c: text/html

text:
Cagliari
Cagliari (en lèngua sàrda Casteddu; en spagnöl stòrich: Caller; en català: Càller; en latì: Caralis) l'è 'na cità italiàna, capitàl de la regiù de la Sardégna e capolöch de la pruvìncia omònima.
La popolasiù l'è de 158.351 abitàncc, la superfìce del teretóre cumünàl l'è de de 85 km² e la densità l'è de 1863 ab./km².
El cunfìna cümü de Cagliari 'l cunfìna coi cümü de Assemini, Capoterra, Elmas, Monserrato, Quartu Sant'Elena, Quartucciu, Selargius, Sestu.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cagliari ('na ólta ciamàda Karalis) l'ìa zà abitàda de tribù locài quan che piö tàrde i Fenìci i g'ha colonizàt la Sardegna. Endèl sècol V prìma del signùr l'è pasàda sóta 'l contròl dei cartaginés e 'n chèl perìodo lé la cità la g'ha ìt en svelöp piötòst ràpido. Endèl an 238 a.C. l'è pasàda sóta l'impéro Romano (ensèma a töt el rèst de la Sardegna e pò a de la Corsica). A metà del sècol V dòpo del signùr l'è stàda ocupàda dei Vandali ma piö tàrde l'è stàda riconquistàda de Giustiniano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Terratrembels na sa laschan betg predir. Cun procurar ch'edifizis vegnian construids uschia ch'els pon resister a terratrembels, cun guardar ch'objects sajan francads e ch'utensils per cas d'urgenza stettian a disposiziun, gidais Vus a reducir las consequenzas ed ils donns en cas d'in terratrembel.
Edifizis novs, midadas d'edifizis e sanaziuns
- La meglra protecziun cunter las consequenzas d'in terratrembel è quella da construir ils edifizis uschia ch'els pon resister a terratrembels. La finamira suprema da questa moda da construcziun è d'impedir ch'in edifizi sballunia e ch'i dettia qua tras blessads e morts.
- In'assicuranza da donns da terratrembels è in'ulteriura pussaivladad per reducir la ristga (finanziala) persunala.
Privels a l'intern da l'edifizi
- Segirar objects che vegnan donnegiads e/u crodan giu pervia da las vibraziuns e che chaschunan uschia blessuras. Quai èn per exempel cuvridas dal palantschieu sur, regals e lur cuntegns, televisiuns ed apparats da musica u illuminaziuns.
Esser preparà (per terratrembels ed autras situaziuns d'urgenza)
- Ponderar co ch'ins duess sa cumportar durant in terratrembel (vesair Durant in terratrembel).
- Savair nua che las spinas principalas ed ils interrupturs principals da gas, d'aua e d'electricitad èn e savair co ch'ins serra quels.
- Avair a disposiziun provisiuns d'urgenza (vesair glista da la provisiun d'urgenza UFPE, PDF en tudestg).
- Endrizzar in'apoteca d'urgenza.
- Copiar documents impurtants sco il passaport u la carta d'identitad e tegnair a disposiziun per il cas d'in eveniment.
- Per surmuntar interrupziuns da l'electricitad: tegnair a disposiziun ina lampa da maun, in radio a battarias e daner blut (perquai ch'i n'è betg pli pussaivel da retrair daners al bancomat).


text:
Nagina pausa da demonstraziun a Paris
- Mesemna, 29.6.2016, 8:28
Gia dapi il mars demonstreschan students e lavurers en Frantscha cunter la refurma da la lescha da lavur. Tranter auter prevesa quella da flexibilisar il temp da lavur ed il temp da desditga.
Mardi han pliras millis persunas demonstrà a Paris cunter la refurma da la lescha da lavur. Plirs millis demonstrants han fatg il viadi da la Place de la Bastille 1,5 kilometers vers sid fin a la Place de l’Italie.
La polizia ed il militar èn stads preschents cun passa 1’000 persunas per garantir la segirezza dal til da demonstraziun. Gia l’avantmezdi aveva las autoritads serrà giu la via dal til. Era las staziuns da la metro eran serradas sin quest traject.
Tar la demonstraziun gronda a Paris n’hai betg dà incaps pli gronds. Ils sindicats en Frantscha han dentant annunzià da cuntinuar cun las demonstraziuns encunter la refurma planisada da la lescha da lavur.
RR actualitad bunura


text:
Colina d'Or
Colina d'Or a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 4 525 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 6.49 km², e al se tröva a una altitüden de 469 meter sura al livel del mar. L'è tacaa ai cumün de Agn, Carabieta, Granscia, Lügan, Majas, Müscian, Sorengh.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de Abril del 2004, da la fusion dei cumün de Agra, Gentirin e Montagnöra.
Frazzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De giunta ai center abitaa che prima del 2004 eren caplögh dei cumün indipendent (Agra, Gentilin e Muntagnöla), el cumün el cünta anca i frazziun de:
- Al Guast: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Aras: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Bigögn: frazziun de l'ex cumün de Agra;
- Cadepian: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Certenagh: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Pian Roncaa: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Scairö: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Vij: frazziun de l'ex cumün de Gentirin.
Andament demografegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament de la popolazione dei center abitaa che furmen el cumün de Collina d'Oro l'è mustraa in de la tabel chi de sutta:[2][3][4][5]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- ↑ Agra in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Gentilino in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Montagnola in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Collina d'Oro in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sonda ils 21 da schaner havein nus festivau nossa sera da trofea cun tscheina. Schegie ch’ei ha puspei dau in dètg tatsch neiv ein 54 envidai stai dalla partida en sala da scola a Curaglia. Tier in migiel vin alv avon tscheina han ils catschadurs contenplau la preit che purtava buca meins che 47 trofeas dalla catscha 2011. En cuort mument ei l’admosfera da catscha stada deresada en l’entira sala. Avon tscheina ha la gruppa da program presentau il decuors dalla sera. Il Corsin ed il Victor Flepp ed il Clau Venzin da Matergia han procurau l’entira sera cun bunas schgnoccas per empau da rir. Denteren han il duo Betschart aunc accumpignau nus cun lur „Schwiizerörgelis“
La famusa tscheina ha nies commember Aluis Albin surviu cun siu team. Suenter ina suppa da giutta e salata ha ei dau furtem cavriel e haxas cun pulenta rossa ed in gratin da truffels.
Uonn ha la secziun astgau undrar 3 commembers: Kurt Lützelschwab festivescha siu 20 onn en nossa secziun. Il Felix Venzin ed il Clau da Matergia ein daventai veterans dalla uniun da catschadurs da patenta cantunala (BKPJV). Cordiala gratulaziun.
Cu tuts han giu degustau il zugliau (strudel) da meila cun sosa da vaniglia eisi vegniu prelegiu la rangaziun dallas trofeas. Buca meins che 4 taurs tschiarva, 3 bucs camutsch, in buc cavriel, duas cauras camutsch ed ils dus capricorns han contonschiu ina medaglia. Cordiala gratulaziun als catschadurs. Suenter la tombola cun bials premis ei la part ufficiala stada a fin. Tochen viaden ella damaun eisi lu aunc vegniu patarlau latin da catschadurs.
Jeu less dir ina sera fetg bein gartegiada!
Vies president
Ursin Venzin
actualisau: 18-01-2018/pap
Uffeci da catscha e pesca Kt. GR


text:
Naziunal/Internaziunal - Timea Bacsinszky gia out a l’US Open
Per la giugadra da tennis svizra, Timea Bacsinszky è il turnier da Grand Slam a New York gia a fin. Bacsinszky ha pers cunter il numer 42 dal mund, la Tscheca Barbora Strycova cun 5:7 e 0:6.
Parter sin Facebook (link extern, popup)
Parter sin Twitter (link extern, popup)
Parter cun Whatsapp
Per Timea Bacsinszky è quai gia la quarta giada en seria ch'ella perda in emprim gieu d'in turnier. Quai suenter ch'ella aveva cuntanschì a l'Australian Open il quartfinal ed al French Open perfin il mezfinal.


text:
Mazzà policist a Paris: Attatgader era prechastià
- Mardi, 14.6.2016, 10:17
A Paris è in rapiment d'ostagis ì a fin cun 3 morts. In um ha stilettà en in avantlieu da Paris in policist e suenter prendi sia dunna e ses figl sco ostagis. L’attatgader è sa referì sin il Stadi islamic ed era prechastià.
L’attentader era gia prechastià pervi da plans d’attatgas. L’um da 25 onns era il 2013 vegnì sentenzià da far part d’ina gruppaziun dschihadista franzos-pachistana, ha la polizia franzosa communitgà.
Il buob è en segirtad
L’attatgader aveva stilettà il policist da 42 onns avant sia chasa. Silsuenter aveva el prendì sco ostagis la dunna ed il figl da trais onns dal policist. Suenter haja ina unitad speziala da la polizia assaglì l'abitaziun e mazzà il delinquent, conferma il minister da l'intern da la Frantscha. La dunna dal policist saja vegnida chattada morta. Il buob da trais onns hajan ins chattà senza blessuras, dentant sut schoc. El saja uss en segirtad, han communitgà ils responsabels. Ils investigaders examineschan uss era in motiv zuppà islamistic.
RR novitads 06:00+


text:
Àngiul Bagnasco
Àngiul Bagnasco (Puntvìc, 14 de genàr 1943) l'è un Cardinál de la Cesa catòlica e Arcivèsc de Genua dal 29 d'agùst 2006.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Puntvìc el 14 de genàr 1943 da una famiglia genuesa, l’ha stüdiàd al Seminàri de Genua e l’è stài urdinàd pret el 29 de giügn 1966 dal cardinal Siri. Laureàd in Filusufia a Genua in del 1979.
L’è stai elett Vesc de Pesaro el 3 de genàr 1998, e in del 2000 l’è diventàd arcivesc Metropolita. In del 2003 l'è diventàd anca Urdinari Militar per l’Italia cul titul de Generàl.
El 26 d'agùst 2006 Papa Benedétt XVI l’ha numinàd arcivesc de Genua, e el 26 de setember l’è diventàd president d'i vesc de la Liguria.
L'è stai fatt cardinal dal Papa el 24 de nuémber 2007
Incàrich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mons. Bagnasco l'é:
- Arcivesc de Genua
- Member de la Cumisiòn Episcupal per la Cultüra e i Cumünicasiòn suciài
- President de la Cunferensa d'i Vesc Italian, dal 7 de mars 2007
- President de la Cunferensa d'i Vesc de la Ligùria
Mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
«Christus Spes mea» - «El Crìst l'é la mé sperànsa»


text:
Chattà la blackbox da l’aviun russ
- Mardi, 27.12.2016, 9:02
Sfunsaders han chattà ina blackbox da l'aviun militar russ ch'è crudà giu en la Mar Naira. Quai han las autoritads russas confermà. Uss duai la blockbox vegnir analisada en la chapitala a Moscau.
Las autoritads supponan ch’in sbagl dal pilot u in defect tecnic sajan stads la raschun per la disgrazia. Ma sche las datas sin la blackbox èn intactas na pon ins anc betg dir.
Entant cuntinuescha la retschertga da las unfrendas. Sco quai ch’il Departament da defensiun russ ha communitgà èn ins londervi da salvar las baras.
L’aviun militar era crudà giu la dumengia passada en la Mar Naira. El era en viadi vers la Siria cun 92 persunas a bord. Era a bord sa chattava ina gruppa dal chor militar russ Alexandrow che sgulava en Siria per dar in concert.
RR novitads 09:00


text:
Webb sclaus per vita duranta
- Venderdi, 9.9.2016, 16:34
Jeffrey Webb, l'anteriur vicepresident da la FIFA e president da la federaziun continentala da l'America dal nord e centrala, è sclaus per vita duranta da tuttas activitads da ballape.
Vitiers ha el da pajar ina multa d'in milliun francs. Cunter l'um da 51 onns ha la cumissiun d'etica da la FIFA investigà dapi il 2015. Ils 27 da matg da l'onn passà è Webb vegnì arrestà a Turitg e lura vegnì surdà als Stadis Unids da l'America. Ad el smanatscha in chasti da fin 20 onns praschun.
RR novitads 17:00


text:
«Nus levan viver ed avain fatg uraziun per betg durmentar»
- Mardi, 31.3.2015, 11:44, actualisà a las 11:48
La dumengia alva l’onn 1975 è la lavina dad Acla vegnida, ed ha sutterrà la matta Antonia Tschuor (54) e tut ses confamigliars. Ses bab è mort en questa lavina sco era il president communal da Medel ed in da ses figls.
La matta Antonia era sutterrada ensemen cun 7 auters uffants. Els udivan l'in l’auter. Sulettamain ad in pudeva ella tanscher il maun. Suenter 25 uras èn els vegnids salvads. La giuvna Antonia ha stuì laschar amputar ina chomma en consequenza da questa disgrazia. Da sias pli sgrischaivlas uras raquinta Antonia Tschuor en il Profil.


text:
(Cudisch da Tujetsch 1987) Dalla Val Tujetsch ha enzatgi scret dabia prosa e schizun enqual poesia. Praulas e detgas e nums locals dian ed il dialect tuatschin ei apartis. Era scribents dalla val muossan ora, con rehs e variaus ch'il patua da Tujetsch ei en sesez.
Forsa che ual quella fontauna ei in muossadet ed influenzescha il Rumantsch grischun dad ozildi. Ils Tuatschins sezs ein pertscharts da lur dialect e fan e valer el el discuors da mintga di, schebi ch'els scrivan il lungatg sursilvan. En mintga cass han ils creaders dil Rumantsch grischun fatg persenn; en lur Pledari sefa e viva l'expressiun da Tujetsch buca mal.
Perfin eifer las scheinas dalla Val Tujetsch sezza dat ei remarcabladads. Denter ils avdonts da dadens il Dutg grond e dadora (l'aua giud la Londadusa sparta ils vischins da Rueras da quels da Zarcuns e Camischolas e Sedrun) dat ei struschamein variaziuns, forsa foneticamein enqual plaid u l'auter. Ils vischins da Cavorgia perencunter ein onz pli singulars (ins patratgi da Vic Hendry). Essend ch'els ein tschentaners ora stai da lur persei e da negin, ein singularitads linguisticas sefatgas, tuttavia denter la glieud pli passada. Eis ei stau l'influenza dils uauls, ni il contact culs vischins entasi dallas Cavorgias (mises da Mustér) u sulla cresta da Stagias e la sentupada culs pasturs da Mumpe-Medel ella Val Gierm. Buca sclaussa ei schizun la fruntada culs pigurers neuasi dil miezdi (Cuolm Cavorgia e Nalps). - In bien ton pli gronda denton ei la differenza da «Dadains gl'uaut», dils avdonts da Selva e Tschamut; la stretga da Sumsassi ei ina stagia scosauda. Ed ins numna quei pievelet da dadains la siara era ils Tarleps e ch'ins declari il surnum sco ins vegli; els han en mintga cass nuidis, fetg nuidis da vegnir bullai cun la tezla da Tarleps.
Las semeglias suandontas dattan perdetga:
La differenza lai, silmeins per part, era motivar:
- la isolaziun (ins patratgi dil liung unviern)
- caplons e scolasts da sutensi (d'ordeifer la Val Tujetsch)
- in'ulteriura raschun stat osum la bucca.
Aunc el sedischavel e gissiatavel tschentaner han ins detg per Selva «im Holz» e per Tschamut «Zmut». Ton ch'ils Gualsers han giu ina gronda influenza sin quels da «Dadains gl'uaut». Stat bein siper la detta, sch'ins patratga dallas colonias da num els plats da Caspausa e Scangleras, Planatsch e Mulinatsch.
En scadin cass ei la Val Tujetsch aviarta da tuttas quater varts:
encunter sera: Cuolm d'Ursera
encunter miezdi: Lucmagn, Nalps e Curnera
encunter damaun: il funs dalla val e l'aua dil Rein
encunter mesanotg: il Pass dallas Cruschs e viagiu ella Val da Fier
Eifer il Cuolm d'Ursera e Garmischeras ein ils svaris dil lungatg semantunai e sestagnai; la isolaziun ei stada gronda.
S'entelli ch'era las ulteriuras vischnauncas dalla Cadi e dalla Surselva han lur atgnadads linguisticas, mo schi da num sco ellas vals da Medel e Tujetsch ein ellas negliu. Matei che la geografia dalla val ei stada impurtonta.
La scienzia sezza ei tuttavia buca dapertut dil medem meini. - Leonard Caduff ha per exempel en siu «Essai sur la phonetique du parler rhetoroman de la Vallee de Tujetsch» cumparegliau la fonetica dils patuas da Tujetsch e Medel. El scriva ch'il patua da Tujetsch e quel da Medel s'audien senza dubi alla famiglia dil retoroman sursilvan.
Fenomens fonetics e grammaticals muossien denton principalmein en Tujetsch ina fuorma fetg spontana e pli veglia che las ulteriuras vischnauncas dalla Cadi. Leonrad Caduff anfla parallelas ell'Engiadina, el Grischun Central sco era en la Val dil Blegn ed ella Leventina.
Il commers e la marcanzia sur il Pass dil Lucmagn, pia encunter miezdi (ual sco la Giadina ed il Grischun central) ein stai da gronda purtada. E quei sur la cresta da Stagias, atras l'entira Val Medel epi encunter la vart meridiunala. Ensemblamein culs marenghins pils bos ed ils mutgs han ils purs da Medel e Tujetsch era rabitschau enqual expressiun si dil miezdi - e buca mo cauras e pulenta.
Il transit neu sul Cuolm d'Ursera ei semegliontamein buca staus maneivels ed ils vischins digl Uri e dil Valleis han giu da dir enzatgei, el lungatg era. Schebi ch'ils raps ed ils praus ed ils ers han muntau ad els dapli.
Robert Loriot ha intercuretg originalitads da nies dialect ed ha cumparegliau el cun ulteriurs idioms. El ha denton buca anflau ina scienzia precisa dil daco e dil dacum dil patua da Tujetsch. Igl ei ludeivel che Arnold Büchli ha rimnau e nudau praulas e detgas da Tujetsch, e quei el lungatg original.
Milsanavon ei Karl Hägler sedaus giu culs Tuatschins; el ha fatg studis antropologics ed ei vegnius dall'idea ch'il pievel da Tujetsch seigi plitost in raz dil mesanotg, dils habitonts dinars. Gnanc diesch per tschien muossien ora atgnadads meridiunalas.
Ton che la razza tuatschina ei singulara; igl ies dil frunt ha ina cusadira permiezgiu ed il mesiratgaus Karl Hägler stat sissu.
Ina caussa stat sidavon; students dalla romanistica vessen in stupent intschess per ulteriurs studis ella Val Tujetsch, essend ch'in bien ton ei aunc adina curclau. Alluscha gliez bein, il vegl lungatg retic ed il latin vulgar, ual sco l'influenza da tuttas quater varts e la stagnaziun ella isolaziun, quei tut ensemen ha dau ina tschecca summa, numnadamein il dialect da Tujetsch.
Ch'ins volvi e meini sco ins vegli; ei vala en mintga cass la peina da mantener il patua da Tujetsch, da tschintschar el bein ed endretg, tuttavia duront il discuors da mintga di, senza scumbigliar el cul lungatg da scartira e tschintschar mo ina mistira. S'entelli ch'il lungatg da scartira duei esser e restar il lungatg dalla Surselva che fa tscheu e leu enqual difflcultad (tuttavia la fonetica) al pievel tuatschin.
Enzacontas differenzas denter il lungatg da scartira sursilvan ed il patua da Tujetsch:
Fontaunas
Caduff; Leonhard. Essai sur la phonetique du parler rhetoroman de la Vallee de Tavetsch.
Tavanasa 1952. (Diss. Fribourg)
Gadola, Guglielm. Ina remarcabladad linguistica ord la Val Tujetsch. En: Il Glogn 1930, p.24-26
Loriot, Robert. Les caracteres originaux du dialecte du Val Tujetsch (Tavetsch) dans la famille des
parles sursilvans. En: Melanges de linguistique et litterature romanes, tome III, 1952. (Paris,
Libr. Didier)
Widmer, Ambros. Uettas ord il lungatg popular. En: Calender romontsch 1987, p. 286-293


text:
Disditga per dunnas svizras da hockey
- Dumengia, 29.3.2015, 18:06
Al campiunadi mundial da hockey a Malmö en Svezia ha la Svizra pers la segunda partida da gruppa.
L'equipa dal trenader grischun Gian Marco Crameri ha pers cun 2:3 cunter la Svezia. La Svizra n’era segiramain betg l'equipa pli debla, ella ha però pir cumenzà a far gols cura che la Svezia manava gia cun 3:0.
Suenter questa sconfitta sto la Svizra ussa tremblar per esser da la partida en la fasa da ko. Mardi sto la Svizra gudagnar cunter il Giapun che ha gudagnà la prima partida dal campiunadi mundial cunter la Svezia e che ha era victorisà cun 2:0 la Germania.
RR sportissimo 17:00


text:
In dó l' é
Scandiân a 's câta ind la pêrta a matèina ed la Pruvîncia e a cîrca 15 chilômeter dal cèinter ed Rèz
I Comûn cunfinânt în: a mezanôt Rèz, a matèina Caşalgrând, a mezdé Castlarân e Viân e a sîra Albinèia
L'é traversê da matèina a sîra da la ferovéia Rèz - Sasōl, da la Strêda Pruvincêla n. 467 r e da mezdé a mezanôt dal turèint Treşnêr.
Al Comûn de Scandiân l' é pêrta in pianura, al pûnt pió bâs l' é a 57 mēter i.l.m., e pêrta in culèina al pûnt pió êlt l'é a 423 mēter i.l.m. (Mûnt Vangêl).


text:
Sò pensé
Empédocle a l'é considerà ël fondador ëd la
teorìa dij quatr element. An sò pensé as fondo vàire element ch'a rivo da le filosofìe jònica, pitagòrica e
parmenidéa.
A pensava che ël mond a fussa tornà vàire vire a lë stat ëd confusion primordial. A smija ch'a sia stàit chiel ël prim a fé usage dl'
esperiment dël sigilin con ël but ëd n'anàlisi teòrica e a l'é sò ël prim arferiment ciàir a la
pression atmosférica. A l'avìa fortì la conservassion dla
materia, lòn ch'a peul esse considerà tanme n'antissipassion pre-sientìfica dël
prinsipi ëd conservassion dla massa. A fortìa che la
lus ëd le
stèile, për rivé fin-a a la
Tèra a-i buta dël
temp.
Empédocle a l'é autor ëd doi poema an
esàmeter:
- Sla natura, d'argoment fìsich-cosmològich;
- Purificassion, ëd contnù mìstich-religios.
Ëd coste euvre a son rivane mach dij frament a travers dle sitassion d'autor antich tanme
Simplissi, Aristòtil e
Plutarch.
Antant che ël poema religios a dësvèila d'anfluense pitagòriche e
òrfiche, col ëd contnù cosmològich a smon na rielaborassion - con ëd modìfiche ancreuse - dla metafìsica ëd Parménid. Chiel-sì a l'avìa concepì la realtà vera tanme invariàbila, indivisìbila e fissa, an contraposission al mond dle sensassion; Empédocle a fortiss l'esistensa ëd quatr
element etern e invariàbij (che chiel a ciama le rèis ëd tute le còse), la tèra, l'
eva, l'aria e ël feu, e ëd doe
fòrse: amor e ghignon. J'entità ch'a formo ël mond sensìbil (
animaj, piante,
mineraj) a derivo da mës-ce diferente dij quatr element. Për la prima vira, ant la
teorìa d'Empédocle a l'é smonùa la distinsion antra materia e fòrsa.
La generassion e la dëstrussion - e an general minca forma ëd cambiament - a son gnente d'àutr che l'agregassion e la dëspersion dj'element për l'efet ëd le doe fòrse còsmiche ch'a agisso ansima a costi-sì da fòra: l'assion ëd l'amor a archeuj ij quatr element an në stat ëd rechie e a-i compon an n'unità s-ciassa che Empédocle a ciama Sfer; l'antërvension dël ghignon a visa a vasté costa unità e a l'é a l'adoss dël mond atual, caraterisà dal process ëd formassion e dissolussion dj'esse mortaj.
Për dé na spiegassion ëd l'orìgin dj'animaj, Empédocle a arcor a l'
asar e a la
selession natural, an fortend che da la combinassion për asar dij mèmber e dj'òrgo as son formasse, a l'ancamin, dij monstro che, nen adat a dzorvive e a arprodusse, a son dësparì. Pì tard a son formasse d'organism ch'a fonsionavo bin, ch'a l'han dzorvivù e proliferà.
Darwin a l'ha fàit arferiment a costa teorìa d'Empédocle ant la prefassion ëd soa Adoss dle spece.
La teorìa dla conossensa
Conforma a Aristòtil, Empédocle a fasìa gnun-a distinsion antra percession e pensé.
An soa teorìa dla conossensa a fortiss che as peul conòsse për mojen ëd lòn ch'a së smija: la càud për mojen dla càud, la frèid për mojen dla frèid e via fòrt: për simpatìa, j'element ch'a së smijo as tiro antra 'd lor. Pròpe përchè l'òm a l'ha an chiel l'
esperiensa dl'amor e dël ghignon, a peul cheuje le càuse dël cangiament; e pròpe përchè a l'é na
sìntesi dij quatr element, a l'é bon a arconòssie.
L'antërpretassion romàntica
Conforma a l'antërpretassion
romàntica smonùa da
Hölderlin an Empédocle as trovrìa na mìstica dla natura e, ansema, l'esaltassion ëd la përsonalità divin-a ëd l'òm, tanme sìntesi ëd natura e rason.


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Genesi/Genesi 25
25[edit]
Fijolansa ‘d Chetura[edit]
1Abraham a l’avìa pijà n’àutra fomna, ch’a l’avìa për nòm Chetura. 2Chila a l’ha daje costi fieuj-sì: Zimram, Iochsan, Modan, Madian, Iabach e Suach. 3Iochsan a l’ha generà Seba e Dedan e ij fieuj ëd Dedan a son ëstàit j’Assurita, ij Letusim e ij Leumim 4Ij fieuj ëd Madian a son ëstàit Efa, Efer, Anoch, Abida e Elda. Tuti sti-sì a son ij fieuj ëd Chetura.
5Abraham a l’ha daje tùit ij sò beni an ardità a Isach. 6Për lòn che nopà a rësguarda ij fieuj dj’àutre fomne, soe concubin-e, che Abraham a l’avìa avù, a l’ha daje ‘d present e, antramente ch’a l’era ancora an vita, a l’ha licensiaje, mandandje lontan da Isach sò fieul, anvers levant, ant la region oriental.
Mòrt d’Abraham[edit]
7Abraham a l’ha vivù fin-a sentestantassinch agn. 8Peui Abraham a l’é spirà, apress na veciaja argioissanta, vej e arpatà ‘d giornà, e a l’é giontasse ai sò grand. 9A l’han sotralo ij sò fieuj, Isach e Ismael, ant la balma ‘d Macpela, ant ël camp d’Efron, fieul ëd Zòcar, l’Hitita, an facia a Mambré, 10E giusta ant ël camp che Abraham a l’avìa catà da j’Hitita: che a son ëstàit sotrà Abraham e soa fomna Sara. 11Dòp la mòrt d’Abraham, Nosgnor Dé a l’ha benedì ël fieul ëd chiel Isach, e Isach a l’ha abità davzin al poss ëd Lacai-Roi.
Fijolansa d’Ismael[edit]
12Costa-sì a l’é la fijolansa d’Ismael, fieul d’Abraham, ch’a l’avìa partorije Agar, l’Egissian-a, serva ‘d Sara. 13Sti-sì a son ij nòm dij fieuj d’Ismael, con soa lista an ordin ëd generassion: ël prim nassù d’Ismael a l'é stàit Nebaiot, peui Chedar, Adbel, Mibsam, 14Misma, Duma, Massa, 15Adad, Tema, Ietur, Nafis e Chedma. 16Costi-sì a son j’Ismaelita e costi-sì a son ij sò nòm scond soa cinta e campament. A son ij dódes prinsi d’autërtante tribù.
17La durà dla vita d’Ismael a l’é stàita ëd sentetrentasset agn, peui a l’é mòrt e a l’é torna giontasse ai sò grand. 18Chiel a l’ha abità da Avila fin-a a Sur, ch’a l’é arlongh ël confin d’Egit an diression d’Assur. Chiel a l’era stabilisse an facia a tùit ij sò frej. A l’é là ch’a son vivù tanme ‘d nemis ëd tùit ij sò parent, dissendent d’Abraham.
Giacòb e Esaù[edit]
19Costa-sì a l'é la stòria[1] d'Isach fieul d'Abraham. Abraham a l'era 'l pare d'Isach. 20Quand che Isach a l'é rivà a quarant' ani, a l'é maridasse con Rebecca, la fija 'd Bètuel, l'Aramean, da Paddan-Aram, e seur ëd Laban, l'Aramean. 21Isach a l'ha pregà Nosgnor për soa fomna, përché chila 'd masnà a podìa nen avèjne. Nosgnor a l'ha scotà soa preghiera e soa fomna Rebecca a l'é restà ansenta.
22Le masnà a l'era coma ch'as ruseisso andrinta a chila, e a l'ha dit: "Se le còse a saran sèmper parèj, i son nen certa ch'i veui esse ansenta!" Antlora a l'ha ciamaje a Nosgnor dël përchè 'd lòn ch'a-j capitava. 23Nosgnor a l'ha rësponduje: "An tò vènter a-i é doi nassion, e doi pòpoj andrinta ti a saran divìs. Un pòpol a sarà pì fòrt che l'àutr, e 'l pì vej a sarà 'l servitor dël pì giovo. 24Quand ch’a l'é rivà për Rebecca 'l temp ëd avèj, a son sortì da sò vènter doi binèj. 25Ël prim a l'era tut coatà 'd pluria rossa coma s'a fussa na vesta 'd pèil. Antlora a l'han ciamalo Esaù. 26Aprèss a l'è sortì sò frel. Cost-sì a l'avìa na man ch'a tenìa s-ciass ël garèt ëd Esaù e a l'han ciamalo Giacòb. Isach a l'avia sessant' ani quand ch’a son nassuje cole masnà.
27Quand ch’ ij fiolin a son chërsù, Esaù a l'é dventà 'n cassador vajant, n'òm ch'a-j piasìa sté ant ij camp, e Giacòb a l'era pitòst n'òm pacìfich ch'a-j piasìa sté ant le tende. 28Isach a vorìa pì bin a Esaù, përché a chiel a-j piasìa 'l ziblé, ma Rebecca a vorìa pì bin a Giacòb.
29Ora, Giacòb a l'avìa cusinà dla supa, e quand che Esaù a l'é tornà dai camp a l'avìa fam. 30Antlora a l'ha dit a Giacòb: "Dame 'n pòch ëd cola supa rossa - eh, sa ròba rossa - përch' i son afamà" (Cost-sì a l'é 'l motiv përché chiel a l'é 'dcò ciamà Edom). 31Ma Giacòb a l'ha replicà: "Prima vend-me tò drit a la primagenitura". 32"Varda," a dis Esaù, "I l'hai tanta fam da meuire. I sai nen còsa fene 'd na primagenitura[2]". 33Ma Giacòb a-j dis: "Fame adèss un giurament". Antlora Esaù a l'ha faje 'n giurament e a l'ha vendù a Giacòb sò drit a la primagenitura. 34Antlora Giacòb a l'ha dàit a Esaù dël pan e dla supa 'd lentìe. Esaù a l'ha mangià e beivù, Peui a l'é aussasse e a l'é surtì. A l'é parèj che Esaù a l'ha dëspresià sò drit a la primogenitura.


text:
Parlament da l’UE vul mecanissem permanent per reparter fugitivs
- Gievgia, 10.9.2015, 16:43
Il parlament da l'UE sustegna la cumissiun en la dispita davart la politica da fugitivs. Il parlament ha approvà cun gronda maioritad la proposta d'endrizzar in mecanissem permanent da reparter ils fugitivs.
El è cleramain per ina clav da reparter ils fugitivs sin tut ils 28 pajais commembers. Las represchentantas ed ils represchentants èn era pronts da discutar davart in sboz da lescha per accelerar la procedura d'asil. Vitiers pretenda il parlament da l'UE dapli pussaivladads legalas d'immigraziun per exempel visums umanitars.
Er la Svizra duai sa participar
La cumissiun da l'UE vuless era ina participaziun da la Svizra a questa repartiziun. Quai resorta d'ina proposta da Brüssel ed è anc da discutar cun ils stadis pertutgads. I saja dentant cumplitgà hai gì num.
RR novitads 17:00


text:
Process cunter la partida da l’extrema dretga ha cumenzà
- Glindesdi, 20.4.2015, 10:13
En la Grezia ha cumenzà il process cunter ils politichers da la partida da l'extrema dretga «Aurora d'aur». Tranter quels è era il president da la partida Nikolaos Michaloliakos.
Tenor la televisiun statala saja la sala da process fullanada.L'accusaziun principala sa numna: Crear in'uniun criminala. Al process sa participeschan quasi 100 advocats. Da quai da 130 persunas duain dar perditga. Tranter ils accusads sa chattan era anteriurs ed actuals funcziunaris da la partida rassistica.
RR novitads 11:00


text:
Schurter gudogna ultima cursa e cuppa mundiala
- Dumengia, 23.8.2015, 16:14
La cuppa mundiala da mountainbike va a fin a moda perfetga per Nino Schurter. Il mountainbiker da Tersnaus ha gudagnà la davosa cursa en la Val di Sole ed uschia er la cuppa mundiala generala 2015.
Nino Schurter ha en questa davosa cursa ina gia dapli battì ses grond rival franzos, Julien Absalon, ch'ha la finala pers 5 secundas sin Schurter. Terz cun in retard da 22 secundas è vegnì il Svizzer Florian Vogel. Ina buna prestaziun ha er Fabian Giger mussà sco 6avel.
Gudagnà trais da sis cursas
Nino Schurter ha gudagnà en questa stagiun trais da sis cursas da la cuppa mundiala, las ulteriuras trais cursas ha el mintgamai terminà sco segund. La cuppa mundiala gudogna Schurter avant Absalon ed il campiun olimpic da Londra, il Tschec Jaroslav Kulhavy.
En duas emnas stat lura sin il program il punct culminant da la stagiun, il campiunadi mundial ad Andorra.
RR novitads 16:00


text:
Las Ovras Electricas han problems causa la bova da Livigno
- Mardi, 28.6.2016, 16:52
La bova immensa cun ina largezza da 400 meters ha fatg vegnir a val 15'000 meters cubic material - per part era en il lai da Livigno. Quai ha chaschunà problems - era tar las Ovras Electricas d'Engiadina (OEE).
Per il mument èn las OEE vi da lavurs da sanaziun d’indrizs tecnics sut auta en ina profunditad da varga 100 meters sut il spievel dil lai. Tras la bova è daventada l’aua fitg malnetta e turbla. La vesida sut aua era sa diminuida massivamain ed ha prucurà per retard da las lavurs da sanaziun, declera il directur substitut da las OEE, Roland Andri.
Retadà lavurs custaivlas
In di da lavur hajan els gia pers tras la bova, ina perditta custaivla cun quai che mintga di pers en las profunditads dal lai custa 100’000 francs a l'interpresa d'electricitad.
Ulteriurs custs
In auter problem e sperditas finanzialas per las ovras, procura il fatg che la colliaziun tranter la Svizra e Livigno tras il tunnel da Munt la Schera era serrada bunamain quatter dis. Per il passagi tras il tunnel ston ins pajar a las OEE. Tenor Roland Andri n'è quella sperdita anc betg enconuschenta.


text:
Daners federals èn impurtants per purs muntagnards
- Venderdi, 11.12.2015, 11:59
La Gruppa svizra per las regiuns da muntogna SAB refusa da scursanir il preventiv agrar ch'il parlament discutescha actualmain.
Per l'agricultura da muntogna che producescha e per las branschas involvidas sajan ils daners federals per meglierar la structura e per investiziuns impurtants, scriva la SAB.
Dapli innovaziun senza daners
Per la perioda da 2018-21 vul la Confederaziun focussar la meglieraziun da la cumpetitivitad en il sectur agricul; 751 milliuns francs damain stattan a disposiziun als purs muntagnards per quei temp. Gist quai è tenor la SAB in punct critic: d’ina vart vul la Confederaziun dapli innovaziun dals purs. Da l’autra vart stritga ella ils meds necessaris per cuntanscher questa finamira.
RR novitads 12:00


text:
Stanislao Konarski
El Stanislaa Konarski (in polacch: Stanisław Konarski; el nòm, real: Hieronim Franciszek Konarski; nassuu el 30 settember 1700 a Żarczyce; mòrt 3 agost 1773 a Varsavia, Polònia) l'era on pedagogh polacch, on riformador educativ, on scrittore politich, on poeta, on drammaturgh, on mònach de Piari (Scolòp) e 'l precursor principal de l'Illuminismo in Polònia.
El Konarski l'ha studiaa in del period 1725-1727 al Collegium Nazarenum a Roma, indove l'è diventaa on maester de retòrica. Poeu l'ha viaggiaa a travers la Francia, la Germania e l'Austria per aumentà la soa educazion.
In del 1730 l'è tornaa in Polònia e l'ha scominciaa on lavorà sù ona noeuva edizion de legg polacca (Volumina legum).
A partì del 1736 el Konarski l'ha insegnaa al Collegium Resoviense a Rzeszów e in del 1740 l'ha fondaa el Collegium Nobilium, ona scoeula de Varsavia d'élite per fioeu de la nobiltà minor ("szlachta"). In seguit, l'ha riformaa l'educazion de Piari in Polònia, conformement al sò programma educativ (Ordinationes Visitationis Apostolicae..., 1755). I sò riform hinn diventaa on pont important in de la lòtta del XVIII secol per modernizzà el sistema educativ polacch.
A l'inizzi, el Konarski l'è staa associaa politicament cont el re Stanislaa Leszczynski; pussee tard, con la "Familia" di Czartoryski ed il re Stanislaa August Poniatowski cont el participà ai famos "pranz de giovedì". Stanislaa August Poniatowski l'ha voruu che ona medaja fuss coniada a l'onor del Konarski, cont el sò ritratt e l'iscrizion benemerita latina Sapere auso.


text:
Ina buna nova suenter ina greva crudada
- Dumengia, 7.2.2016, 21:29
La blessura da la skiunza svizra Corinne Suter è main nauscha che temì. La skiunza da 21 onns dal chantun Sviz era crudada tar il Super-G da la dumengia a Garmisch.
Malgrà che la cupitgada aveva laschà temair ina greva blessura, è Suter mitschada cun ina blessura vi da la coissa sanestra e cun ina leva stremblida dal tscharvè.
Tut saja ì uschè spert ed ella saja cuntenta, che las blessuras na sajan betg pli grevas, ha Corinne Suter ditg. Sch'ella po partir tar las cursas da la proxima fin d'emna a Crans-Montana, n'è dentant anc betg cler.
RR Novitads 22:00


text:
Refurmaziun en l’Engiadina Bassa
- Glindesdi, 16.1.2017, 6:06
Avant 500 onns ha cumenzà la refurmaziun. En l’Engiadina Bassa ha quai dà midadas, ma betg unitarias.
Festivitads da giubileum
Discurs, referats e tocs da teater: L’occurrenza commemorativa che la baselgia evangelic-refurmada dil Grischun ha organisà ensemen cun Cuera turissem la fin d’emna vargada a Cuira è stada varianta. El focus stevan p. ex. la refurmaziun en las vischnancas Sagogn, Susch e Bregaglia. È a Cuira era il bus d’istorgias.
Sent, Susch e Tarasp èn vischnancas quasi vischinantas. Tar la refurmaziun han ellas dentant atgnas istorgias. Respectivamain: Tarasp è anc adina catolic. Quai pervi dal chastè dils Habsburgais ch’eran catolics.
L’emprima disputaziun a Susch
Las istorgias da la refurmaziun a Susch ha Madlaina Rauch-Stuppan, scolasta e pura da Sent, elavurà en furma da pitschnas scenas da teater. Quellas ha ina gruppa da teater da Sent preschentà en connex cun la festa commemorativa da 500 onns refurmaziun a Cuira.
Trais acturs e trais acturas han discutà e fatg monologs fictivs en vista a la refurmaziun, ses divers aspects e sias consequenzas. En il focus steva l’emprima disputaziun a Susch l’onn 1537/38.
Refurmatur engiadinais Philipp Gallicius
Tar quella disputaziun era preschent il refurmatur engiadinais Philipp Gallicius. L'oriund da la Val Müstair ha translatà parts da la bibla en Vallader e nizzegià l’occasiun. La disputaziun da Susch ha pia animà la refurmaziun. Susch l’ha introduci paucs onns suenter.
Sent cun pazienza
Sco Madlaina Rauch Stuppan ha ditg haja Sent introducì la refurmaziun pir il 1576 la – sco ultima vischnanca en l’Engiadina Bassa dasper Tarasp. Il motiv saja stà in plevon catolic ch’era popular a Sent e ch’ins n'haja betg vulì spedir.
RR actualitad 07:00
Emissiun tar quest artitgel
-
15.01.2017 08:06
Vita e cretta
La refurmaziun ha entschet
15.01.2017 08:06
- Pled sin via dad Andrea Cathomas-Friberg
- 500 onns refurmaziun: Festivar ni commemorar?
- 500 onns refurmaziun: La refurmaziun ha entschet


text:
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Corina Gustin - Fingià da mat d'eira Roland fascinà da gronds musicists e sömgiaiva da dvantar eir el ün dad els. Intant viva el seis sömi. Sco part masculina...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Il nov album da la chantautura sursilvana è in invit al cor. «You Have My Heart» – il titel dal nov album dad Ursina, quasi ses...
Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era mai sin banca. Sch'ella fuss buca daventada musicista,...
Da Benedetto Vigne - L’ultim album da Pascal Gamboni e Rees Coray, è ina capolavur El saja il Bob Dylan sursilvan, ha manegià dacurt in ami musicant ed artist, circumscrivend Pascal...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Corina Gustin - No sezzain cullas chommas in crusch ed ils ögls serrats süllas mataratschas da gummi chi sun rasadas oura cun chüra e precisiun sül fuond da lain....
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...
Da Corina Gustin - Corsin Biert quinta da seis proget da cour; ün incumperabel retreat da Tai Chi, Shaolin Kung Fu e Qui Gong immez las alps Svizras. Ils prüms...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Ina poesia da Petra Dietrich (Giuru) - Ina féffa neiv ha curclau la tschemaei setschentada cun ina levezia d’ina plema. Uaul, vallada e cultiraparan d’esser mitschai dall’alvira. Feglia cotschna,...
Dad Annatina Nay - Tgei ei cletg e tgei ei ventira? Ha cuntentientscha la medema muntada? Damondas existenzialas! Sun jeu cuntenta? Sun jeu ventireivla? Per tudestg „Glück ni glücklich“ –...
Chasa Editura Rumantscha - Dal tut nova è Chatrina Josty betg sco autura, dentant po ella ussa preschentar cun Barbacor/Herzkater per l’emprima giada ina atgna publicaziun. Texts actualsChatrina Josty...
Chasa Editura Rumantscha - Ils cas criminals cuntinueschan en la regiun da l’Engiadina Ota: Il scrivent Attilio Bivetti preschenta en ses segund tom novas istorgias dal cumissari Nuot Nes es...
Da Benedetto Vigne - La conuschientscha definitiva na vegn l’uman mai a cuntanscher. L’ultima sairada da son Silvester, la notg avant Bunmaun, cun in pèr amis ed amias a festivar...
Chasa Editura Rumantscha - Ils 31 da matg preschenta la Chasa Editura Rumantscha (CER) ses proxim titel da la retscha da paraulas originalas rumantschas: “Lina e Linard”. I sa tracta...
Chasa Editura Rumantscha - In ses cudesch 'Sco scha nüglia nu füss/ Wie wenn nichts wäre' descriva Rut Plouda a moda impressiunanta maletgs da la regurdientscha e raquinta uschia la istorgia...
Dad Asa S. Hendry - Ualti tgunsch ha il ren da plastic egl iert da mes vischins gia realisau dalunsch che jeu sun miez schelada e hai in tgau che miez...
Da Fadrina Hofmann – Bap balantschescha sün üna sopcha e prouva da metter guliv la staila da Nadal sül bös-chin. El blastemma. Sco minch’on. La staila nun es amo mai...
Da Flavia Hobi (Giuru) - Ch’il chalender d’advent gida dad embellir – cunzunt als uffants – ils dis fin Nadal n’è betg nunenconuschent. L’emprim chalender d’advent è naschì l’onn 1908 en...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Uolf Candrian(Giuru) - Catalugna ha votau. Jeu sun staus el settember el Priorat, ina part dalla regiun autonoma Catalugna. Leu vegn tschintschau catalan. Ei dat denton aunc duas autras...
Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In...
Il musical «Adia Surselva – hello New York !» tracta il temps modern dall’emigraziun da Svizzers, Grischuns, Sursilvans en l’America ni vi sur mar. L’emigraziun suenter la Secunda Uiara mundiala ei...
Da Fadrina Hofmann - Nos uffants creschan sü cun ün muond parallel - il muond digital. Sco lur amis van els intuorn tuot natüral cun quista realtà. Temma da quai...
Dad Angelica Augustin (Giuru) - Davent digls 6 anfignen igls 13 d’avost on quatter commembers dalla GiuRu gia l’onour da represchentar la Rumantscheia agl festival da diversitad a Danzig an...
Dad Alina Müller (Giuru) - No problem! La soluziun es in vicinanza. Bun, forsa nun es quai uossa la surpraisa dal tschientiner cha las schanzas per cumanzar üna relaziun sun...
Hoz es il prüm anniversari da LATABLA! Grazia fich a 7'408 lecturs interessats ed engaschats chi han visità 34'139 paginas in ün on. Grazia fich als auturs e las auturas...
La GiuRu ha tenor las statutas da 1991 dus intents principals: Emprim intent fiss da promover il contact e l’encletga tranter las differentas regiuns rumantschas e secund intent è tgirar...
Da Fadrina Hofmann - No Rumantschs vain ün grond avantag: Cun quai cha no eschan be pacs, ans inclegian eir be pacs. Quista lingua secreta po esser ün instrumaint rafinà.......
Dad Annatina Nay - Forsa ei tiu paradis in cuolm, in vitg, in marcau, in’insla? Lunsch naven, ni datier, in liug freid ni cauld, in siemi. Alla tscherca da miu paradis...
Da Fadrina Hofmann - L’Unterländer es adüna stressà ed adüna punctual. Il Romand nu lavura jent e fa mincha di apéro. Il Tessinais es daplü Talian co Svizzer, dimena dad...
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Da Corina Gustin - La festa da Nadal es be ün per dis davent ed il mais d'Avent va a fin - per blers il temp il plü festiv e...
Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...
Benedetto Vigne relata da trais cudeschs recents che l’han faszinà: Sun mai stà en Russia. E tuttina sent jau ina spezia da resonanza russa che ma persequitescha dapi in tempet...
Da Dominique Dosch - Igls treis students Curdin, Juliette e Larissa s’antopan regularmaintg aint igl Café Belvédère a Friburg ed on adegna da rachintar ensatge. I dat discussiuns profondas davart...
..dad Annatina Nay ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi scriva...
Da Romana Ganzoni - A la Freiestrasse 208 es üna plitscheria chi exista daspö decennis. Avant s’vaiva svachada in möd glamurus e be lungurellas üna fich cuntschainta stylista illas stanzas i’l...
Da Dominique Dosch - Igls treis students Curdin, Juliette e Larissa s’antopan regularmaintg aint igl Café Belvédère a Friburg ed on adegna da rachintar ensatge. I dat discussiuns profondas davart...
Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret,...
Da Romana Ganzoni - La mima cha Nina admiraiva daspö adüna vaiva regalà ad ella quella broscha da corallas stupenda. Avant blers ons. Üna broscha chi cumbatta l'ögliada maligna, ha dit...
Da Mario Pacchioli - Signora Lia e Dottor Benino entran el patio. Per disa sediregia Signora Lia viers il sessel da canna ch’ella enconuscha pli che bein. „Ussa prendei plaz...
Da Dominique Dosch - Igls treis students Curdin, Juliette e Larissa s’antopan regularmaintg aint igl Café Belvédère a Friburg ed on adegna da rachintar ensatge. I dat discussiuns profondas davart...
Da Romana Ganzoni - 1. di: Duos staziuns culla metro. Là suna. Milla persunas. O daplü. Mammas lavan als uffants cun aua minerala, l’ora da prümavaira nu sustegna adüna il bogn...
Da Mario Pacchioli - Dottor Benino stezza la platta da fiug e stauscha sia caffetiera dalla vart. El carsina il pegl da siu tgaun Fidelio che sblucca cun gaudiment in...
Da Romana Ganzoni - L’on passà n’haja spettà il bus, il nomer 31, pro’l Hegibachplatz a Turich. I d’eira bunura, temp per üna marenda, i d’eira november, ün tipic di...


text:
Salut la France – Enturn il Bataclan èsi vegnì ruassaivel
- Mesemna, 15.6.2016, 10:21
Ils 13 da november 2015 han 3 dschihadists dal Stadi islamic attatgà il Bataclan a Paris, quai durant in concert. Tar quest attentat terroristic en la sala da concert èn 89 persunas vegnidas per la vita.
40 ulteriuras persunas èn vegnidas mazzadas quella saira tar attatgas sin cafés e restaurants en la vischinanza. Passa 350 persunas èn vegnidas blessadas tar tut questas attatgas.
« Igl è in curius sentiment dad esser avant il Bataclan e savair che qua è capitada avant intgins mais ina tala catastrofa. Quai fa tut mal il venter. »
Andreas Wieland
redactur RTR
Oz, bun 7 mais pli tard, ha noss reporter da sport Andreas Wieland visità il Bataclan a Paris, quai a l’ur dal segund gieu da la naziunala svizra a l’EURO encunter la Rumenia. I saja vegnì ruassaivel enturn il Bataclan, di Andreas. L’entir bajetg vegnia il mument renovà e sa chattia davos ina taila. Il sulet che regordia vid l’attentat saja ina rosa alva pendida vid in palancà.
RR Actualitad 11:00


text:
Wikipedia:Deuit-archivi-5
Contnù
Deuit për neologism e amportassion
As ësmon na lista ëd règole për dovré e sërne neologism e amportassion. Cole ch'a saran sërnùe a van a formé 'l deuit complet.
Proget ëd Deuit
- un neologism a dev esse scrivù ant la grafìa piemontèisa
- n'amportassion as lassa ant la forma original, declinà a la piemontèisa
Esempi: filosofìa nietzschian-a pitòst che nician-a
Votassion
A son pro
- --Bèrto 'd Sèra 15:28, 7 Dze 2007 (UTC)
- --Duvilar • Ciaciarade 15:40, 7 Dze 2007 (UTC)
- --Borichèt, 17,38, 7 dzè 2007
- --Gian- 19:45, 11 Dze 2007 (UTC)
A son contra
- --Bertolòt 18:59, 11 Dze 2007 (UTC)
Coment
Sovens dle amportassion a peusso divnì neologism se a son scrit con la grafìa dla lenga. Tramvaj a l'é n'esempi, i scrivoma pa tramway e al dì d'anceuj a l'é considerà na parola piemontèisa. L'istess cosa a capita in tant àutre lenghe: an Swahili figura as dis picha da l'Anglèis picture; ant le lenghe slav a buto na X o na Г quand a trascrivo le H anglèise (Berto 'd Sèra a lo sa mej che mi). É, i dovro n'àutr alfabet, ma ëdcò l'alfabet piemontèis a le diferent dl'alfabet anglèis.
L'amportassion ëd parole d' àutre lenghe a l'é un process natural, ma a l'istess temp ste perole sì a deuvo esse integrà, dësnò a sarìo për sèmper dle parole strangé. Coma relax, a l'é na parola dgia conossùa daj Latin, ma an italian a l'é ancor na parola strangé përché a l'é pa scrit con l'alfabet italian. A l'é l'istess për taxi: a l'é considerà na parola strangé, ma tassì, ch'a l'é n'amportassion scrit con l'alfabet italian no.
Për ël process d'assimilassion as veul temp, e an prinsipi a peuss smijé bisar scrive dle parole stangé con la grafìa piemontèisa, ma dòp quàich temp a sarà natural; gnun adess a pensa che tramvaj a l'é na parola strangé né ch'a l'é bisar scrivela parej.
Dì ëd scrive le amportassion con la grafìa original a significa neghé a quàich parola ëd divnì piemontèis col temp. Penseve a la parola bajèt, a vien dal russ, ma adess a l'é na parola piemotèisa; i potrìo nen considerela piemontèisa se i la scrivoma бoeц. Adess i podoma dì ch'a l'é na parola piemontèisa 'd derivassion russa.
Për le parole coma nietzschan-o a l'é giust, scond mi, lassele parej, përché as riferiss a Nietszche. L'istess a val për ij agetiv riferì ad àutre person-e. Dit cost, as deurbiss n'àutr argoment, përché a-j son dle parole, com linciaggio e stacanovismo an Italian ( i saj nen ste doe perole as dovro ëdcò an Piemontèis), ch'a son nà da dij nòm ëd person-e, ma a son dovrà arferì ëdcò ad àutri--col temp a son stàit utilissà com agetiv dësligà dal significà original. I chërdo che ste parole sì a deuvo esse srit scond la grafìa piemontèisa.--Bertolòt 18:59, 11 Dze 2007 (UTC)
- Pi ch'un coment, am-smija 'na reclam për la tua posission. A l'é nen coret fé "propaganda eletoral" quand le votassion a son duverte! --Gian- 19:45, 11 Dze 2007 (UTC)
I veulo nen fé reclam, i veulo mach spieghé la mè posission, e përché i penso ant na manèra, belavans n'àutra e I veulo dì che i son nen pro nician-o, coma a peuss smijé da l'esempi për elession. Ma se i penseve ch'a l'é mej buté sto coment ant le ciaciarede i lo faso sùbit--Bertolòt 19:57, 11 Dze 2007 (UTC)
- Car Bertolòt, it l'has pro rason: a l'é natural che pian pianòt n'amportassion a dventa part ëd la lenga. Mach che i chërdo (mach mia opinion përsonal, neh) che nojàutri i dovoma nen forsé la man. Për chèich paròla la forma piemontèisa a l'é motobin natural: dontré di fa cheidun a l'ha giontà la vos Gòlf e gnun a l'ha cangiala, përchè a son-a già genita. An d'àutre situassion a venta porté passiensa na frisa e speté che la paròla as sia stabilisasse: si da na part fótbal e tranvaj a son ëdventà parèj përchè dovrà da la gent, i pudoma pa esse nojàutri a decide ëd piemonteisé paròle tanme snowboard; però i pudoma dovré ël bel neologism tàula da fiòca. Donca i chërdo nen ch'a-i sia na régola ch'a marcia tavòta: a venta decide situassion për situassion, an giutand-se con dij prinsipi generaj. -- Borichèt, 12 dzè 2007
Proget ëd Deuit 2 (sconda règola ant sl'istess argoment)
Cand che tute doe le possibilità a l'han ëd sust, un neologism as preferiss a n'amportassion.
Votassion
A son pro
- --Bèrto 'd Sèra 18:47, 7 Dze 2007 (UTC)
- --Bertolòt 19:03, 7 Dze 2007 (UTC)
- --Borichèt 11:21, 10 Dze 2007 (UTC)


text:
Atualité
Ufize stampa dla Provinzia
Lista di comunicac stampa dl Ufize stampa dla Provinzia Autonoma de Bulsan publicà ti ultimi dis.
Comuns
Sön chësta plata ciafëise les ultimes comunicaziuns di comuns ladins.
Manifestaziuns
Sön chësta plata ciafëise na cerna dles manifestaziuns metüdes a jì dal'aministraziun publica dla Provinzia de Balsan.
Calënder dles fieres y di marćià
Sön chësta plata ciafëise informaziuns sön les fieres, i marćià da Nadè, i marćià da vigni dé, edemai, mensii y anuai y chi di paurs, sciöche inće sön d’atres manifestaziuns.


text:
Mercûri
Artécol in dialèt arzân
Mercóri l'é un pianēt dal Sistêma Solēr. L'é distânt dal Sōl cîrca 55 miliòun ed chilômeter, a vré dîr pió atâch ed 3 vôlti ed la Tèra. L'é un pianēt pîn ed sâs e maşégn: cumpâgn a Vèner o a la Tèra e Mèrt, al gh'à 'na gròsta dimòndi dûra. A diferèinsa ed chiêter dû, al gh'à un pèiş pió êlt dôp la Tèra, per al cèintr ed fèr deşfât, sènd ch' al gh'à un câmp magnètich cumpâgna a còl ed la Tèra. Cun un diâmetro ed 4.850 chilômeter, l'é al pianêt pió cèch dop Plutòun. Al fà al só gîr atōren al Sōl in 88 dé e atōren a ló in 54 dé. Per st'efèt la pêrta vultêda vêrs al Sōl la rîva a un calōr ed 350 grêd e quând l'é nôt al calōr al và zò a -190 grêd. Per dimòndi tèimp l'ònica sònda spasiêla ch' l' à visitê l'é stêda Mariner 10 dal 1974 -75. La sònda Messenger ed la NASA l'è pasêda a tâch a Mercóri al 14 de Znêr dal 2008.
Artéccol in dialatt bulgnais
Mercûri l'è un pianaid dal sistamma solèr. L'è distant dal såul stra sé e nå 55 miglión ed kilòmeter, al vré dîr 3 volt pió cén d'la Tèra. L'è un pianaid predåus: cumpagna a Vèner o a la Tèra e Mèrt, l'à una suparfézzi di mondi dûra. A diferänza dî èter dû, l'à una densità pió èlta dåpp la Tèra, par l'ânma ed fèr dsfât, send ch'là un cànp magnètich cunpâgna a quall d'la Tèra. Con un diâmeter ed 4850 kilòmeter, l'è al pianaid pió cén dåpp Plutån. Al fà al so zîr atåurn al Såul in 88 dé e atåurn a ló in 54 dé. Par st'efèt la pèrt vultè vèrs al såul l'arîva a temperatûr ed 350 grèd, e quand l'è nòt la temperatûra la va zå fén a -190 grèd. Par di mondi ed tänp l'onnica sånda spazièl ch'al l'èva visitè l'è stè al Mariner 10 dal 1974-75. La sånda Messenger d'la NASA l'è pasè atais a Mercûri al 14 ed znèr dal 2008.


text:
Moviment en la crisa da l’Ucraina
- Dumengia, 13.9.2015, 6:22
En il conflict da l'Ucraina datti para speranza per in ulteriur success suenter che l'armistizi vegn pli u main respectà, quai han fatg a savair il minister da l'exteriur tudestg Frank-Walter Steinmeier suenter in inscunter a Berlin cun ses collegas d'uffizi da la Frantscha, la Russia e l'Ucraina.
Anc l'emna che vegn pudessi dar novas tractativas tranter las partidas da conflict. Latiers giaja quai tranter auter per retrair las armas a la lingia da demarcaziun en l'ost da l'Ucraina, las elecziuns localas en la regiun sco er per il svilup umanitar, uschia Steinmeier. Ils 2 d’october da radunan lura ils schefs da stadi e da la regenza dals 4 pajais.
RR novitads 06:00


text:
Sedrun: Fundà cuminanza d'interess
- Dumengia, 6.9.2015, 20:13
Vreni Müller-Hemmi è l'emprima presidenta da la cuminanza d'interess Tujetsch, la cuminanza dals possessurs d'abitaziuns da vacanzas e giasts da tschep da la Val Tujetsch. Radund 150 persunas han elegì a la radunanza da fundaziun la suprastanza, quai communitgescha la cuminanza d'interess.
Sper la presidenta Vreni Müller-Hemmi èn elegids en la suprastanza Christoph Marugg (vizepresident), Kurt Baumgartner, Beatrice Bosshart, Daniel Krähenbühl, Markus Müller e Werner Strebel.
En ses program da lavur 2015/2016 vul la suprastanza s'engaschar tranter auter per il dialog cun la vischnanca e per informaziuns transparentas davart entradas ed expensas da la nova lescha da turissem.
Era preschents a la radunanza da fundaziun eran il president communal Beat Roeschlin ed il suprastant Christian Albin.
RR novitads 20:00


text:
Mansur Hadi è fugì dal Jemen
- Mesemna, 25.3.2015, 12:32
Il president dal Jemen Mansur Hadi ha tenor pliras agenturas da novitads banduna la citad da Aden ed è fugì en l’exteriur, ma i n’è betg cler nua.
La damaun han agenturas da novitads annunzià ch’ils rebels Huthi en il Jemen han conquista in’impurtanta basa dal militar en la provinza Lahdsch en il sid dal Jemen. Uss s’avanzan ils rebels adina pli datiers da la citad Aden nua ch’il president Mansur Hadi sa chattava anc dacurt.
L’emna passada avevan ils Stadis Unids da l’America retratg il persunal da questa basa militara. En la provinza Lahdsch hai dà las ultimas emnas plirs cumbats tranter ils rebels Huthi che stattan datiers da la gruppa terroristica Al-Kaida e las forzas da segirtad dal Jemen.
RR novitads 12:00


text:
Öna dles plü importantes novites dla lege de bilanz de jená dl 2017 é l’inserimënt di plans individuai de sparagn (Piani Individuali di Risparmio – PIR).
L’idea é chëra da porté na pert di sparagns di zitadins taliagn tl’economia reala taliana y des ester spo de vantaje por le sistem imprenditorial talian y süa chersciüda.
Chisc scioldi va a daidé chëres aziëndes co á dificolté a rové pormez ala börsa taliana y á capazité limitada por se finanzié tres les banches.
Les Pmi (Piccole e Medie Imprese) talianes é en gran patrimone d’ezelënza por nosc paisc, cun gran potenzial ciamo nia porté a fin; na sorpresa co portas de bi davagns tles gofes di sparagnadus.
Le zitadin talian che investësc te chisc produc, pó cunté sön agevolaziuns por ci che reverda la tassaziun di davagns co pó nasce da n te investimënt y enplü ne vëgnel nia araté cutes de eredité sce la porsona che á n te sparagn es da gní a mancé.
Danter les condiziuns che é scrites dant por avëi chisc vantaji, ciafunse limitaziuns sön le capital che vignun pó investí tl tëmp, le dovëi da ester zitadin talian y la limitaziun da tigní le sparagn por almanco 5 agn.
Chi che ó investí te en PIR des sambëgn tó en conscideraziun ince le risch che alda lapro:
- geograficamënter se limitëia l’investimënt por almanco le 70% al paisc Italia
- les oblianzes metüdes dant dala lege trasfëresc l’investimënt sön strumënc y titoli plütosc püch ‘licuidi’ y risch en media alt
- por vigne tipo de sparagnadú des valëi la regola dla diversificaziun. L’investimënt te en PIR des rientré te en ‚portafoglio‘ plü lerch y gran – partí sö l’investimënt ia por l’ann cun capitai plü pici é da aconsié.


text:
L’istà ant ël sò s-ciòp pì afoà a l’ha portane via n’amis, un ‘d coj piemontèis ëd marca franca che tute le società e tuti ij temp a l’avrìo damanca, ma che ancheuj i n’oma bsògn come ‘l pan. Pan dl’ànima, përchè a son ël pivò ‘d na comunità.
Cichin Carena, nòm piemontèis ëd Francesco Carena (Carmagnòla 1931- 2017), a l’ha traversà ij sò ani guidà da tanta passion generosa, angagià an tute le inissiative për soa sità, sò borgh, con na rèj ‘d rapòrt con tuti ij piemontèis, an Piemont e ant j’àutre part dël mond, për manten-e viva la stòria, la lenga, la coltura, l’identità ‘d nòsta gent. Memòria stòrica ‘d Borgh Salsasi, a l’é sempe stàit ativ ant cola che adess la mòda a ciama società civil. Con Carena për na bela partìa d’ani a son stàit organisà ij cors ëd lenga e literatura piemontèisa a Carmagnòla; gropà a la Companìa dij Brandé, për quarant’ani a l’é stàit ativ ant l’organisassion dla Festa dël Piemont.
Ansema a d’àutri amis a l’ha publicà un travaj ch’a resta un tìtol amportant ant la bibliografia djë studi lengistich e etnogràfich: «Ij nòsti travaj. Glossario ragionato dei mestieri nella parlata di Carmagnola», publicà dël 2002, na neuva edission slargà dël 2004, dal Centro Studi Carmagnolesi. A son na dosen-a ij travaj presentà: Cordé, Bigaté, Filera o filòira, Muliné, Forné e panaté, Pasté, Distilator dla menta, Conciator e slé, Feracaval, Saroné, Botalé e Siré. Për ògni mësté as dà na presentassion general, con le notissie stòriche, e peui, e costa a l’é la part motobin galupa, ’l glossari ch’as arferiss al travaj. Con coste paròle, salvà da la dësmentia, a son stàite fàite nòste ca, nòsta richëssa, nòsta fiusa. Paròle ch’a son man, ch’a son gest, ch’a son carn e sangh ëd nòsta stòria. Un cadò ‘d Cichin Carena, ch’an resta e a fortìss l’arcòrd e ‘l dolor dla pèrdita.
Albina Malerba an su To7, 22.9.2017


text:
Saint-Gingolph (FR-74)
Saint-Gingolph l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Évian-les-Bains, del circondàre (arrondissement) de Thonon-les-Bains e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 763 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7,33 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 376 méter a 'na altèsa màsima de 1472 méter s.l.m.
Chèsto cümü l'aminìstra la part franséza del paés de Saint-Gingolph che l'è spartìt en dò bànde, l'ótra bànda l'è sóta la Svìsera e la fà part del cantù del Valés. Le dò bànde i è separàde del fiöm Morge.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Surdada d‘allontanament da rument en Val Puschlav betg clera
- Mesemna, 20.12.2017, 14:10
La populaziun da la Val Puschlav ha da vuschar anc ina giada davart la dumonda tgi che dismetta en avegnir il rument per las duas vischnancas da Brusio e Poschiavo.
Tar la surdada dal contract da prestaziun da las duas vischnancas Brusio e Poschiavo, aveva l’interpresa che n’ha betg survegnì la lavur fatg plant encunter quella decisiun. Entant èn passads trais onns e las vischnancas hajan gì da surpigliar custs supplementars da 100’000 francs, ha declerà il president communal da Poschiavo, Alessandro Della Vedova a la RSI.
Puspè tut da capo
Suenter la decisiun da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun, ha la populaziun da la val taliana da vuschar anc ina giada a l’urna davart l’allontanament da rument. Pussaivel saja er che las duas vischnancas Brusio e Poschiavo instradassan puspè ina soluziun che n’è betg dependenta ina da l’autra.
Sco ch’il president communal da Brusio, Arturo Plozza ha declerà en il schurnal «Grigioni sera», dura la procedura almain anc in onn e mez fin dus onns, fin ch'ins haja sclerì tut las dumondas ch'èn uss puspè avertas.
RR actualitad 12:00


text:
Lüna
La Lüna (localmènt ciamàda apò a Löna) l'è l'ünech satèlite natüral de la Tera. La ghe gìra entùren a 'na distànsa de 384.000 km e la g'ha 'n diàmetro de 3.476 km, e l'è praticament sférica.
El sò nòm specìfech de spès ólte el vé dopràt compagn de 'n sinònim de "satèlite naturàl" pò a per le lüne dei óter pianeti.
Aisebé che la sàpe mìa el satèlite natüràl piö grant del Sistema Solar, l'è però, 'ntra i satèliti dei pianéti piö grancc (a lasà föra i pianeti nani 'nsóma) chèl che en prupursiù l'è piö grant en repórt al pianéta al qual el ghe gìra entùren. L'è apò a 'l segónt satèlite per densità 'ntra chèi che se conós la densità, dòpo del satèlite de Giove Io.
Se pènsa che la Lüna la se sàpe furmàda entùren 4.5 milìardi de agn fà, mia tat tép dòpo de la Tèra. Gh'è stat fat divèrse ipòtezi a mèret de la sò formasiù, chèla piö acetàda al momènt l'è che la se sarès furmàda de la agregasiù de detrìcc proietàcc endel'òrbita de la Tèra dòpo de 'n impàt spaentùs che ghe sarès stàt ai tép de la formasiù del Sistema Solar, 'ntra la Tèra de alùra e 'n còrp celèst de le dimensiù del pianeta Marte.
La Lüna l'è 'n rotasiù sìncrona co la Tèra, la ghe mostra sèmper la stèsa fàcia che l'è segnàda de depresiù piö scüre ciamàde "mar" en mès a altipià de grösta piö antìch e piö ciàr e cratér de impàt bèi gròs.
L'è 'l segónt ogèt piö lüminùs che se pöl véder de la Tèra (dòpo del Sul). De la Tèra la pöl someà de 'n bianch lüminùs ma 'n realtà la sò superfìce l'è piötòst scöra, condena refletànsa apéna apéna piö àlta de chèla che 'l g'ha 'l sfalt quan che l'è ècc.
La sò aparènsa isé speciàl endèl cél de la Tèra, e 'l sò percórs regolàr isé come le sò fàzi sèmper precìze le g'ha, zamò dei tép piö antìch, fàt en maniéra che la Lüna la g'hès 'na 'nflüènsa cültüràla emportànta sö la mizürasiù del tép, sö l'art, sö la mitulugìa e sö divèrsi aspècc apò a pràtich de la vìta de töcc i dé e pò a söi mestér de campàgna. La 'nflüènsa gravitasiunàla de la Lüna l'è a l'urìgin del fenòmeno de le marèe.
La sò distànsa de la Tèra l'è presapóch trènta ólte 'l diàmetro del nòst pianéta, isé che 'ndel cél la par vìga 'na dimensiù mìa tat diferènta de la dimensiù aparènta del Sul e quan che gh'è 'na eclìsi totàl, el disch de la Lüna el par cuincìder (e dóca quarcià zó) en maniéra quàze perfèta el disch del Sul. La distànsa 'ntra la Tèra e la Lüna l'è al momènt dré a crèser a 'n rìtmo de 3.82 ± 0.07 ghèi ogna an, ma l'è 'n rìtmo mìa costànte.
El progràma soviètich Lüna l'è stat el prim a rià a mandà 'na sónda spasiàla sènsa òm sö la Lüna endel 1959. El programa americà Apollo l'è stat el prim e al momènt l'ünech a mandà dei òm sö la Lüna. L'è ambiàt co la prìma misiù ümàna a rià a mitìs en òrbita entùren a la Lüna (Apollo VIII endel 1968), e endei agn dòpo sés misiù ümàne i è ateràde sö la Lüna 'ntra 'l 1969 e 'l 1972. La prìma l'è stàda la misù Apollo XI. Chèste misiù le g'ha portàt endré sö la tèra 380 kg de préde de la Lüna, sö le quàle s'è püdìt stüdià e fà ipòtezi sö l'urìgin geològica del nòst satèlite natüràl, la formasiù de la sò strütüra intèrna e la stória söcesìva. Dòpo de la misiù Apollo XVII del 1972, la Lüna l'è stàda vizitàda apéna de sónde sènsa òm.
Paràmeter orbitài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl pónt piö arènt a la Tèra, la Lüna la se tróa a 356.410 km (perigeo), envéce quan che l'è endel pónt piö delóns la rìa a 406.740 km (apogeo). Isé che la Lüna la gira sönden òrbita che g'ha 'na circonferènsa de 2.413.402 km condena velocità de 1,027 km/s quan che l'è al perigeo e de 0,96 km/s quan che l'è al apogèo. A fisà 'n pónt sö l'òrbita de la Lüna, el nòst satèlite el ghe mèt 27,32 dé per fà 'n gir entréch e turnà al pónt de partènsa: chèsto el se ciàma Més Sideràl. Al stès tép però la Lüna la gira apò a sö se stèsa, e la ghe mèt pròpe el stès tép percìs spacàt, e per chèsta rizù la lüna la ghe móstra sèmper la stèsa fàcia a la Tèra. Gh'è apò a 'n óter perìot interesànte che l'è el Més Sinòdich che l'è 'l tép che la ghe mèt la Lüna 'ntra dò fàzi Lünàre percìze e giöna dré a l'ótra, per ezèmpe 'ntra dò lüne piéne. El més sinòdich el düra 29 dé, 12 ùre e 44 minücc e 3 segóncc. La düràda diferènta de chèsti du perìocc l'è duzìda a la rotasiù contemporànea de la tèra entùren al Sul. El piàno söl qual la gìra la Lüna entùren a la Tèra l'è 'nclinàt 'ntra 4° 58' e 5° 19' respèt al pià de l'eclìtica, cioè el pià söl quàl la Tèra la ghe gìra entùren al Sul. El cèntro de màsa, entùren al qual el gìra el sistéma Tèra-Lüna el se tróa a 4700 km del cèntro de la Tèra, dóca el rèsta al dedét del còrp de la Tèra (el ràgio de la Tèra l'è de 6371 km).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Russia fa part a discurs da pasch a Genevra
- Glindesdi, 1.2.2016, 12:13
Als discurs da pasch per la Siria a Genevra sa participescha per l'emprima giada era la regenza russa. Il viceminister da l'exteriur da la Russia, Gennadi Gatilow, s'inscuntra glindesdi cun l'intermediatur da l'ONU
Gennadi Gatilow, il viceminister da l'exteriur russ, vegnia glindesdi a sa scuntrar cun l'intermediatur da l'ONU Staffan de Mistura. Er discurs cun la delegaziun dals Stadis Unids sajan sin il plan da Gatilow, annunzia l'agentura da novitads russa «Ria Novosti».
L'intermediatur da l'ONU De Mistura maina dapi il venderdi passà discurs separats cun ils represchentants dal reschim sirian sco era cun represchentants da l’opposiziun.
A chaschun d’in emprim inscunter cun De Mistura la dumengia passada aveva l’opposiziun pretendì ina meglieraziun da la situaziun umanitara en la Siria; quai avant il cumenzament da contractivas politicas.
RR novitads 11:00


text:
Notizies dal Aiut Alpin Dolomites
Te chisc primes dis de setëmber caraterisei dal burt tëmp y frëit se n resiova puecia jënt a se arpizé tla Dolomites y de cunseguënza fovel ënghe manco cherdedes de aiut. N ntervënt fova da fé sun la Marmolada ulache n ëila dl Polen che fajova la via normale per rué sun punta Penia ie sbrisceda ora tuman te na sfënta dl dlacier. Per fertuna ie i 3 cumpanies che fova pea stac boni de la tenì tla corda y nsci ie la mé tumeda tl uet per puec metri. Ma l problem fova che i ne fova nia boni de la tré su. Nsci à ëi cherdà aiut y cun l joler iel unì julei sun l post mo 3 judacrëp de Fascia che à judà a la tré ora dla sfënta. Ntan chësc ntervënt fovel mo da purté aiut a 2 tudësc che se nfidova nia plu inant sun la dlacia dla Marmolada. Nsci i an ciariei n hovering y julei nchin Pian dei Fiacconi. Pona iesen jic a tò i 3 judacrëp de Fascia che fova tl auter ntervënt y n à julà duc al segur.
N segondo ntervënt tla montes, ma chëst iede pra na utia da mont fova sun l Becherhaus ulache n ëila se ova stort na ciavidla y ne fova nia plu bona de dé sëura l pe. La ova n gran flucion sun l spinel che pesova dassënn y chësta ie ënghe stata la gauja che la se à nzutà. Nsci la an ciarieda y juleda te spedel de Sterzing.
Sun la Fanealm fovel da purté aiut a na turista de 55 ani che fova burdleda ju per feter 100 metri da n rone ert. La ova mel mpue dloncora y nsci la an riesc meneda te spedel per n cuntrol plu avisa.
Ora de chël iel stat plu ntervënc saniteres. Danter l auter a Ums sëura Fië ulache n jëunn de 35 ani fova tumà ntëur te stala. L dutor dl Aiut Alpin Dolomites che fova prësc sun l post ti à dat la prima cures y al jëunn ti jivela prësc miec ënghe sce l cuer ne batova mo nia regularmënter. Perchël l an julà te spedel de Bulsan. L fova bel tert y n à te chësc cajo fat l jol de reviers da Bulsan a Pontives tl scur cun la nueva tecniches de jol.
A Ciavalëis fovel da julé per n ëila de 46 ani che ova na sangheda tl cë. Chësta an julà te spedel de Trënt y a San Ciascian ova de bujën de n dutor n ëila de 85 ani che ova problemesc cun l cuer. L dutor la à stabiliseda y do chël la an juleda te spedel de Bulsan per n cuntrol plu avisa.
Te chisc ntervënc ie suënz ënghe che juda pea i uemes dla ambulanzes che ie sun l post.


text:
Co ir enturn cun ils animals da rapina gronds en il Grischun?
- Dumengia, 15.6.2014, 17:25
M25 è il novavel urs ch’è immigrà da l’Italia en il Grischun. Ed era la novavla giada hai dà donns e teaters. E pir avant in mez onn è in luf dal triep dal Calanda vegnì sajettà en moda illegala sper Tumein. La populaziun grischuna na para anc betg d’esser disada da viver cun ils animals da rapina gronds – il cuntrari. Duain ins dastgar regular il dumber dals lufs era independentamain dals donns ch’els chaschunan, là nua ch’i dat in triep u plirs trieps? Quai per evitar gia ordavant conflicts cun la populaziun – cun purs, chatschaders e turists? Sur da questa proposta da Stefan Engler debattescha l’emna che vegn. Gia ordavant datti la debatta en l’emissiun «Controvers» da la Televisiun Rumantscha cun Stefan Engler, cusseglier dals chantuns da la PCD e Silva Semadeni, cussegliera naziunala socialdemocrata e presidenta da Pro Natura Svizra.


text:
Voilà la France
- Glindesdi, 6.6.2016, 5:30, actualisà a las 12:01
Sonda ils 11 da zercladur dat la Svizra ses emprim gieu en il campiunadi europeic da ballape. L’equipa ha dad ir almain en trais differentas citads en Frantscha. Sco emprim a Lens, lura Paris e silsuenter Lille. Esther Berther e Stefan Dobler han visità las trais citads.
Paris – probabel ina citad che blers enconuschan. Lille e Lens? Forsa gia main. Esther Berther e Stefan Dobler èn sa mess sin viadi en questas trais citads per far in zichel pli enconuschent quellas. Esther cun il microfon ed apparat da fotografar e Stefan cun la camera.
Els raquintan da lur experientschas ch'els han fatg en Frantscha e sche lur viadi ha insumma funcziunà sco planisà.
-
1 Mezdi: Euro 2016 – Esther Berther e Stefan Dobler èn gia stads en la Frantscha 6:37 min
da Actualitad dals 06.06.2016
-
2 Mezdi: Euro 2016 – scuvertas e sentupadas da Stefan Dobler ed Ester Berther 5:20 min
da Actualitad dals 06.06.2016
Il nunenconuschent enconuschent
In viadi cun surpraisas. In viadi en citads nunenconuschentas – almain duas dad ellas. E lura: Paris, ina citad che porscha immens bler. La sfida è però da chattar il nunenconuschent a Paris. Lille e Lens, las citads en la Frantscha dal nord percunter porschan bler da scuvierer. Ed ils ch'tis – uschia vegn numnada la glieud en la Frantscha dal nord – èn amicabels e simpatics. Sulet cun il welch, la spezialitad culinarica dal nord, cun quella èn Stefan ed Esther betg propi vegnids a frida.


text:
Papa Francestg regorda al genocid vi dals Armens
- Dumengia, 26.6.2016, 14:13
Sin ses viadi tras l’Armenia ha papa Francestg rinforzà cun in’uraziun commoventa sia condemnaziun dal genocid vi dals Armens. Il papa ha fatg staziun ad Eriwan tar il memorial per il genocid.
Il genocid vi dals Armens
Dal 1915 enfin il 1917 aveva l’imperi Osman persecutà e mazzà sistematicamain Armens. Passa in milliun umans duajan avair pers lur vita. La Tirchia sco successura da dretg da l’imperi Osman snega enfin oz che las mazzacras vi da la populaziun armena sajan stads in genocid. L’Armenia e la Tirchia n’han nagina relaziun uffiziala ensemen.
Gia tar il cumenzament da ses viadi il venderdi passà aveva papa Francestg condemnà la persecuziun sistematica da la minoritad armena cristiana en l’imperi Osman l’onn 1915 sco genocid. Cun condemnar uss il genocid dals Armens vegn papa Francestg a nutrir danovamain tensiuns cun la Tirchia.
Tensiuns cun la Tirchia èn programmadas
Gia l’onn 2015 aveva papa Francestg discurrì da la persecuziun sistematica dals Armens da «l’emprim genocid dal 20avel tschientaner». Sinaquai aveva la Tirchia cità il ambassadur dal Vatican en il ministeri da l’exteriur.
L'ultim di dal viadi dal papa en Armenia
Tar sia uraziun è il papa vegnì accumpagnà dal president Sersch Sargsjan e da Katholikos Karekin II., il manader da la baselgia armena. Suenter è viagià il papa a Gjumri, la segund-gronda citad armena. Oz è l’ultim di da sia visita. L’october è planisada ina visita papala en Aserbaidschan, il pajais inimi da l’Armenia, ed en Georgia.
RR novitads 23:00


text:
Gaitan Bresci
El Gaitan Bresci (Coiano 1869 - Porto Santo Stefano 1901) l'era on tessidor a Praa in dove ch'el organizava sciòperi e agitazion. In del 1897 l'è emigraa in America, in dove che l'è entraa in contatt cont i idei anarchich. Quest fatt l'è staa decisiv in de la soa decision de tornaa en Italia per copaa el Re Umbert I. Tornaa donca in del mes de giugn del 1900, el 29 de luj el riessiva in del sò intent a Monza. Condanaa al ergastol, i guardi disen che el Bresci el s'è mazaa in prison, ma la so morte l'è on mistee.


text:
Schoc dal franc mussa effect
- Mardi, 3.3.2015, 11:14
Las consequenzas dal schoc suenter l'aboliziun dal curs minimal da l'euro sa fan valair per l'emprima giada en las enquistas da l'Institut da perscrutaziun da la conjunctura KOF.
La situaziun da fatschenta è sa pegiurada marcantamain en tuttas spartas da l'economia. Spezialmain turbla saja l'atmosfera tar las interpresas d'industria, scriva il KOF. Dentant era en las branschas da construcziun, da finanzas ed en il martgà da detagl sajan las interpresas pli pessimisticas.
Ord l'enquista resulta era ch'i dat bler dapli manaschis che vulan reducir il persunal ils proxims 3 mais.
RR novitads 12:00


text:
Rosaa
Rosaa (Rosate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha 5 683 abitant.
Rosaa la se troeuva a sud-òvest de Milan, in direzion de la Provincia de Pavia.
Rosaa, che l'è stada vun di capploeugh stòrigh de la Burgaria (voeuna di contei milanes al temp di Longobard e di Franch) e 'l center de la piev omònima, la gh'ha ona frazion, Cavolett, e vari cassinn. Inoltra l'è gemellada cont el comun polacch de Tarnowo Podgórne e con quell todesch de Rohrdorf.
I Cassinn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cassina Contina, Cassina Malpaga, Cassina Cassinetta, Cassina Villanoeuva, Cassina Micòna, Cassina Melghera, Cassina Mottaroeula, Cassina Trinchera, Cassina Cavolett, Cassina Roeuda, Cassina Crosina, Cassina Mentiron, Cassina Vittòria, Cassina Vallin Ross, Cassina Bertòra, Cassina Gaggianesa, Cassina Longòna, Cassina Arlugh, Cassina Santa Caterina, Cassina de Mezz, Cassina Noeuva, Cassina Confaloniera.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rosaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:


text:
Asteroid 233943 Falera
Ils 26 da matg 2010 ha l’Uniun astronomica internaziunala (IAU) cun sedia a Paris (Frontscha) ed il Minor Planet Center dall’Universitad Harvard a Cambridge (USA) denominau igl asteroid cun la numera constanta 233943 “Falera”.
Cun la surdada da quei num vegn la lavur digl observatori “Mirasteilas” a Falera renconuschida. Quel sefatschenta dapi il 2008 cun la scuvretga e la determinaziun dils orbits d’asteroids tochen oz nunenconuschents.
José de Queiroz, burgheis da Falera, ha scuvretg igl asteroid 233943 “Falera” ils 21 da november 2009.
En media ha igl object in diameter da circa 3 kilometers. Igl asteroid rotescha entuorn il sulegl sin ina distanza media da circa 471 milliuns kilometers e drova 5 onns e 6 meins per ina rotaziun cumpleina. Il mument da sia scuvretga era igl asteroid ver 315 milliuns kilometers naven dalla tiara. Sia glisch era pli che 16’000 ga pli brausla che quella da talas steilas al firmament ch’ins vesa ad egl.
Igl asteroid vegn identificaus a basa dils suandonts parameters:
inclinaziun (i) = 8.12536°
excentricitad (e) = 0.089360
argument dil perihel = 105.15306°
nuv ascendent = 246.49216°
rotaziun entuorn il sulegl = 5.5868 onns
diameter (ca.) = 3 kilometers
perihel = 2.8672411 AE
afel = 3.4297929 AE
Dapli informaziuns anfleis Vus sin la pagina d’internet dalla NASA.


text:
Dodoman, sabeda ai 23 de setëmber, dales 19:30 inant, tl Hotel Alpenrose a La Val
Dan da cater agn él gnü dé fora dala Uniun Ladins Val Badia n liber de cianties ladines dal titul "Cianté ladin en compagnia"
. Al se trata dl secunt liber de na triada, te chëra che la pröma publicaziun (Cianté ladin, 2011) cöi adöm cianties profanes por cors a trëi o a cater usc y la secunda é n adatamënt a döes usc, ince fora dal repertore profan. Le terz liber indere é dötaorela tla fasa de elaboraziun (cianties de dlijia por cors a cater usc). I auturs dla trilogia é (do l’alfabet): Iarone Chizzali, Andrè Comploi, Tone Gasser y Bruno Rives. Chëstes porsones á lauré cun gran competënza y pasciun y ti á dé ala popolaziun ladina libri preziusc por tigní via y slarié fora la gran tradiziun dla ciantia ladina.
La
Uniun di Ladins Val Badia á insciö ponsé a n format por valorisé sides les publicaziuns, sides le cianté dla jënt. Al é gnü l’idea da tó ala lëtra le titul dla secunda publicaziun “Cianté ladin en compagnia” y da la porté fora por les ostaries, invian düc a cianté para, sciöche al gnô fat plüdadî pro vigni bona ocajiun da sté adöm. La pröma incuntada é stada tla ostaria Sotrú a La Plí, olá che al é ince gnü fat la presentaziun ofiziala dla publicaziun. I auturs instësc á cunté dl laur doia y á condüt fora por la sëra intonan tröpes dles melodies racoiüdes tl liber. La secunda ediziun é spo stada a San Martin, tla ostaria Tasser.
Un di traverc dla manifestaziun é ince chël de cianté toc nia tan presënc tla tradiziun: insciö vëgnel chirí fora öna o döes cianties manco conesciüdes y an se tol la bria de les porvé jö plü avisa, cina che ares sona bun. Dedô passon la sëra deboriada, ciantan dötes chës cianties che la jënt se damana.
En chësc ann sará la manifestaziun a La Val, tl hotel Alpenrose (dodoman sabeda ai 23 de setëmber, dales 19:30 inant). A daidé intoné les cianties sarál Konrad Tavella, dirighënt dl cor dles ëres da La Val.


text:
Plirs prominents grischuns vulan gieus olimpics en il Grischun
- Gievgia, 10.12.2015, 17:04, actualisà a las 19:17
Andreas Wieland e Reto Gurtner represchentants dal project per gieus olimpics 2026 han elavurà e preschentà il project per ina candidatura dal Grischun per ils gieus olimpics 2026.
Andreas Wieland ed ils iniziants da la candidatura Grischuna per ils gieus olimpics 2026 han preschentà oz l’equipa che duai elavurar il concept per la candidatura. Era Reto Gurtner, CEO e president da l’Arena Alva, è en questa gruppa. Plinavant la dunna dad Andreas Wieland, Barla Cahannes, ch’è responsabla per la communicaziun. La deputada Angela Casanova vegn a s’occupar da las finanzas. La gruppa da lavur vegn uss ad elavurar in concept. Sin la basa da quel decida Swiss Olympic il november 2016, sch’ins va cun quella candidatura en la cursa per ils gieus 2026. La votaziun dal pievel per il sustegn dal chantun è il pli baud il settember 2016.
RR novitads 17:00


text:
Volusian
El Volusian (nomm complett in Latin: Caius Vibius Afinius Gallus Veldumnianus Volusianus; ... - Terni, agost 253) l'è staa on imperador roman in del period 251-253.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lù a l'era el fioeu de l'Imperador Trebonian Gall e de la soa miee Afinia Gemina Bebiana.
Quand che 'l pader l'è diventaa imperador in del 251, lù l'è staa nominaa ceser, menter co-imperador l'era el fioeu del vegg August Decio, cioè l'Ostilian.
Poeu però l'Ostilian l'è mort de peste, inscì el Trebonian Gall l'ha ciamaa el proppi fioeu e l'ha faa vegnì imperador insema a lù. In 'sto period l'è staa consol dò volt: la prima in del 252 insema al pà, poeu in del 253 insema al Valeri Massim.
Quand che 'l general ribell Emilian l'è partii per l'Italia, i duu imperador hann taccaa a 'ndàggh incontra, anca se adasi: speraven che rivass el sò amis Valerian de la Rezia coi sò armad:. Ma el Valerian l'è minga rivaa, inscì gh'hann avuu de combatt arent a Terni e hann perduu. Menter ch'eren dree a scappà, i sò soldaa j'hann tradii e j'hann coppaa. L'era l'agost del 253.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zosim, Storia noeuva, I.28.


text:
Civis pon prestar servetsch en scolas
- Venderdi, 3.6.2016, 12:33
Persunas che fan servetsch civil pon en l'avegnir prestar pli savens lur servetsch er en scolas e scolinas. L’emprim era quai stà dispitaivel sche «civis» possian far servetsch en scola. Sco quai ch'il Cussegl federal communitgescha entra la midada da l'ordinaziun en vigur cun il prim da zercladur.
Igl è sta ina via cun lungas discussiuns. L’emprim era quai stà dispitaivel schebain «civis» possian far servetsch en scola. La finala han dentant tant il Cussegl naziunal sco er il Cussegl dals chantuns acceptà la midada d’ordinaziun.
Principi da basa resta
Midà nagut han Cussegl federal e parlament vi dal principi da basa: Il servetsch civil dura er vinavant in e mez giadas uschè ditg sco il servetsch militar.
Acceptadas vegnan be persunas che na vulan betg prestar servetsch militar pervi da lur conscienza.
Pensums durant l'instrucziun, però senza responsabladad
Cun la revisiun da l’ordinaziun pon persunas che fan servetsch civil uschia surpigliar differents pensums durant e suenter l'instrucziun - da la scolina fin il stgalim superiur.
La decisiun d’emploiar civis en scola è surlaschada als chantuns ed a las vischnancas. Plinavant na dastgan civis betg surpigliar la responsabladad per l’instrucziun. Els na remplazzan pia betg il persunal d’instrucziun en las scolas.
RR novitads 12:00


text:
Il schanugl sforza Patrick Küng da far pausa
- Gievgia, 24.12.2015, 9:58
Il campiun mundial Patrick Küng na parta betg a la cursa rapida dals 29 da december a Santa Caterina.
Sia blessura en il schanugl sanester è puspè sa mussada da las cursas en Val Gardena. Küng nizzegia perquai ils dis tranter Nadal e Bumaun per la reconvalescenza dasper la pista.
Pervi da sia blessura aveva il Glarunais da 31 onns gia stuì desister tranter l’avust e la fin d’october cumplettamain da trenar sin skis. L'entschatta schaner vul el uss puspè cumenzar cun il trenament sin la naiv.
RR Novitads 10:00


text:
Muntagna (SO)
Muntagna (nom ufizial in talian: Montagna in Valtellina) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 3 032 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 48,6 km² e ona densità de 62 ab./km².
A l’è tacaa a Busaja, Capösg, Sciür, Faed, Lanzada, Piateda, Pendulasch, Punt, Sundri, Spriana, La Tur, Tresiv.
Pruverbi in dialet muntagnun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tussin tusséta la ciama caséta.
- I è tücc prufessur cun la pel di òtri.
- Quand la Quaresma la tuca i trii mes, al fa sü roba anch i sces.
- De marz de sicür el cold l'è amò ün poo scars.
- ...
- Gnè 'l cold gnè 'l fregg ai ha mai mangiad i lüv.
- El bröd se 'l mord brica.
- Quand che i fema i va a cunfesàss, ai ghe dis al preved i pecaa di oltri.
- Tre fema ind la cà ai va ben: üna viva, üna morta e üna petürada sü la porta.
- I magagna e la cativeria ai g'ha i pé; ai va, ai va ma pö ai turna indré.
- Cume gh’è miga galéna senza bech, gh'è miga persona senza difet.
- Scüier la calenda, ciaier el mes.
- El ladrun, per sladràl, per la betula s'ha a ciapàl.
- La fema espertina la fa sü el lecc a la matina, quela pultrunenta la fa sü el lecc e la se indurmenta.
- Nu se pò s'ciüdà dulz se s'ha l'amar in buca.
- Per fà, s'ha da ess pregn.
- Sut l'aqua fam, sut la nev pan.
- Chi völ vaghi, chi nu völ mandi.
- Chi nu rassega nu fa ass.
- S'ha da cred metà de quel che se ved e gnent de quel che se sent.
- Al gh'è miga 'na bela scarpa che cun l'andà del temp la nu diventi sciavata.
- Quand che se g'ha vöja de parlà, l'è mej tas giù.
- S'ha da stà a sentì tücc e pö fà cume s'ha vöja.
- A fà diversi di oltri se ciapa giù del mat.
- Ai vegg al ghe rincress murì perchè ai ne impàra üna tücc i dì.
- A Milan quel che i fa miga incö ai le fa duman.
- A 'stu mund s'ha da savé sarà 'n ögg e dervì quel oltru.
- Se se cumenza a fà l'ost e 'l fraa cercot, nu se desmet ciü.
- A fàgh del ben a l'asen se ciapa la cua sül müs.
- Se te völet che 'l Signur te guardi, van a lecc dubòt e leva sü tardi.
- Al busagg senza furtüna, d'estaa 'l suu, d'inveren la lüna.
- L'è mej rump scarpa che lenzö.
- La fam la cascia fö el lüv da la truna.
- Valtelin pecatur, senza Madona e senza Signur, i ha brüsad la crus de legn per fà büj i castegn.
- I cavii de la cupa i fa verì la buca.
- A vestì un pal, al par un cardinal.
- Mangià da crepà, stà mal da murì.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Muntagna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
«Lorens Magrassi a l’é pa da pòchi di ch’a scriv, ma da bela partìa d’agn, e da soa anviarura fin-a adess a l’é mantnusse fedel a sò destin che a lo gropa a soa tèra e sò pais. Tèra e pais che a vivo an minca ‘n vers ëd Magrassi, soens an ton minor e a vos bassa, sij ton che a nasso da l’ambrun-a dla siviltà paisan-a genita, la siviltà che a angagia coj che a l’han conossula e a son anreisasse ancreus, tan ‘ma ‘l nòst, a fene ne rason ëd vita e ‘d poesia.
La mira ‘d cost poeta a l’é cola ‘d chi ch’a resta frem a sò pòst, che a mòla nen, che ‘d soens a fà vis ëd nen vëdde che i soma tuti ij di pi da soj, pi tradi, ëd chi a veul ancor chërde che a l’orisont a-i é ‘d colin-e e peui d’àutre colin-e, pentnà dal travaj e sorgà da le taragne.
Dnans a la poesia da la vos “fòrta” (an tuti ij sens) ëd Badalin, bele cand a esprim ëd sentiment ancreus, Magrassi a sern pitòst la mesa vos, cola ‘d chi a canta parèj a la bon-a, sensa d’àutr but che esse scotà da soa gent, cola che chiel a na conòss ël cheur.
Cola midema gent dël Monfrà che ancor ancheuj a s’arconòss ant ël bin ëd la tèra e a sà pronunsié a la bon-a ‘d paròle angagiante, tan ‘ma cole ch’a parlo d’un passà glorios che a viv mach pì ant le pere dij castej…»
Giusep Gorìa | La Slòira, Mars 1998
Lorenzo Magrassi, poeta monfrin
Lorenzo Magrassi (Villalvernia 1933), coma Nino Costa e coma Pinin Pacòt, për vagnesse la pagnòta a travaja an banca. Për «vive» a scriv poesìe. Brandé an tèra monfrina-a, a sta a Mombel Monfrà, da ani a colàbora con le riviste piemontèise pì avosà, coma «Piemontèis ancheuj», «Musicalbrandé» e «La Slòira», l’armanach «Ij Brandé». Dòp un prim lìber,«Cheur e pais» dël 1997, për j’edission dël Centro Studi Don Minzoni, con la presentassion ëd Camillo Brero, a seurt adess con na neuva racòlta soagnà da Gioventura Piemontèisa, «Brasca e valòspi. Poesìe piemontèise ant l’armonìa monfrin-a» (pp. 80, 10,00). Un tìtol ch’a compendia, coma lesoma ant l’introdussion (…), «le componenti del suo percorso lirico: i ricordi, i rimpianti, le emozioni, i sentimenti cadenzati sul filo della memoria», la brasca, brasa; «e poi i sogni, le aspirazioni, i desideri, le fantasie che s’innalzano sicuri di trovare il cielo», le valòspi, le faravòsche.
Na sessanten-a ‘d poesìe, smonùe con cadensa còtia, un léssich nen arsercà, ma naturalment elegant, soasì, git d’ispirassion; un frisson ch’a ven da l’aleansa ancreusa che Magrassi a l’ha savù angagé con soa tèra. Nen nostalgìa d’antan, ma sostansa dj’euvre e dij di tëssùa ant ij valor ëd sempe. «Ant la pas ëd la sèira/ una ca s’avzin-a a n’àutra,/ e ‘n fil ëd fum / dai tecc/ së sbarda/ sensa pèis/ cmé ‘n pensé,/ anver ël stelli..». Na poesia che coma «La sèira/ la cun-a /lontan-i stagion ëd gòj…», coma na «…giornà/as peul sarassi/ ant ër pugn/con brancà ‘d silensi/ e scaji ‘d vita…», coma «’n cel taconà/ëd nivoli an pastura», «cmé na reusa,/ ant ël tò man…/Con l’anvia,/ancreus, ëd forati l cheur». Esse bon-a a forete ’l cheur, a lé forse una dj’imàgini pì bele ch’as peulo desse dël sens dla poesìa.
Giusep Gorìa, che a scriv na pàgina coma pòst-fassion a costa bela edission, a buta l’acsan su «la vos bassa», «la mesa vos», ël «ton minor» che Lorenzo Magrassi a sern për decliné ij so vers, ma a les-je bin coste poesìe a l’han la fòrsa ‘d «deurbi/ na cita anta dël cheur», përchè ant un temp brajà, venta savèj scoté ’l silensi për artrové dova «së scond/ në spion ëd sol». Scotoma l’anvit dël poeta, cola fërvaja d lus ëd sol, butomla an sla man e sporzomla a chi an passa «a riva!…». Për le paròle un pòch pi malfé a capì da chi a l’ha pòca orija al Monfrin, a-i é un Glossari ch’a dà la version ant ël piemontèis dij clàssich.
a.m. [Albina Malerba]
To7, 18.6.2010
► Ët ciam, sot-vos…
► Campagnin
► Tèra Monfrin-a


text:
Cuira – notg intensiva per la polizia
- Dumengia, 26.6.2016, 12:03
La polizia da Cuira ha gì passà 20 intervenziuns la notg passada.
La gronda part èn stadas reclamaziuns davart canera, donns materials e dispitas, uschia communitgescha la polizia da la citad. A la staziun e sin plazzas publicas ha la polizia fatg controllas intensivas da persunas.
In automobilist è vegnì denunzià pervi da manevers privlus e pneus tgulands en il center da la citad suenter il gieu da ballape tranter la Croazia ed il Portugal.
RR novitads 12:00


text:
El 25 de April
Quand seri giuina, seri ‘na sfegatada, per an e an ho mai perdu un corteo; manca a fal aposta, piueva semper ma mi seri fra quei scalmanà che cantaven e vusaven pusè fort che se tiravan no fora, la ciapaven tuta, convint che chel dì lì eren lur i liberadur. Ades, a guardà indrè,…
El du de Giugn
Mi sun nasuda sota el re, subit dopo un quei an sun diventada republicana, ma seri tropa picinina per capì la diferensa. El mè papa e la mia mama se scaldaven no trop per che la ricurensa lì; l’era una festa pagada e la vareva dumà per quel, ogni giurnada pasada fora de la fabrica,…
El prim de Macc
L’è la festa dei lavuradur, quei vera, no de quei che fan finta de pasà i cart o de studià cume fa a fregà i alter. Vori dì dei lauradur che in custret a laurà per mangià, che gan nisuna sudisfasion de quel che fan, che per lur l’è propri un sacrifisi ch’el dura tuta…
La speransa
Inco l’è Pasqua, se festegia el Signur che l’è risurgiù a la dumenica el venerdì l’era mort in crus dopo che l’aveva tant tribulà e patì de tut i culur. Credec o no, l’è semper la speransa che la vita la vinc in su la mort E nunc, vif, ghem bisogn de credec. Quand seri…
Giusep e Giusepina
San Giusep l’è cunusu de pusè de dumila an Perché l’era el papà del Gesù “putativo” l’ha dì la gesa Nò del so sang. Vera sì, vera nò, l’era un brav’om, lauradur, ch’el ghe stava propri adré alla sua famiglia El Signur el s’è fidà de lu, l’aveva catà fora in mes a tanti Per…
La mimusa l’è no dumà gialda
Incò che l’è la festa dela dona, vori dedicam una puesia, vori festegiam, ansi unuram del mè ves dona. Parli no de quei che cunusi no, parli de quei che go conusù poc o tant i mè non, la mia mama, i mè sii, tuta pora gent che l’ha dumà fa un gran laurà in…
I me’ radis
L’è la prima volta che scrivi in dialet E me par de ves adré ammò a parla con la mia mama che l’è morta de tanti an. Me interesa poc del me paes, in due che sun nasuda. Vif chi, vif de un’altra part per mi l’è istes, denter in di palasuni sem tuc cume…


text:
Fiès
Fiès (en Italià: Fièsse), l'è 'n cümü de 2 074 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 40 km a Sud de la cità de Brèsa e 26 a Nordèst de la cità de Cremùna.
Fiès l'è 'l cümü piö meridiunàl de la pruvìncia de Brèsa e 'l se tróa ai cunfì co le pruvìnce de Cremùna e de Màntoa.
La zona l'ìa zà abitàda 'n época preistòrica. De le bànde de le località de Santa Cristina e Cademàrc, endèl 1898, gh'è stàt troàt de le tómbe de la cültüra de Remedèl (2200 agn prìma de Crìsto).
El nòm del paés el compàr per la prìma ólta endèn docümènt del sècol IX.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Scisma de Montaner
Cun l’espresiòn Scisma de Montaner se vör spiegà un fàtt che l’è sücess a Montaner, frasiòn de Sarmede, fra el dicember del 1966 e el genàr del 1967.
Quasi tütt i abitant de Montaner i’hann lasàd la cesa catòlica per entrà ind’la cesa urtudòsa, perché i èeren no d’acordi cun le decisiòn del vèsc de Vittorio Veneto, mons. Albino Luciani, ch’el sarèss diventàd papa Giuànn Pàul I.
Cuntegnüü
I fàtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tütt l'è cumenciàd el 13 de dicember 1966 quand l'è mòrt el cüràt, don Giüsèpp Faè, che l'era lì dal 1927. La gent l'avarès vursüd che diventeva cüràt l'asistent don Antòni Botteon. Ma mons. Luciani l'ha numinàd cüràt don Giuànn Gava e la gent la gh'è restàda mal a sè. El vèsc l'ha dìt che i cüràt, per Dirìtt Canònic, i'ann nò elètt e che la decisiòn de numinài l'è apena del vèsc. Don Giuànn el gh'eva de rivà el 22 de genàr 1967.
La gèn la ghe steva nò e l'ha prupòsta al vèsc de fa restà don Antòni almèn cùme vice-cüràt, ma el vèsc l'a rispòst che per un paesìn insì picinìn basteva un prèt sùl.
Alùra el paès el s'è divìs fra i ratt de sacristia, che i vureven nò ribelàs al vèsc, e i gàtt che i vurèven don Antòni cùme cüràt.
El 22 de genàr 1967 la gènt l'eva müràd le porte d'la la cesa e la vurèva nò fagg fà San Martìn a don Giuàn. El 9 de febràr 1967 la gènt de Montaner l'è andàia a Ruma per pudè parlà cul papa sènsa riesìg; anca se l'ha mandài un fratìn vècc, frà Casimiro de Monselice per dì la mèsa, e per cercà de calmà la pupulasiòn, per 6 mès. Dòpu 6 mès la gent la mulèva nò el màss e alüra mons. Luciani l'ha numinàd don Pèder Vernier nöu cüràt.
Don Pèder l'è rivàd el 12 de setèmber 1967 è l'è stài saràd sü in sulè d'la canonica. Alùra mons. Luciani l'è rivàd a Montaner scurtàd da la Pulisìa è l'ha purtàd via el Santìsim dal tabernàcul d'la cèsa, e l'ha lasàda praticamènt scunsacràda.
El scisma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gènt, che la se rasegnèva nò, l'ha mìss in att un scisma, e l'ha fundài la cèsa urtudòsa a Montaner. El 26 de dicember 1967 l'è staia celebràda la prima mèsa urtudòs bizantina. El cüràt urtudòs, pàder Claudio Vettorazzo l'è rivàd a Montaner in pianta stàbil el mès de giügn del 1969. El 7 de setmeber 1969 l'è stàia cunsacrada la cèsa.
I urtudòss de Montaner i g'hann vìd un bel po' de prublemi, però: infàti i'eren diventàd urtudòss püsee per andàg cuntra al vèsc Luciani. Anca don Claudio el g'ha vìd tanti prublemi per una vita sregulàda e l'è stài arestàd in del 1994 [1].
Apena dal 1998 i s'enn calmàde un po' le acque e la cumunità urtudòsa la g'ha üficialmènt el rito bizantino.
In del 2000 l'è stài fundàd anca un munastèr de suore ch'i dipendun dal Patriacàd de Costantinopoli, e incö la cesa l'è frequentada anca dai crstiàn ch' riven da l'Europa dl'Est.
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Valentina Ciciliot, Il caso Montaner. Un conflitto politico tra chiesa cattolica e chiesa ortodossa, Venezia - Ca' Foscari, 2004.


text:
Stansstad
Cuurdinàde: 46°58.602′N 8°20.403′E
Stansstad a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.11 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 4485 abitant.
El cumün de Stansstad al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpnach (OW), Ennetbürgen, Ennetmoos, Hergiswil, Horw (LU), Meggen (LU), Stans, Weggis (LU). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
NW_Gemeinde


text:
Lendinara
Lendinara (en vèneto: łendinara) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 12 006 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 55,4 km² e 'na densità de popolasiù de 217 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Badia Polesine, Canda, Castelguglielmo, Fratta Polesine, Lusia, Piacenza d'Adige (PD), San Bellino, Sant'Urbano (PD), Villanova del Ghebbo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lendinara l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
LAURS DA ZUMPRADÚ
Le lëgn é n material natural che crësc do y che ne depënn nia dales modes: al é dagnora atual! Al é saurí da lauré impara y porchël pól gní tut por n gröm de cosses.
Por Os fajunse nos:
- tëc de lëgn
- majuns
- punc de lëgn
- frabicac metüs pormez o alzades nöies sön strotöres che é bele
- soras y falzades de lëgn
- sis
La consulënza profescionala, la proietaziun tl detail cun le computer, i laurs fac a regola d’ert y la realisaziun avisa y ti tëmps odüs dant é la fondamënta por che Üsc frabicac tëgnes dî y por ch’i podëis ester contënc impara.
Mascins da taié pro y mëte adöm modernes y idees nöies fej de nosta dita Osc partner spezialisé ideal por döt ci che á da nen fá cun costruziuns de lëgn y laurs da zumpradú.


text:
Cumbat per duas persunas australianas destinadas a la mort
- Gievgia, 5.3.2015, 8:44
Cun ina guardia d'admoniziun han represchentants dal parlament en l'Australia protestà cunter l'execuziun da dus cuntrabandists da drogas australians en l'Indonesia. Plirs tozzels represchentants han envidà chandailas avant il bajetg dal parlament a Canberra.
La ministra da l'exteriur Julie Bishop ha offrì en l'ultima minuta d'impedir l'execuziun cun in barat da praschuniers. Il president da l'Indonesia Joko Widodo ha fin ussa refusà tuttas dumondas da grazia. In termin per l'execuziun n'è anc betg enconuschent. Ils dus Australians èn dentant vegnids transferids da Bali sin in'insla nua ch'i vegn executà.
RR novitads 07:00