text:
Lengov ugro-finnegh
I lengov ugro-finnegh hinn ona branca de la fameja di lengov uralegh. A l'è on insemma de lenguagg parlaa in tra l'Europa e l'Asia.
Cuntegnüü
Classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengov uralegh
- Lengov ugro-finnegh
- Lengov ugher
- Grupp ungheres
- Lengua ungheresa (magyar)
- Grupp oburgich
- Lengua hanti (chanty)
- Lengua mansi (man'si)
- Grupp ungheres
- Lengov finno-permegh
- Grupp permegh
- Lengua komi (komi)
- Lengua permiacca (perem komi)
- Lengua udmurta (udmurt)
- Grupp finnovolgaich
- Lengua mari (marij)
- Grupp mordvin
- Lengua erza (erzänj kelj)
- Lengua mokša (mokšen' kjal')
- Grupp finnolappen
- Lengov sami
- Grupp ocidental
- Grupp oriental
- Grupp baltofinnegh
- Lengua finlandesa (suomi)
- Lengua estona (eesti)
- Lengua ingriana (ižorian)
- Lengua careliana (karjala)
- Lengua livona
- Lengua vepso (vepsän)
- Lengua võro
- Lengua votega
- Lengov sami
- Grupp permegh
- Lengov ugher
- Lengov ugro-finnegh
Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se sa gnamò ben indove l'è che hinn nassuu i lengov ugro-finnegh. Se pensa che 'l sit pussee probabel la sia la Russia central, setentrional e a ovest di mont Urai, intorna al III millenni p.d.C. Quei lavorà chì vegnen sugerii perr via de la diferenziazion intralenguistega bella olta in de l'istessa fameja in de la zona central del Volga, indè che se troeuven trii brocch ben diferenziaa in di lengov uralegh: i lengov mordvinn, la lengua mari e i lengov permegh. Inoltra, la recostruzion di nomm di piant e di besti (la pescia, el pin siberian, el lares siberian, el sares, l'olma e 'l miniatura ) a someja che se coleghen proppi a quei sit chì. L'ugro-finnegh primitiv recostruii el gh'ha prestit di lenguagg iranegh e indoari: per esempi per paroll compagn de ava e mel. La vesinanza la se pò spiegà col pensà che on temp i gent indoariann viveven in de la brughera de l'Asia Central.
Se cred che prima anmò del temp che hinn rivaa i Slav lainscì indè che adess gh'è la Russia, i gent che parlaven i lengov ugrofinnegh viveven in de l'area in tra i Urai e 'l Mar Baltegh. Quella situazion chì la ghe corespond a la coltura de la ceramega a petten, ona coltura de l'Età de la Preja che la someja vess stada praticada di popolazion ugrofinnegh in tra el 4200 e 'l 2000 p.d.C.
Gh'è staa di tentativ de demostrà ona parentella in tra i lengov ugrofinnegh e quei indoeuropei, ma gh'è nissuna caratteristega che l'è bona de provàll. Gh'è ona quai concordanza in de la declinazion, ma el lessegh e la fonetega coresponden proppi per negott.
On rosc de paroll del balto-finnegh el troeuvom minga in di alter lenguagg ugrofinnegh: forsi quell lavorà chì l'è dovuu a on substraa pre-finnegh, che l'è compagn de quell di lengov baltegh (indoeuropei). Inscì gh'è staa l'ipotesi che i av di popolazion che incoeu parlen el sami on temp i parlassen di lenguagg diferent.
A gh'è staa anca di ipotesi che voreven demostrà che i lenguagg ugrofinnegh fudessen nassuu in de l'Europa del nord, e che on temp eren spantegaa anca in d'on tocch pussee grand del continent.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tutt i lengov ugrofinnegh spartissen ona quai caratteristega struttural e on vocabolari de bas. A gh'è circa 200 paroll basegh che hinn staa propost e che gh'hann denter radis de sostantiv per concett ligaa a nomm de parentella e part del corp. 'Sto vocabolari comun, segond el Lyle Campbell, el gh'ha dent anca 55 paroll per la pesca, 33 per la cascia, 12 per la renna, 17 per i piant che se poeuden mangià, 31 per la tecnologia, 26 per i costruzion, 11 per i vestii, 18 per el clima, 4 per la società, 11 per la religion, 3 per el comercc. In 'sta manera se pò 'vèggh on'imagin bella interessanta de la società ugro-finnega antiga.
I caratteristegh struturai vegnen consideraa ona evidenza bella forta de la parentella. A troeuvom, per esempi:
- La declinazion formada cont el giontà di sufiss (inscambi di preposizion, comè 'l suced in lombard).
- La coniugazion per persona e per numer (compagn di lengov europei).
- La mancanza del gener gramatical, foeura che per on quai nomm (re/regina) e per i pronome personai.
Vocabolari comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Besogna stàggh atent al fatt che i paroll chì de sotta gh'hann minga semper l'istess significaa precis, ma spartissen domà l'origin comun.
El pess viv el noda in de l'aqua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quella chì l'è la traduzion in lombard d'ona fras intrega che, in ungheres, eston e finlandes, la gh'ha di fort somejanz, che se poeuden trovà in de l'origin comun. L'è stada inventada del filologh eston Mall Hellam.
- Eston: Elav kala ujub vee all.
- Finlandes: Elävä kala ui veden alla.
- Ungheres: Eleven hal úszik a víz alatt.


c: text/html

text:
En ses rapport 2018 cusseglia la WTO a las regenzas da stgaffir las basas legalas necessarias per il svilup da la tecnologia. Uschia possian fatschentas da l'entir mund profitar rasantamain dals svilup. L'organisaziun è er persvadida che fatschentas mesaunas e pitschnas sco er da quellas en pajais isolads possian profitar. Plinavant saja er la svieuta tar il commerzi online s'augmentada dal 2013 fin il 2015 per 65% sin 25 billiuns dollars, uschia la WTO. En ses rapport scriva l'organisaziun er davart las consequenzas dal squitsch 3D u da l'intelligenza artifiziala per il commerzi mundial.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hieronymus Bosch e sias visiuns
- Dumengia, 19.6.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.6.2016, 8:06, RTR
Gnoms tarladids, dratguirs sin duas chommas, diavels sghignonds, draguns e monsters tut a dubel - quai e bler auter siglia en ils egls al contemplader dals maletgs da l'artist Hieronymus Bosch ch'è mort avant 500 onns.
Bleras da sias ovras mussan temas religius sco il paradis, l'enfiern ed ils set putgads mortals. Tgi che sa lascha en da contemplar ils maletgs da Bosch vegn manà en in mund fantastic, psicadelic.
Redacziun Gabriela Desax
Contribuziuns
-
Predi dad Alexi Manetsch


text:
L’um da 42 onns ha gudagnà l’elecziun cunter il minister da giustica Andrea Orlando ed il president regiunal da la Puglia, Michele Emiliano. Suenter ils prims resultats è Renzi vegnì sin 72%, Orlando sin 19% ed Emiliano sin 9% da las vuschs inoltradas.
Matteo Renzi è gia stà schef dals socialdemocrats dal 2013 fin il favrer passà. Suenter sia reelecziun pudess Renzi danovamain vegnir purtà sco candidat dal bloc mez-sanester per il post dal schef da regenza.
Renzi era sa retratg il december passà sco schef da regenza suenter ina terrada davart dal referendum per ina refurma constituziunala. Mez favrer havev'el er remess ses uffizi sco schef da partida.
RR novitads 06:00


text:
18 04
Ol dé 18 de bril l'è 'l 108 ( 109 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 258 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de bril al è ul dí da pòost 108 ( 109 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 258 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1756 - Menorca: tröpe Fransese mandade per ol döch de Richelieu i desbarca a l'ísola, i trà zò la guarnissiú Anglesa e i la ocüpa in poch dé (guèra di Set Agn).
1857 - Paris (Fransa): pöblegassiú de El llibre dels esperits (Ol líber di spíricc), ch'al marca l'inissi del Spiritism.
1904 - Paris (Fransa): fundat per Jean Jaurès, al è dat fò ol pröm nümar del diare L'Humanité, che ol 1920 al de·entarà de tendensa comünesta.
1906 - San Francisco, (Stacc Ünicc): Ol piö grand teratrémol de la stòria de la resú al causa 3000 morc.
1978 - Washington (i Stacc Ünicc): ol Senat Stadünindench al ratífega -per ü stret màrgin de vocc- i Tratacc del Canal de Panamà, signacc intra Jimmy Carter e Omar Torrijos, che, in acorde, ol 31 12 de 1999 chèst canal al passarà a mà Panamense.
2004 - Madrid (Spagna): Zapatero al órdena la retirada imediata di mila tressent soldacc Spagnöj destacacc al Iraq.
2004 - Süd-Àfrica Dani Pedrosa al debüta in la silendrada de 250 cc con öna itòria al circüit de Welcom.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1805: Giovanni Rajberti, dotor e poeta milanes (m. 1861).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Al Café rumantsch a Savognin ha el tadlà in pau, tge quitads che la glieud ha. Tranter auter han dà da discutar las fusiuns da vischnancas. «La Lia Rumantscha e las uniuns ston far gronda lavur, per ch’i restan propi vischnancas rumantschas», ha ditg Johannes Flury.
La Lia Rumantscha e las uniuns ston far gronda lavur, per ch’i restan propi vischnancas rumantschas.
En connex cun la fusiun planisada da Filisur e Bravuogn di il president da la Lia Rumantscha: «Ins sto guardar da vegnir en contact cun ils exponents da Filisur per dir ch’els vegnian in pau pli averts, ed a quels da Bravuogn èsi da dir ch’els han da perder insatge, sch’il rumantsch va dal tut a perder, e l’ura èsi da stgaffir ina basa per ch’ins pudess per exempel en la scola mantegnair in zic il rumantsch».
Johannes Flury è en uffizi sco president da la Lia Rumantscha dapi l’entschatta da l’onn. El remplazza Duri Bezzola ch’è stà trais onns en uffizi.


text:
Nestlé vul reducir il cuntegn da zutger en ses products. Fin l’onn 2020 vul il concern da nutriment reducir il cuntegn per 5% en l’Europa. Uschia spargna il pli grond concern da nutriment dal mund 18'000 tonnas zutger.
En la Germania ha Nestlé gia reducì il cuntegn da zutger per 6% dapi l’onn 2014. Ils proxims onns duaja quel sa reducir per ulteriurs 5% en l’entira Europa. Quai ha communitgà il concern svizzer. Grazia ad ina nova receptura per in tschigulattin haja il concern gia spargnà 235 tonnas al martgà tudestg. Tenor Nestlé correspundia quai a 1’500 bogneras plainas. Davart las cifras actualas en Svizra n’ha il concern da nutriment fatg naginas indicaziuns.
RR novitads 12:00


text:
Monestaröl
Monestaröl (in Italià: Monasterolo del Castello) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al Caalina. El g'ha 1 150 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 8,4 km² e 'na densità de 137 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dréra, San Ròch, Casazza, Énden, Fonté, Grù, Ranzanìch, Spinù. L'è postàt söl lach de Spinù (ciamàt isé da chèi che i vé da la banda de Bèrghem), sö la rìa a mansina quase 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i se böta 'n del Chére.
Ol paìs l' se tróa a 26 km de la sità e a 365 méter söl lièl del mar.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) I belèse natüralistéghe del lach che l's'è conservàt bé, dezà che sö i sò rie i à mia costrüit tate segónde cà per i forestér, ma i a lasàde érde e piéne de natüra.
2) Ol lach che de spès d'invèren 'l giàsa e s'và a patinà.
3) Ol castèl medieàl di sciòr Terzi Terni de' Gregori Teylor che l'è del sécol XIII.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Monestaröl l'è mustrat 'n de la tabèla ché desóta:
Abitàncc censìcc
Sit del cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
http://www.comune.monasterolo-del-castello.bg.it/
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Punct da partenza per il tun brut tranter ils partenaris da l'UE è stà in artitgel en la «Financial Times». Tenor quel pudess l'Uniun Europeica tschentar quint a la Gronda Britannia per passa 100 milliardas euros. Questa cifra n'è dentant betg confermada da l'UE. Plinavant hajan infurmaziuns or da la cumissiun da l'UE a Londra procurà per problems. Tenor quellas duai la primministra Theresa May avair illusiuns davart consequenzas positivas dal Brexit.
Definà directivas per contractar
Ils 27 pajais che restan en l'UE han decidì la sonda durant ina radunanza extraordinaria tge directivas ch'els vulan suandar per contractar la sortida da la Gronda Britannia or da l'UE. Sco emprim duain vegnir regladas las cundiziuns per sortir:
- Dumondas finanzialas,
- garanzias per ils radund 3,2 milliuns burgais da l'UE che vivan en Gronda Britannia,
- sco era per 1,2 milliuns burgais englais che vivan en l'UE.
- La dumonda co il cunfin futur cun l'Irlanda dal nord duai vesair ora.
May perencunter vul immediatamain era discurrer davart il partenadi futur cun l'UE.
RR novitads 20:00


text:
Suenter 100 onns serra la papetaria a San Murezzan las portas
- Mesemna, 14.3.2018, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 14.3.2018, 11:45, RTR
La tecnologia e la demografia sforzan la papetaria e libraria Wega a San Murezzan da serrar las portas.
Il 1905 ha ina famiglia da fotografs avrert ina butia per vender las cartas da posta cun si lur maletgs. E quai in en lieu ideal: amez il vitg da San Murezzan. Suenter diversas midadas da possessurs ha lura la ils onns 90 lura la Wega Buchhandlung AG surtut il timun.
Il megliers onns en passads
Ils onns 2006 enfin 2008 èn stads ils megliers, cun svieutas enturn ils 3 milliuns francs. Ussa ins cuntanscha be anc la mitta da la svieuta. Per il manader Philipp Guyer è quai cunzunt la consequenza da dus facturs: Per l'ina pervia da la tecnologia moderna e per l'autra pervia dal cumportament da leger. La generaziun moderna legia mo sin il tablet, computer o telefonin ed ils vegls che prendevan en maun in cudesch – quels na dettia betg pli.
La fin dal matg serra la papetaria e libraria Wega amez il vitg da San Murezzan definitivamain sias portas.


text:
La Frantscha sa prepara per il Campiunadi europeic da ballape. Sa preparar vul dentant era dir, procurar per la segirtad. Dapi ils attentats a Paris è la Frantscha en stadi d’urgenza.
Ils attentats han fatg dal nausch a tuts
Ils attentats han fatg dal nausch a tuts, commentescha Jacques, in vendider sin la fiera Saint Germain. Plaunet sentia el dentant ch’ils visitaders turnian. Blera polizia e controllas fan part dal mintgadi. Madlaina Valloise di ch’ins vegnia controllà bler pli savens. Dentant cun las temperaturas pli chaudas, s’empleneschian era las terrassas puspè – «la vita va puspè» di ella.


text:
Il secretari general da la NATO, Jens Stoltenberg, ha accentuà ch'i sa tractia tar quest rinforzament sulet da mesiras defensivas. Tge pajais che sa participeschan cun quants schuldads n'è anc betg cler.
Respectar suveranitad dal pajais vischin
Entant ha il president american Barack Obama pretendì che la Tirchia retiria ses schuldads or da l'Irac. Quai ha pretendì il president american Barack Obama. La Tirchia stoppia respectar la suveranitad dal pajais vischin, ha Obama ditg en in discurs al telefon cun ses collega d'uffizi da la Tirchia, Recep Tayyip Erdogan. Vitiers stoppia la Tirchia er far dapli per deescalar la situaziun en l'Irac, uschia Obama.
L'entschatta december ha la Tirchia tramess radund 150 schuldads e 25 chars armads en la vischinanza da la citad Mossul ch'è occupada da la milissa terroristica Stadi Islamic.
RR novitads 09:00


text:
Cun 58,2% di la populaziun gea a la lescha d'energia. Be tschintg chantuns han ditg na a la lescha. Uschia è la resposta da la populaziun svizra fitg clera. I na duai betg dar novas ovras nuclearas e las energias regenerablas duain vegnir sustegnidas. Las reacziuns dal comité per la strategia d'energia ma er d'auters èn positivas.
Bleras tecnologias èn quà, il knowhow (la savida) è er quà – lain cumenzar a nizzegiar quest potenzial.
La ministra d'energia, Doris Leuthard ha ditg en ina conferenza da pressa che la populaziun svizra saja sa decidida per ina nova politica d'energia. Da sortir pass per pass or da l'energia atomara saja la dretga decisiun. Cun la lescha dad oz saja il fundament mess. Segir, schuber, svizzer, innovativ e pragmatic duai la proxima etappa per la strategia d'energia 2050 vesair ora.
Il comité per la strategia d'energia è cuntent
Il comité per la strategia d'energia beneventa sa chapescha la decisiun dal pievel Svizzer dad approvar la lescha d'energia. Quai saja in pass en direcziun energia schubra, indigena e regenerabla.
Igl è ina decisiun a lunga vista che procura per in futur cun energia persistenta, effizienta e svizra.
Fitg sumegliant tuni era da la PCD Svizra. La decisiun fermia la producziun da products indigens e segireschia la sortida da l'energia atomara.
Comité cunter la lescha guarda sin la detta als aderents
Il comité cunter la lescha d'energia communitgescha ch'els spetgian uss dals aderents da tegnair en lur empermischun dals 40 francs. Plinavant saja ussa da sclerir svelt tge pussibladads ch'i dettia per garantir avunda energia er l'enviern cura ch'i dettia nagin sulegl e nagin vent.
Oz n'èn anc nagins problems vegnids schliads.
Er la PPS Svizra sco era quella dal Grischun regordan ils aderents ch'els hajan ussa da tegnair en lur empermischuns e ch'els hajan da segirar il provediment cun energia favuraivla e sur tut cun avunda energia.
Las retschertgas da gfs.bern avant la dumengia da votaziun
Il Cussegl federal ed il parlament recumondan d'acceptar la lescha. L'emprima retschertga da l'institut gfs.bern avant las votaziuns mussa ina clera tendenza per la lescha d'energia. 61% da las persunas cun dretg da votar en Svizra avessan ditg gea a la lescha. En la segunda retschertga è il sustegn sa sminuì. Be pli radund 56% dals Svizzers avessan ditg gea a la lescha.
Spargnar energia e sustegnair energia regenerabla
La lescha d'energia vul spargnar energia, sustegnair energia regenerabla e sortir successivamain da l'energia atomara. La lescha duai esser in emprim pass per realisar la strategia d'energia 2050.
Grischun di gea cun 58,7%
Il suveran Grischun di «Gea» a la lescha d'energia. I va per cuntinuar cun cun la strategia d'energia 2050 sin nivel federal.
- Las 112 vischnancas han ditg «Gea»
- cun 58,7% da las vuschs
- En cifras absolutas: Gea: 30'963 Na: 21'748
Bleras reacziuns positivas
La cuminanza d'interess dals cumins concessaris grischuns beneventa la decisiun dal Grischun che ha approvà la lescha d'energia. Quai saja in bun di per las vischnancas grischunas che sajan dependentas da las concessiuns d'aua.
Uschia restia l'aua l'energia la pli valurusa che possia er producir energia cura ch'i suflia nagin vent ed er il sulegl na glischa betg.
Er la PS Grischun è fitg cuntenta cun la decisiun dal suveran Grischun. Cun adina pli chauds envierns cun adina pli pauca naiv saja impurtant da cumbatter la midada dal clima. Quai stoppian ins far cun metter en l'energia adina pli effizientamain e cun duvrar energia regenerabla. Quai sajan grondas schanzas per il Grischun.
RR novitads 12:00


text:
Dals bunamain 3'000 delegads dal congress naziunal dal pievel ha la pli gronda maioritad sustegnì la proposta d'abolir la limita d'uffizi da duas giadas 5 onns. Sulettamain dus delegads han vuschà cunter e trais èn s'abstenids da la vusch.
Il president Xi Jinping ch'a 64 onns vala sco il pli pussant politicher da la China dapi decennis. El è daventà l'onn 2013 president ed ha dapi lura modellà enturn il stadi e la partida consequentamain sin sasez.
Ulteriurs pass en questa direcziun ha il parlament chinais era decidì. Quai èn tranter auter ina nova directiva che gida da limitar la critica envers Xi Jinping ed ina nova cumissiun cun blera pussanza da controllar l'apparat statal.
RR novitads 12:00


text:
Il Grischun è in chantun giud via. I dat en il Grischun dentant vals e glieud che èn anc pli giud via che auters. Per exempel ils aclauns da la vischnanca da S. Martin en val Lumnezia. Pader Clau Lombriser visita cun vus ils aclauns da Munt, Mariaga e Travisasch a la tschertga da la vita giud via. E da Son Silvester fa el cun vus in pelegrinadi tar S. Antoni da Travisasch, là nua che il "giud via" daventa tuttenina "il center dal mund".
Il forum 2007-2008 Viver giud via – Silvester a Travisasch
Il Grischun è in chantun giud via. I dat en il Grischun dentant vals e glieud che èn anc pli giud via che auters. Per exempel ils aclauns da la vischnanca da S. Martin en val Lumnezia.


text:
143.1
Rumantsch è ina lingua naziunala, ma ina lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun, numnadamain en la correspundenza cun persunas da lingua rumantscha. La translaziun d'in decret federal serva a l'infurmaziun, n'ha dentant nagina validitad legala.
Lescha federala davart ils documents d'identitad dals burgais svizzers
(Lescha davart ils documents d'identitad, LDI)
dals 22 da zercladur 2001 (versiun dal 1. da schaner 2018)
1. part Disposiziuns generalas
Art. 1 Documents d'identitad
1 Tut las burgaisas svizras e tut ils burgais svizzers han il dretg da survegnir in document d'identitad da mintga tip.
2 Documents d'identitad en il senn da questa lescha servan a cumprovar la naziunalitad svizra e l'atgna identitad da la titulara u dal titular.
3 Il Cussegl federal fixescha ils tips da documents d'identitad e regla las particularitads dals documents d'identitad da las persunas che han privilegis ed immunitads tenor la Convenziun da Vienna dals 18 d'avrigl 19611 davart las relaziuns diplomaticas u tenor la Convenziun da Vienna dals 24 d'avrigl 19632 davart las relaziuns consularas.
Art. 2 Cuntegn dal document d'identitad
1 Il document d'identitad sto cuntegnair las suandantas datas:
- a.
- num uffizial;
- b.
- prenum(s);
- c.
- schlattaina;
- d.
- data da naschientscha;
- e.
- lieu d'origin;
- f.
- naziunalitad;
- g.
- grondezza;
- h.
- suttascripziun;
- i.
- fotografia;
- j.
- autoritad emettenta;
- k.
- data da l'emissiun;
- l.
- data da la scadenza da la valaivladad;
- m.
- numer dal document d'identitad e tip dal document d'identitad.
2 Las datas tenor ils bustabs a - d, f, k - m cuntegna il document d'identitad er en ina furma ch'è legibla electronicamain.
2bis Il document d'identitad po vegnir munì cun in chip da datas. Il chip da datas po cuntegnair in maletg da la fatscha e las improntas dals dets da la possessura u dal possessur. Er las ulteriuras datas tenor ils alineas 1, 3, 4 e 5 pon vegnir registradas sin il chip da datas.1
2ter Il Cussegl federal fixescha, tge tips da documents d'identitad che vegnan munids cun in chip da datas e tge datas che duain vegnir registradas sin quest chip.2 El garantescha ch'i po er vegnir dumandada ina carta d'identitad senza chip.3
2quater Plinavant po il document d'identitad cuntegnair ina identitad electronica per funcziuns d'autentificaziun, da signatura e da codaziun.4
3 Il document d'identitad po cuntegnair restricziuns dal champ d'applicaziun.
4 Sin dumonda da la petenta u dal petent po il document d'identitad cuntegnair il num d'allianza, il num entaifer in urden religius, il num d'artista u d'artist ubain il num da partenadi sco er indicaziuns davart caracteristicas spezialas, sco impediments, protesas u implantats.5
5 Sin dumonda po il document d'identitad per persunas minorennas6 cuntegnair ils nums da la represchentanza legala7.
1 Integrà tras l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
2 Integrà tras l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
3 La segunda frasa è vegnida agiuntada a basa da la cifra I da la Lescha federala dals 17 da zer. 2011 (dumondas per cartas d'identitad betg biometricas tar la vischnanca da domicil), en vigur dapi il 1. da mars 2012 (AS 2011 5003; BBl 2011 2277 2291).
4 Integrà tras l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
5 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
6 Designaziun tenor la cifra 2 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001). Questa midada è vegnida resguardada en tut la lescha.
7 Designaziun tenor la cifra 2 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001). Questa midada è vegnida resguardada en tut la lescha.
Art. 2a1Segirezza e lectura dal chip da datas
1 Il chip da datas sto vegnir protegì cunter falsificaziuns e cunter ina lectura nunautorisada. Il Cussegl federal fixescha las pretensiuns tecnicas correspundentas.
2 Il Cussegl federal è autorisà da far contracts cun auters stadis davart la lectura da las improntas dals dets ch'èn registradas sin il chip da datas, premess che quests stadis hajan ina protecziun da datas ch'è equivalenta a la protecziun da datas svizra.
3 El po autorisar las interpresas da transport, ils gestiunaris d'eroports sco er auters posts adequats che ston verifitgar l'identitad d'ina persuna, da leger las improntas dals dets ch'èn registradas sin il chip da datas.
1 Integrà tras l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 3 Valaivladad
Documents d'identitad han ina valaivladad limitada. Il Cussegl federal regla la durada da lur valaivladad.
2. part Emissiun, producziun, privaziun e perdita dal document d'identitad3
Art. 4 Autoritad emettenta
1 Documents d'identitad vegnan emess en Svizra tras ils posts che vegnan designads dals chantuns. Il Cussegl federal po designar ulteriurs posts. Sch'in chantun ha pliras autoritads emettentas, determinescha el ina da quellas sco post ch'è responsabel per emetter ils documents d'identitad.1
2 Documents d'identitad vegnan emess a l'exteriur tras ils posts che vegnan designads dals Cussegl federal.
3 Il Cussegl federal regla las cumpetenzas localas e materialas.
1 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 4a1Dumondas per cartas d'identitad tar la vischnanca da domicil
1 Ils chantuns pon autorisar las vischnancas da domicil d'acceptar dumondas d'emetter cartas d'identitad senza chip. En quest cas è il post designà dal chantun tenor l'alinea 1 da l'artitgel 4 l'autoritad emettenta e damai responsabel per examinar ed elavurar questas dumondas.
2 Il Cussegl federal po autorisar ils chantuns da permetter a las vischnancas da domicil d'acceptar er dumondas per auters tips da cartas d'identitad.
1 Integrà tras la cifra I da la Lescha federala dals 17 da zer. 2011 (dumondas per cartas d'identitad betg biometricas tar la vischnanca da domicil), en vigur dapi il 1. da mars 2012 (AS 2011 5003; BBl 2011 2277 2291).
Art. 51Dumonda d'emissiun
1 Tgi che vul in document d'identitad, sto sa preschentar persunalmain en Svizra tar il post ch'è vegnì designà dal chantun u a l'exteriur tar la represchentanza svizra, ed inoltrar là la dumonda d'emetter in document d'identitad. Persunas minorennas e persunas sut curatella cumplessiva2 dovran il consentiment en scrit da lur represchentanza legala.
2 Il Cussegl federal decretescha disposiziuns davart la procedura da dumonda e d'emissiun, en spezial concernent:
- a.
- las datas che dastgan vegnir utilisadas per emetter ils documents d'identitad e las funtaunas da questas datas;
- b.3
- las pretensiuns envers las autoritads emettentas e, concernent las dumondas per cartas d'identitad, er las pretensiuns envers las vischnancas da domicil;
- c.
- l'infrastructura tecnica;
- d.4
- la moda e maniera co che las vischnancas da domicil han da retschaiver, d'elavurar e da transmetter las dumondas per cartas d'identitad.
3 Resguardond las prescripziuns internaziunalas e las pussaivladads tecnicas, po il Cussegl federal prevair excepziuns da l'obligaziun da sa preschentar persunalmain.
1 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
2 Designaziun tenor la cifra 2 da l'agiunta da la LF dals 19 da dec. 2008 (protecziun da creschids, dretg da persunas e d'uffants), en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2011 725; BBl 2006 7001). Questa midada è vegnida resguardada en tut la lescha.
3 Versiun tenor la cifra I da la Lescha federala dals 17 da zer. 2011 (dumondas per cartas d'identitad betg biometricas tar la vischnanca da domicil), en vigur dapi il 1. da mars 2012 (AS 2011 5003; BBl 2011 2277 2291).
4 Integrà tras la cifra I da la Lescha federala dals 17 da zer. 2011 (dumondas per cartas d'identitad betg biometricas tar la vischnanca da domicil), en vigur dapi il 1. da mars 2012 (AS 2011 5003; BBl 2011 2277 2291).
Art. 6 Decisiun
1 Las vischnancas da domicil controlleschan las dumondas per cartas d'identitad e verifitgeschan l'identitad da la petenta u dal petent avant che transmetter las dumondas a l'autoritad emettenta dal chantun.1
1bis L'autoritad emettenta controllescha che las indicaziuns da las dumondas transmessas ad ella sajan correctas e cumplettas e verifitgescha l'identitad da la petenta u dal petent.2
2 L'autoritad emettenta decida davart la dumonda. Sch'ella approvescha l'emissiun dal document d'identitad, incumbensescha ella il post cumpetent da producir il document d'identitad. Ella al transmetta las datas necessarias.3
3 L'emissiun d'in document d'identitad vegn refusada:
- a.
- sch'ella cuntrafaschess ad ina disposiziun ch'è vegnida decretada d'ina autoritad svizra sin basa dal dretg federal u dal dretg chantunal;
- b.
- sche la persuna che fa la dumonda ha deposità ses documents d'identitad tar in'autoritad svizra da persecuziun penala u d'execuziun penala.
4 En enclegientscha cun l'autoritad cumpetenta vegn refusada l'emissiun d'in document d'identitad, sche la persuna che fa la dumonda è publitgada per l'arrestaziun en il sistem informatisà da retschertga da la polizia RIPOL pervia d'in crim u pervia d'in delict.4
5 L'emissiun d'in document d'identitad vegn refusada, sche la petenta u sch'il petent fa ina dumonda a l'exteriur, entant ch'ella u ch'el vegn persequità u è vegnì sentenzià a l'exteriur pervia d'in act chastiabel ch'è - tenor il dretg svizzer - in crim u in delict, e sch'igl èn avant maun motivs da supponer ch'ella u ch'el veglia mitschar da la persecuziun penala u da l'execuziun dal chasti. L'emissiun na vegn betg refusada, sche la sancziun smanatschada avess consequenzas che na fissan betg cumpatiblas cun l'urden public svizzer.5
1 Versiun tenor la cifra I da la Lescha federala dals 17 da zer. 2011 (dumondas per cartas d'identitad betg biometricas tar la vischnanca da domicil), en vigur dapi il 1. da mars 2012 (AS 2011 5003; BBl 2011 2277 2291).
2 Integrà tras la cifra I da la Lescha federala dals 17 da zer. 2011 (dumondas per cartas d'identitad betg biometricas tar la vischnanca da domicil), en vigur dapi il 1. da mars 2012 (AS 2011 5003; BBl 2011 2277 2291).
3 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
4 Versiun tenor la cifra 3 da l'agiunta da la LF dals 13 da zer. 2008 davart ils sistems d'infurmaziun polizials da la Confederaziun, en vigur dapi ils 5 da dec. 2008 (SR 361).
5 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 6a1Posts da producziun, interpresas generalas, furnituras e furniturs da servetschs e da rauba
1 Ils posts ch'èn incumbensads cun la producziun dals documents d'identitad e las interpresas generalas involvidas ston cumprovar:
- a.
- d'avair las enconuschientschas spezialisadas e las qualificaziuns necessarias;
- b.
- da garantir ch'els e ch'ellas produceschian ils documents d'identitad en moda segira, en auta qualitad, a temp e confurm a las specificaziuns;
- c.
- da garantir che la protecziun da datas vegnia observada; e
- d.
- d'avair avunda meds finanzials.
2 Persunas cun dretg economics, possessurs da quotas, commembers dal cussegl d'administraziun, d'in auter organ cumparegliabel u da la direcziun sco er autras persunas che han u che pudessan avair ina influenza decisiva sin l'interpresa u sin la producziun dals documents d'identitad, ston avair ina buna reputaziun. I pon vegnir fatgas controllas da segirezza en il senn da l'artitgel 6 da l'Ordinaziun dals 19 da december 20012 davart las controllas da segirezza da persunas.
3 L'Uffizi federal da polizia po dumandar da tut temp ils documents ch'èn necessaris per controllar las pretensiuns tenor ils alineas 1 e 2. Sch'il post da producziun fa part d'ina gruppa d'interpresas, valan questas pretensiuns per l'entira gruppa.
4 Las disposiziuns dals alineas 1 fin 3 èn applitgablas per las furnituras e per ils furniturs da servetschs e da martganzia, sche las prestaziuns furnidas han ina impurtanza decisiva per la producziun dals documents d'identitad.
5 Il Cussegl federal fixescha las ulteriuras pretensiuns per ils posts da producziun, per las interpresas generalas sco er per las furnituras e per ils furniturs da servetschs e da martganzia.
1 Integrà tras l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
2 [AS 2002 377, 2005 4571, 2006 4177 art. 13 4705 cifra II 1, 2008 4943 cifra I 3 5747 annexa cifra 2, 2009 6937 annexa 4 cifra II 2. AS 2011 1031 art. 31 al. 1]. Vair oz l'ordinaziun dals 4 da mars 2011 (SR 120.4).
Art. 6b1Incumbensas da l'Uffizi federal da polizia
Ultra da las incumbensas ch'èn numnadas en questa lescha ed en las disposiziuns executivas ademplescha l'Uffizi federal da polizia las suandantas incumbensas:
- a.
- survegliar che las prescripziuns tenor l'artitgel 6a vegnian observadas;
- b.
- dar infurmaziuns ed instrucziuns als posts svizzers ed esters davart ils documents d'identitad svizzers, e quai cun resalva dals interess da mantegnair il secret e da proteger las datas;
- c.
- dar infurmaziuns a persunas privatas davart ils documents d'identitad svizzers e davart l'emissiun da quels, e quai cun resalva dals interess da mantegnair il secret e da proteger las datas;
- d.
- dar infurmaziuns ed instrucziuns als posts da producziun ed a las interpresas generalas e survegliar che las specificaziuns vegnian observadas;
- e.
- persequitar il svilup internaziunal en il sectur dals documents d'identitad e surpigliar la responsabladad per la realisaziun dals standards internaziunals;
- f.
- manar l'infrastructura da clavs publicas (ICP) per ils documents d'identitad svizzers;
- g.
- manar il post spezialisà da la Confederaziun per documents d'identitad e da legitimaziun, e quai cun resalva da disposiziuns spezialas divergentas.
1 Integrà tras l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 7 Retratga
1 In document d'identitad vegn retratg, sche:
- a.
- las premissas per sia emissiun n'èn betg u betg pli ademplidas;
- b.
- ina identificaziun senza dubi n'è betg pli pussaivla;
- c.
- el cuntegna inscripziuns faussas u betg uffizialas u è vegnì midà en autra maniera.
1bis Sche l'autoritad cumpetenta annullescha la natiralisaziun tenor l'artitgel 36 da la Lescha dals 20 da zercladur 20141 davart il dretg da burgais, dispona ella a medem temp la retratga dals documents d'identitad.2
1ter Documents d'identitad retratgs ston vegnir restituids a l'autoritad emettenta cumpetenta entaifer 30 dis. Ils documents d'identitad retratgs, ma betg restituids valan - suenter la scadenza da quest termin - sco pers e vegnan publitgads en il sistem informatisà da retschertga da la polizia (RIPOL).3
2 In document d'identitad po vegnir retratg u po vegnir declerà sco nunvalaivel dal post federal cumpetent4 en cunvegnientscha cun l'autoritad cumpetenta da persecuziun penala u d'execuziun penala, sche sia titulara u sche ses titular sa chatta a l'exteriur e:
- a.
- vegn persequità penalmain en Svizra pervia d'in crim u pervia d'in delict;
- b.
- è vegnì sentenzià d'ina dretgira svizra en moda legalmain valaivla ed il chasti u la mesira n'è ni surannada ni expiada.
1 SR 141.0
2 Integrà tras la cifra II 3 da l'agiunta da la LF dals 20 da zer. 2014 davart il dretg da burgais, en vigur dapi il 1. da schan. 2018 (AS 2016 2561; BBl 2011 2825).
3 Integrà tras la cifra II 3 da l'agiunta da la LF dals 20 da zer. 2014 davart il dretg da burgais, en vigur dapi il 1. da schan. 2018 (AS 2016 2561; BBl 2011 2825).
4 Actualmain: Uffizi federal da polizia.
Art. 81Perdita
Mintga perdita d'in document d'identitad sto vegnir annunziada a la polizia. Quella endatescha la perdita en il sistem informatisà da retschertga da la polizia RIPOL. RIPOL transmetta l'avis da perdita automaticamain al sistem d'infurmaziun tenor l'artitgel 11.
1 Versiun tenor la cifra 3 da l'agiunta da la LF dals 13 da zer. 2008 davart ils sistems d'infurmaziun polizials da la Confederaziun, en vigur dapi ils 5 da dec. 2008 (SR 361).
Art. 9 Taxa
1 Il Cussegl federal regla l'obligaziun da pajar taxas, il circul da las persunas ch'èn pertutgadas da las taxas e l'autezza da las taxas.
2 L'autezza da las taxas che vegnan fixadas dal Cussegl federal sto esser favuraivla per las famiglias.1
1 Integrà tras l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
3. part Elavuraziun da datas
Art. 10 Princip
L'elavuraziun da datas en il rom da questa lescha sa drizza tenor la Lescha federala dals 19 da zercladur 19921 davart la protecziun da datas.
1 SR 235.1
Art. 11 Sistem d'infurmaziun
1 L'Uffizi federal da polizia maina in sistem d'infurmaziun. Quest sistem cuntegna las datas persunalas che figureschan sin il document d'identitad e las datas persunalas registradas ed ultra da quai las suandantas datas:1
- a.2
- l'autoritad emettenta ed il post da producziun;
- b.
- lieu da naschientscha;
- c.
- ulteriurs lieus d'origin;
- d.
- nums dals geniturs;
- e.
- data da l'emprima emissiun e da la nova emissiun, midadas da las datas che vegnan menziunadas en il document d'identitad;
- f.
- inscripziuns davart ina bloccada, davart la refusa, davart la retratga, davart il deposit u davart la perdita dal document d'identitad;
- g.
- inscripziuns davart mesiras da protecziun per persunas minorennas u per persunas avugadadas che sa refereschan a l'emissiun da documents d'identitad;
- h.
- suttascripziun(s) da la represchentanza legala tar documents d'identitad per persunas minorennas;
- i.
- inscripziuns davart la perdita dal dretg da burgais tras lescha u tras in conclus da l'autoritad;
- j.
- particularitads dals documents d'identitad da las persunas che han privilegis ed immunitads tenor la Convenziun da Vienna dals 18 d'avrigl 19613 davart las relaziuns diplomaticas u tenor la Convenziun da Vienna dals 24 d'avrigl 19634 davart las relaziuns consularas.
2 L'elavuraziun da datas serva ad emetter ils documents d'identitad sco er ad evitar che tals vegnian emess nunautorisadamain ed utilisads en moda abusiva.5
1 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
2 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
3 SR 0.191.01
4 SR 0.191.02
5 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 121Elavuraziun e communicaziun da las datas
1 Per ademplir lur incumbensas legalas pon las suandantas autoritads u ils suandants posts endatar directamain datas en il sistem d'infurmaziun:
- a.
- l'Uffizi federal da polizia;
- b.
- las autoritads emettentas;
- c.
- ils posts da producziun.
2 Per ademplir lur incumbensas legalas pon las suandantas autoritads u ils suandants posts consultar datas dal sistem d'infurmaziun tras la procedura d'invista:
- a.
- l'Uffizi federal da polizia;
- b.
- las autoritads emettentas;
- c.
- il Corp da guardias da cunfin, dentant exclusivamain per sclerir l'identitad;
- d.
- ils posts da polizia ch'èn vegnids designads da la Confederaziun e dals chantuns, dentant exclusivamain per sclerir l'identitad;
- e.
- ils posts da polizia ch'èn vegnids designads dals chantuns per registrar las annunzias da documents d'identitad pers;
- f.
- il post da polizia da la Confederaziun ch'è vegnì designà sco cumpetent per tractar quellas dumondas da sclerir l'identitad che vegnan da l'exteriur, dentant exclusivamain per sclerir l'identitad.
3 Las datas dal sistem d'infurmaziun dastgan vegnir dadas vinavant per identifitgar victimas d'accidents, da catastrofas da la natira e d'acts da violenza sco er persunas sparidas. Las infurmaziuns ad ulteriuras autoritads sa drizzan tenor ils princips da l'agid uffizial.
4 Las autoritads ch'èn cumpetentas tenor l'alinea 2 literas c e d pon consultar las datas dal sistem d'infurmaziun er a maun dal num e da las datas biometricas da la persuna respectiva tras la procedura d'invista, sche questa persuna na po betg preschentar in document d'identitad.
1 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 131Obligaziun d'annunzia
1 L'autoritad da decisiun annunzia a l'autoritad emettent cumpetenta:
- a.
- la disposiziun d'ina bloccada dals documents sco er l'aboliziun da tala;
- b.
- il deposit dal document d'identitad e la fin dal deposit;
- c.
- las mesiras da protecziun per persunas minorennas u per persunas avugadadas che sa refereschan a l'emissiun d'in document d'identitad sco er l'aboliziun da talas;
- d.
- la perdita dal dretg da burgais tras lescha u tras in conclus da l'autoritad.
2 L'autoritad emettenta endatescha las datas en il sistem d'infurmaziun da la Confederaziun.
1 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 14 Scumond da manar bancas da datas parallelas
Igl è scumandà da manar bancas da datas parallelas, cun excepziun da l'archivaziun limitada areguard il temp dals formulars da dumonda tras l'autoritad emettenta.
Art. 15 Disposiziuns executivas
Il Cussegl federal decretescha disposiziuns executivas davart:
- a.
- la responsabladad per il sistem d'infurmaziun;
- b.
- il dretg d'access ed il dretg d'elavurar las datas;
- c.
- la durada da la conservaziun da las datas;
- d.
- las mesiras tecnicas ed organisatoricas.
4. part Disposiziuns finalas
Art. 161Execuziun
Il Cussegl federal regla l'execuziun da questa lescha. Sche necessari resguarda el las disposiziuns da l'uniun europeica e las recumandaziuns da l'organisaziun da l'aviatica civila internaziunala (OACI) davart ils documents d'identitad.
1 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
Art. 17 Referendum ed entrada en vigur
1 Questa lescha è suttamessa al referendum facultativ.
2 Il Cussegl federal fixescha l'entrada en vigur.
Data da l'entrada en vigur: 1. d'october 20024
Disposiziun transitorica da la midada dals 13 da zercladur 20085
Suenter che la midada da questa lescha è entrada en vigur, pon las cartas d'identitad senza chip da datas vegnir dumandadas en Svizra durant maximalmain 2 onns tar la vischnanca da domicil sco fin ussa; ils chantuns fixeschan la data, a partir da la quala las cartas d'identitad pon vegnir dumandadas mo pli tar las autoritads emettentas.
1 SR 101
2 BBl 2000 4751
3 Versiun tenor l'art. 2 cifra 1 dal conclus federal dals 13 da zer. 2008 davart l'approvaziun e la realisaziun dal barat da notas tranter la Svizra e la CE davart ils passaports ed ils documents da viadi biometrics, en vigur dapi il 1. da mars 2010 (AS 2009 5521 5528; BBl 2007 5159).
4 Al. 1 da l'ordinaziun dals 20 da sett. 2002 (AS 2002 3067)
5 AS 2009 5521
Per propostas e per communicaziuns: Center da las publicaziuns uffizialas
Tar il cumenzament da la paginaDavosa actualisaziun: 13.10.2018


text:
Cas spezials pretendan mesiras spezialas. El Grischun èn actualmain dus procuraturs extraordinaris en acziun. Quai pervia da dus cas brisants. Esther Omlin, procuratura publica generala dil chantun Sutsilvania duai examinar las renfatschas en connex cun l'arrestaziun d'Adam Quadroni e gia dapi in onn è Beat Fehr, procuratur public dil chantun Son Gagl vid examinar in cas el Grischun. El è vid intercurir la vendita da la terma a Val Son Pieder.
Motivs per metter en procuraturs d'auters chantuns
Tar il cas da la terma a Val saja la mancanza da capacitad il motiv daco ch'in procuratur extern fetschia las inquisiziuns. Il cas en connex cun l'arrestaziun da Quadroni vegn intercurì tras ina persuna externa perquai che la procura publica dal Grischun haja incumbensà la regenza grischuna da metter en in tal. Il motiv: evitar ch'i dettia reproschas da na betg esser neutral en chaussa.
RR actualitad 17:00


text:
Pestgar è ina passiun – giudair la quietezza, la ramur da l’aua or en la natira e sa chapescha la sfida da tschiffar in pesch. Ils blers pestgaders stattan quiets e spetgan, fin ch'il pesch morda en la preda, e lura datti era quels che sventuleschan cun la lantscha enturn il chau – ils pestgaders che pestgan cun la mustga.
Ils 9 da zercladur organisescha la societad da pestgaders da l’Engiadin’Ota il emprim campiunadi da far mustgas a La Punt – Chamues-ch.
Liar mustgas sin temp
La finamira dal campiunadi è da far 4 mustgas entaifer 2 uras. Il pestgader che ha fatg cun premura las pli bellas, perfetgas e realisticas quel gudogna l’emprim campiunadi Grischun.
Reunir ils pestgaders da mustga, barattar ideas ed experientschas e giudair in per bellas uras da cumpagnia – quai è la finamira da l’emprim campiunadi da far mustgas da pestgar in Engiadina.
RR actualitad 11.00


text:
Radund 110 fanatichers da bulieus èn dapi la sonda vargada a Landquart al Plantahof per engrondir lur savida davart il bulieu. Tschertas persunas fan la scolaziun da controllader ed auters èn a Landquart per refrestgentar lur savida.
Ina classa d'experts che vul prender d'enconuscher anc meglier il bulieu
En ina stanza è sa rimnada ina classa da bun 10 persunas – tut persunas che controllan gia bulieus. Sco ellas dian èsi dentant impurtant da prender part a curs da repetiziun. Ina participanta di ch'ils bulieus sajan pli spert ord il chau che quai ch'i vegnian en il chau. Ed emprender san ils controlladers durant ina tala emna da repetiziun ina massa.
L'instructura da questa classa, Rita Illien, di ch'i dettia er per ella talmain blers bulieus nunenconuschents: «Ins vesa adina puspè novs bulieus.» Enconuscher tut ils radund 8'000 bulieus en Svizra saja strusch pussibel.
Per mai na datti betg insatge pli bel che da guardar in'emna mo sin bulieus.
Differenziar quels da mangiar e quels da tissi
Il pli impurtant saja dad enconuscher ils bulieus da tissi. Quai è il tenor en la classa. Il pli malsegir saja il «amanita», declera Rita Ilien. In bulieu insignifitgant che na dat betg spezialmain en egl.
I haja dentant era gia mortoris tar persunas che han mangià quest bulieu. El attatga numnadamain il dir. Sco controllader han ins dentant ina gronda responsabladad. Els dastgan mo dar l'ok tar bulieus, nua ch'els èn 100% segirs ch'els èn buns.
RR actualitad 11:45


text:
News
Assessëur Mussner: "N var mpurtat per na culaborazion plu strënta"
Sustenì la culaborazion culturela danter i chemuns ladins y renfurzé la dimenscion europeica dl Tirol storich: l Assessëur per la cultura ladina Florian Mussner ie cuntënt che la ghiranza de tò ite i trëi chemuns ladins dl Tirol storich Fedom, Col y Ampëz tla cunsulënzes per l sustëni dla cultura y rujeneda ladina ie unida apurveda al'unanimità da pert dla Cumiscion interregiunela di trëi cunsëies legislatifs dl'Euregio Tirol-Südtirol-Trentin (Dreierlandtag). "Ie crëie persunalmënter dassënn al'Europaregion Tirol y son dla minonga che chësta deliberazion ie de gran mpurtanza y à na fazion de senial a livel dl'Europaregion, ajache la à coche cuntenut la culaborazion danter i chemuns ladins dl Tirol storich. Tres la numinazion de n sëul reprejentant/na sëula reprejentanta per duc adum tòl nce i trëi chemuns ladins dl Tirol storich pert dl proiet de na region europeica n cumenanza per sustenì scumenciadives dla Ladinia y dl'Euregio," nsci l Assessëur ladin Florian Mussner. La ghiranza curespundënta data ite dal Assessëur Mussner ie unida apurveda a una inier, merdi, ai 28 d'utober dala Cumiscion interregiunela di trëi cunsëies legislatifs dl Tirol, dl Südtirol y dl Trentin y l reverda la partezipazion di trëi chemuns ladins dla Provinzia de Belun Fedom, Col y Ampëz tla consultazions dla Cumiscion interregiunela di trëi cunsëies legislatifs n cont dl sustëni dla rujeneda y cultura ladina.
„Tulan ite i chemuns ladins dla Provinzia de Belun ons fat n var mpurtat y cuncret per na culaborazion plu strënta danter la valedes ladines, dantaldut tenian cont dla defendura desvaliva de chëla che la cultura y la rujeneda ladina god tla Provinzia de Belun. Nsci pudëssa per ejëmpl l model dla scola ladina vester n model per la scola ti trëi chemuns ladins de Belun," dij l assessëur ladin Florian Mussner sotrissan inant: "Nëus speron y son segures che l'Europaregion Tirol posse dé si cuntribut per sustenì la truepa persones che lëura cun gran mpëni y a livel de ulentariat tla lies y istituzions cultureles di trëi chemuns ladins acioche la cultura y la rujeneda ladina vënie mantenides."
L proscim var cuncret da fé sarà pona la numinazion da pert di trëi chemuns de n reprejentant/na reprejentanta che possa purté ite si prupostes n ucajion de consultazions y ghiranzes che reverda n majer sustëni dla cultura y rujeneda ladina da pert dla cumiscion interregiunela di trëi cunsëies legislatifs.
rc


text:
Violenza saja savens entaifer las chasas in problem, ha ditg il president da la partida Christoph Darbellay. La PCD pretenda da s’engaschar pli fitg per las unfrendas. Oz sa focuseschian ins bler memia fitg sin ils delinquents, ha ditg la cussegliera naziunala dal chantun Lucerna, Ida Glanzmann.
Violenza era tranter attempads
Spezialmain tabuisada saja la violenza en la vegliadetgna, ha ditg Glanzmann. Quest tema n’existia betg, perquai ch’el saja simplamain tabu.
Uss pretenda la PCD in rapport dal Cussegl federal. Quel duai eruir quant grond ch'il problem da la violenza en famiglias è propi.
RR Novitads 17:00


text:
I duai sa tractar da subvenziuns annualas en l'autezza da fin a 300'000 francs che l'interpresa da bus Aarau e la viafier Wynental e Suhrental hajan quintà giu fallà sur onns. Quai scriva la «SonntagsZeitung» e sa referescha sin in rapport da revisiun da l'Uffizi federal da traffic.
La viafier regiunala pertutgada scriva ch'els n'ajan mai cuntrafatg cun intenziun a leschas vertentas. Els han confermà ch'els hajan fatg sbagls ed hajan era acceptà las propostas da meglieraziun da l'uffizi.
RR novitads 12:00


text:
Enfin che la Tirchia na laschia betg liber tut ils praschuniers politics, duai il Cussegl federal interrumper las negoziaziuns davart ina cunvegna da commerzi liber cu il pajais. Quai pretendan la Partida Sociala, ils Verds ed 13 ulteriuras organisaziuns e partidas.
In'autra premissa per cuntinuar cun las contractivas saja che las medias e las organisaziuns nunguvernamentalas possian puspè lavurar libramain. Pertutgadas èn cunzunt medias ed organisaziuns da l'opposiziun tirca e la minoritad curda.
Renovaziun da la cunvegna
La cunvegna da commerzi liber tranter la Tirchia e la Svizra è ida en vigur il 1992. Per il mument vegn ella tractada da nov.
RR novitads 12:00


text:
Las ulteriuras otg vischnancas avevan gia decidì a lur radunanzas communalas dals 27 da mars da vulair fusiunar, quai cun 336 vuschs gea e 71 vuschs na.
Sper Savognin fan part a la fusiun Bivio, Cunter, Marmorera, Mulegns, Riom-Parsonz, Salouf, Sur e Tinizong-Rona. La nova vischnanca Surses vegn a dumbrar radund 2'400 abitants. L’administraziun communala na vegn betg ad esser en la chapitala Savognin, mabain a Tinizong. Il chantun sustegna la fusiun cun 8,8 milliuns francs. Il pe da taglia duai vegnir fixà sin 100 %.


text:
Quest onn fan 108 persunas part al curs intensiv da rumantsch sursilvan a Glion. La gronda part dals participants da curs rumantsch èn da la Svizra.
I dat dentant er intgins participants che fan lungs viadis per far part al curs.
Hiroyuki Nakagawa, Giapun
Hiroyuki Nakagawa ha studegià germanistica e s’interessa per linguas minoritaras. Uschia ha el legì il cudesch «Alles nur Worte» dad Iso Camartin che sa fatschenta cun linguas minoritaras:
Il cudesch dad Iso Camartin è scrit per tudestg. En quest cudsch datti dentant er bleras lingias per rumantsch, perquai sun jau vegnì sin il rumantsch.
Sia finamira dal curs è da pudair dir intginas frasas per rumantsch e pli tard translatar il cudesch dad Iso Camartin en giapunais.
Mariano Martín Rodríguez, Spagna
Cun il translatar sa fatschenta era Mariano Martín Rodríguez. El lavura a Brüssel sco translatur. Il rumantsch na possia el dentant betg duvrar là:
Quai è divertiment per mai. Jau translatesch litteratura ed jau vi er savair translatar texts ord tut las linguas rumantschas.
Mo fin che quai saja uschè lunsch ch’el possia translatar texts d’auturs rumantschs en spagnol giaja quai anc in mument, manegia el cun in surrir.
Giancarlo Malchiodi, Brooklyn
Tut in auter motiv d’emprender rumantsch ha Giancarlo Malchiodi. El saveva sco uffant rumantsch e tudestg. Sia mamma saja oriunda da Sagogn ed el saja ils emprims onns da sia vita er adina puspè stà a Sagogn tar ses tat e sia tatta:
Cur ch’jau era diesch u indesch onns hai jau ditg a mia mamma, jau na vi betg pli discurrer rumantsch u tudestg, jau sun american.
Oz stettia el mal ch’el haja decidì uschia.
Duas emnas rumantsch sursilvan
Ils curs da rumantsch sursilvan intensivs duran duas emnas. Per ils participants datti sper las lecziuns en differents nivels er in program da rom per emprender d’enconuscher la cultura rumantscha. Quest onn tracta quest program la refurmaziun e la regiun da la Sutselva.
RR actualitad 07:20


text:
Il siemi d'ina convivenza tranter indigens ed esters è vegl. Il process da nossa civilisaziun san ins descriver sco sfida permanenta d'integrar tut quai che vegn e penetrescha sur ils cunfins viaden en territoris gia occupads. L'emprim pass da l'integraziun è l'abilitad d'eleger la perspectiva dal ester per giuditgar il agen. Respectar l'auter, tadlar l'auter, chapir l'auter e forsa schizunt admirar l'auter, quai èn pass necessaris en in process d'avischinaziun. Iso Camartin palaisa da l'integraziun ord vista filosofica ed istoric-culturala.
Il forum 2007-2008 Integraziun sco process permanent
Il siemi d'ina convivenza tranter indigens ed esters è vegl. Il process da nossa civilisaziun san ins descriver sco sfida permanenta d'integrar tut quai che vegn e penetrescha sur ils cunfins viaden en territoris gia occupads.


text:
Tartagnar placats cun inscripziuns ubain cun malegiar u tatgar insatge sisur è in donn da material e po vegnir denunzià a la polizia. Sco quai ch’il pledader da la polizia chantunala Thomas Hobi di, na vegn dentant betg fatg savens diever da questa pussaivladad. «Ins po dumbrar vid in maun las denunzias che vegnan fatgas per onn», declera Hobi.
Be in pitschen delict
La polizia investighescha en il cas sch’i dat ina denunzia e fa in rapport per mauns da la procura publica.
I saja dentant fitg grev d'eruir e pudair cumprovar tgi che ha fatg il tartagnim. Sco Hobi di, sa tracta quai, tranter tut ils delicts pussaivels, dad in delict plitost pitschen. I dettia pli blera lavur e dapli custs da far ina denunzia che quai ch’i portia insatge.


text:
En domënia ai 19 de dezëmber 2010 él gnü tignì a San Martin tla sënta dl Istitut “Micurà de Rü” la reuniun generala dla Uniun di Ladins dla Val Badia, olache le presidënt Werner Pescosta à portè dant la relaziun d’ativité dla uniun di ultimi cater agn. Al é gnü presentè en cört n valgönes dles iniziatives plü significatives y alzè fora la colaboraziun y le sostëgn che la Uniun à dagnora ciarè de ti dé a auturs, poeć, artisć, componisć, ćiantauturs y fotografs, che é gnüs trac ite oramai pro vignöna dles iniziatives metüdes a jì. Dantadöt ai jogn che à ćiamò debojëgn de ciafè ocajiuns por podëi se presentè al publich, ti à la Uniun pité de beles ocajiuns da mëte en mostra so talënt y so savëi.
Importantes é inće stades les publicaziuns che é gnüdes dades fora, en pert inće deache ares à corì loces, te ćiamps y seturs olache al ne n’ê denant tan co degügn tesć por ladin da tó cà. Insciö por ejëmpl tl ćiamp dla religiun y dla dlijia, olache la Uniun à ti ultimi agn dè fora i libri da dì les mësses por ladin, sföisc por tignì les ores de religiun te scora y por s’arjigné cà ai sacramënć y d’atri libri da oraziuns. I tesć é dagnora gnüs ciarà jö da porsones o da comisciuns metüdes aposta por cunt dl vësco, a na mainira che ara jiss inće da avëi les autorisaziuns nezesciares por podëi spo adorè ofizialmënter i tesć traslatà da d’atri ligac.
Do la presentaziun dl’ativité y de n valgügn datesc fora dl bilanz dla Uniun éson passà ales lîtes dl Consëi nü che portarà inant la Uniun por i proscimi trëi agn. Düć i mëmbri scrić ite regolarmënter por l’ann 2010 podô lité y gnì lità te Consëi. Aladô dles usc dades jö y compedades fora da Stephan Ploner y Paul Josef Gasser é i pröms sis mëmbri lità do ordinn de usc ciafades:
Chisc sis mëmbri nominarà le presidënt y chiriarà fora les sis porsones da cooptè tla pröma reuniun che gnarà fata i pröms dis de jenà. Sambëgn gnaràl impröma tignì cunt de chës porsones che à ćiamò ciafè usc dales lîtes por ći che reverda i mëmbri da cooptè, mo al pò ince ester d’atri critêrs, sciöche p.ej. che vigni paîsc dla valada messass pordërt ester rapresentè te consëi o dles competënzes che zacai podess avëi.
Dedô él spo gnü metü a jì n pice buffet, denant co mëte man cun la presentaziun dl liber “La roda dl monn te 80 tambürli” de Max Castlunger, cun dessëgns de Maria Pezzedi.
y presentaziun de dös publicaziuns nöies
y presentaziun de dös publicaziuns nöies
En domënia, ai 19 de dezëmber, dales 18.00 inant, tignarà la Uniun di Ladins dla Val Badia süa reuniun generala tl gran salf dl Istitut Ladin „Micurà de Rü“ a San Martin. Te chësta ocajiun gnaràl presentè en cört l’ativité di ultimi agn: publicaziuns por pici y gragn y na ligna demanifestaziuns valgamia interessantes. Pro vigni iniziativa à le Consëi dla Uniun inće ćiarè de sostignì auturs, scriturs, artisć y ćiantauturs por ti dè na poscibilité implü de crësce profescionalmënter y inteletualmënter, inće deache ëi rapresentëia la piza de diamant dl monn cultural ladin.
Te chësc contest gnaràl inće presentè le Liber por la zelebraziun dla liturgia dla parora, na publicaziun cun oraziuns y tesć adatà por la zelebraziun de funziuns sacres te dlijia, che dess gnì tignides olache i proi ne pordüj nia plü da dì mëssa. Al dédaincö él tres manco jogn che tôl la dezijiun da deventè prou, porchël à la Uniun di Ladins orü ponsè danfora y arjigné cà, sambëgn cun l’autorisaziun dl vësco y dla delegaziun di proi dla Val Badia, n stromënt de ütl por i laics che surantolarà l’inćiaria da zelebré la liturgia dla parora y de sorvisc ala jënt, che ne dess nia perde la poscibilité de jì a mëssa sce al ess da manćé i proi.
Sön le program dl domisdé él inće les lîtes dl Consëi nü che dess portè inant l’ativité dla Uniun por i proscimi trëi agn. Düć chi che é regolarmënter scrić ite ala Uniun por l’ann 2010 arà le dërt de lité y de gnì lità te Consëi. Aladô dl statut röiel ite i pröms 6 lità, i atri 6 mëmbri vëgn spo cooptà te n secundo momënt, tignin cunt che düć i paîsc dla Val Badia dess ester rapresentà, tan inant che ara va.
Por stlü jö en belëza la sëra gnaràl presentè dales 20.00 l’ultima publicaziun dla Uniun: Roda dl monn te 80 tambürli de Max Castlunger da San Martin, cun dessëgns de Maria Pezzedi da San Ćiascian. Ara se trata de n liber cun CD, ponsè dantadöt por mituns bele n pü’ plü gragn, mo inće por porsones adultes, che contëgn n monologh de n jonn che pëia ia dala Val Badia y roda fora por le monn, passan da n continënt al ater. Dlunch olach’al röia impàrel da conësce popolaziuns de chëres ch’al â mâ aldì cuntan da d’atri, al vëiga de vigni sort de cosses nöies, al alda le sonn de stromënć y i versc de n gröm de tiers esotics. Tla storia cùntel y baia de so iade. Sön na CD pòn ascutè la storia y i sonns che dëida descedè la fantasia tratan ch’an ti ciara y ch’an lì le liber.
Düć é dër bel invià da tó pert ala riuniun generala dla Uniun di Ladins y da gnì ala presentaziun dl proiet de Max Castlunger „La roda dl monn te 80 tambürli“.
17 de dezëmber 2010
adöm cun la Uniun di Ladins
adöm cun la Uniun di Ladins
Le marćé che vëgn bele tignì da tröc agn t'La Spona a Pidrô la pröma domënia d'Advënt é deventè n post d'incuntada dër aprijé da pici y gragn, dai amisc d'La Spona y da düć chi che chir y ô n pü' rové ite tl'atmosfera dl Advënt. Pro n tê ćialt y val' duciaria pon amiré i früć de mëisc de laûr y de preparaziun di lauranć cun sü maestri tla tiesceria, tla tistlaria, tla fujina y ti labors d'La Spona. Söl marćé él inće n pêr de mëses cun libri y publicaziuns dla Uniun Ladins Val Badia y dl Istitut Ladin Micurà de Rü.
Söl program dl marćé, che döra dales 10.00 ales 17.00, saràl inće n pü' de aurela cörta cun Simon Kostner y musiga d'intratenimënt cun Paul y Hilda Schuen da La Val, dales 13.30 inant. Al paia dessigü la möia da jì a chësc marćé y da se lascè afasciné dal bel ambiënt d'La Spona y dla leteratöra ladina.
28 de novëmber 2010
en domënia ai 26 de setëmber
en domënia ai 26 de setëmber
L’ultima domënia de setëmber inviëia l’Union Generela di Ladins dles Dolomites a tó pert al pelegrinaje tradizional di ladins a Baissenston, adöm cun i ladins dles atres valades. Chi che va a pé pëia ia en prozesciun dala Kehr de Deutschnofen, do le tru dles staziuns, dales 11.00 danmisdé. Dales 12.30 s’incuntun cun i pelegrins dles atres valades ladines; la Musiga da La Pli de Mareo sona a festa y al sarà n pice renfrësch por düć.
Dales 13.40 vëgnel spo tignì na prozesciun dala Ćiasa de cultura demez ćina sö dal santuare de Santa Maria, olache le Cor Exultate de Sëlva ćiantarà n valgügn toć, denant ch’al mëtes man la mëssa zelebrada da siur Vijo Pitscheider, adöm cun d’atri proi.
Dales 16.00 él spo ćiamò na picia marëna por chi che ó tl self-service dla ostaria por i ghesć y chi che l’à apostada.
26 de setëmber 2010
La Uniun Ladins dla Val Badia presentëia n stüde ambizius fat en colauraziun cun le Max Planck-Institut da Jena söl bosch da lersc tla val da Lungiarü. La presentaziun dla verjiun taliana dl liber sarà en sabeda ai 07.08.2010 dales 16:00 tla plaza dla vila da Seres a Lungiarü.
Tla Val Badia, mo inće te d’atri posć de Südtirol, â dandaia i larjëis (= bosć da lersc) na gran importanza y gnô sfrutà te n gröm de formes. Incër les viles ia y sö por les tëmples a sorëdl determinëia i larjëis inće incö ćiamo la contrada da paur tradizionala de nüsc paîsc y é porchël na dërta particolarité paesajistica.
La storia dla jënt y la storia dl bosch ne se lascia nia despartì. Dantadöt tla contrada medievala tolô ite le bosch na posiziun importanta: ann por ann se dô i colonisadus da fà por ti tó al bosch spersa da trasformè te ćiampoprè. Tres l’ejëmpl di larjëis da Lugiarü mostra sö i auturs, sciöche chësta sort de bosch é nasciü y sciöch’ al gnô sfruté tl passè, por de vigni sort de fins: sciöche pastöra y pre da munt, por la ćiacia, por erbes da medejina y früć salvari, por le lignan y la lëgna, por borjé ćiarbun, por les ês y n gröm d’ater.
Le liber metü adöm sön scomenciadia de Giovanni Mischì y ilustrè cun i dessëgn carateristics de Roswitha Asche sciöche inće en colauraziun cun le Max Planck Institut da Jena (consulënza scientifica), rapresentëia na inrescida daldöt nöia sura i bosć da lersc che gnô bele zidlà ti pröms tëmps dla colonisaziun dla Val Badia.
Cornisc musicala: chris costa & compagns
Por le plajëi dl palat: spezialitês dla ćiasadafüch de Irma
7 de agost 2010
na mostra che i va do ala tradiziun y ala storia
na mostra che i va do ala tradiziun y ala storia
La Uniun Ladins Val Badia à metü a jì en colaboraziun cun le Museum Ladin ćiastel de Tor y la lia Cultura da Munt na mostra interessanta de guanć da zacan y da paur che fej pert dla coleziun privata de Irma Trebo da San Martin.
La troht, che vëgn al dédaincö plü co ater vistida dai mëmbri de uniuns sciöche les musighes, i cors de dlijia y i grups da bal y da ëres che à dötaorela ćiamò ligrëza da tignì alalt les tradiziuns da zacan, va derevers al’eté medievala. Por cënć d’agn é la troht, a chëra ch’al i vëgn val’ iade inće dit „guant da zacan“, stada le guant da festa dla jënt de nosc raiun. Ala fin dl Otcënt, canch’an à metü man de se daurì n pü’ deplü ales novitês che gnô da foradecà, ân metü man de adorè draps y pezes plü fines, de fà guanć plü lisiers y da stè saurì. A chë moda à inće la jënt dla Val Badia metü man de adorè tres plü gonot guanć che gnô inlaôta aratà „moderns“, a chi ch’an i dij „guanć da paur“.
L’argomënt dessigü interessant é gnü tratè dan da n valgügn agn da Lois Trebo de Badia tl liber „Guanć da zacan y da paur“, che é gnü dè fora dala Uniun di Ladins. Por so interès de chësc vers à la Uniun tut sö ion l’idea de Irma Trebo da mëte a jì na mostra di guanć che ara à abiné adöm y dortorè sö te zacotan d’agn, denant ch’ai gniss sciurà demez o tuć cà da fà scofuns.
La coleziun de incër 30 guanć desvalis é gnüda presentada ai 19 y ai 26 de messè tl Museum Ladin, olach’al é rové adalerch na bela compëda de porsones danter chi da chilò y foresć che à podü odëi cun sü edli i bi guanć da inlaôta, ch’an vëiga sceno feter mâ plü sön de vedles fotografies. Al é stè valgamia interessant da conscidré sciöche la mainira de vistì s’à svilupé ti ultims 150 agn, da capì val’ deplü sura la tradiziun y les rajuns por chëres ch’an se vistî un o l’ater toch de guant. En ocajiun dl’inaodaziun dla mostra à la Uniun Bal Popolar dla Val Badia spo presentè na bela cornisc de melodies y de bai. Lois Kastlunger, por tröc agn presidënt dl Bal Popolar, à tut l’ocajiun por cuntè sciöche le grup é nasciü dan da oramai 25 agn y val’ sura l’ativité ch’al à portè inant te chësc tëmp.
Carlo Suani, mëmber dl Consëi dla Uniun di Ladins, à spo presentè en cört la publicaziun de Lois Trebo y à alzè fora n valgügn particolars di guanć tradizionai. Sc’al vëgn dit por talian che „le guant che fej nia fora la porsona“, spo n’éra pro la troht dessigü nia insciö. La troht à n valur simbolich: chi che s’la vist fej pert de na comunité de n paîsc o de na valada, che se desfarenziëia dala jënt de n ater paîsc o de n’atra valada. Tres le guant da zacan o da paur partësciun cun i atri mëmbri dla medéma comunité valurs soziai, storics y religiusc.
Do tradiziun gnô i guanć vistis te ocajiuns desvalies, mo dades dant valgamia avisa, aladô de na sort de „codesc cultural“: la domënia, i dis da santù, en ocajiun de festes particolares, de dlijia o rituales, o da jì en pelegrinaje. A chësta mainira deventâ le iestimënt na mainira de comuniché: aladô di corusc dl gormel, dles manies, dles plömes che un â sön le ćiapel, por ejëmpl, savôn sce zacai ê bele maridà o ćiamò da d’avëi.
Le guant da zacan y da paur respidlëia inće n lian cun le raiun, dal momënt che da le fà gnôl scialdi adorè materiai sciöche la lana o le lin che i paurs s’arjignâ cà enstësc. De chësc vers ê feter düć i mëmbri che aldî pro la comunité anfat, inće ćiodìche ara ne jô nia da mëte en mostra plü co intan iuvels che ess alzè fora la richëza de zacai respet ai atri.
I guanć gnô fać a man. Ara se trata porchël de toć unics y vigni guant à de chësc vers inće na valüta dal punt d’odüda artejanal/artistich. Al é le resultat dl laûr de deplü porsones: paurs, sartus, artejans y belijiers. Le guant da zacan ne n’é porchël nia mâ n guant sciöche n ater, mo n testemone de vita economica, religiosa y soziala, n scrign de cultura, l’arpejun de nüsc antenać ch’an ćiara de dè inant y che la Uniun di Ladins à orü presentè al publich tres la mostra arjignada cà da Irma Trebo y tres i libri ch’ara à dè fora ćina sëgn.
Irma Trebo de Tor à cuntè che ëra à bele da picera insö dagnora albü ligrëza cun i guanć. Süa coleziun de troht y guanć da paur é gnüda metüda fora te deplü stües y locai dl ćiastel, olache ara à altamo por döes edemes portè ite n pü’ plü de vita y de corù. Düć chi ch’â interès à spo podü jì cun Irma a fà na roda tl ćiastel, olache ara à splighé daimproìa i guanć y sües particolaritês. Imprömadedöt à Irma porvè de sensibilisé la jënt y dla invié a ne sciuré nia demez i vedli guanć da zacan o da paur che tröc à ćiamò a ćiasa, magari te val’ cassa sö sot le tët o te ćianô, deache ai à na gran valüta. Do süa minunga fossel dër important ch’al gniss ciafè tosc n post adatè da mëte fora i guanć che ëra instëssa à abiné adöm, mo che inće d’atri podess avëi y mëte a disposiziun. Al foss da s’aodè che val’ istituziun se surantoless de chësc patrimone, deache le guant da zacan y da paur é inće un de chi elemënć che alda pro nosta storia y arichësc nosta cultura.
19 de messè 2010
Le lönesc ai 19 y ai 26 de messè, dales 20.00, mët la Uniun di Ladins a jì tl Museum Ladin Ciastel de Tor a San Martin na mostra de troht y de guanc da zacan dla Val Badia, che vëgn en pert ince vistìs al dédaincö en ocajiun de festes de dlijia o manifestaziuns culturales de majera importanza.
I guanc metüs fora fej pert dla coleziun privata de Irma Trebo da San Martin de Tor y te trames les ocajiuns gnaràl splighé plü avisa les carateristighes di guanc y sciöche an s'ai vistî aladô dla tradiziun. L'Uniun Bal Popolar dla Val Badia, che dëida mantignì inant la tradiziun dles troht, tignarà tl ambit dla daurida, le lönesc ai 19 de messè, na bela rapresentaziun cun deplü bai.
Düc é dër bel invià!
19 de messé 2010
En vëndres ai 30 d’aurì él gnü tignì tl Museum Ladin „Ciastel de Tor“ la daurida ofiziala dla mostra dal titul „La fotografia por comuniché...“, früt de na colaboraziun danter le Museum y le Fotoclub Val Badia. Tröc é sta i mëmbri sostegnidus dl Club y i apascionà de fotografia che é rovà adalerch. Chësc suzès é ince stè na bela sodesfaziun por la Uniun di Ladins dla Val Badia che â dl 1995 metü sö le Fotoclub sciöche seziun dla Uniun.
Te deplü ocajiuns él bele gnü recordè l’aniversar di 15 agn d’ativité dl Fotoclub y por chësc iubilè ti à le Museum Ladin pité na bela lerch te so program d’ativité dl 2010, organisan na mostra coletiva, olache 18 mëmbri scric ite al Club à podü mëte fora n valgügn de sü retrac. Danterìte él ince deplü fotografs che s’à bele fat n bun inom, no ma chilò da nos, mo ince a livel de Südtirol y en pert cinamai sura i confins nazionai fora. Insciö por ejëmpl Alfred Erardi, Helmut Elzenbaumer, Pia Pedevilla, Hans Pescoller, Carlo Dapoz, Paul Erlacher y n valgügn d’atri laprò. I retrac metüs fora se mirita de gnì conscidrà avisa: contrades da mile corusc, scenes de natöra y porsones de continënc desvalis odüdes tres l’aparat da fà jö di fotografs é i contignüs dla mostra.
N bel suzès à inratan albü l’inaodaziun, olache i rapresentanc dl Museum, dl Assessorat por la cultura ladina, dl Fotoclub y dla Uniun di Ladins dla Val Badia à tut l’ocajiun por presentè no ma les fotografies, mo en cört ince la storia y l’ativité dl Fotoclub y les tröpes iniziatives dl Museum da San Martin.
Heinrich Huber, presidënt dl Museum Ladin, à impröma cuntè dles ativitês che vëgn metüdes a jì en chësc ann y de deplü proiec che gnarà realisà ti proscims mëisc. Al à danter l’ater ince bele anunzié la poscibilité de ciafè na sënta destacada dl Museum a San Ciascian, olach’al dess gnì metü fora i reperc che é gnüs abinà tl ander de Conturines.
Vito Zingerle, diretur dl Museum de Sciënzes Naturales da Balsan, che à surantut por le momënt ince l’inciaria da diretur dl Museum Ladin y che é instës un di mëmbri fondadus dl Fotoclub, à alzè fora la ligrëza y l’idealism de tröc fotografs che documentëia cun sü retrac scenes importantes dla natöra y dla vita dles porsones. Lois Ellecosta, rapresentant dla Consulta Culturala Ladina, à portè n salüt da pert dles autoritês provinziales y à spo baié de n valgügn aspec unics y afascinanc dla fotografia, che é le su stromënt cun chël ch’an é bogn de archité le tëmp, por podëi se recordè plü saurì di bi momënc dla vita.
Helmut Elzenbaumer y Werner Pescosta à ala fin ciamò cuntè de sciöche le Fotoclub é nasciü, dl’ativité che é gnüda metüda a jì te chisc agn y dles iniziatives che é sön le program de chësc ann. Ai à spo invié düc chi che à ligrëza da fà jö da se scrì ite al Fotoclub y da tó pert ales sëres de proieziun y ai cursc che vëgn metüs a jì, deache vigni ocajiun va bun por imparè y se mioré. Dedô él gnü taié la vëta y la mostra é spo gnüda daurida al publich, che ti à ciarè cun plajëi ai retrac y à baié inant de fotografies y de chësta êrt dl fà jö, pro n gote de bun vin y val’ sona de cioce.
30 d’aurì 2010
en lönesc de Pasca
en lönesc de Pasca
Do le suzès dla matinée metüda a jì le lönesc de Pasca dl 2009 n’êl dessigü nia tan saurì da la fà garatè ciamò n iade, tan deplü che le tëmp ê en chësc ann scialdi frëit y an ne podô gnanca stè defora a d’ascutè la musiga, a se mangé y a se bëre val’. Impò éra ala fin jüda dala mëte a jì indortöra y le publich n’à dessigü nia mancé. Le lönesc ai 5 d’aurì à Alessandro Trebo y Max Castlunger da San Martin, deboriada cun sü dui compagns, Salvatore Lauriola y Guglielmo Pagnozzi, indô n iade lascè chi che i ascutâ sö cun la bocia daverta, cun sües composiziuns ritmiches y jazz, en pert ince daldöt improvisades.
Plajü à ince dër la mostra di üs che ê en chësc ann particolarmënter rica, danter les creaziuns de Cherubina Moling y chëres de Pio Rives. Tröpes ëres y jones s’à ince devertì da odëi sciöche an fej da scrizornè üs, na vedla tradiziun che Tecla Gasser à salpü da ti mostrè y da ti insigné, ince mâ tratan le danmisdé.
Por ti dè n majer pëis cultural ala manifestaziun à spo Carlo Suani, mëmber dl Consëi dla Uniun di Ladins, presentè le liber „N pinsier adatè por vigni ocajiun ...“ che é gnü dè fora l’ann passè dala Union Generela, cun le contribut, por ci che reverda la Val Badia, de Maria Frenner y Giovanni Mischi. La publicaziun pîta por vigni idiom dles 5 valades ladines na bela compëda de pinsiers y idees de co ch’an po scrì por ladin chertes d’aodanza por de vigni sort de ocajiuns. Pro le liber él ince zacotan de chertes bele stampades cun i pinsiers scric lassura.
Sciöch’al é feter pro vigni manifestaziun dla Uniun, él ince chësc iade gnü metü fora libri ladins da podëi ciarè y ince cumprè.
Aladô dl program à spo la Jonëza da paur da San Martin metü a jì la cufada cun üs intënc, a chëra che tröc, mituns, jogn y bele n pü’ plü de gragn, à tut pert rion y fajon da mat.
An po zënz’ater dì che la matinée culturala é na manifestaziun olache la tradiziun, musiga, cultura, lingaz y devertimënt devënta döt un, na manifestaziun che ti sa bela a pici y gragn!
6 de aurí 2010
Matinée cultural
Matinée cultural
En lönesc de Pasca, ai 5 d’aurì danmisdé, mët la Uniun di Ladins dla Val Badia a jì, deboriada cun l’Istitut „Micurà de Rü“ y l’Uniun di Paurs Jogn da San Martin, na matinée culturala cun n program interessant.
Tla sënta dl Istitut Ladin gnaràl impröma presentè n liber nü dal titul „N pinsier adatè por vigni ocajiun...“, dè fora dal’Union Generela adöm cun la Uniun dla Val Badia. Le liber contëgn deplü cënc de idees por scrì chertes d’aodanza por ladin.
Laprò saràl da odëi na mostra de üs decorà da Cherubina Moling Ploner y d’atri intornà da Pio Rives. Por chi che à interès vëgnel ince pité n pice curs da decorè y crazè üs da Pasca.
Intratan saràl spo ince l’ocajiun da tó pert a na gara da cufé metüda a jì dai paurs jogn da San Martin y por rové ia le danmisdé en buna compagnia, gnaràl dè fora liagnes blances y val’ da bëre. Al sona y cianta: Alessandro Trebo, Max Castlunger y compagns.
1 de aurí 2010


text:
Sch'ins guardia sin la procedura en il parlament lura saja da quintar ch'il termin vegnia surpassà, ha ditg Schneider-Ammann en in'intervista cun la Neue Zürcher Zeitung. I saja pussaivel ch'i na restia nagin'autra schliaziun che spustar la realisaziun. I dovria ina cunvegna da qualitad che reglia las dumondas a moda persistenta. La qualitad saja pli impurtanta ch'il sa tegnair vid in termin, ha Schneider-Amman punctuà.
Il Cussegl federal pudess prolungar il termin sin la via reglamentara.
RR novitads 9:00


text:
Cun 328 vuschs è Duri Blumenthal vegnì reelegì. Per la suprastanza n’èn anc betg tut ils nums enconuschents.
Fadri Guidon daventa nov president da Bever
Rico Lamprecht è elegì en il segund scrutini cun 454 vuschs.Gabriella Binkert-Becchetti ha fatg 19 vuschs pli pauc.
Votants da Mustér han elegì Robert Cajacob sco successur da Francestg Cajacob. La suprastanza è cumpletta, cussegl betg.
Adrian Steiger è vegnì reelegì sco president communal. In post en la cumissiun da gestiun è anc vacant.
Cun 130 vuschs è Giachen Albrecht vegnì elegì nov en suprastanza da la vischnanca da Trun.
En segund scrutini è Arthur Venzin elegì en cussegl da scola e Conrad Pally sco suppleant per la cumissiun da bajegiar.
Ils architects ed inschigners sajan la culpa. Propi?
Nagin credit supplementar – nagina schanza da siglir cun skis.
Il suveran ha ditg duas giadas cleramain gea a la revisiun da la lescha da la cassa da pensiun.
Ussa pon ins planisar la chasa da tgira per Segl, Silvaplauna e San Murezzan.
Cun 1'197 cunter 1'098 vuschs ha Tavau refusà da suttameter pe da taglia e budget al referendum facultativ.
Cun 504:466 vuschs gea a la vendita dal territori «Surlej», e cler gea a l'electricitad ord l'aua da la Plessur.
Cun ina gronda maioritad accepta Flem la revisiun da la lescha da scola.
La vischnanca fusiunada survegn ina nova lescha per ses «uorden da scoula».
17,5 chantuns refusan l'iniziativa, uschia che quella fa naufragi pervi da la maioritad dals chantuns.
Actualmain dian 17 da 26 chantuns na. Uschia trametta la Svizra da l'aua giu il project federal.
Il suveran svizzer ha acceptà la nova lescha davart il servetsch d’infurmaziun a moda clera cun 65,5% gea.


text:
La regenza grischuna ha prendì posiziun tar las adattaziuns da l'ordinaziun davart l'admissiun, la dimora e l'activitad da gudogn da persunas estras sco era tar la revisiun totala da l'ordinaziun davart l'integraziun da persunas estras. En general beneventa la regenza grischuna las midadas proponidas en omaduas ordinaziuns.
Regenza beneventa mesiras d'integraziun
Novaziuns che vegnan sustegnidas èn en spezial la meglieraziun da las schanzas da fugitivas e fugitivs sin il martgà da lavur. Er a moda positiva valitescha la regenza il criteris formulads davart l'integraziun e davart las cumpetenzas linguisticas. Sco er la pussaivladad da sancziunar persunas estras che n'èn betg prontas da s'integrar.
Betg d'accord cun la finanziaziun
Betg d'accord n'è la regenza percunter cun il monitoring e cun las consequenzas finanzialas per ils chantuns. En il rapport explicativ vegnia declerà che las consequenzas finanzialas na possian betg vegnir quantifitgadas respectivamain che talas na sajan betg avant maun. En quest connex vegnian ils custs apparentamain sutvalitads, scriva la regenza. Las novas obligaziuns dals chantuns vegnian a chaschunar custs considerabels en il sectur d'integraziun.
Questas duas ordinaziuns èn las disposiziuns executivas da la nova lescha davart las persunas estras e l'integraziun ch'è gia vegnida concludida e che vegn previsiblamain ad entrar en vigur la stad 2018.
RR novitads 10:00


text:
Als gieus olimpics d’enviern a Pyeongchang n’era Selina Gasparin insumma betg vegnida sin turas. Ed era tar las cursas da las davosas emnas n’ha ella betg cuntanschì ils resultats giavischads. Per Selina Gasparin vegn Susi Meinen dal cader B ad ir a la partenza en la Russia, quai dasper Irene Cadurisch, Lena Häcki ed Elisa Gasparin.
Il final dal biatlon a Tjumen en la Russia è dispitaivel pervi dal scandal da doping statal russ. Ils Canadais, ils Americans ed ils Tschecs desistan da partir, ed era il campiun olimpic svedais da la staffetta Sesbastian Samuelsson na va betg a la partenza.
RR novitads 15:00


text:
Aracnofobia
Aracnofobia (Aracnufubìa) 'l è 'n film ad scarésa dal 1990 ad Frank Marshall, al prim prudót par l'Hollywood Pictures.
'L à fat sù da piò ad sinquànta-tri migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ trént'òṅ a 'l incìrca.
Sunt
'L entumòlug James Atherton (Julian Sands) 'l è 'n studióś di ragn e par cal mutìṿ chè al partìs p'r al Venesuéla par catàr na rasa ch'la gh interésa dimóndi ma rivâ in dla furèsta dl'Amaśògna òṅ di sò óm, al futógrafar Jerry Manley (Mark L. Taylor), al vèṅ murśgâ da 'n ragn e al mōr. Al sò cadàv'r al vèṅ mis in na casa p'r èsar mandâ indrē in di Stat Unî. In na quàlc manéra una ad cal bèsti lè la gh la cava a insfilsàr-as dèntar e la riva sèg in un paiśèṅ dla Califòrgna. Al ragn al s lóga in un fnil e al fà sù famìja dand vita a na rasa mìsćia.
In cal mént'r al dutōr Ross Jennings (Jeff Daniels), mèdag ad famìja cun la scacésa di ragn, al sa stablìs lè insém a sò mujér Molly (Harley Jane Kozak) e a i sò dū putèṅ Tommy (Garette Ratliff Henson) e la Shelley (Marlene Katz). I ragn i tàc'n a stramnàr-as dapartùt e a cupàr la gint dal pòst. La sgnōra Margaret Hollins (Mary Carver), al dutōr Sam Metcalf (Henry Jones) e al becamòrt Irv Kendall (Roy Brocksmith) i èṅ i prim.


text:
La staziun da mesirar a Buffalora sin il pass dal Fuorn registrescha dapi il 1917 la plievgia e la naiv. La valur maximala d’enfin ussa, dal zercladur 1997, è vegnida surpassada quest onn per bun in millimeter.
Il zercladur 2016 ha era procurà en autras regiuns per records. Sin il Pilatus en la Svizra centrala han ils meteorologs mesirà 277,1 millimeters plievgia, passa dus millimeters dapli che l’onn 1997. Ulteriuras valurs da record annunzia SRF meteo per staziuns da mesirar a Leibstadt, a Gösgen ed a Würenlingen. En tut quellas staziuns vegni dentant mesirà pir davent dals onns 80.
RR novitads 12:00


text:
Artemisia vulgaris
La Artemisia vulgaris (en Bresà: Èrba lègn, in Milanes medeghett[1]) l'è 'na piànta de la famìa de le Asteraceae. uriginària de l'Europa, de l'Asia, e de l'Africa setentriunàla. La crès facilmènt söi teré mìa cultiàcc e 'n bànda a le stràde e ai sentér.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea che g'ha le fòie che düra divèrsi agn (perennifolia). La vé grànda 'nfìna a 'n méter o dù (de rar enfìna a 2,5 m) e la g'ha le raìs lignùze.
Le fòie i è lónghe de 5 a 20 ghèi, i è vérde scüre, penàde, condèi pilizì biànc e spès söl roèrs. El gamp l'è drit e 'l tìra al rós pórpora.
I fiùr i è picinì (5 mm de longhèsa) co simetrìa radiàl e divèrsi pétali zalcc o rós scür. La fa sö nömerùs capulì bèi strècc che i se dèrf en gratilìne. La fiorée endèi més de löi a setèmber (endèl emisfér boreàl).
Pusìbol cunfuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El zèner Artemisia el g'ha nömerùze spéci, tra le quàle, chèle che se 'nsomèa de piö i è:
- Artemisia douglasiana
- Artemisia glacialis
- Artemisia norvegica
- Artemisia stelleriana
- Artemisia verlotiorum
La A. verlotiorum en particolàr l'è fàcil fés de sconfónder. La g'ha dei cauplì bislónc che tìra al rós o maròn. El gamp l'è vért méno culuràt e le fòie i è piö grànde. L'udùr de le fòie l'è piö fòrte e bù che nó chèl de la A. vulgaris (che 'nvéce l'è piö dèbol). La fiorés piö tàrde 'n istàt e la se 'ngènera tràmite stulù dimòdo che la fùrma dei boscài bèi spès. La A. verlotiorum e la A. vulgaris le crès piö o méno endèi stès hàbitat e i è töte dò comùni fés.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventu, Giuseppe Banfi, 1857.


text:
Mulinèla
Artéccol in dialatt bulgnais
Mulinèla l'é 'na zitè in pruvénzia ed Bulåggna.
Al teritòr cmònnal al s'estanda sonna superfezzi ad 127,87 Kmq con n'altitoddan ad 8 metar sol lvello del mar. L'è un teritòr pianzante d'orezzan alluvionèl sulghed da nommrosi cors d'acqua. I Cmònn cunfinant al sonn: a nord el cmònn d'Arzeinta (FE) a sud al cmònn ad Medizina (BO), a sud al cmònn nov d'Arzeinta, al sud-ovest a iè Bodri, a nord-oves a iè al cmònn ar Barizela. La pupolazion adl capolug l'ha 9059 abitant , mentri intal fraziun l'è suddivisa acsè: San Pietro Capfiom 2113 abitant, Marmourta 1322, San Martèn in Arzin 1796, Selva Màlvezzi 505, la Guarda 322. In tott al cmònn razunzi 15.090 abitanti. Al teritur l'è attraversè da na linea fruviaria (Bulåggna - Purt Mazor). Al prinzipel attivitè industriel al sonn l'indostria elettromecanica ed elettronica, la produzion ad machin agriccole . Al son importanti le attività agriccole e l'artizanat.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
L’emprim titel da Grand Slam – quai po festivar la giugadra da tennis spagnola Garbiñe Muguruza. La quartmeglra giugadra dal mund ha gudagnà il final a Paris cunter la defensura da titel Serena Williams cun 7:5 e 6:4.
A medem temp è il gieu da la sonda stà ina revantscha per la terrada da l’onn passà a Wimbledon. La victura da 22 onns è l’emprima victura spagnola a Paris dapi Arantxa Sanchez-Vicario l’onn 1998.
Serena Williams ha manchentà ses quart triumf e sco gia als Australian Open il 22 titel da Grand Slam. Ella avess uschia battì il record da profi da Steffi Graf.
RR novitads 18:00


text:
La cunvegna tranter il Singapur e la Svizra vala provisoricamain. Il parlament svizzer sto numnadamain anc approvar la cunvegna. Quai po el far pir l’onn che vegn.
Evitar omissiun fiscala
La cunvegna bilaterala è vegnida suttascritta a la sentupada «Global Forum» che ha lieu quest onn per l’emprima giada en Svizra. L’OECD ha stgaffì quest forum per evitar omissiuns fiscalas, e quai cun pussibilitar in barat tranter ils 142 commembers da quest forum.
Il forum dura da glindesdi enfin il venderdi a Genevra.
RR novitads 11:30