text:
Sco quai che Urs Schädler, il directur da l’uniun ha ditg, duessan las interpresas pensar en grondas dimensiuns, ed avair il curaschi d’ir en ristgs. Radund 150 persunas èn stadas preschentas. Plinavant ha la radunanza da delegads surdà il Premi d’innovaziun 2017. Rico Kramer da la firma Esave SA ha sviluppà la glisch intelligenta da LED, che stizza automaticamain, cura che nagin è preschent. Plinavant èn vegnids surdads ils certificats per las absolventas da la scolaziun «Dunna d’affars per interpresas pischnas e mesaunas».
RTR ha dumandà differents preschents, tge ch’i fa ils pli gronds quitads il mument. Uschia ha per exempel la branscha da spazzachamins fadia d’occupar plazzas d’emprendissadi, e la branscha da laina s’accorscha anc adina ferm la concurrenza da l’exteriur. En la hotellaria è la devisa, da sa differenziar da la concurrenza cun novas ideas e novas purschidas.
RR actualitad 06:00


c: text/html

text:
Le proiet
Nosta valada á la fortüna da avëi n Sant che vëgn veneré te nüsc raiuns mo ince foradecá. Fora por döt l’ann odunse rovan adalerch jënt, che cun gran devoziun se mët tles mans de chësta gran porsona. Al pó ester che propi te nosta valada ne se rendunse nia cunt dla gran personalité che nosc Sant é.
Chësta é öna dles rajuns che á porté la Müjiga de Badia, adöm al Sorvisc ai Jogn Val Badia, a mët a jí n teater musical sön la vita de S.Ujöp da Oies. Ara se trata de n proiet de gran valur cultural, mo ince spiritual, che dess rapresenté la storia y porté dant i pinsiers dl Sant. La produziun é döta tles mans de porsones dla Ladinia. Autur dl toch é le professur Carlo Suani d’Al Plan, la musiga é gnüda scrita da Antonio Rossi da Ampëz, la regia é de Valentina Kastlunger d’Al Plan, la direziun musicala é tles mans de Fridl Pescoller de Badia y Bruno Rives da S. Martin de Tor.
Sön paladina sarál da odëi la Müjiga de Badia y 50-55 jobleri y ciantarins danter i 7 y i 70 agn de döta la Valada.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’acziun da geniturs e convischins da Zernez da ramassar suttascripziuns cunter la decisiun dal cussegl da scola, da far nagins tests da corona en la scola a Zernez, ha gì success. Perquai ch’il giavisch da far tests facultativs en scola saja grond, ha il cussegl da scola numnadamain decis ier ad ina seduta extraordinaria da tuttina dar glisch verda per ils tests facultativs en scola. Quai scriva il cussegl da scola en ina communicaziun.
Cura che la scola da Zernez vegn alura effectivamain ad introducir ils tests facultativs, n'è actualmain anc betg enconuschent. Enfin là vegnian ils scolars e las scolaras da la 5 e 6avla classa a stuair purtar enavant la mascrina en scola.


text:
Il schef da la Corea dal Nord haja tramess l’invit cun ina charta, ch’è vegnida surdada da sia sor Kim Yo Jong. Durant in inscunter en il Blue House a Seoul haja Kim laschà dir sia sor ch’el envidia il president da la Corea dal Sid prest ad in inscunter. Il schef da la Corea dal Nord veglia meglierar las relaziuns sin la peninsla coreana. Quai ha communitgà in pledader dal president sid-corean a Seoul.
President sid-corean reagescha «precautamain» sin invit
Moon, che s’engascha dapi ditg per tractativas cun la Corea dal Nord, haja reagì «precautamain» sin l’invitaziun, scriva la SDA. L’emprim sajan da stgaffir «premissas adattadas» per in tal inscunter. En pli haja Moon appellà a la Corea dal Nord da sa stentar per in dialog cun ils Stadis Unids.
Cun Kim Yo Jong viagia per l'emprima giada in commember da la famiglia regenta dal schef da la Corea dal Nord en il Sid.
Tgi è Kim Yo Jong?
Ella è la sora giuvna dal schef da la Corea dal Nord Kim Jong Un. Tenor l’agentura da novitads tudestga DPA haja Kim Yo Jong (30) ina fitg buna relaziun cun ses frar. Els sajan stads tuts dus dapi il 1996 per intgins onns a Berna a scola. Cunquai che la famiglia saja il pli impurtant en la Corea dal Nord vegn ella valitada sco cussegliadra pli impurtanta e pussanta da ses frar. Kim Yo Jong è scheffa dal stab e manadra da propaganda. Sia visita en il Sid è istorica: Anc mai n’è in commember direct da la dinastia Kim stà a Seoul.
RR novitads 10:00


text:
En Svizra èn ils pretschs per prender a fit abitaziuns puspè sa reducids il fanadur, quai suenter ch'els eran creschids ils ultims 4 mais. En media paja tgi che tschertga ina abitaziun entant 0,4% damain. Quai mussa l'index d'immobiglias da la plattafurma ImmoScout24.
Sco usità sa sviluppan ils pretschs per fits d'abitaziuns differentamain da regiun a regiun:
- Il pli fitg èn ils fits sa reducids en la regiun dal Lai da Genevra cun in minus da 0,8%.
- Er en il Tessin custan abitaziuns da nov 0,6% damain.
- Tgi che tschertga però in' abitaziun en la Svizra Orientala sto pajar 1,2% dapli.
- La regiun da Turitg e da la Svizra Centrala è confruntada cun in augment dals fits da tranter 0,4 fin 1,2%.
Cunquai ch'il nivel dal tschains è fitg bass, è la dumonda per proprietad d'abitar creschida e las ipotecas èn bassas sco anc mai. Quai munta dentant era ch'ils pretschs vegnan a crescher. Quels che vulan cumprar ina chasa pon sa legrar. Ils pretschs èn crudads il fanadur per 0,8%.
RR novitads 08:00


text:
Dario Cologna ha mussà ina sumeglianta prestaziun sco gia en il skiatlon (10avel). Suenter l'emprima da trais rundas er'il passlungist da la Val Müstair anc 7avel cun in retard da be 11 secundas. Encunter la fin ha el, sco blers auters, anc pers bler temp. La finala è Cologna vegnì 13avel cun in retard da 1.13 minutas sin Hans Christer Holund. Sin in plaz tranter ils top 5 manca a Cologna dentant be bun 20 secundas.
Norvegiais ina classa per sasez
Per la gronda show han ils Norvegiais procurà. Gist tut ils 5 atlets scandinavs èn classads sut ils top 7. Els han er profità da bun material tar questas relaziuns da primavaira. Manchentà il podest be per pauc ha sco quart il grond favurit, il Russ Alexander Bolschunow ch'era daventà la sonda passada campiun mundial en il skiatlon.
Danovamain mussà Ina prestaziun solida ha Jason Rüesch. Suenter ses 15avel plaz en il skiatlon è il passlungist da Tavau vegnì 20avel en la cursa da 15 kilometers cun partenza singula. Beda Klee è vegnì 25avel ed ina cursa d'emblidar èsi stà per Roman Furger ch'ha pers passa quatter minutas e la finala stuì sa cuntentar cun il 54avel plaz.


text:
Il raquint ‹In chasti cun consequenzas› da Susan Rupp è cumparì il 2011 sco part dal med da scola ‹Splerins› per la 5avla classa. Dapi il 2015 è il text er accessibel en furma digitala, uschia che las aventuras dals scolars da Marolas sa laschan persequitar independentamain dal med da scola.
Pitschnas istorgias per glieud pitschna
Tgi gida la famiglia da Miguel or da la miseria? Co che la giatta Zilla spendra a Gottfried la vita… Tge spiert sgulatscha tuttenina la notg en chombra? Dal mariner che ristga dad ir en il chaset dal tigher… E tge fa in pinguin en curtin? Istorgiettas da Gustav Tobler adattadas sco emprima lectura.
Ti mo baiva, sche ti manegias!
Martina va dapi quatter emnas cun Tomas. El è si’emprima gronda amur. Ma Tomas è alcoholicher. El n’ha mai raps e di trasora manzegnas. E tuttina spera Martina da dumagnar davent el da la buttiglia. Tomas na para dentant betg d’appreziar ses agid. Qua inscuntra Martina Richard…


text:
La gruppaziun crititgescha dentant che la PUK n’haja betg pudì sclerir puncts centrals, perquai che tut las autoritads n’hajan betg cooperà. Percunter mussia il rapport che Adam Quadroni haja ditg la vardad envers ils uffizis e las medias. Perquai spera la gruppaziun che las disfamaziuns cunter Adam Quadroni prendian ina fin.
Sco Giusep Nay ha ditg envers SRF pretenda el, tranter auter, restituziuns dal chantun per Quadroni. El pateschia betg be d’in donn economic, er sajan ses dretgs persunals vegnids violads. Uschia duai il chantun ponderar da chattar ina soluziun cun Quadroni, sco quai ch’il chantun aveva fatg cun ils impressaris
RTR novitads 12:00


text:
(1) I percursc dla istruzion y furmazion prufesciunela mira a furmé la studëntes y i studënc a na maniera che les/i sibe tla cundizions de dejëujer cun cumpetënza y capazità reflesciva n'atività prufesciunela. Tres chisc percursc possen arjonjer degreies defrënc de cualificazion prufesciunela y ruvé nchin pra l ejam de Stat.
(2) I percursc de cualificazion o de diplom prufesciunel nunziei tl articul 2, coma 2, pustoms a) y b), vën realisei te na lingia de lueges de aprendimënt cunlian teoria y pratica, tl cheder de n prufil prufesciunel spezifich. Oradechël sustën y svilupea i percursc la cumpetënzes tecnich-prufesciuneles, persuneles y sozieles te troies d'aprendimënt urientei de viers dla pratica. Te chësc cuntest iel nce udù danora practicums y proiec de lëur n cunlaurazion cun l'aziendes. L bujën de furmazion vën nrescì sistematicamënter y cuncretisà te prufii prufesciunei spezifics.
(3) Tres i cursc anuei nunziei tl articul 2, coma 2, pustom c), iel puscibl arjonjer cunescënzes aprufundides de cultura generela y l'amiscion al ejam de Stat. I criteres generei per l’atuazion di cursc nunziei vën determinei dala Jonta provinziela a una cun l Ministere cumpetënt tenian cont dla cumpetënzes autonomes y dla realtà locala.
(4) L percurs de lernerat nunzià tl articul 2, coma 2, pustom d), ie n elemënt de furmazion de valuta valiva per ademplì al dërt-duvier de istruzion y furmazion y ala ublianza de istruzion, ti lims udui danora dala normativa statela valëivla. Tl lernerat vëniel auternà la lueges de istruzion scola y azienda che ie tramedoves respunsables per la furmazion di jëuni y dla jëunes.
(5) I percursc dla istruzion prufesciunela nunziei tl articul 2, coma 2, pustom e), à l fin de mpartì na cultura generela y tecnich-prufesciunela mireda a svilupé te na dimenscion operativa la cunescënzes y cumpetënzes che ie debujën per respuender ai bujëns spezifics dl mond dla prufescion y dl lëur, ma nce per jì inant cun i studesc auc. I tòl ite chëi ciamps cun la direzions y articulazions curespundëntes ududes danora dala normativa statela valëivla tla materia de istruzion y furmazion, che vën ativedes n relazion ala diretives de politica educativa nunziedes tl articul 8 y ala dumanda y ai bujëns spezifics purtedes a esprescion dala trëi grupes linguistiches.
(6) I percursc dla istruzion y furmazion prufesciunela che porta respetivamënter a na cualificazion, a n diplom prufesciunel o a n titul de stude svilupea si prufil sun la basa dla ndicazions provinzieles nunziedes tl articul 10.
(7) Ora per cie che reverda l'autonomia atribuita ai istituc prufesciunei aldò dla lege provinziela di 29 de juni dl 2000, n. 12, y mudazions suzessives, ti vëniel recunesciù ala scoles de furmazion prufesciunela l'autonomia urganisativa, didatica, finanziela y aministrativa. I ciamps y la manieres d'eserzitazion de chësta autonomia, stluc ite i organns colegiai, vën determinei cun regulamënt d'esecuzion.


text:
Lecziuns dad LII
Lecziun d'imprender individuela
Las LII sun fixedas i’l urari da scoula e vegnan realisedas regulermaing (scha pussibel üna lecziun al di, almain 4 dis l’eivna).
Illas LII haun ils scolars e las scolaras la pussibilited da lavurer vi da lur incumbenzas dal plaun da l’eivna, vi da lavuors da proget, lavuors per l’imprender individuel, settings d’imprender (per ragiundscher diversas patentas), etc. Las LII rimplazzan las lecziuns cumünaivlas dal paun da l’eivna fin a cò. La magistraglia ho eir tar las LII la lezcha da coach d’imprender, da persuna da sustegn ed agüd. La scoulina as partecipescha a las LII üna vouta l’eivna. Ils iffaunts da scoulina elavureschan settings d’imprender chi düran püssas eivnas in fila. Las LII haun lö sül prüm plaun, illas duos staunzas da las 3a & 4a classa, illa staunza da la 5 & 6evla classa, i’l staunzin cotschen ed our i’l suler.
Lecziuns da TII
Temp d'imprender individuel
Las lecziuns da TII rimplazzan las lecziuns da lezchas tradiziunelas fin a cò e vegnan spüertas sainza cha que resultan cuosts per las famiglias. Las lecziuns da TII haun lö sper las lecziuns da l’urari da scoula e vegnan survagliedas ed accumpagnedas da la magistraglia. In quistas lecziuns da TII haun ils scolars e las scolaras la pussibilited da fer las lavuors dal plaun da l’eivna ch’els nu sun rivos da fer a fin düraunt las lecziuns dad LII. Que significha cha las lezchas fundamentelas sun fattas, imprender per clausuras haun ils iffaunts da fer a chesa, scha nu vessan dad avair tauntas lecziuns da TII cha basta eir per quecò. Il böt es cha’ls scolars e las scolaras nun hegian pü da fer lezchas a chesa e cha que gratagia da motiver als iffaunts da fer adöver da quistas lecziuns. Las lecziuns da TII haun lö illas staunzas da scoula.


text:
Cambra di Reppresentant di Stat Unii
La Cambra di Reppresentant di Stat Unii (United States House of Representatives in ingles) l'è vuna di dò camber del Congress di Stat Unii, pussee specifegatament la cambra bassa. Tucc i Stat di Stat Unii hinn dividuu in distrett elettorai da 693.000 personn circa che voten i reppresentant del Stat. La California, la pussee popolada, la elegg 53 reppresentant, e in total hinn 435. In di Stat Unii gh'è no el sistema proporzional, ogni distrett elegg a maggioranza semplicia el sò deputaa.
I Pader Fondador i ha faa do camber per avègh 'na cambra pussee vesina al Popol e pussee loeugh de descor politegh e vuna pussee stabil e calma, ossia el Senad di Stat Unii.


text:
Nodo alla gola
Nodo alla gola (Gróp a la góla) 'l è 'n film dramàtic dal 1948 'd Alfred Hitchcock, cgnusû in Itàglia anc c'n al tìtul ad Cocktail per un cadavere (Cocktail p'r un cadàvar). Qvél ingléś (Rope) al fà riferimènt invéci a la Lasa, strumènt druâ par masàr ma anc par ligàr insém metafuricamènt tut al séni dal film, giràdi tuti cun di piàṅ sequénsa bèi lung, déś minùt p'r òṅ.
Al sugèt dla pelìcula, custàda un migliòṅ e mèś ad dòlar, 'l è trat da la pièce Rope ad Patrick Hamilton ch'la tōś ispirasiòṅ a 'n fat ad crònaca négra sucès dabòṅ, al masamènt 'd un putèṅ fat in dal 1924 par Nathan Freudenthal Leopold Jr. e Richard A. Loeb, dū śóvan fnòć ch'i stàv'n insém. Chi lōr dū i 'l ìvan fat sōl p'r al gust ad far-al, sarnénd la vitma a caś.
Sunt
In un cald dòpmèśdè cuma tut chi àtar, in na New York dla fiṅ di an Quarànta, Brandon Shaw (John Dall) e Phillip Morgan (Farley Granger), dū studènt universitàri fnòć ch'i viv'n insém in 'n àtic dal Grand Póm, i màsan, stranglànd-al cun na lasa, al sò amìg David Kentley (Dick Hogan) e pò i lóg'n al còrp in un baùl antìg ch'al s cata in dla sala.
Chi lōr i al dróan pò cuma s'a fus na tavla par na fèsta in prugràma pròpria cla sira lè, lè da lōr. I gh'aṅ da rivàr al pàdar dal mòrt, Henry (Cedric Hardwicke), sò sia Anita Atwater (Constance Collier), la sò murōśa Janet Walker (Joan Chandler) e 'n àt'r amìg, Kenneth (Douglas Dick).
Brandon 'l à invidâ anc al sò ex prufesōr Rupert Cadell (James Stewart), sprand che lò al diga lè ciàr e tónd qvél ch'al pénsa su l'umisìdi, un lavōr privilegiâ riservâ sōl par pôc. Méntar ch'i spètan, Brandon al taca a far di dascórs a sèns dópi, a far dal batùdi par far védar a tut chi àtar cum 'l è fùrub lò e cum 'l è inteligìnt, anc par purtàr da la sò banda Rupert. Phillip invéci al và fóra ad tèsta, al s cumpatìs piò al magòṅ ch'al gh'à dèntar p'r avér cupâ al sò amìg e al taca a bévar cuma 'n imbariagòs.
A n vdénd minga cumparìr David, i sò parènt i ś mét'n in pinsēr. Cadell, rivâ lè in cal méntar, al capìs subìt ch'a gh'è quèl ch'a traśa.


text:
Historia dalla casa pervenda a Sagogn
La casa pervenda catolica ei situada sin in crest el sid dil Vitg dadens da Sagogn. Cun sia posiziun marcanta fuorma ella, ensemen culla baselgia parochiala, in ensemble impressiunont. Tenor examinaziun dendrocronologica ei l’emprema fasa da baghegiar succedida entuorn gl’onn 1453. Circa 20 onns pli tard han ins cuntinuau cun ina secunda etappa architectonica. Ils paders premonstratensers ein stai responsabels tochen 1539 per la pastoraziun. Quei onn han ins sligiau lur claustra da sogn Glieci a Cuera. Culla Missiun retica da 1633 tochen 1649, decidida digl uestg da Cuera, han paders caputschins sespruau da gudignar anavos ils reformai per la confessiun veglia. Ina notizia digl onn 1644 informescha ch’ins ha lu engrondiu la casa pervenda. Cun interrupziuns han ils caputschins pastorau a Sagogn tochen gl’onn 1923. Entuorn 1900 han ins alzau il tetg dalla casa pervenda e curclau quel cun tievlas enstagl slondas. Ils onns 1953 e 1978 han ins fatg ulteriuras lavurs da renovaziun.
Dapi il fevrer 1983 ei la casa pervenda sut schurmetg dil cantun Grischun. 27 onns pli tard ha ei dau ina renovaziun cumplessiva digl edifeci marcant cul tetg smuttiu. El plaunterren han ins scaffiu ina sala dalla pleiv cun cuschina, lu han ins midau la veglia sala da scola en in biro per la pleiv sco era las tualettas publicas. Culla renovaziun igl onn 2010 han ins plinavon baghegiau ell’emprema alzada e surcombras duas habitaziuns, ina gronda da 5 ½ ed ina da 2 ½ stanzas.
Pieder Caduff


text:
Giove (pianeta)
Giòve l'è 'l quìnt pianéta del Sistema Solar. El fà part de chèi ciamàcc pianéti estèrni o gasùs. El ciàpa el sò nòm del dio romàno omònim (Zeus endela mitulugìa gréca).
L'è 'l pianéta che g'ha la màsa piö grànda de töt el Sistéma Solàr e de sùl el fà dò ólte e mèza la màsa de töcc i óter mitìcc ensèma, 318 vólte chèla de la Tèra e tré ólte chèla de Satùrno che l'è el segónt piö grànt dòpo de lü.
La distànsa média 'ntra Giòve e 'l Sul l'è de 778 miliù de chilòmetri (presapóch 5,2 ólte la ditànsa média 'ntra la Tèra e 'l Sul) e 'l percór en òrbita 'ntréga ògna 11,86 agn.
L'è de cunsistènsa gasùza, furmàt per lo piö de idrògeno e élio, sènsa 'na superfìce intèrna definìda. 'Ntra le caraterìstiche particolàr de la sò atmosféra la piö vistùza l'è la gran maciùna rósa, 'n anticiclù enòrme sitüàt a latitüden trupicàla del emisfér sud. co la strütüra dei nìgoi a bànde scüre e zòne löstre e la dinàmica de l'atmosféra globàla determinada dei vèncc fòrti zonài a latitüdegn alternàde e velocità che rìa a 140 méter al segónt (504 km/h).
Strütura internaModifega
Dedét endel pianeta, l'idrògeno, l'élio e l'argon, i se cumprìme de menemà. L'idrògeno molecolàr el se comprìme 'nfìna a trasfurmàs enden lìquit de caràter metàlich a la profondità de presapóch 15.000 km de la superfìce. Piö sóta se pènsa che ghe sàpe 'na armèla ruciùza furmàda perlopiö de materiài zelàcc e piö spès che g'harès 'na màsa de sèt vólte piö grànda de chèla de la Tèra (aisebé che 'n modèl piö recènt el g'ha calculàt che la podarès rià a 14 o 18 vólte la màsa de la Tèra,[10] ma ghe apò a sèrte stüdiùs che i pènsa che ghe sàpe pròpe nisü nùcleo intèrno,[11] L'ezistènsa de divèrsi leèi de materiài l'è determinàda del stüde del potensial gravitasiunàl del pianéta mizüràt de le sónde spasiài che gh'è stat mandàt a 'ndagà 'l pianéta. Semài che 'n nùcleo intèrno el g'hès de ésega adilbù, la sarès 'na pröa a favùr de la teurìa segónt la quàla el sistéma solàr el se sarès furmàt de 'n disch pianetézem (còrp rucùs primordiài). Giòve el g'ha 'na màsa isé grànda che 'l g'ha gnemò liberàt el calùr cumulàt ai tép de la sò furmasiù e 'l g'ha doca 'na fónt intèrna de energìa calòrica che l'è stàda mizüràda con preciziù e la equival a 5'4 W/m².
Satèliti e anèiModifega
Giòve el g'ha 'n sam de satèliti che ghe gìra 'ntùren (67 scuprìcc 'nfìna a al 2012) e 'n sistéma de anèi compagn de chèl de Satùrno ma en bèl pó piö déboi e furmàcc perlopiö de pólver, isé déboi tat che i è stacc scuprìcc apéna endei agn '90 del sècol XX, per mès de la sónda Voyager. Quàter dei sò satèliti, Ganimede, Io, Calisto e Europa el i éra scuprìcc amò Galileo Galilei endel 1610.
RiferimènccModifega
- ↑ Donald K. Yeomans. HORIZONS System. NASA JPL, 13 luglio 2006. URL consultato in data 8 agosto 2007. — All'interno del sito, si vada su "web interface", quindi si scelga "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Jupiter Barycenter" e "Center: Sun".
- ↑ I parameter orbitai i se referés al center de masa del sistema de Giove e i è valùr osculadùr istantanei a l'epoca J2000.0. I parameter del centro de masa i è stacc ciapàcc a modèl perchè, al contràre del centro del pianeta, i g'ha mìa variasiù significatìve cauzàde de la atrasiù gravitasiunàla dei satèliti che ghe gira entùren.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 David R. Williams. (EN) Jupiter Fact Sheet. NASA, 16 de noèmber del 2004. URL consultato in data 19 ottobre 2015.
- ↑ 4,0 4,1 Aldo Vitagliano. The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter. 3 de bril del 2009. URL consultato in data 10 aprile 2009. (archiviato dall'url originale in data 20 aprile 2009)
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 P. Kenneth Seidelmann, B. A. Archinal, M. F. A'hearn, et.al., Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006, in Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy, vol. 90, 2007, pp. 155–180, DOI:10.1007/s10569-007-9072-y. URL consultato il 28 agosto 2007.
- ↑ Come quota superficiala se ciàpa per convensiù chèla endoche l'atmosféra la g'ha 'na presiù de 1 bar.
- ↑ Solar System Exploration: Planets: Jupiter: Facts & Figures. NASA. URL consultato in data 12 dicembre 2008.
- ↑ P. K. Seidelmann, V. K. Abalakin, M. Bursa, M. E. Davies, et al.. Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000. HNSKY Planetarium Program, 2001. URL consultato in data 2 febbraio 2007.
- ↑ Probe Nephelometer. Galileo Messenger - NASA/JPL. URL consultato in data 12 febbraio 2007.
- ↑ http://www.sondasespaciales.com
- ↑ NOTE: New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models


text:
Tl salamënt dl Istitut ladin pon odëi "fotografies dl'architetöra tla Ladinia y fora por le monn" ti orars dl ufizé dl Istitut Ladin. Al é da ciafé na gran varieté tles fotografies y porchël é düc inviá da gní a ti ciaré ala mostra a San Martin. Ai fotografs ne ti bastel nia ma n "klick", ai aspeta le dër momënt por che al garetes la fotografia. Les fotografies ne scraia nia, ne á nia da nun fá cun l'atualité dl web, ares se damana che se tolun le tëmp da ti ciaré. La generaziun digitala mëss imparé da se to le tëmp da ti ciaré ales cosses, tl monn dl internet é döt dër superfizial.
L'architetöra ti pita ai fotografs le dër ambiënt por mostré süa creativité tl ciamp dla fotografia. Chisc ultims agn él sté le corú tl zënter di concursc, chësc ann an orü chirí fora döt val' d'ater. I fotografs á podü insciö fá jö na realté de nosc monn y spo l'archivié sön so computer. I laurs che vëgn presentá tla mostra ne é nia anarchia, ince sce ares é desfarëntes, mo ares se mostra impó n fi cöce che les liëia adöm, l'architetöra. Le design y l'architetöra se á dër mudé tl ultims agn, y chilo mëssun ince nominé la tecnologia che pita n gröm de poscibilites ai architec y atejans. Sce ai é bugn da capí la complessité de chësc monn, esi avantajá y fej ciases te n stil dër personal. I ne messun nia ma ponsé al nü, mo tl'architetöra mëssun conservé ci che nüsc antenac a fat sö. Les ciases da inlaota ne dess nia ma gní odüdes sciöche n corp zënza anima, mo ares mëss gní renovades y adatades a nüsc tëmps. Les viles alda pro l'identité ladina y la jënt dess podëi vire dailo. Les ciases á süa funziun y le stil particolar se fej capí che al é val' de unich tl ciamp dl'architetöra de Südtirol. Architetöra tla Ladinia y fora por le monn
La fotografia dl'architetöra va da chëra classica cun les vedles ciases da paur, che nos chiló tla Val Badia conesciun sciöche "ciasa a fungun" y che á na gran valüta storica y culturala, cina al stil disneyland dl monn dl turism . Le spectrum é dër gran y al fotograf se dëurel n gröm de poscibilites. Ne urun nia duarí na discusciun dla cualité dl architetöra tla Val Badia, mo odëi ci che á impresciöné i fotografs de chësc monn. Canche i baiun de fotografia dl'architetöra messun baié dla perspetiva, ma sce i conesciun chëstes regoles, sunse bugn da fá fotografies de cualité. Pro chësc concurs pudô i fotografs nia ma ponsé ai corusc tla fotografia, mo messâ impröma de döt ciaré ales linies orizontales y verticales. I fotografs pudô presenté motifs ince da foradeca, y savun che tl'achitetöra moderna vëgnel dër iön lauré cun le spidl, y chilo él sté interessant da odëi sciöche i fotofrafs laora cun chësc material. Te chësc cajo mëss le fotograf savëi da lauré cun le scür y le luminus. La falzada mëss trá l'atenziun y ester tl zënter dla composiziun dla fotografia. Ince les portes y finestres po daidé svilupé la creativité di fotografs y porté pro che la fotografia garetes. Tröc po miné che la fotografia d'architetöra ne é nia val' de creatif, deache an fej jö ci che le architet á dessigné, porchël ti restel pucia lerch al fotograf, mo chël ne é nia vëi, sambëgn che vigni un mëss ciafé so tru, sciöche indlunch. Sce i jun fora por nüsc paisc o cites, ciases ne odunse bele assa, ri é chirí fora le dër motif. Le pröm laur dl fotograf é chirí le post, olache al ó sté a fá sües fotos, y chël pon odëi dala mostra dër bel. Sce al é te n post foresto, pol le fotograf se informé tres google, n gran aiüt y an sparagna tëmp. Nos düc savun che i viun te n monn dles imajines, y chël influenzëia la vita da vigni de.
And the winner is ...
La iuria é indo gnüda cherdada ite por valuté les fotografies, y an pro dagnora da moscedé les porsones, ares ne dess nia fá pert dl medemo ciamp, deache al dess nasces na discusciun canche an chir fora les fotografies. Chësc ann ál fat pert dla iuria Norbert Scantamburlo (presidënt dl fotoclub da Bornech), Sepp Hackhofer (ex-presidënt dl Strix) y i fotografs Castlunger Ivan y Carlo Dapoz. Chisc á messü chirí fora danter plü de 60 fotografies y les plü beles é spo gnüdes tutes por la mostra. 10 fotografs é gnüs premiá pro la daurida dla mostra, mo a düc ti val n gran complimënt, ai s'á dër porvé! Les fotografies sará spo da odëi te internet sön la plata dl fotoclub Val Badia.
Le pröm post ti é jü chësc ann a Ploner Ulrike, al é na hommage al design, a na vijiun, sciöche an pó interpreté na composiziun minimalista. An vëiga che le design po ester val' de lisier, lié adöm cun l'ironia, che ne dess mai mancé. Ulrike Ploner desmostra na gran ligrëza da sperimenté cun le aparat da fá jö, al é garaté na fotogafia dër originala y al é bel da ti ciaré al motif che vëgn presenté. Gran importanza ti él gnü dé ala forma tlera y scëmpla.
Al secundo post é rové Karin Pizzinini y ara desmostra che l'architetöra ne é nia dagnora liada al marketing, business, ai partys y investimënc dl monn dl turism, mo po ince ester dër val' de scëmpl. La fotografia mostra che les porsones vir te n monn scëmpl y arcaich, olache scioldi ne é nia döt y la vita da vigni de é dër scëmpla. L'architët te chësta foto desmostra na gran cultura, al adora materiai che passenëia te so ambiënt, al ti ciara al paesaje inciaria.
Al terzo post é rové Samuel Debon, y an vëiga le gran interes por l'architetöra moderna. "Panta rei", döt va inant, y insciö ince la parora estetica che se á mudé cun i secui. Sëgn viun te n monn olache le design á na gran importanza y influenzëia l'architetöra. Al á interpreté dër bun le tema metü dant.
Da segnalé él ciamó i fotografs che é rová ti pröms diesc, chiló él da nominé
al 4. post Erardi Alfred,
al 5. post Erardi Alfred,
al 6. post Ragazzi Barbara,
al 7. post Tolpeit Zeno,
al 8. post Ploner Ulrike,
al 9. post Elzenbaumer Ester
y al 10. post Erardi Alfred.
La mostra restará daverta cina en vëndres, ai 23 de novëmber, tratan i orars dl Istitut: lön. - jöb. (10.00 - 12.00) - (15.00 - 17.00) y vën. (10.00 - 12.00).
Rudi Moling
La mostra resterá daverta cina ai 23.11.18, ti orars dl Istitut Ladin.
Dessot pon ciafè la galeria dles atres fotos dades jö dal concurs 2018. Les fotos dô le 10° post é gnüdes metüdes ite a cajo, nia dô la tlassifica.
Por odëi le regolamënt dl concurs de chësc ann drüca: Regolament_Concurs_2018_Architetoera_tla_Ladinia_y_fora_por_le_monn.pdf


text:
Torgän
Torgan (nom ufizial in italian: Tornaco) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 897 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,3 km² e ona densità de popolaziun de 67 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Pavia (cumün de Cassö, Gravelona, Zilavegna).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Torgän l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
In losch tat avain nus dastgà entupar en ses dachasa. Gia passa 40 onns vivan Walter Elvedi e sia dunna a Dübendorf. Era sch'el ha gia en fitg giuvens onns bandunà Cumbel nua ch'el è naschì e creschì si, en ses cor saja el restà in Lumnezian ed in Rumantsch. Sias emprovas da dar vinavant il rumantsch a ses figl ed a sia figlia na sajan betg grategiadas. Era sch'els hajan durant lur uffanza adina puspe visità la Lumnezia. E pli tard cura ch'els èn daventads tat e tatta dals schumelins Nico e Jan hajan els era mussà ad els il lieu da lur ragischs.
Il talent per il gieu cun la balla n'ha Nico betg dal tat
Skis, curling, golf. Quai èn ils sports da Walter Elvedi. Avischinà al ballape saja el entras ses figl Adrian ch'è stà giugadur e che trenescha gia numerus onns ils juniors dal FC Turitg. Ma propi sveglià ses interess per il gieu cun il curom radund han ses biadis. Cun 10 onns arrivan ils schumellins Elvedi dal FC Greifensee tar il FC Turitg. 6 onns van els ensemen pass per pass pli ad aut. Il talent da Nico lascha far el ina carriera rasanta. Cun 17 ses debut en la Super League. Gia in onn pli tard banduna el il Letzigrund. Tar Borussia Mönchengladbach avanzescha el ad in defensur da classa en la Bundesliga. Entant gioga era ses frar Jan en Germania, en la segunda Bundesliga. Era per la naziunala svizra è Nico Elvedi ina ferma pitga. Era sch'el è gia stà cun la naziunala al campiunadi europeic 2016 ed al campiunadi mundial 2018. L'Euro 2020 è l'emprim grond turnier ch'el è giugadur da tschep ed el ravugl da quels 11 che treander Valadmir Petkovic trametta sco emprims sin il plaz.
Losch – però tut discret e quiet
En la carriera da Nico è Walter Elvedi mai sa maschadà. Quai ha el sulaschà als geniturs, agents e trenaders. Crai però, che lur ferm e bun ligiom famigliar saja la basa che Nico saja restà mudest, malgrad ses status da profi e star, surtut en la Bundesliga. Cler che blers enconuschian els a Dübendorf sco tat e tatta dal profi da ballape. Vegnian magari era pledentads. Quai fetschia plaschair per Nico, che sia carriera vegnia persequitada. Ils gieus da lur biadi guardian els a chasa en la televisiun. Durant la campagna Euro na disturbian els era betg Nico cun telefonar u scriver SMS. Da quell'aventura, che Walter Elvedi spera ch'ella continueschia per la Svizra era suenter la fasa da gruppa, possian els lura dar ina baterlada cu lur biadi vegnia a far visita.


text:
La sentenzia en connex cun l'organisaziun ch'ha cumbattì sin l'insla Sri Lanka per l'independenza, ils Tamil Tigers va en ina proxima runda. Il Tribunal federal a Losanna vegn a stuair s'occupar da la dumonda sch'ils Tamil Tigers èn ina organisaziun criminala u betg. La procura publica federala tira vinavant la sentenzia dal Tribunal penal federal dal zercladur passà, in pledader da la procura publica ha confermà tals rapports da gasettas. Il tribunal penal era en emprima instanza vegnì a la conclusiun ch'ils Tamil Tigers na sajan betg da vesair sco organisaziun criminala ed uschia declerà liber ils 13 accusads en quest punct.
Tamil Tigers
Ils Tamil Tigers han cumbattì tranter il 1983 ed il 2009 per in stadi independent «Tamil Eelam» en il nord da Sri Lanka. Cura ch'ils cumbats han cumenzà a Sri Lanka èn millis Tamils fugids, tranter auter en en Svizra. La guerra burgaisa è ida a fin cun la victoria da las truppas da la regenza, ch'eran per gronda part singalaisas.
RR novitads 11:00


text:
Cloeudi Albin
El Cloeudi Albin (latin: Clodius Albinus; Hadrumetum, 145 circa - Lion, 19 de febrar del 197) l'è staa on general, politegh e usurpador roman, e poeu Ceser de l'Imperi.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cariera militar e politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è nassuu a Hadrumetum (incoeu Susa, in Tunisia), de ona fameja de aristocrategh. Quand che l'era anmò on giovinott l'ha scominciaa a fà el soldaa, e grazie ai sò gent l'è riessii a fàss cognoss de la dinastia di Antonitt.
A l'è staa tribun militar, e 'l comandava i cavalier de la Dalmazia. L'è staa on legad in de la I e IV legion. L'ha combattuu in del 175 in Bitinia, ai temp de l'usurpador Avidio Cassi, poeu contra i Marcomann in di agn 183-184, insemma al Pescenni Nigher. In del 187 l'è staa eleggiuu consol, poeu governador de la Germania Inferior in del 189 e de la Britannia del 191 in poeu.
La ribellion e la mort[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 193, quand che l'è mort (mazzaa) el Comod, i coort pretori hann eleggiuu 'me noeuv imperador el Pertinas, per poeu coppàll dopo domà trii mes. I pretorian alora hann deciduu de vend la carega de imperador a chi che ghe dava pussee danee: l'ha vinciuu el Didio Giulian, ma intrattant i legion di provincc aveven eleggiuu alter imperador. A parlom de Pescenni Nigher (in Siria), del Settimi Sever (in sul Danubi) e poeu proppi el Cloeudi Albin (in Britannia).
El Settimi Sever l'è rivaa a Roma, l'ha mandaa via i pretorian de origin italiana e j'ha sostituii con di soldaa del sò esercit: poeu l'è andaa in del Senad, che l'ha nominaa imperador. Dopo, per minga combatt in su duu front, l'ha nominaa el Cloeudi Albin consol e Ceser de l'imper (194), e l'è naa a frontà el Pescenni. Oltra a quell, el Cloeudi Albin l'è staa nominaa governador anca de la Gallia.
Ma la tregua l'è durada poch: giamò in del 197 i duu rivai hinn tornaa a combatt vun contra l'alter. El 19 de febrar de quell ann i duu esercit s'hinn frontaa in de la Battaja de Lugdunum (incoeu Lion, in Francia). Dopo ona longa battaja, l'ha vinciuu el Settimi Sever, e donca el Cloeudi Albin el s'è coppaa con la soa spada.
Font[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cassio Dion, Storia romana.
- Historia Augusta, Vita del Cloeudi Albin.
- Erodian, Storia de l'imperi dopo March Aureli.


text:
Vuvuzela
La vuvuzela (se dis: /vuːvuːˈzɛlə/), cognusìda ach col nòm de lepatata (in lèngua Tswana) l’è öna trombetìna de sólet lónga 65 ghèi e fàcia de plàstica che l’è bùna de fà adóma ü suòno fórt e sibilànt de sólet ‘ntùren a B♭3.
I vuvuzéle i è dientàde famùze ‘n töt ol mónt in del 2010 quando i è stàce dovràde da i tifùs in di partìde del Campiunàt del Mónt de Fùbal che l’ s’è zögàt ‘n Süd Africa e zamò prima in del 2009 quando la s’è zögàda sèmper in Süd Africa la FIFA Confederations Cup.
Ol sòn di vuvuzéle l’è però sèmper istèss e a la fì l’ diènta noiùs e fastidiùs tat che i televisù eüropée i à stödiàt di manére de netà l’àudio di sò telecrònache per mia fà sènt ol rumùr di vuvuzèle a i telespetatùr a cà. Segónt ol Trevor Cox, presidènt del Institute of Acoustics e 'nzegnér del suòno de la Uniérsità de Salforde, ol rumùr di Vuvuzéla i pöl fà di dàgn a l'üdìto.
Ü strömènt compàgn, ciamàt corenèta l’è dovràt in Brazìl e ‘n Süd Amèrica.


text:
Cros de San Giorgg
La Cros de San Giorgg a l'è una bandera fàda de 'na cros rossa in camp bianch, o, in araldega, arsgent, che l'è stada simbol, in del Medioev, di Guelf.
Na prima voeulta doprada in de la Republega de Genoa, la gh'ha alter dù us assee famos: quell de l'Inghilterra, che se cunta che l'habia fitad la bandera de Genoa, e quell de la Liga Lombarda, tolt de Milan, inspirada a soa voeulta a quella genovesa.
'Me grafega a l'è complementar a la cros de San Giovann, simbol de l’otorità imperiala e, inscì, di Ghibellin.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su croce di San Giorgio


text: Ultra da la lingia da viafier tutga perquai er la cuntrada tar il lieu dal patrimoni mundial. Latiers vegnan differenziadas trais zonas neutralas. La zona neutrala qualifitgada sa colliescha cun la zona principala e cumpiglia implants impurtants e da gronda valur culturala, lieus da muntada naziunala. La zona neutrala locala cumpiglia tut quels territoris che s’agiuntan er a la zona principala, na fan dentant betg part da la zona neutrala qualifitgada. Qua sa chattan per exempel ils quartiers d’abitar creads en il davos temp sco er pitschnas zonas da mastergn e d’industria. La zona neutrala allontanada cumpiglia finalmain l’entir ulteriur sectur da la cuntrada ch’è vesaivel davent dal tren.


text:
Dialèt bresà
El bresà (bressan en lombàrt ocidentàl; en Italià dialetto bresciano), l'è 'na parlàda che fa part del ram gallo-italico de le lèngue romànze. Se 'l pàrla, 'ndèle sò diferènte varietà, endèl teretóre de la pruvìncia de Brèsa.
Careterìstiche principàiModifega
'Na bùna part de le paròle del Bresà le g'ha urìgin latìna, compàgn de l'italià: difàti i dialècc del Lombàrt i vé del latì volgàr parlàt en chèle zòne abitàde al tép de la culunizasiù romàna de zèncc de stìrpa cèltica. El teretóre bresà, en particolàr l'è stat séde dei Galli Cenomani che i s'è stabilìcc a sò ólta sùra a le popolasiù che gh'èra za lé, facilmènt de stìrpa compàgna ai Liguri e ai Euganei endèle ài e de zèncc de urìgin Etrüsca 'ndèle pianüre. Piö tàrde 'l teretóre bresà l'è stat envadìt dei Longobardi, popolasiù germànica che vignìa de la Scandinavia. La lèngua dei Longobardi la g'ha lasàt mìa póche órme 'ndèle paròle bresàne.
ClasificasiùModifega
El Bresà 'l fà part del ensèma de le lèngue romànze, e 'n particolar, secóme che l'è 'n dialèt lombàrt, el fà part del ram Gallo-itàlico.
Endèla categurìa dei dialècc del Lombàrt, el Bresà 'l se piàsa, 'nsèma al Bergamàsc e al Cremàsc, 'ndèi dialècc Lombàrt Orientài.
VariànccModifega
Le variàncc del dialèt bresà i è tàte. Per lo piö se tràta de variasiù de prunùncia piötòst lezére, ma sèrte parlàde, compàgn per ezèmpe del Mezanés (dialèt de Lemezàne) e i dialècc de la Àl Camònega, le ezebés diferènse piö marcàde, al pónt che 'l deènta difìcil pò a capìss de giü con l'óter.
Zòna de difuziùModifega
La distribusiù del Bresà la corespónt piö o méno ai cunfì aministratìf de la pruvìncia. Secóme che la Pruvìncia de Brèsa l'è piötòst grànda, apò a le varietà de dialèt i è tàte e le resènt de la 'nflüènsa dei dialècc parlàcc endèle pruvìncie vizìne.
Endèla zòna ucidentàl el Bresà 'l sföma 'ndèl Bergamàsc (che 'l se 'nsömèa fés) sènsa 'n cunfì nèt. Endèle parlàde de la bàsa (teretóre de pianüra 'ndèl sud de la pruvìncia) l'è fàcil reconóser l'acènto cremunés e mantoà, aisebé che l'è 'l Bresà che 'n realtà 'l scunfìna. I dialècc parlàcc a Àsola (MN), Castiù (MN), Castèl (MN), Ostià (CR), Robèc (CR), ecc. i è dialècc piö vizì al Bresà che nó al Mantoà o al Cremunés.
A nòrt, endèla pàrt setentriunàla de la Al Camònega i dialècc i è piötòst de tìpo Lombàrt-Alpìno, sul de la média àl a nì 'n zó i ciàpa le caraterìstiche tìpiche del Bresà. El Bresà 'l scunfìna apò a 'ndèl teretóre de la pruvìncia de Trènt. I dialècc de la àl de Léder e la àl d'Àmpola i è cunsideràde variàncc locài del Bresà.
FunulugìaModifega
La descrisiù e i ezèmpe riportàcc en chèsto artìcol i se referés a la varietà parlàda 'ndèl'àrea urbàna de Brèsa. I prensépe generài i è bù apò a per le ótre varietà del Bresà, aisebé che 'l sape normàl troà de le diferènse locài importànte.
El Bresà 'l g'ha 9 vocài e 20 consonàncc.
ConsonànccModifega
- Le consonàncc sonóre /b/, /d/, /g/, /v/, /z/, /ʤ/ se le tróa mài a la fì de la paròla.
- El fonéma /ʧ/ l'è prununciàt [j] quan che 'l vé prima de 'na consonànt. Chèsto 'l söcét mài en mès a 'na paròla perchè la sequènsa /ʧ/+consonànt la ezìste mìa 'n Bresà. Envéce, 'l pöl capetà semài che 'l fonéma /ʧ/ l'è 'n puzisiù finàl de 'na paròla che la vé prìma de giöna che àmbia per consonànt. Per ezèmpe:
- i è nacc a Bèrghem - [iɛnaʧaˈbɛrgɛm]
- i è nacc vià - [iɛnajˈvja]
- La consonànt lateràl palatàl /ʎ/ se la tróa apéna 'ndèla paròla englià /enˈʎa/ (che völ dì de là) e 'ndèl vèrbo sbaglià e 'ndele sò fùrme cuniugàde. Ezèmpe:
- vé 'nglià a éder - /venʎaaˈedɛr/
- me só sbagliàt - /me so sbaˈʎat/
- I suòni /j/ e /w/ i è semi-consonàncc aprosimàncc, palatàl la prìma e labiàl-velàr (coarticulàda) la segónda. I è fonémi diferèncc de le vocài /i/, /u/. Le còpie mìnime riportàde 'ndèl ezèmpe che sóta, le mèt en evidènsa chèsta situasiù:
- quàt /kwat/= it. quanto
- cuàt /kuˈat/= it. covato
- piàt /pjat/= it piatto
- piàt /piˈat/= it morso
- En sèrte zòne, el suòno [s] el vé süstitüìt còn [h]. Chèsto 'l capèta suradetöt endèi dialècc de la Val Trompia, de la Àl Camònega e 'n Franciacürta. En chèste zòne, per conseguènsa, Brèsa 'l vé prununciàt [ˈbrɛhɔ] 'nvéce che [ˈbrɛsɔ].
- Gh'è de dì che apò a 'ndèle zòne 'ndóche chèsto fenòmeno l'è la régola, gh'è dele ecesiù interesàncc de tègner en cönt. Paròle còme grasie le vé mài prununciàde *[ˈgrahje]. La prunùncia più fàcil de troà 'ndèle generasiù piö züine l'è [ˈgrasje], ma de le persùne ansiàne l'è mìa rar sintìl prununcià amò [ˈgrahʧe] che l'è la versiù piö genüìna.
En quàc óter ezèmpe de chèsta caraterìstica:
- licensià / lehencià -> [liʧenˈsja] / [lehenˈʧa] ma mài [liʧenˈhja]
- pasiunàt / pah•ciunàt -> [pasjuˈnat] / [pahʧuˈnat] ma mài [pahjuˈnat].
- El fonéma /ʃ/, aisebé che'l vègne dopràt endèn nömer sèmper piö grant de paròle, l'è mìa genüì e 'l vé dopràt suradetöt per le paròle che vé de l'italià e de ótre lèngue. Per ezèmpe:
- scià /ʃiˈa/ = it. sciare
- sciàmpo /ˈʃampo/ = en. shampoo
- sciòr /ʃɔr/ = mil. sciur (en bànda a la versiù piö genüìna siòr).
VocàiModifega
El Bresà 'l g'hà 9 fonémi vocàlech:
Apéna tré fonémi vocàlech i è pirmitìcc endèla sìlaba finàl semài che chèsta l'è mìa acentàda:
- el fonéma /a/, ma apéna endèle sìlabe deèrte
- i fonémi /o/ e /e/, tat endèle sìlabe deèrte cóme 'nde chèle seràde.
Dèle ótre vocài le pöl véser prezènti 'ndèle paròle töde 'n prèst de ótre lèngue.
El suòno finàl endèle paròle caàj, mài, formài, ecc. l'è 'n realtà la consonànt aprosimànt /j/.
- Del pónt de vìsta stretamènte fonétic, la -j finàl l'è difìcil de distìnguer del fonéma vocàlec /i/, ma la sò natüra de consonànt en chèsto càzo l'è mitìda 'n evidènsa del comportamènt denàcc a 'na vocàl, cóme 'ndèi ezèmpe che sóta:
- dés gnàri enfilàcc fò - se 'l prunùncia [des'ɲariɱfilaj'fɔ].
- la e- de enfilàcc la sparés perchè la -i de gnàri l'è 'na vocàl.
- dés caàj enfilàcc fò - se 'l prunùncia [deskaˈajɛɱfilajˈfɔ].
- el vé mài en zó - se 'l prunùncia [elvemajɛn'zo].
- g'hó du formài endèla moscaröla - se 'l prunùncia [godufor'majɛndɛlamosca'røla].
- le e- de enfilàcc, en e endèla le sparéss mìa perchè le -i finài le se compórta mìa de vocài ma cóme 'na semi-vocàl /j/.
Endèna bùna part de le varietà del Bresà, 'l fonéma /a/ 'l vé rindìt condèl alòfono [ɔ] quan che chèsto l'è l'öltem suòno de 'na paròla (semài che la sìlaba l'è mìa acentàda; bizògna sta atènti a mìa cunfundìl condèl fonéma /ɔ/).
Ezèmpe de /a/ finàl:
- [ˈlynɔ] (lüna)
- [sɛtɛˈmanɔ] (setemàna)
A diferènsa del Lombàrt Ucidentàl, el Bresà — isé cóme i óter dialècc del Lombàrt Orientàl — el g'ha mìa vocài lónghe 'n upuzisiù a vocài cürte. Endèle paròle cóme caàl (it. cavallo), caaöcc (it. libellula), péer (it. pepe), deèrt (aperto), ecc., le dò vocài le fùrma 'n iàto.
Del pónt de vìsta stòrich, chèsta situasiù l'è sèmper creàda de la sparisiù de la consonànt intervocàlica -v-, per ezèmpe: caàl < *cavàl < lat. vol. caballus, caaöcc < *cavaöcc, deèrt < *devèrt, péer < *péver < lat. piper.
Prudusiù leteràriaModifega
I prim ezèmpe de tèscc scriìcc en Bresà i è dèi tòch de 'na lòde cunusìda cóme Mayor gremeza il mund no pothevela ancor aver, un tèst scriìt a mà 'ndel sècol XIV e ritroàt a Böegn (Val Trompia).
Datàda 24 de óst del 1339, e ritroàda de Mons. Paolo Guerini endèl Archive Stòrich Civich, gh'è apò 'na Descrisiù de töte le fontàne de Brèsa. Se tràta de 'na descrisiù tècnica cumpilàda de 'n anònim perìt endèla lèngua volgàr bresàna del tép. L'incipit de chèsto docümènt el dis:
- "Fontana la qual si trata del canò mayster de li fontani de la rasò del Comun de Bressa è in dela tera de Mompià..."
Fórse póch piö recènt l'è la Passio Christi (conusìda apò col sò incipit: "Cum fo tradith el nos Segnor") ritroàda del Giuseppe Bonelli endèn còdes dei Disciplinati de S.Cristoforo de Brèsa e püblicada per la prima ólta 'ndèla rivista "Brixia Sacra" 'ndèl 1914. Se pènsa che la sàpe datàbil 'ntrà la fì '300 e 'l prensépe del '400. Endel stès còdes, gh'è stat ritroàt piö de recènt du óter tèscc, coévi del prim, cunusìcc come "Planctus Virginis Mariae" e "Sententia finalis iudicii", che 'nséma co la Passio i costetöesarès 'na sórt de ofése paralitürgich per el dé del Giöedé Sant[1].
Estràt de la Passio ChristiModifega
Cum fo tradith el nos Segnor
e vel dirò cum grandt dolor
Al tempo de quey malvas Zuthé
Un grant consey de Christ sì fé
Estràt del Planctus Virginis MariaeModifega
Chi vol othí grant pietath
Ascolt la Virgen ch’à parlath.
Quant ela vith el so fiol
Morí in cros a xí grant dol
Estràt del Sententia finalis iudiciiModifega
Contra tug i pechathor conclusiva
La quala Yesú Christ nos Segnor darà
Quant a la fí del munt lu si vegnirà
Xí cum De veras in sua mayestath
E che ognom sí serà resuscitath
Cum el proprio corp e cum l’anima
I quay in quest munt viveva insema.
En bèl pó piö cunusìda l'è però la Massera da bè en cumpunimènt en vèrs de Galeàs dei Urs (en italià: Galeazzo dagli Orzi), segretàre de Mariotto Martinengo, en nòbil del pòst, püblicàda a Brèsa 'dèl 1554, endóche gh'è descriìt le virtü de la bràa maséra Flor de Coblat, endóche Coblat l'è la versiù antìca de Cobiàt, en italià Collebeato, che alùra l'èra en paizì tacàt ai mucc a nort de la cità de Brèsa.
Al dé d'encö, la prudusiù leterària l'è crisìda 'n quantità e se tràta per lo piö de comédie 'n dialèt e cumpunimèncc de poezìa. Àngel Canòssi (1862-1943) l'è la figüra piö 'mportànte de la poezìa en Bresà, ma i mèrita de véser regordàcc apò l'Aldo Cibaldi nasìt a Salàdega 'ndèl 1914 e mórt a Gösàc endèl 1995, el manerbiés Ricardo Regósa, e 'l Franco Fava de Izé, ecc.
Ezèmpe de dialèt de l'OtsèntModifega
La parabola del Fiöl SlandrùModifega
Dialèt de BrèsaModifega
Ön òm el gh'ìa du s'cècc.
E 'l piö zùen el dizè al sò bobà: "Bobà, dèm la part de béni che me pertóca!" e lü el ga fé le parcc.
Póch dòpo el piö zùen, fat sö töta la sò ròba, el se metè 'n viàs per ön paés lontà, e là 'l maiè föra töt el sò, endèi vése.
Dòpo che 'l g'ha consömàt töt, s'è fat en quèl paés öna gran caristìa, e lü 'l scomensè a troàs en bizògn.
E l'andè e 'l se metè a sèrver giü de quèl paés che 'l la mandè endèi sò camp a fà pascolà i porsèi.
E l'aerés volìt impienì la sò pànsa de le taèle che i mangiàa i sì, ma nisü ghe 'n dàa.
Tornàt pò 'n lü, 'l dizè: "Quàcc servitùr en cà del mè pàder i g'ha abondànsa de pà, e ché mé möre de fam.
Learò sö, e 'ndarò da mè pàder e ga dizarò: Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó;
Zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl; tignìm cóme giü dèi vòst servitùr".
E, leàt sö, l'andè de sò pàder. Sò pàder el la vedè, che l'éra amò de lóns, el s'è moìt a compasiù e, corèndogh incóntra, el gh'è sbalsàt al còl e l'ha bazàt.
Alùra 'l fiöl el g'ha dit: "Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó; zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl".
Ma 'l pàder el dizè ai sò servitùr: "Zó, prèst, portè ché 'l piö bèl àbit e vistìl, e mitìga l'anèl en dit e le scàrpe 'n pè;
E menè föra 'n vedèl engrasàt e copèl, e mangióm e stóm alégher!
Perchè 'sto mè fiöl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'éra pèrs e l'è stat catàt" e i sa metè a tàola.
E s'cèt piö grant l'éra 'ndèl camp, e 'ndèl vègner a càza, quant che l'è stat vizì, el sentè a sonà e cantà.
E ciamàt föra 'n servitùr, el ga domandè che noità gh'éra.
E lü 'l ghe rispondè: "L'è riàt tò fradèl e tò pàder l'ha copàt ön vedèl engrasàt perchè 'l l'ha ricüperàt sà".
E lü l'è andàt en còlera, e no 'l volìa andà dét; ma sò pàder l'andè föra e 'l se metè a pregàl.
E lü 'n rispòsta 'l ghe dizè: "Ardè, l'è tacc agn che ve sèrve e no v'ó mài dizübidìt; e vó no m'ì mai dat gnà 'n cavrèt per godìmela coi mè cameràde;
E adès che quest àlter cheché, che l'ha maiàt föra 'l sò có le dóne, l'è tornàt, ì copàt per lü 'l vedèl engrasàt!"
E 'l pàder el g'ha rispòst: "Car el mè s'cèt, té te sé sèmper con mé, e quèl ch'è mè l'è tò;
Bizognàa fà past e godìsela, perchè 'sto tò fradèl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'ìe pèrs e l'ó catàt".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 53
'Na noèla del BoccaccioModifega
Dialèt de AenùModifega
Al dì d'incoeu Avenon l'è ona frazion del comun de Pertega Bassa, in de la Val Sabbia.
Dìze dóca che ne tép del pròm rè de Cìpri, dòpo che Gotifré de Bugliù l'ìa conquistà Tèra Sànta, l'è vignìt fò che öna sciùra de Guascógna l'è nà a pelegrinà al Sepólcro. Dòpo che l'è turnà a Cìpri, da vargü borlandòcc de òmegn l'è stà maltratà. Éla, sènsa negüne consolasiù, la 's dulìa; e la pensàf de nà dal rè; ma vargü i g'ha dét che la fa la faìga endàren, perchè l'éra tant sènsa spìret che, ólter no èser bù de vendicà i detòrcc di óter, el sofrìa da bislàch i fat a él, sichè quèi che gh'aìa quàlch magù, i se sfogàa cóntra de él. Quand 'sta fómla l'ha sintìt 'sto laùr, desperà de vendicàs, per sentìs om pó solevà del sò mal la pensàf de vulì mortificà la mizéria del rè. La gh'è nà avànti e la ghe dit: "Car el mè sciòr, mé no vègn mìa da él perchè 'l me vendicàs di ensülcc che i m'ha facc; ma per saì cóme 'l fa él a sofrì quèi che i ghe fa, che pòse 'mparà da él a soportài. El sa 'l Signùr come gh'éi dunarès volontèra, da che l'è isè bù de soportài!".
Ol rè, che fìna alùra l'éra stà tardìf e pégher, compàgn che 'l se disciàs fò dal sòn, l'ha scomensàf a vendicà de razù l'ingiüria fàta a 'sta fómla, e dòpo el s'è mit a perseguità de cör quèi che fàa dizonùr a la sò curùna.
Giovanni Papanti, Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 142
Dialèt de BagulìModifega
Bagolin el se troeuva in de la Val del Caffer (ona lateral de la Val Sabbia), al confin cont el Trentin.
Déch tóca che 'ndài tép dal pröm rè de Sìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'àa ciapàda Tèra Sànta, süsedé che 'na nòbela de Guascógna la né pelegrìna al Sepólcher, e de liò egnéndo, reàda 'n Sìpri, da quàlcie balòs de òm la reseé dle bröte asiù. De la quàl còza, sènsa consolasiù crösàndose, la pansé de reolgìs al rè; ma 'l ghe egné dét da argiü ca l'éra fadìga tràda ìa, perchè a l'éra sé dèbol e sé bascòt che no mìa s'afróncc dèi àtre con östìsia l'endecàs, ma 'l ne toleràa abòt pròpe da coió de quì facc a èl, tat che quì che gh'ìa qualcie rògne a i le sfogàa col fàch dei detòrcc o di ensülcc. Santìda quèla còza liò la fómla, desparàda de endecàs, per véch quàlcie consolasiù del sò dolùr la 's fisè de olì mordì la meschenetà de quèl rè; e, nàdasan pianzèndo denàcc a èl la 'gh déde: "Vö, siór, mé no égn mìa da ö per endèta che 'm spète del detòrt che m'é stà fat, ma 'nvéze de quèla, ev prégo che m'ensegnàf comparté fé a sofrì quì che mé sènte ca i ve fa, asiochè, emparàndo da ö, mé pòse con pasiènsa soportà 'l mè. Ché 'l le sa 'l Segnùr, se 'l podès fà, de töt ciör v' donarès, dal momènt che gh'ì sé bùne spàle".
El rè, che fina aliùra l'éra stà mezariù e pégar, comià s'al se fós desadà, ha scomansà dal tòrt fat a quèla fómla, ca 'l vandeché seeramènt, al persagueté con töt regùr tócc quì che d'aliùra inàcc fàa argót cùtra l'onùr de la sva corùna.
ibidem, pagg. 142-143
Dialèt de BrèsaModifega
Dìze dóca che ai tép del prim rè de Cìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'ha ìt ciapàt la Tèra Sànta, l'è sücedìt che öna zentildóna de Guascógna l'andè pelegrìna al Sepólcro, e de là endèl tornà, quàndo la riè a Cìpri l'è stàda maltratàda de quàch birbànti. E lé la se 'n dolìa sènsa consolasiù; la pensè de 'ndà a fàn istànsa al rè; ma ergü i g'ha dit che sa perderès el fiàt, perchè l'ìra isé schif e isé póch de bé che gné 'l vendicàa le ingiürie di àlter, ma ànsi el toleràa con gran debolèsa quèle sènsa fì ch'i ga fàa a lü, cóze che quèi che i gh'ìa de le ràbie i ia sfogàa a fàga di despècc. Quàndo la fómna l'ha sintìt 'sto laùr, disperàda de vendicàs, per consulàs del sò mal l'ha pensàt de pià la mizéria de 'sto rè; e l'è 'ndàda de lü a piànzer e a dì: "El mè siòr, mé no vègne de té per ìga vendèta de l'insolènsa che i m'ha fat, ma per ìga sodisfasiù, ta préghe a ensegnàm cóme ta fé a tolerà quèle che i ta fa a té, perchè, a 'mparà da té, a mé pòse tolerà con pasiènsa la mia, perchè 'l la sa 'l Signùr che se mé 'l podès fà, te la donerès, perchè ta sé ön fachì isé brào".
El rè, che fìna alùra l'ìra stat pégher e tàrde, cóme se 'l se fös desedàt, l'ha scomensàt a vendicà 'l mal de 'sta fómna, e l'ha podìt fàl sènsa fadìga, e pò l'è deentàt persecüdùr di piö sevéri de töcc che i fès ergóta cóntra l'unùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 144
Dialèt de MunticiarModifega
Mé dich dóca che al tèmp del prim rè de Sìpro, dòpo che Gofrédo de Buglióne l'ha ciapàt la Tèra Sànta, è sücès che öna sciùra de Gascógna isè pelegrinàt l'è nàda al Sepólcro, e nel tornà endré, riàda a Sìpro, l'è stàda maltratàda da dièrs balòs. E, per el dispiazér che la g'ha ìt, l'ha pensàt de lamentàs dal rè; ma ergü i g'ha dit che la fàa la fadìga endàren, perchè 'l rè l'éra tat timorùs e tat da póch che no se podìa sperà che 'l castighès i tórcc dèi àlter, se con ergógna el sorbìa i tórcc che isè despès i ga fàa a lü; e per quèst töcc quèi che gh'ìa con lü quàch brüzùr, no i lasàa de sodisfàs sènsa fàga le piö bröte asiù. Sentìt isè la fómna, e ést che no la podìa endicàs, per soleàs dal dispèt, la s'è risolvìda de pià la mizéria del rè. E isè, pianzìt l'è nàda dignàns a lü e la g'ha dit: "Sciór, mé no ègne da té perchè spére d'éser endicàda de l'afrónt che i m'ha fat, ma per pregàt d'ensegnàm envésce cóme te fé a soportà quèi che sènte che i te fa a té, e al tò ezèmpe a emparà a béer zó el mè, che se podès, el la sa el Signùr, de bóna òia te 'n farès ön regàl, tant che te sarès brào de sorbìtel".
El rè, che fina alùra l'éra stat ön minciù, cóme se 'l se füs desedàt, l'ha scomensàt a castigà sènsa remisiù l'oféza che i gh'ìa fat a 'sta fómna, e per l'aègner l'ha castigàt a bòt töcc quèi che gh'aès ofés l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 146
Dialèt de SalòModifega
Dìze dóca che nèi tèmp del prim rè de Cìpri, dòpo la conquìsta fàta de la Tèra Sànta da Gottifrè di Buglione, è sücès che 'na gran dàma de Guascógna l'è andàda en pelegrinàgio al Sepólcro e turnàndo 'ndré, rivàda en Cìpri, da dèi gran berechì l'è stàda 'nsültàda en módo vilà; de 'sta ròba lé, lamentàndose sènsa nesöna consulasiù, l'ha pensàt de andà a reclamà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedü che se bötoràs vìa la fadìga, perchè gl'ìra de vìta isè mischìna e de sè póch, che non soltànt el no vendicàva con giüstìsia le insolènse dèi àlter, ànsi con viltà de biazimàs el soportàva quèle che gh'éra fàte a lü; entant che ognü che gh'ìa quàlche crüsio, el lo sfogàva col fàch insolènsa e vergógna. La fómna, sentèndo 'ste ròbe, desperàda de vendicàs, per quàlche consolasiù de la sò nòia l'ha stabilìt de volì schernì la mizérgia de 'sto rè; e, andàda pianzèndo davànti a lü, l'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne a la tò prezènsa perchè spète vendèta de l'insolènsa che m'è stàda fàda, ma a sodisfasiù de quèla, te préghe che te m'ensègne cóme te patìset quèle che mé sènte che i te fa perchè, emparàndo da té, mé pòse portà con pasciènsa la mia; che, 'l la sa 'l Signùr, se 'l podès fà, volentéra te dunerès, perchè te ne sé cozé bù portadùr".
El rè, enfìna alùra stat tard e pégher, cóme se 'l se descès dal sòn, scomensàndo da l'insolènsa fàta a quèsta fómna, che con ràbia l'ha vindicàt, l'è deventàt gran persecütùr de töcc quèi che, cóntra l'unùr de la sò corùna, quàlche ròba ei fès d'alùra en avànti.
ibidem, pagg. 146-147
Dialèt de TrubiölModifega
Dìze dóca che nèi tép del prim rè de Sìpro, dòpo che Gotifé de Bugliù l'ha quistà la Tèra Sànta, öna nòbela de Guascógna, pelegrinànd, l'è nà al Sànto Sepólcro, de dóe tornànt en Sìpro, quàlch barù i l'ha isé vilanamét maltratà. Che, lamentàndes töta sconsolà, l'ha pensà de nà a ricórer al rè. Ma i g'ha dit quàlch d'ü che l'éra fià bütà vìa, perché l'éra isé fiàch e isé de niènt che, óltre no éser bù de castigà con giüstìsia l'insült fà ai óter, el sgorlìa de bislàch sènsa vergógna tancc e tancc dèi óter vèrs de lü, finchè quèi che gh'ìa di crüsi i se sfogàa con dèi dispréze cóntra 'l rè. Endèl séter 'ste laùr, disperàda de no podì vendicàs, tat per podì ìga öna quàlch consolasiù de la sò nòia, l'ha pensà de spónzer la debolèsa del rè. E, prezentàndes pianzèndo, la g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègn mìa ché a domandàch giüstìsia de l'asiù che i m'ha fà, ma per sodisfasiù de quèla el préghe de insegnàm cóme 'l fa töte quèle che gh'ó sintìt che i ghe fa a lü, per imparà la maniéra de soportà con pasiènsa la mia; che 'l sa 'l Signùr cóme la dunarès volentéra a lü, che l'è isé bù de portàsela vìa.
ibidem, pagg. 147-149
Dialèt de Eröla NöaModifega
Dìze dóca che 'ndi tèmp del prüm rè de Cìpri, dòpo fàda la conquìsta de Tèra Sànta da Gofrédo de Bügliù, gh'è sücés che 'na siùra de Guascògna l'è 'ndàda per diusiù fìna al Sepólcro, e 'ndèl turnà 'ndré, riàda 'n Cìpri, l'è stàda maltratàda da sérte balòs sènsa creànse. E sicóme per 'ste laùr l'éra föra de lé, la g'ha pensàt de 'ndà del rè; ma gh'è stat de quèi che i g'ha dit che la tràa vìa 'l fiàt per negót, perchè lü 'l menàa 'na vìta isè fiàca e isè 'nsülsa per el bé, che 'nvése de vendicà con giüstìsia le oféze dèi àlter, el na soportàa ànse con sò gran dizunùr 'na infinità ch'i ghe fàa a lü stès. Al pünto che töcc quèi che gh'ìa vargóta per i còrni, i se sfogàa col fàga di dispècc e col mancàga de rispèt. Sintìda 'ste ròba, la fómna, pèrsa la sperànsa de pödìs vendicà, la g'ha pensàt, cóme per cunsulàs, de spónzer la viltà de 'ste rè; e, 'ndàda töta pianzolènta deànti a lü, g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne mìga a la tò prezènsa perchè vòe éser vendicàda de la oféza ch'i m'ha fat, ma 'n sodisfasiù de quèsta, te préghe che te me 'nsègnet comè té te sopórtet quèle che g'hó sintìt che i ta fa perchè, 'mparàndo da té, pöde soportà con pasiènsa la mé che, 'l Signùr 'l la sa, te donarès ontéra se pödès, zà che te sé isè brào de supurtàle".
'L rè, che 'nfìna alùra l'éra stat lónch e pégher, comè se 'l se desedès 'n quèl momént da 'n sòn, 'l g'ha scomensàt a vendicà fis la vilanàda che i gh'ìa üzàt a 'ste fómna, e pó l'è deentàt ön bòia d'ön persecütùr de töcc quèi che d'alùra inàns i gh'ès fat argót cóntra l'unùr de la sò curùna. ibidem, pagg. 149-150
Dialèt de CastiùModifega
Dìze dóca che al tép del prém rè de Cìpro, dòp che Gofréd e Buiù l'ha ciapàt Terasànta, è sücidìt che una sióra nòbila l'è nàda al Sepólcro en pelegrinàgio, de dóe 'ndèl vègner endrè, riàda a Cìpro, da di balòs l'è stàda maltratàda pròpe da paezà; del qual laùr lé, fàndo i sò lemèncc sènsa consolasiù, la g'ha pensàt de nà a ricórer al rè; ma gh'è stat dit da vargü che la sarès stàda fatìga sbatìda vià, parchè l'éra tat slenàt e bù de póch che 'nvéze de vendicà con giustìsia i tórcc di óter, el na mandàa zó ànse tancc che i ga fàa agh a lü, con una iltà de fà ergógna; e isè töcc quii che gh'ìa quàch brüzùr endèl stòmech, i sa sfugàa col fàga di afróncc a lü. Sentèndo isè la fómna, pèrsa la sperànsa de pudì ès vindicàda, per refàs a la mèi del sò dispiazér, l'ha decìs de pià 'l rè en la sò mizéria; e, nàda aànti de lü pianzènt, la g'ha dit: "Mè siùr, mé no ègne mìga dinàns de té parchè spére che ta ma èndichet de la oféza che i m'ha fat, ma en compènso, te préghe che ta ma insègnet cóme te fét té a supurtà quèle che sènte che i ta fa, en manéra che mé, 'mparàndo de té, pòse supurtà con pasiènsa la mè; che, el Signùr el la sa, se pudès te la darès a té olontéra, tànto che té g'hét le spàle bùne".
El rè, che fina alùra l'éra stat tardìf e pégher, cóme che 'l s'ès de desmisià in chèl momènt, scomensànt da l'asiù fàda a 'sta fómna, che l'ha castigàda a quèl Dìo, l'è deentàt persecutùr rigurùs fis de töcc quèi che fès vergóta cóntra la dignità de la sò curùna.
ibidem, pagg. 264-265
RiferimènccModifega
- ↑ Tagliani, R., Bino, C.M., "Testi confraternali e ‘memoria’ della Passione a Brescia tra Tre e Quattrocento. Il Planctus Virginis Mariae e la Sententia finalis iudicii dei Disciplini di San Cristoforo", en Filologia e critica, Salerno Editrice - 2011; XXXVI (1): 74-123
Ligàm de föraModifega
- El dialèt de Brèsa (có na gramàtica de baze e en vocabólario)
- En stöde söl dialèt de Toscolà-Madéren
- Proèrbe de Brèsa
- Óter proèrbe bresà, de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Manére de dì de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Óter proèrbe de Brèsa
- Vocabolàre de Cùrten mai finìt
- Infurmasiù söl dialèt de Bùren
- Ótre infurmasiù a mèret del dialèt de Bùren
- La cantina di Ermete - musica progfolk in dialetto bresciano
- A mèret del dialèt de Bagulì


text:
2014
Mariano Tschuor banduna RTR
Il Cussegl d’administraziun da la SRG SSR ha elegì ils27 da favrer Mariano Tschuor, directur RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, sco manader d’ina nova partiziun da stab cun cumpetenzas schlargiadas. El surpiglia la nova incumbensa a Berna l’october 2014. Mariano Tschuor lavura dapi il 1982 per la SRG SSR.
Inscunter a Berna cun la deputaziun grischuna
Ils 18 da mars han RTR e SRG.R envidà la deputaziun grischuna en las chombras federalas a Berna ad ina sentupada. L’inscunter informal ha pussibilità ina discussiun sur da la situaziun dals meds da massa en general, particularmain dals rumantschs, lur avegnir en connex cun il svilup digital e la stenta per ina collavuraziun pli effizienta tranter ils divers acturs dals meds da massa rumantschs.
Il Belgischer Rundfunk sin visita tar RTR
Ils 31 da mars ha gì lieu en chasa RTR ina discussiun al podium «Medias e lur rolla per l’identitad d’ina cuminanza linguistica». Participà al podium ha era Toni Wimmer, il directur dal BRF, che ha visità RTR en cumpagnia d'ina delegaziun da l'interpresa da medias da la Belgia.
RTR preschenta l'emprim videobook rumantsch
A partir dals 31 da mars è il videobook, realisà en connex cun il mais tematic «Ils Svizzers», era disponibel per rumantsch. Il videobook «Ils Svizzers» ch’è vegnì realisà en tuttas quatter linguas naziunalas pon ins telechargiar dal App Store sin il tablet.
Ladina Heimgartner nova directura da RTR
RTR sa prepara per l'avegnir digital
En la seduta dals 2 d'avrigl ha il cussegl d'administraziun da la SRG SSR sancziunà il project «Multimedia 2019» (MM19) da RTR. Il project strategic che vegn realisà en il decurs dals proxims onns ha sco finamira principala l'adattaziun da l'offerta da program als basegns futurs dal public.
RTR visita ORF
Ils 15 d'avrigl ha la direcziun da RTR fatg viadi sur cunfin e visità il Landesstudio Vorarlberg dal ORF. Il directur Markus Klement ha manà la delegaziun da RTR tras la chasa a Dornbirn ed infurmà davart las incumbensas e sfidas dal studio regiunal cun ina offerta sumeglianta ad RTR.
La nova direcziun da RTR è pronta
2013
RTR a Savognin
Dapi l’entschatta da l’onn è il biro da redacziun dad RTR a Savognin puspè occupà. Il nov correspundent ha num Federico Belotti.
50 onns Televisiun RumantschaIls
17 da favrer 1963 è vegnida transmessa l’emprima emissiun da televisiun en lingua rumantscha; il «Balcun tort». Per festivar l’anniversari da «50 onns Televisiun Rumantscha» vegnan realisadas en il radio, en la televisiun ed en l’internet 50 istorgias.
75 onns linguatg naziunal
Ils 20 da favrer emetta il Radio Rumantsch direct da Berna. Cun quella acziun sa regorda RTR dal rumantsch ch’è dapi 75 onns linguatg naziunal.
Refurmar, profilar, cooperar
La dieta da la direcziun RTR ha lieu a Lavin. Elavurada vegn la strategia da l’interpresa per ils onns 2014-2018. Il motto strategic stat sut il titel «refurmar, profilar, cooperar».
Applicaziun mobila
Dapi l’entschatta mars distribuescha RTR ses cuntegns era sur ina nova applicaziun (app) da telefonin. L’app è vegnida sviluppada da RTR en collavuraziun cun SwissTXT, ina firma affiliada a la SRG SSR. L’app è gratuita e disponibla per iPhone e telefonins cun sistem operativ Android.
Grüezi Unterland – Allegra Rumantschs
Dals 10 fin ils 14 da zercladur vegn era discurrì tudestg en il Radio Rumantsch. Cun in transporter fa RTR viadi da Cuira a Turitg ed il medem mument visita SRF3 il Grischun rumantsch. Il titel da l’acziun: «Grüezi Unterland – Allegra Rumantschs».
Dapli
Nov film d’interpresa
RTR preschenta in nov film d’interpresa. Quel mussa collavuraturas e collavuraturs sin lur viadi a la lavur. Il film è da vesair sin nossa pagina d’internet.
Festa d’anniversari «50 onns Televisiun Rumantscha»
Ils 24 d’avust ha lieu a Cuira la gronda festa d’anniversari «50 onns Televisiun Rumantscha». 300 persunas da lunsch a manaivel han dà suatientscha a l’invit.
Ils Svizzers
Cun il mais tematic «Die Schweizer – Les Suisses – Gli Svizzeri – Ils Svizzers» ha la SSR vulì intimar il public durant il november 2013 da s’occupar da l’atgna istorgia. RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha mess ses accent sut il titel «Nus – quai èn ils auters». Sch’i va per patria ed identitad, gidan savens clischés. Ins sa tgi ch’ins è, ins sa, tgi ch’ils auters èn ed ins na sto betg patratgar. RTR ha raquintà las istorgias latiers.
Nov schef da la partiziun Gestiun commerziala
Il november vegn Beat Lozza, che lavura dapi 1998 tar RTR, elegì nov schef da la partiziun Gestiun commerziala dad RTR. El daventa successur da Maurus Dosch che surpiglia la primavaira 2014 ina nova incumbensa en la direcziun generala da la SRG SSR a Berna.


text:
Runal/Prau da skis per affons
Sur il vitg, en direcziun da Ladir, sesanfla il prau per ir cun skis per ils affons, sco ei vegn detg il pli bi dalla regiun. Il prau per ir cun skis ei accessibels mintga di naven da Nadal tochen ca. miez mars. Il prau planiv e pendent ei veramein ideals per las empremas emprovas sin skis ni cun aissa. Ins sa far diever gratuitamein dil prau per ir cun skis.
Sche Vus lesses schar instruir Vos affons a moda professiunala, stattan scolasts da skis dalla Scola svizra da skis da Flem Laax Falera bugen a Vossa disposiziun. Annunzias per la scola da skis pren l’informaziun da hosps Falera bugen encunter.
Vivonda e bubronda ein naturalmein avon maun. Silla terrassa sulegliva dalla Ustria Mirasteilas saveis Vus seschar puppergnar cun tratgas semplas mo finas.
Duront la stagiun d’unviern cursescha il bus dil vitg directamein tochen il prau per ir cun skis.
Visitei tuttina ina gada il prau per ir cun skis a Chinginas. Ina viseta vala segir la peina.


text:
Viafier retica
La Viafier retica (VR) (tal. Ferrovia retica, tud. Rhätische Bahn) è in’interpresa da viafier cun ina rait a binaris stretgs situada en il chantun Grischun. Da la furma giuridica ennà è la Viafier retica ina societad anonima (SA) cun sedia a Cuira. La Viafier retica posseda ina rait da rodaglias cun ina lunghezza da 384 kilometers. Las rodaglias èn in meter ladas. Las lingias da viafier da l’Alvra e dal Bernina da la Viafier retica tutgan dapi ils 7 da fanadur 2008 tar il Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
Cumenzaments[modifitgar | modifitgar il code]
Fundaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La construcziun da la Viafier retica deriva da l’iniziant ollandais Willem-Jan Holsboer. El è stà il promotur principal da la lingia da viafier da Landquart a Tavau che furma l’emprima lingia da la rait da la Viafier retica da pli tard.
Ils 7 da favrer 1888 è vegnida fundada sin l’iniziativa da Holsboer la Schmalspurbahn Landquart–Davos AG (LD). Per surmuntar las pendenzas dal traject alpin tranter Landquart e Tavau vuleva la societad construir oriundamain ina denticulara. In’autra varianta cun trais stortas a piz vegniva medemamain discutada. Pervi dal success da la Viafier dal Gottard, senza rodas dentadas e senza stortas a piz, èn dentant omaduas variantas vegnidas refusadas. Ins è sa cunvegnì da construir ina viafier d’adesiun be cun ina storta a piz; quest’unica storta a piz sa chattava a la staziun da Claustra ed è vegnida gulivada pli tard. La lingia ch’ins aveva planisà a l’entschatta n’ha betg pudì vegnir realisada pervi da la val fitg stretga e per motivs finanzials. L’emprima badigliada è succedida ils 29 da zercladur 1888.
Gia l’onn 1889 ha pudì vegnir averta la lingia da Landquart a Claustra ed otg mais pli tard er l’entira lingia fin a Tavau. L’onn 1895 ha la Schmalspurbahn Landquart–Davos AG midà ses num en Rhätische Bahn (RhB) respectivamain Viafier retica (VR). Il motiv è stà che Holsboer planisava in’expansiun da la viafier er en autras regiuns dal Grischun. Suenter ina decisiun dal pievel il 1897 è la Viafier retica daventada la viafier chantunala dal Grischun.
Emprimas extensiuns da la rait da viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Silsuenter è la rait da viafier vegnida extendida speditivamain:
- 1896: Avertura da la lingia da Landquart sur Cuira a Tusaun.
- 1903: Avertura da la lingia da l’Alvra da Tusaun sur Casti, Filisur e Samedan a San Murezzan. Oriundamain avess il traject duì vegnir prolungà sur il Pass dal Malögia fin a Chiavenna en l’Italia.
- 1904: Avertura da la lingia da La Punt tras la Ruinaulta a Glion.
- 1908: Avertura da la lingia da Puntraschigna a Samedan.
- 1909: Avertura da la lingia da Tavau a Filisur.
- 1912: Avertura da la lingia da Glion a Mustér.
- 1913: Avertura da la lingia da Samedan sur Zernez a Scuol. Plans per prolungar quest traject fin a Landeck en il Tirol austriac e da Zernez sur il Pass dal Fuorn fin a Mals en il Tirol dal Sid n’èn betg pli vegnids realisads. Ozendi datti dentant danovamain ponderaziuns da prolungar il traject enfin Mals, ma tras in tunnel.
Cuntrari a las ulteriuras lingias existentas è la lingia da Bever a Scuol stada electrifitgada gia da l’entschatta. Tranter ils onns 1913 e 1922 è lura l’entira rait vegnida electrifitgada. L’electrificaziun ha optimà l’effizienza da l’entir traffic da viafier ed ha schlià il problem da la mancanza da cotgla, chaschunà tras l’Emprima Guerra mundiala. Ils responsabels èn sa decidids per in sistem electric cun current alternant da 11 kV e 16 2/3 Hz (dapi il 1995 16.7 Hz) che vegn duvrà anc ozendi.
Cumpras da viafiers (Arosa, Mesauc e Bernina)[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1942 ha la Viafier retica surpiglià il manaschi da las viafiers d’Arosa e dal Mesauc. Il 1944 è alura succedida la cumpra da la Viafier dal Bernina. Questas viafiers eran stadas independentas fin al mument che la Viafier retica las ha cumprà. Il motiv per la vendita èn stadas las cundiziuns economicas pli difficilas chaschunadas tras la Segunda Guerra mundiala.
Crisa e mesiras da sanaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Problems economics[modifitgar | modifitgar il code]
La Viafier retica ha gì da cumbatter cun problems finanzials a partir da la Segunda Guerra mundiala fin tard viaden en ils onns setanta. Be cun subvenziuns generusas da la Confederaziun ha ella pudì surviver quest temp da bassas frequenzas senza stuair restrenscher la lingia da viafier e senza stuair serrar tschertas staziuns. Temporarmain han ins perfin discutà sche la Viafier retica duess vegnir surpigliada da las Viafiers federalas svizras (VFF).
Pir cur che la Confederaziun ha cumenzà vers la fin dals onns setanta a sbassar drasticamain las subvenziuns, èn ins puspè sa regurdà tar la Viafier retica da las fermezzas dal temp da piunier ed ha cumenzà a commerzialisar turisticamain ses trajects. Ins ha creà purschidas sco il Glacier-Express, il Bernina-Express, il Palm-Express u il Heidiexpress. Grazia a visitaders da tut il mund han quellas procurà per trens plains durant la gronda part da l’onn. Ultra da quai han ins spargnà persunal u serrà las staziuns che faschevan nagina u be ina pitschna svieuta. La lingia Mesocco-Bellinzona è vegnida messa ord funcziun l’emprim per il traffic da persunas, pli tard er per il transport da vitgira.
Avertura da la lingia dal Veraina[modifitgar | modifitgar il code]
Ulteriurs impuls ha retschavì la Viafier retica cun l’avertura da la lingia dal Veraina che maina da Claustra tras il tunnel dal Veraina en l’Engiadina Bassa. Il tunnel è vegnì inaugurà l’onn 1999. La finanziaziun è vegnida garantida oravant tut da la Confederaziun. Ultra da persunas vegnan transportads spezialmain autos e camiuns tras il tunnel dal Veraina. Uschia na manglan quels betg far durant l’enviern il viadi fadius sur il Pass dal Flüela.
Tras il tunnel dal Veraina è l’Engiadina Bassa s’avischinada oravant tut l’enviern pli ferm als lieus centrals sco Cuira, Turitg, Son Gagl e Berna. Las frequenzas da la lingia dal Veraina han fin ussa surpassà tut quai ch’ins aveva spetgà ed han oravant tut purtà a la vischnanca da Scuol in tschert svilup economic, dentant er in augment turistic per part contestà.
Er cun tut las innovaziuns n’èn ils problems economics da la Viafier retica betg schliads. Ins ha dentant pudì cumpensar las subvenziuns scursanidas dal stadi numnadas survart. L’onn 2004 ha la Viafier retica fatg in gudogn da stgars ina milliun francs, trais milliuns pli pauc che l’onn avant. Entant ch’ins ha pudì augmentar massivamain il gudogn da transports da persunas grazia al Glacier-Express ed al Bernina-Express, èn las entradas dals transports da vitgira, d’abunaments e da cartas da plirs viadis vegnidas pli pitschnas.
Ulteriuras mesiras da sanaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 24 d’avust 2006 ha il cussegl administrativ da la Viafier retica decidì da reducir fin l’onn 2008 il dumber dal persunal per 10 % (145 persunas). Tenor il cussegl administrativ saja quest pass indispensabel per segirar a mesa vista l’existenza da la Viafier retica. Las novas resursas finanzialas a disposiziun èn vegnidas duvradas urgentamain per sanar ils trassés (per exempel èsi stà necessari da sanar radund in terz da las 150 punts) e per cumprar vaguns da tren moderns. Ins ha bain empruvà da realisar la reducziun da persunal per gronda part senza stuair relaschar emploiads, var 40 relaschadas n’èn dentant betg stadas d’evitar. Quellas han tutgà oravant tut lavurers en ils lavuratoris ed il persunal da las staziuns. Sco autras era, han las staziuns da Vaz Sut, da l’Ospizio Bernina e da Campocologno nagin persunal da staziun pli (dapi il 2008). Per autras staziuns èn ins en tschertga da possessurs privats.
Sco tut tschellas viafiers en Svizra na porscha la Viafier retica gia dapi il december 2005 nagin cumpartiment per fimaders pli. Tras questa mesira ha la Viafier retica pudì augmentar il confort per ils viagiaturs e spargnar custs considerabels tar il mantegniment dals trens.
Projects actuals[modifitgar | modifitgar il code]
Patrimoni cultural da l’UNESCO[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 21 da december 2006 han ils represchentants da la Viafier retica surdà a la sedia da l’UNESCO a Paris in’acta da canditatura cun la dumonda d’acceptar il traject da Tusaun fin Tirano en l’inventari dal Patrimoni cultural mundial. Ils 7 da fanadur 2008 ha l’UNESCO respundì en moda positiva a questa dumonda. Cunquai è la cuntinuitad dal traject da Tusaun a Tirano garantida a lunga vista. Il label sco Patrimoni cultural na vala betg be per la lingia da viafier en in senn restrenschì, mabain er per patrimonis culturals impurtants sco viaducts, maletgs dal vitg ed autras caracteristicas da la cuntrada. La fin finala han ins definì ina zona da 500 fin 1000 meters che cumpiglia tut la cuntrada da cultura vesaivla davent da la lingia dal tren.
Cun integrar er Tirano en l’acta da candidatura è l’Italia stada cunresponsabla per la candidatura. La Svizra ha dentant surpiglià la responsabladad principala per il project. Da l’acta da candidatura è l’Uffizi federal da cultura s’occupà. En avegnir sa restrenscha l’incumbensa dal stadi dentant sin survegliar las directivas da l’UNESCO. Il stadi ed il chantun Grischun èn s’obligads tras las candidatura da mantegnair la singularitad da las lingias da l’Alvra e dal Bernina inclus il conturn. Quai na vul dentant betg dir che indrizs antiquads na possian betg vegnir modernisads.
Sper la Semmeringbahn en l’Austria[1] e la Mountain Railways of India[2] è la Viafier retica la terza lingia da viafier ch’è vegnida acceptada sco Patrimoni cultural mundial.
Investiziuns actualas[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il matg 2010 curseschan ils emprims tschintg trens da la nova seria ‹Allegra› sin ils binaris da la Viafier retica. En tut ha la Viafier retica empustà da la Stadler Altenrhein AG 15 trens cun dus currents electrics e tschintg cun be in current electric. Ils trens pli ferms cun dus currents electrics èn previs per la lingia dal Bernina, per il traject Cuira-Arosa e per il traject da Landquart a Tavau. Tschels tschintg trens vegnan a substituir ils trens che han passà 30 onns ed a porscher dapli confort en l’aglomeraziun enturn Cuira. Il tren ‹Allegra› ha ina lunghezza da 49,5 meters e paisa 106 tonnas. El è abel da far prestaziuns da 2600 kW (ca. 3500 forzas chavals) è cuntanscha ina spertadad da 100 km l’ura. El porscha 76 plazzas da segunda e 24 d’emprima classa.
A chaschun da la preschentaziun dals novs trens han ils responsabels discurrì d’in mument ordvart impurtant per la Viafier retica. Ils novs trens sajan tant in’investiziun per il turissem sco per il traffic pendular. Plinavant han ins menziunà l’identificaziun dal tren cun il chantun Grischun. Il fundament per il design dal tren è l’animal da la vopna dal Grischun, il capricorn.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Infurmaziuns davart la Semmeringbahn sin la pagina uffiziala da l’Unesco
- ↑ Infurmaziuns davart la Mountain Railways of India sin la pagina uffiziala da l’Unesco
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hans-Bernhard Schönborn: Die Rhätische Bahn. Geschichte und Gegenwart. GeraMond, Minca 2009. ISBN 978-3-7654-7162-9.
- Christian Perret (fotograf); Viafier retica (ed.): Rhätische Bahn. Heute – morgen – gestern. Desertina Verlag e.a. 1988. ISBN 3-907036-08-5
- Eisenbahn Zeitschrift, Special 3: 100 Jahre Rhätische Bahn, Komet Verlag, Köniz 1989.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Viafier retica en il Lexicon istoric retic
- Dossier Viafier retica sin chattà.ch
- Pagina d’internet da la Viafier retica


text:
Las posiziuns da las organisaziuns d'ambient GR
WWF: NA
Uniun per protecziun d'animals: libertad da votar
Pro Natura: na prenda betg part a discussiun
WWF: In NA «quiet»
Il WWF represchenta ina clera posiziun tar la votaziun chantunala davart la chatscha speziala:
L'iniziativa n'è nagina soluziun e nus na vesain per il mument nagina alternativa a la chatscha speziala.
Il motiv per la posiziun è ch'il dumber d'animals stoppia esser en in equiliber cun las cundiziuns dal guaud. Ed uschè ditg ch'ins n'haja betg avunda animals da rapina en ils guauds, dovria la chatscha speziala.
Quella posiziun n'ha il WWF dentant betg represchentà en la publicitad. Ins resta ruassaivel en vista a la votaziun, e la manadra da fatschenta Anita Mazzetta ha era concedì, ch'i na saja betg stà simpel da sa posiziunar per las organisaziuns d'ambient.
Uniun per protecziun dals animals: Libertad da votar
L'uniun per la protecziun dals animals GR vesa buns motivs per abolir la chatscha speziala, sco quai ch'i dettia er buns motivs per mantegnair ella:
L'uniun ha dà la libertad da votar als commembers, cunquai ch'i dat simpatisants sco er adversaris da la chatscha speziala en nossas retschas.
La presidenta menziunescha vinavant ch'i saja dentant en mintga cas pussibel che la chatscha speziala vegnia en futur pli favuraivla per ils animals, sche la iniziativa vegnia refusada.
Pro Natura: Nagina participaziun a la debatta
La Pro Natura grischuna na prenda insumma nagina posiziun:
La Pro Natura s'engascha cunzunt per la protecziun da spezias, e tras la chatscha speziala na vegnia nagina spezia periclitada spezialmain.
Plinavant saja quella retegnientscha da sa posiziunar insumma nagin indizi che la Pro Natura haja tema da sa brischar la detta. Ins saja en il passà adina puspè s'engaschads en campagnas per ils agens interess.
RR actualitad 12:00


text:
Muggian
Muggian (Muggiano in italian) l'è on quarter de Milan, situaa a òvest del centro stòrigh (a des chilòmetri), in del Municipi 7.
A l'è asquas on paesin, cont ona popolazion de circa 3000 abitant. El confina coi comun de Cesan Boscon, Cusagh, Settim e Trezzan sul Navili.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
El par che 'l nòmm el vegna del latin Modianus.
L'è staa a longh on comun indipendent (piev de Cesan Boscon) che 'l gh'aveva i frazion de Viscòna, Visconscina e Assian. I primm dò hinn di cassinn.
L'indipendenza del comun l'è durada fina al 1869, quand che l'è vegnuu frazion de Bagg.


text:
Oblast de Ternopil'
L'Oblast de Ternopil' (TepHoпoлbckaя oблacTb in ucrain) a l'è un oblast de l'Ucraina con caploeugh Ternopil', in pè del 4 dicember 1939. El so governator a l'è Volodymyr Trush e 'l confina con oblast' di Leopoli, oblast' di Ivano-Frankivs'k, oblast' di Chmel'nyc'kyj, oblast' di Černivci e oblast' di Rivne.
El gh'ha 1052312 abitant e l'è grand 13823 chilometer quadrad.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su oblast' di Ternopil'


text:
Por che che á n abonamënt dla mobilité publica prevëiga le stat n “bonus dl transport” de alplü 60 euro. Le team de südtirolmubiltà dla STA é al momënt tl laur da se cruzié de val’ detais cun Roma por la realisaziun tecnica y spo mëte a jí döt.
Che pó pa fá domanda?
Al á le dërt da ciafé le bonus les porsones che á davagné indöt dl 2021 manco co 35.000 euro. Le bonus é de alplü 60 euro a porsona y pó gní damané cina ai 31 de dezëmber dl 2022 sön le portal www.bonustrasporti.lavoro.gov.it y plü avisa tres le SPID o la cherta d’identité eletronica CIE.
Por mituns sot i 18 agn pó le bonus gní damané dai geniturs o dala porsona responsabla dl’educaziun; por vigni abonamënt mëssel gní fat na domanda a pert.
La STA laora fora les domandes por le Südtirol Pass y i abos
Pro la domanda online él da dé dant l’impresa olache al dess gní adoré le bonus. Por che che s’anüza de südtirolmubiltà laora fora la STA la domanda. Che che oress s’anuzé dl bonus por le Südtirol Pass o n ater abonamënt dess chirí fora dla lista “STA SPA”.
Do avëi fat domanda ciafa l’utënt dal ministere n codesc por le bonus che ti é gnü dé. Chësc bonus pó gní anuzé le mëis dl’emisciun por paié n abonamënt pro l’impresa dada dant.
südtirolmubiltà: bonus sot forma de credit
Por che che á le Südtirol Pass y n abo orunse che döta la prozedöra sides trasparënta y nia burocratica y che le bonus vëgnes trasformé te n credit. Ara ne vá nia da se lascé paié fora le bonus tres le cunt bancar.
Ortiesse prëibel üsc dac tres chësc formular online, spo se cruziunse da acredité le bonus. Al é da dé dant le numer dl Südtirol Pass o dl abonamënt, le codesc fiscal dl titolar dl abo y le codesc ortié dal ministere por le bonus. Do n control intern vëgn le bonus metü sön le cunt dl utënt.


text:
Seychelles
I Seychelles (Sesel in lengua creola di Seychelles) a hinn un paes de l'Africa.
A hinn faa d'un rosc de isul de 115 isul (dumà 33 abitaa) in de l'Ucean Indian, 1.600 km a est de la costa africana, al nord-est del Madagascar.
La capital a l'è Victoria.
I gh'hann una süperfiss de 455 km² e una pupulaziun de pressapoch 80.000 abitant.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Seychelles i ha ucüpaa la Francia in del 1756 e'l Regn Ünii in del 1814, dopu di guer del Napoleun.
In del 1976 hann utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Seychelles (nom ufizial: Repiblik Sesel / République des Seychelles / Republic of Seychelles) a hinn una repübliga.
El president a l'è el Wavel Ramkalawan[1] (del 2020).


text:
Il Cussegl federal ha l'intenziun da prolungar fin la fin da favrer la serrada da restaurants sco er da stabiliments da cultura, da sport e da temp liber. La decisiun annunziada per ils 13 da schaner 2021 tutga cun tutta vehemenza il chantun turistic Grischun. Pervia da quai dovri svelt ulteriuras prestaziuns finanzialas da sustegn da la Confederaziun. Il chantun Grischun ha supplitgà gia pliras giadas il Cussegl federal da concluder ulteriuras mesiras per mitigiar las consequenzas economicas dals manaschis pertutgads.
Las mesiras annunziadas dal Cussegl federal èn nauschas novas per il chantun Grischun. Ils manaschis da gastronomia (hotels e restaurants, er en territoris da skis) sco er las gestiunarias ed ils gestiunaris da stabiliments da cultura, da sport e da temp liber èn pertutgads spezialmain ferm da questa decisiun. Als manaschis pertutgads sto vegnir purschida svelt ina perspectiva.
Il Grischun pretenda ulteriurs agids finanzials da la Confederaziun
La prolungaziun da las mesiras federalas croda amez la stagiun d'enviern – la stagiun relevanta per l'economia publica. La chargia principala per dumagnar la pandemia dal coronavirus vegn purtada dal sectur da turissem. La creaziun da valurs va a perder oravant tut en ils secturs ch'èn vegnids serrads uffizialmain, sco la gastronomia, la branscha da temp liber e da cultura e branschas parentadas. Uschia èsi cler che las economias publicas che dependan dal turissem d'enviern èn pertutgadas spezialmain ferm da la decisiun. Perquai ha il chantun supplitgà gia pliras giadas il Cussegl federal da metter a disposiziun svelt agids supplementars per ils chantuns spezialmain pertutgads respectivamain per las branschas spezialmain pertutgadas sco per exempel il turissem d'enviern.
Tras il preavis dal Cussegl federal da mesemna, ils 6 da schaner 2021, è la supplica dal chantun daventada anc pli urgenta. Las interpresas e branschas pertutgadas dovran urgentamain ina perspectiva per il futur. Perquai èsi da beneventar ch'il Cussegl federal vegn a decider – sco pretendì dal chantun Grischun – gia a chaschun da sia sesida dals 13 da schaner 2021, e betg pir ils 20 da schaner 2021, davart mesiras d'agid per l'entira Svizra.
I dovra agids coordinads tranter la Confederaziun ed ils chantuns
Cumplementarmain a las mesiras federalas è il chantun pront da metter a disposiziun ulteriurs agids da sustegn chantunals. Uschia ha la Regenza relaschà gia il december 2020 l'Ordinaziun executiva chantunala davart mesiras per interpresas en cas da direzza en connex cun l'epidemia da COVID‑19 e mess en vigur quella per il 1. da schaner 2021. La dumonda per il credit brut necessari da 39 milliuns francs ha ella suttamess a la Cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Eventualas ulteriuras adattaziuns e cumplettaziuns necessarias vegnan prendidas per mauns immediatamain. Vegnir prendidas en mira ston er vinavant primarmain soluziuns sin plaun naziunal che vegnan cofinanziadas da la Confederaziun. Soluziuns chantunalas individualas respectivamain proceduras betg coordinads cun la Confederaziun n'èn betg cunvegnentas e ston vegnir refusadas. Las experientschas fatgas durant l'emprima unda da la primavaira passada han mussà quai cleramain. Las mesiras chantunalas e federalas ston ir maun en maun – las chargias finanzialas ston vegnir repartidas en moda gista.
Il chantun sustegna l'economia grischuna tenor sias forzas
Dapi l'erupziun da la pandemia dal coronavirus s'inscuntra la Regenza regularmain cun ils caders da l'economia grischuna en il rom d'ina maisa radunda. L'onn passà ha il chantun Grischun sustegnì generusamain l'economia, il turissem, il sport, la cultura, il traffic sco er las instituziuns da sanadad e da tgira cun contribuziuns finanzialas. Nua che quai è necessari, vegn el a far quai er durant l'onn nov. Pervia dal coronavirus dastgass il quint annual 2020 vegnir engrevgià cun expensas supplementaras da 65 milliuns francs. Las consequenzas finanzialas da la pandemia dal coronavirus vegnan a sa mussar er en il quint annual 2021. Actualmain vegnan las grevezzas supplementaras per l'onn da gestiun 2021 stimadas a var 90 milliuns francs. Da quai èn circa 50 milliuns francs perditas da taglia da l'onn fiscal 2020.
Infurmaziuns
Cusseglier guvernativ Marcus Caduff, schef dal Departament d'economia publica e fatgs socials, tel. +41 81 257 23 01, e‑mail Marcus.Caduff@dvs.gr.ch
Cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, schef dal Departament da finanzas e vischnancas, tel. +41 81 257 32 01, e‑mail Christian.Rathgeb@dfg.gr.ch
Las persunas da contact stattan a disposiziun tranter las 15.45 e las 16.30.
Gremi: Regenza
Funtauna: rg Chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Suenter il cler gea a la revisiun da statuts dals 10 da favrer 2019 ha la populaziun dà ina nova incumbensa a la Regiun Malögia. La regiun duai realisar in center regiunal da sport da glatsch. En in emprim pass han las 12 vischnancas da decider davart ina cunvegna da prestaziun. A maun da quella possia la cumissiun da planisaziun cumenzar ad evaluar il lieu adattà per ina halla e stgaffir las premissas areguard la planisaziun e realisaziun.
Concept implants da sport
La cumissiun da planisaziun regiunala Malögia vegn ad avair il «lead» en chaussa. La finamira saja d’integrar er il concept per implants da sport en la procedura, scriva la Regiun Malögia en sia communicaziun. Uschia possian ins er resguardar quai tar la revisiun da la planisaziun locala, ina procedura che duria radund 1 onn.
Lavurar parallel
Il medem mument possia er gia vegnir instradada la dumonda, nua e sche in lieu stat insumma a disposiziun per realisar ina halla da glatsch en l'Engiadin’Ota. La gruppa d’interess «Pro halla da glatsch» vegnia infurmada cuntinuadamain davart il stan actual. Ils iniziants vegnian involvids pli tard, cura che lur know-how saja dumandà per elavurar in concept da gestiun ed in model da purtaders.
Tuts ston dir gea
Tut en tut sa tracti tenor il president da la cumissiun da planisaziun Christian Brantschen d’ina lunga via a la realisaziun dal center da sport da glatsch. Dumandada è er adina puspè la solidaritad da las vischnancas. En il cas ch'ina vuschass tar ina da las votaziuns na, decidia la Conferenza da presidents davart las consequenzas. Quai betg be a reguard la finanziaziun dal project, mabain era davart ils proxims pass dal project.
Sch'i va tut tenor plan, è prevesida la votaziun per il project la fin dal 2020.
RR novitads 12:00


text:
A partir dal 1. d'avrigl vala vinavant ina limita da 0,1 micrograms pesticids per mintga liter. Cunquai prenda il departament da Simonetta Sommaruga distanza dals plans da schluccar las prescripziuns. Doris Leuthard, l'antecessura en uffizi aveva anc vulì auzar las limitas. En la consultaziun n'ha quai però betg plaschì, sco il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun scriva.
Differenzas tranter las auas
Da nov differenziescha l'ordinaziun revedida da flums ed auals sche l'aua vegn duvrada sco aua da baiver u betg. En ils flums ed auals che na servan betg sco funtauna d'aua da baiver vai cunzunt per la protecziun da la fauna en l'aua. Qua schlucca la Confederaziun las reglas per 14 substanzas.
En flums e lais che furneschan aua da baiver valan a partir da l'avrigl da nov per 12 pesticids ch’èn spezialmain problematics limitas pli severas. Plinavant datti per l’emprima giada valurs da limita per trais medicaments.
L’ordinaziun revedida da las auas entra en vigur il prim d’avrigl.
RTR novitads 15:00


text:
Tabach
El tabach a l'è un prodot de l'agricoltura otegnud di piante del gener Nicotiana, che 'l po vesser doperad sia 'me pesticida per cascià via i inset, o 'me medesina per fà gomità, soratut l'è doperad di omen, de fumà in sigherete e sigher o in la pipa o, di voeulte, de mastegà.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su tabacco
Vos corelade[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Tabach de sighereta
- Tabach de pipa
- Tabach de mastegà
- Tabach de usmà
- Jean Nicot
- Tabagism
- Nicotina
- Prodot del tabach
- Snus


text:
Dentant èn passads 21 onns. La mesadad da sia vita ha Maria Sontos ussa vivì en il Grischun. Ella ha emprendì fitg bain il linguatg, sa senta da chasa qua. Avant 3 onns è ella sa decidida da surprender l’ustaria dal Buffet a Sedrun. Ensemen cun ses um maina ella ussa quella ustaria nua che giasts da vacanzas, indigens e Portugais s`entaupan.
«Mes trais uffants - per els è Sedrun lur dachasa», di Maria Santos che sto sezza rir, cura ch’ella patratga ch’ella avevav atgnamain previs da restar mo in curt temp en il Grischun. Portugal è dentant daventà sia destinaziun da vacanzas. Quai mintg’onn.
L’emprim temp en il Grischun, cura ch’ella n'enconuschevi nagin e na chapiva era nagut, haja ella bragì bleras notgs, raquinta Maria. Era pareva la glieud in pau fraida. Oz na saja quai betg pli uschia. «Jau na sai dentant betg, sch'ella è sa midada u sche jau sun m’adattada durant quests 20 onns» di Maria riend.


text:
Il pli impurtant grad l’entschatta: il vendider n’è betg adina responsabels che la rauba arriva senza donns tar la persuna che ha empustà. En las cundiziuns generalas da la fatschenta, uschè numnadas AGB's, po il vendider scriver, enfin nua ch'el è responsabels per la rauba. Saja quai enfin avant chasa da la persuna che ha empustà, u mo enfin che la rauba ha bandunà il shop ed è vegnida surdada a la posta u ad in auter furnitur da pacs.
Nagina cunvegna tranter client e furnitur da pacs
Sche la posta furnescha, per exempel ina stgaffa, e la stgaffa rumpa sin via, lura na po la clienta u il client betg simplamain ir tar la posta. Mabain ella u el sto annunziar ils donns a la posta ed a l’online shop, per reglar tgi che ha da pajar.
En general sappian ins dentant ir da quai anora, ch’il vendider è mo responsabels per la rauba enfin ch'el ha surdà ella a la posta u in auter furnitur da pacs, di il professer per dretg privat a l’Universitad da Berna, Frédéric Krauskop, als collegas da SRF.
Segirada da basa tar ils furniturs da pacs
La posta u era auters furniturs, sco per exempel DHL, han uschia u uschia ina segirada da basa che surprenda donns enfin 500 francs, en cas che la rauba rumpa sin via ni va a perder. Sche la stgaffa ha custà dapli che 500 francs, lura sto la clienta u il client pajar sez il rest.
Segirada da transport
Singuls online shops porschan ina segirada da transport. Quella na fa dentant betg adina senn. Pertge sco gia detg, han ils differents furniturs da pacs ina segirada da basa, quella ha tar tuts in zichel in'autra valita.
Sche, en noss exempel la stgaffa, custass 300 francs ed ella vegn transportada cun la posta, nua che la segirada è enfin 500 francs, na fai betg senn da far ina segirada da transport. Pertge la clienta u il client survegn uschia u uschia pajà enavos ils daners, en cas ch’i avess da dar donns.
Pia, l'emprim mirar en las AGB's sch'ins chatta là, sche l’online shop è responsabels per la rauba enfin ch'ella arriva tar la clienta u il client, u mo enfin ch'ella è tar la posta. Tar rauba pli chara fai en mintga cas senn da mirar pli exact e tut tenor far ina segirada da transport. E sch'ins n’è betg segirs, lura sans adina anc telefonar a l’online shop e dumandar suenter.
Tge far en ils cas dals cas
Sch’ins vesa sin l’emprima egliada ch’il pac è donnegià, betg prender encunter il pac. Sche quai n’è betg pussaivel, far fotografias dal pac e da la rauba donnegiada e lura immediat contactar il furnitur dal pac, per exempel la posta, e l’online shop.


text:
Canton Uri
El Canton Uri l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part central del paés, e l'è giü dei quàte Waldstätte (cantù forestài). Uri l'è 'na regiù alpìna con tacc ghiaciài e pàscoi alpì, streersàda del fiöm Reuss, che 'l vé zó del Masìcio del San Gotàrt e 'l se sböta 'ndèl lach dei Quàter Cantù de le bànde de Flüelen. La lèngua piö parlàda l'è 'l todèsch e la popolasiù l'è de presapóch 35.000 abitàncc. La capitàl del cantù l'è la cità de Altdorf.
Endèl an 1291, ensèma al Canton Svit e al Canton Untervald — co la firma de la Lètera de Aleànza (ciamàcc apò Bundesbrief o Pat del Grütli) — el g'ha fondàt la lega che g'ha custitüìt el nùcleo uriginàre de la Confederasiù Elvética.


text:
Final Destination 2
Final Destination 2 (Destinasiòṅ finàla 2) 'l è 'n film ad scarésa dal 2003 ad David R. Ellis séguit ad Final Destination dal 2000. Al gh'à abû tri séguit: Final Destination 3 dal 2006, The Final Destination 3D dal 2009 e Final Destination 5 dal 2011. 'L à fat sù da piò ad nuànta migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad vint-siē.
In dla pelìcula, prima 'd far 'n incidènt in autostràda, i prutagunìsta i scólt'n a la ràddio al braṅ Highway to Hell dgl'AC/DC.
Sunt
'L è pasâ 'n an da la daśgràsia dal vōl 180 e la Kimberly Corman (A.J. Cook) l'è in màchina insém a tri sò amìg p'r andàr a Daytona. Tut 'd un trat un càmion al càuśa 'n incidènt spavintóś in autostràda ma 'l è sōl un brut arbgàt e la ragàsa la s déśda c'n i śgriśōr lung la schina e 'l làgarmi in di òć tant ch'la n vōl piò andàr avànti c'n al viàś. A s fórma na cóa 'd veìcui e 'l sergînt Thomas Burke (Michael Landes) 'l órdna a la śōvna 'd dar-'g un taj e 'd calmàr-as ma a 'l impruvìś a riva 'l càmion dal sógn ch'al fà 'n masèl dabòṅ.
La Kimberly la s salva par miràcul acsè cuma 'l pulisiòt, l’Isabella Hudson (Justina Machado) ch'l'è gravda, al drugâ Rory Peters (Jonathan Cherry), la manager pîna 'd bòria Kat Jennings (Keegan Connor Tracy), al gréś Eugene Dix (Terrence 'T.C.' Carson), al migliunàri Evan Lewis (David Paetkau) e la Nora Carpenter (Lynda Boyd) cun sò fiōl Tim (James Kirk). La Kimberly, ch'la sà che quànd la mòrt l'à decìś a n gh'è gnint da far, la próa a mét'r in guàrdia al grup di scampâ ma ninsòṅ a gh dà a mènt.
Quànd piàn piàṅ la gint la taca a murìr in dal manéri più strâni ch'a s pòsa imaginàr, la Claire Rivers (Ali Larter), la sōla parsòna scampàda a 'l ciòc d'l aparéć, e 'l becamòrt William Bludworth (Tony Todd) i próan a strulgàr quèl par saltàr-'g-an fóra.


text:
L'NZZ rapporta che politichers da la PCD, PBD e la partida verd-liberala hajan gia en mira la proxima refurma e cun quella la vegliadetgna cura ir en pensiun. La discussiun per auzar la vegliadetgna per ir en renta saja necessaria. Uschia fa il cusseglier dals chantuns da la PCD Zug,Peter Hegglin la dumonda sche la vegliadetgna d'ir en pensiun na duai betg esser dependenta da l'aspectativa da vita.
Plinavant dovria ina nettegiada da l'AVS damai che quella paja anc prestaziuns che na sajan pli necessarias. Las rentas per vaivas e d'orfens sajan da reponderar. Da ponderar quai pretenda il president da las cassas da cumpensaziun svizras, Andreas Dummermuth tenor la «Ostschweiz am Sonntag».
RR novitads 11:00


text:
En in'emprima fasa vegnan mess a disposiziun 300 milliuns euros. Per la reconstrucziun dal territori dal terratrembel quinta la regenza taliana cun custs da 4,5 milliardas euros.
Per pudair finanziar quai pretenda l'Italia da l'UE dapli flexibladad en connex cun il defizit dal preventiv talian. Tar il terratrembel ils 24 d'avust 2016 èn mortas 298 persunas. 236 ad Amatrice, 51 ad Arquata ed 11 ad Accumoli.
Il primminister talian Matteo Renzi aveva empermess la fin da settember da reconstruir las vischnancas destruidas uschè bain sco pussaivel.
RR novitads 06:00