text:
Gesa Evangelega
La Gesa Evangelega, anca ciamada Gesa Prutestanta, l'è una Gesa Cristiana fada sü in sü i prenzipi de la Reforma Prutestanta de'l sedecesem secul.
L'Istoria de'l Termen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Han tacaa sü a druà 'l termen evangelegh (ciuè segund 'l messagg de l'Evangel ) ai temp de la Refurma, inscí de fà cumprend la strepa cunt la Gesa de Ruma (la Gesa Catolega).
I Dogma de la Gesa Evangelega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I denuminadur cumün di Ges Evangelegh hinn i „Quater Soli“ de la Refurma:
- Sola fide – L'è dumà la Fee che la mena l'om in Paradis, minga 'l fà. (Ruman|3|28: Inscí disum, che l'òm 'l vegn salvaa minga de'l so fà, ma dumà cunt la Fee.)
- Sola gratia – L'è dumà la Grazia de Díu che la trà l'om in Paradis, minga quel che'l fa cünt de fà lü.
- Solus Christus – L'è dumà 'l Christ, minga la Gesa, che'l gh'ha Üturidaa sura i fedej.
- Sola scriptura – L'è duma la Sagra Scritüra la preja mijara de la Fee Cristiana, minga la tradissiun de la Gesa.


c: text/html

text:
Scolas autas professiunalas: infurmaziuns
Las scolas autas professiunalas èn instituziuns da scolaziun sin nivel universitar. Las scolaziuns èn colliadas stretgamain cun ina professiun e cun il champ da lavur correspundent. Las scolas autas professiunalas instrueschan en in grond dumber da champs da studi (tecnica, economia, design, art, lavur sociala e sanadad) ina savida che sa referescha a la pratica e preparan las studentas ed ils students che sortan da la scola directamain per l'entrada en la vita professiunala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dialett varesòtt
El dialett varesòtt (localment: [vare'zot]), ciamaa anca bosin, a l'è on dialett occidental de la lengua lombarda.
L'è parlaa in del center e in del nòrd de la Provincia de Vares.
Cuntegnüü
- 1 Relazzion cont alter dialett
- 2 Fonetega
- 3 Morfologia
- 4 On esempi de dialett: el Varesin
- 5 Esempi de dialett varesòtt
- 6 Pagin in Varesott
- 7 Vos correlaa
- 8 Bibliografia
- 9 Ligamm de foeura
Relazzion cont alter dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bosin a l'è consideraa compagn del Milanes (anche se ghe confina nò in moeud dirett). In de la zòna de Tradaa el gh'ha di influenz comasch, in quella de Gallaraa gh'è di somijanz col Bustòcch. L'è ligaa de bon cont el Dialett verbanes parlaain sù la còsta piemontesa del Lagh Maggior.
Fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El varesott (compagn del Brianzoeu) l'è on poo 'na denominazion comun per vari dialett. Donca l'è normal che ghe sia di differenz anca dent ai parlà de la Provincia de Vares. Quei chì hinn vari esempi di ròbb che fann vegnì el Bosin different del Milanes:
- Passagg [e] -> [a] (alofen: [ə], [ɐ]) in sillaba postonega:
- LIBER: mil. ['liːber] -> var. ['li:bar]
- Conservazzion pussee forta del rotacism.
- Conservazzion di son [ts] e [dz].
- Elision de la [d] intervocalega, o soa trasformazzion in [v].
- Presenza del son [o].
- Passagg, in certi dialett, de la [a] tonega longa a [ɔ]/[ɑ].
- In certi dialett in tra el Lagh Magior e 'l Lagh de Vares (per esempi Travedona, Ispra e Malzess), la [a] atonega final la se parnonzia [ɛ].
Comparazzion fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta mettom a confront i dialett de vari comun e paes:
- Milan, ciappaa 'me standard lenguistegh
- Galaraa e Casoraa, in del bass varesott ocidental
- Cislagh, in del bass varesott oriental, al confin con la provincia de Comm
- Zaa e Vares (in del "coeur" del dialett bosin)
- Vedan e Tradaa, a ovest de Vares e al confin cont el Comasch
- Arcumeggia e Cavona, in de la Valcuvia
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Articol determinativ maschil ol (la variant el l'è doperada domà in d'on quai dialett in de l'olt Verban, invers el confin con la Svizzera).
On esempi de dialett: el Varesin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Vares, oltra i robb ch'emm elencaa, a troeuvom:
- Se dopera senza criteri ol/or e la/ra, anca in l'istessa fras.
- El complement de specificazion el pò vess sia dol/dola che dal/da la.
- Rispett al Milanes, la proncuncia de on quai verb l'è differenta:
- mil. mì dormi = var. mì doeurmi.
- mil. vingg = var. vèngg.
- I terminazion -ecc, -ett, -egg, -emm, -ess, -ezz se pronuncien con la E streccia inveci che 'verta.
- mil. nun gh'èmm = var. nunch gh'émm.
- mil. vègg = var. végg (a volt anca vigg).
- La terminazion in -oo la se pronuncia [o] inscambi de [u].
- I terminazion in -ost, -osch se prouncien ['ost] e ['osk] inscambi de ['ust] e ['usk].
- La II coniugazion la finiss in /é/ inveci che /è/:
- mil. podè = var. podé.
- El condizional present el finiss minga in -issi ecc. ma in -éssi ecc.
- mil. mì parlarissi, tì te parlarisset ecc. = var. mì parlaréssi, tì te parlarésset ecc.
I verb a Vares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta mettom domà i duu verbi ausiliar: i verbi di coniugazion vann proppi 'me in Milanes, anca se cont i differenz ch'emm marcaa de soravia.
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mì son, tì te seet, lù l'è, nunch semm, vialtar sii, lor hinn.
- Indicativ imperfett: mì sevi/seva, tì te sevat, lù l'eva, nunch sevom, vialtar sevov, lor evan.
- Indicativ futur: mì saroo, tì te sareet, lù al sarà, nunch saremm, vialtar sarii, lor sarann.
- Congiuntiv present: che mì sia, che tì te siat, che lù al sia, che nunch siom, che vialtar siov, che lor sian.
- Congiuntiv imperfett: che mì fuss/fudessi, che tì te fussat/fudessat, che lù el fuss/fudess, che nunch fussom/fudessom, che vialtar fussov/fudessov, che lor fussan/fudessan.
- Condizional present: mì saria/saress, tì te sariat/saressat, lù el saria/saress, nunch sariom/saressom, vialtar sariov/saressov, lor sarian/saressan.
- Imperativ present: siat, siom, siov.
- Participi passaa: stai, staia.
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mì gh'hoo, tì te gh'eet, lù al gh'ha, nunch gh'emm, vialtar gh'hii/avii, lor gh'hann.
- Indicativ imperfett: mì gh'evi/avevi, tì te gh'evat/avevat, lù al gh'eva/aveva, nunch gh'evom/avevom, vialtar gh'evov/avevov, lor gh'evan/avevan.
- Indicativ futur: mì gh'avroo/avaroo, tì te gh'avreet/avareet, lù al gh'avrà/avarà, nunch gh'avremm/avaremm, vialtar gh'avrii/avarii, lor gh'avrann/avarann.
- Congiuntiv present: che mì gh'abbia, che tì te gh'abbiat, che lù al gh'abbia, che nunch gh'abbiom, che vialtar gh'abbiov, che lor gh'abbian.
- Congiuntiv imperfett: che mì gh'ess/avess/avessi, che tì te gh'essat/avessat, che lù al gh'ess/avess, che nunch gh'essom/avessom, che vialtar gh'essov/avessov, che lor g'essan/avessan.
- Condizional present: mì gh'avria/avaria/avress/avressi, tì te gh'avriat/avariat/avressat/avaressat ecc.
- Imperativ present: abbia, abbiom, abbiov.
- Participi passaa: avuu ('vuu), avuva.
Esempi de dialett varesòtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Sto test l'è staa ciappaa de la Wikipedia inglesa.
Ta sa regordat? (de Speri Della Chiesa Jemoli):
Ta sa regordat, ra mè Luzzietta,
ra pruma volta ca s'hemm parlaa?
L'eva la festa dra Schiranetta
S'hemm trovaa insemma là in sul segraa.
Gh'evat ra vesta tutta infiorava
par datt ra mœusta t'ho pizzigaa
set vugnua rossa, mi ta vardava
m'het dai 'na s'giaffa, mi l'ho ciappaa.
Ma la tò sciampa l'eva tant bella
che in su ra faccia l'ha mia fai maa.
Ra pâs hemm faia cont la pommella,
pessit, gazzosa, zuccor firaa.
T'ho tœuj dò zòccor con su ra galla
ra mè parolla ti t'het 'ccettaa
(gh'eva de scorta tre vacch in stalla)
e dopo Pasqua sa semm sposaa.
Mò ti set veggia, ra mè Luzzietta
E mi, a fà 'r màrtor sont giò da straa.
Ma quand ca vedi ra Schiranetta
Senti anmò i stréppit da innemoraa!
Ona novella del Boccasc in di dialett bosin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Castellett (NO)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disi donca nea che al teamp dal prim re da Zipar, dòpo che Gottifredo da Bujon l'ava tòj la Terra Santa, allora gh'è capitaa che 'na sciora nòbila d'in Guascogna l'eva naia, coma a fann i pilligrin, a visità 'l Santo Sapolcar. Quand lea l'è 'nii 'ndree e l'è ruvaa a Zipar, gh'è stai di oman gramm ca gh'hann fai di brutt schearz da villan, e lea l'è 'nia tanta danaa che la podeva mia mandàlla giù, e s'eva miss in meant da nà dal re par mett giù quarella e fàss dà soddisfazion. Ma allora gh'hann dii ch'a l'eva tutt fiaa trai via parchè lù l'eva on pòvar baloeuass e bon da fà nagott; che di fugular ca ga favan i alt, sa 'n parla gnanca, ma fin chii a lua tucc i momeant, lù i lassava passà tucc, ch'l'eva pròppri 'na vargogna. In manera che tucc chii ca 'gh l'evan sù com lua par quaicoss, ga 'n favan vuna e 'nscì sfogavan la soa rabbia. Quand l'ha 'vuu sentii cola sciora e l'ha vist ch'l'eva inutil, ca sa podeva fà nagott par fàgghla pagà a chii oman là; allora lea, tant inscì 'ma fà passà 'l magon, l'ha vorzuu nà da col re là com dì e fàggla capìa ca l'eva pròppri 'na pòvra ciolla. E l'è naia là, s'è miss a piangg e gh'ha dii: "Lù, scior re, mì som mia 'nia chì da lua par fàmm dà soddisfazion da cola figura ca m'hann fai; ma 'nscambi mì 'l preghi d'insegnàmm coma 'l fa mai lua a lassà passà tucc chii fuguar ca mì sinti ca ga fann a lua par podéa 'anca mì 'vè la pascienza, dòpo ch'avarò 'mparaa da lù, da lassà passà anca mì la mea: e 'l sa 'l Signoar comé mì 'gh la dariss a lù par nagott, sa podess, parchè lù i sa mandài giù 'nscì poliat.
Al re, che fin allora s'eva mai diciduu a mòvas e no 'l voreva mai fà nagott, l'ha fai comé col ca dias ca sa disveggia da dormìa, e l'ha comenzaa da la fugura ca ga 'n fai a cola sciora, e si ca 'gh la faia pagà car a chii oman à; e poeua s'è miss a fàgghla a tucc chii che dòpo d'allora an favan 'na quaivuna e ga perdevan l'onoar a la soa corona.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 315-316
Dialett de Gallaraa (VA)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hii da savè che ona voeulta, quand gh'eva mò ol prumm re da Zipri, e che Goffrè da Buglion l'eva guadagnaa in guerra la Terra Santa, gh'è succeduu che ona sciora nòbala d'on paes che ga disen la Guascogna, l'è andai par divozion 'me on pilligrin al Santo Sepolcher, e che tornand indree, quand l'è capitaa a Zipri, certi balossoni gh'hann fai di daspresi brutt, tutt comè; e lee, 'sta sciora, par quest piena d'ona tribulazion, e no ghe podeva pròppri passà, la s'è miss in ment da ricorr al re; ma gh'è stai quaichedun che gh'ha dii che la buttava via ol temp e ol fiaa; parchè ol re l'eva on lasagnon senza spirit, che invece de fà giustizia per i òlter, al sa lassava lù mett sott i pee, la piantava; e per quest chi gh'aveva di cruzzi par di tòrt che j'essen fai, ja sfogava cont ol sguargnà ol re. Quella sciora quand, l'ha sintuu inscì, e che l'ha cognossuu che la podeva minga avèggh giustizia, tant per fà passà la so inversadura, la s'è mittuu in coo da spongg 'sto re da picch: e caragnand l'è andai sù e la gh'ha dii: "Oh scioria, mì vegni minga chì da lù par fà che lù al castiga quij che m'hann fai tanto maa: ma vegni par pragàll da fàmm imprend comè ch'al fa lù a soffrì ol maa, che ma disen che ga fenn a lù. E inscì imparand 'sta sò manera, anca mì pòssa sopportà con pazienza i dasprezzi ch'a m'hann fai e che al sa lù, ol Signor, che se mì podessa ga darav a lù, che ja tòllera inscì polid".
Ol re, che fin allora l'eva stai on lumagon e on poltronasc, comè che in d'on bòtt ghe passass ol cocch, al s'è mittuu a castigà comè on can rabbiaa prumma quij che gh'hann fai i daspresi a 'sta dònna, e poeu tucc quij d'allora faven quaicòssa contra i sò legg.
ibidem, pagg. 285-286
Dialett de Vares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disi donca che in di temp dal primm re da Zipri, dòpo che Goffred da Buglion l'ha conquistaa la Terra Santa, è success che ona dònna nòbila dla Guascogna l'ha fai on viagg da divozion al Santo Sepolcar e, in dal tornà indree, rivaa ca l'è stai a Zipri, gh'hann mettuu adòss i man certi canaja e te 'm l'hann disonoraa. Tutta foeura de lee, e no savend come refàss da quell brutt giugh, gh'è vegnuu in ment d'andà a denunzià la còssa al re. Ma quaighedun gh'hann dii che la sarevv stai fadiga buttaa al diavol, perchè 'l re l'eva on òmm tant da pòcch, anzi tant da nagòtt, che altar che castigà a terman da legg e da giustizzia i canajad fai ai altar, al sa lassava fà in bocca da tucc, e da pù al ga fava la ricevuda, con tant da viltà da fà restà sòtt qualunque cagon; de moeud che chissisia che 'l gh'avess 'vuu on quai dispiasè, al sa sfogava a fàggh a lù desprezzi e ingiuri d'ògni sòrt; e inscì tutt i balòss ga davan cojonament dor Re magg. Sentend 'sta pòcca nespola, quella sciora, desperada da podè mia ruissìggh a fàggh pagà 'l fio a quij tòcch da còll, inscì tant par ristoràss on poo dor brutt tir ca gh'hann fai, la s'è miss in ment da dàggh ona bònna morduda a quell Guerin Meschin d'on re; e, ditt e fatt, la ghe s'è presentaa e, piangend, la gh'ha cuntaa sù la rava e la fava dor brutt giughett ca gh'hann fai a lee, e poeu la gh'ha dii: "Maestà, mì son mia vegnuu chì par trovà giustizzia e vess vendicaa dla fattura ca m'hann fai, ma solament perchè ti ma disat come ti feet a soffrì quij ca senti ca te fann a tì perchè, inscì imparand anca mì, pòda mandà giò la mea pinola. Che, sa podess dàggh ona bella ingiottida, la sa 'l Signor quanto volontera te regalress, inscì pien che te seet da bontà e tollerenza!".
Ol re, che fina a quell moment l'ha sempar fai 'l mangia e dòrma, traccata!, coma 'l sa fuss dessedaa allora, l'ha comenzaa dal castigà ma a dover l'ingiuria fai a 'sta dònna, e poeu l'è deventaa 'l pù bravo casciador di canaja, e 'l ga la fava pagà ben cara a chissisia ch'avess mancaa da quell rispett che i suddit hann da portàggh al sò re, al capp dla nazion.
ibidem, pag. 189-190
Pagin in Varesott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Bosinada
- Vares
- Provincia de Vares
- Provincia de Novara
- Provincia del Verban-Cusi-Òssola
- Lagh Maggior
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Bücòlich - Le bucoliche di Virgilio. Versione in dialetto altomilanese, traduzion de Edoardo Zuccato, 2007, Medusa ed.
- AA. VV., I nost paroll - Parolario bosino, Vares, ed. Famiglia Bosina.
- AA. VV., Vint'ann da puesia - composizioni in versi di autori del "Cenacolo dei Poeti Dialettali della Famiglia Bosina, a cura de Tino Rossi, Vares, 1996.
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fernando Cova, Raccolta di proverbi bosini, varesini e varesotti''
- Studi sora el dialett de Tain
- Proverbi del dialett de Venegòn de Sora
- Sitt scritt in del dialett de Casoraa
- Proverbi del dialett de Sest
- Sitt offizial d'on cantant che 'l canta in del dialett de Vares
- Ra famiglia bosina
- Gruppo Folkloristico Bosino
- Sitt offizial del grupp Maltra B-Folk
- Sitt de on alter cantant varesòtt
- Blog in del dialett de Angera
- On cunt in del dialett de la Val Travaja
- On cunt in del dialett de Marzi
- Poesia in del dialett de Gerenzan
- Proverbi in del dialett de Gorla Magior
- Poesia in del dialett de Cardan
- Riflession in dialett varesott
- Poesii in varesott
- Poesia in del dialett de Fagnan
- Vocabolari de on dialett de zona varesotta
- Proverbi del dialett de Gaviraa


text:
Polènta
La polènta l'è 'n piàt a bàze de farìna de cereài, che, aisebé che 'l sàpe cunusìt en divèrse varietà sö töt el teretóre italià, l'è stat per tat tép l'alimènt bàze en quàze töte le regiù de l'Itàlia del nòrt, endóche l'è amò popolàr.
En divèrse variàncc la polènta la vé fàda apò 'n Ungheria (puliszka), en Savòia, en Svìsera, en Austria, en Croàsia (palenta, žganci o pura), Slovénia (polenta o žganci) , Sèrbia (palenta), Romanìa, (mămăligă), Bulgarìa, Còrsica (pulenta), Brazìle (polenta), Argentìna, Ucraina e Caucaso (culesha), Uruguay, Venezuela, e Mesico.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La polènta l'è furmàda de 'n impàst de àiva, farìna de cereài (al dé d'encö de sòlet l'è farìna zàlda (farìna de furmintù) e sal, còt endèn paröl (la tradisiù la öl che 'l sàpe 'n paröl de ram) per alméno 'n ùra. La farìna de polènta tradisiunàla la g'harès de éser masnàda a préda ("bramàda") piö o méno fìna a segónda de la tradisiù regiunàla. De sòlit la vé prezentàda 'n tàola söndèn taér de lègn cuarciàda zó condèn stràs e la vé servìda, a segónt se le piö o méno mulzìna, condèn cügià o a fète ('na ólta taiàde zó condèn fil de cutù).
La paròla "polènta" la del latì puls, 'na sórt de polènta de far che 'l custitüìa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù antìche de l'Itàlia. I gréci envéce i dopràa l'órs.
Resète e variàncc regionài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La polènta taràgna, en divèrse zòne ciamàda apéna taragna, l'è 'na resèta tìpica de la cuzìna de la Lombardìa setentriunàla e orientàla (Valtelìna, Val Camònega e vài bresàne e bergamàsche).
El sò nòm par che 'l vègne del tarai ("tarel"), la càna dopràda per menà la polènta 'ndèl paröl. Isé come dèle ótre resète de la Lombardìa (compàgn de la pulénta vüncia), l'è preparàda condèna miscela de farìna de gràno saracéno, che la ghe dà 'l culùr scür, a diferènsa de la polènta vüncia, endèla polènta taràgna 'l formài el vé mitìt zó endèla cotüra e mìa a la fì.
- La polènta vüncia la vé preparàda söl lach de Cóm. Dòpo ìga preparàt la polènta co la farìna zàlda e chèla de gràno saracéno se la mès•cia sö condèn sofrìt bèl bondànte de botér, ài e 'nsalvia col formài tìpich semüda enfìna a otègner en bèl impàst omogèneo.
- La pult l'è 'na pulintìna bèla mulzìna che se fà sèmper söl Lach de Cóm có la farìna de furmintù e de formét. La vé preparàda suratöt d'istàt e se la màia puciàda zó 'ndèl lat frèt.
- La polènta coi cìcioi l'è 'na resèta cunusìda en töta l'Itàlia setentriunàla e la ciàpa nòm diferèncc. La maniéra de preparàla i è du. Endèl prim i cìcioi i vé cüzìcc ensèma al a polènta, e se i zónta 'ndèl impàsto en momèncc diferèncc de la cotüra, a segónda de la tradisiù locàla, compàgn che 'ndèla pulëinta e graséi tìpica de la Pruvincia de Piacènsa. Endèla segónda maniéra, chèl piö difundìt, i cìcioi i vé mitìcc dét dòpo endèna fèta de polènta rustìda al föch, compàgn che 'ndèla pulenta e grepule, de la tradisiù mantoàna.
- Endèle zòne del Trentì meridionàl, vizìne al cunfì co la Pruvìncia de Brèsa se üza fà apò la polènta de patàte e amò a dei óter ingredièncc per dàga amò piö tat saùr.
Endèla leteradüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1931 el poéta bergamàsch Cinto Gambiràs l'ha scriìt la Cansù de la polènta, müzicàda dal maèster Emilio Pizzi.
Te sé ciara, te sé scüra, te sé zalda, te sé d’ór;
a segond de la farina che mé dóvre per fat sö.
Te sé mòla, te sé düra, ma, dürota o pör tendrina,
té te sé l’ünech tesor, ch’ àl vergota al dé de ‘ncö.
Oh polènta, polènta, polènta,
töte i bòche con té i se contènta!
O delìssia immortàl de la pansa,
te se fet con qualunque pitansa!
Tè se‘l cibo de siòre e poarècc,
te sé’l cibo de zùegn e de vècc!
A l’te unure ògne bu bergamàsch
cara spusa del brombo d’i fiàsch!
Coi polàster, la fritada, col formai e coi osèi,
col sguassèt, la cotolèta, coi lömaghe, col pucì,
te sé sèmper adatata, o polenta benedèta,
te sé ‘l cibo degli Dèi, te sé ‘l cibo del Giopì!
Oh polènta, polènta, polènta,
töte i bòche con té i se contènta!
O delìssia immortàl de la pansa,
te se fet con qualunque pitansa!
Tè se‘l cibo de siòre e poarècc,
te sé’l cibo de zùegn e de vècc!
A l’te unure ògne bu bergamàsch
cara spusa del brombo d’i fiàsch!
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
G.V. Brandolini 2008. Storia e gastronomia del mais e della patata nella Bergamasca. Orizzonte terra, Bèrghem 32 p.


text:
Ranunculaceae
Le Ranunculaceae i è 'na famìa botànica che la töl dét piànte de portamènt vàrio: de sòlet i è erbàcee, méno de spès lianùze o arbustìve. Le piànte de chèsta famìa le crès endèle regiù temperàde e frède de l'emisfér stetntriunàl: en sèrte regiù temperàde frède le pöl rià a furmà l'elemènt duminànt de la flòra (compàgn che 'n Siberia, 20% de le Angiospermae).
Murfulugìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiùr, segónt le descrisiù clàsiche, el dimùstra caràter tipicamènte primitìf. I fiùr, en generàl, i è vistùs, con funsiù vesilìfera, de sòlet atinomòrf (iregolàr en sèrte zèner compàgn de Aconitum o Consolida). El pereànse l'è furmàt de giü o du vertezèi, de spès mìa diferensiàcc endèn càles e 'na coròla véra e pròpria: i sépali difàti i pöl ciapà 'na funsiù vesilìfera, envéce pétali i pöl mancà o éser mudificàcc mìa de póch. De spès i pétali i pöl véser trasfurmàcc en nétari. L'androcèo l'è furmàt de divèrsi stam, dispunìcc a spiràl, coi filamèncc lìber. L'ovàre l'è sùpero quàze sèmper furmàt de nömerùs carpèi, de sòlet lìber. Le fòie le pöl véser entréghe o dividìde a dispozisiù spiralàda o opòsta. El fröt l'è vàrio e l'è giü dei caràter dopràcc per sudivìder la famìa en sotafamìe e tribù. El pöl véser en achénio (trasformasiù de 'n ovàre con divèrsi carpèi che se sèra ognü de per sò cönt), en folìcol (trasformasiù d'en ovàre con póch carpèi con dét divèrsi òvuli), 'na càpsula o de rar 'na bàca.
-
-
folìcoi de Helleborus niger
-
-
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per vìa de l'eterogeneità morfològica de le spéci de chèsta famìa, la tendènsa dei autùr piö recèncc l'è de redefenéser la tasonomìa. La famìa la vé mantognìda vàlida de töcc; el sistéma filogenétich APG el la mèt endèl ùrden de le Ranunculales endèl clàde Eudicotiledoni. Clasicamènte (Tamura, 1993 [1]) vignìa ricunusìt 5 sotafamìe sö la bàze de caràter cromozòmich e morfològich (Hydrastidoideae, Thalictroideae, Isopyroideae, Ranunculoideae, Helleboroideae). Segóndo i dàti molecolàr piö recèncc gh'è stat prupunìt el cladogràma ché sóta per le sudiviziù al intèrno de la famìa:
El zèner Glaucidium l'ìa stat asegnàt a 'na famìa a pàrte (Glaucidiaceae [2]) ma che l'è mìa tat l'è stat ricunusìt come 'n mèmber primitìf de le Ranunculaceae. Le sotafamìe Hydrastidoideae e Glaucidioideae i è furmàde de 'na spéce apéna (Hydrastis canadense e Glaucidium palmatum). Coptoideae la g'ha dét 17 spéci e Thalictroideae 450. Le ótre 2025 spéci (81% del totàl) i è asegnàde a le Ranunculoideae.
Üzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèle Ranuncolaceae gh'è dét divèrse spéci vilinùze o condèna tosicità dèbola, vergöne le g'ha proprietà oficinài per vìa de la prezènsa de alcalòidi e glucòsidi. Divèrse spéci (compàgn de Anemone, Aconitum, Consolida, Clematis, Delphinium, Helleborus, Trollius) le vé cultiàde per la belèsa dei sò fiùr.
Zèner de la famìa de le Ranunculaceae[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa la töl dét presapóch 1500 spéci per 'na sinquantìna de zèner. I piö reprezentàcc i è: Ranunculus (600 spéci), Delphinium (365 spéci), Thalictrum (330 spéci), Clematis (325 spéci) e Aconitum (300 spéci).
Zèner a ólte mensiunàcc endèla leteradüra e cunsideràcc sinònim:
- Aconitella (= Delphinium)
- Alexeya (= Paraquilegia)
- Anemoclema (= Anemone)
- Anemonidium (= Anemone)
- Anetilla (= Anemone)
- Aphanostemma (= Ranunculus)
- Archiclematis (= Clematis)
- Arcteranthis (= Ranunculus)
- Arsenjevia (= Anemone)
- Aspidophyllum (= Ranunculus)
- Atragene (= Clematis)
- Batrachium (= Ranunculus)
- Beckwithia (= Ranunculus)
- Callianthemoides (= Ranunculus)
- Capethia (= Oreithales)
- Casalea (= Ranunculus)
- Ceratocephalus (= Ceratocephala)
- Clematopsis (= Clematis)
- Cyrtorhyncha (= Ranunculus)
- Diedropetala (= Delphinium)
- Eriocapitella (= Anemone)
- Ficaria (= Ranunculus)
- Gampsoceras (= Ranunculus)
- Garidella (= Nigella)
- Halerpestes (= Ranunculus)
- Jurtsevia (= Anemone)
- Komaroffia (= Nigella)
- Krapfia (= Ranunculus)
- Kumlienia (= Ranunculus)
- Megaleranthis (= Eranthis)
- Paropyrum (= Isopyrum)
- Piutta (= Thalictrum)
- Psycrophila (= Caltha)
- Rhopalopodium (= Ranunculus)
- Schlagintweitiella (= Thalictrum)
- Shibateranthis (= Eranthis)
- Stipularia (= Thalictrum)
- Syndesmon (= Anemonella)
- Viorna (= Clematis)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ *Tamura M. (1993) "Ranunculaceae." en: Kubitzki, K., Rohwer, J.G. & Bittrich, V. (Editors). The Families and Genera of Vascular Plants. II. Flowering Plants - Dicotyledons.Springer-Verlag: Berlín ISBN 3-540-55509-9
- ↑ * Tamura (1972) Morphology and phyletic relationship of the Glaucidiaceae. Journal of Plant Research 85:29-41. [1]


text:
Búzios
Artìcol in dialët piaṡintëin
Búzios (al sò num cumplët a l'è Armação dos Búzios) a l'è una sitä dal Brasil, in dal Stä ad Rio de Janeiro, a quäsi 170 km a Nord ad la sò capitäla.
In dal 2009 la gh'hava 28.653 abitant.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Búzios a l'è sëimpa stä un vilàgg ad pascadù dal cumoin ad Cabo Frio. A l'è dvantä indipendëint al 12 nuëimbar dal 1995.
Adritüra, pàr ca in dal sècul XVI i sò prìm abitänt i sìan stä gl' Indios Tupinambás. I'enn sëimpar rastä amìs cui pirä e cui Francès. In dal sècul XVII, i'enn stä mandä via dai Partüghès.
Ecunumia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fën al sècul XX, l'ecunumia ad Búzios l'è stä la pesca e l'agricultüra. Da dòpu la mitä d'i ann '50 l'ha cumanciä a vëign gëint da tütt al mùnd, par via d'i sò belìsimi spiägi. Un parsunägg famùs c'a vëgn a Búzios a l'è Brigitte Bardot.
Atar futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
-
Al munümëint a Brigitte Bardot
-
-


text:
1Rü yema 7 ga orearü ngeruü̃gü ga nüxü̃́ yexmagüxü̃ ga 7 ga tazagü, rü yematanüwa rü wüxi ga orearü ngeruü̃, rü chauxca̱x nixũ, rü ñanagürü choxü̃: “¡Nuã naxũ! Rü tá cuxü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ i ṯacü tá nixĩ i ngĩrü poxcu i ngẽma nge i ngeãẽxü̃chicü i taxü̃ i dexágüétüwa rüto̱xcü. 2Rü ñoma i naãnewa ngẽxmagüxü̃ i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngĩmaã namaxẽ, rü yemaãcü poraãcü chixexü̃ naxügü. Rü guxü̃ma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x, rü ngĩrü chixexü̃ nüxna naxüe”, ñanagürü. 3Rü yexguma Tupanaãẽ i Üünexü̃ yemaãcü choxü̃ ngo̱xetüxẽẽgu, rü yema orearü ngeruü̃ rü wüxi ga nachica ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa choxü̃ naga. Rü yéma ngĩxü̃ chadau ga wüxi ga nge ga wüxi ga ṉg̱oxo ga dauxü̃ẽ́tüwa rüto̱xcü. Rü yema ṉg̱oxo rü guxü̃wama naxãẽ́gaxü̃ne, rü yema naẽ́gagü rü Tupanamaã naguxchiga. Rü 7 nixĩ ga naẽru rü 10 ga naxchatacu̱xre. 4Rü yema nge rü wüxi ga naxchiru ga dauxracharaxü̃ rü dauxü̃maã ixãxchiru. Rü uirumaã rü nutagü ga mexẽchicümaã ingã̱xãẽ. Rü ngĩxme̱xwa ngĩxü̃́ nayexma ga wüxi ga taza ga uirunaxca̱x. Rü yema taza rü namaã naxããcu ga nagúxüraü̃xü̃ ga yema Tupanape̱xewa chixexü̃ rü nagúxüraü̃xü̃ ga chixexü̃gü ga yema nge üxü̃. 5Rü ngĩcatügu naxümatü ga wüxi ga naẽ́ga ga taxúema nüxü̃ cuáxü̃ na ñuxũ ñaxü̃chiga yiĩxü̃. Rü yema naẽ́ga rü ñanagürü: “Taxü̃ne ya Babiróniã i naẽ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ rü guxü̃ma i chixexü̃ i ñoma i naãnewa ngẽxmaxü̃”, ñanagürü. 6Rü ngĩxü̃ chadau ga yema nge ga na nangãxü̃xü̃ namaã ga guma nagü ga yema duü̃xü̃gü ga Tupanaãrü ixĩgüxü̃ rü yema duü̃xü̃gü ga Ngechuchuarü orexü̃ na yaxugüxü̃ca̱x ḏaixü̃. Rü yexguma yemaxü̃ chada̱u̱xgu, rü chaḇaixãchi. 7Rü yexguma ga yema orearü ngeruü̃ rü ñanagürü choxü̃: “¿Ṯacüca̱x cuḇaixãchi? Dücax, tá cumaã nüxü̃ chixu na ṯacüchiga yiĩxü̃ i ngẽma nge, rü ṯacüchiga yiĩxü̃ i ngẽma ṉg̱oxo i 7 eruxü̃ rü 10 chatacu̱xrexü̃ i naẽ́tüwa natoxü̃. 8Rü ngẽma ṉg̱oxo i nüxü̃ cudauxü̃, rü yema nixĩ ga nuxcümaxü̃chi maxchiréxü̃ natürü ñu̱xma rü marü yuxü̃ rü ngẽma ãxmaxü̃ i taxuguma iyacuáxü̃wa ngẽxmaxü̃. Natürü paxa tá ngẽ́ma íxũxũxü̃, rü ñu̱xũchi ngẽma nachica i guxü̃gutáma nagu napoxcuxü̃wa tá ũxü̃. Rü ngẽma ṉg̱oxom aã tá naḇaixãchiãẽgü i ngẽma duü̃xü̃gü i ñoma i naãnewa maxẽxü̃ i tama nawa ngo̱xégagüxü̃ i ngẽma Tupanaãrü popera i noxritama naãne ixügügu Tupana nagu yawügüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü nümagü i ngẽma duü̃xü̃gü rü aixcüma tá namaã naḇaixãchiãẽgü i ngẽxguma nüxü̃ nadaugügu i ngẽma ṉg̱oxo ga nuxcümaxü̃chi maxchiréxü̃ rü yuxü̃ natürü wena táxarü ínguxü̃. 9Rü ñaã nixĩ i wüxi i ore naxca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃́ natauxchaxü̃ na nüxü̃ nacua̱xgüxü̃. Rü ngẽma 7 i naẽru i ngẽma ṉg̱oxo, rü yima nixĩ ya 7 ya ma̱xpǘnechiga. Rü yima 7 ya ma̱xpǘneẽ́tüwa nixĩ i natoxü̃ i ngẽma nge. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i ngẽma naẽrugü, rü 7 i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügüchiga nixĩ. 10Rü wüxime̱ẽ̱xpü̱x i ngẽma ãẽ̱xgacügü rü marü togü nüxü̃ narüyexeragü, rü ñu̱xma rü marü tama ãẽ̱xgacügü nixĩgü. Rü ngẽma norü 6 i ngẽma ãẽ̱xgacügü, rü nüma rü ñu̱xma rü ãẽ̱xgacü nixĩ. Rü ngẽma norü 7 tá nixĩ i yixcüra ínguxü̃. Natürü ngẽxguma ínanguxgu i ngẽma norü 7 i nawa iyacuáxü̃ i ngẽma ãẽ̱xgacügü, rü paxaãchimare tá nixĩ i ãẽ̱xgacü yiĩxü̃. 11Rü ngẽma ṉg̱oxo ga nuxcümaxü̃chi maxchiréxü̃ rü ñu̱xma rü marü yuxü̃, rü ngẽma nixĩ i norü 8 i ngẽma ãẽ̱xgacügü. Rü nüma rü ngẽma 7 tanüxü̃ nixĩ. Natürü i nüma rü ngẽma nachica i guxü̃gutáma nagu napoxcuxü̃wa naxũ. 12Rü ngẽma 10 i naxchatacu̱xre i nüxü̃ cudauxü̃, rü 10 i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügüchiga nixĩ. Natürü i nümagü rü tauta inanaxügüe na duü̃xü̃gümaã inacua̱xgüxü̃. Natürü yixcüra tá nanayauxgü i pora na wüxitátama i ngora ngẽma ṉg̱oxomaã wüxigu ãẽ̱xgacügü yixĩgüxü̃ca̱x. 13Rü ngẽma 10 i ãẽ̱xgacügü rü wüxigu nagu narüxĩnüẽ na ngẽma ṉg̱oxona naxãgüãxü̃ca̱x i norü pora, na ngẽma ṉg̱oxo namaã icuáxü̃ca̱x. 14Rü ñu̱xũchi i ngẽma ãẽ̱xgacügü rü ngẽma ṉg̱oxo rü tá nügü nadai namaã ya yima Tupana Nane ga pecaduarü ütanüca̱x yucü. Natürü ya yima Tupana Nane rü tá nüxü̃ narüyexera, erü nüma rü guxü̃ i corigüarü Cori nixĩ, rü guxü̃ i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügüarü Ãẽ̱xgacü nixĩ. Rü yíxema namücügü ixĩgüxe, rü yíxemagü tixĩgü ya Tupana tüxü̃ idexechixe rü tümaca̱x nac̱axe. Rü tümagü rü aixcüma naga taxĩnüẽ”, ñanagürü choxü̃. 15Rü yema orearü ngeruü̃ rü ñanagürü ta choxü̃: “Ngẽma taxü̃ i dexá i nüxü̃ cudauxü̃ i naẽ́tüwa natoxü̃ i ngẽma nge i ngẽãẽxü̃chicü, rü nagúxü̃raü̃xü̃ i duü̃xü̃güchiga nixĩ, rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü i to i nagawa idexagüxü̃chiga nixĩ, rü guxü̃ma i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱xgü i duü̃xü̃güchiga nixĩ. 16Rü ngẽma 10 i naxchatacu̱xre i nüxü̃ cudauxü̃ i nüxü̃́ ngẽxmaxü̃ i ngẽma ṉg̱oxo, rü tá ngẽma nge i ngẽãẽxü̃chicüchi naxaie. Rü tá ngẽma ngena nanapuxü̃ i guxü̃ma i ṯacü i ngĩxü̃́ ngẽxmaxü̃, rü ngẽmaãcü ngexchiruãcüma tá ngẽxma irüxã̱ũ̱x. Rü tá ngĩxü̃ nangõ̱xgü, rü üxüwa tá ngĩxü̃ nigugü. 17Yerü ga Tupana rü yema 10 ga ãẽ̱xgacügüxü̃ nagu narüxĩnüẽxẽẽ na naxügüãxü̃ca̱x i ngẽma nanaxwa̱xexü̃ i nüma ya Tupana. Rü ngẽmaca̱x i ngẽma ãẽ̱xgacügü, rü tá wüxigu nagu narüxĩnüẽ na ngẽma ṉg̱oxoxü̃ naporaxẽẽgüxü̃ na norü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x ñu̱xmatáta Tupana yanguxẽẽ i ngẽma nüxü̃ yaxuxü̃. 18Rü ngẽma nge i ngĩxü̃ cuda̱u̱xcü, rü yima nixĩ ya yima ĩãne ya taxü̃ne ya guxü̃ma i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügümaã icuáxü̃ne”, ñanagürü.
Copyright
Learn More


text:
Diepflingen
Diepflingen a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.44 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 569 abitant.
El cumün de Diepflingen al se tröva a una altitüden de 411 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gelterkinden, Tenniken, Thürnen, Wittinsburg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca. It has a population of about 546 and lies in the Homburger Valley.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Diepflingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Vugogna
Vugogna (nòm uficiàl in italian: Vogogna) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula,
El gh'ha ona popolaziun de 1 732 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,3 km² e ona densità de popolaziun de 113 ab./km².
El paes, che se tröva in del mezz de la Val d'Ossula, l'è cunsideraa vün di burgh püssee bei d'Italia. L'è tacaa ai cumün de Beura, Palanzén, Pedmelera, La Pieu e Premusél.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vugogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dialett de Bellinzona
El dialett bellinzones l'è quella varietà tisinesa del Lombard Occidental che la se parla a Bellinzona, el capploeugh del Canton Tisin.
Cuntegnüü
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Respett ai parlà del sò distrett (e anca a quei di sò frazion, compagn de Carass, Dar e Raveccia), el dialett de la città de Bellinzona l'è ben pussee vesin al lombard parlaa a Milan e a Comm; inscambi, i dialett arios poden vess consideraa squasi di dialett lombard alpin.
Chì de sotta sarann scrivuu giò di caratteristegh fonetegh del dialett de la città de Bellinzona, cont on quai confront cont i dialett di sò frazion e di città lombard pussee important.
- L'articol determinativ masculin a l'è al.
- Compagn de la pupart di dialett tisines, la E atonega la vegn parnonziada tant 'me ona A:
- Compagn de quell che 'l succed a Milan, tanti paroll tacchen a perd el rotacismo (in di frazion inveci nò)
- El particippi passaa de la primma coniugazion l'è istess che a Milan, menter che in di frazion poden vessegh di differenz:
- Certi O che in Milanes e in Tisines hinn sarraa, vegnen parnonziaa avert:
- MOST: mil. [muːst] = tis. [moːʃt] = bel. [mɔːʃt].
- AGOST: mil. [a'guːst] = tis. [a'goːʃt] = bel. [a'gɔːʃt].
- Alter /o/ che in Milanes hinn avert, vegnen parnonziaa tant 'me ona OEU (carateristega comun anch a alter dialett ticines):
- BESOGN: mil. [bi'zɔɲ] = bel. [bi'zøɲ].
- GOZZ: mil. [gɔs] = bel. [gøts].
- La terminazion /on/ la vegn parnonziada [uŋ] (in di frazion inveci nò):
- ATTENZION: mil. [ate'nsjũ] = com. [ate'ntsjuŋ] = bel. [ate'ntsjuŋ] = car., rav., dar.: [ate'ntsjoŋ]
- Compagn del Milanes, anca chì la /o/ de /ona/ la vegna parnonziada averta:
- BELLINZONA: mil. [belin'sɔna] = com. [belin'tsona] = bel. [belin'tsɔna].
- In del dialett de Carass manchen la [y], la [œ] e la [ø].
- TUTT: mil. [tyt] = bel. [tyt] = car. [tut].
- POEU: mil. [pøː] = bel. [pøː] = car. [pɔ].
- In del dialett de Carass, compagn de alter zonn del Tesin, i infinii verbai gh'hann la vocal longa e i particippi passaa ghe l'hann curta:
- CANTÀ: mil. [ka'nta] = bel. [ka'nta] = car. [ka'ntaː].
- CANTAA: mil. [ka'ntaː] = bel. [ka'ntaː] = car. [ka'ntɔ].
- PODÈ: mil. [pu'dɛ] = bel. [po'dɛ] = car. [po'deː].
- In del dialett de Carass e Raveccia el grupp latin -ATU, -ATA el gh'ha on plural metafonetegh:
- CANTAA: sing. [ka'ntɔ], pl. [ka'nteː].
- CANTADA: sing. [ka'ntada], pl. [ka'nteː].
- Vegnen parnonziaa i /e/ a la milanesa:
- CASSETT: mil. [ka'sɛt] = bel. [ka'sɛt] = tis. [ka'set]
I dialett del distrett de Bellinzona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al dì d'incoeu la s'è spantegada de bon la koiné ticinesa (e che certament el dialett de Bellinzona l'avarà influenzaa quell di paes intorna), i parlà di paes del distrett de Bellinzona i gh'hann ona serie de caratteristegh particolar, per esempi in de la fonetega.
Tendenzialment, i dialett de la riva de mancina del Tisin hinn pussee vesin al dialett de la città[1], menter quei l'altra banda i gh'hann di caratter pussee lombard-alpin. I dialett de Molen, Pronz, Gnosca e Gordun hinn pussee vesin a quei de la Val Riviera, menter che quell de Lumin l'è minga tropp different de quell grisones de Roree, in de la Mesolcina.
E poeu a gh'è i dialett de Ison e de Medea, che hinn staa isolaa per on bell poo de temp (soratutt Ison, che 'l se troeuva in del fond d'ona vall) e che donca i gh'hann di proppi caratteristegh che gh'entren pocch con quei del rest del distrett. Medea, tra l'alter al dì d'incoeu la partegna pù al distrett de Bellinzona, perchè l'è vegnuda ona frazion del comun de Monscendra, in del Luganes.
Caratteristegh fonetegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El grupp -ON el se parnonzia [oŋ] a Pianesc, Moncarass, Gordun, Gnosca, Pronz, Molen, Arbed-Cagion e Lumin.
- Inveci a l'è parnonziaa [uŋ] a Sant Antoni, Camorin, Giubiasch, Sant Antonin, Cadenazz, Robasacch, Gud e Sementina, oltra che a Medea e a Ison.
- A Gordun on temp i /f/ vegniven parnonziaa tant 'me di /h/. Quell chì l'è on lavorà che on temp a gh'era anca in del nord del Lagh de Comm, a Germasen, e in del paes de Boren[2].
- FEVREE: mil. [fe'vreː] = gord. [he'wreː].
- Semper a Gordun a gh'è la semipalatalizzazion de la /k/, compagn de quell che 'l succed in alter vallad tisines e alpinn.
- L'articol determinativ masculin el se parnonzia [al] (compagn de Bellinzona) in di dialett de Giubiasch, Moncarass, Arbed-Cagion, [el] in del rest del distrett e [lu] o [ru] in del dialett de Ison.
- In del dialett de Pronz, compagn de quei de la Bassa e de Milan (e de quei de la Val Riviera), gh'è minga i son [ts] e [dz]:
- PRONZ: mil. [prũːns] = bel. [proːnts] = pr. [prons].
- MARZ: mil. [maːrs] = bel. [maːrts] = pr. [mars].
- A Moncarass, l'articol determinativ femminil a l'è er, compagn de quell che 'l succed in Val Verzasca.
- A Molen e a Pronz, l'infinii de la segonda coniugazion la someja a quella piemontesa, perchè inveci de finì in /è/ la finiss in /èj/:
- VORÈ: mil. [vu'rɛ] = bel. [vo'rɛ] = pr. [vo'rej]
- A Gud, Sementina e Moncarass (i trii paes che se troeuven in sù l'altra banda del Tesin respett a Bellinzona), la desinenza IN la se parnonzia IGN:
- In tutt el distrett, certi C dur al princippi de parolla se parnonzien tant 'me di G dur:
- CORDA: mil. ['kɔːrda] = bel. ['gɔːrda]
- In di paes de Giubiasch, Cadenazz, Gud, Sementina, Moncarass, Gnosca e Arbed-Cagion i infinii verbai se parnonzien con la vocal longa e i particippi passaa con la vocal curta (al contrari de milanes e bellinzones e compagn de certi dialett del Locarnes):
- CANTÀ: mil. [ka'nta] = bel. ar. [ka'ntaː].
- VORÈ: mil. [vu'rɛ] = bel. ar. [vo'rɛː]/[vo'reː].
- A Pronz a gh'è la semipalatalizzazion de la [k] e de la [g] (compagn de alter dialett del Tesin)
- In di dialett de Gordun, Gnosca, Pronz e Molen la A a la fin di paroll la se parnonzia tant 'me la vocal de la sillaba precedenta. Quell lavorà chì se ciama assimilazion e la troeuvom anca in alter zonn del Tisin:
- GNOSCA: mil. ['ɲɔska] = gn. ['ɲoʃko].
- PAROLA: mil. [pa'rɔla] = gn. [pa'rɔlɔ].
- FEMMENA: mil. ['fɛmina] = gn. ['fɛmene].
- LUNA: mil. ['lyna] = gn. ['lynu].
Comparazzion fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lessegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On cert omm el gh'ha avuu duu fioeu.
E 'l più gioven de lor l'ha dii al pader: "Pà, damm la part de la sostanza che me tocca!" e 'l gh'ha dividuu la sostanza.
E dopo migna tanti dì, mettuu insemma tuttcoss, el fioeu più gioven l'è partii in paes lontan, e lì l'ha fai nà la soa sostanza col viv lussuriosament.
E dopo che l'aveva consumaa tuttcoss, gh'è vegnuu ona gran famm in quell paes, e lù l'ha cominciaa a trovàss in bisogn.
E l'è andaa e 'l s'è taccaa a vugn de quell paes e 'l l'ha mandaa foeura in di soeu fondi a guidà i porcei.
E 'l desiderava de impienìss al sò venter di giand che i porcei i mangiaven; ma nissugn ghe 'n dava.
Tornaa donca in lù, l'ha dii: "Quancc lavorant in cà del mè pà i abbonden de pan, e mì mò chì a moeuri de famm!
A staroo sù e a naroo dal mè pà e ghe disaroo: Pà, i hoo peccaa contra el Ciel e denanz a tì
oramai a som più degn de vess ciamaa tò fioeu: famm come vugn di toeu lavorant!"
E stand sù l'è vegnuu del sò pà. Ma essend ancamò de lontan, el l'ha veduu el sò pà, e 'l s'è movuu a compassion e, correndogh incontra, el ghe s'è buttaa al coll e l'ha basaa sù.
E 'l fioeu el gh'ha dii: "Pà, i hoo peccaa contra el Ciel e denanz a tì, oramai som più degn de vess ciamaa tò fioeu".
Ma el pader l'ha dii ai soeu servitor: "Prest, tiree scià el più bell vestii e vestìll sù, e déggh on anell in man, e di scarp ai pee!
E menee scià on vedell ingrassaa e mazzéll, e mangemm e femm past.
Perchè 'sto mè fioeu l'era mort e l'è risciuscitaa, l'era 'ndaa perduu e l'è staa troeuvaa". E i hann cominciaa a fà past.
Intant, el sò fioeu maggior l'era in campagna e, tornand e avicinandos a la cà, l'ha sentuu la musica e 'l cantà.
E l'ha ciamaa vugn di servitor e l'ha domandaa cossa i eren 'sti coss.
E colù el gh'ha dii: "L'è vegnuu el tò fradell, e l'ha mazzaa giò el tò pà on vedell ingrassaa, perchè 'l l'ha riavuu san".
L'è andaa in collera per quest: e 'l voreva migna nà dent. Sortii foeura donca el sò pà, el l'ha cominciaa a pregà.
Ma quell, rispondendogh, l'ha dii al sò pà: "Ecco, i henn tanti ann che te servi e mai no i hoo trasgredii on tò comand, e mai no te m'eet dai on caverett de fà past coi mè amis.
Ma dopo che 'sto fioeu, che l'ha divoraa la soa sostanza coi puttann, l'è vegnuu, te gh'eet mazzaa giò 'n vedell ingrassaa".
Ma lù el gh'ha dii: "Fioeu, tì te seet semper con mì, e tutt i mè coss i henn toeu.
Ma bisoeugnava fà past e stà alegher, perchè 'sto tò fradell l'era mort e l'è tornaa in vita, l'era perduu e 'l s'è troeuvaa".
(Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 411-412)
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Die Landessprachen der Schweiz, 1819.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona, 1952-....
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona/Lugan, 2004.
- DOSI - Documenti orali della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona.


text:
Fisibach
Fisibach a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 386 abitant e una süperfiss de 5.77 km², e al se tröva a una altitüden de 378 meter sura al livel del mar.
El cumün de Fisibach a l'è tacaa ai cumün de Bachs (ZH), Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Kaiserstuhl, Oberweningen (ZH), Rümikon, Siglistorf, Weiach (ZH), Wislikofen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bucher, H; Oertli-Cajacob, C: Fisibach – ein Dorf und seine Geschichte (Fisibach - A Village and its History), Fisibach, 1995
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fisibach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Questa pagina-web ramassa ed utilisescha infurmaziuns per analisar l'activitad sin la pagina e per meglierar quella. A maun da questas infurmaziuns na pudais Vus però betg vegnir identifitgà. Vus pudais controllar co ch'ellas vegnan ramassadas ed utilisadas.
Vossas pussaivladads
Las suandantas interpresas collavuran cun administraturs da paginas-web per relevar datas d’utilisaziun per la reclama online basada sin il cumportament (Online Behavioural Advertising OBA).
P.pl. utilisar ils buttuns qua sutvart per administrar ils parameters en connex cun la reclama online basada sin il cumportament. Vus pudais deactivar u activar tut las interpresas enina. Vus pudais però era configurar ils parameters per singulas interpresas. Cun cliccar sin ‘i’ survegnis Vus dapli infurmaziuns davart l’interpresa sco era davart ses status OBA (memorisà u betg memorisà in cookie – OBA activà u deactivà) per il navigatur che Vus utilisais. Sche Vus avais difficultads d’administrar Voss parameters, visitai p.pl. nossa pagina d’agid.
Status symbols scheme:
82


text:
Indun (VA)
Indun (nom ufizial in italian: Induno Olona) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 10 329 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 12 km² e 'na densità de 861 ab./km²..
El paes el se troeuva tra la Val Ganna e la Val Ceresi e l'è traversaa in la soa frazion Olòna del fiumm omònim. L'è situaa in di Prealp Varesinn, arent a Vares, città de la qual l'è staa ona frazion ai temp del fascismo (fin'al 1950).
Indun la gh'ha on fracch de frazion: Broeuj, Dard, Frascaroeu, Mòtta, Pezza, Praa de Sòtt, Olòna, San Bernardin, San Cassan, San Paol, San Peder, San Salvator.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Indun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Rìa del Garda
Rìa del Garda (nòm uficiàl en italià: Riva del Garda; en todèsch: Reiff am Gartsee) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 16 733 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 42 km², per 'na densità de 398 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arch, Concei, Ten, Léder, Nago Torbole, Limù (BS), Malcesine (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Jolly Roger
Ol Jolly Roger l'è la bandéra di piràcc, che 'n dela sò fùrma piö cugnusìda la gh'à öna cràpa de mórt biànca con sóta dù òs incrusiàcc tra de lur, pò a chès-ce biànch, e töt l'è sö ü fónt nìgher.
Ol Jolly Roger l'è mia però sèmper stacc isé, de fati gh'è stàce tàte bandére di piràcc ciamàde Jolly Roger che magàre al pòst di òs i gh'éra, ad ezèmpe, dò spàde 'ncrusiàde cómpàgn de chèla di dù piràcc Calico Jack Rackham e Thomas Tew, öpör i gh'éra ü schèletro con öna lància 'n d'öna mà e öna clesìdra 'n chèl ótra e lé 'n banda ü cör insanguinàt compàgn de la bandéra del Edward Teach mèi cugnusìt col nòm de Barbanéra.
Esèmpe de Jolly Roger[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Calico Jack Rackham
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-

seg_langs: zho_Hans lmo_Latn lmo_Latn srd_Latn unk srd_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Luc'k
Luc'k (cirilligh:Лyцbk; Лyцk/Luck in bieloruss e russ; Łuck in polacch; pronuncia milanesa: Lotz'k) a l'è ona città de l'Ucraina del nòrd-òvest.
L'è 'l capploeugh de l'Oblast' de Volinia e la cunta pussee de dusentmilla abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nominada per la prima vòlta in del 1085, Luc'k l'è voeuna di città pussee antigh de l'Ucraina.
L'è partegnuda a la Polònia in del period 1921-1939. Duranta la Segonda Guerra Mondial (ma anca dòpo) la maggior part di abitant de origin polacca l'è stada mazzada o casciada foeura de la città.


text:
Stròsa
Stròsa (Strozza in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Imagna a 15 km de la sità e a 378 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 083 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,9 km² e 'na densità de popolasiù de 278 ab./km²
El cunfìna coi cümü de San Bartolomé, Almèn, Capisù, Róncola e Übiàl Clanèss.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Stròsa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lungern
Lungern a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 44.99 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 2065 abitant.
El cumün de Lungern al se tröva a una altitüden de 715 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brienzwiler (BE), Giswil, Hasliberg (BE), Hofstetten bei Brienz (BE), Kerns, Meiringen (BE), Sachseln. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lungern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official site of the municipal Lungern
- Tourism Lungern
- Lungern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pier Giàcum Grampa
Pier Giàcum Grampa (Büst, 28 d'utùber 1936) l'è un vèsch católic italián, e vesch de Diocesi de Lügan dal 18 de dicèmber 2003.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha comiciaa i sò stüdi da prevat al seminari da Venegon, pö u s'è spostaa in chel da Lügan. Dopo 'l seminari l'ha stüdiaa teologia in l'Üniversità da Innsbruck e u gh'ha ciapaa la laurea. Dal 1965 al 1975 l'è stai vice-retur e maestru da religion, filosofia e storia al collegio Papio d'Ascona. Nal 1975 l'è pö gni prevòst da Mogegn e Aurigen (in Valmagia). Nal 1979 l'è tornaa al Papio, stavolta come retur (ciapando 'l post da l'Amédée Grab, incöö vescuv da Coira) e maestru da religion, etica e civica. Nal 2001 l'è gni arciprevat d'Ascona.
Al 18 da dicembro dal 2003 (dopo ch'l'è mört al vescuv Giuseppe Torti) l'è stai faa vescuv da Lügan da Papa Giovanni Paolo II. Al 25 da genar dal 2004 l'ha ciapaa in magn la diocesi dal vicario Pier Giacomo de Nicolò. Al 28 d'otobar dal 2011, col fa i 75 agn g'ha 'vüd da domandàgh la comferma al papa se pò 'mò vess vescuv; al papa Benedetto XVI l'ha dii da nò. Pal moment l'è 'mò vescuv, ma domà fign che i 'n tröva mia un altri.
Pier Giacomo Grampa l'è dal 1988 membro dal "Ordine equestre del Santo Sepolcro di Gerusalemme".
Stèma e mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Patiens in adversis » - « Pasiènsa quànt la và màl »


text:
Pilsner Urquell
Plzeňský Prazdroj (IPA: [ˈpl̩.zɛɲskiː ˈprazdroj], che öl dì presapóch Sorgènt Uriginàla de la Pilsner), cunusìda però sura de töt col sò nòm todèsch Pilsner Urquell (IPA: [ˈpɪlznɐ ˈʔuːɐ̯ˌkvɛl]), l'è 'na bìra a bàsa fermentasiù en prudusiù zamò del 1842 endèla cità de Plzeň (en todèsch: Pilsen), endèla Repüblica Ceca. La vé pruducìda 'ndèl birifìcio PPAS (Plzeňský Prazdroj A.S.), el stès endóche 'ndèl 1842 — quan che 'l se ciamàa amò Bürgerlichen Brauhaus — gh'è stat enventàt el stil Pilsner.
El söcès utignìt zamò de sübet el g'ha fat sé che la ghe dàes nòm al stil de bìra che gh'è deentàt popolàr prìma 'n Germània e pò a 'n töt el mónt. El procès de prudusiù particolàr de le bìre Pilsen l'è stat en realtà quàze 'na scèlta ubligàda per i màster birér de la cità de Pilsen, per vìa de l'àiva 'n grant lezéra che i gh'ìa a dispuzisiù. Difàti, per rià a 'n leèl de acidità utimàl per vìga 'na sacarificasiù eficènte, ghe tocàa mèter en pràtica dei trüch che pò dòpo i è deentàcc la sò caraterìstica speciàl. El saùr de malt che se oté col procès de sacarificasiù l'è bilanciàt condèna bùna quantità de fiùr de luertìs de qualità Saaz che la ghe dà pò 'l tìpich aròma profumàt.


text:
Balsan, 25 Setember 2006
Soura dut l mond se damana les mendranzes linguistiches che
sie lingaz vegne metù ju y doré per scrit te na
forma unitara. Demé a chesta vida pò n lingaz de
mendranza vegnì doré tles scoles y tles
istituzions. N lingaz scrit unitar che fej da tet ai idioms de n
lingaz é na "conditio sine qua non". Zenza chest tet scrit
resta na mendranza a livel de folclor y al ti vegn impedì
de arjonje n plen reconesciment. La SVP ladina à sclut
fora da l'aplicazion ofiziala, per gaujes che degugn ne capesc,
na forma scrit unitara ladina. Empede n tet scrit unitar
él gnù trat ca per i comuns y les scoles dla Val
Badia y de Gherdeina i idioms de valeda.
Trueps laours de traduzion vegn encuei fac dopli o enfinamai treidopli, n gran desfaziament de forzes y de finanzes, depierpul che l lingaz ladin ne vegn te trueps setours nia doré. Tres chest comportament impedesc la SVP ence n reconesciment plen dla mendranza ladina. L lingaz ladin vegn a chesta maniera vedù desche grup de idioms spidicés y a livel de folclor. Per i ladins dles Dolomites él gnù crié n lingaz scrit unitar - l ladin standard o dolomitan. Trueps linguisc' à laoré agn a la longia. Ai à limé pro chest lingaz scrit, arjonjan n resultat che se reveleia dret d'utl pratich. L portal noeles.net scriv demé per ladin standard, la Consulta Ladina a Bulsan met ju documenc te ladin standard y ence la USC di Ladins publicheia tres endò articui te chesta forma scrita che raprejenteia che lieia duc i idioms ladins adum.
Linguisc' de renom desche Peter Nelde tl Zenter per plurilinguism dla Université Catolica de Bruxelles, un di autours dl stude de "Euromosaic", plaideia per na forma scrita unitara de duc i lingac minoritars. Mete ju n lingaz de mendranza te na forma scrita unitara deida modernisé n lingaz y ti dà tles mans a les mendranzes linguistiches na massaria de gran utl per l davegnì. Demé a chesta maniera pòn fé na planificazion per garantí la souravivenza de n lingaz. Aladò de n stude de "Euromosaic" dla Comiscion Europeica dl 1996 é plu de 13 lingac minoritars tla Talia bele al pericul te sia sostanza: l lingaz albaneis, l grech (Pulia y Calabria), l catalan (tla Sardegna), l croat (Molise), l ozitan (Piemont) y l lingaz sard. Relativamenter al pericul vegn classifichés l furlan, l sloven y ence l ladin. Chest é na conseguenza dla mancianza de n tet scrit unitar doré dlonch publicamenter.
A la medema conclujion ruva ence l linguist svizer Jean-Jacques Furer per cie che reverda l Rumanc. Te sie ultim stude per l ofize de statistica dla Svizra scrìvel che l lingaz rumanc é dassen en pericul. La gauja é che la forma scrita unificheda, l Rumantsch Grischun (RG), vegn adoré massa puech conseguentamenter. Demé la doura dl RG tles scoles y tles istituzions pò tegnù su la erojion linguistica. Chest vel ence per la Ladinia. Sce la SVP la miena endretura con la sconanza dles mendranzes y sce chest ne dess nia demé valei per i todesc, mess la proibizion de n lingaz scrit unitar tla aministrazion publica gnì touta demez. Proibizions de lingaz ne auda desche d'autres mesures nia pro sistems democratics. Rodunt te Sudtirol ne messéssen perdret nia avei bria de l recordé aposta.


text:
Brandebùrgo
El Brandebùrgo (en todèsch: Brandenburg; en bas todèsch: Bramborg/Brannenborg; en bas soràbo: Bramborska) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 29.500 km² e 'l g'ha 'na popolasiù de 2.508.400 abitàncc (màgio del 2010). L'è colocàt endèla pàrt piö orientàl de la Germània. La capital del Brandebùrgo l'è la cità de Potsdam.
El stat el cunfìna al nòrt col Meclembùrgo-Pomerania Anteriùra, a est co la Polonia, a sud co la Sasònia, a òvest co la Sasònia-Anhalt. El Land de Berlino l'è töt circondàt del teretóre del Land del Brandebùrgo.
El fiöm Oder el sègna 'l cunfì orientàl del stat e de la Germània co la Polònia, e 'l fiöm Elba el costetöés 'na part del cunfì ucidentàl. I fiöm principài che streèrsa 'l teretóre del Brandebùrgo i è la Sprea (en todèsch: Spree) e l'Havel. A sudèst gh'è la zòna ömeda ciamàda Spreewald.
Endèla regiù de Cottbus, endèl sudèst del Brandebùrgo se pàrla apò la lèngua soràba, 'n particolàr el Bas Soràbo, 'na lèngua slàva ucidentàla 'mparentàda col Polàco. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, El Brandebùrgo la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì del medioévo e al prensépe de l'Era Moderna el Brandebùrgo l'è stat giü dei sèt eleturàcc (Kurfürst) del Sacro Romàno Imper Germánich, e 'nsèma a la Prùsia i g'ha furmàt la bàze sö la quàla s'è nit a formàs l'Impér Germànich, el prim stat ünificàt todèsch. Berlino, che piö tàrde la sarà la capitàl de la Germània, la fàa part del teretóre del Brandebùrgo. Del 1618 Brandebùrgo e Prùsia, e piö tàrde Brandebùrgo-Prùsia, i è stacc duminàcc dei dùchi de Hohenzollern, che piö tàrde i deentarà rè de Prùsia.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl, la regiù del Neumark, la part orientàl del Brandebùrgo l'è stàda cidìda a la Polonia, segónt el tratàt che 'l definìa 'l cunfì sö la lìnea Oder-Neisse, e 'l rèst de la pruvìncia l'è stàt custitüìt en Stat endèl 1947 quan che la Prùsia l'è stàda disulvìda.
El stat del Brandebùrgo l'è pò stat disulvìt apò a lü 'ndèl 1952 quan che la zòna l'ìa aministràda de la Repüblica Democràtica Todèsca.
El stat del Brandebùrgo del dé d'encö l'è stat ricustitüìt dòpo la riünificasiù de le dò Germànie 'ndèl 1990.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ nach der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Fenegrò
Fenegrò (inscì anca in Italian; in del dialett local l'è parnonziaa con la o sarrada, Fenegró) l'è on comun de la Provincia de Comm. La sò popolazion l'è de 3 213 abitant (dato del Dicember 2015[1]), che viven sora ona süperfis de 5,4 km² per ona densità de 595 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Fenegrò l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Portable Document Format
El PDF (de l'ingles Portable Document Format, Furmaa de Ducüment Purtatil) a l'è un furmaa de imagazinament de ducüment, desvilüpaa de la dita Adobe.
Carateristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A l'è multi-piatafurma, al va ben in di sistema uperativ principaj: Windows, Linux o Mac, e l'è rispetaa l'aspet uriginal.
- A l'è cumpatibil cunt i muderni smartphone
- Se pö vidè una cumbinaziun de test, grafegh, figür e anca müsega.
- A l'è vün di furmaa püssee difundüü in de l'Internet.
- Se pö cifrà el file per prutegg el sò cuntegnüü


text:
Evolène
Evolène (Evolênna in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Hérens, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 210.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1712 abitant.
El cumün de Evolène al se tröva a una altitüden de 1371 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayer, Bagnes, Bionaz (IT-AO), Grimentz, Hérémence, Saint-Martin, Zermatt.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Official tourisme website (Franzés)
- Official Evolene webcam (Franzés)
- Evolène in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Casale Monferrato
230 px|left|thumb|Piazza Mazzini Casale Monferrato (en piemontés: Casal Monfrà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha presapóch 36.581 abitàncc, 'na superfìce de 86,32 km² e 'na densità de 424 ab./km². El cunfìna coi cümü de Balzola, Borgo San Martino, Camagna Monferrato, Candia Lomellina (PV), Coniolo, Conzano, Frassineto Po, Morano sul Po, Motta de' Conti (VC), Occimiano, Ozzano Monferrato, Pontestura, Rosignano Monferrato, San Giorgio Monferrato, Terruggia, Villanova Monferrato.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Bremgarten (AG)
Bremgarten (Brämgarte in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 6 355 abitant e una süperfiss de 8.02 km², e al se tröva a una altitüden de 386 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bremgarten a l'è tacaa ai cumün de Eggenwil, Fischbach-Göslikon, Hermetschwil-Staffeln, Waltenschwil, Wohlen, Zufikon.
L'andament storegh de la popolazion de Bremgarten l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-
Mother of God Chapel (Mudel:Lang-de)
-
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bremgarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Verkehrsverein Bremgarten -- the Tourist association in Bremgarten
- Bremgarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sforza
La fameja Sforza l'è stada una fameja nòbil che da la fin del XIV secul l'ha inflüenzaa la storia lumbarda, taliana, e urupea.
In principi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L nom de la fameja 'l vegn zü dal suranom del so fundadur, Müzi Aténdul (Cutignöla, 1369 - arent a Ravenna, 1424), ciamaa Sforza (Fort) per la sua prestanza fisega, un capitan de ventüra de la Rumagna al servizzi di re Angiuin de Napul.
'L ram de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L prim düca de Milan l'è staa l' prim fiö de Müzi Atendul, Francesch (1401-1466), che l'ha ciapaa 'l titul dücal per via del so matrimoni cun Bianca Maria Viscunt, l'ültima ered del düca Filip Maria Viscunt, mort del 1447. Da quel matrimoni lì l'è partii 'l ram principal de la fameja. Apress de Francesch 'l gh'è sraa Galeazz Maria (1444-1476), düca dal 1466 fin a la mort, che l'ha spusaa Bona de Savoia. Intra i so tusann mia legitim gh'è da regurdà Caterina Sforza, che l'ha spusaa Geronim Riario, diventand inscì Sciura de Forlì e Imola, e l'è pöö stada la mader de Giovann dai Band Negher.
Apress a Galeazz Maria gh'è staa 'l so fiö Gian Galeazz (1469-1494), che l'ha spusaa Isabella d'Araguna. Per via de la so incapacità se pö dì che l'ha mai guernaa diretament, e giamò da sübet 'l resaduu del dücat l'è staa Lüduvich Sforza det 'l Moru, che l'ha pöö ciapaa 'l titul de düca dumà a la mort del nevud. Ludovico 'l Moru l'ha spusaa Beatris d'Este. Cume pröva del prestisg che 'l gh'aveva a quij temp là la casada milanesa gh'è 'l matrimoni intra Bianca Maria Sforza, surela de Gian Galeazz, e l’imperadur Massimilian I d’Asburgh.
'L Moru l'ha guvernaa 'l Dücaa fin al 1500, l'ann che l'è staa scunfit e metüü in person dai franzes. Dop che i franzes i henn staa caciaa via da l'esercit di mercenari svizzer de l'imper (1512), 'l Dücat de Milan l'è turnaa per un quaj ann int i man di fiö de Ludovico 'l Moru, Massimilian Sforza (1493-1530) e Francesch II Sforza (1495-1535), marii de Cristina de Danimarca e nevud de l'imperadur Carl V. Quij chì, restaa ciapaa denter int i guer intra Franza e Imper, i hann regnaa a s'giangón e suta la prutezion di Asbürgich, ai quaj l'è pöö passa 'l Dücaa, per via del fat che gh'era pü mia d'ered dop la mort de Francesch II.
Da Giovann Paol I Sforza (1497-1535), fiö natüral de Ludovico 'l Moru e de Lücrezia Crivelli, l'è vegnüü zü 'l ram di Marches di Caravagg, estint del 1717. Da Sforza Secondo, fiö natüral de Francesco I, l'è vegnüü zü 'l ram di cont de Borgonovo Val Tidone, estint del 1680; da Jacopetto, fiö natüral de Sforza Secondo, l'è vegnüü zü 'l ram di Cont de Castel San Giuann, che l'ha resistüü fin al XX secul e del qual 'l faseva part 'l minister Carlo Sforza.


text:
VIX (ìndes)
Vix l’è le sìgla del Ìndes de la gulatilità (Volatility Index 'n inglés) del Mercàt di Càmbe di Opsiù de Chicago (ol Chicago Board Options Exchange) e l'è öna di mizüre piö dovràde per capì quat éla la gulatilità scundìda del ìndes Standar & Poor's 500 di opsiù. L’è piö cognusìt col nòm de ìndes de la pura o de manometer de la pùra e 'l iscòpo de chèsto ìndes l'è chèl de ìga 'n edèa de qual che l'è 'l sentimènt di mercàcc finansiàre americà e cioè ‘l mizüra quat se spèta che ghe sìes gulatilità söl mercàt asiunàre in di 30 dé che i gh’à de ègn.
Per calculàl se fà la média de le gulatilità de le opsiù a crumpà (call) e de le opsiù a ènder (put) sö l'indes Standard & Poor's 500. Con piö 'l valùr de chèsto indes l'è olt, con piö i mercàcc i è nervùs e dóca gh'è piö tàta pùra; con piö 'l valùr l'è bas, menimà, con piö 'l mercàt l'è quiét e dóca ghè piö tàta fidùcia. Amò de piö del valùr, che cönta l'è la variasiù de l'ìndes: semài che 'l crès völ dì che la crès la pùra, semài che 'l và zó la crès la fidücia.
Ol Vix l’è stacc inventàt dal profesùr Robert Whaley in del 1993 ‘ntat che l’éra a la Duke University.


text:
Misà
Misà (Misano di Gera d'Adda in Italià, Misà/Mizà in Bergamasch) l'è ü cümù 3066 abitàncc de la pruinsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 2 964 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,1 km² e 'na densità de popolasiù de 486 ab./km²
L'è tacat ai cümu de Carvensà, Capralba (CR), Careàs e Ailàt (CR).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Misà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sguizzer Todesch
El Sgüisser Tudesch (Alemàn: Schwyzerdütsch u Schwizerdütsch; Tudesch: Schweizerdeustch; Talian: Tedesco Svizzero; Ingles: Swiss German) a l'è 'l num daa ai dialet Alemàn parlaa int 'l teritori elvetegh de la pupulaziun lucala de l'inscí ciamada Sgüissera Tudesca (Deutschschweiz).
Cuntegnüü
Ciarificaziun Lenguistega de'l Termen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Divisiun di Dialet Alemàn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bass Alemàn (Niederalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int'l teritori Elvetegh 'l Bass Alemàn l'é parlaa dumà a Basileja (Basel in Tudesch) e l'è ciamaa Tudesch de Basileja (Baseldütsch in Tudesch). La carateristega prinzipala de la parlada de Basileja a l'è la "k" che in prinzipi de parola la resta "k" [kʰ] inscambi de müdass in "ch" [x] u [x] cumpagn di parlad Volt Alemàn, paresempi vün de Basileja 'l dis Kind inscambi de Chind per dì Bagaj.
El Bass Alemàn l'è parlaa anch in chel toch de tera de'l vegg Baden, ch'al didincö 'l pertuca a'l Baden-Württenberg, che'l se tröa a nord de'l Lagh de Custansa (Bodensee in Tudesch) e a süd de'l fiüm Oos. Anca la püpart de dialet Alsassian pertuchen al Bass Alemàn
Volt Alemàn (Hochalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Asquas tücc i dialet Volt Aleman vegnen parlaa int la Sgüizzera e int 'l Liechtenstein. Anch i parlád de l'estrem südvest de'l Baden-Württenberg, de'l Voralberg in Austria, e de'l Sundgau int l'Alsassia de'l süd pertuchen a'l Volt Alemàn.
Voltissem Alemàn (Höchstalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlad de'l Vales inscí 'ma quij di paesít Walser, de l'Oberland Bernes, de la Sgüizzera Interiura (föra che'l Cantun de Lüzerna), e de'l Senseland (int 'l Canton de Fribürgh) pertuchen a'l Voltissem Alemàn. I caraterestegh prinzipaj de'l Voltissem Alemàn hin parol 'ma schnyyä, nüü(w)/nyyw, buu(w)e/büü(w)ä ch'inscambi in Volt Alemàn se parnunzien schneie/schnäie, neu, boue/baue'. I dialet de'l Valés e quij di Walser che se tröen int la Padania Alpina e int 'l Tesin hin ancamò püssee cunservativ dij olter.
El desvelüp istoregh del Sgüissertudesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finn a la prima guera mundiala la situaziun del Sgüissertudesch l'eva pü u manch cumpagna de quela de olter dialet tudesch: in de la vida de tücc i di la gent la parlava 'l tudesch standard semper püssee. Una roba un puu ünega di sgüisser l'eva a bun cünt che i nobilot, e i sciur di citaa püssee gross cuma Berna e Basileja, parlaven cun güst el franzes. Tant parol ciapaa del franzes se senten ancamò al didincö. Pö cunt i do guer mundiaj e ij agn intra i do guer, el Sgüissertudesch l’è vegnüü bun in del trà 'na riga intra la Sgüissera e la Germania.
Al didincö cunt el cress di mass media e cunt la gent che la fa sanmartin pütost despess in paragun al secul passaa, i dialet, süratüt in di center ürban, vegnen inflüensaa semper püssee de la lengua tudesca standard (Hochdeutsch) e de l'ingles. Inscí ij "anglicism" infiltraa in de la lengua tudesca standard, al didincö, se senten anch in di parlad elvetegh, e alura inscambi de l'aleman "Äxgüsi" (pr: "èchscüsi") la gent, suratüt i giuen, l'ha tacaa sü a dì "sori" (ciapaa de l'ingles "sorry"), e pö "schoppe" (ciapaa de l'ingles "shop") u anca "iichauffe" (ciapaa del tudesch standard "einkaufen"), inscambi de "Komissione mache" u "poschte". L'inflüss del tudesch standard l'è minga dumà limitaa al vucabulari, ma bensí anch a la gramatega e perfinn a la parnunsia.
El dialet de Samignun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet de Samignun in Engadina, inscambi, 'l pertuca minga a la fameja di dialet Alemàn, ma bensí a'l Tirules, ciuè a'l Bavares.


text:
I è partìcc in 197 dividìcc in 22 squàdre, ma n'è riàcc a Parigi dóma in 170 e mai prìma i n'è riàcc isé 'n tacc a là fì del Tour.
La córsa l'è partìda col pròlogo de 8 km da Rotterdam in di Paìs Bas e adóma co la tèrsa tàpa l'è riàda 'n Fransa e per fàl l'è pasàda ach sö i stràde de la Parigi-Roubaix. Riàcc a la tàpa nömer 8 i coridùr i è 'ndài sö sö i Alp e da la tàpa 14 a la 18 i à corìt sö e zó di Pirenei, per rià a Parigi dòpo i fàcc 52,9 km de cròno giöst ol dé prima.
Ol Tour 2010 l'è stài venzìt dal Alberto Contador, che l'à enzìt isé ol sò tèrs Tour, ma l' gh'à üt ol sò bèl de fà per tègnega tèsta al Andy Schleck che l'è riàt segónt e l'è stài màglia zàlda per 6 dé. Ol Andy Schleck l'à perdìt la maglia zàlda dezà che, quando 'l Alberto Contador l'là atacàt in salìda, al Andy la gh'è saltàda zó la cadéna de la bìci. Chèsta smàgia sö la sò maglia zàlda l'è però stàcia netàda vià ol dé de la tàpa del Tourmalet in de la quàl l'à tegnìt la röda del Andy Schleck sènsa fadìga e, anse, l'à proàt pò a 'ndà vià desperlü e l'à fai vèt de ès ol piö fórt e pò l'là batìt in de la cròno.


text:
Alzenaa
Senna (nom ufizial in italian: Senna Comasco) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 234 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,7 km² e ona densità de 1 198 ab./km².
El paes el se troeuva tra Còmm e Cantù.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Senna (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Pruvincia autonuma de Trent
- Süperfis: 6.207 km²
- Pupulaziun (2005): 502.478 ab.
- Densitaa: 81 ab./km²
- Nümer de cumün: 223
- Capitala (pup. 2005): Trent (111.044 ab.)
El Trentin (in Italian: Trentino, cugnussüü, suratüt int el passáa anca cuma Welschtirol in Tudesch e cuma Venezia Tridentina in Italian), a nivel üfiziál ciamáa Pruvincia Autonuma de Trent (Provincia autonoma di Trento in Talian), insema al Südtirol el fà sü la regiun Trentino-Südtirol. La capital del Trentin l'è Trent.
El Trentin el fa part de l'Europaregion Tirol-Südtirol-Trentino, che'l met insema tücc e quater i regiun de'l vegg Tirol.
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom "Trentino" el revarda el toch de tera inturn a Trent: chi toch de tera tirulesa chi, ucüpáa per la püpart de Talian e Ladin, int el secul 19° hin gnüü ciamáa Welschtirol. El termen "Tirol" (Talian: „Trentino tirolese“) a l'è 'ncamò viv al didincö int el nom di cumpagnij di Schützen di sit trentin (Primör, per esempi) e int el nom del PATT (Partito Autonomista Trentino Tirolese), un partíi ütunumista regiunál che'l partegn a l'üniun furmada inturn a l'Ulivo.
Anca se'l nom üfiziáa a l'è Provincia Autonoma di Trento, la gent cumün el ciama squas semper dumà Trentino.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cuntrari de'l Südtirol, la püpart de la gent in Trentin la parla Talian, lengua recugnussüda a nivel üfiziál, e, int el parlà de tücc i dí, anca di dialet Cisalpin e Venet (minga recugnussüü a nivel üfiziál). In di quaj tuchelit de tera 'l se parla anch el Tudesch e int la Val de Fassa e, tant mesedàa al Trentìn, anca in de la Val de Non e in de la Val de Sô 'l se parla 'l Ladin.


text:
Christopher Walken
El Christopher Walken, nassuu cont el nomm de Ronald (New York, 31 de marz del 1943) a l'è on ator american.
L'ha scominciaa la soa cariera de ator teatral e ballarin a la fin di Agn Cinquanta. El sò debutt in del mond del cine l'è del 1969, anca se 'l devegn famos in del desenni dopo. In del 1979 el vincc l'Oscar comè Mejor Ator minga Protagonista per el film El Casciador del Michael Cimino.
A l'è famos per i sò roeul de matt, psicopategh e pericolos, ma anca per di interpretazion comegh.


text:
Imenéo
'L Imenéo (Yuέvaιoς in gréc) in dla mitulugìa greca, 'l è 'l dio ch'al porta bèin ai dū spōś.
In di spuśalìsi dl'antichitê gréca e romàna, al dio Imenéo 'l éra ciamê e cantê perchè sól al matrimòni c'n al só benestèr al srèv andê bèin.
El tradisiòun i vrèven al dio Imenéo na volta fiōl ed na Muśa e dl Apòl e n'ètra volta fiōl dal Bâc e dla Vener. Al srèv e-dvintê prutetōr di spōś dòp 'd aver'gh-la cavèda ed spuśèr l'aristocràtica ch'l amèva, in prémi p'r aver salvê lē e 'l só cumpàgni dai pirêt ch'i i avìven rapìdi. N'ètra tradisiòun la dirèv che lò, b'lìsim e brevìsim in dla mùśica, mèinter che 'l Bâc al se spuśèva l'Ariàna, al srèv mort o 'l avrèv pers la vōś tùt 'd un colp, 'd in dû a dvintèva importànt p'r i spōś ch'i gnìven dòp, la só protesiòun pròpi in cal mumèint lè.