text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Geremia/Geremia 36
Geremìa[modifiché]
36[modifiché]
Baruch a dà letura dij mëssagi da part ëd Nosgnor[modifiché]
1Ant ël quart ann ëd Jeoiachim fieul ëd Josia, rè 'd Giuda, a l'é rivaje a Geremia costa paròla da part ëd Nosgnor: 2“Ciapa ‘n ròtol ëd bërgamin-a e scrivje ansima tut lòn che i l'avìa dite a rësguard ëd Gerusalem, ëd Giuda e contra d’àutre nassion, dal moment ch'i son ancaminame a parlete da quand ch’a-i era Josia, fin-a al di d'ancheuj. 3A peul d'esse che quand che la gent ëd Giuda, an sentend tut ël maleur che i l'hai ël but ëd feje, a chitran tuti soa costuma dësgiusta, e antlora i përdonerai soe angiustissie e pecà.
4Geremia, anlora, a l'ha ciamà Baruch fieul ëd Neria, e Baruch a l'ha scrivù ansima a 'n ròtol ëd bërgamin-a, antant che Geremia a-j detava tut lòn che Nosgnor a l'avìa dije. 5Peui Geremia a l'ha dije a Baruch: ”Mi i son ëstàit antërdì dal Templi ‘d Nosgnor, i peuss pa andeje. 6It i andras ti a mè pòst e, ant ël dì dël diugiun i-i faras na letura pùblica dij mëssagi ‘d Nosgnor ch’i l’hai fate scrive an costa bërgamin-a. Fà an manera che tuta la gent ch’a l’é riva da tute le sità ‘d Giuda it sento bin. 7A podrìa esse che lor, quand ch’a sento lolì, a presenteran soe sùpliche a Nosgnor ch’a-i përdon-a e as convertiran da sò comportament dësgiust, përchè granda a l’é la l’ira e la fln-a che Nosgnor a l’ha manifestaje contra cost pòpol”.
8Anlora Baruch, fieul ëd Nerìa a l’ha fàit lòn che ‘l profeta Geremìa a l’avìa comandaje: a l’ha dàit letura ant ël Templi ‘d Nosgnor ëd tut lòn ch’a l’avìa scrivù an cola bërgamin-a e che Nosgnor a l’avìa dije. 9A l’ha falo ant un dì ‘d digiun a la fin d’otogn dl’ann ch’a fà sinch dël regn ëd Jehoiakim. Antlora ‘l pòpol a l’era congregasse a Gerusalem da tute le sità ‘d Giuda për pijé part a le funsion sacre. 10Baruch a l'ha lesù dal ròtol ëd bërgamin-a, an fasend ëscoté a tuta la gent le paròle 'd Geremia, ant ël Templ dël Signor, giusta ‘dnans a la stansia 'd Ghemaria, fieul ëd Safan, lë scriba, ant la cort pì àuta tacà andova ch'as intra travers la pòrta neuva ant ël Templi 'd Nosgnor.
11Michea fieul ëd Ghemaria, fieul ëd Safan, cora che a l'ha sentù le paròle dël Signor lesùe da col ròtol, 12 l'é calà giù ant ël palass dël rè, ant la stansia dlë scriba; ambelelì a l'ero setà an ciambreja tùit ij cap dij fonsionari: Elisama lë scriba, Delaia fieul ëd Semeia, Elnactan fieul d'Acbor, Gheremia fieul ëd Safan e Sedecia fieul d'Anania, e tuti j’àutri ufissiaj. 13Michea a l'ha arferije tute le paròle ch’a l'avìa sentù antant che Baruch a lesìa dal ròtol për la gent ch’a scotava. 14A cola mira, tuti j’ufissiaj a l'han mandà da Baruch Iudi fieul ëd Natania, fieul ëd Selamia, fieul dël Mòro, a dije: ‘Va’ a pijé ‘l ròtol ch’it lesìe a vos àuta a la gent, e ven da nojàutri. E Baruch fieul ëd Neria con ël ròtol an man a l'é andàit da lor. 15Lor a l'han dije: “Set-te ambelessì e les ëdnans a nojàutri. Baruch a l'ha lesù 'dnans ëd lor.
16Sentùe tute cole paròle a son vardasse un con l'àutr ësbaruvà e a l'han dije a Baruch: “Venta nunsieje tut sòn al rè sensa esitassion”. 17E a l'han anterogalo an ciamandje 'd conteje coma che a l'avìa scrivulo. 18E Baruch a l'ha rësponduje: “Geremia am detava tute coste paròle e mi i jë scrivìa ant la bërgamin-a con l'anciòst”.
19Antlora j’ufissiaj a l'han dije a Baruch: “Venta che ti e Geremia iv ëstërme, ëd manera che gnun a sapia andova ch’i seve”. 20Peui lor a son rivà a la cort dël palass dël rè, avend lassà 'l ròtol ant la stansia dlë scriba Elisama, e a l'han arferije al rè tut lòn che a l'era ancapitaje.
Ël rè a brusa ‘l ròtol[modifiché]
21Antlora 'l rè a l'ha mandà Iudi a pijé 'l ròtol. Chiel a l'ha pijalo da la stansia dlë scriba Elisama e peui a l'ha lesujlo al rè e a tùit ij prinsi che a-j ëstasìo d'antorn. 22Ël rè a l'era stà ant l'alògg d'invern e, da già che a l'era squasi a la fin dl’otogn, un brasè a-j brandava dëdnans për ëscaudesse. 23Viaman che Iudi a finìa ‘d lese tre o quatr colon-e ‘d col test, ël rè a tajava vìa da la bërgamin-a cola part ëd lë scrit e a la campava ant ël feu ch’a brusava ant ël brasé. Përparèj che, pian pian, a l'ha daje feu a tut ël ròtol. 24Ni ‘l rè, nì ij sò atendent a l’han pa dàit ëd segn qualsëssìa dë sburdiment o ‘d pentiment[1] ëdnans a cole paròle. 25Contut che Elnactan, Delaia e Gamaria a fusso oponùsse al rè, përchè a brusèissa pa 'l ròtol, chiel a l'ha nen ëscotaje. 26Peui ël rè a l'ha comandaje a Ieramel prinsi real, a Seraia fieul d'Esriel e a Selemia fieul d'Abdel d'arestè lë scriba Baruch e 'l profeta Geremia, mach che Nosgnor a l'avìa stërmaje.
Geremìa a fà scrive n’àutr ròtol[modifiché]
27Ora, dòp che 'l rè a l'avìa brusà 'l ròtol con le paròle detà da Geremìa a Baruch, ël Signor a l'ha parlaje torna al profeta Geremia. A l’ha dije: 28“Pija n'àutr ròtol e faje scrive tut lòn ch’a l'era già ant ël prim ròtol brusà da Gioachim rè 'd Giuda. 29Peui it diras al rè: ‘Ti’t l’has campà ant ël feu ‘l ròtol ëd bërgamin-a përchè ch’a disìa che ‘l rè ‘d Babilònia a l’avrìa ravagià sto pais e sveudalo da soa gent e da soe bes-ce. 30Ora, sossì a l’é lòn ch’a dis ël Signor al rësguard ëd Gioachim, rè ‘d Giuda: A-i sarà pì gnun ëd soa rassa ch’a starà stà an sël tròno 'd David. Sò cadàver a sarà campà fòra ant ij camp sensa esse sotrà e sarà sogetà a la càud dël di e a la frèid ëd la neuit. 31Nen mach, i castierai chiel, soa rassa e ij sò servent për soe përversità, e i-j farai ëvnì an sj'abitant ëd Gerusalem e an sla gent ëd Giuda tut ël maleur che i l'hai nunsiaje, përchè a l'han pa dame da ment. 32Geremia a l'ha peui pijàit n'àutr ròtol e a l'ha dàjlo a lë scriba Baruch fieul ëd Neria, che a l'ha scrivuje tut lòn che a-i j'era ant ël lìber brusà da Gioachim rè 'd Giuda e a l'han fin-a giontaje ‘d pes, ròbe ch’a j'ero pa ant ël ròtol d'anans.
Nòte[modifiché]
- ↑ O “a son nen ës-ciancasse le vestimente”.


c: text/html

text:
A l’ha sempre frapame ‘d nòsta lenga la tastera spantià dël léssich, visadì la possibilità ‘d rende an piemontèis minca test. Mé professor Riccardo Massano a l’avìa mostrame che as peul traduve dal latin an piemontèis, tant për dì. E an ëslargand ëd discors, a robato tuti ij confin an tra le lenghe dël mond; com ch’a dirà Batista doman an sla Gasëtta d’Alba,
Lourens Chiardòla a l’é un professor dë scòla à Jausier, un paisòt dla Provensa da dlà d’Entracque. Lourens a parla e a mostra ‘l provensal ëd soa “valeja”, la valada ‘d Barcelonette, un parlé mës-cià antrames a la lenga d’òc e ‘l piemontèis. I soma trovasse a na festa tradissionala a sò pais, e antrames a le tante soe teorìe ansima la difèisa dle lenghe locaj a l’ha mostrame un bel rasonament.
Se i partoma da la Sicilia, fin-a a rivé al Portugal, provinsa për provinsa, pais për pais, i podroma sempre capisse; la caden-a lenghìstica stòrica a gropa la Sicilia con ël Portugal e tuti ij paisòt antrames, a condission che as parlo le lenghe locaj.
Da Ragusa a Catania a cambìa già, ma a l’é sempre sicilian; a l’é pì fàcil che un sicilian as capissa con ij calabrèis ëd Reggio pitòst che con un napolitan; ma për un calabrèis dël nòrd a fà pi belfé comprende un napolitan che un sicilian, e via via parej!
S’i sentoma a parlé un lìgur ëd La Spessia, a l’ha la cadensa toscan-a ma a parla già an manera che a lo capisso coj ëd Savon-a; a Caire (Cairo Montenotte an lenga dominanta) a parlo piemontèis mës-cià con ël lìgur, ma as capisso con coj ëd Coni! A l’Argentera a parlo come Lourens Chiardola che a l’é an Fransa e via via parej fin-a a l’ocean Atlàntich!
Bin, tut cost panegìrich për dì che Gioventura Piemontèisa a l’ha pen-a publicà Ël mastin dij Baskerville d’Arthur Conan Doyle ant la tradussion d’Anna Boassone Daniele. La stòria a l’é conossùa e donca i la contrai nen ambelessì; ma a la finitiva na tradussion an pì a l’é na manera an pì ‘d capì ‘l mond. Lese Pinòcchio an piemontèis, lese ‘l Cit prinsi an nòsta lenga a son esperiense ch’a l’han nen pressi. O, për dila con Jim Rohn,
You can’t put a price tag on a book.
Cost lìber (për fortun-a) ël price tag a l’ha: a costa 15 euro e as treuva ant le librerìe piemontèise e, con un pòch ëd fatiga, an tute le librerìe. L’invit a l’é ciàir: 15 euro a son na bala ‘d fum për në sguard diferent an sël mond.
Arthur Conan Doyle, Sherlock Holmes, Ël mastin dij Baskerville, tradussion d’Anna Boassone Daniele, Turin, Gioventura Piemontèisa, 2010, ISBN 978-88-89768-38-9, EUR 15.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sco Diego Deplazes ha ditg a RTR na saja quai betg ina surpraisa che la Lia na fetschia betg part activamain da quest'emna. Organisà saja quai dal departament da Ignazio Cassis ch'ha instradà quest'emna l'onn passà. Finamira èsi da far visibel la lingua e da far cler ch'i na dat betg be trais linguas en Svizra mabain quatter. E quai er en l'exteriur. Perquai collavuran er las ambassadas tar quest emna. Er auters pajais possian emprender da la situaziun en Svizra e co i vegn collavurà.
Qua sut pudais vus tadlar il discurs cun Diego Deplazes:
I fetschia quitads sche gia ils giuvens e las giuvnas fan quitads per la lingua. Dentant possian nus tuttas e tuts er far insatge encunter. En emprima lingia cun duvrar il linguatg.
Nus tuts stuain guardar che noss bel linguatg vegnia mantegnì – e quai cun duvrar el en il mintgadi ed uschè savens sco pussibel e dapertut e tar mintga occurrenza e chaschun.
En in segund pass haja quai er in ferm effect da s'engaschar tar la politica per il linguatg. La Lia Rumantscha emprova adina puspè sin tut ils secturs, pia per exempel er tar grossists, da duvrar la lingua. I saja da mussar si l'avantatg da duvrar la lingua rumantscha. La Lia Rumantscha è vid crear in'iniziativa per ch'ins possia cun agid dad in QR-code tadlar per exempel la glista d'ingredienzas per rumantsch.
Nus na cuntanschain mai l'entira populaziun. Nus cuntanschain adina ina part e nus vulain sur tut cuntanscher quella part che ha l'affinitad e che schazegia er quai.


text:
"L maiour stuep á fat levé su la dezijion dl Consei dl Istitut Ladin MdR"
L ladin unifiché á debujegn, per pié via, de na sburla dal aut, da les istituzions y da la politica, ma l Istitut Ladin é sté l prum a mete rams tles rodes - Al ne fova degunes rejons per bloché la koiné
La delibera anti-Ladin Standard dl assessorat ladin tla provinzia da Bulsan al scomenciament dl ann (n. 210 di 27.01.2003), na delibera che scluj fora l standard ladin da l'ofizialité, podessa dassen compromete l suzes dl projet per n lingaz scrit unifiché per i Ladins dles Dolomites. Ala à ence sciuré descredit sun na istituzion che essa perdret l'oblianza de l promueve, l Istitut Ladin Micurà de Rü (MdR). L Consei, sot a la presidenza de H. Valentin che á bele n iade prové de archité via dut, ti à dè lum verda a la esclujion con n "arat" zité tla delibera. Trueps se damana, sce na tel delibera jiva debujegn y ciunes che é les motivazions viadedò. No l assessorat, no l Consei de Istitut ne á mai dé na spligazion o à araté de en ester debit una. L Consei dl Istitut Ladin savova avisa cie che al jiva a sostegní - esclujion da l'ofizialité y enscí da un di prums ciamps de test - y chesta é la gran gravité dla dezijion/chestion, na sort de "Nacht- und Nebelaktion" (na azion acomplida de nuet y con ciarú), ideeda aposta per clandestinisé l ladin standard. Sun i ultims svilups ti onse fat valgunes domandes al coordinadour dl Spell, dr. Erwin Valentini che conduj inant l projet enchin a la fin dl ann. Atualmenter é i laours limités a n "program minimal". Noeles.net: Dl 2001 él vegnù prejenté la gramatica dl LS, de dezember dl 2002 l Dizionar dl LS, donca does opres fondamentales, co vala pa inant?
Erwin Valentini: L Dizionar dl ladin standard (DLS), dé fora a la fin dl 2002, y la Gramatica dl ladin standard (GLS), publicheda a la fin dl 2001, é les does operes plu conesciudes dl program SPELL ma i ne podon nia nes desmentié che ales é l resultat de n gran laour che é pié via bele tl 1988 con l’enciaria a H.Schmid de laoré fora la "Wegleitung" y spo tl 1994 con la aprovazion dl projet SPELL. Per ruvé a chest travert onse messù abiné adum materiai linguistics y enjigné ca massaries informatiches de vigni sort.
Via do l DLS él, per ejempl, na banca de dac (SPELLbase) che abina adum l lessich de duc i cinch idioms ladins, en pratica i vocabolars de dutes les valedes dl Sela; chestes banches dialetales é stedes y é tres ciamò la fontana prinzipala per la standardisazion lessicala che i podon vedei encuei tl DLS. N auter laour emportant é chel dl corpus de tesc’, che abina adum zirca 2 milions de paroles per vigni idiom y n puech de manco per l ladin standard (LS); chest corpus informatisé é da una na pert na fontana linguistica emportanta per l elaborazion di dizionars y dla terminologia, da l’autra pert ueghei per controlé y validé les paroles che dess ruvé ite te chisc vocabolars. La lessicografia moderna ghira che al vegne tout su ti dizionars demé cheles paroles y esprescions che vegn realmenter adoredes y che é documentedes te tesc’ de vigni sort. Per mete adum y consulté duc chisc materiai vàl debujegn de massaries infomatiches; SPELL à laoré fora, en colaborazion ence con de autres istituzions, n ambient informatich integré che pò vegnì adoré encuei dal lessicograf y doman dai nuzadours per consulté online dutes chestes ressurses, y dantaldut la gramatica y l dizionar dl LS. I volesse ence recordé che a la fin dl 2002 onse sclut ju TERMLES - n projet cofinanzié da les istituzions culturales ladines y da la Union europeica - con n congres soziolinguistich internazional a Urtijei a chel che al à tout pert esperc y raprejentanc de truepes mendranzes linguistiches da duta l’Europa.
L 2003 é pié via n puech a pe zot. Denant che jì ite plu sot te chest argoment volessi ti recordé a chi che ne l sà nia che SPELL é n projet interladin sostegnù da les majeres istituzions culturales ladines: la Union Generela di Ladins, l Istitut cultural ladin "Majon di Fascegn", l Istitut cultural "Micurà de Rü" y l Istitut Pedagogich Ladin (IPL). Les modalités de partezipazion y colaborazion anter chisc enc fova vegnudes definides tla Convenzion SPELL (2000-2002). Perchel jìvel debujegn a la fin dl 2002 de fé fora sce y co che an volova jì inant. Bele via per l ann ova l istitut Majon di Fascegn damané che al vegnissa ejaminé da nuef la convenzion y, en particolar, la strutura organisativa de SPELL. Duc fova a una che la strutura dezentraliseda dl projet (équipe zentrala y colaboradours sternus fora per dutes les valedes y mesa Europa) ne butova nia che al jiva debujegn de na organisazion nueva olà che i laours vegnissa sourantouc diretamenter dai enc convenzionés enstesc. Nia a una ne fòven sun co che chisc laours devova vegnì coordinés y da chi, da n diretour autonom o da un di istituc a rotazion. Pervia de chestes descordanzes ne fòvel nience vegnù aproè l program de laour per l 2003 enjigné ca dal diretour dl projet.
Tl meteman dl ann 2003 fova donca la situazion chesta: duc fova a una de jì inant ma al manciova na convenzion y n program de laour ofizial. Do truepes discuscions à l Comité tecnich (l comité di raprejentanc di enc convenzionés), che se ova abiné ai 27 de fauré, fat fora de arlongé la convenzion SPELL y de jì inant con n program de laour minimal enfin a la fin dl 2003. L ann 2003 é donca n ann «de paussa» che dessa vegnì nuzé per studié fora na strategia linguistica-culturala plu ampla da mete a jì dal 2004 inant, en pratica per sburlé dut a do les lites d’auton. L program minimal preveid anter l auter chestes ativités: reorganisazion y sistemazion dl material linguistich y dles banches dac, publicazion de doi indesc talian-LS y todesch-LS che permeterà de consulté l DLS pian via da la parola taliana y/o todescia; organisazion de cursc de LS, laours de traduzion dantaldut per «La Usc di Ladins» y istituzion publiches che se l damana, ruvé i laours de terminologia metus man l ann passé. Vigni ent é lede de se chirì fora dal program minimal cie y tant che al vuel y perchel sarà l contribut dret desvalif da n ent al auter: minimal da pert dl istitut "Micurà de Rü" y l IPL, sostanzial da pert dla Union Generala di Ladins y dl istitut "Majon di Fascegn". L management (diretour y coordinadour tecnich) dl projet y ence na pert di colaboradours resta i medems sciche tl 2002; per cie che reverda me enstes pòi dì che i é azeté te chisc dis, do plu de mez ann de discuscions y ence de polemiches, l’enciaria de diretour dl projet enfin a la fin dl 2003.
Noeles.net: Con la delibera Mussner él, per entratant, l Ladin Standard de facto vegnù sclut fora da l'adoranza ofiziala (aministrazion y ejam de trilinguism). Saràl n gran enciamp per l'afermazion de na forma standardiseda de scrive ladin?
Erwin Valentini: Dantfora volessi prezisé che la delibera Mussner ne scluj nia fora l’adoranza dl LS en general ma « demé » tla provinzia de Bulsan. An ne dess nia fé confujion anter Sudtirol y la Ladinia o, piec, raté che Badia y Gherdeina sie les soules valedes ladines; la delibera Mussner ne ti proibesc nia ai fodoms o fascians de adoré l ladin standard te sies valedes. Ma al é n ma ; al é veira che la delibera é n gran enciamp a l’adoranza dl ladin standard y ala va contra l ideal de n lingaz scrit unitar per duta la Ladinia. De na tel dezijion ne éssen dessegur nia abù debujegn y ie ne veide deguna rejon obietiva per scluje fora de facto l standard da l’adoranza tla aministrazion te Sudtirtol (y autrò). L ejam de trilingusim me per plu na vertola che na rejon, an essa podù zenz’auter conzede de adoré dlongia l badiot y l gherdeina ence l standard, deguna lege ne l proibesc. La rejon veira dla dezijion é samben politica ma ence de chest vers n’é nia dut tant linear y logich. Duc sà che l’ oposizion al LS vegn demé da una na pert, da la SVP de Gherdeina; chela dla Val Badia ne à mai ghiré, tant che ie sé, de bloché l LS, scemai él veira l contrar. Sce i jon n puech zeruch tl temp vedonse che i ombolc dla Val Badia se ova declaré tl 1991 esplizitamenter per l LS: «l lingaz ladin dolomitan é nezesciar, ence per rejons de costiment (cfr. «La Usc di Ladins», 8 de fauré 1991); y tl 1992 ova l’idea de laoré fora n lingaz ladin unitar ciapé l placet tamben dla SVP dla Val Badia che de Gherdeina che dla comiscion culturala dla SVP, sciche al à sotrissé ciamò dant da n per meisc l « obmann » de Mareo Felix Ploner te sia reazion al comunicat stampa dla Generazion joena dla SVP. La rejon de bloché la koiné ladina me per plu che auter chela de ti volei fé n plajei a chi che scraia dassen, do la logica che chi che scraia deplù à rejon, chi che scouta chiec à dagnora tort.
Ma cie che a fat levé su n gran stuep é sté l comportament entort dl Istitut «Micurà de Rü», che ti à dé la benediscion, a l’unanimité di prejenc, a la delibera anti-ladin standard dl assessour F. Mussner. Degugn, almanco chi che conscidra la chestion dl standard da defora, ne à capì a cie moda che l istitut finanzieia da una na pert n projet de standardisazion y da l’autra é contra l’adoranza dl ladin unifiché te sia aministrazion. Y ciamò deplù à scandalisé che l arat contra l adoranza dl LS é vegnù asconù via tamben dant a la jent che dant ai comembri dla Convenzion y al diretour de SPELL, y chest depierpul che al vegniva rejoné dl program per l davegnì. Ma al é veira cie al dijova don Abbondio ti «Promessi Sposi»: l coraje un l à o ne l à nia.
Noeles.net: Cie ves essaise pa vos aodé da la politica, co éssela pa messù se astilé
te vosc uedli?
Erwin Valentini: Ie é dagnora dit che l’ultima parola en cont dl ladin unifiché ti speta a la politica; na rejoneda – idiom o dialet – deventa ofizialmenter n ‘lingaz’ canche ala vegn reconesciuda formalmenter sciche ‘lingaz’ y adoreda tla aministrazion publica, comun, provinzia o stat. Ie me aspetasse che i omi dla politica jissa a chirì, denant che tò dezijions che à implicazions ence per i ladins dles autres provinzies, la minonga di esperc, di linguisc’ per ejempl. Praticamenter duc i spezialisc’ di lingac de mendranza é aldidancuei a una che l’adozion de n standard scrit é na condizion essenziala y prioritara per l souravive de chestes mendranzes linguistiches. Te Sudtirol, per fé n ejempl, ne végnel nia scrit per dialet ma per Schrift- o Hochdeutsch, y a degugn ne ti fòssel tomé ite de adoré tla aministrazion p.ej. l puster o l dialet de Maran. D’autra pert savonse che les reformes liguistiches y en particolar la standardisazion à dagnora enconté desfidenza y provoché resistenza y perchel ne podonse nia nes aspeté che l standard vegne tout su atira da la jent con gran entusiasm: l caje dl Romanc Grijon docet. Ma ne é nia l dovei dla politica de laoré per i bujegns fondamentai dla comunité? Duc, ence chi che é contra l LS, é a una che l lingaz é la merscia identitara primara di ladins; sce l ladin essa da jì sot jissa sot ence la grup ladin desche grup etnich autonom. Per n pice lingaz sciche l ladin é la standardisazion na chestion de vita y de mort; do mi vedei é l lingaz ladin unifiché l'unica forza che é bona de bloché y magari rosedé l jì una da l’autra dles valedes ladines y donca la desintegrazion dla Ladinia. La politica de conservazion y valorisazion dl patrimone cultural tradizional va bon ma ala ne basta nia; sce ala ne vegn nia acompagneda da n gran sforz de modernisazion dl lingaz, manacia dut cant de deventé folclor y folclorism per l turism.
Per les rejons sotrissedes dessoura ne pòn samben nia ti scrive dant a la jent de adoré l standard dut te n iade y te vigni ciamp. An mess ti lascé l temp de madurì, la introduzion messarà ester progressiva y jì en paralel con l livel de azetanza, pian via da chi setours olà che an pò se aspeté manco resistenza da pert dla popolazion. Perchel ovi fat la proposta de mete man de adoré l standard te documenc aministratifs (vigni lingaz aministratif é burt) y te scric de enteres souraregional a na moda che la jent posse se usé ite n puech a la outa. Tl medem temp vàl debujegn de proé fora y testé l prototip de standard atual tla pratica dl scrive per vedei cie che va o ne va nia bon y podei comedé fora loces y fé mioramenc.
Per respone a vosta domanda, cie che i me aodasse da la politica, é na maioura coerenza anter les paroles y i fac. Ie ne pò nia ti ji dò a chi che scraia publicamenter de volei zidlé l ladin sciche arpejon di peresc ma fej tla pratica dut l poscibel per ti tò l fle y la poscibeltè de deventé n lingaz de comunicazion modern. L ladin unifiche à debujegn, per pié via, de na sburla dal aut, da les istituzions y da la politica. Chestes messessa crié les condizions giuridiches y pratiches che daidé l standard a mete raijes. Sce p.ej. la delibera Mussner essa conzedù de adoré ence l ladin standard, dlongia l badiot y l gherdeina, ti concursc y ejams de trilinguism, éssela podù avei n efet catalitich o «de bala de neif» pro les autres aministrazions tamben te Sudtirol che tles aministrazions de Trent y Belun. Ma l maiour sforz de sensibilisazion y reclamisazion dl lingaz unifiché messessa vegnì dai istituc culturai che essa la capazité y i mesi de auzé sie prestije pro la popolazion. Enfin a sen él vegnù fat puech y nia de chest vers, al contrar de cie che al suzed per ejempl ti Grijions.
Per ester sinzier, ie sopeteie che trueps vedessa gen l ladin, unfat sce idioms o standard, te n museum plutost che ti ofizes dla aministrazion, te scola, sun i placac. La chestion dl lingaz ladin reverda duc i ladins y perchel messéssen podei se aspeté che dutes les istanzes politiches y culturales ladines da una y da l’autra pert di joufs, laore adum aldò de na strategia comuna y per i medems fins. Al me desplej de l dì, ma cie che an veid encuei é plutost l contrar : vigni valeda va do sie troi o gonot do la streda deda dant dai patrons a Bulsan, Trent o Belun. La delibera Mussner é un n ejempl, la resposta a la lege cheder 482/99 é n auter.
Noeles.net: Per podei se afermé messarà bonamenter l ladin standard ence vegnì ensegné tles scoles tert o adora. Co vedeise pa vos les poscibeltés de svilup?
Erwin Valentini: Per me se tràtel de na domanda plu che auter retorica y la resposta é : miec adora che tert. La rejon é clera y per l desmostré bastàssel de ti fé la medema domanda ai talians y todesc’ te nosta region, o a chichessie d’autri fora per l mond. Duc i lingac standard o Hochsprachen rejonés aldidancuei é l resultat dl ensegnament te scola: zenza l ensegnament ofizial ne savessa i franzeisc nia da scrive l lingaz de Moliere, i svizeri todesc da scrive l Schriftdeutsch y nosc amisc de Puster da scrive l lingaz de Goethe. I media pò daidé slargé fora l’ adoranza ma ne sostituesc nia la scola.
I sé che trueps é contra l ensegnament dl standard te scola ma al é ence veira che trueps, magari i medems, é contra l ensegnament dl ladin «tout court» y ti dessa gen plu lerch al ingleisc o a autri lingac. Chilò méssen savei cie che an vuel: sce zachei vuel sciuré demez sie lingaz ne sarà deguna lege bona de l tegnì su, ma sce an vuel zidlé veramenter sie lingaz, meina vigni troi te scola, da chela elementara enfin a l’université.
La idea de ensegné l ladin standard te scola fossa perdret cotant manco utopistica che valgugn miena. Duc chi che se tol la bria de lieje l ladin standard dij che al é saurì da capì y duc chi che l scriv é a una che l standard y plu saurì da scrive che i idioms ajache la ortografia y les regoles gramaticales é plu scemples tl LS. L rest é demé na chestion de se usé ite; sce an ne met mai man ne saràn samben nience mai bogn de lieje y scrive sciche al toca. Ciamò n iade, an mess savei cie che an vuel: sce an vuel l ladin te n museum àn demé bria de jì inant sciche an à dagnora fat y l ladin ruvarà ite automaticamenter; sce an vuel che l ladin souraviv ne ti sciampa deguna politica linguistica-culturala al bujegn de n lingaz scrit unitar, unfat co che al ciala fora. Les istituzions culturales ladines ova fat fora dant da diesc agn che la koiné ladina fova la derta soluzion per nosta jent, degugn ne a ciamò desmostré che chela idea fova faleda. De gré per la intervista


text:
John Locke
Ol Gioann Locke (John Locke 'n inglés, (Wrington, 29 agùst 1632 – High Laver, 28 otober 1704)) a l'è stacc ü filòsof scossés, cunsideràt el pader del liberalism classegh.
La sò filosoféa[Modifega | modifica 'l sorgent]
De la resù a la pràtica.[Modifega | modifica 'l sorgent]
La filosoféa d' ol Locke la và mia inàcc in sö la via di gràncc övre sistemàteghe de ispirassiù mecaneghéstega, indoe ol Cartes, l'Hobbes e ol Spinoza a i 'l la fa de padrù; lé piötost la ghe dà, co'l reciamàss al Bacù, al Gassendi, e perdepiö a i servelù britanègh del tép, e specialmét al Boyle, a fà èd öna antagiùsa colaborassiù de la filosoféa co 'n d' ü sistéma, mia matematègh ma pratègh de 'ntìnd la siènsa. Ol Gioann Locke a'l nàss indel 1632 arènt a Bristol; ol perìodo piö importàt di sò stöde l'è chèl che l'invìa a Oxford indel 1652 e che 'l la pórta a contàt di ressèrche de medesìna e cheméga, ch'ì è cüràde da gröp enèrgech de siensàcc ligàcc domà in part a l' üniersità e tra de lùr a'l salta fö ol Robert Boyle; ol Locke a'l ghe stà adré, in de sto tép, ach a i quistiù religiùse e pulitéghe, co'n d'ü ciàr ategiamét conservadür, quàd in filosoféa (l' è del 1664 ol Sagio sö la lege de natüra), pör sensa menaghela adré al platonismo de Cambridge e d'ol Herbert de Cherbury in particolàr co 'l reciàm al löm natüràl che 'l ghe permèt tàt de dimustrà l' esistènsa de Dio che de sistemà l' ética in sö di pè rassionài bei frànch, a'l mèt zamò in piassa ol crösse de tö vià i prensépe de la resù a 'n valùr che 'l se misüre mia co la pràtica cumü. L'è a Oxford che ol Locke a'l conóss e 'l deénta amìs d' ol cónt de Shaftesbury, che deentàt canselér, a'l la öl comè sò colaboradùr pulìtegh; per vint agn, del 1672 a l '91 la eta d' ol Locke l' è lìgada strencia tàt a i caècc pulitègh d' ol Shaftesbury che a i stòrie ch ' i mena la Bretagna Granda a la reolüssiù del 1.688; la magiùr part de chèsce vint agn lü 'l la pàssa föra de la Bretagna Granda, in Francia e in Ulanda indoe a'l se càssa mia de schèrs dét a l' aleansa che la gh ' era de mèt in söl tròno de la Bretagna Granda ol prènsep d' Orange; tamen l' è prope in de 'sti agn che 'l ghe laùra 'dréa la magiùr part di sò scrécc; indel '89 la é föra la famùsa Epistola de tolerantia e l' an dòpo chèl che l' è rientràt in Bretagna Granda la é pöblicàda la sò övra filosoféga piö importàt, ol Sagio in sö l' inteligènsa de l' ómen insèma a i dù Sagi in söl goerno siél (1.690) 'doe a'l mèt in piassa i sò dutréne pulitéghe de ispirassiù liberàl. Dòpo èss tornàt in Bretagna Granda ol Locke a'l gh' à ü bèl pìs pulitègh sóta al règn d' ol Güglièlm; de chèsto perìodo a i è tàt i Pensér in sö l' edücassiù (1693), che La resuneulèssa d' ol cristianesém issé come l' è tratàda in di Scriciüre (1695); l' è arènt a Lundra, indoe a'l pàssa de prèss de amìs i sò öltèm agn che 'l mör indel 1704.


text:
Antillo
Antillo l'è 'n cümü de la Pruvincia de Messìna endèla la regiù Italiana de la Sicilia, el se tróa a 35 km a sudòvest de Messina e a 170 km a èst de Palermo. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 1.055 abitàncc e 'na superfìce de 43,4 km².[1]
Antillo el cunfìna cói cümü de Casalvecchio Siculo, Castroreale, Fondachelli-Fantina, Francavilla di Sicilia, Graniti, Limina, Mongiuffi Melia, Motta Camastra, Roccafiorita e Rodì Milici.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Referènse[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Schubergiada tumbins d‘entrada
El decuors dil meins matg 2017 vegnan puspei ils differents tumbins d’entrada ch’ein en possess dalla vischnaunca svidai e schubergiai entras la fatschenta Candreja AG cul vehichel special per schubergiar tumbins.
El medem mument savessan era ils numerus tumbins d’entrada privats vegnir schubergiai. Ils cuosts muntan pauschal fr. 40.— per tumbin. Cundiziun ei denton ch’ils tumbins ein contonschibels cul vehichel.
Possessurs che lessan far diever da quella purschida duein s’annunziar entochen sil pli tard ils 3 da matg 2017 tier la canzlia communala (Tel. 081 921 35 15, E-Mail: info@falera.net).


text:
Trattativas
Trattativas haun lö aint ils locals da la Dretgira regiunala Malögia, Plazza da Scoula 16, 7500 St. Moritz (premiss cha in cas speciels nu saja publicho ün oter lö da trattativas).
CORONA-CIVID 19 / partizipaziun a dis da dret unicamaing con anteriura annunzcha
Actuelmaing es la partecipaziun ad audiziuns güdicielas suottamis a las prescripziuns da sgürezza da Corona da la Confederaziun e la distanza dumandeda dad almain 1.5 m es da tgnair aint. Cun quistas prescripziuns es la partecipaziun da spectatuors fermamaing limiteda respectivmaing quasi exclusa. Spectatuors, chi nun as annunzchan, ris-chan da na esser toleros ad üna partecipaziun e perfin ün'annunzcha nu garantischa , cha eir pü tard las circunstanzas excludan üna tela.
Quistas prescripziuns velan eir per la pressa.
A persunas cun simptoms da malatia scu feivra, tuoss o strettezza da fled es scumando l'access al tribunel. Stuvess El/Ella esser oblio/oblieda da's preschanter persunelmaing, dumandains in uschè ün cas da contacter a nus immediatamaing per telefon.
Grazcha per Sia incletta.
Chambra civila
05.07.2022, 14:00 h pretaisa
16.08.2022, 09:00 h pretaisa da contrat da lavur
16.08.2022, 14:00 h acziun da liquidaziun
13.09.2022, 14:00 h excess i.c. cul dret da la proprieted ecc.
Chambra penala
28.06.2022, 09:30 h defraudaziun multipla ecc.
05.07.2022, 10:00 h violaziun greiva qualificheda da la regla da traffic
08.09.2022, 14:00 h blessura corporela per negligenza
03.11.2022, 14:00 h frod multipla ecc.
Anotaziuns
Las debattas güdicielas paun esser revochedas o suspaisas fin tar l’ultim mumaint. Per motivs da lö es limito il numer da visitaduors. Nus arcumandains per que da s’annunzcher per temp.
Procedura summarica
Las debattas güdicielas in proceduras summaricas vegnan fixedas a cuort termin. Perque nu vegnan ellas publichedas sün quista pagina d’internet. In reguard a quistas debattas giavüschains da s’infurmer directamaing tar la chanzlia güdiciela.


text:
I pòst in du a s dascór 'l Ebràic
Eśémpi 'd scritùra in di ròtui dla Torah
Cartèi stradài in ebràic, in àrab e in ingléś
L'Acadèmia dla léngua ebràica
«
כל בני האדם נולדו בני חורין ושווים בערכם ובזכיותיהם. כולם חוננו בתבונה ובמצפון, לפיכך חובה עליהם לנהג איש ברעהו ברוח של אחוה.»
«
Tut i èsar umaṅ i nàsan lìbar, cumpàgn in di dirìt e dégn a la stésa manéra. I gh'àṅ la raśòṅ e 'l giudìsi e i gh'aṅ da cumpurtàr-as da fradèi 'l un cun c'l àtar.»
'L ebràic (da lōr: עברית, ivrit, prununsiâ [ʔivˈʁit] scólta'l chè o anc [ʕivˈɾit] scólta'l chè) l'è na léngua semìtica, cuma 'l àrab e 'l aramàic, ch'la s dascór in dal stat 'd Iśraēl e in part in Cisgiurdàgna e in di mònt dal Gòlan. I èṅ sèt migliòṅ al parsòni ch'i la dróan.
A s trata dna léngua SVO cumpàgn a 'l emigliàṅ ch'la dróa dimóndi cunsunànti articulàdi in dla góla e 'l alfabēt ebràic e minga 'l létri latìni. La sa scriv tacànd da la banda dèstra.
Vucàli
'L ebràic al gh'à 'l vucàli cumpàgni a 'l emigliàṅ, lunghi e curti, a part qvéli vèrti. La vècia shva la ténd a èsar prununsiàda cuma na /e/ o tiràda via dal tut.
Cunsunànti
Bibliografia
Culegamènt estéran


text:
Atualità
Concurs leterar "SCRIBO": Tëmp cina ai 31 de ma
La Repartiziun Cultura y Intendënza ladina á scrit fora n concurs leterar por porsones apascionades de leteratöra. An pó dé jö l'opera cina en jöbia ai 31 de ma
Sostigní la leteratöra ladina, motivé i jogn da se dé jö cun la scritöra y arichí l repertoire de operes leterares ladines: chisc é i fins prinzipai dl concurs leterar “SCRIBO” (che vëgn dal latin y ó dí “iö scrii”) organisé dala Repartiziun Cultura y Intendënza ladina dla Provinzia. Le concurs é dediché ales döes seziuns prosa y teater y dötes les modalités por tó pert é online. Che che tol pert al concurs mëss dé jö cina ai 31 de ma dl 2018, dales 12.00, na copia de so laur pro le secretariat dl concurs.
Informaziuns d’ütl
Al concurs leterar pól tó pert düc chi che sá da scrí te öna na varianta ladina dles valades dl Sela (badiot, gherdëna, fascian, ampezan o fodom). Le concurs leterar é partí sö te döes seziuns. La seziun junior é por i auturs y les auturies danter 16 y 25 agn, chëra senior é por düc i auturs y les auturies de passa 25 agn. Pro le concurs pól gní dé jö operes che fej pert dles seziuns prosa y teater. I auturs y les auturies pó chirí fora la tematica de süa opera.
I tesć dá jö mëss ester originai, scric por ladin y ne pó nia bele ester gnüs publicá. Les traduziuns de operes bele publicades te d‘atri lingac ne vëgn nia azetades. Vigni autur y vigni auturia pó ma dé jö öna n’opera. Al ne vëgn dé dant degun limit de parores.
Por vigni seziun vëgnel preodü dui pesć: le pröm pest de 3.000,00 euro y le secundo pest de 2.000,00 euro. Le laur pó gní ortié tres lëtra racomanada cun avis de recioiüda (al vel la data dl timber dl ofize postal) o tla forma digitala a chësta misciun culturayintendenzaladina@pec.prov.bz.it.
Por de plü informaziuns:
USP


text:
Cun circa 200 100 abitantas ed abitants è il Grischun il chantun il pli pauc populà da la Svizra. La spessezza da la populaziun importa circa 28,2 persunas per kilometer quadrat.
La fin da l'onn 2019 dumbrava il chantun Grischun circa 200 100 abitantas ed abitants. Cun circa 28,2 persunas per kilometer quadrat è il Grischun il chantun il pli pauc populà. En la chapitala da Cuira – in dals abitadis ils pli vegls da la Svizra – vivan var 39 609 persunas.
La Svizra en miniatura
La «Svizra en format pitschen» – ina designaziun che vegn duvrada savens – constat per il Grischun en spezial areguard la cumposiziun da la populaziun. En l'unic chantun triling da la Svizra discurran 73 pertschient da la populaziun tudestg, 14 pertschient rumantsch, 13 pertschient talian.
Questa varietad sa mussa er tar las confessiuns. Var 40 pertschient da la populaziun è roman-catolica, var 32 pertschient evangelica refurmada. Circa 4 pertschient appartegna ad autras direcziuns religiusas. 21 pertschient è senza confessiun.
Circa in tschintgavel da la populaziun grischuna ha 19 onns u damain. La quota da persunas d'ina vegliadetgna da 20 fin 64 onns importa 60 pertschient. Pli veglia che 65 onns èn circa 22 pertschient da la populaziun.
Trilinguitad
Il Grischun è l'unic chantun triling da la Svizra. Las linguas uffizialas èn tudestg, rumantsch e talian. En l'unic chantun triling da la Svizra discurran 73 pertschient da la populaziun tudestg, 14 pertschient rumantsch, 13 pertschient talian.
Il territori linguistic rumantsch è dividì en differentas regiuns ed en differents idioms: L'Engiadina bassa e la Val Müstair appartegnan tradiziunalmain a l'intschess dal vallader, en l'Engiadina'ota vegn discurrì puter, en Surselva sursilvan, en Tumleastga ed en Schons sutsilvan ed en Surses ed en la Val d'Alvra surmiran. Rumantsch è ina da las trais linguas uffizialas dal chantun e dapi 1996 er lingua parzialmain uffiziala da la confederaziun. 1982 è plinavant vegnì creà il rumantsch grischun, ina lingua da scrittira surregiunala.
Las quatter valladas dal Grischun dal sid, nua ch'i vegn discurrì talian, vegnan numnadas «Grigioni italiano». Quai èn il Mesauc (per talian Val Mesolcina), la Val Calanca, la Val Bregaglia e la Val Puschlav (per talian Val Poschiavo). Ellas sa distinguan tras atgnadads linguisticas marcantas e tras ils dialects locals ils pli differents.


text:
Sco il manader dal campadi Sur En Wolfgang Bosshardt ha confermà ad RTR, sajan els vegnids surprais dal stemprà. Quel è passà sur els vi il mardi suentermezdi enturn las 17:30. Ils ferms vents hajan cupitgà pliras plantas sin l’areal, blessà na saja nagin. Perditgas raquintan ch'i saja stà ina chaussa da be paucas secundas.
Sin il campadi Sur En sajan be var duas, trais plantas per terra. Ultra da quai èn vegnidas donnegiadas tras ils vents trais fin quatter rulottas, per part cumplettamain. Actualmain sajan radund 200 persunas sin il campadi Sur En. Wolfgang Bosshardt quinta sin l’emprima vista cun var 50 fin 60 bo...


text:
Invasion russa de l'Ucraina
L'invasion russa de l'Ucraina a l'è scominciada el 24 de fevrer 2022, dopo de 'na longa crisi che l'ha vist la Russia meter un bell numer de soldad in sul confin e, poeu, el recognossiment di republeghe separatista de Lugansk e Doneck, che hann domandad jut a Mosca che l'ha donca lanziad l'ofensiva, con l'obietiv deciarad de "demilitarizà" e "denazifegà" l'Ucraina.
L'atach, partid di confin con la Russia e la Bielorussia e in violazzion del Memorandum de Budapest in su la sigurezza del Pajes, l'è stad fad de terra e de l'aria, con di missil che hann colpid tut el Pajes, inclusa la capital Kyiv e la zona de Leopoli, indova che la pupart di Pajes l'haveva spostad i so imbasciade, e poeu l'è stad fad anca via agua, in del Sud del Pajes.
El Putin l'ha menasciad che quei che se sarien mitud contra havarien pagad un "prezzi senza precedent", la comunità internazzional comunque l'ha reagid con di dure sanzion contra la Russia, e i borse inn andad propi in bass, insema al rublo, che però poeu l'è stad bon de reciapàss, anca se cont un'inflazzion propi volta e 'n borlà del PIL stimad squasi del 10% per la Federazzion Russa. I Nazzion Unide hann deciarad che l'atach l'è in violazzion di lesg di nazzion.
La guerra l'ha portad a 'na vera e propria crisi umanitaria, con milion de refiguad che hann lassad l'Ucraina o inn andad via de la soa cità, anca se cont el temp vari ucrain inn tornad.
In principi, la Russia, sostegnuda di trupe de l'Ossezzia del Sud e di Kadyrovci cecen, cont el sostegn tategh bieloruss, l'era stada propi bona de entrà in del Pajes, a otegnì posizzion mìnga de poch in l'Est de l'Ucraina e a rivà a poch chilometer de la capital, ma poeu vari problema de logistega e la resistenza Ucraina hann menad l'Armada russa a perder semper pussee territori, anca se, al 19 de masg, controllen comunque un bell toch de la zòna oriental e meridional del Pajes, con cità compagne de Mariupol, Melitopol e Cherson sota el so controll. I forze armade de l'Ucraina hann inveci ricevud un bell poo de jut di Pajes amis, soratut quej ocidentai e vesin a la NATO, e a combater insema a lor gh'eren anca di volontari internazzionai, che i forze armade hann inquadrad 'me Legion Internazzional de Defesa Territorial, in tra de lor anca di unità russe e bielorusse contrarie ai so governi, compagne de la Legion "Libertà a la Russia", i cecenista del batalion Sheikh Mansur e del batalion Dzhokhar Dudayev e 'l batalion Kastuś Kalinoŭski, fad su de bieloruss che hann difendud Kyiv.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Putin lancia l'operazione militare in Ucraina e minaccia: conseguenze per chi interferisce. La Nato: difenderemo i nostri alleati


text:
Cassa da cumpensaziun
La cassa da cumpensaziun Disentis/Mustér ei il punct da colligiaziun denter igl assicurau e la cassa da cumpensaziun dil cantun. Nus informein e cussegliein Vus bugen al spurtegl dall'administraziun communala tier suandontas damondas:
AVS (Assicuranza per vegls e survivents)
L'AVS ei la pli impurtonta pétga dil provediment per vegls e survivents en Svizra (1. pétga). Ella duei cuvierer ils basegns d'existenza en la vegliadetgna ni el cass dalla mort. Sco assicuranza dil pievel ei la AVS obligatoria per tuts.
AI (Assicuranza d'invalids)
Las persunas che retscheivan quest agid secumponan ord persunas ch'ein invalidas sin fundament d'impediments da naschientscha, malsogna ni accident. Igl intent dalla AI ei la integraziun da questas persunas en la veta da mistregn ni en ina sparta (p.ex. percasa, scolaziun) mess a pèr cun il mistregn.
PS (Prestaziuns supplementaras)
Las prestaziuns supplementaras tier la AVS/AI gidan leu, nua che las rentas e las entradas cuvieran buca ils cuosts da viver minimals. Las prestaziuns supplementaras ein in dretg giuridic e buca in agid social. En cumbinaziun cun la AVS ed AI s'audan las prestaziuns supplementaras tiel fundament social da nies stadi.
SF (Supplements da Famiglia)
L'alingiaziun da supplements da famiglia ha ina ulivaziun dils cuosts da famiglia per intent. Ils SF cantunals als luvrers cumprendan supplements d'affons, supplements da scolaziun e naschientscha, daners d'educaziun sco era contribuziuns alla canorta d'affons.
CGM (Cumpensaziun dil gudogn entras il survetsch militar)
Persunas che prestan survetsch militar, schurmetg ni survetsch civil, paga la CGM ina cumpart vid il deficit da paga.
AD (Assicuranza da disoccupai)
La AD cuviera la resca da disoccupaziun. Plinavon gida ella da cumbatter la disoccupaziun entras mesiras da lavur (cuors, occupaziun temporara, practicums, contribuziuns d'educaziun e contribuziuns d'introducziun).
Reducziun individuala da premias (IPV)
Persunas e famiglias che vivan en semplas relaziuns economicas san sut specialas cundiziuns dumandar per contribuziuns vid las premias dalla cassa da malsauns obligatoria (KVG).
Annunzia
L'annunzia ei d'emplenir ora cumpletamein, da suttascriver e d'inoltrar ils documents necessaris al spurtegl dall'administraziun communala.
Termin d'annunzia
L'annunzia sa vegnir fatga duront igl entir onn. Il dretg ei piars sche la damonda per igl onn 2013 ei buca inoltraus entochen ils 31.12.2013.
Formular
Il formular per l'annunzia sco era ulteriuras informaziuns pertuccont l'IPV anfleis Vus cheu.
Links
Igl institut d'assicuranza sociala dil cantun Grischun porscha online informaziuns detagliadas tier tut ils survetschs. Plinavon anfleis Vus numerus formulars online.


text:
Ancheuj i veuj parte da na discussion ëd costa dumìnica ansima al grup Noi i parloma piemontèis, ch’a l’ha dame manera ‘d riflete mej ansima al concet ëd piemontèis. Tut a l’é partì da n’oservassion ëd Genio Grassian, che tra l’àutr a scrivìa:
A fà pròpi tristëssa ‘d sente che për quajdun scrive an piemontèis a l’é na drolaria, o quaicòs da fesse mach për rije… A l’é nen tant colpa soa, a l’é vera, ma a l’han mai sentù ch’a-i é na leteratura piemontèisa da sécoj e ch’a-i é na manera ‘d scrive coma ch’as dev second në standard bin establì.
Mi i disìa:
Për mi ‘l piemontèis a l’é la lenga dël cheur, l’italian la lenga dla comunicassion “normal” e l’inglèis la lenga dël travaj – e mincadun-a a rend mia vita mental pi rica e pi pien-a.
E Bepe Sané (Dragonòt) a l’ha scrivù:
Scusme Gianni, ma mi i son pa d’acòrdi. Riduve ‘l piemontèis a “lenga dël cheur” (com ch’a l’han fait dij piemontesista dël passà e com ch’a l’ha fait Claudio Beretta con ël milanèis), a l’é l’anticamera dla dësmentia.
Cost coment a l’ha fame pensé. I l’hai fàit con la memòria quàich pass a l’andaré, e i but ambelessì quàich considerassion ansima a lòn ch’a l’é ancheuj ël piemontèis për mi.
Partoma da l’arvista “é!”, ch’a l’é nassùa con ël but ëd dimostré che nòsta lenga as peul dovresse për parlé ëd tut, e nen mach ëd poesìa e dij nòsti vej. (Cost për mi a l’é n’assiòma, s-ciancà e pla – e d’àutra part cola arvista a l’é nassùa, e peui ëdcò mòrta, përchè mi i l’hai pijà n’inissiativa, giust o sbalià che sòn a sia.) Bin, ant ël nùmer 5 (gené-fërvé 2005), anté ch’a j’era un bel servissi antitolà Educassion bilenga: un gieugh da masnà (con n’artìcol fiamengh, tra l’àutr, ëd GianRens Clivio), mi i l’hai scrivù un tòch, antitolà (nen a cas) La lenga dël cheur, anté ch’i disìa:
Quand Roberta, che adess a l’ha singh ani, a l’é nà, a l’é stàit natural parleje an piemontèis përchè a l’é për mi la lenga dël cheur, pròpi coma l’italian a l’é la lenga dla comunicassion e l’inglèis la lenga dël travaj. A l’é nen stàita donca na decision, ma pitòst un prodòt dla natura.
Mi, mia mare e me pare i soma j’ùnich che i-i parloma sempe an piemontèis. Donca chila a l’é fongà ant n’ambient squasi completament italian.
I tiro a parleje sempe an piemontèis, bele se nen sèmper i-i riesso. I më sfòrso ëd parleje an piemontèis cò an sj’argoment «difìcij» (la mòrt, Dé, l’amor e via fòrt), al mèj che i peusso e donca con quàich cediment. I l’hai notà che fòra dl’Italia për mi a l’é pì fàcil, e cò che am ven-o pì facilment dle paròle che ambelessì i dirìa italianisà (esempi: loce per luce, aqua për eva e via parèj). […]
Bilan: con la premëssa che mi i sarìa nen bon a fé divers, i chërdo che an tute le manere a sia n’esperiensa ùtila përchè la cita a amprend na lenga diversa e son a-i facilitrà ij còmpit an amprendend l’inglèis e àutre lenghe.
Mia considerassion ëd des agn dòp: parleje an piemontèis a na masnà a l’é nen mach n’at d’amor anvers a la masnà, a l’é ëdcò n’at d’amor e ‘d fiducia (o fé, për dì mej: credo quia absurdum) anvers a cola lenga, che aponto a l’é dël cheur përchè dal cheur a part e lì a ruva.
Dël 2008, a la festa dël Piemont, mersì a Batista (përchè miraco mi i l’hai crealo, ma chiel a l’ha portalo a l’onor dël mond) i l’oma sdoganà col sintagma, la lenga dël cheur, che da antlora për mi a veul dì na ròba precisa, ch’i dirai con le paròle ‘d GianRens Clivio:
Mia part i l’hai fala, ij mè cit a parlo piemontèis e fin ch’i vivo i l’avrai da parleje piemontèis a quaidun.
O anche, com ch’a l’ha bin anlustrà Simon Uslengh (a parte da cost original):
Ancora: sempe an cola discussion i rimandava a cost me artìcol.
I vorrìa ancora arcordé lòn ch’a scrivìa a mars 2010 Batista ant un dij sò artìcoj an sla “Gazzetta d’Alba”:
Foma lest a arconeusse cola che a l’é la nòstra lenga dël cheur: a l’é cola che i dovroma quandi che i ciamoma agiut, quandi che i soma ciapà sota a un baron ëd bòsch drocà da la boschera, pëssià fin-a a la cinta e i podima pì nen dësgavërgnessne: cola lenga anreisà ancreus, che i l’oma sentù a fërfojé da andrinta a la cun-a, quandi ch’i j’ero mach dij brojòt longh dontré spane, e ij grand che an vardavo da ansima con cole faciasse gròsse, e con col parlé da gnogno che a fava fin-a dificoltà a capì…
Tut sòn për dì, an doe paròle, che la lenga dël cheur tante vire am giuta e am salva. A peul desse che ‘l piemontèis, lenga mnassà, a meuira; ma certament costa lenga a l’é nen minoritaria andrinta ‘d mi.


text:
Y entant che la pruma alternanza é finalmenter vegnuda touta ju da la gramatica atuala (GLS y DLS) - per chel scrìven la 3. pers. sing. pres. ind. dl verb vedei veid y nia *veit, chela dl verb scrive, scriv y nia scrif, chela dl verb fé (1. plur. fajon), fej y nia *fesc-, é chesta alternanza ciamò tla declinazion dl agetif. Schmid enstes afermeia de avei messù dé su sia proposta de regolarisazion per chestion soziolinguistiches: «Gli esempi [gop - goba, vert - verda, nuef - nueva, grisc - grija] mostrano che al femminile viene mantenuta la situazione originaria, mentre al maschile singolare (in posizione finale!) i fonemi un tempo sonori hanno perduto la loro sonorità. - La nostra proposta di adottare al maschile una grafia fonologica al posto di una puramente fonetica (gob, verd, nuev), lasciando in tal modo intatta la radice, - come del resto è comune per esempio in lombardo (verd/verda, noeuv/noeuva ecc.), in romancio (verd/verda, nouv/nouva), di solito anche in francese (grand/grande, long/longue [ma neuf/neuve]) - contraddice una abitudine già ampiamente radicata, ed è stata per questo rifiutata a maggioranza». Al ne é nia donca da scluje fora la poscibelté de redescore la chestion anter language planners y locutours dl ladin per mete dant, almanco te valch cajo, na grafia con consonant sonour final per duc o per na pert di agetifs che à encuei alternanza consonantica dla raisc, ence sce, an mess l recordé, agetifs (y sostantifs) che va fora con -d criassa na nueva categoria de formazion dl plural sing. -d / plur. -c dlongia de chela sing. -t / plur. -c.
Consonanc finai "strums"
Aldò dl critere per chel che n lingaz scrit à debujegn de deplù informazions de cheles puramenter fonetiches, che vuel dì che al mess ence dé indicazions de tip fonematich y morfologich sourafora da la fonetica superfiziala dla parola enstessa, ratonse che i lemesc che va fora con -ch o con -r ence te n soul idiom messe conservé chisc consonanc finai, ence sce Schmid consieia che l consonant final sibe conservé te almanco does valedes: «La nostra raccomandazione per la lingua standard è di preferire le forme più chiare che hanno conservato la consonante finale, purché esse siano presenti in almeno due idiomi singoli […]. Al contrario, se sono limitate al fassano (ed eventualmente all’ampezzano), si consiglia di scegliere la variante, in questo caso fortemente dominante, senza consonante finale […]. Casi limite sono quelli in cui la consonante viene mantenuta nel plurale mentre cade nel singolare […]. Per ragioni di chiarezza anche in questo caso si dovrebbe preferire la generalizzazione del tema pieno» (Schmid 1994 [2004], p. 71). Nosta proposta è donca de preferì formes sciche *stomech, *manech y *monech a stome, mane y mone, y sciche moliner, armer y sauter a moliné, armé y sauté. Samben essa l prum cajo debujegn de n pice mudament tla morfologia: śen é i sostantifs mascolins con -e final tl pice grop de chi che fej l plural con -sc (sing. stome vs. plur. stomesc da lat. stomachu(m) sciche pere vs. peresc da lat. patre(m)), ma con chest mudament passenàssei adum con chi mascolins, encuei conscidrés ezezions, che i forma l plural baratan fora -ch con -sc: *stomech/stomesc, *manech/manesc, *monech/monesc sciche fuech (lat. focu(m)), juech (lat. iocu(m)) y sterch (tod. vedl o mesan stark) che i fej sie plural te fuesc, juesc y stersc.
L mantegniment de n -r etimologich te posizion finala ti sostantifs mascolins (normalmenter nomina agentis, dal lat. -ariu(m)) tocassa ben demé n grup limité de paroles ma gaujassa na valch dificolté te sie morfologia dl plural; cialonse na tofla dles corespondenzes:
La soluzion atuala, logica y coerenta al intern dla strutura dl ladin dolomitan, se adateia valgamia ben al fascian, per i autri idioms éla endere gonot foresta. N singolar con -er, adaté a gherdëina, fascian y fodom, messessa avei regolarmenter n plural te -ers, sciche papier/papiers o scritour/scritours, ence chest endere forest a duc i idioms (al fossa eventualmenter poscibel te Fascia). Chesta forma de singolar endere fej la formazion dl feminin con la normala jonta dla desinenza -a regolara. L'alternanza atuala anter mascolin y feminin -é/-era, puech coerenta con la strutura generala dl lingaz, respeta demé la situazion fodoma: na alternanza -er/-era fossa alincontra la medema che an abina te Fodom y a Moena y plu azetabla ence per l badiot y l ampezan.
Morfologia
Plurai
L ladin dolomitan à codifiché desinenzes per la formazion dl plural di sostantifs y di agetifs les cernan fora da cheles doredes ti idioms aldò di criteres de majera difujion, de clareza y de regolarité y proponan les formes che i locutours ladins essa conscidré plu azetables:
«I nostri criteri per la scelta della forma più appropriata sono:
- La più ampia diffusione possibile all’interno della Ladinia (dove possibile la forma della maggioranza).
- Chiarezza (definizione univoca della funzione; da ciò, in caso di dubbio, la scelta della variante che presenti la marca del plurale più evidente).
- Regolarità del paradigma (eliminazione di anomalie che sono limitate a singoli idiomi)».
Duc i idioms ladins à, per la formazion dl plural, les desinenzes -s, -i (-e tl ampezan) y -sc, conesc plurai fac con palatalisazion dl consonant final, plurai metafonetics y plurai invariés, dutes regoles toutes su tla gramatica unitara. Ma la cerna fata y sia aplicazion tla gramatica é steda stara, aldò dla idea che n lingaz mess avei una na forma dreta per vigni categoria gramaticala y che les formes desferentes mess ester conscidredes faledes y da lascé fora.
Ma chesta ne é nia la filosofia de n lingaz polinomich: a na grafia che per sia natura vuel respeté l plu poscibel che al é meso les desvalivanzes fonetiches de duc siei idioms locai mess corespone ence na morfologia daverta y che tol ite les formes gramaticales doredes y sentudes sies da chi che rejona l lingaz. Y chest ne vuel nia dì che an ne mess nia mete dant regoles regujes y cleres, ma che al intern de na rei de normes morfologiches unitares y ben definides él sostantifs, agetifs o verbs che amet plu che un n tip de desinenza te sia declinazion o coniugazion.
Aldò dla veduda polinomica fòssel donca ben plu dret de mete dant y tò ite tla gramatica dolomitana formes de plural alternatives te chi caji - nia trueps en verité - olache la doura dles desinenzes é metuda sot normes desferentes da n idiom a l auter: al fossa donca per ejempl de utl de lascé pro plurai con -(e)s dlongia chi con -i ti sostantifs y ti agetifs che va fora con cons. + l y per -er aton: ejempli y *ejemples sciche plur. de ejempl, uedli y *uedles sciche plur. de uedl, tisleri y *tisleres sciche plur. de tisler, numeri y *numeres sciche plur. de numer, maestri y *maestres sciche plur. de maester. Te chest cajo él ben veira che na pert di plurai te -(e)s i feminins se confonessa coi mascolins (maestres fossa l plur. sibe de maester sibe de maestra - ma chest intravegn ben per fascian) ma al medem temp portassa chestes formes de plural dalonc da cheles dl talian: numeri, maestri o libri é ence i plur. talians de numero, maestro y libro. La opzion metuda dant da Schmid de n plural con -s - zenza vocal - per i mascolins che va fora con -er atona (maester/*maesters, numer/*numers, tisler/*tislers, liber/*libers), sceben che ae na bona azetazion da pert dla popolazion y sie totalmenter regolara, someia manco da tò ite percieche ala ne esist te degun idiom. Ence per i sostantifs mascolins che va fora con -e al sing. podéssen jonté ite n plural vocalich con -i, sciche tl badiot y, en pert, tl gherdeina: stomesc y stomi sciche plural de stome, monesc y moni plur. de mone. Clermenter sce an azeta la proposta ziteda dessoura de n singolar con final consonantich sciche stomech o monech, vegn la forma de plural con -i ben plu ria de standardisé.
L medem vel per i plurai di mascolins di partizips passés con -ù y -ì, per chi che Schmid y la GLS met dant demé les formes "sigmatiches" -us y -is - prejentes te Badia y Fodom - y scluj fora cheles con desinenza vocalica -ui y -ii tradizionales te Gherdëina y Fascia (Anpezo à -ude, -ide). Ence te chest cajo fòssel cis emportant per la azetazion dla grafia unitara y l respet di idioms, de mete ite, permez a les desinenzes per -s ence cheles per -i, y donca prevedei per ejempl les formes perdus y perdui sciche plural de perdù (part. pas. de perde) o finis y finii sciche plural de finì (part. pas. de finì).
Plu erta, ma che va tla medema direzion, é la chestion di plurai di sostantifs mascolins, dl plural di agetifs y di partizips che i finesc con -é. Dant de dut cialon na tofla de dutes les formes atestedes ti idioms:
Al é donca cler che la desinenza proponuda se baseia demé sun rejons de coerenza interna dl sistem dolomitan (la regolarité de n plural con -s) y nia sun i idioms. Na desinenza alternativa che va fora con -i, autertant coerenta che chela con -s, y che dà «forme del plurale più chiare e trasparenti del tipo menei, prei, istei, o menés, pres, istés» fossa dessegur da tò su permez a l'autra: la gramatica dolomitana messessa donca prevedei formes sciche metui permez a metus, plur. de metù, y finii permez a finis, plur. de finì.
Per i feminins che i va fora con -é é la forma proposta tla GLS bonamenter la mioura, sibe per coerenza interna al sistem, sibe per adatabelté a badiot y fodom, ma ala lascia fora i plurai gherdeina y fascians respetivamenter con -eies y -edes.
Ultima notazion sun l plural: semper per respeté canche al é poscibel la variazion diatopica ence tla morfologia messéssen tò ite sciche formes secondares dl plural, permez a cheles con -s, ence cheles con palatalisazion o metafonia canche ales é prejentes ence demé te un n idiom: fascegn permez a fascians (plur. de fascian), egn permez a agn (plur. de ann), fourgn permez a fourns (plur. de fourn).
Na soluzion che metessa dant n mascolin singolar te -é y n feminin singolar te -ea (con plurai te -és o -ei al mascolin y te -ees al feminin) fossa endere perfeta per fascian y gherdeina ma lasciassa fora duc i autri idioms che conserva -r- te almanco una dles formes.


text:
Cabaret
'L Cabaret l'è isturicament una manera da fà spetacul che la meta insema teater, canzon, cumedia e danza. Nassüü vers la fin del XIX secul in Francia, 'l cabaret l'è scumenciaa cume spetacul inteletüal e anticunfurmista.
La Lumbardia l'ha cuntribüii un bel poo al cabaret de l'Europa. Prima cun di piunier cume Franco Nebbia al Nebbia Club de Milan, ispiraa da la scöla tudesca, pöö cun I Gufi (Gianni Magni, Lino Patruno, Roberto Brivio, Nanni Svampa).
Ma la cà del cabaret lumbard l'è staa 'l Derby Club de Milan, che l'ha definii la so manera da fà art cun di autur e artista pien d'idej növ e sperimental cume Enzo Jannacci, Felice Andreasi, Cochi e Renato, Lino Toffolo che i hann fat scöla mia dumà in lumbardia, ma anca int i alter sit de l'Italia.
Semper al Derby, i henn rivaa pöö gent püssee giuin, cume Massimo Boldi, Teo Teocoli, Francesco Salvi, Paolo Rossi, Claudio Bisio, Enzo Iacchetti, e, anmò püssee de recent, Aldo, Giovanni e Giacomo.
SignificaaModifega
Cun i cambiament muderen, suratüt la television, anca la parola "cabaret" l'ha cambiaa significaa. In spagnö, presempi, la gh'ha la cunutazion de spetacuj de danza erotegh, menter in talian 'l gh'ha un significaa de cumicità e l'è druvaa per artista ch'i fann esibizion int i lucal.


text:
Nedal
El Nedal a l'è una festivitaa cristiana qe la g'ha in tema la nassida de Jesuu (qe i cristian creden 'me el fiœl de Dio), e un dì de festa cultural per qii qe è mia credents.
El dì cognossud 'me Nedal al ven festejad el 25 de December. A l'è vun di pussee importants dì de l'ann per i cristian, insema a la Pasqua, quand qe la mort e la resurezion de Jesuu i vegnen festejade. La stajon de preparazion del Nedal a l'è ciamada avent e la scomença una domenega puu o manc quater setemane prima del Nedal. El temp natalizzi al moca el 6 de Jener, el dì de l'Epifania.
El Nedal al ven festejad in tutt el mond tant 'me dì relijos o 'me festivitaa de i cristian e qii qe è mia cristian. I tradizion inn devers de paes a paes, ma asquas tute i g'ha dent una cena, far-g ai olter regai, nar a messa, e tœr part ind ativitaa publege compagne de cants di canzon tradizionai. Santa Claus a l'è una tradizion in vari pais del mond (in Italia l'è cognossud cont el nomm de Babbo Natale, qe in lombard al vœl dir Popaa Nedal).
El temp natalizzi al ven festejad durant l'invern ind l'emisfer nord, ind un moment de l'ann indè qe g'è semper staite, fin di temp passads, antige feste e celebrazion. Una quai tradizion del Nedal a l'è pussee antiga de la festivitaa d'incœ, o la ven de oltre tradizion q'i era no cristian, compagne del Yule.
I tradizion d'incœ del Nedal despess a meten a fœg el far-g regai, fruit de 'n penser materialista. La stajon perfeita indè qe i botege taca su a vend pussee (regai, majar, cartoline d'auguri, erbor de Nedal, e decorazion de Nedal) a l'è propi el mes prima del dì de Nedal.


text:
Tel. +41 58 465 73 44 | fnoffice@nb.admin.ch
Catalog
Il catalog FN-Base documentescha il patrimoni sonor svizzer (Helvetica) conservà en ils archivs da la Fonoteca Naziunala. I stattan a disposiziun ils sequents tips da tschertga:
Tschertga simpla
La Fonoteca naziunala svizra fa part da la Biblioteca naziunala svizra
© Fonoteca naziunala svizra. Tut ils dretgs d'autur da questa publicaziun èn reservads a la Fonoteca naziunala svizra, Lugano.
L'adiever commerzial è scumandà. Ils cuntegns publitgads electronicamain èn suttaposts a la medema reglamentaziun ch'è en vigur per ils texts stampads (LDA).
Per infurmaziuns areguard il copyright e las normas da citaziun vair: www.fonoteca.ch/copyright_rm.htm
URL:


text:
Hänsel y Gretel
Hänsel y Gretel (tudësch: Hänsel und Gret(h)el [ˈhɛnzl̩ ʔʊnt ˈɡʁeːtl̩]) ie na fabula tudëscia che fova stata culeziuneda dai fredesc Grimm y publicheda tl 1812. La storia trata dl mut Hänsel y si sor Gretel che vën lascei tl bosch da si genitores y rua pra na stria che vif te na cësa fata de pan da purveda y tëurta. La stria ti da da maië per i fé deventé grosc y po i maië, ma Gretel se ntënd de chësc y sburdla la stria tl furnel ulache la bruja. I doi mutons pona se n mucia y rua zeruch a cësa da si genitori cul tesor de la stria. La storia suzed te la Germania medievela.


text:
Agiut:Parlà locaj
La lenga piemontèisa a l'ha mila sfumadure locaj e contut che la pipart ëd la gent a la scriva an piemontèis comun, a-i son vàire person-e che a l'han pì car dë scrive a la meuda 'd sò pais. Ant un sistema anformativ coma cost-sì, andova un a scriv e vàire dj'àutr a passo a corege e antegré, sòn a peul esse na sorgiss ëd complicassion. I soma donca dapress a sperimenté un sistema che an daga la possibilità ëd caturé e fissé la varietà dël piemontèis, nopà che raboté via le diferense.
Ës sistema-sì i l'oma anventasslo nojàutri, i 'l l'oma mach noi, e quindi a-i é pa gnun-a esperiensa ch'i peulo dovré për regolesse. I l'oma tant da manca ëd l'opinion ëd la gent e ëd chi ch'a lo dòvra, për lòn ch'a toca soa praticità. A-i é gnun but polìtich ò ideològich, as trata mach dë fé n'utiss ch'a fasa belfé a travajé.
L'anvit a l'é a taché miraco dai tema locaj. A sarìa bel se minca comun piemontòfon a l'avèissa sò artìcol scrit ëdcò pròpe coma a parlo ant sël pòst. E midem a val për costume, travaj e coltivassion con na rèis teritorial precisa. Peui gnun a-j ampediss a gnun dë parte a scrive dj'artìcoj ëd chìmica an valsusin, për carità...
LimitassionModifiché
Ch'as ten-a bin a ment che l'usagi djë stamp {{Prinsipi}} e {{Fin}} a l'é necessari mach quand che na vos a l'é scrivùa ant na variant diferenta da la koiné.
Purtròp ant ël passà a l'é assumusse che l'usagi ìd costi doi stamp a fussa obligatòri, e a son dovrasse praticament ant tute le vos.
Donca costi stamp a son mach da dovré quand che as fa la vërsion ëd na vos ant na variant diferenta da la koiné. Se un a veul, a peul gaveje da 'nt le vos che a l'han mach la vërsion an koiné.
La solussion técnicaModifiché
Le parlà locaj ant la wikipedia an lenga piemontèisa a son gestìe an fasend ëd jë spassi lenghìstich paralel a col prinsipal. A fa pì gnun-a manca dë buté jë stamp che a disìo che parlà ch'a fussa. Quand che un a bat con sò rat ansima al nòm dla parlà che a veul dovré ël sistema a-j organisa tut daspërchiel.
Ël programa ch'a gestiss tut sossì a l'é stàit fàit da la comun-a dla wikipedia an piemontèis e a l'é anco' an fase sperimental. Ambelessì as ten lë spiegon técnich general për chi a scriv an parlà locaj.
La lista dle parlà locajModifiché
N.B.: Ël sistem ëd gestion dle parlà locaj a l'era stait butà an pé dël 2008, a l'é stait otimisà dël 2012 e del 2020 a son staite definìe le "limitassion". Ij cangiament a son praticament trasparent për l'utent e, për tiré pi l'euj, a son për ël moment signà an verd.
A l'é staita faita na lista ëd parlà locaj bin andividuà da arserche e studi: Wikipedia:Portal:Variant locaj dël piemontèis#Antrodussion. L'usagi ëd coste parlà a l'é preferensial.
La lista dle parlà a l'é an fase sperimental e a l'ha gnun valor d'arconòssiment, nì sientìfich, nì polìtich. Sta solussion a l'ha 'l but dë creé djë spassi compatibij antra lor, ferm restand che soens le parlà locaj a son motobin variegà e a peul esse che për esigense pràtiche na parlà a ven-a s-ciapà an vàire tòch, ò pura che ëd vàire i finioma për fene në spassi sol. Për adess ël criteri a l'é al 100% pràtich, viaman che l'esperiment a tira anans i speroma ch'a sarà peui la gent midema a giutene con soe idèje e sugeriment a trové na quadra ch'a-j vada bin a tuti.
Për adess as trata comsëssìa 'd na situassion nen normà, ant ël sens che gnun deuit an mèrit a l'é stait fissà. Se a cheidun a-j ësmija che a-i sio dle parlà che a van giontà a la lista e a l'é pront a butesse volontari për scrive dël material a l'ha mach da lasseje 'n messagi a j'aministrator.
Lë stamp "Prinsipi"Modifiché
Tuti j'artìcoj dla wikipedia an piemonteis a son ciapà andrinta a doj ëstamp. An pràtica la strutura dël test a la resta:
{{prinsipi}} test normal {{Fin}} Categorìe e fin ch'a-i në j'é...
J'artìcoj an parlà locaj, però, a l'han dë manca ëd dat agiuntiv ant sò prim ëstamp:
- Tìtol: che a buta 'l tìtol dl'artìcol general an lenga piemontèisa stàndard.
La strutura dël test ëd n'artìcol an parlà local, comprèis col an piemontèis standard, quindi a la resta na frisa diferenta:
{{prinsipi|Tìtol=Tìtol_dla_pàgina_an_piemontèis_stàndard}} test normal {{Fin}} Categorìe e fin ch'a-i në j'é...
Sòn a riva përché dësnò 'l sistema a-i la fa nen a calcolesse an automàtich j'anliure che a men-o da 'nt na parlà a n'àutra.
An mia parlà lolì as dis ant n'àutra maneraModifiché
Che për na parlà local a-i sia da manca d'un tìtol diferent da col ch'a-i ven fòra n'automàtich a l'é 'n cas ch'a peul pro rivé, ma a-i é gnun problema. Ch'a fasa parej:
- a-i daga 'n colp col rat ansima al nòm ëd soa parlà e ch'a fasa l'artìcol col midem nòm ch'a- ven fòra n'automàtich (comprèisa la question dij dat adissionaj)
- ch'a lo salva
- ch'a-i daga 'n colp col rat ansima al tilèt dle discussion
- ch'a-j lassa 'n messagi a j'aministrator ën disend che nòm ch'a sia giust për la parlà local dont as agiss
- ch'a salva sò messagi
Se chiel a l'é n'aministrator a peul fé tut daspërchiel: a basta mach ch'as tramuda la pàgina ant ël nòm giust. Ën essend che comsëssìa a-i resta na ridiression da 'nt ël nòm vej tut l'ambaradan automàtich ëd j'anliure a travaja giust franch l'istess.
I veuj fé an mia parlà n'artìcol ch'a-i é anco' nen ant lë spassi comunModifiché
'Cò sòn a peul rivé e a l'é previst. Ch'a fasa pura tut coma a farìa për creé n'artìcol ant lë spassi comun, e quand a riva ant l'editor ëd test ch'a buta coma test dl'artìcol mach sossì:
{{prinsipi|Tìtol=Tìtol_dla_pàgina_an_piemontèis_stàndard}}
{{da fé}}
{{Fin}}
e peui ch'a salva. As treuva con n'artìcol veujd che però a l'ha sò tìtol e a j'anliure ch'a men-o a soa parlà local, për fesse sò artìcol com a vorìa fé.
Për piasì, se 'l tìtol an piemontèis comun a resta diferent da col ëd soa parlà, ch'a taca a travajé an fasend la pàgina col tìtol bon për ël piemontèis comun! Peui ch'a buta pura sò tìtol diferent për soa parlà local, com al sòlit.


text:
Fâbrich
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Fâbrich (Fâvregh int al dialèt dal pôst) (Fabbrico in italiân) l'é un cmûn ed 6.049 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz e l'é tra mezanôt e matèina e a circa 32 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal j urègin al 1500[modifica | mudéfica la surzéia]
In di tèimp indrê, cme tót i teritôri l'é d' intōrna, ânca còl ed Fâbrich, dal dé d'incô, l'êra pantanôṣ. Fân da testimòni i sègn dal cà a gòcia catêdi sia int al fònd Bedòl a matèina sia int al fònd Bassoli a mezdé. A bagnêr e a inundêr sté teritôri êren i râm dal Sècia, dal Cróstel e dal Treṣnêr. A vînen inviê i lavōr ed bunéfica e 'd precîṣa arzadûra di fiòm e turèint sōl a cumincêr dal XI sècol e cun mètod sōl dal XV sècol. Per la preṣèinsa ed l'òm ind al teritôri ed Fâbrich în stê catê di rèst ed l'etê dal brònz ( X – VIII sècol p.C.) e dal peréiod etrósch. Int al 1872 al studiōṣ Gaetano Chierici al dà nutèsia ed 'na catêda ed tòmbi rumâni cun dèinter dal j êrmi e munèidi dal I e dal IV sècol p.C. e che în longobêrdi trèi tòmbi, ch' as' pōlen datêr a la préma metê dalVII sècol, catê ind l' '800 lòungh a la strêda Bedòl tra Fâbrich e Rôl. La préma vôlta ch' as gh'à nutésia ed la preṣèinsa stâbila ed l'òm ind la zôna ed Fâbrich l'é dal 772 d.C. l'é un ât d' j ûltem rè longobêrd, in ch' j ân impgnê in 'na lôta murtêla cûntra al Papêt. In chi mumèint dramâtich, al 14 ed zògn 772, i rè Desiderio e Adelchi, ragâlen al cunvèint reêl di SS. Giólia e Salvadōr ed Brèsia un pès ed tèra ed treméla èter cun, apûnt, la tèra ed Sancta Maria de Fabrega. L'é dal 980, in un diploma ed l'imperadōr Ottone II, la cunfèirma stôrica ch' a gh'êra 'na pēv ed S.Maria ind al teritôri e al la dà sòta a l'avtoritê dal vèschev ed Rèz. L'é dal 'stès documèint ch' as arfà la sicurèsa ed la preṣèinsa ed 'na cēṣa cun unî un castèl a Fâbrich, prubabilmèint fât fêr e proprietê veschêl. Fâbrich al ciâpa sèimper pió impurtânsa risèt a i cèinter aṣvèin e bèlo int al 1056 a gh'é cumprèiṣ la localitê ed Bedòl. Int al IX sècol ind al carpṣân a dvèinten impurtânt al gróp dal faméj di Gandolfingi grâsia ânch a l'amicésia cun 'n' êtra faméja impurtân : i da Canòsa, destinêda a un rōl de cmând int l'arzân, e mìa sōl, per dû sècol e pió. I Gandolféns în aministradōr reêl (gastêld) crèsen la lōr potèinsa e ṣlêrghen la lōr impurtânsa insèm a i tertôri ed la bâsa pianûra vêrs al Po. Prôpia ûn ed chilôr, Guido, fiōl ed Gandolfo, al vîn numinê in un documèint dal 1007 cun zuntê al cugnòm de Palude e da alōra al nòm da Palude al sègna quî dla 'stèsa râsa. Prubabilmèint dòunca, ânca préma dal XII sècol, i Gandolféns în gnû padròun dal castèl di Palude, destinê a dvintê, grâsia a sta faméja, ûn di pûnt fôrt ed l'avtoritê di Canòsa in sté pès ed teritôri atâch al Po. Dimòndi documèint ed pôch dôp i prém ân ed XI sòcol a dîṣen che al castèl e la zôna ciamê dalla Palude l'arcgnòs un precîṣ teritôri atâch al vicus Badulli. Difâti êren a mezdé dal paèiṣ fra Rezōl e Rōl: al pôst a's pōl arcgnòser incòra incô ind al fònd Sân Genèṣi, dōve a gh'é incòra òna dal carateréstichi dal furtificasiòun: un lêregh fusòun ed cuntōren al cèinter in dōve a gh'êra al castèl. Al pôst a s' égh rîva facilmèint incora incô da 'na strêda dréta ed cîrca ûn chilômeter ch' la gnîva druvêda int al medioēv e ind sècol dôp pr' al grândi celebrasiòun dedichêdi a Sân Genèṣi. I da Palude, ânca se sèimper ind l'òmbra di da Canòsa, a ṣlêrghen la lôr impurtânsa insém al teritôri fra Rivêlta e Palude e a mân mân aumèinten la lōr impurtânsa e i lōr pusès, a cambièn, da préma cûntra a l'avtoritê di prēt a dôp benefatōr ed la Cēṣa. Sté trasfurmasiòun a's pōl dîr ch' la cumîncia quând é andê só a Canòsa Matèlda e da l'impurtânsa ch 'al vîn avèir in di pinsêr ed lê Arduino ed la Palude, al só pió grând vasâl, al cunsiliêr, al capitân ch' al guîda in batâlia al trópi ed Matélda ed Canòsa. Arduino ed la Palude l'é dòunca l'é al proprietâri dōve adèsa a gh'é Sân Genèṣi. Int al 1136, ân ed la só môrt, al li lâsa in ereditê a i fiō Guido e Gerardo, che, per mètres a quêrt da bróti surprèiṣi, bèle int al 1147, a giûren fedeltê a còl ch' l'é un nōv prutagonésta ed la sēna polética: al Cûm sitadèin ed Rèz. Int al cōrs dal '200 a s'ivéia al câl di da Palude che pêrden impurtânsa ind la sēna stôrica e polética, a's pōl dêr la dâta dal 1257 a la fîn ed la lòunga preṣèinsa di da Palude ind al teritôri. L'é int al peréiod fr' al 1247 e al 1257 la stréca dal cuntrât pr' al pasâg ed 500 biôlchi ed tèra, aministrêdi da i de Palude, al Cmûn ed Rèz vujōṣ de sté tèri per druvêri cûntra Mântva. Al teritôri ed Fâbrichi, dvintê pusès ed Rèz ch' l' êra sòta a la Sgnuréia Estèins (Azzo d' Este), int al 1304 al vîn dê, cun Campagnōla, Rôl, Bedòl, in afét a Giberto da Curèz, che cun un ṣvêlt cambiamèint ed frûnt, al risûlta fra quî che àn casê via, int al 1306, j Estèins da Rèz, ricevènd, ed conseguèinsa, in dòun i castê ed Campagnôla e 'd Fâbrich. Al 13 mêrs 1306, in sègvit a dunasiòun, al bôregh al và in al pusès ed Curèz. Ind al cōrs dal XV sècoli da Curèz e i lōr pusès în minacê, in pió ed 'n' ucasiòun, da l'inavdèinsa d' j Estèins, che int al 1409 a cûmpren incòra al Cmûn ed Rèz; epór a vînen mìa sōl da l'estêren, mó anca da l'intêren ed la faméja stèsa câsva dal quistiòun tra i sō elemèint , che pôrten i da Curèz a 'na decadèinsa int al gîr ed dû sècol. Int al XV sècol la divusiòun ed Sân Genèṣi la ciâpa 'na grôsa spînta per la catêda, int al 1480, a tâch a la Môta ed San Genèṣi, di rèst ed 'n antîgh fabrichêt religiōṣ cun soquânt altêr ed 'na lâpida, ch 'la dà la dâta dal stâbil stès al 1009 e dedichê a Sân Genèṣi. A's cûnta ed dimòndi mirâchel sucès in còl pôst ind la secònda metê dal XV sècol tânt che Nicolò da Curèz l'é ste spînt a 'd arfêr la cēṣa in fōrmi adâti e cun 'na tòra. Int al 1489 l'à dmandê a Galeazzo, vèschev 'd Agen e vicâri dal cardinêl ed Bològna, al sustègn ind la costrusiòun dal stâbil religiōṣ, che al vîn restarvên ind al cōrs d' j ân fîn a l'ûltem dal 1790 dal cûnt Greppi ch' al la stréca e al li lâsa cme nuêter adèsa la vdòm. Bèle int al cōrs dal Xv sècol la bunéfica di trèin e la prâtica di mulèin per la daquadûra a permèten al teritôri ed Fâbrich de dvintêr in pôche tèimp al pió réch ed tót i pusès curègèiṣ.
Dal 1500 a l'Unitê d'Itâlia[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1503 e 1506 i Pêpa leone X e Giulio II a tôṣen via i benefési parochiêl ed Fâbrich e Campagnôla a favōr ed la cēṣa ed Sân Quirèin ed Curèz cunfermêda int al 1522 da 'na bòla ed pêpa Adriano VI. Int al 1550 Ippolito da Curèz, in cunisiòun che a sré scupiê in pôch tèimp la guèra fra la Spâgna e la Frância, al rinfôrsa la furtèsa ed Fâbrich, guèra ch' l' aré més sotsōvra al teritôri ed Fâbrich cun al purtêr al sfinimèint e a la fâm la popolasiòun. Int al 1557 al castèl ed Fâbrich al vîn butê zò. Al grôsi dificultê ed la popolasiòun în cunfermêdi ânca ed l'avêrta 'd un Sânt Mûnt ed Pietê, cun la mîra 'd ajutêr la pêrta pió puvrèta ed lōr cun dêr d' j imprèst sèinsa interèsi. Vêrs la fîn dal '500 Fabrizio da Curèz l'à siêlt Fâbrich cme pôst per stêregh ed cà che l'à tirê só al palâs comitêl e a la só môrt al fiōl Cosimo l'à rinfursê al rōl ed secònda cà ed Fâbrich in cunfrûnt a la capitêla Curèz gvernêda dal fradèl Siro. Al 1617 al sègna un fât impurtânt ind la stôri tra Fâbrich e Curèz: la cunsègna a Cosimo dal castèl cun tót i stâbil relatîv e al Palâs nōv, in câmbi ed l'impègn a dêr alôg a un distacamèint spagnôl in nòm ed l'Imperadōr. J ân segvèint a vèden 'na véta culturêla bòuna per Fâbrich almēno fîn al la môrted Cosimo ch' la sucêd int al 1623 ( asm arcôrden per tóti la rècita dal Pastor Fido a d ôvra ed Nicolò Bonasio). A la só môrt Fâbrich al tōrna ind l' âmbit dal Principê a tót j efèt, cun l'andêregh a drê d'ed l'é a pôch ind al trésti sôrti, cun l' acûṣa purtêda da l'Impêr a Siro d'avèir batû munèida fêlsa. Int al 1630 Don Ferrante di Gunṣêga ed Guastâla al sâcza al Castèl e al Palâs ed Fâbrich, dôp pôch mèiṣ a vîn dmandê a i sitadèin ed Fâbrich un giuramèint ed fedeltê a l'Impêr e al teritôri al vîn presidiê da trópi rugânti e che rubêven. Pr' al matenimèint dal trópi la comunitê ed Fâbrich la vîn tasêda cun 'na spèiṣa ed 1.500 bâvri la smâna e i proprietâri teriêr dêven paghêr 'na sovratâsa insé a i fèin e int al 1632 a vîn tachê 'na nōva tâsa insèm a la panificasiòun. La popolasiòun la vîn arduṣîda ed nòmer da la pèsta còla dal Manzoni, finîda int al 1633. Al prîncip Siro al dichiâra ch' an gh' la chêva mìa a paghêr la mûlta che a gh'àn dê, ed cunsegueinsa al stêt ed Curèz al pâsa a i spagnôl. Int al 1635 j Estèins, per mèz ed 'na spèiṣa ed 150.000 fiurèin d'ôr a tôṣen al pôst di Spagnôl ind al pusès ed Curèz. Mó l'é int al 1659 che a vîn fât l'invistidûra, int al stès ân Fâbrich al và a fêr pêrta 'd un nōv stêt. Al 21 avrîl 1682 a's cumincia a butêr zò l'antîga cēṣa parochiêla e al 18 ed zògn dal stès ân a's mèt zò la préma prêda ed la nōva. Al fôrt taramôt dal 1697 al fà dimòndi dân a la cēṣa in costrusiòun ch' la vîn finîda, sibèin tót, int al 1699 – 1700. Sèimper ind j ân '80 dal '600 la Câmbra Duchêla ed Mòdna la vènd a i Guidotti tót còl che gh' armâgn dèinter al cuntōren dal mûri dal Castèl. Sòta la prutesiòun mìa sōl di da Curèz mó ânca d' j Estèins i Guidotti rapreṣèinten òna fr 'al famaèj pió atîvi e prutagonésta ed la secònda capèitêla dal vèc Principê coregèiṣ. Fôrt de sté prutesiòun i Guidotti s'impònen ind l'ativitê ed la manifatûra ed la sèida e int al comêrc di tsû, in particulêr sòta la guîda ed Paolo Guidotti; ativitê ch' la dûra fîn a j ân 20 dal '700, dôp a gh'é stê un lèint andêr in ribâs fîn al falimèint che, per furtûna d' j erêd, al lêsa intât al patrimòni teriêr. Al '700 al partés cun l'ocupasiòun, da pêrt ed trópi francèiṣi e spagnôli, ed Fâbrich ch 'al vîn tirê dèinter ind al quêder ed la Guèra ed Sucesiòun spagnôla, ocupasiòun ch' l' à purtê impurtânt pèiṣ per la comunitê intêra. Int al 1707 al trópi a lâsen al paèiṣ. J ân dôp în dimòndi crétich pr' al finânsi dal cmûn ch' àn gh ' la chêva mìa a mantgnîr j impègn, in ch' j ân as dêv ânca mèter mân a l'arznadûra di pió impurtânt chêv che travêrsen al teritôri, arznadûra ruvinêda in pió pêrti e caṣva d' aluviòun dal campâgni. Tr'al 1734 e al 1748 al paèiṣ al vîn atraversê da trópi francèiṣi, spagnôli, tedèschi, incòra, cme ind i tèimp indrê, tirê dèinter ind i fât ed guèra a livèl européo: sta vôlta a' s trâta ed la sucesiòun al trôno ed Polôgnia cun al scûnter fra Avstrìa e Frância. J ân che vînen dôp în ân cun un pō ed tranquilitê in dōve a's fân impurtânt lavōr d'edilésia ed bunéfica, drenâg e scôl dal j âchev. A la fîn dal '700 arîve ânch a Fâbrich l'arbòmb ed la Rivulusiòun Francèiṣa, ind l' avtûn dal 1796 la vècia clâs dirigînta ed Fâbrich la vîn mandêda vìa. Al 14 otòber 1796 insém a l'antîga tòr póblica a ṣvintâja al triculōr e la Comunitê ed Rèz la dichiâra Fâbrich unîda a la Repóblica. Fâbrich al vîn stachê da Curèz e unî a Nuvalêra, ânch se gh'é chi pèinsa danōṣa la separasiòun da Curèz. Al paèiṣ al và dèinter in 'na situasiòun ed cunfusiòun e melcuntèint in quânt i nōv elemèint ed la Municipalitê a sèmbren mìa a l' altèsa dal cûmpit. Int al 1804 cun la dichiarasiòun e Lione ed la Repóblica Italiâna, Fâbrich la vîn unîda ed nōv a Curèz. A vîn dôp la Restaurasiòun, dôp al peréiod rivulusionâri napoleônich e sòta a j Estèin, Fâbrich al vîv un peréiod ed fêrma cunômica, a 's fà nutêr sōl per la gajêrda véta culturêla (muṣîca e teâter). Ind ' j ân 1859-60 ind al teâter Fantozzi a vînen fâti dal j asemblèi per al distâch dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e l'uniòun al Règn d'Itâlia.
L' amdâja al Valōr Militêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Fâbrich l'é tr'al sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun pr' i sacrifési ed la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla. Al 3 otòber 1952, al Cmûn ed Fâbrich a gh'é stê dê l' Amdâja ed Brònz al Valōr Militêr cun al segvèint mutîv:
Al Castèl Guidotti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Castèl Guidotti cumprèiṣ al prém bôregh cun al fusòun ed difèiṣa, al mûri e i bastiòun dal sicsèint, l'é dal XII sècol, ânca se fât insém a un pôst dōve préma gh'êra dal costrusiòun pió antîghi. Ind l'època medievêla la stôria ed Fâbrich la s'incrōṣa préma ed tót cun còla di Della Palude, dōve al personâg pió impurtânt l'é Arduino cmandânt ed Matélda ed Canòsa, pó cun còla di Gunṣêga, di Da Curèz e d' j Estèins. L'impurtânsa dal bôregh fortifichê l'é testimuniêda ânca da 'na mâpa dal 1500 piturêda a frèsch in Vaticân. Dop divêrsi vicèndi e dôp al pusès dal Principê da pêrt d' j Estèins, l'antîgh furtèin al vîn ridòt a magaṣèin e depôṣit fîn quând int al 1676 l'arîva insé a la sēna 'na faméja ed Curèz, i Guidotti, destinêda avèir un rōl deciṣîv ind la stôria dal Castèl e 'd l' iner bôregh, grând prutagonésta ed la véta ed Fâbrich ed l'ûltem pès dal Sesèint, per quânt riguêrda al cèinter sitadèin e per còl che riguêrda la cunuméia. L'é dal 22 fervêr ed cl' ân al prém aquèst ( una pezza di terra a drê al mûri dal castèl) da pêrt ed la faméja Guidotti. Ind j ân che vînen dôp la faméja la ṣlêrga i pusès a l'intêren dal castèl ch' as cunclóden al 30 ed mêrs dal 1712 quând al nudêr ed Curèz Domenico Magnanini al fà al cuntrât ed l'aquést dal palâs e giardèin ed Fâbrich da Cristoforo Grisendi: per cîrca 13 biôlchi ed fabrichêt e relatîv trèin. I Guidotti a pêghen 16.000 frânch mudnèiṣ. Pôch pió d'un ân pió têrdi a i fradê Guidotti a 'gh vînen vendûdi, da la Câmbra Duchêla ed Mòdna, i fusòun dal castèl. Tót i stâbil e trèin dal vèc castèl a dvèinten ed proprietê di Guidotti e acsé armagnrân e in pêrta armâgnen incòra incô.
La cēṣa ed Sânta Maria Assunta[modifica | mudéfica la surzéia]
La préna vôlta ch' as pêrla ed la cēṣâ ed Fâbrich l' é ind al documèint dal 772 di Rè longobêrd. In cl' època la cēṣa la gh'é cun al tétol ed "Santa Maria Assunta de Fabrega (o Favrega)", dedichêda a la Madòna Asûnta; la gh' à al 'stès tétol ânca la secònda dal 1465 e ânca la têrsa còla dal dé d'incô dal 1682-87. La préma e la secònda cēṣa êren al cèinter ed l'antîgh castèl, dōve adèsa a gh'é al côro e, secònd l'antîga l'uṣânsa, la facêda l'êra girêda a sîra in môd che al prêt al prés dîr la Mèsa girê vêrs matèina. La secònda cēṣa l'êra in stîl gôtich mèinter còla d'incô l'é barôca, prugetêda da l'archtèt Girolamo Beltrami, sculêr dal Vigarani. La mésa zò ed la préma prêda, ed la cēṣa d' adèsa, l'é dal zógn 1682. Sînch ân pió têrdi, int al 1687, al stâbil l'é finî e inavgurê ind la fèsta ed Sân Genèṣi, al 25 agòst. La cēṣa d'al dé d'incô l'é a 'na navêda sōl cun trèi capèli da tóti al dō pêrti, cun clòuni, cun vôlti a bòta e cun l'absîda. Al só intêren al Côro l'é in nōṣa intajê dal 1725 ad ôvra dal curzèiṣ Malaguzzi, al Tabernâchel l'é ôvra ed Serafino Tencalla mèinter al péli ed l'âcva Sânta e i tavlèin ed fiâch a l'altêr magiōr în dal malmarèin Giovanni Maria Folcatelli. I pajôt in scajôla di divêrs altêr în ôvra dal Prêt mudnèiṣ Giovanni Massa ( 1660-1741), ed Giovanni Pozzuoli e di êter ed la Scōla Carpṣâna: în 'd un cêrt interèsi artéstich, da amirêr la vésta dal paljôt ed l'altêr magiōr. 'Na stâtva ed la Madòna dal Setsèint restarvêda vêrs la fîn dal XX sècol, l'é ind l'antîga nécia ed l'altêr ciamê 'na vôlta Altêr ed la Madòna dal Castèl, cme riṣûlta dal relatîv paljôt dōve, ind al cèinter, un antîgh castèl al fà da sfònd a la figûra ed la Madòna. Ind l' âbsida, la tèila ed l'Asunsiòun ed Maria l'é dal 1688 e l'é ôvra dal pitôr francèiṣ Antonio Missoli, côpia ed la tèila ed l' Asûnta dal Caracci tgnûda da cât ind la Galeréia ed Dresda. La tèila dal préma altêr a dréta gurdânda al persbitèri, la rapreṣèinta l'apôstol Sân Bertlamè (scōla mudnèiṣa dal XVII sècol). A l'atêr dal Santèsim, as pōl amirêr la tèila in dōve 's vèd la Madòna ch' la prèiga a i pē ed la Crōṣ, ôvra dal mudnèiṣ Sigismondo Caula ( XVII sècol). In fònd a dréta, la tèila dal Bambèin Gesó cun Sân Jusèf e Sân Francèsch ed Paola, l'é ôvra dal curzèiṣ Girolamo Donnini (1681 – 1743), fâta int al 1735 per la faméja Rubini ed Fâbrich. In fònda a mansèina la tèila ed Francesco Striga (1635 – 1709) cun Sân Girolêm e Sânt' Antòni Abê.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Marco Bianchini, Luisa Bosi - Fabbrico dal ducato al regno : i primi decenni dell'unificazione nazionale in un comune della bassa padana - Fabbrico : Comune, 2001.
- Rolando Cavandoli - Un popolo resistente, Fabbrico 1919-1946 : comune decorato di medaglia di bronzoal valor militare della Resistenza - Fabbrico : Anpi, 1986
- Bernardo Davolio Marani - La storia di Fabbrico - Fabbrico : Centroffset, 1988
- Gabriele Fabbrici - Fabbrico: Pagine di una storia - Fabbrico : Comune, 1994
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Avant la realisaziun d'ina veritabla politica sociala en il 20avel tschientaner eran las organisaziuns d'agid social ina furma da provediment voluntar e collectiv en cas da perdita da gudogn, malsogna, accident, invaliditad u dischoccupaziun. I sa tracta qua da cassas d'agid e da fonds da sustegn, fundads sin il princip da reciprocitad. In succurs instituziunalisà che surpassava l'agid tranter vischins, usità en las societads tradiziunalas e las ovras da misericordia, vegniva accordà gia en il temp medieval ed en il temp modern tempriv tras activitads caritativas ecclesiasticas en il rom da fundaziuns, ospitals ed ospizis. [Tenor e-lir].
(Foto: Deutsches Bundesarchiv, Bild 183-R38586 / CC BY-SA 3.0)


text:
Il minister da defensiun Guy Parmelin vul in'inquisiziun administrativa dal project franà per in nov sistem da defensiun cunter aviuns. L'inquisiziun duai far in expert extern ed independent. Uschia conferma il Departament da defensiun in rapport da la gasetta «Tages-Anzeiger».
L’emprim evaluar – suenter cuntinuar
L'inquisiziun na sa drizzia dentant betg cunter persunas specificas. I va per sclerir ils fatgs e per elavurar propostas per meglierar ils process existents. Examinads duain vegnir structuras, proceduras e controllas.
Avant curt aveva Parmelin sistì il project BODLUV. L'emprim vul el ina survista da l'entira defensiun da l'aria e cunzunt in rapport davart la cumpra d'in nov aviun da cumbat. Pir lura possia il project cuntinuar, scriva il Departament da defensiun.
Remplazzar il sistem da defensiun cunter aviuns
La fin da favrer aveva il Cussegl federal lantschà las preparativas per l’evaluaziun da la cumpra d’in nov aviun da cumbat. Ina gruppa da lavur duai tranter auter evaluar, quant ditg ch’ils aviuns ch’èn oz en funcziun duain anc sgular.
Il project BODLUV 2020 (BODengestützte LUft-Verteidigung 2020) sa fatschenta cun il remplazzament dal sistem da defensiun cunter aviuns aifer ils proxims onns. Il pensum da la defensiun cunter aviuns è proteger objects civils e militars cunter privels ord l’aria.
RR novitads 12:00


text:
Tirol dal Sid
Il Tirol dal Sid (tud.: Südtirol, tal.: Alto Adige, lad.: Südtirol u Tirol dl Sud), uffizialmain Provinza autonoma da Bulsaun, furma ensemen cun la Provinza autonoma da Trento la regiun Trentino-Tirol dal Sid en l'Italia nordorientala. Il num talian deriva da la denominaziun franzosa Haut-Adige, creada da Napoleon. La chapitala da la provinza è Bulsaun. Il rumauntsch dal Grischun almain ho Mussolini influenzo in ün möd positiv. Per fer frunt a tendenzas irredentisticas ho la populaziun svizra appruvo als 20 favrer 1938 da'l der il status d'üna lingua naziunela. E che conseguenzas ho il faschissem gieu pels Ladins da las Dolomitas? Schabain cha que pera d'avair do da quel temp glieud (na be veglia) illas Dolomitas chi savaiva discuorrer unicamaing ladin, valaiva quista lingua «be scu mez da comunicaziun in famiglia». Que resorta dad üna lavur da Petra Palfrader, preschanteda ill'ultima revista annuela dals Ladins da las Dolomitas, illa Ladinia XXVIII 2004. Palfrader tratta il tema dal faschissem e surtuot da l'opziun dal 1939 a maun dad intervistas fattas cun persunas da St. Vigil in Enneberg (S. Vigilio di Marebbe) in Val Badia e riva a la conclusiun cha illa vita publica - e dimena eir pels duos dictatuors Hitler e Mussolini - hegia do be duos alternativas linguisticas i'l Tirol dal süd, nempe il tudas-ch ed il taliaun. «Üna terza varianta, que voul dir üna soluziun particulera pels Ladins nu d'eira previssa» e nu füss - esa da conclüder - neir gnida spetteda davart dals pertuchos. «Dal temp da l'opziun as d'eira auncha lönch davent da resguarder il ladin scu ün criteri chi s-chaffescha identited», as legia. Ils Ladins as sentivan in prüma lingia scu Tirolais. Zieva l'opziun però, cur cha s'ho cumanzo a s'inacordscher da las conseguenzas da s'avair decis u per la citadinanza taliauna u tudas-cha, pür alura pera la lingua ladina dad esser dvanteda üna spezcha da code secret ed ün mez da resistenza. Perdita totela da la lingua ladina Il «problem dal Tirol dal süd», actuel daspö la fin da la prüma guerra mundiela, haun Adolf Hitler e Benito Mussolini vulieu «schoglier definitivmaing» fin a la fin dal 1939. Perque es gnida suottamissa la dumanda a la populaziun sch'ella vulaiva rester in Italia ubain emigrer in Germania. Dumandeda es apunta gnida eir quella part da la populaziun da lingua ladina, e cha per quella - scriva Petra Palfrader - saja la decisiun steda auncha pü difficilia cu per la populaziun da lingua tudas-cha. Taunt da l'emigraziun cu eir da la politica linguistica fich repressiva dal faschissem taliaun pudaiva a la finfinela resulter be la perdita totela da la lingua e cultura ladina. Da l'otra vart pudessan il faschissem taliaun, cun sia politica destructiva in vista a la cultura populera locala, ed il faschissem tudas-ch, cun metter l'accent sün elemaints tirolais respectivmaing «l'uniun tirolaisa», avair influenzo la decisiun. Uschè haun decis illa vschinauncha dad Enneberg 61,5 pertschient dals votants a favur dal tudas-ch (i'l rest da la Val Badia percunter be var 30 pertschient). L'opziun ho in mincha cas - scu cha muossa Palfrader - divis la populaziun. Il pü tard zieva ils 31 december 1939 nu frequentaivan «ils Tudas-chs» ed «ils Taliauns» pü ils listess lös ed as rendaivan la vita difficila l'ün a l'oter. Dad intervistas cha Palfrader ho fat cun persunas da St. Vigil resulta per exaimpel cha la glieud in ustaria nu postaiva pü üngünas bavrandas tar üna camariera dad üna famiglia chi vaiva vuscho per rester in Italia. «Da quista ,Welscha', quista Taliauna nu vulainsa avair ünguotta da baiver.» U dad üna duonna vain quinto ch'ella nu saja gnida servida in butia cur ch'ella ho vulieu cumprer öli. «Per vus Taliauns nu do que üngün öli cò. Per vus do que öli in Sicilia.» Da l'otra vart as dschaiva ad ün «Tudas-ch» chi vulaiva fer lavuors vi da sia chesa: «Che vela que auncha la paina? Tü stust inamöd bod partir.» Ed ün preir ladin es gnieu inculpo d'avair fat abüs da sieu uffizi per influenzer la decisiun ed es gnieu spedieu our d'vschinauncha dals aderents dal tudas-ch. Normaliseda be plaunet Schabain cha que vain dit cha la situaziun s'hegia «plaunet darcho normaliseda» a partir dals ans 50, pera il problem dad avair mantgnieu üna tscherta virulenza fin hozindi. Uschè esa per exaimpel simptomatic cha be ün'unica persuna da la quela ils genituors vaivan vuscho pel taliaun s'ho missa a dispusiziun per ün'intervista, e que a cundiziun ch'ella resta absolutamaing anonima. Tuot ils oters interrogos haun da quella vouta vuscho pel tudas-ch u derivan da famiglias chi's vaivan expressas a favur dal tudas-ch. Ils motivs per üna tscherta «germanofilia» sun stos tenor Palfrader surtuot emoziunels (reuniun dal Tirol e cun la monarchia austriaca) ed economics (spraunza da chatter lavur in Germania). A favur da la Germania as pudess ultra da que eir avair decis scu reacziun cunter la politica da Mussolini. Sur da la politica da Hitler nu's d'eira - vain dit (be illa retrospectiva?) - infurmo avuonda. Dapü cha's gniva però a savair - per part da glieud chi d'eira propi emigreda - e dapü cha «l'euforia pels Tudas-chs» giaiva a perder. Ed illa defensiva dvantaiva la lingua ün «mez subversiv», as legia. La dumanda dad ulteriuras conseguenzas positivas da l'opziun per l'identited ladina nu vain tematiseda illa lavur da Palfrader, füss però interessanta.