text:
Aventuras da princessas da pantoflas, d’umans sco giats e d’eroxs dal jet-set, er numnads «randulins» contemporans, u lura dals varsaquants poets ch’èn inspirads dals lais en Engiadin'Ota. Quai raquintan ils novissims e vegls impuls che Dumenic Andry, Sara Francesca Hermann, Bettina Secchi e Martin Cantieni vegnan a preleger «live» en la stiva da la Chesa Gianzun a Schlarigna.
Questa prelecziun en rom intim è er ina pussaivladad preziusa d’udir il renumà scriptur ladin Dumenic Andry, oriund da Ramosch, che scriva impuls gia dapi l’onn 2005. Ina da sias publicaziuns da prosa curta e lirica, è il cudesch cun ina tscherna da ses impuls ed auters texts curts «Uondas» (2008, editionmevinapuorger). E quest onn ha Dumenic Andry survegnì il Premi svizzer da litteratura per ses tom da lirica «Sablun» (2017, Chasa Editura Rumantscha).
Plinavant vegn la Samedrina Sara Francesca Hermann a preleger en stiva a Schlarigna. Ella è actura e fa part da la cumpagnia da teater Mummenschanz. Dapi il 2016 scriva ella impuls e fa uschia ses emprims pass litterars publics.
Medemamain prelegia il Sursilvan Martin Cantieni, er el scriva impuls pir dapi l'onn 2016. Uschiglio studegia Martin Cantieni filosofia a Turitg, e la filosofia è er savens in tema en ses texts litterars.
La quarta autura d’impuls dal quartet empermettent che prelegia en stiva a Schlarigna, è Bettina Secchi oriunda da Zuoz. Dapi l'onn 1996 viva e lavura ella a Locarno, e dapi il 2004 scriva ella impuls cun magari in zic italianità.


c: text/html

text:
L'istorgia da l'app «Regiun Surselva» entschaiva ad Andermatt/Ursera. Per promover l'economia ha la vischnanca lantschà avant dus onns plirs projects, tranter auter era l'idea d'ina app per telefonins, che duai daventar ina plattafurma da communicaziun e vendita per las interpresas indigenas. L'incumbensa da programmar quella app ha l'interpresa myKompass da Kriens survegnì. Sur l'Arena da skis Andermatt Sedrun è il project era vegnì enconuschent en la vischnanca da Tujetsch e curt suenter, entras il project da svilup regiunal San Gottardo 2020, en l'entira regiun Surselva.
App cun cuntegn specific per la Surselva
Suenter pliras discussiuns cun represchentants da vischnancas e da la Regiun Surselva, ha myKompass decidì da lantschar ina sumeglianta app per la Surselva. L'app cuntegna infurmaziuns sco adressa e numers da telefon da dapli che 700 interpresas ed organisaziuns sursilvanas. Quellas infurmaziuns da basa èn gratuitas per las interpresas, ellas pon dentant era daventar partenari premium cun pajar ina summa da ca. CHF 100.- al mais. Sco partenari premium han las interpresas la pussaivladad da trametter novitads push sur l'app als utilisaders. L'idea è da promover uschia la purschida ed acziuns spezialas da las interpresas, sco era eveniments en la regiun.
Iniziativa privata
L'app vegn programmada da myKompass senza sustegn finanzial da las vischnancas ni da la regiun. Tenor Robert Furger, il manader da fatschenta da myKompass, è il potenzial per ina tala app fitg gronds e per quai hajan els decidì d'investir en il svilup. Regiun Surselva sustegnia els sulet cun cussegls e lur contacts, ils daners investads vegnian dal tuttafatg da l'interpresa e da las entradas dals partenaris premium.
RR actualitad 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Las unitads d'interpresa da la SSR (SRF, RTS, RSI e RTR) tschertgan cuminaivlamain la chanzun svizra e l'artista u l'artist per l'Eurovision Song Contest (ESC) 2022 en l'Italia.
Las candidaturas vegnan prendidas en consegna dal 1-9-2021 a partir da las 12:00 fin ils 15-9-2021 a las 12:00.
Da princip po mintgina e mintgin candidar. Interpretas ed interprets ch'èn burgaisas e burgais da la Svizra u cun lieu da domicil en Svizra vegnan preferids en cas da paritad dals puncts. La naziunalitad n'è però betg decisiva e n'excluda nagin d'inoltrar ina chanzun.
Da resguardar: La vegliadetgna minimala da las interpretas e dals interprets munta a 16 onns (termin da tagl: 1-5-2022). Sche candideschan minorennas u minorens, vegnan contactadas las persunas responsablas per l'educaziun per dumandar lur consentiment per la participaziun da l'interpreta u da l'interpret.
La candidatura per l'ESC 2022 ta porscha la pussaivladad da participar sco artista u artist per la Svizra a l'ESC.
La procedura da candidatura vegn messa a disposiziun e realisada da las unitads d'interpresa da la SSR. Ellas portan la responsabladad per il dretg davart la protecziun da datas.
Per la candidatura stos ti inditgar a nus infurmaziuns davart tia persuna.
Nus duvrain da tai las suandantas indicaziuns:
Datas da contact
- prenum
- num
- via
- numer postal
- lieu
- numer da telefon u da telefonin
Detagls davart tia persuna
- data da naschientscha
- tia relaziun cun la Svizra
Video da candidatura
- in video, en il qual ins enconuscha cleramain tai
Cun questas indicaziuns registrain nus tia candidatura.
En pli pos ti ans inditgar voluntarmain tia pagina-web u tes label da musica. Ti ans pos era trametter in messadi ensemen cun tes video da candidatura. Questas infurmaziuns n'èn betg necessarias per la candidatura.
Ulteriuras infurmaziuns davart l'elavuraziun da datas persunalas chattas ti en nossa decleraziun davart la protecziun da datas.
Per la candidatura stos ti era far indicaziuns davart la vusch principala, la producenta/il producent, la textadra/il textader e la cumponista/il cumponist. I po mintgamai sa tractar dad ina u da pliras persunas.
Nus duvrain da tai las suandantas indicaziuns davart questas persunas:
Datas da contact
- prenum
- num
Las persunas pertutgadas han dà a tai lur consentiment da communitgar a nus lur datas da contact. Cun auters pleds, ellas san e vulan che ti das vinavant a nus lur datas da contact.
Las datas che ti inditgeschas duvrain nus per registrar tia candidatura, per verifitgar e valitar redacziunalmain tia candidatura e per selecziunar definitivamain la chanzun e l'artista u l'artist.
Tias datas da contact duvrain nus per communitgar cun tai e per t'infurmar davart l'andament da tia candidatura.
Las datas da contact da terzas persunas (vusch principala, producenta/producent, textadra/textader, cumponista/cumponist) utilisain nus per la communicaziun en il rom da la procedura da tscherna.
Participaziun a l'ESC 2022: Tias indicaziuns èn necessarias, perquai che la participaziun a l'ESC 2022 sa basa sin ina procedura da tscherna.
Tias datas na vegnan da princip betg relevadas per auters intents che per la candidatura. La redacziun resalva però il dretg da contactar tai, sco artista u artist, era suenter la candidatura.
Tias datas vegnan duvradas mo en il rom da las unitads d'interpresa da la SSR (RSI, RTR, RTS, SRF). Quai cumpiglia er il servetsch da clients.
Sco referendaria da l'incumbensa survegn la digame GmbH tias datas en connex cun la selecziun da las chanzuns e da las artistas e dals artists.
Nus e noss referendaris memorisain tias datas da princip mo uschè ditg sco necessari per il proceder da candidatura u uscheditg ch'igl è previs legalmain.
La redacziun resalva però il dretg da memorisar tias datas da contact era suenter la terminaziun dal proceder da candidatura per pudair contactar tai, sco artista u artist, era suenter la candidatura.
Sche ti dumondas da stizzar tias datas, vegn quai valità sco revocaziun da tes consentiment. Sche ti revocheschas tes consentiment, vegnan tias datas stizzadas.
En cas da problems u da dumondas pos ti gugent t'adressar a nossa redacziun.
Ulteriuras infurmaziuns en connex cun l'annullaziun da tias datas chattas ti en nossa decleraziun davart la protecziun da datas.
Las datas per la candidatura vegnan elavuradas sin fundament da tes consentiment.
La participaziun da la victura u dal victura da la selecziun svizra a l'ESC vegn reglada cun in contract en scrit. A partir da quel mument vegnan las datas elavuradas cun l'intent d'ademplir il contract.
Ulteriuras infurmaziuns dal dretg da protecziun da datas, tranter auter en connex cun tes dretgs, chattas ti en nossa decleraziun davart la protecziun da datas.
Ulteriuras infurmaziuns en connex cun il dretg da la protecziun da datas, tranter auter davart tes dretgs, chattas ti en nossa decleraziun davart la protecziun da datas.
Ti ans pos gugent era trametter in e-mail: datenschutz(at)srf.ch.


text:
Da quai da 70 chantaduras e chantadurs da la Svizra e da la Germania prendan part als exercizis. L’idea d’organisar quest eveniment saja vegnida avant intgins onns da l’avat Pancrazi, ha Joseph Röösli ditg ad RTR. Quai saja stà cura ch’el saja vegnì ina giada en claustra ed haja sunà l’orgla.
Musica è sia passiun
Röösli ha emprendì da scolast primar, mo suenter ha el studegià musica a Lucerna, Wintherthur e Turitg ed è sa scolà vinavant a Minca e Salzburg. El è tranter auter era docent, autur d’ovras metodic-didacticas e cumponist da pliras ovras. Gia sco uffants chantavan els e sia famiglia sa preschentava mintgatant al public. Gievgia saira datti in concert en claustra da Mustér. Joseph Röösli suna sin trais orglas ed il chor chanta.


text:
Charrar sperasvi a dretga na saja dentant betg surpassar a dretga, explitgescha il Cussegl federal. I saja sulet lubì da surpassar a dretga sch'il traffic saja pli plaun sin il vial da surpassar che sin il vial normal. Tras quai na midian ins betg pli tant il vial, tge che fetschia pli segir la situaziun sin l'autostrada.
100km/h enstagl da 80km/h
Ina midada dal traffic sin l'autostrada pertutga era la limita da tempo maximala per autos cun in char annex. Autos da persunas cun rulottas ni char annex da chavals duain dastgar charrar cun maximalmain 100km/h enstagl da fin uss 80km/h.
Obligatori da furmar giassa da salvament
Il futur duai er esser obligatori da furmar la giassa da salvament. Ils servetschs da salvament hajan savens fadia da cuntanscher il lieu dal accident. La giassa da salvament duain ils vehichels furmar tranter il vial il pli sanester ed il vial segund sanester. La prescripziun vala per autostradas e vias d'autos.
Velos: ir a dretga malgrà ampla cotschna
Sch'il è signalisà lu duain velos dastgar ir a dretga, malgrà che l'ampla è cotschna. Tenor il Cussegl federal è quella regulaziun sa cumprovada durant ina fasa da test da plirs onns a Basilea.
Il Cussegl federal ha lantschà la consultaziun davart las mesiras per meglierar la flussiun dal traffic e la segirezza dal traffic.
RR novitads 11:00


text:
En il center dal rapport da quest onn èn in scumond e l’eliminaziun da tut las categorias dad armas da destrucziun da massa.
Tge vul quai dir concret?
Concret vul quai dir, che la Svizra sustegnia per exempel activamain las investigaziuns davart attatgas cun armas chemicas en Siria, scriva il Cussegl federal. Dentant s’engaschia ella era tar las armas convenziunalas per che las normas ed ils instruments, ch’il dretg umanitar prevesa, vegnian resguardads.
Situaziun da basa vegn pli e pli cumplexa
Tenor il Cussegl federal vegnissan las relaziuns da basa adina pli cumplexas. Quai haja a che far tranter auter er cun la sfida dad acturs na-statals per il monopol da pudair duvrar forza fisica ch’è tar il stadi, il uschenumnà «Gewaltmonopol». Qua possia la Svizra contribuir cun sia maniera pragmatica e realistica a debloccar posiziuns fixas, scriva il Cussegl federal.
RR novitads 14:00
Rapport da discharmament?
Ina giada per legislatura fa il Cussegl federal quest rapport al parlament. Tema è la politica da discharmaziun. Ella furmia ina pitga impurtanta en la politica da segirezza svizra e saja ina contribuziun a la segirezza internaziunala. Il Cussegl federal infurmescha uschia da finamiras, prioritads e perspectivas en sia politica da discharmaziun.


text:
Nicolás Maduro
El Nicolás Maduro Moros (nassüü 'l 23 de November del 1962 a Caracas) l'è un pulitegh del partii venezuelan de ünidaa sucialista, e l'è staa del 2006 finn al 16 de Sgenee del 2013 minister dij esteri venezuelan. De l' utuber 2012 a l'è 'l vicepresisdent del Venezuela e 'l s'è crüzziaa di prublema del paes menter che 'l Hugo Chávez l'era malaa[1][2].
A l'haa vengiüü ij eleziun presidenziaj venezuelan del 14 del Avril del 2013 cunt asquas 51% di preferens cuntra i 49% de l'olter candidaa 'l Henrique Capriles Radonski. [3]
Biugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Maduro l'è vün de quij che l'è minga "imparaa", l'è minga andaa a scöra, prima de fà pulitega l'era vün del popul, un sempliz manèta.[4]
L'è 'gnüü a fà part del Movimiento Bolivariano Revolucionario 200, un partii pulitegh faa sü del Hugo Chávez, e intra 'l 1994 e 'l 1997 el n'è staa in de la diressiun nassiunala. In del 1997 a l'è staa, insèm al Hugo Chávez, vün di fundadur del muiment pulitegh ciamaa Quinta República.
Del 2000 finn al 200 a l'è staa member de l'assembleja nassiunala del Muiment Quinta Repüblega.


text:
Co sanar e finanziar l'infrastructura
Cun Blumenthal èn Beatrice Alder da Basilea, Antonia Alig da Pigniu, Helen Issler da Tuirtg, Peter Rapp da Basilea e Heinz Wiher da Wädenswil vegnì elegì en suprastanza. Ina incumbensa che la radunanza ha dà ad els è dad examinar, tge pussaivladads ch’i dat da sanar e finanziar la tecnica da chasa, l’abitaziun dal fittadin, la cuschina etc. Il stgaudament custass – tenor calculaziuns dad ina gruppa da lavur – ca. 300’000 francs. Cler è dentant che la suprastanza na dastga betg vender chombras da l’hotel; laschar a tschains ubain acquistar ina chombra per in tschert temp fiss dentant ina varianta.
Hotel per famiglias, seminaris e cultura
L’hotel vegn avert uffizialmain ils 2 da zercladur da las 17.00 cun in aperitiv e musica per giasts ed amitgs. La fittadina è Ursula Wilhelm. Ella haja cumenzà l’avrigl a lavurar; i saja quai da schubregiar, registrar l’inventari, far las emprimas reservaziuns, organisar collavuraturs etc. L’Ucliva duai daventar in hotel per famiglias, per seminaris e curs e per eveniments da cultura.
RR actualitad 07:00


text:
Suenter che passa 60% dals districts electorals ad Iowa èn dumbrads ora, maina Pete Buttigieg. Quai ha communitgà la Partida democratica en la chapitala Des Moines. Pete Buttigieg è l'anteriur president da la citad South Bend en il stadi federativ dad Indiana. Cun 38 onns è el er il pli giuven dals candidats dals democrats.
Sin il segund plaz suonda il senatur Bernie Sanders. Sin il terz plaz la senatura Elizabeth Warren e sin il quart plaz l’anteriur vicepresident Joe Biden.
Cura ch'ils resultats finals vegnan publitgads, n'è anc betg enconuschent.
Tar las preelecziuns voteschan democrats e republicans davart il meglier candidat per la presidenza da lur partida. Tar ils democrats è la situaziun interessanta, cunquai ch’i dat 11 candidats. Tar ils republicans ha il president en uffizi, Donald Trump, gudagnà cleramain ad Iowa.
Ils 11 da favrer suondan las proximas preelecziuns a New Hampshire. L'elecziun dal president u da la presidenta è lura ils 3 da november.
RTR novitads 06:00


text:
5 milliardas munaida è en circulaziun en Svizra, en la valur da prest 3 milliardas francs. Sch’ins mettess ella sin in munt, lura pasass ella 18’000 tonnas. Bun, ina tala paisa n’han ils da 5 raps en l’atgna bursa betg, ma tuttina pon els dar sin la gnerva, sur tut sch’ins tschertga munaida che vala insatge.
Idea d’abolir il da 5 raps è veglia
Gia duas giadas han instituziuns e politichers empruvà d’abolir il da 5 raps, il Cussegl federal ha dentant detg na. La valur emoziunala saja bler memia gronda. Vitiers vegnia, che nagina munaida vegnia empustada uschè savens tar la banca da notas, sco il da 5 raps. Pia vegnia el duvrà da la populaziun e da l’economia.
Star zuppà
Per 5 raps na pon ins cumprar nagut. Nagut auter che ina tastga da plastic en las butias grondas. Dapi ch’ins sto pajar per questas tastgas è la dumonda sa reducida per passa 80%. Questa mesira gida da spargnar radund 850 tonnas plastic ad onn en Svizra. Uschia è il da 5 raps bunamain schon in star.
Raps custaivels
Da 5 raps cun in sbagl pon schizunt esser custaivels. Il pli char da 5 raps è in da l’onn 1986. Quel vala bun 10’000 francs. Da quests da 5 datti dentant mo 16 exemplars, cunquai ch’els eran vegnids squitschads a chaschun da l’exposiziun naziunala a Genevra. Forsa èn da 5 raps betg inutils, mabain stars zuppads cun bler potenzial?


text:
La premiera a la Cuppa Spengler è gartegiada ad Ambri-Piotta. Cunter l'equipa favurisada dad Ufa han ils Tessinais gudagnà meritadamain cun 4:1. Suenter l'emprim terz stevi, grazia a gols da Sabolic e D'Agostini gia 2:0 per l'equipa da Luca Cereda. En la 24avla minuta ha Marco Müller auzà sin 3:0. Ils Russ èn mo vegnids da scursanir sin 3:1 curt avant la fin dal segund terz.
En l'ultim terz ha Salavat Yulaev Ufa bain empruvà tut da vegnir enavos en il gieu. Ambri ha dentant defendì cun pais e mauns e Daniel Manzato en il gol ha mussà pliras paradas miraculusas. En l'ultima minuta è gartegià ad Ambri anc il 4:1, grazia ad in gol tecnic. Il puck fiss ì en il gol vit, sch'il defensur dad Ufa n'avess betg spustà il gol.
Ils Tessinais pon giudair il venderdi in di liber, fertant che Ufa frunta sin TPS Turku da la Finlanda.
Team Canada batta Trinec
En l'auter gieu da la gievgia saira ha il favurit gudagnà. Il Team Canada ha battì Trinec da la Tschechia cun 4:1. Sco gia ils ultims onns persvada il Team Canada cun in hockey simpel, dentant fitg effectiv. Uschia èn ils Canadais er quest onn il grond favurit per il titel da la Cuppa Spengler.
RTR novitads 06:00


text:
Auotritats
Cumischiuns
Tuot tenor cumischiun vegnan ils commembers tschernüts obain da votantas e votants o da la suprastanza cumünala.
Ils votants tschernan tras elecziun populara ils seguaints gremis:
- Suprastanza cumünala
- Cumischiun sindicatoria
- Cussagl da scoula
- Cumischiun da fabrica
Cumischiuns cumün da Val Müstair, legislatura 2021 - 2024
Radunanza cumünala
La radunanza cumünala es l’instanza legislativa dal cumüna chi vain bannida da la suprastanza cumünala e manada dal president cumünal. Sias incumbenzas principalas sun:
- Approvaziun dal quint annual e dal preventiv (büdschet)
- Definiziun dal pè d‘impostas
- Definiziun da la tariffa d’impostas da l’imposta d‘immobiglias
- Decisiun davart la vendita o l‘impegnaziun da proprietà da terrain e concessiun da drets da fabrica, dad aua e da drets da giodia specials chi surpassan 30 ons
- Decisiun davart affars chi vegnan suottamiss tras moziun o iniziativa


text:
Durant la stad maina Vita e cretta discurs cun protagonistas e protagonists da la Rumantschia davart lur cardientscha e lur valurs. Il giast da nossa seria da stad è questa giada in musicist legendar dal rock rumantsch: Elmar Deflorin.
Il musicist da la band El Mar ed anteriur chau dals rockers «Hades» ha fatg intginas midadas en sia vita professiunala: Studegià pedagogia, luvrà sco scolast, sco graficher ed era sco schurnalist tar RTR e tar SRF.
I sto funcziunar sco quai che jau less, uschiglio tschertg jau in’autra via
Elmar Deflorin tradescha a nus, cun tge ch’el è totalmain inconsequent, tge ch’el pensa davart mangiar charn u viver vegan e pertge che ses chalzers ston adina esser plazzads perfetgamain in sper l’auter.


text:
Durant ils onns 60 èn mintg’onn naschids 120 uffants en l’Ospedale San Sisto a Poschiavo. Durant ils ultims dus onns n'eran quai gnanc pli 30. Quai è in dals motivs che il cussegl da fundaziun ha decis da serrar la partiziun da parturir. Pervia d’in pensiunament d’in medi e d'ina malatia d’in auter haja quai stuvì succeder gia per ils 25 da settember 2020, ha Emanuele Bontognali, president dal comitè dal cussegl da fundaziun ditg envers RSI. Previs fiss stà da far quest midament sin il cumenzament 2021.
Da chattar medis spezialisads per in ospital en la periferia saja fitg difficil. Betg mo ginecologs, ma er chirurgs u anestesists. E da quels duvrassi per mintga naschientscha, per il cas ch’i stuvess vegnir fatg in tagl cesarian. Uschia na possia l’ospital betg pli garantir la segirezza per las dunnas, di Bontognali. E quai pudess en il mender cas er avair consequenzas per l’ospital sez.
Populaziun schoccada
En la Val Poschiavo è la populaziun schoccada da questa novitad. Perquai ha Fulvio Beti da la PPS inoltrà in postulat durant la davosa sesida da la giunta, il cussegl communal da Poschiavo. Ensemen cun tut las autras partidas vul el survegnir respostas. Tranter auter, pertge che la serrada è stada necessaria uschè spert e sche la decisiun saja definitiva.
Il mender cas è gia capità
Mo paucs dis suenter la serrada da la partiziun da parturir da l’ospital a Poschiavo è capità quai che nagin vul. In pèr che spetgava ses segund uffant n’ha betg pli cuntanschì Samedan. Il poppin è naschì en l’auto tranter Puntraschigna e Samedan, suenter che l'aua da la vaschia saja partida sin il Pass dal Bernina. E quai durant in di da bellezza, sco ch'il bab ha raquintà ad RSI.
Co vegn damai la situaziun ad esser durant l’enviern. Emanuele Bontognali di ch'en quests cas vegnian las dunnas transportadas cun l’ambulanza a Samedan, sche necessari cun accumpagnament da servetschs da rumir la via. Ed i dettia er la pussaivladad da pernottar gratuitamain en ina stanza en vischinanza da l’ospital da Samedan. Ils custs surprendia l’ospital da Poschiavo.


text:
Gia per la tschintgavla giada fa il Tour de ski fermativa en la Val Müstair. Ils emprims trais dis da l’onn nov 2021 duess quai dar trais etappas. Da Bumaun in'etappa da sprint, ils dus da schaner in'etappa cun partenza da massa e per finir anc ils trais da schaner ina cursa cun partenza singula. Quai è il plan. Sche quel daventa però realitad, è ina autra dumonda.
Coronavirus dicta las preparativas
Dapi la pandemia da corona è l’organisaziun d'ina occurrenza gronda da sport tut insatge auter, ch'anc avant. Nagin sa dir oz co che quella pandemia sa sviluppescha en il futur. Perquai è l’organisaziun da questas occurrenzas ozendi ina sfida tut speziala. Il grond problem è actualmain, ch'ins sto gia uss empustar e reservar tschertas chaussas. Ins na sa dentant anc betg cun garanzia,sche las cursas èn lura per propi il principi da l’auter onn u betg. Perquai emprov'ins en la Val Müstair da stumplar enavos tut quai ch'è pussaivel sin in termin il pli tard pussaivel.
Decisiun la fin d'october
En la Val Müstair quint'ins da pudair decider sch'i dat cursas dal Tour de ski u betg fin la fin d'october. Cun quella varianta avess il comité d’organisaziun da far expensas da radund 120’000.-- francs. Expensas ch'ins savess anc purtar ensemen cun ils partenaris da l’organisaziun. Pli tard che la decisiun croda, pli difficil vegni per tut ils involvids.


text:
Waterloo
Waterloo (in valun Waterlô) a l'è una cità del Belgi, in de la pruincia del Brabant Valun, in de la regiun de la Valonia. Al gh'ha 29.315 abitant (2007).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sit a l'è cugnussüü perchè in del 1815 a l'è stada cumbatüda l'ültima bataja del Napuleun cuntra i esercit leaa sota la cundüziun de l'Arthur Wellesley, düca de Wellington: la bataja de Waterloo.
Alter sit ciamaa "Waterloo"[Modifega | modifica 'l sorgent]
A bun cünt, cunt el nom de Waterloo gh'en è anca de alter de sit in del mund:
In Regn Ünii gh'hinn 8 paes:
- Waterloo (Motherwell)
- Waterloo (Lambeth)
- Waterloo (Horsham Saint Faith)
- Waterloo (Poole)
- Waterloo (Haverfordwest)
- Waterloo (Bude)
- Waterloo (Perth)
- Waterloo (Sefton)
In Germania 2:
In USA 29.
In Canada 5.


text:
Genthod
Genthod a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.87 km² e in del Lui 2013 al gh'eva una popolazion de 2765 abitant.
El cumün de Genthod al se tröva a una altitüden de 405 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellevue, Collex-Bossy, Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Demografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Genthod in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La regenza ha deliberà il sboz tar ina revisiun parziala da la lescha chantunala d'energia per la consultaziun. Il punct central dal project da revisiun è l'adattaziun da las prescripziuns da construcziun energeticas al model repassà da prescripziuns davart l'energia dals chantuns (MoPEC).
La finamira da la nova versiun dal model da prescripziuns (MoPEC 2014) che la conferenza dals directurs chantunals d'energia ha deliberà ils 9 da schaner 2015 è il "nearly zero energy building". In tal edifizi sto vegnir construì uschia, ch'i al sto vegnir furnì en il decurs da l'onn "quasi nulla" energia. Cuntanschida vegn questa finamira tras las pretensiuns che vegnan fatgas envers la cuvrida dal basegn da chalur d'edifizis novs sco er envers l'utilisaziun pli effizienta da l'energia duvrada. Plinavant vegn prendì en mira in ulteriur augment da la quota d'energias regenerablas e pretendì, ch'edifizis novs sa provedian durant l'entir onn uschè bain sco pussaivel sezs cun energia termica e per ina part adequata cun electricitad. Ils standards definids uschia dal MoPEC 2014 sa chattan effectivamain tranter il standard da MINERGIE 2009 e quel d'edifizis da MINERGIE-P.
Las prescripziuns dal MoPEC èn recumandaziuns per la realisaziun concreta en il dretg chantunal da construcziun e d'energia e sa basan sin vastas experientschas executivas fatgas en ils chantuns. Per cuntanscher vinavant la finamira da prescripziuns da construcziun armonisadas en ils chantuns, sto il model da prescripziuns vegnir integrà en las legislaziuns chantunalas. Cun questa revisiun parziala da la lescha d'energia vul la regenza far las adattaziuns necessarias, e quai resguardond las relaziuns concretas en il Grischun. L'uschenumnà "modul da basa" duai vegnir integrà en la lescha d'energia dal chantun Grischun. Dals "moduls supplementars" dal MoPEC 2014 vegni proponì da realisar quels che vegnan giuditgads sco mesiras spezialmain effectivas.
In ulteriur punct da revisiun è la creaziun d'ina basa per promover l'electromobilitad. Quai vegn fatg cun exequir il pachet da mesiras correspundent che la regenza ha deliberà. Concretamain duai vegnir stgaffida ina basa giuridica expressiva per pudair pajar contribuziuns da promoziun a favur d'infrastructuras per chargiar vehichels electrics e francada la funcziun d'exempel dal chantun en quest sectur.
La consultaziun dura fin ils 30 da mars 2018. Ils documents pon vegnir consultads en l'internet sut www.gr.ch > Rumantsch > Publicaziuns > Consultaziuns > Consultaziuns
currentas
.
Infurmaziuns:
- cusseglier guvernativ dr. Mario Cavigelli, schef dal departament da construcziun, traffic e selvicultura, tel. 081 257 36 01, e-mail Mario.Cavigelli@bvfd.gr.ch
- Erich Büsser, manader da l'uffizi d'energia e da traffic, tel. 081 257 36 21, e-mail Erich.Buesser@aev.gr.ch
Gremi: regenza
Funtauna: rg departament da construcziun, traffic e selvicultura


text:
Cingol
El Cingol (Pizzo Cengalo) l'è ona scima di Alp Retegh. A l'è volt 3.367 meter.
El ghe partegn al sottagrupp di Alp del Bernina, e 'l se troeuva al confin in tra l'Italia (Val Masen) e la Svizzera (la Val Bondasca).
A se presenta tant 'me on massiv bell grand con la forma de ona piramide senza la ponta. In sù la scima a gh'è on bell cupolon de nev. Arent al Cingol el se troeuva on alter mont ben cognossuu, el Badii.
De la scima vegnen giò tre crest: quella de mezzdì la va vers la Val del Porscelicc; quella de ovest e de est vann giò al coll del Cingol (3.057 meter) e al coll di Gemei (3.106).
L'è on mont che l'è meta de tanti escursion. In Val Masen, ai pee del mont, la se troeuva la Capanna Gianetti (2.534 meter); in Val Bondasca inveci se troeuven la Capanna Sciora e la Capanna Sass Foraa.
El someja che 'l nomm el vegna del bregajott chenghel.


text:
Uschè svelt poi ir: L’enviern 2005/06 è vegnì inaugurà a Savognin dasper las pendicularas il Hotel Cube. Cun paucas e posaunas. Cun sustegn da politica e turissem. Cumbinà cun speranzas d’attrair giasts giuvens e sportivs. Il pli grond hotel da la val: in quadrel gigantic da vaider, betun e colurs, 16 milliuns investiziuns, 270 letgs e 30 plazzas da lavur. Però il quadrel na rodla mai propi endretg. Svelt datti dispitas, l’hotel na s’emplenescha betg, l’investider austriac Rudolf Tucek inculpescha las pendicularas. Quest atun alura l’escalaziun: Tucek serra ses Cube. Uschè svelt poi ir. Perfin si Savognin.
Chalender d'advent 2018 10-12-2018: In quadrel che na rodla betg
Settember 2018
David Truttmann


text:
Tgi ch'ha vulì charrar en il sid la sonda avantmezdi, ha duvrà pazienza davant il tunnel dal Gottard. Davant il portal nord tranter Amsteg e Göschenen è la colonna stada per part sis kilometers lunga. Il temp da spetga ha muntà a bun in'ura. Pliras uras èn las colonnas lura stadas tranter quatter e sis kilometers lungas. Davent da las quatter è la situaziun sa schluccada svelt.
Tgi che ha vulì guntgir sin la via chantunala tranter Erstfeld e Göschenen, è dentant era restà fitgà en il bler traffic. E cun il cussegl dal TCS da guntgir sur la ruta dal San Bernardino, hai era dà là colonnas sin plirs trajects.
Er colonnas tranter Quinto ed Airolo
Davant il portal sid dal Gottard tranter Quinto ed Airolo è la colonna stada trais kilometers lunga enturn mezdi. Quai correspunda ad in temp da spetga da radund 20 minutas en direcziun nord.
Pervi da la crisa da corona datti questa stad damain traffic sin l'autostrada A2 en direcziun sid. Quai ha confermà la Polizia chantunala dad Uri sin dumonda da l'agentura da novitads Keystone-SDA.


text:
Tschlin
Tschlin (tudestg ed enfin l'onn 1943 uffizialmain Schleins) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Ramosch dal district da l'En.
Num dal lieuEdit
Il num dal lieu ch'è l'emprima giada vegnì menziunà l'onn 1351 munta oriundamain in bajetg ch'è circumdà d'in mir.
VopnaEdit
Descripziun: Sin argient (alv) in capricorn nair che stat sidretg (cun intgins tatgs cotschens) che porta in tscharesch nair. In sigil da vischnanca da l'onn 1591 mussa il capricorn sco vopna da la Lia da la Chadé. Il tscharesch è in simbol dal martiri dal sontg Blasius, dal patrun-baselgia local.
GeografiaEdit
Il vitg Tschlin giascha en l'Engiadina Bassa sin 1533 m s.m., en il nord da l'En. Tar la vischnanca tutgan era la fracziun Martina cun il lieu Vinadi sco era la fracziun Strada cun Chaflur. Ils secturs principals èn l'agricultura, il sectur da servetschs (tranter auter la duana ed la guardia da cunfin) sco era la bieraria (Biera Engiadinaisa).
Fracziuns da la vischnancaEdit
PopulaziunEdit
La gronda part da la populaziun lavura en l'agricultura, il sectur da servetschs u tar la confederaziun (la duana ed la guardia da cunfin). Blers lavurants lavuran a Scuol ch'è fitg datiers.
LinguasEdit
En la vischnanca discurra la populaziun Vallader. Da l'onn 1880 enfin 1980 era la repartiziun da las linguas pli u main constanta (1880 87%; 1910 81%; 1941 84% e 1970 83% rumantschs). L'onn 2000 han anc 85% da la populaziun chapì il rumantsch ch'è anc adina la suletta lingua per l'administraziun ed la scola. Il svilup dals ultims onns sa mussà en suandanta tabella:
Derivanza e naziunalitadEdit
Dals 431 abitants ch’abitavan l'onn 2005 a Tschlin eran 411 Svizzers.
AttracziunsEdit
La baselgia refurmada, gotic tardiva è vegnida bajegiada l'onn 1515 sin ils mirs da la baselgia veglia. Ils maletgs vid las paraids derivan dal baud 16 avel tschientaner. La funtauna da Dunna Lupa è vegnida construida l'onn 1960.
IstorgiaEdit
Il vitg da Tschlin è populà almain dapi il 10 avel tschientaner. L'onn 1499 èn truppas tirolaisas avanzadas a Tschlin. Duonna Lupa ha dentant pudì surmanar els per turnar. Ella ha raquintà che las truppas confederadas vegnian. En la Guerra da trent'onns ha la vischnanca gì ils onns 1621/1622 gronds donns entras truppas austriacas. L'onn 1854 è Tschlin daventà ina vischnanca independenta. La vischnanca è brischada giu prest cumplettamain l'onn 1856.
TrafficEdit
Tschlin ha ina lingia da posta Strada-Tschlin, ch'è colliada cun la lingia Scuol-Martina (-Landeck, Austria).
La Strada chantunala 27 passa per la vischnanca.


text:
Anzôla
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Evoluzione demografica
Anzôla (in itagliàn Anzola dell'Emilia) l'è 'na cmónna 'd 12 278 abitànt (2015) int'la pruvénzia ed Bulåggna.
Teritôri d'la cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teritôri 'd Anzôla l'è srè a maténna dal turänt Lavén e a sîra da la Samûza. Pr'al teritôri d'la cmónna i cårren anch'al Martignån e la Ghirånda. Al pajais al s câta a mèza vî stra Bulåggna e Mòdna, o par èser pió prezîs a 15 km dal zänter ed Bulåggna e a 20 da quall ed Modna. L'è un zänter industrièl e agrèri inpurtànt atåuren a la Vî Emégglia, la strè prinzipèl pió inpurtànt d'la regiån. Äl pió inpurtanti i én äli indósstri mecânichi.
Monumént e cîs[modifica | mudéfica la surzéia]
- La Tårr ed Rà Enzo, ch'l è stè ciamè acsé parché Enzo ed Sardàggna l'è stè fât parsunîr dai Bulgnîs qué dal 1219 e ai è stè asrè. As dîs ch'al dvinté amîg ed Michele degli Orsi, ch'al zarché anch' ed fèrel scapèr mo sänza ch'ai riusséss.
- La cîsa paruchièl, ch'l è davänti a la Tårr dal rà Enzo, dedichè ai sànt Pîr e Pèvel (Pietro e Paolo) e äl só uréggin i én dal sécol nôn, anch's la cîsa l'è stè nominè par la prémma vôlta dal 1300.
- Tri kilòmeter pió fòra dal zänter dal pajàis ai é la Tånba dal vasscuv, un palâz dal sécol quatôrdg' ch'l è stè druvè dai vasscuv cme residänza d'estèd.
Ligâm[modifica | mudéfica la surzéia]
Anzôla · Arżlè · Bariṡèla · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Caṡalàcc’ · Caṡalfiumanaiṡ · Castèl Guêlf · Castèl Mażåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèṡi · Castèl d Èrżen · Castnèṡ · Castión · Crevalcôr · Dåzza · Èlt Raggn · Funtanàllṡ · Gâg’ · Galîra · Granarôl · Griżèna · Iómmla · Liżàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgéṅna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèṡen · Månt San Pîr · Måntränz · Munżón · Murdàn · Użàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Sèla · San Bandàtt · San Żôrż · San Żvân · San Lâżer · San Pîr in Caṡèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Valsamûż · Varghè · Żôla Predåuṡa


text:
I Diabolici
I Diabolici (I Diabòlic) 'l è 'n film thriller in biànc e négar dal 1955 dal francéś Henri-Georges Clouzot trat da 'l rumànś Celle qui n'était plus (Quél ch'a n gh'éra piò, distribuî in Itâglia cuma I Diabolici) ad Pierre Boileau e Thomas Narcejac.
Sunt
In un culéǵ par baghét in di dintóran ad Parì, la diretōra Christina Delassalle (Véra Clouzot), malàda ad cōr, l'è misa sóta ad cuntìnuṿ e tgnuda schisa da sò marè Michel (Paul Meurisse) ch'al gh mét anc i còran e ch'al l'iva spuśàda òt an prima sōl p'r interès. L'amìga e mistra Nicole Horner (Simone Signoret), amànt d'l óm e piciàda da spés anca lē, la la cunvìns che l'ùnica manéra par tar-'g un taj e catàr la libertà, par tuti e dū, la sarés quéla ad cupàr-al e lē la gh'à bèla in mènt un piàṅ parfèt. Durànt un lung fiṅ ad stmana, quànd al culéǵ al sarà sarâ dal tut, al dū dóni i andaràṅ in dla sità in du l'è nada la Nicole, Niort, a déś óri ad màchina da la capitàla francéśa, e pò i faràṅ rivàr lè anc Michel par andgàr-al e purtàr-al pò indrē mòrt, faghénd-al catàr dèntar la pisìna dla scóla. Al piàṅ al vèṅ acsè purtâ a cumpimènt ma quànd pò i tórnan in culéǵ i tàcan a sucédar di quèi straṅ e spavintóś. Al cadàvar al sparìs sénsa che ninsòṅ al al vdis, òṅ di sò vistî al finìs in lavandarìa, e la Christina, pina ad sèns ad cólpa, la s cata acsè in un stravènt ad scarésa.
Quèi curiōś
- Al film 'l è cgnusû cuma òṅ di prim thriller dla stòria, òpra ad quél ch'l è stâ batśâ cuma 'l Alfred Hitchcock francéś. A far crésar incóra da piò la tensiòṅ a cuntribuìs al fat che in dal film i n gh'ènan minga dal mùśichi. La culóna sunóra, scrita par Georges Van Parys, la cata difàti spasi sōl par 2 minùt e 21 secónd (1:57 in di tìtui ad tèsta e 0:24 a la fiṅ).
- La pelìcula l'à ciapâ al prèmi Louis-Delluc dal 1954, al prèmi cuma film furastér fat méj a i New York Film Critics Circle Awards dal 1955 e a i Edgar Allan Poe Awards dal 1956.
- In dal 1996 i americàṅ i aṅ arfàt al film cun al tìtul Diabolique cun la Sharon Stone, Chazz Palminteri, l'Isabelle Adjani e la Kathy Bates.


text:
Avon 16 onns sper la mar en Croazia, leu eis ella vegnida intunada, la canzun da Tgalaveina. Ils plaids «Udis il clom en la vallada…» eran d’udir per liung la mar. Nus vevan gest dumignau la matura, e fantasts sco nus eran, vein nus cantau quella ed autras canzuns romontschas cun grond’ardur sin nies viadi da matura.
Cantau vein nus egl eroplan, sper la mar ed ell’ustria. In viva sin la libertad grischuna, in viva sin signuns e purs, in viva sils catschadurs, gie in ferm viva sils muntagnards. La glieud veva tschaffen, la finala vevan nus era zacons buns cantadurs denter nus.
La canzun fa curascha, unescha e dat identitad. Mo quei setener ensemen sebasa alla fin dils quens sigl inimitg communabel.
Secapescha negin che saveva, tgei che nus contien. Applaudiu vegneva ei tuttina. Ualvess ch’enzatgi vess sminau che nus contien cheu ina canzun d’uiara: «dabot las armas enta maun…» e «tut a sfraccond en il cumbat». Ei ha plaschiu alla glieud.
Probabel vein era nus lezza ga buc fatg nauschs patratgs, tgei che nus contien. Jeu less tuttavia buc ch’ins stuess entscheiver a tabuisar tals texts. Pli impurtont eis ei da reflectar els, d’enconuscher il context e da patertgar.
E veramein dat enzatgei da patertgar a mi tier quella canzun. Ella ei gie ina canzun che fa curascha, unescha e dat identitad. Mo quei setener ensemen sebasa alla fin dils quens sigl inimitg communabel. Pia, igl inimitg communabel fa che nus segidein, secapin e s’engaschein. Quei dat da patertgar!
Ein ils gronds plaids da libertad vits ed alla fin less ins semplamein far ir ali giavel ils inimitgs? Ein era cloms da libertad che nus udin en nos gis, spirontamein muments per attaccar e sedefender? Sedefender per sedefender? Con reflectai ein quels cloms?
Clamar e grir encunter schinumnai inimitgs, gliez ei la via sempla. Mantener respect in visavi l’auter e tedlar sinceramein il proxim, gliez ei la via cristiana. Quei ei pretensius. Udin nus pia ils differents cloms en la vallada?


text:
Insacura ha la seria stuì ir a fin. Suenter 13 victorias en 13 finals da la cuppa svizra da ballape ha il FC Sion per l’emprima giada emprendì d’enconuscher il sentiment da perder. Ils Vallesans èn vegnids dominads dal campiun svizzer e n’han mai propi giu ina schanza da gudagnar il 14avel titel.
Clara chaussa suenter pausa
Ils gols èn tuts capitads en la segunda mesadad. Suenter in 0:0 da pausa ha Matias Delgado sajettà il 1:0 per Basilea cun in sajet ord 11 meters. In quart ura pli tard ha il defensur Adama Traore tuc al 2:0 ed uschia procurà per la decisiun. Silsuenter ha Basilea controllà il gieu fin la fin. En la 89avla minuta ha Michael Lang anc fatg tut cler cun ses 3:0.
Il trenader dal FC Basilea, Urs Fischer, banduna uschia il club cun gudagnar il «double». E Fischer ha dumagnà insatge che nagin aveva anc enfin ussa. El ha cun ses FCB terminà il mitus dal final da la cuppa svizzer da Sion.


text:
L'uniun averta per lavur d'uffants e da giuvenils (OKJA), offrescha tranter auter contacts cun giuvenils da medema vegliadetgna en lieus neutrals, davent da la scola e la famiglia. Plinavant offrescha l'uniun era activitads da temp liber e cussegliaziun da persunas spezialisadas che pon esser per ils giuvenils impurtantas persunas da referiment. Las purschidas èn tenor l'interpellaziun centralas per il svilup ed il bainesser fisic e psichic da giuvenils. Per che quellas funcziunan, stoppia l'uniun esser capabla d'offrir in access senza sfidas sco in certificat.
Duas pussaivladads
L'interpellaziun dumonda in quest connex al Cussegl federal sche l'access a talas purschidas possia esser pussaivla fin a 25 onns e cun mesiras da protecziun senza certificat u sch’ins possia restar tar tests gratuits fin a persunas da 25 onns.


text:
Il matg 2022 elegia il suveran grischun il Cussegl grond. La repartiziun dals 120 sezs sin ils circuls succeda tenor il dumber da la populaziun svizra en mintga circul. La Chanzlia chantunala ha publitgà oz la repartiziun per la proxima perioda d’uffizi. Sulet en quatter circuls datti midadas.
A Cuira ed a Maiavilla è la populaziun creschida ed ils circuls survegnan in sez dapli. En tut survegn:
- Cuira 21 sezs
- Maiavilla 5 sezs
La curta tiran ils circuls Tschintg Vitgs e Mesauc che perdan in sez. En tut survegn:
- Tschintg Vitgs 11 sezs
- Mesauc 1 sez
Il Mesauc perda ses segund sez malgrà che la populaziun è restada tuttina gronda. Avant quatter onns aveva il circul profità d’in mandat restant. Questa giada n’haja quai betg pli tanschì per in tal mandat, uschia la Chanzlia chantunala.
En ils auters circuls resta la repartiziun la medema sco en la legislatura actuala.


text:
A Brüssel cumbattan ils schefs da stadi e regenza era suenter trais dis vinavant per in pachet d’agid da corona. Oz a bun'ura han ils 27 stadis da l'UE puspè interrut las tractativas. A las 4 quest suentermezdi duai lura puspè ir vinavant. Quai ha communitgà il pledader dal president dal cussegl da l'UE, Charles Michel, sin twitter.
Betg perina n'èn ils 27 stadis, tranter auter, tar la dumonda quant, ch’ils pajais, che survegnan agid, ston pajar enavos.
Per in accord dovri l’approvaziun da tut ils schefs da stadi e regenza da l’UE.


text:
Cun talas dumondas e pretensiuns han els giustifitgà, che dunnas èn vegnidas exclusas dals dretgs civils e politics. L’istorgia dals dretgs da las dunnas vegn actualmain raquintada en in’exposiziun en il Museum naziunal a Turitg.
Dunnas ch’han cumbattì per lur dretgs hai adina gia dà. E quai è er stà necessari
L’artitgel d’egualitad è vegnì fixà en la Constituziun federala l’onn 1981. La via enfin là è stada lunga e stentusa. Ils dretgs da las dunnas èn adina puspè vegnids restrenschids entras ideas ed ideals en connexcun la rolla da la dunna. Ed entras la lescha. Adina puspè èn ils basegns ed ils giavischs da las dunnas vegnids stenschentads da bell’entschatta. Lur pretensiuns èn vegnidas messas en truclet. Quai preschenta l’exposiziun cun exempels deplorabels.
Ina petiziun per il dretg da vuschar da las dunnas, che var 250’000 Svizras e Svizzers avevan suttascrit l’onn 1929, è simplamain svanida en in truclet, e pir trenta onns pli tard avevi dà in’emprima votaziun en chaussa
L’istorgia davart ils dretgs da las dunnas è impurtanta, damai che bler è ì en emblidanza. Mo paucs san per exempel, ch’il slogan «Medema lavur – medema paja» deriva betg forsa da la chauma naziunala da las dunnas da l’onn 1991, mabain che quai è gia vegni pretendì da bleras sindicalistas ed activistas en il 19avel tschientaner. Auters fatgs, che forsa betg tuttas e tuts san ozendi: Dunnas pudevan ir a lavurar mo cun il consentiment da lur umens enfin l’onn 1987, ed ellas na pudevan betg suttascriver sezzas in contract. U quai, ch'en la lescha steva alura scrit che «l’um è il chau da la cuminanza conjugala» e «la dunna fa il perchasa».
Sch’i va per il cumbat dals dretgs da las dunnas pensain nus savens vi dal dretg da vuschar. I gieva e va dentant per bler dapli en quel cumbat
Fatgs, istorgias e persunalitads extraordinarias en connex cun las dunnas e lur dretgs – era cun in'egliada sin il Grischun – preschenta Vita e cretta ensemen cun l’istoricra e curatura da l’exposiziun «Frauen.Rechte» dal Museum naziunal Noëmi Crain Merz.


text:
Ass
Ass (nom ufizial in italian: Asso in Italian) on comun de la Provincia de Còmm (el gh'hà 3 587 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6,46 km² e 'na densità de 555 ab./km². che ghe viven). L'è el capploeugh de la Valassina. L'è 'l capoligna de la ferrovia Milan-Ass, anca se in realtà la stazion che la serviss el comun, quella de Canz-Ass, l'è in del territori comunal de Canz.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Ass l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Modell:Demografia/Asso (Italia) (CO)
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Gian Reto Blumenthal ha 34 onns. El è in dad els. Cannabis, medicaments, cocain, allucinogens, heroin: El ha gia consumà tut quellas substanzas. El è dependent. Gia dapi ch’el ha 16 onns consumescha el cannabis e dapi ch’el ha 21 onns heroin. Ditg è el stà en la scena da drogas a Winterthur ed er en quella da Cuira.
Ma uss èsi avunda.
Gian Reto emprova da chalar, da daventar puspè «clean» e da chattar sia via or da las drogas. El fa perquai ina terapia ed ina dischintoxicaziun.
Quai è la davosa schanza. Jau na less betg far anc ina giada ina dischintoxicaziun cun 40 u 50 onns - uss èsi nairas uras da chalar.
Gian Reto raquinta en questa Marella sia istorgia. El raquinta co ch'el ha vivì sis onns en la dependenza. El raquinta da sias experientschas, sias regurdientschas e da ses puncts ils pli auts sco er ils pli bass. Ed el raquinta da ses cumbat – in che cuntinuescha l’entira vita.
Era la mamma Anita e la sora Nadine raquintan or da lur perspectiva, co ch'ellas èn vegnidas a frida cun la situaziun.
La famiglia da Gian Reto ha adina sustegnì el, malgrà ch’el fa gia la 15avla dischintoxicaziun e sia segunda terapia lunga. Enfin uss n'ha Gian Reto anc betg dumagnà da far il pass or da la dependenza. Per el èsi dentant cler: Sia terapia a Gontenschwil en il chantun Argovia duai esser sia davosa.
Durant il temp da sia emprima terapia ha Gian Reto documentà sia vita sin placats. Quels han gidà el da laschar reviver sia istorgia e da vegnir a frida cun ses sentiments. Cun ils placats è Gian Reto era stà en scolas: Raquintar sia istorgia ed esser in exempel per auters, quai fiss er en il futur in siemi da Gian Reto. Sche sia terapia gartegia, fissi ses siemi d’avair ina famiglia cun uffants e da lavurar en il sectur social.
La Svizra – in paradis per drogas?
«Sugar», «base», «koki», «knall» – pleds ch’ins auda savens en la scena da drogas, pleds ch'era Gian Reto dovra en ses vocabulari. La scena da drogas è per blers lunsch davent. Ma consum e dependenza entschaivan pli baud che cocain u heroin. Per propi savair chapir tge dimensiuns ch'il consum da drogas en Svizra ha insumma – qua intginas cifras e fatgs:
Ed en il chantun Grischun?
La scena da drogas a Cuira vala sco ina da las pli grondas scenas da drogas avertas en Svizra. Il «Stadtgarten», er enconuschent sco «Stadtpark», è gia daditg in lieu da sentupada per persunas che vivan a l'ur da la societad. I n'è nagin secret ch’i vegn consumà drogas davos ils mirs dal Stadtpark. A quella situaziun emprova la citad da Cuira daditg da dar dumogn.
Gia dapi passa 20 onns datti perquai a Cuira in post da distribuziun da heroin ed opiats, l'ambulatori «Neumühle.» Dapi 26 onns datti en il Grischun l'Agid per surviver che sustegn persunas a l'ur da la societad u a dependentas e dependents, tranter auter cun ina cuschina per persunas senza tetg e cun in alloschi d’urgenza.
Dapi l’avrigl da l'onn passà porscha l'Agid da surviver era lavur sin via. In project da pilot che cuzza enfin il mars 2021. Il «streetwork» da Cuira è sut la batgetta da Romina Beeli:
Il mument manca a Cuira anc ina stanza da consumaziun. Ina stanza, nua che persunas dependentas pon consumar lur drogas sut surveglianza da persunas dal fatg, e nua che las drogas pon vegnir testadas avant il consum. La citad da Cuira less dentant schliar quest problem. L’emprim pass sin plaun politic è gia fatg – uss èn dentant anc intginas dumondas avertas: Tgi paja e tgi maina questa instituziun? Plinavant sto era vegnir sclerì: Co vai vinavant cun la purschida da «streetwork»? Dar dumogn a la situaziun en la citad da Cuira è in lung process che dura gia blers onns ed er in che vegn anc a fatschentar ils proxims onns.
Lavur da diplom
Questa Marella è vegnida producida dad Anna Selina Quinter sco lavur da diplom a la Scola da schurnalistas e schurnalists a Lucerna, MAZ.


text:
Rinoceros nair
Il rinoceros nair (Diceros bicornis) è ina spezia da mammals or da la famiglia dals rinoceros (Rhinocerotidae). El furma sper il rinoceros alv (Ceratotherium simum) la segund gronda spezia da rinoceros dal continent african. Ils animals d’in pais da fin a 1400 kilograms èn abitants da la savanna e da cuntradas avertas ed èn da chattar oz surtut en l’Africa da l’Ost ed Africa dal Sid. Là sa nutreschan els oravant tut da parts da plantas lomas, per il pli da diversas spezias d’acazias. Ils animals vivan a moda solitaria en territoris d’ina grondezza da fin a 40 km². Ina femella parturescha, sco che quai è il cas tar tut las spezias da rinoceros, per ordinari be in animal per letg. La mamma lascha tettar ses pitschen fin dus onns. L’origin dal rinoceros nair è da chattar en l’Africa e tanscha enavos radund 17 milliuns onns; stretgs parents da questa spezia da rinoceros èn però er cumparidas en il decurs da l’evoluziun en l’Asia da l’Ost. Pervi da ses corns vegn fatg intensivamain chatscha sin il rinoceros nair, uschia che quel è en privel da svanir.
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
En general[modifitgar | modifitgar il code]
Il rinoceros nair cuntanscha ina lunghezza dal chau e dal corp da fin a 350 cm – vitiers vegn anc ina cua d’ina lunghezza da fin a 70 cm. L’autezza da la spatla munta a var 160 cm. Il pais variescha tranter las schlattainas: vatgas cuntanschan per ordinari in pais da fin a 900 kg, entant che mastgels paisan fin a 1400 kg. Cun questas mesiras e pais furma il rinoceros nair la pitschna da las duas spezias da rinoceros africanas. En general ha questa spezia ina statura robusta, cun chommas fermas, curtas. Quellas fineschan, sco tar tut las spezias da rinoceros odiernas, en trais dets-pe; ils pes davant èn marcantamain pli gronds ch’ils pes davos. La lingia dal dies è levamain chavorgia. La caracteristica la pli marcanta dal rinoceros nair èn ses dus corns. Quel davant, pli grond, sa chatta sin il nas (corn nasal), quel davos, pli pitschen, sin il frunt (corn frontal).[1]
La colur da la pel dal rinoceros nair è per gronda part grischa, po però er daventar brin-melnenta fin brin stgira, tut tenor l’intensitad da la radiaziun dal sulegl. Sin il venter è la pel en general in pau pli clera. La pel n’è betg faudada, cun excepziun dals cunduns e da las schanuglias sco er vi da la tatona davos las ureglias. Da las varts dal corp sa furman per part faudas che regordan a costas. En pli è il rinoceros nair quasi cumplettamain senza pail, be vi da las ureglias, ils viertgels da l’egl sura e sut e vi dal piz da la cua sa chattan basas da chavels. In segn distinctiv che differenziescha il rinoceros nair dal rinoceros alv, la spezia parentada il pli stretgamain, è il lef sura en furma da det, cun il qual il rinoceros nair stira feglia e roma da las chaglias.[2]
Chavazza e caracteristicas da la dentadira[modifitgar | modifitgar il code]
La chavazza dal rinoceros nair è fitg robusta, curta e lada. Quella ha ina lunghezza da 55 fin 70 cm. La cuppa dal chau è curta e plitost rectangulara, quai ch’ha per consequenza che l’animal tegna ses chau cleramain dretg si. Quai al distingua a moda caracteristica dal rinoceros alv: tar quel è la cuppa dal chau prolungada, uschia che l’animal tegna il chau fitg a bass. La posiziun dal chau orizontala fin levamain enclinada dal rinoceros nair sumeglia plitost quella dals rinoceros asiatics, ils quals han però per part ina posiziun dal chau anc pli auta. Entras la posiziun auta dal chau n’è il profil dal chau e dal dies betg sturschì uschè ferm tar il rinoceros nair; tar il rinoceros alv percunter resulta dal chau sbassà e da la goba da la tatona in profil bundant pli conturà.[3]
En la dentadira normala dal rinoceros nair èn ils dents davant reducids, uschia ch’ils incisivs ed il dent chanin mancan u èn be sviluppads a moda rudimentara. Animals creschids possedan la suandanta furmla da dents: . Igl existan però er variaziuns natiralas, tar las qualas l’emprim premolar n’è betg sviluppà, entant ch’il dumber dals molars è pli u main constant. Savens manca l’emprim premolar en la missella sut, pli darar en la missella sura ed anc pli darar en omaduas. Ils dents disponan d’ina curuna bassa fin moderada.[4]
Corns[modifitgar | modifitgar il code]
Il corn nasal furma normalmain il grond dals dus corns e vegn en media 50 cm, en cas excepziunals fin 1 m lung. Il pli lung corn d’in rinoceros nair ch’è insumma vegnì documentà mesirava 138 cm (mesira sur la curvatura davant). Il corn davos (corn frontal) è per ordinari pli pitschen, ma po tut tenor er cuntanscher ina lunghezza da fin a 50 cm. Femellas han en l’auta vegliadetgna savens in corn frontal pli grond. Magari è er avant maun sin il frunt la basa d’in terz corn.[5] Ils corns consistan da ceratin ed èn furmads da millis uschenumnads filaments, ils quals dattan a quels ina fitg gronda stabilitad. Omadus corns creschan cuntinuadamain durant l’entir temp da vita da l’animal. La rata da creschientscha mensila po muntar fin a 0,7 cm. Ma la creschientscha vegn per part er gulivada tras in sfruschar cuntinuant vi dal terren, vi da plantas u grippa e munta alura en temps fitg activs be ca. 0,2 cm per mais.[6]
Pervi dal diever activ dals corns, surtut da quel davant, cumparan sin la surfatscha da quels segns d’isada, ils quals portan tar mintga animal in caracter individual areguard furma e posiziun. Ultra da quai influenzeschan questas isadas la furma dals corns, la quala vegn però per gronda part er determinada tras la schlattaina. Ils mastgels possedan per regla corns bratgs e massivs, quels da las vatgas èn percunter bundant pli satigls e pon tuttavia daventar fitg lungs. En pli pon ils corns rumper en consequenza da cumbats tranter rivals u da collisiuns, ma creschan per part er puspè suenter.[7]
Prestaziuns sensoricas e suns[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tut ils rinoceros ha er il rinoceros nair ina flaivla vesida che na tanscha betg pli lunsch che 30 m. Sin distanzas pli curtas vegnan moviments però percepids adina pli bain. Da l’autra vart èn percunter l’udida e l’odurat sviluppads fitg bain.
Animals alarmads u gnervus sburflan trais fin quatter giadas. D’in urlar u tschivlar vaira aut sa servan vadels per trair l’attenziun da la mamma. Suns sumegliants dovra il taur en chalur però er envers la vatga u vegnan exprimids en cas da dolur u suffrientscha. In tun suspirant serva a la mamma a clamar il pitschen, ma po eventualmain er simplamain exprimer plaschair.[8]
Derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud era il rinoceros nair derasà en vastas parts dal continent african al sid da la Sahara; el è uschia adina stà pli derasà ch’il rinoceros alv. Il rinoceros nair viva surtut en regiuns cun in aut dumber da bostgaglia u da vegetaziun ervusa. Ses spazi da viver na cumpiglia pia betg be guauds averts u savannas, mabain er vegetaziun bassa semideserta e pastgiras subalpinas. La spessezza da colonisaziun correlescha cun la purschida da nutriment. En regiuns cun ina ritga vegetaziun ed in’auta purschida da nutriment po quella muntar ad in animal per kilometer quadrat, entant ch’ins dumbra en semideserts sco Kunene a Namibia be in animal sin 100 kilometers quadrat.[9]
Oz èn renconuschidas otg sutspezias dal rinoceros nair, per part però cun ina derasaziun regiunala fitg limitada; tschintg da questas sutspezias èn mortas ora. La sutspezia orientala (D. b. michaeli) viva oz a Kenia ed en la Tansania, entant che la spezia dal sidvest (D. b. occidentalis) sa restrenscha a la Namibia e las regiuns da cunfin vers l’Africa dal Sid. Il rinoceros nair da la part meridiunala da l’Africa Centrala (D. b. minor) è oz la sutspezia la pli derasada e cumpara surtut en l’Africa dal Sid, Simbabwe, Swasiland e per part er en la part meridiunala da la Tansania. Intgins animals da l’Africa dal Sid han ins puspè reintroducì a Sambia, Ruanda, Botsuana e Malawi, suenter che la spezia era gia morta ora là. La sutspezia dal rinoceros nair dal vest (D. b. longipes) era derasada en l’Africa dal Vest dal sidvest dal Tschad sur la Republica Centralafricana fin en Nigeria. Questa sutspezia cumpigliava a la fin be pli paucs individis ed è vegnida vesida l’ultima giada il 1996 en il Camerun. Tenor rapports pli novs è ella cun gronda probabilitad morta ora.[10]
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Cumportament territorial[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tut ils rinoceros viva er il rinoceros nair a moda solitaria. Tranter ils taurs datti animals dominants e main dominants u subordinads; tar quests ultims sa tracti per ordinari da taurs pli giuvens ch’èn anc en tschertga d’in agen territori ubain da taurs vegls ch’èn vegnids chatschads enavos sin areals pli pitschens. En questas fasas da vita exista il pli grond privel da vegnir blessads u schizunt mazzads tar cumbats territorials cun taurs dominants. La grondezza dals reviers dependa da la purschida da nutriment e d’aua e po cumpigliar tranter 6 e 40 km²; in lieu d’aua duess esser accessibel en ina distanza da main che 10 km. Ils reviers cumpiglian però er plirs lieus da durmir. Il rinoceros nair dorma fin trais uras e mesa cun giaschair sin la vart; tar femellas è la fasa da durmir però cleramain pli curta. Reviers da taurs dominants èn spartids strictamain in da l’auter, entant ch’ils urs dals reviers da femellas pon sa cruschar. Il rinoceros nair marchescha ses revier cun squittar intenziunadamain urin vi da la bostga, quai che taurs fan bundant pli savens che vatgas. Plinavant repartan els lur excrements als urs dals reviers e stgavan quels a marcaziuns da cunfin lunghentas u produceschan mantuns d’excrements. Il mantun è tant pli grond, pli dominant ch’il taur è.[11]
La moda da sa mover ordinaria dal rinoceros nair è il trot. Vegn el percunter tementà u disturbà, reagescha el svelt ed emprova da scuvrir il motiv, quai che sia vesida limitada renda però pli grev. Per ordinari curra l’animal en direcziun da la funtauna dal disturbi. Savens ha el alura ina posiziun smanatschanta cun chau auzà e cua sidretg. In rinoceros nair agressiv u vilà po currer fitg svelt e cuntanscha spertadads da bundant 50 km/h. L’animal è abel da midar fitg svelt la direcziun e bitta er enturn impediments sco per exempel chaglias. En questa fasa è il chau per ordinari sbassà fitg ferm, uschia ch’ils corns pon vegnir duvrads sco arma.
Moda da sa nutrir[modifitgar | modifitgar il code]
Il rinoceros nair preferescha nutriment da plantas lom sco feglia, roma u scorsa, ma er spinatscha; questas parts da plantas tschiffa el cun il lef sura, maina quellas tranter las missellas e las stgarpa davent cun ils molars. Da quai resultan musters da morsas tipics che sa differenzieschan da quels d’auters erbivors tras lur tagl guliv. Tar las plantas ch’il rinoceros consumescha il pli savens tutgan las differentas spezias d’acazias che furman radund in terz da ses nutriment. Il spectrum da nutriment è però bundant pli grond e cumpiglia dapli che 100 spezias da plantas che vegnan consumadas en dependenza da las cundiziuns da la cuntrada e dal clima. Pastg percunter vegn be maglià casualmain, en tschertga dad ervas. Be en cas da stgarsezza da nutriment mangia il rinoceros nair er quantitads da pastg pli grondas. Aua baiva in rinoceros nair per ordinari mintga di; el supporta però tuttavia er plirs dis senz’aua. Periodas da sitgira pli lungas daventan percunter privlusas; en quest cas emprova l’animal da stgavar liber cun ils pes las funtaunas che sian. Il rinoceros nair è surtut activ tranter stgir e cler e la notg; durant il di ruaussa el u dorma en la sumbriva ni fa bogns da fangia.[12]
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cun quatter fin sis onns daventan las vatgas sexualmain madiras, ils taurs probablamain in pau pli baud. Tut tenor il svilup da la vatga survegn quella l’emprim vadè cun set fin otg onns, magari er pli baud. Per ordinari partureschan vatgas mintga dus onns. Quest interval po, tut tenor la vegliadetgna u la purschida da nutriment dal singul animal, er esser pli lunga. Mastgels e femellas tschertgan in l’auter be durant paucs dis dal temp da chalur. Durant quest temp èn ils taurs ordvart agressivs envers auters taurs, ma er envers animals giuvens pli gronds, quai che maina savens a cumbats che pon tut tenor ir a finir mortalmain. La paregliaziun ha lieu tenor in tschert schema e dura fin 40 minutas; durant quest temp munta il taur pliras giadas sin la vatga. Il temp da purtanza vegn per ordinari inditgà cun 15 mais (radund 450 dis), ma po er durar fin a 18 mais (540 dis). Sche la vatga aveva avant gia in vadè, vegn quel chatschà davent; magari tschertga l’animal giuven alura la cumpagnia d’autras vatgas e qua e là vegn in tal er acceptà d’in rinoceros alv. L’animal en purtanza tschertga per la naschientscha ina regiun isolada, per il pli cuverta cun chaglias.
Tar la naschientscha ha il vadè in pais da 25 fin 40 kilos e mesira radund in mez meter. Per ordinari naschan dapli vadels masculins che feminins; la rata da mortalitad è però pli auta tar ils mastgels. Suenter trais uras è il novnaschì gia bun da chaminar. En il lieu nua che crescha pli tard il corn davant sa chatta gia tar la naschientscha in bot da ca. in centimeter; il lieu nua che crescha il segund corn è be marcà tras in flatg radund in pau pli cler. La mamma lascha tettar il vadè radund dus onns ed al protegia durant quest temp cunter privels. Quasi tuttina ditg n’è la mamma betg abla da survegnir in ulteriur pitschen. Il vadè vegn zuppà durant quest temp en bostga pli auta e la mamma al banduna per ordinari be per sa render al lieu da baiver. Al vadè ch’era naschì avant lubescha la mamma anc fin otg mais da returnar. Taurs giuvens bandunan la mamma pir cun sis u set onns. In rinoceros nair po cuntanscher ina vegliadetgna da fin 45 onns; ils mastgels moran savens pli baud pervi dals cumbats agressivs.[13]
Interacziuns cun autras spezias d’animals[modifitgar | modifitgar il code]
Inimis natirals n’enconuscha il rinoceros nair betg. Sulettamain liuns e hienas èn da temp en temp abels da tschiffar in vadè sche la mamma n’è betg attenta.[14] Magari vegnan rinoceros che baivan er attatgads dad ippopotams u da crocodils, ma quai furma l’excepziun. Medemamain poi dar conflicts cun elefants, surtut sche l’aua daventa stgarsa u sch’in rinoceros frunta tranter ina mamma e ses pitschen. Savens tolereschan rinoceros la cumpagnia da piclalarvas ed iruns bultgs che piclan sin lur dies parasits. Ils utschels han er la funcziun da signal d’avertiment, vesan els gea in privel che s’avischina bundant pli baud ch’il rinoceros ed averteschan quel indirectamain cun sa spaventar e sgular davent.
Parasits[modifitgar | modifitgar il code]
Savens vegnan rinoceros nairs infestads da parasits sco zeccas, mustguns dal magun e fils-serp. Surtut ils fils-serp pon chaschunar vi da las surfatschas dal corp plajas grondas sco palmas-maun; en tschertas populaziuns èn fin a 50 % da tut ils individis pertutgads da quai. Daspera furman las plajas che resultan da cumbats tranter animals en chalur per mustgas in lieu bainvis per deponer ovs; ina ‹dischinfecziun› è be pussaivla cun sa rudlar en la glitta ubain cun bogns da pulvra.[15]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Il gener Diceros tutga tar ils Dicerotina, ils rinoceros africans cun dus corns. Il gener schumellin è Ceratotherium, tar il qual tutga il rinoceros alv. Dals dus geners furma il gener Diceros pervi da la missella in pau pli vasta e la structura da dents pli primitiva il tip originar. Tenor retschertgas da la genetica moleculara èn ils dus geners sa dividids gia en il miocen mesaun avant 17 milliuns onns.[16]
La denominaziun scientifica oriunda dal rinoceros nair ha fatg Linnaeus (1707–1778) l’onn 1758 cun Rhinoceros bicornis. Il chat original ch’ha furmà la basa per sia descripziun n’exista però betg pli. Ina descripziun fitg detagliada a basa d’ina chavazza che deriva da l’Africa dal Sid ha fatg l’onn 1776 l’anatom ollandais Petrus Campen. Il num da gener Diceros ha introducì il 1821 John Edward Gray.
Las trais sutspezias ch’eran vegnidas eruidas oriundamain han ins pli tard, pervi da differenzas areguard la construcziun da la chavazza, extendì sin set. In’ulteriura revisiun ch’è vegnida fatga l’onn 2011 ha manà a las suandantas otg sutspezias, da las qualas quatter èn mortas ora:[10]
- † D. b. bicornis (Linnaeus, 1758); Africa dal Sid e part meridiunala da la Namibia
- † D. b. brucii (Lesson, 1842); Somalia ed Etiopia fin en il Sudan
- † D. b. chobiensis Zukowski, 1965; Namibia, en la regiun Okawango
- D. b. ladoensis Groves, 1967; Kenia e Sudan
- † D. b. longipes Zukowsky, 1949; il rinoceros nair da l’Africa dal Vest; Tschad fin Nigeria
- D. b. michaeli Zukowsky, 1965; il rinoceros nair da l’Africa da l’Ost; Tansania e Kenia
- D. b. minor (Drummond, 1876); il rinoceros nair da la part meridiunala da l’Africa Centrala; da l’Africa dal Sid fin en la Kenia
- D. b. occidentalis (Zukowski, 1922); Namibia ed Angola
Tenor analisas geneticas ch’èn vegnidas fatgas l’onn 2017 existan dals 64 haplotips dal rinoceros nair ch’èn documentads oz be pli 20; la chatscha excessiva ha pia manà ad ina sperdita genetica da 69 %. Da l’autra vart han questas retschertgas pudì cumprovar ch’il rinoceros nair da l’Africa dal Vest (D. b. longipes), il qual è vegnì declerà il 2013 uffizialmain sco mort ora, era – tenor ils haplotips – oriundamain derasà fin en l’Africa da l’Ost ed exista là fin oz en il Masai Mara. Lezs animals vegnan però per ordinari attribuids al rinoceros nair da l’Africa da l’Ost (D. b. michaeli).
Evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il gener Diceros sa lascha cumprovar l’emprima giada en il miocen mesaun avant bundant 10 milliuns onns en l’Africa. Quel è resortì dal gener precedent Paradiceros. La cumprova la pli veglia dal gener Diceros deriva da la Namibia e vegn attribuida a la spezia Diceros australis. I sa tracta dal chat d’ina missella sut e da plirs elements dal skelet postcranials che mussan in rinoceros fitg grond, ma satigl e che vegnan datads en il temp da transiziun dal miocen tempriv al miocen mesaun. Cun ina vegliadetgna da radund 17 milliuns onns sa chatta questa spezia da rinoceros extincta fitg datiers da la spartiziun tranter il rinoceros nair ed il rinoceros alv, la quala è vegnida eruida a basa da retschertgas da la genetica moleculara; pervi dals chats relativamain rudimentars n’è la spezia però betg dal tuttafatg incontestada.
Ils ulteriurs represchentants temprivs sco Diceros primaevus, Diceros douariensis u Diceros praecox avevan, cumpareglià cun il rinoceros nair da pli tard, ina posiziun dal chau in pau pli auta ed er il pais era per part pli grond. En il decurs dal temp sto il gener ch’era oriundamain be derasà en l’Africa avair extendì considerablamain ses territori da derasaziun, damai ch’el è cun Diceros gansuensis cumprovada en il miocen tardiv er en l’Asia da l’Ost.[17]
Il rinoceros nair sez (Diceros bicornis) è cumprovà l’emprima giada en il pliocen tempriv. En il decurs dal pleistocen è el alura sa derasà en l’entira Africa subsaharica, quai che cumprova tranter auter ina chavazza cumpletta d’ina vegliadetgna da 2 milliuns onns a Koobi Fora (Kenia), nua ch’è er documentà il rinoceros alv. Pli grondas midadas anatomicas entaifer la spezia na paran betg d’avair gì lieu dapi lura, uschia ch’il rinoceros nair furma ina da las spezias las pli durablas da la savanna africana. Ins suppona però che la spezialisaziun sin plantas lomas sco nutriment saja pir stada terminada cumplettamain tar la spezia Diceros bicornis, entant che las spezias pli veglias preferivan in nutriment maschadà.[18]
Rinoceros nair ed uman[modifitgar | modifitgar il code]
La privlusadad da rinoceros vegn savens descritta a moda exagerada. In uman che s’avischina vegn percepì sur l’odurat. En in tal cas prenda il rinoceros per ordinari la fugia. Be sch’il vent vegn da l’autra vart, uschia ch’il rinoceros vegn surprais, attatga el. Ses cumportament vala en general sco imprevisibel, uschia che er animals apparentamain paschaivels pon tuttenina attatgar. Prenda l’uman la fugia, smetta il rinoceros magari d’al persequitar. Maina el però a fin si’attatga, po el sdarmanar ad aut quel cun il corn e blessar grevamain.
Surtut pervi da la forza curativa che vegn attribuida al corn en la medischina chinaisa tradiziunala e pervi da la cretta derasada en tscherts pajais ch’il corn augmentia la potenza è il rinoceros nair arrivà tras fraud al cunfin da l’extincziun. Ultra da quai vala in stilet fatg or dal corn d’in rinoceros nair en il Jemen sco simbol da virilitad; commembers da la classa superiura jemenitica èn pronts da pajar pretschs exorbitants per stilets da rinoceros importads a moda illegala. Bain vegn il fraud da chatscha punì severamain en l’Africa da l’Ost e furma perquai in grond ristg; ma pervi dals immens pretschs che vegnan pajads per ils corns en l’Asia da l’Ost ed en il Jemen èsi tuttina ina fatschenta ordvart lucrativa. Per render la chatscha sin rinoceros uschè nunattractiva sco pussaivel, han ils guardiaselvaschina da tschertas regiuns schizunt cumenzà a durmentar rinoceros e d’als tagliar giu ils corns – ina procedura che n’ha per l’animal naginas consequenzas dolurusas, damai ch’il corn consista sco las unglas betg da cellas viventas. Ma er questa metoda n’ha betg purtà il success giavischà: Fraudaders ch’avevan fastizà in rinoceros senza corn al sajettavan tuttina per evitar ch’els suondian puspè ses fastizs. Tscherts temps han ins schizunt laschà survegliar intgins rinoceros nairs da tuttas uras tras selviculturs armads.
Sper ils animals en libertad viva il rinoceros nair er en la gronda part dals curtins zoologics pli gronds dal mund. Tar la gronda part da quests animals sa tracti da rinoceros ch’ins ha tschiffà sco animals giuvens en libra natira en l’Africa. Fin viaden ils onns 1970 eri usità da sajettar la mamma da l’animal per pudair tschiffar il vadè. D’allevar cun success in rinoceros nair è reussì l’emprima giada l’onn 1941 en il curtin zoologic da Chicago; en l’Europa è quai reussì l’emprima giada il 1956 a Francfurt a.M. Renum mundial cun allevar regularmain rinoceros ha surtut cuntanschì il curtin zoologic da Berlin.
Periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la chatscha è il rinoceros nair gia daventà fitg baud adina pli stgars. En l’Africa dal Sid han ins gia manegià d’avair sajettà il 1853 l’ultim exemplar. Da la sutspezia D. b. occidentalis han ins dumbrà en l’Africa dal Sid il 2001 be 50 ed il 2003 71 exemplars, entant che l’effectiv en la Namibia dumbrava il 2003 1238 exemplars. Bain crescha il dumber d’animals levet, ma l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) ha anc inditgà il 2008 ch’igl existian main che 1000 exemplars en la vegliadetgna da reproducziun ed ha perquai classifitgà questa sutspezia sco «periclitada» (‹vulnerable›).
En las steppas en il sid dal Sahel è il rinoceros nair medemamain vegnì quasi extirpà la fin dal 19avel tschientaner. Il rinoceros nair da l’Africa dal Vest (D. b. longipes) taxescha l’UICN sco «smanatschà da vegnir extirpà, eventualmain extirpà» (cf. però survart las explicaziuns areguard ils haplotips).
Ils onns 1960 èn er las sutspezias da l’Africa da l’Ost (D. b. michaeli) e da la part meridiunala da l’Africa Centrala (D. b. minor) svanidas tras fraud or da vastas parts da lur territori da derasaziun. L’UICN ha sinaquai taxà il rinoceros nair sco periclità, pli tard sco smanatschà e la finala sco fermamain smanatschà. Tuttina èn ils effectivs anc sa sminuids vinavant d’in temp ch’ins aveva daditg prendì mesiras per proteger auters animals selvadis. Il 1970 existivan anc radund 65 000 animals, il 1980 be pli 15 000, il 1990 3000 ed il 1995 anc 2500. En la Republica Centralafricana viveva il 1980 anc in effectiv saun da radund 3000 exemplars, ils quals èn tuts vegnids extirpads entaifer paucs onns.[19]
L’onn 2010 han ins puspè registrà en l’Africa in effectiv da radund 4800 exemplars. Surtut las populaziuns en l’Africa dal Sid ed en la Namibia furman in’impurtanta basa per la survivenza da la spezia, damai che las mesiras da protecziun cunter il fraud fan qua per ordinari propi effect.[20] Tut en tut ha l’effectiv da la spezia pudì vegnir augmentà dal 1995 fin il 2014 per radund 4,5 %. Anc adina vala il rinoceros nair però tenor l’UICN sco «en privel da svanir» (‹Critically Endangered›).
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils nums ‹rinoceros nair› e ‹rinoceros alv› derivan da l’englais (‹black rhinoceros› resp. ‹white rhinoceros›). A basa da la colur da la pel na sa laschan las duas spezias però betg differenziar. Fin l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins numnà il rinoceros nair ‹rinoceros african›, damai che quel furmava la suletta spezia da quest continent ch’era enconuschenta en l’Europa. Cur ch’il perscrutader da la natira britannic William John Burchell (1782–1863) ha scuvert l’onn 1812 en l’Africa dal Sid il rinoceros nair ed al ha denominà suenter ses return en l’Europa Rhinoceros simus n’ha el fatg diever da nagina translaziun dal num da questa spezia.
La denominaziun da questa spezia sco rinoceros «alv» deriva medemamain da la fin dal 18avel, entschatta dal 19avel tschientaner: En l’Africa dal Sid han chatschaders englais sajettà da quel temp plirs exemplars da questa ‹nova› spezia ed al han denominà en lur rapports sco «white», e quai cumbain ch’els menziuneschan en lur rapports explicitamain la colur da la pel grischa. Sco che quest num engianant è propi sa furmà n’è betg dal tut cler; igl existan almain diesch differentas teorias davart quest tema. La pli frequenta è quella ch’i sa tractia d’ina translaziun fallada da la noziun ‹wijd› u ‹wyd› or da l’africaans, nua che quai munta ‹lad›, ma è vegnì translatà pervi da la sumeglientscha fonetica cun il pled englais ‹white› cun ‹alv›. L’emprima giada èn las denominaziuns ‹rinoceros nair› e ‹rinoceros alv› vegnidas duvradas l’onn 1938 per distinguer las duas spezias.
Pli corrects èn qua ils nums tudestgs ‹Spitzmaulnashorn› (per rinoceros nair) resp. ‹Breitmaulnashorn› (per rinoceros alv) che sa refereschan a la furma divergenta da la bucca: Tar il rinoceros nair pussibilitescha il lef sura en furma da piz da tschiffar, entant ch’il rinoceros alv dispona d’in lef plat e lad. Questas caracteristicas furman adattaziuns a la moda da sa nutrir che sa differenziescha tar las duas spezias da rinoceros.[21]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Keryn Adcock, Rajan Amin: Black rhinoceros. En: R. Fulconis: Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. Info Pack, Londra 2005, p. 61–65.
- ↑ Hendrik K. van den Bergh: A note on eyelashes in an African black rhinoceros, Diceros bicornis. En: Journal of Zoology, Londra 161 (2), 1970, p. 191.
- ↑ Friedrich E. Zeuner: Die Beziehungen zwischen Schädelform und Lebensweise bei den rezenten und fossilen Nashörnern. En: Berichte der Naturforschenden Gesellschaft in Freiburg. 34, 1934, p. 21–80.
- ↑ Jeremy L. Anderson: Tooth replacement and dentition of the black rhinoceros (Diceros bicornis Linn). En: Lammergeyer 6, 1966, p. 41–46.
- ↑ N. Neuschulz: Noch ein Spitzmaulnashorn mit drei Hörnern. Felis 6, 1988, p. 86–88.
- ↑ Wolfgang Puschmann: Über das Hornwachstum beim Spitzmaulnashorn (Diceros bicornis). En: Felis 5, 1987, p. 61–62.
- ↑ R. Bigalke: The regeneration of the anterior horn of the black rhinoceros, Diceros bicornis (Linn.). En: Proceedings of the Zoological Society of London. 115, 1946, p. 323–326.
- ↑ G. W. Frame, J. Goddard: Black rhinoceros vocalisations. En: East African Wildlife Journal. 8, 1970, p. 207.
- ↑ Denis Geraads: Rhinocerotidae. En: L. Werdelin, D.J. Sanders (ed.): Cenozoic Mammals of Africa. Berkeley, 2010, p. 669–683.
- ↑ 10.0 10.1 Colin Peter Groves e Peter Grubb: Ungulate Taxonomy. Jongs Hopkins University, Baltimore, 2011, p. 1–416 (p. 21–26).
- ↑ Keryn Adcock: The relevance of ‹territorial› behaviour in black rhino to their population management. En: B.L. Penzhorn e.a.: Proceedings of a symposium on rhinos as game ranch animals. Onderstepoort, Republic of South Africa, 9–10 September 1994. 1994, p. 82–86.
- ↑ Richard H. Emslie, Keryn Adcock: Feeding ecology of black rhinos. En: B.L. Penzhorn e.a.: Proceedings of a symposium on rhinos as game ranch animals. Onderstepoort, Republic of South Africa, 9-10 September 1994, 1994, p. 65–81.
- ↑ Tenor Colin P. Groves: Die Nashörner: Begegnung mit urzeitlichen Kolossen. Fürth 1997, ISBN 3-930831-06-6.
- ↑ Felix Patton: Lion predation on the African black rhinoceros and its potential effect on management. En: Endangered Species Update, 26 (1/2), 2009, p. 43–49.
- ↑ F. Zumpt: Tierische Parasiten der Nashörner. En: Natur und Museum, 95 (5), 1965, p. 191–205.
- ↑ Christelle Tougard, Thomas Delefosse, Catherine Hänni, Claudine Montgelard: Phylogenetic Relationships of the Five Extant Rhinoceros Species (Rhinocerotidae, Perissodactyla) Based on Mitochondrial Cytochrome b and 12S rRNA Genes. En: Molecular Phylogenetics and Evolution. 19, 2001, p. 34–44.
- ↑ Deng Tao, Qiu Zhan-Xiang: First discovery of Diceros (Perissodactyla, Rhinocerotidae) in China. En: Vertebrata PalAsiatica. 10, 2007, p. 287–306.
- ↑ Denis Geraads: Pliocene Rhinocerotidae (Mammalia) from Hadar and Dikika (Lower Awash, Ethiopia) and a revision of the origin of modern African rhinos. En: Journal of Vertebrate Paleontology 25 (2), 2005, p. 451–461.
- ↑ Richard H. Emslie: Rhino population size an trends. En: Pachyderm. 37, 2004. (Online)
- ↑ International Rhino Foundation: Annual report. White Oak, IRF, 2010, p. 1–21. (online).
- ↑ L.C. Rookmaaker: Why the name of the white rhinoceros is not appropriate. En: Pachyderm. 34, 2003, p. 88–93.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Carol Cunningham, Joel Berger: Horn of Darkness. Rhinos on the Edge. Oxford University Press, Oxford 1997, ISBN 0-19-511113-3.
- A.K. Kes Hillman-Smith e Colin Peter Groves: Diceros bicornis. Mammalian Species 455, 1994, p. 1–8
- Rudolf Lammers, Uwe Anders: Nashörner. Auf der Fährte der behornten Kolosse. Tecklenborg-Verlag, Steinfurt 1998, ISBN 3-924044-41-4.
- Rudolf Schenkel, Lotte Schenkel-Hulliger: Ecology and Behaviour of the Black Rhinoceros (Diceros bicornis L.): A Field Study. Paul Parey Verlag, Hamburg 1969, ISBN 3-490-06918-8.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Black Rhino (Diceros bicornis), sin: rhinos.org, consultà ils 20 d’october 2010
- Spitzmaul-Nashorn (Diceros bicornis), en: natur-lexikon.com, consultà ils 20 d’october 2010.


text:
La Punt vul esser in lieu che collia. I saja ina tradiziun da colliar sch'ins saja ina vischnanca al pe dad in pass ha ditg Ralph Böse, il manader da La Punt vacanzas envers RTR. Uschia vul La Punt metter en il center ses giasts principals, ils abitants da segundas abitaziuns. La Punt ha radund 800 possessurs da segundas abitaziuns. La populaziun da la vischnanca muntava il 2016 la fin da l'onn a 745 abitantas e abitants.
Nov manader
La nova strategia ha La Punt vacanzas preschentà gievgia saira a la populaziun. Realisar la nova strategia, quai vegn a far in nov manader. Ralph Böse terminescha sia lavur tar «La Punt vacanzas», ses successur daventa Kilian Steiner. El vul ussa dar vita a la nova strategia e surtut colliar ils indigens ed ils possessurs da segundas abitaziuns.
RR actualitad 12:00


text:
En in pajais sco la Svizra cun quatter linguas naziunalas na saja quai betg pussibel da surlaschar ils emetturs da radio e da televisiun al martgà liber, ha ditg Diego Yanez, il directur da la scola da schurnalissem MAZ e commember dal comité «Na a la fin d'emissiun». Nov da diesch emissiuns da televisiun na pudessan betg pli vegnir finanziadas tenor Diego Janez.
L’iniziativa No Billag vul abolir las taxas per radio e televisiun. La SRG/SSR vegniss sfurzada da serrar las portas e 34 emetturs da radio e da televisiun privats stuessan temair per lur existenza, avertescha il comité.
Parlament e Cussegl federal proponan da dir na a l’iniziativa. Davart l’iniziativa No Billag votescha la populaziun ils 4 da mars.
RR novitads 12:00


text:
La procura publica investighescha en 417 cas da suspect. Fin uss hajan las autoritads pretendì enavos cun success 2,4 milliardas euros u gnanc pajà ora pervia da suspect. Investigaders quintan ch'il dumbra da cas da suspects creschia vinavant.
La procura publica renfatscha als suspectads d'avair cugliunà ils uffizis da taglia cun fatschentas en connex cun las dividendas d'aczias uschè cumplexas, ch'ils uffizis da taglia n'hajan la finala betg pli savì a tgi che quellas tutgian la finala.
RR novitads 10:00


text:
Ils davos dis ha il franc svizzer pers marcantamain valur envers las munaidas currentas. Suenter che la bursa svizra ha gì serrà gievgia custava in euro in franc e 15. Quai è la valita la pli auta dapi ch'il curs maximal envers l'euro è vegnì schlià il schaner 2015 da la Banca naziunala svizra.
Turissem po far speranza
Blers experts quintan ch'il franc svizzer resta era vinavant flaivel il proxim temp. Quai che vegniss da bun per exempel al turissem. Quel sa lamenta adina puspè pervia dal ferm franc svizzer. Ussa è quel main ferm e pudess gidar a reacquistar ils giasts da l'Uniun europeica.
RR novitads 21.00


text:
Senza il contact cun la glieud na sun jau betg bun da viver.
Suenter esser turnà da ses viadi, ha Jürg Oschwald laschà sa scolar sco cussegliader da vita. Ed el ha ramassà e scrit si las numerusas episodas da sia vita.
Saja quai cun tagliar chavels a la High Society a San Murezzan, ma er muments pli persunals en famiglia. Tut è uss ramassà en in cudesch da bun 200 paginas cun fotografias, che illustreschan ils inscunters.
Part II en elavuraziun
Cun ramassar e sa regurdar vid las numerusas aventuras ed istorgias che Jürg Oschwald ha passentà, haja el bain svelt realisà ch’i dess anc avunda material per ina continuaziun da ses emprim cudesch «Leinen los».
En quel vul il figaro er integrar intginas istorgias en rumantsch. Premissa è dentant che l’emprima ovra – 2’000 cudeschs – chattian er avunda interessents e lecturs.


text:
La vischnaunca eregia ed administrescha in agen provediment d’aua. Quel cumpeglia tschaffadas d’aua, reservuars, conducts dil provediment d’aua e reits da hidrants, pumpadis, indrezs da stizzar fiug e fontaunas publicas.
Era per la dismessa dall’aua piarsa procura la vischnaunca ils implonts necessaris. Ei setracta da sereneras, conducts d’aua tschuffa e conducts d’aua da plievgia sco era indrezs per scargar auas grondas.
Per saver finanziar igl entir provediment d’aua e la dismessa dall’aua piarsa incassescha la vischnaunca taxas annualas e contribuziuns da colligiaziun. Dapli informaziuns tier las taxas annualas e las contribuziuns da colligiaziun anfleis Vus cheu.
Dapi fin 2015 ei vegniu installau dumbraders d’aua tier tut ils objects colligiai vid il provediment d'aua. Tier ils apparats setracta ei da dumbraders d’aua cun modul da func. Il stan dils dumbraders vegn legius ora automaticamein per func. Grazia a quella tecnologia eis ei buca pli necessari da haver access agl apparat resp. d’annunziar il stan dil dumbrader cun la carta consignada.
Facturaziun dallas taxas annualas d’aua ed aua piarsa
Per objects cun pliras habitaziuns e sulettamein in conduct d’affluenza resp. in dumbrader d’aua (p.ex. ina casa cun treis habitaziuns en cumproprietad ni en proprietad da condomini), succeda la facturaziun dallas taxas annualas d’aua ed aua piarsa sulettamein ad in’adressa da quen. La repartiziun dils cuosts denter ils singuls proprietaris dallas habitaziuns ei buca caussa dalla vischnaunca.
Informaziuns e damondas
Per damondas arisguard l’installaziun dils dumbraders d’aua resp. il sistem da leger giu las datas stat il menader dil survetsch tecnic, Mario Alig, 079 445 54 58 bugen a Vossa disposiziun. Per damondas concernent las leschas davart il provediment d’aua e la dismessa dall’aua piarsa stat l’administraziun communala, partiziun finanzas/persunal, 081 920 60 16 bugen a Vossa disposiziun.


text:
Ils plans da construcziun da la nova praschun vegnan classifitgads en duas categorias:
- L’emprima categoria èn plans d’architectura e plans da la tecnica da chasa cun plans dal stgaudament ed indrizs sanitars.
- La segunda categoria pretenda mesiras da segirtad pli autas. En questa categoria van l’electroplanisaziun ed ils indrizs da segirezza.
Quels plans vegnan per exempel mo surdads a las interpresas en furma stampada, uschia che naginas infurmaziuns pon sa derasar nuncontrolladamain en la rait. Sco quai che l’architect da l’uffizi da construcziun auta Andrea Pfister ha ditg, na vesa nagin tut ils plans da segirtad da la praschun, mabain mintga planisader e lavurer be la part ch'el dovra.
Plinavant stoppian ils lavurers suttascriver in contract da confidenza e mussar in extract dal register penal. Dals radund 100 lavurers ch’èn involvids haja quai enfin oz dà mo ina refusaziun.
A partir da la stad 2019 duai la nova praschun serrada porscher plaz a 152 praschuniers. Ella vala sco remplazzament per la praschun Sennhof a Cuira. Ils custs muntan a 120 milliuns francs, 33 milliuns paja la confederaziun.
RR actualitad 17:20


text:
En la vegliadetgna da 10 onns è Jacob Jecklin (1644-1704) partì da Zuoz per l'Italia. Sco chalger, schuldà e commerziant è el viagià tras la mes'Europa. Il 1667 è el partì en servetsch militar da l'Ollanda per l'India, rivà è Jecklin dentant mo enfin il Cap dal Sid. Qua ha el avert in affar per rauba da pel. Tschintg onns suenter s'embartga el per l'insla Java, nua che el marida in Giapunaisa. La dunna e ses 5 figls èn dentant morts bainbaud. A Java ha el fatg commerzi cun diamants ed è turnà suenter 44 onns ord patria sco um ritg a Zuoz. La vita d'in grond aventurier raquintada dad Adolf Collenberg.
Il forum 2007-2008 Jacob Jecklin il ritg
En la vegliadetgna da 10 onns è Jacob Jecklin (1644-1704) partì da Zuoz per l'Italia. Sco chalger, schuldà e commerziant è el viagià tras la mes'Europa.


text:
Il cumenzament da la nova stagiun da hockey n'è definitiv betg gartegià ad il HCD. Il Club da hockey da Tavau ha pers a chasa cunter Ambri-Piotta cun 2:5. Gia suenter 6 minutas èn ils Tessinais ir en avantatg suenter in gol D'Agostini. En la 13avla minuta ha alura Pestoni savì egualisar per ils Grischuns.
En il segund terz ha il HCD dentant survegnì trais gols entaifer 5 minutas (Kubalik 25'/Müller 27'/Lauper 30'). Curt pli tard ha l'equipa d'Arno del Curto dentant anc savì sajettà il 2:4, quai entras in gol da Dario Meyer.
En la 44avla minuta ha Kubalik dentant decidì cun ses segund gol da la saira la partida per ils Tessinais.
Ils ulteriurs resultats
- Berna - SCL Tigers 3:0
- SCRJ Lakers - ZSC Lions 1:2
- Genevra-Servette - Friburg 3:1
- Losanna - Bienna 1:4
- Zug - Lugano 6:5
Tabella Liga naziunala
RR Novitads 23:00


text:
Mercóri l'é un pianēt dal Sistêma Solēr. L'é distânt dal Sōl cîrca 55 miliòun ed chilômeter, a vré dîr pió atâch ed 3 vôlti ed la Tèra. L'é un pianēt pîn ed sâs e maşégn: cumpâgn a Vèner o a la Tèra e Mèrt, al gh'à 'na gròsta dimòndi dûra.
A diferèinsa ed chiêter dû, al gh'à un pèiş pió êlt dôp la Tèra, per al cèintr ed fèr deşfât, sènd ch' al gh'à un câmp magnètich cumpâgna a còl ed la Tèra. Cun un diâmetro ed 4.850 chilômeter, l'é al pianêt pió cèch dop Plutòun. Al fà al só gîr atōren al Sōl in 88 dé e atōren a ló in 54 dé. Per st'efèt la pêrta vultêda vêrs al Sōl la rîva a un calōr ed 350 grêd e quând l'é nôt al calōr al và zò a -190 grêd.
Per dimòndi tèimp l'ònica sònda spasiêla ch' l' à visitê l'é stêda Mariner 10 dal 1974 -75. La sònda Messenger ed la NASA l'è pasêda a tâch a Mercóri al 14 de Znêr dal 2008.
Mercûri l'è un pianaid dal sistamma solèr. L'è distant dal såul stra sé e nå 55 miglión ed kilòmeter, al vré dîr 3 volt pió cén d'la Tèra. L'è un pianaid predåus: cumpagna a Vèner o a la Tèra e Mèrt, l'à una suparfézzi di mondi dûra. A diferänza dî èter dû, l'à una densità pió èlta dåpp la Tèra, par l'ânma ed fèr dsfât, send ch'là un cànp magnètich cunpâgna a quall d'la Tèra. Con un diâmeter ed 4850 kilòmeter, l'è al pianaid pió cén dåpp Plutån. Al fà al so zîr atåurn al Såul in 88 dé e atåurn a ló in 54 dé. Par st'efèt la pèrt vultè vèrs al såul l'arîva a temperatûr ed 350 grèd, e quand l'è nòt la temperatûra la va zå fén a -190 grèd. Par di mondi ed tänp l'onnica sånda spazièl ch'al l'èva visitè l'è stè al Mariner 10 dal 1974-75. La sånda Messenger d'la NASA l'è pasè atais a Mercûri al 14 ed znèr dal 2008.


text:
Ibn ch'è er vicepresident, ha dacurt declerà il stadi d'urgenza per trais mais. Il president Omar Hasan al-Bashir saja vegnì arrestà e saja en in lieu segir. La populaziun dal Sudan haja patì ferm sut il timun dal reschim. Quel haja adina ditg manzegnas e fatg empermischuns falladas.
Dapi plirs mais demonstreschan millis da persunas cunter la politica da Al-Baschir. El ha regì il pajais en il nordost da l'Africa per passa trais decennis. Il Sudan patescha gia dapi in temp sut ina greva crisa economica.
RR novitads 12:00


text:
Curt e concis:
- Il trend d'infecziuns novas giaja ensi. Il mument hajan var 2% dals tests fatgs in resultat positiv.
- A partir da glindesdi, ils 20 da fanadur, avran puspè ils cunfins cun intgins pajais. Tranter quels èn per exempel l'Irlanda, Croazia, Cipra e Romania.
- La glista cun pajais da ristg vegn surlavurà. Ins stoppia quintar ch'ina dunsaina da pajais vegnan nov sin la glista. Tgenins n'è anc betg cler.
Situaziun actuala
Dapi la gievgia hajan ins fatg var 7'000 tests, 92 sajan stads positivs. Il mument sajan 630 persunas en isolaziun, 2'300 persunas sajan en quarantina. Var 10% dals cas positivs sajan «cas importads» – pia persunas ch'èn vegnidas en da l'ester. Durant ils ultims set dis sajan 20 persunas supplementaras vegnidas ospitalisadas.
«Privlus stabil»: Uschia descriva Patrick Mathys, il manader da la secziun per superaziun da la crisa da l'Uffizi federal da sanadad, la situaziun. Il trend d'infecziuns novas giaja ensi. Il mument sajan var 2% dals tests fatgs positivs. Vinavant hajan ins vis, quant spert ch'il dumber dad infecziuns novas possia crescher.
Novas averturas e novs pajais da ristg
A partir da glindesdi, ils 20 da fanadur, èsi puspè pussibel d'arrivar en Svizra da l'Irlanda, Croazia, Cipra e Romania sco er d'intgins pajais pitschens. Vinavant saja pussibel da vegnir en da l'Australia, Giapun, Canada, Maroc e Corea dal Sid.
Adina dapli persunas fetschian viadis e giajan en vacanzas, han constatà ils experts. Perquai ha il Cussegl federal avant var duas emnas decidì intgins pajais da ristg. Quella glista cumpiglia il mument 29 pajais. Il mument vegnia questa glista surlavurada.
Ins sto quintar ch'ina dunsaina da pajais vegnan tiers.
Tgenins n'ha el dentant betg vulì dir, avant ch'il decret n'entra betg en vigur. Quai vegnia probablamain ad esser proxima mesemna.
Per ch'il Cussegl federal declera in pajais sco pajais da ristg dettia trais criteris:
- Sch'i dà en il pajais entaifer 14 dis dapli che 60 cas positivs sin 100'00 persunas. La Svizra ha actualmain ina quota da circa 15 cas.
- Sch'il pajais na dat betg avunda datas ed infurmaziuns per valitar la situaziun.
- Sche pliras persunas infectadas èn vegnidas da quest pajais en Svizra.
Infurmà han...
- Barbara Büschi, vize-directura dal secretariat statal per migraziun SEM,
- Patrick Mathys, manader secziun per superaziun da crisa e collavuraziun internaziunala dal BAG,
- Amedeo Cianci, manader secziun da dretg 2 dal BAG.
Controllas da quarantina
Per controllar, sche las persunas che turnan d'in pajais da ristg van en quarantina, fetschian ins controllas punctualas. L'Uffizi federal da statistica pretendia per exempel da las societads aviaticas las glistas da passagiers e las datas da contact. Las controllas fetschian lura ils chantuns, cun sustegn dal BAG.
Controllar tut las persunas na saja dentant betg pussibel. Quai sajan memia bleras persunas.
Chastids da 10'000 francs
Il chantun Turitg dat chastis da 10'000 francs per persunas che na resguardan betg las reglas da quarantina. Sco che Patrick Mathys ha precisà: questa practica vala per tut il pajais.


text:
Anna Laura Klucker ha studegià design ed è ina experta sch’i va per la moda. Ella ha analisà intensivamain tut las monduras da las equipas naziunalas al campiunadi mundial da ballape.
Il tricot da la Svizra croda tras
La mondura da la Svizra è ina da questas monduras, che fa scurlar il chau la giuvna da 22 onns. Il tricot è classic cotschens cun in zic alv, ma i dat pliras chaussas che disturban Anna Laura Klucker. I saja vegnì integrà lingias altimetricas (Höhenlinien) e quai guarda ora memia tschertgà e simplamain suenter da memia. Plinavant disturba ella co las cifras ed ils bustabs vesan ora sin il tricot. «Ins sa quasi buc leger quai che stat scrit».
Tenor mai è il tricot da la Spagna sgarschaivels.
Sper la mondura da la Svizra datti anc ina segunda che plascha insumma buc a la giuvna da Tumein, numnadamain quella da la Spagna. Il tricot è cotschens, ma da la vart èsi vegnì integrà ulteriuras colurs, tranter auter violet – e quai en in muster fitg spezial. «Quest tricot è propi sgarschaivels».
«Tricots simpels plaschan a mai»
Pli pauc saja magari pli bler, di Anna Laura Klucker. Tenor l’experta da moda vegni savens empruvà da far insatge spezial, ma il bler na gartegia quai betg.
Il tricot che plascha il meglier ad ella è il segund tricot dal Mexico. Ina mondura alva cun sdrimas orizontalas, ina en cotschen ed ina en verd. Malgrà ch’igl è atgnamain fitg simpel, haja questa mondura anc quai zic ch’ina bella mondura dovria.
RR actualitad 17:00


text:
Bainvegni tar l'archiv dal stadi
Coronavirus
A partir dals 1-3-2021 è l'archiv dal stadi da princip puspè avert entaifer il temp d'avertura, dentant mo sin preannunzia cun far giu in termin. Nus retschavain maximal 4 persunas a medem temp e prendain gugent encunter reservaziuns per entirs u mezs dis: info@sag.gr.ch u telefon 081 257 28 03.
Center per archivaziun e per istorgia grischuna
L’archiv dal stadi è l’archiv dal chantun Grischun e da ses stadis antecessurs. La conservaziun uffiziala vegn cumplettada tras numerus documents da derivanza privata ch’èn impurtants per l’istorgia dal chantun.
Cun surpigliar, conservar, cataloghisar e conservar documents degns da vegnir archivads, en spezial tals da l’administraziun chantunala, pussibilitescha l’archiv dal stadi da chapir l’agir statal da pli baud. A la perscrutaziun istorica davart il Grischun metta el a disposiziun funtaunas autenticas.
Ils documents da l’archiv dal stadi èn accessibels publicamain ed ins als po consultar gratuitamain, premess ch’els na stettian betg pli sut la protecziun da datas.
Archivalias dad 800 onns
Las archivalias da l’archiv dal stadi documenteschan var 800 onns istorgia. Il vast effectiv cumpiglia documents, actas, protocols, differents manuscrits, plans, fotografias, stampats e da nov er datas electronicas. Tut en tut han las curunas actualmain ina lunghezza da var 7’000 meters. Tras novs acquists s’augmenta la quantitad da las archivalias cuntinuadamain. Il document il pli vegl, in testament, datescha da l’onn 1209.


text:
Il Club alpin svizzer (CAS) quinta cun dapli turists en la muntogna, cunquai che blers Svizzers desistian da vacanzas en l’exteriur pervi da la pandemia da corona. La dumonda da pernottar en las chamonas dal CAS saja gronda. Blers pudessan emplenir las chamonas duas u trais giadas , ha ditg Sibyl Heissenbüttel dal CAS envers Radio SRF. Las fins d’emna sajan en blers lieus reservadas fin il settember.
Pervi da la crisa da corona dastgan be mez uschè blers giasts sco usità star sur notg en las chamonas dal CAS. Sch’il quint va la finala tuttina si per las chamonas sa mussa lura l’atun.


text:
Analisar, sviluppar e vender sajan sias fermezzas, di l'interprendider da Trun che ha fundà gia cun 24 onns sia emprima atgna firma d'immobiglias a Cuira. El era il prototip da l'um da fatschenta ambizius e dinamic che ha adina patratgà à la gronda ed era gughegià insatge – era cun il risico da crudar sin il nas.
Na entschaiva mai da chalar e na chala mai d'entschaiver – è mes motto da viver.
Avant 30 onns ha el fatg la midada dal Grischun a Turitg e midà dal sectur d'immobiglias en las pli differentas branschas da l'economia. Iniziar, sviluppar, lantschar ina fatschenta, per alura puspè vender ella – uschia funcziunia el.
Jau sun plitost il tip strategic che quel da l'operativa.
Il project ch'accumpogna el il pli ditg è la «Giesserei Oerlikon» – in'anteriura fabrica ch'el ha midà avant 25 onns en in local da gastronomia ed events. L'auter onn festivescha il Sursilvan ses 60avel anniversari e sch'i va tenor ses plan vegn quel festivà a Havanna. Cuba saja daventà per el sco in segund da chasa, qua vuless el en il futur era passentar dapli temp per sa recrear e natiralmain era per far l'ina u l'autra fatschenta.


text:
Oz è cumparida la pagina da las Vuschs Giuvnas d’avrigl en la gasetta Quotidiana, sco adina igl emprim venderdi dal mais. Telechargiar gratuit as po qua o lura a la fin dal text.
Contribuziuns èn vegnidas scrittas da Ralf Beer e da Viola Pfeiffer sco era dad Uolf Candrian, il president da la GiuRu. Vitiers vegn il placat dissegnà da l’assessura Naomi Arpagaus per far attent sin la radunanza generala da la GiuRu a la quala ina successura per Swen Gaberthüel, il cassier tuatschin, vegn tschertgà. Bun divertiment cun la lectura che ha per part era ina cuntinuaziun che spetga vossa lectura. Gugent spetgain nus dentant era tia contribuziun. Dat tuttina mintgamai almain 50 francs, cun mintga extra sco ina fotografia, grafica u skizza accumpagnanta 25.- là sura. Ans trametta tes text sin nossa adressa da mail e tar dumondas commentescha qua o scriva. Gugent era scha ti post fingia dar part per la radunanza, sonda ils 27 da quest mais a Cuira.
—


text:
A Schalke duai Gökhan Inler survegnì in contract da trais onns. La summa da transfer muntia a 5 fin 6 milliuns euros.
La fin da la davosa stagiun a Napoli ha Gökhan Inler adina stuì sa cuntentar pli e pli fitg cun la rolla da reserva. Uschia è gia dapi in temp vegnì speculà ch’Inler midi club sin l’entschatta da la nova stagiun. Ussa èn ils dis a Napoli sco i para definitiv dumbrads.
Tut dependa dal poker cun Boateng
Per pudair engaschar il Svizzer Gökhan Inler sto Schalke l’emprim vender Kevin-Prince Boateng. La midada da Boateng en il Portugal tar Sporting Lissabon è dentant dada en l’aua damai ch’ils dus clubs n’èn betg sa cunvegnids. Ussa duai Boateng dentant star avant in transfer en la Tirchia.
RR novitads 14.00


text:
Siria
La Siria (سوريا in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacada a la Türchia, al Liban, a l'Israel, a la Giurdania e a l'Irak. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Damasch.
La gh'ha una süperfiss de 183.885 km² e una pupulaziun de pressapoch 19 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitigaModifega
La Siria (nom ufizial: الجمهوريّة العربيّة السّوريّة, Al Jumhuriyah al Arabiyah as Suriyah = Repübliga Araba Siriana) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Bashar al-Assad (del lüj 2000).
El prim minister a l'è el Wael Nader al-Halqi (del 2012).
Al dì d'incö gh'è una guera civil che la vör trà giò l'Assad, che l'è acüsaa de vess un ditadur, e quei che le sustegn.