text:
Teoria da la relativitad
La teoria da la relativitad s’occupa da la structura da spazi e temp e da las caracteristicas da la gravitaziun. Ella consista da duas teorias fisicalas concepidas per gronda part dad Albert Einstein: la teoria da la relativitad speziala ch’è cumparida il 1905 e la teoria da la relativitad generala ch’è stada terminada il 1916. La teoria da la relativitad speziala descriva ord vista d’aspectaturs che sa movan relativ in tar l’auter il cumportament da spazi e temp ed ils fenomens ch’èn colliads cun quai. Sa basond sin questas ponderaziuns deducescha la teoria da la relativitad generala la gravitaziun d’ina curvatura da spazi e temp, la quala vegn tranter auter chaschunada tras las massas involvidas.
Il term ‹relativistic› che vegn savens duvrà en il linguatg spezial fisical signifitga per ordinar ch’ina sveltezza n’è betg uschè pitschna ch’ella sa laschass negliger envers la sveltezza da la glisch; quai è per il pli il cas tar sveltezzas a partir da 10 % da la sveltezza da la glisch. Tar sveltezzas relativisticas daventan ils effects che vegnan descrits da la teoria da la relativitad speziala adina pli impurtants; las deviaziuns da la mecanica classica na sa laschan alura betg pli negliger.
En quest artitgel vegnan descrittas las structuras ed ils fenomens fundamentals en connex cun la teoria da la relativitad. Per explicaziuns e detagls cf. ils artitgel teoria da la relativitad speziala e teoria da la relativitad generala.
Muntada[modifitgar | modifitgar il code]
La teoria da la relativitad ha revoluziunà la chapientscha da spazi e temp ed ha revelà connexs che n’èn betg accessibels a l’imaginaziun contemplativa. Quels sa laschan però tschiffar a moda matematicamain precisa en furmlas e confermar tras experiments. La teoria da la relativitad cuntegna la fisica da Newton sco cas spezial; ella ademplescha pia il princip da la correspundenza.
Il model da standard da la fisica da particlas sa basa sin la cumbinaziun da la teoria da la relativitad speziala cun la teoria dals quantums ad ina teoria da champs da quantums relativistica.
La teoria da la relativitad generala furma sper la fisica da quantums ina da las duas pitgas da la construcziun teoretica ‹fisica›. Ins è en general da l’avis ch’ina cumbinaziun da questas duas pitgas ad ina Theory of Everything (teoria da tut) saja da princip pussaivla. Malgrà gronds sforzs n’è questa cumbinaziun però betg anc reussida dal tuttafatg. D’avanzar en questa dumonda vala sco ina da las grondas sfidas entaifer la perscrutaziun da basa fisicala.
La teoria da la relativitad speziala[modifitgar | modifitgar il code]
Il princip da relativitad[modifitgar | modifitgar il code]
Las duas constataziuns che suondan sa laschan interpretar sco axioms da la teoria da la relativitad, dals quals sa laschan deducir tut las ulteriuras ponderaziuns:
- Mesiran differents observaturs la sveltezza d’in radi da glisch relativ a lur lieu, obtegnan els independentamain da lur agen stadi da moviment il medem resultat. Igl è quai l’uschenumnà princip da la constanza da la sveltezza da la glisch.
- Las leschas fisicalas han per tut ils observaturs che sa movan cun sveltezza constanta, che n’èn pia betg suttamess ad in’acceleraziun, la medema furma. Quest fatg numn’ins princip da relativitad. Ins discurra da sistems inerzials, en ils quals quests observaturs sa chattan.
Il princip da relativitad per sai è pauc spectacular, pertge ch’el vala en medema moda per la mecanica tenor Newton. Da quel resulta automaticamain ch’i na dat nagina pussaivladad d’eruir ina sveltezza absoluta d’in observatur en il spazi e da definir in sistem da referenza ruassond al qual sa laschass attribuir ina valur absoluta. In tal sistem ruassond stuess sa distinguer en ina furma u l’autra da tut ils auters, quai che stess en cuntradicziun tar il princip da relativitad che di che tut las leschas da la fisica hajan en tut ils sistem da referenza la medema furma. Bain sa basava avant il svilup da la teoria da la relativitad l’electrodinamica sin la supposiziun da l’eter sco purtader da las undas electromagneticas. Empleniss in tal eter sco structura fixa il spazi, alura definiss el in sistem da referenza en il qual – en cuntradicziun cun il princip da relativitad – las leschas fisicalas avessan ina furma spezialmain simpla ed il qual furmas en pli il sulet sistem en il qual la sveltezza da la glisch fiss constanta. Ma la finala han tut las emprovas da cumprovar l’existenza da l’eter supponì fatg naufragi, sco per exempel il famus experiment da Michelson Morley da l’onn 1887.
Cun abandunar l’imaginaziun convenziunala da spazi e temp e sbittar l’ipotesa da l’eter èsi reussì ad Einstein da schliar la cuntradicziun apparenta tranter il princip da relativitad e la constanza da la sveltezza da la glisch che resulta da l’electrodinamica. Betg per casualitad han experiments e ponderaziuns en connex cun l’electrodinamica manà a la scuverta da la teoria da la relativitad. Uschia sa cloma il titel da la publicaziun dal 1905, en la quala Einstein ha fundà la teoria da la relativitad speziala ‹Zur Elektrodynamik bewegter Körper›.
Relativitad da temp e spazi[modifitgar | modifitgar il code]
Indicaziuns dal temp e dal spazi n’èn tenor la teoria da la relativitad naginas structuras fundamentalas a las qualas sa laschass attribuir ina valaivladad universala. Anzi vegn la distanza spaziala e temporala da dus eveniments u er la simultanitad da quels giuditgada differentamain d’observaturs che sa chattan en differents stadis da moviment. Objects muventads sa mussan en cumparegliaziun cun il stadi da paus sco scursanids (en direcziun dal moviment) ed uras muventadas sco ralentadas. Damai che mintga observatur che sa mova a moda unifurma po però pretender da sa chattar en stadi da ruaus, sa basan questas observaziuns sin reciprocitad, vul dir: dus observaturs che sa movan en relaziun in tar l’auter vesan mintgamai a sa mover las uras da l’auter pli plaun. Ultra da quai èn ord lur vista ils meters da l’auter pli curts ch’in meter, sche quels èn orientads per lung da la direcziun da moviment. La dumonda, tgi dad els che descriva la situaziun a moda correcta na sa lascha da princip betg respunder ed è perquai invana.
Questa contracziun da lunghezza e dilataziun da temp sa laschan suandar a moda relativamain chapibla cun agid da diagrams da Minkowski ed a basa da l’enconuschent paradox dals schumellins. En la formulaziun matematica resultan quellas da la transfurmaziun da Lorentz, la quala descriva la correlaziun tranter las coordinatas dal spazi e las coordinatas dal temp dals differents observaturs. Questa transfurmaziun sa lascha deducir directamain dals dus axioms surmenziunads e da la presumziun ch’ella saja lineara.
La gronda part da quests fenomens che sa laschan explitgar a moda relativistica, sa fan valair pir a partir da sveltezzas ch’èn relevantas en cumparegliaziun cun la sveltezza da la glisch. En il mintgadi na vegnan talas sveltezzas per lunschor betg cuntanschidas.
La sveltezza da la glisch sco cunfin[modifitgar | modifitgar il code]
Nagin object e nagina infurmaziun na po sa mover pli svelt che la glisch en il vacum. S’avischina ina sveltezza d’in object material a la sveltezza da la glisch, alura crescha il basegn d’energia per in’ulteriura acceleraziun sur tutta mesira, damai che la curva da l’energia chinetica daventa datiers da la sveltezza da la glisch adina pli pendenta. Per cuntanscher la sveltezza da la glisch stuess vegnir impundida ina quantitad d’energia infinita.
Quest fatg resulta da la structura da spazi e temp e n’è tuttavia betg be d’attribuir a l’object, sco per exempel ad ina nav spaziala imperfetga. Sa muvess in object pli svelt che la glisch dad A vers B, alura dessi adina in observatur en moviment relativ tar quel che percepiss in moviment da B vers A, e quai puspè senza che la dumonda tgi che descrivia a moda correcta la situaziun fetschia senn. Il princip da causalitad fiss alura violà, damai che la successiun da causa ed effect na sa laschass betg pli definir. In tal object sa muvess dal reminent per mintga observatur pli svelt che la glisch.
Cumbinaziun da spazi e temp al spazitemp[modifitgar | modifitgar il code]
En las equaziuns da basa da la teoria da la relativitad cumparan spazi e temp formalmain in sper l’auter a moda quasi equivalenta e sa laschan perquai unir ad in spazitemp da quatter dimensiuns. Che spazi e temp sa preschentan en differenta moda è in’atgnadad da la percepziun umana. Matematicamain sa lascha la differenza manar enavos sin in sulet segn, tras il qual la definiziun d’ina distanza en il spazi euclidic sa differenziescha da la definiziun da la distanza en il spazitemp da quatter dimensiuns. Vecturs ordinaris en il spazi da trais dimensiuns sa transfurman en questa moda en uschenumnads quadrivecturs.
En il spazitemp existan a basa da la relativitad da lunghezzas e spazis da temp trais secturs che sa laschan distinguer per mintga observatur cleramain in da l’auter:
- En il tgeiel da glisch dal futur (u futur absolut) sa chattan tut ils puncts che l’observatur po cuntanscher cun sveltezza da glisch maximala u als quals el po trametter in signal da glisch.
- Il tgeiel da glisch dal passà (u passà absolut) cumpiglia tut ils puncts dals quals in signal cun sveltezza da glisch maximala po cuntanscher l’observatur.
- Tut ils ulteriurs puncts sa numnan «spartids da l’observatur tras il spazi». En quest sectur na sa laschan l’avegnir ed il passà betg definir.
Applicaziun pratica chattan ils quadrivecturs dal spazitemp per exempel en la calculaziun da la chinematica da particlas sveltas.[1]
Equivalenza da massa ed energia[modifitgar | modifitgar il code]
Ad in sistem cun la massa m sa lascha er attribuir in’energia E en stadi immovibel, e quai tenor la furmla
- ,
en la quala c signifitgescha la sveltezza da la glisch. Tar questa furmla sa tracti d’ina da las pli enconuschentas en la fisica. Savens vegn pretendì faussamain che quella haja pussibilità il svilup da la bumba atomara. La moda da funcziun da la bumba atomara na sa lascha però betg explitgar cun quella. Percunter èsi gia reussì il 1939, curt suenter avair scuvert la fissiun nucleara, cun agid da questa furmla e las massas dals atoms ch’eran gia enconuschentas, a Lise Meitner da stimar l’enorma quantitad d’energia che vegn emessa.[2] Questa reducziun da la massa ha er gia lieu tar reacziuns chemicas, ma damai che quai succeda là en in rom fitg pitschen, n’eri betg stà pussaivel da constatar quai cun las metodas da mesirar da lezza giada, cuntrari a las reacziuns nuclearas.
Champs magnetics en la teoria da la relativitad[modifitgar | modifitgar il code]
L’existenza da forzas magneticas è colliada inseparablamain cun la teoria da la relativitad. In’existenza isolada da la lescha da Coulomb per forzas electricas na fiss betg cumpatibla cun la structura da spazi e temp. Uschia na vesa in observatur che ruaussa relativ tar in sistem da chargias electricas staticas nagin champ magnetic, cuntrari ad in observatur che sa mova relativ tar quel. Translatesch’ins las observaziuns da l’observatur che ruaussa sur ina transfurmaziun da Lorentz en quella da l’observatur che sa mova, alura sa mussa che quel percepescha sper la forza electrica in’autra forza, magnetica. L’existenza dal champ magnetic en quest exempel sa lascha damai manar enavos sin la structura da spazi e temp. Sut quest puntg da vista daventa er la lescha da Biot-Savart per champs magnetics – la quala è en cumparegliaziun cun la lescha da Coulomb cumplitgada ed a prima vista pauc plausibla – cun ina giada evidenta. En il formalissem matematic da la teoria da la relativitad vegnan il champ electric ed il champ magnetic reunids ad in’unitad, il tensor da l’intensitad da champ, analog a la reuniun da spazi e temp en il spazitemp da quatter dimensiuns.
La teoria da la relativitad generala[modifitgar | modifitgar il code]
Gravitaziun e la curvatura dal spazitemp[modifitgar | modifitgar il code]
La teoria da la relativitad generala maina enavos la gravitaziun sin in fenomen geometric en in spazitemp stort, numnadamain cun constatar:
- Energia storscha il spazitemp en ses conturn.
- In object che stat sut l’influenza da forzas gravitativas sa mova tranter dus puncts en il spazitemp adina sin in’uschenumnada geodeta.
Èsi gia grev da s’imaginar a moda plastica il spazitemp da quatter dimensiuns tenor la teoria da la relativitad speziala, sche vala quai tant pli per in spazitemp ch’è ultra da quai stort. Per illustraziun pon ins però er contemplar situaziuns cun in dumber da dimensiuns reducì. Uschia correspunda en il cas d’ina cuntrada da duas dimensiuns storta ina geodata a la via che prendessan dus vehichels cun guvernagl drizzà a dretg or. Partissan dus da quests vehichels a l’equator d’ina cula precis in sper l’auter a moda parallela vers nord, alura fruntassan els al pol dal nord in sin l’auter. In observatur, al qual la furma da culla restass zuppada, vegniss a la conclusiun ch’igl existia tranter ils dus vehichels ina forza d’attracziun. I sa tracta però d’in fenomen puramain geometric. Forzas da gravitaziun vegnan perquai er designadas mintgatant en la teoria da la relativitad generala sco forzas apparentas.
Damai che la via geodetica tras il spazitemp dependa da la geometria da quel e betg da la massa u d’autras caracteristicas dal corp che croda, crodan tut ils corps en il champ da gravitaziun tuttina svelt, sco che gia Galilei aveva constatà. Quest fatg vegn descrit en la mecanica da Newton tras l’equivalenza da massa inerta e greva, la quala furma er la basa da la teoria da la relativitad generala.
La structura matematica da la teoria da la relativitad generala[modifitgar | modifitgar il code]
Entant che blers aspects da la teoria da la relativitad speziala sa laschan suandar en lur formulaziuns las pli simplas er cun pitschnas enconuschientschas matematicas, è la matematica da la teoria da la relativitad generala bundant pli pretensiusa. La descripziun d’in spazitemp curvà vegn fatga cun las metodas da la geometria differenziala, la quala substituescha la geometria euclidica dal spazi planiv usitada.
Per descriver la curvatura vegn, per motivs d’illustraziun, per ordinari integrà in object curvà en in spazi da dapli dimensiuns. Per exempel s’imaginesch’ins la surfatscha d’ina culla bidimensiunala en in spazi tridimensiunal. La curvatura sa lascha però er descriver senza s’imaginar in tal spazi da contextualisaziun, quai che vegn savens er fatg en la teoria da la relativitad. Igl è per exempel pussaivel da descriver la curvatura tras quai che la summa dals anguls da trianguls na correspunda betg a 180°.
A descriver co che la curvatura sa furma servan las equaziuns dal champ dad Einstein. Tar quellas sa tracti d’equaziuns differenzialas d’in champ tensorial cun diesch cumponentas, las qualas sa laschan be schliar en cas spezials a moda analitica, vul dir en furma d’in’equaziun matematica. Per sistems cumplexs vegn perquai lavurà per ordinari cun mecanissems d’approximaziun.
Uras en il champ da gravitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la teoria da la relativitad generala na dependa il moviment dad uras betg be da lur sveltezza relativa, mabain er da lur lieu entaifer il champ da gravitaziun. In’ura sin ina muntogna va pli svelt ch’in’ura en la val. En il champ da gravitaziun da la terra sa mussa quest effect bain mo a moda minimala; entaifer il sistem da navigaziun GPS vegn el però tuttina resguardà per evitar sbagls tar la determinaziun da la posiziun, e quai en furma d’ina correctura respectiva da la frequenza dals signals radiofonics.
Cosmologia[modifitgar | modifitgar il code]
Entant che la teoria da la relativitad speziala vala en cas da preschientscha da massas be en secturs dal spazitemp ch’èn uschè pitschens che la curvatura po vegnir negligida, n’è la teoria da la relativitad generala betg suttamessa a questa restricziun. Quella po pia er vegnir applitgada sin l’univers en general e gioga perquai ina rolla centrala en la cosmologia. Uschia vegn l’expansiun da l’univers ch’ils astronoms observan descritta a moda adequata tras las soluziuns da Friedmann da las equaziuns dal champ dad Einstein en cumbinaziun cun in’uschenumnada constanta cosmologica. Tenor quai ha l’expansiun cumenzà cun il sfratg primar, il qual ha gì lieu tenor las retschertgas las pli novas avant 13,7 milliardas onns. Quel po er vegnir considerà sco cumenzament da spazi e temp, tar il qual l’entir univers era concentrà sin in spazi dal diameter (extrem pitschen) da la lunghezza da Planck.
Foras nairas[modifitgar | modifitgar il code]
In’ulteriura predicziun da la teoria da la relativitad generala furman foras nairas. Quests objects han ina gravitaziun talmain ferma ch’els pon schizunt ‹tschiffar› glisch, uschia che quella na po betg pli sortir da la fora naira. Einstein n’ha betg pudì sa famigliarisar cun quest patratg ed è stà da l’avis ch’i stoppia dar in mecanissem ch’impedeschia la furmaziun da tals objects. Observaziuns odiernas mussan però ch’igl existan propi talas foras nairas en l’univers, e quai sco stadi final dal svilup da stailas da fitg gronda massa sco er en ils centers da galaxias.
Undas da gravitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La teoria da la relativitad generala lubescha l’existenza d’undas da gravitaziun. Tar quellas sa tracti da defurmaziuns localas dal spazitemp che sa furman tar l’acceleraziun da massas e che sa derasan cun sveltezza da la glisch. Questas defurmaziuns èn però talmain pitschnas ch’ellas èn fitg grevas da mesirar. A moda indirecta ha l’existenza d’undas da gravitaziun pudì vegnir confermada or d’observaziuns vi da sistems da stailas binaras cun pulsars. Persuenter han Russell Hulse e Joseph Taylor retschet il 1993 il Premi Nobel da fisica. L’onn 1987 ha gì lieu in’explosiun d’ina supernova relativamain datiers da la Terra, uschia che las undas da gravitaziun che quella ha chaschunà sa laschassan cumprovar cun ils detecturs sco ch’els èn sviluppads en il fratemp; ils dus detecturs ch’èn stads en diever da lez temp eran però anc memia pauc precis per pudair cumprovar las undas a moda precisa.[3] In’emprima mesiraziun cun la tecnica avanzada è reussida ils 14 da settember 2015 en rom da l’experiment LIGO.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Teoria da la relativitad speziala[modifitgar | modifitgar il code]
Partind da dumondas en connex cun las differentas teorias da l’eter dal 19avel tschientaner e da las equaziun da Maxwell ha gì lieu in svilup cuntinuant cun las suandantas staziuns principalas:
- l’experiment da Michelson-Morley (1887) che n’ha pudì cumprovar nagin moviment relativ tranter Terra ed eter (drift da l’eter);
- l’ipotesa da la contracziun da George FitzGerald (1889) e Hendrik Antoon Lorentz (1892), cun la quala dueva vegnir explitgà l’experiment da Michelson-Morley;
- la transfurmaziun da Lorentz da Hendrik Antoon Lorentz (1892, 1899) e Joseph Larmor (1897), la quala includeva ina midada da las variablas da temp e cun la quala duevan en general vegnir explitgads ils resultats negativs dals experiments en connex cun il drift da l’eter;
- il princip da la relativitad (1900, 1904), da la constanza da la sveltezza da la glisch (1898, 1904) e da la relativitad da la simultanitad (1898, 1900) tras Henri Poincaré ch’èn però s’orientads vinavant a l’idea da l’eter;
- sco er la covarianza cumpletta da las equaziuns da basa electrodinamicas tras Lorentz (1904) e Poincaré (1905) en la teoria d’eter da Lorentz.
Tut quai ha culminà en la teoria da la relativitad speziala dad Albert Einstein (1905) en furma d’ina deducziun transparenta da l’entira teoria or dals postulats dal princip da la relativitad e da la constanza da la sveltezza da la glisch e superond definitivamain la noziun da l’eter cun reformular las noziuns da spazi e temp. Il punct da vista dinamic da Lorentz e Poincaré è vegnì remplazzà tras il punct da vista chinematic dad Einstein. La finala è suandada la reformulaziun matematica da la teoria cun integrar il temp sco quarta dimensiun tras Hermann Minkowski (1907).
Teoria da la relativitad generala[modifitgar | modifitgar il code]
Vi dal svilup da la teoria da la relativitad speziala èn stads cumpigliads in’entira retscha da scienziads – la lavur dad Einstein dal 1905 ha muntà qua ina finiziun ed ina nova entschatta a medem temp. Il svilup da la teoria da la relativitad generala percunter è, quai che pertutga sias constataziuns fisicalas fundamentalas, praticamain la prestaziun dad Einstein sulet.
Quest svilup ha cumenzà il 1907 cun il princip d’equivalenza, tenor il qual massa inerta e greva èn equivalentas. Da quai ha el deducì il spustament vers il cotschen gravitativ ed ha constatà che la glisch vegn deviada en il champ da gravitaziun, e quai considerond da bell’entschatta il retardament ch’i dat en quest connex (l’uschenumnà retardament da Shapiro). L’onn 1911 ha el manà vinavant quests patratgs fundamentals cun ina metoda meglierada. Questa giada ha el er presumà che la deviaziun da la glisch en il champ da gravitaziuns sa laschia mesirar. La valur ch’el aveva preditg da lez temp era però anc per in factur 2 memia pitschna.
En l’ulteriur decurs ha Einstein realisà ch’il formalissem dal spazitemp da quatter dimensiuns tenor Minkowski – envers il qual el aveva gì fin qua ina tenuta sceptica – saja da muntada centrala per sviluppar la nova teoria. Medemamain èsi sa mussà uss ch’ils meds da la geometria euclidica na bastian betg per pudair cuntinuar cun sia lavur. Il 1913 al èsi reussì cun agid dal matematicher Marcel Grossmann d’integrar en sia teoria la geometria betg euclidica ch’era gia vegnida sviluppada en il 19avel tschientaner; quai però senza cuntanscher la covarianza cumpletta, vul dir la concordanza da tut las leschas da la natira en il sistem da referenza. Il 1915, suenter intgins nunsuccess, èn quests problems stads superads ed Einstein ha la finala pudì deducir las equaziuns dal champ da la gravitaziun correctas. Quasi a medem temp è quai er reussì a David Hilbert. Einstein ha calculà la valur correcta per la rotaziun perihela dal Mercur, e per la deviaziun da la glisch il dubel da la valur ch’el aveva obtegnì il 1911. L’onn 1919 è questa valur vegnida confermada l’emprima giada, quai ch’ha mess ad ir la renconuschientscha ed il triumf da la teoria entaifer circuls academics ed en la publicitad.
Silsuenter èn blers fisichers sa stentads da tschertgar la schliaziun exacta da las equaziuns da champ, quai ch’è resultà en divers models cosmologics ed en teorias sco quellas da las foras nairas.
Ulteriuras teorias geometricas[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair explitgà la gravitaziun sco fenomen geometric, èsi quasi s’imponì d’er manar enavos las autras interacziuns fundamentalas ch’eran enconuschentas da quel temp, l’electrica e la magnetica, sin effects geometrics. Theodor Kaluza (1921) ed Oskar Klein (1926) han postulà en quest connex ina dimensiun supplementara dal spazi, da lunghezza subatomara. Els n’han però betg gì success cun lur teoria. Er Einstein è sa stentà ditg da stgaffir ina tala teoria dal champ unitara.
Suenter la scuverta d’ulteriuras interacziuns fundamentalas en la natira, ha l’uschenumnada teoria da Kaluza-Klein enconuschì ina renaschientscha – però a basa da la teoria da quants. La teoria ch’ha ozendi las meglras perspectivas da pudair unir la teoria da la relativitad e la teoria dals quants, la teoria dals strings, parta da sis u set dimensiuns zuppadas da la grondezza da la lunghezza da Planck, e correspundentamain d’in spazitemp da diesch resp. indesch dimensiuns.
Conferma experimentala[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim success da la teoria da la relativitad speziala è stà da schliar la cuntradicziun tranter il resultat da l’experiment da Michelson-Morley e la teoria da l’electrodinamica che po valair sco raschun per la quala questa teoria è insumma vegnida scuverta. Dapi lura è la teoria da la relativitad sa cumprovada en l’interpretaziun da nundumbraivels experiments. In exempel persvadent furma la cumprova da mions en la radiaziun d’autezza, ils quals na pudessan pervi da lur curta durada da vita betg cuntanscher la surfatscha da la terra, sch’il temp na giess per els – pervi da lur gronda sveltezza – betg pli plaun resp. ch’els resentissan il traject da sgol sco contrahà areguard la lunghezza. Questa cumprova è per part reussida a chaschun da sgols da ballun dal fisicher svizzer Auguste Piccard en la stratosfera ils onns 1931 e 1932, ils quals èn vegnids preparads cun agid dad Einstein.
Dal temp che la teoria da la relativitad generala è cumparida devi percunter be in sulet indizi che quella saja correcta, numnadamain la rotaziun perihela dal Mercur. L’onn 1919 ha alura Arthur Stanley Eddington constatà a chaschun d’ina stgiradetgna dal sulegl in spustament da la posiziun apparenta da las stailas datiers dal sulegl ed ha furnì cun questa cumprova fitg directa per la curvatura dal spazi in’ulteriura cumprova da la teoria.
Fin oz ha la teoria da la relativitad pudì sa far valair en la furma preschentada dad Einstein cunter tuttas alternativas ch’èn surtut vegnidas proponidas en connex cun sia teoria da la gravitaziun. La pli impurtanta da quellas è la teoria da Jordan-Brans-Dicke, la valaivladad da la quala n’ha betg pudì vegnir refutada fin oz – il sectur il qual il parameter decisiv po occupar tenor il stadi experimental odiern è però fitg limità.
Recepziun ed interpretaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Percepziun en la publicitad[modifitgar | modifitgar il code]
La nova moda da vesair il spazi ed il temp ch’è resultada da la teoria da la relativitad ha er sveglià suenter sia scuverta grond interess en la publicitad. Einstein è daventà famus en tut il mund e la teoria da la relativitad è vegnida recepida vastamain en las medias. Reducì sin la moda da dir ‹Tut è relativ› è quella per part vegnida postada en vischinanza d’in relativissem filosofic.
L’avrigl 1922 è vegnì preschentà l’emprima giada il film cun il titel ‹Ils fundaments da la teoria da la relativitad dad Einstein›. Cun agid da bleras animaziuns emprova quel d’explitgar al public a moda bain chapibla la teoria da la relativitad speziala dad Einstein.
Critica envers la teoria da la relativitad hai dà per divers motivs, saja quai per nunchapientscha, pervi d’opposiziun cunter la matematisaziun cuntinuanta da la fisica e per part er or da resentiments en connex cun la derivanza gidieua dad Einstein. A partir dals onns 1920 han intgins fisichers da tenuta antisemitica en Germania, sco ils titulars dal Premi Nobel Philipp Lenard e Johannes Stark, empruvà d’opponer a la teoria da la relativitad ina ‹fisica tudestga›. Paucs onns suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza ha Stark attatgà en in artitgel frontalmain ils aderents da la teoria da la relativitad e da la teoria da quants ch’eran restads en Germania.[4] Tranter auter ha el denunzià Werner Heisenberg e Max Planck sco gidieus alvs. Heisenberg è sa drizzà directamain a Himmler ed ha cuntanschì sia reabilitaziun cumplaina; betg il davos en vista als basegns da l’industria d’armament è la teoria da la relativitad restada lubida.
Er blers impurtants represchentants da la fisica classica da fin qua han refusà la teoria da la relativitad, tranter quels Lorentz e Poincaré sezs ed er fisichers experimentals sco Michelson.
Renconuschientscha scientifica[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta è la muntada da la teoria da la relativitad stada contestada. Il Premi Nobel da fisica dal 1921 han ins surdà ad Einstein l’onn 1922 per si’explicaziun da l’effect fotoelectric. A chaschun da ses pled d’engraziament ha el alura però discurrì davart la teoria da la relativitad.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. p.ex.: W. Greiner, J. Rafelski: Spezielle Relativitätstheorie. 3. ed., Francfurt a.M. 1992, ISBN 3-8171-1205-X, p. 136–185.
- ↑ Lise Meitner, Otto Robert Frisch: Disintegration of Uranium by Neutrons: a New Type of Nuclear Reaction. En: Nature 143, 1939, p. 239s.
- ↑ C.A. Dickson, Bernard F. Schutz: Reassessment of the reported correlations between gravitational waves and neutrinos associated with SN 1987A. En: Physical Review D, tom 51, nr. 6, 15 da mars 1995, p. 2644–2668.
- ↑ En la gasetta da la SS ‹Das Schwarze Korps› dals 15 da fanadur 1937.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziuns fisicalas[modifitgar | modifitgar il code]
- Max Born: Die Relativitätstheorie Einsteins. Elavurà da Jürgen Ehlers e Markus Pössel, Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-67904-9.
- Albert Einstein: Über die spezielle und die allgemeine Relativitätstheorie. Springer Verlag 2009, 24. ed. (1. ed. 1916).
- Albert Einstein, Leopold Infeld: Die Evolution der Physik. Zsolnay, Hamburg 1950, Rowohlt, Reinbek 1987, ISBN 3-499-18342-0.
- Albert Einstein: Grundzüge der Relativitätstheorie. Springer, Berlin 2002, ISBN 3-540-43512-3. (Titel original: Meaning of relativity).
- Jürgen Freund: Relativitätstheorie für Studienanfänger – ein Lehrbuch. vdf Hochschulverlag, Turitg 2004, ISBN 3-7281-2993-3.
- Hubert Goenner: Spezielle Relativitätstheorie und die klassische Feldtheorie. Elsevier – Spektrum Akademischer Verlag, Minca 2004, ISBN 3-8274-1434-2.
- Holger Müller, Achim Peters: Einsteins Theorie auf dem optischen Prüfstand – Spezielle Relativitätstheorie. En: Physik in unserer Zeit 35, nr. 2, 2004, p. 70–75.
- Wolfgang Nolting: Grundkurs Theoretische Physik. Tom 4. Spezielle Relativitätstheorie, Thermodynamik. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-42116-5.
- Hans Stephani: Allgemeine Relativitätstheorie. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1991, ISBN 3-326-00083-9.
- Torsten Fließbach: Allgemeine Relativitätstheorie. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2006, ISBN 3-8274-1685-X.
Litteratura populara[modifitgar | modifitgar il code]
- Julian Schwinger: Einsteins Erbe. Die Einheit von Raum und Zeit. Spektrum, Heidelberg 2000, ISBN 3-8274-1045-2.
- David Bodanis: Bis Einstein kam. Die abenteuerliche Suche nach dem Geheimnis der Welt. Fischer, Francfurt a.M. 2003, ISBN 3-596-15399-9.
- Gerald Kahan: Einsteins Relativitätstheorie – zum leichten Verständnis für jedermann. Dumont, Cologna 1987, 2005, ISBN 3-7701-1852-9.
- Rüdiger Vaas: Jenseits von Einsteins Universum – Von der Relativitätstheorie zur Quantengravitation. Kosmos, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-440-14883-9.
Introducziuns filosoficas[modifitgar | modifitgar il code]
- Julian Barbour: The End of Time. Weidenfeld & Nicolson, Londra 1999, ISBN 0-297-81985-2.
- Ernst Cassirer: Zur Einsteinschen Relativitätstheorie. Erkenntnistheoretische Betrachtungen. Meiner, Hamburg 2001, ISBN 3-7873-1410-5.
- John Earman: World Enough and Space-Time. Absolute versus relational theories of space and time. MIT, Cambridge, Mass. 1989, ISBN 0-262-05040-4.
- John Earman (ed.): Foundations of space-time theories. University of Minnesota Press, Minneapolis, Minn. 1977, ISBN 0-8166-0807-5.
- Lawrence Sklar: Space, Time, and Spacetime. University of California Press, 1977, ISBN 0-520-03174-1.
- R. Torretti: Relativity and Geometry. Pergamon, Oxford 1983, ISBN 0-08-026773-4.
- M. Friedman: Foundations of Space-Time Theories. Relativistic physics and philosophy of science. Princeton University Press, Princeton, NJ 1983, ISBN 0-691-07239-6.
- John Earman: Bangs, Crunches, Whimpers and Shrieks. Singularities and acausalities in relativistic spacetimes. Oxford University Press, Oxford 1995, ISBN 0-19-509591-X.
- H. Brown: Physical Relativity. Space-time structure from a dynamical perspective. Clarendon, Oxford 2005, ISBN 978-0-19-927583-0.
- Graham Nerlich: What spacetime explains. Metaphysical essays on space and time. Cambridge University Press, Cambridge 1994, ISBN 0-521-45261-9.
- T. Ryckman: The Reign of Relativity. Philosophy in physics 1915–1925. Oxford University Press, New York 2005, ISBN 0-19-517717-7.
- R. DiSalle: Understanding space-time. The philosophical development of physics from Newton to Einstein. Cambridge University Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-85790-1.
- Werner Bernhard Sendker: Die so unterschiedlichen Theorien von Raum und Zeit. Der transzendentale Idealismus Kants im Verhältnis zur Relativitätstheorie Einsteins. Osnabrück 2000, ISBN 3-934366-33-3.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Tempolimit Lichtgeschwindigkeit – visualisaziun dals fenomens da la teoria da la relativitad
- Einstein Online
- Curs online Spezielle Relativitätstheorie
- Yuri Balashov: From Space and Time to Space-Time: Understanding Relativity, Rice University, Houston, Texas 1999.


c: text/html

text:
La regenza taliana ha uss il sustegn dal parlament per prolungar il stadi d'urgenza pervi da corona fin mez october. Suenter il senat ha era la chombra dals deputads approvà la prolungaziun. Senza quella fiss il stadi d'urgenza scadì il venderdi.
Dapi il favrer ha l'Italia registrà passa 35'000 unfrendas da corona. Tenor experts è l'unda d'infecziun cun il virus il mument sut controlla. Ier haja il pajais cun 60 milliuns abitants be nudà radund 200 novs cas.
Il stadi d'urgenza en Italia vegn normalmain en funcziun suenter catastrofas natiralas sco terratrembels u inundaziuns. Lura pol il stadi reparter pli svelt l'agid necessari, senza l'entira birocrazia. En Italia vala il stadi d'urgenza dapi ils 31 da schaner.
Situaziun internaziunala
L'Italia aveva il coronavirus tutgà fitg ferm a l'entschatta da la pandemia. Cun mesiras fitg severas è l'Italia uss vegnida da sut controlla cun la situaziun. Auter guarda quai ora en la Brasilia ed ils Stadis Unids.
La Brasilia ha registrà in record da novas infecziuns cun il coronavirus entaifer in di: Sco quai ch'il ministeri da sanadad ha communitgà, sajan passa 69'000 persunas s'infectadas da nov entaifer 24 uras. Totalmain dumbra il pajais sidmerican passa 2,5 milliuns infecziuns dapi l'entschatta da la pandemia. Tenor indicaziuns uffizialas èn passa 90'000 persunas mortas en consequenza da Covic-19.
Sulettamain ils Stadis Unids nodan anc dapli infecziuns e mortoris che la Brasilia. Lezs dumbran fin uss passa 4,4 milliuns infecziuns e passa 150'000 mortoris.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bainvegni tar il servetsch archeologic dal Grischun
Il servetsch archeologic dal Grischun inventarisescha e protegia dapi l'onn 1967 ils lieus da chat ed ils chats dal chantun ch'èn periclitads. El fa exchavaziuns archeologicas da salvament ed è responsabel per conservar, per deponer e per archivar chats e documentaziuns tenor criteris moderns. El intermediescha ils resultats en moda fitg variada a la populaziun sco er a la scienza e stgaffescha uschia ina conscienza per il ritg patrimoni cultural dal pli grond chantun da la Svizra.


text:
Il president american Barack Obama è arrivà a Hiroshima en il Giapun per ina visita istorica. El è l’emprim president dals Stadis Unids en uffizi che visita la citad ch’èra vegnida destruida tras l’emprima bumb’atomara da cumbat ils 6 d’avust 1945.
Obama pleda per aboliziun d'armas atomaras
Al center da la detunaziun d’avant passa 70 onns ha Obama mess giu in cranz per las unfrendas. I dettia ina responsabladad communabla d’acceptar l’istorgia e da sa dumandar, co tala dolur possia vegnir evitada en l’avegnir, uschia Obama.
Ils stadis cun armas atomaras stoppian avair il curaschi da scappar da la logica da la tema – e da stgaffir in mund senz’armas atomaras. Obama n’è betg sa perstgisà per il diever da las bumbas atomaras.
Nagina perstgisa – nagin problem
La simbolica che la visita d’Obama transportescha n’è betg da sutvalitar. «La visita d’Obama a Hiroshima è tuttavia bainvegnida», di il sociolog Takemitsu Morikawa. In’enquista da l’agentura da novitads Kyodo News mussà che be 15 pertschient pretendan ina perstgisa dal president american. «Quai pleda tenor mai er per l’atmosfera da la populaziun generala», uschia Morikawa.
Per tschertas vuschs fiss ina perstgisa d’Obama perfin da muntada negativa per il Giapun: Il pajais sez fiss lura sfurzà da s’occupar a moda «averta e sincera» cun l’agen passà imperialistic, di il sociolog.
Be sumbrivas èn restadas
Il diever da la bumb’atomara sur Hiroshima è stada l’emprim en l’istorgia da l’umanitad. Millis persunas èn mortas aifer las emprimas secundas suenter l’explosiun – blers corps èn svapurads en il chametg da glisch da la bumba. Dad els èn be restadas sumbrivas vid ils mirs. Radund 140’000 umans èn dapi lura morts en consequenza da la radioactivitad.
RR novitads 12:00


text:
En il vest da la staziun da Winterthur aveva quai dà ina collisiun tranter in tren da vitgira ed in vehichel da construcziun curt avant las 5 il mardi en damaun. Il manischunz dal vehichel da construcziun, in uschè numnà dumper, è mort. Quai scriva la polizia chantunala da Turitg.
Raschun betg clera
La polizia sclerescha co ch'i è vegnì tar l'accident. L'um disgrazià da 39 onns aveva l'incumbensa da stgargiar ordaifer la zona dals binaris material da betun. Daco ch'el è arrivà cun il vehichel sin ils binaris n'è il mument betg cler.
Traffic da viafier disturbà
Entant curseschan ils blers trens sperts sco era la gronda part dals trens regiunals tenor urari. Cun retards stoppian ils viagiaturs en la regiun da Winterthur dentant quintar, scriva la SBB.
RR novitads 06:00++


text:
La festa da stad saja in ina maschaida da concerts, public viewing da ballape e da simplamain star da cumpignia. Quai di Ivo «Fifi» Frei, che organisescha cun l'uniun khur.ch la festa. I giaja per puspè pudair s'inscuntrar e passentar in bel temp ensemen durant ils trais dis.
Grond sforz organisatoric
Fifi Frei e sia squadra èn gia dapi plirs mains vid organisar la festa. Mintga pèr emnas èn els stàds ils ultims mais avant novas sfidas. Mintga giada cura ch'il Cussegl federal ha communitgà novas schlucccadas, hajan els era stuì adattar lur planisaziun.
500 persunas laschan els uss entrar per di sin l'areal. Els quintian uschia cun radund 1'500 visitaders e visitadras durant ils trais dis da festa.
Test negativ da Covent
Access a la festa da stad han mo persunas cun in bigliet e cun ina test negativ da Covent. Covent è in sistem digital per tests sperts da corona, fundà da l'organisatur Ivo «Fifi» Frei. Sin l'areal vegnan ins mo cun mussar plinavant la carta d'identitad, uschia ch'ils organisaturs pon controllar che nagin sfalsifitgescha il test.


text:
Cun il gea da la populaziun da Silvaplauna a la revisiun parziala da la planisaziun locala pon ils Hossmanns uss ir in pass enavant ed inoltrar ina dumonda da construcziun.
Roman Hossmann è in optimist, di el da sasez. Pass per pass vegnia quai bun. El di dentant era: «Anc ina giada 12 onns na sun jau betg pli pront d'investir per restar en l'Engiadina.» Els sperian ch'en 1onn e mez saja fatg almain in cumenzament da la construcziun.
22'000 meters quadrat terren
Il nov lieu, ina parcella a l'ur da la vischnanca e datiers la via chantunala, è bler pli gronda ch' il terren ch'els han ussa. En il nov center da cumpetenza per chavals da l'Engiadin’Ota duai dar:
- ina halla da chavaltgar silmain 40x20 meters gronda
- 42 boxas per chavals
- abitaziuns sin maximalmain 280 meters quadrat
- plazza per pascular tatgà vi da las boxas
- pasculaziun sin pastiras
Quant grondas che las investiziuns per il project èn, na vul Roman Hossmann betg dir. Il project na saja anc betg elavurà fin en ils detagls. Enfin uss è però gia investì radund in quart milliun francs. L'entir project duai vegnir finanzià privat.
Pratica da veterinari cumplettescha il project
Era il veterinari da Segl, Toni Milicevic, vegn ad investir en ina nova pratica. I duai dar ina colliaziun tranter la stalla da chavals e la pratica. Uschia pon ins nizzegiar sinergias per ideas futuras.
Sco per exempel la purschida d'in lieu da reabilitaziun per chavals u er operaziuns pli grondas en la pratica. Pia optimar l'infrastructura per animals pitschens e stgaffir nova infrastructura per animals gronds.


text:
Beschreibung
Daniel Badraun
Üna charta per Zipfelwitz
Vallader, Puter
Lehrmittelverlag Zürich, 2012, Bestellnummer 07112012
Che as stu vairamaing fer per surgnir üna charta al muond luntaun? Basta que da metter simplamaing üna chartera davaunt chesa e da spetter? Als nanins Zippf, Zapf, Zepf e Zupf vegnan adimmaint da tuottas sorts idejas, per cha’l pitschen Zipfelwitz survegna finelmaing posta…
Quist cudesch da purtrets as drizza ad iffaunts da scoulina fin 3. classa. Impü cuntegna el ün’archa da zambrager per creer ün’egna charta.
Ähnliche Beiträge


text:
Lavurs
Grafichers creeschan placats, broschuras, cudeschs, revistas, websites, logos per firmas, stans da fiera, exposiziuns etc. Els formuleschan messadis visuals che pon avair per finamira l’infurmaziun u la reclama. Cun meds da creaziun visuals attiran els l’attenziun publica sin in’idea, in product u in’interpresa. Il champ da lavur è vast: davent da corporate design sur creaziun da medias, d’emballadis, d’exposiziuns e da stans da fiera enfin la creaziun didactica.
Cun sviluppar ideas creativas resguardan graficras ils basegns e las intenziuns communicativas da la clientella. Il concepir messadis visuals innovativs ed originals va savens maun en maun cun retschertgas extendidas. Grafichers repassan cun egl critic p.ex. logos da firmas existents u creeschan sin basa da lur evaluaziun insatge nov. Ina schelta da lur ideas preschentan els al client. Durant la creaziun dals detagls preciseschan els il sboz e resguardan latiers il resun ch’els survegnan.
Tar la realisaziun dovran graficras ils apparats da lavur electronics cun clera finamira. Sin lur computers è installada ina design-software professiunala. Ultra da questa software tutgan er scanners, cameras da fotografar e da film tar l’equipament tecnic. Ellas accumpognan la producziun da medias stampadas ed autras medias ed optimeschan tenor basegn il process da producziun.
Grafichers coordineschan tut ils pass da lavur a moda detagliada, collian las persunas involvidas e fan ina planisaziun dal temp. Ensemen cun spezialists dal marketing, da la communicaziun sin il martgà e da las relaziuns publicas sviluppan els mesiras per cuntanscher las finamiras.
Il decurs dal project cumpiglia er incumbensas administrativas. Graficras rimnan tut las prestaziuns ed ils custs da tut las persunas involvidas en il project en in’offerta, latiers sa tegnan ellas vi da las prescripziuns dal budget. Suenter la finiziun dal project mettan ellas a quint las prestaziuns effectivas.
Grafichers vegnan elegids da lur clients sin basa da lur prestaziuns. In cler posiziunament da lur prestaziuns, in portfolio professiunal ed in bun networking èn fitg impurtants per gudagnar novs clients.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 10-8-2009 (versiun dal 1-9-2012)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
- en in atelier da grafica, in' agentura da communicaziun, in'agentura da reclama, ina chasa editura euv.
- en ina classa spezialisada per grafica, en ina scola per creaziun (Basilea, Bienna, Lucerna e Son Gagl) sco er en la scola privata per creaziun F+F Schule für Kunst und Design Zürich
Furmaziun en scola
1½ di per emna a la scola professiunala spezialisada (resp. integrà en la scolaziun da la classa spezialisada)
Roms professiunals
- enconuschientschas professiunalas ed organisaziun
- basa da la creaziun
- exercizis e projects
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar en la pratica las basas professiunalas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "graficher / graficra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scolaziun obligatorica terminada, per regla stgalim da scola il pli aut
Blers manaschis d’emprendissadi pretendan in diplom d’in curs preliminar creativ ad ina scola per creaziun.
Las classas spezialisadas per grafica pretendan supplementarmain al curs preliminar creativ il reussir en ina procedura d’admissiun. Quella cumpiglia per regla ina lezia u in pensum da chasa creativ, l’inoltraziun d'ina mappa cun lavurs creativas ed in examen dad in u plirs dis a la scola.
Pretensiuns
- abilitads creativas
- flexibilitad spiertala
- creativitad e mirveglias
- talent d’organisaziun
- forza da sa far valair
- voluntad da s’engaschar ed abilitad da supportar squitsch
- perseveranza
- fitg buna abilitad da lavurar in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas per creaziun, scolas spezialisadas e scolas professiunalas spezialisadas sco er associaziuns
Examen professiunal superiur (EPS)
designer diplomà / designra diplomada da grafica
Scola spezialisada superiura (SSS)
creader / creadra dipl. SAS da design da communicaziun
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en ils roms design, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en communicaziun visuala
Cundiziuns da lavur
Graficras e grafichers lavuran en ateliers da grafica, en agenturas da reclama e da communicaziun, en chasas edituras e partiziuns da reclamas integradas en las firmas. Els applitgeschan lur abilitads en las suandantas spartas: reclama, cumposiziun dal cudesch, corporate design, editorial design, illustraziun, infurmaziun ed orientaziun (etica da signals), multimedia, design d’emballadi, webdesign, creaziun da scrittiras, communicaziun didactica, medias electronicas, creaziun d’exposiziuns e da stans da fiera etc. En ateliers pli gronds ed agenturas da reclama resp. da communicaziun pli grondas datti schanzas per far carriera sco art director u creative director. La dumonda suenter plazzas d’emprendissadi surpassa la purschida.
Ulteriuras infurmaziuns
SGD Swiss Graphic Designers
Bärenplatz 7
chascha postala
3001 Berna
Tel: +41 31 312 45 35
URL: www.sgd.ch
SGV Schweizer Grafiker Verband
Schulhausstr. 64
8002 Turitg
Tel: +41 44 201 07 37
URL: www.sgv.ch


text:
Mantua
Mantoa o Mantua (inscì anca in Latin; Mantova in Italian; Mantoue in Frances; Màntua in Catalan e in occitan) l'è ona cità de la Lombardia de 48 671 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), capital de la provincia cont l'istess nòm.
Situada in sul Mincio, l'è stada fondada in del 2000 avanti Crist; pussee tard l'è staa on vilagg etrusch che gh'han daa el nòm ciapaa del diu Mantus. I Roman l'hann ocupada in de la prima e in dela segunda guèra punica, e el famos poetta Virgili l'è nasuu visin a la cità.
Nel temp del rinasiment Mantua l'era governada de i Gonzaga, e pussee tardi dij Austriach.
Napuleon l'haa dovuu combatt vòtt mes per conquistala in del 1796; poeu Mantua l'è entrada a fà part de la Republica Cisalpina (formada de l'union de la Republica Transpadana cont la Republica Cispadana), del Règn d'Italia sòta Napuleon e del Règn Lombard-Vènet. A la fin de la Terza guèra de indipendenza, in del 1866, Mantua l'è entrada a fà part del Règn d'Italia sòta i Savoja.
Mantua l'è stada nominada "Capital italiana de la cultura del 2016" e l'è anca vun di Patrimoni de l'Umanità de l'UNESCO.
Simboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La bandéra del Ducaa de Mantoa
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Mantua l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Canton Svit
El Canton Svit (en todèsch: Schwyz; en fransés: Schwytz; en italià: Svitto; en romàncio: Sviz; en arpità: Sieviche) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèl cèntro del paés. El sò teretóre el rìa 'nfìna a le Alpi a sud, al Lach dei Quàter Cantù a est e al Lach de Zurìgo a nòrt. La capitàl del cantù l'è la stèsa cità che g'ha dat el nom, cioè la cità de Svit.
L'è giü dei quàter Waldstätte (cantù forestài), ensèma a: Uri, Canton Nidvald e Canton Lucerna.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
El prim de óst de l'an 1291, el Canton Svit el 'g'ha fondàt la Confederasiù Elvética, ensèma al Canton Uri e al Canton Untervald (Pat del Grütli). El Canton Svit el g'ha ciapàt zamò del prensépe en mà la guìda de la confederasiù. Endèl 1320 el nom del cantù l'ìa zà aplicàt a töta la confederasiù. Endèl 1803, el nòm Svìsera (en todèsch: Schweiz), derivàt del nòm del del Canton Svit (Schwyz), l'è deentàt uficialmèntel nòm de la nasiù. La bandiéra svìsera l'è ach derivàda del stèma aràldich del Canton Svit.
Distrècc e cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le cità piö grànde del cantù i è Küssnacht e Pfäffikon. El cantù l'é dividìt en sés distrècc e 30 cümü, ma i distrècc de Einsiedeln, Küssnacht e Gersau i è furmàcc apéna del cümü omònim.
- Distrèt de Svit
- el töl dét i cümü de Svit, Arth, Ingenbohl, Muotathal, Steinen , Sattel, Rothenthurm, Oberiberg, Unteriberg, Lauerz, Steinerberg, Morschach, Alpthal, Illgau, Riemenstalden.
- Distrèt de Einsiedeln
- el töl dét apéna 'l cümü de Einsiedeln.
- Distrèt de Gersau
- el töl dét apéna 'l cümü de Gersau.
- Distrèt de Höfe
- el töl dét i cümü de Wollerau, Freienbach, Feusisberg.
- Distrèt de Küssnacht
- el töl dét apéna 'l cümü de Küssnacht am Rigi.
- Distrèt de Marsh
- el töl dét i cümü de Lachen, Altendorf , Galgenen, Vorderthal, Innerthal, Schübelbach, Tuggen, Wangen, Reichenburg.


text:
Beschreibung
Collin McMahon
La speda magica – Üna lezcha prievlusa
Puter
Lia Rumantscha, 2012, Bestellnummer 978-3-03900-098-2
Cur cha Falibur, la speda magica, cumainza danouvamaing a straglüschir, so Jannik be dalum: Falrasia es in prievel! Per Jannik e Lea esa cler ch’els güdaron eir quista vouta a lur amihs in quel muond ester. Lo fo ün monster straminabel sieu sul viers e daresa anguoscha e schnuizi. Cun tuot sieu curaschi accepta Jannik la lezcha prievlusa e’s metta cun sia speda magica in viedi a cumbatter il monster…
Translaziun dal cudesch: Das Zauberschwert – Ein gefährlicher Auftrag
Ähnliche Beiträge


text:
- Il Cussegl naziunal ha refusà per la segunda giada la proposta per proteger revelades.
- La maioritad era da l'avis che la proposta portia nagina clerezza ma chaschunia intschertezza giuridica.
Il Cussegl naziunal ha refusà la proposta cun 147 cunter 42 vuschs la fin finala cleramain. Uschia resta il dilemma dals whistleblowers. Els vulan annunziar irregularitads al plaz da lavur ord motivs da conscienzia. Els ston dentant savens pajar lur engaschament cun relaschada ed ina persecuziun penala.
Lescha memia cumplitgada
Pledadras da la PLD, PS e dals Verds han argumentà che questa lescha saja memia cumplitgada, pauc effizienta e na portia nagina clerezza mabain malsegirtad legala. Il Cussegl dals chantuns era entrà d'atun en debatta. Per tgi che va en l'avegnir a la publicitad cun irregularitads a la plazza da lavur porta uschia er vinavant il ristg da perder sia plazza.
Ord l'archiv: Cas Adam Quadroni
RTR novitads 10:00
RTR novitads 12:00


text:
cool and clean
"cool and clean" è il program da prevenziun en il sport svizzer che s'engascha per in sport correct e net. Il program sa drizza ad uniuns ed a federaziuns da sport sco er ad organisaturas ed organisaturs d'occurrenzas da sport ed a gestiunarias e gestiunaris da stabiliments da sport.
La finamira da l'ambassadura da "cool and clean" è quella da motivar – cun infurmaziuns, cun preschentaziuns e cun lavuratoris – uniuns da sport da sustegnair in sport net e correct e da s'annunziar tar "cool and clean". Per realisar il program cun ils giuvenils servan las sis empermischuns (uschenumnads "commitments"):
- Jau vi cuntanscher mias finamiras!
- Jau ma deport correctamain!
- Jau fatsch mias prestaziuns senza doping!
- Jau renunziel a tubac!
- Jau renunziel ad alcohol! (U16) / Sche jau baiv alcohol, fatsch jau quai senza far donn a mai ed ad auters! (16+)
- Jau ... ! Nus ... ! (atgna empermischun)
Uniuns e federaziuns che s'annunzian tar "cool and clean" vegnan sustegnidas cun material didactic sco sets da gieus, videos e broschuras d'infurmaziun ch'èn adattadas per giuvenils sco er tras la cussegliaziun da l'ambassadura chantunala.
Las organisaturas ed ils organisaturs d'occurrenzas da sport e las gestiunarias ed ils gestiunaris da stabiliments da sport gidan cun lur engaschament tar "cool and clean" a realisar occurrenzas e stabiliments senza fim ed ad observar las disposiziuns davart la protecziun da la giuventetgna da l'alcohol e mussan ch'ellas ed els vulan in sport correct e net. Tar la realisaziun da las mesiras vegnan er ellas ed els sustegnids cun material d'infurmaziun e cun cussegliaziuns.
Infurmaziuns ed annunzia sut www.coolandclean.ch.
Dar ad emprest material da "cool and clean"
Il material d'occurrenza da "cool and clean" po vegnir prendì ad emprest a Cuira tar graubündenSport. Il suandant material stat a disposiziun: tenda, credenza da la bar, bandieras e banderolas da reclama. Il material sto vegnir prendì en consegna e puspè returnà a Cuira. Empustaziuns pon vegnir fatgas sut il suandant link: https://coolandclean.ch/de/shop.


text:
La regenza americana vul far avanzar il svilup d'armas atomaras cun ina pli pitschna forza explosiva. Las midadas duain en emprima lingia starmentar la Russia, uschia statti scrit en in rapport davart la nova strategia nucleara ch'il Pentagon ha publitgà.
Entras las novas bumbas na duai l'arsenal d'armas dals Stadis Unids betg vegnir engrondì, ellas duain remplazzar las bumbas veglias. La regenza dal president Trump mida uschia il curs da l'anteriur president Obama ch'aveva la finamira da dischmetter las armas atomaras.
RR novitads 12:00


text:
Il referendum cunter l’adattaziun da la lescha d’armas è vegnì inoltrà cun 125’000 suttascripziuns. Quai dad ina allianza d'uniuns da tiradurs e da sport da tir cun il sustegn da la PPS. Tenor els è il midament planisà in dictat da l’UE, damai che la Svizra saja obligada da midar la lescha per restar part da las cunvegnas da Schengen e da Dublin en connex cun la libra circulaziun da persunas.
Tar il segund referendum sa tracti da la refurma fiscala e la finanziaziun da l’AVS. Cun la refurma avessan concerns da pajar pli pauc taglia ch'ils adversaris. Perquai na saja la refurma ina per las abitantas ed ils abitants da la svizra, ma numnadamain be ina per las interpresas grondas.
Il referendum è vegni inoltrà dad in’ allianza enturn la partida verda cun 55’000 suttascripziuns.
RR novitads 12:00


text:
Era il nov trenader Uli Forte n'ha gì nagin effect tar Turitg. Per il finalist da la cuppa svizra è quai gia la tschintgavla terrada en roda. Suenter quasi in'ura ha il FCZ giu da giugar cun in um pli pauc. Sanchez ha gì duas chartas melnas ed ha stuì bandunar il plaz.
Vaduz quasi salvà
Per Vaduz vesi ora bler meglier. Grazia a la victoria ordaifer cun 2:1 cunter GC è il club dal Liechtenstein quasi salvà. El ha ussa gia 5 puncts avantatg sin Turitg. En ils ultims dus gieus ha Vaduz da dar cunter Lugano ed il FCZ.
Lucerna sin plazza per Europa League
Suenter trais cleras terradas ha l'FC Lucerna mussà ina ferma reacziun cunter il campiun svizzer. Cun Marco Schneuwly, Jantscher, Hyka e Haas han quatter differents giugaders fatg ils gols. Lucerna è uschia sin plazza 3 che munta da pudair dar la qualificaziun per l'Europa League.
Ils gieus da las ultimas duas rundas:
- 35avla runda: GC - Thun, Sion - Turitg, Son Gagl - Lucerna, Vaduz - Lugano e YB - Basilea.
- 36avla runda: Basilea - GC, Lugano - Son Gagl, Lucerna - Sion, Thun - YB e Turitg - Vaduz.
Super League
RR novitads 18:00


text:
Bataja dë Hastings
La bataja dë Hastings a l'é staita combatùa dël 1066 a anviron 13 kilométer dal pais dë Hastings, antra l'armàt d'Aròld II, re d'Anghiltèra, e Gujèlm (dit peui ël Conquistator), duca ëd Normàndia për ël còntrol dël tròno anglèis.
Lòn qu'o l'ha portàt a la bataja a l'é staita la mòrt dël re Edoard ël Confessor, avnì dël gëné 1066. Aròld aprèss esser stàit coronàt re d'Anghiltèra o l'ha dovù afrontrasse con doi inimis ar tròno: Harald Hardrada ëd Nòrvegia e sò frèl Tostig. Costi qui i l'han vagnàt an çij angléis ant la Bataja ëd Fulford dël 20 stëmber ma aprèss i son stàit derotàt e gnicàt ant la bataja ëd Stamford Bridge. La mòrt dij doi frèj a l'ha quitàt Ghijelm com dernié inimis al tròno.
Antratant que Arold o l'era dré a arpijesse, Ghijelm e soa armàt son sbarcàt ant ël sud d'Anghiltèra, an Pavensey. Ansì Aròld o l'é stait obligàt a marcéje ancontra; ël doe armàt i son ancontrasse ant la località dël di d'anqueuj Battle (ël nòm dël pòst o ven pròpri dla bataja).
La bataja a l'é prinçipiàt con ël lans ëd flecie dij arcer dij Ghijerm qu'i l'han pa andebolì la ligna dij angléis qu'i s'eron organisàt a muraja ëd scudi. Ij prim assàut dij normàn i l'han avù nènt arsortìa.
La bataja a l'é continuàt dla matina fin-a al tard dòpmesdì finna a quand ij normàgn i l'han dovràt la tàtica dël farde artiràt. Con lòn ij normàgn i son arseurtù a fé quërpàt la ligna anglèisa e a vagnér la bataja. Aròld o l'é mòrt ant la bataja e Gujelm aprèss o l'é stait ancoronàt re d'Anghiltèra ant la neuit ëd dinal dël 1066.


text:
Creschida si è la chantadura sper la mar, pli tard ha ella abità blers onns en la chapitala dal Peru, a Lima. Là lavurava Patty Lardi sco decoratura d'interiurs e chantava en ina gruppa da folclora. Uschia ha ella era emprendì d’enconuscher ses um – in Puschlavin. Lez aveva la lavur manà a Lima.
La finala èn Patty e ses um sa decidids da vegnir en il Grischun. Qua plaschi bain ad ella, la fradaglia d’enviern dentant adina main. Uschia van els mintg’enviern per pliras emnas a Lima.
Patty Lardi è entant disada cun las mentalitads differentas. Ina chaussa ch’ella na chapeschia dentant era suenter 35 onns betg sajan sgnoccas. Quellas na chapeschia ella simplamain betg, e quai vilentia magari ella.
En ses mintgadi è la musica enorm impurtanta per Patty Lardi. Gia a Lima tutgava quella tar ses mintgadi. E musica fa ella anc adina.


text:
Crisa economia e ferm franc svizzer – il fund da la val para dad esser surmuntà il mument per il turissem grischun, quai conferma era Erns Wyrsch, il president da la hotellaria grischuna. Las cifras da reservaziun fetschian plaschair, ha Wyrsch detg envers il schurnal regiunal da radio SRF:
La naiv è propi aur alv che chaschuna che las cassas sclingian.
In bun start da la stagiun d’enviern
L’emprima retschertga tar ils hoteliers grischuns saja stada zunt positiva, els spetgan ina buna entschatta da la stagiun. E quai saja fitg impurtant, declera Wyrsch. Ils gronds gudogns vegnian generads durant il temp da Nadal e Bumaun. Ernst Wyrsch quinta cun quatter enfin tschintg pertschient dapli chombras occupadas.
Curaschi per auzar ils pretschs
E per questas chombras pon ils hoteliers pretender dapli daners. Ils giasts sajan ussa sa disads vi dal curs stabil da circa 1,12 francs per euro, uschia ch’ils hoteliers na stoppian betg porscher lur chombras per in pretsch pli favuraivel. La buna situaziun economica en Svizra ed en il rest da l’Europa procuria per hotels plains.
RR actualitad ...


text:
Dapi la vegliadetgna da tschintg onns è Charles Golay ì per la pizza en Engiadina. El è daventà in guid da muntogna passiunà ed experimentà, tant civil sco militar, ed enconuscha la muntogna sut tuts ses aspects. In sguard enavos en l’istorgia mussa la muntogna sco lieu d’ anguscha e superstiziun. Pir tard, el 19avel tschientaner, ha ella cumenzà a fascinar ed attrair viandants ed alpinists. Quels che van sin la muntogna renda Charles Golay attents a differents ristgs e privels ed admonescha medemamain da proteger la fauna e flora alpina.
Redacziun: Charles Golay
Radioscola 31-10-1973
Numer d’archiv: 2129


text:
Il magister Rico Falett e ses scolars envidan a giudair il schlantsch e la buna luna che chanzuns e musica dal gener tradiziunal procuran. Las melodias derivan da l’Engiadina, da la IVal Müstair, da la Val Schons e da la Surselva e mainan uschia sin in curt viadi atras la Rumantschia.
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.
Participants: scolars da Sent
Redacziun: Rico Falett
Radioscola 26-4-1972
Numer d'archiv: 2106


text:
22.06.2015 Miriam Makeba - Pata Pata - Africa dal sid
Zenzile Miriam Makeba (04.03.1932 - 09.11.2008) da Johannesburg che vegniva numnada Mama Africa era ina da las pli grondas chantaduras ed activistas da l’Africa dal sid. Durant ils onns 60 è ella stada l’emprima che ha popularisà la musica africana sin tut il mund. Ses emprim grond hit e semperverd è stà «Pata Pata», registrà l’emprima giada il 1957 e cumparì 10 onns pli tard en ils Stadis Unids. Ella ha fatg numerus discs cun auters musicists sco Harry Belafonte, Paul Simon ed er cun ses anteriur um Hugh Masekela. Pervia da ses engaschament encunter la politica d’apartheid en ses pajais ha ella stuì ir ils onns 60 en l’exil. Pir dal 1990, cun la finiziun da l’apartheid, ha ella pudì turnar. Ils 9 da november 2008 è ella morta d’ina attatga dal cor suenter in concert en l’Italia dal sid. «Pata Pata» è oriundamain in toc popular che vegniva chanta en la lingua dals Xhosa e che era ina chanzun per ballar.
23.06.2015 Fela Kuti - Obe! - Nigeria
Fela (Anikulapo) Kuti (15.10.1938 - 02.08.1997) da Lagos era in cumponist, saxofonist e dirigent d’orchester. El vala sco fundatur dal Afrobeat. La famiglia da Fela Kuti fascheva part da la classa mesauna, il bab era preditgant e ses frars medis. Il 1958 è el ì a Londra per cumenzar cun in studi da medischina è però s’inscrit tar ina scola da musica. Gia a Londra ha el gì si’emprima band che fascheva ina fusiun da jazz e high-life, musica moderna da jazz cun elements da la musica tradiziunala da la Liberia, Ghana e Nigeria. Quai era la musica da la classa mesauna durant il temp da las colonias. El ha gì diversas bands - per part cun sur 40 commembers ed ha fatg sur 50 discs. El chantava per gronda part per englais e sias chanzuns han adina puspè crititgà las relaziuns politicas e socialas en l’Africa. Perquai ha el er stuì ir pliras giadas en praschun. Fela Kuti è mort il 1997 da SIDA. Ses patrimoni musical vegn manà vinavant da ses figl Femi, ma er da ses anteriur battarist Tony Allen.
24.06.2015 Manu Dibango - Soul Makossa - Camerun
Manu Dibango è saxofonist, vibrafonist e pianist dal Camerun. Naschi è el ils 12 da december 1933. Cun la maschaida tranter jazz, funk e musica tradiziunala dal Camerun ha Manu Dibango creà ina atgna direcziun da musica. El ha operà surtut en Frantscha, nua ch’el ha accumpagnà tranter auter il Dick Rivers u il Serge Gainsbourg. Ses agen toc «Soul makossa» è stà l’emprim hit african sin plaz in da la parada da hits en ils Stadis Unids. Michael Jackson, cun «Wanna Be Startin’Somethin» e Rhianna cun «Don’t Stop The Music» han emprestà il refrain da la chanzun «Soul Makossa». Dibango ha tgisà omadus. Sin l’album «Wakafrika» ha Dibango reedì ensemen cun artists selecziunads africans e mundials ils pli gronds hits africans.
25.06.2015 Abdullah Ibrahim/Dollar Brand - The Homecoming Song
Abdullah Ibrahim naschì ils 9 d’october 1934 a Kapstadt. Num da naschientscha Adolph Johannes Brand. Avant ch’el s’è convertì tar l’Islam, en ils onns 60, sa numnava el Dollar Brand. El ha cumenzà sia carriera en il medem musical King Kong sco la Miriam Makeba. El è cumponist, pianist e suna flauta, saxofon e cello e vala sco in dals gronds jazzists contemporans. Ses exploit internaziunal ha el gì en Svizra, al club Africana a Turitg. Sia cumposiziun «Mannenberg» valeva sco imni per la populaziun discriminada sut il régime d’apartheid. L’album tar la chanzun «the homecoming song» ha Abdullah Ibrahim deditgà a sia uffanza en l’Africa dal Sid. Il 1962 ha el bandunà ses pajais ed ha vivì per part er en Svizra. Perquai ha el schizunt fatg concerts en ils 3 retgs a Cuira.
26.06.2015 Orchestra Baobab – Boul ma mine – Senegal
Orchestra Baobab è ina gruppa musicala dal Senegal, fundada il 1970. Ils commembers midan regularmain, e van magari a finir er tar la Etoile de Dakar, la gruppa fundativa da Youssou N’Dour. Grazia a la maschaida da rumba Cuban, armonias e ritmica dal Senegal e accords da ghitarra da Barthélémy Attisso s’allegra la gruppa da gronda popularitad en l’Africa. Tranter 1970 e fin 1985 ha la Band registrà 20 albums . 1987 è la gruppa vegnida schliada. Reunificaziun il 2001, obtegnend oramai success er ordvart l’Africa.
Hits e semperverds africans Hits africans - emprim'emna
22.06 fin ils 26.06.2015
RTR


text:
Il stadion actual datescha da l'onn 1979 e n'ademplescha betg pli las pretensiuns da segirtad. L'Assicuranza d'edifizis dal Grischun pretenda surtut meglras pussaivladads da fugir en cas d'urgenza.
Architect Marques: «Il plastic sto davent»
Vid la furma dal stadion na vuless l'architect Daniele Marques midar nagut. La fatschada perencunter, cun ils elements da plastic, vegn remplazzada cun elements da lain e da betun. Plinavant duai dar ina entrada principala en il nord. Cun in'entrada pli pitschna en il sid per ils fans d'ordaifer saja il stadion er pront per gieus da hockey da risico, uschia l'architect da Lucerna vinavant.
Construcziun da lain resta
La construcziun da lain saja caracteristica per il stadion e duai restar. Per che la glieud possia fugir en cas d'urgenza duajan sulers pli gronds garantir dapli segirtad. Nov è er ina sort suler enturn il stadion - là vegn purschì da baiver e da mangiar e davent da quest suler cuntanschan ils fans ils differents secturs.
Il nov stadion duai porscher dapli plazs da seser e pli paucs plazs da star en pe. Quai saja en il trend hai gì num oz durant la preschentaziun a Tavau. En tut duai il stadion renovà porscher plazza a bunamain 6'600 persunas - levet damain ch'actualmain.
Tarzisius Caviezel: "Tavau po sa prestar quai"
Anc avant insaquants onns n'avessi la vischnanca betg pudì finanziar ina tala renovaziun, ha concedì il president da Tavau, Tarzisius Caviezel.
Actualmain na saja quai betg in problem d'investir 25 milliuns francs. Ina part dals daners ha la vischnanca gia mess d'in maun ils ultims onns - l'autra deriva d'in fonds ord taxas da cura. Plinavant spera Caviezel da survegnir ina contribuziun da 5 milliuns francs dal chantun. Sco proxim tracta il parlament da Tavau la fatschenta ed ils 24 da settember votescha il suveran da Tavau en chaussa.
Pli paucs gieus dal HCD a chasa
Il stadion renovà duai esser en funcziun l'onn 2021 - gist sin il giubileum da 100 onns dal Club da hockey da Tavau. Durant la renovaziun sto il club dentant adattar ses plan da gieus: Il cumenzament da la stagiun dat il HCD tut ils gieus ordaifer e cumenza pir il november cun ils gieus a chasa.
Quai na saja atgnamain nagin problem, di il president Gaudenz Domenig. El quinta dentant cun pli paucas entradas da bigliets per las stagiuns durant la renovaziun.
RR novitads 14:00++


text:
COVID-19 Svizra
Infurmaziuns davart la situaziun actuala, stadi dals 22 d’october 2021
La fin d’emna na publitgain nus naginas novas datas.
Curs epidemiologic,
Berna
Cifra da reproducziun Re
La cifra da reproducziun effectiva (Re) inditgescha, quantas persunas ch'ina persuna infectada infectescha en media sut las cundiziuns actualas. Sche questa cifra è pli pitschna che 1, vegni a dar damain novas infecziuns. Il dumber da persunas infectadas da nov sa diminuescha. Sche la cifra è pli gronda che 1, sa derasa il virus pli svelt. Per franar la derasaziun dal virus, sto la cifra da reproducziun pia esser pli pitschna che 1.
Repartiziun geografica
Cifra da reproducziun Re, Berna, Stadi: 08.10.2021
Las valurs Re dals ultims dis pon variar levamain. Questas variaziuns sa mussan particularmain en regiuns pitschnas, sche la dinamica da la situaziun d'infecziun sa mida e sche las cifras d'infecziun èn bassas.
Berna
Cifra da reproducziun Re:1,11
Svilup temporal
Cifra da reproducziun Re, Berna, dals 15.02.2021 fin ils 22.10.2021
La valur Re è ina stimaziun statistica. Ella sa basa sin in grond dumber da datas e sin presumziuns statisticas.. La valur Re actuala represchenta la situaziun d'infecziun en Svizra avant 10 fin 13 dis (per ils chantuns avant 14 fin 17 dis). Quests retards resultan da la differenza temporala tranter l'infecziun ed il resultat positiv dal test. Pervia da material da datas furnì pli tard po ina valur Re gia publitgada vegnir actualisada posteriuramain.
Las valurs Re dals ultims dis pon variar levamain. Questas variaziuns sa mussan particularmain en regiuns pitschnas, sche la dinamica da la situaziun d'infecziun sa mida e sche las cifras d'infecziun èn bassas.
Las stimaziuns vegnan cunfinadas cun ina valur superiura ed ina valur inferiura che represchentan ina probabladad da 95 pertschient.


text:
Imbìer
Imbiér (nòm uficiàl en italià: Ambivere) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 12 km de la sità e a 261 méter söl lièl del mar. L'è 'n de l’ólta pianüra de l’Ìsola bergamasca, a i pé de l’Cat.
El g'ha 'na popolasiù de 2 398 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,2 km² e 'na densità de popolasiù de 749 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Mapèl, Palasàch, Puntìda, Sóta 'l Mut.
Pèr Imbìer la pàsa la ferovìa Bèrghem-Lèch e la Strada Briantea.
Céze e santöàre[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Imbìer gh'è 'l Santöàre de la Madóna del Castèl o Santöàre de la Madóna de Imbìer.
Bèrghem Baghèt[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Imbìer gh'è nasìt in del 2006 la Bèrghem Baghèt, che l’è la prima e l’önega bànda de baghèt al mónt.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imbìer l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Erano gli anni della prima motorizzazione quando un facoltoso impresario decise di acquistare una Fiat Balilla. Senza però, tener conto della fame imperante in quel periodo, e dei parenti particolarmente famelici, a tal punto di divorare l’intera vettura, un pezzo ciascuno.
Questa in sintesi la canzone cantata in dialetto milanese dall’indimenticabile Nanni Svampa (i Gufi) di cui esistono altre versioni, anche in dialetto genovese.
Testo, musica e video:
Vorì savè el mestee che foo mì?
Cominci ai des or, finissi a mezz dì
Giri la Baia col motofurgon
Vendi lisciva, soda e savon
Mi voo in gir de chi e de là
Mi voo in gir a lavorà
Hoo faa ona pigna de cart de milla
M’è vegnuu in ment de comprà ona Balilla
L’è stada la rabbia di mè fradei
Ch’hann cominciaa a sgagnamm i budei
La mia cusina, che la sta in via Larga
La m’ha mangiaa anca la targa
La mia zia de Gorgonzoeula
Cont i gomm l’ha faa la cazzoeula
El mè nonno, ch’el gh’ha l’angina
L’ha ciappaa la ciocca con la benzina
El Carletto, stupidòtt
El s’è faa on vestì con la capòtt
I me nevod pussee piscinitt
Salten in vettura a mangiamm anca i vid
La Maria che sta in la mia porta
La m’ha mangiaa la roeuda de scorta
El todesch dislifen e slofen
El m’ha mangiaa in d’on boccon tutt el còfen
El maresciall di carabinier
Cont in bocca i quatter porter
E i sgagnava senza rispett
Insemma ai porter l’ha mangiaa anca i manètt
A gh’è vun che ven de Bagg
El ciappa i roeud e ‘l me mangia i ragg
In d’on canton gh’è ‘l Salvador
Cont in bocca el radiator
Passa on fioeu senza dentin
El me disvida i lampadin
El mè fradell, quell malaa de diabete
El fa finta de nient, el me mangia el magnete
El mè portinar ch’el porta i oggiai
Salta su a mangiamm i fanai
Voo in questura a denuncià i dagn
Quand torni indree gh’è pù nanca i pedagn
A voo per caso a trovà mia sorella
Ghe troeuvi in cà on piston e ‘na bièlla
Quand torni indrèè gh’è restaa solament
El fumm del tubo de scappament


text:
La populaziun da la citad da Cuira votescha ils 21 da matg davart la surdada dals dretgs. Il cussegl da la citad da Cuira sustegn il project unanimamain.
La firma Inventx, che occupa actualmain 140 lavurers a Cuira, expandescha ed augmenta il dumber fin il 2020 sin circa 200 collavuraturs. Quai è il motiv, che l'Inventx bajegia in tal bajetg nov. Quel duai dentant betg mo vegnir duvrà per lavurar mabain era per abitar e divertiment:
- En las duas auzadas suren (3+4), duessi dar 11 abitaziuns per affittar
- En las duas auzadas enamez (1+2) duessi dar biros da l'Inventx, cun plaz fin rodund 300 emploiads
- En il plaunterren duessi dar in restaurant u cantina, sco era ina halla ch'ins po duvrar per occurrenzas culturalas
- En il plaun sutteran datti il nov archiv da la citad da Cuira, sco era ina garascha d'autos
Tenor il manader da fatschenta da l’Inventx, Gregor Stücheli, duessan las paraids dal bajetg vegnir bajegiadas flexiblas. Uschia pudessan las abitaziuns vegnir funcziunadas enturn en ulteriurs biros sche la fatschenta occupass dapli lavurers ils proxims onns.
L’entir bajetg che custa 35 milliuns ha ina surfatscha da 11'770 m².
Gregor Stücheli è persvas ch’ins po far a Cuira in nov Mecca da spezialists da IT, in lieu nua ch'ins po cumbinar lavur e divertiment en il medem bajetg. Al retschaviment dal bajetg dalla fatschenta d'informatica duessi dar roboters che beneventan visitaders. Plinavant duessan dronas manar ins en las dretgas auzadas e stanzas.
RR actualitad 17:00


text:
Las votantas ed ils votants da las vschinaunchas da la Regiun Malögia haun appruvo ils 10 gün 2018 l’integraziun da la «Promoziun da la cultura illa regiun» i’l art. 6 al. 2 dals statüts da la Regiun Malögia.
La cumischiun as cumpuona in möd seguaint:
- Fadri Guidon (presidi)
- Fernando Giovanoli
- Bruno Pedretti
- Rico Valär
- Romana Walther
Las incumbenzas e cumpetenzas da la cumischiun e las cundiziuns per las dumandas da promoziun da la cultura sun manzunedas il reglamaint d'organisaziun.
Contact
Regiun Malögia
Cumischiun per promouver la cultura
Chesa Ruppanner
Quadratscha 1
7503 Samedan
+41 81 852 30 33


text:
La schelira da l'avrigl passà ha destruì enturn 85% da las apricosas en il Vallais. Quai ha l'uffizi d'agricultura vallesan ditg envers Radio SRF. Uschia è la perdita anc pli gronda che supponì a l'entschatta. Ins aveva quintà che 70% da la racolta d'apricosas giajan en malura. Singuls purs han schizunt ditg che l'entira racolta saja ruinada.
Normalmain vegnan radund 8'500 tonnas apricosas producidas en il Vallais. Quest onn pudessia be pli esser 1'300 tonnas. Il chantun vul metter a disposiziun daners per cas da direzza.


text:
Mascherinna
La mascherinna a l'è 'n dispositiv de protezion che 'l blocca i gottinn che sortissen del nas e de la bocca de quell che la indossa. A l'è doperada soratutt di medegh e di infermier quand che lavoren per evità de spantegà i sò germi, ma che la pò servì anca per i sgent malaa per spantegà no el sò malann pussee.
In di Pajes de l'Asia oriental compagn del Giappon, de la Cina, de Taiwan e de la Corea del Sud a l'è normal mettès 'na mascherinna in del period invernal, anca ai primm sintom de la grippa o del fridor, per evità de spantegàll pussee, e in 'sti pajes a gh'è di aziend che fanno di mascheritt cont di design bej de vidè. In 'sto cas, quand che hinn miss cont ona fonzion de protezion soziala, a hinn despess ciamaa "mascheritt de cortesia".
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El primm us cognossuu de la mascherinna a l'è in del 1897 del medegh franzes Paul Berger, che 'l pensava che la bocca la podeva vess 'na font de infezion in di intervent chirurgich.
In Giappon, dopo de l'influenza spagnoeula del 1918, la s'è spantegada la tradizion de indossàlla, menter che in Cina, soratutt a Hong Kong, l'è rivada dopo de l'epidemia de SARS del 2003.
Us[Modifega | modifica 'l sorgent]
In la sanità[Modifega | modifica 'l sorgent]
In la sanità el personal sanitari el gh'ha de mettès la mascherina quand che 'l gh'è 'n contatt cont di paziend che pòden ciappàss di malagn del fiaa de l'operator, donca soratutt in di intervent chirurgich o quand che se lavora cont di sgent ferii o assee malaa.
I mascheritt servissen anca de mett ai sgent malaa, per ridù el numer di germi che spanteghen. Se gh'è no de fà di manoeuver che generen di aerosol, compagn de la broncoscopia o de l'intubazion, a l'è de solit assee per limità sossenn el contagi.
Foeura de la sanità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oltra che in di Pajes de l'Estremm Orient indova che l'è tradizion despess i mascheritt a hinn doperaa anca di personn allergich per sbassà el numer di pollen che respiren in l'aria.
In di città pussee inquinaa de l'Asia la gh'è de la gent che la se mett i mascheritt per protègges, ma i studi mostren che la gh'ha 'n effett proppi de pocch degià che la filtra minga.
A Hong Kong in di protest del 2019 'n poo de gent la metteva i mascheritt per fàss recognoss minga, per quella reson chi el governa i ha devedaa in di manifestazion.
Prevenzion di infezion[Modifega | modifica 'l sorgent]
'N alter us consiliaa per la mascherinna a l'è in cas de 'na pandemia influenzala, degià che la pò sbassà de nett el numer di germi che se menen in gir e in 'sto cas anca di mascheritt de emergenza pòden fonzionà, anca se men de quej offiziai. In la pandemia de COVID-19 del 2019-2020 di governi, compagn de quell american e thailandes, han incentivaa a doperà di mascheritt faa in casa, menter che di aziend s'hinn miss a fà di schermi de tessuu minga tessuu che pòden limità la diffusion di germi, che hinn staa sponsorizzaa di ent locai, compagn del Veneto e de la Lombardia in Italia.
Di studi mostren che i mascheritt, se doperaa ben, a hinn boni de sbassà de manera significativa el numer di virus de la grippa spantegaa, se doperada insemma ai mesur de igien fondamentai compagn de nettàss i man, tocàss minga la faccia e inscì via. I mascheritt faa a man, inveci, offrissen 'na protezion pussee bassa ma retegnuda sufficienta di studi faa finna al dì d'incoeu.
Costruzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I mascheritt a hinn de solit faa o in palpee o in tessuu minga tessuu e hinn despess, ma minga semper, a pussee de 'n cors e in tra i vari cors a l'è missa 'na microfibra plastega, con la tecnega del melt blowing, che la crea 'n nivell de protezion pussee per fà no spostà i germi. Al dì d'incoeu la pupart di mascheritt a hinn de buttà via a la fin de l'us e hinn faa cont di piegh per permettègh a l'operator de adattàlla a la soa fascia.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Influenza virus aerosols in human exhaled breath: particle size, culturability, and effect of surgical masks.
- Surgical masks as good as respirators for flu and respiratory virus protection
- Testing the Efficacy of Homemade Masks: Would They Protect in an Influenza Pandemic?
- Hong Kong anti-mask law: ban on face coverings would deal blow to freedom of expression, lawyer argues
- Grafica Veneta prepare to produce 'masks' for the public in Veneto
- N95 Respirators and Surgical Masks (Face Masks)
- Coronavirus: Why some countries wear face masks and others don't
- Why Wearing a Face Mask Is Encouraged in Asia, but Shunned in the U.S.
- Effectiveness of face masks used to protect Beijing residents against particulate air pollution


text:
Utent:Aldedogn/Ortograféa del Dücat semplificada
Póche régole per lès sènsa problémi la graféa bergamasca, segónd ol üso consolidàt del Dücàt de Piassa Püntida, semplificada per rènt amò piö bèl fà lèsela.
A diferènsa de chèla del Dücàt l'è fonèdega e mia etimologica, perciò nif se la scrìf co la F in fì, isé come se la pronuncia e mia niv come per ol Dücàt, lach al fenés co la ch e mia co la gh come per ol Dücàt. e i esse i è doma dò: ş e s... mia 7 casi come per ol Dücàt.
- é e ó i gh’à la sunada strécia (la mél, la móda)
- è e ò i gh’à la sunada larga (la pèl, la bògia)
- ö l’è öna vocàl che la suna cóme e+o metide ‘nsèma (ol föm)
- ü l’è öna vocàl che la suna cóme i+u metide ‘nsèma (la stüa)
- ï l’è öna vocàl che la suna quase cóme dò i, i+½ i (schïàt)
- cc in fì de paròla l’è la “c” palatàl (lacc)
- ch in fì de paròla i gh’à la sunada gütüràl surda /k/ (lach, sèch)
- s-c i se lès desligàcc, ü dòpo l’óter: s aspra e, dòpo, c palatàl (i s-cècc)
- ş per la èsse dólsa al prensépe, 'n mès e a la fì de paròla.
- s per la èsse aspra al prensépe, 'n mès e a la fì de paròla.


text:
Ipercomputazion
L'ipercomputazion, anca Super-Turing, a l'è el modell teòrich de calcol che 'l pò dà di output che hinn no di fonzion calcolabil de 'na macchina del Turing. Per esempi on sistema bon de risolv el problema de la fermada o l'Entscheidungsproblem in di assioma de Peano el sarìa ipercomputazion.
Al dì d'incoeu el se sa minga se l'è possibil avègh di modèj de calcol sora quell de la macchina del Turing: Per esempi el Martin Davis, vun di important studios de 'sta materia, el pensa che la sia on mitt.


text:
Da nov fa Nino Schurter reclama per la regiun turistica da Lugano. Quai pervia che l'organisaziun turistica Grischun Vacanzas n'ha betg vulì collavurar cun il dominatur da la scena da mountainbike indigen. I na saja betg pussaivel da collavurar cun persunas singulas pervi dal mandat da prestaziun e la strategia da Grischun Vacanzas, declera Martin Vincenz, il directur da Grischun Vacanzas. In sponsoring na fetschian ins betg. Projects cun persunas singulas vegnian dentant adina puspè fatgs.
Nus avessan era gugent fatg in project cun Nino Schurter. Nus n'essan dentant betg vegnids da realisar quai ed uschia avain nus stuì desister da quai.
Ils giavischs da las duas partidas gievan pia dapart: Ina partida giavischava in project e l'autra partida vess gugent collavurà cun in sponsoring. Uschia n'èsi betg vegnì tar ina collavuraziun.
In Scot enstagl dal matador local
Dentant collavura Grischun Vacanzas cun il renumà biker da la Scozia Danny MacAskill. Cun lez è vegnì producì in video per il chanal da Youtube per preschentar la cuntrada dal Grischun.
Tenor Martin Vincenz haja quai da far cun la gruppa en mira da Grischun Vacanzas ed insumma nagut cun la persuna Nino Schurter. En il chantun Grischun dettia quai diversas spartas da mountainbike. Per la sparta sportiva, nua che Nino Schurter è il superstar, saja quai gia vegnì fatg bler. Latiers dettia quai er differents eveniments en il chantun, sco per exempel ils campiunadis mundials a Lai.
Da l'autra vart dettia quai en il chantun era numerus uschè numnads «trails», quai èn trutgs da velo. E cun MacAskill ch'è sin quest champ in dals gronds stars dal mund emprova l'organisaziun turistica da fascinar uschè bleras persunas sco pussaivel per quest sport.


text:
Era in eventual consum da meds narcotics na stettia betg en in direct connex cun la mort da l’um ch’abitava en Svizra. Sco quai ch’il president communal Luzi Schutz ha ditg, saja la vischnanca il mument en contractivas cun ils organisaturs per planisar la proxima parti da Goa.
Sche tut va tenor plan, alura è quella era l’auter onn puspè a Filisur. Cura exact n’è betg anc cler. Il lieu duai esser il medem sco quest onn, cun intginas adattaziuns, ha Schutz ditg plinavant. Pervi da privel da bovas ha il lieu dal festival stuì vegnir dischlocà a curta vista.
RR novitads 17:00


text:
Ils dus partenaris vulan nizzegiar sinergias ed en l’avegnir spargnar custs. A lunga vista saja en vista in potenzial da spargn da radund 100’000 francs ad onn, han ils responsabels da la Spitex ed da l'ospital da Tusaun punctuà a lur radunanzas. Profitar possian era ils pazients ed ils parents, cunquai ch’els hajan en l’avegnir las medemas persunas da contact per las prestaziuns ambulantas e staziunaras.
Contracts da lavur valan vinavant
En ils dus manaschis lavurian 250 persunas, relaschadas na dettia naginas pervi da la fusiun. Ils contracts da lavur existents valan era suenter la fusiun. Cun la fusiun vegn transferida la facultad da l’uniun Spitex Viamala a la fundaziun Ospital Tusaun. La cunvegna da prestaziun cun las vischnancas pertutgant la finanziaziun da sanadad resta sco enfin qua.
RR novitads 23:00


text:
Ils dus magiurs dal bain puril, Eveline Hauser e Dominik Waldmeier, n’han betg sez temp da star davos il stan e vender ils products. Perquai ha lur cunabitanta Tabea Baumgartner prendì l’iniziativa. Sco ella di è quai ina fitg buna plattafurma ed era ina schanza per vender ils products indigens.
Profitar da quai profiteschan betg mo purs, mabain era autras persunas e fatschentas che produceschan products da la regiun. Betg sco ultim lubescha la buna vendita da products era dad indemnisar las trais persunas che lavuran alternant sin quai stan declera Tabea Baumgartner.
Vendì vegnia cunzunt chaschiel e charn. Il stan porscha dentant bler dapli. Davent dal jogurt, sur il mel d’avieuls e pettas cun paira datti ina gronda paletta da products. Sco Tabea Baumgartner di possia questa purschida era crescher vinavant.


text:
Dals 27 da fanadur fin l'emprim d’avust è a Mustér il campiunadi svizzer da parasgular, il Disentis Open. Bun 160 persunas eran s’annunziadas per quest eveniment, la finala èn anc bun 115 parasguladers vegnids a Mustér sisum la Cadi. Tut en tut vegnan quels da bun 20 naziuns. La gronda part èn svizzers che cumbattan per il titel da campiun svizzer. Dasperas hai oravant tut er blers participants da la Frantscha.
Da post tar post
Mintga di vegn dà avant ina ruta cun plirs posts. La partenza è a Gendusas en il territori da skis da Mustér sin passa 2’000 meters sur mar. Cura che tuts sa chattan ina gia en l’aria vegn dà liber la partenza. Cun agid da GPS vegn lura sgulà da post tar post. Ina ruta pussaivla è per exempel da sgular da Gendusas sin il Pass Alpsura, enavos fin a Breil, lura direcziun Plaun la Greina ed enavos a Mustér. Quel che sa tschenta sco emprim al Sax sisum il vitg da Mustér ha gudagnà la cursa dal di. La distanza po esser fin a 100 kilometers e cun agid dal vent sgolan ils parasguladers magari fin ad 80/90 kilometers l’ura.
Zonas da protecziun
Tabu è da sgular en las zonas da protecziun. Questas zonas èn fatgas oravant tut per proteger la selvaschina. Sa tschenta in parasgulader tuttina en ina tala zona vegn el chastià. Pia èn ils parasguladers obligads da guntgir talas zonas, er per betg vegnir en dispita cun ils chatschaders.
Wyss per la 5avla gia campiun svizzer
Suenter quatter da sis etappas ha il Disentis Open stuì vegnir interrut pervia da l’aura. Cunquai gudogna Stefan Wyss da Ringgenberg en la vischinanza dad Interlaken il titel da campiun svizzer en parasgular. Wyss è stà sur tut ils dis il meglier pilot ed el ha oravant tut er gudagnà l’etappa roiala ch’ha manà la sonda da Mustér sur Flem e Cuira fin a Schiers. La finala ha il sportist da 40 onns triumfà avant Michael Maurer e Stephan Morgenthaler. Per Wyss èsi suenter il 2009, 2011, 2012 ed il 2015 gia il 5avel titel da campiun svizzer en sia carriera da parasgular. Tar las dunnas ha gudagnà Nanda Walliser da Niderbipp.
Dapli infurmaziuns sut: http://www.disentis-open.ch, il link avra en ina nova fanestra


text:
Küssnacht
Küssnacht a l'è un cumün e distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.20 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 12224 abitant.
El cumün de Küssnacht al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Greppen, Meggen, Adligenswil, Udligenswil, Meierskappel, Risch, Walchwil and Arth.
StoriaModifega
Küssnacht l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment dataa inturen a l'ann 840 col nom de in Chussenacho.[1]
In del 1424 Küssnacht l'è diventaa un distret del Canton Svit.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Areguard la nova refurma da taglia sin interpresas èn s'exprimì 59.1% encunter l'iniziativa. Ils acceptants dumbran passa 1.4 milliuns vuschs, las vuschs «na» muntan a bunamain ina milliun.
La refurma da la taglia sin interpresas III avess previs ch'ils chantuns sbassan la taglia per tut las interpresas, era per las indigenas. Plinavant avessi dà novas deducziuns, per exempel per promover la perscrutaziun ed il svilup. Ed interpresas cun bler agen chapital avessan gì la pussaivladad da pudair trair giu in tschains fictiv sin quel. Per cumpensar las sperditas ch’ils chantuns avessan gì tras questas reducziuns da taglia vess duì vegnir augmentada la cumpart ch'ils chantuns survegnan da la taglia federala directa. Concret vessan lez survegnì passa ina milliarda francs dapli ad onn ord la cassa da la Confederaziun.
Ils votants e las votantas dal Grischun din cun 61.93% «na» a la «Refurma da taglia sin interpresas III». Quai èn 40'862 vuschs encunter e 25'123 vuschs per l'iniziativa.
RR votaziuns 6:00+


text:
Tar la staziun da val e tar la staziun da muntogna duain vegnir installads panels solars, per part era sin la fatschada. Quels duain producir mintg’onn energia che correspunda al diever da radund 35 chasadas. Sch’i grategia cun la lubientscha da bajegiar lura duain las ovras solaras vegnir installadas gia questa stad.
Dapli sutgeras, pli pauc temp da spetga
Era questa stad duain vegnir installadas 34 novas sutgeras. La capacitad da la sutgera s’augmenta sin 120 sutgeras. Gia l’onn 2004, cura che la sutgera sin l’Alp Raguta è vegnida construida, è quella vegnida lubida per 120 sutgeras. Ina nova concessiun n’è perquai betg necessaria.
Nagins chanuns da naiv, ma nova pista
Auters projects che las Pendicularas da Veulden vulan realisar, èn meglieraziuns tar la staziun da val e renovaziuns vi da bajetgs. Era duai vegnir construida ina nova pista, che duess esser pli pauc exponida al sulegl. Per pudair finanziar tut han las Pendicularas da Veulden lantschà ina rimnada da daners. Quella cumpiglia era in’acziun da crowdfunding e la vendita dad aczias. Agid finanzial datti era da la vischnanca Tumleastga.


text:
Ch’il segment da seniors pudess esser ina gruppa d’interess per las pendicularas, demussan las cifras actualas. Actualmain consista numnadamain 41% da la populaziun en la regiun da las alps da persunas da «55+».
Differentas prioritads
Augmentada è er la part dals migrants ils ultims onns. Per crear ina purschida adattada a lur basegns e giavischs, avess ins da resguardar surtut las preferenzas, ha declerà Edgar Grämiger da l'interpresa da consultaziun Grischconsulta cun preschentar il rapport da trend. Uschia mettan per exempel las persunas che derivan dal Portugal bler damain pais sin il giudiment. Bler pli impurtant per els saja ina segirezza finanziala.
Nagina soluziun absoluta
Malgrà tut las propostas ch’ins ha elavurà cun il palpiri «pendicularas nua via ? – 2025», na datti tuttina betg in recept da patent per animar dapli glieud dad ir cun skis en las Alps. Tenor Edgar Grämiger fiss dentant avant maun in grond potenzial da giasts futurs. I vala be da chattar il dretg fil tar mintga singula gruppaziun.
RR actualitad 07:00


text:
Cusseglier federal e minister da l'exteriur Ignazio Cassis quinta bainbaud cun contractivas cun l'Uniun europeica. Quai ha el ditg envers la gasetta «Neue Zürcher Zeitung». En quellas tractativas vegnia la cunvegna da basa sin maisa. Delegadas e delegads avevan negozià a la fin la cunvegna cun l'UE la fin dal 2018. Intgins puncts èn però restads averts sin basa da la resistenza aifer la Svizra.
L'UE saja stada absorbada fitg l'onn passà. Er la pandemia haja fatg grev da chattar termins. La cunvegna da basa saja impurtanta per la Svizra, dentant betg existenziala, haja declerà Cassis.
Ord l'archiv:
La stad 2019 ha il Cussegl federal infurmà l'Uniun europeica, ch'els na veglian betg suttascriver la cunvegna tractada. Tenor il minister da l'exteriur veglian ins dentant tractar vinavant.


text:
Oliver Riedwyl n’ha betg adina in simpel job, pertge trenar cundiziun n’è betg gest quai ch’ils giugaders fan il pli gugent. Mo quai saja simplamain ina part dal gieu, perquai emprovia el era adina da motivar l’equipa, uschia Riedwyl.
Trenaments individuals
Ils trenaments da cundiziun èn fitg individuals. Perquai sto Oliver Riedwyl er enconuscher bain ils giugaders. I na saja betg prudent e pussibel da trenar cun tuts tuttina. Perquai lavura Riedwyl er ensemen stretg cun ils trenaders da cundiziun dals differents clubs nua ch’ils Svizzers èn sut contract. La gronda sfida è da mirar che tuts sajan top fit al di x, al di da gieu, oravant tut tar in tal turnier nua ch’i dovra ina prestaziun extraordinaria da mintgin per la finala avair success.
Che Oliver Riedwyl fa buna lavur mussan ils resultats. Tant encunter la Brasilia sco era encunter la Serbia han ils Svizzers mussà ch’els èn fits e quai sur 90 minutas e dapli.
RR actualitad 07:00


text:
Contignü prinzipal
Aministrazion de Cunsëi provinziel
Tl'aministrazion lëura ntëur n 60 cunlaurantes y cunlauranc, che se cruzia, do la cultrines, che duta l'ativiteies dl Cunsëi provinziel y de si organs vënie dejëuc sciche toca. L lëur se damanda n gran mpëni, da una pert, ajache i cunselieres svilupea n'atività scialdi viva cun i mesuns che i à da garat, sciche dessënies de lege, mozions, nterogazions, y dal'autra pert ënghe ajache, pervia di regulamënc segurei dala costituzion n cont dl'adurvanza dla rujenedes taliana y tudëscia tla Provinzia de Bulsan-Südtirol muessa duta la ates dl Cunsëi provinziel unì scrites tla doi rujenes y nce ciancedes simultanmënter tla sentedes dl plenum, dla cumiscions legislatives y d'autra cumiscions. Chësta situazion se damanda, sce n la cunfruntea cun d'autri parlamënc regiunei o provinziei, n lëur scialdi majer y giustifichea nce la istituzion de n ufize de traduzion aposta.
Strutura dl'aministrazion
A cë dl'aministrazion dl Cunsëi provinziel ie l secreter generel che sotstà diretamënter al Preidënt dl Cunsëi. L secreter generel mëina l secretariat dl Cunsëi provinziel y coordinëia l'ativiteies de dut l aparat aministratif. Dlongia l secretariat generel cun i servijes cunliei (servisc de stampa, servisc zeremoniel y lëur cun l publich, servisc tecnich) vëij l model de urganisazion nce danora trëi ufizies che fossa: l ufize legal y per la cuestions de legislazion, l ufize per la cuestions aministratives, y l ufize traduzions. A chisc ufizies sta a cë n diretëur o na diretëura.
Manifestazion
Ënghe sce l'atività dl Cunsëi provinziel ie cunzentrà sun si funzions y duvieres istituzionei, restel nce l tëmp per manifestazions y scumenciadives de uni sort. Sce y ciuna manifestazion che vën iust fata uniëis al savëi sun chësta plata.
Graduatories (tò su per n cër tëmp)
Per tò su per n tëmp determinà cunlauranc y cunlaurantes cun cualificazions prufesciuneles defrëntes vëniel fat graduatories sun la basa de criteres aldò. Sun chësta plata abinëis i criteres, l model per la dumanda y na lingia d'autri formulares.
Mobilité inanter i ënc y cuncorsc
Im Stellenplan des Personals des Südtiroler Landtages freie Stellen können laut bereichsübergreifendem Kollektivvertrag über das Rechtsinstrument der Mobilität und/oder über öffentliche Wettbewerbe besetzt werden. Auf dieser Seite finden Sie die Informationen zu gerade laufenden Mobilitäts- und Wettbewerbsverfahren.


text:
Pulinègh
Artìcol in dialët piaṡintëin
Pulinègh (Polinago in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
In sal sò teritòri a gh'e d'i Agriturismi e Castëi a bota, e al 16 d'agust a gh'è la bèla Festa ad San Ròcc.
Futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
La cesëina ad Maria Bambina
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text: Igl uoppen niev sesprova da render quen alla cumposiziun dalla vischnaunca. El consista dils suandonts elements: sulegl el tschiel blau (proposta d’Andiast), in casti (propsta da Vuorz) e la cadeina dils Cavistrai (proposta da Breil). Ord quellas propostas ha il heraldicher formau igl uoppen ed argumentau sco suonda: Sin funs blau glischa il sulegl sur la cuntrada cun ses vischinadis che secattan sin collinas suleglivas en ina cuntrada muntagnarda. Ils treis cuolms duein era simbolisar las treis anteriuras vischnauncas. La tuor dat perdetga dalla reha architectura cun baselgias, capluttas, castials ed auters baghetgs, mo era dalla vasta historia e cultura vivida en quella regiun.


text:
Il concept ha ella elavurà ensemen cun l'Uffizi federal d'aviatica civila BAZL. L’emprim stgalim è ina saiv da segirezza da 2,5 meters autezza, enturn il stabiliment da l’eroport a Samedan e sper la plazza da preparaziun per la partenza. Il president da la INFRA plazza aviatica Samedan, Christian Meuli, declera ch'i giaja per la segirezza sin la plazza aviatica e per impedir che p.ex. peduns, skiunzs u chauns entran.
La segunda saiv è ina da protecziun cun signals (Hinweiszaun) da 1,2 meters autezza che duess circumdar l'entira plazza. Ils dus models da saiv èn actualmain installads sin l’areal da la plazza aviatica a Samedan. Els duain mussar las dimensiuns da las mesiras da protecziun.
La dumonda da construcziun per la saiv enturn la plazza aviatica a Samedan saja inoltrada, uschia Christian Meuli. Sche tut va tenor plan, vul ins cumenzar l'onn 2023 cun la realisaziun da la saiv da protecziun. Ils custs sa muntan a 1,4 milliuns francs, 74% da quels surpiglia la Confederaziun.
Nizzegiar il temp per dialog
La «Conferenza plazza aviatica regiunala» ha plinavant elavurà ina «charta» per definir la funcziun, las finamiras e visiuns da la plazza aviatica.
In punct è che nus vulain involvar la populaziun en questa discussiun da la charta. In segund punct è che nus avain concretisà las finamiras
Ins veglia nizzegiar il temp fin che la lubientscha da bajegiar saja sin maisa per far la discussiun en differents gremis sco er cun la populaziun ed en las medias. La populaziun da la regiun Malögia po pigliar posiziun fin ils 14 da november.