text:
Anna Giacometti sto dentant anc vegnir nominada da la radunanza da delegads da la PLD. La radunanza ha lieu ils 12 da favrer a Laax, ha communitgà la partida.
Er sin la glista principala da tschintg èn il cusseglier grond Michael Pfäffli da San Murezzan, la deputada dal cussegl grond da Cuira e scheffa da fracziun Vera Stiffler, Andreas Züllig da Lai, il president da la federaziun hotelleriesuisse, sco era il fiduziari Martin Bundi da Trin. Actualmain n'èn ils liberaldemocrats dal Grischun betg represchentads en il Cussegl naziunal.
RR novitads 20:00


c: text/html

text:
En tut hajan las collavuraturas ed ils collavuraturs da la posta sortì e transportà 182,7 milliuns pachets. Cumpareglià cun l’onn avant èn quai prest in quart dapli, scriva la Posta Svizra. La raschun per quest grond augment saja natiralmain il coronavirus e las mesiras da protecziun cun las bleras stizuns serradas e la lavur da chasa.
Ils blers pachets sajan stads ina sfida ch'ins haja pudì dumagnar be grazia a l’engaschi da las collavuraturas e dals collavuraturs, hai num da vart da la posta. Els hajan creà prest 500 plazzas novas ed engaschà circa 800 lavurers a temp parzial. Ultra da quai hajan els investì 190 milliuns francs en l’infrastructura. Cun quai ch'ella spetgia era ils proxims onns in boom tar ils pachets vul la Posta Svizra fin il 2030 construir novs centers da zavrada.
Ord l'archiv
Il cumbat da la posta cun ils paquets durant il temp da Nadal.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tulēd
Tulēd (Toledo in Spagnōl) l'è na sità dla Spaggna sentràla 'd utantaquàtar-mila abitant, capitàl dla regiòṅ dla Castìglia-La Màcia. L'è stada la capitàl dal régn di Viśigôt e 'n impurtànt sèntar anc quànd l'è finìda in maṅ a i Àrab.
L'è cgnusùda p'r al sò indùstri ch'i lavóran 'l aśàł par far-an dal spadi e di curtèi. In mèś a gh pasa 'l fiùm Tâg. Al sò sèntar stòric 'l è dvintâ „Patrimòni Mundiàł dl'Umanità“ in dal 1986.
La sò sindichésa da 'l 2015 l'è la Milagros Tolón dal Partî Sucialìsta.
Persunàǵ ligâ a Tulēd
- Feliciano López - tenìsta
- Luis Tristán - pitōr
- Gianello Torriani - arlujàr, matemàtig e inventōr
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tulēd


text:
Meglier vess gnanc in reschissur da Hollywood pudì inscenar il return dal Club da ballape da Domat en la secunda liga regiunala.
Domat ha realisà la promoziun gia ina runda avant la fin cun ina bella victoria da 4:1 encunter il davos concurrent Landquart-Signuradi.
Mess il fundament gia l’atun
Gia suenter la runda d’atun era Domat sin buna via a la promoziun. La primavaira han lura intginas blessuras franà in pau l’equipa. Plinavant sajan els era stà in pau sut squitsch e gnervus admetta il president e trenader Walter Frizzoni.
2. liga na sa chapescha betg da sasez
Per in club grischun na sa chapeschi quai betg da sasez da pudair dar en la 2. liga e da restar là di Frizzoni. Quai haja ins vis tar Schluein Glion ch’ha gist stuì magunar la relegaziun.
Per restar en 2. liga giavischass il trenader anc in ni l’auter rinforz. Quai saja dentant grev cunquai ch’il dumber da buns giugaders grischuns saja limità.
RR Sportissimo 17:20


text:
Corcelles-Cormondrèche
Corcelles-Cormondrèche a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.86 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4624 abitant.
El cumün de Corcelles-Cormondrèche al se tröva a una altitüden de 550 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auvernier, Coffrane, Colombier, Montmollin, Peseux, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Corcelles-Cormondrèche in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
En il Grischun sa participescha be mintga segunda persuna cun dretg da votar a votaziuns ed elecziuns, ha Roman Hug argumentà l'idea che represchentants da la PPS giuvna han elavurà.
In studi da l'universitad da Friburg mussia, che cuvertas da votaziun prefrancadas augmentassan la participaziun per enfin 2%. Ed ils custs sajan modests cun 363'000 francs ad onn – tant pli che bleras votantas e votants vegnian vinavant a dar giu la cuverta sin vischnanca ed ils custs vegnian uschia ad esser pli bass.
I na va betg per francs e raps – i va per reducir in pussaivel obstachel.
Sustegn ha la PPS survegnì da la fracziun socialdemocratica e cristiandemocratica. Uss sto la regenza far ina proposta co reveder la lescha davart ils dretgs politics en il Grischun.
«La participaziun dependa betg d'ina marca»
La regenza grischuna era encunter. Il president Christian Rathgeb ha mess en dumonda l'effect: Prefrancar las cuvertas na portia betg bler – anzi quai fiss ina concurrenza per la pussaivladad da dar giu la cuverta da votar tar la vischnanca. Plinavant ha el fatg attent ch'ils custs na stettian betg en relaziun cun il niz.
Actualmain surpiglian nov chantuns en Svizra ils custs da porto per cuvertas da votaziun. En 11 chantuns fan singulas vischnancas quai voluntariamain.


text:
En la Grezia èn ils bastiments restads en il port, administraziuns serradas ed er tar il traffic public ha i dà disturbis. Appellà a la chauma che dura fin damaun han ils pli gronds sindicats dal pajais.
Ils protests sa drizzan cunter las refurmas da taglia e rentas cun las qualas il parlament ad Athen sa fatschenta il mument. Il votum è planisà per dumengia.
Il nov pachet da spargn duai far liber la via per in ulteriur agid da milliardas.
RR novitads 8:00
Exteriur Chauma en Grezia
Oz ha cumenzà ina chauma generala cunter ils plans da refurma ch'ils crediturs internaziunals pretendan.
En la Grezia èn ils bastiments restads en il port, administraziuns serradas ed er tar il traffic public ha i dà disturbis. Appellà a la chauma che dura fin damaun han ils pli gronds sindicats dal pajais.
sda/sc


text:
En il Grischun han derschaders laics ina lunga tradiziun. Er en la dretgira districtuala d'Alvra èn ils derschaders laics. Sulettamain ils presidents dallas dretgiras ston avair studegià giurisprudenza.
Per candidar sco derschader u derschadra drovi almain tschintg suttascripziuns da votants ch'abitan en il district. Elegids vegnan ils derschaders lura dal pievel.
Uschia han era las partidas interess vida sezs en las dretgiras, conferma Hermann Laim, president dalla dretgira districtuala Alvra. «Dad otg derschaders èn sis vegnids nominads da partidas.»
Dentant na saja quai betg uschia che las partidas sa maschaidian en memia fitg en la practica dallas dretgiras, manegia el.
Turitg vul abolir derschaders laics
Hermann Laim stimescha la collavuraziun cun ils derschaders laics. «Els portan cun las cumpetenzas ord lur professiuns. Nus avain gì blers cas nua che gist questas cumpertenzas èn stadas impurtantas.» A Turitg vesi ora auter: Là vegni votà davart abolir ils derschaders laics. Questa practica na saja betg confurma al temp ed ils cas vegnian adina pli complex, argumenteschan ils iniziants. Laim n'è betg da quest avis: «Jau crai ch'ins haja fatg e vegn a far bunas experientschas cun las dretgiras che n'èn betg dal tuttafatg professiunalas en il Grischun.»
RR actualitad 11:00


text:
Las Viafiers federalas vulan introducir il «Giruno» gia l'entschatta da la stad sin il traject dal Gottard. Quai communitgescha il constructur svizzer, Stadler Rail. Il tren po cursar l'entschatta cun ina spertadad da 200 km/h. Pussaivel èn fin 250 km/h.
Avant tschintg onns ha l'SBB dà a Stadler Rail l'incumbensa per il tren supersvelt. Quai per pudair ademplir la dumonda che crescha sin la transversala da las Alps. Il tren è vegnì preschentà l'emprima giada ils 2016 a la publicitad. Dapi l'avrigl 2017 hai dà plirs 100 viadis da test cun il tren, quai en ils pajais ch'el duai suenter charrar – la Svizra, l'Italia, la Germania e l'Austria.
RR novitads 15:00


text:
Datiers da Hospental en il chantun Uri è in aviun pitschen crudà giu la dumengia suentermezdi. Il pilot tudestg da 60 onns, ch'era da viadi persul, ha pers la vita, ha communitgà la Polizia chantunala da l'Uri.
Suenter in'acziun da tschertga pretensiusa hajan ins chattà la bara ed il vrac da l'aviun en il territori dal Gloggentürmli sin 2'700 meters sur mar. Pertge che l'aviun pitschen è crudà giu n'è anc betg cler. La Polizia chantunala dad Uri ed il Servetsch svizzer d'inquisizun da segirezza SUST han instradà las investigaziuns.
Tschertga pretensiusa
Annunzià la crudada pussaivla aveva l'Aviation RCC Turitg a la polizia dal chantun Uri. Nua exact che l'aviun pudess esser crudà giu n'han ins l'entschatta betg pudì eruir. Perquai ha la Polizia chantunala da l'Uri instradà ina tschertga gronda. Perquai ch'igl aveva dentant tschajera fitg spessa, han ins be pudì tschertgar a pe. Cumenzà la tschertga avevan ins nà dal Tessin e da l'Uri.
Chattà la bun'ura baud
Enturn mesanotg è la vista lura puspè vegnida meglra. Lura han ins era chattà l'aviun pitschen cun in superpuma. Enturn las 03:00 la bun'ura han ins lura chattà l'aviun. Il pilot han ins dentant be pli chattà mort.


text:
"Adatg Morgarten? In ferm na alla lescha d'autos! Oz sforzan ins Sursès sut il giuv, damaun il suveran sper il Rein!" Uschia tunavi anc il 1923 avant l'otgavla da las diesch battaglias dal suveran Grischun cunter l'admissiun dals autos, quels monsters sin quatter rodas che tuffavan e faschevan in pulvra starmentusa. L'istoricher Adolf Collenberg suonda ses fastizs – baud en moda seriusa, baud cun ina presa ironia e umor.
Il forum 2007-2008 Ils autos u ils chavals
"Adatg Morgarten? In ferm na alla lescha d'autos! Oz sforzan ins Sursès sut il giuv, damaun il suveran sper il Rein!" Uschia tunavi anc il 1923.


text:
«Nus na pudain betg acceptar che las valurs fundamentalas da l'Uniun europeica vegnan violadas massivamain»: Cun questa argumentaziun ha il minister da l'exteriur dal Luxemburg, Jean Asselborn pretendì l'exclusiun da l'Ungaria da l'UE. «Tgi che construeschia saivs cunter fugitivs da guerra sco l'Ungaria u tgi violeschia l'independenza da la giustia e la libertad da pressa duai vegnir exclus per in tschert temp u en il mender cas era per adina da l'UE», ha ditg Asselborn a la gasetta «Welt». L'Ungaria n'avessi oz nagina schanza da vegnir commember da l'UE.
L'UE na possia betg tolerar in «cumportament fauss» sco en il cas da l'Ungaria ha ditg Asselborn. L'exclusiun fiss la suletta pussaivladad per mantegnair la solidaritad e las valurs da l'UE.
RR novitads 07:00


text:
Tenor indicaziuns dal Departament federal d'affars exteriurs EDA n'èn naginas persunas svizras vegnidas blessadas. Las unfrendas èn da la Tailanda. Da gievgia saira enfin venderdi haja dà entaifer paucas uras almain diesch detunaziuns en tschintg citads tailandaisas. Quatter bumbas sajan explodidas en il lieu turistic Hua Hin, duas ulteriuras bumbas sin l'insla da vacanzas Phuket.
Las autoritads discurran da «sabotascha locala»
Il militar discurra al mument dad in’attatga coordinada cun quai ch’ils attentats hajan grondas parallelas. Las autoritads tailandaisas minimeschan la seria da bumbas e discurran da «sabotascha locala sin basa da fatgs interns».
La Tailanda festivescha oz venderdi il 84avel anniversari da la regina Sirikit. Sch’i dat in connex tranter festivitads ed attatgas n’è actualmain betg clar.
Resistena encunter Bangkok
Dapi in putsch militar regna in Tailanda il militar. En il sid dal pajais, nua che la populaziun è en emprima lingia muslima u malaica datti dapi onns resistenza cunter la regenza a Bangkok. Uschia avevan quellas regiuns anc refusà la fin d’emna ina constituziun nova.
RR novitads 06:00 ++


text:
Davent da 6.1 sin 5.2 pertschient vegn la tariffa da conversiun (Umwandlungssatz) sbassada tar la cassa da pensiun da la citad da Cuira, quai è gia cler. Motiv è la greva situaziun d’investir ed il fatg che nus vivain adina pli ditg. Il sbassament da questa tariffa ha l'effect, ch’ils pensiunads retschaivan ina renta pli bassa. Cun duas mesiras vul la citad impedir quai:
- Ils emploiads e la citad sco patrun duain pajar mintga mais dapli contribuziuns a la cassa da pensiun.
- La citad duai pajar unicamain 4.25 milliuns per auzar il chapital da spargn dals affiliads.
Per questas duas mesiras dovra i duas giadas in gea dal suveran da Cuira ils 25 da settember 2016.
Gia franc è il pajament da 23 milliuns da la cassa da pensiun a favur dal chapital da spargn dals emploiads.


text:
Kladno
Kladno l'è una cità de la Repübliga Ceca cunt una pupulaziun de 110.000 abitant (se cüntum anca i paesot inturna).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La se tröva in la regiun de la Buemia centrala e l'è 'l caplögh del distret de Kladno. A l'è a 25 km da Praga.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El prim ducüment che parla de la presenza de 'stu sit l'è del XIV secul. In del 1561 l'ha ciapaa el titul de cità.
L'è la cità induve l'è nassüda l'indüstria ceca, e per quest (ultra che per el fat che la se tröva propi visin a Praga) l'è riessida a resist anca a la crisi ecunomiga che l'è vegnüda föra dopu la fin de la ditadüra cumünista.


text:
Grunge
Al Grunge (a s lèś [ɡrʌndʒ] in ingléś, cgnusû da spés anc cuma „Seattle sound“) 'l è 'n gènar muśicàl ch'al s è śvilupâ a la fiṅ di an Utànta in dal stat ad Washington e in dla sità 'd Seattle in particulàr. A s trata 'd un gèn'r ad rock alternatìṿ ch'al mìsćia insém 'l hard rock, al punk rock e 'l heavy metal.
La paròla la daśvîṅ da grungy (inśaclâ), ślang dal paròli “dirty” o “filthy” ch'i vōlan dir crica.
Descrisiòṅ
Da 'l punt ad vista stilìstic i grup grunge i dàv'n impurtànsa a i sòṅ sćèt e dirèt dal bas, dla baterìa e dla chitàra, dal vòlti druàda par tiràr fóra dal distursiòṅ e di sòṅ ciucadōr, parànd via tastéri e sintetiśadōr.
A 'l cuntràri d'l hair metal di an Utànta, ch'al mitìva in prim piàṅ al divertimènt e 'l sès in dal sò canti insém a 'l èsar “fîg” in dla vita, al grunge, influensâ da la cultùra hippie, al dascurìv' invéci dal dulōr, di ùltim, di pòvar, dla gint ch'la n gh la cava briśa, dla dròga (minga druàda par gudiōl ma par daśmindgàr i magòṅ), dl'ingiustìsia, dal pacifìśum, dla stufìśia e dla fadìga 'd vìvar e dl'arlìa vèrs al mónd par cum 'l è fat.
Mis da na banda i lustrèṅ e i giachét ad pèla c'n i ciòld, i sunadōr ad cal gènar chè i n dàvan minga impurtànsa a i vistî da métar-'s adòs, i andàvan bèṅ anc di majòṅ, di jeans sćiancâ e i vistî ad tut i dè.
In dal canti a s psiva sintìr da spés dal stròfi in du la vóś la parìva patìda mént'r in di riturnèi la tindìva piutòst a 'l sîg. In gèn'r al tèmp 'l éra 7/8.
Al sucès a livèl mundiàł 'l è tacâ a 'l inìsi di an Nuànta, c'n i Nirvana ch'i cantàvan Smells Like Teen Spirit e i Pearl Jam Alive, ma 'l è finî piutòst in présia anc par via dla mòrt ad Kurt Cobain, ch'al s è tirâ na sćiuptàda in bóca in dal 1994 par far-la finìda, dal cantànt di Alice in Chains Layne Staley, mòrt par n'overdose ad speedball, e dla separasiòṅ di Soundgarden, dvintâ famóś in dal 1994 c'n al pès Black Hole Sun.
Grup ad riferiment
- Alice in Chains
- Bush
- Hole
- The Jesus Lizard
- L7
- Nirvana
- Pearl Jam
- Screaming Trees
- Silverchair
- Smashing Pumpkins
- Soundgarden
- Stone Temple Pilots
- Temple of the Dog


text:
La Grezia ha gia proclamà il pli aut stgalim d’alarm per la polizia e l’armada. Quai ha decis il cussegl da segirezza sut il timun dal schef da regenza Kyriakos Mitsotakis. Dapi venderdi emprovan millis da persunas d’entrar en il pajais sur il cunfin cun la Tirchia. En il nord da la Grezia ha la polizia erigì barricadas e duvrà gas lacrimogen per franar ils fugitivs. Dentant han plirs tschients fugitivs cuntanschì las inslas grecas en bartgas. La Grezia renfatscha a la Tirchia da motivar migrants cun faussas infurmaziuns da sa render al cunfin cun l'Uniun europeica.
Il minister da l'intern tirc aveva discurrì da passa 76'000 persunas ch'hajan gia passà il cunfin – quai encunter la cunvegna cun l'UE. Il minister da l'exteriur grec percunter ha fatg cler ch'ins haja fin uss impedì da quai da 10'000 persunas da passar il cunfin.
RR novitads 06:00


text:
Operaziuns da la schanuglia vegnan per exempel fatgas varga dubel uschè savens tar ils segirai privat e mez-privat che tar persunas ch’èn assicurà per la partiziun generala. Ina decleraziun per quella differenza savess esser che ospitals e chirurgs gudognan dapli tar quels pazients.
Star sur notg custa 5x dapli cun assicuranza privata u mez-privata
Quai pretenda en tutta cas in studi da l'interpresa da cussegliaziun PricewaterhouseCoopers (PWC). Tenor lez paja l’assicuranza da malsauns per in'operaziun ambulanta dal meniscus exactamain 2’400 francs. Sto il pazient star sur notg s'augmentan ils custs sin bunamain 7’000 francs. E sch'il pazient è assicurà a moda privata ni mez-privata creschan ils custs anc ina giada per varga 60 pertschient sin 11'500 francs.
Cumpareglià cun l'operaziun ambulanta nua ch'il pazient va suenter a chasa custa il star sur notg d'in pazient cun assicuranza privata u mez-privata pia bunamain 5 giadas dapli.
Conclusiuns che van massa dalunsch
Per Christophe Kaempf da l'associaziun da las cassas da malsauns, Santésuisse, van las conclusiuns che vegnan tratgas in pau memia lunsch. Els na pretendian betg ch'i dettia nagin surpli d'operaziuns tar persunas cun ina segirada supplementara, dentant: «Sche la motivaziun da gudagnar bler dapli daners cun ils pazients cun in’assicuranza supplementara fiss uschè gronda lura sappian ins schon sa tschentar la dumonda pertge che quellas differenzas n’èn betg gia ussa pli grondas.»
Fidanza en l’etica da lavur dals medis
I saja fitg impurtant da tener en egl la qualitad da las prestaziuns sin il sectur da la sanadad. E tar quella qualitad tutgi era da renunziar sin operaziuns ni tractaments che na sajan betg necessaris e che chaschunian mo custs. Ella responsabladad vesa el cunzunt ils medis. «Quels han era in’etica da lavur e ston era decider tenor la sanadad ed ils basegns dal pazient tge ch’è il meglier per el e betg mo guardar per l’atgna bursa.»
Sceptica envers il studi er en Grischun
Marc Tomaschett, il maina fatschenta da l'organisaziun dals medis grischuns sa dosta cunter la rinfatscha ch'ils medis maldovrian il sistem per augmentar lur gudogn.
Savens saja uschia ch'ils pazients sajan gia s’infurmads egl internet e vegnian cun clers giavischs tar il medi. E pazients cun in’assicuranza supplementara hajan mintgatant era la tenuta che sch'els pajan gia dapli per l’assicuranza da malsauns lura duaja era vegnir fatg insatge.
E tge manegian ils ospitals? Sin nossas dumondas ha il l’Ospital chantunal a Cuira respundi ch'els na sappian il mument betg prender posiziun, quai damai ch'els hajan anc betg gì la pussaivladad da s'occupar cul studi.


text:
Persunas creschidas
Tgi ch'è maioren ed abel da giuditgar, è abel d'agir e po pia acquistar dretgs e fundar obligaziuns tras l'agen agir. Abel da giuditgar en il senn da la lescha è mintga persuna che n'è betg privada da l'abilitad d'agir raschunaivlamain, perquai ch'ella è anc fitg giuvna u perquai ch'ella ha in impediment spiertal, in disturbi psichic u sa chatta en in stadi d'aivradad u en stadis sumegliants. La persuna vesa pia l'impurtanza da ses agir e po liquidar sias fatschentas correspundentamain.
Sche la persuna n'è betg en il cas d'administrar sezza sias fatschentas persunalas, dal dretg patrimonial u administrativas, po ella sa drizzar a differentas instituziuns che porschan agid (p.ex. Pro senectute, Pro infirmis, spitex, servetschs socials, servetschs spezials, ulteriurs uffizis e.u.v.). Ella po er conceder il plainpudair ad ina persuna da confidenza.
Sch'il sustegn en il rom facultativ è insuffizient u nunpussaivel, po la APUC vegnir infurmada a maun d'ina annunzia davart la situaziun da periclitaziun.
Informaziuns davart la protecziun da creschids en lingua simpla
Sustegn entras terzas persunas


text:
«Ins lavura cura ch'ils collegas han liber», di Andreas Züllig, president da Hotelleriesuisse e schef d'in hotel da quatter stailas e mez a Lai. Quai fetschia ils mastergns da la gastronomia e hotellaria betg propi attractiv. Vinavant vegn tiers l'image betg propi positiv: Lavur fitg dira e nauscha paja. Quest'impressiun tatgia anc adina vi dals mastergns, era sche la situaziun saja sa midada fitg, manegia Züllig.
«Lavurar en la gastronomia ha er avantatgs»
Era per las emprendistas en l'hotel a Lai è il temp da lavur il pli grond dischavantatg tar lur job. Il temp da lavur haja però er in'autra vart. Cur ch'els hajan liber, sajan las butias sco era las pistas vidas. Ulteriurs avantatgs saja la lavur variada ed il contact cun ils giasts.
Disturbar per s'infurmar
Per carmalar dapli giuvnas e giuvens da far in mastergn en l'hotellaria e gastronomia datti dapi intgins onns l'uschenumnà «Please Disturb». Quai è atgnamain in di da las portas avertas tar ils hotels. Uschia duain ils giuvens s'infurmar davart las pussibilitads e schanzas da la branscha.
RR actualitad 17:00


text:
Il consum da cannabis en Svizra saja fitg derasà, co consumentas e consuments reguleschian però lur consum na saja strusch enconuschent, uschia il manader dal studi. D’intervegnir dapli en quest senn saja però impurtant. Nagin na sneghia numnadamain ch’il consum regular da cannabis ha potenzial da privel.
Retschertga online cun 5'000 persunas
Cun il studi vulan ils scienziads intervegnir tge strategias ch’èn pli utilas quai che pertutga l’ir enturn cun il cannabis. Cun emprims resultats èsi da quintar la fin da l’onn. Il studi cumpiglia ina retschertga online tar 5’000 persunas tschernidas per cas.
La basa legala
In emprim project da perscrutaziun per vender legalmain cannabis en apotecas aveva l’uffizi federal da sanadad betg approvà il 2017. La lescha vertenta na lubeschia betg quai, uschia la conclusiun. I stoppia vegnir agiuntà in artitgel d’experiment. Quai è entant vegnì prendì enta maun. En la consultaziun è ina maioritad dals chantuns s'exprimida a moda positiva davart quel.
RR novitads 16:00


text:
La segurëza y la proteziun zivila é ciamps che vá debojëgn por tignì i prighi le plü dalunc che ara vá dala jënt dl Südtirol. Le Provinzia de Balsan y les lies de volontars pîta chësta segurëza. Chësc ciamp vëgn colié te n manejamënt dla segurëza te döta la provinzia.
Ciamps prinzipai
Proteziun zivila
Ci fá sce…
Medefüch
Operes de proteziun cuntra l'ega
Zentrala de viabilité
Tëmp y lovines
Volontariat
Les zifres che reverda segurëza y la proteziun zivila
- 34
ënć se crüzia di contignüs
Tl ćiamp segurëza y proteziun zivila se crüzia les colaboradësses y i colaboradus dles direziun de repartiziun y d'ofize de Os y Ves dëida.
- 32
sorvisc é online por Os
Les prestaziuns reverda i seturs dla segurëza y dla proteziun zivila.
- 19k
volontares y volontars él tl Südtirol
Feter 19.000 porsones laôra tl Südtirol, o sciöche dependënt o volontariamënter, tl ćiamp dla proteziun zivila y dla segurëza. Tröpes ëres y tröc ëi dà ca so tëmp lëde por la provinzia y la sozieté.


text:
La maschera di cera (film 2005)
La maschera di cera (La mascra 'd céra) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e austragliàṅ dal 2005 ad Jaume Collet-Serra, chè a 'l sò debùt da regìsta.
Al film 'l è 'l arfacimènt ad La maschera di cera cun Vincent Price, dirèt in dal 1953 p'r André De Toth, a sò vòlta remake ad La maschera di cera dal 1933 ad Michael Curtiz.
Prudót par la Dark Castle ad Joel Silvre e ad Robert Zemeckis, 'l è custâ quarànta migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò ad stanta.
Sunt
Un grup ad siē amìg śōvan i èṅ i viàś ad nòt p'r andàr a védar na pardìda dimóndi impurtànda ad football americàṅ. A gh'è la Carly Jones (Elisha Cuthbert), sò fradèl Nick (Chad Michael Murray), al sò muróś Wade (Jared Padalecki), la Paige Edwards (Paris Hilton), al sò muróś Blake (Robert Ri'chard) e Dalton Chapman (Jon Abrahams).
Dòp avér pasâ la nòt darènt a 'n bòsc, la matìna dòp i ragàs i s réndan cònt che qualchidòṅ al gh'à tirâ un brut schèrs śbargànd la sìngia 'd trasmisiòṅ 'd una dal dū màchini. Méntar Wade e la Carly i tōś'n un pasàǵ 'd òṅ ch'al s éra śibî ad jutàr-i purtànd-i in dla sità 'd Ambrose lè davśèṅ, chi àtar i vàn'n a la partìda. Rivâ là i dū i càtan che tut i abitànt dal pòst, in dal céśi e in dal cìnema in dua i dàn'n ad cuntìnuv al film Che fine ha fatto Baby Jane?, i èṅ dvintâ dal statvi ad céra, a part dū śmèi ad nóm Bo e Vincent (Brian Van Holt).


text:
Las differenzas tranter las vischnancas èn grondas pertutgond las entradas ed expensas. Uschia ha Furna atgnas entradas da 21%. Percunter ha Farera atgnas entradas da passa 600%.
Pajar pauc u pajar bler
Tar las vischnancas deblas che survegnan ils blers daners tutgan tranter auter Furna, Verdabbio, Maton e Farschno. Quellas che ston pajar il bler èn Farera, Schlarigna, San Murezzan e Sufers.
Da la gulivaziun da las grevezzas geografic-topograficas e da la scola profiteschan 55 vischnancas. Qua stattan a disposiziun 24 milliuns dal chantun.
Barbara Janom Steiner è cuntenta
La ministra da finanzas dal Grischun, Barbara Janom Steiner è cuntenta ch’ella ha pudì preschentar oz ils resultats da la nova gulivaziun da finanzas che va en vigur a partir dal 2016. Ins haja discutà bler davart quest project ch’ha cumenzà avant prest 10 onns.
Quai è in bel di per nus. Ussa spetgain nus anc sin las reacziuns or da las vischnancas.
Il punct il pli allegraivel cun la nova gulivaziun da finanzas è tenor cussegliera guvernativa, Barbara Janom Steiner, ch’il Grischun ha ussa in sistem nov e modern ch’è cumparegliabel cun quel ch’ils chantuns hajan cun la Confederaziun.
«I vegn uschia pli simpel per nus ed i dat era damain lavur administrativa», uschia Barbara Janom Steiner. «L’impurtant è dentant che nus pudain egualisar las differenzas tranter las vischnancas e dar a las vischnancas dapli autonomia en las finanzas.»
Differentas vischnancas, medema malcuntentientscha
Schlarigna paja cun il nov sistem dapli en la gulivaziun da finanzas. Quai constat almain per il 2016, schegea ch’igl è grev da cumparegliar il nov sistem cun il vegl. «Quai n’è betg legraivel», di il president communal da Schlarigna, Christian Brantschen. Bunamein 1,5 milliuns francs sto Schlarigna pajar. Tge influenzas che quai ha sin las investiziuns na sa Brantschen betg anc dir.
In mez milliun pli pauc
Dumeni Tomaschett da Trun è in ulteriur president vischnanca che n’è betg cuntent cun las midadas. Ils motivs èn dentant auters che tar Schlarigna. Trun n’ha betg da pajar dapli cun il nov sistem, survegn ussa dentant pli paucs daners or da la gulivaziun da finanzas.
Per il 2016 survegn Trun radund 500’000 francs pli pauc ch’avant.
Uschia datti cun il nov sistem anc radund 1 milliun francs per Trun – radund in mez milliun francs pli pauc ch'avant. E quella summa vegn anc a sa sminuir. Pertge il sustegn supplementar che 8 vischnancas survegnan en ina fasa da transiziun, tranter quellas er Trun, scroda suenter 5 onns.
Esser semtgà sin la midada
Tenor la cussegliera guvernativa, Barbara Janom-Steiner duessan dentant las vischnancas che survegnan pli paucs daners entras la midada da sistem, esser semtgadas sin la midada suenter 5 onns.
Tge porta la nova gulivaziun?
La nova gulivaziun da finanzas duai cunzunt rinforzar las vischnancas finanzialmain deblas che han bleras fracziuns ed abitadis sparpagliads.
Questas vischnancas sa chattan per gronda part en la periferia ed han per regla pes da taglia auts.
Ellas vegnan distgargiadas tut en tut per passa 20 milliuns francs per onn.


text:
Lój
Artécol in dialèt arzân
Lój (luglio in italiân) l'é al sètim mèiş ed l'ân dal Lunâri Gregoriân e l'é al secònd mèiş ed l'istê ind la pêrta d'ed sōver ed la Tèra, ed l'invêren ind la pêrt d'ed sòta, al gh'à 31 dé e l'é ind la secònda metê 'd un ân civîl. Al mèiş l'é stê ciamê acsé in unōr ed Giulio Cesare nê al 13 de sté mèiş. Préma, int al lunâri ed Romolo, l'ēra ciamê Quintile. .
Curiositê
Lój l'é l'ònich mèiş a 'd avèir du "dé imaginâri" druvê int la leteratûra ed fantasiĵnsa e int al gèner pió bâs ed la cansòun ciamêda demenziale: al 32 lój l'é al dé dóve la gînt, 'd un pōpol ch' l'ēra tgnû sòta da un gvêren pruvişôri imaginâri, la vîv acsé, in cla cundisiòun, per sèimper. La stôria l'é cuntêda in un românş cûrt ed Frederik Pohl "Il tunnel sotto il mondo" (1955), més in félm dal 1969 ed Luigi Cozzi, mèinter 38 lój ("38 luglio" in italiân) l'é al tétol dal prém dèsch, cun dō cansòun, dal 1973 dal gróp muşichêl i Squallor.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Luglio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Lój
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel
La scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel (suottitel agiunt ufficielmaing scoula ota per baselgia e diaconia) es üna scoul’ota scientifica a Wuppertal ed a Bethel sper Bielefeld in Germania dal vest. Ella es in possess da las baselgias evangelicas in terra renana ed in Vestfalia. Il pajais federel tudas-ch Rain dal Nord-Vestfalia arcugnuoscha ils examens da stüdis da l’instituziun chi’d es independenta.
InstituziunModifitgar
La scoula as cumpuona da duos instituziuns parcielas: d'üna vart dal center teologic a Wuppertal, da l'otra vart dal lö a Bethel chi'd es specialiso in cumpetenzas da diaconia.
Pussibiliteds da fer stüdisModifitgar
La scoula spordscha divers stüdis da teologia e da diaconia (düraunt cha la pedagogica religiusa mauncha). La scoula cooperescha lotiers cun las universiteds da Wuppertal e da Bielefeld. La scoula ho il dret da surder las degniteds da promoziun e da habilitaziun.
IstorgiaModifitgar
La scoula ota ecclesiastica giuvaiva üna rolla importanta i’l cumbat da baselgia düraunt il temp dal naziunelsocialissem. Fundo dal 1935 scu ün lö da scolaziun da ravarendas per la Baselgia confessaunta, gniva la scoula scumandeda e scholta già immediatamaing al di da la fundaziun tres la pulizia secreta da stadi. La scoula pudaiva exister inavaunt illegalmaing fin als prüms ans da la seguonda guerra mundiela.
La vöglia e la decisiun da funder la scoula ota i'l spazi da la baselgia vaiva da chefer cun la pratscha dal stadi naziunelsocialist da dominer viepü las faculteds teologicas e da guadagner influenza sün la scolaziun da ravarendas. Ultra da que pruvaiva la gruppa dals uschedits cristiauns tudas-chs da refurmer la baselgia seguond las ideas da l'ideologia dominanta da quel temp e dimena tenor il principi da mneder.
Impustüt il center teologic a Wuppertal s'inclegia in la tradiziun da la teologia da Karl Barth e cultivescha sia ierta spiertela.


text:
Direziun Scora de musiga Türesc Aurin (Türesc, San Jan i.A.)
Scomenciamënt y svilup
Cun la fondaziun dles Scores de musiga de Türesc y San Jan dl 1978 él gnü metü la pera de fondamënta por la formaziun musicala tl Aurin. Siegfried Mair am Tinkhof y Hartmann Kaiserstanden ê inlaota i direturs dles döes scores che ê dailó ciamó despartides öna dal'atra.
Dl 1982 ti é la direziun dla Scora de musiga de Türesc gnüda surandada a Gretl Brugger che á metü adöm dl 1984 les döes sëntes te öna dal inom "Scora de musiga Türesc/Aurin".
Dl 1992 ti á Gretl Brugger dé inant la direziun a Bruno Muser che é cina incö ciamó diretur.
Strotöra nöia por la Scora de musiga de San Jan
N numer cherscënt de scolares y scolars, le bojëgn de locai y l'aspiraziun da orëi valorisé l'identité dla scora de musiga porta ala realisaziun de na costruziun nöia por la Scora de musiga de San Jan.
Diretur dla scora
Andreas-Oberkofler
Insegnant de trombëta, trumba y musiga da ciamena de stromënc de banda. Da setëmber dl 2019 él a ce dla Scora de musiga Türesc/Aurin.
Orars d'ofize y contac
Lönesc: 8.00 - 11.00 y 14.00 - 17.00
Mercui: 8.00 -11.00
Jöbia: 11.00 - 16.00
Vëndres: 8.00 - 11.00
Pfarre
39032 Türesc
Tel.: +39 0474 678541
Email: musikschule.taufers@schule.suedtirol.it
Comunicaziuns
Termins
Downloads
Al n’é gnü ciafè degun resultat.
Metede ite prëibel n’atra parora d’archirida.


text:
Fâbrich
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Fâbrich (Fâvregh int al dialèt dal pôst) (Fabbrico in italiân) l'é un cmûn ed 6.049 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz e l'é tra mezanôt e matèina e a circa 32 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal j urègin al 1500[modifica | mudéfica la surzéia]
In di tèimp indrê, cme tót i teritôri l'é d' intōrna, ânca còl ed Fâbrich, dal dé d'incô, l'êra pantanôṣ. Fân da testimòni i sègn dal cà a gòcia catêdi sia int al fònd Bedòl a matèina sia int al fònd Bassoli a mezdé. A bagnêr e a inundêr sté teritôri êren i râm dal Sècia, dal Cróstel e dal Treṣnêr. A vînen inviê i lavōr ed bunéfica e 'd precîṣa arzadûra di fiòm e turèint sōl a cumincêr dal XI sècol e cun mètod sōl dal XV sècol. Per la preṣèinsa ed l'òm ind al teritôri ed Fâbrich în stê catê di rèst ed l'etê dal brònz ( X – VIII sècol p.C.) e dal peréiod etrósch. Int al 1872 al studiōṣ Gaetano Chierici al dà nutèsia ed 'na catêda ed tòmbi rumâni cun dèinter dal j êrmi e munèidi dal I e dal IV sècol p.C. e che în longobêrdi trèi tòmbi, ch' as' pōlen datêr a la préma metê dalVII sècol, catê ind l' '800 lòungh a la strêda Bedòl tra Fâbrich e Rôl. La préma vôlta ch' as gh'à nutésia ed la preṣèinsa stâbila ed l'òm ind la zôna ed Fâbrich l'é dal 772 d.C. l'é un ât d' j ûltem rè longobêrd, in ch' j ân impgnê in 'na lôta murtêla cûntra al Papêt. In chi mumèint dramâtich, al 14 ed zògn 772, i rè Desiderio e Adelchi, ragâlen al cunvèint reêl di SS. Giólia e Salvadōr ed Brèsia un pès ed tèra ed treméla èter cun, apûnt, la tèra ed Sancta Maria de Fabrega. L'é dal 980, in un diploma ed l'imperadōr Ottone II, la cunfèirma stôrica ch' a gh'êra 'na pēv ed S.Maria ind al teritôri e al la dà sòta a l'avtoritê dal vèschev ed Rèz. L'é dal 'stès documèint ch' as arfà la sicurèsa ed la preṣèinsa ed 'na cēṣa cun unî un castèl a Fâbrich, prubabilmèint fât fêr e proprietê veschêl. Fâbrich al ciâpa sèimper pió impurtânsa risèt a i cèinter aṣvèin e bèlo int al 1056 a gh'é cumprèiṣ la localitê ed Bedòl. Int al IX sècol ind al carpṣân a dvèinten impurtânt al gróp dal faméj di Gandolfingi grâsia ânch a l'amicésia cun 'n' êtra faméja impurtân : i da Canòsa, destinêda a un rōl de cmând int l'arzân, e mìa sōl, per dû sècol e pió. I Gandolféns în aministradōr reêl (gastêld) crèsen la lōr potèinsa e ṣlêrghen la lōr impurtânsa insèm a i tertôri ed la bâsa pianûra vêrs al Po. Prôpia ûn ed chilôr, Guido, fiōl ed Gandolfo, al vîn numinê in un documèint dal 1007 cun zuntê al cugnòm de Palude e da alōra al nòm da Palude al sègna quî dla 'stèsa râsa. Prubabilmèint dòunca, ânca préma dal XII sècol, i Gandolféns în gnû padròun dal castèl di Palude, destinê a dvintê, grâsia a sta faméja, ûn di pûnt fôrt ed l'avtoritê di Canòsa in sté pès ed teritôri atâch al Po. Dimòndi documèint ed pôch dôp i prém ân ed XI sòcol a dîṣen che al castèl e la zôna ciamê dalla Palude l'arcgnòs un precîṣ teritôri atâch al vicus Badulli. Difâti êren a mezdé dal paèiṣ fra Rezōl e Rōl: al pôst a's pōl arcgnòser incòra incô ind al fònd Sân Genèṣi, dōve a gh'é incòra òna dal carateréstichi dal furtificasiòun: un lêregh fusòun ed cuntōren al cèinter in dōve a gh'êra al castèl. Al pôst a s' égh rîva facilmèint incora incô da 'na strêda dréta ed cîrca ûn chilômeter ch' la gnîva druvêda int al medioēv e ind sècol dôp pr' al grândi celebrasiòun dedichêdi a Sân Genèṣi. I da Palude, ânca se sèimper ind l'òmbra di da Canòsa, a ṣlêrghen la lôr impurtânsa insém al teritôri fra Rivêlta e Palude e a mân mân aumèinten la lōr impurtânsa e i lōr pusès, a cambièn, da préma cûntra a l'avtoritê di prēt a dôp benefatōr ed la Cēṣa. Sté trasfurmasiòun a's pōl dîr ch' la cumîncia quând é andê só a Canòsa Matèlda e da l'impurtânsa ch 'al vîn avèir in di pinsêr ed lê Arduino ed la Palude, al só pió grând vasâl, al cunsiliêr, al capitân ch' al guîda in batâlia al trópi ed Matélda ed Canòsa. Arduino ed la Palude l'é dòunca l'é al proprietâri dōve adèsa a gh'é Sân Genèṣi. Int al 1136, ân ed la só môrt, al li lâsa in ereditê a i fiō Guido e Gerardo, che, per mètres a quêrt da bróti surprèiṣi, bèle int al 1147, a giûren fedeltê a còl ch' l'é un nōv prutagonésta ed la sēna polética: al Cûm sitadèin ed Rèz. Int al cōrs dal '200 a s'ivéia al câl di da Palude che pêrden impurtânsa ind la sēna stôrica e polética, a's pōl dêr la dâta dal 1257 a la fîn ed la lòunga preṣèinsa di da Palude ind al teritôri. L'é int al peréiod fr' al 1247 e al 1257 la stréca dal cuntrât pr' al pasâg ed 500 biôlchi ed tèra, aministrêdi da i de Palude, al Cmûn ed Rèz vujōṣ de sté tèri per druvêri cûntra Mântva. Al teritôri ed Fâbrichi, dvintê pusès ed Rèz ch' l' êra sòta a la Sgnuréia Estèins (Azzo d' Este), int al 1304 al vîn dê, cun Campagnōla, Rôl, Bedòl, in afét a Giberto da Curèz, che cun un ṣvêlt cambiamèint ed frûnt, al risûlta fra quî che àn casê via, int al 1306, j Estèins da Rèz, ricevènd, ed conseguèinsa, in dòun i castê ed Campagnôla e 'd Fâbrich. Al 13 mêrs 1306, in sègvit a dunasiòun, al bôregh al và in al pusès ed Curèz. Ind al cōrs dal XV sècoli da Curèz e i lōr pusès în minacê, in pió ed 'n' ucasiòun, da l'inavdèinsa d' j Estèins, che int al 1409 a cûmpren incòra al Cmûn ed Rèz; epór a vînen mìa sōl da l'estêren, mó anca da l'intêren ed la faméja stèsa câsva dal quistiòun tra i sō elemèint , che pôrten i da Curèz a 'na decadèinsa int al gîr ed dû sècol. Int al XV sècol la divusiòun ed Sân Genèṣi la ciâpa 'na grôsa spînta per la catêda, int al 1480, a tâch a la Môta ed San Genèṣi, di rèst ed 'n antîgh fabrichêt religiōṣ cun soquânt altêr ed 'na lâpida, ch 'la dà la dâta dal stâbil stès al 1009 e dedichê a Sân Genèṣi. A's cûnta ed dimòndi mirâchel sucès in còl pôst ind la secònda metê dal XV sècol tânt che Nicolò da Curèz l'é ste spînt a 'd arfêr la cēṣa in fōrmi adâti e cun 'na tòra. Int al 1489 l'à dmandê a Galeazzo, vèschev 'd Agen e vicâri dal cardinêl ed Bològna, al sustègn ind la costrusiòun dal stâbil religiōṣ, che al vîn restarvên ind al cōrs d' j ân fîn a l'ûltem dal 1790 dal cûnt Greppi ch' al la stréca e al li lâsa cme nuêter adèsa la vdòm. Bèle int al cōrs dal Xv sècol la bunéfica di trèin e la prâtica di mulèin per la daquadûra a permèten al teritôri ed Fâbrich de dvintêr in pôche tèimp al pió réch ed tót i pusès curègèiṣ.
Dal 1500 a l'Unitê d'Itâlia[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1503 e 1506 i Pêpa leone X e Giulio II a tôṣen via i benefési parochiêl ed Fâbrich e Campagnôla a favōr ed la cēṣa ed Sân Quirèin ed Curèz cunfermêda int al 1522 da 'na bòla ed pêpa Adriano VI. Int al 1550 Ippolito da Curèz, in cunisiòun che a sré scupiê in pôch tèimp la guèra fra la Spâgna e la Frância, al rinfôrsa la furtèsa ed Fâbrich, guèra ch' l' aré més sotsōvra al teritôri ed Fâbrich cun al purtêr al sfinimèint e a la fâm la popolasiòun. Int al 1557 al castèl ed Fâbrich al vîn butê zò. Al grôsi dificultê ed la popolasiòun în cunfermêdi ânca ed l'avêrta 'd un Sânt Mûnt ed Pietê, cun la mîra 'd ajutêr la pêrta pió puvrèta ed lōr cun dêr d' j imprèst sèinsa interèsi. Vêrs la fîn dal '500 Fabrizio da Curèz l'à siêlt Fâbrich cme pôst per stêregh ed cà che l'à tirê só al palâs comitêl e a la só môrt al fiōl Cosimo l'à rinfursê al rōl ed secònda cà ed Fâbrich in cunfrûnt a la capitêla Curèz gvernêda dal fradèl Siro. Al 1617 al sègna un fât impurtânt ind la stôri tra Fâbrich e Curèz: la cunsègna a Cosimo dal castèl cun tót i stâbil relatîv e al Palâs nōv, in câmbi ed l'impègn a dêr alôg a un distacamèint spagnôl in nòm ed l'Imperadōr. J ân segvèint a vèden 'na véta culturêla bòuna per Fâbrich almēno fîn al la môrted Cosimo ch' la sucêd int al 1623 ( asm arcôrden per tóti la rècita dal Pastor Fido a d ôvra ed Nicolò Bonasio). A la só môrt Fâbrich al tōrna ind l' âmbit dal Principê a tót j efèt, cun l'andêregh a drê d'ed l'é a pôch ind al trésti sôrti, cun l' acûṣa purtêda da l'Impêr a Siro d'avèir batû munèida fêlsa. Int al 1630 Don Ferrante di Gunṣêga ed Guastâla al sâcza al Castèl e al Palâs ed Fâbrich, dôp pôch mèiṣ a vîn dmandê a i sitadèin ed Fâbrich un giuramèint ed fedeltê a l'Impêr e al teritôri al vîn presidiê da trópi rugânti e che rubêven. Pr' al matenimèint dal trópi la comunitê ed Fâbrich la vîn tasêda cun 'na spèiṣa ed 1.500 bâvri la smâna e i proprietâri teriêr dêven paghêr 'na sovratâsa insé a i fèin e int al 1632 a vîn tachê 'na nōva tâsa insèm a la panificasiòun. La popolasiòun la vîn arduṣîda ed nòmer da la pèsta còla dal Manzoni, finîda int al 1633. Al prîncip Siro al dichiâra ch' an gh' la chêva mìa a paghêr la mûlta che a gh'àn dê, ed cunsegueinsa al stêt ed Curèz al pâsa a i spagnôl. Int al 1635 j Estèins, per mèz ed 'na spèiṣa ed 150.000 fiurèin d'ôr a tôṣen al pôst di Spagnôl ind al pusès ed Curèz. Mó l'é int al 1659 che a vîn fât l'invistidûra, int al stès ân Fâbrich al và a fêr pêrta 'd un nōv stêt. Al 21 avrîl 1682 a's cumincia a butêr zò l'antîga cēṣa parochiêla e al 18 ed zògn dal stès ân a's mèt zò la préma prêda ed la nōva. Al fôrt taramôt dal 1697 al fà dimòndi dân a la cēṣa in costrusiòun ch' la vîn finîda, sibèin tót, int al 1699 – 1700. Sèimper ind j ân '80 dal '600 la Câmbra Duchêla ed Mòdna la vènd a i Guidotti tót còl che gh' armâgn dèinter al cuntōren dal mûri dal Castèl. Sòta la prutesiòun mìa sōl di da Curèz mó ânca d' j Estèins i Guidotti rapreṣèinten òna fr 'al famaèj pió atîvi e prutagonésta ed la secònda capèitêla dal vèc Principê coregèiṣ. Fôrt de sté prutesiòun i Guidotti s'impònen ind l'ativitê ed la manifatûra ed la sèida e int al comêrc di tsû, in particulêr sòta la guîda ed Paolo Guidotti; ativitê ch' la dûra fîn a j ân 20 dal '700, dôp a gh'é stê un lèint andêr in ribâs fîn al falimèint che, per furtûna d' j erêd, al lêsa intât al patrimòni teriêr. Al '700 al partés cun l'ocupasiòun, da pêrt ed trópi francèiṣi e spagnôli, ed Fâbrich ch 'al vîn tirê dèinter ind al quêder ed la Guèra ed Sucesiòun spagnôla, ocupasiòun ch' l' à purtê impurtânt pèiṣ per la comunitê intêra. Int al 1707 al trópi a lâsen al paèiṣ. J ân dôp în dimòndi crétich pr' al finânsi dal cmûn ch' àn gh ' la chêva mìa a mantgnîr j impègn, in ch' j ân as dêv ânca mèter mân a l'arznadûra di pió impurtânt chêv che travêrsen al teritôri, arznadûra ruvinêda in pió pêrti e caṣva d' aluviòun dal campâgni. Tr'al 1734 e al 1748 al paèiṣ al vîn atraversê da trópi francèiṣi, spagnôli, tedèschi, incòra, cme ind i tèimp indrê, tirê dèinter ind i fât ed guèra a livèl européo: sta vôlta a' s trâta ed la sucesiòun al trôno ed Polôgnia cun al scûnter fra Avstrìa e Frância. J ân che vînen dôp în ân cun un pō ed tranquilitê in dōve a's fân impurtânt lavōr d'edilésia ed bunéfica, drenâg e scôl dal j âchev. A la fîn dal '700 arîve ânch a Fâbrich l'arbòmb ed la Rivulusiòun Francèiṣa, ind l' avtûn dal 1796 la vècia clâs dirigînta ed Fâbrich la vîn mandêda vìa. Al 14 otòber 1796 insém a l'antîga tòr póblica a ṣvintâja al triculōr e la Comunitê ed Rèz la dichiâra Fâbrich unîda a la Repóblica. Fâbrich al vîn stachê da Curèz e unî a Nuvalêra, ânch se gh'é chi pèinsa danōṣa la separasiòun da Curèz. Al paèiṣ al và dèinter in 'na situasiòun ed cunfusiòun e melcuntèint in quânt i nōv elemèint ed la Municipalitê a sèmbren mìa a l' altèsa dal cûmpit. Int al 1804 cun la dichiarasiòun e Lione ed la Repóblica Italiâna, Fâbrich la vîn unîda ed nōv a Curèz. A vîn dôp la Restaurasiòun, dôp al peréiod rivulusionâri napoleônich e sòta a j Estèin, Fâbrich al vîv un peréiod ed fêrma cunômica, a 's fà nutêr sōl per la gajêrda véta culturêla (muṣîca e teâter). Ind ' j ân 1859-60 ind al teâter Fantozzi a vînen fâti dal j asemblèi per al distâch dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e l'uniòun al Règn d'Itâlia.
L' amdâja al Valōr Militêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Fâbrich l'é tr'al sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun pr' i sacrifési ed la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla. Al 3 otòber 1952, al Cmûn ed Fâbrich a gh'é stê dê l' Amdâja ed Brònz al Valōr Militêr cun al segvèint mutîv:
Al Castèl Guidotti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Castèl Guidotti cumprèiṣ al prém bôregh cun al fusòun ed difèiṣa, al mûri e i bastiòun dal sicsèint, l'é dal XII sècol, ânca se fât insém a un pôst dōve préma gh'êra dal costrusiòun pió antîghi. Ind l'època medievêla la stôria ed Fâbrich la s'incrōṣa préma ed tót cun còla di Della Palude, dōve al personâg pió impurtânt l'é Arduino cmandânt ed Matélda ed Canòsa, pó cun còla di Gunṣêga, di Da Curèz e d' j Estèins. L'impurtânsa dal bôregh fortifichê l'é testimuniêda ânca da 'na mâpa dal 1500 piturêda a frèsch in Vaticân. Dop divêrsi vicèndi e dôp al pusès dal Principê da pêrt d' j Estèins, l'antîgh furtèin al vîn ridòt a magaṣèin e depôṣit fîn quând int al 1676 l'arîva insé a la sēna 'na faméja ed Curèz, i Guidotti, destinêda avèir un rōl deciṣîv ind la stôria dal Castèl e 'd l' iner bôregh, grând prutagonésta ed la véta ed Fâbrich ed l'ûltem pès dal Sesèint, per quânt riguêrda al cèinter sitadèin e per còl che riguêrda la cunuméia. L'é dal 22 fervêr ed cl' ân al prém aquèst ( una pezza di terra a drê al mûri dal castèl) da pêrt ed la faméja Guidotti. Ind j ân che vînen dôp la faméja la ṣlêrga i pusès a l'intêren dal castèl ch' as cunclóden al 30 ed mêrs dal 1712 quând al nudêr ed Curèz Domenico Magnanini al fà al cuntrât ed l'aquést dal palâs e giardèin ed Fâbrich da Cristoforo Grisendi: per cîrca 13 biôlchi ed fabrichêt e relatîv trèin. I Guidotti a pêghen 16.000 frânch mudnèiṣ. Pôch pió d'un ân pió têrdi a i fradê Guidotti a 'gh vînen vendûdi, da la Câmbra Duchêla ed Mòdna, i fusòun dal castèl. Tót i stâbil e trèin dal vèc castèl a dvèinten ed proprietê di Guidotti e acsé armagnrân e in pêrta armâgnen incòra incô.
La cēṣa ed Sânta Maria Assunta[modifica | mudéfica la surzéia]
La préna vôlta ch' as pêrla ed la cēṣâ ed Fâbrich l' é ind al documèint dal 772 di Rè longobêrd. In cl' època la cēṣa la gh'é cun al tétol ed "Santa Maria Assunta de Fabrega (o Favrega)", dedichêda a la Madòna Asûnta; la gh' à al 'stès tétol ânca la secònda dal 1465 e ânca la têrsa còla dal dé d'incô dal 1682-87. La préma e la secònda cēṣa êren al cèinter ed l'antîgh castèl, dōve adèsa a gh'é al côro e, secònd l'antîga l'uṣânsa, la facêda l'êra girêda a sîra in môd che al prêt al prés dîr la Mèsa girê vêrs matèina. La secònda cēṣa l'êra in stîl gôtich mèinter còla d'incô l'é barôca, prugetêda da l'archtèt Girolamo Beltrami, sculêr dal Vigarani. La mésa zò ed la préma prêda, ed la cēṣa d' adèsa, l'é dal zógn 1682. Sînch ân pió têrdi, int al 1687, al stâbil l'é finî e inavgurê ind la fèsta ed Sân Genèṣi, al 25 agòst. La cēṣa d'al dé d'incô l'é a 'na navêda sōl cun trèi capèli da tóti al dō pêrti, cun clòuni, cun vôlti a bòta e cun l'absîda. Al só intêren al Côro l'é in nōṣa intajê dal 1725 ad ôvra dal curzèiṣ Malaguzzi, al Tabernâchel l'é ôvra ed Serafino Tencalla mèinter al péli ed l'âcva Sânta e i tavlèin ed fiâch a l'altêr magiōr în dal malmarèin Giovanni Maria Folcatelli. I pajôt in scajôla di divêrs altêr în ôvra dal Prêt mudnèiṣ Giovanni Massa ( 1660-1741), ed Giovanni Pozzuoli e di êter ed la Scōla Carpṣâna: în 'd un cêrt interèsi artéstich, da amirêr la vésta dal paljôt ed l'altêr magiōr. 'Na stâtva ed la Madòna dal Setsèint restarvêda vêrs la fîn dal XX sècol, l'é ind l'antîga nécia ed l'altêr ciamê 'na vôlta Altêr ed la Madòna dal Castèl, cme riṣûlta dal relatîv paljôt dōve, ind al cèinter, un antîgh castèl al fà da sfònd a la figûra ed la Madòna. Ind l' âbsida, la tèila ed l'Asunsiòun ed Maria l'é dal 1688 e l'é ôvra dal pitôr francèiṣ Antonio Missoli, côpia ed la tèila ed l' Asûnta dal Caracci tgnûda da cât ind la Galeréia ed Dresda. La tèila dal préma altêr a dréta gurdânda al persbitèri, la rapreṣèinta l'apôstol Sân Bertlamè (scōla mudnèiṣa dal XVII sècol). A l'atêr dal Santèsim, as pōl amirêr la tèila in dōve 's vèd la Madòna ch' la prèiga a i pē ed la Crōṣ, ôvra dal mudnèiṣ Sigismondo Caula ( XVII sècol). In fònd a dréta, la tèila dal Bambèin Gesó cun Sân Jusèf e Sân Francèsch ed Paola, l'é ôvra dal curzèiṣ Girolamo Donnini (1681 – 1743), fâta int al 1735 per la faméja Rubini ed Fâbrich. In fònda a mansèina la tèila ed Francesco Striga (1635 – 1709) cun Sân Girolêm e Sânt' Antòni Abê.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Marco Bianchini, Luisa Bosi - Fabbrico dal ducato al regno : i primi decenni dell'unificazione nazionale in un comune della bassa padana - Fabbrico : Comune, 2001.
- Rolando Cavandoli - Un popolo resistente, Fabbrico 1919-1946 : comune decorato di medaglia di bronzoal valor militare della Resistenza - Fabbrico : Anpi, 1986
- Bernardo Davolio Marani - La storia di Fabbrico - Fabbrico : Centroffset, 1988
- Gabriele Fabbrici - Fabbrico: Pagine di una storia - Fabbrico : Comune, 1994
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
La fatschenta Inforlife en il Puschlav producescha surtut medischina en pachets da plastic, quai per gronda part per il martgà american. Tranter 15 e 20 milliuns satgets d’infusiun bandunan la fabrica al cunfin cun l’Italia. Ussa che la dumonda dad antibiotica è creschida sin l'entir mund, ha l’interpresa er augmentà sia producziun.
24 sin 7
Las radund 300 dunnas che lavuran en la fabrica a Campascio lavuran actualmain en in turnus da trais squadras. Las emploiadas vivan en la Vuclina. Per ch'ellas possian passar il cunfin er la notg cura che quel è normalmain serrà tranter las 20:00 e las 5:00, ha l’interpresa ina cunvegna cun il chantun.
La producziun sterila funcziuneschia per entant fitg bain e vegnia controllada minuziusamain, uschia il directur general Sergio Dushi envers RSI. Entant che tut la rauba possia vegnir furnida da l’exteriur per producir ils satgets e l’antibiotica a Campascio, restia Inforlife en funcziun. Cura che la furniziun n’è betg pli pussibla, na possian els era betg pli garantir ina producziun cumpletta.


text:
Actualmain tracta la policlinica da l'Ospital chantunal a Cuira 10 persunas che n'èn suenter emnas anc betg sa revegnidas da las consequenzas da Covid-19. Savens pateschian quellas da stancladad corporala ma er cognitiva, dormian mal, hajan mal dapertut ubain er problems cun la circulaziun. La paletta da sintoms saja fitg vasta, di il medi Gregory Fretz che maina la policlinica. Ils sintoms sajan sumegliants a quels dal sindrom da fatigue.
Er in squitsch psichic
Tar pertutgadas e pertutgads ch'hajan sintoms anc 12 emnas suenter l'infecziun da Covid-19 discurrian ins da Long Covid. Per quels daventia la situaziun savens er in grond stress psichic. Pertge vi dad els sco er sin il maletg dal lom/pulmun u dal cor na vesian ins betg la malsogna. Quai saja per l'ina grev d'acceptar e per l'autra er grev per il conturn famigliar ubain er il patrun da far cler, ch'i dettia bain sintoms ma ins na «vesia» betg la malsogna. Sco Gregory Fretz di, sajan savens persunas giuvnas, da 19 enfin 55 onns pertutgadas da consequenzas a lunga vista – da quellas ch'hajan surmuntà il virus sco tal bain, ma survegnì suenter sintoms.
Tractament cun ergoterapia e psicosomatica
Tractads vegnan ils pazients e las pazientas fitg individual, cun ergoterapia, psicosomatica u er autras terapias. In'impurtanta part saja il «pacing», là emprendan pertutgads co ir enturn cun las reservas d'energia e da betg surchargiar il corp. Terapia psicosomatica dettia per quels che hajan er problems psichics pervia da Long Covid. Il tractament da las persunas duria fitg different. Tenor Gregory Fretz dettia da quels che vegnian duas giadas, auters sajan gia dapi la stad en tractament. Potenzial da meglierar dettia tenor Fretz cunzunt per tractaments da reabilitaziun per pazientas e pazients. Uss dettia paucs plaz da reabilitaziun, qua sajan ins vid sclerir da bajegiar si ina tala purschida.


text:
welcome to royal hotel
Lorem ipsum dolor sit amet, sed di onsecer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh mmodo consequat. Lorem ipsum dolor sit amet, Lorem ipsum dolor sit amet, sed di onsecer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh mmodo consequat. Lorem ipsum dolor sit amet.
Sed di onsecer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh mmodo consequat.sed di onsecer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh mmodo consequat.
Lorem ipsum dolor sit amet, sed di onsecer adipiscing elit, Lorem ipsum dolor sit amet, sed di onsecer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh mmodo consequat. Lorem ipsum dolor sit amet, sed di onsecer adipiscing elit.
Lorem ipsum dolor sit amet, sed di onsecer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh mmodo consequat. Lorem ipsum dolor sit amet, sed di onsecer
adipiscing elit, sed diam nonummy nibh mmodo consequat.
read more


text:
Geometrî
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
La parôla geometrî La ven dal grîg Yewuetpeίv ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra.
Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.
Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî.
Ste process l'à purtè a la redaziån dî 'Elemént d'Euclîd.
Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.
Al quént postulè d'Euclîd, quall däl parallêl, l'à tirè l'atenziån ed tanti matematic, ch'äl l'àn studiè par vadder s'as psess derivèr dai èter quater o s'as psess fèr sänza. Al risultè l'è stè ch'ai nasé dal nôvi gemoetrî (eléttica e iperbòlica) ch'in àn brîsa vlò savair ed ste postulè. Quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée. Stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami. Gauss l'à strolghè 'na teorî detajè d'la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l'è al Theorema Egregium såura la curvadûra d'na superfézzi.
Dåpp Gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d'la geometrî.
La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2. I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta. Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.
'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån. Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva. Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).


text:
En Svizra sa preparan ils medis da chasa per bainprest pudair vaccinar pazients cunter Covid-19. Cun il vaccin da la firma americana Moderna saja quai pussaivel ha ditg Philipp Luchsinger, il president da l’Associaziun dals medis da chasa e d’uffants Svizra, envers SRF. Quest vaccin vegnia numnadamain furnì en quantitads pli pitschnas e na stoppia betg vegnir sfradentà a tala moda sco il vaccin da Biontech / Pfizer.
165 praticas a Turitg èn infurmadas
Ils medis da chasa da Turitg pon gia cumenzar l'emna proxima cun la vaccinaziun cunter Covid-19. Il chantun survegnia en in emprim pass 33'500 dosas ha confermà la direcziun da sanadad in rapport da la NZZ. 165 praticas èn gia vegnidas infurmadas ch'ellas possian empustar 100 dosas da vaccinzaiun. Tschernì han ins praticas che tractan dapli che 200 pazients da risico. Cunquai ch'i n'ha betg avunda vacchin per tuts, ston ils medis da chasa decider tgi che ha prioritad tar la vaccinaziun.


text:
Per l'emprima giada en sia carriera è Guy Parmelin da la PPS president da la Confederaziun. L'Assamblea federala ha elegì el cun 188 da 202 vuschs valaivlas. Durant il proxim onn vegn Parmelin a manar las sesidas dal Cussegl federal ed avair incumbensas represchentativas. Actualmain maina il politicher dal chantun Vad il Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga.
Solidaritad en il center da l'onn presidial
Sia elecziun fetschia plaschair, saja ina honur ed ina sfida. Uschia ha ditg Parmelin suenter sia elecziun sco president avant l'Assamblea federala. La pandemia saja per la populaziun in schoc ed el veglia s'engaschar per ch'ins vegnia da surmuntar bain la crisa. En ses onn presidial stettia perquai il spiert da cuminanza e la solidaritad en il center, uschia il nov elegì president da la Confederaziun.
Cassis è il nov vice-president
Sco vice-president ha l'Assamblea federala elegì cusseglier federal da la PLD Ignazio Cassis. Il Tessinais ha fatg 162 da 191 vuschs valaivlas. El vegn probabel a succeder il 2022 a Parmelin sco president da la Confederaziun. Dapi l'elecziun da Cassis en il Cussegl federal è el al timun dal Departament federal d'affars da l'exteriur.


text:
Mediolan, Mittland, Mediolanum
Mediolan... Mittland... Mediolanum... Miragn ...
ma el sò nòmm pussee bèll l'è: mllàn
Su sto nomm, l'ha scrivuu tanta gent,
e, sul simbol ch'el gh'ha, anmò pussee.
Gh'è chi dis che el voeur dì, certament,
Majalonna tosada de drée...
Mezzalanna sbiottada in vergógna...
de storièll n'hann cuntaa firma tròpp,
ma mi pensi che i Etrusch, da Bologna,
sien rivàa firma a chi, al gran galòpp...
Federaa coi Città de Toscana,
on quej Càpp l'ha pensaa de fondà,
sul modell de la rocca Trojana,
on villagg che el podèss diventà
on esempi; ona gran capital
bonna de commercià e lavorà
mercanzij d'ogni sorta e metàll,
loeugh sicùr, per la gent e i soldaa.
Mediolanum gh'hann dii, ma i roman,
e Miràgn on quejvun l'ha ciamaa,
poeu Mittland on quaj crucch allemann;
poeu Myland, ma el so nomm el se sa:
l'è Milan, Milanin, Milanon,
semper prìmm, semper gràss, semper bèll
chi se intrippomm, coj tò buseccon
de cazzoeula, risòtt e vinèll,
de luganigh, salsizz, cotolètt,
de pan cald, moresin, savorii,
nun stèmm ben in sto loeugh benedètt
in cà nostra ne pias digerì.
Tucc i alter pajasc forestee
che maltratten el noster Comùn
farjen ben a sta foeura di pèe:
«Stèe a la larga dai noster fortuùnn...».
Oh, Milan, vegnuu grand in la grassa,
or e argent cont i gèmm t'hann faa scùd...
el diventa nissun chi te lassa:
chi te brascia l'è on scior in salùd!
Gh'è benèsser per tùcc i tò fioeu
basta avègh di brasc bon e cervèll...
come jer, se sa ben che, anca incoeu,
ne proteggen el Domm e el Castèll.
Progredì l'è el destìn che te gh'hee:
dal passaa al tò futur la toa man
la lavora e la cunta i danée.
Mesterasc... danerasc... nel baccàn...
In la nébbia, con ti, gh'hèmm ripòss.
Sèmm nassùu Meneghìn Ambrosian.
Te ringraziom de coeur per tuttcòss,
nobilissim, bellissim: Milàn!
Claudio Grossi
Potrebbe interessarti anche:
Dialetto milanese: origini, espressioni e tradizioni


text:
Deponer il penel, serrar la trucla da colurs, serrar il viertgel dal clavazin. Dapi il mars na datti naginas occurrenzas e vernissaschas en las localitads dal Center da cultura Nairs, quai causa il coronavirus.
Era ils artists bandunan las localitads creativas
Normalmain datti lieu per radund 16 artistas ed artists. Ina gronda part ha però bandunà Nairs per pudair ir a chasa tar lur famiglias. Mo quatter artistas ed artists han persequità la lavur. La Fundaziun Nairs ha uss però decis da serrar las portas per la fin d’avrigl. La situaziun finanziala na permettia betg da laschar avert mo per quatter persunas.
Da la managera da cultura a la managera da crisa
Cornelia Schwab, oriunda da Berlin, maina dapi in mais la Fundaziun Nairs. Empè da sa concentrar sin cultura, è ella stada l'ultim temp managera da crisa. 30% da las entradas vegnan da mauns publics e 70% da sponsurs e privats e da las occurrenzas.
La Fundaziun Nairs spera sin in sustegn finanzial da vart dal chantun ed era da la Confederaziun – senza quel vegnia ad esser difficil da mantegnair era en avegnir il center da cultura en Engiadina Bassa.


text:
Sco quai che Conrad Plaz, il manader da fatschenta dal Volg Grava e Son Mitgel a Savognin, ha ditg, quinta el cun fitg blera glieud ils 24 ed ils 28 da december. Surtut per ils 28 da december quinta el cun gronds problems perquai che las dus filialas dal Volg a Savognin èn lura stadas serradas trais dis.
Perquai duai là vegnir avert gia la damaun a las sis e l’ura d’avertura duai vegnir schlargiada fin sin las set. Plinavant veglia il Volg engaschar ina persuna che controlleschia, quanta glieud ch’entria en butia. Conrad Plaz intimescha da far las cumpras mintgamai da mo ina famiglia e betg da plirs commembers da la famiglia. Ils indigens intimescha el da far las cumpras grondas il pli tard ils 23 da december.


text:
Salvenach
Salvenach a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.85 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 486 abitant.
El cumün de Salvenach al se tröva a una altitüden de 561 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cressier, Staatswald Galm, Jeuss, Lurtigen, Münchenwiler (BE), Murten/Morat.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
D'ina vart vegn la statistica criminala dal chantun Grischun cun cifras quietantas. Il 2016 hai dà 3% pli pauc delicts che l'onn avant. Vitiers vegn che passa 40% da quels delicts èn vegni sclerids da la polizia.
Da l'autra vart stattan dentant suandants fatgs: Il dumber da permiss per dastgar aquistar in'arma è s'augmentà per 28% en il Grischun e la polizia da la citad da Cuira augmenta ses corps per sis policists sin 84.
L'argumentaziun: Reagir sin la situaziun da segirezza en l'Europa centrala ed il basegns da segirtad pli auts da la populaziun. Sper quai mussa il davos studi da la confederaziun ch'il sentiment da segirezza è ì enavos en Svizra.
Negina declaraziun per la malsegirtad
Il schef da la polizia criminala dal chantun Grischun, Gianfranco Albertini na po dentant betg declerar quella malsegirtad. Las cifras discurrian cleramain encunter quei sentiment fitg subjectiv.
La glieud n'haja dentant nagin motiv da sa sentir malsegira. La polizia fetschia sia obligaziun e procuria per segirtad. Er quai mussian las cifras. Il facit: La statistica discurra cleramain per la segirtad en Svizra, malgrad ch'il sentiment subjectiv po senz'auter esser different.
RR actualitad 17:00


text:
Il mainafatschenta da la filiala dal Migros a Glion, Bruno Manetsch, di ch’el haja stuì tschentar en students che gidian ad els durant il temp d’advent. Uschiglio na vegnissian els betg suenter cun la lavur en stizun.
Il december essan nus 30% sur l’onn passà. Las persunas ston sa nutrir, ils restaurants èn serrads e sch’els van sin pista ston els era prender cun sai insatge.
Anc capacitad
La tavla avant l’entrada da la stizun che inditgescha sch'ins dastga entrar u betg è stada l’entir temp sin verd. Ils clients han pia dastgà entrar ed i n'ha dà nagina colonna. En stizun sez parevi però bain d'avair blera glieud.
Jau di sco igl è. Jau na vom betg gugent a cumprar en. Per mai è quai in stress.
Jau chat ch'igl è fitg stentus. Igl è fullanà plain glieud, quai fa mai tut confusa.
Tar l’entrada avevi fitg bleras persunas. Ma sch’ins gieva pli lunsch viaden en la stizun sa reparteva la clientella spert ed ins ha gì plaz d’ir in sper l’auter ora.


text:
«La Regiunala 19»: Uschia sa numna l’exposiziun actuala en il center d’art e cultura Cularta a Laax. Tranter 30 propostas inoltradas ha ina schuria selecziunà dudesch lavurs, vul dir sculpturas, fotografias, maletgs ed installaziuns.
Nus avain gia pudì dar in sguard avant l’avertura. Cun la manadra Yvonne Gienal avain nus discurrì davart il plaschair da pachetar or las ovras, tge che la schuria ha discutà e pertge ch’ils artists giuvens mancan.
En il medem mument concluda «La Regiunala 19» l’emprim onn da la giuvna instituziun Cularta – ina instituziun che n'è betg be gallaria, mabain er lavuratori per workshops e sala da concert. Nua maina il viadi vinavant? Cun Yvonne Gienal tirain nus bilantscha da l’onn passà.
En la rubrica litterara preschentain nus – per tut ils amis e las amias dal crimi – la publicaziun «Randulin» da Daniel Badraun, il quart cas da l’antierox Claudio Mettler.
Dapli dal tema
RTR magazin da cultura 11:00


text:
Ascona
Ascona è ina vischnanca politica svizra da 5'519 abitants dal chantun Tessin. Ella sa chatta en il circul Isole dal district da Locarno, a la riva dal Lago Maggiore.
GeografiaModifitgar
La vischnanca da Ascona (tudestg, istoric: Aschgunen) sa chatta sin il Lago Maggiore a 193 m.s.m e davant da l'Isole di Brissago. Las vischnancas cunfiantas èn Ronco sopra Ascona, Brissago, Intragna, Losone, e Locarno. Il punct il pli aut da la vischnanca è il Pizzo Leone (1659 m.s.m). Il punct il pli bass da la vischnanca è il Lago Maggiore.
Fracziuns ed Quartiers da la vischnancaModifitgar
PoliticaModifitgar
LegislativaModifitgar
L'organ legislativ da la citad è il cussegl comunal cun 35 delegadas e delegads e 6 partidas represchentadas. (Cifras da l'onn 2004: PLD 14, PCD 13, PSS/La Verda 4, PPS 3).
ExecutivaModifitgar
L'organ executiv è il cussegl da citad cun set sez e represchentants da 3 partidas. Il cussegl da citad (2004-2008): Aldo Rampazzi, Luca Pissoglio, Mario Bazzi, Gianfrancesco Beltrami, Maurizio Checchi, Raffaello Duca, Franscesco Ressiga-Vacchini.
Presidents da la citadModifitgar
- Dapli 2004: Aldo Rampazzi
PopulaziunModifitgar
L'onn 2007 muntava il dumber d'abitants da la citad a 5'519 persunas e la populaziun da l'aglomeraziun Ascona-Locarno dumbrava radund 60'000 abitants.
LinguaModifitgar
La lingua uffiziala d'Ascona è il talian.
TransportModifitgar
L'interpresa da transport public da la citad è la FART SA (Ferrovie e Autolinee Regionali Ticinesi). L'Autostrada A13 St. Marghereten-Ascona terminescha en Ascona.


text:
L'istorgia dals navigaturs
L'istorgia dal mund enconuscha bleras lutgas per la pussanza, da tirans che han conquistà il mund e dad adversaris marginalisads che han fatg resistenza eroica. L'istorgia dals navigaturs-web n'è betg talmain differenta. Pioniers en las universitads han sviluppà ina simpla software che ha dà l'impuls per ina revoluziun en il sectur d'infurmaziun. E quella ha manà ad in cumbat per la dominanza tranter ils navigaturs e per l'acceptanza dals utilisaders da l'internet.
Avant l'èra dal web
L'onn 1950 emplenivan computers entiras stanzas ed eran main intelligents ch'ils calculaturs da giagloffa d'ozendi. Dentant è il progress impressiunant. Gia ils onns 1960 eran ils computers abels dad exequir programs cumplexs. Regenzas ed universitads en tut il mund eran fascinads da l'idea da laschar communitgar las maschinas ina cun l'autra per promover la collavuraziun ed innovaziuns scientificas.
ARPANET è stà l'emprim project da rait che ha gì success. Il 1969 è per l'emprima giada vegnì tramess in messadi dad in computer dal labor scientific da l'Universitad da California, Los Angeles (UCLA) al Stanford Research Institute (SRI), er en la California.
Quai ha causà ina revoluziun en connex cun la colliaziun da computers. Novas raits èn sa furmadas ed han collià universitads e centers da perscrutaziun en tut il mund. Ils suandants 20 onns n'era l'internet dentant betg anc accessibel per il public. L'access era resalvà a perscrutaders dad universitads ed autoritads, a students ed a firmas privatas. I deva dunsainas da programs ch'eran abels da barattar infurmaziuns via lingias da telefon, ma lur applicaziun era cumplitgada. L'internet avert en il vair senn dal pled e l'emprim navigatur-web èn vegnids creads pir ils onns 1990.
L'èra dal web
L'informaticher britannic Tim Berners-Lee ha sviluppà l'emprim server da web e l'emprim navigatur-web visual l'onn 1990 cura ch'el ha lavurà al CERN, l'Organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara, en Svizra. El ha numnà sia nova fanestra a l'internet «WorldWideWeb». I sa tractava dad ina interfatscha grafica simpla d'utilisar, concepida per il computer NeXT. Uschia èn vegnids colliads per l'emprima giada documents da text cun agid d'ina rait accessibla per il public: L'internet co nus l'enconuschain.
In onn pli tard ha Berners-Lee dumandà la studenta da matematica Nicola Pellow che lavurava era al CERN da scriver il Line Mode Browser, in program per terminals da basa da computers.
Gia l'onn 1993 aveva l'internet cuntanschì ina gronda popularitad. Universitads, regenzas ed interpresas privatas han scuvert il potenzial da l'internet avert. Per acceder a l'internet duvrava mintgin novs programs da computer. Lez onn ha l'informaticher Marc Andreessen dal National Center for Supercomputing Applications (NCSA) a l'Universitad dad Illinois Urbana-Champaign sviluppà Mosaic. I sa tracta da l'emprim navigatur-web popular e dal precursur tempriv da MozillaFirefox.
NCSA Mosaic funcziunava sin computers da Windows, era simpel d'utilisar e permetteva a mintgin cun in PC l'access a las emprimas paginas d'internet da quella giada, a locals da chat ed a bibliotecas da maletgs. L'onn suandant (1994) ha Andreessen fundà Netscape ed ha publitgà il navigatur-web Netscape. Il success è stà enorm ed ultra da quai eri l'emprim navigatur-web che steva a disposiziun a tut la glieud. Igl è era stà l'emprim pass en ina lutga dad ina nova dimensiun per ils utilisaders da l'internet.
La lutga dals navigaturs-web
Il 1995 n'era il Netscape Navigator betg l'unica via per navigar online. Il gigant da software per software da computers Microsoft ha obtegnì la licenza dal vegl code da Mosaic ed ha sviluppà cun Internet Explorer ses agen access al web. Questa nova ediziun ha provocà ina guerra. Netscape e Microsoft han lavurà sco nars per sviluppar novas versiuns da lur programs. Mintgin ha empruvà da superar l'auter cun products ch'eran mintgamai megliers e pli svelts.
Netscape ha creà e publitgà JavaScript. Quai ha dà a las paginas-web pussaivladads da calculaziun sin in nivel anc mai vesì. (Netscape ha era sviluppà il   tag da renum dubius.) Microsoft ha reagì cun ils Cascading Style Sheets (CSS) ch'èn daventads da qua envi il standard per la creaziun da paginas-web.
Il 1997 è l'entira chaussa escalada in pau cura che Microsoft ha lantschà Internet Explorer 4.0. Il team ha construì in «e» gigantic e l'ha tschentà si dascusamain sin il tschispet dal sez principal da Netscape. Ils emploiads da Netscape han reagì immediatamain ed han cupitgà l'«e» gigantic e l'han remplazzà cun lur agen simbol da Mozilla, il dinosaur mascottin, ch'els han plazzà sisur.
Alura ha Microsoft cumenzà a furnir Internet Explorer cun ses sistem operativ Windows. Entaifer 4 onns ha l'interpresa conquistà ina quota al martgà da 75% ed il 1999 schizunt ina quota da 99%. Per consequenza era l'interpresa confruntada cun in plant per cuntravenziun cunter las leschas davart cartels. L'interpresa Netscape ha decis sin quai da publitgar ses code sco open source ed ha fundà l'organisaziun senza finamira da profit Mozilla avant che metter sin il martgà Firefox l'onn 2002. Cunquai ch'in monopol sin il martgà dals navigaturs n'è betg en l'interess dals utilisaders e l'internet avert, è Firefox vegnì sviluppà per dar als utilisaders da l'internet ina schelta. L'onn 2010 avevan Mozilla Firefox ed autras firmas reducì la quota al martgà da l'Internet Explorer sin 50%.
La fin dals onns 1990 e l'entschatta dals onns 2000 èn entrads en il martgà er auters concurrents, sco p.ex. Opera, Safari e Google Chrome. Cun la publicaziun da Windows 10 l'onn 2015 ha Microsoft Edge remplazzà l'Internet Explorer.
Navigar en l'internet ozendi
Ozendi datti mo paucas modas e manieras per acceder a l'internet. Ils concurrents principals èn Firefox, Google Chrome, Microsoft Edge, Safari ed Opera. Durant il davos decenni èn ils apparats mobils daventads la moda preferida per acceder a l'internet. Ozendi dovra la gronda part dals utilisaders d'internet sulettamain navigaturs mobils ed applicaziuns per ir online. Per apparats iOS e Android stattan a disposiziun versiuns mobilas dals navigaturs ils pli impurtants. Questas applicaziuns èn bain utilas per intents specifics, ma ellas permettan mo in access limità a l'internet.
En l'avegir vegn il web a s'allontanar anc dapli da sias ragischs ipertextualas ed a porscher vastas experientschas interactivas. La realitad virtuala sa mussa gia dapi decennis a l'orizont (il pli tard dapi che Lawnmower Man è vegnì mess sin il martgà il 1992 ed il Nintendo Virtual Boy il 1995). Dentant porta forsa il web la realitad virtuala ad in public pli grond. Firefox sustegna ussa WebVR ed A-Frame. Quai pussibilitescha a sviluppaders da crear svelt e simpel websites da realitad virtuala. Ils plirs apparats mobils moderns sustegnan WebVR e pon vegnir utilisads senza problems sco headsets cun simpels etuis da chartun. Po dar ch'ina rait da realitad virtuala 3D tenor il model da l'autur da science fiction Neal Stephenson ans spetga prest. Sche quai avess dad esser il cas, pudess il navigatur-web sez svanir cumplettamain e daventar ina veritabla fanestra en in auter mund.
N'emporta betg tge che l'internet ans porscha en l'avegnir, Mozilla e Firefox vegnan a sustegnair ils utilisaders er vinavant ed als garantir instruments da gronda prestaziun per explorar il web cun tut sias pussaivladads. L'internet è qua per tuts e mintgin duess avair sut controlla sia atgna experientscha en l'internet. Perquai furnin nus Firefox cun utensils per proteger la sfera privata e nus na vendain mai datas dals utilisaders a firmas da reclama.
Resursas
- https://en.wikipedia.org/wiki/Mosaic_(web_browser)
- https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_web_browser
- https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Internet
- https://en.wikipedia.org/wiki/Browser_wars
- https://home.cern/topics/birth-web
- https://www.zdnet.com/article/before-the-web-the-internet-in-1991/


text:
Citad dal Vatican
Il Stadi da la Citad dal Vatican (talian Stato della Città del Vaticano, latin Status Civitatis Vaticanæ), era numnà Stadi vatican, Citad dal Vatican u simplamain Vatican, è il pli pitschen stadi dal mund ch’è renconuschì universalmain.[2] El è situà a l’intern dal territori da la citad da Roma, ha ina surfatscha da 0,44 kilometers quadrats e stgars 1000 abitants, dals quals bundant la mesadad èn burgais vaticans.
Al territori dal Vatican appartegnan tranter auter il Dom da S. Peder, la Plazza da S. Peder, la Chapella sixtina sco er ils differents palazs e parcs situads a l’intern dal mir dal Vatican.
Politicamain furma il Vatican ina monarchia d’elecziun absoluta cun il papa sco schef da stadi. Quel vegn elegì dals cardinals per vita duranta e po be demissiunar or d’atgna voluntad. A nivel internaziunal vegn il stadi represchentà tras la sedia apostolica. Quella vala sco subject nunstatal dal dretg internaziunal, damai ch’ella na represchenta betg be ils interess dal Vatican, mabain da l’entira baselgia catolica.
GeografiaModifitgar
Il territori statal cumpiglia la Collina dal Vatican ch’è circumdada d’in mir e da la Plazza da S. Peder. Dals numerus edifizis che sa chattan en la Citad dal Vatican[3] vegnan descrits qua ils pli impurtants:
Dom da S. Peder: L’emprima baselgia en quest lieu aveva Constantin il Grond laschà construir enturn il 324. Questa baselgia sepulcrala era vegnida erigida gist sur la fossa supponida da l’apostel Simon Peder, al qual ella era consecrada. La nova baselgia, sco ch’ella sa preschenta oz, è vegnida bajegiada ils onns 1506–1626. Da Bramante ch’ha fatg la planisaziun da basa fin a Bernini e Borromini ch’han fatg las lavurs finalas, han lavurà bundant in tozzel architects e sculpturs vi da quest’ovra monumentala, tranter auter er Raffael e Michelangelo. Il Dom da S. Peder po tschiffar 20 000 persunas; cun ina surfatscha surbajegiada da 15 160 m² furma ella in dals pli gronds edifizis sacrals dal mund.
Plazza da S. Peder: Ella è vegnida concepida da Bernini che vala sco in dals impurtants sculpturs ed architects da la renaschientscha. La Plazza ha ina ladezza da 240 m, è da furma ovala e cuntinuescha vers il Dom en furma da trapez. Quai reducescha in pau l’impressiun dominanta da la fatschada dal Dom e gida ad accentuar sia cupla. Entamez la Plazza sa chatta in obelisc d’origin egipzian. Quel era pli baud situà en il circus da Caligula e Nero che cumpigliava la vart sanestra da la Plazza e dal Dom dad oz. Tenor la ditga è s. Peder vegnì executà e sepulì en quest lieu. Per eriger l’obelisc en ses lieu odiern hai duvrà il 1586 900 lavurers e 75 chavals. En il pe da l’obelisc duai sa chattar tschendra da Caesar, en ses piz in toc da la crusch da Cristus.
Chapella sixtina: La Chapella sixtina è ina da pliras chapellas dal Palaz apostolic. Ella cumpiglia picturas muralas che tutgan tar las pli famusas da tut il mund, tranter auter da Michelangelo ‹Il giuvenessendi› sco maletg d’altar ed ils frescos sin il palantschieu sura (cun l’enconuschent retagl ‹La creaziun dad Adam›). En quest lieu vegn mintgamai tegnì il conclave, en rom dal qual ils cardinals elegian il nov papa. La Chapella è situada da vart dretga (en il nord) dal Dom da S. Peder ed è accessibla per turists en rom d’ina visita dals Museums dal Vatican.
Museums dal Vatican: Ils Museums dal Vatican cumpiglian la collecziun d’art papala. La collecziun che vala sco ina da las pli grondas ed impurtantas dal mund sa divida en las partiziuns antiquitads orientalas (Egipta ed Assiria), antica classica (art grec e roman), antiquitads etruscas ed italicas (l’Italia odierna avant il temp roman), art vegl cristian e medieval (terz fin 14avel tschientaner), art da la renaschientscha (15avel tschientaner) fin il 19avel tschientaner, art contemporan sco er ina partiziun etnologica.
Pinacoteca dal Vatican: Tar la Pinacoteca sa tracti d’ina partiziun specifica entaifer ils Museums dal Vatican. Ella è vegnida averta il 1932 e preschenta en 16 salas – en urden cronologic e tenor regiuns – maletgs e tapissaria taliana dal 11avel al 19avel tschientaner. Questa collecziun da maletgs papala cumpiglia impurtantas ovras da la renaschientscha e dal baroc, per gronda part da tematica cristiana.
Biblioteca dal Vatican: La ‹Bibliotheca Apostolica Vaticana› cumpiglia bundant dus milliuns cudeschs. Sper ovras stampadas dumbra la biblioteca radund 150 000 ovras manuscrittas. L’effectiv da la Biblioteca dal Vatican vala sco in dals pli custaivels dal mund.
Archiv secret dal Vatican: Quest archiv furma il lieu da rimnada central per tut las leschas promulgadas tras la sedia apostolica e per l’entira correspundenza diplomatica dal Vatican. L’expressiun ‹Archiv secret› signifitga be ch’i sa tracta da l’archiv persunal dal papa ed al cunfinescha uschia dals archivs d’autoritads ecclesiasticas.
Palaz apostolic: Il Palaz apostolic (er: Palaz papal, Palaz dal Vatican) è la residenza uffiziala dal papa. Sper ils appartaments papals cumpiglia el chapellas e biros da la curia sco er ina part dals Museums dal Vatican.
Curtins dal Vatican: Quels cuvran bundant la mesadad da las 44 ha dal territori statal. Els sa chattan en il vest dal Vatican e cumpiglian er plirs edifizis (claustras, palazs e.a.). Al public n’èn ils curtins per regla betg accessibels.
Sper las parts descrittas ed ils ulteriurs edifizis che sa chattan sin il territori dal Vatican, posseda la sedia apostolica differents bains extraterritorials (che na fan betg part dal territori statal dal Vatican). Igl èn quai il Castel Gandolfo, la basilica patriarcala Santa Maria Maggiore, la baselgia episcopala dal papa sco uvestg da Roma San Giovanni in Laterano sco er ulteriuras basilicas e palazs.
Il mir da la Citad dal Vatican na sa cuvra betg dal tuttafatg cun il territori statal dal Vatican. La halla d’audienza papala, il Palazzo del Sant’Uffizio, il Campo Santo Teutonico ed ina chapella tutgan bain tar la Citad dal Vatican, ma sa chattan sin territori dal stadi talian. Il cunfin dal stadi va permez la halla d’audienza: entant ch’il tron papal sa chatta sin territori dal Stadi dal Vatican, guardan ils visitaders da l’audienza tiers nà da l’exteriur talian.
Dapi il 1984 è l’entir territori da la Citad dal Vatican renconuschì tras l’Unesco sco Patrimoni cultural mundial. Il Vatican furma uschia il sulet stadi dal mund, dal qual l’entir territori è protegì tras l’Unesco.
PopulaziunModifitgar
Da las 993 persunas che vivevan il 2011 en il Vatican, possedevan 572 il certificat da naziunalitad dal Vatican. Questa naziunalitad vegn adina mo surdada temporarmain ed en colliaziun cun ina funcziun. Ella na remplazza mai in’autra naziunalitad. Er dunnas ed uffants dals burgais dal Vatican pon retschaiver la naziunalitad vaticana.
En il Vatican vivan il papa cun ses cardinals, prelats, gardists svizzers e commembers dal corp da schandarmaria. Dals radund 3000 emploiads viva be la pitschna part en il Vatican sez. La gronda part dals emploiads sa lascha attribuir ad ina da las suandantas tschintg gruppas: persunal da chasa (persunal da cuschina e da nettegiar, chombrers e.a.), spirituals (che surpiglian ina gronda part da las lavurs administrativas e d’istorgia d’art), segirezza (guardia svizra, schandarmaria e persunal da surveglianza per museums e baselgias), medias (L’Osservatore Romano, Radio Vaticana e Centro Televisivo Vaticano), persunal d’instrucziun (a las universitads e professuras dal Vatican). Tut ils emploiads èn obligads ad absoluta discreziun. Tgi che vul lavurar per la curia, sto l’emprim engirar cun il maun sin la Bibla da taschair.[4]
En il Vatican na datti nagin possess funsil; las abitaziuns vegnan consegnadas als burgais per la durada da lur uffizi. Las pajas èn ordvart modestas e tanschan da 1300 euros fin al cardinal che gudogna bundant il dubel da quai. Persuenter na dovran ils burgais a pajar ni per l’electricitad ni per il telefon. Ed ils tschains da locaziun muntan be a radund quatter procent da las entradas. Il papa sez na retira nagina paja.
IstorgiaModifitgar
Fin en il 14avel tschientaner na furmava betg il Vatican il sez uffizial dals papas, mabain il Palaz dal Lateran.[5] Il term ‹Vatican› designava da quel temp be la collina situada al lieu dal stadi odiern (mons vaticanus). En l’antica sa chattava là il circus da l’imperatur Nero, en il qual numerus cristians e gidieus duain esser vegnids marterisads ed executads. En il nord dal circus era situà in pitschen santeri; qua duai er s. Peder esser vegnì sepulì. Gia curt suenter il martiri era vegnì erigì en quest lieu in pitschen monument. En il quart tschientaner ha l’imperatur Constantin alura laschà construir sur la fossa ina gronda baselgia sepulcrala – l’emprima baselgia da S. Peder. Il Vatican è uschia daventà il lieu da pelegrinadi central per la veneraziun da l’apostel ed emprim uvestg da Roma. En il decurs dals proxims tschientaners han ins erigì sin la collina ulteriurs edifizis da pelegrinadi. En la mesadad dal 9avel tschientaner ha Leo IV laschà circumdar l’entir lieu da pelegrinadi cun grondas fortificaziuns (l’uschenumnada citad da Leo).
En il decurs da l’antica tardiva èsi reussì a l’uvestg da Roma da far valair sia predominanza entaifer il cristianissem. Il pli tard a partir da Gregori il Grond (enturn 600) vegn quel numnà ‹papa›. Suenter il declin da l’Imperi roman han ils papas pretendì la pussanza sur il territori enturn Roma. Els sa referivan a la Donaziun da Constantin, tenor la quala l’imperatur haja surdà enturn il 315/317 al papa la pussanza en l’Italia suenter avair transferì sia sedia a Constantinopel. En il 15avel tschientaner è questa donaziun vegnida scuvrida sco sfalsificaziun. L’onn 751 ha la Donaziun da Pippin garantì definitivamain quest territori statal. Gia dapi in temp avevan ils papas refusà da renconuscher la pussanza suprema da l’imperatur bizantin. Per il mument residiavan ils papas vinavant en il Palaz dal Lateran; la basilica dal Lateran furma fin oz la catedrala dal papa sco uvestg da Roma e sa chatta pia ordaifer il Vatican.
Il Vatican sez è daventà pir vers la fin dal 14avel tschientaner la sedia residenziala dal papa. Suenter il return da l’exil ad Avignon (1377) e la fin dal schisma (1417) dueva l’unitad da la baselgia restabilida s’exprimer en novs gronds projects da construcziun. La collina dal Vatican, situada davant las portas da Roma, s’imponiva pervi da la fossa da l’‹emprim papa› e furniva avunda spazi betg surbajegià. Surtut Nicolaus V ha sviluppà vers la mesadad dal 15avel tschientaner immens plans da construcziun ch’èn dentant vegnids realisads be per part. Pass per pass èn suandads ils proxims tschientaners baselgias, chapellas, edifizis d’administraziun, fortezzas, residenzas ed auters edifizis – sco part d’ina planisaziun cumplessiva u er be tenor criteris pragmatics. Il 1506 han cumenzà las lavurs vi dal Dom da S. Peder. Il 1589 ha Sixtus V dà l’incumbensa d’eriger il Palaz apostolic che cumpiglia fin oz l’abitaziun dal papa e che dat suttetg ad impurtants organs administrativs. L’onn 1626 ha il Dom da S. Peder pudì vegnir consecrà; las lavurs finalas han cuzzà fin il 1650. Silsuenter ha la Plazza da S. Peder survegnì sia furma odierna.
Cun il cumenzament da la grond’activitad da construcziun en il Vatican ha er il stadi pontifical cuntanschì si’extensiun maximala (sut papa Julius II 1503–1513). Abstrahà da pitschnas interrupziuns en il 16avel tschientaner e durant las Guerras da coaliziun (1796–1814) tanscheva il stadi pontifical sur l’entira Italia Centrala dad oz (da Roma fin Bologna) e cumpigliava las regiuns Latium, Marche, Umbria e Romagna.
Durant la revoluziun burgaisa dal 1848/49 ha il papa stuì fugir per curt temp or da Roma. Cun agid da truppas franzosas e spagnolas al èsi reussì da restabilir la pussanza. Sinaquai ha papa Pius IX (1846–1878) endrizzà ina sort da stadi da polizia. Suenter la Guerra da Sardegna (tranter il Reginavel Sardegna-Piemunt e la Frantscha d’ina vart e l’Austria da l’autra) ha il papa stuì surlaschar ina part dal stadi al Reginavel d’Italia ch’era vegnì proclamà il 1861. Pervi da la guerra cun la Germania ha la Frantscha retratg il 1870 las davosas truppas or da Roma. Sinaquai han schuldads sut il retg Vittorio Emanuele II occupà il stadi pontifical restant (Latium cun Roma). Il status da la Citad dal Vatican è silsuenter ditg stà avert (uschenumnada ‹dumonda romana›). Facticamain ha la pussanza da la baselgia catolica pudì sa mantegnair; architectonicamain ed instituziunalmain è il Vatican dentant s’isolà pli e pli da las ulteriuras parts da Roma. Pir tras il Contract dal Lateran dal 1929 tranter la sedia apostolica ed il Reginavel d’Italia sut la dictatura dal primminister faschistic Benito Mussolini è il stadi episcopal puspè vegnì fixà sco stadi suveran. Dapi lura cumpiglia el be pli il territori circumdà dal mir dal Vatican e la Plazza da S. Peder.
DretgModifitgar
La lescha fundamentala vertenta[6] dal Vatican è entrada en vigur il 2001 sut papa Gion Paul II. Ella ha remplazzà la lescha dal 1929 che papa Pius XI aveva relaschà a basa dal Tractat dal Lateran. La lescha fundamentala unescha legislativa, executiva e giudicativa en ils mauns dal papa sco suveran dal Stadi dal Vatican. La politica exteriura vegn delegada al secretariat dal stadi da la curia; legislativa ed executiva vegnan exequidas en num dal papa tras ina cumissiuns da cardinals. Ils artitgels davart la giudicativa cumpiglian er in dretg da revisiun.
Sco funtaunas da dretg centralas e punct da referenza per l’interpretaziun dal dretg vala il dretg canonic. Vitiers vegnan las leschas, ils decrets, reglaments e contracts internaziunals relaschads directamain dal Stadi dal Vatican. Per secturs che n’èn betg reglads a fund vegn per part er sa servì a moda subsidiara da la legislaziun taliana.
PoliticaModifitgar
Il papa è ex officio schef da stadi. Damai che sia pussanza cumpiglia l’entira cumpetenza legislativa, executiva e giudicativa[7], furma il Vatican la davosa monarchia absoluta en l’Europa. Dapi il 1984 vegnan las fatschentas dal stadi exequidas d’in gremi da cardinals che furma il secretariat dal stadi.
Il Stadi dal Vatican na tgira naginas relaziuns diplomaticas cun auters stadis. Questa domena surlascha el a la sedia apostolica. Il Vatican è oramai nagin commember da las Naziuns unidas (entant che la sedia apostolica posseda il status d’observatur permanent). Il Vatican n’ha betg segnà la Convenziun europeica dals dretgs umans e na po perquai betg daventar commember dal Cussegl da l’Europa.
Durant la sedisvacanza – pia il temp tranter la mort u la renunzia d’uffizi dal papa e l’elecziun da ses successur – è tut la pussanza statala en ils mauns dal collegi dals cardinals. En cas urgents po quest gremi exequir funcziuns d’uffizi e relaschar decrets. Quels perdan dentant lur vigur uschespert ch’il nov papa è elegì.
SegirezzaModifitgar
La guardia svizra ch’exista dapi il 1506 furma la pli veglia e la pli pitschna armada dal mund. Per garantir la segirezza interna datti plinavant in’atgna polizia, il Corpo della Gendarmeria. La segirezza externa è reglada en ina cunvegna bilaterala e vegn garantida tras l’Italia. Er la segirezza publica sin la Plazza da S. Peder vegn exequida tras la polizia taliana.
Per visitaders ch’entran en il Vatican – per regla a pe – datti bain ina controlla da segirezza, ma nagina controlla da documents u da duana formala. Cun bandunar il pajais na vegnan fatgas naginas controllas. Tar 90 % dals cas criminals che vegnan commess en il Vatican sa tracti da pitschens delicts commess da bursariels.
EconomiaModifitgar
Sco mintga auter stadi suveran exequescha er il Vatican sias atgnas fatschentas da finanzas. La banca dal Vatican (uffizial Istituto per le Opere di Religione) è vegnida fundada il 1942 tras papa Pius XII. Suenter reproschas en connex cun lavar daners tschufs e contacts cun la mafia, è il Vatican sa spruvà da stgaffir dapli transparenza ed ha adattà la structura d’organisaziun e da surveglianza da las fatschentas da finanzas.
Las entradas principalas dal Vatican vegnan generadas tras ils tschains da las numerusas immobiglias che sa chattan en ed ordaifer il Vatican[8] sco er tras ils affars (da souvenirs e.a.) che sa chattan sin il territori dal Vatican. Plinavant obtegna il Vatican mintg’onn donaziuns en l’autezza da radund 85 milliuns euros.
Las taglias da baselgia na fan explicitamain betg part da la bilantscha dal stadi. Quellas van directamain a las diocesas e claustras en tut il mund. Ina part vegn dentant dada vinavant da las baselgias naziunalas al Vatican per las lavurs surordinadas che la sedia papala exequescha a favur da la baselgia mundiala.
Cumbain ch’il Vatican n’è betg commember da l’Uniun europeica, è l’euro definì tras contracts bilaterals sco med da pajament uffizial. La vendita da munaidas e da marcas postalas dal Vatican furma in’ulteriura entrada statala da muntada.
TrafficModifitgar
Dapi il 1933 posseda il Vatican in’atgna staziun dal tren e binaris d’ina lunghezza da radund 200 meters. La viafier vegn duvrada per il transport da rauba; persunas vegnan be transportadas a chaschun d’occurrenzas spezialas u da viadis papals.
Meds da traffic public a curta distanza na curseschan nagins en il Vatican. Percunter sa chattan differentas fermadas da la metro e dal bus da Roma en vischinanza dal Vatican.[9] Sin il territori statal sa chatta en pli in heliport che garantescha l’accessibladad dal stadi or da l’aria.
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html.
- ↑ http://www.lexas.net/rankings/einwohner.asp.
- ↑ Cf. Niccolo Del Re (ed.): Vatikanlexikon. Pattloch, Augsburg 1998, ISBN 3-629-00815-1.
- ↑ Cf. Aldo Maria Valli: Piccolo mondo vaticano. La vita quotidiana nella città del papa, Roma-Bari, Laterza, 2012. ISBN 978-88-420-9836-2.
- ↑ Survista istorica tenor Del Re (ed.): Vatikanlexikon e Smoltczyk: Vatikanistan. Eine Entdeckungsreise durch den kleinsten Staat der Welt (cf. bibliografia).
- ↑ [1] Lescha fundamentala dal Stadi da la Citad dal Vatican.
- ↑ Davart la giurisdicziun papala cf. per exempel http://www.vatican.va/archive/DEU0036/__P58.HTM.
- ↑ Ulrike Sauer: Himmlische Privilegien, Süddeutsche Zeitung, 2 da schaner 2012.
- ↑ http://www.agenziamobilita.roma.it/cerca-linea.html.
LitteraturaModifitgar
- Fabrizio Rossi: Der Vatikan. Politik und Organisation. Beck, Minca 2004, ISBN 3-406-51483-9.
- Thomas J. Reese: Im Innern des Vatikan. Politik und Organisation der katholischen Kirche. Fischer, Francfurt a.M. 2000, ISBN 3-10-062921-3.
- Niccolo Del Re (ed.): Vatikanlexikon. Pattloch, Augsburg 1998, ISBN 3-629-00815-1.
- Werner Kaltefleiter e Hanspeter Oschwald: Spione im Vatikan. Die Päpste im Visier der Geheimdienste. Pattloch, Augsburg 2006, ISBN 3-629-02126-3.
- Alexander Smoltczyk: Vatikanistan: Eine Entdeckungsreise durch den kleinsten Staat der Welt. Heyne-Verlag, Minca 2008, ISBN 978-3-453-15434-6.
- Andreas Sommeregger: Soft Power und Religion. Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2011, ISBN 978-3-531-18421-0.


text:
Lavurs
Tocca culada dovran ins en secturs fitg divers, p.ex. en il tegnairchasa, en l’electroindustria, en l’industria da vehichels, maschinas e textilias, en la construcziun d’apparats, da motors e pumpas sco era en la tecnica medicinala e la tecnica da mesiraziun. Tecnologs e tecnologas da culaditsch produceschan tocca culada per blocs da motors, viertgels da tumbins, maschinas da café, computers, giugadira artifiziala, stgalas mecanicas e bler auter. Mintgatant fabritgeschan els era culaditschs spezials, per exempel per ovras d’art.
Tecnologs da culaditsch elavureschan divers liaments d’atschal, da fier e da metal grev e lev. Els enconuschan las proceduras da la fabricaziun ed uschia pon els planisar, survegliar ed optimar la producziun. Durant la preparaziun da la lavur organiseschan els las lavurs e concepeschan ils documents da fabricaziun. Els creeschan models e furmas da cular. Els produceschan furmas en culaditschs singuls u en serias e las preparan per il process da svidar. Tar la cularia en serias programmeschan els ultra da quai ils implants ed ils apparats dirigids dal computer e las maschinas e monteschan ils models e las furmas da cular.
Per la fabricaziun da serias grondas e da tocca da precisiun utiliseschan tecnologs da culaditsch proceduras cun furmas permanentas, quai vul dir cun furmas reutilisablas. Per unicats, serias pitschnas e tocca gronda dovran els furmas perdidas ch’ins po sulettamain utilisar ina giada. Quellas fabritgeschan els cun material da furmaziun. Cun quai material creeschan els era cocs che gidan a laschar liber spazis vids e canals en la tocca culada.
Suenter avair preparà las furmas ed ils implants fan els luar ils metals adequats en pignas stgaudadas cun cocs, da gas u electricitad. Els agiunschan ils elements da liament, controlleschan l’analisa en il labor, fineschan la cularia. Sinaquai vegnan las furmas spundidas.
Tecnologs da culaditsch surveglian il process da cular. Els procuran che las directivas davart la segirezza da la lavur e davart la protecziun da la sanadad e da l’ambient vegnan resguardadas. Els controlleschan la tocca culada, protocolleschan ils process ed èn responsabels per la garanzia da la qualitad. Els fan emprovas da cularia e sa participeschan al svilup da novas proceduras.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 6-12-2012 (stan 1-1-2018)
Durada
4 onns
Direcziuns
- construcziun da models da cularia
- furmas permanentas
- furmas perdidas
Furmaziun en la pratica
En ina cularia
Furmaziun en scola
1-2 dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- basa tecnica (matematica, informatica, tecnica d’emprender e da lavurar, fisica)
- englais tecnic
- tecnica da materials e da construcziun
- tecnica da dissegn e da maschinas
- electrotecnica e tecnica da regulaziun
- projects interdisciplinars
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tecnolog / tecnologa da culaditsch AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- plaschair vi da la lavur artisanala
- imaginaziun spaziala
- enclegientscha tecnica resp. interess vi da connexs tecnics
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- forza corporala
- grond senn da responsabladad
- abilitad da lavurar en in team
- talent d’organisaziun
- patratgar logic
- dun d’observaziun
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da l’Associaziun da cularia da Schweiz GVS e da scolas professiunalas
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: spezialist / spezialista da process, spezialist / spezialista da producziun
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
cun diplom SSS, p.ex. tecnicist / tecnicista construcziun da metal, tecnicist / tecnicista construcziun da metal, tecnicist / tecnicista process d’interpresas
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Diplom supplementar
DAS (CAS (Certificate of Advanced Studies) en tecnica da cularia a la scola auta per tecnica da la Fachhochschule Nordwestschweiz
A l'exteriur
z.B. en Germania, Bachelor of Engineering (B.Eng.) cun accent sin tecnica da cularia
Cundiziuns da lavur
Tecnologs da culaditsch lavuran en cularias, il pli savens en manaschis pitschens u mesauns. En manaschis gronds èsi pussaivel da lavurar en squadras.
Interessads han bunas schanzas sin ina plazza d’emprendissadi, sch’els èn flexibels pertutgant il lieu da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
Giesserei-Verband der Schweiz GVS
Hallenstr. 15
Postfach 71
8024 Zürich
Tel: 043 366 00 84
URL: www.giesserei-verband.ch
Revista professiunala:
"Gussnews"