chantun e la Lia. Positiv valitescha il cusseglier guvernativ


text:
- Ils Stadis Unids èn vinavant a la testa pertutgant la vendita d'armas.
- Passa in quart da las armas vegn vendì da tschintg interpresas: Lockheed Martin, Boeing, Northrop Grumman, Raytheon e General Dynamics.
- En total han interpresas americanas vendì armaziun per 246 milliardas francs – 59% da la vendita mundiala.
Ils 100 pli gronds producents d'armas dal mund han fatg bunas fatschentas l'onn passà. Las entradas da 420 milliardas dollars muntan in augment da 4,6% da la vendita. Quai rapporta l'Institut per la perscrutaziun da la pasch, Sipri, a Stockholm. Il grond dominatur tar la vendita d'armas restan ils Stadis Unids. Il 2018 han las furniziuns da concerns americans fatg ora 246 milliardas dollars, quei èn bunamain dus terzs da tut las venditas d'armas.
L'Europa e ses concerns d'armaziun èn responsabels per circa in quart da tut las venditas d'armas, radund 102 milliardas dollars. Betg resguardadas en quellas calculaziuns èn las armas che la China ha vendì. A l'institut Sipri che fa quellas retschertgas, mancan las infurmaziun necessarias e vardaivlas per savair far ina stimaziun.
RTR novitads 06:00


text:
La situaziun da partenza per quest derby era fitg interessanta. Per Trun/Rabius muntava ina victoria la promoziun en 3. liga. Danis-Tavanasa duvrava ina victoria per salvar las schanzas sin la promoziun. Il victur ha la finala gì num Trun/Rabius ch'ha da lezzas uras uschia pudì far il pass en la 3. liga.
Danis-Tavanasa vs. Trun/Rabius 2014: Il derby ch'è stà la promoziun en 3. liga per Trun/Rabius
Ils derbys tranter l’US Danis-Tavanasa ed il CB Trun/Rabius procuran savens per bleras emoziuns. Il derbi dals 01-06-2014 dentant anc per dapli ch’usità.


text:
Blers da Savognin han gia sentì da la skizza e da sia istorgia. Giovanni Segantini ha vivì ils onns 1886 enfin 1894 a Savognin e haja da lez temp offrì da restructurar la fatschada da la baselgia da Nossadonna - quai gratuitamain sco renconuschientscha per l'ospitalitad e curtaschia retschetta. Quels da Savognin hajan però refusà la purschida perquai ch’i avevian tema d’avair da surpigliar ils custs per la colur. Cun questa decisiun han els desistì ad in’ovra ch’avess oz ina valita nunpajabla, scriva la vischnanca da Surses en ina communicaziun.
Skizza è vegnida chattada en in tschaler
I exista davairas ina skizza che demussa il portal d’entrada da la baselgia da Nossadonna restructurà. Quella skizza è vegnida chattada giun tschaler sut la sala Segantini a Savognin, tranter autras utensils, a chaschun da retschertgas per la festa da Segantini. Igl è però betg cumprovà dal tuttafatg sch’il sboz è propi vegnì elavurà da Giovanni Segantini. Sulettamain ina notizia scritta a maun dad in C. Peterelli sin la skizza remartga, che quella saja vegnida stgaffida „digl pictour Segantini igl anviern 1889“. En in protocol da la vischnanca Savognin or da l’onn 1889 stat plinavant l’indicaziun ch’il „pictour Segantino“ (sic!) haja survegnì en rabat da 15 francs sin la laina dad arder. Quai per avair furnì gratuitamain in plan per colurar la fatschada vers nord da la baselgia da Nossadonna.
Beat Stutzer fa examinaziun scientifica
Per tut l’auter na datti però nagins mussaments. Perquai vul la vischnanca da Surses ussa laschar sclerir la chaussa. El ha incumbensà Beat Stutzer, il conservatur dal museum da Segantini a San Murezzan, da far ina examinaziun scientifica dal document. Quella duess mussar sche la skizza è propi vegnida stgaffida da Segantini, tge valita ch’ella ha e tge mesiras da conservar ch’i dovra per la mantegnair. „Sche la skizza è veritabla, fiss ella sco «art en construcziun», la suletta ovra da Segantini cun ena relaziun evidenta cun Savognin“, di Stutzer.
Exposiziun a la festa Segantini
In replicat da la skizza vegn mussà dumengia ils 18 da settember avant la baselgia da Nossadonna a Savognin. Ella furma ina part da la runda da la festa Segantini, durant la quala il Parc Ela lascha reviver puspè en 20 lieus originals la vita e la lavur da Segantini cun citats, istorgias, maletgs e fotografias.


text:
Üna guerra d’ova a Soglio
Spassageda da prümavaira 2013
Als 17 gün 2013 sun ils magisters ieus culs scolars dal s-chelin ot sün üna spassageda da prümavaira. A las 7.30 haun ils magisters controllo, scha’ls scolars d’eiran già tuots tar la posta. Secundas pü tard essans alura partieus cul auto da posta. Co vains udieu musica, discurrieu, chanto u eir fat fotos. Circa trais quarts d’ura vains druvo fin a Casaccia. Cur cha’l bus es rivo a Casaccia, essans alura chaminos inavaunt fin a Roticcio. Fin co nu d’eira il viedi auncha uschè stip. Ün pêr udind musica, oters discurrind, chaminaivans tuots. A Roticcio vains fat üna pitschna posa.
Ma que nu d’eira temp avuonda per manger ün paun, perque vains be bavieu qualchosa. Da co inavaunt cumanzaiva il traget ad esser ün pô pü difficil. Il prossem lö d’eira Durbegia. In quist traget pigliaivan bod tuots our üna butiglia da baiver. Co d’eira il sullagl già fich ferm.
Pü tard vains alura fat la posa granda, la posa da mezdi. Lo vaivans avuonda sumbriva per manger in pos. Alura essans ieus inavaunt fin a Soglio. Lo nu rivaivi pü pervi dal sulagl. Alura d’he trat our il t-shirt, ed am d’he rinfras-cho cun ova fraida. Quist viedi d’eira fich difficil, perche cha nus giaivains ingiಠe que d’eira plain craps. Janick es sto sün üna serp, e plain temma haun Janick e Ruben sbragieu. A Soglio vains fat üna granda posa. Lo vains fat üna guerra d’ova.
Laila d’eira quella chi a la fin d’eira la pü bletscha, ella es crudeda duos voutas aint ill’ova. Üna pezza pü tard sun ils magisters rivos, ed essans ieus inavaunt fin tar l’ultima fermeda, Promontogno. Lo vains alura spetto sül bus. A las 16.00 d’eirans darcho a Puntraschigna. Leonardo 1. sec.


text:
La manifestaziun è stada sut il motto «Democrazia e martirs». Ella duai marcar la fin da las demonstraziuns cunter l’emprova da putsch da mez fanadur cun passa 270 unfrendas.Tenor l'agentura da novitads statala han radund 5 milliuns demonstrants fatg part.
Clamà a la manifestaziun gronda aveva il president tirc Recep Tayyip Erdogan. El è s'exprimì da reintroducir la paina da mort. El fiss pront da ratifitgar ina tala decisiun dal parlament.
Er politichers da l’opposiziun èn sa participads. Dentant n’è la partida pro-curda HDP betg stada envidada. Radund 15'000 policists èn stads en acziun.
RR novitads 20:00


text:
Per il giugader da tennis Stan Wawrinka è l'US Open a New York a fin suenter la terza runda. Il Romand ha pers la partida encunter il canadais Milos Raonic. Quai cun 6:7, 4:6 e 3:6. Gudagnà ha Raonic, perquai ch'el è stà pli efficient: Ils paucs sbagls da Wawrinka ha el nizzegià immediat.
Per Wawrinka è quai la prima terrada suenter 9 victorias en seria. Il 2016 aveva el gudagnà il Grand Slam. L'onn passà ha Wawrinka manchentà il turnier pervi da l'operaziun d'in schanugl.
En l'8avel final frunta il canadais Milos Raonic sin l'american John Isner.
RR novitads 06:00


text:
L’uniun turistica ha elegì Silvio Schmid sco nov president. Quai senza gronda discussiun e cuntraproposta. L’elecziun è stada clera cun 53 da las 56 vuschs valaivlas. Medemamain en suprastanza è vegnì elegì Nando Calore il CEO dal ressort Catrina a Mustér. El remplazza l’anteriura presidenta Corinne Staub ch’aveva abditgà l’entschatta da matg. Uschia è la suprastanza puspè cumpletta.
Collavuraziun cun tgi?
Sco il nov elegì president Silvio Schmid ha menziunà en ses pled, saja necessari da uss unir las forzas era en il marketing. Uschia saja la collavuraziun cun Andermatt-Sedrun-Disentis marketing ina consequenza logica. L’onn passà hajan las duas pendicularas investì en questa societad 1 milliun francs e cun unir tut las forzas possia anc vegnir fatg dapli, ha menziunà Silvio Schmid. Dentant la collavuraziun cun Grischun Vacanzas saja stada ina buna e la lavur prestada era, ma cura ch’ins possia mantegnair ils daners en la regiun e generar plazzas da lavur, sco era dapli pernottaziuns alura saja cler ch’ì saja necessari d’agir en favur da la chaussa, ha ditg Schmid. Ma la decisiun na saja anc betg crudada ed era la disditga dals contracts cun Grischun Vacanzas na saja anc betg inoltrada.
Sperdita ma tuttina optimistics
L’uniun ha l’onn passà generà ina sperdita da radund 85’000 francs. Quai saja dentant surtut d’attribuir a la collavuraziun pli stretga cun la viafier Matterhorn Gotthard, nua ch’ins haja gia stuì pajar l’entira cumpart. Er expensas extraordinarias per marketing, sco per exempel la realisaziun dal film da Gian e Giachen al Lai Tuma, hajan contribuì al deficit, ha declerà la directura Simona Barmettler.
RR novitads 06:00


text:
Ils 500 onns Engihuus è mo in dals giubileums. Medemamain vegn la fundaziun «Valendas Impuls» 10 onns. Sin quai giubileum han las ovras electricas dal chantun Turitg e la Repower regalà als da Valendau quella illuminaziun dal plaz sper e da la funtauna. La giunfra da l’aua sin la pitga funtauna ha uschia survegnì ina illuminaziun decenta da sutensi.
La figura che ornescha ussa la funtauna da Valendau n’è dentant betg la figura originala. Lezza sa chatta el Museum retic a Cuera. La copia è vegnida fatga ils onns 50, il pli probabel perquai che la figura originala era crudada giu dal sochel en la funtauna.
Tar la funtauna da lain da Valendau sa tracti da la pli gronda funtauna da lain da l’Europa cun las mesiras da 4,8 sin 7,8 meters ed in cuntegn da 15'000 liters aua.


text:
Fungi
El régn Fungi el costetöés en taxon che 'l reönés i organìsmi ciamàcc popolarmènt fóns. Chèsto organìsmi i è stacc clasificàcc del Linèo 'ndèl 1753, e aen prensépe i ìa enserìcc endèl régn Plantae e pò dòpo i è stacc portàcc al ranch de régn de Nees endèl 1817. Cói critéri atöài del Whittaker, prezentàcc endèl 1968, el régn dei fóns el töl dét de piö de 100.000 spéci de organìsmi che g'ha chèste caraterìstiche:
- Alimentasiù eteròtrofa
- I mànca de töt de tesùti diferensiàcc e de elemèncc cundutùr
- Sistéma de reprudusiù per mès de elemèncc ciamàcc spòre (e mìa per mès de 'n stàdio embriunàl come che söcét per i anemài e le piànte)
Óter organìsmi che 'na ólta i ìa clasificàcc come fóns i è amò 'n fàze de clasificasiù: sèrte autùr i a metarès endèl régn Protista o Protoctista, che 'l contegnarès organìsmi unicelulàr de le clas Plasmodiophoromycetes e Myxomycetes. Thomas Cavalier-Smith el g'ha prupunìt apò a 'n sèst régn (Chromista), che 'l tölarès dét le clas Hyphochytridiomycetes e Oomycetes.
La clasificasiù dei fóns la g'ha patìt divèrsi cambiamèncc endèi öltem agn, come conseguènsa de l'intensificasiù dei stüde. La 'ntrudusiù dei stüde molecolàr la g'ha cuntrubuìt mìa póch, endèi öltem 10-15 anni a concepéser en urdinamènt sistemàtich piö obietìf, bazàt sö la filogènezi, e che 'l promèt en leèl de stabilità piö marcàda.
Definisiù del régn FungiModifega
Al régn dei fóns aparté en sènso strèt dèi organìsmi che pöl véser apò sèmpe sèmpe, unicelulàr ma apò a organìsmi piö complès, pluricelulàr có strütüre vegetatìve organizàde en cèlule filamentùze ciamàde ìfe o micélio primàre. A diferènsa de le cèlule vegetài, che g'ha la parét custitüìda suratöt de celuloza, la prét de le cèlule dei fóns l'è custitüìda de 'n óter polisacàride, la chitìna, polìmer de la N-acetil-glucosamina, prezènta apò 'ndèl esoscheletro dei Artròpodi (insècc, ragn, crostàcei). La chitina, respèt a la celulóza l'è 'n tòch piö rezistènta a la degradasiù provocàde dei mìcrobi, al calt, al frèt e a la söta. Le cèlule che costetöés le ìfe le pöl véser mono o polinucleàde e le pöl véser dividìde de sèti. La prezènsa o méno dei sèti l'è 'na caraterìstica distintìva de sèrte grùpi de fóns respèt a dei óter. Endèi Zigomiceti, difàti, le ìfe i è mìa setàde, come 'nvéce söcét endèi Ascomiceti, endèi Basidiomiceti e 'ndèi Deuteromiceti.
Segónt la definisiù scentìfica, vé cunsideràcc part del régn Fungi töcc i organìsmi che sudìsfa le cundisiù elencàde che sóta:
- I è eucariòti (organìsmi che g'ha dele cèlule col cromozòma encorporàt endèn nùcleo).
- I è eteròtrofi respèt al carbònio, e chèsto 'l compórta che i è costrècc a troàl endèl ambiènt imediatamènt entùren. I è mìa bù de doprà l'energìa del sul, i sorbés nömerùze molécole carbonàde fabricàde de 'n quàch óter organìsmo vivènt.
- I è absorbotròfi, i se nötrés per asurbimènt (decumpuzisiù) e mìa per ingestiù (caràter anemàl). I mànca de raìs, gamp (propiamènt dit) e fòie, el sò aparàto vegetatìf, ciamàt mycelium, l'è difùzo, ramificàt e tübolàr, costitüìt de filamèncc fì, entresàcc sö, i ìfi, a créscita apicàla, che permèt la nütrisiù per asurbimènt. En natüra, i piö tacc dei fóns superiùr i dòpra la mycorhiza, che l'è 'na simbiózi 'ntra le raìs de 'na piànta e i micéli. Le raìs de la piànta le böta fò el glucòzio (en tìpo de söcher) per el fóns che lü l'è mìa bù de pruducìl (el g'ha mìa la clorofìla). El micélio en càmbe el fornés de l'àiva e dei sài minerài che le raìs de la piànta la pödarès mìa procüràs en maniéra diferènta.
- I se reprodùce per mès de spòre mìa flagelàde o al màsim condèn flagèl apéna (caraterìstica che la compórta che le möfe, che g'ha du flagèi, al dé 'encö i è mìa piö cunsideràde dei fóns).
- i fàbrica dele sostànse che i fà sö apéna lùr (trealòsio, manitòlo, ecc.), la parét de le sò cèlule la conté calòsio, emicelulóza e chitìna (póch diferènta de la chitìna dei insècc, caràter anemàl, endóche 'nvéce le piànte i g'ha 'na parét che conté celulóza). El sò prim polìmer glücìdich l'è 'l glicògeno.
- I elàbora dele strütüre, dele fùrme variàbii fés, i carpòfor, bù de fabricà 'n gran nömer de spòre haploide dòpo 'na dicaryofase piö o méno lónga;
- I g'ha mìa diferensiasiù sesuàla (peritogamìa) e i prezènta une dicaryofase bastànsa svelöpàda 'ntra la plasmogamìa e la caryogamia.


text:
Die Linke
Die Linke (in Insübregh: La Senistra) a l'è un partii pulitegh tudesch che'l se recugnuss int i idejaj de'l suzialism demucrategh. A nivel pulitegh Die Linke 'l se tröa a manzina dij olter partii pulitegh tudesch.
D'indua la vegn 'l partii "Die Linke"?[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Partii "Die Linke" fin de'l 2007 'l met insema svariaa muiment pulitegh e de la Gemarnia de l'Est e de la Germania de l'Ovest, gent alura cunt un passaa in de la DDR e gent cunt un passaa in de la BRD. Vün di quij muiment pulitegh chi l'eva 'l PDS che l'eva faa sü suratüt de gent de la Germania de l'Est. La püpart de chela gent chi l'eva stada in de'l SED. In de la prima mitaa di agn '90 l'è gnüda gent dent anca de la Germania Ovest: l'eva suratüt gent de'l '68, che prima l'eva stada cunt i Grünen (i Verd), 'l DKP, u olter grupít de la senistra tudesca. In de'l 2004 pö l'è gnüda gent de'l WASG, un muiment de gent gnüda föra de l'SPD, gent dunca che l'eva minga cuntenta de la pulitega "neu-liberala" di Sozialdemucrategh de'l didincö (Oskar Lafontaine paresmpi).


text:
Servijes linguistics
TECNOLOGÌES PER l LENGAZ LADIN
I projec per l'informatisazion del lengaz, struments e ressorses linguistiches, n patrimonie ades a la leta ence online
A partir dai egn Nonanta, l'Istitut Cultural Ladin à dedicà la maor pèrt de sia atività linguistica a projec finalisé a l'informatisazion e a la modernisazion del lengaz ladin, te n chèder de cooperazion con autra istituzions culturèles ladines.
Tel chèder de chisc projec, realisé ence de gra a la colaborazion de partner de gran valuta desche l’ITC-IRST de Trent, l’é stat lurà fora strumenc modergn per l svilup e la gestion de ressorses lessicales e testuèles e per l tratament automatich del lengaz
I strumenc e la ressorses linguistiches che l’é stat binà ensema e lurà fora col didament de chesta neva tecnologìa i é ades a la leta on-line (www.ladintal.it).
L LENGAZ, N PATRIMONIE DA DEFENER...
L'Istitut Cultural Ladin à na pèrt zentrèla te la defendura, tel sostegn e te la promozion del lengaz ladin, l prum simbol identitèr de la comunanza fascèna.
Un di prumes obietives de l'atività culturèla l’é chel de stravardèr l lengaz acioche no l se perde fora, tant te la doura che tel lessich patrimonièl. La politica de conservazion vegn metuda en doura col recuperèr e valorisèr l lessich tradizionèl tras la regoeta e l studie de la ressorses desponiboles. La fontènes toutes en conscidrazion tol ite regoetes lessicografiches, metudes ensema da dizionères e vocabolères scric per la maor pèrt te la seconda metà del XX secol, fontènes scrites, dantdaldut tesć de autores del post che te sia atività à descrit e testimonià sul papier l patrimonie tradizionèl de cultura, folclor, usanzes e mestieres de Fascia, e tinultima fontènes a ousc.
...E NA OPORTUNITÀ DA FÈR CRESCER
N auter obietif primèr de l'atività de l'Istitut l’é chel de fèr a na vida che l ladin sie n lengaz modern, da poder durèr te duc i setores de la comunicazion, da l'aministrazion e la scola a la produzion leterèra e artistica.
Chest lurier, che anter l’auter pel esser vedù te la rica produzion editorièla de l'Istitut, se met desche obietif chel de fèr doventèr l ladin n lengaz semper più vif: no n lengaz da museo, e nience, de l’auter vers, n lengaz da ofize, ma n lengaz con chel che se posse e se vobie comunichèr. Percheche chest program garate, no se pel fèr condemanco de l'interazion con la autra realtèdes culturèles e economiches che l’é te val: la scola, i enc publics, la stampa, la istituzions culturèles, i operatores turistics e comerzièi.


text:
Prunus armeniaca
La pianta de mognagh (Prunus armeniaca L. - pianta de mignàghe o pianta de bignàghe 'n bergamàsch, pianta de ambrognàghe 'n bresà) o anca erbiciòcch in del milanès andaghée[1] a l'è una pianta che la fa part de la fameja di Rosaceae, e dal gener di Prunus. Al Linné el cherdeva che l'eva una pianta urigenaria de l'Armenia, da indè che 'l vegn al nom specifegh "armeniaca" e la derivazion lumbarda mugnaga. La pianta l'esisteva però anca in Cina, e l'è rivaa in Europa un bel poo de secul indree travers la civiltà araba.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è 'na piànta de grandèsa media, àlta 'ntra 5 e 7 meter.
Le fòie i è altèrne e le g'ha 'na fùrma elìtica cordifórme. L'òrlo l'è dò ólte capetàt.
I fiùr i è biànch o ròza smórt, i g'ha la fùrma tìpica de chèi de le Rosaceae. I vé fò prìma de le fòie.
I fröcc i è de le drùpe glubùze co la pèl velütàda. I è de 'n culùr tìpich, tra 'l zàlt e l'aràncio. El giandì 'l se destàca bé de la pólpa del fröt e dét gh'è 'na màndulìna che la pöl véser dólsa o amàra a segónt de la sórt.
Disgrazi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Intra i fung che menen di malànn a la pianta de mognàgh i pussée importnat hinn el corineo, la Monilinia, l'òidio (Podosphaera oxyacanthae), il mal del piomb parassitari, el fusicòccum e i marsciùr caosàa de Armillaria mellea e de la Rosellinia necatrix.
Intra i insètt, i pussée importànt hinn la mosca mediterranea de la frutta (Ceratitis capitata), la tegoeura orientàl (Cydia molesta), l'anarsia (Anarsia liniatella), el roditòr ross del legn (Cossus cossus), la cocinilia bianca (Diaspis pentagona) e la coccinila del San Josè (Quadraspidiotus perniciosus).
Intra i batteri regordom el tumór batterich (Agrobacterium tumefaciens, polifag), la rògna (Pseudomonas syringae pv. Syringae) ed il tumór batterich di drupacei (Xantomonas campestris).
Di grave dagn ai coltivazion di piant di mognagh vegnen provocàa del virus de la Sharka (Plum Pox Virus).


text:
Ils chantuns sa preparan sin la terza vaccinaziun cunter Covid-19. Quai ha confermà il secretari general da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad, Michael Jordi a la «NZZ am Sonntag».
Chasas da tgira èn mira
En il focus sajan las chasas da tgira. La terza squitta stoppia vegnir dada ad uras e betg pir l’enviern, cura ch’er la grippa saja puspè in tema dasper corona. Quai pretenda Christian Streit, il maina-fatschenta da l’uniun Senesuisse che cumpiglia 400 chasas da tgira. Tenor l’Uffizi federal da sanadad n’èsi actualmain anc betg cler tgi che dovria tut tenor ina terza dosa. Il vaccin da Pfizer/Biontech e Moderna ch'i dovra per la terza vaccinaziun stat entant a disposiziun. Ina terza vaccinaziun è il mument previsa be per persunas cun problems dal sistem d'immunitad. Cifras dal BAG mussan, ch'il dumber da las persunas sur 80 onns che han las davosas emnas stuì ir en l'ospital è creschì.


text:
En il Vallais ha la terra stremblì mardi bun'ura a las 07:40. L'epicenter saja stà al Mont Collon en il sid d'Arolla ed haja gì ina fermezza da 4,1 sin la stgala da Richter. Là saja pussibel ch'i haja dà pitschens donns, scriva il Servetsch seismologic svizzer vinavant. Sentì hajan ins il terratrembel però er en ulteriuras parts da la Svizra.
Circa ina mes'ura suenter l'emprima squassada hai dà in terratrembel posteriur. Quel haja gì ina fermezza dad 1,8. Gia glindesdi a bun'ura haja dà terratrembels pli levs en la regiun.
Terratrembels en il Vallais
Il Vallais è il chantun che vegn squassà il pli savens da teratrembels. En media datti mintga 100 onns in terratrembel dala fermezza 6 u 6,5 sin la stgala da Richter. L'ultim terratrembel grev cun gronds donns vi da edificis hai dà avant 75 onns. L'Epicenter era stà tar Sierre.


text:
Brembila
Brembila l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem, l'se tróa 'n Val Brembila öna lateràl dela Al Brembana.
Ol paìs l' se tróa a 20 km de la sità e a 425 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de Erùr: Còdice sbagliàt016 039 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 20,9 km² e 'na densità de popolasiù de Eror in l'espression: operador < minga spetad. ab./km²
El cunfìna coi cümü de Berbèn, Blèl, Capisù, Còrna, Gerusa, San Pelegrì, Sant Imbù, Sedrina, Übiàl Clanèss, Dógn.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Brembila l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Co è naschida la plurilinguitad grischuna? Co s'effectuescha ella instituziunalmain e persunalmain sin ils pledaders e las pledadras? Ha la plurilinguitad ina plivalur? -
Da questas ed autras dumondas davart la plurilinguitad s'occupan ils texts publitgads en questa plattafurma.
En in emprim pass arrivais Vus ad ina spezia da resumaziun da las singulas tematicas, en in segund pass pudais Vus leger ils artitgels en tut lur lunghezza. Intgins texts èn avant maun mo en la lingua da las auturas e dals auturs, auters texts en translaziuns integralas u parzialas.
Numerus scienziads èn gia s'occupads da dumondas davart la plurilinguitad. Intgins èn vegnids envidads da scriver ina contribuziun exclusivamain per la plattafurma pluriling-gr.ch.
La plurilinguitad è adina era colliada cun experientschas persunalas. En questa rubrica vegnan publitgads oravant tut texts persunals ed essaistics.
Insaquants artitgels fundamentals èn vegnids publitgads avant blers onns e n'èn oz strusch pli accessibels. En questa rubrica chattais Vus texts pli vegls ch'èn vegnids elavurads da la redacziun per la publicaziun en questa plattafurma.


text:
di: Alfredo Bracchi - Giovanni D'Anzi
Se sà che a parlà de Milan se fà minga fadiga,
con tanti argoment per i man el discors el scarliga:
ciappèmm per esempi i semafor che gran meraviglia!
Te par de vedè tanta gent a ballà la “quadriglia”.
Lassa pur ch'el mond el disa,
ma Milan l’è on gran Milan.
Pòrta Cicca, Bagg e la Bovisa
che d’intorni pròppi san.
E la nèbbia, che bellèzza la va giò per i polmon.
E quand fiòcca, che giòia gh'è 'l Parco e i Bastion
per scià senza andà al Mottaron.
Fa nagòtt se poeu pioeuv e andèmm giò a tomborlon
in la poccia a poccià el panatton.
Se sa che a Milan gh’è in progètt, la Metropolitana,
però ògni dì 'sto progètt semper pù ‘l se allontana
in cambi numm sèmm che in pittura Milan la fa scoeula
gh’è intorna domà cartellon de formagg Gorgonzoeula.
Lassa pur ch’el mond el disa,
ma Milan l’è on gran Milan.
El Carrobbi, la via Brisa,
el Carrètt di ciappa can.
Se te vett sul Monte Merlo par de vèss a San Venzant.
Còssa l’è Monte Carlo, Sanremo e Menton in confront de l’Olòna e ’l Tombon?
A Paris gh’è la Senna e’l Danubbi l’è bloeu,
ma a Milan gh’è ‘l Navili e poeu pù.
musica
Lassa pur ch’el mond el disa,
ma Milan l’è on gran Milan.
On bèll piatt de Busècca con dent i borlòtt
ò on òss bus cont intorna el risòtt
e un litròtt de quèll bon cont on bèll minestron
fan content ògni milaneson.


text:
In occasiun da sias tschantedas düraunt il mais da lügl 2019 ho il cussagl cumünel da Zuoz traunter oter decis il seguaint:
Cussagl cumünel, spartiziun dals decasteris/nouva constituziun dal cussagl: Illa tschanteda dals 3 lügl 2019 sun gnieus scumpartieus ils decasteris scu segua:
President cumünel, administraziun: Andrea Gilli, vice-president Ramun Ratti; Finanzas e provedimaint sociel: Lucian Schucan, suppleant Andrea Gilli; Scoulas e cultura: Romeo Cusini, suppleant Lucian Schucan; Turissem: Ramun Ratti, suppleanta Ladina Tarnuzzer: Fabricas, planisaziun: Christian Florin, suppleant Romeo Cusini; Pulizia, agricultura, alps e gods: Andrea Gilli, suppleant Luis A. Wieser; Vias e trafic: Luis A. Wieser, suppleanta Ladina Tarnuzzer; Provedimaint d’ova, chanalisaziun, pumpiers, iglüminaziun ed immundizchas: Ladina Tarnuzzer, suppleant Christian Florin.
Tschernas e scumpart da las gruppas da lavur e cumischiuns: Eir las differentas gruppas da lavur e cumischiuns sun gnidas discutedas ed inua necessari adattedas. La cumpigliaziun es publicheda sün www.zuoz.ch suot la rubrica «vschinauncha».
Fabricas: Il cussagl cumünel ho relascho ils seguaints permiss da fabrica: Jachen Könz, Lugano: per la construcziun da la chesa nr. 6, Mariöl. Quality of Life AG, Zuoz: per müdamaints vi dal proget da l’hotel cun garascha, Chaunt da Crusch. Dario Verda, Agno: per la construcziun d’üna nouva fnestra da tet, Chesa Averts. Roman Grossrieder e Mena Bisaz, Zuoz: per la construcziun d’üna chesina d’üert, Via Nouva. Simon Salzgeber, S-chanf: per l’ingrandimaint da la lingia da distanza per transporter chalur sün differentas parcellas. Ches’Alva SA, Zuoz: a reguard sanaziun dal tet e serreda temporara da la Via Dimvih düraunt il temp da fabrica.
Contrats da dret da passagi culla SSZ AG, proget Albanas: La SSZ AG prevezza d’ingrandir l’implaunt d’innaivamaint sün Albanas. Perque dumandan els divers drets da passagi tres las parcellas 2435 e 2444 (Via d’Albanas) per pudair passer cullas lingias d’ova. Totelmaing vain traverseda la via trais voutas sün üna lungezza da 14 meters. Il cussagl es perinclet cul contrat e cul agir, uschè cha tel po gnir suottascrit üna vouta cha tuot ils proprietaris pertuchos haun do lur acconsentimaint.
Agir sanaziun parkegi Chastlatsch: Ad ho gieu lö ün supralö a reguard la sanaziun dal parkegi Chastlatsch e gnieu elavuro ün nouv proget detaglio scu nouva proposta. Quista prevezza cha l’access da la garascha da las chesas da la BG Blaisun vain fatta in betun e cha’l rest da la plazza vain zuglio cun materiel da reciclagi. Eir il chaunt chi maina dal parkegi süll’otezza da la Via Maistra dess gnir sano cun betun e fat gnir main stip. Tenor plan da quartier stu la BG Blaisun surpiglier 50 pertschient dals cuosts da la via d’access. Il cussagl decida da deliber l’import necessari scu credit dal cussagl e d’invier las lavuors da sanaziun.
Educaziun e cultura / Scoula da musica Engiadin’Ota, differenza rendaquint: La situaziun finanziela da la scoula da musica da l’Engiadin’Ota, chi vain almanteda per üna granda part tres il chantun Grischun e las vschinaunchas da la Regiun, ho do andit a discussiuns. La scoula da musica vess da pajer inavous ün dabun a las vschinaunchas. Per Zuoz as discuorra d’ün import da ca. 2500 francs. Il cussagl es perinclet da renunzcher sün quist import a favur da la scoula da musica, ma be suot las cundiziuns cha vain fat ün rendaquint detaglio, preschanto üna prognosa finanziela pel futur e cha la cunvegna da prestaziun traunter la scoula da musica e las vschinaunchas vain surlavureda.
Infurmaziuns our da las tschantedas da cumischiuns: Trafic Somvih: La situaziun da trafic in Somvih culs bgers camiuns chi vaun sü e giò nu saja bod na supportabla pels abitants. Our da quels motivs as ho comunicho als impressaris cha la Via Somvih po be gnir transida insü e cha ingiò es da fer adöver da la Via Mariöl e Plagnoula, scha la grandezza dals camiuns permetta la circulaziun.
Turissem: La destinaziun ESTM AG ho elavuro ün questiunari in connex culla gestiun dals posts d’infurmaziun aint ils lös. A Zuoz es previs ün uschedit «Flagship Store», insembel culla Viafier retica, la Posta ed eventuelmaing otras spüertas. Per surmunter l’elavuraziun d’ün concept cumplessiv füss da regler la collavuraziun pels ans 2020 e 2021. La dumanda es cu cha tuot quistas lezchas dessan gnir finanziedas in avegnir. La clev da scumpart regiunela füss la basa optimela per scumpartir ils cuosts sün tuot ils pertuchos in ün möd güstificho. Inavaunt es eir da surponderer l’organisaziun e las lezchas dals coordinatuors turistics (sün basa operativa) e da las cumischiuns da turissem (sün basa strategica). Ils presidents cumünels da la Plaiv sun da l’avis d’optimer la collavuraziun illa Plaiv e da reorganiser las structuras existentas.
Funtaunas/reservuars: Las funtaunas ed ils reservuars d’ova sun per part in fich nosch stedi. Üna sanaziun düraunt ils prossems ans fo absolutamaing dabsögn e stu gnir planiseda in detagl.
Förderverein Sessellifte Zuoz: La radunanza generela dal Förderverein ho decis da’s parteciper vi dal proget innaivamaint Albanas cun ün import da 350’000 francs e da vulair güder cotres eir in avegnir da mantegner la regiun da skis per famiglias. (cd)


text:
Òślo
Òślo (in Nurvegéś a s lèś [ˈuʂˈlu] cun la S salàda dal bulgnéś, scólta'l chè) l'è la capitàla dla Nurvégia. Da 'l 1624 a 'l 1878 la s è ciamàda Christiania mént'r in di an da 'l 1878 a 'l 1924 l'éra cgnusùda cuma Kristiania, sèmp'r in unōr dal rè Cristiàṅ IV. La cònta dagnóra siesènt-sinquantamìla cristiàṅ in tut, al 12% dla pupulasiòṅ dal stat scandinàṿ, e la fà part dla regiòṅ 'd Østlandet, in dla cuntèa 'd Òślo.
La s cata a 'l sud dal paéś, in fónd a 'n fiōrd ciamâ Oslofjord. Tut 'd intóran la gh'à di lâg, dal furèsti e dal culìni. Al sò fiùm più impurtànt 'l è l'Akerselva. La sò temperadùra màsima mèdia 'l è ad vint-i-òṅ grâd in Istâ (l'à però tucâ i trénta-sinc in dal Luj dal 1901) méntar 'd Invèran la pōl andàr anc a vint sóta śèr (o anc a −27.9 °C cuma in dal Favràr dal 1871) anc s'in gèn'r ad nòt la s férma a -6,8 grâd.
Al stéma 'd Òślo 'l è na versiòṅ mudèrna 'd un sigìl antìg medievàł dal Tarśènt a 'l incìrca. Al diségn dal sigìl la al tîṅ adrē a la legénda 'd San Halvard, al sant patròṅ dla sità, in du a s véd al religióś vistî 'd rós e c'n él'm in cô sintâ su na scrana ad lèòṅ. In maṅ al gh'à na róda e dal frési. A i sò pē a gh'è na dóna cavàda śò méntar 'd intór'n al cēl blù al gh'à quàtar stéli 'd òr.
Par qvéi d'l EAI l'è la sità più cara 'd Europa, la secónda a 'l mónd, par furtùna ch'la sò regiòṅ la gh'à òṅ di PIL par parsòna più élt dal cuntinènt.
Al sò parc più impurtànt 'l è 'l parc Frognerparken ch'a s cata a pôc minùt a pē da 'l sèntar dla sità. Ad dènt'r a gh'è 'l Parc ad Vigeland, cgnusû anc cuma Parc dal statṿi, ch'al gh'à dimóndi òpri d'l artìsta Gustav Vigeland. La culìna Holmenkollen l'è invéci famóśa par far-ag di spòrt invernài.
L'è divìśa in quìndas distrét ciamâ „bydel“. La sò sìndiga, da 'l 2015, l'è la sucialìsta Marianne Borgen.
Persunàǵ ligâ a Òślo
- Jens Stoltenberg, segretàri dla NATO
- Kjetil André Aamodt, siadōr
- Espen Bredesen, saldadōr c'n i sî, mdaja 'd òr ulìmpica
- Jo Nesbø, scritōr e muśicìsta
- Edvard Munch, pitōr ch'a gh'è mòrt
- Magne Furuholmen, tasterìsta di A-ha
- Paul Waaktaar-Savoy, chitarìsta di A-ha
- Lars Onsager, chìmig vinsidōr dal Prèmi Nobel
- Trygve Lie, pulìtig prim segretàri d'l ONU


text:
Sut il pseudonim «Satoshi Nakamoto» ha l’inventader u han ils inventaders discurrì il 2008 l’emprima giada da bitcoin – e declerà tge che l’idea è davostiers, di il redactur d’economia da SRF, Andreas Lüscher.
In sistem da pajar ch’è anonim ed independent – cun il qual ins sa pajar en hotels, stizuns, bars u era online. In sistem che sa basa sin «blockchain», quai munta ch’el surveglia sasez. Quai tut è sa sviluppà fin oz tar in lieu d’investiziun nua ch’ins po far spert bler gudogn ma era perder spert.
Trais fasas
Il bitcoin è sa sviluppà en trais fasas: L’emprim n'haja el gìnagina valur, 10 cents. Lura haja il bitcoin plaun survegnì adina dapli valur fin il 2017, il punct da culminaziun. Da 1'000 dollars sin 20’000 dollars. Lura haja el dentant puspè pers valur giu sin 4'000 dollars.
En l’onn da corona haja la munaida digitala puspè gudagnà valur sin passa 30’000 dollars (stan: 05.01.2021), declera Andreas Lüscher.
Daco è il bitcoin uschè dumandà?
Plaunet hajan ils investiders fidanza en il bitcoin e la dumonda creschia, e quai fetschia vegnir el pli attractiv e sia valur pli gronda. Bancas, grondas firmas e persunas ritgas investeschian en bitcoins e fetschian public quai – tge che dat fidanza ad auters investiders. Ma declerar daco ch’il bitcoin perda u gudogna valur na san ins betg, di Andreas Lüscher.
Daco exact ch’il bitcoin ha gudagnà uschè fitg valur na san ins betg – e quai è il mistic vid l’entira istorgia.


text:
Las raunas da prada vivan en fitg differents spazis da viver: guauds, prads e pastgiras alpinas fin al cunfin da naiv.
Il «quac-quac» da las raunas da prada resuna mintga primavaira tras il Parc. Las raunas da prada chatt’ins fin a 2500 m s.m. en prads ed en ils guauds. Ellas èn bain activas surtut la notg, pon dentant era vegnir observadas cura ch’i dat sulegl.
La colur da la rauna da prada variescha da grisch sur brin fin a cotschnent u oliv. Tipics èn ils flatgs stgirs sin il dies e la part sut alva u mellnenta.
L’avrigl ed il matg fregan las femnas en puzs e palids.
Ils gronds ballots da frega cuntegnan fin a 3000 ovs. Dals nundumbraivels ovs surviva mo ina pitschna part il svilup fin a la rauna creschida. Cunzunt ils utschels èn dapertut a la guetta da las pitschnas raunas delicatas.


text:
Muntìzola
Muntìzola, (Italià: Monte Isola) l'è 'n cümü de 1 754 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
El sò teretóre el cuàrcia zó töta l'ìzola che la pórta 'l stès nòm e che la se tróa 'n mès al Lach d'Izé. Muntìzola l'è l'ìzola de lach piö grànda de l'Euròpa meridiunàl.
Töta cuarciàda de bósch, endèla antichità par che la gh'ìes en tèmpio pagà sö la sìma del mut. Endèl sècol V dòpo de Crìsto l'è stàda cristianizàda del Vèscof bresà San Vigìlio.
Entùren a l'an mìla l'ìa sfrötàda come posedimènt rüràl dei convèncc bresà e la g'ha ést de menemà nàser dei borghècc agrìcoi dré a le còste del mut e dòpo, piö aànti, dei paizì de pescadùr sö le rìe del lach.
Prìma del 1929 el teretóre de l'ìzola l'ìa dividìt en du cümü, Sivià e Peschéra. Sö l'ìzola la circolasiù de le màchine dei privàcc l'è pruibìda.
De vèt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Muntìzola l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La procedura da relaschada d'uffizi cunter l'anteriur president american Donald Trump è confurm a la constituziun er sch'el na saja betg pli en uffizi. Quai ha decidì il senat american per l'avertura da la segunda procedura d'impeachment cunter Trump cun 56 cunter 44 vuschs.
Uschia po cumenzar oz effectivamain il process da relaschada d'uffizi. Ils democrats renfatschan a Trump d'avair instigà ses aderents ad in assagl sin il capitol l'entschatta schaner. I saja inacceptabel ch'in president cutizza a violenza cunter instituziuns be perquai ch'el n'acceptia betg in resultat d'elecziun.
Nagina segunda perioda d'uffizi
Ina raschun ch'ils democrats vulan questa procedura encunter Trump è per ch'el na possia betg vegnir elegì ina segunda giada sco president. Trump ha numnadamain regì be quatter onns. En ils Stadis Unids pudess el pia anc ina giada far quatter onns sch'el vegniss elegì. Plinavant pudess el vegnir mess avant dretgira per malfatgs, sche l'impeachment grategia. Quai è dentant pauc probabel perquai ch'i duvrass ina maioritad da dus terzs en il senat e quel è dividì mez e mez tranter democrats e republicans.


text:
Daners fauss cumparian dapertut nua ch'i vegnia pajà en il mintgadi cun daners bluts, ha communitgà la Polizia chantunala. En la regiun da Sion e Conthey hajan ins chattà l'ultim temp dapli bancnotas da 100 faussas en centers da cumpra, shops, sco era tancadis.
En cumparegliaziun cun auters pajais èn daners fauss plitost scart en Svizra. Las bancnotas svizras valan sco segiras. La meglra protecziun saja d'enconuscher las dretgas bancnotas, ha scrit la Polizia chantunala dal Vallais. Els cusseglian dad adina contemplar bain ils daners ch'ins survegn. Las dretgas bancnotas sajan da differenziar bain ad egl e cun tutgar.
Guardar e tutgar en las bancnotas
Sch'ins suppona ch'i pudess esser ina bancnota faussa, duain ins cumparegliar quella cun ina dretga. Sch'ins è lura pli segir ch'i pudess esser ina bancnota faussa, duai ins contactar la polizia. Er sch'ins supponia danunder ch'ils daners pudessan vegnir, duain ins s'annunziar tar la polizia.
RR novitads 16:00


text:
En il chantun Uri è la Partida populara svizra enavos en la regenza: Christian Arnold è vegnì elegì en l’emprim scrutini. En consequenza sto la Partida liberaldemocratica dar giu in da ses trais sezs en la regenza dal chantun Uri. In segund scrutini na dovri betg. Elegids èn ils tschintg d'enfin ussa: Urs Janett e Roger Nager da la PLD, Beat Jörg ed Urban Camenzind da la PCD e Dimitri Moretti da la PS. Da nov en la regenza èn Christian Arnold da la PPS e Daniel Furrer da la PCD.
Son Gagl – Tar emprim scrutini elegì 5 da 7 sez
Tar l'elecziun da renovaziun en il chantun Son Gagl ha la PPS medemamain la schanza da gudagnar in sez en la regenza che sa cumpona da set commembers. Quai dentant pir en il segund scrutini. Gia vegnids reelegids èn ils quatter commembers da la regenza da fin qua: Bruno Damann, Stefan Kölliker, Marc Mächler e Fredy Fässler. Plinavant ha er Susanne Hartmann cuntanschì la maioritad absoluta. La participaziun a las elecziuns era tar 34,43%, l'absolut pli era tar 53'945 vuschs.
RTR novitads 17:00


text:
Las columnas da Simon Denoth èn segnadas d’ina egliada interessada tant per ils pitschens svilups locals sco er per las grondas midadas globalas – e dal fin sensori da l’autur da colliar quests dus munds en ina moda nunusitada che fa adina puspè surstar.
Las stgars trenta contribuziuns èn cumparidas en ‹La Quotidiana› tranter il fanadur 2012 ed il november 2015 en la retscha ‹Convivenza›. Tematicamain èn ellas segnadas d’ina gronda variaziun che para a l’emprima egliada in pau arbitrara. Ma propi be a l’emprima egliada! Guardond in pau pli profund e legend ellas cun il medem spiert avert sco che l’autur las ha scrit, davent’ins bainspert conscient, tge che la curt episcopala ha da far cun ils Coreans ed ils helicopters da São Paulo cun il giraun alpin.
Las columnas tractan d’ina vart dumondas da la Rumantschia e da la plurilinguitad svizra sco er aspects politics chantunals e naziunals (svilup turistic, energia atomara, taglia da baselgia, servetsch militar e.a.). Da l’autra vart tanscha l’egliada en terras vischinas (Italia, Germania, Portugal) e lontanas (Israel, Africa dal Sid, Brasilia), mintgamai cun in sguard interessà ma er critic sin aspects politics e socials. Ed ina terza gruppa da columnas tracta svilups actuals en il traffic e commerzi (dronas, traffic public, Uber, commerzi mundial sin vias d’aua, airbnb), en il mund digital (Twitter, google, e-commerce), ma er en la societad en general (Quant vala la vita d’in uman?, omosexualitad).
Sco vair striun sa mussa Denoth però en quel mument ch’el cumbinescha quests munds ch’èn apparentamain fitg divers ed esters in a l’auter. Cura ch’el confrunta la Lia Rumantscha cun las pli novas teorias da communicaziun, cura ch’el discurra en connex cun la politica da persunal da la Confederaziun da glass ceiling, cura ch’el propona da transfurmar la taglia da baselgia en ina taglia sociala u d’introducir in fond da stadi tenor l’exempel da la Norvegia u dal Singapur…
In bel exempel per questa confruntaziun dal dalunsch e damanaivel, dal tradiziunal ed ultramodern furma la descripziun da sia visita en la metropola brasiliana «São Paulo – in moloch da betun surdimensiunà»:
«Ses intschess è circa uschè grond sco il chantun Grischun cun ina pitschna differenza: sin ils passa 7000 kilometers quadrats na vivan betg 200 000, mabain stgars 20 milliuns persunas. Cun quai tutga São Paulo tar las citads las pli populadas dal mund. (…)
La metro è bain pli moderna e netta che quella da Paris u Milaun, ma tut quels ch’han da dir insatge en la citad prefereschan l’auto. Per l’auta societad datti però in’alternativa: l’aria. Actualmain ha São Paulo il pli grond traffic da helicopters en l’entir mund.
Suenter tantas superlativas èsi era bel da turnar enavos en Svizra. Co schain nus qua tar nus: ‹Small is beautiful.›»
En ses ultim text fa Denoth ina sort bilantscha dal cuntegn da sias columnas: «Forsa avais Vus percurschì mia preferenza per cifras? Tranter auter avais Vus legì las suandantas chaussas: 22 chantuns svizzers han mo ina lingua uffiziala, (…) ils centers da calculaziun da Google dovran in volumen d’electricitad che correspunda a quatter pertschient dal consum d’electricitad en Svizra, (…) en 22 pajais vegn discurrì arab (…) e tar passa 1500 spezias d’animals han ins observà in cumportament omosexual. Fatgs ch’il mund na dovra betg? Forsa. Ma sch’els provegnan da funtaunas fidablas e sch’ins metta els en il dretg context survegnan els tuttenina ina fatscha.»


text:
Tgi che ha dumondas en connex cun la malsogna Alzheimer u demenza, po tschertgar agid tar Alzheimer Grischun. Regularmain organisescha l’organisaziun tranter auter il «café Zeitlos». Quests inscunters vegnan organisads en l’entir chantun, normalmain ina giada al mais. Sco quai che Gaby Thomann da Parsonz che fa part a la suprastanza dad Alzheimer Grischun di, saja il café l’entschatta stà visità mo stgars. Adina dapli dettia quai però persunas che vegnian e savens piglian els cun in’autra persuna interessada. L’idea da quests inscunters saja da pussibilitar in barat nuncumplitgà tranter persunas cun Alzheimer, confamigliar ed era auters.
Visita en scola è stà in success
Sco quai che Gaby Thomann ch’è era deputada dal Cussegl grond ha ditg vinavant, saja il di dad Alzheimer en la scola superiura da Savognin avant quatter onns stà in grond success. I saja impurtant dad infurmar gia scolaras e scolars davart la malsogna. Questa sensibilisaziun saja impurtanta, e cun gieus da rolla hajan las scolaras ed ils scolars pudì s’avischinar meglier a la tematica. Quai saja impurtant perquai ch’i dettia adina puspè uffants e giuvenils ch’hajan parents ch’èn pertutgads da la malsogna.
Adina daplirs survegnan la diagnosa Alzheimer
Tenor ina stima da l’organisaziun Alzheimer Svizra vivan il mument prest 150'000 persunas en Svizra cun demenza. E tenor ina prognosa pudessan en 30 onns viver en Svizra dubel uschè bleras persuans cun Alzheimer u autras furmas da demenza.
Di mundial dad Alzheimer
Il mais da settember ha Alzheimer Grischun deditgà a la malsogna. Durant l’entir mais datti diversas occurrenzas. Ils 21 da settember è il di mundial dad Alzheimer. A Cuira datti diversas occurrenzas publicas.
Dapli dal tema
- Campagna «Demenz kann jeden treffen» incl. in test ch'ins po far online Campagna «Demenz kann jeden treffen» incl. in test ch'ins po far online
- Plattafurma crossmediala deditgada a demenza Plattafurma crossmediala deditgada a demenza
- Organisaziun «Alzheimer Grischun» Organisaziun «Alzheimer Grischun»


text:
Il concern d'armament Ruag reagescha sin la critica d'avair fatg quints memia auts a l'armada svizra. En il decurs da l'emprim semester 2019 vul la Ruag metter a disposiziun tut las cifras dal sectur dad aviuns e la controlla da finanzas federala. Quai ha ditg il schef da la Ruag Urs Breitmeier en la «Samstagsrundschau» da radio SRF.
I va per la renfatscha che la Ruag ha tramess durant plirs onns quints memia auts a la Confederaziun per mantegnair aviuns e helicopters da l’armada svizra.
Talas renfatschas che la pressa aveva publitgà aveva la Ruag refusà gia il december passà.
Fin ussa aveva il concern d’armas refusà da mussar las cifras a la Controlla da finanzas.
RR novitads 17:00


text:
Quai l’emprima giada insumma che dus atlets svizzers cuntanschan en la medema cursa in resultat tranter ils 10 megliers. Els han omadus ina giada betg tutg la noda, e perdan uschia radund 50 secundas sin ils megliers. Per Wiestner il currider da 25 onns da Trin è quai il meglier resultat da la carriera. En la davosa cursa a Ruhpolding en Germania era Wiestner gia currì ses meglier resultat da la carriera ed era vegni 24avel.
Il campiunadi mundial da biatlon ad Oslo stat avant porta
Quai era l’ultima staziun avant ils campiunadis mundials da biatlon ad Oslo che cumenzan ils 2 da mars. Gudogna il sprint a Presque Ile en ils Stadis Unids ha il norvegiais Johannes Thingnes Bö avant il russ Anton Schipulin e terz vegn il franzos Martin Fourcade.
Er Selina Gasparin cun in fitg bun resultat
Ed er tar las dunnas ha i dà in resultat da topten. L’Engiadinaisa da la Punt Chamues-ch daventa el sprint 6avla. Per Gasparin è quai gia il terz resultat tranter las 10 meglras atletas questa stagiun.
RR novitads 20:00


text:
Maria Sedlacek vesa oravant tut la collavuraziun sco gronda sfida. Ina regiun sto lavurar ensemen e betg far dispitas in tranter l’auter. Be cun ina buna collavuraziun tranter ils partenaris pertutgads, chattian ins bunas e durablas soluziuns per mantegnair il rumantsch. E lura ston ins era empruvar da chattar bunas soluziuns – per che tut quellas persunas che vegnan a viver in regiuns rumantschas.
Maria Sedlacek ed Annalea Stuppan
Maria Sedlacek abita a Sent ed è stada engaschada blers onns sco presidenta da l’Uniun dals Grischs, ed era suprastanta da la Lia Rumantscha.
Annalea Stuppan è manadra da scola a Valsot. Ella è en la suprastanza da la Conferenza Ladina, ed era stada trais onns en la suprastanza da l’Uniun dals Grischs.
Annalea Stuppan giavischa en l'avegnir da betg mo reagir, ma da «agir». L’encletga da tuts ensemen sto esser avant maun per pudair realisar projects constructivs – e quella encletga, quellas structuras manchian.
La rolla da la Lia Rumantscha
Tenor Maria Sedlacek duess la Lia Rumantscha esser il tetg dal rumantsch. Discussiuns e dispitas tutgian tiers, ma per l'avegnir saja fitg impurtant da reunir la Rumantschia – be ensemen vegnian ins ad esser ferm.
Per Annalea Stuppan duess la Lia Rumantscha avair in meglier contact tranter l’instituziun e la populaziun. Mintgin duess avair il curaschi da dir l’opiniun persunala.
RR actualitad 07:00


text:
Scolars da la scola Rudolf Steiner a Scuol han dacurt visità il lieu, nua che Mario Riatsch aveva chattà gia avant in onn fastizs da dinosaurs. Tras il perspectiv han ils scolars pli tard – cun chaminar vers la Val d'Assa – observà sin distanza en direcziun sid auters fastizs vi d'ina gronda platta al Piz S-chalambert. Quai ha communitgà il manader da la Scola Rudolf Steiner a Scuol, Gian Michel Denoth.
In pèr dis pli tard è lura ina gruppa enturn Tumasch Planta sa messa a la tschertga dals fastizs probablamain da dinosaurs ed als ha pudì fotografar. I sa tracta da plirs fastizs ovals en ina distanza regulara dad 80 centimeters. Ina conferma scientifica – schebain i sa tracta da fastizs da dinosaurs – na datti anc betg.
Gia avant in onn aveva il chatschader Mario Riatsch da Sent chattà fastizs da dinosaurs al Piz S-chalambert. Tenor l'universitad da Basilea èn lezs fastizs passa 210 milliuns onns vegls.
RR novitads 08:00


text:
Georges Bizet, el in uffant talentà, ina spezia scheni. Cun 9 onns daventa el scolar da Charles Gounod al conservatori da Paris. Cun 17 onns aveva el gia 4 diploms dal conservatori en tastga: teoria da musica, clavazin, orgla, cuntrapunct e fuga. E quel onn cumpona el sia emprima sinfonia e quai en mo paucs dis. L'Artg musical preschenta lezza, sper extracts da l'opera Carmen, da l'Arlésienne e da sia Petite Suite d'orchestre «Jeux denfants». Georges Bizet è mort ils 3 da zercladur 1875, trais mais avant la premiera da sia Carmen.
La classica Georges Bizet – mort avant 145 onns
Georges Bizet * 25 doctober 1838 a Paris cul num Alexandre-César-Léopold Bizet; † 3 da zercladur 1875 a Bougival sper Paris. Georges Bizet è stà in cumponist franzos da la romantica e pianist. Ses pli grond success – lopera Carmen.
Giusep Giuanin Decurtins


text:
Fin oz avantmezdi èsi da quintar cun grondas quantitads da plievgia en il Grischun. Cunzunt en la regiun da Cuira, en Surselva, en Tumleastga, en Scanvetg ed en il Partenz, sco er en il Grischun Central ed en la regiun da Tavau quinta Sabine Balmer dad SRF Meteo cun blera plievgia.
Total vegn quintà cun 40 fin 70 mm plievgia. Sch'ins cumpareglia quai: Tar la staziun da mesirar a Cuira dat quai per ordinari durant l'entir avust bun 100 mm plievgia. Localmain pon questas quantitads er chaschunar aua gronda en auals ed er tar bovas. Er en l'Engiadina ed en las Valladas dal sid plova quai, là na saja dentant betg da quintar cun schi blera plievgia.
I po schizunt dar naiv
Sper quai vegni er pli fraid, a Cuira èsi damaun marvegl da quintar cun 11 grads ed a Tavau ed Arosa cun 4 grads. Sur 2'000 meters sur mar poi er dar naiv. Sin ils pass dal Flüela, da l'Alvra u er sin il Güglia poi pia avair naiv damaun marvegl. Plievgia e naiv po quai anc dar fin damaun la saira, la fasa intensiva cuzza dentant fin damaun da mezdi. Davent da mesemna vegn quai lura puspè bel ed er pli chaud e sin la fin d'emna poi tenor Sabine Balmer puspè dar enturn 30 grads.


text:
L’avust passà hai dà en Svizra 1'182 dumondas d’asil. Cumpareglià cun il fanadur èn quai 9,8% (-129 dumondas) damain. Cumpareglià cun l'avust 2018 èn quai 0,9% (11 dumondas) damain. Quai ha annunzià il Secretariat da stadi per la migraziun.
Il secretariat da stadi per la migraziun ha er curregi engiu in zic sia prognosa. L'entschatta è vegnì quintà cun 15'500 ed uss quint'ins anc cun 14’500 dumondas d’asil.
Origin dals requirents d'asil
Ils pli blers requirents d’asil vegnan da l’Eritrea (223 dumondas) e da la Tirchia (186 dumondas) suandà da l'Afganistan (127 dumondas), la Siria (99 dumondas) e l'Algeria (74 dumondas).
Ord l'archiv
Gia in onn avant èn las dumondas d'asil idas enavos.
Dapi l’onn 2015 datti adina pli paucas dumondas d’asil en Svizra. Dentant sin l’entir mund datti adina dapli fugitivs. Daco vegnan quels pia betg en Svizra?
RR novitads 16:00


text:
Il president da la Migros, Andrea Broggini, vul sa retrair la segunda mesadad dal 2019 e betg pir la stad 2020, sco communitgà ordavant. Uschia veglia el garantir ina midada senza difficultads. Quai ha ditg Broggini en in’intervista cun la gasetta «NZZ». Pertge il 2020 stoppian vegnir remplazzads quatter commembers independentamain.
Uschia po il nov president u la nova presidenta cundecider cun tgi ch'el ni ella vul collavurar en futur en l'administraziun.
L'advocat d'economia tessinais era entrà il 2004 en l'administraziun. Dapi il 2012 è el president dal gremi cun 23 chaus. L'administraziun è il gremi da surveglianza da la Federaziun da las cooperativas Migros, cumparegliabel cun il cussegl d'administraziun en ina societad d'aczias.
RR novitads 10:00