text:
Aministraziun trasparënta
La Provinzia autonoma de Balsan ti garantësc a vigni porsona da ti rové pormez ales informaziuns che reverda süa organisaziun y ativité, adoré les ressurses publiches, les prestaziuns y i sorvisc pitá, aladô di prinzips de trasparënza y de bona aministraziun por realisé n’aministraziun daverta al sorvisc dl zitadin.
I contignüs publicá tles singoles sot-seziuns vëgn tresfora ajorná cun i dac, les informaziuns y i documënc metüs a desposiziun dales strotöres organisatives provinziales competëntes.
I dac personai publicá chiló pó ma gní adorá danü aladô dles condiziuns preodüdes dales desposiziuns varëntes sön le reanuzamënt di dac publics (diretiva comunitara 2013/37/UE y D.lgs. 102/2015 de converjiun), tan inant che ares vá a öna cun i fins por chi che i dac é gnüs coiüs adöm y registrá, y tl respet dles desposiziuns sön la proteziun di dac personai.


c: text/html

text:
David Conradin posseda 110 pievels a Sta. Maria en Val Müstair, da quels en morts prest 100. Ina perdita uschè gronda n’ha el betg gì enfin oz. La raschun è stada la varroa, quai è in chariel (Varroa-Milbe) che sa tatga sco parasit vi da l'avieul, quai conferma l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals.
Per far frunt a quest parasit prescriva l’uffizi chantunal cura ch'ils apiculturs han da prender mesiras. Be communablamain saja pussibel d'avair ina schanza dad eliminar il parasit.
Nagin sustegn finanzial per l'apicultur
Tar l’apicultur è il tractament succedì probablamain memia tard. Davart da l'uffizi chantunal n’èn tals cas betg assicurads, ma l’Uffizi per segirezza da victualias e per la sanadad d’animals sustegna tuttina l'apicultur uschè bain sco pussaivel.
RR actualitad 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il cussegl da vischnanca da Mustér ha approvà in credit net da 133'000 francs per sanar e cumplettar la chanalisaziun en il conturn da la Via Veglia, la Via sogn Gions e la Via Lucmagn. En vista da questas lavurs sanescha la Corporaziun d'aua Spina da Vin er il conduct d'aua. Il medem mument duain era vegnir realisads ulteriurs provediments sco electricitad, stgaudament lontan e telecommunicaziun. Uschia saja pussibel da nizzegiar sinergias ed optimar ils custs per tut ils purtaders da provediment participads al project. Las lavurs duain cumenzar anc quest atun.
RR novitads 06:00


text:
Dala Junta: les lites provinziales sará ai 21 d’otober
La data por le renovamënt dl Consëi provinzial dla Provinzia de Balsan é gnüda stabilida. Al gnará lité en domënia ai 21 d’otober dl 2018.
Les lites provinziales tl Südtirol gnará a se le dé en domënia ai 21 d’otober dl 2018. Chësc é gnü anunzié ai 8 de ma tratan la conferënza stampa dla Junta provinziala dal presidënt Arno Kompatscher. Adöm al presidënt dla Provinzia de Trënt, Ugo Rossi, á Kompatscher firmé le decret che stabilësc la data dles lites por renové i Consëis provinziai de Balsan y Trënt. Le decret gnará publiché söl Boletin Ofizial dla Regiun Trentin-Südtirol en jöbia ai 10 de ma dl 2018. En domënia ai 21 de otober sará les sëntes litales davertes dales 7 ales 21, les usc gnará cumpedades fora fata atira dedô y nia plü, sciöche denant, le de dedô dadoman.
Cun le decret él ince gnü stabilí d’atres dates importantes por ci che reverda la lita: le decret de indiziun dles lites gnará publiché ai 22 d’agost, ai 6 de setëmber gnarál spo publiché l’avis de convocaziun dles lites. I simboi dles listes messará gní presentá dai 28 ai 29 d’agost, por ci che reverda les listes di candidac y dles candidates é la data por la presentaziun preodüda por i 31 d’agost, al 1, ai 3 y ai 4 de setëmber.
USP


text:
Motivar uffants da sa muventar e sautar tenor musica moderna – quai è stà la finamira dad Esther Hendry ed Graziella Di Bella cura ch’ellas han fundà l’onn 2000 la gruppa Movis. 15 onns pli tard fan 130 uffants e creschids part a las differentas gruppas dals Movis. Sco Esther Hendry di han ins ponderà insatge spezial per il giubileum, numnadamain sautar tenor musica rumantscha. Tranter auter vegn era sautà la chanzun da Gion Balzer Casanova “La sera sper il lag”.
Il cumponist Gion Balzer Casanova n’ha betg propi pudì s’imaginar co ch’ins po sautar sia cumposiziun. Suenter avair vis in per giadas la choreografia durant l’emprova ha el manegià: «Jau sun intgantà tuttenina ed jau pos ussa m’imaginar che cun il purtret da tribuna, la vestgadira, la glisch ed tut dat quai ina bella chaussa».


text:
Cumenzà haja il trend d'emprestar taurs avant circa 5 onns, declera Andrea Accola responsabel per la muaglia da vatgas-mamma al Plantahof.
2 mais taur = 580.-
Dasper intgins allevaturs che porschan taurs da prender a tschains èsi oravant tut l' interpresa «Vianco» ch'affittescha ina gronda paletta da taurs.«In pur paja 580 francs per avair in taur durant dus mais.
Sch' il taur ha lura fatg sia lavur vegn el gist tramess tar il proxim bain puril», explitgescha Accola.Uschia sappian ins affittar in taur fin 8 giadas ad onn. Quai saja ina buna fatschenta.
Surtut manaschis pitschens fan diever da
«Rent a bull»
En general pon tut ils manaschis purils emprestar in taur. «Savens èsi dentant plitost uschè numnads manaschis da producziun cun vatgas-mamma ch'emprestan in taur», uschia Accola. Savens sa tractia er plitost da pigns manaschis en ils quals in taur na pudess betg utilisar sia entira capacitad.
Ils allevaturs èn pli pretensius
Ils allevaturs percunter elegian adina fitg specificamain la genetica. «En quest cas èsi pli adattà d'inseminar las vatgas artifizialmain u ch'ins tschertga in taur ch'è adattà per la muaglia.»
Per ils allevaturs saja «rent a bull» dentant displaschaivel, perquai che mintgin ch'emprestia in taur na cumpria betg in, explitgescha Accola. Il martgà da taurs fiss pli grond sch'in na dess betg la pussaivladad d'emprestar taurs.


text:
Trėi scuadres di jėuni dl HC Gherdėina ą jugą ala fin de chėstena passeda y se ą davanią doi de bela vėntes, ntan che i majeri se lą ala fin mo trata via
U14 Gherdėina - Vinschgau 5:4 (1:2, 2:2, 2:0)
N dumėnia 25 de setėmber ą la Under 14 jugą n cėsa contra l Vinschgau. I mutons ą jugą scialdi bėn chėsta partida cumbatuda nchin ala fin. La scuadra de Gherdėina ą trat zirca caranta iedesc sun cassa y ą pią su n 20 tiri plu n penalty y nce sce i fova de n gol dovia ląi mpo mo trata decą, vencian cun merit per 5 a 4. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (3), Ben Linder y Andrej Kostner.
U16 Milano - Gherdėina 1:13 (0:7, 0:1, 1:5)
N sada 24 de setėmber ie la Under 16 furneda a Sesto S. Giovanni y davia che l ie dalonc assé fova i mutons scialdi mutivei a purté a cėsa i doi ponc, y chėl ti ie nce garatą. Sambėn iel suvėnz scialdi plu rie a jughé contra scuadres dėibles, dut l sistem ne va nia coche n ulėssa y n muessa se nventé na maniera de jughé nia propi bela da cialé pro. La scuadra aversera, stentan a fé l juech, ą purvą a jģ sun l mandl, dantaldut sun i pitli dl Gherdėina, ma chėi ti ą tenģ permez y ne se ą nia lascią mėter sot. Na bona partida venciuda saurģ per 13 a 1. Per l Gherdėina ąl fat 2 goi prun: Tobias Moroder, Leo Messner, Tim Linder, Kevin Schmalzl y Nicolas Demetz, y un n gol prun Julian Senoner, Lukas Glück y Marc Frisch.
U19 Gherdėina - Fascia 2:3 (0:0, 1:1, 1:2)
Nia drė butą ne ti ąla ala Under 19 n dumėnia ai 25 de setėmber n cėsa contra l Fascia. La doi scuadres fova valives y l Gherdėina fova monce 2 a 1 danora, la ucajions da gol fova tlo ma la ą sciacą a i abiné ite ntan che l averser ą 6 menuc dan la fin mo fat l gol dla vėnta. Per l Gherdėina ą Andreas Vinatzer y Florian Moroder fat i goi.
Proscima partides di jėuni n cėsa:
duman sada ai 1.10. dala 14.00 fej la U16 contra l Aosta. (im)


text:
Mangiati vivi!
Mangiati vivi! (Magnâ viṿ!) 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 'd Umberto Lenzi dal gènar di canìbai ch'al tōś ispirasiòṅ da di fat sucès dabòṅ in dal 1978 quànd al predicadōr Jim Jones 'l à sterminâ un sac ad gint, fra masamènt e suicìdi, in dla Guyana.
La pelìcula, ch'in di marcâ ingléś l'è cgnusùda cuma Eaten Alive!, l'à tòlt in prèst dal séni da di àtar film cuma La montagna del dio cannibale e Ultimo mondo cannibale.
Sunt
A New York in dal 1980 un sasèṅ al masa dla gint druànd dal frési impinìdi 'd vlèṅ ad bisa ma pò al finìs sóta na màchina e al mōr. La pulisìa la gh cata adòs na pelìcula in du a s véd la Diana Morris (Paola Senatore), na dóna sparìda da soquànt tèmp. La surèla Sheila (Janet Agren) la partìs subìt par pascàr-la in dla giùngla dla Nuova Guinea, in dua i filmâ i pàran purtàr. A pâr ch'a gh sia in mèś un grup religióś ciamâ la “Sèta dla Purificasiòṅ” c'n a cap un santòṅ ad nóm Melvyn Jonas (Ivan Rassimov). Lò e 'l sò grup i aṅ vlû métar da na banda la sucietà ucidentàla par turnàr a vìvar cuma na vòlta sénsa dar a mènt a i perìcui ad star davśèṅ a dal tribù ad canìbai ch'a gh'è lè dintóran.
Rivàda là, la Sheila la s pòrta sèg un diśertōr dla guèra dal Vietnam, Mark Butker (Robert Kerman), par far-as guidàr e jutàr. I dū i rìvan finalmènt a 'l Vilàǵ dla Purificasiòṅ ma Melvyn al gh dà cóntar.


text:
Tiers quai ch'els avevan durant 80 minutas in giugader pli pauc ha Atlético Madrid pudì tegnair pitg ad Arsenal cun in 1:1. Il gol dad Antoine Griezmann en la 82avla minuta ha egualisà il resultat per Atlético ed ha uschia impedì la victoria dad Arsenal en il davos gieu a chasa da la cuppa d'Europa cun ses trenader actual Arsène Wenger.
Entant che Atlético ha suenter ses cumenzament mesaun da la stagiun ed il «out» tar la fasa da gruppa da la Champions League pudì prender si ed occupa actualmain plaz 4 tar il campiunadi, è l'Europa League la davosa schanza dad Arsenal per terminar la stagiun dischilussinanta cun l'emprim titel internaziunal sut Wenger ed uschia survegnir il bigliet per la Champions League.
Marseille effizient
Ed Olympique Marseille ha dominà il gieu a chasa cunter Salzburg cun in 2:0. Ed ha uss bunas cartas per pudair giugar il final dals 165 da matg a Lyon.
Fatg puncts per la patria en il stadion vendì or han Florian Thauvin e Clinton Njie.
RR novitads 06:00


text:
Distùrub depresìṿ
Al Distùrub depresìṿ, cgnusû anc cuma Depresiòṅ, 'l è 'n brut mâł ch'al culpìs al caràt'r e la tèsta dla gint e ch'al gh fà calàr la vója 'd tgnir adrē a i piaśēr dla vita insém a di àtar distùrub cuma 'l magòṅ, la lòrgna, vilimènt, stufìśia, vója 'd lasàr-'s andàr e 'd tgnir adrē a gnint, brut pinsēr e làgarmi. Al parsòni ch'i patìsan la depresiòṅ i n gh la càvan piò a tgnir bòta e a tiràr avànti ch'a s'a vgnis un “vèra e sèra” par lōr a sarév anc méj. Dal vòlti chi malâ chè i decìd'n anc ad tōr-as la vita par dar-'g un taj e dir abàsta.
Da spés i deprès i càtan cunfòrt in dla butìglia parchè i próan a 'ndgàr i daspiaśēr in dal bévar anc se pò 'l è pèś.
A i deprès a s dà dal madśìni cuma 'l Prozac par tiràr-i sù o sinò i s fànan dal terapìi psichiàtrichi. Na vòlta a s druàva anc 'l elettroshock o la lubumutiśasiòṅ mént'r un quàlc ajùt mudèr'n a pōl èsar dâ da la fototerapìa, butàr-ag dla luś in di òć a la matìna, o d' a n far-i minga durmìr a la nòt acsè al còrp 'l è bòṅ ad stramnàr in gir dla serutunìna.


text:
Fin sin il kiosc che è quest onn sin in prà plat, enstagl che en la costa, sa mida nagut tal pli vegl openair dal Grischun. Quella glieud che vegn mintg’onn è cuntenta e na vul nagut auter di Larissa.
«Daco midar insatge sche la glieud na vuless betg»
Bands svizras e rumantschas
Tut ils acts che sunan a la 34-avla ediziun dal openair Chapella èn svizras e sco adina era ina ni l’autra band indigena, rumantscha.
Puncts culminants pudessan esser Carrousel, ni Fusion Square Garden e channelsix. Quai che fa dentant era or l’openair a Chapella è che las bands èn savens betg enconuschentas. Fan surstar tant dapli, uschia Larissa Wingeyer. Per exempel haja 77Bombaystreet sunà sin il palc da Chapella avant ch’els eran enconuschent sin tut il mund.


text:
Avant la communicaziun da la gievgia avevi dà speculaziuns ch’il president da la banca da notas Mario Draghi veglia dar emprims tschegns da vulair auzar il tschains directiv.
EZB na dà betg (anc) suenter a la pressiun
Al cumenzament da zercladur aveva la EZB dat emprims tschegns precauts en quella direcziun: Lura aveva Draghi ditg, ch’ils ristgs da creschida per il spazi da l’euro sajan «per gronda part gulivads» empè da «drizzads vers aval».
La politica anti-crisa da l'EZB
Cun blers raps bunmartgads prova l’EZB dapi onns, da far chommas a la conjunctura ed a la chareschia. La banca centrala vul cuntanscher ina stabilitad da pretsch tar ina rata d’inflaziun gist sut 2,0%, dalunsch avunda dal punct da 0,0%.
Cun quai ch’ils temps dad ina rata d’inflaziun datiers da null èn al mument passads, crescha la pressiun sin ils schefs da la valuta europeica, da finir cun lur curs anti-crisa ed augmentar puspè il tschains directiv.
Ils proxims pass èn da spetgar tenor ils economs il pli adura en la proxima sesida da l’EZB in settember.
RR novitads 15:00


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Considerond che la renconuschientscha dalla dignitad da tut ils commembers dalla famiglia humana e da lur dretgs eguals ed inalineabels fuorma il fundament dalla libertad, dalla giustia e dalla pasch el mund;
considerond che la sconuschientscha ed il sprèz dils dretgs humans han menau ad acts da barbaria che offendan la cunscienzia dalla humanitad e che la creaziun d’in mund, el qual ils humans han la libertad da discuorer e da crer libers da terrur e miseria, ei vegnida proclamada sco l’aspiraziun suprema dil human;
considerond ch’igl ei essenzial da proteger ils dretgs humans cun leschas per ch’il carstgaun seigi buca sfurzaus d’applicar sco davos mied la revolta encunter la tirannia e l’oppressiun;
considerond ch’igl ei essenzial da promover las relaziuns amicablas denter las naziuns;
considerond ch’ils pievels dallas Naziuns Unidas han proclamau danovamein el statut lur cardientscha els dretgs fundamentals dil carstgaun, ella dignitad ed ella valeta dalla persuna humana, ell’egualitad dils dretgs dad um e dunna, e ch’els ein sedeclarai decididamein da favorisar il progress social e d’instituir meglieras cundiziuns da viver en ina libertad pli vasta;
considerond ch’ils stadis commembers ein s’obligai da segirar, en cooperaziun cun l’Organisaziun dallas Naziuns Unidas, il respect universal ed effectiv dils dretgs humans e dallas libertads fundamentalas;
considerond ch’ina concepziun communabla da quels dretgs e da quellas libertads ei d’impurtonza suprema per ademplir cumpleinamein quei engaschament,
proclamescha l’Assamblea generala la presenta Declaraziun universala dils dretgs humans sco ideal ch’ei da contonscher communablamein da tut ils pievels e da tut las naziuns, per che tut ils carstgauns e tut ils organs dalla societad hagien adina present quella Declaraziun, e sestentien da promover ell’instrucziun ed ell’educaziun il respect da quels dretgs e da quellas libertads e da segirar a quels cun mesiras progressivas sin plaun naziunal ed internaziunal renconuschientscha ed applicaziun universala ed effectiva, ton denter las populaziuns dils stadis commembers sezs sco denter ils territoris suttamess a lur giurisdicziun.
Tut ils humans neschan libers ed eguals en dignitad ed en dretgs. Els ein dotai cun raschun e cunscienzia e duein agir in viers l’auter en spért da fraternitad.
Mintga persuna sa far valer tut ils dretgs e tut las libertads proclamadas ella Declaraziun presenta senza distincziun, particularmein da razza, da colur, da schlatteina, da religiun, d’opiniun politica ni autra, d’origin naziunal ni social, da possess, da naschientscha ni d’autras circumstanzas.
Plinavon vegn ei fatg negina distincziun fundada sin il statut politic, giuridic ni internaziunal dallas tiaras ni dils territoris, dils quals ina persuna deriva, che quella tiara ni quei territori seigi independents, sut tutela, nunautonoms ni suttamess ad in’autra limitaziun da suveranitad.
Mintga human ha il dretg da veta, da libertad e da segirtad dalla persuna.
Negin astga vegnir tenius en sclavaria ni en survitid; la sclavaria ed il commerci da sclavs ein scumandai en tut lur fuormas.
Negin astga vegnir suttamess alla tortura, ni a peinas ni a tractaments crudeivels, inumans ni degradents.
Mintga human ha il dretg da vegnir renconuschius dapertut sco persunalitad giuridica.
Tut ils humans ein eguals avon la lescha ed han senza distincziun il dretg da protecziun eguala encunter tutta discriminaziun che violass la Declaraziun presenta ed encunter tutta provocaziun ad ina tala discriminaziun.
Mintga persuna ha il dretg da protecziun legala avon las giurisdicziuns naziunalas cumpetentas encunter acts che violeschan ils dretgs fundamentals garanti ella Constituziun ni ella lescha.
Negin astga vegnir arrestaus, detenius ni exiliaus arbitrariamein.
Mintga persuna ha il dretg, en egualitad cumpleina, che siu cass vegni tractaus gestamein e publicamein d’in tribunal independent ed imparzial, il qual decida davart ses dretgs e sias obligaziuns ni davart la validitad da tutta tgisa penala drizzada encunter ella.
1. Mintga persuna tgisada d’in act punibel ei innocenta tochen che sia cuolpa ei cumprovada legalmein en in process public, nua che tut las garanzias necessarias per sia defensiun ein vegnidas segiradas ad ella.
2. Negin vegn condemnaus per acziuns ni omissiuns che valevan il mument ch’ellas ein vegnidas commessas buca sco act punibel tenor il dretg naziunal ed internaziunal. Medemamein astga la peina buc esser pli gronda che quella applicabla il mument ch’igl act punibel ei vegnius commess.
Negin astga daventar igl object d’intervenziuns arbitraras en sia veta privata, sia famiglia, siu domicil ni sia corrispundenza, ni d’attaccas encunter sia honur e sia reputaziun. Mintga human ha il dretg da protecziun legala encunter talas intervenziuns ni talas attaccas.
1. Mintga persuna ha il dretg da circular libramein e d’eleger siu domicil egl intern d’in stadi.
2. Mintga persuna ha il dretg da bandunar mintga tiara, era sia atgna, e da turnar en sia tiara.
1. En cass da persecuziun ha mintga persuna il dretg dad encurir asil e da survegnir asil en autras tiaras.
2. Quei dretg sa buca vegnir invocaus en cass da persecuziun pervia da delicts buca politics ni pervia d’acziuns che cunterfan allas miras ed als principis dallas Naziuns Unidas.
1. Mintga human ha il dretg d’ina naziunalitad.
2. Negin astga vegnir privaus arbitrariamein da sia naziunalitad ni dil dretg da midar naziunalitad.
1. Um e dunna cun vegliadetgna adattada han il dretg da maridar e da fundar ina famiglia senza restricziuns concernent la razza, la naziunalitad ni la religiun. Els han ils medems dretgs arisguard il matrimoni, duront il matrimoni e tier sia dissoluziun.
2. Il matrimoni sa esser conclus sulettamein cun il consentiment liber e cumplein dils conjugals futurs.
3. La famiglia ei igl element natiral e fundamental dalla societad e sto vegnir protegida dalla societad e dil stadi.
1. Mintga persuna ha il dretg d’haver ina proprietad atgna ni communabla cun auters.
2. Negin astga vegnir privaus arbitrariamein da sia proprietad.
Mintga persuna ha il dretg dalla libertad da patratg, da cunscienzia e da religiun; quei dretg cumpeglia la libertad da midar religiun ni perschuasiun sco era da manifestar l’atgna religiun ni l’atgna perschuasiun sulet ni en communitad, publicamein ni privat, ell’instrucziun, ella pratica, el cult ed ell’execuziun da ritus.
Mintga persuna ha il dretg dalla libertad d’opiniun e d’expressiun, quei che cumpeglia il dretg da buca vegnir mulestaus pervia dall’atgna opiniun sco era il dretg dad encurir, retscheiver, derasar, senza risguardar cunfins, las informaziuns e las ideas cun tut ils mieds d’expressiun.
1. Mintga persuna ha il dretg dalla libertad da reuniun e d’associaziun pascheivla.
2. Negin astga vegnir obligaus da far part dad in’associaziun.
1. Mintga persuna ha il dretg da participar al guvern dall’atgna tiara, directamein ni cun l’intermediaziun da representants eligi libramein.
2. Mintga persuna ha sut cundiziuns egualas il dretg d’access allas funcziuns publicas da sia atgna tiara.
3. La voluntad dil pievel ei il fundament dall’autoritad dallas pussonzas publicas; quella voluntad duei s’exprimer en elecziuns periodicas e honestas cun dretg d’elecziun general ed egual en votaziun secreta ni tenor ina procedura equivalenta che garantescha la libertad da votar.
Mintga persuna ha sco commembra dalla societad il dretg da segirtad sociala; ella sa pretender d’obtener ils dretgs economics, socials e culturals indispensabels per sia dignitad e per il svilup liber da sia persunalitad, quei entras sforzs interns dil stadi ed ella cooperaziun internaziunala, risguardond l’organisaziun e las resursas da mintga tiara.
1. Mintga persuna ha il dretg da lavur, da tscharna libra da sia lavur, da cundiziuns da lavur gestas e cunvegnentas e dalla protecziun encunter disoccupaziun.
2. Tuts han il dretg, senza discriminaziun, d’in salari egual per lavur eguala.
3. Tgi che lavura ha il dretg d’ina remuneraziun gesta e commensurada che segirescha ad el ed a sia famiglia in’existenza conforma alla dignitad humana e che vegn cumpletada, sche necessari, cun auters mieds da protecziun sociala.
4. Mintga persuna ha il dretg da fundar ensemen cun auters sindicats e da s’affiliar a sindicats per defender siu interess.
Mintga persuna ha il dretg da repaus, particularmein d’ina limitaziun raschuneivla dil temps da lavur, e da vacanzas periodicas pagadas.
1. Mintga human ha il dretg d’in standard da viver sufficient per segirar la sanadad ed il beinesser da sesez e da sia famiglia. Quei concerna particularmein l’alimentaziun, la vestgadira, la habitaziun, la tgira medicinala sco era ils survetschs socials necessaris. El ha il dretg da segirtad, sch’el ei disoccupaus, malsauns, invalids, vieus, attempaus ni sch’el ha piars ils mieds da subsistenza pervia da circumstanzias ch’el sa buc influenzar.
2. Mumma ed affon han il dretg d’agid e d’assistenza speciala. Tut ils affons, ch’els seigien naschi el matrimoni ni ordeifer il matrimoni, gaudan la medema protecziun sociala.
1. Mintga persuna ha il dretg d’instrucziun. L’instrucziun sto esser gratuita, silmeins quei che concerna l’instrucziun elementara e fundamentala. L’instrucziun elementara ei obligatoria. L’instrucziun tecnica e professiunala sto esser accessibla a tuts; igl access als studis superiurs sto esser libers a tuts en cumpleina egualitad tenor lur merits.
2. L’instrucziun duei haver en mira il svilup cumplein dalla persunalitad humana e rinforzar il respect dils dretgs humans e dallas libertads fundamentalas. Ella duei promover la capientscha, la toleranza e l’amicezia denter tut las naziuns e tut las gruppas da razza ni da religiun sco era sustener las activitads dallas Naziuns Unidas per il manteniment dalla pasch.
3. Ils geniturs han da prioritad il dretg d’eleger il gener dall’instrucziun per lur affons.
1. Mintga human ha il dretg da prender part libramein alla veta culturala dalla communitad, da guder ils arts e da participar al progress scientific ed als benefecis che resultan da quel.
2. Mintga human ha il dretg da protecziun dils interess morals e materials derivonts da tutta producziun scientifica, litterara ni artistica, dalla quala el ei igl autur.
Mintga persuna ha il dretg ch’ei regia sin il camp social e sin il camp internaziunal in uorden, el qual ils dretgs e las libertads menziunai ella presenta Declaraziun sappien contonscher in effect cumplein.
1. Mintga human ha duers enviers la communitad, ella quala suletta ei pusseivel il svilup liber e cumplein da sia persunalitad.
2. Ella realisaziun dils dretgs e dallas libertads ei mintga human suttamess sulettamein allas limitas stabilidas entras la lescha per segirar la renconuschientscha ed il respect dils dretgs e dallas libertads dils auters e per satisfar allas exigenzas dalla morala, digl uorden public e dil beinesser general en ina societad democratica.
3. Quels dretgs e quellas libertads astgan en negin cass vegnir realisai encunter las miras ed ils principis dallas Naziuns Unidas.
Negina disposiziun dalla presenta Declaraziun astga vegnir interpretada aschia ch’in stadi, ina gruppa ni ina persuna hagi il dretg da sviluppar in’activitad ni d’accumplir in act che ha en mira la destrucziun dils dretgs e dallas libertads menziunai en quella Declaraziun.


text:
Tulēd
Tulēd (Toledo in Spagnōl) l'è na sità dla Spaggna sentràla 'd utantaquàtar-mila abitant, capitàl dla regiòṅ dla Castìglia-La Màcia. L'è stada la capitàl dal régn di Viśigôt e 'n impurtànt sèntar anc quànd l'è finìda in maṅ a i Àrab.
L'è cgnusùda p'r al sò indùstri ch'i lavóran 'l aśàł par far-an dal spadi e di curtèi. In mèś a gh pasa 'l fiùm Tâg. Al sò sèntar stòric 'l è dvintâ „Patrimòni Mundiàł dl'Umanità“ in dal 1986.
La sò sindichésa da 'l 2015 l'è la Milagros Tolón dal Partî Sucialìsta.
Persunàǵ ligâ a Tulēd
- Feliciano López - tenìsta
- Luis Tristán - pitōr
- Gianello Torriani - arlujàr, matemàtig e inventōr
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tulēd


text:
Contignü prinzipal
Artioli, Elena (Team Autonomie)
Nasciuda a Bulsan y chersciuda su te na familia che rejona de plu rujenedes. L pere ie de ravises de Mantova y l’oma vën da na familia sudtiroleja de rujeneda tudëscia. Elena Artioli ie oma de trëi mutons. La ie jita tla politica plutosc tert, ma la ie unida liteda cunseliera de chemun sun la lista dla SVP pra la cumeneles dl 2005. Ne unian nia a una cun l partit n cont di dërc dla persones che crësc su sun de plu rujenedes y per gauja de si purtenienza ala grupa de rujeneda taliana ne ti vëniel nia dat la puscibltà de se candidé la lista dla SVP pra la veles provinzieles dl 2008. Chësta puscibltà àla ntant sce pra la Lega Nord, muvimënt per chël che la vën liteda sciche cunseliera provinziela (regiunela) d’utober dl 2008. Tl 2013 mëtela su la lista zivica Team Autonomia, che mët tl zënter i ideai d’autonomia ndependentmënter dala purtenienza a na rujeneda o a n partit. Pra la veles per l Cunsëi provinziel vëniela liteda cun 2.054 ujes.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 22.11.2013 capogrup
- Dai 17.1.2014 al 10.2.2014 comëmber/comëmbra - III. comisciun legislativa
- Dai 21.1.2014 al 10.2.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun speziala por le control dles propostes de mudaziun dl Statut de Autonomia
- Dai 11.2.2014 secretêria - III. comisciun legislativa
- Dai 11.2.2014 vizepresidënta - Comisciun speziala por le control dles propostes de mudaziun dl Statut de Autonomia
- Dai 12.2.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun interregionala
- Dai 2.10.2014 al 13.10.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun d'inrescida (Europäischer Sozialfonds – ESF)
- Dai 14.10.2014 presidënta- Comisciun d'inrescida (Europäischer Sozialfonds – ESF)
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
Inćiaries tla legislatöra passada/tles legislatöres passades
- Artioli Elena - In der/den vergangenen Legislatur/en bekleidete Ämter [PDF] - (todësch)


text:
Brosi quinta ch’ils lufs pitschens bandunian lur tauna fin mez avust. Dentant, baud ni tard, vegnan era ils lufs novnaschids a bandunar il triep al Calanda.
Ulteriur Grischun La famiglia da lufs al Calanda crescha
La probabilitad ch’i ha puspè dà lufs pitschens en la regiun dal Calanda è fitg gronda. Quai ha Georg Brosi, l’inspectur da chatscha dal Grischun, confermà ad RTR. Las fotografias per avair ina conferma definitiva mancan anc. Dentant hajan els fotografias che mussian la mamma en gravidanza.


text:
Dapi ch'il Cussegl federal haja deliberà avant tschintg onns sia «strategia biodiversitad» cun finamiras cleras enfin l’onn 2020, na saja praticamain capità nagut, quai scrivan las organisaziuns en ina communicaziun da medias. Ensemen cun experts han ellas uss fatg in rapport intermediar che mussa, con activa che la Svizra è sch’i va per mantegnair la biodiversitad.
Finamiras na vegnian betg cuntanschidas
Tenor quest rapport vegnia mo ina suletta d'en tut 18 finamiras ch’il Cussegl federal ha definì, insumma cuntanschida. Perquai pretendan las organisaziun d’ambient in plan d'acziun effizient cun mesiras concretas. Sco in exempel negativ vegn numnà la surfatscha e la qualitad da territoris protegids. Dapi onns saja la Svizra en quest reguard la glisch cotschna en l'Europa.
RR novitads 10:00


text:
«Bankiers» da tut l’Europa sa scuntran quest’emna a Puntraschigna per sa mesirar en las disciplinas alpinas e nordicas. Radund 1'000 persunas sa participeschan per las cursas e per la victoria sco «meglra banca en ils sectur sport d’enviern».
Cumpagnia ed inscunter stattan en il center
Suenter ina pausa da quatter onns vegn organisada il «Ski Meeting Interbanbcario Europeo» danovamain in Engiadin’Ota. Per la regiun turistica da l’Engiadin’Ota èn l’organisaziun da quest event impurtant per generar ulteriuras pernottaziuns durant la stagiun morta. Betg be las cursas stattan en il center, era la cumpagnia e l’inscunter da collavuraturas e collavuraturs dal sectur da finanzas da differentas naziuns che sa scuntran ina giada senza vestgì da lavur e cravatta.
Il program dal 58avel Ski Meeting Interbancario Europeo 2018 dura dals 13 enfin ils 20 da schaner.


text:
Furné debant possen cun duc i mesuns publics dl sistem de Trasport Ntegrà Südtirol (nia furné debant ne possen cun la ferates sun la trassa Prëner-Dispruch y Sanciana-Lienz).
Chi possa pa se nuzé debant di mesuns publics?
- i mutons sot ai sies ani y i mutons residënc tla provinzia che à bele cumplì sies ani, ma che ne va mo nia a scola, furnea debant. Ëi possa mé furné cun i mesuns publics sce acumpaniei da na persona de majera età.
- la persones vierces y puech-udëntes possa se nuzé debant di mesuns publics mustran su la relativa tessera.
- persones residëntes tla Provinzia de Bulsan cun na nvalidità zevila de almanco 74% o persones che à n’autra sort de nvalidità, che n basa ala delibrazion dla Jonta provinziela n. 3755 di 9 d’utober 2000 vën ecuipareda al grado de nvalidità zevila dl 100%, persones residëntes tla Provinzia de Bulsan che per n handicap fisich permanënt ne ie nia bones de fé l registramënt pra i automac dla chertes, possa se nuzé di mesuns publics debant. Sun dumanda de chi che à la rejon y cun la documentazion dl dutor che ie debujën vëniel dat ora dal Ufize Trasport persones na cherta de zirculazion liedia.
- Sculées y sculeies che che tòl pert a barac culturei o scumenciadives umaniteres cun scoles dla provinzia possa se nuzé debant di mesuns de trasport publich - tl lim de tëmp de si permanënza. L ufize Trasport persones dà ora n’autorisazion a furné sun chëla che l ie dat sëura l tëmp te chël che i possa furné debant.
- Persones che fej servisc de ulentariat zevil o soziel aldò dla Lege Provinziala di 19 de novëmber dl 2012, n. 19 possa se nuzé debant di mesuns publics mustran su la cherta de recunescimënt dl servisc zevil o soziel.
-
Jëuni che dejëuj tl Südtirol l ann de ulentariat soziel o l servisc ulenter europeich aldò dla normativa relativa possa se nuzé debant di mesuns de trasport publich tl lim dl tëmp de si servisc de ulentariat.
L Ufize Trasport persones dà ora n’autorisazion de furné da chëla che l resultea l tëmp de nuzeda valëivl.
- La forzes dl ordenn ie autorisedes al trasport debant tl cheder de si servisc ënghe sce i furnea furnii n zevil.
- L personal dla forzes armedes possa furné debant canche l ie de servisc y sce de viac cun l’uniforma.


text:
Tut ils referents èn persvadids ch'il concept actual saja ina fitg gronda schanza per il chantun e per l'entira Svizra. Ed ils gieus en il Grischun duain daventar persistents. Da commerzialisar quels vegnian tut las branschas a profitar: il turissem, il traffic public e l'infrastructura al lieu.
Il pievel grischun tegna la controlla
Il directur da l'Uniun grischuna d'artisanadi e mastergn Jürg Michel ha accentuà, ch'il pievel grischuna tegna la controlla.
Per in gea ston ins superar anc plirs obstachels
- Ils 12 da favrer 2017 decida il pievel davart in credit da 25 milliuns francs per la candidatura.
- Il mars 2017 decida lura Swiss Olympic tgenina da las quatter candidaturas svizras ch’els vulan sustegnair.
- Datti dentant in na dal suveran grischun è la candidatura grischuna a la fin.
- E davrart il project definitiv decida il suveran grischun sco davos anc il 2018.
RR novitads 10:00


text:
En il turnier olimpic ha la la Svizra pers cun 1:4 cunter la Tschechia. Suenter il segund terz stevi anc pari (1:1). Al cumenzament dal 3. terz ha Ambris Kubalik però sajettà en avantatg ils Tschecs ed uschia inizià la decisiun finala. En las secundas finalas han ils Svizzers lura cassà il terz ed il quart gol en la porta vida.
Il gol d'onur svizzer aveva sajettà Thomas Rüfenacht (SCB) en la 15avla minuta. Lura aveva'l anc egualisà il resultat, suenter il gol d'avantatg dals Tschecs en la 6avla minuta en il powerplay.
Las 12 equipas èn vegnidas partidas en 3 gruppas à 4 teams. Ils trais victurs da la gruppa ed ils segunds da la gruppa sa qualifitgeschan direct per ils quartfinals. Las ulteriuras 8 gruppas ston cumbatter en ils otgavelsfinals per lur participaziun als quartfinals.
RR novitads 11:00


text:
«Jau vuleva emprender d’enconuscher ina nova cultura e sun perquai sa decidì da bandunar l’India – quai è stà per mai ina gronda schanza», raquinta il plevon da la plaiv da Sumvitg. A l’entschatta ha el stuì emprender fitg bler. La lingua è stada per el la pli gronda sfida. Ils emprims mais ha el fatg messa per tudestg. “Per mai è quai stà fitg impurtant d’emprender spert rumantsch. Quai schazegian las parochianas ed ils parochians fitg”. Oz scriva el la pregia per rumantsch e lascha curreger quella.
La fradaglia fa fadia
El è s’endisà spert vi da la mentalitad da las Grischunas e Grischuns, ils usits e las tradiziuns. Dapli fadia ha el gì d’acceptar che damain persunas van en baselgia, cumpareglià cun l’India. Quai che fa fin oz quitads ad el è la fradaglia. Perquai ha el decidì dacurt da puspè bandunar la Surselva, turnar en l’India e surpigliar là ina pintga plaiv.
La mesadad deriva da l’exteriur
Dals 104 plevons e spirituals che vivan en il Grischun deriva la mesadad da l’exteriur. Ils pli blers derivan da la Germania, la Pologna e da l’India. Auters en creschids si en il Mexico, l’Africa ed en la Lituania. Tenor l’uestgiu da Cuira, vegnan ils plevons da l’exteriur ad avair en l’avegnir anc ina pli gronda muntada per il Grischun.
Telesguard, 17:40


text:
Novas metodas han ils davos onns puspè dà schlantsch a la tecnica genetica. Cun Crispr/CAS èsi per exempel pussaivel da tagliar viadora, deactivar ni agiunscher novs gens en in organissem. In sectur actual è qua la terapia da gens tar l'uman nua ch'i vegnan remplazzads gens, che chaschunan ina malsogna, directamain en las cellas u en l'agricultura, nua ch'i vegnan creadas plantas, ch’èn resistentas cunter inimis ni erbicids.
Malgrà tut l'euforia na dastg'ins dentant betg emblidar ils privels, di Markus Arnold. El è commember da la Cumissiun federala d'etica per la biologia en il sectur betg uman e docent d'etica a l'universitad da Lucerna. «I dat ristgs ch'èn il mument anc memia gronds.» Era sche las schanzas sajan fitg grondas stoppian ins dir stop, quai è anc memia baud. L’emprim stoppia ins pudair verifitgar ils ristgs.
L'exempel dal mustgin da malaria cun gens modifitgads
Sco exempel numna el ils plans da cumbatter ils mustgins che derasan la malaria. Mintg'onn moran radund in mez milliun persunas vid la malsogna da parasits. Cun agid da la tecnica genetica duain ils mustgins feminins vegnir modifitgads uschia, ch'els dattan vinavant in defect genetic a la proxima generaziuns – numnadamain quel ch'ils proxims mustgins na san betg pli sa multiplitgar. «La dumandà è tge impurtanza ch'ils mustgins han sco funtauna da vivonda per autras creaturas.» Pir cura che quai saja sclerì possian ins respunder la dumandà sch’il project duai vegnir realisà.
Il pli impurtant è tenor Arnold da suandar il principi da la prevenziun. Vul dir ch'ins duai far tut per evitar, ch'ina nova metoda chaschuna donns e ch'ins duai far quai era lura sch'ins na sa betg quant probabel ch'igl è, ch'in donn capita. Ultra da quai cusseglia la cumissiun d'etica da mantegnair il principi, che quel che vul duvrar ina metoda sto cumprovar ch'ella n’è nagin privel per l’ambient ed il carstgaun.
Squitsch finanzial è privlus
Gist qua dovri dentant er ina controlla dals resultats da tals studis, di Arnold. Il problem: Las Universitads sajan adina pli fitg sut squitsch finanzial e dependentas da daners da terz. Quels daners vegnian da persunas ed instituziuns ch'hajan cleras finamiras. Il privel saja grond, ch'experiments che han fatg naufragi vegnian laschads svanir.
«I dovra dapli transparenza» di Arnold. Per garantir quella transparenza stoppian ils gremis che decidian en chaussa esser suttamess a la controlla democratica pretenda la cumissiun.
RR actualitad 17:10


text:
En ils egls da l’ONU èn illegals ils abitadis gidieus en la Cisjordania annectada da l'Israel. L'ONU titulescha ils abitadis israelians sco violaziun da dretg internaziunal e sco in dals impediments da pasch en il Proxim Orient.
Auter che fin uss han ils Stadis Unids desistì da lur dretg da veto ed èn s'abstegnids da la vusch. Ils 14 ulteriurs commembers dal Cussegl da segirezza han approvà la resoluziun. Tenor l'ambassadura americana da l'ONU Samantha Power cuntegna la resoluziun er passaschas che condemneschan la violenza da vart palestinaisa.
Israel refusa resoluziun
L’Israel ha refusà questa resoluziun dal Cussegl da segirezza da l’ONU. Ella saja infama ed anti-israeliana. Ins na vegnia betg a sa tegnair vid la resoluziun – ha laschà a savair il primminister da l’Israel, Benjamin Netanjahu.
Plinavant ha el instradà emprimas mesiras cunter ils stadis ch'eran per la resoluziun: El ha retratg ses ambassadurs da la Nova Zelanda e dal Senegal. Ultra da quai ha l’Israel franà tut ils programs d’agid per il Senegal.
La Nova Zelanda, la Malaisia, la Venezuela ed il Senegal avevan lantschà l’iniziativa en il Cussegl da segirezza da l’ONU.
RR novitads 06:00


text:
L'iniziativa «No Billag» perda vinavant sustegn. Tenor la segunda retschertga da Tamedia schessan il mument 61% dals votants «na» u plitost «na» a l'iniziativa che vul abolir las taxas da radio e televisiun. Quai èn 2% dapli ch'en l'emprima retschertga da Tamedia il schaner. In cler «na» schessan tenor la retschertga 59%, e 2% votassan plitost in «na».
La cumpart che schess «gea» a l'iniziativa è sa reducida sin 36%, e 2% schessan il mument plitost GEA. Il pli pauc sustegn survegn l'iniziativa da las dunnas e da persunas sur 65 onns. La gronda part dals simpatisants da l'iniziativa No Billag sa chattan en la Svizra tudestga.
Vinavant grond sustegn per nov urden da finanzas
Il nov urden da finanzas vegniss acceptà tenor la retschertga cun 59%. Sulettamain 20% dals dumandads votassan actualmain cunter il nov urden da finanzas.
Retschertga Tamedia
A la retschertga online da Tamedia èn sa participadas il 1. da favrer 2018 en tut 17'067 persunas:
- 11'882 da la Svizra tudestga
- 4'232 da la Svizra franzosa
- 953 dal la Svizra taliana
RR novitads 07:00


text:
Suenter il scandal en connex cun immigrants da la Caribica è la ministra sa retratga. La primministra britannica Theresa May ha acceptà la decisiun.
Sut squitsch era ella vegnida perquai ch'ella aveva snegà avant il parlament ch'i dettia quotas per repatriaments da persunas da la Caribica. Silsuenter èn dentant vegnids publitgads documents che cumprovan il cuntrari.
Dapi il 2016 en uffizi
La dunna ch'ha avant lavurà en il sectur da bancas è stada en uffizi dapi il fanadur 2016. Ella vala sco politicra cun ina tenuta positiva envers l'Uniun europeica ed ha gì ina rolla principala en il cabinet en connex cun la definiziun dal curs dal Brexit.
Rudd è gia la 5avla persuna che sa retira da la regenza dapi las elecziuns il zercladur passà. May aveva gia stuì dir adia al minister da l'exteriur Michael Fallon, al viceschef da la regenza Damian Green e da la ministra per l'agid al svilup Priti Patel. Questas demissiuns èn tuttas succedidas a basa da scandals. Sulet il minister da l'Irlada dal Nord James Brokenshire è ì per auters motivs.
RR novitads 06:00


text:
A prima vista è questa cuntrada alpina plitost deserta, ma sch’ins guarda pli exact pon ins scuvrir ina ritgezza da fenomens captivants.
En quest spazi da viver fitg pover domineschan l’aura e l’erosiun. Ils animals e las plantas che vulan viver qua ston avair abilitads extraordinarias da s’adattar.
La crappa dat la tempra a questa cuntrada tranter prads flurints ed ils pizs ils pli auts. Pizza dentada sa drizza vers tschiel e gondas imposantas sa tiran aval.
L’erosiun marca la cuntrada da las autas muntognas. En quests lieus na po la vegetaziun stgarsa betg pli retegnair il terren. Crappuns schluccads dal grip tras la forza enorma da l’aua schelada ramplunan aval e furman graveras imposantas.


text:
Las novas transversalas da las Alps
Il Chantun Tessin na mussa betg mo entusiassem per las novas transversalas da las Alps. La...
Suenter la dispita publica tranter ils cussegliers federals Adolf Ogi ed Otto Stich areguard la...
L'uschenumnada foppa da Piora or da dolomit granellus è il pli grond problem dals geologs da la...
Varianta dubla o axa centrala?Durada: [01'31''] SF: 10vor10
Tschintg onns suenter il gea da la populaziun a la NEAT dà liber il cussegl federal in segund...
Suenter il sgarschaivel incendi en october 2001 resta il tunnel dal Gottard cumplettamain serrà per...
Il pensiunà Otto Stich confessaDurada: [04'15''] SF: 10vor10
L'anteriur cusseglier federal Otto Stich ha s'engaschà sco minister da las finanzas cunter las...
Las lavurs en ils tunnels è colliada cun gronds privels. Divers lavurers han pers la vita en ils...
Davosa siglientada al LötschbergDurada: [01'45''] TSR: Téléjournal
Suenter diesch onns da lavur vegnan siglientadas las davosas massas da crap che separan il chantun...
Emprima perfuraziun al GottardDurada: [01'48''] SF: Tagesschau
Bunamain quatter onns suenter il start a Bodio cuntanscha la maschina da perfurar cun gronda...
Context
Cur che l’idea da perfurar novas transversalas da viafier sutor il massiv alpin è naschida, durant ils onns 60, avev’ins explorà plirs trajects: in nov Lötschberg, in nov Gottard, perfin in tunnel sut il Grimsel che avess collià directamain la Surselva bernaisa cun il Tessin, ed er in’axa sut il Lucmagn ora ed in’autra sut il Spleia.
L’entschatta dals onns 80 schevan tut las prognosas che il martgà a l’intern da l’Europa ed il traffic da camiuns pesants creschian. Perquai s’aveva concretisada l’idea dad in „tunnel da basa“ construì a bass’autezza e che avess da colliar las regiuns da las planiras. Restada è malgrà tut la dumonda spinusa: tgenin’axa duai ins privilegiar? Per la Svizra orientala e Turitg vegniva en dumonda il Gottard sco axa natirala tranter nord e sid. Il chantun Berna, il Vallais e pauc suenter tut ils chantuns da la Svizra franzosa eran daventads fervents aderents da la varianta dal Lötschberg. Sin basa da questa cuntraversa naziunala s’ha cristallisada plaun a plaun ina varianta da duas axas, cun perfuraziun parallela al Gottard ed al Lötschberg.
Il project dad ina transversala dubla è stà in triumf. El è vegnì acceptà en settember da l’onn 1992 da 63% da las votantas e dals votants. Unicamain ils Verds avevan s’opponì veritablamain. Els na vulevan betg sacrifitgar la cuntrada be per amur che l’entira naziun saja cuntenta.
Cun Adolf Ogi a la testa dal cussegl federal pareva il project dad esser en ils megliers mauns. L’Europa ha acceptà la politica da las duas axas. Ultra da quai ha il pievel ditg gea a l’Iniziativa da las Alps e cun quai dà in ulteriur stumpel a la varianta da la viafier.
Lura è vegnida la recessiun economica. En avust dal 1994 declera il minister da finanzas Otto Stich tuttenina ch’il plan acceptà dal pievel na saja betg pli finanziabel e che la transversala dal Gottard saja suffizienta. Quai ha provocà damai la segunda dispita naziunala, questa giada accumpagnada d’ina dispita averta a l’intern da la regenza tranter ils cussegliers federals Adolf Ogi ed Otto Stich.
Durant ina sesida memorabla è il cussegl federal stà bun da salvar las duas axas, però be cun agid da mesiras da restructuraziun tar il Lötschberg (be in unic binari sin trais terzs dal traject da viafier) e dad in nov model da finanziaziun. Suenter avair acceptà la lescha davart la taxa sin camiuns pesants, ils 27 da settember 1998, ha la populaziun ditg gea a la cuntinuaziun dal project.
In pèr mais pli tard han pia entschet las lavurs sin il pli grond plazzal mai vis en Svizra: in budget da 12,6 milliardas, 5’000 lavurers, 250 kilometers galarias. Da la vart dal Lötschberg avanzan las lavurs bain: las cameras filman ils 28 avrigl 2005 la perfuraziun dals davos meters grip. La vart dal Gottard percunter para d’esser ina smaladicziun: chaprizis geologics, revisiun da normas da segirtad e battibugls giuridics blocheschan las lavurs e fan crescher andetgamain ils custs.
Finalmain è il Lötschberg, schebain lantschà sco project da reserva e cumpromiss, vegnì a frida plitost bain: Suenter si’inauguraziun diesch onns avant il Gottard è el vegnì mess en funcziun ils 9 da december 2007. Uschia vegn el ad esser per ils onns proxims en las Alps la lingia principala dal transport da viafier europeic.


text:
Il foss cultural atlantic vegn pli profund (recensiun)
"Il mund occidental ha smess d'esser ina cuminanza d'ideals; forsa n'è'l mai stà ina tala» . Quai scriva la publicista Gret Haller, anteriura presidenta dal Cussegl naziunal, en il prolog d'in essai (1) terminà e publitgà gist suenter il «na» ollandais da zercladur 2005 al sboz constituziunal european. En lez essai ha l'autura mess la quintessenza da l'experientscha gudagnada 1996-2000 sco mediatura publica per ils dretgs umans en Bosnia-Ercegovina ed enritgida observond la politica da Washington dapi l'entschatta dal 21avel tschientaner. Haller cumprova che seculs da svilup cultural divergent han stgaffì in foss adina pli profund tranter las duas rivas da l'Atlantic. Lezza divergenza pertutga essenzialmain la tenuta dal stadi areguard la religiun.
Puritans encunter il stadi
En l'Europa ha sa fatga valair la secularisaziun. Quest pled deriva dal latin «saeculum» che vul dir «secul, tschientaner» . «Ils Romans da l'antica attribuivan la religiun a l'eternitad, la mundanitad perencunter al tschientaner che mesira il temp» (p. 16). «Saeculum» en il senn da «mund» cumpara dal reminent sco «seulo» en il text rumantsch il pli vegl (12avel tschientaner), la traducziun interlineara d'in predi redigì per latin en il codex 199 da la biblioteca claustrala da Nossadunnaun / SZ. «Cun la secularisaziun han champs adina pli vasts da la vita sa distatgads plaun a plaun da la religiun (...). Las guerras religiusas avevan talmain devastà l'Europa ch'ils stadis europeans han sa cunvegnids 1648, tar la pasch da Vestfalia, da na motivar mai pli ina guerra cun la religiun e d'integrar questa en ils differents urdens statals» (pp. 16 e 18). Uschè han ins superà il fundamentalissem religius. La norma correspundenta: «Cuius regio eius religio» valeva gia en l'Engalterra da lezza giada. Puritans calvinists englais che na cumportavan betg il sforz religius han traversà l'ocean e fundà colonias democraticas autonomas sin la basa da l'appartegnientscha confessiunala. «La dependenza bullava l'identitad civica, l'independenza bullava l'identitad religiusa (...). En la revoluziun americana ha sa fatga valair ina sort minimalissem statal efficazi fin oz» (pp. 20-21); ins leva cunzunt «proteger la religiun cunter il stadi» (p. 21). En l'Europa èn ils stadis restads suverans areguard la religiun; plaun a plaun han ils pievels surpiglià la pussanza da retgs, prinzis e patriziats, fundond reschims republicans che garantivan la libertad religiusa cun proteger il stadi cunter la(s) religiun(s).
Pultruns e lavurus
La differenza tranter ils dus sistems sa palesa spezialmain areguard ils problems socials. «Sch'ins cumpareglia las conquistas da la revoluziun americana cun quellas da la franzosa, chatt'ins en omaduas la pretensiun da libertad, ma questa n'encleg'ins betg a moda identica (...). La discussiun constituziunala da lezza giada en ils Stadis unids punctuava ,libertad e segirtad» , en Frantscha perencunter ,libertad, egualitad, fraternitad» (...). En la revoluziun franzosa era la dumonda sociala decisiva, en la revoluziun americana han ins sapientivamain laschà davent lez problem (...). La debatta constituziunala en ils Stadis unids han decidì descendents da segunds u terz figls da nobels rurals englais (...). Quels possessurs da plantaziuns e da sclavs na levan betg ch'il retg englais als cumondia co ch'i hajan da cultivar lur grondas proprietads (...). Ritgs possessurs da funs, ord ils stadis dal sid, e negoziants bainstants, ord ils ports dal nord, dominavan l'assamblea constituziunala e giavischavan uschè paucas intervenziuns economicas dal stadi sco mo pussaivel» (pp. 36-39). Tiers vegniva la persvasiun calvinista «che Dieu trueschia davart il salit da mintga olma gia durant la vita terrestra. Il calvinist (...) chatta la tschertezza da l'agen salit er e cunzunt en il success economic, en la benedicziun vesaivla cun bains materials (...). Cur che mintgin spera d'esser destinà per il spendrament, accept'ins l'inegualitad bler pli tgunsch (...). Jeremy Rifkin resumescha il puntg da vista american sco suonda: ,Ils ritgs èn ritgs perquai ch'i èn pli scorts e lavuran dapli; ils paupers èn paupers perquai ch'i èn pultruns u inabels (...). I fiss fauss da dar a quests ina part da las entradas acquistadas cun fadia da tgi che bratga» (...). Tenor quest puntg da vista na decida ,il maun zuppà da la fiera» betg be davart il success economic; el zavra er (...) ils pultruns dals lavurus ed ils nauschs dals buns, palesond finalmain tgi che Dieu ha elegì (...). Ils fundaturs dals Stadis unids (...) temevan cunzunt revoltas da paupers (...). Quests san sa consolar cun la religiun; quels da l'Europa san sa confortar cun la pussaivladad da sa revoltar. Quai è in dals motivs ils pli profunds che sforza l'Europa da cuntanscher in tschert equiliber social; en ils Stadis unids na fa quai betg basegn» (pp. 39-42).
Ils smaladids van a Guantánamo
L'ideologia naziunala dals Stadis unids (SU) cumpiglia ina ductrina che mintga «bun American» resguarda sco evidenta, numnadamain che ses pajais saja elegì da Dieu. «Tgi ch'odiescha ils SU na san ins perquai crair; ins sto plitost als avair jent per vegnir prendì serius» (p. 58). Tgi che cumbatta lez pajais elegì en ina guerra tradiziunala e vegn praschunier da l'armada americana duai segir vegnir tractà tenor ils patgs internaziunals. Ma pauper quel cumbattant che vegn piglià en ina sort guerra ch'il dretg internaziunal n'ha betg prevesì! President Bush ha chattà la storta giuridica per tractar lez inimi dals SU sco in smaladì. En lieus che na dependan da nagin stadi na regia era nagin dretg. In tal lieu è «la basa militara da Guantánamo drizzada dals SU en Cuba. Sin questa basa main'ins glieud pigliada da l'armada americana durant la guerra en l'Afganistan u surdada silsuenter ad autoritads dals SU. Ins resguarda oramai sco cumprovà ch'ins haja violà e violeschia anc adina dretgs umans a Guantánamo (...). Tenor il contract da fittanza cun la Cuba (...) exerciteschan ils SU la plaina controlla giuridica e politica [sin la basa] (...). Cun lez patg ha la Cuba cedì ses dretgs suverans als SU. Ils praschuniers manads a Guantánamo n'èn betg burgais da quest pajais (...). Bush ha decretà che la convenziun da Genevra davart ils praschuniers da guerra na valia betg per quels ch'èn tegnids en arrest a Guantánamo (...) e che na san pia betg sa drizzar a nagina dretgira per metter en dumonda la legalitad da l'arrest (...). Lur advocats han pretais l'access a las dretgiras dals SU; (...) quels da la regenza han lur allegà ch'in'appellaziun al dretg internaziunal fiss in act essenzialmain politic cuntrari als interess dals SU» (pp. 52-54). Haller commentescha: «En ils SU paisa la noziun d'interess naziunals» dapli ch'en mintga auter pajais. En connex cun la politica exteriura possed'la la pussanza d'ina batgetta magica che giustifitgescha mintga valitaziun ed acziun (...). Ella exprima la persvasiun che Dieu haja elegì lezza naziun» (p. 56). Pir suenter la publicaziun da l'essai èn ins vegnì a savair ch'er il spionagi secret dals SU (CIA) tegna praschuniers sin basas militaras ordaifer il pajais, pia nua ch'i na regia nagin dretg.
Emprender da noss sbagls
En l'Europa perencunter ha il svilup dapi 1648, cunzunt en il 20avel tschientaner, manà a renconuscher en tutta furma la varietad e l'egualitad giuridica da tuts stadis. I ha vulì la catastrofa da la segunda guerra mundiala per ch'ins arrivia a chapir la sabientscha da lezza norma. Suenter 1945 «han ins mess ad ir cun prudientscha in svilup che dueva liar las naziuns en in urden giuridic superiur (...). En ils onns novanta han las guerras balcanicas stimulà puspè il naziunalissem, e quai en sia furma etnica. Lezza ductrina funda l'identitad mo sin la derivanza d'ina gruppa etnica determinada e pretenda in agen intschess che duaja star a disposiziun sco stadi naziunal mo per la gruppa en dumonda. Quai sto manar a l'expulsiun da tut quella glieud che na fa betg part da l'etnia dominanta (...). Ins po tuttafatg dir che [l'Europa] ha emprendì [da ses sbagls] ed ha exprimì giuridicamain quels fenomens ch'ins avevà exagerà e numnà absoluts, chaschunond ina guerra: 1648 èsi stà il fenomen «religiun», (...) suenter 1945 il fenomen «naziun» cun sia normaziun giuridica surnaziunala aifer l'Uniun europeana (UE), suenter 1995 il fenomen «etnia» , promovend la legalitad aifer stadis novs u restaurads en l'intschess da l'anteriura Jugoslavia (...). Da 1648 han ins mantegnì la noziun d'integraziun giuridica [internaziunala] e l'egualitad da tuts stadis (...). Il svilup n'è tuttina betg a fin (...). Da lezzas trais epocas guerrilas pon ins dir che lur motivs èn vegnids superads grazia a l'integraziun en la legalitad» (pp. 86-89). L'autura concluda questa part da sias explicaziuns: «Plaun a plaun, cun l'ir dals tschientaners ha l'Europa patì talmain ch'ella ha chapì la necessitad d'emprender dal passà ed è vegnida pronta da purtar vinavant ses passà, la regurdientscha da sias suffrientschas e cunzunt la culpa correspundenta (...). I na sa tracta tuttina betg da glorifitgar lez passà cun nostalgia; el duai plitost effectuar l'innovaziun per l'avegnir. Ins tatga pia il passà vid il futur per influenzar l'act preschent» (p. 99). Oz per exempel pretend'ins en Frantscha ch'ins fetschia endament ils malfatgs da la sclavaria e dal squitsch en las anteriuras colonias, ed en Tirchia ch'ins renconuschia il genocidi dals Armens. Dalonder l'admoniziun: «L'Europa n'ha nagina ‹missiun› , mabain ina respunsabladad, numnadamain quella da restar fidaivla a sasezza ed a sia istorgia, da far uschia che las suffrientschas ed unfrendas dal passà na sajan betg schabegiadas per nagut» (p. 205).
"Na» a patgs internaziunals liants
Tut auter èsi en ils SU. Quella naziun d'immigrants ha prendì cumià da las suffrientschas cun bandunar l'Europa. «Tgi ch'emprova da las emblidar supprima er il problem da la culpa. Per ir encunter orizonts novs, emblid'ins pia il passà» (p. 100). Haller citescha puspè il politolog Jeremy Rifkin (p. 102): «Be durant ils strusch tschinquanta onns tranter la segunda guerra mundiala e la fin da la guerra fraida han ils SU (...) surpiglià relaziuns multilateralas cun il rest dal mund» . L'autura rapporta: «Dapi 1990 refuseschan ils SU sistematicamain da sa liar tras patgs da dretg internaziunal (...). I ha fatg sensaziun ch'i han sfurzà blers stadis da s'obligar tras contracts bilaterals a nun extrader nagin burgais dals SU a la Dretgira penala internaziunala» (pp. 102 e 105). Mo in exempel da questa tenuta: «Ils 5 da mars 1999 ha ina dretgira militara a Camp Lejeune / Carolina dal nord acquittà il pilot Richard Ashby. El era accusà d'avair chaschunà la mort da ventg umans ils 3 da favrer 1998, tras la crudada d'ina cabina da la pendiculara da Cavalese [en las Dolomitas, G. S.-C.]. L'emprim minister D'Alema ha crititgà la sentenzia (...) tar sia visita a president Clinton. En matg ha il congress dals SU refusà da pajar directamain indemnisaziuns a las famiglias da las unfrendas» (2). Il pilot militar era sgulà encunter la suga da la cabina e l'aveva tagliada. Rifkin: «Entant ch'ils stadis europeans cedan adina dapli suveranitad a l'UE ed a corporaziuns internaziunalas, van ils SU en la direcziun cuntraria. Ils Europeans percorschan che lur libertad crescha sch'ella è liada vi d'autras, entant ch'ils SU manegian che lur libertad persunala sminuiss sch'i cedessan dretgs da suveranitad ad instituziuns estras» (cità p 164). Er ils chantuns svizzers, dapi 1848, cedeschan plaun a plaun tocs da lur suveranitad al stadi federal.
Naziuns «elegidas» na datti betg
Ils SU na distinguan betg tranter il dretg e la morala. «Lur refusa da far part da contracts internaziunals resulta directamain da lur classificaziun dal mund tranter stadis buns e nauschs; per quests davos hani inventà il superlativ «rogue states» [stadis carugnas, cogamenta, tud. «Schurkenstaaten» ] (...). Tgi che sto render il mund «bun» fa guerra, baud u tard, cunter quels ch'el na giuditgescha buns avunda per quest mund. Tgi che vul render «buna» sia atgna societad, basegna en mintga cas la paina da mort, per eliminar quels umans ch'el giuditgescha definitivamain sco insuffizientamain buns per questa societad» (pp. 148-149). En la medema direcziun va «l'umiliaziun generala dal mund muslim, e quai cunzunt tras ils SU. Las fotografias da muslims torturads en praschuns militaras dals SU expriman la mentalitad media da tgi che manegia ch'el saja elegì» (p. 197). Tiers vegn ch'ils burgais dals SU n'èn per regla betg abels da discurrer linguatgs esters. Haller punctuescha dentant ch'ina minoritad da burgais «mainia in cumbat cultural (...) che va segir vinavant» (p. 108). Ma quai premetta ch'ils burgais da quel pajais renconuschian plainamain la realitad da lur passà, sco ch'in istoricher, anteriur professer a l'universitad da Boston e ad in «college» d'Atlanta per giuvnas nairas, la resumescha: «L'expulsion violenta d'Amerindians, cun atrocitads nunditgas, da mintga toc dal continent, fin ch'ins saveva mo pli als raspar en reservats» (3). Pir lura vegni cler per tuts ch'i na dat nagina naziun «elegida» , gnanca quella dals SU.
1) Gret Haller, Politik der Götter. Berlin (Aufbau, ISBN 3-351-02608-0) 2005.
2) Mario von Baratta (ed.), Der Fischer Weltalmanach 2000. Frankfurt / Main (Fischer Taschenbuch Verlag, ISBN 3-596-72200-1) 1999, colonna 396, chavazzin «Italien» .
3) Howard Zinn, A People's History of the United States. Ediziun da satg. New York (Harper Collins, ISBN 0-06-052837-0) 2003, p. 685.


text:
Sepp Fidel Desax (1848-1930) ha cumprà e renovà la chasa, surtut cun laschar installar pignas-scalegl. Ses figl, Augustin Desax (1896-1993), è stà l’ultim abitant de la Casa Desax. El ha abità là cun sia nezza Mathilda Pajarola.
Da Tarcisi Maissen tar Susanne Hollenstein
1995 han ins vendì ella a la Tarcisi Maissen SA da Trun, e 2015 ha Susanne Hollenstein da Malans cumprà la chasa. Sco ella ha ditg ad RTR vul ella far ordlonder 2 fin 3 abitaziuns. En il plaunterren duess i dar biros e per ex. stanzas da far musica ubain terapias. Ella na sa dentant anc betg, co ella vul finanziar las investiziuns.
Dissegns ed ina pigna-scalegl speziala
En egl dattan ils dissegns (surtut fluras e fritgs) en la terza auzada ed en l’emprima ina pigna-scalegl da 1893 che ha – sco Susanne Hollenstein di – la furma d’in altar.
Sche tut va sco previs pon las emprimas abitaziuns esser finidas il mars 2017.


text:
Avant il tribunal suprem a Frankfurt aveva l'accusà (54 onns) confessà, ed uschia procurà per bunas cundiziuns per ina sentenzia miaivla.
Confess ils emprims dis dal process
Confessà aveva l'anteriur policist svizzer d'avair spiunà detagls da l'organisaziun e las metodas dals investigaders da taglia tudestgs en il stadi federativ Nordrhein-Westfalen. Quests avevan repetidamain cumprà discs cumpacts cun datas da defraudaders da taglia tudestgs – e clients da bancas svizras.
Sentenzia miaivla
L'accusà è liber e po turnar en Svizra. Durant il temp d'emprova da dus onns sto el indicar al tribunal tudestg ses domicil, na sto però betg restar en Germania. La procura publica tudestga aveva pretendì en il pledoyer dus onns praschun cundiziunada ed ina multa 46'000 francs.
RR novitads 11:00


text:
Quatter paginas plain arguments – la Lia Rumantscha (LR) e la Pro Grigioni Italiano (PGI) fan serius. Els na vulan betg ch'ins mida il sistem actual cun duas linguas estras en scola primara. La mira da l'iniziativa custia memia bler e schlia problems che n'existian betg, din els.
Iniziativa da linguas estras
Ils iniziants vulan ch'i vegnia be pli instruì ina lingua estra en la scola primara. En las regiuns rumantschas e talianas dal chantun vegnissan uschia be pli instruì il tudestg. Ils scolars en scolas tudestgas emprendessan englais.
Ils iniziants vulan evitar, ch'ils scolars èn surdumandads cun memia bleras linguas.
L'argument principal dals iniziants è, da betg surdumandar ils scolars cun duas linguas estras en scola primara. Tenor l'uffizi per la scola populara, hajan dentant be circa tschintg pertschient dals scolars primars inoltrà la dumonda per adattar las pretensiuns en scola. Be tschintg pertschient sajan surdumandads e quai na saja nagin motiv per midar l'entir sistem, din els.
Tema per il renum rumantsch
Johannes Flury, il president da la Lia Rumantscha, tema era per il renum: «Il rumantsch viva da la simpatia da la glieud da la Bassa. Sche nus acceptain questa iniziativa, ma din quels, che nus na vulain sez gnanc nossa lingua. Il rumantsch perdess ses renum».
Franco Milani, president da la PGI, tema dentant per la collavuraziun en il Grischun. «Co pudain nus discurrer in cun l'auter, sche nus na discurrin betg la lingua da l'auter?» di el. Tar la Viafier retica u la Banca Chantunala vegn discurrì dapli talian che englais, e quai na dastga betg ir a perder.
Campagna en planisaziun
Davart da l'iniziativa voteschan ils Grischuns e las Grischunas il pli baud il settember 2018. Per era gudagnar quella, prepara la PGI ensemen cun la LR ina campagna. Sco emprim vulan els rimnar ils arguments e planisar acziuns.
Actualitad 07:00


text:
Vahcuengh
Vahcuengh (Sawndip: 話僮) / Hauqcuengh (Sawndip: 㕰僮) / Linxcuengh (Sawndip: 𫇖僮) dwg Vah Bouxcuengh, gvi Dai yijhaeh. Sawcuengh dwg saw gyoebyaem,yung lahdingh cihmeh guh cihmeh hingzsik,yungh Vahcuengh fanghyenz haihbaek guh goekdaej,aeu yaem Vahcuengh Vujmingz guh biucinj,dwg yinzminz cwngfuj youg 1956 nienz caux ok,1957 nienz ginggvaq bihcinj youq dieg Bouxcuengh doihengz sawjyungh cunj dahit saujsu minzcuz vwnzsw ndeu.Sawcuengh gungh miz 26 chi-meh, 22 aen singmeh, 108 aen yinhmeh caeuq 8 aen diuhloih. Saw laj neix dwg Sawndip.


text:
Rò
Rò (Rho) l'è on comun de la Provincia de Milan con 50 434 abitant. Rò al se troeuva a 14 km da Milàn, e in paes passen el fium Olòna e i sò affluent, el Bozzent e 'l Lura, in part interraa in del territòri comunal.
Rò al gh'ha vati frazion: Biringhell, Cassina Brusada, Castellazz, Ghisolfa, Lusernaa, Mazz, Pantanee, Passirana e Terrazzan.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rò l'è vun di comun pussee antigh de la Lombardia; quest l'è dimostraa dal fatt che duranta i scav archeològigh per la costruzion de palazz e strad, hinn vegnuu al ciar on mucc de repert archeològigh relativ a l'edà romana.
In de l'organizzazion di strad principal, al se troeuva el Decuman (Est-Òvest de via Matteotti e via Porta Ronca) e 'l Card (nòrd-sud de via Madonna e via Garibaldi). Quest chì s'incontren in de la piazza S. Vittor, anca mò el center de l'insediament.
In de l'Edà de Mezz, Rò al compar in dù scritt, cont el nòm de Vicho Raudo.
In de l'ann 1000, Rò al cominza a rivendicà la soeu autonomia de Comun. In del 1004, l'Imperador Enrich III al s'è faa incoronà Re d'Italia a Pavia e poeu, l'ha stazionaa a Rò, indove che l'ha firmaa di document "decis" in Rodo o in campo qui dicitur Raudoe per ricambia l'ospitalità el ghe da el titol de borgh e Capp piev inscì che la destaca de Nerviàn.
A l'è del XI sec. anca la figura semilegendaria da Gioann de Raude, dii anca Gioann de la Cros (Giovanni della Croce), segond el qual a l'è staa el primm ad andaa dent a Gerusalemm in di Crociad, con la bandera de la Cros rossa.
In del 1160, duranta l'attach a Milan, l'imperador Federich Barbarossa al fa destrugg Rò, che la venn ricostruida en pòcch temp. In del 1305, Crisson Crivell, al tenta d'impradoniss de Rò ma a l'è staa respingiuu da la popolazion.
In del Cinqcent hann faa su anca dù convent, quel di Agostinian (induè che 'l se dis che l'avaria celebraa el Martin Luter) e quel di Cappucin, tucc i dù traa giò da l'invasion Napoleònica.
In del 1583, in de la capela de la Madona Addolorada, on òmm, Girolamo de Ferri, che'l laorava in di camp in di dintorn, coma 'l sòlit, l'è andaa a pregà e l'ha viduu che'l volt de la Madònna a l'era pussee pallid del sòlit e a l'ha pensaa che on quai pittor l'avess ritoccaa; inscì a l'era andaa via senza pensàgh sora. Poeu, a la fin del dì, l'ha incontraa on sò amis, Alessandro de Ghioldi, che l'ha invitaa a andaa a pregà la Madònna a la capela. I dù amis a hinn andaa a la capella e, mentar ch'eren dree pregà, el Ghioldi l'ha dii al Ferri : Varda quel oeugg là, l'è vonsc. A l'era minga inscì quand che avevum dii el Vesper. Te ghe resun,l'era minga sporch nanca prima quand che son vegnuu chì prima a pregaa". El Ferri a l'è andaa in su l'altar, el s'è faa daa on mantin e l'ha cercaa de netà l'oeugg de la Madonna. A l'era lì che'l voreva fà quand che l'ha viduu che l'oeugg de la Madonna a l'era tutt rosseggiant e che ghe andaven giò trì lagrim ross de sangh. A l'è staa ciamaa allora l'Arcivescov de Milan, che l'era poeu el San Carl, che l'ha recognossuu el miracol.
On om rich de Milan l'ha faa poeu faa sù on santuari lì in su la capela. Quest aveniment chì l'è regurdaa tutt i 24 april de ogni ann.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rò l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Val Venosta
La Val Venosta (tudesch: Vinschgau (una völta Vintschgau), italian: Val Venosta; ladin: Val Venuesta; rumanc: Vnuost) la se tröa int 'l toch de tera ucidental de'l Südtirol, ciuè 'l toch püssee a nord de la Val de l'Ades.
El gh'è pö de dì che la Val Venosta a nivel geugrafegh/istoregh a l'è un cicinin püssee granda de la Val Venosta aministraitiva che la ria dumà fin squas a Natürn.
El Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom tudesch Vinschgau (una völta scriüü: Vintschgau) e quel talian Val Venosta vegnen de la radis Venostes . La Val Venosta l'è stada numenada la prima völta 'l 13 de giügn 1077 a Nürenberga int un ducüment de l'Enrigh IV a'l Vescuv de Barsenun (in pago Finsgowe). Vinsgowe, Uenusta Ualle, Valle Venusta hin olter versiun de'l nom che se tröen int i seguj vegnüü pö. [1]


text:
Il commerzi cun l'exteriur svizzer sa sviluppescha vinavant a moda dinamica. L'october èn ils exports s'augmentads sin 19 milliardas francs, in plus da 5% cumpareglià cun l'october 2016. Il creschament stagnescha dentant. Cumpareglià cun il settember èn ils exports sa reducids per 2%. Quai communitgescha l'administraziun da duana federala.
Il creschament d'exports sa basa sin bunamain tuttas spartas. Sulet ils products chemic-farmazeutics mussan ina reducziun. Ils imports muntan a 17,1 milliardas uschia ch'i resulta sut il stritg in surpli commerzial da 2,4 milliardas francs.
RR novitads 09:00


text:
Sco Valls ha ditg en in’intervista cun la gasetta franzosa «Le Monde» giavischia el ina cumplettamain relaziun nova cun l’islam en Frantscha. Uschia duajan per exempel spiritualas muslims, ils imams, er vegnir scolads en Frantscha.
Ultra da quai ha il priminister suttastritgà ch'il salafissem n’haja nagin plaz en Frantscha. Il salafissem è ina tendenza ultraconservativa aifer l’islam.
Cun questas decleraziuns reagescha il primminister socialdemocratic tranter auter sin la critica da l’opposiziun che la sanestra na fetschia nagut cunter il terrorissem.
RR novitads 12:00


text:
Pertutgada da la tschajera eran Genevra, Losanna, la Part sura bernaisa, la Svizra centrala, l'Engiadin'Ota ed il Tessin, quai tenor indicaziuns da MeteoNews.
En la Svizra Bassa è la stgiradetgna stà da vesair bain. Enturn las 4.00 e la glina vegnida cotschna e stada en questa colur fin las 5.23.
Curt avant il punct culminant da la stgiradetgna era la glina «be» 356'877 km davent da la terra. Quai è il pli datiers entaifer l'entir onn. Ils experts discurran qua d'ina superglina.
Proxima schanza il 2018
Tar ina stgiradetgna da la glina è la terra sin ina lingia directa tranter il sulegl e la glina. Il trabant da la terra vegn en la sumbriva dal mund. La stgiradetna totala ha durà 73 minutas. La pli lunga stgiradetgna en Svizra hai dà il zercladur 2011, questa ha durà 101 minutas. La proxima pussaivladad da vesair ina stgiradetgna da la glina totala datti ils 27 da fanadur 2018.


text:
Vitori Emanuell II de Savoja
El Vitori Emanuell II de Savoja (Turin, 1820 - Roma, 1878) l'è staa re de Sardegna del 1849 al 1861 e despoeu l'è devegnuu el primm re d'Italia, fina a la soa mort.
Fioeu del Carl'Albert, l'è rivaa in sul trono despoeu de la desconfitta de Novara: l'ha mantegnuu el Statutt Albertin e l'ha desfaa el Parlament che 'l se refudava de firmà la pas con l'Austria. Cont el Proclama de Moncalieri l'è vegnuu a fàggh pression in sui votant per avèggh on govern moderaa. Despoeu del Govern del Massimo d'Azeglio, duraa fina al 1852 (e sotta el qual s'hinn aprovaa i legg del Siccardi, fortament anti-clerical), l'ha ciamaa al Govern el Cavour, cont el qual l'ha scominciaa ona longa colaborazzion piena de problema.
D'acordi cont el Cavour in del 1859 l'ha otegnuu la Lombardia contra l'Austria (con l'ajutt di Frances comandaa del Napoleon III). L'ann dopo, contra el parer del Cavour, l'ha favorii la spedizzion di milla del Giuseppe Garibaldi, e in del 1861 l'è staa inscì proclamaa re d'Italia. In del 1870, cont el profittà de la guerra che l'era s'cioppada in tra i frances e i prussian, l'ha mandaa el sò esercit a ciappà la città de Roma, e inscì l'ha completaa l'unità italiana.
A la soa mort l'è devegnuu re el sò fioeu Umbert I.


text:
Josias Jenny, Peter Zinsli ed Urs Glauser
- Gievgia, 3.8.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 3.8.2017, 19:00, RTR
Trais cumponists grischuns da num e da pum.
Dacurt avain nus preschentà duas emissiuns da musica populara cun cumposiziuns da Luzi Bergamin, Hans Fischer, Karl Grossmann, Stefan Battaglia e Paul Kollegger. Oz datti ina schelta da tocs da trais ulteriurs gronds cumponists grischuns: da Josias Jenny, Urs Glauser e da Peter Zinsli. Lur tocs enconuschents èn: «Dia alt Schanfiggerpost», «Dr Pfyffestopfer», ubain il «Im Bündnerstil». Quests tocs vegnan interpretads da chapellas dal Grischun e da tut la Svizra. Dapi questa gievgia saira a las 19.00 al RR e sin rtr.ch sco podcast.


text:
L'idea da reunir las 3 cursas tradiziunalas è vegnida da Toni Zarn, ch'organisescha dapi onns la cursa da Cuira ad Arosa. Tar tuttas 3 cursas da la nova seria datti parallelas. Tuttas 3 cursas, Cuira - Arosa, Andeer - Juf e Glion - Val han ina lunga tradiziun, ellas datti gia dapi passa 30 onns. Ed en tuttas 3 cursas vai pulitamain ensi. I va liber il matg cun Glion - Val, l’avust è lura Andeer - Juf ed il settember sco final Cuira - Arosa.
Classament general per las 3 cursas
Per las 3 cursas da velo en il Grischun datti lura in classament general. L’emprima cursa è dumengia ils 3 da matg, quella da Glion - Val. Finamira dals megliers è tenor Marcus Derungs, organisatur da la cursa da velo da Glion a Val, dad esser pli spert che l’auto da posta che fa mintgadi pliras giadas la tura da Glion a Val.


text:
La religiun da l’islam è var 1400 onns veglia. Sin l’entir mund datti var 1,3 milliardas muslimas e muslims (quai munta quel/quella che suttametta a Dieu).
Minarets, muslims, moscheas - tut pleds che vus avais forsa era gia udì. E tut quests pleds han in connex cun la religiun da l'islam. En Svizra vivan blers carstgauns che han la religiun islamica, quellas persunas numnan ins muslims. Il Minisguard mussa co ch'ils muslims vivan, numnadamain tenor las 5 pitgas da l'islam.
Derivanza
Mohamed, il profet da l’Islam è naschì enturn l’onn 570 a Mecca. Quai è ina citad en il vest da l’Arabia Saudita. Da quest temp carteva la glieud ch'abitava là en differents dieus. Els enconuschevan dentant il giudaissem ed il cristianissem.
Mohamed aveva circa 40 onns, cura che l’anghel Gabriel è cumparì ad el ed ha ditg ad el ch’el duai dar vinavant als umans il messadi da Dieu.
Allah, uschia numnan ils muslims lur dieu è il medem Dieu sco quai ch’il giudaissem ed il cristianissem enconuschan. L’islam renconuscha tant Adam ed Eva, Abraham e Moses sco lur perdavants e sco persunas che han dà vinavant il messadi da Dieu. Ils muslims enconuschan era Jesus. Tar els è el dentant in profet e betg il figl da Dieu sco tar il cristianissem.
Sontga scrittira
Ils aderents da Mohamed han scrit quai che Mohamed raquintava. Or da quests texts hai dà il Coran, la pli impurtanta scrittira da l’islam. Il coran è per ils muslims in cudesch da leschas per la vita dal mintgadi ed era per la societad. En quel datti perscripziuns davart il nutriment, co ch’igl è da sa lavar, co ch’ils umans han da viver in cun l’auter ed era tge ch’è endretg e tge ch’è fallà. Igl è grev da chapir tge ch’il text en il Coran manegia propi, perquai datti differentas interpretaziuns.
Las moscheas
Ils muslims sa radunan en las moscheas per far oraziun. Quai po era esser ina simpla halla. Las moscheas èn dentant era lieu d’inscunter e lieu per far festas. Las moscheas pon era avair in u plirs minarets. Quai è ina sort tur - sumegliant ad in clutger-baselgia. Sin questa tur na datti dentant nagins zains. Qua cloma il muezin ensemen (uschia vegn l’um che va sin la tur numnà) tschintg giadas per di ils muslims per far oraziun.
Simbol
Davent dal 13avel tschientaner è la mesaglina il simbol per lur religiun. Il simbol chatt’ins savens sin cuplas u tetgs da las moscheas e da minarets.
Pertge cumbattan ils schiits e ils sunnits?
«En il num d’Allah e ses profet Mohamed» – quai vala quasi per l’entira populaziun da l’Irac. La gronda part crai en la religiun da l’islam. Ma i dat duas confessiuns principalas islamas – ils schiits e ils sunnits – e quellas fan en l’Irac guerra in cunter l’auter.
Infurmaziuns davart las tschintg pli grondas religiuns pudais leger qua...


text:
Sensaziun en la Corea dal Sid: L'equipa enturn il skip John Shuster gudogna il final da curling a Pyeongchang. La Svezia perda cun 7:10 e sto sa dar cuntenta cun argient. Ils Americans valan plitost sco outsiders tar il curling: La suletta medaglia d'Olimpia aveva Pete Fenson gudagnà il 2006 – bronza.
La Svizra è sin il terz plaz da podest. Quai era gia decidì il venderdi, suenter ch'els avevan victorisà il Canada.
Cumenzà schlet, terminà bain
Cumenzà il turnier d'Olimpia avevan ils da Minnesota plitost schlet. Suenter sis gieus da la Round Robin stevan els cun 2:4 curt avant il out. Suenter han els però pudì victorisar tut ils adversaris: Ils Canadais, ils Svizzers ed ils Brits.
RR novitads 11:00


text:
La curaisma è ina tradiziun ch'è enconuschenta tar bleras religiuns. Tar ils catolics ha la curaisma lieu davent da mesemna da la tschendra enfin Pasca. Cun viver abstinent duain ins far penetienza e sa preparar sin ina da las grondas festas da la religiun catolica, la Pasca.
Pli baud era questa tradiziun fitg populara e blers creschids han l'ina u l'autra istorgetta da curaisma ch'els raquintan gugent vid la maisa da Pasca. Tar il giuvens para la tradiziun dentant d'avair pers la muntada. Intgins n'han anc mai considerà dad empruvar da desister dad insatge per 40 dis ed auters han empruvà e capitulà. Ad els manchia la disciplina.
Deliberar dad esser sclav dad auters
Per auters è la disciplina però er in aspect che cutizza da far curaisma. Uschia er per cusseglier dals chantuns Stefan Engler. Il politicher da la PCD è da l'avis che nus umans sajan savens sclavs dad auters. La curaisma saja ina buna scola per sa disciplinar e chattar tar sasez ed uschia er tar l'atgna voluntad.
Perquai desista el durant da la curaisma d'insatge ch'el ha il pli gugent: la tschigulatta.
Jau hai fitg gugent la tschigulatta. Durant la curaisma prova dentant da desister a la tschigulatta. Quai n'è betg uschia simpel.
Durant ils 40 dis preparaziun vul Engler dentant betg mo desister da la tentaziun dultscha, el vul en general reducir ses consum e stgaffir dapli temp per chaussas ch'han forsa betg spazi en l'agenda quotidiana. El saja conscient che la vita n'existia betg mo da consum, mabain er «d'ina vart che va plitost cunter dadens».
RR actualitad 07:00


text:
Uschia sa confermia il trend positiv che sa mussa dapi il terz quartal dal 2015, communitgescha l’administraziun federala da duana. Sco locomotiva d’export sa mussa danovamain l’industria da farmazia, ch’ha pudì augmentar ses exports per 11% sin 19,4 milliardas francs, quai malgrà che la quantitad d’export è strusch s’augmentada.
Sa sviluppads negativs èn perencunter ils exports d’uras, qua è la svieuta sa reducida per 9%. Laschar plimas ha er l’industria da maschinas ed electrotecnica cun in minus da 2%.
Imports èn ids enavos
Ils imports da l’autra vart èn sa reducids per 1,1%. Dal schaner fin il mars ha la Svizra importà rauba en la valita da 42,1 milliardas francs. La raschun per quest svilup negativ è tranter auter il minus tar la funtauna d’energia ch’è crudada ensemen per 1/3 pervi dals pretschs bass.
RR novitads 12:00


text:
Minisguard dals 15.04.2017
- Sonda, 15.4.2017, 17:40
Pertge avain nus insumma vacanzas da scola?
Las vacanzas èn ozendi ina tut normala part da l'onn da scola. Vacanzas devi era gia pli baud, ma da lezzas uras na savevan ils scolars betg simplamain far liber e giudair la vita. Pertge è quai midà e pertge n’han ils chantuns en Svizra betg vacanzas las exact medemas emnas?
Ils gronds èn rivals, ils giuvens fan pasch
Dapi decennis datti il derby tranter il club da ballape Danis-Tavanasa e Trun/Rabius. Ed il proxim stat gia avant porta, numnadamain il glindesdi da Pasca. Ils pli giuvens da quels clubs fan quai però auter. Els treneschan ensemen. Nus visitain ils juniors e guardain tge ch’els fan auter ch'ils gronds.


text:
Meiringen 2015 – la festa svizra da chant
- Mardi, 23.6.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 23.6.2015, 19:00, RTR
12'000 chantaduras e chantadurs - 415 chors! Durant 6 dis sa transfurma Meiringen ed il Haslital en ina tribuna da concert svizra. In program plain delicatessas musicalas e projects multifars empermetta ina festa nunemblidaivla per participants ed auditori. 20 dals chors participants èn dal Grischun, e da quels èn 12 rumantschs.
Mintgin dals dis vegn ad esser ina festa cun puncts culminants: concerts da scuntrada, ateliers, il chant davant experts, concerts festivs e lieus sonors.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
La skiunza dal chantun Sviz ha fatg in sigl da la plazza 25 sin la plazza 2. La finala ha Holdener anc gì in retard da 20 tschientavels sin la victura, la Canadaisa Marie-Michele Gagnon. Terza daventa la Franzosa Anne-Sophie Barthet.
Vonn parta cun blessura
En il classament general da la cuppa mundiala ha Lindsey Vonn pudì augmentar ses avantatg sin Lara Gut per 28 puncts. L'americana è la finala vegnida 13avla, suenter ch’ella aveva fatg il meglier temp en il slalom gigant. En la cursa da la sonda era Vonn crudada e sa blessada vi dal schanugl.
Gut cun nagut - Kopp 5avla
Lara Gut è crudada ora en il slalom. Ina buna cursa ha la Svizra Rahel Kopp mussà, ella è vegnida la finala sin plazza 5.
RR Novitads 16:00


text:
Igl è stà ina curta debatta: La decisiun è crudada suenter ina discussiun da bun in'ura e mesa. Pliras deputadas e deputads han bain fatg attent ch'in sistem per votar electronic stoppia esser segir e fidà – il tenor è dentant stà cler ch'il Grischun stoppia far quest pass.
In'ulteriura opziun per vuschar
Il sistem dad e-voting duai esser la terza varianta per votar ed eleger. Quai vul dir che Grischunas e Grischuns duain era vinavant avair la pussaivladad da votar ordavant a scrit u il di da votaziun a l'urna.
La regenza grischuna numna plirs avantatgs:
- Pussaivel da vuschar independent dal lieu (via computer, tablet u telefonin)
- Persunas cun impediments da vesida pon vuschar senza agid
- Cedels da votar nunvalaivels na datti betg pli
- Biros d'elecziun na ston betg pli dumbrar a maun ils cedels
Premissa saja natiralmain ch'il sistem da votar electronic saja segir, quai ha era il president da la regenza Mario Cavigelli accentuà en la debatta.
Vischnancas èn autonomas
Era las vischnancas grischunas duain pudair decider sch'ellas vulan offrir a lur votantas e votants la pussaivladad da votar electronic u betg.
Las pussaivladads da las vischnancas:
Il sistem dad e-voting duai esser pront sin l'onn 2020 per ch'ins possia introducir quel en 6 vischnancas da pilot. A partir dal 2021 duain ulteriuras vischnancas interessadas pudair far diever dal votar electronic.
En l'entira Svizra vegn discutà l'introducziun dad e-voting. Il Grischun ha gia fatg part ils onns 2010 enfin 2015 ad in consorzi da 9 chantuns che han testà il votar electronic cun ils Svizzers che vivan en l'exteriur. Per il Cussegl federal n'era il sistem dentant betg segir avunda, uschia ch'el n'ha betg lubì quel per las elecziuns naziunalas 2015.
Ussa vul la regenza grischuna far ina nov'emprova. Tge sistem ch'il chantun introducescha (il product da La Posta u il sistem che vegn applitgà dal chantun Genevra) vegn decidì pir pli tard.
RR actualitad 20.00


text:
Telefonins cun in abunament da la Swisscom n’avevan betg dapertut a Bever colliaziun cun la rait. L’interpraisa aveva pervi da quai inoltrà ina dumonda per montar in’antenna sin il territori da Bever. Cunter quel intent avevan sa dustads ils Beverots.
Vulì impedir nova antenna
Tant la suprastanza communala sco era ina gruppaziun d’indigens avevan fatg plant encunter l’installaziun d’ina antenna sin il territori da Bever. Els avevan perfin smanatschà a la Viafier Retica da procurar ch’il label d’Unesco na valess pli sch’ins installass in’antenna sin il territori da Bever.
Nagina schanza avant dretgira
Sco che la presidenta communala da Bever, Ladina Meyer ha declerà a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha haja la vischnanca bain sclerì las pussaivladads ch’i dess per evitar l’installaziun d’ina antenna, dentant haja il Tribunal administrativ chantunal declerà, che la vischnanca n’haja nagina schanza. Quai surtut cunquai ch’il lieu previs per l’antenna sa chatta sin territori da la vischnanca da Samedan.
Colliaziun da 3G/4G dapertut
Dapi il schaner da quest onn è l’antenna entant installada. Ch’ella haja infurmà la radunanza communala da Bever, ha agiunt Ladina Meyer. Fin uss n’haja ella udì naginas reclamaziuns ord la populaziun davart l’implant a l’ur da Bever. Unicamain ella sezza sa giavischass mintgatant ch’il telefonin na scalinass trasora, grazia a la buna colliaziun cun la rait, garantida tras la nov’antenna a Bever.


text:
Impuls per il svilup
Il glindesdi, 20 da favrer 2017, è il 79avel giubileum ch'il rumantsch è vegnì acceptà sco lingua naziunala en ina votaziun. Quest di da simbolica e reminiscenza nizzegiain nus per publitgar noss impuls per il futur dal rumantsch. Curt avant la radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha (ils 3 da mars 2017) iniziain nus uschia la discussiun, tge ch'è l'organisaziun adattada per la Rumantschia, tge ch'èn ils meds d'infurmaziun che nus duvrain, e co che nus pudain avair ina "debatta rumantscha".
L'entir document da debatta "Rumantschia duamilli e ventg" è accessibel sut impuls.
A medem temp envidain nus tut las persunas ch'èn interessadas da discutar davart il futur dal Rumantsch a nossa radunanza generala che ha lieu venderdi, il 3 da mars 2017 a las 18:15 en la Hofkellerei a Cuira. Suenter las tractandas uffizialas cumenza a las 19:15 in program spezial cun referats e discussiun, nua che la PSR vegn a preschentar tschertas concretisaziuns da quests impuls.


text:
Iodio
El iòdio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol I. El g'ha nömer atòmich 53, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de iodio el g'ha 53 prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.
A temperadüra e presiù stàndard el iodio el se prezènta come 'n sòlido löster de culùr négher-blö, che a temperadüre mìa gne tat àlte el sublìma enden gas de culùr viòla e che g'ha 'n udùr che dà fastìde.
L'è méno reatìf dei óter alògen ma 'l fùrma estès dei compòscc con tacc elemèncc chìmich. El g'ha apò a 'na quach caraterìstica de semi-metal.
El iodio, aisebé che 'n quantità pròpe pesène pesène, el g'ha 'na funsiù biològica esensiàla endei éser vivèncc. I urmù pruducìcc de la ghiàndola tiròide, la tiroxina e la triiodotironina, le g'ha dét el iodio.
Endèle persùne che rìa mìa a asùmer co la sò diéta 'na quantità asé de iòdio - per ezèmpe sèrte popolasiù che stà 'n zòne intèrne, endóche se màia póch pès o óter alimèncc che vé del mar - la carènsa de iòdio la mìna a l'ensorgènsa del gós. Isé che 'n sèrte de chèste zòne se fà 'na fùrma de prevensiù per mès de sal adisiunàt con quantità pesène pesène de sài de iodio (chèl che se conós come sal iodàt e/o sal ioduràt). La carènsa de iodio l'è apò a 'ntra le càuze de ritàrdo mentàl.
L'è stat scuprìt del Bernard Courtois endel 1811.


text:
Minisguard dals 23.12.2017
- Sonda, 23.12.2017, 17:40
In pignol sin temp
In pignol da Nadal – quel tutga tar blers en stiva durant il temp da festa. Ma suenter quels dis èsi savens finì cun il pignol e quel vegn dismess. I dat dentant era l’opziun da prender a fit il pignol e suenter laschar crescher vinavant el. La via dal sem enfin ad il pignol ornà – il Minisguard declera
Chorea Huntington – ina malsogna derasada en la Val Müstair
Persunas cun la malsogna Chorea Huntington han in defect en ils gens. Quel fa che las persunas survegnan ils emprims sintoms en la vegliadetgna da circa 40 onns e moran radund 15 onns pli tard. En la Val Müstair è la malsogna derasada uschè ferm sco en nagin auter lieu en l’Europa. La raschun perquai è, ch'i vegniva pli baud maridà en la parentella ed uschia dà vinavant la malsogna. Uss datti dentant speranza: medis da la Gronda Britannia han sviluppà in medicament che pudess gidar.


text:
Sco quai che Corina Dietsch ha ditg, na vegnia ella betg clamada da la polizia, mabain dals parents da la persuna ch’è morta. Firmas da schubregiar na sajan betg adattadas per schubregiar lieus da delicts u là, nua ch’insatgi è vegnì chattà mort en chasa. I dovria ina scolaziun speziala, ed era vestgadira da protecziun. Plinavant dovria quai meds da nettegiar spezials per la lavur.
Sin l’idea dad avrir l’affar «Tatortreinigung Dietsch» è ella vegnida tar la Polizia chantunala, nua ch’ella ha lavurà sco policista. Ella haja vis che betg mintgin saja fatg per schubregiar lieus, nua ch’igl haja dà mortoris. Cun ses sindrom da gidar saja ella la dretga persuna per ina tala lavur, ha ella declerà.
RR actualitad 11:00


text:
Pedrioeu
El pedrioeu (ciamaa pur pidrioeu in d'ona quai zona o anca cornasell o tortaroeul in Lombard Oriental), l'è on tub cont ona bocca larga e ona bocca stretta. L'è dopraa per incanalà e trasferì i liquid ò i ròbb a grana fina dent in di contenitor cont on'apertura stretta, per esempi i bottili.
I pedrioeu a hinn normalment faa de ferr, de veder ò de plastica, a segonda del perchè se doperen. Per esempi, quii faa de ferr a hinn dopraa per trasferì la nafta ò la benzina, quii de veder a hin dopraa in di laboratòri chimich e quii de plastica in cusina.
La radis de la paròla pedrioeu l'è l'istessa dela paròla antiga italiana pidria, che l'è un pedrioeu dopraa per travasà el vin denter i bott.
Moeud de dì tipich milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Vess invers come ona pidria", che'l voeur dì che vun l'è pròppi invers. El pedrioeu se pò nò fall stà in pee de la part stretta: per fall sta in pee, bisògna mettell invers (da la part larga).
- "Mangià col pedrioeu", quand che vun el mangia in pressa.


text:
La coaliziun che regia per il mument en la Grönlanda, ils socialdemocrats, pon er suenter las elecziuns parlamentarias mantegnair la pussanza. Ella ha survegnì 27% da las vuschs.
Independenza ma cun temp
Sco prest tut las autras partidas, vulan er ils socialdemocrats sa metter en per l'independenza. Questa finamira spetgian els dentant betg da cuntanscher en ils proxims onns, mabain en ils proxims decennis. Ils aderents d'ina independenza svelta han cuntanschì 17% da las vuschs. Blers teman ch'i dettia problems finanzials, sch'ins s'isolescha memia svelt da la Grönlanda. Per il mument survegn il pajais 500 milliuns francs dal Danemarc.
Per il mument appartegn l'insla polara giganta cun mo 56'000 abitants al reginavel dal Danemarc, l'administraziun è dentant per gronda part en ils mauns da la Grönlanda. Ils Danais èn mo pli responsabels per la politica da l'exteriur e la politica da defensiun. Auter ch'il Danemarc fa la Grönlanda dapi il 1985 er betg pli part da l'Uniun europeica.
RR novitads 09:00


text:
Ariane Ehrat e la destinaziun Engiadina San Murezzan communitgeschan che la directura sa retira da ses uffizi la fin da zercladur 2017. Il motiv è tenor Ariane Ehrat l'introducziun da la nova organisaziun turistica per l'Engiadin'Ota che va en vigur dal 2018. Quai saja in bun mument per far ina midada di Ehrat. Ella è lura stada directura dad Engiadina San Murezzan durant 10 onns.
Planisar a lunga vista
L'annunzia da partenza uschè a lunga vista pussibilteschia a la destinaziun da preparar bain las novas structuras. Quai saja stà impurtant per ella, di Ehrat en la communicaziun a las medias. Il prim da schaner 2018 cumenza la nova organisaziun turistica en Engiadin'Ota. Quai suenter la midada da la refurma dal terrritori che abolescha ils cirquits. Uschia dovra il turissem en Engiadin'Ota ina nova structura.
Era Hugo Wetzel finescha sia incumbensa
Il president da l'organisaziun turistica actuala Hugo Wetzel deplorescha la decisiun dad Ariane Ehrat. Ella haja prestà buna lavur ed etablì per exempel la strategia da duas marcas cun Engiadina San Murezzan. Era offertas sco "Skipass inklusive" sajan d'engraziar ad Ehrat e ses team.
Era Hugo Wetzel finescha sia incumbensa sco president dad Engiadina San Murezzan per la fin dal 2017. Quai pervia da la limitaziun dal temp d'uffizi. Uschia sto Engiadina San Murezzan remplazzar tut las funcziuns strategicamain impurtantas. Quai gist en quel mument cura ch'ins sto era midar la structura e fabritgar si la nova societad d'aczias che duai esser l'organisaziun purtadra da la destinaziun a partir dal 2018. Wetzel ha ditg envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR che el vesia quai sco schanza per novas persunas cun novas ideas e betg sco problem.


text:
Il cusseglier communal da Cuira Beath Nay ha lantschà l’iniziativa «200'000 francs paja l’onn sun avunda». Cun l‘iniziativa vulan el e ses ulteriurs collegas da la PPS Cuira sbassar las pajas da la suprastanza da la citad da Cuira.
L'iniziativa pretenda che las pajas dals cussegliers vegnian reducidas a partir dal 2017 per 50'000 francs, quella dal president per 30'000 francs l'onn.
Davart l’iniziativa vuschan ils da Cuira ils 5 da zercladur. Lura vegn er elegì ina nova suprastanza ed in nov parlament per la citad.