text:
42a
Gh'era una volta laa in di part de mah chissà
el paes di bosiard
In che' el paes lì nisunn diseva,
nisunn pensava la verità
Ciamaven per nom gnanca la cicoria
la bosia l'era obligatoria
Ciamaven acqua el vin
cadrega el tavolin
mal el ben ben el mal
Pes l'usell e pianta l'animal
E l'educazion la s'insegnava col baston
E i fiulit imparavan a memoria
sura i liber bosiard de la storia
L'era minga ipocrisia per dis te voeuri ben
Tutt se mandavan via…
Ma un dì in ch'el paes li l'è capitaa un omett
Ch'el vangel di bosiard l'era minga lett
E tutt content el cantava el vent l'è el vent
S'el dent l'è foeura s'el dent l'è dent
Molla pistola l'è semper dent
L'han faa visità da cinquanta professor
el gaveva el virus de la verità
Una malatia che quand la te vegniva
la te andava minga via
La notizia l'han publicada su la Gazzeta de la Bosia
Ma i politich per contentà i poeur martul
han ciapaa el poeur sacrament
E a pagament l'han metù dent gratuitament
in una gabia armata de ciment
Una ressa de la madona
tutt andaven a vardà l'omett ch'el diseva la verità
Ma la roba pusee strana
l'è che la malatia si rivelò putana
E in quattr e quattrott per tuta la città
han ciapà tutt el virus
El virus… De la verità
Un casott poliziott dotor autorità
han cercaa de fermà l'epidemia
Ormai tutta la gent la vosava el vent l'è el vent
S'el dent l'è foeura s'el dent l'è dent
molla pistola l'è semper dent


c: text/html

collection: archivebot

text:
42b
Për che rason ël Pò a l'è anrabiasse
a l'ha ampinì soe val con dl'aqua àota
dësbland i pont, le strà, le cà, le piasse
quatand sità e campagne con soa pàota?
La rason l'è che ël Pòa l'ha vist rivé
coj dla Lega che an man tnisìo 'd le ampole
pëe porteje via l'aqua al Pian dël Re
e a l'ha tacà a criè: “Chi a son 'ste ciole
Che, tute vestìe ëd vèrd, con l'armadura
gieugo aij babacio, senssa fé 'na piega?
Esse balengo sì, ma con misura,
picio va bin, ma nèn com coj 'd Lega!
Coj òmo vèrd son mnù sota ël Monvis
con an testa na fissa, coma un ciò:
cola ëd pijesse mia aqua a la sorgis
për fe la sirimonia dël dio Pò.
Prèive ëd na veja religion pagan-a
son tramudase ëd colp tuti in crosià;
fin la Ciesa Catòlica Roman-a
për lor a l'è venduse ai fieuj d'Allah!
Adess për lor combate l'Alcoran,
a l'è na fissasion, a l'è na smania:
contra moschee, Maométte maometan
son cissà coi gadan ëd la Gadania.
Mi, parland come Pò, bin pì ëd na vòta
j'eu vist gènet d'ògni sòrta, sie sle mie arvere:
imperador, tiran e patriòta,
prinssi, baron, soldà 'd tute bandiere.
Tuti i mnisìò con spa, fusil e lansa
për pianté arlongh mie sponde ël sò drapò,
d'Austria, d'Italia, Almagna, Spagna e Fransa
col but -për drit divin- ëd pijesse ël Pò.
Ma, Cristo, i ero ëd gent ch'i avìo i cojon
quàich vòlota ëd lasaron, ma sempe svicio:
Visconti, Este, Gonzaga, Napolion...
senssa confront con costa banda ëd picio!".
L'è për lòn, brava gent, ch'a l'è nen vera
che ël Poò l'abia anlagà la soa pianura
për quistion riguardant tuta la tera
ch'a l'è bele antossià, l'è pì nen pura,
pëerché a i è tròp dë mniss ant l'aqua e ant l'aria,
e i montagnin bandon-o le soe baite,
fium e torent son mach na dëscaria
e ij euvre ëd protession a son malfàite.
76d Se tanta provra gent a l'è trovase
coatà d'aqua e d' paciòch soa cà e botega,
la rason l'è che ël Pò a l'è anrabiasse
mach për copa ëd coi picio frust 'd la Lega.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
42b
Quand s’eri giovin lavoravi chì
sora al Navili, des or al dì,
me son sposaa e’l viagg de nozz
m'è toccaa fall sora sto foss
Gh'è chi dis che l'è bella quest'acqua marscia,
sto scarich publich de cess, de roera,
ma mi quand ‘riva giò la sira
me senti el stomech bell e saraa
E adess che son vecc, pian de malann,
g'ho an'mò de falla sta vita de can,
cont el barcon e pien de rabbia
a caregà sabbia sora’l Tisin
Gh'è chi dis che l'è bella quest'aqua marscia,
sto scarich publich de cess, de roera,
ma mi quand ‘riva giò la sira
me senti el stomech bell e saraa
Però la storia l'è minga finida
sora’l Navili gh'è n'altra vita,
dal bel Tisìn a Porta Cines,
dì sora dì e mes su mes.
Gh'è Giovann el me fioeu, la mia speranza
giamò finida, giamò brusada,
gh'è chi dis che l'è bella st'acqua marscia impestada,
gh'è chi dis che l'è bella, ma a mi me pias no


text:
42b
Abele l’era bònn, Caino mea taant,
a l’era in sö la Bibbia, ma l’era mea un Saant
i eren düü fredèj, ma i eren l’uppòst,
diversi del tütt, cumè i pastigli e i süppòst
Abele l’era bell, cumè un atuur francees,
Caino l’era brött, che s’cepàva i cineprees,
Abele l’era voolt e anca ben piazzàa
Caino l’era göbb e sempru incazzàa
Sèmm al muund in düü e vöen me sta söi bàll,
dumà a vardàll in fàcia me vee vöeja de cupàll
l’è grand e gròss, ma appèna l’è de spàll
ghe foo vedé me cume l’è bèla la mia vàll!
Abele cantava le lodi al Signuur
cun la vuus meludiusa che el parèva un tenuur,
Caino, stunàa el ghe pruvàva per uur,
el pàreva un purcèll scüsciàa de un tratùur
Perfino il buon Dio un dè l’ha ciamàa,
l’ha stupàa i urècc e pö dopu el g’ha parlaa
Caro Caino, se te voret pregà,
sun pròpi cuntèent ma desmètela de cantà,
altrimenti i me angeli me perden i piöemm
e tücc i pèss i me nèghen in del fiöemm
Abele l’era in furma e vegetariàn,
mangiàva un zìcch de üga e un tuchetènn de pàn
e dopu una giurnàda passàda a lavurà
el gh’era ammò la forza de cantà e de balà
Caino el cùpava tütt quèll che se muvèva,
el majàva cumè un lùff e vacca se’l bevèva
e dopu una giornàda passàda ciùcch desfàa,
se tràva in söel praa e pö el tacàva a runfà
Per passà un zicch el teemp, i giügàven al balòn,
Abele l’era bràvu e quell’oltru un scarpòn,
Abele palleggiava che ‘l pareva el Ronaldo,
Caino el parèva el fredèll del Braccobaldo
El praa dell’Abele l’era graand cumè el Meazza,
nel praa del Caino ghe stava gnaa una tàzza
nel praa dell’Abele gh’eren tücc i piaant in rìga,
nel praa del Caino gh’era là dumà un’urtiga,
Nel praa dell’Abele pasculàva el bestiàmm,
nel praa del Caino pasculàven i pantegànn
Una sira el Caino el veed che rüva l’Abele
Incazzàa cume el soo mea cussè che ghe s’è ruta la tele
Caino che el g’ha mea la televisiòn
el diis che al limite ghe ròla sö un c 890 anòn
Abele a bùca vèrta e scandalizzàa
el ghe diis Che vergogna, te seet anca un drugàa!
Vergogna de chii, che sèmm che dumà in düü
Quell’oltru ridendo el g’ha respundüü
La Bibbia la diis, che g’ho de fàtt la pèll,
però me g’ho un sistèma che l’è ammò püsse bèll,
tiri sö i me stràsc e voo via me
te làssi che a giügà a tennis de par te,
te làssi che a giügà a tennis de par te !


text:
Giuli Ceser
El Caio Giuli Ceser (latin Gaius Iulius Cæsar; grech: Kaίσap/Kaísar; Roma, 13 de luj del 100 p.d.C. - Roma, 15 de marz del 44 p.d.C) l'è staa on general e on politegh roman. L'è consideraa vun di personagg pussee important de la storia romana, e donca de quella universal.
Nassuu de vuna di famej pussee important de l'aristocrazia romana, l'ha quattaa tutt i caregh politegh de la Republega. Insemma al Pompee e 'l Crass l'ha mettuu in pee el Primm triumvirad, cont el qual el se spartiva el controll de la vita pubblega de la città.
La soa impresa pussee cognossuuda l'è la Guerra in Gallia, con la qual l'ha conquistaa el territori de la Francia del dì d'incoeu. L'ha condott anca la prima spedizion romana in Britannia.
Dopo avè battuu tucc i sò aversari politegh e militar, l'è devegnuu dittador de Roma. El quindes de marz del 44 p.d.C. l'è staa coppaa de on rosc de sostegnidor de la Republega in del Senad. La soa redità l'è stada regolta del sò fioeu adottiv August, che l'è staa el primm imperador roman.
El Ceser a l'è staa anca on scrittor: el n'ha lassaa on resocunt de la guerra in Gallia e on alter de la guerra civil contra el Pompee.
La soa figura l'è stada inscì importanta che 'l nomm Ceser l'è devegnuu sinonem de "imperador", e 'l s'è conservaa inscì in todesch (Kaiser) e russ (Car').


text:
Gaius Iulius Zesar
Gaius Iulius Zesar (por latin Gaius Iulius Caesar) é nasciü a Roma ai 13 de messé dl 101 dan C. [1] o ai 12 de messé dl 100 dan C. [2] y é mort ai 15 de merz dl 44 dan C. Al é sté n soldá, consul, ditatur de Roma dal 49 dan C. inant, pontifex mascimo y scritur roman y vëgn conscidré üna dles personalités plü importantes dla storia [3]. Cun la concuista dla Gallia ál porté le domëne dla res publica romana cina al ozean Atlantich y al Rhein. Al á porté les armades de Roma tla Britannia y ti Paisc Todësc y á scrit de sües concuistes tl’opera De bello gallico, publicada dl 58 dan C. Dl 44 dan C. él gnü copé da n grup de senaturs cun a ce Marco Giunio Bruto, Gaio Cassio Longino y Decimo Bruto. Dl 42 dan C. él gnü detlaré divin dal Senat de Roma. So arpadú é sté so nu Augustus.


text:
Serbia
La Serbia (Cpбиja in serb) a l'è un paes de l'Europa balcaniga. A l'è tacada a l'Üngheria, a la Rumania, a la Bülgaria, a la Macedonia, al Kosovo, al Muntenegher, a la Bosnia e Erzegovina e a la Cruazia.
La capital a l'è Belgrad.
La gh'ha una süperfiss de 77.474 km² e una pupulaziun de pressapoch 8 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Serbia (nom ufizial: Peпyблиka Cpбиja / Republika Srbija) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Tomislav Nikolić (del 2012).
El Prim Minister a l'è el Aleksandar Vučić (del 2014).


text:
Piemont
Il Piemont u – pli da vegl – Piemunt (talian Piemonte: ‹al pe dals culms›) è ina regiun situada en il nordvest da l’Italia. Suenter la Sicilia furma il Piemont la regiun la pli gronda da l’Italia. Ella cumpiglia otg provinzas (Alessandria, Asti, Biella, Cuneo, Novara, Turin, Verbano-Cusio-Ossola e Vercelli); lieu principal è Turin.
Cuntegn
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Piemont cumpiglia ina surfatscha da bundant 25 000 kilometers quadrat e dumbra radund 4,4 milliuns abitants (situaziun dal 2010[1]). Istoricamain e geograficamain appartegna er l 1000 a Val d’Aosta, situada en il nordvest, al Piemont. Sco regiun autonoma cun statut spezial furma questa vallada dentant in’atgna unitad administrativa. En il nord cunfinescha il Piemont cun la Svizra (Vallais e Tessin) ed en il vest cun la Frantscha (Rhône-Alpes / Provence-Alpes-Côte d’Azur). Las regiuns talianas cunfinantas èn – sper la Val d’Aosta – la Liguria situada en il sid, l’Emilia-Romagna en il sidost e la Lumbardia che furma il cunfin vers l’ost.
Topograficamain pon ins divider la regiun en trais parts: La regiun da las Alps giascha en il vest e nord dal Piemont. Ella cumpiglia las valladas occitanas ed ulteriuras vals alpinas enfin a la riva occidentala dal Lago Maggiore.
En la planira dal Po sa chattan las grondas citads dal Piemont; qua vivan er las bleras persunas. La pli gronda e pli impurtanta citad dal Piemont è Turin. Ulteriuras citads cun funcziun da center èn Novara, Alessandria, Asti e Cuneo.
Las collinas en il sidost da la regiun vegnan nizzegiadas en emprima lingia da l’agricultura e dal turissem; da qua derivan er ils conuschents vins dal Piemont (Barolo, Barbera, Barbaresco).
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua principala ed uffiziala è il talian. Dasperas discurran bleras persunas piemontais, en parts isoladas da las Alps occidentalas er occitan e franco-provenzal. En la Val d’Aosta autonoma furma il franzos la lingua uffiziala; en la part sisum da la Val di Sesia èn plinavant sa mantegnidas resta 1000 nzas dal dialect dals Gualsers.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da la regiun è colliada stretgamain cun la chasa Savoia che ha prendì possess in pau a la giada dal marchesat Piemont. A partir dal 18avel tschientaner furmavan la Sardegna ed il Piemont parts centralas dal ducadi savoiard.
En rom da las Guerras da coaliziun vers la fin dal 18avel tschientaner è il Piemont vegnì conquistà da las truppas da Napoleun Bonaparte. Durant bundant in decenni ha la regiun fatg part da la Republica Franzosa. Pir il 1814/1815 èn il Piemont, la Savoia e Nizza vegnids relaschads dal domini franzos e returnads en il reginavel sard-piemontais. Per prevegnir ad ulteriuras attatgas nà da la Frantscha è il reginavel restaurà s’allià cun la monarchia habsburgaisa sut il prinzi da Metternich.
Ma la restauraziun n’è betg stada da lunga durada. Vers la mesadad dal 19avel tschientaner èn cumbattants piemontais sa mess a la testa dal moviment naziunal per l’independenza taliana. A partir dal 1847 hai dà adina dapli revoltas encunter ils Austriacs. L’onn 1859 han truppas piemontaisas e franzosas terrà definitivamain las truppas austriacas.
L’onn 1861 è il savoiard Victor Emanuel II daventà retg da l’Italia. Sinaquai è il sistem administrativ centralistic dal reginavel sard vegnì derasà en tut l’Italia. Uschia èn las instituziuns statalas da la Republica Taliana marcadas enfin oz da ragischs apparentamain piemontaisas. Ma quest sistem administrativ na funcziunava betg tuttina bain en tut las parts da l’Italia. Da qua derivan divers problems statals en il sid da l’Italia ch’è economicamain bler main sviluppà ch’il nord.
Cun la proclamaziun da la Republica Taliana l’onn 1946 ha la chasa savoiarda stuì abditgar. La constituziun taliana dal 1948 ha inizià in’emprima fasa da decentralisaziun. L’onn 1948 ha la Val d’Aosta obtegnì il statut d’autonomia. La regiun Piemont dad oz è naschida pir ils onns 1970. Durant ils radund tschient onns precedents aveva il sistem administrativ talian tenor model savoiard betg enconuschì ina unitad administrativa cun quel num.
Ils onns 1960 e 1970 è la regiun stada marcada da diversas tensiuns politicas e socialas. L’onn 1969 hai dà a Turin revoltas da lavurers sanguinusas che han manà a la fundaziun da la gruppa da terror Brigadas cotschnas. Ils davos decennis ha la regiun gì da vegnir a frida cun restructuraziuns dolurusas che han transfurmà il Piemont industrial en in plaz econ 1000 omic per interpresas da servetsch. Er il turissem – ch’è qua main sviluppà ch’en autras regiuns talianas – sa fa valair pli e pli.
En l’avegnir pudess in’ulteriura fasa da decentralisaziun anc rinforzar la muntada politica dal Piemont. Auter ch’en la Lumbardia ed en il Veneto na ha la Lega Nord cun sias tendenzas separatisticas mai giugà qua ina rolla fitg impurtanta. L’Italia dad oz è per gronda part in uffant dal Piemont – quai n’emblidan ins quà betg uschè spert.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Piemont tutga tar las regiuns las pli ritgas da l’Italia. L’onn 2006 correspundeva il product naziunal brut da la regiun a 114 % da la media da l’Uniun europeica. Cun radund 3 % giascha er la quota da dischoccupaziun lunsch sut la media taliana (11 %). En il Piemont han intginas da las pli impurtantas interpresas talianas lur sedia, uschia ils fabricants d’automobils Fiat e Lancia (domadus sesents a Turin), plinavant il producent d’aliments Ferrero ad Alba e l’interpresa d’electronica Olivetti ad Ivrea. Sper l’industria moderna ha er l’agricultura pudì mantegnair si’impurtanza. La planira dal Po piemontaisa è il pli grond territori da cultivaziun da ris en Europa. In terz da la producziun da ris europeica deriva da qua.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Il Piemont enserra blers stgazis d’art e da cultura. Tar ils bajetgs ils pli enconuschents tutgan ils edifizis da represchentaziun a Turin (Palazzo Reale, Palazzo Madama e la baselgia San Lorenzo). A Stupinigi sa chatta il chastè da recreaziun Palazzina di Caccia. Il Sacro Monte di Varallo datescha da la renaschientscha tardiva. Impurtantas perditgas dal temp medieval furman l’abazia da Staffarda e la fortezza da Manta. Dal temp romanic dateschan la claustra San Giulio sin l’insla San 1000 Giulio en il Lai d’Orta. Ina da las attracziuns dal Lago Maggiore furman las Inslas Borromeicas, en spezial l’Isola Bella cun ses palaz baroc e cun il parc botanic.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor indicaziun da l’Istituto Nazionale di Statistica dals 31 da december 2010.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sabine Bade e Wolfram Mikuteit: Piemont Wandern. Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2010, ISBN 978-3-89953-566-2
- Iris Kürschner: Piemont Süd Wanderführer, 50 Touren zwischen Monviso und den Ligurischen Alpen, Bergverlag Rother München, 1. ediziun 2008, ISBN 978-3-7633-4359-1
- Iris Kürschner: Piemont Nord Wanderführer, 44 Touren zwischen Monte Rosa und Monviso, Bergverlag Rother München, 1. ediziun 2009, ISBN 978-3-7633-4360-7
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- www.regione.piemonte.it – Pagina uffiziala da la regiun
- [1] – Charta geografica dal Piemont


text:
Piemont
El Piemont l'è ona region de l'Italia del nòrd; la confina a sud con la Liguria, a est con la Lombardia, a nòrd con la Svizzera e a òvest con la Franza. El gh'ha ona superfis de 25.399 km2 e ona popolazion (al dicember del 2011) de 4.464.399 abitant. L'è spartii in vòtt provinz e 1.206 comun. El president l'è 'l Sergio Chiamparino.
El Piemont l'è faa su del tòcch pussee occidental de la Pianura Padana, tajaa dal Po. Tutt intorna gh'è i montagn, i Apenin al sud, pussee bass (sòta i 2.000 meter) e i Alp a òvest e a nòrd (che inveci riven a toccà i altitudin maggior de). In Piemont gh'è minga una zenta de montagn bass e de ronch come i Prealp de la Lombardia e del Veneto, e pròppi per quella reson chì la region la gh'ha quell nòm chì, ch'el voeur dì a i pè di montagn.
I fiumm pussee important hinn el Po, ch'el nass in de la region, e i sò tributari de drizza e de mancina: i pussee gròss hinn la Dòra Baltea, el Sesia, el Tesin (ch'el scusa de confin con la Lombardia), el Tanaro. La fà part del Piemont la riva occidentala del Lagh Maggior.
El capp-loeugh l'è Turin, voeuna di città pussee important d'Italia; la gh'ha on poo manch de on milion de abitant, anca se in dij agn indree l'è rivada anca a superàll; a cuntà anca i paesòtt intorna, la riva à toeu dent asquas la mità de la popolazion piemontesa intrega. Gh'è minga alter città gròss, vist che i capp-loeugh de provincia (Novara, Vercej, Cuni, Lissandria, Ast, Verbania) gh'hann di 30.000 a i 100.000 abitant; alter paesòtt hinn Civass, Ivreja, Alba, Bra, Mondovì, Fossan, Pineroeu.
Situazion lingovistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Piemont l'è parlaa comè lingova regionala el Piemontes (nòmm nativ: Piemontèis) che l'è voeuna di lingov galloitàlegh (comè el Lombard), ma gh'è anca di territòri indoe hinn parlaa olter dialett: in de la Provincia de Noara e in quela de Verbania e Versèj se parla dialett insùber, in vargoeuj comun de la Provincia de Cuni se parla el ligur e in di vallad de la provincia turinesa inveci l'arpitan, el frances e l'occitan. Bögna desmentegà no poeu la comunidaa di Walser (che l'è on dialett del Todesch) sù a Alagna (Provincia de Versèj). Ma la lingova pussee parlada l'è l'Italian.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Budapest
Budapest (Aquincum in latin; Budimpešta in di lenguf jugoslav, del tudesch Bud im Pest; Budapešt' in cech e sluach) a l'è la capital de l'Üngheria.
A l’è anca la prima cità de l'Üngherìa per pupulaziun, cun 1.698.106 abitant, 2.571.504 se cuntum anca tüta l'area metrupulitana (2007).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm Danubi el traversa la cità de Budapest.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Budapest a l'è nassüda in del 1873, quand che hinn staa giuntaa insema i cità de Buda, Obuda e Pest.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bùdapest a l'è gemelaa cun:
- Berlin, Germania
- Bucarest, Rumania
- Fort Worth, Stat Ünì d'America
- Franchfort sül Men, Germania
- Istanbul, Türchia
- Lisbuna, Purtugal
- New York, Stat Ünì d'America
- Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
- Tel Aviv, Israel
- Varsavia, Pulonia
- Viena, Austria
- Zagabria, Cruazia


text:
Carlo II de Spagna
El Carlo II d'Asburgh (spagnoeu: Carlos II d'Asburgo; Madrid, 6 november 1661-Madrid, 1 november 1700) l'è staa l'ultim re de Spagna (1665-1700) de la soa fameja. In Sicilia e a Napoli l'era cognossuu comè Carlo V. L'è staa anca duca de Milan.
L'era l'unich fioeu mas'c del Filipp IV de Spagna a vess rimagnuu in vida dòpo la mòrt del pader. Quand l'era nassuu, tucc a cort eren content, perchè l'alter erede al tròno, Baldassar Carlo, l'era mòrt a 17 ann. Ma el Carl l'era debol e malaa, forsì perchè traj Asburgh la gh'era l'abituden de maridàss tra parent. La soa mader, la Marianna d'Asburgh, l'era la tosa de la sorela del Filipp IV, per esempi, senza cuntà che 'l Carlo l'era anca on discendent de la famosa Giovanna la Matta. El pòpol el credeva che sora de lù la ghe fudess ona maledizion.
El Carlo l'è diventaa re che l'aveva domà quattr'ann, intel 1665 e per des ann el regn l'è staa governaa di reggent. El prim l'è staa el Juan Everardo Nidhart, on gesuita, confessor de la regina mader. Ma el Don Giovann d'Austria, fioeu natural del Filipp IV, l'ha scasciaa via, e donca el noeuv regent l'è diventaa el Fernando de Valenzuela. Quest chì, dòpo che 'l Carlo l'è diventaa re a tucc i effett, l'è restaa primm minister. Anca lù però l'è staa scasciaa via di nòbil. I alter primm minister del regn del Carlo II hinn staa Don José Juan (1677-1679), el duca de Medinaceli (1680-1685) e 'l cont de Oropesa (1685-1691).
Intel 1679, el Carlo II l'ha sposaa la Maria Luisa de Borbon-Orléans, tosa del Filipp I de Borbon-Orléans, che l'era on fradel del re Frances Luis XIV. Lee l'è mòrta in del 1689 senza avèggh daa di bagaj al sò marì. Semper in del 1689 la regina mader l'ha lassaa la cort.
L'ann dòpo, el 1690, l'ha sposaa la Maria Anna del Palatinaa-Neuburgh. Anca lee la gh'ha minga 'vuu di fioeu. Donca, el Carl II, quand l'è mòrt, in del 1700, l'ha nominaa comè sò erede el Filipp d'Angiò, nevod de la soa sorella Maria Teresa e del sò marì, el Luis XIV. Quella decision chì l'ha faa s'cioppà la Guerra de Succession Spagnoeula (1700-1714), perchè i alter statt de l'Euròpa voreven minga vedè on Borbon sul tròno de la Spagna.
Dòpo de lù l'è finida l'influenza spagnoeula in Italia.


text:
Horatio Nelson
L' Orazzi Nelson (Burnham Thorpe, 1758 - Trafalgar, 1805), viscont e ammiraj ingles, el s'è miss in mostra in di guerr contra la Francia revoluzionaria e contra el Napoleon.
In del 1798 l'ha traa giò la flotta francesa al largh de Abukir, poeu l'è andaa a Napoli a comandà la repression contra i omen de la Repubbliga Partenopea, creada di Frances in del 1799.
In del 1803 l'è staa nominaa comandant de la flotta inglesa del Mediterrani e, in del 1805, al largh de Trafalgar, l'ha battuu ancamò el Napoleon, col lassàggh però la pell a la fin de la battalia.


text:
02 06
Ol dé 2 de zögn l'è 'l 153 ( 154 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 213 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de zögn al è ul dí da pòost 153 ( 154 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 213 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1485 - Casarabonela (Màlaga): la éla, fí alura nomenada Qasr Bunayra, la borla zò in pudé di tröpe Castejane.
1977 - Spagna: ol goèrn al àbroga la sindicassiú obligatòria al sindicat vertical franchesta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Socialissem
Il socialissem (da latin socialis, ‹da camarat›) è ina da las trais grondas ideologias ch’èn sa furmadas en il 19avel tschientaner, sper il liberalissem ed il conservatissem. I n’exista nagina definiziun clera dal term. El cumpiglia in’entira paletta d’orientaziuns politicas. Quellas tanschan da moviments revoluziunars e partidas da cumbat che vulan surmuntar svelt ed a moda violenta il chapitalissem (extremissem da sanestra) fin a lingias refurmatoricas ch’acceptan il parlamentarissem e la democrazia (socialissem democratic). Approximativamain vegn differenzià tranter communissem, democrazia sociala ed anarchissem. Ils socialists accentueschan per ordinari las valurs fundamentalas egualitad, gistadad e solidaritad e suttastritgan la muntada tant da moviments socials pratics sco er d’ina critica da la societad teoretica; lur finamira è d’unir quests dus pols prendend en mira in urden social ed economic gist.
Istoricamain hai dà e datti en blers stadis sistems che numnan sasezs ‹socialissem real› u ‹socialissem statal› e ch’èn d’attribuir da princip als sistems autoritars u totalitars. Exempel furman l’Uniun sovietica, la China, la Corea dal Nord, la Republica democratica tudestga u la Cuba.
Cuntegn
- 1 Noziun e definiziun
- 2 Survista istorica
- 3 Perspectivas
- 4 Critica
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Noziun e definiziun[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Socialistae (latin) u socialisti (talian) era en il 18avel tschientaner ina designaziun polemica che teologs catolic-romans ch’avevan ina tenuta critica envers l’illuminissem duvravan per ils represchentants dal dretg natiral modern en il stil da Hugo Grotius e Samuel von Pufendorf. Il 1762 ha Jean-Jacques Rousseau scrit si’ovra ‹Du contrat social›, tenor la quala il stadi sa basa sin in contract tranter individis libers. Dapi il 1793 vegn duvrà en Germania per aderents dal princip da solidaritad tenor Pufendorf il term ‹socialists›.[1]
Il term ‹socialissem› cumpara l’emprima giada il 1803 en la furma taliana socialismo. Giacomo Giuliani al dovra a moda positiva en connex cun il ‹Contrat social› da Rousseau, accentuond però ch’i saja la voluntad da Dieu che la societad saja segnada d’ierarchias tranter ils umans. Questa reinterpretaziun religiusa è percunter fruntada sin gronda critica, damai ch’il term dueva esser reservà per la tenuta liberala da l’illuminissem.[2]
L’emprim diever dal pled socialist en l’englais è cumprovà per l’onn 1824; il term franzos socialisme cumpara a partir dal 1832 tar Joncières[3] e chatta ina pli vasta derasaziun tras las scrittiras da Leroux e Reybaud.[4]
L’adjectiv ‹social› vegniva duvrà a l’entschatta en il senn da ‹communabel›, ‹gist› u ‹nizzaivel per la societad›. Il term ‹socialistic› è percunter vegnì chapì da l’entschatta ennà en in senn politic. I sa tracta d’ina extensiun da l’idea sociala dal temp da l’illuminissem: quella na dueva betg be valair per il dretg, mabain er per il possess.
Problematica da definir il term[modifitgar | modifitgar il code]
Tge che socialissem signifitgia propi, è contestà dapi daditg. Gia il 1920 ha il sociolog Sombart rimnà 260 emprovas da definir il term.[5]
Ina definiziun generala, cumprovada e scientificamain valaivla n’exista betg. Il cuntrari è il diever dal pled segnà d’ina gronda varietad da muntadas e d’ina significaziun diffusa ch’è ultra da quai suttamessa ad ina transfurmaziun cuntinuanta. Perquai vegn il term savens collià cun in ulteriur adjectiv ch’al duaja gidar a concretisar (proletar, scientific, democratic, cristian, conservativ, utopic e.a.). Ulteriurs exempel per talas specificaziuns èn socialissem agrar, socialissem statal u socialissem da refurma.[6]
Sco emprovas da tschiffar l’entira dimensiun dal term pudessan valair las suandantas definiziuns: «Il socialissem sa referescha ad in vast spectrum da teorias economicas d’organisaziun sociala, las qualas han en mira da stgaffir ina societad eguala sa fundond sin il possess collectiv e l’administraziun politica.»[7]
«Il term socialissem designescha ideologias che propagheschan da surmuntar il chapitalissem e da liberar la classa dals lavurants or da la povradad e supressiun (dumonda sociala) a favur d’in urden social orientà a l’egualitad, solidaritad ed emancipaziun.»[8]
«Il socialissem po vegnir definì sco doctrina politica ch’è vegnida sviluppada sco cuntramodel al chapitalissem e che vul midar las relaziuns socialas vertentas a favur d’egualitad e giustia sociala, sco urden social ch’è organisà tenor quests princips e sco moviment politic ch’ha en mira quest urden social.»[9]
La multifariadad dal term s’augmenta anc tras il fatg che ‹socialissem› po sa referir tant a metodas e finamiras, moviments politics e socials sco er a fasas istoricas e sistems actuals. En quest senn po el esser:
- Ina teoria socialeconomica, politica, filosofica, pedagogica resp. etica ch’ha en mira d’interpretar, analisar, crititgar e transfurmar tschertas relaziuns socialas.
- In moviment politic ch’emprova da realisar las pretensiuns e finamiras praticas formuladas tras il socialissem.
- L’urden social che represchenta areguard la producziun economica e las furmas da viver il socialissem.
- En rom dal marxissem-leninissem ina fasa da svilup istorica che furma la transiziun tranter la societad chapitalistica e la societad communistica.[10]
- Il term ‹socialissem real›, cun il qual ils stadis che vegnivan regids a partir dal 1917 d’ina partida communistica designavan sasezs.
Tenor il politolog Günter Rieger laschan ideologias socialisticas sa differenziar primo areguard lur tenuta envers il stadi (socialissem statal vs. anarchissem), secundo areguard la moda e maniera co che la transfurmaziun da la societad avisada duaja vegnir cuntanschida (revoluziun vs. refurma) e terzio areguard la dumonda, tge spazi che vegn concedì als differents interess socials ed economics da las gruppas cumpigliadas (antagonissem da classa vs. pluralissem).[11]
Survista istorica[modifitgar | modifitgar il code]
In moviment explicitamain socialistic è pir sa sviluppà en consequenza da l’illuminissem e da la revoluziun industriala tranter la fin dal 18avel tschientaner e la mesadad dal 19avel tschientaner. El è stà collià stretgamain cun il svilup dal moviment da lavurants. Sco tut ils -issems, ha il socialissem chattà en il decurs da l’istorgia fitg differentas expressiuns: da las ideas cooperativas dals socialists temprivs sur las structuras da politica da partida dals socialdemocrats e socialists fin a las partidas communistas, las qualas èn sa manifestadas en il decurs dal 20avel tschientaner en furmas vaira differentas.
Socialissem tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Socialists temprivs sco François Noël Babeuf, Claude-Henri Comte de Saint-Simon, Louis-Auguste Blanqui, Charles Fourier, Pierre-Joseph Proudhon, William Godwin, Robert Owen u Moses Hess han preschentà concepts politics che tanschan da dictaturas quasi absolutisticas fin ad in federalissem cun tratgs anarchics. Unids eran els tant en lur reacziun defensiva cunter ils effects dal chapitalissem tempriv sco er en lur speranza da stgaffir ina societad che surmuntia las differenzas da stan medievalas ed ils antagonissems da classa pli novs. Savens han els argumentà a moda vaira morala; in’analisa sociologica, sco quai che la dueva prestar Marx, mancava anc da quest temp.
Cuntrari a la situaziun da pli tard na vegniva il socialissem tempriv betg purtà da la classa dals lavurants, mabain dals mastergnants e da la pitschna burgaisia. Quels cumenzavan gia a sentir las difficultads ch’eran colliadas cun la revoluziun industriala, senza ch’i fiss però gia sa furmà da quel temp in proletariat industrial.
Intgins socialists temprivs sco Robert Owen èn sa stentads da realisar communitads socialisticas serradas, entaifer las qualas ils lavurants duevan esser protegids d’in ambient che vegniva resentì sco ostil. La gronda part dals socialists ha però empruvà da midar a moda fundamentala l’entira societad.
Activists ch’eran inspirads d’ideas socialisticas èn sa participads tant a las revoluziuns franzosas dal 1789 e 1799 sco er a las revoluziuns europeicas dal 1848/1849 che valan surtut sco moviments burgais. Ina davosa culminaziun en il 19avel tschientaner han quests moviments dal socialissem tempriv chattà en la Communa da Paris dal 1871 che vala sco emprima revoluziun proletaria e ch’è vegnida abattida gia suenter curt temp a moda sanguinusa.
Sut l’influenza da quests svilups istorics èn las lingias da discussiun sa cristallisadas silsuenter a moda pli clera: las differentas inclinaziuns dal socialissem tempriv èn sa divididas en trais lingias principalas: l’anarchissem ed il moviment communistic e socialdemocratic ch’eran tuts dus influenzads dal marxissem. Sporadicamain han questas trais gruppas er lavurà ensemen, sco en il 20avel tschientaner a chaschun da las revoluziuns russas dal 1905 e dal favrer 1917 (percunter strusch pli a chaschun da la Revoluziun d’october 1917), tar la Republica dals cussegls a Minca il 1919 u tar la Guerra burgaisa spagnola dal 1936 fin il 1939. Questas collavuraziuns èn però be stadas da curta durada, èn per ordinari stadas segnadas d’intensivas cuntraversas internas ed èn idas a finir en la victoria d’ina da las gruppas u en la sconfitta da tuttas.
Anarchissem[modifitgar | modifitgar il code]
Er ils anarchists vesevan sasezs en la tradiziun socialistica: «Quai ch’ha fatg naufragi il zercladur 1848 n’è betg stà il socialissem sto tal, mabain il socialissem statal, il socialissem autoritar e reglamentà ch’aveva cret e sperà ch’il stadi dettia cumplaina suatientscha als basegns e giavischs legitims da la classa dals lavurants e ch’el veglia e possia introducir cun sia pussanza in nov urden social.»[12]
La teoria da l’anarchissem ha perquai sbittà las structuras statalas sco instrument da pussanza. L’anarchissem sa basa sin l’uniun voluntara d’individis en collects, cussegls e communas per cuntanscher la medema finamira. El ha en mira ina sintesa tranter libertad individuala e responsabladad collectiva e sa differenziescha dals moviments autoritars. Al lieu dal stadi propona per exempel Bakunin «d’organisar il stadi en tala moda che mintga creatira masculina u feminina che vegn sin il mund chatta ils medems meds per sviluppar sias abilitads e per utilisar quellas tras la lavur.»[13]
Socialissem religius[modifitgar | modifitgar il code]
Il moviment socialistic da tempra religiusa è sa furmà en il 19avel tschientaner en l’Europa Centrala, e quai en vista al moviment da lavurants che daventava adina pli ferm. Purtada è questa direcziun surtut vegnida da cristians engaschads socialmain, per part er da gidieus.
Ch’il socialissem, il qual dueva remplazzar il radicalissem democratic dals mastergnants, lavurants ed intellectuals tudestgs, è er sa constituì sco socialissem religius, è d’attribuir per ina buna part al giarsun cusunz Wilhelm Weitling che steva a l’entschatta dals onns 1840 a la testa da quest moviment. Si’utopia socialistica orientada a la cuminanza dals bains ha Weitling fundà en sia scrittira ‹Die Menschheit wie sie ist und sein sollte› (1839/40), ma er anc en ses ‹Evangelium eines armen Sünders› (1843) en emprima lingia sin valurs religiusas e cristianas.[14][15]
Surtut dapi l’experientscha da l’Emprima Guerra mundiala è sa madirada tranter gidieus la persvasiun ch’ina pasch duraivla confurm a la Tora ed a l’Evangeli sa laschia be realisar cun surmuntar il chapitalissem che sa basia sin l’egoissem, la concurrenza e l’explotaziun.
Hermann Samuel Reimarus, Karl Kautsky, R. Eisler, Samuel George Frederick Brandon ed auters èn sa referids en lur cumbat social e politic cunter l’urden existent a la persuna e l’agir da Jesus ed accentueschan sia vischinanza tar il moviment dals zelots.[16]
Auters, sco per exempel il teolog Hans Küng, èn da l’avis ch’i sa tractia d’ina intenziun artifiziala e construida da vulair prender en possess la persuna da Jesus per intents socialrevoluziunars.[17]
Socialissem marxistic[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor Friedrich Engels munta ‹socialissem› anc il 1847 in moviment da la burgaisia, ‹communissem› percunter in moviment da lavurants; perquai han Karl Marx ed Engels dà da quel temp la preferientscha al term communissem. Pir il 1887 èn schizunt ils sindicats englais sa declerads sco moviment socialistic.[18]
Sur lung temp ha il marxissem gì entaifer il moviment socialistic ina sort ‹suveranitad d’interpretaziun›. Dal temp che l’emprima internaziunala è dada dapart (1876) fin la fin dal 20avel tschientaner èn las discussiuns entaifer e davart il socialissem surtut vegnidas manadas a basa da la terminologia da Marx ed Engels.
Marx ed Engels consideravan il socialissem tempriv sco ‹socialissem utopic› ed èn sa stentads da dar al moviment la basa teoretica decisiva cun sviluppar il socialissem scientific. Tenor lur teoria è l’epoca dal chapitalissem segnada da la confruntaziun tranter la classa dals chapitalists (che possedan meds da producziun sco possess privat) e la classa dals lavurants (proletariat). Ils lavurants èn sfurzads da vender als chapitalists lur forza da lavur. Ils chapitalists engaschan ils lavurants cunter pajament e profiteschan da lur lavur en quel senn ch’els pajan als lavurants adina be ina part dals daners che vegnan gudagnads tras lur lavur. Uschia s’enritgeschan ils chapitalists cun explotar ils lavurants. Ils interess divergents da las duas classas sa chattan tenor Engels e Marx en in conflict permanent, pia en in cumbat da las classas. Quel s’agraveschia pli e pli, uschia che la classa da lavurants organisada stoppia la finala conquistar la pussanza per liberar sasezza.[19] Ina giada che quest pass è fatg, èsi l’incumbensa da la dictatura dal proletariat d’eliminar dals meds da producziun tuttas furmas da possess privat per stgaffir uschia la premissa per la societad senza classas (communissem). Tenor Friedrich Engels sa preschenta questa dictatura sco domini democratic da la maioritad sur las restanzas da la classa dals sfruttaders. Ensemen cun Marx pretenda el da statalisar tut ils meds da producziun, per exempel en il ‹Manifest da la partida communistica›:
«Il proletariat vegn a far diever da sia pussanza politica per strair or da maun a la burgaisia successivamain tut il chapital, da centralisar tut ils instruments da producziun en ils mauns dal stadi, vul dir dal proletariat organisà sco classa regenta, e d’amplifitgar uschè spert sco pussaivel las forzas da producziun.»[20]
Co che la societad sa preschentia suenter il svilup dal socialissem al communissem, pia a la societad senza classas, n’han Marx ed Engels sapientivamain betg vulì concretisar. Quella vegnia a sa furmar, a basa da la teoria, per lung da svilups socials concrets. Dus enconuschents citats duain illustrar co ch’il svilup vers la fasa finala da la societad communistica dueva vesair ora:
«Suenter che la submissiun servila da l’individi sut la divisiun da la lavur è svanida e tras quai er la discrepanza tranter lavur spiertala e corporala; suenter che la lavur na furma betg be pli in med da surviver, mabain è daventada sezza il basegn da viver central; suenter ch’il svilup general dals individis ha er fatg crescher lur forzas da producziun e che tut las funtaunas da la ritgezza communabla sburflan pli ritgamain – pir en questa fasa superiura da la societad communistica po l’orizont da dretg burgais restrenschì vegnir surmuntà dal tuttafatg e po la societad scriver sin sia bandiera: ‹Mintgin tenor sias abilitads ed a mintgin tenor ses basegns!›»[21]
«Uschespert ch’i na dat nagina classa sociala pli da supprimer ed uschespert ch’il domini da classas è ì a fin – e cun quel era il cumbat da surviver ch’era d’attribuir a la producziun anarchica da fin qua e cun il qual eran colliadas collisiuns ed excess – na datti nagut pli da reprimer che faschess necessari ina pussanza da repressiun, vul dir in stadi. L’emprim act, en il qual il stadi passa si per propi sco represchentant da l’entira societad – numnadamain il prender possess dals meds da producziun en num da la societad – è a medem temp ses davos act autonom sco stadi. L’intervenziun d’ina pussanza statala en fatgs da la societad daventa numnadamain nunnecessaria sin adina dapli champs e sa durmenta tuttenina da sez. Al lieu dal reger persunas passa l’administrar raubas e diriger process da producziun. Il stadi na vegn betg ‹abolì›, el mora da sez.»[22]
Vladimir Iljitsch Lenin ha interpretà la fasa da la dictatura sco furma da la societad per sasez, la quala el ha numnà socialissem. Entaifer quella, uschia sia opiniun, vegnan ils proletaris a midar las relaziuns da producziun cun socialisar ils meds da producziun, uschia che las differenzas da classa sa schlian cun il temp da sez. Il stadi, che valeva per Marx sco instrument da supprimer ina classa sociala tras l’autra, daventia uschia obsolet e moria da sez, quai che maina a la furmaziun finala da la societad umana, numnadamain al communissem.[23]
En rom da l’uschenumnada dispita dal revisiunissem entaifer ils socialdemocrats tudestgs èn marxists che pledavan per ina revoluziun sa distanziads da tals che vulevan cuntanscher il socialissem sur refurmas cuntinuantas. Rosa Luxemburg ha tranter auter accentuà la necessitad d’ina revoluziun cun far valair: «Per ils socialdemocrats datti in connex inseparabel tranter la refurma sociala e la revoluziun sociala: il cumbat per la refurma sociala è bain il med, ma la finamira è la midada sociala.»[24]
Ses adversari a l’intern da la partida, Eduard Bernstein, era percunter da l’avis ch’ils socialdemocrats vegnian da realisar la vieuta fundamentala da la societad cun persequitar in process da refurma cuntinuant. El ha mess en dumonda la necessitad da la revoluziun proletaria ed ha propagà da sa participar al sistem politic da l’Imperi. Questa differenziaziun è sa mantegnida dal temp da la Republica da Weimar ed er anc durant ils emprims ventg onns da la Republica federala tudestga.
Socialissem real[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ‹socialissem real› (er: ‹realsocialissem› u ‹socialissem realexistent›) sa designavan quels stadis che vegnivan regids dapi il 1917 d’ina partida communistica, per ordinari tenor il sistem d’ina partida. Igl eran quai surtut l’Uniun sovietica ed a partir dal 1945 ils stadis dal bloc da l’ost ch’eran liads al sistem da quella: la Pologna, la Tschecoslovachia, l’Ungaria, la Bulgaria, la Rumenia, la Republica democratica tudestga; ma er la Mongolia tranter il 1924 ed il 1992. Ultra da quai existan fin oz sistems fitg divers che vegnan per part subsummads sut la noziun socialissem real: la Republica Populara da la China (dapi il 1949), il Vietnam reunì suenter la Guerra da Vietnam (dapi il 1975, resp. parzialmain gia pli baud), Laos (dapi il 1975), Cuba (dapi il 1959) e la Corea dal Nord (dapi il 1948).
Cun la Revoluziun d’october dal 1917 en Russia èn las ideas dal socialissem vegnidas messas enturn per l’emprima giada en la pratica en in stadi a gronda surfatscha. Il term dal socialissem real dueva explitgar, pertge che bleras prognosas da la teoria marxistica – sco la revoluziun mundiala u il svilup andetg da gronda bainstanza – n’èn betg sa verifitgadas en ils stadis socialistics; quests stadis duevan tuttina sa sviluppar vinavant vers il communissem, avevan però da sbatter cun problems da la politica reala.
Suenter la mort da Lenin ha Stalin fatg valair la teoria d’in «socialissem en in pajais», il qual saja bun da s’etablir e da sa mantegnair independent da la revoluziun mundiala. Trotzki percunter ha sviluppà sia teoria da la revoluziun permanenta; tras novas midadas a l’intern e revoluziuns en ulteriurs pajais vuleva el impedir che la revoluziun sociala sa marventia plaunsieu pervi da la birocrazia creschenta. Suenter che Stalin è sa fatg valair envers Trotzki, ha la partida communistica regenta er abandunà las finamiras oriundas dals bolschevics ch’avevan mess en vista ina democratisaziun da las structuras statalas apaina che las relaziuns da producziun sajan endrizzadas tenor ils princips socialistics. Sut il term ‹stalinissem› vegnan subsummadas las mesiras repressivas rigurusas che duevan suandar cun l’intent d’industrialisar il pajais, da collectivar l’agricultura, da realisar in’omogenisaziun etnica e da stenschentar tut las furmas d’opposiziun. Questa politica da Stalin e per part er da ses successurs sco er las cuntravenziuns permanentas cunter ils dretgs umans en ils stadis dal socialissem real han discredità quests sistems en tut il mund. Il fatg che tals stadis han facticamain realisà ina politica da pussanza naziunala, dictatoric-tecnocratica ed imperialistica ha periclità il svilup d’in socialissem independent da l’Uniun sovietica u da la China. Il socialissem real vegn ubain vesì sco la consequenza logica dal model socialistic da Marx ubain sco la perversiun da quel, uschia che blers critichers han snegà a quests stadis il dretg da sa numnar socialistics.
Dapi la vieuta e las revoluziuns paschaivlas dal 1989 è l’opiniun generala ch’il socialissem real, malgrà intgins sistems da quest gener anc existents, haja fatg istoricamain naufragi. Sco motivs principals vegnan enumerads ils suandants svilups:
- Cuntrari a quai ch’il marxissem aveva preditg, èn ils stadis industrials d’orientaziun chapitalistica en l’Europa, l’America dal Nord e l’Asia da l’Ost sa sviluppads sut pressiun dal moviment da lavurants e da la concurrenza dal socialissem real a stadis socials. Quels èn segnads d’in sistem da segirezza sociala che mitigescha las pli grondas differenzas socialas e la povradad e che minimescha uschia er il potenzial revoluziunar en ils stadis respectivs.
- L’apparat statal da la gronda part dals stadis dal socialissem real è sa mussà – e quai betg il davos perquai ch’i mancavan ils instruments da cundecisiun democratica – sco memia pauc flexibel. Pervi d’impediments ideologics ed auters n’eran quests stadis betg preparads e betg abels d’ir enturn cun il grad da cumplexitad creschent da las societads dal vest modernas.
- Ils stadis dal socialissem real s’orientavan per ordinari al model da modernisaziun chapitalistic. Cun excepziun d’intgins champs tecnologics n’eran els però betg abels da tegnair pass cun il grad da modernisaziun dals stadis chapitalistics. Tuttina empruvavan els – per exempel cun subvenziunar il sectur da la sanadad, il traffic public, la producziun da vivonda da basa, la construcziun d’abitaziuns e.a. – da surpassar las prestaziuns socialas dals stadis chapitalistics (quai ch’ha manà a la moda da dir «surpassar senza suatar».[25][26]
- A lunga vista èn ils sistems politics dals stadis dal socialissem real be vegnids purtads e sustegnids darar da las maioritads da la populaziun respectivas. Quai è surtut stà il cas en stadis, nua ch’il sistem correspundent è vegnì sfurzà si d’ordaifer, senza ch’igl avess gì lieu ina revoluziun a l’intern (surtut Ungaria, Tschecoslovachia, Rumenia, Pologna, Republica democratica tudestga e Bulgaria). Cunter l’opposiziun creschenta èn quests sistems vegnids tegnids en vita tras in stadi da polizia pli e pli excessiv (spiunar, repressiuns, censura e.a.). La part da la populaziun ch’era malcuntenta e che fiss pli gugent emigrada, è savens vegnida retegnida en il pajais cun agid da mirs e saivs da fildarom, ma er cun determinaziuns da visum restrictivas. Stadis dal socialissem real han er sezs applitgà mezs, sut ils quals ils cumbattants dal socialissem avevan patì en il 19avel tschientaner, sco quai è per exempel stà il cas en las persecuziuns dals trotzkists.
- A l’economia planifitgada statala e centrala sco ch’ella è vegnida realisada en la gronda part dals stadis dal socialissem real mancava savens la survista areguard las cundiziuns da partenza ed ils basegns al lieu. La planisaziun economica a lunga vista, la quala sa privava quasi da la pussaivladad da reagir sin resuns da vart da producents e consuments, n’era savens betg abla da reagir a curta vista sin situaziuns economics cumplexas. La consequenza da quai è stà ch’igl è savens vegnì producì sper ils basegns reals ora, ch’igl èn vegnidas tralaschadas investiziuns che fissan stadas necessarias, che resursas èn vegnidas impundidas a moda incunvegnenta e ch’igl ha mancà il stimul per innovaziuns. In ulteriur motiv economic per il naufragi dal socialissem real han furmà ils auts debits statals. Quels èn surtut s’augmentads dal temp da la Guerra fraida per garantir che l’armament possia tegnair pass cun il svilup militar dals Stadis Unids e da la NATO.
[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la democrazia sociala europeica è sa mess tras a partir da ca. il 1900 il refurmissem ch’è da l’avis ch’il socialissem sa laschia cuntanscher il meglier tras refurmas democraticas e betg tras ina revoluziun sociala. Tras quai èn vegnids bandunads, l’emprim en la politica pratica e silsuenter er en la teoria, programs fundamentals che spetgavan tenor il concept marxistic dal cumbat da classas ch’il socialissem resultia d’in pegiurament dals cuntrasts socials che giaja a finir en ina revoluziun.
En la Germania ha la discussiun davart ina via revoluziunara u refumistica dal socialissem cumenzà cun publicaziuns dad Eduard Bernstein, las qualas han mess ad ir il 1896 la debatta davart il revisiunissem. A l’entschatta ha la posiziun da Bernstein bain chattà nagina maioritad entaifer la SPD. Ma suenter la mort dal president da la partida August Bebel il 1913 è questa via sa messa tras pli e pli fitg sut ses successur Friedrich Ebert. Quai sco er il consentiment da la fracziun parlamentara da la SPD als emprests per finanziar l’Emprima Guerra mundiala – quai che dueva muntar la fin da l’Internaziunala socialistica – ha manifestà cuntraversas ideologicas a l’intern da la democrazia sociala; quellas duevan la finala manar a la spartiziun da la SPF en USPD e MSPD. Las differenzas èn anc creschidas il 1917 cun la Revoluziun d’october en Russia. La finala hai dà ina spartiziun tranter socialists e communists; quests ultims han fundà atgnas partidas communisticas. La ruptura tranter ils dus champs è surtut sa mussada en la relaziun envers l’uschenumnà socialissem real tenor il model sovietic. La partida communistica da la Germania (KPD) ch’è vegnida fundada l’entschatta 1919 ha fatg valair da preservar, sco successura da la Lia da Spartacus e defendend l’internaziunalissem proletar, las meglras tradiziuns socialdemocratas. Suenter ch’ils manaders da Spartacus e fundaturs da la KPD Rosa Luxemburg e Karl Liebknecht èn vegnids assassinads, è la separaziun dal moviment da lavurants tudestg en ina SPD orientada a refurmas ed en ina KPD marxistic-revoluziunara stada sigillada. L’USPD, ch’ha empruvà d’intermediar tranter quests dus pols, ha pers adina dapli aderents en omaduas direcziuns e n’ha giugà a partir dal 1922 nagina rolla decisiva pli entaifer la Republica da Weimar.
En la Russia è la democrazia sociala gia sa spartida il 1903 en ils menschevics (= ‹minoritars›) orientads a refurmas ed ils bolschevics (= ‹maioritars›) marxistic-revoluziunars. Suenter in’ulteriura emprova da collavurar, è la ruptura stada il 1912 definitiva. Als menschevics sut Kerenski duevi reussir cun la Revoluziun da favrer 1917 da derscher il zar e da furmar ina nova regenza; ma els han cuntinuà la guerra cunter la Germania cun l’intent da gudagnar ulteriurs territoris. Il manader teoretic dals bolschevics – e suenter ses return il 1917 er pratic – è stà Vladimir Lenin. Cun si’offerta d’ina pasch immediata ha el gudagnà la maioritad en il congress dals cussegls; quella ha el tratg a niz per metter ad ir ina nova revoluziun, la quala era drizzada questa giada cunter il parlament russ a Son Petersburg. Igl è suandada la Guerra burgaisa russa ch’ha durà tschintg onns ed en il decurs da la quala igl è reussì als bolschevics da surventscher las differentas ‹truppas alvas› ch’eran restadas fidaivlas al zar. Sinaquai han ils bolschevics fundà l’Uniun da las republicas socialistas sovieticas (URSS) ch’è vegnida regida a partir dal 1952 da la Partida communistica sco partida unitara statala. Pervi da quest svilup è la democrazia sociala russa stada privada quasi fin la fin da l’Uniun sovietica il 1990 da tutta relevanza politica.
Il conflict a l’intern dal socialissem en la «dumonda da sistem» è pia ida a fin en Germania a favur dals refurmists, en Russia percunter a favur dals leninists. En la Republica da Weimar, e surtut suenter il spustament a dretga da quella, è be anc creschida a partir dal 1923 la secessiun tranter ils socialdemocrats ed ils communists, quai ch’ha flaivlentà las perspectivas per il futur dal socialissem en tut il mund. Fin al program da Heidelberg dal 1925 ha la SPD bain anc tegnì ferm a la finamira da remplazzar l’urden economic chapitalistic tras in socialistic. En la politica da mintgadi è la partida però ida la via da refurmas, empruvond da realisar successivamain lur finamiras en il parlament cun agid da cumpromiss e coaliziuns, e quai er cun collavurar cun forzas adversarias entaifer la societad. Igl è bain reussì a la SPD da sa far valair sco ina da las partidas democraticas las pli grondas entaifer l’emprima republica tudestga, la quala ha er purtà la gronda part da las regenzas. Ma bainspert è ella vegnida en la defensiva politica envers partidas naziunalas e radicalas da dretga; il 1933, curt suenter la KPD, è ella vegnida scumandada ensemen cun tut las autras partidas auter che la NSDAP dal nov reschim naziunalsocialistic, ils manaders da partida èn vegnids persequitads e las structuras da la partida èn vegnidas destruidas.
Suenter la fin da la dictatura naziunalsocialistica ha la SPD pudì sa regenerar; per impedir ch’il faschissem possia puspè gudagnar influenza, ha ella recurrì a finamiras socialisticas che muntavan intervenziuns energias en la posiziun monopolistica dal chapitalissem. Ma pir suenter la vieuta a l’economia da martgà en rom dal program da Godesberg l’onn 1959 è ella sa declerada sco partida populara. Il term ‹socialissem› è ussa vegnì definì sco ‹socialissem democratic› – per sa distanziar explicitamain dal communissem sovietic e per s’exprimer a favur dal sistem pluralistic da las democrazias dal vest. Uschia èsi reussì a la partida da sa schliar pass per pass da sia rolla d’opposiziun; il 1969 ha la SPF tschentà en la persuna da Willy Brandt per l’emprima giada in chancelier federal da la Republica federala tudestga. En sia decleranza da la regenza ha el mess en vista «dapli democrazia», però nagin socialissem en il senn dals vegls programs da partida.
Entaifer la zona d’occupaziun sovietica è la SPF vegnida sfurzada da s’unir cun la KPD dominanta a la SED. Questa partida unitara è restada a la pussanza dal 1949 fin la vieuta dal 1989/1990 e s’orientava al sistem politic da l’Uniun sovietica. Là è il socialissem vegnì interpretà er vinavant en opposiziun cun il chapitalissem dal vest e sco fasa preliminara dal communissem.
Dapi la fin dal socialissem real han regenzas socialdemocraticas instradà in’avertura creschenta vers in ‹nov center›. Per l’ala sanestra da la SPD e per critichers da la globalisaziun vegnan bandunads uschia valurs fundamentalas da la democrazia sociala e fatg in enclin davant il neoliberalissem, il qual vala sco furma spezialmain agressiva dal chapitalissem internaziunal.
La SPD resguarda sasezza però vinavant sco partida socialistica. Ella è commembra da l’Internaziunala socialistica e sa declera en il program da partida da Hamburg dal 2007 explicitamain a favur dal socialissem democratic, e quai en la tradiziun da l’«analisa da la societad marxistica».
Socialissem naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Gia il filosof Johann Gottlieb Fichte è sa distanzià en sias scrittiras tardivas dal model da stadi liberal, remplazzond quel tras in socialistic, il qual el ha amplifitgà en il decurs da las guerras da liberaziun antinapoleonicas cun ideas naziunalas. El propagava uss in socialissem naziunal che dueva furmar ina via intermediara tranter la tenuta reservada dal stadi da guitader e l’intervenziunissem dal stadi d’assistenza sociala. Ses socialissem naziunal s’orientava ad ina furma economica prechapitalistica. L’urden economic dueva vegnir organisà sco economia da planisaziun statala a basa d’ina organisaziun corporativa.[27]
[modifitgar | modifitgar il code]
La relaziun tranter socialissem e naziunalsocialissem vegn discutada entaifer la scienza a moda cuntraversa; quai è surtut d’attribuir al fatg ch’il term ‹socialissem› vegn duvrà a moda fitg differenta. Uschia vegn la ferma tendenza antiliberala dal naziunalsocialissem designada per part sco ‹socialistica›. Medemamain sa tractavi tar ina part centrala da la propaganda dal naziunalsocialissem d’empermischuns da politica d’economia e sociala. Il naziunalsocialissem pretendeva d’esser – en cuntrast tar las empermischuns inaccumplidas dal socialissem ed en vista a la miseria da la crisa economica mundiala – in «socialissem d’acziun»[28]. Dal marxissem è il naziunalsocialissem sa distanzià decididamain ed ha laschà persequitar ed assassinar marxists e communists.
Il scienzià da dretg Johann Braun scriva: «Er il naziunalsocialissem sa basa sin in’utopia socialistica. Bain n’ha quel betg en mira in socialissem per tuts, pia internaziunal, mabain be in naziunal; ma la logica d’in pensar giuridic utopic prevala er qua.»[29]
Il politicher da la SPD Rudolf Breitscheid ha manegià a chaschun dal di da partida dal 1931 a Lipsia che «schizunt il naziunalsocialissem saja sfurzà da dar a sasez ina cumparsa socialistica». Quai cumprovia «che a la fin da las fins marscha tuttina l’idea dal socialissem». Las gruppaziuns socialisticas entaifer la NSDAP, sco per exempel l’ala socialrevoluziunara enturn Otto Strasser, han però bandunà la partida avant la praisa da pussanza.[30] Per auters resulta ina part essenziala da ses effect ideologic dal fatg ch’il naziunalsocialissem haja unì elements tant dal naziunalissem sco er dal socialissem.[31]
Hitler sez, uschia l’istoricher Henry A. Turner, saja bain adina s’exprimì a favur dal possess privat e dal princip da concurrenza liberal. El n’haja però betg fatg quai or da ponderaziuns liberalas, mabain sin fundament da premissas socialdarwinisticas. En il senn d’in primat da la politica haja el postulà che l’economia stoppia adina star sut la cumplaina controlla da la politica. Ina teoria economica consistenta n’haja il naziunalsocialissem mai sviluppà.[32] Er Joachim Fest conceda che Hitler n’haja bain mai statalisà meds da producziun, ma «betg auter che tut las tendenzas entaifer il socialissem ha er el promovì l’unifurmaziun sociala».[33]
Nova sanestra[modifitgar | modifitgar il code]
Da l’opposiziun extraparlamentara dals onns 1960 èn resortidas dapi ils onns 1970 d’ina vart intginas gruppas communisticas, da l’autra vart gruppas ‹nundogmaticas› ed ‹antiautoritaras›, las qualas vegnan subsummadas sut il term ‹Nova sanestra›. Manaders da students sco Rudi Dutschke han represchentà in socialissem democratic, il qual els han cunfinà tant envers la democrazia sociala sco er envers il socialissem real. Questas gruppaziuns èn per ordinari stadas activas ordaifer las partidas, en l’ambient dals novs moviments socials, e na vegnivan strusch purtadas dals lavurants u dals sindicats; ellas han però cuntanschì influenza parlamentara cun la fundaziun ed il success creschent da la nova partida Die Grünen. Culturalmain ha il moviment da students dals onns 1960 manà ad ina liberalisaziun da la societad ed ad ina tenuta pli differenziada envers l’ideal dal socialissem che vegniva associà fin qua quasi be cun ils aspects dictatoricas dals sistems da l’ost.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista communistica è il socialissem democratic vegnì disfamà tranter il 1928 ed il 1934 en connex cun la SPD sco faschissem social. Er dal temp da la Republica democratica tudestga è quest term per ordinari vegnì duvrà da la SED sco sinonim per la democrazia sociala (en la furma svalitanta ‹democratissem social›). Suenter la vieuta ha la SED però declerà precis quest term sco nova idea directiva; il 1990 ha ella midà il num en Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) ed ha adattà il program; il 2005 è ella sa renumnada Die Linkspartei ed a partir dal 2007, suenter esser s’unida cun la WASG dal vest, sa numna la nova partida Die Linke.
En auters stadis da l’Europa dal Vest avevan partidas communisticas gia instradà a partir dals onns 1960 in curs antisovietic ch’è vegnì enconuschent sut il term ‹eurocommunissem›. Da quest moviment han per exempel fatg part la partida communistica da l’Italia (che sa numna dapi il 1990 Partito Democratico della Sinistra – PDS) u la partida communistica franzosa (PCF). Questas anteriuras partidas communisticas sa stentan d’ina vart da schlargiar il stadi social e dumestitgar il chapitalissem tras intervenziuns legalas, da l’autra vart vulan ellas cumplementar il parlamentarissem tras plebiscits ed ulteriurs elements da la democrazia directa.
Perspectivas[modifitgar | modifitgar il code]
Ina debatta scientifica davart il socialissem sco furma da la societad alternativa, sco ch’ella vegniva manada a las universitads ils onns 1960 en rom dal moviment da students, n’ha strusch pli lieu oz. Be singuls sociologs sco Wolfgang Fritz Haug pretendan en vista al chapitalissem da hightec e da las modas da viver ch’èn colliadas cun quel d’emprender or da las experientschas istoricas e d’actualisar il project socialistic.
En sia scrittira ‹Die Idee des Sozialismus› ha il filosof social Axel Honneth empruvà d’elavurar l’idea oriunda dal socialissem, da liberar quella da ses context da la revoluziun industriala e da la reformular uschia ch’ella è applitgabla er en noss temp. Per el furma la ‹libertad sociala› l’element central dal socialissem. En il mund dad oz muntia quai ina pratica politica experimentala sin via vers ina societad solidarica, la quala na saja betg be d’avisar sin il champ economic, mabain er en la sfera politica ed en las relaziuns persunalas (surtut tranter las schlattainas).[34]
In’ulteriura reinterpretaziun preschenta il sociolog Heinz Dieterich cun ses concept dal socialissem en il 21avel tschientaner. El collia la teoria da valurs marxistica cun elements da la democrazia da basa; da quai resulta l’idea d’ina economia d’equivalenza che vegn dirigida directamain da las persunas che stgaffeschan la (pli-)valur e quai a basa democratica e senza sa suttametter al dictat da l’economia da martgà. Emprovas d’applitgar questa nova teoria en la pratica han lieu actualmain a Venezuela (‹Bolivarissem›) ed en la Bolivia.
Critica[modifitgar | modifitgar il code]
L’effizienza economica è manglusa[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’entschatta da la discussiun reproscha l’economia politica als socialists da disponer da nagina alternativa economica che saja abla da sa cumprovar en la pratica resp. ch’ils experiments che sajan vegnids fatgs fin qua hajan tuts fatg naufragi.[35] Entaifer la proxima generaziun d’economs ha Eugen von Böhm-Bawerk danovamain confruntà il marxissem en si’ovra ‹Kapital und Kapitalzins› (1884–1902) cun il problem dal quint economic; silsuenter ha Ludwig von Mises anc extendì ils arguments economics che pledian a disfavur dal socialissem. Tenor quests economs neghescha il socialissem l’entir process dal martgà; tras quai mancan ils pretschs da martgà, ils quals furman signals per stgarsezzas. Sche quels mancan, na datti nagina pussaivladad da giuditgar a moda raziunala davart investiziuns alternativas, sco che Mises è abel da deducir or da sia teoria d’acziun. Bain succeda il medem er en l’economia da martgà liber, numnadamain en quel mument ch’il stadi intervegna en il martgà cun diriger ils pretschs – er en quest cas vegn la direcziun da la producziun influenzada. A las regenzas resti alura be da returnar a l’economia libra u d’empruvar da curreger il dischequiliber tras ulteriuras furmas d’intervenziun, las qualas disturban da lur vart la structura da concurrenza dals pretschs da martgà. En quest senn è l’economia da mintga stadi intervenziunistic inevitablamain instabila – ma en ils stadis da l’economia da martgà succeda quai a moda bler pli moderada ch’en ils stadis da l’economia planifitgada.[36]
Milton Friedman accentuescha che economias publicas produceschian en general products da pli nauscha qualitad per pretschs pli auts.[37]
I mancan ils dretgs individuals e la constituziunalitad[modifitgar | modifitgar il code]
Nietzsche, ch’ha vivì dal temp da Marx ed Engels, ha descrit il 1878 il socialissem sco il frar giuven dal despotissem che parevi prest surmuntà. Il socialissem dumondia suenter ina pussanza statala fitg vasta e ferma ed haja la tendenza da supprimer l’individi. Vers anora crititgeschia il socialissem bain la ferma pussanza statala existenta e pretendia da sasez da producir uschè pauc stadi sco pussaivel. Ma facticamain sa laschia il stadi da pussanza cesaric ch’il socialissem haja en mira be realisar cun suttametter tut ils burgais e cun agid d’in terrorissem rigurus. En quest senn fetschia il socialissem maldiever dal term da la giustia e prepari en vardad in reschim da terrur.
Er tenor l’opiniun dal scolar da Mises Friedrich August von Hayek ha la socialisaziun dals meds da producziun inevitablamain per consequenza ch’ils dretgs individuals e la constituziunalitad pegiureschan. Per pudair preservar dapertut e da tut temp il stadi da dretg stuess l’apparat da planisaziun acceptar che sias cumpetenzas d’intervenziun sajan limitadas; quai n’è però betg cumpatibel cun il sistem, damai che las autoritads na fissan en quest cas betg ablas d’exequir lur incumbensas.[38]
L’econom Jürgen Pätzold ha formulà questa problematica suandantamain: «Areguard la politica sociala pretenda la planisaziun centrala il collectivissem ed areguard la politica statala il totalitarissem en furma dal sistem d’ina partida. In’economia da martgà che funcziuna è dependenta d’in ambient da libertads politicas ed economicas. Cun in’economia a basa d’ina administraziun centrala na fiss in tal sistem da libertads percunter betg cumpatibla. En l’economia da planisaziun furma la libertad d’agir e da sa mover dals individis in factur da disturbi latent, il qual il stadi emprova da chatschar enavos.»[39]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. J.G. Buhle, Lehrbuch des Naturrechts, Göttingen 1798, p. 40.
- ↑ Hannes Leidinger/Verena Moritz, Sozialismus, 2008, p. 12.
- ↑ Jost Müller: Sozialismus, Rotbuch 3000, ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.
- ↑ Jedermanns Lexikon in zehn Bänden, tom 8, Verlagsanstalt Hermann Klemm A.-G., Berlin-Grunewald 1930, p. 417.
- ↑ Klaus Motschmann: Mythos Sozialismus – Von den Schwierigkeiten der Entmythologisierung einer Ideologie. MUT-Verlag, Asendorf 1990, p. 25.
- ↑ Willi Albers: Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, surtut Sozialismus.
- ↑ Michael Newman: Socialism – A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2005, p. 72.
- ↑ Günter Rieger: Sozialismus. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.
- ↑ Die Zeit: Lexikon in 20 Bänden, Zeitverlag, Hamburg 2005, ISBN 3-411-17560-5, tom 13, p. 554.
- ↑ Willi Albers: Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, chavazzin Sozialismus.
- ↑ Günter Rieger: Sozialismus. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.
- ↑ Michail Bakunin: Staatlichkeit und Anarchie (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 68.
- ↑ Michail Bakunin: Staatlichkeit und Anarchie (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 70.
- ↑ Sebastian Prüfer: Sozialismus statt Religion – Die deutsche Sozialdemokratie vor der religiösen Frage 1863–1890, Vandenhoeck & Ruprecht, 2002, p. 276.
- ↑ Gerda Soecknick: Religiöser Sozialismus der neueren Zeit unter besonderer Berücksichtigung Deutschlands, 1926, p. 24.
- ↑ Oscar Cullmann: Jesus und die Revolutionären seiner Zeit, J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), Tübingen 1970, p. 19.
- ↑ Hans Küng: Christ sein, dtv, Minca 1976, p. 219.
- ↑ Friedrich Engels: ‹Das kommunistische Manifest›, Marx/Engels, Ausgewählte Schriften, tom I, Berlin 1968, p. 21ss. (= Prefaziun tar l’ediziun tudestga dal 1890).
- ↑ Heinrich August Winkler, Geschichte des Westens: Von den Anfängen in der Antike bis zum 20. Jahrhundert, p. 758, Verlag C.H. Beck, 2. ed. 2010.
- ↑ MEW 4: 481.
- ↑ Karl Marx, Kritik des Gothaer Programms, MEW 19, p. 21.
- ↑ Friedrich Engels: Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft. MEW 19, p. 224.
- ↑ Gabler Wirtschaftslexikon, chavazzin Marxismus-Leninismus. Springer, Wiesbaden 1997, tom 3, p. 2561; Hans-Peter Waldrich: Sozialismus. En: Bernhard Schäfers (ed.): Grundbegriffe der Soziologie, 8. ed., Opladen 2003, p. 326.
- ↑ Rosa Luxemburg: Sozialreform oder Revolution, 1900; cità tenor: Cordula Koepcke: Revolution – Ursachen und Wirkungen, Günter Olzog Verlag, Minca 1971, p. 130.
- ↑ http://www.spurensicherung.org/texte/Band4/jevermann.htm
- ↑ http://www.zeit.de/1970/17/ulbricht-muss-kuerzertreten.
- ↑ Jan Rohls: Geschichte der Ethik, Mohr Siebeck, 1999, p. 442s.
- ↑ Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: ‹Sozialismus der Tat›
- ↑ Johann Braun: Einführung in die Rechtsphilosophie, Mohr Siebeck, 2006, p. 147.
- ↑ 4 da fanadur 1930: Aufruf der Otto-Strasser-Gruppe – ‹Die Sozialisten verlassen die NSDAP›; sin www.ns-archiv.de.
- ↑ Zeit.de: Der nationale Sozialismus.
- ↑ Henry Ashby Turner, Die Großunternehmer und der Aufstieg Hitlers. Siedler Verlag, Berlin 1985, p. 92–106.
- ↑ Joachim Fest: War Adolf Hitler ein Linker? (taz.de, 27 da settember 2003).
- ↑ Axel Honneth: Die Idee des Sozialismus. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2015.
- ↑ Pierre-Joseph Proudhon: Système des contradictions économiques, ou philosophie de la misère, Oeuvres Complètes, tom I, ed. da C. Bouglé, H. Moysset, Genevra e Paris 1982, p. 66s.
- ↑ Cf. Richard Ebeling en l’introducziun tar Money, Method, and the Market Process – Essays by Ludwig von Mises, ed. da Margit von Mises e Richard M. Ebeling, Ludwig von Mises Institute, 1990.
- ↑ Interview: Milton Friedman – Nobel Prize in Economics, 31 da schaner 1991, Stanford, California.
- ↑ Friedrich August von Hayek: The Road to Serfdom (tudestg Der Weg zur Knechtschaft).
- ↑ Patzold: Soziale Marktwirtschaft, en: juergen-paetzold.de, consultà ils 28 da favrer 2015.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Rudolf Bahro: Die Alternative. Zur Kritik des real existierenden Sozialismus. 1977.
- Max Beer: Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe. Mit Ergänzungen von Hermann Duncker, 2. ed., restampa da la 7. ed. dal 1931, Erlangen 1973, ISBN 3-920531-17-5 (versiun online).
- Michael Brie e Christoph Spehr: Was ist Sozialismus?. Retscha Kontrovers da rosalux.de, Berlin 2008.
- Michael Brie: Sozialismus (PDF; 27 kB). En: Ulrich Brand, Bettina Lösch, Stefan Thimmel (ed.): ABC der Alternativen. Von ‹Ästhetik des Widerstands› bis ‹Ziviler Ungehorsam›, Hamburg 2007, p. 223s., ISBN 978-3-89965-247-5.
- B. Crick: Socialism. Milton Keynes, Open University Press. 1989.
- Erhard Crome: Sozialismus im 21. Jahrhundert. Zwölf Essays über die Zukunft (PDF; 898 kB), Berlin 2004.
- Jacques Droz (ed.): Geschichte des Sozialismus. 17 toms. Ullstein, Frankfurt am Main-Berlin-Vienna 1974ss.
- Konrad Farner e Theo Pinkus (ed): Der Weg des Sozialismus. Quellen und Dokumente vom Erfurter Programm 1891 bis zur Erklärung von Havanna 1962. Rowohlt, Reinbek 1964.
- Iring Fetscher: Für eine bessere Gesellschaft. Studien zu Sozialismus und Sozialdemokratie. Ed. da Clemens K. Stepina e.a. Vienna: Lehner, 2007. ISBN 3-901749-57-8.
- Georg Fülberth: Sozialismus. Cologna: PapyRossa. 2010.
- Ralf Hoffrogge: Sozialismus und Arbeiterbewegung in Deutschland – von den Anfängen bis 1914, Stuttgart 2011, ISBN 3-89657-655-0.
- Axel Honneth: Die Idee des Sozialismus. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2015, ISBN 978-3-518-58678-5.
- Thomas Meyer: Sozialismus. VS Verlag, Wiesbaden 2008. ISBN 3-531-15445-1.
- S. Mukherjee / S. Ranaswamy: A History of Socialist Thought. Londra 2000, ISBN 0-7619-9465-3.
- Jost Müller: Sozialismus. Rotbuch 3000, ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.
- P. Weber: Sozialismus als Kulturbewegung. Frühsozialistische Arbeiterbewegung und das Entstehen zweier feindlicher Brüder Marxismus und Anarchismus, Düsseldorf: Droste. 2000.
- Critica
- Friedrich August von Hayek: The Road to Serfdom (1944). Ediziun tudestga: Der Weg zur Knechtschaft. Olzog 2007. ISBN 3-7892-8227-8.
- Friedrich August von Hayek: The Fatal Conceit: The Errors of Socialism (1988). Ediziun tudestga: Die Verhängnisvolle Anmaßung: Die Irrtümer des Sozialismus. Tübingen 1988. ISBN 3-16-146674-8.
- Ludwig von Mises: Die Gemeinwirtschaft – Untersuchungen über den Sozialismus. Gustav Fischer, Jena 1922. ISBN 978-3828204119 (online).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Glista da litteratura davart l’istorgia dal socialissem e dal moviment dals lavurants sin las paginas da la fundaziun da Rosa Luxemburg (online sin rosalux.de).
- Otto Bauer: Integraler Sozialismus.
- Max Beer: Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe, toms 1–5. Berlin 1921–1923.
- Archiv da texts da William Morris.
- James P. Cannon: Was ist Sozialismus?
- Albert Einstein: Why Socialism?, en: Monthly Review, 1949. Tudestg: Warum Sozialismus?
- Francois Villegardelle: Geschichte der socialen Ideen vor der französischen Revolution, oder: Die alten Denker und Philosophen, die Vorläufer und Vorkämpfer der neueren Socialisten, Berlin 1846.


text:
06 01
Ol dé 6 de zenér l'è 'l 6 dé de l'an del calendare gregorià; manca 360 (361 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 6 de zenér al è ul dí da pòost 6 dal an dal calendari gregurian; i manca 360 (361 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1640 - Salses (ul Rosselló): i trupp Catalann en i recunchista ul castell aj Francées, ch'i l'eva ucüpaa 20 06 da l'an anteriuur (Guèra di Trenta Agn).
- 2005 - Djakarta (Indunésia): cun la presenza da diveers líder mundiaj, la scumenza la cunferenza da l'ASEAN par debatt cuma afruntá i dagn causaa pal tsunami che ul dí 26 al à traa gjo paart dal süd-èest asiàtich.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1955 Rowan Atkinson
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1852 - París, (Francja): Louis Braille, mastru, creaduur da la scritüra par ceech che la porta ul sò nomm (n. 1809)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Udessa
Udessa (Oдeca/Odesa in ücrain; Oдecca/Odessa in rüss e in de la püpart di lenguv del mund; Odesa in rümen; Oδnσσός/Odēssós in grech; Ades in del tatar de Crimea; אדעס in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina meridiunala. L'è 'l port sül Mar Negher püssee impurtant del Paes. La cünta 1.010.298 abitant, e l'è la quarta cità püsse granda de l'Ücraina. Inultra l'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
La lengua püssee parlada l'è 'l Rüss, cume in de la magiur part de l'Ücraina urientala e meridiunala.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori de Udessa (31 km püssee a nord de l'estüari del Nister) un temp l'era abitaa dai Dach e dai Scita: chì l'è stada fundada una culonia greca ciamada <
1000
i>Udess (Odēssós). Questa tera traversada de un mücc de pupulaziun migrant giamò a partì dal III secul, dopu vess stada per un poo de temp sota l'inflüenza pulaca l'è finida, in del 1241, in di man di Tatar de l'Haçi-Bey. In del 1529 la zona l'è stada cunquistada dai Utuman, che l'han tegnüda fina a la Guera rüssu-türca del 1787-1791.
In del 1794 i Rüss han fundaa ufizialment la cità de Udessa, che l'è diventada ben prest el port püssee impurtant del Mar Negher (e port franch in del periud 1819-1879), cul vegnì una cità rica e cosmupulita, punt de incunter tra i cultür asiatigh e urupei. L'è stada bumbardada de brüt düranta la Guera de Crimea (1853-1856), ma l'è turnada cress ben prest, tantu che giamò in del 1866 l'è stada culegada cui treni a Kiev, Char'kov e Iaṣi.
Düranta la revulüziun del 1905, anca la cità la s'è rebelada al pudè di zar, e in quest l'è stada sustegnüda da l'equipagg de la Curazzada Potëmkin, anca se pö la cusa l'è finida in d'un massacher, regurdaa dal famus film del Sergej Ejzenštejn. La revulüziun del 1917 l'ha vist anmò la cità prutagunista, vist che l'è stada el center del cumitaa revulüziunari ücrain e l'è stada ucupada da Frances, Cumünista e Anticumünista. L'Üniun Suvietiga l'è riessida a ciapala de növ dumà in del 1920.
Düranta la II guera mundiala, in de l'agust del 1941, Udessa l'è stada ucupada dai Rumen, leaa de la Germania nazista. El general Nicolae Macici, insema al növ guvernadur de la cità, el Gheorghe Alexianu (numinaa dal ditadur rumen in persona, el Ion Antonescu), l'ha urdina 1000 a 'me vendeta de un atach di partisan, un massacher: inscì, in de la not del 22 agust, hin staa cupaa püssee de 25.000 personn (la magiur part giüdee). Alter 280.000 hin staa depurtaa: in 'stu möd hin mort 115.000 Giüdee e 15.000 zingher. L'Armada Russa l'ha recunquistaa Udessa in del 1944. I Giüdee che eren restaa viv (703) hin migraa per la püpart in Israel, menter la cità l'è turnada a l'impurtanza che la gh'aveva prima de la guera. La fa part de l'Ücraina dal 1991.
Personn nassüü a Udessa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aleksandr Osipovič Drankov (1886-1949), regista suvietigh, forsi l'è nassüü chì.
- Nicolas De Corsi (1882-1956), pitur italian.
- Emil Grigor'evič Gilels (1916-1985), pianista ücrain.
- Leone Ginzburg (1909-1944), leteraa antifascista ücrainu-talian.


text:
Bucarest
Bucarest (Bucureşti in rumen; Bucharest in rüss e ücrain; Bucureshci in arumen; Bukurešt in serb e bülgher; Bükreş in türch e in tatar de Crimea; Bukarest in tudesch; Bukurešt' in cech e sluach) a l’è la capital de la Rumania.
A l’è anca la prima cità de la Rumania per pupulaziun, cun 1.924.959 abitant (2005).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest al se tröa in del süd de la Rumania e'l vegn traversaa del fiüm Dâmboviţa.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest a l'è gemelaa cun:
- Ankara, Türchia
- Atene, Grecia
- Amman, Giurdania
- Atlanta, Stat Ünì d'America
- Pechin, Cina
- Chişinău, Muldavia