text:
Südtiroler Volkspartei
Introduziun
I Ves rengraziun d´avëi vijité la homepage dla SVP por ladin. Le partì popolar de Südtirol (SVP) é n partì che tol ite dötes les tlasses soziales y à na vijiun dl monn umanistich-cristiana. Ara se dà da fà por i dërć dla mendranza todëscia y dla mendranza ladina te Südtirol y por le mantegnimënt de süa cultura. La SVP é la fraziun plü sterscia dl Consëi provinzial de Südtirol olache ara à la maioranza; le Presidënt dla Junta provinziala vëgn dal cërtl dla SVP. Ara é rapresentada sides tles döes ćiamenes dl Parlamënt talian che te chël Europeich.
Aspeć storics
Do la Pröma Vera dl Monn tomâ l´impêr austro-ungarich adöm te n gröm de stać singui. Ala Talia ti êl gnü impormetü Südtirol sce ara foss jüda te vera cun les potënzes dl vest. Tl 1919 gnôl insciö despartì le Tirol da impröma y le tòch plü a süd ti gnô assegné ala Talia. Dal 1921 inant sighitâ tla Talia le rejim fascist nü da tó demez o proibì döt ći che ê todësch, insciö inće i partis politics. Impormò do la Secunda Vera dl Monn se pitâ indô la poscibilité de mëte sö te Südtirol na rapresentanza politica por la mendranza todëscia y por chëra ladina.
Ai 8 de mà 1945 à le comerziant Erich Amonn da Balsan fondè adöm a n grup de porsones dales medemes idees le Partì Popolar de Südtirol cun la stëra de munt sciöche sëgn dl partì. Le partì nü é nasciü dal movimënt de resistënza “Andreas-Hofer-Bund”. Bele ala fin de setëmber dl 1945 compedâ la SVP presciapüch 50.000 componënć. Tl 1946 pro les conferënzes de pêsc de Paris gnôl confermè le tort fat tl 1919 y Südtirol gnô lascè pro la Talia. Mo tl “Tratat de Paris” impormetô la Talia a Südtirol la conzesciun de n´autonomia locala. Tl 1948 aprovâ l´adunanza costituzionala nazionala taliana le pröm Statut de Autonomia por Südtirol; desposiziuns importantes dl tratat de Paris ne gnô nia ademplides. Tl 1957 gnôl tignì la plü gran manifestaziun de protesta tla storia de Südtirol pro le Ćiastel Sigmundskron. Ara ê gnüda organisada dala nöia direziun dl partì sot a Silvius Magnago. 35.000 abitanć de Südtirol cun a će le presidënt dla SVP Silvius Magnago ghirâ n´autonomia independënta por Südtirol y protestâ cuntra la manćianza d´ademplimënt dl tratat de Paris da pert dla Talia. Tl 1960 gnô Silvius Magnago lité sciöche presidënt dla Junta provinziala. Al à governè Südtirol ćina tl 1988. Tres tl ann 1960 portâ l´Austria sön presciun dla SVP la chestiun de Südtirol dan dal´ONU a New York. Al gnô promulghè na ressoluziun che inviâ la Talia y l´Austria a tratatives nöies sön le problem de Südtirol. Cuntra l´indesponibilité dla Talia a dè do manifestâ tl 1961 abitanć dla Provinzia süa malcontentëza y delujiun, tres atentać dinamitars a pilastri dla tenjiun alta. Do tratatives lunges y complicades impröma inanter l´Austria y la Talia y spo inanter i rapresentanć dla SVP y le govern talian en ćiaria gnôl metü adöm n pachet de provedimënć che garantî i dërć de mendranza ai Südtiroleji y ti assigurâ n´autonomia ampla. Do na debata ampla y ćialda gnô chësc “Pachet” aprovè tl 1969 te na sentada provinziala storica straordinara dla SVP arjunjon apëna la maioranza.
Le “Pachet” tolô ite i resultać dles tratatives arjuntes cun indöt 137 provedimënć por na miù proteziun di abitanć dla provinzia. Ai 20 de jenà dl 1972 jô spo en forza le secundo Statut de Autonomia basè sön les competënzes nöies dl “Pachet”. Da chësc momënt inant metô la provinzia man da florì. Tl 1992 te na sentada provinziala straordinara dla SVP gnô le “Pachet” detlarè sciöche realisé y le strit inanter l´Austria y la Talia gnô aiusté ia dan dal´ONU. N ann do dê fora l´adunanza provinziala dla SVP n program de mascimes nü che tignî cunt dla situaziun nöia y dles sfides desvalies te n´Europa tres plü unida. La intenziun dla SVP resta n majer ampliamënt dl´autonomia te n´Europa federala unida a na manira che l´identité dla mendranza todëscia y de chëra ladina pois gnì conservada inće tl dagnì.
L´autonomia arjunta rapresentëia na fondamënta por n majer svilup de Südtirol. Da 50 agn incà ó la SVP dì stabilité, continuité y competënza por Südtirol, mo ara é sambëgn inće animada da n spirit davert ti confrunć dles reformes nezesciares y ara é por popolarité y vijinanza ai zitadins.
Organisaziun
La SVP à presciapüch 50.000 iscrić. I 293 grups locai é organisà te set zircoscriziuns.
Implü alda pro la SVP les organisaziuns suandëntes:
· le movimënt dles ëres dla SVP
· la generaziun jona tla SVP s´ocupëia di mëmbri dl partì sot ai 30 agn
· la comisciun provinziala por le laûr dla jënt atempada y la solidarieté inanter les generaziuns se dà da fà por i mëmbri dl partì sura i 60 agn
· i comitês soziai dla SVP rapresentëia i lauranć dependënć y les laurantes dependëntes
· i comitês economics dla SVP se crüzia dles ghiranzes dl´economia dl partì
· i comitês dla politica agrara laora fora propostes por na soluziun di problems tl´agricoltöra
· la SVP ladina é la strotöra d´organisaziun por i rapresentanć dla Val Badia y de Gherdëna tla SVP
Estrać fora dal program de mascima dla SVP:
Südtirol y l´Europa
La SVP é por n´Europa dles regiuns unida. Ara se crüzia dl reconescimënt internazional di dërć de mendranza tl cheder di dërć umans y dl ancoraje de chisc tl´UE y tles atres organisaziuns internazionales.
I raporć de Südtirol cun l´Austria
Por secui alalungia é Südtirol stè na pert dla monarchia austriaca. La SVP vëiga le destach dal´Austria do la Pröma Vera dl Monn sciöche n tort storich. N elemënt fondamental dla politica dla SVP é porchël la portignënza mentala y culturala al raiun linguistich todësch y al raiun cultural mitteleuropeich.
Istruziun
N aspet fondamental dla politica d´istruziun é la formaziun linguistica tl lingaz dla uma mo inće tl secundo lingaz y ti lingac foresti.
Natöra y contrada
La natöra y l´agricoltöra é richëzes naturales che dess gnì mantignides inće por les generaziuns che vëgn. Les aziëndes da paur y la strotöra agricola rapresentëia insciö na fondamënta por le mantegnimënt dla cultura popolara. Por la bria particolara de mantignì y curé la contrada él da arjunje n´indenisaziun por les aziëndes da paur.
Familia y ëra
Le matrimone y la familia é la fondamënta de nosta sozieté y se mirita porchël na sconanza particolara. Por na familia cun mituns ne podéssel ester degügn svantaji. Sot a vigni aspet é l´ëra parificada al ël y l´ëra ćiasarina y uma dess gnì reconesciüda sozialmënter avisa sciöche l´ëra che eserzitëia na profesciun.
Iustizia dles generaziuns
La SVP sostëgn la jonëza tl´istruziun y tla formaziun dla jonëza y te so impëgn politich zënza ti tó le dërt da tó dezijiuns. Insciö dess düć avëi a vigni etè na segurëza de basa ecuilibrada.
Economia
La SVP se lascia ite sön n´economia de marćé lëdia cun condiziuns de cornisc tlermënter soziales y ecologiches; laprò alda inće na gran desponibilité. Al é da miré a na garanzia de n´esistënza sigüda y nia a na segurëza de basa a n livel de pecügna.


c: text/html

text:
Ruegnu
Rovegno (en lìgure: Roegno; bobiés e emilià: Ruégnu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 578 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 45,1 km² e 'na densità de popolasiù de 13 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Fontanigorda, Gorreto, Ottone (PC), Rezzoaglio.
Fìna 'l 1923 l'è stacc giü dèi cümü de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lumbardìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rovegno l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
10 12
Ol dé 10 de dezèmber l'è 'l 344 ( 345 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 22 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de dezèmber al è ul dí da pòost 344 ( 345 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 22 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1640 - ol coll de Balaguer (Vandelòs e l'Hospitalet de l'Infant, ol Baix Camp): i terços Castejà gh'i trà zò i resistenc Català (bataja del Coll de Balaguer, guèra di Ranzadur).
1809 - Girona: daspus ün ases de set mes, la sità se la rendess aj Franses (guèra del Franses).
1898 - Cuba s'independisa de Spagna malgrat la reste sota control di Stacc Ünicc ch'i la recugnussarà definitiament ol 20 05 de 1902.
1948 - sé di Nassiú Ünide (Nöa York): l'ONÜ la proclama la Declarassiú Universal di Drecc Ümà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1986-Rafael Manuel Gorgue Tórtola (València), gjögadur de baschetbol
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1198 - Marràquesh (ol Maroch): Averroes, filòsof Andalusí.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé internassiunal di drecc ümà
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dialet bargajot
El Bargajòt l'è 'l dialet parlaa int la Val Bargaja in Sguissara. El dialet bargajot, suratüt quel de "Suraporta", l'è assee impurtant perchè l'è vün di dialet che scüsen de "puncc" intra i parlad insübregh (valtulines) e quij rumanc (puter).
Cuntegnüü
Aspet Generaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un trat cumünabel intra 'l Bargajot e 'l Rumanc l'è la "prepalatizzassiun" de la velar "ca" (e "ga") in "cja" (e "gja"), che pö l'è la carateristega prinzipala e püssee relevanta di parlad returumanegh (rumanc, ladin dulumitan, növ ladin - cadurin e nunes-, e furlan) e ch 'in di parlad insübregh al didincö l'è limitada ai sit püssee perifegh (un quai dialet verban, un quai dialet tesines e, per l'apunt, 'l bargajot). Per esempi:
Un olter trat cumünabel intra 'l Bargajot e 'l Rumanc l'è 'l mantegniment di cobi cunsunantegh latin "cl", "pl", "fl", "bl" che in asquas tüt i olter variant Insübregh inscambi hin devegnüü "cj", "p-", "fi/f-", "bi/b-" (a difarenza del talian induva hin devegnüü "ch", "pi", "fi", "bi" ). Un para d'esempi:
Pö gh'è anca 'l lessegh che in del Bargajot 'l sent de bun l'inflüenza marcada del Rumanc. Un para d'esempi bej sempliz:
Besogna mensiunà 'l plüraa che in del Bargajot, suratüt in di nom de dona, 'l sumeja a una via de mezz intra 'l Rumanc e l'Insübregh: el sumeja che in di secui passaa tücc e trii i lenguagg (Rumanc, Insübregh e Bargajot) gh'even l'inscì-ciamaa plüraa "sigmategh", ciuè 'l plüraa cun la "s", ma pö sia 'l Bargajot che tüt i olter parlad Insübregh han perdüü la "s", e l'Insübregh cumün, segunda i sò regul che vören la "a" a la fin de la parola dumà in poch plüraa, cuma per esempi el Prublema - i Prublema, l'Artista - i Artista, e.i.v. l'ha perdüü anca la "a" menter che'l Bargajot, grazia a la sua prussimedà geugrafega cunt el Rumanc l'ha mantegnüda. Un esempi:
In ültem besogna anca dì che una lengua l'è minga dumà quista u quela regula gramategala, quista u quela parola, ma anca e suratüt "müsegalidaa", "möd de dì", "cultüra", e.i.v., tant l'è vera che Bargajot e Engadines, quand ch'hin dree a parlà cadavün in la sua lengua, se cunprenden senza di gran prublema. Tant per dì 'l Baragjot de Suraporta l'è ben "püssee returumanegh" de l'Ampezan, de'l Cadurin, de'l Nunes, e, in fin di cünt, anca del Fassan, e inscì l'avaria la "pruteziun" del staa Talian, se la Val Bargaja la füdess in Italia, ma 'l sumeja che i Bargajot han scernii l'Italian, inscambi del Rumanc, cuma lengua leterala parchè la Val Bargaja l'ha inbrazzaa la Fee Prutestanta ben prest e alura inscì la s'è truvada una mota de predegadur Prutestant che scapaven, e ben in pressa, de l'Italia, e i medem han tacaa sü alura a predegà l'Evangel segunda i tes Prutestant in Talian, e inscì, già che la lengua de l'Evangel e de la gent "colta", la gent de Gesa, l'eva 'l Talian, i Bargajot han tolt la Lengua Taliana 'ma lengua leterala.
I mes de l'an[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sotaporta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Test[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un estrat de un test in Bargajot
L'istess Test chi de sura puspunüü in Insübregh (Milanes Volt):
Gniven föra de Malengh (Val Malengh - Valtulina), sgiò de sura 'l Pass de'l Müret. In del passà föra e sgiò, riaven föra a'l Malögia (Pass de'l Malögia - Maloja in Tudesch e Talian). La roba la tueven dij Turiani, che gh'even aj quij temp lá una butía propi denanz a la scöra. Per chela resun chí, nüjolter scular, di völt in utün, vedevum rià quij omen chí cunt sü la maja de lana e i bragh de velüü. De lí a un mument i prím gniven giamò föra de la butía cunt i sach cargaa sü. I pugiaven sgiò dedree al mür u in sü la bancheta denanz a la vedrina (de la butía). Speciaen che gniven föra anch ij olter. Saran staa un set u vot in tüt. Quij li de föra ciciaraven e rieven. Nüjolter bágáj avarium minga ris'ciaa de 'ndagh trop arent. Restavum in sü la nosta banda de'l stradun e vardavum. Gh'evum un puu de pagüra di chi omen chí. A la fin di cünt (in fin de la fera) feven rob ch'eren pruibíi, almanch par i Talian. Par i Sguissear, inscambi, "quel che nüm savevum (che faseva)" l'eva negot che l'avaría pudüü menà in fal.
La parabula del Fiö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün òm veva düi fì.
E plü giuvan dgét con sè bap: “Pà, dam la mè pärt da roba!” E 'l lur sc'partìt i sè ben.
E pòch dì 'drè, cur ch'al plü giuvan vet tüt quant robaciä, al get davènt in ün päés lontän, e là 'l dissipàt la sè roba, menànd na vita desc'mesüräda.
E cur che 'l vet tüt fat andä, al nit 'na gran famina in quel päés, e 'l sc'comanzàt ä sentì la miseria.
Alura 'l get e 's metèt äl servisei pet ün da quij dal päés, ch'il mandàt int i sè fond ä cürä i porcc.
E 'l véss dgiüü güdgent da 's podè saziä da quel ch'a mangiävan i porcc; ma negün n'i an deva.
Ma, s'impensand pel se stess, al dget: "Quanti mersenari henn in la cà da mè bap gran bundiänza da pän, e gé i mör da fam!
I 'm voi levä e andä ter mè bap, e ei dgerà: Mè pari, i ha pacää contra 'l Sel e dinänt a té;
E i no son plü degn d'esser nomää tè fì; tràtam pür sc'cu ün di tè mersenari"
A 's levàt, dunch, e nit ter sè bap; e niand, ene da luncc, sè bap la vdèt, e 'n vet cumpasciun, e 'j curand incunter, ä s'è bütat äl sè col e l'ha büciat.
Ma 'l fì dget: "Mè bap, i ha pacää contra 'l Sel e dinänt a té; e i no son plü degn d'esser nomää tè fì"
E 'l bap dget con i sò fämej: "Portè 'l plü bel vasc'tii e l'äl trädge ent, e metèj ün änèl äl sè det, e de lan scärpa ai sè pè
E menàm l'avdèl grass, e mäzzàl, e 'l mangiàm fasgiand bela vita
Perchè ca quest mè fì l'era mort e l'è risüscitää; l'era perz, e l'è trovää"; e i scomanzätan ä stä älégher.
El plü vej di sè fì era fó i cämp, e 's retürnand e niand ver la cäsa, el sentit i son e i cänt.
E clamand ün di famej, al dumandat cur ch'l'era.
E quest el dget: "L'è nii tè frää, e tè bap ha mazzää l'avdèl grass, perchè ca 'l l'ha trovää sän e frisc"
Ma 'l ciapat la rabia, e no volet andà ent; e 'l sè bap, niand fora, a 'l pregat d'andà ent.
Ma 'l respondet e 'l dget con sè bap: "Vé, i ta servi tänci an e mai i no ha mancää äi tè cumand; e tütüna tü no m'hai dacc ün cävret da fà bela vita con i mè amigh
Ma dalunga ca quest tè fì, ch'ha fat andä la sè roba con sc'lètan femna, è nii, tüt i ha mazzää l'avdèl grass"
E 'l bap el dget: "Mè fänsc, tü è adüna pet gé, e tüt la mè roba è tiö;
Ma a 's nit fä bela vita, e stä älegher, perchè aquest tè frää era mort ma l'è risüscitää; l'era perz ma l'è trovää"
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-Italici, 1853, pag. 42
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dich donca ca int i temp dal prim re da Cipri, incura ca Goffredo da Bugliun al veva già ciapää la Tera Santa, l'è sücess ca üna sciura da la Guascogna l'è andacia ä fä ün pelegrinagg fin ä la Tomba dal Signur. Int al tornä indree, incura ch'l'è giüda riväda ä Cipri, la s'è imbatüda in certi balossun ch'i j'han facc gran vargogna e vilania. E lee, 'sta dona, la nu 's podeva dä ben; l'ha pansää d'andä dal re e 'j fä lan sè lamentänza. Ma varün i j'han dicc ca la fadiga la füss pardüda, perchè ca 'l re l'era ün om vil e da nagot, ca impè ga gastigä lan ofesa facia äi ältar, a s'an lasciäva fä a lü stess tücc i dì üna per sciort, cunt üna viltà ca l'era propi üna gran vargogna; da maniera ca tücc quei ch'i la vevan ciapäda sü, i j'han fagevan varüna pel svargognää, e inscìa i la sfogävan. Incura ca la sciura l'ha santii quel là, l'ha pers tüt la sparänza da 's pudé vandicä. L'ha però pansää pe 's vandicä ün poo dal sè dolür, da mordar ün zichetin 'stü misarabal re. Scichè lee a j'è andacia danänz bragiand e la diss: "Sciur re, i nü sün mia gnida chilò in la tè prasenza pel la sparänza ch'i abia da gnì vandicäda da l'afrünt ca m'è stacc facc, ma i 't voless soma pragä ca tì 'm digess, pè 'm sodisfä ün poo, cüsa ca tì ti fa ä süfrì i afrünt ch'i ha santii ä dì ch'i 't fan ä tì, e 'nscìa i 'mprendarà forsa da tì ä süfrì cün pazienza la vargogna ch'i m'han facc, ca Dio sa s'i 't la regalass gügient, soma ch'i podess, già ca tì ti lan sa tödel sü inscì ben"
Al re, ca infin in issa l'era stacc indülent e paltrun, l'è giüü 'ncusa ca 's dassdass sü dal son; l'ha scümanzää cün l'afrünt ch'i vevan facc ä 'sta dona, e n'ha facc gran vandeta. E pö, da là inänz, tücc quei ch'i fagevan vargota cüntar l'onür da la sè cürona a i parsaguitäva quant ca 'l podeva.
Giovanni Papanti, parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 631-632
Ligàm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tre par el mund, Racunt de Luigi Giacometti
- La dona con tre gamba, Racunt de Luigi Giacometti
- Tre puesia de Luigi Giacometti
- Articui in bregajot
- Test in bregajott
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luigi Giacometti, Elementi per una grammatica del dialetto bregagliotto di Sopraporta - Menghini (Poschiavo)
- Bianconi, S. (1998). Plurilinguismo in Val Bregaglia. Locarno, Dadò
- Stampa, G.A. (1934). Der Dialekt des Bergell. Aarau, Sauerländer
- Ueila!
- Intarvista cunt el Patrick Giovanoli de la redaziun de'l Ueila!


text:
Ostermundigen
Ostermundigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.00 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 15438 abitant.
El cumün de Ostermundigen al se tröva a una altitüden de 585 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Bolligen, Ittigen, Muri bei Bern, Stettlen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Legnon
El Legnon o anca Pizz Legnon o domà la Pizza (in del dialett de Promana: [li'ɲoːŋ][1]; in del dialett de la val Tarten: [pets le'ɲuː][2]; in del dialett de Pont: [le'ɲoŋ][3]; in dialett de Delebi [la'pitsa]; in italian: Monte Legnone) l'è ona montagna di Alp Orobi alta 2.609 meter.
L'è la montagna pussee alta de la Provincia de Lecch e de la banda occidental di Orobi.
El gh'ha ona forma a piramid e 'l se troeuva in mezz tra el Lagh de Comm e la Valtellina, che inscì l'è separada anca de la Val Varron (voeuna di vall laterai de la Valsassina).
Anca se l'è minga ona montagna de quei pussee interessant per l'alpinismo, l'è frequentada assee per i escursion, anca perchè de lì in scima se ved on gran bell panorama: el se pò vedè tutt el Lagh de Comm, tutta la Valtellina e ona bella porzion di Alp fina al Mont Rosa.
Pussee a ovest la se troeuva ona scima pussee pinina (1711 meter) ciamada Legnoncin.
Compagn de tanti alter montagn del nord Italia, anca per el Legnon varen i duu proverbi (in contraddizion tra de lor):
e
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dizionario dialettale etnografico di Premana: de cént in-t-üne, la favola di una comunità, Comm, 2007
- ↑ dialettando.com
- ↑ paesidivaltellina.it


text:
Ugeni de Beauharnais
L'Ugeni de Beauharnais (frances: Eugène de Beauharnais; italian: Eugenio di Beauharnais; Paris, 1781 - Monegh de Baviera, 1824) l'è staa on general e politigh frances.
L'era fioeu del Lissander de Beauharnais e de la Giuseppina Tascher de la Pagerie (la prima miee del Napoleon). L'ha tolt part ai campagn d'Egitt e d'Italia che l'era anmò 'n bagai e in del 1805 l'è staa faa visrè del regn d'Italia del Napoleon, che l'eva dottaa, col segutà a 'ndàggh adree e a servìll in di sò guerr.
Quand el Napoleon l'ha 'bdicaa, el vundes de april del 1814, l'Ugeni de Beauharnais l'ha cercaa de svincolàss per divegnì re d'Italia, ma el sò tentativ l'è servii a nagott per la rivolta de Milan, indove l'è staa coppaa el sò minister di finanz (Giuseppe Prina) e per l'intervent di Austriegh, che hinn riessii a entrà in Lombardia senza fadiga.


text:
Battalia de Wagram
La Battalia de Wagram l'è stada voeuna di pussee important di Guerr Napoleonigh, quella che in pratiga l'ha faa finì la Quinta Coalizion.
Ses settemann dopo del mezz disaster de Aspern-Essling, el Napoleon a l'era pront per taccà ancamò. Inscì l'ha fortificaa la soa bas, che l'era l'isola de Lobau, in sul Danubi, ben collegada con la riva de sud in sò possess, e l'ha faa lancià on ponton in direzion de la riva nord, pocch chilometer a la manzina de Aspern-Essling. Col profittà del brutt temp, la vanguardia la passava in sù la riva nord senza che i Austriegh, ch'eren in 155.000, fasessen nagott. L'era el cinch de luj del 1809. Denter de ona quai d'ora el Bonapart el gh'eva ona bona area sotta controll, che la podeva vess anmò pussee granda se l'Arciduga Carlo l'avess minga menaa i sò grenadee a fermài.
La mattina dopo el Carlo el taccava ancamò a Anderklaa, col batt i Sasson del Bernadotte, che per quella sconfitta l'è staa scasciaa foeura de l'esercit frances. Sotta l'attacch austriegh el pareva che 'l Napoleon el fudess dree a perd anca el ponto de Lobau; ma hinn rivaa i rinforz de l'Andrea Massena, e 'l lavorà de l'artijeria de Lobau l'ha fermaa la vanzada nemisa. La fortuna l'è tornada a sorrid ai Frances, e 'l maresciall Davout el scasciava indree l'ala austriega de manzina.
El maresciall Jacques MacDonald el taccava allora frontalment, e dopo d'ona bella dura el riessiva a tajà la ligna del Carlo, col divid in duu l'armada austriega. La battalia l'è finida con perdid de 80.000 omen de tutt dò i part, ma quatter dì dopo i Austriegh ciamaven la pas.


text:
26 12
Ol dé 26 de dezèmber l'è 'l 360 ( 361 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 6 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de dezèmber al è ul dí da pòost 360 ( 361 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 6 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Bam (Kerman, l'Iran): ü fort teratrémul de 6.3 degrée a la scala de Richter provoca la destrüssiú de la sità e la mort de plö de 20 mil persone.
2004 - Osseà Índich: ü teratrémul marí de magnitüden 9.2 a la scala de Richtercon l'episénter sitüat apröf l'ísola de Sumatra al provoca ü grant tsunami che al tra zò buna part di coste de chèst Osseà e al causa la mort o desaparissiú de bé 300.000 persone (tsunami de l'Osseà Índich).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1893 - Shiangtà (Hunan, la Sina): Mao Zedongh (毛澤東: nom apó adatat a i lengue ossidentale come Mao Tse-Tung), polítegh Sines, president del paes (m. 1976).
1963 - Gentofte (Dinamarca): Lars Ulrich, mösegh de rock Danes, mémber fondadur e bateria de Metallica, gröp de heavy metal Stadünindench.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Galeazz Maria Sforza, duca de Milan (n. 1444).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pippa Middleton
La Philippa Charlotte Middleton, cgnusùda in tut al mónd cuma «Pippa», l'è na ragasōla che ad mistēr la mét in pē di matrimòni par cònt ad chi àtar. L'è dvintàda famóśa parchè sò surèla Catherine l'à spuśâ al 29 'd Avrìl dal 2011 al prìnsip 'd Inghiltèra William dvintànd duchésa ad Cambridge.
Fióla ad Michael Francis Middleton e Carol Elisabeth Goldsmith (tut i du i lavuràvan in dla cumpagnìa di aparèć British Airways), l'è nada a Reading in dal Régn Unî al 6 ad Setémbar dal 1983 e la gh'à anc un fradèl, James.
Subìt dòp al spuśalìsi dla surèla, al fundadōr dla Vivid Entertainment Steven Hirsch al gh śibìs 5 migliòṅ ad dòlar p'r èsar tòlta śò in un film pòran, dand-ag però la manéra ad sarnìr-as al masć ch'la vōl lē[1].
Invéci la Sony la gh dèdica di fumét par dar lùstar a 'l śóg vìddeo dla PlayStation ciamâ Infamous 2. Insém a lē i figùran anc la Cheryl Cole, e al cantànti Beyoncé e Lady Gaga[2].
Al sò scutmàj 'l è la śmudandàda (Commando in ingléś) e al gh'è stâ dâ da 'l fradèl rós ad William, Harry, 'l ùnic put dla cà reàla ch'al gh'arév butâ i òć adòs[3].
Al sò culét 'l è dvintâ adès un mudèl in di Stat Unî, cun al dóni ch'i vaṅ da i cirùsic plàstic par far-as far un da drē cum al suo, ch'l à tòlt al pòst ad quéi ad Jennifer Lopez, Beyoncé, Serena Williams e Kim Kardashian[4]. Anc la sò fisa ad magnàr dal sushi l'à fat scóla[5].
Bcada p'r i paparàś cun adòs na stanèla curta a baśàr al sò muróś Alex Loudon, ex śugadōr ad cricket, fóra dal Park Plaza Hotel dòp 'n evènt ad beneficénsa tgnû sàbat 'd sira prim 'd Utóbar dal 2011, la vèṅ tòlta śò mèntar la próa a quaciàr-as la sò pèla ad purtugàl ch'la gh'à in dal còsi[6]. A n è minga la prima vòlta che i giurnài scandalìstic i gh tìnan a drē: soquànt méś prima, al tabloid tedésc dla Bild 'l iva fat gnir fóra una sò foto in dua i sa vdìvan al sò mudàndi da 'd sóta a 'l vistî[7]. Tant par dir-'n una, la sò famìja l'à fat tōr via da di giurnài dal Régn Unî dal foto 'd un sò viàś a Ibìśa in dua l'éra cun al téti ad fóra.
Nòti
- ↑ Tut i aṅ pardû la tèsta par la Pippa: p'r un porno i gh śibìsan 5 migliòṅ libero-news.it, 10 ad Maǵ dal 2011
- ↑ La Pippa Middleton prutagunìsta in un fumét dla Sony lastampa.it, 22 ad Śugn dal 2011
- ↑ Al visiét dla Pippa ch'al piàś a Harry: lò al la ciàma "smudandàda" e lē la vōl èsar libra ad sóta tgcom.mediaset.it, 22 ad Śugn dal 2011
- ↑ Al fóndschina ad Pippa al và a la granda in di Stat Unî giornale.it, 12 'd Agóst dal 2011
- ↑ La Pippa la và mata p'r al sushi e in dal Régn Unî l'è ciucàda la manìa dal pés crud corriere.it, 8 ad Setémbar dal 2011
- ↑ Paparasàda cun un vistidèṅ dimóndi curt adòs, la Middleton la fà védar 'd avér di difèt in dal fìśic libero-news.it, 3 'd Utóbar dal 2011
- ↑ Pippa Middleton cuma la Sharon Stone: da 'l vistî i sàltan fóra al mudàndi cronacaqui.it, 30 ad Maǵ dal 2011


text:
El Bergamasch l'è pn dialett de la lengua lombarda.
L'è parlaa a Bergom e in de la soa provincia. Cont el Bressan, el Cremones, el Suresines e forsi el Cremasch el toeu part al tocch oriental del Lombard.
A l'è consideraa despess bell complicaa, soratutt per i sò variant pussee rustegh, che gh'hann di particolarità fonetegh puttost strani per i oregg de quei che je parlen nò, anca se hinn lombardofen. A dìlla tutta però gh'è on bell poo de dialett del Lombard Occidental (el Lecches, el Brianzoeu oriental, el Valtollines) che gh'hann on bell poo de pont in comun cont el Bergamasch.
El Bergamasch, insema al Milanes e al Bressan, l'è 'l dialett lombard che 'l gh'ha ona litteradura bella longa, che la se perd in di secol. Al dì d'incoeu l'è staa anca drovaa per on film, L'Albero degli Zoccoli (l'alber di zoccor) de l'Ermanno Olmi (1978). Insema al milanes, l'è 'l dialett pussee famos e reppresentativ tra quei de la Lombardia.
Diffusion e variant
El Bergamasch l'è parlaa in tutta la Provincia de Bergom e in d'on quai paes di provincc intorna. Per esempi l'è parlaa la in de la Val San Martin (LC; però fina al 1992 la partegniva a la Bergamasca) e in d'on quai paes de la Provincia de Cremona.
L'è normal che a segonda di zonn el Bergamasch el gh'abbia di variant: tra i pussee important gh'è quei di vai (Imagna, Seriana, Gandin, de Scalv e San Martin), ma anca quei de la Bassa. I dialett de la Val Camonega bergamasca tacchen a vess on poo different de quell de città. El dialett de la Val San Martin el gh'ha on mucc de influenz fonetegh e lessicai del Lecches; inscì anca el dialett de la Gera d'Adda (che l'ha semper partegnuu al Ducaa de Milan) el gh'ha on quai influss del Milanes e del Brianzoeu [1].
Come emm giamò scrivuu, anca in d'on quai parlà de la Valtollina (a sud ed est de l'Adda) gh'è di influenz bergamasch.
Caratteristegh
La grafia
Esempi de lengua del Vottcent
La parabola del Fioeu Trason
La traduzion l'è del Pietro Ruggeri de Stabell, vun di poeta pussee important de la litteradura bergamasca.
Ön òm el gh'ìa du fiöi.
E 'l piö zùen de lur l'ha décc a sò pàder: "Tàta, dèm la porsiù de sostànsa che la me tóca!" e lü 'l ghe dividè la sostànsa.
Dópo póch dé, ol piö zùen l'ha regondìt töt ol sò, e l'è 'ndacc in paìs lontà, e là l'ha disipàt quat a 'l gh'ìa a vif de barachér.
E dópo che 'l s'è maiàt töt ol sò, a 'l s'è facc in quèl paìs öna carestéa gaiàrda, e 'l comensè a ès al bizògn.
L'è 'ndacc dóca a tacàs a ü benestànt de quèl paìs, che l'ha mandàt fò 'n da sò campàgna a fà pascolà i porsèi.
E là 'l dezideràa de impienìs la pànsa di giànde ch'i mangiàa i stès sunì; ma nisü gh'en dàa.
Turnàt in lü, l'ha décc: "Quàte bizàche in cà de mè pàder i g'ha dol pà a brondós, e mé ché cràpe de fam!
Learò sö e 'ndarò de mé pàder e ghe dirò: Tàta, ò pecàt cóntra 'l siél e cóntra ù;
Zà no sò dègn de ès ciamàt vòst fiöl; ciapém cóme di vòs'cc sguàter".
E csé, sbalsàt in pè, 'l vegnè de sò pàder; ma l'éra amò de lontà che sò pàder el l'ha dögiàt; el s'è müìt a compasiù e, corìt incóntra, 'l ghe s'è bötàt al còl, e 'l l'ha bazàt sö.
Ol fiöl el g'ha décc: "Tàta, ò pecàt cóntra 'l siél e cóntra ù; zà no sò dègn de ès ciamàt tò fiöl".
Ma 'l pàder l'ha décc ai sò servitùr: "Prèst, porté ché 'l piö bèl àbet e vestìl; metìga l'anèl in dit, e i scàrpe in pè;
Mené ché ü vedèl ingrasàt e copél, e maèm e fèm baràca;
perchè 'sto mè fiöl l'éra mórt e l'è resüsitàt; l'éra pèrs e 's l'ha troàt". E csé i comensè a fà fèsta.
Ol fiöl magiùr, che l'éra fò 'n di cap, in del turnà a cà, l'ha sentìt a sunà e cantà;
ciamàt ü di sò servitùr el g'ha domandàt còsa l'éra 'sto bacà.
E lü 'l g'ha respondìt: "L'è egnìt fradèl e tò pàder l'ha copàt ü vedèl gras, perchè l'ha recüperàt sàno e sàlvo".
Alùra al fradèl magiùr a 'l ghe saltè la mósca, e 'l volìa mìga 'ndà 'n cà; e 'l pàder l'è egnìt fò e l'ha comensàt a pregàl.
Ol fiöl l'ha rispòst al pàder: "Èco, a mé, che l'è tàce agn che ve sèrve sènsa mai trasgredì ü vòst ùrden, no m'ì mai dacc gnà ü cavrèt de godìm coi mè amìs;
E dópo che l'è egnìt 'sto fiöl ché, che l'ha maiàt fò töt ol sò coi pötàne, ì copàt ü vedèl ingrasàt!".
Ma 'l pàder el g'ha décc: "Té, 'l mè s'cèt, te sè sèmper con mé, e töt ol mé l'è tò;
L'éra però giöst de gót e tripüdià, perchè 'sto tò fradèl l'éra mórt e l'è reegnìt; el s'éra pèrs e 's l'ha catàt.
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 50
Ona novella del Boccasc
Dialett de Bergom
La traduzion l'è del scior Antoni Tirabosch, autor anca d'on important dizionari bergamasch.
Dìghe dóca che ai tép del prim rè de Cìpro, dópo la conquìsta che Gofrédo de Bügliù l'ha facc de la Tèra Sànta, l'è sücedìt che öna siùra de Guascógna l'è 'ndàcia 'n pelegrinàgio al Sepólcro; in del turnà 'ndré, riàda 'n Cìpro, l'è stàcia insültàda de quàch mascalsù. Sicóme lé no la pödìa dàsen pas in nesöna manéra, l'ha pensàt bé de 'ndà dal rè per sircà sodisfasiù; ma ergü g'ha décc ch'a 'l sarés istàcc inötel, perchè l'éra csé fiàch e csé bù de negót, che invéce de castigà con giöstìsia i oféze fàce ai óter, a 'l se 'n lasàa fà a lü medézem de töte i sórcc in manéra che l'éra pròpe ü schéfe; tat che che chi gh'ìa quàch cröse s'isfogàa col fàga quàch dispèt a lü. La dòna, a sentì csé, e perdìt ògne sperànsa de pödì vendicàs, per troàs öna quàch consolasiù l'ha pensàt a la manéra de spóns quèl póer màrter d'ü rè. La ghe s'è prezentàda töta pianzoléta e la g'ha décc: "Car ol mé siòr, mé vègne mìga a la tò prezènsa perchè spète de ès vendicàda de l'insolènsa che i m'ha facc, ma per vìghen öna sodisfasiù a 't préghe de 'nsegnàm cóme to fét té a soportà quèle che, cóme sènte a dì, i ta fa a té; ónde, dré a la tò lesiù, pòse soportà la méa con pasiènsa. A 'l la sa 'l Signùr, se pödés fàl, quàt vontéra te darés la méa, zà che té to gh'ét csè bùne i spàle".
Ol rè, che fìna alùra l'éra stacc lènt e pìgher, cóme se 'l se desdés fò del sóno, a comensà de l'insolènsa fàcia a 'sta dòna, ch'è stàcia vendicàda cóme 'l va, l'è deentàt rigoruzìsem con töcc quèi ch'i cometès vergót cóntra l'onùr de la sò corùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 130-131
Dialett de Martinengh
Ì de saì dóca che ai tép del prim rè de Cìpro, dòpo che Gofrédo de Bügliù l'ìa üt facc la conquìsta de Terasànta, l'è sücedìt che öna sciùra de ràngo, de Guascógna, l'éra 'ndàcia 'n pelegrinàgio al Sànto Sepólcro e 'n del turnà 'ndrè, riàda 'n Cìpro, la borlè 'n d'öna mànega de bricù, ch'i ne fè quèl ch'i olìa. Töta fò de lé del traài, la pensè de 'ndà a fà i sò reclàm près ol rè; ma quaevergü i la izè che la böterèf vià 'l rèf e i pesé, tratàndos che 'l rè l'éra l'éra ön lendenù e ön póer macàco, a sègn che scambé de ès lü quèl che 'l pensès a svendicà có la giöstìsia i dizunùr facc ai óter, 'l na büa zó de lur che ü no 'l spetàa l'óter chèl lazagnù; fìna a 'sto pùnto, che chiùnque 'l gh'és vergót per la caàgna, el se soràa con quàlch despréze o sberlèf adòs a lü. A sentì 'sta ròba la sciùra, vedèndo che de vendèta gnà parlàn, tat per medegàs 'mpó 'l cröse, la se fisè de casàga öna stocàda a la lifrocheréa del rè; e csé la 'ndè a prezentàs pianzoléta daànte a lü có 'ste paròle: "L'ha de saì, siùr prènsep, che mé no ègne mìga ché a la sò prezènsa perchè me spetès de otègn vendèta de l'afrónt che m'è stacc facc; ma 'l pregherèf d'öna sodisfasiù dóma, che 'l me 'nsegnès, cioè, cóme 'l fa lü a soportà chi afróncc che sènte a dì ch'i ghe càpita vià, ónde abé de 'mparà de lü a töm 'n sànta pas à mé 'l mé; che 'l sa 'l Signùr, se 'l fös de podì fàl, ghe 'l dunerèf vontéra, zà che lü 'l g'ha icsé bùne spàle".
'L rè, che fina alùra l'éra stacc ü lirù svèlto cóme ü gat de màrmor, cóme se 'l se resbaldès del sòn, comensàndo da la bricunàda fàcia a 'sta dòna, che 'l la fè pagà salàda, 'l deentè che guài che lasàgla pasà fò nèta a chiùnque d'ùra inànte 'l cometès vergót cùtra l'unùr de la sò curùna.
ibidem, pagg. 131-132
Dialett de Ranega
Mé dìze dóca che fìna quàndo gh'éra ol rè de Cìpri, dòpo che ol Gotifrè de Bügliù l'ha conquistàt la Tèra Sànta, l'è sücedìt che üna sciùra de ràngo de Guascógna l'è indàcia in pelegrinàgio al Sànto Sepólcher, e che tornàndo indrè de là, quàndo l'è capitàda a Cìpri, gh'è stacc sèrti braghèr che i g'ha facc di vilanàde üna per sórt; e lé, troàndo nisü che la consolès in mès a la digràsia, el gh'è ignìt in dol cör de indà a fàs sentì dal rè; ma vergü i g'ha dicc che l'avrèf bütàt vià la stràda, perchè l'éra ü rè icsè borlandér e icsè póch de bù, che mìga de fà giüstésia per i dagn di óter, ma l'éra tat de póch e tat somàro de tas zó quàndo l'indàa de mès lü; a sègn tal che se gh'éra vergü che gh'ìa ergót con ün óter, el se sfogàa deperlü a fàghen quàte 'l podìa. Sentèndo csè la pòera sciùra, desperàda de podì mìga fà valì i sò rezù, per fàsela pasà almànch in pò, la s'è fisàda de andà a quoionà quèl macàco d'ü rè. E la ghe s'è metìda inàcc tüta slüciumèta a dìga: "Oh, el mè sciòr, mé no ègne mìga ché a la tò prezènsa pechè me spète de vès vendicàda de la baronàda che i m'ha facc; ma, per vìga ün pò de sodisfasiù, almànch te préghe de insegnàm cóme te fè a sufrì quèle, che i me dis che i te fa a té, perchè a 'sta fòza impararò a portà con pasiènsa à mé la méa; ànse, ol Signùr al la sa che, se podès, te la darèf a té à quèsta, de zà che té te i pórtet icsè bé tüte".
Ol rè, che fina alùra l'éra sèmper stacc ü lisnù e ü pigrù, l'ha parìt che 'l se desedès da üna dormìda; l'ha scomensàt a fàga rènt rezù a 'sta dóna, e i ha doìt pagàghela salàda, e pò l'è deentàt al de là del tremèndo cóntra chi i se füs, che dópo de alùra 'l se permetès de fà ü lilì apèna cóntra l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pagg. 132-133
Dialett de Sant Imbon
Déghe dùca che 'n de tép dol prüm rè de Cépre, dópo che l'ha conquestàt la Tèra Sànta Gotifrè de Bugliù, l'è egnìt fò che öna sciùra de Guascógna l'è 'ndàcia en pelegrinàgio al Sepùlcro, e tornàda endrì, quantè l'è reàda a Cépre, da ergü lefròch l'è stàcia maltratàda; e lì, egnìda en pó rabiùza, l'ha pensàt d'andà dal rè a contàga comè l'ìra stàcia; ma 'l gh'è stacc décc che l'avràf perdìt uóma ol tép, perchè lü l'ìra escè lefróch ch'envéce da endecà secùnt la giüstésia el velanèi che i fàa ai ótre, el sostegnìa pròpe escè da àzen quèle che i ga fàa dacc a lü; e escè ché gh'ìa ergót con lü, ei se sfogàa a fàghen üna piü bèla de l'ótra. Dòpo che l'ha sentìt escè quèsta fèmna, a idì che la podìa mìga endecàs, per contentàs a quàch fòz, l'ha pensàt de olì fà idì la mezéria de 'sto rè; e l'è 'ndàcia che la cridàa dal rè e la g'ha décc: "Siùr, mé no sù egnìda mìga chelò a la tò prezènsa perchè té te fàghet endèta de l'engiüria che i m'ha facc; ma perchè 'm pòse contentà, et prèghe che te m'ensègnet en pó cóme té te fè a sofrì quèle che mé créde che i te fa perchè, escè cóme avrò emparàt da té, poderò da mé sofrì con pasiènsa la mìa; che, 'l lo sa ol Signùr, se mé 'l pödès fà, 't donarìf ontìra ergót, zà che te sì escè portàt".
Ol rè, che 'nféna gliùra l'ìra stacc frècc e pìgher, el s'è comè desedàt fò; e l'ha encomensàt a fà pagà bé 'sta engiöria che i gh'ìa a 'sta fèmna, e l'è egnìt en rigidìsem persecütùr de tücc quii che cometìa ergót cóntra l'onùr e la sò corùna, de là a egnì.
ibidem, pag. 133
Dialett de Trevij
Dìze dùca che ai tép del prìm rè de Cìpro, dòpo che Gofrét de Bügliù l'ìa conquistàt Tèra Sànta, l'è capitàt che 'na gran dàma de Guascùgna l'è 'ndàcia 'n pelegrinàcc al Sànto Sepólcher; e tornàda de là e rivàda a Cìpro, l'è stàcia 'nsültàda e maltratàda da di balòs. Brüzàndech 'sta ròba a la maladèta, lé la vulìa fà reclàm al rè; ma gh'è stat décc da vergü che la bütàa ivià 'l fiàt, perchè 'l rè l'éra isè débol e sénsa püntìle che, 'nscàmbe de fà giüstìsia ai 'ntòrt di óter, el guarnàa 'n sacòcia quèi che i óter i fàa a lü; a sègn tal che se vergü 'l gh'ìa di fastìde, 'l se sfogàa con fà a lü di dispréze. La dàma, a 'sta notìsia, la s'è metìt 'n có de svergognà 'l rè per la sò gran viltà; e, lüciànt, l'è 'ndàcia inàns de lü e l'ha parlàt isè: "Maistà, mé no prezénte mìga a vù per sperànsa che mé gh'àbie de vendèta de l'ingiüria che m'è stat fàcia; ma per 'na sodisfasiù va préghe d'insegnàm cóma fé a soportà quèle che sénte ch'i fa a vù, per imparà aca mé a soportà con pasiénsa la mè ingiüria, che la sa domà 'l Signùr cóma ve la cedarès volontéra, pòsto che gh'aì i spàle isè làrghe".
'L rè, fìna a quèl momént pìgher e 'nsensìbel, cóma se 'l se desedàs, l'ha comensàt a fà 'na gran vendèta de 'sta dàma e, dòpo d'alóra, l'è deventàt fiero e accanito cóntra töcc quèi che apèna i strüzàs dét 'n del sò onùr.
ibidem, pagg. 133-134
Dialett de Valsecca
Déghe dóca che ai tèp dol prém rè de Cìpre, dópo che l'è stacc ciapàt la Téra Sànta da Gotefrè de Bugliù, l'è ignìt fò che öna sciùra de Guascógna en pelegrinàcc l'è 'ndàcia al Sepülcro, e 'n dol tornà 'ndrì, reàda 'n Cìpri, de ergü slegózz la fö velanamèt oltragiàda. E perchè lì sènza negöne consolazziù la 's dülìa, la pensè de 'ndà a reciamàsen al rè; ma 'l ghe fü décc da ergü che la tràa vià la fadìga, perchè lü l'èra d'öna véta scè da póch de chè, che ótro che 'l vendichès con giöstézzia gli afrùncc de ótre: 'l soportàa ànze con sò grand escòrno quii sine fine che i ga fàa dàch a lü; de mòdo che ognü che gh'ìa quach ramàrech, e glie sfogàa col fà a lü quaàch despècc. A sentì 'sto laùr quéla fémna, fò de lì per la endéta, per consolàs en pó de la sa melanconéa, la edeè de ülì sponzì da lì con d'öna fichéta la 'ndolènza de 'sto rè. E 'ndàcia cridàndo denàcc a lü, la ga dezè: "Sciór, mè no égne mìga enàcc a lü parchè me spècie 'ndéta de l'engiöria che m'è stacia fata, ma in pagamèt de quéla e 't préghe a 'nsegnàm cóme te sofrèset tè quéle che sète che i t'ei facc, perchè scè emparàndo da tè pòse portà con pasènzia la mià che, 'l lo sa 'l Signùr, se mè 'l pödés fà, et darìf vontìra ergòt, pò tè 'n sì scè bù portadùr".
Ol re, enfèna elùra scè frècc e 'nsensàt, quàze che 'l se desedès fò dal süngh, a comenzà da l'engiöria fàcia a 'sta fémna, che l'ha facc pagà salàda bè, 'l deentè sevèro persecütùr de tucc quii che per l'avegnì ei cometés vergòt cùntra l'onör de la sa corùna.
ibidem, pagg. 134-135
Font
- ↑ Informazion sora el dialett de Trevij
Vos correlaa
Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientai de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se l'è sìmel ai dialèt ocidentài lumbardi compagn de 'l milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialèt i capissen mìa töt chel che'l dìs ü che'l parla bergamasch. A l'è consideràt ü di dialèt pü difìcili de la lèngua lumbarda, e ach ü di pü cognossù föra de la regiù, con ol milanés.
Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovrà da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.
Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamasch a 'l se tróa in del liber del Dant Alighié, che in del sircà ol vulgà italià pü bèl, a'l scrivì isé di dialét lumbard:
[1]
Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Ligher de fati in del sò De Vulgari la pensàt bé de dì pèste e còrna de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, segónd ol Dant, ol Romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miseràbei, 'nvéce i Sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i Fiorentì, che a sènt ol Dant, i è isé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì l'sées la lèngua piö bèla.
'n del De Vulgari ol Dant l' völ portà 'nacc l'idea che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.
Esèmpe de Bergamasch léterario
Vocabulàre Bergamàsch Italià
Vocabulàre Italià Bergamàsch
El Paternoster in Bergamasch
Pader nòst che te sé in cél
a'l sìes santificàt ol tò nòm,
a'l végne 'l tò régn,
la sìes facia la tò olontà
cóme in cél, isé 'n tèra.
Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé
e pàghega i nòscc débecc
cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr
faga mìa börlà in tentassiù,
ma sàlvega del mal. Amen.
Fóncc
- ↑ Dant Ligher "DE VULGARI ELOQUENTIA" Lìber 1, capìtol XI (edissiù Garzanti)
Bibliografìa
- Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi.
- Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
- "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
- "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.
Culegamèncc
Culegamèncc de föra


text:
Madiswil
Madiswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2216 abitant.
El cumün de Madiswil al se tröva a una altitüden de 538 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auswil, Busswil bei Melchnau, Gondiswil, Lotzwil, Melchnau, Reisiswil, Rütschelen.
Al prim de ginee del 2011 Kleindietwil e Leimiswil hinn staa agregaa al cumün de Madiswil.


text:
Muntisel (LC)
Muntisel (nom ufizial in italian Monticello Brianza) l'è un cumün brianzö de la Pruvincia de Lech. El gh'ha una pupulaziun de 4 240 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e ona densità de 902 ab./km².
El se ciama inscì perchè l'è sura de un muntisel, in del cör de la Brianza.
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Munscia e Brianza (cumün de Besana e de Renaa) e 'l gh'ha quater fraziun ciamaa Casiragh, Curt Növa, Prebun e Tur Vila.
Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Massaja.
A Muntisel hin nassüü el biblista Piero Maggioni e 'l pret e patriota Giuseppe Sirtori.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntisel (LC) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Morano Calabro
Morano Calabro (endèl dialèt locàl: Murenu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Cosenza. El g'ha presapóch 4.789 habitantes. Estando a altitude de 694 metros acima do mar, estende-se por uma área de 112 km² e 'na densità de 44 ab/km². El se tróa a 77 km del capolöch de la sò pruvìncia, Cosenza, 460 km de Roma, 250 km de Napoli, 1000 km de Milà
El cunfìna coi cümü de Castrovillari, Chiaromonte (PZ), Mormanno, Rotonda (PZ), San Basile, Saracena, Viggianello (PZ).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Página uficiàla de la prefetüra de Morano
- Pruvìncia de Cosenza
- Calabria
- Parco Nasional del Monte Pollino


text:
Villars-Tiercelin
Villars-Tiercelin a l'è staa un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 5.02 km² e in del dicember del 2010 al gh'eva una popolazion de 408 abitant.
In del mes de lüi del 2011 i cumün de Villars-Tiercelin, Montaubion-Chardonney, Sottens, Villars-Mendraz e Peney-le-Jorat s'hinn ünii per furmà un cumün ünegh ciamaa Jorat-Menthue[1].
L'abitaa de Villars-Tiercelin al se tröva a una altitüden de 813 meter sura al livel del mar e quand che l'eva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Corcelles-le-Jorat, Dommartin, Froideville, Montaubion-Chardonney, Peney-le-Jorat e Poliez-Pittet.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Saint-Jeoire
Saint-Jeoire l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Saint-Jeoire, del circondàre (arrondissement) de Bonneville e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 3 211 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 22,75 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 498 méter a 'na altèsa màsima de 1863 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/Saint-Jeoire (FR-74)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Nuedraa
Novedraa (nom ufizial in italian: Novedrate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 2 921 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 043 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carimaa, Figin, Lentaa (MI) e Marian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Nuedraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Idaho
L'Idaho a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 216.632 km² e una pupulaziun de 1.393.262 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al stat de Washington e a l'Oregon, a süd al Nevada e a l'Utah, a est al Wyoming e al Montana.
La capital a l'è Boise (211.830 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Idaho a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1890.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Idaho al gh'ha 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Idaho


text:
08 11
Ol dé 8 de noèmber l'è 'l 312 ( 313 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 54 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de noèmber al è ul dí da pòost 312 ( 313 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 54 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lengua estun
La lengua estun (en estun: eesti keel) a l'è 'l nom de l'idiom parlaa ufizialment en Estonia.
Come 'l finlandes e l'ungares la fa part del grüp de le lengue ugro-finigh.
La sa scriv giù con l'alfabet latin:
Hinn quest le principai carateristich :
- L'è la lengua ufizialment parlada en Estonia,
- L'è vuna dei lengue ugro-finigh (come l'è l' ungares, el finlandes e el lapon).
- L'è una lengue piutost aglutinanta, ma men del finlandes (l'è influenzada dal tudesch).
- Da poch temp, l'ha ciapàa su de parol prestàa dal svedes, danes, ingles.
- I prestit piùsse vecc son dal todesc e da ialtar lengue germanic che son parlàa in de la Sasonia, anca attravers i tudesch baltich de la Livonia. La Germania in estun l' è ciamada 'Saksamaa'
L'è una lengua aglutinanta e l'ha gh'ha 14 cas (com al singular e anca al plüral): numinativ, genitiv, partitiv, ilativ, inessiv, elativ, alativ, adessiv, ablativ, translativ, terminativ, essiv, abessiv, comitativ.
Par esempi i declinaziun de la parula "auto" (machina) hinn:
cas : singular plüral
numinativ: auto autod
genitiv : auto autode
partitiv : autot autosid
ilativ : autosse autodesse
inessiv : autos autodes
elativ : autost autodest
alativ : autole autodele
adessiv : autol autodel
ablativ : autolt autodelt
translativ: autoks autodeks
terminativ: autoni autodeni
essiv : autona autodena
abessiv : autota autodeta
comitativ : autoga autodega
In estun gh'è mingà l'acüsativ, al sò post a vegnan duvraa el nominativ, el genitiv o el partitiv.
L'è anca una lengua ufizial de l'Union Europea.


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur (27 de dezèmber del 1822 - 28 de setèmber del 1895) l'è stat en chìmich fransés che g'ha fat dele scopèrte de 'mportànsa fondamentàl en divèrsi camp de le scènse natürài, sùra de töt per chèl che riguàrda la chìmica e la microbiologìa. El g'ha dat el nòm a la tècnica ideàda de lü stès de la pasteurizasiù.
I sò contribùti en chìmica orgànica i è stacc la scopèrta del dimorfìsmo del àcit tartàrich. Col sò microscòpio el g'ha oservàt che l'àcit racémich el prezentàa dò fùrme de cristàl, en simetrìa a spècc. L'è stat per conseguènsa el scupridùr de le fùrme destrùrsa e sinistrùrsa che le deviàa el piàno de polarizasiù de la lùce col stès àngol ma 'n sènso contràre.
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 27 de dezèmber del 1822 a Dole, en Frància, endóche 'l g'ha pasàt apò a la sò 'nfànsia. De zùen l'ìa mìa 'n stüdènt prometènt en scènse natürài; de fat, semài che 'l demustràa 'na quach inclinasiù particulàr l'ìa piötòst envèrs le matérie artìstiche e la pitüra. La sò prìma ambisiù l'ìa de fà 'l profesùr de art. Endèl 1842, dòpo de éser stat maèstro a la Scöla Reàl de Franche-Comté de Besançon, el g'ha utignìt el sò diplóma, condèna valütasiù de "mediòcre" en chìmica. Sò pàder el l'ha mandàt a la Scöla Normàl Süperiur de Parìgi, ma lé 'l dürarà mìa tat tép e pò 'l turnarà al paés endóche l'ìa nasìt. L'an dòpo però 'l tùrna amò a Parìgi e dòpo éser pasàt a la Scöla Normàl Süpériur, el deènta profesùr en Fìzica al Licèo de Digióne, aisebé che 'l sò véro 'nterès l'ìa zamò la chìmica.
Cuntribusiù scentìfiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El g'ha realizàt dei gran stüde sùra la microbiologìa e 'l g'ha aidiàt a mèter en bànda 'na ólta per töte la teorìa de la generasiù spontànea.
Isomerìa òtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1849 Pasteur el g'ha risulvìt el “mistéro” del àcit tartàrich (C4H6O6). Chèsta sostànsa la parìa ezìster en dò fùrme che gh'ìa la stèsa idèntica cumpuzisiù chìmica ma che gh'ìa dele caraterìstiche diferènte, a segónda de le sò urìgign: l'àcit tartàrich che vignìa de materiàl vivènt (per ezèmpe, chèl del vì) l'ìa 'n gràdo de polarizà la lùce, quan che 'nvéce chèl pruducìt en laboratóre en maniéra sintética el gh'ìa mìa chèsta proprietà aisebé che la fòrmula chìmica l'éres la stèsa.
Pasteur el g'ha ezaminàt col microscòpio dei cristài de sài furmàcc de àcit tartàrich de laboratóre e 'l g'ha fat càzo a 'n laùr curiùs: gh'ìa dei cristài de du tìpi diferèncc, precìs tra de lùr ma con strütüra a spècc, compàgn de le nòste mà. La cumpuzisiù l'ìa la stèsa, ma la maniéra de asociàs dei sò àtomi la püdìa éser diferènta e simétrica, e semài che giöna la polarizàa la lùce a dèstra, l'ótra la la polarizàa al contràre, cioè a sinìstra.
Amò piö curiùs l'ìa che, quan che l'ezaminàa i cristài de àcit tartàrich de urìgign natürài, i éra töcc de 'n tìpo apéna — che vülìa dì che i éser vivèncc i pruducìa àcit tartàrich de 'n tìpo apéna, chèl che 'l polarizàa la lùce a dèstra. Chèsta scopèrta la g'ha vülìt dì per lü la concesiù de la Legiù d'unùr Franséza, quan che 'l gh'ìa apéna 26 agn de età. Endèl 1854 l'è stat numinàt decàno de la Facoltà de Scènse a l'Üniversità de Lille. Sèt agn dòpo, a 33 agn, l'ìa zà diritùr e aministradùr dei stüde scentìfich a la stèsa Scöla Normàl Süperiùr endóche 'l gh'ìa stüdiàt.
Pasteurizasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En quach stüdiùs del sò tép, comprézo 'l chìmich todèsch famùs Justus von Liebig, i insistìa a dì che la fermentasiù l'ìa 'n procès chìmich e che gh'ìa mìa de bezògn de nisü organìsmi estèrni. Col sò microscòpio 'l Pasteur el g'ha scuprìt envéce che entràa 'n zöch du microrganìsmi — dò varietà de leàcc — che i éra la ciàf del procès. Giü 'l pruducìa l'àlcol e l'óter l'àcit làtich, che 'l ghe dàa 'n saùr àgher al vì e 'l la fàa nà a mal.
El g'ha isé ideàt en método nöf per eliminà i microorganìsmi che pöl degradà 'l vì, la bìra o 'l lat: dòpo de ìga seràt el lìquit en pröète bèle sigilàde, el la scaldàa 'nfìna a rià a 44 gràdi centìgradi per póch tép.
Dòpo 'na prima reasiù negatìva dei prudutùr al pensér de scaldà 'l vì, en esperimènt controlàt con dei lòcc de vì scaldàt e mìa scaldàt, s'è dimustràt che 'l procedimènt el funsiunàa. Gh'ìa nasìt la "pasteurizasiù", el procès che al dé d'encö el garantés la sigürèsa de 'na möcia de prodócc alimentàr.
Generasiù spontànea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pasteur el g'ha dimustràt apò che ògna procès de fermentasiù de decumpuzisiù orgànica l'è cauzàt de l'asiù de òrganìsmi vivèncc e che la multiplicasiù dei microorganìsmi endèi bröcc de cültüra l'ìa mìa 'l rezültàt de 'na generasiù spontànea. Per dimustràl, el g'ha ciapàt dei bröcc, el i ha facc bóer per sterilizài e pò 'l i ha mitìcc 'na part en fiàsch sigilàcc condèn fìlter che lasàa mìa pasà nesöna partezèla de pólver, e 'n ótra part en fiàsch che gh'ìa 'l còl lónch e ripiegàt en zó, 'n maniéra che la pólver la fàes fadìga a pasà dét e rià al bröt de cültüra.
Dòpo 'n pó de tép el g'ha oservàt che crisìa negót endèi bröcc de cültüra e chèsto vülìa dì che i organìsmi che gh'ìa cumparìt endèi fiàsch che gh'ìa mìa gne fìlter gne còl lónch e piegàt i vignìa del estèrno, facilmènt de la pólver sóta fùrma de spòre.
Isé 'l Louis Pasteur el g'ha mostràt che i microorganìsmi i se fùrma mìa de per sò cönt endèl bröt de cültüra, e isé 'l g'ha scontradìt la teorìa de la generasiù spontànea e dimustràt che ògna éser vivènt el vé de 'n óter éser vivènt (Omne vivum ex vivo), en prensépe scentìfich che l'è a la bàze de la teorìa de l'urìgin micròbica de le malatìe e che g'ha significàt en cambiamènt cencetuàl sö i éser vivèncc e l'inìsio de la Bcteriologìa modèrna.
El g'ha anunciàt i sò rezültàcc endèn gala a la Sorbona endèl 1864 e utignìt en gran sücès persunàl.
Atività cùtra la propagasiù de le malatìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A ìga risulvìt el probléma de l'indüstria vinìcola en maniéra isé brilànt, l'è stat automàtich che quan che 'na malatìa dei bàchi de séda la g'ha 'ncuminciàt a mandà 'n ruìna la prudusiù 'ndèl sud de la Francia, i ciamàes tùrna el Louis Pasteur. Chèsto 'l saìa negót de sétoi, ma quan che 'l g'ha cuminciàt a mitìi sóta 'l sò microscòpio el g'ha ést sübit che gh'ìa 'n parasìta che 'l i a 'mpestàa e isé pò a le fòie de le quai i se alimentàa. La sò diàgnozi la sarà dràstica: töcc i sétoi e le fòie 'mpestàcc i gh'ìa de éser distrugìcc e sustitüìcc con sétoi e fòie nöe.
El sò cuntribùto co la malatìa dei bàchi de séda, la g'ha tiràt l'atensiù apò a sö töte le ótre malatìe contagiùze. L'edèa che le malatìe le püdìes vègner trasmitìde 'ntra éser vivèncc l'ìa 'n anatéma. Se tratàa de 'n óter de chèi póncc dèboi che adès i è cunsideràcc inspiegàbii. Adognimòdo, gh'ìa negót de "òvio" endèl'edèa de 'na malatìa contagiùza.
Giü dei chirùrghi piö famùs che g'ha dat scult ai sügerimèncc del Pasteur l'è stat el britànich Joseph Lister, che 'l g'ha svelöpàt le edèe del Pasteur e 'l i ha sistematizàde endèl 1865. Lister l'è cunsideràt encö el pàder de la antisepsìa moderna, e 'l g'ha realizàt en càmbe radicàl endèla maniéra de fà le operasiù: i dutùr i gh'ìa de laàs le mà e doprà dei guàncc, i strümèncc i gh'ìa de éser sterilizàcc prìma de doprài, gh'ìa de netà le ferìde condèn quach sulusiù che copàa i mìcrobi. Prìma de Lister e Pasteur, ìga de pasà per le mà de 'n chirùrgo l'ìa, 'n divèrsi càzi, 'na sentènsa de gangréna e mórt.
El stès Pasteur, endèl 1871 el g'ha sügerìt ai dutùr dei öspedài militàr de fà bóer i strümèncc e le bènde. El g'ha ideàt el fùren, ciamàt "fùren Pasteur", che vignìa bù per sterilizà i strümèncc e töt el materiàl de laboratóre .
I vacìni de Pasteur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1880, el Pasteur l'ìa dré a fà dei esperimèncc söi pói per capéser i mecanìsmi de trasmisiù dei batéri che ghe fàa ègner el Coléra dei ozèi. Ensèma col sò asistènt, Charles Chamberland, i ghe inuculàa el batério (Pasteurella multocida) ai pói e i valütàa l'evulusiù de la malatìa.
La stória la dis che Pasteur l'ìa dré a ciapàs 'na vacànsa, e 'l g'ha dat encàrech al Chamberland de inuculà a 'n grùpo de pói condèna sèrta cültüra de batéri, prìma de pàrter pò a lü 'n férie. Ma 'l Chamberland el s'è desmentegàt de fal, e l'è partìt. Quan che töcc dù i turnàcc andré dòpo de 'n més, i pói i s'ìa mìa 'nfetàcc e la cültüra de batéri l'ìa amò là 'ndóche i l'ìa lasàda, ma 'n tòch piö dèbola. Chamberland 'l g'ha inuculàt i batéri ai pói a töte le fòze ma lur i vülìa mìa saìghen de mörer. I g'ha svelöpàt en quach sìntomi, e 'na versiù lezéra de la malatìa, ma i scampàa.
Lasistènt, dizorientàt, l'ìa dré per copò töcc i pói e ambià de nöf, quan che 'l Pasteur el l'ha fermàt: l'edèa de 'na vacinasiù l'ìa cunusìda zamò del 1796 e Pasteur el la cunusìa. El g'ha ispunìt amò 'na ólta i pói al coléra ma amò 'na ólta i è scampàcc perchè i gh'ìa elaboràt 'na risp'osta imunitària. Pasteur isé 'l g'ha mìa svelöpàt el prìma vacìno, ma 'l prim vacìno de batéri endebulìcc artificialmènt — a pàrter de chèl momènt lé gh'ìa mìa piö de bezògn de troò dei batéri adatàcc per fà 'l vacìno, se püdìa doprà i batéri de la malatìa stèsa ma 'ndebulìcc.
Pasteur el g'ha mitìt en pràtica chèsta scopèrta sübet endèl càzo de ótre malatìe cauzàde de agèncc batérich. Endèl 1881, el dà 'na demostrasiù dramàtica de l'eficàcia del sò vacìno cùtra 'l carbònchio: el g'ha inuculàt el sò vacìno a 'na metà de 'n ròs de pére e 'l g'ha inietàt el carbònchio (Bacillus anthracis) a l'ótra metà. De chèle vacinàde n'è mórt gnè öna, le ótre i è mórte töte.
Endèi sò stüde cùtra la ràbia, el dopràa i conécc enfetàcc co la malatìa, e quan che chèsti i mürìa el fàa sügà el tesùto nervùs per endebulì l'agènt patògeno che 'l la provocàa, che 'ncö sóm che l'è 'n virus. Endèl 1885 en pipì, Joseph Meister, l'è stat piàt de 'n cà rabiùs quan che'l vacìno de Pasteur l'ìa stat pröàt apéna condèn quach cà. El pipì el sarès mórt de sigür semài che 'l svelöpàa la malatìa, ma 'l Pasteur l'ìa mìa 'n dutùr, e se 'l ghe inuculàa 'l vacìno sènsa ìga prìma fat de le pröe 'l sarès nàt encùtra a problémi legài.
Adognimòdo, dòpo ìga cunsultàt dei óter coléghi, el s'è dicidìt a inuculàga a estès el vacìno al pipì. El tratamènt l'è stat en sücès totàl, el pipì l'è guarìt de la ferìda e 'l g'ha mai svelöpàt la ràbia.
Eredità scentìfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'espuzisiù de la sò "teurìa micròbica de le malatìa contagiùze", segónt la quàl töte le malatìe infetìve i è cauzàde de 'n quach mìcrobo che se difónt de 'na persùna a l'ótra, la g'ha reprezentàt l'inìsio de la midizìna scentìfica. G'ha vülìt dì che ògna malatìa l'ìa l'efèt evidènt (sìntom) de 'na càuza che püdìa véser sercàda e eliminàda per mès de 'n tratamènt specìfich. Endèl càzo de le malatìe contagiùze, bezognàa alùra sercà qual che l'ìa l'agènt che cauzàa ògna malatìa e pò troà la maniéra de combatìl. Per le sò atività, el Pasteur, l'è cunsideràt en pioniér de la microbiologìa modèrna.
Endèl 1973, l'Üniù Astronòmica Internasional la g'ha stabilìt de rindìga mèret al Pasteur e la g'ha 'ntitulàt en cratér del pianéta Màrte.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Debre, P.; Forster, E.: "Louis Pasteur". Johns Hopkins University Press, October 2000; ISBN 0-8018-6529-8.
- Tiner, John Hudson: "Louis Pasteur: Founder of Modern Medicine". Mott Media, 1990; ISBN 0-88062-159-1 (paperback). Biografìa en inglés.
- Antonio Saltini Storia delle Scienze Agrarie vol. IV, L'agricoltura al tornante della scoperta dei microbi Edagricole, Bologna ,1989, ISBN 88-206-2415-X, pagg. 1-97, 387-404
- Vallery Radot René Vie de Pasteur, Flammarion 1937
- Dr. Paul de Kruif, "Cazadorres de Microbios", Edigrama Ltada, Colombia, 2005.
- Dr. Paul de Kruif,"Cazadores de Microbios", Versiù de la 64 versiù todèsca, 1973


text:
Johann Gutenberg
Johann Gutenberg (nòm entréch: Johann Gänsfleisch zur Laden zum Gutenberg) (nasìt entùren al 1398; mórt a Magónsa, en Germània, ai 3 de febrér del 1468) l'è stat en inventùr, tipògrafo e òrafo todèsch. El g'ha 'nventàt la stàmpa a caràter mòbii.
Inovadùr per vìa del üzo dei caràter metàlich mòbii, l'è cunsideràt l'inventùr de la stàmpa tipogràfica 'n Euròpa, aisebéche Bi Sheng, en Cìna el gh'ìa zamò 'nventàt i caràter mòbii de porcelàna en bèl tòch prìma ('ntra 'l 1041 e 'l 1048), e piö tàrde 'n lègn e 'n Corèa 'n metàl. Adognimòdo la sò 'nvensiù la g'ha revulusiunàt la maniéra tradisiunàla per la prudusiù dei lìber.
La sò 'nvensiù l'è cunsideràda come 'n avenimènt 'ntra i piö 'mportàncc del Rinascimènt, ma chèsto 'l g'ha mìa schiàt al Gutenberg de ìga 'na vìta difìcil. El vegnarà priàt de töt el sò materiàl de giü dei sò sòci, el Johann Fust, che 'l gh'ìa finansiàt l'impréza de stampà la Bìbia, e 'l vegnarà salvàt de la mizéria apéna gràsie al vèscof Adólfo II de Nassau che 'l ghe dunarà 'na pensiù a vìta e 'l tìtol de zentilòm de la sò córt.


text:
Nümar 10
Ul nümar 10 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 9 e al ven prima dal 11.
Nomm dal nümar in difereent dialett: dees...
Ul 10 al è un nümar cumpòost, gja che i söö divisuur propi i è 1,2,5. Cuma la suma di söö divisuur a l'è 8 < 10, sa trata d'un nümar defetiif. Ul segueent nümar cumpòost al è ul 12.
Ul 10 al è la basa dal sistema decimaal. Ul 6 al è un nümar triangülaar: 6=1+2+3+4, dapress ul 6 e prima dal 15.
Un pulígun da 10 costaa al cata ul nomm da decàgun. Ul deca- al è un nümar cumpòost, gja che i söö divisuur propi i è {{{2}}}.
Simbulugía e Cüriusitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul nümar 10 al è vün di plüü andeegh in la stòria da l'ümanitaa. Un bell puu da pòpul primitiif i cüntava a basa da duvrá i diit de le dò mà, cun che i rivava a 10. La filusufía pitagòrega la pensava ul 10 cuma mustra da la perfezziú e le relazziunava cunt ul Vess Süpremm. Al è cugnussüü ch'i gjürava par tetractis (10), cuma si a la füdess la roba la plüü sagra.


text:
El distrèt de Hinterrhein l'è 'n distrèt del Canton Grisun, en Svìsera. El cunfìna coi distrècc de Surselva a nord-ovest, col distret de Imboden a nòrt, col distrèt de Plessur a nord-est, col distrèt de Albula a est, col ditrèt de Malögia a sud-est e col distrèt de Moesa a sud-ovest. En piö 'l cunfìna apò a co l'Italia (Pruvincia de Sundri 'n Lombardia) a sud e col Canton Tesin (distrèt de Bregn) a òvest. El capolöch l'è la citadìna de Thusis.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 617,63 km² e la popolasiù l'è de 12774 abitàncc (dàto del 2011).
El distret de Hinterrhein l'è dividìt en 5 cìrcoi e 28 cümü:
Cambiamèncc de le diviziù aministratìve del 2000 al 2009[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-


text: 1Ajna xɨcajra'a jetze, Jesús pu huiirajraa u chi'ita. Au pu a'ará'a ajna tɨ a'avastɨme ɨ jaj. Aa pu a'utayeijxɨ. 2Aj mu mi eihua ajtyáxɨɨraca'a ɨ tyaɨte a'u tɨ a'ij eenya'a. Tyamua'a mu ti'itamui'icaa ɨ tyaɨtye. Aɨj pu cɨn atyajraa baarcu jetze tɨ aata'a a'acáva'acaa. Au pu i a'aracatii. Majta maɨn ɨ tyaɨte, aa mu a'ucaitɨma'acaa a'apueiri jetze cumu tɨ hua'uja'usi ɨ jaj. 3Ajta e'eyan tihua'ajmuá'ate seij nyuucari cɨme'e. Ayan tɨcɨn: ―A'atɨ hui tɨ ti'ihuastyahua'a, u pu a'umej tɨ tyaja'ahuaste'en. 4Aa pu auma'aca ratáhua'anáa imue'eri. Seica pu i imue'eri juye jetze huavatzɨ́jraa. Aj mu mi pina'ase utya'ɨmɨ ava'acanyáa, maraara'aje'ipɨ. 5Ajta seica pu huavatzɨ́jraa tetej tzajta'a a'u tɨ cai eihua chuej á'uca. Aj pu'i huara'ahuaa, a'ini capu huatyetyee ɨ chuej tɨ ucarutixɨ'ɨn ɨ naana'ara'an. Tɨ'ɨj huara'apɨstaca'a ɨ chuej, aj pu i ca'anacan ajnyej ɨ imue'eri. 6Ajta tɨ'ɨj u e'ire'enye ɨ xɨcaj, aj pu'i huara'ahuaa ɨ xɨcaj cɨme'e ɨ tɨ huanyej. Aj pu cɨn jij huara'ahuaa a'ini capu ajtanáana'ama'acaa. 7Ajta seica ɨ imue'eri, au pu a'uvatzɨ́jraa a'u tɨ a'utzicare'ejmee. Tɨ'ɨj aɨn tzicare'e huavaujse, aɨ pu i ra'ava'ana ɨ tɨ ti'ihuasti'ihuaca'a. Aɨj pu cɨn cai huácɨɨraca'a. 8Aru seica pu huavatzɨ́jraa a'u tɨ a'uré'en ɨ chuej. Aɨ pu xaa i ajnyej. Tɨ'ɨqui huavaujse. Tyamua'a pu'i tyu'ucɨɨraca'a. Seica pu imue'eri, ayan airajraa tɨ huacɨɨraca'a seij ajta seij tɨ ajnyej a'achu cumu anxɨte ɨ atzi tɨ cáté'etejma'acaa. Ajta seica, ayan tyu'ucɨɨraca'a a'achu cumu hueicate. Ajta seica, seite japuan tamuaamuata'a pu cáté'etejma'acaa seij ajta seij. 9Mɨ saj huitánajca'amua, xaanamuajri'i hui tyamua'a naa. 10Aj mu mi ajtyáxɨɨraca'a a vejli'i jemin ɨ Jesús aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Aj mu mi meyan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn peyan tihue'ixaate'e ɨ tyaɨte nyuucari cɨme'e tɨ cai a'atɨ yau'eite? 11Aj pu i ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Muejmi pu Dioj tyaja'amue'ixaate'e a'ahuauritaacan cɨme'e aɨjna tɨ ru'avaa aɨjna cɨme'e tɨ Dioj ari tie'ijta nainjapua iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Ma majta aɨme ɨ seica, capu a'atzu rɨ'ɨri mej mi yau'eitaa mua'ara'ani a'ini capu Dioj ayan hua'uta'a. 12Ayaa pu ti'en: cɨme'en aɨjna ɨ a'atɨ tɨ á'ujca'anye tɨ ayan cɨj caj tiyau'eitaa a'ara'ani ɨ Dioj jemi, Dioj pu eihua huapɨ'ɨ raata'asin aɨjna. Ajta aɨjna ɨ a'atɨ tɨ cai á'ujca'anye tɨ eitze'e yau'eitaa a'ara'ani ɨ Dioj jemi, Dioj pu rá'ari'ira a'achu tɨ caj ari tiru'umua'aree. 13Aɨj nu cɨn neyan tyaja'amue'ixaate'e nyuucari cɨme'e mej mi cai yau'eitaa mua'ara'ani. Ayaa pu ti'en aɨme jemi. Aɨ mu maunyejnye'e, aru camu ti'itɨj seij. Majta mu ti'inamua, aru camu ti'itɨj namua. Camu majta yau'eite. 14Ayaa pu ari arauraste hua'a jemi a'ij tɨ ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Isaías tyaacan, ɨ tɨ ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan tɨcɨn: Muan xu xaa raanamua tɨj na'a tɨ i yu auumé. Ma sajta muan, caxu yau'eitaa xa'aju'un. Muan xu xaa maunyéjnye'eri xa'aju'un. Ma sajta, caxu ti'itɨj seijran. 15Ayaa ti'en, a'ini aɨ mu jemin antaujnaamɨ ɨ rutzajta'an. Cɨj mu'u caj tete'ityánajca'amua. Camu á'ujca'anye maj a'atanyéjnye'ere mej raaseij ti'itɨ tɨ pɨrɨcɨ. Na'ari cai, aɨ mu yau'eitaa mua'aju'un. Majta mu maunyéjnye'eri mua'aju'un mej raaseij ti'itɨ tɨ pɨrɨcɨ. Majta mi ra'astíjrá mua'aju'un ɨ maj ranamua. Majta mu nyeetzi jemi ye ve'eré'eninyéica mua'aju'un nyej ni tihua'utauuni'i. Ayaa pu cɨme'en tira'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Isaías tyaacan. 16’Ma sajta muan i saj á'ujhua'an nya jamuan, sata'aj huataujtyamua'ave'en saɨjna cɨme'e ɨ saj huityánajca'amua sej si ra'ara'astijre'en ɨ saj ranamua, sajta ahuaujca'anyen saj a'atanyéjnye'ere sej si raaseij ti'itɨ tɨ pɨrɨcɨ. 17Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e, mui'itɨ ɨ maj rɨ'ɨ ti'ityetyaɨtestaca'a, majta aɨme ɨ maj ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan, eihua mu raxe'eva'acaa mej meyan tyu'useij a'ij sej seri ti'iseij inye jemi. Ma majta, camu a'atzu raaseij. Ayaa mu che'eta mana'a ti'ijxe'eva'acaa mej meyan raanamua a'ij sej seri ti'inamua inye jemi. Ma majta, camu xaa nya'u raanamuajri'i. 18’Casi'i, xaanamuajri'i a'ij tɨ huataujmua'a i nyuucari tɨ cɨme'en raxa aɨjna ɨ a'atɨ tɨ raahuaste ɨ imue'eri. 19Tɨ pua'a a'atɨ raanamua ɨ nyuucari tɨ cɨme'en raxa Dioj tɨ tie'ijta nainjapua iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua, tɨ pua'a aɨn cai yau'eitaa, aɨjna tɨ a'ij pua'a een aɨ tzajta'a huataseijre'esin. Aj pu i rá'ari'ira ɨ nyuucari tɨ rú'umua'areeracaa. Aɨjna ɨ a'atɨ, ayaa pu een tɨj ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa ajna juye jetze. 20Ajta, aɨjna ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa ɨ tetej tzajta'a, ayaa pu een tɨj ɨ a'atɨ tɨ anacai ra'aranajchaca'a ɨ tɨ raanamuajri'i. 21Aru capu ti'itɨ japuan ninyei aɨjna ɨ a'atɨ. Tɨ pua'a a'atzu rajpueitzi aɨjna cɨme'e mej seica ra'axaahuari'ira maɨjna cɨme'e tɨ ra'ara'astijre'e inyeetzi, na'ari tɨ pua'a seica a'ij pua'a ma raaruure, cɨj pu'u te'eviicue'ira a'ame. Ca'anacan pu ma nyajauujɨsin. 22Aɨjna tɨ hui huavatzɨ́jraa a'u tɨ a'utzicare'ejmee, aɨ pu ayen een tɨj seij ɨ tevi tɨ xaa ranamua ɨ nyuucari. Aru eihua pu ti'imuajcaa aɨjna cɨme'e a'ij tɨ te'eme iiyan chaanaca tyej japuan seijre'e. Ajta, nain tɨ tí'ijcha'ɨ, aɨ pu raamue'itɨ aɨjna ɨ tevi. Aɨj pu cɨn, cai che'e ra'utamua'areera a'ij tɨ tiraanamuajri'i. Capu ajta che'e rɨ'ɨri tɨ aɨn tevi ayan raatyavaɨre'en ɨ Dioj. 23Ajta aɨjna ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa japuan ɨ chuej tɨ huare'en, ayaa pu een tɨj ɨ a'atɨ tɨ yau'eite tɨ'ɨj raanamua ɨ nyuucari. Eihua pu ti'ijvaɨre'e ɨ Dioj. Yaa pu tiraatatuire'esin ɨ Dioj jemi tɨj aɨjna ɨ imue'eri tɨ huacɨɨraca'a a'achu cumu anxɨte tɨ cáté'etejma'acaa, na'ari hueicate ca'ɨn seite japuan tamuaamuata'a ɨ imue'eri. 24Ajtahua'a seij ayan tihua'uta'ixaa ɨ nyuucari cɨme'e aɨjna ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'irɨnyaca ijii Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. A'atɨ pu imue'eri huahuaste japuan ɨ ruchuej tɨ huare'en. 25Ajta e'eyan matɨ'ɨj náijmi'i tícu'utzuca'a, saɨj pu hui ave'ere'enye tɨ rájchaɨre'e aɨjna tɨ chuej ticha'ɨ. Ajta aɨn tɨ rajchaɨre'e, aɨ pu ɨxaj huahuaste tzajta'an aɨjna ɨ triigu. Aj pu i á'uraa. 26Aj pu i ajnyej aɨjna ɨ triigu, ajta aɨjna ɨ ɨxaj. Tɨ'ɨj huavaujse, aj pu i huíjmueiyuxɨ aɨjna ɨ triigu. Aj mu mi raamua'areeri'i tɨ ajta seij huáviviihuaca'a ɨ imue'eri a'ini capu huíjmueiyuxɨ aɨjna ɨ ɨxaj. 27Majta maɨn ɨ mej ti'imuare'e, au mu hui a'uju'un mej mi tiraata'ixaate'en aɨjna tɨ chuej ticha'ɨ. Meyan tɨcɨn: “Tavastara'a, tɨ pua'a paɨn huahuaste imue'eri tɨ re'en aujna a'a chuej japua, ¿a'uni ajnyej aɨjna ɨ ɨxaj?” 28Aj pu i aɨjna tɨ chuej ticha'ɨ, ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: “Saɨj tɨ nyejchaɨre'e ayan naaruu.” Majta meyan tiraataihua'uri'i aɨme ɨ mej ti'imuare'e meyan tɨcɨn: “¿Ni mua'araanajchi tyaj u a'uju'un tyaj ra'ijcuuxɨ'ɨn tyaɨjna ɨ ɨxaj?” 29Aj pu i ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: “Capu ruxe'eve'e sej raacuta saɨjna ɨ ɨxaj, a'ini tɨ pua'a seri ra'ijcuunan aɨjna ɨ ɨxaj, ajta pu áijcuuxɨjsin aɨjna ɨ triigu a'ini rujetze pu huáuu. 30Che'e ayan eenye'en tɨ naijmi'i huavaujse'en asta cai tyaja'ure'enyen tye'entia'asin. Aj nu ni hua'utaijte'esin aɨme ɨ mej ti'imɨjhuaca mej mi anacai ra'ijcuuxɨ'ɨn maɨjna ɨ ɨxaj, mata'aj raajɨ́'ɨque'en mej mi rajsaɨre'en mata'aj ra'antyataira. Majta e'eyan, maɨn maru'utyátuaasin maɨjna ɨ triigu u chi'ita, a'u mej tyéjé'eyuuhuaca.” 31Jesús pu ajtahua'a seij hua'uta'ixaa ɨ nyuucari. Ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'en Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Ayaa pu een tɨj tu'upi ti'itɨ tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn mustaaza. A'atɨ pu raahuaste ɨ atza'ara'an ajna a'ahua'a a'u tɨ tya'atachuej. 32Aɨjna ɨ mustaaza, ayaa pu e'enye'en tyajatze'e tɨ eitze'e i'i cɨle'en cai seica ɨ atzij. Ma ajta, tɨ'ɨjta huavaujse'en, eitze'e pu ajtɨtɨ'ɨ a'ame cai seica ɨ tu'upi tɨ iiyan seijre'e chaanaca japua. Yaa pu ajtɨtɨ'ɨ a'ame tɨj cɨye. Aj mu mi ave'ere'enyejsin ɨ pina'ase maj ra'ara'a mej mi antyájautauritu'ajte'en an cɨya'ara'an jetze. 33Ajtahua'a seij nyuucari hua'uta'ixaa. Ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ajta ti'en cɨme'en Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Ayaa pu een tɨj aɨjna ɨ levaduura. Aɨjna ɨ jɨita'a, aɨ pu hueica mediida ru'utyajraa ɨ ariina. Aj pu i rajcueijtzitaca'a levaduura jamuan. Ajta aɨn ɨ levaduura, aɨ pu tzajta'an huanyajxɨ nainjapua ɨ cueijtzi. 34Ti'itɨ tɨ na'a tɨ tihue'ixa'atyahua'a ɨ tyaɨte, Jesús pu nain tihua'uta'ixaa nyuucari cɨme'e. Capu ti'itɨ hué'ixaatya'acaa tɨ ahuaurite silu nyuucari pu'u cɨme'en. 35Ayaa pu tyu'uruu tɨ ij ayan aráurasten a'ij tɨ tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ tɨ ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan tɨcɨn: Nyaa nu tihua'uta'ixaate'esin nyaɨjna cɨme'e ɨ nyuucari. Nyaa nu nyaɨjna huataxajta, aɨjna tɨ ru'avaa nain xɨcaj tzajta'a tɨ yu e'ivere'enye tɨ'ɨj Dioj raatyataahuaca'a eijna i chaanaca tyaj japuan yen seijre'e. 36Aj pu i Jesús airajraa ɨ tyaɨte jemi. Aj pu i utyajrupi u chi'ita. Au mu ajtyáxɨɨraca'a jemin aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Aj mu mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aisɨ, taata'ixaate'e a'ij tɨ huataujmua'a aɨjna ɨ nyuucari aɨjna tɨ cɨme'en raxa ɨ ɨxaj tɨ huavaujse a'u tɨ e'ejnye tasaahua japua. 37Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aɨjna ɨ tɨ raahuaste ɨ imue'eri tɨ re'en, nyaa nu nyaɨn pueen, inyaa i nyaj nyajta tyaata'a jetze a'iraanye. 38Ajta aɨjna ɨ tasaahua, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn ɨ chaanaca i tyaj japuan yen i'i seijre'e. Aɨjna ɨ imue'eri tɨ re'en, ayaa pu e'en tɨj aɨme ɨ maj ahuaujca'anye tɨ Dioj tihua'utaijte'en. Ajta aɨjna ɨ ɨxaj, ayaa pu e'en matɨj aɨme ɨ maj i'ityaɨtestyamua'ame'en aɨjna ɨ tiyaaru'u. 39Ajta hui aɨjna tɨ rájchaɨre'e, aɨjna tɨ raahuaste ɨ ɨxaj, ai pu aɨn pueen aɨjna ɨ tiyaaru'u. Ajta, aɨjna ɨ xɨcajra'a me jetzen ti'itzaanan, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn ajna xɨcajra'a tɨ jetzen te'entipua'ari i chaanaca japua. Majta maɨn ɨ mej ti'itzaanan, ai mu aɨn pueen ɨ mej ti'ivaɨre'e u tajapua Dioj tɨ e'eseijre'e. 40Ayaa pu che'eta na'a te'eme ajna xɨcajra'a tɨ jetzen nain te'entipua'ari a'ij mej titetyujcha'ɨ matɨ'ɨj rá'ijcuuxɨ́ɨn maɨjna ɨ ɨxaj mej mi ra'antyataira. 41Nyajta inyaa, i nyaj nyajta tyaata'a jetze a'iraanye, nyaa nu hua'utaijte'esin aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e u tajapua mej mi á'ucɨɨnye nainjapua tɨj na'a ɨ nyaj cɨn antinmua'aree mej mi aun hue'irajtuaani aɨme ɨ maj a'ij pua'a tirata'aca ɨ Dioj, aɨme ɨ maj a'ij pua'a rɨcɨ. 42Au mu huája'ucáhua'axɨjsin aɨjna tzajta'a a'u tɨ anu'utaa. Au mu ruyeinixɨ'ɨsin eihua, majta ancurá'ujcɨ'ɨmáa mua'aju'un ɨ rutamej cɨme'e maɨjna cɨme'e mej huapɨ'ɨ rajpueijtzi. 43Majta maɨn ɨ maj meyan rɨcɨ a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj, ayaa mu maun e'eséira'a mua'aju'un aujna hua'aya'upua tɨ tie'ijta. Ayaa mu seira'a mua'aju'un tɨj ɨ xɨcaj tɨ aiiraxɨ'ɨxɨre ɨ aiitɨri jetze. Ajta, a'atɨ tɨ na'a tɨ huiityajnamua, che'e aɨn raanamua tyamua'a naa. 44’Aujna a'u tɨ Dioj tie'ijta, iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua, ayaa pu ti'irɨni tɨj ɨ a'atɨ tɨ ti'itɨ tɨ huátyau tɨ ru'avaa, tɨ ajta huapɨ'ɨ ti'ijnajchi. Au pu ráatyau tasaahua japua. Aj pu i ajtahua'a raatyá'avaata aujna che'eta mijmu. Eecan pu rutyamua'ave'e aɨjna cɨme'e tɨ ráatyau. Aɨj pu cɨn, nain tuani a'achu tɨ caj tí'ijcha'ɨ. Aj pu i e'eyan, aɨ pu rananan aɨjna ɨ chuej. 45’Ajta, ayaa mu rɨcɨ aɨme ɨ maj rahuahuau mej mi maun a'utyarute Dioj tɨ e'eseijre'e, ayaa mu che'eta mana'a rɨcɨ tɨj a'atɨ tɨ ti'itu'araca. Aɨ pu a'ucha'acan tɨ aɨn rahuauni ti'itɨ perla tɨ naa e'en. 46Tɨ'ɨj seij huátyau, tɨ huapɨ'ɨ ti'ijnajchi, u pu á'umej tɨ ij nain tyu'utuaani a'achu tɨ caj tí'ijcha'ɨ. Aj pu i aɨjná nanan ɨ perla. 47’Ajtahua'a seij ɨ nyuucari: ayaa pu een Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Dioj pu ayan rɨcɨ matɨj aɨme ɨ maj hue'ité vivi'iraca xajmua'ari cɨme'e tɨ vivéj. Matɨ'ɨj ra'atyáahua'axɨn a jaata'a, aj pu i cha'ana'a hue'itásaɨre'esin ɨ hue'ité. 48Matɨ'ɨj cai che'e u'uvejri ɨ xajmua'ari tzajta'a, aj mu mi ra'itapijsin a jaata'a maɨjna ɨ xajmua'ari. Matɨ'ɨj mi huáchijte'e á yaupíjsin aɨme ɨ maj hue'ité vivi'iraca. Au mu a'uráasajrá'ɨn. Aj mu mi hua'ava'ɨxɨ'ɨsin ɨ hue'ité maj re'en. Majta maɨn ɨ hue'ité ɨ maj re'en, sicɨri jetze mu hua'atyátuaasin. Majta ɨ maj cai re'en á mu huáuhua'axɨjsin. 49’Ayaa pu che'eta na'a te'eme ajna xɨcajra'a tɨ jetzen nain te'entipua'ari iiyan chaanaca japua. Aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e ɨ ta japua Dioj tɨ e'eseijre'e, aɨ mu huiiraaju'un mej mi hua'ava'ajajpuaxɨ'ɨn rujɨme'en ɨ tyaɨte ɨ mej a'ij pua'a rɨcɨ, majta ɨ maj xa'apɨ'ɨn rɨcɨ. 50Matɨ'ɨjta mi maun huauucáhua'axɨjsin ɨ oorno tzajta'a aɨme ɨ maj a'ij pua'a rɨcɨ mej mi rajpueijtzi mua'ara'ani taij cɨme'e. Au mu ruyeinixɨ'ɨn, majta ancurá'ujcɨ'ɨmáa mua'aju'un ɨ rutamej cɨme'e aɨjna cɨme'e maj rajpueijtzi. 51Aj pu i Jesús ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni sacai nain au'eitaa xa'araa muan? Aj mu mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Jee. 52Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aɨj pu cɨn, tɨ pua'a saɨj tɨ tyu'ujmua'ate ɨ yu'uxari jetze, tɨ pua'a aɨn ajta a'utejcheni aɨjna jetzen ti'ihuaujmua'aten a'ij tɨ ti'irɨ'ɨri tɨ Dioj tira'ijte'en nain cɨme'e, ayaa pu eenya'a a'ame aɨjna ɨ a'atɨ tɨj saɨj tɨ huatyeechi'i. Eihua pu te'irajcha'ɨ aujna ruchi'ita. Ajta, a'anaj tɨ na'a pu tye'iraatɨ'ɨcɨ aɨjna tɨ ti'ijájcua, ajta tɨ ti'imí'ima'acan. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 53Tɨ'ɨj Jesús ra'antipua'ari tɨ tihue'ixaate'e nyuucari cɨme'e, aj pu i á'uraa. 54Au pu a'ará'a a'u tɨ a'uve'ese. Aj pu i a'utyejche tɨ tihua'umua'aten hua'ateyujta'a. Majta maɨn ɨ maj raanamuajri'i, eecan mu a'ij ra'utaseij. Ayaa mu tyú'urixaatya'acaa tɨcɨn: ―¿A'uqui ya'urɨ́'ɨre amɨjna tɨ ayan tyamua'a naa tiru'umua'aree? ¿Ti'itajni muare'eri'ira'a pueen ɨ tɨ cɨn ayan rɨcɨ aɨjna ɨ tyaj cɨme'en a'ij yá'useij? 55Amɨjna, aɨ pu hui yaujra'an aɨjna tɨ ti'isi'ichaca. Ajta naanajra'an, aɨ pu aɨn pueen aɨjna ɨ Mariiya. ¿Ni macai maɨn pueen ɨ juutzimua'ame'en aɨjna ɨ Jacobo, ajta aɨjna ɨ José, ajtahua'a seij aɨjna tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Simón, ajta aɨjna ɨ Judás? 56¿Ni macai majta ye che ta jamuan, aɨme juutzimua'ame'en ɨ ma juuca? Tɨ pua'a ayan ti'ayajna, ¿a'uni e'ema'acan aɨjna ɨ mua'atziira'ara'an tɨ ya raatyajtuaa amɨjna mɨ Jesús? 57Matɨ'ɨj mi rá'anchueeraca'a maɨjna ɨ Jesús. Aɨj mu cɨn, mi raatamuari. Ajta, ayaa pu tihua'uta'ixaa ɨ Jesús tɨcɨn: ―Naimi'i mu rɨ'ɨ tiraata'aca aɨjna jemi ɨ tɨ ti'ixaxa'a ɨ Dioj jetze ma'acan. Ma majta, aɨme ɨ maj huacaitɨme a'u ma e'eche, majta aɨme ɨ tyaɨtestyamua'ame'en ɨ mej e'eche jamuan, camu rɨ'ɨ tiraata'aca. 58Aj pu i cɨn cai eihua ayan tyu'uruu aɨjna cɨme'e ɨ muáre'eri'ira'ara'an aujna a'ini camu ra'atzaahuatya'acaa.


text:
Stucàrda
Stucàrda (Stuttgart in Tedèsch, a s lèś [ˈʃtʊtɡaʁt]) l'è na sità dla Germâgna ad 581.092 abitànt, la sèsta più granda dal paéś. L'è la capitàla dal stat federàl dal Baden-Württemberg e la s cata davśèṅ a la Furèsta Négra e a 'l fiùm Neckar.
L'è divìśa in vint-a-tri distrét e l'è cgnusùda parchè la gh'à dal cà famóśi ad màchini cuma la Porsche e la Daimler. Al sìndic 'l è Fritz Kuhn.
Persunàǵ ligâ a Stucàrda
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel, filòśuf
- Sami Khedira, śugadōr ad balòṅ
- Richard von Weizsäcker, ex presidènt tedésc
- Geoff Tate, cantànt di Queensrÿche


text:
Battaja de Borodino
La battaja de Borodino l'è stada combattuda el sett de settember in tra i Frances del Napoleon e i Russ comandaa del general Michail Illarionovič Kutuzov. Borodino el se troeuva a 120 chilometer de Mosca, e 'l sitt l'era ideal per difendes.
El Kutuzov l'ha sistemaa i sò 120.000 omen e i sò 640 cannon per spettà i Frances che rivaven con 133.000 omen (quell che l'era restaa di 500.000 partii trii mes prima) e 587 cannon.
El maresciall Louis Nicolas Davout el gh'aveva suggerii al Napoleon de taccà in sù on fianch, ma l'imperador l'ha preferii taccà frontalment, per podè batt i Russ ona voeulta per tutt in d'ona battalia general.
Al princippi el somejava che avarissen vinciuu i Frances, ma quand i Russ hann faa vegnì i reserv, l'ha situazion l'ha taccaa sù a mudà.
A la fin de la mattina, on attacch in sù i fianch del general Gioacchin Murat, l'ha travolgiuu i difes russ, ma el principp Ugeni de Beauharnais el gh'eva minga assee de omen de sfruttà el success.
La Guardia Russa l'era 'dree a contrattaccà, ma l'artijeria francesa l'ha impedii l'operazion. A la fin del dì i combattiment s'hinn fermaa perchè tucc eren tropp debol per segutà, e in de la nott i Russ s'hinn retiraa col lassà in sul camp 44.000 omen.
I Frances de omen n'hann perduu 33.000, ma ormai gh'even la porta de Mosca bella dervida.


text:
Jelena Janković
La Jelena Janković, (Belgrâd, 28 ad Favràr dal 1985, ciamàda in Sèrb JeлeHa JaHkoBић, [jɛ̌lɛna jǎːnkɔv̞itɕ]) l'è na tenìsta sèrba ch'l'è stada la nùmar òṅ dal mónd in singulàr ('l 11 'd Agóst dal 2008) par daśdòt stmani in tut. L'è élta 177 cm e la péśa 59 chilo. Prufesiunìsta da 'l 2000, l'è andàda a star in Dubai.
In dla sò caréra l'à śugâ na finàl dal Gran Slam (cun anc quàtar semifinài) e vins trédas tìtui. L'à śugâ anc par na vòlta in dal dópi misć, preciśamènt a Wimbledon in dal 2007 insém a Jamie Murray, vinsénd acsè un tìtul dal Gran Slam.
A gh piàś śugàr cun i cavìi tut tirâ a 'l indrē, tgnû stric a cóa ad cavàl.
Caréra
I sò genitōr Veselin e Snežana, ad mistēr ecunumìsta, i gh'àṅ i bèsi par mandàr-la da pìcula a far-'s i òs a la scōla ad Nick Bollettieri.
La śōga al sò prim turnèo WTA in dal 2001 par via dna carta salvàdga ch'i gh'ivan dâ a Indian Wells ma la và fóra a 'l secónd tùran p'r òpra dla Silvia Farina Elia. La taca a purtàr a cà di riśultâ bòṅ in dal 2004, tacànd da gl'Australian Open in dua la bat la top 10 Elena Dement'eva par 6-1, 6-4, par pò vìnsar al sò prim tìtul in Maǵ a Budàpest. A Filderstadt la bat la Nadia Petrova e la Daniela Hantuchová e pò a Linz la céd in semifinàl a l'Amélie Mauresmo dòp avér fat fóra la Patty Schnyder e la Vera Zvonarëva. La dvénta la nùmar vint-i-òt dal mónd.
In dal 2005 la riva in finàl in Dubai, baténd la Serena Williams 6-0 4-3 bandòṅ, ma la la pèrd da la Lindsay Davenport par 6-4 3-6 6-4. A Berlîṅ l'è invéci la Nadia Petrova ch'la s mét ad travèrs in semifinàl (6-4 6-7 6-3 al puntéǵ par la rusa). In Śugn la riva in finàl in sl'èrba ad Birmingham ma a gh'à la méj la Marija Šarapova par 6–2 4–6 6–1. La Janković la finìs 'l an da nùmar darsèt.
'L inìsi dal 2006 par lē l'è un diśàstar parchè la pèrd déś incóntar ad fila. A Wimbledon però la bat a 'l tèrs tùran la campiunésa in carga Venus Williams ma pò la lasa strada a l'Anastasija Myskina 4-6 6-7. In sal cimènt ad Los Angeles l'è bòna ad far fóra l'Ana Ivanović e la Serena Williams ma pò la pèrd la finàl da l'Elena Dement'eva. A gl'US Open la gh riva dimóndi in fórma, la manda a cà la Svetlana Kuznecova in di quàrt e pò la spasa via anc l'Elena Dement'eva par 6-2 6-1. In semifinàl la s pòrta avànti 6-4 4-2 e bucìna p'r al 5-2 cóntar la Justine Henin ma pò la n è bòna ad vìnsar piò gnanc un śōg in di cunfrònt dla bélga. In Utóbar la Jelena l'è la nùmar dódas dal ranking.
In dal 2007 la vins al turnèo 'd Auckland baténd in finàl la Vera Zvonarëva par 7–6 5–7 6–3. A Sydney la fà fóra la Martina Hingis, la padróna ad cà Samantha Stosur e l'Amélie Mauresmo, rivànd in finàl cóntar la Kim Clijsters. Sèg la gh'à dū match point ma pò la và a pèrdar par 6-4 6-7 4-6. A Doha la céd in semifinàl a cl'atra bélga, la Justine Henin, ma la s pòrta a cà listés al nôn pòst in clasìfica. A Miami la pèrd a 'l tèrs tùran da la Mara Santangelo, butand anca chè a gl'urtìghi dū match point, quànd l'éra in vantàś 6-2 5-2 e servìsi. La tórna a vìnsar un tìtul in sl'èrba vérda ad Charleston, 6–2 6–2 a la Dinara Safina. Stès quèl anc a Róma: la Janković la s pòrta a cà al turnèo baténd in finàl la Svetlana Kuznecova par 7–5 6–1. In Śugn l'è anc bòna ad dar la paga a la Marija Šarapova in sl'èrba ad Birmingham, miténd-as in bisàca al sò quìnt tìtul in caréra. A Wimbledon però la pèrd a 'l quàrt tùran da la Marion Bartoli, fata fóra invéci a Róma. A Los Angeles la bat a fadìga la Viktoryja Azaranka in di quàrt ma pò la gh'à da cédar a l'Ana Ivanović par 6-4 3-6 5-7. Dòp avér pardû in di quàrt da la Venus Williams a gl'US Open, la finìs 'l an in calànd.
In dal 2008 la bat incóra la Serena Williams a gl'Australian Open ma pò la n pōl far gnint cóntar la Marija Šarapova ch'la vins 6-3 6-1. L'americàna la s tōś l'arvìnsita sèg baténd-la in dla finàla ad Miami par 6-1 5-7 6-3. A Róma la Janković l'ardópia 'l tìtul d'l an prima: la gh lasa 'l péni la francéśa Alizé Cornet par 6-2 6-2. A 'l Roland Garros la riva in semifinàl, pardénd incóra na vòlta da l'Ana Ivanović par 4-6 6-3 4-6, ma s'l'is vins lē la sarés dvintàda la nùmar òṅ dal mónd. Al surpàs in di cunfrònt dl'Ana Ivanović a gh prév èsar a Los Angeles s'la vinsìs al tìtul ma la n gh la cava minga pardénd da la Dinara Safina in semifinàl. A Montreal a gh bastarév invéci la finàl par tōr al sò pòst ma la Dominika Cibulková la s mét in mèś in di quàrt baténd-la 7-5 6-2 (la sèrba l'éra 5-1 in dal prim sét). La Jelena la dvénta finalmènt la nùmar òṅ dal mónd 'l 11 'd Agóst ma sōl par na stmana. La riva in dla sò prima finàl in un Gran Slam a Flushing Meadows, baténd via via la Caroline Wozniacki in di utàṿ, la Sybille Bammer in di quàrt e l'Elena Dement'eva in semifinàl, ma la céd pò a la Serena Williams par 4-6 5-7. A Pechîṅ la bat la Svetlana Kuznecova in finàl dòp avér pardû sèg in di quàrt a Tokyo. La pòrta a cà anc al tìtul ad Stucàrda (in dua la bat la Venus Williams e la Nadia Petrova) e qvél ad Mósca (cóntar la Vera Zvonarëva). Cun al sucès in Germâgna la sèrba la tórna in sima a 'l ranking mundiàl dal fémni. Un daspiaśēr la gh al dà la Flavia Pennetta in di utàṿ ad Śurìg e la Jelena la pèrd 'n incóntar dòp 13 sucès ad fila, armanénd però la nùmar òṅ anc a la fiṅ d'l an.


text:
Pompei
Pompei l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 25 751 abitàncc, 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de 2146 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boscoreale, Castellammare di Stabia, Sant'Antonio Abate, Santa Maria la Carità, Scafati (SA), Torre Annunziata.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pompei 'na ólta l'è stàda 'na cità de l'Impéro Romano, sitüada a 22 km de la cità de Napoli, endèla part meridiunàla de la penìzola itàlica. La cità antìca l'è stàda desfàda fò completamènt de 'n erusiù del vulcano Vesuvio, ai 24 de Óst de l'an 79 dòpo del Signùr
L'erusiù del vulcano la g'ha cauzàt 'na piògia de sèner che la g'ha sotràt completamènt la cità, che l'è isé restàda sóta tèra per 1600 agn prima de vègner retroàda per càzo. Sèner e làva le g'ha conservàt el stamp dei còrp de le vìtime de la desgràsia, e isé le g'ha pirmitìt che se le retroàes endèla puzisiù precìza come che i éra stàde surprindìde de l'erusiù del Vesuvio. De alùra, i scàvi i g'ha mitìt en evidènsa en sit archeològich straordenàre, che dà la pusibilità de ìga 'n edèa de la vìta de 'na cità de chèl'época là.


text:
Büsti Gràndi
Busti Grand (nom ufizial in italian: Büsti Gràndi in del dialett del loeugh; Busto Arsizio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares con 81 744 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 30.27 km² e 'na densità de 2 700 ab./km².
L'è la cittaa pu granda de la region a nòrd de Milan e l'è on center industrial ed econòmegh assee important. El confina con la Provincia de Milan e a òvest cont el fiumm Olòna. El sò dialett l'è ciamaa bustòcch e 'l gh'ha di particularitaa respett aj òlter varietaa del Lombard. L'è s'gemelaa cont el comun piemontes de Dòm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Büsti Gràndi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Casalét
Casalét (Casaletto Lodigiano, Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 946 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stài pruprietà di Masserati e dopu ai cùnt Lurani. El teritòri cume l'é incö, l'é l'üniòn de tré frasion Casalét, Gügnán e Mairán, in del sécul XIV.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalèt l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Renàgna Palatinâ
La Renàgna Palatinâ (Rheinland-Pfalz in Tedèsch) l'è na regiòṅ dla Germâgna ch'la s cata in dal sud-est dal stat. La sò capitàla l'è Magónśa cun Kaiserslautern, Cublénśa, Ludwigshafen in sal Rên e Trivìr atri sità impurtànti.
Al stat al nas in dal 1946 miténd insém la part meridiunàla dla pruvìncia prusiàna dal Rên, la pruvìncia Reno-Assia dal Stat Pupulàr dl'Àssia, la part ucidentàla dla Pruvìncia ad Nassau e la part più granda dla regiòṅ dal Palatinâ. Al gh'à 24 sircundàri e dódas sità fóra sircundàri.
In tut la mùcia sù quàtar migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca e na superfìsi ad 19.853 km².
Al presidènt dal stat 'l è Kurt Beck dla SPD.
Persunàǵ famóś ligâ a la Renàgna Palatinâ i èṅ Helmut Kohl e Karl Marx.


text:
Vertezèl
En botànica se ghe dà nòm de vertezèl a 'n ensèma de tré o piö fòie, ram o óter órghegn che böta de 'n gamp al stès leèl.
Le fòie che crès endèla gran part de la piànta le ghe và dré a 'n percórs a spiràl bèl stiràt entùren al gamp. Tat stiràda che 'l deènta de sòlet difìcil de reconóser. Gh'è sèrte piànte però che le prezènta fòie dispunìde a vertezèl.
La dispuzisiù a vertezèl l'è 'nvéce piö tìpica ende chèle fòie che co l'evulusiù le s'è mudificàde e i è nìde a furmà i elemèncc del fiùr de le Angiospermae.
I vertezèi de chèste fòie mudificàde i ciàpa nòm de:
- càles, endóche le fòie mudificàde le ciàpa nòm de sépali;
- coròla, endóche le fòie mudificàde le ciàpa nòm de pétali;
- androcèo, coi sò elemèncc che i è deentàcc i órghegn de reprudusiù maschìi;
- ginecèo, coi sò elemèncc che i è deentàcc i órghegn de reprudusiù feminìi.


text:
Gravaluna
Gravaluna (Piemuntes: Gravelon-a; Italian: Gravellona Toce) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 7 821 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,7 km² e ona densità de popolaziun de 532 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bavén, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Margöss, Umegna, Urnavass, Stresa, Verbania.
A l'è un center impurtant de la pruvincia, sia dal punt de vista cumercial e indüstrial che stradal.
In del 2003 Gravaluna la gh'ha avüü el titul de cità.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gravaluna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Flensburgh
Flensburgh (Flensburg in todesch; Flensborg in danes e in bass sasson; Flensborre in Jutlandes del sud; Flensborag o Flansborj in frison del nord; Flensbourg in frances; Flensburgo in italian e spagnoeu) l'è ona città de la Germania del nord cont ona popolazion de 90.000 abitant.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Flensburgh la se troeuva in del Land del Schleswig-Holstein, e l'è foeura di circondari (anca se gh'è on circondari ciamaa Schleswig-Flensburg).
L'è proppi vesina al confin con la Danimarca, e l'è bagnada del Mar Baltigh. Ghe viv ona minoranza lenguistiga danesa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fondada in del XIII secol e l'ha taccaa sù a cress dopo del declin de la Liga Anseatiga. Tra el 1480 e 'l 1864 l'è stada vun di port pussee important de la Danimarca, che al temp la dominava el Schleswig.
In del 1864 l'è passada a la Prussia e de allora l'è andada 'dree a la storia todesca. Duranta la Segonda Guerra Mondial la gh'ha 'vuu quasi nissun dann.
In del 1945 el successor de Hitler a la guida del III Reich, l'ammiraj Karl Dönitz, l'è scappaa de Berlin a Flensburgh insema al sò governa per vegnì minga ciappaa di Russ: ma l'è staa proppi chì che l'è staa faa presonee di Leaa.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistikamt Nord – Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 4. Quartal 2013 (XLS-Datei) (Fortschreibung auf Basis des Zensus 2011) (Hilfe dazu)


text:
Casti-Wergenstein
Casti-Wergenstein (in Rumanc: Casti-Vargistagn) l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein, in del Canton Grisun. El gh’ha pü u manch 51 abitant e una süperfiss de 25.62 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1489 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Casti-Wergenstein l'è tacaa ai cumün de Andeer, Donat, Mathon, Safien, Sufers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Casti l'è menziunaa la prima völta in de l'ann 1204 cunt el nom de ad Castellum.[1]. Wergenstein l'è menziunaa pö in de l'ann 1219 cunt el nom de Vergasteno.[2]
L'andament storegh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[3]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storicament la lengua parlada in del pais l'è el Rumanc Sutsilvan. In dei ültim temp però la percentual dei parlant l'è calada en favur del Tudesch. La tabela chi desutta la mustra l'andament registraa in dei ültim ann:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Casti in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Wergenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Casti-Wergenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Casti-Wergenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Casti in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Wergenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
18 05
Ol dé 18 de magio l'è 'l 138 ( 139 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 228 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de magio al è ul dí da pòost 138 ( 139 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 228 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1869 - Pat de Tortosa - I representanc di comitacc repüblicano-federaj d’Aragó, Catalunya, València e Baleare, i signa per restaurá la Confederassiú Catalano-Aragonesa det ol stat repüblicà Spagnöl.
2001 - Paris (Fransa): la UNESCO la declara ol Misteri d'Elx Övra Maestra del Patrimone Oral e Imaterial de la Ömanità.
2006 - Paris (Fransa): Ol Futbol Club Barcelona al adagna la sò Segonda Copa d'Öròpa batint l'Arsenal de Londra per 2-1 con gols de Eto'o e Belleti.
1968 - Madrid (Spagna): Raimon fa ü recital davant 6.000 persone a la Facültà d'Economéa de la Universidad Complutense.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1762: Carl'Antoni Tanz, poeta milanes (n. 1710).
- 1911: Gustav Mahler, composidor austriegh (n. 1860).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gerlafingen
Gerlafingen a l'è un cumün svizzer del distret de Wasseramt. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 4888 abitant e una süperfiss de 1.91 km², e al se tröva a una altitüden de 451 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gerlafingen a l'è tacaa ai cumün de Bätterkinden (BE), Biberist, Derendingen, Kriegstetten, Obergerlafingen, Zielebach (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Gerlafingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Popeye
Popeye (cgnusû in Giapòṅ cun al nóm ad Popai, ポパイ) 'l è 'n śōg vìddeo dal 1982 dla Nintendo ch'al fà riferimènt a i persunàǵ dal fumét ad Bras ad Fèr. In dal funsiunamènt al s davśìna dimóndi a di àtar śōg vìddeo cuma Donkey Kong e Mario Bros.
Règhli
Al śugadōr al gh'à purtàr in gir, a 'l intéran 'd un parcōrs stablî, al persunàǵ ad Bras ad Fèr par catàr sù di quèi butâ śò piàn piàṅ par la sò murōśa Ulìvia prima ch'i finìs'n in mâr. Chi lē la s cata sémp'r in sima e, s'i sò bagàj i vénan ciapâ più in élt ch'a s pōl, i faṅ muciàr sù più punt. In dal parcōrs a gh tîṅ a drē Bluto ch'l al vōl ciapàr par dar-ag na lesiòṅ e far-ag pèrdar na vita. C'l umòṅ lè 'l è anc bòṅ ad far di salt a 'l élta par tucàr-al o anc 'd arbasàr-as śò cun un bras par śgranfgnàr-al s'al pasa ad sóta. Quànd pò al s gh cata in frònt al pōl butàr-'g adòs dal butìgli. Dal vòlti a salta fóra in un cantòṅ, prima ad sparìr subìt, anc la Stria dal Mâr ch'la dróa al butìgli anca lē o, dòp la prima rutasiòṅ, di tésć ch'i strabàlśan par tèra.
Bras ad Fèr al n è briśa bòṅ ad saltàr. Par difénd'r-as al pōl sōl druàr al scalaróli o butàr-as śò in dal piàṅ ad sóta. Al pōl anc tiràr di pugn, ch'i n còntan gnint còntar Bluto ma ch'i sarvìsan par śbragàr in vōl i śavàj ch'i gh tìran còntar. In tut i livèi a gh'è anc un baràtul ad spinàs: s'i vènan magnâ, p'r un pôc ad tèmp, a s pōl anc tiràr dal śéśuli a Bluto butànd-'l in mâr par 'n àtim, ma pò lò al tórna sù listés.
I livèi ad śōg i èṅ tri ch'i s ripétan a rutasiòṅ:
- In na sòrta ad scantinâ l'Ulìvia la lasa cascàr śò di cōr. Bras ad Fèr al gh'à da catàr-an sù vint-quàtar e al pōl tiràr un pugn a 'n sac da boxe par far cascàr śò un séć adòs a Bluto: s'l al ciàpa, chi lò 'l è custrét a pèrdar dal tèmp par libràr-as.
- Ad fóra da 'n palàs ad nòt l'Ulìvia la sòna na lira e la lasa crudàr śò dal nòti muśicàli e al sò murōś al gh'à da far-an sù sédas. I cumparìsan anc Arvijèṅ e Pōld ma i n fànan gnint. Al budlòṅ al sarvìs però cuma 'n péś in sna léva dna plinga par far in manéra che Bras ad Fèr al pòsa vulàr in élt butànd-as insìma.
- In sun barcòṅ i persunàǵ i gìr'n insìma a di pònt. L'Ulìvia, imparśunàda par 'n avultòj, la lasa andàr al quàtar létri dla paròla HELP (Ajùt). 'L avultòj al cur a drē a Popeye ma chi lò al gh pōl tiràr un marùc par difénd'r-as.