text:
Bagnōl in Piân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Bagnōl in Piân (Bagnolo in Piano, in italiân) l’é 'na cmóna ed circa dēṣméla abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz, ch'la s'câta a mezanôt int la bâsa arzâna. L'é tajêda da la ferovéia Rèz-Guastâla, e la gh'à 'na stasiòun.
Nutèsi de stòria
Al j-urègin
Al nòm ed Bagnōl sèmbra che al deṣvègna dal Flumen Baniolus, ciamê al dé d’incô Scolo Bagnoletto, che ‘na vôlta al pasêva ind i parâg. I cèinter abitê ed Bagnōl, Pēv Ròsa, Sân Tmêṣ ‘d la Fôsa e Sân Michèle ‘d la Fôsa, che insèm a fân al Comûn ed Bagnōl in Piân, in gnû só inséma a di pôst ed ripôrti, che, a partîr dal II sec. a.C., àn cavṣê, un pô a la vôlta, al sughêres dal Bondeno: ‘na lèrga zôna pantanōṣa, ch’la se ṣlarghêva a mezanôt ed Rèz, fîn a confòndres cun al j âcvi dal Po. Al nòm Bondeno, genvèiṣ d’ urégen, al vôl dîr sèinsa fònd. Ind l’etê dal brònz a’s fêrma in zôna la préma gînta e al fât al cumbîna, in manēra, cun al graduêl avansamèint dal zôni sóti, che al s'é purtê avânti per un lòungh êrch ed sècol, in tót al tèimp ch’al va dal'ocupasiòun rumâna (115 a.C.), al j-invasiòun barbârichi, a la costitusiòun dal Sâcher Impêr Rumân Tedèsch (IX - X sec.), fîn a i prém sègn dal nōvi libertê comunêli (Pêṣ ed Costanza 1183). La préma bunéfica dal trèin l’ a ‘s dêv ai Rumâni, che stêven a Rèz e a Bresèl. Al sô ajót al risanamèint dal trèin l’é precedèint a la bèin pió famōsa ôvra rumâna ‘d la zôna: la spartisiòun di sît cun al centóri. Cun còsta al teritōri l’è stê divîṣ in cardus e decumanus, a piòmb tra ‘d lōr e in paralêl a la Via Emélia, vrûda dal cōnsol Marco Emilio Lepido. Propéria da Bagnōl a pasêva ûn di cardus pió impurtânt e ânca un decumanus, ânca s’ l’êra mēno impurtânt, vêrs la zôna dal Tragatèin. Al j-invasiòun barbârichi dal dôp impêr àn ṣguastê dimòndi dal lavōr fât da i Rumân ind al divéder al campâgni in manēra regolêra. Ind l '800 l'invasiòun di Unni l’à sgnê profondamèint la socetê dal curtes, tânt da inestêr, in manēra prepotèint, l’andamèint ed trasformasiòun ed còsti in castra (câmp militêr) fortifichê.
La préma testimuniânsa
L’é dal 946 la préma testimuniânsa scréta insèma a Bagnōl: un ât dal Vèschev ed Rèz, Adelardo, cun còst la Cēsa ed Sânta Mustiola, "...quae sita est prope castrum Baniolum.", la vîn cunsgnêda a l'iluminasiòun ed l'altêr di Beêt Mârtir Grisante e Daria ind la catedrêla ed Sânta Maria. Da alōra, ‘na sèria d’ât, dunasiòun, barât, costitusiòun ed servitó, dirèt fevdêl, ecc., àn més al teritōri e al cēsi ed Bagnōl sóta la giurisdisiòun del domòndi putèint Cunvèint Benedetèin ed Sân Prôsper, in dōve al só cmând al s’è purtê avânti ind al cōrs di sècol XI, XII, XII, fîn a j-inési dal XIV sec., quând Feltrino Gonzaga, l’é dvintê padròun dal teritōri e ‘d la sitê ed Rèz (1335), l’à butê zò al Cunvèint e l’à sequestrê i bèin e i privilèg. Fr’ al cēṣi e al capèli, în da numinêr, d’ed là ed còla bèlo déta ed Sânta Mustiola (martîra cristiâna): Sânta Maria ed Purtiliôl (o Portiôl), nòm dimòndi vèc dal pôst, che al sta, in môd cêr, a spieghêr l'uriégin dal sît primitîv int ‘na zôna atâch al traghèt che, atraversând i stâgn armêṣ (Gōregh e Fôsa), al permetîva al trafîch d’ òm e a la mercanséia vêrs Nuvalêra, Guastâla e al Po. I prémi documèint ed lê a gh’àn la dâta tra la fîn dal X sec. e l'inési ed XI sec. e la relatîva sêgra la caschêva al 2 ed fervêr, alōra fèsta ‘d la "Purificasiòun ed la Vêrgin". Un'êtra cēṣa l’êra còla ed S. Pêder ed Bagnōl (o Cēṣa Biânca): dal 1156 privilèg ed Pêpa Adriano in favōr del Cunvèint ed Canòsa. A gh’êra pó la Cēṣa Nōva ed la Maternitê ed Maria ed Bagnōl, dal vôlti scambiêda cun Sânta Maria ed Portiôl, mó ch’la va identifichêda cun la cèca capèla ed la Nativitê ed la Vèrgin dal Castèl. L’é numinêda la préma vôlta al 17 dicèmber 1258. L’é ‘d sicûr, a l’antîga Sêgra ed la Nativitê ed la Vèrgin (8 ed setèmber), celebrêda atâc a sta cēṣa, che biosògna lighêr la tradisionêla Fêra ed Setèmber, ch’ a’s gh’à memôria bèle ind l’ inési dal XVII sec. Sègn particolêr a pêrt mèrita la Pēv ed Bagnōl, ciamêda dôp Pēv Ròsa, perché intestatâria d’êtri capèli. Al prémi nutèsi insèma a lê în dal 1144, mó sèmbra verifichê che la só costrusiòun la s’arfâga ad un sècolo prêma (1040). La giuriṣdisiòun civîla insèma al castèl, l’êra, in sté peréiod, ai Sgnōr ed Curèz, d'ed ché l’urégen ed "Da Bagnōl”, la sèmbra documentêda da soquânti chêrti.
La Sgnurìa di Gunşêga
Cun Feltrino e cun quî che in gnû dôp - Guido, Jacopo e Feltrino II – la gh’à inési la Sgnurìa di Gunṣêga inséma a Nuvalêra e Bagnōl, andêda avânti, sêlov ‘na cèca suspensiòun dal 1452 al 1454 ad ôvra di Sgnōr ed Curèz, per quâter sècol, fîn a la fîn ed la Râsa, per la môrt ed l'ultèm Cûnt Camillo III, sucèsa int al 1727. Int al 1354 Feltrino l’à cumincê a rifêr al Castèl (la rôca uriginâria l’êra stêda trêda zò int al 1304), druvând al materiêl guadagnê dal distrusiòuni, da ló fâti, dal tòri di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster in Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria ed Portiôl, e ânca dal Cunvèint ed Sân Prôsper. Ind al 1371, l’à vendû Rèz a Bernabo Visconti per sinquânta fiurèin d'ôr, l’îva tgnû per ló e per quî che gnîven dôp i Castê ed Bagnōl e Nuvalêra, dōve la giuriṣdisiòun l’è gnûda unîda ind al 1484 ed mésa só a Cunteia ind al 1501, ad ôvra ed l'Imperadōr Massimiliano I. L’avtoritê inséma al tèri ed Sân Tmês e ‘na pêrt ed Sân Svân e Sânta Maria l’é stê dê a i Gunṣêga, al 4 mêrz 1571, dal Dòca Borso d'Este e cunfermê da Alfonso II int al 1577. L'inèsi ed la Sgnuréia di Gunṣêga la cumbîna cun la nâsita dal pió famōṣ sitadèin ed Bagnōl: Guido di Filippo Ferrari, ciamê Guido da Bagnōl. Dal pôchi nutési che trâten ed ló, an n’é mìa pusèbil nutêr preciṣamèint né la dâta ed nâsita e né còla ed la môrt, mó cgnusòm in tót al manēri che:
• l‘êra al dutōr ed Pêder, Rè ed Cipro e ‘d Gerusalemme;
• ch’ l’ êra in rapôrt d’ amicèsia cun Francesco Petrarca, ch’al l’arcôrda (1367) in un curiōṣ scrét inséma a l'ignurânsa prôperia e ‘d dimòndi: sèmbra difâti che Guido da Bagnōl al pensêva che al Petrarca al fós ‘na persòuna mìa istruîda, al motîv dal fât ch’ al ‘n s’ êra mìa lavrê a l'Universitê di Stódi ed Bològna;
• che la lasê in testamèint (12 utòber 1362) 1550 duchêt, da invistîr per cumprêr dû fònd ind al bulgnèiṣ, e che al rènditi, a la môrt di parèint, êren destinêdi ai zôven arzân, sèinsa sôld, che êre studèint a Bològna. La môrt ed Guido da Bagnōl la pōl èser avgnûda intôren al 1370 circa, a Venèsia, in dōve l’é suplî ind la Cēṣa di Frê. La lâpida l’arcôrda i scrét ed filosoféia, medzèina e stòria, peró, ed quilé purtrôp, an s’é rivê gnînto.
Al cēsi
Per ôvra dal Cûnt Alfonso Gonzaga, l’é stêda tirêda só la Cēṣa ed Sân Francèsch ed Paola, cun unî al Cunvèint. La mésa zò ed la préma prêda l’é avgnûda al 1° d’agòst 1588. I frê dal Cunvèint în armêṣ a Bagnōl fîn al 1768, quând, bèle a cmandêven j-Estèins, al segretâri duchêl Felice Antonio Bianchi, l’à decîṣ ed tôr vìa al Cunvèint, obligând i sfurtunê frê ed ritirêres ind al Cunvèint ed Mòdna. Bèle int al 1667, al Cunt Alfonso II Gonzaga, esènd completamèint in ruvîna la Cēṣa ed Sânta Maria Porziola, l’îva fât cgnòser a la Cumunitê al só desidèri che tirésen só ’na cēṣa nōva ind la piâsa dal Castèl; mó, o per scarsitê ed sôld, o per mancânsa ed la necesâria fèida religiōṣa, an s’ né fât gnînto. Acsé, un sècolo dôp, mandê vìa i frê ed San Francèsch ed Paola, al Pâroch, al 29 avrîl 1769, l’é andê dèinter ind la Cēṣa, numinêda préma, ch’ lé dvintêda la Cēṣa ed la Paròchia. La proprietê dal Cunvèint, dal rèst, l’é armêṣa al Cmûn, fîn a quând an n’é mìa gnûda dêda al Pâroch, cun decrêt dal Dóca ed Mòdna, int al 1824. Ind la Cēṣa a’s catên al tòmbi ed Alfonso Gonzaga e di só fiô. Int al 1700 a gh’é stê fât di lavōr d’arnuvamèint e restâver. La cēṣa dal dé d’incô la presèinta sê altêr. Drêda a l'altêr magiōr, a’s câta al quêder ed Sân Francèsch da Paola che, insém ad êtri tèili ind la cēṣa, l’armèina a la scōla dal " Correggio". Da numinêr ânca al côro in lègn dal XVII sècol , drêda a l'altêr magiōr. Al restâver dal 1968 l’à completamèint mudifichê la facêda uriginêla. Bèle ind al tèimp ed la Sgnuría di Gunṣêga a gh’êra un'Aministrasiòun indipendèinta ‘d la Comunitê ed Bagnōl, dōve al teritôri al gh’îva dèinter, al’inèsi, ânca al véli ed Sânta Maria e Sân Zvân, per pó strichêres só sōl cun Bagnōlo, Pēve e Sân Tmês. Al Cunsèli d’j-Ansiân, che guidêven la Comunitê, che s’ardunêven davânti al Podestê, ch’ l’ êra un furastêr e al gnîva numinê dal Cunt, in nòm ed còl a fêven valèir ânca la giustèsia. Ind la riuniòun dal Cunsèli Generêl, che la gnîva tgnûda al 1° de znêr d’ ògni ân, a gnîven estrât a sôrta i nòm d’j-ansiân al cmând ed ògni ufèsi dal Comûn e precisamèint: al Priôr, al Giódic ed la Piâsa, al Giódic dal Strêdi, a dû Magistrê a l’Abundânsa, dû Deputê ed la Sanitê, dû Procuradōr di Pôver, dû Estimadōr e due Revisōr di Cûnt. In prâtica êren j-Asesōr dal dé d’incô . L’é meritèvol d’èser arcurdê al fât che al marchê ed la smâna, da pôch spustê da la doménica al venerdé, al risûlta uficialmèint més in pē, in dâta 30 novèmber 1597, da ‘n "avîṣ" ed Vittoria da Capua Gunzêga, mêdra dal Cûnt Camillo I. D’ed là dal marchê ed la smâna, l’êra bèle in ûṣ tgnîr tót j-ân la Fêra ed Setèmber (coleghêda, cme dèt prèma, a la Sêgra ‘dla Nativitê ed la Vèrgin), e che dal bòun èsit l’îva fât i cumplimèint al Cûnt Camillo ind al 1608.
La saczêda.
Al 27 lój 1702, durânt la Guèra ed Sucesiòun Spagnôla, al trópi francèiṣi dal Dòca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê in môd urènd al Bôregh, j-ân dê fôgh e distrót la Rôca, j-àn bruṣê e sparpagnê i presiōṣ documèint ed l'Archèvi ‘d la Comunitê. Ind al tentatîv ed salvêr sti documèint, l’à catê, in chî dé lé, ‘na môrt violèinta Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr (e mìa Séndech, cme quelchidûn a dîṣ). Finîda la Sgnoría di Gunṣêga, al fèdev l’é stê tót sót al cmând ed l'Imperadōr Carlo IV, che, al l’à tgnû per circa dêṣ ân, al l’à pasê, cun ât dal 15 utòber 1737, al Dòca ed Mòdna Rinaldo d'Este. La Sgnuría d’j-Estèins la s’é fermêda tr’a l 1796 e al 1814, per i cgnusû fât ed la Rivolusiòun Francèiṣa e a l'Impēr Napoleònich. In còl peréiod lé Bagnōl e Pēv Ròsa în dvintêdi ‘na cmûna a pêrt da Sân Tmês, Sân Michele e Sânta Maria. Dôpo al 1814 al dō Comunitê în stêdi mési sóta a Rèz, che Bagnōl e Pēv Ròsa a gh’în stêdi sóta fîn al 1859. La Secònda Guèra d’ Indipendèinsa la câta al teritôri acsé divîṣ: Bagnōl e Pēv Ròsa cun al Cmûn ed Rèz; Sân Michele cun Curèz, Sân Tmês, Sânta Maria e Sân Zvân cun Nuvalêra. Al Cmûn l’é stê arfât, acsé cme l’é adès (Bagnōl - Pēv Ròsa - Sân Tmês - Sân Zvân), cun Decrêt dal 4 dicèmber 1859, a fîrma ed Carlo Luigi Farini, Cumisâri ed Vittorio Emanuele II e Ditadōr dal Pruvînci Emiliâni. Al prém censimèint generêl, dal 31 dicèmber 1861, al dêva al omûn ‘na popolasiòun ed 3.168 abitânt per ‘n 'estensiòun ed 9.036,37 biôlchi, pêra a Ha. 2643.99.54.
Ind l'Unitê d'Itâlia.
Da l'Unitê d'Itâlia, l'Aministrasiòun dal pôst l’é sostgnûda da aleânsi moderêdi cun urientamèint clèrico-monârchich-liberêl ed râsa agrâria (padròun dal tèri). L'opoṣisiòun l’é la préma organizasiòun dal socialiṣém rifurmésta arzân cun dâta atōren al 1880 circa. Fr’ al 1884 e al 1886 l’é stêda fâta la ferovìa Rèz-Bagnōl, mèinter int al 1887 l’é stê avêrt al trât Bagnōl-Curèz. Fr’ al 1898 e al 1906 în gnûdi só al prémi coperatîvi (ed lavōr, ed cunsóm e lateréi socêli). La préma afermasiòun ‘d la lésta socialésta ind al Cmûn ed Bagnōl l’é stêda int al 1910 (345 vôt inséma a 631 votânt, pêra al 55%) e a’s rinfôrsa int al 1920 (870 vôt inséma a 1.113 votânt, pêra al 78%). Mó bèle int al 1907, al socialésta Aldo Modena l’à otgnû 236 vôti, cûntra i 244 e i 237 di moderê Donelli e Della Salda. Ed còl peréiod lé l’é gióst arcurdêr l'ôvra póblica ed magiōr respîr e utilitê: al nōvi Scōli Elementêri, che, inavgurêdi int al 1921, în ânca adèsa, a distânsa ed pió d’otânt'ân e sibèin l’impurtânt progrès dal cèinter sitadèin, un sistèma pió che mai validamèint atîv ind al câmp ed la póblica istrusiòun; cun, in manēra, al dovûdi justadûri e cun la zûnta ‘d un fabrichê nōv.
Al tèimp dal fâsio
Dal 1921 cumîncen al viulèinsi e cun al sguastêres ed la polètica a purterân i fasésta a la cunquésta dal Cmûn. Al Fâsio ed Bagnōl a’s mèt insèm al 23 avrîl ed l’ istès ân. L'Aministrasiòun Comunêla l’é ublighêda ed dêr al dimisiòun, în stêdi fâti nōvi elesiòun, , dōve i faséstia a s’ în preṣentê in ‘na lèsta cun ânca liberêl, monârchich, democrâtich e socialésta riformésta cuntrâri (l’êra l'ân dal Cungrès ed Livôren), che l’à otgnû al 68% di vôt, cûntra al 32 % dal Partî Popolêr (catôlich). L’êra l’inésdi ed la fîn, pegiorêda incòra di pió ind l’ân dôp al 1922, quântd i Fasésta, a sîn preṣentê da per lôr, e ch’ j-ân otgnû, al 67% di vôt, cûntra a ‘na grôsa astensiòun (516 astgnû di 1107 iscrét al vôt). L'astensiòun, la paûra e la prepotèinsa ‘d un regèm, ch’ l’ îva bèle ocupê l’ avtoritê centrêla, îven cumpî l'ôvra. Dal vintèni fasésta peró în d’ arcurdêr: la costrusiòun dal Teâter Gunṣêga, ‘na préma justadûra ed la Sêde Municipêla, la costrusiòun dal Câmp Spurtîv, la costrusiòun ed la Palèstra atâch a la Scōla Elementêra dal cèinter e al ṣlargamèint dal Scōli Elementêri dal frasiòun. La stôria ch’ la vîn dôp di masamèint fasésta, dal guèri coloniêl e d’atâch, la sotmisiòun al Naṣisèm, la reṣistèinsa e la Liberasiòun în incòra argumèint ed racûnt a vōs da pêrt di prutagonésta scampê, e ânca argumèint ed divêrsi publicasiòun stôrichi. A sté propôṣit a’s vōl arcurdêr al Masâcher dal Turâs sucès al 14 ed fervêr 1945. A sê ôr ed cla frèda matèina invernêla, al Brigâti Nîghri j-àn artestê, purtê vìa diretamèint dal sô cà, dêṣ persòuni tra còli soquânt partigiân. Traspurtê da préma a la Cà dal Fâsio, a nōv ôr circa în stê fuṣilê insèma a la piâsa dal paèiṣ, cûntra al mûr dal Turâs. I sô nòm êren quisché: Aristide Carboni - Carlo Formentini - i fradê Otello e Oreste Gibertoni - Evres Lazzaretti - Primo Malaguti - Emilio Mattioli - Licinio Tedeschi - Armando Storchi - Imerio Tondelli.
I palâs stôrich.
Al Turâs.
Al prémi nutèsi ed ‘na Rôca a Bagnōl a s’arfân a l'ân 946. Difâti al Veschèv ed Rèz Adelardo, ind al mèter zò un elèinch di bèin dal Cunvèint ed Sân Prôsper, al cita ‘na "Ecclesiam Sanctae Mustiolae, quae sita est prope castrum Baniolum". Ste documèint l’é presiōṣ perché al s’ dîṣ che bèle in còl peréiod lé a gh’êra a Bagnōl un castèl. Ind al 1304 la rôca uriginâria l’é stêda tirêda zò. Ind al 1354, cun l'arîv di Gunṣêga, al cûnt Feltrino l ‘à urdnê ed tirêr só un nōv masés castèl, che al Cmûn al duvîva paghêr dal tót al spèiṣi, e che druvésen al materiêl ed recóper deṣgnû dal tòr di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster ed Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria dal Purtiôl, e ânca dal cunvèint ed Sân Prôsper. Sèmbra vèira che Feltrino Gunṣêga al sia tratgnû ché int al 1371, l’ân dōve l’à duvû vendêr a Bernabo Visconti al pusès ed Rèz, ed fôra ed Nuvalêra e Bagnōl, per sinquânta fiurèin d'ôr. Al 27 lój 1702, ind al tèimp ed la Guéra ed Sucesiòun Spagnóla, al trópi francèiṣi dal Dóca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê al Borêgh, in dōve l’é ânca môrt Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr. Dal gróp ed fabrichêt, incô l’é armèṣ sōl al grandiōṣ e iṣolê Turâs, l'antîgh turiòun ‘d la Rôca, dvintê l’insègna dal paèiṣ. Ind la metê dal 1800 l’é stê restavrê, ind al mèinter a gh’é stê més ‘na campâna e l'arlòj póblich, e che al mecanîṣem l’é incô tgnû da cât ind la Sêde Municipêla, int la Sêla ed la Giûnta Comunêla. Al 15 utòber 1996 al fôrt teremôt ch’la picê Bagnōl l’à danegê gravemèint al Turâs, tânt ch’ l’ é incòra in restavrasiòun. Al Turâs, che ind al cōrs di sècol l’à vèst al lêregh svilóp dal paèiṣ, l’é stê ânca testomôni mó dal fât ed sangóv pió scunvolgèint ed la comunitê bagnolèiṣa: al Maschêr, pió sōvra arcurdê, di dêṣ sitadèin bagnolèiṣ, che al 14 ed fervêr 1945 în stê fuṣilê davânt a ló.
La Pēv Ròsa.
Sistemêda ind la frasiòun cun l’istès nòm, al prémi nutèsi inséma a la Cēsa ed la Pēv Ròsa în dal sècol XII (1144), mó sêmbra che la só préma costrusiòun la s’arfâ al 1040. A’s trâta d’ un frabrichêt de stîl rumânich-lumbêrd, modifichê dimòndi vôlti ind i sècol, mó ch’ l’à gh’à incòra incô la só antîga fôrma ed elegânsa. Da numinêr al clòni ch’ a vînen fôra per metê dai pilastêr ed i capitê a la bòuna, ind l’intêren ed cêr stîl rumânich.
Al Confurtèin.
L’é un gróp ed fabrichêt fât da ‘na cà sgnurîl e da ‘na côrt ed campâgna che, a’s pèinsa, la s’arfâga al XVI sècol. Ind al 1641 la faméja alōra padròuna, i Zoboli, a l’îva vendûda al Dóca ed Mòdna Francesco I. Dôpa l’é stêda di Bonini ed Rèz e di Villani ed Gualtēr. La cà a’s preṣèinta a piânta retangolêra, insèma a dû livê. Al d'ed dèinter al se svilópa intōren a l’ ambiĵnt centrêl, che al preṣèinta di bê urnamèint. Al fabrichêt agrécol l’é ânca ló inséma a dû livê, cun al côrp quadrê. Al gróp ed cà l’é circundê da un lêregh pêrch.
La Ca' Ròsa.
Al gróp ed fabrichêt ciamê Ca' Ròsa, in Via Repóblica, tra l’albaṣèin e matèina ed la Piâsa G. Garibaldi, l’é fât da trî fabrichêt: la cà padronêla (Ca' Rossa), la têṣa e stâla e al caṣèl, acsé ciamê in bâse a i sô antîgh ûṣ. Tót e trî i fabrichêt che fân pêrta dal gróp, pr’ al sô valōr stòrich e pr’ al caraterèstichi, în sóta a j-ôbligh ed la Sovrintendèisa ai Bèin Ambientêl e Architetônich. Al nutèsi stòrichi a dîṣen al gróp "Ca' Ròsa" cme pêrte ed ‘n’ antîgh fônd agrècol dunê int al 1609 (cme l’arcôrda ‘n iscrisiòun ch’ l’ a’s câta ind la cà padronêla) da la faméja nôbil di Scaioli a l'Istitût dal j-Espôsti, figurând dòunca ind al sec. XVIII a l'Ôvra Péia ed l'Albêregh Ôrfen e Mendicânt ed Rèz. Esèimpi quêsi ònich d’ architetûra campagnôla mésa ind al cèinter abitê, al risûlta èser ed particolêr interèsi per la stôria che a’s pôrta avânti e d’amirêr pr’ al j-architetûri ch’ al tînen insèm. Al gróp l’é stê interamèint arnuvê in trî divêrs mumèint, che cumbînen a i trî divêrs fabrichêt, dal 1997 al 2003. Adèsa, mèinter la Têṣa-Stâla a gh’é un ristorânt, la Cà Padronêla e al vèc Caṣèl a gh’é dèinter al Cèinter Culturêl "Ca' Ròsa", inavgurê al 7 setèmber 2003. In particolêr al d’ ed dèinter ed la Cà Padronêla a gh’àn pôst la Bibliotêca Comunêla e l' Informazôven, mèinter ind al vèc Caṣèl a’s câta, pr’al momèint, al Cèinter d’ Educasiòun Ambientêla WWF-INFEA e, dôp égh gnirà, la Sêla Cévica "Gemenos".
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
UE: Scumond da viagiar per parents d'al-Assad
- Venderdi, 23.3.2012, 11:55
Ils pli stretg parents dal president da la Siria Baschar al-Assad na pon betg pli viagiar en l'Uniun europeica. Ils ministers da l'UE han decidì oz a Brüssel, da decretar quels scumonds per la dunna d'Assad ed auters commembers da la famiglia.
En pli n'han els betg pli access sin lur contos. L'UE ha gia pliras giadas fatg sancziuns cunter la Siria, per uschia pudair cuntanscher ina fin da la violenza cunter ils adversaris da la regenza. Cunter Baschar al-Assad sez datti gia pli ditg sancziuns. (sd/sda)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chanéaz
Mudel:Unreferenced stub Cuurdinàde: 46°44′N 6°45′E
Chanéaz a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.39 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5906 abitant.
El cumün de Chanéaz al se tröva a una altitüden de 755 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bioley-Magnoux, Correvon, Démoret, Prahins, Thierrens, Vuissens (FR).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La Pro Idioms ha lantschà ina moziun
- Gievgia, 7.3.2013, 7:17
La Pro Idioms da l'Engiadina ha lantschà ina moziun per far squitsch sin il chantun en connex cun la mancanza da qualitad dals meds d'instrucziun, quai rapporta la "Südostschweiz".
La moziun duai vegnir preschentada a chaschun da la proxima sesida da l'Uniun dals Grischs. Ensemen cun l'Uniun dals Grischs e la Conferenza Generala Ladina, l'organ dals magisters da l'Engiadina, pretenda la Pro Idioms ch'il chantun edeschia finalmain meds d'instrucziun en ils idioms. (so/fc)


text:
Lunbèrd
Artéccol in dialatt bulgnais
Con lunbèrd (lumbaart) as riferèss a un grópp ed dialétt inparentè stra låur bacajè såura tott in Svézzra ed såtta (Tizén e i Grisón), Èlta Itâglia ('na gran pèrt d'la Lunbardî e onna 'd cäl regiån atais).
Indice
La clasificaziån[modifica | mudéfica la surzéia]
Al lunbèrd l è na langua rumanza ed maténna inparentè col franzais, col rumànc', con l itagliàn, e vî acsé. Anca se l itagliàn l è in generèl druvè cme langua scrétta in dî sît indovv ch as dscårr lunbèrd, al lunbèrd l è mia mutualmänt capébbil col itagliàn e stäl dåu languv i fan pèrt ed dû râm diferént d'la pianta d'la famàjja linguésstica rumanza (rispetivamänt al rumanz ed maténna e l italo-dalmâtich). A diferänza da 'na bôna pèrt ed languv rumânz, a g'hé di mondi 'd dialétt lunbèrd ed sîra ch'i gh'àn däli oposiziån ed quantitè däl vuchèl, p.es. paas vs. pass, ciapaa vs. ciapá. Un quèl cunpâgn' al s vadd anch'in emigliàn, pr'esänpi in dialatt bulgnais: pàss vs. pâss, ciapèr vs. ciapè. Un'èter quèl, téppich ed'na langua rumanza, l'è ch'al drôva tànt ed vêreb frasèl idiomâtich (costruziån vêrb-particèla), piò o mänch cme in inglais e in däli ètri languv germânichi. P.es. trá (trèr), trá via (trèr vî), trá sü (trèr só), trá fö(ra) (trèr fòra); mangiá (magnèr), mangiá fö(ra) (magnèr fòra).
Druvèr al lunbèrd[modifica | mudéfica la surzéia]
Druvèr al lunbèrd l è ed sòlit stigmatizè int'i sît lumbardòfun che puliticamänt i fan pèrt d'l'Itâglia, mo ed sòlit l è mia acsé in Svézzra, indovv che i varietaa linguistich lumbaart lucai i è da sòlit püssée ben cunservaa e püssée vitai. Un quei prugrâm d'la radio e d'la televisiån in lunbèrd i én trasméss däl volt da la Radio e televisiån svézzra ed langua itaglièna. L'istituziån d'arzairca pió inpurtanta ch'la lavåura atâch al lunbèrd l'è a Belinzòna, in Svézzra (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, una istituziån dal guéren (cantunèla)). An gh'è inciónna istituziån cunpâgn in Itâglia.
Al Pèder Nòster in lunbèrd milanais e emigliàn bulgnais[modifica | mudéfica la surzéia]
(lunbèrd milanais)
Pader nost, che sii in dij cej,
el vost nomm sia santificaa.
vegna el vost regn,
se fasa la vostra vuluntaa
cumè in cel, inscì in tera.
El nost pan de tücc i dì damm incöö,
e perdunem a nün i nost debit,
cumè nün perdunem i nost debitur,
e lassa minga che burlem in tentaziun
ma liberum del mal.
Amen.
(emigliàn bulgnais)
Pèder nòster, ch't î int al zîl,
ch'al séppa santifichè al tô nómm,
ch'ai véggna al tô raggn,
ch'ai séppa fâta la tô volontè,
cómm in zîl, acsé anc in tèra.
Dâs incû al nòster pan d tótt i dé,
e dscanzèla i nûster dèbet,
cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr,
e brîsa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån,
mo lébbres dal mèl.
Âmen.
Ligâm da fòra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino.
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca.
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana.
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana.
- RTSI: Acquarelli popolari


text:
Oberösch
Oberösch a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 111 abitant.
El cumün de Oberösch al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ersigen, Niederösch, Rumendingen, Utzenstorf.
Oberösch l'è sitüaa in sül Fiümm Ösch, a nord del paes de Burgdorf.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberösch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 886 col nom de Osse. Püssee tard, in de l'ann 1310 l'è ciamaa col nom de Oeschge superioris.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Nilde Iotti
Artécol in dialèt arzân
Leonilde Iotti ciamêda Nilde (Rèz, 10 avrîl 1920 - Ròma 4 dicèmber 1999) l'é stêda 'na dòna polética italiâna, la préma a 'd avèir la cârga ed Presidèint ed la Câmbra di Deputê. L'à ocupê al scrân pió êlt ed Muntcitôri per trèi legiṣladûri, dal 1979 al 1992, l'à utgnû un recôrd finōra mìa batû sia ind l'Itâlia monârchica che repoblicâna.
Al pêder, môrt int al 1934, l’é un feroviêr iscrét al muvimèint operâi socialésta, l’é tôt ed mîra ind al tèimp dal fasîṣem, a câṣva dal só impègn sindachêl. Sibèin al cundisiòun cunômichi ed la faméja fósen stintêdi l’é stêda iscréta a l' Universitê Catôlica ed Milân dóve l'à tôt la lâvrea in lètri (l'à gh'à 'vû tra i só prufesōr Amintore Fanfani). Ind al tèimp ed la frequèinsa ed la facoltê ed Lètri ed la Catôlica a Milân, l’é cumncê per lê un turmèint ed pinsêr e d’idèj ch’ al l’à ṣluntanêda da la fèid catôlica ritgnûda cmandatâria e ch’ la sopôrta mìa al j idèj ed chiêter. Tôta la lâvrea in Lètri l'é stêda per quêlch tèimp prufesorèsa a l’Istitût Tètnich Agrâri ed Rèz, l’à decîṣ ed bandunêr la prufesiòun quând l’Itâlia la tôṣ pêrta a la Secònda Guèra Mundiêla, Nilde, sostgnûda da l’ eṣèimpi ed véta lasêd dal pêder la s’iscrév al PCI. Ind al 1943 la tôṣ pêrta atîva a la Reṣistèinsa subét cme portaôrdin, ûn di lavōr pió impurtânta fât dal dòni, ind al tèimp ed la Reṣistèinsa, atravêrs còst i partigiân a tgnîven i colegamèint tra ‘d lōr e i polétich dal tèimp e che àn purtê l’Itâlia a la liberasiòun da i naṣésta e dai faséta. Al só impègn tra i partigiân ed Rèz la gh’à permés, cun pôch ed pió ed vînt’ân, a ‘d èsser sgnêda cme responsâbila di Gróp ed Difèiṣa ed la Dòna, strutûra dimòndi atîva ind la guèra ed Liberasiòun. Subét dôp guèra (1946) la vîn candidêda dal PCI préma cme cunsiliêr cumunêl a Rèz e pó a l’ Asemblèia Costituènta dóve la fà pêrt ed la Cumisiòun di 75 incarichê ed la scritûra ed la Costitusiòun Italiâna
Elèta int al 1948 a la Câmbra di Deputê l’armâgn a Muntcitôri sèinsa fermêdi fîn al 1999. L’à ricevû dimòndi incâregh ed préma rîga cme la presidèinsa ed la cumisiòun bicamerêla inséma al rifōrmi istitusionêli 1993-1994, la presidèinsa ed la delegasiòun italiâna a l’Asemblèia parlamentêra dal Cunséli d’ Europa 1996 – 1999 dóve l’é stêda ânch vicepresidèint ind al ‘stès perèiod. Int al 1987 Nilde Iotti l’utîn un incâregh ed gvêren cun mandê espluratîv da pêrt dal Presidèint ed la Repóblica Francesco Cossiga ch’a ‘s cunclód sèinsa riṣultêt; l’é la préma dòna e la préma rapreṣentânt cumunésta arivêda acsé atâch a la Presidèinsa dal Cunsli
L’à sé distînta ânch cun la richiêsta dal dimisiòun, per mutîv ed salót dal Parlamèint, al 18 nuvèmber 1999. Al só dimisiòun în stêdi unurêdi cun ‘na lòunga picêda ed mân ind la Câmbra di Deputê
Giorgio Napolitano, al futûr presidèint ed la Repóblica e só vèc amîgh ed partî, ind l’imparêr al só dimisiòun al scrév ‘na lètra [1]
Al 4 dicèmber 1999 la ”Sgnôra ed al Repóblica” la và fôra ed sēna in pûnta ed pē...
La só presidèinsa ed la Câmbra di Deputê, lòunga 13 ân dal 1979 al 1992, l’è stêda la pió lòunga ed tóta la stòria d’Itâlia. La véta polética ed Nilde Iotti la s’intrècia a la só véta privêda ind la lòunga relasiòun cun al segretâri dal PCI Palmiro Togliatti ch’ la finés cun la môrt dal câp cumunésta, int al 1964. ‘Na relasiòun ch’ la vîn fôra in ucasiòun ed l’atentêt a Togliatti dal 1948 e che j ativésta dal Pci a fân fadîga a digerîr per dimòndi tèimp perché Togliatti l’êra bèlo spuṣê.
Dvintê Presidèint ed la Repóblica, Napolitano, ind al discōrs pronunsiê al Câmbri ind al tèimp dal giuramèint, al l’arcôrda cun sta frêṣ: "E ancora, abbiamo da contare - mi si lasci ricordare la splendida figura di Nilde Iotti (Applausi) - sulle formidabili risorse delle energie femminili non mobilitate e non valorizzate né nel lavoro, né nella vita pubblica (Applausi): pregiudizi e chiusure, con l'enorme spreco che ne consegue, ormai non più tollerabili."
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Colegamèint estêren[modifica | mudéfica la surzéia]
Da "La storia siamo noi", Tg ed la stòria 1984, Rai Educational [1] Nilde Iotti a i funerêl civîl d’ Enrico Berlinguer


text:
Cimōśa
In dal camp edla tesdûra, el cimōśi, ciamèdi anca vivàgn, egl'în chel dō perti in dû a finìs al tisû, a la sô drìta e a la manca quànd al vin śò dal tlêr. 'L è cal cunfîn dal tisû che pròpia per cuma 'l è custruî (mìa tajê) al ne śbavèśa per gninta i sô fîl e ansi al pól dèr dla robustèsa in più a tùta la pèsa de stòfa. La distànsa tra 'l cimōśi di du cô dla stòfa, la s ciàma "altèsa" (p'r i profâṅ larghèsa) edla pèsa.
La cimōśa la s' fórma in di du cô 'd urdî dla stófa, perché la navèta dla trama dôp 'd aver pugê 'l fîl in dal só pas, in dal só cô finêl la fa 'l gîr per salìr un gradèin più sù in dla tesdûra e turnèr da cl èter cô.
El só particolaritê
- Per irobustîr el dū cimōśi, in di dū cô estèren dal tlêr despès a s dòpia la quantitê 'd fîl edl urdî ch'i pasen ded lè.
- L'armadûra dla cimōśa la pōl èser diferèinta da quèla dal tisû, sovertùt per dal ragiòun 'd reśistèinsa (c'ma p'r eśèimpi, ind un tisû uvrê, la cimōśa l'è despès in tela).
- Na quèlc volta la cimōśa la gh'à 'n culôr diferèint da 'l rèst edla pèsa, e quand pò qvesta chè la vìn stampèda, al diśègn 'l è bèin difìcil ch'al riva infîn al dû cimōśi, anca perchè mìa ùtil fin là 'd cô.
- Quand la cimōśa la gh'à di buśèin ch'i gh'pasen da mêś in na manéra regulêr, a vōl dir che in dal tèser-la a s è druê 'n tempiêl per mantgnìr piò custànta e fìsa l'"altèsa" dla pèsa e nn' artirèr-la minga.
- Na quèlc vòlta a s pōl catèr dal "cimōśi ciacarèini", a dir ch'i gh'àn tisù o anca stampê in sìma na firma 'd vistî o dal qualitê dal tisû da n'śminghèr minga.
Cla diferèinta qualitê chè dal cimōśi in di cunfròunt dal rêst edla pèsa, i la fan despès difìcil da druèr e a alóra, mèinter ch'a s prepèra un quèlc lavōr sartoriêl, a ghe srà anc da tajèr-la vìa.


text:
Suu
El Sul l'è la stèla che stà al cèntro del nòst Sistema Solar. En sul però el pöl stà a significà 'na stèla quala-che-la-siés, cioé 'n còrp celèst compàt, e de fùrma presapóch sférica che la emèt lùce de per sè stèsa. Entùren al nòst Sul gìra i pianéti, i asteròidi, le cométe e töt en ròs de ogècc de dimensiù piö pesène e de natüra vària.
El Sul l'è furmàt perlopiö de idrògeno, per el 74% de la màsa, de élio per piö o méno 24% de la màsa, e tràse de divèrsi óter elemèncc piö gréf, compagn del fèr, el nìchel, l'osìgeno, el sùlfer, el magnézio, el carbònio, el neon e 'l cróm. El Sul el g'ha 'na clas spetràla de G2V. G2 el stà a dì che la sò temperadüra sö la superfìce l'è de presapóch 5780 K (5510 °C) che la ghe dà el sò culùr biànch, e che 'l par zàlt per vìa de l'èfèt de asorbimènt de l'atmosféra de la Tèra.
La strütüra del Sul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dedét del Sul l'è furmàt de leèi endóche l'atività nücleàra, la temperadüra, e la cumpuzisiù fìzicha le càmbia fés. El cör del Sul el töl dét la part centràla de la stèla, per en ràgio de piö o méno el 20-25% del ràgio del Sul. El g'ha 'na densità de 150 g/cm3, e 'na temperadüra de presapóch 13'000'000 gràdi. El cör del Sul l'è la regiù endóche vé pruducìt la part piö gròsa del calùr, e 'ndóche se pènsa che ghe sàpe en zöche dei procès de füziù nücleàra che trasfùrma l'idrògeno en élio.
A nà 'nver el deföra, el leèl che 'l và de le 0,2 a le 0,7 vólte el ràgio del sul el se ciàma zona radioatìva. E a nì isé 'n sö se tróa la zona convetìva, la fotosféra e l'atmosféra che la fùrma le curùna solàr.
El Sul de per lü el costetöés el 99,8% de la masa de töt el Sistema Sular.


text:
Cosio di Arroscia
Cosio di Arroscia l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 237 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 40,5 km² e 'na densità de popolasiù de 6 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Briga Alta (CN), Mendatica, Montegrosso Pian Latte, Ormea (CN), Pornassio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cosio di Arroscia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Labirinto di passioni
Labirinto di passioni (Labirìnt ad pasiòṅ) 'l è na cumèdia dal 1982 ad Pedro Almodóvar, chè a la sò secónd'òpra. Custâ vint-i-òṅ migliòṅ ad peśéti, al 'n à purtâ a cà quàśi sènt.
Sunt
La Sexilia (Cecilia Roth) la gh'à 'n prubléma: la gh'à al ciòld fis di masć e la n gh 'n à mai asè. L'è anc la fiōla 'd un dutōr ch'al fà l'inseminasiòṅ artificiàla, al ginecòlug de la Peña (Fernando Vivanco), e la canta in un grup muśicàl viulènt ciamâ "Las Ex". Riza Niro (Imanol Arias) invéci 'l è 'l fiōl fnòć d'l imperadōr dal Tiran, un paéś imaginàri d'l Uriènt Mèdi. Un dè i dū i s càt'n in un marcadèṅ ad Madrid cun l'idéa ad catàr sù di óm da purtàr-'s a lèt. La Sexilia la gh la cava a sarnìr-an dū in un cólp sōl.
Sprand ad guarìr da la sò ninfumanìa, chi lē la taca a 'ndàr da la psicòluga Susana (Ofelia Angélica), una ch'l'à butâ 'l òć adòs a sò pàdar vlénd andàr a lèt sèg ma invéci la in ciàpa pôc da lò. Na sò pasiénta l'è la prinsipésa Toraya (Helga Liné), la vècia mujér d'l imperadōr, ch'l'è rivàda in Spaggna par psér avér di fiōi. P'r al fat ch'la n pōl briśa druàr la śbòra dal sò ex marè, lē la s mét in tèsta ad tōr qvéla dal sò fiàstar dòp avér savû, lśénd na rivìsta, che anca lò 'l è in sità.
A Madrid Riza al gh stà ad nascòst, sèmpar cun di uciài nég'r adòs e na pirùca risulìna incô. Subìt al và a lèt cun un śóvan travestî drugâ, Fabio (Fabio McNamara), e pò cun Sadec (Antonio Banderas) ch'al fà part 'd un grup ad terurìsta dal Tiran ch'i èṅ drē pròpria a pascàr-al ma lò al n è briśa bòṅ 'd arcgnós'r-al. Quànd Riza al vèṅ a savér che 'l sò amànt al daśvèṅ da 'l sò paéś anca lò, al càmbia vistî e cavìi, dvintànd al cantànt punk "Johnny" cun 'l ajùt ad Fabio. In cla manéra chè Riza al gh'à manéra ad friquintàr la Sexilia e fra i dū a scròca la mòla d'l amōr.
Un dè, purtànd i sò pagn a lavàr in na lavanderìa, la Sexilia l'incóntra la Queti (Marta Fernández Muro), na pòvra dóna ch'la vèṅ viulentàda da spés da sò pàdar ch'al tōś sèmp'r al stimulànt Vitapens p'r avér la carga giùsta méntar lē la gh mét ad nascòst al calmànt Benzamuro in dal tè par far-gh-al vgnir fiàp. Par cunsulàr-as, Queti la s mét adòs i vistî dla Sexilia parchè la la véd cuma 'n mudèl par lē. Vdénd ch'la gh sumìlia dimóndi, a qvala là a gh vèṅ l'idéa ad cambiàr-'s ad pòst: la Queti la prév tōr la sò vita, par daśmindgàr-as finalmènt al sò pàdar manìac, méntar lē la gh'arév l'ucaśiòṅ ad scapàr via cun Riza.
Ma i terurìsta e la Toraya i gh'àṅ di àtar piàṅ par lò.


text:
Franco Frattini
Franco Frattini (nasìt a Roma ai 14 de mars del 1957) l'è 'n òm pulìtich italià, mèmber del Pòpol de la Libertà.
Endèla sò cariéra l'è stàt apò a minìster de la Funsiù Püblica e dei Afàre Regionài, del 1995 al 1996 endèl goèrno Dini I, Minìster de la Funsiù Püblica del 2001 'nfìna al més de noèmber del 2002 col goèrno Berlusconi II e Minìster dei Èsteri del més de noèmber del 2002 'nfìna al noèmber del 2004, sèmper col goèrno Brelusconi II, comisàre europèo, vice-presidènt, encargàt de la Giüstìsia e dei Afàre Intèrni del noèmber del 2004 enfìna al més de bril del 2008.
Dòpo le votasiù pulìtiche del 2008, l'è deentàt Minìster dei Èsteri endèl goèrno Berlusconi IV, furmàt ai 7 de màgio del 2008 e l'è stat en càrica 'nfìna al noèmber del 2011.


text:
Estonia
L' Estònia (Eesti in estun) a l'è un paes del nord-est de l'Europa, pusiziunaa in sü i spund del Mar Baltegh. La fa part de l' Union Europea. A l'è tacada a la Letonia e a la Rüssia, ma ecunomicament l'è culigada a la Finlandia e la Scandinavia.
La capital a l'è Tallinn, una vegia cità medievala che l'è diventada patrimoni de l'Unesco
La gh'ha una süperfiss de 45.227 km², poch püssee granda de la Svizera, e una pupulaziun de pressapoch 1.350.000 abitant.
A l'è member de l'Üniun Eurupea e de la Nato.
Dal prim de ginee del 2011 la gh'ha adotaa l'Euro 'me moneda ufiziala.
La lengua ufizial l'è l'estun.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La naziun la gh'ha un teritori pressapoch tüt pian, dumà in del sud-est l'ha gh'ha una quaj culina. La pussee alta l'è la culina del Suur Munämagi.(318 m s.l.m.)
Fan part del teritori estun 1520 isul, ma i püssee grand hinn Saaremaa (2.668 km²) et Hiiuma (965 km²). La pussee distacada da la tera ferma, che l'è anca la püssee piscinina l'è Ruhnu (11,50 km²), che la sa tröva a süd-ovest de la naziun, pressapoch 70 km in mez al Golf de Riga.
La citaà püsse visitada di türista l'è la capital, Tallinn, che l'è una cità medievala e l'è anca Patimoni de l'Unesco. Gh'hinn anca altar cità impurtant ch' hinn: Tartu, Parnu, Narva.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Estònia del didincö l'è gnüda föra del giuntà insema düü toch de tera ch'eren semper staa separaa: la "Pruincia del Mar de l'Est", che del 1710 al 1918 l'era partegnüda a la Rüssia Zarista; e 'l toch de la Livunija, 'l pü setentriunal, al qual la pertucava anca l'isula de Saaremaa (Ösel).
I Vassaj rivaa in Estònia cunt la vegnüda di Cavajee de Urden Tütonegh even metüü insema un pruincia ütònoma in del 1252. Despö de la finn de l'egemunia de l'Urden Tütònegh in del 1561 i citaa de la Liga Hanseatega e i vassaj han brancaa 'l pudè in di so man e han furmaa un corp guernatif ütònum. Chel' ütunumia chi l'è remagnüda insci cuma l'era, sia suta la signuria de la Curuna Svedesa, sia suta l'egemunia de la Rüssia Zarista, quist ültema ucurüda dopu la Granda Guera del Nord vengiüda de la Rüssia in del 1710.
In Estonia, la lengua di vassaj e de la volta burghesia citadina, ciuè di sciur, di putent, l'era semper stada 'l Tudesch, ma in del 1885 la Rüssia Zarista, in de la voga di sentiment nassiuanlista de l'epuca, l'ha süstitüii 'l Rüss al Tudesch.
Un röl principal in del desvelüp de l'identitaa pulitega e cultürala estuna l'eva 'vüü l'üniversidaa de Tartu indua sinn del 1870 i stüdent estun even lauraa dree a furmà un'identitaa propia e ütonmia, e di Tudesch e di Rüss. El 24 de Fevree del 1918 cunt la fin de la Rüssia Zarista menada inans de la Revulüssiun de Utuber, ij Estun han tolt l'ucasiun de deciaraa, indestürbaa e senssa che nissün ghe daga a trà, la propia independensa.
In di agn intra 'l 1939 e 'l 1940 i Nazista han cunvengiüü tanc Estun, insem' a tanc Letun, de etnia tudesca, a 'gnì reimpatriaa in Germania suta 'l slogan Heim ins Reich (ciuè (tücc) a cà in del Reich. La resun, quela vera, l'era staa 'l pat Molotov-Ribbentrop che 'l prevideva, tra l'olter, el restà di paes baltegh suta l'egemunia Rüssa.
Suta gran pressiun di Tudesch e di Rüss, i trii paes baltegh s'eren giuntaa in del 1940 a l'Üniun Suvietega, però pö giamò in del 1941 tücc e trii i paes eren staa ucüpaa di Tudesch. In chi agn chi gh'è staa tanc, u almanch minga poch, Estun che gh'han daa 'na man ai Nazista a perpetrà la sua (di nazista) pulitega genucida. A l'istess temp, gh'è staa però anch di Estun ch'han cumbatüü in di fir de l'Armada Russa cuntra i Nazista.
In de l'Ütun del 1944, cunt la triunfala avansada de l'Armada Russa in diressiun ovest, l'Estonia l'è stada 'ncamò ciapada di Rüss. In chi agn chi 'l sumeja che gh'è sia staa di Estun ch'hin staa vitem de represaj e depurtassiun de man Rüssa, anca se quanc reaj e quanc invetaa l'è düra de savè de segür.[1]
Düranta la segunda guera mundiala anca tanc Estun de lengua Svedesa, ch'eren de cà suratüt in sü i isul Hiiumaa (Dagö), Vormsi (Worms) und Ruhnu (Runö), han ciapaa sü e hin andaa via.
In di agn intra 'l 1945 e 'l 1990 gh'è staa tanc Rüss che s'hinn trasferii in Estonia.
Pö, dürant i agn de la Glasnost e de la Perestroika, suratüt a partì de la mitaa di agn '80 quand che 'l Gorbaciov el ghe dava man forta, ij Estun han ancamò tacaa sü a reafirmà la sua vöja de independensa, e, sensa gnanca dà fögh a un s'ciop, s'hin truaa 'ncamò independent a partì di prim agn '90.
El 9 de Dezember del 2010 l'Estonia l'è 'ndada dent in de l'OCSE. [2]
El prim de Sgenee del 2011 l'Estonia l'è stada la prima di nassiun Baltegh a tacà sü a druà l'Euro.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Estonia (nom ufizial: Eesti Vabariik) a l'è una repübliga democratiga.
L'è una republiga parlamentar.
La gh'à i seguent orghen:
- el Parlament, ch'el gh'à el puter legislativ,
- el Guvern, che 'l gh'ha el puter esecütiv,
- la Curt Suprema, che la gh'ha el puter giüdiziari.
El President a l'è 'l Toomas Hendrik Ilves (del 2006).
El Prim Minister a l'è l'Andrus Ansip (del 2005).
Economia e Internet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Estonia l'è part de l'Union Europea, l'ha adotaa l'Euro 'me muneda ufiziala e l'è jütada economicament da la Finlandia , Germania e da la Scandinavia, e per quest la g'ha gemò avüü una forta espansiun cumerciala che l'ha purtada vers un livel economico de gl'alter pais uccidental. L'à gh'ha anca el piusse bas livel de indèbitament public in de gl' stat de la Union Europea.
Le Nazion Unii gh'an attribuii l'indic de svilupp parecc alt, in del 2010.
L' Estonia la g'ha una granda difusion de l'internet. L'è cunsiderada vüna di naziun püssee avanzaa del mund per la difüsiun de l'Internet. L'è de spess suranunimada per quest E-Stonia.
En Estonia l'è stà assemblàa el sistema de comunicaziun ciamàa Skype.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.radiobremen.de/nordwestradio/hoerspiel/verschickung/deportation.html nordwest radio Deportationen in Estland]
- ↑ oecd.org: Estonia’s accession to the OECD (Zugriff am 9. Dezember 2010)


text:
Gresciagh
Gresciagh (parnonzia local: [gra'ʃaːk]; nomm ofizial in italian: Grezzago) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 2 930 abitant. El paes se troeuva a 27 km a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda e al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de Gresciagh paren incert, ma se pòden segurament portà al Medioev Alt, quand che in de la Pianura Padana hinn staa creaa òper d'irrigazion che hann permiss la represa di coltivazion dòpo el period di invasion barbarich. Hinn nassuu inscì nucli abitaa piscinitt in zòn intorna a ges costruii cont el svilupp del Cristianesim. A Grezzagh l'è stada fada inscì la cappella de San Martin che, come 'l ven foeura de document del 1200, la partegniva a la Piev de Pontiroeu. Gresciagh l'era donca on fond legaa a Trezz, per quell che 'l reguardava la vita social e a Pontiroeu per la vita religiosa. In del Quattercent ai cà rustich de la popolazion el s'è giontaa el palazz Zoja, la sede del signor del loeugh. A partì del 1861 (quand che a Gresciagh ghe viven circa 555 abitant) fina al dì d'incoeu la popolazion del paes l'è pradigament triplicada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Grezzagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text: 1Rü yixcama ga ñuxre ga ngunexü̃wena rü wenaxãrü Capernáũãrü ĩãnegu naxücu ga Ngechuchu. Rü yexguma duü̃xü̃gü nüxü̃ cuáchigagügu na ĩpatawa nayexmaxü̃, rü yéma nangutaque̱xegü ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü. Rü düxwa ga ĩã̱xtüwa rü nanapá. Rü nüma ga Ngechuchu rü namaã nüxü̃ nixu ga ore i mexü̃. 3Rü yéma nangugü ga ãgümücü ga yatügü ga yéma nangetaü̃güxü̃ ga wüxi ga yatü ga naw̱ãĩxãchicü. 4Natürü yema na namuxũchixü̃ ga duü̃xü̃gü, rü taxucürüwama Ngechuchuxü̃tawa nangugü. Rü yemaca̱x ínanapogüétü ga Ngechuchu íyexmaxü̃wa ga guma ĩpata. Rü yéma norü caruü̃gu ínanac̱ẖüxüetaü̃gü ga guma naw̱ãĩxãchicü. 5Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga ñuxãcü aixcüma na yaxõgüãxü̃ ga yema duü̃xü̃gü, rü ñanagürü nüxü̃ ga guma naw̱ãĩxãchicü: —Pa Chaunex, curü pecadugü rü marü cuxü̃́ nüxü̃ changechaü̃ —ñanagürü. 6Natürü ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü yéma narütogü. Rü naãẽwa ñaxü̃gu narüxĩnüẽ: —¿Ñuxãcü tama namuü̃ na ngẽmaãcü yadexaxü̃? ¿Rü ṯacü Tupanamaã yaxugüxü̃? Erü Tupanaxĩcatama nixĩ ya duü̃xü̃güarü pecaduxü̃ ngechaü̃cü —ñaxü̃gu narüxĩnüẽ. 8Natürü yexgumatama ga Ngechuchu rü nüxü̃ nicua̱xãchi ga yema nagu naxĩnüẽxü̃, rü yemaca̱x nüxna naca rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ ngẽmagu perüxĩnüẽ i pemax? 9—¿Ṯacü nixĩ i rütauchamaẽxü̃ na namaã nüxü̃ ixuxü̃ ya daa naw̱ãĩxãchicü: “Curü pecadugü rü marü cuxü̃́ nüxü̃ changechaü̃”, rü e̱xna: “¡Inachi, rü nayaxu i curü caruü̃, rü íixũ!” ñaxü̃? 10—Natürü ñu̱xma rü tá pexü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ na Chaunatü núma choxü̃ muxü̃ na duü̃xü̃güaxü̃́ nüxü̃ changechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü —ñanagürü. Rü yexguma yema ñaxguwena rü guma naw̱ãĩxãchicüxü̃ ñanagürü: —Cumaã nüxü̃ chixu rü ¡inachi, rü nayaxu i curü caruü̃, rü cupatawa naxũ! —ñanagürü. 12Rü yexgumatama inachi ga guma iḏaawecü. Rü nanayaxu ga norü caruü̃, rü ínaxũxũ nape̱xewa ga guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃. Rü yemaca̱x ga yema duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü, rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü, rü ñanagürügü: —Taguma nüxü̃ tadau i ṯacü i ñaãrüü̃ ixĩxü̃ —ñanagürügü. 13Rü yemawena rü wenaxãrü naxtaacutüwa naxũ ga Ngechuchu. Rü yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naxca̱x naxĩ. Rü nüma rü nanangúexẽẽ. 14Rü yexguma yéma naxüpetügu ga Ngechuchu, rü yéma nüxü̃ nadau ga Lebí ga Arupéu nane. Rü nüma ga Lebí rü yéma narüto nawa ga yema nachica ga duü̃xü̃güna dĩẽru ngĩxü̃ ínayaxuxü̃wa naxca̱x ga Dumacü̱̃ã̱xãrü ãẽ̱xgacü yerü woetama yema nixĩ ga norü puracü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Chowe rüxũ! —ñanagürü. Rü inachi ga Lebí, rü nawe narüxũ. 15Rü yéma Lebípatawa nachibü ga Ngechuchu. Rü yéma nachibüe ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga Lebírüü̃ Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ yauxgüxü̃. Rü nayexmagü ta ga togü ga duü̃xü̃gü ga taxúema nacümamaã taãẽgüxü̃ ga yéma mechawa rütogüxü̃ namaã ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃gü. Yerü namu ga yema nawe rüxĩxü̃. 16Rü yéma nayexmagü ta ga ñuxre ga Parichéugü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Rü yexguma nüxü̃ nadaugügu ga yema togümaã na nachibüxü̃ ga Ngechuchu, rü norü ngúexü̃güna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Ñuxãcü i perü ngúexẽẽruü̃ rü namaã nachibü i ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃gü i dĩẽruarü yauxwa puracüexü̃ rü duü̃xü̃gü i pecaduã̱xgüxü̃? —ñanagürügü. 17Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽma poraexü̃ rü tama nanaxwa̱xe ya duturu, natürü ngẽma iḏaaweexü̃ waxi nixĩ i naxwa̱xexü̃ ya duturu. Choma rü tama mexü̃güna na chaxuxü̃ca̱x nixĩ ga núma chaxũxü̃, natürü núma chaxũ na nüxna chaxuxü̃ca̱x i pecaduã̱xgüxü̃ —ñanagürü. 18Rü wüxi ga ngunexü̃gu rü tama nachibüe yerü Tupanaca̱x naxauree ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ãrü ngúexü̃gü rü Parichéugüarü ngúexü̃gü. Rü yemaxü̃ nadaugügu ga ñuxre ga duü̃xü̃gü, rü Ngechuchuxü̃tawa naxĩ rü nüxna nayacagüe, rü ñanagürügü: —Ngẽma Cuáü̃ãrü ngúexü̃gü rü Parichéugüarü ngúexü̃gü rü naxauree. ¿Rü tü̱xcüü̃ i curü ngúexü̃gü i tama naxaureexü̃? —ñanagürügü. 19Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¿E̱xna wüxi i ngĩgüarü petawa rü pexca̱x namexü̃ na naxaureexü̃ i ngẽma nüxna naxugüxü̃ ega natanüwa nangẽxmagu i ngẽma yatü i ngexwacax ãmaxü̃? Pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxguma natanüwa nangẽxmayane i ngẽma yatü i ngexwacax ãmaxü̃ rü taxucürüwama naxauree i ngẽma nüxna naxugüxü̃. 20—Natürü wüxi i ngunexü̃ rü ngẽma yatü i ngexwacax ãmaxü̃ rü tá namücügüna nixũgachi. Rü ngẽma ngunexü̃gu tá nixĩ i naxaureexü̃. [Rü chorü ngúexü̃gü rü taxucürüwama naxauree i ñu̱xma erü natanüwa changẽxma. Natürü ínangu tá i ngẽma ngunexü̃ na nüxna chixũgachixü̃, rü ngẽxguma tá nixĩ i naxaureexü̃.] 21—Rü taxúema wüxi i naxchirutüchi i ngexwacaxü̃xü̃maã tanapaita i wüxi i naxchiru i ṉg̱auxü̃. Erü ngẽxguma nañaãchimügu i ngẽma natüchi i ngexwacaxü̃xü̃, rü tá nanagáuxẽẽ i ngẽma ṉg̱auxü̃ i naxchiru. Rü noxriarü yexera tá narügáu. 22—Rü ngẽxgumarüü̃ ta taxúema ngexwacaxü̃cü ya binu rü wüxi i marü ṉg̱auxü̃ i naxchiü̃ i naxcha̱xmünaxca̱xgu tayabacuchi. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü naxü̱xgu rü yima binu ya ngexwacaxü̃cü rü narüngu, rü tá nayawã̱ĩ̱xẽẽ i ngẽma naxchiü̃ i ṉg̱auxü̃ i naxcha̱xmünaxca̱x. Rü ngẽxma tá inayarüxo ya binu rü naxchiü̃ rü ta. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe ya ngexwacaxü̃cü ya binu rü ngexwacaxü̃xü̃ i naxchiü̃gu tayabacuchi. [Rü chorü ngu̱xẽẽtae i ngexwacaxü̃xü̃ rü ngẽxgumarüü̃ ta nixĩ na taxucürüwama namaã nawüxiguxü̃ i ngẽma nuxcümaü̃xü̃ i pecümagü —ñanagürü ga Ngechuchu.] 23Wüxi ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃gümaã trigunecüwa nachopetü. Rü nümagü ga norü ngúexü̃gü rü inaxĩãcüma inanaxügüe ga trigu na yabuxetanüxü̃. 24Rü yema Parichéugü rü Ngechuchuna nacagü rü ñanagürügü: —Dücax ¿rü tü̱xcüü̃ i curü ngúexü̃gü rü nanaxügü i ngẽma tama mexü̃ i ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu na naxüxü? —ñanagürügü. 25Natürü nüma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Taguma e̱xna poperawa nüxü̃ pedau ga ṯacü na naxüxü̃ ga nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabí rü natanüxü̃gü ga yexguma õna nüxü̃́ tau̱xgu rü nataiyaegu? 26Rü yexguma paigüarü ãẽ̱xgacü yixĩgu ga Abiatáru, rü Dabí rü Tupanapatagu naxücu. Rü nanangõ̱x ga yema pãũ ga üünexü̃ ga paigüca̱xicatama ixĩxü̃. Rü nüma ga Dabí rü natanüxü̃maã rü ta nangau ga yema pãũ —ñanagürü. 27Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Ngẽma ngü̃xchigaarü ngunexü̃ rü duü̃xü̃güca̱x nixĩ ga naxüxü̃. Rü tama ngü̃xchigaarü ngunexü̃ca̱x nixĩ ga naxüxü̃ ga duü̃xü̃gü. 28—Rü ngẽmaca̱x ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü rü namaã inacua̱x ta i ngü̃xchigaarü ngunexü̃ —ñanagürü.


text:
Cuira: Regenza vul intercurir instrucziun da latin en gimnasis
- Gievgia, 19.4.2012, 11:01
La regenza grischuna vul meglierar la posiziun da l'instrucziun da latin en ils gimnasis grischuns. Quai vul ella far cun in experiment da scola che duai cumenzar proxim onn da scola e che duai cuzzar 5 onns.
Sco quai che la regenza scriva duai l'evaluaziun finala mussar, sche la cumbinaziun obligatorica dal rom d'accent spagnol u franzos cun il rom cumplementar latin sa cumprova. Reacziun sin petiziun La regenza reagescha uschia sin ina petiziun che las classas gimnasialas grischunas han inoltrà il mars cun 2'000 suttascripziuns e che vul stritgar il latin sco linguatg obligatoric tar ils roms d'accent spagnol e franzos. (fc/cdp)


text:
Cocodréll marèin
Artéccol in dialètt mudnés
Al cocodréll marèin (Crocodylus porosus, Schneider 1801) l'è al pió grôs cocodréll vivèint, cun 'na lunghèża màsima ażertèda ed 6,3 méter e 'na lunghèza màsima prubàbil ed pió ed 7 mèter; tòttavia, l'è prubàbil c'agh sìen anch d'i esemplèri lónghi pió ed 8 mèter. Al pês al pò tuchêr e superêr la tunelèda. In generêl, i mâs'c lónghi pió ed 6 mèter, i én di mòndi rèri. I fèmni i crássen ed méno (in mèdia 2 o 3 mèter).
Al cocodréll marèin al vîv prevalentemèint in d'al mêr e in d'i estuàri d'i fiómm. La diéta l'e piutòst vèria: i żôven i màgnen insètt, páss e luzértli; i adùlti i préden gròsi erbìvori, gròsi páss e, d'al vòlti, anch animèli da bestiâm.


text:
RTR a l'ILHGA a Glion
- Glindesdi, 14.6.2010, 15:53
Dals 12 enfin ils 15 d'october è Radio e Televisiun Rumantscha stà a l'ILHGA Per quatter dis è il studio da Radio e Televisiun Rumantscha (RTR) stà en halla 1 da l'ILHGA a Glion. Enconuschentas vuschs e fatschas da RTR han mussà dapli da l'exposiziun e dapli dal mund da radio e televisiun: intervistas, analisas ed expertisas per tadlar e guardar, concert sin giavisch, gieus e concurrenzas per sa participar e gudagnar. U simplamein entupar e tschantschar.
Discussiun "La regiun da sport Surselva - be ensemen essan nus ferms"
Las uniuns sportivas da la Surselva han da sbatter cun problems. Las giuvnas ed ils giuvens bandunan la val. Las uniuns han pli e pli pauc commembers. Chattar trenaders e funcziunaris è pli e pli grev e daners n'han las uniuns sportivas era betg en abundanza. Tge far? Collavurar sur ils cunfins da l'atgna vischnanca pudess esser ina pussaivladad. Roger Alig da la redacziun da sport dal Radio Rumantsch discuta cun represchentants da trais uniuns sportivas che portan il term Surselva en lur num, lavuran pia regiunal. Ils partenaris da la discussiun èn: - Mario Cavigelli, president dal Surselva Ski e Snowboard Team (SST) - Ignaz Arpagaus, trenader Club da velo Surselva - Gion Giacun Spescha, bab da 2 uffants che fan cursas da velo - Giachen Cagienard, coordinatur D-Team da ballape da la Surselva La discussiun ha gì lieu, ils 14-10-2006 al stan dal Radio Rumantsch a l'ILHGA a Glion.


text:
The Cure
The Cure (La Cura) 'l è 'l nóm 'd un grup muśicàl ingléś post punk, ch'l à eśurdî in dal 1976, durànt i an dla New Wave, insém a dal bandi cuma i Joy Division, i Bauhaus, i Sisters of Mercy, i Cocteau Twins e i Siouxsie and the Banshees.
Al grup, ch'l à cambiâ da spés furmasiòṅ in dal cōrs dal tèmp rivànd a muciàr sù siē elemènt a 'l màsim c'n un mìnim ad dū, 'l à tucâ al punt più grand dal sucès in dal secónda mità di an Utànta, c'n i sìngui Close to Me e Lullaby, in fiṅ a 'l inìsi di an Nuànta. Robert Smith, cantànt, chitarìsta, aṿtōr di tèst e fundadōr dla banda, 'l è 'l ùnic mémbar c'l à sémpar fat part di Cure.
I Cure i èṅ dimóndi da spés mis incóst a i gènar gothic rock e dark, par via dla manéra ad far-as védar, trista e decadènta, specialmènt in di prim an Utànta c'n i disc Seventeen Seconds, Faith e Pornography specialmènt, préda migliàra dabòṅ dal gènar. Robert Smith però 'l à sèmpar parâ via cla definisiòṅ lè, dgénd ch'i Cure i n èṅ mai stâ goth.
Biugrafìa
I prim an (1976-1982)
Robert Smith, leader sénsa dubi dal grup, al nas a Blackpool in dal Lancashire, al 21 'd Avrìl dal 1959, ma al crés a Crawley in dal West Sussex. Da pìcul al vliva dvintàr un scritōr e 'l iva garantî ch'al s sarév masâ prima ad cumpìr vint-sinc an, ma pò al s è curèt dgénd:
I sò prim grup i èṅ i The Obelisk e i Malice. In dal 1977 al dà vita a gl'Easy Cure e al dvènta 'l cantànt (prima a gh'éra 'n giurnalìsta ch'al s ciamàva Martin Creasy). La banda l'è furmàda da lò a la chitàra, Michael Dempsey a 'l bas, Lol Tolhurst a la baterìa e Porl Thompson, al fradèl dla muróśa ad Lol.
I nàs'n i The Cure
In d'l Avrìl dal stés an, la tedésca Hansa Records la fà 'n cuncōrs par catàr di talènt nóṿ e la i mét sóta cuntàt dand-ag mila starlìni, druàdi par cumpràr i strumènt muśicài e par far i prim demo. Però sōl déś méś dòp gl’Easy Cure i vaṅ par cònt suo parchè i éran stuf ch'la cà discugràfica la gh stis sèmp'r adòs e ch'la vliva sōl dal cover ad braṅ famóś.
In Maǵ Porl Thompson al mòla 'l grup parchè al vdiva ch'al stîł muśicàl sarnî 'l éra difarènt ad qvél ch'l arév vlû lò. In cal méntar ch'i àtar tri i càmbian nóm in The Cure.
La prima publicasiòṅ dla banda, par la cà discugràfica Small Wonder, l'è dal Dicémbar dal 1978. A s trata dal sìngul Killing an Arab (Masànd 'n àrab) e 'l sò tèst al tulìva ispirasiòṅ da 'l lìbar Al furastēr 'd Albert Camus. La canta l'à fat sù un muć ad pulèmichi p'r al sò tìtul e, dimóndi vòlti, i Cure i èṅ stâ custrét a far dal dichiarasiòṅ uficiàli par dir ch'a n è minga véra ch'la cansòṅ l'è rasìsta o viulènta. Purtròp cla giustificasiòṅ chè la n è minga abàsta e la cansòṅ la sarà misa da na banda da 'l ràddio americàni in dal perìud dòp 'l 11 ad Setémbar e i Cure, par far in manéra ad casàr via tut al pulèmichi, a s pōl dar, i n l'aṅ più cantàda in fiṅ a l'Istâ dal 2005, quànd l'è turnàda indrē ma c'n un tìtul più alśēr, Kissing an Arab.
Al prim àlbum
'L àlbum ad debùt, vgnû fóra in dal 1979 par la péna nada Fiction Records ad Chris Parry dla Polydor, al s intìtula Three Imaginary Boys (Tri ragàs imaginàri). I èṅ ciàr fin da subìt i riferimènt muśicài dla banda, al punk e 'l art rock ad David Bowie ma anc i trat minimalìsta e persunài. A s fà nutàr anc la cretinìśia ad So What? (E alóra?), c'n un Robert Smith imbariàg ch'a n gh la cava minga a far-as vgnir in a mènt gnanc un tèst basta ch'a sia e alóra al lèś a 'l micròfun la reclàm 'd un sèt par la decurasiòṅ dal tórti a partìr da na cunfesiòṅ ad sùcar.
In Śugn i faṅ vgnir fóra al secónd sìngul Boys Don't Cry (I ragàs i n piànśan minga) che, insém a 'l canti fati dòp Lullaby e Close to Me, 'l è, a s pōl dar, òṅ di sìngui più cgnusû dal grup.
Al méś dòp Robert Smith al regìstra un sìngul c'n un grup tirâ sù in cal mumènt, i «Cult Heroes», c'n al pustèṅ 'd Horley Frank Bell cuma cantànt e 'l sò amìg Simon Gallup a 'l bas. Durànt la sesiòṅ ad registrasiòṅ, i s śóntan via via anc Porl Thompson, la Janet Smith (ch'l'è pò la surèla ad Robert), e àtar dódas parsòni sèmpar 'd Horley, tuti lè a divertìr-as. Al sìngul I'm a Cult Hero/I Dig You al vénd bèn in Cànada: 35.000 còpi.
In cal mèntar i Cure i cuntìnuan a far-'s i ós, sunànd a drē a i Wire, a i Generation X, a i The Police e a i Joy Division. Al 3 'd Agóst dal 1979, in particulàr, Robert Smith al cgnós i mémbar dal grup di Siouxsie and The Banshees e a gh fà subìt amicìsia. Quand a Aberdeen tut 'd un trat al baterìsta e 'l chitarìsta di Banshees i mòlan lè 'l grup, Robert al vèṅ tòlt da Siouxsie (al sècul Susan Ballion) par rimpiasàr-i e psēr acsè cuntinuàr al tour.
Dòp la publicasiòṅ, in Nuvémbar, dal tèrs sìngul, Jumping Someone Else's Train (Dasfrutànd qualchidòṅ àtar), Dempsey al vèṅ rimpiasâ par Simon Gallup parchè al n gh la cavàva minga a supurtàr 'l ategiamènt autoritàri ad Smith.
'L an dòp, p'r al marcâ americàṅ, a vèṅ publicàda na versiòṅ difarénta d'l àlbum intitulàda Boys Don't Cry cun dèntar i tri sìngui (Killing An Arab, Boys Don't Cry e Jumping Someone Else's Train) e àtar dū braṅ (Plastic Passion e World War) a 'l pòst ad Foxy Lady (cover ad Jimi Hendrix), Meathook e It's Not You.
Al perìud dark (1980-1982)
Cun 'l ingrès ad Gallup e dal tasterìsta Matthieu Hartley (ex di Magspies cuma Simon), i tôṅ i sa scurìsan, incanalànd-'s in dal melancónig Seventeen Seconds (Darsét secónd, 1980).
'L ùnic sìngul tirâ fóra da 'l àlbum 'l è A Forest, un clàsic dal grup sunâ sèmpar in di cuncèrt e c'n un vìdeo da i tôṅ dimóndi scûr e claustrufòbic. Anc chi atri canti (cuma M, Play For Today, At Night, In Your House o la title track) i sònan cumpàgni.
A cal punt lè i Cure i ìvan bèla tacâ a giràr p'r al mónd in tour: Europa, Stat Unî e Austràglia. Na vólta turnâ a cà però Smith, Gallup e Tolhurst i s réndan cònt che Hartley a n è più adàt a 'rmàgn'r in dal grup e acsè al tastérista al tōś 'l us.
'L è acsè ch'i Cure i s càt'n incóra in tri quànd 'l è óra 'd registràr al tèrs àlbum, Faith (Fēd, 1981), un lavōr incóra più trist e vilî dal precedènt, ch'al dascór dla fēd e dla fidùcia e dal rapòrt che la gint la gh'à sèg.
Dimóndi impurtànt in d'l àlbum 'l è 'l braṅ trist e melancònig The Holy Hour dedicâ a 'l cantànt di Joy Division, Ian Curtis, ch'al s éra masâ da pôc. Al sìngul 'l è Primary 'l è stâ sunâ più in présia ch'in dla demo par far in manéra ch'a gh fus quèl ch'a s dastachìs un pôc da 'l rèst, in manéra da psēr èsar trasmìs a la ràddio. 'D atra part The Funeral Party', The Drowning Man o All Cats Are Grey i n psiva minga èsar sarnìdi par cal scòp lè.
In dla versiòṅ in caséta, la banda B al gh'à dèntar 'l inèdit Carnage Visors, un braṅ lung e strumentàł rigistrâ da Robert Smith par la culóna sunòra 'd un curtumetràǵ ad Ric Gallup, fradèl ad Simon. Carnage Visors 'l è stâ mis dèntar sōl adès in dla versiòṅ deluxe ad Faith.
In dal 1982 i Cure i faṅ vgnir fóra Pornography (Purnugrafìa), al tèrs e ùltim àlbum ad na trilugìa tacàda cun Seventeen Second. Però 'sta vòlta chè 'l disc 'l è scûr fòrt e pesimìsta, pîn 'd arlìa (Lol al gh dà dèntar cun la sò baterìa) e disperasiòṅ.
Al sìngul 'l è The Hanging Garden ma i s faṅ nutàr anc One hundred years (ch'la dascór dla guèra), The figurehead, Cold e A Strange Day, la stòria 'd 'n óm ch'al s dà la mòrt decidénd 'd andgàr-'s in un dè strâṅ.
In cal perìud lè, anc par cólpa dal dròghi e dal strès p'r i tròp impégn (Robert al sòna anc p'r i Siouxsie and the Banshees), i rapòrt a 'l intéran dal grup i s fànan sèmpar più téś. Smith a s pìcia cun Gallup durant al Pornography tour e al basìsta al và via finìda la tournée.
Robert, da 'l cant suo, al s tōś un perìud ad vacànsa ma in séguit al dirà che, in cal mumènt lè, i Cure i s éran finî praticamènt.
Al perìud pop (1983-1986)
Dòp i prubléma ad Pornography, Robert Smith praticamènt da par lò al regìstra un braṅ par la rivìsta "Flexipop Magazine" ch'al s intìtula Lament. Al parti ad bas i èṅ sunàdi par Steven Severin. A s trata dna cansòṅ ch'la dascór incóra 'd 'n àtar persunàǵ angdâ, dòp The Drowning Man e A Strange Day.
Al prudutōr Parry al próa a cunvìnsar Smith e Tolhurst (pasâ in cal mént'r a sunàr al tastéri) a cambiàr gènar, mulànd al dark p'r al pop e par di cumpunimènt più alégar. 'L è acsè che i dū Cure armàś, insém a 'l turnìsta Steve Goulding, i daṅ vita a Let's Go To Bed' c'n al vìddeo dal pès girâ par Tim Pope, un regìsta ch'a s lig'rà a i Cure par dimondi tèmp.
Fra Mars e Maǵ dal 1983, Smith al taca 'n àtar prugèt muśicàl insém a 'l basìsta di Banshees Steven Severin, ciamâ The Glove (Al guànt) dand vita a 'l disc psichedèlic Blue Sunshine (Al Sōl al luśa 'd blù) vgnû fóra in Setémbar c'n i sìngui Like An Animal e Punish Me With Kisses. Smith par via ad probléma cuntratuài al n pól minga ès'r al cantànt e 'l parti vucàli i èṅ òpra dla Jeanette Landray, la muróśa 'd Budgie, baterìsta e marè in séguit dla Siouxsie. Smith al canta sōl in dū braṅ: Mr. Alphabet Says e Perfect Murder.
Finî 'l lavōr c'n i Glove Smith al cuntìnua a muciàr sù di àtar sìngui c'n i Cure: prima The Walk e pò The Lovecats ispiràda a 'l film ad Walt Disney Gli Aristogatti. Insém a Phil Thornalley a 'l bas e a Andy Anderson a la baterìa (Lol 'l armàgn incóra a 'l tastéri), i Cure i tórn'n a far di cuncèrt méntar la Fiction la fa sù i sìngui fat dòp Pornography e l'imbastìs na racòlta ciamàda Japanese Whispers (Bacajamènt giapunéś, 1983) ch'la gh'à dèntar na versiòṅ nóva ad Lament e di atri b-sides.
'L an dòp a vèṅ fóra The Top (La sima, 1984), un lavōr dimóndi difarènt in di pès cun Porl Thompson ch'al tórna in dal grup cuma chitarìsta. Al sìngul 'l è The Caterpillar.
I Cure i pàsan anc dal nòstri bandi: al 20 ad Maǵ dal 1984 i èṅ a Bulógna.
In cal perìud chè Robert Smith al s masa 'd fadìga: 'l è incóra mémbar di Banshees (in dal 1984 al dà na maṅ a 'l disc ad Siouxsie Hyæna) e in The Top al scriv lò tut i braṅ e al i sòna anc (Phil Thornalley al s catàva in Austràglia c'n i Duran Duran) tulénd da spés anc dal dròghi.
In Utóbar a vèṅ publicâ al prim disc da 'l viṿ, Concert: The Cure Live trat da soquànt cuncèrt ingléś dal Maǵ dal 1984 ad Lóndra e 'd Oxford dal «Top Tour». In dla banda B dla caséta, a s pōl catàr na versiòṅ ad Forever, na canta ch'i Cure i aṅ fat impruviśànd da 'l viṿ, cun Smith ch'al s invintàva 'l paròli in sal mumènt.
Durànt la tournée in Giapòṅ al baterìsta négar Andy Anderson, alculiśâ pódag, al s buta adòs a chi àtar par piciàr-i 'd nòt in 'n albêrg e acsè al vèṅ casâ via. A 'l sò pòst a vèṅ tòlt par pôc tèmp prima Vince Ely di Psychedelic Furs e pò Boris Williams di Thompson Twins. Sèmp'r in cal tour lè, Robert al decìd ad dar-'g un taj c'n i Banshees e ad tōr indrē Gallup, ch'l iva sunâ c'n i Fools Dance in cal méntar, a 'l pòst ad Thornalley ch'l éra andâ par la sò strada.
In dal 1985 i Cure nóṿ (Smith/Tolhurst/Gallup/Thompson/Williams) i pùblican 'n àt'r àlbum The Head on the Door (La tèsta insìma a 'l us) al sucès cumersiàł più grand in fiṅ lè, cun dū sìngui dimóndi famóś anc in Itàglia: Inbetween Days e Close to Me, dal canti dimóndi alśēri, cun di vìddeo fóra 'd tèsta ad Tim Pope.
In dal 1986 'l è 'l tùran dla racòlta Standing on a Beach - The Singles 1978-1985 (Stand in spiàgia - I sìngui 1978-1985) cun dènt'r anc un sìngul dal 1981 mai vgnû fóra su di àlbum, Charlotte sometimes, e na versiòṅ difarénta 'd Boys Don't Cry. La versiòṅ su CD la s intìtula Staring at the Sea (Guardànd al mar) e la gh'à dèntar di pes da piò méntar la versiòṅ su caséta la gh'à anc tuti 'l B-sides di sìngui in dla banda B.
Par selebràr cal perìud lè ad sucès, a vèṅ filmâ al cuncèrt dal 9 'd Agóst a 'l teàtar rumàṅ 'd Orange, in Pruvénsa, distribuî 'l an dòp in di cinéma c'n al tìtul "The Cure in Orange".
Madurasiòṅ artìstica e cunsacrasiòṅ internasiunàla (1987-1993)
Al 5 ad Maǵ dal 1987 a vèṅ fóra al sètim lavōr dal grup ingléś, un disc dópi ad 18 canti ciamâ Kiss Me Kiss Me Kiss Me (Baś-am Baś-am Baś-am). La cupertìna d'l àlbum la móstra un prim piàṅ di làbar ad Smith, piṅ ad rusét 'd un ros ch'al dà a 'l òć in mèś a un sfónd arans viṿ.
Al disc 'l è dimóndi vari cun di pès rock (The Kiss e Shiver And Shake), psichedèlic (If Only Tonight We Could Sleep e The Snakepit), pop (Why can't I be you?) e dark (One more time). Par di prubléma 'd spasi, la canta Hey You!!! la n gh'è briśa in dla versiòṅ su CD dal lavōr, ma sōl in sal vinîl e in sla caséta. La s cata però in dla versiòṅ deluxe dal 2006.
A difarénsa di lavōr vèć, in c'l àlbum chè tut i mémbar i aṅ dâ 'l sò cuntribùt, difàti Icing Sugar e The Perfect Girl i partìsan da di idéi ad Simon, Like Cockatoos, Fight e The Snakepit i èṅ stadi scriti par Porl e par Boris méntar A Thousand Hours l'è ad Tolhurst.
In Itàglia quést chè 'l è 'l secónd disc di Cure ch'a gh la cava a finìr in di prim vint pòst dal clasìfica (13śum). A la fiṅ d'l an al sarà al 54śum disc più vindû dal 1987. Al vìddeo dal sìngul Just Like Heaven 'l è girâ in dla baja ad Beachy Head (cuma anc Close to Me) ch'l'è dvintàda famóśa par tut i suicìdi ch'a gh'è. In d'l àlbum a gh'è anc na canta ispiràda a Les yeux des pauvres (I òć di pòvar) ad Charles Baudelaire, How beautiful you are.
A Bruxelles, durànt al cuncèrt dal prim ad Nuvémbar, a s śònta 'n àtar mémbar, al tasterìsta Roger O'Donnell, tòlt sù par jutàr Lol ch'al tacàva a pèrdar di cōlp, sémpar da piò inmisćiâ cun di prubléma 'd alcol. Al Kiss me tour al pasa anc par Emìglia-Rumàgna: al 29 and Nuvémbar dal 1987 i Cure i èṅ a Mòdna.
Al disc dal 1989, Disintegration (Diśintegrasiòṅ), al tórna a 'l dark a róta 'd còl ma al vénd bèṅ listés, difàti 'l è stâ 'l prim di sò disc a entràr in di prim déś pòst in dla calsìfica itagliàna (a 'l sètim pòst) c'n al sìngul Lullaby cuciâ in élt da 'n vìddeo spavintóś in dua Robert, culgâ a lèt, al s impinìs via via 'd tlarédi par pò èsar magnâ da 'n ragn gigànt. 'L àlbum al misćia bèṅ di braṅ rock, adàt a i cuncèrt (cuma Fascination street e Disintegration), di braṅ più persunài e vilî (cuma Plainsong, Pictures Of You, Closedown e Homesick) e di àtar dark dal tut (Prayers For Rain e The Same Deep Water As You).
In dal vinîl, i braṅ Last dance e Homesick i n gh'ènan minga par di mutìṿ ad spasi.
Durànt al registrasiòṅ, Laurence «Lol» Tolhurst al vèṅ śluntanâ via da 'l grup sénsa però èsar rimpiasâ. In dal disc però al figùra listés cuma sunadōr 'd „àtar strumènt“, tant par dir ch'al sò lavōr 'l è stâ praticamènt nul. In séguit, in dal 1994, Tolhurst (ch'l iva dâ vita in cal mént'r a i Presence e ch'l iva fat vgnir fóra sōl un disc, Inside) al farà n'asiòṅ legàla in di cunfrónt ad Smith par psēr druàr al nóm dal grup ma al perdarà la càuśa.
Dòp al sucès bèl grôs mis in bisàca cun Disintegration, Smith al fà vgnir fóra na racòlta ad braṅ rimixâ, Mixed up, cun 'l inèdit Never Enough in cóa.
In dal 1992 i Cure i pùblican Wish (Deśidèri), al secónd àlbum dal grup ch'a finìs diretamènt in dla top ten itagliàna (nùmar òṅ in dal Régn Unî e nùmar dū in di Stat Unî) e ch'al mét 'd acòrd pùblic e crìtica. 'L è 'n disc misć in du a s pōl catàr di pès pîṅ ad lòrgna (Apart e To Wish Impossible Things) ma anc alégar cuma High, Doing The Unstuck e Friday I'm In Love, una dal canti più cgnusùdi dal grup. Al rock 'l è preśènt dimóndi in Cut, End e Open, un braṅ devastànt ch'al gh'à 'n tèst dimóndi vilî parchè al dascór dla depresiòṅ.
Dal Wish tour i Cure i regìstran dū àlbum live: Show (Spetàcul) e Paris (Parì), tut i dū dal 1993. Finî al tour, Thompson e Williams i làs'n al grup, rimpiasâ par Roger O'Donnell, ch'al tórna indrē, e Jason Cooper. Par quàt'r an i Cure i n fànan piò di àlbum ma sōl di braṅ stramnâ, dimóndi da spés par di culóni sunòri o dal compilation: Purple Haze ad Jimi Hendrix p'r al tribùt Stone free, Burn p'r al film Il corvo (Al còruv), Young Americans ad David Bowie par la compilation 104.9 XFM.
I an recènt (1994-incō)
In dal 1996, dòp quàt'r an, a vèṅ fóra finalmènt 'l àlbum nóṿ 'd inèdit in studi, Wild mood swings (Śbals 'd umōr selvàdag). Pîn ad sôṅ ad mùśica latìna (cuma 'l prim sìngul The 13th in dua Robert Smith in dal vìddeo al và a lèt c'n un travestî), al disc al lasa i sustenidōr dal grup a bóca vèrta parchè a n pâr gnanc un disc di Cure. I fan più vèć i gh'aṅ al brusc in bóca ma 'l grup 'l è bòṅ ad catàr-an di nóṿ. In tut al manéri al disc 'l è 'n flòp.
'L an dòp la Fiction la fà vgnir fóra la secónda racòlta di Cure, Galore - The Singles 1987-1997 c'n i sìngui muciâ sù da Kiss Me Kiss Me Kiss Me a Wild Mood Swing, cun da piò 'l inèdit Wrong Number.
In dal 2000 al grup al fà catàr in di negòsi Bloodflowers (Fiōr ad sangṿ) e Smith al batéśa cal lavōr chè cuma la tèrsa part dna trilugìa gòtica ch'la gh'à dènt'r anc Pornography e Disintegration. Na versiòṅ rimixàda dal braṅ Watching me fall la s cata in dla culòna sunóra dal film American Psycho dla Mary Harron cun Christian Bale.
Bloodflowers al gh'à un bòṅ sucès fra i crìtic ma 'l véndidi i làs'n a deśideràr.
In dal 2001 i Cure i pùblican n'àtra racòlta Greatest Hits ch'la sèra par sèmpar al ligàm dal grup cun la Fiction. Al disc al gh'à dū canti nóvi Cut Here e Just Say Yes.
In dal 2003 i Cure i tàc'n a lauràr a 'l àlbum nóṿ par la Geffen insém a Ross Robinson (prudutōr di Korn e di Slipknot) e in dal 2004 a vèṅ publicâ The Cure ch'al gh'à un sòṅ in gènar pop ma anc di pès dûr cuma Lost e The Promise. Al disc 'l è difarènt da qvéi 'd prima parchè 'l è dimóndi misć.
Al canàł televiśìv MTV al gh fà 'n tribùt faghénd un prugràma speciàł preśentâ par Marylin Manson ciamâ MTV Icon cum éra bèla sucès prima par di àtar grup cuma gl'Aerosmith e i Metallica. Durànt la traśmisiòṅ a s fà vìv'r incóra la caréra dal grup e di àtar cantànt cuma i Deftones e i Blink 182 i càntan di braṅ lōr.
In dal Maǵ dal 2005, Robert Smith al lasa a cà O'Donnell e Bamonte par tōr indrē Porl ch'in cal méntar 'l iva sunâ c'n i Led Zeppelin. In dal Setémbar dal 2005 a vèṅ fóra 'l film Se solo fosse vero (Se sōl a fus véra) cun Mark Ruffalo e la Reese Witherspoon. In dla culòna sunóra a s cata la cansòṅ Just Like Heaven anc parchè al tìtul uriginàl dla pelìcula la gh'à pròpria 'l stés nóm.
In dal 2008 i Cure i pùblican al tredicéś'm àlbum in studi da 'l tìtul 4:13 Dream (4:13 Insùni) ch'al gh'à dèntar trédas braṅ: l'ouverture 'd Underneath The Stars, al carsénd sinìst'r ad The Scream, la rabìda It's Over e al pop traśversàł ad Sleep When I'm Dead e ad Freakshow in dua Thompson al gh dà dèntar dimóndi.
Prima ch'a vgnis fóra 4:13 Dream, al grup 'l iva bèla decìś ad publicàr quàtar sìngui (The Only One, Freakshow, Sleep When I'm Dead e The Perfect Boy), òṅ a 'l méś al 13 ad tut i méś, cun la sò etichéta, la Suretone Records, che però la n éra briśa tant 'd acòrd. In tut al manéri chi braṅ lè i gh'aṅ abû un sèrt sucès in Spaggna e in di Stat Unî.
In dal 2011, in ucaśiòṅ d'l aniversàri di trént'an ad Faith, Lol Tolhurst al tórna a sunàr insém a i Cure durànt al spetàcul "The Cure Reflections" a 'l Vivid live festival ad Sydney.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Robert Smith vóś e chitàra - (1976-incō)
- Simon Gallup bas - (1980-1982, 1985-incō)
- Porl Thompson saxòfun e chitàra - (1976-1979, 1984-1993, 2006-incō)
- Jason Cooper baterìa - (1995-incō)
Ex cumpunènt
- Laurence Tolhurst baterìa e tastéri - (1976-1989)
- Michael Dempsey bas - (1976-1979)
- Matthieu Hartley tastéri - (1980)
- Phil Thornalley bas - (1983-1984)
- Andy Anderson baterìa - (1983-1984)
- Boris Williams baterìa - (1984-1993)
- Roger O'Donnell tastéri - (1987-1990, 1995-2005)
- Perry Bamonte tastéri, chitàra e bas - (1990-2005)
Discugrafìa
Àlbum
- 1979 - Three Imaginary Boys Fiction Records
- 1980 - Seventeen Seconds Fiction Records
- 1981 - Faith Fiction Records
- 1982 - Pornography Fiction Records
- 1984 - The Top Fiction Records
- 1985 - The Head on the Door Fiction Records
- 1987 - Kiss Me Kiss Me Kiss Me Fiction Records
- 1989 - Disintegration Fiction Records
- 1992 - Wish Fiction Records
- 1996 - Wild Mood Swings Fiction Records
- 2000 - Bloodflowers Fiction Records
- 2004 - The Cure Geffen Records
- 2008 - 4:13 Dream Suretone Records
da 'l Viṿ
- 1984 - Concert: The Cure Live Fiction Records
- 1991 - Entreat Fiction Records
- 1993 - Show Fiction Records
- 1993 - Paris Fiction Records
Racòlti
- 1980 - Boys Don't Cry Fiction Records
- 1981 - Happily Ever After A&M Records
- 1983 - Japanese Whispers Fiction Records
- 1986 - Standing on a Beach - The Singles 1978-1985 Fiction Records
- 1990 - Integration Elektra Records
- 1990 - Mixed Up Fiction Records
- 1997 - Galore - The Singles 1987-1997 Fiction Records
- 2001 - Greatest Hits Fiction Records
- 2004 - Join the Dots: B-sides and Rarities, 1978-2001 (The Fiction Years) Rhino/Universal Records
- 2006 - 4 Play Fiction Records


text:
Festival da jazz ha publitgà program
- Mesemna, 18.4.2012, 10:05
Il festival da jazz a Montreux ha publitgà la notg il program da quest onn. Quai 2 dis pli baud che planisà.
La raschun saja ina "indiscreziun" en la pressa svizra hai gì num. Tar ils highlights tutgan il musicist american Bob Dylan, la chantadura irlandaisa Sinéad O'Connor ed Alanis Morisette, la chantadura canadaisa. Era da la partida èn Amy MacDonald, Van Morrison e Bobby McFerrin. Il festival da jazz a Montreux è davent da la fin da zercladur enfin mez fanadur. (fc/sda)


text:
Muún
In del mudell standard dii partisej, un muun (se ciama inscì perchè'l gh'ha la u (mu) cume simbul) l'è una partisela fundamentala cun carica eletrica negativa e spin semi-intregh de 1/2. El muun el gh'ha una vita media de 2.2 us, püsee lunga de quela dii alter leptun instabil, mesun o bariun, asca el neütrun. Insema al'eletrun, al tauun e i neütrin, el muun l'è clasificaa cume un leptun. Cume tücch i partisej fundamental, anca el muun el gh'ha la sò antipartisela, che la gh'ha l'istesa masa e l'istess spin de lü, ma la gh'ha la carica upòsta: l'è l'antimuun. I muun gh'han dunca el simbul u− e i antimuun u+.
Per mutif storich, i muun a hin de spess indicaa anca cunt el termin "mesun mu", anca se a hin minga clasificaa cume mesun per la muderna fisica dii partisej. I muun gh'han una masa a ripos de 105,6 MeV, che l'è 207 volt püsee granda de quela del'eletrun. Vist che i interasiun dii muun a hin cumpagn de quii del'eletrun, se po pensà che el muun el sia un eletrun propi pesant.
Cume anca per i leptun carich, a'l gh'è anca un neütrin-muun, che'l gh'ha l'istess savur del muun, che'l gh'ha cume simbul vu.


text:
Califòrgna
La Califòrgna (California in Inglés) 'l è 'n stat di Stat Unî nâ al 9 ad Setémbar dal 1850 ch'al s cata in dla còsta òvest dal paéś. La sò capitàla l'è Sacramènt cun Los Angeles, San José e San Francisco atri sità impurtànti, tuti cun da piò 'd un migliòṅ 'd abitànt. L'è cgnusùda anc cuma The Golden State (Al Stat d'l Òr, par via dla casa a 'l òr dla mità dal 1800) o anc cuma The Sunshine State (Al Stat dal Sōl, par via dal sò tèmp bèl). La sò siggla pustàla l'è CA.
Cun i sò 37.253.956 abitànt (dat dal Luj dal 2010), la Califòrgna l'è al stat americàṅ cun più abitànt ad tut.
Al stat 'l è famóś p'r al sò risć sìśmic dimóndi élt parchè l'è pîna ad faj, cuma qvéla ad Sant Andarìn. Soquànt studi dal 2005 i dìśan ch'a gh'è 'l caś prubàbil ch'a gh pòsa vgnir un taramòt dimóndi fòrt (da lōr ciamâ The Big One, Qvél grand) in di pròsim trént'an.
Geugrafìa
Davśèṅ a lē i s càtan: 'l Òregon a nòrd, al Nevàda e l'Ariśòna a èst, al Mèsic a sud e 'l Ucéan Pasìfic a òvest. La sò superfìsi l'è ad 423.970 km², la tèrsa più granda dal paéś dòp l'Alàska e 'l Tèxas.
Al sò muntàgni più famóśi i èṅ qvéli dla Sierra Nevada cun al Mónt Whitney ad 4421 mètar e al Parc Nasiunàl 'd Yosemite. Al furèsti i la quàcian bèṅ rivànd a 'l 45% in tut.
I gh'èṅ anc di deśèrt cuma 'l Mojave o la Death Valley (La val dla mòrt).
Pupulasiòṅ
La pupulasiòṅ califurgnàna l'è dimóndi misćia. P'r al cinsimènt dal 2010 la ś divìd acsè:
- 40,1% biànc minga ispànig
- 37,6% ispànig (in gènar mesicàṅ)
- 13,0% aśiàtic
- 6,2% afroamericàṅ
- 4,9% misć
- 1,0% indiàṅ americàṅ
- 0,4% hawaiàṅ e àtar pòpui dal Pasìfic
Pulìtica
La Califòrgna 'l è 'n stat ch'al strica 'l òć a la sinìstra da dimóndi tèmp (specialmènt par gl'elesiòṅ dal presidènt in dua la vìns lè da 'l 1992) ma l'è anc stàda bòna ad far andàr sù di guvernadōr republicàn cuma Ronald Reagan e Arnold Schwarzenegger. Qvél 'd adès, da 'l 2011, 'l è Jerry Brown dal Partî Demucràtic.


text: 1Rü yixema na meã yaxõgüxü̃ rü namaã iporaexü̃ i guxchaxü̃gü, rü name nixĩ i nüxü̃ tarüngü̃xẽẽ i ngẽma taeneẽgü i turaexü̃ i norü õwa rü tama guxchaxü̃gümaã yaxna ĩnüẽxü̃. Rü tama name i yigüguxicatama tarüxĩnüẽ rü tóxrüca̱xicatama tadaugü. 2Natürü wüxichigü i yixema rü name nixĩ i taeneẽãxü̃́ tanangúchaü̃xẽẽ na ngẽmaãcü nüxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃ca̱x na yexeraãcü yaxõõxü̃ca̱x. 3Yerü woo ga Cristu rü tama noxrütama ngúchaü̃ naxü. Natürü nayanguxẽẽ ga yema Tupanaãrü ore ga ñaxü̃: “Pa Chaunatüx, rü ngẽma duü̃xü̃gü i cumaã guxchigagüxü̃, rü chomaã nixĩ i naguxchigagüxü̃”, ñaxü̃. 4Rü guxü̃ma ga yema nuxcüma ümatüxü̃ ga Tupanaãrü orewa, rü naxümatü na tüxü̃ nangu̱xẽẽxü̃ca̱x na taguma nüxü̃ rüxoexü̃ ega woo ṯacü rü guxchaxü̃ tüxü̃ üpetügu. Rü yema Tupanaãrü ore rü naxümatü na tüxü̃ nataãẽxẽẽxü̃ca̱x rü tüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃ca̱x na aixcüma Tupanaãrü ixĩgüxü̃. 5Rü Tupana nixĩ ya tüxü̃ rüngü̃xẽẽcü na yaxna namaã ixĩnüẽxü̃ca̱x i guxü̃ma i guxchaxü̃gü. Rü nüma nixĩ i tüxü̃ nataãẽxẽẽxü̃. Rü chanaxwa̱xe i nüma ya Tupana pexü̃ narüngü̃xẽẽ na aixcüma pegü pengechaü̃güechaxü̃ca̱x i ngẽma Ngechuchu ya Cristu pexü̃́ naxwa̱xexü̃rüü̃. 6Rü chanaxwa̱xe na ngẽmaãcü pemaxẽxü̃ na guxãma i pema rü wüxigu nüxü̃ picua̱xüü̃güxü̃ca̱x ya Tupana ya Nanatü ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu. 7Rü ngẽmaca̱x, yema Cristu pexü̃ na dexü̃rüü̃ rü name nixĩ i wüxichigü meã pegü peyaxu na ngẽmaãcü Tupanaxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü. 8Rü pemaã nüxü̃ chixu rü Cristu núma naxũ na Yudíugüxü̃ yanangü̃xẽẽxü̃ca̱x, na yemaãcü yanguxẽẽãxü̃ca̱x ga yema uneta ga nuxcümaü̃güxü̃ ga tórü o̱xigümaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga Tupana. Rü yemaãcü ga Cristu rü tüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ na aixcümacü na yiĩxü̃ ya Tupana rü aixcüma yanguxẽẽãxü̃ i ngẽma norü uneta. 9Rü yexgumarüü̃ ta ga Cristu rü núma naxũ naxca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃ na nümagü rü ta Tupanaxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃ca̱x naxca̱x na poraãcü Tupanaãxü̃́ nangechaü̃tümüü̃güxü̃. Rü yemachiga nixĩ ga yema Tupanaãrü ore ga Dabí ümatüxü̃ ga ñaxü̃: “Rü ngẽmaca̱x guxü̃ i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güpe̱xewa tá cuxü̃ chicua̱xüü̃. Rü tá chorü wiyaewa cuxü̃ chataxẽẽ”, ñaxü̃. 10Rü toxnamana i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Pa Duü̃xü̃gü i Tama Yudíugü Ixĩgüxü̃, rü name nixĩ i pema rü wüxigu chorü duü̃xü̃gü i Yudíugümaã petaãẽgü”, ñanagürü. 11Rü toxnamana, rü ñanagürü ta: “Pa Duü̃xü̃gü i Tama Yudíugü Ixĩgüxü̃x, rü name nixĩ i nüxü̃ picua̱xüü̃gü ya tórü Cori. Rü Pa Guxü̃ma i Nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i Duü̃xü̃güx, rü name nixĩ i penataxẽẽ”, ñanagürü. 12Rü Ichaía rü ta nanaxümatü rü ñanagürü: “Rü Dabí nanatü ya Ichaíwa tá ne naxũ i wüxi i nataa i tá Cristu ixĩxü̃. Rü nüma tá nixĩ i norü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü rü tá aixcüma nüxü̃́ nayaxõgü rü tá ínanaṉg̱uxẽẽgü na yimagagu Tupana nüxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃”, ñanagürü. 13Rü ñu̱xma i pema na nüxü̃́ peyaxõgüxü̃ rü chanaxwa̱xe i poraãcü pexü̃ nataãẽxẽẽ ya yima Tupana ya pexü̃ rüngü̃xẽẽcü na meã Cristuxü̃ ípenaṉg̱uxẽẽgüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü i Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü tá pexü̃ naporaexẽẽ na yexeraãcü Cristuxü̃ ípenaṉg̱uxẽẽgüxü̃ca̱x. 14Pa Chaueneẽgüx, meãma nüxü̃ chacua̱x na guxü̃ i duü̃xü̃gümaã pemecümaxü̃, rü aixcüma Tupanaxü̃ na pecuáxü̃, rü aixcüma meãma pegü pixucu̱xẽgüxü̃. 15Natürü ñaã poperawa rü meãma pexca̱x chanaxümatü i ñuxre i Tupanaãrü ucu̱xẽgü, erü tama chanaxwa̱xe i nüxü̃ ipeyarüngümaẽ. Rü tama chamuü̃ na pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ngẽmachiga yerü Tupana nixĩ ga choxü̃ mucü na pemaã nüxü̃ chixuxü̃ca̱x. 16Rü nüma nixĩ ga choxü̃ namuxü̃ na Ngechuchu ya Cristuarü puracü chaxüxü̃ca̱x i natanüwa i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃. Rü ngẽma puracü ga nawa choxü̃ namuxü̃ nixĩ na ngẽma duü̃xü̃gümaã nüxü̃ chixuxü̃ i ore i mexü̃ na Tupanaxü̃tawa chanagagüxü̃ca̱x, na wüxi i ãmare i Tupana namaã taãẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i Naãẽ i Üünexü̃ imexẽẽgüxü̃. 17Rü ñu̱xma na Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃ na chiĩxü̃, rü ngẽmaca̱x chataãẽ namaã i ngẽma puracü i Tupanaãxü̃́ chaxüxü̃. 18Rü ñu̱xma rü yema Cristu chorü maxü̃wa üxü̃chigaxü̃xĩcatama nixĩ i chixuxü̃. Rü nüma nixĩ ga choxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ na Tupanaxü̃tawa chanagagüxü̃ca̱x ga yema duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃, na nümagü rü ta Tupanaga naxĩnüẽxü̃ca̱x. Rü yemaãcü chorü oremaã, rü chorü puracümaã, rü cua̱xruü̃gü ga taxü̃ ga Tupana üxü̃maã, rü Naãẽ i Üünexü̃ãrü poramaã Tupanaxü̃tawa chanagagü ga yema duü̃xü̃gü. Rü yemaãcü Yerucharéü̃wa rü guxü̃wama ñu̱xmata Ilíricuarü naãnewa meãma chayanguxẽẽ na nüxü̃ chixuxü̃ ga yema ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃ i Cristuchiga. 20Rü yemaãcü chapuracü na nüxü̃ chixuxü̃ca̱x ga Tupanaãrü ore i mexü̃ ga ngextá taguma ñuxgu Cristuchigaxü̃ ínaxĩnüẽxü̃wa ga duü̃xü̃gü. Yerü tama chanaxwa̱xe ga marü togü nüxü̃ íxuxü̃wa rü duü̃xü̃gü marü nüxü̃ ícuáxü̃wa nüxü̃ na chixuxü̃ ga yema ore. 21Rü yemachiga nixĩ ga Tupanaãrü ore ga Ichaía ümatüxü̃ ga ñaxü̃: “Rü yíxema taguma Cristuchigaxü̃ cua̱xgüxe, rü taguma nachigaxü̃ ĩnüẽxẽ, rü tá nüxü̃ tacua̱xgü i nachiga”, ñaxü̃. 22Rü yema toxnamana na chapuracüxü̃ca̱x nixĩ ga taxucürüwa petanüwa chaxũxü̃ woo muẽ̱xpü̱xcünachire̱x yéma chaxũxchaü̃. 23Natürü ñu̱xma na marü chanagu̱xẽẽxü̃ i ngẽma puracü i toxnamana, rü nagu charüxĩnü na petanüwa chaxũxü̃. Yerü ñuxgumamatama nixĩ ga nagu charüxĩnüẽchaxü̃ na petanüwa chaxũxchaü̃xü̃. 24Rü ngẽxguma Españawa chaxũxgu, rü nagu charüxĩnü na woe pexü̃tagu íchidauxü̃. Rü nagu charüxĩnü na ñuxre i ngunexü̃ ngẽxma petanügu charüxã́ũxü̃. Rü wüxi i chorü taãẽ tá nixĩ i ngẽma. Rü ngẽmawena rü chanaxwa̱xe i choxü̃ perüngü̃xẽẽ na Españawa chaxũxü̃ca̱x. 25Natürü i ñu̱xma rü Yerucharéü̃wa tá chaxũ, na ngẽ́ma chanangexü̃ca̱x i ñuxre i dĩẽru naxca̱x i taeneẽgü i ngẽ́ma ngẽxmagüxü̃. 26Erü ngẽma taeneẽgü i yaxõgüxü̃ i Machedóniããnewa rü Acayaanewa ngẽxmagüxü̃, rü norü ngúchaü̃maã nagu narüxĩnüẽ na ngĩxü̃ nanutaque̱xegüxü̃ i ñuxre i dĩẽru na ngẽmaãcü nüxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x i taeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃ i Yerucharéü̃wa ngẽxmagüxü̃. 27Rü ngẽma taeneẽgü i Machedóniãcü̱̃ã̱x rü Acayacü̱̃ã̱x rü norü me nixĩ na ngẽmaãcü naxügüãxü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü rü aixcüma nüxü̃́ nangẽxma i norü ngetanü i taeneẽgü i Yudíugütanüwa. Erü ngẽma taeneẽgü i Yudíugügagu nixĩ i ngẽma togü i duü̃xü̃gütanüwa nanguxü̃ i Tupanaãrü ore. Rü ñu̱xma rü name nixĩ i ngẽma togü i duü̃xü̃gü rü norü ngẽmaxü̃maã taeneẽgü i Yudíugü i yaxõgüxü̃xü̃ narüngü̃xẽẽgü. 28Rü ngẽxguma chanagu̱xẽẽgu i ngẽma puracü, rü ngẽxguma taeneẽgü i Yudíugüna marü ngĩxü̃ chaxãxgu i ngẽma dĩẽru, rü Españawa tá chaxũ. Rü ngẽxguma ngẽ́ma chaxũxgu, rü tá woe pexü̃tagu íchidau. 29Rü nüxü̃ chacua̱x rü ngẽxguma petanüwa changuxgu, rü wüxigu tá tataãẽgü, erü nüma ya Cristu tá tüxü̃ nataãẽxẽẽ i ngẽxguma ngẽmaãcü wüxiwa ingẽxmagügu. 30Pa Chaueneẽgüx, tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuégagu, rü ngẽma na Naãẽãrü ngü̃xẽẽmaã choxü̃ pengechaü̃xü̃gagu pexü̃ chaca̱a̱xü̃ na Tupanana chauxca̱x pec̱axü̃ i perü yumüxẽwa. Rü ngẽmaãcü tá choxü̃ perüngü̃xẽẽ nawa i ñaã puracü i Tupana choxna ãxü̃. 31¡Rü Tupanana pec̱a na choxü̃ ínapoxü̃xü̃ca̱x nüxna i ngẽma Yudíugü i Yudéaanewa ngẽxmagüxü̃ i tama yaxõgüxü̃! ¡Rü nüxna pec̱a naxca̱x i ngẽma taeneẽgü i yaxõgüxü̃ i Yerucharéü̃wa ngẽxmagüxü̃, na taãẽãcüma nayauxgüãxü̃ca̱x i ngẽma dĩẽru i ngẽ́ma naxca̱x changexü̃! 32Rü ngẽmaãcü ngẽxguma Tupana naxwa̱xegu, rü taãẽãcüma petanüwa tá changu, na wüxigu pemaã chataãẽxü̃ca̱x. 33Rü chanaxwa̱xe na pemaã inaxã́ũxü̃ ya Tupana ya tüxü̃ taãẽxẽẽcü. Rü ngẽmaãcü yiĩ.


text:
Vares
Varés (tajan: Varese; latin: Baretium; frances: Varèse; piemuntes: Varèis; tudesch storich: Väris) a l'è ‘n comùn de la Lumbardia de 80 927 abitant (dato del Dicember 2013[1]), capital de la pruìncia cunt l'istess nomm. Ul sò nomm ul par che 'l riva sü de la paròla celtiga, var (aqua), per via d' ul fat che 'l sa tröa arent a un lagh, che 'l gh'à l'istess sò nomm. La zona de l'interland l'è ciamaja Varesòtt.
Giugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citàa de Varés la sa tröa a i pé dul Sacher Munt de Varés, che l'è 'n tòcch de la cadéna de munt dul Camp di Fiur. La cità la varda giò sül lagh de Varés. Ul sò territori ul sa tröa de sotta i Alp e l'è furmàj de bricch (par ul 46%) e de munt (32%). I sa tröen anca di fiüm (Tesin e Olona) e sètt lagh: tri hinn grand (lagh Magiur, lagh de Lügan e lagh de Varés) mentar quater hinn püssee pinitt (lagh de Cümabi, lagh de Munàa, lagh de Ghirla e lagh de Gana). Ul teritori meridiunal de la pruìncia l'è un tòcch da la pianüra padana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vares l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Amministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul sindich da Vares l'è Attilio Fontana, da la Lega Lumbarda, dul 2006
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Discurs cun Mario Poltera (72), Schlarigna
- Sonda, 9.3.2013, 9:03
La vegliadetgna da pensiun avess el gia daditg cuntanschì, tuttina sesa Mario Poltera anc oz mintga di en ses biro d'architectura a San Murezzan. "Quai n'è betg in stuair, quai è in pudair", di el sez. Ed entant che la sanadad permettia da lavurar, fetschia el quai. E saun è Mario Poltera. Per la 43avla giada sa participescha el questa dumengia al Maraton da skis engiadinais. Cun quai ha el manchentà be duas cursas - quella dal 1991 è vegnida desditga, tar quella dal 2006 era el malsaun. "La finamira è da vegnir a S-chanf saun e frestg", di il Giubiler Mario Poltera. En il Profil dal Radio Rumantsch raquinta Mario Poltera da Schlarigna da ses emprim maraton, nua ch'el ha fatg fauss tut quai ch'ins po far fauss, e dal midament da la tecnica classica a la tecnica skating. Redacziun: Riccarda Mühlemann


text:
Duchêt ed Mòdna e Rèz
Artécol in dialèt arzân
Stêt italiân (int al peréiod ed mâsima grandèsa al gh’îva dèinter ânca al Duchêt ed Mâsa e Carêra) in véta, cun un intervâl fr’al 1798 e al 1814, dal 1452 al 1859, sòta al pusès ed la faméja 'd j Este.
Urègin: i pusès estèins
Al cmûn léber ed Mòdna int al 1288, a câşva da lôti civîli fra al faméj di nôbil dal pôst, l’îva rinuncê a la libertê comunêla cun al sotomètres a Obizzo II d'Este, marchèiş e Frêra. Un ân dôp ânca Rèz la s’ēra zibîda a Obizzo II ch’lé dvintê acsé sgnōr de sté dō pruvînci cme fevdatâri ed l’imperadōr, mèinter a Frêra al l’ēra dal Pêpa.
Int al 1452 Borso d'Este (1413-1471) l’îva ricevû da l’imperadōr da Sâcher Rumân Impēr Federico III al tétol ed Dóca 'd Mòdna e Rèz e int al 1471 dal Pêpa Paolo II al tétol ed Dóca 'd Frêra.
La pèrdita ed Frêra
Al 27 utòber 1597 al murîva Alfonso II d’Este, ch’ àn n’îva mìa ‘vû di fiō sibèin ch' a’s fōs spusê trèi vôlti e sibèin che al famōş strôlegh Nostradamus al ‘gh avés pervést la nâsita ‘d un fiōl mâs’c da la têrsa mujēra. Alfonso II l’îva sgnê per testamèint al cuşèin Cesare d'Este cme só erêd e sucesōr, mó an n’é mai stê arcgnusû dal pêpa Clemente VIII (Ippolito Aldobrandini ed Fân), che, dôpa cîrca 260 ân ed bòun gvêren d’ j Estèins dal fèdev papêl, al vrîva turnêr èser al padròun ed Frêra, dvintêda int al ‘500 un cèinter ed dimòndi valōr artéstich e culturêl e cun ‘na cōrt splèndida. Al Pêpa al pinsêva difâti Cesare ûn mìa ed la ‘stèsa râsa 'd Alfonso I d'Este, che l’îva spuşê préma Anna Sforza e pó, môrta còsta, Lucrezia Borgia e l’îva ‘vû quâter fiō, du legétim Ercole II d'Este, còl che al gh’é gnû dôp, e Ippolito II d'Este cardinêl e dû da Laura Dianti che, cun pôca fantaséia, l’îva ciamê i dû fiō Alfonso e Alfonsino.
Al nutèsi che cuntêven i fât ed lèpoca a dîşen che Alfonso I "...per soddisfare la sua esuberanza.... si provvide di una concubina..." Laura Dianti fiōla ‘d ûn ed Frêra ch’ al fêva al brèti, ch’ al l’à pó spouşeda préma ed murîr e ch’al gh’à regalê la Delésia dal Verginèiṣ e l’à dê al fiōl Alfonso al teritôri ed Muntèc, purtê a marcheşêt da l’imperadôr Ferdinando.
Alfonso l’à spuşê Giulia della Rovere fiōla dal dóca d’Urbino e da sté matrimòni é nasû Cesare, che al Pêpa an n’à mìa vrû cunsiderêr ed la ‘stèsa râsa d’ j Estèins, cun al citêr ‘na bòla papêla ed Pio V ch’al scartêva dal sucesiòun, ind i fèdev ed la Cêşa, quî mìa ed la ‘stèsa râsa. Clemente VIII l’à scumunichê Cesare quând al s’é numinê dóca e l’à mandê al só trópi cmandêdi da l’anvōd cardinêl Aldobrandini a Faèinsa a i cunfîn dal duchêt. A Cesare, ed carâter bòun e ânca tradî da j aleê che ló 'l pinsêva 'gh désen 'na mân, an gh’é armêş êter che mulêregh. Al duchêt al s’é ridòt al sōli dō pruvînci ed Mòdna e Rèz, fèdev imperêl e mìa ed la cêşa, cun Mòdna capitêla preferîda a Rèz dal nōv dóca.
Şvilóp ch’în gnû dôp
Vicèndi ed guèra gnûdi dôp àn fât quistêr a j Este l’avtoritê in séma 'l Duchêt ed la Mirândla, al Principêt ed Curèz e la Cuntèa ed Nuvalêra, préma stêt indipendèint. Da j inési dal XV sècol l’ēra gnûda a fêr pêrt ânca la Garfagnâna.
Int al 1796 al duchêt l’é stê ocupê da Napoleòun e l’é andê a fêr pêrta ed la Repóblica Cispadâna. Cun al cungrès ed Vièna al duchêt l’é pasê a Francesco IV Asburgo Este, ch’ l’ à ereditê da la mêdra ânch i teritôri dal Duchêt ed Mâsa e Carêra acsé l’utîn ânca 'l sbòch al mêr. In sté peréiod al duchêt al gh’îva uficialmèint sté pruvînci: Mòdna, Rèz, Mirândla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carêra.
Cun un tratêt pacéfich, int al 1847 al Duchêt a gh’é stê zuntê ânca Guastâla, préma l’ēra dal Duchêt ed Pèrma e Piaşèinsa, a s’é rivê acsé a la mâsima grusèsa dal teritôri.
Al só teritôri, insèm a Pèrma e a la Tuscâna, l’é dvintê pêrta dal pruvînci unîdi ed l’Itâlia centrêla zuntêdi al Règn ed Sardègna dal 1860.
Al dâti e i fât
- 27 utòber 1597 : Cesare d'Este al dvèinta Dóca ed Frêra, Mòdna e Rèz e al quèsta dal tót Sasōl, bèle 'd la faméja di prîncip Pio .
- 13 znêr 1598 : cun al Cunvensiòun faentèini al Stêt Pontifési tgnû da Clemente VIII al vín in pusès ed Frêra. Mòdna la dvèinta la capitêla dal Duchêt sòto al gvêren dal dóca Cesare d'Este.
- 1628: a dvèinta dóca Alfonso III d'Este ch’al spôşa Isabella ed Savoia, ch’ la môr mèinter la da a la lûş al quatordicèişem fiōl la lêsa Alfonso ind la disperasiòun, ch’ al li pôrta a pinsêr de dvintêr frê.
- 1629: Alfonso al tôş i vōt da Capusèin cun al nòm ed Giovanni Battista da Mòdna e l’arnûnsia al cmând a favōr dal fiōl Francesco I d'Este.
- 1632: cumîncia la costrusiòun dal Palâs duchêl ed Mòdna, incō pôst ed l’Acadèmia Militêra.
- 1658: Alfonso IV d'Este al ciâpa al pôst ed Francesco I.
- 1659: Alfonso IV l'è invistî dal Principêt ed Curèz.
- 1662 : Alfonso IV al mōr: cmând pruvisôri ed só mujēra Laura Martinozzi p'r al fiōl Francesco II d'Este ch’al gh’à dû ân.
- 1674 : Francesco II a 14 ân al ciâpa al cmând, cun l’ucasiòun ch’ an gh’é mìa só mêdra ch’l’ ēra andêda in Inghiltèra p'r al matrimòni ed la fiōla 'd quendşân Maria Beatrice cun al dóca ed York erēd al trôno d’Inghiltèra.
- 1694 : mōr Francesco II.
- 1695 : al cardinêl Rinaldo d'Este, sío ed Francèsco, al dvèinta dóca ed Mòdna cun l'arnûnsia 'd èser cardinêl cun dispèinsa dal pêpa e cun al spuşêr Carlotta Felicita di Brunswick per asicurêr la râs a la cà d’Este, perchè Francèsco II l’ēra môrt sèinsa lasêr fiō.
- 1 agòst 1702: a sègvit di fât ed guèra ed la Guèra ed sucesiòun Spagnôla i francèiş ed Luigi XIV ed Frância a vân dèinter ed Mòdna.
- fervêr 1707: al dóca Rinaldo, cun l’ajót ed l’eşêrcit imperiêl, al tôrna a Mòdna e al tôrna a mèter só un gvêren legtim.
- 1707: Rinaldo al cûmpra da l’Impēr al Duchêt ed Mirândla e còl ed Cuncôrdia.
- 1721: cumîncia la costrusiòun ed la véla ed Rivêlta atâch a Rèz.
- 1737: Rinaldo l’é invistî di fèdev ed Nuvalêra e Bagnōl in Piân
- 1737: Francesco III d'Este al sucêd al pêder Rinaldo.
- 1738: cumîncia la costrusiòun ed la Via Vandelli per coleghêr al sitê ed Mòdna Mâsa e Carêra
- 1740: Guèra ed sucesiòun in Avstrìa.
- 1741: j Avstrîach a ciâpen al Duchêt e Francèsco II al scâpa.
- 1746: Francesco III, sèinsa sôld, al vènd per 100.000 schînd'ôr venesiân a Augusto II, rè 'd Polônia e eletōr ed Sasônia, 100 quêder ed valōr ed la galerèia estèins che vân a Dresda in dōv' a gh'în incòra adès. La galerèia óna dal dmèj d' Eurôpa la vîn acsé screditêda ch'l'armâgn vâlida ânca per efèt d' j aquést fât da i dóca gnû dôp.
- 1748: pêş d' Aquisgrana.
- 1753; Francesco III al vîn numinê gvernadōr ed la Lumbardìa cun al stêr ed cà ind la Véla d 'Este fâta da ló a Varèiş e gvernând da lé ânca Mòdna in dōv' al fa dimòndi intervèint ind la sitê, fra còst la costrusiòun 'd un grôs uspedêl e 'd l' Albêregh di pôver, incô pals di muşèi. 'Na stâtva cun ló a cavâl fâta tirêr só da i mudnèiş per arcgnusèinsa, cla stâtva la gnirà pó pêrsa dôp ch'l'é stêda butêda zó a martlêdi da un fanâtich, ch' al vrîva fêres di mêrit cun Napoleòun rivê a Mòdna.
- 1761: al Dóca l'arvés al póblich la Bibliotêca Estèinsa ed Palâs Duchêl e al giardèin.
- 1780: Ercole III d'Este al sucêd al pêder Francesco III, al spôşa Maria Teresa Cybo Malaspina, fiōla ónica, ch' égh pôrta in ereditê al duchê ed Mâsa e Carêra, ch'al pasarà a la fiōla Maria Beatrice Ricciarda bèla prumésa spôşa a un arsidóca d'Asburgo,
- 1796: invasiòun di francèiş: Napoleone Bonaparte al rîva a Mòdna e Ercole al nômina un câp pruvisôri ind la persòuna ed Benedetto d'Este, fiōl naturêl ed Francesco III, al và a Venèsia cumpagnê da la favurîda Chiara Marini cantânt, che dôp la dvèinta só mujēra. Benedèt al cunclód un acôrd cun Napoleòun in dó 'l Dóca o chi per ló, al s'impègna a paghêr 7 miliòun e mèz ed frânch francèiş in trèi râti e dêregh grâtis vînt fra i quêder pió ed valōr ed la galerèia. In câmbi Napoleòun al s'impègna a garantîr ch'al só trópi mèinter a pasêven p'r al teritôri dal duchêt a n'avrén mìa fât perquişisiòun e arén paghê 'l gióst prèsi p'r ôgni rôba cumprêda. Al dóca al rifiûta ed paghêr gnînto ânca se l'à purtë sëgh a Venèsia al teşôr dal stët perché, al dgîva, al n'ēra al proprietâri, e Benedèt l'é custrèt a fër dimòndi dèbit, a bzër ins éma ai sitadèin e saczêr al cēşi e cunvèint di lōr caplavōr mèinter al j ôvri d'êrt a ciâpen la strêda ed Parîg. Ercole II al vîn ciapê a Venèsia da un gróp ed gînta armëda che 'gh impònen al pagamèint ed duşeinméla schîn, pôch mēno de stânta quintël d'ôr. A palâs Rangoni a Mòdna a fân 'na riuniòun i deleghê ed Mòdna, Rèz, Bològna e Frêra che insèm a fân la Repóblica Cispadâna, a fân pó 'na secònda riuniòun a Rèz in dóv' a vîn dichiarê cme bandēra al triculôr e vînen scanşlê tót i tètol nobiliêr.
- 1797: Napoleòun al fa andêr la Repóblica Cispadâna in còla Cişalpèina.
- 1803: Ercole III al môr in esèli. A finès acsé la râsa di mâs'c in lénia dirèta.
- 1805: Napoleòun a's fa dichiarêr imperadōr di francèiş e rè d'Itâlia, a vînen més só ed nōv i tétol nobiliêr e tôt via al této ed “sitadèin”. Mèinter al pâsa da Mòdna 'l vîn ricevû cun intusîâşem , égh vîn dë alôg in grân lóso ind al palâs duchêl e lé a 'gh vîn dê al cëvi ed la sitê.
- 1814 : Napoleòun l'é batû. Dôp al cungrès ed Vièna a Mòdna a vîn restarvê al duchêt sòta la cmând ed Francesco IV d'Este Asburgo, fiōl ed Ferdinando d'Asburgo Lorena, fiōl ed Maria Teresa imperadōra d'Avstrìa, e da Maria Beatrice, fiōla d'Ercole III erēde da só pëder dal duchêt ed Mòdna e Rèz e ed Maria Teresa Cybo Malaspina ed còl ed Mâsa e Carêra.
- 1820: Francesco I al mânda fôra un decrét cûntra i carbonêr
- 1822: al tribunêl de Stêt al procèsa quarantasèt persòuni acusê ed fêr pêrta ed la Carboneria, e nōv ed lōr a vînen cundanê a môrt, però a vîn masê sōl al prēt Giuseppe Andreoli.
- 1831: rivôlta ed Ciro Menotti. Francesco IV al fà imperşunêr e pó impichêr Ciro Menotti e Vincenzo Borelli.
- 1834: Francesco IV al fà fêr a Mòdna al Marchê dal bèsti: "a onore e comodo dei fedeli agricoli", mó quisché 'gh dân ed nêş e al fabrichêt l’armâgn vōd, i vultòun a vînen sarê e al grôs fabrichêt in sègvit al vîn druvê in divêrsi manēri. Incô l’é al post ed la facoltê ed cunuméia ed l’Universitê.
- 1839: cumîncia la costrusiòun dal Teâter Comunêl ed Mòdna. Inavgurê int al 1841.
- 1846: Francesco V d'Este al ciâpa al pôst dal pêder Francesco IV.
- 1847: in ubidiĵnsa al Tratêt ed Firèinsa, a la môrt ed Maria Luigia d'Avstrìa al Duchêt ed Mòdna al 's unés al Duchêt ed Guastâla e a vînen cambiê i cunfîn cun al Pramşân e a vîn quistê Rōl, paèiş dal Lumbêrd-Vènet in teritôri duchêl.
- 1848: Francesco V al se şluntâna per soquânt mèiş da Mòdna, câşva i muvimèint ed rivôlta.
- 1856: inavgurê a Rèz al grandiōş Teâter Municipêl ed Rèz
- 11 zógn 1859: Francesco V al lêsa per sèimper al duchêt, dôp che j Avstrîach în stê batû a Magèinta, al và a Mântva cun a drē 3500 suldê fedelèsim e 118 uficêl cmandê dal generêl Sacozzi che a fâncòla che vîn ciamê la Brighêda Estèins. Al pôrta sēgh j ôr e tóta la rôba presiōşa ed faméja e ânca 80 cundanê a vèta in cadèini che vînen sarê ind al perşòun ed Mântva. A Mòdna a rîva Luigi Carlo Farini, cumisâri dal Gvêren piemuntèiş, numinê pó ditadōr e dôp guvernadōr ed tóta l’Emélia ch’la vîn unîda al Piemûnt insèm a la Tuscâna.
- 1860: tót i Mudnèiş aprûven l’uniòun al Règn ed Sardègna
- 1863: a Vièna a vîn sarê l’imbasêda (ciamêda “Legasiòun”) Estèins e l’eşêrcit dal Dóca incòra fedêl a ló e fērom in Vènet (la Brighêda Estèins), al 24 setèmber al vîn deşfât.
- 1875: a Vièna mōr al 20 novèmber Francesco V ûltem Dóca ed Mòdna, al vîn suplî ind al Soterâni Imperiêl ind la cêşa di Capusèin.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le antiche province modenesi, Modena 1956 e 1986
- Luigi Amorth, Modena capitale, Martello editore, Milano 1967
- Benedetti, Biondi, Boccolari,Golinelli,Righi, Modena nella storia, Edizioni il Fiorino, Modena 1992
- Silvio Campani, Compendio della storia di Modena, Ediz. Aldine, Modena 1992
- G. Carlo Montanari, I fedelissimi del duca. La brigata estense, Edizioni il Fiorino, Modena 1995
- Bruno Rossi, Gli Estensi Mondadori, Milano 1972
- G. Panini, La famiglia Estense da Ferrara a Modena, Ed. Armo, Modena 1996
- AEDES MURATORIANA, Modena 1977 Giornale della Reale Ducale Brigata Estense Ristampa anastatica