text:
Levar baud, ir da tutt'aura ordadora e sulettamain lavurar in pèr uras – quai èn parts da la lavur ch'in portagasettas ha da far. E per quels motivs n’èsi era betg uschè simpel da chattar lavureras e lavurers, di Jan Hofer. El è mainafatschenta da la Somedia Distribution SA. Lur cumpetenza da coc è il distribuir las gasettas gia baud la damaun.
Il bler èsi persunas giuvnas – students u da quels che tschertgan lavur sulettamain per in temp. Nus avain dentant era lavurers e lavureras che fan quella lavur gia dapi blers onns.
Davent da settember cun posta
Tge che capita, sch'els na chattan nagins portagasettas, han ils abunents e las abunentas da Sedrun da curt sentì. Davent da l'entschatta da settember na survegnan els las gasettas betg pli la damaun marvegl, mabain pir cun la posta. Intgins dad els han perquai midà sin la varianta electronica. Pia leger las gasettas sin il telefonin, computer u tablet.
Tuttina sperescha Jan Hofer da pudair cuntinuar cun la distribuziun a bun'ura. Era damai che la clientella stima tenor el quella purschida.


c: text/html

text:
En la sessiun dal december 2016 decida il Cussegl grond davart in credit da 25 milliuns francs per la candidatura per ils gieus olimpics 2026 en il Grischun. Il favrer decida il suveran Grischun a l’urna. Tenor Heinz Brand na permetta quest plan da termins betg da far campagnas d’infurmaziun.
Tenor Jon Domenic Parolini saja quai dentant la dretga via da laschar votar il pievel avant il mars, cura che Swiss olympic decida per ina da las 4 candidaturas svizras. Cun in gea a l’urna avess'ins in signal da la populaziun per ils gieus olimpics. Datti in na, è il project a fin.
Uschiglio vegn adina crititgà che la politica saja uschè plauna. Ussa vain nus propi dà gas e jau sper che quai vegnia renconuschì.
Dapli infurmaziuns sur dal project suondian, tenor Parolini, bainbaud. La regenza haja survegnì il concept grop la fin d'avust. Dapi lura na sajan betg passadas bleras emnas. Ils puncts impurtants e la conclusiun tge puncts che sajan anc insuffizients, vegnan integrads en la missiva. Quella sto vegnir inoltrada al Cussegl grond l'october. La regenza vegn a decider davart la missiva, sche tut va bain, l’emna che vegn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bleras persunas pertutgadas na lavurian suenter in grev accident betg pli en lur anteriura professiun u stoppian reducir lur pensum.
Blers lain encrescher per lur professiun
Bunamain la mesadad da questas persunas mida il patrun da lavur ni po betg pli lavurar en in pensum cumplain en la professiun. Il 2016 ha la Suva serrà giu radund 4’200 cas cun ina problematica da reintroducziun. 88% da questa persunas èn vegnidas integradas cun success.
La via enavos è different lunga
Quant ditg temp ch’i giaja enfin che las persunas pertutgadas sajan puspè enavos en lur vita varieschia da paucs mais fin plirs onns, scriva la Suva. In success è sche la persuna po lavurar e sto sulet retrair maximalmain 20% da la renta d’invaliditad. Tar persunas sut 20 onns che han in accident durant la lavur dumognan 99% il pass enavos en lur professiun, scriva la Suva.
RR novitads 10:00


text:
Mugljäga
La Mugljäga l'é al frutt 'd l'òmònima pianta'd la sòrta Prunus armeniaca c'la fa pärta dal stès gènòr di pèrsèc, dil brugnì e dil srési.
Órigin e difusión
La mugljäga l'é óriginèria'd la pärta séténtrionäla'd la Cina ai cónfén con la Rûsia. Pù ed cincóv-mila an fa la s'é difusa in t'l'Asia santrèla e pò in Armènia (c'la ga dè al nòmm).
I roman i l'an pò portäda in Itâlja intórna al 70 primà'd Crist, ma la difusion in tut al Meditérâni l'é dovûda aj arabi, di fâti la paròla itâljana par ćiamèr la mugljäga, osìa albicocca, la se smija bombén a la paròla araba al-barqūq. I róman i la ćiamevòn præcox in latén, paróla c'la se smija a còla ch'incò la s'drova par ćiamär in italjan una sòrta ed pèrsèch: la percoca.
Déscrisiòn
L'é una piânta c'la pól rivär anca a dòdòz o trèdòz mètor d'altèsà al stèt salvadégh. Quanda coltiväda, éd sòlit, la véna parò tgnûda sòtà i tri mètòr e méz al mâsim, par isór pù coméd a catär su i frutt.
La mugljäga, c'la pärda'l foij d'invèrén, la ga una ćioma a forma'd ombrélà impalchèda in sim'ma a di bròc putòst sutil. Il foij i én lónghi sèt o òt bòr, a pònta, con un bord a fil éd résghèt e un picól c'al tira al ròss.
I fiór i én compaign –o par lo meno simil bombén– a cui'd la brugnà,'d la srésa e su par sò a tutì il pianti dal gènòr Prunus.
Al frutt l'é una drupa con'na pélà c'la pèra'd vélût, una pólpa tgnisà e una marólà dûra con déntor un'amàndóla c'la fa da sménsa. Il mugljäghi i vénón maduri par Mağ, Zugnn o Luij.
Variétè
A gh'é un muć éd variétè'd mugljäga e socuanti i préséntén auto-sterilitè, osìa mi'a sempór i lighén i fioór s'i én da loór, par tant a ghé da tgnirni cónt quanda a s'ni vól piantér ätor che vunà.
- Réèla d'Imola, la madura in Luij e le bón'na bombén, un témp l'éra la variétè pù difusa in Emilja mo l'é städa abandonäda par la scalaritè ed madurasjón di frutt, carataristica che mäl s'adata a l'agricóltura mecanisèda di giórén d'incó.
Clima nesésèri a la coltivasión
Le'na pianta c'la ténà bombén al fräd parò la fiorisà prést e par tant a n'conèn'na miga coltivärla in chil zòni indò a zéla anca in t'i méz primaverîl.


text:
Ils experts da l'Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun EMPA discurran en lur rapport da cabels cun corrosiun e da cuvridas per proteger che mancavan en blers lieus. In dals experts, Bernhard Elsener, ch'è dapi 25 onns professur a l'ETH da Turitg ed expert davart la durabladad e la corrusiun da betun armà, ha scrit in parairi. El e collegas han tschertgà en la ruina ils tocs ch'èn sballunads da la punt ed en las parts da la punt ch'èn anc intactas. Il rapport da 170 paginas è vegni tramess a la giustia en l'Italia. Il rapport da 170 paginas è vegni tramess a la giustia en l'Italia. La fin da schaner 2019 quint'ins lura cun il rapport final dals experts da l'EMPA.
La disgrazia
Il mardi ils 14 d'avust enturn mezdi era il Ponte Morandi a Genua sballunà. Plirs autos e camiuns eran crudads en la profunditad, auters eran smatgads tranter las ruinas da la punt. 43 persunas eran mortas tar la catastrofa. Tranter las unfrendas eran era trais uffants en la vegliadetgna da 8, 12 e 13 onns.
RR novitads 09:00


text:
Il 2014 hai anc dà renditas da 6,4%. Quai scriva la cumissiun suprema da surveglianza en ses rapport annual.
Il motiv per las renditas pli bassas sajan ils tschains bass e per part negativs sco era che la populaziun vegnia adina pli veglia. L'onn passà saja d'interpretar sco signal d'alarm per ils onns vegnints, ha ditg il president da la cumissiun, Pierre Triponez. I saja da quintar cun tariffas da conversiun pli bassas.
Ord vista da la cumissiun suprema da surveglianza sajan lempermischuns da tschains memia grondas per las tariffas da conversiun il pli grond ristg per las cassas da pensiun. En media èn las empermischuns da tschains tar 3.25%. L'onn avant muntavan quellas a 3.43%.
Popostas concretas co minimar ils ristgs en l'avegnir n'ha Pierre Triponez betg fatg.
RR novitads 14:00


text:
Almain ina persuna da la Svizra franzosa e dal Tessin u duas persunas da la Svizra franzosa èn praticamain adina stadas commembras dal Cussegl federal. La cultura da consens da la Svizra correspunda a la persvasiun che decisiuns èn mo duraivlas, sch'ellas na vegnan betg mo purtadas da la maioritad, mabain er acceptadas da las minoritads. Perquai derivan las set commembras e commembers dal Cussegl federal da differents chantuns, da differentas regiuns linguisticas e da differentas partidas.
Almain ina persuna da la Svizra franzosa e dal Tessin u duas persunas da la Svizra franzosa èn praticamain adina stadas commembras dal Cussegl federal. La cultura da consens da la Svizra correspunda a la persvasiun che decisiuns èn mo duraivlas, sch'ellas na vegnan betg mo purtadas da la maioritad, mabain er acceptadas da las minoritads. Perquai derivan las set commembras e commembers dal Cussegl federal da differents chantuns, da differentas regiuns linguisticas e da differentas partidas.
Chantuns – ina represchentanza equilibrada
Maximalmain ina cussegliera federala u in cusseglier federal per chantun. Quai ha prescrit la Constituziun federala il cumenzament dal stadi federal. Ina dominanza dals chantuns gronds dueva vegnir impedida uschia. Tgi che appartegneva a tge chantun era reglà ditg sin basa dal chantun d'origin, pli tard sin basa dal chantun da domicil u dal chantun da l'anteriura activitad guvernativa. Dapi l'onn 1999 è la regla formulada en ina moda pli averta en la Constituziun: I "sto vegnir procurà che las regiuns dal pajais e las regiuns linguisticas vegnian represchentadas adequatamain".
Regiuns linguisticas – regla 5 : 2
Ina represchentanza equilibrada da las regiuns linguisticas en il Cussegl federal è stada gia dal cumenzament dal stadi federal ennà da gronda impurtanza. Schebain che quai n'è betg prescrit per lescha, sesevan gia en l'emprim Cussegl federal dus represchentants da la Svizra "latina". Da la relaziun 5 a 2 è vegnì devià mo darar e mo temporarmain. Dapi l'onn 1999 regla la disposiziun constituziunala ultra da la represchentanza regiunala er la represchentanza da las regiuns linguisticas. Las regiuns linguisticas ston esser represchentadas adequatamain. La Svizra franzosa ha gì trasora in cusseglier federal dapi l'onn 1848. La Svizra taliana n'è percunter betg stada represchentada permanentamain en il Cussegl federal. Ses ultim represchentant è stà Flavio Cotti (1987-1999).
Ultima midada 14.05.2019


text:
Var 3'500 umens en costums ed unifurmas ensemen cun ils giasts d'onur e gruppas da musica, marschan da la via da la staziun fin al Sechseläutenplatz al Bellevue. E las mastergnanzas da las dunnas? Ellas fan part il mument be sco giasts al cortegi.
Las mastergnanzas al Sechseläuten
A Turitg sa radunan las 25 mastergnanzas per dar l'adia a las notgs lungas e fraidas d'enviern.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Gudagnà il titel da campiun svizzer tar ils umens d’elita ha Ueli Schnider, ch’è partì ensemen cun Erwan Käser. Tar las dunnas han triumfà il duo cun Anja Weber e Siri Wigger.
Ina buna prestaziun han er las duas Engiadinaisas Giuliana Werro e Fabiana Wieser mussà. Ellas duas, ch’èn partidas per il team Sarsura Zernez, han cuntanschì l’arrivada sco 6avlas.
Podest per ils indigens
En la categoria dals juniors sut 20 onns han ils dus matadors locals Cla-Ursin Nufer e Fadri Schmid cuntanschì in plaz da podest.
Il duo Tujetschin ha terminà il sprint d’equipa sin il terz plaz ed uschia gudagnà bronz sin lur loipa da chasa. Gudagnà la cursa tar ils juniors U20 han ils dus fragliuns Isai e Noe Näff da Scuol.


text:
Betg tut las lavinas èn tuttina. I dat differentas sorts da lavinas.
Lavinas: imposant e malsegir
Per ch’i possia insumma dar ina lavina èn differentas chaussas responsablas. I dependa da l’aura, vul dir quanta naiv u plievgia ch’i dat u quant fitg ch’i sufla. Vinavant dependi era da la temperatura, da la cuverta da naiv e dal territori. Na betg sco ultim è era l’uman in factur impurtant. Tut tenor la cumbinaziun da quels facturs è il privel da lavinas pli grond u pli pitschen. Uschia èsi da quintar cun privel da lavinas, cura ch’igl ha dà bler naiv ed i sufla. Spert crescha il privel da lavinas sch’i vegn aifer curt temp bler pli chaud. Lura èsi era uschia che pli taissa che la spunda è e pli privlus ch’igl è.
Lavinas pon rumper ora gist cura ch’i dat l’emprima giada naiv. La raschun perquai è ch'ella na vegn betg da sa colliar cun il terren u na chatta nagin tegn. Sch’i ha gia naiv, lura datti per mintga giada ch’i dat nova naiv ina nova rasada da naiv. Quai è da vesair bain, sch’ins prenda ina pala e fa in tagl vertical en la naiv u bain era inqual giada sin in tetg d’ina chasa. Tut tenor na sa collian quellas betg ina cun l’autra e lura èsi tgunsch pussaivel ch’ina da quellas rasadas sa ruschna giu da quella suten.
Lavina da ruttiva
Mintga giada ch'i naiva datti ina nova cuverta da naiv, e mintga cuverta da naiv è differenta. Quant grond ch'il privel da lavinas è dependa tranter auter quant bain che las differentas cuvertas da naiv tatgan ina vid l'autra. Sche las differentas cuvertas da naiv na tatgan betg bain ina vid l'autra, lura po in sulet skiunz metter en moviment ina lavina. I dat pliras sorts da lavinas, las pli privlusas per sportists d'enviern èn las lavinas da ruttiva. Nus declerain co che uschia ina lavina po vegnir messa en moviment.
Lavina da fraid
La lavina da fraid rumpa ora en in sulet punct. Pli engiu ch’ella sa mova e pli lada ch’ella daventa. Ella è main privlusa per ils sportists d’enviern. Il pli grond privel è, sch'ella avess da sdrappar cun ella ils sportists.
Las lavinas sa distatgan da sasez e quai durant ch’i naiva u curt suenter. Magari pon era sportists d’enviern metter en moviment ina tala lavina. Lavinas da fraid pon dentant era sa distatgar, cura ch’i dat sulegl e la cuverta da naiv vegn stgaudada. Entras quai na tegn la cuverta sura da naiv betg pli e sa distatga da quella suten. Per il pli capita quai en la vischinanza da grippa.
Lavina da naiv pulvrusa
Gia ina lavina mesauna da quest gener cuntanscha spert ina spertadad dad 80 kilometer per ura. Quai è la spertadad ch’in auto dastga charrar sin ina via principala. Al cumenzament cula la lavina mo. Entras la forza che la lavina, fan ils pitschens cristals da naiv turnigls davant la lavina. Cunquai che blers cristals fan quai, datti ina nivla da pulvra da naiv. Quella è sco in orcan. Quai vul dir ch’igl è betg mo la naiv che sa ruschna a val che fa gronds donns e prenda cun ella tut quai ch’è enta pe, mabain era la nivla da naiv. Quella nivla vegn era numnada buf. Quai è sco in stemprà cun ferms vents che pon suflar enturn pigns u devastar chasas. Pli taissa che la plaunca è e pli sperta che la lavina è. La lavina po avair ina spertadad d’enfin 300 kilometers per ura e chaschuna gronds donns.
Lavina da naiv bletscha
Lavinas da naiv bletscha sa distatgan per ordinari da sa sez. Quai suenter ch’igl ha pluvì u bain sch’igl è durant il di chaud. Quellas lavinas vegnan per il pli la primavaira. La raschun ch’i dat quellas lavinas è aua che sa rimna tranter las singulas stresas da naiv. Quell’aua fa che la cuverta sura sa distatga da la cuverta suten e sa ruschna a val.
Sajettar lavinas
Per ch'i na possia betg vegnir giu lavinas sin las pistas, ston quellas vegnir sajettadas.
Bulletin da lavinas
Per ir segir cun skis u snowboard duess ins dentant leger bain il bulletin da lavinas. Quel prognostitgescha exact, nua ch'il privel da lavinas è grond e nua betg.
Evaluar il privel da lavinas cun l’iPhone
En media moran en Svizra mintg’onn 25 persunas en lavinas. Il dumber pudess ins diminuir sche tuts avessan avunda savida e fissan infurmads davart dal privel da lavinas, il link avra en ina nova fanestra actual en la regiun. S’infurmar pon ins en l’internet (Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau, il link avra en ina nova fanestra), radio, teletext, u ussa da nov era cun l’iPhone.


text:
Il studi da l’universitad da Genevra dat in'invista en las pajas dals parlamentaris svizzers. I dat differentas cifras pertutgond las pajas. Per exempel è il median da las pajas tar cussegliers naziunals sco era tar cussegliers dals stadis enturn 92’000 francs. Las pajas sco talas varieschan dentant fitg sut e sur il median. I saja fitg different quant che in parlamentaris un ina parlamentaria gudognan en tut. Quai era perquai che mintgin e mintgina hajan auters mandats etc. Sch'ins dumbra dentant ensemen tut ils custs ch'il stadi ha cun ils parlamentaris e las parlamentarias munta la media a var 150’000 francs per parlamentari. Dentant cun questa cifra ston ins far attenziun: qua èn includids tut ils custs per uffants, custs per presidis da cumissiuns etc.
Tenor il studi passenta in parlamentari 500 uras ad onn en sesidas. Per la preparaziun vegnan dumbradas anc ina giada 500 uras. Uschè che in parlamentari u ina parlamentaria spendra 1000 uras per las sesidas.
Ina survista da differents custs
Per ura gudognan ils parlamentaris radund 80 francs
In commember dal parlament gudogna pia circa tuttina bler sco in mainafatschenta d'ina interpresa pitschna en la sparta d'informatica, numnadamain bun 14'400 francs il mais. En l'administraziun federala è quai la paja dal cader mesaun. Ma las entradas varieschan fitg. Quai dependa surtut da quants mandats privats en cussegls administrativs ch'in parlamentari ha ubain da l'altezia da las entradas or da lavur privata.
RR novitads 12:00


text:
108 vischnancas politicas dumbra il Grischun oz. Quai èn 50 pli paucas ch'anc avant tschintg onns. Ed il chantun vul ch'i vegnia fusiunà vinavant. Quai munta ch'er las vischnancas burgaisas ston fusiunar. E quai chaschuna er in qual sfida. Sch'il territori da la vischnanca burgaisa crescha, dat quai numnadamain er dapli lavur, uschia Theo Haas il president da l'associaziun grischuna da las vischnancas burgaisas.
Funcziuna bain
Da principi funcziunian las fusiuns bain. Schon ordavant guardan las vischnancas burgaisas per ordinari dad avair in represchentant en la cumissiun preparatorica per la fusiun, uschia che quel guarda ch'er ils basegns da la vischnanca burgaisa vegnan resguardads, uschia Theo Haas.
Theo Haas sa retira
Ils delegads han elegì tar lur radunanza in successur per Theo Haas che sa retira suenter otg onns a la testa. Sco ses successur è Fredi Stocker da Landquart vegnì elegì. El surprenda ses uffizi il cumenzament dal 2019. La proxima radunanza da delegads è l'auter onn a Glion.
RR actualitad 07:00


text:
Cornaa
Cornaa (nom ufizial in italian: Cornate d'Adda; in del Medioev se ciamava Coronate) l'è on comun brianzoeu del Vimercates, in sul fiumm Adda, che 'l cunta 10 648 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 13,7 km² e ona densità de 777 ab./km².
El se troeuva in la Provincia de Monza e Brianza, arent al confin cont i provincc de Milan (Busnagh), de Bergom (Bottanugh, Suis e Medolagh), de Lecch (Verdee de Sotta e de Sora e Paderno).
Cornaa el gh'ha tre frazion, ciamaa Colnagh, Port e Villa Paradis. Inoltra a gh'è on fracch de cassinn in de la zona.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La zonna l'è abitada de on bell poo de temp, almanch de l'epoca di Roman: a Villa Paradis l'è stada trovada ona veggia villa romana, menter che a la Rocchetta de Port hann cattaa foeura i rest de ona cisterna.
El paes el gh'ha 'vuu ona soa importanza perchè l'è staa chì arent che in del 689 l'è stada combattuda la Battaja de Cornaa (Coronate in latin): in questa, s'hinn combattuu el re di Longobard Cunipert e 'l sò nemis, el duca de Trent Alahis. La vittoria l'è stada del Cunipert, menter che l'Alahis l'è s'cioppaa in del combatt. El resultaa de la battaja l'ha portaa la fin di revolt di duca longobard e l'ha dervii la strada a la conversion a la religion cattoliga de tutta la nazion germaniga (ghe n'era anmò tanti che eren arian, scismatigh o pagan).
In del XVIII secol gh'hann faa i lavorà per el Navili de Paderna; in quella istessa zonna, in di secol che hinn vegnuu dopo, hann faa sù on bell poo de centrai idroelettregh, che fonzionen anca al dì d'incoeu.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Cornaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ricu Manfredini
Ricu Manfredini (Süsàra (MN), 20 de genár 1922 - Bulogna, 16 de dicember 1983) l'è stai Arcivèsc católic de Bulogna, fin a la sò mort, in del 1983.
Biugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nasüd a Süsàra, in pruìncia de Mantua, el 20 de genár 1922 l'é diventád pret el 26 de magg 1945, e l'é stai pret milanás per 24 ann. In de chel periodo chì, l'ha cunusüd don Lüìs Giussani de CL.
L'é stai prevóst a Vares.
El 4 de utùber 1969 lé cunsacrá Vesc de Piasensa dal Cardinal Colombo, Arcivesc de Milan. A Piasensa el resta fin al 18 mars 1983, quand Papa Giuánn Pául II la trasferìs a Bulogna, cume nöu Arcivésc.
Pürtrópp, l'ha minga fai in temp a diventá Cardinal (tìtul de diritt a l'Arcivesc de Bulogna), perché l'è mort el 16 de dicember 1983.


text:
Ed era en ulteriuras tematicas sco l’energia e la telecommunicaziun han ils dus primministers dals pajais chattà ina cunvegna.
La responsabla per ils affars exteriurs da l’Uniun europeica, Federica Mogherini, discurra da resultats istorics. Ella maina ils discurs a Brüssel tranter il primminister serb Aleksandar Vucic ed il schef da regenza cosovar Isa Mustafa. In punct da dispita eran ils dretgs da la minoritad serba en il Cosovo.
L’Uniun europeica ha empermess a la Serbia ed al Cosovo in’ulteriura avischinaziun, sch’ils dus pajais vegnan da schliar ils conflicts en la regiun.
RR Novitads 06:00


text:
En la debatta davart la revisiun da la lescha per la surveglianza dal traffic da posta e communicaziun è il Cussegl naziunal suandà la tenuta dal Cussegl dals chantuns. Il Cussegl federal leva augmentar quest temp sin 6 mais.
Chombra pitschna sto danovmain tractar la fatschenta
Betg unidas èn las duas chombras però vinavant quai che pertutga nua che las datas duain vegnir magasinadas. Il Cussegl naziunal pretenda auter ch’il Cussegl dals chantuns, che las datas d’utilisader ston vegnir arcunadas en Svizra. La fatschenta va cunquai puspè enavos en la chombra pitschna.
Cun la revisiun da la lescha vul il Cussegl federal surtut stgaffir ina basa per la surveglianza da communicaziun codada.
RR novitads 11:00


text:
En las scolas da Glion datti 56 plazzas cumplainas per scolasts, persunas d’instrucziun dumbra Glion 90. En tut vegn instruids 500 scolars e scolaras e quai en sis chasas da scola. Las pajas dals scolasts e scolastas muntan a passa sis milliuns francs.
Reducir ils custs per la scola è in'incumbensa ch'il parlament da Glion ha dà al cussegl da scola. Perquai ha la gruppa da lavur dal cussegl da scola da la vischnanca fusiunada da Glion, rimnà ideas e parairis tar la populaziun en las fracziuns da la vischnanca.
Provocar la discussiun
Rimnar ils parairis en las fracziuns è ina chaussa. Per provocar in zichel ha il manader da la scola da Glion Silvio Dietrich mess en discussiun la pussaivladad da vegnir cun tut las scolas a Glion, e far in center per las scolas rumantschas a Glion. Quest center da scola rumantsch pudess s'installar en il Center Mundaun cura che la Migros banduna quest lieu e retira sias novas localitads.
Quai na saja betg ina proposta concreta, i saja simplamain ina da pliras pussaivladads ch'ins pudess realisar.
Sco Silvio Diertich ha detg ad RTR na saja quai insumma betg concret. Ma questa ponderaziun mussia ch'els stoppian far ponderaziuns en tuttas direcziuns avant che sa decider per ina u l’auter varianta.
Pussaivladads e betg variantas
Il pled 'varianta' na poss'ins strusch duvrar en questa fasa da l'evaluaziun - là nua che la gruppa da lavur sa chattia ussa, precisescha Annalisa Cathomas dal cussegl da scola da Glion che fa medemamain part da questa gruppa da lavur.
L'emprim cas che fa in zichel prescha pudess esser la scola superiura da Rueun. Cun l'onn 2020 n'ha questa scola betg avunda scolars pli per vinavant vegnir manada a Rueun. Insumma saja questa scola era periclitada pervia d’ina eventuala fusiun d' Andiast e Vuorz cun Breil. Sche quai succeda, havess la scola gia pli baud memia paucs scolars.
RR actualitad 12:00


text:
La lescha da la chombra dals represchentants è vegnida approvada da 419 dals represchentants. Be trais han vuschà cunter. Suenter la chombra dals represchentants sto anc il senat vuschar davart la lescha. Che quel vegn a dar ses consentiment saja tant sco segir. Suenter sto anc il president american, Donald Trump suttascriver la lescha.
Cun la lescha duain Las sancziuns cunter la Russia vegnir rinforzadas punctualmain perquai che hackers russ duain avair intervegnì en il cumbat electoral american. Latiers duai la Russia vegnir punida pervi da l'annecziun da la peninsla Crim e per sias intervenziuns militaras en la Siria. En il cas da l'Iran vai per il program atomar dispitaivel.
La lescha prenda era davent al president Trump la pussaivladad da schluccar en atgna reschia las sancziuns cunter la Russia. En futur stuess Trump preschentar in rapport per schluccar sancziuns. Quai rapport stuess mussar si ch'i giascha en l'interess da segirezza dals Stadis Unids da schluccar las sancziuns.
RR novitads 06:00


text:
Il Cussegl naziunal ha approvà ina moziun correspundenta da la cumissiun da la scienza cleramain cun 161 cunter 14 vuschs e 10 abstenziuns. In dals motivs per il grond sfarlattim da mangiativas suppona la cumissiun èn las autas pretensiuns e leschas per mangiativas en Svizra. Era saja il diever da mangiativas per exempel per dar ad animals restrenschida, ha ditg il pledader da la cumissiun Hans-Ulrich Bigler.
Cussegl federal è cunter moziun
Il Cussegl federal na vesa nagin basegn da far adattaziuns e regulaziuns novas, ha ditg Alain Berset. Ils auts quantums da mangiativas bittadas davent saja in problem ma quai saja sulet pussaivel cun sensibilisar la populaziun, ha ditg Berset en il Cussegl naziunal. Cun schluccar las pretensiuns per la qualitad da las mangiativas na saja la protecziun da sanadad da la populaziun betg pli garantida dal tuttafatg.
RR novitads 12:00


text:
I na dettia naginas grondas differenzas tranter l’Andrea ed els, di Pieder Hendry. Bun, ella mangia mintgatant in pèr vitamins, ella fa gugent la duscha avant tegia ed ella na tschertga betg gugent in animal, cura ch’igl è stgir. Quai èn dentant las sulettas differenzas.
Ella n’ha betg la forza sco in um
Era Gabriel Monn na vesa betg bleras differenzas. Sulet cura che l'Andrea haja sajettà, clomia ella adina per agid. El gidia dentant gugent, e cler, ella n’haja betg la forza d’in um.
Nus essan tuts chatschaders
Per Ursin Decurtins na fai nagina differenza, sch’el discurra cun chatschaders u cun ina chatschadra, la fin finala hajan tuts la medema passiun.
Sche insatgi ha sajettà insatge, sche lura laschan tuts immediat dar la buis e van e gidan. Nus essan adina en quatter la fin finala.
Impurtant saja uschè u uschia il caracter, che la persuna giaja bain a prà cun il rest da la gruppa, e betg sch’i saja in chatschader u ina chatschadra. Uschia han tuts bandunà lur post la mesemna saira cura che Andrea aveva sajettà ses taur da 6. Betg mo per gidar, mabain en emprima lingia per festivar cun ella ses success.
RR actualitad 06:00


text:
Colliaziun per la radunanza generala 2021 via zoom
Charas commembras e chars commembers da la Pro Svizra Rumantscha
Nossa radunanza generala annunziada cun l'invit uffizial via posta ha lieu ils 4 da zercladur, a las 20:00. Vus chattais nossa radunanza virtuala cun agid da suandanta colliaziun:
https://zoom.us/j/4787525762
Qua chattais vus il rapport dals revisurs per l'onn 2019 e per l'onn 2020 ed ils quints dad omadus onns.
Nus ans allegrain da Vossa participaziun.
La suprastanza da la PSR
reclamaziun.ch ed autras novitads
Charas commembras e chars commembers da la Pro Svizra Rumantscha
Nus sperain che vus avais cumenzà bain l’onn 2021.
La suprastanza da la PSR ha fatg ponderaziuns, nua metter ils accents per l’onn 2021: nus vegnin ans occupar vinavant intensivamain da projects da digitalisaziun e vulain metter quest onn in nov accent.
Ils ultims onns avain nus adina puspè constatà che autoritads chantunalas e vischnancas rumantschas communitgeschan en tudestg cun lur abitants, bain che la Lescha da linguas dal chantun Grischun oblighescha ellas da duvrar en quels cas il rumantsch.
Avais er vus fatg quella experientscha?
Perquai lantschain nus il project «Reclamaziun.ch»
Cun quel vulain nus far attent a questa disa donnegianta per il rumantsch. Nus vulain rimnar exempels e respunder a vischnancas ed autoritads che dovran il tudestg là, nua ch’ellas stuessan duvrar il rumantsch.
Perquai as supplitgain nus d’ans trametter tals exempels da communicaziuns tudestgas. Nus rimnain quels e preparain per vus respostas a las autoritads.
Raquintai er a voss collegas da quest project – tuts en envidads d’ans trametter exempels: psr@rumantsch.ch.
Nus vulessan far conscient a populaziun ed administraziun ch’i dovra acziuns e sforzs activs per mantegnair nossa lingua en sia furma scritta.
Grazia fitg per voss sustegn!
La suprastanza da la PSR
P.S. nus planisain da far nossa radunanza generala quest onn venderdi, ils 4 da zercladur 2021 a Cuira. Detagls suondan.
Program da lavur 2020 ed annullaziun da la radunanza generala da la PSR 2020
Charas commembras e chars commembers da la PSR
Causa las mesiras d’urgenza da la Confederaziun e dal chantun Grischun en connex cun il cumbat cunter il virus COVID 19, avain nus decis da desister quest onn da nossa radunanza generala. Tuttina vulessan nus infurmar vus davart nossa lavur.
Vus chattais qua il rapport annual 2019, il protocol dal la RG 2019 ed era il program da lavur 2020. Il quint 2019 e la distgargia dals organs da l’uniun vegnin nus a tractar per dus onns a la radunanza generala dal 2021.
Nus lavurain al mument vid ina proposta da resposta a la strategia per il rumantsch publitgada da la Lia Rumantscha. Nus vegnin ad infurmar vus questa stad davart nossa proposta ed as dumandain alura era per vossa opiniun.
Nus as giavischain mo il meglier per vossa sanadad e restain a disposiziun per vossas dumondas.
La suprastanza da la PSR
Nagina radunanza generala e discussiun al podi ils 13 da mars a Cuira!
Radunanza e discussiun vegnan spustadas
Pervia da las mesiras da segirezza dal chantun Grischun e da la citad da Cuira en connex cun la derasaziun dal coronavirus ha la suprastanza da la PSR decidì da spustar la radunanza generala e la discussiun al podi. L'occurrenza dals 13 da mars n'ha pia BETG lieu. Grazia per infurmar auters commembers da la PSR.
Uschespert che nus avain fixà ina nova data, infurmain nus las commembras ed ils commembers.
Strategia per la Rumantschia
10 puncts che na dastgan betg mancar en ina strategia per il futur dal rumantsch
La Quodidiana ha preschentà ils 17-02-2020 insaquants accents ord la strategia nova che la Lia Rumantscha (LR) elavura da preschent. Cun grond interess ha la Pro Svizra Rumantscha (PSR) prendì notizia da las stentas da la LR. La PSR beneventa che la LR prenda serius la critica dal rapport dal Center per democrazia Aarau e vul prender mesiras substanzialas en il futur. La strategia nova da la LR duai servir sco basa per la politica da lingua a favur da l’entira Rumantschia. Be in proceder avert po menar ad in resultat cun gronda acceptanza che legitimescha la LR da pudair agir activamain e curaschus en il futur.
Era la suprastanza da la PSR less sustegnair la LR en il process da svilup per ina nova strategia. Perquai preschenta ella ussa 10 puncts che na dastgan betg mancar en ina strategia per il futur dal rumantsch. Cun quest pass vul la PSR animar la discussiun publica davart ils cuntegns substanzials d’ina tala
strategia. En il rom da la radunanza generala 2020 vul la PSR lantschar questa discussiun.
Perquai organisescha la PSR ina debatta publica davart la «Strategia per la Rumantschia». La discussiun vegn averta cun in pled da bainvegni da Barbara Gabrielli (manadra da l’uffizi chantunal da cultura). A la discussiun sa participeschan Johannes Flury (president LR), Viola Cadruvi (viva e lavura en
la Bassa), Fadrina Hofmann (schurnalista en l’Engiadina) e Flurin Bundi (suprastant PSR). La debatta vegn moderada dad Anna Serarda Campell (schurnalista tar RTR). Ina discussiun en il plenum ed in aperitiv concludan la sairada.
La finamira da la PSR è che la strategia nova da la LR na daventia betg in tigher da palpiri, mabain in plan strategic cun projects substanzials e curaschus che ha il sustegn e la legitimaziun d’uschè bleras Rumantschas e Rumantschs sco pussaivel. Perquai beneventass la PSR sche la LR publitgass ses sboz per
sia strategia nova. Uschia pudessan tut las persunas ed organisaziuns interessadas sa participar a la debatta.
La PSR envida cordialmain tut las persunas interessadas a sia radunanza generala venderdi, ils 13 da mars 2020 en il Loësaal a Cuira. La part statuara cumenza a las 18:15, la discussiun davart la «Strategia per la Rumantschia» entschaiva a las 19:30. Omaduas occurrenzas èn publicas. La PSR sa legra era da
novas commembras e novs commembers!
- Democrazia per la Rumantschia!
La lavur per il rumantsch duai en general suandar al princip da transparenza. Igl è d’impurtanza decisiva che la Rumantschia chattia ina schliaziun integrativa per debattar davart dumondas dal futur da nossa lingua a moda constructiva. Mintg’onn pudess in’uniun organisar in inscunter politic enritgì cun producziuns culturalas en ina regiun idiomatica u en la diaspora. Tuttas e tuts che vulan participar a la discussiun davart il futur dal rumantsch duain avair la pussaivladad da far quai directamain u online per e-voting. Las tschentadas interrumantschas pon uschia dar la legitimaziun als projects da la Lia Rumantscha (LR) ed a las posiziuns ch’ils represchentants da la Rumantschia defendan en il Cussegl grond ed a Berna.
- Las leschas avain nus, ma il chantun e las vischnancas las duain respectar!
Las Rumantschas ed ils Rumantschs pretendan che la regenza grischuna fetschia en il futur ina politica da lingua pli proactiva a favur dal rumantsch e dal talian. Il chantun Grischun duai rinforzar la lavur dal delegà per linguas ed installar in post da stab per la plurilinguitad tar l’administraziun chantunala. Quest post duai animar, cussegliar ed accumpagnar scolas, administraziuns communalas, uniuns ed autras instituziuns da far diever dal rumantsch en tut las domenas dal mintgadi. Il post da stab procura che inscripziuns publicas resguardan consequentamain il rumantsch ed il talian. Per radunanzas da gremis politics (parlaments, radunanzas communalas) organisescha el translaziuns simultanas rumantsch-tudestgas.
- Confederaziun – betg mo delegar, far!
La Confederaziun duai stgaffir in’instituziun dal dretg public cun l’incumbensa da survegliar la protecziun da la lingua rumantscha e taliana e francar pli concretamain quella en la lescha da linguas. Uschia surpiglia la Confederaziun sezza il pensum d’ademplir las finamiras postuladas en las leschas federalas. Ils pensums da l’instituziun da surveglianza èn d’observar la protecziun dal rumantsch e dal talian en l’entira Svizra, da l’administraziun federala fin en las vischnancas grischunas e tessinaisas, nua ch’il rumantsch ed il talian èn part dal mintgadi. Spezialmain drizza ella l’attenziun sin il respect dal principi territorial. Ultra da quai duai l’instituziun procurar en collavuraziun cun l’Uffizi federal da statistica per cifras substanzialas da las pledadras e dals pledaders dal rumantsch en Svizra.
- Obligatori rumantsch fin a la matura: Ina scola ferma dat segirtad e fa gust!
Cunzunt en las scolas secundaras, professiunalas e medias è il rumantsch sutrepreschentà massivamain. La consequenza èn enconuschientschas linguisticas manglusas da las scolaras e dals scolars a la fin da lur carriera da scola u giarsunadi. Pervia da la mancanza da prestige en la scola populara mancan scolastas e scolasts da lingua rumantscha. Necessari èn perquai bun material da scola, ina buna scolaziun da la magistraglia ed in obligatori per l'instrucziun da rumantsch nuninterrutta da la scolina fin a la matura e fin a la finiziun dal giarsunadi per uffants e giuvenils che creschan si en la Rumantschia. Sper la scola duain vegnir rinforzadas activitads per uffants e giuvenils.
- Valurisar la magistraglia rumantscha è in’investiziun en il futur
Ensemen cun la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAP GR) erigia la LR in post da consultaziun per vischnancas rumantschas che na chattan betg avunda scolastas e scolasts. Pensums centrals da quel èn l’intermediaziun da persunal qualifitgà e la purschida da servetschs da cussegliaziun e mentoring che promovan il bainstar professiunal. In plan strategic prevesa mesiras persistentas ed extraordinarias per garantir avunda persunal qualifitgà ed ina furmaziun d’auta qualitad per magisters da tut ils stgalims (en collavuraziun cun la Scola auta da pedagogia da Turitg, l’Universitad da Friburg ed auters partenaris).
- Barat da classas: Quai è spiert rumantsch!
Per pudair promover la chapientscha vicendaivla interrumantscha organisescha la LR cun la SAP GR barats da classas tranter ils idioms. Scolaras e scolars da la scola obligatorica van per plirs dis u pliras emnas en scolas en auters lieus rumantschs e stattan tar famiglias dad auters idioms. Il barat duai era includer la diaspora.
- Inclusiun da migrant(a)s: «Emprender ina lingua naziunala» includa il rumantsch!
La LR sviluppescha ensemen cun il chantun Grischun e las vischnancas in program per animar ils immigrants (da la Svizra e da l’exteriur) en il territori rumantsch d’emprender rumantsch, tranter auter cun in curs da lingua subvenziunà. Vinavant motivescha la LR la cuminanza rumantscha da discurrer rumantsch cun ils «new speakers». I vegn lantschà in project da padrins e madritschas per novarrivads. Quel sa basa sin lavur voluntara, vegn però sustegnì cun contribuziuns finanzialas per spesas ed activitads communablas.
- Corpus da datas rumantschas: Il mund daventa digital. E la Rumantschia?
L’access a datas rumantschas, saja quai vocabularis u texts, èn la basa per pudair elavurar applicaziuns digitalas per nossa lingua. Projects innovativs na duain numnadamain betg far naufragi perquai ch’igl è necessari d’avair licenzas da plirs lieus, da cumprar las datas, u stuair ir a tschertgar las datas tar in tozzel organisaziuns che possedan mintgina ina u l’autra part da la cumbinella digitala rumantscha. Perquai duain tut las datas da vocabularis (Pledari Grond, ma er idioms) e da texts (translaziuns dal chantun, texts dad ANR/FMR, La Quotidiana e RTR) vegnir rimnadas en in lieu e messas a disposiziun gratuitamain en la furma accessibla dad «open data» a tut las persunas interessadas.
- Scriver brevs cun in computer che sa rumantsch
Il rumantsch viva, sch’el vegn duvrà ed il rumantsch vegn duvrà, sch’el viva. Betg tut ils Rumantschs èn disads da duvrar lur lingua mintga di. La visiun è che mintga Rumantscha e mintga Rumantsch duai avair la pussaivladad da lavurar almain per part en e cun il rumantsch. La transfurmaziun digitala mida il diever da la lingua materna a la plazza da lavur. Uschia pon differentas applicaziuns gidar da scriver e communitgar a moda pli simpla tranter partenaris da lavur. Perquai duai vegnir sviluppà in servetsch da correctura e translaziun en la rait. Ma era l’interfatscha da software duai vegnir translatada per pudair elavurar e derasar nova terminologia.
- Collavuratur(a) per la diaspora: Promover iniziativas avant maun!
La LR renconuscha l’impurtanza da la diaspora, en la quala vivan totalmain dus terzs da la populaziun rumantscha. Ella persvada il chantun Grischun da sustegnair pli fitg il terz da la populaziun rumantscha che viva en la regiun da Cuira. Per che la LR possia impunder resursas finanzialas ed umanas per projects a moda effizienta, dovri ina persuna che s’occupa da la promoziun dal rumantsch en la diaspora e che coordinescha quella. Perquai duai la LR installar ina plazza da 100% per ina collavuratura u in collavuratur che augmenta la visibilitad e la preschientscha dal rumantsch en la diaspora grischuna e svizra. En in emprim pass instituziunalisescha quella persuna projects existents da canortas, scolinas e d’instrucziun rumantscha per uffants. En in segund pass organisescha ella occurrenzas culturalas, raits socialas e lieus da s’entupar regularmain. Ella stat en stretg contact cun las instituziuns chantunalas, inoltrescha instanzas per projects e fa lavur da lobby.
F I N A N Z A S: Buns projects chattan la finanziaziun.
Per pudair realisar quests projects impurtants da signal inoltrescha la LR als chantuns ed a la Confederaziun regularmain instanzas per augmentar considerablamain las resursas finanzialas.
Emprims resultats da l'iniziativa da digitalisaziun da la PSR
GiuRu, Lia Rumantscha e Pro Svizra Rumantscha lantschan Common Voice per Rumantsch
A chaschun da l’acziun «72 uras» 2020 rimna la giuventetgna rumantscha GiuRu datas auditivas per il project Common Voice en Vallader e Sursilvan. La finamira è da crear ina vasta collecziun da texts prelegids per stgaffir la basa per tecnologias sco la reconuschientscha vocala. Questa collecziun stat a disposiziun ad in e mintgin sut la licenza CC0.
L’acziun ha lieu dals 16 fin ils 19 da schaner 2020 a Cuira en la Scola Chantunala (e sin l’entir mund).
Ulteriuras infurmaziuns (era per participar!) datti sin la pagina da la GiuRu, sin 72h.ch ed en quest video realisà per l'acziun. Tge che Common Voice è exact vegn descrit qua.
Discussiun publica davart la digitalisaziun per la Rumantschia
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) organisescha ils 22 da mars a las 19:15 a Cuira ina discussiun publica davart la digitalisaziun per la Rumantschia cun participaziun da Jon Domenic Parolini, president da la Regenza dal chantun Grischun. L’intent da questa discussiun è da chattar ina strategia communabla per il svilup da la digitalisaziun per il rumantsch. L’ultim temp pon ins observar diversas iniziativas singulas per sviluppar software ed auters projects digitals. Per ina cuminanza pitschna èsi però essenzial da coordinar questas acziuns singulas. Uschia pon ins duvrar tut las sinergias per in svilup che serva il meglier pussaivel a la lingua, a la cultura ed a tut las Rumantschas e Rumantschs. Tenor la Pro Svizra Rumantscha funcziuna quai il meglier, sche software vegn sviluppada cun la metoda dad open source.
Per quest motiv lantscha la Pro Svizra Rumantscha in «Clom per ina strategia digitala rumantscha» (cf. chascha). Quel clom ha l'intent da reunir tut las persunas che s'occupan da la digitalisaziun per il rumantsch cun ils acturs tradiziunals da la promoziun da linguas. Ensemen duai vegnir discutà tge projects che servan il meglier a la Rumantschia.
Suenter sia radunanza generala da quest onn organisescha la PSR perquai ina discussiun publica davart la «Digitalisaziun per la Rumantschia». Las suandantas tschintg persunas vegnan l’emprim a preschentar curt lur ideas e visiuns per la digitalisaziun per suenter discutar quellas ensemen e cun il public:
- Jon Domenic Parolini, schef dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient e president da la Regenza dal chantun Grischun
- Conradin Klaiss, manader da la partiziun «Furmaziun» da la Lia Rumantscha
- Seraina Derungs, redactura NOUVO tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
- Sascha Brawer, linguist informaticher, realisà divers projects d’informatica en favur da linguas minoritaras
- Martin Cantieni, suprastant da Pro Svizra Rumantscha, realisà divers projects digitals per il rumantsch
Mintgina e mintgin è cordialmain envidà venderdi, ils 22 da mars a las 19:15 en il Hotel Stern, Reichsgasse 11, Cuira. Per motivs organisatorics essas Vus supplitgads da s’annunziar cun in e-mail a psr@rumantsch.ch.
Clom per ina strategia digitala rumantscha
La digitalisaziun è realitad en il nov tschientaner ed è arrivada er en Rumantschia: Cun la purschida da RTR tar las medias rumantschas e cun il DRG-online perfin en in’ovra enciclopedica ch’ils blers associeschan cun cudeschs gross, per numnar be dus exempels. Sper divers vocabularis electronics e cuntegns rumantschs datti adina puspè novas iniziativas per software ed auters projects digitals rumantschs. La digitalisaziun tanghescha il rumantsch en tut las spartas: co che nus communitgain ed ans infurmain, co che nus documentain e vivain nossa lingua, co che nus sviluppain cultura e societad.
Nus duvrain però ina strategia per il svilup da la Rumantschia digitala. Sco minoritad n’avain nus betg il privilegi da meds illimitads e persunas nundumbraivlas che s’engaschan. Persuenter avain nus sco cuminanza ina dimensiun survesaivla che lubescha da collavurar ed uschia instradar ina digitalisaziun che serva il meglier pussaivel a la lingua, la societad, la cultura ed a mintga Rumantscha e Rumantsch.
Tut ils partenaris duain surpigliar lur rolla en l’iniziativa per ina digitalisaziun rumantscha. La finamira d’ina collavuraziun è che la digitalisaziun restia ina schanza e na daventia betg in privel u ina cuntschadira nunfritgaivla. Acturs en il center èn il Chantun e la Confederaziun che han da surpigliar responsabladad per la digitalisaziun da tut las quatter linguas svizras. Plinavant èn las organisaziuns da lingua ed en spezial la Lia Rumantscha dumandadas da prender il timun per il rumantsch ed envers las autoritads e da sezzas contribuir cun propostas ed iniziativas per ch’il rumantsch na manchentia betg il svilup. Ma er organisaziuns (semi-)privatas sco RTR, la Banca Chantunala Grischuna, Swisscom u la Posta èn incaricadas da far lur contribuziun ad ina Svizra plurilingua digitala.
Per definir e coordinar la digitalisaziun rumantscha è ina strategia necessaria. Il dialog è l’entschatta per ina tala strategia. Perquai duain ils acturs centrals far part d’ina «iniziativa digitala rumantscha» che definescha ils proxims pass e prioritads. Part da questa strategia duai esser la collavuraziun cun autras linguas minoritaras che han sumegliantas sfidas e spetgas envers la digitalisaziun. Plinavant duain las fadias per in rumantsch digitalisà resultar en products, datas e software libra (open source).
La Pro Svizra Rumantscha porscha gugent maun da surpigliar ina rolla da coordinaziun en quest process, che pretenda en spezial da Chantun, Confederaziun e Lia Rumantscha in engaschi ed ina vista strategica envers il futur. Ella è era pronta da porscher a tut las persunas che vulan contribuir a la digitalisaziun rumantscha cun projects e collavuraziun in da chasa sco uniun che s’orientescha vers il futur.
Preavis: Radunanza generala 2019
La proxima radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha lieu ils 22 da mars 2019 a las 18:30 a Cuira en l'hotel Stern. L'invit uffizial a las commembras ed ils commembers suonda sco adina per posta. Reservai la data!
Grond sustegn per RTR – ussa èsi temp da guardar vers il futur
Communicaziun a las medias
Il chantun Grischun ha votà cun 77.17 pertschient per in servetsch public da medias en tut las quatter linguas. Quai è er in enorm sustegn per las minoritads linguisticas en il chantun. RTR ed RSI, las duas chasas da medias che procuran en las valladas rumantschas e talianas per medias audiovisualas ed uschia per in servetsch da basa cun novitads, vegnan ad exister vinavant. Bler è vegnì discutà da sviluppar la SRG e las medias publicas en questa campagna. Per la Rumantschia è uss il mument da discutar davart il futur dad RTR e La Quotidiana (LQ).
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) propona perquai che RTR duai survegnir la libertad dad edir medias da print en rumantsch. Empè da sparter las forzas sin differentas chasas da medias duain tut las forzas schurnalisticas rumantschas vegnir unidas. Il sustegn da Confederaziun e Chantun per RTR, LQ e l’ANR duai vegnir nizzegià communablamain enstagl separadamain. Ozendi è gist La Quotidiana en ina situaziun critica, d’ina vart finanzialmain e da l’autra sto ella producir mintga di ina gasetta cun resursas enormamain limitadas.
Cunquai ch’il rumantsch è dependent da sustegn per avair medias da qualitad n’exista nagina ristga da concurrenza cun autras medias. La situaziun dad oz, nua che pliras organisaziuns vegnan sustegnidas finanzialmain per procurar per ina purschida da medias rumantschas, n’è betg in model per il futur. Igl è plitost raschunaivel per ina minoritad linguistica d’avair in actur che po procurar per il servetsch public cun infurmaziuns sin tut ils differents chanals. La PSR propona perquai dad avrir ussa la debatta per questa opziun da sinergia, suenter che l’iniziativa destructiva da la No Billag è vegnida refusada. La PSR porscha maun per questa discussiun ed è pronta dad avrir la discussiun cun las instanzas responsablas e moderar quest process da svilup.
Per la fin resta dad engraziar a tut las acturas e tut ils acturs ch’èn s’engaschads per las medias dal servetsch public ed uschia era per il rumantsch. Quai èn las votantas ed ils votants da l’entira Svizra, ma era las vischnancas tudestgas dal chantun Grischun che han era sbittà cleramain questa iniziativa. En spezial è in engraziament necessari a las persunas ed organisaziuns che han surpiglià da prender posiziun per il rumantsch ed RTR en la campagna. Sper la directura da RTR, Ladina Heimgartner, è quai en spezial la SRG.R, la Lia Rumantscha, la Pro Grigioni Italiano, la Giuventetgna Rumantscha, l’Uniun da litteratura, l’Uniun rumantscha da la bassa, la Quarta Lingua e blers auters ch’èn s’engaschads per noss chantun e nossa lingua. Grazia fitg!
Preavis: Radunanza generala 2018
La proxima radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha lieu ils 13 d'avrigl 2018 a las 18:30 a Cuira en la Hofkellerei. L'invit uffizial a las commembras ed ils commembers suonda sco adina per posta. Reservai la data!
Acziun NA a «No Billag» il prim da favrer en la staziun principala da Turitg! La PSR è da la partida.
Er oz engaschi per las linguas!
L’emprim d’avust è in dals dis nua ch’il rumantsch è preschent en l’entira Svizra – las politicras ed ils politichers emprovan da balbegiar ina lingia u duas en mintga lingua naziunala, ed uschia blers ch’audan il rumantsch almain ina giada l’onn.
Ma tge schabegia ils ulteriurs 364 dis cun las linguas minoritaras en Svizra? Per che las linguas naziunalas na crodan betg en emblidanza ha la Pro Svizra Rumantscha proponì d’iniziar ina cumissiun da linguas federala, ina proposta ch’è formulada en la moziun da cusseglier dals chantuns Stefan Engler. Sin la pagina da la confederaziun è questa moziun dentant be da chattar en las trais linguas tudestg, franzos e talian. Uschia che la PSR ha decidì da sezza procurar per ina varianta rumantscha. Voilà:
Appreziar la valur da la diversitad linguistica
Il Cussegl federal vegn incumbensà da preschentar en il rom dal proxim messadi da cultura 2021-2024 in project per francar ina “Cumissiun da convivenza linguistica” extraparlamentara en la Lescha da linguas. La cumissiun sa cumpona a moda paritetica da trais represchentants da mintga lingua naziunala sco da trais represchentants dad autras linguas minoritaras. Ella s’occupa da dumondas relevantas per la chapientscha ed ils barats vicendaivels tranter las cuminanzas linguisticas en il senn da l’artitgel 70 alinea 3 da la Constituziun. Ella cusseglia il Cussegl federal en tut las dumondas da la politica da linguas, per las qualas la Confederaziun è cumpetenta.
Argumentaziun
Bain che la politica da linguas è surtut l’incumbensa dals chantuns, ha la Confederaziun en il rom da l’artitgel da la Constituziun l’incumbensa da promover surtut la chapientscha ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas. Plinavant sustegna la Confederaziun ils chantuns plurilings sco er ils chantuns Grischun e Tessin. Ella ha pia la rolla da rinforzar en collavuraziun cun ils chantuns “la coesiun e la chapientscha vicendaivla tranter las differentas gruppas socialas e culturalas”, sco ch’il messadi da cultura 2016-2020 descriva ina da sias axas principalas.
Dentant ha la Confederaziun actualmain paucas resursas en la domena da la politica da linguas en il senn stretg e deleghescha perquai a moda subsidiara per exempel la promoziun da la lingua taliana e rumantscha mintgamai als chantuns Tessin e Grischun. Las dumondas da lingua vegnan tractadas surtut da l’Uffizi federal da cultura. Cun il diever da la plurilinguitad en l’administraziun s’occupa la delegada federala per la plurilinguitad. Igl è giavischabel che la politica da linguas vegnia rinforzada sin nivel federal, tranter auter en vista a las regulaziuns davart l’emprender linguas estras en scola en ils chantuns da la Svizra tudestga. La reacziun da quests en la procedura da consultaziun davart la revisiun da l’artitgel 15 da la Lescha da linguas mussa che la Confederaziun duai surpigliar sias cumpetenzas ed obligaziuns a moda precauta ma era decisa. Per accumplir sias incumbensas èsi pia inditgà ch’il Cussegl federal prendia en agid il savair da las organisaziuns linguisticas, dals chantuns e dad ulteriuras organisaziuns interessadas.
L’attenziun na duai betg mo esser concentrada sin las quatter linguas naziunals tudestg, franzos, talian e rumantsch, ma era sin autras linguas e gruppas da linguas en Svizra. Tar quellas tutgan autras linguas minoritaras sco il jenic, il gualser, il francoprovenzal sco era l’englais ed autras linguas discurridas da migrants sco il portugais che daventan pli e pli impurtantas.
Gist en la domena da linguas èsi central da manar ina politica solida che resguarda las particularitads da la cuminanzas linguisticas, ils basegns dals chantuns e la coexistenza da tut las linguas da noss pajais. Las linguas naziunalas e las linguas minoritaras èn ina cumponenta essenziala da la Svizra e da l’identitad svizra. Ellas èn in factur central per la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas, era sur ils cunfins chantunals ora, ed uschia era per nossa societad. Cun instituir ina “Cumissiun da convivenza” mussa il Cussegl federal ch’el è conscient da sia responsabladad en la domena da questa chapientscha e ch’el dispona da la sensibilitad necessaria per ils basegns dals chantuns e da las cuminanzas linguisticas.
Il Cussegl federal accorda ina gronda valur al rinforzament da las linguas naziunalas ed a la plurilinguitad sco er a la promoziun da la chapientscha e dals barats tranter las cuminanzas linguisticas. Il Cussegl federal ha sviluppà ina politica da promoziun coerenta sin basa da la lescha da linguas (Collecziun sistematica 441.1). La coesiun sociala furma ina prioritad da la promoziun cultura dals onns 2016-2020. Il Cussegl federal ha decis diversas mesiras en las domenas dals barats da scola, da l’instrucziun da lingua e da la lingua e cultura taliana e rumantscha. Questas mesiras duain vegnir cuntinuadas ed approfundadas en il messadi da cultura 2021-2024.
Per sviluppar ed applitgar sia politica da sustegn collavura la Confederaziun per mintga domena cun gruppas d’experts (da l’instrucziun e la scienza, da l’administraziun e la pratica). Ina collavuraziun instituziunala exista numnadamain cun gremis d’experts da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’instrucziun publica. La Confederaziun ha plinavant la pussaivladad da reunir ina gruppa da lavur ad hoc per tschertas incumbensas u da far in barat d’opiniuns cun organisaziuns interessadas.
Il Cussegl federal renviescha a la reorganisaziun da las cumissiuns extraparlamentaras en il rom da la modificaziun da la lescha davart l’organisaziun da la regenza e da l’administraziun dals 20 da mars 2008 (Collecziun sistematica 172.010) sco er a la moziun Bigler 16.3967, acceptada dal Cussegl naziunal en mars 2017, che pretenda da reducir per in terz il dumber da las cumissiuns extraparlamentaras. Il Cussegl federal è da l’avis ch’ina cumissiun extraparlamentara permanenta per dumondas da linguas na saja betg l’instrument adequat per rinforzar la politica da linguas da la Confederaziun. El è persvas che l’administraziun federala ha las enconuschientschas necessarias per exequir sias incumbensas u ch’ellas pon vegnir procuradas tenor basegn. Per tut questas raschuns na vesa il Cussegl federal nagina necessitad da crear ina cumissiun extraparlamentara supplementara.
Pressa rumantscha surregiunala
La Pro Svizra Rumantscha è da l’avis che la pressa rumantscha («il pled scrit») è da muntada centrala per la promoziun da la lingua rumantscha. Per la chapientscha vicendaivla entaifer la Rumantschia, per la qualitad schurnalistica e per cuntanscher in dumber minimal da lecturas e lecturs è ina gasetta surregiunala pli valurusa che organs regiunals.
Per ch’ina gasetta rumantscha chattia en il futur puspè dapli lecturas e lecturs dovri dapli consequenza tar la derasaziun surregiunala ed ina meglra purschida online. Ina gasetta rumantscha sto producir cuntegns per tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs che vivan en las valladas rumantschas ed ordaifer il territori da tschep en il Grischun u en la Bassa. Ina gasetta rumantscha duai offrir ina purschida online attractiva e gratuita. Idealmain vegnan ils cuntegns sin la plattafurma en il web purschids en furma multimediala: sper il text dovri era cuntegns dad audio e video attractivs.
La Pro Svizra Rumantscha propona ch’ina nova gasetta surregiunala rumantscha saja en mauns publics. Quai munta ch’i sto vegnir fundà in nov organ che edescha ina gasetta rumantscha. Quel maina ina redacziun che producescha agens cuntegns. Ultra da quai retira el era cuntegns da l’ANR e da RTR. I dat ina gasetta rumantscha gratuita sin palpiri ed en il web per in e scadin. La gasetta vegn distribuida en tut las vischnancas rumantschas e bilinguas. En pli vegn ella distribuida cun boxas en las staziuns en las citads pli grondas en la Bassa. La gasetta po dentant vinavant vegnir abunada.
L’Agentura da novitads rumantscha porta vinavant ina rolla decisiva. Perquai èsi indispensabel da rinforzar las resursas finanzialas e structuralas da l’ANR per pudair garantir la qualitad schurnalistica giavischabla. Il cussegl da fundaziun da l’ANR sto perquai definir cleramain ses basegns finanzials per far ina dumonda adequata al Chantun ed a la Confederaziun. Vinavant èsi impurtant che l’ANR rinforzia sia collavuraziun cun RTR: oravant tut per la preschientscha en il web e la furmaziun e scolaziun da persunal. L’ANR duai era sclerir ensemen cun la Lia Rumantscha, sche il mandat dubel da ses president dal cussegl da fundaziun è d’avantatg.
Maisa rodunda
En vista a la situaziun alarmanta da la pressa rumantscha ha la suprastanza da la PSR organisà il venderdi passà ina maisa radunda per discutar l’avegnir da la pressa rumantscha. Preschents èn stadas la Lia Rumantscha e represchentantas e represchentants da las differentas medias rumantschas: l’Agentura da novitads rumantscha, La Quotidiana, Posta Ladina, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
A l’inscunter han ils differents acturs discutà en moda constructiva ed averta ils differents basegns e scenaris da la pressa rumantscha en il futur. Las organisaziuns preschentas èn sa decididas da cuntinuar cun la maisa radunda en in interval periodic. La Lia Rumantscha surprenda l’organisaziun e la coordinaziun da las proximas maisas radundas.
La Pro Svizra Rumantscha propona il suandant proceder sut la direcziun da la Lia Rumantscha:
- La Lia Rumantscha pretenda cifras detagliadas da la Somedia. Ina finanziaziun intermediara supplementara en favur (indirecta) da la Somedia po mo succeder, sche la Somedia dat invista detagliada en la contabilitad. La Lia Rumantscha chatta ina soluziun cun il Chantun, la ANR e la Somedia. Sche l’ANR u in nov organ surpiglia l’entira responsabladad redacziunala sto quel era esser editur da la Quotidiana.
- La Lia Rumantscha tschertga ensemen cun ils represchentants da la maisa radunda ina persuna che surpiglia il post sco manadra u manader da project dad ina nova gasetta rumantscha. En in emprim pass instradescha questa persuna ina retschertga tar las Rumantschas ed ils Rumantschs da tut las vegliadetgnas en tut las regiuns da la Svizra per eruir lur basegns en connex cun ina gasetta rumantscha. Uschia po ella definir il format da la nova gasetta. En in segund pass prepara questa persuna ensemen cun las organisaziuns pertutgadas pass concrets per realisar il project.
- Per l’elavuraziun dad in concept per ina nova gasetta rumantscha duai vegnir involvì in institut da publicistica universitar.
La diversitad linguistica è preziusa
Oz ha il cusseglier dals chantuns Stefan Engler inoltrà ina moziun che pretenda da la confederaziun l’installaziun d’ina cumissiun da linguas. La confederaziun duai rinforzar l’engaschament per la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas ed avair ina perspectiva cumplessiva davart las quatter linguas naziunalas cun il sustegn da las organisaziuns linguisticas ed ils chantuns. La moziun è vegnida elavurada cun la Pro Svizra Rumantscha, che ha proponì uschè ina cumissiun en lur “impuls per ina Rumantschia 2020”.
En il rom dal proxim messadi da cultura vegn il Cussegl federal incumbensà da preschentar ina proposta per ina “cumissiun da linguas” extraparlamentara. Il messadi da cultura serva era per la promoziun e la protecziun da linguas, en spezial dal talian e dal rumantsch sin basa da la lescha da linguas. En questa lescha da linguas duai ussa vegnir francà ina cumissiun dal fatg che dat a la confederaziun la pussaivladad da resguardar la savida dad expertas ed experts da la politica da linguas. Uschè ina cumissiun pudess sa fatschentar cun tematicas co las linguas estras en scola, ma era il futur da las linguas minoritaras rumantsch e talian ordvart il territori linguistic da tschep. La suveranitad dals chantuns en la politica da linguas duai vegnir resguardada, ma la confederaziun duai surpigliar sia cumpetenza en la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas.
La moziun da cuss. dals chantuns Stefan Engler è da chattar sin la pagina d’internet dal parlament svizzer: moziun.
La Pro Svizra Rumantscha ha preparà in pitschen argumentari per ina cumissiun da linguas en lingua tudestga. La finamira è da preschentar quest document sin tut las linguas naziunalas ed ulteriuras linguas da la Svizra, sco p.ex. il tudestg dals Gualsers, il jenic u il francoprovencal.
Impuls per il svilup
Il glindesdi, 20 da favrer 2017, è il 79avel giubileum ch'il rumantsch è vegnì acceptà sco lingua naziunala en ina votaziun. Quest di da simbolica e reminiscenza nizzegiain nus per publitgar noss impuls per il futur dal rumantsch. Curt avant la radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha (ils 3 da mars 2017) iniziain nus uschia la discussiun, tge ch'è l'organisaziun adattada per la Rumantschia, tge ch'èn ils meds d'infurmaziun che nus duvrain, e co che nus pudain avair ina "debatta rumantscha".
L'entir document da debatta "Rumantschia duamilli e ventg" è accessibel sut impuls.
A medem temp envidain nus tut las persunas ch'èn interessadas da discutar davart il futur dal Rumantsch a nossa radunanza generala che ha lieu venderdi, il 3 da mars 2017 a las 18:15 en la Hofkellerei a Cuira. Suenter las tractandas uffizialas cumenza a las 19:15 in program spezial cun referats e discussiun, nua che la PSR vegn a preschentar tschertas concretisaziuns da quests impuls.
Mintga di rumantsch
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) daventa il 2017 gia 25 onns e regala durant ses onn da giubileum abunaments da La Quotidiana a persunas interessadas. Vuls era ti survegnir la gasetta rumantscha gratuitamain en furma stampada/online u mo online e quai per in mez onn? U enconuschas ti ina persuna che avess gugent mintga di ina gasetta en sia chascha da brevs? Lura dà in tgit en la rubrica LQ per in e mintgin.
Preavis: Radunanza generala 2017
La proxima radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha lieu ils 3 da mars a las 18:15 a Cuira. La suprastanza planisescha era in program accumpagnant per la radunanza da giubileum. La PSR ha l'onn 2017 numnadamain gia 25 onns!
La restructuraziun da la Lia Rumantscha duai resguardar la realitad
Communicaziun a las medias dals 18 d'october 2016 (reacziun sin las propostas da restructuraziun da la Lia Rumantscha)
Per la radunanza da delegadas e delegads 2016 propona la suprastanza da la Lia Rumantscha d’iniziar ina restructuraziun da ses organs. Quella idea na persvada betg.
Sco consequenza a la dieta «LR19» propona la Lia Rumantscha (LR) trais variantas per ina restructuraziun interna. La Pro Svizra Rumantscha (PSR) – sco uniun betg affiliada a la LR – n’è betg cuntenta cun questa reacziun che para dad esser malponderada. Per l’ina ha quai da far cun l’intenziun sezza, per l’autra è la PSR persvasa ch’igl è necessari che la LR sa fatschentia l’emprim cun la strategia per ils proxims onns e pondereschia pir lura tge structura che serva il meglier a questas finamiras.
Las restructuraziuns preschentadas da la LR na promovan betg ina collavuraziun ed in sentiment d’unitad. Surtut la terza proposta cun l’idea da stritgar la participaziun da las organisaziuns tematicas sco la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), la Societad Retorumantscha (SRR), l'Agentura da Novitads Rumantschas (ANR) u l’Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR) è in svilup sbaglià, gia che quellas uniuns s’engaschan fermamain per il rumantsch en divers secturs. Ins survegn l’impressiun che la suprastanza da la LR haja prendì ina decisiun plitost sperta. Perquai preschenta la PSR ina quarta proposta (da chattar qua: proposta PSR) che cuntegna ils suandants puncts impurtants:
- La suprastanza da la LR vegn augmentada a set sezs.
- La LR integrescha ina cumissiun cun la finamira da controllar las mesiras per la protecziun dal rumantsch.
- La radunanza da delegadas e delegads (RD) percunter vegn redimensiunada ed ha dapli responsabladad strategica envers la suprastanza. La RD sa cumpona vinavant da tut las uniuns affiliadas e quai da maniera che la cumposiziun correspunda a las relaziuns da la populaziun rumantscha actuala.
L’impurtant stuess esser che persunas motivadas ed interessadas per il rumantsch hajan la pussaivladad da pudair decider davart l’avegnir da la lingua e cultura. Cun exluder tschertas uniuns da la RD cuntansch’ins exact il cuntrari. Perquai fa la PSR ina nova proposta sco uniun independenta da la LR e supplitga la LR da preschentar quella a chaschun da la RD.
La proposta da la PSR sco document
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Barbla Etter, Jon Bischoff, Clau Dermont e Martin Cantieni
Commentaris
Da cumplots fictivs
Communicaziun a las medias dals 26 da settember 2016 (reacziun a l'artitgel «In postulat – ed ina resoluziun encunter quel» en La Quotdiana)
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) è perplexa da la reacziun da la Pro Idioms e da la vieuta da Martin Candinas en connex cun il postulat Semadeni «Allegra, il rumantsch e talian duain viver». Il postulat pretenda curt e bain dal Cussegl federal da preparar in rapport che duai dar pled e fatg davart la promoziun da las linguas minoritaras en il chantun Grischun.
En la motivaziun dal postulat menziuna Silva Semadeni sfidas sco las fusiuns da vischnancas u l’acceptanza difficila dal rumantsch grischun sco puncts nuschaivels per la protecziun dal rumantsch. Ma la Pro Idioms interpretescha questa constataziun – che la dispita davart il rumantsch grischun saja nuschaivla per la pasch linguistica – para sco promoziun zuppada dal rumantsch grischun. Mintgin che legia il postulat sto dentant constatar ch’el na cuntegna nagina formulaziun che pretenda ina promoziun dal rumantsch grischun – ni avertamain ni «a la zuppada».
La resoluziun da la Pro Idioms encunter il postulat che s’engascha per il rumantsch ed il talian fa la parita d’esser ina chaussa da principi. Gia be ils dus pleds «rumantsch grischun» paran da provocar in mecanissem d’opposiziun. Bain vul ella sustegnair tut las «stentas per mantener la pasch linguistica», ma ella fa gist il cuntrari.
A medem temp sa senta Martin Candinas obligà da retrair ses sustegn per il postulat, malgrà ch’el ha sez suttascrit quel. Questa vieuta senza arguments fundads è curiusa e betg vardaivla per in politicher versà.
La Pro Svizra Rumantscha è conscienta ch’il rumantsch dovra ina promoziun effizienta ed è perquai engraziaivla a Silva Semadeni per ses postulat e ses engaschi a favur da las linguas minoritaras a Berna. La PSR appellescha a tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs da salvar il saun giudizi e da sustegnair las stentas per la protecziun e la promoziun dal rumantsch.
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Clau Dermont, Jon Bischoff, Barbla Etter, Martin Cantieni
Commentaris
Commentari da Lutz |
Sch'ins vul las vuschs, san ins buca star da plaid. U vegnir elegius ni recliadad!


text:
Il bob da quatter svizzer cun Rico Peter vegn segund a la cursa da la cuppa mundiala ad Innsbruck, quai gia la terza plazza da podest questa stagiun per Peter cun il bob grond. Gudagnà la cursa ha il letton Oskars Melbardis, terz è vegnì l’american Steven Holcom.
Il svizzer, Rico Peter reagescha uschia sin ses 19avel rang da sonda en il bob da dus. Malgrà problems cun ses dies ed il numer 15 da start plitost dischavantagius vegn el cun ses collegas Simon Friedli, Alex Baumann e Thomas Amrhein gia suenter l'emprim curs sin il terz plaz.
Il segund Svizzer, Clemens Bracher è ì tar ses debut sin rang 12.
RR novitads 16:00


text:
Babylonia, cun trais numers annuals, é ina revista per emprender ed instruir linguatgs. Cun ina orientaziun multiculturala e plurilingua è ella in instrument da lavur pert tut quels che s'occupan professiunalmain cun l'emprender, l'instrucziun e la didactica da linguatgs.
Babylonia publitgescha contribuziuns da magisters da linguatg, da scienziads sin l'ambient da la didactica da linguatg e da la linguistica. Quellas èn adina scrittas en il linguatg original cun ina curta resumaziun en in auter linguatg. La redacziun pona ils seguents accents:
- da vesair la lingua betg mo sco med da communicaziun, mabain sco med d'expressiun d'identitad culturala e sco med d'avischinaziun e chapientscha vicendaivla da diversas furmas e concepziuns da vita;
- da trair a niz l'occasiun da far punts tranter teoria e pratica, en l'interess reciproc da quels ch'èn occupads en scienzia ed instrucziun;
- da crear la chaschun da stabilir contacts tranter las diversas linguas e tranter divers secturs da la scola;
- da mussar las pussaivladads da realisar ina didactica da linguatg averta, che valurisescha dapli las abilitads dal student, che tira a niz meglier ils agids didactics e che unescha pli ferm lingautg(s) primar(s) e secundar(s).
Mintga numer da Babylonia tracta in tema principal (p.ex. "Emprender il vocabulari" u "Las linguas en la maturitad professiunala") cun cuntribuziuns infurmativas ed approfundidas e cuntegna materials didactics e rapports d'experienza da la pratica d'instrucziun, sper rubricas d'infurmaziun davart l'actualitad da las linguas.
Babylonia offerescha a Vus la pussaivladad:
- d'obtegnair infurmaziuns tar innovaziuns didacticas e tar la scrutaziun sin il sectur da l'instrucziun e da l'emprender linguatgs;
- da disponer da materials didactics cumprovads en il mintgadi da l'instrucziun;
- da s'informar davart l'actualitad scolastica e politica da las linguas en Svizra ed en l'Europa;
- da contribuir ina part tar la realisaziun d'ina societad plurilingua e multiculturala.


text:
Wie konnte ein einfacher Karriereoffizier alle so lange täuschen? Heute trauen sich ein paar Zeugen, trotz der Peinlichkeit und der Scham, zu reden. Exklusive Interviews und vertrauliche Dokumente ermöglichen die Rekonstruktion dieses faszinierenden Thrillers und der erschütternden Täuschung.
Xavier Nicol
Temps Présent (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Il sospetto
Il sospetto (Al suspèt) 'l è 'n thriller psiculògic dal 1941 'd Alfred Hitchcock, girâ in biànc e négar, ch'l à frutâ 'l Prèmi Òscar par la prutagunìsta, la Joan Fontaine.
Custâ un migliòṅ e òṅ ad dòlar, al 'n à pò muciâ sù quàt'r e mèś. 'L è stâ girâ in Califòrgna.
Sunt
Johnnie Aysgarth (Cary Grant) 'l è 'n bèl óm e anc un squàsa-marléti patintâ. Un dè su 'n trêṅ al cgnós la Lina McLaidlaw (Joan Fontaine), na dóna rica fiōla dal generàł McLaidlaw (Cedric Hardwicke). Chi lē la pèrd la tèsta par lò, ch'al gh sà far cun cal dóni, e la decìd ad spuśàr-'l anc s'i suo i èṅ cuntràri parchè lò al n gh'à minga 'n lavōr, al śōga 'd cuntìnuv e al viṿ cun di bèsi tòlt in prèst.
Turnâ da 'l viàś ad nòsi la Lina la 'l cunvìns a 'ndàr a lauràr p'r un sò cuśèṅ, al capitàṅ George Melbeck (Leo G. Carroll), e ad śmét'r ad śugàr a i cavài. Chi lò a paròli al gh astà ma l'è tuta na cumèdia parchè pò al vîṅ licensiâ p'r avér fargâ di bèsi e pò al gh dà dènt'r incóra c'n al śōg tant che par pagàr i sò dèbit al vénd dū vèci pultròni 'd famìja che McLaidlaw al gh'iva regalâ p'r al matrimòni. La Lina la próa a scrìvar na létra, cun di lagarmòṅ a i òć, par dir-ag ch'la 'l vōl mulàr ma la n gh la cava mia parchè la gh vōl tròp bèṅ par far-al. In cal méntar Johnnie al dvènta sòci 'd un sò amìg ingènuv, Gordon Cochrane Thwaite dit "Beaky" (Nigel Bruce), che però subìt dòp al mōr in na manéra strana durànt un viàś a Parì.
Dòp che sò marè 'l à dmandâ di cunsìli a na scritōra 'd śai, l’Isobel Sedbusk (Auriol Lee), e su di vlèṅ da druàr par masàr sénsa lasàr dal trasi, a la Lina a gh prila par la tèsta 'l pinsēr ch'adès 'l è 'l sò tùran, anc parchè la gh'à n'asicurasiòṅ su la vita. Na sira Johnnie al gh pòrta 'n bicér ad lat da bév'r in dal méntar ch'l'è a lèt, un lat tant biànc ch'a pâr ch'a gh sia na lampadìna dèntar.


text:
Coramm
El coramm (ciamaa anca coeuramm) l'è on material tiraa foeura de la pell di besti dopo che l'è stada consciada.
In la granda magioranza di cas el coramm l'è tiraa foeura de la pell de besti levaa e coppaa per vess mangiaa: donca i coramm pussee doperaa hinn quei bovin, ovin, caprin, suin, equin.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla coramm[1] la riva dal latin *coriamen, che l'è ona derivazion del classegh corium, con l'istess significaa. La parolla la se troeuva in tutt i lengov romanz (italian cuoio, catalan e frances cuir, spagnoeu cuero, galizian coiro, ocitan cuer, portoghes couro, sicilian coriu).
El termen coramm l'è doperaa in tutt i lengov gall-italegh (foeura che in del ligur), in forlan, in venet, in istriota, in ladin e in romanc[2], oltra che in de l'italian antigh "corame".
Anca lombard antigh (per esempi in del Magg[3]) a gh'era la variant coeuri (derivaa de "corium").
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ treccani.it
- ↑ NavigAIS, carta numer 1568.
- ↑ De la poesia Trattenimento dell'autore in villa: [...]E sentend c'ho voeuij el coeurij/prest me sett e ghe dó dent.[...]


text:
La media svizra è tar 3,2%. Quai ha communitgà la Chanzlia chantunala. Quasi mintga terza persuna ch'ha duvrà agid social en il Grischun è stada pli giuvna che 18 onns.
La quota da l'agid social è restada relativamain constanta ils ultims 10 onns; tranter 1,1 fin 1,4% da la populaziun. Er constantas èn restadas las gruppas che dovran agid social: uffants e giuvenils, persunas divorziadas, persunas nubilas, persunas ch'educheschan sulettas e persunas estras.
Pli grond risico tar uffants e giuvenils
L'onn 2018 han 783 uffants e giuvenils tranter 0 e 17 onns duvrà agid social. Quai correspunda a 2,5% dals uffants e giuvenils en il Grischun – en Svizra è questa quota tar 5,2%.
Tut en tut han 410 chasadas cun uffants e giuvenils duvrà agid social. Quai èn 2,3% da tut las chasadas cun uffants. Passa la mesadad da questas chasadas consistan d'ina persuna creschida cun in u plirs uffants.
Agid social
Agid social survegnan persunas ch'èn vegnidas en difficultads finanzialas. Quest agid garantescha il minimum d'existenza sche l'agen salari, daners da dischoccupaziun, rentas u stipendis na tanschan betg; sche la facultad è consumada e sch'er il sustegn da la parentella manca.


text:
Las meglras atletas ed ils megliers atlets paralimpics en la disciplina ski alpin èn s'inscuntrads durant quatter dis a San Murezzan. Si Salastrains han els empruvà da ramassar puncts da la cuppa europeica. Passa 80 sportists d’elita da 16 differentas naziuns – èn sa mesirads l’ultima giada avant che la cuppa mundiala cumenza il schaner 2020 a Veysonnaz.
Ina preparaziun ideala
Tge che quai vul dir da far sport d’elita cun handicap, e tge che quai dovra per arrivar a la testa, sa Bigna Schmidt da Tavau. RTR ha pudì accumpagnar ella durant il davos di a San Murezzan – in di da navadas grondas.
RTR Telesguard 17:40


text:
A partir dals 2 da november vegnan fin a 400 requirents d'asil a prender quartier en il champ per truppas da l'armada a Glaubenberg. Quai è bunamain duas giadas tant sco previs. Uschia èn sa cunvegnids la Confederaziun, il chantun e la vischnanca da Sarnen.
Ulteriurs centers federals dastgassan suandar
Sco quai che l’uffizi federal per migraziun communitgescha n’hajan ins anc betg fatg avunda sforzs per crear novs plazs per requirents d’asil. La primavaira stevan a disposiziun 2300 plazs, entant èn quai gia 3700.
RR novitads 08:00


text:
di: Aurelio Barzaghi
L'è rivada vestida de ròsa
la valisa de tela bordò
ona faccia de dònna vissuda
sèdes ann, fòrse sì, fòrse nò.
La cercava ona strada sicura
la cercava ona man per fà nass
el regal d'ona lontana sera
el regal d'on amor de strapazz.
‘me l'è fonda e scura l'acqua de sera
‘me l'è alt el pont faa de sass
‘me l'è longh el treno che passa via
el te lassa l'aria frèggia in di òss.
La cercava ona strada sicura
la cercava ona man per fà nass
el regal d'ona lontana sera
el regal d'on amor de strapazz.
E me l'è scur el ciel per lee stasera
gh'hann quattaa i stèll con tanti strasc
se pò poggiass al mur e borlà in tèrra
el vent l'è cald, ma el par on tòcch de giazz.
Hann troaa su i basèi de la gesa
ona valisa de tela bordò
gh'era denter on quaidun che vosava
e on bigliètt, s’te me voeuret son tò.


text:
Mo in restaurant a Paris, «L'Arpège» d’Alain Passard, han ils experts dal portal american valità era quest onn sco meglier ch’il «Schauenstein». «L'Arpège» ch’aveva gia gudagnà l’onn passà. Ed il chasté da Schauenstein è il sulet restaurant svizzer che figurescha sin questa glista.
A la festa da premiaziun han diesch dals cuschiniers undrads preschentà tratgas da lur uffanza. Andreas Caminada ha cuschinà capuns cun salsiz, pizzoccheri e maluns cun buglia da maila.
Il sistem da valitaziun «Opinionated About Dining» sa basa sin ils avis da passa 5’000 giasts registrads e bloggers da mangiar da l'entir mund.
RR novitads 11:00


text:
Ils 50 kilometers la dumengia èn uschia l’unica cursa per Toni Livers a Lahti. Ils ultims tschintg champiunadis mundials ed ils davos trais gieus olimpics era Toni Livers adina currì la staffetta per la Svizra.
Enstagl dad el han ils trenaders nominà Jason Rüesch da Tavau che curra gest al cumenzament. Lura suanda Jonas Baumann sin il segund tschancun classic ed ils dus tschancuns en stil liber curran sco emprim Dario Cologna e lura Curdin Perl. Per ils dus rutinads Cologna e Perl èsi l'emprima cursa a quels campiunadis mundials da ski nordic.


text:
Adina puspè pon ins durant las gratulaziuns tadlar «La Paloma» dal chor maschadà Rueun-Siat. Quai pitschen hit da las gratulaziuns ha Gion Tschuor scrit aposta per chor maschadà. Il 2005 ha el tschertgà ina chanzun per il Raiffeisen Festival da chors. A l’entschatta ha el gì en egl pliras chanzuns rumantschas sco per exempel era in’atgna versiun da «Il schnec da Medel».
La finala è Gion Tschuor, ch’è dapi 30 onns dirigent dal chor maschadà Rueun-Siat, sa decidi per «La Paloma». Ina chanzun che deriva dal 19avel tschientaner dal cumponist spagnol Sebastián de Yradier. Ella raquinta d’encreschadetgna e da la mar. Gest quell’encreschadetgna saja in punct che collia ils rumantschs cun quella chanzun.
La tematica da la mar ha il dirigent anc ina giada prendì si a la fin da la chanzun nua ch’ins auda undas e muettas. Quella spezialitad saja naschì dals giavischs ch’il festival haja dà avant. Uschia ha mintga preschentaziun gì da cuntegnair suns supplementars e moviment.


text:
1917
AvenimeentModifega
- 5 febrar - Messich: la se pruclama la Custitüziun.
- 13 febrar - Paris (Francia): el serviss de spiunagg frances el detegn la Mata-Hari in d'un hotel da la cità.
- 5 marz - Stat Ünii: per la segonda völta, nominen Woodrow Wilson president.
- 25 marz – Rüssia: el guvernu refurmista de l'Aleksandr Kerenskij l'abuliss la pena de mort; la serà restabilida da l'URSS dopu descadenament de la Guera Civil.
- 6 april - I Stat Ünii deciaren la guera a la Germania (Prima Guera Mundial).
- 25 utuber - Irlanda: l'Eamon de Valera l'è elegiüü president del Sinn Féin.
- 2 nuvember - Lundra: el minister Balfour el ghe fa püblega la deciaraziun che la pruclama el süport Britanegh ai insediament giüdee a Palestina (siunism).
- 7 nuvember - Rüssia: la ghe scumenza la revulüziun cumünista.
NassimeentModifega
- 10 lüj - Barceluna: Joan Camprubí i Alemany , cugnussüü cume Joan Capri, atur e ümurista Catalan (m. 2000).
- 11 setember - Sarrat (Ilocos Norte, Filipinn): Ferdinand Marcos, ditadur e president di Filipinn (1965-1986) (m. 1989).
- 29 magg - Brookline (Massachusetts, SÜA): John Fitzgerald Kennedy, pulitegh Nord american, president di 35 di Stat Ünii d'America (1961-1963) (m. 1963).
NecrulogiModifega
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fin uss è il privel d’aua gronda en la Svizra Centrala moderà. Ils nivels da flums pitschens sco la Aa d’Engelberg, ma er pli gronds auals sco il Lai dals Quatter Chantuns u la Reuss creschan vinavant. Bovas e sbuvadas dal terren n’hai fin uss betg dà.
Tenor MeteoNews hai dà 70 liters plievgia per meter quadrat a Lucerna e 79 liters per meter quadrat a Gersau SZ durant las ultimas 24 uras. En il chantun Sutsilvania è la via tranter Alpnachstad e Hergiswil serrada. Blers corps da pumpiers en èn acziun pervi d’aua en chasas u sin pitschnas vias, ha communitgà il corp da polizia da la Svizra Centrala.
Privels pussaivels: auals van surora, bovas
Auals pitschens e mesauns pon crescher e localmain ir surora. Flums pli gronds n’èn betg pertutgads da quai. Dapli detagls davart l’aua gronda chattais vus en il bulletin dals privels natirals dal BAFU, il link avra en ina nova fanestra. Plinavant po quai localmain dar bovas. La blera plievgia datti vinavant en las Prealps centralas ed orientalas, uschia ch’il privel en questas regiuns è pli grond.
Plievgia tschessa durant notg sin Tschuncaisma
En la Bassa daventa quai gia durant la notg sin la dumengia da Tschuncaisma sitg. Vers las Prealps ed en la Svizra Orientala resta quai per part bletsch fin la dumengia a bun’ura. Il cunfin da naiv sa sbassa però sin 1’000 fin 800 meters sur mar. Quai procura per ina tscherta schluccada, perquai ch’ina part da la precipitaziun resta a terra sco naiv e na curra betg giu.
RR novitads 11:00+


text:
Tenor il primminister grec Alexis Tsipras dovra la Grezia dapli svilup economic per vegnir ord la crisa. Tranter auter cun cumbatter pli fitg la corrupziun e cun dapli entradas cun cumbatter defraudaziuns da taglia. Ils proxims mais vegn perquai fundà ina cumissiun cun experts da la OECD.
Exteriur Dapli entradas cun damain corrupziun
La Grezia vul collavurar pli stretg cun l'organisaziun da cooperaziun e svilup en l'Europa (OECD). Quai per cumbatter la corrupziun e per promover il svilup en il pajais.
sda/uca


text:
Il chantun dovria partenadis internaziunals ferms, scriva la Chanzlia chantunala en ina communicaziun. Il chantun saja interessà d'intensivar la collavuraziun cun l'Italia per sviluppar ils spazis economics da tuttas duas varts dal cunfin. Impurtanza particulara hajan las colliaziuns dal Grischun cun il Tirol dal sid e cun la provinza da Sondrio sco er cun lur territoris cunfinants han ina impurtanza particulara.
La fin da zercladur ha gì lieu a Milan in inscunter inizial nua che l'Italia ha infurmà ils purtaders da projects interessads. Da vart grischuna èn s’interessadas numerusas organisaziuns ed instituziuns – uschia la Chanzlia chantunala.
Il chantuns Tessin e Vallais fan era part a quest program d’Interreg. Fin mez settember pon ils interessads uss inoltrar ils emprims projects.
RR novitads 10:00


text:
Friburgh (Regierungsbezirk)
El Distret Goernatìf de Friburgo l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: Regierungsbezirke) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Fribùrgo 'n Brisgòvia.
Diviziù aministratìveModifega
I dés circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm Regionalverband:
- Hochrhein-Bodensee: Costansa, Lörrach e Waldshut;
- Südlicher Oberrhein: Fribùrgo 'n Brisgòvia, Breisgau-Hochschwarzwald, Emmendingen e Ortenaukreis;
- Schwarzwald-Baar-Heuberg: Rottweil, Schwarzwald-Baar e Tuttlingen.


text:
Procurà per ils goals han Shkodran Mustafi en la 51avla minuta e Bastian Schweinsteiger a la fin dal gieu suenter il temp regular da 90 minutas.
La squadra da l'Ucraina ha gì numerusas schanzas encunter la Germania, n'ha dentant betg pudì metter enturn quellas en goals.
La Pologna dumogna l'Irlanda dal nord
La Pologna gudogna l'emprim gieu da la gruppa C encunter l'Irlanda dal nord cun 1:0. Procurà per il goal decisiv ha Arkadiusz Milik en la 51avla minuta. Malgrà numerusas schanzas n'èsi betg reussì a l'Irlanda dal nord da sajettar in goal.
La Croazia gudogna cunter la Tirchia
La Croazia gudogna il prim gieu da la gruppa D cunter la Tirchia cun 1:0. Curt avant pausa ha Luka Modric (41.) procurà per il gol da victoria. Fin ussa han ils Croats adina gudagnà sche Modric ha tutgà il gol. Il team cun Ivan Rakitic ch'è creschì si en l'Argovia ha dominà il concurrent ed ha manchentà numerusas schanzas. La Tirchia perencunter n'ha strusch pudì crear schanzas da gol.
Novitads RR 23.00


text:
Il 1995 ha tenor la statistica dà 200 accidents da violenza cun blessuras tar dunnas giuvnas tranter 15 e 24 onns. Il 2016 eran quai gia 640, pia 3 giadas uschè blers.
Violenza daventa era pli brutala
Ils cas laschian er supponer, che la violenza daventia adina pli brutala. Uschia èn er ils custs da guariziun per cas praticamain sa dublegiads aifer ils ultims onns.
La retschertga
En la statistica èn registrads tut quels che vivan en Svizra e ch'èn assicurads tenor la lescha d'assicuranza d'accidents. Il dumber da las dunnas giuvnas assicuradas è praticamain stà tuttina sur quests onns.
RR novitads 10:00


text:
Olgiaa (CO)
Olgiaa (nom ufizial in italian: Olgiate Comasco) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont 11 597 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,9 km² e ona densità de 1 064 ab./km².
In Italian l'è ciamaa "Comasco" (Comasch) per fá nò confusion cont alter duu comun de la Lombardia che gh'hànn l'istess nòmm: vun el se troeuva in la Provincia de Lecch, l'alter inveci in la Provincia de Vares.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Olgiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Stazion de Vares
La Stazion de Vares l'è 'na stazion ferroviaria regionala de la Lombardia, doperada anca del servizzi feroviari suburban de Milan, situada in la città de Vares. L'è in la ligna Stabio/Port Ceresi-Milan, Ferovia Mendris-Vares e ferrovia Varese-Porto Ceresio e l'è collegada ai stazion de Gaggiava S'ciann-Morazzon, Stazion de Indun Olona e Stazion de Indun Olona.
Moviment[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion a l'è capolinia de la linia S5 del servizzi feroviari suburban de Milan, foeura che per i ultim cors de la nott che limiten a Galaraa. Dal 7 de genar 2018 a l'è doprada anca di treni de la red celer del Canton Tesin, lign S40 e S50 a cadenza oraria. Dal giugn 2018 on treno su du de la S40 el limitarà a Malpensa T2.
Semper del genar 2018 gh'è ogni dì 34 RegioExpress de la Trenord a cadenza oraria in tra Port Ceresi-Milan Porta Garibaldi.
Donca dal genar 2018 a hinn trè i società a doperà la stazion: Trenord, che la fa i RegioExpress, l'ATI Trenord-ATM che la gestiss la S5 e TiLo, che la gestiss i lign svizzer.
Servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion a l'è classificada de la RFI in la categoria Gold e la gh'ha:
- Post de polizia ferroviaria


text:
L'Uffizi federal da sanadad BAG quinta ch'il stadi d'urgenza vegn bainbaud extendì sin l'entira Svizra. Mesiras sco quai ch'il Tessin haja decidì, pudessan en curt er valair per l'entir pajais ha ditg Daniel Koch, manader da la partiziun per malsognas transmissiblas da l'Uffizi federal da sanadad. Uschia duain vegnir protegidas gruppas da ristg ed er vegnir impedì ch'ils ospitals vegnian surchargiads, ha ditg Koch envers il radio SRF.
L'unda è ussa qua.
La Svizra haja anc agì a dretg temp per franar il coronavirus. Els piglian serius la situaziun ed ussa saja da prender detg svelt las dretgas mesiras.
RTR novitads 09:00


text:
La populara dad oz è ina cun blers tocs semperverds e fitg populars che tuts enconuschan. Quai èn cumposiziuns da Rees Gwerder, Kaspar Muther, Fredy Zwimpfer, Hans Fischer, Kasi Geisser, Karl Grossmann e Carlo Simonelli. Durant la proxim’ura udis vus lura: «Urnerbodä-Kafi», «En urchige Muotathaler», il «Eckstein-Schottisch», «Rond om de Säntis», «Vo Luzern gäge Weggis zue» ed er il schottisch «Steiner Chilbi».
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
In onn e mez ha la vischnanca contractà cun ils iniziants dal project «Reithalle Futura». Sco la suprastanta Regula Degiacomi ha declerà al cussegl communal, na saja quai dentant betg stà pussaivel als iniziants da confermar la finanziaziun. Quai haja sfurzà la suprastanza dad interrumper las tractativas questa stad.
Dischillus da questa decisiun
Sandrina Gruber è ina da las iniziantas dal project. Ella è dischillusa da la decisiun. Tenor ella hajan els numnadamain chattà investurs che finanziassan ils 8 milliuns francs ch'il project per in center cultural ed in lieu d'inscunter custass.
Cun las premissas actualas na veglian quels dentant anc betg sa preschentar. Tenor ella saja surtut il fatg che la halla vegniss surdada en dretg da construcziun e betg vendida pauc attractiv per ils investurs. Ina vendita n'è per la vischnanca dentant nagina opziun.
Vischnanca surpiglia puspè il lead
Era sch'ils iniziants dal project «Reithalle Futura» vulan lavurar enavant vi da lur project, ha la suprastanza da San Murezzan decidì da surpigliar puspè la planisaziun. Sco proxim vegnia ina gruppa da lavur a discutar co vinavant cun la halla, lura giaja quai en la cumissiun. La finamira saja da pudair suttametter in project adattà a la populaziun.
La vischnanca ha per quest motiv era integrà ina posiziun dad 11 milliuns francs en la planisaziun d'infrastructura, malgrà ch'ella na vuleva oriundamain betg investir agens daners en la halla.
Stabiliment da sport dal 1910
La halla da chavaltgar sper il Lai da San Murezzan è en possess da la vischnanca dapi il 1990. Cun quai ch’il tetg è periclità da crudar ensemen, na vegn la halla betg pli duvrada per il sport da chavals – e quai gia dapi il november 2013. Per sanar e reinvestir en l’edifizi, aveva la vischnanca tschertgà soluziuns cun investurs privats.
RR Actualitad 17.00


text:
Il Cussegl federal ha approvà ina proposta da cumpromiss areguard la repartiziun dals meds finanzials che vegnan libers. La regenza ha deliberà la missiva da la lescha davart la gulivaziun da las finanzas e da las grevezzas (FiLaG). Sco proxim s'occupescha il parlament cun la proposta.
Mesadad per chantuns pli flaivels
I va per 280 milliuns francs. Per questa summa sa reduceschan ils custs da la Confederaziun, perquai che las resursas da basa per ils chantuns pli flaivels èn vegnidas fixadas da nov sin 86,5%. Ils chantuns pretendan che la mesadad, pia 140 milliuns francs giaja en la gulivaziun socialdemografica. L'autra mesadad duaja vegnir repartida als chantuns ch'èn finanzialmain pli flaivels.
Il Cussegl federal è suandà a la proposta da la conferenza dals directurs da finanzas (FDK). Be quatter chantuns sa dostan cunter la refurma planisada, numnadamain ils chantuns da Berna, Friburg, Giura e Vallais.
Schliaziun per sis onns
La nova schliaziun è temporarmain limitada. Ils chantuns han proponì da reparter ils meds che vegnan libers durant sis onns tenor questa clav. En il fratemp duaja vegnir chattada ina nova schliaziun. Er a questa proposta ha il Cussegl federal ditg Gea.
RR novitads 15:00


text:
Gievgia curt avant las 9:30 uras è in lavurer crudà giu d'in mir a Tusaun ed è sa blessà. Da manaivel dal tunnel dal Craptgeig era in team da constructurs da vias vid far la cuvrida cura ch'in um da 40 onns è crudà radund 7 meters sur in mir da sustegn giu. El è cupitgà cun il chau cunter in crap. Medis dal team da salvament han transportà el en l'ospital da Tusaun. La Polizia chantunala dal Grischun sclerescha l'andament da l'accident.
Tusaun Lavurer è crudà d'in mir e sa blessà
RTR novitads 16:00


text:
Mario Kart DS
Mario Kart DS a l'è 'n videogioeugh de la serie de Mario Kart sortii in del 2005 per el Nintendo DS. L'è staa el primm gioeugh a supportà la Nintendo Wi-Fi Connection e, cont i sò 23 milion de cobbi venduu, in tra i gioeugh de pussee success in la storia.
Gh'hinn vott gran premi de quatter cors ciascun, 'na modalità de pròeuva a temp, i mission e la battaja. Gh'hinn dodes personagg pussee el Tipo Timid per quej che giughen in multiplayer senza avègh el gioeugh. L'è el primm gioeugh de Mario Kart a 'vègh on personagg che l'è mìnga de l'univers de Mario, ciovè el R.O.B..


text:
Guido Fassi
Guido Fassi (nê a Chèrp al 5 ed disèmber 1584 – mort a Chèrp al 21 ed setèmber 1649[1]) 'l è stê 'n inventór e 'n artìsta emigliàṅ.
Artésta inventōr edla scaióla, Fassi 'l è stê anca famóś cum' architèt e inśgnér.
La tètnica edla scajóla la fà sembrèr un mèrem colorê o intarsiê quand invéci a s trata ed n'armisćiànsa ed pólvra ed gès e culōr ch'i disègnen na pitùra.
In più, 'l è stê sèimper lò a fèr al progèt e a tirèr sù la tòrr edl artlói ch'a s càta in dal castèl ed Chèrp (al palàs di Pio).
A gh' è di só manufàt in dla catedrèla 'd Cherp e in dla césa ed san Nicolò.
In só nòm, i an ciamê Guido Fassi un viêl e 'na scóla a Chèrp.


text:
Mintg’onn concertescha il chor grischun inteR kultuR en in auter pajais, e quai ensemen cun in chor da partenari dal lieu. Avant trais emnas èn ils chantadurs grischuns turnads dad ina claustra franciscana sper Sarajevo. Il repertori da chanzuns spiritualas ha il chor sviluppà e preschentà là ensemen cun il chor Pontanima, in chor inter-religius da la Bosnia.
Remartgabel: il dirigent dal choR inteR kultuR, Fortunat Frölich, sa numna sez ateist. E per el èsi plinavant impurtant che chanzuns na vegnan betg be chantadas, ma er chapidas, cunzunt sch’i sa tracta da chanzuns religiusas.
Co èsi reussì da crear in repertori che cunvegn a mintgin, cartent e betg cartent, e quai en in pajais multi-religius? Questa emissiun na raquinta betg simplamain davart dus chors sin viadi, ma er co la dumonda decisiva – la «Gretchenfrage» – po vegnir discutada surmuntond cunfins culturals, naziunals e spirituals.
Dapli dal tema
RR Vita e cretta 08:00