text:
Ostià
Ostià (o Üstià; nòm uficiàl en italià: Ostiano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardia, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 2 997 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 19 km² e 'na densità de 158 ab./km².
Ensèma col cümü de Volónch l'è giü dei ünech du cümü cremunés colocàcc a nòrd del fiöm Òi, chèsta particolarità la se riflèt apò a 'ndèl dialèt che l'è 'na variànt del bresà e mìa del cremunés.
Ostià 'l cunfìna coi cümü de Gabianida, Gàmbara (BS), La Pessina, Pralbuì (BS), Senìga (BS) e Volónch.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ostià l'è storicamènt ligàt al teretóre bresà e difàti l'ìa part de la Repüblica de Venésia.
Ai tép de la repüblica de Napuliù l'è stàt asegnàt envéce al dipartimènt del Mincio (1805) che l'ìa part de la pruvìncia de Màntoa e lé l'è restàt apò a dòpo de la custitusiù del Régn Lombardo-Veneto (1815).
Dòpo la Segónda Guèra de 'Ndependènsa (1859) l'è pasàt, ensèma a 'n quach óter cümü mantoà sö la dèstra del fiöm Mincio, al Régn de Sardégna, e pò, del 1861 al Régn d'Italia, e l'è stàda asegnàda al circondàre de Castiù che l'ìa part de la Pruvincia de Brèsa.
Endèl 1868 l'è stat destacàt del circondàre de Castiù e l'è stat agregàt al circondàre de Casalmagiùr che 'l fàa part de la Pruvìncia de Cremùna, endóche 'l se tróa amò 'ncö.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ostià l'è ilüstràt endèla tebèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
Lissander I de Russia
El Lissander I Pavlovič Romanov (russ: AлekcaHдp I ПaBлoBич PoMaHoB/Aleksandr I Pavlovič Romanov; 1777-1825) l'è staa on imperador de la Russia.
L'è staa amis di frances per on poo temp, ma dopo de la mort del Duca d'Enghien, l'ha tolt part a la terza coalizion contra el Napoleon. El sò esercit l'è staa battuu a Austerlitz, Eylau e Friedland, ma lù l'è tornaa a vess ancamò amis di Frances dopo d'avè incontraa el Bonapart a Tilsit.
L'ha deciduu inscì d'entra denter al sistema continental de scambi contra i Ingles, ma el s'è pentii quand che l'ha vist che l'economia russa l'era danneggiada per minga podè commerciaa con quei là.
Quand el Napoleon l'ha s'ceraa l'esercit al confin con la Russia (1812), lù el s'è minga stremii, e l'ha refudaa de parlàggh anca dopo che Mosca l'era finida in man di Frances. Ma quand l'imperador frances el s'è retiraa, el Lissander I l'è tornaa a vess sò amis, e quest l'è succeduu anca dopo i Cent Dì, quand l'ha spingiuu per limità la vendetta prussiana contra la Francia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cavargna
Cavargna (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, al confin con la Svizzera. El gh'ha 235 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 15,1 km² e 'na densità de 16 ab./km² e l'è 'l paes pussee in alt de la pròppia provincia (1071 meter).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cavargna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dialett mendrisiott
El Mendrisiott l'è on dialett del Lombard occidental.
Come che 'l dis el sò nomm, a l'è parlaa in del distrett de Mendris, el tocch pussee a sud del Canton Tesin.
L'è proppi bell vesin ai parlà comasch e varesott, e de fatt el pò vess consideraa anca domà on sotta-dialett del Comasch[1]. Insemma cont el Luganes el fa sù el grupp meridional de l'inscì-ciamaa dialett ticines.
Cuntegnüü
- 1 Caratteristegh
- 2 Proverbi per paes
- 3 Ona novella del Boccasc
- 4 Bibliografia
- 5 Not
- 6 Vos correlaa
- 7 Ligamm de foeura
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tendenzialment, per i dialett del Mendrisiott podom cattà foeura quei caratteristegh chì:
- La pupart di E atonegh la se parnozia tant 'me ona A, compagn del Comasch:
- ASEN: mil. ['aːzen] = com. ['aːzan] = men. ['aːzan]
- DEPERTUTT: mil. [depe'rtyt] = com. [dapa'rtyt] = men. [dapa'rtyt]
- Tanti O atonegh, al contrari del Comasch e del Milanes, se parnonzien tant 'me ona [o] e minga 'me ona [u]
- Istess el var per di O tonegh, soratutt denanz a la nasal, ma minga domà lì:
- CONSOLAZION: mil. [kunsula'sjũ:] = com. [kunsula'tsjuŋ] = men. [kunsula'tsjoŋ]
- COGNOSS: mil., com. [ku'ɲus] = men. [ku'ɲos]
- NAGOTT: mil., com. [na'gɔt] = men. [na'got]
- VOLTA: mil., com. ['vɔːlta] = men. ['voːlta]
- A voeult i E che in Milanes in avert vegnen parnonziaa sarraa.
- LIGORNETT: mil. [ligu'rnɛt] = men. [ligu'rnet]
- La S, denanz ai consonant, la se parnonzia tant 'me ona SC (compagn de quell che 'l succed in la pupart del Tesin, ma anca in sul lagh de Comm)
- STUPED: mil. ['styːpit] = men. ['ʃtyːpit]
- Al contrari de quell che 'l succed in del Luganes, gh'è minga tant rotacismo.
- L'articol determinativ a l'è ol, foeura che in d'on quai paesin.
- La negazion la se fa con mia o migna.
- El grupp latin -TRU el se desviluppa in d'ona manera differenta rispett al Comasch:
- VEDER: mil. ['veːder] = com. ['veːdar] = men. ['veːdru]
A nivell lessical, a gh'è ona quai diferenza in di vari paes: per esempi a Balerna se dis biroeula e gherb, a Riva inveci mondella e brocc; in de la Val de Mugg se dis cavagna, pomaranz e canestrei, in del rest del Mendrisiott inveci se doperen i termen barlasc, portugall/pertugall e sgiustrei.
Proverbi per paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Balerna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coeur content, ol ciel l'aiutta.
- I amis stann in saccoccia.
- L'ann bisest l'è on ann de tempest.
- L'aqua che vegn de Comm l'è nanca assee de lavà i pomm; se inveci la vegn de Uggiaa, toeu sù la zappa e scappa a cà.
- Migna tutt i passer cognossen ol mej.
- Tutt i asen ai gh'hann la cova e tutt i cojon ai voeuren dì la soa.
Cabbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A parlà de cuu e de merda, l'anima la se conserva.
- A quattàss di primm fregg se diventa vegg.
- A var pussee on piccett in cappia che on merlo in gola.
- La cavera la sta pussee a legn che a fen.
- Ona volta corr la legor e ona volta corr el can.
- Se la Valtellina l'è scura, tutt el mond le dura; se l'è ciara, tutt el mond le lava.
Castell San Peder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Codelagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al temp di castegn, ol cuu no el gh'ha ritegn.
- Quand ol Generos el mett sù ol cappell, o che 'l fa brutt o che 'l fa bell.
Ligornett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'aqua che vegn de Comm l'è assee de lavà i pomm.
- Ottober piovos, camp prosperos.
- Tant vegn veggia la cabra coi corni comè quella senza corni.
Mendris[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Asen che 'l gh'ha famm el se contenta de qualsiasi stramm.
- Cabri e beritt, guadagn di poveritt.
- Chi che a voeur tropp, el catta negott.
- Chi è tropp bon, l'è cojon.
- Coo bass e coll stort, impostor fina a la mort.
- Dio te guardia de la furia del vent, del fraa foeu del convent, de la donna che parla latin, de l'omm che bev tropp vin.
- I ciapp di donn e i muson di can hinn fregg tutt l'ann.
- La cavra l'è la vacca di povri.
- La legora, senza corr, la se ciappa a tutt i or.
- La rendita de Milan la se quatta cont i man.
- L'è mej morì in lett o anca in pee che bev l'aqua del codee.
- Ne sa pussee on matt a cà che cent savi foeura cà.
- Oeugg negri e cavii biond troeuven de maridàss in tutt ol mond.
- Ol cardellin in gabbia el canta migna d'amor, el canta per rabbia.
- Ol de foeura l'è di cojon, e ol de denter l'è di padron.
- Ol luff el mangia ogni carna, ma el lecca domà la soa.
- On bon cavree l'è semper in pee.
- Per on fraa dev mia patì ol convent.
- Per santa Candeloeura, de l'inverno a semm foeura.
- Per Santa Caterina la nev sù la collina.
- Quand che la montagna la mett sù ol cappell, tacca la cavra e mett sù ol mantell.
- Quand ol diavol el sa mia 'se fà, el mett dò donn in d'ona cà.
- Scuscigh migna la cova ai can!
- Se ol mè pà l'eva on merlo, sevi sù la pienta a ciffolà.
- Tanti fioeu, tanti maa de coeur.
- Tira pussee on cavii biond che trii para de boeu.
- Var pussee on cazzuu che cent cugiaritt.
Mered[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morbi de Sora[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cent coo, cent crapp, dusent cuu, quattersent ciapp.
- La coscienza l'è comè on codee, chi le mett denanz e chi dedree.
Morbi de Sott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mugg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al d'incoeu, novantanoeuv paesan e on asen i fann cent coo de besti.
- Che lavora la terra hinn trii: el ratt, el trappon e l'omm pussee cojon.
Pedrinaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi giuga de ciocch paga la borza.
- I did di man hinn miga tutt longh compagn.
- Ol primm amis l'è l'interess.
- Per negott el canta migna l'orb.
- Quand l'è faa ol pajee, tutt i cioll hinn bon de fà ol paisan.
- Quand l'è on pezz ch'a se pissa in de quell canton, bisoeugna cambià perchè 'l spuzza.
- Quand se vestiss ol castan, se desvestiss ol cristian.
Riva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aprii, netta la bocca e va a dormì.
- Coeur content, ghe manca nient.
- De cojon ghe n'è depertutt.
- I fest al foeugh e Carnevaa al sô.
- I proverbi di vigg i è bon de fà cavigg.
- Quand la nev de magg l'è in sul Gioner comè ona tests de can, la fa tremà tutt ol Statt de Milan.
- Se vorii vess bozzeraa, nee di amis a crompà.
- Tanti volt l'è mej toeu sù 'na fetta de cojon che fà del maa.
Stabi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai curios bisogna tajàggh ol ventro in cros.
- April gnanca on fil, magg adagg adagg, giugn slarga el pugn.
- Boeu, cavall e porch gh'hann d'avè on gran corp.
- Chi gh'ha la roeusa in testa, hinn cattiv comè 'na pesta.
- Chi voeur migna lassàss mett i pee sul coll, che 'l se sbassa migna.
- Donna giovina e omm vegg i impieniss la cà de la cantina al tecc.
- I balossad hinn cusii col fil bianch.
- L'aqua la dis ciar i sò reson.
- L'è inutel ciffolà se ol cavall el voeur migna pissà.
- Ol coeur el gh'ha i sò reson e scolta nissun.
- Quella man che suta a ciappà e mai a dànn via, l'è ona man de tajà via.
- Se cognoss pussee on bosard d'on goeubb.
- Se 'l pioeuv per l'Ascension, tutt ol forment al va in moccon.
- Se tutt i gran i narissen in granee, tutt i paj in pajee, tutt i cioll i farissen ol massee.
Vacall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi che brama tropp danee, creppa col coo stort e con fregg i pee.
- Perdonà l'è de cristian, desmentegà de stuped.
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Son per cuntàvv sù che in di temp del primm re da Cipro, dopo che Goffredo de Buglion l'aveva conquistaa la Terra Santa, è success che ona bella donna da Guascogna l'è andada a visità ol Sant Sepolcro, e quand lee l'è tornada a Cipro gh'è staa di omen cattiv che l'hann scherzada. E lee l'ha creduu ben d'andà a ciamà ol re; ma a gh'è staa quaidun che gh'ha dii de minga andà, perchè ol re el se sentiva migna ben e l'avaress faa ol viagg inutilment, e che la saress stada piuttost rimproverada. Quand quella donna l'ha sentii 'sti robb chì, mezza disperasa per vendetta, la s'è messa in ment d'andà del re fasendigh cognoss la sova povertà; e, arrivada là, la gh'ha dii: "Che 'l senta, scior, mì son migna vegnuda de lù per cuntàggh sù la vendetta che m'hann fai, ma per sentì de lù come 'l fa a sopportà quii che ghe fann a lù, affinchè anca mì possa imparà a sopportài, e Dio voeur che podess ottenèll".
Allora ol re, che l'era semper stai lì quiett, el s'è faa risentì, e de quell dì innanz el s'è mettuu a difend rigorosament tutt i sò popol che fuss maltrattaa.
Giovanni Papanti, I parlari italiani a Certaldo, 1875, pag. 630
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Franco Lurà: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendris-Ciass 1987.
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan / Bellinzona 1952.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 4


text:
Livurn (VC)
Livurn (nom ufizial in italian: Livorno Ferraris, giamò Livorno Piemonte) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 4 518 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 58,2 km² e ona densità de popolaziun de 78 ab./km².
El paes l'ha vist l'eleziun de l'antipapa Benedet XIII e la nassida del famus scienziaa Galileo Ferraris. Inultra l'è gemelaa cul cumün frances de Pont-de-Chéruy (regiun Roden-Alp).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Livurn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diocesi de Cremuna
La Diocesi de Cremuna (Dioecesis Cremonensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi lè strutürada in 224 paròchie e la va da Casalmagiùr, a est, fin a Casàn, quasi visìn a Milan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bèle in del 55 gh'era di cristiann in del teritòri. Vün di vesch püsee famùs de Cremuna l'è stài Liutprando.
Dal 1962, la Madòna de Caravàgg l'è stai numinada co-patrona dla diocesi, dal vesch Danio Bolognini.


text:
Carbunê 'd putàsi
Al carbunê 'd putàsi, ciamê anca putàsa, 'l è al sêl dal putàsi edl àcid carbónic.
Al só aspèt normêl 'l è 'd un sòlid bianc e inudōr. 'L è 'n cumpòst iritànt e nocìṿ.
La putàsa la vin druèda in dla produsiòun artigianêl dal savòun e dal vēder.
El só proprietê
Al carbunê 'd putàsi 'l è dimòndi solùbil in dl'aqua (1 120 g/l) per dèr dal solusiòun bèśic. Cun l'idrolìś, la solusiòun ed carbunê 'd putàsi la dà l'idròsid ed putàsi:
K2CO3 + H2O → KHCO3 + KOH.
Insèm cui àcid, a s forma al diósid ed carbòni e 'l sêl ed putàsi ch'a gh'corespònd.
Preparasiòun
Carbunatasiòun edl idròsid ed putàsi :
2KOH + CO2 → K2CO3 + H2O
Cla reasiòun chè l'è quèla druèda al dè 'd incō per la preparasiòun industriêl dal carbunê 'd putàsi. 'L idròsid ed putàsi ch'al vìn prìma, 'l è preparê da l'eletrolìś dal clorùr ed putàsi.
D'indû a deśvîn al só nòm
La paròla "putàsa" la deśvìn da l'uniòun edla paròla francéś pot, a dir "vêś" e da la tudèsca ache, a dir sèndra, perchè na vòlta la putàsa la s catèva bujènd e fend vaporèr edl'àqua cun dal sèndri vegetèli in di vêś.


text:
Werdenberg (distret)
El Distret de Werdenberg l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, L'è stat istitüìt endèl més de zögn del 2001.
El distrèt de Werdenberg l'è sitüàt endèla part orientàl del cantù, sö le spónde del Réno. El cunfìna a nòrt col distrèt de Rheintal, a èst col principàt del Liechtenstein, a sud col distrèt de Sarganserland, a òvest col distrèt de Toggenburg, e a nordèst col Canton Apenzèl de Dét.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Werdenberg el g'ha 'na popolasiù de 36 091 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 6 cümü:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Werdenberg al Wikimedia Commons


text:
Zèner
Zèner a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
- Zèner, l’è ü lièl de la clasificasiù di vivèncc che l’è sóta la famèa e sura la spéce.
- Zèner, l'è öna distinsiù tra 'l concèt de maschìl e de femìnil in de la società, in de la stòria, in de la cültüra.
- Zèner, l'è öna manéra de clasificà i elemèncc de la geometréa.
- Zèner, l'è öna categurìa che l’è bazàda sö la inflesiù de serte categurie lessical.
- Zèner, l'è l'idéa 'n generàl o l'insèma de piö spéce.
- Zèner l'è öna manéra de clasificà i òpere d'art a partì da i caraterìsteghe e dal contenüt de chèste.


text:
Barba Scrooge
Barba Scrooge u Scrooge McDuck al è un caràtar fizziunaal Scuzzees creaa pal Carl Barks, parüü par la prüma völta in Dell Comics Four Color Comics #178 Christmas on Bear Mountain in Dicembru 1947. Sura i décad, ul Scrooge al è emergjüü dal vess gjüüst un caràtar da süpòort dal Àned Donald, generaant la sò pròpia séria da líbar da còmich, Barba Scrooge, cun di aparizziun in difereent specjaal da televisiun, film e videogjööch. La séria animada del 1987, DuckTales la sigüta i aventüür dal Scrooge e di sò nevuut Àned Donald e Huey, Dewey and Louie Duck e da la sò vita sitüada in la citaa fizziunala de Duckburg.
Ul nomm dal Scrooge al è basaa sül Ebenezer Scrooge, un caràtar da la A Christmas Carol dal Charles Dickens. Ul Scrooge, insema a fisc òolt caràtar da Duckburg, al à gudüü da pupularitaa internazziunala, particülarameent in Europa, e al è da frequeent tradüii int òolt lénguf.


text:
Brìscula
La brìscula l'è un śóg ad carti 'd urìgini itagliàni ch'a s fà cun un mas ad 40 cun quàtar sém (cóp, danâr, spadi, bastòṅ). Dal nòstri bandi i s dróan al carti ad Piasëinsa, ispiràdi a quéli spagnóli, ch'i gh'aṅ du mas difarènt: quél vèć (fiṅ a i an Sinquànta) al gh'à al figùri p'r intér mèntar in cal nóṿ al figùri i èṅ fati a mèś dal du bandi (acsè i n èṅ mai culgàdi).
In Itâglia i s càtan anc di mas tradisiunài di àtar pòst cuma quéi bergamàsc, bresàṅ, napulitàṅ, sicigliàṅ, treviśàṅ o rumagnól.
A s śóga ad sòlit in du o in quàtar (a còpi); quànd a s è in tri, a s tóś via na carta, generalmènt al du ad cóp. Al scòp dal śóg 'l è quél ad far sù più punt ad chi àtar faghénd la sóma di punt dal carti ciapàdi durànt la partìda.
A gh'è anc di campiunàt nasiunàl ad brìscula, i prim i èṅ stâ in dal 1978 a Nâpol in dla Vila Pignatelli.
Règuli
Dòp avér misćiâ al carti, al masér al dà tri carti p'r òṅ pò al dasquàcia na carta (la brìscula) e a gh mét in sima al mas quèrt, lasànd fóra la brìscula a mèś in manéra che tut i la pólan védar. A cal punt chè al taca al śóg ch'a sa śvilùpa in na sèrie ad pasàǵ ciamâ maṅ.
La prima maṅ l'è vèrta dal śugadór a dèstra dal masér. Chi lò al buta śò in sal tàvul na carta a piaśér e anc chi àtar i fan cumpàgn, òṅ a òṅ, prilànd in sèns briśa uràri.
Tut al man i èṅ vinsi dal prim śugadór ch'al la vèra ma s'a gh è dal brìsculi in sal tàvul, a vins quél ch'al l'à śugàda più élta. S'a n gh è minga dal brìsculi, n'atra manéra par vìnsar la maṅ l'è quéla ad strusàr śugànd na carta dal stés sém ad quéla ch'l'à vèrt al śóg, ma più élta.
Quést chè 'l è 'l órdan 'd impurtànsa dal carti dla brìscula (da la più élta a la più basa):
- Càrag: as (1), tri (3)
- Figùri: rè (10), cavàl (9), fant (8)
- Flénghi o Flisi: sèt (7), siē (6), sinc (5), quàtar (4), du (2)
Al śugadór ch'al vins la maṅ al gh'à al dirìt ad tacàr la maṅ ch'a vèṅ dòp ma prima tut i gh'aṅ da tór na carta da 'l mas, a partìr da quél ch'l à vins la maṅ dal mumènt. Al carti ciapàdi i s ténan sèg quèrti.
A s và avànti in cla manéra chè in fiṅ ch'al carti i n èṅ minga finìdi. A cal punt lè, i s còntan i punt dal carti ciapàdi durànt al śóg e, quél ch'l à fat più punt, al vins. I punt dispunìbii in tutàl i èṅ 120, sécond 'l órdan descrìt chè 'd sóta:
- Càrag: as (11), tri (10)
- Figùri: rè (4), cavàl (3), fant (2)
- Flénghi o Flisi: gnanc un punt (0)
Quand a s śóga in quàtar, i s métan insém al carti ciàpadi da la còpia durànt al śóg. In dl'ultma maṅ, da spés quéla ch'la cònta dabòṅ parchè in bal i gh'èṅ ad sòlit dimóndi càrag, i śugadór i pólan scambiàr-as al carti p'r un mumènt in manéra ad savér quél ch'al gh'à c'l àtar. A s pól dascórar durànt al śóg ma briśa in dl'ultma maṅ.
A la fiṅ a vins quél ch'a muciâ sù più 'd ssanta punt. S'a s śóga in quàtar, i punt par vìnsar i càmbian partìda par partìda, quél ch'l è sèrt 'l è che chi gh à da méno ad quarànta punt 'l è impusìbil ch'al vinsa.
S'a gh è un paréǵ in di punt, a n vins ninsòṅ: la partìda l'è pata.
In dla tómbula ad Mingoùn, al 61 al s cumpàgna sèmpar cun al dit: "Ssantòṅ i èṅ asè", pròpria p'r indicàr che 61 punt i èṅ a basta par vìnsar a la brìscula.
Quànd òṅ 'l è pîn ad càrag a s diś ch'l è impgnâ mèntar quànd al śóga na flénga a s diś ch'al và a lis.
I ségn
Quand a s śóga in quàtar, a s pól far di ségn a c'l àtar dla còpia par far-ag capìr quél ch'a s tèṅ in maṅ. Quìst chè 'd sóta i èṅ i ségn cunvensiunàl dla brìscula:
- As ad brìscula: làbar sarâ in fóra (cuma s'a s mandìs un baś)
- Tri ad brìscula: tiramént dla bóca da na banda
- Rè ad brìscula: òć in cēl (cuma s'a s guardìs ad sóvar)
- Cavàl ad brìscula: tiràr sù na spala
- Fant ad brìscula: na mèśa linguàsa (cun la punta dla lìngua in fóra)
- 7 6 5 4 2 ad brìscula (ciamâ fèrum): pòlas e ìndas sfargâ in présia (cuma s'a s gh'is di bèsi)
Nóm dal carti
Dal nòstri bandi, 'l as ad danâr al s ciàma Pitóna (o anc Tòca), 'l as da spadi al s ciàma Angiulèṅ, 'l as ad cóp al s ciàma Piléta e al sèt ad danâr al s ciàma Sèt bèl (o Bèl sèt).
Variànti dla brìscula
La brìscula la gh'à anc dal variànti, dal manéri difarénti ad śugàr-la.
- Brìscula dasquaciàda: tut al carti di śugadór i èṅ dasquaciàdi acsè a s pól védar sèmpar al carti ad chi àtar e anc la prima dal mas parchè quést chè 'l è mis a cul in sù.
- Brìscula quaciàda: tut al carti di śugadór i èṅ quaciàdi e, quànd a s in śóga una, a s và a cul.
- Brisculòṅ: a s śóga cun sinc carti a tèsta e la brìscula la n gh è mia, donchìna a gh'è na sóla manéra ad ciapàr la maṅ ad chi àtar, quéla ad strusàr.


text:
Südtiroler speck
L'inscì ciamaa Südtiroler Speck (in Italia ciamaa de solet dumà Speck) l'è un giambun crüü, che'l vegn fümegaa un cicininn a bassa temperadüra e 'l vegn lassaa marüdà almanch 22 seteman. El cuntegnüü de saa 'l gh'ha no de passà 'l 5%. La carna druada in del fà 'l Speck la gh'ha de passà di strecc contròj: parcentüal de grassa, temparadüra, e ph vegnen cuntrulaa ben de vesin.
Del 1996 el stamp Südtiroler Speck ggA u Speck Alto Adige l'è prutegiüü de l'üniun ürupeja. In di agn passa 'l speck l'era dumà un mansgià lucal del Südtirol, ma 'l didincö l'è devegnüü un prudüt alimentar de massa.


text:
10 04
Ol dé 10 de bril l'è 'l 100 ( 101 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 266 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de bril al è ul dí da pòost 100 ( 101 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 266 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Kirkuk (ol Kurdistan): la sità la borla in mà de la guerija kurda e de l'esèrsit estaunidench (guèra de l'Iraq).
2010 - L'aereoplà del presidènt de la Polònia l' se schiànta a tèra intàt che l' sircàa de aterà a l'areopórt de Smolensk in Rüsia: i mör ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér, ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek, e töta la delegasiù üficiàla che l'ìa dré a 'ndà a Katyń per prezensià a i selebrasiù 'n memoria de la stràge soviètega de polàch per mà de Stalin.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1902 - Barcelona: Bartomeu Robert, plö cognossit come Dr. Robert, medi e polítegh Català (n.1842).
1919 - Chinameca, Mèssich: Zeneral Emiliano Zapata, al borla zò mort in öna imboscada per órden de Pablo González.
1965 - Nissa, Fransa: Carolina Otero, cognossida come La Bela Otero. Balerina d'orísen Spagnöla, famusa internassiunalament a la fí del s.XIX.
2010 - ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér e töt ol sò staff in d'ü dizàster aèreo a l'areopórt de Smolensk in Rüsia.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Banská Štiavnica
Banská Štiavnica (Schemnitz in todesch; Selmécbánya in ungares) l'è ona città de la Slovacchia central. Ghe viven 10.477 abitant. L'è ona città mineraria storega.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del distrett omonem, in de la region de Banská Bystrica.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm notizzi hinn del 1075. Gh'è rivaa a lavorà di minoeur todesch, che in di document del Medioev hinn ciamaa Saxones. In del 1244 l'ha ciappaa i diritt de città.
I minier de or e de argent l'hann fada cress de bon, e hinn andaa inanz fina al 1918. In del XVII secol l'eva la terza città del regn de Ungheria per popolazion.
In del 1993 el sò centro storegh l'è staa mettuu dent ai ben colturai de l'UNESCO.


text:
Furmintòun
Al furmintòun (al nòm latèin l'è Zea mays) l'è na piànta dla famìa Poaceae, tribù Maydeae.
Al fóst cal tin só i chécch l'è al lècch, e l'è la pèrta ch'as bóta vìa; l'insém dal lècch e di chécch l'è la panòcia.
Al furmintòun l'è un di lavór da magnèr pió importànt in dl'America e in dl'Europa: cun al furmintòun as pól anca fèr l'òli (quèst chè an và mia bèin da frézer), al pop corn (quand i chécch i scòpien) e la farèina (druvèda da fèr la pulèinta e alcùni qualitê ed pan e 'd dólci); a-s pól anca tirèregh fóra un liquór.
As dróva anca da der da magnèr a i animèl, sopratótt i vàch e al galèini.
As pól anch brusèr per fèr dl'energìa cl'an fà brìsa di dàn a l'ambièint.
Mòdi ed dìr
- As dìs và a spanucèr al furmintòun per dìr a quelchidùn ch'al l'à fiachê a basta; al lavór dal spanuciadór, in di tèimp antìgh, l'éra un lavór di puvràz.
- Un che l'è sèimper da la pàrt dal furmintòun l'è un cal stà da la pèrta ed chi cmànda e al 'n còrr brisa di résch; quest perchè un tèimp, in dal càmp, al furmintòun l'éra dimòndi volti datés da un canèl pin d'aqua ch'i cuntadèin druvèven d'anafièr, e acsè a l'éra al prémm a ciapèr l'aqua.


text:
Casasch
Casasch (nom ufizial in italian: Casasco d'Intelvi) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con 453 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 4,0 km² e 'na densità de 113 ab./km², situaa longh el confin con la Svizzera (comun de Svizzera, Canton Tisin). A gh'è anca on alter comun in Italia ciamaa Casasch, che 'l se troeuva in de la Provincia de Lissandria.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Casasch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Erlenbach (ZH)
Mudel:For Cuurdinàde: 47°18′N 8°35′E
Erlenbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.97 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 265 abitant.
El cumün de Erlenbach al se tröva a una altitüden de 412 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Herrliberg, Küsnacht, Thalwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erlenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 981 col nom de Liber Heremi ma questa identificazion l'è discutibel. Intra 'l 1173 e 'l 1190 l'eva staa menziunaa col nom de Erlibach.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
360
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La citaa romana de Bezabde (incoeu Cizre, in Turchia) l'è tacada e ciapada del re Persian Sapor II, che 'l massa on mugg de abitant.
- El Vadomari el comanda i Alemann in d'on attacch a tradiment contra el cæsar Giulian.
- I Sasson invaden per la prima voeulta la Britannia.
- El Giulian l'è proclamaa imperador di sò soldaa a Paris.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pelagi, teòlogh ed eretich ingles.
- San Ninian, missionari in Scòzzia.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elena, tôsa del Costantin I.
- Flavia Eusebia, segonda miee del Costantin I.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Lema da Zorn
Ul lema da Zorn, cjamaa apó lema da Kuratowski-Zorn, al è un teurema da la teuría di cungjuunt ch’al afirma :
- Tütt cungjuunt indütiif al amet almaanch un elemeent massimaal.
L'enunziaa al curespuunt a la scèrnida abitüala dal para (1,3) in la definizziú d'un cungjuunt indütiif ; si sa ga scerniss ul para (1,4) sa l utegn un enunziaa (a l’aparenza) plüü fort, da le völte bé ütil.
Cheest « lema » al è taal noma si sa al amet l'assioma da la scèrnida : in efett, i quàtar enunziaa utegnüü variaant la scèrnida da para in l'artícul cungjuunt indütiif, i è equivaleent a cheest assioma. Sa pöö dunca apó bé cunsiderá ul lema da Zorn cuma un assioma pussíbil, e l'« assioma da la scèrnida » cuma un teurema ch’al saress la suva cunseguenza.
L'interess da cheest lema a l’è dal permett un druvameent fàcil dal assioma da la scèrnida senza iga a druvá la teuría di urdinaj. Da tüta manera, par chij ch’i cugnuss chesta darera, le custrüzziú par récurenza trasfinida i è plüü intütive (malgraa plüü lunghe) e plüü infurmative.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(in vrac e incumplett in cheest cantée)
- esistenza da basa da spazzi veturiaal (in particülaar, basa da Hamel)
- saradezza algebràica d'un còorp
- teurema da Hahn-Banach
- esistenza d'autumurfiism da còorp mia cuntínü da C.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
[[Category:Teuría di úrden] ]


text:
Funziun intrega
In anàlisi cumplessa, una funziun intrega a l'è una una funziun, ch'a l'è ulumorfa definida da-par-tütt sül intreegh plan cumpless. Esempi típich i-è i pulinomi, la funziun espunenziala, i funziun trigunumétrich e i summ, prudüii e cumpusizziun da chesti-chí. Cada funziun intrega la pöö vess representada cuma una séria da puteenz cunvergeent da-par-tütt. Ni ul lugariitm ni qual-sa-vöör funziun ariis i-è intreegh.
Una funziun intrega la gh'a una singülaritaa al puunt al infinii, a maanch che la síes custaant. Chesta singülaritaa la sarà un pòol u una singülaritaa essenziala Intal darée caas, a l'è cjamada una funziun trascendenta intrega.
Ul Teurema da Liouville al stabiliss una prupietaa impurtaant di funziun intreegh — : una funziun intrega limitada la gh'a da vess custaant. Chesta prupietaa-chí la pöö vess duvrada par una pröva eleganta dal teurema fundamentaal da l'Àlgebra. Ul teurema da Picard al è un refurzameent cunsideràbil dal teurema da Liouville: una funziun intrega mia custanta la töö cada valuur cumplessa, eceet magara vüna. La darera ecezziun a l'è ilüstrada da la funziun espunenziala, ch'a la töö mai la valuur 0.


text:
Salò
Salò (en Italià: Salò), l'è 'n cümü de 10 623 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt söla spónda ucidentàl del Lac de Gàrda, a 31 km a Èst de la cità de Brèsa.
Pagus de fondasiù romàna, se conós póch sö l'urìgin del nòm. Salò l'è stat séde de 'n quach ministéri ai tép de la Repüblica Social Italiàna, ciamàda per chèsta rizù apò Repüblica de Salò. Al dé d'encö l'è 'n importànte cèntro türistich.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Salò l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nuvaa (SO)
Nuaa (nom ufizial in talian: Novate Mezzola) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 864 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 99,8 km² e 'na densità de 19 ab./km². A l’è tacaa a Scerscin, Scin, Sciv, Dübin, Mel, Piür, Prada, Samolach, Sörich (CO), Trauna, Val Màsen, Varsceja, Vila de Sciavena e Bargaja (CH-GR). El fa part de la Comunità Montana de la Valsciavena.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'alta etaa de mezz, giamò al temp dei Longubard, el territori de Nuaa l'eva un pussediment de la abazia de San Colomban de Bobi, tant che gh'è anca staa fundaa un monaster cunsagraa a San Colomban in de la frazion de Camp.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
"Gentilissim Sindich de Lecch e Arcor, Ve scrivi questa mia lettera per protesta contra la Vostra decision – costosa e inutil – de tirà via i cartej toponomastech in lengua mader da i strad de i Voster duu Città.
Mì vivi minga a Lecch o Arcor, e podi capì benissim la motivazion de on gest del gener: l'è la reazion automatega (tipica italiana, compagn de i Guelfi contra i Ghibellin) al lavorà faa da i precedent Amministrazionn. Ma me permettii de dì a Vioter e Voster Collegh Amministrator de Gionta che, in questa disputa tutta poledega e malament mascherada dedree a motivazionn pussee futil, a pagà per tutt gh'è ona vittima, innocent: la lengua mader. Che davver la meritava minga de venì ripudiada in questa manera.
I precedent Amministrazionn poden sicurament avè faa tanti robb inutil e sbagliaa: ma quella de mett i cartell in lengua mader –Ve garantissi – l'è stada ona robba giusta e apprezzada, minga appena da i elettor schieraa contra Violter, ma anca cont Violter e in general da tutt quej che gh'hann a coeur la propria identità, che l'è adree a morì per on malintes sens de "uguaglianza cultural".
Disemmela in alter paroll, e pussee sinteticament: Violter cont on gest del gener sii adree a trà via el bagajtt cont l'acqua voncia. Se fasessov on gir per l'Europa, vedariov che in tanti Paes (Galles, Francia, Spagna, Germania, ecc. ecc.) gh'è ona tradizion consolidada de mett el cartell toponomastech in lengua mader local a fianch del cartell in lengua offizial de quella Nazion. L'è anca per quest che mì sont strasicur che tantissim Voster elettor, minga appena quej de la fazion opposta, hinn minga per nient content de la decision de tirà via i cartej.
Gentilissim Sindich de Lecch e Arcor, confidi ne la Vostra intelligenza e capacità de ricognoss on error (savii benissim che al mond sbajen tutt, anca el pret a dì Messa; el sbaja minga appena quell che fa mai nagott), per rimett al lor post quej innocent cartej, che hinn part de la nostra pussèe profonda identità local.
Per conclud, ma costruttivament. Se i Voster duu Comunn voressen fà on discors SERI e MINGA SCHIERAA sul valor e l'importanza (minga appena cultural, ma anca pratega, in particolar per i noster pussee gioven bagaj e tosann) de la valorizzazion de la lengua mader e del bilenguism in general, mì sont a completa disposizion Vostra e dej Voster Collegh Assessor, per salvà la nostra innocent lengua mader (che l'appartien – el disaroo a l'infinii – a tutt) da ona mort segura, e nel cas in oggett colpida a mort per vess restada casualment in mezza a ona sparatoria tra duu oppost fazionn.
Cont viva cordialità
Renato Ornaghi


text:
Nastas'sja Jakimava
La Nastas'sja Jakimava (Minsk, 1 ad Nuvémbar dal 1986, AHacTacия AлekceeBHa EkиMoBa in Rus) l'è na tenìsta dla Rùsia Biànca. L'è élta 165 cm e la péśa 55 chilo. L'è andàda a star a Las Palmas in di ìśuli Canàri (Spaggna).
I sò cólp ch'i gh piàśan da piò i èṅ la bucìna curta e 'l arvèrs che lē la śōga a dū maṅ. Al sò film preferî l'è Seven.
Prufesiunìsta da 'l 2001, l'à purtâ a cà da piò 'd un migliòṅ ad dòlar, rivànd anc a èsar la nùmar 49 dal ranking (al 31 ad Luj dal 2006). La n à mai vins di turnèo WTA, ma ad qvéi ITF la 'n à fat sù dódas, tulénd-'s anc al sfisi da batàr in dla finàl ad Nassau dal 2011 l'Angelique Kerber par 6–3 6–2 e prima incóra la Yanina Wickmayer 7–5 7–6 in dal 2009 a Saint-Gaudens.
Caréra
La Nastas'sja in dal 2003 la pèrd a 'l secónd tùran ad San Pirèṅbùrg da la Galina Voskoboeva par 6-7 7-6 6-2. 'L an dòp la fà un bèl riśultâ rivànd in dla semifinàla dal turnèo ITF ad Varsàvia ma la gh'à da lasàr strada a l'Angelique Kerber par 6-3 1-6 6-2. La próa a qualificàr-as p'r al Roland Garros e anc a Wimbledon ma la mudnéśa Adriana Serra Zanetti la la manda sèmp'r a cà subìt. La gh và mâl anc a 'l ITF ad Mòdna: chè la pèrd da la tedésca Maria Geznenge. Finalmènt la s fà valēr a Balashikha rivànd in finàl baténd l'Elena Vesnina in di quàrt par pò pèrdar da l'Yvonne Meusburger. La finìs 'l an baténd prima la Roberta Vinci e pò la Marija Kirilenko ma l'è farmàda in finàl a Poitiers da la śvisra Marie-Gayanay Mikaelian.
In dal 2005 la s qualìfica p'r al turnèo dal Roland Garros ma la và fóra subìt p'r òpra dla Virginia Ruano Pascual. A Deauville la vrév andàr avànti ma a gh'è incóra la Galina Voskoboeva a mét'r-ag bèc e par lē a n gh'è gnint da far. 'L an dòp la fà fóra la Sara Errani in dal qualificasiòṅ 'd Acapûlc. A Indian Wells la pasa 'l prim tùran par pò pèrdar da l'Elena Dement'eva in tri sét. Stés riśultâ anc a Miami ma chè l'è la Marion Bartoli a bat'r-la. A 'l Roland Garros la gh'à da cédar a 'l secónd tùran da la Justine Henin. A Petange la rivà in semifinàl in dua la vèṅ batùda par la Kirsten Flipkens par 2-6 6-3 6-1.
In dal 2007 la gh'à punt abàsta par śugàr diretamènt a 'l Roland Garros e a Wimbledon ma la n cata sù gnint parchè la pèrd subìt prima da la Stéphanie Cohen-Aloro e pò da la Caroline Wozniacki, in alóra nùmar 103 dal mónd. In d'l ITF ad Kharkow la vèṅ misa sóta da l'Elena Bovina par 6-1 4-6 6-4 ch'la manda acsè in vaca i sò piàṅ.
In dal 2008 la śōga bèṅ a Patràs in dua la bat la Melanie South in di quàrt par pò pèrdar da la Magdalena Rybarikova. A 'l Roland Garros la pasa al qualificasiòṅ e anc al prim tùran ma la danéśa Caroline Wozniacki la la mét in riga cun al puntéǵ ad 6-0 6-4.
In dal sircùit WTA la gh'à abû la manéra 'd incuntràr anc la Marija Šarapova, a 'l prim tùran dal Roland Garros dal 2009, pardénd sèg in tri sét.


text:
Directamain al formular da dumonda da cussegliaziun
L'organ federal da coordinaziun per la geoinfurmaziun GCS (pli baud gruppa da coordinaziun SIG) As stat a disposiziun per ina cussegliaziun. Vus survegnis infurmaziuns davart ils suandants temas:
- svilup e realisaziun da la strategia per la geoinfurmaziun tar la confederaziun en il senn dal conclus dal cussegl federal dals 25 da favrer 1998
- armonisaziun da las geodatas da basa dal dretg federal e simplificaziun da las premissas organisatoricas, giuridicas, tariffaras e tecnicas da la distribuziun da las geodatas da basa
- coordinaziun, installaziun e furniziun dals servetsch en tut la Svizra
- gestiun da l'infrastructura federala da geodatas IFGD
- direcziun generala, coordinaziun dals projects currents da l'administraziun federala ch'èn relevants per l'internet, per il SIG, per l'informatica e per la telecommunicaziun; gestiun e svilup da l'infrastructura respectiva
Per Vossa dumonda empleni per plaschair il suandant formular e preparai las suandantas infurmaziuns:
- sectur spezial
- designaziun da l'unitad da datas
- datotecas/unitad da datas


text:
Jennifer Finnigan
La Jennifer Christina Finnigan l’è öna atrìce canadéza che l’è nasìda a Montréal, in Québec, ol 22 de agóst del 1979 e l'è cognusìda cóme la Bridget Forrester del Beautiful.
L’à lauràt sura de töt per la televisiù e l’à tacàt a laurà dal 1998 con di part picinìne picinìne in d’öna quach sèrie tv: The Mystery Files of Shelby Woo in del 1998, Big Wolf on Campus e Student Bodies in del 1999, Are You Afraid of the Dark? e Nikita in del 2000.
L’è cognusìda per i facc la Bridget Forrester in del Beautiful dal 2000 al 2004 e per ès istacia la Annabeth Chase in Close to Home dal 2005 al 2007.
Finìt ol Close to Home l’à lauràt ‘n d’öna quach püntada de The Dead Zone e ‘n del 2008 l’à recitàt per ol film Beethoven's Big Break, che l’è l’öltem de la série de film del Beethoven.
Sèmper in del 2008 l’à lauràt per ol Playing for Keeps che l’è ü CTV/Lifetime Original Movie cognusìt in Usa col nòm de What Color is Love?
L’à enzìt ün Emmy per la part de la Bridget Forrester.
L’à s’è spuzada a Mykonos, in Grécia con l’atùr Jonathan Silverman.


text:
Cità del Vatican
El Staat de la Cità del Vatican (in latin Status Civitatis Vaticanæ, in italian Città del Vaticano), comünement ciamaa Citaa del Vatican, l'è un stat indipendent de l'Europa sott la suvranità de la Santa Sede, a travers l'uturità del Papa de la Gesa Catolica ch' al v'esercita i pudè de munarca assolüt. Cunt una süperfiss de 0,44 km, inserida in dal tessüt urban de la cità de Roma, in dai press de la riva dester d'al Tevar, su in dal Col Vatican, a l'è 'l pussee picul stat indipendent del mond, in termin de populaziun e in termin de estenziun teriturial.
Storia e Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Staat de la Gesa, ca per circa un mileni al s'era estendüü su bona part de l'Italia central, a l'era staa definitivament ocupaat in dal 20 de setembar 1870, ch'a i Bersajee del Regn d'Italia eren andaa dent a Roma a travers la porta Pia. El Papa Pio IX al vureva nò l'anessiun con l'Italia, inscì in nasciüü brut raport intra l'Italia e la Gesa, quela che l'è ciamada la Questiun Romana. La questiun a l'è stada risolta el 11 de febrar del 1929, quand i dö Alt Cuntendent hann firmaa i pat del Lateran, segund i quai l'Italia al ricugnuss la citaà del Vatican come un stat indipent in tütt e per tütt.


text:
Bataia de Fumbi
La bataia de Fumbi del 8 de magg del 1796 l'è staia la prima bataia intra l'Armada d'Italia de Napoleon e i suldaa austriach in Lumbardia.
Al cumbatiment l'ha vüst scuntràss quatermila granadiee frances al cumand del General Jean Lannes, e un grüp d'austriach.
Rivaa ind al ludesan dop avè guadaa al Po a Piasenza, i trüp frances i han afruntaa un grüp d'austriach al cumand del General Lipthay che i han cercaa desperatament de arginà l'onda de l'esercit nemis.
I austriach i s'henn truvaa in dificultà per via de la so difesa malurganizaa e un nümer pütost bass de suldaa. I henn scapaa ind al pais de Pissigheton, menter i frances i henn rivaa fin a Cudogn.


text:
Va in filànda laùra bén
Va in filànda laùra bén che l’asisténta che l’asisténta va in filànda laùra bén che l’asisténta la mì vuol bén La mì vuol bén fino a un cèrtu sègn e poi dopo e poi dopo la mì vuol bén fino a un cèrtu sègn e poi dopo la ciàpa ‘l lègn La ciàpa ‘l lègn me la dà süi spàll óia mè e óia mè la ciàpa ‘l lègn me la dà süi spàll óia mè che la mì fa màl.
Informazioni
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Mulhouse
Mulhouse (parnonzia milanesa: mulôs; in todesch: Mühlhausen; in alsazian: Mehlhüsa, parnonziaa [mɪlˈhyːsə]; in olandes istoregh: Mulhuizen) l'è ona città de la Francia oriental.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva dent a la region de l'Alsazia, departement del Reno de Sora. L'è traversada del fiumm Ill (todesch: Ell). L'è spartida in quatter canton.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 58 prima de Crist la pianura che gh'è in tra l'Ill e i Vos'gi l'ha veduu 'na battaja in tra Giuli Ceser e 'l german Ariovist.
El nomm de la città el solta foeura per la prima voeulta in del 803 tant 'me Mulinhuson (che 'l voeur dì i cà di molin). La s'è sviluppada in duu nucli: vun el partegniva ai vescov de Strasburgh, l'alter ai Hohenstaufen. In del 1223 i cittaditt hann traa giò el castell del vescov. Sotta l'imperador Rodolf I d'Asburgh Mulhouse l'è vegnuda ona città libera, cognossuda anca 'me "Republega de Mulhouse". In del 1512 la città l'è passada ai Svizzer, e l'ha tolt part a la lotta contra i canton cattolegh in del 1523. In del 1586 la s'è destaccada de la Confederazion e l'è vegnuda ona republega neutral. In del 1798 on plebiscito l'ha votaa per giontàss a la Francia. L'è staa inscì fina al 1871, quand Mulhouse e tutta l'Alsazia hinn passaa a la Germania, e l'è restada todesca fina a la fin de la I Guerra Mondial.


text:
Bascén
Bascén (nòm uficiàl in italian: Baceno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 904 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 68,7 km² e ona densità de popolaziun de 13 ab./km².
L'è tacaa ai cumün italian de Crö, Furmassa, Prem, Varsc ma 'l se tröva anca al cunfin cun la Svizera: (cumün de Binn e Grengiols in del Cantun Vales).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bascén l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mümliswil-Ramiswil
Mümliswil-Ramiswil a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 2511 abitant e una süperfiss de 35.48 km², e al se tröva a una altitüden de 556 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mümliswil-Ramiswil a l'è tacaa ai cumün de Aedermannsdorf, Balsthal, Beinwil, Holderbank, Langenbruck (BL), Laupersdorf, Lauwil (BL), Matzendorf, Reigoldswil (BL), Waldenburg (BL).
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Kleinandelfingen
Kleinandelfingen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.36 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 028 abitant.
El cumün de Kleinandelfingen al se tröva a una altitüden de 370 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andelfingen, Flaach, Marthalen, Ossingen, Trüllikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kleinandelfingen l'è menziunaa la prima volta inturen al 1270 col nom de ex opposito Andolfingen ultra Thuram. Inturen al 1303-09 l'è staa menziunaa col nom de Andolfingen ennunt der Ture, in del 1427 col nom de Minder Andellfingen, e in del 1474 col nom de von cleinen Andelffingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Thundorf (TG)
Thundorf a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.6 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1329 abitant.
El cumün de Thundorf al se tröva a una altitüden de 546 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affeltrangen, Amlikon-Bissegg, Felben-Wellhausen, Frauenfeld, Hüttlingen, Lommis, Matzingen e Stettfurt.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Thundorf (Todesch) Sit ufizial
- Media relaa a Thundorf TG al Wikimedia Commons
- Lustdorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kirchberg (TG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nidau
Nidau a l'è un cumün svizzer, capolöch del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6782 abitant.
El cumün de Nidau al se tröva a una altitüden de 432 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Biel/Bienne, Ipsach, Port, Twann-Tüscherz.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Nidau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ufizial of the City Nidau
- photos of the castle
- Schlossmuseum Nidau
- Evangelical Reformed Church Nidau
- Nidau-Biel/Bienne-Seeland Tourism


text:
Angela Merkel
La Angela Dorothea Kasner, cognossuda mej cont el nomm de Angela Merkel del nomm del sò primm marì (Amburgh, 17 de luj del 1954), l'è ona politega todesca.
Cressuda in de la Germania de l'Est, l'ha taccaa su a fà politega giamò quand che l'era ona tosanetta, e intrattant l'ha studiaa e la s'è laureada. L'è stada ona portavos del primm governo minga comunista de la Germania de l'Est (l'ultem governo prima de la reunificazion). L'ha tolt part a l'Union Cristiana Democratega, de la qual a l'è vegnuda presidenta in del 2000.
In del 2005 la s'è candidada ai elezion 'me primm minister, e l'ha governaa fina al 2009 in d'ona coalizion cont i socialdemocrategh. In del 2009 la s'è candidada ammò e l'ha vinciuu on'altra voeulta.
L'è vuna di personn pussee important de la politega europea e mondial. El giornal american Forbes Magazine l'ha dii che l'è la donna pussee potenta del mond. L'è vun di simboi de la renassida todesca dopp la reunificazion.


text:
Suspiria
Suspiria 'l è 'n film ad scarésa dal 1977 ad Dario Argento ispirâ a 'l lìbar Suspiria De Profundis ad Thomas de Quincey. Al cònta la stòria dla prima màdar infernàla: Mater Suspiriorum.
In Itâglia, quànd 'l è gnû fóra in dal sali, 'l à muciâ sù 1 migliàrd e 400 migliòṅ ad Franc. 'L è dimóndi cgnusû anc a 'l èstar tant ch'in Giapòṅ al film Profondo Rosso i 'l àṅ ciamâ Suspiria 2.
Sunt
La śóvna americàna Suzy Banyon (Jessica Harper), la riva a Mònac ad Bavéra in Germâgna in na nutàsa timpestóśa p'r iscrìv'r-as a na famóśa acadèmmia ad balét ad Fribùrg. Rivàda là la n cata ninsòṅ ch'al gh vris, la fà sōl in tèmp a dascórar p'r 'n àtim cun la studénta Pat Hingle (Eva Axen) prima ad decìdar ad pasàr la nòt in sità. Qvuàla là, dimóndi spavintàda, la tórna dèntar e, méntar l'è in bagn, un bras al la tōś da 'd fóra stablénd-la atàc a 'l vēdar dla fnèstra prima ad masàr-la cun un curtlàs.
Al dè dòp, Suzy la tórna in acadèmmia e la cgnós al mistri, Madame Blanc (Joan Bennett) e Miss Tanner (Alida Valli) e la vèṅ a savér che la Pat, prima ad lasàr la scóla parchè butàda fóra, l'è stada masàda. Suzy la dvénta amìga ad Sara (Stefania Casini), n'atra studénta, e la taca a tōr lesiòṅ balànd sóta 'l nòti dal pianìsta òrub Daniel (Flavio Bucci), prima 'd avér un mancamènt, ch'al dutōr al diś ad curàr bvénd dal vèṅ rós sćèt.
Na sira, prima ad snàr, i vènan śò da 'l tasèl mòrt un muć ad bègatèṅ par via dal magnàr andâ da mâl. Spétand la diśinfestasiòṅ, al ragasóli i èṅ acsè custréti a durmìr tuti insém in na cambra granda quaciàda cun di tlòṅ. Durànt la nòt, la Sara la sènt da luntàṅ al fisć dal runfàr ch'al par pròpria quél dla diretóra ch'la n s véd là da dimóndi tèmp.
Al dè dòp al caṅ lóv ad Daniel al mòrśga Albert (Jacopo Mariani), 'l anvō pìcul ad Madame Blanc, un putèṅ milurdèṅ biónd, e la Tanner arliàda la 'l casa via, dgénd-ag ad n pinsàr gnanc ad turnàr da cla banda e lò al s in và dabòṅ arbaténd però che lò 'l è sè òrub ma minga sōrd. Cla sirà lè, méntar al s cata in na piàsa bèla granda da par lò, al sò caṅ al al masa magnànd-ag la góla sénsa mutìṿ. A mōr anc la Sara, ch'la séra misa a tgnir a drē a i pas dal mistri par capìr in du i andìsan ad nòt, parchè qualchidòṅ al gh taja la góla dòp ch'l'éra cascàda śò in un tanabùś pîṅ ad filfèr.
La matìna dòp la Suzy la dascór cun 'n amìg ad Sara, al psicòlug Dr.Mandel (Udo Kier), ch'al gh diś che l'acadèmmia l'éra stada misa in pē, dimóndi an prima, da na dóna gréca ch'a s cardìs la fus na stria, l’Helena Markos. Par savér-an da piò, la Banyon la và a dascórar cun al prufesōr Milius ch'al gh diś in Latìn che la magìa l'è «quoddam ubique, quoddam semper, quoddam ab omnibus creditum est», in atri paròli che la magìa l'è «ch'la ròba che dapartùt, sèmpar e da tut l'è cardùda».
Arfacimènt
In di Stat Unî i èṅ drē a 'rfar ad nóṿ al film ad Suspiria cun Dario Argento ch'al gh dà na maṅ anca lò. Fra i atōr, l'Isabelle Fuhrman e l'Isabelle Huppert[1].
Culegamènt estéran
- (IT) La schéda dal film in s'l IMDB
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTV
- (IT) La schéda dal film in s'l Horror Movie Database
Nòti
- ↑ Mumènt Argènt! A s farà al remake ad Suspiria Primissima.it, 16 ad Maǵ dal 2012


text:
Partit dels Comunistes de Catalunya
Ul Partit dels i les Comunistes de Catalunya a l'è staa una decisiun pru-suvietica del Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC) vegnüda föra al 1982. Al cungress del PSUC del Gianer del 1981 i tes eurucumünist alura vigent i henn staa batüü e ul pru-suvietich ul Pere Ardiaca, member in del 1936 del Partit Comunista de Catalunya cura che chest chí el se füsiuna cun di òlter partii per fundà ul PSUC, a l'è staa elegiüü nöf president del partii. La sübmissiun del PSUC al Partit Comunista de Espanya la rendeva ul boycot di eurucumünist püssée fàcil e Ardiaca el vegniva destituii a Lüj del medem an. La crescent upusiziun in del PSUC la pròvuca l'espülsiun del partii al darée mes del 1981, acüsaa de fracziunalìsem. Ul setur pru-suvietich alura al lassa ul PSUC e, avril del 1982 se cunstituisc in del Partit dels Comunistes de Catalunya (PCC), del qual Ardiaca al vegniva elegiüü president. Al 1987 ul PCC al töö part a la creaziun de Iniciativa per Catalunya, de che el se separa poch despöö. Adess ul PCC a l'è integraa a Esquerra Unida i Alternativa.
Ul so òrghen d'espressiun a l'è l'Avant, e el cèlebra anualment un fèstival, la festa d'Avant.


text:
Tarasp
Tarasp a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 348 abitant e una süperfiss de 46.9 km², e al se tröva a una altitüden de 1403 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tarasp a l'è tacaa ai cumün de Ardez, Ftan, Scuol, Tschierv, Zernez.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Tarasp al Wikimedia Commons
- Tarasp in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Wäldi
Wäldi a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.3 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1001 abitant.
El cumün de Wäldi al se tröva a una altitüden de 610 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ermatingen, Kemmental, Raperswilen, Tägerwilen, Wigoltingen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wäldi in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sattel (SZ)
Sattel a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.3 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1781 abitant.
El cumün de Sattel al se tröva a una altitüden de 794 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Oberägeri (ZG), Rothenthurm, Steinen, Steinerberg, Svit, Unterägeri (ZG).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text: 1Pa Chaueneẽgüx, rü ngẽma poraãcü chanaxwa̱xexü̃ rü chorü yumüxẽwa Tupanana naxca̱x chac̱axü̃, rü ngẽma nixĩ na guxü̃ma i chautanüxü̃gü i Yudíugü na yaxõgüxü̃ rü ngẽmaãcü aixcüma Tupanaãrü na yixĩgüxü̃ca̱x. 2Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu, rü nümagü i Yudíugü rü aixcüma poraãcü Tupanagu narüxĩnüẽ rü nanaxügüchaü̃ i Tupanaãrü ngúchaü̃. Natürü ínatüe erü tama Cristuaxü̃́ nayaxõgüchaü̃ na ngẽmaãcü Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x. 3Rü woo Tupana ñoma ga naãnewa nanamu ga Cristu na gumagagu Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x i duü̃xü̃gü, natürü nümagü i Yudíugü rü tama nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃ i ngẽma. Rü nügütama nimexẽẽgüchaü̃, rü ngẽmaca̱x nagu naxĩãma i ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃ rü tama Cristuaxü̃́ nayaxõgüchaü̃ na nagagu Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x. 4Natürü nüma ga Cristu rü nayanguxẽẽ ga yema mugü rü yemaãcü inayanaxoxẽẽ na tama tamaã inacuáxü̃ca̱x i ngẽma mugü. Rü yemaãcü nanaxü ga Cristu na guxü̃ma i duü̃xü̃gü i nüxü̃́ yaxõgüxü̃ rü aixcüma Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x. 5Rü Moĩché nanaxümatü nachiga na ñuxãcü Tupanape̱xewa tamexü̃ ya wüxie ega naga taxĩnügu i ngẽma mugü, rü ñanagürü: “Tupana pexü̃ namu na guxü̃gutáma meã peyanguxẽẽxü̃ i guxü̃ma i ngẽma mugü erü ngẽxguma naga pexĩnüẽgu i guxü̃ma i ngẽma mugü rü tá pemaxẽ. Natürü ngẽxguma tama naga pexĩnüẽgu i wüxitama i ngẽma mugü, rü tãũtáma pemaxẽ”, ñanagürü. 6Natürü ñu̱xma rü Tupanape̱xewa time ega Cristuaxü̃́ yaxõgügu. Rü ngẽmaca̱x taxuca̱xma i cuãẽwa rü ñacurügü: “¿Texé tá daxũguxü̃ i naãnewa taxũ na Cristuca̱x tayac̱axü̃ na nuã naxũxü̃ca̱x rü tüxü̃ yanangü̃xẽẽxü̃ca̱x na imexü̃ca̱x i Tupanape̱xewa?” ñacurügü. 7Rü taxuca̱xma cuãẽwa ñacurügü: “¿Rü texé tá yuexü̃tanüwa taxũ na ngẽxma Cristuca̱x tayadauxü̃ca̱x na nuã tanagaxü̃ca̱x?” ñacurügü. 8Erü tama ngẽmaãcü nixĩ i Cristuca̱x idauxü̃, yerü yema ore ga Moĩché ümatüxü̃ rü ñanagürü: “Rü marü cuxü̃tawa nangẽxma i Tupanaãrü ore. Rü cua̱xwa nangẽxma na nüxü̃ quixuxü̃ca̱x. Rü cuãẽwa nangẽxma na nagu curüxĩnüxü̃ca̱x”, ñanagürü. Rü ñu̱xma Pa Chaueneẽgüx, rü pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽmatama ore nixĩ i guxü̃wama duü̃xü̃gümaã nüxü̃ tixuxü̃. Rü ngẽma ore nixĩ i pexü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽxü̃ na ñuxãcü pexü̃́ nangẽxmaxü̃ i maxü̃ ega aixcüma peyaxõgügu. 9Erü ngẽxguma cua̱xmaã nüxü̃ quixuxgu na curü Cori yiĩxü̃ ya Ngechuchu, rü ngẽxguma cuãẽwa cuyaxõxgu na yuwa Tupana ínadaxẽẽxü̃, rü tá cuxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃. 10Erü taãẽwa tayaxõgü na ngẽmaãcü Tupanape̱xewa imexü̃. Rü taa̱xmaã nüxü̃ tixu na Ngechuchu rü tórü Cori yiĩxü̃, rü ngẽmaãcü tanayaxu i maxü̃ i taguma gúxü̃. 11Rü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü guxãma ya texé ya Ngechuchuaxü̃́ yaxṍxẽ, rü tá nüxü̃ tadau na ñuxãcü Cristu aixcüma yanguxẽẽxü̃ i ngẽma tamaã inaxunetaxü̃, rü tãũtáma ãũxãchi tüxna naxã”, ñanagürü. 12Rü Tupanape̱xewa rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü nawüxigu. Rü woo Yudíugü yixĩgu rü e̱xna woo tama Yudíugü yixĩgu, natürü Tupanape̱xewa rü nawüxigu i guxü̃ma i duü̃xü̃gü. Erü nüma ya tórü Cori, rü guxããrü Cori nixĩ. Rü nüma rü aixcüma tüxü̃ namaxẽxẽẽ ya guxãma ya texé ya nüxna c̱axe na tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ca̱x. 13Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü guxãma ya texé ya tórü Corina c̱axe na tüxna naxããxü̃ca̱x i maxü̃, rü tá tanayaxu i tümaãrü maxü̃ i taguma gúxü̃”, ñanagürü. 14¿Natürü ñuxãcü tá tórü Corina naxca̱x tacagü, ega tama nüxü̃́ tayaxõgügu? ¿Rü ñuxãcü tá nüxü̃́ tayaxõgü, ega taguma nüxü̃ taxĩnüẽgu i nachiga? ¿Rü ñuxãcü tá nüxü̃ taxĩnüẽ i norü ore, ega taguma texé tümamaã nüxü̃ ixuxgu? 15¿Rü ñuxãcü tá texé nüxü̃ tixu i Cristuchiga ega taxúema tüxü̃ nüxü̃ yarüxuxẽẽgu? Rü ngẽmaca̱x nixĩ i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Rü wüxi i taãẽ nixĩ na ínangugüxü̃ i Tupanaãrü orearü uruü̃gü na duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x i Tanatüarü ore i mexü̃ i Cristuchiga”, ñaxü̃. 16Natürü tama guxü̃ma i duü̃xü̃gü naga naxĩnüẽ i ngẽma ore i mexü̃. Rü Ichaía nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ nixĩ. Yerü ga nüma rü ñanagürü: “Pa Corix, noxretama nixĩ i ngẽma duü̃xü̃gü i toxü̃́ yaxõgüxü̃ i ngẽma ore i nüxü̃ tixuxü̃”, ñanagürü. 17Rü dücax, rü ngẽma na Cristuchigaxü̃ naxĩnüẽxü̃wa nixĩ i ne naxũxü̃ na yaxõgüãxü̃ i duü̃xü̃gü. Rü ngẽma nüxü̃ naxĩnüẽxü̃, rü ore i mexü̃ i Cristuchiga nixĩ. 18Natürü i ñu̱xma rü pexna chaca, ¿e̱xna pexca̱x rü ngẽma Yudíugü rü taguma nüxü̃ naxĩnüẽ i ngẽma ore i mexü̃ i Cristuchiga? Dücax, ngẽmáãcü marü nüxü̃ naxĩnüẽ. Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü ngẽma Tupanaãrü orearü uruü̃gü, rü guxü̃wama i ñoma i naãnewa rü nüxü̃ nixugüe i norü ore. Rü ngextá ínangẽxmagüxü̃wa i Yudíugü, rü ngẽ́ma rü ta nüxü̃ nixugügü”, ñanagürü i ngẽma ore. 19Natürü wena pexna chaca, ¿rü ngẽma Yudíugü rü tama e̱xna nüxü̃ nicua̱xãchitanü na Cristugagu yiĩxü̃ na Tupana nadexü̃ i duü̃xü̃gü i ñu̱xmax? Rü ngẽmáãcü nüxü̃ nacua̱xgü. Yerü Tupanaãrü ore ga Moĩché ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Dücax, Pa Yudíugüx, choma rü tá chanamaxẽxẽẽ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃, rü ngẽmaca̱x i pema rü tá pixãũxãchigü. Rü ngẽxguma chanamaxẽxẽẽgu i ngẽma togü i duü̃xü̃gü i tama choxü̃ cua̱xgüchiréxü̃, rü pema i Yudíugü rü tá penuẽ erü nüxü̃ charüngü̃xẽẽ i ngẽma togü”, ñanagürü. 20Rü yemawena ga Ichaía, rü tama namuü̃ ga yema Yudíugümaã nüxü̃ na yaxuxü̃ ga yema Tupanaãrü ore ga ñaxü̃: “Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃ i tama chauxca̱x daugüxü̃, rü choxü̃ tá inayangaugü. Rü choma rü tá chaugü chango̱xẽẽ naxca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i tama chauxca̱x ícagüchiréxü̃”, ñaxü̃. 21Rü Tupana rü Ichaíawa Yudíugüchiga nidexa rü ñanagürü: “Rü guxü̃ i ngunexü̃gu rü nüxna chaxuecha i ngẽma duü̃xü̃gü i tama chauga ĩnüẽchaü̃xü̃ rü chomaã nuẽxü̃. Natürü tama choxü̃́ inarüxĩnüẽchaü̃”, ñanagürü.


text:
Pontresina
Pontresina (Puntraschigna in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 2008 abitant e una süperfiss de 118.24 km², e al se tröva a una altitüden de 1805 meter sura al livel del mar.
El cumün de Pontresina a l'è tacaa ai cumün de Lanzada (IT-SO), La Punt-Chamues-ch, Livigno (IT-SO), Madulain, Pus'ciaf, Samedan, Zuoz.
L'andament storegh de la popolazion de Pontresina l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguìstega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En urigin la gent del pais la parlava el Puter, una variant de la lengua rumancia, ma cunt el svilüpas del turismo giamò in del secul XIX l'ha tacaa a difundis anca alter lengh e in del 1880 restava apena el 45,7% che g'havevan el rumancc 'me lengua mader. In del 1900 l'eva calada ancamò al 33.61, per un total de 164 parlant contra 252 germanofun. In del 1941 restaven el 26.7 e in del 1970 el 16.22. L'andament dei ültim ann l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Al dì d'incö la lengua ufizial per le uturitaa l'è el tudesch. Gh'è anca una minuranza bastanza impurtant che la diciara de avegh l'italian 'me lengua mader (16,5%).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pontresina in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Amò öna olta l'è sà l'estàt
I ghè samò i margheritine 'ndol prat
E i uselì i tèca a cantà a dés ai sìc
E me ga fo fa sito col marciapìc
Amò öna olta l'è sa la soentü
Chèl piö 'n gamba a 'nna novantü
I è töcc a Dorga fò 'mmès a la vià
Ta pö gnè sunàga se no i reùlta là
Chi ca 'lla dicc, chi ca 'lla dicc
Che d'estat de noter a ghè de diertìs
Chi ca 'lla dicc, chi ca 'lla dicc
Che d'estat de noter an sè töcc amis
Scultì 'l Bepi 'nterdèt
Quando l'è sà la sét
De lé a mesùra so samò pecét
Scultì 'l Bepi dee-jay
Po a sa 'nsè semper chèi
A setémber mi sta töcc mèi!
Amò öna olta i va töcc al màr
De ché e de là a fa chél ca 'l ga par
Trimèla còren tanto 'l vèt nisü
E po dopo in albergo mès Fì e mès Castiù
Amò öna olta valserì e fox trot
Chi sìre colde, colde de cagòt
I tèca sö strinù e custìne de fò
Po söl piö bèl al rìa ü sgroi söl co
Chi ca 'lla dicc...
Amò öna olta i è sà i mega jeep
I par chi gabe 'rampà sö sö i pìc
I mèt la cotalèta dét al panì
Po dopo i sa ferma tra la Selva e Grupì
Amò öna olta töcc chi va 'n piscina
I pàrt ai òt che ghè zo amò la brina
E pò i contròla sa le éra chèl chi a dicc
Chi fighète iè lé e mia zo al Coston Beach
Chi ca 'lla dicc...


text:
Antrogna
Antróna o anca Antrogna (Antruna in del dialet de Intra;[1]; nòm uficiàl in italian: Antrona Schieranco) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 445 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]), cunt ona superfis de 100,0 km² e ona densità de popolaziun de 4 ab./km².
El se tröva al cunfin cun la Svizera, per la precisión cunt el cantón Vales (cumün de Saas-Almagell e de Zwischbergen).
El teritori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün ussulan el cumprend in del sò teritori tüta la part süperiura de la Val Antróna, la valada del riaa Uvesca, aflüent de drita del fiüm Tos, e l'è duminaa a ovest dai Alp.
El cumün a l'è nassüü aministrativament in del 1928 de la füsión de düü cumün alpin preesistent: Antróna Piana e Antróna S'ceranch, tücc e düü pien de storia antiga. El paes l'è un otim punt de partenza per escürsión vers i lagh sitüaa in quij zonn chì. El lagh de Antruna l'è nassüü dopu la frana del 1642 e l'è staa mudificaa sücessivament per pudè vess dupraa a fin idrueletrich. Gh'è anca alter lagh artificiai, che disegnen el paesagg de la part püssee alta de la val.
Storia e munüment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza de insediament üman ad Antróna Piana l'è ducümentada a partì dal XIII secul, ma gh'è di indizi che fan pensà a urigin püssee antigh. La sua culucazión particular, sitüada in sü l'antiga via che la tacava l'Ossula a la Val de Saas, in del cantón svizer del Vales, l'ha faa de Antróna Piana un center impurtant fina al 1700, quand che la sua pupulazión la rivava a 1650 abitant.
Una frana granda del 1642 l'ha müdaa multu el paesagg e l'ha tucaa anca el paes: i cronach del temp parlen de 95 o 150 mort. Inultra, cunt el cambià el curs del riaa Truncón l'ha purtaa a la furmazión del Lagh de Antróna. In de la sciagüra l'è stada trada giò anca la növa gesa de San Lurenz.
La parochia de San Lurenz del dì d'incö l'è stada fada dopu la frana, cume ampliament de l'uratori piscinin de San Roch, che l'era staa risparmia da la füria de la natüra. La gesa l'è cumposta da tre navad, dividüü da pilaster e cupert da volt a vela. Al pronau delicaa, sura el qual l'è incisa la data de ültimazión del tempi (1685), l'è cuntraposta l'aüsterità de la fasciada. Arent a la gesa la gh'è la tur campanara, fada sü tra 'l 1653 e 'l 1650.
La gesa de San Peder la se tröva in de l'umonima frazión, caplögh del cumün supress de S'ceranch. Anca quela custrüzión la gh'ha avüü urigin da un disaster natüral: in del 1640 un'alüvión l'aveva traa giò la gesa vegia, cun l'ubligà i abitant a fàn un'altra. La gesa növa l'è stada finida in del 1662. La fasciada l'è cumposta da un rusón e un purtal in stilo rumanich, opera de l'architet Giannino Ferrini, famus per vess fradel del Beaa Cuntard. El perimeter del sagraa de la gesa l'è circundaa dai capel de la Via Crucis, cun disegn del XIX secul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Antrogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diziunari intres-italian, pag. 11
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ludrin (Svizzera)
Ludrin a l'è un cumün del distret de Riviera, in del Canton Tesin. Al gh’ha 1 742 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfis de 31 km², e al se tröva a una altitüden de 269 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Ludrin a l'è tacaa ai cumün de Biasca, Carsciäi, Irägna, Vertezz, Mòlen, Osögna, Próns.
Dal 1965 l'è sgemelaa col cumün de Ludrin (in italian se ciamen tücc du Lodrino) che el se tröva in de la Val Trompia, in Pruvincia de Bressa.
Evolüziun demugràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Pruverbi in del dialet de Ludrin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La castegna quand la büi la tròta, quand la trotisc la s’ciòpa.
- Par Sant Ambrösg, castegn sücc e carn ed pörsc.
- Om caval ombriós, fidet minga: l’è pericolós.
- Quand el Möt da Polénsc o mét sü el capel, l’ha finid da fä bel.
- A cünta miga corì, par rüà in témm.
- I nüri d’agóst i è balórd come i óman al tem’ da móst.
- L’è miga l’abet ch’a fa el frä.
- Ann i póbi i vögn all, pöü a ‘gh piscia là i cäi.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Metropolitana de Brèsa
La metropolitana de Bressa l'è ona linea de metropolitana ligera automatica che la colega i quarter a nord de la cità de Bressa col center storegh e i quarter a süd-est. La dopera on sistema de trasport velos sü ferr che l'è tüt automatich, inventaa e creaa da Ansaldo-STS simil a quell gemò realizaa per la metropolitana de Copenaghen.
La lignaa l'è gestida da Metro Brescia, dita che fà part de 'l grupp Brescia Mobilità;[1] la dita che, invece, la costruida l'è Brescia Infrastrutture, che l'è de proprietà de 'l comun.[2]
La linea l'è stada inaugurada e dervida el 2 de mars del 2013. Tucc i dì, 40 mila personn doperen la metropolitana,[3] 12 milion in on agn.[4]
Cuntegnüü
Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La red metropolitana de Bressa l'è composta apena de ona lignaa:
La longhezza total de 'l tocch dervii, tra i stazion de Prealpin e Santa Fèmia l'è de 13,7 km (tucc in del comun de Bressa), di quai:
- 6 km in ona galeria profonda, scavada cont ona inscì ciamada "talpa" (TBM), in del tocch central de 'l percors;
- 4,7 km denter ona trincea quatada;
- 1,3 km in sü la superfis;
- 1,7 km in sü on pont soraelevaa.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Premess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idea de fa sü on sistema de metropolitana ind la cità de Bressa e ind la sò pruincia l'è de cercaa dree a i agn '80, agn in di quai in França eren staa gemò costruii di metropolitan liger automatich, che 'l voeur dì sensa conducent. La cità de Bressa cont i sò 200 000 abitant e on hinterland de 400 000 a l'era ona capitaal de pruincia assee urbanizaa e cont on gran trafich da foeura e da denter el coeur de la cità.
In del 1985, la dita de alura di trasport municipai de la cità, ASM Brescia, ha promoss el studi de fatabilità per on sistema integraa de trasport, cont l'obietiv de miglioraa i trasport, inscì che se sarie poduu salvaa anca l'ambient e diminuii l'inquinament. Dò studi de fatabilità hinn staa comisionaa in del 1987 e l'è risoltaa che costruì ona metropolitana ligera a Bressa la saria staa la roba miglior; dò agn pussee tard l'è staa dervida ona gara cont 5 aziend internazionai, ma la gara chì l'è stada anulada in del 1996.
S'è dovuu spetà fin al 2000 per avegh on'altra gara che l'è stada vinta da i compagnii Ansaldo STS, AnsaldoBreda, Astaldi e Acciona che aveven progetaa on sistema che l'era simil a quell de Copenaghen.
On contratt de 575 milion de euro l'è staa vinciuu da Ansaldo STS in de l'april del 2003; in del stess agn, in nuember, hinn staa inauguraa i laur.[5].
La costruzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scav de la galeria profonda, che la cur 25 m sota tera l'è iniziaa in del 2006 cont ona machina todesca ciamada Tunnel boring machine (TBM, comunement ciamada anca "talpa").
Ind el cors di laur g'hinn staa numeros problemi de costruzion in particolar per i dò stazion de 'l center storegh, indue hinn staa troaa on quai repert archeologich che hann ralentaa i laur de scav; ind la stazion de Piaza de la Vitória hinn staa trovaa i fondament de la tor medieval, menter che ind la stazion de Via San Faüstì hinn staa trovaa di tocch di mur venet de la cità (ques'chì l'è 'l motiv de 'l cambiament de 'l progett) che hinn staa demolii per on tocch e conservaa per on alter.
Cost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'opera che l'è costada a bon cünt 900 milion de euro, l'è stada finanziada da 'l Comun de Bressa (per 67 milion), da la Region Lombardia che l'aveva faa la legg L.R. n°13 (73 milion), da Brescia Mobilità S.p.A. (86 milion), cont on mutuo trentennal (240,3 milion) e da on contribuu statal per la L. 211/92 (292 milion). In fin, in del mars del 2012, el Cipe (Comitaa Interministerial per la Programazion Economica) l'ha stanziaa 71,6 milion.[6]
Critich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand la lignaa l'è stada progetada se pensava che la saria stada ona lignaa metropolitana per tota la pruvincia, e minga apena per la cità, anca perchè l'era on progett asse costos per apena l'area orbana de Bressa. El 24 de magg 1998 gh'è staa on referendum consultiv in sü la realisasion de l'opera, che, anca se l'è staa vinciuu da 'l "no", l'è minga rivaa al quorum che 'l serviva: aveven votaaa apena 61 000 bressan sü 161 000 che averien poduu.
Anca on alter referendum, faa in del 2001, l'è rivaa minga al quorum.
La linea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Elencaa chì, visin a tucc i stazion, hinn indicaa i servizzi e anca i interscambi feroviar (se g'hinn):
Percors[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el sò percors, da nord, se va sota la Via Triumplina, per deviaa, arent al stadi, vers i Spedài Civìi.
Se traversa poeu el center storegh, indue gh'è anca l'interscambi cont la red feroviaria, a la stazion de Stazion FS, e se va drizz vers Bresciadue. Despoeu la stazion chì a gh'è on cürvon vers est, sota Via Lamarmora.
In fin, despoeu d'avegh traversaa la Poliambulansa, se traversen i quarter de San Pól e Sanpulì, fin a ruaa al deposit.
I 17 stazion, 8 di quai hinn in ona galeria, 5 in trincea quatada, 2 in sü la superfis e 2 in sü d'on pont, hinn staa progetaa (a ecezion de la stazion de Piaza de la Vitória) da l'ingegnee Lambert Cremonesi. Hinn staa pensaa me grand spazi a l'apert cont ona iluminazion natural che le riva da i grand lucernai.[7] Apena i stazion de Vitória e San Faüstì, per via de la sua posizion hinn staa costruii cont on'architetura pussee tradizionala.
In tucc i stazion g'hinn scal mobil e fiss, ascensur cont i paret trasperent ma g'hinn minga angol mort inscì che l'è pussee facil controlaa cont telecamer de sorvegliansa. Tucc i stazion hinn anca dotaa de le inscì ciamaa porte de banchina Knorr-Brems che se derven insema a i port de 'l tren.[8]
A s'è deciduu de mett minga i turnei inscì che i spiciul poeuden entrà in di tren: a l'è in sü i tren se troeuva 'l personal che controlen i bijett.[9]
Servizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bijett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Orari de avertura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El servizzi el scomincia a i cinq or de la matina e 'l finiss a la mezzanott, per tuta la setimana. A partì da 'l 2014, per venì contra a i esigenz de on pussee grand nomer de gent che doperen la metropolitana, l'è staa slongaa l'orari de avertura di venardì e di sabet de 'l period estiv: in di dì chì, la metropolitana la sara sü a l'ona de nott inveci che a mezzanott.[10]
Frequenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì de 'l mars de 'l 2014, la frequensa di tren l'è aumentada: la frequensa di orari de ponta l'è diventada de quatter megnuu menter fora de l'orari de ponta l'è de vott o dees megnuu. In del periodo estiv 'l gh'è minga l'orari de ponta e la frequesa l'è semper de vott o dees megnuu.[10]
Carateristich tecnich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scartament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scartament di binari l'è per tucc i lign de 1435 milimeter, ch'è l'è l'inscì ciamà "scartament normàl".
Material rodabil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La flota inizial de la metropolitana l'era composta de 18 tren, sedes di quai eren doperaa menter dò rimaneven in del deposit per scorta e manutenzion.
I carateristich di tren hinn quei elencaa chì de sota:
- tren articolaa cont trii cass acopiaa, cont dimension totai de 39 x 2,65 m;
- guida automatica da tüt e dò i lati;
- sees port in sü ogni lat, de la larghesa de 1,60 m;
- 72 post per setas giò fissi + 2 post riservaa a i portador de handicap in carosina + 20 strapontin (cadregh che se poeuden portà giò);
- cont on carich C2 ghe stann 308 passeger in total,[11] menter cont on carich C3 ghe ne stann 425.[11]
Sistem de sicoresa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parameter de sicoresa garantii da la gestion cont i computer fann vicinaa minga i tren pussee de la distansa minima; g'hinn, inoltre, di sensor che fann minga partì el tren se g'hinn temperatür assee elevaa sota el convoj perchè ghe saria la posibilità che 'l scopi on incendi.
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La società Metro Brescia Srl. URL consultato il 12 aprile 2013.
- ↑ MI.VA.. «Loggia & Metropolitana firmato il contratto». Bresciaoggi, 20 febbraio 2013. Indiriss Internet de la nutissia in data 12 aprile 2013.
- ↑ Davide Bacca. «Metrò, benefici per 25 milioni». Corriere della Sera - Redazione Brescia, 1º marzo 2013. Indiriss Internet de la nutissia in data 2 marzo 2014.
- ↑ Mimmo Varone. «Metrò, un anno lungo un milione di chilometri». Bresciaoggi, 1º marzo 2014. Indiriss Internet de la nutissia in data 6 marzo 2014.
- ↑ http://www.bresciamobilita.it/2010/11/la-metropolitana-a-brescia/
- ↑ «Metrobus, a Brescia arrivano 71,6 milioni dal Cipe». Giornale di Brescia, 23 marzo 2012.
- ↑ «Un signor metrò». Corriere della Sera, 25 novembre 2012.
- ↑ Westinghouse Platform Screen Doors (WPSD) - The Brescia Metro Opens for Service
- ↑ «Sul Metrobus con le due ruote in ascensore o ai lati delle scale=Bresciaoggi», 1º aprile 2012.
- ↑ 10,0 10,1 Linea Orari Mappe trasporto pubblico locale Brescia mobilita. URL consultato il 2 marzo 2014.
- ↑ 11,0 11,1 In bas ai indicazion de la circolar ministerial 81/1996, la capacità d'on mezz de trasport publich si conta cont trii posibil configurazion: C2 (4 post per m2), C3 (6 post per m2) o C4 (8 post per m2).


text:
Belgiraa
Belgiraa (nòm uficiàl in italian: Belgirate) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 549 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,4 km² e ona densità de popolaziun de 65 ab./km².
El paes el se tröva in sül Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Besozz, Brebia, Ispra, Legiün e Munval) e cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Lesa). Inultra el gh'ha una fraziun, ciamada Carciun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Belgiraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lohnstorf
Lohnstorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 228 abitant.
El cumün de Lohnstorf al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgistein, Kirchdorf, Mühlethurnen, Riggisberg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lohnstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Lonestrof. In 1279 it was mentioned col nom de Lonstorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lohnstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lantsch/Lenz
Lantsch/Lenz a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 532 abitant e una süperfiss de 21.82 km², e al se tröva a una altitüden de 1328 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lantsch/Lenz a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Alvaschein, Arosa, Brienz/Brinzauls, Vaz/Obervaz.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö la magiuranza de la popolazion la parla tudesch ma 'nfina a poch ann fà la lengua püssee parlada l'eva el Rumanc Surmiran. Adiritüra, in del 1910, el 97,02% de la popolazion el parlava rumanc, ma giamò in del 1941 la percentual l'eva calada a 86,6% e po in del 1970 al 74%.
L'andament dei ultim an l'è mustraa in de la tabela chi sott:
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion de Lantsch/Lenz l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lantsch/Lenz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Maslianich
Maslianich (nom ufizial in italian: Maslianico) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 364 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 1,3 km² e ona densità de 2 588 ab./km².
El paes el confina cont el Canton Tisin, in Svizzera (comun de Vacall).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Maslianich l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sguizzer Todesch
El Sgüisser Tudesch (Alemàn: Schwyzerdütsch u Schwizerdütsch; Tudesch: Schweizerdeustch; Talian: Tedesco Svizzero; Ingles: Swiss German) a l'è 'l num daa ai dialet Alemàn parlaa int 'l teritori elvetegh de la pupulaziun lucala de l'inscí ciamada Sgüissera Tudesca (Deutschschweiz).
Cuntegnüü
Ciarificaziun Lenguistega de'l Termen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Divisiun di Dialet Alemàn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bass Alemàn (Niederalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int'l teritori Elvetegh 'l Bass Alemàn l'é parlaa dumà a Basileja (Basel in Tudesch) e l'è ciamaa Tudesch de Basileja (Baseldütsch in Tudesch). La carateristega prinzipala de la parlada de Basileja a l'è la "k" che in prinzipi de parola la resta "k" [kʰ] inscambi de müdass in "ch" [x] u [x] cumpagn di parlad Volt Alemàn, paresempi vün de Basileja 'l dis Kind inscambi de Chind per dì Bagaj.
El Bass Alemàn l'è parlaa anch in chel toch de tera de'l vegg Baden, ch'al didincö 'l pertuca a'l Baden-Württenberg, che'l se tröa a nord de'l Lagh de Custansa (Bodensee in Tudesch) e a süd de'l fiüm Oos. Anca la püpart de dialet Alsassian pertuchen al Bass Alemàn
Volt Alemàn (Hochalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Asquas tücc i dialet Volt Aleman vegnen parlaa int la Sgüizzera e int 'l Liechtenstein. Anch i parlád de l'estrem südvest de'l Baden-Württenberg, de'l Voralberg in Austria, e de'l Sundgau int l'Alsassia de'l süd pertuchen a'l Volt Alemàn.
Voltissem Alemàn (Höchstalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlad de'l Vales inscí 'ma quij di paesít Walser, de l'Oberland Bernes, de la Sgüizzera Interiura (föra che'l Cantun de Lüzerna), e de'l Senseland (int 'l Canton de Fribürgh) pertuchen a'l Voltissem Alemàn. I caraterestegh prinzipaj de'l Voltissem Alemàn hin parol 'ma schnyyä, nüü(w)/nyyw, buu(w)e/büü(w)ä ch'inscambi in Volt Alemàn se parnunzien schneie/schnäie, neu, boue/baue'. I dialet de'l Valés e quij di Walser che se tröen int la Padania Alpina e int 'l Tesin hin ancamò püssee cunservativ dij olter.
El desvelüp istoregh del Sgüissertudesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finn a la prima guera mundiala la situaziun del Sgüissertudesch l'eva pü u manch cumpagna de quela de olter dialet tudesch: in de la vida de tücc i di la gent la parlava 'l tudesch standard semper püssee. Una roba un puu ünega di sgüisser l'eva a bun cünt che i nobilot, e i sciur di citaa püssee gross cuma Berna e Basileja, parlaven cun güst el franzes. Tant parol ciapaa del franzes se senten ancamò al didincö. Pö cunt i do guer mundiaj e ij agn intra i do guer, el Sgüissertudesch l’è vegnüü bun in del trà 'na riga intra la Sgüissera e la Germania.
Al didincö cunt el cress di mass media e cunt la gent che la fa sanmartin pütost despess in paragun al secul passaa, i dialet, süratüt in di center ürban, vegnen inflüensaa semper püssee de la lengua tudesca standard (Hochdeutsch) e de l'ingles. Inscí ij "anglicism" infiltraa in de la lengua tudesca standard, al didincö, se senten anch in di parlad elvetegh, e alura inscambi de l'aleman "Äxgüsi" (pr: "èchscüsi") la gent, suratüt i giuen, l'ha tacaa sü a dì "sori" (ciapaa de l'ingles "sorry"), e pö "schoppe" (ciapaa de l'ingles "shop") u anca "iichauffe" (ciapaa del tudesch standard "einkaufen"), inscambi de "Komissione mache" u "poschte". L'inflüss del tudesch standard l'è minga dumà limitaa al vucabulari, ma bensí anch a la gramatega e perfinn a la parnunsia.
El dialet de Samignun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet de Samignun in Engadina, inscambi, 'l pertuca minga a la fameja di dialet Alemàn, ma bensí a'l Tirules, ciuè a'l Bavares.


text:
Maranèl
Artéccol in dialètt mudnés
Maranèl (Maranello, in italiàn) l'è un cumùn ed 16.501 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Luntàn 18 km da Mòdna, al cumùn l'è un di prinsipèli sèinter dla industria automobilistica dl'Italia, la Ferrari la g'à la sò sed propria ché, al fa pèrt del cusidèt cumprensòri dal ceràmichi.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Nísia Floresta Brasileira Augusta
Nísia Floresta Brasileira Augusta, o püsè semplicemènt Nísia Floresta che in realtà la ‘s ciameva Dionísia Gonçalves Pinto (Nísia Floresta Brasil, 12 d’utùber 1810 – Rouen, Francia 24 d’aprìl 1885) l'è stàia una puetèsa brasiliana, famusa per difend i dirìtt d’le dòne in Brasìl.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda a Nísia Floresta el 12 d’utùber 1810 da pàder purtughès (Dionísio Gonçalves Pinto) e mader brasigliana (Antônia Clara Freire), Dionísia Gonçalves Pinto l'ha sernìd la sò scurmagna perchè l'era nasüda in d'una furesta e perchè Augusta l'era el cugnùm, del sò secund omm, el pàder d'la sò fiulìna Livia.
Dòpu tanti San Martìn, l'è rivada a Rio de Janeiro e l'ha fundàd dü Culegg: el Brasil e l' Augusto.
La riva a Parigi per cürà la sò filina e la püblica in del 1853 Opúsculo Humanitário, sü l'emacinpasiòn d'le dòne. In del 1875 la püblica Fragments d’un ouvrage inédit: Notes biographiques.
La s'è malàda de pulmunìt e l'è morta a Rouen el 24 d’aprìl 1885, e l'è stàia purtada sü in del cimiteri de Bonsecours. In del 1954 l'è stàia purtada indrè in Brasil e purtada sü in del cimiterì del sò paesìn Paparì, che in sò unùr l'ha ciapàd el nùm de Nísia Floresta.
Se l'ha scrìtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Direitos das mulheres e injustiça dos homens, l'è 'l sò prìm liber in Brasil che'l parla d'i dirìtt d'le dòne. La s'è ispirada al lìber de Mary Wollstonecraft: Vindications of the Rights of Woman. S'pöd dì che quèst l'è el prìm liber feminista in Brasil;
- Conselhos à minha filha, 1842;
- Opúsculo humanitário, 1853;
- A Mulher, 1859.
In del lìber Patronos e Acadêmicos, Veríssimo de Melo el cumencia el capìtul dedicài a Nísia insì: "Nísia Floresta Brasileira Augusta l'è stàia la dona püsè impurtanta che el Rio Grande do Norte el g'ha mai vìd".
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nísia Floresta - Vida e Obra; de Constância Lima Duarte, 1995;[1] Editora Universitária - Universidade Federal de Rio Grande do Norte. L'era stài presentàd in del 1991 cume Tesi de Laurea a l'Università de São Paulo.


text:
Pop punk
El Pop punk a l'è un gener che'l mes'ciaa element del punk rock e del pop. Cunt el punk a hinn nassüü quas sübit i prim grüp de pop punk, tant che anca i Ramones, i Buzzcocks, i The Jam, i The Undertones, e i Descendents se poden met dent in quest gener chì. I Bad Religion, che hann scuminciaa a sunà in del 1980, a hinn anca un alter grüp del gener, e gh'è de la gent che i cunsidera i pader del pop punk. A la metà di agn '90, di grüp del süd de la California hann avüü un frach de sücess in tüt el mund, e'l sò stil de pop punk al vegn ciamaa SoCal sound. I band ligaa al gener vegnen anca ciamaa grüp de faux-punk, mall punk, pseudo-punk, bubblegum punk o de surf punk.


text:
Mannheim
Mannheim l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La g'ha 294 627 abitàncc (dato del 31. Dic 2012), segónda cità piö grànda del Baden-Württemberg dòpo de Stocàrda.
L'è übicàda 'ndèla part setentriunàl del sò Land, al cunfì coi Länder de l'Assia e de la Renània-Palatinàto, a presapóch 135 km a nordòvest de Stocarda e 70 km a sud de Francofòrte.
Mannheim l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bydgoszcz, Polonia
- Chişinău, Moldavia
- Haifa, Israele
- Klaipėda, Lituània
- Swansea, Regn Ünit
- Toulon, Francia
- Ulan Ude, Rusia
- Windsor, Canada
- Zhenjiang, Cina


text:
Petnèda
La petnêda u anca petnadûra l' è la manéra 'd petnèr e 'd mèter sù i cavî a secònda dal stîl e dla moda ch' la persòuna la vōl tgnìr adrē. A s pōl mèter sù na bòuna petnèda per sô còunt, cun la spasèta e 'l phòun u avér-egh biśògn ch' al la mèta sù al barbēr u la paruchéra.
El petnêdi 'd lung al tèimp
A s pōl avér n' idéa dal petnêdi 'd lung al tèimp s' a s guèrda i artràt dal persòuni in dal pitùri e in dal scultùri dal pasê.
In dla preistòria
Dala preistòria pòchi testimuniànsi egl' în rivèdi infìn ai nòster dè, mo però a cgnusòm la statuèina 'dla Vèner 'd Brassempouy, datèda ed 22.000 an prìma 'd Crìst, e quèla 'dla Vèner ed Willendorf ed 20 000 an prìma 'd Crìst, ch' i s pólen der na quèlc idéa d soquànti petnêdi ch' i se psìven purtèr in chi tèimp luntàṅ.
In dla Meśopotàmia
I Asîr e i Babilunéś i druèven p'r el clàsi piò sgnóri dal petnêdi élti in sìma a la testa cun furgê a undèini i cavî cun di fer chèld, e i purtèven dal trèsulèini in del bèrbi , mèinter che i òm puvrèt i tgnìven na plêda.
In dl Egìt antîg
Anca i Egisiàṅ antìg i tgnìven diferensièdi el petnadûri a secònda dal funsiòun 'dal persòuni: piò 'laburèdi e presiōśi i ér'n el petnêdi e piò la persòuna l' éra sgnóra, mo a va anc cunsiderê che la gran pert dal petnêdi laburèdi la s cavèva però da del parùchi u dal bèrbi finti, vist che per dal ragiòun 'd netèsa u anca 'd purèsa religióśa 'l éra custùm p'r i òm ed raśères u tgnîr i cavî dimòndi curt.
-
-
-
-
La stâtva in calchèr 'dl egisiàn scrìba ròs, ed 2500 an prìma 'd Crìst, catê a Saqqara e cunservê in dal Louvre
In dla Grécia antîga
In dla Grécia antîga a s tgnìva abàsta adré al petnadûri. I stîl i cambièven a secònda 'dal perìod e dal diferèinti sitê, mo un quèl ch' a i cumunèva 'l éra la cura ch' i gh' mitìven in dal risèr el petnèdi sia curti che lunghi, sia i òm che 'l dòni, mèinter che i sèr'v i tgnìven la testa plèda e 'l sèrvi la cròchia 'd cavî.
In dal perìod elenìstic (323 – 31 prìma 'd Crìst), i òm i s petnèven cun piò semplicitè mèinter che cal dòni i 'laburèven de piò el lōr petnèdi: infàti Alesànd'r al Grand 'l 'ìva vlû che i sō suldê i raśìsen dimòndi curt sìa i cavî che 'l bèrbi, che acsè, mèinter ch' i a'rèven cumbatû, nisùn nimîg a gh' i avrèv psû strapèr e druèr p'r intraplèri in dal cumbatimèint corp a corp (al scrivìva Plutarc in dal prìm sècul dòp Crìst), e i òm 'dal sitê i a'rèven cupièven vluntéra cla manéra chè.
-
L' Aténa 'd al V sèc. prìma 'd Crìst
-
-
La Vèner ed Prassìtel 'd al IV séc prìma 'd Crìst
-
Artràt dal gréc Ganiméde
-
-
-
'L Aristòtel
-
In dla Ròma antîga
In dla Ròma antîga i òm i s petnèven cui cavî curt, ecesiunê i sèr'v ch' i tgnìven la plêda. Cal dòni invéci i tgnìv'n i cavî lung, risè, tresè, e tgnû strìc in 'na crôchia dedré; mo durant al perìod imperiêl, p'r el sgnōri a 'ndèva a la môda 'd tgnîr 'na v'luminōśa fràṅśa risèda a l'élta in sìm' a la fròunt.
-
-
Al bust ed Pompèo
-
-
Dòp 'dla fin 'dl Impér romàṅ
-
L' Imperadōra Ariàdne tra 'l V e 'l VI sèc. dòp ed Crìst.
-
Al re di ostrogôt Teodorìc in na munéda dal 500 d.C.
-
-
-
Na miniadûra cul frê dutōr Custantèin 'l Africàṅ 'dl XI sèc. dòp Crìst
-


text:
Stmâna
Artécol in dialèt arzân
La stmâna (settimana in italiân) cme peréiod ed tèimp ch' al tōrna, regolêr e a l'istèsa manēra ed sèt giōren al dipènd dal lunâri ed j efèt cumbinê 'd la Lûna e dal Sōl,[1][2] dâto che l'unitê ménima in ōrdin ed tèimp, 'na sōla fêş ed la luna dal quâter principêli int al mèiş, int l'asiòun cumbinêda tra stì dû côrp celèst. La gh' à ânch un valōr sâcher in tóta la zôna ed la Mesopotamia, cûna ânch ed la cultûra ed j ebrèj a dal só lunâri in dó la stmâna la rişûlta óna dal j istituisiòun pió antîghi. Al rispèt dal sâbet (al sètim giōren) e l'anquâna 'd la stmâna în verifichêdi sōl dôp l'eşéli da Geruşalèm in dó j ebrèj în stê custrèt da la cunquésta di Babilonèiş dal 586 p.C., mó prubabilmèint al gnîva druvê da dimòndi tèimp préma.
Stôria
La stmâna e al rispèt dal sâbet cme dé ed l' arpûnsa da cunsacrêr a Dio, as pôgen insém a la Bébia (Genesi) e insém a i cumandamèint («Ricordati del giorno di sabato per santificarlo»: Esodo (20, 8).
La stmâna l'é stêda druvêda ânca da i Caldei, mó, cme l'ēra carateréstich ed la lōr cultûra, cun 'na letûra astrolôgica. I Caldei àn unî ógni ôra dal giōren a un pianēta, che a n' în stabilés la qualitê; acsé l'uniòun a un pianēta stabilî la rènd un' ôra adâta a l'irasiòun e a la religiòun, ed j êter pianēta a cuntròlen j afâri, a i sentimèint, a via acsé.La véta ed quî che gh' andêven a drē la cumparîva un pōó cumplichêda vést al şvêlt sucesiòun, cun al pasêr dal j ōri, dal diferèint pusébili ativitê.
I pianēt, oséia i côrp luşèint ch'a s mōven int al cēl dal strèli fési (dal grēch πλavaσθaι, ch' al vōl dîr "girundlêr") în, per l' astronoméia antîga:
Chi nòm ché în 'd urégin latèina e în i nòm rumân cumpâgn a quî grēch. Ânca l'ōrdin l'é còl druvê da j astrônom grēch, e l'é cumpâgna a l'ōrdin di peréiod di gîr o dal distânsi in câl da la Tèra, stabilî a Alessandria 'd Egét prubabilmèint int al II sècol p.C..
A vdòm che Satûren l'é pêder ed Giôve e Giôve l'é pêder 'd Apòl (ch' al gh'à unî al Sōl), ed Vèner e 'd Mercóri. Un rōl a pêrt l' al gh'à la Lûna int l' Olimpo grēch (Selene) e rumân.
Al pinêtra ch' al gvêrna la préma ōra l'é per i Caldei al pianêta ch' al cmânda la giurnêda a n' i carateréşa la qualitê, al giōren al tōş al nòm da sté pianēta. Da la sucesiòun di pianēta dal prémi ōri utgnòm la sucesiòun di dé 'd la stmâna. Se la préma ōra 'd incō l'é unîda a la Lûna a vōl dîr che incō l'é lunedé; int al pasêr al 24 ōri e la sfîlsa dal pianēta cumpâgn as vèd che la pré ōra de dmân l'é unîda a Mêrt; dòunca dmân l'é martedé e via acvsé.
A la bòuna l'ōrdin ed la sucesiòun di giōren ed la stmâna a 's utîn s' es và a drē i lê 'd la strèla a sèt pûnti ed cla figûra ché int al sèins ed la frècia. Da i Caldei atravêrs i grēc i nòm di giōren ed la stmâna în rivê a i rumân in latèin in cla fōrma ché:
Il lunâri ed la stmâna l'é stê fâta cnòser int la Ròma antîga e in tót l' Impēr Rumân; l' é stê al só valōr astrolôgich a decretêren al sucès e a fêren 'n' istitusiòun dal lunâri; int al I sècol p.C. l'ēra bèle druvê a Ròma; ed sicûr al l'ēra dōp la cunquésta ed l' Egét per mêrit 'd Augusto (30 p.C.) se mia prémna.
A i tèimp ed la Repóblica i Rumân a druvêven un gir 'd 8 giōren ciamê nundinum che vōl dîr (peréiod) ed nōv giōren, préma ed druvê da i mercânt: i lunâri rumân a sgnêve al giōren dal nundinae' cun 'na lètra (A-H) ch' la cumpagnêva tót i dé 'd l' ân. Al nundinae' în stêdi druvêdi fîn al II sècol p.C., la stmâna l'à pó tôt al só pôst.
I prém cristiâşn ēren 'd urégin ebràjca, a druvêven la stmâna ebràjca e a rispètêven al sâbet. Al şluntanêrs da l'uriginêla sôca ebràjca ch'l'à caraterişê al şvilóp dal cristianèişêm antîgh, al s'é fât vèder in dimòndi sistēma e ânch int la funsiòun ed la cēşa per la fèsta. Al giōren sâcher l'é còl in dó Crést l'é turnê al mònd e còst secònd i Vangēl l'é sucès in un giōren dōp al sâbet; d'ed ché la decişiòun ed fêr dvintêr giōren festîv al dé dôp al sâbet, oséia al dies Solis ch'l'é dvintê al dies Domini.
I cristiân àn cuntinvê a druvêr la stmâna, ânca per lōr un istitût ed Dio, mó àn cambiê al giōren dedichê al Sgnōr e dôp àn pruibî ed festegêr al sâbet (cuncéli ed Laodicea, 360 cîrca)
La stmâna ed j Ebrèj la se spustêda dòunca, cun i cambiamèint citê, in còla cristiâna, che a Ròma la s'é şmercêda cun còla astrolôgica. L' astrologéia la s'é sparpagnêda int l'Impēr rumân préma e pió a la şvêlta dal cristianèişem, e, quând la Cēşa l'à cunquistê la superioritê int la religiòun int l' Impēr (inési dal IV sècol) l'ûş l'ēra bèle bèin piantê. I cristiân àn serchê 'd impòner di nòm nōv in pôst di nòm pagân mó a gh'l' àn mia cavêda a cambiêr 'n uşansa popolêra bèle rinfursêda. A gh'l'àn cavêda invēci i Cristiân ortodôs, ch'àn mantgnû di nòm quêşi cumpâgn a quî ebràjch.
A i cunfîn ed l'Impēr, per eşèimpi Britannia e in Germâgna, al sparpagnamèint dal cristianèişem l'é sucès pió têrdi, e ché, i nòm astrolôgich, în scampê: né al sâbet né la dumènica în stê druvê. I pôpol ed l' êlta Germâgna e quî pió in êlta àn tradòt i nòm di dio latèin int i nòm di dio cumpâgn dal pôst:
- Mêrt in Týr,
- Mercóri in Woden - Odino,
- Giôve in Thor - Donar - Thunar,
- Vèner in Freyja - (opór in Frigg),
- Lûna in Màni - Mona.
Int l' Inglèiş dal dé d' incō al sâbet l'é dedichê al dio rumân Satûren (Saturday), mèinter int al tedèsch la parôla "mercordé" (Mittwoch) al vōl dîr "metê 'd la stmâna" (a cumincêr a cuntêr da la Dumènica).
Dòunca la stmâna astrolôgica che nuêter a druvòm incō l'é nasûda da un insèm 'd ajót:
- ebràjch: cme istitusiòun sâcra
- egiziân: la divişiòun dal giōren in 24 ōri
- caldeo: i rapôrt astrolôgich
- grēch: l'ōrdin di pianēta
- latèin: nòm di pianēta
- cristiân: şvilóp ed la raîş ebràjca, decişîva cunsacrasiòun e sparpagnamèint ed la stmâna
J Ebrèj a ciâmen al pianēta Satûren Shabtai, oséia al pianēta dal sâbet: àn druvê un critèri a l'arvêrsa ed còl di Caldei, àn dê al pianēta al nòm dal giōren ed la stmâna.
Ânca l' Islam l'à druvê la stmâna, ânca se cun cambiamèint dal giōren festîv e dal só nòm, cumpâgn a còl ch' àn fât i cristiân.
La stmâna adesa
Int i lunâri modêren la stmâna l'é cumpâgn a sèt giōren.
Un ân l'é fât ed 52 stmâni e pôch ed pió:
- 52 stmâni e un giōren
- 52 stmâni e dû giōren int j ân bişestîl
Secònd al standard internasionêl ISO 8601, in un ân agh'é 52 o 53 stmâni.
La stmâna 01 ed l'ân l'é la préma stmâna ch'la gh'à dèinter quâter o pió giōren dal nōv ân.
A pōl èser cumpâgn s' la vîn spieghêda ânca cme:
- la stmâna ch' la gh'à dèinter al prém giovedé ed l'ân
- la stmâna ch'la gh'à dèinter al 4 de znêr
- la stmâna ch' la cumîncia cun al lunedé fr'al 29 dicèmber e al 4 de znêr.
A n'în deşvîn che se al 1° de znêr l'é lunedé, martedé, mercordé o giovedé alōra l'é la stmâna 01. Se venerdé, sâbet o dumènica alōra l'é 'd l'ûltma stmâna (52^ o 53^) ed l'ân préma.
Êter ûş ed la parôla
- La stmâna sânta per i cristiân l'é la stmâna ch' la và da la dumènica ed la Pâsqua rôşa a la dumènica ed Pâsqua. La só puşisiòun dèinter a l'ân an n'é mia fésa, mó la dipènd da cunsiderasiòun astronômichi bèin precîşi 'd l 'uşansa cristiâna.
- Al dé 'd incō, per "stmâna biânca" a 's intènd un peréiod pasê in muntâgna, generalmèint 'd invêren, per dedichêres al scí; al tèimp de sté peréiod an n'é mia necesâri ch' al sia ed sèt giōren.
Nôti
- ↑ Paolo Sacchi, I calendari ebraici, in AA.VV., Il tempo e la Bibbia, Humanitas 59 (2, 2003), in particolêr pp. 255-6. ISBN 88-372-1940-7; ISBN 978-88-372-1940-6.
- ↑ Suddivisione in origine del mese lunare, in Treccani.it.
Elèinch di léber
- Xavier Tilliette, s.j., La Settimana Santa dei filosofi, Morcelliana, 2003
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Stmâna
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Settimana trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
ipod
Artéccol in dialètt mudnés
L'iPod l'é un lettòr ed mùsica digitèl con un hard disk e d'la memoria flash creê da Apple al 9 żner 2001.
Cuma l'è fât[modifica | mudéfica la surzéia]
La prèmma versioun d'l'iPod al gh'aviva un gòss ed policarbonê bianch; po' i an giunt di eter culór e un góss d'allumìni. Davanti al letór al gh'a un bagaj rutànd ch'a se sfiora sultant e as es drova per seleziunèr i canzòun. In dal curs dal tèimp, la Apple l'ha fât di étri versioun. Al 6 żnèr 2004 l'ha lanzê l'iPod mini, un pôc piò cinein e cun al chassis d'allumìni en zinc (pò quater) culór. L'iPod s'as culega al computer cun al programa iTunes, e as pól cumprer online di canzòun via Internet dal negozi dl'Apple, |iTunes Store]]. L'iPod al suporta i codec MP3, WAV, AAC, AIFF, Apple Lossless e al furmat di audio lèbber Audible.