text:
Beschreibung
«In resun dil vargau. In gust amar. Da quei ch’ei piars. Da quei ch’ei ussa lunsch naven. Nua ch’il mund ei divers. Divers da quel da cheu.»
Divers èn era ils texts da las numerusas auturas ed dals numerus auturs che fan part da la Litteratura 39. Sper il text da Claudio Spescha, dal qual deriva il citat sura, chatt’ins tranter auter era contribuziuns da Leo Tuor, Gianna Olinda Cadonau, Göri Klainguti, Benedetto Vigne, Viola Cadruvi, Iso Camartin u Maria Cadruvi.
Dapi bunamain 40 onns cumpara la Litteratura regularmain sco tom cun novs texts rumantschs (prosa curta, essais, lirica, translaziuns). L’ediziun nr. 39 – curt avant il giubileum – sa fatschenta cun la «FIN».
Ils texts cuntegnan reflexiuns davart la fin da noss dis, la fin d’in’amur, la fin dal rumantsch, la fin d’in cudesch, la fin d’in’istorgia, davart ulteriuras sorts da fins, ma er davart cumenzaments. Tge è pli grev, finir u cumenzar? Sper il tema principal cuntegna la Litteratura 39 era regurdientschas da trapassads u resuns da cudeschs cumparids en il decurs da l’onn. Illustrada è quest’ediziun cun ina selecziun da fotografias ord la collecziun da Martin Cantieni.
Die Ausgabe Nr. 39 der Litteratura – die jährliche Publikation mit neuen rätoromanischen Texten – widmet sich dem Thema «ENDE». Zahlreiche Autorinnen und Autoren beschäftigen sich in Essays, Gedichten, Kurzprosa mit verschiedenen Aspekten und Interpretationen rund um das Ende, das Vergehen, das Abschliessen. Hinzu kommen noch einige Nachrufe und Buchrezensionen.
FIN
Litteratura 39
Prosa, lirica, essais, recensiuns
idioms, RG
october 2020
154 paginas, illustrà
frs. 20.00
ISSN 1016-9458
Uniun per la Litteratura Rumantscha, Cuira


c: text/html

text:
Canton Apenzel de Dent
El Canton Apenzel de Dét (en todèsch: Appenzell Innerrhoden; en fransés: Appenzell Rhodes-Intérieures; en romàncio: Appenzell dadens) l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera. L'è 'l méno pupulùs de töcc e 'l segónt piö picinì come superfìce. L'è sitüàt endèla part nord-orientàla del paés. El cunfìna coi cantù de San Gal e Apenzel de Föra.
La popolasiù del cantù l'è de 15688 abitàncc (dàto del Dicember 2010) 'n magiurànsa de religiù cristiàna catòlica e de lèngua todèsca.
I teretóre de chèsto cantù i s'è ünìcc a la Confederasiù Svìsera endèl 1513 e zamò 'ndèl 1597 'l s'è dividìt del Apenzel de Föra per quistiù religiùze: l'Apenzèl de Dét l'è 'n magiurànsa catòlich e 'nvéce l'Apenzel de Föra l'è 'n magiurànsa protestànt.
La capitàl del cantù l'è la citadìna de Appenzell.
Südiviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ìa cunsideràt en mès cantù (halbkanton, semicantone) ma adès chèsta denominasiù l'è mìa piö 'n vigùr.
L'unità aministratìva piö pesèna del cantù l'è 'l distrèt e mìa 'l cümü, e al momènt el Canton Apenzel de Dét l'è spartìt endèi 6 distrècc (Bezirk) elencàcc ché sota:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tampere
Tampere (Tammerfors in svedes) a l'è una cità del süd de la Finlandia che la se tröa intra i lach Näsijärvi e Pyhäjärvi. El gh'ha una pupulaziun de 208.004 abitant, che vegnen püssee de 300.000 se cunsiderum tücc i cumün de la regiun de Tampere o Pirkanmaa. A l'è la terza cità püssee impurtanta de la Finlandia dopu de Helsinki e Espoo.
TrasportModifega
Tampere a l'è un impurtant center de cumünicaziun: el sò reuport de Tampere a l'è el segunt del paes, e la cità a l'è anca ligata ai linii feruviari de tüt el paes: quij del süd (Hèlsinki), de l'est (Jyväskylä), de l'ovest (Turku) e del nord (Oulu e Rovaniemi).
El principal trasport püblich de la cità a l'è el servizi di curier, che l'è furmaa de püssee de 30 linii.
EdücaziunModifega
A Tampere a gh'hinn di impurtant center üniversitari: l'Üniversità de Tampere (Tampereen Yliopisto o UTA), l'Üniversità Tecnica de Tampere (Tampereen Teknillinen Yliopisto o TUT), l'Üniversità Pulitecnica de Tampere (Ammattikorkeakoulu o TAMK) e l'Üniversità de Scienz Aplicaa de la regiun de Pirkanmaa (Pirkanmaan Ammattikorkeakoulu o PIRAMK) e alter center de furmaziun prufessiunala.
PersunàggModifega
In chel citàa chì, gh'è nassüda l'atùra Anna Falchi.
Munüment e sit interessantModifega
Cità gemelaaModifega
- Braşov, Rumania
- Chemnitz, Germania
- Essen, Germania
- Kaunas, Lituania
- Kiev, Ücraina
- Kopavogur, Islanda
- Linz, Austria
- Łódź, Pulonia
- Miskolc, Üngheria
- Nizhni Novgorod, Rüssia
- Norrköping, Svezia
- Odense, Danimarca
- Olomouc, Repüblica Ceca
- Syracuse, Stat Ünì
- Tartu, Estonia
- Trondheim, Nurvegia
- Saskatoon, Canada


text:
L'affera da cartel en l'Engiadina Bassa s'extenda adina dapli: Era la Swisscom è unfrenda da las cunvegnas davart ils pretschs. Quai mussan retschertgas da l’emissiun «10 vor 10». I giaja per incumbensas da construcziun en l'autezza da plirs milliuns francs che las firmas da construcziun hajan repartì tranter ellas dal 1997 al 2012.
Quant che la Swisscom ha eventualmain pajà da memia, vegnia sclerì, ha communitgà il concern da telecommunicaziun. Las firmas da construcziun pertutgadas veglian cooperar cun las autoritads. Uschia è la Confederaziun – sco acziunari da maioritad da la Swisscom – tuttina era pertutgada dal scandal da cartels en l'Engiadina Bassa.
RR novitads 06:00


text:
Las vacanzas da sport han cumenzà ed a Bivio sco er a Bravuogn èn vegnids ils giasts. Marc Andrea Barandun dal turissem da Bravuogn prognostitgescha in bun mais cun excepziun dals restaurants. Ina attracziun dentant manca quest enviern a Bravuogn. La bar da glatsch amez vischnanca n'ha Olivier Kohlbrunner betg construì. «En temp da corona saja quai per divers motivs in no go», tranter auter perquai ch'ils uffants litgan gugent il glatsch.
Er a Beiva prest sco adina
La hoteliera Martina Lanz è fitg cuntenta cun l'occupaziun da l'hotel. Il sguard en il cudesch da reservaziuns empermettia ch'il favrer daventia in bun mais. Ils giasts da tschep vegnan e cunquai che Beiva ha schon adina gì blers giasts svizzers saja quai ussa in avantatg.
In bun indicatur ch'ils giasts sajan en vischnanca saja il parcadi a l'ur da la vischnanca. Quel saja ils davos dis s'emplenì adina pli fitg.


text:
Sco suletta scola sutsilvana ha la scola da Donat adina puspè da cumbatter per meds d’instrucziun actuals e moderns. Per il pli translateschan las scolastas ed ils scolasts gist sezs il material d’instrucziun, e quai è adina er cumbinà cun engaschament e lavur supplementara.
Premi SRG.R
La SRG.R surdat mintg’onn in premi a persunas u instituziuns che s’engaschan a moda extraordinaria per linguatg e cultura rumantscha.
Il premi SRG.R è dotà cun 8’000 CHF e vegn surdà a chaschun da la radunanza generala da la SRG.R ils 15 da zercladur a las 10:30 en l’aula Grava a Laax.
La scola da Donat è la suletta ch’instruescha il rumantsch sutsilvan. Enfin la 3. classa vegn instruì sulettamain sutsilvan, a partir da la 4. classa vegn il tudestg pli e pli impurtant, ed en la scola superiura dominescha lura il tudestg. Ils scolars Rumantschs han dentant vinavant lecziuns da rumantsch empè da talian e pon eleger il talian sco rom facultativ.
Fusiun da scolas en Val Schons
L’onn 2010 ha la scola da la Val Schons fatg in pass fitg impurtant, ha ditg il manader da la scola Philipp Hugentobler sin dumonda. La Val Schons ha numnadamain fusiunà sias scolas, uschia ch’ils uffants da l’entira val pon eleger suenter la scolina schebain els vulan ir a scola rumantscha u tudestga. Quai saja stà il salvament per la scola da Donat.
RR novitads 11:00


text:
Beschreibung
Peter Härtling
Ben ò gugent Anna
Surmiran
Lia Rumantscha, 1996, numer d’empustaziun 3-906680-56-2 c836
Mintgatant dian ils creschids als uffants: Vus na pudais gnanc savair anc tge che l’amur è. Quai san ins pir cura ch’ins è grond. Quai n’è betg la vardad. Er ils uffants enconuschan l’amur e quai betg mo quella per la famiglia. Uschia esi er tar Ben. El ha gugent Anna che vegn sco nova scolara en sia classa. Quai n’è betg adina mo bel, ma mintgatant er difficil.
translaziun: V. Spinas
Ähnliche Beiträge


text:
Ma ils democrats èn ils antenats da la PPS. Quai mussa che la Partida populara ha prendì inqual storta e fatg atras pliras vieutas. Ed era puncto dumber da mandats en las duas chombras federalas èsi ì ina giada ensi e lura puspè engiu.
Mantegnair dus mandats
Tant Heinz Brand sco er Magdalena Martullo-Blocher vulan turnar sin lur sezs en il Cussegl naziunal. Per che quai gartegia sco la PPS batter cunter duas allianzas: la colliaziun da glistas dal center e la colliaziun verd-cotschna. Quai n'è nagut da nov. Dapi ch’ils democrats (la partida antecessura da la PPS) fa politica, hai adina dà svaris: Per temps occupava la partida in sez, lura plirs onns dus ed in temp perfin trais sezs. Sulet en la legislatura che Eveline Widmer-Schlumpf è vegnida elegida en il Cussegl federal e la PPS svizra ha bittà ora la secziun grischuna, ha la PPS grischuna gì nagins mandats en il Cussegl naziunal.
En il Cussegl dals chantuns ha la PPS er adina gì in sez fin che Christoffel Brändli ha chalà avant otg onns e la partida ha stuì surlaschar il sez als liberaldemocrats cun Martin Schmid. Uss è Christoffel Brändli sesì sin la sutga chauda ed ha respundì a dumondas davart il cumbat electoral da la PPS.
Discutar dals problems svizzers e na dals verms.
La campagna cun il mail plain verms ha fatg lingias grassas: Plirs verms da colurs d'autras partidas sa foran tras in mail cotschen. A Christoffel Brändli na para questa campagna betg d'esser la dretga via. Cun talas campagnas veglia la PPS dentant provocar discussiuns surda problems centrals da la Svizra. La finala saja la PPS la suletta partida che saja cunter «quell'immigraziun extrema» e l'unica partida che battia cunter l'integraziun a l'Euorpa.
Oriundamain piuniera per dunnas
La PPS ha tramess l’emprima dunna grischuna en il Cussegl naziunal numnadamain Elisabeth Lardelli. Da quella rolla da piunier na sentan ins sin las tschintg glistas actualas betg pli la massa: Dals 25 candidats èn 6 dunnas.
«Mobilisar, mobilisar e mobilisar»
La PPS è la pli gronda partida en Svizra, dentant perda quella tenor il barometer d’elecziun ils pli blers puncts procentuals, numnadamain 2,6. Quai ch'il barometer mussa, conferma er il politolog Clau Dermont: a la partida mancan ils temas. Per exempel è la migraziun ida enavos e n'è betg pli uschè actuala sco tar las elecziuns dal 2015.
La basa saja gronda tar la PPS. Quella stoppian ins uss mobilisar sin livel naziunal sco era chantunal, di il politolog. Uschiglio è in dals dus sezs che la partida ha en il Cussegl naziunal en privel. Clau Dermont prevesa che la glista da Heinz Brand vegn a far dapli vuschs che quella da Magdalena Martullo-Blocher.
La raschun è ch'ins chatta sin la «glista B» sper Heinz Brand anc auters nums enconuschents sco Valérie Favre-Accola u Roman Hug. Dentant na vul quai dir che Brand ha il sez sin segir, sche la PPS faschess mo in dals dus sezs. En quel cas dependia, co che la Partida saja sa cunvegnida, declera Clau Dermont. Uschia resta avert: Quants sezs fa la PPS e tgi survegn il sez, sch'igl avess da tanscher be per in?
RR Elecziuns 2019


text:
366
AvvenimentModifega
- Batalia de Tiatira (Lidia): l'imperador roman Valent el riess a batt el sò usurpator Procòpi.
- 02 01: I Alemann traversen el Reno e invaden l'Imperi Roman.
NassidModifega
NecrològiModifega
- Acaci de Cesarea, teòlogh grech
- Arsaz II d'Armenia
- Marcell, usurpator roman
- 27 05: Procòpi, usurpator roman (n. 326)
- 24 09: Papa Liberi
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
San Barnabà
El San Barnabà (Barnabas in grech antigh e latin; Cipro, intorna al I secol - Salamina de Cipro, 61) l'è on sant di ges cattòliga e ortòdossa, oltra che 'l primm vescov de Milan. La soa festa l'è 'l vundes de giugn. Per el sò impegn de predicazion l'è ciamaa anca apòstol, anca se come 'l San Paol el feva minga part del grupp di Dodes.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sò nòmm giust l'era Giusepp de Cipro e l'era on giudee de famiglia levitiga che la viveva in sù quell'isola. Vist che i sò av eren di levita, l'andava despess a Gerusalemm. Segond i Att di Apòstol l'è vegnuu cristian on poo dòpo la Pentecòste: l'ha venduu tutt i sò ròbb e 'l gh'ha daa i danee a la Gesa, appena nassuda. Dòpo del battesim l'è staa ciamaa Barnabà che 'l voeur dì "fioeu de la consolazion". L'è staa lù a sostegnì la conversion del San Paol denanz ai Apòstol.
Insema al Paol l'è staa vun di capp de la comunità cristiana de Antiòchia, la prima comunità con gent cristiana che però prima l'era nò giudea. De chì, dòpo avè defenduu i resultaa de la soa predicazion denanz a la Gesa de Gerusalemm (che l'era minga tant sigura che la fudess ona bòna idea convertì i pagan), hinn partii insema vers occident per segutà i conversion. Insema a lor el gh'era anca el March, futur evangelista, che per ona reson che se sa nò a on certo pont l'ha lassaa el grupp, col fà inrabbì el Paol. On quai ann dòpo, menter lor duu eren de noeuv a Gerusalemm per on Concili (sora la quistion se i pagan convertii gh'avessen de vess circoincis o nò), el Barnaba l'ha scernii de partì in viagg pròppi col March, on sò parent: el Paol l'era minga d'accòrd e inscì el s'è separaa de lù.
Barnaba, March e 'l Sila hinn partii per Cipro: l'era el 53. De 'sto moment i Att parlen pù de quell lì, e 'l saria staa quest chì el moment del viagg in Italia.
Font bizantinn del VII-VIII secol disen che 'l Barnabà l'è passaa per Ròma cont el Peder; poeu l'è andaa sù fina a Milan, indove l'ha fondaa la prima gesa. I leggend cunten sù che l'è rivaa a Milan el tredes de marz del 53 e quand che l'è passaa la nev l'ha lassaa spazzi ai fior. A Milan el fonda la diòcesi milanesa. Quand che 'l part, el sò successor l'è l'Anatalon, sò compagn de viagg.
On'altra leggenda la dis che 'l Barnabà l'è partii de Milan e l'è rivaa fina a Salamina (minga l'isola greca, ma la città cipriòta), indove l'è staa coppaa a sassad de on grupp de giudee. Se pensa che 'l sia staa coppaa in del 61. I Att del Barnabà (test apòcrif) disen che l'è staa brusaa viv.
Òper[Modifega | modifica 'l sorgent]
El someja che 'l Barnabà l'abbia scritt giò on poo de ròbb, che hinn però consideraa apòcrif. El Clement Lissandrin el dis che l'è soa la Lettera del Barnabà, menter di alter biblista ghe attribuissen la Lettera ai Giudee (test canònigh de tradizion paolina - per quest l'è possibil che l'abbia fada sù el Barnabà). Esisten anca on Vangel del Barnabà, che però probabilment l'è staa scritt in Spagna in del XVI secol de part de on quai musulman, e i Att del Barnabà, del V secol.
Tradizion popolar[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Milan el 13 de marz l'è staa a longh consideraa el ver princippi de la primavera; in del 1396 l'è staa deciduu che quell dì là se doveva lavorà minga, e in del 1583 el San Carlo l'ha deciaraa dies festibus. El Tredesin de Marz l'è staa fina a pòcch temp fa ona festa tradizional milanesa, che anca al dì d'incoeu a l'è regordada di autorità comunai.
La via dedicada al sant l'era ciamada popolarment Santa Barnabà, come se la fudess ona dònna.


text:
Il triep da lufs dal Beverin na dastga betg vegnir regulà cun sajettar tschertins dals animals. Quai ha decidì l'Uffizi federal d'ambient. Suenter ch'il triep aveva chaschunà la stad passada donns en l'agricultura, è il chantun Grischun il settember sa drizzà a l'uffizi federal cun la dumonda da pudair regular temporarmain il triep da lufs dal Beverin.
En spezial ha il chantun fatg attent en sia dumonda, ch'il stgarp d'in vadè da l'avust sin l'Alp Nera sin la Muntogna da Schons e quel d'in asen il settember sin l'Alp Durnan sur Andeer mussian ina nova dimensiun en il conflict cun il luf.
Donn betg grond avunda
L'Uffizi federal d'ambient valitescha dentant be il stgarp da l'asen sco donn da muntada. I saja bain pussaivel da valitar il dumber da donns vi da vatgas e chavals different che donns tar chauras e nursas. Il stgarp da l'asen na saja dentant tenor lescha da chatscha anc betg in uschè «grond donn» ch'ina regulaziun dal luf – ch'è in animal protegì – fiss giustifitgada. Il vadè stgarpà valitescha l'Uffizi d'ambient pervi da la vegliadetgna da l'animal sco naschientscha sin il prà, e perquai il mument da l'attatga sco betg protegì.
Chantun preoccupà
Il chantun Grischun valitescha la decisiun da la Confederaziun areguard il vadè stgarpà sco restricziun per far vadè ad alp. Quai saja dentant ina cuntradicziun cun la pratica agricula tradiziunala da las regiuns da muntogna. Uschia vegnia quasi fixà in scumond da far vadè sin las alps per proteger la muaglia. Avert saja er, nua ch'ils cunfins per ina protecziun da las scossas sajan da metter, e tgeninas pastgiras d'alp che valian sco zona protegida e tgeninas betg, scriva il chantun.
Las dumondas avertas stoppian vegnir scleridas cun l'Uffizi federal d'ambient, e quai en vista a la stad d'alp 2021. Il chantun haja gia fatg attent la Confederaziun e pretendì – che la protecziun da las scossas vegnia rinforzada e che las reglas per sajettar il luf vegnian flexibilisadas, hai num en la communicaziun.
Uniun purila deplorescha decisiun
L'uniun purila grischuna deplorescha la decisiun da la Confederaziun che na vul betg laschar regular il trip dals lufs dal Beverin. L'argumentaziun da l'Uffzi federal da l'ambient, mettia en dumonda l'alpegiaziun grischuna sche vatgas, na dastgan betg pli parturir si d'alp.
Per il mainafatschenta da l'uniun purila grischuna, Martin Renner, sajan las spetgas envers la Confederaziun uss perquai cleras:


text:
Jo Jorgensen
La Jo Jorgensen (Libertyville, 1 de masg 1957) a l'è una politega e academica americana. Laureada in psicologia e in gestion d'azienda, l'ha lavorad in principi a la IBM per poeu fondà una soa società, in del 2006 l'ha tacad a lavorà a temp pien 'me profesora de psicologia.
A nivell politegh l'è semper stada vesina al Partid Libertarian, in del 1992 l'è stada candidada a la Cambra di Representant e in del 1996 l'era vicepresidenta del ticket del Harry Browne. In del 2020 l'è candidada in di elezzion presidenziai, indova che la riva terza.


text:
Schebain ch’el è pensiunà, las orglas stattan anc adina ferm a cor ad Arno Caluori. Enstagl da star sur notg en in hotel è Arno Caluori da viadi cun l’auto-rulotta da baselgia a baselgia per far las revisiuns. Radund 40 orglas ha Arno Caluori fabritgà en sia carriera, dapi il 1981 cur ch’el ha cumenzà cun sia firma da construcziun d’orglas.
Ina fascinaziun er en la pensiun
La musica, il lavurar cun lain e metal, ma era la baselgias cun lur istorgias fascineschan anc adina el. Perquai viagia Arno Caluori era suenter la pensiun da baselgia a baselgia, respectiv dad orgla ad orgla. Oravant tut en quels lieus nua che l’orgla porta il num «Caluori».
RR actualitad 17:00


text:
Tenor ils emprims resultats da las investigaziuns ha la controlla aviatica Skyguide a Meiringen dà liber al pilot da sgular sin 3'050 meters (10'000 pes). Prescrit fiss però l'autezza minimala da 4'360 meters (14'300 pes).Il motiv pertge che Skyguide ha fatg quai, ubain sche quai saja la raschun per l'accident, na saja betg cler - e saja anc part da las investigaziuns, communitgescha la giustia militara.
L'aviun era suenter sgulà en il grip al Hinter Tierberg en l'autezza da radund 3'300 meters - il pilot è mort.
Reacziun da la Skyguide
Entant ha er Skyguide piglià posiziun. Els stettiam immens mal che acziuns da la surveglianza da sgol hajan contribuì a la disgrazia en la regiun dal Susten, uschia scriva Skyguide. Els sustegnan las inquisiziuns da la giustia militara ed han er instradà in'inquisiziun interna.
RR novitads 16:00


text:
L’eroplan n’aveva nagin apparat da registrar datas e tun quai engrevieschia las inquisiziuns. Tranter auter vegnian maletgs e videos da l'accident analisads sin pliras modas. Er il factur uman vegnia anc analisà, scriva il SUST. La raschun per l'accident n'è anc betg enconuschenta. Resultats definitivs datti probabel l’emprim quartal dal 2020.
Evaluaziun da datas voluminusa
Per pudair s'imaginar la via da sgol e crudada sco er il stan da l'aviun ha il SUST evaluà ed evaluescha anc adina ina gronda funtauna da datas. Tranter questas tutgan 40 telefonins, cameras digitalas e cartas da memoria da passagiers e da l'equipa da sgol. Tar intginas cumponentas ch'eran per part fermamain donnegiadas, saja gartegià da reconstruir registraziuns da tuns e maletgs dal sgol. Vitiers ha il SUST pudì evaluar videos e fotografias da persunas per terra che han fatg fotografias e filmins sco er las datas da radar da passa 200 sgols cun aviuns dal tip Ju-52 e datas detagliadas da l'aura dal di da la disgrazia.
Model 3D ed analisa da tun
Per las ultimas minutas da l'eroplan han ils experts construì in model da la cuntrada da crudada en 3D e da l'eroplan ed armonisà quai cun las fotografias e videos. Uschia duai esser pussaivel da pudair determinar las posiziuns da l'eroplan en il spazi, sia spertadad e l'angul da posiziun.
Tar la tragedia sur Flem ils 4. d’avust 2018 eran 20 persunas mortas.
RR novitads 12:00


text:
cuntegn
Svizra
-
Gist 4 «Swiss Music Awards» per Nemo
Venderdi saira èn vegnids surdà per la 11avla giada en il stadion da halla a Turitg ils pli impurtants premis da musica da la Svizra – ils «Music Awards 2018». Il grond victur – il rappunz Nemo. Betg main che quatter premis ha il giuven da 18 onns da Bienna gudagnà.
Autur:
SDA / SRF / Corina Luck
Tranter auter ha Nemo survegnì in Swiss Music Award sco meglier artist sin tribuna e per il meglier hit. Actualmain fa Nemo ina pausa creativa sco el aveva annunzià gia avant in temp.
Da nov posseda il rappunz Nemo totalmain 5 «Swiss Music Awards». Il davos onn ha il giuven da 18 onns obtegnì il premi per il «SRF 3 Best Talent» 2017.
En tut èn artistas ed artists naziunals ed internaziunals vegnids onurads en 12 categorias. Las bleras decisiuns èn crudadas cun votar online. Sulet per tscherner il meglier hit haja dà in voting da telefon ed sms.
Swiss Music Awards 2018
RR novitads 06:00


text:
Giapòṅ
Al Giapòṅ (Giappone in Itagliàn, 日本 in Giapunéś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dl'Àśia urientàla ch'al stà su 6.852 ìśuli ch'i s càtan in d'l Usèan Pasìfic. Al quàtar più grandi i èṅ Honshū, Hokkaidō, Kyūshū e Shikoku ch'i mét'n insém al 97% dal teritòri a 'l incìrca. 'L imperadōr Naruhito mént'r al prim minìstar 'l è Yoshihide Suga.
L'è cgnusû anc cuma 'l Paéś dal Sōl ch'al s léva. I sò abitànt i èṅ da piò ad sènt-vintsèt migliòṅ. La capitàl l'è Tokyo méntar la munéda l'è al Yen giapunéś. In dla regiòṅ ad Chūbu a gh'è anc un vulcàn incóra daśdâ, al Mònt Fuji, élt 3.776 mètar.
Al paéś al gh'à la tèrsa ecunumìa dal mónd e 'l è 'l quàrt espurtadōr. 'L è 'l ùnic stat aśiàtic mémbar dal G7 e dal G8. 'L è squasâ da spés da di taramòt spavintóś cuma qvél che 'l 11 ad Mars dal 2011 ch'l à culpî la regiòn ad Sendai e dal Tōhoku, 9,0 grâd dla scalaróla Richter. Al taramòt, insém a 'l tsunami ch'al s è purtâ a drē, 'l à fat da piò ad vintsìnc-mila mòrt e 'l à dâ vita a 'l diśàstar a la sentràla nucleàra ad Fukushima.
Al sinc sità più grandi dal Giapòṅ i èṅ Tokyo (ch'la gh'à nóṿ miglion 'd abitànt a 'l incìrca), Yokohama, Uśàka, Nagoya e Sapporo.


text:
In'istorgia cumplessiva e coerenta da las Alps n'è anc betg vegnida preschentada fin qua ("Eine umfassende und kohärente Geschichte der Alpen wurde bisher noch nicht vorgelegt", http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8569.php); plitost concurran differentas definiziuns da las Alps pertutgant il spazi natiral, l'economia e la politica ("naturräumliche" und "wirtschaftlich-politische Alpendefinitionen", Bätzing 1997, 23 f.). Confurm ad ina confinaziun transparenta e pragmatica è il territori da perscrutaziun da quest project vegnì mess a pèr cun il champ d'applicaziun cleramain circumscrit da la Convenziun da las Alps. Las inconsistenzas tranter ils stadis commembers ("Inkonsistenzen zwischen den Mitgliedstaaten", Bätzing 1997, 31) ch'èn definidas là èn vegnidas acceptadas; ellas pertutgan la regiun prealpina bavaraisa (ch'è inclusa), territoris pli gronds a l'ur da las Alps sco l'Emmental u la Part Sura Turitgaisa ch'èn exclus ("größere randalpine Gebiete wie das Emmental oder das Zürcher Oberland", Bätzing 1997, 32) sco era la manipulaziun cun intginas citads pli impurtantas a l'ur da las Alps: Lucerna e Salzburg èn inclusas, Graz e Biella dentant exclusas. Il perimeter da la Convenziun da las Alps pò vegnir chargià giu qua. La vaira finamira dal project è dentant quella da registrar las Alps en quest rom definì formalmain sco spazi linguistic-cultural e da represchentar la sumeglientscha dals lieus appartegnents.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Context extralinguistic
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Territori da perscrutaziun (Citar)
Tipisaziun (Citar)
La carta interactiva pussiblitescha a l'utilisader da tschertgar trais differents 'tips' linguistics. Mintga 'tip' è d'interpretar sco ina classa d'expressiuns linguisticas; cun quai duai la varietad nunsurvesaivla da las variantas linguisticas numerusas vegnir structurada en maniera survesaivla. I vegnan duvrads criteris fonetics, morfologics e – en il cass dal 'tip da basa' – criteris da l'istorgia da la lingua. La tipisaziun da las datas linguisticas georeferenziadas fa part da las pretaisas fundamentalas da VerbaAlpina. Per quai vegnan, nua ch'igl è pussaivel, extratgs en in emprim pass sunter la transcripziun tokens ('pleds singuls') da las datas d'entrada che vegnan lura registrads en il champ da la banca da datas da medem num.
El center dagl interess da VerbaAlpina stat la tipisaziun morfologica dal material linguistic collectà. In tip morfologic vegn definì da la congruenza da las caracteristicas suandantas: famiglia da linguas – spezia da pled – pled simpel vs. pled affixà – genus – tip da basa lexicala. La furma numinala dal tip morfologic s'orientescha finalmain als lemmas correspundents da lexicons da referenza tschernids (v. sut).
Tras l'assegnaziun ad in tip da basa lexical cuminaivel vegn clera la parentella da tut ils tips morfolexicals unids – era sur ils cunfins linguistics ora. Uschia sa laschan assegnar ils nomens e verbs suandants (che n'èn betg descrits qua en detagl) ad in tip da basa unic: malga (ALP, MUVEL), malgaro (SIGNUN), malghese (PASTUR), immalgare (CHARGIAR L'ALP), dismalgare (STGARGIAR). Il tip da basa lexical na palaisa dentant nagut sin l'istorgia da pled d'in tip morfolexical singul: i sto mintgamai vegnir elavurà separadamain sch'in tip cun etimon latin-neolatin ch'oz è cumprovà en il territori linguistic german ni sloven, sco p.ex. sloven bajta 'chasa simpla', deriva da substrat anteriur local u plitost da contact linguistic neolatin pli recent. Per questa raschun vegn evitada la designaziun "etimon" en quest context cunquai ch'ella sa referescha per princip al prestadi istoric immediat d'in pled; tuttina è il tip da basa lexical en blers cas per propi era l'etimon d'in tip morfolexical.
Ils tips morfolexicals furman la categoria dirigenta en l'administraziun da las datas linguisticas. Els èn cumparegliabels als lemmas da la lexicografia. Tras ils criteris surmenziunads, solids e bain operaziunalisabels pon ins reducir p.ex. ils quatter tips fonetics barga, bark, margun, bargun cun la significaziun TEGIA D'ALP, STALLA D'ALP a trais tips morfolexicals.
L'appartegnientscha dals tips morfolexicals a las famiglias da linguas (gem., roa., sla.) dependa da la funtauna respectiva; ella resulta automaticamain tras ils infurmants e vegn notada correspondentamain en la banca da datas en il cas da datas d'atlas u dicziunaris ch'èn stadas registradas tradiziunalmain. En il cas da las datas che VerbaAlpina releva sez tras crowdsourcing inditgeschan ils infurmants lur appartegnientscha linguistica resp. dialectala che vegn cumprovada en il cas ideal quantitativamain; il dumber dals infurmants confermativs daventa uschia in instrument per la validaziun da datas.
Tips morfolexicals èn limitads ad ina famiglia da linguas. Quai caschuna la dumonda suandanta: tgei furma vegn duvrada per represchentar in tip morfolexical en la funcziun da retschertga da la charta interactiva? Pertutgant la famiglia da linguas germana e la famiglia da linguas slava è la resposta plitost simpla; omaduas èn represchentadas be d'ina lingua standardisada ('Deutsch' [deu] resp. 'Slowenisch' [slo]). Ils tips morfolexicals pon vegnir represchentads en furma da lur variantas da la lingua da standard, evidentamain sut la cundiziun ch'i dat equivalents dal tip en la lingua da standard. Uschia pon p.ex. ils tips fonetics correspundents da l'aleman e dal bavarais ch'èn variantas da la furma da standard
vegnir clamads tranter questa furma da standard. Sch'i na dat betg variantas da standard per in tip, vegni fatg diever dals lemmas dals gronds dicziunaris da referenza dialectals (Idiotikon, WBÖ).
En il cas da la famiglia da linguas neolatina è la situaziun zunt pli cumplexa pervia da las linguas minoritaras numerusas, parzialmain betg avunda standardisadas. Per raschuns pragmaticas è vegnida tschernida la soluziun suandanta: tut ils tips morfolexicals vegnan, sche existents, represchentads da furmas da standard franzosas e talianas. Uschia pon p.ex. tut ils tips fonetics ch'èn variantas da beurre/burro 'paintg' vegnir clamads tranter questas duas furmas; TLF e Treccani fan da dicziunaris da referenza. Sche be ina da questas duas linguas da standard ha ina varianta correspundenta, cumpara mo questa, sco en il cas da ricotta (l'appartegnientscha al talian vegn inditgada da la convenziun da notaziun -/ricotta). Sch'i na dat betg ina varianta dal tip en nagina da las duas linguas da referenza neolatinas, vegni fatg diever dal lemma d'in diciziunari da referenza dialectal, sco p.ex. LSI. En cas ch'i na dat nagins lemmas vardaivels en dicziunaris dialectals, propona VerbaAlpina in tip da basa che vegn represchentà graficamain da la sigla 'VA'.
Igl è previs da tipisar il material linguistic era foneticamain. Quest pass è dentant periferic e na vegn betg realisà consequentamain. La categoria correspundenta è indispensabla surtut perquai ch'atlas linguistics (p.ex. SDS e VALTS) e dicziunaris documenteschan mintgatant mo tips fonetics. Tar la tipisaziun fonetica vegnan ils tokens classifitgads tenor criteris da la fonetica istorica (champ da la banca da datas 'phon_typ'). In exempel tipic (da l'AIS 1204 LA PANNA | RAHM | CRÈME):
I fa segn tenor la fonetica da distinguer las variantas da sun inizial [kr-] e [gr-] sco er las variantas da vocal accentuà [a], [e] e [o] davant [m].
In'automatisaziun da la tipisaziun fonetica sin basa dad algoritmus Levenshtein e soundex vegn examinada e sche pussaivel realisada.
Tras la tipisaziun (furmaziun da classas) daventa la varietad da datas pli e pli survesaivla; i vala pia la regla: dumber dals tokens > dumber dals tips fonetics > dumber dals tips morfolexicals > tip da basa. Ins remartgia dentant il cas extrem d'ina cumprova suletta (hapax) che correspunda ad in token, in tip fonetic ed in tip morfolexical sco unic represchentant d'in tip da basa. Eventualmain èsi raschunaivel da filtrar ora talas furmas da hapax da la preschentaziun.
(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
El center dagl interess da VerbaAlpina stat la tipisaziun morfologica dal material linguistic collectà. In tip morfologic vegn definì da la congruenza da las caracteristicas suandantas: famiglia da linguas – spezia da pled – pled simpel vs. pled affixà – genus – tip da basa lexicala. La furma numinala dal tip morfologic s'orientescha finalmain als lemmas correspundents da lexicons da referenza tschernids (v. sut).
Tras l'assegnaziun ad in tip da basa lexical cuminaivel vegn clera la parentella da tut ils tips morfolexicals unids – era sur ils cunfins linguistics ora. Uschia sa laschan assegnar ils nomens e verbs suandants (che n'èn betg descrits qua en detagl) ad in tip da basa unic: malga (ALP, MUVEL), malgaro (SIGNUN), malghese (PASTUR), immalgare (CHARGIAR L'ALP), dismalgare (STGARGIAR). Il tip da basa lexical na palaisa dentant nagut sin l'istorgia da pled d'in tip morfolexical singul: i sto mintgamai vegnir elavurà separadamain sch'in tip cun etimon latin-neolatin ch'oz è cumprovà en il territori linguistic german ni sloven, sco p.ex. sloven bajta 'chasa simpla', deriva da substrat anteriur local u plitost da contact linguistic neolatin pli recent. Per questa raschun vegn evitada la designaziun "etimon" en quest context cunquai ch'ella sa referescha per princip al prestadi istoric immediat d'in pled; tuttina è il tip da basa lexical en blers cas per propi era l'etimon d'in tip morfolexical.
Ils tips morfolexicals furman la categoria dirigenta en l'administraziun da las datas linguisticas. Els èn cumparegliabels als lemmas da la lexicografia. Tras ils criteris surmenziunads, solids e bain operaziunalisabels pon ins reducir p.ex. ils quatter tips fonetics barga, bark, margun, bargun cun la significaziun TEGIA D'ALP, STALLA D'ALP a trais tips morfolexicals.
L'appartegnientscha dals tips morfolexicals a las famiglias da linguas (gem., roa., sla.) dependa da la funtauna respectiva; ella resulta automaticamain tras ils infurmants e vegn notada correspondentamain en la banca da datas en il cas da datas d'atlas u dicziunaris ch'èn stadas registradas tradiziunalmain. En il cas da las datas che VerbaAlpina releva sez tras crowdsourcing inditgeschan ils infurmants lur appartegnientscha linguistica resp. dialectala che vegn cumprovada en il cas ideal quantitativamain; il dumber dals infurmants confermativs daventa uschia in instrument per la validaziun da datas.
Tips morfolexicals èn limitads ad ina famiglia da linguas. Quai caschuna la dumonda suandanta: tgei furma vegn duvrada per represchentar in tip morfolexical en la funcziun da retschertga da la charta interactiva? Pertutgant la famiglia da linguas germana e la famiglia da linguas slava è la resposta plitost simpla; omaduas èn represchentadas be d'ina lingua standardisada ('Deutsch' [deu] resp. 'Slowenisch' [slo]). Ils tips morfolexicals pon vegnir represchentads en furma da lur variantas da la lingua da standard, evidentamain sut la cundiziun ch'i dat equivalents dal tip en la lingua da standard. Uschia pon p.ex. ils tips fonetics correspundents da l'aleman e dal bavarais ch'èn variantas da la furma da standard
En il cas da la famiglia da linguas neolatina è la situaziun zunt pli cumplexa pervia da las linguas minoritaras numerusas, parzialmain betg avunda standardisadas. Per raschuns pragmaticas è vegnida tschernida la soluziun suandanta: tut ils tips morfolexicals vegnan, sche existents, represchentads da furmas da standard franzosas e talianas. Uschia pon p.ex. tut ils tips fonetics ch'èn variantas da beurre/burro 'paintg' vegnir clamads tranter questas duas furmas; TLF e Treccani fan da dicziunaris da referenza. Sche be ina da questas duas linguas da standard ha ina varianta correspundenta, cumpara mo questa, sco en il cas da ricotta (l'appartegnientscha al talian vegn inditgada da la convenziun da notaziun -/ricotta). Sch'i na dat betg ina varianta dal tip en nagina da las duas linguas da referenza neolatinas, vegni fatg diever dal lemma d'in diciziunari da referenza dialectal, sco p.ex. LSI. En cas ch'i na dat nagins lemmas vardaivels en dicziunaris dialectals, propona VerbaAlpina in tip da basa che vegn represchentà graficamain da la sigla 'VA'.
Igl è previs da tipisar il material linguistic era foneticamain. Quest pass è dentant periferic e na vegn betg realisà consequentamain. La categoria correspundenta è indispensabla surtut perquai ch'atlas linguistics (p.ex. SDS e VALTS) e dicziunaris documenteschan mintgatant mo tips fonetics. Tar la tipisaziun fonetica vegnan ils tokens classifitgads tenor criteris da la fonetica istorica (champ da la banca da datas 'phon_typ'). In exempel tipic (da l'AIS 1204 LA PANNA | RAHM | CRÈME):
I fa segn tenor la fonetica da distinguer las variantas da sun inizial [kr-] e [gr-] sco er las variantas da vocal accentuà [a], [e] e [o] davant [m].
In'automatisaziun da la tipisaziun fonetica sin basa dad algoritmus Levenshtein e soundex vegn examinada e sche pussaivel realisada.
Tras la tipisaziun (furmaziun da classas) daventa la varietad da datas pli e pli survesaivla; i vala pia la regla: dumber dals tokens > dumber dals tips fonetics > dumber dals tips morfolexicals > tip da basa. Ins remartgia dentant il cas extrem d'ina cumprova suletta (hapax) che correspunda ad in token, in tip fonetic ed in tip morfolexical sco unic represchentant d'in tip da basa. Eventualmain èsi raschunaivel da filtrar ora talas furmas da hapax da la preschentaziun.
(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Transcripziun (Citar)
Ils materials linguistics vegnan reproducids graficamain en moda dubla per ademplir ils dus princips cuntracurrents da la fidaivladad a la funtauna e da la cumparegliabladad facila:
(1) Versiun d'entrada en la transcripziun originala
En il portal da VerbaAlpina vegnan reunidas funtaunas che derivan da tradiziuns da rom differentas (romanistica, germanistica, slavistica) e che represchentan las fasas istoricamain differentas da la perscrutaziun dialectologica; inqualas datas lexicograficas èn vegnidas relevadas a l'entschatta dal tschientaner passà (GPSR) ed autras pir avant paucs onns (ALD). Perquai èsi necessari dal punct da vista istoric ed epistemic da respectar la transcripziun originala per la pli gronda part. Per raschuns tecnicas èsi dentant nunpussaivel da mantegnair tschertas convenziuns en furma nunmidada. Quai vala en particular per la cumbinaziun da caracters da basa ('bustabs') e segns diacritics, sco p.ex. cura ch'in segn per l'accentuaziun è posiziunà sur in segn per lunghezza sur in vocal sur in segn per armonia (beta code). Questas convenziuns vegnan transformadas en sequenzas linearas da caracters tras transcripziuns tecnicas mintgamai definidas duvrond exclusivamain segns ASCII (uschenumnà Code beta). Faschond la codaziun beta pon ins nizzegiar fin in tschert grad sumeglientschas graficas intuitivamain chapiblas tranter diacritics originals e las currespundenzas ASCII; ellas èn mnemotenicamain favuraivlas.
(2) Versiun output en IPA
Confurm a la cumparegliabladad ed èra a la favuraivladad per ils utilisaders è plinavant giavischaivla la sortida en ina transcripziun unitara. Tut ils beta codes vegnan a vegnir transferids en segns IPA tras rutinas da substituziun specificas. Intginas paucas incumpatibilitads ch'èn dentant inevitablas resultan oravant tut, cura ch'en la transcripziun d'entrada en IPA correspundan dus caracters da basa differents ad in caracter da basa specifitgà cun diacritics. Quai vala surtut areguard il grad d'avertura dals vocals, nua che p.ex. ils caracters da basa   e   en colliaziun cun il punct d'armonia ed in u dus crutschets d'avertura pussibiliteschan da represchentar sis grads d'avertura en la seria palatala; en la codaziun beta èn quai ils suandants: i – i( – i((– e?-- e – e(– e((. Per reproducir quels stattan en IPA mo quatter caracters da basa a disposiziun: i – ɪ – e – ɛ.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun
(1) Versiun d'entrada en la transcripziun originala
En il portal da VerbaAlpina vegnan reunidas funtaunas che derivan da tradiziuns da rom differentas (romanistica, germanistica, slavistica) e che represchentan las fasas istoricamain differentas da la perscrutaziun dialectologica; inqualas datas lexicograficas èn vegnidas relevadas a l'entschatta dal tschientaner passà (GPSR) ed autras pir avant paucs onns (ALD). Perquai èsi necessari dal punct da vista istoric ed epistemic da respectar la transcripziun originala per la pli gronda part. Per raschuns tecnicas èsi dentant nunpussaivel da mantegnair tschertas convenziuns en furma nunmidada. Quai vala en particular per la cumbinaziun da caracters da basa ('bustabs') e segns diacritics, sco p.ex. cura ch'in segn per l'accentuaziun è posiziunà sur in segn per lunghezza sur in vocal sur in segn per armonia (beta code). Questas convenziuns vegnan transformadas en sequenzas linearas da caracters tras transcripziuns tecnicas mintgamai definidas duvrond exclusivamain segns ASCII (uschenumnà Code beta). Faschond la codaziun beta pon ins nizzegiar fin in tschert grad sumeglientschas graficas intuitivamain chapiblas tranter diacritics originals e las currespundenzas ASCII; ellas èn mnemotenicamain favuraivlas.
(2) Versiun output en IPA
Confurm a la cumparegliabladad ed èra a la favuraivladad per ils utilisaders è plinavant giavischaivla la sortida en ina transcripziun unitara. Tut ils beta codes vegnan a vegnir transferids en segns IPA tras rutinas da substituziun specificas. Intginas paucas incumpatibilitads ch'èn dentant inevitablas resultan oravant tut, cura ch'en la transcripziun d'entrada en IPA correspundan dus caracters da basa differents ad in caracter da basa specifitgà cun diacritics. Quai vala surtut areguard il grad d'avertura dals vocals, nua che p.ex. ils caracters da basa   e   en colliaziun cun il punct d'armonia ed in u dus crutschets d'avertura pussibiliteschan da represchentar sis grads d'avertura en la seria palatala; en la codaziun beta èn quai ils suandants: i – i( – i((– e?-- e – e(– e((. Per reproducir quels stattan en IPA mo quatter caracters da basa a disposiziun: i – ɪ – e – ɛ.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun


text:
Charas magistras e chars magisters
Stimadas dunnas e stimads signurs
Igl è vegnì infurmà davart il fatg che Meds d’instrucziun dal Grischun vegn ad avair en il sortiment mo pli ils agens meds d’instrucziun a partir da l’onn 2022. Ultra da quai midan ils locals da deposit lur lieu e l’Uffizi per la scola populara ed il sport vegn ad esser da nov responsabel per l’administraziun.
Pervia da quai ston vegnir fatgas l’atun 2021 intginas lavurs da midada. Plinavant sto la furniziun vegnir serrada ad interim.


text:
Barcelóna
Barcelóna (Barcelona in Spagnōl e in Catalàn, pruninsiâ [bəɾsəˈlonə] e [baɾθeˈlona]) l'è na sità dal nòrd-èst dla Spaggna 'd un migliòṅ e siē 'd abitànt, caplōg dla Catalógna. L'è la secónda sità più granda dal paéś dòp Madrìd e la gh'à òṅ di pòrt più impurtànt dal Mediterràneo. In dal 1992 l'à uspitâ i śōg ulìmpig.
La s divìd in déś quartēr: Ciutat Vella (al sèntar stòric), Eixample, Sants-Montjuïc, Les Corts, Sarrià-Sant Gervasi, Gràcia, Horta-Guinardó, Nou Barris, Sant Andreu e Sant Martí. La gh'à siē spiàgi dimóndi bèli: Sant Sebastià, Barceloneta (la più cgnusùda), Nova Icària, Bogatell, Mar Bella e Nova Mar Bella, qvésta chè par qvéi ch'i s vōlan cavàr śò tut. Fra i sò munumènt più impurtànt a 'rcurém la Sagrada Família 'd Antoni Gaudí, al Palàs dla Mùśica Catalàna ad Lluís Domènech i Montaner, dvintâ patrimòni dl'umanità par l'UNESCO in dal 1997, la Catedràla dla Sant'Eulalia, la Cà Batlló e la Cà Milà, dita „La Pedrera“, caplavōr 'd Antoni Gaudí.
Famóśi i èṅ al Rambli, di viài dimóndi lung in dua la gint la pōl giràr libra. Al stadi 'd fólbar 'l è 'l Camp Nou (Camp Nóṿ) druâ da la squàdra dal FC Barcelona. 'L areopòrt 'l è internasiunàł e 'l s ciàma El Prat.
La sindichésa 'd Barcelóna, da 'l 2015, l'è l’Ada Colau dna lista sìvica cun 'l apòǵ dal partî Podemos (A psém).
Persunàǵ ligâ a Barcelóna
- Montserrat Caballé, cantànta lìrica
- Lluís Domènech i Montaner, architét
- Antoni Gaudí, architét
- Vanessa Incontrada, mudèla, atōra e preśentadōra
- Joan Miró, pitōr e scultōr
- Manuel Valls, prim minìstar francéś
- Albert Ramos Viñolas, tenìsta
- Marcel Granollers-Pujol, tenìsta
- Félix Mantilla, tenìsta
- Àlex Corretja, tenìsta
- Sergi Bruguera, tenìsta
- Arantxa Sánchez Vicario, tenìsta
- Gerard Piqué, śugadōr ad balòṅ
- Pau Gasol, śugadōr ad bàsket
- Bigas Luna, regìsta
- Ventura Pons, regìsta
- Mercè Rodoreda, scritora


text:
Anc vai passa duas emnas enfin la dumengia da votaziun dals quatter da mars. Per Pascal Fontana, il vicechancelier dal chantun da Neuschatel rutina. Era quai che pertutga il votar electronic. Igl è era gia la 41avla giada ch'els fan quai a Neuschatel. Entschet cun ils emprims tests dad e-voting han els il 2005, ensemen cun Genevra e Turitg. E la bilantscha è fitg positiva. «I funcziunescha. Nus n’avain mai gì in problem. Plinavant avain nus adina dapli persunas che sa participeschan a la votaziun electronica. E quai da tuttas categorias da vegliadetgna. Giuvens sco era pli vegls.»
Chantun piunier
Il 2005 eran quai anc 1’000 persunas, oz dumbrian els da quai da 8’000 che voteschian a moda electronica, quai ch'èn ca. 16% da tuttas vuschs. Quai na tuna betg da bler. Ins na dastga dentant betg emblidar ch'i sa tractia anc adina mo da tests nua che mo quels dastgan votar a moda electronica sch'els èn s'annunziads tar l'administraziun. Ultra da quai restrenscha la Confederaziun il dumber da participants sin maximal 30% da la populaziun cun dretg da votar.
Pascal Fontana è persvas ch'il dumber da persunas che dovrian l'e-voting vegn anc a crescher ils proxims onns. Quai en emprima lingia pervia dals giuvens. «Els èn ina generaziun da smartphone ed han tablets. E la votaziun electronica lubescha ad els da sa participar a moda fitg simpla a las votaziuns ed elecziuns.»
Process transparent e segir
Discussiuns pervia da la segirtad da l’eVoting n'haja strusch dà en il chantun da Neuschatel, di Fontana. Quai haja segiramain er da far cun il fatg ch'i n’haja mai dà incaps tar ils tests. Ultra da quai collavurian els dapi l'entschatta cun l'interpresa SCYTL, il numer in sin quest sectur e ch'è er partenaria da la Posta Svizra. Plinavant hajan els adina guardà dad esser uschè transparents sco pussaivel, era visavi la politica. Tar mintga test sajan almain dus deputads integrads en il process da la votaziun electronica. Là nua ch'i va da crear las urnas electronicas e da silsuenter dumbrar las vuschs. «Quellas lavurs èn pia totalmain transparentas. E la politica sa far la segira che la votaziun è secreta da l'entschatta enfin la fin e che tut funcziunescha senza incaps.»
Ch'er il Grischun haja decidì dad ussa accelerar l'introducziun da l’e-voting legra Pascal Fontana. Ils 40 tests ch'els hajan fatg cun success el chantun da Neuschatel mussian ch'i sa tracti d'in sistem en il qual ins dastgia avair confidenza. El saja perquai persvas ch'ins stoppia ussa s'engaschar en quest sectur. Quai betg il davos er en l'interess da nossa democrazia.
RR actualitad 12:00


text:
Sco quei che l'agenzia astronautica americana, NASA, communitgescha hajan ils planets pudì vegnir observads cun il telescop spezial Kepler. Cunquai è il dumber dad uschènumnads exo-planets pli che sa dublegià. Tants planets sco questa giada han ils astronoms anc mai chattà.
Quai nutreschia la speranza ch'ins chattia insacura tar ina staila in ulteriur planet sumegliant a la terra, uschia ils astronoms da la NASA.
En tut han ils astronoms analisà cun metodas statisticas 4302 pussaivels planets ch'il telescop Kepler aveva scuvert fin il fanadur 2015.
RR novitads 08:00


text:
Ils babs dad oz vulan midar pli savens ils pezs, dar la buttiglia u vesair crescher si ils uffants, di Adrian Wüthrich, il president da l’uniun «Vaterschaftsurlaub jetzt» e Travail.Suisse che ha lantschà l’inizitiva.
Betg l'emprima emprova
En il parlament è il congedi da paternitad vegnì discutà gia diversas giadas, el n'ha dentant mai gì success.
La Svizra è l’unic pajais en Europa che n'ha nagut en la lescha davart il congedi per babs. Quai na dastga betg esser!
Ils motivs
In dals motivs èn las finanzas. Sch'ils babs survegnan in congedi, lura custa quai. L’uniun fa quint cun custs da 380 milliuns francs ad onn. Tenor Adrian Wüthrich duain quels custs vegnir cumpensads cun l’urden per cumpensar il gudogn (EO), la cassa che finanziescha era il servetsch civil, militar ed il congedi per mammas. Dentant duai quel vegnir augmentà per pudair cumpensar ils custs.
In auter argument cunter in congedi è il fatg che divers contracts collectivs da lavur (GAV) han gia prescrit in congedi per babs. Adrian Wüthrich argumentescha, che quai sajan mo var 50% dals babs che possian profitar da tals contracts. Ils auters 50% n'èn betg suttamess ad in tal contract, e plitost per quels babs cumbatta l’iniziativa, di Wüthrich.
Tge vul l'inizitiva?
Ils 24 da matg aveva l’uniun «Vaterschaftsurlaub jetzt» lantschà l’iniziativa. Las uniuns centralas «Travail.Suisse», «männer.ch», «Alliance F» e «Pro Famiglia Svizra» pretendan cun lur iniziativa 20 dis congedi per babs. Ils 20 dis duain pudair vegnir retratgs da moda flexibla durant l'emprim onn da l’uffant. L’iniziativa vegn sustegnida da dapli che 140 organisaziuns.
RR actualitad 06:00


text:
Albania
L' Albania (Shqipëria in albanes) a l'è un pais de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada al Muntenegher a nord-ovest, al Kosovo a nord-est, a la Macedonia a est e a la Grecia a süd.
El mar Adriatich e'l mar Joni bagnen i sò cost.
La capital a l'è Tirana.
La gh'ha una süperfiss de 28.748 km² e una pupulaziun de 3.619.778 abitant. La lengua ufizial del paes l'è l'Albanes.
Urganizaziun pulitigaModifega
L'Albania a l'è una repübliga. La denuminaziun ufizial l'è Repüblica de Albania, en albanés: Republika e Shqipërisë, parnunziaa [ɾepuˈblika e ʃcipəˈɾisə]
El president a l'è el Ilir Meta.
El Prim Minister a l'è Edi Rama.
Divisiun aministrativaModifega
L'Albania a l'è divisa in vari entità aministrativ: a gh'è 12 prefetür (qarke), che hin spartii in 36 distret (rrethe), e in ogni distret a gh'è di münicipalità (i cità püssee gross) e di cumün. A partì del 1998 però i distret gh'han minga valur aministrativ, perchè i sò cumpit hin staa spartii tra prefetür e münicipalità e cumün. A hin cunservaa dumà per el fat che a cuntrari di prefetür, cunserven la divisiun de l'Albania in regiun storich e cultüral. I münicipalità (bashkia o anca qytete) albanes a hin 65, i cumün (komuna) inveci 309.
I prefetür i hinn:


text:
Spéce
En biulugìa, se ghe dà nòm spéce (del latì species) a ògna ü dei grùpi endèi quài se divìt i zèner, cioè, la limitasiù del genèrich endèn ámbito morfologicamènt coerènt. En biulugìa, 'na spéce l'è l'unità de bàze de la clasificasiù biològica.
'Na spéce se la defenés de spès come 'n grùpo de organìsmi che i è bù de 'ncruzàs e fà nàser 'na discendènsa fèrtil. Endèna bùna part dei càzi, chèsta definisiù l'è adeguàda, però de spès se dopèra apò a critéri piö percìs o che diferènsia de piö amò, per ezèmpe sö la bàze de la corispondènsa del DNA o la prezènsa de aspècc de local-adatamènt specìfich.
I nòm de üzo genèrich (nòm popolàr) per i taxa de le piànte e de le bès-ce i corespónt a le ólte a le spéci: per ezèmpe, “liù”, “caàl” o “luertìs”. Ma l'è mìa sèmper isé: per ezèmpe, la paròla “cèrf” la se referés a 'na famìa de 34 spéci diferènte.
Stória del concèt de spéceModifega
El tèrmine "spéce" 'l se referés a tré concècc diferèncc ma relasiunàcc. El ranch spéce, che l'è 'l leèl piö bas de la tasonomìa segónt el Linèo; i taxa spéce, che i è 'n grùpo de organìsmi discriìcc e asegnàcc a la categurìa "spéce", e le spéci biològiche che i è ènti bù de evòlver.
'Na ólta le spéci i éra definìde come indivìdui che se 'nsomeàa 'ntra de lur e che i se diferensiàa dei indivìdui che apartignìa a le ótre spéci per discontinuità morfològiche, cioè, le spéci le ch'ìa esènse imutàbii, che le apartignìa, segónt la filozofìa aristotélica-platònica, al mónt de le edèe. Chèsta concesiù l'ìa per fórsa fisìsta, cioè la sò esènsa l'ìa permanènta. Endèl medioévo, s'è consolidàt la interpretasiù creasiunìsta 'ndèla qual ògna spéce l'ìa 'na unità d ela creasiù, caraterizàda de la sò esènsa. L'ìa 'n realìsmo idealìsta.
El nominalìsmo 'l g'ha ìt le sò raìs endèl sècol XIV col Guglièlmo de Ockham. Chèsta dutrìna la segnalàa che ezisrìa nesöna entità 'ntramès al tèrmine e i indivìdui ai quai chèsto 'l se riferìa, cioè, izistìa apéna i indivìdui. Segónt chèsta dutrìna, le spéci i è fröt de la nòsta rasionalità e 'l concèt de spéce se 'l dopèra apéna col fì de ragrupà i indivìdui segónt la 'nsomeànsa e dàga 'n nòm. En póche paròle, el nominalìsmo el reconós mìa le spéci come entità reài. Linèo e John Ray, de l'ótra bànda, i sustignìa l'edèa del caràter discrét e del posèso de atribùti ogetìf de le spéci, que le primitìa la sò delimitasiù, cioè, el realìsmo de le spéci. A pàrter de la püblicasiù l'urìgin de le spéci del Charles Darwin endèl 1859, se g'ha cuminciàt a cunsiderà le spéci come 'n ensèma de popolasiù morfologicamènt variàbii e co la capacità de evòlver. El concèt aristotélich-lineà l'è stat en pó a la ólta sustitüìt de 'na concesiù evolutìva bazàda sö la selesiù natüràla e 'ndèl izolamènt reprodütìf.
A metà del sècol XX s'è afermàt dò puzisiù respèt a le spéci: el realìsmo evolutìf e 'l nominalìsmo. Chèsti öltem i sustignìa che 'ndèla natüra izistìa apéna i organìsmi individuài e segónt i tasònomi evulutìf le spéci i éra entità reài de la natüra e le custitüìa unità de la evulusiù. A pàrter dei agn '80 s'è afermàt la puzisiù realìsta respèt a le spéci biològiche, ensèma al apròcio filogenétich de la clasificasiù.[1]
Concècc de spéceModifega
- Spéce biològica (de Dobzhansky [2], 1935 y Mayr [3], 1942). Segónt chèsto concèt, la spéce l'è 'n grupo (o popolasiù biològica) natüràl de 'ndivìdui che i pöl encruzàs 'ntra de lur, però che i è izolàcc reprodutivamènt dei óter grupi che se 'nsomèa. Chèsto l'è 'l concèt piö largamènt acetàt e col consèns piö larch, perloméno 'ntra i zoòlogi. El ciapà 'na spéce come biològica, l'implica del pónt de vìsta evulutìf acetà che l'è 'na popolasiù reprodutivamènt izolàda, cioè la costetöés 'na lìnea evolutìva separàda e che l'è rinforsada de 'na série de bariére che le pöl véser de tipo geogràfich o biològico. La spéce biològica l'è lìbera de curìga dré al sò córs segónt i procès genétich le 'nflöènse ambientàle che le próvoca i va,biamèncc evolutìf. Le caraterìstiche de chèsto concèt le i a rènt inaplicàbil a organìsmi fòsii. E pò amò, gh'è de le limitasiù respèt a chèi organìsmi che se reprödös asesualmènt (per apomixia: tipo de partenogènesi) quach spéci de rotìfer (organìsmi microscòpich), molùschi, artròpodi, vertebràcc (quac pès e lözèrte del zèner Cnemidophorus e Aspidoscelis Reeder 2002) e 'na quach piànta vascolàr. Gh'è apò divèrsi càzi de ibridasiù endóche vé fó 'na dicendènsa fèrtil e che le rèsta cóme unità genétiche e evolutìve indipendèncc. L'è 'l càzo de ergöne piànte vascolàr endóche l'ibridasiù l'è 'na ròba bastànsa frequènta.
- Spéce evolutìva (de Wiley, 1978).[4] l'è 'na discendènsa ('na sequènsa ancestro-descendènta) de popolasiù o organìsmi che manté la sò identità diferènta de ótre discendènse e che le g'ha le sò tendènse stòriche e evolutìve perticolàr. Chèsto concèt l'è diferènt de chèl de prìma perchè l'è l'izolamènt genétich atuàl piö che chèl potensiàl, el critério per riconóser le spéci. E 'l cunsìdera che denàcc a l'ezistènsa de bariére geogràfiche o biològiche, el flùso genétich 'ntra le stèse el sarà isé bas che se generarà 'na divergènsa genética (cladogènezi). El concèt de spéce evolutìva el té cönt che la evulusiù cladogenética la pöl véser reticulàda. Chèsto 'l völ dì che chèle popolasiù che 'n prensépe s'è separàt e che le g'ha cuminciàt a diferensiàs geneticamènt, le pöde turnà a convèrger e reünìs, rómper l'izolamènt e dà urìgin a spéci ìbride de le quàle pöl saltà fò 'na popolasiù che la pöde véser ricunusìda come unità 'ndependènta. Apò a la concesiù evolutìva gh'è stat mitìt deànti divèrse obiesiù:[5] 1) la pöl véser aplicàda apéna a spéci monotìpiche, isé che ògna izolamènt geogràfich el g'harès de éser tratàt come 'na spéce diferènta; 2) gh'è mìa critéri empìrich che i permète de oservà tendènse evolutìve endèl regìster fòsil; 3) la definisiù evolutìva l'è mìa pràtica endèla demarcasiù de le cronospéci.
- Spéce morfològica.[6] Segónt chèsta concesiù, ògna spéce l'è distinguìbil de chèle che se 'nsomèa per mès dei sò aspècc morfològich. Chèsto concèt de spéce el g'ha risiìt nömerùze crìtiche.[7] Prim de töt, la definisiù morfolàgica la té mìa cönt sèrte proprietà comportamentài e ecològiche. Segónda ròba, i caràter morfològich mìa sèmper i permèt de reconóser 'na spéce: de 'na bànda gh'è 'n mòcc de spéci diferènte, suratöt tra i protozòi, che i è morfologicamènt quàze precìze. I è ciamàde spéci crìptiche o “spéci sorèle” (Mayr 1948); de l'ótra bànda, gh'è divèrsi tìpi morfològich dét endèna stèsa spéce, per vìa de la variasiù genética individuàla (spéci polimòrfiche) o al fat che le apartègne a categorìe biològiche diferènte, compàgn de l'età o 'l sès.
- Spéce filogenética (de Cracraft, 1989).[8] Chèsto concèt el reconós come spéce ògna grùpo de organìsmi endèl quàl töcc i organìsmi i cundivìt en ünech caràter derivàt o apomàrfich (mìa prezènte endèi sò predecesùr o afìni). Se chèsto concèt el fös aplicàt con rigùr, popolasiù locài aisebé che le sìes arènt giöna a l'ótra le sarès consideràde spéci diferènte per vìa del fat che ògna popolasiù la pöl vìga variancc genético-moleculàr üniche.
- Spéce ecològica (de Van Valen, 1976).[9] Segónt chèl concèt ché, la spéce l'è 'na discendènsa (o 'n ensèma de discendènse emparentàde strète) che l'òcupa 'na zòna adatatìva apéna apéna diferènta endèla sò distribusiù de chèle che aparté a ótre discendènse, e che 'n piö la se svelöpa en maniéra 'ndependènta de töte discendènse stabilìde föra de la sò àrea bio-geogràfica de distribusiù. En chèsto concèt, la concesiù de nìchia e escluziù competitìva i è 'mportànte per spiegà come le popolasiù le pöde véser dirète a ambièncc determinàcc e otègner come rezültàt divergènse genétiche e geogràfiche fondamentài en fatùr specificamènt ecològich. Sö chèsto aspèt, gh'è stat dimustràt per bé che le diferènse 'ntra spéci tat de fùrma come de comportamènt i è de spès relasiunàde co le diferènse de risórse ecològiche che la spéce la sfröta. L'ensèma de le risórse e dei habitat sfrötàcc dei mèmber de 'na spéce 'l costetöés la nìchia ecològica de chèla spéce lé e mìa de 'n ótra, e isé, a ardàl sóta 'n óter àngol, la spéce ecològica l'è 'n ensèma de indivìdui che sfröta 'na nìchia specìfica. I leèi de diferènsa, en chèsto sènso, i sarà 'n funsiù del leèl de difereènsa de la nìchia o la discontinuità del ambiènt. Per ezèmpe, dei parasìti emparentàcc entrà de lùr e che i g'ha la sò nichia dét endèn òspite (endoparasìti) i riarà a ìga diferènse '0ntrà de lur, en funsiù de quat che i è diferèncc i sò òspiti endèla sò murfulugìa, abitüdin, risórse, ecc.
RiferimènccModifega
- ↑ Crisci, J.V. 1981. La especie: realidad y conceptos. SYMPOSIA, VI Jornadas Argentinas de Zoología, La Plata. Pp. 21-32. Reeditado en: Llorente Bousquets, J. e I. Luna Vega (eds.) "Taxonomía biológica". Fondo de Cultura Económica, Universidad Nacional Autónoma de México. Pp. 207-225. 1994.
- ↑ Dobzhansky T. 1937. Genetics and the origin of species. Columbia University Press, New York .
- ↑ Mayr, E. 1942. Systematics and the origin of species. Columbia Univ. Press, New York.
- ↑ Wiley, E. O. 1978. The Evolutionary Species Concept Reconsidered. Systematic Zoology, Vol. 27, No. 1, pp. 17-26.
- ↑ 1996. What is a species, and what is not? Philosophy of Science 63 (June): 262-277
- ↑ Cronquist, A. 1978. Once again, what is a species? p. 3–20. In: J. A. Romberger (ed.), Biosys-tematics in agriculture, Allenheld, Osman and Company, Montclair, NJ.
- ↑ Mayr, 1978
- ↑ Cracraft, J. 1989. Species as entities of biological theory. Pp. 31-52 in What the philosophy of biology is: the philosophy of David Hull (M. Ruse, ed.). Kluwer Academic Publ., Dordrecht.
- ↑ Van Valen, L. 1976. Ecological species, multispecies, and oaks. Taxon 25:233–239.


text:
- Las prognosas per la conjunctura Svizra èn vegnidas mendras in zic. Il Secretariat da stadi per l’economia (SECO) quinta per l’onn current ch’il product naziunal brut creschia per 1,6%. Il december passà ha el anc quintà cun ina creschientscha da 1,9%.
- Dentant ha il SECO confermà la prognosa per l’onn 2018 da 1,9%.
Il SECO argumentescha questa correctura cun l’economia svizra che saja creschida las segunda mesadad dal 2016 pli pauc che spetgà.
Dentant tramettia l’economia mundiala signals positivs, perquai resta il SECO tar sia prognosas per l’auter onn. El quinta ch’il martgà da lavur sa revegnia. Per l’onn current quinta il secretariat cun ina quota da dischoccupaziun da 3,2%, il 2018 cun ina da 3,1%.
Grazia a carnets d’ordinaziuns plains e gronds projects da construcziuns dal maun public duessan las investiziuns da construcziun medemamain s’augmentar. Er ils exports duessan avair in effect positiv sin la creschientscha dal product naziunal brut.
RR novitads 08:00


text:
Cronica dil Chor mischedau Schluein
La fundaziun dil Chor mischedau Schluein ha gia liug ils 17 d'avrel 1967. Sut l'initiativa da dirigent Gion Cavelty han 30 convischinas e convischins da Schluein ughegiau quei pass. Els han propi schau nescher aschia il Chor da sutensi. Mirond cun bien aspect el futur, ei il chor vegnius fundaus sut il motto: "Il Chor mischedau Schluein duei cultivar il cant profan ed intender il spért da cuminonza el vitg".
Empremas elecziuns:
Sco emprem president dil chor vegn il grond iniziant dil chor Gieri Gambon elegius. El ha surpriu igl uffeci pér suenter ditg haregiar e grad nomminau sez tgi che duei seser en suprastonza.
Cheutras elegia la radunonza la suandonta suprastonza:
- Gieri Gambon president
- Anton Pelican vice-president
- Dora Cavelty cassiera
- Plazi Cajochen actuar
- Gion Cavelty dirigent
Daco ei il chor vegnius fundaus?
Ei existeva a Schluein il chor viril che cantava era en baselgia. Quei chor haveva grondas breigias da semantener pervia dil pign diember da cantadurs (15 - 20 commembers). Tier exercezis eis ei per part mo 2 - 3 cantadurs en enqualla vusch. Per cantar messa stuev'ins meinsvart clamar e rugar neutier certs cantadurs per saver cantar. Che quei saveva buca ir aschia vinavon era capeivel. Aschia han ins priu en vesta da semetter ensemmen cun cantar en fuorma da chor mischedau ad hoc. Biars cantadurs dil chor viril cantavan en omisdus chors. Ils exercezis dil chor mischedau vegneva fatgs en stanza da scola pintga, ferton ch'il chor viril fagieva els en stanza da scola gronda. Il chor mischedau saveva denton era far diever mo d'in harmonium vegl.
Impuls tier la fundaziun:
Igl onn 1966, pia in onn avon la fundaziun, ha nies convischin pader Pieder Paul Peng giu cheu a Schluein messa nuviala. Quei di ei il chor sepassaus si l'emprema gada cun entginas canzuns. La presentaziun ei stada gartegiada en uorden. Las emprovas da cant mavan detg stupen. Perfin cun star en cumpignia vegnev'ei cantau entginas canzuns, schegie che leu era il chor buca grad ferms. Nies dirigent Gion Cavelty teneva lu era empau anavos il chor da cantar en ustrias cun perschuasiun ch'ins lavaghi lu l'exatadad da cantar. Nies dirigent deva gia lu tiel cant pli bia peisa ad in cant serius che ad in cant hilaric. Il chor era denton buca diltut da quei meini. Sco chor ad hoc vegnev'ei era cantau la sera familiara en casa da scola veglia. Menziunar astg'ins era che l'uniun sporitva haveva denter 1958 - ca. 1960 in chor ad hoc, gl'emprem sut la bitgetta da scolast Giacun Steiner da Surmir, e lu continuau cun scolast Sep Tschuor da Sagogn. Quels exercezis havevan lu adina liug la dumengia suenter messa. Era quei chor ha contribuiu vid la cultivaziun dallas vuschs dils giuvens da Schluein. In garnin da lu ha segiramein era pigliau enzanua ina ragischetta.
Ei mass memia lunsch da menziunar tuttas activitads ed engaschaments en 25 onns. Enzaconts eveniments:
1968 Il dirigent Gion Cavelty sedistachescha da tutta influenza visavis autras uniuns ed autoritads en vischnaunca concernent la fundaziun del chor.
1969 Il chor concluda da menar atras ina fiasta en tenda ensemmen cun la societad da tir "Tell" Schluein.
1970 priu part alla fiasta da cant districtuala a Surrein.
1971 il chor embellescha la fiasta a caschun dall'elecziun da convischin dr. Luregn Mathias Cavelty sco niev eligiu cusseglier naziunal.
1975 partizipaziun alla fiasta da cant sursilvana a Lumbrein.
1976 la casa da scola vegn inaugurada ed il chor sepresenta cun entginas canzuns.
1979 fiasta da cant districtuala a Sumvitg/Cumpadials, nua ch'il chor pren part cun la canzun "Il viandont".
1979 ha il chor emprius ina messa nova e cantau da Nadal en baselgia. Quei ei stau l'entschatta ch'il chor ha cantau en baselgia. Naven da lu embellescha il chor tut las fiastas ecclesiaticas.
1980 participaziun alla fiasta da cant a Mustér.
1981 Cantau tier la reavertura ed inauguraziun dalla baselgia.
1984 priu part alla fiasta da cant districtuala a Laax e ...
1988 ... a Breil.
1989 il Chor fa part alla fiasta dil niev eligiu mistral dalla Foppa, il concantadur Placi Cajochen.
Plinavon ha il chor arranschau concerts a Schluein e collaborau ensemen cun auters Chors.
Era per il radio han ei priu si entginas bialas canzuns, las qualas ins sa adina puspei tedlar al Radio romontsch.


text:
Da Bumaun curt avant las 05:00 èn in um da (60) ed ina dunna (59) ids cun ina scarsola da l'alp Pradaschier a val. Quai suenter la fin da lur lavur en in restaurant da muntogna. A la fin da la scarsolera èn els collidads cun ina scarsola statica. La dunna è sa blessada grevamain, l'um mez-grev. Sco quai che la Poizia chantunala communitgescha èn omadus vegnids transportads en l'Ospital chantunal a Cuira.
La polizia e la procura publica investigheschan las circumstanzas da l’accident.
RR novitads 15:00


text:
La vischnanca da Scuol è vegnida pertutgada en divers lieus dad urizis. Cumenzà ha tut en la val Triazza. La bova da la val Triazza aveva donnegià diversas chasas da la fracziun Pradella. En ina da quellas chasas sa chattava ina colonia da giuvenils che faschevan vacanzas. Per gronda fortuna han ins reagì a temp e nagin è vegnì blessà.
In di suenter èn stads pertutgads era ils abitants da la fracziun Scuol. La Clozza ha donnegià ierts, chamonas, prada ed era prendì cun ella in auto.
In onn pli tard
Las lavurs da restauraziun èn fatgas, ma en singuls lieus vesa ins anc fastizs da l'urizi. Sco proxim sto la vischnanca s'occupar da la segirezza. In concept è en elavuraziun. Jon Carl Stecher, il manader tecnic da la vischnanca da Scuol prevesa custs da maximal 10 milliuns francs per realisar quest concept da segirezza.


text:
Herisau
Herisau a l'è un cumün svizzer, séde del goèrno del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.17 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 15236 abitant.
El cumün de Herisau al se tröva a una altitüden de 771 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Degersheim (SG), Flawil (SG), Gossau (SG), Hundwil, San Gal (SG), Schwellbrunn, Stein, Waldstatt.
Evoluzion de la popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Herisau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- http://www.herisau.ch (Todesch) official website
- Herisau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
An lüce
L’an lüce, a diferènsa de chèl che ‘l pöl fà crèt ol nòm “an”, l’è öna ünità de mizüra de longhèsa e mia de tép e l’è, per ès piö precìs, la stràda che la lüce la ghe rià a fà ‘n d’ün an de tép in del ispàsio öt.
Dezà che la lüce la viàgia ‘n del vöt a 299.792.458 méter al segónt, cioè quàze 300.000 km al segónt, in d’ün an la ghe rià a fà 9.461 miliàrcc de km. Ün an lüce l’è lónch 9.461 miliàrcc de km e l’è öna ünità de mizüra che l’è dovràda adóma ‘n astronomìa sura de töt per i còrp celès-cc che i è fò dal sistéma sulàr, dezà che chèsta mizüra l’è tròp grànda per ès dovràda in di óter ragiunà di òmegn, de fati per rià a fà ün an lüce ghe sarès de ‘ndà dal sul a la Tèra per 63.241 ólte.
Al contràre in del ispàsio l’an lüce l’ diènta ‘nfìna picinì, de fati se la stèla piö vizìna a la tèra, che la se ciàma Proxima Centauri, l’è a 4,2 agn lüce, l’è normàl per i astrònomi parlà de miliù e pò ach de miliàrcc de agn lüce ad ezèmpe adóma la Stràda de San Giàcom la gh'avrès ü diàmeter che 'l và da 70.000 a 100.000 agn lüce.
Cóme m’à zamò dicc l’an lüce l’è mia öna ünità de mizüra del tép, ‘n tóte i manére la ghe permèt però de “viagà ‘ndré” ‘n del tép, dezà che l’ ghe pórta a ragiùna bé sö la velocità de la lüce che l’è pròpe granda adóma se m’ragiùna col có del òm, ma che l’è pròpe picinìna se ‘m pènsa a quat l’è grant l’ünièrs. De fati, se cóme m’à dicc la Proxima Centauri l’è metìda a 4,2 agn lüce de nóter, la lüce che l’è dré a sprigiunàs adès sö sö la stèla la ghe tegnerà 4,2 agn a rià ‘nfìna a la tèra, cioè ghe sarà bizògn de spetà 4,2 agn per vèdela; alùra chèl che l’ söcet ‘n chèsto momènt sö la Pròxima Centauri me l’ vederà adóma tra 4,2 agn, menimà se de nòcc m’ gh’è àrda sö ‘n cél a chèsta stèla me la ét cóme l’éra 4,2 agn fà. Con chèsto ragiunamèt m’ pöl “turnà ‘ndré” ‘n del tép per miliù e miliàrcc de agn, de fati se m’vàrda i galàsie e i elemèncc celès-cc piö de luntà de nóter che i stà a miliù o miliàrcc de agn lüce, mi ét come i éra miliù o miliàrcc de agn fà, me èt che céra ch’i gh’éra miliù o miliàrcc de agn fà.
Ótre mizüre astronòmegheModifega
Insèma a l’an lüce i astrònomi i dóvra ach ol Parsec che l’ compàgn de 3,26 agn lüce.


text:
Franzesch Isepp II del Liechtenstein
El Franzesch Isepp II del Liechtenstein (nomm complett: Franz Josef II Maria Aloys Alfred Karl Johannes Heinrich Michael Georg Ignaz Benediktus Gerhardus Majella von und zu Liechtenstein, Castell de Frauenthal, Deutschlandsberg, Austria, 16 de agost 1906 – Vaduz, 13 de november 1989) l'è staa el prenzip del Liechtenstein dal 1939 a la soa mort, el primm a viv stabiliment in del Prenzipaa. Durant del sò regn gh'èl stada la segonda guerra mondiala, in che 'l Paes l'è restaa neutral, e, insemma al sò fioeu Giovann Adamm, l'ha implementaa i politegh econòmich ch'han menaa el Liechtenstein a deventà de 'n economia agricola a 'na potenza econòmica. L'era maridaa con la Giorgina de Wilczek.


text:
Chasas existentas en ina vischnanca cun dapli che 20% abitaziuns secundaras duain ins dastgar engrondir per 30% ed il medem mument duai esser pussaivel d’augmentar il dumber d’abitaziuns senza stuair nudar quellas sco abitaziuns primaras en il cudesch funsil. Quai pretenda il cusseglier naziunal cristiandemocratic Martin Candinas dal Grischun en ina iniziativa parlamentara.
In exempel: Dus fragliuns surprendan la chasa dals geniturs. Quella è schon in pau pli veglia e n’ademplescha betg pli ils basegns dad oz. Il frar e la sora decidan perquai da bajegiar enturn la chasa, d'engrondir quella per duas stanzas e da far ord la chasa cun duas abitaziuns ina cun trais, e quella abitaziun vulan els lura laschar vi.
Lescha restrenscha diever
E qua vegn ussa la lescha davart las abitaziuns secundaras. Lezza lubescha mo d'engrondir la chasa per maximal 30% u da far dapli abitaziuns ordlonder. La cumbinaziun è mo lura lubida sch'els decleran ina da las trais abitaziuns en il cudesch funsil sco abitaziun primara. Quella dastgan els pli tard pia betg vender ad insatgi che dovra ella sco abitaziun da vacanzas.
Gist quai saja in problem, di il cusseglier naziunal cristiandemocratic Martin Candinas.
Sch’ins na po betg far diever libramain da las abitaziuns han ins in’autra fiera. E sche quella è autra han ins era dapli difficultads da survegnir daners da la banca. Jau crai quella libertad sto mintgin avair da pudair far ord l’existent pitschnas midadas senza survegnir anc dapli restricziuns.
Promover investiziuns en ils vitgs
Cun in'iniziativa parlamentara vul el perquai midar la lescha. Il futur duai esser pussaivel d'engrondir per maximal 30% in bajetg ed il medem mument da far abitaziuns novas senza restrenscher il diever pli tard. Il medem duai era valair sch'ins stgarpa giu la chasa veglia e bajegia ina nova. En quai cas duai era esser pussaivel da construir il bajetg nov en in auter lieu da la medema parcella. Era quai n’è oz betg lubì. Talas midadas stoppian dentant esser pussaivlas, betg il davos per dar a la generaziun giuvna ina perspectiva en nossas regiuns muntagnardas, è Candinas persvas.
Quai èn pitschnas chaussas che han dentant in grond effect, gist per investiziuns ch’èn essenzialas per ch’i vegn surprendì chasas veglias e fatg insatge ordlonder.
Sut il stritg dapli abitaziuns secundaras
Quai vesa Vera Weber da l'organisaziun d'ambient Helvetia Nostra che ha gì lantschà l'iniziativa cunter las abitaziuns secundaras tut auter.
Jau enclegel ses giavisch. Mo mintga levgiament è ina debitilisaziun da la lescha e procura per dapli abitaziuns secundaras.
Martin Candinas sa dosta.
Jau na vi betg construir novas abitaziuns secundaras sin il funs verd. Mo sin las parcellas da bajetgs existents duain ins pudair far dapli ed uschia era avair dapli investiziuns.
Quai na lascha Vera Weber betg valair.
Ellas vegnan dentant pli grondas u ch'i dat dapli dad ellas. Uschia datti adina dapli pussaivladads da guntgir las limitas da la lescha. Nus essan perquai fitg critics viers quest levgiament da la lescha.
Pront per discurs
Sia organisaziun vegnia ussa ad analisar da rudent la proposta ed a contactar lur alliads en autras organisaziuns ed en Chasa federala. Ella saja dentant pronta da tschertgar il discurs cun Martin Candinas. Lez è da bun curaschi quai che pertutga sia iniziativa parlamentara. Sco quai ch'el ha detg sustegna ina maioritad da la cumissiun sia proposta.


text:
cuntegn
Grischun Central
-
Surses: Tavlas cun l’istorgia da mintga vischnanca
Ina persuna che s’occupa gia decennis cun la cultura, cun la lingua e cun l’istorgia locala è Romano Plaz da Savognin. El è l’iniziant da las tavlas per mintga anteriura vischnanca, che la vischnanca da Surses ha dà en incumbensa.
Questas tavlas duain esser ina buna infurmaziun quai che pertutga l’istorgia, la cronica ed il dumber da la populaziun, tge ch’ella fa ed era tge religiun ch’ella ha. En bleras uras ha Romano Plaz scrit e furmà il cuntegn per questas tavlas da vischnanca per tut ils 11 lieus da Surses.
Total local 11:45


text:
Ils 15 novs commembers da la Polizia chantunala han dà giu il venderdi lur empermischun d'uffizi al cumandant, Walter Schlegel. En ses pled ha il cusseglier guvernativ, Christian Rathgeb, gratulà als brevetads ch'els han fatg cun success l'examen professiunal federal.
A la ceremonia èn sa participads confamigliars, instructurs sco er numerus represchentants da la politica e da l'administraziun. La festa è vegnida embellida da la Musica da polizia dal Grischun.
Lieus da staziunament
Ils 15 novs commembers dal corps ha cumenzà lur scolaziun l'october 2017 a la Scola da polizia da la Svizra Orientala ad Amriswil. Il 1. d'october 2018 cumenzan els lur servetsch en ils suandants lieus da staziunament:
- Bernhard Beda Christian: Post da polizia Samedan
- Camenisch Ricardo: Post da polizia Arosa
- Carnot Rico: Sustegn da traffic Silvaplana
- Caviezel Flavio: Post da polizia Roveredo
- Deflorin Ursin: Sustegn da traffic San Bernardino
- Fehr Marino: Post da polizia Glion
- Joos Thomas: Post da polizia Samedan
- Laim Sandro: Post da polizia Flem
- Mattheiss Michele Celine: Post da polizia San Murezzan
- Raselli Ricardo: Sustegn da traffic Tusaun
- Rupp Jannik: Sustegn da traffic Tusaun
- Scherrer Desiree Pamela: Sustegn da traffic Tusaun
- Schlegel Joris: Sustegn da traffic San Bernardino
- Stock Thomas: Sustegn da traffic San Bernardino
- Stöckler Mike Andreas: Sustegn da traffic San Bernardino
TSG 17:40