text:
In dals participants na duai betg esser sa tegnì vid las instrucziuns dal manader ed è ì en ina spunda cun naiv nova, malgrà privel da lavinas remartgabel (staglim 3 fin 5). Quai han experts da l'institut da naiv e lavinas SLF constatà en l'expertisa. Sche quai haja però propi chaschunà las lavinas, na pon ils experts betg giuditgar definitiv.
Tar la lavina dal schaner 2015 eran las persunas fin a 2.5 meters sut la naiv. En ina tschertga da 45 minutas han 30 gidanters pudì chattar tut las 8 persunas – 4 eran mortas ed in'ulteriura persuna è morta en l'ospital. Il manader da la tura, che gieva oravant sco previs en tals cas, n'era betg vegnì en la lavina.
Silsuenter ha la procura publica dal Grischun avert inquisiziuns cunter il manader da la tura. Questas inquisiziuns ha la procura publica sistì radund dus onns pli tard.
Ils plitier dad unfrendas han però recurrì tar la Dretgira chantunala cunter questa decisiun. Cun decisiun dals 12 da favrer (SK2 17 28, il link avra en ina nova fanestra) schlia la Dretgira chantunala la decisiun da la procura publica che sto ussa reprender il cas. Il grad da responsabladad dal manader na saja betg cler avunda, uschia ch'ins na dastgia betg sistir la procedura. La procura publica ha da decider danov.
Expertisa pudess distgargiar il manader
Experts da l'institut per naiv e lavinas SLF han pudì reconstruir cun l'apparat da GPS ch'in dals commembers ha bandunà la ruta ordinada dal manader; quai che pudess avair chaschunà la lavina. Quai fissi en mintga cas da resguardar tar ina nova procedura, scriva la Dretgira chantunala.
Dumonda dispittaivla: Ir en gruppa cun distanza ubain singuls
Però era la decisiun dal manader da ir tras la spunda en gruppa cun distanza da 10-20 meters n'è betg clera. Da sclerir è tenor la Dretgira chantunala, sch'i n'avess betg dà la pussaivladad dad ir sco singuls da la spunda giu. Grev da cumprovar vegn ad esser che quai avess midà la situaziun – pia ch'i avess uschia dà damain unfrendas. En mintga cas n'haja il manader betg gì avunda indizis per sa decider per la schliaziun dad ir in suenter l'auter.
RR novitads 08:00


c: text/html

text:
Ils uschenumnads «Rote Blöcke» vegnan stgarpads giu, quai communitgescha l'Assicuranza d'edifizis dal Grischun che posseda questas chasas. In'examinaziun dals bajetgs existents haja mussà che las chasas dals onns 70 stuessan vegnir sanadas. Per part cuntegnan tschertas parts er substanzas nuschaivlas sco asbest. L'assicuranza ha perquai decidì da stgarpar giu ils bajetgs e far ina surbajegiada nova cun 30 abitaziuns ed in nov Coop. Ils 35 locataris èn gia orientads e ston bandunar lur abitaziun sin il mars 2018.
RR novitads 09:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Renovaziun baselgia parochiala (1972–1976)
Informaziun vegn scret grond ozildi, malgrad ch’ella caschuna meinsvart confusiun, demai ch’ella vegn beinsavens malcapida. Nuotatonmeins ha la cumissiun da baghegiar dalla pleiv da s. Gions anflau per opportun d’edir ina broschura d’orientaziun concernent la renovaziun da nossa baselgia parochiala. Sin tala moda vuless la cumissiun informar empau ils parochians sur dil curriu e passau e vegnent. Aschia sperein nus da prevegnir a malcapientschas. La renovaziun dalla baselgia parochiala ha fatschentau la pleiv gia dapi onns. Mintgin che veseva, saveva ch’ina restauraziun fuva urgenta. Igl onn 1965 ei per quei motiv a caschun dalla radunonza da pleiv vegniu elegiu ina cumissiun preparatorica per la renovaziun dalla baselgia da s Gions.
Planisaziun L’emprema missiun da quella cumissiun ei stau da secussegliar cun persunas cumpetentas, oravontut cun la Curia episcopala. Silsuenter ha ei giu num da far retschercas per in architect scolau, cumprovau e recumandau. Digl architect dependa numnadamein il bien andament dalla lavur. El ha d’inspectar ed intercurir igl object puncto lavur e valur. Tier la renovaziun baselgia sto in architect esser empau humiliteivels ed esser il cunscienzius interpret digl art che ses collegas da tschentaners vargai han giu. Quei sa sin moda optimala mo daventar en connex culla tgira da monuments cantunala e federala. Sch’ei setracta d’in object da valur, sco per ex. la baselgia parochiala da Mustér, ei quei ina necessitad absoluta. Prof, Erwin Pöschel scriva numnadamein «Quei baghetg ei ina dallas pli grondas, bialas e custeivlas baselgias baroccas dil cantun Grischun» (Pö 1 c p 81) .Tgira da monuments, architect e restauratur ston communablamein sligiar ils problems dart e zavrar la paglia serimnada el decuors dils tschentaners dal garnezi – (cc per semeglia notizia d’acts da dr Wyss). Per sin fundament da quei san definitivs plans vegnir elaborai e lu surdau las differentas lavurs. Quei tut drova temps e madira ponderaziun, cunzun sch’ins ha da quintar cun subvenziuns. Gest quei ei denton ual in fatg che biars san savens strusch capir. «Grosso modo» ei quei stau il proceder dalla cumissiun da baghegiar. Quella ha suenter consultaziun dalla Curia incaricau il medem onn (1965) il biro d’architectura Fetz, Glion, da far las necessarias preparativas. Architect Fetz ha, sco quei ei il cass tier ovras pli delicatas, buca vuliu surprender persuls la responsabladad e ha tratg tier siu amitg, architect Max Sütterlin da Zollikon, Sütterlin ei in um profilau, ch’ei differentas gadas staus delegaus dalla Confederaziun tier damondas d’art.
Per raschuns da vegliadetgna ei architect Sütterlin seretratgs igl onn 1972. Architect AKS Gerhard Franz da Herrliberg, ch’ei dapi onns il fidau collaboratur da Sütterlin ed ei aschia dalla bial’entschatta enneu cudischaus fetg bein cun tut il curriu e passau, ei vegnius acceptaus dalla cumissiun sco successur. Ensemen culla tgira da monuments cantunala sut la bitgetta da dr. A Wyss, Cuera, e la tgira da monuments federala, sut presidi da dr. A Schmid, Friburg e Berna, ein ils plans plaun e plaun vegni elaborai. Las calculaziuns da cuosts ein sin fundament dils plans vegnidas fatgas.
Renovar u engrondir? Ina damonda cardinala fuva: Lein nus mo renovar ni era aunc engrondir la baselgia da s. Gions? Ina hanada damonda che ha dau bia da discussiunar. Digl engrondir han ins la finala desistiu. En quei interval ei da Roma anora vegniu dau la lubientscha da celebrar ina s. messa dalla dumengia gia la sonda-sera. Ina nova pusseivladad, dalla quala Mustér ha immediat (sco emprema pleiv dalla Cadi) seprofitau ed aschia descargau grondamein ils ulteriurs survetschs divins en pleiv. Ord quei motiv el in’engrondaziun dalla baselgia parochiala buca necessaria. Denton ein aunc autras novaziuns liturgicas che tangheschan la baselgia sco edifeci, vegnidas edidas, p. ex. concernent igl altar (altar encunter il pievel), il crap da batten, il confessiunal, la scantschala (ambo), il baun dalla communiun, ed auter. In spetgar giu e preparar ponderau ei stau mo d’avantatg. La cumissiun ha saviu spargnar cuosts accessorics e possibilitau cheutras la finanziaziun. Pertuccont ils edifecis ecclesiastics ha il secund concil Vatican, en sia constituziun dalla liturgia, ediu «per longum et latum» las decisiuns che tangheschan il baghetg dalla baselgia. Interessents consulteschan cun grond avantatg quella constituziun. In cumpendi da quella constituziun ei l’interessanta lavur, titulada «Sanctuari e reforma liturgica», che nies actual sur vicari general, lic iur. et theoc Giusep Pelican ha schau comparer el Calender Romontsch da 1968, sin pagina 247. En quella lavur menziunescha el clar e bein las cundiziuns dil baghetg sacral. Ina investa detagliada sepaga a mintga lectur. . Sin fundament dallas perscrutziuns han nos architects elaborau in plan definitiv per mauns dalla cumissiun. La calculaziun da cuosts munta sin biebein in ed in miez milljun. Cheutier pareglia il plan da finanziaziun el scriver da nies president dalla pleiv, Giusep Huonder. Cuosts supplementars han las stuccaturas el chor e las lavurs vid igl artg denter chor e nav caschunau. Igl artg era sin dar ensemen e gia tschessaus anavon per ca 15 cm ed havess in di saviu caschunar ina terribla catastrofa en baselgia parochiala. Las conturas dils aunghels el chor ein stadas per nus tuts ina immensa, mo era emperneivla surpresa. Il reconstruir quels aunghels, ina lavur che sa vegnir fatga mo a maun e sto vegnir fatga da gronds artists ha cuzzau varga in onn ed ha aschia bess entuorn tut ils datums da terminaziun e per part era las calculaziuns. Mo cu tut ei finiu sepresenta la baselgia per en siu ver vestgiu antic e per lu astgan ins plidar d’ina renovaziun. Renovar vul buca dir mo surstrihar cun alv, mobein dar agl object sia fuorma originala e genuina.
Glisch verda per la renovaziun En num dalla Curia episcopala ha ils 25 d’avrel 1972 Sur vicari general Giusep Pelican scret ad architect Gerhard Franz il suandont: «Sehr geehrter Herr Architekt, Sie haben mir die Pläne für die Restaurierung der Pfarrkirche Disentis, den Bericht über die baulichen Massnahmen, den Kostenvoranschlag und eine Bilddokumentation zukommen lassen. Ich danke ihnen dafür bestens. Das grundsätzliche Einverständnis zur Restaurierung der Kirche hatte das bischöfiiche Ordinariat schon früher gegeben. Auch wurden die vorgesehenen Änderungen an der Eingangshalle und den Emporen mit Herrn Fetz näher besprochen. Vorausgesetzt, dass die Restaurierung im Einvernehmen mit der kantonalen und eidgenössischen Denkmalpflege durchgeführt wird, erkläre ich mich mit dem Projekt einverstanden. « Suenter haver giu retschiert glisch verda da quellas varts, ha la cumissiun da baghegiar giu liber maun per schar decider ils parochians tgei ch’eis veglien. Ouella decisiun ei vegnida dada cun caschun dalla radunonza da pleiv ils 2 da fenadur 1972 cun in term e decisiv gie per la renovaziun.
Progress dallas lavurs Las contractivas definitivas cun Berna e Cuera han silsuenter aunc retardau ina gada la surdada dallas lavurs. Denton, dapi la primavera 1973 ein las lavurs surdadas e gia pulitamein avanzadas. Vid clutger, tetg e fatschadas exteriuras ein las lavurs per part finidas. La renovaziun interna da nies sanctuari va successivamein vinavon. Nus sperein da saver far diever da nossa baselgia parochiala da Pastgas 1976. Las lavurs da gep el chor, las laupias, il plantschiu, e buca d’emblidar l’orgla nova, ensiaran liung temps da lavur. Nus vulein demussar capientscha e pazienzia e surtut esser engrazieivels alla venerabla claustra, che segida cun nus ton sco ella sa e po.
Supplica Malgrad ch’ins ei da tuttas varts promts da segidar moralmein ed era finanzialmein, resta ei aunc alla pleiv da curclar ina pulita summa. Ils bazars dils 6 e 7, sco era dils 13 e 14 da zercladur 1970, han purtau in recav da frs. 53000.–. La recreaziun dils 10 ed 11 da november 1973 ha danovamein purtau il bi recav da frs. 20000.–. Quellas acziuns ein vegnidas organisadas e preparadas excellentamein dall’Uniun da mummas e dunnauns. Possi quei exempel far scola. Las numerusas unfrendas en baselgia e las donaziuns privatas han ulteriuramein purtau in bienton daners, legreivlamein biabein miez milliun! Nus sperein che quei spert da segidar semantegni. Possi sogn Gion Battesta remunerar rehamein tonta lavur e ton spert da sacrifeci e generusadad. Ch’il sanctuari da s Gions vegni a paradar en siu niev vestgiu giavischan segiramein tut ils parochians da Mustér.
text da Sur Giuli Cantieni ord la broschura «Renovaziun baselgia parochiala S. Gions Mustér


text:
Il bap dals zombies: George Romero (77)
George Romero è vegnì legendar sco reschissur da films dad orrur e vala sco fundatur dal gener da films da zombies. Romero saja mort en la vegliadetgna da 77 onns pervi da cancer dal pulmun, ha communitgà ses manager.
In da ses films ils pli enconuschents è il classicher «Night of the Living Dead» dal 1968. Il film ha gì tschintg cuntinuaziuns.
Dapi 60 onns sin palc e set da film: L’actur Martin Landau (89)
L'actur da film american Martin Landau è mort en la vegliadetgna da 89 onns en in ospital a Los Angeles. Ina pledadra da l'actur ha confermà rapports da medias correspundents. El è mort pervi d'ina malsogna.
Martin Landau ha gì ina lunga carriera da film e televisiun ch'ha cumenzà l'entschatta dals onns 50. El ha giugà en films sco «Cleopatra» u «Der unsichtbare Dritte» da Alfred Hitchcock. Per sia rolla en il film «Ed Wood» ha Landau survegnì l'Oscar sco meglier actur secundar.
RR novitads 06:00


text:
Il delitto perfetto
Il delitto perfetto (Al delìt parfèt) 'l è 'n film thriller americàṅ dal 1954 'd Alfred Hitchcock trat da 'n lavōr teatràl ad Frederick Knott. Qvést chè 'l è al prim lavōr dal regìsta ingléś in dua la recìta la Grace Kelly, sarnìda parchè, a sò dita, la pâr una fréda e dastacàda ma invéci la gh'à al fōg dèntar.
Hitchcock 'l à girâ la séna d'l umisìdi cun di efèt in tri dimensiòṅ par réndar méj al tintatìṿ dla Kelly ad ciapàr al fòrbśi in prim piàṅ par difénd'r-as.
In dal 1998 'l è stâ fat 'n arfacimènt ad cal film chè intitulâ Delitto perfetto cun Michael Douglas, la Gwyneth Paltrow e Viggo Mortensen.
Sunt
Tony Wendice (Ray Milland) 'l è 'n ex campiòṅ ad tènis che adès al vénd di artìcui spurtìṿ a Lóndra. Un dè al vèṅ a savér che sò mujér Margot (Grace Kelly) la gh fà i còran cun un scritōr americàṅ ad rumànś śal, Mark Halliday (Robert Cummings). Par vindicàr-as e par ciapàr i bèsi dla sò spóśa, Wendice al decìd ad far-la cupàr da 'n àtar, p'r a n finìr-ag minga in mèś. Al sarnìs un sò ex cumpàgn 'd università, Swann Lesgate (Anthony Dawson), culpévul ad furt e che adès al s fà mantgnìr par dal dóni vèci.
C'n al ricàt e cun la prumésa ad dar-ag pò di bèsi, Wendice al custrìnś Swann a masàr la mujér par lò, pinsànd a 'n piàṅ a sò dita parfèt. Par far-as 'n àlibi, Tony al và na sira a 'n ricevimènt insém a Mark, faghénd catàr a 'l sicàri la ciàṿ d'l us sóta a 'l tapē par spasàr-'s i pē par parmét'r-ag 'd insfilsàr-'s a cà méntar la Margot la pònsa. A ùnd'ś óri dla sira 'l à in prugràma ad ciamàr par telèfun sò mujér par far-la alvàr e par far in manéra che Swann, lugâ da drē da 'l téndi, al pòsa strusàr-la quànd lē l'è prilàda da cl'atra banda.
Cla nòt lè però al ròbi i n vànan briśa cuma lò 'l iva traplâ. Na Margot in sotvésta, prima 'd murìr, la gh la cava a śgranfgnàr un para 'd fòrbśi e a piantàr-i in dla schina ad c'l àtar, cupànd-al. Wallace al scólta incòsa a 'l telèfun e al tórna a cà subìt arbaltànd però listés la situasiòṅ a sò vantàś. Difàti al gh la cava a far incriminàr la Margot p'r umisìdi vuluntàri.


text:
Thundorf (TG)
Thundorf a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.6 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1329 abitant.
El cumün de Thundorf al se tröva a una altitüden de 546 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affeltrangen, Amlikon-Bissegg, Felben-Wellhausen, Frauenfeld, Hüttlingen, Lommis, Matzingen e Stettfurt.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Thundorf (Todesch) Sit ufizial
- Media relaa a Thundorf TG su Wikimedia Commons
- Lustdorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kirchberg (TG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ils auters – cun Laura Keller en la Romandie
- Dumengia, 26.6.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 26.6.2016, 12:45, RTR
Nus vivin en ina societad da sguaz.
Nus cumprain e bittain tant per commoditad. Ma mintgatant era perquai che quests objects èn fatgs per ir en malura en paucs muments u che reparar custa dapli che cumprar insatge nov. Qaui ha consequenzas ecologics e socials. Per dar cunterpasi a questa tendenza proponan Genevra e Losanna ina soluziun... dapli da nossa correspundenta Laura Keller.


text:
L'interpresa da chalzers Karl Vögele SA cun las marcas Vögele Shoes, Bingo Shoe Discount e MAX Shoes va en mauns polacs. La gruppa CCC cun sedia a Polkowice surpiglia per 10 milliuns francs, 70% da l'interpresa tradiziunala dad Uznach en il chantun Son Gagl. Vitiers surpiglia la gruppa er ils daivets da la Karl Vögele SA.
Vendì lur cumpart hajan ils commembers da la famiglia Vögele che na sajan betg activs en l'interpresa, ha ditg ina pledadra. Augmentà sia cumpart da 10% sin 30% ha percunter il president dal cussegl d'administraziun Max Manuel Vögele. El resta en ses uffizi.
Sco l'interpresa Karl Vögele communitgescha, saja ella uss suenter dus onns da restructuraziun puspè dad extender sia posiziun. Spezialmain en il sectur online, sa dettian cun la CCC novas perspectivas per l'interpresa. La Karl Vögele SA è suenter Dosenbach il numer dus sin il martgà da chalzers svizzer.
RR novitads 12:00


text:
En trais etappas sanescha il spital da Glion fin 2017 las chombras. En l’emprima etappa en ussa 14 chombras vegnidas sanadas. Or da las chombras da quatter datti chombras da trais. Persuenter ha mintga chombra da nov duscha e tualetta. Las lavurs vegnan mintgamai fatgas davent da l’avrigl fin il november. Las lavurs che ch’èn calculadas cun 2,7 milliuns pon vegnir finanziadas cun agens meds finanzials dal Spital regiunal Surselva, declera il manader dal spital, Urs Kellenberger. Uschia na dovria quai naginas daners da las vischnancas purtadras dal spital per far la sanaziun.
Damain chombras
Damai che la durada da la dimora dals pazients sa reduceschia, saja la reducziun da 80 sin la finala 57 letgs betg in problem, ha ditg Urs Kellenberger. 90% da las lavurs han pudì vegnir surdadas a fatschentas en Surselva.


text:
Véder
El veder l'è un material solid amorf, che de solit l'è el prudot d'una sulidificaziun svelta d'un material viscus. La conseguenza d'una svelta sulidificaziun l'è che la se furma minga una strütüra cristalina regulara.
Se l'è pür, el veder l'è trasparent, dür assee, e'l gh'ha anca una granda inerzia chimica e biulogica, e la sua süperfiss l'è propi liscia. El sò difet a l'è che'l se rump in tòch tajent, anca se cunt un tratament termich o cun la giunta de alter element la se pö sistemà questa magagna.
El veder di finester a l'è'l veder de silici, che l'è dupraa anca 'me cuntenidur, material de fà i decuraziun, etc. L'è faa de diossid de silici (SiO2), ciamada anca siliss, e de la sua furma policristalina, la sabia. La siliss püra la gh'ha un punt de füsiun de quasi 2000 °C ma de spess per sbassal se giunten alter sustanz 'me la soda (carbunaa de sodi Na2CO3) o la putassa (carbunaa de putass) che riessissen a tirà giò la temperadüra anca de 1000 °C. El prublema de la soda l'è che la fà dislenguà el veder in del aqua: dunca se met dent anca de la calcina (ossid de Càls, CaO).


text:
La regenza grischuna ha dà glisch verda a l'Institut Otalpin a Ftan per introducir la matura englais-tudestga a partir dal 2019/20. Rumantsch pon ils gimnasiasts u pigliar sco segunda lingua naziunala u sco rom facultativ. Cun quest pass less l'institut sa posiziunar da nov e promover l'englais ch'è ozendi savens standard en universitads svizras, uschia la direcziun.
Uschia datti en naginas scolas medias grischunas pli in obligatori da rumantsch. Tut las scolaras e scolars che vegnan da scolas rumantschas pon eleger sez tge matura ch'els vulan far. Ma tuttina porschan differentas scolas grischunas anc roms rumantschs. Tgi pli bler e tgi pli pauc. Tenor il manader da l'Uffizi chantunal per la furmaziun media-superiura Hans Peter Märchy saja quai dentant fitg individual con e tge roms che vegnan instruids per rumantsch.
Tenor Martin Jäger, cusseglier guvernativ haja la regenza dà quella lubientscha cunquai che las scolas medias privatas san decider sezzas co ellas vulan sa posiziunar, uschè ditg ch'ellas sa tegnan vid las regulaziuns. Uschia n'haja la regenza gnanc la basa legala da far insatge encunter e pretender che l'Institut Otalpin Ftan sto mantegnair l'obligatori da rumantsch. Quai saja la libertad che las scolas medias privatas hajan sin il martgà liber.
Lia Rumantscha deplorescha la decisiun
Andreas Gabriel, pledader da la Lia Rumantscha (LR) deplorescha la decisiun da l'Institut Otalpin a Ftan. El ha dentant chapientscha che l'institut sto per l'avegnir era carmalar scolaras e scolars internaziunals, quai na duai dentant betg capitar sin donn e cust dal rumantsch.
En il rom da la consultaziun per la revisiun totala da la lescha davart las scolas medias propona la LR dad obligar ina scola media en mintga regiun da porscher la maturitad bilingua grischuna. La decisiun da Ftan cumprovia l'urgenza d'ina tala determinaziun che protegia il rumantsch, manegia Andreas Gabriel, il pledader da la LR.
Rico Valär na chapescha betg la decisiun
Rico Valär ch'è a partir da l'avust nov professur da rumantsch a l'Universitad da Turitg crititgescha la decisiun dal chantun da laschar abolir l'Institut Otalpin a Ftan l'obligatori da rumantsch. Quai saja fitg problematic, pertge gia uss manchian scolastas e scolasts rumantschs en las scolas. Uschia perdia il rumantsch sia rolla en las scolas grischunas.
Uschia va a perder blera savida, bleras cumpetenzas e quai è in grond problem per las scolas rumantschas.
Er per ils studis da rumantsch saja quai problematic, sch'il rumantsch vegnia abolì en tschertas scolas medias. Pertge la gronda part da las studentas e students che fan in studi da rumantsch derivian ord questas scolas. Pli paucs students da rumantsch saja dentant in pli pitschen problem. Per Rico Valär è la consequenza la pli gravanta quella, ch'i dat adina pli paucs scolasts rumantschs sin stgalim primar e superiur. Uss saja quai da spetgar giu las reacziun e lura encurrir il discurs cun las scolas medias ed er il chantun.
RR actualitad 12:00
Ord l'archiv da RTR
RR actualitad 12:00


text:
L'architect grischun survegn il premi renumà Norman Foster per il project dad ina chasa da famiglia a Tumein/Tamins. Il premi va mintg'onn al project che riva da cumbinar da maniera la pli estetica l'architectura e la producziun d'energia solara.
Sper Premi Norman Foster dus ulteriurs premis solars en Grischun
Sper la chasa da Daniel Ladner vegnan onurads anc dus auters projects cun in premi solar svizzer: Numnadamain l'edifizi da la Caotec Naturtechnik a Brusio e la chasa da pliras famiglias Hächler a Cuira.
Quests dus projects vegnan premiads en la categoria edifizis cun la distincziun per edifizis tenor il standard da «PlusEnergieBauten PEB».
Premis solars en trais categorias
La premiaziun da persunas u projects solars innovativs ha lieu quest onn per la 27avla giada. Sper ils Norman Foster Solar Awards datti ils premis solars svizzers en trais differentas categorias: En la categoria persunalitads u instituziuns per tgi che promova l’energia solara da maniera speziala, en la categoria edifizis per fabricats novs, sanaziuns u fabricats tenor il standard da «PlusEnergieBauten PEB» ed en la categoria indrizs per producziun d’energia.
RR novitads 06:00
Agentura solara Svizra
Ella è l'inizianta dal premi ed è vegnida fundada il 1990. Dapi lura promovia l'agentura l’idea dad avair en mintgina da las radund 3’000 vischnancas svizras almain in indriz solar che producescha tranter 1 kW e 10 MW energia. Per propagar l’idea haja ella lantschà il premi solar svizzer, scriva l'agentura sin pagina en la rait.


text:
Parlament: Tge vart gudogna?
- Dumengia, 1.10.2017, 17:25
La mesadad da la legislatura per il parlament a Berna.
Suenter las elecziuns avant dus onns hai gì num che surtut il Cussegl naziunal vegnia a far ina politica pli burgaisa. Ma è quai propi capità? Tge allianzas funcziunan en il parlament e tge èn ils projects per ils proxims dus onns?
En il Controvers discutan la cussegliera naziunala Magdalena Martullo-Blocher da la PPS, la cussegliera naziunala da la PS, Silva Semadeni, ed il cusseglier dals chantuns, Stefan Engler dal PCD. Moderaziun e redacziun Andri Franziscus.


text:
Partîd democrâtic
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Partîd Democrâtic (PD) l'è un partîd puléttic itagliàn ed zänter-mancénna.
L'è nèd dal 14 d'Utåbber dal 2007, coli eleziån primèri par fèr in môd ch'la zänt l'adlizéss al segretèri naziunèl e l'Asenblêa costituänt. Al partîd al s'è presentè ai eletûr par la prémma vôlta cme quall ch'al tôl só qual ch'l avêva fât l'Ulîv, parté dal 1995 par tor só al bon ch'ai è stra la socialdemocrazî, al socialîsum democrâtic, al cristianêsum democrâtic, al liberalîsum e l'anbientalîsum.
Al segretèri naziunèl l'è Walter Veltroni, la so män forta l'è al frarais Dario Franceschini. Al prémm presidänt l'è stè Romano Prodi, da la so fondaziån fén al 16 d'avréll 2008, quand ai avêva dè só.
Al PD l'è nèd par la volontè ed tott i partîd pió inpurtànt ed mancénna, i Democrâtic ed mancénna (DS) e La Margarétta (DL) – ed mètters insamm par fèr un prugèt pió grand e pió Muvmänt Repobblicàn d'l Euròpa (MRE), Itâglia 'd Mèz, Lêga Rifurméssta, Rpobblicàn Democrâtic e dî èter gropp regiunèl cme al Partîd Democrâtic Meridiunèl e Prugèt Sardàggna.
Anca se al prinzéppi i dgêven ch'ai srè piasó ed fèri pèrt, i àn dezîs ed lasèr pêrder al prugèt dal PD: i Sucialésst Democrâtic Itagliàn (SDI), l'Itâglia dî valûr.
Cârg dal partîd[modifica | mudéfica la surzéia]
Presidént[modifica | mudéfica la surzéia]
14 d'utåbber 2007 - 16 d'avréll 2008: Romano Prodi
Segretèr[modifica | mudéfica la surzéia]
15 d'utåbber 2007 - in cârga: Matteo Renzi
Män forti[modifica | mudéfica la surzéia]
27 d'utåbber 2007 - in cârga: Dario Franceschini


text:
426 onns sut la chaltschina: Las picturas en la baselgia da Lavin
- Dumengia, 7.8.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 7.8.2016, 8:06, RTR
L'onn 1529 ha Philipp Gallicius persvadì quels da Lavin da renunziar al catolicissem e dad aderir a la refurma. L'interiur da la baselgia, cun sias picturas opulentas da sontgs, n'era alura betg pli cumpatibel cun la nova cretta. Perquai han ins lura zuglià las picturas cun ina vetta da chaltschina. Pir dal 1955 han restauraturs puspè rendì vesibel las ovras d'art, ma betg senza opposiziun. «Vita e Cretta» ha visità questa baselgia excepziunala, ensemen cun l'architect indigen Jon Clos Brunner.
Il Pled sin via fa questa dumengia Andri Casanova da Rebstein/SG.
Redacziun: Mathias Kundert
Contribuziuns
-
Predi dad Andri Casanova


text:
555 onns Val Schons – ed ussa?
- Mardi, 14.1.2014, 10:54
Vistas, invistas ed intervistas da Casper Nicca Avant 555 onns è capità in veritabel scandal en Val Schons, in mazzament politic. Ma tge è propi vair da quell'istorgia? Pertge è insumma vegnì fatg festa quest onn en Val Schons, inclusiv inscenaziun dad in gieu festiv? Il redactur Casper Nicca è stà questa stad en tschertga da respostas sin quellas ed autras dumondas che han fatschentà "ils da Schons". Ed el ha a la fin dals quints era filmà il gieu festiv "rAmurs" da Silvio Huonder. Ma dasper mussar teater e tribuna en plaina pumpa, è anc vegnì raquintà bler auter or da la Val Schons.
555 onns èsi nà ch'ils da Schons èn sa cumprads libers da l'uvestgieu da Cuira. La legenda vesa quest pass pli eroic: Gion Caldar, l'onn 1458 in pur da Farden ed oz in pau il noss Wilhelm Tell haja smatgà il chastellan impertinent en la broda e mazzà el. El haja sin quai clamà ensemen ils purs libers e loschs da la Val Schons ed els hajan chatschà tut ils chastellans ord la val e demolì las turs. Ed ussa? 555 onns pli tard fissi puspè ina giada temp da far festa. Ma datti era motivs da far festa? Co vai a quels da Schons? Quai hai jau vulì savair ed hai perquai pachetà la camera e sun ì a la tschertga da respostas.
Entschet mes viadi hai jau ad Andeer cur che la reschissura Menga Huonder-Jenny ha clamà ensemen ils var 40 amaturs a l'emprima prova pal gieu festiv:
Provas dals amaturs ...
Qua datti anc lavur ... Ed jau sun ì dals amaturs tar ils professiunals. Era dus acturs professiunals numnadamain, cun ragischs en u almain lioms tar la Val Schons èn sin tribuna: Anita Iselin ch'è creschida si ad Andeer, e René Schnoz ch'enconuscha Maton da las vacanzas.
Provas dals professiunals ...
Cun lavurar cun ils acturs amaturs da teater da la Val Schons ha René Schnoz per propi emprendì d'enconuscher ils da Schons. E lura? Co èn els pia? Cun in surrir ha el tradì a mai co el vesa quels da Schons ...
Co èn ils da Schons?
"Purs e chaus dirs", uschia sajan quels da Schons ... Quai pudess era il chastellan avant 555 onns avair ditg, hai jau pensà per mai... E cun patratgar enavos è a mai era vegnì endament il gieu festiv dal 1958. Gea alura avevan ils purs e chaus dirs festivà la libertad cun in gieu festiv ch'è restà en memoria fin oz tar quels da Schons ...
Propi tar mintgin e mintgina cun chavels grischs ch'jau hai entupà sin mes viadi è il gieu dal 1958 anc preschent. Sch'ella n'haja nagina tema da la latta dal gieu dal 1958, hai jau perquai dumandà la reschissura:
Nagina tema ...
Ussa hai jau mez survegnì mirveglias e sun ì en l'archiv da la Televisiun Svizra per guardar sch'i na dettia betg in film da questa festa. E vairamain. jau hai chattà ina contribuziun da la "Wochenschau" dal 1958. Gea, la televisiun naziunala, alura anc nair ed alva, aveva schizunt rapportà da la festa da Schons.
Anno 1958 ...
... ed anc ina ivetta hai jau chattà en l'archiv. Numnadamain co ch'il Gion Caldar ha propi mazzà il chastellan. Quella giada en in'emissiun da la Televisiun Rumantscha dal 1990 moderada da Mariano Tschuor, oz noss directur. E nus vegnin ad entupar Christian Hassler en la rolla principala, il medem Christian Hassler, che nus avain gia emprendì d'enconuscher tar las provas dals amaturs.
Gion Caldar mazza il chastellan ...
Mo ussa avunda istorgia. Quai ch'interessescha gea mai per propi è sche quels da Schons han oz, il 2013 era anc motivs da far festa. Co vai ad els e nua èn els sin via? Il 1958 era la gronda speranza la forza d'aua cun l'empermischun dals tschains d'aua. Las grondas ovras idraulicas da la KHR (Kraftwerke Hinterrhein) era amez la construcziun. Il 1963 èn ils emprims tschains d'aua rivads en Val Schons. Enfin oz en tut passa 200 milliuns francs. Mo han quels daners purtà il svilup spetgà? Per ir a funs a questa dumonda sun era jau ì a funs. Jau sun stà giudim il mir da fermada da Balamburtg ed era en curtin tar il president da la corporaziun ch'administrescha ils daners dals tschains d'aua: ina "emprima carta postala" per la forza idraulica ...
Tschains d'aua: ier purtà ritgezza, oz in frain? ...
Po pia esser ch'els n'èn betg gist vegnids investids spectacularmain original, mo els han tuttina purtà in tschert bainstar a las vischnancas. Ed uschia era procurà ch'i dat anc glieud che stat qua e che l'economia flurescha. Flurescha? Gliez hai jau lura tuttina vulì savair pli precis. Perquai hai jau prendì la camera a sun ì tar il Hermann. Mintgin da Schons sa tgi ch'jau manegel, sche jau ditg "ir tar il Hermann", Quai è in dals dus garaschists da la muntogna da Schons e l'interpresa la pli gronda sin la muntogna ...
Il Hermann ...
Il Hermann di, ch'i dettia lavur avunda. I para dad ir bain als manaschis. Els pudessan sa pusar enavos e laschar dar il sulegl. Be quai na fan els lura tuttina betg. En mintga cas betg tuts. Il pled innovaziun è ils davos onns era rivà en Val Schons. Oz datti schizunt insatgi che porta il pled innovaziun sin la bandiera: Carmelia Maissen, la sviluppadra regiunala da la regioViamala. Ella sto tranter auter guardar che las interpresas sa sviluppan enavant. Cun ella ha jau discurrì sur da l'innovaziun en la "segunda carta postala" cun l'exempel innovativ, la "Via Spluga".
Quant innovativs èn quels da Schons? ...
Restain anc in zichel tar la Via Spluga. Sch'ina innovaziun funcziuna propi ves'ins la fin vid la svieuta. Noss exempel, la Via Spluga - è ina tala innovaziun cun success. Quai ves jau mintga di durant la stagiun da stad sin via. Entiras caravanas da viandants passan tras la Val Schons. E las cifras che Denise Dillier, la directura da Viamala turissem ha dà a mai, conferman l'impressiun.
La Via Spluga è dentant gia passa 10 onns veglia. A la tschertga da innovaziuns ed innovaturs pli actuals hai jau telefonà al parc natiral Beverin e dumandà sch'els enconuschian forsa innovaturs. "Geabain" han els detg. Els hajan gist surdà d'inventar in nov product per il parc a duas interpresas indigenas. E sin quellas sun jau stà spanegià:
Duas persunas innovativas ...
Ussa gist èn ils dus innovaturs pia vid ina lavur per il parc natiral Beverin. La lezia: crear in sistem da mobiglias per plazzas da grillar. Natiralmain hai jau ussa vulì savair co els dus van vidlonder sch'els creeschan in nov product.
... lavuran vid in project innovativ
Ed ussa datti pia nagut auter che spetgar. Jau sun spanegià co che l'innovaziun da Curdegn Bandli e Gion Michael vesa lura or... e RTR vegn franc a rapportar. Co aveva René Schnoz detg? Purs e chaus dirs... Precis purs. Purs, quai èn anc oz ils blers, u almain, sco Hermann, vivan els dals purs. Perquai maina mai il proxim viadi tar ina giuvna famiglia da purs. Si als culms da Lohn.
Far il pur tranter ier e damaun ...
Dumeni Beeli di quai cleramain: l'avegnir porta era per ils purs midadas. La nova politica d'agricultura è sin via. Ils purs ston puspè ina giada guardar en tge direcziun che la via va. Dumandà vegn era qua l'innovaziun ad esser. Co i stat cun quella tar ils purs hai jau vulì savair dal pur, cusseglier naziunal, president dals purs grischuns e president dal parc natiral Beverin, Hansjörg Hassler da Donat.
In dals temas da l'avegnir pia: l'agroturissem. Rabitschar ensemen il turissem e l'agricultura. Ma savens n'è quai betg uschè simpel. Blers purs vesan il turist plitost sco in impediment. Il turist è quel, che stat amez via cura ch'ins vul passar cun il tractor. Quel che sa lamenta da prads adina pli grass cun adina pli paucas flurs. Per mai è il simbol per quest dilemma tranter turissem ed agricultura il lajet als culms da Lohn - il Libi. Quai è il lieu preferì dals turists, ma gist là duessi dar ina meglieraziun. La "terza carta postala":
Ils purs da Schons ed ils turists ...
Jau bandun il Libi. Sin il viadi engiu stoi jau puspè patratgar vid ils pleds "purs e chaus dirs" ... Ed almain per ils giuvens na valan els betg. Ils chaus da lez èn anc pli loms, ed ils blers na fan betg il pur. Ils blers van. Ma cun discurrer cun els hai jau sentì: sch'els van, sche n'èsi betg in ir. Igl è insatge tranter ir e turnar. Il simbol per els hai jau chattà en l'istorgia da la Rofla: per igl "ir ubain star" la "quarta carta postala":
Jau vuless star en la val, sch'i va ...
Mes viadi tras mia val va a fin. Bleras respostas han els dà a mai, ils mes convischins da Schons... E lura? Co vai ussa pia a quels da Schons? Na! Respostas simplas na datti betg. Mo jau crai: festivar ils 555 onns dastgan els schon! Durant ch'jau hai rimnà respostas, han auters, nus sa regurdain anc, fatg provas. Eba per festivar ils 555 onns libertad. Ed els èn ussa pronts par la premiera:
Jau na sun betg gnervus ...
Ed ussa sco empermess a l'entschatta: il gieu festiv "rAmurs" scrit da Silvio Huonder cun la musica da Curò Mani sut la reschia da Menga Huonder-Jenny. In gieu festiv plain da fatgs istorics, ma cunzunt plain umor, fantasia e musica. Plain da scenas co quellas quatter qua:


text:
Trun: Gieri Maissen e sias emoziuns cun la Casa Desax
- Mesemna, 11.5.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 11.5.2016, 11:45, RTR
Il giuven da Trun (30 onns) ha sunà ed exercità per il diplom da concert durant in onn en quest bajetg cun gronda tradiziun. Quai a partir da la stad 2007 fin la stad 2008.
Gieri Maissen di ch'el exercitavi 7-8 uras a di en la segunda auzada da la Casa Desax. Per controllar la temperatura aveva el pendì si in termometer avant chasa ed en stiva. La pigna electrica na tanscheva betg per dar chaud, ed uschè stgaudava el era la pigna scalegl. La laina prendeva el dals geniturs e gieva cun ses chanaster tras il vitg da Trun; e la glieud fascheva mintgatant sgnoccas cun el. Per stgaudar pigna stueva el stuschar la laina in meter viaden e far attenziun che la detta na vegnia betg tschuffa. Ed en connex cun la pigna scalegl raquinta el in ulteriur detagl: El haja stuì stuppar ina fessa perquai che fim vegniva ora (la colla è anc adina sin la platta-pigna).
Emoziuns e nostalgia
Per Gieri Maissen sveglia quest temp emoziuns e nostalgia. El sunava tocs dal baroc fin il temp modern. E la Casa Desax cun sias bleras stanzas haja gì ina influenza sin sias interpretaziuns dals tocs. Duas trais giadas haja el era fatg festa cun ses amis là.
Cuntent che la Casa Desax vegn renovada
El ha pudì sunar en questa chasa, perquai che l'interpresa da ses tat Tarcisi Maissen aveva cumprà ella. Ed el di ch'el saja cuntent che la possessura nova (Susanne Hollenstein) veglia renovar questa chasa. El savessi s'imaginar da vegnir in di a sunar là.


text:
La fascinaziun per la tschagula ha tschiffà Berna: Millis persunas visitan dapi la bun’ura il «Zibelemärit». Purs da legums offreschan tozzels tonnas tschagulas, ma er agl, carottas, por e ragischs nairas. E perquai ch’i sa tracta d’ina festa populara datti era numerus stans da marenda, bars en il liber e stans da sourvenir. Dapli che 100 cars da la Svizra e da l’exteriur portan ils mirveglius a Berna.
Ils indigens cumenzan, ils auters suondan
La bun’ura dal «Zibeler» tutga tradiziunalmain als indigens che spassegian sur la Plazza federala u cumpran lur tarschola a la «front». Durant il di sa fultschan lura 10’000s persunas tras las streglias da la chapitala.
Ina tradiziun dal 19avel tschientaner
Il «Zibelemärit» ha mintgamai lieu il quart glindesdi dal november. La festa datescha dal 19avel tschientaner. Lura avevan puras da la regiun dal lai da Bienna e da Friburg cumenzà a vender lur verdura a Berna, numnadamain a partir dal di da s. Martin (11 da november) – quai durant duas emnas.


text:
Ins veglia augmentar la segirtad per ils scolars. Damai ch’i sa tractia qua tar il pli grond plazzal en la citad saja l’aspect da la segirtad fitg impurtant.
Emprova per in onn
L’emprova da tempo 30 cuzzia in onn e saja vegnida publitgada ils 19 da december 2014. Sche la zona da tempo 30 resta durant l’entir temps da la construcziun da l’ospital vegnia ina controlla supplementara a mussar. La zona da tempo 30 vegnia abolida sin il pli tard cur che las lavurs per il nov ospital chantunal sajan terminadas communitgescha la chanzlia


text:
La sontga famiglia en la baselgia catolica
- Dumengia, 13.9.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 13.9.2015, 8:06, RTR
Papa Francestg ha envidà uvestgs da l'entir mund a Roma dals 4 fin 25 d'october per discurrer sur dal tema famiglia. Il papa vul refurmar las ductrinas da sia baselgia en dumondas da la sexualitad, la lètg e la famiglia. Curt avant la sinoda sa mussa d'ina vart quant ferma che l'opposiziun cunter las ductrinas antiquadas è en la basa da la baselgia catolica, dentant er quant diras che las posiziuns e tenutas conservativas e tradiziunalas èn. Per «Vita e cretta» avain nus ramassà in pèr aspects e posiziuns en vista a l'inscunter.
Il predi da questa dumengia fa Benedetg Beeli.
Redacziun: Gabriela Desax
Contribuziuns
-
Predi da Benedetg Beeli


text:
Othmar Lässer - «Cumenzà la carriera cun punct culminant»
- Sonda, 18.11.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 18.11.2017, 9:03, RTR
L'emprima plazza da lavur da l'um da l'Argovia è stada en ina scola per uffants ch'èn grev d'educar. Oz lavura l'um da 52 onns tar la Pro Senectute Grischun dal sid, nua ch'el maina il post da cussegliaziun a Samedan.
En l'Engiadina è Othmar Lässer rivà pervi da sia emprima dunna e surtut ils dus uffants. Sper differents projects ch'el maina, metta el er grond pais sin la vita privata. Quella giauda el ensemen cun sia segunda dunna Bea en Engiadina, en Surselva e giu la Bassa.


text:
La procura publica ha ussa infurmà che l'um suspectà haja gì 36 onns e saja stà Marocan. I haja dà duas explosiuns a la staziun. Sco emprim ina pli pitschna e suenter ina pli gronda. In schuldà ha sajettà giu l'um suenter l'attentat cura che quel è currì encunter ad el, clamond «Allahu Akbar». L'um n'è betg stà enconuschent a la polizia avant.
L'explosiun saja capitada gist sper il suspectà ha communitgà la polizia. Tenor rapports da perditgas haja l'um curt avant clamà «Allahu Akbar». Autras persunas na sajan betg vegnidas blessadas. Il cas vegn tractà da la procura publica sco act da terror.
Panica suenter expolsiun
L'explosiun aveva effectuà panica en la staziun principala da Brüssel e sin ils perrons. Sin quai era la staziun vegnida evacuada, il traffic da tren era vegnì interrut. Tenor la polizia saja la situaziun sut controlla. Nagin saja vegnì blessà.
Era la societad da viafier SNCB ha confermà ch'il traffic da viafier saja vegnì interrut sin ordinaziun da la polizia.
RR novitads 06:00++


text:
La BPM Sports GmbH, ch'ha fatg il studi sin incumbensa da la conferenza da presidents da la Regiun Malögia, ha evaluà ils areals proponids da las vischnancas sin basa da criteris sco la grondezza da l'areal, l'accessibladad cun il traffic public e pussaivels ristgs.
Facturs sco leschas u zonas n'èn betg vegnids resguardads. Tenor ils responsabels saja quai stà pli impurtant dad evaluar l'emprim ils areals en la dumonda da la realisabladad per gia pudair excluder l'in u l'auter areal.
13 areals en cursa
En tut prenda il studi sut la marella 13 areals a S-chanf, Zuoz, Samedan, Schlarigna, San Murezzan e Bregaglia. En tut ils lieus fiss quai pussaivel da realisar ina halla da glatsch «basic». Quai vul dir ina halla simpla tenor l'exempel da quella da Grüsch.
Il studi ha dentant era evaluà ina halla «plus» cun dapli gardarobas, che fiss buna dad ospitar champs da trenament e turniers sco er las opziuns d'ina halla da curling ed ina plazza da glatsch externa.
Propostas dal studi
Il studi propona che la halla duai vegnir fabritgada en in lieu central ch'è bain accessibel cun il traffic public. El propona dentant era da considerar in implant pli grond e cumplet en favur da plirs implants pitschens en diversas vischnancas. In implant pli grond saja pli simpel da manar economicamain che plirs implants pitschens, betg utilisads bain.
Nagina decisiun avant la decisiun
Las vischnancas han uss temp enfin il 5 d'october da prender posiziun envers il studi da realisabladad da la halla da glatsch regiunala da l'Engiadin'Ota. Tgenins dals lieus proponids che vegnan lura persequitads vegn decidì pir suenter la votaziun dals 10 da favrer 2019. Lura sto il suveran da la Regiun Malögia numnadamain decider, sch'el vul propi la halla da glatsch u betg.
Tar in GEA vegni sco emprim a dar ina shortlist da dus fin trais lieus che vegnan lura examinads pli profundamain, è vegnì infurmà a la conferenza da presidents da la Regiun Malögia. E lura ston era la finanziaziun ed ils purtaders vegnir definids ed i sto dar ina planisaziun co la halla duai vegnir gestiunada.
RR actualitad 17:00


text:
Edictum Rothari
L'Edictum Rothari (in lombard Edit de Rotari) l'è staita la prima regoida scriita dei lej dei Lombards, promulgad a la mezanoit intra ol 22 e ol 23 de november del 643 del re Rotari.
L'edit, scriit in latin con tante parolle de orijin lombarda, l'è un dei principai documents per stœdiar l'evoluzion de la lengua longobarda e al g'ha dent i antige lej del popol Lombard, anc se g'è dei novitaa ciapade del dirit roman. Segond ol prencepe de personalitaa de la lej, l'edit al valiva adoma per i Lombards; i romaneg inscambe i indava inants a seguir ol dirit roman.
Con la romanizazion dei Lombards, l'edit al perd i so carateristige de dirit personal e ind el 700 l'è slargad anc'pò ai romaneg.[1]
Riferiments[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Antonio Padoa Schioppa, Storia del diritto in Europa, p. 47-48.
Ligam de fora[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (LA) 0643 – Rothari - Edictus (pajina de spiegazion del sit)
- (EN) Information sœ i Leges Langobardorum ind el sit de la Bibliotheca legum. Un database sœ i lej secolare carolinje.
- (FR) Maes L. Th., Beyerle (Franz). Die Gesetze der Langobarden, Revue belge de philologie et d'histoire, Année 1950, Volume 28, Numéro 1, pp. 287-289.
- (IT) Ol test complet in italian - unife.it


text:
Wucherèria bancròfti
La Wucherèria bancròfti (nóm sientìfic “Wuchereria bancrofti”) 'l è 'n bêg nematôd dla famìja 'd gl'Onchocercidae parasìta dal sistéma linfàdag umàṅ. 'L è respunsàbil p'r al 90% 'd òṅ di più brut mâi ch'a sa gh sia, l'Elefantìaśi o Filarìaśi linfàdga, ch'al culpìs sènt-sinquànta migliòṅ ad cristiàṅ in tut al mónd, specialmènt in di paéś trupicài in Àfrica e in Àśia ma dal vòlti anc in Itàglia [1] [2].
A n è mia pusìbil insdìr la gint parchè di rimèdi vàlid a n s 'n è incóra catâ.
In d'l óm al vérum grand, ch'in gènar 'l è 'd culōr biànc dagnóra trasparènt, al pōl rivàr a èsar lung anc déś cm, c'n al fémni ch'i èṅ più lunghi di masć e i parturìsan diretamènt al larvi sénsa óṿ. Dòp 'l acupiamènt i al pōlan far anc par déś an ad fila.
Al parasìta al s traśmét c'n i mòrśag dal sinsàli (òspit intermèdi). Al larvi dla Wucherèria bancròfti, diti “micrufilàri”, i pàsan subìt in dal sangṿ di óm (òspit definitìṿ) quànd i pùnśan par pò mōv'r-as durànt al dè in diresiòṅ di palmòṅ in dua i crés'n e i faṅ dvintàr difìcil tiràr fiâ.
Durànt la nòt invéci i parasìta i pàs'n in dal sangṿ sprand che na quàlc sinsàla la faga 'n àtar past par cambiàr òspit. A s è vdû però che se 'l òspit al dòr'm ad dè, anc lōr i arbàlt'n al sò cicclo.
I bêg madûr invéci i dànan śò pēś a 'l sistéma linfàdag in dua i sa stablìsan dòp nóṿ méś. Chè i tàc'n a far di dan a la linfa ch'la sa stópa faghénd infiàr dimóndi i òrgan ch'i rìv'n a èsar dal tut dasfurmâ, specialmènt i bras, al gambi e i cajòṅ in chi óm.
A i malâ i gh vènan di śgriśōr e anc di infesiòṅ a la pèla ch'la dvènta anc dimóndi dura. Da spés a riva anc la févra. A lung andàr i vàn'n in a risć 'd armàgnar òrub e la circulasiòṅ dal sangṿ la gh'à di prubléma. I pōlan anc misćiàr la pisa cun la linfa. In tut al manéri al mâł al và avànti piàn piàṅ e 'l è difìcil murìr-ag diretamènt.
Par cumbàt'r al mâł a s pōl druàr di fàrmag antiparasitàri, l'Ivermectìna o la Dietilcarbamazìna, ch'i paralìś'n i bêg faghénd in manéra ch'al sistéma imunitàri al pòsa masàr-i più facilmènt. Al parasìta a s cata facimènt faghénd 'n eśàm dal sangṿ ma a gh'è da far-al quànd al larvi i èṅ in gir e minga in di palmòṅ. A s pōl pruàr a uperàr i óm a i maròṅ par dasfiàr la bórsa. Dimóndi più difìcil 'l è invéci far-al in di àt'r òrgan a part s'a gh'è da cavàr-i via.
Recentemènt a s è vdû che anc la Wucherèria bancròfti, acsè cuma 'n àtar parasìta, 'l Uncucérca vòlvulus, la viṿ in simbióśi c'n al batēr gram-negatìṿ Wulbàchia. Sénsa 'd lò al larvi i n crésan minga e al nematôd al dvènta stèril e acsè al mōr da par lò.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Da déś an la patìs par l'Elefantìaśi: «A sòṅ sóta sfrat, jutâ'm» Today.it, 16 ad Setémbar dal 2013
- ↑ Malàda 'd Elefantìaśi, ninsòṅ al la cura Medinforma, 7 ad Dicémbar dal 2010
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Wucherèria bancròfti
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Wucherèria bancròfti


text:
Cüra (PV)
Cüra (nom ufizial: Cura Carpignano) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 4 851 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,7 km² e ona densità de 453 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Albüssan, Pavia, Runcar, Sant'Aless, La Val e Vistarén.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cüra l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Davent da la basa da Tavanasa è RTR sgulà l'entir di cun il pilot Tobias Herren e ses gidanters tras il Grischun. I è stà in di pulpì: Gia las 06:30 èsi ì liber davent da Tavanasa. Lura èsi stà da sgular laina, da sgular proviant sin chamonas ed er da transportar animals d'in lieu a l'auter.
L'emprim sgol ha manà ils lavurers ed il pilot en la Val Medel, pli precis al pe dal Piz Scopi e directamain al mir da fermada dal Lai da Sontga Maria. Là ha il pilot Tobias Herren stuì far sgols da transport per la pendiculara dal Scopi.
Silsuenter èsi ì directamain sur Sumvitg en il guaud per far transports da laina. Ina planta suenter l'autra vegn sgulada cun enorma precisiun sin in mantun. E gia èsi stà uras per tancar il helicopter, 220 liters èn vegnids tancads a Tavanasa, suenter ils sgols sin il Pass dal Lucmagn, a Sumvitg ed insaquants sgols da laina era mo pli restads 50 liters.
Pli tard hai dà plirs transports da rauba. Davent da sgular proviant sin chamonas fin tar transports da betun. Sper quai ha il team enturn Tobias Herren er stuì sgular trais vatgas crappadas davent dad alps tar vias per ch'ellas possian vegnir transportadas davent. Cun quellas acziuns è il di cun il helicopter ì a fin - per il team ed er per noss dus reporters.
Il program:
06:30 partenza da Tavanasa
07:30 sgular laina a Sumvitg
10:00 sgular proviant per la chamona da Terri
10:40 sgols da transport a Tenna
14:00 sgular proviant per la chamona da Medel
15:00 sgols da transport en la regiun da val S. Pieder
16:30 transportar duas vatgas crappadas
17:30 sgol enavos a Tavanasa
Tar la chamona da Medel
RR actualitad 07:00
Il helicopter
Tip: AS 350 B3e airbus Ecureuil
Prestaziun: 850 ps
Pais da vit: 1'280 kilos
Po auzar 1'200 enfin max. 1'400 kilos
Sveltezza maximala: 287 km/h
Autezza da record: 12'954 m.s.m.
Autezza da sgol normala: 7'000 m.s.m.
Dumber da turs dals rotors: 393 rotaziuns per minuta


text:
Sco quai che Pascal Murbach, il manader dal servetsch forestal da la vischnanca Surses ha ditg envers RTR, stuessan dus giasts da vacanzas cun in auto bandunar la fin d’emna la Val Faller. Pertutgads èn era purs che na pon il mument betg traversar la bova cun lur maschinas agriculas.
I dovra lavurs da rumida
Tenor Murbach vegnan las lavurs da rumir a cuzzar radund duas emnas. Probabel stoppia anc vegnir siglientà in grond crap ch'è sa fermà pli ensi en la bova, quai per proteger ils lavurant che rumeschan la bova ed era per la segirtad dals peduns.
Adolf Poltera che maina la chamona da viandar Piz Platta ha ditg envers RTR, ch’igl haja gia pli baud dà bovas che sajan vegnidas giu dal Piz Forbesch. Ina bova da tala dimensiun n’haja el enfin oz però anc mai vesì. La bova è sa distatgada ier saira suenter in ferm temporal.
Nua è la Val Faller?
RR novitads 17:00


text:
Avant radund in mez onn aveva il figl uffizial dal Grischun annunzià che la firma Trumpf da Grüsch ha laschà ir a perder aczias en la valur da 4 milliuns francs e fatg in appel per chattar quellas. Uss in mez onn pli tard n'èn quellas aczias betg vegnidas chattadas, uschia ch'ellas èn vegnidas decleradas nunvalaivlas da la dretgira regiunala Partenz e Tavau, ha declerà il president Stefan Hediger.
Valita resta
Sch'ils palpiris vegnan tuttina anc chattads èn els be pli palpiri vegl. Ils 4 milliuns francs n'èn dentant betg pers. La Trumpf po simplamain laschar far novs palpiris, e quels han lura quella valita. Da principi sa mida pia nagut per la Trumpf. I saja be stà ina procedura pro forma, uschia Stefan Hediger.
Durant far urden percurschì
La firma Trumpf era percurschida durant far urden ch'ils palpiris da valita eran ids a perder. Sinaquai ha ella instradà la procedura ch'è necessaria, avant ch'igl è pussaivel da laschar far novs palpiris da valita.
RR actualitad 17:00


text:
Glindesdi saira è l’aual Ovel da Staz i sur la riva ed ha inundà l’areal d’ina fatschenta a San Murezzan Bogn. Sin quai han ils pumpiers ch’èn vegnids alarmads pumpà giu aua e cun quai probablamain chaschunà in ulteriur accident.
Mardi avantmezdi ha la polizia chantunala survegnì l’annunzia che pliras persunas en quai conturn hajan problems da respirar. Tenor emprimas retschertgas era sortì monoxid carbonic ord in agregat ed entrà en trais chasas abitadas. Quel agregat era vegnì dovrà per pumpar aua ord in tschaler inundà.
Tschintg persunas lev blessadas èn vegnidas transportadas en l’ospital a Samedan e duas persunas cun blessuras pli grevas a Cuira. Per consequenza èn las chasas en la vischinanza vegnidas evacuadas. Ils pumpiers da San Murezzan e Schlarigna èn stads l’entira notg ed era il mardi en acziun. Ils donns muntan a plirs milliuns francs.
RR novitads 16:00


text:
Acid foleg
L'acid foleg, ciamad anca vitamina B9, l'è un compost essenzial per la vita, qe el vesser uman l'è miga bon de far sœ de per so cœnt, e el g'ha donca de ciapar-l de l'alimentazion, o l'integrazion in vergœne situazion. Intra i aliments qe i g'ha denter plussee tants folats g'è le verdure a foia larga (da qé el nom folats), 'me prexempe i spinax.
Fonzion biolojega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'importanza de qella vitamina qé l'è daita de la so fonzion biolojega: l'è de faits un co-fator enzimateg necessare per far sœ le pirimidine, le purine e vergun aminoacid, donca se la g'è miga se pœl miga far sœ gnanc DNA, gnanc RNA.
Carenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La carenza de acid foleg la fa vegner l'anemia megaloblastega a le persone sane, e ind le fomne pregne la pœl far nasser i fiœi con defets del tubo neural, soratœt la spina bifida, donca tœte le fomne pregne se ge consilia de tœ jo un integrador del vitamina B9.


text:
Tenor indicaziun da la polizia haja l'attatgader blessà levamain otg persunas e quai en sis differents lieus en la citad. L'emprim aveva la polizia rapporta da quatter blessads. En il decurs dal di ha ella pudì arrestar ina persuna suspectada. Sco la polizia di saja quella fermamain suspectada d'avair commess las attatgas.
Tar las unfrendas sa tractia quai da sis umens, ina dunna ed in giuven da 12 onns.
Tar l'arrestà sa tracti d'in Tudestg da 33 onns ch'haja da raschun problems psichics. L'um saja enconuschent a la polizia. Davart ses motiv n'haja el betg dà pled e fatg.
RR novitads 11:00+


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Scuntrada da motos da Hauenstein
Descripziun
Durant la stagiun – da mez mars fin l'october – è la scuntrada da motos da Hauenstein in inscunter da pliras tschients persunas entusiasmadas per motos, che ha lieu mintga gievgia tar il restaurant «Isebähnli» a Trimbach (sper Olten) en il chantun Soloturn. Motociclists arrivan natiers da tut la Svizra, da la Germania dal sid, da l'Alsazia e da las parts da l'Italia damanaivlas dal cunfin svizzer. Durant quest temp daventa il «Restaurant zur Eisenbahn» in «Mecca» per motos e bain mintga motociclist en Svizra enconuscha questa ustaria. Cun liongias da brassar e cola – biera vegn empustada mo darar – vegnan contempladas las motos ch’arrivan e partan ed examinadas las maschinas parcadas, vegni discurrì davart motos e passentà in temp patgific en cumpagnia. La scuntrada da motos da Hauenstein exista dapi l'onn 1968 e n'è «betg pli uschè selvadia sco quai ch'ins temeva ina giada». Naschida è ella mez dals onns 1960 en il restaurant «Sonne» a Buckten, chantun Basilea-Champagna. Suenter la mort da l'ustiera da la «Sonne» l'onn 1968 è l'inscunter vegnì spustà al «Isebähnli» a Trimbach. Sin la segunda stagiun en il «Isebähnli» è cumparì il film «Easy Rider». Quai ha mess ad ir la scuntrada da motos per propi e rotschas da novs visitaders èn vegnids en il «Isebähnli» – ina tendenza ch'è sa mantegnida fin oz.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Dominik Hess: 41. Saison eröffnet. Trimbach, 2009
Beat Wyttenbach: «Isebähnli». Das Mekka der Töff-Freaks. In: Der Sonntag no. 26, 3. Juli 2011
- Dossier
- Töfftreff Hauenstein
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 31.05.2018
Dimensiun: 126 kb
Tip: PDF
- Töfftreff Hauenstein


text:
En il rom da las inspecziuns annualas vi dals paralavinas sur Zuoz han ils responsabels gia avant in temp constatà donns vi da las construcziuns da betun. Quai communitgescha la chanzlia chantunala dal Grischun.
Il rempar da lavinas Albanas sa chatta sur il vitg da Zuoz e protegia il territori abità. Var 65 pertschient da las punts da naiv èn ovras da betun ch'èn vegnidas construidas ils onns 1950 e 1960.
Ils ultims onns èn quests donns s'augmentads uschè fitg, ch'i vegn ad esser necessari da remplazzar las construcziuns ils proxims onns. Perquai vegn il territori pertutgà segirà en in'emprima etappa cun rempars d'atschal d'ina lunghezza totala da circa 1,6 kilometers. Ultra da quai vegnan installads 5 rempars cunter scuflads. Ils custs per questa emprima etappa vegnan calculads cun 4,7 milliuns francs.
RR novitads 10:00


text:
05 10
Ol dé 5 de utùer l'è 'l 278 ( 279 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 88 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de utùer al è ul dí da pòost 278 ( 279 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 88 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1990 - Tarragona (ol Tarragonès): se gh'al pöblega ol pröm nümar del diare "Nou Diari" (Nöf diare).
1908 - Bulgària declara la sò independensa per raport al Impere Otomà.
1913 - Pröm vias in aviú sura ol Mediterane.
1934 - Astúries. I minadur Asturià s'i söleva contra ol goèrn radical-sedesta de la II Repüblega
1988 - Sile: ol ditadur Augusto Pinochet al è trat zò in del plebissit.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il club da curling da Flem cun il skip Binia Feltscher è puspè cumplet cun Larissa Hari (Adelbogen) e Stefanie Berset (Berna). Las giuvnas da 21 e 22 onns hajan giugà cun sucess en la pli auta liga da junioras svizras, communitgescha il club da curling Flem. La giugadra da fin qua Carole Howald daventa il nov vice-skip.
Il team da las campiunessas mundialas aveva decis da curt d'ir vias separadas. Irene Schori preschenta sco skip anc ses agen team per la proxima stagiun e Franziska Kaufmann è sa retratga dal sport da prestaziun insumma.
RR novitads 18:00


text:
Fin ussa han pèrs omosexuals dastgà registrar in partenadi da vita en Germania, betg però maridar. La differenza è che pèrs maridads dastgan adoptar ensemen uffants. Per la lètg per tuts èn stads ils socialdemocrats, ils verds e la sanestra. Ils cristiandemocrats èn stads per gronda part cunter. Er la chanceliera Angela Merkel ha votà encunter.
Ina lunga via a la lètg per tuts
Pir a partir da l'onn 1994 n'è la omosexualitad betg pli vegnida chastiada, sa basond sin l'artitgel 175 dal cudesch da dretg penal. Durant la persecuziun sut ils il reschim dals naziunalsocialists (enturn 1935) èn passa 50'000 umens omosexuals vegnids sentenziads tenor quest paragraf. Tranter 10'000 e 15'000 èn vegnids maltractads en ils champs da concentraziun. Tant la Republica Federala tudestga sco er la DDR ha surpiglià l'artitgel 175.
Anc l'emna passada ha il parlament tudestg reabilità victimas da la giustia. Persunas pertutgadas survegnan ina indemnisaziun da 3'000 euros e 1'500 euros per mintga onn ch'insatgi è stà en praschun.
RR novitads 11:00


text:
Maurizio Pirola retira sia candidatura. El aveva communitgà gia la fin d’avust ch’el desistia d'ina candidatura per in'ulteriura perioda d'uffizi, sche Christian Jenny avess da daventar president communal.
Anita Urfer percunter ha communitgà il cuntrari. Ella vuleva terminar cun la politica ord motivs famigliars. Christian Jenny haja contactà ella e giavischà, ch'ella candideschia anc ina giada per forsa sa participar al nov team. Anita Urfer ha experientscha en la politica, e quest’experientscha vuless il nov president sche pussaivel nizzegiar.
Dals ulteriurs trais candidats che RTR ha contactà na dependa la candidatura betg dal president communal. Els vulan s'engaschar per il vitg San Murezzan, e quai independent sche Christian Jenny u Sigi Asprion è a la testa.
Dumengia ils 14 d'october han lieu las elecziuns per ils quatter posts sco suprastants communals da San Murezzan. Set sa mettan a disposiziun, da quels èn actualmain trais en uffizi. Quatter persunas candideschan per l'emprima giada per quel uffizi.
RR actualitad 12:00


text:
Sin dumonda da RTR ha il president dal cussegl d’administraziun Beat Glaus confermà, ch’el saja vidlonder d'elavurar in nov plan da fatschenta per la bieraria cun restaurant a Flem. Ina ponderaziun saja, da laschar producir la biera en in’autra bieraria (Lohnbrauen) per spargnar custs.
Medem recept
Sche quella midada vegnia fatga, vegnissan las bieras sco Marenghin ni Blutzcher producidas vinavant tenor il medem recept, sulet il lieu da producziun fiss in auter, uschia Beat Glaus. Plinavant saja il restaurant Brau-Keller, che sa chatta en las localitads da la bieraria, tenor il nov plan da fatschenta betg pertutgà da midadas.
Enfin la fin matg vul Beat Glaus avair la versiun finala dal plan da fatschenta sin maisa. Lura possia el infurmar en detagl sur da l’avegnir da la Surselva Bräu.


text:
L’administraziun plurilingua – in’illusiun?
- Dumengia, 22.5.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 22.5.2016, 9:03, RTR
La Svizra sco naziun na sa basa betg sin ina lingua cuminaivla, mabain sin la voluntad politica. Questa voluntad sa mussa mintga di en l'administraziun federala, nua che 37'000 persunas da differents linguatgs ston communitgar ina cun l'autra.
Tge linguas dovran ellas per vegnir chapidas? Tge vias fan in Rumantsch, in Romand u ina Tessinaisa per arrivar a Berna en Chasa federala, en in ambient nua ch'ins discurra en emprima lingia tudestg? A la tschertga da respostas entaupa la Marella la perscrutadra Renata Coray, la delegada per la plurilinguitad Nicoletta Mariolini, Jon Albert Fanzun, il schef da biro dal cusseglier federal Didier Burkhalter ed Alain Buogo, il vicedirectur dal uffizi da topografia.


text:
Cun inscenar l’emprim toc da teater che Tista Murk ha insumma scrit durant sia carriera, vegn el commemorà per ses engaschi e per la promoziun dal teater popular rumantsch. Il Jauer festivass ils 15 d’avrigl ses 100avel anniversari.
Cun inscenar, scriver, translatar ed edir tocs da teater en lingua rumantscha, vala Tista Murk sco ina da las persunas las pli impurtantas per il svilup dal teater popular rumantsch d’ozendi.
Datas da represchentaziun:
- 4 avrigl 2015 las 14:30 emprova generala
- 5 avrigl 2015 las 20:00 premiera
- 11 avrigl 2015 las 20:00 segunda represchentaziun
- 18 avrigl 2015 las 20:00 derniera


text:
Sco quai ch'il concern mellen communitgescha saja il motiv principal per il gudogn la vendita da dus portfolios d'aczias tar Postfinance. La fatschenta da brevs sa reducescha vinavant entant che la fatschenta da pachets è creschida levamain. Tar ils uffizis postals ed en la vendita ha la Posta danovamain scrit cifras cotschnas cun ina perdita da 46 milliuns francs.
Svizra Bun emprim quartal per la Posta
La Posta svizra ha fatg l'emprim quartal in gudogn da 267 milliuns francs. Quai èn 75 milliuns dapli ch'il schaner fin il mars da l'onn passà.


text:
Cunquai ch’il leader dal Tour de France na vegn tradiziunalmain betg attatgà sin l’ultima etappa che maina a Paris, po Chris Froome gia ussa sa legrar da la victoria dal Tour 2015. Per il ciclist brit da 30 onns è quai gia la segunda giada ch’el gudogna il Tour de France suenter il 2013. Froome gudogna era la classificaziun sco meglier ciclist en ils culms – l’uschenumnà premi da muntogna.
Quintana senza success
Ch’el dastga festivar dentant damaun sia segunda victoria dal Tour de France, n’era avant ed era lung temps durant questa ultima etappa dad oz betg segir. Il segund dal classament general, il Columbian Nairo Quintana ha numnadamain procurà per in zichel tensiun durant questa 20avla etappa dal Tour de France. Sin l’ultim traject da 110,5 km sin l’Alp d’Huez ha el attatga pliras giadas il leader Chris Froome, senza dentant vegnir davent dad el.
Pir 8,9 km avant l’arrivada èsi grategià a Quintana da scappar da Froome. Il Columbian è vegnì la fin finala 1:20 minutas avant Froome sco segund en l’arrivada – memia pauc per gudagnar il Tour da France.
Thibaut Pinot è stà il spert
Gudagnà l’etappa da prestige dad oz ha il Franzos Thibaut Pinot. Pinot ha attatgà gia baud e la finala cuntanschì l'Alp d'Huez 18 secundas avant Nairo Quintana e 41 secunda avant il Canadais Ryder Hesjedal.
Il leader Chris Froome ha cuntanschì l'arrivada sco 5avel ensemen cun Alejandro Valverde cun in retard dad 1:38 sin Thibaut.
Frank terminescha sco 8avel
Ina buna prestaziun ha è il svizzer Mathias Frank mussà. El ha cuntanschì l'arrivada sco 23avel cun in retard da 4 minutas e 38 secundas ed uschia defendì in plaz en ils top ten dal classament general.
Avant la davosa etappa da damaun maina Chris Froome il classament general cun ina minuta e 12 secundas avant il Columbian Nairo Quintana. Terz è il spagnol Alejandro Valverde cun in retard da 5 minutas e 25 secundas. Mathias Frank ha spers in plaz en il classament general e terminescha il Tour de France sco 8avel cun in retard da bun in quart'ura sin Chris Froome, per il ciclist svizzer in grondius success.


text:
Las pajas en Svizra èn creschidas l'onn passà en media per 0,8%. L'augment da las pajas resta uschia sin il nivel dals ultims onns. Quai resulta da las novas cifras da l'uffizi federal per statistica.
Las decisiuns en connex cun ils augments da paja sajan crudadas en ina perioda dal 2013, cura che la conjunctura mundiala era sa revegnida zic a zic e cura che la situaziun da l'economia svizra era buna, uschia l'uffizi federal.
En l’industria eran ils augments da paja en l’entira Svizra cun 0,9 % l’onn passà, pli auts ch’ils ultims dus onns. Ils augments marcants hai dà en branscha che producescha artitgels da gumma e materias sinteticas.
RR novitads 10:00


text:
Conny Hürlimann saja ina dunna cun ina grond’experientscha en il marketing ed en il turissem, scriva la Regiun Viamala. Il davos era ella manadra dal marketing e da la communicaziun tar la societad da navigaziun dal Lai da Turitg.
Ferms lioms cun il Grischun
Oriunda dal chantun Turitg, stat Conny Hürlimann dapi blers onns en il chantun Grischun. Ella veglia ensemen cun sia squadra, promover e far anc pli enconuschenta la spierta turistica cun accents sin la cultura e la natira, scriva la Regiun Viamala en sia communicaziun. Per la presidenta da l'organisaziun turistica da la Regiun Viamala Daniela Kollegger-Banzer, è la testa da la regiun turistica occupada optimalmain cun Conny Hürlimann.
Dunna surpiglia da dunna
Conny Hürlimann suonda a Denise Dillier ch'aveva annunzià avant in temp, da sa retrair sco directura da l'organisaziun turistica sin ils 31 da mars 2019. Dillier ha lavura 23 onns per il turissem en la regiun Viamala.
RR actualitad 10:00


text:
Il 2006 avevan la Svizra ed ils Stadis Unids gia negozià davart ina convenziun da commerzi liber. Cunzunt la resistenza dals purs svizzers aveva fatg fin a quests plans.
Ueli Maurer quinta d'avair dapli schanzas questa giada. Tenor il cusseglier federal è l'export en ils Stadis Unids ordvart interessant per ils purs svizzers. El numna en quest connex cunzunt spezialitads sco chaschiel e pulpa. Per questas sa laschian negoziar buns pretschs tar l'export. I dovria però ina midada da mentalitad en la branscha en il senn da dar dapli pais als exports.
RR novitads 17:00


text:
Mustér: Midadas tar la Trofea Péz Ault
- Venderdi, 18.3.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 18.3.2016, 11:45, RTR
Tar la 7avla ediziun da la cursa da skis da turas Trofea Péz Ault datti midadas persunalas e tar las rutas.
Ils ultims onns ha Giochen Bearth fatg part a la Trofea Péz Ault sco currider. Ussa ha el surpiglià il post da schef da cursa. Sia finamira è da mantegnair il nivel dals ultims onns e betg da metter tut sin il chau. Tar las rutas datti dentant tuttina midadas. Uschia saja vegnì fatg tar la ruta lunga da var 14 kilometers ina midada tar lascensiun avant Verclisa. Lascensiun saja ussa pli segira pertutgant lavinas ed ord vista sportiva pli interessanta, declera Giochen Bearth.
Per ils aspectaturs daventa la cursa era pli attractiva. Sco Giochen Bearth di dettia quai duas midadas. Ina è chils curridas van a Gendusas sper lustaria ora. Lautra midada è tar larrivada. Davent da la terrassa da lustaria a Caischavedra pon ins guardar co ils curriders ston anc currer ils ultims meters senza skis dad ina plaunca siadora per vegnir en larrivada.
La cursa duai crescher
La cursa ha duas rutas, ina da 9.5 km ed ina da 14.2 km. Ils curriders cumpetan en duas categorias. Ina categoria da curriders licenziads, che fan part al cup svizzer, ubain ina categoria da curriders amaturs che fan las cursas popularas. Tuts partan en teams da 2 u 3 curriders.
Sper ils arbiters dal cup svizer che controlleschan che la cursa vegn menada atras correct, visita quest onn era in arbiter internaziunal la cursa. Ils organisaturs èn fitg interessads vid il parairi da quest arbiter. «Quel po dir sche nus fissan insumma capabels da manar atras ina cursa internaziunala» di Giochen Bearth. Pertge la finamira dals organisaturs è da crescher. Betg sco ultim en vista a la 10avla ediziun da la Trofea Péz Ault en trais onns.
Per interessents èsi anc pussaivel da sannunziar
Tenor Giochen Bearth è mintgina e mintgin che fa turas abel da participar a la cursa. Sannunziar per las cursas pon ins anc fin dumengia avant las cursas. Ils detagls èn publitgads sin la pagina d'internet da la Trofea Péz Ault.


text:
Jau ma legrel fitg sin il WEF, hai extrem mirveglias e tiers vegn ina gronda purziun respect .
Jau ma sun preparada il pli bain pussaivel per l’aventura «WEF 2016 - La quarta revoluziun industriala». Hai legì bler, hai persequità la politica mundiala - e mes collegas da lavur ch’èn gia stads al WEF m’han raquintà, tge che spetga mai a Tavau. Els han raquintà dals interessants - ma lungs - dis da lavur, da lur inscunters e da lur experientschas. Però tuttina na sai jau betg m’imaginar endretg, tge che spetga mai. Jau na sun halt anc mai stada là.
Igl è in sentiment da l’emprima giada. Ins po per exempel al congualar cun la situaziun, cura ch’ins va per l’emprima giada cun l’auto. Avant ch’ins sesa sez davant la roda da manischar, han ins vis gia milli giadas, co che quai funcziuna. Però tuttina: Cura ch’ins sto ir sezza cun l’auto, para tut nov.
Perquai ma sun era ids tras il chau patratgs fitg banals sco:
Tge duai jau trair en?
Mes emprim patratg era: neutral, insatge schic. Forsa in vestgì da dunnas cun ina chautscha eleganta, ina blusa ed in tschop. Patratgà fauss. Per mia surpraisa na ves’ins betg gugent al WEF ch’ins è vestgì memia schic. I duess bain esser elegant, ma betg memia. Per exempel portan ils umens in tschop, però senza cravatta. Cun quai duessan ils discurs esser pli lucs e la distanza tranter las persunas pli pitschna.
Il WEF è numnadamain in forum, nua ch’i vegn fatg oravant tut «networking». Grondas decisiuns n'en betg da spetgar al WEF.
DiCaprio e co.
A Tavau ma spetga la «crème de la crème» da la politica, da l’economia, la scienza e da la cultura. In sentiment spezial survegn jau era cun leger ils nums prominents sin las glistas dals participants. Nums sco per exempel il vicepresident dals Stadis Unids Joe Biden, il primminister da la Gronda Britannia David Cameron u il primminister da la Grezia Alexis Tsipras.
Sper tut ils politichers èn er adina puspè «promis» d’auters secturs da la partida. Nums ch’jau enconusch en sasez mo da la televisiun. Sco Kevin Spacy ch’è per il mument da vesair en la seria «House of Cards».
La persuna, sin la quala jau ma legrel il pli fitg, è dentant Leonardo DiCaprio. E tgi sa, sche jau survegn ina intervista cun el? U almain ina fotografia ;-)
Sche bain, lura vegnis a savair quai qua, en mes diari «WEF insight – l’emprima giada».
E nagina tema: En il proxim diari na datti betg tant text. Per la paja dapli maletgs, videos u audios dal WEF.
Sche Vus avais dumondas u propostas, pudais gugent laschar enavos in commentari sutvart. Grazia fitg.
Ed anc insatge, jau pos be recumandar da leger era il diari da mia collega Riccarda Müller. Ella rapporta cun experientscha e rutina dal WEF.
So. Jau less dir: L’aventura WEF po cumenzar. Jau sun pronta!


text:
06 11
Ol dé 6 de noèmber l'è 'l 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 56 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de noèmber al è ul dí da pòost 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 56 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1264 - Ol rei Jaume I al scomensa la conchesta del Regn sarrassí de Múrcia.
1844 - La Repüblega Dominicana se la independisa de Spagna.
1889 - Fransa: inaügürassiú de la tur Eiffel a Paris.
1918 - Polònia: se la proclama la Segonda Repüblega Polonesa.
1975 - Maroch: la scumensa la Marsa Verda.


text:
Radund 1’000 persunas èn sa registradas per las pre-elecziuns da la partida social-democratica dal Grischun, ha declerà Lukas Horrer il manader dal cumbat electoral. Fin dumengia ha mintga Grischun pudì sa registrar via internet.
En il segund pass pon ils electurs decider sch’els vulan trametter Peter Peyer u Andreas Thöny en il cumbat electoral per in sez en la regenza da l’auter onn.
3'200 electurs en tut
En tut survegnan radund 3'200 persunas ils documents electorals da la PS – sper las 1'000 persunas ch'èn sa registradas pon er anc ils commembers da partida ed ils abunents dal magazin da partida eleger – e quai ils 25 da zercladur.
La finamira da la PS èsi che almain 1'200 persunas elegian. Lura vegn decidì tgenin dals dus candidats che dastga ir en il cumbat electoral, per lura defender il sez da la PS en la regenza Grischuna.
RR novitads 16:00


text:
Il mument saja stitg, chaud ed ì manchia per part gia uss l’aua. Uschia declerà Batist Spinatsch dal Plantahof la situaziun actuala sin las alps grischunas. Pertutgadas èn dentant alps ch’han en general pauca aua.
Entras la mancanza d’aua na po il pastg logicamain era betg crescher. Dentant, grazia a las plievgias da l’entschatta dal mais zercladur, haja per il mument anc avunda pastg.
En general na saja la situaziun sin las alps betg alarmanta ef acuta. Tuttina speran ins sin plievgia, di Spinatsch. Perquai ch’in ulteriura emna cun talas chaliras, possia alura engrevgiar marcant la problematic cun l’aua ed il pastg sin las alps grischunas.
RR acualitad 08:00


text:
Grischun Central - Betg sulet vatgas pon uss durmir sin l'Alp Nurdagn
Grazia in project per il svilup regiunal è vegnida realisada sin l’Alp Nurdagn sin la Muntogna da Schons in manaschi d’agroturissem cun ustaria e 25 plazzas da durmir. Sonda passada è stada la festa d’inauguraziun.
L’agroturissem sin l’Alp Nurdagn ha in dormitori cun blers letgs, sco era ina stanza da durmir per sis persunas. Or da l’anteriura stalla d’alp che vegniva il davos mo pli duvrada sco magasin da material, hai dà in simpel albiert modern per famiglias, scolas, gruppas, ciclists e viandants. La renovaziun ha custà radund 530'000 francs.
La renovaziun sin l’Alp Nurdagn è in da set projects dal program «Projects per il svilup regiunal», ils emprims contracts èn vegnids suttascrits la fin dal 2016. Il mument vegn era sanada la sennaria d’Andeer.


text:
Per il minister da cultura dal Grischun, Martin Jäger saja quai fauss da discurrer d'art engulà. I sa tractia d'ina dispita interna da la famiglia Giacometti, nua ch'i giaja per la dumonda, tgi che saja il possessur legal da la collecziun.
Questa varianta da l'istorgia refusescha dentant Marco Giacometti, president da la fundaziun Centro Giacometti en Bregiaglia. El haja fiduzia en la fundaziun Giacometti da Paris e sche quella pretendia, che la collecziun saja vegnida engulada, craja el quai, ha el ditg envers RTR.
Tge è capità?
Tenor ina sentenzia dal Tribunal penal federal, ch'ha refusà in recurs encunter la confiscaziun da la collecziun sa tractia tar las skizzas e fotografias dad in regal.
Uschia haja Annette, la dunna dad Alberto Giacometti, regalà las 16 skizzas e 101 fotografias ils onns 1984-1985 ad ina nezza. Quella haja lura regalà enavant questa collecziun dal 1998 ad in passiunà d'art. La firma Priora da l'investider grischun Remo Stoffel haja cumprà il 2009 la collecziun, sin intermediaziun da Beat Stutzer, da quel temp directur dal Museum d'art dal Grischun. Stoffel haja silsuenter emprestà la collecziun per 15 onns al Museum d'art.
La dumonda centrala è damai, sche Annette Giacometti ha propi regalà la collecziun u sche quella è vegnida engulada. Questa dumonda sto ussa sclerir ina dretgira a Paris.
Proceder actual
Il pledader da la Procura publica grischuna, Claudio Riedi, ha confermà che la collecziun saja vegnida confiscada sin giavisch da las autoritads franzosas avant dus onns. Ins spetgia uss sin ulteriurs pass da la Frantscha.
Enfin ch'i dat ina sentenzia resta la collecziun en il tschaler dal Museum d'art a Cuira. Ella è dentant bloccada. Uschespert ch'i dat ina decisiun, pudessan las autoritads franzosas far la dumonda da laschar surdar las ovras.
Exposiziun l'onn 2011 en il Museum d'art dal Grischun
Tar la collecziun confiscada sa tracti da duas mappas cun fotografias e skizzas betg publitgadas da Giacometti – in uschenumnà convolut. L’onn 2011 aveva il Museum d’art dal Grischun festivà il convolut cun ina exposiziun speziala per pudair preschentar las ovras l’emprima giada a la publicitad.
La collecziun haja ina valur dad 1 milliun francs, ha ditg Beat Stutzer envers l’agentura da novitads sda. La collecziun haja dentant anc in'autra valita sper quella finanziala. Ella mussa Alberto Giacometti en muments privats, cun sia famiglia ed amis e vi da la lavur. Cun las datas da las fotografias èsi stà pussaivel d'identifitgar e da datar las ovras.
L'ovra da Giacometti è sin l'entir mund
Oz è la gronda part da l'ovra dad Alberto Giacometti en possess da duas fundaziuns: da la Fondation Annette et Alberto Giacometti a Paris e da la fundaziun Giacometti a Turitg. Ensemen possedan quellas duas fundaziuns 3/4 da tut las ovras. Il rest è en possess privat.
Survista da fundaziuns dad Alberto Giacometti
RR novitads 06:00+


text:
Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa
L’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE; englais Organisation for Security and Co-operation in Europe) è ina conferenza da stadis che s’engascha per il mantegniment da la pasch. L’organisaziun è sa sviluppada or da l’anteriura Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (tenor l’Acta finala da Helsinki dal prim d’avust 1975). Il 1995 è la conferenza vegnida transfurmada en in gremi permanent e sa cloma dapi lura OSCE.
L’OSCE ha ils suandants stadis commembers: tut ils stadis da l’Europa (inclus la Tirchia e la Russia), la Mongolia, ils stadis successurs da l’Uniun sovietica sco er ils Stadis Unids ed il Canada. La sedia principala da l’OSCE (secretari general e gremis centrals) sa chatta a Vienna (Wiener Hofburg e Palais Pálffy).
Cuntegn
- 1 Finamiras
- 2 Gremis ed organs
- 3 Istorgia
- 4 Stadis participants
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Las finamiras da l’OSCE èn da segirar la pasch sco er la reconciliaziun e reconstrucziun suenter conflicts. L’organisaziun vesa sasezza sco factur stabilisant en l’Europa. Sco cunvegna regiunala entaifer il chapitel VIII da la Charta da las Naziuns unidas figurescha l’OSCE, tenor il princip da subsidiaritad, sco emprima organisaziun da contact internaziunala en cas da conflicts entaifer sia sfera d’acziun. L’OSCE vegn resguardada sco sistem da segirezza collectiva e stat en quest senn tuttavia en concurrenza cun l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO), la quala ha però in’orientaziun bundant pli militara. Tenor il princip ‹l’emprim l’OSCE› collavura ella er cun autras organisaziuns internaziunalas. Pervi da l’inscunter suprem dal 2010 che n’ha betg purtà ils resultats giavischadas, è la dumonda areguard l’intent futur da l’OSCE restada averta per in temp.
Las activitads da l’OSCE sa repartan sin trais champs tematics (‹dimensiuns›) che correspundan als trais ‹chanasters› da l’Acta finala da Helsinki. Igl èn quai la dimensiun politic-militara, la dimensiun economica e da l’ambient sco er la dimensiun umanitara e dals dretgs umans.
Gremis ed organs[modifitgar | modifitgar il code]
- Presidenza en uffizi (che furma ensemen cun l’anteriura presidenza e cun la presidenza futura l’uschenumnada troika); ella vegn sustegnida dal secretari general. Il presidi mida mintg’onn. Sco parsura è mintgamai en uffizi il minister da l’exteriur dal stadi respectiv. La Svizra ha presidià l’OSCE il 1996 (Flavio Cotti) ed il 2014 (Didier Burkhalter).
- Inscunter dals schefs da stadi (cun dretg da conclusiun; sa scuntra tenor basegn, l’ultima giada il 2010).
- Cussegl dals ministers (inscunter annual).
- Cussegl permanent (a Vienna, sa scuntra mintg’emna) e comités da las trais dimensiuns.
- Radunanza parlamentara.
- Forum per la cooperaziun en dumondas da segirezza (po prender conclus en il sectur militar-politic; sa scuntra mintg’emna)
- Missiuns da l’OSCE e Field Operations
- Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans (ODIHR, Office on Democratic Institutions and Human Rights)
- Autcumissariat per minoritads naziunalas
- Incumbensà per la libertad da las medias (RFOM, Representative on Freedom of the Media)
Secretaris generals[modifitgar | modifitgar il code]
Ils secretaris generals da l’OSCE da fin qua èn stads:[1]
- 1993–1996 Wilhelm Höynck (Germania)
- 1996–1999 Giancarlo Aragona (Italia)
- 1999–2005 Ján Kubiš (Slovachia)
- 2005–2011 Marc Perrin de Brichambaut (Frantscha)
- dapi il 2011 Lamberto Zannier (Italia)
Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Il Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans cun sedia a Varsovia è l’instituziun centrala da l’OSCE areguard la dimensiun umanitara e dals dretgs umans.
Si’emprima incumbensa è stada quella d’observar suenter il 1990 las elecziuns en ils stadis da l’anteriur bloc da l’ost. Ultra da quai sustegna il Biro ils stadis en lur lavur d’etablir e mantegnair structuras democraticas.
Dimensiun economica e da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
La dimensiun economica e da l’ambient è sa sviluppada dal segund uschenumnà ‹chanaster› da Helsinki (collavuraziun sin ils secturs da la tecnologia, scienza, economia ed ambient). Tar las incumbensas da l’organisaziun tutgan il cumbat cunter la corrupziun, la lavada da daners suspectus, la finanziaziun dal terrorissem, la criminalitad organisada sco er la criminalitad en l’internet. In ulteriur champ d’activitad furman las dumondas da migraziun. En pli vegnan sustegnidas mesiras da collavuraziun sin il sectur da l’ambient, da l’energia e da l’administraziun da l’aua.
Autcumissariat per minoritads naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Autcumissariat per minoritads naziunalas è vegnì stgaffì il 1992 ed ha sia sedia a Den Haag. L’uffizi duaja enconuscher e schliar problems che sa sviluppan da tensiuns etnicas e che pudessan metter en privel la pasch, la stabilitad u las bunas relaziuns tranter ils stadis commembers da l’OSCE. Ses mandat lubescha a l’autcumissari d’intervegnir baud en il senn d’ina diplomazia preventiva. Cuntrari als instruments per cumbatter conflicts ch’eran vegnids stabilids pli baud n’intervegna el betg be al nivel interguvernamental, mabain po vegnir activ directamain en singuls stadis pertutgads.
Incumbensà per la libertad da las medias[modifitgar | modifitgar il code]
Sco pli giuvna instituziun è vegnida fundada il 1997 il post da l’Incumbensà per la libertad da las medias ch’ha sia sedia a Vienna. Era quest’instituziun ha ina funcziun da preavertiment. Ella vegn activa sch’i dat indizis che la libertad da medias vegnia restrenschida, quai ch’è per ordinari in indizi per in svilup politic chargià da conflicts.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Organisaziun precursura[modifitgar | modifitgar il code]
Precursura da l’OSCE è stada la Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (CSCE), la quala era sa furmada sin iniziativa dal Patg da Varsovia. Gia a partir dals onns 1950 aveva l’Uniun sovietica clamà suenter ina tala conferenza, ma las pussanzas dal vest, surtut la Germania dal Vest, l’avevan refusà. Bonn aveva tema che tals discurs hajan l’effect che la divisiun tudestga vegnia acceptada a nivel internaziunal. Cun la nova politica da l’ost da la coaliziun social-liberala sut il chancelier federal Willy Brandt a l’entschatta dals onns 1970 è l’idea d’ina CSCE puspè daventada actuala.[2] L’emprima da questas conferenzas multinaziunalas ha gì lieu dal 1973 al 1975 a Helsinki. Sa participads a quest inscunter èn tut ils stadis da l’Europa (cun excepziun da l’Albania), l’Uniun sovietica sco er ils Stadis Unids ed il Canada.
La conferenza è stada segnada d’ina fatschenta da barat: per il bloc da l’ost ha ella purtà la renconuschientscha dals cunfins da l’urden dal suenterguerra ed in stgomi economic pli intensiv cun il vest; persuenter ha l’ost fatg concessiuns areguard ils dretgs umans. En il decurs dals proxims onns èn sa furmads en adina dapli stadis socialistics moviments per ils dretgs dals burgais ch’èn sa referids a l’Acta finala da Helsinki e ch’han la finala contribuì a manar natiers la fin dal bloc da l’ost. En quest senn pon ins dir che la CSCE haja contribuì a moda decidida a terminar il conflict tranter il vest e l’ost.
La conferenza ch’era oriundamain planisada sco occurrenza unica è vegnida cuntinuada a Belgrad (1977–1978), Madrid (1980–1983), Vienna (1986–1989) e puspè a Helsinki (1992). A chaschun da l’inscunter dals schefs da stadi a Budapest il december 1994 è vegnì decidì d’instituziunalisar la CSCE e da la renumnar per il prim da schaner 1995 en Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa.
Svilups actuals[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ina pausa da 11 onns ha gì lieu il december 2010 in inscunter dals schefs da stadi ad Astana (Kasachstan). Tranter stadis commembers dal vest e da l’ost èn sa mussadas divergenzas areguard l’orientaziun futura da l’OSCE e dumondas strategicas e da cuntegn. Il plan d’acziun ch’era previs n’ha betg pudì entrar en vigur.
Er en rom da l’inscunter dal cussegl dals ministers il december 2014 a Basilea hai bain da decleraziuns, ma nagin’acta finala lianta. Il parsura Didier Burkhalter ha declerà che la situaziun da segirezza en l’Europa saja daventada mendra pervi da la crisa en l’Ucraina.
Stadis participants[modifitgar | modifitgar il code]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ OSCE, en: rulers.org.
- ↑ Bundeszentrale für politische Bildung: 35 Jahre Helsinki-Schlussakte (consultà ils 27 d’avrigl 2014).
- ↑ osce.org: Participating States (englais).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kurt P. Tudyka: Die OSZE – Besorgt um Europas Sicherheit. Kooperation statt Konfrontation. Hamburg 2007, ISBN 978-3-939519-03-4.
- Kurt P. Tudyka: Das OSZE-Handbuch. 2. ed. Opladen 2002, ISBN 3-8100-2891-6.


text:
Il potenzial da spargnar è gronds tenor il guid da muntogna Martin Riedi. Cunzunt tar la maglia. Qua cusseglia il guid da prender cun sai nuschs ni era bastunets da graunins. Quels dettian spert energia e na paisian betg bler. Insumma na duai ins betg prender cun memia bler da magliar. Tut tenor la tura planisada dettia adina puspè pussaivladads da cumprar da magliar sin via, uschia ch’ins possia spargnar paisa en il satgados.
1,5 liters aua tanschan
Era da baiver na dovria betg ina massa. 1 enfin 1,5 liters per persuna tanschian normalmain, perquai ch’ins possia savens emplenir suenter la buttiglia cun aua frestga. I saja dentant da far attenziun e na betg simplamain prender aua ord dutgs ni lais per evitar malesser pervia d’aua contaminada.
Segir ina giacca da vent
Pertutgant resti cusseglia Martin Riedi da pachetar en il satgados resti da stgamiar ed ina giacca chauda, p.ex. ina leva giacca plimetta. Ina giacca betg per viandar, mabain ina per avair chaud sch’ins stoppia spetgar insanua in mument. Era ina giacca da plievgia è nizzaivla, betg mo encunter la plievgia, ma era sch’i sufla en lieus exponids.
Era ina pitschna apoteca cun plasters e faschadiras, crema da sulegl, egliers ed in chapè per sa proteger encunter ils radis da sulegl na dastgan betg mancar.


text:
A Tschlin avra ina nova bieraria «Girun». Ina bieraria speziala e transparenta che cumpiglia la bieraria, in restorant, ina butia ed in local d'exposiziun. En quel han giasts che rivan sisum la fracziun da Tschlin la pussaivladad da guardar al bierer sur la spatla or e vesair, co che la biera vegn producida.
150 hectoliters biera prevesa il bierer Geyer da producir l'emprim onn. Ina biera tradiziunala clera, ina biera da furment ed ina biera ferma «Indian Pale Ale».
Ambiziuns internaziunalas
En prima lingia vul il bierer Florian Geyer vender sia biera en la regiun. Ma fin tar il cunfin cun l’Austria e cun l’Italia mancan paucs kilometers. Perquai prevesa el da chattar interessents era ordaifer il pajais.
RR actualitad 17:00
Pertge «Girun»?
Il Tudestg Florian Geyer viva gia dapi onns a Tschlin. Cun sfegliar en il vocabulari in pled è el rivà sin il pled «girun» (Geier). Quai ha plaschì ad el uschè bain, ch’el e sia dunna han decis da dar a la nova biararia il num «Alpenbrauerei Girun».


text:
La Svizra è davos en quai che pertutga la digitalisaziun da l'instrucziun sin il gimnasi. I saja perquai nairas uras ch'i vegnia stgaffì in agen rom d'informatica. Quai ha ditg il president dals recturs dals gimnasis, Marc König, envers la «Luzerner Zeitung» ed il «St. Galler Tagblatt».
Il mument vegnian ils scolars be instruids a moda integrada, vul dir Excel durant l'ura da matematica u Word en l'ura da tudestg. Auters pajais sajan qua gia bler pli lunsch.
Anc quest onn duai dar ina consultaziun davart la dumonda sche l'informatica duai daventar in rom obligatoric en ils gimnasis svizzers. Ils recturs pledeschan per 4 uras l'emna.
RR novitads 15:00