text:
Il mars aveva la Somedia decidì da betg pli pajar ils custs d'onurari e da persunal da «La Quotidiana». Concret sa tracti da 300'000 francs ad on per che la gasetta possia exister vinavant. La Somedia ha perquai dumandà l'Agentura da novitads rumantscha (ANR) per agid.
Martin Candinas, cusseglier naziunal da la PCD, argumentescha en sia interpellaziun che l'ANR na possia betg purtar quests custs supplementars senz'in augment da las contribuziuns da la Confederaziun e dal chantun. La Somedia fiss vinavant chasa editura, faschess il marketing, la producziun e fiss vinavant responsabla per stampa e vendita da «La Quotidiana». Uschia pudess la gasetta ch'ha il mument radund 4'000 abunents vegnir spendrada per ils proxims onns.
Sulet dumandar la Confederaziun per sustegn na fiss era betg correct. Quai dovra ina soluziun tranter la Confederaziun, il chantun Grischun, la Lia Rumantscha e Somedia per mantegnair «La Quotidiana» per ils proxims onns.
Somedia po be anc purtar ils custs da «La Quotidiana» enfin la fin da l'onn. Uschia saja, tenor Candinas il privel fitg grond che la gasetta vegniss abolida.
En l'interpellaziun supplitgescha Candinas il Cussegl federal da respunder suandantas trais dumondas:
- Parta il Cussegl federal l'opiniun che la pressa rumantscha è impurtanta per pudair mantegnair il Rumantsch?
- È il Cussegl federal pront da sa gidar da chattar ina schliaziun per che l'access a novitads rumantschas vegnia garantì er en futur?
- Tge pussaivladads finanzialas vesa il Cussegl federal – ensemen cun il chantun Grischun – per garantir a curta vista ils meds finanzials.
RR novitads 06:00


c: text/html

text:
Il paleontolog da l'universitad da Basilea Christian Meyer ha confermà envers RTR, che las passivas chattadas al Piz S-chalambert sajan probablamain da plirs dinosaurs. Quai rendia la truvaglia al Piz S-chalambert speziala e tenor Christian Meyer èsi er l'emprima giada ch'ins ha chattà fastizs da dinosaurs en la stresa da Silvretta.
Ils fastizs cun in diameter da 60 centimeters sajan probabel tranter 210 e 215 milliuns onns vegls. L'onn che vegn duaja dar in'expediziun per pudair intercurir meglier la scuverta.
Avant radund 10 onns han ins chattà fastizs da dinosaurs al Piz Ela e Piz Mitgel. E gia l'onn 1961 han geologs chattà fastizs da dinosaurs en il territori dal parc naziunal.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nad Tatrou sa blýska
Nad Tatrou sa blýska ("On fulmen in sui Tatra") a l'è l'inn nazional de la Slovacchia. In di agn de la Cecoslovacchia l'era la segonda strofa de l'inn, con la prima che l'éra l'inn cecch Kde domov můj.
Test[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Offizialment gh'è domà dò strof:
Nad Tatrou sa blýska,
hromy divo bijú.
Zastavme ich bratia,
veď sa ony stratia,
Slováci ožijú.
To Slovensko naše
posiaľ tvrdo spalo.
Ale blesky hromu
vzbudzujú ho k tomu,
aby sa prebralo.
El fulmena in sui Tatra
I fulmen sonen a volta vos
Gh'hemm de fermàj, fradej
E dopo che descomparirann
I slovacch podarann viv anmò
La Slovacchia nostra
L'ha dormii finna dess
Ma i lus di fulmen
Hinn dree a menà la Terra
a desveggiàss


text:
L'emprema gada sepresenta il rappaort annual a scret igl onn da quen e menaschi 1967/68. Denter 1960/61 e 1966/67 ha la suprastonza ediu en fuorma stampada la bilanza dalla vischnaunca e quei sin 4 paginas. Avon vegneva il quen da vischnaunca prelegius mintgamai silla radunonza da rendaquen.
Ils rapports annuals fuorman gia oz in essenzial maletg historic dil svilup dalla val. Els cuntegnan las activitads dils differents departements e la vesta finanziala dalla vischnaunca cun mintgamai il quen annual.


text:
14 mar 2015
Mi sont viv (Estic viva)
Dad fœra del Michæl Dallera
Quan mi piangi soo,
che in banda a ti,
pœdi respirar,
perchè ta me feet ésser viv.
Quan ta me vàrdet soo,
che se tochi el ciel e voli,
mi sont viv.
Quan ta rívet ti,
vardi al futur,
e i nivoi i van, sont felix,
e sont viv.
T'heet fait che el cœr al bata,
e ta m'heet fait sentir fort e segur,
incima al mond.
Ta seet la mè conquista,
che tegni indel cœr,
e sont viv.
(Quan mi piangi soo)
Quan mi piangi soo,
(che in banda a ti)
che in banda a ti,
(pœdi respirar),
perchè ta me feet ésser viv.
(Mi sont viv)
(Quan me vàrdet soo)
Quan me vàrdet soo,
(che se tochi el ciel) e voli
Soo che andaroo inanz,
caminand intra el bell e el brœt incœ,
e quan me fermaroo,
lotaroo per la vita che g'hoo.
(Quan mi piangi soo)
Quan mi piangi soo,
(che in banda a ti)
che in banda a ti,
(pœdi respirar)
(te senti...)
(Quan me vàrdet soo)
Quan me vàrdet coi to œgg,
(che se tochi el ciel)
e se tochi el ciel,
(soo che volaroo)
e soo che, mi sont viv
(Mi sont viv)
Pœdi no speitar
a volar...
mi sont viv.
(Version lombarda de la canzon "Estic viva" cantada da la Rosana e contegnuda ind l'àlbum "El disc de la Marató 2014 - Malalties del cor" in lengua catalana, a soa vœlta version catalana de "I'm alive", de la Céline Dion)
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
La populaziun da la Val Müstair ha decidì cler e net cun 515 gea encunter 104 na: la suprastanza communala vegn elegida en avegnir sur tut la Val Müstair. Quai vul dir ch’i na dat betg pli elecziuns en las singulas fracziuns. Dapi la fusiun da la vischnanca l’onn 2009 era il sistem uschia che mintga fracziun ha pudì eleger in dumber defini da suprastantas communalas. En avegnir na dependi damai betg pli quantas persunas da la suprastanza che derivan da tgenina fracziun. Il president communal Arno Lamprecht è fitg cuntent cun il resultat fitg cler. Uschia po la Val Müstair eleger tenor il nov sistem sia suprastanza communala l’emprima giada quest atun. En in prim scrutin vegn elegì il president communal, suenter segua en in segund scrutin l’elecziun dals suprastants communals.
Elecziun duai esser valaivla
Avant la votaziun avevi anc dà dubis davart da l’uffizi chantunal da vischnancas schebain ina vischnanca fusiunada possia midar gia paucs onns suenter ina fusiun puncts impurtants da la constituziun communala. Quai surtut en connex cun las votaziuns en Val Lumnezia. Arno Lamprecht è dentant persvadì che la regenza vegn ad acceptar la votaziun clera en Val Müstair per midar il sistem electoral per la suprastanza communala. Quai era pervia che la fusiun en Val müstair è gia en vigur dapi 7 onns.


text:
Guastâla
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Guastâla (Guastalla in italiân) L’è un comûn ed 15.0230 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in dó 's pêrla al Dialèt guastalèiş un dialèt asê divêrs dal Dialèt arzân.
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Guastâla l’é la pió impurtânt sitadèina ‘d la bâsa arzâna a’s câta a pôca distânsa da la rîva dréta del fióm Po, e a 30 km, cîrca, da Rèz, da Pèrma e da Mântva. Al prémi testimoniâsi ed l’antichitê relatîvi ad un cèinter cun ed j abitânt pēra che a s’arfâghen al peréiod etrósch. Còst an dév mìa sembrêr strân perché a’s déve al fióm cme via ed comunicasiòun cun al mêr se a’s câten di sègn d’ j Etruschi e ânca di Rumân, cun al lōr sistèma ed centóri, in sté zôni. D’urégin probabilmèint longobêrda, al nòm l’arvîṣa un "wardistall", pôst ed guêrdia in avânti cûntra i Biṣantèin che s’ēren fermê a Mântva. Però l’é in època ed l’êlt medioēv (864 dC) che al nòm ed la sitê al vîn numinê per la préma vôlta ind la stória quând l'imperadōr Ludovico II al regâla Guastâla a la mujêra Angilberga. L’é cun i Canòsa, atōren a l’ân mél, che la burghêda, nasûda intōren a la Cēṣa ed la Pēv, la gh’à al privilèg dal "nullius dioecesis", e la comîncia ad avèir impurtânsa per la presèinsa ed lêrghi zôni cultivêdi insém a al tèri réchi a dû pâs dal Po. I dû cuncéli tgnû ind la Cēṣa ed la Pēve, préma int al 1095 cun Urbano II, al pêpa dal cruṣêdi e dôp int al 1106 cun al pêpa Pasquale II, sègnen l’impurtânsa ch’ la gh’îva Guastâla int al Medioēv. Cun l’arîv ed la Sgnuría di Torelli, dal 1406 al 1539, al cumîncia còl ch’ as pōl ciamêr al peréiod ed la creasiòun ed l’architetûra ed la sitê cun la costrusiòun dal palâs di nôbil, dal castèl, dal divêrsi cēṣi e ‘d la piâsa. Sta nōva realtê nêda insém a la rîva drèta dal Po la fà vòja a Ferrante Gonzaga maresiêl ed câmp ed l'Imperadōtor de Spâgna Carlo V, che al la cûmpra, int al 1539, da la Cuntèsa Ludovica Torelli cun la mîra ed fêren ‘na properietê dègna ed la só râsa. D’ alōra Guastâla la mócia ‘na sicûra impurtânsa cme capitêl dal duchê di Gonzaga, fîn a la fîn dal '600. A gh’ é stê invidê di artésta cme al Campi e al Guercino, e povēti cme al Torquato Tasso e al Guarini. A câvṣa ed la só pusisiòun stratègica, Guastâla l’ēra dvintêda óna dal furtèsi pió impurtânti dal tèimp. Còst l’é ânch al mutîv ed la só ruvîna, difâti int al 1689 l’é stêda asaltêda da i Spagnôl che gh’àn butê zò al mûri e la rôca. Da sté dâta Guastâla la s’invèia vêrs un deperimèint polétich e militêr. Cun i Borbone , che în gnû dôp di Gonzaga, la sitê la pâsa sóta a Pèrma, e cun l’ arîv ed Napoleòun (1801) e Maria Luigia (1814) Guastâla la fà pêrt dal Duchêt ed Pèrma, Piaṣèinsa e Guastâla, fîn a l' Unitê d' Itâlia int al 1861. Al ‘900 al vèd la realtê ed la produsiòun ed Guastâla cambiêres da agrécola a industriêla e artigianêla la mantî però un ligâm cun la tèra atravêrs la fabricasiòun dal vèin Lambrósch Arzân, dal Grâna e cun jalevamèint. Incō l’é ‘na sitê dóve la dimensiòn la permèt ‘na bòuna qualitê ‘d la véta, grâsia ai lêregh spâsi vèird lighê al fióm, a la burghêda stôrica, ai servési preşèint e a un livèl ed l’ocupasiòun tra i pió êlt.
Monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cōr ed la sitê l’é Piâsa Mazzini, ‘na carateréstica piâsa emiliâna circundêda da pôrdegh, al fà da padròun al Monumèint a Ferrante Gonzaga, ôpra ed Leone Leoni. Dân ind la piâsa la al Dôm dal sinchsèint, ôpra ed Francesco da Volterra (mó la facêda l’é ed dû sècol pió têrd), al palâs Duchêl (1567) in grân pêrte arfât, e al Municépi, che al gh’à sóta al pôrdegh i mudê dal j antîghi unitê d’ amzûra. Da la piâsa a’s va ai pôrdegh dal quatersèint ed cōrs Garibaldi, che a portèn a la Biblioteca Maldotti, réca ed manuscrét, antîghi edisiòun a stâmpa e ‘na grôsa colesiòun ed quêder. Al cōrs al s’arvés pó inséma a piâsa Garibaldi, in dó 's pōl amirêr la Madonna della Concezione, un uratôri cun piânta d’ôt lê, e la cēṣa ed S. Maria dei Servi (o Sânta Maria Annunciata), tirêda só a la fîn dal Sinchsèint da un disègn ed Francesco da Volterra: impurtânt, a l’intêren, la Deposizione, tèila ed Giuseppe M. Crespi.
Da Piâsa Garibaldi, per via Verdi a’s rîva al Teâter Comunêl in stîl ed la secònda metê dal ‘700, da pôch restavrê; se invēci a’s va per via Volturno a’s rîva a Piâsa Matteotti, in dó gh’è la Tòr Cèvica o "campanòun" dal setsèint, in dôve ‘na vôlta a gh’ēra l'antîga Rôca butêda zò dai Spagnôl (int al 1689). Pió avânti, in via Piave, al Santvâri Beata Vergine della Porta dal sesèint la gh’à incòra di paliôt in scajōla ed tânt culōr, ôpra d’artigianê carpṣân. S' a's tōrna in Strêda Gonṣêga (Via Gonzaga),'d impurtânt agh'é la vècia Cēṣa ed Sân Francèsch, incō destinêda a sêla mòstri.
Ind la zôna comunêla ed Guastâla în incòra dègn ed nôta l’Oratorio ed San Giorgio, céch gioièl rumânich (secònd soquânti testimuniânsi al sré dal IX sècol), e la Basilica ed S. Pietro ed la Pēve ed Guastâla, ânca lē tirêda só int al IX sècol mó completamèint arfâta ind al sècol dôp. A l’intêren è pusébil amirêr ‘na vâsca dal batèz dimòndi antîga (nôn o dècim sècol) e ‘na teracôta piturêda, figurânt la Madonna col Bambino, fōrsi ôpra dal scultōr Guido Mazzoni.
Celebrasiòun e fēri[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 25 novèmbere a’s festègia la Fēra e Sânta Caterèina; mercordé e sâbet în i dé ed marchê.
La têrsa Dumènica ed mâg a’s festègia la Fēra ed Sân Felîş.
L'ultèm fîn de smâna ed setèmber, "Fēra dal Piânti e Bèsti Pêrsi", apuntamèint d’ impurtânsa pió che regionêl cumbinê insém a la protesiòun ed la diversitê di èser vivèint.
Ògni 3 ân, a la fîn dal mèiṣ ed mâg a’s festègia La Gnuchêda, bòuna d’arciamêr 30.000 spetadōr ògni edisiòun.
La Gnuchêda[modifica | mudéfica la surzéia]
La Gnuchêda ( Gnoccata in italiân) l’é ‘na fèsta vècia ed Guastâla ch’ la gh’à urègin ind la metê dal XIX sècolo quând l’é stêda urganiṣêda dai munêr che lavurêven insém al fióm Po. Chilōr îven decîṣ d’urganiṣêr ‘na fèsta popolêra e baracadōra, dóve dêr fōra a grâtis di gnôch fât cun al farèini ed la maṣndûra. Sté idèja la ciâpa pió sèins se liṣûda ind l’insèm socêl ed povertê dal teritôri in dóve l’ êra nêda la festa. La Gnuchêda l’é dvintêda in môd cêr ‘na fèsta polética vêrs la fîn dal XIX sècol, quând la s’é cambiêda in ‘na manifestasiòun cûntra la tâsa insém al maṣnêsul, mésa só dal gvêren Menabrea int al 1868 e tirêda via dal gvêren Cairoli int al 1880. Ind al dôp guèra sta fèsta l’îven ṣmésa ed fêrla fîn a j ân Utânta, mó da alōra la vîn fâta ògni trî ân ind al méiṣ ed mâg. Mumèint impurtânt ed la Gnuchêda ed Guastâla în la sfilêda stôrica divîṣa in dō sesiòun, la préma di "sgnōr" (sfilêda di personâg stôrich che àn cmandê insém al teritôri ) e la secònda dal "popolèin" (sfilêda insém a i câr di rapresentânt d’j antîgh mistêr); a vînen dê fōra a grâtis 2500 kg ed gnôch (côt, naturalmèint) e l'incoronasiòun dal "Rè di gnôch", figûra legôrica ch’ l’ armânda a d’êtri tradisiòun dal carenvêl (la pió antîga ed còli l’é al rex saturnaliorum d’ època rumâna), che, ind l’insèm stôrich ed quând l’é nêda la fèsta, la sgnêva l’avgóri ed l’arîv ed ‘na nōva etê ed l’ôr ch’ la tirés só al pôpol ed la Bâsa da la só antîga misèria e da la pió nōva preputèinsa fischêla.
Sitê imparintêda[modifica | mudéfica la surzéia]
Colegamèint d’ed fôra[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Maria Bertolani Del Rio - Il "Castrum" medioevale e la rocca di Guastalla - Reggio Emilia : Editrice Age, 1968
- Gianni Dallasta - Guastalla e le sue origini - 2. ed. - [Reggiolo] : E. Lui, [2006]
- Guastalla : I monumenti e i luoghi della storia. Ottobre 1989. - Brescello : Tipo Lito "Valpadana", 1989
- Tommaso Lauri - Guida storica della Pieve di Guastalla - Guastalla : Arti Grafiche Guastalla, 1931
- Aldo Mossina - Storia di Guastalla - Reggiolo : E. Lui, 2004
- Francesca Roversi Monaco - La corte di Guastalla nell'alto medioevo - Bologna : CLUEB, 1995
- Stefano Storchi - Guastalla città dei Gonzaga e dei Borbone - Guastalla : Amm.ne Comunale, 1982
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Finlanda
- Mesemna, 6.12.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 6.12.2017, 8:40, RTR
Oz avant exact 100 onns è la Finlanda vegnida independenta da la Russia. La terra en il nord ch'è spezialmain enconuschenta per saunas, u betg?
Saunas datti bleras en Finlanda. I vegn detg che tut ils 5.5 milliuns abitants hajan plaz en las saunas ch'i dat en la tiara. E quai constat propi. I dat numnadamain duas fin trais milliuns saunas en Finlanda. Perfin en il parlament a Helsinki datti ina.
Dapli davart la Finlanda e lur populaziun en il chavazzin dal di.


text:
Il recurs sa drizza encunter la publicaziun dal cas "Geri Müller e ses selfies" en la gasetta "Schweiz am Sonntag". Ils politichers èn dal maini che la sfera privata ed intima dals politichers duai esser protegida medem sco quella dad auters carstgauns.
Quei fatg saja vegnì blessà a moda gravanta en il cass "Geri Müller", uschia fan a savair ils parlamentaris. I n'haja dà nagin motiv schurnalistic da betg resguardar la sfera privata ed intima da Müller. L'artitgel mussia ina "nova qualitad da surpassament da la sfera intima d'ina persuna publica". Quai na dastgia betg esser l'avegnir da la libertad da medias manegian ils recurrents.
Tranter quests èn ils cussgliers dals chantuns Hans Altherr PLD/AR e Claude Janiak PS/BL, il president da la PCD e cusseglier naziunal Christophe Darbellay, sco er amis da partida da Müller.
(RR novitads a las 12:00)


text:
Gujana
La Gujana (Guyana in ingles) a l'é un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Venezuela, el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'é Georgetown.
La gh'ha una süperfiss de 214.969 km² una pupulaziun de quas 750.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gujana a l'era un pussediment del Regn Ünì fina al 1966, quand che l'è diventaa indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gujana (nòm ufizial: Co-operative Republic of Guyana) a l'é una repübliga.
El president a l'é el David Granger (del 2015).
El prim minister a l'é el Moses Nagamootoo (del 2015).


text:
Il mardi suentermezdi ha il Cussegl federal lantschà en ina communicaziun a las medias sia posiziun envers l’iniziativa d’autodeterminaziun
L’iniziativa metta en privel il model da success svizzer
La Svizra saja avisada sin stabilitad e reliabilitad. Perquai recumondian tant il parlament sco er il Cussegl federal al suveran svizzer ils 25 da november 2018 in NA a l’iniziativa d’autodeterminaziun:
L’iniziativa ristga contracts internaziunals, porta gronda malsegirezza legala e periclitescha uschia la Svizra sco plazza economica. Er la protecziun dals dretgs umans vegn indeblida.
Anzi – l’iniziativa gnanc portia dapli autodeterminaziun: Gia uss decidia la Svizra sez tgenins contracts ch’ella vul e tgenins betg.
L'iniziativa da l'autodeterminaziun è vegnida lantschada da la PPS. Cun sia iniziativa vul la PPS metter dretg naziunal sur dretg internaziunal.
Tge che l'iniziativa pretenda
Cun l'iniziativa d'autodeterminaziun («Schweizer Recht statt fremde Richter») vul la Partida populara svizra PPS metter dretg svizzer sur dretg internaziunal: Uschia duai la Constituziun federala valair en mintga cas avant il dretg internaziunal ed è da resguardar avant lez. Excepziun fissan sulettamain las definiziuns obligantas dal dretg internaziunal.
Tar in conflict stuessan la Confederaziun ed ils chantuns adattar ils contracts dal dretg internaziunal a las prescripziuns da la Constituziun federala. Sche las contractivas giessan da la glatscha giu stuess il contract che cuntrafa a la Constituziun vegnir visà. Obligaziuns dal dretg internaziunal che cuntrafan a la constituziun na pudess la Confederaziun betg pli surpigliar u acceptar.
RR novitads 16:00+


text:
Gia en l'emprima mesadad han il umens da Manchester United pudì decider il gieu per els. En la 35avla minuta ha Paul Pogba tutgà l'emprima giada en il chantun. Curt avant era in'emprova ensemen cun Anthony Martial betg gartegiada. Ma Pogba ha anc dà suenter.
Penalti dispitaivel per ils osps
Curt avant la mesadad ha il capitani tutgà in penalti. Er qua en il chantun sura. L'arbiter ha gì vis in hands da Kevin Mbabu. Ils aspectaturs dal Stade de Suisse èn stads d'in auter avis.
Ma il pli tard en la 66avla minuta èsi stà cler. Il Franzos Anthony Martial ha tutgà cun agid da Pogba al 3:0.
Charta cotschna per Ronaldo en il gieu da Juve cunter Valencia
Il debut da Cristiano Ronaldo per Juventus Turin è stà curt. En la 29avla minuta ha el survegnì da l'arbiter ina charta cotschna. Quai pervi d'in duel cun Jeison Murillo: Suenter che quel era crudà giun plaun aveva Ronaldo tschappà el ed ha stuì incassar perquai directamain la charta cotschna pervi da violenza.
Gudagnà ha Juventus Turin tuttina. Quai cun 2:0. Miralem Pjanic ha tutgà duas giadas grazia a penaltis.
Ils ulteriurs resultats
- Ajax Amsterdam 3:0 AEK Athen
- Benfica Lissabon 0:2 Bayern München
- Schachtar Donezk 2:2 TSG Hoffenheim
- Manchester City 1:2 Lyon
- Viktoria Pilsen 2:2 ZSKA Moscau
- Real Madrid 3:0 AS Roma
RR novitads 23:00


text:
Canton Ginevra
El Canton Ginevra (en todèsch: Kanton Genf, en fransés: Canton de Genève, en italià: Canton Ginevra, en romàncio: Chantun Genevra) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è 'l piö ocidentàl e 'l piö picinì 'ntrà töcc i cantù svìser. L'è furmàt en sostànsa de la cità de Ginevra e de 'n enclàve pesenèt sö le spónde del Lach Lemàno (o Lach de Ginevra), en mès al teretóre del Canton Vaud. L'è stat giü dei öltem a ünìs a la Confederasiù Elvética.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ginevra l'è stàda na Repüblica 'ndependènta 'nfìna al 1798, ma l'ìa aleàda 'nsèma co la Confederasiù zamò del 1584. Endèl córs de le guère de Napuliù, Ginevra l'è stàda ocupàda e anitìda a la Francia. Dòpo de ìga utignìt l'endependènsa de la Francia, endèl 1813, Ginevra la g'ha decidìt de aderéser a la Confederasiù Svìsera 'ndèl 1815 come cantù nömer 22.
Colocasiù geogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Ginevra 'l cunfìna a nòrt e a Sud col dipartimènt fransés del Ain. A ocidènt el se tróa a ìga i mucc de la cadéna del Giüra e l'ünica vìa praticàbil per streersàl e rià 'n Francia l'è 'l pas de la Vaucluse. Pò a 'nvèrs sud gh'è de le montàgne de diensiù importànta ma piö izolàde e bàse che chèle a ocidènt. A èst el cantù de Ginevra 'l cunfìna col Lach Lemàno, del quàl vé fò la cuntinuasiù del fiöm Ròdano. L'óter fiöm de 'na sèrta 'mportànsa l'è 'l Arve.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Ginevra l'è mìa dividìt en distrècc e 'l cönta 44 cümü:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Molibdeno
El molibdéno l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Mo. El g'ha nömer atòmich 42, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de molibdeno el g'ha 42 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt del gréco "molybdos" che völ dé "che se 'nsomèa al piomp".
L'è 'n metàl de tranzisiù de culùr biànch arzentàt. L'è 'n metàl dür fés e 'ntra töcc i elemèncc l'è 'ntra chèi che g'ha 'l pónt de fuziù (2896 K) e de bói (4912 K) piö alcc. L'è dopràt endèle léghe metàliche en quantità pesène come per ezèmpe endel aciàio per fà che 'l deènte amò piö dür o che 'l rezìste a temperadüre amò piö àlte.
El molibdeno el g'ha 'mportànsa apò per el nütrimènt de le piànte e 'ndèi sistémi biològich el compàr en sèrte enzìm, compàgn de la xantina osidazi.


text:
Il mars 2016 hajan els fatg recurs, di il giurist Daniel Lehmann che ha purtà plogn en num da la cuminanza d’interess. Il motiv: Suenter che la taxa da cura saja vegnida midada en ina taxa da giasts saja quella vegnida auzada massivamain, per part per il dubel ed anc dapli. Ma las prestaziuns na sajan s’augmentadas en questa dimensiun.
Critica a las vischnancas
Alla radunanza èn surtut las vischnancas da Flem, Laax, e Falera vegnidas crititgadas (presidents n'eran betg preschents). Las vischnancas na veglian betg collavurar, ha il president da la cuminanza d’interess Reto Fehr ditg. E Daniel Lehmann di ch’el haja fatg las medemas experientschas. Las vischnancas na sajan fitg transparentas quai che pertutgia entradas ed expensas da la taxa da giasts e da turissem, perquai ch'ellas finanzieschian probabel era l’infrastructura en vischnanca cun la taxa da giasts.
76'000 francs
Il recurs e l’entira procedura custan 76’000 francs. Lehmann quinta dentant che la dretgira administrativa na dettia cumplainamain raschun als possessurs da secundas abitaziuns. Alura possian quels era far recurs a la dretgira federala.
Deficit da 43'000 francs
A la radunanza en la Fermata a Falera èn 125 commembers (da passa 700 ch`èn en la cuminanza) stads preschents. Nov en suprastanza è Peter Zürcher che remplazza Rainer Keil. President resta Reto Fehr. Per eliminar il deficit annual da 43’000 francs (che resulta pervia dals custs dal process avant dretgira) èsi vegnì decidì d’auzar la contribuziun per commembers da 50 ad 80 francs per 2017.
RR actualitad 07:00


text:
Il post vegn manà da Nicole Candinas. Ella lavura tar il Center da sanadad, è tgirunza diplomada scola spezialisada superiura (SSS) e spezialista da gerontopsichiatria. Ella cusseglia surtut persunas che pateschan da demenza ed er ils confamigliars. Sche quai è giavischà va ella er a chasa tar ils pertutgads.
Center da cumpetenza per la vegliadetgna
Ina finamira da questa purschida saja, che persunas pertutgadas na stoppian ir fin a Glion per laschar sa cussegliar, ha ditg il manader dal center da sanadad Diego Deplazes a RTR.
In’autra finamira saja, chil center da sanadad Puntreis veglia sa profilar sco center da cumpetenza cun la tematica da la vegliadetgna, quai cun las purschidas da la Pro Senectute e da seniora-ca.
RR actualitad 06:10


text:
Ils 18 d’october 2015 elegia il suveran svizzer in nov parlament naziunal. Per quest motiv rapporta il nov magazin sur mezdi «Schweiz am Mittag» durant in mais da tut quai che fatschenta las quatter regiuns linguisticas e ch’ha procurà là per letras grassas.
En l’emissiun live datti contribuziuns dals magazins d’infurmaziun «Telesguard» (RTR), «Il Quotidiano» (RSI), «Couleurs locales» e «Mise au point» (RTS) sco era da «Schweiz aktuell». En pli approfundeschan las moderaturas ensemen cun correspundents da RTR, RSI ed RTS ils temas che fatschenta la las quatter regiuns linguisticas.
Moderà vegn il magazin alternant da Sabine Dahinden, Katharina Locher ed Anna Maier.
«Schweiz am Mittag»
Il nov magazin pon ins guardar a las 12:25 sin SRF1 a partir dals 14 da settember: quai da glindesdi fin venderdi. L'ultima emissiun è ils 9 d’october 2015.


text:
Ils lavurers lavuran bler durant la notg, uschia che las lavurs vid l'autostrada A13 avanzan a moda effizienta. Il mainaproject Roman Kurath da l'Uffizi federal per vias ASTRA è cuntent cun il stan actual.
- La punt da Halbmil è gia construida - en funcziun n'è ella dentant anc betg.
- L'atun survegn il vial dal sid, che va en direcziun da Cuira, parallel in vial en direcziun Turitg.
- Il vial actual da l'autostrada A13 che maina en direcziun da Turitg vegn disfatg.
- A la fin dal project vegni a dar in pli grond terren agricul e dapli spazi per ils animals selvadis. Motiv: l'autostrada vegn construida uschè datiers sco pussaivel als binaris da la viafier.
L'entir project da l'autostrada A13 tranter Cuira e Zezras che custa radund 100 milliuns francs duai esser a fin l'onn 2018.
RR Actualitad 08:00


text:
Dapi che noss reporters èn en Frantscha a l’Euro s’entaupan quels mintga per dis per dar sezs in pau ballape. In dals schurnalists scriva mintga per dis in sms cun la dumonda per ir a dar ballape. Lura vegn ensemen in bel mantun schurnalists da tut ils differents mediums da la svizra e giogan cun la balla.
En il emprim gieu dals schurnalists ha Daniele dentant stgarpa ils lioms cruschads en il segunda gieu ha Böni stratg la tarschola d’achilles ed en il terz gieu ha Tanja fatg mal il dies.
Noss reporter tschertga perquai adina ina stgisa per betg stuair dar ballape. In pau sco Alain Sutter. L’anteriur giugader da classa ed expert da la televisiun guarda er adina ch'el na stoppia betg dar ballape.
RR actualitad mezdi


text:
Pervi da pli pitschens mals na veglia el betg far preschas, scriva Orlik sin sia pagina da Facebook. Avant diesch dis era il lutgader da Maiavilla sa fatg mal vi da la tatona, a la festa chantunala da l'Argovia a Brugg.
Orlik era crudà en la tschintgavla lutga cunter Bruno Gisler a moda disfortunada sin il chau, ed era restà per in mument immobil per terra. Suenter che gidanters al avevan tractà sin il plaz, aveva el pudì star si sez e signalisar ch’el sa sentia pulit. L'examinaziun en il spital gist suter la festa aveva però mussà ch'i n'è nagut nausch. A la fin da la festa chantunala da l'Argovia ha Orlik lura anc retschavì il tschupè d'onur.
RR novitads 21:00


text:
2017 - Falera conta - Falera ha chantà – festa da chant sursilvana è stada in success
Sonda è Falera stà cumplainamain sut l’ensaina dal chant da chors. Ch'il comitè d'organisaziun è turnà suenter blers onns danovamain tar il sistem da far tut la festa da chant en in di ha sa cumprovà, di Marc Cabrin dal comité d'organisaziun. La festa haja carmalà passa 2'500 persunas si Falera.
A Falera è vegnida nizzegiada l'occasiun da far gist duas festas il medem di: Per l'ina èsi stà la 45avla festa da chant sursilvana, e per l’autra ha il district da chant Surselva pudì celebrar ses giubileum da 150 onns.
Far tut en in di è sa cumprovà
Da turnar suenter tants onns puspè tar il modus da far tut la festa en in di, saja stà in experiment, ha Marc Cabrin dal comité d'organisaziun da la festa da chant, ditg sin dumonda da RTR.
Jau crai, che quai saja in success cumplain. Nus vain fitg, fitg positivs resuns or da las retschas dals chors. Nus essan fitg, fitg cuntents.
Per celebrar las 45avla festa da chant sursilvana ed il giubileum da 150 onns district da chant Surselva è Falera daventà in grond vitg da festa – in vitg da chant. 1'000 chantaduras e chantadurs da 32 chors èn s'entupads, ed almain anc ina giada tants visitaders.
En las duas baselgias – la parochiala e la baselgia s. Rumetg – han ils chors preschentà 80 chanzuns da pac. La «Plazza fontauna» da Falera è sa midada en in vitget da chant cun tribuna cuverta, blers stans e tendas da festa.
RTR ha gizzà egls ed ureglias per Vus
Geabain, era ils egls. Quest onn ha quai dà in novum: Sche vus n'avais betg pudì ir sezs a chantar e tadlar a Falera, porta RTR a Vus ils maletgs e tuns directamain en stiva, cura che Vus vulais.
RTR ha filmà tut las producziuns da festa dals 32 chors. Quels videos pudais vus lura guardar dapertut ed adina sin nossa pagina rtr.ch/faleraconta.


text:
Durant il public viewing è ina part da las radund 30’000 persunas sin ina plazza centrala a Turin tuttenina currida davent. Blers sajan cupitgads u vegnids stratgs enturn en la fulla, rapporta l’agentura da novitads Ansa. Las blessuras levas dals blers sajan cunzunt levas contusiuns e tagliadas. Pliras persunas hajan dentant blessuras pli grevas, tranter quellas era in uffant.
Raschun da la panica betg clera
Il president da la polizia da Turin a declerà ch’in ferm plum pudess avair chaschunà la panica. La gasetta “La Stampa” da Turin rapporta da barrieras dadas per terra. La panica è succedida suenter il terz gol per Real Madrid.
RR novitads 06:00


text:
Il meglier ha il duo spargnà per il final. Cun ina prestaziun quasi perfetga ha Giulia Steingruber e Pablo Brägger decis il duel en il final cunter il duo giapunais Hitomi Hatakeda e Wataru Tanigawa. Il duo giapunais era il meglier team suenter il mezfinal e quai cun in punct d'avantatg.
Suenter la cupitgada al rec hai jau pensà, ch'jau stuess era anc contribuir insatge. Giulia na po la fin finala betg far tut sulet.
Avant set milli aspectaturs han era Ilaria Käslin ed Oliver Hegi mussà ina buna prestaziun. Els han cuntanschì il fitg bun plaz 3.
RR novitads 16:00


text:
La protecziun cunter fieu en bleras ovras atomaras europeicas saja vegnida tralaschada, quai scriva la rait da retschertga Correctiv. Er en l'ovra atomara da Gösgen ha l'Inspecturat federal per la segirezza nucleara ENSI constatà l'avrigl 2017 manglaments. Concretamain vai per las uschenumnadas portas da protecziun cunter incendis che serran automaticamain en cas da fieu, per impedir uschia ch'il fieu sa derasa. Las portas na correspundian betg al stan actual da la tecnica, uschia la critica.
Tar l'ovra atomara da Gösgen na datti nagina chapientscha per la critica. La protecziun cunter incendis saja garantida. I vegnia uss dentant examinà in concept en detagl.
RR novitads 09:00


text:
Datti raps dal Chantun Grischun per isl donns da la schelira vi da vignas e pumers?
Quai è stada ina dumonda omnipreschenta suenter las notgs da schelada durant l’avrigl passà. Peril Chantun ha reagì il Cusseglier guvernativ responsabel Jon Domenic Parolini sin questa dumonda cun in «ni gea, ni na».
Parolini vul numnadamain anc spetgar sin las examinaziuns exacatas da las vignas grischunas. Questas examinaziuns èn dentant pir pussaivlas l'atun u schizunt l'enviern proxim.
Uss infurmescha la Confederaziun davart agid pussaivel
Tar la Confederaziun datti gia pussaivladads per survegnir sustegn finanzial en talas situaziuns – e quai betg be per donns da schelira. Sch'in manaschi puril ha problems finanzials, ha el numnadamain trais pussaivladads per survegnir sustegn da la Confederaziun:
- Interrumper per in onn l’amortisaziun da tschains da credits d’investiziun ed emprests a manaschis.
- In emprest finanzial senza tschains, ch’è da pajar enavos suenter maximalmain 20 onns.
- Credits d’investiziun senza tschains per remplazzar culturas donnegiadas.
Per pudair retrair in da quests sustegns finanzials, sto il manaschi puril inoltrar ina dumonda al chantun meglier detg al Plantahof.
En Grischun porscha il Plantahof sustegn tar dumondas
Il Plantahof examinescha alura la dumonda tenor criteris da la Confederaziun e dat daners ni era betg. Ils daners vegnan alura ord d'in fond existent da la Confederaziun – numnadamain or dal fond d’agid per manaschis. Per quest onn prevesa quel expensas da 50 milliuns francs.
RR actualitad 07:00


text:
Acanthis flammea
El cardinalin o gegè[1] (ciamaa anca fanell de la regina[2]; nomm scientifegh: Carduelis flammea, Linnaeus, 1758) a l'è on usell passeriform de la fameja di Fringillidae.
A l'è spantegaa in Europa (anca in Lombardia), Asia e America del Nord.
Cuntegnüü
Descrizzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cardinalin el mesura de norma 13 cm de longhezza, e 'l pesa intorna ai vint gramm.
La grandezza la varia segond la sotta-speci: la pussee granda l'è l'Acanthis flammea rostrata, la pussee penina la A. f. cabaret.
I sò piumm hinn maronn e negher: in su la crapa el gh'ha ona smaggia rossa (sia per i mas'c che per i femen). I mas'c, a partì del segond ann de vita, a gh'hann 'na smaggia rossa anca in sul pecc. El becch l'è giald scur.
Biologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cardinalitt a viven in rosc faa de 'na desena de esemplar. Fann el sò nid in tra i conifer, e fann trii o ses oeuv a la voeulta: i poresitt a nassen dopo 13 dì.
Sistematega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quell usell chì el gh'ha tre sotta-speci:
- Acanthis flammea flammea (Linnaeus, 1758): la viv in Alaska, Canada, Europa del nord e Siberia
- Acanthis flammea rostrata (Coues, 1861): la viv in Canada, Groenlandia e Islanda
- Acanthis flammea cabaret (Statius Müller, 1861): la viv in di Isol Britannegh, Danimarca, Belgi, Francia, Svizzera, Germania e in di alp italiann.
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erasmo Buzzi, Catalogo ornitologico della provincia di Como e della Valsassina, 1870
- ↑ Lessico zoologico popolare della provincia di Cremona


text:
Scòpi in dal post ed lavōr (psiculugìa)
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguêrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia)
La persòuna scupièda in dal pôst ed lavōr (ch'la gh'à al burnout, a s dîś in dla lìngva ingléśa) l'è quèla che, a fùria 'd ciapèr i acadimèint trôp ed pêt, sàinsa druèr-egh dla filośofìa, dal manéri per tōr-'s-la méno, la finìs p'r armàgner pò schisèda 'd sòta a di lavōr anc cìc e tùt 'd intórna a gh'pèr brùt.
El conseguèinsi dal burnout i culpìsen al lavuradōr in dla só psiculugìa e finànc in dal só fìśic, purtènd-el vers dal depresiòun.
Stènd chilò lè sàimp'adrē a pinsèr a 'l lavōr, i cumparìsen:
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Colegamèint estèren
- (IT) Na spiegasiòun in dla réda.


text:
Descripziun dalla val da 1805
Pader Placi a Spescha 1752 - 1833 ei igl autur che descriva la Val Tujetsch ord vesta digl onn 1805. Igl ei quei l'emprema descripziun da nossa val. Gest perquei eis ella da gronda valeta per la historia da nossa vischnaunca. El descriva las instituziuns dalla vischnaunca, sur dil far e demanar dils habitonts da lezs onns, davart usits e tradiziuns. La lavur ei scretta en tudestg, denton ei igl archiv da vischnaunca en possess d'ina translaziun, in extract en versiun romontscha.
Spescha romontsch
Beschreibung des Tavetschertales 1805
Sco sura, denton pli extendiu! "Avon che entscheiver quella ovra, hai jeu ponderau la caussa madiramein. Mia finamira ei stada da render il carstgaun ventireivels. Ella emprema part hai jeu descret la part geografica, ella secunda la part historica ed ella tiarza la situaziun politica dalla Val Tujetsch. Priu tut ensemen hai jeu vuliu crear ina ovra economica e cheutras promover il beinstar e la beadientscha dils carstgauns e principalmein dils habitonts da Tujetsch. Per spir simpatia viers ils Tuatschins hai jeu scret quella ovra."
Spescha tudestg
Co Pader Placi a Spescha ha descret avon 200 onns la Val Tujetsch
Oreifra presentaziun d'ina gronda e preziusa publicaziun
(anr/gc) Strusch in meins era vargaus ch'il Forum cultural Tujetsch ha giu clamau on claustra a Mustér alla presentaziun dil 2. tom cun ovras da Pader Baseli Berther. E gia ha quei zun activ Forum saviu envidar per venderdis vargau alla vernissascha dall'ovra dad in auter capitular dalla claustra benedictina da Mustér, numnadamein da Pader Placi a Spescha – per sia „Decripziun dalla Val Tujetsch" – ord vesta geografica, historica e politica, scretta avon varga 200 onns. Secapescha che quella presentaziun ha giu liug a Sedrun, fuva P. Placi – sper tons auters loghens – era staus caplon, en tut tschun onns, ton a Selva sco a Sedrun. Igl ei stau ina presentaziun fetg cumpetenta, extendida, bein frequentada e ch'ei schizun vegnida embellida da zacontas producziuns dalla Societad da musica da Sedrun. L'ovra, ch'ei da gronda muntada, specialmein per Tujetsch, ei il fretg da lavur stendida sur treis onns en collaboraziun e cun sustegn exemplaric da biars.
Giu plascher da dar access ad in'ovra da gronda valur
Il beinvegni ha il president dil Forum cultural Tujetsch, André Schmid, Descripziun dalla Val Tujetsch", da P. Placi a Spescha, ha Chronos e sco editura segna Ursula Scholian Izeti, Turitg. Ella demuossa veseivel plascher d'astgar presentar quella publicaziun. Vidlunder hagi ella luvrau cun grond tschaffen e selegri perquei ussar d'astgar dar access a zacontas enconuschientschas acquistadas e da declarar entgins patratgs.
Suenter haver constatau quei en tuatschin, cuntinuescha Ursula Scholian Izeti per tudestg. L'ovra edida ha era P. Placi a Spescha scret en quei lungatg e terminau ella ils 5 da november 1806 ch'el era caplon enta Val S. Pieder. Il manuscret cumpeglia treis toms cun total 940 paginas e secatta egl Archiv cantunal a Cuera. Descret lien ha P. Placi a Spescha la geografia, historia e politica dalla Val Tujetsch da lu. Medemamein integraus ei quei project da P. Placi a Spescha che vuleva dislocar ils habitonts da Rueras e Sedrun sin in plato da fuorma rombica a Camischolas, nua ch'els duevan esser segirs dallas lavinas. Quei plan utopic ei denton maina vegnius realisaus. Ella correspondenza davart las lavinas fuva era Napoleon da gronda muntada. Igl autur quintava ch'il grond imperatur dalla Frontscha detti generusamein almosnas. Cun la "Descripziun dalla Val Tujetsch" 1806, che P. Placi a Spescha veva dedicau cun plaids entusiastics a Napoleon, ch'el admirava buca pauc sco grond adherent dalla Frontscha, veva el era colligiau gronda speronza che Napoleon gidi a reacquistar ils beins che la claustra da Mustér veva piars cuort avon giun Valtlina.
Da tedlar sin P. Placi a Spescha ha el giu scret quell'ovra per ils Tuatschins e las Tuatschinas – dil reminent sco testament. Mo ei dat bunas raschuns da crer ch'el vevi tut in auter publicum en egl, in scolau, da lungatg tudestg. Sia descripziun eri per divers adressats: in tec per Napoleon, in tec per il pievel da Tujetsch, mo principalmein per quels d'ordeifer. Sia savida fuvi en biars graus gia antiquada. Mo paucs san co e che P. Placi a Spescha ha descret
malsognas e proponiu co medegar quellas. Interessants eran era ses cussegls allas mummas cun affons pigns e spindreras davart tgira e higiena da quels. Ei dat fatgs che pon constar, mo auters ein empau surfatgs e schizun exagerai. Las passaschas che Vigeli Jacomet ha prelegiu han dau in schatg davart stil, lungatg, cuntegn, savida critica ed intenziun da sia ovra.
Stau pusseivel mo cun agid da biars
L'idea e l'iniziativa d'edir quell'ovra da P. Placi a Spescha sur da Tujetsch deriva – secund l'editura Ursula Scholian – digl anteriur bibliotecari cantunal e convischin tuatschin: Norbert Berther. Ad el eisi reussiu da perschuader e gudignar per quei project era il Forum cultural Tujetsch – cun André Schmid e Tarcisi Hendry – e da survegnir dalla vischnaunca ina contribuziun generusa da buca meins che 30'0000 frs. Dau buns cussegls hagi era Urban Maissen, cau dalla regiun forestala Surselva, davart il schazegiar en lavinas en connex cun il plan da preservaziun da talas tras P. Placi a Spescha.
Il historicher tuatschin, Ivo Berther, ei era staus in bien cussegliader. Per capir meglier P. Placi a Spescha ha el aunc dilucidau tschella sera divers aspects en connex cun l'ovra da quel: damondas che pertuccan la relaziun cun la scienzia universala, igl autur sez, il far e demanar dalla populaziun e la mentalitad conservativa dominonta ella Cadi da quei temps. Il „curios pader", sco P. Placi a Spescha ei vegnius numnaus, sesentevi savens malcapius, spuentaus ed isolaus ed eri da casa per propi mo en stiva e sils cuolms. El fuvi pulitamein frustraus en vesta a quei ambient plitost hostil ed hagi era scret – per tudestg – oravontut per sedeliberar.
La fotografa da professiun Lucia Degonda, da Rabius a Turitg, ha dau cun ses bials portrets da 30 Tuatschinas e Tuaschins dad oz ina nota actuala dètg simpatica e fatg ina buna punt denter l'entschatta dil 19. tschenater ed ussa. – Ursus Brunold, digl Archiv cantunal, ei staus gideivels era tier la finanziaziun dall'ovra. El lauda ton l'iniziativa sco la fetg buna collaboraziun e sustegn da biars che hagi schau realisar quella ovra che seigi da gronda muntada per Tujetsch.


text:
Gasetta da chasa da RTR
Accents – uschia sa numna la gasetta da chasa da RTR e da la societad purtadra SRG.R. Il titel da la gasetta ed ils titels da las rubricas fan allusiuns a titels d’emissiuns da RTR, d’emissiuns d’antruras, e da talas ch’èn oz en noss programs. La gasetta è patratgada sco med da communicaziun tant intern so extern.
Intern per nossas collavuraturas e noss collavuraturs che lavuran a Scuol, Samedan, Savognin, Glion, Mustér, Cuira ed a Berna e che vivan en tut las regiuns dal Grischun e per part er ordaifer. In’interpresa cun passa 150 collavuraturas e collavuraturs è in’interpresa dinamica, in’interpresa ch’è adina en moviment.
Igl è da communitgar decisiuns, igl è da preschentar acziuns e programs ed igl è dad annunziar midadas e mutaziuns dal persunal. Accents è dentant er’ina gasetta che duai crear il liom cun l’uschenumnada societad civila represchentada entras nossa societad purtadra, la SRG.R. Accents duai far punt tar nossas collavuraturas e noss collavuraturs e punt tar persunas-clav da la societad civila ruman-tscha e tar persunas attaschadas a RTR. Accents cumpara quatter giadas ad onn.


text:
Il december passà èsi vegnì enconuschent che las cavernas a Rueun èn contaminadas cun Radon, in gas natiral radioactiv nuschaivel. Las mesiraziuns han mussà che las valurs surpassan per part 5 giadas la concentraziun lubida per lieus abitads. La vischnanca da Glion ha interess da l'areal dal militar a Rueun. Ella vul numnadamain stgaffir là ina zona da mastergn.
Pli bun martgà grazia al Radon?
Tge munta quai per in'eventuala vendita da quellas localitads? Tenor la pledadra da medias dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (DDPS) Jacqueline Stampfli, ha il DDPS fatg quella mesiraziun per pudair metter avertamain sin maisa ils resultats en cas d'ina vendita. Che quellas mesiraziuns hajan in'influenza sin il pretsch da cumpra valitescha Jacqueline Stampfli uschia: «Ellas èn senz’auter era in factur cura ch’i va per eruir il pretsch da cumpra per quels stabiliments.» En nagins cas vegni il militar a sanar quellas cavernas, quai na saja betg prevì.
Vischnanca na vul era betg sanar
Sco quai che Aurelio Casanova, il president da vischnanca da Glion ha ditg a RTR, fetschia ina sanaziun era pauc senn. Las cavernas sajan plitost quintadas sco deposits ni magasins, uschia ch'il problem da Radon n'haja betg prioritad. Casanova manegia schizunt che cun duvrar pli intensiv las cavernas, possia l'aria circular meglier e quai pudess perfin megliurar la situaziun da Radon.
RR actualitad 12:00


text:
1593
Jump to navigation Jump to search
Ün an indré / Ün an inàcc
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Venesià i tàca a fà sö la sità de Palmanova.
- 22 de zögn: Batàia de Sisak (Croàsia): i Austrìech i bat i Törch.
- 25 de löi: Enrìco IV de Frància 'l se cunvertìs a la religiù catòlica. A l'è restàda famùza la sò fràze Parìs la va bé öna mèsa.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fulvio Testi, diplomàtech e poéta italià.
- 10 de zenér: Maurizio de Savòia, cardinàl italià.
- 10 de mars: Georges de la Tour, pitùr fransés.


text:
Ozzano dell'Emilia
Ozzano dell'Emilia (endèla parlàda locàl: Uzàn) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 10.399 (2001) abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 64 km², per 'na densità de 162 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castenaso, San Lazzaro di Savena, Budrio, Granarolo dell'Emilia, Castel San Pietro Terme, Monterenzio, Bologna, Pianoro, Medicina, Minerbio, Castel Maggiore, Dozza, Bentivoglio, Fontanelice, Borgo Tossignano, Castel Guelfo di Bologna, Casalecchio di Reno, Casalfiumanese, Baricella, San Giorgio di Piano.


text:
Fiez
Fiez a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.83 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 389 abitant.
El cumün de Fiez al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bullet, Buttes (NE), Champagne, Fontaines-sur-Grandson, Giez, Grandson, La Côte-aux-Fées (NE), Sainte-Croix.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiez in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
«Sas anc?»: Il return dad in creppun grischun
- Dumengia, 21.8.2016, 17:25
En l’ultima ediziun da l’emissiun da stad «Sas anc?» cun films or da l'archiv da RTR, sa deditgescha l’autur e moderatur Arnold Rauch al capricorn, e quai betg quel sin las vopnas, mabain il viv e superbi bucun sin la grippa.
L’istorgia dal capricorn: Dapi l’onn 1906 è il capricorn, ch’era extinct sur tschientaners, puspè da chasa tar nus. L’istorgia da sia reintroducziun è aventurusa e vis dal punct da vista d’ozendi baud incredibla.
Be entasum la Val d’Aosta aveva il retg da l’Italia ses revier privat da capricorns. Nagliur en las Alps n’existiva el pli. Ils emprims dus ansiels èn vegnids illegalmain en Svizra, nua ch’els èn vegnids reintroducids pli tard l’emprim en il Grischun. Oz è l’animal superbi, il simbol grischun, puspè da chasa dapertut en nossa muntognas. Ina lung'istorgia da success.


text:
Lumnezia: Label da giuventetgna per Lumnezia/Stussavgia
- Gievgia, 24.9.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 24.9.2015, 11:45, RTR
La fin avust da la vischnanca Val Lumnezia survegnì il label da «Vischnanca attractiva per giuvenils». Quai label vegn surdà da la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna, ina gruppa da lobbying che represchenta ils interess da las regiuns muntagnardas a Berna. La finamira cun quai label è, da promover en las vischnancas activitads en favur da giuvenils e famiglias giuvnas ed uschia cumbatter la depopulaziun.


text:
Alternierende Nominalparadigmen bei Bifrun
en: Federico Vicario, Ad limina alpium, VI Colloquium retoromanistich, Udine, Società Filologica Friulana 2016, 153-169.
Las scripziuns en la translaziun dal Nov Testament da Bifrun mussan ina gronda variaziun e paran vaira inconstantas. Schizunt simpels adverbs vegnan scrits savens en pliras modas, sco p.ex. huoz, huotz, houz, hoz. Surtut las scripziuns per il sun specific rumantsch [ɕ] en fitg numerusas. I sa mussa dentant che la repartiziun da las differentas scripziuns n’è betg dal tuttafatg arbitrara: tschertas grafias èn cleramain pli frequentas che autras. En tscherts cas mussa l’analisa statistica da las furmas er, che differentas furmas graficas correspundan er a differentas furmas foneticas e grammaticalas, uschia ch’i sa dat da quai paradigmas ch’alterneschan lur furma tranter il singular e plural. Sper ils tips enconuschents d’alternanza datti a l’entschatta da la documentaziun dal rumantsch er da quels ch’èn anc betg vegnids descrits fin uss, sco l’alternanza da -[ɕ] en il singular cun -[ks] en il plural.


text:
La cumissiun cumpetenta dal cussegl dals chantuns è da l'avis che Radio e televisiun duain era vegnir finanziads en l'avegnir entras taxas.
Ella è s'exprimida unanimamain cunter l'iniziativa populara 'Gea a l'aboliziun da las taxas da radio e televisiun', u curt 'No Billag'. Abolir las taxas tschentassi en dumonda il service public e na reducissi insumma betg ils custs per chasadas privatas, scriva la cumissiun.
L'iniziativa No Billag pretenda d'abolir las taxas per radio e televisiun en Svizra. Cun las taxas da la Billag vegnan era finanziads ils programs da radio e televisiun dad SRF.
Nova lescha da medias
La digitalisaziun portia novas furmas da communicaziun. Quai vegnia era ils proxims onns a midar la legislaziun. Il Cussegl federal haja dentant mess en mira ina nova lescha da medias. Plinavat vegnia il nov sistem da taxas, che vegnia probablamain introducì l’onn 2019, a midar las taxas e la repartiziun da concessiun
RR novitads 18:00


text:
Polènta(Rimandaa da Polenta)
La polènta l'è 'n piàt a bàze de farìna de cereài, che, aisebé che 'l sàpe cunusìt en divèrse varietà sö töt el teretóre italià, l'è stat per tat tép l'alimènt bàze en quàze töte le regiù de l'Itàlia del nòrt, endóche l'è amò popolàr.
En divèrse variàncc la polènta la vé fàda apò 'n Ungheria (puliszka), en Savòia, en Svìsera, en Austria, en Croàsia (palenta, žganci o pura), Slovénia (polenta o žganci) , Sèrbia (palenta), Romanìa, (mămăligă), Bulgarìa, Còrsica (pulenta), Brazìle (polenta), Argentìna, Ucraina e Caucaso (culesha), Uruguay, Venezuela, e Mesico.
Cuntegnüü
DescrisiùModifica
La polènta l'è furmàda de 'n impàst de àiva, farìna de cereài (al dé d'encö de sòlet l'è farìna zàlda (farìna de furmintù) e sal, còt endèn paröl (la tradisiù la öl che 'l sàpe 'n paröl de ram) per alméno 'n ùra. La farìna de polènta tradisiunàla la g'harès de éser masnàda a préda ("bramàda") piö o méno fìna a segónda de la tradisiù regiunàla. De sòlit la vé prezentàda 'n tàola söndèn taér de lègn cuarciàda zó condèn stràs e la vé servìda, a segónt se le piö o méno mulzìna, condèn cügià o a fète ('na ólta taiàde zó condèn fil de cutù).
La paròla "polènta" la del latì puls, 'na sórt de polènta de far che 'l custitüìa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù antìche de l'Itàlia. I gréci envéce i dopràa l'órs.
Resète e variàncc regionàiModifica
- La polènta taràgna, en divèrse zòne ciamàda apéna taragna, l'è 'na resèta tìpica de la cuzìna de la Lombardìa setentriunàla e orientàla (Valtelìna, Val Camònega e vài bresàne e bergamàsche).
El sò nòm par che 'l vègne del tarai ("tarel"), la càna dopràda per menà la polènta 'ndèl paröl. Isé come dèle ótre resète de la Lombardìa (compàgn de la pulénta vüncia), l'è preparàda condèna miscela de farìna de gràno saracéno, che la ghe dà 'l culùr scür, a diferènsa de la polènta vüncia, endèla polènta taràgna 'l formài el vé mitìt zó endèla cotüra e mìa a la fì.
- La polènta vüncia la vé preparàda söl lach de Cóm. Dòpo ìga preparàt la polènta co la farìna zàlda e chèla de gràno saracéno se la mès•cia sö condèn sofrìt bèl bondànte de botér, ài e 'nsalvia col formài tìpich semüda enfìna a otègner en bèl impàst omogèneo.
- La pult l'è 'na pulintìna bèla mulzìna che se fà sèmper söl Lach de Cóm có la farìna de furmintù e de formét. La vé preparàda suratöt d'istàt e se la màia puciàda zó 'ndèl lat frèt.
- La polènta coi cìcioi l'è 'na resèta cunusìda en töta l'Itàlia setentriunàla e la ciàpa nòm diferèncc. La maniéra de preparàla i è du. Endèl prim i cìcioi i vé cüzìcc ensèma al a polènta, e se i zónta 'ndèl impàsto en momèncc diferèncc de la cotüra, a segónda de la tradisiù locàla, compàgn che 'ndèla pulëinta e graséi tìpica de la Pruvincia de Piacènsa. Endèla segónda maniéra, chèl piö difundìt, i cìcioi i vé mitìcc dét dòpo endèna fèta de polènta rustìda al föch, compàgn che 'ndèla pulenta e grepule, de la tradisiù mantoàna.
- Endèle zòne del Trentì meridionàl, vizìne al cunfì co la Pruvìncia de Brèsa se üza fà apò la polènta de patàte e amò a dei óter ingredièncc per dàga amò piö tat saùr.
Endèla leteradüraModifica
Endèl 1931 el poéta bergamàsch Cinto Gambiràs l'ha scriìt la Cansù de la polènta, müzicàda dal maèster Emilio Pizzi.
Te sé ciara, te sé scüra, te sé zalda, te sé d’ór;
a segond de la farina che mé dóvre per fat sö.
Te sé mòla, te sé düra, ma, dürota o pör tendrina,
té te sé l’ünech tesor, ch’ àl vergota al dé de ‘ncö.
Oh polènta, polènta, polènta,
töte i bòche con té i se contènta!
O delìssia immortàl de la pansa,
te se fet con qualunque pitansa!
Tè se‘l cibo de siòre e poarècc,
te sé’l cibo de zùegn e de vècc!
A l’te unure ògne bu bergamàsch
cara spusa del brombo d’i fiàsch!
Coi polàster, la fritada, col formai e coi osèi,
col sguassèt, la cotolèta, coi lömaghe, col pucì,
te sé sèmper adatata, o polenta benedèta,
te sé ‘l cibo degli Dèi, te sé ‘l cibo del Giopì!
Oh polènta, polènta, polènta,
töte i bòche con té i se contènta!
O delìssia immortàl de la pansa,
te se fet con qualunque pitansa!
Tè se‘l cibo de siòre e poarècc,
te sé’l cibo de zùegn e de vècc!
A l’te unure ògne bu bergamàsch
cara spusa del brombo d’i fiàsch!
RiferimènccModifica
G.V. Brandolini 2008. Storia e gastronomia del mais e della patata nella Bergamasca. Orizzonte terra, Bèrghem 32 p.


text:
Lewis Hamilton ha surprendentamain gudagnà il Grond Premi da la Germania a Hockenheim – quai suenter ch'el era partì sco 14avel en la cursa. Igl è stà sia 66avla victoria da la carriera per il campiun actual. Sin il segund plaz suonda ses collega da squadra, il Finlandais Valtteri Bottas. Terz è vegnì Kimi Räikkönen sin Ferrari.
Puncts hai er dà per la squadra da Sauber. Quai gia per la settavla giada en questa stagiun: Marcus Ericsson è vegnì novavel e ha uschia gudagnà dus puncts per la squadra da Hinwil. Charles Leclerq ha terminà la cursa ordaifer ils puncts sin il 15avel plaz. Quai suenter ina strategia betg gartegiada.
Crash da Vettel en la plievgia
Nagin cletg n'ha purtà il Grond Premi da la Germania al matador local Sebastian Vettel. Il pilot da Ferrari è crudà or 15 rundas avant la fin da la cursa. Fin quest mument era Vettel a la testa. Quai durant ina fasa cura ch'i pluveva. Vettel era partì da la poleposition. Il Grond Premi a Hockenheim è ina da la paucas cursas en il chalender da la Furmla 1 ch'il campiun quadrupel n'ha anc mai gudagnà.
En il classament general maina uss puspè Lewis Hamilton. Suenter 11 da 21 cursas ha il Brit 17 puncts avantatg sin il Tudestg Sebastian Vettel.
RR novitads 17:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Svizra ha exportà damain l’october
Il commerzi cun l'exteriur da la Svizra è sa sviluppà era l'october en maniera negativa. Tenor l'Uffizi federal da statistica è el sa diminuì per 4,7%. Cun excepziun da l'industria chemic-farmaceutica èn ils exports sa diminuids en tut ils secturs d'export.
Il svilup è stà spezialmain negativ per l'industria d'uras ed ils exports da maschinas. Ils imports èn sa diminuids damain che durant ils mais precedents, uschia che la bilantscha commerziala ha tuttina registrà in surpli da record da 4,2 milliardas francs.
RR novitads 10:00


text:
En marche cun ina maioritad confortabla en il parlament
ll president franzos Emmanuel Macron ha cuntanschì tar las elecziuns parlamentaras ina clera maioritad aboluta per ses program da refurma. L'allianza da partidas La République en Marche dal schef da stadi socialliberal ha, tenor emprimas retschertgas, cuntanschì suenter il segund scrutini tranter 355 e 425 dals 577 mandats en il parlament. Pers massiv han ils conservativs sco era ils socialists.
La participaziun a l'urna è stada bassa, tenor las retschertgas enturn 43 pertschient.
Bassa participaziun a l'urna
Las emprimas uras dal segund scrutini en la Frantscha han laschà spetgar ina pitschna participaziun. Fin mezdi han radund 18% da las votantas e dals votants dà giu lur vusch per l'elecziun dal parlament. Quai ha annunzià il ministeri da l'intern franzos. Quella participaziun è anc pli bassa che tar l'emprima runda avant in'emna. En il medem temps avevan là bun 19% dals votants dà giu lur vusch. A la fin muntava la participaziun a 48,7%. Quai è uschè pac sco anc mai dapi la fundaziun da la Tschintgavla republica l’onn 1958.
Entant ch'il nov president Emmanuel Macron po spetgar in triumf, ston cunzunt ils socialists da l'anteriur president François Hollande quintar cun ina schleppa.
RR novitads 21:00...


text:
Ils Saxons en Transilvania
Dapi il 12avel tschientaner vivan ils Saxons en la Transilvania en Rumenia . Era sch'els vegnan numnads Saxons èn els betg da Saxonia, mabain dal conturn da Luxemburg. Il num 'saxon' han els survegnì pervia dals emprims documents istorics. Els na en betg vegnir a Transilvania ord atgna iniziativa, els en vegnir clamads. Da gliez temps regiva il retg ungarais Geisa II la regiun agl ur da las Carpatas. Per popular, cultivar e cunzunt per defender la regiun encunter las invasiuns dils Mongols e pli tard dals tircs ha il retg ungarais tschertgar colonists per ses imperi.
Il clom dal retg
Ils colonists che suondan il clom dal retg survegnan dretgs particulars. Per exempel han els il privilegi dad eleger sezs lur plevons e lur derschaders. Dretgs ed obligaziuns vegnan francads en il «Goldener Freibrief» era numnà «Andreanum«. L'unica obligaziun dals colonists: defender ils cunfins egl ost.
Invasiuns dals Tartars e dals Tircs
El 13avel e 14avel tschientaner datti adina puspè invasiuns dals Tartars e dals Tircs. Per sa proteger da talas attatgas fortifitgeschan ils Saxons lur baselgias. Quellas baselgias fortifitgadas èn oz l'ierta istoric-culturala dals Saxons. Al l'entschatta eran mo las baselgias fortifitgadas. Per savair dar sut tetg a tut ils vischins han ins lura cumenzà a bajegiar enturn la baselgia mirs e turs da defensiun. Uschè che las baselgias han la parita da chastels fortifitgads. In per da quellas baselgias (Biertan/Birthälm, Valea Viilor/Wurmloch e Viscri/Deutsch-Weisskirch) en bains culturals mundials dal la UNESCO.
Tranter las guerras mundialas
En il temp tranter las guerras mundialas sa furma il stadi rumen (Grossrumänien). La nova situaziun porta dischavantatgs per ils Saxons. La valuta vegn unifitgada, blers perdan ina gronda part da lur possess. La refurma agrara prend davent a las vischnancas ed a las plaivs ina gronda part da lur funs. La malcuntentientscha dals Saxons crescha. 1922 fundescha il saxon Fritz Fabritius in'uniun cul num «Selbsthilfe». L'uniun surprend las ideas dals naziunalsocialists da la Germania. 1935 vegn la «Deutsche Volkspartei Rumäniens» (DVR) fundada. Blers speran che Hitler porti meglieraziun.
La Secunda guerra mundiala
Al cumenzament da la Secunda guerra mundiala tegn il stadi rumen cun Hitler. En ina cunvegna tranter il general Ion Antonescu e Hitler vegn decidì che tut ils tudestgs en Rumenia fetschian part a la Waffen-SS. La resistenza è pitschna. Blers s'annunzian voluntarmain. A la fin da la guerra fan 63'000 Saxons servetsch tar la Waffen-SS. Insaquants dad els en survegliaders en camps da concentraziun. Lur collavuraziun cun ils nazis ha consequenzas.
Suenter la guerra
1944 sa metta Rumenia sin la vart dils alliai. Suenter la guerra pretendan ils victurs – en quest cas l'Uniun sovietica - reparaziun. 75'000 tudestgs da la Rumenia (femnas 18-30 onns ed umens 17-45 onns) vegnan deportads en camps da lavur. Ina dad ellas è Wilhelmine Tronea, ella lavura 3 onns en las tscheras da cotgla.
La dictatura da Ceausescu
Durant la dictatura da Ceausescu pateschan ils Saxons tuttina sco l'entira populaziun. Els onns 60 entschaiva la Germania a pajar per che Saxons possian bandunar la tiara. Enfin 1980 è la premia 5000 DM per persuna (Kopfgeld). L'exodus crescha ad in crescher: entaifer 3 decennis bandunan 200 milli tudestgs Rumenia. Il december 1989 – la rebelliun: la dictatura da Ceausescu croda. Dentant na sco en las tiaras vischinantas senza blessads e morts. A Temesvar moran varga milli persunas, a Sibiu/Hermannstadt varga 100.
L'exodus dals Saxons
Strusch ch'il dictatur è davent suonda il grond exodus dals Saxons. Il 1989 eran els aunc 115'000 – in onn pli tard, a la fin dals onns 90 quinta la communitad saxona anc 20'000 persunas !!! Da quels ch'èn ir èn mo singuls turnads. Era 1989 vegn il 'Demokratischer Forum der Deutschen in Rumänien' fundaus. Il forum s'engascha per ils interess giuridics, culturals, economics e per las scolas. Il forum ha in represchentant el parlament.
Il saxon-transilvanic
Il saxon-transilvanic è in dialect tudestg parentà culs dialects enturn Cologna-Trier e Luxemburg. Il saxon-transilvanic è en emprima lingia linguatg pledà. Interessant è sia variaziun; i dat bunamain 240 variantas localas. 1908 publitgescha Adolf Schullerus (scienzià, reverenda, scolast) l'emprima part dil dicziunari saxon-transilvanic. Per il mument vegn il 's' elavurà. Sigrid Haldenwang è la manadra.
Il gimnasi da Bukenthal
La pli veglia scola dals Saxons è la scola Brukenthal a Sibu/Hermansstadt. Ella vegn numnada l'emprima gia 1380. Oz ha la scola 790 scolars e scolaras. Da quels èn varga 90% da linguatg mamma rumen, pia main da 10% han geniturs che discuran saxon-transilvanic. Suenter la revoluziun 1989 ha la scola pers entaifer mez onn 48% da ses scolars e scolars. Els èn ir cun lur geniturs en Germania. La scola da Brukenthal èn ina da las paucas scolas tudestgas che sa anc porscher tut ils roms en tudestg. Las bleras autras scolas tudestgas porschan singuls roms per tudestg. Il problem è la mancanza da scolasts. Las pajas dals scolasts e scolastas èn miserablas. In scolast da scola media gudogna en ses emprim onn da servetsch 273 Euros, suenter 40 onns servetsch 415 Euros. Surviver san els mo cun dar uras privatas. Quest manco da scolasts sforza la scola da engaschar scolasts e scolasts ch'èn betg da linguatg mamma tudestg.
Minoritads en Rumenia
Ils Saxons èn la pli veglia communitad tudestga en Rumenia. Tschellas communitads èn vegnidas il 18avel tschientaner: ils Schuobs dil Banat, ils Schuobs da Sathamer ils uschenumnads 'Berglandeutsche', e pitschnas communitads sco: ils Landlers, ils Zipsers, ils tudestgs da la Bukovina e quels da Dobrudscha. Autras minoritads en Rumenia (successiun tenor dumber): Ungarais, Roma, Ucranais, Russ, Tircs, Tartars, Serbs e Slovacs.
Minoritads en l'Europa Ils Saxons da la Transilvania en Rumenia
La redactura Bertilla Giossi da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Saxons, la pli veglia minoritad tudestga en la Rumenia.


text:
Ils Stadis Unids e l'Arabia Saudita èn sa cunvegnids ad ina fatschenta d'armas gigantica. La cunvegna da prest 110 milliardas dollars duaja garantir a lunga vista la segirezza da l'Arabia Saudita e da la regiun dal Golf areguard las smanatschas da l'Iran, uschia communitgescha la Chas'Alva.
Entaifer ils proxims diesch onns duai l’Arabia Saudita schizunt cumprar armas da l’USA per 350 milliardas dollars. Tenor la Chas’Alva saja quai la pli gronda fatschenta d’armas en l’istorgia das Stadis Unids da l’America.
I sa tracta dad ina da las pli grondas fatschentas d'armas tranter ils dus pajais. Il president american - Donald Trump è il mument en l'Arabia Saudita sin ses emprim viadi a l'exteriur.
RR novitads 17:00


text:
Ensemen cun Christoph Klemm ha Alois Jurt manà fin tar sia mort las partiziuns da pliras interpresas da la famiglia Niarchos en l’Engiadina. Quai oravant tut tar la Corvatsch SA, uss nov er cun la Diavolezza – Lagalb ed ils dus hotels da tschintg stailas «Kulm» a San Murezzan ed il «Kronenhof» a Puntraschigna. Las quatter interpresas represchentan l’enviern cun radund 630 emploiads in dals pli gronds donaturs da lavur en il chantun Grischun.
Funcziun da bab
Alois Jurt è creschì si en il chantun Sviz ed era gia s'annunzià il 1952 tar la famiglia dal possessur da navs grec Stavros Niarchos sco contabel. Dapi là è el restà fidaivel a la famiglia ed è daventà ina figura da bab suenter la mort da Stavros Niarchos, quai surtut per ils dus figls e la figlia ed ils ertavels da tut l’imperi.
Visiunari e bun partenari per discussiuns
Sco che l’anteriura presidenta communala da Silvaplauna, Claudia Troncana sa regorda, era Alois Jurt surtut in bun partenari per discussiuns per part fitg diras, ma adina «fair». Durant bnamain 50 onns ha el er gidà da realisar projects cun grondas investiziuns en la duas chasas da tradiziun a San Murezzan ed a Puntraschigna, scriva la «Grand Hotels Engadinerkulm Holding SA» en l’annunzia da mort. Tgi che vegn a succeder a Jurt ch'è mort ils 14 d’october 2017 en la vegliadetgna da 89 onns a Monte Carlo, n’è anc betg enconuschent.
RR actualitad 07:00


text:
Cassina (CO)
Cassina (nom ufizial in italian: Cassina Rizzardi) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con 3 290 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 3,5 km² e 'na densità de 940 ab./km². El gh'ha tre frazion, var a dì Boffalòra, Montisell e Ronch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cassina (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Chanuns da naiv na gidan betg dapertut, uschia han las pendicularas da Savognin tschertgà voluntaris per preparar vials da runals e pistas nua ch'i ha nagina naiv artifiziala. Cun palas tiran els la stgarsa naiv che giascha qua e là davos bots ed en foppas sin mantuns, per che las maschinas da far pista possian lura preparar la pista.
Far quai cun maschinas na fiss betg stà pussibel, uschia che las pendicularas han dumandà per agid giasts e la populaziun da la regiun. Circa 70 persunas èn s’annunziadas ed han gidà da preparar ils davos dus dis il vial dals dus runals Piz Cartas I e II sco era la pista da colliaziun dal Piz Cartas enfin la staziun Somtgant.


text:
Sco quai che las bancas communitgeschan, sajan ins il mument vi d’elavurar las modalitads uschia che la radunanza generala pudess decider la primavaira en chaussa.
Tut las 7 filialas duain restar avertas
Cun la fusiun dessi ina banca Raiffeisen cun radund 60 collavuraturs ed ina summa da bilantscha da 1,4 milliardas francs. Sco quai che Tino Zanetti, il president dal cussegl d’administraziun ha confermà, restian tut las 7 filialas er vinavant avertas.
La banca Raiffeisen Svizra sa cumpona da 270 bancas independentas cun radund 1000 filialas.
RR actualitad 12:00


text:
William Cameron Townsend
El William Cameron Townsend (9 luj 1896 - 23 april 1982) a l'è staa on important missionari protestant in America Latina. El sò ministeri l'è comenzaa in di primm ann del XX secol. I organizzazion che l'ha faa sù duranta la soa vida (Traduttor de la Bibbia de Wycliffe; Istituu Estiv de Lenguistega) hinn attiv anca al dì d'incoeu, e hinn concetraa sul voltà la Bibbia in di lengov minoritari. L'idea che la moeuv quest organizzazion l'è che se la Bibbia l'è disponibil in del lenguagg de ona popolazion, questa la pò diventà pussee autònoma sul pian religios, e i sò appartenent pòden vess i capp de la pròpria gesa.
Quand, in del 1917-1918, el giovin Townsend el provava a vend di Bibbi in Spagnoeu in del Guatemala, el s'è renduu cunt che la magior part di persònn che l'incontrava la parlava nò el Castejan, ma el Cakchiquel, ona lengua che l'era mai stada scrivuda, traj alter còss. L'ha donca desmettuu de vend i sò Bibbi e l'ha comenzaa a viv traj Cakchiquel. Inoltra l'ha imparaa la lengua, de la qual l'ha creaa on alfabett e ona traduzion del Noeuv Testament in domà des ann.
Per i alter minoranz lenguistich, el Townsend l'ha fondaa in del 1934 in Arkansas el Camp Wycliffe (John Wycliffe l'è staa on eretich del Medioev, el primm a voltà la Bibbia in Ingles), faa sù per insegnà a giovin òmen aj vari metod de traduzion. Se a l'inizzi gh'eren domà cinch student, incoeu quest progett l'ha daa vida aj grand organizzazion che hinn staa citaa pussee sora.


text:
En il parlament pudess questa proposta però fruntar sin resistenza. La PCD, la PLD e la PPS refusan numnadamain l'ordinaziun da finanzas 2021. Questas partidas na vulan betg tschentar ora al Cussegl federal in schec en blanco. Sustegn datti sulettamain da la vart sanestra.
I dovra ina midada da la constituziun
La limitaziun da questas taglias è fixada en la constituziun. Senza midar quella na po la Confederaziun betg pli incassar las taglias a partir dal 2021, e quai vul il Cussegl federal evitar.
Betg l'emprima giada
Gia 3 giadas ha il Cussegl federal empruvà, da midar las taglias limitadas en taglias senza limitaziun. Tuttas 3 emprovas dals onns 1977, 1979 e 1991 han dentant fatg naufragi a l’urna.
RR Novitads 10:00


text:
Sis cristals
Il grond star a la notg da sport 2015 è stà Benjamin Raich. Il skiunz austriac è vegnì onurà cun in cristal per sia carriera extraordinaria. Durant dus decennis è Benni Raich stà ina da las grondas figuras en il circus da skis. El è dubel campiun olimpic, el ha gudagnà trais titels da campiun mundial sco er la cuppa mundiala generala.
Dus dals stars en Svizra
Dus ulteriurs sportists ch’han astgà turnar a chasa cun in cristal èn il giugader da hockey Reto von Arx ed il giugader da ballape Marco Streller. Omadus èn stads dus dals stars en lur sports ils davos bun 15 onns. Ed omadus han terminà quest onn ina grondiusa carriera.
Reto von Arx ha giugà 20 onns per il Club da hockey da Tavau ed ha gudagnà cun il HCD sis titels da campiun svizzers. El è er stà l’emprim svizzer ch’ha sajettà in gol en la meglra liga dal mund, la National Hockey League. Marco Streller ha gudagnà otg titels da campiun svizzer cun il FC Basilea. In ulteriur punct culminant en sia carriera è dentant er stà il titel da campiun tudestg cun il VfB Stuttgart.
Harting, Schaffelhuber e Volero Zürich
Ulteriurs victurs a la notg da sport a Tavau èn stads la Tudestga Anna Schaffelhuber ch’ha gudagnà tschintg giadas aur als gieus paralimpics da Sotschi il 2014, il Tudestg Robert Harting ch’ha dominà ils davos onns il sport da discus e l’equipa da ballarait Volero Zürich che dominescha il sport da ballarait en Svizra e fa era furora sin palancau internaziunal.
Per ina bun’atmosfera a la notg da sport 2015 ch’è vegnida moderada da Jann Billeter e Christa Rigozzi ha tranter auter procurà la band Pegasus. A la fin da la saira ha er chantà il tenor talian Michele Manfré.
RR Sportissimo 17:00


text:
L’emprima giada ch’i vegn documentà ch’i dat vignas a Sagogn è l’onn 765 en il testament da Tello. En quest descriva la baselgia da S. Columban, cun il bain puril e las vignas. Cura che Aron Candrain da Sagogn ha udì quai èsi stà cler ch’el veglia puspè plantar ivas a Sagogn ed uschia ha el prendì a tschains il prà nua ch’igl è probabel gia vegnì racoltà ivas avant passa 1250 onns.
L’emprima racolta è ida a la malura
Plantà è vegnida la sorta Solaris. In'iva che madira baud ed è resistenta cunter malsognas. Suenter che las vespras han maglià l’emprim onn las ivas, han Aron Candrian e ses bab Hannes mess las ivas en in satg da taila avant ch’ellas madiran per uschia tegnair davent las vespras. Uschia hai lura dà l’onn passà l’emprima racolta che ha pudì vegnir manada en il Signuradi per laschar producir vin. En tut 166 buttiglias vin alv ha quai dà.
Vin na pon ins betg cumprar
Era sch’i vegniva fatg gia avant tschientaners a Sagogn vin n’è il lieu betg en il cataster da vignas. Quest register definescha nua ch’ins po avair vignas e dastgar far vin. Sch’il lieu n’è, sco Sagogn, betg en quest cataster na dastga la vigna betg esser pli gronda che 400 meters quadrat ed il vin producì na dastga betg vegnir vendì.
Aron Candrian na vul sez betg producir dapli vin a Sagogn, damai ch’el producescha cun ses frar e ses geniturs gia vin en Spagna. Ma el spera che autras persunas hajan gust da producir vin e ch’ins possia lura uschia mirar che Sagogn vegni en il cataster da vignas.
L’onn passà ha il clima sitg e chaud da Sagogn procurà ch’i ha dà 166 buttiglias vin cun il num «Resvegl».
TR Telesguard 17:40


text:
Il cussegl guvernativ Mario Cavigelli ha surdà al patrun da construcziun Dario Cao a Brusio ils dus certificats da minergia-P e da minergia-A 2017. Il patrun da construcziun demussia il curaschi, d'empruvar chaussas novas, en spezial cun cumbinar differents moduls da la tecnica da chasa, scriva la chanzlia chantunala en sia communicaziun.
Fatschada e tetg sco implant electric
Collecturs solars integrads en il tetg vegnan duvrads per far aua chauda e per sustegnair il stgaudament. Ils moduls ibrids montads vi da la fatschada produceschan energia termica per il stgaudament e per prestgaudar aua chauda. En cas da basegn utilisescha la pumpa a chalur directamain questa funtauna d'energia.
Cur ch'i n'exista nagin basegn direct da chalur, vegn deponida l'energia gudagnada temporarmain en in uschenumnà accumulatur da chalur latenta. Per quest intent è il vegl tanc d'ieli, cun in volumen da 10 meters cubic, vegnì transfurmà en in accumulatur da glatsch.
Project exemplaric
L'exempel da l'edifizi da la firma Caotec mussia, che interpresas pitschnas e mesaunas possian far la midada dad energias fossilas tar energias regenerablas – grazia a mesiras da spargn tecnicas e grazia ad ina producziun innovativa d'electricitad.
RR novitads 14:00


text:
Per in bigliet empustà en l'internet èsi da pajar fin 300 euros. Pervi da scursanidas da contribuziuns statalas dependa La Scala adina dapli da sponsurs privats sco er da las entradas da la vendita da bigliets, scriva la revista.
Il cussegl da surveglianza da la Scala aveva cumandà il november passà als responsabels da restrenscher las expensas. La situaziun finanziala da la chasa d'opera saja bain solida, grazia al sustegn da persunas privatas, ma il privel che las contribuziuns statalas davart da la regenza, la regiun Lombardia e la vischnanca da Milaun vegnan a sa sbassar vinavant saja grond.
RR novitads 10:00


text:
Las regenzas dals chantuns refusan cleramain l'iniziativa No Billag. Sch'ella vegnia approvada, vegnia la cuntrada mediala en Svizra donnegiada fitg ferm, scriva la Conferenza da las regenzas chantunalas en ina communicaziun. Tenor la conferenza vegnissan en spezial las minoritads linguisticas e las regiuns periferas e muntagnardas dischavantagiadas tar in'approvaziun.
Iniziativa memia radicala
L'iniziativa saja memia radicala e vegnia perquai refusada dals chantuns. Tar las medias electronicas stuess ins abolir il service public. Tras quai giess ina «purschida d'infurmaziuns multifara ed independenta» a perder. Quella saja però impurtanta per ina furmaziun da l’opiniun democratica ed in process da furmaziun da la voluntad.
Davart l'iniziativa No Billag, che vul abolir las taxas per radio e televisiun, vegn votà ils 4 da mars 2018.
RR novitads 15:00


text:
Revistas custan en Svizra massiv dapli ch’en l’ester. La differenza è vegnida anc per 10% fin 20% pli gronda dapi che la Banca naziunala svizra ha abolì il curs minimal da l’euro dad 1.20 francs. Ils editurs da l’ester na dattan però betg enavant l’avantatg da l’euro als affars svizzers.
Svizra Coop boicottescha revistas
Coop ha prendì 13 revistas or da ses sortiment. Pertutgadas èn revistas popularas sco Gala, Mickey Mouse u Spiegel. Cun boicottar las revistas vul Coop cumbatter per pretschs pli bass per ils consuments.


text:
Farschno
- Sonda, 21.7.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 21.7.2018, 12:45, RTR
Tgi n'enconuscha betg la pli pitschna citad dal mund en Tumleastga? Documentada dapi 1257 sco «Furstinowe» e suenter «Fürstenawe» pudain nus forsa engiavinar pertge che quella localitad cun duos chastels sa numna uschia?
L'uvestg da Cuira aveva survegnì da l'imperatur Barbarossa il titel da noblezza «prinzi-uvestg», sco che nus ans accurschain anc cul «Fürstenwald» a Cuira. En il lieu sper il Rain Posteriur che ha prendì il num rumantsch Farschno passentavan ils prinzi-uvestgs las vacanzas da stad. Dapi ier saira è Farschno enritgì grazia a duos amaturs passiunads, ils novs patruns dal chastè episcopal.
Redacziun: Chasper Pult


text:
Tut las instituziuns, era la polizia, hajan da suandar quai che la regenza catalana elegida a moda democratica dia. Quai ha ditg il pledader da la regenza regiunala a Barcelona vers l'emettur BBC.
Sche l'Uniun europeica laschia tiers ina direcziun directa da l'administraziun da Madrid, perdia ella credibladad.
Co pudess l'UE viver cun questa situaziun, sch'i vegniss uschè lunsch.
Nagins contacts tranter Barcelona e Madrid
Tenor la vice-primministra spagnola, Soraya Saenz de Santamaria n'ha la regenza spagnola betg pli gì contact cun la regenza catalana dapi sonda. Plinavant ha ella ditg, che Madrid possia definir singuls represchentants che duain diriger transitoric la Catalugna.
RR novitads 10:00


text:
L'emprima etappa da revitalisaziun da las zonas umidas dal En a Bever è vegnida realisada ils onns 2012 enfin 2014. Quai è stà in project da protecziun cunter aua gronda sin il traject tranter la sbuccada dal Beverin e la pund d'Isellas.
La segunda etappa
Cun la segunda etappa duai in traject dad 1,7 kilometers da l'En chanalisà vegnir schlargià ad ina ladezza da radund 90 meters. Per quest intent vegn spazzà il rempar da la riva dretga e spustà per radund 70 meters. Il curs d'aua survign uschia dapli dinamica. Quai promova il svilup da biotops multifars ed ecologicamain prezius en las zonas umidas.
Segirar las auas internas existentas
Plinavant vegn segirà sin in traject da 20 enfin 90 meters il sistem existent d'auas internas. Ultra da funcziuns ecologicas preziusas regulescha quest sistem er ils currents da l'aua sutterana. Uschia impedescha quai ch'il terren vgenia saturà nungiavischadamain cun aua.
Malgrà questa mesira duain ils sistems ecologcs ch'èn resultads tras la construcziun dal chanal da pli baud, vegnir mantegnidas uschè bain sco pussaivel.
RR novitads 17:00


text:
Papa
Il papa es il cho da la baselgia catolica romauna ed il schef mundiel dal stedi dal Vatican. In medem möd es papa u bap sench sieu titel religius ed uffiziel. Impü es il papa l'uvas-ch da Roma.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Origen[modifitgar | modifitgar il code]
Seguond la cretta catolica deriva l'uffizi papel da Simon Petrus scu da quel apostel chi ho artschvieu da Gesu svess las clevs da tschêl, nempe per lier e schlier pchos. Numno vain in quist connex il lö biblic aint il evangeli seguond Matteus 16,18-19: "(18) Perque di eau [Gesu] a te: Tü est Petrus; e sün quist spelm vögl eau fabricher mia baselgia! Üngün inimih nu saro bun da la ruiner, niauncha la mort bricha. (19) A te vögl eau der las clevs per il nouv muond da Dieu. Que cha tü vainst a declarer impegnativ cò sün terra, que saro impegnativ eir davaunt Dieu" (traducziun da Gion Gaudenz, Il Nouv Testamaint. La buna nouva, 2004).
L'istorgia da la baselgia[modifitgar | modifitgar il code]
L'uscheditta successiun apostolica - üna chadagna da consecraziuns sainz'interrupziun - dess garantir cha'l Spiert Sench resta sur da tuots temps davent collio cun l'ordinaziun dals papas.
Ils reformatuors dal 16evel tschientiner haun cumbattieu cunter la pussaunza in lur ögls anti-divina ed usurpeda dals papas. In seguit s'haun furmedas baselgias protestantas.
Varia[modifitgar | modifitgar il code]
La Guardgia svizra papela pissera per la sgürezza dal papa.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Georg Denzler: Das Papsttum (= Il papissem). Chesa editura C.H. Beck, München 1997, ISBN 3-406-41865-1.


text:
Scarpa
La scarpa l'è ona calzadura, cioè on ogett de mett in sui pee, di quai la ciappa la forma. La se descompagna del scarpon e del stival perchè la quatta nò la caviggia.
La serviss per protegg el pè del terren, ma anca per permett de caminà mej.
A l'è on ogett bell antigh, e i primm testimonianz je troeuvom in del 9000 p.d.C. A bon cunt, el sò usagg el s'è spantegaa de bon domà in de l'età moderna: in del Medioev, per esempi, la pupart de la pora gent la doperava i zoccor (scarp faa de legn).
La scarpa a l'è anca on ogett de moda (in manera particolar feminil) bell important. L'omm che 'l repara i scarp el se ciama bagatt o scarpolin.
I scarp de tennis, intenduu 'me scarp di pover, hann ispiraa vuna di canzon pussee famos de l'Enzo Jannacci, cioè "El portava i scarp de tennis", che la gh'ha 'me protagonista on barbon de Milan.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla scarpa el riva del germanegh skarpa, cioè "sacoccia de pell". L'è spantegaa in tutt i lengov d'Italia.


text:
Per ils giuvens e las giuvnas che fan sport da prestaziun duai la Confederaziun impunder supplementarmain 15 milliuns francs l'onn. En quest senn ha il Cussegl dals chantuns curregì il plan d'acziun dal Cussegl federal, co promover il sport.
Il plan prevesa dapli meds finanzials per Giuventetgna e sport. Plinavant duai l'infrastructura en ils dus centers da sport a Tenero en il Tessin ed a Magglingen sper Bienna vegnir schlargiada.
La promoziun dal sport da prestaziun duai dentant restar sco fin qua. Ils meds finanzials da la Confederaziun na laschian betg tiers d'auzar er questa contribuziun.
RR novitads 20:00


text:
Il forum cun Chatrina Gaudenz
- Dumengia, 29.11.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 29.11.2015, 12:30, RTR
Ils sauts da mort e l'art da viver
La mort, simbolisada d'in skelet, envida a bal. Da quests sauts da mort han ins malegià a partir dal 15avel tschientaner sin mirs-baselgia. La mort sauta dentant era en chanzuns e veglias poesias rumantschas.
L'arranschament è adina il medem: la mort, simbolisada d'in skelet, envida a bal. L'emprim sauta el cun il papa, suenter cun il retg e la regina, il cardinal ed il pader, vinavant cun il derschader e la fantschella enfin tar il murdieu u l'uffant. La mort vegn per mintgin e mintgina, per ritg e pover, trid e bel, giuven e vegl.
Da quests sauts da mort han ins malegià a partir dal 15avel tschientaner sin mirs-baselgia, sco sin il mir da la chapella Sogn Sievi sur Breil, sin ils mirs-santeri a Basilea u sco a Cuira en la curt episcopala. La mort sauta dentant era en chanzuns e veglias poesias rumantschas. Quests sauts èn in «memento mori» e l'expressiun da nossa perplexitad, ravgia dentant era forza ed amur en vista a la mort.
Redacziun: Chatrina Gaudenz


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
3,7 milliuns francs per la promoziun d'atlets svizzers
L'Agid da sport svizzer ha sutegnì l'onn passà radund 700 atlets da 50 disciplinas da sport. Sco quai che la fundaziun scriva è il retgav creschì per 7,4% sin 6,48 milliuns francs. Als atlets è vegnì pajà tut en tut 3,74 milliuns francs.
Il zercladur 2014 aveva l’Agid da sport svizzer preschentà ses nov concept da promoziun. En quel aveva la fundaziun previs da sustegnair atlets cun maximal 18’000 enstagl da 12’000 francs. Plinavant pon dapi l’onn passà era atlets da sports betg olimpics s’annunziar per agid finanzial.
RR novitads 14:00


text:
Tenor atgnas indicaziuns da l’interpresa PresseTV SA è ella cuntenta da pudair schlargiar la gruppa dals acziunaris. Il motiv per la cumpra da las aczias è che la «Südostschweiz» survegn era ina plattafurma naziunala.
Las emissiuns vegnan emessas sur ils emetturs da la SRG/SSR. Las emissiuns che vegnan il mument emessas sa numnan «NZZ Format» e «Standpunkte Basler Zeitung» uschia survegn era la «Südostschweiz» in format Standpunkte. Per pudair far quai èsi necessari dad esser acziunari da PresseTV. Quai conferma l’editur hanspeter Lebrument a RTR.
La collavuraziun cun l'SRG/SSR è reglada cun in contract da collavuraziun che cuzza fin la fin dal 2018. Quest contract reglescha surtut il temp d'emissiun, la durada da programs e las modalitads finanzialas.
RR novitads 14:00


text:
Quai che vala per l'urs duai era valair per il luf: Sche l'animal fa problems duai el vegnir sajettà. Duri Campell ha perquai dumandà il Cussegl federal sch'i saja previs la taxaziun «luf da problem» en la revisiun da la lescha federala da chatscha.
En sia resposta fa la cussegliera federala Doris Leuthard federal attent ch'i saja gia ozendi pussaivel da sajetter in luf - sut tschertas circumstanzas. E cun la revisiun da la lescha da chatscha vegnia la protecziun dal luf uschè u uschia sluccada - quai pretendia la moziun dal cusseglier dals chantuns Stefan Engler.
Jau avess spetgà ch'il Cussegl federal piglia posiziun davart il "luf da problem"
Il politicher da S-chanf è sa mussà in zic trumpà da la resposta dal Cussegl federal. Tant pli veglia el guardar co che la revisiun da la lescha federala da chatscha vegnia realisada. Probabel po il parlament tractar anc quest onn la revisiun.
RR actualitad 07.00


text:
Metropolitana de Londra
La metropolitana de Londra (in ingles: London Underground) a l'è la pussee vegia red metropolitana del mond, la pussee longa de l'Europa e la segonda del mond cont ben 460 km de linia autonoma[2], di quaj el 45% a hinn dent di galerï sotterani, battuu domà di 537,4 km de la pussee noueva red de Seul.
La metropolitana de Londra, che a l'è gestida da la societaa Transport for London (TfL), a l'è stada inaugurada el 10 de sgenee del 1863 e la cunta 382 stazion che se troeuven in tutt el territòri de la Granda Londra. La velocitaa media commerciala di tren (compres i fermaa) a l'è de 33 km/h[2]. El gestor el stima che ògni tren de la metropolitana el corr per circa 123.600 km a l'ann (pari a circa trii gir sora la circonferenza de la Terra). I intrad registraa ògni ann a hinn circa 1.073.000.000, menter se se cunten domà i passegger di per lor, el numer a l'è de circa 28 milion[2].
La metropolitana de Londra la vegn comunement ciamada di gent che la dopera The Tube ("El Tubo") per la forma di sò galerï, a sezion circolara.
Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La red metropolitana de Londra a l'è componnuda de vundes lign:
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 (EN) World Metro Database, mic-ro.com.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Key facts | Transport for London
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (EN) Transport for London - Sito ufizial cont piantin
- (IT) Mappa de la Metropolitana de Londra, londonmap360.com.
- (EN) Museo di Strapòrt de Londra, ltmuseum.co.uk.
- (HU) London metro map at metros.hu, metros.hu.
- (IT) La metropolitana de Londra, stazionidelmondo.it.
- (IT) Bijett per la metropolitana de Londra, visitbritain.it.
- (EN) London Underground API, robb19y.altervista.org.


text:
Prigionieri dell'oceano
Prigionieri dell'oceano (Parśunér d'l ucèan) 'l è 'n film dramàtic dal 1944 'd Alfred Hitchcock.
Sunt
In dal 1943, durànt la Secónda guèra mundiàla, a gh'è 'n scòntar fra dū nâṿ in d'l Ucèan Altàntic, una americàna e una tedésca. A gh'à la pèś quéla americàna ch'la và a fónd culpìda da 'n silûr naśìsta. In mèś a un burdèl ad c'l àtar mónd, cun di fój ad giurnàl, besi, carti da śóg e mòrt tut stramnâ lè 'd intóran, na giurnalìsta, Connie Porter (Tallulah Bankhead), cun na pelìcia adòs e la màchina da scrìvar e la sò valìś sèg, la s salva catànd na barchéta ad furtùna. 'N àtar scampâ al mónta sù sèg: l'è al cumunìsta inśgnēr dla sala màchini dla nâṿ John Kovac (John Hodiak). Chi dū lè i tàcan subìt a litgàr-as ma, in fîṅ di cònt, i s piàś'n anc.
Di àtar persunàǵ i rìvan da lè a pôc: la sgnóra Higgins (Heather Angel) cun al sò putèṅ, salvâ da Joe (Canada Lee), un camarēr ad culōr, 'n industriàl pîṅ ad bèsi e śugadōr ad poker, Sergio Rittenhouse (Henry Hull), un marinàr frî a na gamba ch'al fava al balarèṅ, Gus Smith (William Bendix, 'l uperadōr dla ràddio Stanley Garrett (Hume Cronyn) e l'infarméra Alice Mac Kenzie (Mary Anderson).
P'r ùltim a riva anc un tedésc, Willy (Walter Slezak). John al pénsa ch'al sia al cumandànt dal sumergìbil ch'al i à mandâ a fónd ma c'l àtar là al diś ad nò. A par ch'al sàppia sōl al Tedésc e l'è la giurnalìsta a far la tradusiòṅ quànd al dascór. I americàṅ i n sànan minga cuśa far ad lò: butàr-al śò in mar o dar-'g ajùt?
A la fîṅ i decìdan ad tgnir-al sèg anc parchè a gh vōl òṅ bòṅ a purtàr la barca in diresiòṅ dal Bermùdi in dua a s cata la baś di americàṅ e lò al diś 'd èsar un capitàṅ ch'al s 'n intént ad navigasiòṅ. 'L è acsè che lò al ciàpa al cumànd, anc se Kovac al gh dà còntar.
La vita lè insìma l'è dimóndi difìcila. La màdar la capìs ch'al sò putèṅ 'l è mòrt e, dastrùta da 'l dulōr, la s masa e pò la gamba ad Gus la marsìs e par lò a n gh sarés gnint da far s'a n fus p'r al tedésc ch'al fà 'l cirùsic in dla sò vita e al gh la cava via cun 'l ajùt dl'infarméra druànd un curtèl. In cal méntar la riva anc na timpèsta ch'la squàsa fòrt la barca faghénd-ag pèrdar al càrag dal magnàr e dal bévar. Fra i scampâ a mónta sù al narvóś e la tensiòṅ, tut i faṅ gnir fóra al sò caràtar e i sò pinsér, cuntànd anc di quèi dla lōr vita ad tut i dè. Par pasàr-'s al tèmp i śógan anc a carti druànd i fój dal nótes dla giurnalìsta. Chi lē, cun al pasàr dal tèmp, la dvénta sèmpar più bòna 'd ànim cun chi àtar, da la milurdìna ch'l'éra. La dà in prèst la sò pelìcia a la màdar daspràda ch'la gh'iva fréd e che pò la la purtarà sèg quànd la decìd 'd andgàr-as, la buta śò in mar la sò màchina par scrìvar parchè tròp péśa, la tira fóra dal paròli par tiràr sù al pòvar Gus e pò la dà al sò brasalét ad diamànt par pruvàr a ciapàr di pés.
'L elemènt ad cuntràst invéci al rèsta sèmp'r al tedésc. Quànd a s vèṅ a savér che al quèl che lò al guardàva da spés a n éra briśa al sò arlój ma na busla ch'al druàva par purtàr la barca da i naśìsta, che 'l à butâ śò Gus, ch'al capìs perfetamènt 'l Ingléś e ch'al tgniva na butìglia 'd àqua sōl par lò quànt tut i patìvan la sē, al grup al decìd ad cupàr-al.


text:
Viagrande
Viagrande l'è 'n cümü de la Pruvincia de Catania, endèla regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 11 km a nòrt de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 7.225 abitàncc e 'na superfìce de 10,1 km².[1]
Viagrande 'l cunfìna cói cümü de: Aci Bonaccorsi, Aci Sant'Antonio, San Giovanni la Punta, Trecastagni e Zafferana Etnea.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il preventiv per l'onn proxim quinta tar expensas da ca. 15,2 milliuns francs cun in gudogn da 156’158 francs. Il pe da taglia resta sin 105% da la taglia chantunala simpla.
Ultra da quai ha la radunanza da Lumnezia decis da suttametter ina petiziun da geniturs davart il manaschi da scola Lumbrein/Vrin ad ina votaziun a l'urna.
Ils scolarets da Vrin e Lumbrein duain er il 2016/2017 ir a Vella en Scoletta. En quest senn ha decis la radunanza communala da la vischnanca Lumnezia. Davent da l’onn da scola 2016/2017 avessan els gì dad ir en scoletta a Lumbrein. Il giavisch da laschar ils scolarets a Vella è vegnì en la radunanza communala cun ina petiziun da geniturs da Lumbrein e Vrin. Decis definitivamain vegn però a la votaziun a l’urna ils 28 da favrer 2016.
RR novitads 06:00


text:
Inhalt
Chantun
-
Barbara Janom Steiner nova presidenta da la regenza grischuna
Barbara Janom Steiner è vegnida elegida dal Cussegl grond sco presidenta da la regenza grischuna per l’onn 2017. Ella ha survegnì 109 vuschs da 111 vuschs valaivlas.
Sco vicepresident è Mario Cavigelli vegnì elegì cun 99 vuschs. La davosa giada che Janom Steiner era vegnida elegida sco presidenta da la regenza grischuna il 2011 aveva ella fatg 98 vuschs.
Tgi ha fatg quantas vuschs ils ultims onns?
RR novitads 10:00
RTR/pb/ma
-
Novitads
-
Chantun
-
Aktueller Artikel


text:
Arica
Arica è ina citad en il nord extrem dal Chile en las Andas sidamericanas. Ella appartegna a la provinza d'Arica en la Región de Arica y Parinacota. En la tradiziun populara è ella enconuschenta sco ‹citad da la primavaira eterna›. Il Peru vischin ha perdì la citad durant la Guerra da salpeter. Arica ha 186’000 abitants (2005).
Ils 8 d'october 2007 è Arica daventà chapitala da la Región de Arica y Parinacota.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Situaziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
Arica è la citad la pli settentriunala dal Chile e giascha be paucs kilometers davent dal cunfin cun il Peru al Pacific. La distanza cun Santiago munta a 2’051 kilometers. La citad è situada a la confluenza dals flums Río Lluta e Río San José de Azapa.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En la citad regna in clima da desert. Las temperaturas varieschan en la media annuala per stgars 19 °C. I na plova quasi mai. L’aua da las Andas procura dentant per parcs verds e pussibilitescha in’agricultura vasta en valladas fluvialas.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia enturn l’8000 a.C. e fin il 2000 a.C. viveva il pievel dals Chinchorros en la val dad Arica. A partir dal 1450 èn ils Inca emigrads en il nord dal Chile. Il 1536 è Diego de Almagro sco emprim arrivà en ils conturns dad Arica. Lucas Martínez Vegazo ha fundà Arica ils 25 d’avrigl 1541.
La fin dal 17avel tschientaner han pirats englais smanatschà la flotta spagnola e la citad. Ils 5 da november 1680 ha il pirat englais Bartholomew Sharp attatgà la citad cun 140 umens. Ils Spagnols ha pudì defender Arica mo cun grondas sperditas. Ina segunda attatga ha gì lieu ils 9 da favrer 1681 cur ch’il pirat John Watling ha assaglì la citad cun 92 umens. Watling sez è mort tar quest’attatga.
Ils 13 d’avust 1868 è Arica vegnì devastà enormamain dad in tsunami; 300 abitants èn morts. Tar la proxima stremblida ils 9 da matg 1877 ha Arica cun tschintg morts gì dapli cletg.
Suenter las Guerras d’independenza en l’America dal Sid appartegneva Arica l’emprim al Peru. Cura ch’ins ha chattà grondas giaschaments da salpeter en il Desert d'Atacama, èsi vegnì tar la Guerra da salpeter tranter il Peru, la Bolivia ed il Chile. Suenter ferms cumbats la damaun dals 7 da zercladur 1880 han ils Chilens pudì conquistar Arica e la fortezza sin il Morro, in spelm sur la citad, ch’era fin alura en mauns peruans.
Suenter la fin da questa guerra il 1883 è Arica vegnì integrà definitivamain en il territori chilen (tractat d'Ancón). Tuttina han las dispitas enturn Arica e la citad peruana da Tacna, che sa chatta 60 kilometers pli al nord, anc cuzzà fin il 1929.


text:
Haumea (zamò cunusìt co la sìgla pruvizòria de (136108) 2003 EL61, e ciamàt encö col la denuminasiù uficiàla 136108 Haumea) l'è 'n pianeta nano che gìra entùren al Sul sönden òrbita colocàda endèl Sistema Solar estèrno. L'è clasificàt come ogèt transnetünià. L'è stat scuprìt de 'na squàdra de astrònom californià de l'oservatóre del Mut Palomar ai 28 de dezèmber del 2004.
El sò retroamènt l'è stat rindìt püblich ai 29 de löi del 2005, el stès dé che gh'è stat anunciàt el retroamènt de óter du ogècc transnetünià de dimensiù mìa trascüràbii: Eris e Makemake.
Per dimensiù, l'ogèt el se 'nsomèa a Plutone. El g'ha el particolàr de ìga 'na velocità de rotasiù 'n grant ràpida, presapóch quatr'ùre, e chèsto el g'ha fat ciapà 'na fùrma bislónga.


text:
La vischnanca ha perquai stuì guardar cun il chantun per chattar ina soluziun per l’avegnir. Co transportar davent tut il material da la bova, saja ina sfida pli gronda.
Differentas vias èn interruttas
Pervia da las bovas ha la via da velo tranter Sur En e San Niclà stuì vegnir serrada. Era interrutta è la via tranter Raschvella e Ramosch. Da far liber quella via haja – pervia dals abitants da la fracziun – emprima prioritad, ha declerà Victor Peer, il president communal da Valsot envers il Radio Rumantsch. Era davent saja la punt da Val Torta. Cunquai saja interrutta la via tranter Raschvella e San Niclà. Quella punt vegnia però reconstruida pir en duas emnas.
En la Val d'Assa da la vart dretga da l’En sur Ramosch è vegnida giu ina gronda bova cun bler material. Ils responsabels da la vischnanca han oz a bun’ura pudì sgular sur la regiun ed han vis che la val è lavada ora e ch’i na dat actualmain nagin privel d’autras bovas.
Quant grond che tut ils donns da las bovas sin l’entir territori da la vischnanca da Valsot èn, n’ha Victor Peer anc betg pudì dir.
RR actualitad 12:00


text:
L'incumbensada da l'UE, Federica Mogherini, ha confermà ch'i haja dà ina cunvegna en la dispita d'atom cun l'Iran.
In segn da speranza mundial
Quai saja in segn da speranza per l'entir mund, uschia Mogherini, curt avant che l'Iran e l'Agentura internaziunala da l'energia nucleara han suttascrit la cunvegna. Questa cunvegna duai segirar che l'Iran na construeschia naginas armas atomaras.
Sco cuntramesira duain las sancziuns e l'embargo dad armas cunter l'Iran crudar.
Reacziuns: Iran, UE, Svizra, ONU
- Il minister da l'exteriur iranais Dschawad Sharif ha discurrì d'in mument istoric.
- L'incumbensada da l'UE, Federica Mogherini, ha declerà che la cunvegna avria in nov chapitel en las relaziuns internaziunalas.
- En Svizra ha il Departament da l'exteriur beneventà la cunvegna sco success da la diplomazia.
- Il secretari general da l'ONU, Ban Ki Moon, ha discurrì d'ina conferma dal niz dal dialog. El speria che la cunvegna possia procurar per pasch e segirtad en la regiun e surora.
RR novitads 08:30 / 11:30 / 14:00


text:
Flurina Badel è creschida si a Lavin ed a Guarda. Ella ha fatg ina scolaziun da schurnalissem ed ha lavurà sco moderatura e redactura libra tar RTR e SRF. Suenter ha ella fatg in studi da Fine Arts a l’Institut Kunst da la HGK FHNW Basilea ed è stada studenta ospitanta a l’Institut d'Art dal pled a l’Universitad per art applitgà Vienna. Dapi il 2014 fa ella part dal duo artistic Badel/Sarbach, dapi il 2016 è ella redactura da l’emissiun «Impuls» da RTR. En pli collavura ella per differentas occurrenzas culturalas e mintgatant publitgescha ella er texts litterars.
Flurina Badel viva a Guarda.


text:
Edy, in omagi al campiun olimpic Romedi Rainalter da San Murezzan, duess restar en il lieu da sia tgina. Tenor la suprastanza communala da San Murezzan na pon ins betg permetter ch’in tal object simbolic per il grond eveniment bandunass l’Engiadina. Quai ha ditg il president communal da San Murezzan, Sigi Asprion, ad RTR.
Pliras pussaivladads per Edy
Nua ch’il skiunz, che ha in’autezza da 19 meters, duai finalmain vegnir posiziunà a San Murezzan, na saja dentant betg anc enconuschent: I dettia pliras variantas. Era davart la dumonda da pretsch na sajan ins anc betg uschè enavant, ha agiunt Asprion.
Cler saja, che Edy resta uss segir fin la primavaira en ses lieu origin en il Kulm-Parc, nua che tut las ceremonias da medaglias han gì lieu. Entant vul la vischnanca da San Murezzan contactar il possessur actual dad Edy, la societad dals Campiunadis mundials da skis 2017, e tractar davart il «pretsch».


text:
Ina ustaria cun 48 plazs en l’intern ed anc ina giada tants ordavert. Latiers ina cuschina, biros, ina stizun da golf ed ils indrizs sanitars necessaris. Quai duai la nova chasa dal Club da golf Sedrun porscher. 750'000 francs custa la chasa. Custs ch'il club da golf Sedrun na possia betg purtar sez. Sco Daniel Gygli, il president dal cussegl d'administraziun da la Plaz da golf Sedrun SA di, sperian ins da survegnir agid finanzial da la vischnanca, da la promoziun dal turissem e sa chapescha dals commembers sez.
Sch'i grategia da recaltgar ils daners ed i dat la lubientscha da bajegiar, sche vuless Daniel Gygli gugent pudair cumenzar l’atun cun la construcziun. La chasa vegn bajegiada el medem lieu sco quai ch’il provisori è. Perquai vul ins far quai il temp ch’i na vegn betg giugà golf. Pia davent da l’october uschè ditg sco quai ch’i è pussaivel e lura suenter finir il mars e l'avrigl per esser pront il matg.
RR actualitad 11:00