text:
Francesco Hayez
El Francesco Hayez (Venessia, 10 febràr 1791 – Milàn, 26 nuembor 1882) l'è stai un pitùr d'urigin venessiana[1], cunsideràd cume el massim espunént dal rumanticìsm storich italiàn.
Cuntegnüü
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Francèsch l’è nassüd ind una familia d’urigin pupulàr. El pador Giuàn l'era de urigin francés; la mador Chiara Torcella l’era de Müràn.
El picul Francèsch l’era ültim de cinch fiöi, cressüd da la surela d'la mador che l'eva spusàd Giovanni Binasco, armadü e mercànt d'art, prupietàri de 'na buna culessión de quador.
Bele da picinìn el mustreva bune qualità de diségn e par quést el ziu l’ha indirissàd a un restauradù par imparà el mesté.
Dopu l’è diventàd garsón dal pitùr Francesco Magiotto cun el quàl l’è stai par tri an. L’ha fai el prim curs de nüd ind el 1803 e ind el 1806 l’ha inissiàd a frequentà i curs de pitüra d'la Növa Academia de Bele Art indùe el gh’eva cume prufessùr Teodoro Matteini.
Ind el 1809 l’ha vinsüd un cuncùrs de l'Academia de Venessia[2] par entrà ind un curs a l'Academia de San Lüca a Ruma. A Ruma l’è stai guidàd dal Canova che’l gh’ha fai da prutetùr ind i an rumàn.
Ind el 1814 l’ha lassàd Ruma dopu un'agressión par fat de cör, e’l s’è trasferìd a Nàpuli indùe gh’è stai cumissiunàd da Gioacchino Murat el quador Ülìss a la curt de Alcinoo.
Ind el 1822 l’è stai ciamàd a insegnà a l'Academia de Bele Art de Brera, cume 'iüt de Luigi Sabatelli. L’è stai prufessùr a l'academia cume giünt fin al 1850, quand, ala mort de Sabatelli n’ha ciapàd la cadrega che l’ha tegnüd fin al 1879[3]. L’è mort a Milàn el 21 disembor 1882 a l'età de 91 an.
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò migliùr prudussión artìstega la cunsìst ind una culessión de ritràt che l'ha fai ai om e a le done püssè famùs d'i sò temp: Gioacchino Rossini, Ugo Foscolo, Alessandro Manzoni, Antonio Rosmini, Massimo d'Azeglio, Cavour, ecc[4].
Un elénch cumplét d’le so òpere l'è miga facil parchè el pitùr el firmeva e’l dateva miga i so quador. De solit la data indicada ind i libor l'è miga quela de prudüssión, ma l'è quela de dunassión. Ancasì el Francèsch l’era solit de pitürà püssè d’una volta i stess sugèt cun pìcule mudìfiche o anca sensa variassión.
L'è quest el casu de El Bas, la sò òpera püssè famusa, che l'è staia pitürada in quator versión.
La prima, cumpletada ind el 1859, l'è cunservada a Milàn ind la Pinacuteca de Brera, menter la variànt triculùr che l'è stata realisada ind el 1861 per la familia Mylius, in bianch, russ e verd in ucasión de l'ünità d'Italia, l'è staia vendüda a l'asta da Sotheby's a Lundra, el 12 nuembor dal 2008.
Crìtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò art l’è basada sü bune capacità de disegnadù. La magiùr crìtica che la vegn faia ai sò mesté, l’è che i en fred e artificiùs. Par quest el so rumanticìsm l'è sempor stai cunsideràd furmàl e miga sustansiàl.
Galerìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Ritràt de familia (1807)
Müsé Luigi Bailo, Trevìs
-
Aristotel (1811)
Galerìa de l'Academia, Venessia
-
-
-
-
I vespor siciliàn, Scena 1 (1821-1822)
Culessión privada, Milàn
-
-
-
L'ültim bas de Rumeo e Giülieta (1823)
Vila Carlotta, Tremèss
-
La Madalena penitént. (1825)
Cìvica Galerìa d'Art Muderna, Milàn
-
Ritràt de Carolina Zucchi (1825)
Müsé Civich d'Art Antiga de Türìn
-
-
Venere ch'la schersa cun dù culumbe (Ritràt d'la balerina Carlotta Chabert) (1830)
Müsé d'Art Muderna e Cuntempuranea de Trent e Ruverét, Trent
-
-
-
El bagn d'le Ninfe (1831)
Culessión privada, Lügàn
-
I profugh de Parga (1831)
Pinacuteca Tosio Martinengo, Bressa
-
-
-
Betsabea al bagn (1834)
Culessión privada, Lügàn
-
Ruth (1835)
Culessión Cumünàl d'Art Antiga, Bulogna
-
L'asedi de Gerüsalèm (1838-1850)
Palass Reàl, Türìn
-
Udalisca sdraiada (1839)
Culessión privada, Milàn
-
La scarcerassión de Vettor Pisani. (1840)
Vila Carlotta, Tremèss
-
-
Ritràt de l'imperadù d'Austria Ferdinando I d'Asburgo. (1840)
Müsé dal Rissurgimént, Milàn
-
Ritràt de Alessandro Manzoni (1841)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
I dü Foscari (1842)
Galerìa d'Art Muderna, Firénss
-
-
-
Sansón e'l León (1842)
Galerìa d'Art Muderna, Firénss
-
-
I vespror siciliàn, Scena 3 (1846)
Galerìa Nassiunàl d'Art Muderna, Ruma
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Ritràt de Massimo d'Azeglio (1860)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
Ritràt de Camillo Benso Cunt de Cavour (1864)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
-
-
I ültim mumént dal doge Marin Faliero (1867)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
-
Ritràt de Gioacchino Rossini (1870)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
Un vas de fiùr sü la finestra de un harem (1881)
Pinacuteca de Brera, Milàn


c: text/html

text:
Sandro Bondi
Sandro Bondi 'l è un pulìtic, scritór e puéta itagliàṅ nâ a Fivzàn al 14 ad Maǵ dal 1959.
Dòp èsar-'r fat i òs in dla federasiòṅ cumunìsta di śóvan ed èsar stâ al sìndic ad Fivzàn p'r al partî cumunìsta, al pasa in di an Nuànta a Forsa Itàglia. Dal 2008 al 2011 'l è stâ al minìstar di bèṅ culturài in dal guvéran Berlusconi IV.
Biugrafìa
Fiól ùnic ad Renzo Bondi, uperài cun di pinsér sucialìsta, e ad Maria Bertoli, al spatìna cun la famìja in Svézzra in du al pasa la sò infànsia e al stùddia in dal scóli ad Luśànna. Turnâ in Itâglia in dal 1970, al cuntìnua i sò studi al Lìceo sintìfic "Leonardo da Vinci" ad Vilafrànca.
Studi e lavór fat in dal Partî Cumunìsta
Sandro Bondi al s iscrìv bèṅ prèst a la federasiòṅ cumunìsta di śóvan e al dvénta al segretàri dla Lunigiàgna. In dal 1984 al s làurea in Filuśufìa près l'Università ad Piśa cun na téśi su frâ Leonardo Valazzana, anca lò ad Fivzàn, predicadór agiustigniàṅ ch'al s éra mis còntra a Girolamo Savonarola.
Al fà al ricercadór in d'l università ad Firänz, al mìlita in dal Partî Cumunìsta e in cal mèntar al fà 'l asicuradór par l'Unipol. In dal 1987 al lavóra par du an a 'l incìrca p'r al giurnàl Il Tirreno.
In dal 1990 al dvènta al sìndic ad Fivzàn p'r al PCI, ma in dal 1992 la sò giùnta la vèṅ butàda śò par di sucialìsta lucài in cumbùta cun la Demucràsia Cristiàna. Bèla in alóra al gniva paragunâ par burla a un ravanèl: rós ad fóra e biànc dèntar.
Bondi al lasa pò al PCI.
Caréra pulìtica in Fòrsa Itàglia e in dal Pòpul dla libertà
Par mèś dal scultór Pietro Cascella, ch'l éra drē a lauràr a la capèla funerària ad Villa Berlusconi, in dal 1994 al cgnós Silvio Berlusconi ch'al gh dà 'l incàrag dla diresiòṅ dal Dipartimènt di bèṅ culturài dal Sèntar studi ad Fòrsa Itàglia, al sò partî. In sèguit Bondi al taca a tgnir a drē a la pòsta ad Berlusconi e al dvèṅ al sò segretàri particulàr e culaburadór.
Durànt la campàggna di elesiòṅ dal 2001 al tîn a drē al lìbar futugràfic Una storia italiana (Na stòria itagliàna) ch'al gh'à dèntar al fòto privàdi e pùbblichi ad Berlusconi e un sunt ad tut quél ch'l à fat in dla sò vita. Al lìbar al vèṅ mandâ in dal cà ad tut gl'Itagliàṅ.
Bondi al fà védar 'd èsar-gh fedél, dascurénd sèmpar bèṅ ad lò in pùblic e faghénd-ag dal pueśìi cuma quésta chè 'd sóta:
'L à fat anc di scrit par sò mujér Veronica Lario (A Veronica Lario in Berlusconi) e a Michela Vittoria Brambilla (A Michela Vittoria Brambilla, alias Crudelia Salmon) ch'la tgniva drē a Sìrcui dla Libertà prima ad dvintàr minìstra dal Turìśum.
In dal 2001 'l è elèt a la Cambra di deputàt in dla lista ad Fòrsa Itàglia in dla tèrsa circuscrisiòṅ (Lunbardî 1) e al fà al sò ingrès in dla Cumisiòṅ di afâr custitusiunàl dla Cambra. Dal 2002 al dascór uficialmènt par quéi ad Fòrsa Itàglia.
In dla campàggna di elesiòṅ regiunàli dal 2005 al s dà da far par la cumunicasiòṅ dal partî e in c'l an lè al vèṅ numinâ curdinadór dal muvimènt.
In di elesiòṅ pulìtichi dal 2006 al vèṅ elèt incóra in dla circuscrisiòṅ XX (Canpâgna 2). Al lavóra in cal mèntar p'r al setimanàl Vanity Fair in du al scriv al sò pueśìi.
In di elesiòṅ dal 2008 al vèṅ èlet al Senàt dal Repùbblica par la regiòṅ Tuschèna p'r al Pòpul dla Libertà. In séguit al s càndida p'r la presidènsa dla Provincia d' Masa-Carara ma al pèrd al balutàǵ còntra Osvaldo Angeli ch'al vins cun al 55,37%.
Dòp al cungrès fundatìṿ dal Pòpul dla libertà al vèṅ numinâ curdinadór insém a Ignazio La Russa e Denis Verdini.
In dal 2008 'l è numinâ Minìstar di Bèṅ Culturài ma pò al 23 ad Mars dal 2011 al pasa a la maṅ a Giancarlo Galan (ex presidènt dal Vènet).
Scòntar e prubléma durànt al sò mandâ ad minìstar
Bondi, in dla sò vèst ad minìstar, al s è questiunâ dimóndi vòlti cun al Cunsìli Superiór di Bèṅ Culturài e cun al sò presidènt Salvatore Settis. Chi lò in dal 2008 'l iva denunciâ al taj da piò 'd un migliàrd 'd euro da i bèla màgar fónd dal ministér.
Sempar in dal 2008, Settis e al Cunsìli Superiór i s éran mis còntar a la deciśiòṅ ad dar in prèst di diśégn ad Leonardo da Vinci a un muśèo dal Nevada, cuma dmandâ da Alain Elkann, śéndar ad Gianni Agnelli e cunsulènt ad Bondi, pur cònt'r al parér dla diretóra dla Bibliutéca Reàla ad Turén, custòdi da gl'òpri.
Settis al s è mis ad travèrs anc al cumisariamènt ad l'arèa archeulògica rumàna (dada a Guido Bertolaso) insém a i funsiunàri dal suprintendénsi ad Róma e Òstia e a quàtarmila fra prufesór universitàri e strudióś itagliàṅ e ad 'l èstar. Par Settis, cal lavór lè al miràva a tór via i putér dal suprintendénsi e al sarév andâ in pòrt anc par mèś ad mancàdi misi a pòst e giuràdi ad trasferimènt. In séguit anc al sit ad Pumpèi 'l è stâ cumisariâ par Bondi e dâ al prefèt Renato Profili par tgnir-gh a drē, ma lì lò, sensa di fónd suo, 'l à tòlt quéi dla suprintendénsa.
La questiòṅ l'è finìda cun al dimisiòṅ ad Settis e di àtar mémbar dal Cunsìli Superiór in dal Favràr dal 2009.
Durànt la vèrta dal Festival dal cìnema ad Róma, al 28 'd Utóbar dal 2010, 2.800 lavuradór dal setór, cun anc l'apòǵ di atrìś Keira Knightley e Eva Mendes, i prutèstan sèg p'r i taj dal FUS (al Fónd Ùnic p'r al Spetàcul). Bondi al fà un cumunicàt in du al diś che la prutèsta l'è «sénsa mutìṿ, fasióśa e sénsa rispèt ad chi àtar».
Al 6 ad Nuvémbar dal 2010 i vènan śò a Pumpèi la Domus di Gladiadór a di àtar mur lè 'd intóran. La nutìsia la fà al gir dal mónd tant ch'i rìvan in présia di ispetór ad 'l UNESCO. A la Cambra a vèṅ subìt preśentàda na musiòṅ ad sfidùcia còntra al minìstar ch'la và a i vōt al 26 ad Śnar dal 2011. Bondi al tîn sòdi la sò scrana parchè la vutasiòṅ l'è a sò favór: 314 a 292.
Vita privàda
In dal 1993 al cata incóra na sò vècia cumpàgna ad scóla, Gabriella Podestà, al la spòśa du an dòp e al gh fà un fiól sèg, Francesco, nâ in dal 1998, ma pò in dal 2009 al s divìd uficialmènt. In dal 2010 la Podestà la diś al setimanàl L'Espresso che durànt al matrimòni sò marè al l'arév piciàda in cà, dand-ag dal bòti e dal punisiòṅ.
Dal 2008 Bondi al viṿ insém a Manuela Repetti, una ch'la vénd dal cà par cònt ad chi àtar, fióla 'd un custrutór ad Nóṿ Lìgur, dvintàda parlamentàra dal PDL in cal stés an.
Òpri
- Pietro Cascella. Parole e pietre 1992.
- Frate Leonardo Vallazzana. Agostiniano, predicatore e avversario di Girolamo Savonarola 2002.
- Tra destra e sinistra. 1994-2004, la nuova politica di Forza Italia 2004.
- La civiltà dell'amore. Politica e potere al femminile 2005.
- Laici e credenti. Una fede comune. La sfida della ragione e la cultura della vita 2006.
- Perdonare Dio. Poesie 2005-2006 2007.
- Fra le tue braccia 2008.
- Io, Berlusconi, le donne, la poesia, Claudio Sabelli Fioretti 'l intervìsta Sandro Bondi, 2008.
- Il sole in tasca. L'utopia concreta di Adriano Olivetti e Silvio Berlusconi 2009.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dnestr
El Nister (polacch: Dniestr; ucraines: Dnister; rumen: Nistru; russ: Dnestr; latin e Grech Antich: Tyras) l'è on fiumm longh 1370 km che se troeuva in de l'Euròpa oriental. Del 1918 al 1940 l'è staa 'l confin tra 'l Regn de Romania e l'Union Sovietega.
El nass in dij Carpass. in Ucraina, vesin al confin polones e'l vers el Mar Negher. El fa de confin fra l'Ucraina e la Moldavia, poeu l'entra derent'a quèst ultim paes, indoe el forma la region de la Transnistria, abitada dij Russ, che al dì d'incoeu voeuren vess indipendent de la Moldavia. Poeu el lassa la Moldavia e'l torna indré in de l'Ucraina, e l'è de noeuv el confin nazional.
El finiss el sò cors in del Mar Negher, a sud-òvest de la cittaa de Odessa.


text:
Weil der Stadt
Weil der Stadt l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg , distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Böblingen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 43.17 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 18 356 abitàncc.
El cümü de Weil der Stadt el se tróa a 'na altèsa de 406 méter sura 'l leèl del mar.
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Weil der Stadt endèl 1571 gh'è nasìt el Johannes Kepler, cunusìt de sòlet come Keplero, scensiàt de 'mportànsa fondamentàl endla stória de la conscènsa umàna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Otto d'Asburgh-Lorena
Otto d'Asburgh-Lorena (nomm intregh in todesch: Franz Josef Otto Robert Maria Anton Karl Max Heinrich Sixtus Xaver Felix Renatus Ludwig Gaetan Pius Ignatius von Habsburg-Lothringen; Reichenau an der Rax, 20 de november del 1912 - Pöcking, 4 de luj del 2011) a l'è staa on nobil austro-todesch, capp de la Cà d'Asburgh-Lorena (cioè quella di imperador de l'Austria-Ungheria) del 1922 al 2007, ann in del qual a l'ha abdicaa in favor del fioeu Carlo. A nivell storigh, a l'è staa, cont i sò 85 ann, el capp de Statt titolar (cioè domà de nomm) col governo pussee longh de la storia.
L'è staa el fioeu de l'ultim imperador austriegh, Carlo, e de la soa miee Zita de Borbon-Parma.
El gh'aveva la cittadinanza austriega, todesca (el viveva e 'l lavorava in Baviera), ungheresa e croatta. El sò nomm offizial in Germania a l'era Otto von Habsburg, quell in Austria inveci Otto von Habsburg-Lothringen.
Cuntegnüü
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è in del 1912 in Austria, e quand el gh'aveva quatter ann el sò pà l'è vegnuu imperador.
Ma dopo la fin de la Prima Guerra Mondial, l'Austria-Ungheria l'era crodada giò, inscì la famiglia imperial la gh'ha 'vuu de andà in esili a Madera, in Portogall. In del 1922 el Carlo I a l'è mort, donca el noeuv erede al trono austriegh (almanch a paroll) l'è diventaa proppi l'Otton. La Costituzion austriega l'eva vietaa ai Asburgh de vegnì denter al sò paes, menter l'Ungheria (che però l'era anmò on regn, cont on reggent ciamaa Miklós Horthy) l'era controllada di Leaa. Donca l'Otton l'ha studiaa in Belgi (Lovan), e intant el segutava a dì che lù l'era l'erede de l'Imperi austriegh.
Proppi per quest a l'è staa contrari a l'Anschluß, cioè l'annession de l'Austria a la Germania nazista in nomm de la lengua comun (el todesch). I nazista el seven, e donca voreven fàll presonee. Allora l'Otton e la soa famiglia hinn scappaa a Washington.
In del 1961 l'ha rinunciaa ai sò pretes per podè tornà in Austria. In seguit l'ha dii che l'è minga staa content de avè dovuu fà on tal sacrifizzi. In del 1966 l'è vegnuu anca cittadin austriegh.
De quell moment l'è entraa dent al mond de la politiga, col vegnì in del period 1979-1999 parlamentee europee col Partii Cattoligh Bavares (CSU). L'ha creaa vari fondazion e l'è staa attiv in de la diplomazia europea.
L'è mort in Baviera el 4 de luj del 2011.
Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Otton d'Asburgh-Lorena el s'è sposaa con la principessa Regina de Sassonia-Meningen (1925-2010) in del 1951 a Nancy. De lee 'l gh'ha 'vuu sett fioeu:
- Andrea Maria (1953), arciduchessa d'Austria;
- Moniga(1954), arciduchessa d'Austria;
- Michela (1954), arciduchessa d'Austria;
- Gabriela (1956), arciduchessa d'Austria;
- Walburga (1958), arciduchessa d'Austria;
- Carlo (1961), capp de la cà d'Asburgh-Lorena;
- Giorg (1964), arciduca d'Austria.
I titol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta la soa vita, vist che l'era el discendent di imperador austriegh, l'Otton de Asburgh-Lorena el gh'ha 'vuu quei titol nobiliee chì:
- Imperador d'Austria.
- Re Apostoligh d'Ungaria.
- Re de Boemia, Dalmazia, Croazia e Slavonia, Galizia, Lodomeria e Illiria.
- Re del Lombard-Venet.
- Re de Gerusalemm, Cipro e Armenia.
- Arciduca d'Austria.
- Granduca de Toscana e de Cracovia.
- Duca de Lorena e de Salisburgh, de Stiria, de Carinzia, de Carnioeula e de Bucovina.
- Gran Princip de Transilvania.
- Marches de Moravia.
- Duca de la Slesia de Sotta e de Sora, de Modena, de Parma, Piasenza e Guastalla, de Auschwitz e Zator, de Teschen, del Friul, de Ragusa e de Zara.
- Cont d'Asburgh e del Tiroeu, de Kyburg, Gorizia e Gradisca.
- Princip de Trent e de Bressanon.
- Marches de la Lusazia de Sotta e de Sora e de l'Istria.
- Cont de Hohenems, Feldkirch, Bregenz, Sonnenberg ecc.
- Scior de Triest, de Catter e de la Marca vindica.
- Granduca de Voivodina.
Donca el saria staa Otton IV del Sacher Roman Imperi e Otton I d'Austria, Ungheria, Boemia e del Lombard-Venet.


text:
Conthey (distret)
El Distret de Conthey (en fransés: District de Conthey, en todèsch: Bezirk Gundis) l'è giü dei quatórdes distrècc del canton Vales, en Svìsera. Endèl Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù totàl de 24 824 abitàncc. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Conthey.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cümü del distrèt de Conthey i è:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Conthey District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cariòside
En botànica, co la paròla cariòside se ìndica en fröt sèch indeiscènt (fröt che, apò a quan che 'l rìa a madürasiù compléta, el se dèrf mìa de per sò cönt per fà saltà fò la somésa) monospèrme (che g'ha dét apéna 'n granì de somésa) tìpich de la famìa de le Poaceae (graminàcee).
L'è l'evulusiù del ovàre sùpero, bi-tricarpelàr, sincàrpich. L'è ciamàt en tèrmegn mìa tècnich "grà". Dét endèla cariòside se svelöpa 'n òvulo apéna. Segónt sèrte stüdiùs de morfologìa botònica 'na mudificasiù de 'n achénio del qual el se diferènsia perchè 'l granì de somésa l'è saldàt ensèma ai tegumèncc del fröt (perecàrpe). Dàto che 'l g'ha 'l perecàrpe saldàt ensèma al epispèrma (séme) l'è cunsideràt en fröt-somésa. Dei ezèmpe clàsich de cariòside i è i grà de formét, de ris, e de furmintù.
La cariòside la se caraterìza per en albùme farinùs bel abondànte, con tat àmet, che 'l rìa a furmà 'nfìna al 90% del pézo del grà. L’albùme l'è a contàt dirèt col fröt per digestiù del tegumèncc seminài. L’albùme l'è amilàceo e 'l g'ha töt entùren 'na pursiù piö estèrna furmàda de 'n stràto de cèlule rìche de proteìne (strat aleurònich, presapóch el 5% del pèzo sèch). Apò a 'l granì de somésa 'l g'ha l'endospèrma con dét tat àmet. La part che rèsta (5%) l'è furmàda dei tegumèncc del fröt e del grà de somésa (pùla) e de sòlet l'è 'na part che vé eliminàda quan che se fà le farìne.
El fröt al g'ha fùrme diferènte; de sòlet l'è elìtica condèna fàcia convèsa e giöna piàna. Sö la fàcia piàna gh'è 'na depresiù ciamàda ilo. L'ilo 'l reprezènta el pùnto 'ndóche 'l funìcol de l'òvulo 'l se tàca a la parét intèrna de l'ovàre e 'l pöl véser rotónt, elìtich o lineàr. L'embriù l'è perférich e de sòlet se 'l conós de 'na gobèta sö la part dorsàl de la cariòside.
En sèrte càzi (ezèmpe: Hordeum, Triticum dicoccum) le glùme, cioè le bràtee che cuàrcia zó la spighèta de le Graminàcee, le rèsta bèle tacàde a la cariòside. En chèsto càzo la cariòside la vé definìda istìda. Se 'nvéce quan che 'l fröt l'è madür le glùme le se dèrf e le se destàca, la cariòside la vé definìda nüda.


text:
Friul-Venezia Giulia
El Friul-Venezia Giulia l'è ona region a statut special de l'Italia de nòrdest; la confina cont el Veneto a occident, con l'Austria a nòrd e con la Slovenia a est; a sud el varda el Mar Adriatigh. La region l'è fada da dò part diferent: el Friul (i provinz de Pordenon e de Udin) e la Venezia Giulia (provinz de Gorizia e Triest), o mej quell ch'en è restaa in Italia dòpo i dò guerr mondiaj.
La regiun l'è spartida a mezz fra la pianura e i montagn del nord (la zòna ciamada Carnia), saria a dì i Alp orientaj (Alp Giuli), che riven a toccà i 2.780 meter (mont Coglians); i fiumm pussee grand hinn el Tagliament, l'Isonz e el Natison.
El capp-loeugh l'è Triest e i alter capp-loeugh de provincia hinn Gorizia, in sul confin con la Slovenia, Udin e Pordenon; alter paesòtt important hinn Latisana, Monfalcon, Muggia, Codroip, Cordenons e, minga tròpp grand ma famos per la stòria, Palmanoeuva e Aquileia.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Valsòlda
Valsòlda (nom ufizial in italian: Valsolda) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 592 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 31,7 km² e ona densità de 50 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh i spond del Lagh de Lugan, el confina con la Svizzera (i paes de Cader, Scimadera, Lugan e Sonvich, che del 2011 hinn tucc taccaa a Lugan). Valsòlda l'è nassuda in del 1927 de l'union de ses antigh comun: Albogas, Castell Valsòlda, Cressògn, Das, Dran e Puria. Oltra a quei sitt chì, che al dì d'incoeu hinn tucc di frazion, gh'è anca di alter frazion amminstrativ, var a dì Lògg, Òria, San Mamett e Santa Margherita (l'unega frazion a trovàss in su l'altra sponda del lagh).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Valsòlda l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
A m sun desdé stamatéina l'è primavéra ma al piòv
a m sun desdé stamatéina l'è primavéra ma al piòv,
a n pos purtéret fòra anch sl'lè dmanga
perchè a n gh'ò ménga al vsti nòv,
a n gh'ò ménga al vsti nòv, oh sé...
A gh'era tò péder sù l'òss, a I m'à dmandè quand a té spòs,
ma gh'era tò péder sù l'òss, a I m'à dmandè quand a té spòs
mé, ch'a fagh fadiga a magnér per mé,
péinsa mò béin s'a x'foss in dò,
péinsa mò béin s'a x'foss in dò...
E quand l'é gnuda tò médra a gh'ò dmandé in dòv t'ér té,
Ho dét, quand l'é gnuda tò médra a gh'ò dmandé in dòv t'ér té, oh sé,
la m'ha rispòst ch'tér andéda via
con un ch'al gh'à più sòld che mé,
con un ch'al gh'à più sòld che mé, oh sé...
E mé a sun ché in mez a la stréda séinza savéir csa pòsia I fé
l'é bròtt débòn sté a la dmanga a bsaca vòda e séinza té
e intant a m piòv sòvra a la testa
e a sòn tòt mòi còmm un pulséin,
a sòn tòt mòi còmm un pulséin, oh sé...
A sòn da sòl d'lòngh a la stréda e a zigh dabòun còmm un putéin,
A sòn da sòl d'lòngh a la stréda e a zigh dabòun còmm un putéin,
l'é primavéra ind al lunari,
ma a pér che invéren sia turné
l'é primavéra ind al lunari,
ma a pér che invéren sia turné, oh sé...


text:
Casalàcc’
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Template:Demografia/Casalecchio di RenoDati ISTAT - elaborazione grafica Wikipedia.
Casalàcc' l è 'na cmònna ed 34.524 abitànt ch'as trova int 'la pruvénzia ed Bulåggna, in Emégglia-Rumagna.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nomm ed Casalàcc' al vén da Casaliculum ('n insàmm ed caslén) såura al "Raggn". Al sît l'à di quî prezius chi än uréggin int'al Paleoléttic e chi arànn fâtt i Vilanoviàn. Ai é anch quèl che fénn i Etròssc.
La batàja ed Casalàcc' l'è suzèsa qué al 26 ed zòggn dal 1402.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Treni Amorosi (Collegamenti ferroviari da / per Amorosi)
Treni Apice (Collegamenti ferroviari da / per Apice)
Treni Apollosa (Collegamenti ferroviari da / per Apollosa)
Treni Arpaia (Collegamenti ferroviari da / per Arpaia)
Treni Arpaise (Collegamenti ferroviari da / per Arpaise)
Treni Baselice (Collegamenti ferroviari da / per Baselice)
Treni Benevento (Collegamenti ferroviari da / per Benevento)
Treni Bonea (Collegamenti ferroviari da / per Bonea)
Treni Bucciano (Collegamenti ferroviari da / per Bucciano)
Treni Buonalbergo (Collegamenti ferroviari da / per Buonalbergo)
Treni Calvi (Collegamenti ferroviari da / per Calvi)
Treni Campolattaro (Collegamenti ferroviari da / per Campolattaro)
Treni Campoli del Monte Taburno (Collegamenti ferroviari da / per Campoli del Monte Taburno)
Treni Casalduni (Collegamenti ferroviari da / per Casalduni)
Treni Castelfranco in Miscano (Collegamenti ferroviari da / per Castelfranco in Miscano)
Treni Castelpagano (Collegamenti ferroviari da / per Castelpagano)
Treni Castelpoto (Collegamenti ferroviari da / per Castelpoto)
Treni Castelvenere (Collegamenti ferroviari da / per Castelvenere)
Treni Castelvetere in Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Castelvetere in Val Fortore)
Treni Cautano (Collegamenti ferroviari da / per Cautano)
Treni Ceppaloni (Collegamenti ferroviari da / per Ceppaloni)
Treni Cerreto Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Cerreto Sannita)
Treni Circello (Collegamenti ferroviari da / per Circello)
Treni Colle Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Colle Sannita)
Treni Cusano Mutri (Collegamenti ferroviari da / per Cusano Mutri)
Treni Dugenta (Collegamenti ferroviari da / per Dugenta)
Treni Durazzano (Collegamenti ferroviari da / per Durazzano)
Treni Faicchio (Collegamenti ferroviari da / per Faicchio)
Treni Foglianise (Collegamenti ferroviari da / per Foglianise)
Treni Foiano di Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Foiano di Val Fortore)
Treni Forchia (Collegamenti ferroviari da / per Forchia)
Treni Fragneto L'Abate (Collegamenti ferroviari da / per Fragneto L'Abate)
Treni Fragneto Monforte (Collegamenti ferroviari da / per Fragneto Monforte)
Treni Frasso Telesino (Collegamenti ferroviari da / per Frasso Telesino)
Treni Ginestra degli Schiavoni (Collegamenti ferroviari da / per Ginestra degli Schiavoni)
Treni Guardia Sanframondi (Collegamenti ferroviari da / per Guardia Sanframondi)
Treni Limatola (Collegamenti ferroviari da / per Limatola)
Treni Melizzano (Collegamenti ferroviari da / per Melizzano)
Treni Moiano (Collegamenti ferroviari da / per Moiano)
Treni Molinara (Collegamenti ferroviari da / per Molinara)
Treni Montefalcone di Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Montefalcone di Val Fortore)
Treni Montesarchio (Collegamenti ferroviari da / per Montesarchio)
Treni Morcone (Collegamenti ferroviari da / per Morcone)
Treni Paduli (Collegamenti ferroviari da / per Paduli)
Treni Pago Veiano (Collegamenti ferroviari da / per Pago Veiano)
Treni Pannarano (Collegamenti ferroviari da / per Pannarano)
Treni Paolisi (Collegamenti ferroviari da / per Paolisi)
Treni Paupisi (Collegamenti ferroviari da / per Paupisi)
Treni Pesco Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Pesco Sannita)
Treni Pietraroja (Collegamenti ferroviari da / per Pietraroja)
Treni Pietrelcina (Collegamenti ferroviari da / per Pietrelcina)
Treni Ponte (Collegamenti ferroviari da / per Ponte)
Treni Pontelandolfo (Collegamenti ferroviari da / per Pontelandolfo)
Treni Puglianello (Collegamenti ferroviari da / per Puglianello)
Treni Reino (Collegamenti ferroviari da / per Reino)
Treni San Bartolomeo in Galdo (Collegamenti ferroviari da / per San Bartolomeo in Galdo)
Treni San Giorgio del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per San Giorgio del Sannio)
Treni San Giorgio La Molara (Collegamenti ferroviari da / per San Giorgio La Molara)
Treni San Leucio del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per San Leucio del Sannio)
Treni San Lorenzello (Collegamenti ferroviari da / per San Lorenzello)
Treni San Lorenzo Maggiore (Collegamenti ferroviari da / per San Lorenzo Maggiore)
Treni San Lupo (Collegamenti ferroviari da / per San Lupo)
Treni San Marco dei Cavoti (Collegamenti ferroviari da / per San Marco dei Cavoti)
Treni San Martino Sannita (Collegamenti ferroviari da / per San Martino Sannita)
Treni San Nazzaro (Collegamenti ferroviari da / per San Nazzaro)
Treni San Nicola Manfredi (Collegamenti ferroviari da / per San Nicola Manfredi)
Treni San Salvatore Telesino (Collegamenti ferroviari da / per San Salvatore Telesino)
Treni Santa Croce del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per Santa Croce del Sannio)
Treni Sant'Agata De' Goti (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Agata De' Goti)
Treni Sant'Angelo a Cupolo (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Angelo a Cupolo)
Treni Sant'Arcangelo Trimonte (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Arcangelo Trimonte)
Treni Sassinoro (Collegamenti ferroviari da / per Sassinoro)
Treni Solopaca (Collegamenti ferroviari da / per Solopaca)
Treni Telese Terme (Collegamenti ferroviari da / per Telese Terme)
Treni Tocco Caudio (Collegamenti ferroviari da / per Tocco Caudio)
Treni Torrecuso (Collegamenti ferroviari da / per Torrecuso)
Treni Vitulano (Collegamenti ferroviari da / per Vitulano)


text:
Burgistein
Burgistein a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1034 abitant.
El cumün de Burgistein al se tröva a una altitüden de 763 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gurzelen, Kirchdorf, Lohnstorf, Noflen, Riggisberg, Rüti bei Riggisberg, Seftigen, Wattenwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Burgistein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1266 col nom de Burgstein e in del 1271 col nom de Burgenstein.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Burgistein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carl Maria Maggi
Carl Maria Maggi (Milan, 3 Magg 1630-1699) l'è staa un famos poeta e autor de cumedie en la lengua milanesa, famos anca per aver inventaa el personagg del servidor Meneghin che l'è poeu diventà la mascherà pusèè popular del carneval ambrosian e perfin el suranomm di tucch i milanes .
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maggi l'ha criticàà in di sò over la decadenza de la nobiltà milanesa sota de la dominazion spagnòla. Da giovin l'aveva viaggiaa tant, e poeu del 1656 l'é tornaa a Milan e del 1661 a l'aveva ottenuu la nòmina a secretari del Senad Milanes, che l'ha mantegnuu fina a la mòrt, del 1699. A l'era stàa musicista in del Domm de Milan, e l'aveva toeut la laurea in legg a l'Università de Bològna.
Over[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maggi l'ha scrivuu sia in italian, che in latin e fin in spagnoeu.
In milanes el Maggi l'ha scrivuu divers poesìi e cinch comedi, con protagonista la maschera de Meneghin Pecenna.
I consej de Meneghin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del pass de la comedia "I consigli di Meneghino", se ved l'ésit "necessitàe" al pòst de "necessitaa", druvaa al dì d'incoeu. L'inizzi:
El concors de' meneghini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In quest pass de la comedia "Il concorso de' meneghini", gh'è na bela difèsa del parlà milanes. L'inizzi:
Racconto di una paura dei ladri in casa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la poesìa "Racconto di una paura dei ladri in casa", el Maggi el descriv j'effet de vegh i làder in cà. L'inizzi:
Tratteniment de l'autor in villa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la poesìa "Trattenimento dell'autore in villa", el Maggi el cunta ona giornada intrega passada in campagna. L'inizzi:


text:
Principi dal argümeent
In anàlisi cumplessa, ul Principi dal argumeent (u Principi dal argumeent da Cauchy) al stabiliss che, si f(z) a l'è una funziú merumorfa deent e sü un cuntuur saraa C, cun nissü Zeru e nissü Pòol sü C, alura la diferenza intra i zeru e i pòol a l'è cüntada par la fòrmüla sigütaant:
indúe N e P i denota respetivameent ul nümar da zeru e pòol da f(z) deent ul cuntuur C, cunt cada zeru u pòol cüntaa cun la suva mültiplicitaa. Cheest teurema al assümm che ul cuntuurn C al síes sémplis, i.e. senza autu-intersezziú, e urientaa in sentüü antiurari.


text:
05 06
Ol dé 5 de zögn l'è 'l 156 ( 157 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 210 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de zögn al è ul dí da pòost 156 ( 157 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 210 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1944 - Roma (Itàlia): I tröpe aliade i trà zò i tröpe italiane e Todèsche a la capitala italiana.
1967 - Orient Medi: inisse de la Guèra di Ses Dé intra Israel e i paes àrab vesí.
1981 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): s'al ghe pöblega ün informatif médich sura sich òmen omosessüaj ch'i presenta öna pneumònia d'essioloséa descognossida: di stöde posteriur i conclödarà che se la trata d'öna malatéa fí alura descognossida: la SIDA.
1989 - Polònia: Solidarità la vens ol Partit Comünesta int i prime elessiú líbere daspus la Segonda Guèra Mondiala.
2004 - Bègles (la Gironda, Aquitània, Fransa): ol síndech Noël Mamère al ofíssia ol casament de Bertrand Charpentier e Stéphane Chapin, ol pröm intra du omosessüaj al stat Franses.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1646 - Venésia - La Elena Lucrezia Corner Piscopia o Elena Lucrezia Cornaro Piscopia, la prima dòna al mónt a laüreàs.
1898 - Fuentevaqueros (província de Granada, Andalusia): Federico García Lorca, pueta de la Zenerassiú del 27.
1981 - Mont-real, (Canadà): Sebastien Lefebvre, ghitaresta del gröp Canadench Simple Plan.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1941 - Haus Doorn (Paes Bass): Gujem II de Prössia, Kàiser de Zermania, rei de Prössia e cap de la Casa Imperiala e Reiala de Prössia.
2002 - Holywood (SÜA): Douglas Colvin, cognossit come Dee Dee Ramone, mösegh de rock, bassesta de The Ramones.
2004 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Ronald Reagan, president di 40 di Stacc Ünicc, ex-gu·ernadur de Califòrnia e atur de sínema.
2006 - Maroch: Henry Magne co-pilot del pilot Català Nani Roma int ün assident dürat ol rally de Maroch.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ena
Ena (ciamada Ennaan da i Sicani, Henna da i Greci e da i Romà; Enna in Italià), la s'è ciamada Castrogiovanni da l'època di arabi féna al mela e nöf (1900) e l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa.
Ena la se tróa 'n del cör de la Sicilia, sö sö i mùcc Erei e, co i sò 936 méter söl lièl del mar de la sità ègia, l'è la sità che fà pruinsa piö ólta de la Repüblica Italiana.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol castèl de Lombardéa.
- Ol Dòm.
- La pórta de Janniscuru.
Impó de siti sö Ena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit del Cümü de Ena
- Per chi che öl saìn de piö sö Ena
- Stòria, cultüra e tradisiù a Ena e pruinsa
- Pallamano Haenna - ol sito üficiàl


text:
1942
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
10 02 - i Staa Ünii: RCA Records la conferiss a Glenn Miller el primm diisch d'òor de la stòria par Chattanooga Choo Choo.
1942 - Washington (SÜA): ol president Franklin D. Roosevelt al autorisa che ol Corp d'Inzegnér de l'Esèrsit, sota la diressiú del zeneral Leslie R. Groves, al tire inans ol Prozet Manhattan per la fabricassiú de la bomba atòmega.
26 11 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): misa-in-scena de Casablanca.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 de genaar: Cassius Clay, , pöö diventaa Mohammed Alì
08 01 - Oxford (Anglatera): Stephen Hawkingh, físegh e cosmòlegh Anglées.
28 02 - Cheltenham (Gloucestershire, Reegn Ünii: Brian Jones, müsich (cumpuneent, intra òlter, de The Rolling Stones).
17 06 - Egitt: Mohamed al-Baradei, diplumàtich Egizzi e Premi Nobel de la Paas.
18 06 - Liverpool, Reegn Ünii: Paul McCartney, müsich (in sulitari e coma compuneent de The Beatles).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
22 02 - Petropolis (staa de Rio de Janeiro, el Brasiil): Stefan Zweig, scrituur e pacifista Austríach, in süicidá-ss con la seva mijé Lotte Zweig (n. 1881).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vittòri Amedee II de Savòia
El Vittòri Amedee II de Savòia (Turin 1666 - Rivoli 1732) l'è staa el prim Re de la cà savoiarda: con lù la scomenza ona succession che la se pò vedè in de la Tavola di Re de cà Savòia.
Fioeu del Carl'Emanuel II in del 1690 l'è entraa in guerra contra la Francia, ma l'è staa desconfigiuu diversi voeult per poeu vess constrengiuu a trattà la Pas de Turin in del 1696.
In de la guerra de succesion spagnoeula l'è staa ancamò contra la Francia e cont la pas de Utrecht in del 1713 l'ha ottegnuu la Sicilia cont el titol de Re. Cinch ann pussee tard, però, i Austrìach ghe ciamaven l'isola in cambi de la Sardegna, e l'è staa inscì che del 1718 i Re de cà Savòia s'hinn ciamaa Re de Sardegna.
In del 1730 el cedeva el sò trono al fioeu Carl'Emanuel IV.


text:
Tram
Ul tram (o tramway) al è una forma da traspòrt püblich ürban (o anca interürban) circülant sü di binari piad (cura che chii di tren a inn legerment inclinaa vers l'interiur) e che al è impiantaa in sitt propi o incastraa, a l'aída da rudài a gorgia, in da la strada. Incöö, al è generalment a trazion elétrica.
Ul cundütur d’un tram al è ciamaa 'tramvée' (in passaa 'manèta') a Milan, garde-moteur al Québec. In Francia, ul tèrmin wadman al sa dövra plüü da lungh temp.
Cuntegnüü
- 1 Stòria
- 2 Evulüziun
- 3 Vantagi e incunvenient dal tram in tèrmin d'ürbanism
- 4 Tecnulugía
- 5 ligamm da föra
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Primm línii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parüü dürant la prima metaa dal Mudel:XIX sécul, ul tram al è inizialment muvüü par la trazion animala. I primm tram a inn-a-staa custrüii ai Stad-ünii d'América; i circülen int al 1832 sü la línia da New York a Harlem e int al 1834 a New-Orleans. I primm rudài, a O salient, a créen un fastidi impurtant e provochen di incident. A inn süpiantaa, dal 1850, a New York, par di rudài a gorgia, pöö, int al 1852, par di rudài senza salient (inventad pal francés Alphonse Loubat). Ul primm tram da Francia al è inaugüraa int al 1853 a l'ucasion da l'exposition universelle a Paris, cura che una línia da pröva l'è presentada sül cours de la Reine, al VIII arrondissement a Paris. A l’espusizion dal 1867, un servizi efetüaa par di tram a cavài al è staa suranuminaa « chemin-de-fer américain ».
Ul tram al sa desvelüpa alura int un bell puu da citaa d'Europa (Londra, Berlin, Paris, …). Plüü svelt e cunfurtabíl che i òmnibüs (circülant sü i víi caruzàbel), i tram gh'ann un cuust da servizi elevaa, pal fad da la trazion animal. Al è par chest che la trazion mecànica la sa desvelüpa rapidament: a vapur int al 1873, elétrica a partí dal 1881 (presentazion da la trazion elétrica par Siemens a l'Espusizion da l'eletricitaa a Paris e a Berlin).
La mudernitaa tèg·nica representada da l'eletricitaa e suratütt ul pocch da tòssich che la génera, al facílita la suva ràpida aduziun, dopu che i dificültaa ligad a la prudüzion e al traspòrt da la curent a inn-a-staa risòlt. Ul primm tram elétrich al è staa metüü in servizi a Budapest int al 1887, cura che, in Francia, al è a Clermont-Ferrand che al fa la suva aparizion int al 1890.
L'etaa d'òr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul tram al cugnuss un prugress cunsideràbel a l'inizi dal Mudel:XX sécul finn a la períuda tra i dò guer, con la mültiplicazion di línii e l'acressiment dal nümer d'ütent : al è alura ul principal mez da traspòrt urban. I traspòrt a cavài a inn asquas desparüü da tüti i citaa européi e americann intorna a i an 1910, e i curer a inn in fasa da desvelüpament, guadagnant in fiabilitaa mecànica, ma restant luntan di prestazion ufert pal tram. L'autumòbil al è ancamò – par pòcch da temp – reservada a una clienéla asada.
In América dal Nòrt, Montréal la sa distinguiss par l’avantgardism da la Cumpagnia di Tram da Montréal, che la intrudüiss parecc inuvazion teg·nològich e da servizi, cuma ul primm tram interament in azal, la percezion da la tarifa dopu la muntada a bòrt, i primm tram articülaa, e i primm tram panuràmich pai turist.
Una disparizion tempurània dal paesagi ürban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul desvilüpament da la véndita da veícül individüal al càusa la ràpida desparizion dal tram dal paysaga paesagi ürban a partí di an 1950. I prugress tèg· nich di àutubüs ie renden plüü fidàbel; chist-dare a deventen di cuncürent seriuus pal tram, par che i neceèssiten mía la posa d'una infrastrütüra unerusa, ma i sa cunténten da parcurr la strada, da la qual i cuust da manütenzion a inn difícil a repartí tra i divers ütent.
I pudé püblich a invèstissen alura suratütt vers l'urganizazion da réseaux da curer, o infrastrütüür stradall e autustradall destinad a una autumòbil percepida cuma la marca dal prugress. La priuritaa a li sistemazion stradall l'è ilüstrada par i prupòsit da Georges Pompidou che al declara int al 1971 che « la citaa la def adatà-ss a la vetüra ». A chest prupòsit, Simon Lacordaire, in Histoire secrète du Paris souterrain al qualificherà la cunversion prugetada dal Canal Saint-Martin in autustrada «penetrant» cuma prugett par mei sudumizà la citaa…
I réseaux da tram a inn plüü ni mantegnüü ni mudernizaa, í che al finiss par desredità-i ai öcc dal püblich. I vecc línii, cunsideraa cuma arcaich, a inn alura pòcch a pòcch rempiacées par di línii da curer.
I réseaux da tram desparíssen squasi cumpletament da l'América dal Nòrt, da la Francia, da la Svízera rumanda e taliana, da li Isul britànich, da la Spagna e da l'Itàlia peninsulaar. Al cuntrari, a inn cunservaa – e in di caas mudernizaa – in Germània, in Austria, in Bèlgica, ai Paes-Bass, in Scandinàvia, in Svízera tudesca, al Giapun, in tüta l'Europa da l'Est e in Itàlia cuntinental. In particüle, al suraviif ul réseau da Milan, atüalment ul plüü estendüü a l'Europa. In Francia e in Svízera rumanda, numà i réseaux da Lille, da Saint-Étienne, da Marseille, da Ginevra e da Neuchâtel a suravíven a chesta períuda, ma a inn ridott ognün a una línia ünica. Al Canada, numà la citaa da Toronto la cunserva ul sò réseau da tram al centru-citaa, grazia a li pression di citaditt.
Rinascenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul choc petrulie dal 1973, e i prublem da cungestion ürbana cressent, i ann inflüii in Europa sü una riurientazion da li pulítich da despiazament in favur dal traspòrt püblich da massa. Cura che ul metró in Francia al sarà privilesgiaa inti metròpuli da Lyon e Marseille che l’inaugürerann int al 1978, ul renuvelament dal tram in al intervegn cuntul cuncurs lanciaa pal 'secrétaire d'Etat' Marcel Cavaillé int al 1975. Sa trata alura d'un cuncurs par stabilí ul fütüür tram standard francés destinaa a vess impiantaa in vott citaa: Bordeaux, Grenoble, Nancy, Nice, Rouen, Strasbourg, Toulon e Toulouse. L'indüstria francesa sa mubiliserà mía un granché sü chest cuncurs, che al catava sü di principi alura cunsideraa cuma "vegiòtt". La sarà la pruposta Alsthom a vess cunsiderada e al sarà dumandaa a vott citaa da stüdià l'impiantazion dal tram. L’interess manifestaa al sarà flébil, par che i citaa privilégen alura di sistéem cunsideraa cuma « fütürist », tal ul sistéma imaginaa par Pomagalski par Grenoble che al sarà finalment abandunaa int al 1979 pal tram.
Nantes, mía fasent paart dal panell ministerial, la sa purterà spuntaniament candidada. Ul prugett al sarà purtaa a tèrmin mía senza di scúntar. Al cuventa mía numà viinc ul scepticism da la pupülazion ma anca i cambiament pulitích. Nantes la sarà de tüta manera la prima citaa francesa a dutà-ss d’un tram modern int al 1985, che al sa caraterizarà essenzialment par una circülazion in sitt pròpi, un scartament nurmal e una captazion da curent par pantògraf e catenària. Ul tram da Grenoble, inaugüraa int al 1988 apurterà cuma inuvazion principal ul pianal bass a 350mm da tera, rendent chesta manera da traspòrt acessíbil a li persònn a mubilitaa ridòta (í che al era mía ul caas a Nantes) senza la necessitaa da recurr a li piatafòrm òlt, sulüzion preferida in América dal Nòrt. Chest tram instaurerà ul tram standard francés che al sarà cataa anmò a Rouen int al 1994 pöö sü i línii da la banlieu da Paris.
Strasbourg, dopu avé par luunch temp stüdiaa ul VAL, la sarà la prima citaa francesa a pienament integrà ul prugett da tram cuma un prugett da requalificazion ürbana e dal spazi acurdaa a l’autumòbil in citaa. Ul sò tram inaugüraa int al 1994, cunton design caraterístich, al òfar di laarch finèstar vetrad, che a permètten d’amirà la citaa; roulant sü un tapis da erba, al deventerà rapidament l’embléma dal renuvellament dal tram in Francia e al-da-là. L’esperienza strasbourghesa la custitüirà un turnant in-da-la reintrudüzion dal tram in Francia, che al sarà plüü numà cunsideraa cuma un mez da traspòrt culetiif, ma un outil al servica da l’ürbanism da la citaa.
Parecc d'òltri citaa francés a seguirann rapidament, ajutad par una pulítica naziunala da sustegn ai investiment int i infrastrütüür da traspòrt püblich. In particülaar, dopu avé abandunaa ul VAL, Bordeaux la intrudüirà, int al 2003, la captazion al söö, al fin da francà-ss da la presa da curent par catenària int al quarte stòrich.
Evulüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Complementari dal tram clàssich, chesti evulüzion a permètten da cuvrí plüü da spazi o da süperà di pendenz inacessíbil al tram clàssich.
Tram-tren[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul tram-tren al è un sistema che al permett a una medésima vetüra da circülà sü di binari da tram in centru-citaa e da relià di stazion sitüad in perifería, o al-da-là, circülant sül réseau feruviari resgiunal. Ches-chí al necèssita un material cumpatíbil con la feruvía clàssica (signalizaziun, putenza, resistenza). L'uferta da chest traspòrt püblich al è alura vasta e la cuntribüiss a un majagi plüü eficaas da l'insema dal réseau, specialment in caas da cumbinazion cul tram clàssich. Un bell puu desvelüpaa int i paés germànich, (e.g. Karlsruhe, Zürich), chest sistema-chí al duvaría vess metüü in servizi anca in-da-la resgion parisenca e a Mulhouse int al 2005, Lyon int al 2006 (línia da l'est :léa) inscí cuma a Strasbourg int al 2008.
Interürban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In América dal Nòrt, ul tram-tren al a ciapaa la forma dal servizi interürban: al dí d'incöö, numà ul Chicago, South-Shora & South-Bend al sübsist, ufrent un servizi da perifería Chicago_South-Bend, i vetüür dal qual a circülen ancamò in mez a la strada in parecc sitt.
Al Québec, sa pudeva cüntà sül Québec Railway, Light, Heat & Power (Québec_Sainte-Anne-de-Beaupré) inscí cuma sül Montréal & Southern Counties (Montréal_Granby), tücc düü di süssidiari dal Canadien National. Sü chesti dò línii, tren e tram i circülàven insema.
Al Canada, ul servizi dal O-Train al è int una certa manéra un tram-tren, par che ul material rulant (vetüür Taulnt, da la Bombardier, destinad a la Deutsche Bundesbahn) in servizi ürban al è cuncevii pal servizi sü línia feruviària, e al círcüla sü una línia feruviària clàssica cunt una signalizazion modificada par prevení l'intrüsion di tren cunvenziunal al mument da la circülazion di tram diesel.
In Europa, recurdemm, in Lumbardía, düü relitt d'un réseau interürban desvilüpaa, luunch intorna ai 250 km: la tramvía Milan-Des, residüi da la tramvía Milan-Caraa-giüssan e la tramvía Milan-Limbiaa (Mumbell). Recurdemm anca la tramvia dal Renon/Rittner bahn a Oberbozen in-da-la resgion dal Tiröö dal süüd e anca la tramvía di muunt Stubai in-da-la resgion da Innsbruck, int al Tiröö.
Vantagi e incunvenient dal tram in tèrmin d'ürbanism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vantagi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cuust d'investissement dal tram al è elevaa, ma al resta aburdàbel par una citaa média. Un chilòmetru da tram al representa in general un terz da l'investissement par un chilòmetru d'una línia da metró, par che a ch'è mía da scavà; ma al cuventa fà ancamò la strada.
I sistem aéri, cuma ul monorail e i metró lisgé (Skytrain e VAL), a oblíghen a un ürbanism dedicaa, con di strad largh e, in tant che pussíbil, di imòbil integrant i staziun. Par i cust, a inn difícil a utegní, dunca da cumparà. In Francia, Germània e Svízera, la velucitaa cumerciala dal tram l'è püssée òlta che chela da la curera, par che la sò piataforma al è cuncepida essenzialment in sitt pròpi (i.e. lassant föra i òltri maner da circülaziun). Ul tram al gh'a anca priuritaa sü i òltar veícül ai caròbi. Chesta velucitaa le rent atratiif e la permet d'urganizà una nuvela urganizazion di despustament int i aglumeraziun. La circülazion di autumòbil in centru-citaa a l'è mía plüü incuragiada, e di parking-relais in cunession cunt i línii da tram a inn repartii in perifería, al fin da captà i flüss d'autumòbil che sa dirígen vers la citaa. La tarifazion da sti parking (abinada cunt i bijett dal traspòrt) ie rent plüü vantagiuus che ul cuust d'una o dò ur da staziunament in centru-citaa. In di caas, chest sistema da parkings-relais al permett perfinn un guadaagn da temp. De tüta manera, ul tram al gh'a i istess incunvenient che ul büs e ul metró in matéria d'amplitüüt urària, par che la suva circülazion la s'aresta la püpaart dal temp tra mezanott e l'alba.
I lavurà da custrüzion da l'infrastrütüra necessària al tram a permèten da pensà da növ la sistemazion di spazi püblich e la sò distribüziun, dant priuritaa a un paesagi ürban pedunalisaa: la custrüzion d'un réseau da tram al è inscí suvent cumpagnada par l'estension di setur pedunaj. Ul tram, in finn, al permett da recunett di quarte periférich par luungh-temp marginalizaa par rapòrt al centru-citaa.
Ul pòst dal tram al è in dúe frequentazion putenzial l'è tropp impurtant par vess asurbida par un büs (12 m, 18 m o 24 m eceziunalment) e tropp flébil par giüstificà i cust elevaa d'un metró. Asca, l'infrastrütüra dal tram la permett, a tèrmin, la réalisazion da línii da tram-tren, í che permèten mía ni i büs e la filuvia, ni i traspòrt guidaa sü pneu, ni i metró in da-la manera da funziunament clàssich (ben che, putenzialment, se un sistema feruviari al è adutaa, di ligamm i pudaríen vess faa).
Un vantagi finanziari al è anca a nudà: ul tram al è püssée ecunòmich che i büs e trolleybüs, in tèrmin da cuust par persona traspurtada (data furnitt pal réseau da Genève).
Un òltar aspett al è tropp suvent ignuraa: l'atrazion dal püblich par la mudalitaa ferada par rapòrt a la mudalitaa sü pneu, in tèrmin da cunfòrt, silenzi, vibrazion e secüritaa, senza cüntà l'aspett tenc da nustalgía di bon souvenirs liaa ai vecc tram, dai quai la süpression la s'è püssée suvent fada sota la pression di dirigent pulítich che di ütilisadur!
Incunvénient[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cust d'investiment elevaa par rapòrt a la curera, che la pöö egualment vess cuncepida in sitt pròpi. Al è mía a la purtada di aglumerazion zich.
- Cust da servizi elevaa par rapòrt al metró lisge autumàtich, a càusa dal tramve particülarment.
- Velucitaa bassa par rapòrt al metró e capacitaa netament inferiur (da l'urdin da 7 000 passege/ura al màssim cuntra plüü da 12 000 pal metró).
- Rudai dansgeruus par i ciclist cura che a cundivíden l'istess sitt dal tram.
- Ucüpazion dal spazi ürban dal nivell zero, í che al necèssita una nuvlla gestion di flüss ; ma al sa trata d'un víncul pusitiv int al quadru d'una pulítica da redüzion dal spazi dispuníbil a la circülazion di autumòbil.
Ul tram (o tramway) al è una forma da traspòrt püblich ürban (o anca interürban) circülant sü di binari piad (cura che chii di tren a inn legerment inclinaa vers l'interiur) e che al è impiantaa in sitt propi o incastraa, a l'aída da rudài a gorgia, in da la strada. Incöö, al è generalment a trazion elétrica.
Ul cundütur d’un tram al è ciamaa 'tramve' (in passaa 'manèta') a Milan, garde-moteur al Québec. In Francia, ul tèrmin wadman al sa dövra plüü da lungh temp.
Tecnulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vía l'è püssée suvent incastrada inta-la caregiada, e, in tal caas, la fa apell a di rudài a gòrgia cunt un òrl destinaa a acöi ul burdin di rööt di veícül circülant.
Un temp, sa faseva appel a una posa clàssica di rudài sü travers in legn trataa e di sulett, intorna ai qual sa pusàven i pavée da la caregiada; sa pudéven anca negà int al asfalt o int al betun), ma cul temp, di métot plüü perfeziunaa a inn a staa elaburaa.
Di réseaux, cuma chel da Amsterdam, ai Paés Bass, i ann recurs a di rudài con la gòrgia riempida d'un pulímer elàstich che al permett d’evità che i rööt strett di biciclett s'incastren e càusen di incident. Ul pulímer al è facilment schisciaa par i rööt di tram, un bell puu püssée pesant.
Con la generalisazion di sitt pròpi, al s'assist a l'abandon di rudài a gòrgia, che a inn numà ütilizad ai scambi, ai carobi e ai cüürf parnunziaa, in dúe la posa d'una terza rudaja (contra-rudaja) la saría püssée unerusa. Dal fatt da l’esigüitaa dal spazi ürban, in dúe ul tram al a evulüü püssée suvent, la vía la cumprent da spess di cürv da radi piscin. Ul material rulant al è cuncepii par pudé parcur sti cürv grazia a di articülazion che a pòden girà sü un àngul pütòst ampi. Asca, dans ul scòpi da diminüí i rümur cunsecütiif al passagi di rööt sü i discuntinüitaa da la süperfis da rulament ai cöör dai scambi, i güi a inn da spess cuncepii cunt una süperfis ribassada parché la röda la sía süstegnüda numà pal burdin.
A l’urígin aziunaa manüalment par mez d’un gross casciavitt, i scambi a inn-a-staa rapidament autumatizaa cunt un solenoid cumandaa par l’apell da curent sü una sezion isolada da la catenària (aziunament o nò dal scambi se ul tram al traziuna süperant la seziun).
Prupülsion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l’urígin , i tram a éren a cavaj. Sti vetür a éren, par òltru, fàcil a derajà, par che ul cundütur al menava i cavaj int una direzion squasimò perpendicülaar a la via, vargott ch'al gh'a permeteva da vesinass al marsciapé par cargà i passesgé. Ul re-inrajament al sa faseva da per lüü, ul cundütur menant ul sò tram vers l’assa da la via. La trazion a vapur a l'era stada talvölta impiegada, sía a mez da ziich locumutiif da che l imbielagi al era ul püssée suvent dissimülaa al fin da mía istremí i cavaj, sía a mez da tram autònum münii d’una màchina a vapur. Cul scopi d’éliminà nössi·ment caüsaa paj fümm e par la vapur, la trazion a l'aria cumprimüda la gh'eva egualment drecc da citadinanza.
Ma tüti sti teg·nologii a vegníven scancelad dopu che la demustrazion eclatant da l’eletrificazion par Frank J. Sprague dal réseau da tram da Richmond (Virginia) la pruvava, al 1887, che la trazion eletrica l'era ul mez ideal da prupülsion di tram. Prima cuntrulada par di cupiament seria/paralel, ul cuntroll da la trazion elétrica al era rapidament secüraa par di semicundütur da putenza, dopu che la suva fiabilitaa l'era asse par ufrí un servis a òlta dispunibilitaa.
A títul da cüriusitaa, sa citerà vargün tram a prupülsion a essenza (benzina) o diesel. La citaa da Ottawa (Canada) la dövra dal 2001 una línia da tram a mez da mutris diesel « Talent » (Bombardier) cuma prugett-pilota. La citaa da Lausanne (Svízera) la dövra una línia da tram bimodal, münii d’un mutur ausiliari diesel ch'al permett una ütilisazion minimala in caas da rutüra da l'alimentazion elétrica, inscí cuma i evolüzion al depòsit. Nutemm egualment di tram a acümülatur.
Frenagi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul frenagi al è staa par lungh temp secüraa par un fren a vista manipülaa pal cundütur, pöö pal machinista e ul wadman. Ul pés e la velucitaa aumentant, al è staa rapidament decidüü da fà apell al fren pneumàtich. La püsséepaart di tram a ütilízen un fren dirett, pütòst che un fren cuntinüi, gia che i tram a éren rarament traa insèma in cunvòj. I mutris PCC faséven grant duvrà da fren a cumant elétrich, vargott ch'al permett da francà-ss dal cumpressur. Vargügn tram circülant sü di línii a prufil brüüsch a inn-a-staa equipaa da fren elétrich, o reustàtich, o a recuperaziun, che a permettéven da vegní gio da luunch raamp senza rescaldà dansgerusament i fren. Ul frenagi par recüperazion al è Asca in püssée ütilizaa, gia ch'al permett di ecunumii d'energía mía negligíbil. Un nuvell sistama prumetent al è in curs da spérimentazion : ul stockagi d'energía in di süper-cundensatur, vargott ch'al permett da mejurà cunsideràbel·ment ul balanzament energétich, o da francà di purzion da línea di fiil d'alimentazion aérea, in manera manch unurusa che con baterii o acümülatur, o con l'APS duvrada par la citaa da Bordeaux.
I tram PCC[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cuncezion di tram la viveva una revulüzion al curs di agn 1930 cura che, in 1931, una cunferenza re-ünent püssée president da cumpagnii da tram americann, lEletric Railway Presidents Conference Committee a elàbora i spécificazion dal tram PCC cul but d’uferí aj viagiadur un mezz da traspòrt cunfortàbel, süscetíbil da trà-j vía da l’autumòbil.
Alimentazion elétrica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alimentazion aérea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul primm tram elétrich al era alimentaa par un carell curent sü düü fiil aéri, e liaa al tram par una fünn flessíbil. Chest métuut al era ciamaa trolley (da la paròla inglés trawl, significant chalut). Chest métuut al era mía interement sudisfasent: ul trolley al gh'aveva tropp suvent la tendenza a scarligà vía di fiil. Pöö l'era stada desvilüpada la pèrtegheta terminada par una rudela a gòrgia in che vegniva a incastrà-ss ul fiil d’alimentaziun. Cert réseaux a ann infinn süstituii un frotteur a la rudela.L’aduzion da la pèrtegheta l'a furzaa i réseaux a recurr al retur da la curent da trazion par i rudài, vargott ch'al a intrudott püssée incunvenient :
- curent vagabunt, purtant a la curusiun galvànica di rudài e suvent da strütür metàlich a prussimitaa, inscí cuma a di interferenz cunt una eventüala signalisazion par circüit da vía ;
- dansge d’eletrucüziun paj ocüpant dal tram a l'ura d’un derajament, chest dare purtant i sò paart metàlich, nurmalment metütt a massa, purtaa al putenzial da la línia d’alimentaziun, vargott ch'al espuneva i ucüpant a l’eletrucüzion se i a punéven simültaniament un pe sü la tera e l òltar sü una paart metàlica dal tram sota tensiun.
La pertegheta a necèssita l’ütilisazion da scambi ai bifürcaziun. Di òltar réseaux in Europa i ann adutaa l archett, ch'al permett da mía duvrà da scambi süj fiil aéri. Quant aj réseaux püssée mudern, i ann adutaa ul pantògraf. Sa nuterà ch'al è difícil da fà coabità di tram a pantògraf e di tram a pertegheta: ul réseau californian da MUNI (San-Francisco) al n'a faa la dulurusa descuverta a l'ura da la messa in servis da mutris mudern al inizi di agn 1980. Da tüta manera, i citaa da Brüssel (línia 44) e Lisbonna a inn reussii a cundü l esercizi mist pertegheta / pantògraf, senza prublem nutàbel.int al caas intúe a cuàbiten tram e trolleybus, al è necessari da isulà con cüra i fiil dal trolleybus, ul return da la curent sa-fasent par chesta vía.
Alimentazion in süperfis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alimentazion in süperfis mía fasent l'ünanimitaa, da spess par di reson estétigh, a diferent mument a inn staa prupunüü divers sistem permetent d'evità ul fil aeri. Sa nuterà i diferent sistem da tram alimentaa pal sota-söö, cunt i quai ul circüìtt elétrich al sa sara sü dumà al passagi dal tram (Bordeaux).
ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tram in Croatia (HR)
- Tram a Türin (IT)
- Tram a Alexandria (EG)
- Tram a Warsaw, Poland (PL)
- Tram a Frankfurt (Oder), Germany (DE)
- Light Rail Transit Association (GB)
- Light Rail Central (US/CA)
- Light Rail Now advocacy (US)
- Light Rail Netherlands (NL)
- Light Rail Atlas "Holland's Light Rail-pages for a world audience" (NL) varying content in multiple languages
- The Cable Building Broadway Cable car line (US/NY)
- Tram int ungaría (HU)
- Market Stret Railway (US/CA)
- Tram in Europa (EU, Europe)
- Stòria di tram a Cieszyn, Pulònia (PL)
- National Capital Trolley Museum (US/MD)
- APTA Heritage Trolley Systems New Orleans page
- German National Tramway Collection, Hannover Tramway Museum Wehmingen(DE)
- British National Tramway Museum, Crich(GB)
- Reader's Companion to American History, Public Transportation: The Electric Stretcar
- Tramway Information Including TLRS and Festival of Model Tramways
- Compressed Air Trams
- In Memory of Kiev Trams
- Trams in Poland; sitt in Pulagih e Ingles


text:
07 07
Ol dé 7 de löi l'è 'l 188 ( 189 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 178 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de löi al è ul dí da pòost 188 ( 189 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 178 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1978 - ísole Salomon: chèst paes al dienta independent del Regn Ünit.
1985 - Wimbledon (Anglatèra): Boris Becker al adagna ol torné de tènis de Wimbledon aj 17 agn e n'al dienta ol campiú piö zúen.
1998 - Lagos (Nigéria): gh'i mör öna vintena de persone int i distörb provocacc per la mort a la presú del Moshood Abiola, che l'oposissiú al considera sassinat.
2004 - Colombo (Sri Lanka): la guerija di Tigre de la liberassiú de la Pàtria Tàmil i ghe fa ün atentat süissida ch'al causa sich morc e öndes fericc.
2005 - Londra (Anglatèra): tre esplosiú al metró e öna otra int ün autobús, atribuïde a Al-Qaida, i fa 56 morc e di 700 fericc, l'indomà che la sità a l'era stada sernida come sé di Zögh Olímpegh del 2012 e intat che a Perthshire (Scossia) s'i era dré a selebrá i reüniú del G8 (atentacc de Londra 2005).
2006 - Madrid (Spagna): ol Goèrn al fa saí che s'a tröat ol pröm cas de gripa aviària int ol stat: ü ösel piömat trobat mort a i lagüne de Salburua, apröf Vitòria (Àlaba, ol Paes Basch), al a dat positif in H5N1, la spéssia piö pericolosa del virus.
2006 - Londra (Anglatèra): ol goèrn Britànegh al nönsia ch'al consignarà ol hacker Gary McKinnon aj SÜA, ch'i l'acüsa del pisur atach informàtegh contra l'esèrsit Nord-americà, a che al a causat di dagn estimacc in 700.000 $ col iga inütilisat, dürat öna setmana, ol sistema informàtegh de la forsa navala e aéria, zöst daspus i atach de l'11 09, intra otre balossade.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1940 - Liverpool (West Derby, Anglatèra): Richard Starkey, cognossit come Ringo Starr, mösegh de rock Angles, bateria de The Beatles.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1955 - Benimaclet, València: Carl Salvadur i Gimeno, pueta, etnòlegh e gramàtich Valensià (n. 1893).
2003 - Esparreguera (Baix Llobregat): Dolors Lizarán i Ronnette, cognossida come Lola Lizarán, atura Catalana (n. 1932).
1998 - Abuja (Nigéria): Moshood Kashimawa Olawale Abiola, cognossit come Moshood Abiola, cap de l'oposissiú e ex-president del paes (1971-1988), mort a la presú in sospete sircumstanse (n. 1937).
2005 - l'Iraq: Ihab al-Xerif, ambassador Esissià in chèst paes, sassinat per Al-Qaida daspus de seguestrá-l tri dé pröma a Bagdad (n. 1954).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Robecchett
Robecchett (pernonzia local: [rubi'ket]; in italian: Robecchetto con Induno) l'è on comun de la Provincia de Milan. Robecchett la se troeuva a nòrd-òvest de Milan, longh el fiumm Tisin e al confin con la Provincia de Novara (comun de Gajaa). A Robecchett ghe viven 4 893 persònn. Oltra ai duu center principai a gh'è anca ona frazion, ciamada Malvaj.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Robecchett l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Macchina de scriv
Ona macchina de scriv l'è on meccanism con di tast che, a dàggh on colpett dessora, imprimen di caratter su on quaicoss, normalment on foeuj de carta. On brascin de la macchina el scatta innanz e 'l va a sbatt sù de on naster inciostraa che 'l sta dessora del foeuj.
L'invenzion de la primma macchina meccanega l'è stada in di ann Sessanta del secol XIX, e de quell ann lì i macchin de scrivv hann scominciaa a fàss strada in di offizzi, lassandegh a la scrittura a man con penna e incioster domà i corrispondenz pussee privaa.
Apos de la Segonda Guerra Mondial hinn staa inventaa i macchin de scriv elettregh, e poeu anca quei elettronegh. A partì di ann Settanta i sistema de videoscrittura primma, e poeu i personal computer han faa svelt a cascià via i macchin meccanegh de tucc i post indè ch'eren drovaa.


text:
Simbul chimich
El simbul chimigh a l'è manera cürta de scriv el nom d'un element chimigh. De solit a l'è de vüna o dò leter, anca se cunt i element sintetigh i leter poden vess trè.
I simbul chimigh de tücc i element se tröven in de la taula periodiga.
I simbul chimigh se dupren per scriv i equaziun chimigh, 'me per esempi:
For example: C + O2 → CO2
Induè che C a l'è el carboni e O l'ussigen.
El simbul al pö curispund al nom lumbard 'me per el carboni ma anca al nom latin, per esempi per el sodi (Na) che'l se dis natrium in latin.


text:
Morrens
Morrens a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.68 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 980 abitant.
El cumün de Morrens al se tröva a una altitüden de 702 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Assens, Bretigny-sur-Morrens, Cheseaux-sur-Lausanne, Cugy, Etagnières, Lausanne.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Morrens (Franzés) Official website


text:
Sîra
Artécol in dialèt arzân
Sîra (ovest o occidente o ponente in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel. L'é al cuntrâri ed matèina e a piòmb ed Nôt e Mezdé.
Sîra l'é la diresiòun in dó al Sōl câla int al giōren che al dó l'é lòngh cumpâgn a la nôt.
L'urégin ed la parôla ovest [1] la deşvîn dal francèiş ouest, che a só vôlta al deşvîn dal tedèsch west ch' al deşvîn dal svedèiş wester e dal gôtich vasi. Vâsi al deşvîn prubabilmèint da l'istèsa raîş sancrita vas'-ati (nôt) da dó deşvîn al latèin ves-per (sîra) per sgnêr al pûnt in dó al câla al Sōl. La parôla vèsper (vespri in italiân) l'é atmêşa in italiân apûnt per sgnêr al j urasiòun ed la calêda. Int al léngui rumânzi a s'é unî l'artécol a la parôla west e acsé còsta l'é dvintâda ovest.
Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin a sîr ch' al tgnîva só al quarciòun: Vestri, a cunfērma ed l'urégin ed la parōla int i paèiş frèd.
Cun l'Ovest despès as vōl arfêres al nasiòun ocidentêli. Quând al vîn druvê in sté sèins, al pōl vrèir dîr tânt lavōr da la NATO, a Europa e Nord Amèrica, cun o sèinsa Giapòun, fîn a l'intēra civiltê ocidentêla
Int la Cina préma ch' la dvintés modêrna, l' ovest al sgnêva la tèra dal Budda e al pôst da dó deşvînen al sâcri scritûri budésti
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Urégin ed la parôla ovest, disionâri ed l'urégin dal parôli insém a Internèt
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Ovest trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Scolas autas professiunalas: infurmaziuns
Las scolas autas professiunalas èn instituziuns da scolaziun sin nivel universitar. Las scolaziuns èn colliadas stretgamain cun ina professiun e cun il champ da lavur correspundent. Las scolas autas professiunalas instrueschan en in grond dumber da champs da studi (tecnica, economia, design, art, lavur sociala e sanadad) ina savida che sa referescha a la pratica e preparan las studentas ed ils students che sortan da la scola directamain per l'entrada en la vita professiunala.


text:
Miracolo a Milano
Miracolo a Milano (Miràcul a Milan), l'è un film italian dal 1951 diret da Vittorio De Sica[1], ispirad al rumans "Totò il buono" (Totò el bon) de Cesare Zavattini.
La pelìcula la nass da la culaburassion artìstega tra regista e scritur de tanti àltor film dal perìud neurealista cume Umberto D., Sciuscià e Ladri di biciclette.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è incentrad ins la figüra de Totò, un por fiöl prima rimast sensa pàdor e màdor e pö, dopu la mort de la nona Lolotta che in realtà l'eva truad suta a un gambüs, da par lü. El picinin par quest el vegnarà ricuerad ind un'urfanatrofi dal qual el vegnarà föra a la magiur età.
Diventad grand, e ritruada la libertà, Totò e'l finirà par fà amicissia cun d'i barbon ch'i stan in d'i barach ind la zona de l'Urtiga[2]. Chi, el cunussarà anca 'na fiöla de num Edvige che la diventarà la sò murusa.
Tra capitalista che i vuraran trai föra de cà parchè in de la lur tera par che ghe sia dal petroli, e una pulissìa che la par püssè un'urganisassion privada al servissi d'i püssè fort, el grüp d'i barbon, cun el 'iüt de l'àngiul de la nona morta e de 'na culumba miraculusa, i finiran par salvass cun un sgul ins le scue d'i spassin d'la piassa dal Dom, sura a la catedral, a la ricerca de un mund imaginari indùe "Bondì el vör dì dabon Bondì".
Crìtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zavattini l'ha adatad el sò rumans cun una vena sürealìsta e favulìstica par dà 'na növa linfa a un neurealism in fas calant.
Girad ind el 1951 tra Milan e Ruma[3], quand l'è andài ind le sale cinematugràfiche l'è stai acolt in mod negatìu da prugresista e cunservadù.
Par i prim el film l'era trop evangélich e cunsulatori (in Union Suviética l'è staia pruibida la difüsión); par i àltor invece l'era eversìu e d'ispirassion cumünìsta. Pruabilment quel che piaseva a nissün l'era la scelta d'avegh cume prutagunista di barbon lasaron ch'i fan festa.
A dimustrà che Miracolo a Milano el sia miga un film eversìu, l'è abastansa pensà che el suget l'è stai scrit tra el 1940 e'l 1943. Ind a cal perìud lì l'era verament imprubabil che el fascism el cunsentiss a un quaidün license rivolussiunarie.
Atùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el cast d'i atur, insema al prutagunista Francesco Golisano, i han recitad Emma Gramatica (Lolotta), Paolo Stoppa (Rappi), Guglielmo Barnabò (Mobbi), Brunella Bovo (Edvige), Anna Carena (Marta), Alba Arnova (La statua che la ciapa vita), Flora Cambi (L'inamurada infeliss), Virgilio Riento (El sergent de le guardie), Arturo Bragaglia (Alfredo Erminio Spalla), Riccardo Bertazzolo (L'atleta), Checco Rissone (El cumandant en scunda), Angelo Prioli (El cumandant en prima) e Gianni Branduani (Totò a vünds an)[4].
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è stai premiad cun la Palma d'Or par el migliur film al 4° Festival de Cannes, cun el Nàstor d'Argent par la scenugrafìa de Guido Fiorini e cume migliur film furest par i critich de New York. Miracolo a Milano l'è stai anca numinad ai BAFTA Awards dal 1951 cume migliur film, insì tame Francesco Golisano cume mugliur atur furestier.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La scena dal sgul ins le scue l'ha ispirad Steven Spielberg par la scena dei fiöi ins le biciclete sgulant ind el film E.T.;
- Miracolo a Milano l'era el film preferid de Charlie Chaplin;
- El film l'è stai restaurad ind el 1999 par la version in DVD[5] süpervisiunàda dal fiöl de De Sica, Manuel;
- S'cund el Zavattini, el film el gh'eva da es ciamad I poveri disturbano (I puaret i dan fastidi);
- La version uriginal dal suget l'era staia scrivüda par el prìncip De Curtis, Totò;
- El film l'è stai girad in italian, ma gh'è d'i tuchel parlad en milanes;
- Le zone de Milan indùe l'è stai girad i en Via Pareto, Vial Certusa, Piassa dal Dom e Piassa de la Repüblica[6], ma anca d'i camp tra Lambrà e l'Urtiga.
Galerìa futugràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
El sgul d'i barbon in Piassa dal Dom
-
El füneràl de nona Lolotta
-
-
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Aldo Palazzeschi e Maria Carla Papini, Cinema
- ↑ Gualtiero De Santi, Manuel De Sica e Vittorio De Sica, Miracolo a Milano di Vittorio De Sica: testimonianze, interventi, sopralluoghi
- ↑ Filming locations on IMDb
- ↑ Scheda dal film ins al IMDb
- ↑ Maria Carla Cassarini, Miracolo a Milano di Vittorio De Sica: storia e preistoria di un film
- ↑ Dal sit Squadra Volante Ligera


text:
Castión (LO)
Castión (Castiglione d'Adda in Italian) l'è un cumün de 4 809 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) del center de la pruìncia de Lod.
El sa tröva a poca distansa da dùe la Müsa la se trá in Ada.
Futugrafie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castión l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ufize stampa dla Provinzia
- N düle é romagnü stlüt ite tl Palaz provinzial 2 a Balsan liejer inant ›
- Kompatscher sarà a Roma a n’incuntada cun le Presidënt Mattarella liejer inant ›
- Dala Junta: Re-ejaminaziun dles conzesciuns, i esperć é gnüs nominà liejer inant ›
- Dala Junta: Heiner Schweigkofler sarà le proscim presidënt dl IPES liejer inant ›
- Ressurses dla Provinzia por i proieć dl FSE: Aprovaziun di critêrs liejer inant ›
› D'autra nutizies | Homepage Ufize Stampa
Comuns
- Udiënza dl assessur provinzial dot. Florian Mussner (Comun de Badia) liejer inant ›
- Cuta de sojornanza - modifiches (Comun de Corvara) liejer inant ›
- Orar nü de daurida dl Ofize dla posta a La Val (Comun da La Val) liejer inant ›
- Conzesciuns por le frabiché - forá 2015 (Comun de Corvara) liejer inant ›
- Conzesciuns da frabiché forà 2015 (Comun de Badia) liejer inant ›
Manifestaziuns
Non ci sono eventi in questo momento
Video
Duc i video dl'Ufize Stampa


text:
Taècc
Taècc (Taleggio in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 37 km de la sità e a 758 méter söl lièl del mar. L'è furmàt de le frasiù de Olda, Peghera, Pisì e Sotacéza 'ndoche gh'è la sede del municìpio.
El g'ha 'na popolasiù de 600 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 46,5 km² e 'na densità de popolasiù de 13 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Camerada, Cassiglio, Füipià, Gerusa, Mòsc (LC), San Gioàn Biànch e Vedeseta
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Taècc l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1955
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 03 - l'Índia: el parlameent al declara ilegaal i descriminazziun de che i è vítim i pària.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
27 03 - Sant Jaume de Galícia (Galisia): Mariano Rajoy Brey, polítegh Spagnöö.
28 10 - Seattle (Washington, SÜA): William H. Gates, cognossüü coma Bill Gates, impresari informàtich.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
07 07 - Benimaclet, València (Catalugna): Carles Salvador i Gimeno, pueta, etnòlegh e gramàtich valensan (n. 1893).
05 03 - Saratov (Rüssia): Antanas Merkys, polítegh Lituan, presideent del paees, dapress de vess deportaa par la Üniun Suviétega (n. 1887).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
02 03
Ol dé 2 de mars l'è 'l 61 ( 62 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 305 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de mars al è ul dí da pòost 61 ( 62 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 305 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1824 - Alcoi (l'Alcoià): se la passa öna reölta operera.
1836 - La Repüblega de Texas declara la sò independensa de Mèssich.
1939 - Sità del Vaticà (Roma): ol conclave al proclama papa Euseni Pacelli, ch'al regnarà come Pius XII.
1943 - La aviassiú d'Austràlia e i Nord Americana i ataca e destrüiss ol convoj Zapones in la Bataja del Mar Bismarck.
1946 - Hồ Chí Minh al è nomenat President del Vietnam del Nort.
1956 - ol Maroch: ol paes s'independisa de Fransa.
1998 - La Naaf Spassiala Galileo la descuvriss ün osseà d'eigua salada in del Satèlit Öròpa, öna di lüne del planeta Jüpiter.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1876 - Roma (Itàlia): Eugeni Pacelli, che al de·entarà papa come Pius XII.
1931 - Rössia: Mikhaïl Gorbacov, expresident de la Üniú Soviétega
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1974 - Barcelona: Salvadur Puig i Antich, militant anarchesta a chi i autorità franchiste i aplica la pena de mort.
- 2011 - Islamabad, Pakistan: ol Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, copàt da i Talibà in del 2011, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1Sei xɨcaj jetze pu ayan tyuju'urɨj aɨjna ɨ Pedro, ajta aɨjna ɨ Juan. Naijmi'i mu a a'ujnyéj anna a'ahua'a teyuu tɨ a'utejvee. Ayaa mu huarɨj, a'ini pu'uri tyaja'ure'enyajca'a a'atzaj maj pua'a tenyuuva'a mua'aye'i ɨ Dioj jemi. A'atzaj pu pɨti'irɨjcaa cumu ayée ucama'aca ɨ xɨcaj. 2Seica mu a'atɨ a a'utu'ara'a mua'aye'i mej mi maɨn ye'itejcheti ajna a'ahua'a ta'apueerta a'u mej meyan taja'atamua'amua tɨcɨn tɨ naa seijre'e. Ayaa mu ti'ijrɨ'ɨrajcaa tɨj na'a nain xɨcaj tzajta'a, tɨ'ij aɨn tumin hua'ahuaviira ɨ maj maun a'utyaru'ipi u teyujta'a. Capu ráye'ivajca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Ayaa pu eenya'a huanu'eihuaca'a, capu ráye'ivajca'a, a'ini cɨyaaxara'acaa ɨ ruɨɨca jetze. 3Tɨ'ɨj aɨme huaseij aɨjna ɨ Pedro, ajta aɨjna ɨ Juan ɨ maj maun a'utyarutijma'a u teyujta'a, tɨ'ɨqui tumin hua'utahuaviiri'i. 4Aj pu i aɨn Pedro ra'araaseij tyamua'a naa. Ajta aɨjna ɨ Juan, ayaa pu che'eta na'a naa tira'araaseij. Aj pu i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pedro tɨcɨn: ―Pata'aj hui taaseij. 5Tɨ'ɨqui anpuá'araca'a aɨjna ɨ tyaata'a. Ayaa pu ti'imuajcaa aɨjna tɨcɨn tumin mu raata'asin. 6Ajta aɨn Pedro ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Canu plaata ticha'ɨ, canu nyajta ooro ticha'ɨ ɨ nyaj muaatapueijve'en. Eru ti'itɨ nyaj ticha'ɨ, aɨj nu'u muaata'asin. Ayaa nu ti'imue'ixaate'e aɨjna jetze ma'acan ɨ Jesús tɨ Nazaret e'ema'acan, ájchesi, pata'aj hui rajra'ani. 7Tɨ'ɨqui ra'anaavi'i ɨ muajca'ara'ara'an jetze. Ajta ra'ajjáj. Cɨme'en pu'u ra'ajjáj, aj pu i huaruj ɨ ruɨɨca jetze ajta nainjapua ɨ ruchyapua jetze. 8Aɨjna tɨ cɨyaaxara'acaa tɨ'ɨqui ájtzucu. Ajta a a'utyeechaxɨ. Aj pu i autyejche tɨ á'ucha'acanye'en. Tɨ'ɨqui hua'a jamuan a'utyajrupi u teyujta'a ɨ Pedro, ajta ɨ Juan. Titzúna'acha'a pu huama'acaa. Rɨ'ɨ pu tirata'acara'a ɨ Dioj. 9Naijmi'i mu raaseij ɨ tyaɨte tɨ ari á'ucha'acanya'a aɨjna ɨ tɨ cɨyaaxara'acaa, majta raanamuajri'i tɨ rɨ'ɨ tirata'acaa ɨ Dioj. 10Maraamua'a tɨcɨn aɨj pu pɨrɨcɨ ɨ tɨ aj e'ityacatii a'u tɨ a'apueerta tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn tɨ naa seijre'e, ajta ɨ tɨ limujna hua'ahuavi'iraca'a ɨ tyaɨte. Matɨ'ɨj mi náa rɨ'ɨ tira'utaseij, majta tɨn ti'itzɨɨnya'acaa. 11Ajta aɨn ɨ tɨ cɨyaaxara'acaa, aɨ pu hua'avivi'iraca'a aɨjna ɨ Pedro, ajta aɨjna ɨ Juan. Aa mu a'utyáuuca'a ta'apueerta tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn a'u tɨ Salomón e'evé'echi'ive'e. Naijmi'i mu a'utyáarua aɨme ɨ tyaɨte a'u maj a'utyáuuca'a. Eecan mu naa titya'utáujmua'ajtyaca'a aɨme jemi. 12Tɨ'ɨj aɨn Pedro hua'useij, ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn seyan a'ij tyajá'useij mɨ rutzajta'a muan, mɨ saj Israel jetze ajtyama'acan? ¿A'ini sej si eecan taseij? ¿Ni seyan ti'imua'atze tyaj ityan tyajɨɨmua'a tiraahuaa eijna i a'atɨ? ¿Ni ayan tyajamua'amityejtye'e tyej ityan raarujte tyaɨjna tɨ ayan me tyaja'ucha'acane'en tyaɨjna cɨme'e ɨ tyaj raayɨ'ɨtɨ na'ari tyaɨjna cɨme'e ɨ tyaj cai a'anaj autyajturaa ɨ Dioj jemi? Capu xaa nya'u ayan ti'ayajna. 13’Ajta aɨjna ɨ Dioj, aɨ pu rɨ'ɨ tihua'ata'acara'a ɨ a'amuavaujsimua'a tyaaca aɨjna ɨ Abraham tyaacan, ajta aɨjna ɨ Isaac tyaacan, ajta aɨjna ɨ Jacobo tyaacan. Aɨ pu hua'aDioj raarujte aijna i a'atɨ, a'ini áij pu tya'antzaahua aɨjna jemi ɨ Jesús tɨ Nazaret e'ema'acan. Dioj pu ayan tiraata'a aɨjna tɨ ravaɨre'e tɨ aɨn ti'ityávaaca ti'itɨj cɨme'e tɨ eitze'e ve'e, aɨjna saj muan tyu'utatuii aɨjna ɨ Jesús hua'a jemi ɨ mej tie'ijta. Ajta aɨn Pilaatu, raxe'eva'aca'a tɨ raatatuaani. Ma sajta muan, caxu raataxe'eve, silu ayaa xu ti'ijxe'eva'acaa tɨ huamɨ'ɨni. 14’Caxu raatátuaa saɨjna ɨ a'atɨ tɨ cai a'anaj ti'itɨj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, ajta ɨ tɨ rɨ'ɨ ti'ityevistaca'a silu ayaa xu tiraata'ixaa tɨ aɨjna huatatuaani ɨ seij tɨ a'ij pua'a ti'ityevistaca'a. 15Muan xu hui sajta raaje'ica saɨjna ɨ a'atɨ tɨ hua'ata'acara'a maj ruuri mua'ara'ani ɨ tyaɨte. Ajta Dioj pu ajtahua'a raatatɨste ɨ xaijnyu'ucara'ara'an tɨ i ajtahua'a ruuri a'ara'ani. Aɨj tu xaa huaseij, ityan. 16Aɨj pu jetze araujca'anye ɨ Jesús aɨjna ɨ tɨ cɨyaaxara'acaa. Ɨ saj raaseij, saj sajta seri ramua'ate, aɨ pu rá'antzaahua ɨ Jesús ajta tiraahuaate'e. Aɨj pu cɨn ari huaruj. 17’Ma'acui xaa nya'u, ne'ihuaamua'a, nyaa nu ramua'aree a'ij sej ti'itɨj huáruu saj cai ramua'areeraca'a, majta ɨ maj tyaja'amue'ijte'e, camu majta ramua'areeraca'a. 18Ajta Dioj pu ra'ara'aste a'ij maj anacaican tyu'utaxajtaca'a aɨmej ɨ mej ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan. Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a tɨ nu'u aɨn Cɨriistu'u rajpueiitzi a'ame, aɨjna cɨme'e tɨ nu'u Dioj an yá'ujra ɨpuari japua. 19’Sata'aj saɨque tyu'umua'ati ɨ Dioj jemi. Sajta huataujtuiire'en ɨ Dioj jemi tɨ ij aɨn tyajamuaataijte'en, tɨ ij ajta aɨn tyajamuaatauuni'i ɨ saj cɨn autyajturaa ɨ jemin. Aj pu hui tyaja'ure'enyejsin aɨjna xɨcajra'a jetze tɨ'ɨj jetzen tavastara'a tajapua nyuuni. 20Aj pu i Dioj u ya'utaiti mueetzi jemi aɨjna ɨ Cɨriistu'u tɨ ari raata'a tɨ aɨjna cɨn antyujmua'aréera tɨ tyu'utaijta nain japua. Ai pu aɨn pueen ɨ Cɨriistu'u aɨjna ɨ Jesús. 21’Ruxe'eve'e tɨ aɨn Jesús u a'utyaváa a'ara'ani aujna u tajapua hasta na'a cai Dioj tyu'ujájcuare'en nain tɨj na'a ɨ tɨ iiyan ti'iseijre'e ɨ chaanaca japua. Ayaa pu aɨn Dioj ajmi'i tya'ataujratziiri'i matɨ'ɨj tyu'utaxajtaca'a aɨme ɨ mej jetzen ma'acan ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj. 22Ayaa pu aɨn Moisés tihua'uta'ixaa aɨme ɨ tavaujsimua'a tyaaca tɨcɨn: “Dioj pu nu'u seij avé'evi'itɨ ɨ a'atɨ tɨ ayan che'eta na'a jetzen ma'acan tyu'utaxajta nyatɨj inyaa. Aɨ pu mueetzi jetze ajtyama'acanta a'ame. Xaanamuajri'i naijmi'i a'ij tɨ aɨn tyu'utaxajta sata'aj sajta rá'antzaahuate'en. 23Tɨ pua'a nu'u cai a'atɨ rá'antzaahuate'en, miche'e raatamuarite'en. Che'e cai che'e aɨn hua'a jemi seijra'a ɨ tyaɨte.” Ayaa pu nu'u hui tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Moisés. 24’Ayaj xaa nya'u ti'ayajna naijmi'i ɨ maj tyu'utaxajtaca'a ɨ Dioj jetze ma'acan, tɨj na'a ajna tɨ'ɨj aɨn Samuel seijra'acaa, ajta tɨj na'a tɨ yu e'ire'enye, aɨ mu anáatyá'a tyu'utaxajtaca'a aɨjna xɨcajra'a jetze tɨ'ɨj Dioj tiraataijte'en aɨjna ɨ Cɨriistu'u. 25Eijna ɨ tɨ Dioj cɨn tya'ataujratziiri'i, aɨ pu hui ajta mueetzi jemi huatyaturaasin a'ini muan xu naijmi'i huayaujmua'a pueen ɨ mej ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan. Dioj pu ajta tya'ataujratziiri'i ɨ runyuuca cɨme'e aɨme jemi ɨ a'amuavaujsimua'a tyaaca. Ayaa pu aɨjna cɨn tiraata'ixaa ɨ Abraham tyaacan tɨcɨn: “Naijmi'i ɨ tyaɨte ɨ maj maun huachaatɨma'a mua'aju'un ɨ chaanaca japua, aɨ mu ra'ancura'asin ɨ tɨ i'i xa'apɨ'ɨn tɨj na'a ɨ tɨ hua'utyavaɨre'esin aɨme ɨ maj a jetze airanyejsin.” 26Tɨ'ɨj i Dioj ra'antihuau aɨjna ɨ Jesús tɨ ravaɨre'e. Aɨ pu u ya'utaityaca'a mueetzi jemi tɨ'ij aɨn rɨ'ɨ tyajamuaata'an sej si naijmi'i raatapua'ajta saɨjna ɨ tɨ a'ij pua'a een. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Pedro.


text:
Poncaràl
Poncaràl (Italià: Poncarale) l'è 'n cümü de 5 310 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna centràl a 10 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.
El paés de Poncaràl l'è de urìgin medievàl e l'è ligàt a l'ezistènsa de 'n castèl feudàl sitüàt ensìma a la culìna (Montenèt), Le ca che gh'è nit sö töt entùren i è nìde a furmà el prim nùcleo abitàt del paés. El castèl en quistiù l'è 'l castèl de Poncaràl endóche gh'è la céza dei Sancc Gervàs e Protàse.
Difindìt de möràe e fòs, el castèl el comünicàa col burgum per mès d'en put endóche pasàa i car, che 'l se troàa de föra de le möràe stèse: pròpe de chèsto "pons caralis", vé el nòm del paés.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Munìga del Gàrda
Munìga (nom uficiàl en italià: Moniga del Garda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 510 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 9,4 km² e 'na densità de popolasiù de 267 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino (VR), Manèrba del Gàrda, Padènghe, Soià. L'è postàt sö la spónda bresàna del Lach de Gàrda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Langwies
Langwies a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 296 abitant e una süperfiss de 54.85 km², e al se tröva a una altitüden de 1377 meter sura al livel del mar.
El cumün de Langwies a l'è tacaa ai cumün de Arosa, Conters im Prättigau, Davos, Fideris, Klosters-Serneus, Peist.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Langwies l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1384 col nom de die lang Wise.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Langwies in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gesü de Nazaret
Gesü de Nazareth (nom pupular: 'l Signur, cugnussüü anca 'me Gesü Crist o dumà Gesü, in milanes antigh Iesüss o Esüss, in cremasch Iésös o Iözös[1] in bergamàsch Jösös e Giösos[2],[3]), a l'è la figüra centrala del Cristianesim: a l'è el Fiö de Diu e Diu incarnaa. Per i Cristian, a l'è el Messia che parlen in de l'Antigh Testament; el Giüdaism al refüda questa visiun. Per l'Islam Gesü a l'è un prufeta e l'è anca una figüra, d'una quaj impurtanza, de alter religiun.
I funt principaj de infurmaziun de la vita e i insegnament de Gesü a hinn i quater Vangej canonigh, anca se gh'è di stüdius che disen che alter test pudarien vess impurtant anca lur per capì la sua vita e i sò insegnament.


text:
Thor
Thor (nors antigh: Þórr) l'è vun di dei pussee important de la mitologia germanega.
L'era el dio del tron, e l'è cognossuu per i sò longh bataj contra i Gigant.
Cuntegnüü
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
"Thor" l'è la version inglesa del nors antigh Þórr, che la va inanz anca incoeu in de l'islandes Þór.
A l'è cognossuu anca tant 'me Donar in todesch antigh e olandes, Þūnor in ingles antigh, Tórur in faroes, Tor in svedes, danes e norveges, Tonger in frison. El nomm el deriva de la radis germanega *Thunraz, che la voeur dì "tron" (cf. ingles modern thunder, todesch donner e via inscì) e l'è de origin indoeuropea (cf. el latin tonus).
I origin mitologich e la fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'era el fioeu de Odin (re di dei) e de Jörð (la dea de la terra), e l'era el pussee fort di Æsir. El viveva a Ásgard, in del regn de Þrúðvangar, in del castell de Bilskirnir.
Intant che Odin l'eva consideraa el re di dei, Thor l'eva pussee che alter el dio di omen, e per quest l'era ben amaa di gent de la Scandinavia. I Vichingh i se faven ciamà anca el Popol de Thor. El dio l'era representaa con la barba longa e rossa e i muscoi possent, e 'l gh'aveva duu aspett de la personalità: el primm l'eva quell del gigant fosch e brutal; el segond inveci le faseva vedè tant 'me on bonascion con di aspett anca comegh.
La soa miee la se ciamava Sif e l'era la dea de la fertilità, cont i cavei dorad compagn del forment, faa su di nan dopo che Loki el gh'aveva tajaa via quei originai. Thor el gh'ha 'vuu anca alter moros asca la miee: per esempi, la gigantessa Járnsaxa la gh'ha daa a lu on fioeu ciamaa Magni. De la Sif el gh'ha 'vuu Þrúðr e Móði; el gh'aveva anca on fiolasc ciamaa Ullr, che però l'era on bagai domà de la Sif.
I ogett de Thor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa forza, giamò legendaria, la cresseva grazie a trii arnes che lu el bandonava mai, e che le faseven vegnì quasi invicibel: ona cintura che la ghe redobbiava la forza, on para de guant de ferr e 'l martell Mjöllnir, on istrument doperaa per colpì i moster e i nemis. El fonzionava tant 'me on boomerang, e 'l rapresentava ona saetta: donca el nonziava el rivà de la pioeuva.
El sò mezz de trasport a l'eva on carr tiraa de dò caver (Tanngnjóstr e Tanngrisnir). Anca quei besti chì i gh'aveven di poter portentos: duranta i sò viagg, el Thor je mangiava a la sira e 'l coservava la pell e i oss; a la matin, i dò caver eren renassuu.
Influenza coltural[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm de Thor l'è restaa conservaa anca incoeu in del nomm del giovedì doperaa in di lengov germanegh: varda per esempi l'ingles Thursday, el todesch Donnerstag, l'olandes Donderdag. Anca in finlandes la s'è fada sentì l'influenza germanega, e defatt el giovedì el se ciama Torstai. El nomm del giovedì l'è staa formulaa per imità quell doperaa in di paes de coltura latina: defatt el Thor l'è on poo el corespondent del Giove, perchè hinn tucc duu signor del tron.
Inoltra el nomm del dio l'è anmò bell doperaa in di paes de la Scandinavia.
Thor a l'è anca on personagg di fumett american de la Marvel.


text:
Stat de Fock
In mecàniga di quanta, un stat de Fock al é qualsevœur stat del spazi de Fock, cont un ben definii numer de particul in cada stat. El nomm al é per V. A. Fock. I é definii per obeí ai relazion de seguit in l'algebra bosòniga:
cont a (resp. ) l'operador d'anihilazion (resp. creazion) de Bose. Di relazion compagn i var per l'algebra fermiòniga. Chest al permet de controlà che e , i.e., la mesurazion del numer de particul int un spazi de Fock la dà indrée semper un valor ben definii, senza fluctuazion.


text:
Verùna
Verùna (Verona 'n italià e 'n latì; Vérone 'n francés; Verone 'n furlà; Bern, Dietrichsbern o Welschbern en todèsch; Bearn en cìmbro) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 256.110 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 206,63 km², per 'na densità de 1182 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bussolengo, Buttapietra, Castel d'Azzano, Grezzana, Mezzane di Sotto, Negrar, Pescantina, Roverè Veronese, San Giovanni Lupatoto, San Martino Buon Albergo, San Mauro di Saline, San Pietro in Cariano, Sommacampagna, Sona, Tregnago, Villafranca de Verùna.
L'è strersàda del fiöm Adige e la rèsta a 'an trentìna de chilòmetri del Lach de Garda.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de 'Verùna, somèa che la sàpe stàda fondàda dei Galli Cenòmani söndèn sit del neolìtich so le rìe del Adige. Dòpo l'è deentàda 'na colònia romàna (endèl an 49 prìma del Signùr ai verunés ghe vé dat la citadinànsa romàna), col nòm de Augusta. Piö tàrde amò, l'è stàda sóta i Ostrogòti, sóta l'impéro bizantì, e dòpo la conquìsta dei Longobàrdi l'è deentàda la séde de 'n dücàt importànte.
Sèmper a Verùna, 'ndèl an 774, Carlo Magno el g'ha mitìt fì a l'öltema rezistènsa dei Longobàrdi, minàda del Adelchi, fiöl del re Desiderio. Adelchi 'l sercarà de rifügiàs a Verùna ma a la fì ghe tocarà scapaà con cèsto feneserà 'l Régno dei Longobàrdi.
Monümèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è stàda deciaràda patremóne de l'umanità de l'UNESCO per vìa de la sò strütüra urbàna e per la sò architetüra: Verùna l'è 'n bèl ezèmpe de cità che s'è svelöpàda de menemà e sènsa 'nterusiù per dumìla agn, e isé la g'ha 'ntegràt elemèncc artìstich de gran qualità de perìodi stòrich diferèncc.
'Ntra i monümèncc piö 'mportànti gh'è:
Archivi:
- Anfiteatro romano
- Catedràl gàtica (séc X)
- La céza romànica de San Zén
- Divèrsi palàs, come 'l Palazzo del Consiglio
- Castel Vècc
- Put Scalìger (1354)
Curiozità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Verùna gh'è stat ambientàt giöna de le piö famùze tragédie teatrài de William Shakespeare, el Romèo e Giulièta. En cèntro a la cità gh'è amò la cà 'ndóche, segónt la stória, stàa la Giulièta.


text:
Ciür
Sciür (nom ufizial in talian: Chiuro) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 2 536 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 51 km² e 'na densità de 50 ab./km². A l’è tacaa a Castel, Lanzada, Muntagna, Punt, Tej e cunt i cumün svizer de Brüs e Pus'ciaf.
Sciür al se tröva in del mès de la Altelina, in sül fiüm Ada l'è sitüaa a 10 Km da la sità.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Kelheim
Kelheim l'è 'na cità todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviéra, distrèt goernatìf (Regierungsbezirk) de la Bàsa Baviéra. L'è 'l capolöch aministratìf del circondàre rüràl omònim. El teretóre aministràt de la cità l'è de 76.79 km² e 'ndel Dic 2013 la gh'ìa 'na popolasiù de 15 750 abitàncc.
El cümü de Kelheim el se tróa sö le spónde del Danubio, pròpe 'ndóche 'l fiöm el se 'nfràta dét endèle góle ciamàde Donaudurchbruch. De l'ótra bànda de le góle (a mut), amò 'ndèl teretóre de Kelheim, söndèn ànsa del fiöm, gh'è l'Abasìa de Weltenburg famùza tra l'alter perchè la se ànta de ìga la fàbrica de bìra de abasìa piö antìca del mónt.
N'ótra fàbrica de bìra 'mportànte che g'ha séde a Kelheim l'è la Private Weißbierbrauerei G. Schneider & Sohn, famùza per le sò bìre de formét (Weissbier).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Geröla
Geroeula o Sgeröla (Gerola Alta in italiàn) l'è ün cumün de la Pruvincja de Sundri, a 1050 meter sül nivel del mar.
Al gh'ha 178 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 38,1 km² e ona densità de 5 ab./km².
El Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geroeula se troeuva in fund a la Vall del Bitt de Geroeula, üna vall lateràl de la Valtelina che la part da Murbègn e la va vers süd, in di Alp Urobich.
El paes l'è traversàa dal turent Bitt, che dà'l nom al furmàg che vegn fàa in 'sti zoni chì. In del paes ghè la gesa de San Bartulumè.
I fraziùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del teritori cumünàal gh'hin divers fraziun, ch'hin pussee che olter di piscinìn aglumeràa di baiti che vegnen abitàa dumà dürant l'estàa: Vall, Nasunc, Caa de Sura, Ravizz, Foppa, Castèll, Laveggiöö, Fenìil, Pescegàl.
La fraziùn de Pescegàl, che se troeuva a m. 1350 d'altezza a cinch chilometer de Geroeula, l'è la pussee impurtant; l'è üna impurtant sit per i sport invernai (sci e snowboard), atrezada cunt di segiuvìi che riven fin al Pass de Salmuràn.
I fest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La festa pussee impurtant de Geroeula l'è la "Sagra del Bitt", che l'è a la terza dumenega de setember. In 'sta sagra chì i furmagiàt del sitt i mustren i lur furmi de furmagg Bitt, che l'è fàa cun lat de vaca e de cavra mesculadi insemm, ch'el vegn dupràa per fàa di mangiàa tipich de tütta la Valtelina, cumè i pizzoccher e i sciatt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Geröla l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Crixus
Crixo o Crisso (latin: Crixus; Gallia – Apulia, 72 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier gallic e leader da la ribelliun di s'ciavi durant la Tersa guèra servil cun Spartacus, Gannicus, Castus e Oenomaus.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da urigin gallich (ül sö nom in celtic vòr dì "dai cavéi riss"), l'é diventò s'ciav un quei ann prima da la rivolta dai Romani, ch'han scunfitt gli Allobrogi, esercit in dal qual Crixus al cumbateva. Cum'é tanti sö cumpagn, Crixus al s'é alenò per diventà gladiatur in da la scòla da Capua da pruprietà da Lentulus Batiatus. In di primi scuntri cuntra l'esercit ruman, la sua compagnia da gladiatur celti l'ha cambiò tipulugia da cumbatiment, taccand i parti espost a l'esercit servil, ritegnü cum'é di punt debul. Inisialment l'esercit di scchiavi utenn vari succes, scunfigend l'esercit senatori inviò per fermà la rivòlta. Crixus al sa separa da Spartacus vers la fine da quell'ann; Spartacus infati al vureva arrivà ai terr d'urigin di schiavi in Gallia e in di Balcani, iveci Crixus al vureva sachegià l'Italia dal sud. In da la primavera dal 72 a.C. v'un di 2 consoli inviò a fermà la ribelliun, Lucius Gellius Publicola, al ragiungg Crixus e i sö òmin, ca eran Celti e capi tribù Germanich, sul Munt Gargano in da la regiun da l'Apulia. In da la bataglia Crixus al s'é servì da la fanteria germanica per tentà da decimà i ruman prima da dacc ül via libera ai sö gladiatur d'élite. I sö lutadur germanici in stò sbaraglià e Crixus l'é stà custrett a mett in att una strategia difensiva ca la s'é rivelada inefficass: Crixus l'é stò masö e i sö 30.000 suldà scunfitt. A la manéra dagli aristucratic rumani, Spartacus l'ha unuràà la memòria da l'ex-gladiatur cun di gioch funebri in di quali 300 rumani prigiunier da guera in stò custrett a cumbatt fin a la mort cum'é di gladiatur.
Popularità dopu la Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adatament cinematugrafich e televisiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Crixus l'è stò interpretà da Jon Ireland in dal 1960 in dal film Spartacus.
- Crixus l'é stò un persunagg dal Jeff Wayne's Musical Version of Spartacus.
- Crixus l'é stò interpretà da Paul Kynman in dal 2004 in dal film Spartacus.
- Crixus l'é stò interpretà da Manu Bennett in di seri TV da la Starz; Spartacus: Blood and Sand, ül prequel Spartacus: Gods of the Arena, ül sequel Spartacus: Vengeance e l'ultima stagiun Spartacus: War of the Damned.


text:
Wilderswil
Wilderswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2501 abitant.
El cumün de Wilderswil al se tröva a una altitüden de 586 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bönigen, Därligen, Gsteigwiler, Gündlischwand, Lauterbrunnen, Matten bei Interlaken, Saxeten.