text:
Terren
Il terren, en la lingua da mintgadi er terra u terratsch, furma la part superiura da la crusta da la terra. Per ordinari cuntegna questa part da la crusta material organic e pussibilitescha uschia il svilup da furmas da vita. Vers engiu vegn il terren cunfinà da crap cumpact u luc; ensi per ordinari d’ina cuverta da vegetaziun sco er da l’atmosfera da la terra.
Tut tenor sch’il term vegn duvrà en la lingua da mintgadi u sco part d’in dals differents vocabularis dal fatg, po ‹terren› avair differentas muntadas:
- En la pedologia, la geografia dal terren, la biologia e la geologia sa tracti dals decimeters superiurs da la surfatscha da la terra ch’èn plains da creatiras viventas (flora e fauna). Cuntrari a las ulteriuras disciplinas numnadas s’occupa la geologia en emprima lingia da terrens che sa chattavan en èras geologicas passadas a la surfatscha e ch’èn oz s’endirids a crappa.
- En ils fatgs da construcziun designeschan las noziuns ‹terren› resp. ‹terra/terratsch› in material da construcziun resp. il material che furma il fundament d’edifizis e/u che sto vegnir muventà per mesiras da construcziun.
- En la planisaziun dal territori e geodesia designescha il terren la surfatscha da la terra per propi.
- En il diever general è manegià il ‹terren e fund› u ‹agen funs›, pia ina parcella u in sulom tenor il pretsch dal terren local.
En quest artitgel vegn la noziun ‹terren› duvrada en il senn da las scienzas geologicas e biologicas, surtut da la pedologia.
Cuntegn
Terren ord vista da la pedologia e da la protecziun dal terrenModifitgar
Ord vista da la pedologia (dal grec πέδov pédon, ‹terra› e λόYoς lógos, ‹scienza›) vegn designada sco terren la zona da transiziun tranter la litosfera (la stresa da crap dira da la terra), la biosfera, l’atmosfera da la terra e l’idrosfera. Questa zona – la pedosfera – consista da material anorganic (ca. 47 %), da material organic (ca. 3 %), d’aua (ca. 25 %) e d’aria (ca. 25 %).[1]
La substanza dal terren anorganica sa cumpona da crappels e particlas da minerals primars e secundars (vul dir ch’èn resortids da la dischagregaziun chemica). La substanza dal terren organica vegn numnada humus. Las particlas mineralas e da humus èn ordinadas en ina structura tridimensiunala ch’è ultra da quai segnada da spazis vids, emplenids cun aua ed aria. En la part superiura dal terren à la consistenza da questa structura per ordinari lucca, mieulusa. La pli impurtant rolla gioga il terren sco basa da viver per las plantas ed a moda directa u indirecta er per ils animals e l’uman.
Furmaziun da terrensModifitgar
Facturs da furmaziun da terrenModifitgar
Ord vista geologica sa furman terrens relativamain svelt, ord vista da l’uman però relativamain plaun. Ils terrens en l’Europa Centrala odierna èn sa sviluppads en il decurs dals ultims 12 000 onns, dapi la fin da l’ultim temp da glatsch.
Premissa da basa per la furmaziun d’in terren è in material da partenza da consistenza cumpacta (crap dir u sediment luc). Il reliev na dastga betg esser memia stip, uschiglio vegn il material da partenza manà davent tras erosiun avant ch’i po sa furmar londeror in terren. Medemamain na dastgan betg vegnir transportadas memia grondas quantitads da sediments en il territori respectiv; uschiglio vegn il terren ch’è londervi da sa furmar adina puspè cuvert e la furmaziun dal terren sto cumenzar da nov. Il clima duess esser umid e betg memia fraid; per l’ina è quai necessari per furnir bunas cundiziuns da viver per plantas ed animals, per l’autra è l’aua impurtanta per ils process da decumposiziun.
Er terren ch’è ‹finì› è suttamess cuntinuadamain als facturs numnads. Vitiers vegnan las creatiras dal terren, sco part da quel, e dapi ca. 8000 onns las influenzas antropogenas sco l’utilisaziun tras l’agricultura u la selvicultura e l’apport da substanzas nuschaivlas tras l’uman.
Process da furmaziun da terrenModifitgar
Ils process da furmaziun dal terren vegnan mess ad ir tras ils facturs da furmaziun dal terren. Quels han en lur summa dus effects: Els midan il crap da basa e transfurman quel en terren, ma els midan er cuntinuadamain il terren existent.
Furmaziun da terren primaraModifitgar
Il crap da basa, saja quai grip solid u sediment luc, vegn decumponì tras dischagregaziun fisicala e chemica en parts adina pli pitschnas. Sfessas ch’èn oramai avant maun en crap dir sa schlargian e porschan plaz per pulvra che vegn suflada natiers e plantas pionieras. Ils minerals dal crap da basa vegnan transfurmads en autras cumposiziuns chemicas, las qualas cuntegnan elements d’impurtanza vitala per plantas ed animals, sco per exempels sals dal calzium, dal magnesium, dal fosfor e dal fier. Cun agid d’animals e da microorganissems vegnan plantas pionieras mortas l’emprim decumponidas en cumposiziuns organicas e silsuenter en substanzas huminas (humificaziun). Per part transfurman microorganissems vinavant las cumposiziuns organicas en simplas cumposiziuns anorganicas (mineralisaziun). Divers process (bioturbaziun, crioturbaziun, peloturbaziun) procuran per la maschaida da substanzas organicas e minerala e per l’apport d’aria en las poras da quella (pedoturbaziun). Uschia sa furma en il decurs dal temp ina maschaida da substanzas mineralas ed organicas, ritga dad aria e plain vita – il terren. La substanza organica è situada per gronda part en l’orizont da terren superiur ch’ins numna er terratsch.
Las cumparts dal terren servan a las creatiras per la creschientscha e per il provediment d’energia. Arschiglia ed autras substanzas huminas che resultan da la dischagregaziun sa collian, per exempel en la beglia dal verm da plievgia, al cumplex da humus ed arschiglia, il qual è abel d’‹arcunar› substanzas nutritivas ed aua e fa il terren mieulus.
Furmaziun da terren secundaraModifitgar
Ina giada ch’il terren è sa furmà, sa mida quel cuntinuadamain en il decurs dal temp, e quai surtut sch’ils facturs da furmaziun da terren sa midan. I dat blers process che pon influenzar la furmaziun da humus u che pon midar en autra moda il terren. Latiers tutgan per exempel il lavar ora cumparts dal terren e transportar vinavant quellas en stresas pli profundas u manar davent quellas cun l’aua sutterrana (t.a. sals idrosolvibels, calciumcarbonat dissolvibel en acid carbonic u arschiglia ed autras substanzas che sa dissolvan en acids).
En la profunditad – en la zona da cunfin tranter il terren ed il crap da basa – cuntinuescha ultra da quai per ordinari la furmaziun da terren primara. Tut en tut sa lascha uschia observar in svilup da terrens pauc profunds, crappus, pauc dischagregads e ritgs da minerals vers terrens profunds, a grauns fins, fermamain dischagregads e schlavads. Partind dal substrat avant maun e da las atgnadads localas dal terren sa sviluppa tras influenzas ‹exteriuras› (sco clima, vegetaziun, utilisaziun) en il decurs dal temp in tip da terren cun caracteristicas specificas.
Funcziuns dal terrenModifitgar
Il terren po surpigliar fitg differentas funcziuns. Sco funcziun natirala dal terren vegn designada sia muntada sco basa da la vita e sco spazi da viver per umans, animals, plantas ed organissems dal terren. En in senn pli general è il terren in element indispensabel da numerus process che furman en lur summa il sistem ecologic (surtut en connex cun la circulaziun da l’aua e da las substanzas nutritivas). En pli figurescha il terren sco medium da dischagregaziun, da cumpensaziun e da concentraziun per diversas substanzas; cun filtrar e transfurmar substanzas che derivan d’ordaifer, protegia il terren surtut er l’aua sutterrana.
Sper questas funcziuns primaras serva il terren sco archiv che dat scleriment – per ordinari a fitg lunga durada – davart l’istorgia da la natira e da la cultura. E betg il davos è il terren suttamess a diversas furmas d’utilisaziun da vart da l’uman: giaschaments da substanzas primaras, surfatscha da colonisaziun e da recreaziun, utilisaziun tras l’agricultura e la selvicultura sco er ulteriura utilisaziun economica e publica (traffic, provediment, dismessa etc.).
Tras l’utilisaziun umana vegnan las funcziuns natiralas e d’archiv però influenzadas e midadas. Quest’influenza po esser pitschna (p.ex. agiuntar cumpost en iert), ma er destruir dal tuttafatg tschertas funcziuns.
Caracteristicas dal terrenModifitgar
En la pedologia vegnan intercuridas las caracteristicas fisicalas, chemicas e biologicas da differents terrens. Tut en tut sa tracti tar terrens da structuras ordvart cumplexas che disponan da fitg bleras caracteristicas, las qualas influenzeschan tuttas ina l’autra. En la pratica, per exempel tar bleras provas da terren en l’agricultura, vegnan be paucs da quests parameters intercurids da rudent. Da muntada speziala èn per ordinari il tip da terren, la cumpart da humus, la valur da ph ed il cuntegn da nitrogen, calium e fosfor.
La gronda part da questas caracteristicas sa laschan giuditgar al lieu partind dal material da basa e da la colur dal terren. Er la cumposiziun da la vegetaziun (plantas indicativas) po furnir indicaziuns fidablas areguard tschertas caracteristicas dal terren. Valurs precisas, surtut areguard ils parameters biochemics, sa laschan però be eruir a basa da mesiraziuns scientificas ch’han savens lieu en il labor.
Cumposiziun generalaModifitgar
Ina da las caracteristicas da basa dal spazi da viver terren è che tut ils trais stadis d’aggregaziun cumparan en quel adina in sper l’auter: solid, liquid, en furma da gas. Quels sa maschaidan a moda omogena ed èn adina colliads in cun l’auter a moda inseparabla. La cumpart solida sa cumpona surtut d’ina basa minerala, la quala vegn savens recepida a moda simplifitgada – pia senza esser conscient da las cumparts d’aua e d’aria – sco il fund, il terren u il terratsch. La part solida dat al terren sia consistenza ferma, palpabla, e marchescha en sia cumposiziun a moda decisiva bleras caracteristicas dal terren.
Ma en sia totalitad na furma il terren betg in corp massiv, mabain ina structura lucca che cuntegna bleras poras da grondezza visibla fin microscopica. En media cumpiglian quellas ina cumpart da betg main che 45 % da l’entir volumen dal terren ed han correspundentamain er ina gronda muntada areguard las funcziuns e las caracteristicas da quel. Questas pitschnas foras èn emplenidas cun las cumponentas dal terren fluidas, numnadamain umiditad ed aria.
Ultra da quai è mintga terren segnà da furmas da vita pli u main exprimidas. Terrens na furman da princip nagina materia morta, mabain biotops plain vita. L’influenza da las creatiras dal terren sin las atgnadads e funcziuns dal terren e lur cumpart vi da la massa varieschan però fitg ferm. Quellas tanschan da quasi betg cumprovabel (terrens en deserts extremamain arids u lieus cun autas cumparts da metals grevs) fin a cumparts da bunamain 100 % da la cumpart solida (palids).
Caracteristicas fisicalas dal terrenModifitgar
Cun las caracteristicas fisicalas d’in terren èn manegiadas sias atgnadads mecanicas, la granulaziun, l’aua e l’aria en il terren.
- Cumposiziun e structura
La granulaziun dal terren definescha quant fin ch’il material è; ins discurra en quest connex er da la textura u dal gener da terren (betg da sbagliar cun il tip da terren). Quella è decisiva per praticamain tut ils process da furmaziun da terren sco er per la repartiziun dal volumen da poras. La classificaziun vegn fatga cun analisar la grondezza dals singuls crappels u grauns da sablun.
Sco structura vegn designada la moda e maniera co che las cumparts solidas èn ordinadas en il spazi; quai influenzescha a moda decisiva la bilantscha d’aua e d’aria dal terren, las substanzas alimentaras che stattan a disposiziun, la spessezza da las ragischs ed autras caracteristicas. En terrens natirals determineschan il material avant maun ed ils process da furmaziun da terren la structura che sa sviluppa. Tar terrens che vegnan elavurads da l’uman servan percunter diversas tecnicas ad influenzar e midar la structura (arar, sauar e.a.).
Il volumen da poras è il spazi vid tranter la cumpart solida che po vegnir emplenì cun aua, aria e vita. La summa dal volumen da poras cumpiglia quasi adina radund 45 %. Las poras primaras dependan da la granulaziun sco er dal tip e da la cumposiziun da las cumparts organicas. Las poras secundaras èn dependentas da las caracteristicas chemicas dals minerals, da l’influenza da las plantas (ragischs), dals animals (tunnels) e da l’uman (densificaziun).
Ulteriuras caracteristicas che concernan la cumposiziun e la structura furman per exempel la spessezza dals giaschaments (p.ex. l’abilitad dal terren per laschar passar l’aua da sfundrada), il privel d’erosiun u la stabilitad d’agregat (privel da s’englittar).
- Equiliber d’aua e d’aria
La capacitad da pudair arcunar aua e puspè dar giu quella è ina da las caracteristicas da basa da tut ils terrens. A questa capacitad èn liadas numerusas caracteristicas essenzialas che concernan l’abilitad da liar aua, il provediment d’aua ed il moviment da l’aua en il terren.
Tar il volumen da poras sa tracti d’in indicatur che mussa quanta aua ch’in terren po cuntegnair maximalmain. Questa grondezza sa lascha sutdivider en aua betg accumulabla, che sfundra, ed en l’aua che vegn retegnida en il terren, l’uschenumnada capacitad dal champ. La capacitad dal champ vegn sutdivida da sia vart en ina cumpart utilisabla, che stat a disposiziun a las plantas, ed en aua morta che na stat betg a disposiziun a las plantas. La repartiziun da questas trais cumparts dependa a moda essenziala dal gener dal terren.
La capacitad da l’aria definescha tge cumpart dal volumen che l’aria po occupar, cura che l’aua che na sa lascha betg accumular è sfundrada dal tuttafatg. Questa caracteristica porscha in emprim indizi, quant bain ch’il terren vegn provedì cun aria.
L’umiditad dal terren inditgescha il cuntegn d’aua actual. Quel sa lascha mesirar en il labor u eruir al lieu a basa d’indicaturs sco consistenza, coluraziun u la quantitad dad aua che sorta. Magari po l’umiditad dal terren esser impurtanta per eruir il tip dal terren; ma facticamain sa tracti d’ina caracteristica ch’è suttamessa a grondas fluctuaziuns (precipitaziuns, setgira). Da la valur d’umiditad media d’in terren dependa la quantitad d’aria (oxigen) ch’è avant maun en quel. È la cumpart d’aua sur lung temp fitg auta, maina quai a cundiziuns reductivas, pia anerobas.
Dal surmenziunà resulta gia co che sa lascha eruir l’ultima caracteristica fisicala che duai vegnir tractada qua, numnadamain il cuntegn d’aria. La valur da quel è uschè aut sco il total dal volumen da poras minus la cumpart d’aua actuala. Tuttina sco il cuntegn d’aua è pia er il cuntegn d’aria suttamess a grondas fluctuaziuns.
Caracteristicas chemicas dal terrenModifitgar
Questas caracteristicas stattan en connex cun process chemics e la cumposiziun chemica dal terren. Qua intgins indicaturs d’impurtanza:
Cun il cuntegn da chaltschina vegn surtut inditgada tar terrens minerals la cumpart da carbonats da calzium e da magnesium (calcit e dolomit). La valur respectiva sa lascha eruir al lieu cun observar las reacziuns sin acid idrocloric da 10 %. En l’Europa Centrala èn terrens ritgs da chaltschina in indizi per ina bassa aschentaziun dal terren.
Tut ils terrens disponan d’ina valur da ph. Questa caracteristica ha gronda influenza sin praticamain tut las autras caracteristicas dal terren sco la disponibilitad da substanzas nutritivas, la structura dal terren u il grad d’erosiun da quel. In’analisa da la valur da ph furma in element decisiv d’ina examinaziun dal terren per pudair giuditgar tge quantitads da ladim e da chaltschina ch’il terren basegna.
Mintga terren è abel da liar ions vi d’uschenumnads stgamiaders (arschiglia, humus, intgins oxids) e da puspè dar giu quels. En general sa lascha dir: Pli auta che la capacitad da stgamiar anions è, e pli fritgaivel ch’il terren è. Sche questa valur è percunter bassa, signifitga quai ch’il terren na vegn betg da liar uschè bain substanzas nutritivas; correspundentamain crescha il privel che quellas vegnian lavadas ora.
La cumposiziun chemica inditgescha en tge quantitad che singuls elements e materias cumparan actualmain en il terren. Da muntada èn surtut il cuntegn da substanzas nutritivas sco nitrogen, calium u fosfor, ubain la contaminaziun cun metals grevs.
Il potenzial redox inditgescha quant oxigen che stat a disposiziun en il terren. Quel dependa da la relaziun tranter materias oxidadas e reducidas en il terren. Zonas reductivas èn anerobas, zonas oxidativas èn erobas.
Caracteristicas biologicas dal terrenModifitgar
La profunditad e spessezza da las ragischs vegn mesirada cun eruir la valur media da las ragischs finas (ragischs cun in diameter da < 2 mm) per dm².
La vita dal terren (organissems ed animals) sa lascha tschiffar a moda directa cun dumbrar u stimar las creatiras, ubain a moda indirecta (ratas da respiraziun, nitrificaziun).
In ulteriur impurtant indicatur è la concentraziun da substanzas organicas en il terren (cun excepziun da cotgla e da colliaziuns da carbon antropogenas). Quella resulta da las secreziuns d’organissems vivents e da las restanzas d’organissems morts ed è suttamess, er sche la valur cumplessiva è relativamain constanta, ad in si e giu cuntinuant.
Ulteriuras caracteristicasModifitgar
La colur dal terren resulta da la cumbinaziun da process fisicals, chemics e biologics. Il sablun sez è da natira senza colur/alvent (quarz). Ils pli impurtants contribuents da colur en il terren èn il humus (nair, grisch) e ions da fier da differenta qualitad (oxidativ: brin, cotschen, mellen; reductiv: grisch).
Sco ulteriur indicatur sa lascha eruir tge cumpart dal carbon cuntegnì en il terren ch’è da derivanza tecnogena. En terrens natirals na cumpara nagin carbon tecnogen. Quel è da derivanza artifiziala (charvun, materia sintetica, fulin, ielis minerals, catram e.a.) ed è tipic per terrens ch’èn vegnids influenzads fermamain da l’uman, sco deponias u batschigls da derschentar. Per pudair distinguer carbon natiral da carbon tecnogen èn necessaris analisas spezialas en il labor.
Determinaziun dal terrenModifitgar
Il pli savens sa lascha il tip da terren eruir al lieu a basa d’intginas caracteristicas evidentas sco il gener dal terren, la colur ed il material da partenza. En tscherts cas èn però necessarias analisas fisicalas e chemicas en il labor.
A nivel internaziunal datti diversas classificaziuns da terrens, uschia ch’i pon cumparair per il medem terren pliras classificaziuns ina sper l’autra. Da muntada per l’agricultura è ultra da quai l’index da la productivitad dal terren.
Periclitaziun e protecziun dal terrenModifitgar
Cun lur caracteristicas e funcziuns multifaras èn ils terrens da muntada elementara per l’umanitad e per la natira. Per quest motiv vegn il terren, tuttina sco l’aria e l’aua, protegì tras la lescha.
Tar ils privels als quals ils terrens èn exposts tutgan: erosiun, ensalaziun, contaminaziun, aschentaziun, desertificaziun, plievgia ascha ed auter pli. Intgins da quests process (contaminaziun cun substanzas nuschaivlas, plievgia ascha) na cumparan betg en la natira; tar auters percunter sa tracti tuttavia da process natirals. Savens èsi però uschia ch’ils process natirals cuntanschan ina dimensiun donnegianta pir tras l’activitad umana (surexplotaziun).
Grondas surfatschas da terren en tut il mund, surtut en territoris urbans ed en regiuns che vegnan tratgas a niz a moda intensiva tras l’agricultura, èn pertutgadas d’ina u da pliras da las periclitaziuns numnadas. Da quai resultan donns da gronda surfatscha. Be tras erosiun van a perder mintg’onn radund 25 milliuns tonnas terren superiur.[2] Il fatg che la ferma explotaziun dal terren sbassa la valur da quel (degradaziun) e che la populaziun mundiala crescha cuntinuadamain, ha per consequenza ch’i stat a disposiziun l’onn 2050 per uman be pli la mesadad da la surfatscha utilisabla che steva anc a disposiziun il 2012.
Per approfundar: Consistenza e funcziun dal humusModifitgar
Il term humus (dal latin hūmus, ‹terra, terratsch›) designescha en la pedologia la totalitad da la substanza organica morta d’in terren.
Il humus furma ina part da l’entira substanza organica d’in terren. El è suttamess a l’activitad cuntinuanta surtut dals organissems dal terren, ils quals attribueschan tras lur metabolissem a la furmaziun, transfurmaziun e decumposiziun dal humus. En in senn pli stretg designescha la litteratura dal fatg be la cumpart organica decumponida sco humus[3], entant che la cumpart betg decumponida sa numna detritus. Ils singuls stgalims da transfurmaziun e decumposiziun èn però fluctuants, uschia ch’ina cunfinaziun precisa n’è betg pussaivla.
Il humus consista d’ina gronda quantitad da colliaziuns cumplexas che resultan da la decumposiziun da materia organica morta; questas colliaziuns vegnan transfurmadas a moda chemica, e quai tant a moda spontana sco er a moda encimatica tras organissems dal terren. Areguard lur pussaivladad da decumposiziun tras microorganissems sa differenzieschan questas colliaziuns fermamain ina da l’autra. Idrats carbonics cun in pitschen pais molecular e proteins vegnan decumponids svelt, colliaziuns cumplexas sco cellulosa u lignin pli plaun. Perquai restan tschertas parts dal humus be paucas emnas u mais en il terren, entant che autras sa mantegnan tschientaners u millennis.
Avant la decumposiziun sco tala han savens lieu en la planta reacziuns biochemicas che vegnan messas ad ir tras substanzas cuntegnidas en l’organissem sez. L’atun maina per exempel la reducziun dal clorofil a la coluraziun da la feglia. La structura da las cellas resta en questa fasa però anc intacta.
En la fasa iniziala da la decumposiziun han lieu emprims process d’idrolisa e d’oxidaziun. Ultra da quai sortan da la planta las cumponentas idrosolviblas. En questa fasa s’augmenta la preschientscha da microorganissems fermamain, ils quals sa nutreschan da las materias che sortan da la planta.
I suonda la fasa da manizzament; durant quella vegnan parts da la planta per part morsas da la microfauna e per part magliadas ed excretadas en furma modifitgada. Silsuenter arrivan questas colliaziuns tras verms da plievgia, millipes, insects e.a. en stresas pli profundas e daventan uschia er accessiblas pli bain a la mesofauna (collembolas, chariels, fils-serp e.a.).
Ils fragments organics vegnan sinaquai dividids a moda encimica ed i sortan simplas cumponentas anorganicas sco CO2, H2O, NH4+, NO2−, NO3−, PO43− (= mineralisaziun). Da quai resulta ina concentraziun relativa da substanzas che sa laschan be decumponer malamain (p.ex. lignin, lipids). Il lignin vegn decumponì e transfurmà tras spezialists sco per exempel bulieus da smarschim alv.
Da las fasas descrittas resulta l’emprim il humus da curta durada che sa cumpona da substanzas organicas labilas, en ulteriurs stadis il humus a lunga durada che sa cumpona da substanzas organicas stabilas. Il humus da curta durada u humus nutritiv consista da las substanzas organicas che vegnan decumponidas svelt en il terren. Quel sa cumpona – sch’el deriva da plantas – per ordinari d’ina cumpart da bundant 50 % d’idrats carbonics (cellulosa, zutger, amet), da lignin (10–40 %) e da cumposiziuns azoticas (per ordinari damain che 10 %).
Il humus nutritiv serva a la gronda part dals organissems dal terren sco funtauna da nutriment e furma uschia la premissa per l’activitad biologica dal terren. Cun decumponer las cellas vegnan las substanzas nutritivas da plantas ch’eran liadas en la substanza organica puspè manadas enavos en il ciclus da la materia e stattan uschia danovamain a disposiziun sco nutriment per novas plantas.
Cuntrari al humus nutritiv sa decumpona il humus da lunga durada be fitg plaun. Quel sa furma tras l’ulteriura decumposiziun dal humus nutritiv u sco stadi final da la cumpostaziun. El po liar tant aua sco er substanzas nutritivas e puspè metter a disposiziun a las plantas. L’abilitad da liar aua e substanzas nutritivas è bundant pli aut che quel da l’arschiglia. Il humus da lunga durada furma in impurtant element da construcziun e da stabilisaziun da la structura dal terren (t.a. en furma da cumplexs d’arschiglia e humus). Il humus da lunga durada furma la gronda part da la substanza organica dal terren (per ordinari bundant 90 %) e cuntegna per lunschor la gronda part da la concentraziun da nitrogen da quel. El procura per la colur stgira da la part superiura dal terren e promova uschia il stgaudament da quel. Tras sias caracteristicas determinescha il humus da lunga durada a moda decisiva la productivitad dal terren.
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ Las infurmaziun en quest artitgel sa basan per gronda part sin il portal d’infurmaziun HyperSoil.
- ↑ Lucian Haas: Schwarze Revolution – Die Rückeroberung der Ackerkrume, contribuziun sin Deutschlandfunk dals 13 da matg 2012.
- ↑ Annie Francé-Harrar: Bodenleben und Fruchtbarkeit. Bayerischer Landwirtschaftsverlag 1957.
LitteraturaModifitgar
- Fritz Scheffer, Paul Schachtschabel: Lehrbuch der Bodenkunde. Spektrum Akademischer Verlag. 15. ed., 2002, ISBN 3-8274-1324-9.
- D.L. Rowell: Bodenkunde. Untersuchungsmethoden und ihre Anwendungen. Springer, Berlin 1997, ISBN 3-540-61825-2.
- W. Zech, Gerd Hintermaier-Erhard: Böden der Welt. Spektrum Akademischer Verlag 2002, ISBN 3-8274-1348-6.
- G. Hintermaier-Erhard, W. Zech: Wörterbuch der Bodenkunde. Enke 1997, ISBN 3-432-29971-0.
- Hans-Peter Blume, P. Felix-Henningsen, W.R. Fischer: Handbuch der Bodenkunde. Ecomed Verlag, Landsberg 2002, ISBN 3-609-72232-0.
- H. Kuntze, G. Roeschmann, G. Schwerdtfeger: Bodenkunde. UTB, Stuttgart 1994, ISBN 3-8252-8076-4.
- Winfried Blum: Bodenkunde in Stichworten. (Hirts Stichwortbücher), Borntraeger, Berlin/Stuttgart 2006, ISBN 3-443-03103-X.
- David R. Montgomery: Dreck – Warum unsere Zivilisation den Boden unter den Füßen verliert. oekom-Verlag, Minca 2010, ISBN 978-3-86581-197-4.
- Ad-hoc-AG Boden: Bodenkundliche Kartieranleitung. 5. ed., Hannover 2005. En cumissiun: E. Schweizerbart’sche Verlagsbuchhandlung, ISBN 3-510-95920-5.
- Martin H. Gerzabek: Bodendegradation und -verluste: Böden – gefährdete Haut der Erde?, En: Biologie in unserer Zeit, tom 36, nr. 2, 2006, p. 82–90.
- Arwyn Jones, Luca Montanarella, Robert Jones (ed.): Soil atlas of Europe. European Commission Joint Research Centre, Institute for Environment and Sustainability, Luxemburg, Ispra (Varese) 2005, ISBN 92-894-8120-X, EUR 21676 EN.
ColliaziunsModifitgar
- World Soil Information – preschientscha online da l’International Soil Reference and Information Centre (ISRIC)
- GlobalSoilMap.net – project che vul stgaffir ina charta digitala mundiala dal terren
- bodenreise.ch, gieu d’emprender ch’intermediescha ad uffants la cumposiziun dal terren
- Humus – pagina d’infurmaziun sin bodenwelten.de
- Bodenbelastungen – eine Übersicht – broschura d’infurmaziun dal Bayerisches Landesamt für Umwelt (datoteca PDF, 176 kB)


c: text/html

text:
La Svizra è il pajais il pli globalisà dal mund. Quai resulta da l'index da globalisaziun che l'institut da perscrutaziun da l'ETH Turitg ha publitgà. Quel sa referescha actualmain a l’onn 2016. Sin ils proxims plazs suondan ils Pajais bass e la Belgia. Las grondas economias sco ils Stadis Unids e la China suondan pir sin ils plazs 65 respectivamain 79. Il pli pauc globalisà sajan l'Eritrea e la Republica Centralafricana.
Dapi ils ultims trais onns tschessia la globalisaziun, hai num en la communicaziun. Er il 2016 saja l'index da globalisaziun creschì be lev.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sco quai che l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun communitgescha han pliras fotografias d'ina trapla fotografica pudì confermar las observaziuns che sajan vegnidas annunziadas da persunas privatas.
Sin basa da las fotografias èsi da far quint cun almain sis lufs giuvens. Ils ultims quatter onns avevan ins mintgamai pudì observar tschintg fin set lufs giuvens en il decurs da l'atun.
En la vegliadetgna tranter diesch mais e dus onns bandunan il lufs giuvens il triep per tschertgar in agen revier. Perquai dumbra il triep dal Calanda constantamain otg enfin diesch lufs.
RR novitads 10:00


text:
Las taxas e las spaisas da l'uffizi da scussiun sun regladas tenor las prescripziuns da spaisas da la lescha federala davart la scussiun ed il concurs dals 23 settember 1996 dal Cussagl federal.
Uorden da pajamaint e dumonda da prosseguimaint
La taxa da basa pel decret, emissiun dubla, l'inscripziun e distribuziun as drizza davo la pretaisa ed importa
Pendramaints, arrests, retenziuns
Extrat dal register da scussiun
Extrat cumplet cun indicaziuns dals crediturs e da lur pretaisas, in scrit fr. 17.00


text:
Üna chüra professiunala dals pès po mitigiar dolurs o güdar ad impedir chi vegnan sco eir promuover il bainstar.
Spüerta da prestaziun:
- bogn da pès
- trattamaint da las unglas: tagl correct, trattamaint d'unglas creschüdas aint, rimplazzamaint d'unglas
- tagliar giò pels düras, ögls d'giat, düritschas o schmachadas
- plazzamaint da faschas o liadüras per schligerir e proteger, sco eir d'ortosas per schligerir
- prevenziun
- massascha dals pès
- peeling dals pès
Elisabeth Michael
pedicüra mediziala
obain
Claudia Wallnöfer
pedicura cosmetica
S'annunzchar:
Servezzans centrals
Administraziun
Telefon: 081 851 61 88


text:
Che 8 da 15 cussegliers na stattan betg a disposiziun per in'ulteriura perioda d’uffizi da trais onns n’è betg ina surpraisa per il president communal da Trun Dumeni Tomaschett. Tenor el saja quai normal ed el na fetschia era betg quitads ch’i na dettia betg avunda candidats per ils posts libers en il cussegl da vischnanca. Sco quai che Dumeni Tomaschett ha ditg vinavant ad RTR saja gia vegnì inoltrà propostas da candidats.
Vinavant a disposiziun stattan Adrian Defuns, Marcel Flepp, Rafael Guldimann, Mario Lechmann, Beat Pfister, Patricia Trento e Philippe Vincenz. Plinavant ha l'entira cumissiun da gestiun demissiunà. La suppleanta Catrina Livers stat dentant a disposiziun sco commembra da la cumissiun. Fin ils 26 d’october san gruppas d’almain tschintg votantas e votants far a scrit propostas da candidatas e candidats. Las elecziuns communalas èn ils 26 da november.
RR novitads 06:00


text:
En la suletta partida da la dumengia han ils da Tavau battì a chasa ils ZSC Lions. Quai gnanc 24 uras suenter la victoria ordaifer cunter Losanna. Suenter ch'ils da Turitg èn ids en avantatg en la 30avla minuta tras in gol da Inti Pestoni, han ils da Tavau mussà ina ferma reacziun. L'attatgader Enzo Corvi ha marcà en la 33avla minuta ed en la 43avla minuta omadus gols per il HCD.
Grazia a questa ulteriura victoria è Tavau vinavant sin buna via da sa qualifitgar per ils playoffs. Il HCD è vinavant sin il tschintgavel plaz da la tabella. Quai cun 72 puncts. A la testa da la tabella è vinavant il SC Berna cun 89 puncts. I suondan Zug e Lugano.
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 18:00


text:
Berrias-et-Casteljau
Berrias-et-Casteljau l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Les Vans, del circondàre (arrondissement) de Largentière e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 684 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 26,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 100 méter a 'na altèsa màsima de 262 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Fröt
En botànica, el fröt (anca früt in Lumbard ucidental) l'è l'ovàre fecondàt de le piànte de fiùr (Magnoliophyta). La parét del ovàre la se 'ngròsa e la se trasfùrma 'ndèla parét del fröt ciamàda perecàrpe, che 'l g'ha la funsiù de protèger la somésa. Endèle gymnospermae e 'ndèle piànte che fa mìa fiùr, gh'è mìa dei fröcc véri, aisebé che a sèrte strütüre de reprodusiù compàgn de le pìgne dei pì, de sòlit se le ciàpe per fröcc.
Divèrse piànte le vé cultiàde perchè le da dei fröcc che i è bù de maià; a chèsti fröcc se ghe dà 'l nòm coletìf de fröta.
El fröt l'è, ensèma col fiùr, el rezültàt de l'adatamènt che g'ha cuntribüìt al söcès evolütif de le angiospermae. Isé come i fiùr i g'ha la particularità de tìra i 'nsècc per fà che i traspórtes el pòlen, apò a divèrsi fröcc i sérca de tirà i anemài perchè i pórtes atùren la somésa. Quan che 'na bès•cia la màia 'n fröt, divèrsi dei granì de somésa che chèsto 'l g'ha dét i percór l'aparàt de digestiù de l'anemàl sènsa patéser dei dagn, e dòpo, condèn bris de fürtüna i bùrla zó 'ndèn pòsto che 'l se adàta bé per turnà a bötà. Adognimòdo, mìa töcc i fröcc i g'ha de éser maiàcc per fas minà atùren. Dei óter, compàgn dei càrdi, i vé portàcc en gir del pél dei anemài endóche i se tàca. Dei óter i fùrma de le strütüre a fùrma de àla perchè isé i vé tracc atùren del vènt, compàgn dei fröcc del òpol e del fràsen. La varietà de tìpi de fröcc che le g'ha svelöpàt le angiospèrme dré a la sò evulusiù la g'ha pirmitìt de colonizà töcc i habitat pusìbii de la tèra.[1]
Cuntegnüü
Funsiù del fröt[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt el g'ha dò funsiù che 'l svòlge giöna dré a l'ótra entàt che 'l se svelöpa. la prìma l'è de protèger i granì de somésa 'ntàt che i se fùrma, cùtra le aversità del tép e cùtra i anemài (el fröt zèrp el tìra mìa le bès•cie). La segónda funsiù la vé svulgìda quan che i granì de somésa che 'l g'ha dét i rìa a la fì del sò svelöp e i è a sègn de véser sparnegàcc atùren. El fröt l'aidia alùra a fa nà 'n gìr la somésa, e chèsto 'l fà crèser la pusibilità de riprodusiù de la spéce. Chèsto sparnegamènt el vé fat en maniéra diferènta a segónt de la spéce e del tipo de fröt:
- co la colaborasiù de i anemài per i fröcc en generàl culuràcc, dóls (de madür) o pié de nütrimèncc (castègna),
- co la colaborasiù del vènt per i fröcc che g'ha 'n paracadute (achéni de sigória) o de 'na àla (sàmara del òpol o del fràsen),
- co la colaborasiù de l'àiva per i fröcc che galègia (nus de coco).
Formasiù dei fröcc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
.
El fröt el se fùrma a pèàrter del fiùr che 'l vé 'mpolenàt:
La furmasiù del fröt l'è rezültàt de la trasformasiù del pestél dòpo de la fecondasiù, o ale ólte sènsa fecondasiù (se pàrla alùra de partenocarpìa). Piö de precìs l'è la parét del l'ovàre (part del pestél che la té dét l'òvulo) che la diènta la parét del fröt, ciamàda perecàrpe, che sta töt entùren ai grà de somésa. L'epidèrmide estèrna de chèsta parét la diènta l'epicàrpe, el parenchìma el diènta el mesocàrpe, e l'epidèrmide intèrna, la diènta l'endocàrpe. A segónt de le trasformasiù de chèsta parét, vé fò i tipi de fröcc discriìcc che sóta.
En sèrte situasiù el fröt el pöl vìga 'n urìgin piö cumplicàda e rezültà de:
- la trasformasiù de 'na quac ótra part del fiùr, suratöt el resetàcol fiuràl. Se pàrla alùra de fröt fals. L'ezèmpe piö tìpic l'è 'l póm o la maöla.
- la trasformasiù de divèrsi fiùr de 'na enfiurescènsa. Per ezèmpe 'l mur (Morus), la móra (Rubus), e l'ànanas.
Del fiùr al fröt[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- La trasformasiù de 'n pondór:
Le parcc del fiùr dòpo la fecondasiù[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
I pétali del fiùr i g'ha 'na zòna de "abscisiù" 'ndóche i se tàca a la strütüra del fiùr e i se destàca a la svèlta del fiùr dòpo che gh'è stat la fecondasiù dópia. Al contràre i sépali de spès i rèsta tacàcc al fröt per töt el sò svelöp, come per ezèmpe endèl Physalis alkekengi, endóche 'l càles el vé ciamàt adcrescente perchè 'l rèsta 'nfìna a la madürasiù del fröt e 'l se trasfùrma 'nfìna a furmà strütüra enfiàda töt entùren al fröt stès.
El peregóne el pöl dientà carnùs compàgn che 'ndèi mur (Morus) endóche, de fat, el costetöés la pàrt bùna de maiù del fröt. I stam i smarsés a la svèlta e i cröda, aisebé che i pödes rezìster en pó de piö o 'n pó de méno tacàcc al fröt a segónda de la spéce. El tübo fiuràl o el resetàcol i pöl dientà carnùs compàgn de chèi de divèrse rosaceae (póm, pér, maöla).[2]
Apò a le bràtee àle ólte le pöl dientà part del fröt compàgn che 'ndèla giànda de la rùer o de la nösöla. O sedenò pöl véser ciapàcc dét apò a i ramilì de la 'nfiurescènsa compàgn che 'ndèla (Hovenia dulcis), o 'l gambì compàgn che 'ndèl fröt del cajú (Anacardium occidentale).
Quan che l'ovàre l'è sùpero de sòlit l'è lü che 'l partècipa de sul a la formasiù del fröt. Envéce, quan che l'ovàre l'è ìnfero, de sòlit gh'è apò a dele ótre strütüre che partècipa. Endèi fröcc che vé de 'n ovàre ìnfero, la part extracarpelàr la ciàpa 'l nòm de clamidocàrpo. Endèn divèrse spéci, dele ótre parcc del fiùr o de la 'nfiurescènsa le se asòcia al ginecèo per fa nì fò 'l fröt..
Varda anca[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Audesirk, T. Gerald Audesirk, Bruce E. Byers, Héctor Javier Escalona García, Roberto Luis Escalona García. 2003. Biología: la vida en la Tierra. Pearson Educación, ISBN 970-26-0370-6, 9789702603702, pag. 423.
- ↑ hiperbotanica.net, http://www.hiperbotanica.net/tema6/6_1fruto.htm.


text:
Olivier Panis
L'Olivier Panis (Oullins, el 2 de setember del 1966), l'è un ex pilota de Formula 1 frances.
Cariera[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Panis el cumincia a corr in de la Formula 1 a 27 agn cun la Ligier, che nel 1994 l'è una machina abastanza afidabel, ma mia tant velus. La machina la migliura l'ann che vè, quand Panis el cunquista i prem punti e anca el prem podi in del ültem Gran Premi de la stagion, in Australia. Nel 1996 Panis el se ritira tanti volt, ma in del Gran Premi de Monaco el cunquista una vitoria incredibel, cun dumà quater machin che i rüven al traguardo. Panis el vinc el Gran Premi denanz a David Coulthard e a Johnny Herbert.
In del 1997 el pasa a la Prost, che quel ann lè la fà una machina inscè velus che in di prem ses Gran Premi Panis el va in söl podi dü volt e a punti olter dü. Dopu el Gran Premi de Spagna, Panis l'è terz in del Mundiaa, ma in del Gran Premi del Canada el fà un brött incident e 'l se s'cepa tüss dò i gamb. El rientra in temp per fà i ültem tri Gran Premi, ma a la fen el rüva dumà 9° in del Campiunaa. In di dü ann dopu, la Prost la g'ha minga i stess prestazion del 1997, e Panis el fà dumà dü punti.
In del 2000 el resta a pè, ma l'ann dopu el tröva un cuntratt per dü agn cun la BAR. I ültem dü stagion de la sua cariera i'hee pasa cun la Toyota, ma i risültaa e i punti i'henn pochi. El se ritira a la fen de la stagion del 2004.


text:
March Claudi Tacit
El March Claudi Tacit, conossuu anca con domà el nòmm Tacit (Marcus Claudius Tacitus in Latin; 200 circa - giugn 276) l'è staa imperador de Ròma del november 275 fina a la soa mòrt.
Biografia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'uniga altra informazion sora la soa vida l'è che l'è staa consol in del 273, cont el Giuli Placidian. L'Historia Augusta la dis che l'era de l'istessa famiglia del famos stòrich Publi Corneli Tacit, ma l'è minga ona notizia certa.
In de l'autunn del 275, dòpo de la mòrt de l'Aurelian, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa; al moment lù l'era a Terni (Interamna) e, quand l'è rivaa a Roma, la soa elezion l'è stada reconossuda anca del Senad. La soa primma azion l'è stada quella de fà diventà on dio el sò predecessor e de fà coppà on grand numer de congiuraa sospettaa de avèll mazzaa.
El par che al contrari de l'Aurelian, la soa la sia stada ona politiga de reconciliazion cont el Senad. El gh'ha avuu avuu i titoi de Auctor veræ Libertatis (Creator de la vera Libertaa) e Restitutor Rei Publicæ (Salvador del Statt);
La mòrt de l'Aurelian l'aveva portaa la fin di progett de campagn in Orient, per la qual eren staa soldaa di tribuu germanigh come i Erui e i Meòtid. Quei chì, restaa senza danee, hann deciduu de devastà i region de l'attual Turchia. El Tacit l'ha allora nomenaa el sò fradellaster March Anni Florian prefett del pretòri, l'è andaa con lù in orient e l'ha vingiuu i ribei. Per quest el gh'ha avuu el soranòmm de Gothicus Maximus (El pussee grand di Gòtt).
L'imperador l'è mòrt in del giugn del 276, menter l'era dree a tornà in Italia. I stòrich Zòsim e Zonara disen che 'l sia staa coppaa de on quai de autor de l'assassini del governador de la Siria Massimin e de l'Aurelian. Gh'è succeduu el Florian.


text:
Polizia da fö
Tenor l‘art. 11 da l’Uorden chantunal da polizia da fö bsögnan ün permiss da la polizia da fö:
a) La fabrica e las müdadas dad edifizis e part d’edifizis, tant chi sun tangadas la protecziun cunter incendis, in particular la construcziun, l’installaziun o modificaziun dad indrizs da s-chodamaint ed allontanamaint da füm e lingias da gas da sbof sun tangadas;
b) La fabrica, la restucturaziun e l’ingrondimaint dad intrapraisas industrialas i’l sen da la ledscha federala da lavur sco eir dad oters edifizis cun ün ris-ch d’incendi plü grond o chi servan per accoglier ün nomer plü grond da persunas. Eir edifizis existents han ün oblig d‘ün‘autorisaziun, schi resulta, tras müdamaint d’adöver, ün ris-ch augmantà per persunas o ogets;
c) L’installaziun e l’ütilisaziun d’implants da forza da chalur liats al lö;
d) La construcziun, il magazinamaint e la vendita da materias, prodots ed ogets cun privel da fö e d‘explosiun;
e) La construcziun e modificaziun dad implants per liquids combustibels e gas sco eir dad implants da tecnica dad ajer;
f) Tuot ils ulteriurs edifizis, implants, indrizs ed activitats chi fuorman ün privel augmantà dad incendi ed explosiun.


text:
Al rutilìśum 'l è un ségn caraterìstic dal parsòni ch'i gh'aṅ i péi e i cavìi rós o castàgn ramâ.
Quést chè 'l è un quèl ch'a s preśénta dal vòlti in di pòpui ch'i daśvèṅ dal Caucàś e a s créd ch'al sia in relasiòṅ cun na tinta ad pèla ciàra, cun maci in sla pèla ciamàdi tuchìni e di perìcui ad ciapàr più facilmènt al càncar a la pèl o di àtar prubléma simìi. Invéci a par ch'a n gh sia minga na relasiòṅ cun i òć vérd o cun 'l èsar masć o fémna.
Al rutilìśum a s créd ch'al s traśméta a i fiói cuma un caràtar recesìṿ in frònt a tut chi àtar culór ad cavìi.
Al nùmar dla gint cun i cavìi rós a par ch'a sia drē a calàr sèmpar da piò.
Anc fr'al bèsti a s cata di mamìfar cun al plam rós, cum al simi, i gàt o i caṅ.
I paéś ch'i gh'aṅ più rós ad tut, in cunfrònt a chi àtar, i èṅ l'Irlànda e al Régn Unî.
A gh sarév da tgnir in cunsiderasiòṅ ch'al culór dal cavìl al pól cambiàr in dal córs dla vita e 'l è anc ligâ a 'l espuśisiòṅ al sól. In dal 1997 a s è capî la sò biuchìmica e a par ch'al culór rusàstar al sarév in relasiòṅ cun di cumpunènt dal fèr e ch'al gêṅ recesìṿ dal rutilìśum al sarév vèć da 50.000 a 100.000 an. Tut i rós i gh'aṅ dal variasiòṅ in dal regiòṅ MC1R dal crumuśòma 16.
In dimóndi pòst dal mónd a s créd ch'i rós i pòrtan dasfurtùna e che par schivàr cal lavór lè a gh sarés da tucàr un butòṅ.
In d'l antìg Egìt a s pinsàva ch'i rós i daśvnìsan da Seth in parsòna e par cal mutìṿ lè i gh'ìsan na cativèria fóra dal cumùṅ. P'r i cristiàṅ e i giudèi, al rutilìśum al psiva èsar ligâ a Caino e a di àtar persunàǵ dla Bibbia pinsâ cun i cavìi rós quài Giuda Iscariota, Esaù e Maria Maddalena. Durànt al Mediuévo, la Cèsa Catòlica la cardìva ch'al dóni cun i cavìi rós i fùsan dal strii e 'l strìi i éran bruśàdi vivi in sal rōg.
Dal nòstri bandi a gh'è un dit: «Al più bòṅ di rós 'l à ficâ sò pàdar in dal pós».
Al scritór Giovanni Verga 'l à scrit na nuvèla, Rosso Malpelo, ch'la dascór 'd un baghét cun i cavìi rós vitma di pregiudìsi di grand, ch'al gh l'iva cun al pòvar Ranòć e al gh dava sèmpar dal bòti.
«
Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone. Sicché tutti alla cava della rena rossa lo chiamavano Malpelo; e persino sua madre, col sentirgli dir sempre a quel modo, aveva quasi dimenticato il suo nome di battesimo. Del resto, ella lo vedeva soltanto il sabato sera, quando tornava a casa con quei pochi soldi della settimana; e siccome era malpelo c'era anche a temere che ne sottraesse un paio, di quei soldi: nel dubbio, per non sbagliare, la sorella maggiore gli faceva la ricevuta a scapaccioni. Però il padrone della cava aveva confermato che i soldi erano tanti e non più; e in coscienza erano anche troppi per Malpelo, un monellaccio che nessuno avrebbe voluto vederselo davanti, e che tutti schivavano come un can rognoso, e lo accarezzavano coi piedi, allorché se lo trovavano a tiro. Egli era davvero un brutto ceffo, torvo, ringhioso, e selvatico. Al mezzogiorno, mentre tutti gli altri operai della cava si mangiavano in crocchio la loro minestra, e facevano un po' di ricreazione, egli andava a rincantucciarsi col suo corbello fra le gambe, per rosicchiarsi quel po' di pane bigio, come fanno le bestie sue pari, e ciascuno gli diceva la sua, motteggiandolo, e gli tiravan dei sassi, finché il soprastante lo rimandava al lavoro con una pedata...»
(IT
)(Rosso Malpelo
ad Giovanni Verga
, 1878
)
«
Malpél al s ciamàva acsè parchè al gh'iva i cavìi rós; e al gh'iva i cavìi rós parchè 'l éra un baghét malisióś e catìṿ, ch'al prumitìva ad dvintàr pròpria un fiór ad laśaròṅ. 'L è par qual lè che tut in dla cava dla réna rósa i 'l ciamàvan Malpél; e anc sò màdar, a fòrsa ad sintìr-ag dir sèmpar in cla manéra lè, l'iva quaśi daśmindgâ al sò nóm ad batéś. Dal rèst, lē la'l vdiva sól al sàbat sira, quand al turnàva a cà cun chi pòc bèsi dla stmana; e p'r al fat ch'l éra malpél a gh'éra 'd avér paùra ch'al in tgnis un para par lò, ad chi sòld lè: in dal dubi, par a n sbaliàr minga, la suréla più granda la'l tulìva in cà cun di sćiafòṅ. Però al padròṅ dla cava 'l iva dit dabòṅ che chi bèsi lè i éran pròpria chi lè e minga da piò; e in cusiènsa i éran pò tròp par Malpél, un munelàs che ninsòṅ 'l arév vlû catàr-as in frònt, e che tut i paràvan via cuma un can rugnóś, e i al carésan cui pē, quand i al càtan a tîr. Lì lò 'l éra pròpria na bruta ghigna, tìrvad, rabî e salvàdag. A meśdè, mèntar tut chi àtar lavuradōr dla cava i magnàvan la mnèstra
sintâ 'd intóran, e i fàvan un pò ad ricreasiòṅ, lò 'l andàva a mét'r-as in un cantòṅ cun un sistlèṅ in mèś a 'l gambi, par ruśgàr-as cal pôc ad paṅ biś, cum i fàn'n al bèsti sò para, e ugnòṅ al dgiva la sua, tulénd-al in gir, e i gh tiràvan adòs di giaròṅ, in fîṅ chè al padròṅ al al mandàva a lavuràr cun na pedàda...»
-
Òć dna putìna cun i cavìi rós
-
Un quàdar cun na Maria Maddalena cun i cavìi rós
-
Un rós Giuda al dà un baśèṅ a Geśù Crist
-
Na strìa rósa in un quàdar ad Luis Ricards Falero
-
Al prìnsip Harry 'd Inghiltèra
-
La pantéra ad Gòr, la rósa cantànta fraréśa Milva
-
Un putèṅ ch'al gh'à al rutilìśum


text:
Il trenader naziunal Vladimir Petkovic dastga esser cuntents cun la sort. Era gigants dal ballape sco la Germania, la Spagna u il Portugal fissan numnadamain stà adversaris pussaivels. Encunter la Belgia ha la Svizra dà l’ultima giada la primavaira 2016 ed ha pers cun 1:2. Encunter l’Islanda ha la Svizra gudagnà 5 da 6 gieus, l’ultima gieu è stà l’atun 2013 tar la qualificaziun per ils campiunadis mundials, lura aveva la Svizra fatg in pari (4:4).
UEFA Nations League, Liga A
Il modus
En la nova «UEFA Nations League» datti quatter ligas (A, B, C e D) cun mintgamai quatter gruppas. La Svizra dat en la pli auta liga A en la gruppa 2.
Ils victurs da las quatter gruppas dattan dals 5 fin ils 9 da zercladur 2019 in pitschen turnier. Cun la finamira da gudagnar il titel da la «Nations League». Ils ultims da mintga gruppa vegnan relegads en la gruppa B. Ils gieus da gruppa cun gieus da partenza e da return han lieu dal settember fin il november 2018.
RR novitads, 14:00


text:
Copponex
Copponex l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Cruseilles, del circondàre (arrondissement) de Saint-Julien-en-Genevois e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 901 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9,21 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 415 méter a 'na altèsa màsima de 1010 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Alien 3
Alien3 (Aglièṅ3) l è 'n film fantàstic e ad scarésa dal 1992 ad David Fincher, séguit di film Alien ad Ridley Scott dal 1979 e Aliens - Scontro finale ad James Cameron dal 1986. Al gh'à abû un séguit in dal 1997, Alien - La clonazione.
Custâ quèl da piò ad sinquànta migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò catâ sù sènt-a-ssanta.
Sunt
Di cumpunènt dl'astunâṿ “USS Sulaco” ch'l'è drē a turnàr in sla Tèra, al tenènt Ellen Ripley (Sigourney Weaver), al capuràł Hicks (Michael Biehn), la pìcula Newt (Danielle Edmond) e 'l andròid Bishop (Lance Henriksen), a s salva sōl la Ripley quànd i gh'aṅ da pruàr a far 'n ateràǵ ad furtùna su 'l pianéda Fiorina "Fury" 16 abitâ sōl da delinquènt patintâ ch'i gh 'l ànan scrit in dal sangṿ a livèl genètic.
L’Ellen la s armét a fadìga ma pò la fà a mènt ch'in dal rutàm dl'astunâṿ a gh'è dal bruśadùri 'd àcid cumpàgni a qvéli ch'i pōlan far gl'Aglièṅ. La fà far acsè n'autupsìa a la Newt ma i n gh càtan gnint ch'a pòs' èsar ligâ a 'l parasìta. I còrp di sò dasfurtunâ cumpàgn ad viàś i vènan pò cremâ.
A 'vér-ag dèntar 'l óṿ, qvél dla regìna pò, l'è pròpria lē.


text:
Il HCD resta sin posiziun tschintg en la tabella ed uschia datiers da la qualificaziun per ils playoffs. Per Lugano èsi uss definitiv. Ils bionco-neri giogan pon uss sa preparar sin ils playoffs.
Friburg gudogna cunter Losanna
Fribourg-Gotteron gudogna suveran a chas cunter Losanna cun 4:1. Uschia ha Friburg sin ils SCL Tigers ch’èn sut il stritg in avantatg da 7 puncts.
ZSC Lions cun impurtanta victoria
Ils ZSC Lions vegnan tar ina victoria da 1:0 cunter ils SCL Tigers. Quai ina victoria decisiva per pudair giugar ils playoffs. Il mument è l’avantatg dal ZSC sin ils Tigers 8 puncts.
Genevra na po betg profitar
Era Genevra-Servette ch’è il mument gist sur il stritg perda cunter Ambri-Piotta cun 2:5. Uschia ha Genevra anc in avantatg da 3 puncts sin ils SCL Tigers.
Berna resta suveran a la testa da la tabella
Il campiun svizzer ils SCB Berna gudogna cunter l’EHC Kloten cun 2:0.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 45avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 23:00


text:
Enfin uss era il 5avel plaz a Tavau Nordic mez december ses meglier resultat. Nathalie von Siebenthal ha fatg bun plaz per plaz durant ils 10 kilometers cun partenza en massa ad Oberstdorf, ed ha la finala cuntanschì l’arrivada cun in retard da be 0,9 secundas sin la Finlandaisa Krista Pärmäkoski ch’è vegnida terza. Von Siebenthal ha dentant er profità che la Norvegiaisa Heidi Weng è cupitgada sin ils davos meters.
Ingvild Flugstad Östberg cun schanzas sin victoria al Tour de Ski
Gudagnà la 5avla etappa dal Tour de Ski ha la Norvegiaisa Ingvild Flugstad Östberg avant la campiunessa mundiala en il sprint, sia cumpatriota Maiken Caspersen Falla. En il classament general dal Tour de Ski maina Ingvild Flugstad Östberg avant las duas davosas etappas en la Val di Fiemme cun in avantatg da bunamain ina minuta sin la Norvegiaisa Heidi Weng.
RR novitads 11:00


text:
Efesit Capitel Düü
Efesit[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
Capitel Düü[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1E vialter, che serii mort in di voster trasgressiún e pecaa, 2in de quij una völta avii caminaa segund l'etaa de chèst mund, segund el prenzipi de l'auturitaa de l'aria, del spirit che 'l laura adèss intra i fiöö de la desübediénza: 3intra i quij nümm tücc èmm vivüü una völta in di desidéri de la nostra carna, fasend i vuluntaa de la carna e de la mént, e serum de natüra fiöö de l'ira, cumè anca 'l rést; 4ma Diu, già che l'è sciur in de la misericordia, per via del sò grand bén che gh'aveva per nümm, 5e intanta che serum mort in di trasgressiún, el m'ha faa viv insèma a Crist--sii staa salvaa per la grazia--6e l'era levaa sü insèma e 'l s'è setaa giò insèma in di lögh del cél in de Crist Gesü, 7per mussà in di etaa a quij che vegnen la richéza tant granda de la sua grazia in de gentiléza sü nümm in de Crist Gesü, 8già che sii staa salvaa per grazia, per mèzz de la féd; e chèst l'è no di oper, l'è 'l regall de Diu; 9no di oper, perchè nissün el vantarìa. 10Già che sèmm el sò laur, creaa in de Crist Gesü vèrs bonn oper che Diu l'ha preparaa prima, perchè en caminarìum.
11Dunca, regurdeev che una völta vialter serii i naziún in de la carna, che hinn ciamaa l'incircuncisiún de chèll che l'è ciamada la circuncisiún fada per i man in de la carna, 12perchè serii a chèll témp sénza Crist, alienaa de la citadinanza d'Israel e furestee di acordi[1] de la prumèssa, gh'avend no speranza ma sénza Diu in del mund. 13Ma adèss sii in de Crist Gesü vialter che, ancabén l'eren una völta luntan, sii devegnüü vesín in del sangh de Crist.
14Già che lü l'è la nostra pas, lü che 'l fa i düü vün e che 'l desfa 'l mür de separaziún, 15la nemessizia in de la sua carna, abulii la lég di cumandamént in di decret, perchè 'l crea i düü in de lü cumè vün növ vèss üman che 'l fa la pas 16e 'l recuncilia a Diu i düü in d'un corp per mèzz de la crus, quand l'en ha mazaa la nemessizia. 17e despö che l'è vegnüü l'ha pruclamaa la pas a vialter che hinn luntan e la pas a quij che hinn vesín: 18che per mèzz de lü gh'èmm nümm i düü l'andit in d'un spirit al Pader. 19Dunca, sii pü balénch e furestee, ma sii citaditt insèma cunt i sant e member de la cà de Diu, 20che l'è stada fada sül fundamént di apostul e di prufètt, cun Gesü Crist medemm cumè la preia angulara, 21sül qual ogni fabrica incurnisada insèma la cress per vèss un témpi sant in del Signúr, 22in del qual anca vialter sii faa insèma per vèss un'abitaziún de Diu in del Spirit.
- ↑ o testamént, patt


text:
Istorgia
Perdüttas preistoricas
Ils s-chavs archeologics fats sül territori da Scuol dan perdütta cha nossa cuntrada d’eira abitada fingià fich bod. Ils ogets chi s’ha chattà e las restanzas da dmuras derivan da la fin dal temp da bruonz e dal temp da fier.
Prüm manzun intuorn il 1095
Il prüm manzun da «Schulle» datescha circa dal 1095, e quai in connex culla fabrica d'üna clostra da Benedictins e d'üna baselgia. Plü tard possedaivan las clostras da Mariadamunt e da Müstair, ils signuors da Matsch e la chasa d’Austria plü o main tuot il territori dal cumün da Scuol. Cul ir dal temp s’ha diminuida l’influenza estra, ma pür dal 1652 s’ha l'Engiadina Bassa cumprada libra da l’Austria.
S-charl
Eir il nom «Scharles» cumpara fingià intuorn il 1095. Dürant tschientiners d'eiran las minieras da grond'importanza per S-charl. Dal 1317 fin 1652 e lura amo üna jada illa prüma mità dal 19avel tschientiner s'haja explotà mineral da plom. I'l 16avel tschientiner haja dat aint in S charl 70 chasas, intuorn il 1825 dafatta üna scoula (chi'd es gnüda frequentada eir dad uffants da Scuol chi laivan imprender tudais-ch!). Amo fin dal 1920 d'eira la fracziun abitada tuot on.
In Val S-charl sun las alps da Scuol chi'd han gnü üna grond’importanza fingià i’ls tschientiners passats. Important es hoz impustüt eir il turissem (chaminar ed ir cul velo d'instà, gitas culs skis d'inviern e da prümavaira).
Invasiuns
L’Engiadina Bassa e cun quai eir Scuol han gnü da patir suot las invasiuns da truppas austriacas e francesas. L’on 1499, in connex culla guerra svabaisa, han 8000 sudats da l’imperatur Maximilian plündrià ed incendià tuot ils cumüns in Engiadina Bassa. Dürant la guerra da trent’ons es Baldirun irruot trais jadas in nossa val. Dal 1621 sun gnüdas sias truppas our da S-charl. Las duonnas da Scuol han cumbattü valurusamaing e güdà ad impedir cha las truppas austriacas possan traversar l'En. Daspö quella jada han las duonnas a Scuol il privilegi da sezzer in baselgia da la vart dretta. La fin dal 18avel tschientiner han truppas francesas ed austriacas occupà tuot l’Engiadina e chaschunà miseria e povertà.
La stamparia
La baselgia San Geer (San Georg) es gnüda fabrichada al cumanzamaint dal 16avel tschientiner ed inaugurada dal 1516. Fingià dal 1530 es gnüda introdütta la refuorma a Scuol ed infra pacs ons in tuot l’Engiadina. La refuorma ha svaglià l’interess pel pled scrit. Dal 1659 chattaina a Scuol üna stamparia ed ün muglin da palperi. L’on 1679 cumpara illa stamparia da Jachen Dorta giuven la prüma Bibla da Scuol in lingua rumantscha. Da la stamparia da Jacob N. Gadina in Bügl Grond sun sortits, sper la seguonda ediziun da la bibla (1743) blers cudeschs e stampats. La "Gazetta ordinaria da Scuol", la prüma gazetta dal chantun Grischun insomma, es cumparüda dal 1700–1726 e redatta dal chancellier Joan Marnia. Quist hom ha giovà üna rolla importanta illa politica dal cumün da Scuol. Sia statua as vezza sülla pütta dal bügl in Plaz.
Emigraziun
I füss ün’illusiun da crajer cha l'agricultura d’eira in cas da nudrir tuot la populaziun. Numerus abitants da Scuol e da tschels cumüns in Engiadina Bassa sun stats sforzats dad ir a l’ester a tscherchar lavur e guadagn. Uschè sun blers emigrats in servezzan militar o in pajais esters sco cafetiers, pastiziers e butiers. In tuot l’Europa ed eir in oters pajais han blers Engiadinais fat lur furtüna, ma eir blers sun morts da malatia ed in povertà a l’ester.
L'incendi dal 1877
Ün grond incendi ha devastà dal 1877 la gronda part dal terzal da Clozza. 23 chasas sun arsas siond chi mancaiva l’aua per stüder. Quai ha dat andit da stübgiar vi d’ün provedimaint d’aua. Las funtanas sün Val Lischana sun gnüdas inchaschadas e manadas aint il reservuar da Corgnuns. Da là davent es gnü effettuà il provedimaint d’aua cun bügls ed idrants e s’inclegia eir ils attachs per las chasas. Dal 1905 es gnüda realisada la chanalisaziun in tuot il cumün.
Svilup dal turissem
Las funtanas mineralas, insembel culla cuntrada e’l bun clima, sun stattas la basa pel svilup dal lö da cura. Fingià dal 1573 manzuna Durich Chiampell las funtanas. Dal 1850 es gnüda fatta la prüma analisa da las auas. Dal 1860–1915 sun gnüts fabrichats ils blers hotels da Scuol, Nairs e Vulpera. Il stradun tras l’Engiadina (fabrichà dal 1860) e la via sur il Flüela (1866/67) han promovü ferm il turissem, e "Scuol-Tarasp-Vulpera" es dvantà ün nom da reputaziun internaziunala. Las duos guerras mundialas e las metodas nouvas da trattar malatias han però ruinà il turissem da cura e cun quai eir la stagiun da stà. Dal 1950/51 es gnüda lantschada la prüma stagiun d’inviern – cun success, uschè chi s'ha construi dal 1956 la prüma pendiculara. Hoz es Scuol, il cumün da paurs d’üna jada, ün center turistic modern cun bleras pussibiltats per far sport, as divertir e's recrear dürant tuot on.
Scuol sco center economic
Na be il turissem s'ha sviluppà a Scuol, dimpersè eir l'economia. Bleras gestiuns innovativas da commerzi e mansteranza accumplischan ils giavüschs dals indigens e'ls giasts e spordschan plazzas da lavur e da giarsunadi. Plünavant ha Scuol la funcziun d'üna chapitala in Engiadina Bassa chi surpiglia diversas incumbenzas per tuot la regiun, p.ex. sül sectur da sandà, pro'l provedimaint social e sül chomp cultural.


text:
«Biera è il vin da questa terra» - tradiziun gidieua da far biera
- Dumengia, 2.10.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 2.10.2016, 8:06, RTR
500 onns «Reinheitsgebot» festivescha la Germania quest onn. Part da questa istorgia da far biera fan er mastergnants commerziants giudaics. En la Bavaria èn commerziants giudaics stads responsabels per la gronda part dal commerzi cun il virtit. Ed a Minca han immigrants giudaics fatg prosperar la fin dal 19avel tschientaner l'elavuraziun dals buccaluns. Ma dastgan gidieus insumma baiver biera? E quant veglia è la tradiziun gidieua da far biera? Tadlai questa ediziun da Vita e cretta.
Il pled sin via tegna pader Gregor Imholz da Müstair.
Redacziun: Rafael Müller
Contribuziuns
-
Pled sin via da Gregor Imholz
-
La tradiziun giudica da far biera


text:
- Tranter S. Antönia ed Ascharina, tranter S. Antönia ed Aschueel e tranter Tavau vitg e Teufi è la via serrada pervi da privel da lavinas.
- Il Pass Lucmagn è puspè avert enfin las 18:00.
- Ils trens sur il Pass Alpsu tranter Tschamut-Selva e Nätschen curseschan a partir da las 08:30 puspè tenor urari – er ils trens per transportar autos tranter Sedrun ed Andermatt.
- A la rundella Punt Muragl en l'Engiadin'Ota circulescha il traffic puspè normal. Cunquai ch'ina lingia d'aua era ruta aveva il traffic da Samedan a San Murezzan la mesemna stuì vegnir svià via Schlarigna.
Blera naiv cunzunt en Svizra Centrala e Grischun dal Nord
La naiv ha enta maun en spezial la Svizra Centrala, la part centrala da las Alps ed il Grischun dal Nord. Per questas regiuns hajan ins auzà il stgalim da privel da lavinas, ha declerà Frank Techel da l'institut da naiv e lavinas a Tavau envers RTR. Uschia vala il stgalim quatter per las regiuns dal Partenz fin Samignun. Per las ulteriuras valladas vala il stgalim 3, cun excepziun da las valladas talianas dal Grischun, nua ch'i vala il stgalim 2. Er oz naivi anc en las Alps Centralas e dal Nord. I vegn spetgà 20 fin 30 cm naiv nova.
La notg da mardi sin mesemna ha purtà naiv enfin en las valladas. Ad Arosa ha MeteoSchweiz mesirà la mesemna a bun'ura 27 centimeters, a Tavau 20 centimeters ed a Glion 16 centimeters naiv nova. En il Grischun Central a Beiva hai dà 17 centimeters. Pli pauca naiv hai dà en l'Engiadina cun 4 cm a Samedan ed 8 a Scuol. En las valladas dal sid n'hai dà nagina.
RR novitads 11:00+


text:
Oriundamain quintavan ins, ch’il blau egipzian saja ì en emblidanza enturn il quart tschientaner. Perquai èsi stà ina surpraisa per l’istoricher d’art Michael Wolf cur ch’el ha chattà quest pigment vid purtrets che dateschan dal 9avel u 10avel tschientaner.
Cun analisa multispectrala sin ils fastizs d'ina colur antica
Chattà quest pigment en la baselgia da Mistail ha Michael Wolf cun sia analisa multispectrala. Cun differentas glischs, filters e cun in apparat da fotografar dad auta resoluziun po el render vesaivel las materialias e metodas ch’èn vegnidas duvradas per picturar ils purtrets. Quai èn pussaivladads, che la tecnica moderna porscha pir uss.
Betg scriver da nov l'istorgia grischuna
Tenor il protectur da monuments Simon Berger laschia il fatg, che quest prezius pigment è vegnì duvrà a Mistail supponer, che persunas ritgas e pussantas hajan dà l’incumbensa da far quests purtrets. Ils purtrets cuvrivan probablamain tut las paraids da la baselgia sco quai ch’i era usit en il temp carolingic.
Tant Simon Berger sco er Michael Wolf supponan, ch'ils contacts da l’incumbensader sajan ids fitg ad aut – u en l'ierarchia da la dinastia carolingica u er en ils circuls dal Papa a Roma. L'istorgia grischuna na saja perquai betg da scriver da nov, di Simon Berger. I dettia dentant novs aspects ch’enritgeschian ella.
Il blau egipzian dad ina giada – in pau sco pulvra da lavar dad oz
Il blau egipzian n’era betg mo fitg cumplitgà da producir, mabain duvrava er gronda savida per il diever. El na vegniva betg duvrà sulet per colurar blau, mabain era sco effect, declera Michael Wolf.
Il blau egipzian vegniva maschadà en autras colurs, uschia per exempel en l’alv. L’effect era il medem sco tar il lavar resti alv ozendi. Là vegn era agiuntà blau en la pulvra per che l’alv glischia pli fitg. Il medem vegniva fatg cun il blau egipzian.
TR Telesguard 17:40
ll «blau egipzian»
Il blau egipzian è probablamain il pli vegl pigment creà artifizialmain per pudair malegiar sin mirs. Ils Egipzians duvravan quels pigments gia en il terz millenni avant Cristus. La pulvra blaua era cumplitgada da producir ed uschia era preziusa. Entras ils Romans è il blau egipzian er vegnì en las Alps.


text:
193 da quels 4'869 monuments protegids en Grischun, èn da muntada naziunala. Quai resorta d'ina communicaziun da l'Uffizi federal da statistica. La retschertga è vegnida fatga il 2016 per l'emprima giada.
En l'entira Svizra stattan radund 75'000 edifizis sut protecziun. Quasi mintga dieschavel edifizi è in bajetg sacral. La cumpart dal Grischun fa ora 6%.
La statistica Svizra en cifras
- 272'000 monuments architectonics registrads
- 75'000 da quels monuments architectonics èn protegids.
- La mesadad da quels sa chattan en ils chantuns Vad, Friburg, Genevra, Berna ed Argovia.
- 4% dals monuments protegids èn da muntada naziunala
- 10% èn bajetgs sacrals.
RR novitads 11:00


text:
Transparents e placats da Rezia Cantat ves'ins sch'ins va tras Chiavenna. Ma uschiglio fa betg bler endament che la festa da chant chantunala stat avon porta. Tenor il co-president dil comité d'organisaziun Jon Fadri Huder sajan ins sin buna via cun l'organisaziun. Sulettamain la bova ch'i ha dà a Gallivaggio en Valchiavenna haja fatg quitads.
Midada da plans
Enturn 500 chantaduras e chantadurs avessan gì suttetg a Madesimo nua che la bova ha bloccà la via. Per quels han ins stuì chattar ina nova soluziun. Tenor Jon Fadri Huder hajan ins dentant chattà in novs letgs per ils chors pertutgads. Ina part da la glieud haja uss hotel si vers la Val Tellina, l'autra part datiers da Domaso. Uschia ch'il circul è daventà pli grond. Cun da quellas midadas da plans avess il comité na betg quintà. Ma uss saja tut organisà.
RR actualitad 11:00


text:
Capulì
En botànica, el capulì l'è 'na sórt de 'nfiurecènsa deèrta (o recemùza) endóche 'l pedùncol el se slarga fò a l'estremità e 'l vé a furmà 'n disch piötòst gròs, ciamàt resetàcol cümü o clinànt. Chèsto resetàcol cümü l'è curunàt de 'na (o divèrse) séri de bràtee. Ensìma a chèsto resetàcol gh'è sistemàcc i fiùr sèsii (che g'ha mìa 'l pedezèl) compagnàcc o mìa de le sò bràtee.
El capulì l'è la 'nfiurescènsa tìpica de le piànte de la famìa de le Asteraceae, isé come de ótre famìe compàgn de le Dipsacaceae.
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.
- Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.


text:
Orsenigh
Orsenigh (prononzia local: [urtsi'niːk]; nom ufizial in italian: Orsenigo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm. El gh'ha 2 823 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,5 km² e ona densità de 627 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Vila, Albes con Cassan, Alseri, Alzaa, Anzan, Cantuu, Capiagh e Intimian e Montòrfen.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Orsenigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sa chapescha avain prendì per cor lur messadi ed avain beneventà els en il studio RTR cun in viva. Quai ha fatg surstar bravamain ils dus turitgais – i saja l’emprima giada ch’els fetschian in viva sin lur album cun in moderatur. Gie, ils grischuns èn halt ospitaivels...
Angelina per rumantsch
Suenter èsi lura vegnì serius per ils Dabu Fantastic, la missiun d’Ivo Orlik: far ina versiun rumantscha da lur hit actual «Angelina». Il text translatà sin in palperi ed in curt crash curs sto tanscher e gia vegn chantà e registrà.
E co els tunan per rumantsch...WOW!
«DRINKS» è il tschintgavel album da Dabu Fantastic
Strusch vegnì publitgà l’entschatta da quai mais, è l’album «DRINKS» gia vegnì celebrà sco il meglier insumma ord la plima da Dabu Bucher e DJ Arts, ils dus chaus davos Dabu Fantastic. In album bain maschedà cun in sound ch’ins po ordinar x insanua tranter pop e hiphop e chanzuns che raquintan ord la vita e fan buna luna.
Per preschentar l’album han ils dus turitgais prendì la via sut ils pais ed èn vegnids a Cuira tar RTR. Quai pudessan ins pensar – ma uschè n’èsi betg! Il grischun è daventà lur segunda patria. Ils motivs: l’amur, trais commembers da lur band e buns contacts ed amicizias.


text:
L'Uffizi federal per polizia fedpol vegn a manar la procedura penala administrativa cunter L'Auto da Posta Svizra SA. Quai ha il Cussegl federal decidì. La procura publica federala aveva declerà l'emna passada ch'ella na saja betg responsabla per questa procedura. I va per l'examinaziun penala da las irregularitads da retrair subvenziuns dad AutoDaPosta en il sectur dal traffic regiunal.
En il rom d'ina revisiun regulara ha L'Uffizi federal da traffic constatà che AutoDaPosta Svizra SA ha dapi il 2007 fatg gudogn en il sectur dal traffic regiunal ch'ha il dretg sin subvenziuns. Enstagl da declerar ils gudogns ha l'interpresa da transport cudeschà enturn quels sin ulteriurs secturs da fatschenta.
RR novitads 17:00


text:
Cunquai tutgan ils campiunadis a San Murezzan tar la segund gronda occurrenza en l'istorgia da la Svizra. Sulet l'EURO 2008 ha anc purtà dapli. Sco quai ch'il president dal comité d'organisaziun Hugo Wetzel ha communitgà avant las medias, fetschian ins quint cun cifras nairas. La fin da l’onn vegnia publitgà il quint definitv.
Cun introducir in management da project cun meds d'agid sco in plan da finanzas, saja reussì da garantir che l'occurrenza saja economicamain supportabla.
Crear in'ierta per la regiun
La visiun dals campiunadis mundials a San Murezzan na saja però betg mo stada d'organisar campiunadis cun ina bun'atmosfera mabain in'occurrenza ch'è era economicamain ed ecologicamain purtabla. L'occurrenza gronda saja er vegnida nizzegiada per crear innovaziuns ed in'ierta per la regiun.
134 milliuns aspectaturs han guardà las cursas live a la televisiun, 165’000 han guardà las cursas a Salastrains. 40’000 liters biera è vegnida bavida durant il Campiunadi mundial a San Murezzan. Cifras che fan en mintga cas impressiun e ch’èn tut auter che quotidianas per l’Engiadina Ota. Tge che tut quai porta la fin finala a lunga vista, questa resposta ha in studi da la scol’auta da Lucerna empruvà da respunder.
Durant ils ultims tschintg onns ha Jürg Stettler e ses team persequità las lavur enturn ils 22 projects ch’èn vegnì inoltrads en connex cun l’effect a lunga vista d’in eveniment uschè grond. Ussa, 80 dis suenter il campiunadi mundial, è el cuntent cun la lavur ch’è vegnida fatga.
19 da 22 projects èn vegnids realisads
Il comité d’organisaziun, vischnancas ma era firmas avevan inoltrà ideas sco ch’ins savess a lunga vista profitar dal eveniment. Quest projects ha la scol’auta da Lucerna persequità ed era observa. Ussa han els valità ils projects. Quatter projects han survegnì la valitaziun «fitg bun». Uschia per exempel il project da l'Engadin St. Moritz Mountain SA. Els han gì la finamira dad optimar la preparaziun da pista. Quai è gartegià fitg bain, uschia ch’ins ha pudì spargnar raps sco era reducir las substanzas nuschaivlas. Diesch ulteriurs projects han survegnì in «bun». Tar quest projects na è u il project anc betg a fin u il resultat ha betg persvadì. Sut il stritg cuntentan pia passa la mesadad dals projects. Sulettamain tschintg projects n’èn betg vegnids da nizzegiar il potenzial e trais han fatg naufragi.
Facit fitg positiv
Malgrà ch’il studi chatta tar mintga project puncts da critica pon ils organisaturs - tenor ils responsabels dal studi - esser fitg loschs da lur lavur prestada. L'eveniment saja vegnì organisà, era quai che pertutga ils effects a lunga vista, quasi optimal. Ussa saja impurtant da cuntinuar cun la lavur. Uschia ha il president dal comité d’organisaziun Hugo Wetzel anc differents projects ch’el vul terminar. Per exempel crear in center da cumpetenzas nua ch’ins po profitar dal different savair che exista en connex cun eveniments gronds da sport. Quai na saja anc gartegia dentant saja el là da buna speranza.
Campiunadi mundial da hockey 2020 a Turitg-Losanna po profitar
In che po profitar da quest studi e las conclusiun è il team enturn Gian Gilli ch'organisescha il campiunadi mundial da hockey dal 2020 a Turitg e Losanna. Quai saja era l’idea per ils proxims gronds eveniments da sport en Svizra. Grazia a da quests studis da persistenza po l’organisaziun vegnir optimada.
RR novitads 12:00


text:
Haddaway
Alexander Nestor Haddaway, meglder cuntschieu be scu Haddaway (Trinidad, 9 schner 1965) es ün chantadur da musica da disco naschieu in Trinidad e Tobago. El dvantet renumno dal 1993 culla chanzun What is Love ("Che es amur"), chi vet fich success in tuot il muond.
Cuntegn
Biografia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils inizis[modifitgar | modifitgar il code]
Naschieu da bap ollandais oceanograf e da mama da Trinidad e Tobago fliunza, get Haddaway a viver in Europa a l'inizi dals Auns Setaunta cun sieu bap zieva'l divorzi traunter sieus genituors. Zieva qualche aun get el a viver culla mama i'ls Stedis Unidis.
Dal 1989 turnet el a viver in Europa, exactamaing in Germania, a Cologna, inua ch'el cumanzet a lavurer scu choreograf e venditur da tapetas ed a fer musica düraunt il temp liber.
Carriera[modifitgar | modifitgar il code]
Haddaway/The Album[modifitgar | modifitgar il code]
Dal 1992 signet el ün contrat culla chesa discografica tudas-cha "Coconut Records".
Dal 1993 gnit our sieu prüm album, Haddaway/The Album; sia prüma chanzun publicheda, What is Love, vet ün terribel gross success in tuot il muond; ella guadagnet la prüma posiziun illas parada da hits da bgers stedis: Svizra, Austria, Irlanda, Danemarc, Finlanda, Norvegia, Germania, Frauntscha, Spagna, Italia, Belgia, Pajais Bass, Lettonia, Israel e Mexico. What is Love es considereda eir hoz scu üna da las megldras chanzuns da musica da disco dals Auns Nonaunta.
Eir las otras chanzuns publichedas da Haddaway/The Album vettan fich success: Life ("Vita"; prüma posiziun in Spagna e Svezia, seguonda in Svizra), I Miss You ("Eau at perd"; 17. in Svizra) e Rock Your Heart ("Mouva ferm tieu cour"; 10. in Svizra).
L'album vendet a la fin bgers milliuns da copias.
The Drive[modifitgar | modifitgar il code]
Dal 1995 gnit our il seguond album da Haddaway, clamo The Drive ("La guida"). La prüma chanzun extracta da quist DC, Fly Away ("Svula davent"), vet ün bun success: in Svizra ragiundschet'la la 14. posiziun da la parada da hits.
Oters chanzuns da quist album eiran eir Catch a Fire ("Piglia ün fö"; 20. in Svizra) e Lover Be Thy Name ("Amant saja tieu nom").
Let's Do It Now[modifitgar | modifitgar il code]
Dal 1998 publichet Haddaway ün nouv album, Let's Do It Now ("Fain el uossa"), chi eira cumplettamaing divers dals duos precedaints: pelvaira eiran las chanzuns da quist DC na da musica da disco, ma da musica soul; uschè nu vet el fich success.
Ültimas activiteds[modifitgar | modifitgar il code]
Haddaway apparet darcho sülla scena dal 2004 i'l program da la televisiun tudas-cha Comeback reality television show e dal 2005 i'ls simils programs ingles ed americaun da listess nom, Hit Me Baby One More Time.
Ils meg 2008 publichet el la chanzun I Love the 90's ("Eau d'he gugent ils Auns Nonaunta"), chanteda insembel cun Dr. Alban, oter renumno chantadur da musica da disco dals Auns Nonaunta.
Sias lavuors[modifitgar | modifitgar il code]
Albums[modifitgar | modifitgar il code]
- 1993 Haddaway/The Album
- 1995 The Drive
- 1998 Let's Do It Now
- 1999 All The Best His Greatest Hits
- 2001 My Face
- 2002 The Greatest Hits
- 2002 Love Makes
- 2004 What Is Love - The Greatest Hits
- 2005 Pop Splits
- 2007 Crucified
DC singuls[modifitgar | modifitgar il code]
- 1993 What Is Love
- 1993 Life
- 1993 I Miss You
- 1994 Rock My Heart
- 1995 Fly Away
- 1995 Catch A Fire
- 1995 Lover Be Thy Name
- 1997 What About Me
- 1998 Who Do You Love
- 1998 You're Taking My Heart
- 2001 Deep
- 2002 Love Makes
- 2003 What Is Love Reloaded
- 2005 Spaceman
- 2005 Missionary Man
- 2007 Follow Me
- 2008 I Love The 90's (cun Dr. Alban)


text:
Leopul
Leopul (L’viv/ЛbBiB in ücrain; L'vov/ЛbBoB in rüss; ЛbBoў/L'voŭ in bielurüss; Lwów in pulach; Lemberg in tudesch; Leopolis in latin; Leopoli in italian; Lavov in üngheres e serb; Liov in rumen; לעמבערג/Lemberik in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina ucidentala, de pressapoch 800.000 abitant.
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Düranta la duminaziun austr-üngariga la cità la se ciamava Lemberg.
Quand che l'è vegnüda pulunesa in del 1918, a l'hann ciamada Lwów.
In del 1939 l'ha ciapada l'Üniun Suvietiga e l'ha faa part de l'Ücraina, e'l sò nom a l'è müdaa in L'vov, transcriüü del rüss.
Dopu de la decumpusiziun de l'Üniun Suvietiga a l'è stada ciamada Lviv, el nom che'l curispund a la parnunzia ücraina.
Cità gemelaa[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Lviv a l'è gemelaa cun:
- Corning, Stat Ünì d'America
- Cracovia, Pulonia
- Winnipeg, Canada
- Wrocław, Pulonia
- Eskilstuna, Svezia
- Banja Luka, Bosnia e Erzegovina
- Novi Sad, Serbia
- Freiburg im Breisgau, Germania
- San Pederburgh, Rüssia
- Kutaisi, Georgia


text:
Valverda
Valverde (nom ufizial: Valverde) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 287 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 14,8 km² e ona densità de 19 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Arvén, Val Nisa, Vars e Zavataré.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Valverda l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'ambassadur da las Filippinas Leslie J. Baja è vegnì beneventà en la Chasa grischa a Cuira dal president da la regenza Martin Jäger e dal chancelier Claudio Riesen. L'ambassadur è vegnì accumpagnà da la consula Maria Theresa Lazaro e da l'attasché Harley Tesorero. Suenter il barat dals salids uffizials è in gentar cuminaivel stà sin il program.
La regenza grischuna tgira annualmain contacts cun represchentantas e represchentants da stadis esters en Svizra. Quests discurs èn elements impurtants da las relaziuns dal chantun cun l'exteriur. Cun ils stadis vischins e cun pajais che han relaziuns spezialas cun la Svizra e cun il Grischun vegnan savens discutadas dumondas specificas actualas. Autras visitas servan en emprima lingia a barattar experientschas sin il champ cultural, economic e politic.


text:
Las dunnas svizras èn avant la relegaziun da l'emprima gruppa mundiala. Cunter la Rumenia èn las Svizras cun 0:2 en retard. Era Timea Bacsinszky n'a betg gudagnà. La giugadra da Losanna ha pers sia partida cunter Irina-Camelia Begu cun 4:6 e 1:6. Avant aveva sia collega da team Victorija Golubic gia pers la partida cunter Simona Halep.
Golubic cun buna partida
Era sche la Turitgaisa Victorija Golubic ha mussà ina buna partida cunter la Rumena Simona Halep ha ella pers il gieu cun 3:6, 6:1, 1:6. Il numer in dal mund Halep è stada memia ferma.
RR novitads 15:00+


text:
Nosta rëi de destribuziun
Zona de destribuziun
La cooperativa gestësc la rëi de destribuziun dl'energia eletrica sura döt l comun de San Martin de Tor y de na pert dl Comun de Mareo.
Atlo dessot el da odëi sön na cherta geografica l'area de distribuziun dla SEA:
Program de telegestiun SCADA
Por gestí al miú nosta rëi unse tl 2014 arjiné ite n sistem de telegestiun (SCADA) dla rëi de destribuziun tla tenjiun mesana 20 kV, che pormët de mioré le sorvisc de destribuziun de energia eletrica tl Comun da San Martin.


text:
L’hotel da famiglia aveva serrà sias portas la fin d’avrigl cun in avegnir intschert. Sco motiv principal aveva la possessura Rita Klarer inditgà las circumstanzas economicas ch'èn vegnidas pli difficilas.
Entant è per ella er cler, che sias atgnas energias n’han betg pli tanschì per manar suletta in’interpresa cun trais partiziuns.
Tancà energia
Durant ils ultims mais haja ella dentant pudì sa recrear profundamain è pass per pass puspè chattar energia e veglia da cuntinuar cun il manaschi da l’hotel Klarer.
Per che l’hoteliera vegnia er da tegnair las mastrinas da l’hotel en maun ils proxims onns, haja ella pudì elavurar ensemen cun in biro da consultaziun in plan da business per ils proxims tschintg onns.
Nagina purschida da mezza pensiun
Il nov concept da l’hotel Klarer prevesa da porscher vinavant chombras cun ensolver, dentant betg pli cun ina purschida da mezza pensiun. Il restaurant resta serrà a partir da la saira las 18:00, quai cun excepziun da venderdi e sonda. Il café cun la furnaria e pastizaria ch'è il cor da l'interpresa da famiglia, vegn dentant ad esser avert sco usità.
Spargnar forzas e duvrar sinergias
Cun questas mesiras possia Rita Klarer reducir en emprima lingia sias uras da preschientscha en l’affar. Questas uras da preschientscha sajan stadas in dals puncts principals ch'haja manà l’hoteliera en ina gronda fora la primavaira da quest onn. Ultra da quai vegn l’hotel Klarer er a collavurar pli stretg cun autras interpresas.
Grazia al nov concept possia ella er spargnar persunal. Entant che l’hotel Klarer aveva 14 emploiads, riva Rita Klarer uss da manar l'interpresa da famiglia cun 9 persunas.
Partenza duess gartegiar
La basa per ina buna stagiun d’enviern saja dada, ha manegià l’hoteliera ch'è enconuschenta per ses chavels cotschens. Cun quai ch’ella saja adina restada en contact cun ils giasts da tschep, sajan las reservaziuns per ils dis tranter las festas ed in favrer gia bunas.
RR actualitad 17:00


text:
Approvar l'uschenumnada iniziativa da limitaziun faschess donn a la plazza da lavur svizra sco er al martgà da lavur. Quai han communitgà ils sindicats Unia, Syna, Emploiads svizzers, la Societad svizra d'emploiads da commerzi, l'Organisaziun da cader svizra e Swissmem.
L'Uniun europeica saja cun distanza il pli impurtant martgà da questa branscha ch'occupescha en Svizra 320'000 persunas. La branscha exporteschia radund 80% da ses bains e 60% da quels giajan en l'UE. Entras ils contracts bilaterals survegnian las firmas access quasi nunlimità al martgà da l'UE.
RR novitads 10:00


text:
Malta
Artìcol in dialët piaṡintëin
Malta (al so nùm üficiäl l’è Repubblika ta' Malta – Republic of Malta in Inglês) a l'è 'na repüblica dl'Ünion Europea, c'as tröva pròpi a mitä strä fra i'Itaglia e l'Africa, a süd adla Sicìglia. L'è un arcipèlag furmä da cëincu ìsuli: Malta, Gozo, Comino, Cuminòtt e Fifla. In dal 2007 la g'hava 410.209 abitànt.
La sò capitäla a l'è La Valletta (6.315 abitänt) e la s'tröva is sü l'ìsula ad Malta. La sitê cun püsé abitänt a l'è Birchircara, 21.258.
Fin al 21 ad stëimbar dal 1964 a l'è stä 'na culònia inglèsa.
Curiusitä[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al spòrt püsé praticä a l'è al baseball.
- Malta la g'ha anca un campiunä ad balòn cun 4 squädri:
- Mellieha Northenders
- Gozo Tornadoes
- Devils
- Mustang


text:
Anna Junge saja ina sommelière cun passiun ed ina savida impressiunanta, quai scriva il guid d’ustarias, bars e cafés. Ella saja da chasa tant en il Signuradi sco era en il mund internaziunal dal vin, e surprendia ses giasts adina puspè cun sias scuvridas.
Il 7avel cun 19 puncts
Il cuschinier Heiko Nieder che vegn cun ses 19 puncts sin il medem livel sco Andreas Caminada e tschintg auters cuschiniers, cuschina dapi diesch onns en l’Hotel Dolder a Turitg. Ussa saja temp da renconuscher cun la pli auta distincziun sia cuschina che dettia bler lavur, e che saja intelligenta e consequenta, giuditgescha il guid Gault Millau. La nota maximala da 20 puncts n'ha anc nagin cuschinier cuntanschì.
RR actualitad 14:00


text:
Ils satgs verds cun il rument da chasa vegnan transportads tar la deponia a Plaun Grond a Rueun. Mo, auter che avant il 2000, na vegnan quests satgs betg deponids là. Els vegnan transportads a Vaz Sut per laschar brischar.
Per tonna rument resta anc enavos 200 kilos tschendra e material che n'è betg brischà, declera il manader da la deponia Conrad Lutz. Quest material vegn puspè transportà enavos a Plaun Grond e lura deponì. La deponia actuala stima el sin 18 meters autezza e ch'ella ha plaz per var 180'000 meters cubic material.
Pli baud avevan ins la tendenza da sutterrar tut quai ch'ins na saveva betg pli tge far cun tut
Conrad Lutz, che lavura dapi 21 onns en la deponia, ha pudì persequitar in grond svilup quei che pertutga il reciclar. Ozendi vegnia zavrà e reciclà tut quai ch'è pussaivel. Quai cumenza tar apparats electronics, vaider, plastic, metal, fin tar lain e materials da construcziun. «Pli baud avevan ins la tendenza da sutterrar tut quai ch'ins na saveva betg pli tge far cun tut», declera el.
RR actualitad 11:00


text:
Cumissiun occurrenzas
La cumissiun da program organisescha simposis, dietas, seminaris dal di, curs da perfecziunament per raquintadras e per raquintaders activs, las retschas da seminaris da la sonda al cumenzament da l'onn e las «ditgas en lur ambient d'origin» che vegnan organisadas adina en auters lieus da la Svizra.
A questas occurrenzas vegnan envidadas scienziadas cumpetentas e scienziads cumpetents dal sectur da la perscrutaziun da las paraulas, da la scienza litterara, da l'etnologia, da la psicologia e da la teologia, sco era raquintadras e raquintaders da la SSP ch'abitan en las regiuns respectivas. Uschia promova la SSP la perscrutaziun da las paraulas, tgira e derasa quellas.