text:
Il chantun quinta che dapli persunas sa laschan puspè vaccinar cunter corona il proxim temp. Quai en consequenza da l’obligatori da certificat che vala a partir da glindesdi.
Oravant tut giuvens che vulan giudair la vita noctura, crai jau, vegnan anc a sa laschar vaccinar.
Surtut ils bus da vaccinar en las regiuns sajan in success, damai che quai saja pli spontan e na dovria nagina annunzia. Sche propi dapli glieud sa laschia uss vaccinar, lura saja da quintar cun temp da spetga. I saja numnadamain grev da savair ordavant, quantas persunas che vegnian al lieu. En general saja il chantun dentant pront per dumagnar la dumonda.


c: text/html

text:
Privacy
Chësta informativa ô dantadöt dè notizies che reverda les manires, i tëmps y la natöra dles informaziuns che i patruns dl tratamënt mëss ti dè ai anuzadus canche chisc se conliëia ales plates web, belanfat ći fins che ai à da se conlié. La informativa vëgn ma dada por le sit web ofizial dl Museum Laldin Ćiastel de Tor www.museumladin.it y por i sić che ara manajëia y nia por d’atri sić web esterns, che po en caje gnì consultà dal anuzadù tres link.
Patrun dl tratamënt di dać
Le patrun dl tratamënt di dać personai é le Museum Ladin Ćiastel de Tor, cun sënta a San Martin de Tor (Talia), Str. Tor, 65 – CAP 39030. Responsabl estern dl tratamënt é Informatica Alto Adige Spa, strada Siemens, 39100 Balsan.
Post dl tratamënt di dać
I sorvisc web de chësc sit vëgn tratà tla sënta dl ënt nominada dessura y vëgn manajà ma da personal tecnich inćiarié dl tratamënt, o eventualmënter da inćiarià che mëss fà manutenziuns ocajionales. Degun dat che vëgn dal sorvisc web ne vëgn comuniché o slarié fora ater co ti caji odüs danfora tlermënter dala lege. I dać personai dà jö dai anuzadus vëgn ma adorà da realisé le sorvisc o la prestaziun damanada y dita fora ti fins dl tratamënt y vëgn comunicà a terzi ma tl caje che al vais debojëgn por chësc.
Sort de dać tratà
Dać de navigaziun
I sistems informatics y les prozedöres software metüdes dant por che chësc sit web funzionëies ciafa, canche al vëgn adorè normalmënter, n valgügn dać personai che vëgn dà inant automaticamënter da d’adorè i protocoi de comunicaziun de Internet.
Ara se trata de informaziuns che ne vëgn nia coiüdes adöm por gnì metüdes pro interessà identificà, mo che podess por süa natöra instëssa, tres elaboraziuns y assoziaziuns cun dać tignis sö da terzi, pormëte de identifiché i anuzadus.
Te chësta categoria de dać tómel ite les misciuns IP o i inoms a domëne di computer adorà dai anuzadus che se conliëia al sit, les misciuns de notaziun URI (Uniform Resource Identifier) dles ressurses damanades, l’orar dla domanda, la metoda adorada da ti fà la domanda al server, la dimenjiun dl file ciafè sciöche resposta, le codesc numerich che dà dant la situaziun dla resposta dada dal server (jüda a bun fin, fal, y i.i.) y d’atri parametri che reverda le sistem operatif y l’ambiënt informatich dl anuzadù.
Chisc dać vëgn ma adorà da ciafè fora informaziuns statistiches anonimes sön l’adoranza dl sit y da controlè sce al funzionëia indortöra y ai vëgn tignis sö ma por le tëmp che va debojëgn. I dać podess gnì adorà por controlè les responsabilitês tl caje de reać informatics ipotetics ai dagns dl sit.
Dać dà jö da ion dal anuzadù
Canche al vëgn menè da ion, tlermënter y cun orentè posta eletronica ales misciuns dades dant te chësc sit surantôlon automaticamënter la misciun dl mitënt, che va debojëgn por respogne ales ghiranzes, sciöche inće i atri dać personai metüs ite tla misciun.
Informatives de sintesa aposta gnarà portades ite man man o mostrades tles plates dl sit arjignades ca aposta por sorvisc particolars che vëgn damanà.
Cookies
Le sit ne se surantol degun dat personal di anuzadus da ion.
Al ne vëgn nia adorè cookies por trasmëte informaziuns de carater personal, y gnanca cookies bele dan man de degöna sort, chël ô dì sistems por ciafè fora i anuzadus.
Cookies de sesciun sciöche an dij (che ne vëgn nia memorisà te na manira persistënta sön le computer dl anuzadù y che se perd canche al vëgn destodé le browser) vëgn ma adorà da trasmëte i identificatifs de sesciun (rapresentà da numeri a caje generà dal server) che va debojëgn por podëi esplorè te na manira sigüda y efiziënta le sit.
Cun i cookies de sesciun che vëgn adorà te chësc sit ne vëgnel nia adorè d’atres tecniches informatiches che podess ester de dann por mantignì socrëta la navigaziun di anuzadus y ne consënt nia de surantó dać personai identificatifs dl anuzadù.
Facoltativité dl conferimënt di dać
A pert ći che vëgn spezifiché por i dać de navigaziun, é l’anuzadù lëde de ti dè jö al Ënt i dać personai reportà ti formulars de domanda. Sce ai ne vëgn nia dà jö pol ester che ara ne vais nia da ciafè ći che an se damana.
Manires dl tratamënt
I dać personai vëgn tratà cun stromënć automatisà ma por le tëmp che va debojëgn da realisé i fins por chi che ai é gnüs coiüs adöm. Al vëgn tignì ite mosöres de segurëza spezifiches por evité che al vais a perde dać, che an ti vais pormez zënza autorisaziun o nia indortöra.
Dërć di interessà
I sogeć a chi che i dać personai se referësc à le dërt de ciafè te vigni momënt l’atestaziun sce al é o manco chisc dać y de conësce ći che al é laite y da olache ai vëgn, de controlè che ai sides dërć o damanè che ai vëgnes integrà o ajornà, o comedà (art. 7 dl d.lgs. n. 196/2003).
Aladô dl medemo articul àn le dërt de damanè che i dać tratà cuntra la lege vëgnes eliminà, trasformà te na forma anonima, sciöche inće de se mëte decuntra te vigni caje, por gaujes legitimes, sce ai vëgn tratà.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per Dario Caduff è la stagiun 2021/2022 in zic ina stagiun da la vardad. Ils ultims onns ha el furmà ensemen cun ses bun collega Leon-Vincent Sarkis il tandem en gol tar il EHC Cuira. En ils gieus decisivs era Sarkis dentant il numer 1. Ses bun collega è uss davent. Da nov sa mesira Dario Caduff en gol cun dus giuvens da 20 e 21 onns. Cler è: Il goli sursilvan va sco numer 1 en la nova stagiun.
Cler, ils fans vulan vesair insatge sch'ins dastga surprender la responsabladad sco numer 1.
Dad ina vart sentia el il squitsch, da l'autra vart sa legra el dentant er sin la nova sfida. Dario Caduff vul mussar ch'el è in goli che vegn da manar il EHC Cuira en ils playoffs da la Mysports League, la terz'auta liga da hockey en Svizra.
Cun 26 onns gia in routinier
Il cader dal EHC Cuira è in cader fitg giuven, en media mo in zic sur 23 onns. Cun ses 26 onns è Dario Caduff il quart vegl en l'equipa.
- Andreas John (40 onns)
- Simon Scherrer (33 onns)
- Yannick Bucher (32 onns)
- Dario Caduff (26 onns)
Ils congiugaders duajan profitar da sia experientscha. El ha giugà a Rapperswil, Bülach, Arosa, Luzerna e dapi il 2018 a Cuira. Il goli è in dals giugaders rutinads e vul mussar quai durant questa stagiun. Uschia saja ina da sias finamiras er da surprender dapli responsabladad.
Jau vi esser in leader en l'equipa
In leader en in'equipa che ha gì ina greva preparaziun. 7 dals 8 gieus da test ha il EHC Cuira pers. La fin d'avust ha plinavant il trenader Tomas Tamfal bandunà il club. I spetga pia en mintga cas ina greva stagiun sin l'equipa da la chapitala grischuna. Per Dario Caduff èsi perquai cler ch'els sappian mo avair success sco ferm collectiv che sa tegna ensemen, en buns sco er en grevs temps.


text:
San Iàcum
San Iàcum (San Giacomo delle Segnate) l'è 'n cümü de la pruvìncia de Màntoa, en Lumbardìa.
El g'ha 1 639 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 16,3 km² e 'na densità de 101 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Quistèl e San Giuànn.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Iàcum l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Rosa Parks
La Rosa Parks, nassuda Rosa Louise McCauley (Tuskegee, quatter de febrar del 1913 - Detroit, 24 de otober del 2005) l'è stada ona sciora americana, ativista di diritt civil.
L'è deventada famosa in tutt el mond perchè in del 1955 l'ha refudaa de levàss in pee per lassàggh el sedil a on bianch a Montgomery, in Alabama. El sò arest l'ha portaa a la protesta massizza de la comunità afroamericana, e al boicotagg di autobus de Montgomery, duraa per pussee d'on ann. In del 1956 la Cort Costituzional la deciara che la segregazion razzial di gent in sui autobus in Alabama l'è anticostituzional, e inscì la Rosa Parks la deventa on simbol per l'emancipazion di negher.
Dopo 'n quai ann la s'è trasferida a Detroit, indè che l'ha lavoraa 'me sartina, e poeu 'me assistenta d'on member del Congress. L'è morta a 92 agn.


text:
Civiasch
Civiasch (inscì anca in Piemuntes; Civiasco in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 264 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,3 km² e ona densità de popolaziun de 36 ab./km².
El paes el se tröva in de la Valsesia, al cunfin cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Arula, Cesara e Bulèj).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Civiasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
A l'ur da la fracziun da Lü sa chatta la chasa «Lü Stailas», là nua ch'igl è vegnì observà sur onns las stailas. Dapi onns e quella chasa, en possess da la vischnanca, stada vida. Ussa è quella vegnida vendida.
Quella chasa n’era betg interessanta per il diever communal e chaschunava sulettamain custs, jau sun cuntenta che quella è vegnida vendida.
Plinavant ha la radunanza communala da la Val Müstair consentì duas adattaziuns dal plan da zonas. Ina giada ina correctura da la pista en la regiun da skis Minschuns e la segunda a reguard il plan da zonas en connex cun segundas abitaziuns.
La radunanza ha era consentì in ulteriur credit da 650’000 francs per la sanaziun dal letg dal flum tras la Val Vau. Quella sanaziun vegn a custar totalmain 1,6 milliuns francs.


text:
Nus ans inscuntrain cun respect, renconuschientscha e stima. Nus ans regalain confidenza ed agin da maniera professiunala e cun responsabladad. Sinceradad e communicaziun èn il fundament per ina buna collavuraziun.
Direcziun da l‘organisaziun
Profil
La Scola auta pedagogica dal Grischun ha grondas finamiras. Nossas valurs, nossa visiun e missiun e nossa strategia ans gidan da cuntanscher questas finamiras. Ellas èn il fundament da noss agir e da noss cumportament.
Valurs
Visiun
En il center da nossa lavur stattan dumondas en connex cun la visiun „lernen, instruir, sviluppare“. La visiun cumpiglia d’ina vart la perspectiva da las studentas e dals students da la SAP dal Grischun che emprendan, instrueschan e sviluppan. Da l’autra vart muss ella la perspectiva da l’organisaziun SAP dal Grischun che emprenda, instruescha e sa sviluppa. En il center da nossa visiun stat la trilinguitad e la missiun da l’instituziun da furmaziun SAP dal Grischun.
Missiun
La missiun da la SAP dal Grischun e la scolaziun e la furmaziun cuntinuada da persunas d’instrucziun. La SAP dal Grischun porscha studis pedagogics da bachelor e da master. La scola auta fa perscrutaziun e svilup cun orientaziun a l’applicaziun e porscha prestaziuns da servetsch a terzas persunas. En tut questas activitads resguarda la scola auta ils basegns dal chantun Grischun.
Strategia
La SAP dal grischun scolescha persunas d’instrucziun per la scola populara. Ella promova lur perfecziunament professiunal cun resguardar la perscrutaziun ed il svilup dal rom e da la didactica dal rom. La perscrutaziun sa concentrescha sin ils trais accents tematics “plurilinguitad”, “scola alpina” e “scola e tecnica”. La relaziun directa cun la pratica en scola ha ina gronda impurtanza.
Accents strategics
Nizzegiar la varietad linguistica sco schanza
La SAP dal Grischun rinforza las trais linguas chantunalas e pussibilitescha l’access ad ulteriuras linguas e promova uschia la plurilinguitad. Ella ha etablì la professura speziala per didactica da plurilinguitad integrada, sviluppa meds d’instrucziun e fa perscrutaziun dal rom e da la didactica dal rom. Las collavuraturas ed ils collavuraturs da la SAP dal Grischun garanteschan sco spezialistas e spezialists ina scolaziun e furmaziun cuntinuada interdisciplinara ed attractiva.
Rinforzar la scola e l’instrucziun en il territori alpin
La SAP dal Grischun scolescha persunas d’instrucziun per la scola dal futur cun cumpetenzas per ils roms e cumpetenzas transversalas. Ella resguarda en sia scolaziun lieus d’emprender ordaifer la scola, sensibilisescha per in svilup persistent, rinforza la relaziun cun l’eterogenitad. Ella utilisescha da maniera effectiva ils resultats da la perscrutaziun e dal svilup dal rom e da la didactica dal rom sco era las experientschas da la pratica. In accent vegn mess sin ils roms artistics, sin musica e sin sport.
Sviluppar la furmaziun en la midada digitala
La SAP dal Grischun nizzegia la midada digitala per la furmaziun, spezialmain en ils champs matematica, informatica, scienzas natiralas e tecnica. En il center stattan en quest connex las enconuschientschas da la perscrutaziun e dal svilup dal rom e da la didactica dal rom sco era quellas da las cooperaziuns cun las scolas e cun l’economia. La finamira è da scolar persunas d’instrucziun cumpetentas e conscientas da la responsabladad, da las perfecziunar e da las colliar ina cun l’autra.
Realisar la SAP dal Grischun per il futur
La SAP dal Grischun porscha a las studentas ed als students ed a las persunas d’instrucziun cundiziuns da basa optimalas per ina scolaziun e furmaziun cuntinuada che ha success e ch’è orientada a la professiun. Ella porscha a tut las collavuraturas ed a tut ils collavuraturs cundiziuns da lavur progressivas, promova l’emprender cuntinuant, ha quità da sia cuminanza e rinforza quella. Uschia presta la SAP dal Grischun ina contribuziun activa per la convivenza sociala e culturala en il chantun Grischun. La SAP dal Grischun furma ed elavura ses futur da maniera communabla, persistenta e cun auta qualitad. Ella sa sviluppa sin tut ils nivels sco scola auta da pedagogia cun resguardar sia structura e cultura unica.


text:
Stalden
Stalden a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.48 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1119 abitant.
El cumün de Stalden al se tröva in de la Vispertal (Val de Visp) a una altitüden de 795 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eisten, Grächen, Staldenried, Törbel, Visperterminen e Zeneggen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Todesch)


text:
Delésia dal Verginèiṣ
Artécol in dialèt arzân
La Delésia dal Verginèiṣ (Delizia del Verginese in italiân) l’è òna dal 19 abitasiòun d’j Estèins (ciamêdi Delési estèinsi) atâch a Portmagiōr
La DelésiaModifica
A’s trâta ed ‘na véla fâta a retângol a dû piân cun a j ângol quâter tòri merlêdi. Fâta ed quadrê stablî ed biânch. L’é coleghêda cun un pôrdegh dal setsèint a ‘na capèla privêda. Ind la pêrt ed drêda a gh’é un brôl (un giardèin rinasimentêl) e ‘na tòra clumbêra (presèint int al fararèiṣ, in divêrsi véli sgnurîli).
La StòriaModifica
L’é stêda fâta cme un caṣamèint a tâch i fióm Primêr e Silèr bèle a la fîn dal ‘400 e l’êra dòunca pusèbil rivêregh via âcva da Frêra. Pó sóta al Dóca ed Frêra Alfonso I d'Este l’é stê arnuvê fôrsi da Girolamo da Carpi e l’à avû al só mâsim dal spiandōr. Alfonso al l’à regalê a la curtzâna Laura Dianti, ch’ l’à cunsulê e cumpagnê al Dóca dôp la môrt ed la mujêra Lucrezia Borgia, e ch’la gh’é stêda ed cà fîn a quând l'é môrta. Laura Dianti l’é stêda arcgnusûda in un quêder ed Tiziano, ch’l’êra stê ciamê da Alfonso per tôr zò la dâma che fôrsi Alfonso l’à spuṣê un pô préma ed murîr.


text:
L'onn 2021 ha la parahotellaria gì 10,4% dapli pernottaziuns che anc l'onn avant. En cumparegliaziun cun il 2019 - pia l'onn avant la pandemia èsi dentant stà 2,1% pli pauc.
Chasas da vacanzas pli popularas ch'avant la pandemia
La gronda part da las pernottaziuns da la parahotellaria fan las chasas da vacanzas ora. Cumpareglià cun il 2020 è la dumonda creschida per 5,5% ed è cunquai era sur il dumber dal 2019. En media restan ils giasts 6,5 notgs en las chasas da vacanzas. La pli gronda è stada la dumonda per chasas da vacanzas en la Svizra Orientala e la regiun dal Lai da Genevra.
Boom da campar cuntinuescha
Cun 5,4 milliuns pernottaziuns sin ils campadis svizzers è la marca da 5 milliuns vegnida surpassada. Quai che è in nivel da record. Envers l'onn avant la pandemia il 2019 è quai in plus da 44,1%. Cunzunt ils Svizzers e las Svizras fan pli savens vacanzas sin ils campadis dapi lura. Tar ils giasts da l'exteriur hai perencunter dà in minus. Ils pli blers han fatg vacanzas sin ils campadis en il Tessin ed en la regiun dal Lai da Genevra. Era en il Grischun haì da in plus en cumparegliaziun cun ils onns avant sin ils campadis.
Ord l'archiv
L'onn passà han differents campadis u er persunas privatas installà plazs da campadis supplementars:


text:
Urnavass
Urnavass (nòm uficiàl in italian: Ornavasso; Urnafasch in Walser) l'è on comun de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 3 446 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), cunt ona superfis de 25,8 km² e ona densità de popolaziun de 134 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Ansòla, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Gravaluna, Luréa, Margöss, Premusél e Struna.
Urnavass l'è giümelaa cunt el cumün svizzer de Naters.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Urnavass l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Andy Kollegger che presidiescha actualmain l'uniun chantunala da musica, saja vegnì elegì en suprastanza a la delegada che ha gì lieu da curt online. Quai ha l'Uniun chantunala da musica dal Grischun annunzià. El saja vegnì nominà tras l'Uniun svizra da musica nua ch'el s'engascha medemamain a la testa ed haja fatg la cursa cunter diversas autras candidaturas.
Cussegl svizzer da la musica
Il Cussegl svizzer da la musica represchenta ils interess da la musica sin nivel naziunal. El è il pli grond represchentant per il sectur da musica en Svizra sco er plattafurma da barat e contact surregiunala. Il cussegl è plinavant er partenari per il barat sin nivel internaziunal.
En la suprastanza dal Cussegl svizzer da la musica vegnia el a represchentar il sectur da cultura da laics. Quai ensemen cun Karin Niederberger, la presidenta da l'Assoziaziun federala da jodladers ch'è vegnida reelegida per quest post.
Passend zum Thema


text:
En Svizra èn tschertgadas adina dapli alternativas a charn, spezialmain populars èn burgers sin basa vegetala. L'onn passà ha il commerzi en detagl fatg ina svieuta da 117 milliuns francs cun products che remplazzan charn.
Dapi il 2016 s'augmentia il consum da tals products mintg'onn per passa 18%, scriva l'Uffizi federal d'agricultura en l'emprim report davart charn substituida. Aifer ils ultims 5 onns è il dumber uschia quasi sa dublegià. Cumpareglià cun charn, sa tractia tar ils products per remplazzar charn dentant be dad in product da nischa. En tut cuntanschan quels numnadamain en in commerzi en detagl be ina cumpart al martgà da 2,3%.
Ord l'archiv:


text:
Wisconsin
El Wisconsin a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 189.790 km² e una pupulaziun de 5.509.026 abitant.
A l'è tacaa a nord e a est al Michigan, a ovest al Minnesota e a l'Iowa, a süd a l'Illinois.
La capital a l'è Madison (208.054 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Milwaukee (596.974 abitant). L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Green Bay.
Cità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Wisconsin a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1848.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Wisconsin al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Modell:Wisconsin


text:
Militello in Val di Catania
Militello in Val di Catania l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 35 km a sudòvest de la cità de Catania, söle ölteme còste dei mucc Iblèi. A Militello gh'è apò a 'na stasiù dei tréni de la lìnea Catania-Gela.
Militello l'è tacàt ai cümü de Francofonte, Lentini, Mineo, Palagonia, Scordia e Vizzini.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Loading...
50 ni 80 onns?
Cura ch'ina gruppa da giuvens sportists ha fundau igl onn 1954 l'Uniun sportiva Breil era il sport da skis gia dapi varga 50 onns enconuschents el vitg silla terassa sulegliva. Sco la cronica dil club ch'ei gest cumparida far da saver, ein ils emprems skiunzs vegni a Breil avon 100 onns. Prospects da vacanzas da quei temps dattan perdetga. 1926 han 19 skiunzs fundau il Club de skiturs Breil e gia in onn pli tard ha la suprastonza inoltrau la damonda da vegnir recepida ella Uniun grischuna ed ella Uniun svizra da skiunzs.
Il Club de skiturs Breil ha giu avon la secunda uiara mundiala in temps fetg activ. Damai ch'ei deva secapescha negins runals a Breil, han ils skiunzs encuretg enzatgi che tili els ed han anflau ils cavals. Ellas gasettas havevan els legiu co ils rehs seschavan trer da cavals a S. Murezi ed Arosa. Cavals deva ei da quei temps avunda a Breil ed ils giuvenils ein sededicai al "skijöring". A Breil han schizun grondas concurrenzas da "skijoring "giu liug.
Duront la secunda uiara han ils umens giuvens da Breil giu auters quitaus ed il sport da skis ei vegnius negligius. Era suenter l'uiara ha igl interess muncau e 1949 ein mo sis commembers vegni alla radunonza generala. A caschun da quella radunonza han ils commembers decidiu d'extrar dalla Uniun grischuna da skiunzs ed in onn pli tard ha l'uniun giu neginas activitads.
Mo quater onns ein vargai ed ina gruppa da giuvenils ha fundau ina nova uniun culla finamira da promover il sport da skis. Quella uniun ei vegnida numnada Uniun sportiva Breil. Il sport da skis era daventaus pli populars e l'uniun nova ha profitau da quei, denton era dil grond engaschi. Gia igl emprem onn ha il club organisau ina cuorsa rapida e 45 skiunzs ein stai alla partenza. El protocol stat ei scret: "Malgrad la grischa dumengia da schaner han ins saviu far beinvegni a 45 skiturs ed amitgs". Ins ei propi staus surstaus dalla frequenza. Mo beinenqual ha survegniu empau battacor mon el dalla dira e lada pista siado viers las tegias dado dall'Alp Quader. Mo tut ei vargau senza rumper l'ossa, tgi cun bien cletg, tgi meins bien ed auters cun pigns discletgs. Tgi che manegia ch'ei detti pér ils davos onns negina neiv, quel sto leger la cronica dil Club da skis Breil. Igl onn 1957 ha la cuorsa stuiu vegnir sistida per munconza da neiv. Era 1964, 66 e 70 ei quei stau il cass.
Igl onn 1972 han runals e sutgeras transportau ils skiunzs dallas plauncas dil Péz d'Artgas siadora, ina nova era ha entschiet a Breil e per l'Uniun sportiva Breil. L'uniun ha midau num ed ei senumnada Club da skis Breil. 1975 ha l'Uniun grischuna da skiunzs surdau al club l'organisaziun dils campiunadis grischuns. "Mo ils commembers che han luvrau el comite d'organisaziun san tgei enorma lavur che las preparaziuns da quei campiunadi han caschunau. Era la lavur vid las pistas ei stada stentusa, pertgei las maschinas da pista da lu eran aunc buc aschi modernas. Perquei ha ei giu num luvrar bia cun pala e stria da neiv".
1981 1987 ein ils campiunadis svizzers dallas damas vegni organisai a Breil ed il territori da skis dil Péz d'Artgas ei vegnius pli e pli enconuschents. Bugen havessen ils da Breil organisau cuorsas dil cup mundial. Bunamein fuss ei era vegniu schi lunsch. La FIS ha numnadamein renumerau igl engaschi dil Club da skis Breil e surdau ina cuorsa rapida ed in super-G dallas damas. Igl onn 1990 haveva ei denton buca neiv a Breil e las cuorsas dil cup mundial ein vegnidas menadas atras el Valleis. Il medem onn ha ei dau ina secunda trumpada pil Club da skis Breil. Ensem cun Laax haveva Breil candidau pils campiunadis mundials da skis digl onn 1995. Ils campiunadis mundials ein vegni surdai a Sierra Nevada en Spagna.
Suenter quella terrada ei il Club da skis Breil secuntentaus culla organisaziun da cuorsas pli pintgas fan quei denton cul medem engaschi sco sch'ei fuss cuorsas dil cup mundial.


text:
In sguard enavos
La stad 2020 ha manà al hotel Kulm radund 60% giasts svizzers, auters onns eran quai mo la mesadad. Ma era giasts dals pajais vischins sco l’Italia e la Germania han prendì alloschi en l’hotel da tschintg stailas. Percunter è il dumber da giasts da pajais lontans sco l’America u l’Asia sa diminuì marcantamain causa la pandemia.
In sguard enavant
La situaziun da la pandemia da corona fatschenta era en l'avegnir il directur Heinz Hunkeler. Ma el è plain curaschi e persvadì, ch'era la stad 2021 pudess daventar in bun onn. Era questa stad fa il directur dal Kulm quint cun giasts da la Svizra franzosa – e tut tenor era dals pajais vischins, ma là dependia da la situaziun da pandemia.
La branscha d’events fa quitads
Las grondas nozzas, events regiunals, banchets da grondas firmas, festas da finiziuns da scolas – tut quai vegn il pli cartaivel a mancar quest’onn, manegia Heinz Hunkeler. Ina impurtanta entrada per l’hotel Kulm.
L’hotel Kulm sa participescha era als tests regulars dal chantun Grischun. Cun questa purschida han els fatg bunas experientschas, quella dettia segirezza al persunal ma era als giasts da l'hotel. Ils 18 da zercladur avran las portas dal Hotel Kulm a San Murezzan.


text:
Gliendisgis endamaun, tier ina staziun da metro a Washington. Duront che biars ein sin via per ir alla lavur, suna in musicist leu sper la metro in pèr tocs da Bach. Tgei cuntrast. Mo strusch enzatgi che pren notizia da quel che suna cun tutta premura la gegia.
Exact quei ei schabegiau avon zacons onns e fuss buca d’impurtonza, sch’ei fuss buca stau in dils pli renomai violinists che ha sunau leu. Quella episoda ei stada part d’in experiment social. Co reagescha la glieud, sch’ella vegn confruntada cun ina persuna renomada en in liug nunspitgau? Vegn enzatgi ad encorscher il talent dil musicist, era sch’ins ei sin via alla lavur, en prescha e cun bia auter el tgau? Igl experiment ha mussau, che mo singuls ein stai eri ed han priu peda per tedlar. Ed aschia han ils biars munchentau quei concert extraordinari.
Nus seschein tgunsch influenzar dalla massa. Jeu manegel che quei succeda era ellas medias socialas. Quei che vegn valetau cun massa polischs ensi ni engiu, quei sveglia nossa attenziun. La massa garantescha denton buca, ch’ei seigi era zatgei bien e da qualitad.
Enstagl da cuorer suenter alla fuola da glieud, seschar en era sin auters meinis e tuns. Ei savess esser ch’ins scuviera gest lu zatgei remarcabel.
E tuttina, con spert capeta ei che nus suandein in meini, perquei ch’enzatgi sa tschintschar bein ni perquei ch’enzatgi ha bia fans. Ni che nus entschevein a categorisar la glieud. Igl ei perencunter impurtont da differenziar dapli e risguardar il context. Tgi che va bugen cun auto vul forsa tuttina s’engaschar per la protecziun dil clima. E tgi che mira bugen Winnetou vul probabel buca far dil mal ad ina gruppa etnica.
Nus stuein vegnir en discuors e considerar autras vestas. Quei accentuescha il president dalla regenza grischuna Marcus Caduff en siu mandat per la Rogaziun Federala. Il respect enviers auters meinis ed il dialog duein impedir moviments extremistics e polarisaziun.
Nus essan in tgierp e vein il medem spért e la medema speronza. Tals maletgs drova la bibla per mussar che nus essan tuts colligiai. Il mandat dalla regenza puntuescha en quei senn la necessitad da ver respect dad autras persunas ed encurir il dialog. Pia, enstagl da cuorer suenter alla fuola da glieud, seschar en era sin auters meinis e tuns. Ei savess esser ch’ins scuviera gest lu zatgei remarcabel, sco la musica dad in che suna sin sia Stradivari.


text:
DVD
El DVD (sigla de Digital Versatile Disc, cioè Disch Versatil Digital) a l'è un suport de memoria fad de 'n disch otegh, evoluzzion del CD.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Prima del DVD, sortid in del 1995, gh'eren di alter formad otegh per vedé i video: el Laserdisc el permeteva de salvà un video analogich de bona qualità, pussee volta di VHS, e 'l Video CD, con circa 80 menut de video assee compress, soratut in l'audio e che 'l gh'ha havud soratut sucess in Asia e che 'l gh'ha havud 'me sucessor, no inscì spantegad, el Super Video CD. Gh'è stad anca el CD Video, 'na sorta de messedozz che, in la version pussee piscinina, el gh'haveva dent 20 menut de audio lensgibel de ogni letor CD e 5 menut de video LaserDisc.
El DVD Forum l'era fad su de Philips, Sony, Matsushita, Hitachi, Warner, Toshiba, JVC, Thomson e Pioneer, con l'obietiv de rivà a un sistema compartid per el lensger di dacc e con la pretesa di produtor di elaborator che 'l ghe fuss no 'na guerra di formad e l'ha pensad a trè tipi de DVD possibel:
- El DVD-Video, per sostituì la videocasseta
- El DVD-Audio, per sostituì el CD-Audio, con pussee de spazzi e de fedeltà
- El DVD-ROM, per sostituì el CD-ROM 'me mez de archiviazzion di dacc
El DVD el gh'haveva dent la possibilità de doperà di protezzion anti-cobia, e per la soa difficoltà in l'implementàll in l'audio el formad DVD-Audio 'l gh'ha havud no inscì tant de sucess, menter che in del video e in l'archiviazzion l'è stad doperad fiss.
Intant che se desvilupava el sistema de registrazzion a l'è stad inventad de 'na minoranza di produtor el DVD-RAM, scrivibel 'na fraca de voeulte e a access casual, doperabel donca 'me 'na sorta de segond hard disk. Besognarà spetà el 1999 per havégh el standard ofizzial del DVD registrabel, el DVD-R, seguid in del 2000 del DVD-RW, che se podeva doperà fina a 1000 voeulte.
In del 2002 a gh'è stada 'na guerra di formad piscinina, cont el nass del DVD+R, che 'l doperava un sistema de registrazzion diferent, pussee compagn de quell del CD, e che fina al 2008 a l'è stad no formalment un DVD. La diferenza a l'era domà in la registrazzion e, 'na voeulta masterizad, a l'era lensgibel de tucc i letor DVD.
A jutà el sucess del formad del DVD a l'è stada anca la Playstation 2, che l'ha doperad el disch per salvà i sgioeugh e la podeva vesser anca doperada per vedé i film.
Evoluzzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Incoeu el DVD a l'è doperad fiss, anca se l'è dree a descomparì 'me la pupart di disch otegh, sostituid del streaming e di memorie de massa classeghe. La soa evoluzzion formal a l'è el Blu-ray, che 'l dopera un laser bloeu inveci che ross, roba che la permet de salvà tancc dat pussee, desgià che 'l laser bloeu el permet di boeugg pussee vesin in tra de lor. El standard concorrent HD DVD, sostegnud de Toshiba, l'è stad desmetud in del 2009.
Tipi[Modifega | modifica 'l sorgent]
DVD Audio[Modifega | modifica 'l sorgent]
El DVD Audio, formad de poch success, el permet de salvà pussee de musega cont una qualità pussee volta rispet al Compact Disc, protesgiuda del DRM Content Protection for Recordable Media, che l'è stad assee gram de violà e, de facc, l'è stad cracad domà in del 2007. Se pensa che 'l gh'habia havud no trop de success anca grazzia a la guerra de formad cont el Super Audio CD.
DVD Video[Modifega | modifica 'l sorgent]
El DVD Video a l'è 'n formad bon de havégh denter fina a 240 menut de video in formad MPEG-2, con audio minga compress in PCM de 1 a 8 canai, in formad Dolby Digital AC3, in formad DTS o MPEG, che poden vesser protegiud contra la cobia cont el Content Scramble System, el Macrovision, i region e la limitazzion di operazzion utent, compagn del mandà inanz i avis contra de la pirateria. In del mercad del 1996, in Giapon l'ha squasi subet superad i VHS, menter che in Ocident el sorpass gh'è stad poch dopo del 2000. Anca incoeu a l'è el formad fisegh pussee spantegad in Ocident, menter che in Giapon l'è spad superad a soa voeulta del Blu-ray.
Carateristeghe tecneghe[Modifega | modifica 'l sorgent]
El DVD a l'è lensgiud cont un laser ross, roba che la permet ai boeugg che fann su el disch de vesser pussee vesin e donca de havégh pussee de spazzi disponibel. De solet un disch a l'è fad su de du disch, vun bianch e l'alter cont i dat, che inn tacad insema, ma inn possibil anca di alternative, per esempi l'è possibel meter dat in sui do lat del disch, o doperà domà un lat ma con do nivei, che poden vesser scrivud de 'n laser unegh e che aumenten la capacità de 'n disch.
Formad particolar[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mini DVD, version pussee piscinina che la po havégh denter 1,4 GB de dacc, 2,8 GB se a dobi strat
- DVD-RAM, accessibel a access casual
- DVD-R, version registrabel original
- DVD+R, version registrabel pussee
- DVD-RW, version rescrivibel fondada in sul magnetismo
- DVD+RW, version rescrivibel che la permet anca l'access casual
- DVD-R DL, version del DVD-R a do strat
- DVD+R DL, version de DVD+R a do strad
- DVD-D, version doperabel domà a temp
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su DVD


text:
La proposta per spustar l’elecziun dal president è vegnida da Cristian Collenberg, il president da la Societad Retorumantscha (SRR). Ina spustaziun da l’elecziun avess dà la pussaivladad da tschertgar ulteriurs candidats per il presidi. Tenor el avessi duvrà in candidat u ina candidata che n’è betg gia dal cumenzament in candidat transitoric, mabain ina persuna che stat pli ditg a la testa da la LR ed dat pli lungas perspectivas a la LR.
L’agir da la suprastanza n’ha betg cuntentà
Critica hai dà in pau da tuttas varts pervi da l’agir da la suprastanza. Che quella ha tegnì tschelà la demissiun da Duri Bezzola fin avant dus mais e gist preschentà in candidat. Sco ch'il president actual Duri Bezzola ha ditg, è la suprastanza persvasa che quai saja stà la dretga via. Critica avessi dà uschè u uschia, manegia el: «pertge sche nus fissan vegnids senza proposta, avessan tschertas varts pudì dir cun raschun, ma na faschais vus betg la lavur da preparar il terrain?» La discussiun davart il spustament ha cuzzà var in’ura. La finala è la proposta vegnida refusada en ina votaziun cun scrutini cun 43 encunter 16 vuschs. Cristian Collenberg po acceptar questa decisiun democratica. El spera dentant che la proxima giada giajan las uniuns regiunalas sezzas a la tschertga da candidats e fetschian las propostas.
Bleras finamiras
Sinaquai è Johannes Flury vegnì elegì da 51 delegads cun 8 abstenziuns. El daventa uschia il successur da Duri Bezzola ch’è stà trais onns president da la Lia Rumantscha. Per ils proxims trais onns ha el avunda lavur: per l’ina la structura da la Lia Rumantscha, ils meds d’instrucziun ed il plan d’instrucziun 21, sco era la purschida per la diaspora.
Da nov en suprastanza è Donat Nay da la Surselva Rumantscha. El succeda a Rino Darms. Gion Capeder, Jon Carl Tall e Maria Sedláček èn vegnids reelegids en suprastanza.


text:
Las vairas chanzuns popularas n’èn betg quellas pli enconuschentas chantadas da noss chors tar festas ed occurrenzas. La chanzun populara è fitg veglia, savens tradida ad ina vusch ed ha existì ditg avant ils chors. L’autur mussa e chanta sez exempels da questa tradiziun che rimnaders e scienziads dal 19avel tschientaner han salvà da l’emblidanza definitiva.
Redacziun: Tumasch Dolf
Radioscola 13-3-1962
Numer d’archiv: 2056
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza tut las parts musicalas.)


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (* 12 da favrer 1809 a Shrewsbury; † 19 d’avrigl 1882 a Downe) è stà in perscrutader da la natira da la Gronda Britannia. El ha contribuì a moda essenziala al svilup da la teoria da l’evoluziun e vala perquai sco in dals impurtants perscrutaders da la natira insumma.
Il viadi enturn il mund che Darwin ha fatg ils onns 1831–1836 sin la HMS Beagle dueva furmar l’eveniment-clav ed a medem temp la basa empirica per si’ovra da pli tard. En la vasta publicitad è Darwin vegnì enconuschent l’emprima giada il 1839 cura ch’èn cumparids ses rapports da viadi. Cun sias scrittiras geologicas (tranter auter davart la creaziun da grips da curals) ha el gudagnà la renconuschientscha entaifer circuls scienziads. Vers la mesadad dals onns 1850 ha Darwin plinavant publitgà ses studis davart ils giombers residents e cuntanschì renum sco zoolog e taxonom.
Gia il 1838 ha Darwin sviluppà sia teoria davart l’adattaziun al spazi da viver tras variaziun e selecziun natirala ed explitgà uschia il svilup filogenetic da tut ils organissems e lur spartiziun en differentas spezias. Varga 20 onns ha Darwin rimnà cumprovas per questa teoria. Il 1842 e 1844 ha el scrit curtas skizzas davart sia teorias, las qualas el n’ha dentant betg publitgà. Il 1856 lavurava el vi d’in vast manuscrit cun il titel Natural Selection. Tras ina brev dad Alfred Russel Wallace, a la quala quel aveva agiuntà ses manuscrit da l’Insla da las Moluccas Ternate cun ponderaziuns sumegliantas a quellas da Darwin, èn ils dus umens sa decidids da publitgar la stad 1858 lur teorias davart l’evoluziun. In onn pli tard è lura suandada l’ovra principala da Darwin On the Origin of Species (‹Davart l’origin da las spezias›). Quest’ovra, ch’explitgescha la diversitad da la vita strictamain tenor ils criteris da la scienza natirala, furma la basa da la biologia da l’evoluziun e vala sco vieuta decisiva entaifer l’istorgia da la biologia moderna.
En si’ovra The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (‹La derivanza da l’uman e la selecziun sexuala›), cumparida il 1871, ha Darwin discutà cun la selecziun sexuala in segund mecanissem da selecziun e fatg diever da sia teoria per explitgar la derivanza da l’uman. Durant ses davos onns da vita ha Darwin intercurì plantas che raivan, orchideas e plantas carnivoras e prestà impurtantas contribuziuns a la botanica.
Vita ed ovra[modifitgar | modifitgar il code]
Uffanza e studi[modifitgar | modifitgar il code]
Charles Robert Darwin è naschì ils 12 da favrer 1809 sin il bain Mount House situà a Shrewsbury. El è stà il tschintgavel da sis uffants dal medi Robert Darwin (1766–1848) e da sia dunna Susannah, naschida Wedgwood (1765–1817). Ses tats èn stads il perscrutader da la natira e poet Erasmus Darwin sco er il fabritgant da cheramica Josiah Wedgwood.
L’onn 1817, cura che Charles Darwin aveva otg onns, è morta sia mamma. Dapi lura han sias trais soras pli veglias gì quità dad el. Dapi il 1817 visitava Darwin la scola dal di da la cuminanza dals unitarists. Sia mamma era in’unitarista cartenta, ses bab valeva sco nuncartent, Charles però era vegnì battegià en la baselgia anglicana. La stad 1818 ha el midà a la scola d’internat privata da Shrewsbury, nua ch’el è restà set onns. L’instrucziun ordinaria che metteva l’accent sin las linguas classicas e la litteratura na pledentava betg propi il scolar.[1] Tut auter sa preschentava quai cun la geometria dad Euclid, en la quala el è vegnì introducì d’in scolast privat, u cun la regulaziun da precisiun d’in barometer, la quala al ha explitgà ses aug Samuel Tertius Galton (1783–1844). Gia da quel temp rimnava Darwin conchiglias, sigils, munaidas e minerals[2] e fascheva lungas turas tras la natira per observar ils utschels. Tras ses frar pli vegl Erasmus, ch’aveva sez endrizzà in labor, è Darwin vegnì introducì en la chemia. Ed era en la pratica da ses bab ch’era medi aveva Darwin gia ospità.
Uschia na fai betg surstar che Darwin ha cumenzà a studegiar l’atun 1825 medischina a l’Universitad dad Edinburgh. Ma cun excepziun da las uras da chemia aveva el che sumegliava lung en la sala da prelecziuns.[3] Pli gugent s’occupava el da temas da la scienza natirala. Il magister cun la pli grond’influenza da ses temp ad Edinburgh è stà Robert Edmond Grant, in um da liber pensar ed aderent da la tesa evolutiva da Lamarck. Tar el ha Darwin emprendì la zoologia da la mar sco er l’observaziun scientifica e la muntada d’annotaziuns concisas.[4] Ultra da quai è el s’occupà cun il preparar utschels, quai ch’el ha emprendì da John Edmonstone, in anteriur sclav da pel naira.[5] Darwin era commember da la Royal Medical Society e da l’uniun da students Plinian Society, en la quala el ha tegnì ses emprim referat (davart ils moviments autonoms dals ovs da la flustra, in animal primar che viva en l’aua).
Il bab da Darwin ha realisà che ses figl s’empatschava be a mesas da ses studi da medischina. Perquai al ha el proponì da studegiar teologia e daventar spiritual da la baselgia da l’Engalterra.[6] La finala è Darwin stà d’accord ed ha cumenzà il schaner 1828 cun ses studi a Cambridge, suenter avair rinfrestgà sias enconuschientschas dal grec vegl en instrucziun privata. Darwin ha bain absolvì ses studi da teologia senza grond entusiassem ed al taxava sco temp spers[7]; pli tard ha el però numnà ses temp a Cambridge il pli bel da sia vita.[8] Sin proposta da ses tutor John Graham (1794–1865), l’uvestg da Chester da pli tard, ha Darwin spustà ses examen preliminar.[9] Ma suenter in temp da preparaziun da dus mais al ha el dumagnà senza problems.[10]
Tar las ovras da basa per sa preparar sin l’examen final tutgavan er texts da William Paley, in dals represchentants principals da la teologia natirala che predominava da quel temp en l’Engalterra. Surtut l’ovra da Paley Natural Theology ha impressiunà Darwin; la logica, la lingua e la moda d’argumentar duevan influenzar Darwin er pli tard.[11] Il schaner 1831 ha Darwin passà l’examen sco dieschavel da 178 students. Sper Paley aveva ses examen er cumpiglià dumondas davart Euklid e classichers da la litteratura greca e latina.[12] Il diplom per ses emprim grad academic Baccalaureus Artium ha Darwin però retschet pir l’avrigl 1831[13], damai ch’el ha anc stuì prender suenter dus semesters ch’el aveva manchentà a l’entschatta dal studi.[14]
Gia a l’entschatta da ses studi al Christ’s College a Cambridge era Darwin vegnì en contact cun ses savrin William Darwin Fox, il qual al ha introducì en l’entomologia, la scienza dals insects. Tras el è Darwin daventà in collecziunader d’insects passiunà. Durant ils mais da stad ha el fatg numerusas excursiuns entomologicas ch’al han per regla manà en il nord da Wales. Tranter auter vegniva el accumpagnà da Frederick William Hope (1797–1862), George Leonard Jenyns (1763–1848) sco er da Thomas Campbell Eyton e ses bab Thomas Eyton. In’ulteriura pitschna renconuschientscha scientifica ha Darwin retschet il 1829, cura ch’igl è vegnì fatg menziun da sias retschertgas en l’ovra Illustrations of British Entomology da James Francis Stephens.[15]
Interess tut spezial ha Darwin demussà envers las prelecziuns da botanica da John Stevens Henslow. Tras ses savrin Fox retschaveva el mintgamai l’invitaziun a las sairas che Henslow organisava regularmain tar sai a chasa per ils students che n’avevan anc nagin diplom. Tranter Darwin e Henslow è sa sviluppada in’amicizia ch’ha tegnì per vita duranta e la quala Darwin ha caracterisà sco la pli impurtanta da si’entira carriera professiunala.[16]
Durant ses davos onn a Cambridge ha Darwin legì l’introducziun en il studi da la filosofia da la natira da John Herschel[17] sco era il rapport da viadi en l’America Latina dad Alexander von Humboldt[18]. A basa da l’ovra da Humboldt ha Darwin fatg numerusas notizias davart l’Insla Canara Teneriffa ed ha cumenzà a planisar in viadi en questa regiun.[19] El ha cumenzà ad emprender spagnol, quai che gieva be cun fadia[20], ed ha rimnà infurmaziuns davart ils custs ed ils termins da bastiments che passavan a Teneriffa. Ma per sia dischillusiun ha el stuì constatar ch’il viadi surmar saja pir pussaivel la stad 1832.[21]
Gia la stad 1831 aveva Henslow pudì persvader Darwin da s’occupar cun la geologia ed al aveva fatg enconuschent cun Adam Sedgwick, professer da geologia a Cambridge.[22] L’avust 1831 han Darwin e Sedgwick fatg in’excursiun geologica en il Wales dal Nord e passentà ensemen in’entira emna. Suenter ses return a Shrewsbury ils 29 d’avust 1831 ha Darwin chattà ina brev da Henslow.[23] En quella ha Henslow communitgà a Darwin ch’il chapitani Robert FitzRoy tschertgia per ses proxim viadi cun la HMS Beagle in accumpagnader cun enconuschientschas da las scienzas natiralas e ch’el al haja cusseglià per questa posiziun. Pringle Stokes, l’emprim chapitani da la HMS Beagle aveva fatg suicidi l’onn 1828 suenter avair passentà dus onns en las regiuns crivas giusum l’America dal Sid. Per prevegnir ad ina tala crisa, ha FitzRoy laschà vegnir Darwin tar sai. Ils dus umens èn sa chapids bain ed er il bab da Darwin ha dà il consentiment al viadi. La HMS Beagle dueva far in’expediziun en la Patagonia ed en la Terra dal Fieu per far là mesiraziuns cartograficas. Plinavant duevan vegnir mesiradas las costas dal Chile, dal Peru e d’intginas inslas situadas en la Mar dal Sid.
Il viadi cun la HMS Beagle[modifitgar | modifitgar il code]
Pervia da stemprads ha il viadi adina puspè stuì vegnir spustà. Ils 27 da december 1831 ha la HMS Beagle la finala pudì bandunar il port da Devonport. Per Darwin n’ha il viadi betg cumenzà bain. El suffriva dal mal da mar e pervi d’ina quarantina adossada en connex cun l’erupziun da la colera n’ha l’equipa dal bastiment betg pudì sbartgar a Teneriffa. Uschia è dà en l’aua ses giavisch da pudair explorar sin l’insla la ritga vegetaziun subtropica descritta da Humboldt. L’emprim temp sin il bastiment ha Darwin passentà cun intercurir pitschens organissems da la mar (che duevan pli tard vegnir numnads plancton). El tschiffava quels cun agid d’ina rait spessa ch’el aveva sez construì. A medem temp ha Darwin cumenzà a nudar sias observaziuns en in emprim cudesch da notizias, al qual duevan suandar anc ulteriurs: tschertins duvrava el be per las excursiuns a terra, en auters ordinava el las impressiuns geologicas e zoologicas rimnadas e puspè auters servivan a cataloghisar las provas ch’el rimnava.
Ils 16 da schaner 1832 ha Darwin gì l’emprima giada la chaschun d’ir a terra, e quai al Cap Verd sin l’insla Santiago. Henslow al aveva cusseglià da s’approfundar en l’emprim tom dals Principles of Geology da Charles Lyell. Durant il segiurn da radund trais emnas sin l’insla ha Darwin chattà a la costa en in’autezza da radund 15 meters ina stresa da conchiglias che confirmava la teoria da Lyell areguard la furmaziun successiva e graduala dal fundament geologic da la terra.
Dus mais suenter la partenza ha la HMS Beagle cuntanschì ils 28 da favrer 1832 la costa orientala da l’America dal Sid. A Salvador da Bahia ha Darwin giudì las ritgezzas dal guaud tropic, ha però er observà cun disgust las consequenzas da la sclavaria. Pervi da sia furmaziun refusava el quella, in fatg ch’han schizunt manà ad ina dispita tranter el e FitzRoy. Dus mais pli tard ha Darwin retschet a Rio de Janeiro l’emprima posta da dachasa. Entant che la HMS Beagle ha cuntinuà a mesirar la costa, è Darwin restà cun intgins auters commembers da l’equipa a Rio. Là ha el fatg retschertgas geologicas per lung da la costa. Vers la fin avust ha el tramess da Montevideo las emprimas provas, surtut geologicas, a Henslow a Cambridge. Fin la fin zercladur 1835 duevan anc suandar set ulteriuras spediziuns cun chats e provas da plantas, d’animals, da fossils e da minerals.
Ils 22 da settember 1832 ha Darwin chattà en vischinanza da Bahía Blanca a Punta Alta ses emprims fossils. L’auter di èn vegnids a la glisch al medem lieu la chavazza ed il skelet da duas differentas spezias da smarschuns gigantics. Dal lieu da chat e da la stresa da conchiglias ha Darwin tratg la conclusiun ch’ils dus animals preistorics sajan sa sviluppads il medem temp sco las conchiglias ch’als circumdavan.[24]
Per la midada da l’onn sa chattava la HMS Beagle en il territori da la Terra dal Fieu, nua che Reverend Richard Matthews e trais indigens ch’eran vegnids educads en l’Engalterra avevan endrizzà ina staziun missiunara. Returnond la HMS Beagle suenter in onn, era la staziun missiunara abandunada. Suenter in segiurn d’in mais sin las Inslas dal Falkland, ha la HMS Beagle cuntinuà sias lavurs da mesiraziun avant la costa orientala da l’America dal Sid. En il fratemp ha Darwin fatg da l’avrigl al november 1833 excursiuns en la part interiura da l’Uruguay e da l’Argentina. L’entschatta december ha la HMS Beagle bandunà Montevideo, ha tranter auter mesirà parts da la Via da Magellan ed ha cuntanschì ils 11 da zercladur 1834 l’Ocean Pacific.
Sur Chiloé, Valdivia e Concepción è la HMS Beagle navigada a Valparaíso, nua ch’è suandà il fanadur 1834 in segiurn da pliras emnas. Dals 14 d’avust fin ils 27 da settember 1834 ha Darwin fatg si’emprima expediziun tras las Andas ch’al ha manà fin a Santiago. Entant che la HMS Beagle ha cartografà l’archipel da Chonos, ha Darwin recognoscà la cumposiziun geologica da l’insla Chiloé. Ils 20 da favrer 1835 è el daventà perditga d’in grev terratrembel da trais minutas en vischinanza da Valdivia. A chaschun d’ina chavaltgada cun FitzRoy en la citad Concepción ha Darwin pudì observar sis emnas pli tard las grondas devastaziuns chaschunadas da quest terratrembel. Examinond Darwin il mars 1835 l’insla Quiriquina sper Talcahuano, ha el chattà sediments marins ch’il terratrembel aveva auzà per intgins pes; quai è stà per el in’ulteriura conferma da la teoria da Lyell e da l’auta vegliadetgna da la terra. Silsuenter è suandada ina segunda expediziun en las Andas. Qua ha el scuvert lunsch davent da la costa muntognas che sa cumponivan per gronda part da lava sutmarina. Medemamain ha el chattà fossils e plantas petrifitgadas ed ha cumenzà a sviluppar sias atgnas teorias geologicas. Fin la stad ha el fatg duas ulteriuras expediziuns ch’al han manà en las Andas.
Las lavurs da mesiraziun da la HMS Beagle èn stadas terminadas ils 7 da settember 1835. Sinaquai ha il bastiment bandunà definitivamain la costa dal vest sidamericana ed è ì en viadi vers las Inslas da Galápagos. Ils 18 da settember ha Darwin mess per l’emprima giada pe sin ina da las numerusas inslas da l’archipel (a San Cristóbal). Las mesiraziuns planisadas da questas inslas han durà bundant in mais. Darwin ha visità las inslas Floreana, San Salvador ed Isabela, ha fatg perscrutaziuns e rimnà provas d’animals e da plantas. Nicholas Lawson, il directur da la praschun sin l’insla Floreana, al ha rendì attent che las tartarugas dal Galápagos sa laschian attribuir a las singulas inslas tras lur cuirass. Da quel temp n’ha Darwin anc betg dà bler paisa a questa remartga ed er betg a la varietad dals fringhels indigens.
Ils 20 d’october 1835 ha la HMS Beagle cumenzà il passagi da l’Ocean Pacific. Trais emnas pli tard ha l’equipa vis l’Atoll Puka-Puka en l’Archipel da Tuamotu. Ils 15 da november han els cuntanschì Tahiti e bittà l’ancra per diesch dis. A Papeete èn Darwin e FritzRoy sa scuntrads cun la regina dal Tahiti Pomaré IV. Durant la cuntinuaziun dal viadi vers la Nova Zelanda ha Darwin cumplettà sia teoria davart la furmaziun da grips da curals, la quala el aveva gia cumenzà a la costa occidentala da l’America dal Sid. Dal segiurn da diesch dis en il nord da la Nova Zelanda ha Darwin profità cun far ulteriuras excursiuns a l’intern dal pajais. El ha visità la missiun da Te Waimate ed intercurì furmaziuns da crap da chaltschina particularas.
Arrivond la HMS Beagle ils 12 da schaner 1836 a Sydney, è Darwin stà levgià da finalmain puspè esser en ina gronda citad cultivada. Sin ina da sias excursiuns ha el scuntrà aborigines ch’al han demonstrà lur abilitads da bittar la lantscha. A Hobart ha Darwin, che sa legrava adina dapli sin il return a chasa, giudì l’ospitalitad da l’inspectur da mesiraziun George Frankland (1800–1838). El ha festivà ses 27avel anniversari, ha tschiffà luschards e serps e rimnà verms plats, baus da grascha e numerus ulteriurs insects. La davosa staziun dal segiurn da dus mais en l’Australia ha furmà Albany.
Silsuenter ha la HMS Beagle cuntinuà ses viadi sur las Inslas da Cocos a Mauritius e sperasvi Madagascar fin en l’Africa dal Sid. Ils 31 da matg 1836 han els sbartgà a Simon’s Town. Darwin è sa mess sin via per terra vers Kapstadt, nua ch’el è sa scuntrà cun John Herschel. Ils 29 da zercladur è la HMS Beagle passada l’artg tropic. A St. Helena ha Darwin examinà la geologia da l’insla e sin l’insla Ascension è el muntà sin il vulcan Green Mountain. Gia s’avischinava la patria, ma ils 23 da zercladur è il chapitani FitzRoy sa decidì da far in detur a Salvador da Bahia a la costa da l’America dal Sid per pudair excluder eventualas mesiraziuns faussas. Ils 17 d’avust è la HMS Beagle alura definitivamain sa messa sin via vers l’Engalterra. Las davosas staziuns èn stadas Praia e l’insla Azora Terceira. Ils 2 d’october 1836 è il bastiment arrivà al port englais Falmouth. Darwin è immediat sa rendì tar sia famiglia a Shrewsbury.
Durant il return aveva Darwin fatg urden cun sias notizias ed ordinà, cun agid da ses gidanter Syms Covington, la collecziun en 12 categorias.[25] Sias notizias zoologicas cumpigliavan 368 paginas; quellas davart la geologia eran cun 1383 paginas prest quatter giadas pli voluminusas. Ultra da quai aveva Darwin scrit in diari da viadi da 770 paginas. Suenter in viadi da prest tschintg onns cumpigliava la collecziun 1529 spezias conservadas en spiritus sco er 3907 ulteriurs objects sco pels, ossa u plantas.[26] Resumond ha Darwin pli tard constatà en si’autobiografia: «Il viadi cun la Beagle è stà per lunsch or il pli impurtant eveniment en mia vita, il qual dueva determinar mes entir ulteriur svilup professiunal.»[27]
[modifitgar | modifitgar il code]
Era durant l’absenza da Darwin era ses num restà preschent entaifer ils circuls scientifics da l’Engalterra; senza ses savair aveva Henslow numnadamain publitgà intginas da sias brevs en furma da Letters on Geology. Per curt temp è Darwin sa trategnì a Cambridge, nua ch’el ha lavurà vi da sia collecziun e preparà il manuscrit da ses rapport da viadi. Il mars 1837 è el ì a star a Londra. Qua ha el fatg l’enconuschientscha cun Charles Lyell e Richard Owen. L’amicizia cun Owen dueva dentant sa sfradentar in pau durant ils davos onns da vita.[28]
En il temp suenter ses return crodan ils emprims patratgs da Darwin che mussan en direcziun d’in svilup da las spezias (era sche Darwin sez ha pli tard anticipà quest’idea en ses temp da viadi en l’America dal Sid[29]). Che las spezias na sajan betg da vesair sco constanta al è surtut vegnì conscient legend las lavurs da John Gould dal mars 1837 davart ils utschels da las Inslas da Galápagos. Durant ses temp da viadi n’aveva Darwin betg dà grond’attenziun a quests utschels; ils exemplars rimnads n’aveva el er betg ordinà tenor las inslas. Gould ha cumprovà che tut questas spezias (che vegnan numnadas oz fringhels da Darwin) èn parentadas stretgamain e ch’i n’è betg pussaivel da trair ina clera lingia da spartiziun tranter las singulas spezias e varietads.[30]
Las ponderaziuns da Darwin areguard l’origin da las spezias èn stadas accumpagnadas d’ina vasta lectura sin ils champs da la medischina, psicologia, da las scienzas natiralas, filosofia, teologia ed economia politica. La finamira da Darwin era d’argumentar la genesa da las spezias sin fundament da las scienzas natiralas. Surtut ha el cumenzà a refusar la teologia da la natira tenor Paley ch’al era vegnida docida durant ses temp da studi a Cambridge. Blers dals experiments posteriurs da Darwin servivan a refutar l’argument from design da Paley; adattaziuns da las spezias duevan vegnir decleradas a moda natirala e betg tras intervenziun divina. Savens ha Darwin perquai surpiglià ils medems exempels sco Paley ed è er suandà en si’argumentaziun la via enchaminada.[31] Entaifer la litteratura filosofica è Darwin surtut vegnì influenza da l’empirissem englais-scot en la tradiziun da David Hume, ma er dad Adam Smith e sia teoria dals sentiments morals. Areguard la teoria da la scienza han surtut John Herschel e William Whewell gì grond’influenza sin Darwin cun suttastritgar la muntada dal proceder a moda inductiva e deductiva en las scienzas natiralas.
Il pli tard a partir da la stad 1837 era Darwin persvas che las spezias sajan suttamessas a midadas cuntinuantas ed ha cumenzà a rimnar infurmaziuns davart questa tematica. En ils proxims 15 mais è sa sviluppada plaun a plaun la teoria ch’el dueva pir publitgar il 1858/1859.[32] Il mars 1837 ha Darwin cumenzà a nudar sias ponderaziuns en cudeschs da notizias, ils Notebooks on Transmutation. Sin pagina 36 da l’emprim cudesch da notizias ha el skizzà sut il titel I think per l’emprima giada l’origin da las spezias tras spartiziun.[33] In element fundamental per sias ponderaziuns ha furmà il gradualissem sco ch’el al enconuscheva dals Principles of Geology da Lyell. La variabilitad da las spezias ed il mecanissem da la selecziun artifiziala enconuscheva Darwin da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals.
Sco punct da cristallisaziun per formular sia teoria da la selecziun dueva sa mussar la lescha da la creschientscha sco che Thomas Robert Malthus l’aveva formulà en ses Essay on the Principle of Population. Darwin era vegnì en contact cun quest’ovra il settember 1838. Malthus parta en ses text da l’observaziun che la creschientscha da la populaziun crescha (senza controlla u restricziuns externas) a moda exponenziala, entant che la producziun da nutriment crescha be a moda lineara. Da quai ha el concludì che la creschientscha exponenziala sa laschia be mantegnair per in temp limità e ch’i stoppia dar baud u tard in cumbat per las resursas limitadas. Darwin ha realisà che questa lescha sa laschia er applitgar sin autras spezias. Il cumbat da concurrenza – uschia ha el concludì vinavant – haja per consequenza che variaziuns avantagiusas possian sa mantegnair, entant che variaziuns dischavantagiusas svaneschian or da la populaziun. Cun agid da quest mecanissem da la selecziun sa laschavan declerar tant ils midaments entaifer ina spezia sco er il svilup da novas spezias. Cun quai aveva Darwin chattà «ina teoria, cun la quala jau poss lavurar».[34]
Il temp a Londra è stà emplenì cun lavur sco strusch in’autra fasa en la vita da Darwin. Sper ses vasts studis en connex cun l’evoluziun ha el edì ils onns 1838–1843 The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle en plirs toms. Ses rapport da viadi è l’emprim cumparì il 1839 sco terz tom en la retscha The narrative of the voyages of H.M. Ships Adventure and Beagle. Il cudesch ha gì in tal success ch’el è anc cumparì il medem onn separadamain sut il titel Journal of Researches. Sper ils Origins è quest’ovra restada fin oz la pli populara da Darwin. Successivamain ha Darwin er publitgà sias observaziuns geologicas davart ils grips da curals (1842) e davart ils vulcans (1844). Questas publicaziuns han contribuì essenzialmain a ses renum scientific. Uschia na fai betg surstar che Darwin è vegnì recepì en la Royal Society ed en l’Athenaeum Club e ch’el è vegnì elegì en ils cussegls da la Geological Society of London e da la Royal Geographical Society.[35]
L’onn 1839 ha Darwin maridà sia cusrina Emma Wedgwood (1808–1896), la figlia da ses aug Josiah Wedgwood II. La facultad communabla, che derivava tant da ses agen bab sco er da quel da sia dunna, ha pussibilità a Darwin da manar ina vita sco privatier. El ha investì ses daners en possess funsil e pli tard surtut en aczias da la viafier. Durant il temp a Londra èn naschids ils emprims trais uffants William Erasmus (1839–1914), Anne (1841–1851) e Mary Eleanor (1842–1842). Mary Eleanor è però gia morta suenter paucas emnas. A l’exempel da William ha Darwin observà las furmas d’expressiun da l’uffant pitschen e publitgà quellas pli tard.[36]
Retratga a Down House[modifitgar | modifitgar il code]
Il november 1842 è Darwin sa retratg cun sia famiglia en il Down House, situà en il vitget Down en il sid da Londra. Qua sperava el da chattar dapli ruaus e da pudair sa revegnir in pau da sia sanadad spussada. Dapi ses return dal viadi e surtut a partir dal 1839 eran adina puspè sa mussads sintoms d’ina malsogna, davart la quala i vegn speculà fin oz. Darwin aveva da cumbatter cun flaivlezza, mal il stumi, malesser, vomitar, puls augmentà e problems cun la respiraziun.[37] Perquai ha Darwin vivì a moda fitg retratga, è viagià be fitg darar e n’ha mai pli bandunà l’Insla Britannica. Il settember 1843 è naschida la figlia Henrietta, a la quala duevan anc suandar sis uffants: George Howard (1845–1912), Elizabeth (* 1847), Francis (1848–1925), Leonard (1850–1943), Horace (* 1851) e Charles Waring (* 1856).
Il 1843 ha cumenzà l’amicizia tranter Darwin ed il botanicher Joseph Dalton Hooker che dueva daventar – sper Lyell e Thomas Henry Huxley – in da ses promoturs ils pli impurtants. En ina brev dal schaner 1844 ha Darwin fatg emprimas allusiuns a la teoria da l’evoluziun e scrit ch’el saja «cunter mia opiniun da pli baud quasi persvas (igl è sco da confessar in assassinat) che las spezias n’èn betg invariablas)».[38] Hooker ha respundì che las spezias sa midian tenor ses avis «a moda graduala». Ma el n’haja fin oz obtegnì nagina explicaziun plausibla per quest fenomen e perquai spetgia el cun mirveglias sin las ponderaziuns da Darwin.[39] Darwin aveva gia nudà il 1842 sia teoria en furma d’ina skizza da 35 paginas, la quala el ha elavurà il 1844 ad in essai da 230 paginas. Per il mument ha el però be mussà quel a sia dunna Emma e l’ha supplitgà d’al publitgar en cas da sia mort. Areguard il cuntegn e la structura correspundan omadus texts al cudesch che Darwin dueva publitgar il 1859.[40] Fin uss circulava la tesa davart l’uschenumnada ‹transmutaziun› pir en circuls socialistics e revoluziunars e per part en la medischina. Il 1844 ha Robert Chambers però publitgà a moda anonima si’ovra Vestiges of the Natural History of Creation ch’è daventada in bestseller e ch’ha gidà a derasar las novas ideas en il mund da la burgaisia. L’ovra era però scritta en in tun schurnalistic e n’ha perquai betg pudì persvader ils scienziads.
Las proximas ovras che Darwin dueva publitgar èn stadas Geological observations on the volcanic islands visited during the voyage of H.M.S. Beagle (1844) e Geological observations on South America (1846). Cun quai èn sias collecziuns dal viadi enturn il mund stadas elavuradas suenter diesch onns – cun excepziun d’in exemplar insolit dal giomber resident. Da la descripziun da questa spezia è sa sviluppada ina descripziun da tut las spezias viventas e fossilas da l’entir urden. Questa lavur ha durà otg onns ed è vegnida publitgada en dus gross toms davart las spezias viventas e dus graschels davart las spezias fossilas. Per questa lavur taxonomica da vaglia è Darwin vegnì onurà il 1854 cun la Royal Medal. En la fasa d’elavuraziun da questas publicaziuns ha Darwin retschet collecziuns da tut l’Europa, dals Stadis Unids e da las colonias britannicas. Quai al ha sensibilisà per la muntada da variaziuns e dal singul individi. A medem temp è Hooker daventà ses partenari da discussiun principal areguard la tematica da l’evoluziun. Il 1847 al ha Darwin dà ses essai per lectura.
Il 1849 ha Darwin fatg a Malvern ina cura d’aua da trais mais, la quala ha restituì marcantamain sia sanadad. Ils proxims onns ha Darwin adina puspè fatg curas ed er cuntinuà a chasa cun lavadas fraidas. L’onn 1851 è sia figlia preferida Annie vegnida grev malsauna ed è morta.[41] Sia mort ha destruì en Darwin las davosas restanzas d’ina cretta en in mund moral e gist (ch’era gia sa diminuida fermamain dapi ses return dal viadi sin la Beagle[42]). En ses davos onns da vita veseva Darwin sasez sco agnosticher.[43]
Suenter avair terminà la lavur davart ils giombers residents, ha Darwin reprendì sia lavur vi da la teoria da l’evoluziun. En il decurs dals proxims onns ha el fatg nundumbraivels experiments. Tranter auter ha el empruvà da chattar ina resposta sin la dumonda co che inslas possian vegnir populadas. El ha intercurì quant ditg che sems da plantas pon surviver en aua da sal ed ha er tratg en consideraziun puglinas e ballas da stumi d’utschels sco mediums da derasaziun. Areguard la tematica da la variaziun ha Darwin cumenzà a sa volver ad allevaturs d’animals, ha rimnà da quels infurmaziuns ed ha er sez cumenzà ad allevar columbas per intercurir la selecziun artifiziala.
Charles Lyell, al qual Darwin confidava adina puspè il svilup da sias ideas, ha intimà Darwin il 1856 da publitgar sias enconuschientschas per evitar ch’insatgi auter saja pli spert. L’onn 1855 era numnadamain cumparida l’ovra On the Law which has regulated the introduction of New Species da Russel Wallace. Perquai che Wallace era sa servì d’ina lingua in pau artifiziala, aveva Darwin sconuschì la muntada da questa publicaziun. Ussa ha Darwin cumenzà a rediger sias enconuschientschas en furma d’in manuscrit che purtava il titel Natural Selection. Pervi da ses material voluminus è la lavur sa tratga en la lunga; il mars 1858 eran terminads 10 chapitels u radund dus terzs da la dimensiun planisada. En il fratemp aveva Darwin chattà en Asa Gray a Harvard in ulteriur partenari da correspundenza. En ina brev dal settember 1857 al ha el medemamain exponì sia teoria.
Davart l’origin da las spezias[modifitgar | modifitgar il code]
Che Lyell aveva tutta raschun d’insister sin ina publicaziun, è sa mussà la stad 1858. Wallace ha tramess a Darwin da Ternate in manuscrit cun il titel On the Tendency of Varieties to depart indefinitely from the Original Type. En quel fascheva l’autur pli u main diever dals medems musters d’explicaziun sco Darwin en si’atgna lavur. Wallace duvrava il term struggle for existence e sa basava sin lavurs da Lyell, Malthus, Lamarck e Chambers. Wallace ha supplitgà Darwin da spedir vinavant il manuscrit a Lyell, senza però far menziun d’ina publicaziun pussaivla. Cumbain che Darwin ha gì tema che si’atgna publicaziun pudessi perder la prioritad da publicaziun, ha el tuttina tramess il manuscrit. Gist da quel temp ha ses figl Charles Waring survegnì la stgarlattina ed è mort suenter paucs dis. Perquai ha Darwin surdà la dumonda da la publicaziun a ses amis Lyell e Hooker. Quels han chattà la soluziun en furma d’in gentlemanly agreement che prevediva da preschentar a medem temp las lavurs da Wallace e Darwin. Quai è succedì il prim da fanadur 1858 en rom d’ina sesida da la Linnean Society. Ni la prelecziun ni la publicaziun da quest referat han però manà a reacziuns pli grondas.
Enstagl da terminar ses cudesch Natural Selection, quai ch’avess durà memia ditg, è Darwin sa decidì da publitgar ina resumaziun da ses cudesch. Da l’artitgel planisà hai la finala tuttina puspè dà in cudesch cun radund 155 000 pleds. Hooker ha legì e curregì il manuscrit. Sin intermediaziun da Lyell ha l’editur John Murray acceptà il manuscrit senza l’avair vis e schizunt surpiglià ils custs da 72 glivras che be las correcturas da Darwin vi dals sbozs da stampa han custà. L’emprima ediziun è vegnida augmentada dals 500 exemplars planisads oriundamain sin 1250 (ch’èn tuts vegnids prenotads). Ils 24 da november 1859 è la finala vegnì en vendita l’ovra che porta il titel On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or The Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life.
En il cudesch tracta Darwin tschintg teorias ch’èn independentas ina da l’autra:[44]
- L’evoluziun sco tala, vul dir la variabilitad da las spezias;
- La derivanza communabla da tut las creatiras;
- Il gradualissem, vul dir las midadas en pass fitg pitschens;
- La multiplicaziun da las spezias resp. la furmaziun da las spezias en populaziuns;
- La selecziun natirala sco mecanissem il pli impurtant (ma betg sulet) da l’evoluziun.
Entaifer ils circuls scientifics è l’evoluziun sco tala quasi vegnida acceptada a moda universala en il decurs dals proxims onns. Quai vala dentant bler main per la selecziun natirala; cun quella avevan schizunt ils amis da Darwin Lyell ed Asa Gray fadia. John Herschel la ha crititgà vehementamain sco law of the higgledy-piggledy (‹regla da battibugl›). Karl Ernst von Baer la ha schizunt plazzà en vischinanza d’ina paraula scientifica. L’ami da Darwin Henslow ha refusà l’evoluziun, ma è tuttina restà collià amiaivlamain cun Darwin. Sedgwick e Richard Owen han percunter publitgà recensiuns negativas. Da l’autra vart han divers amis da Darwin sustegnì il cudesch cun recensiuns, sco per exempel Thomas Huxley en la Times.
A chaschun d’ina sesida da la British Association for the Advancement of Science il zercladur 1860 a l’Universitad dad Oxford èsi vegnì tar ina debatta ordvart vehementa tranter Huxley e l’adversari da la teoria da l’evoluziun, Samuel Wilberforce, l’uvestg dad Oxford. Wilberforce è vegnì sustegnì da l’anteriur chapitani da Darwin, Robert FitzRoy, entant che Huxley ha pudì quintar cun il sustegn da Joseph Dalton Hooker. Darwin sez n’era betg preschent a la sesida. A la fin han omaduas partidas pretendì per sai la victoria en questa debatta.[45]
Las proximas publicaziuns da Darwin[modifitgar | modifitgar il code]
Ils proxims onns ha Darwin anc publitgà trais impurtants cudeschs che tractan aspects da la teoria da l’evoluziun, e quai a moda bler pli detagliada ch’èn On the Origin of Species.
En The Variation of Animals and Plants under Domestication (1868) ha Darwin preschentà tut il material ch’el aveva rimnà sur ils ultims decennis davart la variaziun d’animals e plantas sut l’influenza da l’uman. En quest cudesch ha el er integrà sia speculaziun davart il mecanissem d’ereditad. Quest’uschenumnada teoria da pangenesis sa dueva mussar sco fallada.
Da vulair tematisar la derivanza da l’uman aveva Darwin adina evità fin a quel mument. Pir l’onn 1871 ha el publitgà The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. En quest cudesch fa el valair la tesa ch’era da quel temp gia detg derasada e davart la quala er Huxley (Evidence as to Man’s Place in Nature, 1863) e Haeckel avevan gia publitgà, numnadamain che l’uman saja parentà cun la schimgia e ch’el haja cun quella antenats communabels.
Sco emprim perscrutader ha Darwin exprimì l’idea che l’uman saja sa sviluppà en l’Africa. Questa supposiziun dueva sa verifitgar pli tard. Darwin ha er attribuì las caracteristicas spiertalas da l’uman a process evoluziunars. Plinavant ha el suttastritgà l’unitad da l’umanitad sco ina spezia ed è s’exprimi cunter l’idea da vulair interpretar las differentas rassas (u sutspezias) da l’uman sco differentas spezias.[46] L’origin da las rassas umanas ha el explitgà tras selecziun sexuala. A questa tematica, vul dir a la selecziun da partenaris tras l’autra schlattaina, è el lura surtut sa deditgà en la segunda part dal cudesch. Cun questa teoria ha el per exempel pudì explitgar il fenomen da las cornas-tschierv ch’i na dastgass betg dar tenor la selecziun natirala. Questa publicaziun da Darwin ha er furmà ina resposta sin il cudesch The Reign of Law dal liberal Duke of Argyll. Sut l’influenza dad Owen aveva el attatgà la selecziun natirala da Darwin ed empruvà da manar enavos las leschas da la natira sin Dieu.[47]
L’onn 1872 è suandà il cudesch On the Expression of the Emotions in Man and Animals. En quel mussa Darwin ch’era ils sentiments e lur furmas d’expressiun correspundan tranter l’uman ed ils animals e che quests fenomens interiurs sa laschan deducir da l’evoluziun gist tuttina sco tratgs caracteristics exteriurs. A medem temp ha il cudesch furmà in’argumentaziun drizzada cunter il cudesch Anatomy and Physiology of Expression da Charles Bell. Lez pretendeva ch’ils musculs da la fatscha da l’uman sajan vegnids stgaffids per pudair exprimer ses sentiments. Il medem onn è er cumparida la sisavla (e davosa) ediziun da On the Origin of Species. En mintga ediziun aveva Darwin fatg numerusas midadas, curregì sbagls e tractà tscherts aspects da la critica.
L’ultim decenni: botanica[modifitgar | modifitgar il code]
Ses davos onns da vita è Darwin sa concentrà sin publitgar davart tematicas botanicas. Per quest intent ha el fatg divers experiments, sustegnì surtut da ses figl Francis.
The Movements and Habits of Climbing Plants dal 1867 ed il cudesch da 592 paginas The Power of Movement in Plants dal 1880 èn ovras fundamentalas davart la fisiologia da las plantas. Observond la sensibilitad da tschertas plantas ha el postulà l’intervenziun d’ina substanza curriera (hormon); decennis pli tard dueva quel propi vegnir identifitgà sco auxin. Plinavant ha el intercurì la reacziun dals pizs da las ragischs sin stimulaziuns e cumpareglia quellas cun ils tscharvels d’animals inferiurs. Medemamain ha Darwin scuvert la circumnutaziun, il moviment circular da bleras plantas che vegn dirigì a moda endogena. En ses cudesch Insectivorous Plants dal 1875 ha el ultra da quai pudì cumprovar che tschertas plantas maglian propi charn.
En trais ulteriuras lavurs è el sa deditgà a la biologia da las flurs. En l’ovra On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects, and on the good effects of intercrossing (1862) cumprova el tranter auter che la structura da la flur d’ina orchidea serva a cuntanscher ina rata d’impollinaziun estra uschè auta sco pussaivel. Sia publicaziun The effects of cross and self fertilisation in the vegetable kingdom (1876) ha furmà il resultat da vasts experiments d’impollinaziun ch’el ha fatg dapi il 1866 e per part sur diesch generaziuns da plantas. Darwin ha constatà che impollinaziun estra maina per regla a dapli descendenza che autoimpollinaziun. En The different forms of flowers on plants of the same species (1877) ha el mussà che las diversas furmas da flurs da tschertas plantas servan medemamain ad augmentar l’impollinaziun estra.
Il davos cudesch da Darwin è la finala stà deditgà ad ina tematica ch’al aveva fatschentà sur 40 onns: l’activitad dals verms da plievgia. The formation of vegetable mould, through the action of worms, with observations on their habits è cumparì il 1881, paucs mais avant la mort da Darwin. El ha attribuì als verms da plievgia ina rolla centrala en la furmaziun da la terra e dal humus. En in experiment al liber ch’ha durà 30 onns ha el mussà che pitschens tocs da chaltschina vegnan transportads tras l’activitad dals verms da plievgia da la surfatscha fin en ina profunditad da 18 cm. Cun si’ovra ha el er pudì curreger l’opiniun ch’ils verms sajan nuschaivels per la cultivaziun da plantas. Uschia è Darwin er daventà in piunier da la biologia dal terren.
Charles Darwin è mort ils 19 d’avrigl 1882 en la vegliadetgna da 73 onns en sia chasa a Downe. Ils 26 d’avrigl è el vegnì sepulì a Londra en la Westminster Abbey, als pes da Sir Isaac Newton e gist sper l’astronom Sir John Herschel (1792–1871). In da ses portabara è stà Alfred Russel Wallace. L’erecziun d’ina statua commemorativa en il Natural History Museum ha stuì spetgar fin il 1885, l’onn che Richard Owen è vegnì pensiunà.[48]
Recepziun ed influenza posteriura[modifitgar | modifitgar il code]
Tras sias contribuziuns essenzialas a la teoria da l’evoluziun vala Charles Darwin sco in dals scienziads da la natira ils pli impurtants insumma. Pervi da questa prestaziun è el anc adina fitg preschent en la schientscha da la publicitad. Il 1992 è Darwin cumparì sin plaz 16 d’ina glista da las persunas ch’han gì la pli gronda influenza en tut l’istorgia.[49] Ed en la Gronda Britannia figurescha el sin il quart plaz dals 100 Greatest Britons.[50]
Oz vala la teoria da l’evoluziun, ch’è vegnida stabilida tras Darwin e che vegn sviluppada cuntinuadamain, sco paradigma fundamental entaifer la biologia. Questa teoria collia quasi tut las disciplinas parzialas da la biologia (sco la zoologia, la botanica, la scienza dal cumportament, l’embriologia u la genetica) sut in tetg communabel.[51] Theodosius Dobzhansky ha formulà quai il 1973 a moda pregnanta en la frasa: «Nagut en la biologia n’ha in senn, auter ch’en la glisch da l’evoluziun.»[52]
Las ovras da Darwin, surtut quellas davart l’origin da las spezias e la derivanza da l’uman, han gia manà curt suenter lur publicaziun a vairas lavinas da recensiuns e reacziuns. Las teorias da Darwin n’han numnadamain betg be tangà dumondas da la biologia, mabain han er gì vastas implicaziuns per la teologia, la filosofia ed autras scienzas spiertalas, sco er areguard aspects politics e socials.[53] Correspundentamain n’èn las teorias da Darwin betg be vegnidas discutadas en circuls scientifics, mabain er entaifer il clerus e la vasta publicitad. Puncts da discussiun han per exempel furmà il problem da la teleologia, la relaziun tranter corp ed olma u la posiziun da l’uman en la natira. Il fatg ch’i na sa tracta tar l’uman betg d’ina stgaffiziun originara, mabain d’in product da l’evoluziun sco milliuns d’autras spezias era, steva en cuntradicziun cun la ductrina cristiana e cun bleras scolas filosoficas.[54] Sigmund Freud ha numnà la teoria da l’evoluziun – sper la vieuta copernicana e la psicoanalisa – in dals trais affrunts cunter l’autodeterminaziun da l’umanitad.[55]
Parts centralas da la teoria da Darwin èn s’etablidas spertamain: surtut l’evoluziun sco tala e la derivanza communabla. Il mecanissem da la selecziun è percunter vegnì discutà sur lung temp a moda cuntraversa e valeva be sco in da plirs mecanissems che stevan en discussiun. A chaschun dal giubileum dal 100avel di da naschientscha da Darwin il 1909 na devi strusch insatgi che sustegneva la teoria da la selecziun. Quest’emprima fasa è pli tard vegnida titulada da Julian Huxley la ‹stgirezza dal darwinissem›.[56] Pir la teoria da l’evoluziun sintetica, che vegn er numnada la segunda revoluziun da Darwin, ha fatg strada a la teoria da la selecziun. Sut l’influenza da Darwin èn er sa sviluppadas novas disciplinas sco la scienza dal cumportament (etologia) u la biologia sociala.[57]
Sco in transferiment da las teorias da Darwin sin la politica, e quai en furma d’ina reinterpretaziun abusiva, vala l’ideologia dal darwinissem social. Quest’idea na sa lascha betg deducir necessariamain da l’ovra da Darwin; en pli na correspunda ella absolutamain betg al maletg che Darwin sez aveva dal mund e da l’umanitad.[58]
Tenor Darwin èn er vegnidas numnadas diversas scolas ed universitads sco er inslas, glatschers ed auters lieus geografics (surtut en l’America dal Sid e l’Australia).
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle. Smith, Elder & Co., London 1838–1843 (sco editur); versiun digitala.
- Journal and remarks. 1832–1836. Tom 3 da P. Parker King, Robert FitzRoy, Charles Darwin: The narrative of the voyages of H.M. Ships Adventure and Beagle. Henry Colburn, London 1838–1839; versiun digitala; sco ediziun separada: Journal of researches into the geology and natural history of the various countries visited by H.M.S. Beagle Henry Colburn, London 1839.
- Geology of The Voyage of The Beagle. 3 toms, Smith, Elder & Co, London 1842–1846:
- The structure and distribution of coral reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. FitzRoy, R.N. during the years 1832 to 1836. Smith, Elder & Co., London 1842; versiun digitala.
- Geological observations on the volcanic islands visited during the voyage of H.M.S. Beagle, together with some brief notices of the geology of Australia and the Cape of Good Hope. Being the second part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. FitzRoy, R.N. during the years 1832 to 1836. Smith, Elder & Co., London 1844; versiun digitala.
- Geological observations on South America. Being the third part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. FitzRoy, R.N. during the years 1832 to 1836. Smith, Elder & Co., London 1846; versiun digitala.
- Living Cirripedia. 2 toms, The Ray Society, London 1852–1854:
- Living Cirripedia, A monograph on the sub-class Cirripedia, with figures of all the species. The Lepadidae; or, pedunculated cirripedes. London: The Ray Society 1852; versiun digitala.
- Living Cirripedia, The Balanidae, (or sessile cirripedes); the Verrucidae. The Ray Society, London 1854; versiun digitala.
- Fossil Cirripedia of Great Britain. 2 toms, Palaeontographical Society, London 1851–1855.
- Fossil Cirripedia of Great Britain: A monograph on the fossil Lepadidae, or pedunculated cirripedes of Great Britain. London: Palaeontographical Society 1851; versiun digitala.
- A monograph on the fossil Balanidae and Verrucidae of Great Britain. Palaeontographical Society, London 1855; versiun digitala.
- On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life. John Murray, London 1859; versiun digitala.
- On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects, and on the good effects of intercrossing. John Murray, London 1862; versiun digitala.
- On the movements and habits of climbing plants. En: Journal of the Linnean Society of London (Botany), tom 9, p. 1–118; versiun digitala.
- The variation of animals and plants under domestication. John Murray, London 1868; versiun digitala.
- The descent of man, and selection in relation to sex. John Murray, London 1871; versiun digitalaen.
- The expression of the emotions in man and animals. John Murray, London 1872; versiun digitala.
- Insectivorous Plants. John Murray, London 1875; versiun digitala.
- The effects of cross and self fertilisation in the vegetable kingdom. John Murray, London 1876; versiun digitala.
- The different forms of flowers on plants of the same species. John Murray, London 1877; versiun digitala.
- The power of movement in plants. John Murray, London 1880; versiun digitala.
- The formation of vegetable mould, through the action of worms, with observations on their habits. John Murray, London 1881 versiun digitala.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Autobiografia, p. 27s.
- ↑ Autobiografia, p. 23.
- ↑ Charles Darwin a Caroline Sarah Darwin, ils 6 da schaner 1826, brev 20 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 11 da zercladur 2008).
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin, chapitel Person, Leben und Werk. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8, p. 16–41.
- ↑ Desmond/Moore, p. 42s.
- ↑ Autobiografia, p. 46.
- ↑ Autobiografia, p. 58.
- ↑ Autobiografia, p. 68s.
- ↑ Charles Darwin a Charles Thomas Whitley, ils 10 d’avust 1828, brev 45a en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 26 da zercladur 2008).
- ↑ Charles Darwin a William Darwin Fox, ils 25 da mars 1830, brev 78 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 12 da zercladur 2008).
- ↑ Janet Browne: Über Charles Darwin: Die Entstehung der Arten. dtv, Minca 2006, p. 20–22.
- ↑ E. Janet Browne: Charles Darwin: Voyaging. Tom 1, Jonathan Cape, Londra 1995, ISBN 1-84413-314-1, p. 97.
- ↑ Francis Darwin: The Life and Letters of Charles Darwin. 3 toms, John Murray, Londra 1887, tom 1, p. 163 (online).
- ↑ Autobiografia, p. 68.
- ↑ Darwin’s insects in Stephens' Illustrations of British entomology (1829–32).
- ↑ Autobiografia, p. 60 e 64.
- ↑ Preliminary discourse on the study of natural philosophy. En: Cabinet cyclopaedia. 1831.
- ↑ Personal Narrative of Travels to the Equinoctial Regions of America, During the Years 1799–1804. Londra 1818–1819.
- ↑ Charles Darwin a William Darwin Fox, ils 7 d’avrigl 1831, brev 96 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 12 da zercladur 2008).
- ↑ Charles Darwin a Charles Thomas Whitley, ils 19 da fanadur 1831, brev 102a en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 12 da zercladur 2008).
- ↑ Charles Darwin a William Darwin Fox, prim d’avust 1831, brev 103 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 12 da zercladur 2008).
- ↑ Charles Darwin a William Darwin Fox, ils 9 da fanadur 1831, brev 101 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 12 da zercladur 2008).
- ↑ John Stevens Henslow a Charles Darwin, ils 24 d’avust 1831, brev 105 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 14 da zercladur 2008).
- ↑ Richard Darwin Keynes: From Bryozoans to Tsunami: Charles Darwin’s Findings on the Beagle. En: Proceedings of the American Philosophical Society. Tom 147, nr. 2, 2003, p. 112s.
- ↑ Desmond/Moore, p. 214.
- ↑ Desmond/Moore, p. 218.
- ↑ Autobiografia, p. 76.
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin, chapitel Person, Leben und Werk. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8, p. 16–41.
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin, chapitel Person, Leben und Werk. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8, p. 16–41.
- ↑ Ernst Mayr: The Growth of Biological Thought. Diversity, Evolution and Inheritance. 12avla ed., The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge 2003, chapitel Charles Darwin. ISBN 0-674-36446-5, p. 394–425.
- ↑ Stephen Jay Gould: The Structure of Evolutionary Theory. Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge 2002, ISBN 0-674-00613-5, p. 116–121.
- ↑ Ernst Mayr: The Growth of Biological Thought. Diversity, Evolution and Inheritance. 12avla ed., The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge 2003, chapitel Charles Darwin. ISBN 0-674-36446-5, p. 394–425.
- ↑ Desmond & Moore, p. 220–229.
- ↑ Autobiografia, p. 76.
- ↑ Janet Brown: Über Charles Darwin: Die Entstehung der Arten. dtv, Minca 2006, p. 39–61.
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin, chapitel Person, Leben und Werk. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8, p. 16–41.
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin, chapitel Person, Leben und Werk. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8, p. 207.
- ↑ Charles Darwin a Joseph Dalton Hooker, ils 11 da schaner 1844, brev 729 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 23 da fanadur 2009).
- ↑ Joseph Dalton Hooker a Charles Darwin, ils 29 da schaner 1844, brev 734 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 23 da fanadur 2009).
- ↑ Eve-Marie Engels. Charles Darwin, chapitel Entstehung der Abstammungstheorie. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8, p. 43–126.
- ↑ Charles Darwin a Emma Darwin, ils 23 d’avrigl 1851, brev 1412 en The Darwin Correspondence Project (consultà ils 29 da fanadur 2009).
- ↑ Desmond/Moore, p. 439.
- ↑ Autobiografia, p. 439.
- ↑ Ernst Mayr: Das ist Evolution. C. Bertelsmann, Minca 2003, ISBN 3-570-12013-9, p. 114.
- ↑ J.R. Lucas: Wilberforce and Huxley: A Legendary Encounter. En: The Historical Journal. Tom 22, nr. 2, p. 313–330; online, consultà ils 15 da december 2006.
- ↑ En il 7avel chapitel: ‹Davart las rassas da l’uman›.
- ↑ Desmond/Moore, p. 615–617.
- ↑ Infurmaziuns tenor Ulrich Kutschera: Tatsache Evolution. dtv, Minca 2009, ISBN 978-3-423-24707-8, chapitel 4: Unbekannte Theorien des Biologen Charles Darwin: Von den Rankenfüßern über Rankenbewegungen zur Riffbildung, p. 103–130.
- ↑ Hart, Michael (2000), The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History, Citadel, p. 82ss.
- ↑ The 100 Greatest Britons, consultà ils 27 d’avust 2012.
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin, chapitel Person, Leben und Werk. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8, p. 207.
- ↑ Theodosius Dobzhansky: Nothing in biology makes sense except in the light of evolution. En: American Biology Teacher, Band 35, 1973, p. 125–129. (online), consultà ils 6 da zercladur 2008.
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin. C.H. Beck, Minca 2007, p. 208.
- ↑ Ernst Mayr: The Growth of Biological Thought. Diversity, Evolution and Inheritance. 12avla ed., The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge 2003, ISBN 0-674-36446-5, p. 438.
- ↑ Sigmund Freud: Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse, Gesammelte Werke XII, p. 6–8.
- ↑ Julian Huxley: Evolution. The Modern Synthesis, 1942, p. 22–28. Cità tenor Eve-Marie Engels: Charles Darwin. C.H. Beck, Minca 2007, p. 219.
- ↑ Carsten Herrmann-Pillath: Grundriß der Evolutionsökonomik, Wilhelm Fink, Minca 2002, ISBN 3-8252-2340-X, p. 204.
- ↑ Eve-Marie Engels: Charles Darwin. C.H. Beck, Minca 2007, p. 199s.; Franz Wuketits: Darwin und der Darwinismus. C.H Beck, Minca 2005, p. 93–96.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Nora Barlow (ed.): The Autobiography of Charles Darwin 1809–1882. With the Original Omissions Restored. Edited and with Appendix and Notes by his Grand-daughter Nora Barlow. 1958 online.
- Adrian Desmond, James Moore: Darwin. List Verlag, Minca/Leipzig 1991, ISBN 3-471-77338-X.
- Eve-Marie Engels: Charles Darwin. C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-54763-8.
- Franz Wuketits: Darwin und der Darwinismus. C.H. Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-50881-2.
- Peter J. Bowler: Darwin Deleted. Imagining a World Without Darwin. University of Chicago Press, Chicago 2013, ISBN 978-0-226-06867-1.
- Janet Browne: Charles Darwin. The Power of Place. 2 toms, Knopf, New York 2002.
- Eve-Marie Engels (ed.): Charles Darwin und seine Wirkung. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2009, ISBN 978-3-518-29503-8.
- Johannes Hemleben: Charles Darwin: Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. 14. ed. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 2004, ISBN 3-499-50137-6.
- S. Herbert: Charles Darwin, Geologist. Cornell University Press, Ithaca 2005, ISBN 0-8014-4348-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- The Complete Work of Charles Darwin Online
- The Darwin Correspondence Project
- The Darwin Digital Library of Evolution
- Darwin200 – occurrenzas, exposiziuns ed infurmaziuns a chaschun dal 200avel di da naschientscha da Darwin
- Dossier da la FAZ a chaschun da l’onn da Darwin (2009)
- Funtaunas en l’internet davart Darwin e la biologia da l’evoluziun


text:
Sulettamain en ils set chantuns ils pli pertutgads impundian ils donns vi dad edifizis bunamain ina mesa milliarda francs. Quai resorta d’ina retschertga che SRF ha fatg tar diversas assicuranzas d’edifizis.
Il pli grond saja il donn en il chantun da Lucerna. Las assicuranzas quintian là cun donns da fin 200 milliuns francs. Las consequenzas da l’aua gronda sajan fin uss damain desastrusas che quellas da la granella. Er en ils chantuns da Turitg, Zug e Neuchâtel saja la granella per gronda part responsabla per ils donns finanzials.
Mobiliar quinta cun donns da 280 milliuns francs
L'assicurader Mobiliar quinta cun donns en l'autezza da 280 milliuns francs entras la malauras da las ultimas emnas. Quai senza ils donns da las auas grondas dapi ils 14 fanadur.
La seria da malauras tranter ils 20 da zercladur e 13 da fanadur han chaschunà almain 60'000 donns. Sulettamein la granella dals 28 da zercladur ha donnegià radund 20'000 vehichels e chaschunà donns en la valita da 90 milliuns francs. I sa tractia dal pli grond cas da granella en l'istorgia da la mobiliar.


text:
ILS DUS DA NUS han empermess bler per l’episoda 22 – ed han era furnì bler. Discussiuns davart temas irraziunalas, proverbis ladins sco era tematicas actualas sco «vabbing» e la participaziun dad Elias tar «Fight 4 Flags» han gì lieu en l’ultima episoda extra-lunga avant la pausa.
Marcus Petendi ed Elias Tsoutsaios analiseschan temas actuals e persunals a moda umoristica ed infur
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Sch’i plascha, partì l’episoda cun amias, collavuraturs, parentella u simplamain sin vossas medias socialas. Sch’i na plascha betg scrivai in messadi ad ILS DUS DA NUS.
Tgi èn «ILS DUS DA NUS»?
Buna dumonda!
Marcus Petendi ed Elias Tsoutsaios sa vesan – cun lur ragischs d'utrò e socialisaziun rumantscha – sco «secondos rumantschs». A chaschun da lur podcast «ILS DUS DA NUS» analiseschan ils dus amis mintg'emna temas virals ed actuals, musica, observaziuns dal mintgadi, ma er lur agen svilup. Il cuntegn po variar da decisiuns politicas sur la cultura rumantscha enfin tar istorgias, co pischar en las chautschas, e duai vegnir tractà cun ina buna presa umor ed autoironia – dentant adina sin basa da fatgs. Cun atgnas cumposiziuns da signets e rubricas purtain l’auditori en noss mund, nua che tut po e nagut sto.
E quai n'è anc betg tut: Il cuntegn dal podcast vegn cumplettà cun ina playlist sin Spotify ed in profil sin instagram. Suandai damai per l'experientscha cumplessiva dad «ILS DUS DA NUS».


text:
Worms
Worms (Woms o Woams in dialett; Vormazia in italian storigh, del latin medieval Vormatia/Wormatia; in latin classigh Borbetomagus o Civitas Vangionum; Vermayza in giudee medieval) l'è ona città todesca cont ona popolazion de 79 727 personn (dato del 31. Dic 2012).
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Worms la se troeuva in del Land de la Renania-Palatinad, in del sud-ovest del Paes. La fa minga part de on circondari. L'è traversada del Reno, e per quest la partegn a la region del Reno-Neckar.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città l'è stada fondada di Celta cont el nomm de Borbetomagus. In del primm secol prima del Signor gh'è rivaa el popol di Vangion, che l'hann occupada (de chì el vegn foeura el nomm roman de Civitas Vangionum). Ai temp di invasion di Barbar l'è staa on centro di Burgond e di Alemann.
Col passà del temp l'è vegnuda on centro important anca per la vita religiosa todesca; prima l'era consideraa vun di sitt indove eren succeduu on fracch de stori del ciclo di Nibelungh; poeu l'è stada ona sede vescovil. A Worms gh'è staa faa on bell poo de accordi politigh: in del 1122 l'imperador Rich V de Sassonia e 'l papa Callist II hann faa la pas in la lotta di investidur di vescov (el papa l'avaria eleggiuu i vescov, l'imperador gh'avaria daa i poder civil); in del 1519 l'è diventada ona città libera; in del 1521 l'imperador Carlo V l'ha ciamaa i princip todesch per ciappà ona quai decision sora i idei del Luter, che l'era staa invidaa a toeu part a la riunion (ona dieta): in la dieta i sò idei hinn staa condannaa, ma lù l'ha refudaa de desmett de cuntài sù in gir. In quell secol chì Worms l'è 'gnuda protestanta anca lee.
In del 1743 (13 de settember) gh'è staa faa on trattaa tra i Savoia, i Austriegh e i Ingles contra i Frances. Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è staa traa giò squasi tutt el centro storigh, asca el vegg domm romanigh.
A Worms a gh'è anca el cimiteri giudee pussee vegg d'Europa e ona granda sinagoga romaniga (del 1034).
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Auxerre, Francia.
- Bautzen, Germania.
- Mobile, Statt Unii.
- Parma, Italia.
- St. Albans, Regn Unii.
- Rangpur, Bangladesh.
- Tiberiad, Israel.


text:
Merlìn
Merlìn (Merlino in italian) l'è un cumün de de la pruìncia de Lod cun 1 777 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'é stai pruprietà di Cùnt de Merlìn, l'è stai dát da Bernabó Visconti a la só dona Regina della Scala in del 1370. Dal 1647 al 1782 l'é stai pruprietà di Cùnt de Belgioioso.
El sò num forse el vegn da Latin Locum Merle.
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'è una cesa dedicada a Sant Stéu martir, restaürada in del 1615; el Palási Carcassola in del la frasión Marsán, del secul XIV-XV. El gh'è anca un santuari.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Merlin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Ligamm de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sco quai ch'Arnold Caminada, il manader dal district da chatscha e pestga Surselva, ha ditg envers l'agentura da novitads rumantscha anr saja quai l'emprim mussament per in «urset lavunz» en Surselva.
Il guardia-selvaschina Daniel Bundi, ch’haja gia gì il cletg da pudair traplar il schacal mellen fotograficamain, haja betg sa smirveglià pauc, ha el ditg a l’anr:
Igl emprem haiel jeu tertgau che quei seigi ina sgnocca e haiel stuiu mirar duas ga. Mo igl ei veramein in uorset american. Quei ei naturalmein ina gronda casualitad.
En il Grischun han ins gia vis in animal il 2011. Dasper in ch'era daventà l'unfrenda d'in accident sin l'autostrada datiers da Cuira avevan ins er pudì observar in en il Partenz. Indizis da l'urset che dastga vegnir sajettà durant la chatsch'auta datti però er en il Grischun central.
L’urset lavunz, che vegn er numnà urset american, è oriundamain propi da l’America. Avant radund 80 onns era el vegnì importà en Germania per la tratga da pellitscha. dad exemplars, ch’han pudì mitschar en libertad, èn els sa multiplitgads ed arrivads avant radund 26 onns er en Svizra.
RR novitads 17:00


text:
Chasas vidas, scolas che serran las portas, uniuns che na survivan betg, quai è savens la realitad en vischnancas perifericas. Malgrà che la populaziun grischuna crescha en general, sa svidan las valladas perifericas.
Marca da 200'000
La populaziun grischuna ha cuntanschì la fin dal 2020 la marca da 200'000 abitantas ed abitants, quai mussan las cifras provisoricas da l'Uffizi federal da statistica. Il 1980 vivevan bun 161'000 persunas permanentamain en il Grischun. Quai è in augment da 19%, che saja cunzunt da contribuir a persunas che vegnan da nov ad abitar en il Grischun.
Tgi profitescha e tgi patescha?
Cunzunt las regiuns Bernina (-6%), Surselva (-5%) sco er Engiadina Bassa/Val Müstair (-1%) ed Alvra (-2%) han patì ils davos 20 onns. Gronds victurs èn persuenter las regiuns en la vischinanza dals centers, sco la regiun Plaun che noda in plus da bun 21% ils davos 20 onns. La regiun Landquart è creschida per 16%, Plessur per stgars 9%. Era dapli populaziun ch'anc il 2000 han las regiuns Viamala (+10%), Moesa (+13%) e Malögia (+4%).
Cliccai tras las regiuns e guardai il svilup da Vossa vischnanca:
Ord l'archiv
La depopulaziun en vitgs e vischnancas grischunas è in tema permanent:


text:
La PPS dal Grischun na fa nagina recumondaziun co votar davart la «lètg per tuts». Delegadas e delegads han decis a lur radunanza da dar liber la vusch.
Tenor la lescha actuala pon pèrs omosexuals be sa laschar registrar – dentant betg maridar. Quai duai sa midar cun la «lètg per tuts»: Era pèrs omosexuals duain dastgar maridar ed avair ils medems dretgs, sco per exempel survegnir pli simpel il dretg da burgais, adoptar u far diever da la medischina da reproducziun.
Cunter questa decisiun dal parlament federal ha in comité fatg il referendum e perquai votescha la Svizra ils 26 da settember.
Na a l'iniziativa 99%
Clermamain Na di la PPS grischuna a l'ulteriura votaziun dals 26 da settember – l'Iniziativa 99%, lantschada dals Giuvens socialists. A la radunanza da delegads a Lavin ha Sandra Adank, commembra da la suprastanza chantunala da l'Uniun grischuna d'artisanadi e mastergn, pledà per in Na. L'iniziativa da la JUSO purtass be donns: KMU's, manaschis da famiglia, startups, investurs pitschens, proprietaris da chasa e purs fissan confruntads cun massivamain pli autas contribuziuns. Ella è perquai persvadida ch'ina chargia fisicala pli auta na gida betg a la superaziun da la crisa.
Ord l'archiv: