text:
Smog vegn dal englais ed è ina maschaida da tschajera e fim. Smog datti savens en citads grondas. Là nua ch'i dat bler traffic e fabricas. Per il smog na dovri betg be il fim i dovra era la tschajera. Il smog è fitg nuschaivel per l'uman.
Peking en China svanescha prest sut il smog. Pervia da questa brentina da tissi sto la populaziun da Peking restar en las chasas.
Smog – il tissi en l'aria
Gia dapi onns sa repeta quest maletg en las citads grondas da la China. Ina spessa tschajera enzuglia bajetgs e carstgauns – il smog. Il Minisguard declera danunder ch’il smog vegn e daco ch’el na svanescha betg.


c: text/html

text:
«Las melodias da Gioachino Rossini èn insatge nunditg grondius», declera Gion Gieri Tuor, il manader artistic da l'Opera Viva. Il «Guglielmo Tell» saja stà la culminaziun da la lavur da Rossini.
«Il public vegn ad udir massa chant da chors. Dasperas dentant er bels ensembles da solists», uschia Gion Gieri Tuor. La part musicala ha il chor gia emprendì. Ussa mondia vid l'inscenaziun da l'opera, pia vid il manar ensemen il chor e la reschia.
«Musica va direct el cor»
La reschia dal «Guglielmo Tell» maina il reschissur ed actur grischun Andrea Zogg. El n'ha anc mai manà reschia d'ina opera. «Musica va direct en il cor. I na dovra nagina translaziun intellectuala.» Quai saja il bel vid la musica ed era il motiv daco ch'el haja surpiglià quest project.
Nagina inscenaziun istorica
«Il visitader po spetgar sco emprim bellezia musica da Rossini. Sco segund era il tema da la libertad e dal cumbat per libertad ord la vesta dad ozendi.» L'opera n'è betg inscenada en in stil istoric, mabain en ina moda e maniera moderna. Cun inscenar istoricamain vegnia il mitos dal Wilhelm Tell instrumentalisà memia fetg da la politica, manegia Zogg. E cun l'inscenaziun moderna dal toc haja el era pudì allontanar il conflict tranter terra e citad.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Suenter il putsch betg reussì duai la garda dal president tirc vegnir schliada si. La truppa d’elita na vegnia betg pli duvrada . Quai ha declerà il schef da regenza tirc Binali Yildirim en la televisiun.
Gia venderdi han las autoritads decretà cumonds d’arrest encunter 300 commembers da la garda. Tenor l’emettur CNN Türk sajan gia passa 280 commembers vegnids arrestads. En tut dumbra la garda dal president radund 2’500 commembers.
Partida procurda HDP demonstrescha ad Istanbul
Millis da demonstrants procurds han la sonda demonstrà tant cunter l’emprova da putsch sco er encunter la reacziun dal president Recep Tayyip Erdogan. Appellà a la demonstraziun ha la partida procurda HDP. Il schef da la partida, Selahattin Demirtas, ha crititgà la decisiun dad Erdogan da pudair tegnair en arrest persunas suspectadas fin a 30 dis senza accusaziun.
I saja correct da cumbatter il putsch. Dentant chaschunian las mesiras prendidas be anc dapli malgiustia, ha ditg Demirtas. El ha appellà da sa distanziar da gritta, odi e polarisaziun.
RR novitads 06:00


text:
Pajais en svilup
Tenor encletga generala è in pajais en svilup in stadi che sa chatta areguard ses svilup economic, social e politic sin in nivel relativamain bass. ‹Pajais en svilup› è en pli ina noziun collectiva per stadis che vegnan considerads tenor diever linguistic popular sco ‹paupers›. Tge stadis che duain vegnir attribuids als pajais en svilup dependa dals criteris ch’ins applitgescha per giuditgar il svilup. Il term deriva da la politica d’agid al svilup. Per gronda part acceptan e dovran er ils stadis pertutgads questa noziun. Per l’ina grazia a la tscherna da pleds senza valitaziun, per l’autra perquai che ‹pajais en svilup› è ina denominaziun relativamain nunspecifica. Entaifer la discussiun scientifica vegn il term perencunter discutà a moda cuntraversa. Malgrà diversas emprovas na datti enfin oz nagin concept teoretic sco basa per la noziun.
Diever linguistic general[modifitgar | modifitgar il code]
Remartgas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
Per la noziun ‹pajais en svilup› datti er sinonims sco ‹nord-sid›, ‹stadis industrials e stadis betg industrials›, ‹Terz Mund› u ‹ritg e pover›. Tut quests terms èn per part contestads e vegnan refusads da tscherts experts. Critichers da la noziun ‹pajais en svilup› remartgan per exempel ch’ella sugereschia insatge che n’haja mintgatant gnanc lieu: numnadamain in svilup. In dals critichers ils pli prominents da questa noziun è l’econom svedais Gunnar Myrdal.
Betg pli usitads èn ils terms ‹pajais sutsviluppads› (unterentwickelte Länder, Underdeveloped Countries) sco er ils terms tudestgs ed englais rückständige Länder (Backward Countries) u nicht-entwickelte Länder (Undeveloped Countries). Quests terms èn cumparids per l’emprima giada en il program da l’ONU da l’onn 1949, els valiteschan dentant fermamain e pon offender abitants da pajais pertutgads. Per quest motiv na vegnan els betg pli duvrads da l’ONU e da la Banca mundiala. En tscherts pajais en svilup vegnan ils terms dentant duvrads aposta per accentuar la situaziun insupportabla e per evitar eufemissems.[1]
Convenziuns linguisticas internaziunalas e naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
A nivel internaziunal n’existan naginas convenziuns linguisticas cleras. Uschia han ins per exempel differenzià suenter in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971 ils Least Developed Countries (LLDC) ed ils Less Developed Countries (LDC). Ma betg tut las organisaziuns da l’ONU fan la differenza tranter las duas gruppas. La Direcziun da svilup e da collavuraziun svizra (DSC, tudestg: DEZA) evitescha il pled ‹pajais en svilup› e dovra persuenter la noziun ‹pajais partenaris› (Partnerländer).
L’expressiun nord-sid[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pajais en svilup sezs fan savens diever da l’expressiun ‹nord-sid›. Era il term ‹politica da svilup› vegn remplazzà pli e pli da l’expressiun ‹relaziuns tranter nord e sid›. Questa denominaziun na valitescha betg, cunquai ch’ella inditgescha ina posiziun geografica (era sch’ils pajais en svilup n’èn betg sfurzadamain situads en l’emisfera sid); il medem vala per la noziun ‹il nord›. Il term ‹il vest› sco sinonim per pajais ritgs è dal punct da vista geografic nunprecis; dal rest è el in relict dal temp da la Guerra fraida.
Stadis industrials e stadis betg industrials[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la noziun ‹stadis industrials› emprov’ins da differenziar linguisticamain stadis industrialisads da pajais en svilup che vulessan daventar stadis industrialisads. L’industrialisaziun istorica da l’Europa na sa lascha dentant betg cumparegliar cun ils process ch’han lieu actualmain en pajais en svilup. Ultra da quai datti in problem cun classifitgar ils pajais industrialisads ch’eran anteriuramain socialists (‹pajais da l’ost›). Quels han bain tuts percurrì l’industrialisaziun, sa chattan dentant per part en in stadi ch’è da taxar sco pover. Ma er per categorisar ils ‹pajais dal vest› n'è il term ‹stadis industrials› betg pli adattà senz’auter: sch’ins cumpareglia en quests stadis la cumpart dal sectur industrial cun quella dal sectur da servetschs stuess ins plitgunsch duvrar oz la noziun ‹stadis da servetschs›.
La noziun ‹Terz Mund›[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Terz Mund› deriva dals onns tschuncanta ed era oriundamain ina concepziun politica. Questa noziun definiva ils stadis nunalliads che na vulevan betg sa laschar absorbar ideologicamain da la Guerra fraida. Gia avant la fin dal conflict tranter ost e vest, u ditg pli exact a l’entschatta dals onns otganta, vegniva pretendì da desister da l’expressiun ‹Terz Mund›. Ulrich Menzel ha motivà e consolidà questa pretensiun l’onn 1992 en ses cudesch ‹Das Ende der Dritten Welt› cun la tesa ch’il segund mund saja sa schlià e consequentamain na possia era betg pli exister in Terz Mund. Tuttina n’è l’expressiun betg sparida, surtut en il linguatg da mintgadi vegn ella anc duvrada stediamain.
Ritg e pover[modifitgar | modifitgar il code]
Las noziuns ‹ritg› e ‹pover› defineschan be insuffizientamain il stadi da svilup d’in pajais. Ellas vegnan per il pli duvradas en connex cun la facultad da persunas singulas. Uschia datti era povradad en pajais cun in’auta entrada media (per exempel en Svizra u en Germania) e ritgezza datti era en pajais en svilup (per exempel en ils pajais ch’exporteschan ieli).
Problems structurals dals pajais en svilup e lur motivs[modifitgar | modifitgar il code]
Cun structuras èn manegiads elements da basa e relaziuns causalas ch’influenzeschan process interns e modas da reacziun d’in sistem. Per ordinari èn facturs fitg differents responsabels per ils problems structurals dals pajais en svilup. Davart ils motivs per questas difficultads ed il nivel da svilup relativamain bass dals pajais pertutgads exista in grond dumber da teorias. Las bleras accentueschan u ils facturs endogens (chaschunads dal pajais sez) u ils facturs exogens (chaschunads d’ordaifer). Las consequenzas da problems structurals sa mussan en general a lung temp; perquai è la finamira primara da la politica da svilup da superar questas difficultads da basa.
Problems structurals e lur relaziuns causalas[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristic per pajais en svilup è savens lur inabilitad da proveder l’atgna populaziun cun ils bains e servetschs necessaris per viver. Cun auters pleds: l’incapacitad da pussibilitar als abitants ina vita degna d’in uman. La Banca mundiala ha per exempel demussà che la gronda part dals stadis da l’America Latina pudess surmuntar la povradad en massa cun redistribuir ina pitschna part da la ritgezza avant maun. Qua na sa tracti pia betg d’in problem da producziun, mabain d’in problem structural politic.
Problems structurals na ston dentant betg exnum esser da caracter politic, mabain pon er concerner auters champs (economia, societad, ambient etc.). Uschia maina il sutprovediment da la populaziun a povradad e fom, e qua tras ad ina productivitad reducida. Quai ha per consequenza che la situaziun da provediment vegn anc mendra. La sutalimentaziun cronica impedescha alura il svilup mental e corporal (surtut tar uffants). Cun quai è la capacitad da meglierar l’atgna situaziun cun creativitad u productivitad, pia l’abilitad da sa sviluppar, limitada. Ch’igl è ordvart difficil da surventscher quest circul vizius è evident.
In auter problem structural è la discriminaziun da las dunnas. Quest fatg è vegnì scuvert pli e pli ils ultims onns sco motiv fundamental dals problems dals pajais en svilup. Consequenzas tuttina gravantas po er avair in augment sfranà da la populaziun en cumbinaziun cun problems da svilup gia existents. En citads maina quai a la furmaziun da slums ed a dischoccupaziun, en regiuns ruralas a problems da nutriment sco er ad in’utilisaziun dal terren nunadattada (e savens cumbinada cun grevs donns ecologics).
Consequenzas da crisas d’energia per ils pajais en svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils problems structurals tutgan er consequenzas da crisas d’energia. La crisa d’ieli da l’onn 1973 ha manà ad in’explosiun dal pretsch dal petroli, da la quala ils pajais ch’exporteschan ieli (per la pli gronda part l’OPEC) han profità. Ils pajais industrials ch’importeschan ieli èn stads tant victimas da quest svilup sco er profitaders (sco furniturs dals bains d’investiziun e da consumaziun ch’èn daventads pli e pli dumandads). Ils pajais en svilup ch’han importà ieli n’han dentant betg pudì cumpensar las sperditas cun affars en cuntrapart (sch’ins excluda la reflussiun da chapital dals migrants da lavur) ed èn vegnids franads en lur svilup u schizunt bittads enavos.
Pervia da differents svilups difficils entaifer l’economia mundiala hai era dà durant ils onns otgonta ina sbassada dramatica dals pretschs. Quella ha gì per consequenza che las entradas per chau da pajais sco la Libia u la Nigeria èn sa reducidas a la mesadad. Pajais en svilup èn en general pertutgads pli ferm da crisas d’ieli che pajais industrials ed ins suppona che crisas d’energia futuras vegnian ad esser in ulteriur factur ch’impedeschia lur svilup.
Ils tratgs caracteristics communabels dals pajais en svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils tratgs caracteristics dals pajais en svilup sa tracti da sintoms dals problems structurals descrits survart. Gia dapi ils onns tschuncanta datti las uschenumnadas ‹glistas da tratgs caracteristics› ch’emprovan d’enumerar ils puncts centrals da problems da svilup. I vegn discutà a moda controversa cun tge tratgs caracteristics cuminaivels che pajais en svilup pon vegnir descrits e sch’i dat insumma talas atgnadads cuminaivlas. La critica dal catalog da tratgs caracteristics parta surtut dal fatg che dus pajais en svilup na ston betg necessariamain avair dapli tratgs cuminaivels ch’in pajais en svilup ed in pajais industrial. Era tar singuls pajais industrials pon ins constatar ils tratgs specifics enumerads en la glista. Perquai datti adina puspè dumondas concernent la classificaziun da pajais en svilup.
Tratgs caracteristics economics[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals tratgs caracteristics economics èn consequenzas directas da la pitschna valur agiuntada en ils pajais en svilup. Uschia lavura per ordinari ina gronda part da la populaziun en il sectur primar, nua ch’i na dat betg in grond augment da la valur da l’economia publica. La paletta d’exportaziun limitada (per exempel bains agrars u resursas mineralas) e l’economia da l’exteriur drizzada vers ils pajais industrials han ragischs en la colonialisaziun d’antruras.
Tratgs caracteristics economics èn:
- ina pitschna entrada per chau
- la repartiziun extremamain ineguala da la facultad e da las entradas (index Gini)
- paucas activitads da spargn e d’investiziun
- la grond’impurtanza dal sectur primar e dal sectur informal
- ina bilantscha commerziala passiva
- ina paletta d’exportaziun limitada
- in’economia da l’exteriur drizzada vers ils pajais industrials
- nauschas cundiziuns da commerzi (Terms of Trade)
- in aut grad d’indebitament vers l’ester
- la fugia da chapital
- grondas inegualitads regiunalas tranter il center e la periferia
- in’auta quota da dischoccupaziun
- in’infrastructura insuffizienta
Tratgs caracteristics areguard l’ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Blers pajais en svilup èn pertutgads fermamain da problems ecologics. Uschia vegnan il Program da las Naziuns Unidas per l’ambient ed il World Watch Institute a la conclusiun che 90 % da la spariziun da spezias, da l’erosiun dal terren e da la runcada dal guaud a nivel global hajan lieu en pajais en svilup. Las resursas natiralas dals pajais en svilup fan part da lur ritgezzas las pli impurtantas e furman uschia per gronda part lur basa d’existenza. Perquai tutgan crisas da l’ambient quests pajais spezialmain ferm.
Tratgs caracteristics gravants areguard l’ecologia èn:
- la destrucziun da l’ambient entras l’urbanisaziun nuncontrollada
- la degeneraziun dal terren (per exempel la concentraziun da sal)
- la desertificaziun
- la periclitaziun da la biodiversitad
- la destrucziun da guauds tropics
- la contaminaziun da l’aua sutterrana pervia da la mancanza da standards da l’ambient
- la contaminaziun da l’aria cun substanzas nuschaivlas per la sanadad (en spezial en aglomeraziuns)
Pervia da las consequenzas che crisas da l’ambient han a nivel global ston ins era reflectar la rolla e la responsabladad ch’ils pajais industrials han tar questas dumondas. In exempel actual da quai è la debatta davart il protocol da Kyoto.
Tratgs caracteristics demografics[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup actual da la rata da mortalitad e da la quota da naschientschas ch’ins po observar en blers pajais en svilup sa lascha cumparegliar cun la fasa tempriva dal model da la transiziun demografica. Quai vul dir ch’ins po caracterisar la dinamica da la populaziun cun in’auta quota da naschientschas ed ina rata da mortalitad ch’è bain auta, ma fermamain regressiva (per exempel grazia ad in meglier provediment medicinal). Quai maina ad in augment massiv da la populaziun, accumpagnà d’ina regiuvinaziun extrema da la structura da la populaziun. En cumparegliaziun cun il decurs da la transiziun demografica en ils pajais industrials dad oz vegn la fasa transfurmativa actuala probablamain ad esser caracterisada da ratas da mortalitad che sa sbassan anc pli spert, perquai ch’ils pajais en svilup pon profitar da la savida medicinala ch’è gia avant maun. Pandemias dal temp modern ch’èn sa derasadas considerablamain en intgins pajais en svilup (en la Botswana èn circa 40 % dals creschids infectads cun HIV), pon dentant disturbar quest svilup ed auzar las ratas da mortalitad. En in tal cas ha la piramida da la populaziun la furma d’ina ura da sablun. Pertutgada è en spezial la part da la populaziun ch’è economicamain la pli activa, uschia che la productivitad economica dal pajais vegn danovamain sminuida.
Tratgs caracteristics demografics èn:
- in’auta quota da naschientschas
- in’auta mortalitad d’uffants e d’uffants pitschens (ch’è dentant regressiva)
- in grond augment da la populaziun
- ina durada probabla da vita ch’è en media relativamain bassa
- migraziun sur ils cunfins
- migraziun interna nuncontrollada
Tratgs caracteristics areguard la sanadad publica[modifitgar | modifitgar il code]
Las cundiziuns sanitaras da la populaziun en pajais en svilup èn savens problematicas. Quai sa mussa per exempel a maun d’ina curta durada probabla da vita e dad in’auta mortalitad d’uffants pitschens (ch’è dentant fermamain degressiva). Per motivs da l’igiena manglusa è la populaziun en quartiers da povers suttaposta spezialmain a malsognas ed epidemias.
Exempels per tratgs caracteristics areguard la sanadad publica èn:
- l’alimentaziun insuffizienta e/u malsauna
- la mancanza d’aua da baiver netta
- la mancanza da sereneras
- mancos da sanadad ed in provediment medicinal insuffizient
- in’educaziun sanitara en scola manglusa
- derasaziun nuncontrollada da pandemias (per exempel SIDA)
Tratgs caracteristics socioculturals[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹sociocultural› designescha las demananzas culturalas, religiusas e socialas d’ina populaziun. In tratg sociocultural d’intgins pajais en svilup è la discriminaziun da las dunnas. Cun quai vegnan potenzials da svilup bloccads. Era il cumportament economic d’ina classa sociala ritga ch’impedescha il svilup po esser in element caracteristic.
Tratgs caracteristics socioculturals èn:
- ina ferm’orientaziun a gruppas primaras
- pitschna mobilitad sociala
- lavur d’uffants
- ina furmaziun nunsuffizienta, in grond dumber d’analfabets
- accumulaziun da ritgezza da la classa sociala superiura enstagl da reinvestiziuns
Tratgs caracteristics da la politica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils problems politics dals pajais en svilup vegnan puspè resguardads pli ferm dapi la fin dals onns otganta. Quels pon esser la consequenza da l’inabilitad statala e d’ina politica inadattada tras la classa regenta, ma era l’effect da mancanza d’effizienza e stabilitad da las instituziuns politicas e d’ina preschientscha insuffizienta dal stadi en las provinzas. Schebain in sistem politic funcziuna, dependa plinavant da la cultura politica d’in pajais. Latiers vegn la corrupziun ch’ha per consequenza ch’entradas publicas na vegnan betg duvradas per programs da svilup, mabain per auters intents.
Ulteriurs tratgs caracteristics areguard la politica èn:
- in stadi autoritar (structuras nundemocraticas, dictaturas militaras)
- violaziuns dals dretgs umans
- conflicts violents cun stadis vischins ed autas expensas d’armaziun
- pitschna acceptanza da las instituziuns politicas da vart da la populaziun
- imposiziun da taglia modesta per las entradas pli autas
- clientilissem
- instabilitad politica
- guerra civila u cundiziuns analogas a la guerra civila fin a la decadenza da la statalitad insumma
Mancanza da chapital e dotaziun da facturs insuffizienta[modifitgar | modifitgar il code]
Las glistas da tratgs caracteristics cumpiglian per il solit er ils puncts ‹dotaziun da facturs insuffizienta› u ‹mancanza da chapital›. Cun la dotaziun da facturs insuffizienta èn manegiads tratgs geodeterministics: cundiziuns climaticas disfavuraivlas, mancanza da terren (per exempel en il cas d’in stadi insular), in manco da ritgezzas natiralas, l’isolaziun entras la posiziun continentala (muntognas, nagin access a la mar) e.u.v.
Critichers dubiteschan che la dotaziun da facturs insuffizienta u la mancanza da chapital d’in pajais sajan necessariamain indizis per ses status sco pajais en svilup. La mancanza da facturs economics e da chapital po per exempel vegnir cumpensada cun autras mesiras. Ma era la conclusiun cuntraria n’è betg adina giustifitgada: l’existenza da tschertas cundiziuns natiralas sco il clima, il funs u en spezial las materias primas na maina betg automaticamain ad in svilup. Quel dependa plitost da l’elavuraziun da materias primas ch’ha pir per consequenza ina valur agiuntada pli auta. Plinavant è era decisiva ina politica capabla che po transfurmar la ritgezza da materias primas en svilup.
Savens vegn la mancanza da chapital era suraccentuada. L’existenza da chapital na decida anc betg davart il svilup d’in pajais (exempel: stadis ch’exporteschan ieli). Suandants puncts impedeschan in svilup positiv, era sch’il chapital è avant maun:
- consum da luxus: a quel appartegnan las accumulaziuns da ritgezza da la classa sociala superiura, la corrupziun e l’imposiziun modesta da taglia per las entradas pli autas
- la fugia da chapital
- il transfer da profit: il gudogn d’interpresas da l’exteriur maina ad in scul d’ina part dal chapital gudagnà a l’intern dal pajais
- autas expensas d’armaziun
- in manco da Good Governance: in’imposiziun da taglia deficitara (en spezial da la classa sociala superiura), ina structura ineffizienta (e cunquai chara) da l’administraziun, ina segirtad giuridica manglusa
La classificaziun da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
Less Developed Countries (LDC) e Least Developed Countries (LLDC)[modifitgar | modifitgar il code]
La classificaziun dals pajais en svilup en stadis-LDC e stadis-LLDC è vegnida definida a chaschun dad in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971. Suenter ina refurma da l’onn 1991 succeda la separaziun dals stadis-LLDC tenor quatter criteris:
- in product naziunal brut (PNB) da main che 900 dollars americans per persuna en media entaifer trais onns
- l’Economic Vulnerability Index (EVI). Quel descriva la vulnerabladad da societads e remplazza il vegl Economic Diversification Index (EDI). El s’orientescha a maun dals exports, da l’instabilitad da las entradas dals exports, da la producziun agrara e da la cumpart da l’industria da transfurmaziun e dals servetschs vi da l’entir product naziunal brut
- il Human Assets Index (HAI). Quel furnescha infurmaziuns davart tratgs caracteristics socials sco la sanadad e la furmaziun. Istoricamain remplazza el l’Augmented Physical Quality of Life Index (APQLI) da pli baud. El fa indicaziuns davart la consumaziun da calorias per persuna en pertschient dal basegn minimal e davart las quotas da mortalitad dals uffants, d’alfabetisaziun da creschids e da scolarisaziun en scolas secundaras
- il dumber d’abitants na dastga betg surpassar 75 miu.
Quest sistem da classificaziun giauda in aut grad d’acceptanza. Crititgà vegn sin il pli l’indicatur static dal dumber da la populaziun. Quel ha per consequenza che la classificaziun po dir pauc davart la repartiziun reala da la povradad sin il mund. In auter problem furma il privel che la politica instrumentaliseschia questa classificaziun. En pli vegn remartgà ch’i saja relativamain cumplitgà d’erurir ils singuls criteris.
La recepziun en la glista dals stadis-LLDC po senz’auter esser giavischada da vart dal stadi pertutgà. La qualitad da l’agid da svilup dals pajais donaturs vegn numnadamain savens giuditgada tenor ils pajaments als stadis-LLDC. En cumparegliaziun cun ils stadis-LDC survegnan quels pli tgunsch contribuziuns ch’els na ston betg pajar enavos (Grants) u credits a meglras cundiziuns (International Development Association, IDA).
Classificaziuns per gruppas da pajais limitadas[modifitgar | modifitgar il code]
Davos las abreviaziuns MSAC, LLDC e SIDS sa zuppentan ulteriuras classificaziuns da l’ONU. La noziun MSAC (Most Seriously Affected Countries) è naschida en consequenza da la crisa d’ieli l’onn 1973 e designescha in program spezial da l’ONU per ils pajais pertutgads il pli ferm. Questa sutdivisiun è sparida or dal vocabulari da l’ONU vers la fin dals onns otganta. Restadas èn las noziuns LLDC e SIDS.
LLDC (Landlocked Developing Countries, betg da scumbigliar cun ils stadis-LLDC descrits survart) vegnan numnads pajais ch’han in commerzi cun l’exteriur che patescha fermamain pervia da lur posiziun lontana da la riva. A quels appartegnan oravant tut la Ruanda, il Burundi, il Nepal u en l’America dal Sid per exempel la Bolivia. Entras lur posiziun disfavuraivla po il pretsch tant d’imports sco d’exports s’augmentar considerablamain.
Ils SIDS (Small Island Developing States) èn pli tard sa furmads a l’AOSIS (Association of Small Island States). Lur commembers represchentan interess communabels da pitschens stadis en svilup insulars. Ina tematica actuala è l’auzament dal livel da la mar èn consequenza dal stgaudament global.
Il Human Development Index (HDI)[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1990 è vegnì fatg l’emprova dal Program da svilup da las Naziuns Unidas (United Nations Development Programme, UNDP) da concepir ina cuntraproposta al concept economic da la Banca mundiala. La finamira dal HDI è da resguardar pli ferm facturs socials. Quest indicatur vegn publitgà en il Human Development Report (HDR) che vegn edì mintg’onn da l’UNDP.
Il HDI è vegnì crititgà per motivs politics: gruppas da dunnas han deplorà la buna posiziun dal Giapun, pajais da l’Asia Orientala han protestà cunter la valitaziun da la situaziun dals dretgs umans en lur pajais ed auters pajais han reclamà pervia da lur classificaziun en confrunt cun in auter pajais. Sin proposta da l’India na vegn il HDI betg pli menziunà en documents uffizials da l’ONU.
Las classificaziuns da la Banca mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
La classificaziun classica da la Banca mundiala tenor l’entrada per chau[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a la classificaziun da l’ONU en stadis-LDC ed LLDC mesira la Banca mundiala il basegn da sustegn d’in pajais mo cun l’entrada per chau respectivamain tenor il product social brut per chau. Ella differenziescha tranter ‹pajais cun paucas entradas› (LIC; Low Income Countries) e ‹pajais cun entradas mesaunas› (MIC; Middle Income Countries). Ils MIC vegnan latiers anc partids en ina gruppa d’entradas superiura ed ina gruppa d’entradas inferiura. Tenor la classificaziun da l’onn 2004 datti 61 LIC e 93 MIC, tranter quels era intgins pajais da l’Europa Orientala, dal Caucasus e da l’Asia Centrala.
Tenor il stadi actual munta il limit maximal per ils LIC 765 dollars americans, per ils MIC inferiurs 766-3035 dollars e per ils MIC superiurs 3036-9385 dollars. Ils limits maximals pon dentant variar minimalmain d’onn ad onn ed èn en general vegnids augmentads ils davos onns. Mintgatant dovra la Banca mundiala era la gruppa dals pajais LIFDC (Low Income Food Deficit Countries) per zavrar entaifer ils LIC pajais cun problems gravants d’alimentaziun. En la classificaziun actuala na figurescha questa noziun dentant betg.
La Banca mundiala dovra la classificaziun tenor entradas per chau sco basa da datas per sia pratica da concessiuns da credit. Ella conceda che questa classificaziun na reflecteschia betg necessariamain il stadi da svilup d’in pajais. Per circumscriver ils pajais en svilup dovran las instituziuns da Bretton-Woods la noziun Developing Countries.
Il grond avantatg da la classificaziun da la Banca mundiala è sia structura simpla. I dat dentant savens objecziuns areguard la metodica limitada a las entradas per chau che pon be far constataziuns restrenschidas davart il svilup da singuls pajais. Auter che l’ONU è la Banca mundiala dentant in institut da finanzas e sa limitescha perquai a facturs economics.
L’accentuaziun da la chargia dals debits[modifitgar | modifitgar il code]
Pervia da la grond’impurtanza da la chargia dals debits ha la Banca mundiala furmà supplementarmain las gruppas SILIC (Severely Indebted Low-Income Countries) e SIMIC (Severely Indebted Middle-Income Countries). Tar ils davos datti anc la sutdivisiun èn ‹indebitads moderadamain› (MIMIC) ed ‹indebitads levamain› (LIMIC).
Severely Indebted vul dir che trais da quatter indicaturs surmuntan in tschert cunfin critic. Moderately Indebted Countries èn tals che surpassan tar trais da quatter indicaturs 60 % dal cunfin critic, dentant senza cuntanscher quel. Ils ulteriurs stadis vegnan numnads Less Indebted Countries. Ils quatter indicaturs èn (parantesas = cunfin critic):
- la relaziun tranter la chargia dals debits ed il product social brut (50 %)
- la quota dals debits (275 %)
- la quota dals servetschs da debits (30 %)
- la grevezza da tschains dals servetschs da debits (20 %)
Per il mument èn 45 pajais classifitgads sco Severely Indebted e 43 pajais sco Moderately Indebted. Als davos appartegnan era intgins MIC superiurs sco la Tirchia, l’Argentinia e la Lettonia.
Ils quatter indicaturs-clav circumscrivan bain a moda adequata ils problems essenzials dals pajais en svilup indebitads. Da muntada centrala – e perquai ordvart contestà – è dentant il cunfin critic entaifer quests indicaturs. Durant ils onns novanta na pudeva ina part dals SILIC facticamain betg pli purtar sulet lur chargia dals debits. Els èn perquai vegnids numnads HIPC (Heavily Indebted Poor Countries) ed integrads en in’iniziativa da sdebitaziun a l’engronda, iniziada da la Banca mundiala e dal Fond monetar internaziunal. L’uschenumnada ‹iniziativa HIPC› cumpiglia per il mument 38 pajais (22 SILIC e 16 ulteriurs stadis cun grondas difficultads finanzialas).
Cas spezials[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pajais ch’exporteschan ieli[modifitgar | modifitgar il code]
L’imaginaziun ch’ils pajais ch’exporteschan ieli sajan ‹ritgs› è fallada. Per ordinari sa basa quest maletg incorrect sin ina projecziun da la situaziun dals stadis ritgs e pitschens dal golf. En ina rangaziun che resguarda sper las entradas per chau era indicaturs socials vegnan ils stadis arabs percunter rangads fitg mal. Grazia a lur reservas d’ieli e la politica da l’OPEC han quels bain pudì registrar svilups enorms da las entradas, els n’èn dentant betg stads buns da proveder la populaziun cun bains e servetschs d’impurtanza vitala.
Milliardas gudagnadas cun ieli èn vegnidas impundidas per dievers nunproductivs sco per exempel il luxus u la guerra tranter l’Irac e l’Iran ch’ha durà otg onns. Sco ulteriur effect negativ han reschims marods che na resguardan betg ils dretgs umans pudì sa mantegnair a la pussanza cun cumprar loialitad e protecziun. Exempels spezialmain negativs en quest reguard èn la Nigeria u l’Iran. Pervia da questa situaziun disfortunada vegnan ils pajais ch’exporteschan ieli era numnads ‹fatamorganas dal svilup›.
Ils pajais ch’exporteschan ieli giogan en tutta cas ina rolla speziala entaifer la gruppa dals pajais en svilup: els possedan in bain ch’ils pajais industrials dovran exnum. Ils stadis da l’OPEC disponan da ca. ¾ da las reservas d’ieli da tut il mund ed en il Proxim Orient sa chattan ⅔ da las reservas globalas. Qua tras resulta ina posiziun surproporziunalmain ferma en la politica mundiala ch’als dat blera pussanza. Ins differenziescha perquai cun buna raschun ils pajais ch’exporteschan ieli dals stadis-LDC e LLDC. Grazia a lur entradas extraordinarias profitan ils exportaders d’ieli d’in potenzial per sa sviluppar ch’auters pajais en svilup n’han betg. Quests pajais vegnan era en l’avegnir a restar relevants per la politica mundiala. Quai en ferm cuntrast cun intgins auters pajais en svilup ch’èn crudads suenter la fin da la Guerra fraida en ina ‹trapla da l’irrelevanza›.
Novs pajais industrials[modifitgar | modifitgar il code]
Ils novs pajais industrials (Newly Industrializing Economies) èn ina gruppa da stadis ch’appartegnevan tradiziunalmain als pajais en svilup, ma ch’han surventschì en il fratemp ils tratgs caracteristics da quels. Perquai vegnan els differenziads dals pajais en svilup e furman in’atgna categoria. La noziun englaisa è naschida durant ils onns setanta e sa referiva oriundamain als ‹Stadis da tigher› asiatics (numnadamain la Corea dal Sid, il Taiwan, il Hongkong ed il Singapur).
Da differentas varts (Banca mundiala, OECD, Fond monetar internaziunal, Communitad europeica) èn vegnidas elavuradas durant ils ultims decennis glistas cun novs pajais industrials. In’enumeraziun lianta n’exista betg, lur dumber variescha tranter 10 e 30. La Banca mundiala ed il Fond monetar internaziunal (IWF) categoriseschan mintgamai 10 pajais sco novs pajais industrials. L’OECD percunter attribuescha bler dapli pajais a questa categoria. Il Bundesministerium für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung (BMZ) da la Germania e l’Uniun europeica han empruvà da far valair er indicaturs socials e politics, n’èn dentant betg reussids a nivel internaziunal. Sin quai ha il BMZ puspè retratg sia glista che cumpigliava 30 novs pajais industrials, tranter auter l’Ecuador ed il Nicaragua.
Pajais en transfurmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Resguardads spezialmain en la classificaziun dals pajais en svilup vegnan ils stadis ch’èn sortids da l’anteriura Uniun sovietica. Suandants motivs pretendan in’atgna gruppa per quests pajais:
- Els èn segnads dals problems da transfurmaziun da l’economia planifitgada a l’economia da martgà. Lur deficits da svilup han pia tut auters motivs che quels dals ulteriurs pajais en svilup.
- Els possedan in chapital uman fitg sviluppà. Dentant existan differenzas tranter ils stadis dal Caucasus, ils stadis da l’Asia Centrala ed ils stadis europeics.
- Els possedan ina structura industriala differenziada, in potenzial da svilup tecnologic e sa differenzieschan en quest punct cleramain dals pajais en svilup.
- Ils stadis europeics profiteschan da lur vischinanza tar l’Uniun europeica, qua tras pon els spetgar investiturs dal vest ed access al martgà da l’UE.
- La Russia è anc adina ina pussanza mundiala en il senn politic e militar, ina pussanza mundiala areguard l’energia, in commember permanent dal Cussegl da segirezza da l’ONU sco era commember dals G-8.
Tar ils pajais en transfurmaziun tutgan d’ina vart ils pajais ch’èn daventads ina part da l’emprim mund entras lur integraziun collectiva en l’UE (la Pologna, la Tschechia, l’Ungaria, la Slovachia, la Slovenia, la Lituania, la Lettonia, l’Estonia, la Rumenia e la Bulgaria). Da l’autra vart ils uschenumnads Newly Declining Countries (NDC) che restan vinavant exposts a la tensiun tranter declin e stabilisaziun (oravant tut pajais en l’Asia Centrala, per exempel l’Usbekistan).
Tscherts stadis na pon ins per il mument ni attribuir a l’ina ni a l’autra gruppa. Entras l’augment da pretschs da materias primas è l’economia en il Kasachstan ed Aserbeidschan creschida nominalmain fitg durant ils ultims onns. A tge gruppa che quests dus pajais vegnan ad appartegnair en il futur dependa da la dumonda, schebain els vegnan d’impunder las entradas cun success per diversifitgar l’economia e meglierar il sistem d’educaziun.
En la Georgia èn vegnidas realisadas ils ultims onns refurmas da l’economia ed ultra da quai profitescha il pajais da la taglia da transit da l’oleoduct da Baku-Tiflis-Ceyhan, inaugurà l’onn 2006. En pli ha il pajais per finamira da daventar commember da l’UE e da la NATO. L’Armenia ha dapi l’onn 2002 ina creschientscha economica d’ina procentuala da duas cifras. Dapi la terminaziun da l’emprima fasa da l’extensiun a l’ost s’interessa l’UE pli e pli per il Caucasus (pli exact: per la Georgia, l’Armenia e l’Aserbeidschan). En il rom da la ‹politica da vischinadi europeica› (Europäische Nachbarschaftspolitik) vegnan concludids contracts da partenadi e da cooperaziun cun ils trais pajais numnads.
Stadis ch’han disditg[modifitgar | modifitgar il code]
Entras conflicts violents e sanguinus dals onns novanta è sa furmada la gruppa dals stadis ch’han disditg. Il term cumpara per l’emprima giada en in artitgel da Le monde diplomatique da l’onn 1999. Quests pajais èn caracterisads d’in collaps cumplet da l’apparat statal. Il stadi (u il rest da quel) n’è betg pli abel da controllar ses territori, na porscha nagins servetschs publics pli ed in urden politic n’è betg pli visibel. Cun quai crodan ils pajais or da la domena da las teorias da svilup ed ord vista da la politica d’agid da svilup. Ad els appartegnan surtut pajais africans sco per exempel la Republica democratica dal Congo, la Liberia, la Somalia u la Sierra Leone. Ultra da quai effectuescha il vacum dad urden statal exigenzas spezialas per la politica d’agid da svilup e per la politica da segirezza, cun quai che las crisas da quels pajais pericliteschan il svilup e la segirezza d’entiras regiuns e finalmain da l’entir mund (terrorissem internaziunal). En tge maniera proceder cun tals pajais n’è anc betg cler a nivel da la politica mundiala.
Remartga finala[modifitgar | modifitgar il code]
Sco descrit en l’artitgel, hai dà en il decurs dals ultims 50 onns numerusas propostas da categorisar ils pajais en svilup. Intginas classificaziuns accentueschan facturs economics (Banca mundiala), autras resguardan a moda cumplexa facturs socials (ONU). In’intenziun ordvart ambiziusa prosegua il Human Development Index (HDI) ch’emprova da mesirar il svilup uman.
Parallel a questas classificaziuns generalas èn vegnidas formuladas numerusas sutgruppas per motivs politics, economics u strategics (stadis da la SIS u da l’OPEC). I dat anc ulteriuras gruppaziuns sco ils G-77 u il moviment dals stadis che n’appartegna betg ad in bloc politic; da vulair descriver tut quellas surpassass dentant il rom da quest artitgel.
L’eterogenitad dals differents puncts da partenza per la classificaziun ed il caos da noziuns mussa ch’ils pajais en svilup èn la finala uschè differents sco ils pajais industrials sezs. Facticamain sa chattan tut ils pajais da quest mund insanua en il spazi tranter las noziuns nunexactas ‹ritg› e ‹pover›. Tut tenor sch’il center da l’interess è plitost focusà a facturs economics, socials, politics u ecologics, sa mida la rangaziun dals pajais. Pervia da quai n’èn las metodas da classificaziun tuttina betg senza valita. Ellas furman in agid d’orientaziun valabel per definir tgenins pajais ch’èn en cumparaziun cun auters plitost ‹ritgs› u plitost ‹povers›. Quai na serva betg mo ad intents da studi, mabain gida er en la pratica da la politica d’agid da svilup, cunquai ch’ils pajais donaturs e las organisaziuns multilateralas sa stentan da sustegnair ils pajais ch’èn effectivamain ils pli povers.
Las classificaziuns numnadas sa basan tuttas sin datas generalas da las singulas economias publicas e pon perquai be declerar connex macroeconomics. Ellas relatan percunter nagut davart las differenzas socialas ed economicas entaifer in pajais. Spezialmain en pajais en svilup èn las disparitads internas savens pli grondas che quellas tranter ils singuls stadis. Svilup è ina noziun fitg cumplexa e pli ch’ins emprova da generalisar ella e pli pauc ch’ins po declerar cun ella.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Exempel: Rapport en lingua spagnola davart il svilup da l’uffant en pajais en svilup (Alinea: El Subdesarrollo)
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bundeszentrale für politische Bildung (BpB): Entwicklungsländer, Informationen zur politischen Bildung, Nr. 252, Bonn 1996.
- Hein, Wolfgang: Unterentwicklung – Krise der Peripherie, Opladen 1998, ISBN 3-8100-1663-2
- Hemmer, Hans-Rimbert: Wirtschaftsprobleme der Entwicklungsländer, Minca 2002, ISBN 3-8006-2836-8
- Nohlen, Dieter (ed.): Lexikon Dritte Welt, Reinbek sper Hamburg 2002, ISBN 3-499-61468-5
- Nuscheler, Franz: Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik, Bonn 2004, ISBN 3-8012-0350-6
- Todaro, Michael P.: Economic Development, Essex 2006, 9avla ediziun, Pearson Addison-Wesley, ISBN 0-321-31195-7


text:
Provinza da Sondrio
La provinza da Sondrio, per rumantsch era provinza da Sunder, è ina provinza da la regiun taliana Lumbardia. Sia chapitala è la citad da Sondrio (rum. Sunder). Ella cumprenda essenzialmain la Vuclina. Tranter las vischnancas las pli grondas sa chatta Morbegno (rum. Murbegn). La provinza cumpigla las veglias valladas Chiavenna (Val San Giacomo e Valchiavenna), Vuclina e Bormio (rum. Buorm).
Trepalle, la suletta fracziun da Livign desper il lieu principal, che giascha sin 2 208 meters sur mar, è il vitg situà il pli aut da l'Italia e vala er sco la plaiv la pli auta da l'Europa.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter il 1512 ed il 1797 fascheva la regiun part da la Republica da las Trais Lias.
Vischnancas principalas[modifitgar | modifitgar il code]
(ils 31 da matg 2005)


text:
Per els saja grondius da chantar questa bellischma musica, di la giuvna Esmarie Boshoff. A chasa hajan els udì Mendelssohn sin in disc cumpact; ed uss saja ella – Tanya Janse van Rensburg - intgantada, co las vuschs differentas tunian bain ensemen.
Chantar tudestg è difficil
Chantar en in linguatg ester po esser difficil. Esmarie Boshoff di ch’ella na chapeschia betg tge ch’ella chantia. Ses scolast da chant haja dentant gidà da pronunziar ils pleds tudestgs. Era il dirigent dal chor Clau Scherrer conceda ch’i saja grev da chantar tudestg, e quai per ils Rumantschs sco per persunas da la Svizra tudestga. Ma scolaras e scolars chantian gugent Mendelssohn. Questa musica romantica fetschia bain a l’olma. Ed ils Africans sajan fitg averts, era envers ils auters scolars.
Plaschair da vesair naiv
Ma betg mo la musica plascha. La giuvna Siphosethu Xamlashe che deriva da Kapstadt di ch’ella haja anc mai vis naiv avant. Ed en lur cità saja quai uss fitg chaud, e da midar en il clima fraid saja stà in schoc.
Da Mustér a Cuira fin Basilea e Turitg
L’emprim concert è sonda, ils 18.03.2017, a las 17:00 en la baselgia da la claustra da Mustér. Alura suondan concerts a Cuira (baselgia da la Sontga Crusch; dumengia 19.03.2017 a las 17:00), Basilea (Baselgia da s. Clara; sonda 25.03.2017 a las 19:00) e Turitg, Wollishofen (Baselgia da s. Francestg, dumengia 26.03.2017 a las 19:30).
RR actualitad 08:00


text:
Bolt è currì ils 200 meters en 19 secundas e 78 tschientavels. Il record mundial da 19 secundas e 19 tschientavels che Bolt vuleva cuntanscher en il final, ha el uschia dentant manchentà cleramain. Segund è vegnì il canadais Andre de Grasse, terz il franzos Christophe Lemaître.
Per Usain Bolt è quai la otgavla medaglia a gieus olimpics. El è uschia sin posiziun trais dals megliers da l'atletica leva. Mo il Finlandais Paavo Nurmi e l'American Carl Lewis han gudagnà pli savens aur a gieus olimpics.
RR novitads 06:00


text:
Malgrà che la Spagna, il campiun mundial dal 2010, ha per gronda part dictà e dominà il gieu, dastga la Svizra turnar a Lugano cun in resultat positiv, quai grazia ad ina prestaziun solida, oravant tut en la defensiun. Il gol per l’equipa da Vladimir Petkovic ha sajettà Ricardo Rodriguez al 1:1 suenter bun in'ura. Rodriguez ha cun ses quart gol en il tricot da la naziunala Svizra dentant er profità d'in sbagl dal goli spagnol David de Gea. Ils Spagnols eran ids en avantatg en la 29avla minuta entras Alvaro Odriozola.
Venderdi, ils 8 da zercladur, dat la naziunala Svizra a la fin dal camp da trenament a Lugano il davos gieu da test en vista als campiunadis mundials a chasa encunter il Giapun. Il gieu cumenza a las 18:00 uras. Il Radio Rumantsch rapporta live da Lugano.
RR novitads 06:00


text:
Laurien van der Graaff ha gudagnà la cursa da sprint en la categoria d’elita da las dunnas avant las duas Tudestgas Pia Fink e Sofie Krehl. Nadine Fähndrich è vegnida sco segund-meglra Svizra 5avla. En il final cun las meglras sis è Fähndrich dentant crudada curt suenter la partenza e n’ha silsuenter gì naginas schanzas da gudagnar il titel. Il podest dals campiunadis svizzers ha cumplettà Désirée Steiner da Tavau ch’ha terminà la cursa da sprint sin il plaz 7.
Tar las junioras U18 ha Siri Wigger triumfà, tar las junioras U20 Anja Weber.
Dario Cologna gudogna bronz
Per la gronda surpraisa ha Beda Klee procurà. Il passlunghist dal Toggenburg ha gudagnà la cursa da sprint tar ils umens d’elita avant il grond favurit Jovian Hediger. Klee ha battì Hediger en in sprint final, quai sin ils davos meters. La medaglia da bronz gudogna Dario Cologna.
Tar ils juniors U18 ha Ilan Pitier triumfà, tar ils juniors U20 Nicola Wigger. L'indigen Cla-Ursin Nufer è vegnì 6avel tar ils juniors sut 20 onns.
Program da la fin d'emna
La sonda cuntinueschan ils campiunadis svizzers a Sedrun cun las cursas da distanza en il stil classic. La dumengia van ils campiunadis svizzers 2021 a fin cun la cursas da sprint d’equipa. Dario Cologna parta en questa cursa ensemen cun ses frar Gianluca Cologna.


text:
Ils socialdemocrats guardan enavos sin ina dumengia quasi perfetga. Lur candidat Peter Peyer è vegnì elegì sco successur da Martin Jäger en la regenza grischuna. Ed en il Cussegl grond ha la Partida socialdemocrata PS fatg in plus da trais sezs: Da nov han ils socialdemocrats 18 deputadas e deputads en il parlament grischun.
In viva sin ils giuvens e las giuvnas
Ils socialdemocrats han sa chattads la dumengia saira en l’ustaria Marsöl a Cuira. Oravant tut è vegnì fatg viva sin il nov cusseglier guvernativ Peter Peyer.
Nus vegls n'avessan crai betg fatg uschè ina buna lavur sco tut quels giuvens.
L’anteriur deputà e cusseglier naziunal Andrea Hämmerle (71) ha dentant fatg in cumpliment spezial a tut ils giuvens ch’èn vegnì elegids en il Cussegl grond: Per cletg hajan els vegls chalà e surdà la batgetta als giuvens. Uschè bain sco ils giuvens n'avessian els vegls betg fatg quai.
«8:0 encunter la PPS»
Il deputà dal Cussegl grond actual Jon Pult ha menziunà ch'ils socialdemocrats hajan mussà quant populars ch’els sajan a Cuira – 8 dals 20 sezs en la chapitala grischuna sajan numnadamain ids a la PS. E la Partida populara svizra dal Grischun PPS n'haja recaltgà gnanc in unic sez. Questa victoria saja era bellezza.
Tar la Partida populara svizra dal Grischun PPS percunter èn s'inscuntrads be paucs commembers suenter il di d'elecziuns.
PPS en in bass
Empè da vin sa chattava be aua sin las maisas. L'atmosfera tar ils radund 20 commembers era fitg consternada. En las discussiuns vi da la maisa vai surtut per ils sbagls e co ch'ins avess pudì survegnir anc 70 vusch dapli per Walter Schlegel. Era il deputà dal Cussegl grond Jan Koch e consternà:
La regenza ed il Cussegl grond han fatg in pass a sanestra. Uss vegni per nus anc pli difficil, da plazzar noss interess.
PBD resta optimistic
Bain ch'ils burgais-democrats han pers 6 sezs en il Cussegl grond e bain che lur cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è vegnì reelegì be stgars: Tar la scuntrada la saira eran els da buna luna. Els sajan cuntents d'avair remplazzà plirs deputads cun fatschas novas. Vinavant speran els tar ils segunds scrutins en las regiuns da survegnir anc in u dus sezs.
Jon Domenic Parolini regurda però: Betg tut saja i bain durant las elecziuns. La proxima giada vegnia l'avantatg forsa ad esser anc pli stgars sco mo 68 vuschs.
RR Actualitad 07:00


text:
Elba
L'Elba (Cec: Labe; Todesc: Elbe; Polac: Łaba) a l'è un fiœm de l'Europa centrala; a l'è long 1.091 km e al quata sota un baxin de pressapoc 148.000 km².
I so sorjent a i inn ind i Montagn dei Gigant, al confin nord-ovest cech, a un' alteza de 1.400 m, da la confluenza de du torent: Bílé Labé e Malé Labé. Despœ al va in direzion sud, pœ al jira a ovest e anc'mo a nord-ovest; ind i kilometer qe i vegnen despœ, al ciapa l'acqua da tri afluent: el Jizera, la Muldava (Vltava) e l'Ohre.
Despœ, passad el confin Cechia-Germania al ciapa una direzion nord-ovest, qe al tegnarà fin a la fin, al bagna Dresda e Meissen e pœ al va denter a la pianura de la Germania setentrionala; qì al bagna, in fila, i citaa de Torgau, Wittenberg, Dessau, Magdeburgh, Wittenberge, Amburgh, Holstein prim de butar-s denter ind el Mar del Nord arent a Cuxhaven. Ind qel toc qì al ricev i fiœm Mulde, Saale, Elster Negher, Havel e Elde. L'Elba a l'è colegad, cont una red de canal navigabel, a i plussee grand bande produtiv todesc.
Quand a g'era anc'mò la Germania Orientala, l'Elba al marcava per un toc el cunfin cont la part ovest; qell lì a l'è minga stait però l'uneg confin marcad dal fiœm, vist qe a l'era anca el limit oriental de l'imper de Carlo Magn.


text:
Úsema
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
L'úsema / 'uːsəma /, (da le grèche andiche ὀσuή “ addore”), è une e gl siénz specífece é rrènn pessíbbele, trámmete gl chemocetture, la percezzione de la cungendrazione, de la qualetà é de l'edendetà de melècule velátele é de gas che štave dénd a l’aria. Sse melècule suo chiamate adderuse. L’úsema è cullegate mmòde fenzienale che gl gušt, comm se pò prevà quann ne ciamurr attura gl nase, arrevenènn la fenzione de sse lúteme é facènn mmòde ca le magnà tè tutt quand gl štéss sapore. È pure cullegate che gl seštèma chèmiesenzeriále generale o triggemenale. Gl tré siénz de l'úsema, gušt é chèmiesenzeriále generale fórmene gl seštèma chèmiesenzòrie. L'úsema è gl cchiù štediate de gl tré seštiéme chèmiesenzeriále.


text:
Dapi ils 31 da december èn las mesiras da segirtad pervi da corona puspè vegnidas schluccadas en ils territoris da skis. Ils restaurants pon avrir lur terrassas.
Ils giasts giaudan da pudair seser. Quai mussa l’exempel en il territori da skis da Mustér, sin la terrassa dal restaurant Caischavedra.
Igl è empernaivel ch’ins dastga puspè seser.
Mesiras per las maisas
Era la scheffa dal restaurant Caischavedra, Evelina Venzin, senta, che la glieud giauda e stat uss pli ditg. Avant stuevan els mangiar en pe. Normalmain han circa 150 persunas plaz sin terrassa. Uss – cun las mesiras da segirtad pervia da corona – mo anc la mesadad.
Nus avain stuì metter las maisas in meter e mez ina ord l’autra, e far maisas da quatter.
Sche pli bleras persunas èn vid ina maisa, sto ina vitrina esser tranter en. Mo famiglias dastgan seser ensemen pli blers che quatter persunas. Ma era sch’il restaurant è serrà, na munta quai betg ch’i dat pli pauc lavur, sco Evelina Venzin declera.
Per nus datti dapli da preparar e nus stuain pachetar tut las tschaveras.
In'ulteriura consequenza dal pachetar cun tagliers da chartun e cups da plastic è – ch’i dat pli bler rument.
Controllas
E la finala stoppian els era far controllas, sco il directur da las Pendicularas da Mustér Stefan Arnold di:
99% da la glieud è dentant sezza fitg precauta.
Sperdita
Dentant era sche las mesiras da segirtad èn vegnidas schluccadas, na po il directur betg preschentar fin uss in bun quint per restaurants u bars a Caischavedra, Gendusas, Lai alv e Cuolm da Vi. I dettia ina gronda differenza tranter il december 2019 ed il december 2020.
Tar las ustarias da culm è la situaziun fitg pitra, là avain nus ina sperdita da la svieuta dad 80%.
Uss spera Stefan Arnold ch’il favrer, il temp da vacanzas – possia anc cumpensar in pau questa sperdita.


text:
Magdalena Tschuor (*1927)
Ella è creschida si a Rueun cun quatter fragliuns en ina famiglia purila. Da quai che schabegiava sur ils cunfins svizzers ora, n'ha Magdalena Tschuor betg percurschì bler: «Nus savevan be che la guerra è insatge schlet». Ella sa regorda en emprima lingia da la maglia che stueva vegnir raziunada e d'aviuns ch'èn sgulads sur il Grischun ora:
Marylyn Mosca (*1930)
«Ina bandiera ha signalisà la fin da la guerra» – Marylyn Mosca è naschida sin in pitschna insla tranter la Frantscha e l’Engalterra. Il bab era furner per tut l’insla. Durant la guerra na pudevan els betg sa muventar ed era infurmaziuns eran raras. En in cumponiment aveva la giuvna Marylyn Odette Lanion scrit, ch’ella vuless ina giada vesair las muntognas – e quai ha ella finalmain fatg.
Leci e Rosa Simonett (*1922 /*1926 †2020)
Il pèr Simonett n'era anc betg ensemen durant la Segunda Guerra mundiala. Rosa Simonett è creschida si en relaziuns simplas ed il temp da guerra aveva bain anc mess sut squitsch pli fitg sia mamma: «Ins avess bain inqual giadas pudì mangiar dapli che quai ch'i deva».
Leci Simonett ha gì da far servetsch militar durant quest temp. La finiziun da la guerra resta ad el en memoria sco mument da levgiament: «Ins spetgava mo, ch'i dat in ruaus perpeten.»
Oswald Toutsch (*1930)
Era sche la Svizra n’era betg involvida directamain en la guerra, ha Oswald Toutsch vesì ed udì durant sia giuventetgna a Zernez ed en Val Müstair, adina puspè eroplans ch’èn sgulads da notg sur ils vitgs vi. Quai per bumbardar citads vischinantas sco Bulsaun u Milaun. En l’hotel da famiglia sisum il Pass dal Fuorn, eran staziunads plirs schuldads, uschia ch’els vegnivan adina puspè a savair «las novitads da tschella vart dal cunfin».
Pius Bundi (*1927)
«Tut la glieud era quasi siglida ord la pel dal tschaffen». A Mustér haja regì ina atmosfera tut paschaivla ils 8 da matg 1945, sa regorda Pius Bundi. L'um ha resentì differentas consequenzas da la guerra. Sco emprim ha el gì la responsabladad per la fravgia da ses bab. Silsuenter ha el gì da far il servetsch agricul e gidar sin in bain puril a Glion e pli tard ha el fatg part dal servetsch local da la protecziun d'aria.
Infurmaziun registraziun RTR
Las intervistas cun las perditgas èn tuttas vegnidas fatgas avant il temp da corona en il decurs dal favrer 2020.


text:
Las bleras plazzas vegnan stritgadas en la centrala dal emettur en il Katar, communitgescha l’interpresa che vegn finanziada dal stadi. Las mesiras sajan ina part d’ina iniziativa per optimar las plazzas da lavur, ha ditg il directur d’Al-Dschasira. L’emettur è dapi sia fundaziun il 1996 il pli impurtant emettur da novitads en lingua araba. Il Katar finanziescha l’emettur ma pervi dals bass pretschs dad ieli vul il stadi spargnar.
Exteriur Al-Dschasira sto stritgar plazzas
L'emettur da televisiun arab Al-Dschasira stritga 500 dalas 4'500 plazzas sin l'entir mund.
sda/sc


text:
Ils presidents e la presidenta da las partidas dals Verds e da la FDP èn sentupads per evaluar tratgs communabels. Quai mussa in post en las raits sozialas ch'els han publicà sincron il mardi notg.
Reacziuns da politichers svizzers sin las elecziuns
Il cusseglier dals chantuns Pirmin Bischof da l'Allianza dal Center n'è betg trumpà dal schlet resultat da la CDU/CSU. El resta optimistic, la Germania saja anc adina il pli impurtant partenari da la Svizra en l'UE ed el speria che quai restia uschè. La chanceliera Angela Merkel da la CDU saja adina stada ina fidabla partenaria.
Ma quai era il chancelier da la SPD Schröder era, ch'aveva ed ha bunas relaziuns cun la Svizra.
Per la cussegliera naziunala da la Partida socialdemocratica Celine Widmer sa legra pervi dal bun resultat da la SPD. In chancelier da la SPD saja era bun per las tractativas cun l'UE. Ella spera che l'UE vesia per exempel en il futur la posiziun dals partenaris sozials en Svizra «pli pauc critica».
Per la Partida populara svizra na saja il chanzelier Olaf Scholz betg ina buna opziun, di Albert Rösti.
Nus temain che la Svizra possia vegnir sut pressiun, spezialmain pertucant las taglias bassas.
Ma la fin finala quintian las stretgas relaziuns economicas e betg pleds politics. E là spera Rösti sin la paisa dals bundesland, sche la Germania s'exprimia memia critic envers la Svizra.
Laschet na vul betg ceder
La pli ferma partida en Germania è la SPD cun ses candidat Olaf Scholz che vegn sin 25,7%. La CDU/CSU sto magunar perditas e vegn anc sin 24,1%. Malgrà quest resultat, na vul il candidat da l'Union Armin Laschet betg ceder: El vul far discurs da sondagi davart ina nova regenza. Cun ils resultats na possia nagina partida esser segira da dastgar furmar ina regenza – sia CDU/CSU betg, ma er la SPD betg. Chancelier daventia quel che vegnia da stgaffir ina maioritad en il Bundestag. Laschet vuless empruvar quai ensemen cun ils Verds e la FDP, pia cun las medemas partidas sco la SPD.
Suenter las duas partidas grondas da SPD e CDU/CSU, èn ils Verds la terz ferma partida, suandà da la FDP e da la AfD. La partida Die Linke manchenta cun 4,9% bain la marca da 5% per esser represchentada en il parlament tudestg, ella resta dentant tuttina en il Bundestag – cunquai ch'ella ha defendì trais da ses tschintg mandats directs da fin qua.
«Jamaica» u «ampla»?
Decisivs en ils discurs da coaliziun, che giran il mument davos las culissas, èn ils Verds e da la FDP. Be cun ellas èsi pussaivel da furmar ina maioritad. Sco prim vulan quellas duas partidas uss discurrer ina cun l'autra. Actualmain stattan duas coaliziuns en il focus:
Jamaica: CDU/CSU (nair), Verds (verd) ed FDP (mellen). Quai è la coaliziun preferida dal schef da la partida da la FDP Christian Lindner. Dentant: Tar questa constellaziun na fiss la partida la pli ferma (SPD) betg part da la regenza.
Ampla: SPD (cotschen), FDP (mellen) ed ils Verds (verd). Là è la dumonda sche la FDP è pronta dad ir en questa coaliziun.
La finamira è d'avair per propi la regenza enfin Nadal per che la nova regenza po surpigliar la batgetta il cumenzament dal 2022.
55% dals Tudestgs e da las Tudestgas vulan ina coaliziun d'ampla. Quai mussa ina retschertga che infratest dimap ha fatg per ARD-Deutschland Trend. Tenor la retschertga prefereschan 33% ina coaliziun CDU/CSU, Verds e FDP.
Tge coaliziuns èn pussaivlas?
Cun cliccar sin las partidas giavischadas sa mussa tge maioritads che fissan pussaivlas ord vista matematica:
Che Olaf Scholz sco era Armin Laschet vulan surpigliar l'uffizi sco chancelier tudestg, han els accentuà gia la dumengia d'elecziuns:
L'èra da nair va a fin
Tar las ultimas elecziuns dal 2017 ed era dal 2013 era mintgamai l'Union (CDU/CSU) la pli ferma partida en Germania, pia la partida dad Angela Merkel. Per l'emprima giada dapi 20 onns daventa la SPD la pli ferma partida da la Germania. Il resultat da questa elecziun è per la CDU/CSU il mender dapi l'onn 1949.


text:
Planisà eri da construir en la zona Arvins in hotel cun 8 chasas ed en tut 100 stanzas. Cunter quest project èn vegnids inoltrads passa 50 recurs d'abitants dal quartier pertutgà, d'organisaziuns per la protecziun da la natira sco er da l'uniun da possessurs da segundas abitaziuns.
En vista a la gronda opposiziun ha la suprastanza da vischnanca da La Punt Chamues-ch uss decis da prender il project d'hotel ord la revisiun da la planisaziun locala. Quai sco mesira per buc periclitar il rest da la revisiun, ha ditg il president communal, Jakob Stieger, envers la Posta Ladina.
Ord l'archiv:
RR novitads 06:00


text:
Svizra - La refurma da l’imposiziun da taglia sin interpresas è sut tetg
Las duas Chombras federals han deliberà la refurma da l'imposiziun da taglia sin interpresas III. En tut custa la refurma 1,3 milliardas francs, 224 milliuns dapli che previs. La partida socialdemocrata (PS) ha gia annunzià il referendum.
Il Cussegl naziunal è suandà al Cussegl dals chantuns per egualisar las mancanzas da taglia. Ils chantuns survegnan uschia dapli daners ord la taglia federala. En tut custa la refurma 1,3 milliardas francs, 224 milliuns dapli che previs en il messadi. Il davos pled en chapitel ha probabel il suveran. La PS ha gia annunzià il referendum.
25:42
video
Taglias per interpresas: Danunder prender ils raps?


text:
Pralbuì
Pralbuì (Italià: Pralboino) l'è 'n cümü de 3 009 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna Centràl a 33 km de la cità de Brèsa en diresiù sud, ai cunfì co la pruvìncia de Cremùna.
El teretóre del cümü de Pralbuì l'è delimitàt a òvest del córs de la Mèla che la 'l sepàra del cümü de Milsà, póch de lóns de 'ndóche la Mèla stèsa la se sböta 'ndèl Òi. Pralbuì 'l ciàpa dét apò a la frasiù de Sànta Marìa dei Àngei che la se tróa a 3 km a sudèst del cèntro principàl.
A stà a la legènda, el nòm de Pralbuì el vegnarès de Prat de Albuì, endóche Albuì l'è 'l rè dei Longobàrdi che 'ndèl an 569, prìm de möer el sò ezercit a la cunquìsta de Brèsa, el l'ha fat sostà en chèsta tèra che de alùra l'è stàda ciamàda col nòm de prat de Albuì.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Pralbuì l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
San Murezzan 2017 - Pli net ch’il funs è, pli pauc merda vegn bittada per terra
Il sistem per dismetter tut il rument ch’i dat durant ils Campiunadis mundials da skis 2017 a San Murezzan funcziuna fitg bain. Sper in team da voluntaris che rimna la merda, gida er il deposit da 2 francs per tegnair net l’areal.
Ils consuments han da pajar per mintga bavronda, per mintga mangiativa in deposit da mintgamai 2 francs. Quels survegnan els puspè enavos, suenter ch’els portan la buttiglia vida ed il plat tar la tenda correspundenta.
Naiv alva gida er
Sche l'areal è net, en il cas da San Murezzan cun naiv sco terren per millis e millis da persunas, ha quai er in’influenza psicologica sin l’uman. Cura ch’ils fin 40’000 aspectaturs mangian, baivan, fiman e giaudan l’atmosfera dal circus da skis mintgadi, è la probabilitad pli pitschna ch’ins bitta simplamain per terra rauba sin la naiv alva, empè da dismetter ella en las sadellas da rument ch’èn avant maun.
Fimaders han ina stgatla
Remartgabel pauc ves'ins er rests da cigarettas per terra. Grazia ad ina pitschna stgatla che l’organisaziun metta a disposiziun dapertut a las entradas, pon ils fimaders dismetter lur cigarettas en quella senza bittar ils stumbels per terra. Quella purschida vegnia er appreziada dals fimaders sez, suttastritgan ils voluntaris dal team da rument. Els èn en viadi cun sadella e zanga e ramassan singuls palpiris e rests da cigarettas dal funs si.
audio
Ina lavur «da merda» che vala la paina
03:33 min, Novitads dals 18.02.2017.
laschar ir. Durada: 03:33 minutas.
Da chautschas sut fin tar la bandiera svizra
Ramassà hajan ils voluntaris durant quels dis fitg blera rauba, per part er pli speziala. Per exempel ha in gidanter chattà soccas e chautschas sut scheladas en la naiv, e perfin in anè. Mal il cor fetschia cura ch’ins haja da rumper numerusas binderas svizras per las dismetter en las sadellas da rument, ha agiuntà in voluntari dal team da rument.
Maletg
1 / 15
Legenda:
Ils numerus butschins per il rument gidan segir er a tegnair net tut l'areal.
RTR, Anna Caprez
Maletg
2 / 15
Legenda:
Sche la buttiglia vida vegn manada enavos al gist lieu, datti enavos ils 2 francs depot.
RTR, Anna Caprez
Maletg
3 / 15
Legenda:
Il sistem da recycling funcziuna bain, grazia al deposit da 2 francs ch'ins paja sin tut las bavrandas.
RTR, Anna Caprez
Maletg
4 / 15
Legenda:
La glieud sa organisescha tut tenor er sez cura ch'i va per pudair giudair la vita.
RTR, Anna Caprez
Maletg
5 / 15
Legenda:
Entant che las colonnas èn lungas per cumprar insatge da mangiar u baiver, riv ins pli svelt tar la tenda per dar enavos rauba.
RTR, Anna Caprez
Maletg
6 / 15
Legenda:
Las sadellas èn tuttina adina bain emplenidas.
RTR, Anna Caprez
Maletg
7 / 15
Legenda:
Dus dils bun 1300 voluntaris dals Champiunadis mundials da skis 2017 a San Murezzan.
RTR, Anna Caprez
Maletg
8 / 15
Legenda:
La gronda part dals fimaders sa co ch'ins duess dismetter ils rests da las cigarettas.
RTR, Anna Caprez
Maletg
9 / 15
Legenda:
Las stgatlas per ils fimaders èn prontas tar tut las entradas dal Campiunadi mundial da skis.
RTR, Anna Caprez
Maletg
10 / 15
Legenda:
Paucs rests da cigarettas èn tuttina per terra.
RTR, Anna Caprez
Maletg
11 / 15
Legenda:
Per che tut restia er net, vuli in bun concept cun uschè blera glieud sin plaz.
RTR, Anna Caprez
Maletg
12 / 15
Legenda:
Era sut las tribunas datti adina puspè lavur per ils voluntaris dal team rument
RTR, Anna Caprez
Maletg
13 / 15
Legenda:
Ils voluntaris fan lur lavur cun plaschair.
RTR, Anna Caprez
Maletg
14 / 15
Legenda:
Er Dumeng Giovanoli schazegia il sistem da rument durant ils Campiunadis mundials da skis 2017 a San Murezzan.
RTR, Anna Caprez
Maletg
15 / 15
Legenda:
Nicolò, in dals trais scolars da San Murezzan che lavura sco voluntari tar il team rument.
RTR, Anna Caprez


text:
Il president da l’uniun da cura e traffic da lez temp, Pietro Peduzzi è entras in enconuschent vegnì sin l’idea da far insatge cun musicas da tschaiver ed il directur da cura e traffic da lez temp, Maurus Dosch e la giovna secretaria Ursina Niggli, oz Ursina Solèr-Niggli, èn ids enfin a Spreitenbach per guardar, co ch’ina tala scuntrada da guggas funcziuna. Ed uschia han els «importà» l'idea da la Bassa a Savognin.
Comité d'organisaziun mida
Ils davos onns ha ina gruppa privata enturn Flavio Sterli cun blers voluntaris organisà e realisà ils davos tschintg onns l’inscunter da guggas. L’onn proxim surpiglia la gugga «Igls Fetters Sursetters» l’organisaziun.
Program vast
L’act principal da sonda ils 11 da mars a l’inscunter da guggas è a las 19:45 cun in monster concert sin la plazza grava cunt total 15 guggas. Suenter cumenza la concurrenza da guggas cun ina rangaziun da mesanotg. La dumengia sunan las guggas en il territori da skis e sin ina tribuna averta a Tigignas.
RR actualitad 06:00


text:
«Jeu sun buca cumponist. Sche schon, lu in occasiunal. Jeu cumponel lu zatgei, cu jeu hai il sentiment – uss drova ei quei. E quei ei era stau aschia 2013 cu jeu hai scret Alpsegen per il Chor viril da Turitg. Il direger ei e resta mia pissiun, professiun», di Christoph Cajöri. Dapi il 2012 dirigia el la Ligia Grischa, bain il capochor viril grischun. Tgi è Christoph Cajöri? En dus Artgs musicals emprov jau da savischinar al dirigent, chantadur, arranschader e cumponist oriund da Tusaun, ami da nus Rumantschs.
Uss en il segund stat Christoph – il chantadur e cumponist en il center. Nus tadlain sa chapescha sia cumposiziun Alpsegen scritta per solo, chor viril, quatter corns, clavazin, orgla e percussiun. Quai sper musica orchestrala e chanzuns chantadas e dirigidas dal maestro da Tusaun che abitescha a Fislisbach (AG) ed a Ziràn (GR). E cun quest Artg musical prend jau – suenter 38 onns – cumià da RTR, di grazia fitg per Vossa bainvulientscha durant tut quels onns. E per la davosa giada di jau: Schei ir bein cun vus, vies Giusep Giuanin Decurtins!


text:
Il Grischun ha il venderdi suentermezdi uffizialmain 43 cas confermads dal coronavirus. Nua ch'ils cas èn vegnids registrads n'è betg enconuschent.
Grischun sa prepara per in'unda d'infecziuns
Il chantun sa prepara per in'unda d'infecziuns. Tenor communicaziun stoppian ins quintar las proximas emnas cun stretgas en il sectur da sanadad – cunzunt tar ils plazs per pazients che dovran sustegn da respirar. Per la populaziun vegnia a dar influenzas sin il mintga di.
Entras la derasaziun dal virus ha la Svizra decis da mo pli testar persunas che tutgan tar la gruppa da risico e mussan grevs sintoms. Il dumber concret da persunas infectadas na po betg pli vegnir registrà - igl è da quintar cun in dumber d'infecziuns pli aut.
Focus dal chantun
Il focus dal chantun è da franar la derasaziun. La populaziun vegn appellada da sa tegnair vid las mesiras da l'Uffizi federal da sanadad publica. Il sectur da sanadad vegn preparà per in augment dals pazients e las pazientas. Quai pertutga cunzunt il persunal, l'infrastructura ed il material.
Il chantun accelerescha sias mesiras per sensibilisar la populaziun. Interpresas duain semtgar mesiras per lavurar durant ina epidemia. Chaussas senza prioritad duain vegnir messas sin glatsch – projects duain vegnir spustads.
RTR novitads 11:00


text:
Tgirar persunas malsaunas e mirar ch'ellas vegnian puspè en gamba ni possian supportar meglier lur malsognas, quella clamada haja grond potenzial, di Helena Zaugg, la presidenta da l’Associaziun svizra da las tgirunzas e dals tgirunz. La populaziun vegnia adina pli veglia ed adina dapli persunas pateschian da malsognas cronicas. Quai haja per consequenza ch'adina dapli persunas dovrian e sajan dependentas da buna tgira.
Buna tgira pretenda bler persunal ch’è era scolà sin differents nivels. Nus ans faschain dentant quitads perquai che nus scolain memia pauc persunal.
Mancanza da persunal da tgira
Las calculaziuns da l’Uffizi federal da sanadad dattan raschun a Zaugg. Enfin l'onn 2025, pia en 8 onns, dovra la Svizra da quai da 40'000 novas tgirunzas e tgirunz. Ma la tendenza sin il martgà da lavur mussia en la fallida direcziun, di Zaugg. Enstagl da scolar dapli persunas manchian gia uss circa 10'000 tgirunzas e tgirunz en Svizra. Per la presidenta da l’associaziun è perquai cler, ì dovra urgentamain dapli plazzas da scolaziun ella tgira. Ma quai na tanschi anc betg. Ins stoppia era mirar che las tgirunzas ed ils tgirunz restian era ella clamada.
«Sch’ins ha memia pauc persunal lura han ins memia pauc temps. E lura èn ins surchargiads e lura bandunan ins la clamada. Quai sto sa midar. Nus stuain crear cundiziuns da lavur che pussibiliteschan a las tgirunzas ed als tgirunz da restar ella clamada.»
Las consequenzas che la mancanza da persunal scolà ella tgira po avair vesi ins gia oz. Cunzunt las chasas d’attempads e da tgira hajan difficultads da chattar avunda persunal e la fin finala sentian quai ils pazients.
Iniziativa da tgira sin buna via
Per megliurar la situaziun da lavur hajan els lantschà l'entschatta da l’onn l'iniziativa da tgira. Quella vul tranter auter ch'ils chantuns e la Confederaziun promovian la furmaziun da novas persunas da tgira, legheschian la cumpatibilitad da lavur e famiglia e procurian era per pussibilitads da sa scolar vinavant. La chapientscha ed il sustegn ella populaziun sajan gronds, di Zaugg. Entaifer gnanc in mez onn hajan els gia rimnà passa la mesadad da las 100'000 suttascripziuns necessarias.
RR actualitad 17:00


text:
Ils pli blers enconuschan el sulettamain pervia da ses grond hit «Don’t Worry Be Happy». Ina chanzun inspirada dal guru indic Meher Baba, ed interpretada be cun tuns che Bobby McFerrin fa cun sia vusch e ses corp. Quai è numnadamain il grond talent da l’artist american.
El è in acrobat da vusch – e lascha tunar sia vusch u sco ina violina dentant era sco in bass u in posauna e mida levamain tranter sia vusch dal pèz e quella da falset. Cun sblatschar, stumplar cun la detta u dar durant chantar sin ses pèz creescha el entiras chanzuns.
In talent multifar
Ses plaz preferì sco uffant n’è betg stà la plazza da gieus u la sablunera mabain sut il clavazin da ses bab Robert – in chantadur d’operas e l’emprim afroamerican che ha dastgà chantar en la famusa «Metropolitan Opera» a New York. Sia mamma Sara è stada sopranista e professura da chant. Uschia ch’ins pudess dir che Bobby McFerrin ha la musica en ses sang.
Sper sia tecnica unica da chant ha el emprendì da sunar clavazin, clarinetta e flauta. El na vul era betg sa fixar sin in gener musical e sa mova tranter pop, musica classica, jazz ed avantgarda. Tut questa savida musicala dat el gugent enavant u en furma da chanzuns ch’el cumpona sez, u sco dirigent da musicas e chors ubain era sco docent da musica en diversas scolas autas.
Ils albums da Bobby McFerrin
- 1984 The Voice
- 1987 Spontaneous Inventions
- 1988 Simple Pleasures
- 1990 Medicine Music
- 1992 Hush
- 2004 Konzert für Europa – The Schönbrunn Concert


text:
Entschet n'ha la partida betg bain per il Svizzer, Roger Federer. Cun 7:6 è el dentant vegnì da spendrar il gieu. Suenter ha Federer betg pli gì fadia. El ha battì Lajovic cun 6:3 e 6:2 en ils proxims dus sets.
Sco proxim cumbatta il Svizzer cunter il tudestg Mischa Zverev. Dacurt ha Federer gudagnà cunter el a Halle en Germania.
Er Timea Bacsinszky è en la terza runda
La Svizra ha battì en la segunda runda la Slovaca Kristina Kocova en dus sets cun 6:1 e 6:0. En la proxima runda frunta Bacsinszky sin la polaca Agnieszka Radwanska.
RR novitads 21:00


text:
Marché
Marché (pronunciàt [marˈke] endèl dialèt del pòst. En Italià: Marcheno) l'è 'n cümü de 4 364 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla média Val Trompia a 372 méter sùra 'l leèl del mar, a 22 km a nort de la cità de Brèsa.
El cümü de Marché 'l fa part de la Comunità Montana de la Val Trompia.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'indicatur è s'auzà per 3,8 puncts sin 96,4 puncts. Il barometer giascha dentant anc adina sut la media a lunga vista, ha communitgà l'Institut da perscrutaziun da la conjunctura KOF, da l'ETH Turitg. La prognosa per la Svizra saja cun quai vegnida «in zic» meglra.
Per l'augment dal december èn responsabels tenor KOF, sur tut indicaturs da l'industria. En la branscha da mastergns elavurants sajan sur tut las prognosas per l'electroindustria sa meglieradas. Meglra saja er la prognosa per las spartas da «palpiri e stampa» sco era «metal e lain». Las prognosas per l'industria da maschinas e quella dals producents da mangiativas e l'industria da textilias sajan dentant restadas medemas.
Il barometer da conjunctura dal KOF
Il barometer da conjunctura dal KOF è in indicatur tempriv per il svilup da la conjunctura svizra. I sa tracta d'ina collecziun d'indicaturs che consistan d'in dumber d'indicaturs singuls che vegnan mess ensemen. Quels vegnan valitads tenor pais statistic e resumads tar in indicatur general.
RTR novitads 11:00


text:
Segund è Henrik Kristoffersen da la Norvegia. Il Svedais André Myhrer ha cumplettà il podest.
Il podest
- Marcel Hirscher (Austria) 1:45,45
- Henrik Kristoffersen (Norvegia) + 0,93
- André Myhrer (Svezia) + 1,72
Ramon Zenhäusern ha surventschì er il segund percurs bain. Daniel Yule ha fatg en il segund percurs in grond sbagl. El n'è betg crudà ora, però ha el pers temp. Suenter l'emprim percurs avevan ord vista dals Svizzers cunzunt Zenhäusern e Yule persvas. Zenhäusern era suenter l'emprim percurs 6avel, Yule 8avel.
Dentant era Sandro Simonet è stà bun. Cun il numer da start 48 è el ì sin plaz 24 ed ha pudì far part dal segund percurs. Sandro Simonet ha mussà ina ferma prestaziun ed ha schizunt pudì augmentà ses avantatg. Curt avant l'arrivada è il giuven da 22 onns dentant crudà ora.
Ils Svizzers
- 4. Ramon Zenhäusern +1,81
- 11. Daniel Yule + 3,68
- Sandro Simonet è crudà ora.
RR novitads 14:00


text:
Da Benedetto Vigne - La conuschientscha definitiva na vegn l’uman mai a cuntanscher.
L’ultima sairada da son Silvester, la notg avant Bunmaun, cun in pèr amis ed amias a festivar la fin da l’onn vegl ed il cumenzament dal nov. Tranter els in fisicist da professiun, spezialisà en materias digitalas, computers e tut il climbim modern da quests dis. Sco cumplet laicist sin quests champs, n’haja strusch savì cunterdir a ses arguments, a sias formulas e formulaziuns. Ma tuttina haja mess sin maisa in tema che ma fatschenta actualmain, l’intelligenza artificiala numnadamain.
Robots capavels da resentir simpatias ed antipatias, amur e dolur?
Ils scienziats da quests dis discurran da las vistas realas d’in robot dal proxim futur che surpiglia tut las activitads umanas, inclus pensar e ponderar e planisar e torturar. Anzi, intgins postuleschan schizunt in’ autoconscienza da tals essers che savess senz’auter surpassar quella da nus solits umans. Ch’ils robots fissan capavels da resentir simpatias ed antipatias, amur e dolur - damai che l’autoconscienza na saja nagut auter ch’ina banala funcziun da sinapsas en il tscharvé.
Tge èsi da quintar da talas ipotesas?
Mes ami fisicher ha dà ina resposta diplomatica, manegiond ch’ils mainis giajan qua fitg dapart, e che la finala na fissi strusch pussaivel da demussar ina tala autoconscienza artificiala.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Tschertgar il misteri da la vita è il vair senn da la vita
Jau hai renvià a la veglia teoria dal dualissem, argumentond che la vita consistia dad ina vart exteriura e dad ina interiura, e che quella interiura, ch’ins numnia magari «olma» tar il carstgaun, saja ensasez preschenta dapertut, er en la materia anorganica, e che quella «interiuradad» fetschia part dal misteri da la vita. Da vulair crear artificialmain in’instanza «dualica», quasi in golem, quai saja en fund in act da hybris a la moda da la tur da Babilonia. Anzi, da tschertgar il misteri da la vita, davent da l’autoconsczienza enfin tar il famus «urknall», il sfratg primar, quai saja la finala il vair senn da la vita.
Scuvrir en fund quests misteris, quai muntass er perder il senn da la vita. E perquai na vegnia l’uman er mai ad arrivar tar ina conuschientscha definitiva da la vita, saja quella fisica u quella psichica, exteriura u interiura: La scuverta definitiva fiss la fin.
E sco per suttastritgar tut quai haja clamà in mussament filosofic, quel dal «JAU». Il «JAU» – absolut, sulet, solitari, egocentric – exista mo in’unica giada sin quest mund. Danunder e daco che gist «JAU» sun vegnì, nundir nua che «JAU» vom – impussaivel da declerar. Anzi, ina dumonda che po crear sturnizi, in veritabel wahnsinn. I resta be il smirvegl sco alternativa, circa tenor lez haiku or da mes cudesch recent, il «diari giapunais»:
surstar quotidian
en l’univers infinit
il jau singular.
Text: B. Vigne, Turitg
Emprima publicaziun: 2016
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 2021410 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 2021436 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la stad –…21 da fanadur 2021571 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da quest artitgel.…16 da zercladur 2021618 giadas


text:
Der Sport überzeugt. Jeder weiss das. Dennoch ist die sitzende Lebensweise in der Schweiz nach wie vor ein Problem: 25% der Bevölkerung bewegen sich zu wenig, und die Folgen für die Gesundheit sind vielfältig. Die Haute Ecole de santé du canton de Vaud versucht ein innovatives Experiment, um sesshafte Menschen in Bewegung zu bringen. Mit einer ziemlich verrückten Wette am Ende des Tages: die USA mit dem Fahrrad zu durchqueren.
Christophe Ungar
36.9° (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Lenguv de Oïl
La lengua d'oïl l'è una lengua rumanza medieval che la deriva dal gal-ruman. Drenta la lengua d'oïl gh'hinn un grüpp de dialett, cume presempi el gal, el lurenes, el nurman, el picard, el valun e 'l frances del dì d'incö.
I gent de suvent i creden che el nom "d'oïl" el sia un idea de Dante Lighier, ma le mia insì. In'el 1200, circa cent ann prime che Lighier e' scrivissa el De Vulgari Eloquentia, in Pruvensa se druvava giamò l'espression lengua "d'oil", e lengua "d'oc" per dissernii i lenguv basaa ins la minera che i esprimiven l'afermassion[1]. EL Lighier el gh'ha dumà giuntaa "lingua del si" per metegh insema anca j'alter lenguv de l'area italica.
Lista de lenguv de OïlModifega
- Angiuin (regiun de l'Angiò).
- Berrichon (regiun del Berry).
- Burgugnun.
- Champenois (regiun de la Sciampagna).
- Francu-Cuntes.
- Francian (regiun de Paris).
- Gallo (regiun de la Bretagna).
- Lurenes.
- Manceau (regiun del Maine).
- Mayennais.
- Nurman.
- Picard.
- Pitavin.
- Québecois.
- Valun.
A quei lenguv chì van pö giuntaa i dialet frances (acadian e cajun) parlaa in di Stat Ünii in di cumünità di discendent di culon frances.
ReferenzModifega
- ↑ MEYER, P. 1889, "La langue romane du Midi de la France et ses différents noms"


text:
Tut en tut han voluntaris manà 181'572 discurs l'onn 2019. Quai èn 4% dapli che l’onn avant, sco l’associaziun «il Maun offert» annunzia.
Vinavant hai num che marcantamain daplirs hajan tschertgà agid via l’internet. Il contact online, pia da scriver en il chat u da scriver mails è creschì per 35% sin 9'303. Da quai èn dus terz sin chat ed in terz sin contact da mail. Cunzunt giuvens creschids e giuvenils tschertgian il contact online.
Giuvens na telefoneschan betg gugent
Var 22% da las persunas che tschertgan contact via online èn sut 18 onns, 40% èn tranter 19 e 40 onns. La pli gronda cumpart da las persunas che telefoneschan èn tranter 41 e 65 onns. Quai che croda era en egl è che 62'000 umens han ristgà da telefonar al numer 143. Quai èn 13% dapli che l'onn 2018.
Il pli savens è vegnì discurrì al telefon da problems psichics (24%), lura suondan problems dal mintgadi (21%). Sin plaz trais èn discurs en connex cun solitariadad (10%). Ils blers che han telefonà vulan restar anonim.
Ord l'archiv
RTR novitads 12:00


text:
Suenter otg gieus, nua che San Murezzan aveva gudagnà mo duas giadas, ha il club da tradiziun relaschà ses trenader Adrian Gantenbein. Enstagl da quel ha surtut Gian Marco Trivella l’equipa ch'era a la cua da la tabella.
Dapi che Trivella timuna l’equipa è quella vegnida adina meglier en furma. La squadra ha gudagnà trais da quatter partidas ed es avanzada en il camp d’amez da la segunda liga. Che San Murezzan ha midà il trenader n'è per il schef da sport Andri Casty betg il motiv principal, che l’equipa ha cumenzà da festivar victorias.
I ha vulì la crisa per chattar a la veglia furma.
RTR Sportissimo 17:05


text:
La clientella da la Andermatt Swiss Alps SA stat en il focus d’in partenadi tranter l’interpresa e la Scol’auta spezialisada dal Grischun. Entras quest partenadi duai vegnir analisà sin basa da datas, tge purschidas ed indrizs che la clientella nizzegia il pli savens.
Tar autras tematicas dal partenadi tranter la Andermatt Swiss Alps SA e la Scol'auta spezialisada vai per chapir, co che indigens, giasts e possessurs d'abitaziuns secundaras interageschan e co che la destinaziun po daventar pli ecologica.


text:
Scrin/Screen
Projetazion e grafica:
Asteria Multimedia - Trent
Digitalisazion Audio e Video:
Lol Production - Rovereto
L Sistem Scrin/Screen l’é n strument deldut nef tel ciamp de l’archiviazion informatica e de la valorisazion del patrimonie culturèl. Documents desferenc per format e provenienza é a la leta sun suport digital e sorii da consultèr tras n portal metù a jir te la postazions multimediales de la Sala “Luigi Heilmann”, o ence tras la rei.
Scrin vel dir “Sistem Creatif de enRescida INtegrèda”, ma l ge somea ence a la parola ladina scrign, l cassanach olache vegn tegnù la robes de valor, e tel medemo temp l recorda l son de l’ingleis screen, l scherm interatif che dèsc l met de cognoscer e fèr cognoscer chest tesor.
Video e filmac etnografics, intervistes e documents de cianties populères, retrac da zacan e foto de anchecondì, schedes de catalogh di tòc de la cultura materièla, tesć, letradura e indicazions bibliografiches, pel vegnir consulté a video chierian per setores o per parola chief. N strument de gran fazion desche didament per fèr enrescides da soi, per ativitèdes de grop o ence demò per curiosità.


text:
Il cussegl grond vegn a tractar la refurma da la gulivaziun da finanzas (refurma GF) durant la sessiun da december 2013. Questa refurma duai renovar fundamentalmain la gulivaziun da finanzas vertenta per las vischnancas grischunas. Fin la fin da mars 2013 han las vischnancas, ils circuls, las regiuns, las partidas e las organisaziuns interessadas prendì posiziun davart in sboz da consultaziun. La concepziun da basa dal project chatta in vast sustegn. Correcturas èn vegnidas fatgas tar tscherts elements essenzials dal project. Quests giavischs duain vegnir examinads accuratamain. Per conceder temp avunda per quest intent vul la regenza suttametter la missiva al cussegl grond durant la sessiun da december 2013. Uschia sa sposta il termin ch'era previs oriundamain per la sessiun d'october 2013.
Infurmaziuns:
cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner, scheffa dal departament da finanzas e vischnancas (DFV), tel. 081 257 32 01, e-mail: barbara.janom@dfg.gr.ch
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Arkansas
L'Arkansas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 137.732 km² e una pupulaziun de 2.752.629 abitant.
A l'è tacaa a nord al Missouri, a ovest a l'Oklahoma e al Texas, a süd a la Louisiana, a est al Tennessee e al Mississippi.
La capital a l'è Little Rock (183.133 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Arkansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Gia dapi 8 onns è Vienna a la testa da l’index da l’interpresa da cussegliaziun Mercer. Davos la citad da Turitg suonda las citads da Auckland (Nova Zelanda), Minca, Vancouver, Düsseldorf e Frankfurt.
Trais citads svizras tranter ils top 10
Entaifer las diesch meglras citads sa chatta era Genevra sin plazza otg e Basilea è sin plazza diesch.
Tut en tut èn vegnidas cumparegliadas 231 citads grondas. Vegnì valità èn criteris sco criminalitad, stabilitad politica sistem da sanadad, furmaziun u er traffic public.
RR novitads 07:00


text:
Alexander Bolshunov gudogna il classament final dal Tour de ski. En l'ultima cursa sin l'Alpe Cermis è il Russ vegnì segund davos ses cumpatriot Denis Spitsov. Segund en il classament final dal tour vegn Maurice Manificat da la Frantscha avant Denis Spitsov.
Dario Cologna è tar l'ultima etappa vegnì 17avel e terminescha il Tour sco meglier Svizzer sin plaz 8. Pli svelt Svizzer sin la Alpe Cermis è stà questa dumengia Roman Furger. El è stà in pèr secundas pli svelt che Dario Cologna, ed è uschia vegnì 14avel en l'ultima etappa e 29avel en il classement final.
Victoria istorica da Jessica Diggins
Jessica Diggins scriva istorgia dal Tour de Ski. L'Americana gudogna sco emprima betg-europeana la cursa da pliras etappas. Sin l'ascensiun a l'Alpe Cermis n'ha la passlunghista da 29 onns mussà nagina flaivlezza ed è vegnida segunda en l'ultima cursa – ed ha uschia gudagnà il classament general.
La Svizra Nadine Fähndrich ha pudì defender il plaz 11. Laurien van der Graaff ha terminà il Tour de ski sin plaz 35.


text:
Lavurs
Il mastergn porscha sis direcziuns da sa spezialisar: tgira da chavals, chavaltgar classic, chavaltgar a moda da western, chavaltgar chavals da pass, cursas da chavals e charrar cun manadira. Spezialists e spezialistas da chavals da tut las direcziuns cumenzan lur scolaziun cun la tgira da chavals.
La tgira da chavals vala sco premissa per il sport a chaval cun success. Spezialists da chavals da tut las direcziuns passentan bler temp da lavur cun s’occupar da lur chavals en tgira. Els han quità dals chavals e bajegian si cun els ina relaziun da confidenza. En in center da sport a chaval u en in manaschi da commerzi pavlan e bavrentan, nettegian e muventan els ils animals. Latiers tutga la tgira da chavals malsauns e blessads, metter si bandaschas per proteger las giugadiras, nettegiar enturn ils fiers-chaval, barschunar e stregliar. Els mantegnan net e pulit las stallas, l’equipament ed il plazzament.
Spezialists da chavals da la direcziun tgira da chavals èn oravant tut responsabels per las lavurs surnumnadas. Ultra da quai sa gidan els da scolar ils animals e mussan a principiants ed a principiantas da chavaltgar.
En las direcziuns chavaltgar classic, chavaltgar a moda da western, chavaltgar chavals da pass, cursas da chavals e charrar cun manadira muventan las persunas dal fatg mintga di ils animals, per ils quals els èn responsabels. Els treneschan la tecnica da chavaltgar u da charrar, p.ex. en la dressura, en siglir u per ina cursa. Ils animals vegnan scolads cun lonschar, cun lavurar sin il terren e cun lavur manuala ed en sella.
Cun lur pazienza, lur premura e lur sensibilitad scoleschan spezialists da chavals era scolaras e scolars d’ir a chaval, en la tgira da chavals e da chavaltgar sin ils chavals. Instruir sin in livel aut è ina da lur lavurs principalas. Quai fan els cun sa tegnair vi da princips pedagogics. Durant il contact cun lur clientella patratgan ed ageschan els a moda servetschaivla.
En il mintgadi da lavur resguardan spezialists da chavals las prescripziuns da protecziun da l’animal, da la sanadad e da l’ambient. Els dismettan p.ex. il rument tenor las prescripziuns e reageschan a moda correcta e calma tar accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 4-11-2013 (versiun dal 1-1-2017)
Durada
3 onns, respectivamain 2 onns per novizas/novizs
Direcziuns
- tgira da chavals
- chavaltgar classic
- chavaltgar a moda da western
- chavaltgar chavals da pass
- cursas da chavals
- charrar cun manadira
Furmaziun en la pratica
En in center per sport a chaval, en ina manaschi d’allevament u da commerzi
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Wülflingen, Zollikofen u Moudon
Roms professiunals
- garantir la segirtad e la protecziun da la sanadad, da l’animal e da l’ambient
- mantegniment da l’equipament e l’infrastructura
- tegnair, pavlar e tgirar chavals
- cussegliar ed instruir clientella
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialist / spezialista da chavals AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- experientschas en la tgira da chavals èn d’avantatg
Pretensiuns
- buna relaziun cun chavals (igl è d'avantatg d'avair experientscha en la demananza cun chavals)
- empatia
- senn da responsabladad
- esser equilibrà e pazient
- cumparsa segira, plaschair vi dal contact cun clientella
- abilitad da lavurar en ina gruppa
- maun per lavurs praticas, dun manual
- sanadad robusta: resistent a l’aura, naginas allergias
-
sportivadad
- pitschen pais dal corp (fin a circa 60 kg) è d’avantatg per il sport da chavals
- bunas enconuschientschas da chavaltgar
tut tenor direcziun:
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, da l’organisaziun dal mund da lavur da mastergns che s’occupan cun chavals u d’associaziuns, sco p.ex. da SWISS Horse Professionals SHP, Swiss Western Riding Association SWRA, Islandpferde Vereinigung Schweiz IPV CH u dal Schweizer Rennreiter-Verband SRV
Sa spezialisar en ina direcziun
- en la direcziun elegida: p.ex. direcziun sport da chavals: titel "jockey" u "chavaltgader / chavaltgadra da chavals da cursa al trot"
- en in champ parentà: p.ex. pedagog / pedagoga da chavaltgar dipl. SG-TG / PT-CH
Furmaziun da basa scursanida
Suenter avair terminà la furmaziun da basa po vegnir absolvida ina furmaziun da basa scursanida dad 1 onn en ina da las autras 6 direcziuns.
Examen professiunal (EP)
spezialist / spezialista da la branscha da chavals cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
expert / experta management da chavals cun diplom federal (en planisaziun)
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. Bachelor of Science (SSS) en agronomia cun spezialisaziun en la scienza da chavals
Cundiziuns da lavur
Spezialists da chavals lavuran en centers da sport a chaval u en manaschis da commerzi, tar possessurs privats ed en centers da trenament per chavals che prendan part a concurrenzas.
Ils dis da lavur cumenzan fitg baud, èn per ordinari lungs, irregulars e corporalmain stentus. Ils chavals ston era vegnir survegliads durant las fins d’emna e durant firads. Las stallas ston vegnir nettegiadas mintga di.
Tut tenor il manaschi d’emprendissadi e direcziun sa differenzieschan las cundiziuns da lavur. Il dumber da plazzas d’emprendissadi è creschida ils ultims onns perquai ch’i ha dà in lev augment da l’effectiv da chavals. La dumonda suenter spezialists è però relativamain stabila ed i vegn plitost scolà memia blers emprendists. Spezialists da chavals cun la direcziun tgira da chavals chattan en general pli svelt ina plazza che quels ch’èn sa spezialisads en ina direcziun specifica da chavaltgar.
Ulteriuras infurmaziuns
Organisation der Arbeitswelt Pferdeberufe
3000 Bern
Tel: +41 79 128 69 56
URL: www.pferdeberufe.ch
Revistas professiunalas:
"Kavallo"
"Pferdewoche"


text:
cuntegn
Ulteriur Grischun
-
Ina mesa milliarda per ina nova staziun
La staziun a Landquart è in dals pli impurtants lieus da la Viafier retica. Per il mument lavuran 550 persunas a Landquart, 30% da tut ils impiegads da la Viafier retica. En ils proxims 10 onns survegn la staziun ina fatscha cumplettamain nova.
Autur:
Flurin Clalüna / Stefan Dobler
Per 500 milliuns francs vegn la staziun da Landquart renovada ed engrondida. Uschia duess la staziun vegnir adattada al standard d’ozendi. Planisads èn novs edifizis cun biros, ina nova ufficina e novs binaris. La nova ufficina è tenor la Viafier retica necessaria perquai ch'ils 36 trens novs che la viafier survegn l’onn proxim na pudessan betg vegnir mantegnids en l’ufficina existenta.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Pass 1, nouv center d'intervenziun:
En quest center vegnan a lavurar 70 collavuraturs. Vinavant po la Viafier retica deponer material ni vagun, che na han betg plazza en l'ufficina veglia.
RTR, Flurin Clalüna
Maletg
2 / 6
Legenda:
Pass 2, Vial dubel fin a Malans:
Cun quel vul la Viafier retica garantir, ch'ils trens arrivan era in futur punctualmain. En futur va mintga mes'ura in tren en direcziun Tavau.
RTR, Flurin Clalüna
Maletg
3 / 6
Legenda:
Pass 3, emprims binaris novs:
RTR, Flurin Clalüna
Maletg
4 / 6
Legenda:
Pass 4, nova uffizina:
En quella dessan ils novs vaguns vegnir tgirads.
RTR, Flurin Clalüna
Maletg
5 / 6
Legenda:
Pass 5, nov deposit e novs biros:
Il deposit ed ils biros èn anc en planisaziun. Quels vegnan construids fin l'onn 2022.
RTR, Flurin Clalüna
Maletg
6 / 6
Legenda:
Pass 6, novs binaris e nova staziun:
Era l'ultim pass è anc en planisaziun. Fin dal 2028 vulan els construir nov la staziun. Il maletg n'è betg la versiun definitiva.
RTR, Flurin Clalüna
Plinavant è planisada la construcziun d’in vial dubel da Landquart a Malans. Quai per garantir il tact da mes’ura. Ils 500 milliuns che vegnan per gronda part finanziads da la Confederaziun, cumpiglian plirs projects parzials. Sche tut va sco planisà, lura duess la nova staziun esser a fin en radund 10 onns.
TSG 17:40


text:
Per survegnir infurmaziuns dad utilisaders han l'Uffizi federal da polizia, Fedpol, ed ils chantuns fatg l’onn passà dapli dumondas a Google. Tut en tut ha il gigant dad internet survegnì 1'097 dumondas. L’onn avant eran quai 634, scriva il SonntagsBlick che sa basa sin il rapport da transparenza da Google. Las dumondas pertutgian savens cas da pornografia d’uffants u cugliunaria. Quai ha Fedpol confermà.
Fedpol sa drizza als providers sco Google, sch’el dovra datas d’in utilisader per sclerir in cas criminal. Quai capita per exempel lura, sch'in delinquent n'è betg enconuschent ed igl exista però ina adressa dad e-mail che maina tar quel.


text:
Uschia èn ils economs da la Raiffeisen ils emprims che quintan cun in svilup negativ per il product naziunal brut. Els na discurran dentant betg d'ina recessiun. Fin uss han ils economs anc quintà cun in creschament economic dad 1,3%. Dapi lura è dentant sa midà bler. Entant ha la China, sco i para, sut controlla il dumber dals nov infectads. En auters pajais creschan quellas cifras dentant rasant. Era la Svizra sto quintar cun restricziuns da la vita publica.
Prognosas intschertas per 2021
Per l'onn 2021 prognostitgescha la Raiffeisen actualmain in creschament dad 1,6%. Las perspectivas restan dentant fitg intschertas. Ils ristgs per ina infracziun dal creschament èn il mument pli autas che las schanzas per pudair mitschar senza pli gronds donns.
RTR novitads 10:00


text:
Toshiba examinescha il mument tuttas opziuns pussaivlas per vender «Landis und Gyr». La fatschenta sezza vul ir a la bursa. Suenter in'istorgia da 120 onns sa legria l'interpresa gia dal pass en il nov futur. Il schef da Landis und Gyr, Richard Mora n'excluda dentant betg la pussaivladad che la fatschenta possia vegnir vendida anc avant il terz quartal. Durant lez planisescha la fatschenta dad ir a la bursa. I dettia plirs interessents per cumprar Landis und Gyr.
Tenor Landis und Gyr vegn dentant preferì la varianta dad ir a la bursa. Decider decidia dentant la finala il possessur Toshiba. Toshiba posseda il mument 60% da l'interpesa Landis und Gyr. Il 40% restants posseda la Innovation Network Corporation of Japan (INCJ).
RR novitads 10:00
Problems finanzials da Toshiba
Toshiba ha fatg ils ultims nov mais massivas sperditas. Els han tramess en insolvenza duas fatschentas affiliadas. Landis und Gyr è ina fatschenta da tradiziun da Zug. Ella occupa radund 5'700 persunas. Landis und Gyr duai vegnir vendì tut tenor al concurrent giapunais Hitachi u ad in'autra firma giapunaisa.


text:
En la Venezuela èn passa 7,1 milliuns persunas sa participadas a la votaziun simbolica davart la refurma da la constituziun dispitaivla dal president Nicolas Maduro. Quai han communitgà ils organisaturs da la votaziun suenter avair dumbrà 95% da las vuschs.
Encunter regenza Maduro, dentant senza vigur legala
Ils resultats concrets da la votaziun vegnan enconuschents il glindesdi. L’opposiziun aveva instradà la votaziun simbolica per pudair mussar si, che la maioritad da la populaziun saja encunter la constituziun dispitaivla da Maduro. La votaziun è spiramain simbolica e n’ha nagin caracter legal.
La regenza Maduro na renconuscha perquai betg la votaziun
Er bunamain 700'000 Venezolans en l'exteriur sajan sa participads, uschia scriva l'opposiziun. La regenza na renconuscha betg la votaziun.
RR novitads 06:00