text:
Massachusetts
Al Massachusetts (a s lèś [mæsəˈtʃuːsɨts] in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata in dla regiòṅ dal New England e ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1788. Al mùcia sù siē migliòṅ e mèś 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 27.334,74 km². La sò capitàl l'è Boston cun Worcester, Springfield, Lowell e Cambridge atri sità impurtànti.
Al sò mòt in latìn 'l è „Ense petit placidam sub libertate quietem“ (’L è cun la spada ch'a paschém la paś, ma na paś sōl sóta la libertà) mént'r al sò nóm al daśvîṅ da na paròla indiàna ch'la vōl dir „davśèṅ a la culìna granda“.
Al cunfìna a nòrd c'n al New Hampshire e c'n al Vermònt, a òvest c'n al stat ad New York, a sud c'n al Connecticut e c'n al Rhode Island, a èst cun 'l Ucèan Atlàntic. 'L è divìś in quatórdas cuntèi e in tarśènt-sinquànt'òṅ cumùṅ. In dal 1692 in dla sità ad Sàlem, e in di sò dintóran, a gh'è stada na casa a 'l strìi da far paùra.
Al stat 'l è dimóndi industrialiśâ, 'd arcurdàr specialmènt qvéla dal tèsil, dla carta, dal scarpi, dla letrònica, dla mecàniga e la navàla. Boston 'l è anc al prim pòrt dal pés dal paéś. Gl'università dal Massachusetts, cuma Harvard, i èṅ dimóndi famóśi e prestigióśi. Al sò PIL par parsòna 'l è 'l sèst più élt di Stat Unî.
Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è Charlie Baker dal partî republicàṅ.


c: text/html

text:
Garegnan
Garegnan (Garegnano in italian) l'è on quarter de Milan, situaa in de la periferia nord-ovest de la città, in del Municipi 8.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Numm semm de l'esistenza de Garegnan a partì del 1346. In del 1349 l'è stada fada sù la Certosa de Garegnan, che al temp l'era in campagna verta, a ovest del borgh abitaa.
Ai temp di piev donca Garegnan l'era on comun autonom, che 'l faseva part de la Piev de Trenn.
Sotta Napoleon l'è staa unii a Milan, per poeu tornà indipendent cont i Austriegh.
In del 1869 l'è staa taccaa a Musocch, che poeu l'è vegnuu on quarter de Milan in del 1923. In del Noeuvcent, Garegnan l'è mudaa on fracch perchè l'è la zona indove l'è staa faa sù el cimiteri monumental, e al dì d'incoeu l'è part piena de la periferia milanesa. A Garegnan la se troeuva la via Certosa, voeuna di strad pussee important per entrà a Milan di autostrad.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La sinologa Lisa Peers Dermont ha gia vivì a Peking u a Shanghai. La China è ses mund - era sche las relaziuns da viver èn pauc attractivas. Ses siemi, da viver en la China è ussa finalmain daventà realitad. Suenter las proceduras severas d'immigraziun, cun bunamain in'emna quarantina entschaiva ussa la tschertga per in'abitaziun.
Vita en la China Emigrada malgrà situaziun da viver difficila
Il desideri da Lisa Peers Dermont e ses um, d'emigrar en China, è stà pli grond ch'il ristg da stuair patir da (grondas) restricziuns en la vita quotidiana. Ch'i ha suenter lungas stentas be bastà per Hongkong e betg per Shanghai, è stà in cas da fortuna, sco ins vesa ussa.
RTR Telesguard 17:40


text:
Bussor
Busser (Bussur in del dialett del loeugh; Bussero in Italian, parnonziaa Bùssero) l'è on comun milanes cont 8 582 abitant. L'è traversaa del Navili de la Martesana e d'ona fermada de la metropulitana milanesa. Chì l'è nassuu el Gofree de Busser, stòregh de l'Etaa de Mezz. In sùul teritori cumunal g'è ona fermada de la linea 2 de la Metropulitana Milanesa che la culega cun Milano. Ches cumun chi l'è traversàa dal Navili de la martesana, che in del dialett del loeugh se ciama dùmà "El Nuiri".
StòriaModifega
Dal bòss, pianta semper verda, peralter a l'origin d'on diffus cognòmm lombard, vegn el nòmm del paes, tant antich che in del 1906 s'è trovaa un sarcòfagh femminil roman. Giemò present in di cart di topografii de la pianura a orient de Milan fin dal 852, pù ò men tri secol pussee tard Bussur l'ha daa nòmm a ona famija importanta, che in del capoloeugh lombard l'avaria fondaa l'ospidal de San Barnaba (con el Goffred da Bussur, parent e omònim de pussee cognossuu stòrich, in del 1145) e de la qual l'è staa member Pagan, podestà in del 1212.
Edifizz NotevolModifega
- Villa Sioli Legnani, de origin settecentesca anca se resistemada con notevol cambiament in de la metà del Vòttcent.
- Villa Berti, risalenta al XVIII secol.
- Villa Tamassia Radaelli, con giardin ed oratòri rustich anness.
Personagg famosModifega
- Goffredo da Bussero, notabil e scrittor medioeval milanes.
El stemmaModifega
L'origin de chest stemma chì l'ha ona sò motivazion de caratter stòrich ben precisa: l'ha intezion de recordà i tri famij che anticament hinn staa feudatari de chest borgh chì. Primm fra tucc i da Bussur (da Bussero), on'antiga famija lombarda originaria pròppi de chesta terra chì; quela de Olgiaa (Olgiati), feudatari de Bussur dal 1698 al 1778 e quela di Grepp (Greppi), feudatari dal 1778. Dal stemma de la famija da Bussur, hinn staa ricavaa i dò stell de la part de sorevia a l'intersaa, dal stemma de la famija Olgiaa l'è stada recavada la figura del pess mettuu in de la part inferior. Dal stemma de la famija Grepp, inveci, l'è staa tratt el gilì e mittuu dent in de la fascia central del intersaa.
El dialett de BusserModifega
Al lombard el cambia chighinscì in manera particular rispett a quell di alter paes visin.
Esempi:
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Bussur l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Il «Pievel da Diu» ei in vegl maletg per la cuminonza cristiana. Il 2. concil vatican drova savens quella noziun, oravontut cun igl intent dad accentuar l’egualitad denter tut ils pelegrins che caminan sin la via dil Segner tras quest mund.
En quella tenuta e sut quei tetel s’entupein nus sco gruppa dad interessai regularmein dapi igl onn 2013 en casa pervenda a Glion. El center dils discuors stattan per ordinari in text biblic ed in dil 2. concil vatican. Sco «Pievel da Diu» encurin nus la via el temps dad oz, risguardond il Plaid da Diu ed il mund che circumdat nus. Ual quei ha era il 2. concil vatican fatg. Aschia ein nossas sentupadas ina fueina da farvegiar nossas ideas e da parter ellas cun la gruppa che secumpona schibein dad dunnas sco umens, da laics, teologs ed ordinai. Las sentupadas ein el medem mument era ina scola da tedlar e da toleranza.
En cass da damondas ni d’interess sa vegnir priu sin contact entras il formular da contact ni directamein cun ina dallas persunas numnadas cheusut:
Cun agid da quei simbol san las contribuziuns davart ils texts biblics vegnir abonnadas cun il sistem da RSS.


text:
Zitè metrupulitèna ed Bulåggna
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
La pruvénzia ed Bulåggna, a partîr dal 2015 zitè metrupulitèna ed Bulåggna, l é na pruvénzia dl'Emégglia-Rumâgna ed 1 017 806 abitànt.
La cunféṅna ed såura cun la pruvénzia ed Frèra, a matéṅna cun la pruvénzia ed Ravänna, ed såtta cun la Tuschèna (pruvénzia ed Fiuränza, pruvénzia ed Prè e pruvénzia ed Pistòja) e ed sîra cun la pruvénzia ed Môdna. Al sô cheplôg l é la zitè ed Bulåggna.
Geografî[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvénzia ed Bulåggna la cunprànnd l'Emégglia ed matéṅna ed såura cun la żónta ed sèt cmóṅni cäli én geograficamänt int la Rumâgna: Båurg Tusgnàn, Caṡelfiumanaiṡ, Castèl dal Rî, Dåzza, Funtanàllṡ, Iómmla e Murdàn.
Al teritòri dla pruvénzia al s estànnd såura tótt int la bâsa e int äl culénn (la muntâgna la fà al 21,3% dla pruvénzia, int al istàss tänp al valåur ed mèż l é dal 25%).
I fiómm chi travêrsen al teritòri én al Raggn, al Sèvna, l Égg'[1] e al Santêren. I turént pió impurtànt én al Samûż, al Satta, al Séller.
Int äl culénn as trûven dåu crésst ch'äl travêrsen äl vâl pió impurtanti: al Cuntrafôrt pliocênic e la Vänna dal żass. Interesant e bî da vadder én i calànc, däl furmazión culinèr ch'äl piôv àn scavè.
Economî[modifica | mudéfica la surzéia]
I setûr dl'economî pruvinzièl én: l'agricultûra (urtâg', furmänt - famåuṡa l é la patèta ed Bûdri), l arlîv (nénn e bû) e la céna e mêdia indósstria dî setûr mecânic, dal magnèr dla zerâmica e dl'eletrònica. An s pôl gnanc dscurdèr la Fîra 'd Bulåggna e la strutûra dl Interpôrt ed Bulåggna par carghèr e dscarghèr i quî. Ai é anc al pôrt ed Ravänna ch'l è dimónndi inpurtànt par la pruvénzia ed Bulåggna.
Nòti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Luigi Lepri, Daniele Vitali - Dizionario Bolognese Italiano / Italiano-Bolognese - 2007 - Pendragon - Toponimi in dialetto bolognese - da pag 348 a pag 354 - ISBN 978-88-8342-594-3
Anzôla · Arżlè · Bariṡèla · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Caṡalàcc’ · Caṡalfiumanaiṡ · Castèl Guêlf · Castèl Mażåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèṡi · Castèl d Èrżen · Castnèṡ · Castión · Crevalcôr · Dåzza · Èlt Raggn · Funtanàllṡ · Gâg’ · Galîra · Granarôl · Griżèna · Iómmla · Liżàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgéṅna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèṡen · Månt San Pîr · Måntränz · Munżón · Murdàn · Użàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Sèla · San Bandàtt · San Żôrż · San Żvân · San Lâżer · San Pîr in Caṡèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Valsamûż · Varghè · Żôla Predåuṡa


text:
Cassagh
Cassagh (nom ufizial in italian Cassago Brianza; Cassiciacum in Latin) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch da 4 399 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 1 222 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Barzanò, Bülciagh, Crimela, Muntisel, Nibiònn, Renaa (MI), Veduggio con Colzano (MI).
Al pö vess ul lööch indue ul Sant Agüstìn a l'è staa intant ch'al spetava de vess batezaa. El gh'è anca el Mausolee Viscont de Modron.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Cassagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
I son a la Piata, costa sman-a, për #ER16. Ij primi doi di con ij cit a son stàit un pòch malfé, përchè ch’i dovìo “pijesse le msure”. Alora stamatin come prima ròba i l’hai faje buté tuti setà dëdnans a mi e i l’hai faje un cit discors, ch’a parlava ‘d régole e rispet. A son bastà pòche paròle, e da antlora i andoma perfetament d’acòrdi!
Donca i peuss sensa tëmma dì che da costa matin a l’é verament ancaminaje luj, visadì la legerëssa e ‘l ciàir dont i parlava l’àutra sman-a.
Ëdcò përchè l’àut ier ël me amis pì car a l’ha fame la soprèisa dë mnì a troveme – dòp avèjlo dit për tanti agn, finalment a l’é capità. Tante vòlte crié e agitesse a serv a nen, le ròbe a càpito e basta.
Ëdcò përchè ier i son andàit a ca a voghe ij dan. Le ròbe da lontan a peulo fé por, ma a vardeje da davsin tut as fà pì ciàir e sempi.
Donca da ancheuj tut a va torna bin, ël fluss dj’aveniment a l’ha torna sò sens. Ambelessì is dësmoroma e i soma content.


text:
Commerzi e mansteranza
Las fracziuns dal Cumün da Zernez spordschan cundiziuns favuraivlas per commerziants e Swissness at it's best: sgürezza, qualità, punctualità e stabilità. Il Cumün da Zernez dispuonda dad ün'administraziun effiziainta, amiaivla e serviziaivla. Insembel cullas autoritats, sta la collavuraziun vicendaivla cull'economia ed otras gruppas d'interess aint il center. Pro üna fundaziun d'ün affar o d'üna filiala sül territori cumünal spordscha il Cumün da Zernez sustegn sainza gronda bürocrazia.


text:
Di da prelecziun svizzer cun Nevin Galmarini
In occasiun dal di da prelecziun svizzer han 30 differentas persunalitats cuntschaintas visità in tuot la Svizra classas da scoula per preleger our da cudeschs. Il di da prelecziun svizzer ha lö minch’on ed ha il böt da sensibilisar ils uffants e giuvenils davart l’importanza dal leger, l’importanza da cumpetenzas da leger per la vita ed eir davart ils aspets positivs dal preleger. Preleger promouva il svilup dals uffants, augmainta il vocabulari e sustegna las abiltats linguisticas.


text:
Laion
Laion (gherdëina: Laion, badiot: Laiun, tudësch: Lajen, talian: Laion) ie n chemun de Südtirol te la Val dl Isarch y al scumenciamënt de Gherdëina.
L cunfina cun i chemuns de Ciastel, Perbian, Tluses, Urtijëi, Pruca, Olaneres y Funes. L inuem talian dl chemun ie stat sëurantëut dal ladin.
Cumenanza[mudé | muda l codesc]
Ai 31 de dezëmber 2019tudësch, dl 6,1% ladin y dl 3,9% talian. Chësc fej de Laion l unico luech de Südtirol che ne toca nia ufizielmënter pra la Ladinia (sce dijon che la frazions ladines de Ciastel toca pra la Ladinia) y che à na populazion de ladins sëura l 5%. Ciastel y Laion ie ënghe i sëui doi chemuns de Südtirol ulache i ladins ie la segonda majera grupa linguistica. Ti auter chemuns de Südtirol ie i ladins for o la majera or la mëndra de la trëi grupes linguistiches.ova l chemun de Laion na populazion de 2 746. Pra la cumpededa de la populazion dl 2011 fova la rujeneda de l'oma dl 89,9% de la populazion
Trasport[mudé | muda l codesc]
Pra la stazion de Pruca-Laion, che ie sun la trata Verona-Prëner, se fërma ferates regiuneles che porta al Prëner y a Bulsan o Maran.


text:
Cegliachìa
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguêrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia)
La cegliachìa (celiachia in itagliàṅ, da 'l grēc koιλιakός, "dla pansa", da koιλίa, "pansa") l'è l'intolerànsa ch'a se śvilùpa a 'n sert punt dla vìta 'd na persòuna, p'r al magnèr ch'al tègna dàinter dla gliadèina, pcunsèin dal glùtin, ch'al s cata però in dimòndi magnèr.
I agìnt celìec, ch'i s sìen catê acsè dôp di eśàm edmandê apòsta da 'l dutōr, i n'gh'avrèven minga da magnèr dal robi indû 'gh sìa dàinter anca sōl pôc pôc glùtin, perchè a gh'gnarèv subìt n'infiamasiòun ai vìl intestinêl, ch'i se stricarèven a 'l indàinter, i se spiàtlarèven in dal bâs, e i n'starèven più lè a fèr al só mistēr dl asorbimèint intestinêl.
Se i celìec i n'fisèn briśa a mèint a quêl ch'i magnen, a fùria 'd infiamèr-es, i budē i n'tgnarèven più strìca la mèrda, cun dal scarghèdi arèinti arèinti ed caghèt. La salùt la in perdarèv e la deblèsa la turèv pē.[1]
A 'l dè 'd incō 'l ùnic rimédi ch'a s cgnùsa a 'l riguèrd 'l armàgn la cuntìnva atensiòun a n'magnèr gninta gninta ch'al tègna dàinter dal glùtin, a dìr di quèi fât col farèini di furmèint, edl ôrś e dal kamut.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- ↑ (IT) La celiachìa spieghéda in dal sît edl AIC.


text:
Giatters da segirezza, bodyguards, politichers, politicras, economas ed economs da num e da pum – normalmain fiss quai uss il maletg actual a Tavau. Però pervi da corona n’ha quel er quest onn betg lieu en la furma usitada.
Tuttina, dal tuttafatg senza na vai betg. L’artist Jules Spinatsch ch’è creschì si a Tavau, deditgescha in’installaziun da fotografias al Forum mundial d’economia. Sin ina plazza amez Tavau mussa el 23 fotografias dal WEF 2020. Lura ha el numnadamain documentà cun ses apparat da fotografar l’inscunter a Tavau. Ses focus: ils fabricats provisorics durant il WEF.
In auter mund
Cun las fotografias da quests provisoris vul Jules Spinatsch mussar, co Tavau sa transfurma durant ils dis dal WEF. Firmas ed organisaziuns internaziunalas piglian a fit per exempel butias localas, e las midan tenor lur basegns. Uschia daventa or da Tavau ina sort mund parallel.
Impuls per ponderaziuns
Cun las 23 fotografias, per parts sin dats movibels e per part sin tailas grondas, vul Spinatsch dar in impuls per ponderaziuns sur dal WEF. Positivas u negativas, basta ch’i vegnia discutà sur da l’inscunter a Tavau.


text:
6ª partida de campionat - Jergina Amateure
I ladins mostra na buna prestaziun, mo ne é nia sta bugn de anuzé a dovëi les ocajiuns dan porta por castighé.
En prüm tëmp nia propi rich de ocajiuns, soghé por la maiú pert a mezciamp. Tla secunda pert comana i ladins le jüch, manacian plö iade de jì en vantaje cuntra i aversars da San iöre, impó ne é la devënta indere nia garatada.
I prüm vint menüc de jüch röia le San Iöre miú te ciamp, cun determinaziun se soghi le palé, ruvan ince a val bela trata. A de en gran sostëgn ala formaziun aversara é ince le alenadú-sogadú Althuber Benjamin, bele conesciü lunc y lerch por le passé da sterch sogadú. I ladins tol bel plan le jüch tles mans, al 18^ apogëia Alex E. al limit por la trata de Stefan, che röia de püch sura porta fora. Al 25^ conzed l’arbiter jonn na puniziun dal limit dl’area aversara: Michele C. tira cun forza mo le palé vëgn delot dal mür defensif; avisa te chësc mumënt röia l’aversar a sbat sënza urëi cun le comedun cuntra le ce de Michele. Sön la bóta cialda se alza le sogadú y süga inant cina la fin dla partida, mo mëss indere fa i cunc cun na massëdla sfenüda y manciará bunamënter tles proscimes partides. A Michele düt le miú y che al vëgnes indo zeruch plö sterch!
Plö interessant é le secundo tëmp, daulache i padruns de ciasa comana en gran pert le jüch. Al 60^ arlungëia Martin en bel palé a Philipp M., che á dificolté a controlé le palé te area y se arjüma la trata te porta. Alex E. fej ince pié ia na sterscia trata dai vint metri, le portier é indere reatif ala desfanté. Plö crossades y puniziuns röia ciamó amesa area, mo intres röia i compagns de scuadra tardîs ala contlujiun y è insciö püch efiziënc. Chësc porta ince pró de rischié val deplö ca dant cun l’inserimënt de en atacant inplö y dal’ater vers a rischié de se ciafé le gol. Cun mans y pîsc pro ciamó la scuadra de jí en vantaje, mo baldi ne garetel nia. Insciö mëna l’arbiter i sogadus sot ala duscia, desplajüs por en punt insuz, mo capazi por la buna prestaziun!
La Val – San Iöre Amateure 0-1
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Thomas Ploner, 3. Michele Campei, 4. Max Nagler, 5. Ivan Tschaffert, 6. Philipp Moling, 7. Alex Ploner, 8. Stefan Sottara – capitan, 9. Alex Elzenbaumer, 10. Christian Terza (dal 80^ Walter Complojer), 11. Martin Ploner (dal 62^ Alan Erlacher)
Proscima partida: La Val süga en duman sabeda dales 15:30 a Uttenheim cuntra la scuadra de ciasa
Atri resultac:
Giovanissimi (Val Badia): Taufers – Val Badia: 2-2
U-13 (La Val): Taufers – La Val: 5-2
U-10 (La Val): Alta Badia – La Val 4-1


text:
Percursc naturalistics
Percursc naturalistich "Zans"
Le percurs naturalistich „Zans“ é ite insom la Val de Funes. Al é le pröm dla provinzia adaté ince por scagns da rodes y al ti presentëia a chi che vá a spazier y sö por munt la contrada naturala y culturala unica dl Parch natural Pöz-Odles.
Na contrada culturala da paur, bosć y pra da munt plëgns de flu sot les pizes imposantes dles Odles acompagnëia i vijitadus por trëi chilometri. Indöt él 17 staziuns, en pert cun scritöra braille (por i verc), che informëia sön la formaziun y les particolarités naturales de chësc raiun.
Dala plaza da parché a Zans condüj le tru tres la Piuswiese pormez a na tlisöra de salvarjina, passan impröma dlungia la cialciara y la ütia „Kelderer Wiese“ y spo dlungia la ciasa forestala ia y röia ala fin indô jö dala plaza da parché a Zans. Le toch plü ërt da jí söpert á na pendënza dl ot porcënt, te de plü posć ciafon n banch da palsé che inviëia a sté chic y a ciaré incërch.
Les scoltöres de lëgn metüdes sö pro n valgönes staziuns é gnüdes fates tl salf protezioné „Der Kirschbaum“ a Balsan. Le zënter di verc San Rafael da Balsan s’á cruzié de arjigné ca i tesć tla scritöra braille.
-
La cherta dl percurs naturalistich de Zans da desćiarié en PDF (grandëza: 0,6 MB)


text:
Jean-Michel Jarre
El Jean-Michel Jarre (nomm complee Jean-Michel André Jarre, parnonzia franzesa [ʒɑ̃ miʃɛl ɑ̃dʁe ʒaʁ]) (Lion, 24 de agost 1948) a l’è on musicista franzes, vun di pioniee in de la musega elettronega e in de la musega ambient e new age.
A l’è el primm fioeu del composidô Maurice Jarre.
Devegnì famos del 1976 cont l’albom Oxygène e cont Équinoxe del 1978, el Jarre l’è anca cognossuu per i sò esibizion in concert cont lus, foeugh artificiaj, e gioeugh cont lus laser. El sò concert a Paris per la festa nazionala franzesa del 1979 denanz a on million de person l’è staa on record per el numer pussee grand de spettadô d’on concert, e ‘l Jarre l’ha superaa quest record chì quatter volt, l’ultema cont el concert a Mosca del 1997 per i 850 agn de la cittàa denanz a trii million e mezz de person, anmò el record del mond.
Vida[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Jarre l’è nassuu a Lion el 24 de agost del 1948, fioeu del composidô Maurice Jarre e de France Pejot, member de la Resistenza franzesa e soravissuda a i camp de concentrament. Quand el Jean-Michel el gh’eva cinch agn, i dò se hinn separaa e l’è restaa a viv cont la mader, senza vedè el pader finn a i desdott agn. Giamò quand l’era piscinin l’era interessaa a la musega e a i art, grazie al sò nonn, sonadô de oboe e anca inventô de vun di primm mixer audio doperaa de Radio Lyon, e anca grazie a l’art di sonadô de strada ch’el podeva vedè de la sò cà.
El imprend a sonà el piano e, in di agn Sessanta, el va a lezion cont la Jeannine Rueff del Conservatori de Paris.
A Paris l’entra in del Groupe de Recherches Musicales (Grupp de Ricerch Musicaj) del Conservatori e ‘l lavora cont el Pierre Schaeffer (“inventô” del stil d’avanguardia ciamaa Musique Concrète) e anca a Colonia cont el Karlheinz Stockhausen. Al prenzippi di agn Settanta el fa la musega per on quaj programma de television, film e spettacol teatral. Intra i sò primm oeuver gh’è la colonna sonora del film Les Granges Brûlées e el sò primm albom, Deserted Palace, tucc duu del 1972.
A l’è però domà del 1976 che l’è publegaa Oxygène, registraa in trè settiman in d’on studio faa su in de la sò cà. L’albom, faa su de ses bran senza titoj e domà numeraa, l’è sonaa domà cont sintetizzadô e l’è caratterizzaa de ona prevalenza de la melodia, al contrari di sò oeuver precedent, pussee ritmegh o dissonant. Minga voruu de pussee cà discografegh, l’albom l’è staa publegaa de la Disques Motors, cà discografega del marii de la Hélène Dreyfus, on’altra di student del Schaeffer. In cinch mes, el vend pussee de 70.000 copi in Francia; al dì d’incoeu l’ha venduu pressapoch 12 million de copi, e l’è l’albom frances pussee venduu.
On success compagn l’è staa quell de Équinoxe, publegaa del 1978, cont on stil on poeu pussee “barocch” che Oxygène, e pussee centraa in sul desvilupp melodegh. El 14 de luj del 1979, festa nazionala francesa, el sona per quaranta minuu denanz a pussee d’on million de person in la Place de la Concorde a Paris. Trii agn pussee tard, del 1981, el publega Les Chants Magnétiques, dova el dopera el Fairlight CMI, a devegnì vun di primm musicist a doperà i noeuv sintetizzadô digitaj; el tour de l’albom a l’è anca el primm tour del Jarre foeura de la Francia. In del tour el va anca a sonà pussee concert in Cina, a devegnì el primm musicista ester a sonà lì dopo la Revoluzion; i concert a hinn registraa e publegaa del 1982 cont el titol de Les Concerts en Chine (I Concert in Cina).
I sò albom che vegnen gh’hann avuu men success; Rendez-Vous del 1986 el gh’era de devegnì el primm albom cont di son registraa in del spazi, del sassofonista e astronauta Ronald McNair in sul Space Shuttle Challenger, ma l’è minga staa possibel per l’esplosion de l’astronav el 28 de sgenee del 1986; l’ultem pezz de l’albom l’è staa nominaa “Ron’s Piece” (El pezz de Ron) coma omagg al McNair. El concert a Houston, per el qual l’era staa faa su el albom Rendez-Vous, el supera el record del pussee grand numer de spettadô, che l’era giamò del Jarre cont el sò concert del 1979; ses mes pussee tard el sona anmò denanz a on million de person a Lion, per la visita del Papa Giovann Paol II, ch’el scomincia el concert cont ona benedizion de la cattedral de Lion.
In di agn che vegnen el Jarre el continua a sperimentà, cont albom pussee influenzaa de stil musicaj pussee recent e anca a mes’cià pussee gener. El 14 de luj del 1990 el sona a La Défense per i 200 agn de la Revoluzion francesa denanz a duu million e mezz de person, a superà el sò record de quatter agn prima. Del 1997 el torna a on stil pussee visin a quell di agn Settanta cont l’albom Oxygène 7-13, pensaa coma ona continuazion del sò albom del 1976; el settember de quell ann lì el sona a l’Universidàa de Mosca per commemorà i 850 agn de la fondazion de la cittàa denanz a trii million e mezz de person, anmò incoeu el record.
Cont el albom Métamorphoses del 2000 el cambia tutt el sò stil e ‘l scomincia a fà musega on poeu pussee commerciala cont anca di pezz cantaa; in di agn che vegnen el fà on quaj albom senza tant success e ‘l fà anmò concert, soratutt a sonà el sò albom Oxygène per inter in di teater. Per i 40 agn de l’albom, del 2016, el registra e publega Oxygène 3, pensaa coma la terza part d’ona trilogia cont l’albom del 1976 e quell del 1997.
Discografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Albom in studio
- 1972 - Deserted Palace
- 1973 - Les Granges Brûlées
- 1976 - Oxygène
- 1978 - Équinoxe
- 1981 - Les Chants Magnétiques
- 1984 - Zoolook
- 1986 - Rendez-Vous
- 1988 - Revolutions
- 1990 - En attendant Cousteau
- 1993 - Chronologie
- 1997 - Oxygène 7-13
- 2000 - Métamorphoses
- 2001 - Interior Music
- 2002 - Sessions 2000
- 2003 - Geometry of Love
- 2007 - Téo & Téa
- 2015 - Electronica 1: The Time Machine
- 2016 - Electronica 2: The Heart of Noise
- 2016 - Oxygène 3
- 2018 - Equinoxe Infinity
- 2021 - Amazônia


text:
L’onn passà ha purtà undas da fugitivs, attatgas terroristicas e stremblidas a las fieras economicas. Ma sco Schneider-Ammann ha ditg fissi in sbagl fatal da reagir cun resignaziun enstagl da reagir cun resolutadad. I dettia la finala era democrazias che funcziunian bain, spartas economicas che flureschian e fieras che creschian, ha accentuà Schneider-Ammann.
Plinavant ha la Svizra ina lunga tradiziun areguard dialogs e discussiuns ed exact quai è il punct central dal WEF a Tavau.
RR novitads 20:00


text:
Tranter 10'000 e 30'000 schuldada duai esser morta sin la vart ucrainaisa e la vart russa. Omaduas regenzas communitgeschan cifras che divergeschan fermamain. Las cifras na sa laschan betg verifitgar. Da la vart civila èn tenor las Naziuns unidas var 4'500 victimas cumprovadas. Tenor la polizia ucrainaisa dettia perfin passa 12'000 victimas civilas. Passa set millliuns carstgauns èn sin la fugia pervi da la guerra.
Matg / zercladur – La zona da guerra vegn pli gronda
- La Russia conquista adina dapli terren en l'ost da l'Ucraina
- Il president ucrainais Wolodimir Selenski quinta cun attgatgas pli intensivas
- La guerra en l’Ucraina pudess anc cuzzar onns
- Fin l'avust vul l'Ucraina reprender las contractivas da pasch cun la Russia
- Tut ils stadis commembers da la NATO beneventan ils plans da la Svezia e la Finlanda d'entrar en la NATO – la Tirchia blochescha
- Manaschis purils han pers grondas surfatschas agraras
La racolta vegnia a tanscher per l’agen diever, perquai che blers umans sajan fugids da la guerra en l’exteriur. Betg mo ils cumbats impedeschian la lavur dals manaschis purils. Perquai ch’ils exports sajan bloccads, cultiveschian els er damain fritgs dal funs orientads a l’export. Er cultiveschian ils purs uss dapli plantas che sajan damain pretensiusas, sco per exempel fava da soja. Tranter auter saja ina racolta en ina valur da pliras milliardas dollars ida a perder.
Tranter auter pervi da la mancanza da graun ord l'Ucraina sentan blers pajais in augment da pretschs. Era materia prima sco ieli, benzin e gas è vegnida pli chara. Per cumbatter l'inflaziun en Svizra ha il minister d’economia Guy Parmelin pretendì in discurs per sustegn finanzial.
La Finlanda e la Svezia vulan daventar commembras da la Nato, uschia che la allianza dal vest s'avischina pli e pli fitg als cunfins russ. La dumonda d'adesiun vegn beneventada, sulettamain la Tirchia fa resistenza. Concret renfatscha la regenza da Recep Tayyp Erdogan a la Finlanda e la Svezia da sustegnair organisaziuns terroristicas sco la partida curda PKK e la milissa YPG en Siria. La Tirchia cumbatta omaduas organisaziuns, quai che blers stadis dal vest crititgeschan fermamain.
Avrigl / matg – I marscha plitost cuntrari als plans russ
- ils cumbats en l'Ucraina cuntinuan, ils discurs tranter las partidas da conflict vegnan interruts
- Mariupol, la citad en l'ost ch'ils Ucranais han defendì dapi il cumenzament, croda en mauns russ
- l'Ucraina tschenta ina dumonda d'adesiun a l'UE
- la Finlanda e la Svezia vulan entrar en la Nato
- las consequenzas da la guerra sco blers fugitivs, auts pretschs per carburant e la mancanza da garnezi fatschentan pli e pli fitg
Entant che la guerra cuntinuescha e chaschuna adina dapli victimas e fugitivs, survegn il conflict pli e pli ina nova dimensiun politica. Ina da las finamiras centralas da la Russia è ils ultims onns adina stada da tegnair sin distanza la Nato e l'Uniun europeica. Entras la guerra capita però gist il cuntrari. L'Ucraina s'avischina a l'UE e tschenta schizunt la dumonda d'adesiun. La Finlanda e la Svezia vulan daventar commembras da la Nato, uschia che la allianza dal vest s'avischinan pli e pli fitg als cunfins russ. Quai che Wladimir Putin ha vulì evitar. Plinavant furneschan entant er divers pajais da l'Uniun europeica armas a l'Ucraina. Ed ils Stadis Unids augmentan cuntinuadamain il budget per il sustegn.
Era la politica d'infurmaziun dal stadi russ vegn pli e pli fitg sut squitsch. Gia a l'entschatta ha il stadi empruvà da censurar infurmaziuns davart la situaziun effectiva en l'Ucraina – quai cun scumandar Facebook e Twitter, ubain era cun leschas pli restrictivas per schurnalistas e schurnalists che rapportan davart il conflict. Quai tut cun la finamira da pudair mussar cunzunt a l'atgna populaziun che l'invasiun saja necessaria e funcziunia tenor plan. Pli ditg che la guerra cuzza e pli gronda che la forsch tranter il maletg russ e quel che sa mussa en l'UE e da l'auter maun da l'Atlantic daventa. Saja quai entras infurmaziuns publicas da servetschs secrets sco quel da la Gronda Britannia, saja quai entras schurnalistas e schurnalists ma era via medias socialas.
Fin mars – Russia banduna Kiev e focussescha sin l'ost
- l'invasiun na para betg dad avanzar tenor plan
- ils cumbats sa concentreschan sin l'ost e sidost dal pajais
- la Nato na vul explicitamain betg sa maschadar en il conflict
- potenzials crims da guerra comess da las truppas russas vegnan a la glisch
La resistenza ucranaisa è ferma. Tenor indicaziuns russas funcziunescha l'operaziun tenor plan. Tuttina sa retira l'armada russa suenter intensivas emnas da cumbat senza grond progress da la regiun da Kiev e sa concentrescha sin las regiuns en l'ost e sidost dal pajais. Là, en citads sco Mariupol u Cherson, vegn la situaziun umanitara per la populaziun che na po betg fugir mendra e mendra. Plinavant vegnan er a la glisch divers potenzials crims da guerra commess entras las truppas russas.
L'Uniun europeica sco er l'allianza militara Nato mussan entant unitad en chaussa. Quai schegea ch'ins emprova da sa tegnair or dal conflict militar – en spezial en connex cun furniziuns d'armas. I cuntinuan las discussiuns davart novas sancziuns, la dependenza dad ieli e gas russ, armas atomaras e chemicas sco er davart las consequenzas globalas da la guerra.
Cosequenzas globalas
Fugitivs
Blers fugitivs ord l’Ucraina han ils davos mais tschertgà alloschi en auters pajais. Quai è anc adina ina sfida – cunzunt per la Svizra – da chattar avunda plaz. Pli ditg che la guerra dura e pli auts ch’ils custs vegnan.
Dependenza dad ieli e gas
L’Uniun europeica sco era la Svizra èn anc adina per ina gronda part dependentas dad ieli e gas russ. Cunquai n'èsi stan uss anc betg pussaivel da chalar d’importar ieli e gas ord la Russia. Quai emplaina però la cassa da la Russia – era per la guerra.
Crisa da carburant
Pervia da la guerra en l’Ucraina van era ils pretschs da carburant marcantamain ensi.
Memia pauc graun – fomaz en bleras parts dal mund
L’Ucraina e la Russia èn dus dals pli gronds pajais ch'exporteschan graun. Entras la guerra èn ils exports ids enavos marcantamain. Cunzunt blers pajais en l’Africa ed en il Proxim Orient dependan tenor l’ONU dal graun bunmartgà da l’Ucraina. Era l’India – il segund grond producent da graun dal mund – n’exportescha nagin graun pli pervia da l'augment dals pretschs en l'agen pajais e per segirar las victualias per l’atgna glieud.
Ferm franc svizzer
Cunquai ch'il franc svizzer è ina valuta da refugi, è il franc daventà pli ferm. Quai ha er in’influenza negativa sin ils exports svizzers.
Mez mars – guerra, fugia, sancziuns e sustegn
- attatgas russas cuntinuan, resistenza ucranaisa sa manifestescha, Stadis Unids furneschan armas
- stentas per evacuar civilistas e civilists cun success variant
- ulteriuras sancziuns sco in stop d'importar ieli e gas russ vegnan sin maisa
- adina dapli fugitivs arrivan en divers pajais
- Fugitivs en Svizra survegnan il status «S»
Las attatgas e la devastaziun en l'Ucraina entras l'armada russa cuntinuan. Ma er la resistenza da la vart ucranaisa sa manifestescha pli e pli fitg. Plirs pajais dal vest sa stentan per ina pausa da cumbat e conferman lur sustegn envers l'Ucraina. Ils Stadis Unids sustegnan l'Ucraina er cun armas. En il pajas datti diversas stentas, per exempel da la Crusch cotschna per corridors umanitars per evacuar civilistas e civilists. Intginas emprovas gartegian, autras fan adina puspè naufragi. Las partidas da conflict dattan ina a l'autra la culpa persuenter.
En discussiun stattan ulteriuras sancziuns envers la Russia tar rauba da luxus sco er stops d'importar gas ed ieli russ – quai ch'ils Stadis Unids decidan enturn mez mars. Ultra da quai sa preparan divers pajais sin ils fugitivs da l'Ucraina. Er en Svizra arrivan els – di per di adina daplirs. Il Cussegl federal decida ch'els survegnan il status «S» che simplifitgescha ils process d'entrada e da lavurar en Svizra.
Ed er il Grischun sa prepara sin ils fugitivs:
Sancziuns
Stan uss ha la Svizra surpiglià tut ils tschintg pachets da sancziuns da l’UE cun paucas excepziuns. I va surtut per imports ed exports da rauba, mesiras finanzialas e restricziuns da viagiar.
- Scumonds dad import per differenta rauba sco: charvun, laina, cement, fritgs da mar etc.
- Scumonds dad export: Surtut per rauba militara e roboters industrials e tschertas chemicalias
- Restricziuns per burgais russ da far commerzi finanzial
- Scumonds da transacziuns cun la banca centrala russa e pliras bancas dal stadi russ
- La Svizra e l’UE han schelà pliras milliardas daners russ, cunzunt dad oligarchs
Favrer / entschatta mars – Emprimas sancziuns da l'UE
- sancziuns cunter il sistem da bancas russ sco ina da las emprimas reacziuns da l'Uniun europeica
- cun las sancziuns cumenza er la discussiun davart la neutralitad
- discurs tranter la Russia e l'Ucraina cumenzan
- gronda solidaritad internaziunala
Las primas sancziuns sa drizzan encunter il sistem da bancas russ. Er la Svizra surpiglia las sancziuns e condemnescha uffizialmain l'agressiun russa. Entant cumenzan ils discurs tranter las partidas da conflict. Er la Svizra è stada en discussiun per organisar ina conferenza da pasch. La solidaritad internaziunala crescha, saja quai en furma da donaziuns finanzialas, agid umanitar, protestas u er preparativas per fugitivs. La Russia piglia en mira Kiev ed il president ucranais Wolodimir Selenski. Cun «l'operaziun militara speziala» giaja per «denazifitgar e liberar l'Ucraina dal faschissem», uschia l'argumentaziun uffiziala da la Russia.
En connex cun las sancziuns datti davent da l'entschatta adina puspè discussiuns en connex cun la neutralitad. In aspect che pertutga en spazial stadis sco la Svizra u la Svezia.
23/24 da favrer – la Russia attatga l'Ucraina
- oravant rimna la Russia bleras truppas al cunfin cun l'Ucraina – sco manever militar
- gronds sforzs diplomatics per evitar in conflict fan naufragi
- la notg sin gievgia ils 24-02 cumenza l'invasiun russa e cunquai la resistenza e la fugia da la vart ucranaisa
Tut las stentas da deescalar las provocaziuns russas e cunquai il conflict ch'è sa mussà gia durant il schaner han fatg naufragi. Curt suenter ch'il president russ, Wladimir Putin, ha renconuschì las regiuns separatisticas Donezk e Luhansk en l'Ost da l'Ucraina sco regiuns separatisticas, ha el laschà attatgar la notg sin gievgia ils 24 da favrer ulteriuras citads ucranaisas. Tranter auter la chapitala Kiev, Mariupol ed Odessa. Ils proxims dis cuntinuan las attatgas ed in grond dumber da schuldada russa entra en l'Ucraina. Da l'autra vart ha cumenzà per blers Ucranais ed Ucranaisas ubain la fugia ubain la resistenza cunter l'invasiun russa.
Funtaunas
- agenturas da novitads
- SRF
- agens rapports da RTR
- indicaziuns uffizialas da divers pajas u er da las Naziuns unidas
Tant la Russia sco l'Ucraina dementeschan u curregian adina puspè indicaziuns ch'in pajais fa davart l'auter. Diversas cifras na sa laschan betg verifitgar cleramain.


text:
Intervenziuns parlamentaras sessiun da zercladur 2017
- Dumonda Atanes concernent il futur da las medias en il Grischun talian
La fin da matg è vegnida terminada la procedura da consultaziun tar la revisiun parziala da l'ordina...
- Dumonda Baselgia-Brunner concernent agids finanzials per la tgira d'uffants confurm als basegns
Perquai ch'il maun public na sa participescha strusch als custs per la tgira d'uffants cumplementara...
- Dumonda Caduff concernent la digitalisaziun d'inventaris statals da fotografias
Dapi ch'i dat la fotografia han nundumbraivels fotografs da professiun e fotografs amaturs fixà foto...
- Dumonda Cahenzli-Philipp concernent umans cun basegns spezials en la vegliadetgna
Pervia da la midada demografica en cumbinaziun cun ils progress medicinals vegn a s'augmentar il dum...
- Dumonda Casanova (Glion) concernent l'avegnir da la gasetta dal di rumantscha La Quotidiana
Ils 20 da mars 2017, mo 3 dis suenter la festa da giubileum da 20 onns da La Quotidiana e da l'Agent...
- Dumonda Caviezel (Tavau Clavadel) concernent las consequenzas d'ina renunzia a la facultad per l'agid social e l'obligaziun da sustegnair parents
Adina pli savens capiti che persunas bainstantas transcrivan lur proprietad – tras ina retratga anti...
- Dumonda Locher Benguerel concernent l'augment da la violenza a chasa en il Grischun
Deplorablamain fa la violenza a chasa en Svizra anc adina part dal mintgadi. Quai mussan las suandan...
- Dumonda Wellig concernent firmas da chaschas da brevs e permissiuns B en il Moesano
Da las infurmaziuns messas a disposiziun dals uffizis cumpetents (uffizi da scussiun e da concurs, u...
- Dumonda Widmer-Spreiter concernent il futur dal Sennhof
Durant 200 onns ha il Sennhof da Cuira dà alloschi a la praschun grischuna. L'ultim en la versiun ch...
- Incumbensa Danuser concernent l'introducziun da l'attest obligatoric da las enconuschientschas da la materia per possessurs da chauns
En Svizra vegnan importads mintga onn 50 000 chauns, da quels circa 20 000 en moda illegala. En il c...
- Incumbensa Della Vedova concernent il resguard da lain tar la submissiun d'edifizis publics en il chantun Grischun
Las sutsegnadras ed ils sutsegnaders pretendan ch'i vegnia duvrà dapli lain en edifizis finanziads d...
- Incumbensa Engler concernent la meglieraziun da la cuntanschibladad dal Grischun
La proposta da la regenza da refusar l'incumbensa Engler concernent la renaschientscha da l'idea d'i...
- Incumbensa Fasani concernent il sustegn da la plurilinguitad svizra sin plaun federal
Suenter las decisiuns da tscherts chantuns che mettan en dumonda l'emprender d'ina segunda lingua na...
- Incumbensa Stiffler (Cuira) concernent la pratica dals departaments chantunals per surdar incaricas da prestaziuns da servetsch a terzs en cas da publicaziuns betg uffizialas
En il chantun vegn surdada la clera maioritad da las incaricas da prestaziuns da servetsch dals depa...
- Incumbensa Tomaschett (Breil) concernent l'aboliziun da las taxas da roaming en Svizra
En Svizra èn ils pretschs da roaming in pèr giadas pli chars ch'ils pretschs per colliaziuns naziuna...


text:
Alois Carigiet era ed ei in star dalla scena digl art en Svizra. Sia vasta ovra en fuorma da maletgs, placats, picturadas da preits, illustraziuns e cuviartas da cudischs han influenzau ferm pliras generaziuns. Cunzun ses cudischs d'affons illustrai ein era daventai ambassadurs internaziunals pil Grischun e per la Svizra. El era in um mundial, carezava la veta, il teater, la natira e sia famiglia. Mo Alois Carigiet era medemamein era in carstgaun che patertgava, filosofava ed encureva.
Igl 1. d'uost 2020 ein 35 onns vargai dapi sia mort. En memoria digl anniversari muossa il museum Cuort Ligia Grischa variontas ovras e lai vegnir tier plaid perdetgas dil temps che han accumpignau Alois Carigiet. La natira, la religiun, il carstgaun ed ils harlechins eran temas ch'ein adina puspei presents. Intervestas, citats ed anecdotas cumpletteschan quella vasta exposiziun. L’exposiziun vegn curada entras Stephan Witschi e la biadia dad Alois Carigiet, Felicita Felley.
Nus regalain duos bigliets!
*** La concurrenza è finida! Registrai per la newsletter e forsa avais Vus dapli cletg la proxima giada :) ***
*Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 20.09.2020 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura vegn publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.
Fotografia: Openair Chapella
Dad Uolf Candrian – Suenter retscheiver in legat singular dalla famiglia Gartmann cun ina vasta collecziun da maletgs dil renomau artist da Trun Alois Carigiet (1902-1985) era ei clar per la fundaziun Cuort Ligia Grischa ch'igl ei da mussar quellas ovras alla publicitad. Quei vegn fatg cun duas grondas exposiziuns els onns 2020 e 2021 el museum che ha per ordinari aviert denter avrel ed october. Quei bi legat legra la fundaziun zun fetg mo ei el medem mument era ina gronda sfida.
Nus sperein da beneventar vus tuts allas variontas occurenzas sco referats e luvratoris che san speronza vegni organisai duront il decuors dalla stad. La situaziun extraordinaria lubescha el mument buca dad arver l’exposiziun sco planisau entschatta avrel. L’avertura dalla Cuort Ligia Grischa vegn stuschada sil zercladur, informaziuns anfl’ins sin nossa pagina e sur nos canals ellas reits socialas. Entginas dallas lavurs ruaussan el mument, igl ei da star a casa. Mo la campagna da crowdfunding denton marscha vinavon, gest uss drova la cuortligiagrischa.ch era vies sustegn per realisar l’exposiziun. Mo tgi essan nus atgnamein?
Cumissiun engaschada
Il museum ha installau ina cumissiun cun persunas engaschadas el sectur cultural. Justina Simeon, Gioni Fry, Alexa Giger, Benno Schumacher, Martin Tomaschett, Uolf Candrian, Stephan Witschi e Felicita Felley. Quei team s’engascha per realisar a Trun in’exposiziun che muossa novs aspects e nunenconuschentas facettas digl artist e carstgaun. Alois Carigiet ei per la Surselva da grond'impurtonza culturala e turistica ed aschia era economica, pertgei sia lavur ei enconuschenta sur ils cunfins regiunals ora e contonscha biara glieud sigl entir mund.
Tgi era Alois Carigiet?
Alois Carigiet era ed ei in star dalla scena digl art en Svizra. Sia vasta ovra en fuorma da maletgs, placats, picturadas da preits, illustraziuns e cuviartas da cudischs han influenzau ferm pliras generaziuns. Cunzun ses cudischs d'affons illustrai ein era daventai ambassadurs internaziunals pil Grischun e per la Svizra. El era in um mundial, carezava la veta, il teater, la natira e sia famiglia. Mo Alois Carigiet era medemamein era in carstgaun che patertgava, filosofava ed encureva.
Igl 1. d'uost 2020 ein 35 onns vargai dapi sia mort. En memoria digl anniversari muossa il museum Cuort Ligia Grischa variontas ovras e lai vegnir tier plaid perdetgas dil temps che han accumpignau Alois Carigiet. La natira, la religiun, il carstgaun ed ils harlechins eran temas ch'ein adina puspei presents. Intervestas, citats ed anecdotas cumpletteschan quella vasta exposiziun. L’exposiziun vegn curada entras Stephan Witschi e la biadia dad Alois Carigiet, Felicita Felley.
'Mercis' ella valeta da 30’000 francs
Sustegner il project ei pusseivel sur la plattafuorma lokalhelden.ch/aloiscarigiet e per mintga sustegn essan nus fetg engrazieivels e regalein in ‘Merci’ en fuorma d’ina tastga, d’in cudisch, in apero ni perfin ina litografia. Il sustegn entras la campagna da crowdfunding vegn denton mo realisaus sche nus contonschin tuts ensemen la finamira tschentada. Suonda @cuortligiagrischa e retscheiva vinavon dapli novas.
Text: Uolf Candrian
Fotografia: n/a
Suonda LATABLA!
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...


text:
Il Cussegl grond na vul savair nagut d'in sustegn finanzial dal chantun per pudair tegnair avert pli ditg il pass dal Flüela l'enviern. La maioritad dal parlament ha refusà in'incumbensa da la PPS. Quella leva plinavant sbassar ils pretschs per transportar l'auto tras il Veraina.
Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha fatg endament ch'il tunnel dal Veraina saja oriundamain vegnì construì per avair ina colliaziun segira cun l'Engiadina l'enviern. Quai senza stuair impunder blers daners per tegnair averta la via sur il Flüela. Plinavant na tanschian ils daners che la Retica incasseschia cun il transport d'autos betg per cuvrir ils custs.
Ord l'archiv:
L'ultima primavaira han ins pudì arver il Flüela pir cun in mais retard.
RR novitads 16:00


text:
I l’hai conossù ël professor Clivio – ùnica vira – a soa ca, a Toronto, quand che singh agn fà i j’era stàit là për partissipé a na conferensa.
Tornà da là, anmaginand torna nòste cite a gieughe ansema (an parlanda an piemontèis, com ch’a l’avìo fàit ambelelà) i l’hai scrit còsta poesiòta, che a arpìa sò Trenin, dësmore e buate, ël lìber ëd poesìe për cit pì bel – gnun dùbit, e sensa vorèije fé tòrt a gnun – ch’a sia mai stà scrit an piemontèis:
Catlinin a torna andré
a fé còsa? Controlé
che Bertin a l’abia pijà
soa buata; e la masnà
a rij e a-i dis dë sté tranquila
che a l’ha già pensaje chila
a pijé tute le dësmore
sì ch’a venta pì nen core.
Peui a van ant ël backyard
e a gieugo fin-a a tard
fin che ij pare a-i ciamo andrinta
mach che lor però a fan finta
ëd nen sente e a resto là
a deje ancora na gieugà
e a rije sensa fin
– òh che bel vesse ninin!
E quàich sman-a dòp, squasi un testament spiritual, a l’é rivame na soa mail anté che, parland dl’educassion an piemontèis ëd Roberta, a disìa:
Për tant che Bertin a amprenda da bin e a parla volentera ‘l piemontèis, ëd travaj it l’avras da fene! A venta pì che tut che t’i-j daghe na fòrta motivassion: lòn a veul dì gieughe sovens con chila, lesje, portela ant ij “bej pòst” e parleje, parleje, parleje pì ch’as peussa. Sircondà coma ch’a l’é da l’italian, e an savend che cò ti it lo parle, chila a ventà pròpe ch’a l’àbia na bon-a rason për parlé piemontèis.


text:
Co eran ils usits en cass da mortoris?
Sch’enzatgi mureva mettevan ei aunc si en stiva la bara. Lu vegnevan ei a dir rusari, il rusari grond. Lu vegneva ei dau in puschegn e lu tgi che leva scheva lu aunc inaga in rusari. Quei steva lu tochen il di da sepultura, ei deva aunc bu la caplutta da morts. Quei era schon mintgaton in tec difficultus. Quei era da rugadar ora l’entira stiva las mobiglias e far plaz per sutgas. Quei vegneva lu bia glieud, magari a dir rusari era il di ora era aunc. Igl emprem vegneva ei buca mess la bara el vischi, mo sin in’aissa. Lu vevan ei ina speciala cozza da cuvierer giu, extra mo per quei, che vevan magari scret si “ruaussa en paisch” ni aschia. Lu vegnevan ei ualti stedi la sera a dir rusari. Ei setenevan pli fetg vida quels rituals.
A mess er’ei darar in che mava buc. Quels vegnevan perfin la dumengia giu dils misès per ir a messa. La damaun avon scola er’ei messa da scola e la sera rusari. Aber leu mavan lu schon plitost quels ch’eran pli damaneivel. Lu schev’ins il bia era aunc a casa rusari. Quei tut che scheva. Il fumegl vegneva lu era cun nus e scheva. Quei secapeva da sez. Il fumegl magliava era cun nus en famiglia, quel era sco en famiglia.


text:
Il liug da Vrin s’auda dapi igl onn 2013 tier la vischnaunca Lumnezia e secatta en Surselva, entadem la Val Lumnezia sin 1450 meters sur mar. La Lumnezia ei ina val laterala dalla Vallada dil Rein Anteriur. La Lumnezia Su s’extenda da Glion entochen Vrin e la Lumnezia Sut tochen a Val s. Pieder. La fracziun da Vrin consista dils uclauns Vrin Dado, Cons, Ligiazun e Sogn Giusep. Quels loghens ein habitai sur onn.
Vrin ei ina dallas vischnauncas las pli romontschas dil Grischun. Bunamein mintga habitonta e mintga habitont plaida romontsch, meglier getg sursilvan, in dils tschun idioms dil Grischun. Vrin viva oravontut dall’agricultura, dil mistregn e d’enzatgei pauc turissem.
Documentau ei Vrin per l’emprema gada igl onn 1208. Lu s’udeva il liug, che consisteva da lez temps probablamein mo d’ina ucliva, tier la claustra da sogn Glieci a Cuera. Il vitg per propi ei sesviluppaus el decuors dil 13avel e 14avel tschentaner. Cul temps ein vegni colonisai ulteriurs territoris. Menziunar ston ins ils numerus mises e las biaras alps ch’ei dat a Vrin.
Cu l’economia ei prosperida ella Bassa els onns tschunconta ein biars da Vrin emigrai. Parallel ei succedida la mecanisaziun dall’agricultura en muntogna. Quei ha midau la moda e maniera da viver e da cultivar.
La fundaziun dalla „Pro Vrin“ igl onn 1979 ei stada in tierm impurtont ella historia dil vitg. En collavuraziun cun la vischnaunca ha la fundaziun giu la finamira da mantener la substanza culturhistorica ed architectonica sco era da migliurar la situaziun da habitar e las cundiziuns da menaschi dall’economia da muntogna. Quei ha menau ad in svilup dinamic els onns otgonta e navonta.
Dapi vegl enneu ei la Greina stada il ligiom cul Tessin. Entochen che la via cantunala ei vegnida eregida igl onn 1887 da Glion entochen a Vrin ei la marcanzia da rauba e d’animals sesplegada per gronda part sur la Greina. Ella secunda mesadad dil tschentaner vargau ei vegniu fatg decennis alla liunga plans per construir in lag da fermada ella Greina. Oz ei la planira dalla Greina in’attracziun turistica d’emprema qualitad ed ella figurescha egl inventari naziunal da monuments dalla natira e cuntrada.
1998 ha Vrin survegniu il Premi da Wakker per in’integraziun exemplarica da baghetgs agricols el maletg dil vitg. Gronds merets ha igl architect indigen Gion A. Caminada che ha baghegiau divers edifecis e sviluppau vinavon la tradiziun dalla construcziun en lenn. Perdetga da siu agir dattan per exempel l’anteriura casa communala, la halla plurivalenta, la cabina da telefon sper la fermada dalla posta, la mazlaria ni la stiva da morts sper baselgia. Buca da surveser el center da Vrin ei la baselgia parochiala en stil baroc cun siu «campanile» che stat dapersei. Ina noda-casa da Vrin ein era las numerusas casas ed ils divers baghetgs ella construcziun mugrinada tradiziunala.
Ulteriuras informaziuns: www.lumnezia.ch


text:
Suenter trais terradas cleras han las dunnas sut il trenader Colin Muller mussà la reacziun spetgada cunter la Finlanda. Fatg la differenza han las Svizras cunzunt puncto effizienza. Lara Stalder ha sajettà il gol decisiv. Tuttina ha il team svizzer stuì tremblar fin la fin. La Finlandaisa Elisa Holopainen ha numnadamain anc sajettà 10 minutas avant la fin il 2:3. Ina ferma prestaziun ha danovamain mussà Andrea Brändli en il gol. Ella ha tegnì 38 sajets da las Finlandaisas.
Grazia a la victoria han las Svizras anc la schanza sin plazza trais e cun quai sin in duell da quartfinal cunter in team da la gruppa B. Pli probabel è però ch'ellas fruntan en il cumbat per il mez final anc ina giada sin la Finlanda ubain sin las Russas. Ils quartfinals èn lura venderdi e sonda.


text:
Jil Teichmann è sa qualifitgada per l'otgavelfinal dal French Open a Paris. La Svizra ha battì en ina partida epica suenter passa trais uras la Belarussa Victoria Azarenka en trais sets cun 4:6, 7:5 e 7:6. Teichmann cuntanscha uschia per l'emprima giada en sia carriera l'otgavelfinal dad in turnier da Grand Slam. En la proxima runda frunta Teichmann sin l'Americana Sloane Stevens ch'ha gudagnà l'US Open il 2017.
Belinda Bencic è out al French Open
Per Belinda Bencic è il French Open a fin suenter la 3. runda. La giugadra da tennis svizra ha pers la partida encunter la canadaisa da 19 onns, Leylah Fernandez cun 5:7, 6:3 e 5:7. Cun quai manchenta la campiunessa olimpica sia premiera da sa qualifitgar per l'8avel final a Roland-Garros.
Henri Laaksonen perda cunter Holger Rune
Henri Laaksonen è crudà or dal French Open. En la segunda runda ha il Svizzer pers encunter il Danais Holger Rune, quai cler cun 2:6, 3:6 e 3:6. Uschia na resta nagin svizzer pli en il tableau dals umens dal French Open. Stan Wawrinka era gia dà or en l'emprima runda encunter il Franzos Corentin Moutet.
Laaksonen aveva gudagnà il gieu da l'emprima runda cunter Pedro Martinez.


text:
Autur LATABLA dapi avust 2016 - Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. El scriva istorgias e chanzuns, el descriva suns e tuns e fa magari er in zic radio. De facto ha el scrit onns or recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà per RTR las emissiuns «La truvaglia» e «Las perlas». Ultra da quai fa el oz part da la gruppa da rock rumantscha-turitgaisa L_MAR.
Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».
I dat bels albums. I dat grondius albums. «When I Let Go», la nova ovra dad Ursina, fa part da omaduas categorias. Quai ha da far cun la vusch straordinaria da la chantautura sursilvana – ina vusch fina ma zunt modulabla, subtila ma tuttina cutizzanta. Quai ha da far cun ina musicalitad expressiva, iertada ed optimada en tantas etappas, l’art cantica en famiglia e scola a Mustér, las choristas Crambambuli da Claudio Simonet, ils studis da jazz a Lucerna, il segiurn musical en Scandinavia, l’aventura vocala cun la Triada. Quai ha da far cun in dun cumpositori excuisit dad Ursina, cumpartì danov cun ses consort e cunmusicant turitgais Florian Egli. E quai n’ha betg l’ultim da far cun ina producziun da camifo per ovras poppusas da quests dis, curatada dad in maister da fama internaziunala, l’irlandais David Odlum.
L’album, per duas terzas en englais, cumenza cun ina decleraziun ch’ins po udir sco motto, «Lay Low», ubain «(Betg) dar si!». Sur figuras electronicas ligeras-zaclinas chanta Ursina en vusch velusa da na vulair succumber, ni a nauschaspierts, ni a rusnas nairas, ni ad urizis vizius, ni a glischs trumpantas. E baindalunga capriola sia vusch si e giu d’autezzas temerarias per lura sa platgar en il plimatsch dad agens chors multiplitgads en eternitads sfericas. E quel tun sa derasa tras l’entir album, saja en ils texts e titels che varieschan l’appel inizial en in «Hold On» u en in «Let Go», saja en las atmosferas siemiusas plain armunia e tensiuns mez zuppadas.
Ma nus udin adina puspè erupziuns or da quella textura che pudess magari er parair repetitiva. Gia la segunda chanzun, rumantscha, deditgada a «la mar», pia a sentiments marins, ans confrunta cun ina tunalitad differenta, pli bassa, pli calma, che cumprova quasi la constataziun da la chantadura ch’il linguatg matern evocheschia autras tempras musicalas che l’englais. Ina calma che cula or en ina coda da ramurs ambientalas che laschan litteralmain resentir las undas da la mar. Ma er l’encreschadetgna da las Alps.
En la chanzun «Let Go», che dat er il titel a l’album, suonda, suenter in intro retegnì, ina bella ritmica da saut tecnoid, rinforzada qua e là d’in bass invers (in bass sunà cunter la logica armonica). Frestg er il tact da «Miu cor», ina chanzun d’amur bunamain maternala, la melodia la pli poppusa da l’album, cun in refrain da qualitad abbaesca u schizunt beatleana. Ed uschia sa splega er il rest da la nova ovra dad Ursina en moda varianta, cun sturs jazzus sintetics en «Tut semida», cun clavazins arpeggiants classicistics en «Finally», cun accords impressiunistics en la ballada «Feelings», accords che laschan chaminar ora l’album en in finale avert.
E concernent «feelings», la lirica dad Ursina ha propi ina tendenza introspectiva, magari entaup’ins abstractums sentimentals – emptiness, speronza, compassion; ella operescha però cun bleras allegorias e metafras, meteorologicas u seismicas, mintgatant datti terratrembels e fieus artificials, mintgatant datti brentinas u burascas. Ed or da la mar cloman, malgrà calma, spérts, demunis e sirenas. Tut maletgs ch’ins po er considerar in pau stereotipics. Mabain, betg mintga chantautura sto exnum raquintar lungas istorgias ultra-poeticas. Mintgatant tanschi er sch’ins po «connect your body and soul», sco ch’igl ha num en «Let Go». E quai gartegi stupentamain ad Ursina Giger, surtut grazia a sia vusch pelvaira dialica.
Ursina: When I Let Go (Radicalis/Bandcamp)
Dapli & infos: https://www.ursinamusic.com/
Text: B. Vigne, Turitg
Fotografias: (c) ursinamusic, (c) Angelika Annen
PROXIMS CONCERTS:
16.09: Fribourg, Fri-Son @21:00
28.10: Parterre Basel @20.00
03.11: Werkstatt Cuera @20.30
06.11: Cinema Sil Plaz Glion @20.00
Suonda LATABLA!
Da Benedetto Vigne – Avant in pèr emnas è cumparì il primalbum da las Rodas, il trio actual da Corin Curschellas.
Ins pudess bunamain dir che cun las Rodas haja Corin Curschellas chattà sia gruppa optimala, in trio reducì a l’accordeon da Patricia Draeger, al cello da Barbara Gisler ed a sia atgna vusch nunconfundibla – magari er la combo minimala adattada per quests dis pandemics. Ina formaziun che suggerescha intimitad e calma, che projectescha la structura d’ina fina manidla kammermusik. Ma uschè finas n’èn las Rodas betg!
L’accordeon tira endament la musica populara alpina, ma igl è evident che la gruppa na vul betg esser messa en truclets stilistics, e perquai cumenza ses emprim album, cumparì questa primavaira, gist cun ina skizza che oszillescha vagamain tranter jazz e tango. Igl è in fresco musical cun il titel «Zuckerbäcker»: Corin Curschellas propona qua in protestsong elvetic, confrontond regords ad in agen passà precar alpin cun la miseria ch’ans cuntanscha ozendi d’ordaifer sin bartgas naufragiantas, ma er cun il sfarlattim actual da nossas ritgezzas natiralas. Igl è in pamflet detg prosaic – Corin n’è qua betg la gronda poetessa, ma en la epoca «rappunza» dastg’ins senz’auter er esser placativa.
I dat en l’album anc ulteriuras chanzuns dialectalas tudestgas, pulitamain pli poeticas, duas scrittas da la chantautura gia avant onns per vuschs collegas e reprendidas uss en tunalitad «rodaica»: In purtret detg melanconic da la staziun principala da Turitg ed ina sgarschurusa ballada da strias cun trantertuns da Brecht e Weill. La vart tudestga vegn cumplettada d’ina spezia dad «alpsegen» onomatopaic e d’ina veglia chanzun gualsera che citescha las famusas lingias popularas svizras da «muschkchaatä» e «nägeli». Polyglotta sco adina preschenta la Curschellas er ina melodia detg flurusa ch’ella ha cumponì sin in text dal poet englais William Wordsworth, datond dal 1800.
Ma igl èn surtut ils chants rumantschs ch’ans interessan qua. E tge surpraisa frecha ans porscha il primalbum da las Rodas: Corin, la chantadura cun background sursilvan e dimora actuala a Rueun preschenta en tut nov chanzuns exclusivamain engiadinaisas! Ina casualitad. Tranter quellas il chant da balenas «Al mar», tenor ina poesia da Clo Duri Bezzola barmier, la represa d’ina da las pli bellas melodias da Corin Curschellas, cumparida oriund sin l’album «Valdun» dal 1997. E lura spiras autras chanzuns popularas ladinas, veglias e novas, da sautunzas, filunzas, lavunzas. Concret: «Donna donna vè a cha», «Saira per saira», «Laschiva gronda sü’l bügl». Ed uschè vinavant.
Grondius sco las Rodas vegnan da dar a mintga toc in’atgna tempra, in’atgna colur: quai tuna ina giada sco imni d’encreschadetgna, ina giada sco bella tarantella, ina giada vegn la melodia circumdada da musique concrète, ina giada ornada da ghirlandas creolas. E quella varietad gartegia a la gruppa grazia al chant chaud e baintemperà da Corin, al violoncello tentalus da la turgoviana Barbara Gisler, cumprovà tant en musica classica sco en quella populara. Ma surtut al talent arranschader da la zugaisa Patricia Draeger, in’instrumentalista universala ch’ha studegià classica moderna e jazz, ch’ha gia sunà ses accordeon per tut il mund enturn e che vala sco ina da las pli valerusas musicistas svizras da quests dis. Las Rodas - in ensemble che rocla e rolla bain!
Text: Benedetto Vigne, text cumparì ils 3 da matg 2021 en La Quotidiana)
Fotografias: (c) Sava Hlavacek
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne – Fiona Fiasco alias Fiona Cavegn publitgescha ses emprim album «Forever Faking Memoirs» ubain «Regords trumpants per adina».
Avant in tempet hai jau menziunà en ina columna da LQ che a la musica da pop e rock rumantscha manchia in pau ina tscherta «modernitad», vul dir che noss chantauturs e nossas chantauturas zoppegian pelsolit davos ils trends dal temp, sa movan magari pulitamain dasper il zeitgeist. Ma i dat per cletg er excepziuns, pitschents hailaits en il detg grond microsmos chantautural da la Rumantschia. In da quels è la giuvna musicista Fiona Cavegn da Breil che delectescha dapi passa dus onns las tribunettas da Turitg e conturns cun sias chanzuns jazzusas bain ziseladas e ch’ha gia surprendì il mund «viral» cun ses videoclip feministic anti-bellet «Mona Lisa».
E quella chantautura e ghitarrista sursilvana ans surprenda uss cun ses emprim album polyglott «Forever Faking Memoirs». Gist davantor però las surpraisas relativas da l’ovra: Fiona na segna betg suletta l’album – ella vegn accumpognada d’in musicist che sa numna pumpusamain Melodiesinfonie. Rumantscha è tiers quai – sco il titel lascha sminar – mo ina unica da las otg chanzuns. E Fiona n’è betg pli Cavegn, ella ha tschernì per quest project il num d’art bunamain frivol Fiona Fiasco. «Quel tuna ualti cool e va era bein aprau, jeu parel magari da trer ils fiascos!» declera ella.
Anc ina resalva: «Up to date» èn il senn pli stretg è l’album be en sia tunalitad generala, stilisticamain sa mova il duo en las auas d’in jazz d’apero atemporal, masdiglià cun zinslas da bossanova e tifs da chantinella scutinada franzosa, gea, perfin ina scappada en il beat da tecno tempriv aud’ins en la rimnada. E propi da vairas chanzuns na san ins betg discurrer; ils tocs èn plitost ina spezia da texturas repetitivas, per part electronicas, per part analogas, sur las qualas ils dus spondan vuschs e figuras, cun in daletg e stimul nunditg.
E quai davent da l’emprim trac cun il bel titel «Brangelina Fanfiction»: Sur in loop da diversas tastadiras perlantas palaisa Fiona cun in sprechgesang lasciv-letargic che «plastic trees and yoga retreats mean nothing if you don’t love yourself». Vul dir che tut las ritgezzas e vanitads da quest mund na valan nagut sche ti n’has betg gugent tatez(za). E quell’aria autoconscienta feministica gira tras l’entir album. Il pli explicit en lez titel che stat sur ina skizza tropicalica cun trantertuns da blues: «Boys Suck» – per rumantsch schess’ins «buobs fan la chagia».
Danor natiralmain il buob Kevin Wettstein – l’um davos la «Melodiesinfonie» – che cumplettescha cun ses maun jazzus il spiert liber da Fiona. El, ch’ha gia publitgà diversas lavurs sco solist, surpiglia l’unic toc chantà gnugnond per dialect turitgais (cun ina strofa rumantscha da Fiona): «Ich hätt so gärn ich wär wo andersch». Tut insanua auter sa chatta er la chanzun finala «Pazienzia ei clav»: Qua tuna digital be pli la leva battaria, e qua lascha Fiona crudar daltut sias tempras frivolas, chantond en ina moda fitg pura, emoziunala – sco sche rumantsch na fiss betg fatg per la decadenza. Ina musicista cun bleras fatschettas, gea, cun in flair da «star» vegnent; en in lieu confessa ella schizunt: «My name is melody mistery».
A propos da up to date: Moderna è er la publicaziun da l’album «Forever Faking Memoirs» – el cumpara be sco «vegl» disc da vinyl (reciclà!) ubain sco uschenumnà download digital (giu da la renumada plattafurma musicala «bandcamp»), pertge che discs cumpacts èn oramai totalmain ord moda. Ed er betg «sexy», tenor Fiona. Sin youtube entaup’ins dal reminent dus clips dal duo che illustreschan cun bler gust l’atmosfera da sia musica («Brangelina Fanfiction», «Je suis avec toi»).
Fiona Fiasco & Melodiesinfonie: «Forever Faking Memoirs» (Radicalis/Bandcamp)
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 7 d’avrigl 2021 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Fiona Cavegn, Paco Alborghetti
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne - La conuschientscha definitiva na vegn l’uman mai a cuntanscher.
L’ultima sairada da son Silvester, la notg avant Bunmaun, cun in pèr amis ed amias a festivar la fin da l’onn vegl ed il cumenzament dal nov. Tranter els in fisicist da professiun, spezialisà en materias digitalas, computers e tut il climbim modern da quests dis. Sco cumplet laicist sin quests champs, n’haja strusch savì cunterdir a ses arguments, a sias formulas e formulaziuns. Ma tuttina haja mess sin maisa in tema che ma fatschenta actualmain, l’intelligenza artificiala numnadamain.
Robots capavels da resentir simpatias ed antipatias, amur e dolur?
Ils scienziats da quests dis discurran da las vistas realas d’in robot dal proxim futur che surpiglia tut las activitads umanas, inclus pensar e ponderar e planisar e torturar. Anzi, intgins postuleschan schizunt in’ autoconscienza da tals essers che savess senz’auter surpassar quella da nus solits umans. Ch’ils robots fissan capavels da resentir simpatias ed antipatias, amur e dolur - damai che l’autoconscienza na saja nagut auter ch’ina banala funcziun da sinapsas en il tscharvé.
Tge èsi da quintar da talas ipotesas?
Mes ami fisicher ha dà ina resposta diplomatica, manegiond ch’ils mainis giajan qua fitg dapart, e che la finala na fissi strusch pussaivel da demussar ina tala autoconscienza artificiala.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne.
Straordinaris eran quels dis tranter Son Niclà e Nadal, quel mez december, marcà d’in spetgar fevril sin la saira luminusa, colurada, savurusa. Las emprimas naivs avevan cuvert vias e streglias, la fradaglia salidava tras fanestras malclausas e las sbrinzlinas vegnivan a piclar sin la curnisch chadafieu. L’enviern era oramai qua. Ma ins presentiva insaco er gia la vieuta dal sulegl, la midada da l’onn. In temp da rendaquints, propiests, bramas, desideris. Registers abstracts però, dals quals nus bagais n’avevan ch’ina vag’idea.
En il spazi tranter la fanestra dubla da stiva mettevans la saira ils cedelins cun noss giavischs: In sortiment da Lego, ina stgatla Caran d’Ache cun trenta colurs, il pli nov Globi. La damaun suenter eran ils cedels svanids. Natiralmain sminavan nus gia tgi ch’era il Bambin, ma nus crajevan tuttina en la forza magica dal ritual. Ed eran lura delus, in pèr sairas pli tard, sche la stgatla da colurs sut il pignol cuntegneva be deschdotg. Ed empè dal Lego avevans magari survegnì in Mecano. U schizunt in pullover.
Ils emprims onns avevan nus passentà ils Nadals cun ina stalletta sombra, magheretta, quatter scorsas laresch enchastradas malamain ina en l’autra. In da quels dis da mez december dal 1960 avevan Papà e barba Flori sa mess tut dascus vidlonder a fabritgar si ina nova stalletta. Si sur vischnanca avevan els chattà ina pitschna grotta da tuf, ed or da quella crappa da tuf resgiavan els bels quadrelets, ils quals vegnivan collads cun cement da Sika, faschond crescher a la taliana duas bellas miraglias lateralas. La paraid davos era in unic grip da tuf. Ina matta nuada da strom furmava il tetg. Sur il tetg ina stgaina da chaltschiel che purtava sisum ina staila da plastic transparent cun en ina lampina electrica, pavlada da la battaria davos noda.
L’entir construct giascheva sin in’aissa detg lada che laschava anc bler spazi avant ed enturn la stalletta. Fertant ch’il palantschieu dadens era spira paglia, era il conturn decorà cun in bel mistgel verd stgir tras il qual manava ina senda cuverta da fin sablun-tuf. Feglias da channa vernischadas faschevan da palmas, ina pitschna saiv cunfinava il flatg, e bel amez devi perfin ina cisterna, er quella tagliada or dal tuf. Ina bellezza scenaria naturalistica per tut quellas figurinas da stalletta, la sontga famiglia cun il Bambin en il parsepen, il bov ed il asen, ils pasturs ed ils trais retgs, ma er cromers, lavunzas e sacerdots, duas tschuttas e perfin inquala giaglina. Insumma, l’entira raspada da Betlehem.
Mintgatant datti anc Nadals tar amis u vischins qua en citad, in bel pignol cun cullas, chandailas, utschelets e tschigulattinas. E forsa schizunt duas chanzuns cun la ghitarra. Ma tar nus a chasa – senz’uffants ni biadis – è l’usit stizzà gia dapi decennis. E cun las fanestras traidublas cumpactas urbanas na dessi gnanca pli spazi per metter or il cedel dals giavischs. Tge che jau scrivess oz sin il cedelin? L’umilitad umana. La calma digitala. Il return da las embratschadas. Desideris dad attempads apunta.
Avant in pèr onns avev’jau, ensemen cun mes fragliuns, rumegià nossa chasa paterna, oramai nunabitada, si en las muntognas. Or cun zacumpac, sutgas ruttas, matratschas isadas, purtrets sblatgids, tut or sin il mantun per il rument grond. En il sutiltetg chattainsa la veglia stalletta da tuf. Davent er cun quella! Giu sin la pluma. Nagin temp pli per nostalgias. E qua ora stev’la uss tranter lainom e ponnamenta, las figurinas anc adina dretg si en il mistgel, cromers, retgs, pasturs, giaglinas, l’entira brajada da Betlehem, bandunada sut vent e plievgia e malaura …
Text: B. Vigne, Turitg
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Da Benedetto Vigne – La chantautura Chiara preschenta ses emprim album cumplet «da mesanotg»
Chiara Jacomet ha ina bella vusch chauda e simpatica che sgarguglia sensual en ils bass e sautiglia tentalus en ils auts. Quai ha la chantautura da Rabius demussà gia sin ses mini-album «mascras» dal 2017. Ma lezza lavur giuvenila aveva, sper ina tscherta monotonia musicala, ina tendenza vers in liricissem pubertar che oszillava tranter il «ti» ed il «jeu» predicatur, e che discurriva savens mo da sentimentalitads e tut las flosclas liadas a quellas.
Sin ses emprim vair album «da mesanotg», producì da Manfred Zazzi, emprova Chiara uss cleramain dad evader da questa stretga artistica. E per quest intent sa lascha ella gidar da la poetessa ed autura Asa S. Hendry, coetana sia. Gia ils titels reflecteschan la frestgezza da quella collavuraziun: «glatsch da citrona», «libellas selvadias», «calzers vegls». Ma er texts che Chiara ha scrit suletta portan gia quella nova colur en sai: «glischs blauas», «emblidabucamei» – l’emprest germanic per noss chalamandrin che la chantautura dovra qua per far in bel gieu da pleds, «emblida buc mei biala stad.» Nundir da la garmaschia da far rima tranter citrona e Verona!
Dasperas datti muments in zic contradictorics: va quai, sche ti «tiu tgierp cul ritmus muentas», va quai en medem mument da «tiu cor per in mument ruassar»? Problematica para er la chanzun «agen assassin», ils chavazzins enumerads là han in tif da flosclas: «fantoms fatals dil vargau, la glisch dil futur tralaschau» – bain ina bella alliteraziun, ma insaco croda Chiara qua enavos en confusiuns adolescenticas. Meglier exprima ella quellas bregias en las «glischs blauas»: «mias rodas ein adina en moviment – sco mes dubis che roteschan traso».
Sin ina buna via pia. E quai er cun la musica: Las chanzuns dal primalbum da Chiara èn baintemperadas e variantas, diesch atgnas cumposiziuns che fladan la feminitad da l’entira gruppa che sa numna er «Chiara»; ellas bandunan zvar strusch la sveltezza mesauna ed il modus dal moll, ma ellas strivlan bufatg zinslas da reggae, da funk e ska, ristgan ritems pesants, stops imprevis e midadas da tempra, tact e tempo. E mintgatant schizunt ina pitschna assonanza.
L’entira rimnada vegn manada francamain da batteria (Momo Kawazoe) e bass (Lea Huber), purtada da las tastas da la maistra, ornada da grondius agens chors e dad inquala figurina da ghitarra (Larissa Cathomen). Ina da las duas unicas chanzuns englaisas mussa chants ospitants da duas amias da la giuvna chantautura sursilvana. Ma en il center flurescha la vusch da Chiara, che collia mintgatant pliras lingias senza perder il flad, purtond bellischems melismas sur pliras notas, manond quellas famusas scurlattadas ensi ed engiu, figuras che genereschan qua e là frasaziuns inusitadas, zaclinas che paran dad ir cunter la lingua – sco gist per exempel tar il «glatsch da citrona». Ma nagin dubi, «da mesanotg» è in album che gudogna bellezza al tadlond datier e sapientivamain.
Chiara: «da mesanotg» (R-Tunes)
Dapli: https://www.musicchiara.ch/
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 29 da schaner 2020 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Oceana Galmarini, Chiara. Cover art work: Annatina Nay, Oceana Galmarini
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne – Duas festas popularas, visitadas e reportadas.
Igl eran massunas furmiclas che cumparivan da tuttas quatter varts da l’enorma arena da la Fête des Vignerons, tschientineras e tschientineras, figurunas cotschnas-brinas cun antennas sil chau ed in buttatsch davos or, ed ellas travagliavan e schaschinavan en las vignas, racoglievan barduns dad iva, tagliavan las vits, stgatschavan ils sturnels ladruns, e tranter en sautavani e chantavani, celebravani vendemia, chors magnifics che resunavan da tuttas varts, da dretg, da sanester, da davos e davant, s’entaissend en ina grondiusa sinfonia quadrofonica, e las furmiclas cumpartivan las tribunas e stgalas cun massa auters figurants e figurantas, mercenaris e viticulturs, sfranzinellas da cancan e chartas da jass, chaschaders e pestgaders, il manifest d’ina bella e cordiala vischinanza, betg mo da Vevey ed il bellezza Lavaux, mabain da l’entira Romandie. E cur ch’ils cuntadins da la cuntrada vischina friburgaisa entravan en scena cun lur cortegi da veritablas vatgas, chantond, er els en canon cun ils quatter vents, lur vegl «ranz des vaches», la famusa «lioba lioba», lura – e quai è vegnì relatà da pliras varts – èn blers egls da quels var ventg milli aspectaturs ed aspectaturas s’emplenids cun larmas. E dal reminent, pertutgond las furmiclas: salips devi er, er els cun antennas ed alettas, verdas però. Ed els eran plitost responsabels per la musica, per cuntrabass e clarinetta, precis sco enten la paraula.
Tut quai m’è vegnì puspè endament trais emnas pli tard, cur che jau seseva, mez avust, en la sala da scola a Zuoz, a tadlond ils texts dal project «100 onns tranteren». Viola Cadruvi aveva gist per mauns da leger sia parafrasa moderna da la veglia chanzun «Salep e la furmicla». Il salip era penetrà en il furmicler, el s’era furà, cun ses panzer glischant straverd, tras las miraglias da dascharina. Ma la schuldada furmiclera al aveva arrestà ed al manà davant sia regina. Quai ch’il salip aveva spetgà, cun la speranza da pudair far la curt a la bella venerada cun sia musica enivranta. Ma el ha fatg il quint senza l’ustiera. La regina, vestgida en nair e cotschen, ha dà in pitschen segn a la schuldada, e quella s’è immediat bittada sin l’intruder, ha cumenzà al snizzar e sfratgar, da moda che ses tschurvì è siglientà direct sin l’altar da la regenza. Las furmiclas han maglià il rest cun panzer, pel ed ossa. E Cha da Fö, noss trubadur da la ghitarra distorsiunada, ha commentà questa bellezza «horror story» cun il riff tschuf dal «Iron Man» dals vegls Black Sabbath. Uarrggh!
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne - Il chantautur Mattiu Defuns debutescha cun in primalbum surprendent.
Igl era stà ina vaira scuverta, avant passa trais onns, cura che Mattiu Defuns da Trun era partì cun ses Top Pop «Mi’olma», lura anc bunamain minorenn e gia ina vusch uschè voluminusa che pareva da vegnir da profunditads, tge mal da vita, tge gust d’amur, tge bitsch da la musa – ins sa dumandava tge pomai ch’i steva qua tut davostiers. Ins saveva dal patrimoni musical da sia famiglia – bab e barba cun filamenta vers ils famus Furbazs – ins al aveva magari gia entupà a chantond e sunond solitari sin inqual festa da val. U alura er gia udì Mattiu a participond a palcs pli professiunals, ensemen cun ses collega rappunz Giganto per exempel. El cun sia ghitarra da las cordas lommas e dals accords bain temperads.
Bainbain, in trubadur da la verva raffinada, da la rima gizza n’era e n’è betg (anc) naschì en la giuvna figura da Mattiu Defuns, gist en contrast a sia vusch vigurusa. Sias chanzuns partan per il solit d’in simpel sentiment prosaic, descrivan vita, vitg e ventira, senza sa perder en metafras stravagantas. Ma quai è current normal en la musica populara moderna dad ozendi, dad Ed Sheeran enfin tar Lady Gaga. Ed igl è là, envers lez chantun brigliant, ch’il giuven musicist sursilvan para da tender sias antennas musicalas. Quai suggerescha en mintga cas ses emprim album, cumparì quest atun passà sut il bel titel programmatic «Da funs».
Arranschaments opulents e stils variants
L’album è vegnì producì en il studio Klangstark a Cuira sut la batgetta da Lou Zarra, in dals gronds hitmakers grischuns dals ultims onns. Zarra e ses divers assistents han savì dar a las chanzuns vestgids detg opulents, senza però tartagnar il caracter oriund dal chantautur, sia vusch da lament, sias cordas da classica. Anzi, plazzond las cumposiziuns en ina massa differents letgs stilistics gartegi er da variar las frasaziuns vocalas magari in pau repetitivas, las progressiuns armonicas in pau placativas: In masdigl da flamenco e reggaeton gia en la segunda proposta, ina ballada da chandaila e saxofon en «Ei fa brin», tuns da renaissance ed africanissem en «Nies mund», in’uniun da rock e stadion en «Ti».
Surprendent che la rimnada da totalmain 16 chanzuns, per part er englaisas, crescha ad in crescher suenter meztemp: «Bi sco adina» flada arias da soft-calypso à la Belafonte, la «Musica» sa noda «shufflegiond» en il rhythm’n’blues da sturs e la «Mary» sa platga frivol en rittems e fims giamaicans. In bella ovra radunda ed inspiranta pia, quest «Da fund» da Mattiu Defuns, enritgì dad dus u trais ospitanzas – Orange, Giganto – e marcà da blers bels chors omnipreschents, veritabels chors da famiglia che vegnan dals funds e dals auts.
Mattiu Defuns: «Da funs» (Klangstark)
Text: Benedetto Vigne
Fotografia: (c) www.mattiu-defuns.ch
En il web:
Facebook: https://www.facebook.com/mattiudefuns/
Web: http://www.mattiu-defuns.ch/
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne - Maria Moling e Roland Vögtli alias Me+Marie han fatg in bellischem segund album.
Dacurt haja ma semià da Roland «Chadafö» Vögtli – e surprendentamain na da Maria! – insatge cun musica ed abitadis, ils solits scumbigls surreals dals siemis. Geabain, ina tscherta irradiaziun arcaica, che turna magari en siemis, dastgins attribuir al duo ladin-ladin Me+Marie, in’aureola da magia muntagnarda. La rait mediala ha er gia scuvert quella, celebrà la metamorfosa da las ragischs alpinas a la sonoritad urbana. L’amalgam dal dolomit e dal «giadin», la festa da las ganes e da la ritscha, omaduas fabulanzas or dals auals, ma tuttina figuras differentas, oppostas – qua la vusch sublima, dialica, tscha il sun terran, distursiunà, ina cumbinaziun che va a prà cun la parita fisica dal duo, la bella e la bestga als haja gia numnads en in auter lieu.
L’accoglientscha è lasuenter fenomenala, er en regiuns nunurbanas: L’avust passà haja gì il cletg da cumparter tribuna cun Me+Marie a chaschun dal festival Rock se Drun, il public era fascinà, electrisà dal duo e ses enturagi, e quai er sch’el na conuscheva strusch las chanzuns dal repertori. Ed er qua il medem maletg arcaic: ella, suverana, traglischanta sco ina diala vi da la battaria apartia, nuncunvenziunala, el, rockadur da vaglia, in vair animal dal palc, smanond la ghitarra e battind ils pes sin terraferma, a la moda da – jau sai, ins na duess betg strapatschar congualanzas – ses barba musical Neil Young. E sur tut quai il chant da Maria e Chadafö, cuntrastant ed armonius en ina, ina cumparsa che lascha sminar dapli che mo in’uniun artistica.
Me+Marie: Double Purpose (Capriola/Radicalis)
Text: Benedetto Vigne
Fotografia: (c) Me + Marie
Tgi che vul udir Me + Marie live sa far quei:
• 04.10. Turitg, Helsinki
• 05.10. Aarau, KIFF
• 21.11. Lucerna, Schüür
• 22.11. Lyss, KUFA
En il web:
http://meandmarie.com/
iTunes: http://bit.ly/anotherItunes
Spotify: http://bit.ly/anotherSpotify
Deezer: http://bit.ly/anotherDeezer
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne - Ad Astrid Alexandre gartegia cun ses segund album «Umbrivas» ina nova capolavur da la scena rumantscha.
Jau vuless numnar Astrid Alexandre betg simplamain ina chantanta u chantadura, jau preferesch numnar ella ina «artista vocalica». Ina persuna che sa far cun sia vusch dapli che mo «chantar», ina che sa schonglar, capriolar, chaubriclar cun sias cordas vocalicas. Quella qualitad demussa Astrid gist en l’emprim toc da ses nov album «Umbrivas», cumparì l’entschatta da mars, la skizza cun il titel «Lighthouse» (bel da battegiar l’album «Umbrivas» e lura gist cumenzar cun la glisch!). E quest «far traglischant» (Leuchtturm) bogna l’artista en in mar da misterius ecos ambientals, sur ils quals la vusch principala sgulatta aut ed ostinat sco ina vela ent il vent.
Differentas texturas
Ma i na va betg per la pura demonstraziun acrobatica – gia la segunda chanzun, quella «Beautiful Mind» emprestada da l’amia Corin Curschellas, passa si en in vestgì daltut different, ina spassegiada en ponns da popsong atemporal, chantà cun vusch bassa, carmalanta. Ed uschia sa noda l’entir album da textura a textura, da clavazin a calimba, da sintetisader a ghitarra, senza però bandunar la tempra basica da l’autura. Muments africanisants, arias da chanson, escapadas da funk, minimalissems ramurus – gea, perfin in trantertun recurrent da chanzunetta d’uffant udin nus qua. Ed adina puspè interrumpa la musicista il fluss dal toc, per inserir in mument da reflexiun, da cuntradicziun schizunt, applitgond accords diminuids, melodias guerschas. Precis sco quel cuntrast tranter las sumbrivas ed il far traglischant.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Autura daspö favrer 2020 - Alina Müller (*1995) as sainta svelt e jent in plüs lös dachasa: D’uffant in prüma lingia in Engiadin’Ota e Bassa e ed illa Val Müstair, plü tard lura eir a Cuoira, in Surselva, a Turich ed a Berna. Giò la Bassa e sün facebook as preschaint’la per brich esser mainstream svizzer sco Alina Müglinera. Oter co in noschs stincals linguistics ha’la ils ultims ons eir amo investi si’energia i’l stüdi da psicologia ed i’l instruir vallader.
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Annatina Nay, viva a Trun e Turitg, lavura sco graficra independenta, observadra en differentas situaziuns, savens sin viadi el tren, s'interessescha per carstgaus e lur raquintaziuns, rimna regurdientschas e muments per crear historias el tgau e sin pupi.
Autur LATABLA dapi avust 2016 - Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. El scriva istorgias e chanzuns, el descriva suns e tuns e fa magari er in zic radio. De facto ha el scrit onns or recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà per RTR las emissiuns «La truvaglia» e «Las perlas». Ultra da quai fa el oz part da la gruppa da rock rumantscha-turitgaisa L_MAR.
Autura LATABLA dapi avuost 2016 - Uffanza ad Ardez , studi da romanistica comperativa, tudestg e rumantsch a Turitg, 2013-2017 translatura per il rumantsch en la Chanzlia federala a Berna, 2014-2016 redactura dal magazin da cultura Subkutan tar Radio Bern RaBe, sa participescha al Tavulin litterar dad RTR , dapi 2017 redacziun dal Chalender Ladin. Viva cun ses um e lur dus uffants a Uetikon.
Fundatura ed autura - creschüda sü a Tschlin in Engiadina Bassa. Davo la finischiun da la HTF a Cuoira ha'la lavurà 6 ons i'l marketing pro ün'agentura da viadis. Daspö il 2007 ingaschada sco assistenta pro üna banca.
Il DRG (Dicziunari Rumantsch Grischun) è in dals quatter vocabularis naziunals e documentescha la lingua rumantscha dal Grischun, qvd. tut ils idioms e dialects rumantschs dal Grischun en furma scritta e discurrida. Il coc dals artitgels dal DRG furma il pled cun sia muntada, sia derasaziun, ses diever e sia derivanza. Latiers tutga era la cultura populara cun locuziuns, spruhs e proverbis. Collavuraturas e collavuraturs dal DRG preschentan qua en questa rubrica pleds e proverbis chattads en il DRG. Quel è dapi il december 2018 er accessibel online. (www.drg.ch)
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Fadrina Hofmann es creschüda sü a Scuol e viva hoz darcheu cun sia famiglia quia. Ella ha stübgià scienza da medias e comunicaziun, schurnalissem e rumantsch a l'università da Friburg. Daspö 2009 è'la redactura pro "Die Südostschweiz". Ella ha publichà plüs cudeschs e diversas istorgias.
Autura LATABLA dapi october 2018 - Creschida si e stat a Vilters. Ella ha studegià pedagogia e rumantsch a l’universitad a Friburg. Gugent ha ella temp cun ses chars ed en cumpagnia, discurs, observaziun e reflexiun, musica, tschigulatta da latg, da pudair viagiar e turnar.
Autur LATABLA dapi december 2016 - Mario Pacchioli (*1981 en Surselva) ei musicist ed actur da teater. Suenter haver absolviu il seminari da scolasts a Cuera, sededichescha el cumpleinamein alla musica. Sco collaboratur liber scriva el dapi il 2011 ils “Impuls" per il Radio Romontsch. Oz viva e lavura Mario Pacchioli a Paris sco actur da teater e musicist. (infos: www.mariopacchioli.com)
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) emprova da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns rumantschas e da la bassa. Ella porscha a giuvnas Rumantschas e giuvens Rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun d’in project cultural rumantsch. La GiuRu è uniun affiliada a la Lia Rumantscha e po trametter quater delegads a las radunanzas generalas. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas, è la YEN la uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa.
Autura LATABLA dapi schaner 2017 - Romana Ganzoni (*1967) es autura da Scuol. Ella lavura e viva a Schlarigna. Raquints, poesias, essais, columnas. Seis prüm cudesch cumparü in marz 2017 pro Rotpunkt, Turich, ha nom "Granda Grischun“.


text:
Lavurs
Storas, schalusias e marchisas reduceschan l’effect stgaudant da l’irradiaziun dal sulegl e procuran uschia per in’atmosfera agreabla en locals d’abitar e da lavurar. Els protegian dentant era cunter egliadas mirvegliusas, cunter la glisch tschorventanta e cunter la pulvra.
Montaders da storas èn responsabels per la montascha da sistems da storas. Cun agid da plans monteschan els ils sistems ch’èn pli e pli automatisads e motorisads. Els lavuran tut tenor l’incumbensa independentamain u en in team.
Durant la preparaziun d’ina montascha mesiran montadras da storas ora las cumponentas e las empostan. Ellas endrizzan il plazzal e determineschan il process da lavur. Sin il plazzal procuran ellas per in deposit professiunal dal material e dals isegls.
Avant la montascha giuditgeschan ils montaders da storas il fundament nua che l’indriz duai vegnir fixà e decidan la metoda da fermar la tocca da construcziun. A la fin collian els ils motors da tracziun cun il current e programmeschan la regulaziun.
Montadras da storas èn era responsablas per la reparatura ed il mantegniment da sistems existents. Sch’in sistem na funcziuna betg pli, ston ellas tschertgar il sbagl ed al reparar. Ellas exequeschan era lavurs da mantegniment e procuran uschia che las installaziuns possian vegnir duvradas pli ditg.
En tut las lavurs resguardan montaders e montadras da storas las instrucziuns e las directivas ed observan las normas relevantas per lur lavur. Els enconuschan ils privels dal plazzal e resguardan adina las prescripziuns davart la segirezza da la lavur e la prevenziun d’accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 21-10-2016 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis
Furmaziun en scola
Curs en bloc a las scolas professiunalas ad Uzwil/SG u a Les Paccots/FR
Roms professiunals
- prescripziuns e mesiras davart la segirezza da lavur e la protecziun da la sanadad e da l’ambient
- installaziun da stresas e sistems vid paraids e mirs exteriurs
- planisaziun e preparaziun da las montaschas da storas
- montar, mantegnair e reparar ils sistems da storas
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Cun fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "montader / montadra da storas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun mesaunas u autas pretensiuns
Pretensiuns
- inschign manual
- chapientscha tecnica
- abilitad da lavurar en in team
- chapientscha pratica
- imaginaziun dal spazi
- constituziun sauna e robusta
- agilitad
- senza sturnizi
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e scolas professiunalas, da l’uniun Polybau sco era d'interpresas da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis
Furmaziun da basa scursanida
emprendissadi supplementar da dus onns sco isolatur / isolatura AFQ, cuvratetgs AFQ, constructur / constructura da fatschadas AFQ u constructur / constructura da puntanadas AFQ
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: manader / manadra da construcziun da paraids e mirs exteriurs, cussegliader energetic / cussegliadra energetica en edifizis u manader / manadra da project en montascha solara
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra en policonstrucziun
Scola spezialisada superiura (SSS)
studis en champs parentads, p. ex. tecnicist / tecnicista SSS surveglianza da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en champs parentads, p. ex. Bachelor of Science SAS en inschigneria da construcziun (direcziun paraids e mirs exteriurs d'edifizis) a la Scola auta Lucerna
Cundiziuns da lavur
Montaders e montadras da storas lavuran en manaschis che porschan sistems da protecziun cunter il sulegl e sistems da protecziun cunter l’aura. Quai èn per l'ina manaschis da montascha pli pitschens u fitg paucs manaschis industrials gronds.
La branscha da paraids e mirs exteriurs gioga ina impurtanta rolla per la strategia d'energia da la Confederaziun. Tar la construcziun u sanaziun d'edifizis contribuescha ella per exempel che quels vegnan pli effizients areguard l'energia. Per persunas dil fatg èn las perspectivas professiunals bunas.
Ulteriuras infurmaziuns
Uniun Polybau
Lindenstr. 4
Chascha postala
9240 Uzwil
Tel: +41 71 955 70 41
URL: www.polybau.ch


text:
Venderdi saira curt suenter las 18:00 ha la Polizia chantunala survegnì il clom ch'i haja dà in accident grev sin la via naziunala N28 tar il Fuchsenwinkel. Pervi da l'annunzià è in grond dumber da forzas da salvament vegnì en acziun. Al lieu èn quatter vehichels stads donnegiads. Per l'agid medicinal da total sis persunas blessadas èn stadas en acziun dus teams d'ambulanza, in da Schiers ed in da Cuira, in helicopter da la Rega ed in da la Alpine Air Ambulance. Ina persuna ha stuì vegnir deliberada da l'auto cupitgà, cun agid dals pumpiers. La dunna ha stuì vegnir transportada grev blessada cun il helicopter da la Rega en l'ospital chantunal da Son Gagl.
Traffic svià durant 4 uras
Durant las lavurs da salvament sin la plazza da l'accident, ha il traffic stuì vegnir svià durant radund quatter uras sur la via principala. Tuttina hai dà impediments cun lungs temps da spetga. Ils quatter autos per part destruids cumplettamain, han stuì vegnir transportads davent.
La Polizia chantunala investighescha anc co l'accident ha pudì capitar.


text:
cuntegn
Regiunal
-
Cdh Engiadina sa legra sin la nova stagiun
Nov'entschatta tar il Club da hockey Engiadina. L'equipa da l'Engiadina Bassa ha stuì magunar la stagiun passada la relegaziun da la segunda en la terza liga. Igl è stà ina brava schleppa per il Cdh Engiadina.
Dentant èn las pitras terradas da la stagiun passada magunadas e l'equipa engiadinaisa sa legra sin il nov campiunadi en la terza liga. Quel cumenza per il Cdh Engiadina cun dus gieus da chasa a Scuol.
Questa saira a las 19:30 è l’emprim gieu da la nova stagiun cunter il Cdh La Plaiv.
Ulteriurs gieus da questa saira:
1. liga:
EHC Cuira – Dübendorf
EHC Arosa – Weinfelden
2. liga:
San Murezzan – SC Rheintal
Partenz-Signuradi – Wallisellen
Lai-Valbella – SC Herisau
Discurs cun il capitan dal Cdh Engiadina, Andri Riatsch, part 1
Discurs cun il capitan dal Cdh Engiadina, Andri Riatsch, part 2
Hockey: Classament 1. liga ost (masterround) (06-02-2016)
Hockey: Classament 2. liga ost 06-02-2016


text:
Uster
Uster a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 28.56 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 32 577 abitant.
El cumün de Uster al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fehraltorf, Gossau, Greifensee, Maur, Mönchaltorf, Pfäffikon, Seegräben, Volketswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Wil e Niederuster, Greifensee, Pfannenstiel e Forch in sül sfond
La stazzion S-Bahn Zürich
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La passlunghista svizra Nadine Fähndrich era sin buna via per ina medaglia, n'ha dentant betg pli pudì sin il davos tschancun da la cursa ed è crudada enavos sin il tschintgavel plaz. Gudagnà ha la Svedaisa Joanna Sundling avant sia cumpatriota Maja Dahlqvist e Jesse Diggins dals Stadis Unids da l'America.
Dasper Fähndrich avevan er las duas grischunas Alina Meier e Laurien van der Graaff dumagnà il sigl en la fasa da K. O. cun las meglras 30. Ellas n'èn dentant betg sa qualifitgadas per il mezfinal.
Las medaglias
- Joanna Sundling (Svezia)
- Maja Dahlqvist (Svezia)
- Jessica Diggins (Stadis Unids da l'America)
Las Svizras
- 5. Nadine Fähndrich
- 13. Alina Meier
- 24. Laurien Van der Graaff
- 49. Anja Weber
Johannes Kläbo triumfescha tar ils umens
Il Norvegiais Johannes Hösflot Kläbo ha gudagnà avant il Talian Federico Pellegrino ed il Russ Alexander Terentew. Sco meglier Svizzer è il Grischun Valerio Grond sa classà sin plazza 18. Jovian Hediger è vegnì 20avel. Be per pauc ha Roman Schaad manchentà la fasa da K. O. cun ils megliers 30. El era sa tschentà cun in retard da 0,13 secundas sin plazza 31.
Las medaglias
- Johannes Hösflot Kläbo (Norvegia)
- Federico Pellegrino (Italia)
- Alexander Terentew (Russia)
Ils Svizzers
- 18. Valerio Grond
- 22. Jovian Hediger
- 31. Roman Schaad (qualificaziun)


text:
Ospitalisaziuns confermadas en il labor, Appenzell Dadens, dals 11.10.2021 fin ils 27.06.2022
La grafica mussa las entradas en l'ospital durant la perioda tschernida.
Las datas publitgadas qua sa basan sin infurmaziuns ch'ils laboratoris, las medias/ils medis ed ils ospitals ans han transmess. Ellas sa refereschan a las annunzias ch'èn novas e che nus avain verifitgà. Pervia da quai pon ellas divergiar da las cifras communitgadas dals chantuns. Per las ospitalisaziuns è decisiva la data da l'entrada en l'ospital.
Pervia da mancanza e retard d’annunzias èn las cifras davart las ospitalisaziuns d’interpretar cun precauziun.


text:
Valbundiù
Valbundiù (nòm uficiàl en italià: Valbondione) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa a la fì de la ólta Al Seriana: praticaméncc l'è l'óltèm pais dèla al in questiù.
El g'ha 'na popolasiù de 1 065 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 95,3 km² e 'na densità de popolasiù de 11 ab./km²
L'è sitüat a 52 km de la sità e a an'altitüde che là aria tra i 750 e i 3050 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Caruna, Gandelì, Gróm, Piateda (SO), Ponte in Valtellina (SO), Teglio e Vilminùr.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Valbundiù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Ús curelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cés
El Cés (Chiese) l'è 'n fiöm de 160 km che 'l scór entrà Lombardìa e Trentì. L'è chèl dei disdòt per longhèsa 'ntra töcc i fiöm de l'Italia, el piö lónch entra i sub-aflüèncc del Pò.
El nas del Grupo de l'Adamèl, söl versànt trentì del Monte Fumo, e 'l vé zó dré a le ài ciamàde Val di Fumo e Val Daù, endóche 'l fùrma i lach artificiài de Bisìna e de Boàs. La part piö 'n pé la fenés a Pieve di Bono, endóche 'l ricéf le àive del torènt Adanà e de lé 'l se 'nserés endèla àl ciamàda Al del Cés. De ché 'l ciàpa la diresiù Nordest-Sudovest envèrs el Lach d'Ìder endèl quàl el se sböta de le bànde de la località Baitoni (cümü de Bundù, amò sóta Trènt). De lé 'n zó 'l sò córs el se svelöpa töt endèl tertóre de la Lombardia.
El vé fò del Lach a Ìder, el ghe a dré a la Àl Sàbia 'nfìa a Roè e de ché 'l cumìncia 'l sò córs endèla pianüra. El cór amò 'n diresiù Nord-Sud e 'l streèrsa la part orientàl de la Bàsa Bresàna 'ntra Gaàrt e Remedèl ('ndóche 'l sègna 'l cunfì col cümü de Aquafrèda) e pò 'l va 'nvèrs Àzola 'n Pruvìncia de Màntoa.
El fenés el sò córs de le bànde de Aquanégra, 'ndóche 'l se sböta 'ndèl Òi.


text:
Ils cedels da pajament vegls valan anc enfin la fin da settember 2022. A partir d’october datti be anc ils codes da QR – pia mo il code quadratic, che cuntegna tut las datas dal quint.
Per persunas che na duvran betg sanes tecnicas novas pudess quai esser ina sfida, uschia la Pro Senectute Svizra:
Nus udin dad intginas senioras e seniors ch’ellas e ch’els èn malsegirs pervia da questa nova introducziun.
Malgrà il midament restan trais opziuns per pajar ils quints:
- Scanner il code da QR
- Endatar las datas manual
- Pajar ils quints al fanestrigl
Per la Pro Senectute èn las differentas opziuns fitg impurtantas, cun quai che circa 200’000 persunas da passa 80 onns na sappian betg co duvrar l’internet.
Taxa supplementara
Tgi che preferescha la metoda fisica dad ir a pajar il quint al fanestrigl sto far quint cun taxas da pajament al fanestrigl. Quellas paja normalmain la persuna u l'affar che survegn ils daners. Insaquantas firmas mettan però a quint las taxas a la persuna che paja. In quest cas è quai impurtant per la Pro Senectute da promover, dentant betg sfurzar il code da QR.