c: text/html

text:
Pel
La pel (grec derma; latin cutis) è areguard la funcziun l’organ il pli multifar da l’organissem uman u animalic. La pel serva a cunfinar l’interiur da l’exteriur (organ da cuverta), a la protecziun cunter influenzas da l’ambient, a la represchentaziun, a la communicaziun (sensibilitad u palp sco tschintgavel senn) ed al mantegniment da l’equiliber interiur (uschenumnada homeostasis). Ultra da quai surpiglia la pel impurtantas funcziuns sin il champ dal metabolissem e da l’immunologia e dispona da mecanissems d’adattaziun multifars.
Cuntegn
- 1 Etimologia
- 2 Structura da la pel
- 3 Funcziuns da la pel
- 4 Malsognas da la pel e tgira da la pel
- 5 La pel d’animals
- 6 Annotaziuns
- 7 Litteratura
- 8 Colliaziuns
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹pel› deriva dal latin pellis (sper cutis in segund term per pel), cf. er talian pelle u franzos peau. Il term tudestg Haut deriva dal german vegl hūt e va enavos sin la ragisch indogermana [s]keu- (‹cuvrir, enzugliar›) cumplettada cun in t (cf. er englais skin).
Structura da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La grossezza da la pel umana tanscha da 1,5 fin 4 mm. La surfatscha da la pel d’in uman creschì mesira en media 1,73 m². Ella paisa tranter 10 e 14 kg.
Las singulas stresas da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La pel exteriura sa divida en trais stresas principalas: Epidermis, pel-tgirom ed ipodermis. Epidermis e pel-tgirom furman ensemen la cutis.
Epidermis[modifitgar | modifitgar il code]
L’epidermis tutga tar ils tessids d’epitel. I sa tracta d’in epitel a plattas da pliras stresas che po vegnir cornus e ch’ha normalmain ina grossezza da 0,03 fin 0,05 millimeters. Las palmas-maun e las solas-pe pon avair ina stresa cornusa da plirs millimeters che vegn numnada en la lingua da mintgadi pel dira.
Da dadora vers anen vegnan differenziadas las suandantas stresas (ils bustabs renvieschan a l’illustraziun):
- Stresa da corna (A)
- Stresa glischanta (B) (è be avant maun vi da la pel d’eglias en la vart dadens dals mauns e dals pes)
- Stresa granulusa (C)
- Stresa spinusa (D)
- Stresa basala (E)
La stresa spinusa e la stresa basala furman ensemen la stresa schermiglianta.
Pel-tgirom[modifitgar | modifitgar il code]
La pel-tgirom consista per gronda part da fibras dal tessì colliant e serva a nutrir e francar l’epidermis. Qua proveda il sistem d’avainas capillar la zona da cunfin vers l’epidermis. La pel-tgirom inferiura cuntegna la musculatura glischa ch’è impurtanta per regular la temperatura sco er avainas.
La pel-tgirom vegn sutdividida en ina stresa papillara ed en ina stresa recticulada.
Appendixs da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Ils appendixs da la pel naschan en la pel-tgirom. Da quels fan part ils chavels cun lur glondas da grass ed il muscul dal follicul, las unglas, ils corns sco er glondas da grass e da suaditsch; questas ultimas vegnan sutdivididas en glondas da suaditsch ecrinas ed apocrinas. Er tar la glonda da latg sa tracti d’ina glonda da la pel modifitgada. Las glondas da grass e da suaditsch sa chattan en la pel-tgirom inferiura.
Ipodermis[modifitgar | modifitgar il code]
L’ipodermis furma il fundament per las stresas da pel situadas survart e cuntegna las avainas pli grondas ed ils gnervs per la pel sura sco er il grass subcutan e tessì colliant luc. En l’ipodermis sa chattan cellas sensitivas che reageschan sin ferms stimuls da pressiun, per exempel ils corps da lamellas.
Structura da la surfatscha da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Observ’ins la pel pli precis u sut ina marella, vegn visibel in fin reliev. Tenor la structura da quel vegnan distinguids dus tips da pel:
Pel cun lingias papillaras[modifitgar | modifitgar il code]
Quest tip da pel cumpara vi da la detta, vi da la vart dadens dals mauns e vi da la planta-pe. L’epidermis mussa qua finas lingias papillaras; quellas derivan da quai che las papillas da la pel-tgirom s’ordineschan en retschas longitudinalas. Sut mintga lingia da la pel sa chattan mintgamai duas retschas da corps papillars. Las lingias papillaras furman in muster individual che sa cumpona da diversas figuras geometricas (turnigls, artgs, bindels, bindels dubels). La dactiloscopia (identificaziun da las improntas dal det) fa diever da quests musters en la tecnologia criminala sco ina furma da datas biometricas. Cun excepziun da glondas da suaditsch na cuntegna la pel cun lingias papillaras nagins appendixs da la pel.
Pel pailusa[modifitgar | modifitgar il code]
La pel pailusa cuvra las ulteriuras surfatschas da la pel. Qua è la surfatscha surtratga da champs en furma rombica (areolae cutaneae) che vegnan cunfinads da finas chavas. Las chavas sa furman en las parts da l’epidermis ch’èn libras da papillas e svaneschan sche la pel vegn stendida pli ferm. Ellas servan sco faudas da reserva, damai che l’epidermis è main elastica che la pel-tgirom. La grondezza dals champs da la pel variescha tut tenor regiun. La pel pailusa cuntegna ils appendixs da la pel ed ha ina grossezza da main che 0,1 mm. Spezialmain satiglia è ella en la regiun dals egls e dals organs sexuals.
Funcziuns da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La pel protegia tranter auter da la perdita da chalur e d’influenzas exteriuras e serva a la percepziun da stimuls sensitivs.
Las funcziuns da singulas parts da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Las singulas parts da la pel adempleschan funcziuns specificas.
Appendixs da la pel e stresas:
- Chavels: Protecziun cunter la perdita da chalur, la radiaziun dal sulegl e l’umiditad; funcziun da communicaziun e da camuflagi tras la pigmentaziun
- Plimas: Quellas han las medemas funcziuns sco chavels, ultra da quai sustegnan ellas la capacitad da sgular
- Rasada da corna: Protecziun cunter blessuras e deidraziun
- Tessì da grass en l’ipodermis: Protecziun cunter pressiun e sfradentada
- Rasada schermiglianta: Refurniment da cellas da la pel
Ulteriuras cumponentas:
- Glondas da suaditsch: Producziun da suaditsch, protecziun cunter surstgaudada tras svapuraziun
- Glondas da grass: Producziun da grass
- Musculs dals folliculs: Servan a drizzar si il pail
- Melanocits: Protecziun da las infurmaziuns geneticas en il nuschegl da la cella cunter radis ultraviolets
- Avainas: Regulaziun da la temperatura e provediment da las cellas da la pel cun substanzas nutritivas ed oxigen
Recepturs sensitivs:
- Recepturs da fraid: Recepziun da stimuls da temperaturas bassas
- Recepturs da chaud: Recepziun da stimuls da temperaturas autas
- Finiziuns da gnerva libras: Recepziun da stimuls da contact e dal sentiment da dolur
- Corpuls dal palp: Recepziun da stimuls da contact
- Corps da lamellas: Recepziun da stimuls da pressiun
La pel sco organ da cunfin[modifitgar | modifitgar il code]
La pel protegia l’organissem cunter scherms infectus che pudessan entrar, sco er cunter substanzas estras – en furma da gas, liquida u ferma – en il vast senn dal pled. En pli vegn il corp protegì cunter blessuras mecanicas, donns da radiaziun, ma er cunter la perdita da liquid, d’electrolits e da proteins (la quala po cuntanscher en cas da grevas arsentadas dimensiuns mortalas). La pel vegn colonisada da l’uschenumnada flora da la pel residenta che sa cumpona da bacterias e bulieus, ma er da pitschens insects. Sco cellas ch’identifitgeschan e preschentan antigens èn en funcziun en la pel las cellas da Langerhans.
Parts da l’epidermis setgan vi en furma da squamas, vegnan muladas giu a moda mecanica u van a perder tras corrusiun chemica (p.ex. tras fermas soluziuns alcalicas). Pel nova crescha suenter al cunfin inferiur da la pel sura. È la pel sura isada giu quasi dal tuttafatg, reageschan las cellas da la gnerva en la pel a moda extremamain sensibla. Vegn la pel duvrada isada en in lieu sur lung temp a moda vaira intensiva, vegn quella rinforzada localmain tras diritschas. È la pel blessada localmain, emprova il corp da surcollar la plaja cun agid da fibrin. Crustas sin la pel sian en, sa tiran ensemen e tras quai er ils urs da las plajas. En cas che la pel vegn stendida fitg ferm tras deposits da grass dal corp u en cas d’ina gravidanza, po il tessì colliant stgarpar repetidamain a travers; suenter ch’il volumen dal corp è sa reducì, po quai restar visibel en furma da sdrimas da gravidanza.
Stgomi da substanzas[modifitgar | modifitgar il code]
Sur la surfatscha dal corp recepeschan ed absorbeschan las differentas spezias d’animals substanzas da l’ambient. Tut tenor la spezia d’animal succeda quai pli fitg u pli pauc, pon vegnir absorbadas substanzas en furma da gas, liquida u cumpacta ed ha quest stgomi lieu a moda activa (cun impunder energia) u passiva (en direcziun d’ina differenza osmotica).
Tar ils gas poi sa tractar da l’absorpziun dad oxigen e da la diffusiun da dioxid carbonic (respiraziun sur la pel), ma er da nitrogen u da gas inerts. Aua po vegnir prendida si u dada giu per regular la cumpart d’aua en il corp u sco med da transport da substanzas cumpactas u schliadas en furma da gas. Tar substanzas schliadas poi sa tractar da sals, nutriment, products da secreziun, ma er da substanzas toxicas or da l’ambient.
Bilantscha da chalur[modifitgar | modifitgar il code]
Sur la pel po il corp regular sia bilantscha da chalur. Ad ina surstgaudada prevegna la pel cun agid da las glondas da suaditsch. Tras la producziun da suaditsch e la svapurisaziun da quel vegn chalur manada davent da las avainas capillaras che sa chattan gist sut la pel; per quest intent èn quellas avertas il pli fitg pussaivel. Cun agid dal tessì da l’ipodermis e per part er cun ils chavels po chalur er vegnir tegnida enavos. Sch’i fa fraid circulescha be pli pauc sang tras la pel ed il tessì da l’ipodermis; omaduas parts servan uschia sco stresa d’isolaziun. Damai ch’il pail è sa reducì fermamain tar l’uman, pon ils chavels be pli surpigliar ina pitschna funcziun d’isolaziun. Tuttina sa lascha il princip d’in vestgì da pail anc observar bain: Tar la pel-giaglina che sa furma cura ch’ins ha fraid drizza il Musculus arrector pili sidretg ils chavels. In pail spess pussibilitescha en quest cas ina protecziun bundant pli efficazia cunter ina sfradentada.
Protecziun cunter radis ultraviolets[modifitgar | modifitgar il code]
La fermezza da la radiaziun ultravioletta sin la surfatscha da la terra dependa da las uras, da la posiziun geografica, da la stagiun, da l’autezza sur mar, da la grossezza da la stresa d’ozon, da la spessezza dals nivels e da blers ulteriurs parameters locals. Cunter in effect nuschaivel dals radis ultraviolets sin la pel ed il tessì situà sut quella existan ils suandants mecanissems da protecziun:
- Il pail dals mammals ed il vestgì da plimas dals utschels protegia a moda fitg efficazia cunter effects negativs da la radiaziun ultravioletta, damai che quel absorbescha u reflectescha la gronda part dals radis. L’uman senza vestgadira è percunter per gronda part nunprotegì.
- La rasada da corna da la pel da l’uman absorbescha e reflectescha normalmain radund 10 % dals radis ultraviolets dal tip B e la mesadad dals radis ultraviolets dal tip A. Sche la pel è exposta sur lung temp ad autas radiaziuns ultraviolettas, reagescha ella l’emprim cun engrossir la rasada da corna. Quai è surtut il cas suenter in’arsentada dal sulegl.[1]
- La protecziun da la pel tras pigmentaziun sa basa sin l’absorpziun fisicala da radis ultraviolets tras pigments. Blers animals possedan ina pigmentaziun da la pel. La pigmentaziun variabla da la pel da l’uman furma però entaifer il reginavel dals animals ina pussaivladad d’adattaziun e da protecziun singulara cunter la radiaziun ultravioletta. I na dat strusch animals, dals quals la pel è abla da midar uschè ferm la pigmentaziun sco che quai è il cas tar l’uman.
- Sco uschenumnà ‹embrinir immediat› vegn designà l’embrinir a curta vista suenter che la pel è stada exposta ad ina radiaziun ultravioletta. Quel deriva tant d’ina midada da la confurmaziun chemica dals moleculs da melanin sco er d’ina redistribuziun dals corpuls da pigment en l’epidermis; el tegna però be paucas uras e na porscha quasi nagin effect da protecziun cunter la radiaziun violetta.
- L’embrinir per propi cumenza pir ca. 72 uras suenter che la pel è stada exposta a radis ultraviolets. Ils melanocits da la pel reageschan sin la radiaziun cun producir e dar giu dapli eumelanin (resp. feomelanin tar umans dal tip da pel 1). Quai dat a la pel ina colur brina (resp. cotschnenta en cas da feomelanin) ed absorbescha fitg bain la radiaziun ultravioletta (main ferm tar feomelanin). Las differentas colurs da la pel etnicas da l’uman resultan dals differents tips da pel.
- Il suaditsch dal corp uman cuntegna acid d’urocanin ch’absorbescha radiaziun ultravioletta dal tip A.
Ils emprims ominids avevan eventualmain ina pel pigmentada be levamain ch’era cuverta da chavels stgirs, sco che quai è il cas oz tar ils schimpans. Relativamain baud entaifer l’evoluziun dals ominids pudess alura esser sa sviluppada ina pel niva, pigmentada a moda stgira che serviva sco protecziun cunter ils radis ultraviolets. Cun la derasaziun vers nord en regiuns cun damain sulegl ha la pigmentaziun pudì sa reducir, probablamain per pudair generar meglier vitamin D. Surtut durant il temp da gravidanza e da tezzar pudessan esser resultats da quai avantatgs da surviver.
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv[modifitgar | modifitgar il code]
La pel furma la part visibla dal corp uman. Sco tala ademplescha ella in’entira retscha da funcziuns communicativas. Per recepir stimuls (sensibilitad da la surfatscha) è la pel munida cun differents tips da recepturs:
- Recepturs da dolur: Quels sa chattan en la pel-tgirom; lur spessezza variescha tut tenor la regiun dal corp (fin a 200/cm² pel).
- Recepturs da pressiun (corpuls da Pacini): Els sa chattan en l’ipodermis; lur spessezza munta a fin a 100/cm².
- Termorecepturs (finiziuns da gnerva libras): A moda spezialmain spessa cumparan tals sin il mintun, il nas, la conchiglia da l’ureglia, il piz da l’ureglia (9 fin 12/cm²) ed ils lefs (> 15/cm²). Tut en tut dispona la pel da l’uman da radund 250 000 recepturs da fraid. Il dumber da recepturs da chalur è bundant pli bass (be ca. 1/10), ultra da quai lavuran quels bundant pli plaun ch’ils recepturs da chalur.
- Recepturs d’elastificaziun (corpuls da Ruffini): Els registreschan il grad d’elastificaziun da la pel e sa chattan en la pel-tgirom; lur spessezza munta a fin a 2/cm².
- Recepturs dal palp (corpuls da Meissner e cellas da Merkel): Recepturs dal palp èn da chattar en la pel che n’è betg cuverta cun pail. En grond dumber cumparan els surtut sin ils pizs da la detta, sin ils lefs, la lieunga, ils chavadels, ils organs sexuals exteriurs e la regiun anala.
- Recepturs da folliculs da chavels: Els registreschan surtut la posiziun dals chavels.
La percepziun sensitiva ch’ha lieu sur ils recepturs menziunads sa lascha subsummar sut il term da la sensibilitad u dal palp (er sentiment/sentir), la quala furma in dals tschintg senns da l’uman. Dals ulteriurs senns sa differenziescha la sensibilitad tras quai che la percepziun na succeda betg sur in organ sensitiv spezialisà (sco l’egl, l’ureglia, la pel mutschignusa da l’odurat u la lieunga), mabain sur sensurs sco finiziuns da gnerva libras ch’èn repartids en differenta spessezza sur l’entir corp.
La sensibilitad en il vast senn sa lascha sutdivider en la sensibilitad viscerala ed en la sensibilitad somatica. La sensibilitad viscerala percepescha process che reguardan il dadens (la beglia, las avainas e.a.), per exempel la valur da ph u la pressiun parziala da O2 e CO2. La sensibilitad somatica cumpiglia la sensibilitad profunda (ossa, musculs e tarscholas) e la sensibilitad da la surfatscha. Entant ch’i sa tracta tar la sensibilitad viscerala e tar la sensibilitad profunda da process vegetativs che na sa laschan betg influenzar directamain, furma la sensibilitad da la surfatscha il tschintgavel senn per propi (numnada sensibilitad u palp). Quel sa cumpona dal sentir sur la pel, inclusiv la termocepziun e la nocicepziun (dolur).
Entaifer il palp sa lascha differenziar la percepziun tactila (il vegnir tutgà a moda passiva) da la percepziun aptica (il tutgar a moda activa). Tar l’exploraziun d’in object, per exempel cun il maun, vegnan applitgadas las suandantas proceduras: stritgar cun il maun sur la surfatscha, smatgar, tschiffar e suandar las conturas. Caracteristicas che pon vegnir tschiffadas u stimadas en questa moda èn tranter auter la grondezza, il pais, las conturas, las caracteristicas da la surfatscha e dal material, la consistenza e la temperatura.
Tar la percepziun aptica è la part dal cortex cumpigliada adina activa, quai che n’è betg il cas tar la percepziun tactila, pia passiva. Correspundentamain sa differenziescha er il punct d’irritaziun marcantamain d’ina furma da percepziun a l’autra: Sco che experiments han mussà, percepescha l’uman ch’explorescha ina surfatscha a moda activa gia singulas malgulivezzas da radund 1 µm (1 mm = 1000 µm). Tar la percepziun tactila sa chatta quest cunfin percunter tar 1 mm, e quai er en ils lieus dal corp ils pli sensibels (ils pizs dals dets ed ils lefs).
Il palp, en furma da reacziuns nunspecificas sin vegnir tutgà, è l’emprim senn che sa sviluppa tar il fetus: gia 6 emnas suenter la fructificaziun reagescha quel sin contact.
En il process da percepziun aptic èn cumpigliads ils pli divers recepturs (cf. l’enumeraziun survart). Sper las infurmaziuns dals mecanorecepturs da la pel vegnan er integradas las infurmaziuns dals recepturs d’elastificaziun, da pressiun e da vibraziun che sa chattan en las giugadiras, en las tarscholas ed en la musculatura. Vitiers vegnan las finiziuns da gnerva libras en l’epidermis che registreschan sper stimuls mecanics surtut er stimulaziuns da temperatura e da dolur.
Gia il dumber da recepturs che sa chattan en las differentas stresas da la pel vegn stimà sin 300 fin 600 milliuns. En pli è er mintgin dals radund 5 milliuns chavels dal corp da l’uman munì cun ca. 50 sensurs da contact che registreschan mintga defurmaziun dal chavel respectiv. Cuntrari a las ulteriuras percepziuns sensitivas èsi pia necessari tar la percepziun aptica d’integrar infurmaziuns multiplas che derivan da diversas regiuns dal corp e da differents sistems da recepturs.
Tut las infurmaziuns dals mecano- e propriorecepturs dals musculs, da la giugadira e da la pel vegnan manadas sur la gnerva sensorica afferenta dal magugl dal dies sur il talamus en la scorsa dal tscharvè grond (cortex). Sin stgalims d’elavuraziun inferiurs vegnan dirigids process sco la controlla motorica; a la fin da la chadaina d’elavuraziun stattan ils process cognitivs che sa basan sin la percepziun sensitiva.[2]
La pel sco reservuar da cellas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
La pel cuntegna cellas da basa (cellas-tschep) adultas che sa laschan transfurmar tras quatter gens supplementars che vegnan introducids tras retrovirus en cellas da basa plenipotentas. Tras quai pudess la pel servir sco funtauna per terapias da la medischina regenerativa.[3]
Malsognas da la pel e tgira da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
I dat numerusas malsognas da la pel (dermatosas) che derivan d’in donn direct da la pel, ma er talas che vegnan chaschunadas tras malsognas generalas u d’organs. Fitg darar datti er malsognas da la pel innatas.
La valur da ph che la pel da l’uman supporta il meglier è 5,5; quella è relevanta en connex cun la tgira da la pel, surtut en cas d’allergias.
Per la tgira exteriura da la pel ston las substanzas activas penetrar la pel dira morta per pudair avanzar en las stresas da la pel viventas. Igl existan trais vias da transport tras la pel dira: La diffusiun tras averturas da glondas e follichels da chavels, la via transcellulara tras las corneocitas e la via intercellulara tras la matrix da lipids che sa chattan tranter las corneocitas. Quest’ultima è la via da transport per lunschor la pli impurtanta per pitschens moleculs da caracter lipofil.
La pel sco organ da represchentaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che la pel marchescha fermamain la parita da l’uman, è ella l’object principal da la cosmetica. Apparientschas natiralas furman lentinas (er: tachels da primavaira), flatgs epatics (er: nodas da naschientscha) e flatgs da vegliadetgna. A moda artifiziala vegn l’aspect da la pel midà tras radiaziun ultravioletta en il solarium resp. tras sclerir la pel. Ultra da quai po la pel vegnir tetovada e purtar da tuttas sorts cliniez (piercing e.a).
La pel d’animals[modifitgar | modifitgar il code]
Mammals[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la gronda part dals mammals èn vastas parts da la pel surtratgas cun pail, uschia che quella po esser vaira satiglia. Tar bleras razzas da chauns è ella quasi alva.
La pel dal portg, ch’è da colur rosa, cuntegna sper ils chavels er in dumber (bundant pli pitschen) da zaidlas. Las poras che quellas furman èn in tratg caracteristic da la pel dal portg (er en furma da tgirom).
La pel da l’urs da glatsch è al gnif e sut il pail fitg stgir fin nair. Ensemen cun ils chavels alvs reusseschi uschia d’absorbar fitg bain la radiaziun dal sulegl e da reducir il pli fitg pussaivel la sperdita termica tras vent e convecziun.
Las schimgias da la spezia mandrill han vi dal chau e vi dal davos pel da colur blau clera e cotschna; quella furma in dals tratgs caracteristics da la spezia.
La pel da las balenas, surtut dals delfins che nodan spert, mussa in fin reliev. Ins suppona che quel reduceschia – ensemen cun la stresa da grass sut la pel e cun reacziuns dals musculs supponidas – la resistenza dal current e pussibilitescha uschia a nudar pli spert.
Amfibis[modifitgar | modifitgar il code]
La pel dals amfibis è satiglia, niva ed umida. Tar raunas e salamanders è la surfatscha da la pel glischa, tar rustgs e rustgets variclusa. La pel d’amfibis mussa ina gronda variaziun da colurs. Intginas spezias – tranter quellas er spezias indigenas sco la raunetta verda – èn schizunt ablas da midar la colur a moda sumeglianta sco ils cameleons. Quest’abilitad deriva da cellas da pigment spezialas che sa chattan sut l’epidermis e ch’èn ablas d’arcunar differentas substanzas colurantas sco melanin (brin fin nair), pteridin (mellen) e carotinids (oransch fin cotschen).
Da temp en temp midan ils amfibis l’epidermis (spaletschada). La pel veglia croda davent toc per toc u er enina (surtut tar piutschas). Intginas partidas da la pel d’amfibis èn spezialmain elasticas e lubeschan da furmar vaschias da tun.
Las atgnadads da la pel dals amfibis han lur avantatgs e dischavantatgs. Sco avantatgs èn da numnar:
- La pel satiglia lubescha da prender si oxigen directamain sur la surfatscha dal corp (respiraziun sur la pel); il medem vala per l’aua.
- Ina pel glischa chaschuna be ina pitschna resistenza cunter il current e pussibilitescha uschia da nudar pli spert.
- Tar blers amfibis, surtut tar raunas, vegn la pel umidifitgada cun agid d’ina stresa da mucosa glischnusa, quai che gida a fugir d’inimis.
- Las glondas da la pel dals amfibis èn ablas da secretar tissis da la pel; quels furman ina protecziun effizienta cunter vegnir mangiads. Ma surtut protegian quels la pel umida cunter infecziuns tras bulieus e bacterias – schizunt tar las spezias da raunas che produceschan tissis extremamain ferms duai quai furmar il motiv principal per la secreziun da tals.
Tar ils dischavantatgs tutgan:
- La pel satiglia po tgunsch vegnir blessada.
- Damai che la pel è dependenta d’umiditad, po quella setgar ora en il sulegl; perquai èn blers amfibis activs da notg.
- La pel satiglia na lubescha betg be d’absorbar aua, mabain lascha er penetrar tissis. Durant la migraziun a las plazzas da frega pon meds per squittar, ladim artifizial, ma er puschina e plievgia ascha tgunschamain chaschunar la mort.
Peschs[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tar auters animals, cuntegna er il tessì dals peschs sal en furma dissolvida. Peschs che vivan en aua dultscha absorbeschan sur lur pel semipermeabla aua ch’els ston puspè secretar sur auters organs per mantegnair stabil il cuntegn da sal en lur corp e prevegnir a surpressiun osmotica. Tar peschs che vivan en aua da sal capita precis il cuntrari: Qua perdan ils peschs permanentamain moleculs d’aua ch’èn pli movibels, uschia ch’il cuntegn da sal a l’intern dal corp pudess daventar memia aut. Perquai ston els, cun impunder energia, gudagnar aua dultscha e secretar activamain sal. Salmuns vivan per pli lung temp en aua da sal e van alura a fregar en aua dultscha; perquai ston els disponer dad omadus mecanissems da stabilisar il cuntegn da sal da lur corp.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las infurmaziuns en quest chapitel tenor Peter Fritsch: Dermatologie und Venerologie. 2. ed. Springer Verlag, 2004, ISBN 3-540-00332-0.
- ↑ Infurmaziuns tenor Hsiao, S., & Yau, J. (2008). Neural basis of haptic perception. En: M. Grunwald (ed.), Human Haptic Perception (pp. 103–112). Basilea, Boston, Berlin: Birkhäuser.
- ↑ Stammzellforschung: Pluripotente Stammzellen aus der Haut, sin spektrum.de, 20 da november 2007.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bernd Kardorff: Gesunde Haut − Lexikon von A bis Z. Springer Verlag, Berlin/Heidelberg 2004, ISBN 3-540-20565-9.
- Gerhard Deutschmann: Die Haut und ihre Anhangsgebilde. Springer, Vienna 2005, ISBN 3-211-83670-5.
- Ernst G. Jung (ed.): Kleine Kulturgeschichte der Haut. Steinkopff Verlag, Darmstadt 2007, ISBN 978-3-7985-1757-8.
- Martin Grunwald, Lothar Beyer (ed.): Der bewegte Sinn: Grundlagen und Anwendungen zur haptischen Wahrnehmung. Birkhäuser, Basilea e.a. 2001, ISBN 3-7643-6516-1.
- Martin Grunwald (ed.): Human Haptic Perception. Basics and Applications. Birkhäuser, Basilea e.a. 2008, ISBN 978-3-7643-7611-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Maletgs da la pel fatgs cun microscop electronic, tenor l’atlas da Dr. Jastrows
- Portal d’infurmaziun davart il tema pel e tgira dal corp sin www.haut.de
- Ils differents recepturs da la pel
- Pel – campagna da prevenziun da l’Assicuranza d’accidents da la Germania

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Di mundial da l'alimentaziun
- Glindesdi, 16.10.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 16.10.2017, 8:40, RTR
Oz fan differentas acziuns attent sin il patir fom. Anc adina pateschan passa 800 milliuns persunas sin l'entir mund fom, cunzunt en pajais da l'ost da l'Africa.
Terre des hommes per exempel ha lantschà l'acziun, che pliras ustieras e plirs ustiers da l'entira Svizra contribueschan oz 10 pertschient da lur entradas a projects per cumbatter la fom. Localmain dat quai anc dapli acziuns: A Vaduz per exempel ha l'uniun per la protecziun da l'ambient gia organisà ier ina disco da tagliar si legums da purs indigens, che n'eran betg bels avunda per la vendita. Cun quels vegn lura fatg oz in gentar sin la plazza cumin. Tgi che vul in gentar, fa ina donaziun.


text:
L'um da 40 onns era gia vi da preparar il cockpit per sgular da Stuttgart a Lissabon. Ad in collavuratur da la plazza aviatica era dentant dà en egl ch'il pilot gieva sin chommas malsegiras e ch'el savurava d'alcohol. Sin quai ha el infurmà l'inspecziun da traffic aviatic e la polizia. Uschia ha el pudì impedir, ch'il pilot alcoholisà metta en privel ils 106 passagiers.
Quels han stuì passentar la notg en in hotel, cunquai ch'i na steva betg a disposiziun ina crew, ch'avess pudì surpigliar il sgol.
Cauziun da 10'000 francs
La procura publica e la polizia examineschan il cas. Per entant avevan els arrestà il pertutgà. Grazia ad ina cauziun da 10'000 euros è el per entant però puspè liber. Sia licenza da sgular è vegnida confiscada.
RR novitads 10:00


text:
Proxim’emna dat Federer il turnier sin sablun a Monte Carlo. Ses emprim gieu è en la segunda runda, u encunter Thomaz Belluci (ATP 37) da la Brasilia u encunter Guillermo Garcia-Lopez (ATP 38) da la Spagna.
Ils adversaris pussibels sin via en il final èn il Franzos Jo-Wilfried Tsonga (ATP 9) ed il numer in dal mund, Novac Djokovic.
L’auter Svizzer, Stan Wawrinka (ATP 4), dat ses emprim gieu u encunter il Tudestg Philipp Kohlschreiber (ATP 29) u encunter il talent croat Borna Coric (ATP 48). Avant dus onna aveva quai dà in final svizzer a Monte Carlo. Lura aveva Stan Wawrinka battì Roger Federer.
Sportissimo 17:00


text:
Timor Est
Timor Est (Timor Lorosae in tetum, Timor Leste in purtughes) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è in sül toch uriental de l'isula de Timor e l'è tacaa a l'Indunesia.
La capital a l'è Dili.
Al gh'ha una süperfiss de 14.609 km² e una pupulaziun de pressapoch 950.000 abitant.
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula de Timur se l'eren spartida el Purtugal e i Paes Bass in del 1859.
In del 1975, dopu de la revulüziun demucratiga in Purtugal, Timor Est l'ha pruclamaa la sò indipendenza, ma nöf dì dopu l'Indunesia l'ha ucüpaa.
Dopu una lota de resistenza lunga e düra e l'intervent di suldaa australian di Naziun Ünì, Timor Est a l'è vegnüü indipendent in del 2002.
Urganizaziun pulitiga[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Timor Est (nom ufizial: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e / República Democrática de Timor-Leste) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Taur Matan Ruak (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Xanana Gusmão (del 2007).


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Turitg
Il chantun Turitg dispona d'ina vita culturala ordvart multifara ch'è francada fermamain en la societad. La basa per quai è ina cumbinaziun tranter ina producziun artistica contemporana e tradiziuns vivas. Quai vala tant per la cuntrada culturala urbana sco er per la vita culturala regiunala.
Il chantun Turitg è il chantun cun la populaziun la pli gronda da la Svizra. Il dus centers urbans Turitg e Winterthur caracteriseschan considerablamain il maletg dal chantun. Dasper ina vita culturala remartgablamain multifara dispona la citad da Winterthur da blers museums da fotografia contemporana e d'art contemporan. Turitg percunter è il magnet cultural per excellenza, ina citad culturala en il plural: Turitg è ina citad da teater e da saut ed a medem temp ina citad da film e da musica. Grazia a questa gronda purschida culturala e grazia a l'attracziun da la Scola auta d'art da Turitg, ch'appartegna a l'elita europeica, vala Turitg sco in center pulsant en la cuntrada culturala da la Svizra.
Purschidas culturalas attractivas n'èn daditg betg pli domiciliadas mo en ils centers urbans. En tut las regiuns dal chantun datti chasas da cultura che caracteriseschan cun lur program extraordinari la diversitad da la cuntrada culturala turitgaisa. L'appreziaziun da questas purschidas - ch'èn fermamain enragischadas en la populaziun - è correspundentamain gronda. Ultra da quai sa chapescha da sez la collavuraziun tranter amaturs ed artists professiunals en la vita culturala da las regiuns - societads da musica e da chant ubain il teater popular e d'amaturs tutgan tar la vita sociala e culturala da bunamain mintga vischnanca.
Tradiziuns vivas
Il chantun Turitg dispona d'ina entira retscha da diversas isanzas tradiziunalas e da festas daletgaivlas. Gist en territoris urbans han tradiziuns vivas savens caracter da festa. Quests eveniments ritualisads èn d'origin istoric ed èn caracterisads da sensualitad e da plaschair da far festa. Plinavant vivan en las regiuns urbanas blers novarrivads da terras estras vischinas ed d'auters intschess culturals. Sulet en la citad da Turitg importa la quota da persunas immigradas 60 pertschient da la populaziun. Correspundentamain sa mida er il repertori da las tradiziuns: ellas daventan pli variadas e multifaras ed obtegnan - enritgidas dal patrimoni da las etnias e da las religiuns las pli differentas - ina modificaziun tut speziala, surpassond ils cunfins da las culturas.
Tradiziuns vivas sin la champagna suondan percunter savens il ciclus da las stagiuns u èn oriundamain eveniments d'engraziament per la racolta. Uschia vegnan celebradas mintgamai l'atun las festas da la vendemia («Winzerfeste») en ils territoris da cultivaziun da vin. Il di da s. Martin ha lieu probablamain il pli bel cortegi cun laternas da rava («Räbenlichter-Umzug») da la Svizra - ina notg da glischs incumparabla - durant la fiera da ravas («Räbechilbi») en la vischnanca da Richterswil al Lai da Turitg. Oravant tut la stagiun fraida vegn animada tras las numerusas tradiziuns. En il temp d'advent vegnan stgatschads en differents lieus turitgais ils spierts nauschs d'enviern cun figuras d'animals che fan tema: Ad Ottenbach è durant la «Spräggelen-Nacht» la chaura cun bec («Schnabelgeiss») per las vias, il «Zumiker Schnappesel» va costumà sco spiert sul per il vitg enturn ed a chaschun dal «Haageri», ils 30 da december, filan tras las giassas da Samstagern giuvens umens che portan in chau d'in chaval fermà vid ina lunga latta. Significaziun politica percunter ha l'«Ustertag» cun l'«Usterschiessen». El vegn festivà ad Uster en memoria dals 22 da november 1830, cur che 10 000 persunas han protestà en ina demonstraziun paschaivla cunter l'avugadia da la champagna.
Gist l'ultim temp giaudan bleras da questas tradiziuns gronda popularitad er tar la populaziun pli giuvna.
Las tradiziuns turitgaisas sin la glista naziunala.
Las suandantas tradiziuns turitgaisas èn inscrittas sin la glista naziunala da las tradiziuns vivas
Festa d'Albani
La festa d'Albani a Winterthur è ina gronda festa citadina. Oriundamain er'ella in eveniment da festa per las burgaisas ed ils burgais da Winterthur e per sias citads suburbanas. Commemorà vegnivi a la retschavida dal document da libertad dals Habsburgais. Il medem di aveva lieu er l'elecziun dal president da la citad e d'autras autoritads. Dapi la reanimaziun l'onn 1971 visitan rodund 100 000 persunas da Winterthur e dals conturns las festivitads. Festas en citads veglias vegnan festivadas a moda cumparegliabla en blers lieus da la Svizra; tge ch'è spezial a Winterthur dentant è la dimensiun da las festivitads, oravant tut da la «Chilbi».
Tir dals mats
Il tir dals mats a Turitg è d'origin militar ed è oz ina festa populara e da giuventetgna da la citad da Turitg. Quest eveniment ha lieu mintgamai la segunda fin d'emna da settember, pia in'emna avant la Rogaziun federala, e dura da venderdi saira fin glindesdi saira. Dasper la concurrenza da tir per giuvenils è ina gronda fiera («Chilbi») part integrala da la festa.
Cortegis cun laternas da rava
Mintgamai l'atun han lieu en differentas vischnancas ed en divers quartiers urbans dal chantun Turitg ils cortegis cun laternas da rava. Sin far notg vegnan purtadas tras las vias ravas stgavorgiadas, entagliadas ed illuminadas cun ina chandaila. Ils cortegis vegnan accumpagnads da gruppas da musica. A la fin da l'eveniment ha savens lieu ina bavronda u ina marenda.
Sechseläuten
L'uschenumnà «Sächsilüüte» che vegn organisà da las mastergnanzas turitgaisas è la festa la pli enconuschenta dal chantun. Ella ha lieu mintg'onn il terz glindesdi d'avrigl en la citad da Turitg ed ha per intent da stgatschar l'enviern. Quest di passan tras la citad las commembras ed ils commembers da las differentas mastergnanzas vestgids en costums istorics. Alura sa radunan els sin la plazza dal «Sechseläuten» al Bellevue. Qua vegni ars - tar il sun dal marsch da «Sechseläuten» - a las 18.00 il «Böögg», ina figura en furma d'um da naiv emplenida cun material explosiv. Pli svelt ch'il «Böögg» ardent perda ses chau e pli svelt che l'enviern è finì.
Ierts urbans
L'orticultura en la citad ha ina lunga tradiziun. A Winterthur ed a Turitg è il patrimoni cultural d'orticultura grond e multifar. Ditg ha dominà la cultura d'ierts da Schreber e da famiglia. Cun la noziun «Urban Gardening» (orticultura urbana) giauda l'orticultura en la citad ina reanimaziun. En tuttas duas citads vegn l'utilisaziun da zonas verdas urbanas sustegnì activamain. Sin giraun urban sa sviluppan ierts communabels innovativs che promovan il diever conscient da la natira ed interacziuns socialas en la citad.
Societads da construcziun
Societads cooperativas per la construcziun da chasas e d'abitaziuns s'engaschan per pudair permetter a la populaziun in abitar bunmartgà, communabel ed a moda durabla. Ellas han cumenzà a sa sviluppar durant la construcziun d'abitaziuns socialas dals onns 1920. Dapi il cumenzament gioga Turitg ina rolla impurtanta en la construcziun d'abitaziuns cooperativa. Bunamain la mesadad da las abitaziuns da societads cooperativas da la Svizra sa chattan en il chantun Turitg. Cun projects innovativs sco la cooperativa «Kalkbreite», la societad cooperativa «Kraftwerk 1», la societad da construcziun «mehr als wohnen» u la societad da construcziun «Zurlinden» vegn il moviment da societads cooperativas animada e tgirada vinavant.
Industria da saida da Turitg
L'industria da textil gioga ina rolla fundamentala en l'istorgia dal chantun Turitg ed è colliada stretgamain cun il svilup dal sistem bancar e da l'industria da maschinas. Ina impurtanza tut speziala ha en il chantun Turitg l'industria da saida. Grazia a l'industria da saida è la citad pitschna Turitg sa transfurmada en ina citad d'impurtanza europeica.
Cultura da tecno turitgaisa
La cultura da tecno è in moviment da la giuventetgna che sa deditgescha al stil da musica tecno. Il tecno è ina fusiun da differents stils da la musica da saut electronica ed orientada al ritmus. A Turitg ha il tecno gì ses pli grond success ils onns 1990. «Il tecno ha tratg a niz las novas tecnologias che determinavan gia la vita d'in e scadin...» (Anz, Walder, Turitg, 1995) Tar la cultura da tecno turitgaisa tutgan ina scena da club fitg marcanta sco er la «Street Parade» ch'è vegnida manada tras per l'emprima giada l'onn 1992. La cultura da tecno contribuescha a l'image giuven e cosmopolitic da la citad.
Referenzas
- Link


text:
Lengua lombarda
El lombard o lengua lombarda a l'è ona lengua romanza occidentala parlada principalment in Lombardia e alter canton arent e, per effett de l'emigrazion lombarda, anca in d'on poo de comunità del Sud America.[1]
Per via de la mancanza de ona koiné i vari dialett del lombard han avuu on desvilupp independent in tra de lor, però cont el mantegnì de la mutua intelligibilità e de 'na solida bas fonetica e grammatical in comun.
El termin lengua lombarda a l'è donca doperaa per indicà el cluster, ossia l'insemma di variant che fan su la lengua.
In la lenguistega italiana a l'è ciamaa despess "dialett", per el sò utilizz minga offizial e tipicament sottamiss a la lengua toscana.
Cuntegnüü
Distribuzion geograficaModifica
El lombard a l'è parlaa in la pupart de la Lombardia, foeura che 'na quaj part meridional di provincc de Pavia e Mantoa, e in del Canton Tesin, in del Grison Italian, in la inscì ciamada Lombardia svizzera, in di provincc de Novara e VCO in Piemont e in di vaj ocidentai del Trentin.
In pratega i confin del lombard a hinn quej del Ducaa de Milan finna al 1426, che 'l gh'eva dent la Lombardia orientala, el Tesin e la Lombardia savojarda, terr che poeu l'ha perduu ma che l'ha tegnuu on fort influss coltural.
Per l'emigrazion el s'è spantegaa anca in Brasil e in Argentina.
Storia de la lenguaModifica
OriginModifica
I primm testimonianz de l'evoluzion del latin volgar de la Lombardia ja troeuvom in del secol quell de 13, cont el Sermon divin del Peder de Barsegapè.
L'influenza de la lengua occitana a l'era assee forta, e tanc la drovaven inveci che el lombard, e anca quej che scerniven el lombard ghe metteven dent di occitanism.
In realtà el letteraa lombard pussee important a l'è staa Bonvesin de la Riva, autor del Liber di Tre Scricciur, che 'l parla de l'aldilà e 'l mett ona prima introduzion del contrappass in la letteradura romanza.
In quej agn la letteradura religiosa a l'era ciarament la pussee importanta, cont di componiment 'me la Leggenda de San Bassian a Lod o el Mayor gremeza a Bressa, che parlaven de Gesù o di Sant.
I primm citazionModifica
I primm citazion del lombard, probabilment in quej agn pussee grand de la lengua d'incoeu, resalissen semper a quej agn.
La prima citazion cognossuda a l'è del 1280 in d'on test del Salimbene de Adam, e se legg:
Ossia "parlava ben franzes, toscan e lombard". Anca el codes poetich occitan Leys d'amors el cita el lombard insemma a di alter lengov d'Europa in la fras: "Apelam lengatge estranh coma frances, engles, espanhol, gasco, lombard".
El period de mezzModifica
In di secoi dopo a gh'è staa on perdes del lombard in favor del toscan, lengua favorida anca del riv di omen fiorentin de coltura a Milan voruu del Lodovigh el Mor, però on quaj letteraa, comé el Lancin Curt, l'ha suttaa a doperaa el lombard in di sò composizion. Semper ligaa a Lodovigh on sonett del 1499 in su la sò fin.
A partì del 1500 el lombard l'è staa pussee doperaa, ma a la fin del midemm secol on retorn del latin l'ha menaa tanc intellettuai, 'me el Carlo Boromee, a difend e promoeuv el toscan.
In del 1610 el sortiss el Varon Milanes, dizionari etimologich, compagnaa poeu del Prissian, intregament in milanes, che 'l mett i bas de la grafia milanesa classega.
L'età modernaModifica
In tra el 1600 e 'l 1800 i figur de Carlo Maria Maggi e de Carlo Porta han cambiaa la letteradura lombarda: El primm, drammaturgh, l'ha fondaa la moderna ortografia milanesa, inveci el segond, burocrat, l'ha portaa a on nivell pussee volt la letteradura milanesa.
Di alter personn important per el Lombard a hinn staa Giusepp Parin, Domenegh Balestree, Carl'Antoni Tanz e Francesch Cherubin, autor de on dizionari milanes e de ona antologia in 12 volum in sui oeuver milanes.
El 1900Modifica
In del 1900 on poo de gent l'ha scrivuu in lombard, in vari maner. Poeudom cità el Franco Loi, Gioann D'Anzi, Giorgio Strehler, Enzo Jannacci, Dario Fo, Nanni Svampa, Ivan Della Mea, Francesco Magni.
Al principi del 1900 di member lombard del Partii Liberal, comé el Bortol Belott, scriven di poesij in Lombard.
IncoeuModifica
Incoeu el lombard l'ha vist l'unega legg de tutela in sò favor, fada de la Region Lombardia a settember 2016.
A gh'è on poo de band e cantant che sonen e canten in lombard, comé el Dellino Farmer e 'l Longobardeath. A gh'è staa anca di traduzion di liber in lombard.
A gh'è staa, in di agn 2010, anca di tentativ de standardizzazion de la lengua, comé la Scriver Lombard o i adattament de la grafia milanesa.
In del 2017 la Region Lombardia l'ha patrocinaa l'iniziativa de Spiran del Noeuv Festival de la Musica Lombarda.
VarietàModifica
Tipicamente el Lombard a l'è spartii in dò varietà:
Cont division l'Adda. Al di d'incoeu a l'è tipicament giontaa el lombard alpin, e di voeult a l'è anca scorporaa el dialett trentin ocidental del lombard oriental.
Lombard ocidentalModifica
El Lombard ocidental el gh'ha dent i dialett che han avuu 'me dialett de riferiment el dialett milanes, comé el dialett paves, el dialett lodesan o 'l dialett tesines.
I sò tratt tipegh a hinn:
- Evoluzion de la u latina in /y/
- Lenizion di l in di formi "olu" del latin (milanes: Fioeu, bergamasch: Fioeul)
- Elision de la e in del plural femminil (milanes: la gatta - i gatt, bergamasch: la gatta - i gatte)
Lombard orientalModifica
El lombard oriental a l'è parlaa in quej territori de lengua lombarda ch'hinn staa governaa de Venezia. L'ha avuu mai on center linguistich ciar e nett.
I sò caratteristich a hinn:
- Lenizion de v e n (milanes: can, bergamasch: cà)
- Plural de t in c (gatt - gacc)
- Evoluzion de la u latina in /ø/ (milanes: unich, bergamasch: oeunegh)
- Evoluzion de la i latina in e (latin: hinc hodie, milanes: Incoeu, bergamasch: Encoeu)
- Participi in t (milanes. Parlaa, bergamasch: Parlat)
El lombard oriental, per via de la dominazion veneta, el gh'ha on poo de venetism e gh'è di formi ciappaa de la lengua veneta anca in la grammatica.
Trentin ocidentalModifica
El trentin ocidental el conserva di tratt fonetich arcaich respett del lombard oriental. Per esempi:
- La n a l'è lenida men respett al lombard oriental (lomb. occ. [ta:nt], lomb. or. [tat], giud. [tat], rend. [tant]) e la resta semper a la fin
- On quaj dialett l'ha perduu la /y/
- Conservazion di ness latin "pl" e "fl" (bergamasch: fior, Trentin ocidental: flor)
A gh'è anca di venetism per la svesinanza cont la venetofonia trentina. Per esempi "inscì" se dis "cossì", comé in veneto.
Lombard alpinModifica
El Lombard alpin a l'è parlaa in di vaj de confin cont el romancc, e l'è influenzaa del retoromanz.
I sò caratteristich a hinn:
- Despess i ness latin "cl", "pl", "gl" e "fl" a hinn guarnaa (milanes: pussee, pos'ciavin: plussee)
- A hinn guarnaa i r a l'infinii (milanes: scriv, bregajot: scrivar)
A gh'è di particolarità in di singoi dialett a nivell del plural: Se la pupart la seguiss el modell lombard, on quaj dialett el muda l'articol (per esempi la vacca - lan vacca) o dopera el suffiss -en comé in todesch: (la vacca - la vacchen)
Morfologia e grammaticaModifica
El Lombard, comé la pupart di lengov romanz, a l'è ona lengua SVO.
I verb i gh'ha quater coniugazion, che in d'on poo de dialett se resoeulven in trè realizzazion. La negazion, foeura de on quaj cas eccezional, a l'è domà postverbal e singola. A l'è present anca la forma interrogativa cont inversion de verb e pronomm, voramai perduda in di dialett pussee cittadin.
A gh'è 8 pronomm: 7 a hinn comun a tutta la lengua, 1 a l'è tipich domà de on quaj dialett e l'è "lore", ossia la terza plural femminina.
ArticolModifica
In Lombard a gh'è i articoi determinativ, indeterminativ e partitiv.
L'articol determinativ l'indica on soggett giamò ciar e nominaa in del descors, inveci quell indeterminativ in soggett noeuv e minga definii. El partitiv a l'è domà el plural de l'indeterminativ e 'l indica on numer indefinii de soggett: Per esempi in la fras "l'è entrada ona mosca, la mosca l'è andada in sul cavagn con dent del pan" se troeuven tucc i modalità de l'articol.
AggetivModifica
I aggettiv a hinn spartii in dò categorij:
I aggettiv qualificativ spieghen ona qualità del soggett, e i gh'ha di grad. Tucc i alter, 'me quej de possess, a hinn determinativ.
Singolar e pluralModifica
El Lombard el gh'ha on sistema plural che l'è puttost sofistegaa e variegaaee arent a quell di lengov italoromanz.
De fatt, el plural de om el presenta diferent soluzion, a segonda de la zonna e del termen. Quell de donna l'è un cicininn püssee sempliz.
On quaj esempi per el Lombard Ocidental:
El Pont, i Ponc - Tutt, tucc - Tant, tanc
El Taovolin, i Tavolitt - El Cadreghin, i Cadreghitt - El Tognin, i Tognitt
El Vegett, i Vegitt - El Martinett, i Martinitt - El Povarett, i Povaritt
L'Ann, i Agn - El Pann, i Pagn - El Dann, i Dagn
El Basell, i Basej - el Tarell, i Tarej - El Cavall, i Cavaj
El Sistema, i Sistema - El poemma, i Poemma - El Barista, i Barista
El Mur, i Mur - El Savon, i Savon - El Moron, i Moron
El Lavandee, i Lavandee - El Sentee, i Sentee - el Pensee, i Pensee
El Fioeu (ö curta e overta), i Fioeu(j) (ö longa e streccia) - El Fasoeu(ö curta e overta), i Fasoeu(j) (ö longa e streccia)- la Ninoeu(ö curta e overta), i Ninoeu (ö longa e streccia)
La Massera, i masser - la Ringhera, i Ringher - la Portera, i Porter
La Tosa, i Tosann - l'Omm, i Omen - el Pè, i Pée
FoneticaModifica
VocaiModifica
El Lombard el gh'ha 9 vocai parnonziaa in d'ona quaj manera differenta e a hinn:
In d'on quaj dialett de confin a gh'è anca la vocal neutra schwa, tipega de la lengua piemontesa.
LonghezzaModifica
In la pupart di dialett lombard la longhezza vocalica la gh'ha ona quaj importanza.
In tanc dialett occidentai la definiss anca el participi passaa, per esempi /par'la/ l'è infinii, inveci /par'la:/ l'è participi.
In d'on quaj dialett tesines e cremones, la longhezza a l'è importanta anca in mezz di paroll. Tipicament però a l'è minga scrivuda, foeura di cas di participi.
ConsonantModifica
El sistema consonantich del lombard a l'è assee normal per ona lengua romanza ocidental. Gh'è, in tucc i dialett lombard, 26 consonant, de che dò a hinn tipich di dialett particolar de la zona bressana.
ScritturaModifica
A gh'è no, al di d'incoeu, on sistema grafich unich doperaa de la pupart di lombardofon. Finna al 1900 circa la pupart di dialett lombard la compartiva on sistema grafich arent di indicazion del Varon Milanes, ma poeu tanc dialett, soratutt del lombard oriental o del Tesin, a hinn passaa a di ortografij ciappaa de l'italian.
Al di d'incoeu donca a gh'è trii sistema doperaa:
- El sistema milanes classich cont i sò variant
- I sistema fonétich, derivaa de la ortografia ticinesa
- L'ortografia polinomica Scriver Lombard
RecognossimentModifica
El lombard a l'è recognossuu comé lengua individual de part de l'ISO, cont el codes "lmo". Anca l'UNESCO la recognoss el lombard comé lengua a ris'c de descomparì.
El lombard a l'è pienament dent de la definizion de lengua minoritaria de la Carta Europea di Lengov Regionai o Minoritari, carta che però l'Italia l'ha no ratificaa, e donca la resta minga tutelata del Stat Italian. L'è inveci recognossuda e salvaguardada de la Region Lombardia dal settember 2016.
Nanca in Svizzera el lombard a l'è recognossu offizialment, anca se l'è salvaguardaa anca di orghen cantonai e federai 'me la television.
Varda ancaModifica
ReferenzModifica
- La lingua lombarda esiste? - Patrimoni linguistici
- Dialetti lombardi - Treccani
- UNESCO RED BOOK ON ENDANGERED LANGUAGES: EUROPE
- L'oltretomba senz'anima di Bonvesin
- Scope of denotation for language identifiers
- Piemontese, 100 e lode
- UNESCO Atlas: Lombard
- Policy and Planning for Endangered Languages
- lmo - SIL
Ligamm de foeuraModifica
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana
- RTSI: Acquarelli popolari, sitt ticines cont intervist e contegnuu in ticines.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguagg in pericul: Europa. Lenguagg putenzialment in pericul, induve 'l Lumbart l'è clasificaa cume un lenguagg putenzialment in pericul.
- Proverbi lombardi, raccolti ed illustrati dal professore Samarani Bonifacio. Milano, 1858
- LinguaLombarda.it, bibliotega digitala dedicada a la produzion in lengua lombarda


text:
Zimbabwe
El Zimbabwe (ex Rhodesia) a l'è un paes de l'Africa center-meridiunala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Botswana, al Zambia e al Muzambich.
La capital a l'è Harare.
Al gh'ha una süperfiss de 390.757 km² e una pupulaziun de pressapoch 13 miliun d'abitant.´
President : Emmerson Mnangagwa
Storia mudernaModifica
El Zimbabwe a l'è staa un pussediment de la British South African Company del Cecil Rhodes del 1888 al 1922 e del Regn Unii (cunt el nom de Rhodesia del Süd) fina al 1965, quand che i culòn bianch hann pruclamaa l'indipendenza del paes cunt el nom de Rhodesia, cunt un sistema de apartheid cundanaa di Naziun Ünii.
Dopu un poo de agn de lota, in del 1980 a l'è staa fundaa un guèrn de transiziun e'l növ paes l'ha ciapaa el nom de Zimbabwe. In di agn del guern del Robert Mugabe la minuranza bianca a l'è 'dree lassà un poo a la völta el paes per i repressiun guvernativ.
Urganizaziun pulitigaModifica
El Zimbabwe (nòm ofissial: Republic of Zimbabwe) a l'é na repüblica presidenzial.
El president a l'è el Robert Mugabe (del 1987).


text:
Cästegiu
Cästegiu (un temp S'ciatès; nom ufizial: Casteggio) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 6 805 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 17,8 km² e ona densità de 382 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Burgh Pariö, Crëvgnan, La Catisma, Cruvén, Mumbèl, Uliva, Rubech, Vrët.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castegg l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Enda Kenny
L' Enda Kenny (Éanna Ó Coinnigh in irlandes; Castlebar, 24 de april del 1951) a l'è on politegh irlandes.
Fioeu d'on deputaa, a l'è entraa in parlament in del 1975. In del 1994-1997 l'è staa minister del torism.
In del 2002 a l'è vegnuu el capp del sò partii, el Fine Gael (centrodestra). Dopo i bon sucess elettorai del 2007, in del 2011 a l'è staa bon de fà vegnì el Fine Gael el primm partii del sò paes.
In de l'istess agn a l'è deventaa primm minister (Taoiseach), cont ona coalizion insemma ai laburista.


text:
L' Orfna da Segl u l' Inozainta 501 invöl poss' esser sto comiss. Ma in amur da Dieu, non at desolèr usche, eau tscherchero da chatter il culpabel, e fin ch' eau he fled e vita üngün non tucherò, ne at mnaro davent da quia. Maschel Giachem: (intrand) Ebbain, vus chi l' avais saimper sustgnida, clichagêda, dazzipêda, e risguardeda, sco sch' ella füss della famiglia, avais savieu eir la fer confesser … sia vila acziun, e render que ch' ella ho invulo, a sieus benefactuors? … … Duonna Deta: Na, ella nun pò confesser, nè render que ch' ella nun ho piglio, perche ella ais inozainta, ün oter ais il culpabel, na ella! Ma per las plejas da nos bun Salveder Giachem rifletta bain, non la denunzcher auncha, tü vzarost cha bain bod avarons qualche indizzi dal culpabel, ella ais inozainta! O, nun la fer forsa mner alla tortura, e cha nella desparaziun della dulur ella stöglia confesser d' esser culpabla, e vegna „inozainta“ condaneda … a vil suplizzi! Maschel Giachem: E tü la sustegnast auncha, e la dist inozainta, sch' eir las prouvas sun palpablas cunter la sceleratta, chi ho sgür qualche marus, chi la ho güdeda, per avair üna dotta, ma eau as di, e gür (e tuot am darò radschun) … cha scha fin damaun amvagl, ella nun ho confesso, e rendieu la monaida tuotta, schi cha la dun aint in criminel, e pür ch' ella prouva da fügir quaista not, ella saro spert clappeda, e daro con que prouva ch' ella ais culpabla. Peider: Na bap, ella nun ho bsögn da fügir, perche ella ais inozainta, e fin ch' eau he vita, nè mess da saung, ne bojer nun la tucheron sest! E il perche at di uossa: … Annigna la giuvna buna, brêva, virtuusa ais la tschernida da mieu cour, per esser la compagna da ma vita, ella ais ma spusa diletta, alla cognuschentscha da Dieu, da ma chêra mamma, e uossa eir da te, e tü mieu bap nun suscharost mê pü, sainza prouvas sgüras ch' ella saja la culpabla, la denunzcher, la fer mner in preschun, alla tortura … e al suplizzi! Maschel Giachem: (con despartiur) Ella! Ella ta spusa? e tü suos-chast … am dir que? (s' adressand a Annigna) E tü, creatüra vila, miserabla murdida, cha per misericordia he
PPN345572629_0024-0510.xml


text:
Teut ora dal liber „St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte“, test y documentazion fotografica de Margreth Runggaldier Mahlknecht y Karl Mahlknecht
- RICHARD TROI de Col Santa Lizia – Fodom. Ël fova furmescere ta S. Cristina, ie ruvà tl ann 1653 a Urtijëi sciche Expositus. Do che Urtijëi fova deventeda tl ann 1655 na curazia iel ël deventà l prim curat a Urtijëi. Sciche tel iel ël restà per bën 41 ani fina tl 1696. Ël à lascià fé su la dlieja de S. Antone y ie mort do na vita plëina de lëur cun 90 ani.
- ANDREAS VERA de Penia. Ël ie unì mandà da Bula a Urtijëi l ann 1696 y ie restà tlo curat per bën 31 ani fina al ann 1727. Te chël ann al dat ite la demiscions, ajache l fova deventà vierc. Do che l se ova trat zeruch a Alba de Penia iel prësc mort.
- JOHANN ANTON RUNGGAUDIE (Runggaldier) de S. Cristina. Ël ie stat 19 ani curat a Urtijëi, dal 1727 fina ai 16 de merz 1746, ulache l ie mort. Sota d’ël ie unida frabicheda na dlieja nueva tla curtina de Urtijëi.
- DOMINIK PINEIDER de Urtijëi ie stat curat (dl prim nce provisor) dai 22 de merz 1746 fina al di de si mort ai 15 de lugio 1775. Ël ie nce suplì tla curtina de Urtijëi. La croniches conta che chësc pluan cheriova mo ala stries y che l ova suvënz da strité limpea.
- JOSEF LOHTSCHNEIDER (Lardschneider) da Sacun ie stat curat dal 1775 fina ai 22 de auril 1785, ulache l ie mort cun me 48 ani. Nce ël ie suplì tla curtina de Urtijëi. Sota d’ël an tëut la dezijion de fé su na dlieja nueva, ajache la vedla manaciova de tumé ndolauter.
- JAKOB VON CHIZZALI de Fodom. Ël ie me stat curat dai 14 de lugio 1785 ai 2 de jené 1788. N chël di al lascià Urtijëi per jì a fé l pluan a Sterzing. Mort iel sciche ex-digan a Feldthurns cun 79 ani. La cronica dij che l à abù a Urtijëi de gran cruzi dantaldut cun doi persones dl luech.
- KASPAR KOSTNER de Corvara, ie stat dant curat a Col S. Lizia. A Urtijëi iel stat curat dai 6 de auril 1788 ai 26 de lugio 1803; n chël di iel mort do na vita plëina de meric y bënudù dant al dut dai mëndri. L majer merit che l se à fat ie la costruzion dla dlieja de San Durich, ulache la ie mo ncuei cun di. Ël fova na persona drët istruida y nce n bon teologh.
- JOHANN EV. CASLIR de Vich ie stat dan ruvé a Urtijëi catechet a Dispruch y curat a Alba de Penia. A Urtjëi iel stat curat dai 10 de nuvëmber 1803 ai 9 de merz 1815. Do si demiscions se al trà zeruch tl benfiz de San Michiel dlongia Ciastel ulache l ie mort cun 76 ani ai 24 de lugio dl 1822. De d’ël se lecordun dant al dut l bon ejëmpl y si gran devozion.
- JOSEF ANTON ANDERLAN de Urtijëi ie stat dant curat a Alba de Penia. A Urtijëi iel stat curat dai 20 de merz dl 1816 ai 12 de dezëmber dl 1829. N chël di iel mort cun 57 ani y ie unì suplì tlo. Ël se à dat ju dant al dut cun i pueresc y cun i vedli y à metù su l prim „spedel“ ja Zitadela. L à ënghe cialà che la dlieja giape de bela paramëntes y d’autri njinies. Ël à nce petlà adum i mesums finanziei per pudei fé su na calonia nueva. Ma ël ne à nia plu abù la fertuna de pudei se la nuzé.
- JOSEF FRENES de La Val. Ël ie stat dant per 20 ani curat sa Bula. A Urtijëi iel stat curat dai 12 de auril 1830 ai 22 de juni 1839 canche l ie mort. Ël à fat su la prima calonia dlongia la dlieja y à nce njinià ite truep mesums per la dlieja.
- JOSEPH ANTON VIAN, nasciù a Pera de Fascia, ie stat caplan a Urtijëi dal 1831 al 1833, pona curat sa Bula y dai 9 de nuvëmber 1839 fina ai 20 de mei dl 1868 curat a Urtijëi. Pona se al trat zeruch tl Benefezium ja S. Antone, fajan per n cër tëmp l ann 1876 provisor dla curazia. Fina ai 23 de jené dl 1880 iel stat benefiziat ja S. Antone y à for mo judà pea tla cura d’anes. Ël se à dat ju cun i vedli y amalei y à lascià fé su n majer spedel jal Sartëur. Ël ie nce stat na persona che se à dat ju dassën cun la rujeneda ladina. Nce sce n ne po’ nia tlamé si lëur dl dut scientifich, al mpo lascià, tres si gramatica che l à metù adum, na bona fundamënta per pudëi studië inant sun chësc argumënt. La gramatica fej pert dl liber „Gröden, der Grödner und seine Sprache“ che ie unida data ora dala stamparia Wohlgemuth a Bulsan dl 1864. Dan ora te chësc medemo liber iel da abiné la prima monografia sun Gherdëina, che ie una dla funtanes plu riches per savëi coche n vivova nlëuta te Gherdëina. Tres chësc liber nes à lascià l curat Vian n documënt de aut livel culturel sibe per la rujeneda ladina che per duta Gherdëina. Ël nes à nce lascià na cronica dla dliejes de bën 198 plates y monce n prim articul de propaganda per l turism te Gherdëina dal titul „Förderung des Fremdenbesuches“ unit ora tl „Tiroler Bote“ dl 1864.
- FRANZ JOSEF COSTA-MAJOR de Rina ie ruvà l ann 1868 sciche curat a Urtijëi. Dant iel stat a Verona y te d’autri luesc tla diozeja de Persenon. Dl 1876 sen iel jit a Unieja sciche pluan y guardian de San Francesco della Vigna. Plu tert iel mo ruvà a Ierusalem, ulache l fova rector dl hospiz austriach y ulache l ie pona nce mort l ann 1892.
- JOSEF BRUNEL de Soraga-Val de Fascia ie sta curat dal 1876 al 1892. La cronica dij de d’ël che l fova n „vir sapiens, prudens et pius“ che ulëssa dì na persona sapienta, stimeda y devota. Do d’ël ie ruvà sciche provisor per n valgun mënsc Anton Perathoner de Sëlva, che ie pona deventà plu tert dutor dla teologia, caplan dla chëurt dl coser y retëur dl Prytaneum a Viena.
- FRANZ XAVER ANDERLAN nasciù via Nevel a Urtijëi ai 6 de juni dl 1852. Do che l ie stat caplan a Altrei, Urtijëi, S. Cristina y 8 ani curat a Buchholz iel unì tlamà ai 24 de agost dl 1892 sciche curat a Urtijëi. Tlo iel stat respunsabl per la cura d’anes per bën 38 ani. Dl 1902 ie Urtijëi deventà pluania y Franz Anderlan ie deventà l prim pluan de Urtijëi. Ël unirà lecurdà sciche chël che à ngrandì la curtina (1894-95) y ngrandì la dlieja de San Durich (1905-07) tres la doi capeles a man drëta y man ciancia dla dlieja. Mons. Anderlan ie stat n curatëur d’anes stimà y devot. Ël ie mort ai 15 de jené dl 1935 a Urtijëi cun 83 ani.
- ENGELBERT COMPLOI ie nasciù ta S. Cristina ai 7 de merz dl 1888. Ël ie ruvà sciche pluan a Urtijëi l di dla segra de Urtijëi dl ann 1930 do che l fova stat curat pra la prima gran viera y cin ani pluan sa Bula. Ël à lascià fé cumedures sibe pra la dlieja de San Durich che pra la dlieja de Sant’Antone. Ël à reativà la lies dla pluania, à metù su l „Vinzenzverein“ y la caritas dl’ëiles. Per i jëuni al lascià fé su n oratorio y per l mëune na cësa aposta. Ël à mudà ora la ciampanes y les à fates jì a strom. Ël à nce lascià mudé ora la tratura dl orgun da pneumatica a eletropneumatica. Ël à dassën sustenì chëi che jiva a studië da prevesc. Perchël al nce pudù festejé tla pluania de Urtijëi bën set iedesc na primiz. Ël fova dant al dut na persona da n bon cuer. Do 32 ani de atività a Urtijëi iel mort ai 18 de juni dl 1962. Per si meric al giatà l titul da Monsignore y dal chemun ti iel unì sëurandat l titul de zitadin de unëur. Do si mort à sëurantëut Seniëur Emmerich Kostner per trëi mënsc la pluania sciche provisor.
- JOSEF PAVLIC ie nasciù a Loke Kamnik tla Slovenia ai 22 de fauré dl 1918. Do l studium pra la Gregoriana a Roma y de plu ani sciche caplan a Eppan y Kaltern y sciche catechet a Bulsan iel stat plaun a Urtijëi dal 1962 al 1989 y dal 1973 mpo nce digan de duta Gherdëina. Do si pensionamënt l ann 1989 iel restà a Urtijëi cunlauran mo dassën cun la pluania. Dr. Pavlic ie stat n bon teologh y à for tenì perdiches da n gran cuntenut teologich. Ël à cialà de dé inant i valëures dl vaniele cun la rujeneda de nosc tëmps. Ël à dant al dut cialà de mëter ndrova tla pluania duta la nuviteies che l cunzil vatican II cunsiova de fé. Ma ël fova nce n bon aministradëur y ël ie stat bon fé su da nuef truepa frabighes che ne fova nia plu al’autëza di tëmps. Nscì al lascià fé su da nuef la cëses dl benefizium de S. Antone y de S. Ana. L à ngrandì la curtina y fat su da nuef la calonia cun dlongia de biei locai per la lies dla dlieja. Ël à nce derturà su la dlieja y l ciampanil dedite y dedora. Nscì ti à lascià l Dr. Pavlic al pluan che ie unit do a d’ël na pluania ulache dut fova unit metù al orden. Per si gran mpëni per duta la pluania ti à l chemun de Urtijëi sëurandat l ann 1984 l’unerificënza zitadin de unëur.
- Vitalis DELAGO ie nasciù sa Bula ai 2 de fauré dl 1935 y ie unì cunsacrà preve ai 3 de auril dl 1960 a Bulsan/Gries. Ti ani danter l 1960 y l 1972 iel stat caplan a S. Cristina, Sëlva, Neumarkt, Kaltern y Laifers. Tl 1972 iel pona deventà pluan a Laifers y ie stat iló nfin al 1989. Dochël iel deventà pluan de Urtijëi y digan dl decanat de Gherdëina. Dal 2006 al 1010 fovel nce pluan de Bula. Dal 2010 iel jit n pension y da chël mumënt se cruziel dla miscion pasturela sa Bula. Per 21 ani a Vitalis Delago menà la cumunità de pluania de Urtijëi, se dajan ca cun gran mpëni y dedizion per la cura dl anes. Ël che vën da na familia de mujiga, ti a for dat gran pëis y susteni ala mujiga ntan la funzions liturgiches, scì ie cun si sustëni unì a s’l dé tl 2009 l nuef orgun de dlieja. Chësc orgun ie unì fat su sun porica dessot y ie unì lascià fé dal costrutëur de orgni Pirchner de Steinach al Prëner. Sun si iniziativa ie nce inì fat tl 1996 l nuef mplant de sciaudamënt te dlieja y tl 2006 la nueva cësa dl mëune. Per si meric tla cura d‘ anes y per l mpeni tla mujiga de dlieja, ie Vitalis Delago unì unerà cun la bedaia de merit dl Land Tirol.


text:
07 01
Ol dé 7 de zenér l'è 'l 7 dé de l'an del calendare gregorià; manca 359 (360 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 7 de zenér al è ul dí da pòost 7 dal an dal calendari gregurian; i manca 359 (360 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
AvenimeentModifica
1325 - Portugal: Alfons IV al va sü al tron.
1558 - Calais (Pas-da-Calais, Francja): i trupp Francées i ucüpa chesta citaa, la darera pussessiun continentala Anglesa, cun che la finiss definitivament la Guèra di Cent Agn.
NassimeentModifica
1964 - Long Beach (Califòrnia, SÜA): Nicholas Kim Coppola, cugnussüü cuma Nicolas Cage, atuur da cinema Nòort-american.
NecrulogiModifica
1989 - Tòquio (ul Gjapun): Hiro Hito, imperaduur dal Gjapun.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.