text:
Tgi che s’annunzia è obligada resp. obligà da frequentar l’instrucziun tut il semester ed era da pajar l’entira contribuziun semestrila!
La tariffa cumpiglia ils trenaments emnils, las fins d’emna da trenament ed ils concerts. Las taxas da scola vegnan messas a quint mintgamai a l’entschatta dal semester l’avust ed il favrer. La contribuziun da commember (da l’uniun purtadra) vegn scuntrada ina giada per famiglia tut tenor la data d’entrada.
Tgi che s’annunzia per sa participar a la STIMMWERKBANDE, s’oblighescha automaticamain da pajar l’entira taxa da scola dal semester per la categoria da chor. Il medem vala per la contribuziun da commember.
En cas d’ina eventuala extrada durant il semester, n’han ins nagin dretg da restituziun (ni da la contribuziun da commember ni da la taxa da scola)!
La contribuziun da commember vegn pajada be ina giada per famiglia (uschia han ins da pajar a partir dal 2. uffant be la taxa da scola per il semeter correspundent -> rabat).
Exempel per commembras/commembers da
l’uniun purtadra cun plirs uffants:
1 uffant chor 1 +1 uffant chor 2: CHF 275.- + CHF 450.- = total CHF 725.- / semester plus ina giada CHF 50.- contribuziun da commember => total CHF 1’500.- / ad onn
1 uffant chor 2 +1 uffant chor 3: CHF 450.- + CHF 450.- = total CHF 900.- / semester plus ina giada CHF 50.- contribuziun da commember => total CHF 1'850.- / ad onn
Ils custs per il champ da chor importan ina pauschala da CHF 290.-
Ils custs per turneas sco per exempel la participaziun al SKJF (al Festival Svizzer da Chors d’Uffants e da Giuvenils FSCUG – mintga dus onns) u viadis a l’exteriur vegnan mess a quint separadamain.
I dat dus projects à 6 trenaments (igl è dentant era pussaivel da sa participar be ad in dals dus projects). Ils custs da participaziun al chor dals creschids:
CHF 90.- per il project + CHF 50.- per la contribuziun da commember da l’uniun purtadra, en tut in import total da CHF 140.-
Per betg commembers custa la participaziun CHF 180.- per project e persuna.
Nus avain endrizzà in fond per che nagin uffant na possia betg chantar tar nus per raschuns finanzialas.
Ans contactai per plaschair!


c: text/html

text:
Clemens Berther, il substitut deputà da la PCD vuleva savair en l'ura da dumondas da la regenza, co ella vul dar a la populaziun la chaschun da sa preparar sin la digitalisaziun respectiv sin attatgas da cyber.
Sco Martin Jäger infurmescha saja l'informatica sco rom gia en ils uraris da las scolas e scolas medias. La suprastanza da la Conferenza svizra dals directurs chantunals planiseschia er, da introducir informatica sco rom obligatoric.
Regenza è sin buna via cun center da sport d'enviern
Reto Paterlini, il deputà da la PCD vuleva savair en l'ura da dumondas da la regenza, schebain ella è sin buna via cun examinar sch'igl è pussaivel da realisar in center da sport d'enviern naziunal a Lai. Sco cusseglier guvernativ Martin Jäger ha ditg, haja ses departament scrit brevs a tut ils chantuns da la Svizra orientala sco er al chantun da Turitg ed al Principadi per sclerir, sch'els fissen interessads da collavurar. Las respostas vegnan spetgadas anc quai mais, lura guarda il departament da Martin Jäger co cuntinuar.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nevin Galmarini fa aur tar il slalom gigant parallel da snowboard. Cun in avantatg suveran sa metta l'um da 31 onns tras cunter il Sidcorean Lee Sangho. La medaglia da bronz gudogna Zan Kosir per la Slovenia. Ils dus cumpatriots Kaspar Flütsch e Dario Caviezel eran gia crudads or tar la qualificaziun.
Per il pli spert da la qualificaziun è quai la segunda medaglia d'Olimpia. Avant quatter onns a Sotschi era il snowboardist da 31 onns daventà segund ed aveva uschia gudagnà la medaglia d’argient. Tut en tut èsi la settavla medaglia d'olimpia per ils snowboardists alpins a gieus olimpics insumma.
Ledecka defenda la rolla da favurita
Tar la cursa da las dunnas defenda Ester Ledecka ses status da favurita. La Tscheca da 22 onns gudogna suenter la cursa da super-g er aur en sia disciplina ferma. Ils dus auters plazs da podest occupan duas Germanas: La medaglia d'argient prenda Selina Jörg cun ella e la medaglia da bronz va a Ramona Hofmeister.
Mamma da Galmarini salida ses figl
L'onn 2014 aveva Nevin Galmarini salidà sia mamma en lingua da segns, gist suenter ch'el aveva gudagnà argient als gieus olimpics a Sotschi. Uss sa revantscha la mamma Helen Galmarini e salida ses figl.
RR novitads 06:00


text:
Il para da dar „memia bler“ ils davos mais en Svizra, memia blers edifizis e surtut memia blers immigrants, curt e bain: i regna in “stress da spessezza” u, sco quai ch’in magazin emnil tudestg ha constatà, in “baterlim davart il stress da spessezza en Svizra” che sa manifestia il pli ferm en las regiuns pertutgadas il pli pauc (Die Zeit, 13-2-2014). Ed ussa para era la scola da contribuir sia part al „stress da spessezza”: duas linguas estras en scola primara sajan medemamain “da memia”, surdumondian ils scolars e las scolaras e laschian temair il pir – quai resorta en mintga cas da la pressa dal mars ed avrigl da quest onn. Per argumentar vegnan savens citats “experts” che paran da savair quai, ils quals vegnan dentant numnads per num mo en intgins cas excepziunals. Bler pli savens vegn il privel immanent a questa instrucziun “excessiva” da linguas estras motivà cun l’atgna experientscha dals auturs – per regla umens che s’annunzian qua cun pled e savair. L’orizont da las atgnas experientschas daventa alura tuttenina il cunfin dal pedagogicamain pussaivel, ed ins para da vulair evocar ils buns temps vegls smanatschads dal “memia bler” dal temp preschent. Nus na vulain dentant betg snegar qua ch’ils quitads e las resalvas da geniturs e persunas d’instrucziun sajan medemamain giustifitgads e stoppian vegnir prendids serius. La surelavuraziun dal Plan d’instrucziun 21, annunziada en la communicaziun da l’EDK a las medias ils 11-4-2014 (vesair agiunta a la pagina 87), è in emprim indizi che mussa che la politica da furmaziun fetschia quai medemamain.
Cun l’intent da rinforzar l’instrucziun tempriva da linguas estras n`è la Svizra betg suletta en il context europeic, il cuntrari, blers pajais dattan ina schanza a questa innovaziun en il fratemp bain fundada. Cun questa ediziun da Babylonia vulain nus contribuir en moda constructiva a la discussiun actuala e mussar che nus disponin oz da resultats da retschertga substanzials e che nus na stuain betg ans fidar da rapports d’experientscha individuals da columistas e columnists. Nus laschain perquai vegnir a pled numerusas expertas ed experts – che n’èn tuttavia betg adina dal medem avis – davart l’acquisiziun tempriva da linguas. Nus vulessan envidar Vus da scuvrir quests texts e d’as far sezs in maletg da la situaziun. (IT)


text:
In post extern duai analisar mintga 4 onns las pajas da firmas che han dapli che 50 collavuraturas e collavuraturs, quai pretenda il Cussegl federal. La cumissiun dal Cussegl dals chantuns percunter vul analisar las pajas tar firmas cun dapli che 100 collavuraturas e collavuraturs.
Memia paucas dunnas profitassan
Per Kathrin Bertschy, la co-presidenta da la federaziun da tetg da dunnas Alliance F, profitass cun questas mesiras ina memia pitschna part da las dunnas. Cun analisar las pajas da firmas cun passa 100 collavuraturs, vegnissan mo 45% da tut las persunas emploiadas analisadas. Cun la proposta dal Cussegl federal fissan quai 54% da tut ils emploiads.
Insumma nagina aderenta dad in tal sistem n'è la responsabla per il dossier tar l’Uniun svizra da las patrunas e dals patruns, Daniella Lützelschwab. Las interpresas fetschian gia pli che avunda per garantir pajas egualas per la medema lavur, di ella. Ins duaja meglier sustegnair las firmas cun lur agens sistems da controlla.
En media anc adina 600 francs pli pauc
Dentant argumentescha Kathrin Bertschy che sistems da controlla sin basa voluntaria n'hajan fin oz betg purtà egualitad. Dunnas gudognian anc adina per la medema lavur en media 600 francs pli pauc che umens. Perquai dovria in post extern, uschia la co presidenta dad Allaince F.
Daniella Lützelschwab da l’Uniun da patrunas e patruns vul dentant schliar il problem sin autra via. Las cundiziuns per las dunnas duajan vegnir megliuradas per coordinar famiglia e lavur, di ella. Ella spetgia, che er quellas mesiras vegnian discutadas oz en il Cussegl dals chantuns. Entant spera Kathrin Bertschy, ch'i vegnia fatg in pass enavant en il cumbat cunter la discriminaziun da pajas tranter umens e dunnas – sco igl è garantì gia dapi il 1981 en la constituziun.
RR actualitad 07:00


text:
Gia in onn suenter finir la scolaziun profiteschian ils absolvents, scriva l’uffizi da statistica. Var 60% inditgeschan che la scolaziun mainia a dapli paja e per la mesadad èn las perspectivas da far carriera sa meglieradas fermamain. Era sco fitg impurtant valiteschan ils absolvents il niz per il svilup persunal.
L'onn 2016 han radund 30'000 persunas absolvì ina furmaziun professiunala superiura. Sa decididas per ina tala scolaziun èn ellas cunzunt ord interess vid il cuntegn da la scolaziun e cun la finamira da meglierar la posiziun sin il martgà da lavur.
RR novitads 10:00


text:
Pertge?
Nus rinforzain la branscha da musica.
En la branscha da musica svizra èn dunnas* signifitgantamain sutrepreschentadas. Entant che radund 50% en scolas da musica èn mattas, sa chattan sin tut ils nivels en il champ professiunal strusch dunnas. Per che quai sa mida, stuain nus tuttas surpigliar responsabladad. Mintg’individi. Mintg’organisaziun. Mintg’instituziun. Helvetiarockt inditgescha malcunvegnientschas, demussa alternativas e chatta communablamain cun tut ils/las participant*as soluziuns concretas. Nus pretendain la represchentaziun da la diversitad da nossa societad en tut ils champs e nus ans engaschain per ina branscha da musica viva e multifara.
Ina survista sur da tendenzas e svilups actuals sco era retschertgas quantitativas e qualitativas èn indispensablas per elavurar propostas per soluziuns e recumandaziuns cleras. En divers studis (preliminars) èn gia intginas cifras ed intgins fatgs vegnids rimnads – qua vai directamain tar las lavurs da perscrutaziun. Tar il tema egualitad en il champ da cultura manca anc adina in studi naziunal che cumpiglia pliras spartas. Helvetiarockt è en discurs cun pliras actur*as, per realisar in studi naziunal e quai en tut las spartas. Fin là cumpilain nus sezzas statisticas. Ès era ti diligenta cun cifras? Nus essan ledas da chattar uschè bler sco pussaivel sur dals fatgs actuals – parta quels cun nus sut mail@helvetiarockt.ch.
Actual:
RFV Basel – Popförderung und Musiknetzwerk der Region Basel: Vorstudie «Frauenanteil in Basler Bands», Erhebung zur Geschlechtergerechtigkeit und zur Sichtbarkeit von Frauen in der Basler Popszene, Basel 2018.
Schulz, Gabriele, Ries, Carolone, Zimmermann, Olaf: Frauen in Kultur und Medien. Ein Überblick über aktuelle Tendenzen, Entwicklungen und Lösungsvorschläge, Berlin 2016.
Ti ed jau – nus agin!
- Nus ans liberain da rollas da schlattainas.
Giuditgain betg sur da qualificaziuns u interess d’in uman sin fundament da sia identitad da gender.
- Nus prendain dunnas* en noss team. Nus percepin co che las ierarchias e structuras da pussanza funcziunan en noss champs da lavur, nua che tgi ha da dir tge e pertge e faschain attents ad inegualitads.
- Nus contemplain betg. Sche nus vesain, ch’insatgi vegn tractà malgist, intervegnin nus. Nus creain spazis segirs, nua che tut*tas vegnan udidas.
- Nus utilisain lingua inclusiva e tar nossa communicaziun visuala faschain nus attenziun ad ina visibilitad equilibrada d’identitads da gender, derivanza sociala ed etnia, vegliadetgna etc.
- Nus reflectain agens cumportaments e musters. Nus ans barattain cun amitg*as e dumandain suenter, sche nus essan malsegiras tar in tema u in’acziun.
Lavuras ti per in festival u club? Telechargia qua noss Diversity Roadmap.
E qua vai tar noss 1×1 d’egualitad.
Anc betg avunda? Legia dapli en nossa revista da pressa.
Feminissems
è ina tenuta persunala
ed in moviment politic, che pretenda ils medems dretgs e las medemas schanzas per tut ils umans.
Sexissem
Sexissem è la discriminaziun pervia da schlattaina e pervia da pregiudizis sexuals implitgads, che derivan d’in status social inegual da dunnas* ed umens*.
Schlattaina biologica
La schlattaina biologica è la chapientscha definida dad um* e dunna*. Sin basa da segns biologics distinctivs vegnan carstgauns assegnà tar la naschientscha ad ina schlattaina.
Gender
Cun gender vegn inditgà la schlattaina sociala. Quai manegia las rollas da la schlattaina da dunnas* ed umens*, ch’èn constituidas social- e culturalmain,
sco era il maletg da las caracteristicas femininas e masculinas.
Diversitad da gender
Cun la diversitad da gender vegn manifestà, ch’i dat dapli che mo duas schlattainas – pia la distincziun en dunnas* ed umens*.
Lingua inclusiva
Cun la lingua inclusiva cumpromettain nus ina ordinaziun ierarchica ed in’attribuziun stereotipa da las schlattainas e renconuschain, ch’i dat multifaras identitads da las schlattainas. I dat pliras pussaivladads da mussar quai. Il pli derasà en la lingua tudestga èn la stailetta* e la largia dal gender_. Per Helvetiarockt avain nus elegì per tudestg, englais e rumantsch la stailetta dal gender e per franzos e talian il ·x.
Stailetta dal gender
La stailetta dal gender vegn plazzada denter il tschep dal plaid e la finiziun feminina, pia musicist*as, artist*as u manad*ra da program. Uschia cumpigliain nus pliras identitads da las schlattainas. Cun la stailetta dal gender a la fin da noziuns sco dunna*, um* u musicista* e musicist* cumpromettain nus normas da la societad ed il sistem da duas schlattainas.
Servetschs & organisaziuns associadas
-
EIGEEuropean Institute for Gender Equality
-
EJN – Europe Jazz NetworkManifesto on Gender Balance in Jazz
-
Female:PressureDirectory
-
Forum Musik DiversitätMusicdiversity
-
GendercampusGender Studies, Equality und Diversity
-
GenderstudiesKooperationsprojekt Musik und Gender an der Universität Basel
-
KeychangeKeychange Initiative
-
Make it EqualMake it Equal
-
MelodivaFemale* Music Network Germany
-
She ist the MusicShe is the music
-
Women in MusicWomen in Music


text:
Sco quai che las Pendicularas da Savognin SA scrivan en lur rapport annual, saja l’enviern passà stà in onn difficil. Surtut l’entschatta sur Nadal e Bumaun saja stada difficila. Pervi da la pandemia da corona sajan las frequenzas ferm sut l’enviern avant. Gruppas, scolas e viadis da bus hajan mancà quasi cumplettamain. Las circumstanzas dal turissem ch’eran gia avant difficilas vegnian uss anc engrevgiadas cun corona e quai haja bain era consequenzas per ils proxims onns, uschia Markus Schröcksnadel, il president dal cussegl d’administraziun da las Pendicularas da Savognin.
Stad allegraivla
Allegraivel saja dentant che la stad saja stada buna, en congual cun l’onn avant haja dà in grond plus tar las emprimas entradas. Represchentativ na saja quai però betg - il 2019 n'era numnadamain la pendiculara da Savognin a Tigignas anc betg en funcziun. Allegraivel saja che las entradas da traffic hajan nudà in plus da 4.4%. Quai haja da far cun ina midada da las tariffas, e cun ina media da la svieuta per giast pli auta, cun quai ch’i na deva naginas gruppas e nagis giasts da bus.


text:
1-10-2021. Darius Flepp ha absolviu cun success il cuors da basa ABC. Cordiala gratulaziun!…
Asides
Pumpiers dad Andermatt sin viseta
23-8-2021. Nos pumpiers vischins dad Andermatt ein tier nus cun lur cader sin viseta. Nus astgein sepresentar e mussar ad els nies menaschi. El medem mument selegrein nus da la …
Cussegl da vischnaunca sin viseta
19-8-2021. Nus vein giu plascher d’astgar beneventar il cussegl da vischnaunda da Mustér tier nus. Sut il presidi da nies officier Giusep Lozza han els schau informar duront ina ura …
Possessurs da secundas habitaziuns sin viseta
24-7-2021. Ils possessurs da secundas habitaziuns da Mustér e Tujetsch visetan ils pumpiers oz sonda denter las 11.00 e las 16.00 uras. Entras lur contribuziun alla segirada d’edifecis contribueschan els …
Nova suprastonza
13-7-21. CUn l’entschatta dil meins fenadur han geraua Nicole Giossi (Tujetsch) e gerau Werner Venzin (Medel) entschiet lur uffeci. Paul Schmidt (Mustér) ei vegnius elegius sco niev president dils pumpiers. …
Indundaziun d’ina halla industriala
24-06-2021. Suenter dus ferms urezis vegn ina halla d’industria a Mustér inundada. La canalisaziun po buca laguoter tut l’aua aschia che nossa gruppa pintga d’intervenziun sto pumpar ora tumbins ed …
Barschament da pastira a Stgegia
30-5-2021. Allas 13:02 uras vegn annunziau alla centrala dalla polizia cantunala in incendi da pastira a Stgegia/S. Gagl. Cun la gruppa pintga eis ei stau pusseivel d’impedir ina derasaziun e …
Fiug en ina casa da pliras famiglias
29-5-2021. Cuort avon mesanotg constateschan habitonts d’ina casa da pliras famiglias a Mustér/Raveras fried da fem. La preit denter la cusschina e la stiva veva pigliau fiug. La gruppa dil …
Sandro Tomaschett al cuors da basa
Sandro Tomaschett ha absolviu cun success il cuors da basa per isntructurs. Cordiala gratulaziun!…
Darius Flepp ei nies niev maschinist
7-4-2021. Darius Flepp, in da nos pli giuvens pumpiers, ha aquistau cun success la lubientscha da carrar C118. Aschia astga el ussa era manischar nos pli gronds vehichels. Cordiala gratulaziun!…


text:
Sindicalists da la Svizra romanda fan plans per in referendum cunter la refurma da l'AVS, quai malgrà che quella vegn uschia u uschia avant il pievel.
Il cumbat dals sanesters vala tranter auter cunter l'augment da vegliadetgna da pensiun per dunnas. Quellas pajan gia oz in aut pretsch pervia da l'inegualitad da pajas però er en vista a las prestaziuns soczialas, uschia ils adversaris.
Fin venderdi vul la gruppaziun «Assises sur les retraites» sa furmar per decider davart il referendum cunter la refurma da l'AVS. La gievgia passada aveva il parlament approvà la refurma suenter in lung sa strair.
Il menu da la refurma da rentas
- Dunnas duain lavurar fin 65.
- Novs pensiunaris duain survegnir 70 francs dapli AVS.
- Per finanziar l'AVS duai la taglia sin la plivalur vegnida augmentada per 0,6%.
- Quant che duai vegnir pajà or da la cassa da pensiun mintga mais. Il mument è quai 6,8%. En futur duain quai anc esser 6%.
RR novitads 12:00


text:
Formalmain sa tractia d'ina irregularitad: Il chasti sa cumpona d'ina multa maximala da 5 milliuns euros sco er d'in retgav da la prelevaziun d'avantatgs economics da 995 milliuns euros, uschia scriva VW. Il constructur d'autos desista da far recurs e renconuschia sia responsabladad. Ils daners ston vegnir pajads aifer sis emnas al Bundesland Niedersachsen.
Tenor las inquisiziuns saja vegnì cuntrafatg a l'obligaziun da surveglianza. Entras quai sajan 10,7 milliuns autos cun motors da diesel ed ina funcziun da software faussa vegnids vendids.
Gia en ils Stadis Unids ha VW pajà in chasti da pliras milliardas dollars.
RR novitads 20:00


text:
L’aua da l’Ara vegn duvrada per sfradentar, sche la temperatura crescha sur la marca da 20,5 grads vegn la producziun reducida per sa tegnair vida la concessiun. Ils ultims dis è la temperatura da l'Ara ida pliras giadas sur 20 grads. En la citad da Berna ha ella perfin cuntanschì 22 grads, quai ch'è fitg stgart durant il zercladur.
Era l’ovra atomara da Beznua dovra l’aua dal flum Ara per sfradentar. La situaziun vegnia observada, tar Beznau sto l’Ara sa stgaudar sin sur 22 grads per che la prestaziun stoppia vegnir reducida.
RR novitads 20:00


text:
di: Mimmo Dimiccoli
Vorevi a tutti i còsti fà fortuna
e per on poo de temp sont emigraa
mì, che credevi de trovà la luna
me sont accòrt che stavi mej a cà.
E adèss se gh’è on quaidun
che voraria partì, riessi nò a tasè,
ghe disi inscì:
«Fà nò la stupidada de andà via
da ona città bèlla come Milan
hoo mai soffert inscì de nostalgia
i forestee te tratten de villan,
ma quand me capitava vun de lor
che ‘l se vantava lù e del sò paes
ghe rispondevi: “nan, prima de cicciarà,
vègn a conoss Milan e i milanes”».
Dòpo trii dì te vegn la nostalgia,
te penset a tutt quèll che t’hee lassaa
ai bèi serad passaa in compagnia
cont i amis a bev e a cantà:
te maledisett tutt,
te òdiet i danee
te pòdet nò a fà men de tornà indree.
musica
«Fà nò la stupidada de andà via
da ona città bèlla come Milan
hoo mai soffert inscì de nostalgia
i foreste te tratten de villan,
ma quand me capitava vun de lor
che ‘l se vantava lù e del sò paes
ghe rispondevi: “nan, prima de cicciarà,
vègn a conoss Milan e i milanes”»:
ghe rispondevi: “nan, prima de cicciarà,
vègn a conoss Milan e i milanes”».


text:
Segónda guèra mondiàl
La segónda guèra mondiàl l'è stàda 'l cunflìt che tra 'l 1939 e 'l 1945 la g'ha ést confrontàs de 'na bànda le potènse de l'Asse comandàde de la Germania nazista e de l'ótra bànda i Aleàcc entràcc en guèra per contrastà 'l desègn de egemunìa de Hitler. El vé definìt "mondiàl" perchè - isé come che gh'ìa sücidìt en ocaziù de la prima guèra mondiàl - g'ha partecipàt nasiù de töcc i cuntinèncc e le operasiù de guèra le g'ha 'nteresàt 'na bùna part del pianéta.
El cunflìt l'è cuminciàt co l'invaziù de la Polònia de part de la Germània, e l'è finìda col bombardamènt atòmic de Hiroshima e Nagasaki e co la réza del impér giapunés.
L'è cunsideràt el piö grant cunflìt armàt de la stória, e l'è costàt séz'agn de patimèncc incalculàbii, destrüsiù e stràgi per en totàl de 55 miliù de mórcc. Le pupulasiù civìi difàti i è stàde cuinvulgìde 'ndèla guèra per vìa de l'üzo de àrmi sèmper piö potènti. Endèl córs de la guèra s'è cönsömàt apò a la tragédia de l'Olocàusto perpetràda dei nazisti cùtra ai Ebrèi.
A la fì del cunflìt s'è stabilìt en ùrden modiàl nöf, fondàt sö la contrapuzisiù 'ntra Stati Ünìcc e Üniù Soviètica, e düràt enfìna a la disgregasiù de chèsta öltema al prensépe dei agn noànta (guèra frèda). El cunflìt el g'ha segnàt apò a la fì de l'egemunìa de l'Euròpa söl pianéta.
Varda anca[Modifega | modifica 'l sorgent]
Óter progècc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Segónda guèra mondiàl su Wikimedia Commons


text:
Sco tar l'applicaziun «Uber», nua ch'igl è pussaivel d'empustar in taxi a curta vista, vulan ins en il futur pudair empustar ina lecziun da scola da skis.
L'idea è: Cura ch'ins è sin pista e vesa in scolast da skis ed ins decida da vulair prender ina lecziun da skis, lura pon ins far quai a curta vista sulettamain cun in click sin il telefonin.
Ils emprims tests da quest project èn gia vegnids fatgs la fin da l'ultima stagiun da skis a Tavau. Quest enviern vegn danovamain testà l'idea, e sch'ils resuns èn positivs, vulan ins en il futur producir in'applicaziun che funcziuneschia sco Uber.
Discussiuns fritgaivlas
Al forum èsi vegnì discutà tge ch'è atgnamain innovativ en il mund globalisà, co ch'ins daventa ina fatschenta u ina destinaziun innovativa e tge sfidas ch'ins ha ozendi, cura che tut sa mida en in tempo rasant. Tant Grischun Vacanzas sco er la HTW èn ferm persvas, che quels inscunters pon lantschar novas discussiuns e purtar novas ideas.
RR actualitad 17:00


text:
Papastrèl
Artéccol in dialètt mudnés
Al papastrèl (Chiroptera) (pipistrello in italiàn) 'l è un mamìfar nutùran ch'al fa part dla famìja di Chiròtar. Al sò nom al daśvèṅ da 'l latèn vespertilio ch'a vōl dir "sira". La paròla Chiroptera invéci la daśvèṅ da 'l gréc cheir (maṅ) e pteron (ala).
Descrisiòṅ
I eṅ dal bèsti vèci cum al cuc: i daṅ al lat a i sò fiōi e la sò pèla l'è pîna ad pēi. Invéci ad giràr par tèra e cùrar, lōr i vólan par via 'd un cambiamènt speciàl dal maṅ e di bras ch'i eṅ dvintâ dagl'ali in dal cōrs dal tèmp.
I lōr òć i eṅ dimóndi pìcui e i gh'aṅ di prubléma a véd'r-ag bèṅ, par furtùna a 'l sò pòst i aṅ mis sù 'n udî dimóndi śvilupâ. Par vìvar, i papastrèi i aṅ muciâ un sèns "ràdar": durànt al vōl i bùtan fóra ad cuntìnuṿ di ultrasòṅ che, ciapànd atàc a i quèi, i daṅ vita a di éco. Scultànd chi éco lè ad ritóraṅ, i gh la càvan a figuràr-as gl'ustàcui e al bistiulìni da magnàr anc in dal buj pèst.
Gl'ali di papastrèi i eṅ difarénti da quéli di uśèi parchè i eṅ fati dna pèla ad fóra sutìla ciamàda patàgi.
Ad dè i papastrèi i pònsan in di śbrag di mur, in di anfràt di àrbul e in dal gròti méntar ad nòt i vànan a casàr al magnàr. I papastrèi i màgnan da tut: a gh 'n è ad quéi ch'i màgnan gl'insèt, ad quéi ch'i màgnan 'l antàr e la fruta e ad quéi ch'i màgnan di pés, di sórag e dal rani. Sōl in Amèrica dal Sèntar e dal Sud a gh è dal spéci ch'i bévan al sangṿ dal bèsti ch'i vìvan nòsc.
Dal nòstri bandi a gh'è na vintìna da spéci (30 in tut in Itàglia) e tut i màgnan d'insèt: oṅ ad lì lōr al pōl magnàr anc dumìla sinsàli par nòt!
Un papastrèl al pōl vìvar anc par vint o trént'aṅ.
Cardénsi e Superstisiòṅ
A n è minga véra che i papastrèi i eṅ di sórag, i n faṅ minga dvintàr òrub o sórd, i n s tàcan mia a i cavìi e i n gh'anan gnanc vója ad far-al. La sò pisa la n fa minga crudàr i cavìi e i n pòrtan minga dasfurtùna a la gint!
Cà artifisàli ciamàdi bat box
Par dar na maṅ a cal bèsti chè e par far in manéra ch'i sa śvilùpan bèṅ anc da nuàtar, i s pōlan muntàr sù dal cà artifisàli ciamàdi bat box. A s trata ad scatli ad légn ch'i gh dànan prutesiòṅ e 'n pòst par durmìr durànt al dè. I papastrèi i gh pōlan andàr dèntar in Primavéra par stablìr-as in fiṅ a 'l Aṿtòṅ, a dipénd dal temperadùri. Prima d'l Invèran, i làsan i bat box p'r andàr a catàr rifùǵ in dal gròti o in di anfràt naturài in du a gh'è di ambiènt dimóndi ùmid e sénsa di śbals tèrmic.
Òcio però: a n è minga dit che i papastrèi i gh'àppian da druàr i bat box: i pōlan anc sarnìr 'd andàr a star da di atri bandi. A n gh'è minga da śibìr-ag dal magnàr par persuàd'r-i o, incóra pèś, met'r-gh i dèntar cun la fòrsa. Piutòst a s pōl métar mej la bat box: minga a nord, minga davśèṅ a di spròc, minga in fàcia a la luś e a quàtar mètar 'd altésa. I bat box i s càtan in di supermarcâ o in di negòsi ad feraménta.
S'a s fà quèl par gnir-gh incòntar, pò lōr i s dànan na maṅ masànd un muć 'd insèt sénsa druàr di vlèṅ o dal sustànsi chìmichi!
In Invèran i papastrèi i vànan in letàrg e i vìvan druànd al gras mis sù in dla bèla stagiòṅ. In Primavéra i s darsédan e al fémni, dòp un pôc ad tèmp, i s càtan insém in pòst sicùr, fra Śugn e Luj, par parturìr (generalmènt un pìcul sōl a la vòlta).
Culegamènt estéran
- (IT) Chiroptera Italia - SOS Chirotteri
- (IT) Centro fauna selvatica "Il Pettirosso"
- (IT) Centro Italiano Studi Nidi Artificiali
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Uschia ha Anita Wyss dal WWF Grischun confermà, ch’il WWF, la Pro Natura Grischun, la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada e l’organisaziun ambientala Mountain Wilderness hajan protestà tar l’Uffizi federal da traffic sco instanza da protesta.
Il protest na sa drizzia betg cunter la nova pendiculara «Salins-Cungieri-Cuolm da Vi» sco tala. Plitost veglian las organisaziuns cuntanscher ch’il turissem sa cumportia cun la protecziun da selvaschina en il territori da skis.
Ellas sajan optimisticas da chattar in cumpromiss cun las pendicularas, citescha la gasetta Anita Wyss dal WWF.
RR novitads 09:00


text:
La notte dei morti viventi (film 1968)
La notte dei morti viventi (La nòt di mòrt viṿ) 'l è 'n film ad scarésa dal 1968, girâ in biànc e négar, ad George A. Romero, prim capìtul dla saga di mòrt viṿ ch'la cuntìnua cun Zombi (1978), Il giorno degli zombi (1985), La terra dei morti viventi (2005), Le cronache dei morti viventi (2007) e Survival of the Dead - L'isola dei sopravvissuti (2009). Al gh'à abû anc dū afracimènt, al prim in dal 1990 p'r òpra ad Tom Savini, al secónd in dal 2006 girâ in 3D par Jeff Broadstreet.
Custâ sèntquatórdas-mila dòlar, al 'n à pò fat sù quarànta-dū migliòṅ.
Sunt
In un pòst ad campàggna dla Pennsylvania, la Barbara (Judith O'Dea) e sò fradèl Johnny (Russell Streiner) i vaṅ a catàr a 'l simitèri la tómba ad sò pàdar quànd, tut 'd un trat, 'n óm ch'al gira piàṅ e daśgrasiâ ch'al pâr 'n imbariagòs al gh salta adòs masànd al śóvan. Sò surèla la gh la cava a scapàr via e a lugàr-as in na cà lè davśèṅ in dua la cata al cadàvar mars dla pardòna 'd cà. Al telèfun 'l è dastacâ e al n và minga.
Par sò furtùna a riva lè Ben (Duane Jones) ch'al s inśégna par difénd'r-as da di perunàǵ dimóndi strân ch'i èṅ drē a muciàr-as lè 'd fóra, di mòrt viṿ ciamâ śómbi. Chi lōr i pàran ch'i fàgan di quèi sénsa pinsàr, i gh'aṅ sōl vója ad masàr e ad magnàr dla carna umàna. Par śmarìr-i a s pōl druàr dal fōg parchè lōr i gh 'n aṅ scarésa.
Da la cantìna i riv'n anc dū tisi ch'i 'l aṅ scampàda: Tom (Keith Wayne) e Harry (Karl Hardman). Chi lò al gh'à sèg sò mujér Helen (Marilyn Eastman) e sò fiōla pìcula, la Karen (Kyra Schon), frida ad òṅ ad qvi là.
Tom invéci 'l è insém a la sò muróśa Judy (Judith Ridley). Quànd a la fnèstra a s para lè un śómbi, Ben al gh tira tri sćiuptàdi in tèsta śbragand-'g-la. Ma i stus i arciàman lè tut chi àtar mòrt. La nòt l'è lunga.
Dirìt
La notte dei morti viventi 'l è dvintâ ad dumìni pùblic parchè la cà ch'la 'l à prudót in alóra, la Walter Reade Organization, la s éra daśmindgàda ad métar 'l avìś ad copyright in sla pelìcula, un quèl necesàri in dal 1968 par tgnir stric i dirìt. Al film al pōl èsar acsè dascargâ in manéra libra da di sit internet cuma Google Video e Internet Archive.


text:
Sin la finiziun digl onn da scola 2015/16
Preziai geniturs,
Tgei ei l’incumbensa dad ina scola? Ina damonda che para egl emprem mument ualti banala. Ins tila flad per rispunder e forsa gia avon ch’ils emprems plaids pon sortir ord bucca sefan ins gia en, ch’ei pudess esser che mo in flad tonscha buca per rispunder adequatamein.
L’incumbensa centrala dalla scola ein segiramein la scolaziun e l’educaziun psicosociala digl affon. Cuort e sec. Strusch dada denton sesarva quella risposta sco in ventagl. Con cumplex che quella ei, e contas ulteriuras damondas che seresultan semuossa schon sch’ins mo inagada rescherscha la muntada dil plaid ‚psicosocial‘. L’educaziun psicosociala vesa il carstgaun numnadamein sco individi persunal e social1. Ella risguarda da promover las atgnadads individualas sco era las habilitads ch’ein necessarias per la relaziun cul concarstgaun. La scola emprova pia da sustener la individualisaziun sco era la socialisaziun ed el medem mument accumpignein nus ils affons sin lur via naven dils amuleins entochen la transformaziun da terms cun differentas variablas, per duvrar plaids ord la matematica. Tgi che s’interessescha per las ponderaziuns che las scolastas ed ils scolasts han fatg anflan sin nossa pagina digitala il maletg empalont per nossa scola, aschidadir il resultat dallas reflexiuns els teams.
Denton buca mo per nos scolars ei nossa scola liug da scolaziun. Nus essan medemamein liug da formaziun per scolasts vegnents. Aschia dattan nossas persunas d’instrucziun vinavon lur expertisa ed experientscha a scolasts futurs e possibiliteschan ad els ina scolaziun ella pratica. Era uonn han denter auter scolars dalla FMS giu la pusseivladad da fuffergnar el mistregn pedagogic e differents praticants dalla scoletta entochen sil scalem superiur perfecziunau lur formaziun tier nus. Ed era sch’igl ei buca curdau si als scolarets eran ei tonaton part digl examen final reussiu da lur stagiaria.
Igl aspect variont e multifar ei, sper la passiun per la lavur cun affons, segiramein era quel, che fa ora la fascinaziun da nies mistregn sco educaturs e scolasts. Negin di ei sco l‘auter. La gronda autonomia che resultescha ei denton era ina gronda sfida. In aspect central da nossa professiun ei pia era la reflexiun digl agen agir e da nies instruir. Sco menader da scola visetel jeu l’instrucziun ed astgel secussegliar di per di cun las scolastas ed ils scolasts per reponderar e reflectar differentas situaziuns e lur agir e sundel engrazieivels per, denton era visaus vi sin quella gronda promptadad ed aviartadad.
In ulteriur mied da sustener quella reflecziun ein evaluaziuns internas ni era externas sco p.ex. quella digl inspecturat che spetga nus en paucs onns ni quella dall’examinaziun dallas cumpetenzas da basa el rom dalla matematica alla quala nus havein priu part uonn.
Evaluaziuns e rimnadas da datas surveschan denton buca mo a nus, mobein era alla scienzia. Gia dapi l‘entschatta collaborescha nies Consorzi cun la Scola aulta da pedagogia dil Grischun. Interessai san cargar giu il rapport culs resultats cheu cun in clic.
Igl onn da scola 2015/16 va a fin ed jeu sperel dad haver dau a Vus in sguard davos las culissas dil menaschi da scola forsa buca aschi usitau, denton tuttina speronza interessant. Denton gidan tut quellas ponderaziuns nuot senza la glieud che agescha davon las culissas. Las persunas d’instrucziun che sesprovan di per di da far lur meglier pils affons da nossas vischnauncas.
Cun la finiziun da quei onn da scola vul ei dir dar adia a differentas persunas d’instrucziun: Sandra Tschuor che ha anflau ina nova sfida ella Val Medel e Gion Flepp ch‘ei sedecidius da sminuir siu pensum da lavur. Nadja Vincenz vegn dad in maun a bandunar nus, ei legra nus denton ch’ella resta tuttina en nies menaschi cun vinavon instruir enteifer las preits da nossa scola, denton sut la bandiera nova dalla Casa Depuoz. Ad els tuts giavischein nus tut il bien e bia satisfacziun en lur veta professiunala.
Sco mintg’onn descha ei era uonn da dar adia. In cumiau per cletg legreivel, cunquei che nus havein astgau accumpignar 17 scolaras e scolars duront 11 onns da lur veta, ed astgein ussa mirar co els partan el mund cun in pentel speronza bein emplenius. Per lur viadi ora el mund giavischein nus ad els tut mo il meglier e sperein ch’els prendien cun els era bialas regurdientschas da lur carriera scolastica.
Jeu giavischel a tut ils scolars in bi ed adventurus temps da stad e selegrel gia ussa– suenter mez speronza haver astgau guder bials dis da recreaziun – da puspei beneventar tuts sauns e frestgs igl atun.
A tuttas scolastas ed a tuts scolasts giavischel jeu bialas vacanzas ed in temps fritgeivel da preparaziun, per che nus sappien, cun l’entschatta dil proxim onn da scola, far in cauld beinvegni ad in tschuppel novs affons en nies miez.
Ed a Vus, preziai geniturs, giavischel jeu da tut cor in bi temps da stad cun Vos affons. Jeu engraziel per la buna collaboraziun e giavischel a tuts ventireivlas vacanzas ad in bien seveser ils 22 d’uost.
Stefan Gabriel
Fontaunas:
Bärsch, W.: Psychosoziale Erziehung in Schule und Schullandheim, en: Das Schullandheim, 3/1975, pg. 46


text:
Sut il stritg restan per ils mais schaner fin il zercladur anc 367 milliuns francs. Sco quai che la Raiffeisen communitgescha, saja quai ina reducziun da 7,1% u 28 milliuns cumpareglià cun l'emprima mesadad da l'onn 2015.
Brexit sco ina da las raschuns
Sco raschun per quest resultat numna la gruppa ils effects da la situaziun volatila als martgads, tranter auter er la sortida da la Gronda Britannia ord l'Uniun europeica.Ultra da quai haja la gruppa investì en l'avegnir, sco p.ex. cun introducir da l'ipoteca online ed in pajament mobile.
Administrà dapli facultat
La fin da zercladur ha la banca Raiffeisen administrà ina facultad da clients da 211,708 milliardas francs. Quai è in plus da 1,4%. Il resultat da la fatschenta da tschains è s'augmentà per 1,5%.
Prognosa fin la fin da l'onn
La prognosa per l'entir onn 2016 èn plitost reservadas. La gruppa Raiffeisen na quinta betg da pudair repeter il gudogn da record da l’onn passà. Quai cunzunt pervi dals custs currents ed il svilup dals tschains a lunga vista che pudess intensivar il squitsch sin las marschas.
RR novitads 07:00


text:
Gia sco buob a Sent ha el observà cun ses telescop las stailas, sco mattet ha el scrit brevs als pioniers da la NASA e sco teenager è el stà en ils Stadis Unids per guardar il start da la racheta Saturn V. L'astronautica e l'astronomia han fascinà e fascineschan anc adina l'um che ha emprendì da dissegnader da construcziun auta e che lavura oz per ina firma che fa objectivs per l'aviatica e l'astronautica.
La producziun da biera è era ina scienza.
Avant 7 onns ha l'ambassadur da la stailas – sco el vegn gugent numnà – entschet a s'occupar en ses temp liber era da la producziun da biera. Quest onn vegn el a terminar sia scolaziun sco sommelier da biera cun diplom. Far degustaziuns da bieras e turas tras la bieraria da Gossau è ina occupaziun ch'el vuless far dapli suenter sia pensiun.


text:
Il «Origen Campus» duess esser sumegliant ad in campus d'ina universitad – pia in lieu per studegiar, emprender, durmir, exercitar ed uschia vinavant. Quai la visiun da l'intendant dad Origen, Giovanni Netzer.
L'idea è, da crear in'infrastructura nua che process creativs pon vegnir realisads.
Per las differentas occurrenzas ch'Origen porscha, dovri dapli spazi. Il campus duai porscher quell'infrastructura per provas, curs ed emnas da perscrutaziun.
Vinavant duai il project gidar al lieu. Quai cun porscher per exempel var 24 plazzas da lavur e la glieud che realisescha projets en il campus duain dar vita il vitg. Tals projects culturals hajan il potenzial da mantegnair vitgs, manegia l'intendant.
Ils custs per tut il project sajan tar var 15 milliuns francs. Quai saja dentant mo ina stimaziun. L'onn 2028 duess l'entir campus esser pront. Visualisaziuns dal project na datti betg. Origen ha dentant inoltrà las dumondas per ils dretgs da bajegiar per las parcellas.
Emprim plan: ina sala da teater
In'impurtanta part dal campus è ina sala da teater. Quella duai remplazzar la tur cotschna sin il Pass dal Güglia. Quella sto il pli tard l'onn 2023 vegnir rutta giu.
Fin là duai il nov teater esser pront. Ina tur cotschna na saja dentant betg planisada, uschia Giovanni Netzer. L'idea da basa saja, da «profitar dal conturn e da la vista en la cuntrada». Ils locals duain pia er mussar la natira dadora, ina sort «teater natiral».


text:
Dapi il glindesdi spida il vulcan Etna sin l'insla taliana Sicilia tschendra. Quai chaschuna adina puspè terratrembels. La notg sin mesemna è vegnì registrà in terratrembel da la fermezza 4,8. Tenor emprimas indicaziuns sajan 10 persunas vegnidas blessadas. Plirs bajetgs sajan vegnids donnegiads. Quai rapportan medias localas.
Traffic aviatic impedì
Er il traffic en l'aria è stà impedì ils davos dis. Uschia n'han il glindesdi suentermezdi ils aviuns betg pli pudì atterrar a l’eroport da Catania. In nivel da tschendra en la regiun aveva impedì quai. En il fratemp possian ils aviuns puspè atterrar, ha communitgà l’eroport. Ina part da l'autostrada saja vegnida serrada per motivs da segirezza.
Il vulcan Etna n'è betg be il pli grond ma er il pli activ vulcan en l'Europa. La davos gronda erupziun hai dà l'onn 1992.
RR novitads 06:00++


text:
Tut è pront per la fasa decisiva da l’ovra electrica cuminaivla En. Quai han ils responsabels dal project declerà a chaschun dal battaisem. Per construir la galaria che collia l’enchaschament èn vischinanza dal vitg a Fuond cun la centrala a Prutz, perforan durant ils proxims 22 mais dus maschinas da perfuraziun in toc da radund 20 kilometers lunghezza.
Las lavurs èn prevesidas dad entschaiver sin il pli tard in settember da quest onn. L’ovra electrica vegn a custar radund ina mesa milliarda euros. Ella vegn prendida en funcziun il pli baud l’onn 2018 e producescha forza per bun 90’000 chasadas.


text:
A Parpan han ils giuvenils trenà en il champ da musica, a Sursaissa ed a Tavau han els concertà. Tranter ils giuvenils è ina persuna vegnida testada positiv sin il coronavirus, quai suenter ch'il champ ed ils concerts èn stads a fin.
Il medem mument è er ina persuna ch'è stada al concert a Tavau ed è positiva per il coronavirus s'annunziada. Quai independent dal giuvenil ch'ha sunà.
Consequenzas
Per Sursaissa han omadus cas naginas consequenzas. A Tavau percunter èn 36 persunas vegnidas en quarantina. Perquai ch'il concept da segirtad ha funcziunà a moda exemplarica, èn las persunas pertutgadas vegnidas orientadas, di Michael Straub, il scrivent communal da Tavau.
Tenor il concept da segirezza eran ils aspectaturs vegnids registrads cun num ed els èn sesids en secturs separads in da l'auter. Era las sutgas eran tschentadas uschia, ch'i ha gì distanza tranter en. Straub spera che cun quellas mesiras hajan ins pudì evitar ch'i dettia dapli cas d'infecziun. Quai vegnia dentant a sa mussar en paucs dis, ha el manegià.


text:
Pumpa e pussanza – in'entira massa edifizis dettia en il Grischun che sajan adattads per quest tema, declera Simon Berger da la Tgira da monuments. «Be sch'ins pensa vid las ruinas da chastels – il chantun Grischun ha varga 200. Quels èn tipics simbols per pussanza.» A Cuira ma er en blers vitgs dettia er in grond dumber da chasas da signuria.
Lag da serra – inscenaziun moderna da pussanza
Quest onn sa concentrescha il program sin la regiun dal Surses. Dasper las chasas e las ruinas saja quella regiun er marcada da l'electricitad. «Il mir da serra Marmorera è in fitg impurtant e pregnant element da la cuntrada. El è ina moderna inscenaziun da la pussanza – la pussanza envers la natira.»
RR actualitad 07:00


text:
La polizia haja dà l’incumbensa per in’expertisa tecnica. Quai ha ditg in pledader da la polizia envers l’agentura da novitads tudestga DPA. La polizia n’haja anc betg pudì interrogar il manischunz dal car, cunquai che quel saja grevamain blessà.
Accident mortal
Dumengia è in car tudestg cun giuvenils da Cologna ch’era en viadi sin l’autostrada vers l’Italia, charrà al nord da Lugano en ina pitga. Ina dunna da 27 onns è morta e 15 ulteriuras persunas èn vegnidas blessadas. En tut sa chattavan 25 persunas en il car.
RR novitads 12:00


text:
Examinaziuns davart l'andament da l'accident e motivs cuntinueschan, scriva la polizia en ina communicaziun. Las unfrendas èn trais umens da la Pologna en la vegliadetgna da 37, 38 e 44 onns. In um è mort al lieu da l'accident. In auter um è grev blessà ed il terz be lev.
L'accident è capità vers las 2:15 en la Reusseggstrasse. Ils trais Polacs eran a pe sin via en direcziun Seetalplatz, cura che l'aut0 è siglì en els. Tenor la polizia saja il manischunz charrà vinavant senza tegnair airi. L'auto ha la polizia chattà. Duas persunas sajan vegnidas arrestadas. Betg cler è anc, schebain in da quels è il manischunz.
RR novitads 14:00


text:
Uschè blers centers da transit n'ha quai anc mai dà en Grischun. E tuttina na vegnan las capacitads en ils otg centers er questa stad betg a bastar. Perquai saja il Grischun pront da prender en funcziun centers temporars, di Christian Rathgeb.
Gia uss sajan ils otg centers numnadamain occupads per 70 fin 90%. Uschia na restia nagut auter che d'augmentar las capacitads cun prender en funcziun centers temporars en alloschis da la protecziun civila, per exempel a Cuira u a Domat.
Grischun fa pretensius a la Confederaziun
Il cusseglier guvernativ responsabel fa dentant era pretensiuns cleras a la Confederaziun. Quella duai augmentar las capacitads dal corp da guardias da cunfin, avair avunda persunal tar il servetsch da novitads e registrar ils fugitivs. E la Confederaziun duai era procurar che requirents che na pon betg restar, vegnian tramess enavos en lur pajais.
RR actualitad 07:10


text:
Alber
L'Àlbor (anca arbor o alber) l'è una pianta che la viu tanti an, e per quést l'è buna da crés in volt cun un füst drit e legnùz che'l se ciàma trunch, e che'l pöd avègh di ram che s'aliméntun cun la linfa, grasie ai radìz e a le föie.
I albor i èn divérs dai arbüst miga apena per i dimensión, ma anca parché i gh'han un ünich trunch chel partìs da tera.
El légn di albor el servìs principalmént par fa i mobil e i finèstor d'le cà, ma anca la carta o par és brüzàd par scaldàs.
Cume l'è fai[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'albor da grand l'è 'na pianta legnùza che a diferénsa dell'arbüst el gh'ha un füst perèn e un trunch cun ramificasión néla part süperiùr. El trunch l'è furmàd da püsè strat: la part püsè estèrna l'è la rüsca, el scund strat l'è ciamàd libor, el ters l'è el cambi e in ültim gh'è el cilìndor centràl che l'è furmàd dal légn. Ogni albor el gh'ha la so furma caraterìstega che la dipénd dala cunfurmasión dal trunch (svilüp in altésa e diàmeter) e dall'inséma d'le ramificasión. L'albor cun la püsè granda circunferénsa dal trunch l'è el baobab che el riva anca a püsè de 40 metor. La zgiàfa dell'albor l'è faia dale föie e dai ram e la pöd és:
I föi pödun cascà o és persistént e a scunda d'la lur furma se pödun clasificà dü categurìe de albor: aghiföi o latiföi.
I albor pödun viu isulàd, in grüp de un'ünica spéce (cume ind la pinéta), o de spéce divèrse (busch o màcia). Par el mutìu che i radìz i èn tant luntàn dale föie, i albor i èn tant ezigént dal punt de vista climàtich: pödun miga viu ind le zone dezèrtiche, subàrtiche e sura munt trop volt, indùe de solit gh'èn i arbüst.
I albor i èn divìz in 3 categurìe:
- Furestài
- Frütìfer
- Urnamentài


text:
Oz han ils responsabels per il project da la vart svizra, sco er exponents da la politica ed economia lantschà il cumbat da votaziun cun in appel per in Gea. Tenor els pudess ina decisiun positiva era meglierar la collavuraziun regiunala.
Sch'ina vischnanca dal Partenz sa participescha al Parc natiral Rätikon decida il suveran l'emprima emna dal mars 2021, tar radunanzas communalas u a l'urna. Tar in Gea duess il parc natiral vegnir realisà a partir dal 2022. Quel parc cumpigliass parts dal Grischun, il Voralberg ed il Principadi da Liechtenstein.
Mintga vischnanca decida per sa sezza
Sch'ina vischnanca decida Gea, sche lura fa il territori da quella vischnanca part dal parc natiral, tar in Na betg. Uschia na po ina vischnanca betg decider davart il futur d'ina autra vischnanca. Il resultat total n'ha nagina valur.
Suenter las decisiuns a nivel communal, dovri il consentiment chantunal e federal. Sche tut va tenor plan vegnia il parc da natira realisà l'emprim per trais onns. Sch'i duai dar in manaschi a lunga vista, lura ston las vischnancas anc ina giada decider.


text:
Naufragi per la PPS 'referendists'
Sin nivel naziunal ha il referendum lantschà da la Partida populara svizra (PPS) fatg medemamain medemamain betg survegnì accoglientscha. La populaziun Svizra ha acceptà cleramain la midada da la lescha.
Per daventar pli effizienta vul la confederaziun eriger 16 centers d'asil spezials en ils quals tut las persunas involvidas en ina procedura d'asil duain esser reunidas en in lieu.
La PPS haveva tschiffà il referendum cunter la midada. Per ella na va la revisiun betg avunda lunsch e la pussaivladad d’expropriar cuntrafetschia a la Constituziun federala. Plinavant èn ils adversaris da la midada da la lescha cunter il metter a disposiziun gratuitamain advocats a las persunas che damondan per asil en Svizra.
RR novitads 12:00++


text:
Ruinas da castials
Ruina dil casti d'Axenstein
La ruina dil casti da Saxenstein (Axenstein), che secumpona da dus plaids che significheschan il medem, sesanfla sper igl uclaun d'Axenstein. La tuor pregnanta quadra (tuor da habitar) deriva, sin fundament da sia moda da construir, probablamein dall'entschatta dil 13avel tschentaner ed ha il caracter d'ina insla da runcaglia, carteivlamein la sedia d'in administratur da Razén. Forsa haveva questa tuor era ina funcziun da guardia, pertgei ch'el era il post il pli al vest dil district feudal da Razén. La tuor da habitar disponeva d'ina entrada elevada cun artg rodund ella secunda alzada. Davart igl abandun dalla tuor mira la tuor da Schwarzenstein.
Fontaunas: carnets annuals da Pro Supersaxa (tenor Poeschel 1929 e «Burgenbuch», Clavadetscher/Meyer 1984).
Ruina dil casti da Heidenberg
La ruina dil casti da Heidenberg (Heidenburg, Hohlenburg, Hohlenstein, Lochliburg) ei situada sur Tavanasa silla spunda nord dil trassé da Sursaissa e vegn datada dad O. Clavadetscher/W. Meyer egl 11/12avel tschentaner. Els manegian era che quei cumplex fortificau seigi vegnius abandunaus gia avon il 13avel tschentaner. Avon maun ein aunc ils fundaments dils mirs d'ina tuor probablamein pentagonala construi sin in carpun ed ils fastitgs fleivels d'in mir da defensiun circumdont. Forsa setracta ei cheu d'ina expressiun populara d'ina miraglia considerada sco vegliandra.
Fontauna: carnet annual Pro Supersaxa 1989 (tenor «Burgenbuch», Clavadetscher/Meyer 1984).
Ruina dil casti da Moregg ad Egga
Malgrad che quella tuor cumpara da siu temps avdau en negin document, savess ella medemamein datar dil 13avel tschentaner. Era ella surveva al medem intent sco ils ulteriurs castials da Sursaissa. Ella era in «edifeci d'administraziun fortificau» el district feudal dils baruns da Razén. Per ulteriuras informaziuns mira il casti da Schwarzenstein.
Fontauna: carnet annual da Pro Supersaxa 1993 (tenor «Burgenbuch», Clavadetscher/Meyer 1984).
Ruina dil casti da Schwarzenstein
La ruina dil casti da Schwarzenstein vegn datada circa ella mesadad dil 13avel tschentaner (miraglia) ed ei probablamein vegnida fundada dils baruns da Razén. Hartwig von Löwenstein ha priu naven ella a Heinrich Brun da Razén, ha denton stuiu returnar ella igl onn 1289. Il vast cumplex (suenter il casti da Munt s. Gieri segiramein il pli grond casti el territori dil Rein Anteriur) sesanfla alla spunda teissa dalla terrassa da Sursaissa. El ei situaus sin in grugn da circa 50 m lunghezia ch'ei fortificaus per liung digl ur cun in mir da tschenta e che dispona all'entschatta ed alla fin mintgamai d'in edifeci principal che deriva da differentas epocas. La porta alla part probablamein pli veglia egl ost sesanflava el sidost. La porta dil tract vest sesanfla el nord ed era accessibla sur ina construcziun da lenn erigida a moda gagliarda (entrada elevada). Davart ils edifecis ella cuort interna savessen mo excavaziuns archeologicas dar sclariment.
In casti sesanflava pil solit ella vischinonza d'ina cuort tributaria dil temps medieval e domiciliava il migiur, «incassader dil tscheins» dil signur, cheu dils baruns da Razén ni da lur possessurs da pègn. Il casti ei probablamein vegnius bandunaus el decuors dil 14avel tschentaner, cunquei ch'il president da dertgira dils Gualsers immigrai da niev ha entschiet ad exercitar la giurisdicziun bassa.
Fontaunas: Pro Supersaxa 2000 (tenor Poeschel 1929, Clavadetscher/Meyer 1984).


text:
La purschida da la scola auta da pedagogia dal chantun Turgovia è vegnida fatga pervi d’ina collavuraziun communabla cun l’Engiadina il 2016/2017.
La raschun per questa purschida è in program da scolaziun decentral che la scol’auta pedagogica da la Turgovia fa communabel cun l’Engiadina. Uschia pon 30 scolasts da scola media cun ina lunga experientscha d’instrucziun sa perfecziunar. Sco il chantun ha ditg sin dumonda dal schurnal regiunal da SRF sajan quai dus scolast da lingua rumantscha che pudessan uschia sa perfecziunar en rumantsch.
Per la scolaziun didactica da Rumantscha ha la scola auta da pedagogia è vegnì engaschà in scolast extern. Sco la regenza dal chantun Turgovia scriva possian questas amplificaziuns vegnir fatgas senza custs pli gronds. L'incumbensa vegn tenor il schrunal regiunal da SRF da la regenza grischuna.
RR novitads 16:00


text:
Las Svizras han era gudagnà la davosa partida cunter la Corea dal sid, cun 7:5. Avant avevan ellas battì las dunnas talianas cun 5:4. En omaduas partidas ha Feltscher e sia equipa stuì cumbatter per cuntanscher la victoria.
En ils playoffs che cumenzan la sonda frunta l’equipa da Flem sin il Giapun, il segund da la runda preliminara. Gudognan las Svizra questa partida, èn ellas qualifitgadas directamain per il final. Tar ina terrada han ellas ina segunda schanza da cuntanscher il final, lura fruntassan las dunnas da Flem sin la victura dal segund mezfinal, la Russia u il Canada.
RR Novitads 06:00


text:
Avenches
Avenches (Avencho in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3575 abitant.
El cumün de Avenches al se tröva a una altitüden de 480 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Faoug, Villarepos (FR), Misery-Courtion (FR), Oleyres, Domdidier (FR), Saint-Aubin (FR), Villars-le-Grand, Montmagny, Constantine.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Avenche l'ìa la Aventicum del Impero Romano, en cèntro abitàt de urìgin cèltica, che l'è riàt a ìga 'nfìna a 20000 abitàncc prìma de éser cunquistàda dei Alamanni endèl tèrs sècol, dòpo la fì de l'Impero Romano.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Municipality of Avenches, official website
- Photo gallery from the roman theatre
- Avenches in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Per Stephanie Deplazes (commembra dapi 2007) èsi grondius che giuvnas e giuvens sunan ensemen. Ella saja daventada commembra surtut pervia da la cumpagnia e perquai ch’ella sunia fitg gugent. Ils medems motivs da far part ha Livia Degonda (commembra dapi 2011). I saja era bel ch’ins possia producir ensemen in toc e ch’ins audia il svilup.
Musica collia, e durant tschaiver sajan els tuts tuttina, di Melanie Tuor (commembra dapi 2011). I n'emportia betg sch’ins saja in giuven ubain ina giuvna.
Mintgatant in pau dapli fantasia
Era per ils giuvens sa chapescha quai da sasez, che giuvnas sunan en la musica da tschaiver. I dovria giuvnas che gidian e che hajan mintgatant er in pau dapli fantasia – surtut quai che pertutgia decoraziuns, di Fabio Tuor, il president da las Zoclas (commember dapi 2012). I s’audia ch’i saja gulivà ora tranter giuvnas e giuvens. Quai fetschia bel il tschaiver e dapi 30 onns fetschian giuvnas part da lur furmaziun, di il dirigent Florian Cajacob (2007-2008 e puspè dapi 2015).
RR actualitad 11:00
Datums da tschever
Sonda, ils 20-01-2018 datti tschaiver a Sumvitg. A las 20:00 cumenza il concert da las guggas sin la plazza da scola.
Il tschaiver cuntinuescha ils 27-01-2018 a Curaglia (avertura da las 21:00) ed a Glion (program a partir da las 17:00, 20:45 marsch da stailas, 21:00 concert monstrus avant halla, 21:00 bal da tschaiver e 03:00 “Morgenstreich”).


text:
Far insatge cunter la digren da las pernottaziuns en la regiun, quai è stà la motivaziun dad organisar la 17avla festa federala d’accordeon a Mustér. Dentant gist las pernottaziuns paran ils organisaturs d’avair sutvalità in pau. Tenor Flavio Murer, il president dal comité d’organisaziun, po quai esser stà uschia: «Nus avain gì organisà il 2006 la festa orientala d’accordeon, lura aveva in grond dumber dals participants durmì en il tschaler da la protecziun civila». Il temp paria dentant d'esser sa midà, ed uschia saja la dumonda per chombras d’hotel pli gronda. Latiers vegnian hotels che serrian, declera Flavio Murer vinavant. Per Sedrun Mustér Turissem che organisescha ils dormitoris per ils participants hai uschia num tschertgar ulteriurs hotels da la val giu.
Abitaziuns da vacanzas pudessan esser opziun
Ils organisaturs ston uschia quintar cun dapli transports che ston vegnids organisads. Sco Flavio Murer di, vegnian quests fatgs cun bus pitschens. Ils custs supplementars persuenter calculescha el cun 10'000 fin 15’000 francs. Proximamain veglian ins dentant era pledentar possessurs d’abitaziuns da vacanzas, per dumandar sch’els fissan pronts da laschar a tschains las abitaziuns mo per 2 notgs.
La Festa federala d’accordeon è ils 3 fin ils 5 da zercladur 2016 a Mustér, ed ha in budget da rodund 400’000 francs.


text:
Bavegna Alla scola Surses
Bavegna Alla scola Surses
Bavegna alla Scola Surses
Alla scola populara Surses instrueschan radond 35 persungas d'instrucziun an pensums cumplagns e parzials 170 scolaras e scolars. La scola vign manada strategicamaintg digl cunsegl da scola ed igl manader da scola è responsabel per la direcziun operativa. La Scola Surses vign manada an dus lis da scola.
Lungatgs da scola
Igl lungatg da scola alla scoligna ed alla scola primara è rumantsch. A parteir dalla 3. classa vign instruia tudestg scu amprem lungatg ester. A parteir dalla 5. classa vign instruia engles scu sagond lungatg ester. Agl scalem superiour vign instruia schibagn an tudestg scu er an rumantsch. Las scolaras ed igls scolars da Beiva survignan er enqualtgi lecziun da taliang per emda.
Igl scalem secundar I vign mano an model C cun dus gruppas da nivels aint igls roms tudestg, rumantsch, matematica ed engles. La Scola Surses amprova da tigneir chint agls giaveischs dad ena societad moderna cun porscher ena meisa da mezde survigilada per las scolaras ed igls scolars da scoligna anfignen igl scalem superiour.
Alla Scola Surses vignan scolaras e scolars cun basigns spezials promovias da moda integrativa.


text:
Il zercladur 2019 è sa distatgada ina bova spontana che ha donnegià parts dal rempar da lavinas. Dapi lura han ins fatg lavurs da reparaziun, novs rempars na pon dentant betg pli vegnir bajegiads sin la surfatscha d'erosiun. Uschia duai il rempar existent Duchli vegnir cumplettà cun 126 meters raits da naiv e cun 96 meters rempars da sustegn fixs.
Lingia da l'Alvra: Sustegn als custs totals da 615'000 francs
Ad Alvagnì-Bogn vegn sustegnì in project per proteger la lingia da l'Alvra da la Viafier retica cunter crudada da crappa. Il chantun paja maximalmain 461'000 francs per quest project necessari. I duain vegnir construidas trais raits cunter crudada da crappa che han ina lunghezza totala da 150 meters.


text:
24 uras a di, 365 dis ad onn vegn la grafica sin strassen.gr.ch actualisada. In lavurant da pichet fa mintga damaun sia tura. El controlla las vias per las qualas el è responsabel e notescha tut quai ch'i dovra per rumir la via. Quellas infurmaziuns dat el vinavant a la centrala dal district. En l'Engiadina Bassa è quai a Scuol, tar il schef dal district Jachen Kienz.
En il mender cas va quai tschintg minutas, dal lavurant sin via enfin che quai è sin la rait.
El, in auter responsabel u il secretariat tippa las infurmaziuns en in formular online. Ina giada ch'il clic sin «acceptar» è fatg, è l'infurmaziun online. Plinavant organiseschan els là era ils vehichels per rumir la via.
Avrir e serrar ina via
Sche in lavurant, la polizia u il SLF a Tavau vesa in problem, sco in grond privel da lavinas, po el directamain serrar la via. Uschia na perdan els betg temp, segir è segir. A medem temp vegn puspè actualisada la grafica. Persunas che han abunà las novitads survegnan in SMS u in mail.
Proxim predecer
Suenter sa scuntra ina cumissiun per decider co ir vinavant. Cun agid da datas, cun mirar al lieu u cun in helicopter pon els far in maletg da la situaziun e decider co vinavant.
RR actualitad 11:00


text:
Heinz Brand na vul betg dapli ospitals sin la glista d'ospitals: Dapli ospitals significhia dapli custs per las cassas da malsauns ed in augment tar las premias.
Tgi che paja duai avair in pled en chapitel
La Svizra haja gia avunda ospitals en tut las regiuns ch'èn sin la glista. Las cassas da malsauns pajan e cun quai duajan ellas er avair la pussibilitad d'intervegnir, è il president da Santèsuisse persvadì:
Sch'ins metta anc dapli ospitals sin la glista, sche lura vegnan las premias da las cassas da malsauns pli autas.
Fin a l'onn 2010 deva quai gia quel'opziun per las cassas.
Chantuns vulan decider er vinavant sez
Auter vesa quai la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad (CDS) e l'Uniun dad ospitals svizzers «h+». Per els fiss quai cleramain dapli birocrazia e cun quai che la Confederaziun intervegniss en chaussas dals chantuns damain influenza per quels:
Quai na porta nagut, mo dapli birocrazia.
Sche l'idea da Heinz Brand ha ina schanza u betg decida il Cussegl naziunal probablamain en la sessiun d'atun.
RR actualitad 07:10
Glistas d'ospitals
Mintga regenza chantunala decida tge ospitals che vegnan sin las glistas. Ils ospitals ch'èn alura sin la glista han da porscher als paziaints in provediment da basa ch'il chantun definescha. Cassas da malsauns sco er il chantun finanzieschan ina part da quests ospitals.


text:
En l'entir mund èn gia prest 330'000 persunas s'infectadas cun il coronavirus. Stgars 14'400 persunas èn gia mortas entras la malsogna dal lom Covid-19 ch'il virus chaschuna. En Europa è la situaziun en Italia ed en Spagna la pli dramatica.
La regenza spagnola ha annunzià dumengia prest 400 novs morts e cun quai in augment da 30% sin 1'720, cumpareglià cun il di avant. La marca d'infecziuns vegnia pli datiers dals 30'000.
Il mender vegn anc.
Dumengia ha el declerà ch'el vegnia a proponer al parlament da prolungar il scumond da sortir, fin ils 11 d'avrigl.
En Italia èn 59'138 persunas s'infectadas uffizialmain fin dumengia saira e 5'476 persunas èn mortas. Almain 17 medis èn morts dapi l'entschatta da l'epidemia en l'Italia. Dumengia hai era dà l'emprim medi en Frantscha ch'è mort dal virus.
14 pajais europeics controlleschan cunfins
Pervi da la crisa da corona han er la Belgia ed il Luxemburg decidì da controllar lur cunfins. En total controlleschan uschia gia 12 pajais da l'UE sco era la Svizra e la Norvegia lur cunfin. Questa mesira ha chaschunà l'emna passada colonnas enormas avant ils cunfins aifer l'Europa. Tranter la Germania e la Pologna è il traffic per part stagnà sin 60 kilometers. L'UE aveva avertì la fin d'emna che camiuns cun rauba impurtanta sajan bloccads.
Cifras Svizra
- Persunas testadas positiv: 13'152
- Persunas mortas: 235
(stan 28 da mars 2020, 14:00, BAG)
Grischun
- Cas confermads : 680
- Pazientas en ospitals: 38
- Persunas mortas: 35
(stan 9 d'avrigl 2020, Chantun GR)


text:
Tut las datas dal project VerbaAlpina vegnan administradas uschia ch'ellas restan legiblas ed duvrablas per in spazi da temp uschè lung sco pussaivel. La perspectiva prendida en mira dal project cumprenda silmain plirs decennis, il concept, ch'è a la basa, è dentant orientà vers ina conservaziun senza limitaziun temporara.
En detagl vegnan resguardads ils aspects suandants:
1. Tgei instituziun(s) vegn(an) incumbensada(s) cun la preservaziun da las datas e dals purtaders da datas respectivs?
2. Documentaziun da la structuraziun da datas sco era da las relaziuns logicas tranter datas e categorias da datas (entitad-relaziun)
3. Documentaziun da la(s) codaziun(s) dals caracters duvrada(s)
Pliras copias da las datas da project duain vegnir archivadas tar pliras instituziuns differentas. Actualmain è prevesida a questa finamira la IT-Gruppe Geisteswissenschaften da la Ludwig-Maximilians-Universität Minca (ITG). Questa gruppa è attaschada al server d'archivaziun dal Leibniz-Rechenzentrum sco er al BAS Clarin Repository. Igl è planisà ultra da quai da depositar ulteriuras copias da segirezza tar autras instituziuns adattadas. L'archivaziun ha lieu en il ritmus da la gestiun da la versiun. I vegn mintgamai archivada la banca da datas cun tut las datas da project (modul VA_DB ensemen cun il model entitad-relaziun) sco er il framework per applicaziuns-web (VA_WEB), ch'è responsabel per la preschentaziun da las datas en l'internet (inclus la funcziunalitad respectiva) uschia ch'igl è pussaivel, silmain teoreticamain, da "resvegliar" mintga singula versiun en conturns da sistems operativs resp. software emulads correspundents. I vegn archivada ultra da quai la mediateca che cuntegna en emprima lingia fotos, films, datotecas da texts e documents sonors (modul VA_MT).
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Archivaziun a lunga durada (Citar)
Atlas linguistics da las Alps (Citar)
Da vest ad ost vegn il territori dialectal alpin perscrutà dals atlas suandants, per part anc betg cumplets:
Il grond dumber na dastga dentant betg zuppentar las discrepanzas considerablas, parzialmain senz'auter surprendentas tranter ils singuls atlas. Uschia èn gist inquals atlas regiunals, sco p.ex. l'ALD-II u er il BSA , insumma betg interessads allas datas etnolinguisticas. Gist l'economia d'alp – che represchenta bain in dils sistems economics fundamentals dalla regiun alpina – na vegn tant sco tuttavia betg tematisada; en l'ALD-II datti bain (cuntrari al BSA) in stimulus 869 em>l'alpeggio 'Alm'/ la baita 'Sennhütte'. Ma gia concepts totalmain fundamentals da l'elavuraziun da latg sco SIGNUN (ita. casaro, caciaio), MULSCHER (ita. mungere), QUAGL (ita. caglio), SGRAMAR (ita. scremare) e da la tegnida da muvel sco STALLA (ita. stalla), PASTUR (ita. pastore), PASTGIRA (ita. pascolo) euv. mancan (cfr. il questiunari).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
- Romania alpina: ALF, AIS, ALI, ALP, ALJA, ALEPO, CLAPie, APV, ALAVAL, ALD-I, ALD-II, ASLEF;
- Germania alpina: SDS, VALTS, BSA, SONT, TSA, SAÖ;
- Slavia alpina: SLA.
Il grond dumber na dastga dentant betg zuppentar las discrepanzas considerablas, parzialmain senz'auter surprendentas tranter ils singuls atlas. Uschia èn gist inquals atlas regiunals, sco p.ex. l'ALD-II u er il BSA , insumma betg interessads allas datas etnolinguisticas. Gist l'economia d'alp – che represchenta bain in dils sistems economics fundamentals dalla regiun alpina – na vegn tant sco tuttavia betg tematisada; en l'ALD-II datti bain (cuntrari al BSA) in stimulus 869 em>l'alpeggio 'Alm'/ la baita 'Sennhütte'. Ma gia concepts totalmain fundamentals da l'elavuraziun da latg sco SIGNUN (ita. casaro, caciaio), MULSCHER (ita. mungere), QUAGL (ita. caglio), SGRAMAR (ita. scremare) e da la tegnida da muvel sco STALLA (ita. stalla), PASTUR (ita. pastore), PASTGIRA (ita. pascolo) euv. mancan (cfr. il questiunari).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
Auturas ed auturs (Citar)
Tut las contribuziuns scrittas sin la pagina da VerbaAlpina èn marcadas cun num. L'abreviaziun "auct." marchescha l'autur(a) d'ina contribuziun, l'abreviaziun "trad." il translatur/la translatura. La software vegn sviluppada essenzialmain da Florian Zacherl.
(auct. Thomas Krefeld | Susanne Oberholzer – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
(auct. Thomas Krefeld | Susanne Oberholzer – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation


text:
Macerata
Macerata l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 43.056 abitàncc, 'na superfìce de 92 km² e 'na densità de 464 ab./km².
El cümü de Macerata 'l cunfìna coi cümü de Appignano, Corridonia, Montecassiano, Montelupone, Morrovalle, Pollenza, Recanati, Tolentino, Treia.
L'è postàda söndèn col a 315 méter sùra 'l leèl del mar, 'ntra la àl del fiöm Potènsa a nord e chèla del fiöm Chienti a sud ; la se tróa a 30 km a òvest del mar Adriàtich e 60 km de l'Apenìno umbro-marchigià.
De vizitàModifega
- La catedràl de Macerata
- El sferistério


text:
Peschera Borromee
Peschera Borromee (nom ufizial in italian: Peschiera Borromeo) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 23 397 abitant. Peschera la se troeuva al confin oriental de Milan. Peschiera la gh'ha vari frazion: Bellaria, Bellingera, Bettola, Canz, Linaa, Mezzaa, Mirazzan, San Boeuv e Zel Foramagn.
El territòri[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sò territòri, anca se l'entra in bòna part drent al Parch Agricol Sud Milan, de on quaj desenni el gh'ha pu ona vocazion agricola. De fatt ghe s'è sviluppaa on center residenzial important e cont ona connotazion produttiva fòrta.
Del pont de vista ambiental l'è important assee 'l Parch Natural del Carengion, in origin reserva de cascia di cont Borromee e adess òasi WWF.
La frazion de Linaa la da 'l nòmm a l'aeropòrt de Milan-Linaa, che 'l se troeuva sparsa longh in di territòri comunai de Peschera, Segraa e Milan.
Semper a Peschera se troeuva anca l'Idroscalo, che l'ha ajuttaa el comun a conservà, almanch a differenza de alter paes de l'hinterland milanes, ona quaj area verd.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Peschera Borromee l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Duranta el Medioev la zòna de Peschera l'era important per el commerz de la saa che la vegniva su del Lamber e de lì l'andava a Milan.
Se sa minga tant de la nassida de Peschiera, ma on temp l'era ricca de canai e laghett: de chì el sò nòmm. In sul sò territòri eren present vari cassinn, compagn de Mirazzan, Biassan, Longhignara, Bettola e San Bòvi.
La frazion pussee antiga l'è quella de Mirazzan, indove 'l se troeuva on castell, prima monastee e poeu residenza estiva di cont Borromee.
Quand che 'l territòri milanes l'era dividuu in tanti piev, Peschiera l'appartegniva a la Piev de Mezzaa. Ironicament, con l'età napoleòniga l'è stada pròppi Mezzaa a vess taccada a Peschiera, insemma ai comun de Cassignaniga, Foramagn, Pantigliaa e Zel. Tucc quij center hann trovaa l'autonomia con la nassida del Regn Lombard-Venet.
In del 1933 gh'è stada l'union tra 'l comun e quell de Linaa (cont i frazion de Mezzaa e Zelforamagn).
Dòpo la Segonda Guerra Mondial, Peschiera (che del 1863 la se ciamava offizialment anca Borromeee) la s'è sviluppada fina a diventà quella che l'è al dì d'incoeu. In del 1988 l'ha ricevuu el titol de città.
Personagg legaa a Peschiera[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bruno Lauzi (Asmara, 8 agost 1937 - Peschiera, 24 ottober 2006), cantant e poeta.
- Flavio Oreglio (Peschiera, 26 agost 1958), còmich e scrittor.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
L.I.E.
L.I.E. (id.) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 2001 ad Michael Cuesta preśentâ a 'l Sundance Film Festival dal stés an. Cl'òpra chè l'è stada bòna 'd vìnsar vint prèmi in di fèstival in gir p'r al mónd. Al tìtul dla pelìcula 'l è 'l acrònim ad Long Island Expressway, n'autostràda dal stat ad New York.
Al film 'l à fat sù dagnóra un migliòṅ e sèt ad dòlar dòp ès'r-an custâ setsènt-mila.
Sunt
Howie Blitzer (Paul Dano) 'l è 'n ragàs ad quìnd'ś an ch'l à péna pardû sò màdar mòrta in 'n incidènt su la Long Island Expressway. In cà 'l ròbi i n vànan minga tant bèṅ cun sò pàdar Marty (Bruce Altman) ch'in dal gir 'd un méś 'l à bèla purtâ a cà n'atra dóna e ch'ad lò a n gh in fréga gnint.
La sōla manéra par saltàr-'g-an fóra par lò l'è qvéla 'd pasàr dal tèmp c'n al sò amìg Gary (Billy Kay), un śōvan ch'al fà 'l śburòṅ in gir e ch'l è anc un mèś delinquènt. Na nòt, durànt la fèsta dal sò cumpleàn, Howie al cgnós al sgnōr Harrigan dit “Big John” (Brian Cox), 'n óm bòṅ a dita 'd tut ma ch'al gh'à 'n segrét: i gh piàś'n i ragasōi.


text:
Mìchigan
Al Mìchigan (a s lèś [ˈmɪʃɨɡən] in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dal nòrd di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1837.
'L è cgnusû c'n al scutmàj ad „The Great Lakes State“ (Al stat di Lâg grand) parchè dimóndi dal sò teritòri 'l è quaciâ da di lâg al Lâg Erie) c'n in mèś un bras ad tèra, culegâ diretamènt c'n al Wiscònsin a òvest, ciamâ Penìśula Superiōr. La part a sud, ciamàda Penìśula Inferiōr l'è invéci tacàda a i stat d'l Indiàna, d'l Ohio e d'l Illinòis (bōrd marìtim). Al stat al cunfìna anc c'n al Cànada a nòrd e a èst e c'n al Minneśòta a nòrd-òvest (bōrd marìtim). Al sò dū bandi i èṅ culegàdi p'r al pònt Mackinac ch'al pasa 'l strét umònim, un canàł lung òt km ch'l unìs al Lâg Huron c'n al Lâg Mìchigan.
La capitàl l'è Lansing ma la sò sità più granda l'è Detroit, na vòlta sènt'r ad riferimènt d'l indùstria dal màchini (General Motors, Ford e Chrysler).adès in criśi. Atri sità impurtànti ch'i pàs'n i sènt-mila abitànt i èṅ, in d'l órdan, Grand Rapids, Warren, Sterling Heights, Ann Arbor e Flint.
Al Mìchigan 'l è divìś in utànta-trî cuntèi e in milasetsènt-stantatrî cumùn. Al gh'à na pupulasiòṅ ad nóṿ migliòṅ e nóṿ 'd abitànt a 'l incìrca (dècim pòst) par na superfìsi ad 250.493 km². Al sò mòt in latìn 'l è „Si quaeris peninsulam amoenam circumspice“ (S'at pésc na penìśula da sógn, guàrda't dintóran).
Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Rick Snyder. In di an Stanta e Utànta 'l Mìchigan 'l à sèmpar vutâ p'r al GOP mo invéci tacànd da 'l 1992 (prima elesiòṅ ad Bill Clinton) al s è spustâ da la banda di demucràtic.
In Mìchigan al và fòrt al turìśum ch'al pōl cuntàr su di pòst dimóndi bèi p'r i amànt dla natùra e dla casa.


text:
Per David Steier (30) èn qualitad e tradiziun la basa per il success. Avant trais onns, cura ch'el ha surpiglià l'affar che ses basat aveva gì fundà, saja quai schont er stà in sigl en l'aua fraida. Ma la schanza saja da nizzegiar, cura ch'ella vegnia. E s'enriclà na saja el betg – era betg ch'el ha l'emprim fatg l'emprendissadi da cuschinier e suenter direct er quel da mazler.
David Steier raquinta en il Profil, tge ch'el ha sutvalità sco schef giuven, pertge ch'el va sco in da paucs mazlers a fieras da biestga, e nua che l'innovaziun è vegnida en ses affar.


text:
Vulpes zerda
Vulpes zerda, ciamaa anca fennec o volp del desert l'è ona volp piscinina che la viv in del desert nordafrican.
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fennec l'è el canid pussee piscinin al mond.
El pesa domà 1,5 kg e l'è volt al garres 30 cm, e l'è lung 40 cm. El sò color el ghe permett de scondess ben in del desert.
I sò oregg servissen per descaregà el calor e sentì pussee ben, e i sò sciamp hinn pelos per scotass no.
L'è on animal curios ed intelligent, e per quel motiv chì l'è ciamaa di nomad "follett del desert", vist anca la soa tendenza a scapà in di bus in de la sabbia.
El viv in branch da 10-12 Fennec e l'è attiv de nocc.
Biologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fennec l'è on mammifer notturn, el scava di bus lung in del desert, el cacia insett, ratt, lusert, osei, oeuv e rettil piquel.
La femmina la partoriss dai 2 ai 5 fioeu, despeoeu de 50 dì de gestazion. I cuccioi in del prim mes de vida beven domà el lacc.


text:
La gievgia suentermezdi han policists en la citad d’Antwerpen pudì bloccar in auto che charrava cun auta spertadad entamez la citad. Sco la procura publica scriva saja l’auto vegni franà d’ina speziala truppa da la polizia.
L’um era conuschents a la polizia
L’um ch’è vegni arrestà ha tenor las primas indicaziuns da la polizia 39 onns ed è da la Frantscha. El ha ragischs da l’Africa dal Nord. En l’auto aveva l’um para plirs cuntels ed ina buis. Era ha la polizia chattà in canister cun liquid betg identifitgà. L’um arrestà era gia conuschents a la polizia pervi dal possess d’armas illegalas. En la Belgia vala il mument l’avertiment il segund aut d’ina attatga da terror.
RR novitads 16:00


text:
Plinavant renunzia Savary er al vicepresidi da la Partida socialdemocratica. Il squitsch da las medias haja attatgà sia sanadad. Ella n'haja betg pli la forza da far in cumbat electoral, ha ditg Savary.
Ella è vegnida en il focus da las medias, perquai ch'ella è vegnida sustegnida durant ils cumbats electorals dal 2011 e 2015 dal milliardari Frederik Paulsen. Tenor Savary haja ella valità il sustegn finanzial a moda fallada.
Paulsen è possessur e president dal cussegl d’administraziun da l’interpresa da farmazia Ferring.
RR novitads 15:00


text:
Beschreibung
Patricia Cadruvi
mintgin cuschin
Sursilvan
Patricia Cadruvi, 2015, numer d’empustaziun 23012015
recepts fundamentals
mintgin cuschin ei in mied romontsch cun biars recepts fundamentals e sempels. Cun agid da fotografias e pass numerai eis el predestinaus per entscheviders, denton era avanzai anflan novs impuls per slargiar lur repertori.
Tier mintga recept anflan ins ina indicaziun da temps, propostas da cumbinar il recept ed informaziuns pli detagliadas.
Expressiuns pauc frequentas vegnan explicadas en in vocabulari.
Ähnliche Beiträge


text:
Il tschains per proveder las bancas commerzialas cun daners è dapi il mars 2016 sin il bass da record da 0,0 pertschient.
Al glistess mument ha confermà il cussegl da la EZB suenter sia sesida en la chapitala estona Tallinn la gievgia, che la banca centrala vegn ad investir anc almain fin la fin dal 2017 mintga mais 60 milliardas Euro en emprests da stadis ed interpraisas.
Las cumpras d’emprests sustegnan tenor l’opiniun da blers economs cunzunt pajais cun fitg auts debits sco l’Italia u la Spagna. Quests pajais na pateschan uschia betg uschè da lur custs da tschains.
RR novitads 15:00


text:
Agra (VA)
Agra (inscì anca in italian) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 397 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na superfis de 3 km² e 'na densità de 132123 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Dumenza, Lüin, Maccagn. El paes el gh'ha tre frazion, ciovè Bedorè, Gagg e Madònna de la Lupera. Agra 'l fa part de la Comunità Montana di Val del Lüines.
Evuluzziun demugrafega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Agra l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ursula von der Leyen
L’Ursula Gertrud von der Leyen (Ixelles, 8 'd Utóbar dal 1958, a s lèś [ˈʊʁzula fɔn dəɐ̯ ˈlaɪən] in tedésc, scólta'l chè) l'è na pulìtica tedésca dla CDU, presidènta dla Cumisiòṅ européa da 'l 1 ad Dicémbar dal 2019 a 'l pòst ad Jean-Claude Juncker.
La gh'à sèt fiōi abû tut fra 'l 1987 e 'l 1999.
Biugrafìa
Fiōla 'd Ernst Albrecht, èx minìstar-presidènt dla Sasògna Basa, l’Ursula la crés in dal Bélgi, al stat in du l'è nada. Chè l'impàra bèṅ al francéś e la stùddia archeulugìa prima 'd interesàr-'s a l'ecunumìa in Germàgna a Gotìinga e a Münster e 'd laureàr-'s in madśìna a Hannover.
In séguit la tîṅ adrē a sò marè mèdag, ch'al gh'à dâ 'l cugnóm da nòbil, andànd a star sèg par quàt'r an in Califòrgna par lavōr.
In di an Dumìla la taca a 'vēr di incàr'g impurtànt in pulìtica tant ch'la canseléra Angela Merkel la la sarnìs in dal 2005 par far-ag far la minìstra dla famìja. In séguit la pasa prima a 'l ministēr dal lavōr e di afâr suciài e pò a la diféśa, prima dóna a far-al.
Al 2 ad Luj dal 2019 al Cunsìli européo al l'elèś presidènta dla Cumisiòṅ européa cun 383 vōt a favōr (da la sò banda anc i parlamentàr itagliàṅ dal PD, ad Fòrsa Itàglia e dal Muimènt Sinc Stéli), 327 cuntràri, 22 astenû e na schéda minga vàlida.
In dal sò mandâ la s è catàda adòs dū prubléma dimóndi ingatiâ da risòlvar: la Brexit e l'emergénsa COVID-19 in du l'à mis a dispuśisiòṅ al fónd SURE par pagàr la diśucupasiòṅ e la casa integrasiòṅ di lavuradōr e 'n fónd destinâ a i stat mémbar ciamâ Next Generation EU da 750 migliàrd 'd euro, divìś a 'l incìrca mèś e mèś fra finansiamènt in prèst e a fónd pardû.


text:
Terminologia iuridich-aministrativa
Tl Südtirol é le todësch ecuiparé al talian; la basa iuridica é l'articul 99 y 100 dl Statut d'Autonomia dla Regiun Trentin-Südtirol dl 1972.
Chësc rapresentëia na sfidada particolara por le lingaz iuridich-aministratif: I istituc che vel a livel iuridich tl Südtirol mëss gní traslatá sciöche al alda por todësch – y nia dagnora ne vára da tó ca la parora todëscia che vëgn adorada tl'Austria, tla Svizera o ti Paisc Todësc.
Porchël él da fá n’inrescida plü o manco grana vigni iade che an chir na traduziun. Tres inrescides olache al vëgn paridlé i sistems iuridics mëssel gní ciafé fora sce ara vá o tan inant che ara vá da tó tl Südtirol le term todësch de n ater sistem iuridich de lingaz todësch. Sce i istituc é massa desvalis mëssel gní lauré fora n term spezifich todësch por le Südtirol, che pé povester demorvëia mo dá n segnal tler: metede averda l'istitut iuridich talian che vëgn denominé cun chësc term ne vá nia a öna cun chël de d’atri istituc todësc!
Dl 1994 él gnü metü sö aladô dl articul 6, coma 1 dl DPR n. 574/1998 la Comisciun paritetica de terminologia. So compit ê da cöie adöm y atualisé la terminologia iuridich-aministrativa y d'atra terminologia tecnica che vëgn adorada da organs, ofizi y impreses de conzesciun dl ciamp publich. Da dailó inant á la TerKom lauré fora y normé dantadöt terms dl dërt aministratif, dl dërt zivil, dl dërt de prozedöra zivila, dl dërt penal, dl dërt de prozedöra penala y dl dërt universitar.
Ara á porté pro cun so laur a mioré la tlarëza y l’uniformité di terms iuridics y aministratifs adorá tl Südtirol y a chësta moda ára ince contribuí ala segurëza legala da adoré le lingaz todësch tl Südtirol.
Te düc i documënc ofiziai che vëgn scric por todësch tl Südtirol mëssel gní adoré i terms normá. Tl'aministraziun publica dl Südtirol mësson i adoré.
Les dezijiuns dla Comisciun de terminologia che ne laora intratan nia plü é da ciafé y pó gní desćiariades sot la seziun "Listes terminologiches".
I terms iuridich-aministratifs nüs vëgn sëgn laurá fora y atualasiá por mirit de na colaboraziun danter l’Istitut de linguistica aplicada de Eurac Research y l'Ofize Chestiuns linguistiches dla Provinzia autonoma de Balsan.
La terminologia iuridich-aministrativa pó gní ciarada do tla banca dac bistro. Bistro, le sistem informatif por la terminologia iuridica dl Istitut de linguistica aplicada de Eurac Research é gnü svilupé dl 2001 sön inciaria dla Provinzia autonoma de Balsan sciöche meso d'aiüt por mioré la comunicaziun, la produziun de tesć y la traduziun. Dl 2013 á metü man le laur por mioré la verjiun de bistro en colaboraziun cun le Sorvisc Information Technologies de Eurac Research y l'Ofize Chestiuns linguistiches dla Provinzia autonoma de Balsan. Bistro ne s'adressëia nia ma a porsones espertes tl ciamp iuridich y traduturies y traduturs spezialisá, mo é ince a desposiziun de dötes les porsones che adora informaziuns sön i terms iuridich-aministratifs adorá tl Südtirol. Te bistro él a pert i terms por talian y todësch ince tröc terms por ladin (badiot y gherdëna).
Le patrimone terminologich te bistro vëgn tresfora amplié y ajorné. Al momënt él dantadöt terms che reverda chisc ciamps:
• dërt europeich
• dërt de familia
• dërt sozietar
• dërt comerzial
• dërt de prozedöra penala
• dërt penal
• dërt aministratif
• dërt internazional
• dërt de prozedöra zivila
• dërt zivil
I terms todësc normá dala Comisciun paritetica de terminologia por le Südtirol é amarsciá a vërt te bistro; a chësta moda él plü saurí da se odëi atira fora le term normé che mëss gní adoré ti documënc dl'aministraziun.
Les schedes dla banca dac pëia ia da n conzet, chël ó dí che te öna na scheda ciafon, sce danman, dötes les denominaziuns che se referësc al medemo conzet y dötes les informaziuns linguistiches y iuridiches.
Le grup de laur che se crüzia dl'elaboraziun dla terminologia dl'Eurac laora fora les schedes terminologiches te bistro aladô dles metodes terminologiches tignin cunt dles particolarités dl ciamp iuridich. De plü informaziuns é da ciafé diretamënter sön la plata bistro dl'Eurac.


text:
Abitar a Surrein senza quest guaud da protecziun sur il vitg na fissi betg pussaivel. Quai di il selvicultur da la vischnanca da Sumvitg Flurin Cathomas. Senza il guaud da protecziun avess il vitg da Surrein problems cun lavinas, cun auas, cun crudada da crappa ed er cun bovas. Ils da Surrein san pia propi discurrer da cletg ch’i han quest guaud.
Il territori il pli periclità è quel davent da Giachentrina fin Reits. Reits e Giachentrina, quai è l'emprima part dil vitg, sch'ins vegn davent da Cumpadials a Surrein.
I dat differents facturs per il privel
Ils facturs, daco che Surrein è uschè periclità da bovas, èn differents. In motiv saja per exempel la pendenza, di Flurin Cathomas. Sisum il guaud saja la pendenza fin 150%, quai saja enorm. Uschia è vegnì investì blers daners en quest guaud. Dapi ils onns 90 bun 7 milliuns francs, quai cun tgira da guaud, lavineras ed era vias.
Il guaud porscha ina tscherta protecziun
Il guaud sur Surrein pussibilitescha pia insumma l’abitar a Surrein. Encunter ina bova da grondas dimensiuns – sco la bova en Val il 1980 – savessi dentant era il guaud na betg far bler. In guaud porschia numnadamain mo ina tscherta protecziun, di il selvicultur da 33 ans.


text:
Howard Phillips Lovecraft
L'Howard Phillips Lovecraft (Providence, Rhode Island, 20 agust 1890 - 15 marz 1937) a l'era un scritur american de literadüra fantastica.
A l'è staa minga trop stimaa e tegnüü de cünt al sò temp e l'ha avüü la sua fama dumà dopu de la sò mort. Incö l'è cunsideraa vün di püssee impurtant scritur de la literadüra de l'urur (horror) insema a l'Edgar Allan Poe.
L'è staa el creatur di Miti de Cthulhu, un insema de entità suranatüraj che se pöden truà in di sò racunt, e del Necronomicon, un "pseudobiblium" (un liber inventaa che l'è staa metüü dent in d'alter oper cume se 'l füdess ver) che 'l gh'ha dent i invucaziun per i divinità di sò stori.


text:
La lescha tracta ils 300 objects che la vischnanca Glion posseda. Per giuditgar meglier èn ils objects vegnids partids en 13 differentas categorias – per exempel scolas, administraziun, lavuratoris, agricultura u alps. La valita actuala da tuts objects vegn stimada sin 110 milliuns francs.
Intginas graficas
La lescha ch'è vegnida approvada lubescha a la suprastanza da lavurar cun quels objects tenor l'ordinaziun e la strategia. En trais puncts descriva la strategia la tenuta tenor quella i duai vegnir lavurà: tegnair, sviluppar u dar si objects.
La approvaziun da la lescha è suttamessa al referendum facultativ.


text:
Marmor
El marmor (o marmol) l'è ona preja metaforma, fada su soratutt de carbonad de calsc (CaCO3).
A l'è formaa cont on process metamorfegh de prej sedentari, compagn del calcar o la dolomia. El ven cavaa foeura di terren de pianura, indove la presenza eventual de aqui sotta terra la pò creà problema; o in montagna, indè che l'è pussee facil rivà.
L'è doperaa despess per mett in pee costruzzion (per esempi i ges) e statov. Per esempi, el Domm de Milan l'è faa cont el marmor de Candoja, portada giò a Milan coi barconi del Lagh Magior.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El termen marmor el riva del grech uάpuapov o uάpuapoς (mármaron o mármaros), cont el significad de "preja sberlusenta".


text:
Il Cussegl federal ha proponi en il parlament da vulair prolungar la taglia federala directa sco er la taglia sin la plivalur per 15 onns fin il 2035. Oriundamain vuleva il Cussegl federal fixar en la constituziun nagina limita per las duas taglias. En il parlament n'avess questa proposta dentant probabel gì nagina schanza, uschia che la regenza è sa decidida da fixar in termin.
La taglia federala directa e la taglia sin plivalur genereschan passa 60% da las entradas da la Confederaziun. Las entradas surpassan mintga onn 42 milliardas francs.
RR novitads 12:00


text:
Las Pendicularas Lai SA ston tschertgar in nov schef. Il CEO da fin uss, Peter Engler, bandunia l'interpresa la fin d'avrigl da l'auter onn. Quai han communitgà las pendicularas. Tgi che duaja succeder ad Engler, n'è il mument anc betg enconuschent.
Peter Engler candidescha sco landamma da Tavau. Per cas ch'el vegn elegì en il segund scrutini la fin da november, stuess el surpigliar il post l'entschatta da l'auter onn. Perquai saja sia demissiun ina consequenza logica, scrivan las Pendicularas da Lai vinavant.
Ord l'archiv
A las elecziuns da la fin settember ha Peter Engler fatg il segund bleras vuschs per il post da landamma a Tavau. Dapli vuschis ch'il liberaldemocrat ha Philipp Wilhelm da la PS fatg. Uss decida il segund scrutini.


text:
InterCity
InterCity a l'è 'na categoria de servizzi di treni a longa percorrenza che la se fèrma domà in di comun pussee important. Ona varianta a l'è l'EuroCity che 'l conliga di città europee.
Per Stat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Austria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Belgi[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Belgi i InterCity connetten i città pussee important del Stat ma di voeult fann anca servizzi quasi local cont di fermaa in di stazion minor.
Croazia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cechia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Cechia i treni InterCity servissen i tratt:
La pupart di servizzi a hinn faa de la compagnia del Stat České dráhy e di compagnij privaa RegioJet e LEO Express.
Danimarca[Modifega | modifica 'l sorgent]
Finlandia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Germania[Modifega | modifica 'l sorgent]
Irlanda[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Irlanda i InterCity conlighen Dublin a la pupart di città important de l'Irlanda e anca a l'Irlanda del Nord.
Italia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Italia l'InterCity a l'è 'na red capillara che la conliga la pupart di città del Stat, cont pussee de 80 connession diurn e notturn. I lign pussee important a hinn Turin-Lecce (domà de nocc), Milan-Bari, Bolzano/Bozen-Bari, Venezia-Bari, Milan-Roma e Trieste-Napoli. Al Sud i connession a hinn Roma-Palermo, Roma-Bari, Roma-Naples e Roma-Reggio di Calabria. In del Nord, i InterCity connetten Turin-Genoa, Milan-Genoa, Milan-Livorno e Venezia-Fiorenza.
I treni a hinn di composizion ordinari faa di carrozz de prima e segonda class, cont i cuccett per i treni nogg.
Paes Bass[Modifega | modifica 'l sorgent]
Polònia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Polònia l'azienda PKP Intercity la gestiss i conligament InterCity, principalment cont i locomotiv EuroSprinter ma di voeult cont i locomotiv EP08 e EP09.
Romania[Modifega | modifica 'l sorgent]
Slovacchia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Svizzera[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Isvizzera i InterCity a hinn nassuu in del 1982 per sostituì i Swiss Express e hinn al midemm prezzi kilometrich di regionai. A hinn faa cont trè composizion:
- Faa su de 8 a 12 carrozz e de 'na locomotiva FFS Re 460
- Carrozz a du pian IC 2000 semper trainaa di Re 460
- Elettrotreno FFS RABDe 500 ad assett variabil
Regn Unii[Modifega | modifica 'l sorgent]
I British Rail han mittuu la categoria in del 1966 cont la carrozza British Rail Mark 2, pussee confortevola in sui longh distanz. Incoeu, cont i ferrovij privatizzaa, i servizzi a hinn faa de Abellio Greater Anglia, CrossCountry, Great Western Railway, Virgin Trains, Virgin Trains East Coast, East Midlands Trains, Hull Trains e Grand Central e gestii cont di composizion varij.


text:
Sper Leo Thomann e Toni Sonder, ch'avevan gia annunzià lur candidaturas, candideschan era Franco Poltera da Tinizong, Bruno Salis e Giancarlo Torriani, omadus da Beiva. Quai rapporta l'agentura da novitads rumantscha.
Leo Thomann, l’anteriur deputà vul daventar l’emprim mastral da la vischnanca. Quai era gia enconuschent pli ditg. El resta enfin uss l’unic che candidescha per l’uffizi dal president da vischnanca. Ils ulteriurs candidats da la PLD cumbattan per in sez en la suprastanza. Sper ils 4 candidats da la PLD èn enconuschentas fin ussa 4 ulteriuras candidaturas per la suprastanza.
RR novitads 8:00


text:
Jau hai adina interpretà l’uffizi da cussegliera federala sco servetsch a nossa societad, a noss pajais ed hai empruvà da betg administrar, mabain da furmar. E quai hai jau fatg cun grond plaschair ed engaschament.
Sco commembra dal Cussegl federal hajan ins ina gronda responsabladad per il pajais, di Leuthard. Ma ins haja er grond spazi da furmar, d'accumpagnar la Svizra, ensemen cun il parlament ed il pievel, en il futur.
Jau hai fatg fitg gugent quella lavur. Ella è stada pretensiusa, dentant er enritginta e fitg varianta.
Anc restan trais mais en uffizi. Enfin lura na vegnia ella betg a metter ils mauns en crusch, uschia la cussegliera federala.
Tge vegn suenter?
Sin la dumonda davart ses futur di Leuthard ch'ella laschia vegnir sco ch'i vegn. Ella saja leda da betg pli avair in'agenda talmain emplenida ed ella vegnia era a s'engaschar socialmain. Vinavant sa legria Leuthard da betg pli stuair pachetar duas giadas l'emna la valischa, mabain d'avair dapli temp per ses um e la famiglia.
Speculaziuns davart sia demissiun
Adina puspè èsi stà d'udir currellas che Doris Leuthard vegnia a demissiunar. Ma avant la demissiun da la scheffa dal Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun è dentant vegnida quella da ses collega Johann Schneider-Ammann, ils 25 da settember. Uss chala er ella.
Uss duain dentant novas, frestgas forzas prender plaz en la regenza.
Bilantscha da votaziuns
Leuthard è para la meglra commembra dal Cussegl federal, quai sch'i va per votaziuns dal pievel. Sia bilantscha: Da total 18 votaziuns dal pievel ha ella pers sulettamain duas.
Critica e laud
Las uniuns per l'ambient han guardà enavos sin la lavur da Doris Leuthard. Uschia haja ella dà stausch a la midada sin il sectur da l'energia, ma en la politica dal clima e da la biodiversitad haja era anc inA successurA da far bler.
Auters èn da l'avis che Leuthard avess stuì s'engaschar pli fitg per il spustament dal transport da rauba sin ils binaris e per la protecziun da las alps.
Dapi il 2006 en il Cussegl federal
Doris Leuthard è vegnida elegida sco successura da Joseph Deiss e fa dapi il prim d'avust 2006 part dal Cussegl federal. Ils emprims quatter onns è ella stada parsura dal Departament federal d'economia. Il 2010 lura ha ella surprendì il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun ch'ella maina anc oz. Durant quest temp è Leuthard stada duas giadas presidenta da la Confederaziun – quai il 2010 ed il 2017. Avant è la dunna da 55 onns stada cussegliera naziunala dal chantun Argovia e presidenta da la Partida cristiandemocratica svizra.
RR novitads 11:00


text:
La natiralisaziun facilitada n'è nagin hit tar ils esters da la terza generaziun. Da las 25'000 persunas che vegnan en dumonda per ina tala natiralisaziun han ils emprims trais mais be 185 persunas inoltrà ina dumonda. Quest dumber saja en mintga cas pli bass che spetgà. Ad ina natiralisaziun nuncontrollada, da la quala è vegnì avertì avant la campagna da la votaziun, n'èsi fin uss betg vegnì.
Las pli bleras dumondas inoltradas per ina natiralisaziun facilitada èn vegnidas da persunas da l'Italia suandà da persunas da la Tirchia sco era dal Portugal.
Dapli che 60% eran persuenter
La natiralisaziun facilitada era vegnida approvada l'onn passà cun passa 60% dal suveran svizzer. En dumonda per ina natiralisaziun pli simpla vegnan persunas ch'èn tranter auter naschidas en Svizra, han fatg almain tschintg onns scola en Svizra e disponan d'ina permissiun da domicil C. Cundiziun è era, ch'els èn integrads bain. Ultra da quai sto era in genitur avair fatg almain tschintg onns ina scola svizra.
RR novitads 10:00


text:
Premiera: ils 6 da november 1999
Derniera: ils 14 da november 1999
Halla polivalenta Rueun
En memoria alla retirada dallas truppas russas sur il Veptga ed all’occupaziun dils vitgs al pei dil pass tras la schuldada da general Alexander Suvorov
1799-1999
Chor mischedau Rueun
formaziun d’orchester ad hoc
biars gidonters
Idea e cumposiziun: Gion Tschuor
Direcziun e reschia: Gion Tschuor
Biars han tertgau che nies bien Gion seigi scarpitschaus sur in cabel dad ina camera el studio dil Telesguard ed hagi pitgau il tgau sil pei dil stativ. La primavera dil 1999 propona el a nies chor da far in musical. – In musical? – Halooo!?! – Tgi essan nus? In ensemble dil Broadway da New York?
Ei suondan in pèr meins ruaus. Il musical para emblidaus.
Egl uost mein nus tut patgific all’Arena da Verona per mirar „Madame Butterfly“. E pren mira: Avon l’entrada dall’Arena pren nies bien Gion ord sia tastga il libret cul tetel „Igor e Mariuschla“, ni enzatgei semegliont. Nus fagein definitivamein in musical – e vein treis meins per realisar e finanziar quel. Jippijaje!
Cuntegn
Sergej (Conrad Schlosser), in giuvenot spir veta, passenta sia giuventetgna cun ses socis a Dubna, in vitg en Russia. Ensemen fan els enqual cattavegna e vilentan oravontut las dunnauns e mattauns. Quella idilla ha denton ina fin abrupta. Ell’Europa dat ei uiara. Ils Russ cumbattan encunter la Frontscha da Napoleon. Ord quei motiv ston era Sergej e ses cumpogns sut las armas.
El medem temps, 3000 km en direcziun sera, van ils habitonts da Rueun gi per gi alla lavur, aschia era la giuvna Onna (Manuela Caduff). Marcadonts dalla Lombardia vegnan sur il Lucmagn per cuntinuar lur via sur il pass Pigniu encunter Turitg. Els portan las novitads da tgei che cuora e passa el mund.
La fin settember 1799 entscheivan las truppas russas cun la surmuntada dallas Alps. Suenter ver scatschau ils Franzos dall’Italia dil nord, duein las truppas da Suvorov cun 21’000 schuldai marschar encunter Turitg per batter encunter las divisiuns dil general franzos Masséna. Ils Russ conquistan il pass dil Gottard e contonschan il Muotatal. A Turitg ha Masséna denton battiu las truppas da Rimski-Korsakov e Suvorov decida da seretrer. Ils Russ vegnan sur il pass Pigniu.
Per Suvorov e ses umens daventa quellla surmuntada in nausch siemi. Pli dira che la lutga encunter ils Franzos daventa quella encunter ils cuolms, encunter neiv e ferdaglia, vallatschas e preits-crap. Horrenta ei la traversada dalla Val Scalina e la surmuntada dil Veptga, sco il pass Pigniu vegn era numnaus. Era Sergej pitescha e vegn grevamein malsauns. Siu meglier amitg Alexei (Alberto Palaia) gida denton el, ed els contonschan cun las davosas forzas la finfinala Rueun.
A Pigniu e Rueun vegnan ils indigens surpri da tuttenina esser involvai directamein en in conflict che pareva lunsch naven. Sergej ed Onna sentaupan. Onna tgira il giuven Russ, ed ord la criua e tresta realitad dall’uiara nescha in’amur, denter in giuven russ ed ina giuvna da Rueun.
Cпacибo


text:
Il chantun Son Gagl scumonda l'onn che vegn per part la cultivaziun da tirc. Il motiv è in parasit cun il num «bau da tirc», per tudestg «Maiswurzelbohrer». Il bau deriva da l'America dal Nord ed è vegnì chattà en la Val dal Rain Songagliaisa. Sumegliantas annunzias datti er dal chantun Sviz.
Il bau metta l'ova en il terren. L'onn suenter sortan las larvas e maglian las ragischs da giuvnas plantas da tirc. Per fomentar las larvas na dastgan ils purs en 27 vischnancas perquai betg semnar tirc il 2020, sch'els han quest onn gia cultivà tirc sin quests champs.
Ord l'archiv:
Il parasit era vegnì chattà gia il 2018 sin champs da tirc en ils chantuns Soloturn, Basilea ed Argovia.
RR novitads 12:00


text:
Manipulads vegnan camiuns e cars cun in apparat illegal. Quel supprima annunzias da sbagls che la purificaziun da svapurs na funcziuneschia betg. Uschia na ston ins betg agiuntar al tanc il liquid AdBlue che reducescha fitg l'emissiun da svapurs nuschaivlas. Il liquid custa var 1.50 francs per 100 kilometers.
Plirs tschient camiuns han las autoritads svizras controllà fin uss sin talas manipulaziuns. Da quels èn bunamain 100 vehichels stads manipulads. Tut ils camiuns eran da l'exteriur, ils blers da l'Europa da l'ost e da l'Italia.
RR novitads 17:00


text:
In onn suenter ch'ella era currida per l'emprima giada ils 100 kilometers da Bienna è Ornella Poltéra gia sisum il podest. A sia premiera era ella vegnida segunda, uonn ha la sportista da 26 onns gia decidì baud la cursa ultralunga. Poltéra è currida bun trais quartas da la cursa persula a la testa.
Gudagnà cun grond avantatg
Ornella Poltéra è currida ils 100 kilometers en 8 uras 27 minutas e 44 secundas ed è stada varga 21 minutas pli sperta che la segunda Mariane Okle. Quai munta che l'anteriura passlunghista ha gì ina media da circa 12 kilometers l'ura. Poltéra è currida quasi l'entira cursa durant la notg. La partenza a Bienna è stada il venderdi saira allas 22:00 uras, arrivada è ella la damaun marvegl curt avant las 6:30 uras.
Victur dals umens è Rolf Thalinger. Il currider ch’ha gia 48 onns ha duvrà 7 uras 28 minutas e 41 secundas.
RR novitads 11:00