text:
Energia geotermica
Tar energia geotermica (u er be geotermica/geotermia) sa tracti da la chalur ch’è arcunada en la part da la crusta da la terra ch’è accessibla a l’uman. Igl è quai ina noziun generala per tut l’energia da la terra che vegn retratga ed utilisada, independentamain da sia furma da producziun. L’energia geotermica è in’energia regenerativa. Ella po vegnir tratga a niz a moda directa, p.ex. per stgaudar u sfradentar (sistem da pumpa a chalur), per la producziun da forza electrica u er en sistems che collian forza e chalur.
Origin da l’energia geotermica[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp che la terra è sa furmada, sa cumponiva quella d’in liquid viscus ardent. Entaifer paucs milliuns onns è quel sa marventà. La chalur ch’arriva oz da l’intern da la terra vers la surfatscha sa lascha – sche insumma – be attribuir per ina fitg pitschna part a quests fenomens succedids avant bundant quatter milliardas onns. L’origin da l’energia geotermica actuala sa lascha chapir a basa dal fenomen da la convecziun dal mantè.
Current da chalur or da l’intern da la terra[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la convecziun dal mantè sa tracti d’in mecanissem da transportar chalur, en rom dal qual materia chauda vegn transportada permanentamain nà dal nuschegl da la terra vers il mantè da la terra. Questa circulaziun ch’è orientada cunter la direcziun da la gravitaziun cumenza a la surfatscha dal nuschegl da la terra che mesira ca. 5400 °C; material fitg chaud vegn transportà en direcziun da la crusta da la terra ch’è bundant pli fraida. Per cumpensar quest stgomi vegn material sfradentà transportà en direcziun dal mantè da la terra (uschenumnada subducziun), uschia ch’il ciclus sa serra. A basa da mesiraziuns geologicas vegn stimà che questa circulaziun succedia cun ina spertadad da 5 cm per onn, uschia ch’in ciclus è a fin suenter ca. 240 milliuns onns.
Dal mecanissem descrit resulta che la convecziun dal mantè sfradenta il nuschegl da la terra. Damai che quel resta però fitg chaud, sto quel disponer da funtaunas da chalur che sa chattan sutvart il mantè da la terra liquid:
- Ina pitschna part pudess derivar dal temp che la terra è sa furmada (cumpressiun gravitativa, energia da collisiun dad asteroids e meteorits, emissiun d’energia potenziala en la fasa da furmaziun dal nuschegl da la terra sco er decumposiziun d’elements radioactivs da curta durada). Schebain quests fenomens attribueschan insumma a la chalur da la terra odierna è però contestà.
- Per lunschor la gronda part da l’energia, probablamain 80 %, è sa furmada tras decumposiziun d’elements radioactivs da lunga durada (235U, 238U, 232Th e 40K) en il mantè da la terra resp. sa furma probablamain vinavant tras decumposiziun da calium 40 en il mantè da la terra.[1]
- En pli vegn supponì ch’i sa furmia er chalur latenta resp. chalur da cristallisaziun cura che material liquid cristallisescha a la surfatscha da la part interna dira dal nuschegl da la terra. Quest process da cristallisaziun maina ad ina reducziun cuntinuanta dal mantè da la terra, uschia ch’ins po en tutta cas dir che l’energia da liom gravitativa contribueschia al transport d’energia convectiv en direcziun dal mantè da la terra ed uschia er a tegnair en moviment il geodinamo. Tut en tut transporta la convecziun dal mantè in current da chalur da 3,5×1013 W (quai che correspunda a 35 TW).
Il transport da chalur vertical a basa da la convecziun dal mantè finescha sut la crusta da la terra. Da là davent vegn la chalur per gronda part dada vinavant tras las stresas geologicas, quai che basegna gradients da temperatura bundant pli auts che en il mantè (en la crusta continentala savens en la dimensiun da 30 K/km). Ensemen cun la conductivitad da chalur dal material geologic sa lascha uschia calcular la spessezza locala dal current da chalur.
Tut en tut cumpiglia l’energia che resulta da quest current da chalur global be ca. il dubel dal basegn d’energia mundial. Fa l’uman pia diever en grond stil da la geotermia, ha quai per consequenza ch’il grip sa sfradenta localmain.[2] È il volumen d’apport grond avunda, sa lascha la sperdita da chalur però tegnair relativamain bassa. Tar grondas retratgas da chalur vegn perquai dà la preferientscha a stresas aquiferas (vul dir cun aua sutterrana), a grip d’ina spessezza main auta (foss, sediments) u a rasadas cun in’auta cumpart da sal, damai che quel augmenta la conductivitad da chalur.
Ultra dals fenomens descrits vegnan las rasadas da crappa che sa chattan il pli datiers da la surfatscha er stgaudadas tras l’irradiaziun dal sulegl.
Sutdivisiun da las funtaunas geotermicas[modifitgar | modifitgar il code]
La valur da la chalur che vegn tratga a niz crescha cun il nivel da temperatura, sin il qual ella stat a disposiziun. Pia: pli chauda che la zona geologica che vegn explotada è, e dapli energia che sa lascha gudagnar.
Giaschaments ad auta entalpia[modifitgar | modifitgar il code]
Correspundentamain vegn la producziun mundiala d’energia che vegn gudagnada or da la geotermia dominada da l’utilisaziun d’uschenumnads giaschaments ad auta entalpia, vul dir che furneschan chalur d’ina fitg auta temperatura. Igl èn quai zonas segnadas d’anomalias geologicas ch’èn savens colliadas cun magmatissem activ. En tals lieus sa chattan fluids (aua/vapur) da plirs tschients grads en ina profunditad da paucs tschients meters. La derasaziun da tals giaschaments correlescha fitg ferm cun las regiuns vulcanicas dal mund ch’èn activas u ch’eran pli baud activas. I dat però er champs d’auta entalpia ch’han in origin puramain plutonic u collià cun la structura geologica.
Tut tenor las relaziuns da pressiun e da temperatura pon giaschaments d’auta entalpia esser segnads ubain da vapur u dad aua. Pli baud vegniva la vapur relaschada suenter l’utilisaziun en l’aria, quai che manava ad ina considerabla savur da zulper (Italia, Larderello). Oz vegnan ils fluids sfradentads puspè pumpads enavos en la terra. En questa moda sa laschan evitar influenzas negativas sin l’ambient; a medem temp po vegnir augmentada la productivitad, damai ch’il nivel da pressiun en il giaschament sa sbassa uschia main ferm.
Il fluid chaud po vegnir tratg a niz sco vapur per l’industria u per spisgentar la rait da chalur locala u a distanza. Spezialmain interessanta è la producziun d’energia cun agid da vapur fitg chauda (turbina a vapur).
Giaschaments a bassa entalpia[modifitgar | modifitgar il code]
En territoris betg vulcanics pon las temperaturas en il sutterran variar fermamain. Per arrivar fin als giaschaments ch’èn adattads sut aspects da la geotermia dovri però savens perfuraziuns profundas. Per la producziun da current electric èn necessarias temperaturas sur 80 °C; per che l’explotaziun sa paja economicamain èsi giavischabel ch’il fluid haja ina temperatura da bundant 100 °C.
Tar la geotermia profunda vegnan differenziadas trais furmas da retrair la chalur dal sutterran. Tgenina da quellas che vegn en dumonda dependa da las cundiziuns geologicas, da la quantitad d’energia necessaria sco er dal nivel da temperatura basegnà. Per ordinari vegnan perfuraziuns profundas fatgas per trair a niz directamain la chalur gudagnada (pia betg per transfurmar quella en current electric); quai lubescha in’utilisaziun rentabla er tar temperaturas da preflussiun relativamain bassas.
- Sistems idrotermals: Tals sistems vegnan endrizzads en stresas aquiferas. Aua termala vegn retratga dal sutterran e silsuenter puspè manada enavos en quel. Igl è quai actualmain il sistem il pli frequent en l’Europa Centrala.
- Sistems petrotermals: Tar sistems petrotermals sa tracti dal princip da retrair geotermia da crap chaud e spess; perquai vegnan quels er numnads sistems HDR (Hot-Dry-Rock). È il grip en il qual ins frunta sin temperaturas chaudas pauc permeabel, uschia ch’ins na po betg retrair da là aua, alura sa lascha crear ina circulaziun d’aua artifiziala. Per quest intent vegn pressada aua u CO2 en la profunditad (uschenumnada stimulaziun idraulica u fracking). Tras quai s’avra en il grip in sistem da sfessas natiralas ed artifizialas che serva a laschar circular il liquid da transmissiun da chalur. Quel po alura puspè vegnì pumpà a la surfatscha.
- Sondas geotermicas profundas: Sondas geotermicas profundas èn in sistem serrà per gudagnar energia geotermica. Cumpareglià cun sistems ‹averts› vegn extratg relativamain pauc energia. Las sondas consistan d’ina suletta perfurada che tanscha per part en ina profunditad da 1000 fin 3000 m. En quella circulescha in fluid ch’è per ordinari enserrà en in bischen coaxial: d’ina vart cula il fluid fraid engiu e vegn stgaudà en la profunditad; en in conduct pli graschel munta el alura puspè ad aut. Tar talas sondas n’exista nagin contact cun l’aua sutterrana; uschia crodan davent ils dischavantatgs da sistems averts ed ellas pon teoreticamain vegnir installadas dapertut. En mintga cas è la surfatscha che po vegnir stgaudada tras il crap circumdant fitg pitschna en cumparegliaziun cun ils auters sistems; perquai pon be vegnir gudagnads intgins tschient kW.
Geotermia pauc profunda[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun geotermia pauc profunda designescha utilisaziuns da l’energia geotermica fin en ina profunditad da ca. 400 m. Ord vista geologica è mintga parcella adattada per endrizzar ina sonda geotermica. I ston però vegnir resguardads aspects economics, tecnics e giuridics.
L’implant geotermic sto vegnir dimensiunà per il singul edifizi. Sias dimensiuns dependan da la quantitad da chalur che vegn duvrada sco er da la conductivitad da chalur e da las relaziuns d’aua sutterrana al lieu.
L’utilisaziun da l’energia geotermica succeda cun agid da collecturs u da sondas; medemamain existan pitgas d’energia (pitgas da betun cun bischens da plastic che servan a stgamiar la chalur) u funtaunas da chalur (chalur dal sulegl che vegn arcunada en la terra).
Il transport da la chalur succeda sur conducts da bischens en ils quals circulescha in fluid ch’è per ordinari collià cun ina pumpa a chalur.
Geotermia da tunnels e minieras[modifitgar | modifitgar il code]
Energia termica sa lascha er gudagnar or da l’aua che culla or da tunnels. Per motivs da la protecziun da l’ambient stuess quest’aua uschiglio l’emprim vegnir retegnida en batschigls da sfradentar avant ch’ella po vegnir manada en in aual u flum. L’emprim implant che tira a niz la chalur da l’aua che sorta dal tunnel è vegnì endrizzà il 1979 al portal meridiunal dal tunnel da via tras il Gottard. Dal nov tunnel da basa dal Gottard – il tunnel da viafier il pli lung dal mund ch’è vegnì avert il 2016 – sorta aua cun temperaturas tranter 30 e 34 °C; quella vegn manada en in conduct da chalur a distanza.
Minieras serradas e champs da gas natiral ch’èn exaurids èn ulteriurs lieus adattads per projects da geotermia. L’aua che sa rimna en la profunditad da talas chavas u sistems da galarias ha tut tenor ina chalur da 60 fin 120 °C. Las perfuradas ed ils vaus ch’èn per ordinari anc avant maun pon vegnir utilisads per retrair l’aua chauda.
Accumulaturs da chalur stagiunals[modifitgar | modifitgar il code]
La geotermia stat adina a disposiziun, pia independentamain da di e notg, da las stagiuns e da l’aura. In implant che tira a niz il nivel da temperatura datiers da la surfatscha lavura il meglier sch’el è en funcziun a moda alternanta durant l’enviern e la stad. Quai è per exempel il cas sche quest nivel da temperatura da ca. 10 °C vegn duvrà l’enviern per stgaudar; correspundentamain sa sbassa il nivel da temperatura. Vegn il medem reservuar alura duvrà la stad per sfradentar, sche sa regenerescha la temperatura en il profund. En il cas ideal èn quests dus quantums d’energia identics. Il consum d’energia dal sistem sa restrenscha alura a l’impuls per far ir la pumpa a chalur.
Questa funcziun po vegnir rinforzada sche la geotermia vegn utilisada ensemen cun auters implants, sco per exempel d’energia termosolara. La chalur che deriva dal sulegl stat surtut a disposiziun da stad cura ch’ella na vegn betg duvrada. Cun cumbinar l’energia termosolara cun la geotermia sa lascha quest’energia manar la stad en in accumulatur da chalur sutterran e po vegnir utilisada la stagiun fraida. Las perditas dependan da las relaziuns al lieu, ma n’èn per ordinari betg fitg grondas.
Tals accumulaturs stagiunals sa laschan endrizzar tant datiers da la surfatscha sco er pli a bass. Uschenumnads accumulaturs d’auta temperatura (> 50 °C) èn però be pussaivels en grondas profunditads e cun installar in’isolaziun correspundenta.
Utilisaziun da la geotermia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la geotermia sa tracti, guardà globalmain, d’ina funtauna d’energia che sa lascha utilisar a lunga vista. Las reservas ch’èn arcunadas en ils trais kilometers superiurs da la crusta da la terra bastassan teoreticamain per cuvrir il basegn d’energia mundial per bundant 100 000 onns. En realitad sa lascha però be ina pitschna cumpart da quest’energia trair a niz cun meds tecnics; ultra da quai èsi anc intschert tge effects ch’ina explotaziun da chalur a gronda dimensiun ha sin la crusta da la terra.
Areguard il diever da la geotermia vegn fatg la differenza tranter l’utilisaziun directa da la chalur e l’utilisaziun indirecta, vul dir la transfurmaziun da quella en forza electrica en in’ovra geotermica. Per optimar l’efficacitad pon ovras geotermicas vegnir concepidas sco implants che cumbineschan chalur e forza electrica. Sa chatta l’ovra geotermica però en in lieu pauc populà u lunsch davent d’abitadis che basegnan chalur, alura n’è quai strusch pussaivel.
Utilisaziun directa[modifitgar | modifitgar il code]
Applicaziuns balneologicas istoricas èn cumprovadas en ils bogns da l’Imperi roman, en il reginavel mesaun dals Chinais e tar ils Osmans. A Chaudes-Aigues en la Frantscha Centrala exista ina rait da chalur a distanza, da la quala ils origins sa laschan datar en il 14avel tschientaner.
Ozendi vegn la chalur duvrada per fitg differentas applicaziuns. Ina survista classica da las temperaturas ch’èn mintgamai necessarias dat il diagram da Lindal (Baldur Lindal, 1918–1997).
Stgaudar e sfradentar cun energia geotermica[modifitgar | modifitgar il code]
Per la gronda part da las applicaziuns dovri be temperaturas relativamain bassas. La geotermia profunda furnescha per il solit directamain las temperaturas che vegnan duvradas. Na basta quai betg, po la temperatura vegnir auzada cun agid da pumpas a chalur, sco che quai è il cas tar la geotermia pauc profunda.
En cumbinaziun cun pumpas a chalur vegn la geotermia per ordinari duvrada per stgaudar e sfradentar edifizis sco er per la preparaziun d’aua chauda. Tar questa furma da trair a niz l’energia termica sa tracti da l’applicaziun la pli derasada en tut il mund.
In stgaudament a pumpa a chalur retira da l’ambient chalur (geotermia, ma tut tenor er da l’aua sutterrana u da l’aria) ed augmenta quella cun agid d’ina pumpa a chalur sin in nivel utilisabal, per ordinari per stgaudar edifizis. Sper la cumpart che deriva da la funtauna da chalur sezza vegnan radund 25 fin 30 % da l’energia termica gudagnads cun la pumpa a chalur, vul dir sur energia electrica. Permess che l’electricitad na deriva betg da funtaunas fossilas, sa lascha uschia stgaudar cun fitg paucas emissiuns.
Tecnicamain funcziunescha la pumpa a chalur tuttina sco ina frestgera, cun la differenza che la pumpa tira a niz la vart chauda (il rarifitgader da la pumpa a chalur) per stgaudar. Pli pitschna ch’è la differenza da temperatura tranter il reservuar da chalur (p.ex. aua or da la profunditad da 7 °C) e la temperatura da preflussiun ed a moda pli effizienta ch’ina tala pumpa sa lascha utilisar (temperatura da preflussiun = temperatura cun la quala l’aua entra en il cirquit termic). Pli gronda ch’è la differenza da temperatura che la pumpa a chalur sto cumpensar, e pli pitschna che sia prestaziun daventa. La gronda part da las pumpas da chalur èn preparadas per cuntanscher temperaturas da preflussiun fin maximal 60 °C.
In’ulteriura pussaivladad è il sfradentament natiral. Qua vegn l’aua cun la temperatura da la stresa superiura dal sutterren – che correspunda a la temperatura media annuala dal lieu – duvrada directamain per sfradentar in edifizi (pia senza far diever d’ina pumpa a chalur). Quest sfradentament natiral ha il potenzial da remplazzar en tut il mund milliuns d’indrizs da climatisaziun electrics.
Medemamain in’applicaziun directa è la pussaivladad da tegnair liber da glatsch punts, vias e plazzas aviaticas. Er qua n’è necessaria nagina pumpa a chalur: l’accumulatur vegn regenerà cun arcunar la chalur che sa rimna da stad sin la via (cun agid d’ina pumpa da recirculaziun).
Betg d’emblidar è la finala che la geotermia serva er a tegnair en funcziun las lingias dad aua: Quella ha numnadamain per consequenza che la terra schela en l’Europa Centrala be fin en ina pitschna profunditad.
Producziun d’electricitad[modifitgar | modifitgar il code]
Per producir forza electrica è la geotermia vegnida tratga a niz l’emprima giada a Lardorello en la Toscana. Il 1913 ha il cont Piero Ginori Conti erigì là in’ovra electrica, en la quala turbinas a vapur producivan 220 kW prestaziun electrica. Oz èn installadas en quest lieu radund 750 MW prestaziun electrica. Sut la Toscana arriva il magma relativamain datiers da la surfatscha. Quest magma chaud augmenta la temperatura dal sutterren en tala moda che quel sa lascha explotar commerzialmain.
Tar la producziun d’electricitad idrotermala èn necessarias temperaturas da l’aua d’almain 80 °C. Giaschaments da vapur cun temperaturas sur 150 °C pon vegnir duvrads directamain per far ir ina turbina.
Sur lung temp è l’aua termala vegnida duvrada exclusivamain per promover edifizis cun chalur. Ma cun il svilup d’implants che funcziuneschan tenor il princip da l’Organic-Rankine-Cycle (ORC) èsi daventà pussaivel da trair a niz temperaturas a partir da 80 °C per producir forza electrica. Tals implants lavuran cun in medium organic (p.ex. pentan) che svapurescha tar temperaturas relativamain bassas.[3] Questa vapur organica metta alura ad ir cun agid d’ina turbina in generatur d’electricitad. Ils fluids che vegnan duvrads per tals process èn però savens inflammabels u toxics. Sco alternativa vegn per part fatg diever d’ina maschaida d’amoniac ed aua.
Tradiziunalmain vegn electricitad or da geotermia surtut producida en pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia, en ils quals ins frunta sin temperaturas da plirs tschient grad celsius en profunditads relativamain pitschnas (< 2000 m).
Muntada mundiala da la geotermia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la geotermia sa tracti d’in’impurtanta energia regenerabla. Ina cumpart spezialmain gronda da l’utilisaziun mundiala è d’attribuir als pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia. Là po la cumpart da la geotermia al provediment d’energia naziunal esser vaira aut, sco che quai è surtut il cas en l’Islanda (radund 53 %). In auter exempel furma il Foss da Rift en l’Africa da l'Ost. Gia il 1981 è vegnì mess en funcziun en Kenia l’implant Olkaria che cuvra en il fratemp 14 % dal basegn da forza electrica naziunal. Quest success ha manà a projects cumparegliabels en ils pajais Eritrea, Uganda, Tansania ed Etiopia.[4]
En cifras absolutas han ils suandants stadis utilisà il 2005 la pli gronda quantitad d’energia geotermica (utilisaziun directa; indicaziun da la prestaziun tenor la media annuala): China (1,44 GW), Svezia (1,14 GW), Stadis Unids (0,99 GW), Islanda (0,76 GW), Tirchia (0,62 GW), Ungaria (0,25 GW), Italia (0,24 GW), Nova Zelanda (0,22 GW), Brasilia (0,21 GW). Tut en tut eran installads l’onn 2005 en l’entir mund implants d’utilisaziun directa da la geotermia cun ina prestaziun da 27 842 MW. Quels pon furnir energia en ina dimensiun da 261 418 TJ/a (72 616 GWh/a). Quai correspunda ad ina media annuala da 8,29 GW ubain da 0,061 % dal diever mundial d’energia primara.[5]
Areguard l’utilisaziun da la geotermia per producir forza electrica hai dà ils ultims onns in veritabel boom. Be en l’interval 2005–2010 è vegnida installada da nov la suandanta prestaziun electrica (en MWe; stadis cun la pli auta cumpart): Stadis Unids (529), Indonesia (400), Islanda (373), Nova Zelanda (193), Tirchia (62), El Salvador (53), Italia (52), Kenia (38), Guatemala (19), Germania (6).[6]
En l’Europa Centrala vegn la geotermia surtut duvrada en furma d’implants pitschens a bassa entalpia che servan a stgaudar singuls edifizis (cun agid da pumpas da chalur ch’augmentan la temperatura). La cumpart procentuala da tals implants al provediment d’energia naziunal dependa fermamain da projects da promoziun statals. Spezialmain auta è la cumpart en Svizra ed, en l’Europa dal Nord, en Svezia.
En l’Europa Centrala èn en planisaziun u realisaziun divers implants da geotermia per producir energia electrica. I capita però betg darar che las perfuraziuns e la pressiun da las pumpas mainan ad activitads seismicas. En quests cas ston ils projects vegnir manads vinavant cun pressiuns pli bassas u sistids dal tuttafatg, sco che quai è per exempel er stà il cas a Son Gagl[7] e Basilea[8].
Aspects economics[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud n’han ins betg fatg grond diever da la geotermia. L’excepziun han furmà ils lieus nua che l’aua chauda sortiva a la surfatscha u era accessibla en pitschna profunditad. Tut las autras furmas d’explotar la geotermia fissan stadas memia charas d’in temp ch’il pretsch d’energia era fitg bass. La situaziun è sa midada en quel mument ch’ils privels da l’energia atomara èn daventads pli evidents e ch’il problem dal CO2 e da la stgarsezza dals combustibels fossils è vegnì discutà pli vastamain. En tut il mund han ins cumenzà cun exploraziuns geologicas ed er las pussaivladads tecnologicas èn sa sviluppadas fitg ferm. Damai che l’energia geotermica sco tala è gratuita, dependa la rentabilitad surtut dals custs d’investiziun e da mantegniment da l’implant.
L’utilisaziun da la geotermia datiers da la surfatscha, en furma da stgaudaments cun pumpa a chalur, po percunter concurrer en fitg blers cas cun auters sistems da stgaudar. Correspundentamain crescha questa sparta actualmain a moda rasanta. Tar ils custs da gestiun da tals implants gioga praticamain be l’isada dals tocs muventads ina rolla (pumpa a chalur).
Areguard il potenzial d’energia è da resguardar ch’i vegn tut tenor retratg dal profund dapli chalur che quai ch’il refurniment natiral po regenerar. Quest problem è sa chapescha bundant pli pitschen sche l’aua retratga vegn puspè manada enavos. Ed el sa lascha schizunt eliminar quasi dal tuttafatg tar stgaudaments d’edifizis, numnadamain cun manar durant la stad en la profunditad la chalur che vegn retratga d’enviern.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ingrid Stober: Geothermie. Springer-Verlag, 2012, ISBN 978-3-642-24331-8, p. 9).
- ↑ Büro für Technikfolgenabschätzung beim Deutschen Bundestag: Möglichkeiten geothermischer Stromerzeugung in Deutschland. (PDF), p. 18.
- ↑ gmk.info, consultà ils 6 da matg 2014.
- ↑ energyprofi.com, consultà ils 20 d’october 2011.
- ↑ R. Schellschmidt e.a.: World Geothermal Congress, Antalya 2005 (PDF).
- ↑ J. Bertani: Geothermal Power Generation in the world – 2005–2010 Update Report. (Proceedings of the World Geothermal Congress 2010).
- ↑ Geothermie-Projekt der Stadt St. Gallen.
- ↑ Definitives Aus für Basler Geothermieprojekt. En: Neue Zürcher Zeitung, 10 da december 2009.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- C. Clauser: Geothermal Energy. En: K. Heinloth (ed.): Advanced Materials and Technologies, tom 3: Energy Technologies, Subvol. C. Renewable Energies. Springer, Heidelberg/Berlin 2006, 480–595, ISBN 3-540-42962-X.
- Burkhard Sanner: Erdwärme zum Heizen und Kühlen. Potentiale, Möglichkeiten und Techniken der Oberflächennahe Geothermie. (Kleines Handbuch der Geothermie, tom 1). Red. B. Sanner, W., Bußmann. Geothermische Vereinigung, Geeste 2001 (3. ed. amplifitgada), ISBN 3-932570-21-9.
- W.J. Eugster, L. Laloui (ed.): Geothermische Response Tests. Verlag der Geothermischen Vereinigung, Geeste 2002, ISBN 3-932570-43-X.
- Ernst Huenges: Energie aus der Tiefe: Geothermische Stromerzeugung. En: Physik in unserer Zeit. Wiley-VCH, Weinheim 35.2004, 6, p. 282–286.
- Stober, Ingrid; Bucher, Kurt: Geothermie. Springer-Verlag, Berlin Heidelberg, 2012, ISBN 978-3-642-24330-1
- M. Augustin, W. Freeden e.a.: Mathematische Methoden in der Geothermie, en: Mathematische Semesterberichte, 59/1, p. 1–28, Springer Verlag 2012.
- Bußmann, W.: Geothermie – Energie aus dem Innern der Erde. Fraunhofer IRB Verlag, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8167-8321-3.
- Bauer, Mathias; Freeden, Willi; Jacobi, Hans; Neu, Thomas: Handbuch der Tiefen Geothermie. Springer-Verlag, Berlin Heidelberg, 2014, ISBN 978-3-642-54511-5
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Tiefe Geothermie in Deutschland – Nutzungsmöglichkeiten in Deutschland (PDF; 3,7 MB)
- Geschichte der Geothermie sin: buch-der-synergie.de
- The Future of Geothermal Energy (PDF; 14,7 MB) geothermal.inel.gov, Massachusetts Institute of Technology (MIT)


c: text/html

text:
Senza recurs dessi en il futur a City West in kino modern cun otg salas e radund 1'300 plazzas, in center d'asil per 180 persunas a Meiersboden ed ina punt d'atschal per peduns e velos, per sviar il traffic dal Welschdörfli.
Che tants projects gronds sajan bloccads na frustreschia betg, di Tom Leibundgut, cusseglier da la citad da Cuira e schef dal departament da bajegiar envers RTR. Ses departament quintia gia ch'i dettia mintgamai recurs tar projects pli gronds e sch'i na dettia nagin, sajan els surstads.
Motivs
Il spazi da viver vegn pli stretg, dapli persunas vivan sin spazi pli pitschen. Cunquai dettia era dapli recurs, cun quai stoppian ins viver. Ultra da quai sto la citad da Cuira sa fatschentar cun in terz dapli dumondas da lubientscha che avant onns. Ed ils burgais reageschian pli spert, perquai ch’els hajan svelt il sentiment ch’els vegnian dischavantagiads.
La glieud giuditgescha svelt persunas, chaussas, senza avair il maletg cumplessiv.
Sco schef dal departament da bajegiar a Cuira stettia el, dentant er il cussegl da la citad gugent a disposiziun per tut las dumondas. Quella schanza stuessi vegnir utilisada pli savens.
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Direziun Scora de musiga Maran/Passeier
"Scora de musiga – ci é pa chël?"
Sambëgn savunse che na scora de musiga ne n'"é" nia valch, mo che dailó se "portel pro" valch - dal momënt che al röia adöm y laora deboriada porsones che ó imparé da fá musiga y che insëgna da la fá.
… y la "formaziun é ci che resta canche i s'un desmentié ci che i un imparé". Chësta afermaziun de n politich dla formaziun inglesc desmostra che l'"inteligënza emotiva" vëgn tres plü importanta tl monn d'aldedaincö olache döt mëss jí snel.
Propi por chësc nes stál dër a cör da promöie, aladô de nosc tëmp, l'aspet complessif dla formaziun musicala. Al nes fej plajëi da acompagné mitans y mituns, jones y jogn y porsones adultes tl monn dla musiga. Insciö s'odunse sciöche pert dl'identité culturala dla cité de Maran y de döt le Burggrafenamt.
Scora de musiga de Maran
La Scora de Musiga de Maran é gnüda metüda sö dl 1968 dal professur Hans Obkircher che é ince sté so diretur. Les leziuns é dagnora gnüdes tignides ti locai dla Scora Albert Schweitzer tla XXX. Aprilstraße, ater co tratan n tëmp de trasferimënt plü lunch olache les leziuns gnô tignides tl Rediffianum.
Impröma êl incër 70 scolares y scolars che frecuentâ la scora de musiga, deache al gnô ma tigní cianté y fabló. Bel plan s'ál spo amplié les ofertes d'insegnamënt.
Le suzessur dl professur Hans Obkircher é sté Alexander Veit dl 1998 che é ciamó dötaurela diretur de chësta scora.
Aldedaincö pîta la Scora de musiga de Maran, pro chëra che al toca ince la Scora de musiga Passeier cun sües trëi sëntes d'insegnamënt St. Leonhard, St. Martin y Moos, cun passa 50 insegnantes y insegnanc n'oferta formativa musicala sciadi ampla. Al é plü co 1.400 mitans y mituns, jones y jogn y porsones adultes, dantadöt danter 5 y 24 agn, che frecunetëia la Scora de musiga de Maran.
Al vëgn pité plü co 50 ofertes d'insegnamënt stromentales y vocales.
Tl ann de scora 2016/17 á la Scora de musiga de Maran podü se trasferí tl frabicat completamënter renové, do che ara ê stada por trëi agn y mez alalungia te n frabicat alternatif.
Scora de musiga Passeier
Passa 300 scolares y scolars dai trëi comuns dla valada de Passeier frecuentëia dötaurela la Scora de musiga Passeier tles trëi sëntes de St. Leonhard, St. Martin y Moos.
D'aurí dl 1972 á n valgönes porsones de Passeier interessades ala cultura y apascionades de musiga invié ia le proiet "Musikkurse Passeier". Insciö él nasciü na seziun dla Scora de musiga de Maran. Mo deache al ê ma püc scolars y scolares che jô a scora de musiga ne gnô i cursc de musiga nia plü sostignis dal Istitut d'educaziun musicala. Insciö á la lia por le mantignimënt dla cultura y dl Südtirol surantut l'aministraziun ti agn de scora 1980 cina 1984. Dl 1984/85 ti gnô l'aministraziun surandada ala Musiga de St. Leonhard. Dl 1986/87 êl Thomas Platter che aministrâ i cursc de musiga y tl ann do ti gnô la direziun surandada a Sigmund Hofer.
Do da discusciun intensives cun l'Istitut d'educaziun musicala, i funzionars dles musighes y di cors dla valada, le consëi de formaziun y i direturs dles scores y por mirit dl gran impëgn di ombolc da inlaota Josef Pichler (St. Martin), Konrad Pfitscher (St. Leonhard), Karl Lanthaler (Moos) y dl referënt por la cultura da St. Leonhard Albin Pixner, él gnü fondé dl 1990 l'uniun "Musikkurse Passeier". Tl ann de scora 1991/92 é la Scora de musiga de Passeier rovada pro l'Istitut d'educaziun musicala por todësch y ladin.
Rosmarie Rieder é stada la pröma direturia, Alexander Veit é gnü diretur tl ann de scora 1992/93; dl 1997/98 él sté Stefan Gstrein che á surantut la direziun y dal ann de scora 2000/01 Luisa Pamer. Dal ann de scora 2012/13 toca la Scora de musiga Passeier pro la Scora de musiga Maran/Passeier.
Diretur dla scora
Alexander Veit
Maester de fabló traversal y musiga da ciamena de stromënc a fle de lëgn, dal 1997 incá diretur dla Scora de musiga Maran/Passeier (dal 1992 al 1997 diretur dla Scora de musiga Passeier)
Orars d'ofize y contac
Maran
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 8.00 - 10.00
Lönesc, mercui y jöbia: 14.00 - 16.00
St. Leonhard/Passeier
Lönesc y mercui: 14.00 – 17.00
XXX-April-Straße 23
39012 Maran
Tel.: 0473/442525
Email: musikschule.meran@schule.suedtirol.it
Manifestaziuns
#VOL.JU Volksmusiktage für Jugendliche
Ort: Haus der Familie Ritten
Datum: 05.11.2021 - 07.11.2021dettagli
Termins
Downloads
Al n’é gnü ciafè degun resultat.
Metede ite prëibel n’atra parora d’archirida.


text:
Hydrangea
L’ Hydrangea (Carl von Linné), pussée conossuda 'me ortensia a l’è ‘n géner de piant floreàl de la famiglia di Hydrengeacei.[1]
Etimologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hydrangea[Modifega | modifica 'l sorgent]
Il nòmm scientifich de quèll géner chì (Hydrangea) l’è di temp del Linné che l’hà descrivùu in de l’òpera Species Plantarum (1753) con quèj paròll chì:[2]
Hydrangea. Gron. virg. 50. Habitat in Virginia. - Frutex ex ordine Arbustivarum XIX, foliis oppositis, floribus in cymam digesti Traduzion (lombard occidental): Hydrangea. Gron[ovius] [Flora] virg[inica] 50 La viv in Virginia. – Frutis de l'òrdin XIX di piant arbustìv, a foeuj opòst e fior raggruppàa in su la scima.
El Linné medèsim, come 'l pò vèss notàa, el se rifà per quèlla pianta chì a l’òpera Flora Virginica (1739) del botànich olandés Gronovius, che probabilment l’è stàa el primm a doprà el nòmm scintifich Hydrangea. Quèll nòmm chì el venn di paròll grécch ὕδwp (hydor) «acqua » e ἄYYoς (angos) «vas » e donca el voeur dì «vas de acqua », per via de la forma di frùtt compagn di copp per l’acqua.
Ortensia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nòmm pussée spantegàa l'è ortensia (nòmm popolàr) e 'l ven d’on alter nòmm scientìfich de l’istèss gèner, Hortensia, che ‘l gh’è stàa dàa del naturalista Philibert Commerson che l’hà "desquattada" in del 1771 in del cors d'on longh viàgg de studi a Bougainville, in Asia e in Madagascar. El par che ‘l nòmm el ghe sia stàa dàa in onoranza de la sciora Nicole-Reine Lepaute, familiarment ciamada, apùnt, Ortensia; tuttamanch gh’hànn nò vedùu denter fin in fond a quèlla stòria chì. [3]
I dò scopèrt, vuna in America del nòrd e l’altra in Asia, corespondeven a dò speci divèrsi, ma i dò speci hinn stàa reconossùu ‘me part del’istèss gener. Per el criteri de la precedenza, l’è stàa cattàa foeura el nòmm Hydrangea (offizziàa in del 1753). El segond nòmm, tuttamànch, l’è restàa d’usanza popolàr, inscambi del primm.
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El gener el tira denter divèrsi speci de piant legnós arbustìv. La particolaritàa de quèlla pianta chì hinn i fior, tiràa insèma a fa su di fiorescenz pu o manch sferich, ciamàd leouv, che porten di fior perlopù stèril, soratùtt quèj defoeura, che per quèlla reson chì hinn sostituìi di sepali, grandi e a forma di petali,e inscambi i alter part del fior hinn abortìi.
Color e acidità del soeul[Modifega | modifica 'l sorgent]
In de la pupàrt di speci i fior hinn bianch, ma in quaivuna (comme la Hydrangea macrophylla), a pòden vèss bloeu, ross, roeusa, violètt o vioeula scur. Quèj cambiament chì de colór hinn caosàa del valor che l’è del pH del soeul.[4][5] In particolar per la H. macrophylla e la H. serrata se ‘l terrén l’è àcid (pH sòta 6) a ghe sarànn di fior che tenden al bleou, se inscambi l’è basich/alcalin (pH sora 6) i fior i sarànn roeusa. [6] El cambiamént l’è caosàa del piment del fior che l’è sensibil a la presenza di ion de l’alumini.
Distribuzion e condizion de l’ambient[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quèll gener chì l’è present soratùtt ind la flòra naturàl de la Cina ma el tira denter anca di speci di alter región de l’Asia orientàl (per esempi l'Hydrangea petiolaris in Giappon e Corea, l’Hydrangea kawakamii spantegada a Taiwan, 'e l'Hydrangea anomala spantagada infra l'Himalaia e la Birmania ecc.).
Ghe partegnen ancasì a quèll gener chì ona quàj specie Americana, sia del nòrd (per esempi l’Hydrangea arborescens in di USA orientàj) sia in del sud (per esempi Hydrangea peruviana in Sudamerica e in di zòn arent de l’America Central).
Tassonomia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La specie Hydrangea macrophylla la tira denter ona fila de varietà con di gròss fiorescenz globós bianch, roeusa, ross o azur dopràd per la coltivazión in di vas o in di giardìn. Di alter speci del géner Hydrangea hinn l'Hydrangea paniculata, chì’a l’è on arbùst con di ramm suttìl e che penden sòta el pes di fiorescenz bianch piscinìnn, chee la ven coltivada a forma de alberèll o de cespuli e la ven reprodòtta per taj e l'Hydrangea arborescens, che l’è on arbùst caducifoeuj e con di fior profumàa.
Coltivazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La coltivazion in terra avèrta la gh’hà besògn de on clima frèsch e in del cors de l’estàa, de on terrén nèuter o àcid de brughera con la gionta de foeuj e sabbia. L’acidità del terrén l’en influenza el sò colór: el bloeu l’ìndica on terrén pussée àcid (pH < 6). L'ortensia l’è bona de vèss coltivada in vas, e misa in sèrra domà al fin de sforzànn la fiorida in primavera.
L'esposizion pussée bona l’è la mèzza ombrìa con di irigazión bondanziós e di ingrassadùr liquìd frequent in del cors de la stagión calda. La potadura la ven effettuada innanz de la ripresa vegetativa de manera de scurtà de bon i ramm vègg e de lassà anca domà dò gèmm per ògni ramm ind ‘na quàj specie, opùr domà de manera de trà via i vègg fiorescenz e srarì i ramm vègg. La moltiplicazion le ven trada innanz per taj de tochej de fust de legn o de èrba ind el perìod del mes de ottober.
Disgrazi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Di colòni bondanziós de àfid de la specie Rhopalosiphum dianthi ruinen i gètt giovin
- I grand del Lecanio Eulecanium persicae infèscen i part in ombrìa de la ciòma
- La deformada e di ulcerazion de colór niscioeula per via de l'anguillulosi causàd del Ditylenchus dipsaci
- Di smagg brunéngh-grisaster in su i foeuj e in sui ramm per via de la fillostictosa caosada de la Phillosticta hydrangeae
- L'erosion del bòrd de la foeuja per via i attacch del Stasiodis parvulus
- Di smagg brunéngh-gris in sui foeuj e gris-verdaster in sui ramm caosàd de l'Ascochyta hydrangeae
- La muffa grisa del Botrytis cinerea
- L’Oìdi in sui foeuj e in sui fior per via de la Microsphaera polonica
- El mosàich con la rizzadura di scimm, on svilupp struziàa e la fiorida ruinada per via di attàcch di virus
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ (EN) Hydrangea in The Plant List. URL consultato in data 28 marzo 2015.
- ↑ Carolus Linnaeus. (LA) Species Plantarum - Sections VI-X. URL consultato in data 25 aprile 2020.
- ↑ Guy Boistel. (FR) Nicole-Reine Lepaute et l’Hortensia. 2004. URL consultato in data 25 aprile 2020.
- ↑ University of Georgia: Growing Bigleaf Hydrangea
- ↑ USDA: Hydrangea Questions and Answers. URL consultato in data 24 maggio 2013. (archiviato dall'url originale in data 16 maggio 2013)
- ↑ Natural Indicators. URL consultato in data 2020-05-23.


text:
Cumplettaziun dal Cudesch civil svizzer/2/gestiun senza mandat
Quattordeschavel titel: La gestiun senza mandat
Art. 419
Tgi che procura ina fatschenta per in’autra persuna senza avair in mandat da tala, è obligà d’exequir la fatschenta surpigliada uschia che quai correspunda a l’avantatg ed a l’intenziun presumtiva da l’autra persuna.
2. Indemnisaziun per la clientella V. Obligaziuns da restituziun A. Posiziun da l’administratur I. Spezia da l’execuziun Lescha federala davart la cumplettaziun dal Cudesch civil svizzer 167 220
Art. 420
1 L’administratur è responsabel per mintga negligientscha. 2 Sia responsabladad sto dentant vegnir giuditgada en moda main severa, sch’el ha agì per impedir in donn che ha smanatschà il patrun.
3 Sch’el ha exequì la gestiun cunter la voluntad expressiva u mussada autramain dal patrun e sche ses scumond n’è betg stà immoral u illegal, è el er responsabel per la casualitad, nun ch’el possia cumprovar che la casualitad fiss entrada er senza sia intervenziun.
Art. 421
1 Sche l’administratur è stà incapabel da s’obligar cun contracts, è el responsabel per sia gestiun mo uschenavant ch’el è s’enritgì ubain uschenavant ch’el è sa privà da l’enritgiment cun malart. 2 Resalvada resta ina responsabladad pli extendida che deriva dad acts illegals.
Art. 422
1 Sche l’administratur ha stuì surpigliar la gestiun d’ina fatschenta pervia da l’interess dal patrun, è quel obligà da pajar al manader da fatschenta tut las anticipaziuns ch’èn stadas necessarias u utilas ed adattadas a las relaziuns, inclusiv ils tschains, e da deliberar l’administratur en la medema dimensiun da las obligaziuns ch’el ha surpiglià sco er da prestar indemnisaziun per auters donns tenor liber appreziar dal derschader.
2 Quest dretg ha l’administratur, sch’el ha agì cun la premura necessaria, er alura, sch’il resultat intenziunà n’è betg vegnì cuntanschì.
3 Sche las anticipaziuns na ston betg vegnir indemnisadas a l’administratur, ha el il dretg da prender quai ch’el ha mess a disposiziun tenor las prescripziuns da l’enritgiment nungiustifitgà.
Art. 423
1 Sche la gestiun n’è betg vegnida exequida resguardond ils interess da l’administratur, ha quel tuttina il dretg da s’acquistar ils avantatgs che resultan tras la gestiun da la fatschenta. 2 Il patrun è obligà d’indemnisar l’administratur e da deliberar quel mo uschenavant ch’el è s’enritgì.
Art. 424
Sche la gestiun vegn approvada posteriuramain dal patrun, vegnan applitgadas las prescripziuns davart il mandat. II. Responsabladad da l’administratur en general III. Responsabladad da l’administratur ch’è incapabel da far in contract B. Posiziun dal patrun I. Gestiun en l’interess dal patrun II. Gestiun en l’interess da l’administratur III. Approvaziun da la gestiun Dretg d’obligaziuns 168 220


text:
São Tomé e Príncipe
São Tomé e Príncipe (inscì in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.
A l'è faa de dò isul São Tomé e Príncipe, in de l'Ucean Atlantich, 225-250 km a nord-ovest del Gabon.
La capital a l'è São Tomé.
Al gh'ha una süperfiss de 964 km² e una pupulaziun de pressapoch 157.000 abitant.
Storia mudernaModifega
São Tomé e Príncipe a l'è staa un pussediment del Purtugal del secul quel de XVI al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitigaModifega
São Tomé e Príncipe (nom ufizial: República Democrática de São Tomé e Príncipe) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Carlos Vila Nova (del 2016).
El prim minister a l'è el Jorge Bom Jesus (del 2018).


text:
A partir dal prim d'october vegn la IBC da Cuira a surpigliar il manaschi operativ dal provediment da gas Landquart.
Sper il manaschi tecnic da la rait vegn la IBC era a surpigliar l'assistenza da clients e l'administraziun, entant che la rait da gas sezza resta en possess da las interpresas industrialas da Landquart.
La suprastanza communala da Landquart è sa decidida per la collavuraziun cun l'IBC da Cuira per pudair reagir meglier sin las midadas areguard las directivas da cumpra e distribuziun da gas.
RR novitads 10:00


text:
244
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Filip l'Arab el diventa imperadur de Ruma.
- El Filip l'Arab el nomina Ceser el fiö March Giüli Sever Filip.
- El Filip l'Arab el recunquista la cità de Shabha, induve a l'era nassüü, e la reciama Filippoplis.
- L'Aurelian el bat i Franch a Magunza.
- I Sasanid ciapen a l'Imperi Ruman la Mesuputamia e l'Armenia.
- El Plutin el funda la scöla Neuplatonega a Ruma.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 11 febrar: Gurdian III (n. 225)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Roda da Rhön
La roda da Rhön è in urdain da sport, quel è fatg or da duas rodas che èn colliadas cun sis glistas traversas. La roda da Rhön sa esser different grond, la grondezza mida adina. Ins sa far exercizis en liadiras ni mo sin las glistas traversas. En la roda da Rhön san ins era esser en dus.
Ina roda da Rhön paisa tranter 40 e 60kg. El sa esser 130 tocen 245 grond.
I dat els en differentas colurs.
I dat trais disciplinas:
- guliv sa mover (Geradeturnen)
-spirala (Spiralenturnen)
-sigl (Sprung)


text:
415 parlamentaris han vuschà per l'engrondiment, 119 encunter. La votaziun è vegnida crititgada fermamain. Il burgamester da Londra, Sadiq Khan, ha ditg ch'el vegnia a far recurs davant dretgira. La regenza promovia ina fauss'opziun, quai mainia ad in livel da canera betg supportabel ed ina mendra qualitad d'aria, ha el scrit sin Twitter.
Il start per il project duai esser il 2021. Ils custs èn il mument previs cun 17 milliardas francs. Vegnir en funcziun duai la nova pista il 2026. Quai fiss l'emprima giada en 70 onns che Londra survegn ina nova pista che po vegnir duvrada da tut ils tips d'eroplans per sa tschentar e partir.
Da bajegiar ora il pli grond eroport da l'Europa u betg, vegn discutà dapi decennis. Ils plans han dentant survegnì schlantsch, perquai che la Gronda Britannia stoppia schlargiar sia infrastructura per il commerzi internaziunal, pervi dal Brexit. La regenza da la Gronda Britannia spera ch'il schlargiament portia dieschmillis da plazzas.
RR novitads 06:00


text:
Pertutgads sajan surtut emploiads dal commerzi e la sanadad publica. Ils resultats d'ina retschertga represchentativa mussian che la maioritad da quests emploidads survegnian be il minimun dal congedi da 10 dis e che surtut ils giuvens sajan malcuntents cun quai. Quai na saja betg da chapir, uschia Travailsuisse ed il sindicat Synia.
Il mender è la situaziun tar l'industria ed en il sectur da sanadad.
Er chantuns avessan potenzial
En egl croda però er che prest tuts ils emploiads chantunals survegnian quasi dapertut be il minimum. Pli generusas sajan las branscha d'IT e framazia.
Ils 27 da settember 2020 aveva la populaziun svizra approvà cun 60,3% il congedi da paternitad. Grazia a quel pon babs retrair duas emnas vacanzas pajadas durant ils emprims sis mais da la naschientscha. Finanzià vegn il congedi entras la cumpensaziun dal gudogn. Il congedi è ì en vigur l'entschatta da l'onn.


text:
Il dumber effectiv ed il dumber da quels e quellas che vegnan relaschads suenter l'emprima emna da la recruta po l'armada communitgar pir a partir dals 27 da quest mais.
43 persunas n'han betg pudì entrar en servetsch schebain ch'els han dumagnà la recrutaziun. Quai pervi da chaussas ch'èn capittadas suenter la recrutaziun. Uschia èn els crudads tras l'examinaziun da las ristgas, uschia il departement federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport.
Dapi la stad 2011 ston tut ils recrtuts e las recrtutas tras in'examinaziun da ristgas. L'armada vul uschia evitar che persunas che pudessan porscher in ristg per sa sez u per lur conturn pon far la scola da recruts.
Recruta survegn dis da joker
L'armada svizra ha decidì d'introducir dis da joker per recruts sco era per caders en la scola da recruta ed en il servetsch pratic. Tenor il minister da defensiun Guy Parmelin duai esser pussaivel davent dal 2018 da retrair dis libers senza motivaziun. Questa mesira duai dis-tgargiar l'administraziun da l'armada. Betg retrair pon ins ils dis da joker durant exercizis da resistenza - inspecziuns u dis da visita uffizials.
RR novitads 15:00


text:
Investiziuns en l’energia solara vegnan subvenziunadas da la confederaziun e per part era dal chantun. Per installaziuns grondas datti l’uschenumnada indemnisaziun per cuvrir ils cust da la furniziun d’electricitad KEV. Perquai che la glista da spetga è lunga cun bun 37’000 dumondas, vegnan blers projects dentant betg realisads per il mument.
Installaziuns solaras èn daventadas pli bunmartgadas
Per installaziuns pli pitschnas fin ca. 200m2 panels solars, dat quai contribuziuns unicas cun temp da spetga da paucas emnas. Dentant che installaziuns solaras èn ils davos onns vegnidas pli bunmartgadas, sa sminueschan dentant onn per onn era las contribuziuns dal stadi. Sco quai che Christian Hassler ha ditg a RTR, installeschia el actualmain surtut ovras solaras pitschnas che profitan da contribuziuns unicas. En vischnancas cun pretschs auts da l’electric, saja quai pussaivel, d’amortisar in’ovra solara entaifer 10 fin 15 onns. Installaziuns rendian surtut sche l’electric possia vegnir duvrà per gronda part per l’agen diever durant il di, per exempel per chargiar l’auto electric u chargiar il stgaudament a pumpa.
Cura che las cellas solaras eran anc pli tschertgadas
Ina novitad dal Telesguard dals 18-06-2003.
Cellas solaras lung l'A13 sper favugn eran vegnidas enguladas.
E gist anc ina giada…


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Tessaloniceis/1Tessaloniceis 5
1 Tessalonicèis[modifiché]
5[modifiché]
Ël Di 'd Nosgnor[modifiché]
1Ora, rësguard ai temp e a la sequensa 'd lòn ch'a l'ha da rivé, mè frej e seur, 2vojàutri medésim i seve pro che 'l Di ‘d Nosgnor a vnirà coma 'n làder ëd neuit. 3Quand che la gent a dirà che tut a l’é tranquil e an pas, anlora la ruin-a a-j pijerà a l'improvista coma ij dolor ëd na pajolanta, e a l'é sicur ch'a la podran nen ëschivié. 4Ma voi, frej e seur, ch’i seve nen ant lë scur, col di-là av pijerà nen a l'improvista coma 'n làder, 5përchè voi i seve fieuj dël ciàir, ij fieuj dël di. I soma nen ëd la neuit nì dlë scur. 6A l’é për lòn ch’i l’oma nen da deurme coma j'àutri, ma vijé e sté sòbri. 7Coj ch'a deurmo, a deurmo 'd neuit, e coj ch'as ancioco, as ancioco 'd neuit.
8Nojàutri, a l’opòst, ch’i soma dël di, a venta ch'i resto sòbri, da già ch’i soma arvestì dla corassa dla fé e dl'amor, e ch’i l’oma për elmèt la speransa dla salvëssa. 9Përchè Nosgnor a l'ha nen destinane a patì soa ira, ma a oten-e la salvëssa grassie a Nosgnor Gesù Crist, 10ch’a l’é mòrt për nojàutri përché i vivo ansem a chiel, tant se soa vnùa an treuva vijant an tra ij viv che s’an treuva ch’i deurmo 'nt la mòrt. 11Donca, ancorageve e edificheve l'un l'àutr, coma già i seve 'n camin a fé.
Istrussion finaj[modifiché]
12Ora, iv ciamoma, frej e seur, ëd dé 'n doveros arconossiment a coj ch'a travajo trames a voi, coj ch'a pressiedo su 'd voi 'nt ël Signor e av istruisso. 13A càusa dël travaj ch'a fan, i l’eve da apressieje e volej-je bin. Sté an pas tra 'd voi. 14Iv pregoma 'dcò, frej e seur, d'arprocé coj ch'a vivo na vita sregolà, ëd consolé coj ch'a l'han në spìrit abatù, ëd giuté coj ch'a son déboj ant la la fé, e d'avèj ëd passiensa con tùit. 15Pijé guarda che gnun a renda a chicassìa mal për mal, ma serché sèmper lòn ch'a l'é bon, sìa tra 'd voi, che con tuti j'àutri. 16Sie sèmper alégher. 17Preghé sèmper. 18Rendé grassie për ògni cosa, përché sossì a l'é lòn che Nosgnor a veul ch' i fase an Gesù Crist. 19Stenze nen lë Spìrit. 20Meprisé nen le professìe. 21Buté ògni còsa sota esam e pijene lòn ch'a l'é bon. 22Sté lontan da minca fòrma 'd mal.
Conclusion[modifiché]
23Ora, che 'l Dé dla pas av renda dël tut sant e ch'a fassa che tut vòst ëspìrit, l'ànima e 'l còrp, a sio conservà sensa colpa për l’artorn ëd Nosgnor Gesù Crist. 24Col ch'av ciama a l'é fedel e 'd sicur a lo farà. 25Mè frej e seur, preghé 'dcò për nojàutri.
26Saluté tùit ij frej e le seur con ël basin dla pas[1]. 27Iv suplico për ël Signor che costa litra a sìa lesùa a tùit ij frej e le seur. 28Che la grassia 'd Nosgnor Gesù Crist a sìa con voi. Amen.
Nòte[modifiché]
- ↑ O “basin sant”.


text:
L'emprima mesadad dal classicher è ida a fin senza gols. Ella è stada dominada da bler tactica e da be paucas schanzas sin omaduas varts. Suenter 15 minutas è il giugader dal champ central Sami Khedira sa blessà ed ha stuì bandunar il plaz. Per el è vegnì Bastian Schweinsteiger.
Gia il 2014 è Khedira sa blessà durant il trenament, uschia ch'el ha manchentà il final dal campiunadi mundial en la Brasilia cunter l'Argentina.
Segunda mesadad
Suenter la pausa ha l'equipa tudestga fatg dapli squitsch sin ils Talians. En la 65avla minuta ha lura il giugader dal champ central Mesut Özil fatg igl 1:0 per la Germania.
En la 78avla minuta però ha il schef da la defensiun dals Talians, Leonardo Bonucci pudì egalisar al 1:1 per la «Squadra Azzurra». Quai cun in penalti suenter in hands dal defensur tudestg Jérôme Boateng. Silsuenter n'han omaduas equipas be pli ristgà pauc. Uschia è ì il temp regular a fin pari.
Prolungaziun
Er la prolungaziun è stada dominada da bler tactica, senza ch'ina da las duas equipas avess gì la schanza da decider la partida durant las 30 minutas supplementaras.
Penaltis decidan en favur da la Germania
Il sajettar penaltis è stà in veritabel crimi. Plirs giugaders dad omaduas equipas han demussà gnerva e betg tutgà il gol. La fin finala ha Jonas Hector fatg il penalti decisiv per la Germania. Per la Germania è quai l'emprima victoria cunter l'Italia ad in grond turnier insumma. Dals 8 duels ch’igl ha dà enfin uss a turniers gronds ha l’Italia gudagnà 4. E 4 giadas è la partida ida a fin pari. La davosa giada ha l’Italia bittà la Germania or dal campiunadi europeic en Pologna ed en Ucraina.
Mezfinal cunter Frantscha u Islanda
Gievgia, ils 7 da fanadur frunta la Germania sin il victur da la partida tranter la Frantscha e Islanda che cumenza dumengia saira a las 21:00.
RR novitads 23:00


text:
Nova scolasta primara 5./6. classa
En sia sesida dils 26 da schaner 2017 ha il Cussegl da scola elegiu Gionina Spescha sco nova scolasta primara per la 5./6. classa.
Gionina Spescha ei carschida si a Vella ed ha suenter siu studi alla Scola media a Schiers visitau la scola aulta da pedagogica a Cuera. Ella ha perschuadiu il Cussegl da scola entras excellents attestats e sia cumparsa aviarta e cumpetenta. Gionina vegn prevedentamein a cumplettar naven da l'auter onn il team primar a Rabius.
Nus selegrein che Gionina ha acceptau si’elecziun e fagein ad ella gia ussa in cordial beinvegni en nies miez.


text:
Lavurs
Mecanists da maschinas da construcziun mantegnan e reparan maschinas da construcziun. Latiers tutgan exchavaturs, bulldozers, chargiaders sin rodas, martels idraulics, cranas, chars cun chascha cupitgabla, plattas vibrantas e splattitschas. Savens sa tracti d’instruments da hightec cumplexs cun elements da cumond electronics.
Mecanistas da maschinas da construcziun lavuran en lavuratoris ch’èn endrizzads a moda moderna, nua ch'i stattan a disposiziun ad ellas resgias, maschinas da furar e da mular, indrizs da buglir, turns, plattafurmas idraulicas, isegls spezials sco er differents apparats da mesirar e controllar. Ellas èn savens en viadi per reparar pannas u disturbis directamain tar la clientella u sin il plazzal.
Tar reparaturas lavuran mecanists da maschinas da construcziun betg mo cun forza, mabain erueschan cun instruments da diagnosa dirigids da computers disturbis en sistems electrics, electronics, mecanics ed idraulics. Latiers consulteschan els manuals e plans da funcziun sco er protocols da controlla. Els demonteschan parts d’ina maschina u d’in motor, prendan dapart agregats en tocs singuls, als nettegian e remplazzan parts isadas. Sch’ins na po betg retrair tocs da reserva entaifer temp util, als fabritgeschan els sezs. Els san applitgar las tecnicas ch’ins dovra latiers sco furar, storscher e buglir. Els lavuran cun metals, ma era cun materials sintetics.
Mecanistas da maschinas da construcziun fan lavurs da controlla e da service. Ellas controllan, sche elements da construcziun funcziunan, midan ieli, giusteschan ventils, tiran suenter struvas da rodas e controllan las funcziuns da las maschinas. Ultra da quai tutga la modificaziun e la cumplettaziun da maschinas tenor giavischs da la clientella tar lur incumbensas. Ellas equipeschan per exempel las maschinas cun filters da particlas u monteschan stgamiaders spezials per barattar svelt apparats. Maschinas novas preparan ellas per las metter en funcziun. Ellas èn er responsablas per mesirar las valurs da svapur.
Durant lur lavur resguardan mecanists e mecanistas da maschinas da construcziun las prescripziuns da segirezza, da la sanadad e da la protecziun da l’ambient e preparan ils vehichels tenor las directivas legalas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-10-2006 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En lavuratoris per maschinas da construcziun
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- cumpetenzas interdisciplinaras
- prescripziuns
- tecnica d'examinar las lunghezzas
- tecnica da fabricaziun
- basa da las transmissiuns idraulicas e pneumaticas
- idraulica
- scienza da materials
- informatica
- elements da maschinas
- schassis
- manischadi / frains
- segirezza / confort
- infurmaziuns tecnicas
- basas da l’electrotecnica
- indrizs tecnics
- motors termics
- quint / fisica
- lavurs spezialisadas professiunalas
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Cun fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mecanist / mecanista da maschinas da construcziun AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun pretensiuns da basa
Pretensiuns
- inschign manual
- chapientscha tecnica
- bun dun receptiv
- moda da lavurar autonoma
- fidadadad e senn da responsabladad
- buna constituziun corporala
- plaschair dal contact cun la clientella
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dad AM Suisse e da scolas spezialisadas professiunalas
Examen professiunal (EP)
tecnicist / tecnicista da diagnosa per maschinas da construcziun cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister mecanist / maistra mecanista da maschinas agriculas
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. da construcziun da maschinas,
tecnicist / tecnicista dipl. da construcziun en metal,
tecnicist / tecnicista dipl. d'electrotecnica
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en champs parentads, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’automobils, en tecnica da maschinas u en electrotecnica
Cundiziuns da lavur
Mecanists e mecanistas da maschinas da construcziun lavuran en lavuratoris da reparatura per maschinas da construcziun, en interpresas da construcziun e tar importaders da maschinas da construcziun. Savens sa spezialiseschan els per tscherts tips da maschinas da construcziun.
Grazia a lur scolaziun vasta èn mecanists da maschinas da construcziun persunas dal fatg tschertgadas en Svizra ed a l'exteriur.
Els èn savens en viadi e lavuran per part en il liber. Il temp da lavur lung durant il mez onn da stad vegn egualisà tras il temp da lavur pli curt durant l’enviern.
Ulteriuras infurmaziuns
AM Suisse
Chräjeninsel 2
3270 Aarberg
Tel: +41 32 391 99 44
URL: www.agrotecsuisse.ch
Survista da las professiuns da tecnica agrara:
URL: www.go4mechanic.ch
Revista professiunala:
"Schweizer Bauwirtschaft"


text:
Il glindesdi è crudà giu in helicopter sin il glatscher dal Vorab sur Laax en Surselva. Tut ils passagiers han survivì. Ina persuna è vegnida blessada levamain. L'helicopter è vegnì donnegià fermamain.
Sco la Polizia chantunala scriva, haja il pilot vulì platgar l'helicopter sin la plazza d'aterrament da muntogna sin il glatscher dal Vorab. Latiers saja l'helicopter daventà incontrolabel e crudà giu ord bassa autezza e restà salda sin la vart.
Il pilot ed ils quatter passagiers sajan vegnids sgulads giu en la val. Ina passagiera da 60 onns è davent da là vegnida manada cun in'ambulanza en l'Ospital chantunal a Cuira per laschar controllar sias levas blessuras.
Il Servetsch svizzer d'inquisiziun da segirezza SUST sclerescha il motiv da l'accident.
RR novitads 22:00


text:
La festa dla Prima Cumenion vën tenida te nosta pluania l’ultima dumënia de auril.
Dala pluania vën nfurmei i genitores di sculeies che va tla segonda tlas dla scola elementera dla puscibeltà de si mutons de pudëi tò pert ala Prima Cumenion. I genitores pensà do y tol la dezijion cun cusciënza y respunsabltà scrijan ite i mutons per la festa dla Prima Cumenion y nce per l curs de preparazion ala Prima Cumenion.
I genitores se anconta dochël plu sëires, ulache l ti vën cuntà dant sun la zelebrazion dl Eucarestia y sun la S. Cumenion. Ëi tol pea nce l atestat dl Batëisum di mutons. Tl ancuntedes se ntëndi che tres l viver do la dutrina cristiana te si cësa, possi acumpanië i mutons da Gejù.
Ëi va cun i mutons te si dlieja parochiela y ti spiega y ti nsenià co se cumpurté te dlieja. I tol pea ala S. Mëssa dla dumënia o ala Mëssa dla families, ulache la umans pra la prima pert dla S. Mëssa ti spiega la liturgia dla parola. I genitores se nteressea dl nseniamënt dla religion a si mutons. I mutons vën pona nviei a plu ancuntedes, ulache la umans i nvieia via cuncretamënter ai istruì tla pratica y tl cuntenut, per se giaurì al sacramënt dla S. Cumenion y tl festejé pea la S. Mëssa. I mutons cun si families se prejenterà ala cumunità parochiela pra na S. Mëssa dla sada sëira y per se prië dai cumëmbri dla pluania la simpatia, l ejëmpl y la priera. Oradechël iesi nviei de ruvé ite bel plan tla vita dla pluania.
Dan la Prima Cumenion ie i mutons nviei ala funzion dla pista. La festa dla dumënia dla Prima Cumenion vën prësc anjenieda ca dala umans, dai peres, dala maestres y dai maestri de religion y dal pluan. L vën metù adum n majer placat cun l simbol y la fotografies di mutons y metù ora te dlieja.
Duc i mutons possa tò pert cun i guanc dla Prima Cumenion al pruzescion de dumënia dai Andli. Ëi ie ënghe de cuer nviei a tò pert ativamënter cun si families ala Mësses per mutons, ala S. Mësses dla dumënia y dla festes.


text:
Sabadell
Sabadell (pruninsiâ [saBaˈðel] in spagnōl e [səBəˈðeʎ] in catalàṅ) l'è na sità dal nòrd-èst dla Spaggna ad duśènt-mila abitànt a 'l incìrca, caplōg dla pruìnsa dal Vallès Occidental insém a Terrassa. 'L è 'n sènt'r industriàł dimóndi impurtànt, specialmènt in dal camp dal tèsil, dla lana e dal metàl. Al Banc Sabadell, ch'l à da pôc spustâ la sò sēd a Alicànt p'r i perìcui ligâ a 'l Referéndum su l'indipendénsa dla Catalógna dal 2017, 'l è nâ chè in dal 1881 dvintànd pò una dal banchi più impurtànti dal paéś.
La sità la s divìd in sèt distrét e in sinc quartēr: Berard, Sabadell, La Salut, Sant Nicolau e Togores.
Al sò sìndig, da 'l 2017, 'l è Maties Serracant Camps dal CUP (Candidatura de Unidad Popular), partî dla sinìstra radicàla.
Persunàǵ ligâ a Sabadell
- Daniel Pedrosa, pilòta 'd mòti
- Marc Gené, èx pilòta 'd Fórmula 1
- Sergio Busquets, śugadōr ad balòṅ
- Cristian Tello, śugadōr ad balòṅ


text:
Durant trais dis vegn referì e discussiunà davart novs impuls per l’avegnir. Surtut la digitalisaziun cun differents models è adina puspè tema al Forum da turissem. In recept da patent per avair success na datti dentant betg, ha suttastritgà Roland Zegg, il manader da Grischconsulta che organisescha il forum.
Small is beautiful
Malgrà tut las pussaivladads ch’i dat cun engrondir tut las purschidas ad in maximum, na duess ins mai emblidar pertge ch’i va vairamain tar il giavisch central da mintga giast. Metter dapli pais sin l’individualissem po er esser ina direcziun per avair success. Per survegnir novs impuls è quest onn er da la partida in perscrutader da tscharvè, che declera co che la digitalisaziun funcziunescha en noss chaus.
En tut èn radund 220 represchentants da sis naziuns ord las differentas regiuns en las alps da la partida al 27. Forum da turissem a Längenfeld en Austria.
RR actualitad 11:00


text:
La automobilista era da viadi curt suenter las otg da Val Son Pieder en direcziun da Glion. Suenter in storta sanestra è ella glischnada e collidada cun ina plaunca. Alura è l’auto stà eri sin la vart entamez la via, quai communitgescha la polizia chantunala.
Surselva Accident sin via a Glion – automobilista sa blessada lev
La mesemna la damaun è ina automobilista da viadi da Val Son Pieder en direcziun da Glion glischnada cun ses auto. Cun levas blessuras ha ella stuì vegnir sgulada en l’ospital a Glion.


text:
Scala (teater)
El Teater a la Scala (in milanes vegg Scara) de Milan, l'è vun di teater de musica lirica, musica classega e ballett pussee famos del mond. El teater sa troeuva in la Piazza de la Scala, che la toeu el nòmm dalla Gesa de Santa Maria a la Scala, impientada nel 1381 e ciamada inscì in onor de Regina de la Scala, miee de Bernabò Visconti.
El teater l'è opera de Giuseppe Piermarini e l’è stà impientaa per volontà de ona societaa de palchettista che gh'hann avuu la permission de Maria Teresa d'Austria a fabricà on teater noeuv, dopo che nel 1776 el Teater Ducal, che gh'era prima, e che se trovava dent in del palazz real, l'è andà a foeugh. Per avegh semper on teater taccaa al palazz, insemma a la Scala hann faa sù on alter teater, quell della Cannobiana, che adess se ciama Teater Lirich.
L'inaugurazion de la Scala la s'è tegnuda el 3 agost 1778, con l'opera Europa riconosciuta, de Antonio Salieri.


text:
La scol'auta politecnica ETH stritgia sia contribuziun da 100'000 francs per motivs da spargn - uschia il decan Andreas Jucker vinavant. Quella summa aveva la ETH pajà annualmain a l'Universitad da Turitg - e quai durant passa 30 onns.
Il Rumantsch saja fitg impurtant
Tenor Andreas Jucker saja il rumantsch però fitg impurtant ed ins vegnia a chattar ina soluziun per salvar il rumantsch a l'universitad.
Cun quai ch'il rom rumantsch vegniva instruì uriundamain a tuttas duas scolas autas sustegneva la ETH l’Universitad da Turitg cun pajar per la plazza dal prim-assistent.
Temp per chattar ina finanziaziun
Malgrà ch'il professer da Rumantsch, Clà Riatsch, va en pensiun gia la fin dal 2017, pajass la ETH anc in onn dapli, scriva la gasetta Tages-Anzeiger. La ETH veglia dar a l'Uni da Turitg dapli temp per chattar ina nova furma da finanziaziun, scriva il Tagi vinavant.
Jau sun surprais da la decisiun da l’ETH. Tenor mai è quella obliada da sustegnair il seminari rumantsch da l’universitad a Turitg.
La scola politecnica federala da Turitg stritga ses sustegn finanzial per la fin dal 2018.
In ferm segn
Ils 100’000 francs che l’ETH stritga a l’universitad a Turitg per il seminari rumantsch saja in ferm segn, uschia declera Johannes Flury, il president da la Lia Rumantscha.
Jau speresch ch’els tegnian en quai ch’els han ditg fin ussa, ch’els na veglian betg stritgar questa mesa plazza, ma nus stuain cumbatter per quai.
L’universitad da Turitg è spezialisada sin la litteratura rumantscha e l’universitad da Friburg sin la linguistica. Uschia ha mintga universitad sias prioritads e mintgina in’autra offerta. Ils professurs da Rumantsch, Clà Riatsch a Turitg e Matthias Grünert a Friburg, profiteschan da lur fermezzas. Perquai fan els era in barat.
Quai vul dir; Clà Riatsch instruescha a Friburg litteratura e Matthias Grünert a Turitg linguistica. Ina soluziun che duess era vegnir mantegnida en l’avegnir, vul dir davent da l’onn proxim cura che Clà Riatsch va en pensiun. Perquai duessi dar tenor la Lia Rumantscha ed il chantun Grischun in contract tranter las universitads ed il Grischun per mantegnair la diversitad dals seminaris.
Ils 100’000 francs n’èn per l’universitad nagin problem da remplazzar. Ed il rumantsch è in punct impurtant che nus vulain er mantegnair en l’avegnir.
RR novitads 08:00++


text:
Zampattola
La zampattola (anca sandal o sandol) l'è 'na calzadura verta che la lassa i dit e la pupart del pee descovert e che 'l gh'ha mé connession in tra la soeula e la toméra di lacc dré al tallon e in sui dit. Se 'l gh'è no el lacc in sul tallon l'è considerada infradit.
Hinn doperaa soratutt in di clima cald e in l'estad di quij temperaa e, foeura per di modej faa aposta, hinn tipegh di ambient informai, per andà in spiaggia o in gir. Hinn doperaa di temp antich, vist che giamò i Grech e i Roman gh'aveven 'sto tip de calzadura chi.


text:
Ils hotels en Grischun han nudà 593'991 pernottaziuns il schaner 2017. Cumpareglià cun la medema perioda da l'onn passà èn quai 8,9% dapli pernottaziuns. Quai communitgescha l’Uffizi federal da statistica. Guardà sin la media da tschintg onns è il dumber da pernottaziuns dentant sa sbassà per 6,4%.
342'182 pernottaziuns èn stadas da Svizzers, pia 12% dapli pernottaziuns da Svizzers. Da la Germania e da l'Italia èn las pernottaziuns idas enavos per 2,7% u 7%. S'augmentadas fermamain èn las pernottaziuns da Ollandais e da Beltgs (in terz dapli). Tar ils Chinais èn las pernottaziuns s'augmentadas il pli ferm, per 111,5%.
Lai (13,1%) e Flem/Laax (13,2%) han ch'è creschì las pernottaziuns per radund 13%. Er l'Engiadina San Murezzan ha ch'è creschì las pernottaziuns per 11,9%. A Val Son Pieder (-8,6), Scuol Samnaun Val Müstair (-2,3) ed a Mustér Sedrun (-3,2%) èn las cifras sa sbassadas in pau.
Er en Svizra èn las pernottaziuns s'augmentadas
En l'entira Svizra ha l'hotellaria nudà totalmain 2,7 milliuns pernottaziuns. Cumpareglià cun la medema perioda da l’onn avant è quai in plus da 5,2%. En tut sajan 1,4 milliuns pernottaziuns da persunas da l'exteriur, quai è in plus da 4,8%. Ils giasts svizzers han augmentà las pernottaziuns per 5,5%.
RR novitads 10:00


text:
Belgrad
Belgrad (inscì anca in tudesch e türch; Бeorpaд - Beograd in serb; Belgrado in italian; Belgrade in francese ingles; Belgrád in üngheres; Bělehrad in cech; Belehrad in sluvach; Beogradi in albanes; Beligrádi in grech) a l’è la capital de la Serbia.
A l’è anca la prima cità de la Serbia per pupulaziun, cun 1.710.000 abitant (2007).
GeugrafiaModifega
Belgrad al se tröa a la cunflüenza de la Sava in del Danübi.
Cità gemelaa e cità sociModifega
Belgrad a l’é gemelaa cun
E la gh'ha di cità soci e amis


text:
Il Cussegl federal infurmescha oz suentermezdi davart il stan actual en il cumbat cunter il coronavirus. Il cussegl federal ha decis duas mesiras:
- ll lockdown vegn prolungà enfin ils 26 d'avrigl.
- Il Departament da sanadad ed ulteriurs departaments han l'incumbensa da planisar pass per pass la sortida dal lockdown.
- Emprimas schluccadas èn anc planisadas quest mais. Preschentadas vegnan quellas ils 16 d'avrigl.
Tenor la presidenta da la Confederaziun Simonetta Sommaruga vegnan las mesiras da protecziun prolungadas per in'emna enfin ils 26 d'avrigl. Questas mesiras sajan sa cumprovadas ed hajan mussà effect. Dentant na dettia actualmain nagin motiv da schluccar las mesiras da distanza e d'igiena. Sche questas mesiras vegnian vinavant resguardadas, saja pussaivel da schluccar il lockdown pass per pass. Quai adina ensemen cun concepts da protecziun commensurads.
Mesiras per part schluccadas l'avrigl
Tenor il minister da sanadad Alain Berset saja la situaziun vinavant seriusa. La prioritad dal Cussegl federal saja vinavant da proteger las persunas periclitadas. Suenter quatter emnas sa sviluppeschia la situaziun a moda favuraivla. I saja dentant vinavant essenzial che la populaziun sa tegnia vid las mesiras da protecziun. I giaja anc emnas enfin ch'i saja pussaivel da turnar a la normalitad.
Emprimas schluccadas duaja gia dar l'avrigl. Quellas vegnian preschentadas ils 16 d'avrigl. L'emprim stoppian ils secturs puspè vegnir averts che restrenschian la libertad da sa mover il pli fitg; dentant senza che l'epidemia sa derasia puspè. En quest connex haja la reavertura da scolas p.ex. prioritad, occurrenzas grondas però betg.
Crisa profunda per l'economia
Las consequenzas dal virus per l'economia fetschian er quitads. Tut tenor quant ditg che la crisa da corona duria anc, saja pussaivel che la quota da dischoccupaziun s'augmentia a 7%. Actualmain muntia ella a bunamain 3%. 1,5 milliuns persunas en Svizra sajan pertutgadas da lavur curta. I sa tractia dad ina crisa lunga e profunda. Perquai stoppia l'economia vegnir schanegiada.
Ulteriuras decisiuns dal Cussegl federal:
- La regenza examinescha da sustegnair l’industria aviatica cun credits transitorics.
- Grazia a novas mesiras duain 200'000 ulteriurs emploiads pudair profitar da lavur curta. Per persunas independentas na datti dentant anc nagina schliaziun.
- En connex cun dumondas da locaziun na vul il Cussegl federal betg duvrar il dretg d'urgenza. Locataris e locaturs duain vegnir perina.
- Ils dazis per rauba medicinala impurtanta vegnan temporarmain sistids.


text:
«Midadas dal clima hai schon adina dà», è in dals arguments cunter il stgaudament dal clima chaschunà d'umans. En quest connex vegn per il pli fatg attent sin il pitschen temp da glatsch u la perioda da chalira durant il temp medieval. Cun quai saja il stgaudament dal clima actuala in fenomen natiral e betg alarmond.
Perscrutaders da l’Universitad da Berna dementeschan uss quest argument cun in studi publitgà tranter auter en il magazin da scienza «Nature». Ils resultats mussian che la midada actuala dal clima na saja betg da declerar cun instabilitads natiralas dal clima, dentant cun emissiuns chaschunadas d'umans.
La differenza tranter las midadas passadas e l'actuala saja, ch'uss na saja la midada betg pli regiunal dentant mundiala. Era il pitschen temp da glatsch u la perioda da chalira durant il temp medieval eran mo stadas midadas regiunalas, conferman las datas dals perscrutaders. La stgaudada actuala dentant è globala.
En il studi fan ils perscrutaders attent ch'i na possia betg vegnir mussà si ch'i haja gia ina giada dà midadas da clima globalas sco per il mument. Durant il pitschen temp da glatsch avant 600 onns èsi sin tut il mund vegnì pli fraid, dentant en differents lieus durant differents temps. Oz vegni numnadamain sin tut il mund il medem mument pli chaud. I saja er l'emprima midada ch'è vegn chaschunada d'umans e betg da la natira sezza, per exempel da vulcans.
6 differentas metodas d'examinar las datas
Per il studi han ils perscrutaders guardà enavos sin ils ultims 2000 onns. Perquai han els per exempel examinà datas gudagnadas or da rintgs da plantas, perfuradas da glatsch u corals. Las datas hajan els analisà cun sis differentas metodas.
RR novitads 06:00


text:
Puncto cultura marscha il mument pauc. Chors ed orchesters na pon betg far emprovas, acturas ed acturs pon be a chasa emprender lur texts, per ils organisaturs èsi difficil da planisar represchentaziuns. Co ch'i va vinavant cun la sparta culturala n'è anc betg cler. Perquai spera Roman Weishaupt – a partir da l'entschatta d'avust directur dal Teater Cuira – da survegnir oz dapli infurmaziuns.
Il mument saja el «in pau sco sin spinas». Per planisar la stagiun da teater, che cumenza quest atun, dovria el segirezza. Cun directivas cleras ed a lunga vista, pudess Roman Weishaupt giuditgar, tge che fiss pussaivel. Lura pudess el er planisar la stagiun, senza stuair studegiar adina vi da pliras eventualitads.
Concept da segirezza
Er per ils teaters vegni a dar in concept da protecziun. Differentas associaziuns culturalas svizras han gia elavurà in concept da basa. Ina dumonda centrala en quel: co proteger il public? Cun tegnair adina dus meters distanza da mintga aspectatur, na rendessi dentant betg da far represchentaziuns.
Per il cas da Cuira guardass quai or uschia: Sche mintga persuna avess da tegnair dus meters distanza, pudessan be 60 dals 470 sezs vegnir occupads. Memia pauc per ch'i renda.
Per ch'i renda dovri almain 50-70% occupaziun dals sezs.
Pussaivel fiss in sistem sumegliant sco en la gastronomia. Famiglias u pèrs pudessan seser in sper l'auter. Tenor il concept da basa, che differentas associaziuns culturalas svizras han lavurà or, pudess ins emplenir uschia fin 70% dals plazs.


text:
I tuna quasi gia in zic lungurus: L'EHC San Murezzan gudogna puspè il derbi engiadinais cunter il CdH Engiadina – e quai cun 8:5. Ch'il leader da la tabella è er il leader en l'Engiadina ha el fatg puspè cler en la partida il mardi saira.
Da realisar uschia gist er la tschintgavla victoria en la sisavla partida da la stagiun dettia elan, di il defensur da San Murezzan, Gian Marco Crameri:
Si qua essan nus pli ferms che ord chasa e quai è er bun per la morala sche nus faschain otg gols.
Da l'autra vart stat, betg be sin il glatsch, ma er en la tabella il CdH Engiadina: Ina squadra giuvna cun pauc experientscha. Quella difficultad ha lura er procurà suenter in ferm cumenzament cun in culp ch'è ì vi dal pal dal gol, ch'il CdH n'era betg bun da reagir sin il squitsch che San Murezzan ha lura cumenzà da far. Aifer be 1 minuta ha San Murezzan marcà 2 gols aifer 1 minuta (Jan Tichy, Elio Tempini):
Igl era qua sco in schoc suenter ils emprims dus gols e cunter ina squadra sco San Murezzan cumporta quai betg. Quai fa tic tac e lura sclingia ina suenter l’autra.
Precis quai è capità en il segund e decisiv terz per il gieu: L'EHC San Murezzan mussa cun ina prestaziun da 5 gols pertge ch'el va adina puspè cun la curuna ladina en il derbi engiadinais e finescha il terz cun 7:1.
Tuttina – la partida n'era betg uschè clera, sco quai che tant la situaziun da partenza sco er il resultat final fan pensar. Cun la victoria quasi en tastga daventan ils da San Murezzan en il terz terz memia segirs e main disciplinads:
Il terz gieu avain nus gì massa blers giugaders, che n’han betg pli gì respect e fatg quai ch’els vulevan – ed uschia na va quai betg. Quai vain nus er ditg en la gardaroba. Ins na po betg survegnir quatter gols en il terz terz.
Che ses tema ha tuttina dominà il terz terz valitescha Andrea Biert, il chapitani dal CdH Engiadina, sco gronda reacziun:
Nus turnain dentant adina puspè enavos ed avain propi anc ina giada mussà caracter en il terz terz.
La fin finala va dentant er a fin quest derbi engiadinais uschia sco ils derbis dals tschintg onns passads – numnadamain cun ina victoria da San Murezzan. La proxima schanza da rumper finalmain questa seria ha il CdH Engiadina la fin da november, tar il proxim derbi.
RTR livestream 19:50


text:
Essans sincers: Tgi ha betg gia ina giada scrit svelt in SMS, telefonà ubain midà playlist vi dal telefonin durant il guidar? Quai malgrà ch’ins sa, quai savess betg be vegnir char, mabain igl è era privlus. Quants accidents ch'èn capitads pervi d’ina manipulaziun vi dal telefonin, sa la Polizia chantunala betg dir. Tals accidents van dentant en la categoria «distracziun durant il guidar». En quel connex è il dumber d’accidents creschids marcant ils davos onns. Il 2017 eran quai 207 accidents pervi da «distracziun durant il guidar». Quai èn 56% dapli che la media dals tschintg onns avant.
Betg be char, mabain era privlus
Telefonar senza l’indriz per telefonar a maun liber custa 100 francs. Dentant tschertgar in numer da telefon, scriver in SMS ubain in’autra manipulaziun vi dal telefonin vegn char ed i dà ina denunzia. Il chasti e l’entira procedura da la denunzia custan svelt ina giada var 650 francs.
Betg simpel da controllar
Da controllar sch'in automobilist fascheva manipulaziuns cun il telefonin è betg adina uschè simpel. La Polizia chantunala po però quintar sin la onestadad dals manischunz. La gronda part dad els conceda, ch'els eran vi dal telefonin.
Telesguard 17:40


text:
La Partida cristiandemocratica è vegnida tar la decisiun da laschar liber la tscherna tar tuttas duas partidas, dentant dad eleger insatgi dal ticket.
Natiralmain speran els cun quai che l'assamblea federala vegn er tar els ad eleger ina candidatas dal ticket.
Ils verds han communitgà da vuschar per Karin Keller-Sutter. Tar la tscherna da la PCD laschan els percunter avert tgi ch'eleger. La tendenza saja però Viola Amherd, hai gì num.
La PS vul pir damaun marvegl decider tgi ch'els vulan eleger definitivamain. La candidata da la PLD, Karin Keller-Sutter, haja dentant bunas schanzas.
La Partida burgaisdemocratica ha era decis ch'els elegian Karin Keller-Sutter e Viola Amherd.
Er ils verdliberals vegnan ad eleger uschia.
La PPS ha gia l'emna passada gì ils hearings e decis cun ina maioritad da sustegnair Karin Keller-Sutter. Ina gronda part dad els vegn era ad eleger Heidi Z'graggen.
Tgi ha uss las pli grondas schanzas?
Tar la PLD èsi cler: Davent da l'entschatta era Karin Keller-Sutter la favurita, ella che survegn era il pli bler sustegn da las partidas.
Tar la PCD vegni pli stretg, la tendenza va dentant en direcziun Viola Amherd
Tge impurtanza han quels hearings?
Era sche blers parlamentaris han gia furmà in'opiniun po uschè in hearing anc influenzar l'elecziun. Per exempel per Heidi Z'graggen: Ella na tutga betg tar l'uschenumnada famiglia da Berna, ils blers n'enconuschan betg ella persunalmain. Ma tar ils hearings ha'la la schanza da persvader da sia persuna e da forsa era surmanar in u l'auter, suenter avair emprendì d'enconuscher ella sco candidata.
RR actualitad 17:00


text:
Toomas Hendrik Ilves
El Toomas Hendrik Ilves (Stocolma, 26 de dicember del 1953) a l'è on politegh, giornalista e professor eston.
A l'è nassuu in Svezia perchè i sò vegg eren scappaa via de l'Estonia dopo de l'ocupazion sovietega. L'ha vivuu la pupart de la soa vita in Statt Unii (la segonda meta di sò resgiô) e lì l'ha studiaa e insegnaa.
Dopo l'indipendenza de l'Estonia, l'è staa el sò ambassador in di Statt Unii, in Canada e in Messich. Poeu l'è staa minister e parlamentar europee.
In del 2006 l'è staa eleggiuu president de la Repubblega, e l'è staa confermaa anca in del 2011. In del 2016 a l'è suceduu de la Kersti Kaljulaid.


text:
La regenza tirca aveva crititgà vehementamain ch'il president Recep Tayyip Erdogan n'aveva betg dastgà sa drizzar per video als demonstrants a Cologna. Il pledader da Erdogan ha numnà «inacceptabel» quest scumond e pretendì ina decleraziun.
Demonstraziun senza acts da violenza
Radund duas emnas suenter l'emprova da putsch en la Tirchia han radund 40'000 Tircs tudestgs demonstrà a Cologna ed exprimì lur sustegn per Erdogan. I ha er dà pliras cuntrademonstraziuns. Tut en tut èn las demonstraziuns restadas paschaivlas. La polizia ha tratg ina bilantscha positiva. Ella era preschenta cun 2'700 policists.
RR novitads 12:00


text:
Cham (ZG)
Cham a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.82 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 14976 abitant.
El cumün de Cham al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hünenberg, Knonau (ZH), Maschwanden (ZH), Risch, Steinhausen, Zug. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Photosite with facts & figures
- Cham Tourism (Todesch)
- Cham in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Moneda
La moneda a l'è 'n tocchell piscininn, de solit de metall ma anca de plastega o de porcellana, che 'l gh'ha on valor, che 'l pò vess intrinsegh - in cas de moneda merce - o determinaa per standard. La moneda a l'è 'n concett antigh: Giamò del 600 a.C. gh'hinn staa i primm esempi de moneda metallega.
Finna al secol quell del 20 i moned eren, de solit, de metall, incoeu inveci hinn pussee spantegaa i moned fiat, che deven el sò valor a la fiducia.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Angus, Ian. Coins & Money Tokens. London: Ward Lock, 1973. ISBN 0-7063-1811-0.


text:
Ed i succeda era la tscherna dals inimis. Ina tala «simbiosa tut autra che sontga» han fatg la PS e la PLD. I dat en egl, ch’ils 2 presidents da partida na laschan betg passar ina pussaivladad per crititgar las posiziuns l’in da l’auter. Philipp Müller dals liberals di ch’ils socialdemocrats sajan lur «Hausfeind», damai ina sort inimi natiral. Nagin propagheschia posiziuns talmain differentas da la PLD sco la PS, declera Müller la situaziun. Ed il pli simpel èsi da sa posiziunar sur in antagonist. Uschia è quest gieu pre-electoral era vegnì giugà suenter la lantschada da la campagna electorala da la PS.
La campagna da la PS ...
La PS ha preschentà il mardi sias ideas per il futur da la Svizra, e sia campagna electorala cun ils 4 temas principals egualitad da las pajas tranter um e dunna, protecziun cunter la desditga da lavurants pli vegls, construcziun statala d’abitaziuns e la segirada da las rentas. La campagna da placats gioga cun prototips, e carichescha il tip bonz cun mandura e cigara en bucca cun parolas sco «Haha, Jobs für alte Büezer? Typisch SP...».
... e la PLD fa il conter
La PLD ha reagi immediat e proclamà ina conferenza da pressa mo paucas uras suenter quella da la PS. Sut il motto «Liberale statt sozialistische Rezepte» han ils liberals ditg, che las posiziuns da la PS sajan «nunmangiablas» ed «indigeriblas».
In cumbat cun pliras fassettas
I na sa tracta tar quest gieu betg mo da sa posiziunar, ma era d’adressar in auter adversari che la Partida populara cun ses tema adina medem: asil ed immigraziun. Ultra da quai sa tracti d’ina cursa tranter la PLD e la PS, tgi che po esser la partida la segund ferma suenter las elecziuns da l’october. Actualmain èn quai ils socialdemocrats. Ma ils liberals han tenor prognosas bunas schanzas da gudagnar quotas d’electurs e sezs en il parlament federal.
In'elecziun d'orientaziun
Tuts èn dentant perencletg ch’i sa tracta d’ina elecziun d’orientaziun, ina uschenumnada «Richtungswahl». Christian Levrat di, che radund 7 sezs en il parlament vegnan a decider suenter las elecziuns dal resultat da fatschentas impurtantas sco l’avegnir da l’AVS (pajaments pli auts versus vegliadetgna da pensiun pli auta), la midada sin il sectur da l’energia (davent da l’energia nucleara gea u na) ed era davart la constellaziun dal Cussegl federal (segund sez per la PPS gea u na).
Betg mintgin di tuttina bler
Entant che Christian Levrat ha annunzià, che la PS vul reeleger senza sche e ma Eveline Widmer-Schlumpf, na vul Philipp Müller betg s’exprimer avant ils 18 d’october davart questa dumonda.
E fin a là vegn Philipp Müller anc in pèr giadas a vesair cotschen, sch’el auda insatge da la PS. E la PS vegn a rinfatschar anc in pèr giadas a la PLD d’esser la bartgetta da la PPS.


text:
Irmandades da Fala
La Irmandades da Fala (Fratellanza de la Lengua) l'è staa on moviment nazzionalista galizzian attiv dal 1916 al 1931. L'è staa 'l primm moviment a doperà domà la lengua galizziana.
Origin[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 5 de genar del 1916 l'Antón Villar Ponte, influenzaa dal Aurelio Ribalta scomencia ona campagna in de la Voz de la Galizia per creà l'associazzion "Liga de Amigos do Idioma Galego" ("Liga di Amis de la Legua Galiziana") e 'l publega on librett indoa 'l difend la lengua galizziana e 'l doperalla.
Programma politegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del congress del 1918 a Lugo han cattaa foeura quell programma chì:
- Autonomia completa de la Galizzia
- Autonomia di comun
- Ingress de la Galizzia in de la Societaa di Nazzion
- Union federala cont el Portogall
- Poder legislativ a on Parlament Galizzian
- Poder giudizziari che 'l riva dal Popol
- Bilenguism spagnoeu-galizzian
- Uguaglianza di diritt òmm-donna


text:
La cursa tranter il candidat burgaisdemocrat Jon Domenic Parolini ed il candidat da la PPS Walter Schlegel è stada fitg stretga. Parolini ha dumagnà sia reelecziun cun 68 vuschs avantatg sin Schlegel. Tschels dus cussegliers guvernativs en uffizi Christian Rathgeb (PLD) e Mario Cavigelli (PCD) han dumagnà cleramain lur reelecziun. Sin in terz e quart plaz suondan Marcus Caduff (PCD) e Peter Peyer (PS). La participaziun a las elecziun è tar 35,8%.
La PCD cun in segund sez
Sper Mario Cavigelli ha er il nov candidat Marcus Caduff dumagnà il segl en la regenza. Uschia reconquista la partida cristiandemocratica suenter 20 onns in segund sez en la regenza grischuna. Caduff ha grond plaschair ed è surprais ch'el ha gist fatg il terz meglier resultat en quest cumbat.
Era il candidat liberaldemocratic Christian Rathgeb ha motiv da far festa . El è vegnì reelegì cun il meglier resultat da tuts. Uschia haja la PLD cuntanschì lur finamira – numnadamain da far in bun resultat. Tenor Rathgeb ed il president da partida Bruno Claus na stettian els betg mal dad esser ids en il cumbat electoral mo cun in candidat.
Era Peter Peyer è surlevgià ch'el dastga prender plaz l'auter onn en la chasa grischa. Il socialdemocrat ha dumagnà il pass en la regenza sin il quart plaz. El ha adina suttastritgà ch'el giavischia ina roschada dals departaments en la regenza. El avess gust da surprender il departament d'economia e fatgs socials u quel da finanzas.
Linard Bardill n'è betg dischillus
Il candidat selvadi Linard Bardill di ch'i saja d'acceptar la decisiun dal pievel. Dischillus saja el dentant betg. El saja loschs che varga 12'000 persunas hajan giu il curaschi da metter ses num sin il cedel da votaziun.
Nova dumbraziun pervia da la pitschna differenza da vuschs
Tenor la lescha sto il chantun far ina nova dumbraziun sche la differenza da vuschs è pli pitschna che 0,3%. E quai è il cas tar la differenza da 68 vuschs tranter Parolini e Schlegel. Sco emprim stoppian ins dentant spetgar giu ils protocols da las vischnancas, ha ditg Daniel Spadin, schef da la chanzlia chantunala. Sche las cifras stettian uschia sche lura vegnia dumbrà danovamain.
RTR elecziuns


text:
In’enorma quantitad dad aua, belma e crappa era rivada la notg dals 18 da fanadur 1987 entamez la vischnanca da Poschiavo ed aveva devastà ina gronda part dal vitg. La punt sur il flum Poschiavino era memia bassa per tragutter tut il material. Las massas èn perquai rivadas cun l’aua sur ils mirs ora.
Populaziun è restada calma
La pli grond’impressiun haja fatg a Guido Lardi, el era il coordinatur da tut las intervenziuns suenter las malauras a Poschiavo, ch’ils abitants eran restads tut calms, malgrà la catastrofa. El sez n’era betg en la val cura che las massas dad aua, crappa e belma èn rivadas cun fracass entamez la vischnanca da Poschiavo, la notg tranter ils 18 e 19 da fanadur 1987.
Mintgin sa regorda
Er il president communal da la vischnanca da Poschiavo, Alessandro Della Vedova, sa regorda anc bain da la catastrofa natirala en val. Da vesair la vischnanca sut in meter belma e merda haja fatg grond’impressiun quella giada al giuven da 17 onns.
Solidaritad svizra
En tut hajan ins notà a Poschiavo e conturns donns da radund 120 milliuns francs. Donns ch’ins ha pudì pajar grazia il grond sustegn da Chantun e Confederaziun, ma er grazia a la solidaritad da la populaziun svizra che ha contribuì 10 milliuns francs cun donaziuns.
Nagina «Santa Alluvione»
Cun quai che la vischnanca da Poschiavo ha pudì refar e renovar ina gronda part da l’infrastructura donnegiada tras las malauras dal 1987 grazia a donaziuns e pajaments da Chantun e Confederaziun, discurran ins adina puspè da la «Santa Alluvione» - l'inundaziun sontga.
Dentant n’è quai betg stà uschè, ha suttastritgà Guido Lardi. El era avant 30 onns il deputà e coordinatur per tut las intervenziuns ed acziuns suenter la catastrofa. Sco sontga poss ins be chapir l’inundaziun pervi ch’i n’ha dà nagins morts.
Morts en la Vuclina
Auter la situaziun en la Vuclina: Mo paucs dis pli tard avevan 53 persunas pers là lur vita. 50 milliuns meters cubic material eran vegnids giu da la muntogna ed avevan sepulì la vischnanca da Morignoe.
RR actualitad 17:20


text:
- A Finhaut (VS) è ina lavina ida a val.
- La polizia chantunala ha curregì che 2 persunas sajan pertutgadas.
- srf.ch rapporta che las 2 persunas sajan lev blessadas sin via a l'ospital.
- La polizia vul infurmar pli tard davart detagls.
Las persunas sajan vegnidas en la lavina sin l'autezza da 2500 meters sur mar. Tenor la polizia chantunala dal Vallais èn las unitads d'agid sin via. Sco quai che srf.ch rapporta, n'èn las 2 persunas betg en privel da vita, e sin via en l'ospital.
Polizia aveva appellà a precauziun
Avant aveva la polizia gia infurmà davart pliras lavinas ch'i haja dà sper las pistas. Questas sajan per part stadas spontanas, e per part chaschunadas da skiunzs. La polizia appellescha a la populaziun d'esser precauta. Actualmain regia en il Vallais il privel da lavinas stgalim 3 (da tschintg).
RR novitads 17:00+


text:
La societad cooperativa per construir en atgna reschia in implant solar è naschida il mars 2020. Atgnamain è l’idea simpla. Mintga possessur d’ina chasa po sez construir ses implant solar. La cooperativa dat alura sustegn en moda da tips, ma era cun sa gidar. Uschia duai quai esser pussaivel da construir a moda autonoma l’implant solar che pussibilitescha da producir energia a moda autarca.
Emprim project a Curaglia
Vid ina chasa da vacanzas a Curaglia vegn uss construì l’emprim tal implant solar en il Grischun. Il possessur da la chasa ha prendì quasi in mais vacanzas per far las lavurs. Sustegni vegn el dal president da la societad cooperativa Marcel Levy. Lez ha ina experientscha da 30 onns en la construcziun d’implants solars e sa gida cun cussegls. La lavur fa però il possessur. Uschia pon era vegnir spargnads custs.
Ditg fin che societad cooperativa era fundada
Sco il president da la societad cooperativa Marcel Levy ha ditg saja l'idea da fundar la societad cooperativa naschida gia dapi il 2015. Ma alura n'avevan betg tut ils interessads era la peda da far quai pass. Pertge annunziar, scriver statuts e tut las lavurs administrativas ston era vegnir fatgas. Uss il mars 2020 han alura 8 persunas fundà la societad cooperativa ed els sperian che anc dapli persunas han l'interess da sa participar. Ins na stoppia betg esser possessur d'ina chasa u d'in implant solar per far part a la societad cooperativa, di Marcel Levy. En la Bassa hajan talas societads cooperativas in grond resun, ma betg dapertut saja reglà tuttina sco en il Grischun. Qua na stoppia in possessur betg surdar ina cumpart da l'electricitad a la cooperativa u era betg daners. Ma senza bler idealissem na fiss in tal engaschi betg pussaivels, di Marcel Levy.


text:
Śluvègna
Artéccol in dialètt mudnés
La Śluvègna (a s diś Republika Slovenija in Śluvèṅ) l'è na repùblica parlamentàra dl'Európa sentràla, subìt ad sōvar dla penìśula balcànica. La sò pupulasiòṅ l'è 'd dū migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi 'd 20.273 km². L'è divìśa in dódas regiòṅ e òt pruìnsi méntar la sò munéda, da 'l 1 ad Śnar dal 2007, l'è 'l euro.
A s trata dna nasiòṅ ch'la fava part dla Juguślàvia, adès l'è mémbra dl'Ugnòṅ Européa da 'l 1 ad Maǵ dal 2004.
La capitàł l'è Lubiàna méntar gl'àtar sèntar più impurtànt i èṅ Màribor, Kranj e Capdìstria. La cunfìna a òvest cun l'Itàglia, a nòrd cun l'Àustria, a èst cun l'Ungherìa e a sud cun la Cruàsia. P'r un cunsèṅ ad tèra, ch'la divìd la Venèsia-Giùglia da l'Ìstria cruàta, l'è bagnàda p'r al mâr Adriàtic in dla sitadìna 'd Pòrtrōś.
Al sò presidènt 'l è Borut Pahor mént'r al prim minìstar 'l è Miro Cerar.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Śluvègna
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
La crisa da corona ha chaschunà il segund quartal da quest onn ina massiva reducziun d'inserats da plazzas: 27% pli paucs inserats che l'emprim quartal han las interpresas publitgà. Quai mussa ina retschertga da l'intermediatur da lavur Adecco e l'universitad da Turitg.
Pertutgadas èn tut las gruppas da professiun, dentant betg tuttas tuttina ferm. Damain pertutgadas èn professiuns tecnicas e da construcziun, hai num en il studi. In minus da 39% datti percunter tar professiuns da la gastronomia e dals servetschs persunals. Surstar fa dentant tenor Adecco e l'universitad da Turitg, ch'era professiuns da biro e da l'administraziun mussan in minus da 35% dals inserats da plazza – pia quellas professiuns, nua ch'i va bain da lavurar en il homeoffice.
Martgà da lavur Reducziun massiva dad inserats da plazzas
La crisa da corona ha chaschunà il segund quartal da quest onn ina massiva reducziun d'inserats da plazzas: 27% pli paucs inserats che l'emprim quartal han las interpresas publitgà. Quai mussa ina retschertga da l'intermediatur da lavur Adecco e l'universitad da Turitg.
RTR novitads 08:00


text:
Seda
La seda l'è ona fibra proteica d'ona bestia con la qual se poeuden otegnì di tessuu che de solet hinn putost pregiaa.
La seda l'è fada su de on quai insett de l'orden di lepidotter, opur di ragn. La seda doperada per fà su di tessuu la se otegn de la galletta di bigatt (che partegnen soratutt a la fameja di Bombyx mori). Certi voeult vegnen doperaa anca di speci de la fameja di Saturnidae.
Quella de la seda l'è stada vuna di primm industri italiann, e l'è stada vun di coeur de l'economia lombarda (per esempi quella brianzoeula) per tanti secoi.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla seda la riva del latin popolar sēta, derivazion del classegh sæta (che 'l voeur dì pel de porscell[1]). La parolla latina classega però l'è "sericum", che 'l ven doperaa anca 'me agettiv colt.
"Seda" el troeuvom anca in tanti alter lengov romanz (italian seta, frances soie, spagnoeu, catalan e portoghes seda, sicilian sita, forlan sede).


text:
La mia terra (Francesco Magni)
La mia terra la va in malora
cont la roja, el ciel e el prad ;
e
la mia terra la va in malora,
g'è plu nient, plu nient de far.
E là ind el foss g'è plu una rana
anca i rats fann no gra-gra ;
el mè Lamber l'è una 'fogna',
marmellada in mez ai camp
!
E in cort g'era, g'era la gaina
qe l'andava adree a'l porcell :
se mangiava la cazœla,
se beveva el piintanell.
E se bruxava la Jubiana
per poder catar i lirits
e portar-gi
a la Madona,
pœ correr via a jugar a pee biots.
Ma la mia terra la va in malora
cont la roja, el ciel e el prad ;
e la mia terra la va in malora,
g'è plu nient, plu nient de far !
E plu nissun met via i tomates,
plu nissun met jo el forment;
cerqem minga de sconfonder-s,
la bondanza
d'un bell nient !
E g'è restad una quai vegieta,
ma la Mort ie portarà
in un cald lenzœl de fœia
tut orlad de margerite.
Ma la mia terra la va in malora
cont la roja, el ciel e el prad ;
e la mia terra la va in malora,
g'è plu nient, plu nient de far !
E
se mi mœri, mœri de vergogna
perqè riessi a far un bell nient !
Pienteem jo i faxœi de Spagna,
su la tomba e sont content.
Ma la mia
terra la va in malora
cont la roja, el ciel e el prad ;
e la mia terra la va in malora,
g'è plu nient, plu nient de far !


text:
Il Grischun – l'unic chantun triling da la Svizra – è in chantun multifar tant en quai che reguarda l'economia, la cultura sco er la politica. La lingua e la cultura rumantscha èn ina part essenziala da la particularitad grischuna. Il Grischun è dentant er in chantun da las bellas cuntradas e da las attracziuns turisticas.
La mesadad dal 19avel tschientaner ha il scriptur e politicher Heinrich Zschokke tutgà exactamain la noda, cur ch'el ha ditg ch'il Grischun saja "in'atgna Svizra en Svizra". Areguard la surfatscha è il Grischun bain il chantun il pli grond; cun 198 500 abitantas ed abitants è el dentant a medem temp er il chantun il pli pauc populà. En la chapitala da Cuira – la citad la pli veglia da la Svizra – vivan 37 500 persunas.
Spira natira
Il Grischun na porscha betg mo varietad culturala e linguistica, mabain er spira natira: 615 lais, passa 900 pizs e 150 vals. Il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina. 41 pertschient da la populaziun grischuna viva sin autezzas da passa 1000 m.s.m. Il piz il pli aut è il Piz Bernina cun 4049 m.s.m., il punct il pli bass è il cunfin cun il chantun Tessin cun 260 m.s.m.
Plazza economica attractiva
En il Grischun lavura oz la maioritad da las emploiadas e dals emploiads en il sectur terziar, pia en il sectur da servetschs. Ina grevezza fiscala moderada, persunal ch'è scolà fitg bain, ina gronda productivitad da lavur ed ina buna infrastructura porschan avantatgs dal lieu, e quai betg mo ad interpresas che lavuran sin plaun internaziunal, mabain gist er a manaschis pitschens e mesauns.
Innovativs èn las puras ed ils purs da muntogna dal Grischun. Var 50 pertschient dals manaschis vegnan manads en moda biologica. Las puras ed ils purs grischuns tgiran la cuntrada a travers l'artg alpin. Da las ivas e da las chastognas en il sid sur las Alps las pli autas e sur las spundas las pli stippas fin en la Val dal Rain grischuna, nua che tut ils fritgs d'er creschan e nua ch'i dat numerusas vignas. Las puras ed ils purs grischuns èn per regla puras e purs da muntogna. Mo 7 pertschient dals 2445 manaschis agriculs èn situads en la regiun da planira, tut ils ulteriurs sa chattan en il territori da muntogna.
Il turissem sco pitga impurtanta
La varietad culturala, las bellezzas da la cuntrada ed ina infrastructura effizienta – cun hotels ospitaivels, cun telefericas, cun bogns, cun stabiliments da wellness e da sport – èn elements decisivs, per ch'il Grischun saja tant l'enviern sco er la stad ina regiun da vacanzas d'emprima qualitad. Mintga singula regiun dispona d'in caracter tut agen.
Il Grischun viva dal turissem, pertge che las entradas che derivan da las fatschentas cun las vacanzas e cun il temp liber garanteschan l'existenza da var in terz da las lavurantas e dals lavurants grischuns. Cun Davos Klosters e cun Engadin St. Moritz, las destinaziuns da renum mundial, e cun blers auters lieus gronds u "pitschens ed exquisits" che han in agen scharm, è il Grischun oz in purschider impurtant sin il martgà internaziunal dal temp liber.
Unic chantun triling
En l'unic chantun triling da la Svizra discurran 76 pertschient da la populaziun tudestg, 14 pertschient rumantsch, 10 pertschient talian. La plurilinguitad viva er en las scolas ed en l'administraziun. Il territori linguistic rumantsch è dividì en differentas regiuns ed en differents idioms: En l'Engiadina bassa vegn discurrì vallader, en Val Müstair jauer, en l'Engiadin'ota puter, en Surselva sursilvan, en Tumleastga ed en Schons sutsilvan ed en Surses ed en la Val d'Alvra surmiran. Rumantsch grischun vegn duvrà cunzunt sco lingua da scrittira cuminaivla.