text:
En la mira da questa offensiva ha Svizra Turissem tranter auter ils Chinais. Ins veglia entusiasmar quels per il sport d'enviern en Svizra, emprims success sajan gia da vesair.
Il december ed il schaner sajan stads dus difficils mais per il turissem da sport d’enviern e per las pendicularas svizras, constatescha il directur da Svizra Turissem Jürg Schmid en in’intervista cun la gasetta «Zentralschweiz am Sonntag».
Cunquai che Pasca saja quest onn però baud, dettia quai ina schanza per in bun spurt final. Schmid quinta ch’il dumber da Chinais che vegnan en Svizra per far sport d’enviern s’augmenta cuntinuadamain ils proxims onns.
RR Novitads 12:00


c: text/html

text:
Under 11
N dumėnia ai 14 de jené ą i mutons dla Under 11 fat pea a Leifers pra l segondo turnoi dla segonda pert dl campiunat. I mutons ą inņ fat cater partides, chėst iede doves contra l HC Leifers Hockey Bears y doves contra l HC Toblach Icebears. I mutons dl Gherdėina ą jugą drėt bėn, ą mustrą cie che i ą mparą ntan chisc mėnsc de training y i ą nce trat truep iedesc sun cassa. Purtruep ne fova i resultac ala fin nia coche i ėssa pudł vester. La prima partida contra l Leifers ie jita ora 2:0 y la segonda partida 1:0. La prima partida contra l Toblach ie fineda via cun n resultat a pčr de 0:0 y la segonda partida ąi perdł per 4:1 cun n gol de Gabriel Turina.
U13 Alleghe - Gherdėina 4:5 (1:2, 2:1, 1:2)
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Matthias Perathoner (2), Marcel Comploi, Julian Kostner y Aaron Oberbacher.
U15 Gherdėina - Val di Non 6:4 (2:1, 0:1, 4:2)
N dumėnia ai 14 de jené ą la Under 15 jugą n cėsa contra la scuadra dla Val di Non. I mutons dl Gherdėina ą scumencią cun n drė sgors jan danora de 2 goi, tl terzo tėmp ti ąla pona butą ai averseres, che ie passei dant ruvan al 3:2. Nsci ą la scuadra dl Gherdėina messł cumbater dassėnn y ie pona nce stata bona de fé mo cater goi. Bravi mutons y na gran lauda al verdiaporta Manuel Insam, che ą pią propi belau dut.
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (4) y Ben Linder (2).
U17 Como - Gherdėina 5:7 (1:2, 1:5, 3:0)
La scuadra dla Under 17 ova n sada ai 13 de jené na partida a Milan contra l Como. I mutons dl Gherdėina ą jugą scialdi bėn per doi tėmps alalongia, nsci che i fova bėn 7:2 danora. Tl terzo tėmp ąi pona purtruep lascią defin de jughé, se mpensan bonamėnter de avėi bele i trėi ponc te fuia. L Gherdėina se ą pona giapą 3 goi, dui trėi ntan che un di nosc fova sun banch di straufei, per fertuna fova la partida tosc fineda y i nosc ą mo vencił per 7:5.
Per l Gherdėina ą i fredesc Tim y Ben Linder fat doi goi prun, un n ą fat Kevin Schmalzl, Tommy Delucca y Julian Senoner.
U19 Gherdėina - Maran 7:1 (0:0, 3:1, 4:0)
Bela vėnta per la Under 19 n dumėnia ai 14 de jené contra l Maran, cun na scuadra tan che al cumplet. Chėst iede ą nce pudł fé pea i majeri dla U19, che juega bele pra la prima scuadra. Tl prim tėmp se ąi mo mpue stentą a ruvé ite tl juech, ma do y do jģvela miec y l Gherdėina ą vencił saurģ y cun merit per 7:1.
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Damian Bergmeister (2), David Pescosta, Diego Glück, Florian Moroder, Tobias Moroder y Tim Linder.
Proscima partides di jėuni n cėsa:
Duman sada ai 20 de jené dala 17.00 jugherą la U17 contra la scuadra dla Val de Flėm. N dumėnia ai 21 de jené dala 10.00 sarąl n turnoi U11 y dala 17.30 jugherą la U19 contra l Kaltern. (im)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Questa tradiziun enconuschan ins era en l'Engiadina. Enpli è ella er derasada a Maiavilla ed en la Germania da l'Ost.
Pertge colurain nus ovs?
Danunder che la tradiziun da colurar ovs deriva insumma, n'è anc betg sclerì dal tut. L'ov vala dentant sco simbol per la levada da Jesus Christus. En diversas religiuns simbolisescha l'ov nova vita e renaschientscha, perquai ch'i dat nova vita or da l'ov. Gia dal temp dals Romans vegnivi decorà ovs ed er en ils tempels dals Grecs pendivan ovs colurads. En il decurs dals onns ha i dentant dà pli e pli blers usits e tradiziuns en connex cun Pasca.
Tradiziuns pli curiusas
En l'Irlanda vegnan sepulids peschs da Pasca. Quai duai simbolisar ch'il temp da gigina saja a fin.
Usits ord l'archiv
Usits da Pasca grischuns datti era da chattar en l'archiv da RTR.


text:
Centre
La Centre (nòm uficiàl en fransés: Centre-Val de Loire) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2,480,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 39,151 km², per 'na densità de 62 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
La regiù de Centre l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Cher, Eure-et-Loir, Indre, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Loiret che i ragrùpa 20 circondàre (en fransés: arrondissements) e 842 cümü. La capital de la regiù l'è Orléans.


text:
Róśa (fiōr)
La róśa l'è na piànta a fiōr dla famìja dal Rosaceae ch'l'à dâ 'l nóm a 'l culōr róśa. La daśvèṅ da l'Europa e da l'Àśia. Al sò gambi i èṅ pîni 'd spini tant ch'a gh'è 'n dit ch'al fà “A n gh'è róśa sénsa spini” par dir ch'anc i quèi più bèi i gh'aṅ al sò arvèrs dla mdaja. I vàṅ piantàdi in Aṿtòṅ o a la fiṅ d'l Invéran s'a fà dimóndi fréd e pò a gh'è da dar-ag dal cuncìm quànd i s darsédan. C'n i pètai i s faṅ i parfùm dimóndi bòṅ.
La s divìd in sènt-sinquànta spéci a 'l incìrca, qvéli ch'i s càtan da piò in Itàglia i èṅ al Róśi canìni (ch'i èṅ cgnusùdi anc cuma Róśi mati o Róśi salvàdghi) ma i gh'èṅ anc al Róśi gàlichi (ch'i s càtan bèṅ in dla tèra cun di giaròṅ), al Róśi glàuchi (i vìv'n in di Alpi), al Róśi pendulìni (al sò pòst i èṅ al muntàgni dl'Élt Itàglia) e al Róśi sempervirens.
In gènar i èṅ élti da vint cm a soquànt métar e i fiurìs'n in Primavéra. P'r avér di fiōr bèi a gh'è da pudàr-i da spés e minga daquàr-i tròp, specialmènt in di dè sut, parchè al fój mój i prévan malàr-as. Al róśi i patìsan dimóndi gl'insèt, ch'i i màgnan, e anc i funś ch'i i màcian ma i pōl'n anc śbuśìr-li.
Sìmbui
Al culōr dla róśa al s pòrta adrē di significàt e di sìmbui.
- Rós: pasiòṅ e amōr
- Rós scûr: belésa e elegànsa
- Róśa: simpatìa e rispèt
- Celèst: miràcui
- Biànc: inusénsa e anma sénsa maci
- Śal: invìdia, còran, amōr ch'al s in và, urgój e vargóggna
- Aràns: pasiòṅ dimóndi élta
- Griś: maladìa e èsar vèć
- Négar: sès e mòrt
Cal fiōr chè 'l è anc al sìbul dal sucialìśum, arcurdànd la Rosa Luxemburg.


text:
L’incumbensa da rumir la naiv sin il Lucmagn vegn mintgamai surdada per diesch onns. L'atun 2020 cumenza ina nova perioda fin il 2029. La gievgia passada ha la radunanza da la Pro Lucmagn ditg ch’ins veglia surdar l’incumbensa a la cuminanza Edelweiss che consista da duas interpresas dal Tessin: Impresa costruzioni Madaschi Corrado da Blinzuna e Bassi Alfredo Sagl, Risanamento Strade d'Airolo.
«Offerta dad Edelweiss betg seriusa»
La cuminanza da lavur Pro Lucmagn, che consista da la Berther Construcziun da Mustér e la Scaresa SA da Blenio ha decis da far recurs cunter questa surdada. Sco il cumpossessur da l’interpresa Berther, Placi Flepp ha ditg envers l’Agentura da Novitads Rumantscha na saja l’offerta dad Edelweiss simplamain betg seriusa perquai che Edelweiss n’adempleschia betg ils criteris per las lavurs. Tenor el stoppia la procedura vegnir annullada. La Pro Lucmagn exequescha il servetsch d'enviern dapli l'entschatta ch'il pass è avert l'enviern. La rumida na saja betg adina simpla e pretendia surtut era flexibladad, saja quai dal persunal sco er da las maschinas.
Enfin la fin da l'onn duai ina decisiun da la dretgira esser avant maun.
Ord l'archiv
Il Pass dal Lucmagn collia il Grischun cun il Tessin e la Val Medel cun la Val dal Blegn. El è gia da vegl ennà in impurtant pass per traversar las Alps.
RR novitads 06:00


text:
John Fitzgerald Kennedy
John Fitzgerald Kennedy, cgnusû anc cuma John F. Kennedy, scurtâ da spés in JFK (Brookline, 29 ad Maǵ dal 1917 - Dallas, 22 ad Nuvémbar dal 1963, a s lèś [dʒɒn ɛf ˈkɛnᵻdi] in ingléś) 'l è stâ 'n pulìtic americàṅ dal partî demucràtic. 'L è dvintâ 'l 35śum presidènt di Stat Unî al 20 ad Śnar dal 1961 in fiṅ a 'l 22 ad Nuvémbar dal 1963 quànd 'l è stâ masâ in 'n atintâ a Dàllas par Lee Harvey Oswald. A 'l sò pòst 'l è andâ acsè sù al sò vice, Lyndon B. Johnson.
Kennedy, dit anc “Jack”, al gh'iva di urìgini irlandéśi e 'l è stâ 'l prim presidènt catòlic d'l Amèrica e 'l prim nâ in dal XX sécul. La sò presidénsa, in dal mèś dla „guèra fréda“, 'l à fat frònt a di fat dimóndi impurtànt cuma la criśi a Berlîṅ dal 1961, quànd i aṅ tirâ sù 'l mur, la cursa vèrs la Luna, l'invaśiòṅ ad Cuba e 'l prugèt ad far crudàr śò al regìm ad Fidel Castro c'n al śbarc a la baja di Pòrc, la criśi di mìsii 'd Cuba, al davśinàr-as dla guèra in Vietnam e 'l alvàda di muimènt p'r i dirìt sivìl di négar.
In dal 1953 'l à tòlt in mujér la Jacqueline Bouvier e 'l gh'à abû sèg quàtar fiōi, l’Arabella, la Caroline, John Jr. e Patrick. Da spuśâ al gh'à abû dal stòri cun di atri dóni, cuma la Marilyn Monroe, ch'la gh'à cantâ al “bòṅ cumpléan” p'r i sò 45 an a 'l Madison Square Garden 'd New York, e la Marlene Dietrich.
Biugrafìa
Nâ in un town dal Massachusetts, Kennedy da śōv'n al stùdia in soquànti scōli impurtànti dal Connecticut e dal Massachusetts cuma l'Università 'd Harvard. Sò pàdar Joseph al fava 'l ambasadōr in dal Régn Unî méntar sò nunòṅ 'l éra stâ 'l sìndig ad Boston.
Durànt la secónda guèra mundiàla al cumbàt i giapunéś faghénd al suldâ in marìna e meritànd-as na mdaja da 'l eśèrcit americàṅ p'r al sò curàǵ. Durànt la guèra però 'l sò còrp al patìs dimóndi e Kennedy al ciàpa la malària e di àtar brut mâi.
Caréra pulìtiga e elesiòṅ presidensiàli dal 1960
In dal 1946 John al taca a far pulìtiga p'r al partî demucràtic esénd un liberal dabòṅ e 'l dvènta subìt deputâ, pò in dal 1952 al gh la cava anc a far-'s elèśar senadōr.
In dal 1956 Kennedy al s fà avànti par dvintàr al vice d'l èx guvernadōr d'l Illinòis Adlai Stevenson II in dla sò cursa par dvintàr presidènt ma 'l sò partî al gh preferìs al delegâ dal Tennessee Estes Kefauver. Quàt'r an dòp però John al s tōś l'arvìnsida vinsénd al primàri demucràtichi baténd al senadōr Hubert Humphrey dal Minneśòta, al senadōr Lyndon B. Johnson dal Tèxas e Stevenson II in parsòna.
In dgl'elesiòṅ presidensiàli dal 1960 cónt'r al califurgnàṅ republicàṅ Richard Nixon, Kennedy 'l è stâ bòṅ ad purtàr a cà 'l 49,72% di vōt e vint-a-dū stat cónt'r al 49,55% e vint-siē stat dal sò rivàł. I dū stat ch'a gh cala i ér'n al Missisìpi e 'l Alabàma in du i demucràtic dixiecrat indipendènt e vinsidōr i aṅ vutâ piutòst p'r al rasìsta Harry F. Byrd (a part sinc in Alabàma ch'i aṅ cunfermâ 'l sò apòǵ par John). Kennedy 'l è stâ vutâ presidènt da 303 grand eletōr cóntar 219 ad Nixon e 14 ad Byrd (ch'l à ciapâ 'n vōt anc da 'n republicàṅ traditōr d'l Oklahoma).
Cl'elesiòṅ chè l'è arcurdàda anc p'r èsar stada l'ultma in dua chi à vins in Ohio al n è pò minga dvintâ presidènt e 'l ultma in du qvéi dal Distrét ad Culùmbia i n aṅ minga psû vutàr a 'l cuntràri dl'Alàska e dgl'Hawaii ch'i 'l aṅ fat par la prima vòlta.
In dal dascōrs 'd insediamènt dal 20 ad Śnar dal 1961 Kennedy al diś «A n gh'î minga da dmandàr cuśa pōl-al far al vòstar Paéś par vuàtar; dmandâ cuś a psî far vò p'r al vòstar Paéś». Da presidènt 'l à fat in manéra 'd paràr via 'l risć dna guèra atòmica cun l'Ugnòṅ Suviètica miténd-as 'd acòrd c'n al segretàri dal partî cumunìsta Nikita Chruščëv ch'l iva in cal méntar purtâ di mìsii a Cuba.
Al 26 ad Śugn dal 1963, méntar 'l éra drē a viśitàr na Berlîṅ Òvest divìśa da 'n mur tirâ sù dū an prima, al diś in tedésc na fraś pasàda pò a la stòria: «Ich bin ein Berliner» (Mè a sòṅ un Berlinéś).
La mòrt
Al 22 ad Nuvémbar dal 1963 al Kennedy al mōr cupâ mént'r al giràva in màchina p'r al stradi 'd Dàllas insém a sò mujér, la Jackie Kennedy, e a 'l guvenrnadōr dal Tèxas John Connally ch'l armàgn frî gravemènt. A sparàr-ag 'l è 'n èx militàr ciamâ Lee Harvey Oswald. Lyndon B. Johnson, ch'l iva curs sèg faghénd-ag da vice, al dvènta presidènt a 'l sò pòst cla nòt lè giurànd in d'l aparéć ch'l éra drē a purtàr al cadàv'r a Washington.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su John Fitzgerald Kennedy
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su John Fitzgerald Kennedy


text:
Ils ultims dis hai adina puspè dà dubis, sch'il giugader svizzer da tennis possia participar a l'Australian Open. Pliras giadas ha el stuì spustar ses return. Uss ha il victur da l'onn 2014 annunzià, ch'el saja pront per l'emprima runda dal turnier da Grand Slam. En l'emprim gieu frunta Wawrinka sin Ricardas Berankis da la Lituania.
El sa sentia meglier. Er sch'el n'haja anc betg il livel corporal ch'el giavischia, saja el tuttina persvas, ch'el possia gudagnar gieus a l'emprim turnier da Grand Slam da l'onn nov. L'ultim mez onn è stà difficil per il giugader da 32 onns. Pervi d'ina blessura dal schanugl, n'ha el betg pudì prender part a turniers. Ultra da quai è ses trenader da success Magnus Norman sa separà dad el.
RR novitads 12:00


text:
La Côte-aux-Fées
La Côte-aux-Fées a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Travers, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.85 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 453 abitant.
El cumün de La Côte-aux-Fées al se tröva a una altitüden de 1041 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buttes, Fiez (VD), Les Fourgs (FR-25), Les Verrières, Sainte-Croix (VD), Verrières-de-Joux (FR-25). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- La Côte-aux-Fées in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dapi set onns è Toni Darms schefcuschinier da la cantina. Avant ha el manà il Hotel Rätia a Glion sco era la Stiva Veglia a Schnaus. Il schlet renum da la maglia da cantinas n'è tenor el betg legitim.
En las cantinas vegn per il solit cuschinà tut da frestg, fertant ch'i vegn preparà tut ordavant en las ustarias.
Il grev da cuschinar en claustra saja, ch'ins na possia betg simplamain cumprar ton sc'ins dovria u dar enavos. La claustra s'alimenteschia numnadamain da l'atgna producziun cun l'agen bain puril. En general saja pli interessant da cuschinar en ustarias, damai ch' ei saja pli variant. «Cura ch' ins ha allura passentà intgins onns e questas cuschinas sco jau era, è la lavur en cantina ina buna varianta.» En la cuschina d' ina cantina manchia numnadamain la hectica ch' ins saja disads da las ustarias.
Venderdi na datti nagina charn
En la cantina da las soras datti il venderdi nagina charn. Per las soras datti perquai in gratin cun paun, tomata ed ovs. Per ils giasts prepara il cuschinier in filet da sander. Gentà na vegn betg punct las dudesch, mabain in quart ura pli tard. Avant mangiar vegn numnadamain anc fatg uraziun. «La cantina è in lieu nua che nus soras s' entupain e pudain discurrer da nos gì u tadlar radio», quinta sora Ancilla ch' è gia dapi 56 onns en claustra. Il cuschinar na manchia betg ad ella ed ella gaudia da simplamain puder seser neu e laschar servir.
RR actualitad 11:00


text:
Lavurs
Spazzachamins controlleschan, nettegian ed optimeschan indrizs termics. Tar mintga nettegiament examineschan els ils indrizs sin defects da la polizia da fieu e da la tecnica da stgaudar. In indriz net che funcziuna endretg ha ina durada da vita pli lunga, dovra pli pauc combustibels, donnegia l’aria cun pli paucas substanzas nuschaivlas ed è pli segir.
Spazzachaminas cusseglian la clientella en connex cun mesiras per spargnar energia, cun il remplazzament da l'indriz e cun la protecziun cunter incendis. En il rom da la controlla da fieu uffiziala mesiran ellas era las emissiuns. Uschia prestan ellas ina contribuziun impurtanta per la protecziun dal l’ambient. Ultra da quai po lur lavur impedir fieus ed explosiuns.
Per utilisar ils indrizs dirigids electronicamain dovr'ins enconuschientschas spezialas, medemamain per las differenzas tecnicas dals divers indrizs da stgaudar: pignas, plattas, cheminés, stgaudaments centrals cun combustibels solids, liquids u da gas, indrizs da stgaudar industrials ed artisanals. Ultra da quai datti adina puspè novs indrizs termics che sa differenzieschan marcantamain areguard la construcziun e l'installaziun tecnica dals indrizs pli vegls.
Spazzachamins disponan d' ina vasta paletta da guaffens: dal nettegiader a pressiun auta, al tschitschapulvra e tschitschaua, al barschun d’atschal, a pertgas da rullar, fin a dissolvents alcalics ed instruments da mesirar. Per mintga singul edifizi mainan els in cudesch da controlla davart ils nettegiaments. Cun agid da quest cudesch organiseschan els lur pensum da lavur dal mintgadi ed infurmeschan lur clientella davart la proxima visita.
Cunquai ch'il lieu da lavur da las spazzachaminas mida permanentamain survegnan ellas invista en il sectur d'abitar privat da blers clients e bleras clientas. Uschia resulta ina relaziun da gronda confidenza sur plirs onns. Quai pretenda blera discreziun e buna demananza.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 28-9-2010 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da spazzachamins
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala spezialisada
Roms professiunals
- nettegiar e mantegnair indrizs termics ed erotecnics
- far controllas legalas d’indrizs termics
- cussegliar la clientella ed eliminar disturbis
- organisar la lavur, la segirezza da la lavur, la protecziun da la sanadad e la protecziun da l’ambient dal manaschi
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar las basas professiunalas en la pratica
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spazzachamin / spazzachamina AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun pretensiuns mesaunas u autas
Pretensiuns
- inschign manual
- chapientscha pratica
- chapientscha tecnica
- sanadad robusta
- constituziun robusta
- movibladad
- senza sturnizi
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era da l'Associaziun svizra dals maisters spazzachamins ASMS
Furmaziun da basa scursanida
tschentapignas AFQ
Examen professiunal (EP)
mintgamai cun certificat professiunal federal: capolavurer spazzachamin / capolavurera spazzachamina, controllader / controlladra da stgaudaments, spezialist / spezialista per sistems da chalur, spezialist / spezialista da la protecziun cunter incendis
Examen professiunal superiur (EPS)
maister spazzachamin / maistra spazzachamina
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’edifizis (la scola auta spezialisada pretenda in praticum en la branscha da la tecnica d’edifizis)
Cundiziuns da lavur
En ils blers chantuns è la professiun dal spazzachamin / da la spazzachamina reglada cun leschas ed ordinaziuns chantunalas. Las mesiras da la protecziun da l’ambient e per spargnar energia pretendan che spazzachamins frequentian cuntinuadamain furmaziuns supplementaras.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra dals maisters spazzachamins ASMS
Renggerstr. 44
5000 Aarau
Tel: +41 62 834 76 66
URL: www.kaminfeger.ch
Revista professiunala:
"Schweizer Kaminfeger"


text:
Battalia de Jena
La battaglia de Jena l'è scominciada quand, in de la sera del 13 de ottober del 1806, i Frances comandaa del Maresciall Lannes s'hinn incontraa casualment cont i Prussian del General Friedrich Hohenloe; Lannes l'ha subit ciamaa rinforz e in de la nott i Frances hinn rivaa a 'vèggh 50.000 omen, contra i 35.000 prussian. Alter 40.000 Frances eren in marcia.
I Frances gh'even l'intenzion de portà el combattiment in camp avert, indove 'l numer el cunta pussee; Hohenloe l'ha mandaa a ciamà rinforz de 15.000 del Ruche, col sperà de resist fina a quand sarien rivaa.
El Maresciall Ney l'ha lanciaa on assalt minga autorizzaa in del centro, e l'è stada ona stupidada perchè l'ha miss i Frances in seria difficoltà; el Lannes e 'l Bartrand e tutta la cavalleria francesa hann dovuu intervegnì per tirà foeura di pericol el Maresciall, inscì impulsiv.
A la voeuna dopo mezzdì del 14 de ottober, el Napoleon l'ordinava l'avanzada general e in dò or i Prussian, ormai tropp stracch per i combattiment che aveven sostegnuu, s'hinn ritiraa de front a la cavalleria del Murat, col lassà in sul camp 25.000 omen contra i 5.000 frances.


text:
Lia Rumantscha
La Lia Rumantscha (LR) è vegnida fundada il 1919 sco organisaziun da tetg da tut las uniuns linguisticas rumantschas. La sedia principala da la Lia Rumantscha è a Cuira en la Chasa Rumantscha, ils biros regiunals a Clugen, Glion, Savognin e Scuol.
Intent e finamira da la Lia Rumantscha[modifitgar | modifitgar il code]
La Lia Rumantscha è in’instituziun d’utilitad publica ed è politicamain e confessiunalmain neutrala. En il rom da sia incumbensa da dretg public attribuida da la Confederaziun ed il chantun Grischun porscha ella differents servetschs.
La Lia Rumantscha sustegna, promova e coordinescha ils projects da las organisaziuns regiunalas e surregiunalas a favur da la lingua e cultura rumantscha. Ella s’engascha per la promoziun ed il mantegniment dal rumantsch e represchenta la Rumantschia en ils differents champs da la vita sociala e statala entaifer ed ordaifer il territori rumantsch tradiziunal. Las delegadas ed ils delegads da questas uniuns affiliadas decidan ina giada l'onn a chaschun da la radunanza da delegadAs davart il program da lavur ed il budget da la Lia Rumantscha.
In pèr exempels da servetschs da la Lia Rumantscha
Banca da datas linguisticas Pledari Grond Online, Servetsch da translaziuns en rumantsch grischun ed en ils tschintg idioms, curs da rumantsch e d’integraziun, products e medias per uffants e giuvenils, libraria online cun passa 3'000 artitgels.
Uniuns affiliadas[modifitgar | modifitgar il code]
Uniuns linguisticas e culturalas regiunalas:
- Uniun dals Grischs (UdG), Engiadina, Val Müstair, Bravuogn, fundada il 1904
- Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC), fundada il 2006 tras fusiun da l’Uniun Rumantscha da Surmeir e la Renania Sutselva
- Surselva Romontscha (SR), fundada il 2006 tras fusiun da la Romania e la Renania Surselva Societads surregiunalas:
- Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), fundada il 1991
- Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR), fundada il 1946
- SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R), fundada il 1946. Ella è ina da la quatter societads commembras da la SRG SSR idée suisse.
- Societad Retorumantscha (SRR), la societad linguistica la pli veglia (fundada il 1885), purtadra da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuira ed editura dal dicziunari naziunal cun il medem num. Ulteriuras organisaziuns:
- Agentura da Novitads Rumantscha (ANR), fundada il 1996
- Gruppa rumantscha dal Cussegl grond (GrCg), fundada il 2001 Societads rumantschas ordaifer il chantun Grischun:
- Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB), l’uniun che collia las Rumantschas ed ils Rumantschs che vivan en la diaspora, fundada 1991
- Quarta Lingua (QL), societad da simpatisantas e simpatisants da la lingua e cultura rumantscha cun sedia a Turitg (fundada il 1972, commembra da la LR dapi il 2003).
Partiziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
La Lia Rumantscha s'engascha sin stgalim chantunal e communal per il status giuridic dal rumantsch e per il diever consequent dal rumantsch en la scola e l'administraziun. En il chantun Grischun triling è quai fitg impurtant, cunquai ch'il squitsch sin il rumantsch crescha pli e pli.
Per promover la conscienza per il rumantsch s'engascha la Lia Rumantscha sco suonda:
- Gruppa rumantscha dal Cussegl grond
- Fusiuns da vischnancas
- Iniziativas
- Furmaziun
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En collavuraziun cun las trais conferenzas scolasticas rumantschas, cun sias uniuns affiliadas e cun tut las autras uniuns ed instituziuns che sa mettan en per il rumantsch s'engascha la Lia Rumantscha per ina furmaziun rumantscha persistenta. Quella entschaiva cun far attent geniturs futurs als avantatgs da la bilinguitad, cuntinuescha cun duvrar e promover la lingua en canortas e scolinas, en la scola populara, en scolas cuntinuantas ed en la furmaziun da scolastas e scolasts e sa manifestescha en il diever quotidian da la lingua. La Lia Rumantscha organisescha en pli curs da rumantsch e sustegna uniuns e fundaziuns che porschan instrucziun rumantscha.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La Lia Rumantscha vul abilitar, promover e sustegnair las Rumantschas ed ils Rumantschs da discurrer e da scriver rumantsch en il mintgadi. Ella elavura differents instruments e procura per servetschs linguistics. Ella sustegna ed accumpogna persunas privatas, firmas ed instituziuns che dovran il rumantsch en differentas situaziuns communicativas ed en diversas publicaziuns stampadas ed electronicas.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La Lia Rumantscha promova il rumantsch en la cultura populara sco era projects da cultura professiunals cun in aspect rumantsch. Ultra da quai s'occupa la Lia Rumantscha da valurs genuinas da la lingua e cultura che han in’influenza sin l'identitad rumantscha. Ediziuns per uffants e giuvenils e la cussegliaziun culturala cumpletteschan la purschida da questa partiziun.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Gion Lechmann: Rätoromanische Sprachbewegung. Die Geschichte der Lia Rumantscha von 1919 bis 1996, Frauenfeld 2005.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- La pagina d’internet da la Lia Rumantscha
- Lia Rumantscha en il Lexicon istoric retic
- Chasa Editura rumantscha, CER
- Il film «Faces of rumantsch»


text:
L'armada svizra ha adina dapli difficultads da chattar persunas per la funcziun dal cuschinier u la cuschiniera da truppas. Quai malgrà che la prestaziun saja decisiva per la morala da las truppas, hai num sin la pagina d'internet da l'armada.
Per la scola da recruts, che cumenza damaun, ha l'armada ussa per part engaschà interpresas da catering externas, ha ditg il pledader da l'armada envers la «NZZ am Sonntag.»
L'armada declera la mancanza tranter auter cun il fatg ch'il dumber dals emprendists e las emprendistas en il sectur da cuschina, mazlarias e pasternarias giaja enavos. Sco l'armada scriva mancan per il mument radund 70 enfin 150 cuschiniers e cuschinieras da truppa. Pia rodund in terz en la nova generaziun.


text:
Suenter la terrada da 5:3 en l'emprima partida cunter Schaffusa, ha San Murezzan pers la segunda partida a chasa cun 4:2.
Segunda terrada per San Murezzan cunter Schaffusa
Il gieu ha cumenzà gnervus. Tuttas duas squadras han gì schanzas da far gols. Suenter l'emprim terz ha Schaffusa però manà cun 1:0.
En il segund terz ha San Murezzan giugà meglier, fatg dus gols ed è ì en avantatg cun 2:1. Curt avant la fin dal segund terz ha Schaffusa però pudì egualisar la partida. Malgrà che San Murezzan ha fatg squitsch en il terz terz n'è quai betg gartegià als Engaidinais da puspè ir en avantatg. Schaffusa ha fatg anc dus gols. Il gol tar il 4:2 ha Schaffusa fatg ina secunda avant la fin.
En la seria da best of 5 maina Schaffusa uschia cun 2:0. Perda San Murezzan pia era la proxima partida - sonda che vegn - è la stagiun a fin per ils Engiadinais.
Partenz/Signuradi gudogna, Lai/Valbella perda
Il club da hockey da Partenz/Signuradi percunter ha gudagnà sia segunda partida da playoff cunter Bellinzona cun 6:1. En la seria da best of 5 maina Partenz/Signuradi cun 2:0.
En la runda da relegaziun da la segunda liga ha Lai/Valbella pers cunter Küsnacht cun 4:2.
RR novitads 23:00


text:
Plazzas aviertas ill’administraziun Zuoz publichainsa sün quista pagina.
Al mumaint sun tuot las plazzas occupedas. Per plaschair guarder pü tard darcho üna vouta.
Zuoz spordscha cundiziuns da lavur excellentas: peja üsiteda al marcho, reducziuns bassas, impostas bassas ed üna sgürezza sociela granda. Tuot in tuot vegnan spüerts numerus jobs interessants in ün ambiaint plain tensiun e dinamic. Tuot quists factuors rendan Zuoz e l’Engiadin’Ota ad ün lö attractiv per viver e lavurer.
Plazzas aviertas a Zuoz e contuorns as chatta sün seguaintas plattafuormas :


text:
Tenor ils derschaders a Losanna è l'intervenziun dals directurs da finanzas betg stada correcta. Ella n'haja dentant betg gì avunda gronda impurtanza per abolir il resultat da la votaziun.
La Banca naziunala svizra percunter saja obligada d'infurmar la publicitad, decida il Tribunal federal. Pervi da cumpetenza da la Banca naziunala saja plinavant er stà qua l'interess vid ina posiziun da quella. Sco per il Cussegl federal valia er qua che las decleraziuns sajan confurmas al fatg ed objectivas, ha scrit il Tribunal federal.
RR novitads 14:00


text:
La vischnanca ha perquai stuì guardar cun il chantun per chattar ina soluziun per l’avegnir. Co transportar davent tut il material da la bova, saja ina sfida pli gronda.
Differentas vias èn interruttas
Pervia da las bovas ha la via da velo tranter Sur En e San Niclà stuì vegnir serrada. Era interrutta è la via tranter Raschvella e Ramosch. Da far liber quella via haja – pervia dals abitants da la fracziun – emprima prioritad, ha declerà Victor Peer, il president communal da Valsot envers il Radio Rumantsch. Era davent saja la punt da Val Torta. Cunquai saja interrutta la via tranter Raschvella e San Niclà. Quella punt vegnia però reconstruida pir en duas emnas.
En la Val d'Assa da la vart dretga da l’En sur Ramosch è vegnida giu ina gronda bova cun bler material. Ils responsabels da la vischnanca han oz a bun’ura pudì sgular sur la regiun ed han vis che la val è lavada ora e ch’i na dat actualmain nagin privel d’autras bovas.
Quant grond che tut ils donns da las bovas sin l’entir territori da la vischnanca da Valsot èn, n’ha Victor Peer anc betg pudì dir.
RR actualitad 12:00


text:
Il Pakistan vul menar tras las vaccinaziuns sut cundiziuns da segirtad fitg strictas. Millis da policists duain proteger las radund 100'000 equipas da vaccinaziun. Il coordinatur da l'acziun, Rana Safdar spera da pudair vaccinar uschia 95% dals uffants en il pajais.
Tenor l'organisaziun mundiala da la sanadad (WHO) èn il Pakistan e l'Afganistan ils sulets pajais ch'ins sa anc s'infectar cun polio. Polio è in virus fitg contagius. Tenor la WHO tutga il virus sur tut uffants pli pitschens. Ina da 200 infecziuns maina tar paralisas permanentas. Da quests infectai moran 5-10% perquai che las musclas da la respiraziun èn pertutgadas.
La protecziun da las equipas ha ses motiv
Ils onns passads han commembers dals Taliban radical-islamics adina puspè attatgà e mazzà tgirunzas, gidanters e policists durant acziuns da vaccinaziun en il Pakistan. Ils Taliban pretendan che muslims vegnian sterilisads entras la vaccinaziun.


text:
La survalita dal franc svizzer è ina sfida per las pendicularas. La regiuns alpinas che han per il pli il focus sin giasts europeics pateschan anc adina. Ma era l’aura ha fatg in stritg tras il quint. Il dumber da giasts tar las pendicularas Samignun è sa diminuì per radund 4% congualà cul onn passà.
Il cashflow importa 6.8 milliuns francs (l’onn passà 4.0 milliuns francs) ubain 27.3% da la rendita totala.
Perspectiva
En vista a la stagiun d’enviern prevesan las pendicularas da fabritgar ina garascha per las maschinas da pista e da modernisar il restaurant Alp Trida. Da nov è vegnida fatga la dumonda d'engrondir per 40% il lai d’accumulaziun Viderjoch.


text:
En sasez era planisada la premiera grischuna da la «Notg lunga da las baselgias» gia per l’onn passà. Corona ha dentant fatg in stritg tras il quint. Er quest onn vegni stretg, e las organisaturas ed ils organisaturs han stuì trair tut ils registers per tuttina savair realisar quest onn l’emprima ediziun da questa festa ecumena.
Ma co festegiar la cuminanza, sche corona na lascha betg star da cumpagnia? Vita e cretta dà il pled a la reverenda Marianne Strub dad Ardez. La corporaziun evangelica Ardez-Ftan-Guarda ha organisà la notg lunga cun sustegn da tut las ulteriuras plaivs en la regiun Engiadina Bassa e Val Müstair sco occurrenza regiunala.
A la conferenza da medias en la pli gronda baselgia grischuna, en la baselgia S. Martin a Cuira, han las organisaturas Silvia Schlegel e Marianne Strub preschentà, co che la varianta engiadinaisa da la «Notg lunga da las baselgias» sa preschenta: Numnadamain cun nov occurrenzas en tschintg differents lieus – dal concert da rock rumantsch cun la band REAT sur cults divins e pregias enfin tar il referat dad istorgia natirala davart ils midaments tar la flora e fauna en il Parc Naziunal Svizzer. Cuminanza sco mosaic, en il rom dal pussibel – tut sut l’ensaina dal tema principal «Müdamaints».
Nov spiert per la cuminanza – e perquai è deditgada l'emissiun Vita e cretta da Tschuncaisma ad ina prevista a la «Notg lunga da las baselgias» dals 28 da matg.


text:
Per Vincenzo Siciliano e Gino Lo Bartolo cumenza quest di atgnamain sco mintg'auter era. Las 7 la damaun èn els pronts en la garascha dal lavuratori communal. L'emprima gievgia suenter ils Trais Retgs na svidan els però betg molocs u butschins. Sin il program stat la tura dals pignols da Nadal. La tura cun il camiun da rument cotschen e grisch cumenza sur la Pulvermühlestrassse e lura en direcziun caserna. Vincenzo è il manischunz dal camiun e Gino stat sin il stgalim davos.
Pro bundant mintga moloc stattan ils pignols pronts per vegnir rimnads. Il dus lavurants sa ferman e Gino siglia giu dal stgalim. Ils pignols sa tschentan in suenter l'auter en la gronda rusna da la pressa dal camiun. La pressa cumenza a magliar ils pignols fin ch'i restan be pli guglias.
Bun 800 pignols da Nadal han plaz en il camiun.
Il camiun vegn adina pli plain. 6 – 7 tonnas en furma da pignols hajan plaz, fa Gino quint. Quai sajan var 800 pignols tut tenor grondezza. Cun chargia pli cumpact possia il camiun dentant purtar fin 11 tonnas.
Tar ina fermada chattan ils dus umens in pignol en in vasch. Quel na possia tenor Vincenzo betg vegnir en la pressa. Be pignols betg tractads e senza decoraziun vegnan ramassads da la citad.
In di agreabel
Ils dus lavurants èn da l'opiniun che quest servetsch saja per els agreabel. Malgrà la lavur pli corporala saja quest di, ch'è be ina giada ad onn, ina bella variaziun.
Ils pignols savuran sco in parfum en cumparegliaziun cun rument.
Cura ch'il camiun è plain glischa ina glisch sin l'armatura dal camiun. Il manischunz Vincenzo sa però era senza la glisch cura ch'il camiun è plain. Cun sia experientscha sa el quai be cun manischar il vehichel. La chargia vegn en in proxim pass manada a l'implant da cumpost nua che Urs Tischhauser, manader da l'orticultura da la citad, è responsabel.
L'ultima etappa dal pignol da Nadal
Tar l'implant da cumpost cumenza l'ultima etappa dal pignol. Urs Tischhauser declera che la chargia vegn pasada e sch'i saja en elements esters sco plastic u decoraziuns vegnan quels sortids ora a moda automatisada.
En in proxim pass sa tschenta la chargia en ina manizzadra. Da tschella vart da quella vegn ora ina massa tocs pitschens, ch'è dad ina vart maschadada e da tschella vart pli adattada per il process da cumpostar.
Tenor Urs Tischhauser vegn lura maschadà en la massa per part cun material verd pli vegl e per part cun fegls u auter material organic. Uschia dettia ina massa pli omogena.
Il process biologic dovra 3-5 mais fin ch'il product final è pront e fin che rests dal pignol pon cumenzar la terza etappa da lur viadi. Il product final vegn vendì tenor il manader da l'implant a producziuns da terra u per exempel da cumpost d'agricultura. Ina part dals pignols che na vegn betg cumpostada vegn era duvrada per producziun da pellets.
Uschia fineschia il viadi ed era il ciclus dal pignol da Nadal. Dal guaud en la stiva, da la stiva sin la via, da la via sin il cumpost e la fin vinavant en la natira.


text:
Il center per la perscrutaziun da l'economia europeic ha examinà en 35 pajais las spartas economia, scienza, furmaziun, stadi e societad. Sco sulet pajais ha la Svizra fitg auts giudicaments en tuttas tschintg spartas. En l'economia occupa ella schizunt la plazza in, en la furmaziun il segund ed en las spartas scienza e societad mintgamai il terz plaz.
Las activitads dal stadi orientadas a l'innovaziun vegnan medemamain valitadas bain. Tenor il rapport publitgà haja quai da far cun la furmaziun che vegnia finanziada per gronda part dal stadi e cun las autas investiziuns dal stadi en la perscrutaziun da basa. Quai vegn tut resguardà en la valitaziun.
Gia dapi onns occupa la Svizra l'emprim plaz da l'indicatur. Sin las ulteriuras plazzas suondan il Singapur, la Belgia e la Germania. Sin ils ultims plaz èn quest onn la Brasilia, l'India, il Mexico, l'Indonesia, la Sidafrica, la Grezia, la Pologna e la Russia. Ils Stadis Unids èn amez la glista sin plazza indesch.
RR novitads 11:00


text:
Il protegider da datas federal duai per exempel survegnir la cumpetenza d'examinar surpassaments. En general duai vegnir meglra la transparenza per elavurar e controllar las atgnas datas.
Plinavant duai vegnir augmenta il senn da responsabladad tar las persunas responsablas. Quai per exempel tras obligar questas persunas da resguardar las directivas da la nova lescha cu i vegn planisà novas chaussas.
La finala duai la cumpetitivitad da la Svizra vegnir garantida e quai cun simplifitgar la pussaivladad da dar vinavant datas a l'exteriur. In aut standart da segirezza duai era gidar da svilupar novs secturs economics en la sparta da la digitalisaziun.
Cun la revisiun vegnia la lescha adattada al svilup tecnologic ed a las cundiziuns da la societad. Plinavant procuria la modernisaziun da la lescha per la premissa per che la Svizra sappia ratifitgar la convenziun da la protecziun da datas da l'UE. Uschia pudess la Svizra surpigliar las directivas da l'UE cu i va per perscrutaziuns penalas.
RR novitads 12:00


text:
Senza la participaziun da Laax, la gronda da las quatter vischnancas, na fiss ina tala fusiun betg pussaivla, uschia ils responsabels. Quai era perquai che la vischnanca nova, cun las quatter vischnancas da Falera, Schluein, Sagogn e Laax, duai en futur avair num Laax.
Il num Laax saja gia uss ina marca enconuschenta en l’entira Svizra sche betg sin l'entir mund, ha ditg Adrian Wolf il mainaproject. Era il pe da taglia duai vegnir laschà sin 50% da la taglia chantunala simpla sco gia uss a Laax e Schluein. Uschia sajan tut las investiziuns prevedidas, per exempel en l’infrastructura da vias, gia calculadas e quellas possian vegnir realisadas cun il pe da taglia actual da 50%, ha respundì Franz Gschwend ina dumonda ord il public.
Nagina da las 4 vischnancas ston fusiunar
En la fasa actuala d’in preproject n’hajan fin uss anc naginas vischnancas en il chantun gì la pussaivladad da decider democratic, co cuntinuar, di Adrian Wolf, il mainaproject. Quai saja d’ina vart il spezial vid quest process, da l’autra vart saja spezial che nagina da las quatter vischnancas hajan in basegn finanzial da fusiunar cun las vischnancas vischinas. Quai saja era in dals puncts positivs da l’entir project e cunquai che la collavuraziun funcziunia gia uss bain, saja il proxim pass era in pass logic, uschia Wolf.
Linguatg uffizial e da scola duai esser il rumantsch
In dals puncts ch’è vegnì preschentà è ch’il linguatg uffizial da la vischnanca nova duai esser e restar il rumantsch, uschia er il linguatg da scola. La scola lezza duai vegnir unifitgada sut in tetg, ma tuttina duai tenor il preproject mintga singula vischnanca avair vinavant ina part da las classas en lur vitg. La scola saja impurtanta per la communitad d’in vitg, è vegnì accentuà.
Era duai la collavuraziun tar ils pumpiers ed autras chaussas cuntinuar sco fin qua. Las administraziuns communalas duajan restar, uschia na dettia quai betg relaschadas. Ma ins possia cun la fusiun vegnir pli professiunal ed uschia era avair spezialistas dal fatg e betg pli generalists. Era ils gremis politics pudessan cun ina fusiun da las vischnancas esser pli simpels dad occupar en futur.
Futur intschert per las vischnancas burgaisas
Il manader da l’uffizi da vischnancas chantunal, Simon Theus, ha explitgà, co che las vischnancas burgaisas possian agir suenter ina fusiun. Uschia na saja quai per exempel betg pussaivel che pliras vischnancas burgaisas existian vinavant en ina vischnanca fusiunada. I saja sulet pussaivel d’avair ina vischnanca burgaisa sur l’entir intschess communal u da schliar si tut las vischnancas burgaisas existentas.
Il mument enconuschan las vischnancas da Laax, Sagogn e Falera talas vischnancas burgaisas. Per part possedan quellas bler terren sin intschess da quasi tut las 4 vischnancas che vulan fusiunar. Cun ina tala fusiun dess quai uss ina vischnanca burgaisa sur tut l’intschess, ubain ch'il possess e la facultad da quellas vischnancas burgaisas existentas giess vi els mauns da la nova vischnanca politica. Co che quellas vischnancas burgaisas vegnan lura ad agir, na pon ins betg dir il mument.
Ils proxims pass
Fin uss han las duas vischnancas da Laax e Schluein decis da persequitar vinavant il project. Proximamain vegn la vischnanca da Sagogn a far quai, il zercladur alura la vischnanca da Falera. Prendì il cas, che tut las 4 vischnancas vulan vinavant persequitar il project, alura duai en in u dus onns esser sin maisa il project, sur dal qual tut ils votants e las votantas da las 4 vischnancas pon alura decider.
Per ils responsabels dal project na fetschia ina tala votaziuns betg prescha. Els hajan il temp da far las ponderaziuns necessarias. Era per exempel co agir en connex cun las zonas da construcziun. Quellas pon il mument vegnir engrondidas a Laax e Falera, ston dentant vegnir reducidas a Sagogn e Schluein. Ma per sclerir tut quellas dumondas hajan ins avunda temp, ha ditg Wolf.


text:
Brevs ord l'America
«Na, na, anora mass'ju per de biè bétga plé!» Flyer
Historia dall'emigraziun tuatschina
Denter 1850 e 1930 han 300 persunas bandunau la Val Tujetsch ed anflau ina existenza els Stadis Uni dall'America. Pils biars ei l'emigraziun stada la suletta pusseivladad da mitschar dalla pupira economica. Per auters eis ei stau in'aventura che ha motivau d'ughegiar e riscar enzatgei auter. Als pli biars eis ei reussiu.
La historia dall'emigraziun da Tujetsch ei era representativa per las ulteriuras vischnauncas dalla Cadi.
El center dil cudisch stattan las brevs dils emigrants e cun quei era las persunas che han scret ellas. Il cudisch descriva il destin da numerusas persunas singulas e da famiglias dalla Val Tujetsch.
El raquenta da farmers, da cava-aur e d'aventurists. Aschia dil Giachen Martin Hendry, dil Giachen Martin Muggli e da sia sora Josefina, dil Giachen Antoni Pally, dil Gion Fidel Muggli e da sia feglia Catrina Baer-Muggli, dils Derungs, dil Plazi Hendry, dallas soras Deplaz, dil Martin e dalla Margreta Werth e dils Monn's Tiuters ed aunc d'entgins auters.
Impressiuns dalla vernissascha dil cudisch, ils 15 d'avrel 2011.
Ella pressa
Emigraziun La Quotidiana
Emigraziun La Quotidiana
Emigraziun La Tuatschina
El Radio Romontsch
Temps da stad - temps da viadi - Emprema emissiun d'Adolf Collenberg - Emigraziun ell'America
Temps da stad - temps da viadi - Secunda emissiun d'Adolf Collenberg - Emigraziun ell'America
L'emigraziun ell'America, emissiun d'Esther Berther ella Marella dil RR (1-8-2010)
Emissiun sur dall'emigraziun ell'America d'Augustin Maissen, Radioscola 1966
Text en Radioscola 1966 Emigraziun romontscha americana
Rapportaschas ord l'America, d'Augustin Maissen - Emigrants Tujetschins
Amplificaziuns novas tiel cudisch "Emigraziun ell'America"
Davart il:
Soliva Paul Giusep (1855–1922) da Gonda, fegl da Giachen Antoni Soliva, fravi, (1823–1864) e Maria Dumenia Valier (1824–1902). El ei emigraus 1893 ed arrivaus ils 23 da fevrer 1893 a New York naven da Le Havre cun il bastiment La Normandie. Returnaus e morts igl onn 1922 el spital a Glion. America 2a part pagina 877.
Notizia ord lavur da Battesta Soliva: Il Paul seresvolva dad ira ell'America cun in per auters vischins da Sedrun. Cul Paul ei iu bein leuen. In um luvrus e spargnus, sco el era, ha gleiti giu ensemen empau daners en quels buns onns sco l' America veva lura. Cheu ha el survegniu tentaments ed ha maridau ina biala femna che ha gleiti giu marendau vi ses daners, schau enzinar ora ed ida per siu fatg. Aschia ha il Paul stuiu semetter en danovamein a gudignar. El ei staus sauns ed en zacons onns ha el saviu turnar a Sedrun e viver ruasseivlamein cun sia sora. Domisdus ein morts dalla daguota ualti in suenter l'auter ed han schau anavos in pulit fatg per ils artavels.
Davart il:
Monn Duri Giusep (Ulrich Joseph) (1883–1972) da Sedrun, «Pepi Madleiner» , la tatta veva num Madleina Bearth e l'entira descendenza ha survegniu il surnum «Madleiners» . El ei il fegl da Giusep Anton Monn, Madleiner, (1848– ) e Glänzinger Ursula (1854–1885). Emigraus 1906, returnaus 1912, maridau ils 16 da mars 1913 Rosa Martina Jacomet (1882–1964) e turnaus anen ensemen culla dunna igl onn 1913 ed arrivaus leu ils 11 d'avrel 1913, partenza da Le Havre cul bastiment France. El ei segiramein aunc staus duas gadas sin viseta en Tujetsch, quei igl onn 1920 e lu 1954. Dapli mira America 2a part pagina 457.
Notizia ord lavur da Battesta Soliva: Per saver nutrir la famiglia ha la vieua Madleina era stuiu tarmetter treis da ses buobs giul Schuob sco quei era la sort dils biars en Tujetsch da quei temps. Il Gion Antoni che fuva il vegl da quels ei suenter enzacons onns turnaus a Sedrun e staus il sustegn dalla famiglia. Il Duri Battesta ed il Sep Antoni ein restai en Tiaratudestga per sia veta.
Il Gion Antoni, il grond Madleiner sco el vegneva numnaus, ei adina staus cun la tatta e buca maridaus, ha denton tratg si in buob da siu frar Sep Antoni che veva tarmess en dil Schuob. Quei ei stau in buob cun temparement, in ver Schuob che ha caschunau bein enqual dagretta agl aug ed alla tatta, schegie ch'el era absolut buca schliats. El ha maridau la Rosa Jacomet ed ein seretratgs ell'America, nua ch'el viva aunc oz (1957) e stat bein.
Davart il:
Monn Placi (1899–1979) da Sedrun e numnaus il «Placi Plum», fegl da Vigeli Sigisbert Monn (1857–1906) e Maria Ludivina Beer (1866–1952). Arrivaus ils 26 da fevrer 1923 a New York. Partenza naven da Cherbourg Frontscha sil bastiment Pittsburgh. Serendius a Hornell. Tenor la dumbraziun dil pievel da 1930 eis el maridaus cun ina Tudestga, Ida H. (1904–1988) e siu mistregn vegn indicaus ella dumbraziun sco electricist. Mira America 2a part paginas 745/748 ed 870.
Brev da 1945
Il tgau porta:
PL. MONN
MOTOR and REFRIGERATION SERVICE
44 Scott Street Phone 417-J Hornell, N.Y.
Hornell, ils 30 da november 1945
Hello Robert e famiglia!
Haiel retschiert tia brev che has scret ils 23 da november. Vesel era che Albert ei staus leu. Haiel tarmess la Tia adressa a Carl Lehmann, sche el vul vegnir leu, sa el scriver a Ti. Vesel era che la Tia mumma plai ei buca memia bia che Ti vulesses vegnir en cheu. Jeu vegnel a dir, l'America ei in bien plaz da viver. In pauper um ha adina fortuna sch'el vul luvrar, mo daners creschan buca sin la strada. Jeu haiel cheu fetg bia, sche fuss staus leu havessel nuot. Il frar Albert e jeu vegnan buca ora fetg bein. Cura che el ha daners, sche eis el in grond um ed enconuscha buca mei, mo eis el en miseria lura Plazi ei schon buns. Il fegl da Albert ei in bien giuven. Jeu stundel en mia casa ed el sa star leu. Haiel mia casa sezza dapi igl 1929. Vegnel a star pli modern en casa la primavera che vegn. Quei vegn a custar a nus 1500 dollars. Haiel cumprau in plaz tier in lag per las mias feglias. Haiel era cumprau 8 juhartas da farma, mo haiel neginas "tgesas" sin leu. Tegnel quei sche ti vulas luvrar quei cura che ti vegnas cheu. La mia dunna vegn schon a gidar sche ti fas bien. Ella ha tema che ti fas sco il frar Albert. Jeu haiel speronza che ti fas bien. Vegnel a trametter ils pupials en ina jamna, forsa sas vegnir gleiti. Jeu saiel buca co ei stat cun la transportaziun sur l'aua. Quei stos ti anflar ora tez.
Jeu saiel buca pertgei Josefina e Sebastian scrivan buca? Mo emporta nuot. La tatta ha scret a mi. Havessel schon plascher sche havess in fotografia da tia famiglia. Las mias feglias van a scola e studegian fetg bein. Nus havein l'emprema neiv il di vargau; ei fa fetg freid cheu, mo nus havein buna cotgla ed ina buna "Dampfheizung" en casa. Nus vegnin buca a haver freid en casa.
Forsa sas vegnir avon la primavera. Igl ei meglier d'ira sin l'aua igl unveirn. Spargna in tec daners che ti sas pagar empau dil viadi. Jeu paghel da vegnir sil "schif" en cheu, mo ti sas forsa pagar la viafier entochen tier la mar. Da leu vegnel jeu a tarmetter las "tichets" tochen New York, da leu paghel la viafier. Ei drova d'ira cun la viafier tochen Hornell. Jeu tegnel che la viafier cuosta buca memia bia d'ira entochen Cherbourg en Frontscha. Ti sas dir a mi con igl ei. Ti stos mo prender vestgadira, igl auter sas cumprar cheu pli meglier. La tia rauba sas vender avon che ti vegnas. Venda buca entochen che ti has tut dretg da vegnir. Sas anflar ora a Basel tier ina firma che venda "tichets" d'ira en la America. Quels san dir quei che cuosta. Ti sas vegnir 3 classa sur l'aua, quei ei buca aschi mal.
Siarel la brev.
Cordials salids
P. Monn e famiglia
Brev da Tumaisch Beer/Behr (cudisch pagina 701)
St. Paul, 1954
Mes cars parents, cumar Maria e cumpar Sigisbert,
Hai grad puspei legiu atras Vossa cara brev, che hai buca daditg retschiert, per la quala jeu engraziel a Vus cordialmein. En special ha ei allegrau mei fetg de leger che la cara Sofia seigi ussa en cumpleina sanadad. Sin nossa viseta igl onn 1947 veseva la cara Sofia ora aschi tresta e deprimida, che la cara Bertha ha bargiu ord cumpassiun. Dieus benedeschi Ella e sia famiglia.
Sco ins auda ha ei dau massas neiv leu en las alps. In bruoder dalla claustra da Mustér ha scret dad 1 1/2 meter altezia, quei ei bein prigulus da lavinas en nossas vals.
Sundel savens en enguoscha da udir schliatas novas - disgrazias da lavinas. Vegli il car Diu pertgirar da tuttas disgrazias.
Nus havein giu in lev unviern aschilunsch, aunc mai grondas ferdaglias e mo ina buna quarta neiv cuviera la tiara ed ei drova mo paucs dis da bun'aura e la neiv ei svanida.
Enzacu il zercladur ni fenadur visetel lu puspei Tiu figliel bruoder Gotfrey-Paul (mira). El ei sauns e sia lavur ei il perver e haver quitau da 3000 gaglinas, las qualas sesanflan en treis gronds gagliners. Els han empau trubel cun grondas siarps tussegadas, che rumpan en els gagliners e mazzan gaglinas e maglian ils ovs. - Perquei ha siu superiur armau El cun ina pistola, sinaquei ch'El sappi sittar en cass da basegns.
Avon paucs dis hai scret ad El ina liunga brev e sia risposta vegn lu per suenter Pastgas. El sa scriver a casa mo quater gadas ad onn.
E nus tscheu, mes affons e famiglia, nus essan tuts sauns e la Maria, nossa feglia ha cun 42 onns puspei giu ina poppa ch'ei ussa gleiti in onn veglia, pia en tut 20 beadis e gleiti 78 onns vegls.
Il Thomas, junior, studegia cheu en in seminari per giuvenils che vulan vegnir missiunaris e sia sora Johanna va era en claustra, igl atun proxim - pia la veglia da Diu daventi.
E nossa obligaziun ei da far ferventamein oraziun per els.
Treis da nos vischins, in Tony Schmidt, fegl dil Wigieli Schmidt, quels stevan en casa nua che Emanuel Deragisch stat. Siu bab e Sep Antoni e Luis Bearth ein emigrai en America igl onn 1888. Jeu mavel il tierz onn a scola.
Ils auters dus ein signur Linder da Brienz e signur Steiner dil cantun Sviz. Jeu vegnel ad entruidar il Tony Schmidt tier Vus en cass ch'el vegn a Sedrun. El tschontscha perfin aunc pulit il romontsch.
Mes cars, jeu hai giu grondas tentaziuns d'era far il viadi cun els, mo mia feglia Anna e tut ils auters affons han temiu, muort mia vegliadetgna. Ed igl ei schon ver, sundel gleiti denter ils pli vegls da Tujetsch.
Mardis vargau, ils 8 da quest, havein finiu la devoziun da 40 uras cheu en nossa farria. Ei stau dis da perfetga adoraziun, oraziun e da grazias retschartas da nies car Diu. Essend che nossa baselgia ei bia memia pintga e la populaziun che crescha ad in crescher - ei quella gronda devoziun vegnida celebrada el gimnasium da nossa nova casa da scola, che ha plaz per 5 - 600 persunas.
En dus onns vegn la presenta baselgia scarpada giu ed ina nova vegn baghegiada sil medem sulom, ei veramein grond basegns.
Cheu suondan enzacontas lingias en eglisch dalla figliola Anna: My dear Jak. Martin
Mes Cars, sundel segirs ch'enzatgi dils hosps leu el hotel Cruna ni Oberalp san translatar a Vus quels paucs plaids che l'Anna ha scret.
Salidei Vos fargliuns tuts cordialmein, sco era tut ils cars vischins da Gonda. Pia, tenor Vossa brev, vegn ei baghegiau ina casa da scola per ils pigns leu damaneivel da Vus. Quei ei veramein progress.
A, gie, avon che emblidel - Hai era retschiert la carta che havevas tarmess cun il Sep Monn Peppy. Els ein sauns ed il Sep va bia sin la pesca.
L'Onna Maria Caduff-Jacomet ha giu in accident. Ei selischnada e curdada sin via da glatsch e fatg mal il dies. Ha stuiu star en spital per in per dis, mo ei puspei a casa sin via da semegliurar. Vias da glatscha, quei ei ina calamitad mintg'onn cheu ell'America:
Grad ussa creschan las auas aschi fetg, muort la bun'aura da primavera che bia marcaus, vitgs e farmas giu el sid vegnan innundai. La glieud ston bandunar las habitaziuns ed en bia loghens ston ins duvrar barcas per ir per ils vitgs entuorn e bia glieud piardan la veta cun negar. Cheu a St. Paul ei negin prighel, essend cheu aults crests.
Ussa hai scret da bia. Salids era a mes nevs a Surrein, sco era al Maurus, dil qual jeu spetgel schon daditg sin novas. A Dieni ei negin pli da mia glieud - veramein, co ei sa semidar sin il mund. Aunc specials salids alla Maria Ursula e famiglia.
Pia concludel cun ils pli cordials salids
Vies adina sincer parent ed amitg
Tumaisch Behr
Per buca trametter a Vus sapzi vit - aunc specials salids a mias duas cusrinas Onna Maria e Benedicta Huonder. - Jeu vegni en cuort a scriver ina brev alla cara Onna Maria. Quella cara e sontga olma, che ha flaghegiau la paupra Onna Maria Derungs cun tonta pazienzia.
Nus treis cusrins havein schau leger duas sontgas messas solemnas cheu per la cara defuncta.
Ella ruaussi en paisch.
R. I. P.
Brev da Florentin Monn (Tiuter) a Vigeli Valier da Camischolas
St. Paul, ils 1-2-1971
Car amitg e famiglia!
In cordial engraziament per Tia biala brev dils 5 da schaner 1971. Ei fa in detg grond plascher da saver che vus essas aunc en ualti buna sanadad en Vos onns vegls, quei ei in grond scazi sin quest mund. Nus savein era dir il medem, havein giu in fetg sanadeivel e bien onn, era mes dus frars tscheu ein en buna sanadad.
Il Flurin ha aber piars sia cara dunna Maria Monn-Riedi en vegliadetgna da 75 onns. Ella era buca stada en buna sanadad ils davos onns, ei morta ils 22 d'uost 1970 (dultsch cor da Jesus dai a sia olma il ruaus perpeten). Igl Alois e sia dunna Barbra ein aunc en buna sanadad e laian Vus salidar.
Haveis era marveglias dils frars Deragisch; quels ein aunc domisdus en ualti buna sanadad per sias vegliadetgnas. Ein maridai, il Fidel (1900–1982) ha duas feglias maridadas e han sias famiglias. El ha aber giu fetg grondas disgrazias en ses onns vegls. Sia emprema dunna ei morta igl onn 1958 tras ina gronda operaziun. El ei puspei maridaus circa dus onns suenter, haveva puspei ina fetg buna dunna. Igl onn 1968 ein els stai en ina disgrazia d'automobil. Ella ha survegniu in "schlac", ei "peralaisa" dad in maun giu, stuiu ira en in spital, sa buca ira ed era buca tschintschar aschiditg sco ella viva, siu cor ei aunc fetg ferms e quei ei tut ch'ella ha. Quei ei fetg trest. Il Giusep (1901–1980) ha in buob e duas buobas, era tuts maridai; els ein ussa era puspei persuls e va cun els fetg bein.
Il Segner ha era clamau a casa nossa cara amitga Anna Maria Caduff-Jacomet. Suenter ina fetg leva malsogna e fetg paucas dolurs ha ella stuiu murir ils 15 d'avrel 1970 en vegliadetgna da 81 onns, sia olma "rastir" e paisch. Quei ein ussa zacontas novitads.
Havein giu ina ualti migeivla stad, buca bia calira, havein ussa aber ualti bia neiv ed era fetg freid. Viel ussa calar cun miu malscriver, speronza che capeschies in tec. Era in grond engraziament per la Gasetta Romontscha, endrieschel fetg bia novitads da leu entras quella.
Pia per quella ga ils pli cordials salids da nus tuts, vies amitg
Florentin e famiglia
Dear
Ellen
Brev da Florentin Monn (Tiuter) a Norbert Berther, Camischolas
St. Paul, ils 14-12-1971
Stimau signur Berther,
Havein retschiert Vossa brev dils 8-6-1971. Sco hai capiu vulesses Vus ina fotografia d'ina colonia ni in liug cul num Badus el stadi Ohio. Haiel fatg tut pusseivel d'anflar quei plaz, haiel aber giu negin success, jeu stun fetg mal, che saiel buca gidar Vus da quei temps.
Cordials salids, Vies patriot
Florentin Monn
Brev da Placi Fry
St. Paul, ils 23 da fevrer 1908
Car frar, jeu hai retschiert tia brev cun plascher, mo vid il scriver sto ei esser daventau pauc leu en 18 onns. Nus essan dapresent tuts sauns ed adina lavur detgavunda. Dacuort ha miu buob grond giu ina operaziun, mo ussa eis el meglier. Tschun visetan la scola ed ils dus pigns ein a casa. Tscheu ha fatg uonn in fetg lev unviern, aunc ussa giu pauca neiv e buca fetg freid. Dil Martin Peder saiel jeu dar paucas bunas novas. Lez lavura grad ussa, mo plitost tut unviern per la spisa. In cumpogn da pauca vaglia, senza caracter u instrucziun; Sch'ei dat mo da quels leu, sche da quels sch'ei leu, tscheu san ei buca duvrar da quella glieud. Jeu haiel tschintschau zuar mo ina gada cun el, mo haiel spert viu tgei um igl ei.
Il marcau da S. Paul ei gronds, aber sentupein bein enqual gadas el marcau ensemen cun romontschs. La pli part dils Romontschs ein ora d'entuorn quasi sin tuts mauns.
Quest unviern haiel jeu il Berther. La stad quentel jeu far cun mes buobs. Jeu haiel era udiu ch'il Sep Maria Schmed da Tschamut ed il Gion Battesta Geronimi da Selva vegnien a semetter sin vaidi ils 2 da mars per far ina viseta leu. Jeu vi era haver agurau in ventireivel bein niev onn.
Novitads saiel jeu neginas ch'interessassen Tei. Perquei concludel jeu mia brev cun in bi salid
Tiu frar
Placi Fry
Brev da Placi Curschellas
Placi Giusep (1906–1996), emigraus els Stadis Uni naven da Le Havre cul bastiment Paris ed arrivaus a New York igl 1. da fevrer 1928. Fegl da Giachen Martin Curschellas (1867–1949) e Genoveva Bearth (1874–1947).
San Francisco, 21. Oktober 1929
Liebe Teresia!
Es ist wohl frech Dich so zu nennen, aber ich hoffe Du nimmst es mir nicht übel. Da ich Deine Adresse erfahren habe, so möchte ich doch gerne erfahren wie es Dir geht. Wie es den Anschein hat, so hälst Du mit den Doktoren, da Du immer bei solchen arbeitest. Ich hoffe und wünsche es gehe Dir gut, dass Du immer schön gesund bleibst und Dir nicht unangenehmes in di Quere kommt. Es freut mich immer etwas zu hören wie es zu Hause und in der schönen Schweiz geht, ganz besonders von Freunden. Darum hoffe ich auf eine Antwort und die Bewilligung Dir wieder schreiben zu dürfen.
Man ist hier so alleine. Es ist nicht das gleiche wie dort. Das Lösungswort ist hier Arbeit und wieder Arbeit. Wenn einer Vergnügen sucht, so soll er in der Schweiz bleiben. Mir geht es sonst gut. Ich arbeite in einer Bäckerei. Habe nämlich Beruf gewechselt. Das geht hier nicht so lange wie in der Schweiz. Verdiene 115 Dollar den Monat und Kost. San Franzisco ist schön, nie warm und nie kalt. Es hat schöne grosse Gärten für schöne Spaziergänge, besonders wenn man eine so schöne Begleiterin hätte wie Du. Hier sind die Weiber nicht viel wert. So lange man Geld genug hat geht es, wenn das aber aufhört, so suchen sie einen andern zum aussaugen.
Lukas ist auch hiet in der Nähe. Er arbeitet auf einer Farm. Wie geht es mit Dir? Hast Du etwa auch Lust nach Amerika zu kommen? Wenn, so überlege Dir es 3 mal, den hier ist es hart zum anfangen, nachher geht es schon.
In dem ich auf eine Antwort (und zwar sofortige) hoffe
grüsse ich Dich herzlich
Plazi
Meine Adresse
Plazi Curschellas
Braynd Hotel
809 Brayndstr and 6th. str.
San Francisco
Californien


text:
En la «Casa Carigiet» fredi anc adina in pau da fim. Sch’ins entra la chasa sin plaunterren na vesan ins anc nagut dal fieu, uschia er sin l’emprima auzada. Tuttina hai er là donns, dentant èn quai donns da l’aura perquai che la chasa è stada in onn e mez senza tetg.
Ins stoppia prender ora tut ils elements da lain, quintia dentant ch’ins possia salvar ils mirs. En la terza auzada èn lura da vesair ils gronds donns dal fieu, nua ch’il fieu è probabel er rut ora.
Co vai vinavant?
Il pli grond obstachel sajan ils daners, din Thomas Imboden e Lisa Schmidt-Candinas da l’uniun Trun Cultura. In grond pass hajan ins pudì far cun metter sut protecziun la «Casa Carigiet». La promoziun dal project da renovaziun saja la pli gronda sfida ed uschia er da chattar ils daners neccessaris.


text:
L'areal sut la clinica Waldhaus duai vegnir surbajegià. La regenza ha perquai lantschà ina concurrenza d'investurs. Fatg la cursa ha lura il project abitadi «Baumweissling» cun 120 abitaziuns.
Sin ils 19'000 meters quadrat stattan oz 12 chasas. Chasas ch'eran pli baud per ils emploiads da la clinica Waldhaus. Tscherts dals abitants e las abitantas da questas chasas revolteschan encunter la nova surbajegiada. Els han lantschà ina petiziun e vulan uss fundar in'uniun cunter la surbajegiada. I saja bler spazi biodivers che giaja a perder cun ils novs bajetgs, manegian Agnes Caltabiano ed Edith Schulthess, duas da las abitantas dal quartier. D'ina vart tgirian ils pazients da la clinica ina part dals spazis cun ierts e curtins e da l'autra vart dettia er spezias periclitadas sco p. ex. la cuacotschna d'iert che vivian sin l'areal cun bler verd e plantas veglias.
La surfatscha tutga al chantun e lez vul bajegiar. Stefan Müller da l'Uffizi da construcziun auta ha ina tscherta capientscha per ils abitants ma i vegnia era mess paisa tar la nova surbajegiada sin in spazi biodivers. Plinavant sajan ils plans per l'areal gia daditg enconuschents. Stefan Müller vesa strusch ina schanza dad anc midar insatge vi dal project. Els hajan numnadamain sclerì tut fundadamain e cun plirs experts. Sche tut va sco planisà vegn gia entschet proxim atun a bajegiar.
«Missiun B» – per dapli biodiversitad
- Dapli dal project «Missiun B».
- Registrai Vossa surfatscha biodiversa sin missiunb.ch, il link avra en ina nova fanestra.
- As participai a nossa gruppa sin Facebook, il link avra en ina nova fanestra.


text:
Envers SRF News ha Armin Capaul, il pur da muntogna ed iniziant da l'iniziativa per las vatgas cun corna confirmà, ch'el saja pront per cumpromiss: Per Armin Capaul fissi en urden sche la confederaziun faschess quai cun mo 15 milliuns francs e betg cun 30 milliuns francs sco che l'iniziativa prevesa. El retiria però be l'iniziativa sch'il parlament menziuneschia en la lescha explicitamain ch'ins stoppia tegnair bain las vatgas. Vul dir che las vatgas stoppian er durant l'enviern pudair sa muventar en il liber e la stad sin pastgira.
La cumissiun propona cuntraproposta indirecta
La cumissiun cusseglia d'elavurar ina lescha sco cuntraproposta indirecta tar l'iniziativa. Quai è ina proposta pli concilianta che quella dal Cussegl dals chantuns. Il Cussegl dals chantuns aveva fatg la proposta da refusar l'iniziativa senza cuntraproposta.
RR novitads 17:00
Iniziativa
Cun sia iniziativa vuleva Armin Capaul che la confederaziun sustegnia purs che tegnan vatgas cun corna finanzialmain. Ils daners duain indemnisar ils dischavantatgs che las vatgas cun cornas portan. Uschia ston purs da vatgas cun cornas per exempel bajegiar stallas pli grondas.


text:
Christian Biäsch è da professiun cuschinier e mazler. Ses da chasa a Tavau è in hotel en il Sertig. La è l'entira famiglia involvida e cura ch'il temp permetta, lavura era il giuven lutgader en il manaschi da famiglia. Actualmain è el dentant en il Signuradi per far in praticum sin in bain da viticultura. Quai plascha bain, ed ins possia schizunt trair parallelas tranter in bun vin e la lutga. Omadus dovrian ina buna purziun passiun.
Passiun demussa il giuven da 23 onns tant en sia professiun sco era en il sport. Ils davos trais onns ha el adina gì dapli success en la lutga, ed è uschia in dals set Grischuns che pon ir a Zug a la Festa federala.
RR Telesguard 17:45


text:
L’abitaziun da vacanzas da Pierina Albin a Breil è stada occupada quasi 10 emnas questa stad. Quai saja en cumparegliaziun cun ils onns passads nua che sulet ina emna era occupada in augment extraordinari, di la dunna ch’affitta abitaziuns da vacanzas dapi quasi 30 onns.
Surtut osps da la Svizra
Era il manader da fatschenta da Surselva Turissem Kevin Brunold po confermar quai. La stad passada saja stada per il turissem en Surselva extraordinari buna. Ils osps da la Svizra, ch’era gia adina ils impurtants, sajan vegnids stedi en la Surselva a far vacanzas e tge che saja crudà en egl saja ch’era osps da la Svizra romanda sajan vegnids.
Per pudair profitar uss da quest svilup vegnian els a discutar sur da pussaivlas mesiras da reclama era en Svizra romanda, ma quai saja betg il martgà il pli impurtant per la Surselva, accentuescha il manader da fatschenta.
Reservaziuns d'abitaziuns en Surselva
Svilup extraordinari
Sch’ins observa uss il svilup da quest onn alura pon ins vesair ch’il schaner n’è stà en cumparegliaziun cun l’onn passà betg uschè ferm. Il favrer percunter è stà per 15% pli ferm che l’onn passà. Alura è vegnì il «lockdown» e las cifras mussan engiu. Ma il matg noda la Surselva in plus da 186%, il zercladur in plus da 170% ed il fanadur in plus da quasi 100%. Pia in augment extraordinari, di Kevin Brunold.
Ma era cun tut quests svilups positivs na possian ins betg garantir che la stagiun d’enviern che spetga vegn era a nudar tals augments d’osps. Ma ins stoppia restar positiv e sperar che las mesiras da segirtad possian vegnir garantidas ma era tut il rest stoppia constar per ch’i dettia in bun enviern. Bun'aura e la finala era naiv.


text:
Gist dus parcs planiseschan interprendiders privats en Purtenza. Ma uschè spert sco giavischà na vai betg: A Schiers manca ina lubientscha per ina via d’access ed a Küblis ha l’interprendider tant da far ch'el ha strusch temp per la realisaziun.
Ils dus concepts per ils parcs sa differenzieschan:
- Markus Patt da la Terno SA less construir a Küblis in bajetg da trais auzadas, nua che picturs, scrinaris u garaschists pon prender a fit localitads.
- La cuminanza d’interess «Gewerbepark Schiers» vul bajegiar dafertanttiers e tut tenor ils giavischs dals singuls interessents.
Impediments e retardaments
Ensasez èn omadus parcs gia pli daditg en planisaziun. La cuminanza d’interess per il parc a Schiers ha cumprà avant tschintg onns il terren. L’entschatta sajan els stads euforics – era perquai ch’in grond interessent vuleva sa chasar en il parc, di Martin Bordoli da la cuminanza d’interess.
Suenter intgins mais l’emprima trumpada: Il grond interessent sa retira. La segunda trumpada: L’ASTRA na lubescha betg la via d’access sco quai che la cuminanza d’interess la vul bajegiar. Gliez n’avessan ils trais interprendiders betg spetgà, cunzunt perquai che la vischnanca aveva dà d’entellir a chaschun da la cumpra da terren che l'access na saja nagin problem.
Nus essan stads memia euforics l’entschatta
A Küblis datti tut autras difficultads: Là ha Markus Patt gia ils plans detagliads per il parc da mastergn. Ses problem è dentant ch’el è fatschentà uschè ferm cun sia firma da construcziun da metal ch’i manca il temp per cuntinuar.
Plinavant less el anc integrar dudesch abitaziuns en il parc. Per gliez stuess la vischnanca midar la zona da mastergn en ina zona maschadada. Ma era sche quai n’avess betg da funcziunar, vul Patt en mintga cas realisar il parc.
Ils giuvens mastergnants duain avair la pussaivladad da restar en la vallada
Concurrenza nunspetgada
Uss vegn vitiers ch’ils parcs planisads survegnan nunspetgadamain concurrenza. La vischnanca da Schiers vegn sezza activa. Ils 27 da mars voteschan la radunanza communala davart in credit da 2,1 milliuns francs per avrir ina zona da mastregn. Là duain mastergnants survegnir terren da bajegiar per in pretsch favuraivel.
Era il chantun ha aquistà a Seewis-Pardisla terren en la zona d'industria per al vender a l'industria d'export.
En tut daventa pia vanal terren da radund 60'000 meters quadrat per mastergners ed industria tranter Küblis e Seewis - quai sin in tschancun da 14 kilometers.
RTR actualitad 07:30


text:
La «reglamentaziun da la lingua ufficiala in Engiadina Bassa» è ina cunvegna intercommunala davart il diever dal rumantsch. Radunanzas vegnan manadas per rumantsch, l’administraziun succeda da princip per rumantsch, las scolas èn rumantschas ed era inscripziuns publicas ston esser rumantschas.
Questa cunvegna è vegnida suttascritta il schaner 1996 e vala fin ils 31 december 2015. Ella sa prolunghescha automaticamain per 5 onns, sch'ella na vegn betg desditga almain in onn avant d’ina da las vischnancas. Quai n’è betg capità. Teoreticamain è la reglamentaziun anc en funcziun fin il 2020.
Dal tut na vegn betg suandada la reglamentaziun. Pliras inscripziuns publicas èn tudestgas. Las autoritads communalas èn conscientas da quai. Causa la fusiun communala avevan els autras prioritads che da controllar inscripziuns. Il president communal, Christian Fanzun, empermetta, ch'inscripziuns che cuntrafan a la reglamentaziun vegnan a stuair vegnir midadas.
RR Actualitad 08:00


text:
La gruppa EMS ha fatg l'onn passà ina svieuta netta da 1,8 milliardas francs. Quai èn 300 milliuns francs pli pauc ch'il 2019. Sco quai che la gruppa communitgescha è la svieuta sa reducida marcantamain l'emprim mez onn 2020 pervi da la pandemia. Il terz quartal saja ella lura sa revegnida ed il quart quartal haja schizunt surpassà il resultat da l'onn avant. Il gudogn net è sa reducì per 17,3% sin 440 milliuns francs. Il 2019 eran quai anc 532 milliuns francs.
Il mars e l’avrigl han plirs clients serrà las fabricas e nossa svieuta è sa sminuida fermamain.
La gruppa EMS propona ina dividenda ordinaria da 13 francs per aczia ed ina dividenda extraordinaria da 4 francs. Uschia munta il pajament da dividendas 17 francs per aczia, 3 francs pli pauc ch'il 2019.
Miras per il 2021
Per il 2021 quinta la EMS cun ina meglra situaziun economica. Il progress da la conjunctura dependa dentant vinavant dal decurs da la pandemia e las intervenziuns politicas. Temporar è uschia da quintar cun ina instabilitad dals martgads mundials. Dentant quinta la gruppa EMS per il 2021 cun ina svieuta pli auta ed in pli aut resultat da gestiun (EBIT) che l'onn avant.
Puspè engaschar persunal
Il 2020 è il dumber da persunal sa sminuì per 5%, quai tant mundial sco era en Svizra. Tar il persunal svizzer saja quai dentant betg pervia da relaschadas, mabain la gronda part pervia da pensiunaments. Cunquai che la svieuta da l’interpresa è uss puspè meglra, sajan els puspè vid engaschar persunal, actualmain veglian els recrutar 200 enfin 300 persunas, ha Magdalena Martullo-Blocher infurmà oz ad ina conferenza da medias virtuala.
Nus tschertgain urgentamain persunal per la producziun e professiuns tecnicas a Domat.
Ord l'archiv
Durant l'emprim mez onn dal 2020 ha il concern da chemia speziala fatg marcantamain pli pauca svieuta e pli pauc gudogn. Raschuns èn sper il ferm franc svizzer er la crisa tar la branscha d'autos pervi da la pandemia. La CEO Magdalena Martullo-Blocher guarda dentant cun optimissem en il futur.


text:
La midada dal clima porta dapli aura extrema cun consequenzas sco dapli crudadas da crappa e bovas. L’Institut per la perscrutaziun da la naiv e da lavinas SLF admonescha ils viandants d’esser precauts.
En spezial en il territori autalpin vegni pli privlus – e bovas ed auters eveniments na sajan strusch da preannunziar, di l’Institut SLF a Tavau suenter avair analisà divers studis. Viandants possian dentant minimar il ristg, cun s’infurmar bain e planisar lur ruta cun attenziun.
Dapli lavur, dapli viandants
Betg d’evitar è tenor il SLF dentant, che las sendas vegnan donnegiadas pli savens e ch’il mantegniment vegn a dar dapli lavur. La situaziun dal privel è era in impurtant tema, perquai ch’il plaschair da viandar vegn a crescher cun las temperaturas pli autras tras la midada dal clima, scrivan ils scienziads da l’institut a Tavau.


text:
Vanilla Sky
Vanilla Sky (Cēl ad vanìglia) 'l è 'n thriller fantàstic dal 2001 ad Cameron Crowe, arfacimènt dna pelìcula spagnōla dal 1997 da 'l tìtul Apri gli occhi. In dla culòna sunóra a s cata 'l braṅ Vanilla Sky ad Paul McCartney candidâ pò a i Prèmi Òscar d'l an dòp.
Custâ ssant'òt migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad duśènt-tri.
Sunt
'L editōr ad New York David Aames (Tom Cruise) 'l è 'n śōv'n ad sucès, pîṅ 'd bèsi e 'd dóni, l'ultma l'è la biónda Julie Gianni (Cameron Diaz). Finî in parśòṅ acuśâ 'd umisìdi, al cònta a 'l dutōr Curtis McCabe (Kurt Russell), ch'al gh'à da far na perìsia p'r al tribunàł, qvél ch'a gh'è sucès. Al dè dal sò cumpleàn al s è daśdâ sinténd na registrasiòṅ ch'la gh dgiva 'd vèrar gl'òć e la sira, a la sò fèsta, l'iva cgnusû na dóna ciamàda Sofia Serrano (Penélope Cruz) ch'la gh'iva fat pèrdar la tèsta.
La Julie la n iva tòlt minga bèṅ cal fat lè e, vilìda p'r èsar stada dascargàda, la s séra butàda śò da 'n pònt cun la màchina par far-la finìda insém a David ch'l éra sù sèg. La dóna la mōr méntar lò invéci al la scampa finénd però in còma par tri stmani e mèś e cun la ghigna uféśa tant ch'al gh'à da far dgl'uperasiòṅ a 'l crani. Inólt'r al gh'à da spés di arbgàt e dgl'alucinasiòṅ.
'L óm al taca a véd'r-as cun la Sofia ma na matìna al s cata a lèt la Julie ch'la gh diś 'd èsar la Sofia. David al gh'à 'n shock e 'l è sicûr che chi lē la n sia mia mòrta in d'l incidènt e ch'la faga finta 'd èsar la Sofia p'r armàgnar sèg. Dòp avēr-la piciàda, 'l óm 'l è custrét a tiràr fóra di bèsi par pagàr la causiòṅ e n finìr minga in parśòṅ.
I sò amìg, cuma Brian (Jason Lee), i tàc'n a pinsàr ch'al gh'àppia di prubléma in dla tèsta.


text:
Il referendum che l'opposiziun en la Venezuela ha planisà cunter il president socialist, Nicolas Maduro, vegn ad esser - tenor l'uffizi d'elecziun - pir l'auter onn il favrer. Il datum è da gronda impurtanza. Sch'il referendum è pir suenter ils 10 da schaner, restan ils socialists, tenor constituziun, a la pussanza, perfin sch’il president avess da perder las elecziuns. Lura vegniss il vicepresident - medemamain in socialist - a surpigliar e reger fin il 2019.
Mo d'in referendum avant la mesadad dal temp d'uffizi dessi entaifer curt temp elecziuns novas.
RR novitads 6:00


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Gioann/Gioann 6
Gioann[modifiché]
6[modifiché]
Gesù a dà da mangé ai sinchmila[modifiché]
1Dòp dë ste còse, Gesù a l'é andàit da l'àutra banda dël lagh ëd Galilea, visadì 'l lagh ëd Tiberiade. 2A lo seguitava motobin ëd gent për motiv ch'a vëddìo ij segn miracolos ch'a fasìa an favor dij malavi. 3Gesù, anlora, a l'é montà an s'na colin-a e a l'é setasse con ij sò dissépoj. 4Ora 'l di 'd Pasqua, ch'a l'era la festa dij Giudé, a l'era davzin. 5Gesù, donca, a l'ha aussà lë sguard e quand ch'a l'ha vëddù cola granda furfa 'd gent ch'a venìa da chiel, a dis a Flip: "Dov é-lo ch'i podrio 'ndé a caté 'd pan përchè sta gent-sì a l'abia da mangé?". 6A disìa lòn për butelo a la preuva, përchè ch’a savìa bin lòn ch'a l'avìa da fé. 7Flip a l'ha rësponduje: "S'i l'avèisso bin për dosent dné 'd pan, a-i na sarìa ancora nen pro për dèjne mach na frisa a pr'un!". 8E un dij Sò dissépoj, Andrea, ël frel ëd Simon Pé, a-j dis: 9"A-i é sì 'n fieul ch'a l'ha sinch panèt d'òrdi e doi pess, ma còs é-lo lòn për tanta gent?".
10Anlora Gesù a dis: "Fé seté la gent". Ant col pòst a-i era motobin d'erba e la gent, donca, a l'é setasse. A-i na j'era apopré sinchmila. 11E Gesù a l'ha pijà ij panèt, a l'ha ringrassiane Nosgnor e a l'ha fane la distribussion a la gent ch'a l'era setà fin-a a tant ch'a na vorìo, e l'istess a l'ha fàit con ij pess. 12Dòp ch'a l'han pro mangià, Gesù a dis ai sò dissépoj: "Rabasté ij tòch ch'a son d'avans, përchè gnente a na vada sgairà. 13A l'han donca rabastaje, e a l'han ampinì dódes cavagne dij tòch ch'a l'ero vansà a coj ch'a l'avìo mangiane.
14Quand che la gent a l'ha vëddù 'l segn miracolos che Gesù a l'avìa fàit, a disìo: "Sto-sì a l'é për dabon ël profeta ch'a l'avìa da ven-e al mond". 15Ma Gesù, quand ch'a l'ha capì ch'a vorìo ven-e a pijelo për felo rè, a l'é artirasse ancora bel che sol an sle colin-e.
Gesù a marcia an sl'eva[modifiché]
16Quand l'é fàsse sèira ij sò dissépoj a son calà al lagh, 17a son montà an sla barca e a son passà dëdlà dël lagh da le part ëd Capernaum. A l'era già neuit che Gesù a l'era pa ancora vnù da lor. 18E 'l lagh a l'é gonfiasse d'un grand vent ch'a bofava. 19Quand ch'a l'avìo già remà tre o quat mija a l'han vëddù Gesù ch'a s'avzinava a la barca an marciand dzora a l'eva e a na son restà bele che sbaruvà. 20E Chiel a l'ha dije: "I son mi, ch'i l'abie nen tëmma!". 21A l'han arseivulo con piasì, donca, ant la barca, e sùbit apress, la barca a l'é abordasse andoa ch'a andasìo.
22A l'indoman, la gent ch'a l'era stàita da l'àutra part dël lagh, a l'ha vëddù ch'a-i era lì gnun-e d'àutre barche fòra che cola sola che ij Sò dissépoj a l'ero montaje, e che Gesù a l'era nen montà 'nt la barca ansema ai sò dissépoj, ma che lor a l'ero partì da soj. 23D'àutre barche a l'ero rivà da Tiberiade davzin al pòst andoa ch'a l'avìo mangià 'l pan, dòp che Nosgnor a l'avìa rendune grassie. 24Sta gent, donca, ch'a vëddìa che Gesù a l'era nen lì, nì ij Sò dissépoj, a son ëdcò montà an su cole barche, e a son vnù a Capernaum a l'arserca 'd Gesù.
Ël dëscors ëd Gesù rësguard al pan ëd vita[modifiché]
25Parèj a l'han trovalo da l'àutra banda del lagh, e a l'han ciamaje: "Rabbì, da quand é-lo ch’it ses rivà sì?". 26Gesù a l'ha rësponduje: "An vrità, an vrità iv diso ch'im serche nen përchè ch'i l'abie vëddù 'd segn miracolos, ma për motiv ch'i l'eve mangià 'd pan e ch' i seve gavave la fam. 27Deve nen tant da fé për lòn ch'a dura nen ampess coma 'l mangé. Angageve pitòst për oten-e la vita eterna che 'l Fieul ëd l'Òm a peul deve, përchè Nosgnor, ël Pare, a l'ha marcalo con Sò cacèt d'aprovassion.
28Anlora a l'han dije: "An còsa l'omne da angagesse për fé j'euvre che Nosgnor a veul da nojàutri?". 29Gesù a l'ha rësponduje: "Chërde an col che Nosgnor a l'ha mandà a l'é l'angagiament pì grand che chiel a veul da vojàutri, e cola-lì a l'é l'euvra 'd Nosgnor". 30Anlora a l'han dije: "Che segn miracolos it fas-to, donca, përchè an vëddend-lo noi i l'abio da chërd-te? Còs peudes-to fé? 31Ij nòstri antich a l'han mangià la mana 'nt ël desert, conforma a lòn ch'a l'é scrit: 'A l'ha daje da mangé 'd pan ch'a ven dal cel'".
32Ma Gesù a-j dis: "An vrità, an vrità iv diso: 'A l'é stàit nen Mosè ch'a l'ha dave 'l pan dël cel; ma a l'é mè Pare ch' av dà 'l ver pan dël cel. 33Ël pan ëd Nosgnor a l'é col ch'a l'é calà dal cel e ch'a dà la vita al mond". 34Anlora a l'han dije: "Signor, dane sèmper ëd col pan-lì!". 35E Gesù a l'a dije: "I son Mi 'l pan ëd la vita: col ch'a ven da Mi a l'avrà pì nen fam; e col ch'a chërd an Mi a l'avrà mai pì sèj. 36Ma i l'hai dive ch' i l'eve vëddume, e contut i chërde ancora nen. 37Tuti coj che mè Pare am dà, a vniran da Mi, e Mi i manderai mai vìa[1] gnun ch'a ven-a a Mi, 38përchè i son calà giù dal cel nen për fé mia volontà, ma la volontà 'd Col ch'a l'ha mandame. 39E la volontà 'd Col ch'a l'ha mandame a l'é costa-sì: ch'i perda gnun[2] ëd coj che Chiel a l'ha dame, ma ch’i j'arsùssito tuti nt ël di darié. 40përchè costa-sì a l'é la volontà 'd mè Pare: che tuti coj ch'a vëddo 'l Fieul e ch'a chërdo an Chiel a l'àbio vita eterna, e Mi i j'arsussitrai 'nt ël di darié".
41Ora la gent[3] a l'avia comensà a mormoré contra 'd Chiel përchè a l'avìa dit: "I son ël pan calà giù dal cel". 42Përchè a disìo: "É-lo nen sto-sì Gesù, ël fieul ëd Giusèp? Nojàutri i conòssoma sò pare e soa mare! Com é-lo donca che adess a dis d'esse calà giù dal cel?". 43Gesù anlora a-j dis: "Mormoré nen tra 'd vojàutri. 44Gnun a peul ven-e da Mi, se 'l Pare, ch'a l'ha mandame, a lo tira nen; e mi i l'arsussitrai 'nt ël di darié. 45A l'é scrit ant ij liber dij profeta: "'Tuti a saran amaestrà da Nosgnor'[4]. Tuti coj ch'a dan da ment al Pare e ch'a amprendo lòn che Chiel a-j mostra, a ven-o da mi. 46(A l'é nen che quaidun a l'àbia vëddù 'l Pare: mach Mi, ch'i son stàit mandà dal Pare, i l'hai vëddulo). 47An vrità, an vrità iv diso: coj ch'a chërdo a l'han vita eterna. 48Mi i son ël pan ëd la vita. 49Vòstri antich a l'han mangià la mana 'nt ël desert, epura a son mòrt. 50Sto-sì a l'é 'l pan ch'a l'é calà giù dal cel, përchè se quaidun a na mangia, a meuira nen. 51I son mi 'l pan ch'a dà la vita e ch'a l'é calà giù dal cel. Se quaidun a mangia dë sto pan, a vivrà për sèmper; e 'l pan ch'i darai a l'é mia carn për la vita dël mond.
52Anlora la gent a l'ha comensà a dëscute[5] tra 'd lor, e a disìo: "Com é-lo che sto-sì peul dene soa carn da mangé?". 53E Gesù a-j dis: "An vrità, an vrità, iv diso che s'i mange nen la carn dël Fieul ëd l'Òm, e s'i bèive nen ëd sò sangh, i l'eve nen la vita an vojàutri. 54Col ch'a mangia mia carn, e ch'a bèiv mè sangh, a l'ha vita eterna, e Mi i l'arsussitrai 'nt ël di darié. 55Përchè mia carn a l'é për dabon ëd mangé, e mè sangh a l'é për dabon ëd bèivanda. 56Col ch'a mangia mia carn e ch'a bèiv mè sangh, a stà an Mi e Mi an chiel. 57Com ël Pare ch'a l'é viv a l'ha mandame, e ch'i son viv grassie a Chiel, parèj col ch'am mangia a vivrà grassie a Mi. 58Sto-sì a l'é 'l pan ch'a l'é calà giù dal cel. A l'é nen coma col ch'a l'han mangià vòstri antich. Lor a son mòrt, ma col ch'a mangia 'd cost pan-sì, a vivrà për sèmper.
Diversi 'd coj ch'a seguitavo Gesù as na van via[modifiché]
59Gesù a l'ha dit ste còse 'nt la sinagòga, antant ch'a dotrinava a Capernaum. 60Contut, diversi dij Sò dissépoj ch'a l'avìo sentulo, a l'han armarcà: "Sta paròla a l'é dura: chi a podrìa mai acetela?"[6] 61Ma Gesù, ch'a savìa ch'a-i era 'd Sò dissépoj ch'a mormoravo 'd lòn, a-j dis: "É-lo che lòn a vë scandalisa? 62Còsa a sarìa donca, s'i vëddèisse 'l Fieul ëd l'Òm monté andoa ch'a l'era anans? 63A l'é lë Spìrit ch'a dà la vita, la carn a serv a nen. Le paròle ch'i l'hai dive a son Spìrit e vita. 64Ma a-i na j'é diversi tra 'd voi ch'a chërdo nen". (Gesù a savìa fin-a dal prinsipi chi a l'ero coj che a l'avrìo pì nen chërdù e chi ch'a l'avrìa tradilo). 65A-j dis donca: "A l'é për lòn ch'i l'hai dive che gnun a peul ven-e da mi, s'a l'é nen dàit da mè Pare".
La confession ëd Pero[modifiché]
66Da col moment diversi dij Sò dissépoj a l'han chitalo e a 'ndasìo pì nen ansem a Chiel. 67E Gesù a dis ai Dódes: "E vojàutri, veule nen ëdcò andev-ne via?". 68Ma Simon Pero a l'ha rësponduje: "Signor! Da chi é-lo ch'i l'avrio mai d'andé? A l'é Ti ch'it l'has paròle 'd vita eterna! 69E nojàutri i l'oma chërdù e i savoma che Ti 't ses ël Sant ëd Nosgnor"[7]. 70Gesù a l'ha rësponduje: "É-lo ch'i l'hai nen sernù vojàutri dòdes? Contut, un ëd voi a l'é un demòni". 71Ora, a disìa lòn ëd Giuda, fieul ëd Simon l'Iscariòt, përchè a l'era col ch'a devìa tradilo, quand bin ch'a fussa un dij Dódes.


text:
Sin 3'450 meters sur mar fa la statua da schember da l’artist Giovanni Segantini ussa reclama per l'acziun #Woodvetia da la branscha da guaud e da lain sco era l’Uffizi federal d’ambient. Finamira è d’augmentar la dumandà per lain svizzer. Adina dapli lain vegn duvrà tar la construcziun da chasas ed auters edifizis. Il problem è che quai lain na vegn betg ord ils guauds svizzers mabain da l’exteriur. Cun l’acziun #Woodvetia e sias statuas da persunalitads da la Svizra en lain duai la populaziun perquai vegnir sensibilisada ed animada da dumandar dapli lain indigen.
En il center da la campagna #Woodvetia stattan figuras da persunalitads svizras en grondezza natirala. Quellas vegnan fatgas ord ina sort da lain che deriva da la regiun da la persuna. Durant l’entir onn cumparan adina puspè novas figuras da lain en lieus publics en l’entira Svizra. La fin da l’onn s'inscuntran tut las figuras lura a Berna.


text:
Derivanza
Tenor la cretta dals gidieus ha Dieu fatg in patg cun Abraham. Pia ina sort contract. Dieu ha empermess ad Abraham da far or da ses descendents in grond pievel e da dar ad el in pajais. Persuenter ha Dieu pretendì d’Abraham da betg pli crair en plirs dieus, mabain mo pli en in Dieu. Abraham viveva en la Mesopotamia. Quai era là nua che l’Irac è ozendi.
Sontga scrittira
La pli impurtanta scrittira dal giudaissem è la Thora. En quella statti scrit co ch’il mund è vegnì stgaffì, l’istorgia da Noha e dal diluvi, sco era davart Abraham e Moses. La tora è la part impurtanta da la bibla ebraica che vegn numnada dals cristians il Vegl Testament. Ils giudaissem enconuscha anc in ulteriur cudesch, il Talmund. Quel duai gidar a chapir la bibla.
Ils gidieus spetgan anc sin lur Messias, quel che duai vegnir cun il reginavel da la pasch e da la giustia. Per ils cristians che crain vi dal medem Dieu è Jesus Cristus quest Messias.
Las sinagogas
Las cartentas ed ils cartents sa radunan en las sinagogas per far oraziun u era per emprender la religiun. Perquai èn las sinagogas savens partidas en differentas stanzas.
Simbol
La staila da David vala sco simbol dal temp modern per il giudaissem e per il pievel giudaic.
Infurmaziuns davart las tschintg pli grondas religiuns pudais leger qua...


text:
Imperi d'Austria
L'Imperi d'Austria a l'è stada 'na monarchia assoluda de l'Europa in pee formalment dal 1804, cont la fin del Sacher Roman Imperi, al 1867, cont la parificazion de l'Ongaria e la creazion de l'Imperi Austro-Ongarich. El gh'eva 'me dipendenz el Regn Lombardo-Venet e 'l Regn d'Ongaria.
El territori imperial austriegh a l'éra giamò autònom in del Sacher Roman Imperi, ch'a l'éra governaa di Asborgh e l'éra ciamaa Arciducaa d'Austria: L'elevament a Imperi a l'è staa faa del Franzesch I d'Austria a seguit de la disgregazion del Sacher Roman Imperi per tegnì el titol imperial.


text:
Am 27. Februar 2009 ermordet der Schüler Benjamin Feller seine Eltern. Sein Tagebuch, in dem er seine Tat gesteht, schickt er kurz zuvor seiner Französischlehrerin. Diese sieht sich mit Vorwürfen und Zweifeln konfrontiert, ihre Schüler negativ beeinflusst zu haben.
Ursula Meier
Sonia Rossier
RTS
BANDE À PART FILMS SÀRL
Arte G.E.I.E.
Ursula Meier
Antoine Jaccoud
Fanny Ardant
Kacey Mottet Klein
Jean-Philippe Ecoffey
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Da nov èn ils Stadis Unids da l'America, il Singapur sco er la Germania sin las plazzas in fin trais da la rangaziun. Ils davos nov onns è la Svizra adina stada sisum la glista.
Ina nova metoda ch'è adattada al temp
Il WEF mesira en tut 98 indicaturs da 140 stadis. La Svizra vegn quest onn sin 83 puncts da total 100, ils Stadis Unids ch’èn sin plazza 1 vegnan sin 86 puncts. En in mund nua che las tecnologias digitalas domineschian sa midan era las pretensiuns per regenzas ed interpresas e perquai saja quai stà necessari d'adattar las metodas, scrivan ils responsabels dal WEF.
Uschia vegnan uss era examinai facturs sco la cultura d’interpresa, l'avertadad, l'agilitad u er co generar ideas. La Svizra survegn surtut bunas notas per la furmaziun e las scolaziuns professiunalas ed er per la viafier ed il provediment d’aua.
RR novitads 06:00


text:
Ils gieus da gruppa da la Svizra èn gia vendids ora, di l'organisatur Ivo «Fifi» Frei da l’uniun khur.ch. Per part haja quai mo duvrà paucas minutas per vender tut ils bigliets. Sper ils gieus da la Naziunala svizra èn oravant tut bigliets per gieus da las top-naziuns fitg dumandads. Per exempel da la Germania, da la Brasilia u da la Frantscha.
Fifi Frei è dentant era conscient ch’i dat gieus che na vegnan betg a procurar per tribunas plainas. In gieu tranter la Columbia ed il Giapun, in mardi suentermezdi, vegnia strusch ad attrair las massas. Tuttina èsi impurtant per ils organisaturs ch’i vegnia mussà mintga partida dal campiunadi mundial, era sch’ins fetschia in deficit cun tscherts gieus.
In campiunadi mundial senza l’Italia
Quitads fan ils organisaturs mo che pajais sco l'Ollanda, la Grezia u era l’Italia n’èn betg da la partida quest onn. Per Fifi Frei èsi oravant tut donn che noss vischins dal sid n’èn betg sa qualifitgads. L’Italia saja adina stada ina squadra che haja tratg massa fans. En il Grischun vivian ina massa Talians ed era massa persunas che hajan simpatias per l’Italia. Quels avessan fatg bain al public viewing. Tuttina quintan ils organisaturs cun fin 40'000 visitaders durant il mais dal campiunadi mundial en Russia.
RR actualitad 08:00


text:
Paolo Mohovich
Biografia
I sun nasciü a Fiume ai 18 de jená dl 1931. Mi geniturs é de Fiume. Cina d'otober dl 1946 sunsi resté a Fiume y spo me ái trasferí a Brindisi. I á frecuenté la scora elementara, chëra mesana y dui agn de lizeum scientifich a Fiume. Le terzo ann ái fat a Brindisi y i ultimi dui agn a Balsan. I á studié farmazia tl' université de Urbino. Dal 1950 al 1965 ái lauré pro les Acciaierie de Balsan. Dedô ái lauré sciöche colaboradú scientifich por n'industria farmazeutica y dal 1968 al 1995 ái fat le farmazist a Kaltern. I á maridé n'ëra dl Südtirol y á albü dui mituns, n möt y na möta, che é chersciüs sö cun dui lingac da canche ai é nasciüs. I á na pasciun por le sciah; i á tut pert a n valgönes partides internazionales y fajô pert dla Nazionala Taliana. I sun ince n sportif y soghi al palé, a tennis y vá cun i schi. (Paolo Mohovich)


text:
Naziunalsocialissem
Il naziunalsocialissem è in moviment politic radical antisemitic, antimarxsistic ed antidemocratic. Il naziunalsocialissem significhescha l`ideologia totalitara da dretg ch`è vegnida politicamain activa en il 20avel tschientaner en Germania, entras la partida dals lavurers (NSDAP) cun lur manader Adolf Hitler. Lur idea principala è quella che la razza germana saja la maxima e mo ella haja il dretg da surviver. Questa idea ha manà a la Segunda Guerra mundiala ed al holocaust. Oz vegn l'idea dal naziunalsocialissem purtada enavant en gruppaziuns sco ils „Neonazis“ ed ils „extremists da dretg“ che han ideas extremamain naziunalistas.
I dat auturs ed exponents rumantschs che simpatisavan avertamain surtut cun las ideas dil faschissem tudestg.
Avant e durant ils temps dal naziunalsocialissem flureva era l'irredentissem en l'Italia. Tenor quest moviment avessan tut ils territoris talians stuvì vegnir unids en in stadi: L'Italia. Insaquants irredentists eran da l'avis ch'il rumantsch saja in dialect talian e ch'el duai medemamain far part da quel stadi. En Svizra hai dà in impurtant cuntermoviment a l'irredentissem. L'exponent il pli illuster era Peider Lansel. Alla fin da quest cuntermoviment stat la renconuschientscha dal rumantsch sco lingua naziunala en ina votaziun dal pievel l'onn 1938.


text:
Sex Pistols
I Sex Pistols (Pistòli dal Sès) i èṅ un grup punk britànic cunsiderâ gl'inventōr dal muimènt in dal Régn Unî. La banda l'è stada misa in pē a Lóndra in dal 1975 da 'l cantànt Johnny Rotten, da 'l chitarìsta Steve Jones, da 'l baterìsta Paul Cook e da' l basìsta Glen Matlock che pò al lasarà 'l pòst in dal 1977 a Sid Vicious ch'l iva sunâ la baterìa p'r i Siouxsie and the Banshees e ch'al mur'rà drugâ a vint-i-òṅ an.
I sò cuncènt i gh'aṅ sèmp'r abû cóntar gl'istitusiòṅ e quànd i s fàvan véd'r in pùblic i fàvan da spés dal caśèṅ fra la gint ch'la gh tgniva drē. Al sìngul lōr più famóś, God Save the Queen dal 1977, 'l è vgnû fóra durànt al giubilèo 'd argìnt dla regìna e 'l è stâ cunsiderâ 'n atàc a la munarchìa e a 'l nasiunalìśum di ingléś.
La caréra dal grup 'l è duràda pôc, sōl tri an, in dua i aṅ fat vgnir fóra sōl 'n àlbum, Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols, e quàtar sìngui. Johnny Rotten 'l à mulâ i Sex Pistols in dal 1978 cun chi àtar ch'i èṅ andâ avànti da par lōr in fiṅ a 'l 1979.
Cumpunènt
'd adès
- Johnny Rotten - vóś
- Steve Jones - chitàra
- Glen Matlock - bas
- Paul Cook - baterìa
quéi vèć
- Sid Vicious - vóś, baterìa
Discugrafìa
In studi
- 1977 - Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols
Culòni sunóri
- 1979 - The Great Rock 'n' Roll Swindle
Da 'l Viṿ
- 1996 - Filthy Lucre Live
Racòlti
- 1979 - Some Product - Carri on Sex Pistols
- 1980 - Flogging a Dead Horse
- 1992 - Kiss This


text:
Orsenigh
Orsenigh (prononzia local: [urtsi'niːk]; nom ufizial in italian: Orsenigo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm. El gh'ha 2 823 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,5 km² e ona densità de 627 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Vila, Albes con Cassan, Alseri, Alzaa, Anzan, Cantuu, Capiagh e Intimian e Montòrfen.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Orsenigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'augsegner Flurin Camathias da Laax è naschì avant 150 onns e quest giubileum vegn festegià cun bleras occurrenzas. Dacurt è stada la preschentaziun d'in cudesch voluminus e multifar che ans regorda la vita e l'ovra dal poet sursilvan. Tranter sias var 1000 poesias èn varsaquantas ch'èn daventadas bunamain imnis per la Rumantschia, pensain a «Fontaunas clar resunan» u «La ligia grischa» e cunzunt «La sera sper il lag» ch'ha fatg il gir en tut il mund. En ina da sias poesias declera in buob ad in mat gidanter la legenda dal Crap Fraissen, in bloc erratic ch'è situà sur il Lai da Laax, e da quel vulain vulain nus discurrer oz.
Crap Fraissen
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
191
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Serapiun d'Antiochia el diventa patriarca de Antiochia.
- L'imperadur Commud, cunt el cunsideràs el növ fundatur de Ruma, el reciama la cità cunt el nom de Colonia Lucia Aurelia Nova Commodiana.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Il trenader naziunal Vladimir Petkovic dastga esser cuntents cun la sort. Era gigants dal ballape sco la Germania, la Spagna u il Portugal fissan numnadamain stà adversaris pussaivels. Encunter la Belgia ha la Svizra dà l’ultima giada la primavaira 2016 ed ha pers cun 1:2. Encunter l’Islanda ha la Svizra gudagnà 5 da 6 gieus, l’ultima gieu è stà l’atun 2013 tar la qualificaziun per ils campiunadis mundials, lura aveva la Svizra fatg in pari (4:4).
UEFA Nations League, Liga A
Il modus
En la nova «UEFA Nations League» datti quatter ligas (A, B, C e D) cun mintgamai quatter gruppas. La Svizra dat en la pli auta liga A en la gruppa 2.
Ils victurs da las quatter gruppas dattan dals 5 fin ils 9 da zercladur 2019 in pitschen turnier. Cun la finamira da gudagnar il titel da la «Nations League». Ils ultims da mintga gruppa vegnan relegads en la gruppa B. Ils gieus da gruppa cun gieus da partenza e da return han lieu dal settember fin il november 2018.
RR novitads, 14:00


text:
L'uschenumnà «Gottesbrief» pudess vegnir ingiantà per fin 1,5 milliuns dollars, quai manegia la chasa d'aucziun Christie's. L'aucziun è planisada per ils 4 da december a New York.
La brev che cumpiglia duas paginas da l'onn 1954 è adressa al filosof Eric Gutkind. Il fisicher descriva ses patratgs davart religiun, sia atgna derivanza gidieua ed il senn da la vita.
Albert Einstein
Il fisicher è naschì ils 14 da mars 1879 ad Ulm en Germania. L'onn 1922 ha Albert Einstein obtegnì il premi Nobel da la fisica. Il pli enconuschent è el dentant vegnì cun sia teoria da la relativitad che descriva la relaziun tranter temp e spazi. El è mort ils 18 d'avrigl 1955 en la vegliadetgna da 76 onns a Princeton.
RR novitads 09:00