text:
1959
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
29 09 - el Baix Camp: Aquada (o Aiguada) de Sant Miquel.
08 01 - Francja: elengjüü Charles de Gaulle presideent de la quinta Repüblica.
08 01 - l'Havana (Cuba): la trionfa la Revolüzziun Cubana con l'entrada a la citaa di trüpp de Fidel Castro.
10 03 - el Tibet: dopu 10 ann d'ocüpazziun Cinesa la comenza una revolta che la costarà la vita a centinée de miliée de citaditt e che la portarà a l'esili el dalai-lama Tenzin Gyatso.
09 06 - i Staa Ünii: a varan el George Washington, el primm sübmarin con míssil balístich.
01 12 - Washington (i Staa Ünii): dódas Staa a signan el Trataa Antàrtich, par gestiuná l'ocüpazziun de l'Antàrtida.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 01 - Barcelona: Joan Amades, el püssée graant folklorista Catalan.
03 03 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Louis Francis Cristillo, cognossüü coma Lou Costello, atuur de cínema Noort-american (n. 1906).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Riograndenser Hunsrückisch
El Riograndenser Hunsrückisch (in Purtughes hunsriqueano riograndense) a l'è una variant del dialet tudesch Hunsrückisch che l'è parlada de dusent agn in Brasil, in del stat de Rio Grande do Sul. Insema al Purtughes l'Italian el Talian, l'hann inflüensada anca alter dialet tudesch, 'me chel de la Pumerania, el Pommersch-Platt e'l Plautdietsch. A bunt cünt la gramatega e'l lessich a l'è tudesca.
Parol e möd de dì purtughes a hinn cumün, suratüt in riferiment ai piant e i besti. Anca i parol tecnulogich che gh'eren minga in del temp che i tudesch andaven in Brasil a hinn ciapaa del purtughes e a hinn diferent del tudesch: per esempi Aviong al post de reuplan (Flugzeug in tudesch), Kamiong (truck), Televisaum (Fernsehen).
A gh'hinn anca espressiun che hinn traslassiun del purtughes 'me Alles Gut (tudo bem) al post del tudesch standard Wie geht's.
A l'è anca cumün el tacà i süfiss tudesch ai parol purtughes. Per esempi: Canecachen per tassina del purtughes caneca; a gh'hinn anca furm ibrid 'me Schuhloja (negossi dij scarp) che la vegn del tudesch schuh e del purtughes loja, e furm germanisaa dij verb purtughes: lembrieren, regurdà; namorieren "inamurass"; respondieren, "respunt".
El Pader Noster in Hunsrück[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vata unsa, de du bischt im Himmel
geheilicht wet dei Nome
dei Reich kommt
dei Wille geschet
wi im Himmel och so uf de Ead.
Unsa tächlich Brot geb uns heit
un vageb uns unsa Schult
so wi mea vagewe unsa Schuliche
un fia uns net in Vasuchung
awa erles uns vom dem Üwel. Amen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vilantè
Vilantè (nom ufizial: Villanterio) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 3 289 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 14,5 km² e ona densità de 227 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Giransà, Invèrän, Maghernu, Marudo (LO), Sant'Angelo Lodigiano (LO), Tur d'Ares, Valera Fratta (LO).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Vilantè l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aristotel
Aristotel (Ἀpισtotέλnς/Aristotélēs in grech antigh; Aristoteles in latin: Stagira, 384 a. C. - Calcid, 322 a. C.) l'è staa on filosof grech trai pussee important e conossuu. La soa influenza la s'è sentida in tutta la storia de la filosofia, soratutt in del Medioev e in del primm Umanesim, e despess l'è staa vist 'me on sistema filosofigh alternativ a quell del sò maester Platon. Per esempi, la concezion geocentriga de l'Univers, unida a quella del Caludi Tolomee, l'è stada trada giò con proeuv scientifigh domà in del XVII secol.
L'ha fondaa el Liceo ad Atene e l'è staa precettor del re Lissander el Grand de Macedonia.
I oper principai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm di oper hinn in Latin perchè l'è quell cont el qual hinn pussee conossuu. Come se pò vedè di titol, Aristotel l'ha indagaa la pupart di robb che se saveven in quei temp là.


text:
Sanremu
Sanremo (en lìgure: Sanrému; en latì: Villa Matutiæ) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 55 498 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 54,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 015 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Apricale, Bajardo, Ceriana, Ospedaletti, Perinaldo, Seborga, Taggia.
L'è 'na località türìstica rinomàda, famùza per la prudusiù de fiùr (celebràda töcc i agn co la manifestasiù Sanremo in Fiore), tat de éser suranomenàda Città dei Fiori. La òspita la córsa 'n bìci 'n lìnea piö famùza d'itàlia, la Milano-Sanremo (la fà part del circùito de le clàsiche piö 'mportànte del mónt) e 'l Festival de la cansù italiàna. L'è apò a séde del Casinò (giü dei quàter che gh'è 'n Italia). San Remo l'è a 24 km de Imperia e 150 km de Gènova.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sanremo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ditêl
Al ditêl l' è cal pìcol strumèint a fôrma 'd quaciadûra 'd dī 'dla man, ch' al s mèt in sìm' al dī médi u a 'l ìndes in dal mèinter ch' a s' cuśìs p'r a nn' pùnśrès quànd a s' cùcia la gùcia per soquànt tèimp.
Al ditêl 'd lung al tèimp
A s' sà dai schèv 'dl' archiulugìa che cal dòni i druèven di strumèint dal gèner già in dal Neolìtic, mo però cùma dal piastri, i éren pinsè per difènder piò che i dī, al pèl'm ed la màn, in dû infàti i batìven cal gùci gròsi 'd chi tèimp luntàn. Al ditêl cùm' al cgnusòm incō al s cumìncia a catèr in 'dla Cina e a Pompei dū sècul prima 'd Crìst. 'D lung ai sécul dòp, al dvintarà anca piò pratic e alśér, mo però anca decurê e presiôś se la cuśdôra la s al psìva permèter. Cun la fabricasiòun industrièla seguèinta, al ditêl al dvintarà 'n atrès custruî in séri e cumùn.


text:
Joseph Smith
El Joseph Smith Junior (Sharon, 23 dicember 1805 - Carthage, 27 giugn 1844) a l'è staa el fondador de la Gesa de Gesù Crist di Sant di Ultim Dì, cognossuda anca cont el nòmm de Mormonismo, oltra che on'importanta figura religiosa e politega duranta i ann '30 e '40 del XIX secol.
In del 1827 el Smith a l'ha scominciaa a fà sù ona regligion cont el scoltà di messagg che on angiol el ghe aveva mostraa sora di tavol doraa, che parlaven de ona visita de Gesù Crist aj indigen de l'America, In del 1830, el Smith l'ha pubblicaa quij rivelazion chì in del Liber de Mormon e l'ha fondaa la soa noeuva gesa.


text:
Gyeongsangnam-do
Gyeongsangnam-do (Süd Gyeongsang; hangul: 경상남도; hanja: 慶尚南道) a l'è una pruvincia in del südest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Changwon.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al nord), Jeollabuk-do (al nordest), Jeollanam-do (al oest), e i cità metrupulitan de Daegu, Ulsan e Busan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gyeongsangnam-do l'è dividüda in 8 cità (si; 시) e 10 cunte (gun; 군).


text:
Partei des Demokratischen Sozialismus
La Partei des Demokratischen Sozialismus (in Insübregh: Partii de'l Suzialism Demucrategh) (PDS) a l'è staa un partii pulitegh tudesch 'gnüü föra de la Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED - Partii d'Ünidaa Suzialista Tudesch), che in de'l Dezember de'l 1989 l'haa müdaa nom in Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – Partei des Demokratischen Sozialismus (SED-PDS), e pö 'l 4 de Fevree de'l 1990 l'ha müdaa 'ncamò 'l nom in Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) e pö, a scumenzà de'l Lüj de'l 2005, 'l s'è ciamaa Die Linkspartei.PDS (Die Linke.PDS). In fin, 'l de Giügn de'l 2007 'l s'è ligaa cunt 'l WASG e insem' a quel l'ha faa sü 'l partii ciamaa Die Linke.


text:
John Ronald Reuel Tolkien
El John Ronald Reuel Tolkien, ciamaa anca dumà Tolkien a l'era un filologh e scritur ingles nassüü el 3 de genar del 1892 a Bloemfontein (Südafrica) e murüü el 2 de setember del 1973, a Bournemouth (Regn Ünii).
A l'è famus per vess l'autur de la trilugia The Lord of the Rings (El sciur di anej), che l'è cunsideraa vün di liber fantasy püssee impurtant de semper. Alter so över impurtant a hinn The Hobbit (L'Hobbit) e The Silmarillion (El Silmarillion).
El Tolkien a l'era un espert de lenguv e de filulugia germaniga, e anca un catoligh fervent.


text:
Ernest Rutherford
Sir Ernest Rutherford (nasìt a Brightwater ai 30 de Löi del 1871; mórt a Cambridge, Inghiltèra ai 19 de utùer del 1937) l'è stat en chìmich e fìzich britànich de urìgin Neo Zelandéza. L'è cunsideràt el pàder de la fìzica nücleàr. El g'ha scuprìt i ràgi àlfa e i ràgi béta e pò a 'l fenòmeno che fà che la radioatività la compórta 'na dizintegrasiù de l'elemènt chìmich che 'l la emèt. Chesta öltema scopèrta la g'ha valìt el prémio Nobel per la Chìmica endèl 1908. L'è stat sèmper lü a mèter en evidènsa l'ezistènsa de 'n nùcleo atòmich, endèl quàl gh'è ünit ensèma töta la càrica elètrica puzitìva e quàze töta la masa de l'àtomo, e a rià a fà la prìma trasmutasiù artificiàl.
Semài che 'ndèla prìma part de la sò vìta el s'è dedicàt en töt e per töt a la sò ricérca, el g'ha 'nvéce pasàt la segónda part a 'nsegnà e a dirìger el laboratóre Cavendish a Cambridge, endóche gh'è stat scuprìt el neutróne e 'ndóche gh'è vignìt a completà la sò furmasiù i fìzich Niels Bohr e Robert Oppenheimer. La sò 'mportànsa en chèsta matéria l'è stàda de 'mportànsa fonsamentàl.


text:
Altdorf (UR)
Altdorf a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 8861 abitant e una süperfiss de 10.23 km², e al se tröva a una altitüden de 458 meter sura al livel del mar.
El cumün de Altdorf a l'è tacaa ai cumün de Attinghausen, Bürglen, Flüelen, Seedorf.
L'è la citadina püssee popolada e anca capital del Canton Üri.
El nom l'è quach volta scrivüü Altdorf UR, per minga scunfond col Altdorf SH, un cumün del Canton Sciafüsa.
Altdorf l'è famusa per vess stada la cità induve l'eroe naziunal svizzer Guglielmo Tell l'avria faa l'aziun che l'ha rendüü cunussüü in tüt el mund: culpì cunt una frecia una poma sitüada in sü la crapa del sò fiö.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
fónt:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Altdorf (UR) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Altdorf (Todesch) Official site
- Media relaa a Altdorf al Wikimedia Commons
- Altdorf (UR) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
24 03
Ol dé 24 de mars l'è 'l 83 ( 84 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 283 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de mars al è ul dí da pòost 83 ( 84 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 283 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Biškek (Kirghisistan): mi·ér de manifestanc opositur, ch'i ör che se i repete i comisse parlamentare del 13 03 per possíbel irregölarità e che s' i avanse i elessiú presidensiale, i tö ol control de la sità, i ocüpal palass presidensial e en manda fò ol president pro-Röss Askar Akaev.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1874 - Budapest, Üngaria: Harry Houdini, magh.
1911 - Nöa York, Stacc Ünicc: Joseph Barbera, disegnadur.
1951 - Elmira (Nöa York), Stacc Ünicc: Tommy Hilfiger, disegnadur de moda.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1905 - Amines, Fransa: Jule Verne, scritur.
1916 - Vassel Sussex, afundat per öna torpéden: Enrich Granados, compositur.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Canton Giüra
El Canton Giüra l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèla part nord-ocidentàl del paés. La capitàl l'è Delémont e la denominasiù uficiàla en fransés (lèngua magiuritària del cantù) l'è République et Canton du Jura.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El re de Borgògna 'l g'ha dunàt el gròs del teretóre che 'ncö 'l fùrma el Canton Giüra al vèscof de Basilea endèl an 999. La regiù l'è stàda 'n stat sovràno part del Sacro Romano Impero per de piö de otsènt agn. Dòpo 'l Tratàt de Westfalia del 1648 el Giüra el g'ha cuminciàt a ìga dei ligàm strècc co la Confederasiù Svìsera. Al Congrès de Vienna el Giüra l'è pò stat asegnàt al Canton Berna. Chèsta deciziù la g'ha proocàt fòrte malcontét. El Giüra l'ìa de lèngua franséza e de religiù catòlica, quan che 'nvéce el Canton Berna l'ìa suratöt de lèngua todèsca e de religiù protestànt. La popolasiù de la regiù del Giüra la g'ha domandàt l'endependènsa. Dòpo de 'na lòta de agn e agn, la custitüsiù l'è stàda acetàda 'ndèl 1977 e 'ndèl 1978 la spartisiù l'è deentàda uficiàla quan che 'l pòpol svìser el g'ha votàt en sò favùr. Isé, 'ndèl 1979 el Giüra l'è deentàt chèl dei vintisés dei cantù de la Confederasiù Svìsera.
Südiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Distrècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton giüra l'è dividìt en 3 distrècc:
- Delémont (Todèsch: Delsberg) - capital: Delémont
- Porrentruy (Todèsch: Pruntrut) - capital: Porrentruy
- Franches-Montagnes (Todèsch: Freiberge) - capital: Saignelégier
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cümü del Canton Giüra i è 64:
- Alle
- Basse-Allaine
- Bassecourt
- Beurnevésin
- Boécourt
- Boncourt
- Bonfol
- Bourrignon
- Bressaucourt
- Bure
- Châtillon (JU)
- Clos du Doubs
- Coeuve
- Corban
- Cornol
- Courchapoix
- Courchavon
- Courfaivre
- Courgenay
- Courrendlin
- Courroux
- Courtedoux
- Courtételle
- Damphreux
- Delémont
- Develier
- Ederswiler
- Fahy
- Fontenais
- Glovelier
- Grandfontaine
- Haute-Ajoie
- La Baroche
- La Chaux-des-Breuleux
- Lajoux (JU)
- Le Bémont (JU)
- Le Noirmont
- Les Bois
- Les Breuleux
- Les Enfers
- Les Genevez (JU)
- Lugnez
- Mervelier
- Mettembert
- Montfaucon
- Montsevelier
- Movelier
- Muriaux
- Pleigne
- Porrentruy
- Rebeuvelier
- Rocourt
- Rossemaison
- Saignelégier
- Saint-Brais
- Saulcy
- Soubey
- Soulce
- Soyhières
- Undervelier
- Vellerat
- Vendlincourt
- Vermes
- Vicques


text:
Galàna
La Galàna (tartaruga o testuggine in italiàn) l'è 'n rètil ch'al fà part d'l órdan dal Testudines o Chelonia, cun un gus in sla schina, dit carapàs, da in dua i vènan fóra sōl tèsta, cóa, bras e gambi. La part ad sóta dal gus invéci al s ciàma piastròṅ.
A gh'è tri categurìi ad galàni: qvéli ch'i vìvan in dal mâr (e ch'i gh'à dal pini a 'l pòst di bras, cuma la Caretta caretta), qvéli ch'i vìvan in di fiùm e in di lâg (cuma la Emys orbicularis) e qvéli ad tèra (cuma la Testudo hermanni). Al primi dū bèsti i èṅ carnìvuri méntar quéli ad tèra i scàmpan magnànd sōl di vegetài.
Descrisiòṅ
Al galàni ch'i vìvan in dl'àqua i màgnan da tut, i sarnìsan da piò la carna quànd i èṅ śóvni ma in séguit i pàsan a i vegetài. I pōlan magnàr anc di pés, dla latùga, di radét e fruta di bòsc (ch'la n farménta minga durànt la digestiòṅ). Cal bèsti chè i gh la càvan a tucàr i 8 chilómetar a l'óra. In gènar i masć i gh'aṅ na cóa dimóndi più lunga dal fémni e anc dagl'ungi più grôsi. Cuma tut i rètil i gh'aṅ al sangṿ fréd e i gh'aṅ biśógn ad tōr al sōl. I tìran al fiâ fóra dl'àqua avénd-ag i palmòṅ. Al fémni i làsan i sò óṿ sóta la sàbia in du i èṅ nadi anca lōr e pò in tórnan in mâr.
Al galàni dal tèra i màgnan invéci sōl vardùra, fruta e càctus e i gìran dimóndi piàṅ, tant che dal nòstri bandi a s diś "andàr dal pas dla galàna" par dir che òṅ 'l è lènt. La pōl scampàr ssant'an o anc da piò, ma in gènar la riva a trént'an. La gh véd dimóndi bèṅ e l'è bòna 'd arcgnósar anc al parsòni e i pòst, invéci 'l udî 'l è quél ch'l è. In Aṿtòṅ i śmétan ad magnàr par vudàr ad budèli par pò andàr in letàrg vèrs Nuvémbar o Dicémbar. I pònsan sót 'd tèra: sinc grad l'è la temperadùra più giùsta par lōr, s'a gh'è più fréd i rìsćian ad murìr o ad patìr di dan a 'l sarvèl, s'a gh'è più cald i n gh la càvan minga a durmìr e i pōlan finìr al gras prima dal tèmp.
Soquànt categurìi ad galàni (cuma la Caretta caretta ch'la viṿ in di nòstar mâr o la Testudo hermanni) i èṅ in perìcul 'd estinsiòṅ e i èṅ prutèti acsè par la léǵ e par la Cunvensiòṅ ad Bèrna.


text:
Rachiv
Rachiv (PaxiB in abecee cirillegh; PaxoB/Rachov in russ; Rahó in ungheres; Rahău in romen; PaxoBo/Rachovo in ruten; Rachov in cech e slovacch; ראחוב/Rachev in yiddish; Rachów in polacch; Rauhau in todesch storegh) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de squasi 15.000 personn.
La città la se troeuva in l'Ucraina occidental, minga lontan del confin con la Romania. La partegn a la region storega de la Rutenia, dent a la region de la Transcarpazia. L'è 'l capploeugh del distrett con l'istess nomm.
La soa frazion de Dilove l'è vun di quei sitt che on quai geogref el pensa che 'l sia el center geografegh de l'Europa.
Segond el censiment del 2001 ghe viven 14.969, spartii in quella manera chì:
- Ucrain: 83,8%
- Ungheres: 11,6%
- Romen: 3,2%
- Ruten: 0,8%
- Alter: 0,6%


text:
Gremlins
Gremlins l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Joe Dante scrit par Chris Columbus e prudót par Steven Spielberg. Al film, ch'al misćia dimóndi bèṅ la cumèdia e la scarésa, 'l à purtâ a cà 153 migliòṅ ad dòlar, a frònt dna spéśa 'd 11, e sinc Saturn Awards dal 1985.
In dal 1990 'l à dâ vita a 'n sèguit, Gremlins 2 - La nuova stirpe, in dua al fraréś Vittorio Sgarbi al dà la vóś a 'l Gremlin ch'al sà incòsa.
Sunt
Al śóvan Billy (Zach Galligan) al ricév par Nadâl un mogwai, na bistiulìna viva ch'la pâr 'n putòć ad peluche, ch'al s ciàma Gizmo. Par tiràr-al sù bèṅ a gh'è dal règhli ciàri da tgnir a mènt:
- minga far-ag ciapàr dla luś, specialmènt qvéla dal Sōl, parchè la gh dà fastìdi e la 'l prév masàr;
- minga rénd'r-al mój o sinò al s multìplica;
- minga dar-ag da magnàr dòp meśanòt.
Ma tgnir a drē a cal règhli lè a n è briśa fàcil, difàti na sira la màdar ad Billy, la Lynn (Frances Lee McCain), la decìd ad far-ag na foto druànd al flash e Gizmo al pèrd la tèsta p'r un pôc ad tèmp. Ma al ròbi i vànan pèś quànd a gh vèṅ dâ da magnàr ad nòt: al mogwai al taca a sparàr via dal bucìni ad pēi ch'i dvèntan di mogwai anca lōr ma cun al Diav'l adòs, più arvèrs e rabî. Al più catìṿ ad tut al pâr Ciùf Biànc, ciamâ acsè par via dal culōr di sò cavìi davànti.
Dòp avér magnâ ad nascòst, chi lōr i s sèran dèntar a di śgabladōr par pò dvintàr di móstar vérd cun la pèla da papastrèl ciamâ Gremlins. Quél ch'i gh'aṅ in tèsta 'l è ad far dal mâl a la gint cum a sucéd anc a la pòvra sgnóra Deagle (Polly Holliday). Chi lē, ch'la n s pōl pròpria cumpatìr al canti ad Nadâl, la vèra 'l us par dir-an quàtar a chi putèṅ ch'i gh daṅ fastìdi là 'd fóra, ma la n i cata briśa parchè i éran di Gremlins a cantàr.
Tòlta da la paùra, la vècia la s sèra in cà sénsa savér che òṅ ad lōr al s éra insfilsâ dèntar par śbragàr al sò aparéć letrònic p'r andàr sù e śò p'r al scali. Quànd lē la schisa 'l butòṅ, la sò scrana la partìs a raś butànd-la fóra par la fnèstra, cupànd-la.
A Billy e a la sò muróśa Kate (Phoebe Cates) a n gh rèsta àtar da far che dar-as da far par cumbàt'r-i.


text:
Hüsker Dü
I Hüsker Dü eren un grüp american de müsega hardcore punk e de rock alternatif che'l s'era furmaa a Minneapolis-St. Paul, Minnesota in del 1979. I sò member eren trì: el Bob Mould (ghitara), el Greg Norton (bass), e'l Grant Hart (bateria). A hinn staa vün di grüp püssé inflüent de semper, anca se hann mai avüü sücess cumercial. Dopu del legendari Zen Arcade (1984) e de New Day Rising (1985), hann firmaa un cuntrat cun la Warner Bros. Records e hinn staa dunca la prima band americana a laurà cunt una cà discugrafiga major. El grüp a l'è finii in del 1987 propi quand che ghe n'era püssé de sücess. El Mould l'ha dunca furmaa un alter grüp, i Sugar, e in di agn '90 l'ha sunaa indeperlüü.
Aveven scuminciaa a sunà un hardcore punk cunt un stil melodich e vus criaa (scream) per pöö desvilüpà per prim un stil de rock alternatif. Lauraven ai test el Mould e'l Hart: i test del Mould eren püssé intens menter quij del Hart püssé cumplicaa de capì.
La müsega di Husker Du l'ha inflüenzaa un frach de grüp de pop punk e rock alternatif, cume Pixies, Dinosaur Jr., Superchunk, Green Day, New Found Glory e Foo Fighters.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album in del stüdi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Everything Falls Apart (1983)
- Zen Arcade (1984)
- New Day Rising (1985)
- Flip Your Wig (1985)
- Candy Apple Grey (1986)
- Warehouse: Songs and Stories (1987)


text:
Montmagny (VD)
Montmagny a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 3.77 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 178 abitant.
In del mes de nuvemeber del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Bellerive, Chabrey, Constantine, Montmagny, Mur, Vallamand et Villars-le-Grand han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Vully-les-Lacs. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Montmagny al se tröva a una altitüden de 565 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Avenches, Bellerive, Chabrey, Constantine, Cudrefin e Villars-le-Grand.


text:
Furmai
El furmài (anca furmagg o formai) l'è un mangià ricavad da la cuagulassion dal lat intregh, parsialment o tutalment scremad o anca da la panera cun d'i ferment e sal da cüsina.
Laurassion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par fà el furmài, el lat el vegn versad ind üna caldera verta, indue l'è scaldad fin a 'rivà a la temperadüra dal stumogh dal vitel, a 35-38 °C. Pö se met el cagg: un cumpost ensimatich tirad föra dal stumogh di mamifer latant. Al post dal cagg se pöd anca druà un prucess de furmassion d'la cagiada cun una sbrüfada acida, cunseguensa dal fà metabolich d'i bater dal lat natüralment present in del liquid se miga pasturisad, miss inden cume inissiadù.
El cagg l'è bon de rump in tanti toch la caseina present in dal lat, e de fà donca cuagulà la massa grassa miga püssè sulübil in de l'acqua, che la và ins al fund a furmà 'na crema pastusa che la s'ciama cagiada.
Da la cagiada pödun vegn föra tri famije de furmai:
- Furmai fresch, utegnüd s’cepand la cagiada in gross toch che vegnun spremüd e impastad. Chi, la part d'acqua la riman granda. I furmai insì utegnüd i gh'an da es cunsümad sübit e cunservad in frigurifer (strachin, mozzarella, mascarpon, quark...).
- Furmai semidür, utegnüd s’cepand la cagiada in toch miga tant picul, che vegnun schissad e lassad stagiunà (pruvulon, caciot...).
- Furmai dür, utegnüd s’cepand la cagiada in toch picinìn che vegnun cot a 50-60 °C e mis'ciad in cuntinuassion; l'impast che'l se furma el vegn schissad, salad e lassad stagiunà par un temp variabil da un qual mes (pegurin, emental) a un qual an (furmai grana, ragüsan...).


text:
Ardez
Ardez a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 428 abitant e una süperfiss de 61.43 km², e al se tröva a una altitüden de 1467 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ardez a l'è tacaa ai cumün de Ftan, Galtür (Austria), Guarda, Lavin, Tarasp, Zernez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ardez l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de Ardezis[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La magiuranza de la gent de Ardez la parla el Vallader, 'na varietà de la lengua rumancia, che la vegn insegnada anca in de la scöla. Fina al inizzi del secul XX la percentüal di parlant el rumanc l'eva inturna al 95% e da alura l'ha scumenzà un poo a calà fina a rivà al dì d'incö inturna al 75% o anca un poch manch. L'andament rilevaa in di ültim censiment l'è mustraa in de la tebela chi desutta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website
- Pictures of Ardez
- Ardez in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Calexico, California
Calexico a l'è una cità de la California, Stat Ünì d'America. La se tröa in de la Cuntea Imperial e l'è a 196 km a est de San Diego e a 110 km a ovest de Yuma, Arizona. El sò nom, Calexico, el vegn de la cumbinaziun de California (Cal-) e Mexico (-exico), inscì cume la vesina cità messicana de Mexicali. El gh'ha una pupulaziun de pressapoch 66.000 abitant (2005).
Calexico l'hann fundada in del 1899 e incurpurada in del 1908. La cumpagnia Imperial Land l'ha laurà la tera desertiga in tera fertil per fagh un'agricultüra a bas ecunomiga. I sò prim abitant eren messican, suratüt dopu de la Revulüziun Messicana del 1910, e anca incö i messican a hinn la püssee part di gent.
La cità muderna de Calexico la rapresenta una cumbinaziun intra i dü cultür e arei, e'l s'è furmada anca una cunürbaziun cun la cità de Mexicali.


text:
18 01
Ol dé 18 de zenér l'è 'l 18 dé de l'an del calendare gregorià; manca 348 (349 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 18 de zenér al è ul dí da pòost 18 dal an dal calendari gregurian; i manca 348 (349 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1150 - Vimbodí (la Conca de Barberà Catalunya): Ramon Berenguer IV ga al fa dunazziun da di teregn par ga fá sü ul munastée Poblet.
- 2004 - Dakar (ul Capp Veert, ul Senegal): Nani Roma al è pruclamaa campiun dal Rally París-Dakar in la categuría da motucicliism e al deventa ul primm Catalan ch'al vadagna ul títul.
- 2004 - Bilbao (Biscaja, ul Paées Basch): la quarta assemblea generala dal PNB la scerniss Josu Jon Imaz presideent dal partii (cunfruntaa cun Joseba Egibar) in süstituzziun da Xabier Arzalluz.
- 2005 - Tolosa da Lenguadòc (ul Lenguadòc, Occitània): diveers líder eurupée i asiist a la presentazziun dal Airbus 380, in cheest moment l'aviun comerziaal plüü graant dal muunt.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1904 - Bristol (Anglaterra): Archibald Alexander Leach, cugnussüü cuma Cary Grant, atuur da cinema Anglées (m. 1986).
- 1913 - Növa York (SÜA): David Daniel Kominski, cugnussüü cuma Dangn Kaye, atuur da cinema e cantant Nòort american (m. 1987).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2004 - Barcelona: Josep Lluís Ortega e Monasterio, müsich e militaar Catalan d'urígen Basca, revitalizaduur da l'havanera a l'épuca muderna (n. 1918).
Fèest:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Anzôla
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Anzôla (in itagliàn Anzola dell'Emilia) l'è 'na cmónna 'd 11.390 abitànt int'la pruvénzia ed Bulåggna.
Teritôri d'la cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teritôri 'd Anzôla l'è srè a maténna dal turänt Lavén e a sîra da la Samûza. Pr'al teritôri d'la cmónna i cårren anch'al Martignån e la Ghirånda. Al pajais al s câta a mèza vî stra Bulåggna e Mòdna, o par èser pió prezîs a 15 km dal zänter ed Bulåggna e a 20 da quall ed Modna. L'è un zänter industrièl e agrèri inpurtànt atåuren a la Vî Emégglia, la strè prinzipèl pió inpurtànt d'la regiån. Äl pió inpurtanti i én äli indósstri mecânichi.
Monumént e cîs[modifica | mudéfica la surzéia]
- La Tårr ed Rà Enzo, ch'l è stè ciamè acsé parché Enzo ed Sardàggna l'è stè fât parsunîr dai Bulgnîs qué dal 1219 e ai è stè asrè. As dîs ch'al dvinté amîg ed Michele degli Orsi, ch'al zarché anch' ed fèrel scapèr mo sänza ch'ai riusséss.
- La cîsa paruchièl, ch'l è davänti a la Tårr dal rà Enzo, dedichè ai sànt Pîr e Pèvel (Pietro e Paolo) e äl só uréggin i én dal sécol nôn, anch's la cîsa l'è stè nominè par la prémma vôlta dal 1300.
- Tri kilòmeter pió fòra dal zänter dal pajàis ai é la Tånba dal vasscuv, un palâz dal sécol quatôrdg' ch'l è stè druvè dai vasscuv cme residänza d'estèd.
Ligâm[modifica | mudéfica la surzéia]
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Kelheim
Kelheim l'è 'na cità todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviéra, distrèt goernatìf (Regierungsbezirk) de la Bàsa Baviéra. L'è 'l capolöch aministratìf del circondàre rüràl omònim. El teretóre aministràt de la cità l'è de 76.79 km² e 'ndel Dic 2013 la gh'ìa 'na popolasiù de 15 750 abitàncc.
El cümü de Kelheim el se tróa sö le spónde del Danubio, pròpe 'ndóche 'l fiöm el se 'nfràta dét endèle góle ciamàde Donaudurchbruch. De l'ótra bànda de le góle (a mut), amò 'ndèl teretóre de Kelheim, söndèn ànsa del fiöm, gh'è l'Abasìa de Weltenburg famùza tra l'alter perchè la se ànta de ìga la fàbrica de bìra de abasìa piö antìca del mónt.
N'ótra fàbrica de bìra 'mportànte che g'ha séde a Kelheim l'è la Private Weißbierbrauerei G. Schneider & Sohn, famùza per le sò bìre de formét (Weissbier).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Ombrèla (botànica)
Endèla terminulugìa botànica, l'ombrèla l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa recemùza (cioè de strütüra a gràta) endèla quàl töcc i fiùr i g'ha 'n pedùncol de longhèsa presapóch precìza.
L'ombrèla la pöl véser de du tìpi:
- sèmpia, quan che ògna ràgio de l'ombrèla de la 'nfiurescènsa la fenés condèn fiùr sul. 'N ezèmpe de chèsto tìpo de 'nfiurescènsa l'è chèla del ligabósch.
- compunìda quan che 'nvéce ensìma a ogna ràgio gh'è 'n óter umbrilì picinì de fiurilì. Chèsta l'è la strütüra tìpica de le piànte che fà part de la famìa de le Apiaceae (ciamàda pròpe per chèsta rizù apò Umbelliferae).
Le ombrèle de spès le g'ha a la bàze 'n envòlucro furmàt de bràtee.
Ezèmpe de ombrèle sèmpie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Fiùr del ligabósch (Hedera helix)
-
-
-
Ezèmpe de ombrèle cumpunìde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
Fiùr de le caròte (Daucus carota subsp. carota)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.
- Rec. M. BOTANICA 1969. Rebelais.
- Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.


text:
Ancona
Ancona (Ancône 'n fransés) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la pruvincia omònima. Ancona la g'ha presapóch 102.499 abitàncc, 'na superfìce de 123 km² e 'na densità de 832 ab./km².
El cümü de Ancona 'l cunfìna coi cümü de Agugliano, Camerano, Camerata Picena, Falconara Marittima, Offagna, Osimo, Polverigi, Sirolo.
L'è postàda sö la còsta del Mar Adriàtich, söndèn promontóre furmàt de le còste setentriunàle del mut Conero. L'è giü dei pórcc principài de l'Itàlia. L'è cunsideràda 'na cità d'art e 'l cèntro stòrich el vànta divèrsi monümèncc a testemognànsa de 'na stória lónga miér de agn. L'è la cità piö pupulùza de la regiù de le Màrche..
-
Tramónt a Portonovo
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Ancona ésta de Falconara Marittima

seg_langs: lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn unk lmo_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk ast_Latn


text:
29 05
Ol dé 29 de magio l'è 'l 149 ( 150 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 217 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de magio al è ul dí da pòost 149 ( 150 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 217 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1896 - Spagna: ol goèrn al proibiss de parlá in Català per mes del teléfon.
2006 - Paris (Fransa): Rafel Nadal al bat a la pesta centrala de Roland Garros ol rècord de vitòrie consecütíe in tera batüda de Guilermo Vilas, lassant-al in 54 vitòrie.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Battalia de Arcis-sur-Aube
La Battalia de Arcis-sur-Aube l'è staa on sconter armaa di Guerr Napoleonigh.
A l'è staa l'ultim success del Napoleon contra i Austriegh, comandaa del Schwarzenberg. Tra el 20 e 'l 21 de marz del 1814 el sò general Michel Ney l'ha scasciaa foeura i Austriegh de la città de Arcis-sur-Aube, in Sciampagna.
El Schwarzenberg el gh'ha 'vuu paura de contrattaccà perchè 'l pensava che ghe podess vess ona trappola, inscì i Frances hann poduu retiràss in pas. Quand in de la nott del 21 i Austriegh hann taccaa, hann trovaa domà la retroguardia francesa, comandada del Michel Oudinot, che j'ha fermaa col trà giò el pont de Arcis.


text:
Chabarovsk
Chabarovsk (in rüss XaбápoBck, a vöölt trasliteraa anca cumé Habarovsk u Khabarovsk) l'è una cità de l'estreem urieent rüss, in sü la spunda setentriunaal del fiümm Amur a la sò cunflüénza cunt l'Ussuri, a dumé 30 km dal cunfin cinees. L'è la capitaal del teritòri (kraj) cunt l'istess nòmm.
Al censimeent 2002 la gh'era 583.072 abitaant.
Fundàda in del 1858 da l'espluraduur Jerofej Chabarov, la s'è pöö svilüpàda cumé cénter indüstriaal; la g'a vüü anca la sò impurtanza, vist ca l'è stada capital de l'estremu urieent rüss dal 1926 al 1938, e pöö ammò dal 2002.


text:
Pier Giàcum Grampa
Pier Giàcum Grampa (Büst, 28 d'utùber 1936) l'è un vèsch católic italián, e vesch de Diocesi de Lügan dal 18 de dicèmber 2003.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha comiciaa i sò stüdi da prevat al seminari da Venegon, pö u s'è spostaa in chel da Lügan. Dopo 'l seminari l'ha stüdiaa teologia in l'Üniversità da Innsbruck e u gh'ha ciapaa la laurea. Dal 1965 al 1975 l'è stai vice-retur e maestru da religion, filosofia e storia al collegio Papio d'Ascona. Nal 1975 l'è pö gni prevòst da Mogegn e Aurigen (in Valmagia). Nal 1979 l'è tornaa al Papio, stavolta come retur (ciapando 'l post da l'Amédée Grab, incöö vescuv da Coira) e maestru da religion, etica e civica. Nal 2001 l'è gni arciprevat d'Ascona.
Al 18 da dicembro dal 2003 (dopo ch'l'è mört al vescuv Giuseppe Torti) l'è stai faa vescuv da Lügan da Papa Giovanni Paolo II. Al 25 da genar dal 2004 l'ha ciapaa in magn la diocesi dal vicario Pier Giacomo de Nicolò. Al 28 d'otobar dal 2011, col fa i 75 agn g'ha 'vüd da domandàgh la comferma al papa se pò 'mò vess vescuv; al papa Benedetto XVI l'ha dii da nò. Pal moment l'è 'mò vescuv, ma domà fign che i 'n tröva mia un altri.
Pier Giacomo Grampa l'è dal 1988 membro dal "Ordine equestre del Santo Sepolcro di Gerusalemme".
Stèma e mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Patiens in adversis » - « Pasiènsa quànt la và màl »


text:
11 08
Ol dé 11 de óst l'è 'l 223 ( 224 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 143 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de óst al è ul dí da pòost 223 ( 224 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 143 dí a finí l'an.
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
897 la Vall d'Ora (Navès, ol Solsonès, Catalunya): in acorde a ergot ch'a la cönta la mitoloséa Catalana ol rei franch al disegna i quàter bare col sangh de Guifré ol Pilós, malferit al sò let de mort.
La Vall d'Ora (Navès, ul Solsonès, Catalunya): in acordi a vargott ch'a la cünta la mitulugía Catalana, ul rei Fraanch al disegna i quàtar barr cul saangh da Guifré el Pilós, malferii al sò lett da mòort.
1713 - Caldes d'Estrac (ol Maresme): la cavaleria del zeneral Rafael Nebot la trà zò i filipiste.
2004 - ol Regn Ünit: l'Autorità de Fertilisassiú e Embrioloséa Ümana (AFEÜ) la autorisa di sientífegh de la Üniversità de Newcastle a cloná di embriú ümà con finalità terapéuteghe.
2004 - Atenes (Gréssia): gh'i scumensa i Zögh Olímpegh.
2004 - Seül (Corea del Süd): ol goèrn al nönsia la costrüssiú d'öna nöa capitala del paes a la provínsa de Cungceong Süd.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1777: Giusepp Boss, pitor e scritor milanes (m. 1815).
- 1983: Dellino Farmer, cantant lombard.
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1253: santa Chiara de Assisi, monega italiana (n. 1193).
- 2014: Robin Williams, ator american (n. 1951).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lindau (circundari)
El Circondàre de Lindau l'è giü dei 71 circondàre de la Baviera. El se tróa 'ndèla part meridiunàl de la Svévia, endèl stat federàl de la Baviera al cunfì co l'Austria (Vorarlberg). 'Na part del sò teretóre la tóca 'l Lach de Costànsa de là del quàl gh'è 'l Cantù de San Gal, en Svìsera. Quìndes dei sò disnöf cümü i è cunsideràcc part de la regiù geogràfica de l'Algovia Ucidentàla (Westallgäu), postàda a caàl 'ntra la Baviera e 'l Baden-Württemberg.
Cità e cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(Nömer de abitàncc agiurnàt al 31. Dezèmber 2013[1])
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6)


text:
Gersau
Gersau a l'è un cumün e un distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.70 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2094 abitant.
El cumün de Gersau al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arth, Beckenried (NW), Buochs (NW), Emmetten (NW), Ennetbürgen (NW), Ingenbohl, Lauerz, Vitznau (LU).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gersau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1064 col nom de Gersouwe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a la popolazion l'è calada per via de la crisi de la produzion de la seda
- ^b la popolazion l'è cresüda per via de la ripresa de la produzion de la seda
Person ligaa a Gersau[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Walter Nigg (1903–1988), Teologh
- Josef Maria Camenzind (1904–1984), pret catolegh e scritur
- Benno Ammann (1904–1986), Diretur d'orchestra e cumpisidur
- Oskar Camenzind (1971– ), curidur en bici, campion del mond in de l'ann 1998
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Gersau, seen from the opposite shore of Lake Lucerne
-
Gersau Rathaus
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gersau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Muún
In del mudell standard dii partisej, un muun (se ciama inscì perchè'l gh'ha la u (mu) cume simbul) l'è una partisela fundamentala cun carica eletrica negativa e spin semi-intregh de 1/2. El muun el gh'ha una vita media de 2.2 us, püsee lunga de quela dii alter leptun instabil, mesun o bariun, asca el neütrun. Insema al'eletrun, al tauun e i neütrin, el muun l'è clasificaa cume un leptun. Cume tücch i partisej fundamental, anca el muun el gh'ha la sò antipartisela, che la gh'ha l'istesa masa e l'istess spin de lü, ma la gh'ha la carica upòsta: l'è l'antimuun. I muun gh'han dunca el simbul u− e i antimuun u+.
Per mutif storich, i muun a hin de spess indicaa anca cunt el termin "mesun mu", anca se a hin minga clasificaa cume mesun per la muderna fisica dii partisej. I muun gh'han una masa a ripos de 105,6 MeV, che l'è 207 volt püsee granda de quela del'eletrun. Vist che i interasiun dii muun a hin cumpagn de quii del'eletrun, se po pensà che el muun el sia un eletrun propi pesant.
Cume anca per i leptun carich, a'l gh'è anca un neütrin-muun, che'l gh'ha l'istess savur del muun, che'l gh'ha cume simbul vu.


text:
Ural'sk
Ural'sk (ypaлbck), ribatezada Oral (Opaл) in kazak dopu l'indipendenza del Kazakistan l'è una citaa del Kazakistan de l'ovest, in sü i riv del fiüm Ural. La gh'ha una pupulaziun de 195.500 abitant (censimeent 1999).
L'han fundada i Cusach in del 1622, che l'aveven ciamada Jaitzk dal nòmm che ghe daven a l'Ural, l'a ciapaa el nom Ural'sk in del 1775 dopu una decisiun de la zarina Caterina II.
La citaa l'è un center agricul e indüstrial de riferiment per la sò pruvincia; vist che l'è slungada sü un fiüm, la gh'ha uviament anca un port. Al dì d'incö l'è un punt impurtant in del trafich via feruvia fra i sit de estraziun del petroli in del basin del Maar Caspiu e i center indüstriai de la zona di munt Ürai.


text:
Locarn
Locarn o Locarno (Lucärn in del dialet de la Val Verzasca; Locarno in Italian; Liggeräsch in del walser de Busch; Luggarus in tudesch storegh) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno in del Canton Tesin. Al gh’ha 15 303 abitant (dato del 31 Dicember 2011[1]) e una süperfiss de 19.4 km², e al se tröva a una altitüden de 200 meter sura al livel del mar.
El cumün de Locarn a l'è tacaa ai cumün de Scona, Avegn Gordev, Cadenazz, Cügnasch-Geira, Gordora, Vertezz, Loson, Minüs, Müralt, Orzelina, Gambarögn, Tegna, Tendru-Cuntra.
L'è la 74esima cità püssee granda de la Svizzera per popolazion, la terza del Canton Tesin, dopu de Lügan e Bellinzona.
L'è la sede de un Festival cinematugrafegh che 'l se ten tüt i ann in del mes de Agost in de la Piazza Granda: el Locarno International Film Festival.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lucarnu el se tröva in sü la spunda nord del Lagh Magiur, a la fin de la Valmagia. A est se desvilüpa la Val Verzasca e, püssee in là, el pian de Magadin e la val del Tesin; a ovest inveci a gh'è la val Unsernun e i Centvai, che menen a l'Ossula.
El nücli storegh de la cità l'è quel ai pee de la Valmagia, menter che la zona növa (quela di Ger de Sota, che 'l gh'ha però anca el nom ufizial de Locarno exclave) l'è püssee destacada, e la se tröva in del Pian de Magadin. La cità de Lucarnu dunca l'è traversada de düü fiüm: la Magia e 'l Tesin.
Per el sò vess inscì arent al lagh e anca ai muntagn di sò vai, Lucarnu l'è prutegiüü di clima püssee fregg: per 'sta resun, a l'è una metà turistega famusa e impurtanta. De Lucarnu pö se pò rivà in traghet de l'Italia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim insediament urganizzaa hinn de l'età del brunz (inturna al 1000 prima de Crist) e hinn testimuniaa, per esempi, di necropuli de San Iori e Sant Antoni. La necropuli de Suldün la ne dis che 'l sit l'eva bitaa anca in de l'età del fer.
Forsi giamò in del VII secul prima de Crist la vegia pupulaziun lucal (prubabilment ligür) la s'è messedada cui Lepunz (che inveci eren celtich). I ruman hinn rivaa in del segund secul prima de Crist. In del Castel de Lucarnu hinn cunservaa repert del periud ruman.
In del Mediuev Lucarnu l'è staa cuntendüü tra Cumasch e Milanes, che hinn staa quei che a la fin hann vengiüü. In del Quatercent el dumini de la cità l'è passaa a la fameja Rüsca.
Dopu avè resistüü a un assedi in del 1502-1503, la cità la finiss in di man di svizzer in del 1516. In di secui che vegnen dopu, Lucarnu l'ha patii una serie de desgrazzi, anca perchè l'eva un burgh minga tant impurtant e dunca poch cunsideraa e vütaa.
In tra el Votcent inveci la cità la turna a varì, tant l'è che in tra el 1821 e 'l 1827 la sarà anca la capital pruvisoria del növ Cantun Tesin. De là inanz, Lucarnu el vegn un sit bel impurtant e mudernu. El ciapa impuranta internaziunal in del 1925, quand che ghe vegn firmaa un trataa tra Belgi, Cecusluvachia, Francia, Germania, Italia, Pulonia e Regn Ünii.
In del 1928 el ghe vegn tacaa el cumün de Suldün (nassüü in del 1803).
El dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet de Lucarnu l'è una variant del Lumbard ucidental. Respet ai parlà di paes d'inturna (püssee cunservativ), quel de Lucarnu el se vesina de bun a la koiné tisinesa e, dunca, ai dialet di cità de Belinzona e de Lügan. A bun cünt, el cunserva anmò al dì d'incö 'na quai carateristega propia.
Pruverbi in del dialet de Lucarnu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand i asan i canta, u vò fà bel temp.
- Mej un prad incö che un castel doman.
- A Santa Caterina, tücc i vach in cassina.
- Chi che fa la carità, i la troverà.
- Chi viv sperand, mör cifoland.
- Chi viv da cióla, mör da bestia.
- Par cognóss la tósa bisógna guardà la mam.
- Can e cavai magar, i è pizzigad di mósch.
- Carn al Só e péss in l'aqua.
- A Natal, al sbadügg d'un gal.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Bainvegni sin las paginas da la GiuRu!
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) promova contacts tranter la giuventetgna da las differentas regiuns rumantschas e dad autras minoritads internaziunalas. Ella porscha a giuvnas rumantschas e giuvens rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun da lur project cultural rumantsch.
In da quests projects è l’unica e megliera gasetta giuvna interrumantscha: las PUNTS.
Per buns projects novs duvrain nus tai e tias ideas. T’annunza e ta participescha!
Novitads
> Acziun da tatgaders «Per rumantsch?» – l'istorgia da success cuntinuescha
L'acziun politic-linguistica va cun «Nus discurrin rumantsch» en la proxima runda
Acziun nocturna per ina nova campagna sin il camp da la politica da linguas
A Laax èn var ventg giuvnas e giuvens sa rimnads per emprender a dar troccas.


text:
Americani
Americani (Americàṅ) 'l è 'n film dramàtic dal 1992 ad James Foley, cun David Mamet ch'al firma la senegiadùra.
Custâ 12 migliòṅ e mèś ad dòlar, al n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè al 'n à fat sù sōl 10,7. Al tìtul uriginàl dal film (Glengarry Glen Ross) al mìsćia insém i nóm dal dū lutiśasiòṅ ad terēṅ (Glengarry Highlands e Glen Ross Farms) che quàtar vindidōr i gh'aṅ da dar via p'r a n èsar briśa licensiâ.
Sunt
L'agensìa imubiliàra Premiere Properties la vénd di terēṅ in Flòrida. In d'l ufìsi i gh lavóran quàtar vindidōr ch'i s fànan càrag 'd andàr a śibìr i cuntràt a cà dla gint, druànd tut i mèś ch'i gh'aṅ par far-gh-i firmàr. Al grup al mét insém Ricky Roma (Al Pacino), Shelley Levene (Jack Lemmon), Dave Moss (Ed Harris) e George Aaronow (Alan Arkin) e pò a gh'è anc un cap-ufìsi, John Williamson (Kevin Spacey). A funsióna acsè: qvést chè al dà dū cuntàt a la vòlta a tèsta ad gint ch'la prés èsar interesàda a cumpràr. Ma i cliént i n è minga tut cumpàgn, a gh 'n è ad qvéi più fàcil ma anc di buletàri o ad qvéi bòṅ sōl a paròli. Tut i quàtar i vōlan sèmpar i numinatìṿ mijór.
Ricky 'l è qvél più brâv in dal sò mistēr anc parchè 'l è òṅ sénsa scrùpui, bòṅ ad cuntàr-gh-la a la gint par véndar anc la śóta e fargàr-i par purtàr a cà più bèsi ch'a s pōl. Shelley, dit "La màchina", invéci dvintànd vèć 'l à pardû di cólp e pò al gh'à na fiōla malàda a 'l uśdàl.
Un dè i pruprietàri Mitch e Murray i gh màndan al tajadōr ad tèsti Blake (Alec Baldwin) par dir-ag ciàr e tónd ch'i tèmp i s èṅ fat dificìi par tut e lōr quàt'r i gh'aṅ da dar-as da far da piò s'i vōlan tgnir stric la scrana sóta a 'l cûl. Qvél ch'al vindarà da piò at tut al s purtarà a cà un machinòṅ par prèmi, al secónd al ciaparà invéci un servìs ad curtèi, chi àtar dū invéci i saràṅ mandâ a cà e pèś par lōr.
Shelley 'l è dasprâ. Sénsa che chi àtar i sàpian gnint, al próa in tut al manéri a far-as dar di cuntàt ad prima ma John in cambi al vōl la sò part in si cuntràt fat firmàr e anc dimóndi bèsi a l'ùngia. Quàl là al n gh i à briśa e al cap al al manda via sóta la pióva. Dave al pénsa invéci ad rubàr la lista di cuntàt par véndar-la a di cuncurènt ma al n s mét minga 'd acòrd cun George.
Cla nòt lè qualchidòṅ al fréga dabòṅ i cuntàt méntar Shelley al gh la cava a véndar a na còpia òt terēṅ in un cólp sōl purtànd in ufìsi 'n aségn 'd 82.000 dòlar.
Arcgnusimènt
- Fèstival ad Venèsia dal 1992 - Prèmi a Jack Lemmon par la mijóra interpretasiòṅ di masć
- Prèmi Òscar dal 1993 - Prèmi a Al Pacino cuma mijór atōr minga prutagunìsta


text:
Cardinäl
Artìcol in dialët piasintëin
I Cardinäi, d'la Cèsa Catòlica, i'enn al culégg d'i vèsc ch'i g'hann da vutä al Papa e ch'i guérnan la cèsa insëma a lü.
Al sò vastìd l'è quasi istëss cha cùl dal vèsc, sulamëint ch'ì cardinäi i'ènn vastì ad rùs, e i vèsc ad viola.
I cardinäì i'enn creà apëina dal Papa. Cùi ch'i stann in Vaticân i g'hann dirìtt a vëgh al pasapòrt Vaticân.
La parola cardinäl la vëgnn, prubabilmëint, da cardine, culòna, pilàstar ad'la cèsa. I's divìdan in, vèsc, i 6-8 dla Cüria rumana; prët, tütt cùi ca g'ha una arcidiocesi o una diocesi; diàcun, tütt i àtar.


text:
Lira
La Lira, nòm mia dovràt 'n Lumbardéa 'ndóe se dovràa Franch, l’è stacia la monéda üficiala prima del Règn d’Italia e pò de la Repüblica Italiana fina al 1 de Zenér del 2002, quando ol sò pòst l’è stai ciapàt da 'l Euro.
Prima amò l’éra stacia dovrada a i tép del Napoleù e amò prima fin dal medioéf ‘n tace stacc de la Pianüra Padana e del rèst del mónt: gh’éra la lira aüstriaca, chèla türca, chèla de Cipro, chèla de Parigi, ecc.
Ol sò nòm l’ vè dal Latì libra che l’völ dì balansa e chèl nòm ché l’ vegnerà dovràt sia per i pis, la Libra, che per i monéde, la Lira.


text:
9 settimane e ½
9 settimane e ½ (Nóṿ stmani e mèś) 'l è 'n film eròtic americaṅ dal 1986 'd Adrian Lyne girâ tut a New York e dvintâ famóś p'r al sò erutìśum patinâ. 'L atōr pòran Ron Jeremy 'l à dâ di cunsìli p'r al séni più spurcacióni.
Al film 'l à muciâ sù sōl 7 migliòṅ ad dòlar in di Stat Unî a frònt dna spéśa ad 17 migliòṅ ma al s è arfàt dimóndi bèṅ in dal rèst dal mónd rivànd a ciapàr-an sènt migliòṅ.
La culòna sunóna, scrita par Jack Nitzsche, la gh'à dènt'r anc di braṅ ad Stewart Copeland, John Taylor di Duran Duran, Devo, Bryan Ferry, Devo, Eurythmics, Jean Michel Jarre e Joe Cocker che chè al canta You Can Leave Your Hat On, druàda in dal méntar che la Kim Basinger la s cava śò.
Sunt
John Gray (Mickey Rourke), un pès grôs ch'al lavóra a Wall Street, e Elizabeth McGraw (Kim Basinger), na dóna divursiàda ch'la fà la galerìsta a New York, i s cgnósan un dè in un negòsi ad Chinatown ch'al vénd di pui aròst e i tàcan a frequentàr-as, miténd in pē un rapòrt eròtic dimóndi difìcil in dua John al la pòrta in du al vōl lò faghénd-ag far quél ch'a gh vèṅ in mènt.
L’Elizabeth la taca a 'ndàr fóra ad tèsta sèg, cun anc al risć ad dvintàr un putòć in dal sò maṅ. Quànd la cgnós al pitōr Farnsworth (Dwight Weist), 'n óm dal tut difarènt da c'l àtar, la taca a 'rvultàr-as in di sò cunfrònt, anc parchè in cal méntar la vèṅ a savér che lò al pésca da spés da far dal sès a pagamènt.
Dòp avér pasâ incóra na nòt bujénta sèg, lē la dà 'n taj a la relasiòṅ, duràda in tut nóṿ stmani e mèś, e la tórna cun al làgarmi a i òć a 'l sò lavōr in galerìa méntar John, ch'al n è briśa bòṅ ad dir-ag quél ch'al sènt par lē, 'l armàṅ in dal sò apartamènt sénsa psér far gnint par ciamàr-la indrē.


text:
Ravena
Ravenna (endèla parlàda locàl: Ravêna; en todèsch stòrich: Raben; en fransés: Ravenne; en spagnöl: Rávena) l'è'na cità italiàna capolöch de la pruvìncia omònima, endèl'Emìlia Romàgna. La g'ha 158 784 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 652 km² e 'na densità de popolasiù de 244 ab./km². El teretóre del cümü de Ravenna 'l cunfìna con chèl de Alfonsine, Argenta (FE), Bagnacavallo, Bertinoro (FC), Cervia, Cesena (FC), Comacchio (FE), Forlì (FC), Russi.
Ravenna l'è stàda la tèrsa cità a ìga i unùr de éser la capitàla de l'Impér Romano de Ucidènt (402-476), dòpo de Roma e Milà (286-402). A Ravenna vegnarà detrunizàt l'öltem imperadùr romàno, Romolo Augusto, per mà de Odoacre, che 'l l'ha ümiliàt deànti a töt el pòpol, al ubligàl a sfilà, istìt de cuntadì, prìma de urdenà la sò ezecusiù a Roma.
Ravenna l'è restàda 'na cità de 'mportànsa primària amò per divèrsi sècoi. Carlo Magno el vignìa a polsà 'n chèsta cità quan che l'ìa 'n campàgna de guèra 'n Itàlia. El stès rè dei Franch, el g'ha urdinàt la custrusiù de 'na catedràl, bazàda söndèn giöna che izistìa zamò e 'l consacrarà la cità col tìtol de capìtal pulìtica del sò impér prìm de nà a stabilìs co la sò córt a Aquisgràna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Prigionieri dell'oceano
Prigionieri dell'oceano (Parśunér d'l ucèan) 'l è 'n film dramàtic dal 1944 'd Alfred Hitchcock.
Sunt
In dal 1943, durànt la Secónda guèra mundiàla, a gh'è 'n scòntar fra dū nâṿ in d'l Ucèan Altàntic, una americàna e una tedésca. A gh'à la pèś quéla americàna ch'la và a fónd culpìda da 'n silûr naśìsta. In mèś a un burdèl ad c'l àtar mónd, cun di fój ad giurnàl, besi, carti da śóg e mòrt tut stramnâ lè 'd intóran, na giurnalìsta, Connie Porter (Tallulah Bankhead), cun na pelìcia adòs e la màchina da scrìvar e la sò valìś sèg, la s salva catànd na barchéta ad furtùna. 'N àtar scampâ al mónta sù sèg: l'è al cumunìsta inśgnēr dla sala màchini dla nâṿ John Kovac (John Hodiak). Chi dū lè i tàcan subìt a litgàr-as ma, in fîṅ di cònt, i s piàś'n anc.
Di àtar persunàǵ i rìvan da lè a pôc: la sgnóra Higgins (Heather Angel) cun al sò putèṅ, salvâ da Joe (Canada Lee), un camarēr ad culōr, 'n industriàl pîṅ ad bèsi e śugadōr ad poker, Sergio Rittenhouse (Henry Hull), un marinàr frî a na gamba ch'al fava al balarèṅ, Gus Smith (William Bendix, 'l uperadōr dla ràddio Stanley Garrett (Hume Cronyn) e l'infarméra Alice Mac Kenzie (Mary Anderson).
P'r ùltim a riva anc un tedésc, Willy (Walter Slezak). John al pénsa ch'al sia al cumandànt dal sumergìbil ch'al i à mandâ a fónd ma c'l àtar là al diś ad nò. A par ch'al sàppia sōl al Tedésc e l'è la giurnalìsta a far la tradusiòṅ quànd al dascór. I americàṅ i n sànan minga cuśa far ad lò: butàr-al śò in mar o dar-'g ajùt?
A la fîṅ i decìdan ad tgnir-al sèg anc parchè a gh vōl òṅ bòṅ a purtàr la barca in diresiòṅ dal Bermùdi in dua a s cata la baś di americàṅ e lò al diś 'd èsar un capitàṅ ch'al s 'n intént ad navigasiòṅ. 'L è acsè che lò al ciàpa al cumànd, anc se Kovac al gh dà còntar.
La vita lè insìma l'è dimóndi difìcila. La màdar la capìs ch'al sò putèṅ 'l è mòrt e, dastrùta da 'l dulōr, la s masa e pò la gamba ad Gus la marsìs e par lò a n gh sarés gnint da far s'a n fus p'r al tedésc ch'al fà al chirùrg in dla sò vita e al gh la cava via cun 'l ajùt dl'infarméra druànd un curtèl. In cal méntar la riva anc na timpèsta ch'la squàsa fòrt la barca faghénd-ag pèrdar al càrag dal magnàr e dal bévar. Fra i scampâ a mónta sù al narvóś e la tensiòṅ, tut i faṅ gnir fóra al sò caràtar e i sò pinsér, cuntànd anc di quèi dla lōr vita ad tut i dè. Par pasàr-'s al tèmp i śógan anc a carti druànd i fój dal nótes dla giurnalìsta. Chi lē, cun al pasàr dal tèmp, la dvénta sèmpar più bòna 'd ànim cun chi àtar, da la milurdìna ch'l'éra. La dà in prèst la sò pelìcia a la màdar daspràda ch'la gh'iva fréd e che pò la la purtarà sèg quànd la decìd 'd andgàr-as, la buta śò in mar la sò màchina par scrìvar parchè tròp péśa, la tira fóra dal paròli par tiràr sù al pòvar Gus e pò la dà al sò brasalét ad diamànt par pruvàr a ciapàr di pés.
'L elemènt ad cuntràst invéci al rèsta sèmp'r al tedésc. Quànd a s vèṅ a savér che al quèl che lò al guardàva da spés a n éra briśa al sò arlój ma na busla ch'al druàva par purtàr la barca da i naśìsta, che 'l à butâ śò Gus, ch'al capìs perfetamènt 'l Ingléś e ch'al tgniva na butìglia 'd àqua sōl par lò quànt tut i patìvan la sē, al grup al decìd ad cupàr-al.


text:
17 04
Ol dé 17 de bril l'è 'l 107 ( 108 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 259 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de bril al è ul dí da pòost 107 ( 108 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 259 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1711 - Barcelona: Carl III, Cunt de Barcelona, cun la mort del sò fradèl Josep I, al marsa imediatament vèrs l'Austria indóe al sarà nomenat Sàcher Imperadur Romà, abandonant i Català a la sò sort.
1931 - Catalunya: per i pressiú del goèrn Spagnöl, la Repüblega Catalana la se convertess in la Generalitat de Catalunya, de la qual Francesc Macià al de·enta ol president.
1938 - Vielha (la Val d'Aran): i franchés·c i ocüpa la éla.
1979 - Barcelona: ghe scumensa a emèt Ona lliure, la pröma di ràdio líbere del paes.
2004 - Madrid (Spagna): José Luís Rodríguez Zapatero al züra a la càrega de president del goèrn Spagnöl.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
En sia consultaziun a la confederaziun beneventa la regenza grischuna l'extensiun proponida da la giurisdicziun constituziunala sin plaun federal.
Sustegn per l'extensiun da la giurisdicziun constituziunala
La regenza grischuna beneventa l'extensiun proponida da la giurisdicziun constituziunala sin plaun federal. Per questa extensiun pledan motivs dal stadi da dretg e motivs federalistics sco er las experientschas ch'èn vegnidas fatgas cun la giurisdicziun constituziunala sin plaun chantunal. Quai menziunescha la regenza en sia resposta da consultaziun concernent la giurisdicziun constituziunala tar iniziativas parlamentaras.
La maioritad da la cumissiun per dumondas giuridicas dal cussegl naziunal propona d'abolir l'artitgel 190 da la constituziun federala. Applitgond leschas federalas en moda concreta sco p.ex. tras ordinaziuns federalas e tras relaschs chantunals, pudessan quellas alura vegnir examinadas areguard la cumpatibilitad cun la constituziun federala e cun il dretg internaziunal.
Gia en il rom da la revisiun totala da la constituziun federala è il chantun Grischun s'exprimì per l'extensiun da la giurisdicziun constituziunala sin plaun federal. Quella porscha als chantuns – en il senn d'in federalissem activ e cooperativ – la pussaivladad da salvar lur cumpetenzas constituziunalas e da rinforzar uschia lur posiziun. Ord vista da la regenza grischuna chaschuna la proposta dentant differentas dumondas areguard la realisaziun. Perquai animescha ella da prender per mauns – ensemen cun la midada constituziunala proponida – las adattaziuns necessarias sin il stgalim da las leschas.
Da vischnancas e da regiuns
- Schluein: La nova constituziun da la vischnanca da Schluein dals 6 d'avrigl 2011 vegn approvada.
- Samignun: La lescha per promover la construcziun d'emprimas abitaziuns e per restrenscher la construcziun d'abitaziuns secundaras, concludida da la vischnanca da Samignun ils 13 da zercladur 2010, vegn approvada.
- Tujetsch: La revisiun parziala da la planisaziun locala che la vischnanca da Tujetsch ha concludì ils 13 da favrer 2011 en vista a la realisaziun d'in lai da far bogn vegn approvada.
Projects da vias
La regenza ha approvà totalmain 985'000 francs per construir e per sanar il suandant traject da via:
- via sursilvana: lavurs d'impressari, Trin Mulin – Felsbach
Chaussas persunalas
- Nov incumbensà per l'infurmaziun tar la chanzlia chantunala daventa Luzi Bürkli, domicilià a Cuira. El cumenza sia plazza ils 2 d'avust 2011.
- Sandra Felix, domiciliada a Haldenstein, è vegnida elegida sco nova secretaria dal departament d'economia publica e fatgs socials.
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Battalia de Montmirail
La Battalia de Montmirail l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh, combattuda el vundes de febrar del 1814.
Dopo el success del dì prima a Champaubert, el Napoleon l'ha deciduu de combatt contra i Russ del general Fabian Gottlieb von der Osten-Sacken e i Prussian del general Johann Yorck. I Frances eren in desmilla, i nemis inveci eren 18.000; ma l'imperador el saveva che i sò rinforz sarien rivaa prima che i omen del Yorck fudessen pront a combatt. Oltra tutt, i sò omen faseven part de la guardia veggia.
Napoleon l'ha mandaa ona part di sò omen a controllà el Yorck, menter ch'i alter taccaven e batteven el Osten-Sacken. El maresciall Joseph Mortier l'è rivaa cont i riforz e l'ha miss in rotta anca i Prussian del Yorck.


text:
Cinisi
Cinisi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 10.253 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 311 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carini, Terrasini.
Envers la fì dei agn setànta l'è stàt lüminàt de spès endèle crònache per vìa de la vicènda de Peppino Impastato, en zùen del paés che g'ha sercàt de lotà cùtra la mafia (suratöt cùtra 'l boss Gaetano Badalamenti) e che per chèsta rizù l'è stat copàt de la stèsa organizasiù che 'l combatìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Rubiera
Rubiera (endèla parlàda locàl: Rubēra) l'è 'n cümü italià de la pruvìncia de Reggio Emilia en Emìlia-Romagna, colocàda arènt a la Via Emilia, a 'na sinquantìna de chilòmetri a nordèst de Bologna e 13 km a sudèst de Reggio Emilia.
Rubiera el cunfìna coi cümü de Campogalliano, Casalgrande, Modena, Reggio Emilia e San Martino in Rio.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rubiera gh'è nasìt Stefano Baldini, campiù ulìmpich e europèo de la maratona.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Grosshöchstetten
Grosshöchstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3281 abitant.
El cumün de Grosshöchstetten al se tröva a una altitüden de 745 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arni, Biglen, Konolfingen, Mirchel, Oberthal, Schlosswil, Zäziwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grosshöchstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1146 col nom de Svollenköch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Grosshöchstetten al Wikimedia Commons
- ↑ Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sorbus aucuparia
El Sorbus aucuparia (en Bresà: Marözen), l'è 'na piànta de la famìa de le Rosaceae uriginària de la l'Euròpa (föra che l'estrémo sud). A nòrt el rìa 'nfìna a Caponòrt en Norvégia. L'è giü dei póch àlber autòctoni de l'Islànda.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen l'è 'na piànta de média grandèsa, la pöl rià al piö 'nfìna ai 15-20 méter, ma 'n àlta montàgna de sòlet la rèsta 'n arbùsto. L'è 'na piànta che scàmpa mìa tat e de sòlet el trónch l'è piötòst pesèn, aisebé che 'n quach ezemplar, chèi piö vigurùs, el pöl rià 'nfìna ai 50 ghèi de diàmetro. La scórsa del trónch l'è lìza e grìza ma quan che la piànta la é ècia la scórsa la tènta de dientà piötòst négra e fesüràda. El lègn l'è bastànsa bù per brüzà 'ndèla stüa.
Le fòie le cröda 'n envéren e i è compòste, imparipenàde e del ràm le vé fò alternàde (giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è furmàde de 9 a 15 fuiulìne che quan che i è zùine i è 'n bris peluzète e dòpo le diènta lize, en pó bislónghe, col òrlo a capète. I è de culùr vért scür de la bànda de sùra e piö ciàre de la bànda de sóta. La nervadüra centràl la pöl véser en brìs peluzèta.
I fiùr, i è tacàcc ensèma a furmà 'na 'nfiurescènsa vistùza a fùrma de curìmp che g'ha 'n diàmetro de presapóch 15 ghèi, i è picinì (8 mm) e i g'ha sich pétali biànch, 20 stam e 3-4 stìi. I fiorés de Màgio a Löj.
I fröcc i è mìa bù de maià per l'òm ma i ghe piàs ai ozèi che isé i àidia a sparnegài atùren. I vé a madürà 'ntra setèmber e utùer ma i rèsta sö la piànta per en bèl pó e isé i vé a reprezentà 'n elemènt importànte per l'alimentasiù dei anemài quan che l'è envéren.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen se 'l tróa en pó 'n töta Euròpa, föra che 'ndèla Penìzola Ibérica centràl e meridiunàl. 'N Itàlia se 'l càta 'ndèi bósch de mut en quàze töta la penìzola. En Sardégna 'l gh'è mìa.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen 'n Itàlia el crès dei 600 ai 2400 m s.l.m. Ghe despiàs mìa 'l sùl ma la vé sö bé apò a l'ómbra. El sopórta bé tat i teré acìdi che chèi calcàrei però i g'ha de éser piötòst ömecc.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La vé piantàda de spés endèle pòste dei casadùr perchè i fröcc i è resercàcc de i ozèi .


text:
Rorschach (SG)
Rorschach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Wahlkreis Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.78 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8840 abitant.
El cumün de Rorschach al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Goldach, Horn (TG), Rorschacherberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rorschach l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 850 col nom de Rorscachun.[1] In del ann 947, Otto I al gh'eva cuncess a l'abassia de San Gal de fà 'l marcaa, bater muneda e fà pagà i tass a Rorschach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Luserna
Luserna (Lusern en cìmbro e todèsch, apò al dé d'encö) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 292 abitàncc, 'na süperfìce de 8 km², per 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Levico, Caldonazzo, Lavarone, Rotzo (VI), Pedemonte (VI), Valdastico (VI).
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luserna l'è 'n ìzola linguìstega todescòfona, 'ndoe s'pàrla ü todèsch bavarés aüstrièch compàgn de chèl di 13 cümü cìmbri del verunés, di 7 cümü cìmbri del vicentì e di muchéni e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118 e 119.


text: 1Pa Yaxõgüxü̃ i Guxü̃wama Ngẽxmagüxü̃x, choma i Yuda nixĩ i pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã popera. Rü choma nixĩ i Chaü̃tiágueneẽ chiĩxü̃, rü Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃ chixĩ. Rü pexca̱x chanaxümatü i pema na Tanatü ya Tupana pexü̃ idexechixü̃ rü pexü̃ ngechaü̃xü̃ rü Ngechuchu ya Cristu pexna dauxü̃. 2Rü pexca̱x chayumüxẽ na guxü̃guma Tupanaãxü̃́ pengechaü̃tümüü̃güxü̃ca̱x, rü pexü̃ nataãẽxẽẽgüxü̃ca̱x, rü pexü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x. 3Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, noxri rü poraãcü choxü̃́ nangúchaü̃ na pexca̱x chanaxümatüxü̃ nachiga i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃ i tüxü̃́ ngẽxmaxü̃. Natürü ñu̱xma na petanügu nachocuxü̃ i ñuxre i duü̃xü̃gü i íyatoxẽẽgüchaü̃xü̃ i Tupanaãrü ore, rü ngẽmaca̱x chanaxwa̱xe na pexca̱x chanaxümatüxü̃ na pexü̃ chaxucu̱xẽxü̃ca̱x rü ípenapoxü̃xü̃ca̱x i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃ ga nuxcüma wüxicanatama Tupana norü duü̃xü̃güna ãxü̃. 4Rü ngẽma duü̃xü̃gü i pexü̃ nawomüxẽẽãcüma petanügu chocuxü̃ nixĩ i pexü̃ ngúexẽẽxü̃ rü ñaxü̃: “Tupana rü namecümaxü̃chi rü ngẽmaca̱x tãũtáma pexü̃ napoxcue ega woo chixri pemaxẽgu”, ñaxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta tama nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃ ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu ya tórü yora ixĩcü. Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü maxẽxü̃, rü woetama nuxcümama Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü marü nüxü̃ nixu na Tupana tá napoxcuexü̃. 5Rü woo na marü nüxü̃ pecuáxü̃ natürü pexna nüxü̃ chacua̱xãchixẽẽchaü̃ na ñuxãcü namaã nangupetüxü̃ ga yema nuxcümaü̃güxü̃ ga Yudíugü ga Moĩchéwe rüxĩxü̃. Rü tórü Cori ya Tupana rü poraãcü nüxü̃ narüngü̃xẽẽ na Equituanewa ínanguxü̃xü̃ca̱x, natürü yixcama rü nanadai ga yema tama naga ĩnüẽchaü̃xü̃. 6Rü ngẽxgumarüü̃ ta pexna nüxü̃ chacua̱xãchixẽẽ na ñuxãcü namaã nangupetüxü̃ ga yema daxũcü̱̃ã̱x ga orearü ngeruü̃gü ga noxri ixüünechiréxü̃ natürü yixcama nagagutama pecadu ügüxü̃. Rü yemaca̱x ga Tupana rü ẽãnexü̃wa nanawogü, rü ngẽxma nanapoxcue ñu̱xmatáta nawa nangu i ngẽma ngunexü̃ i nagu tüxü̃ yacagüxü̃. 7Rü yexgumarüü̃ ta nüxü̃ nangupetü ga guma ĩãnegü ga Chodoma rü Gomora rü guma ĩãnegü ga norü ngaicamagugüne. Yerü guma ĩãnecü̱̃ã̱xgü, rü poraãcü chixri nügümaã namaxẽ, rü yemaca̱x ga Tupana rü üxümaã ínanagu. Rü yemaãcü inayanaxoxẽẽ ga guma ĩãnegü na yemawa tüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃ca̱x na nangẽxmaxü̃ i wüxi i poxcu naxca̱x i guxü̃ma i ngẽma chixexü̃ ügüxü̃. 8Natürü woo ngẽmaxü̃ na nacua̱xgüxü̃ i ngẽma idoraexü̃ i petanügu chocuxü̃, natürü norü chixexü̃gu narüxĩnüẽãma. Rü poraãcü chixri nügümaã namaxẽ, rü tama tórü Cori ya Tupanaga naxĩnüẽchaü̃, rü chixri Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱xchigagu nidexagü. 9Rü ngẽma duü̃xü̃gü rü naẽchitamare nidexagü rü tama Tupanaãrü orearü ngeruü̃ ga Miguérerüü̃ nügüna nadau i norü orewa. Rü guma Miguére rü woo guxü̃ i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱xãrü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃, natürü tama ṉg̱oxo ga Chatanámaã naguxchiga ga yexguma Moĩchéxü̃neca̱x yéma nügümaã yaporagatanücüüxgu, na nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na texéarü tá yiĩxü̃ ga Moĩchéxü̃ne. Natürü nüma ga Miguére rü ñanagürümare: “Cori ya Tupana tá cuxü̃ naxoregü”, ñanagürümare. 10Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i doramaã i petanügu chocuxü̃, rü tama Tupanaxü̃ nacua̱xgüãcüma chixri nachiga nidexagü, rü chixri norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱xchiga nidexagü. Rü ñoma naẽxü̃gürüü̃ naxü̃neãrü ngúchaü̃wemare narüxĩ, rü ngẽmaãcü namaxẽ. Natürü ngẽma chixexü̃ i naxügüxü̃ca̱x, rü Tupana tá nanapoxcue. 11Rü wüxi i ngechaü̃xü̃chi nixĩ naxca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü erü ngẽmaãcü namaxẽ. Rü Caĩ́ ga naẽneẽxü̃ imáxü̃rüü̃ nixĩgü. Rü ãẽ̱xgacü ga Baráü̃rüü̃ dĩẽruca̱x chixexü̃ naxügü. Rü Corérüü̃ tama Tupanaga naxĩnüẽchaü̃, rü ngẽmaca̱x Tupana tá nanapoxcue. 12Rü ngẽxguma tupaucawa tórü Coriarü õnaca̱x pengutaque̱xegügu, rü wüxi i ãnexü̃chi nixĩgü. Erü narücutanüxü̃, rü poraãcü nachibüe rü naxaxegü, rü nügüguxicatama narüxĩnüẽ. Rü ñoma caixanexü̃ i ngearü pucüã́xü̃ i paanexü̃ẽ́tüwa üpetüxü̃ natürü tama nanetüxü̃ ixaiyagüxü̃rüü̃ taxuwama nime. Rü ngẽma nanetügü i ngẽxguma norü owa nanguxgu rü tama ixoxü̃rüü̃ nixĩgü. Rü ñoma naĩgü i guxü̃ma i naxchúma̱xãmaã napuxü̃ rü yuxuchixü̃rüü̃ taxuwama nime i ngẽma duü̃xü̃gü. 13Rü ñoma yuape i taxü̃ i norü chixixü̃ i ãũãchixü̃ naxãnacüwa yataxü̃rüü̃ nixĩgü, erü poraãcü chixexü̃ naxügü. Rü ñoma woramacurigü ya nu ne naxĩmarecürüü̃ nixĩgü. Natürü Tupana rü marü namaã nanaxuegu na ngẽma waanexü̃chixü̃wa guxü̃gutáma nawogüãxü̃. 14Rü nuxcümaü̃cü ga Enó ga Adáü̃taa ixĩcü rü ngẽma duü̃xü̃güchiga nidexa ga yexguma Tupana yadexaxẽẽgu, rü ñanagürü: “Rü nüxü̃ chadau ya Cori ya Tupana na muxũchixü̃ i norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱xmaã núma ũcü na duü̃xü̃güna nac̱axü̃ca̱x i norü maxü̃chiga rü napoxcueãxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ rü namaã guxchigagüxü̃”, ñanagürü. 16Rü ngẽma duü̃xü̃gü rü ṯacüca̱x idexagüwa̱xexüchixü̃ nixĩgü, rü ṯoguã̱xü̃ ixuxwa̱xegüxüchixü̃ nixĩgü. Rü noxrütama ngúchaü̃ca̱x daugüxü̃ nixĩgü. Rü nügü icua̱xüü̃güxü̃ nixĩgü. Rü nümaxü̃ meã tümachiga nidexagüneta ya duü̃xẽgü, na tümaxü̃tawa ṯacü na nayauxgüxü̃ca̱xmare. 17Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, ¡nüxna pecua̱xãchie ga yema ore ga pemaã nüxü̃ yaxugügüxü̃ ga tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuarü ngúexü̃gü ga imugüxü̃! 18Rü nümagü rü ñanagürügü pexü̃: “Ngẽxguma nagúxchaü̃gu i naãne rü tá nangẽxma i duü̃xü̃gü i tá nüxü̃ cugüexü̃ i Tupanaãrü ore rü noxrütama ngúchaü̃ i chixexü̃gumare maxẽxü̃”, ñanagürügü pexü̃. 19Rü ngẽma duü̃xü̃gü nixĩ i pexü̃ itoyexü̃ na tama wüxigu perüxĩnüẽxü̃ca̱x rü tama meã peyaxõgüxü̃ca̱x. Rü nümagü rü naxü̃neãrü ngúchaü̃we narüxĩ, rü tama nawa nangẽxma i Tupanaãẽ i Üünexü̃. 20Natürü pemax, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, ¡rü pegü perüngü̃xẽẽ̱x na guxü̃guma yexeraãcü nagu pexĩxü̃ rü peyaxõgüxü̃ i ngẽma ore i üünexü̃ i marü peyauxgüxü̃! ¡Rü guxü̃guma Tupanaãẽ i Üünexü̃ãrü ngü̃xẽẽmaã peyumüxẽgü! 21¡Rü meã pegüna pedaugü na Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma pemaxẽxü̃ca̱x rü pexü̃ nangechaü̃ãcüma pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x! ¡Rü meã ípenaṉg̱uxẽẽx i ngẽma ngunexü̃ i nagu tá núma naxũxü̃ ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu na nüxü̃́ ingechaü̃tümüü̃güãcüma tüxna naxããxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃! 22¡Rü pexü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü i ngẽma tama aixcüma yaxõgüxü̃, rü nüxü̃ perüngü̃xẽẽgü na meã yaxõgüãxü̃ca̱x! 23Rü togü, ¡rü paxa norü pecaduwa ípenayaxuchi na namaxẽxü̃ca̱x rü tama yima üxü ya Tupana mexẽẽ́negu yanatauxexü̃ca̱x! Rü woo ngẽma tama yaxõgüchaü̃xü̃, ¡rü pexü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü! ¡Natürü pegüna pedaugü na tama norü chixexü̃gu pey̱ixü̃ca̱x! Rü ngẽma norü chixexü̃ i pexca̱x mexcüraxü̃xü̃, ¡rü nüxü̃ pexo! 24Rü yima wüxitama ya Tupana ya tórü Maxẽxẽẽruü̃ ixĩcü, rü nüxü̃́ nangẽxma i pora na pexna nadauxü̃ca̱x na tama pecadugu pey̱ixü̃ca̱x. Rü nüxü̃́ nangẽxma i pora na iyanaxoxẽẽãxü̃ca̱x i guxü̃ma i perü chixexü̃gü na petaãẽgüãcüma nügüpe̱xewa pexü̃ nagagüxü̃ca̱x i ngextá ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe i tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuégagu Tupanaxü̃ ticua̱xüü̃gü, erü nüma rü guxü̃ãrü yexera name rü napora, rü guxü̃ẽ́tüwa nangẽxma, rü guxü̃maã inacua̱x. Rü yemaãcü nixĩ ga nuxcümaxü̃chima, rü ngẽmaãcü nixĩ i ñu̱xmax, rü guxü̃gutáma ngẽmaãcü yiĩ.


text:
Criśe
Criśe, in dla mitulugìa gréca, l' è 'n prēt in dal tèimpli dal dio Apòl in dla sitê 'd Criśe, śvèin a Tróia, e 'l è anc al pèder 'dla śóvna Criśèide.
Send só fiōla finìda in del man di gréc cuma pert 'd un butèin ed guèra, al pèder Criśe al gh' à d' andèr al camp di gréc, sot' a la sitê 'd Tróia, in dû lē l' è dré a fer la serva e l' amànta dal re Agamènon. Al vèć Criśe al préga in tùt' el manéri che la fiōla la gh vegna dèda indrē, mo 'l re 'l è iremovìbil e 'l finìs per tratèr mel e ofènder al ṿcìn. Criśe da prēt quèl ch'l ē, al dmanda alóra al só dìo 'd pinsèreg lò a giustèr i lavōr, e difàti al dio Apòl al manda la pésta in dl acampamèint di gréc. Avènd acsè capî al re Agamènon 'd ès'r in dal tort, al dév rimedièr ed cursa e perciò al manda la śóvna indrē dal pèder, anca s' l' è ormài ingrevdèda. Al fiōl stès ed Criśèide ch' a nasarà, al gnarà ciamê Criśe cum' al nōn.


text:
Has ti veglia da ta sfunsar en il mund dals cudeschs, dals mediums audiovisuals e da las publicaziuns en l'internet sco er d'acquistar e da cataloghisar questas medias ubain da las intermediar a las utilisadras ed als utilisaders da la biblioteca? Sche ti ta sentas appellada u appellà ed has ultra da quai in bun attestat da la scola secundara, alura faschessan nus gugent tia enconuschientscha.
Plazza d'emprendissadi sco spezialista u spezialist d'infurmaziun e da documentaziun en la biblioteca chantunala dal Grischun a partir da l'avust 2017
Ulteriuras infurmaziuns davart questa professiun interessanta chattas ti sin la pagina d'internet sut Ausbildungsdelegation I+D
.
Infurmaziuns dat dunna Ulrica Fontana
(ulrica.fontana@kbg.gr.ch, tel. 081 257 28 32).
Praticum a la biblioteca chantunala dal Grischun
Per regla datti annualmain ina plazza da praticum. Il praticum è ina preparaziun per il studi da bachelor en scienza d'infurmaziun. Las candidatas ed ils candidats vegnan ad avair la pussaivladad d'emprender ad enconuscher tut ils secturs dal manaschi. La premissa per survegnir la plazza da praticum è in bun attestat da maturitad.
Las interessentas ed ils interessents tramettan lur annunzia cun in curs da la vita a: christine.holliger@kbg.gr.ch
.
Ulteriuras infurmaziuns davart la scolaziun da la scienza d'infurmaziun chattais Vus sut il suandant link: Ausbildung Informationswissenschaft an der HTW Chur


text:
Elesiòṅ pulìtichi itagliàni dal 2013
Gl’Elesiòṅ pulìtichi itagliàni dal 2013 par la Cambra e 'l Senàt dla Repùblica i gh'èṅ stadi Dméndga 24 e Lunadè 25 Favràr 2013 dòp al dasfacimènt dal cambri dal 22 ad Dicémbar dal 2012, quàtar méś prima dla scadénsa dla XVI Ligiśladùra. La léǵ ch'a s è druàda par stablìr i deputâ e i senadōr elèt l'è la Léǵ Calderoli, cgnusùda anc cuma Porcellum (Léǵ Pursèl).
Gl'eletōr a la cambra i eṅ stâ 51 migliòṅ. I sìmbui ad partî tgnû bòṅ i èṅ 184 in tut.
La circuscrisiòṅ XI dla Cambra, qvéla dl'Emìglia-Rumàgna, l'è la più granda 'd Itâglia (insém a la IV dla Lumbardìa II) parchè l'à purtâ a Róma 45 deputâ. P'r al Senàt a la regiòṅ i gh spèt'n invéci 22 senadōr, 13 garantî par la cualisiòṅ ch'la vins.
Schieramènt
Fra i leader ad cualisiòṅ, candidâ a dvintàr presidènt dal cunsìli, a gh'è al piacintèṅ ad Bétla Pier Luigi Bersani (p'r Itàglia. Bèṅ Cumùṅ). I gh'èṅ anc tri leader ad partî emigliàṅ in camp, i bulgnéś Pier Ferdinando Casini (Ugnòṅ ad Sèntar) e al presidènt dla Cambra Gianfranco Fini (Futùr e Libertà), ch'i daṅ al lōr apòǵ a la cualisiòṅ ad sèntar ad Mario Monti, Sièlta Cìvica - Insém a Monti par l'Itàglia, e al banchēr mudnéś ad Muntéś Gianpiero Samorì (Muderâ Itagliàṅ in Rivulusiòṅ), da la banda ad Silvio Berlusconi.
Cualisiòṅ in camp
- Itàglia. Bèṅ Cumùṅ (Italia. Bene Comune) ad Pier Luigi Bersani - Cualisiòṅ ch'la mét insém al sò Partî Demucràtic cun Sinìstra Eculugìa Libertà dal presidènt dla regiòṅ dla Puglia Nichi Vendola, al Partî Sucialìsta ad Riccardo Nencini e al Sèntar Demucràtic ad Bruno Tabacci. Qvést chè al s éra preśentâ a 'l primàri ad cualisiòṅ dal 25 ad Nuvémbar dal 2012 insém a Matteo Renzi (sìndic ad Firénse) e Laura Puppato dal PD, pardénd in di cunfrònt ad Bersani;
- Sèntar Dèstra (Centro Destra) ad Silvio Berlusconi - Cualisiòṅ ch'la mét insém al sò Pòpul dla Libertà cun la Léga Nòrd ad Roberto Maroni (ex minìstar d'l Intéran e candidâ a dvintar al presidènt dla regiòṅ Lumbardìa), Fradèi 'd Itàglia 'd Ignazio La Russa, Giorgia Meloni e Guido Crosetto, La Dèstra ad Francesco Storace (ex minìstar dla salùt e candidâ a dvintar al presidènt dla regiòṅ dal Lasi), Sud Grand ad Gianfranco Miccichè e Adriana Poli Bortone, al Partî di Pensiunâ ad Carlo Fatuzzo, Muderâ Itagliàṅ in Rivulusiòṅ ad Gianpiero Samorì e àt'r incóra;
- Sièlta Cìvica - Insém a Monti par l'Itàglia (Scelta Civica - Con Monti per l'Italia) ad Mario Monti - Insém a lò i gh'èṅ anc l'Ugnòṅ ad Sèntar ad Pier Ferdinando Casini e Futùr e Libertà ad Gianfranco Fini;
- Cualisiòṅ ch'la gh'à a cap Ottavio Pasqualucci, cun i partî: Nò a la saràda di Uśdài, Tajém a mèś al Stipléndi a i Pulìtic e Viva l'Itàglia.
Partî ch'i vaṅ da par lōr
- Muimènt Sinc Stéli (MoVimento Cinque Stelle) ad Beppe Grillo - Muimènt ch'al pòrta avànti la demucrasìa dirèta e al gh'à sinc téma sentrài in tèsta: àqua pùblica, traspòrt, śvilùp, cunét'r-as insém e ambiènt. 'L à sarnî i sò candidâ via web, cun di elesiòṅ tgnudi da 'l 3 a 'l 6 ad Dicémbar dal 2012;
- Rivulusiòṅ Civìla (Rivoluzione Civile) 'd Antonio Ingroia - Partî ch'al mét insém gl'ex magistrâ Antonio Ingroia, Antonio Di Pietro (leader dal partî Itàglia di Valōr) e Luigi De Magistris, sìndic ad Nàpuli, cun i Vérd e soquànt Partî Cumunìsta. In lista a la Cambra in Emìglia-Rumàgna (pòst nùmar 2) a gh'è anc 'l ex cunsilēr regiunàl dal Muimènt Sinc Stéli, elèt a Mòdna, Giovanni Favia, casâ via al 12 ad Dicémbar da 'l sò vèć partî par Beppe Grillo in parsòna;
- Far par Farmàr al Declîṅ (Fare per Fermare il Declino) 'd Oscar Giannino - Muimènt liberàl nâ da 'l impégn ad soquànt ecunumìsta cuma Luigi Zingales e Michele Boldrin e da 'l giurnalìsta turinéś Oscar Giannino;
- Amnistìa Giustìsia e Libertà (Amnistia Giustizia e Libertà) ad Marco Pannella - Schieramènt di Radicài ch'al vrév impgnàr-as par risòlvar i prubléma di carserâ e dla giustìsia;
- CàPound Itàglia (CasaPound Italia) ch'la gh'à a cap Simone Di Stefano;
- Fiàma Triculōr (Fiamma Tricolore) ad Luca Romagnoli;
- Fòrsa Nōva (Forza Nuova) ad Roberto Fiore;
- I Piràta (I Pirati) cun a cap Marco Marsili;
- Liberài par l'Itàglia (Liberali per l'Italia - PLI) ch'al tîṅ a drē a gl'idéi dla Renata Jannuzzi;
- Mè A Vój Bèṅ a l'Itàglia (Io Amo l'Italia) dal giurnalìsta egisiàṅ Magdi Cristiano Allam;
- Partî Cumunìsta di Lavuradōr (Partito Comunista dei Lavoratori) ad Marco Ferrando;
- Partî 'd Asiòṅ p'r al Śvilùp (Partito di Azione per lo Sviluppo) dal scritōr dal rumànś Labirinto Femminile, Alfonso Luigi Marra;
- Rifurmìsta Itagliàṅ (Riformisti Italiani) dla Stefania Craxi. Chi lē la vliva candidàr p'r al sò partî Luciano Moggi;
- Ugnòṅ Padàna (Unione Padana) cun a cap Giulio Arrighini;
- Vènet Stat (Veneto Stato) ch'al gh'à Antonio Guadagnini cuma leader;


text:
Carlasc
Carlazz ò anca Carlasc (nom ufizial in italian: Carlazzo) l'è on comun de la Provincia de Còmm con 3 084 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 12,7 km² e 'na densità de 243 ab./km². Se troeuva intela Val Menagg. L'è nassuu intel 1928 de l'union de trì comun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carlasc l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bernina (distret)
El distrèt del Bernina l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Pus'ciaf.
Colocàt endèla part meridiunàla del cantù, el sò teretóre el töl dét la sìma del Piz Palü (3.901 méter söl leèl del mar).
La superfìce totàl del distrèt l'è de 237.30 km² e la popolasiù l'è de 4703 abitàncc (dàto del 2011).
El cunfìna a nordòvest col distrèt del Malögia e per töt el rèst del perìmetro co la pruvìncia italiàna de Sondrio.
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt del Bernina l'è dividìt en du cìrcoi e du cümü:


text:
Sàbot
El Sàbot l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Venerdé e prìma de la Dümìnica.
El nòm Sàbot el vé del Latì Sabbatum, che a sò ólta 'l vé del Ebràic Shabbat che völ dì polsà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Sabato 'n Italià, Sàbado en Spagnöl e 'n Portoghés, Dissabte en Català e 'n Ocità. El Ruméno Sâmbătă 'n e 'l Fransés Samedi i vé del Latì Bas Sambati dies.
Endèle lèngue scandìnave el Sàbot el g'ha nòm Lørdag en Danés e Norvegés (bokmål), Laurdag en Norvegés (Nynorsk) e Lördag en Svedés. Töcc chèsti nòm i derìa de 'na paròla che 'ndèl norvegés antìc l'éra laugr (Islandés: Laugardagur) che la significàa bagn. Per i Vichinghi difàti el sàbot l'éra 'l dé del bagn.
El Samstag del todèsc el derìa apò a chèl de Shabbat (Alt todèsc antìc: Sambaztac). En sèrte zòne de la Germània però se dopèra apò la paròla Sonnabend che la derìa de Sunnunaband che a la lètera völ dì vigìlia del sul, cioè vigìlia del dé del sul che pò l'è la Dümìnica.
Endèle ótre lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa del Latì Saturnii dies cioè dé del pianéta Saturno che pò 'l ciapàa 'l nòm de la divinità dei antìchi Romà. En inglés antìc el nòm del sàbot l'èra Sæternesdæg e de lé gh'è nìt fò l'inglés del dé d'encö Saturday. L'urìgin l'è la stèsa apò per l'Olandés Zaterdag.
Apò a le lèngue cèltiche le derìa 'l nòm del sàbot del Satùrno dei Latì e difàti 'n Galés se dis Dydd Sadwrn, en Irlandés se dis an Satharn, en Gaélic Scosés se dis Disathairne e 'n Brétone se dis Sadorn o Disadorn.


text:
Arsàch
Arsàgh (Arzago d'Adda 'n italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem che 'l se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca söl cunfì co la pruìnsa de Cremùna e mia de luntà dal Ada e da la pruìnsa de Milà.
El g'ha 2 718 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 9,3 km² e 'na densità de popolasiù de 292 ab./km²
Arsàch, 'nsèma a töta la Géra d'Ada, l'è mia stacc sóta Venésia, ma 'l à fai pàrt del Dücàt dè Milà 'nfìna al 1797.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Arsàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ermanno Olmi
Ermanno Olmi l'è un regista de film nassüd a Bèrghum, el 24 lüi dal 1931. L'è vün d'i maèstor dal cìnema italian.
I sò film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò film püsè famùs l'è L'albero degli zoccoli, che l'ha vensüd la Palma d'Or al trentünésim Festival de Cannes.
I sò àltor film, de spess ambientad in Lumbardìa, i en: El pòst, I fidanzati, La leggenda del santo bevitore, Il mestiere delle armi, Cantando dietro i paraventi e Centochiodi.
Ermanno Olmi, l'è anca famus par d'i docümentàri urientàd vers el rispet par la natüra e l'eculugìa: Lungo il fiume, La leggenda del bosco vecchio, Il taglio del bosco e Terra madre.
I sò lìbor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ragazzo della Bovisa (2004), Mondadori, Milan
- Gli anni di Edison. Documentari e cortometraggi (1954-1958) (2008), Feltrinelli, Milan
- Il sentimento della realtà (2008), Editrice San Raffaele, Milan


text:
Lén
Lén (en Italià: Leno), l'è 'n cümü de 14 444 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 22 km a Sud de la cità de Brèsa.
El teretóre de Lén l'è abitàt amò de l'época dei Romàni e facilmènt prima amò apò a dei Cèlti Cenòmani che i gh'éra ocupàt la pianüra a sud de Brèsa. I nom de le frasiù de Milsanèl e Porsà i fa pensà a nòm asegnàc quàn che gh'è stat fat la centüriasiù dei teretóre de la Pianüra Padana a dei legionàre de nòm Milicius e Portius.
L'Abasìa de Lén[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai tép dei Longobardi, sö ùrden del re Desiderio, a Lén gh'è stat fat sö 'na Abasìa che g'ha ciapàt en póch tép 'na grant emportànsa e che controlàa teré, mìa apéna 'ndèla bàsa bresàna ma apò a 'ndèle pruvìnce e regiù vizìne, 'nfìna al Piemónt, l'Emìlia e la Toscàna (el pas de la Cìsa, per en cèrto perìodo l'è stat controlàt de l'Abasìa de Lén).
Le béghe col Vèscof de Brèsa, i incèndi del 1135 e 1148, e le vicènde de la stória le g'ha fat calà la potènsa che l'Abasìa l'ìa riàda a ciapà, al pónt che 'ndel 1205 i abitàncc de Lén i s'è riultàcc cutra a l'abate per otègner 'n pó piö de autonomìa.
L'abasìa la seghetarà a pèrder emportànsa de menemà e 'ndel sècol XV Bartolomé Averoldi, l'öltem dei abati de Lén, el fenesarà per cidìghela al cardinàl Pietro Foscari en càmbe de la séde vescuvìl de Spàlato.
De ché 'n aànti, l'abasìa la sarà sèmper de piö abandunàda al sò destì 'nfìna a rià a deentà póch de piö de 'na ruìna dirocàda. A la fì, la Repüblica de Venésia la ghe darà mandàt a la faméa Dossi, che l'ìa deentàda padrùna del monastér e de le tère 'ntùren, de sbàter zó apò a chèi quàter mür che gh'ìa restàt. Al dé d'encö, söl sit de l'abasìa se tróa 'na abitasiù fàda sö 'ndèl sècol XIX.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Grischun: 560 milliuns francs per Viafier retica
-
- Zoom
- Ils daners duain vegnir duvrads tranter auter er per il nov tunnel da l'Alvra. (RTR, G. Hosang)
Radund 560 milliuns francs survegn la Viafier retica ils proxims trais onns da la confederaziun. Quai ha decidì il cussegl federal.
Tenor il pledader da la Viafier Retica, Simon Rageth, saja quai en il rom dals ultims onns. Duvrads vegnan quels raps per divers projects: per exempel per il nov tunnel da l'Alvra u il tunnel a Giarsun en l'Engiadina. En tut duain la viafier federala e las viafiers privatas survegnir 9,5 milliardas francs ils onns 2013 fin 2016. (gc/rtr)


text:
Sassuolo
Sassuolo (endèla parlàda locàl Sasól) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha 41 126 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 38 km², per 'na densità de 979 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalgrande (RE), Castellarano (RE), Fiorano Modenese, Formigine, Prignano sulla Secchia, Serramazzoni.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
No wave
La No Wave a l'è stada una scena artistiga inflüenta nassüda a New York a la metà di agn '70 e durada fina al scuminci di agn '80, che la tirava dent cinema sperimental, performance, art cuntempuranea e müsega. La No Wave la ciapa el nichilism e la füria senza resun del punk e la liga a la alienaziun e la nevrus de la vita de la metropul.
La parola no wave la sona cume l'upost de New Wave e la se pö pensà cume el refüd di sò element cumerciaj e pupular. La se ciama New Wave anca l'impurtanta racolta No New York del Brian Eno, che la gh'aveva dent sedes canzun de quater grüp: i Teenage Jesus & The Jerks, i Mars (grüp), i DNA (grüp) e i Contortions.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I carateristich de la No Wave a hinn:
- riff de la ghitara che se ripeten
- atunalità e müsega noise
- istrüment che vegnen picaa pütost che sunaa
- test cuntra el cunfurmism del sistema
De tüta manera, diferent gener ispiraven i grüp del temp: per esempi, funky, blues, teater e spoken word per la Lydia Lunch, el free jazz per i DNA (grüp), minimalism e cacufunia per i Mars (grüp).
Artista principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Glenn Branca
- Rhys Chatham
- Bush Tetras
- James Chance/James White and the Blacks
- The Contortions
- Dark Day
- The Del-Byzanteens
- Lizzy Mercier Descloux
- DNA
- 8-Eyed Spy
- Friction
- J. G. Thirlwell
- Lydia Lunch
- Jody Harris
- Mars
- Massacre
- Judy Nylon
- Rosa Yemen
- Sonic Youth
- The Static
- Swans
- Teenage Jesus & the Jerks
- Theoretical Girls
- Ut


text:
Wagenhausen
Wagenhausen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.2 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1658 abitant.
El cumün de Wagenhausen al se tröva a una altitüden de 403 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Diessenhofen, Eschenz, Hemishofen (SH), Hüttwilen, Oberstammheim (ZH), Ramsen (SH), Stein am Rhein (SH) e Unterstammheim (ZH).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wagenhausen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.