text:
La donna che visse due volte
La donna che visse due volte (La dóna ch'l'iva visû dū vòlti) 'l è 'n film dramàtic dal 1958 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś francéś D'entre les morts (In di mòrt) ad Pierre Boileau e Thomas Narcejac.
Sunt
'L avucàt e pulisiòt John Ferguson (James Stewart), ciamâ Scottie da i sò amìg, al gh'à di prubléma a purtàr avànti al sò lavōr parchè al patìs da spés di tarabaciòṅ quànd al s cata in élt. Un dè, durànt 'n inseguimènt in si téǵ di gratacēi ad San Francisco, 'l iva vdû śliciàr śò e spaplàr-'s a tèra un sò culéga in dal tintatìṿ ad dar-'g ajùt parchè lò 'l éra drē a pingulàr in dl'ària mént'r al s tgniva stric a na grundàra.
Lasâ a cà da la pulisìa, Scottie al s véd cun un sò vèć cumpàgn ad scóla ch'l à fat caréra in di catēr navài, Gavin Elster (Tom Helmore), ch'al gh dà 'l incàrag ad tgnir 'd òć sò mujér Madeleine (Kim Novak) ch'la gh'à di distùrub in tèsta parchè la créd 'd èsar sò nunóna Carlotta Valdés, una che a vint-siē an la s éra tòlt la vita dòp èsar stata lasàda da sò marè e dòp ch'i gh ìvan purtâ via anc sò fiōla. Adès la Madeleine la gh'à i stés an ad qvala lè.
John al taca a tgnir-'g adrē e un dè, dòp che lē l'iva purtâ di fiōr in sla tómba ad sò nóna, al la véd ch'la s butà śò in di àqui dal Golden Gate. Tiràda fóra da 'd là, dòp avér-la sugàda in dal sò apartamènt, lò al gh prumét ad jutàr-la a guarìr anc parchè 'l à pardû la tèsta par lē.
Un dè però la Madeleine la próa a masàr-'s incóra, butànd-as sò p'r un campanìl, e 'sta vòlta la gh la cava anc parchè Scottie al n è minga bòṅ ad cùr'r-'g adrē e ad tgnir-la sòdi par via di sò tarabaciòṅ. Pîṅ ad séns ad cólpa in di sò cunfrònt e ardùt cum un śdas al cata cunfòrt in dla sò amìga Midge (Barbara Bel Geddes) ch'la gh vōl bèṅ dabòṅ ma lò invéci al n è minga inamurâ 'd lē.
Vgnû fóra da 'l uśdàl psichiàtric dòp 'n an, Scott al cgnós na cumésa in un negòsi, la Judy Barton, ch'la pâr pròpria la Madeleine anc se lē l'è móra invéci che biónda. 'L avucàt al taca a 'ndàr fóra sèg e al la cunvìns a vistìr-as cuma la mòrta ma anc a patnàr-as e tinś'r-as i cavìi cuma lē. La Judy la fà tut qvél ch'al gh diś lò, malluntéra e sōl p'r al sò amōr.


c: text/html

text:
Muttenz
Muttenz a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.64 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 17361 abitant.
El cumün de Muttenz al se tröva a una altitüden de 292 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arlesheim, Birsfelden, Pratteln, Münchenstein, Gempen (SO), Basilea (BL) e Grenzach-Wyhlen (Germania). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Archiv für Kunde österreichischer Geschichtsquellen, Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei 1851

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pas de Presburgh
La Pas de Presburgh l'è staa on trattaa de pas ai temp di guerr napoleonigh.
El 26 de dicember del 1805 a Presburgh (incoeu Bratislava), dopo la vittoria napoleoniga a Austerlitz, la se firmava ona pas segond la qual el Veneto el passava de l'Austria al Regn Italigh. L'Austria la doveva ancà lassà perd ogni pretesa sora i statt todesch; on quai de lor, compagn de la Baviera e 'l Württemberg, vegniven grandii e faa diventà dugaa indipendent (anca se in realtà eren sotta el controll frances).
Quell trattaa chì l'ha anca segnaa la fin del Sacher Roman Imperi.


text:
Hilterfingen
Hilterfingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.80 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3977 abitant.
El cumün de Hilterfingen al se tröva a una altitüden de 562 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Heiligenschwendi, Oberhofen am Thunersee, Spiez, Thun.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hilterfingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1175 col nom de Hiltolfingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hilterfingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Schloss Hünegg
- Swiss Sailing School Thunersee


text:
Larnaca
Larnaca (Aάpvaka/Lárnaka in grech; Larnaka in türch; Larnaca in ingles, italian e in la püpart di lenguv eurupei; Kίtιov/Kítion in grech antigh; Citium in latin) l'è una cità de Cipru, cunt una pupulaziun de circa 46.000 personn.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Larnaca la se tröva in sü la costa süd de l'isula, minga luntana del cunfin cun la part türca de Cipru.
L'è in sül mar e l'è 'l caplögh de vün di ses distret del Paes. Dopu de Nicusia e Limassol l'è la cità püssee granda e impurtanta de Cipru. L'è chì che 'l se tröva l'areuport püssee impurtant de la naziun.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fada sü di Micenee in del XIV secul prima del Signur cunt el nom de Cizi (Kítion). I Giüdee han duperaa in de la Bibia el nom Kittim per ciamà prima i gent de Cipru, e pö tücc i Grech e i Ruman. Al dì d'incö i abitant de la cità le ciamen anca Skala, che 'l vör dì propri "scala", o anca "deposit": l'è perchè la cità l'è semper stada un port de una quai impurtanza.
Un bel mument, cumpagn de tant alter cità de l'isula, l'è stada cunquistada di Persian. Cul passà del temp, gh'era rivaa in la cità anca una bela minuranza fenicia (per via de la vesinanza cunt el Liban e tücc i scambi cumerciai): per quela resun chì Cizi l'ha minga vurüü tö part a la revolta ionega. In del 450 prima del Signur el general atenies Cimun l'è mort in mar intant che 'l difendeva Cizi in d'una bataja cuntra i Persian. In sül sò let de mort l'ha ubligaa i sò ufiziai a sgund la nutizzia de la sua mort sia ai leaa che ai Persian; datu che pö i sò omen han vinciüü la bataja, l'è vegnüda föra la fras che la dis che Cimun l'ha vinciüü anca de mort (kaί vekpός ἐvίka).
Dopu 'n teremot, che l'ha traa giò un frach de rob, i abitant de la cità s'hin spustaa de l'altra banda de la baia, e lì l'è nassüü el centru de la Larnaca del dì d'incö. De la cità vegia el resta propi poch.
In del 312 prima del Signur l'è passada sota el dumini del Regn d'Egit (dopu che l'era mort l'ültim re de la cità, Pümiatun), e inscì l'è staa fina al 58 a.C., quand hin rivaa i Ruman.
De lì in pö, Larnaca l'è andada adree a la storia de Cipru. Gh'è de regurdà che, segund la legenda, Larnaca l'è stada vöna di prim cità de l'isula a vess tucada del Cristianesim: de fat el sò prim vescuv el saria staa el Lazzer (quel resüscitaa de Gesü), che l'era staa esiliaa de Israel. Quand che l'è mort, l'han sevelii lilinscì, là indè adess gh'è la Gesa de San Lazzer. I sò oss però hin staa purtaa via, prima Custantinopel e pö a Marseja.
I Türch han faa sü in del 1652 un furtin che 'l spartiva in dü toch (grech e türch) la cità.
Larnaca l'è turnada a vess impurtanta dopu i aveniment del 1974, quand che l'UNÜ l'ha ciapaa per sè l'areuport de Nicusia: gh'è staa besogn de vün növ, e inscì Larnaca l'ha tacaa a vess turna un centru impurtant per el Paes.


text:
Saint-Christophe (omònim)
Saint-Christophe a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Allier
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Charente
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Charente-Maritime
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Creuse
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Eure-et-Loir
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Tarn
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Vienne
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Vahcuengh
Vahcuengh (Sawndip: 吪僮) / Linxcuengh dwg Vah Bouxcuengh, gvi Dai yijhaeh. Sawcuengh dwg saw gyoebyaem,yung lahdingh cihmeh guh cihmeh hingzsik,yungh Vahcuengh fanghyenz haihbaek guh goekdaej,aeu yaem Vahcuengh Vujmingz guh biucinj,dwg yinzminz cwngfuj youg 1956 nienz caux ok,1957 nienz ginggvaq bihcinj youq dieg Bouxcuengh doihengz sawjyungh cunj dahit saujsu minzcuz vwnzsw ndeu.Sawcuengh gungh miz 26 chi-meh, 22 aen singmeh, 108 aen yinhmeh caeuq 8 aen diuhloih. Saw laj neix dwg Sawndip.


text:
Cottbus
Cottbus (antigament Kottbus; Chóśebuz in lusazian superior; Choćebuz in lusazian inferior; Chociebuż in polacch; Chotěbuz in cech; pronuncia milanesa: Còttbos) a l'è ona città de la Germania oriental.
La cunta circa 101.000 abitant.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in del Land de Brandeburgh, del qual l'è la città pussee granda dòpo de Potsdam.
L'è traversada del fiumm Sprea.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Sòrbi in del X secol. La prima nominazion de la città l'è del 1156.
I todesch, come popolazion, hinn rivaa dusent ann pussee tard. In del 1462 la città l'ha taccaa a fà part del Margraviaa del Brandeburgh, in del 1701 de la Prussia. De quell moment l'è andada dree ai sòrt de la Germania oriental, dent al II Reich, a la Repubbliga de Weimar, del III Reich, de la DDR e poeu de la noeuva Germania unida.
La minoranza slava lusaziana la gh'è anmò.
I quartee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cottbus l'è dividuda in desnoeuv quartee, chì nominaa cont el nòmm todesch e slav:
- Mitte / Srjejź
- Neu und Alt Schmellwitz / Chmjelow
- Sandow / Žandow
- Spremberger Vorstadt / Grodkojske pśedměsto
- Ströbitz / Strobice
- Sielow / Žylow
- Saspow / Zaspy
- Merzdorf / Žylowk
- Dissenchen / Dešank
- Branitz / Rogeńc
- Madlow / Modłej
- Sachsendorf / Knorawa
- Döbbrick / Depsk
- Skadow / Škodow
- Willmersdorf / Rogozno
- Kahren / Korjeń
- Kiekebusch / Kibuš
- Gallinchen / Gołynk
- Groß Gaglow / Gogolow
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Montreuil, Francia.
- Grossee, Italia.
- Lipeck, Russia.
- Zielona Góra, Polònia.
- Tărgovište, Bulgaria.
- Košice, Slovacchia.
- Germania:
- Nuneaton and Bedworth, Regn Unii.


text:
Toggenburg (distret)
El Distret de Toggenburg l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera,
El distret de Toggenburg l'è sitüàt endèla la regiù centro-setentriunàla e ucidentàla del cantù. El cunfìna a nordèst col distrèt de Wil, a èst col Cantù Apenzèl de Dét, a sudèst col distrèt de Werdenberg, al sud col distrèt de Sarganserland, a sudòvest col distrèt de See-Gaster, a òvest coi distrècc de Hinwil e Pfäffikon (ZH), e al nordòvest col distrèt de Münchwilen (TG).
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La popolasiù totàl del distrèt l'è de 45070 abitàncc (stìme del Dicember 2011), repartìda 'n 16 cümü.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Toggenburg (distret) al Wikimedia Commons


text:
11 10
Ol dé 11 de utùer l'è 'l 284 ( 285 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 82 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de utùer al è ul dí da pòost 284 ( 285 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 82 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1137 - Barbàster (l'Aragó): Ramon Berenguer IV, cunt de Barcelona, al signa col Ramir II, rei d'Aragó, ol compromess matrimonial con la sò tusa Peronella.
2003 - Lleida: al entra in servisse per ol pöblech ol Tren a Granda Velossità ch'al ünirà la sità con Madrid, passant per Saragossa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Mily-la-Fôret (l'Ísola de Fransa, Fransa: Jean Coteau, scritur e diretur de sínema Franses, l'indomà de la mort de la sò granda amisa Édith Piaf.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
VIVA world cup
La Viva World Cup l'è la còpa del mónt de fùbal di pòpoi mia ricognusìcc e sènsa stat e l'è urganisàda dal N.F.-Board.com
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm del Viva World Cup a l' regórda chèl de la Fifa World Cup che l'è la còpa del mónt de fùbal di masiù ricognuside e con tat de stàt.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima Viva World Cup la s'è tegnida in del 2006 in Ocitania dal 20 al 24 de Noèmber.
In prensèpe se pensàa de zögala ògne dù agn, isé la segonda Viva World Cup la s'è tegnida in de l'estàt del 2008 in Samiland a Gallivare, ma ést che l'èra egnida pròpe bè e che gh'éra sèmper piö 'nterès s'è pensàt bé de zögala ògne an.
Isè in de l'èstàt del 2009 s'è zögàt la tèrsa Viva World Cup in Padania, tra Nuara, Varés, Brèsa e Erùna dal 22 al 27 de zögn.
I zögadùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I zögadùr di squadre de sólet i è o diletàncc de bù lièl o ex profesionisti, ad esèmpe 'n de la Padania i à zögàt in de l'edisiù del 2009 "el sègna sèmper lü"Maurizio Ganz, ex zögadùr de l'Inter e ol Gianpietro Piovani ex capità del Piacensa.
Palmarés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) Viva World Cup 2006 Samiland campiù del mónt.
2) Viva World Cup 2008 Padania campiù del mónt.
3) Viva World Cup 2009 Padania campiù del mónt.
Lönedé 23 zögn 2009
Martedé 23 zögn 2009
Mercoldé 24 zögn 2009
Gioedé 25 zögn 2009 Semifinài
Sàbat 27 de zögn 2009 Finàl
4) Viva World Cup 2010 zögàda a Gozo: Padania campiù del mónt.
Sàbat 5 de zögn 2010 Finàl


text:
Premavèira
Artécol in dialèt arzân
La premavèira (primavera in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun int al zôni cun al tèimp pió dōls.
Premavèira "astronômica[modifica | mudéfica la surzéia]
Per l' "astonoméia" la stagiòun la cumîncia cun la giurnêda ed premavèira in dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt (al 20 - al 21 se l'ân l'é bişestîl - ed mêrs) e la finés al 22 (al 23 se l'ân l'é bişestîl) ed setèmber int la pêrta êlta ed la Tèra, la cumîncia al 22/23 setèmber e la finés la giurnêda ed l'istê in dóve al dé l'é pió lòngh ed la nôt ind la pêrt bâsa ed la Tèra.
Premavèira "metereolôgica"[modifica | mudéfica la surzéia]
Per la "metereologéia" la premavèira l'é al peréiod ed l'ân ch' al và dal 1 ed mêrs al 31 ed mâg ind la pêtr êlta ed la Tèra e tr' al 1 ed setèmber al 30 ed novèmber ind la pêrt bâsa ed la Tèra]][1]
Êrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al j êrt la premavèira l'é argumèint ed dimòndi cumpuşisiòun in divêrs râm:
- Int al mùşica:
- "La Premavèira" l'é ûn di muvimèint dal Quâter stagiòun 'd Antonio Vivaldi
- Int al pitûra:
- "La Premavèira" l'é un famōş quêder ed Sandro Botticelli.
- Int la scultûra:
- "La Premavèira" l'é 'na stâtva alegôrica ed Benedetto Antelami
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Vôş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Primavera trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
La laûrs é chilò!!!
Daurida dl Museum dla laûrs Ursus ladinicus a San Ćiascian.
Ai 30 de messè 2011 dales 10 danmisdé vëgnel daurí l’museum dla laûrs a San Ćiascian.
Al ê ai 23 de setëmber dl 1987 canche Willy Costamoling da Corvara â metū pé por l’prōm iade tl ander sot la piza de Conturines. Te chël momënt ne minâle dessigū nia da fà na scoverta secolara. L’ander ascognô n grōm de osc fossilisà de laûrs di andri, n tier al dé da incō mort fora. Tres chësta scoverta an ciafè engrōm de informaziuns porsura les Dolomites tl tëmp preistorich.
Ti agn dedô él gnū fat tres n team dla Université da Viena sot ala direziun dl professur Gernot Rabeder n grōm de escavaziuns, mosoraziuns y inrescides.
L’resultat de chëstes indrescides ê sensazional. An â scovrí che la laûrs de Conturines ê na sort de laûrs nōia, chël ó dí mai ciamò gnūda descrita. En onù di Ladins ti él gnū dé l‘inom Ursus ladinicus . Inplū éle ince gnū ciavè fora resć de n liun di andri.
L’ander dles Conturines é cun sū 2800 metri de altëza l’post de scoverta de laurs y liuns di andri situé l’plū alalt, porchël ćiafa chisc reperć na importanza particolara por inrescÌ la storia dles Dolomites. Dan ca 40 mile agn, tl tëmp danter na dlaciaziun y l’atra ê les temperatōres tan altes che l’confin dl bosch (che é al dé da incō a ca 1900 metri) rovâ presciapūch fina sō dal ander. Insciō podô les laûrs, che ê vegetares, suravire dōt l’ann te chëstes grotes al estrem. Les laûrs metô al monn sū pici tles grotes y canche ai ê da tan se pascentâ dōta la familia defora, tl tert dl altonn jôi indô ite ti andri y dormî por dōt l’invern.
Tl museum nū vëgnel aprofondÌ les tematiches chilò descrites y prejentades te n contest paleontologich y paleoecologich.
L’museum, che fej pert dl Museum Ladin a San Martin de Tor tol ite trëi alzades, tla prōma ciafun la cassa y na picia botëga. La alzada dessura é dedicada ala storia dla formaziun dles Dolomites, olache al vëgn metū fora i corëć plū bÌ y importanć dl teritore incër San ćiascian. La mostra cunta y mostra plū inant dla formaziun dl ander dles Conturines, sūa scoverta y les escavaziuns. Plū inant vëgnel splighé cun esponać originai dūć i aspeć dl ambiënt y dla vita dla laurs di andri.
Tla alzada sot la entrada pon conscidré „L’ander dla laûrs“, na recostruziun de de plū perts dl ander cun na recostruziun tl detail dla „laûrs di andri“ che dorm.
Orars de daurida
Isté 2013
- Pasca - 31 de otober
Dal mertesc ala sabeda 10 - 17
Domënia 14 - 18
- Messè y agost
Dal lönesc ala sabeda 10 - 18
Domënia 14 - 18
Invern 2012 - 2013
- 26 de dezëmber 2012 - 7 de jenà 2013
vigni dé 15 - 19
- 10 de jenà 2013 - Pasca 2013
jöbia, vëndres y sabeda 15 - 19
Sce an cumpra la cherta por vijité l’ Museum Ladin Ursus ladinicus, an l’dërt da podëi jÌ ite debann tl’Museum Ladin Ćiastel de Tor.


text:
Andy Whitfield
Andy Whitfield (Amlwch, Gales, 17 luij 1972 – Sydney, Australia, 11 setembar 2011) l'è stò un ingegner, atür e mudel gales naturalisò australian. L'é stò prutagunista da la prima seri televisiva da Spartacus: Blood and Sand in dal ròl da Spartacus.
Vita Privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stò spusà cun Terrica Smith-Whitfield dal 1999 al 2003. Sucessivament al s'è spusà cun Vashti Whitfield, e a g'han avù 2 bagajin (Jesse Red, nasüüda in dal 2005 e Indigo Sky, nasüü in dal 2007). L'é mort a 39 ann per un linfoma.


text:
Niort
Niort 'l è un cumùṅ francéś ad 59.077 abitànt ch'al s cata in dal dipartimènt ad Deux-Sèvres in dla regiòṅ ad Poitou-Charentes. In dal dòp guèra, al s è fuś cun soquànt àtar cumùṅ: Souché in dal 1964, Sainte-Pezenne in dal 1965, Saint-Florent in dal 1969 e Saint-Liguaire in dal 1972.
'L è un marcâ dimóndi impurtànt, minga sōl regiunàl, specialmènt 'd urtàǵ e vardùra e pò al gh'à anc di indùstri.
Par la Banca ad Frància, Niort l'è la quàrta piàsa dla finànsa dal paéś, dòp Parì, Liòṅ e Lillà.
Secónd un studi dal 2005, Niort al s cata a 'l 12śum pòst dla clasìfica dal sità in du a s viṿ méj.
I sò abitànt i s ciàman Niortais. Al nóm dla sità al daśvèṅ da 'l latìn Novioritum.
Persunàǵ famóś ligâ a Niort
- Al regìsta Henri-Georges Clouzot, famóś p'r i sò film I Diabòlic e Al Córuv dal 1943;
- La pulìtica Ségolène Royal, candidàda a dvintàr presidènta francéśa in dal 2007, pardénd còntra Nicolas Sarkozy;
- Al rè Luìǵ XI ad Frància.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Niort


text:
Vertebràcc
I Vertebràcc i è di animài che i gh'à 'l filù 'n de schéna e i è ciamàcc isé pròpe perché 'l filù l'è facc de èrtebre, al contràre i 'nvertebràcc i gh'à mia 'l fliù 'n de schéna. I Vertebràcc i fà part del subphylum Vertebrata, che l'è 'n del phylum Chordata, che l'è in del régn Animalia.
Ol subphylum Vertebràta 'l gh'à 58.000 [1] spéce che 'n percentüàl i è 'l 3% di spéce animài, menimà i 'nvertebràcc i sarès ol 97% [2].
I clas di Vertebràcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Vertebràcc i è clasificàcc in sèt clas:
- Agnatha, i pès sènsa ganàse, per ezèmpe i lampréde;
- Chondrichthyes, i pès cartilaginùs, pès che i gh’à mia i òs, ad ezèmpe o’ squàlo e la mànta;
- Osteichthyes, i pès che i gh’à i òs, ad ezèmpe la tròta, ecc;
- Amphibia, i anfìbi, per ezèmpe ol sat, la ràna, ecc;
- Reptilia, i rètili, per ezèmpe la lözèrta, la signòrbola, ecc., ma ach i dinozàüri;
- Aves, i ozèi, per ezèmpe ‘l piciàl, ol piviù, ecc;
- Mammalia, i mamìferi, ezèmpe ol gat, ol cà, ‘l òm, la sömia, ecc.
Per clasificài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per clasificài gh'è de ardà a chèl che i gh'à tacàt sö a la pèl:
- i mamìferi i gh'à i péi, che ‘n del òm i diènta pò ach caèi, bàrba e barbìs;
- i ozèi i gh'à i piöme;
- i rètili i gh'à i scàie;
- i pès i gh'à i squàme;
- i anfìbi i gh'à negót, i gh'à adóma la pèl.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Jonathan E.M. Baillie, et al. (2004). A Global Species Assessment. World Conservation Union.
- ↑ Encarta Reference Library Home Premium 2005 DVD. Article – Invertebrate.


text:
Giazz
El giazz (variant locali: giasc, giascia) l'è 'l nomm che la gh'ha l'aqua in de l'istatt soled: a l'è on soled cristallin tasparent. L'istessa parolla cristall la vegn d'ona parolla greca che la voeur dì proppi giazz.
A pression atmosferega standard (101 325 Pa), la transizion in tra l'aqua liqueda e 'l giazz la gh'è a 0° C.
A causa del fenomen de sorafusion, l'aqua la pò restà a l'istatt liqued anca sotta i 0°C; inoltra el giazz el pò formàss anca a temperadur superior ai 0°C con pression superior a quella normal e, anca al contrari, restà a l'istatt liqued o gassos fina a -30°C, con pression pussee bass. A gh'è 14 fas soled de l'aqua diferent, ma la pussee comuna l'è la Ih, che l'è l'unega presenta in la biosfera, foeura che 'na percentual piscinina de Ic rentrazzabela in de l'alta atmosfera. I vari fas del giazz formaa a pression diferent de quella normal a gh'hann ona strutura cristallina diferenta de quella del giazz comun.
La scenza che la studia el giazz e i sò lavorà compagn (per esempi i vedrett) la se ciama glaciologia.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm giazz el vegn del latin glacĕum, e l'è doperaa in squasi tutt el mond romanz (frances glace, ocitan e forlan glaç, romen gheată, italian ghiaccio, romancc glatsch). In alter zonn inveci se doperen paroll che vegnen del latin gelu: spagnoeu helo, catalan gel, portoghes gelo, galizian xeo. Anca in del sud de l'Italia l'è spantegada quella manera chì de parlà[1].
In di lengov germanegh se partiss de la parolla *isaz (ingles ice, todesch Eis e via inscì), che la gh'ha daa anca el nomm a l'Islanda, che la voeur proppi dì "la terra del giazz" (Ísland).


text:
Pianüra Padana
La Pianüra Padana (o Val Padana) l'è una region geugrafica de la part nord de la Penisula italiana che l'è traversaa dal Po. La cumprenda vari zon tra Piemont, Lumbardia, Emilia-Rumagna, Veneto e anca un tuchet del Canton Tisin.
La pianüra bassa e la pianüra volta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pianüra Padana la gh'ha dò zonn carateristegh: la pianüra bassa e quela volta.
La diferenza intra i dò pianür a l'è bela, e minga dumà per l'altezza ma anca per la nadüra di teren, i regim di aqui e per la vegetaziun. La pianüra volta a l'è ciamada anca pianüra sücia e la se slarga intra i Prealp e i pè di Penin: el sör a l'è permeabil, faa de sabi e ger, e'l tegn minga l'aqua de la piöva, che la va dunca giò per desen de meter fina a rivà a un strat de material minga permeabil. Chì l'aqua la scur fina al punt che la pö vegnì föra per furmà funtanij o resurgiv. Quij surgent chì, grazia a la temperadüra custanta (intra i 9 e i 12 °C) di sò aqui, hann permiss el spantegass in di zon interessaa de particular cultivaziun a praa ciamaa marscid.
Tacada a la linia di resurgiv la scumincia la pianüra bassa, ciamada anca pianüra daquadura. Questa chì la gh'ha inscambi di teren de material püssee fin, tera crea de solet, de pü o de men impermeabil, induè che i aqui se fermen e fan furmà padüm.


text:
Lisander Manzon
El Lisander Manzon, vun di scrittor e poetta pussee important de la litteradura taliana, l'è nassuu a Milan el 7 de marz del 1785, fioeu de la Giulia Beccaria. El sò avol l'eva el famos Cesar Beccaria. El sò pader official l'eva el Peder Manzon, ma per davera Lisander l'eva el fioeu de Giovann Verri, el fradèl del Peder Verri. I so lengov mader i eren el lombard e 'l frances, e per imparà l'italian l'ha dovuu studià minga poch.
I sò gent se separen quand che 'l Lisander l'è ancamò piscininn e la sura Giulia la va a viv insèmma al Carl Imbonati. El Lisander el va a scoeura in del collêg di pader Somasch a Lugan e poeu in del collêg di pader Barnabitt a Milan. In del 1808 a Milan, el toeu per miee l'Enrichetta Blondel che l'eva calvinista e tucc e duu deciden de andà a fà part de la Gésa Cattòlega. Per daggh cunt a tucc de la soa conversion el scriv i Inni sacri.
In del 1818 el Lisander el gh'ha de vend el patrimoni che l'eva ereditáa del pader. L'ann apôs el scriv ona tragedia Il Conte di Carmagnola e poeu in del 1821 el poemma Il cinque maggio in occasion de la mòrt de Napuleon Bonapart.
El sò liber pussee famos l'è el romanz I promessi sposi, ona storia de duu popolan in del Sesgent, che però la tratta de la storia europeja in chel period. El liber l'è staa scrivuu pussee d'ona volta; la prima volta l'eva intitolaa Fermo e Lucia, poeu 'l Lisander l'à deciduu in del 1822 de scrivel in toscann, perché el pensava che el dialett toscan el fudess l'italian pussee corregiuu. In tra i sò oeuver pussee important se regorden anca l'Adelchi e la Storia della colonna infame.
A la fin de la sò vida 'l Lisander el g'ha avuu di gross dispiasè: in del 1833 la moeur la soa miee, sò mader e anch on quejvun di sò fioeu. El Lisander el toeu miee ona segonda volta cont la Teresa Borri, ma anca lée la moeur. Domà duu di noeuf bagaj che 'l Lisander el g'ha avuu di sò duu matrimòni vivaran pussee a longh de lù.
Quand ch'el moeur anca el sò fioeu pussee grand, Pier Luis, in del 28 avril del 1873, el Lisander el ghe la fà pu. El 22 de magg el devegn malaa de meningitt e el moeur anca lù. Al sò funeral, a Milan, gh'è vegnuu anch i personalitaa pussee important de l'epoca.
In del 1874, Giusep Verdi l'ha scrivuu la Messa di requiem inscí de faggh onor al sò regord. El Sepólcher del Lisander Manzon, o don Lisander, coma ch'el ciamen i Milanes, el se troeuva in del sitt d'onor in del Famedi del Foppón Monumental de Milan.


text:
Braunau (TG)
Braunau a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.2 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 711 abitant.
El cumün de Braunau al se tröva a una altitüden de 670 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affeltrangen, Bronschhofen (SG), Bussnang, Schönholzerswilen, Tobel-Tägerschen, Wuppenau.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Braunau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Al Wolfgang Amadeus Mozart, ch' al s ciamèva p'r intér Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, (Selśbùrg, 27 de śnêr 1756 - Vièna, 6 'd disèmber 1791), 'l è stê ùn di piò famóś cumpusidōr e sunadōr edla stòria dla mùśica, austrìec, mìster dal Clasicìśum.
Biugrafìa
Al Mośart (ciamê dai amìg "Wolfi" e anca Wolferl") 'l era nê a Selśbùrg da 'l Lèopold e da l' Anna Maria Mozart. Al pèder Lèopold 'l era 'n viulinìsta cgnusû e anca 'n cumpuśidōr a 'l dipendèinsi dl Arsivèscuv ed Selśbùrg Anton von Firmian.
Al śòven Mośart al feva vèd'r al só grand talèint per la mùśìca infin da cìc: 'l imparèva a sunèr al sèmbel e pò 'l viulèin a trī u quàt'r an, tulènd 'l eśèimpi da 'l pèder e anca da la surèla piò granda, la Maria Anna, sunadōra anca lē; al cumpunìva un minuèt e 'n pês per piò strumèint a sē an, e al gh' ìva cla capasitê 'd arcgnùs'r el nòti da per lōr che, in dal camp muśichêl, a s ciàma "avér-eg 'l urèć asolû".
C'n al vèder che 'l fiōl 'l era acsè geniêl, al pèder Lèopold al al purtèva acsè cichìn da 'l Prìnsip Eletōr 'dla Bavéra Masimiliàṅ III per fèr'gh-el scultèr a sunèr; soquànt méś piò terd, al putèin al vgnìva preśentê a Vièna a l' Imperadōra Marìa Teréśa 'd Avstrìa. Vers al 1763, al pèder al tóś dal tèimp lìber dai só impègn ed lavōr p'r andèr insèm a la famìja, a fer cgnùs'r e scultèr sunèr al ragasōl in di salòt piò aristocràtic edl' Evròpa 'd cal tèimp lè, cùm' a Mòneg, Avgùsta, Stuchèrda, Mannheim, Magònśa, Francfòrt, Brusèl e Parì, pò Londra, L'Aja, Àmsterdam, Parì, Liòun e la Svìsra. In cal perìod ed viàś chè, al ragasól Mòśart al cgnùs al Johann Schobert a Parì, e 'l Johann Christian Bach, fiōl dal Johann Sebastian Bach, a Londra: la só imaginasiòun e 'l interèsi p'r al camp muśichêl al crès dimòndi e 'l gh' la chèva anc ed cumpòner el primi Sinfunìi, el numer 17 e 19 dal Catàlog Köchel, dop che dal Sunèdi per sèmbel. Turnê a cà dop trī an ed viàś per l' Evròpa, al ragàs al s mèt a studièr cun piò chelma e 'l cumpòun dagli ètri ōvri, cuma Die Schuldigkeit des ersten Gebotes ('L ôblìg dal prìm cumandamèint) dal 1767, l' ōvra Apollo et Hyacinthus (1767) e dagli ètri.
In dal 1768 al Móśart al vin in Itàglia in dû 'l s fà cgnùser in del só grandi capasitê muśichèli, mèinter ch' al va avànti a scrìver dimòndi cumpuśisiòun. In dal 1772, mort 'l arsivèscuv ed Selśbùrg Anton von Firmian, i Mòśart pèd'r e fiōl i armàgnen a 'l dipendèinsi anca dal nōv arsivèscuv Colloredo, mo al Wolfgang al gh' à d' adatèr i só scrìt muśichêl a 'l cambiamèint ed gust dal nóv prelê e anc' al sufrìs 'd ann èser mìa tgnû in cla cunsiderasiòun ch' al vrèv. Un viàś a Mannhaim e a Parì dal 1777 al al persuêd che per lò a nn' è mia incòri al mumèint 'd avér-eg dal sucès fóra ed cà, e anc' al pèder, che incòri al ghe stà drē, 'l al cucia a turnèr a lavurèr p'r al vèscuv ed Selśburg per soquànt tèimp. In dal 1781 però al Mośart al ne gh' la chèva piò ed reśìster e al s tóś fóra da 'l dipendèinsi dal Colloredo cun 'l andèr a Vièna. Là al tóś per mujér in dl an dòp, la Costànsa Weber.
In dal 1786 al cumpòun Le nozze di Figaro, da la cumédia dal Beaumarchais e librèt dl abê itagliàn Lorenzo da Ponte. La rapreśentasiòun in di teàter dal Nósi, prìma a Vièna e pò a Prèga, la gh' dà dimòndi sucès e però anc na quèlc invìdia da chi èter muśicìsta.
alcanza más de seiscientas creaciones, en su mayoría reconocidas como obras maestras de la música sinfónica, concertante, de cámara, para piano, operística y coral, logrando una popularidad y difusión universales.
En sus años finales, compuso muchas de sus sinfonías, conciertos y óperas más conocidas, así como su Réquiem. Las circunstancias de su temprana muerte han sido objeto de numerosas especulaciones y elevadas a la categoría de mito.
Ludwig van Beethoven escribió sus primeras composiciones a la sombra de Mozart, de quien Joseph Haydn escribió que «la posteridad no verá tal talento otra vez en cien años».
Èter prugèt
Colegamèint estèren
- (EN) Al Catàlog temàtic dal Mośart tolt da la British Library
- (EN) El lettri dal Mośart


text:
Garon
El garon (variant: galon, caron[1]) l'è on tocch de l'art de sotta.
L'è strengiuu in tra i fianch e 'l genoeugg. Insemma al botarell a l'è vuna di part pussee important de la gamba intrega.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla garon con tutt i sò variant l'è spantegada in Lombardia (e Tesin), Venet, Trentin e Emilia.
In del rest del mond romanz se doperen di derivaa del latin coxa (italian coscia, frances cuisse, catalan e aragones cuixa, portoghes coxa, ocitan cuèissa, romanc coissa, forlan cuesse, piemontes cheussa, sardegnoeu goscia).


text:
Potsdam
Potsdam (Podstupim in lüsazian inferiur e lüsazian süperiur; Postupim in cech; Poczdam o Postąpin in pulach) a l'è una cità de la Germania de 150.000 abitant (2008).
A l'è la capital del Land de Brandeburgh.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a l'è 26 km a süd-ovest de Berlin in cità al passa el fiüm Havel.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Jann Jakobs.
Cità gemelà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Potsdam a l'é gemelà con:
- Bobigny, Francia
- Bonn, Germania
- Jyväskylä, Finlandia
- Lüzerna, Svizera
- Opole, Pulonia
- Perugia, Italia
- Sioux Falls, Stat Ünì d'America


text:
Caccia al ladro
Caccia al ladro (Casa a 'l làdar) 'l è na cumèdia dal 1955 'd Alfred Hitchcock trat da 'l racònt umònim ad David Dodge dal 1952. L'à vins al Prèmi Òscar par la futugrafìa. Al film, girâ a Montecarlo, 'l à dâ la manéra a 'l prìnsip Ranieri III ad Mònag ad cgnósar la Grace Kelly ch'la dvintarà sò mujér 'l an dòp.
Custâ dū migliòṅ e mèś ad dòlar, al 'n à fat sù quàt'r e mèś in di sōi Stat Unî.
Sunt
John Robie (Cary Grant), làd'r ad presiōś cgnusû c'n al scutmàj ad Gat, al gh'à dâ a 'l élta da dimóndi tèmp dòp avér decìś ad rigàr drit e avér tòlt part a la Reśisténsa in Frància. Adès al gh'à 'n sit ad vidi in dal culìni dla Còsta Aśùra. Quànd in rivéra i sucédan di furt fat cumpàgn a la sò manéra, lì lò al s dà da far par dimustràr ch'l è inusènt. Al decìd ad lauràr insém a Hughson (John Williams) ch'al s cata là par cònt ad qvéi di Lloyd's ad Lóndra ch'i gh'aṅ dâ 'l incàrag 'd andàr-'g a fónd.
Par ciapàr al làdar c'n al maṅ in dal sac, Robie al s fà dar na lista dla gint pîna 'd bèsi ch'la s cata da cal bandi là. Faghénd finta 'd èsar 'n óm 'd afâr americàṅ, al cgnós acsè la Jessie Stevens (Jessie Royce Landis), védva 'd un petrulér, ch'la gh'à adrē sèmpar la fiōla, la bèla e sufisticàda Frances (Grace Kelly). Chi lē l'è persuàśa ch'al làd'r al sia pròpria John ma la n pōl minga far finta 'd a n pruàr gnint par lò. Quànd i pòrtan via i presiōś dla sgnóra Stevens, John al s lóga e al taca a pinsàr a na trapla par ciapàr al làdar véra che lò al créd 'd avér arcgnusû.


text:
Premusél
Premusel (nòm uficiàl in italian: Premosello-Chiovenda) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 2 085 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 34,1 km² e ona densità de popolaziun de 61 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Ansòla, Beura, Cussögn, Margöss, Urnavass, La Pieu, Santin, Truntan, Vugogna.
Una part del sò teritori el se tröva in la Val Granda. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Clor e de Cüzzagh. In Italian al nom del paes a l'è staa giuntaa in del 1959 el nom del giürista Giuseppe Chiovenda (1872-1937).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Premusél l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lönèla
La lönèla l’è chèl tòch de càrne a la fì del palàt che ‘l pènt sùra la lèngua zó ‘n fónt a la bóca tra i dò tonsìle. La lönèla l’è fàcia sùra de tót de tesüt conetìf e de müscoi e la sèrf per riàga a fà öna quach sóni.
La pönta de la lönèla la pöl ès mia töta ‘ntréga, ma teàda ‘n dò e alùra s'pàrla de lönèla dópia, che l’è mia ü fastöde particolàr, dezà che piö o méno öna persùna sö sènto la ghe l’à isé, però di ólte, ‘l söcét de rar ma pròpe de rar, la lönèla dópia la pöl ès ü sìntomo d’ün óter malàn.
Manére de dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indà sö la lönèla 'l völ dì che gh'è ergót che l'è 'ndài de traèrs e menimà de finì zó drécc in de stòmech l'è 'ndàcc a finì de la bànda di coràde e 'l fà ègn de bosgà.


text:
Rosalba Pippa
Rosalba Pippa (ma lē l'à sarnî fin da subìt al nóm d'art 'd Arisa, acrònim fat miténd in fila gl'inisiàli di nóm di sò parènt) l'è na cantànta itagliàna nada a Génuva al 20 'd Agóst dal 1982 anc s'la s pōl cunsideràr dla Lucàgna, regiòṅ in du la s è stablìda a na stmana ad vita (preciśamènt a Pignòla).
Biugrafìa
Da baghéta la tóś al diplòma a 'l licèo pedagògic ma pò la ś mét a far un pò da tut, sarnénd di mistér cuma la camaréra, la cantànta ad piano bar, la baghéta ch'la tèṅ a drē a i putèṅ, la paruchéra, la dóna dal pulisìi e l'estetìsta.
La vins pò soquànt prèmi minór faghénd la cantànta (in di an 1998 e 1999) e na bórsa ad studi mèntar la stava a 'l CET ad Mogol in dal 2007.
In dal 2009 la và a Sanremo in dla categurìa dal propòsti nóvi cantànd Sincerità, na cansòṅ ad Giuseppe Anastasi (al sò muróś), Maurizio Filardo e Giuseppe Mangiaracina. Arisa la s fà cgnósar bèṅ (cun du ucialòṅ négar in si òć, un rusét ròs viṿ in si làbar e un look ch'al fà gnir in mènt i an Vint) e la vins fra i śóvan e anc al prèmi dla crìtica didicâ a Mia Martini.
Sèmpar in dal 2009 a vèṅ fat n'àlbum umònim par la Warner, cun déś canti dèntar, ch'al riva al quìnt pòst in clasìfica. I àtar sìngui i èṅ Io sono (Mè a sòṅ) e Te lo volevo dire (Mè a t al vliva dir).
'L an dòp la tórna a Sanremo purtànd-as sèg al grup di travistî dal Surèli Marinetti par cantàr Malamorenò (Mabriśalamór). Anc al secónd disc, gnû fóra in cal mèntar, al pòrta al tìtul dla canta ad Sanremo.
In dal 2011 l'è turnàda a cantàr in dla sità lìgura par cantàr in dla sira didicàda a i 150 an dl'Unità d'Itàglia, faghénd un duét cun Max Pezzali p'r al braṅ Mamma mia dammi cento lire (Màdar mìa dà-'m sènt franc).
Discugrafìa
Album
- 2009 - Sincerità
- 2010 - Malamorenò
Sìngui
- 2009 - Sincerità
- 2009 - Io sono
- 2009 - Te lo volevo dire
- 2010 - Malamorenò
- 2010 - Pace


text:
Castelfrànch
Artéccol in dialètt mudnés
Castelfrànch (Castelfranco Emilia in italiàn, Castel in bulgnés) l'è un cumùn ed circa 35.000 cristiàn in d'la pruvèinsa ed Mòdna. Prémma dal 1929 l'éra söta la pruvèinsa ed Bulägna.
L'è stèda tirèda só in dal 1226 dai Bulgnés, cun al nömm uriginàri ed "Bòrgh Frànch"; al nóv paés l'éra l'ùltem sèinter petruniàn atàch al cunfèin cun i nimìgh zemiàn e al-s druvèva da avampòst ed difésa.
D'alóra, sta sitê l'è stèda tèra d'cunfèin tr'él nimìghi Mòdna e Bulägna, ch'i s'la s'én cuntésa in tótt e per tótt. Adèsa, la gh'à dimòndi influèinsi da tótt e dô al pèrti: al dialètt dal lógh l'è 'na variànt dal dialètt bulgnés, mèinter l'architetùra l'è cla tipica di Este dal mudnés.
Castelfrànch al gh'à la paternitê dla pió cgnusùda pasta emiliàna: i turtlèin. Infàti l'è chè ch'i én stèdi fàti per la prémma volta, cun l'ispirasiòun a l'umbréghel dla bèla dea Venere.
Artéccol in dialatt bulgnais
Castel (Castelfranco Emilia in italiàn, Castelfrànch in mudnais) l'è 'na cmónna ed 35.000 cristiàn e sblîsga int'la pruvéinza ed Mòdna. Prémma dal 1929 l'éra såtta la pruvénzia ed Bulåggna.
L'è stè tirè só dal 1226 dai Bulgnîs, cun al nómm urigineri ed "Båurg Frànc"; al nôv pajais l'éra l'ûtum zänter bulgnais atais al cunfén cun i nimìgh mudnîs e al-s druvèva da avampòst par difàndris.
D'alåura, sta zitè l'è stè tèra d'cunfén str'äl nimìghi Mòdna e Bulåggna, ch'i s'la s'én cuntésa in tótt e par tótt. Adès, l'à di móndi influänza da tótt e dåu al pèrti: al dialatt dal sît l'è 'na variànt dal dialatt bulgnais, månter che l'architetûra l'è cla tèppica di Este dal Mudnais.
Castel l'à la paternitè dla pió cgnossó pâsta emiglièna: i turtlén. Difâti l'è qué ch'i én stè fât per la prémma volta, inspirànds al blîguel dla bèla dea Venere.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Carlsberg
Carlsberg l'è un'azienda danesa prudütris da bira e fundada in dal 1847.
Birr e birifisi da la Carlsberg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carlsberg, Danimarca
- Elephant Beer, Danimarca
- Tuborg, Danimarca
- Carls Jul, Danimarca
- Angelo Poretti Brewery, Italia
- Mythos, Grecia
- Tetley's Brewery, Inghiltera
- Holsten, Germania
- Lav, Serbia
Feldschlösschen AG (Svizzera) Cardinal Lager (Svizzera) Baltika (Russia) - tramit joint venture 50-50 cun Scottish-Newcastle BBH Pripps (Svezia) Carnegie Porter (Svezia) Falcon (Svezia) Karhu (Finlandia) Koff (Finlandia) Ringnes (Norvegia) Okocim Bosman e Harnas (Polonia) Pirinsko and Shumensko (Bulgaria) Saku (Estonia) Splügen, (Italia) Troy and Venüs (Turchia) Chang beer (Thailand)


text:
Zwickau (Šwikawa in lusazian; Cvikov in cech; Ćwików in polacch stòrigh) a l'è ona città todesca de la Sassònia, in del distrett de Chemnitz. La cunta 91 564 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A Zwickau, che l'è de origin slava, l'è nassuu el composidor Robert Schumann (1810-1856). L'è on important center per l'estrazion del carbon e per la produzion de automòbil: chì l'è stada fada la prima fabbriga de Audi. Duranta el period de la Repubbliga Democratiga Todesca vegniven prodòtt i Trabant, adess inveci gh'è di fabbrigh de la Volkswagen.
- ↑ Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen – Bevölkerung des Freistaates Sachsen jeweils am Monatsende ausgewählter Berichtsmonate nach Gemeinden (Hilfe dazu)


text:
Boudevilliers
Boudevilliers a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Ruz, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.57 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 785 abitant.
El cumün de Boudevilliers al se tröva a una altitüden de 753 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Coffrane, Fontaines, La Sagne, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Valangin. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Boudevilliers l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Arkansas
L'Arkansas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 137.732 km² e una pupulaziun de 2.752.629 abitant.
A l'è tacaa a nord al Missouri, a ovest a l'Oklahoma e al Texas, a süd a la Louisiana, a est al Tennessee e al Mississippi.
La capital a l'è Little Rock (183.133 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Arkansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Agnieszka Radwańska
L’Agnieszka Radwańska, (Cracòvia, 6 ad Mars dal 1989, IPA: [aɡˈɲɛʂka radˈvaɲska] scólta'l chè) l'è na tenìsta pulàca ch'l'è stada la nùmar dū dal mónd (al 9 ad Luj dal 2012). L'è élta 172 cm e la péśa 56 chilo.
L'è stada la prima tenìsta pulàca bòna ad vìnsar un turnèo in dal sircùit più grand (in sal cimènt ad Stucólma, in d'l Agóst dal 2007 cóntar la Vera Duševina) e anc la prima dal sò paéś a guadagnàr almànc un migliòṅ ad dòlar, rivànd anc a muciàr-an sù ùndas.
In dal Luj dal 2013 l'asuciasiòṅ catòlica pulàca ciamàda «A m vargógn briśa ad Geśù» la l'à casàda via da i sò iscrìt parchè lē, fra i sò mémbar da 'l 2011, l'iva decìś ad far-as tōr śò cavàda śò da la rivìsta Espn[1].
Caréra
In dla sò caréra l'à vins dódas turnèo WTA (nóṿ in sal cimènt, cun anc dū Premier Mandatory, Pechîṅ 2011 cóntar l'Andrea Petković e Miami 2012 cóntar la Marija Šarapova).
A 'l inìsi dal 2013 l'à purtâ a cà in dal gir dna stmana dū tìtui a Auckland e Sydney, chè dand la paga a la Dominika Cibulková par 6-0 6-0. Par cóntar l'à mulâ par strada quàtar tìtui in finàl, i prim dū lasànd-i a la Svetlana Kuznecova e pò, in dal 2012, pardénd a Wimbledon 1–6 7–5 2–6 cóntar la Serena Williams e a Tokyo 0-6 6-1 3-6 cóntar la Nadia Petrova.
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Radwańska nuda in sna rivìsta, casàda via da l'asuciasiòṅ catòlica pulàca Corriere.it, 15 ad Luj dal 2013


text:
Castiel
Castiel a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 125 abitant e una süperfiss de 5.41 km², e al se tröva a una altitüden de 1174 meter sura al livel del mar.
El cumün de Castiel a l'è tacaa ai cumün de Calfreisen, Lüen, St. Peter-Pagig, Praden, Says, Trimmis.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Castiel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1132 col nom de Castellum.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Castiel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mòi
Mòi (in Italià: Moio de' Calvi) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.
El g'ha 'na popolasiù de 218 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,2 km² e 'na densità de popolasiù de 35 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 40 km de la sità e a 660 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Fundra, Lèna, Piasatür, Piassöl, Roncobèl e Alnigra.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Mòi l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vuvuzela
La vuvuzela (se dis: /vuːvuːˈzɛlə/), cognusìda ach col nòm de lepatata (in lèngua Tswana) l’è öna trombetìna de sólet lónga 65 ghèi e fàcia de plàstica che l’è bùna de fà adóma ü suòno fórt e sibilànt de sólet ‘ntùren a B♭3.
I vuvuzéle i è dientàde famùze ‘n töt ol mónt in del 2010 quando i è stàce dovràde da i tifùs in di partìde del Campiunàt del Mónt de Fùbal che l’ s’è zögàt ‘n Süd Africa e zamò prima in del 2009 quando la s’è zögàda sèmper in Süd Africa la FIFA Confederations Cup.
Ol suòno di vuvuzéle l’è però sèmper istès e a la fì l’ diènta noiùs e fastidiùs tat che i televisù eüropée i à stödiàt di manére de netà l’àudio di sò telecrònache per mia fà sènt ol rumùr di vuvuzèle a i telespetatùr a cà. Segónt ol Trevor Cox, presidènt del Institute of Acoustics e 'nzegnér del suòno de la Uniérsità de Salforde, ol rumùr di Vuvuzéla i pöl fà di dàgn a l'üdìto.
Ü strömènt compàgn, ciamàt corenèta l’è dovràt in Brazìl e ‘n Süd Amèrica.


text:
Marcus Aurelius Probus
El March Aureli Pròbo (Marcus Aurelius Probus in Latin; Sirmi, 19 agost 232 - Sirmi, settember/ottober 282) l'è staa on imperador roman.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è diventaa tribun milidar a vint agn. Se cunta che con questa carega, sòtta el regn del Valerian (253-260), duranta ona guerra cont i Sarmata Iazigg, el sia andaa oltra el Danubi e l'abbia faa on mugg de azion valoros. Dòpo la mòrt de l'imperador Tacit (276), l'imperador l'è staa el fradelaster de quest, el Florian. Ma i soldaa del Pròbo, che intrattant l'era diventaa general, hann daa a quest chì la carega de imperador. El Florian l'è andaa a combattel, ma duranta la marcia l'è staa massaa, e inscì l'unich imperador l'è staa pòppri el Pròbo.
Come alter imperador del temp, el Pròbo el vegniva de l'Illiria e l'era staa scernii de l'esercit; lù l'ha provaa cont ògni metod de salvà l'imperi de la decadenza, sia cont el combatt la corruzion sia i invasion barbaregh. Anca se l'è staa on tipich monarca assolutista, l'ha cercaa de mitigà i rappòrt cont el Senaa.
Duranta el sò regn, vari milidar hann provaa a diventà imperador al sò pòst. In del 280 el Giuli Saturnin, governador de la Siria, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa, ma l'è mòrt assediaa ad Apamea. In de l'istess ann,menter el Pròbo l'era in Asia, in Gallia gh'è stada la reblelion del Pròcul, ma anca lù l'è staa coppaa. Semper in del 280 el Bonos el s'è nomenaa imperador a Colònia, ma l'ha faa l'istessa fin di alter.
Con l'avè portaa ona certa pas in de l'Imperi, el Pròbo l'ha cercaa di sistema per la dura situazion econòmega. Primma de tutt l'ha deciduu de fà popolà di zòn pòcch popolaa, per avègh in futur noeuv contribudor per el fisch; poeu l'ha dii che in di period de pas, i legion gh'aveven de fà di laorà pubblich assee fadigos.
L'è stada questa scerna a portàgh la rovina: i milizzi de Sirmi, che voreven nò laorà in di palud, s'hinn giuntaa ai legion che s'eren rebellaa in Rezia in favor del March Aureli Car, e hann coppaa l'imperador, che al moment el se trovava pròpri in de la cittaa balcanega. El noeuv imperador l'è staa pròpri el Car.


text:
Frida Kahlo
La Frida Kahlo de Rivera (nassüda 'l 6 de lüj del 1907 a Coyoacán, cità del Messico, cunt el nom de Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón; decedüda 'l 13 de lü del 1954 a Cità del Messico Mexiko-Stadt) l'è stada una pitura messicana. L'è vöna di pü impurtant espusidur del sürealism popular, anca se di so laur fan fogia de toch del Nöf Cübiscm.
In di so laur la Kahlo la s'è refada a l'art preistorega messicana, ciuè di Aztegh e di Maya. Desuraquel in di so laur la s'è despess crüssiada di prublema pulitegh e suciaj. La sua impurtansa de artista la Kahlo l'ha utegnüda in de l'usservassiun e del so sufrì in di so peciür. Di cent quaranta cinch quader, setanta cinch hin retrat de se medema.
Cuntegnüü
La Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prinzipi a Coyoacán (1907–1925)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Frida Kahlo l'è nassüda in de la „Cà Azüra“ a Coyoacán e batezzada cunt el nom de Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón. El so pader, el Carl Wilhelm Kahlo, 'l gh'eva i so redis in d'una fameja de la burghesia de Pforzheim, Germania. La sua mamagranda de la part del pader l'era crepada düranta la nassida del so segund fiö, e alura el so papagrand l'eva tolt miee ancamò de nöf. Gia ch'al Carl Wilhelm la sua nöa mama ghe piaseva no, a desdot agn l'ha ciapaa sü e l'è andaa in Messico. In Messico l'ha tacaa sü a fa 'l futògraf e l'ha tolt in miee una tusa messicana ciamada María Cárdena. Passaa quater agn l'ha ciapaa la citadinansa messicana e l'ha müdaa 'l nom in Guillermo Kahlo (Guillermo l'è Wilhelm/Güjelm). In del 1897 la María l'è decedüda, e in del 1898 l'ha faa sü la sua segunda fameja insem' a la Matilde calderon y Gonzales de Oaxaca. De li a poch el Guillermo Kahlo 'l tö 'l so prim laur de fotograf e 'l scumencia la sua carera de artista fotografegh. In del 1904 l'ha faa sü a Coyoacán, vöna di cità satelit de la capital messicana, una cà che pö la sua fiöra Frida l'avaria piciüraa de blö insci de prutegela cuntra i spiret malign. La cà la vegnaraa pö famusa in del mund intregh cunt el nom „Casa Azul“, ciuè la "Cà Azüra".
La Kahlo l'è nassüda de chel matrimoni chi in del 1907, tersa de trii bagaj, cunt el nom de "Frieda", però pö la müdaraa la data in 1910 insci de vess bona de dì che la sua vida l'era scumenciada l'istess an de la Revulüssiun Messicana.
Quand che la gh'eva sedes agn la s'è malada de Puliomelid e insci, dopu un bel puu de temp passaa in uspedaa, ghe s'è scürtata na gamba d'un cicinin.
El pader l'ha inflüensaa 'l desvelüp de la Frida cunt el prestagh liber, trassela 'dree in lung scampagnád in de la natüra, mustragh pient e animaj, e.i.v. Cunt la sua surela Cristina, püssee giuena de lee de vündes mis, l'ha faa sü un raport pütost stregg, indua lee, la Frida, già che l'era püssee granda e de sücess, l'era semper un puu in scagn.
Un oltra inflüensa bela forta la Frida ghe l'ha 'vüda a la Escuela Nacional Preparatoria (una scöra süperiura de preparassiun a l'üniversidaa) indua, tra l'olter, l'ha stüdiaa a anatumia, biulugia e zoolugia, e gh'è vegnüda la vöja de, un di, stüdia medesina.
L'Incident Stradal e la Pitüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 17 de setember del 1925 la Kahlo l'è finida a l'uspedaa perchè la curéra in sü la qual l'eva dree a viagià l'ha 'vüü un incident e una stanga de assal la ghe s'è casciada in del basin. De chel di li la gh'ha 'vüü de passà tüt el dí u distesa sgiò in lecc, u in d'una ingessadüra intrega u in d'un cursèt de assal. De li a poch l'ha tacaa sü a piciürà in lecc insci de ucüpà un puu 'l temp. In del setember 1926, a 19 agn, l'ha piciüraa 'l so prim retrat de lee medèma e l'ha ciamaa: "ütoretrat cunt un vestii de velüü"
Cuntra tüt i premiss medegh la giuena Frida l'ha pö imparà amò a caminà anca se la s'è trada adree i dulur de l'incident per tüta la vida. La piciüra alura l'è vegnüda bona de fagh de espressiun ai so dulur, sia fisegh che psiculògegh. L'incident el gh'ha anca trada via l'abilidaa de fà 'gnì al mund i bagaj e 'l dulur di so part falii hin piciüraa in quader cumpagn de el me part del 1932.
Funt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Raquel Tibol:Frida Kahlo. Una vida overta, Pag. 51


text:
Washington (stat federal)
El stat de Washington a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 184.824 km² e una pupulaziun de 5.894.121 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd a l'Oregon, a est a l'Idaho.
La capital a l'è Olympia (42.514 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Seattle (569.101 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Spokane, Tacoma, Vancouver e Bellevue.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stat de Washington a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1889.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stat de Washington al gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Stat de Washington


text:
Lüterswil-Gächliwil
Lüterswil-Gächliwil a l'è un cumün svizzer del distret de Bucheggberg. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 330 abitant e una süperfiss de 3.09 km², e al se tröva a una altitüden de 582 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lüterswil-Gächliwil a l'è tacaa ai cumün de Aetigkofen, Balm bei Messen, Biezwil, Gossliwil, Hessigkofen, Mühledorf, Oberramsern, Oberwil bei Büren (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gächliwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Chemical oxygen demand
Ol COD l’è öna sigla che la stà per chemical oxygen demand cioè la domànda chìmeca de osìgen e l’è, ‘nsèma al BOD la Biochemical oxygen demand, ü di paràmeter piö ‘mportàncc e piö ötei per analisà l’inquinamènt di aque.
Ol Cod, in miligram de osìgen per lìter, l’è la quantità de osìgen che ghe öl per portà a tèrmen l’osidasiù di compòscc orgànech ed inorgànech dét in d’ü tot de aqua. Ol Cod l’ ghe permèt de capì l’inquinamét che l’è cauzàt da la sostànsa orgànega o piö ‘n generàl da töte i sostànse che i pöl ès osidàde.
Limiti de lège[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol teritòre de la Repüblica Italiana ol Cod l’ pöl mia ès de piö de:
500 mg/L per i aque di fognaüre,
160 mg/L per i aque che i vé scargàde in di fiöm, lach, canài, ecc.
La misüra del COD[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per misürà ‘l COD gh’è de ‘ndàga dré al mètod üficiàl del IRSA-CNR nömer 5130.
Ol mètod l’è bazàt sö l’osidasiù di sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i è dét in del tot de aqua de analizà, grasie ad öna solüsiù de dicromàt de potàsio ‘nsèma al àcido solfòrech consentràt e al solfàt d’arzènt, per catalizà la reasiù. Chèl che l’ vànsa de dicromàt l’vé pò titolàt con d’öna solusiù de solfàt de ammone e de fèr (II).
La quantità de sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i pöl ès osidàde i è proporsiunàde a la quantità de dicromàt di potàsio che l’s’è consümàt.
De regordà che s’pöl ìga di rispòste sbalàde se in del aqua gh’è dét tat ióne clorür, dezà che chèsto l’ se òsida col mètod del COD, ma de sólet l’ se òsida mia ’n aqua e alura se gh’è del clorür (fina a 1.000 mg/L) gh’è de zontàga dét al campiù de aqua, prima de fà ‘l Cod, del solfàt de mercüre segónt chès-ce rapòrt de pis HgSO4:Cl- 10:1.
Ol campiù de aqua de analizà l’ gh’à de ès analizàt apena ciapàt, menimà, se s’pöl mia, gh’è de acidificàl per fàga mia pèrt ol sò contenüt orgànech prima de riàga a fà l’esàm.


text:
Novecento
Novecento (Nuvsènt) 'l è 'n film dramàtic e stòric dal 1976 ad Bernardo Bertolucci ambintâ in Itâglia in dla campàggna emigliàna durànt la secónda guèra mundiàla e a 'l inìsi dal Nuvsènt. 'L è stâ preśentâ, fóra cuncōrs, a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l è stâ mis in dla lista di sènt film itagliàṅ da salvàr.
'L è stâ girâ in dal Parmśàṅ (Busé), in d'l Arśàṅ (Guastâla e Lusêra), in dal Cremunéś (Rivarōl e San Śvan in Crōś) e in dal Mantṿàṅ (Mantṿa, al Pòś e Cürtatùn).
Sunt
At prim
In dal dè dla mòrt ad Giuseppe Verdi (27 ad Śnar dal 1901), in dal pudēr dal vèć padròṅ Berlinghieri (Burt Lancaster) ch'al gh'à in dal Parmśàṅ, i nàsan al sò anvō Alfredo (Paolo Pavesi e Robert De Niro), ch'al pòrta al nóm cumpàgn dal suo, e Olmo Dalcò (Roberto Maccanti e Gérard Depardieu), fiōl dla Rosina (Maria Monti), na cuntadìna ch'la lavóra in dla sò tèra e ch'la 'l à abû da 'n óm ch'a n s sà briśa ch'i 'l sia. Al pàdar dal pìcul Alfredo, Giovanni (Romolo Valli) al vōl tōr lò incòsa quànd sò pàdar al murirà, lasànd al briśi a 'l sò fradèl più grand Ottavio (Werner Bruhns). Al nunòṅ Berlinghieri al gh'à na surèla, Desolata (Francesca Bertini), ch'la fà la sōra e l'è gnuda a star da lò parchè la s è róta ad vìvar in cunvènt.
Da baghét Olmo, cun al sò caràtar arvèrs e sèmpar prònt a dir dal parulàsi, al dvénta amìg 'd Alfredo anc se chi lò al fà part dla famìja di padròṅ. Qvést chè pò al gh'à anc un bèl rapòrt cun sò nunòṅ, ch'al gh inséggna a druàr al sćiòp, e minga tant cun sò pàdar ch'al pénsa sōl a i bèsi. Un dè al vèć Berlinghieri al decìd ad tōr-'s la vita, impicànd-as in na stala cun dal cadéni in mèś a 'l sò vachi, quànd vilî al s rénd cònt 'd n èsar più bòṅ a far quél ch'al fava na vòlta: al fà fadìga a giràr, a dar di órdan a i sò cuntadèṅ, a tgnir-'s in a mènt al ròbi e p'r avér al mâl dal lumàghi adòs. Giovanni al s in prufìta faghénd butàr śò lè par lè un testamènt a 'l nudàr ch'al gh lasa incòsa a lò e sōl un vitalìsi ad 5.000 franc a 'l méś a sò fradèl.
Quànd a vèṅ na timpèsta ch'la s pòrta via mità dal furmintòṅ, Giovanni al fà savér a i sò cuntadèṅ ch'a gh darà mità dal stipéndi. Òṅ 'd qui lè, dit „Al muntanàr“, par prutèsta al s taja via n'urécia. In séguit i lavuradōr i tàcan a tgnir a drē a La Lega, n'urganiśasiòṅ sindacàla ch'la difénd i sò dirìt, e i daṅ vita a 'n siòpar ch'al mét in śnòć i camp méntar ninsòṅ al munś al vachi e i padròṅ i èṅ custrét a 'ndàr a tōr al lat in sità e pò a pagàr di crumìr e andàr anca lōr a lauràr la tèra. A stanta-tri an Leo Dalcò (Sterling Hayden), al nunòṅ 'd Olmo, al gh la cava a védar un padròṅ lauràr ma 'l è 'l ùltim quèl ch'al pasa p'r i sò òć parchè al mōr mént'r al pònsa sóta 'n àrbul.
I pas'n i an e Olmo al tórna in dal pudēr dòp avér fat la Prima guèra mundiàla e al cgnós la mistra Anita Furlan (Stefania Sandrelli), na dóna ad Veróna ch'l'à pardû la sò famìja e ch'l'inséggna in na cà dal pòpul. I dū i dvéntan muróś. Al padròṅ Giovanni 'l à in cal méntar cumprâ di machinàri e numinâ cuma fatōr al fasìsta Attila Melanchini (Donald Sutherland). Par la fèsta ad San Martèṅ soquànt di sò cuntadèṅ sucialìsta i pèrdan la cà ma Oreste (Odoardo Dall'Aglio), ch'al gh'iva incóra 'n an ad cuntràt, al n gh la cava minga a mandàr śò anc cal ròsp lè e 'l al siga a vóś élta in dialét: «Gnanc al Papa, gnanc Geśù Crist i m purtaràṅ via da cla cà chè parchè mè 'l è quarànt'an ch'a stag chè dèntar, l'è óra ad finìr-la!». Cal dóni i tàc'n a cantàr "La Lega" mént'r i óm, par difénd'r-i da 'l Camìśi Négri a cavàl, ch'i èṅ drē a rivàr par butàr-al fóra ad cà, i ciàpan di spròc in maṅ e i suldâ i èṅ custrét a mulàr 'l òs.
Giovanni al s dà da far par mét'r insém di àtar padròṅ a la sò càuśa in na céśa e catàr sù di bèsi. Un mòrt sucialìsta a Rivaröl a n è minga stâ asè par lò, a gh'è da far quèl par giustàr-i. Pioppi (Pietro Longari Ponzoni) e di àtar i gh staṅ ma minga sò fiōl ch'al sarnìs 'd andàr via da 'd lè p'r andàr a Pärma insém a Olmo. Lè prima i càt'n „Al muntanàr“, ch'al fà di spetàcui in piàsa par tiràr avànti, e pò i daṅ na maṅ a la lavandàra Neve (Stefania Casini) a purtàr sù i pagn. Dòp ch’Alfredo al gh'à dâ di bèsi p'r un bicirèṅ, Olmo al la cunvìns a 'ndàr a lèt insém. Lē la i ciàma tut dū par far-ag na pugnéta ma pò la gh'à na criśi pilètica. Alfredo al taja la còrda e al và a catàr sò sio Ottavio e lè al cgnós na dóna bèla ma 'n pôc strana, a gh'è 'l caś parchè l'è n'artìsta pîna ad bèsi, l’Ada Fiastri Paulhan (Dominique Sanda) ch'la gh dà 'n pasàǵ in màchina p'r andàr a cà. Méntar la cà dal pòpul la và a fōg e quàtar vèć i pèrdan la vita p'r òpra di fasìsta capitanâ p'r Attila, chi lōr dū i faṅ 'l amōr in un fnil.


text:
Copyleft
L'espression ingles copyleft l'è un giögh de parol cun copyright, e la se riferissa a un mudel alternativ de gestion di diritt (o destort..) d'autur ch'el se basa ins un sistema de licens pr'el qual l'autur el lassa libertà de druvà, mudificà e spantegà la sua opera sensa fastidi, basta che se vaga adrera a certi cundission principal. Int la version uriginal del copyleft la cundission principal la obliga i druvatt de l'opera de lassà a sua volta libera qualsiasi mudifica ch'i fan. In quela manera chì la copyleft la garantissa la libertà de scambi d'infurmassion.


text:
New Hampshire
El New Hampshire a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 24.239 km² e una pupulaziun de 1.299.500 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al Vermont, a süd al Massachusetts, a est al Maine e, per un toch cicinin inturna a Portsmouth, a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Concord (40.687 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Manchester (107.006 abitant), che l'è anca l'ünega cun püssee de 100.00 abitant.
L'Üniun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El New Hampshire a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El New Hampshire al gh'ha 4 grand eletor in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Republica de Bèrghem
Dopu che el dì de Nadàl del 1796 i francees ijn entraa en Bèrghem senza combatt, d'acordi cont el Podestaa Ottolini che l'aveva concordaa el ritir dj trupp veneziàn, el 12 de marz del 1797 la vegn proclamada la Republica Bergamasca. L'Ottolini, minaciaa de vess restaa, el part per Brèssa, mentra la vegniva elegiuda la noeuva munisipalitaa formada de 24 personn, che la mett insèma anca una parvenza de esercit.
Dopu dù dì la Republica la vota l'annession a la republica Cispadana, e vegnen brusaa diversi bandeer veneziaan. Se comincia a mett giò in de la citaa e in dj contraad l'arbul de la libertaa.
In dj vall la ciapa però furma una sorta de contru-rivoluzion perchè la republica la par vess contra la religiòn e sopratutt in dj paes i prèd riessen a portaa el popul de la part dj Veneziàn, ma quest moviment l'è combatuu e eliminaa nel gir de un mes.
A la fin la Republica Bergamasca la entra a faa part de la Republica Cisalpina cont el trataa de Campoformio.


text:
Ascensore per il patibolo
Ascensore per il patibolo (Asinsōr p'r al patìbul) 'l è 'n film noir dal 1958 ad Louis Malle trat da 'n rumànś ad Noël Calef. 'L è stâ girâ in biànc e négar e 'l è 'l prim dla caréra dal regìsta francéś.
Sunt
La Florence Carala (Jeanne Moreau) e Julien Tavernier (Maurice Ronet) i èṅ dū amànt ch'i s véd'n ad nascòst anc se la dóna l'è spuśàda c'n al cap ad Julien, Simon Carala (Jean Wall), ch'l è 'n industriàł pîṅ ad bèsi ch'al pénsa sōl a i sò afâr. I dū i decìd'n ad far-al fóra. Julien, ch'l è 'n veteràṅ dla Legiòṅ furastéra e 'n ex paracadutìsta in Inducìna e in Algerìa, 'l à bèla prugramâ incòsa. Tirànd-as sù cun na lasa, al gh'à intensiòṅ ad far tut al palàs dal sò cap par rivàr, sénsa èsar vdû, a 'l ufìsi ad Carala par pò sparàr-ag e far in manéra ch'a para 'n suicìdi. Dòp avér fat al sò còmpit, in dal méntar ch'l è drē a rivàr a la sò màchina, Julien al fà a mènt ch'l à lasâ la lasa fóra da la fnèstra. Sénsa pèrdar dal tèmp, e lasànd al ciàṿ in dal cruscòt, 'l óm al tórna in si sò pas par purtàr-as via la próa d'l umisìdi ma, na vòlta tòlt 'l asinsōr, a sucéd ch'al gh'à 'n guàst e a n s mōṿ piò. Purtròp par lò al palàs al sèra p'r al fiṅ dla stmana e lò al gh'à 'd armàgnar là.
In cal méntar la màchina la vèṅ purtàda via da na còpia ad malandrèṅ, Louis (Georges Poujouly) e la sò muróśa Veronique (Yori Bertin). La Florence, ch'la spèta 'l sò amànt in un bar, la véd la màchina andàr via e la créd che Julien al l'àppia fargàda. Quànd pò Louis al masa dū turìsta tedésc, esénd-as rigistrâ in d'l albêrg c'n al nóm dal pruprietàri dla màchina, tut i crédan ch'a sia stâ Julien a cupàr. Chi lò al n pōl minga difénd'r-as.


text:
Shaolin (comich)
Francisco Jozenilton Veloso, cunusüd cun la scurmagna de Shaolin (Coremas Brasil, vòtt de magg 1971), l'è un còmic e disegnadùr brasilian. L'ha lauràd anca cume disegnadùr per i giunài A Palavra, Jornal da Paraíba e Revista Nordeste e g'ha dài la vùs a Rádio Campina Grande.[1]
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Coremas, in del Stàt del Paraíba, in del 1971, l'ha cumenciàd la sò carièra al Teater Municipal Severino Cabral, de Campina Grande. In del 1994 el se spùsa cun Laudiceia Veloso, e i g'avaràn dü fiöi.
El 19 de genàr 2011 el g'ha vìd un gravìsim incident cun la sò màchina. L'è 'ndài cuntra un camion in sü la strada BR-230 a Campina Grande.[2][3] L'è stài tànt temp in coma. Dal setèmber del 2012 l'è turnàd a cà ma el riess a cumünicà cun i sò amìs e la famiglia apena cun 'i öcc, par mesu d'un arnes fai apòsta par lü.[4][5]
Spetàcui[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Domingão do Faustão
- A Praça è Nossa
- Show do Tom
- Tudo è Possível (Tütt l'è pùsibil) cun Ana Hickmann: el feva le imitasiòn e el tudèva in gìr i persunàgg püsé famùs in Brasil.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Shaolin: A mundiça continua da A União
- ↑ Top 10: acidentes famosos
- ↑ Humorista Shaolin sofre grave acidente de carro em Campina Grande (PB)
- ↑ Shaolin muda da UTI para quarto para evitar infecção, diz mulher do humorista
- ↑ Após ganhar aparelho que lê movimento dos olhos, Shaolin volta a conversar com a família


text:
Egnazzia Mariniana
La Egnazzia Mariniana (Egnatia Mariniana in Latin; ... - prima del 253) l'è stada la miee de l'imperador roman Valerian e la mader de l'imperador Gallien e del consol Valerian el Giovin.
Probabilment l'era la tosa del legaa in Arabia Egnazzi Vittor Marinian. Sposada al Valerian, l'è morta de sigur prima che 'l marì el vegniss imperador insema al fioeu Gallien: de fatt, l'è stada divinizzada del marì, che l'è on lavorà che faseven i imperador domà quand che i sò miee eren mort.
In sò onor el Gallien el se ciamava Publi Licini EGNAZZI Gallien, inscì 'me vun di sò nevod l'era ciamaa Egnazzi Marinian.


text:
21 01
Ol dé 21 de zenér l'è 'l 21 dé de l'an del calendare gregorià; manca 345 (346 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 21 de zenér al è ul dí da pòost 21 dal an dal calendari gregurian; i manca 345 (346 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1932 - conques dal Llobregat e dal Cardener: sa ga la declara la vaga generala revulüzziunària.
- 2006 - Ul presideent dal guveern Spagnöö, José Luis Rodríguez Zapatero, e ul líder da CIU, Artur Mas sa i reüniss a la Moncloa par tratá i mudificazziun che sa i apurtaress al tèest dal Estatut da Miravet apruvaa pal Parlament de Catalunya
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1901 - Barcelona: Ricard Zamora, purtée da fútbol.
- 1937 - Vilassar da Mar: Ernest Lluch, ecunumista e minísatr Spagnöö da sanitaa.
- 1941 - Madrid: Plácido Domingo, cantaant d'òpera Spagnöö.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1901 - Barnesville, (SÜA): Elisha Gray, inventuur dal telèfun (n. 1835).
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa lucala da Sant Vicenç da Montalt, a la comarca dal Maresme.
Festa lucala da Sant Fruitós da Bages.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Iss
Iss (Isso in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamasca a 35 km de la sità e a 104 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 669 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 4,9 km² e 'na densità de popolasiù de 137 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Barbada, Camisano (CR), Castel Gabbiano (CR), Cóv, Fara de Söla.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Iss l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Le foto di Gioia
Le foto di Gioia (Al fòto ad Giòja) 'l è 'n film ad scarésa dal 1987 ad Laberto Bava ricitâ da dū di sex symbol di an Utànta cuma la Serena Grandi e la Sabrina Salerno.
Sunt
La Gioia (Serena Grandi), na védva cun un pasâ da mudèla, la pòrta avànti cun sucès la rivìsta spurcacióna p'r i óm „Pussycat“ cun 'l ajùt dla sò amìga Evelyn (Daria Nicolodi). Al vénditi i èṅ dimóndi élti e la lèśbica Flora (Capucine), ch'la gh fà cuncurénsa, la s rōd al fégat. Da spés Gioia la ciàma a cà sua dal mudèli par far di servìsi futugràfic malnét ma la gh'à un vśèṅ śóvan dimóndi curióś e paraliśâ dòp 'n incidènt, Mark (Karl Zinny), ardùt a vìvar in sna scrana a rudèli, ch'al la tîṅ 'd òć ad nascòst cun un canuciàl.
Na sira la Kim (Katrine Michelsen), na mudèla dla rivìsta, la vèṅ insfilsàda da 'n furcàr e pò purtàda via in un studi in dua 'l asasèṅ al gh fà dal fòto cun da drē un pòster gigànt dla Gioia. Al dè dòp chi lē la cata in dla sò pòsta na létra cun dèntar cal fòto lè. 'L è un brut cólp par la rivìsta ma un servìsi cun la Sabrina (Sabrina Salerno) cavàda śò in cupertìna la cùcia incóra in élt al vénditi. Al fradèl ad Gioia, Tony (Vanni Corbellini), al gh la cava a purtàr-'s a lèt ma a n è briśa bòṅ ad gusàr-'s-la parchè imputènt. A và pèś però a la Sabrina ch'la vèṅ saràda dènt'r a la sò cà cun dal parfùm adòs e lasàda murìr sóta i cólp di bśi dal vrèspi mulàdi lè da 'l manìac.
Quànd la Gioia la ricév al fòto dal sò cadàvar la và fóra ad tèsta, la pénsa ad véndar la rivìsta e la s buta sót i bras dal sò vèć amànt Alex (George Eastman), turnâ in sità da pôc tèmp.
La pulisìa, cun 'l ispetōr Corsi (Lino Salemme), la n sà minga catàr al culpévul, dand anc la cólpa a 'l pòvar fnòć Roberto (David Brandon), culéga ad Gioia, che, par scapàr via da lōr, al finìs sóta na màchina pardénd acsè la vita.
Invéci 'l asasèṅ 'l è decìś a srar i cònt cun la Gioia, andànd in dla sò vila, e lè al masa l’Evelyn.


text:
La Tila Tequila tòlta śò in dal 2008
A Shot at Love with Tila Tequila (Un cōlp 'd amōr cun la Tila Tequila) 'l è 'n reality show televiśìṿ dal 2007 (traśmìs anc in Itâglia p'r MTV) in dua 32 pritindènt (16 masć nurmài e 16 fémni lèśbichi) i gh'aṅ da cunquistàr al cōr dla mudèla e cantànta, uriginària ad Singapōr, Tila Tequila. Chi lē la gh diś 'd èsar bisesuàla sōl a traśmisiòṅ tacàda, faghénd-i incuntràr in pisìna, sénsa che chi lōr i saìsan gnint ad chi àtar.
I déś epiśòdi (ad ssanta minùt + dū speciài a part) i gh'àṅ abû dimóndi sucès in di Stat Unî tant ch'al spetàcul 'l à fat al sò ingrès in dla clasìfica di più vdû dal rédi via câṿ in dal target di śóvan (18/34 an) a 'l prim pòst. La finàla (in dua Tila la sarnìs cuma murōś Bobby Banhart invéci dla pumpēra Dani Campbell) l'à muciâ sù pò da piò ad siē migliòṅ ad spetadōr, faghénd dvintar, in alóra, A Shot at Love with Tila Tequila la traśmisiòṅ più vdùda dal canàl MTV americàṅ.
La siggla dal prugràma, I Love U, l'è cantàda pròpria par Tila Tequila.
Regulamènt
La Tila Tequila la pésca 'l amōr e la gh'à da sarnìr òṅ di 32 sò spaśimànt ch'i tōśan part a 'l śōg.
Qvist chè i vàn'n a star in na vila insém a Tila Tequila e i gh'àṅ da far incòsa par far-la inamuràr, partecipànd a di śōg divertènt o a dal surpréśi, dascurénd sèg e faghénd-as cgnósar méj da lē. A la fiṅ ad tut al puntàdi, la Tila la i riunìs in salòt par far-ag savér, ciamànd-i òṅ a la vòlta par nóm, chi pōl cuntinuàr al śóg (miténd-ag persunalmènt na ciàṿ p'r al sò cōr a 'l còl) e chi invéci al gh'à 'd andàr a cà (dgénd-ag che, par lōr, „a shot at love has ended“).
Durànt al śōg, i cuncurènt i pōlan vìns'r anc 'n apuntamènt cun la Tila in manéra da psér star da par lōr.
I partecipànt dal prugràma, in mèś a i quài a gh'è anc 'l itagliàṅ Domenico Nesci (in séguit in dal prugràma L'Isola Dei Famosi), i èṅ qvist chè 'd sóta:
Eliminasiòṅ
Epiśòdi
- Ep.1 - Surprise! I Like Boys and Girls • (Surpréśa! I m piàśan i masć e al fémni)
- Ep.2 - Can't We All Just Get Along? • (A n psém-j-a minga andàr tut 'd acòrd?)
- Ep.3 - Under the Covers • (Sót al quèrti)
- Ep.4 - A Broken Heart • (Un cōr scavśâ)
- Ep.5 - I Always Get What I Want • (A gh la cav sèmpar a ciapàr quél ch'a vój)
- Ep.6 - The Cat Fight • (Al cumbatimènt di gat) śōg in dua a gh'è da far strabucàr par tèra c'l àtar in na lòta a dū
- Ep.7 - A Second Chance? • (Na secónda ucaśiòṅ?)
- Ep.8 - Welcome To The Family • (Benvgnû in famìja)
- Ep.9 - Three's A Crowd • (Tri i èṅ tròp)
- Ep. 10 - I Choose... • (A sarnìs...)
- Speciàl - One Shot Too Many • (Un cólp da tròp)
- Speciàl - The Final Round • (Al round finàl)
Culegamènt estéran


text:
Taula periodica
La taula periòdica dii elemeent l'è un taula cunt indicaa tütt i elemeent chímich, urdinaa per nümer atòmich cresceent. In de la taula sa pödenn catà föra difereent grupp de elemeent, caraterizaa dal vècch prupietà chímich e físich símel. Chii grupp chí a inn individüaa da i culònn (grupp) e i riich (períut). In generaal, i elemeent a pödenn vèss spartii in metàj (part de suta, a manzina), i minga metàj (part de suravía a drita), e in mèzz i mèzz-metàj.
A inn difereent i gas nòbil, ch'inn metüü a l'estrema dríta de la taula.
Püssee particulaar ammò a inn i elemeent trans-ürànich, ch'inn tütt artificiaj e inn staa descuvèert in dii ültimm ann.
La prima taula periòdica mudèrna l'è stada metüda in pè dal Mendelejev.
Chí de suta a gh'è una taula periòdica mudèrna, cunt i elemeent chímich cugnussüü.
Cudifica dii culur duperaa per i nümer atòmich:
- I elemeent cunt ul nümer atòmich scrivüü in blö a inn líquit a temperadüra e pressiun standard (TPS);
- Quii scrivüü in véert a inn gasuus a TPS;
- Quii scrivüü in negher a inn sòlit a TPS;
- Quii marcaa in russ a inn sintétich (tüti sòlit a TPS);
- Quii marcaa in gris ann munan de vèss staa descuvèert.
Prupietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Racc atòmich: in d'un àtum, l'è la distanza tra ul nücli e i eletrúni püssee de föra; in d'un grupp, la crèss al crèss del nümer atòmich Z.
- Vulüüm atòmich: ul spazzi ucüpaa da un àtum; in d'un grupp, al crèss insèma al nümer Z. In d'un períut, inveci, al crèss del nümer atòmich Z al sa sbàssa.
- Energía (putenziaal) de iunizazziun: energía ca ga vöör dàch a un àtum al staat gasuus per scarpàch via un eletrún; deent in d'un grupp, la diminüíss al crèss del nümer Z, inveci in d'un períut la crèss al crèss del nümer Z.
- Afinità eletrònica: energía ca la ciapa un àtum (in del staat gasuus) quant al ciapa un eletrún da un quaj ólter àtum e al passa a vèss un aniún; i gas nòbil, per la sò caraterística de vèss stàbil, ga n'ann minga. In d'un grupp, cunt ul crèss del nümer atòmich la sa sbàssa; ul cuntrari sa sa vàrdenn i períut.
- Eletru-negatività: tendénza a rüba i eletrúni a i olter àtumi; in d'un grupp la sa sbàssa al crèss de Z, al süceet ul cuntràri per i períut.
A vardà i caraterístich minzunaa chí de suravía, sa pöö mètt in evidénza dü caràter difereent dii àtum: metàlich e minga metàlich:
- Metàll: bàssa energía de iunizazziun, bàssa afinità eletrònica e bàssa eletru-negatività.
- Minga-metàll: vólta energía de iunizazziun, vólta afinità eletrònica e vólta eletru-negatività.


text:
Elena Vesnina
L’Elena Sergeevna Vesnina (Leòpuli in Ucraìna, 1 'd Agóst dal 1986, ciamàda in Rus EлeHa CepreeBHa BecHиHa) l'è na tenìsta rusa, prufesiunìsta da 'l 2002, ch'l'è stada la nùmar vint-a-dū dal mónd al 12 'd Utóbar dal 2009. L'è élta 176 cm e la péśa 60 chilo.
A gh piàś lèśar, far dal còpri, guardàr di film, balàr, viaśàr e andàr a 'l mâr cun i amìg. La scólta anc la mùśica e i sò artìsta preferî i èṅ gl'U2, Adele e Pink. La stà a Sochi in Rùsia che par lē l'è la sità più bèla dal mónd insém a Róma.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA in singulàr (a Hobart in dal 2013) e nóṿ in dópi.
Caréra
Dòp avér mis in bisàca dū tìtui ITF (a Bucàrest e a Tbilisi in dal 2003), la Vesnina l'à patî dimóndi par vìnsar-'n òṅ ad qvéi dal sircùit prinsipàl. La taca pardénd dū finàli in dal 2009 (Auckland da l'Elena Dement'eva 4-6 1-6 e New Haven da la Caroline Wozniacki 2-6 4-6) e in dal 2010 (Ìstanbul da l'Anastasija Pavljučenkova 7-5 5-7 4-6 e Tashkent da l'Alla Kudrjavceva 4-6 4-6). Al 10 'd Avrìl dal 2011 la céd incóra 2-6 3-6 a la Caroline Wozniacki in sla tèra vérda ad Charleston e pò la gh'à da chinàr la tèsta par la sèsta vòlta al 5 ad Maǵ dal 2012 a la bulgnéśa Sara Errani 5-7 4-6 in d'l ùltim at dal turnèo ad Budapèst.
Finalmènt a riva la vòlta bòna anc par lē a Hobart in Austràglia quànd la bat in finàl la tedésca Mona Barthel par 6–3 6–4.
Adès a la Vesnina a gh armàgn la maledisiòṅ dal finàli di Gran Slam in dópi: la 'n à śugàdi siē in tut (tri in dal misć) ma la n à mai purtâ a cà gnint.


text:
Garbagna (AL)
Garbagna (isé pò 'n piemontés e 'n italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 720 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 20,7 km² e 'na densità de 35 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Vurasca, Borghetto di Borbera, Bërgnàu e Frascà, Casasch, Castlania, Dernis, Sardigliano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Raphus cucullatus
Ol Raphus cucullatus, cognusìt col nòm vulgàr de Dodo, l’è öna spéce animàl che al dé de ‘ncö la gh’è piö, de fati ‘l Dodo l’è estìnt.
Ol Dodo l’éra ün ozèl che l’ se troàa apéna sö l’ìzola Maurisius ‘n del ucèan indià, l’éra grant compàgn de ü pulì, col bèch gròss, lónch e a rampì, ma suradetöt l’ gh’ìa dò alète picinìne picinìne e pròpe per chèsta resù l’éra mia bù de gulà.
Quando che sö l’ìzola Maurisius i è riàcc i navigadùr e i marinér eüropéi i à tacàt a dàga la càsa a i Dodo per maiài e per lur l’è stai bèl fà copài fò, dezà che i Dodo i éra gròs, lèncc e i pudìa mia gulà.
Chi póch Dodi che i è mia stai copài fò da i òmegn i è stai copài fò da i cà e da i ciù (porsèi) che i òmegn i s'éra portài dré sö l’ìzola e che pò i è dientàcc saàdech. Isè l’öltem Dodo l’è mórt in del 1680 e al dé de ‘ncö ghe rèsta dóma öna crapa de Dòdo conservàda a Copenaghen e ü pé de Dodo conservàt a Londra.
Se pènsa che pò 'l Mylodon darwini l'abie facc la stèsa fì del Dodo.


text:
Wikipedia:Líbar da stiil
Quest lìber de stil a'l gh’ha cume ubietiv che i rob i se faghen in manera símila. I norm repurtaa chìinsìchì i henn mia indiscütíbil. Di völt un mètud a l’è bón cume un oter, però se töcc i agissen l'istessa manera la Wikipedia la sarà püssee fàcila da legg e da druvá, dónca anca püssee fàcila da scriv e da mudifegà. In quel cuntest chì la seguent citazión dal Manüaal de stil de Chicago la pö fà da ciariment:
- I norm e i regülazión cuma questa, per la natüra del cas, i pören mia vess assegnaa cun la rigidezza d’una legg. I henn pensaa per 'l cas 'standard' e i henn da vess aplicae cunt un cert grad d’elasticità.
Una scritüra ciara, infurmativa e imparziala a l'è sémpar püssee impurtanta che la presentazión o la strütüra. Vün 'l se speta mia che i scritur i van adree a vüna o a nissüna de 'sti régul. I wikipedist ch’i éditen i se pören referíss a quel manüaal chì per netà i artícuj e i pàginn in acord cun 'sta guida chì.
Vardée PP Wikipedia:Cume mudificà una pagina per infurmazión sura cuma druvá i istrüzión d’ipertest -a gh’è un bel poo de pussibilità a part 'l negret e 'l cursiv. Quest artícul chì 'l se cuncentra in quand i druvá, apó se vargün esempi 'l mustra l’ipertest. I pören vess ütil anca i Cunvenzion di nom per i norm de stil per da 'l nom a artícul e categurij.
Cuntegnüü
- 1 Nomm d’artícul
- 2 Stil general de l'artícul
- 3 Liamm
- 4 Càpsüle
- 5 Stiil scentífich
- 6 Sezziú
- 7 Metalenguagg
- 8 Imàgen
- 9 Mediawiki
- 10 Categuríe
- 11 Calendari d'avenimeent
- 12 Lenguàgg
Nomm d’artícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scumenzand un artícul növ, scernii 'l nom adeguaa a l'è essenzial par assicüráss che dop se ghe pudarà metegh di ligam. L'è poo impurtaant cumpruvá, prima da scumenzá l'artícul, che l'esist mia giamò un articul cunt un nomm símil o equivalent. In quel cas lì, gh'avii da fàgh un redirect, cun 'l cumand: #redirect[[ ]].
Stil general de l'artícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L stil e cuntegnüü di artícul i gh'hann de vess enciclupédich, e donca i gh'hann de tratà cun detaj e ubietività 'l cuncet che 'l curespund al títul de l' artícul. I artícul da la Wikipedia i gh'hann mia de vess di definizión de diziunari, né manüaj d'instrüzión, panegírich, recumandazión de prudut, crítich d'art, e.i.v. (vidée Cusè che l’è mia la Wikipedia).
Alter rob che gh'è da tegn in ment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Druvée un lenguagg "impersunal", mai in prima persona, o indirizaa diretament al letur.
- Tachée sémper cunt un primm paràgraf che 'l descrív in manera cürta 'l cuncett principal de l'artícul, in manera che qualsesìa letur 'l se pöda fá una idea ciara del cuntegnüü che ' vegn dop. Giuntègh mai denter di infurmazión secundàri o anèdut.
- Se esiisten di artícul imparentaa (presempi, série da paes, münicipi, spèci biulògich, e.i.v.) assicürev ch’i gh’àbien un stil e furmaa cunsistent (suratütt par taul e imàginn).
- Druvée un lenguagg curet e furmal, e tegnii d'ögg l'urtugrafia, la gramàtega e 'l vucabulari. Se a fasii di traduzión da alter lenguv, stii al'ögg de fà mia di calch sintàtich o di traduzión furzaa. I traduzión utumàtich senza revisión manüala i henn mia acetàbil.
- Fasii mia di artícul ch’i gh'hann denter dumà del test senza furmaa. I ligam e 'l furmaa i henn essenziaj.
Liamm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liamm líbar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Recumanemm l’üüs di inscí numenaa “liamm líbar” veers un òolt artícul, par esempi, [[Ramon Lul]] . Druvée i liamm par tüte le parole e espressiú che sa i tröva al vòost artícul par le quale al pudaress vess interessaant da legí l’artícul liaa. Mia-da-maanch, esagerée mia. Liée mia tüte le aparizziú d’una parola; nurmalameent noma liée la prima völta che la pariss la parola. Par le date, cuma 25 03, druvée ul furmaa nümerich, a causa da la framentazziú dialetala da la nosta lengua: a la pàgina da calendari sa i truvarà apó i nomm.
I liamm ch’i seguiss le cunvenziú par rapòort aj nomm i gh’a un bell puu plüü da pussibilitaa da liá cun di artícuj ch’i esiist e, si a gh’è gnamò un artícul sura ul tema, i bú liamm i farà inscí che la creazziú d’un nööf artícul la síes fisc plüü fàcila par i fütüür scrituur.
Al è pussíbil da liá da le parole che i è mia esatameent le istesse che l’artícul liaa, par esempi [[Wikipedia:Benvegnüü a la Wikipedia|messagg da benvegnüü]] . Mia-da-maanch assürée-v-as ch’al è cjaar a vargott al fa referenza ul liamm senza iga da ná-gh.
Intentée liá cun cura. Pruvée i liamm cun cüra. Si un artícul ch’a vurii liá al esiist gnamò, fasii una cerca ràpida par assürá-ss ch’al síes da bú inscí: l’artícul al pöö iga un nomm un zich difereent dal nomm che vuu pensée.
Druvée mai “fasii clich chí” cuma teest pal liamm - al aporta nissü tiip d’infurmazziú. Ul teest dal liamm al aress da vess l’assüünt sura ul quaal al porta ul liamm.
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Wikipedia a l’è mia una culezziú da liamm e descunsejemm i artícuj cun noma di liamm, però al è adeguaa da pusá referenze a infurmazziú cumplementària ch’i gh’ àbies al Internet. Vargott al è spescjalameent ceert cura ca vuu ii druvá una pàgina web cuma impurtanta fuunt d’infurmazziú.
Sura le pulítiche e norme, vidée Wikipedia:Liamm da fö.
La sintassi par fá referenza a di URL al è sémplis. Pusée intra claudatuur (paréntesi quadre):
- [URL teest upziunaal lassaant un spazzi]
La URL la gh’ a da scumenzá par http:// u di òolt prutucoll WWW cuma ftp:// u news://.
Títul di liamm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A pudii gjuntá un títul a un liamm da fö ga meteent un teest da drée a la URL lassaant un spazzi. Par esempi, si a la URL seguent:
- [http://ca.wikipedia.org]
ga vuremm gjuntá un títul, a scriaremm:
- [http://ca.wikipedia.org Viquipèdia Catalana]
e al parissarà inscí:
Vargüne URL i è brüte e par nagott infurmative; alura, al è mej che la parísses mia la URL, plütòost un títul infurmatiif. Par esempi:
sa l lees fisc plüü fàcilmeent che mia
- http://cultura.gencat.net/llengcat/cds/index.htm
e si la URL sa la mustra, fasii-l da la manera la plüü sémplis ch’a la pruponn la pàgina desiderada, par esempi, posée mia index.html La versiú imprimíbila d’una pàgina la mustra la URL intrega cun deent chele a che sa l ponn títul, inscí che sa perd mia da l’infurmazziú.
URL cuma note[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Senza ul teest upziunaal, una referenza da fö sa la mustra cuma una nota: par esempi,
- [http://ca.wikipedia.org]
al pariss inscí:
Pusizziú al artícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la plüpaart da caas, al è preferíbil trá insèma i liamm da fö al a fí dal artícul sota la càpsüla:
- ==Liamm da fö ==
Propi cuma sa fa cun le otre càpsüle principale, i düü seegn d’iguaal sa i gh’a da druvá par segnalá la càpsüla di liamm da fö (vardée ‘’Càpsüle’’ plüü sota).
Apó al è pussíbil da mett deent una referenza URL al còorp d’un artícul. Par esempi:
- Un bú esempi da cumünitaa online cooperativa al è la [http://lmo.wikipedia.org Wikipedia, l'enciclupedia líbera] .
sa l mustra inscí:
- Un bú esempi da cumünitaa online cooperativa al è la Wikipedia, l'enciclupedia líbera
Pàgine in otre idiomes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indichée in quaal idioma al è scrivüda la pàgina intra paréntesi. Par esempi:
- Le Monde, diari (in Francées).
Al segueent liamm a gh’è una lista cumpleta da le buete d'indicazziú d'idioma:
Tiip da archivi (file)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si ul liamm al è mia un archivi html plütòost par esempi un archivi pdf u jpg, una indicazziú par rapòort la saress ütil par jütá l’üsüari a decidí si al preferiss derví-ll u catá-ll gjo.
Misüra dal archivi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si ul liamm va a un archivi gross (in caas d’html: cun deent le imàgen) una nota par rapòort la saress ütil. Vargü cunt una cunessiú lenta al pöö decidí da mia druvá-ll.
Càpsüle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Druvée la indicazziú == par le càpsüle, mia ’’’ (negrett). Esempi:
- ==Vargott al è la càpsüla==
ch’al prudüiss:
Vargott al è la càpsüla
Cunsiderée che cura ca sa l dövra ==Vargott al è la càpsüla== la cuventa nissüna línia sota la càpsüla. Le línie in biaanch estra sa i gh’aress da scancelá, gja che la strütüra a l’è una questiú dal föj da stiil da la Wikipedia, mia la manera cuma sa scriif l’artícul.
Si vuu indichée le càpsüle da chesta manera, alura una taula da cuntegnüü sa la genera autumàticameent a partí da le càpsüle dal artícul (a partí da tré càpsüle), le sezziú i pöö vess autumàticameent nümerade paj usuari cun chesta preferenza selezziunada; a le parole deent le càpsüle segnalade da manera upurtüna sa dà plüü d’impurtanza in le cerche. Le càpsüle apó i jüta i letuur separaant ul teest e prufilaant l’artícul.
- Pusée in majüscule la prima parola e i nomm propi a le càpsüle però lassée ul reste in minúscule.
- Evitée i liamm a le càpsüle. In acordi a le upziú, vargü usuari i pöö mia vidé-j clarameent. Al è fisc mej pusá ul curespundeent liamm a la prima frasa sota la càpsüla.
- Duvrée mia tropp le sübcàpsüle gja che al pöö fá che l’artícul sa vídes cunfüüs. Paràgraf cüürt e frase sémplis nurmalameent mia i gjüstifica la suva pròpia sübcàpsüla.
- In cheste circustanze, che a gh’è mia assée da teest par gjüstificá una sübcàpsüla, al pöö vess preferíbil da druvá teest in negrett u separá par puunt in una sezziú che da druvá da le sübcàpsüle.
Stiil scentífich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ünitaa da misüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par ünitaa da misüra, druvée ünitaa dal SI (sistema internazziunaal).
Separaduur da mila e decimaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i nümar cardinaj (cura ca sa referíssum a euro, métar, etc...), al cuventa separá i mila cunt spazzi u puunt e i decimaj cun le còme (vírgüle).
- Curett;
- 2.000.500,80
- 2 000 500,80
- Incurett
2000500,80I è separaa mia i mila 2'000'500,80Mila separaa cun di òolt símbuj 2,000,500.80Nutazziú anglusàssuna 2 000 500.80Nutazziú anglusàssuna
-
Scriveent curdenade u vetuur sa l druvarà l'apòstruf par separá i decimaj;
- Curett;
- (1 234'5, 2 345'6, 3 456)
- (1.234'5, 2.245'6, 3.456)
- Incurett
(1234'5, 2345'6, 3456)I è separaa mia i mila (1234,5 , 2345,6 , 3456)I è separaa mia i mila e nutazziú cunfüsa (1'234.5, 2'345.6, 3'456)Nutazziú anglusàssona (1,234.5, 2,345.6, 3,456)Nutazziú anglusàssona (1 234.5, 2 345.6, 3 456)Nutazziú anglusàssona
-
Sezziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intrudüzziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töcc i artícul i g’aress da iga ul títul u l’assüünt in negrett a la prima línia e da le völte in cursiif si chesta frasa u parola nurmalameent al è apó in cursiif (par esempi, par parole int idiomm furestée). Ul títul u assüünt dabott sémpar al pöö sa pusá a la prima frasa, però vargü artícul i gh’a simplismeent di nomm. Esempi:
- Ul Teurema da Pitàgura al gh’a ul nomm da, e sa l tribüiss al filòsuf greech dal segle VI a.C. Pitàgura.
Si l’assüünt dal artícul al gh’a plüü d’un nomm, cada növa furma dal nomm la gh’aress da vess in negrett a la prima aparizziú.
- L’Idròssid da sodi (NaOH), apó cugnussüü cuma soda càustega u candegina.
Al è preferíbil clarí ul cunteest a le prime parole. Par esempi,
- In física quàntega, ul Principi d’Incertezza da Heisenberg...
Sezziú inizziala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sezziú inizziala a l'è la sezziú prima da la prima càpsüla. Al è mustrada da sura a la taula da cuntegnüü (par pàgine cun plüü da tré càpsüle). La lunghezza gjüsta la depeent da la lunghezza dal artícul, però in qual-sa-vöör caas l’aress mia da vess plüü larga da trii paràgraf.
Sezziú "Vidée apó/vidée anca" e "Questiú relazziunade"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura ca i artícuj i è cüürt e i gh’a mia da le càpsüle, le referenze infurmale a di artícuj relazziunaa che i è mia staa liaa cun liamm líbar al teest sa i pöö incurpurá a “Vidée apó/Vidée anca” cun düü para d’apòstruf, par esempi:
- ''Vidée apó'': [[Eculugía]], [[medi ambient]]
ch’al prudüiss
- Vidée apó: Ecologja, medi ambient
Cura ca i artícuj i è laargh e i gh’a da le càpsüle, si la sezziú “Vidée apó” sa la referiss al artícul intreegh e mia noma a una sezziú, l’aress da vess una càpsüla da manera che la pariss a la taula da cuntegnüü. La sezziú “Vidée apó” l’aress da parí sémpar prima da la sezziú “Liamm da fö”. Gjuntée mia di liamm a “Vidée apó” che gjamò i síes al teest dal artícul.
- ==Vidée apó ==
- *[[Eculugía]]
- *[[Medi ambieent]]
Che al parissarà inscí
Vidée apó
Da le völte, le referenze i pöö vess nümerade d’una manera plüü furmala:
Teem relazziunaa
Da le völte, al pöö vess ütil da iga da le referenze crusade esplízzite al teest, par esempi, cura ca una sezziú larga da teest al a stada muvüda a una otra paart u a gh’è un artícul impurtaant int un sübtema. In chiist caas-chí, pusée ul liamm in negrett da manera che la suva importanza al è fàcil da recugnuss. Esempi:
- La situazziú legala par vargot ch’al fa a la circunzisiú la depeent dal paees (vidée Status legaal da la circunzisiú).
Metalenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pusée le parole in cursiif cura ca sa parla da luur int una frasa in cüünt da duvrá-le nurmalameent. L’istess par le lètere.
- La parola pare la vegn dal latí pater
- La lètera E al è la plüü cumüna in Anglées.
Imàgen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I artícuj cunt noma una imàgen i gh’aress da la iga al principi dal artícul a la dreta. I retraa cul cuu miraant a la drita i gh’aress da ná a manzina (miraant veers l’artícul).
Tüte le imàgen i gh’aress da “flotá” - i.e., ul teest al gh’aress da ga vess intuurn. Malgraa che vargott (e d’otre coses) al pöda vess faa cun HTML, al è preferíbil ul wikifurmaa cura ca al síes pussíbil. Le imàgen i gh’aress da iga un 200-300 pixel d’ampiezza. Ul teest da la imàgen e i òolt teest i è sémpar benvegnüü, spescjalameent par imàgen che sa i capiss mia fàcilmeent. Int un artícul d’una biugrafía sa l süponn che ul retraa al è da la persona dal artícul inscí che ul teest al è mia necessari. Teest da la imàgen
Le futugrafíe e otre gràfiche i gh’aress da iga teest a maanch che la pròpia imàgen la gh’àbies deent dal teest taal cuma al söö passá a le cuverte da líbar u àlbüm da müsica u cura ca ul gràfich al representa senza ambigüitaa l’assüünt dal artícul.
Mediawiki[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mediawiki al è ul sistema che sa l dövra par generá i messagg da la Wikipedia. Vargott apó al gh’a deent una séria da messagg persunalizaa che sa i pöö druvá par generá vargü tiip da teest autumaticameent int i artícuj. Vargot al è ütil, par esempi, par generá i messagg adeguaa in le pàgine cunsiderade sbozz, u suspetade da mia vess neutrale. Duvrée chiist messagg cura ca al síes necessari.
Categuríe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vidée Wikipedia:Líbar da stiil da categurizazziú.
Calendari d'avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh’è un Líbar da stiil dal calendari d'avenimeent e da le taule anüale, che al cuventa iga in cüünt par gjuntá date aj artícuj relazziunaa cul calendari d'avenimeent e i agn.
Lenguàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Generaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura ca vuu parlii da la Wikipedia, fasii-l inscí, pusaant l'artícul davaant al nomm.
Majüscule[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cuventa fá una menziú spezziala par chel ch’al fa a le càreghe. Vargü cuma president, rei u imperaduur, sa i posa in majüscula cura ca sa i dröva cuma càreca (següida d’un nomm), inscí ch’al sarà “Presideent Bush” e mia “presideent Bush”. Cura ca sa i dröva da furma genèrica, i gh’aress da vess in minüscule: “Bush al è ul presideent americà”. I agetiif da nazziunalitaa i va in majüscula: Lumbaart, Francées/Franzées/Fransées, Català, Anglées/Inglées evi…
Puntuazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In la plüpaart da caas, sa i seguirà le norme da puntuazziú in Lumbaart. A gh’è mia d’indicazziú sura si lassá un u düü spazzi in bianch dapress d’un puunt: al è mia impurtaant, gja che la diferenza sa mustra noma in la finestra d’edizziú. La pròpia pàgina noma mustrarà un spazzi.
Variaant linguístiche / dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vidée la pàgina da cuurdinazziú di dialecc/dialett. In generaal, al è ’’’benvegnüda’’’ töcc i variaant dialetal dal Lumbaart, ’’’specifichée-la’’’, par piasé cuma spiegaa chí!
Tegní anca cüünt PP da vargot al seguiss:
- adressée-v-as al üsüari cul vuu. Par esempi: Vidée apó/anca.
- in generaal, tentée da druvá un regístar furmaal. Duvrée mia da le espressiú u vucabülari che forsi i è mia abitüaj u cugnussüü, particülarmeent in chele pàgine cumüne, cuma le buete.
- una völta scumenzaa l'artícul, tentée da mantegní l istess stiil in tütt l'artícul.
- artícul da temàtica "lucala": una quistiú fisc delicada! Vuu pudii scriif di artícuj in qual-sa-vöör dialett sü qual-sa-vöör temàtega: al saress impurtaant che cada temàtega la gh’aress un artícul íntal dialett curespundeent.
- Par esempi: la citaa/sità da Grömèl la gh’aress da iga un artícul in la varietaa da Lombart oriental parlada là, però a pudii anca scriif l’artícul Grümell in Cumaasch. ’’’Fasii un bell puu d’atenziú’’’ ch’al è un ’’’caamp minaa’’’.
- I artícuj ch’i cumpartissi un istess tema ma in dialett difereent ’’’i aress da vess liaa l’ü a l’òolt’’’, cuma spiegaa a la pàgina da cuurdinazziú di dialecc.
- si i esiist da le diverse upziú pal nomm d'un artícul (par esempi, nomm da plante e d'animaal, u da citaa/sità: Bèrghem/Bèrgum, Milà/Milan), tentée da druvá chela in del dialett currispundent. Par tüte le otre fasii le pàgine da redirezziú necessàrie.
- ’’’Indichée al principi dal artícul che dialett e che urtugrafía vuu sii drée a druvá, cuma spiegaa chí!’’’ Si vuu truvii una pàgina senza chesta spezzificazziú, gjuntée al inizzi ul còdas {{nodial}}: la parissarà la taula:
e l’artícul al sarà gjuntaa autumaticameent a la categuria di artícuj senza spezzificazziú da dialett. A pudii anca
-
- fa sü una bueta semplificada pal vòost dialett e la vosta urtugrafía
- dumandá a vargü ch’al faga.


text:
Deserto di Accona
Ol dezèrt de Acona (deserto di Accona in italià) l'è 'n Toscàna, l' se tróa 'n pruìnsa de Siéna, in del teritòre del cümü de Asciano e l'è pròpe in del cör di Crete Senesi.
Dezà che 'n chèsto pòst i vé zó méno de 600 mm de aqua a l'àn l'è stài clasificàt tra i pòscc "semi aridi" dal Peveril Meigs che l'è stacc incaricàt da l'Unesco de dizegnà öna càrta omo - climàtega di dezèrcc del mónt.
Con isé póca aqua l'è düra coltìà ach i ölìe e l'öa, de piante e de èrbe i n'à crès pròpe póche e 'l pòst l' gh'à ün aspèt lünàr. In del dezèrt de Acona de sólet i è coltiàcc ol formét e 'l girasùl, adóma grasie a l'aqua ciapàda de fò del dezèrt.
Ol dezèrt de Accona l'è isé ciamàt 'nfina dal medioéf e l' se l' vèt in del famùs afrèsch del Ambrogio Lorenzetti dal tìtol de Allegoria ed Effetti del Buono e del Cattivo Governo cioè "alegorìa e rizültàcc del bù e del catìf goèrno".
A mesdé del dezèrt la se tróa l'Abasia de Monte Oliveto Maggiore, nasìda cóme éremo.


text:
Roger Federer
Roger Federer, (Baśilèa, 8 'd Agóst dal 1981, a s lèś /ˈrɒdʒər ˈfɛdərər/ in Tedésc) 'l è 'n tenìsta śvìsar prufesiunìsta da 'l 1998, nùmar òṅ dal mónd par 302 stmani in tut (237 ad fila, da 'l 2 ad Favràr dal 2004 a 'l 17 'd Agóst dal 2008). 'L è élt 186 cm e al péśa 85 chilo. Al sò stîl clàsic ad śōg, fat ad cólp a 'l vōl e cun 'n arvèrs a na maṅ sōla, a s véd a fadìga in di sircùit d'l ATP, adèsa pîṅ ad piciadōr da fónd camp.
In dla sò caréra Federer 'l à vins darsèt tìtui dal Gran Slam (dapartùt), stanta-siē turnèo ATP (al prim a Milàṅ in dal Śnar dal 2001), e siē Masters. 'L à anc vins na mdaja 'd argìnt a gl'ulimpiàdi da par lò e una 'd òr in dópi.
Al sò rivàl stòric 'l è Rafael Nadal: sèg l'à vins siē finàli ATP pardénd-an trédas.
Caréra
Dòp avér fat al sò debùt in dal sircùit ATP in dal 1998, Roger al pòrta a cà al sò prim tìtul in Itâglia in dal 2001 baténd Julien Boutter. A e 'l Roland Garros e a Wimbledon al riva a i quàrt ma chè 'l è bòṅ ad far fóra Pete Sampras in sinc sét tirâ par 7-6 5-7 6-4 6-7 7-5, farmànd acsè al sò record ad vìnsiti ad fila a 31. Al finìs 'l an a 'l 13śum pòst.
In dal 2002 al fà 'n pas in avànti śgranfgnànd a la fiṅ d'l an al sèst pòst di tenìsta masć, rivànd in finàl in dal turnèo ad Miami pardénd da Andre Agassi. In dal 2003 al dvénta al prim śvìsar a vìnsar Wimbledon e 'l al fà cóntar 'l austragliàṅ Mark Philippoussis in finàl. Gl'urganiśadōr dal turnèo ad Gstaad i gh pòrt'n in regàl na vaca da lat par prèmi e lò al la tōś dand-'g al nóm ad Juliette. Ma al regàl più bèl al s al fà lò purtànd-'s a cà al Master dla fiṅ d'l an spasànd via Andre Agassi par 6-3 6-0 6-4, rivànd pò a èsar al nùmar dū dal ranking da drē ma tacâ a Andy Roddick.
Al 2004 al taca par lò a la granda, tant ch'al vins al sò secónd Slam (in Austràglia) e pò anc a Dubai, a Indian Wells e a Ambûrg. In sla tèra rósa al và fóra a 'l tèrs tùran a Parì p'r òpra dal braśigliàṅ Gustavo Kuerten ma al gh la cava a vìnsar par la prima vòlta in Śvisra (a Gstaad). In mèś, al sò secónd Wimbledon (Roddick al gh'à da cédar par 4-6 7-5 7-6 6-4).