text:
La Prēda 'd Bişmântva la 's preşèinta cme un grôs sasòun masés (1047 mēter i.l.m.) dóv' in séma a se şlêrga 'na grôsa spianêda pîna 'd êrba ed 12 èter, 'na vôlta druvêda tóta cme pàscol, incō in bòuna pêrt quacêda da carpanèin e nisōli.
La Prēda l'é fâta ed sâs rèst di depôşit ed sâbia marèina dvintêda dûra e ch' la sé pugêda ind al fònd int al peréiod ciamê "Miocene" oséia 19 miliòun 'd ân fà cîrca.
In mèz al sâs a gh'é ânca 'd j êter minerêl, masmamèint quêrs, e ânca dimòndi sègn 'd urganîşem (gós ed lumaghîni ed mêr, ôs de spógni, dèint ed pès, masmamèint ed pescân) che fân da testimòni ed la stôria e 'd la véta ed la Prēda int al j etê 'd préma 'd la stôria.
Cun 'na lughèsa 'd un chilômeter, 'na larghèsa ed 240 mēter, êlta da la spiâneda ai só pē 300 mēter l'é còl che gh'é armêş dôp la ruşghêda dal tèimp fâta int i sècol.
Cun i schêv fât a Câmp Pianèli, un sît a i pē 'd la Prēda vêrs la pianûra (schêv cumincê al 15 utòber 1875 da Gaetano Chierici) è stê catê al pasâg ed persòuni a partîr da l'ûltem préiod ed l' etê 'd la prēda (în stê catê, per chêş, di bagâj in prēda da salghê lavurê a mân, cme pûnti 'd frèci, lâmi, schègi, che 's arfân a cól peréiod là) catêdi 'd rèst ch'es fân pió sustgnûdi per la civiltê ciamêda "protovillanoviana", oséia la civiltê che gh'ēra tr'al 1175 e al 960 p.C. (vêş cun dèinter dal sèndri ed môrt, al dé ìd incō tgnûdi da cât int al Muşèo Cévich ed Rèz).
Muntâgna sâcra e quêşi mâgica ed l' Apenèin arşân, prēda citêda da Dante int al IV cânt dal Purgatôri ed la Divîna Cumèdia, mó, secònd e-stódi fât da pôch, ânca altêr cēltich: la Prēda ed Bişmântva l'é cme'na pêrla 'd la vidûda 'd l' Apenèin arşân e un testimòni mót ed la só stôria.
Int i parâg ed la Prēda a gh'é la prōva che gh'é stê pôca gînta int al peréiod ed l'ûltma pêrt ed l'etê 'd la prēda antîga (2 miliòun e mèz 'd ân fà), a's câten sègn ed gînta int l'ûltem peréiod ed l'etê dal râm, în rèst ed la cultûra dal bicēr a fōrma 'd campâna catê int la spianêda ed Câmp Pianèli (metê dal III sècol p.C.).
Sèimper in cla spianêda s'é fermê ed la gînta int l'etê dal Brònz ed mèz (1550-1400 p.C.), in dóv' è stê catê ânca di rèst ed capâni ed la préma pêrt dal Brònz pió nōv (1300-1250 p.C.). Al gróp ed cà al fêva pêrt ed l'ocupasiòun ed la bâsa muntâgna da pêrt ed la cultûra dal terimêri. Int l'ûltma pêrt ed l'etê dal Brònz (XI-XII sècol p.C.) la burghêda l'é stêda spustêda in un pôst ritgnû pió adât e int al pôst ed préma a gh'é stê fât un simitèri in dó è stê pó catê 50 tòmbi.
Zôna tgnûda da popolasiòun cêltichi e légori, l'é stêda ânca zôna in dó àn sêrchê 'd infilêres ânca j Etrósch l'é stêda pó ciapêda da i Rumân int al II sècol p.C.
A partîr da la fîn dal VI sècol p.C. e fîn al IV sècol p.C. in dôp al Câmp Pianèli l'é turnê a èser ciapê da j Etróst e da i Légor. Secònd soquânt parèir la Prēda la pré èser al "Suis montium", citê int al XXXIX léber ed la "Ad Urbe Condita" (la stòria ed Ròma da la só fundasiòun) ed Tito Livio (59-17 p.C.), e al sît ed 'na batâlia ed la campâgna militêra ed Marco Emilio Lepido cûnt'r a i Légor int al I sècol p.C.. Per difènder da nōv atâch la zôna cunquistêda, i Rumân, in séma 'l spîgol ciamê "Fontanacornia", ûn di spròun a nōt ed la Prēda, arén tirê só un castèl, al Castrum Bismantion, è stê scrét ch' al gh'ēra incòra a i prém dal VII sècol. La difèişa la duvîva guardêr da l'êlta la strêda da Pèrma a Lóca, che alōra l'arcalchêva 'na pió antîga strêda rumâna. Al castèl al pâsa in mân a i bişantèin ch' al ciâmen "Kastron Bisimanto" o "Castrum Bismantum" dôp ed lōr l'é pasê a i Longobêrd préma dal 628. Sòt ed lōr al castèl al dvèinta al cèinter 'd un "castaldato" ('na circoscrisiòun aministratîva gvernêda, in âmbit civîl, militêr e giudisiâri, da un funsionâri dal rè) cun quâter cōrt, tra quistiché còla ed "Malliaco" incō al bōregh al vîn ciamê "Maillo".
Unîda al cumitêt ed Pèrma int al 781 da Carlo Magno (742-814), l'é pó pasêda a i Supponidi e dal 950 a i Canòsa: quisché àn tirê só al "Castrum Novo" (còl che incō l'é Castelnōv) che, int al 1111, l'é stê regalê dal Matélda al cunvèint ed S. Apollonio ed Canòsa.
Int al XII e XIII sècol Bişmântva l'é stêda al cèinter ed quistiòun tra i Da Bismantova (un râm ed la râsa di Dalli) e i Da Palude e al Cmûn ed Rèz, che pretendîven al pusès, fîn quând int al 1409 l'é pasêda sòt al gvêren Estèins, in dó la gh'é armêşa fîn a l'unitê 'd Itâlia (1859).
La Prēda cun tóta la zôna l'é intōrna, interesânt p'r al stódi di rèst antîgh e p'r al stódi dal siĵnsi naturêli, la fà pêrt dal Pêrch Nasionêl d' l' Apenèin tôsch-emiliân, fundê int al 2001.
L'é la figûra pió cgnusûda e ch'es vèd ed l'Apenèin arşân: quând al pelgrèin al rivêva só la "fiera sponda" dal "selvoso Appennin", cm' al scrivîva Ludovico Ariosto, e 's fêva fōra da in sém a j êlt pâs ed Pradarèina e Uspdalâs, l'arcgnusîva subét la sêgma ed Bişmântva.
Difâti per sècol, cól sasòun da i spîgol vîv, piantê int al cèinter ed l'Apenèin arşân, la fât al funsiòun ed segnêl naturêl per la véia, 'na vèira "strèla cumèta" ed sâbia dvintêda, int i sècol, dûra cm' al cimèint ch' la dêva la giósta diresiòun al percōrs di prēt, òm armê, pastōr, mercânt e tèsti cun la curòuna che girêven p'r al nôstri muntâgni.
Al pricipêli strêdi ed la stôria antîga ed l' arşân, còla "Verablense" (cla pasêva da "Verabolo" un castèl antîgh – adèsa an gh'é mìa pió – cl'ēra pió o mēno in dóv' incō a gh'é Carpnèida) dal Sècia e còla "matéldica" da Canòsa, andêven tóti dō vêrs la carateréstica Prēda.
I prém schêv a Bişmântova a 's arfân al 1865, fât da don Gaetano Chierici, diretōr dal muşèo ed Rèz. D' alōra Câmp Pianèli l'à dê indrē dimòndi tòmbi, masmamèint in osâri fât da vêş grōs a dû côni cun i relatîv corēdo. 'Na sèria impurtânt ed pès in cerâmica, cun di bagâj in ôs o brònz fât a mân e da êter uşvéj da cuşèina ch'î la pêrta principêla ed la sesiòun ed la pêrta pió antîga 'd préma 'd la stôria di Musèi ed Rèz.
Dôp al sèirchi ed Chierici, a pâsa un sècol préma ed turnêr a indaghêr a Câmp Pianèli a vîn a la lûş un gróp ed tòmbi pêra, cme nómer e impurtânsa, a còli catêdi da Chierici, pó int al 1982 i schêv dirèt da la Sovrintendèinsa per i Bèin antîgh ed l' Emélia Rumâgna a câten 'na réca séngia sòta 'l Câmp ch' al tîn da cât rèst che fân pêrt 'd un êrch ed tèimp ch' al và da la têrda etê dal Râm e al IV sècol p.C., in totêl ed cîrca 3000 ân de stòria mìa scréta.
Int j ân che vînen dôp, al ruşgamèint ed la Prēda al pôrta a la lûş ed j êter bagâj fât a mân. A 's rîva acsé al peréiod a cavâl tr'al 2008 e al 2009, quând a se stûrla cûnt'r a trèi tòmbi ed môrt bruşê ed râsa légor cun la dâta stimêda tr' al III e al II sècol p.C.
In séma 'l j urégin dal nòm dal pôst în stê purtê avânti divêrs pinsēr.
La stòria 'd la parôla "Bişmântva" la pré èser coleghêda al rōl ed muntâgna sâcra che la Prēda l' aré avû int l'antichitê. Un pinsēr al 's arfà al parôli etróschi "man" (prēda intajêda) e "tae" (altêr per sacrifési). Êter a prupònen 'n' urégin cēltica, da "vis" (vésc), "men" (lûna) e "tua" (vêrs), che l'armandré a l' archièta dal vésc int i bôsch ed quêrsi ed la zôna a la nôt, cl'é un môd ed fêr ed 'na religiòun ed la Lûna: Vismentua, la sré cambiêda préma in Bismentua e pó in Bismantua.
Mó còla ch'la sèmbra pió credébila la fà deşgnîr al nòm da 'na parôla bişântèina "Oysàmbaton" che vōl dîr "difécil da rivêregh". Cun al pasêr dal tèimp, la gînta l'à mudifichê al nòm, fîn a rivêr a còl dal dé 'd incō, l'à cambiê soquânti vochêli e l'à zuntê al "bis" davânti, ch' al gnînt a che vèder cun al "bis" (dō vôlti) latèin.
La préma vôlta che in un documèint a vîn citê al nòm "Petra de Bismanto" l'é al 1062.
Invēci la préma vôlta che vîn numinê in un scrét al nòm "Bismantova" l'é int Purgatôri ed la Divîna Cumèdia ed Dante Alighiêri. Secònd soquânt comentadōr al poēta l'aré vişitê in persòuna al pôst int al 1306, mèinter l'andêva da Pâdva in Lunigiâna, còst al gh'aré ispirê la spiegasiòun dal mûnt dal Purgatôri.
Dôp l' Infêren Dante, cun Virgilio, al rîva a i pē dal mûnt dal Purgatôri e, int al guardêr sté mûnt êlt e rât, al scrév:
« Vassi in Sanleo e discendesi in Noli,
montasi su Bismantova e 'n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli»
Cun parôli arşâni Dante l'à vrû dîr:
«A 's và só a Sàn Leo e zò a Noli
a 's râmpa só per Bişmântva e fîn a la séma
sōl cun i pē, mó ché l'é necesâri vulêr»
*Sàn Leo 'l' é un paèiş, in pruvîncia 'd Rémin, in sém a 'na muntâgna dréta in dó s' égh rivêva sōl andêr só per un sintēr scavê int al sâs)
*Noli l'é sitadèina, in pruvîncia 'd Savòuna, in dó s' égh rivêva sōl andêr zò lòngh 'na parèida a péch in sém al mêr
La cēşa ed Bişmântva
A i pē d' la Prēda sòta la parèinda tra mezdé e matèina, a gh'é un sît da rumèt cun la cēşa. Gnûda só in séma l'impiânt medievêl ed 'na capèla dedichêda al Salvadōr ch'la gh'ēra préma, al sît soledâri a 's vèd in séma 'l chêrti vêrs al 1411, mèinter al 1422 a risûlta èser l 'ân ed l'afrèsch ed la Trinitê ch' as vèd incòra ind al mûr dèinter a la ceşulèina. L' afrèsch ed la Madòna dal Lât l'é stê més int al Santuâri tra la secònda metê dal Trerşèint e i prém dēş ân dal Quatersèint. Pió têrdi al sît l'é stê dê a i francescân dal cunvèint pramşân ed l'Anunsiêda cun al permès dal Dóca ed Mòdna. Tr' al 1616 e 'l 1625 la ceşulèina l'é stêda şlarghêda è stê tirê só ânca al cunvèint e 'na tòra dal câmpâni. Subét dôp la guèra la cēşa l'é stêda arnuvêda dimòndi: arfâti al j absîdi e la facêda in dó gh'é stê lasê l'elegânt ruşòun.
Al d'ed dèinter l'é a 'na navêda ónica cun dō capèli a i lê, a gh'é incòra al presiōş afrèsch ed la Trinitê e 'd j êter dal XV sècol
Incō al sît l'é un Santuâri ed la Diocēşa ed Rèz e Guastâla e a 'gh vîn servî la Mèsa.


c: text/html

text:
Il servetsch secret tirc MIT spiuneschia en Germania tschients d’aderents probabels dal moviment Gülen e mainia ina glista cun datas da questas persunas. Quai rapporta la «Süddeutsche Zeitung» sa referind sin retschertgas cuminaivlas cun ils emetturs NDE e WDR.
Dasper passa 300 persunas singulas sa chattian era radund 200 uniuns, scolas ed autras instituziuns sin la glista. Il document cuntegnia adressas da mail, numers da telefon e per part er fotografias dals pertutgads. Tenor il rapport hajan plirs Bundesländer cumenzà ad avertir burgais tircs ch’èn sin la glista, pervia da las persecuziuns dal servetsch secret tirc MIT.
La Tirchia fa responsabel il predicatur Gülen per l’emprova da putsch da l’avust 2016.
RTR novitads 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Àngol piât (giumetrìa)
In dla giumetrìa Evclidéa, 'l àngol piât 'l è c'l àngol ch'al gh'à n'ampièsa ed 180°, a dìr che 'l dō metê rèti ch'i 'l tinen strìc, egl'ìn pugèdi in dal stès espàsi dal piàn l'ùna drìta pèr'a cl'ètra, cun al lōr inìsi in cumùn mo tùt chi èter lōr punt in dal diresiòun opòsti, tulènd dèinter propi la metê dal spàsi in dū i stan pugèdi.
El só proprietê
- 'L àngol piât al mśùra 180° e in radiànt, π rad.
- Al só àngol suplementêr 'l è 'l àngol vōd, ed 0°.
- Al só àngol esplementêr 'l è 'n èt'r àngol piât, ed 180°.
- In dla trigonometrìa, 'l àngol piât a al gh'à sèin sèina=0 e cośèin cośa=-1.
Particolaritê
- In dla giumetrìa Evclidéa la sòma di àngol intèren dal triàngol l'è pròpia pèr'a 'l àngol piât[1].
- Al dòpi edl àngol piât 'l è 'l àngol gîr.
- La metê edl àngol piât 'l è 'l àngol drìt.
Vóś lighèdi
- àngol
- piàn (giumetrìa)
- metê piàn (giumetrìa)
- metê rèta (giumetrìa)
- rèta (giumetrìa)
- àngol vōd (giumetrìa)
- àngol drìt (giumetrìa)
- àngol gîr (giumetrìa)
- àngol suplementêr (giumetrìa)
- àngol esplementêr (giumetrìa)
- sèin (trigonometrìa)
- cośèin (trigonometrìa)
- trigonometrìa
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Àngol piât (giumetrìa)


text:
Gia actualmain è il sectur da sanadad organisà en regiuns. Quellas èn dentant differentas per ospitals, chasas da tgira e da vegls e per la spitex:
- Ils 11 ospitals èn organisads en 12 regiuns
- Las 52 chasas da tgira èn organisadas en 17 regiuns
- Ils 19 servetschs da la spitex èn organisads en 18 regiuns
Regiuns per il provediment da sanadad
Da nov duai dar 12 regiuns che valan per tut ils purschiders – saja opitals, chasas da tgira ubain la spitex. Uschia èsi era cler tge vischnancas che tutgan tar tge regiun. Mintgina da quellas 12 regiuns ha in ospital – auter che la regiun «Mesolcina-Calanca», nua che l’ospital a Bellinzona surpiglia quest’incumbensa. La regiun «Val dal Rain da Cuira» dumbra uschè blers abitants e purschiders da sanadad (16 chasas da tgira e 7 organisaziuns da Spitex) ch’ella vegn repartida en trais subregiuns.
Tar tge regiun tutga Vaz e Lantsch?
Questa dumonda ha dà da discutar tranter deputadas e deputads. Pliras votantas han pretendì da betg metter Vaz e Lantsch en la regiun Alvra/Viamala, mabain da laschar ella en la regiun Cuira. Questa proposta n'ha dentant chattà nagin sustegn ed è vegnì refusà, uschia ch'i resta tar la proposta da la regenza:
Daners per dapli cooperaziuns
Ils singuls ospitals (cun excepziun da l’ospital chantunal Grischun), las chasas da tgira ed ils servetschs da spitex sajan memia pitschens per dumagnar las sfidas actualas, argumentescha la regenza grischuna. Ella vul perquai promover dapli collavuraziuns tranter ils differents purschiders en ina regiun e giavischass era d’avair en mintga regiun in’organisaziun purtadra.
La regenza desista dentant da si’idea oriunda d’obligar las vischnancas da fundar pro regiun ina fundaziun che surpiglia il manaschi operativ e strategic dals purschiders. Quest’idea n’ha chattà nagin sustegn durant la fasa da consultaziun tar partidas ed organisaziuns.
En tscherts lieus èn talas organisaziuns dentant gia en funcziun:
- Engiadina Bassa: Center da sandà Engiadina Bassa
- Partenz: Fundaziun Flury
- Val Müstair: Center da sandà Val Müstair
- Puschlav: Center Sanitario Valposchiavo
- Bregaglia: Centro Sanitario Bregaglia
Garantir in provediment en l’entir chantun
La finamira da la regenza èsi d’avair era en l’avegnir in provediment da sanadad decentral. Necessarias sajan perquai dapli collavuraziuns e meglras structuras, scriva ella en il messadi al Cussegl grond. Gist la crisa da corona mussia quant impurtant ch’i saja d’avair en tut las regiuns in sistem da sanadad che funcziunia e che possia garantir il provediment per la populaziun. Cun meglras cooperaziuns saja per exempel pli simpel da barattar persunal ubain cumprar material da protecziun.


text:
Ujöp Mischí
Ujöp Mischí (Lungiarü,1846 – 1918) é sté ispetur dles scores dla Val Badia. Al é sté un di fondadus dla "Gran Naziun"[1]. Al á albü n rode fondamental en gaujiun dl ”Enneberger Schulstreit“ danter le 1875 y le 1895 y á arjunt n compromis por matigní 5 ores d‘insegnamënt dl talian al’edema y salvé le pluringuism tla scora ladina[2], te na posiziun contrara a chëra dl govern asburgich che orô todëschisé la scora tles valades ladines. Al á ince albü n rode important tl “Grödner Schulstreit” adöm cun Franz Moroder[3] cun posiziuns por le plurilinguism. Al á daidé tl grup de laur por la inrescida söl cianté popolar tles valades ladines metü a jí danter le 1906 y le 1913 por ci che reverda les inrescides söl cianté tradizional tla Val Badia[4].
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Nosta jent, Persones y personalités dla Ladinia, UGLD
- ↑ Roland Verra te Cultura Ladina, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 60
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 60
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 71


text:
Milan old anthem in dialect (by Giovanni D'Anzi): "oh mia bela Madunina, che te brìlet de luntàn, tüta d'ora e picinina, tì te dòminet Milàn, sota a tì se viv la vida, se stà mai cui màn in màn, cànten tücc luntàn de Napoli se mör, ma poi vègnen chì a Milàn! (terùn! :) ... sì, vegnì sensa paüra, nüm ve slungaremm la maan, tüt el mund a l'è paes, e s'emm d'accòrd, ma Milàn, l'è un gran Milàn!" - Translation: "oh my beautiful Lady (the statue-symbol), you shine from far, all of gold and tiny, you dominate Milan, under you we live our lives, always having something to do, they sing "far from Naples you die", but then everybody is coming to Milan... yes, come here with no fear, we'll give you a hand, all the world is the same, but Milan, it's a great Milan!"
the 2nd part is called "Let the world talk" cos many people are jealous of Milan and talk shit of it, and the "gurgunzöla" ahaha (Gorgonzola) is a kind of cheese, Liam Gallagher is crazy for it :)
video: cathedral square


text:
Las attatgas sin baselgias en diversas regiuns da la Sri Lanka e sin hotels a Colombo ed en la regiun da la chapitala, èn succedidas bunamain il medem temp. Per part han attentaders da suicidi fatg las attatgas. La polizia discurra da nov da radund 550 persunas blessadas.
Betg dal tut ina surpraisa
La regenza da la Sri Lanka ha declerà, da vulair examinar pussaivels lioms internaziunals cun ina gruppa d’extremists locals. Plinavant ha ella concedì ch’i haja dà gia avant infurmaziuns davart pussaivlas attatgas sin baselgias, en connex cun ina gruppa locala d’islamists pauc enconuschenta.
Dapli arrestaziuns
Tar ina razzia en ina chasa en la chapitala Colombo, ha la polizia arrestà tenor atgnas indicaziuns 13 persunas. Tuts sajan burgais da la Sri Lanka. Tar l’acziun sajan trais policists morts. En tut ha la polizia uschia arrestà 24 persunas en connex cun las attatgas.
Pli tard han ins chattà ina bumba construida a moda simpla sin ina da las vias che mainan a l’eroport da Colombo. Spezialists hajan lura allontanà la bumba e destruì quella.
RR novitads 08:00


text:
Piramides de Giza
La Piramida de Cheops, che é ince conesciüda sciöche Gran Piramida de Giza o piramida de Khufu é la plü vedla y la plü grana danter les trëi maius piramides dla necropola de Giza. Ara é la plü vedla danter les set morvëies dl monn antich y é la sora che é roada prësc intira cina aldedaincö. Aladô di egitologs êra le sepolcr dl faraun Cheops, dla cuarta dinastia tla storia dl Egit Antich y ê gnüda fata sö a pié ia dal 2560 dan C. dal architët real Himiunu. Ara â n’altëza originala de 146,6 m, che è jüda jö a 138,8 m a gauija di fenomens atmosferics.


text:
Società MOVIMENTO
Lö da lavur,
Spazi per viver.
In Valposchiavo
INCONTRO Poschiavo
Per üna lavur creativa
Chasa d'abitar
- 12 plazzas d'abitar cun assistenza cumpletta
- chüra individuala, assistenza cumpletta, assistenza parziala o accumpognamaint
- stanzas d'ün let möbladas cun bogn separà (duscha, tualetta, lavandin)
- locals cumünaivels spazius e chadafö separada
Occupaziun
- 16 plazzas da lavur assistidas in gruppas da producziun e d'occupaziun (falegnamaria, trar chandailas, ufficina creativa, lavurs in seria, mailings)
- masüras d'integraziun AI: trenamaint da resistenza e da basa sco eir coaching professiunal ed intermediaziun da lavur
Center dal di
- 11 plazzas assistidas aint il center dal di cun activitats creativas, artisticas e sportivas
Abitar
Illa gestiun MOVIMENTO «INCONTRO» spordschain nus a Poschiavo, illa val da lingua taliana dal Grischun dal Süd, tuot in tuot 12 plazzas d'abitar assistidas a persunas cun ün impedimaint corporal o spiertal chi han bainschi dabsögn d'ün sustegn, chi vöglian però viver tant sco pussibel independentamaing. Cun gronda sensibilità accordain nus il möd d'assistenza e d'intensità al bsögn individual dal singul abitant. Chi's tratta d'üna assistenza cumpletta, assistenza parziala, chüra o accumpognamaint: Nos persunal qualifichà praista illas gruppas d'abitar assistidas ün agüd chi correspuonda als bsögns e promouva uschè l'agir independent ed auto-determinà.
Illa cumünanza d'abitar vivan persunas creschüdas a partir da 18 ons chi mainan insembel üna vita sco i'l minchadi da famiglia: Ellas fan lur lavur dürant il di in üna da nossas plazzas da lavur e d'occupaziun, fan cumünaivelmaing la chasada, cuschinan insembel ed organiseschan lur temp liber. Pro tuot quai vegnan ellas adüna sustgnüdas ed accumpagnadas da las persunas d'assistenza respectivas. Mincha abitant ha tant üna sfera privata in sia stanza sco eir pussibiltats da s'inscuntrar i'ls locals d'inscunter cumünaivels.
Lavur ed occupaziun
Las ufficinas, ils ateliers, la falegnamaria e la tessonda da L'INCONTRO Poschiavo spordschan multifarias plazzas da lavur e d'occupaziun assistidas a 16 persunas a partir da 18 ons cun impedimaints fisics sco eir psichics ligers, medis o greivs. Ils abitants pon far da maniera auto-determinada e sainza squitsch da prestaziun lur lavur ütila chi tils fa plaschair e tils dà üna structura dal di. Il böt da l'occupaziun es l'integraziun sociala e professiunala.
Masüras d'integraziun professiunalas AI
Center dal di
Nos center dal di spordscha ad 11 persunas cun ün impedimaint ün'occupaziun ütila. Nos persunal qualifichà planisescha insembel culs pertocs e confamiliars üna structura dal di individuala. Nos program d'actività pissera cun musica, sport e lavur creativa per ulteriura variaziun. Aint in nos center dal di sun cordialmaing bainvgnüts tant uffants e giuvenils sco eir creschüts e seniors cun ün impedimaint. Qua vain El/Ella a savair daplü davart plazzas libras i'l center dal di.
Posiziun e viadi
Adressa e contact
INCONTRO Poschiavo
Via da Mezz 51
CH-7742 Poschiavo
Josy Battaglia
Directur INCONTRO Poschiavo
Tel. +41 (0)81 844 04 74
Fax +41 (0)81 844 15 51
josy.battaglia@movimento.ch


text:
Actualmain vegnan siglientads 2 fin 4 meters grip per di da mintga vart, ha ditg Gilbert Zimmermann, il manader da construcziun da la Viafier retica. Quitads fa il grip oravant tut da la vart da Preda. I saja in tip da grip che vegn numnà «Rauwacke», ch’ins po s’imaginar sco sablun cun aua e crappa da la grondezza dad in pugn. Questa zona dal disturbi geologic saja 10 meters auta e var 20 meters lunga.
Per stabilisar il tunnel han ils miniers preparà il grip cun bischens cun aua schelada. Uschia schela era il grip e daventa stabil per lavurar. Tar il tunnel vegl da l’Alvra ch’è vegnì construì avant passa 100 onns aveva quai dà tar questa zona plirs morts perquai che bler’aua era entrada en il tunnel.
RR actualitad 12:00/06:00


text:
Quai sajan radund 35% dapli che anc l'onn avant e bun il dubel da l'onn 2015, uschia la gasetta «SonntagsBlick». Tenor experts muntian quellas cifras ina vieuta da tendenza. Anc uss en las dunnas en l'armada Svizra dentant ina minoritad, la quota muntia 0,7%.
Quella vieuta vegnia rinforzada da differents facturs: Per l'ina saja l'interess per la politica da segirtad creschida e per l'autra sa sprovia l'armada intensivamain da recrutar dunnas. Cu las dunnas vegnian maiorenas, survegnian ellas in invit tar in di d'infurmaziun.
Radund la mesadad da las dunnas che fetschian servetsch militar, fetschian ina scolaziun da cader.
RR novitads 10:00
Quotas en l'exteriur
En auters pajais è la quota da dunnas tar il militar pli auta ch'en Svizra. En Germania munta la quota 12%. En la Svezia schizunt 18%.


text:
En l’ultima partida da la stagiun vegn l’equipa da Cuira ordaifer cunter Frauenfeld tar in pari dad 1:1. Uschia surpassan ils Grischuns la squadra da Schaffusa. Quella ha pers l’ultima partida cunter Rüti.
Domat sto ir en terza liga
Percunter vegn il club da ballape da Domat relegà da la segunda liga regiunala en la terza liga. En l’ultima partida dal campiunadi ha l’equipa da Domat giugà sulet in pari da 3:3 cunter il davos da la tabella Diepoldsau. Per restar en la segunda avess Domat stuì gudagnar la partida. L’equipa grischuna aveva pir la stagiun passada fatg il pass da la terza en la segunda liga. Uss fruntan ils da Domat puspè sin las equipas sursilvanas da Schluein/Glion e da nov era sin il CB Lumnezia.
RR novitads 21:00


text:
Il Cussegl fedeal ha uss tramess la fatschenta en consultaziun. El suonda uschia a la moziun dal cusseglier dals chantuns grischun Stefan Engler (PCD) ch’il parlament ha approvà l’onn passà.
Problems cun animals da rapina
Ils problems existan dapi ch'animals gronds da rapina han reconquistà spazi da viver en Svizra, scriva il Cussegl federal. En la revisiun da la lescha da chatscha propona el che betg mo singulas animals pon vegnir sajettads mabain er entirs trieps pon vegnir regulads. Sco motiv per talas mesiras numna il Cussegl federal la periclitaziun da la varietad da las spezias, ni sche umans èn periclitads ed ils animals fan gronds donns malgrà mesiras da protecziun.
Cumpetenzas repartidas da nov
Da nov duai il Cussegl federal numnar ils animals che pon vegnir regulads. La decisiun finala ha alura il chantun. In donn concret na sto betg pli vegnir cumprovà. La populaziun da la spezia na dastga dentant betg esser periclitada tras las regulaziuns. En spezial numna il Cussegl federal il luf er sche lez è protegi tras la uschenumnada convenziun da Berna. Il Cussegl federal ha gia evaluà il 2013 sch'ina tala regulaziun da la populaziun da lufs è pussaivla senza cuntrafar a questa convenziun.
Examens da chatscha duajan vegnir unifitgads
Ina part da la revisiun da la lescha da chatscha furman ils examens da chatscha. Uschia duai la scolaziun ed uschia er ils examens vegnir unifitgads ed vegnir renconuschids vicendaivel dals chantuns. Las consequenzas per il chantun Grischun n’èn betg propi cleras. Sche Turitgais pon uschia ir a chatscha sin lufs en il Grischun è sulet ina speculaziun.
RR novitads 12:00


text:
Computer Simon
El Computer Simon a l'è staa on computer a relé a 2 bit descritt de l'Edmund Berkeley in d'ona serie de 13 articoi in su la rivista Radio-Electronics in l'ottober 1950.
Pensaa domà comé dimostrazion educativa de computer digital, el gh'aveva nissuna utilità pratica, e 'l costava 600$. A l'è però ricordaa per vess staa, almen a nivell ideologich, el pader di microcomputer.
TecnegaModifega
El Simon a l'era bon de lavorà domà cont i numer da 0 a 3, vista la soa natura dimostrativa, ma el supportava i operazion de scambi in tra i sò register.
El dispositiv de memoria e de immission a l'era el bindell perforaa.
La ALU l'era a 2 bit, e la faseva i operazion de addizion, sottrazion, pussee grand de e selezion.


text:
Margözz
Mergözz (Margözz in ussulan; Mërgheus in Piemuntes; Mergozzo in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 2 244 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 27,3 km² e ona densità de popolaziun de 82 ab./km².
El paes el se tröva in la bassa Val d'Ossula, lungh i spund del lagh umonim. Da vöna di sò fraziun, quela de Candoja, el vegniva el marmur necessari per fà sü el Dom de Milan. L'è tacaa ai cumün de Gravaluna, Urnavass, Premusél, Santin e Verbania.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Margözz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Per l'emprima giada ha ina dretgira svizra decidì, cura ch'assicurads han dabun in tractament d'urgenza - era sch'els èn sin la glista naira da quels che n'an betg pajà lur premias da la cassa da malsauns . Tenor il Tribunal federal d'assicuranzas a Son Gagl vala sco tractament d'urgenza gia, sche medis han l'obligaziun da prestar agid. Il pazient na sto betg exnum esser en privel da vita. Quai scriva la «Sonntagszeitung».
En il cas concret stuess la cassa da malsauns uss pajar la pagliola d'ina dunna ch'è sin la glista naira. La cassa po dentant anc ir avant il Tribunal federal.
Pazient da Cuira n'aveva betg survegnì medicaments
Avant in'emna aveva er la «Sonntagszeitung» scuvrì il cas d'in pazient da Cuira ch'è mort la fin dal 2017 da SIDA. Perquai ch'el n'aveva betg pajà las premias da la cassa da malsauns, era el vegnì sin la glista naira da la ÖKK. Quella aveva pliras giadas refusà da surpigliar ils custs per ils medicaments cunter HIV – e quai cun l'argumentaziun ch'il pazient na saja betg acut en privel da vita.
RR novitads 10:00


text:
Las opiniuns tge futur ch'il rumantsch e la Rumantschia duain avair èn differentas. Ma per la Pro Svizra Rumantscha (PSR) è l'impurtant da discutar cun in spiert avert novas ideas ed esser pront da sa fatschentar cun las propostas dad auters. La PSR pren dus terms impurtants per lingua e cultura rumantscha per lantschar la discussiun. En in onn èsi 80 onns ch'il rumantsch è vegni acceptà sco lingua naziunala. En dus onns vegn la Lia Rumantscha 100 onns. Na star airi e commemorar il passà mabain sviluppar vinavant la lingua.
Trais ideas per lantschar la debatta
Cun plirs impuls avra la Pro Svizra Rumantscha la discussiun. Separar las rollas da proteger e represchentar il rumantsch sut il chavazzin «represchentaziun». Qua duai la Confederaziun surpigliar ina rolla pli activa e la Lia rumantscha vegnir davent da sia rolla dubla e daventar pli fitg lobbista.
Sut il chavazzin «deliberaziun» duai mintga RumantschA avair la pussaivladad da s'entupar e debattar e survegnir ina vusch. L'idea è da stgaffir tschentadas interrumantschas. Sumegliant ad ina pitschna «expo».
E sut il titel «infurmaziun» duai vegnir fatg patratgs co che la Rumantschia po utilisar meds pli moderns sco la digitlaisaziun per la communicaziun tranter il pievel rumantsch.
25 onns Pro Svizra Rumantscha
A chaschun da sia radunanza da giubileum vul la PSR preschentar ils detagls da sia visiun «Rumantschia 2020». Ed era ina giada sentir il puls da divers exponents. La Pro Svizra Rumantscha è a sias uras vegnida fundada cun l'intent da procurar per ina gasetta dal di rumantscha. Dapi che La Quotidiana exista s'engascha ella per auters projects ed ideas per mantegnair il rumantsch.
RR novitads 06:00


text:
Podemos
Podemos a l'è on partii politegh spagnoeu, fondaa in del 2014 del professor de università Pablo Iglesias Turrión in l'ambit de la sinistra popolista per combatt contra di desuguajanz longh i protest de l'ann.
Segond partii a nivell de iscritt dopo del Partido Popular, a l'è el terz grupp dopo del PP e del PSOE.
IdeologiaModifega
El partii a l'è socialdemocratich, per la democrazia diretta e per trasformà la Spagna in d'ona Republega.
El partii a l'è contrari a l'independenza de la Catalogna ma a favor del diritt a decid.


text:
Remo Stoffel na sa cuntenta anc betg cun la sentenzia dal Tribunal Federal en la dispita da taglia cun il chantun. Cun inoltrar ina dumonda da revisiun pretenda Stoffel ch'i vegnia examinà sche la Dretgira administrativa grischuna haja fatg sbagls giuridics. Ils fatgs effectivs na vegnan però betg anc ina giada examinads.
Il november ha il Tribunal federal decidì che l'investider stoppia pajair suenter 4 milliuns francs taglia per l'onn 2003. L'uffizi da taglia dal Grischun aveva pretendì da pajar suenter 8 milliuns. La Dretgira administrativa dal Grischun aveva anc dà raschun a l'uffizi.
RR novitads 17:00


text:
Tenor il minister da l'intern èn fin ussa arrestads passa 18'000 persunas suspectadas d'avair colliaziuns cun il moviment da Gülen. Cunter bunamain 10'000 da questas persunas dettia in cumond d'arrest.
Per impedir che persunas suspectadas fugian en l'exteriur èn passa 49'000 pass vegnids declerads nunvalaivels. La regenza tirca inculpescha il predicatur Fethullah Gülen d'esser responsabel per l'emprova da putsch dals 15 da fanadur.
Suspendì trais generals
Ultra da quai ha la regenza tirca ha dispensà trais generals da la lavur tar la NATO. Sco l’agentura da novitads tudestga dpa rapportà sajan ils dus commembers tircs en il stab da l’engaschi en l’Afganistan pertutgads da las mesiras. Il terz general saja vegni arrestà en il quartier principal da l'armada ad Izmir.
L’allianza militara NATO n’è betg s’exprimida sur da las persunalias, in pledader da la NATO ha dentant confermà che la regenza tirca haja infurmà sur da midadas da persunal. Sin engaschis da la NATO han las midadas naginas consequenzas.
RR novitads 18:00


text:
Il leader svizzer è Benjamin Weger. Il biatlet vallesan ha mussà il davos bunas prestaziuns en la cuppa mundiala, quai che lai sperar sin in exploit al punct culminant da la stagiun.
Benjamin Weger ha ademplì cumplainamain ils criteris da selecziun da Swiss Ski per quest campiunadi mundial. A l’emprova generala mez favrer ad Oslo è Weger vegnì 5avel. En tut è il Vallesan stà classa 5 giadas en ils top 10 en questa stagiun.
Er las duas soras Gasparin, Elisa ed Aita, sco era la giuvna Lena Häcki da 19 onns ch’era vegnida ad Antholz 12avla partan al campiunadi mundial a Kontiolahti. Ad Antholz eran las giuvnas biatletas vegnidas 8avlas en la cursa da staffetta.
Er a la partenza en la Finlanda èn plinavant Flurina Volken, Mario Dolder ed Ivan Joller. Tge atlets che van en tge cursa a la partenza vegn lura decidì al lieu.


text:
Minchatant esa sco striunà: Daspö 25 ons n’haja ün medagliun da chürom vi dal maz da clavs. Quel m’ha accumpagnà – adüna illa gialoffa a schnestra – tras la mità da mia vita. Sco ün cumpogn fidel al vis a nascher e crescher meis uffants ed es adüna stat pro mai in buns e main buns mumaints. Ultimamaing n’haja sco adüna vuglü drivir la porta da büro e n’ha constatà, cha’l medagliun manca. Dapertuot n’haja tscherchà sainza success. El nun es simplamaing plü. I para sco striunà.
Apropos striunà am vain adimaint ün’otra istorgia cha quintaiva minchatant in cumpagnia. Ma cun quai cha la cumpagnia nun es pel mumaint pussibla, piglia quia l’occasiun: Da giuvnot in giarsunadi viagiaiva mincha di cul auto da Zernez a Samedan. Quai sarà statta üna bunura la mità da lügl – il Circus Nock d’eira in Engiadina ed as vaiva fermà a Zuoz – ch’eu passaiva cun meis Talbot Samba il sviamaint da la Plaiv. Pro la cruschada da Zuoz staiva ün homet sper la via. Eu n’ha fermà e til chargia aint. Discurrind sur da tuot il pussibel, m’ha’l dit ch’el saja ün striun dal circus. Cha quai saja insomma tuot be stincals, d’eira meis manimaint. El m’ha vuglü muossar che chi’d es stincals ed oter. In mincha cas ha’l fat svanir infra secundas ün per putschins blaus da lana chi pendaivan vi dal spejel d’immez ch’eu vaiva surgni d’üna marusetta. Eu sun gnü grit e n’ha blastemmà cul pluoder dal circus. El ha dit d’avair pazienza e pacca pezza plü tard pendaivna darcheu vi dal spejel. Striögn!? In mincha cas vaina cuntinuà nos viadi e sco mincha di n’haja fermà sül «Bahnhöfli» a Samedan a baiver il cafè avant co ir a lavur. Eir l’homet ha vuglü gnir cun mai. Eu sun sorti da l’auto e til laiva serrar. Ma basta, las clavs d’eiran sparidas. Blastemmond n’haja guardà sü per l’homet. El m’ha quietà e darcheu giavüschà pazienza. Insomma, i nu valaiva la paina da far dispitta. Nus eschan its ill’ustaria e vain postà il cafè. Sün maisa d’eira üna terna cun «Berliners» frais-chs. Eu n’ha tut ün da quists strüzels e mors l’aint. E savais che chi d’eira aint il «Berliner»? ...
La conserva, natüralmaing! O vais fingià vis üna vouta strüzels cun aint clavs? Striunaria nu daja, quai es tuot be illusiun. E scha meis medagliun da chürom nun es gnü striunà, schi staraja acceptar cha quai sarà il cumanzamaint da demenza. O ha qualchün oter chattà meis toc chürom amà tanter Chantröven e Bagnera?
Columna: Nicolo Bass


text:
Sco quai che Gian Maria Marri, il vicepresident da la fundaziun ha ditg, ins haja rimnà mo 3‘500 francs, empè dals 50‘000 francs spetgads. Perquai che la limita na saja betg vegnida cuntanschida, giajan ils daners ussa enavos als donaturs.Ussa ponderescha la Realü, da far accessibla l’acziun da crowdfunding ad in public pli vast, quai cun translatar il text era en englais.
Nova ambulanza custa ina quart milliun
L’ambulanza acutala da la Realü sto vegnir remplazzada perquai ch’ella è vegnida en ils onns e chaschuna bleras reparaturas. Ils custs totals da la nov’ambulanza muntan a 250’000 francs. Ils 50'000 francs eran previds sco emprima transcha per finanziar il nov vehichel. Tenor Gian Maria Marri ins pondereschia ussa era da cumprar in'occasiun per remplazzar l'ambulanza veglia. El quinta cun ina soluziun ils proxims mais.


text:
Gesa de Gesù Cristo di Sant di Darer Dì
La Gesa de Gesù Cristo di Sant di Darer Dì, ciamada pussee despess "Gesa mormona", a l'è la gesa magioritaria del mormonism e che la se ciama part del cristianesim.
Oltra che in su la Bibia l'è fondada in sul liber de Mormon, de 'l che el deriva el nom comun de la denominazzion. L'è stada fondada del Joseph Smith e la ciama per un tornà a la Gesa cristiana di origin e la nega la Trinità. Di alter test sacher a inn Dotrina e Lianz e Perla de Gran Prezzi.
L'è la religion la pussee seguida in del Utah, fondad di mormon perseguitad in fuga di Stat Unid.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- James G. Allen - Glenn M. Leonard, The Story of the Latter-Day Saints, Deseret Book Company, Salt Lake City, 1976.


text:
Scata
Scata l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Fiumalto-d'Ampugnani, del circondàre (arrondissement) de CorteEror de sintassi:
de saradura mancant per el marcador
, dato agiurnàt al sginer 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 2,8 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 160 méter a 'na altèsa màsima de 640 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ A compté du 01/01/2010, Scata est passé de l'arrondissement de Bastia à l'arrondissement de Corte


text:
Mintgin che vul duvrar ils bogns dal resort d’abitaziuns sto laschar attestar in medi ch’el saja saun. Quai hai jau lura er fatg. Igl è vegnì organisà in medi en il resort, e tut tgi che ha vulì, ha pudì ir sin controlla per survegnir l'attestat.
La controlla ha cuzzà circa ina minuta. Il sulet ch’il medi ha fatg è controllar la pressiun dal sang. Lura èsi stà da pajar radund 30 francs, e schon han ins survegnì l'attestat. La raschun per questa regla in pau speziala saja ina lescha brasiliana che scriva avant ch’ins stoppia avair in attestat dal medi, sche pliras persunas dovran il medem bogn. Sch’ins sa dentant nudar ni betg, gliez n'interessa nagin.
RR actualitad mezdi 11:00


text:
Per il mument èsi quiet enturn l'Institut Otalpin a Ftan. Davos las culissas vegn dentant lavurà intensivamain per l'avegnir da la scola media en Engiadina Bassa. La scola ha enfin ussa 66 annunzias da scolaras e scolars. Ussa ston ins organisar las singulas classas. Co che l'onn da scola duai cumenzar, sur da quai vul infurmar l'Institut Otalpin enfin venderdi.
La vischnanca da Scuol lavura entant vid ina proposta per finanziar la cumpra dals stabiliments da l'Institut Otalpin. Detagls davart la cumpra duai dar enfin circa ils 20 d'avust. Quai ha ditg il president communal a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
Era ils iniziants da Mia Engiadina s'engaschan vinavant: els discuttan cul mäzen e possessur dal hotel Paradies a Ftan, cun Horst Rahe co ch'ins pudess eventualmain etablir in sistem cun scolers che han in stipendi per vegnir a Ftan. Detagls da questa idea vulan ils iniziants lura preschentar sco emprim al nov cussegl d'administraziun.


text:
El haja fatg tras in process pli ditg, di Curdin Orlik. Ed i haja duvrà blera energia.
Gia pli ditg hai jau ponderà da far in coming out. Uss è il mument qua. Jau na less betg pli ma zuppar, mabain esser liber dapertut.
Curdin Orlik, il lutgader da 27 onns, è l'emprim sportist d'elita en Svizra che confessa sia omosexualitad. Dapi venderdi saira è sia istorgia da leger en Das Magazin, dumengia saira discurra el en il «sportpanorama» tranter auter sur il tabu dal esser omosexual en il sport d'elita, sur da stereotips e clischés. Ed er tge ch'i munta, ch'el sco sportist omosexual, da stuair sa strair anc oz cun sentiments opprimids.
Malgrà ils dubis ch'han mudregià el ditg, di il grischun oz: «Er in um omosexual po esser ferm e lutgar bain.»


text:
En la Chasa dals chantuns a Berna è l'exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» vegnida averta cun in act festiv. Ella sensibilisescha per il rumantsch, gida a colliar ed envida las visitadras ed ils visitaders sezzas e sezs da «semnar lingua». Fin mez december vegn l'exposiziun mussada en la Chasa dals chantuns. Suenter va ella sin viadi.
L'exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» metta accents per la diversitad linguistica en Svizra. Ella sensibilisescha per il rumantsch en las quatter linguas naziunalas, gida a colliar las Rumantschas ed ils Rumantschs ed envida las visitadras ed ils visitaders sezzas e sezs da «semnar lingua». Cun cusseglier guvernativ Christian Rathgeb presidiescha per l'emprima giada in Grischun la Conferenza da las regenzas chantunalas (CdC), quai è il motiv per l'exposiziun ambulanta.
Avertura festiva
Ils var 80 giasts en la Chasa dals chantuns èn vegnids beneventads dals cussegliers guvernativs Christian Rathgeb e Jon Domenic Parolini sco er da Johannes Flury, il president da la Lia Rumantscha. Sa participada a l'occurrenza è er la presidenta dal Cussegl grond Aita Zanetti. Pascal Gamboni (musica) e Robert Buchli (cabaret) han accumpagnà la sairada. Gia da mezdi han las cusseglieras guvernativas ed ils cussegliers guvernativs che represchentan lur chantuns en l'Assamblea generala da la CdC, visità l'exposiziun.
«Grazia al rumantsch è noss pajais pli multifar, pli interessant e pli colurà – questa missiva vulain nus purtar or en Svizra ed intimar d'agir», ha il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ditg a chaschun da l'avertura. Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha agiuntà: «L'exposiziun ambulanta mussa il grond engaschament dal Grischun per il rumantsch.» «In terz da las Rumantschas e dals Rumantschs viva oz ordaifer il Grischun. Da cuntanscher ellas ed els, è in grond giavisch», ha Johannes Flury da sia vart accentuà.
Davent da la Chasa dals chantuns tras la Svizra
Fin mez december vegn l'exposiziun ambulanta mussada en la Chasa dals chantuns. Qua vegnan millis represchentantas e represchentants da la Confederaziun, dals chantuns, da las vischnancas e d'ulteriuras instituziuns da tut la Svizra a vesair l'exposiziun ambulanta a l'ur da sesidas u da scuntradas ed uschia ad emprender insatge davart il rumantsch.
Damai che tut las persunas en quest pajais contribueschan a la diversitad linguistica, vegn l'exposiziun ad ir sin viadi ed ad esser accessibla publicamain durant ils proxims onns. Ella vegn er a sa fermar en il Grischun. Ils lieus d'exposiziun n'èn betg anc fixads. Persunas interessadas pon dentant gia ussa survegnir ina impressiun da l'exposiziun ambulanta sin www.rumantsch-e.ch.
L'exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» è in project dal chantun Grischun. Ella è vegnida creada en collavuraziun cun la Lia Rumantscha, cun la Promoziun da la cultura dal Grischun e cun la CdC. Il mars aveva la Regenza concludì da la realisar cun ina contribuziun or da la finanziaziun speziala da la lottaria naziunala.
Fotografia agiuntada:
Infurmaziuns:
– cusseglier guvernativ dr. Christian Rathgeb, schef dal Departament da finanzas e vischnancas, tel. +41 81 257 32 01, e-mail Christian.Rathgeb@dfg.gr.ch
– dr. Johannes Flury, president da la Lia Rumantscha, tel. +41 79 768 28 76, e-mail johannes.flury@rumantsch.ch
Responsabladad: Departament da finanzas e vischnancas


text:
A 's trâta 'd un işolê cambiê dal tót int al 1950 cun còl ch'l'é 'l stâbil dal dé 'd incō.
In urégin l'ēra un işolê tirê só int al medioēv cme vîn testimuniê da la preşèinsa 'd la cēşa Sàn Matèo pó S. Rôch fîn da l' XI-XII sècol.
L'işolê al dēv la só impurtânsa 'l fât ch' al dêva in sém a la piâsa davânti la cēşa ed Sàn Jâcmen (butēda zó int l 1919 insèm a l'işolê Tacoli, per fêr pôst al palâs ed la Bânca 'd Itâlia dal dé 'd incō) e l'ēra davânti la Sitadèla, a gh'îva dê valōr ânca la costrusiòun dal pôrdegh ed la Trinitê cumincêda int al XVI sècol per la pêrta a matèina e la costrusiòun per la pêrta a nôt a i prém dal XIX sècol.
Dôp che j èint religiōş în stê scanşlê e i stâbil religiōş sarê l'işolê al vîn més int al P.R.G ed l'inzgnēr Getulio Artoni dal 1940 cme óna dal zôni destinêdi a èser butêdi zò e turnêdi a tirês só, fât ch'al sucēd int al 1953/54 còst l'à scanşlê 'n pcòun impurtânt ed la sitê medioevêla.
In epoca rumâna l'işolê l'ēra 'na pêrt dèinter al "castrum" e 'na pêrta fōra.
Mèint'r a's fêva i lavōr ed costrusiòun dal condoméni dal dé 'd incō a 's é catê di rèst antîgh impurtânt, tra quisché:
- un pcòun de strêda fât ed giaròun a quâter mēter sòta al livèl ed la strêda in vìa S. Rôch;
- un pavimèint rumân a moşâich ed divêrs culōr dal II sècol d.C a trî mēter e mèz sòta 'l livèl ed la strêda;
- un pavimèint rumân a moşâich cun disègn geomètrich ed divêrs culōr dal III sècol d.C. a quâter mēter e mèz sòta al livèl ed la strêda
- 'na tòmba fâta in quadrē cun schēlter ed 'na ragasōla dal II o IV sècol d.C. mésa in sém a 'n pavimèint a moşâich a quâter mēter e mèz sòta al livèl ed la strêda
- un pavimèint in matunèli eşagonêli, a teriângol e a ròmb dal II sècol d.C. a quâter mēter e mèz sòta al livèl ed la strêda
Tót i rèst catê a 's dîşen che lé, ânch ind i tèimp indrē, a gh'ēra 'na zôna impurtânt ed la sitê, la srà óna dal prémi a èsere bandunêda cun al j invasiòun di bârber.
Int al Medioēv
Dôp che 'na pêrta ed la Rèz rumâna l'é stêda bandunêda, int al prém medioēv a 's vèd che la gînta la và stêr préma int al zôni in dó gh'ēra bèle 'd l'êtra gînta dèinter al "castrum", a partîr da la pêrta pió centrêla (a gh'é da pinsêr al cuntōren dal "castrum" dal vèschev) pó per şlarghêres int al zôni pió d'ed fōra. Tra còsti la zôna in dóv' adèsa a gh'é l'işolê nōv, zôna che in l'urégin l'ēra divîşa in trî işolê separê da di viasō e che int XV sècol a gnirân scanşlê.
In dóv' adèsa a gh'é la pêrta centrêla 'd l'işolê int l'XI sècol a gh'ēra la cēşa ed Sàn Matèo cun 'na parèida lòungh a vía S.Rôch e cun la facêda ch' la dêva int 'na piasèta cumpâgn a tóti 'l j êtri cēşi dal tèimp (cme davânti S.Agustèin e a S.Stēven dal dé 'd incō). Da cla piasèta a partîva ûn di viasō che dividîven l'işolê.
Int la pêrt a dréta ed l'işolê 'd incō a gh'ēra uratôri ed Sànt Onôfri ch' an sà mìa quând l' stê tirê só. Cun la costrusiòu dal mûri dintōr'n a la sitê int al XI-XII sècol a vîn disgnê la sitê cme l'é adèsa.
La pêrta pió impurtânt ed la zôna l'ēra còla ed la piâsa Cavour dal dé 'd incō che alōra l'ēra ciamêda "platea S.ti Jacobì de Cevitate" per d'êd lé a pasêva ânca "via per quam itur versus portam S.ti Nazari" óna dal pôrti ed la Sitê dal Medioēv, mèinter al j êtri véi che dividîven l'işolê ēren viasō stréch e a bésa bôga e cun dal cà mudèsti. Per tót al Medioēv l' elemèint impurtânt ed l'işolê l'é stêda la cēşa ed Sàn Matèo, pó pasêda sòta al cunvèint ed Sàn Prôsper fōra dal mûri, al cà coleghêdi a la cēşa ēren druvêdi cme cà per l' abê e i frê dal cunvèint in chêş ed perécol o guèri che cunsiliêven ed bandunêr al cunvèint fōra dal mûri dal Duşèint.
Int al XIV-XV sècol
Al peréiod che gh'é tr' al XIV e al XV sècol l'é 'l munèint in dó l'işolê al ciâpa l'aspèt 'd incō, in dó vînen scanşlê ânch i viasō che 'l dividîven in trèi pêrti.
L'ûltem a sparîr l'é stê 'l viasōl ciamê "vicolo tra S.Matteo e S.Onofrio", ch'al cumbîna cun al şlòungh ed vía Campanini dal dé 'd incō, che, alōra, è stê pruibî al pasâg, sarê cun un cancèl e dê in afét a 'n privê. A vîn sgnê i cunfîn ed l'işolê in cla manēra ché: da vía S.Rôch (int al 1530 a S.Matèo a vîn unî la cumpagnía ed S. Rôch), vía S.Rôch l'ēra ciamêda ânca "contrada della Trinità" per la preşèinsa dal 1576 dal colèg ed al Trinitê int l'ângol cun la piâsa Cavour dal dé d' incō; dal viasōl ed S. Egédio (S.Zilio) ch'al cumbîna cun al şlòungh ed vía Munsermòun vêrs al teâter Ariôst ch'al ciapêva al nòm da cla cēşa in dó adès a gh'é al pôrdegh dòpi int l'ângol; da la piâsa ed Sàn Jâchem cun al cunfîn sgnê dal pôrdegh ed la Trinitê tirê só int al 1542, e dal "plazale castri" o " plazale castri civitate regii" ( piâsa ed la Vitôria 'd incō) ciamêda acsé per la preşèinsa ed la Sitadèla.
Elemèint impurtânt armâgn la cēşâ ed S.Matèo che, int al 1497 la vîn restarvêda p'r al vrèir ed Filippo Zoboli (1415 - 1497) abê ed S. Prôsper e Vèschev ed Comacchio.
L'é int al 1533 che un gróp ed devôt, per arcurdêr la fîn ed 'n pidemía al 13 'd agòst (fèsta 'd S.Rôch) al fònda la cumpugnía "Battuti di S.Rocco", cun còst utînen in afét la cēşa ed S. Matèo e S.Rôch cun cól fât ché vîn dê per sèimper al nòm a la strêda ch' l'ēra incòra a bésa bôga e in soquânt pûnt stréca tânt che, int i documèint, la vín arcurdêda cme viasōl.
Êter elemèint impurtânt l'é cól uratôri antîgh arcurdê incòra int al XV sècol cme "cappellettam sive oratorium S.Onofri" in dóv' int al 1536, per mêrit ed trî sitadèin: Bartolomeo Lamberti e Nicolò Mangioni, prēt, e Pietro Stefanoni, fachîn dal gabèli a vîn fundê un uspési per dêr alôg ai mişerâbil ed tóti 'l j etê che girundlêven per la sitê. Int al 1704 al senēt ed Rèz la pó cambiê la costitusiòun a favōr dal ragâsi ôrf'ni e póti ciamê "Zitelle della SS. Trinità". Int al 1586 l'uratôri al vîn şlunghê e alvê.
A gh'é 'd arcurdêr che a l'ardôs ed l'işolê, da la pêrt dal pôrdegh ed la Trinitê, a gh'ēra, fîn almânch al XVI sècol (fōrsi sarê propia per la costrusiòun dal pôrdegh), ûn di canêl ed la rēda 'd acva 'd la sitê, canêl pôch impurtânt perché pó l'andêva dèinter e al 's e-sparpagnêva int j ôrt e i trèin 'd la sitadèla.
Int al XVII – XVIII sècol
Int i documèint dal Sesèint, al dō piâsi dal dé 'd incō (Cavour e Vittoria) davanti a la sitadèla, ēren 'na piâsa sōl e ciamêda Piâsa 'd Êrem (ciameda acsé da la gînta comûna fîn al 1950/60) perché lé a gnîven fâti al manôvri dal trópi dal Dóca.
Int al 1696 ind al dō piâsi a ghé stê spustê al marchê dal bèsti però l'é stê spustê quêşi subét p'r i reclâm di prēt ed S.Francèsch e S. Jâchem.
Int al 1670 per vrèir ed la duchèsa pruvişôria Laura Martinozzi (1639-1687) è stê istituî 'l ghèt ed j ebrèi cun dèinter al viasōl ed S. Egédio. A la fîn ed vía S.Roch è ste fât ûn di purtòun 'd ingrès dal ghèt, int i documèin dal tèimp la vía l'é ciamêda ânca vía Purtòun ed S.Rôch.
Di dû stâbil religiōş la cēşa ed S.Rôch la vîn şlunghêda vêrs al pôrdegh ch'la ghîva davânti e int al 1761 l'é stêda arnuvêda dal tót cun un progèt ed l'architèt Andrea Tarabusi (1700-1776).
L'uspési 'd la Trinitê, ch'al dêva in séma piâsa Cavòur cun l'uratôri int l'ângol cun vía S.Rôch, l'ēra mìa int l' "Estimo delle case di Reggio" dal 1769. Sèimper in cól peréiod al Cmûn al dà in afét un lochêl, int i pôrdech ed la Trinitê, a ûn ciamê Massa Domenico per fêregh 'na butèiga da cafè. Int al "Denunce del catasto estense" al uspési l'é incòra ed la "Generale Congregazione delle Opere Pie". Coleghê al l' uspési a gh'é 'l "Pio Luogo dei Bastardini" (Denunce Catasto Estense dal 1786-87).
Per còl che riguêrda l'uratôri ed la Trinitê, a la metê dal XVIII sècol a gh'é stê més dèinter 'na figûra 'd la Madòna ed la Nèiva dimòndi venerêda che préma l'ēra sòta 'n pôrdegh l'é aşvèin bèle dal 1196.
Int al XIX sècol
Int al 1811 int l'işole S.Roch al "Pio Luogo Dei Bastardini" al vîn unî al "Pio Luogo degli Infermi" mèinter int al 1819 l' uspési ed la Trinitê al vîn dê al "Monache Figlie di Gesù" cun al 2 cme nómer dal viasōl S.Rôch (da la "Nuova Numerazione delle case di Reggio" dal 1821), subét préma ed la cēşa e 'd la canônica 'd S.Rôch. La canônica però l'ēra stêda vindûda bèle a la fîn dal XVIII sècol, difâti int la "Nuova Numerazione della case di Reggio" dal 1821, l'é nutêda cme proprietê de Strani Francesco cun al 4 cme nómer ed cà dal "vicolo a S.Rocco".
Al 1814 l'é l'ân in dó a vîn dê al nòm al strêdi sitadèini, a vînen cunfermêdi "via di S.Rocco" e "vicolo di S.Egidio".
Dal la cēşa ed S.Roch a via Munşermòun a gh' ēra i lochêl ed la cumpagnía ed S.Rôch, che 'na vôlta scanşlê la cunpagnía, a vînen vindû, 'na pêrta a i fradē Mantovani e 'na pêrta a Levi Leone cun i nómer 6 e 8 dal "vicolo a S.Rocco".
Al fât pió impurtânt per l'işolê l'é la costrusiòun int la pêrta a nôt dal şlòungh dal pôrdegh ed la Trinitê, cun un progèt ed Domenico Marchelli (1763-1832), fâta int al 1818, cun còst a vîn unî l'antîgh cèinter ed la sitê (piâsa dal Mûnt) cun al nōv impiânt teatrêl ed la Sitadèla tirê só tr' al 1740 e al 1741 (còl che incō l'é 'l teâter Ariôst).
Mó al vicèndi ed la zôna a câmbien a la şvêlta, a metê dal XIX sècol difâti cumîncia la spianêda dal mûri 'd la Sitadèla e, int al cōrs ed l'istès sècol, i palâs ch'ēren dèinter: la cēşa ed S.Naşâri e al palâs Duchêl. Cun la sistemasiòun a giardèin, in dó gh'ēra la Sitadèla, a vîn şlarghê la piâsa davânti ai pôrdegh ed la Trinitê, piasa che int al 1875, int la pêtra a matèina, égh vîd al nòm ed Cavour mèinter per la pêrta a nôt la vîn unîda al Cōrs Cairoli l'é aşvèin. Al viasōl S. Egidio int 1768, dôp ch'é stê sarê e pó butê zò la cēşa, al gnirà unî a vía Munşermòun l'é 'd frûnt, ânca i stâbil religiōş ed l'işolê în destinê, pôch a la vōlta, al deperimèint.
La cēşa 'd S.Matèo e S.Rôch la vîn sarêda int al 1807 dôp ch'é stê scanşlê per sèimper la cumpagnía che gh'ēra 'd cà. La cēşa la tōrna èser avêrta int al 1814 perché l'é 'gh vîn purtê la parôchia 'd S.Bertlamè destinêda a èser butêda zò.
Int al 1842 la parôchia la vîn spustêda in S.Francèsch e la cēşa 'd S.Rôch la vîn sarêda per sèimper.
Int al 1909 int al stâbil coleghê a la cēşa 'gh vîn spustê al seminâri. Ânca l'antîgh uratôri ed S.Egédio o 'd la SS. Trinitê int al 1864 l'é sarê per sèimper e int al só pôst a vînen fâti trèi butèighi.
Cm'é stê dét, purtrôp l'antîgh işolê S.Rôch al vîn cumprê int al 1950 da 'n' agenséia per la cûmpra e la vèndita 'd cà ch'la bóta zò tót i stâbil ed l'işolê ânca la cēşa 'd S.Rôch e tót i pôrdegh ed la Trinitê, per tirêr só, int al pôst, al palâs dal dé 'd incō cun un progèt ed l'architèt milanèiş Vietti.
A gh'é da dîr che êtra gînta l'îva pinsê 'd mèter mân a l'işole, tra quisché ânca al pitōr Antonio Fontanesi (1818-1882) che int al 1847 l'îva presentê un progèt 'd arnōv di lochêl in sém a i pôrdegh ed la Trinitê: la só intensiòun l'ēra còla 'd paghêr tóti 'l spèişi di lavōr per pó druvêri cme cà e stódi per quarant'ân, dôp ed còst i lochêl a sré turnê int al mân dal Cmûn. Al Podestê 'd alōra l'à rifiutê l'ofêrta, a sèmbra che Funtanèiş a 's in sìa ufèiş tânt da lasêr Rèz p'r andêr a stêr a Turèin.
Ânca al cavalēr Giuseppe Menada (1858-1931), (séndech ed Rèz dal 1925 al 1926 e pó podestê dal 1926 al 1929) al gh'à 'vû 'l pinsēr ed la «sistemazione del porticato della Trinità e di San Rocco, che avrebbe fatto del quartiere di Piazza d’Armi un luogo degno di una grande città». Mó ló an gh'l'à mìa cavêda per mancâsa 'd fònd.
Però a gh'là cavêda a fêr sistemêr la zôna tra i Giardèin e piâsa 'd la Vitôria, l'à fât fêr al dō strêdi ed fiânch ai giardèin, vía Nobili e vía Allegri, l'à fât şguastêr la pésta per la cōrsa dal biciclèti (préma l'ēra 'na pésta per la cōrsa di cavâj), ch'l'ēra 'd fiânch al Municipêl per fêregh i Giardèin da dé 'd incō e l'à fât fêr ânca «una completa recintura dei giardini onde sottrarli al vandalismo della gentaglia».
Grâsia a 'n cuntrât póblich-privê tr'al Cmûn ed Rèz, i cundômin proprietâri e 'n' imprèişa ed costrusiòun int al 2010 în cumincê i lavōr per l' arnōv ed l'işolê che riguêrden la galeréia Cavour e i pôrdegh che circònden al grôs e-stâbil. Al restâver al fà pêrta dal "Programma di riqualificazione urbana (Pru)" dal cèinter stôrich. I lavôr riguêrden l'arnōv ed tōt l'işolê, la pavimentasiòun e l'inluminasiòun, al restâver dal facêdi, l'arnōv e 'l rinfôrs ed la quaciadûra 'd la galeréia.


text:
Quai success è cunzunt d'engraziar ad in nov abunament da l'onn favuraivel. Per ordinari avevan las pendicularas da Cuira radund 250 abunaments d'enviern. Cun la campagna da l'abunament annual «Uffa» cun pretschs bass per indigens è l'abunament uss vegnì vendì 1'750 giadas.
Pendicularas al cunfin da lur capacitad
L'autra vart da la medaglia: quai ha chaschunà colonnas davant l'emprima pendiculara da ir sin il «Känzeli» che han tanschì enfin en il Welschdörfli. Il temp da spetga muntava uschia ennfin 75 minutas. Chaschunà las colonnas ha dentant pir la segunda pendiculara, la veglia gondla da quatter. Là vegnan numnadamain ensemen ils skiunz, quels che van a spass sco er quels che van a scarsolar. Planisà è er da remplazzar quella, quai dovra dentant il sustegn dal suveran da Cuira.
RR actualitad 12:00


text:
Bain haja la pandemia demussà, quant impurtanta che la lavur da tgira saja, ma er sut cundiziuns normalas lavuria il persunal da tgira sur il cunfin da squitsch.
Fin l'onn 2030 dovri tenor l'associaziun svizra da tgirunzas e tgirunz 65'000 persunas supplementaras en il mastergn. Las cifras per las scolaziuns sajan dentant bler memia bassas. Tar las tgirunzas ed ils tgirunz diplomads na vegnia scolada gnanc mez uschè blera glieud sco necessari. En pli bandunia er anc prest mintga segunda persuna puspè il mastergn ed actualmain sajan bun 11'000 plazzas vacantas.
Dasper in'offensiva da scolaziun dovria tenor l'associaziun anc ulteriurs pass en la cuntraproposta per l'iniziativa da tgira. Las tgirunzas ed ils tgirunz stoppian avair avunda temp per ils pazients e las pazientas e l'attractivitad dal mastergn stoppia sa meglierar per che quels cun la scolaziun restian er en il mastergn.


text:
I saja pussaivel ch'i dettia sur Flem e Trin ina segunda rotscha lufs. Quai ha ditg Adrian Arquint, il manader da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. La gruppa «Luf Svizra» ha rimnà indizis che mussian ch'ina tala rotscha existia.
En il territori dal segund triep da lufs èn crudads giu las davosas trais emnas gist dus lufs giuvens. L'analisa dals cadavers ch'ins spetga en duas emnas duai mussar si la derivanza dals lufs giuvens crappads.
RR novitads 11:00


text:
Alice in Chains
Gl’Alice in Chains (Aliśa in cadéni) i èṅ un grup rock americàṅ nâ a Seattle in dal 1987. I èṅ, insém a Nirvana, a i Pearl Jam e a i Soundgarden, una dal bandi più famóśi dal gir dal grunge americàṅ. Però, a difarénsa ad chi àtar, la mùśica di Alice in Chains la ténd da piò vèrs 'l Heavy metal ch'a 'l punk rock o a 'l rock psichedèlic. Qvél ch'a i tèṅ unî a 'l grunge i èṅ gl'urìgini (la sità ad Seattle, in dal Stat ad Washington) e i tèst tratâ, cun di téma intruspetìṿ e anc trist.
Biugrafìa
Gl'Inisi
Al grup al s fórma in dal 1987 da 'l séndri di Alice N' Chainz e di Diamond Lie: Layne Staley 'l è 'l cantànt, Jerry Cantrell al chitarìsta, Sean Kinney al baterìsta e Mike Starr al basìsta. In dal 1989 i s métan 'd acòrd cun qvéi dla Columbia Records e inn dal Luj dal 1990 a vèṅ fóra al prim EP We Die Young (Nuàt'r a murém śōvan) c'n al braṅ ch'a gh dà 'l tìtul ch'al dvènta pupulàr in dal ràddio ch'i traśmétan 'l heavy metal.
'L esòrdi e al sucès
Sémp'r in dal 1990, a véd la luś al prim disc, Facelift cun la hit Man in the Box traśmìsa par MTV. Gl'Alice in Chains i vaṅ in tour e i vèran i cuncèrt p'r i Van Halen e p'r Iggy Pop. In dal 1991 i sònan da 'l viṿ p'r al Clash of the Titans, insém a Slayer, Anthrax e Megadeth.
Dòp avér fat vgnir fóra 'l EP acùstic ciamâ Sap (cun gl'òspit Mark Arm di Mudhoney e Chris Cornell di Soundgarden), cun quàtar braṅ Brother, Got me wrong, Right turn e Am I inside) e na ghost track finàla, in dal 1992 al grup al s fà cgnósar incóra da piò quànd una dal canti lōr, Would?, l'è misa dèntar a la culóna sunòra dal film Singles - L'amore è un gioco (Put - 'l amōr 'l è 'n śōg), dal regìsta Cameron Crowe, ch'al cònta la vita ad soquànt óm put ad Seattle.
'L àlbum Dirt (pólvra), impinî dimóndi ad cal sòṅ pēś lè caraterìstic dal grup, 'l è stâ fat in d'l Aṿtòṅ dal 1992, e 'l è stâ 'n sucès cumerciàl e artìstic. Però i tèst 'd 'l àlbum, acsè scûr e duminâ par gl'argumènt 'd èsar da par lò (i sìngui Them bones, Angry chair), dla guèra (Rooster) e dla dipendénsa (Sickman, Junkhead, Down In a Hole e Dirt), i àṅ fat crédar in cal mumént lè che Layne Staley al fus un drugâ pódag. Adès a s sà che gran part ad cal sintìr dir lè 'l éra véra dabòṅ. Stés dascōrs p'r al basìsta Mike Starr ch'al mularà 'l grup par cla dipendénsa lè (li lò 'l è pò stâ vdû in dal Maǵ dal 2009 a New York sunàr in na cover band di Alice in Chains stés).
Dirt 'l è 'l àlbum più vindû dal grup ('l à anc tucâ al sèst pòst in dla clasìfica americàna dla Billboard, cun quàtar disc ad plàtin). In mèś a 'l disc a s cata anc un bran strumentàł sénsa tìtul in dua Tom Araya di Slayer al siga "I'm Iron Gland!".
Dū an dòp gl'Alice in Chains i faṅ vgnir fóra 'n àtar EP acùstic cun sèt braṅ Jar Of Flies (Baràtul ad móschi, Śnar dal 1994) e al disc al s piàsa diretamènt al nùmar òṅ in di Stat Unî, un quèl mai sucès prima p'r un EP. A dita dal chitarìsta Cantrell al disc 'l è stâ fat in na stmàna o pôc da piò. Quést chè 'l è 'l prim lavōr c'n al basìsta nóṿ Mike Starr ch'al scriv anc quàtar cansòṅ. I sìngui i èṅ No Excuses, I Stay Away e Don't Follow.
'L inisi dal declîṅ
Al grup al n partìs minga p'r un tour uficiàł e cal fat chè al dà pēś a 'l vóś ch'i dascurìvan dla dipendénsa ad Staley par l'eruìna, anc se lò soquànt cuncèrt al i à fat ma c'n un grup suo, i Gacy Bunch, furmâ in dal 1995 c'n al chitarìsta di Pearl Jam Mike McCready e al baterìsta di Screaming Trees Barrett Martin. In séguit al nóm 'l è cambiâ in Mad Season e cun cla denominasiòṅ lè i aṅ fat 'l àlbum Above.
In dal Nuvémbar dal 1995, gl'Alice in Chains, cun Stanley turnâ a 'l sò pòst, i daṅ a la luś 'n àlbum nóṿ Alice in Chains ch'al gh'à in cupertìna al caṅ trist ad Cantrell, Sunshine, ch'al gh'à sól tri pē. Anc 'sta vòlta 'l disc al s piàsa subìt a 'l prim pòst in dla clasìfica. Alice in Chains 'l è 'n àlbum dimóndi trist par via dal sò ritm lènt e p'r i tèst griś cuma in dal sìngul Grind, Head Creeps e Frogs. Tòlt via Grind, Heaven Beside You e Over Now, i tèst i èṅ tut ad Layne Staley.
Incóra na vòlta gl'Alice in Chains i n partìsan minga p'r un tour ma i faṅ sól sèt cuncèrt, quatàr c'n i Kiss.
La mòrt ad Layne Staley
L'ultma surtìda in pùblic di Alice in Chains, la prima in tri an, l'è stada p'r al cuncèrt unplugged p'r al canàl televiśìv MTV in dal 1996. Staley 'l éra patî, dimóndi màgar e mis mâł, a s vdiva in manéra ciàra, ma 'l vliva figuràr bèṅ e dimustràr 'd èsar bòṅ ad cantàr in pùblic.
Durànt al braṅ Sludge factory al va però in cunfuśiòṅ e al dà 'n taj impruvìś a la canta dgénd «Fuck!». Al śbali e al batùdi dòp cun Cantrell par śdramatiśàr i n s càtan minga in dla versiòṅ su CD ma sōl in dal DVD. Anc in Down in a Hole, Staley a pâr ch'al gh'àppia di prubléma in dal riturnél finàł, lasànd cantàr Jerry da par lò.
Miténd da na banda chi prubléma lè, al cuncèrt (ch'al finìs cun la canta nóva The Killer Is Me) 'l è cunsiderâ ad qvéi fat méj dla série di unplugged, insém a qvéi di Pearl Jam, di Kiss e di Nirvana. In mèś a 'l pùblic, in di primi fili, i gh'ér'n anc i Metallica.
Anc s'al grup al n s mularà mai uficialmènt, Staley al strabùca incóra da piò in dla depresiòṅ quànd la sò muróśa la mōr par n'infesiòṅ batèrica rivàda par via dal dròghi ch'la tulìva. Al cantànt al dvènta incóra da piò un sugèt sulitàri, 'l è difìcil ch'al vaga fóra da la sò cà ad Seattle. Jerry Cantrell al s dà da far par mantgnìr di cuntàt sèg e par tgnir viṿ al grup ma a n gh'è gnint da far e a s capìs che Layne al n sarév turnâ mai piò.
Cantrell al taca na carèra sulìsta publicànd un sò àlbum, Boggy Depot in dal 1998, c'n i sìngui Cut you in e My song.
La Columbia, da 'l cant suo, la fà vgnir fóra na racòlta in dal 1999, Nothing Safe: Best of the Box (cun di braṅ in versiòṅ demo e 'l inèdit Get Born Again) e 'n disc da 'l viṿ (Live) in dal 2000 (c'n al braṅ inèdit Queen of the Rodeo) ma 'l è un fōg ad paja.
L'ucaśiòṅ ad véd'r-i incóra insém la finìs par sèmpar al 5 'd Avrìl dal 2002, quand Layne Staley 'l è catâ mòrt dòp vint dè a 'l incìrca in dla sò cà par 'n overdose 'd eruìna e ad cucaìna, giùst òt an dòp al suicìdi ad Kurt Cobain di Nirvana. P'r arcurdàr-al, sò màdar l'à dâ vita a la fundasiòṅ "Layne Staley Fund" ch'la lavóra par dar 'n apòǵ a i drugâ e par far dla prevensiòṅ.
Al ritóran
Dòp la mòrt ad Staley, in dal 2002 Jerry Cantrell al fa vgnir fóra al sò secónd àlbum, Degradation Trip, un disc dimóndi più madûr dal precedènt, dedicâ a 'l sò amig. In cal mèntar, Inez e Kinney i daṅ vita a 'n àtar grup grunge, i Spys4Darwin.
In dal Favràr dal 2005 Jerry Cantrell, Mike Inez e Sean Kinney i s càtan incóra par tgnir un cuncèrt par muciàr sù di bèsi p'r i diśgrasiâ mòrt par cólpa dal Tsunami ch'l à culpî al sud-est aśiàtic al 26 ad Dicémbar dal 2004. Par l'ucaśiòṅ i s śòntan i cantànt di Tool, di Puddle of Mudd e di Damageplan.
A distànsa ad 'n an, al 10 ad Mars dal 2006, gl'Alice in Chains i dmàndan a William DuVall (vóś di Comes with the Fall) e a Phil Anselmo (ex di Pantera, p'r i braṅ Would? e Them Bones) ad cantàr par lōr durànt na traśmisiòṅ televiśìva in unōr dal surèli Wilson, cgnusùdi méj cuma Heart. In séguit anc James Hetfield di Metallica (durànt al Rock am Ring fèstival dal 2006) al cantarà in sal palc sèg.
Gl'Alice in Chains i tōśan pò definitivamènt William DuVall cuma cantànt e secónd chitarìsta. 'L è acsè ch'al grup al 29 ad Setémbar dal 2009 al dà vita a 'n àlbum in studi dòp quàtord'ś an dal precedènt: a s trata ad Black Gives Way to Blue registrâ par la EMI/Virgin, c'n i sìngui A looking in view, Check my brain, Your decision e Lesson learned.
Al grup al pōl turnàr acsè a far di cuncèrt e 'l vîṅ anc in Itàglia:
Sunadōr
Mémbar 'd adès
- William DuVall - vóś, chitàra rìtmica (2006-incō)
- Jerry Cantrell - chitàra sulìsta, vóś (1987-incō)
- Mike Inez - bas (1993-incō)
- Sean Kinney - baterìa (1987-incō)
Ex cumpunènt
- Layne Staley - vóś, chitàra rìtmica (1987-2002)
- Mike Starr - bas (1987-1992)
Discugrafìa
Àlbum
- 1990 - Facelift
- 1992 - Dirt
- 1995 - Alice in Chains
- 2009 - Black Gives Way to Blue
- 2013 - The Devil Put Dinosaurs Here
- 2018 - Rainier Fog
Racòlti
- 1999 - Nothing Safe: Best of the Box
- 1999 - Music Bank cufanét ad 3 CD
- 2001 - Greatest Hits
- 2006 - The Essential Alice in Chains
da 'l Viṿ
EP
- 1990 - We Die Young
- 1992 - Sap
- 1994 - Jar Of Flies


text:
En la teoria da las colurs stat la cromatica per insatge da pliras colurs – tar la musica è cromatica nianzas da tscherts tuns. Quai è era il motto da l’album «Chromatica» da Lady Gaga, plain colur cun chanzuns fitg preschentas, plain energia che fan sautar. Suenter stops el jazz, artpop ed el country è ella uss puspè turnada tar il pop e dance. Ed en mintga chanzun da «Chromatica» èsi da chattar in’autra nianza da quest gener.
Melodias allegras – messadis profunds
Il fil cotschen da l’album è cleramain la musica da sautar ed ils beats che regordan per part vid ils house-djs dils onns 90. Lady Gaga pachetescha en quest mantè musical dentant messadis profunds. En «Alice», l’emprima chanzun da l’album, elavura ella las depressiuns che han accumpagnà ella ils ultims onns e co ella ha tschertgà la pasch en in pajais magic sco la figura da paraulas Alice. «Plastic Doll» tracta l’emancipaziun e crititgescha quant blera paisa ch’i vegn dà ad exteriuradads. Era auters temas chattan la via en quest album: Acceptanza ed egualitad «Love Me Right», relaziuns e chapientscha vicendaivla «1000 Doves» ni era co musica sa medegiar «Sine From Above».
Trais collavuraziuns
«Sine From Above» è ina collavuraziun cun Elton John che Lady Gaga ha gia descrit sco ses mentur. Sco secunda single ha ella publitgà la collavuraziun cun Ariana Grande «Rain On Me» che ha en ils Stadis Unids ed en la Gronda Britannia cuntanschì directamain l’emprim plaz da las paradas da hits. La gruppa dal K-Pop «Blackpink» cumplettescha il trio da las collavuraziuns cun «Sour Candy». La chanzun che sa differenziescha il pli fitg dal rest da l'album.
Ils albums da studio da Lady Gaga
- 2008 – «The Fame»
- 2011 – «Born This Way»
- 2013 – «Artpop»
- 2014 – «Cheeck To Cheek»
- 2016 – «Joanne»
- 2020 – «Chromatica»
Cumplet, grond, profund – ma...
Dapi che Lady Gaga è sa preschentada il 2008 cun ses album da debut «The Fame» ha ella influenzà la musica da pop e vala sco icona dal 21avel tschientaner da quest gener. Cun ils albums «Artpop», «Cheek To Cheek» e «Joanne» sco era cun sia ballada «Shallow» da «A Star Is Born» ha ella mussà sias diversas fassettas. En «Chromatica» che vegn tenor mai tschert ad esser in dals megliers albums da pop dil 2020 vegnan quellas fassettas, sia vusch e ses messadis profunds inundai en ina lavina da beats e melodias da saut. Ella vul oravant tut far plaschair e prender per in mument ils quitads als auditurs – tge ch’è durant il temp da pandemia e crisas franc ina buna chaussa. I renda dentant era da tadlar sut quels synthesizers, bass ed effects electronics.