text:
Discussion ant sla Wikipedia:Criteri për nòm e topònim
I còpio ambelessì un tòch ëd le vàire discussion ch'a son già fasse ant sëj nòm e topònim. I jë buto nen tute përchè tant as trata d'elaboré na solussion finitiva ch'an ven-a a taj për tut, donca as trata pì che d'àotr d'un pàira d'esempi për focalisesse ant sla question. Për dròle ch'a sio, tute j'idèje a son le bin ëvnùe, peui i voteroma për rivé a publiché na polìtica ufissiala. S'a vë smija che a debio esse giontà dj'àotri esempi d'ant le discussion veje fé pura che campeje andrinta daspërvojàotri. --Bèrto 'd Sèra 16:43, 16 Gen 2007 (UTC)
Cerea. Iv dagh mach mia opinion, che peui na decision as pijërà tuti ansema. A l'é nen vreman n'eror nì Osta nì Aosta, mach che la prima forma a l'é pì genita, la sconda a l'é pì italianisà. A-i son vàire paròle che, bele ch'a l'abio soa forma piemontèisa original, a son soens sostituìe con d'àutre ch'an ven-o da fòra (gnun-e sorprèise, sòn a càpita an tute le lenghe, dzortut an rapòrt a l'anglèis). An tra cole ch'a arcoro pì 'd soens ambelessì a-i son: comun, Aosta, provincia, Germania. Scond mi, ant n'euvra 'me costa, a ventrìa dovresse la lenga pì genita ch'as peul e donca comun-a, Osta, provinsa, Almagna. A l'é vera che Ch'a costa lòn ch'a costa viva l'Aosta ma disoma che sossì a l'é nen për fòrsa na preuva 'd lengage soagnà. -- Borichèt
- Mi i dirìa ch'a l'é giust ten-e la forma pì genita, ën butand na ridiression për coj ch'a san mach pì la forma italianisà (e në spiegon dla diferensa antra le doe). Un-a dle funsion ëd na wiki an na entità lenghìstica nen vàire spantià (ghigné pura nen :) për vàire ch'a fasa s-giaj a l'é lòn ch'a-i ven fòra da 'nt la neuva terminologìa ISO pì la terminologìa dla legislassion europenga) a l'é cola dë vardé la lenga e spantiene la forma pì giusta. Fin ch'as trata ëd variant genite locaj a l'han tute la midema dignità, ma quand as trata mach ëd fenòmeno ëd creolisassion a-i é gnun-a rason për ten-je. --Bèrto 'd Sèra 16:29, 16 Gen 2007 (UTC)
- Mi i son dacòrd con voi. Ma alora i dovrio cambié tut le vos con i nom italianisà com Provincia 'd Turin, Lisandria, ecc... Mi i son pront a fé-lo se i devo. --Bertulot 21:59, 16 Gen 2007 (UTC)
- J'utiss për fé le modìfiche dle categorìe n'aotomàtich a-i son. Na vira che is sernoma coma ciameje na vira për tute as peul lancesse l'ambaradan che a modìfica tant ël nòm dla categorìa sìngola che tute le pàgine ch'a l'ha andrinta. Da rusché a man a-i resto mach ij tìtoj dle pàgine d'artìcol, che coj-lì sì, a venta passess-je un për un. --Bèrto 'd Sèra 13:31, 17 Gen 2007 (UTC)
- Mi i son dacòrd con voi. Ma alora i dovrio cambié tut le vos con i nom italianisà com Provincia 'd Turin, Lisandria, ecc... Mi i son pront a fé-lo se i devo. --Bertulot 21:59, 16 Gen 2007 (UTC)
Da già che la discussion a l'era ëdcò an sla manera 'd buté ij tìtoj dle vos cand ch'a-i é 'n nòm, i preuvo a divide si doi problema e i na profito për smon-e mia opinion. -- Borichèt
Contnù
Criteri general[modifiché la sorgiss]
Mi i son për na posission com cola ëd Borichèt: gnun-e forsadure. Quand i l'heu scrivù la pàgina ëd Giovan Giòrs Alion i l'heu butà ël sò nòm an piemontèis: ma chi a lo sërcherà mai con col nòm lì? -- Dragonòt
- Moment, ciamé e sërché a soe doe ròbe diferente. Le forme mi i dirìa che a debio
- sempe ess-je tute e tre, quand as peul avejne un-a local, un-a an koiné piemontèisa, un-a italian-a
- sempe ess-je tute e doe, quand as peul avejne mach un-a an koiné piemontèisa e un-a italian-a
- cola italian-a se i soma nen bon a trové na forma piemontèisa sigura
- la question a l'é nen cola dë scancelé via un-a dle version, ma coma ciamé ël contenitor dël test, ch'a l'é për fòrsa ùnich. Na vira decidù lolì j'àotre forme a devo resté sempe acessibij, ma coma dle ridiression a l'artìcol fait e finì. Sëdnò is trovoma sempe a smon-se dël tràfich për la stra, che la gent as sa pa mai com a peul sërché na vos. A l'é pì che d'àotr na question dë standardisassion dij contenitor finaj, ma jë stra d'acess ël contnù mi i son për ten-je doèrte tute, col ch'a sia peui ël nòm dël contenitor final. --Bèrto 'd Sèra 19:12, 23 Gen 2007 (UTC)
Nòm ëd përson-e[modifiché la sorgiss]
Scond mi, ëd régola, a sarìa mej ciamé la gent con sò nòm anagràfich o ofissial, ma a venta tavòta consideré cas për cas col ch'a l'é 'l nòm pì conossù. Chèich esempi anté ch'a më smijërìa giust buté ël nòm piemontèis (o comsëssìa diferent d'l'ofissial):
- Përsonage antich: (Giulio César, pitòst che Iulius Caesar).
- Categorìe ëd përson-e dont a-i é la costuma ëd cambié nòm (prinsi, sant e via fòrt). A-i son dle situassion anté ch'as peul piemonteisé 'l nòm e ten-e ël cognòm original: Massimilian Kolbe a më smija mèj che Massimilian Còlbe.
- Përsonage ch'a l'han un nòm diferent ant le vàire lenghe (Cristòfo Colomb a l'ha 'd nòm diferent an castilian, fransèis, italian, anglèis).
- Përsonage ch'a l'han arseivù un nòm da la gent piemontèisa, bele che an d'àutre lenghe a manten-o sò nòm offisial (Pero Mica, Baron Litron, Don Bòsch).
- Scritor o artista conossù con d'àutri nòm o stranòm (Dante Alighieri, Pinin Pacòt, Alberto Moravia).
- Nòm o stranòm ëd bataja (për esempi vàire polìtich valdostan, bele s'a l'han arseivù un nòm italian, as firmo soens con ël nòm fransèis: Sévérin Caveri, Robert Louvin, l'atual senator dla Val d'Osta Charles Perrin,...).
Donca mi i scrivrìa Sergio Chiamparino, Giorgio Napolitano, Giovanni Agnelli, Giuseppe Peano (a l'é bel fé ch'ij sò amis e student a lo ciamèisso Pean, ma belavans a l'é conossù 'me Peano); ma : Fransesch Faà ëd Brun, Napoleon Bonaparte (e pà Napoléon Buonaparte). -- Borichèt
- Ën mostrand-me le piassòle dij canon ëd Napoleon da 'nt le part ëd Casabërgon (ò Casalborgon, a la turinèisa) ij mè a lo disìo Napoleon Bon-apart. I sai nen s'a peula fé test (e gnanca se ste piassòle a restèisso peui da bon fije ëd Napoleon). --Bèrto 'd Sèra 19:12, 23 Gen 2007 (UTC)
- Ciao, i l'hai fait un cit esperiment con ël material ëd Vitòrio Alfé, për vëdde lòn ch'a peul avnìe fòra. Mi i resto convint ch'a sia miraco giust ciamé n'italian n'aotor dël dì d'ancheuj (che soèns al sa gnanca pì chiel che cognòm ch'a l'abia an piemontèis) se l'aotor midem a l'é nen contra. A sognesse d'amblé ij cognòm piemontèis nojàotri, i-i andoma mach a brus dë fesse dle figure da cicolaté mai pì finìe. Però ij nòm stòrich dla literatura e dla stòria piemontèisa a më smija darmagi buteje n'italian. Dzortut cand a son ëd gent ch'a l'era pa gnanca bon-a a parlé l'italian. A buté n'italian ëdcò le ròbe ëd mila agn fa a smija sempe che l'italian a-i fussa già, e as confermo le mila bale dl'educassion fassista. La creassion dl'Italia (e dl'italian) a l'é staita un process (soèns colonial e motobin violent), nen n'arconossiment ëd në stat ëd fat eterno, com a vorìo feje chërde a la gent Rè, Duce e Magistre dla Piuma Rossa. A më smija che n'enciclopedìa a la dovrìa adoté ëdcò dij criteri formaj ch'a rifleto ij dat che a pùblica (e prima ò peui an tocrà parlé dij mòrt ëd Piassa Statuto, dël bombardament ëd Genoa, dlë sterminio dj'ufissiaj nàpoli a Fenestrele e dla Lege Pica), për nen sconfonde la gent. Peui ciamé Umberto Eco con un nòm an piemontèis mach përchè a l'ha dovrà la paròla geniss ant sò Péndol ëd Focò... a më smijerìa na gran folarada, lolì sensa gnun dubi. Ël mojen a l'é chiel ël messagi, com a disìa Marshall McLuhan :) --Bèrto 'd Sèra 15:27, 19 Gen 2007 (UTC)
Nòm ëd leu[modifiché la sorgiss]
A-i son dij pòst o dle nassion ch'a l'han un nòm piemontèis tradissional (Fransa, Svessia,...), d'àutri dont a-i é na forma piemontèisa ch'a son-a bin natural e sclinta (Ucrain-a, Letònia,...), d'àutri dont la forma piemontèisa a l'é acetàbil e a basta feje l'orija (Aserbaigian,...).
An d'àutre situassion mi i sarìa pitòst për ten-e ël nòm anternassional: ël tentativ ëd trové na forma piemontèisa për Haiti, Bahamas, Seychelles,... (e 'd vàire sità ant ij test dj'articoj, për esempi Kingston) a l'é bin coragios ma l'arzultà am son-a franch artifissial. -- Borichèt
- I son d'acordi ëdcò ambelessì: gnun-e forsdure. Pijoma la pàgina Casachistan: a më smija che a l'abia pòch sens avèjlo piemontesissà: fin-a a pòchi agn fa a l'era mai sentisse parlé dël Kazakistan. A l'é vera che an italian as treuva it:Cazachistan, ma a l'é mach na rediression a it:Kazakistan. -- Dragonòt
- É, sòn a më smija 'cò a mi. Mia veja pàgina Chijv a sarìa mej butela coma Kijv. Dita e faita. --Bèrto 'd Sèra 19:22, 23 Gen 2007 (UTC)
Mi sòn nen d'acordi, anvece, parché am smija gist piemontesisé la grafìa. Sgònd mi, bsògna modifiché ij nòm dij pais e al capitali dal mònd, ma anca al sità mech Amborgh, Nanchin... che sòn italianisaji. Ij giornaj an stan bitanda in sach ad paròli inglèisi ant l'Italian, almen ant al Piemontèis (mech al Fransèis) bitomli nen! Sierra Leone peu dventé Sèra Liòn ch'a veu dì la stessa còsa... Ant in mè artico j'ho bità par Freetown "Sità Lìbera", j'ho esagerà, ma Seissel l'è mej che Seychelles anca parchè an Piemontèis j'è nen al son "sc"! Stevo 22:55, 30 Gen 2007 (UTC)
I son d'acordi con Stevo. Scond mi i dovoma utilissé la grafìa piemontèisa, ëdcò përchè 1) tant nòm, como Casachistan, son scrit pa con caràter latin, e alora, già che noi i traschivoma, trascrivoma an piemontèis, o scrivoma ҚaзaқcTaH; ma i chërdo ch'a l'ha nen tant sens. 2) Se a son nen scrit an piemontèis noi i perdoma, quàich vira, la pronunsia. I chërdo che la pronunsia a l'é pì amportant che la grafìa. Se un scriv Topeka, un lese Topeca, ma la pronunsia giusta a l'é Topica. Sto-sì a l'é un nòm indian, che ij Anglèis han scrit Topeka përché an Anglèis as lese Topica, ma an Piemontèis no. E scond mi as dev scivé Topica e rispeté la pronunsia. --Bertulot 11:20, 17 Giu 2007 (UTC)
Forme dobie[modifiché la sorgiss]
A ma smija ca costi sì a sio dij bon-i criteri për i nom dij leu e dle person-e. Però se i l'oma pì ëd na variant d'un nòm dna sità o d'un pais (n'esempi fait da Bertulot: "Svissra" o "Svissera"?), a ven dificil a dì qual ca dovria ese ël tìtol dla vos prinsipala, e quali ca dovrio ese i tìtol dle rediresson. --Duvilar • Ciaciarade 10:59, 18 Gen 2007 (UTC)
- É, sossì a l'é un problema. Da na banda a ven veuja dë fé che dì: Tnisoma bon-a cola turinèisa, e për le variant locaj i-j foma na ridiression, ën butand lë spiegon che sto nòm a l'ha pì ëd na forma, e che ambelessì a lo dijo parèj, ambelelà - parej. Mach darmagi che sòn con ël but dle pari dignità për tute le variant locaj a resta nen vàire parent. Belavans am da che d'àotre solussion i n'avroma nen vàire. Ël sagrin pì brut a l'é che ëdcò ant ij vocabolari publicà che i podoma feje arferiment a l'é nen ch'a-i sia sta gran mòle ëd topònim, anco' grassia ch'a-i sio ij nòm dle borgà piemontèise... Am da che pì che un compromess i podroma pa fé... (për piasì, për arsponde a sta mia opinion-sì, vardé ambelessì sota ël branch ëd discussion Piemontèis local e piemontèis koiné). Për piasì, ambelessì parloma mach ëd forme dobie dla koiné, nen quand un-a dle doe a l'é local, ma quand che ël Gribàud a j'arpòrta tute e doe coma equivalente. --Bèrto 'd Sèra 20:47, 21 Gen 2007 (UTC)
Piemontèis local e piemontèis koiné[modifiché la sorgiss]
Për lòn ch'a rësguarda la toponomàstica mi i sarìa a pro dla varianta local. A l'é vèj, tùit i soma che, pr'esempi, Pontsòn a sarìa Ponson, Brén a sarìa Brun e Casà a sarìa Casal; ma Slonghè a sarij-lo Slonghel? o Slonghel a sarìa mach n'italianisassion (Slonghè=Solonghello)? Peui, a vantagi dla varianta local a-i é, a mè avis, un pont ch'i podoma nen lassé da banda: l'acetassion da part ëd la gent dël pòst. Se 'n casalèis ch'a l'ha sèmper dit "Casà" un di as trovèissa an sij tilet ëstradaj "Casal", a sarìa assè probàbil ch'a acusërìa 'd "colonialism turinèis" chi ch'a la butà si tilet. An pì, sicoma che bele mach l'usagi dla grafìa stòrica (ben ch'a goerna an tut e për tut la prononsia local) a pròvoca soens na reassion midema, sercoma anlora d'andé nen a serchesse d'àutre gran-e. Për finì i veuj porté n'esempi 'd Vërsèj. A l'han butà 'd tilet torìstich con ëd topònim ëstòrich an piemontèis d quàich contrà, mach che a l'han vorsù "koinesiseje", con l'arzultà ch'a l'han fàit ëstòrze 'l nas a tanti vërslèis ch'a l'han nen capì 'l significà 'd cola operassion. Sergi Garuss
- Mi, a më smija ch'a-i sio doi problema: un ch'a dovrìa esse bel fé arzòlve, l'àutr pì complicà. Da na banda a-i son coj nòm che a l'han vàire forme sinònime ma sensa ch'a-i na sia un-a pì genita. Ant ës cas sì chi ch'a fa la vos a peul serne un-a e buté j'àutre 'me anformassion ant la vos. Esempi: Svìssera / Svissra. Ël problema pì anteressant a l'é col dle variante locaj. A më smijërìa un travaj nen tant bin fàit d'avèj ël tìtol ant na parlada e la vos ant n'àutra, però i capisso l'obiession ëd Sergi Garuss dzortut përchè bele che ël piemontèis a sia na lenga unitaria a l'é giust valorisé ëdcò le parlade locaj. Antlora na possibilità a podrìa esse costa: për le vos dij leu, deje la precedensa al dialet dël pòst 'dnans a j'àutre parlade. N'esempi pràtich: adess la vos Ivrèja a l'é an koiné turinèisa (con l'anformassion dël nòm canavzan ant l'artìcol). Chi ch'a l'é bon, a l'é anvità a buté la vos an canavzan e a tramudela sota ël nòm neuv (an lassand ant la vos l'anformassion ans ël nòm an koiné); e nen mach pr'ij leu, ma ëdcò për le vos a gran anteresse local: për esempi, ël salam ëd turgia. Ma fin-a che la vos a l'é an turinèis a më smijërìa un pòch dròlo ëd butene ël tìtol ant n'àutra parlada. -- Borichèt
- Se për i leu i dessidèisso che la variant prinsipal a l'é cola antërnassional (Kazakistan) e nen cola piemontesissà (Casachistan), alora për i topònim locaj i dovrerìa l'istessa régola: la variant prinsipal a dovrìa esse cola dla koiné e la variant local a dovrìa mach esse na pàgina ëd rediression. Fòra dij cas ëd nòm e topònim i son ambatume an cas an dova pì che tiré le buschëtte ... : për esempi, për l'Aghia Real, còsa dovré? Aghia o Òja o Àquila? I l'heu sërnù "Aghia" përchè "Àquila" a l'era trop italian e "Òja" i l'avìa mai sentilo, ma a l'é stàit pròpi com tiré le buschëtte. -- Dragonòt
- I chërdo che a sarà dura rivé a na forma dë standardisassion dij contnù coma variant. Na pàgina a l'ha peul avej mila aotor diferent, a tuti coj ch'a-i passo ansima a peulo fé dle modìfiche... La pì gran part dj'utent (për mè cont) a la savrà pa gnanca mai ch'a-i sio tute ste question ëd polìtiche nòstre. Ël goèrn dij titòj i podoma avejlo (che a tramudé na ròba a son sempe mach j'aministrator), però se is butèisso a controlé la coerensa dle parlà ant ël test i podrìo sparesse. Già adess, che i l'oma pen-a 3.000 artìcoj. Col temp as podrìa sërché dë rivé almanch a na catalogassion ëd cole pàgine che a l'han andrinta na verson local pitòst che n'àotra, col mecanism djë stamp (coma is provoma già a fé con astesan e monfrin). Però a l'é un travajon, e mi im senterìa nen dë dive che i son a bon a decide che version ch'a sia cola ch'im treuvo dadnans a j'euj. A ventrìa che le comun-e locaj (col temp) as dèisso deuit a ste facende daspërlor. Donca miraco a sarìa bel creé dle pàgine ëd socialisassion për j'utent monfrin, astesan e via fòrt, an manera ch'a peulo trovesse, parlesse e smon-ne lor soe idèje ëd coma fé con sta facenda. --Bèrto 'd Sèra 19:12, 23 Gen 2007 (UTC)
- Parché bsògna tramudé ticc j'artico an tirinèis? A l'è nen vèir ch'a l'è la koiné parché an bòn-a part dal Piemont as parla diversament, la gramàtica, ij verb, darcò ij pluraj i sòn diferent! Quand o-j è na vos an monfrin, an astesan ò an bielèis, anvece ad fèla tita neuva an tirinèis as an peusso fé doi parti: jin-a, la prima, an dialèt original, l'àutra an koiné. Chi ch'a l'è d'acòrdi? Stevo 23:25, 11 Fër 2007 (UTC)
- Varda Stevo, la question a l'é mach na question ëd pràtica: visadì Vàire fòrse ch'i l'oma. Mi për mi ant j'artìcoj normaj i lassërìa che tuti a scrivo com a veulo, sensa pa ste lì a buté dle cioènde daspërtut, che dadsà a l'é Monfrà e dadlà a l'é Canavsan. Tant mi i scriv coma ch'i scrivo (ij mè a son dël Colombé, tacà a Casabërgon), e për tant che un am buta dle cioènde mi pì che da Colombé i scrivo nen, che i son nen bon. A la fin dle fin ant ël mond a l'é pro sempe fasse parej, la gent a la girava daspërtut, tuti a parlavo a soa manera e tuti as capìo, almanch antra piemontèis. Ma për ij nòm nò, mi i sarìa dl'idèja dë deje la preferensa a ij nòm locaj, e nen a la version turinèisa. L'istess as podrìa fesse për chèich pàgina ant sle costume locaj. Però PMC (për mè cont) se i butoma Ambelessì as peul ëscriv-se mach an... ansima a na pàgina, l'ùnich arzultà che is ëmnoma a ca a l'é che ambelelì ansima a-i ëscriv pì gnun. Ël turinèis tante possibilità da dzorvive a 'n n'ha nen, ch'a-i é pa bele pì gnun ch'a lo parla. Lassoma che la neuva koiné a la nassa daspërchila, coma natura a la veul. Cole manere dë dì e dë fé ch'a saran pì spantià a pijeran ël dzora e cola-lì a sarà la koiné neuva, cola dël piemontèis dël sécol ch'a fa XXI --Bèrto 'd Sèra 06:34, 13 Fër 2007 (UTC)
- Mi i la vogh parèj: an minca lenga la Wikipedia a l'è nen un travaj indivudual ma na collaborassion e a ventarìa che an scrivend le pàgine i fèisso atension a nen fé a gara a chi ch'a scriv ëd pì ant la lenga dël sò paisòt. Ël tilèt "sì as parla an astesan, monfrin o lòn ch'a l'é" a dev nen esse un drapò ëd conquista për acaparesse n'argoment tanme ch'a fasìo ij colòn american ant ël Far West. Se as parla d'argoment locaj i son ël prim a pensé ch'a sia giust dé precedensa a la parlada dël pòst, ma se l'argoment a l'é pì general a sarìa pì cortèis dovré un lengagi ch'a sia utilisàbil da tuti coj ch'a vorèisso continué a scrive. I treuv na frisa dròl che ambelessì noi quat gat i desidoma ëd fé nasse na neuva koiné, quand ch'a-i na j'è degià un-a bele pronta. Ant ël palass ëd mia nòna a vivìo davsin na famija ëd Carmagnòla, un-a canavsan-a, un-a dël Mondvì, un-a astesan-a e un-a ëd Vërsèj e, sensa avèjla studià ans ij lìber, as parlavo bin ant na lenga comun-a sìmil a la normal koiné ch'as mostra normalment (e ch'a l'é nen mach ël turinèis, che për lòn ch'i na sai mi ch'i stagh a Turin, a esist gnanca pì). Dësnò a l'ha rason chi ch'a dis ch'ël piemontèis a l'é nen na lenga ma n'ansema ëd dialet bon mach a parlé ëd coma a dovrava bin la sapa barba Vigin. Cerea a tùit --Lissander 00:11, 14 Fër 2007 (UTC)
- Brav, Lissander! Paròle sante! --Gian- 00:24, 14 Fër 2007 (UTC)
- A l'é pa question dë fé dle gare, a l'é mach question dë capì che se un a-i ten a parlé com a mangia ò che a treuva sò spassi ambelessì, ò ch'a ciama dë fesse na neuva wiki daspërchiel. As trata peui mach ëd democrassìa. A mi che un a scriva n'astesan ò an monfrin ò an turinèis am da gnun fastudi. E se a cheidun a-j da fastudi coma i scrivo mi... facende soe :) Ant sla question dla scritura colaborativa i son d'acòrdi, esse ermétich "a pòsta" a l'é mach dësdeuit. Se un a dòvra na paròla dròla ò squasi dësmentià a venta ch'a deurba n'artìcol ant sla session ëd filologìa për spieghela, nopà che travajé col prinsipi che mi daspërmì im capisso, e j'àotri fa ch'a 'n n'abio. Mi i chërdo nen che dovré la koiné stòrica për fòrsa a sia na bon-a idèja. Quand as progetava tut (n'ann fa) a në smijava 'cò a nojàotri che a fussa giust fé mila régole e regolëtte. Passaje n'ann la gent a l'é tuta neuva e i soma torna antramentr ch'i në parloma :) Però le fòrse për organisé dle comission ëd viragi antra version diferente i j'avìo e j'oma nen, anlora coma ancheuj. E pì ch'a-i riva ëd gent, pì che a-i saran dle deviassion da 'nt lòn che bon deuit dij Brandé a ciama koiné stòrica. Còs fé? Mandé via la gent? A la fin la wiki a l'é sempe na wiki, la gent ò ch'it la bare fòra, ò ch'a la scriv com a la veul chila :)
- Precisassion: i soma nen quatr gat, gnanca ant ël nùmer, che i soma antra ses ò sèt :) Comsëssìa, na koiné scrita modificà (speroma nen an manera radical) ch'a sortèissa fòra d'ambelessì a l'avrìa motobin pì 'd valor che nen tut lòn ch'a l'é staje anans ëd chila. Për na question motobin sempia: as traterìa nen ëd la vision ëd dontre inteletoaj isolà (com a l'é stait fin a adess), ma dël prim cas d'un dovré pràtich dla lenga scrita an forma spantià e adatà a ij mojen ëd comunicassion dël sécol ch'a fa XXI. Vojàotri miraco i-i pensi nen, ma i soma d'apress a scrive ël test pì spantià e lesù an tuta la stòria dla lenga piemontèisa (për carità, mach për na question ëd mojen ëd distribussion, ma antant a l'é parej franch tutun). Na vira a-i saran pro staje dij test e dle publicassion fin-a pì spantià, ma lë vnì i lo foma ambelessì, coma potensial d'anfluensa orisontal (quantitativa) ant sla forma scrita. Donca, pijomse la responsabilità ch'a në ven. La pì àota probabilità ëd prim contat con la forma scrita dla lenga na masnà a 'l l'ha ambelessì. Quatr gat ò no, la responsabilità i 'l l'oma franch l'istess :)
- Peui, i stoma scrivend n'enciclopedìa, nen doj sonèt ò na poesìa (con tut ël rispèt për chi a l'ha falo, a lo fa e a lo farà). I parloma ëd técnica, dë siensa, ëd polìtica, ëd menzin-a, ëd geografìa, e ëd tut lòn ch'a-i riva për ël mond. Che i l'abio (e i l'avroma) dëbzògn ëd ròbe che a Brè e a ij Brandé a-j servìo nen, am ësmija pen-a natural. Ch'an piasa ò ch'an piasa nen, noi la koiné neuva i soma GIÀ d'apress a sognessla, mach con lòn ch'i soma ambelessì a travajé. E ëdcò mach con lòn che i soma ambelessì a parlene.
- E peui sì, ël piemontèis (lombard, italian, anglèis e miraco fin-a Klingon) a l'é "mach n'ansema ëd dialèt". Col ch'a parla Stevo i lo stoma schedand ant ël proget OmegaWiki coma PMS-MFR (piemontèis monfrìn). E chërdime, ël monfrìn a l'é òr, se i-j pense a le beghe ch'a-i seurto fòra për capì se 'l valsesian a debia esse PMS-VLS ò pura LMO-VLS. Le lenghe e la gent a conòsso nen confin. As fondo un-a andrinta a l'àotra, coma ij teritòri. A l'é mach la polìtica che soèns a l'ha da manca ëd "patriòta", e donca as fa sò drapò tribaj. Ma ambelessì i dovrìo avej n'ategiament nen polìtich, ma pitòst sientìfich. Donca giust a l'é pensé tant a rapresenté tuta la varietà dij son e dj'espression genite dël piemontèis, che cerché un sistema për capisse tuti. Tuti a l'han rason, a soa manera. Anlora provoma a trové na quadra sensa rusé :) Nen che ambelessì a sia grama... i savèisse mach lòn ch'an riva adòss ant la comission për le lenghe dël WMF quand as taco antra nassionalista rumen e transdnistrian... nojàotri ambelessì i l'oma mach dle precisassion da fé, ma mersì a Nòsgnor pa gnun-a rusa :) --Bèrto 'd Sèra 06:43, 14 Fër 2007 (UTC)
- A l'é pa question dë fé dle gare, a l'é mach question dë capì che se un a-i ten a parlé com a mangia ò che a treuva sò spassi ambelessì, ò ch'a ciama dë fesse na neuva wiki daspërchiel. As trata peui mach ëd democrassìa. A mi che un a scriva n'astesan ò an monfrin ò an turinèis am da gnun fastudi. E se a cheidun a-j da fastudi coma i scrivo mi... facende soe :) Ant sla question dla scritura colaborativa i son d'acòrdi, esse ermétich "a pòsta" a l'é mach dësdeuit. Se un a dòvra na paròla dròla ò squasi dësmentià a venta ch'a deurba n'artìcol ant sla session ëd filologìa për spieghela, nopà che travajé col prinsipi che mi daspërmì im capisso, e j'àotri fa ch'a 'n n'abio. Mi i chërdo nen che dovré la koiné stòrica për fòrsa a sia na bon-a idèja. Quand as progetava tut (n'ann fa) a në smijava 'cò a nojàotri che a fussa giust fé mila régole e regolëtte. Passaje n'ann la gent a l'é tuta neuva e i soma torna antramentr ch'i në parloma :) Però le fòrse për organisé dle comission ëd viragi antra version diferente i j'avìo e j'oma nen, anlora coma ancheuj. E pì ch'a-i riva ëd gent, pì che a-i saran dle deviassion da 'nt lòn che bon deuit dij Brandé a ciama koiné stòrica. Còs fé? Mandé via la gent? A la fin la wiki a l'é sempe na wiki, la gent ò ch'it la bare fòra, ò ch'a la scriv com a la veul chila :)
- Brav, Lissander! Paròle sante! --Gian- 00:24, 14 Fër 2007 (UTC)
- Mi i la vogh parèj: an minca lenga la Wikipedia a l'è nen un travaj indivudual ma na collaborassion e a ventarìa che an scrivend le pàgine i fèisso atension a nen fé a gara a chi ch'a scriv ëd pì ant la lenga dël sò paisòt. Ël tilèt "sì as parla an astesan, monfrin o lòn ch'a l'é" a dev nen esse un drapò ëd conquista për acaparesse n'argoment tanme ch'a fasìo ij colòn american ant ël Far West. Se as parla d'argoment locaj i son ël prim a pensé ch'a sia giust dé precedensa a la parlada dël pòst, ma se l'argoment a l'é pì general a sarìa pì cortèis dovré un lengagi ch'a sia utilisàbil da tuti coj ch'a vorèisso continué a scrive. I treuv na frisa dròl che ambelessì noi quat gat i desidoma ëd fé nasse na neuva koiné, quand ch'a-i na j'è degià un-a bele pronta. Ant ël palass ëd mia nòna a vivìo davsin na famija ëd Carmagnòla, un-a canavsan-a, un-a dël Mondvì, un-a astesan-a e un-a ëd Vërsèj e, sensa avèjla studià ans ij lìber, as parlavo bin ant na lenga comun-a sìmil a la normal koiné ch'as mostra normalment (e ch'a l'é nen mach ël turinèis, che për lòn ch'i na sai mi ch'i stagh a Turin, a esist gnanca pì). Dësnò a l'ha rason chi ch'a dis ch'ël piemontèis a l'é nen na lenga ma n'ansema ëd dialet bon mach a parlé ëd coma a dovrava bin la sapa barba Vigin. Cerea a tùit --Lissander 00:11, 14 Fër 2007 (UTC)
- Varda Stevo, la question a l'é mach na question ëd pràtica: visadì Vàire fòrse ch'i l'oma. Mi për mi ant j'artìcoj normaj i lassërìa che tuti a scrivo com a veulo, sensa pa ste lì a buté dle cioènde daspërtut, che dadsà a l'é Monfrà e dadlà a l'é Canavsan. Tant mi i scriv coma ch'i scrivo (ij mè a son dël Colombé, tacà a Casabërgon), e për tant che un am buta dle cioènde mi pì che da Colombé i scrivo nen, che i son nen bon. A la fin dle fin ant ël mond a l'é pro sempe fasse parej, la gent a la girava daspërtut, tuti a parlavo a soa manera e tuti as capìo, almanch antra piemontèis. Ma për ij nòm nò, mi i sarìa dl'idèja dë deje la preferensa a ij nòm locaj, e nen a la version turinèisa. L'istess as podrìa fesse për chèich pàgina ant sle costume locaj. Però PMC (për mè cont) se i butoma Ambelessì as peul ëscriv-se mach an... ansima a na pàgina, l'ùnich arzultà che is ëmnoma a ca a l'é che ambelelì ansima a-i ëscriv pì gnun. Ël turinèis tante possibilità da dzorvive a 'n n'ha nen, ch'a-i é pa bele pì gnun ch'a lo parla. Lassoma che la neuva koiné a la nassa daspërchila, coma natura a la veul. Cole manere dë dì e dë fé ch'a saran pì spantià a pijeran ël dzora e cola-lì a sarà la koiné neuva, cola dël piemontèis dël sécol ch'a fa XXI --Bèrto 'd Sèra 06:34, 13 Fër 2007 (UTC)
- Parché bsògna tramudé ticc j'artico an tirinèis? A l'è nen vèir ch'a l'è la koiné parché an bòn-a part dal Piemont as parla diversament, la gramàtica, ij verb, darcò ij pluraj i sòn diferent! Quand o-j è na vos an monfrin, an astesan ò an bielèis, anvece ad fèla tita neuva an tirinèis as an peusso fé doi parti: jin-a, la prima, an dialèt original, l'àutra an koiné. Chi ch'a l'è d'acòrdi? Stevo 23:25, 11 Fër 2007 (UTC)
- I chërdo che a sarà dura rivé a na forma dë standardisassion dij contnù coma variant. Na pàgina a l'ha peul avej mila aotor diferent, a tuti coj ch'a-i passo ansima a peulo fé dle modìfiche... La pì gran part dj'utent (për mè cont) a la savrà pa gnanca mai ch'a-i sio tute ste question ëd polìtiche nòstre. Ël goèrn dij titòj i podoma avejlo (che a tramudé na ròba a son sempe mach j'aministrator), però se is butèisso a controlé la coerensa dle parlà ant ël test i podrìo sparesse. Già adess, che i l'oma pen-a 3.000 artìcoj. Col temp as podrìa sërché dë rivé almanch a na catalogassion ëd cole pàgine che a l'han andrinta na verson local pitòst che n'àotra, col mecanism djë stamp (coma is provoma già a fé con astesan e monfrin). Però a l'é un travajon, e mi im senterìa nen dë dive che i son a bon a decide che version ch'a sia cola ch'im treuvo dadnans a j'euj. A ventrìa che le comun-e locaj (col temp) as dèisso deuit a ste facende daspërlor. Donca miraco a sarìa bel creé dle pàgine ëd socialisassion për j'utent monfrin, astesan e via fòrt, an manera ch'a peulo trovesse, parlesse e smon-ne lor soe idèje ëd coma fé con sta facenda. --Bèrto 'd Sèra 19:12, 23 Gen 2007 (UTC)
- Sòn tornà. J'heu vardà al novità e o-j'è stacia na "guèra" ansima la koiné e al varianti. Mi a vodrìa fé anrabié gnun! Adess j'heu pòch temp par scrivi ans la Wiki e seu nen sù ch'l'è capità... cmesissëja (comunque) prest a scrivrò na cita gramàtica monfrin-a ad Quatòrdi e scrivrò al mè rasòn. Stevo 20:59, 7 Mar 2007 (UTC)
- Se për i leu i dessidèisso che la variant prinsipal a l'é cola antërnassional (Kazakistan) e nen cola piemontesissà (Casachistan), alora për i topònim locaj i dovrerìa l'istessa régola: la variant prinsipal a dovrìa esse cola dla koiné e la variant local a dovrìa mach esse na pàgina ëd rediression. Fòra dij cas ëd nòm e topònim i son ambatume an cas an dova pì che tiré le buschëtte ... : për esempi, për l'Aghia Real, còsa dovré? Aghia o Òja o Àquila? I l'heu sërnù "Aghia" përchè "Àquila" a l'era trop italian e "Òja" i l'avìa mai sentilo, ma a l'é stàit pròpi com tiré le buschëtte. -- Dragonòt
Coression dij test nen an koiné[modifiché la sorgiss]
Parlé com as mangia a va bin, a basta mach che (cola ch'a sia la variant ch'as dòvra) a-i sia na régola ciàira. Mi i dirìa che ën essend che i l'oma dj'astesan e dij monfrin motobin ativ ant la wiki a sarìa ëdcò ora che a scrivèisso dj'arferiment a na gramàtica për la coression dij test an astesan e monfrin. Com as ëscriv an koiné i lo soma bele tuti, e a-i son ëdcò dij cors pitòst spantià ant sël teritòri, ma për un ëd Biela andviné la grafìa ëd Quatòrdi (se a sa nen ch'a l'é na grafìa për sò cont) a resta motobin malfé. Mi i resto a favor dla presensa ëd tute le variant locaj, ma iv ciamërìa a tuti dë buté sempe jë stamp che a marco che a peulo ess-ie dle deviassion da 'nt la koiné e d'anandieve a scrive dle pàgine ant na categorìa Categorìa:Lenga piemontèisa, andova che i spieghe com ës ëscriv an monfrin e n'astesan e i bute dj'arferiment bibliogràfich (dissionari, gramàtiche, etc) për chi a veul amprende a scrive parej (ò miraco a veul mach esse bon a corege lòn che i scrive sensa arfelo an koiné). Le diferense a son nen enòrmi, a basta mach spiegheje. Tra l'àotr PMC (për mè cont) as trata d'un travaj motobin vajant për la coltura piemontèisa tuta, che nen vàire 'd soèns a l'ha falo. --Bèrto 'd Sèra 06:13, 19 Fër 2007 (UTC)
Ancor n'àutra situassion[modifiché la sorgiss]
I son ancorzume ch'a-i é ancor n'àutra situassion ch'a rësguarda ij nòm dij leu. A-i son dij pòst ch'a l'han nen un nòm piemontèis ma dont ël nòm ant la lenga local a l'é nen ël nòm ofissial (për esempi përchè la lenga local a l'é nen na lenga governativa). Ant ës cas-sì a më smijërìa mej dé precedensa a la lenga local. J'esempi i j'oma bele davzin: le comun-e dla Val d'Osta a l'han tute ël nòm ofissial an fransèis, nen an franch-provensal e (gavà për Osta, Cas-cion e Pont San Martin) i penso nen ch'a-i sio dle denominassion piemontèise. A l'é për lòn ch'i l'hai tramudà Donnas a Donas. S'i seve d'acòrd i tramudrai ëdcò j'àutre, dësnò Donas a tornërà a esse Donnas. -- Borichèt
- D'acòrd. Con j'avsin quand un a l'é an dubi la ròba pì bela am ësmija cola dë dovré ël nòm nativ, che as peul controlesse ansima a frp.wikipedia.org. Basta sempe lassé na ridiression da 'nt la forma goernativa (ITA ò FRA ch'a la sia). --Bèrto 'd Sèra 01:00, 22 Fër 2007 (UTC)
- Mach n'osservassion: an beicand an sla Wikipedia arpitan-a i l'hai trovà costi nòm-sì: http://frp.wikipedia.org/wiki/Lista_des_comenes_du_V%C3%A2l_d%E2%80%99Ao%C3%BBta për ij pais dla Val d'Osta: mach për fé doi esempi Hone a l'é nen One, Arnad a l'é nen Arnà. Coma ch'as fa alora a decide ij nòm giust, a sarìa nen pì pràtich buté ël nòm uffisial e scrive (Arnad o Arnà an lenga franch-provensal)? Lissander
Mi i l'hai dovrà ij nòm arportà ant ël lìber ëd test Patois à petits pas, ch'a l'é dovrà ant le scòle. I chërdo che 'l problema a sia che la variant valdostan-a dël franch provensal a l'ha dle diferense con cola dovrà ant la wikipedia. I s-ciàiro da la lista ch'it l'has smonù ancor d'àutri nòm diferent da coj ch'i conòsso. An efet buté la denominassion ofissial an fransèis a sarìa la solussion pì còmoda; d'àutra part la valorisassion dle lenghe locaj a l'é 'dcò amportanta. Foma parèj: për ël moment i chito lì 'd fé ij tramud; spetoma che 'dcò j'àutri a diso lòn ch'a l'han pì a cheur, peui ij butroma tute le vos ant la midema forma. -- Borichèt
- Ah, vaire sagrin! La stessa situassion a-i sarìa cò con le comun-e dla Liguria (Albenga o Arbenga?) o cole dla Lombardìa (lombard ossidental o oriental??). A më smìa ch'a-i sìo mach tre possibilità, con dj'aspet positiv e negativ:
1) piemontesisassion sarvaja --> positiv: pì orgheuj piemontèis; negativ: chèich nòm dròl (vardoma Taiuan), difficìl che a cheicun a-j ven-a an ment ëd digité col nòm
2) version local (pròpi cola dël paisòt) --> positiv: as rispeta ël prinsipi dla valorisassion dla cultura local; negativ: a-i son pì grafìe e pì version dël nòm
3) version uffisial --> positiv: a l'é pì facil trové ën nòm e bin o mal j'abitant col nòm a lo conòsso; negativ: a ten nen cont dla parlada local.
- As podrìa ëdcò ciameje a j'arpitan midem, se un a l'ha piasì ch'a-j pòrto rispet a chiel, prima ròba a venta che chiel midem a l'abia dël bon deuit për j'àotri, am ësmija :) Se i veule i vom a ciameje mi. I chërdo che a sia ëdcò sò anteresse rivé a spande ij nòm nativ pitòst che ij viragi an fransèis. E peui a sarìa na prima relassion ufissial con j'avsin për gestì le question ëd toponimìa, che a podrìa andé anans con j'àotre wiki che j'oma d'anviron an manera che is buto a parlesse antra avsin e miraco che un dì ò l'àutr i rivo a pronté na carta dij topònim nativ europengh, che tant la gran-a a l'é la midema për tute j'edission dël mond. La question ch'a sia belfé ò malfé trové a conta nen, ij nòm as buto sempe tuti, a l'é mach question dë decide col ch'a-j resta la scheda e coj che as dòvro da ridiression a la pàgina giusta. Për capisse, deje 'n colp a Vittorio Alfieri e vardé lòn ch'a-i riva. Midem PMC as peul/dev fesse con tuti ij nòm ch'a-i sio an forma con pì 'd variante, ma comsëssìa un ch'a resta da titolar a venta sempe sern-lo. Col? --Bèrto 'd Sèra 13:26, 23 Fër 2007 (UTC)
- Ah, vaire sagrin! La stessa situassion a-i sarìa cò con le comun-e dla Liguria (Albenga o Arbenga?) o cole dla Lombardìa (lombard ossidental o oriental??). A më smìa ch'a-i sìo mach tre possibilità, con dj'aspet positiv e negativ:
An efet ambelessì ël problema a l'é complicà dal fàit che, a diferensa dal piemontèis, al di d'ancheuj na koiné franch-provensal a-i é miraco nen, ëdcò përchè la stòria (e belavans le guère) a l'han marcà dle frontere antrames la gent. Pitòst la lenga a l'é fàita ëd vàire patois; si, an mancansa d'un nòm piemontèis, i butoma ël nòm dël tìtol an lenga local (e mi i sarìa pro ëd costa opinion) a ven tutun diferent da col dovrà da la wikipedia arpitan-a. -- Borichèt
Acentassion[modifiché la sorgiss]
I tramudo ambelessì na discussion local (vardé Cavorèt) che am ësmija ch'a l'abia arlevansa për avnì "Deuit". Adess i l'hai pa ël temp ch'a-i va për fé na strutura daspërchila, ma i chërdo che sò pòst a sia nen ambelessì. Sò pòst a sarà col dë deurbe la discussion ant sëj "Deuit ëd grafìa e coression ortogràfica". Donca im treuvo ëdcò a dovej organisé la Crija an manera dë ten-e ij deuit ordinà për famija. Dman im buto a penseje dzora. Comsëssìa, passoma a la question.--Bèrto 'd Sèra 08:09, 24 Fër 2007 (UTC)
Cavoret as scriv sensa acsan përché a-i é nen bisògn ëd scrivelo quand a l'é an sl'ùltima vocal.--Bertulot
- Disoma ch'a l'é sempe parèj ma nen ant ël cas dla È, andova a l'é opsional ëscrivlo. Però contand che la diferensa fonética antra È e É a l'é 'd cole ch'a pèiso, mi i sarìa dl'idèja dë scrivlo ant ij nòm. Dzortut përchè nòm e topònim ch'i dovroma ambelessì tante vire miraco a son già stait dësmentià da la pì part ëd la gent, ò pura fòra dal borgh dont a rivo gnun a l'ha bele che mai savuje. Donca buteje a resta n'agiut concret a l'aprendiment për chi ch'a les un termo neuv. Sòn (as capiss) a val mach për la È, che tuti j'àotri acent as ëscrivo nen (gavà la Ò, s'a-i fussa, përchè la Ò a l'é nen n'acent ma na litra daspërchila). Dariera precisassion: Acent a l'é col ch'as ëscriv ant sna litra, Acsan a l'é lòn ch'as sent ant la vos dla gent. --Bèrto 'd Sèra 08:09, 24 Fër 2007 (UTC)


c: text/html

text:
Il nov model da studi ch’i dat fin uss en questa furma be a Samedan è ina scolaziun durant il temp da stagiun morta. Vul dir mintgamai dal settember fin il december e da l'avrigl fin il zercladur.
Cun il concept da scolaziun adattà a las stagiuns po profitar d'ina vart il patrun da lavur cun avair in emploià durant almain trais onns. Da l’autra po il student er lavurar en in pensum cumplain e gudagnar ina paja normala.
Il studi cumplet per daventar spezialist da turissem diplomà custa radund 13'500 francs. Il nov model cun 13 da 15 plazzas occupadas ha cumenzà cun success l’atun passà.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun ses engaschament sco cuschiniera da la natira e ses bun egl per qualitad e derivanza dals products, saja la cuschiniera da 28 onns in exempel per il svilup persistent, argumentescha il forum per la persistenza sia decisiun.
Rebecca Clopath è oriunda da Lon e lavura dapi 7 onns tar il cuschinier experimental Stefan Wiesner ad Escholzmatt en il chantun Lucerna. Il premi vegn surdà en il rom dal eco.festival ils 27 da matg en il Schauspielhaus a Basilea.
eco.ch è il pli impurtant forum svizzer per il svilup persistent. Ils premis da persistena vegnan surdads mintg'onn en 3 categorias e quai a persunas u organisaziuns.
RR novitads 14:00


text:
Medel/Lucmagn
Medel/Lucmagn è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun en il district Surselva.
Cuntegn
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Val Medel cumenza a Mustér/Fontanivas (1´030 m.s.m.) ed ha ina lunghezza da 20.4 km enfin al pli aut punct dal Pass dal Lucmagn (1´916 m.s.m). La vischnanca da Medel cumpiglia la val davent da mez las Ruinas enfin S. Maria e las vals lateralas (p. ex. Val Cristallina, Val Plattas) ed alps. En tut mesira la vischnanca in territori da 13´598 ha. Medel è ina da las pli grondas vischnancas dal Grischun. Circa la mesadad da quai territori è terren nunproductiv. La Val Medel è partida en trais zonas: Las Ruinas, la zona abitada e cultivada e la zona d’aclas (sursilvan: mises) e d´alps.
Fracziuns da la vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
En la zona abitada e cultivada sa chattan ils vitgs ch´èn abitads sur onn: Curaglia, Mutschnengia, Soliva, Platta/Baselgia, Drual/Matergia, Pardé e Fuorns. Pervi dal privel da lavinas na po Acla betg pli esser abità dapi l’onn 1975 sur onn. Entant che Platta è il vitg principal da la val è Curaglia il lieu cun ils blers abitants.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Il gremi executiv da la vischnanca da Medel/Lucmagn è la suprastanza communala cun tschintg commembers. Il gremi suprem è la radunanza communala e la votaziun a l’urna.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua uffiziala da la vischnanca Medel/Lucmagn è il rumantsch.
La lingua da Medel[modifitgar | modifitgar il code]
Tgi che chapescha rumantsch ed è ina giada en la Val Medel s’accorscha bain spert ch’i vegn discurrì en la Val Medel in dialect tut spezial. I sa tracta dad ina varianta da l’idiom Sursilvan sumeglianta al dialect che vegn discurrì en la vischnanca da Tujetsch.
Scola[modifitgar | modifitgar il code]
La scola e scoletta sa chattan a Curaglia. Ils uffants van a scola là enfin la fin da la 6avla classa. Las scolaras ed ils scolars dal stgalim aut ston ir a scola en la vischnanca vischinanta, a Mustér. Quai è per ils scolars da la scola secundara gia dapi l’onn 1973 uschia. Per ils scolars da la scola manuala (reala) è quai dapi l’onn 1980 uschia. Quai ha funcziunà senza pli grondas discussiuns enfin l’onn 2009. Pervi dals custs che la vischnanca sto purtar per laschar ir a scola a Mustér ha la suprastanza laschà far offertas da las vischnancas da Tujetsch e Sumvitg. La fin finala èn ins lura tuttina sa decidids da restar tar la soluziun d’enfin uss, quai malgrà che las offertas da Tujetsch e Sumvitg fissan stadas pli favuraivlas che quella da Mustér.
La scola antruras[modifitgar | modifitgar il code]
Davart l’existenza da scolas datti actas en l’archiv episcopal da Cuira che dateschan da l’onn 1763. Enfin 1950 na vegnivi dentant betg fatg uschè ferm diever da la pussaivladad dad ir a scola. Quai cunzunt dals uffants en ils vitgs da Platta ensi. La raschun era per part era il lung viadi da scola ch’ils uffants avevan. E latiers vegniva che quel n’era betg gist senza privels. Cunzunt l’enviern era il privel da lavinas fitg grond. Gia ils onns 1939/40 vegniva instruì a Curaglia sco a Platta. L’emprima scola per propi è vegnida bajegiada l’onn 1847 e quai per la summa da var 2540 fracs. Pervi dil dumber da scolars che crescha èsi vegnì bajegià l’onn 1898 ina nova chasa da scola. Intgins onns pli tard mancava il plaz danovamain. Perquai han ins puspè survegnì la lubientscha dal chantun da trair a niz l’anteriur local da scola en la chasa chaplania. Ils onns 1933/34 èsi vegnì bajegià a Curaglia ina nova scola. Quella è vegnida renovada ed engrondida l’onn 1964. Avant intgins onn è la scola danovamain vegnida renovada. Platta ha lura survegnì ina chasa da scola l’onn 1984. Quai sin squitsch dal chantun. Quella è stada en funcziun enfin l’onn 1964. Lura è vegnì bajegià ina nova scola. Mo trais onns suenter ha la scola mo pli dà suttetg al militar ed a champs da giuvenils. Dapi 1980 è la scola a Platta bandunada dal tuttafatg.
Scola ad Acla[modifitgar | modifitgar il code]
1898 han ils vischins d’Acla e Fuorns per l’emprima giada lantschà ina petiziun per in’atgna scola. Cun quai levan ins ch’ils uffants n’hajan betg in uschè lung viadi da scola. Per raschuns finanzialas è quella dumonda vegnida refusada da la vischnanca. 1899 ha la vischnanca acceptà da prender a tschains in local e dad endrizzar quel per pudair dar scola. Quella è lura puspè vegnida serrada 1908 perquai ch’i na deva betg avunda scolars.
Revista «Piogns»[modifitgar | modifitgar il code]
La pitschna val po era esser loscha d’avair dapi intgins onns ina revista che cumpara quatter giadas per onn. La revista ha il titel «Piogns» e cuntegn rapports d’occurrenzas culturalas e socialas da la val. Ella rapporta dentant era tant da persunas avanzadas che vivan en la val e pon festivar anniversaris rodund e da talas che han bandunà quest mund. La lavur redacziunala vegn fatga da trais persunas. Tranter auter Linus Beeli e Linus Flepp.
Funtauna[modifitgar | modifitgar il code]
Cudesch "Val Medel" da Clemens Pally e conauturs 1996


text:
Aesch (ZH)
Aesch a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dietikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.24 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 088 abitant.
El cumün de Aesch al se tröva a una altitüden de 540 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arni (AG), Birmensdorf, Bonstetten, Islisberg (AG), Oberwil-Lieli (AG), Wettswil am Albis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aesch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Asche. Dopu 'l secul XV l'eva de spess menzionaa col nom de Esch ennend Albis.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aesch Online Official website
- Aesch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
9ª partida de campionat rit. - Mühlwald
Do döes partides debles se lascia La Val ince tó dal Mühlwald i trëi punc. Cotan á mancé la determinaziun dan porta a segné.
La scuadra da La Val ne á mai albü gran simpatia por i aversars da Mühlwald. Gonot é les partides decuntra caraterisades da en jüch gro y da stritaries, avisa ince tla partida de andata, de chëra che La Val á pordü cun na prestaziun eclatanta da pert dl’arbiter ti cunfrunc di ghesc y n comportamënt sportif nia iüst da pert de chi da Mühlwald. Por i ladins na motivaziun inplö por davagné la revanche sot le publich de ciasa, mo sciöche an á podü udëi, castighëia i aversars amez le secundo tëmp sön üna dles püces ocajiuns conzedüdes y condüj insciö i trëi punc fora en puster.
Les scuadres scomëncia ala pêr, ti prüms menüc ne éle nia gran ocajiuns da spié. Impormó ala cherd’ora é n palé arlungé dala defenjiun che fej pié ia Franz dassú cuntra porta, de püch it dal limit de area fejel pié ia na trata bassa che vëgn deviada dal’un dl Mühlwald cun na gran parada te ciantun. Al ne passa tröp che Alex sciampa da na pert jö y crossëia la cogura amez: Franz röia a püc metri dan porta, controlëia bun y chir le pröm pé, la gran reativité dl portier archita indo sö le curan. Do chësc vëgn la formaziun de ciasa tignida zeruch dala presciun di pustri che röia tres plö cuntra porta. Al 35^ i vëgnel conzedü dal arbiter n önescmetri, le atacant se fej tomé a tera do ester gnü tigní dal defensur ladin. Le medemo sogadú che procurëia le önescmetri se presentëia ince ala trata, in chësc ciade á i ladins fortüna, le curan vëgn splundré sura porta fora. Ti ultims menüc é La Val che manacia de sbloché le resultat cun val ocajiun sön situaziuns standard o trates dalunc. Le verdaporta puster é tres sigü sön vigni palé y defënn insciö le resultat.
Le pröm tëmp se röia sön le 0 - 0
A mët man bun le secundo tëmp é i pustri, bele do püc menüc vëgn la defenjiun de ciasa taiada fora cun n palé alt, le portier Julian mëss gni adincuntra por abiné denant le curan y le devié te ciantun. Bel plan é indo i ladins che ciafa coraje y se alza cun en modul plö ofensif, chësc porta atira sü früc, le atacant Adrian vëgn sorví dal mezciamp y röia a püc metri dan le portier che prô de antizipé la trata che röia indere de püch dlungia ia. Al 65^ é Stefan che archita n palé âlt al limit, se fej lerch cuntra porta y ne vëiga nia a dërt mumënt le cumpagn Werner ia dô, insciö prôl la trata che ne gareta nia y röia ince dlungia ia. Cun l’intenziun de renforzé l’atach röia te ciamp Michele C., che mëss indere bele do ma dui menüc de jüch lascé le ciamp por n tai sura l’edl, procuré sön n contrast de ce, la ferida mëss gní cujida. Al 75^ suzedera anfat sciöche la partida da denant cuntra les Gsies, dô tröp tëmp che i aversars ne röia nia te area ladina, vëgn metü amez na crossada por le atacant Steiner, che rebat le palé sön le pé lunch cun n gran stach de ce. Na saîta fora de n sarëgn por i patruns de ciasa che mëss ciaré de rosedé le resultat tla ultima cherd’ora dla partida. Al vëgn rischié ciamó deplö cun l’inserimënt de n atacant inplö. Ince sce La Val fej na gran presciun sön i portadus dl palé y cuncuistëia n grüm de palés tl mezciamp aversar, mancel impó la iüsta determinaziun y le carater por avalié le resultat, le impëgn ne vëgn cina l’ultim menüt nia premié. Cun la terza pordüda indolater se fej La Val ince sciampé dant dal Mühlwald y se archita al cuinto post a döes partides dala fin dl campionat.
La Val – Mühlwald: 0-1
Formaziun La Val: 1. Julian Moling, 2. Luca Pescollderung, 3. Werner Sottara (dal 70^ Felix Nagler), 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger, 6. Christian Dapoz, 7. Max Nagler, 8. Stefan Sottara - capitan, 9. Adrian Miribung, 10. Alex Elzenbaumer, 11. Franz Tolpeit (dal 65^ Michele Campei y dal 70^ Martin Ploner),
Proscima partida: In dumënia ai 22 de má dales 16:00 a Vierschach cuntra la scuadra de ciasa
Atri resultac:
Altherren: La Val - Falzes: 2-0
Juniores: Val Badia - Burnech: 6-1
U-15: Val Badia – Mareo/La Val: 0 –1
U-13: La Val – Mühlwald: 1-1
U-10: Rasen/Antholz I – La Val: 4-0


text:
OLACHE I SOMI SE REALISËIA
- Consulënza profescionala por cherié le bagn de Üsc somi
- Cualité al dër prisc
- Ostes idees concretisades sön le 3D por podëi les valuté damì
- Relassesse ma - Nos realisun Osc bagn “tlês tla man”
Nosta misciun é chëra de realisé Üsc somi y por fà chësc unse ponsè a na consulënza personala y profescionala insciö da cherié deboriada n bagn che sides da stè saurì, che ais n design al’avangarda y che i podunse otimisé i cosc.
La firma Costabiei po realisé le bagn de Üsc somi.


text:
L’abunament general è ina chaussa pratica e cumadaivla: Pajar ina giada, viagiar dapertut e da tut temp en Svizra - be cun in bigliet.
Pendular dapli - pajar dapli
Quest modus duai però sa midar en l’avegnir, sco il president da las Viafiers federalas Ulrich Gygi ha ditg en in’intervista cun la «SonntagsZeitung». Gist ils pendularis profiteschian d’in bass pretsch per tut ils viadis ch’els fetschian, uschia Gygi. I fiss dentant «logic» che dapli e lungs viadis custassan er dapli.
La SBB vul en intgins onns introducir in nov sistem da tariffa electronic. La finamira saja ch'il passagier possia entrar e sortir d’in tren cun in telefonin u ina carta da chip senz’avant cumprar in bigliet. Uschia pajass mintga passagier quai ch’el dovra, ha ditg Gygi.
Abunament general datti er vinavant
L’AG na svanescha dentant betg. Tenor Gygi duai el vegnir remodellà: «Ina da las ponderaziuns èsi che l’AG vala be pli fin in tschert dumber da viadis. Sch’ins surpassa quest dumber, lura ston ins pajar in supplement.» Quai funcziuneschia be sch’ins possia registrar tuts viadis a moda electronica.
RR novitads 12:00


text:
La corta notte delle bambole di vetro
La corta notte delle bambole di vetro (La nòt curta dal bàmbuli ad vēdar) 'l è 'n film śal dal 1971 'd Aldo Lado.
'L è stâ girâ dagnóra tut in Cruàsia a Śagàbria anc s'l è ambintâ a Praga tant ch'al tìtul americàṅ dal film 'l è “Malastrana” ch'a sarés pò un quartēr dal sèntar stòric dla capitàł céca. Àtar tìtui dal film i èn Short night of glass dolls e Je suis vivant.
Sunt
Al giurnalìsta americàṅ Gregory Moore (Jean Sorel) al s cata a 'l ubitòri a Praga prònt par l'autopsìa ma al n è minga incóra mòrt, 'l è sōl in un stat catalètic, al n pōl minga mōv'r-as o dascórar, ma 'l è bòṅ ad pinsàr. Al próa acsè a 'rcurdàr qvél ch'a gh'è sucès.
Soquànt tèmp prima al s éra mis a pascàr nutìsi dla sò muróśa, la Mira (Barbara Bach), ch'l'éra sparìda dòp ès'r andàda a na fèsta. In gir però a gh'è 'n sasèṅ ch'al l'à cupàda, l'ultma 'd tanti. Gregory al riva a 'n lucàl nutùran, al "Club 99", in dua a lavóra n'urganiśasiòṅ segréta, c'n a cap al dutōr Karting (Fabijan Sovagovic), ch'la fà 'l lavàǵ dal sarvèl a i śōvan, faghénd-ag far dgl'òrgi e dla magìa négra.


text:
Da las 26 societads da tir en Surselva ch’ins ha contactà fan 19 part e 5 sa gidan. Ina manca probabel: Castrisch. Sco il president da la societad da tir da Castrisch Robert Studer ha ditg ad RTR hajan 15 da 20 commembers decidì da na betg far part. Il motiv: Quai dettia memia blera lavur cun in agen stan da sajettar.
Il president dal comité d’organisaziun da la festa da tir chantunala Marcus Caduff manegia ch’els possian tuttina organisar la festa ed i na saja betg ina tragedia che Castrisch na fa part. Els sajan dentant averts da discussiunar vinavant sur dad ina eventuala participaziun.
Rueun veva ditg gea
En ina situaziun sumeglianta è la societad da tir da Rueun stada 1987, cura che la Surselva ha organisà la festa da tir en il chantun Grischun. Rueun veva alura era in agen stan, mo ils commembers sajan stads d’accord da sa participar senza discussiun, di il president Romeo Caduff (ch’era 1987 gia president da la secziun). El sa regorda che quai ha dà blera lavura, mo i sajan restadas bunas regurdientschas e contacts cun anteriurs tiradurs.
69 schibas
Fin uss ha il comité d’organisar 69 schibas per la distanza da 300 meters. Sch’i dat pli bleras annunzias che quai ch’els hajan quintà duvrassan els in stan da sajettar da reserva, di Marcus Caduff. Els hajan gia cumenzà cun la lavur: il comité d’organisaziun saja bunamain cumplet, els sajan vid crear il logo e il concept da sponsoring.
Decisiun ils 5 da mars
Ils 5 da mars decidan delegadas e delegads a la radunanza da l’uniun chantunala, sche la Surselva survegn la festa. Sco Marcus Caduff di, saja quai mo anc ina decisiun formala. La Surselva saja il sulet candidat e sch’els veglian questa festa survegnian els ella.


text:
Decisiuns dal cussagl cumünel avrigl 2018
Fabricas
A las seguaintas dumandas da fabrica ho il cussagl aderieu e relascho ils permiss:
- Michaela e Thilo Sauer, Brail: dumanda per pudair prolungir il permiss da fabrica, Mariöl
- Vschinauncha da Zuoz: per la sanaziun da la Via Ritscha
- Simon Salzgeber, S-chanf: per integrer üna lingia da s-chodamaint illa Via Ritscha
- Kirikan AG Zuoz: per la construcziun d’üna ufficina d‘autos, dret da fabrica parcella 3064 in Curtinellas
- Letizia Könz, Turich: per l’installaziun da pumpas da s-chodamaint, Mariöl
Vias, punts ed ovas
Agir a reguard furmaziun entredas vschinaunchas
I‘l preventiv es aint ün import da frs. 200‘000.00 per la furmaziun da las entredgias in vschinauncha in Aguêl e giò’n Staziun. L’entreda da Madulain vers San Bastiaun nun es urgiainta. Zieva cuorta discussiun decida il cussagl da vulair realiser be l’entreda vers Aguêl e cha l’indschegner Peter L. Plebani dess elavurer ün proget, scriver our las lavuors e zieva eir mner la fabrica. In Staziun dess il prüm gnir optimeda inavaunt la signalisaziun pel parkegi Centrel (iglüminaziun dal muossavia) e cun realiser adattamaints vi da la via.
Agir a reguard rumida da naiv
D‘utuon as vaiva fat desditta a l’ARGE da la rumida da naiv siand cha la ditta Kohler es ida davent da Zuoz. La collavuraziun traunter la vschinauncha e la ditta Rocca + Hotz AG dess gnir mneda inavaunt scu fin cò siand ch’ella funcziuna fich bain ed as ho verificheda. La publicaziun ufficiela vain fatta la fin d’avrigl 2018. Be impressaris e purs da Zuoz sun invidos a der aint offertas.
Agir a reguard signalisaziun da trafic e zona d’inscunter Minz
Il cussagl discuta diversas propostas scu cha’s pudess optimer la signalisaziun da trafic in vschinauncha. Ün’imsüra prevezza ün nouv sens unic sü per la via vers Somvih e Chaunt da Luf, ün’otra ün amegldramaint da la signalisaziun per camiuns ed autos in Plagnoula. Per la s-chaffida d’üna zona d’inscunter aint il Minz cun tuot Plaz però sainza la Via Maistra as stu elavurer ün stüdi insembel cun ün büro da planiseder. Ils cuosts per ün tel proget s’amuntan sün ca. 15‘000.00. A segua üna discussiun animeda sur dal sen da las singulas imsüras. Aunz cu s-chaffir üna zona d’inscunter es da fer ponderaziuns a reguard la scoula e’l turissem. Il cussagl decida da metter inavous la zona d’inscunter, da pruver d’optimer la signalisaziun in Plagnoula e da na invier la procedura per s-chaffir nouvs sens unics in vschinauncha. In Chaunt da Luf dess gnir installo il quintadur da trafic zieva las vacanzas da meg.
Commerzi e misteraunza, turissem
Proget E-Lounge scu proget regiunel
Ün proget da la Repower prevezza l’installaziun da baunchins per charger velos electrics e telefonins lung la val, eir in connex cul proget Engadin Arena. Il cussagl decida da vulair perseguiter il proget e definescha ils lös Plaz e Resgia scu puncts optimels per l’installaziun d’ün tel baunchin.
Infurmaziuns our da tschantedas da cumischiuns
Societed da tir sportiv Zuoz: il president ho partecipo a la radunanza generela da quista nouva societed unida (300m + 25/50 m) a Zuoz. Las vschinaunchas da la Plaiv haun signaliso lur prontezza da surpiglier ils cuosts dal chesin da tir i’l ram scu preschanto.
Mia Engiadina: A vain drizzo aint ün uschedit „Helpdesk“ in vschinauncha uschè cha persunas interessedas as paun infurmer sül lö sur da la spüerta.
Giubileum Lia Rumauntscha: la LR festagia l’an chi vain sieu 100evel anniversari. Our da quel motiv voul l’organisaziun organiser festiviteds culturelas e tschercha ün lö per mner tres quellas. Il cussagl decida d’annunzcher l’interess per gnir a cugnuoscher ils detagls.
Sanaziun Via Ritscha: in connex culla sanaziun da la Via Ritscha s’ho constato cha l’iglüminaziun publica nu cuntainta e cha füss d’installer üna nouva lampa. La Repower ho eir infurmo cha füss da müder our il cabel da la forz’electrica per eviter cha la via stu gnir avierta darcho in duos ans. Our da quists motivs decida il cussagl da deliberer ün credit da frs. 15‘000.00 per installer ün nouv cabel e monter üna nouva lampa.
Zuoz, 4 meg 2018/cd


text:
Il post d’observaziun sirian cun sedia a Londra e che sustegn l’opposiziun siriana rapporta ch’ì sa tractia da la pli greva violaziun da la pausa da cumbat dapi ch’ella è ida en vigur dapi la fin favrer. Sco il post d’observaziun scriva sajan er plirs uffants tranter las unfrendas. Ils Stadis Unids èn sa mussads schoccads davart las attatgas probablas dal reschim da Baschar al-Assad. Talas attatgas sin civilists condemneschian ins vehementamain, ha communitgà il ministeri da l'exteriur american.
RR novitads 08:00


text:
Mintgin da nus ha gia fatg quai. Spustar rauba sin damaun u ch’ins fa las chaussas l’ultim mument. Saja quai scriver mails, manar davent las buttiglias da vaider u telefonar enavos ad insatgi. Però tut quai è normal. Mintgatant èsi perfin positiv, perquai ch'ils problems sa schlian da sasez.
In problem vegn la procrastinaziun, sche quella controlla il mintgadi. Sche las consequenzas dal supustar han ina influenza negativa sin la vita. Quai po esser en scola, cun finanzas u en amicizias.
Igl è paradox
La tema da far insatge fauss, da survegnir ina nauscha nota u valitaziun, è pli gronda che la tema da betg survegnir ina valitaziun. E sch’ins na fa betg quai ch’ins duess far, lura hai en sasez anc pli grondas consequenzas.Però tuttina na fan ins betg quai ch’ins stuess, era sch’ins vul vairamain.
Pertutgads raquintan
Temair per l’existenza
Causa che Gian* n’ha betg tegni en termins, ha el gì per ses studi d’architectura il dubel uschè ditg sco normal. Ed uss ha el pers sia plazza sco architect pervi da quai. En sasez fa Gian* buna lavur, ma el na vegn betg da tegnair en termins, era sch'el vuless en sasez.
Jau hai pers mia lavur pervi da la procrastinaziun ed hai survegnì problems finanzials.
Problems finanzials
Andri* ha la procrastinaziun plitost cun raubas administrativas, sco cun pajar quints e far la taglia. Quai è vegnì uschè enavant che Reto* n'ha mai pajà la taglia da sia firma. Perquai è la firma vegnida valitada sin ina summa che na correspunda betg al gudogn da la firma. Quai era pertge che Andri* n'ha betg pudì surmuntar sasez da scriver quints a ses clients. Igl è in circul vizius.
Cun in advocat hai jau pudì salvar la situaziun l'ultim mument...
Davent na va quai betg
Duri* di ch'ins haja procrastinaziun da pitschen ensi. Già a scola sent’ins quai. El di ch'el veglia en sasez far tut perfetg, però ch'el na vegnia betg da far las chaussas. Duri* na craja betg che quai va davent. Però ins possia controllar per exempel cun ina gruppa d’agid. Il "Selbsthilfecenter, il link avra en ina nova fanestra" a Turitg pordscha ina tala gruppa.
Procrastinaziun ha era da far cun sur-perfecziunissem.
* nums èn vegnids midads da la redacziun
RR Actualitad bunura 06:00


text:
Literadura milanesa
La literadura original in milanes l'è composta inanzitutt de un gran numer de poetta dialettal, che in d'on quaj cas gh'hann avuu una gran celebrità (Carl Porta, Tomas Grossi, Emilio De Marchi, Carl Maria Maggi, Giusepp Parini, Delio Tessa in tra d'i alter) e de on quaj romanzee che l'haa scrivuu i sò romanz direttament in milanes. Tra questi se pòdom regordà del 'Pinzo', el suranomm de Camill Cima autor del romanz 'El Venter de Milan', e Vittori Crepaldi, autor de 'In bocca al Lôff').
Divers poetta famos (Lissander Manzon, Tomas Grossi) hann compòst poesii in milanes, ma hann scrivuu i soo romanz in italian.
G'hinn anca dij comédi scrivuu in milanes, per esempi quej del Edoard Ferravilla.
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Milanesiabella - Antologia di maggior autor de la litteradura milanesa


text:
118 persunas tranter 6 ed 83 onns visitan durant duas emnas ils curs da rumantsch sursilvan a Glion.
Il manader dals curs, Francestg Friberg manegia ch’i dat differentas raschuns persuenter. Per l’ina ch’il rumantsch daventa pli e pli enconuschents e da l’autra vart l’augment da la purschida.
Uschia vegn quest onn era purschì in curs per uffants tranter 6 e 10 onns. Ma era dal trend general d’emprender linguas profiteschan ils organisaturs dals curs.
Ina famiglia che s’entaupa
Sper las lecziuns da rumantsch vegn era anc purschì in vast program da rom. Davent dal chantar chanzuns rumantschas, tadlar referats e concerts e far excursiuns vegn purschì mintga di insatge.
«Suenter il program stain nus ensemen da cumpagnia, mangiain e bavain nus insatge. Quai fa grond plaschair als participants e collia els cun nus, cun la cultura e cun la vallada» declera Francestg Friberg. Ina gronda part dals participants na participescha era betg per l’emprima giada als curs. I saja sco ina gronda famiglia ha ina participanta ditg. In vair virus, manegia ses um.
RR actualitad 07:00


text:
Il program d’impuls da la Confederaziun è vegnì creà il 2003 perquai ch’i deva in grond basegn per plazs da tgira d’uffants. Ils davos 15 onns hai dà 33’100 novs plaz en canortas d’uffants e dapli che 24'000 plazs en la tgira cumplementara da scola, scriva l'uffizi federal da las segiradas socialas.
Il program d’impuls è gia vegnì prolungà duas giadas pervia da la gronda dumonda, ed era il credit actual na tanscha betg per tut las dumondas pendentas. L'uffizi ha perquai ina glista da prioritads che duai garantir ch’ils daners vegnan repartids a moda equilibrada. La schanza ch’il program vegn ina ulteriura giada prolungà per quatter onns è gronda.
RR novitads 17:00


text:
La granda sèj dël siacal(conta d'Àfrica dël Nòrd)
Na vira, cand che j'animaj a j'ero re an sla Tèra, ël sol a vivìa trames a lor, ant un paisòt, an mes a la stëppa imensa. Dantorn a ca soa a së s-ciassiavo fèje e bèro. Përchè ël sol a l'era bërgé: da sempe, tute le matin a mnava soe bes-ce a travers dij camp bleu dël cel. A l'era na maravija vëdde, për tuta na giornà, lë strop pasturé ant la prairìa infinìa e l'asur a smijava furmiolé ëd lan-a bianca. Tute le sèire, ël sol a mnava torna soe fèje al pais.
J'animaj a-j fasìo festa. Tuti a-j vorìo bin al bërgé dël cel. A l'era chiel ch'a dasìa ël doss calor dla matin e, cand l'erba a l'era tròp sëcca, cand che l'eva dij ri a vnisìa a manché, a l'era chiel ch'a dasìa la pieuva: as butava a monze na gròssa fèja e dal cel a vnisìo giù d'ondà benéfiche.
Mai ël lion as sarìa ancalasse a aussé le piòte contra un-a dle fèje, nì ël giaguar e gnanca la pantera dai dent tant aùss. Mai, ma pròpe mai, gnanca cand le panse a crijavo da la fam. A j'ero le fèje sacrà dël sol.
Ma a-i era ël siacal. Col ch'a-j disìo ël làder dle stëppe. Col ch'a sgatava con sò muso gris ant la bisaca dij viagiator ësperdù ant ël desert. Tuti a savìo vàire l'animal a sustava ij moton bianch dël sol.
Tute le matin, a-j beicava parte con galuparìa, minca sèira sò euj as anviscava a vëddje torné.
«I speto ël moment bon, a pensava. I rivrai bin a mangem-ne un.»
Col di a l'é rivà. Na matin, a l'ha s-ciairà na fèja slontanesse da lë strop e sperd-se ant la stëppa.
A l'é andaje dapress, a l'ha dësgorzalo con un mordion e a l'ha divoralo sota n'erbo.
- I l'avìa rason, a l'ha grognà. Soa carn a l'é squisìa.
Na vira pien, a l'é cogiasse a l'ombra. Tòst, a l'é vnuje na sej afrosa.
Soa lenga a l'era sëssa, rasposa. A l'é andàit fin-a a 'n poss.
- Dame da bèive, poss ëd la stëppa. Mia sej a l'é tant granda!
- Antlora bèiv, Siacal, a l'ha dit ël poss, s'a venta ch'it bëvvre.
Ël siacal a l'ha mojà sò muso ant ël poss, ma pen-a ch'a l'ha sfiorà l'eva costa-sì a l'é dësparìa. A-i restava mach pi al fond dël poss un pòch ëd pàuta òcria e sëcca.
Sburdì, ël siacal a l'ha trotà fin-a al fium. Cost-sì a fasìa rolé dj'onde frësche e chiel a l'é sentusse pi tranquil. Almanch col-là a sarìa pa scapà.
- Dame da bèive, fium ëd la stëppa. Mia sej a l'é sensa fin.
- Antlora bèiv, Siacal, a l'ha rëspondù ël fium, s'a venta ch'it bëvvre.
L'animal a l'é sporzusse an sl'onda furiosa ma sò muso a l'ha mach ciapà dla giàira grisa. A-i era pi nen na stissa d'eva.
Ël siacal a l'é pijasse peur. Ël sol a picava viaman pi fòrt e chiel a sentìa soa lenga pende fin-a a për tèra. Trambland su soe piòte, a l'é trenasse fin-a al lagh.
- Dame da bèive, lagh ëd la stëppa. La sej am cheus ij buej.
- Antlora bèiv, Siacal, a l'ha rijassà ël lagh, s'a venta ch'it bëvvre.
Ma cand a l'é sbassasse vers l'eva calma, ij sò dent a l'han ësbatù an s'dle pere dure.
Ël siacal a l'ha capì ch'a sarìa mòrt ëd sej. A la fin ëd soe fòrse, a l'é slongasse an sl'erba ràira e soe complenta ràucia a l'é montà vers ël cel.
- Sol, bërgé furios, sie clement. Lass-me campé giù un pòch d'eva. I conòsso ël crìmen ch'i l'hai comëtù.
E a l'ha spuvà tòch për tòch la fèja travondùa.
- I rendo toa bes-cia a sò strop. Sol, dame da bèive.
Cand la fèja, bin viva, a l'ha argionzù l'asur, ël sol a l'ha avù pietà për ël siacal.
- Mia flin-a a l'é mòrta, a l'ha dit. Adess, cor al poss, al fium, al lagh. I l'hai fàit artorné l'eva.
Ël siacal a l'ha beivù coma mai n'animal a l'ha beivù.
Peui, gavasse a la fin la sèj, a l'é scapà ant la stëppa. A l'han mai pi s-ciairalo.
Da col dì, ël sol a torna pi nen al vilage, a l'ambrunì. A l'ha decidù ëd resté giumaj ant la gran prairìa d'asur. A-i goerna giumaj sò strop ëd fèje bianche e ëd bèro, costi animaj sacrà che dle vire un a pija për dle nìvole.
Al di d'ancheuj, ij siacal avirolo ancora davzin ai vilage. Ma mach la neuit, cand ël sol a l'é sparì daré dl'orisont. As fiuso nen, ij marodeur dla stëppa, përchè a conòsso la stòria dël prim siacal.


text:
Sper las candidaturas or da las retschas da las partidas datti adina puspè candidatas u candidats che na fan betg la via politica convenziunala – e quai sin tut il nivels da la politica.
L'ultim ch'ha candidà per in post en la regenza senza avair il sustegn dad ina partida era Christian Brosi – quella giada directur da la Scola media evangelica da Schiers. El aveva candidà il 2010. Sco Bardill uss aveva er Brosi en mira da surpigliar il departament d'educaziun. Durant ses cumbat electoral aveva el adina puspè crititgà la politica da la scola.
Adina puspè en il cumbat – adina puspè senza victoria
Cuntrari a la candidatura da Linard Bardill aveva Christian Brosi dentant annunzià sia candidatura 9 mais avant las elecziuns. La finala n'hai lura tuttina betg tanschì per Brosi, el ha fatg radund 7'700 vuschs. Gudagnà il cumbat ha il schef actual dal departament d'educaziun Martin Jäger cun radund 16'000 vuschs.
Il 2002 ha Luis Livers dal «Forum per il suveran» fatg passa 8'000 vuschs durant l'emprim scrutini. Anc quatter onns pli adura, il 1998, han candidà Adrian Steiger – oz president communal da Flem – ed il magister Stefan Tschümperlin. Steiger aveva fatg radund 7'000 vuschs e Tschümperlin gnanca 2'000.
TSG 17:40


text:
Arantxa Sánchez Vicario
L’Aránzazu Isabel María Sánchez Vicario dita "Arantxa" (Barcelóna, 18 ad Dicémbar dal 1971, a s lèś [aˈɾantʃa ˈsantʃeθ Biˈkaɾjo] in Spagnōl) l'è stada na tenìsta spagnōla prufesiunìsta da 'l 1985 a 'l 2002 ch'l'è stada la nùmar òṅ dal mónd par dódas stmani in tut, la prima vòlta al 6 ad Favràr dal 1995.
L'è élta 169 cm e al péśa 56 chilo. L'è bòna ad dascórar dimóndi bèṅ in Spagnōl, Francéś, Tedèsch, Itagliàn e Ingléś.
L'è la surèla 'd Emilio Sánchez e Javier Sánchez, anca lōr tenìsta. In dla sò caréra l'à mis in bisàca darsèt migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca e purtâ a cà vint-nóṿ tìtui WTA (quàtar dal Gran Slam) in singulàr e ssanta-nóṿ in dópi.


text:
A la radunanza da la Partida burgais-democratica (PBD) Grischun aveva il deputà dal Cussegl Grond Jan Koch (PPS) cusseglià d'acceptar l'iniziativa «No Billag». Il president da la partida Andreas Felix ed il manader da la Somedia Silvio Lebrument han dentant pledà per in «na». E la partida è lura er unanimamain stada fidaivla a la cussegliaziun da lur president ed ha cun 55 tar 0 vuschs decidì da refusar l'iniziativa. Quai ha la partida communitgà via Twitter.
La radunanza ha plinavant decidì da dir «gea» al nov urden da finanzas 2021 – er senza cuntravuschs.
Las parolas da fin ussa
RR novitads 06:00


text:
Treyvaux
Treyvaux a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.42 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1451 abitant.
El cumün de Treyvaux al se tröva a una altitüden de 770 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, La Roche, Le Mouret, Pont-la-Ville, Rossens, Senèdes.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Numnasontga è in firà en parts da la Surselva, en il Surses, en la Val d’Alvra, a Domat, en il chantun da Son Gagl ed en il Principadi da Liechtenstein. Il medem temp èn las stizuns a Cuira avertas. Ils onns passads han mussà, che sper ils pendularis vegnan era bleras persunas da las regiuns che han firà quest di cun auto en la citad. Il 2011 hai dà in chaos sin las vias da Cuira: Il traffic steva airi.
Concept da traffic
Cun il concept da traffic «Park & Ride» da la citad da Cuira spera Roland Hemmi, il suppleant dal cumandant da la polizia da la citad da Cuira, da pudair stabilisar il traffic da Numnasontga. Il concept prevesa parcadis gratuits sin l’Obere Au a l’ur da Cuira. Da là parta in bus gratuit che maina ils visitaders en il center da la citad.
Corridor da bus
Roland Hemmi quinta cun circa 250 autos supplementars sin il parcadi da l’Obere Au – che ha totalmain plaz per circa 1'000 autos. Per ch'ils bus che van mintga 15 minutas n'hajan nagin problem da passar, fa la polizia da la citad in corridor per ils bus. Era quai fa part da quest concept da traffic.
RR actualitad 17:00


text:
Chantun - Cun tempo 80 far circular meglier il traffic
A partir da damaun venderdi vala sin l’autostrada A13 ina limita da tempo dad 80 km/h sin il traject tranter Cuira e Tusaun. I sa tracta dad in project da pilot che vala mintgamai da venderdi saira fin dumengia notg.
La finamira saja da reducir las colonnas tranter Tusaun e Zezras durant il temp da vacanzas, explitgescha la polizia chantunala dal Grischun quest pass. Studis demussian numnadamain che las capacitads da las vias vegnian augmentadas, sche la spertadad vegnia reducida. Sch’il project ha success, duain mesiras concretas vegnir examinadas.


text:
Suenter la Lufthansa vul entant er la societad aviatica chilena-brasiliana Latam stritgar ses sgols en la Venezuela. Ils aviuns da l'Ecuador, il Peru ed il Chile duain be pli sgular fin il prim d'avust en il pajais che stat curt avant il bancrut.
Ils sgols da la Brasilia aveva la pli gronda societad aviatica da l'America Latina gia stritgà la dumengia.
La fin d'emna aveva la Lufthansa communitgà da betg pli sgular en la chapitala Caracas a partir dals 17 da zercladur 2016. I haja dà problems da midar las entradas da la valuta locala, il bolívar en dollars, uschia l’argumentaziun.
RR novitads 07:00


text:
Las elecziuns han lieu tradiziunalmain da Chalandamarz. Vinavant èn vegnids nominads per la cumissiun da construcziun Christian Klainguti ed a scrit Simone Gutzwiler. Per la plazza libra en la cumissiun da gestiun è vegnida nominada Claudia Holzer-Hosang.
Cun gronda maioritad approvà contract da construcziun per chasa da parcar Mareg
La radunanza communala da la vischnanca da Zuoz ha approvà il credit da 380'000 francs per la sanaziun da la lingia d’aua sin l’areal dal Lyceum alpinum. Er ha radunanza communala approvà il contract dal dretg da construcziun per la chasa da parcar Mareg.
RR novitads 22:00


text:
0 Prodotti | 0 €
Utensili
Batteria per elettroutensile Bosch 1500mAh 24V Ni-MH
Batteria per elettroutensile Bosch 1500mAh 12V Ni-MH
Batteria per elettroutensile Bosch 1500mAh 9,6V Ni-MH
Batteria per elettroutensile Bosch 2000mAh 9,6V Ni-MH
Batteria per elettroutensile Bosch 2000mAh 12V Ni-MH
Batteria per elettroutensile Bosch 2000mAh 18V Ni-MH
Batteria per elettroutensile Bosch 2000mAh 24V Ni-MH
Batteria per elettroutensile dewalt 1500mAh 18V Ni-MH
Batteria per elettroutensile Bosch 3000mAh 12V Ni-MH


text:
Sched e Purz
- Sonda, 29.7.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 29.7.2017, 12:45, RTR
In pledari ed in guid per in vitg da muntogna
In'auditura en Val Madris s'interessa per il num Purz. Blers cloman quella fracziun Sched sura per la distinguer da Sched sut. En ina publicaziun fatga cun engaschament da Gion Tscharner ch'è oriund da Sched pudain nus emprender che quellas duas parts eran en concurrenza, ed anc bler auter dal vitg sulegliv sur la Tumleastga. Il pledari serva per conservar in idiom rumantsch ch'è vi dal svanir. Dapi 2002 na datti betg pli instrucziun da rumantsch per ils uffants da Veulden e Sched pertge ch'els stuevan emprender talian per seguir en scola secundara. La preschentaziun fatga avant pauc temp ha mussà quant grond che l'interess è per noss passà linguistic e cultural.
Redacziun: Chasper Pult


text:
La regenza ungaraisa aveva communitgà la sonda ch'ella haja terminà la saiv filfier cun spinas da 175 km lunghezza al cunfin cun la Serbia. Fabius aveva ditg envers medias franzosas che la saiv surpassia las valurs communablas da l'Europa e stoppia vegnir demontada puspè. Plinavant aveva Fabius rinfatschà a divers stadis da l'ost ina tenuta scandalusa envers ils fugitivs.
Var 50'000 fugitivs be en quest mais
En l’Ungaria èn vegnids dapi il cumenzament da l’onn bunamain 150’000 fugitivs, radund 50’000 be quest mais. Ils blers dad els vegnan sur la Serbia en il pajais e vulan viagiar vinavant en pajais da l’UE pli ritgs, sco la Germania u la Svezia.
RR novitads 7:00


text:
-
Austria gudogna sin schanza pitschna sco era gronda
Als campiunadis mundials da ski nordic a Lahti n’han betg mo concurrenzas da passlung lieu mabain era quellas da siglir.
-
Norvegia gudogna, Svizra sin plazza 7
En la staffetta da las dunnas han las favuritas da la Norvegia gudagnà. Las Svizras han dentant era persvadì.
-
Cologna ed ils 50km – Anc betg la grond'amur
Ina giada argient, duas giadas è el crudà tar la cursa da 50km ad eveniments gronds.
-
Jonas Baumann a Lahti: Atlet top, material top
Quai èn ils dus facturs principals per avair success en il sport da passlung.
-
Von Siebenthal ha bunas schanzas per ils 30km
Uschè grondas sco tar ils 30km da las dunnas a Lahti, n'èn las spetgas anc mai stadas tar Nathalie von Siebenthal.
-
Björgen ina classa per sa sezza
Suenter il skiatlon gudagna Marit Björgen er la cursa da 10 kilometers en il stil classic a Lahti.
-
Von Siebenthal cun la cursa da sia vita sin plaz 4
Per las dunnas svizras è quai il meglier resultat ad in campiunadi mundial dapi il bronz dad Evi Kratzer il 1987.
-
Ustjugow campiun mundial dal skiatlon a Lahti
Meglier Svizzer è Jonas Baumann sco 13avel.
-
Lahti: Muments critics tar ils umens
Ils umens svizzers vegnan 9avels en il sprint da team e las dunnas 7avlas.
-
Ueli Schnider è malsaun
Il passlunghist svizzer na po betg sa participar al sprint da team als campiunadis mundials a Lahti.
-
Buna prestaziun da Tim Hug
Sco 15avel ha il Svizzer egalisà ses meglier resultat en la cumbinaziun nordica.
-
Quartett svizzer è sa qualifitgà
Simon Ammann, Killian Peier, Gregor Deschwanden ed Andreas Schuler èn sa qualifitgads per il sigl da la schanza normala.
-
Lahti: Van der Graaff disqualifitgada – Hediger en ils mezfinals
La partenza en ils campiunadis mundials a Lahti n'è betg propi gartegiada als passlunghists svizzers.
-
Ils campiunadis mundials èn averts
Er il president da la Finlanda, Sauli Niinistö, ha beneventà ils aspectaturs a Lahti.
-
Be duas cursas per Cologna a Lahti
Pervi da problems cun ils ventrigls sto Dario Cologna desister a Lahti da cursas en la tecnica classica.


text:
A Paul Simon sin ils 75
- Venderdi, 4.11.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 4.11.2016, 19:00, RTR
In poet dal pled e dal tun
Paul Simon è senza dubi in dals pli valurus chantauturs da noss dis, poetic en ses pled, experimental en ses tun, unic en ses humor. Gist ses ultim album «Stranger To Stranger» brigliescha cun ina modernitad minimalistica nundetga. Ed i fa quaida da confruntar quel cun sia emprima ovra da success, l'album «Sounds Of Silence», cumparì avant bun 50 onns, alura anc cun ses anteriur partenari da musica Art Garfunkel.


c: application/epub+zip

text:
Questo ebook proviene da Wikisource1. Wikisource è una biblioteca digitale libera, multilingue, interamente gestita da volontari, ed ha l'obiettivo di mettere a disposizione di tutti il maggior numero possibile di libri e testi in lingua italiana. Accogliamo romanzi, poesie, riviste, lettere, saggi.
Il nostro scopo è offrire al lettore gratuitamente testi liberi da diritti d'autore. Potete fare quel che volete con i nostri ebook: copiarli, distribuirli, persino modificarli o venderli, a patto che rispettiate le clausole della licenza Creative Commons Attribuzione - Condividi allo stesso modo 3.0 Unported2.
Ma la cosa veramente speciale di Wikisource è che anche tu puoi partecipare.
Wikisource è costruita amorevolmente curata da lettori come te. Non esitare a unirti a noi.
Nonostante l'attenzione dei volontari, un errore può essere sfuggito durante la trascrizione o rilettura del testo. Puoi segnalarci un errore a questo indirizzo: http://it.wikisource.org/wiki/Segnala_errori
I seguenti contributori hanno permesso la realizzazione di questo libro:
Il modo migliore di ringraziarli è diventare uno di noi :-)
A presto.
tratto da TALL Vocabolar dl ladin leterar
Col Maladët.
Col Maladët é defora da Punt da Bos, daite da Verda. Ta Col Maladët vëigon n Crist sön n pinch. Sot a strada él dër na bona fontana y sura strada de gragn pedruns, che foss de bi posć por sassins de strada. Zacan odôn gonot iló lʼ Orco y degügn ne fô sigüsc a passé iló de nöt; lʼ Orco vardâ iló n gran tesur, chʼ ê zacan sté ascognü anter chi sassuns ite. Chi da La Ila á bëgn plü gonot ciaré de le chirí, á ciavé y ciavé, mo ëi é dagnora restá cun tan de nes. Sce jënt gnô da marcé cun bestiam do lʼ Aimaria da sëra y chʼ ara ne stô en compagnia adöm y se racomanâ a Dî, fôla sigüda de perde döta la nöt y de raboscé te chi barantli incërch, fina chʼ an aldî la ciampana da La Ila sonan lʼ Aimaria da doman; spo fôla indô sön strada y sʼ intopâ a ciasa. Na ota fôl n fant dl gran patrun da Plaza dessura, che fô zacan le maiú te Corvara. Ël menâ sis per de bos ite pert. Fora Pedraces bravâl, chʼ ël i la ó pa taché al Orco, en caje chʼ al le scecass. Dit chësc pëiel ite da scür y röia a post, mo vé, te na ota devënta i bos spaui y sʼ un sciampa sö vers Sassongher; ël instës ne vëiga nia y al i pê dʼ ester te n fol. Anter chi sasc fora aldel tres cigan lʼ Orco y n tof fôl iló tan da Orco, chʼ al é tomé ciurn iló zënza plü se descedé incina lʼ ater de da doman. Descedé chʼ ël fô, êl döt sgrafedé tl müs y le guant deventé na pientla, chʼ al somiâ instës ascheje lʼ Orco. Al se sëgna y te chël conëscel, chʼ al é dlungia fontana y Col Maladët. I bos éson jüs a chirí, mo trëi nʼ án ciafé de smodiá sot Sassongher. Le patrun de Plaza á spo metü n Crist sön chël pinch, y do da chël dijon, chʼ al sî gnü n püʼ miec; mo temëi se tëm pa ma ciamó la jënt, che mëss passé iló de nöt, y gonot vëigon can n iat fosch, can n om vistí de blanch y dʼ atres cosses che fej spavënt. Ia delá da Col Maladët sön chi Chëlalc aldon gonot les stries balan, dandaldöt la jöbia sëra; le bal döra incina lʼ Aimaria da doman dl vëndres.


text:
Chiara Ferragni
La Chiara Ferragni (Cremona, 7 de magg del 1987) l'è 'na modella, blogger de moda e imprenditora italiana.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuda a Cremona, l'ha studiaa giurisprudenza a la Bocconi, ma l'ha lassaa i studi per dedicàss al sò blog The Blonde Salad (l'insalata bionda), faa su in del 2009.
Cont el sò ex moros l'ha trasformaa el blog in d'ona impresa, e in del 2010 l'ha presentaa 'na ligna de scarp.
In del 2014 l'ha faa pussee de 8 milion de dollar, e l'ann dopo 10.
Incoeu l'è fidanzata cont el rappista Fedez, de che l'ha avuu on fioeu in del 2018.


text:
Vìstula
La Vìstola (en polàch Wisła; en todèsch Weichsel) l'è 'n fiöm de l'Euròpa Orientàla, el piö 'mportànte de la Polònia, lónch 1.070 km, e che g'ha 'n cadì idrogràfich de 192.000 km² (presapóch i du tèrs dos de la superfìce de töta la Polònia).
El nas endèl versànt setentriunàl de la cadéna dei Carpàsi, endèi mucc Beschid Ocidentai, endèla Slesia Alta, Polònia sud-ocidentàla (a 1.220 m de altèsa söl leèl del mar), e 'l scór en diresiù èst de la font a Sandomierz (tod.: Sandomir), indoe che la ciapa l'aqua del fiumm San. De Sandomierz enfìna al pónt endoche la ciapa dét l'àiva dei fiöm Bug e Narew el scór piö o méno en diresiù nòrt. De lé 'n nacc el và prìma a òvest e pò amò nòrt prim de sbötàs endèl mar.
El se sböta endèl Golf de Dànsica, en bras del mar Bàltich, ma prìma 'l se spartés en du ram bèi gròs.
La Vìstula se pöl navigàla quàze töta co bàrcù de poch tonelàgio, e l'è 'n comünicasiù per mès de canài col Oder.
Le cità piö 'mportànte che la tóca i è Cracòvia, Varsàvia e Toruń. La cità de pórt de Dànsica la se tróa póch a òvest de 'ndóche la se sböta 'nsèl mar.
I aflüèncc principài i è 'l fiöm San (433 km), el Narew (484 km), el Bug Ocidental (772 km) e 'l Brda (238 km).
Cità streersàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cracòvia
- Tarnobrzeg
- Sandomierz
- Varsàvia (pol.: Warszawa; tod.: Warschau)
- Płock (tod.: Plotzk)
- Włocławek (tod.: Leslau)
- Toruń
- Bydgoszcz (tod.: Bromberg)
- Grudziądz (tod.: Graudenz)
- Malbork (tod.: Marienburg)
- Dànsica (pol.: Gdańsk; casciub: Gduńsk; tod.: Danzig)
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Aifer 8 mais ha l'Uniun dals spezialists da tgira rimnà radund 120'000 suttascripziuns. L'iniziativa «Per ina ferma tgira» – era enconuschenta sco «Iniziativa da tgira» – ha l'uniun inoltrà mardi cun 112'000 suttascripziuns validadas.
La glieud saja cunscienta dals problems
Quai saja stà pussaivel aifer uschè curt temp tranter auter, perquai che la glieud sentia ch'il persunal da tgira lavuria sut squitsch e saja savens stressà, communitgescha l'uniun.
Maun public duai promover qualitad
L'iniziativa pretenda che Confederaziun e chantuns promovian la tgira sco impurtanta part dal provediment da sanadad. Els duain procurar per ina tgira suffizienta d'auta qualitad che saja disponibla per tuts, e segirar ch'avunda persunas dal fatg stettian a disposiziun.
Render pli attractiva la professiun
Ultra da quai duai l'attractivitad da la professiun sco tala vegnir meglierada. Per quai duai la Confederaziun dar dapli cumpetenzas al persunal da tgira. Quai sper la pretensiun da pajas che correspundian a las pretensiuns e cundiziuns da lavur professiunalas.
RR novitads 15:00


text:
Ils purtrets d’Elena Denoth han sco motivs duos gronds temas:
1) Üna gruppa da purtrets s’occupa surtuot da las bes-chas e dal muond da chatscha. Il girun, ils gials, ils gials sulvadis, il chatschader, la chatscha, la chatscha ota etc. Quists purtrets da la pittura expriman da maniera intensiva l’affecziun per la natüra vivainta ed üna profuonda colliaziun cun quella; forsa es quai eir l’influenza da sia famiglia chi ha da chefar in üna maniera o tschella cun la fauna alpina sco chüradra e perchüradra o eir sco chatschadra.
2) La gronda part dals purtrets d’Elena Denoth s’occupa però cul cumün engiadinais e sia cumünanza cun sias fuormas tipicas da viver e sias veglias tradiziuns. Motivs specials da quists purtrets sun motivs da schlittadas e da Chalandamarz.


text:
Avers
Avers (Avras in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 171 abitant e una süperfiss de 93.07 km², e al se tröva a una altitüden de 1960 meter sura al livel del mar.
El cumün de Avers l'è sitüaa in de la part alta de la val che la porta l'istess nom (Averstal ciuè Val de Avers), adree a l'Averser Rhein (ciuè el Reno de Avers). El cumün el se tröva a 56 km da Coira — la capital del Cantun di Grisun — e l'è tacaa ai cumün de Bivio, Ferrera, Mulegns, Piür (IT-SO), Bargaja.
El cumün l'è spartii sü in divers frazziun: Campsut (insema con Maxsut, 1668 m), Cröt (1715 m), Cresta (1958 m, l'è el center principal del cumün), Pürt (1921 m), Am Bach (1959 m), Juppa (2004 m), Podestatsch Hus (2046 m) e Juf (2126 m). Juf l'è anca el center abitaa in permanenza (ciuè tüt l'ann) püssee alt de tüta la Svizzera e anca de tüta l'Europa (el segond püssee alt l'è Trepàl, frazziun de Livign).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Avers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1292 col nom de Anue o Avre.
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desutta:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I abitant de Avers parlen in gran magiuranza el Tudesch, 'me eredità di popolaziun Walser che han colonizaa la zona in di secul XII o XIII. La situazion l'è mustrada in de la tabela chi desutta:
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Avers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Avers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Almain 10 persunas sajan vegnidas blessadas levamain, ha rapportà il radio statal grec. Tenor questa indicaziuns hajan las forzas da segirtad pir baud la damaun pudì procurar per ruaus en il champ da fugitivs.
L'atmosfera saja explosiva, rapportan schurnalists avant lieu. Ils demonstrants han tranter auter bittà buttiglias ed ulteriur urden sin il minister da migraziun grec Ioannis Mouzalas. Cura ch’insaquantas persunas hajan empruvà da rumper ora ed hajan era bittà crappa, hajan las forzas da segirtad duvrà gas lacrimogen, rapportan ils schurnalist avant lieu.
RR novitads 12:00


text:
- Il bajetg da vendita da la Landi, il magazin ed la stizun dal tancadi èn devastads dal tuttafatg. Ils donns tras il brischament n'èn anc betg enconuschents.
- Il fieu saja sut controlla ha ditg Markus Walser, pledader da la polizia chantunala. Entrar en la ruina n'han els dentant anc betg pudì, il privel ch'il bajetg pudess dar ensemen è memia grond. Ils pumpiers èn en acziun cun radund 150 persunas.
- Il fieu saja rut ora uschè svelt ch'i na saja anc betg cler, sch'igl aveva anc persunas en l'intern da la butia. Ils collavuraturs han tuts pudì mitschar dal fieu. Dus collavuraturs hajan stuì ir en l'ospital pervi d'ina tissientada da fim supponida.
- La polizia supplitgescha la populaziun da Tusaun da laschar serrà las fanestras.
- Il tancadi d'Agrola dasper la butia da la Landi n'ha betg piglià fieu.
- Per tge motivs ch'igl ha cumenzà a brischar n'è anc betg enconuschent.
Quai èn il mument las infurmaziuns uffizialas da la polizia davart il fieu. Nus actualisain cuntinuadamain las infurmaziuns.
Landi Tusaun
La Landi Tusaun è dapi il favrer 2011 al lieu actual. Ella ha ina surfatscha da vendita da 850 meters quadrat e terren da 700 meters quadrat al liber. Cun quai è la surfatscha quatter giadas pli gronda che al lieu avant. In tancadi dad Agrola è lura pli tard vegnì vitiers.
Avant in onn è mez avevi dà en vischinanza in grond incendi en ina scrinaria.
RR novitads 12:00


text:
Dasper la saiv vegnan installads posts da controlla sin l’autostrada sco er sin la via federala. Uschia duai vegnir construir al Brenner ina saiv da 370 meters cun 5 posts da controlla. 4 da quests posts sin l’autostrada ed in post da cunfin a la via federala.
Era duai il traffic da viafier vegni franà a Steinbach am Brenner per pudair controllar ils passagiers. Quai ha la direcziun da la polizia dal Tirol communitgà.
Controllas dependentas da la situaziun
Cura che las mesiras van en vigur è dentant anc avert. Las controllas na sajan dentant betg dependentas da la fin dals posts da controlla, sulet ils moviments da fugitivs sajan decisivs per cumenzar cun las controllas, ha ditg il directur da polizia dal Tirol Helmut Tomac. Il mument na dettia quai nagin basegn da cumenzar cun controllas al cunfin tranter l’Italia e l’Austria.
Roma sa mussa malcuntents
Politichers talians han appellà a la regenza austriaca da reponderar talas mesiras al Brenner. Il minister dal exteriur talian Paulo Gentiloni ha cuntradi al argument da la regenza austriaca ch’il dumber da fugitivs fetschia da basegn talas controllas da cunfin. «Dad ina invasiun essan nus anc lunsch davent», ha ditg Gentiloni a la gasetta austriaca «Die Presse». Las mesiras planisadas da l’Austria na sajan betg giustifitgadas ed era cuntrafetschian era al dretg europeic. Il primminister talian, Matteo Renzi ha ditg ch'ils plans na cuntrafetschian betg mo al dretg da l'UE, mabain negligeschian l'istorgia da l'Europa.
RR novitads 17:00


text:
Hauptinhalt
News
Sistem informatif scolastich | 08.01.2014 | 09:25
Na piera miliera mpurtanta ie unida arjonta!
La Jonta provinziela à istituzionalisà l sistem de nfurmazion scolastich
Cun delibra n. 1968 di 27 de dezëmber 2013 à la Jonta provinziela regulà la cunlaurazion danter l sistem de furmazion dla Provinzia autonoma de Bulsan - Südtirol y la repartizions Personal y Tecnica nfurmatica. Tres chësta culaborazion iel puscibl dejëujer proiec nueves cun la mira de miuré l sistem de nfurmazion tl ciamp dla furmazion, sciche p.ej. cun l servisc "Iscrizion tla scoles dla Provinzia autonoma de Bulsan-Südtirol" o cun la ntroduzion de n register eletronich o dl atestat-online per la scoles de duc i livei.
(FK)


text:
Per pajar na vulan 87% da las persunas dumandadas betg desister sin daners bluts. Tar cartas da credit èn quai 70% e tar cartas da debit, sco cartas EC èsi anc stgars 47%. 9,5% èn da l'avis che Twint e 6,5% Apple Pay saja indispensabel. Tar bitcoins ed autras criptomunaidas èn be 2,5% da l'avis ch'ins dovria quest med da pajament.
Differenzas tranter champagna e citad
En la Svizra franzosa vegn pajà damain cun daner blut, dentant pli savens cun il telefonin (cun excepziun da Twint). Auter ch'èn la Svizra tudestga. Tar il daner blut datti era ina differenza tranter champagna e citad: sin champagna vegn il daner blut apprezià dapli che en las citads. Pajaments cun telefonins èn dentant tant en la citad sco sin la champagna egual appreziads.
La retschertga è vegnida fatga sin incumbensa da Moneyland.ch da l'institut da perscrutaziun GfK. Dumandà èn vegnidas 1517 persunas en la Svizra tudestga e la Svizra franzosa.
RR novitads 10:00


text:
Ina saja la visiun d’ina Svizra da tema e d’isolaziun, l’autra ina d’ina Svizra da fidanza en sasez e d’avertura, ha ditg Christian Levrat avant las medias a Berna. L’emprima visiun na saja betg quella da la PS.
Ils temas dal cumbat electoral
Ils socialdemocrats veglian s’engaschar el cumbat electoral per ina refurma da las rentas. Ulteriurs temas èn tenor Levrat il squitsch sin lavurers pli vegls sin il martgà da lavur e la mancanza d’abitaziuns.
Sustegn per Widmer-Schlumpf
Ultra da quai vulan ils Socialdemocrats sustegnair la cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf, cura ch’il Cussegl federal vegn elegì da nov il december, ha il president da la PS ditg.
RR Novitads 16:00


text:
La Val Müstair vegn er vinavant a dar suttetg a requirents d'asil en la «Chasa Muntanella». Il chantun prolunghescha il contract da prestaziun cun il gestiunari da l'alloschi da gruppas a Valchava.
Sco quai ch'il departament da giustia communitgescha, saja quai necessari per ch'il chantun possia garantir las capacitads. Er quest onn saja numnadamain da quintar ch'i vegnia attribuì al chantun in grond dumber da requirents d'asil.
La «Chasa Muntanella» cun plaz per 50 requirents d'asil era vegnida messa en funcziun a curta vista il november passà.
RR novitads 10:00


text:
Neütrun
El neütrun a l'è una partisela sübatomiga senza carega eletriga e de massa 939.573 MeV/c² o 1.008 664 915 (78) u (1.6749 × 10−27 kg, poch püssee d'un prutun). El so spin a l'è ½, e l'è dunca un fermiun. La so antipartisela a l'è l'antineütrun. El neütrun a l'è minga una partisela elementara perchè l'è fada de alter partisel: i quark. El neütrun a l'è classifegaa 'me bariun, e l'è faa de dü quark down e un quark up.
Föra del nücli, i neütrun gh'hann una vida cürta, cun semivita de pressapoch 15 menüü. I decaden in d'un prutun e emeten un eletrun e un neütrin, in acordi a la reaziun:
Insema ai prutun, i neütrun furmen el nücli de l'atum. Neütrun e prutun vegnen ciamaa anca nücleun.


text:
Lèngua dei sègn americàna
La lèngua di segn americàna, u ASL, (nom natif American Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Stat Ünì d'America, Portu Ricu, e Canada. El còdes ISO 693 l'è ase[1]. El sumeja che la sia parlada di 500.000 ai 2.000.000[2] de gent.
La ASL la gh'ha 'vüü urìgen in di prim agn del secul desnöf in de la "American School for the Deaf" (Scöra Mericana per i Surd) a Hartford, in del Connecticut. De chi agn li la ASL la s'è spantegada a smàgia d'öli in di i cumünidaa e scör per i surd in de l'intrega Merica. A despèt de la pupularidaa de la ASL un cünt de tücc i so druadur l'è mai staa faa, anca se 'l se pensa che ghe sien di 250.000 ai 500.000 druadur maderlengua. Quij che dröven la ASL gh'han de fà i cünt cunt la stigma che la ASL la gh'ha minga 'na grafia standard.


text:
Suenter che Rebeka Masarova è anc stada senza schanza en l’emprim set ha ella cumenzà cun sia show avant ils fans da chasa e la finala schoccà la gronda favurita da la Serbia.
Damai che l’entir program ha stuì vegnir spustà ils davos dis pervia da la plievgia vegn Rebeka Masarova en paucas uras a dar ses segund gieu a Gstaad, quai encunter Anett Kontaveit da l’Estonia.
Golubic en l’otgavelfinal a Gstaad
Viktorija Golubic (WTA 105) ha cuntanschì l’otgavelfinal al turnier da tennis a Gstaad. La Turitgaisa da 23 onns ha battì la Tudestga Mona Barthel (WTA 57) en trais sets cun 2:6, 6:1 e 7:5.
Il gieu tranter Golubic e Barthel veva stuì vegnì interrut ier pervia da la plievgia. Viktorija Golubi, che veva gia giugà grondius en il mezfinal dal Fedcup a Lucerna, ha danovamain persvadì avant ils fans da chasa. En l’otgavelfinal frunta la Svizra il venderdi sin la Russa Jewgenia Rodina (WTA 102).
RR novitads 16:00


text:
Sagogn
Sagogn è ina vischnanca en il chantun Grischun en Svizra; ella appartegna al circul da la Foppoa en il district Surselva. Sagogn sa chatta tranter Glion e Laax sin ina planira fritgaivla, che è sa furmada avan circa 10'000 onns entras la bova da Flem. La lingua uffiziala da Sagogn è il Rumantsch, numndadmain l'idiom Sursilvan. Proximamain vegn baghegiau ina plazza da golf naven da Sagogn entochen a Schluein.
Tratgs caracteristics[modifitgar | modifitgar il code]
Tratgs caracteristicas dal vitg èn la baselgia da la sontga Maria sin il mut da la baselgia che vegn datada sin circa 500 suenter Christus, sco era la Ruinaulta che sa chatta en il sid dal vitg. La Ruina Schiedberg dat perditga da la muntada istorica dal vitg. Sagogn era en il temp mediaval in impurtant center da la baselgia. Quai sa mussa era tras il casti d'Aspermont ch'è mantegnì fitg bain.
Abitants[modifitgar | modifitgar il code]
populaziun 31. december 2003: 631
populaziun 31. december 2000: 646
abitants tenor dumbraziun dal pievel 1880: 482
abitants tenor dumbraziun dal pievel 1950: 492
abitants tenor dumbraziun dal pievel 1980: 470
Bregl da Heida[modifitgar | modifitgar il code]
Agl ur ost dalla vischnaunca, sin Bregl da Heida, steva el 7. tschentaner ina baselgia-sala carolingica dil temps medieval tempriv cun ina apsida en fuorma d'in fier-caval. Ei setracta dalla el testament dagl uestg Tello dil onn 765 s.Chr. menziunada baselgia dil Sogn Columban. Igl ei da supponer, che la baselgia da Sogn Columban era ina baselgia privata dalla famiglia retica da Cuera dils victorids, che habitavan ella vischinonza da Bregl e possesevan ina gronda curt signiurila, che ei vegnida descretta el testament detagliadamein. La curt cumpigliava speras ina scauldabla casa ed edifezi d'economia cun in conduct d'aua era vegnas, orts da fretgs e verduras. Ruinas da mir sutteranas, che sebasan alla baselgia da Sogn Columban, indicheschan las dimensiuns dalla curt signiurila. Igl areal ei en posses dil cantun Grischun e stattan sut schurmetg dalla Confederaziun Svizra.
Ad ina skizza dil architect Peter Zumthor, ei els onns 60 vegniu construiu ina stela; igl onn 2004 ei ella vegnida renovada.


text:
Radund 80 magistras e magisters da la Foppa, Lumnezia, Sagogn, Schluein Laax e Falera han survegnì las emprimas infurmaziuns pertutgant l'introducziun dal Plan d'instrucziun 21. Infurmà han ils inspecturs Vigeli Jacomet ed Alexi Nay sco er Chantal Marti-Müller da la Scol'auta da pedagogia.
Las midadas fundamentalas
Puncts centrals dal suentermezdi d'infurmaziun èn stads d'ina vart las midadas fundamentalas ch'il nov plan d'instrucziun chaschuna en il mintgadi da scola. Tranter auter:
- insaquantas lecziuns dapli scola per ils uffants
- novs roms: etica e religiuns, medias ed informatica
- il tegnairchasa vegn schlargià cun economia e lavur
- en il stgalim superiur datti da nov l'orientaziun professiunala – temp per sa preparar sin la vita da lavur
Introducziun pass per pass
Da l'autra vart han ils inspecturs explitgà a la magistraglia co che l'introducziun è organisada. La fasa d'infurmaziun è terminada fin Nadal. A partir da primavaira 2017 cumenzan ils curs da furmaziun supplementara per magisters e magistras ch'èn pertutgadas da midaments. Quels curs vegnan organisads da la Scol'auta da pedagogia e cuntinueschan fin il 2021. L'inspecturat accumpogna ed organisescha las scolaziuns en cooperaziun cun las singulas scolas.
Da positiv fin sceptic
Las reacziuns dal magisters e da las magistras a Laax sin las emprimas informaziuns eran differentas. Fertant ch'ils ins chattan p. ex. la purschida supplementara en il stgalim aut buna èn auters da l'avis ch'i na fiss betg necessari d'auzar il dumber da lecziun ubain che las linguas han da memia paisa.
Ad auters ha il suentermezdi d'infurmaziun cumprovà ch'il Plan d'instrucziun 21 na saja betg insatge uschè revoluziunari sco quai ch'i vegni savens fatg en las medias. E blers n'avevan era anc betg fatg in maini da l'entir project perquai ch'el stat pir al cumenzament.
Dumondas n'hai betg da bleras a Laax. Sulettamain la dumonda dals meds d'instrucziun rumantschs ha dà in zic da discurrer. Per ils ins fissi da guardar che quels fissan avant maun e pir lura d'introducir il nov plan d'instrucziun. La dumonda dals meds d'instrucziun saja enconuschenta a l'inspecturat ed ins emprovia adina da far il meglier pussaivel, uschia l'inspectur Alexi Nay.
RR actualitad 07:00


text:
Sche reporters vegnian impedids d'entrar en il pajais n'haja quai da far nagut cun lur opiniun u reportaschas, ha ditg in represchentant da la regenza trica envers l'agentura da novitads tudestga DPA.
En ils cas da scumond d’entrar en la Tirchia sajan intgins schurnalists sa cumportads a moda suspectusa.
Els hajan cuntrafatg al dretg tirc cun passar illegalmain ils cunfins per ir en la Siria. Auters plinavant sajan entrads en la Tirchia sco turists, senza s’accreditar tar la regenza.
Ordavant aveva il schef dal parlament da l'UE Martin Schulz avertì la Tirchia d'ina tala glista. Quella n'haja pers nagut en ina democrazia. Ils ultims dis era quai vegnì refusà a dus schurnalists tudestgs d'entrar en la Tirchia
Sin dumonda dals Verds sa fatschenta il Bundestag a Berlin la mesemna cun la situaziun da la libertad da pressa ed opiniun en la Tirchia.
RR novitads 06:00