c: text/html

text:
Leture bìbliche dël lessionari, 4 Gené 2015 - Sconda Duminica 'd Natal
"A l'era 'nt ël mond e 'l mond a l'é stàit creà da chiel, ma 'l mond a l'ha nen arconossulo. A l'é vnùa dai sò, ma ij sò a l'han nen arseivulo. Nopà, a tùit coj ch'a l'han arseivula - a coj ch'a chërdo an sò nòm - a l'ha dàit ël drit ëd vnì fieuj 'd Dé - nen fieuj nà coma coj ch'a nasso da 'n pare e na mare, o da volontà uman-a, opura për decision ëd quejdun, ma da Dé. Àor, la Paròla a l'é vnùa 'd carn e a l'é stàita tra 'd noi. I l'oma vëddù soa glòria - la glòria dël Sol e Ùnich ch'a l'é vnù dal Pare, pien ëd grassia e 'd vrità. Gioann a l'ha rendù testimoniansa a sò rësguard e a l'ha crià: "Cost-sì a l'é col dont i l'avìa dit: 'Col ch'a ven apress mi a l'é da consideresse pi grand ëd mi, përché Chiel a esistìa già prima 'd mi. Përché da soa pienëssa i l'oma arseivù na grassia dòp l'àutra
. La Lej a l'é stàita dàita për ël mojen ëd Mosè, ma la Grassia e la Vrità a son vnue për ël mojen ëd Gesù Crist. Gnun a l'ha mai vëddù Dé. L'Ùnich, an Chiel istèss Dé, ch'a l'é ant la pì strèita comunion con ël Pare, a l'é col ch'a l'ha arvelalo" (Gioann 1:10-18
).
Benedission spirituaj an Crist.
"Ch'a sìa benedì Dé, Pare 'd Nosgnor Gesù Crist, ch'a l'ha benedine 'd ògni benedission spiritual dël Cel an Crist, përché Chiel a l'ha sernune an Crist prima dla fondassion dël mond, parèj ch'i fusso sant e sensa rimpròcc dëdnans a Chiel për amor. Dé a l'ha falo quand ch'a l'ha predestinane a l'adossion coma Sò arditè legaj për ël mojen ëd Gesù Crist, conforma la compiasensa 'd Sò volèj, a la làuda dla glòria 'd Soa grassia, cola ch'a l'ha acordane an Sò car Fieul. An Chiel i l'oma la redension për Sò sangh, ël përdon dij nòstri pecà second le richësse 'd Sòa grassia,) cola ch'a l'ha dane sensa misura con ògni sapiensa e inteligensa. Dé a l'ha falo quand ch'a l'é compiasusse 'd fene conòsse 'l misteri 'd Sò volèj, col ch'a l'avìa proponusse 'd realisé an Crist. Sossì a l'é 'l proponiment: quand che 'l temp adatt a fussa rivà, chiel a l'avrìa 'rcapitolà tut an Crist, tant lòn ch'a-i é ant ij cej, che lòn ch'a l'é an sla tèra. An Crist, ëdcò nojàutri i soma stàit reclamà coma 'd gent ëd Soa pertinensa, dàit ch'i soma stàit predestinà conforma 'l propòsit ëd Col ch'a compiss ògni còsa second ij sò proget, parèj che nojàutri, ch'i soma stàit ij prim a speré an Crist, a l'avèisso portà 'd làuda e 'd glòria a Dé. A l'é për lòn che quand ch'i l'eve sentù la paròla dla vrità, l'evangeli 'd vòstra salvëssa, e ch'i l'eve chërdù an Crist, i seve stàit marcà con ël sigil dlë Spirit Sant ch'a l'era stàit promëttù. A l'é Chiel la capara 'd nòstra ardità, fin-a a la redension completa ëd lòn ch'a l'é dël Signor, a la làuda 'd Sòa glòria" (Efesin 1:3-14
).
J'àutri test: Geremìa 31 (7-14)
; Salm 147 (13 fin-a a la fin)
.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
19 05
Ol dé 19 de magio l'è 'l 139 ( 140 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 227 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de magio al è ul dí da pòost 139 ( 140 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 227 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1907 - Perpinyà (ol Rosselló): se la passa öna reölta de vignatt.
1929 - Barcelona: Inaügürassiú a Montjuïch de la Esposissiú Üniversala
1960 - Barcelona: s'i passa i "Fets del Palau de la Música" (Facc del Palas de la Müsega): la interpretassiú del Cant de la Senyera (Cant de la Bandera) la provoca mesüre de repressiú contra ol catalanism per part di autorità franchéste.
1802 - Napoleú Bonapart al funda la Légion d'Honneur.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pertge uscheditg che quellas persunas n'han betg ina dimora na po il chantun betg plazzar novs requirents d'asil. Emprima premissa per in'abitaziun adattada è il tschains da locaziun.
«En il cas optimal è quest tschains uschè favuraivel, ch'ils fugitivs pon pajar el cun las contribuziuns che la Confederaziun paja a las persunas renconuschidas sco fugitivs.», di Andrea Ferroni, il schef da l'Uffizi social dal Grischun.
Savens vegnan abitaziuns veglias sanadas ed uschia pli charas.
Il mument saja la tschertga da talas abitaziuns pli pretensiusa. Savens vegnan abitaziuns veglias sanadas ed uschia pli charas. En la periferia dal chantun dessi savens abitaziuns vidas ed adattadas, mo gliez stettia en il conflict cun la finamira ch'ils fugitivs vegnan uschè spert sco pussaivel independents e possian segirar sez lur existenza da viver, di Ferroni.
La Caritas sa gida d'examinar la fiera
Dasper ils servetschs socials, che tschertgan abitaziuns per ils fugitivs, ha il chantun incumbensà dapi in onn la Caritas d'examinar per els la fiera d’abitaziuns.
L’organisaziun prepara ils fugitivs er sin la nova situaziun e mussa per exempel co ch’ins sa cuntegn en ina chasa da pliras famiglias.
I dettia era persunas privatas u agents d'immobiglias che fetschian amogna abitaziuns. L'uffizi saja da principi adina interessà vid talas offertas ed examineschi questas da rudent, uschia Andrea Ferroni. Magari dettia er ch'ils fugitivs chattian sez in’abitaziun.


text:
Remetschwil
Remetschwil a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 017 abitant e una süperfiss de 3.88 km², e al se tröva a una altitüden de 524 meter sura al livel del mar.
El cumün de Remetschwil a l'è tacaa ai cumün de Bellikon, Künten, Niederrohrdorf, Oberrohrdorf, Spreitenbach, Stetten.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Remetschwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Reimiswilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Diversas da sias poesias han servì per chanzuns da cumponists grischuns, sco p.ex. Tumasch Dolf, Armon Cantieni e Gion Antoni Derungs. Fitg populara è daventada la chanzun «Pro’l Rom», l’imni jauer che avertescha ina giuvna matta da betg s’inamurar a la riva dal Rom, il flum principal da la Val Müstair. Gia l’emprima strofa ballantscha vi e nà tranter admoniziun e tentaziun: «T’inchüra giuvnetta da l’aua dal Rom, chi chant’e chi sbuorfla tant dutsch e tant lom.»
Tista Murk porta in «vent frestg»
Cun sias poesias d’amur – surtut quellas en ils onns ’40 – chatta Tista Murk in agen tun en la litteratura rumantscha, in tun ch’è vegnì valità pli tard era sco «vent frestg en la litteratura ladina». Furmalmain resta Tista Murk bain anc rentà vi da la poesia rimada a moda tradiziunala, al nivel dal cuntegn gughegia el però da scriver avertamain da daletgs e dolurs cun l’amur. Probablamain ina da sias meglras poesias, er tenor la valitaziun da ses collega autur Andri Peer, è «Berna la not», publitgada en la collecziun «Prüms prüjs»:
Berna la not
Berna dorma
s-chürantada,
gnanc’ün’orma
plü per strada;
be sulet
eu at spet.
Il palazi
be daspera
raiv’il spazi
grisch da tschiera:
eu spranzaj
be sün tai.
E l’agüzza
catedrala
sco la pizza
s-chüra sta’la
co ch’eu t’am,
co ch’eu bram.
Suot l’archada
punt chi maina
pro l’amada,
l’aua staina;
nu gnarà
ella mâ?
In um da l‘acziun
L’entira ovra da Tista Murk cumpiglia dasper las poesias era intgins raquints e numerus teaters, per gronda part scrits en vallader, però era en sursilvan, rumantsch grischun e tudestg. Il romanist Reto R. Bezzola attribuescha l’autur jauer cleramain al teater: «Tista Murk ais essenzielmaing ün autur dramatic.» Era l’autur sursilvan Gion Deplazes scriva davart l’ovra da ses collega: «Pli voluminusa ed impurtonta ei la dramatica. Cheu fuva Tista Murk egl element sco quei ch’el fuva era sin auters camps igl um dalla acziun.» Cun las ovras dramaticas, surtut cun ils gieus libers, cuntanscha el segiramain in pli grond public che cun ils auters texts.
Tista Murk ais essenzielmaing ün autur dramatic.
Ina schelta da texts da Tista Murk (senza teaters), en successiun cronologica:
- Il chavrerin: Raquint 1943
- Spinai: Raquint, 1944
- Prüms prüjs: Poesias, 1945
- Nos min: Istorgias e legendas 1973
- Poesias: Reediziun dad ina schelta da l’ovra lirica, 1998
Tista Murk a la testa da l’uniun
Er al nivel instituziunal s’engascha Tista Murk per la litteratura rumantscha, era qua fa el lavur da pionier. El è il motor principal che metta en moviment da fundar in’uniun per scripturas e scripturs rumantschs. Dal 1945 vegn el perquai elegì logicamain sco emprim president da la «Società da scripturs rumantschs» che sa numna oz l’Uniun per la Litteratura Rumantscha e che organisescha mintg’onn a Domat ils Dis da litteratura. En sia funcziun sco president sa stenta Tista Murk immediat dad integrar auturas ed auturs da tut las regiuns rumantschas ed el intimescha da crear aifer l’uniun gremis da critica litterara che meritan er quel num. Perquai che tenor Tista Murk devi en la litteratura rumantscha savens critica che nudriva «be las lodavaglias». Durant ils circa tschintg onns sco president (1945-1951) realisescha Tista Murk cun sia suprastanza tranter auter l’emprima ediziun da las «Novas litteraras» (1948), l’organ da publicaziun da l’uniun, ina publicaziun ch’è daventada in forum d’experimentar, da critica e da discussiun per la litteratura rumantscha. La revista datti anc adina, ella cumpara ina giada l’onn sut il num «Litteratura».
Cura ch’il rumantsch grischun vegn creà ils onns 1980, sa declera Tista da bell’entschatta sco grond aderent da quest’emprova per dar al rumantsch dapli forza e preschientscha. El è era in dals emprims auturs rumantschs che ristga da scriver texts pli lungs en questa nova lingua unifitgada.


text:
Sco ch’il manader actual da la WEGA a San Murezza, Philipp Guyer, ha ditg a RTR surpiglia la chasa editura Baeschlin e Schuler la butia per il prim da zercladur 2018. La butia vegn a restar serrada in'emna per far la surdada.
Cun in egl larmond...
Cun quai che Philipp Guyer ha da dar or da mauns ina butia da tradiziun, ch'è dapi trais generaziuns en possess da la famiglia Guyer-Halter, na saja il midament betg propi simpel per el, ha deplorà il manader da gestiun.
...e cun in egl rient
Dentant è Guyer er fitg grat, che l’istorgia da la libraria e papetaria na va be uschè a fin. El spera però ferm, che la populaziun sustegnia er la purschida da ses successurs. Senza quel sustegn na saja in’existenza en l'Engiadina cun la gronda concurrenza digitala betg pussaivla.
Il cumenzament da mars era vegnì enconuschent, che la libraria e papetaria WEGA haja da serrar sias portas per dal bun.
RR novitads 17:00


text:
American Gigolò
American Gigolò (Gigolò americàṅ) 'l è 'n thriller dramàtic dal 1980 scrit e dirèt par Paul Schrader. La part dal prutagunìsta, pò dada a Richard Gere, l'éra stada śibìda prima a Christopher Reeve e pò anc a John Travolta che però i aṅ dit ad nò.
La culòna sunóra l'è stada fata par Giorgio Moroder ch'l à scrit anc al braṅ Call Me cantâ p'r i Blondie.
Sunt
Julian Kay (Richard Gere) 'l è 'n gigolò ad Los Angeles ch'al vistìs Giorgio Armani e 'l dóni i vaṅ mati par lò. A 'l inìsi Julian al lavóra par la śvedéśa Anne (Nina Van Pallandt) ma pò al pasa cun 'l agìnt Leon Jaimes (Bill Duke), 'n óm ch'al n guàrda in fàcia a ninsòṅ quànd a s trata 'd métar-'s in bisàca di bèsi.
Un dè Julian 'l incróśa par caś la Michelle Stratton (Lauren Hutton), mujér dal senadōr Charles (Brian Davies), e i dū i s inamóran dabòṅ. In cal méntar Leon al manda Julian da 'l sgnōr Rheyman (Tom Stewart) e da sò mujér, la Judy (Patricia Carr), dū depravâ purcùs ch'i vōlan che lò al daga dal bòti a la dóna mént'r al sò spóś al i tîṅ 'd òć. Quànd la dóna la vèṅ catàda mòrta, Charles al fà in manéra che tut i suspèt i vàgan su Julian. Al detective Sunday (Hector Elizondo) al gh'è adòs.


text:
Var 1'700 persunas han mintgamai visità il chalender d'advent teatral ils ultims 15 onns. Per la presidenta Isabel Christen èsi cler pertge ch'ils uffants vegnan era anc ozendi en il temp digital cun computers, smartphones e tablets a guardar in teater: I saja la ruassaivladad e l'energia dal mument cura che la glisch vegnia stizzada ed insatge tut surprendent capitia sin tribuna.
Apero e surpraisa supplementara sin il 15avel
Sco surpraisa d'advent han ils organisaturs envidà la mesemna passada ad in apero. Acturs ed acturas, uffants, geniturs e represchentants da las medias han laschà gustar in apero. Suenter intgins pleds da festa hai lura dà la preschentaziun da teater usitada.
La gruppa «Fabulaturas» ha divertì giuven e vegl cun ina paraula improvisada. Unicorns, in guaud striunà ed ina diala han procurà per tensiun sin tribuna. Il public ha laschà plaschair la 323avla preschentaziun dal chalender d'advent teatral.
Eveniment spezial era per acturs
Tenor ils acturs da la gruppa «Fabulaturas» porscha il chalender d'advent teatral era per els insatge ch'els n'han betg sin autras tribunas. I saja cunzunt l'atmosfera famigliara, ch'ins saja da strusch in da l'auter ed er il factur da surpraisa che ni acturs ni public san tge che spetgia els.
Il coc dal chalender è dapi 15 onns il medem
I na saja betg sa midà bler, uschia Isabel Christen. Acturas ed acturs che veglian sa participar chattian els mintg'onn avunda grazia a buns contacts. Sulet il rimnar daners saja vegnì in zic pli stentus cun ils onns. Ma ella è optimistica dad avair er en l'avegnir il sustegn da fundaziuns, citad e donaturs.
Quai che pertutga cuntanscher la glieud è però er il chalender d'advent i cun il temp e s'adattà al mund digital. Da nov datti ina pagina d'internet, sco er in profil sin Facebook. Er nova è la concurrenza da malegiar ch'i dat a partir da quest onn.
RR actualitad 11:00
Chalender d'advent teatral
Mintga saira d'advent datti ina surpraisa da teater per uffants a partir da 5 onns. L'entrada è gratuita.
Dapi 15 onns èn las preschentaziuns sin plaun sut il tetg dal Museum Retic, mintgamai dals 1 fin ils 23 da december a las 17:15 uras.


text:
Don Camél (félm)
Artécol in dialèt arzân
Don Camél l’é un félm dal 1952, dirèt dal regésta Julien Duvivier. L’é la préma dal j-avintûri ‘d la furtunêda sèria cun al ‘stès nòm, trâta da i lèber scrèt da Giovannino Guareschi.
La stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
La stòria l’é mésa a Bresèl, un paeṣèin in avêrta campâgna, in pruvîncia ed Rèz, ânca se còst al vîn mai dèt int al léber, dōve al pâroch Don Camél e al séndech cumunésta Pepòun Butâs în in lôta cunténva un dé a drê cl’êter.
Tót dû a tèinten ed dêres cûntra in tót i môd sibèin che dôp a 'gh la chêven dèspes a catêr ‘n’ acôrd che al vâga bèin a tó dû ind al sô quistiòun. Divêrsi vôlti Don Camél al vîn cridê dal crucifés ed l' altêr magiōr ‘d la cēṣa a câvṣa dal só temperamèint fugôṣ .
Soquânti ragiòun di scûnter în:
- al batèiṣem dal fiôl dal séndech
La mujêra ed Pepòun la pôrta al fiōl a batzêr, al nòm sciēlt da Pepòun l’é "Antonio Libero Lenin": Lenin in unôr ed l'idutrinadōr ed la Rivolusiòun d’Utòber. Don Camél al rifiûta rabiōṣ agh dîṣ: "E allora fatelo battezzare in Russia!", la mujêra ed Pepòun la s’ ufènd e la và via. Don Camél a’s fa grând cun al Crést ed l'altêr, ch‘ l’ al crîda e agh dîṣ che se al putèin al murés, an pré mìa andêr in Paradîṣ perché an n’é mìa batzê. Mèinter Don Camél al tèinta ed sustgnîr al só ragiòun, èco che a vîn dèinter Pepòun cun al ragasōl in brâs, e l’insést perché al vègna batzê cme al vôl ló. A se spôsten ind la tòra campanâria per decéder cun i pógn chi gh’à ragiòun.
Pepòun: "Vi chiedo la cortesia di ricordarvi del mio fegato: ho ancora i postumi di quella sventagliata di mitra (a’s riferés al peréiod ed quând l’êra partigiân)".
Don Camél: "Stai tranquillo che te li piazzo (i pógn) tutti al piano superiore!".
Don Camél al và avânti decîṣ, Pepòun l‘ é indecîṣ e al tèm l'aversâri mó al partés subét cun un dirèt.
An s’ vèd mìa sa sucêd dôp per un câmbi ed sēna, mó a la fîn Pepòun, mèinter a’s jósta al vistî al dîṣ: "D'accordo, avete vinto voi".
Don Camél: "Come lo chiamiamo, allora, questo fantolino?"
Pepòun: "Antonio Libero Camillo".
Don Camél al cunclód cun al dîr: "E allora lo puoi chiamare Lenin: vicino ad un Camillo, quei tipi lì non funzionano".
- l'inavgurasiòun ed la Cà dal Pôpol
- al siôper di cuntadèin
- ‘na partîda ed balòun ind al tèimp ed l'inavgurasiòun ed la Cà Giardèin ‘d la cēṣa.
- al matrimòni cuntrastê tra dû zôven, ló fiōl ed comunésta, lê fiōla ed réch padròun ed tèri.
A la fîn, a câvṣa ed ‘na lîte generêla, Don Camél al vîn spidî a fêr al pâroch in un paeṣèin ed muntâgna: còsta l’é la punisiòun dêda dal vèschev perche' Don Camél l’à tôt pêrta a la scasutêda scupiêda in paèiṣ, butând zò dodés aversâri.
Ânca se, in polética, în inséma a dō rîvi cuntrâri, Prēt e Séndech a’s rispèten e an gh’àn mìa ed dòbit a intervgnîr in favōr ed cl' êter o a fêregh un sègn ed riguêrd, arcgnusènden al valōr. Dû fât cme sègn în quând Don Camél al mûnta inséma al quadrê ed la bòcs e al bóta zò in pôch secònd al bucsór ch’ l’ îva scunfét al campiòun lochêl e al séndech; cl' êter, quând al Séndech, la giûnta comunêla e la bânda dal paèiṣ a vân a la stasiòun a salutêrel e avgurândegh "prûnta guarigiòun" e un râpid artōren al paèiṣ (in realtê' tōt a sân che Don Camél al vîn mandê via per punisiòun, mó nisûn l’ al cunfèsa).
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Cun un cèch côlp ed gèni, in tóti al sînch pelècoli che mèt’ insèm la sèria, Fernandel (che ed sôlit ind al versiòun italiâni di sô félm l’êra dupiê dal genvèis Lauro Gazzolo), l’é stê fât invēci dupiêr da Carlo Romano (1908-1975), cgnusû ânca cme vōṣ italiâna ed Jerry Lewis. La sciēlta la s’é mustrêda perfèta (Gazzolo an sré mìa stê asê "sangvégn" e dal rêst sèmbra ch’agh gnès mìa bèin la parlêda emiliâna-rumagnôla...) e in efèt incô a gh’ l’à câvaren mìa a ‘d arcgnòser "Don Camél" sèinsa la vōṣ ed Romano.
- Ind la versiòun in inglèiṣ la vōṣ ch’ la racûnta l’é 'd Orson Welles.
- I d’ed dèinter ed la cēṣa de sta avintûra e ed còli dō dôp “Al ritōren ed Don Camèl” e “Don Camèl e l'onorèvol Pepòun" în in un teâter pr' al riprèiṣi dal cinéma.
- La versiòun francèiṣa la preṣèinta dal sēni ch' an gh’în mìa in còla italiâna cme la nâsita dal vidèl ed Filôt, ad ôvra ed Don Camél; la sēna dōve la Gîna e al Mariulèin a’s botèn ind al fióm per masêres; un cèch descōrs fra Don Camél e la Madòna. E la barófa fra Don Camél e i "rinfôrs" gnû da la sitê per dêr mân fôrt a i scioperânt, che ind la versiòun francèiṣa l ‘é pió cêra e la dûra di pió.
J atōr[modifica | mudéfica la surzéia]
- Fernandel: Don Camél
- Gino Cervi: Pepòun
- Vera Talchi: Gîna Filôt
- Franco Interlenghi: Mariulèin Brósch
- Saro Urzì: Brósch
- Charles Vissière: Al Veschèv
- Leda Gloria: Sgnōra Butâs
- Luciano Manara: Filôt
- Mario Siletti: Stilèti
- Marco Tulli: Al ṣmîls
- Sylvie: Sgnōra Cristèina
- Giorgio Albertazzi: Don Pêder
- Ruggero Ruggeri: Gesó (la vōṣ)
- Paolo Stoppa: Marchèti
- Emilio Cigoli: La vōṣ ch' l' arcûnta
Chiêter ed la sèria[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al ritōren ed Don Camél (félm), 1953;
- Don Camél e l'onorèvol Pepòun (félm), 1955;
- Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp, 1961;
- Al compâgno Don Camél, 1965.
E un arfacimèint:
- Don Camél, 1983
Colegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al muşèo ed Don Camél e Pepòun
- Mondo piccolo Tót al mònd ed Guareschi


text:
Burgh Tisin
Burgh Tisin (Piemuntés: Borgh Tisén; Italian: Borgo Ticino) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 5 036 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,3 km² e ona densità de popolaziun de 379 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Castlét, Cümiaagh, Dimian, Varal, Vrün.
L'è staa el lögh de nassida del pueta ümanista Antonio Cerruti (1503-1560). Düranta la segunda guera mundial (13 agust 1944) i nazista hann massaa, per vendicàss di partisan, 12 giuin innucent, ai quai l'è dedicada la piassa principal del paés.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Burgh Tisin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Svizra
-
Situaziun da l’industria en Svizra è sa pegiurada il november
La situaziun da l’industria en Svizra è sa pegiurada il november. Surtut l’industria da metal ed electro vegn stimada mender ch’anc avant in mais. Quai scriva il post da conjunctura KOF da l’ETH Turitg.
Sco consequenza è il barometer dal KOF ruschna sut la media a lunga vista. En cumparegliaziun cun l’october è il barometer curda per 2,5 puncts. Sco il KOF scriva, haja il sectur da construcziun meglras prognosas ed uschia franà la crudada dal barometer.
RR novitads 12:00


text:
L’intimité
Cun te ći intimité!
Zagri debli che bat les ores,
ai é sciöche le rondenì di dis passà.
Vi ca dlungia mè a me cuntè dl amur,
mo bel plan, dër bel plan.
Al s’à davert, i ne sa nia olâ
altró na porta danter i ciüfs.
La sëra dai vidri s’ascuta.
I restun tl chît: corafora
degügn ne sa de nos.
Rainer Maria Rilke
Inće chilò indô oressi ves cuntè valch sön l’amur, valch de chë ert che scialda sö tan bel nüsc cörs y che fej deventè nüsc dis sarëgns, ćialć y plëgns, tan che i n’orésson mai plü i lascè jì. I à metü man mi discurs cun na rima dl poet todësch Rainer Maria Rilke, che à vit danter le 1875 y le 1926. Tla rima de Rilke vëgnel dant la parora tle dl discurs da incö: la intimité. Ne s’ëise mai fat n pinsier sön la importanza dla intimité te n raport interuman, te na relaziun cun n’atra porsona? Y sce i jun inant cun chësta picia reflesciun: ne s’ëise mai damanè de ći sort che ara é osta intimité cun les porsones che i ëis incëria?
I ùn aldì ti tòć da denant ćiügn che é i scalins che an mëss passè por rové a ester bogn da avëi n pü de intimité cun n’atra porsona. Plü avisa ôl naôta ester la atraziun che tires adalerch l’atra porsona, spo mëssel ester le dejidêr o l’entusiasm da orëi se lascè ite y sambëgn inće la desponibilité da partì valch impara. Sce chisc trëi elemënć ne n’é nia presënć, spo ne vara nia da avëi intimité, chël ô dì che al restarà dagnora intan de mür danter na porsona y l’atra insciö che ara ne jarà nia da costruì n bel raport d’amur.
Les scritöres dl’antichité cunta che tla dërta intimité se dléghel la ćern cun la ćern y le spirit cun le spirit. Tla intimité tol les döes porsones cosciënza che la energia sessuala y la energia spirituala é na cossa sóra, chël ô dì che ares fej pert dla medema natöra, dla medema anima. La energia sessuala vëgn odüda sciöche energia creativa dl univers. Al é sciöche sce chësta forza ti dess na sbürla ales beles idees da gnì a löm, da se mostrè y da se lascè amiré. Mo ći funziun à pa la intimité te döt chësc discurs?
La intimité é la uniun de n corp fin cun n ater corp fin. Y sot a corp fin ne capëscion nia ma le corp fat de ćern y de osc, mobëgn valch plü de morjel, valch che va sura la ćern fora y che toca perts dla porsona che é datrai ries da reconësce o da tó sö. La uniun danter chisc dui corps fins é valch che mëss cuaji sozede, ajache zënza ne n’é n corp nia complet. Tla atraziun, chël ô dì bele tl pröm vare canche an pëia ia sön la strada dl amur, vëgnel a löm chësta energia. Madër che chilò jórera ia y ca ma sciöche na fantasia de plajëi. L’entusiasm arvijinëia spo chësta fantasia, deperpo che le momënt olache an tol la dezijiun de partì valch deboriada pormët de ti dè forma a chësc dejidêr. Vignun de chisc trëi stadiums à süa funziun y süa importanza d’ester y guai a che che se pormët da nen saltè un. Vëgnel a manćé un de chisc trëi stadiums, spo sarà la relaziun dagnora rovinada, dagnora sotissura y ara ne jarà mai da ester veramënter contënć deboriada.
Stlüj la boćia, taji, no baié
y lascia crësce di pinsiers
le sant, y la parora ne rovines
la grandëza di dër sentimënć.
Taji, y che al rogores te mies avënes
n nü dejidêr de vita, y che al se desmënties
de ester chilò, adöm, fać ia
te chësta contentëza dla natöra, y spo...
canche al sarà rové y le corp stanch
gnarà pié dala stüfa di momënć,
y chë vita somiada y les flames
di sënsc jarà tl scür a morì,
spo, mia ćera, a té te dijarài danü
parores d’amur dala ria: i dijarà
che i te dejidrëii y che i t’ô bun
inće sce chësc oramai ne sintiarài plü.
Milan Rakic
La intimité mët ala proa les fantasies che les döes porsones à svilupé ti momënć denant. Vigni stadium dl amur à sües proes, sües tënores. Y te vigni stadium él inće dagnora la poscibilité de perde y de messëi la dè sö. La intimité perd canche döes porsones s’azica, mo resta impò inant sóres, vignöna te süa crigna. Chësc ô dì cun d’atres parores che chëstes döes porsones mantëgn inant sü confins, inće tl momënt olache süa ćern azica les portes dl paraîsc. Ma sce les döes porsones é bones da se delibré da sü confins personai, da sües sis ideologiches é la intimité bona da lié veramënter les döes porsones. Chësc sozed por le plü a livel de energia, y porchël él important da splighé indortöra chë parora che i à bele adorè n iade, plü avisa le conzet de corp fin. Le corp fin é pordërt valch dër de vedl; chësc conzet va derevers de milesc y milesc de agn. Sce i ćiarun do tles scritöres dles singoles cultures, spo odunse che al à n gröm de inoms. Por sanscrit, che vëgn aratè un di lingac plü vedli dl monn, ti dîjon a chësc conzet sùkshma sharìr. D’atres tradiziuns adora la parora «corp de löm», o «corp de Dî», «spirit sant» o «aier sant dla vita». Vigni tradiziun y vigni lingaz à süa forma por definì chësta cossa, che é ala fin di cunć dagnora la medema. Ći che an mina chilò é dagnora le punt de incuntada, chë interseziun che ti pormët sides al corp co al’anima de rové en contat.
Tl corp fin resta la porsona ëra instëssa, mo tl medem momënt vara inće plü inant. Ara conësc deplü, ara sënt deplü. Canche ara va ite te na ćiamena por ejëmpl y sënt che al é val’ tenjiun danter les porsones presëntes, canche ara sënt che valgügn à n bun cör, canche ara sënt danfora che al sozedarà valch che an ne s’aspeta nia: düć chisc é de te’ pici framënć de perzeziun che vëgn dal corp fin. Al é inće te chësta dimenjiun che an tol la dezijiun por ejëmpl de s’amarè o de s’un stè saurì, de gnì orüs bun o manco, de surantó na vijiun dl monn positiva o negativa.
Chësta dimenjiun vëgn despartida tl momënt che an ô avëi intimité cun n’atra porsona. An ne po nia scemplamënter splighé ći che an chir a parores y gnanca cun les aziuns. La sóra cossa che an po fà é chëra de portè en contat le corp fin de öna na porsona cun chël dl’atra porsona y de ti pormëte da comuniché chël che ares à da se dì.
Tla intimité sunse tan en sintonia cun la porsona amada che i sintiun canche ara s’un sta saurì o canche ara s’un sta ert. I sintiun sües emoziuns, i sun bogn da lì sü pinsiers, i sintiun danfora les intenziuns plü ascognüdes. Chësc lian a vigni livel é inće conesciü sciöche “imedesimaziun” o sciöche “coejiun”. Ara se trata propi de n lian a vigni livel: chël sensual, chël sessual, chël emotif y chël spiritual. Le corp fin à canai por dötes trëi les dimenjiuns. Y por i daurì mësson se delibré de certes idees sozialmënter condizionades sön les relaziuns fisiches, le ses y la spiritualité. N iade che an à davert chëstes strades y che an é tan en sintonia cun la porsona amada, él interessant da odëi sciöche i mürs che despartësc n corp dal ater se desfej y nes deura dötes les portes da se podëi pormez.
I oressi ester sura tü slefs
por me destodé tla nëi de tü dënz.
I oressi stè iadô to piet
por me dlighé te to sanch.
Danter tü ćiavëis d’or
oressi tla eternité somié.
Y che al deventass to cör
la fossa por le mi che me dô tan dassënn.
Che tüa ćern sides mia ćern,
che mia frunt sides tüa frunt.
Döta l’anima mia oressi che jiss ite
te to pice corp,
ester iö to pinsier, iö
to guant blanch
ajache tö t’inamorëies
de mè cun na pasciun tan sterscia
che te consümes da me chirì
zënza mai me ciafè.
Y acioche tö vais scraian
mi inom tla enrosadira
damanan de me n pü d’ega
boion, dala ria, döt ći che é de ante
che i à lascè sön strada
da te dejidré, le cör.
Y intratan jarài ite
te to corp tan duc y morjel
dal momënt che iö instëssa sun tè
y dal momënt che i sun ite te tè, ëra, por dagnora,
deperpo che tö ćiamò te me chires por nia
da Oriënt a Ozidënt,
inćina che ala fin ne sarunse borjà
dala flama dlaiënta dla mort.
Federico Garcìa Lorca
Cuarta pert: "L´intimité"
- 4 L intimite.pdf(file pdf)56 K


text:
Filastrocche
Tra tra va a Milàn
Va tö ’l pan
Va in Valtelina
Tö la farina
Fa una pulentina la mia tusina
Oppure
Fa un pulentìn
Al me tusìn
Suta el puunt
De cich e ciach
Ghera suta
Un bèl margnach
Cun la vesta verdesina
E l’è bravo chi l’induina.
Trot trot
Cavalòt
Sü di muunt
Giù di dos
Trot trot
Cavalot.
Goo fam
Va robà
No che lè pecàa,
Va al credenzìn
Che ghe là amò un poo de pan e
Un poo de vin.
Dàmel a mi che soo el püsèe pinìn.
Oh pà, la vaca la maia la maia
Lasa che la maia!
Induela la mia maia?
L’à maiada la vaca,
te l’avevi dii.
Cusi fan dü per dü? Quatru.
No, dü perdüü i cerchen la strada de andà a cà
Cosa fanno due per due? Quattro. No, due perduti cercano la strada di tornare a casa.
Lucia ghe l’à denàanz, Gabriel ghe l’à de dree.
Lucia l’ha davanti, Gabriele l’ha dietro – (la lettera L)
Trot, trot, cavalot,
tre tusàn in un barcot,
üna la fila, üna la lava,
üna la fa èl capèl de paja.
Vün: sura Diu gh’è pü nesün
Dü: dü öc stan ben a tüc
Trii: trii picuc fan sta in pè ’n scagn
Quatru: quatru rööt fan andà un car
Cinch: cinch dii impienis ’na guanta
Sees: tri prevet de scià, tri prevet de là fa bel cantà
Sèt: chi möör minga de giuen, el möör de vèc
Vot: l’animal piöc nun pö viif senza fa el böc
Nööf: la galina negra la fa bianch l’ööf
Dees: d’invernu se pö minga andà a rubà scirées
Vündes: el fiöö d’en por diavul èl pö minga diventà giüdes
Dudes: dudes mées ’na bèla anada!


text:
Canzòun mudnésa
Artéccol in dialètt mudnés
Cun canzòun mudnésa as stà ad indichèr tót i canzòuni scrétti in dal dialatt mudnés.
Indice
In di àn adrê[modifica | mudéfica la surzéia]
Vést ch'ai mudnés agh piès dimòndi cantèr, in dal tèimp i an fat soquànt canzòuni in dialètt; purtròp nisùn l’à mai scrétt i tést, e qui pió vèci agh è al résch ch’i sparéssen.
I cànt mudnés i én ed qualitê diferèint, a secònda ch’i vìnen dla muntàgna, in-dóv agh éren in prevalèinza di canzòun da balèr, o ch’i vìnen dla pianùra, in-dóv él canzòuni i éren in prevalèinza cantèdi dai còr.[1]
Di cant dla muntàgna (al Frignàn) agh è da arcurdères ed L’inglésa (al pió cgnussû) , Am voi marider e Chi bussa; agh én di grópp, com ad esèimpi Il Contemporaneo, ch’i van a drê incòra adèsa a tgnìr in vétta chi cant chè, e i sòunen in di fésti di paés e dal sitê.
Di cant ed la pianùra agh è da tgnìr a mèint sovratót La Ghirlandèina, la canzòun mudnésa per definiziòun: l’è dvintèda un di simbòl dla zitê, se non un ìnn vér e pròpri: la sô versiòun pió famósa l’è quela cantèda da Luciano Pavarotti. Agh è anch da arcurdères ed cant com La féra ed San Zemiàn, Modna at voi bein, La Mariuleina e di etri; a tgnìr in vétta tótta sta tradiziòun chè agh pìnsen di còr com La Ghirlandeina e La Secchia.
Al dè d'incô[modifica | mudéfica la surzéia]
Al dialett mudnés l’è ste druvê soquanti volti anch in di canzòuni dal dè d’incô:
Coro delle mondine[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Coro delle mondine l’è un còr ed la sitê ed Nóv ed sóli dònni, ch’i gh’àn in comùn d’esèr stèdi mundèini in di tèimp adrê.
I cànten di cant anch in dialètt, ad esèimp la canzòun Se vedeste i mundarìs ed l’album cun l’istèss namm, ma anch La tina e di ètri; Se vedeste i mundarìs e i dû album I canti della bassa 1 e I canti della bassa 2 i én a metê in dialett mudnés e metê in dialett mirandulés.
Francesco Guccini[modifica | mudéfica la surzéia]
Francesco Guccini l’è un di (se non al) pió importànt cantànt italiàn.
Nê a Mòdna, l’à vissû da putèin a cà di non a Pèvna, da ragazòl a Mòdna, da ragàz a Bulàgna e da grànd incòra a Pèvna, fin al dè d’incô. Quest as vadd anch in dal dialètt cal dróva in di sô canzòuni: un mudnés un poch imbastardî dal dialett pavanés (ch l’è una qualitê dal bulgnés).
Di canzòuni in dialètt al l’à scrétt Al trést (in dl’album Due anni dopo), La ziatta (in dl’album Ritratti; la canzòun uriginèla l’è ed Serrat, in spagnòl, un cant malincònich cun una cadèinza impusébil da fèr in italiàn, ma ch’invézi l’è gnùda benissém in dialett), La fiera di San Lazzaro (cant tradiziunèl, dl’album Opera Buffa) e La Genesi (in italiàn, ma ch’la pèrla d’un sgnór cun la bèrba bianca d’antica urégin mudnésa da la pèrta ed sô mèdra ch’ogni tànt al dis un quel in dialett; seimper ed l’album Opera Buffa)
Pierangelo Bertoli[modifica | mudéfica la surzéia]
Pierangelo Bertoli l’è un di pió cgnussû cantautór italiàn, e anch un di prémm. Nê a Sasól, oltre a soquant di pió bèli canzòuni in italian, al l’à scrétt un album intér in dal dialett ed Sasól, S'at ven in meint; lè deinter agh én 13 canzòuni, ad esèimpi Alete e al ragasol, L’ot ed setember, Iachem e di etri.
Dimòndi alghê a la sô tèra, al l’à scrétt anch di eter cant in dialett, Fer l'amaur (ed l’album Certi momenti), Prega Crest e La bala (tót e dô ed l’album Eppure soffia)
Modena City Ramblers[modifica | mudéfica la surzéia]
I Modena City Ramblers én, sèinsa alcun dóbi, al grópp che pió di tótt l’à fat cgnósser al mand al dialett mudnés; la sô musica l’è fata da un mis’ciòun ed folk irlandés, rock e un basamèint emiliàn. I an scrétt na móccia ed canzòuni in dialett, che cun la sô imediatèssa, al sô picèr cum un martèl al fà rivèr méi al mesag’ ch’i Modena City Ramblers vólen fer passèr, e l’è pió cèr dl’italiàn quand i cànten dla lór tèra, l’Emélia.
Al canzòuni in dialett i én Tant par tachèr, Delinqueint ed Mòdna, I funerali di Berlinguer, The great song of Indifference (ed l’album Riportando tutto a casa), Al dievel, La fola dal Magalas (ed l’album La grande famiglia), La fiola dal paisan, A gh'è chi g'à (ed l’album Raccolti), Al fiómm, La fòla ed la sira (ed l’album Viva la vida, muera la muerte!), La stagioun di delinqueint (ed l’album Dopo il lungo inverno) e S'ciòp e picòun (ed l’album Sul tetto del mondo).
Cisco[modifica | mudéfica la surzéia]
Vec’ cantànt di Modena City Ramblers, Stefano ""Cisco" Bellotti l’à fat un pèr ed désch da per lò. Nê a Chèrp, in dal só album Il mulo al l’à scrétt in dialett la canzòun Olmo, dimòndi dólza, dedichèda al sô putèin Ettore Olmo Bellotti, e Onda granda, un cant rivoluzionàri.
Al Festival ed la canzòun in dialatt mudnés[modifica | mudéfica la surzéia]
A Mòdna, in Piàza Grànda, tót i àn in istê agh è al Festival ed la canzòun in dialatt mudnés (in italiàn Festival della Canzone dialettale modenese[2]), ch'l'è bèle rivê a la dodzésma ediziòun in dal 2010.
Tót i an igh van soquànt cantànt, ch'i gh'àn da cantèr di canzòuni nóvi ed esclusivamèint in dialètt. Al spetàcol l'è tgnû drê dal còmich Graziano Grazioli, ch'l'è anch quèl ch'l'à inventê al festival. Tót el vòlti agh è nahc un special guest, un cantànt famós ch'al vin cóm òspit d'unór in dla rassàgna.
Ala fin dl'evèint i fan sèimper gnir fóra al CD con tótti i canzòuni ch'i an cantê apòsta per al festival.