text:
Novitês
14/07/2017 Daurida dla mostra: Le monn demorvëia di andri dles Dolomites
Canche Willy Costamoling á descurí dan da 30 agn l’Ander de Conturines cun i osc de laurs di andri, êl lunc y lerch le su ander conesciü dles Dolomites. Intratan s’á la situaziun mudé dassënn y le Museum Ladin Ursus ladinicus pó presenté tröpes novités.
Por le pröm iade vëgnel presenté te na mostra l’ander gigant "El Cenote", che é danter le Piz dles Conturines y le Piz Lavarela. Dl 2010 él pié ia na spediziun cun a ce le prof. Francesco Sauro por la esploré.
Cun le gotamënt costant dl’ega da sössot jö s’ál formé tl ander te cënc de milesc de agn de gragn sintri. Ci informaziuns che al é ti sintri y sciöche an fej da les ciafé fora nes mostra le professor Christoph Spötl sön na carota tuta dal Ander de Conturines.
Nia ma muntagnoles, mo tröpes d’atres creatöres liendares vir aladô dles liëndes dles Dolomites ti andri. Che che ó jí plü sot te chësc monn magich pó le fá tl ciantun de letöra cun tesć dla professuria Ulrike Kindl.
Döt chësc y ciamó tröp d’ater ves aspeta tl "monn demorvëia di andri dles Dolomites". La mostra nöia vëgn inaudada
ai 14 de messé dales 18.00
tla Ciasa dla Cultura “Jan Batista Rinna”
strada Berto 23
a San Ciascian.
Al sará presënc al’inauguraziun le diretur dl Museum Ladin, Stefan Planker, le curadú Herwig Prinoth y Gottfried Nagler dl Ofize Parcs naturai.
Ti mëisc de messé y agost dales 10.30 él le curadú dla mostra Herwig Prinoth che acompagnëia fora por la mostra.
La mostra é daverta dal 15/07/2017 al 10/10/2017
Entrada: debann


c: text/html

text:
Ellas han entant perquai ordinà l’evacuaziun dal territori en la vischinanza da 3 kilometers. Davart il quantum da l'acid blau ch'è sortì n'han las autoritads però fatg naginas indicaziuns.
3 dis suenter las explosiuns vehementas en in magasin cun chemicalias è la citad chinaisa danovamain vegnida scurlattada questa sonda da fin 8 explosiuns. Il dumber dals morts è entant creschì sin 112, passa 700 persunas vegnan anc adina tractadas en ospitals. 95 persunas èn anc adina sparidas, la pli gronda part da quellas èn pumpiers.
Il port da la metropola Tianjin en il nordost da la China è il segund grond dal mund.
RR novitads 14:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pliras giadas ha la vischnanca da Surses fatg attent las Pendicularas da Savognin, ch’ils quints per l’electricitad dal campadi ston vegnir separads cun mussar il pretsch d’electricitad ed il pretsch per l’infrastructura. Quai han ellas fatg. L’electricitad custa vinavant 45 raps per ura kilowat, da quels van però 28 raps sin l’infrastructura. Quai saja memia bler, ha ditg il giurist da la revista «Beobachter» Daniel Leiser envers RTR.
Quai è malgist e na correspunda betg al dretg da locaziun.
Sch’il campadi veglia metter a quint ils custs da l’infrastructura lura stoppia quai succeder sur il pretsch da locaziun per il plaz. Cun il sistem actual profitia il gestiunari dal campadi dapli da las persunas che dovran dapli energia che da quellas che dovran pli pauca energia. Cun quai che l’infrastructura saja però per tuts la medema, saja quai malgist e na correspundia betg al dretg da locaziun Svizzer, uschia Daniel Leiser.
Differentas opiniuns
Auter vesa quai Josef Willi, il president da la federaziun Svizra da Campaing e Caravaning SCCV. Tenor el sajan ils pretschs per l’electricitad dal campadi a Savognin betg exagerads. Ils custs per l’electricitad sin campadis svizzers sajan en media enturn 50 raps per ura kilowatt - il pretsch da Savognin saja schizunt bas, manegia il president.
Pendicularas taschan
Las Pendicularas da Savognin che mainan il campadi Gelgia a Savognin, na vulevan betg prender posiziun en chaussa.
I sa tractia d’ina chaussa tranter la famiglia Cotti e las pendicularas. La famiglia Cotti aveva fatg attent las medias ch’ella na veglia betg acceptar il pretsch per l’electricitad memia aut dal campadi.


text:
La dretgira commerziala da Turitg aveva dà raschun a la Tamedia, la SSR n’ha dentant betg acceptà questa sentenzia e tratg vinavant quella.
Il messadi principal dal spot da reclama dispitaivel è ch’ils custs per guardar mintga di televisiun sajan pli bass che quels per leger la gasetta mintga di. Latiers vegnan numnads tranter auters ils pretschs per in abunament annual dal «Tages-Anzeiger» e da la «SonntagsZeitung».
Cumpareglià chaussas ch'ins na po cumparegliar
Tenor il Tribunal federal haja la SSR cumpareglià chaussas ch'ins na possia betg vairamain cumparegliar. Cumparegliaziuns da pretschs èn tenor lescha be permess tar medema quantitad e qualitad.
Tamedia cuntenta ch'il cas è serrà giu
La SSR sto pajar ils custs da dretgira da 5000 francs e plinavant pajar 6000 francs indemnisaziun a Tamedia. La SSR prenda enconuschientscha da la sentenzia, sco ch’ella scriva en ina posiziun. La Tamedia saja cuntenta ch’il cas saja serrà giu, uschia il pledader da l’interpresa.
RR novitads 15:00


text:
Ina cunvegnan cun l'Uniun europeica (UE) duai segirar la collavuraziun da la Gronda Britannia cun ils stadis da l'UE er suenter il Brexit.
Sco che la primministra da la Gronda Britannia ha ditg tar la conferenza da segirtad a Minca, saja ses pajais er suenter la sortida da l'Uniun europeica pronta da cooperar e furnir daners per tscherts programs da l'UE. Uschia saja il cumbat cunter il terrorissem ni era cunter cuntrabandists d’umans fitg impurtants e la segirtad da l’Europa saja era quella da la Gronda Britannia.
La segirtad da l'Europa è nossa segirtad.
Respectar la suveranitad
La cunvegna stoppian dentant respectar la suveranitad da la Gronda Britannia. Quai valia cunzunt per la dretgira europeica, che na saja en futur betg pli responsabla per la Gronda Britannia.
RR novitads 12.00


text:
Il december 2010 avevan las tractativas davart la cunvegna cun l'Arabia Saudita cumenzà. Lura èn suandadas lungas tractativas davart l'imposiziun dubla da taglias tar las taglias sin las entradas e sin la facultad, ha confermà il departament federal da finanzas.
Collavuraziun regulara pli stretga tar finanzas
Il medem mument haja cusseglier federal Ueli Maurer era discutà cun ses collega d'uffizi saudiarab Mohammed Al-Jadaan d'approfundar la cooperaziun en il sectur da finanzas insumma. Quai cun installar in dialog finanzial regular.
Barat automatic d'infurmaziuns
Il december aveva il parlament svizzer approvà il barat automatic d'infurmaziuns davart contos da finanzas cun l'Arabia Saudita ed ils Emirats Arabs Unids.
RR novitads 11:00


text:
Horb am Neckar
Horb am Neckar l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freudenstadt. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 119.84 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 24 292 abitàncc.
Horb am Neckar la se tróa a 'na altèsa de 437 méter sura 'l leèl del mar.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Salins-les-Bains, Francia, dal 1991
- Haslemere, Regn Ünii, dal 1991
- Sant Just Desvern, Spagna, dal 1999
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Las prognosas per la conjunctura en la zona da l'euro na cuntentan betg, ha ditg Draghi. L’economia creschi circa tuttina sco el segund quartal dal onn, là era l’economia en ils 19 pajas da l’euro creschida per 0,3%. Draghi ha ditg vinavant che l’economia pudess era tschessar, damai che tscherts pajas dal euro na fan betg vinavant cun las refurmas.
Il tschains directiv resta sin il bass da record da 0,05%
Il tschains directiv bass da la Banca centrala procura che las bancas pon retrair cun cundiziuns fitg favuraivlas daners da la Banca centrala. Quest tschains da record bass vala gia varga 1 onn dapi il settember 2014.
Ultra da quai emprova la Banca centrala europeica dapi il mars da sustegnair la conjunctura en l'Europa cun cumprar emprests dals stadis ed autras valurs.
Enfin uss ha la Banca centrala europeica cumprà mintga mais per 60 milliardas euros emprestas da stadi. La summa totala munta enfin ils 16. d'october a 371 milliardas euros. la Banca centrala europeica vul cumprar vinavant emprestas da stadi quai almain enfin il settember 2016.
RR novitads 15:00


text:
La maioritad dal Cussegl naziunal aveva approvà la moziun da Ruth Humbel (PCD) da remplazzar il test da qualificaziun per il studi da medischina entras in praticum. Cun l'argument ch'ins sappia entras il numerus clausus mo eruir limitadamain sch'ina persuna saja adattada per la professiun da medi. Las capacitads intellectualas sajan gia examinadas entras la maturitad. Perquai duai il test da qualificaziun examinar la pratica.
4'000 praticums ad onn na sappian ins betg procurar
La chombra pitschna ha dentant refusà la moziun la mesemna. Per motivs finanzials ed organisatorics na saja strusch pussaivel da procurar per avunda plazzas da praticum, ha la pledadra da la cumissiun Brigitte Häberli-Koller (PCD) argumentà. Plinavant saja la selecziun da students chaussa dals chantuns.
Era il cusseglier federal dal departament pertutgà Johann Schneider-Amann aveva cusseglià da refusar la moziun. In praticum na saja nagina garanzia per megliers medis. I na saja er betg pussaivel da procurar mintg'onn per 4'000 plazzas da praticum.
RR novitads 10:00


text:
Ël giudissi 'd Dé contra ij moralista
2:1 Ti 't podrie pensé 'd podèj condané cola gent-là, ma ti 't ses nen da mej che lor: it peudes nen tiré fòra dë scuse! Quand che ti 't dise che coj-là a son dij malfasent e ch'a dovrìo esse castigà, ti 't condane 'dcò ti medésim, përchè ti, ch'it condane d'àutri, it fase l'istesse còse. 2:2 E i savoma che Nosgnor, an soa giustissia {1}, a castigrà chicassìa ch'a comëtta 'd còse parèj. 2:3 Dàit che ti 't condane d'àutri ch'a comëtto coj pecà, coma peudes-to pensé 'd podej schivié 'l giudissi 'd Nosgnor an fasend ti medésim j'istesse còse? 2:4 O magari penses-to 'd podèj conté facil an sle richësse 'd soa bontà, ëd soa larghëssa e 'd soa passiensa, sensa rend-te cont che la bontà 'd Dé a l'é mach finalisà a toa conversion? 2:5 A l'é parèj che tò cheur andurì, ch' a veul nen convertisse [2], as ambarona adòss ël pèis sèmper pì grand ëd l'ira 'd Dé. An efet, a vnirà sicur ël dì dl'ira 'd Dé, quand che chiel a manifestrà sò giust giudissi. 2:6 Chiel a pagrà [3] ognidun second lòn ch'a l'ha fàit [4]:. 2:7 a darà vita eterna a coj che, costant ant ël fé 'l bin, a serco glòria, onor e iinmortalità; 2:8 ma chiel a arvërserà soa ira e 'l castigh, dzura coj che. orgojos, as arviro a la vrità e a ubidisso mach a lòn ch'a l'é nen giust [5]. 2:9 A-i sarà 'd sagrin e 'd maleur për tuti coj ch'a përsisto a fé 'l mal, prima j'ebreo e peui tuti j'àutri [6], 2:10 Ma a-i sarà glòria, onor e pas për tuti coj ch'a fan ël bin, prima j'ebreo e peui tuti j'àutri,2:11 përché Dé a fà gnun-e distinsion ëd përson-e [7].
2:12 Tuti coj ch'a comëtto 'd pecà sensa conòsse la Lej ëd Mosè, a saran condanà a la perdission sensa arfesse a costa Lej; e coj ch'a comëtto 'd pecà an conossend la Lej, a saran giudicà second costa Lej. 2:13 Përché dëdnans a Dé, a saran considerà giust [8] nen tant coj ch'a l'han sentì lòn ch'a dis la Lej, ma coj ch'a j'ubidisso. 2:14 An efet, a-i é dij pagan ch'a conòsso nen la lej, ma ch'a compisso për inclinassion natural [9] lòn che la Lej a comanda; a l'han nen la Lej ëd Mosè, ma a son na lej daspërlor. 2:15 A l'é da lì ch'a fan vëdde che j'euvre comandà da la Lej a son ëscrite ant ij sò cheur: a na dan testimoniansa ij giudissi dla cossiensa 'd lor, ch'a j'acuso o ch'a-j dësfendo. 2:16 Tut sòn a sarà dël tut ciàir ant ël dì che, conforma a l'evangeli ch'i l'hai nunsià, Dé a giudicrà, pr' ël mojen ëd Gesù Crist, tùit ij segret ch'a son ëstërmà ant ij cheur dla gent.
Ël pecà dij Giudé
2:17 D'àutra part, ti 't das ëd blaga d'esse 'n Giudé, it të sente sicur përchè it l'has la Lej e it të vante përchè 't ses an rapòrt con Dé; 2:18 it conòsse sò volèj e, amaestrà da la Lej, it sas disserne lòn ch'a l'é mej; 2:19 ti 't dise d'esse na guida 'd coj ch'a son bòrgno, na lus për coj ch'a son ant lë scur; 2:20 ël precetor dij gnorant, ël magister ëd coj cha san gnente, përchè ant la Lej ti 't trove n'espression ciàira dla conossensa e dla vrità. 2:21 Bin. Antlora coma ch'a l'é che ti ch'it mostre a d'àutri, it mostre nen a ti medésim? Ti ch'it prediche ch'a venta nen robé, ti 't robe? 2:22 Ti ch'i dise ch'a venta nen comëtte adulteri, it comëttes adulteri? Ti che tl'has oror dj'idoj t'has nen gen-a a portene via 'd ròba dai sò tempi? 2:23 Ti ch' it ses orgojos d'avej la Lej, it la rispete nen e parèj it fase disonor a Dé? 2:24 A meravija nen che lë Scritura a disa: "Ij pagan a bëstëmio 'l nòm ëd Dé për colpa vòstra".
2:25 La sirimònia ebràica dla circoncision a l'ha 'n valor mach s'i t'ubidisse a la Lej, ma se ti it jë ubidisse nen, ti 't ses nen da mej d'un pagan ch'a l'ha mai sugetasse a la circoncision. 2:26 Contut, quand ch' un pagan a ubidiss ai precet dla Lej, sarà-lo nen cost incirconcis tenù për circoncis? 2:27 An efet, coj pagan ch'a ubidisso a la Lej 'd Dè, bele s'a son mai sugetasse a la circoncision, a condanran pròpi ti, Giudé, ch'it sugete a la circoncision e ch'it l'has la Lej 'd Dé, ma ch'it jë ubidisse nen. 2:28 As peul nen esse un Giudé përdabon, mach përchè un a l'é nassù da 'n pare e da na mare ch'a son dij giudé o përchè a son stàit sugetà a la sirimonia dla circoncision. 2:29 Nò, un Giudé génit a l'é col ch'a l'é a pòst con Dé ant ël cheur; e la vera circoncision a l'é nen mach conformesse a la lej ant l'esterior, ma a l'é na trasformassion dël cheur, cola ch'a fà lë Spirit Sant. Na përson-a ch'a l'àbia 'n cheur trasformà a pensa nen tant ëd fé piasì a la gent [10], ma 'd fé piasì prima a Dé.
Nòte
[1] O "sò giudissi second vrità".
[2] O "ch'a l'é sensa pentiment".
[3} O "darà", "rendrà".
[4] O "second soe oevre".
[5] O "a l'ingiustissia".
[6] O "ij grech", tuti j'àutri pòpoj.
[7] O "përché Dé a fà gnun cas a l'aparensa dle përson-e".
[8] O "giustificà".
[9] O "ëd natura".
[10] O "a serca nen tant le làude dj'òm, ma cole dë Dé".


text:
Gian Michael che maina il cumbat electoral dalla PBD è persvas che las renfatschas envers lur dus candidats Jon Domenic Parolini ed Andreas Felix n'èn betg vairas. Plinavant è el er persvas ch'il rapport da la WEKO, ch'intercurescha ils cas da cartel en l'Engiadina Bassa, discurria tut in auter linguatg che las publicaziuns dal magazin online «Republik». Per el e per la PBD giaja il cumbat electoral vinavant sco planisà, malgrà las renfatschas pesantas.
Nus essan vinavant da l'avis che noss candidats sajan loials.
«I vala la presumziun d'innocenza»
Per Reto Crameri, pledader da la PCD grischuna, èsi da spetgar il rapport da la WEKO avant che pretender mesiras da la politica. Be sin basa dals artitgels da la «Republik» possian ins anc betg giuditgar ils cas. Per la Partida cristiandemocratica valia perquai la presumziun d'innocenza. Sch'i saja dentant insatge vid las renfatschas, lura pretendia era la PCD consequenzas.
«Transparenza e scleriment da tut ils cumpigliads»
Il president da la Partida socialdemocratica grischuna percunter pretenda ch'ils politichers inculpads dettian scleriment. Era il chantun e la regenza grischuna stoppian declerar inqual chaussa. Uschia per exempel sche l'Uffizi chantunal da construcziun bassa saveva er dals cas – quai pretendan en tutta cas ils artitgels da la «Republik». La PS pudess er metter avant da far pass parlamentaris per sclerir ils cas.
RR actualitad 07:00


text:
Per interpresas tar quellas che la Confederaziun è l'acziunari u il proprietari principal duain ins fixar ina paja maximala: La pli auta paja duai muntar a maximalmain 500'000 francs ad onn. Quai aveva il cusseglier naziunal Corrado Pardini (PS) pretendì cun sia moziun.
En sia chombra ha el chattà sustegn cun 11 tar 74 vuschs. La chombra pitschna è dentant sa decidida da refusar la limitaziun da paja per manaschis liads cun la Confederaziun.
Interpresas liadas cun la Confederaziun
Interpresas liadas cun la Confederaziun èn manaschis sco La SBB, La Posta u Ruag.
Paja betg giustifitgada
I na dettia nagina argumentaziun plausibla per il fatg che topmanagers d'interpresas liadas cun la Confederaziun hajan in salari pli aut ch'ils commembers dal Cussegl federal, aveva Pardini argumentà sia moziun.
Dapi onns vegnia discussiunà davart excess da paja. Las pajas creschian dentant adina pli fitg, senza che las prestaziuns dals managers vegnia meglra. Cun quest argument ha Christian Levrat (PS) pledà per la moziun.
Chombra pitschna dat enavos la balla
Era la la cumissiun statala e politica da la chombra ch'ha refusà la moziun è da l'avis ch'in stoppia agir. Ditg «na» a la moziun haja ella dentant perquai che quella saja memia pauc flexibla. Cun in'iniziativa parlamentara ha la chombra pitschna perquai dà enavos la balla a la chombra gronda. Quella pretenda che la Confederaziun fixeschia ina summa da referenza ed adatteschia quella tut tenor pensum da la persuna. Basa per fixar la summa duain esser las pajas annualas bruttas dals cussegliers federals ch'èn tranter 800'0000 ed 1 milliun francs.
Il Cussegl federal aveva refusà la moziun. Minister da finanzas Ueli Maurer aveva regurdà al fatg che la Confederaziun haja sco proprietari influenza sin las pajas. El ha discurrì d'in cunfin maximal da radund 1 milliun francs.
RR novitads 06:00


text:
Avant dus onns regiva anc in’euforia da ballape tar ils dus rivals, il CB Trun/Rabius e l’US Danis-Tavanasa. Omadus clubs han cumbattì durant la stagiun 2013/2014 enfin il pli davos per la promoziun en terza liga. La finala han ils da Trun/Rabius gudagnà quai cumbat ed els han astgà far il pass en in liga pli auta.
Ussa, dus onns pli tard, cumbattan omadus clubs puspè en quarta liga e ston tremblar da betg vegnir relegads en la 5avla liga, la pli bassa liga insumma en Svizra.
Ins sto propi laschar adatg ch’ins na perdia betg la gnerva.
Sportivamain na va tant sco nagut tar ils dus clubs da la Cadi. Omadus clubs han pers gieus en seria durant questa stagiun. Tar Trun/Rabius manchia il mument era in zic il cletg di il president dal club, Otto Beer. Tar ils da Danis-Tavanasa manchia plinavant la qualitad, uschia il president Marcus Brunner.
Trenader nagin tema, però fusiun
Nagin tema, quai tar omadus clubs, è il trenader. Auter che tar ils gronds clubs na stoppian ils trenaders betg temair per lur post.
Sch’ins vesa ch’i va vinavant uschia sche na datti nagut auter che da far insatge, uschiglio van empaglia omadus clubs ed il davos resta nagut.
L’avegnir dals dus clubs è intschert. I manca er ils giuvens, ils juniors. E sch’i nascha in u l’auter bun giugader è la ristga gronda che quel banduna il club vers Schluein Glion u va schizunt fin a Cuira. Ina pussaivladad da salvar almain in club avant che laschar ir omadus a frusta è da fusiunar. Quai saja in tema da prender serius dian ils dus presidents Otto Beer da Trun/Rabius e Marcus Brunner da Danis-Tavanasa.
Proxim derbi 12-06-2016
Almain in derbi datti segir anc. En la davosa runda da campiunadi en quarta liga frunta mez zercladur l'US Danis-Tavanasa sin il CB Trun-Rabius. Omadus clubs speran da pudair cumbatter en quest davos gieu per in plaz amez la tabella e betg encunter la relegaziun.
Avant 3 onns era tar l'US Danis-Tavanasa tut anc en urden…


text:
Orphan
Orphan (Òrfan) 'l è 'n film ad scarésa dal 2009 ad Jaume Collet-Serra. Al film, prudót par Leonardo Di Caprio, 'l è vgnû fóra in di Stat Unî al 24 ad Luj dal 2009, mént'r in Itâglia 'l è stâ distribuî a far data da 'l 16 'd Utóbar dal 2009.
Sunt
La famìja Coleman, John (Peter Sarsgaard) e la Kate (Vera Farmiga), la gh'à dènt'r un vōd ch'al n s pōl minga impinìr parchè, anc s'i gh'àṅ dū fiōi e i staṅ bèṅ a livèl ad bèsi, 'n abòrt al gh'à lasâ na frida ch'la i fà patìr dimóndi. L'ùnica sulusiòṅ ch'i gh'ànan la par èsar qvéla ad tōr in adusiòṅ la pìcula Esther (Isabelle Fuhrman), na putìna dōlsa e inteligìnta ad dód'ś an ch'la i à culpî durànt un gir in 'n urfanutròfi. Na vòlta sèg però i sucédan di brut quèi e di incidènt spavintóś e tuti 'l vòlti a gh'è sèmpar l’Esther in mèś. I genitōr i tàc'n a preucupàr-'s e acsè i decìdan 'd andàr a dmandàr dal nutìsi ad lē a 'l urfanutròfi ma ninsòṅ a sà gnint.
Pulèmichi
Pròpria in dal méntar ch'al film 'l è vgnû fóra in di schér'm americàṅ, la pelìcula l'à muciâ sù na mùcia 'd pulèmichi par via di argumènt tratâ. Dimóndi asuciasiòṅ ch'i gh'aṅ a cōr al bèṅ di putèṅ dasfurtunâ ch'i èṅ custrét a vìv'r in di urfanutròfi i aṅ fat sù 'n sapèl puntànd al dî cónt'r al film dgénd ch'al stramnìs dal paùri e di stereòtip fals in di cunfrònt dl'adusiòṅ, dand acsè còrda a 'l risć ad lasàr di baghét sénsa genitōr. Chi lōr i s èṅ anc dâ da far par far star fóra la gint da i cìnema ch'i dàv'n Orphan[1].
Gl'asuciasiòṅ a favōr di adusiòṅ i s èṅ anc misi in cuntàt c'n al presidènt dla Warner Bros., Barry Meyer, dmandànd-'g ad tiràr via da 'l film la fraś «A gh'a d'èsar difìcil vlēr bèṅ a 'n fiōl adutìṿ a la stésa manéra 'd òṅ di tuo» che la Esther la dgiva a sò pàdar nóṿ. Inóltar 'l è stâ dmandâ che na part di bèsi tirâ sù i fùsan dâ a gl'urfanutròfi ch'i gh'ìvan biśógn e ch'a la fiṅ dal film a fus śuntâ 'n mesàǵ a favōr di adusiòṅ[2].
Culegamènt estéran
- (IT) Al sit ufisiàł
- (EN) Al sit ufisiàł
- (EN) La schéda dal film su IMDb
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTV
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla
Nòti
- ↑ Acùśi a 'l film ad scarésa ad DiCaprio Corriere Della Sera, 21 ad Luj dal 2009
- ↑ L'Òrfna stramaladìda la stramna la scarésa ma l'Amèrica la mónta sù Il Giornale, 21 ad Luj dal 2009


text:
Minisguard dals 21-02-2015
- Sonda, 21.2.2015, 17:40
5 classas-5 idioms-1 gieu auditiv
L’autra zona, uschia sa numna il nov gieu auditiv rumantsch. 70 uffants da Samedan, Donat, Savognin, Castrisch e Zernez han scrit e legì in gieu auditiv. Sonda vegn quel preschentà cun in teater al public. Nus avain accumpagnà ils scolars durant las emprovas per la premiera.
La Grezia-tranter sutgas e bancs
La Grezia n’ha nagins daners pli. Ussa discussiuna l’Uniun europeica co ch’i dess ir vinavant cun la Grezia. L’Uniun europeica pretenda che la Grezia sa tegna vid in plan strict da spargn. Ma la Grezia na vul betg quai. Il Minisguard declera pertge che la Grezia n’ha nagins daners e co ch’i dess ir vinavant.


text:
Dacurt han tut las vischnancas survegnì ina brev cun la dumonda: «Sche vossa vischnanca sustegn la campagna cun ina donaziun essan nus fitg engraziaivels», cun cordials salids da l'economia.
Pli exact, da l'uniun d'artisanadi e mastergn, da Hotellerie Suisse Grischun e da la chombra da commerzi grischuna. Sco Jürg Michel, il rectur da l'uniun per mastergn di, possia l'entir chantun profitar da gieus olimpics en il Grischun, betg be las regiuns pertutgadas. E cun sustegnair la campagna possian las vischnancas dar in signal positiv per ils gieus olimpics. «I na va betg tant per ils daners, mabain plitost per mussar solidaritad e per sentir tge sustegn ch'il project ha en las vischnancas», agiunta el.
Las vischnancas pon dar, u betg
La vischnanca da Scuol per exempel è sa decidida da far ina donaziun da 1’000 francs a la campagna. Ed er Glion vul avrir la bursa communala per la campagnache duai vender al suveran Grischun la candidatura per gieus olimpics l'onn 2016. Il suveran Grischun decida numnadamain il favrer da l'onn che vegn in'emprima giada davart d'in credit per la candidatura.
Tenor Aurelio Casanova, president da la vischnanca da Glion, dovria quai exnum novs impuls e gieus olimpics pudessan esser ina schanza. Il president da Trun perencunter, Dumeni Tomaschett, vesa quai in zic auter. Tenor el haja la cassa da Trun betg daners per la candidatura, ultra da quai saja quai er delicat da dar daners da taglia per far ina campagna politica.
Da las vischnancas directamain pertutgadas èn ils avis er dividids. Falera, Flem, Laax, Lai e San Murezzan sustegnan la campagna er cun daners, Cuira, Tavau e Lantsch betg.
RR actualitad 17:00


text:
Ella enconuscha la lavur
Andrea Hosang (34 onns) ha gia fatg il segund emprendissadi tar ils geniturs. L’emprim ha ella fatg sco disponenta tar la Viafier retica. E dapi 2010 ha ella lavurà en mesa plazza en la papetaria Hosang ed en mesa plazza tar l’administraziun communala da la vischnanca da Mustér. Perquai enconuschia ella in pau la lavur ed era la clientella, ed ella sappia tge che vegnia spetgà. Mo i saja insatge auter da surprender ina fatschenta. In avantatg saja dentant ch’ella haja gì contabilitad en il segund emprendissadi e quai dovria ella uss, di Andrea Hosang.
Ina chaussa dal cor
Ella saja era sa decidida da surprender la fatschenta, perquai ch’in vitg sco Mustér ubain ina regiun dovria ina stizun, saja quai per vender urden da biro u da scola. Ed i saja era ina chaussa dal cor, perquai ch’ella n'haja betg vulì guardar co la stizun vegnia serrada. Ils geniturs han manà quella 18 onns, il bab saja en vegliadetgna da pensiun. Ella possia profitar da la savida dals geniturs; ed els sa gidian vinavant en fatschenta. Trais persunas tanschian, ma ina fiss memia pac.
Buns clients da fatschentas
La papetaria libraria Andrea venda tranter auter urden da biro e da scola, urden da zambregiar ubain cudeschs rumantschs e tudestgs. Els hajan era buns clients da fatschenta en la Cadi. Per ella saja quai impurtant da sa dar giu cun la clientella. Quai saja era in motiv ch’ella è vegnida a lavurar 100% per ch’ins sentia tge che vegn dumandà e giavischà. La finamira è da cuntentar la clientella, per ch’i na vegnia betg empustà tut en l’internet ubain cumprà en autras stizuns. Tar ella possian ils clients era empustar spert l’urden. Ella veglia dar paisa a la cussegliaziun per mantegnair ils clients veders e gudagnar novs.
La stizun è averta sis dis l’emna da glindesdi fin sonda.


text:
Scoulas cumünalas
Aint il cumün da Scuol daja quatter lös cun scoulinas (Ardez, Ftan, Scuol, Sent), 5 scoulas primaras (Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Tarasp) e 2 lös cun ün s-chalin ot (Scuol e Sent). Il lö da scoula dals singuls scolars es defini tenor la fracziun ingio chi stan.
Fin in 6avla classa es la lingua d’instrucziun il rumantsch, a partir da la 1a classa dal s-chalin ot vain instrui in rumantsch e tudais-ch. In 3a classa cumainza l’instrucziun da la prüma lingua estra (tudais-ch), ed in 5avla classa vegnan ils scolars in contact la prüma jada cul inglais.
Scolaras e scolars chi vegnan a star in üna da las fracziuns da Scuol survegnan per regla dürant duos ons instrucziun da la lingua rumantscha.
Infuormaziuns detagliadas ed actualas as chatta sülla pagina d’internet da la scoula populara da Scuol. Quista pagina es rumantscha (lingua ufficiala dal cumün da Scuol). Ils manaders da scoula dan gugent ulteriuras infuormaziuns. Lur nomers da telefon ed adressas dad e-mail as rechattan eir sülla pagina d'internet.


text:
Dapi onns vegnia pretendì quant impurtanta che persistenza saja, la realitad vesia dentant or differenta – ha ditg il manader dal studi, Christoph Lengwiler.
Per la retschertga ha la scol’auta dumandà 73 bancas che fan fatschentas principalmain en Svizra. 43 da quellas bancas n'han uffizialmain betg definì finamiras da persistenza. Ellas offreschan era strusch products persistents ch'investeschan per exempel en aua u energias regenerablas.
Las bancas che offreschian tals products, fetschian quai plitost per ponderaziuns da marketing e pli pauc ord persvasiun, hai num en il studi da la Scol'auta da Lucerna.
RR novitads 12:00


text:
Tenor il guvernatur dal stadi federativ New York, Andrew Cuomo, aveva l'attentader colliaziuns cun la milissa terroristica Stadi Islamic. El saja sa radicalisà en ils Stadis Unids.
Iran sentenzia
L'Iran ha sentenzià cun pleds recents l'attatga terroristica e condolà a las famiglias da las unfrendas. «Mazzar carstgauns innocents e senz'agid sin vias e plazzas publicas mussia la brutalidad da la gruppa terroristicas sco il Daesch (num iranais per SI)» ha ditg Bahram Ghaseemi, il pledader dal ministeri da l'exteriur. Il medem mument ha el dentant er crititgà la politica dals Stadis Unids e ses alliads en il cumbat cunter il Stadi Islamic.
Il mardi saira è l'attentader charrà a Manhattan en peduns e velocipedist. Almain otg persunas èn mortas. La polizia ha arrestà il manischunz da 29 onns suenter in sajettim. Tenor rapports da medias è l'um vegnì il 2010 en ils Stadis Unids e che viva legalmain en l'America.
Sco quai ch'il president da la citad, Bill de Blasio ha communitgà, sajan pliras persunas vegnidas blessadas. La polizia federala FBI tracta l'incident sco in act terroristic.
Il president dals Stadis Unids è vegnì infurmà davart l'attatga a New York. En in'emprima reacziun ha el condemnà l'attatga cun vehemenza. Tenor Trump sa tractia probabel d'in'ulteriura attatga d'ina persuna fitg malsauna e disturbada. Pli tard ha el communitgà ch'el veglia abolir la «lottaria da Green Cards». Mintg'onn vegnan radund 50'000 persunas estras en ils Stadis Unids grazia ad ina tala Green Card.
RR novitads 22:00++


text:
RAM
La RAM, acronim del ingles Random Access Memory che'l voeur dì "memoria con l'acess a casasc" (a casasc el voeur dì che per scriv e lensg i informazion a gh'è minga de respetà on quaj orden comè per on bindell magnetegh) a l'è un tip de memoria primaria per i dat del computer che la mantegn i informazion domà quand che la memoria a l'è tacada a l'alimentazion elettrega, ossia l'è volatila.
Ona carateristega de la RAM a l'è che se pò lensg e scriv in de la memoria in d'ona manera svelta e minga complicada.


text:
Tenor ina retschertga vulan las pli grondas firmas dal pajais reducir lur investiziuns perquai ch'ins na sa betg co che l'economia sa sviluppescha vinavant.
Il studi da l’interpresa da cussegliaziun Deloitte mussa che 82% dals schefs da finanzas dumandads spetgan expensas pli bassas per l’onn che vegn. En l’emprim quartal muntava questa quota anc a 34%.
Era en il commerzi en detagl è il Brexit da sentir. Las emprimas duas emnas suenter la votaziun han las stizuns dumbrà in tras l'auter 4,6% pli paucs clients.
RR novitads 06:30


text:
Conetîv lògic
In dla lògica, al conetîv lògic, ciamê anca uvradōr lògic (conettivo logico, operatore logico in itagliàṅ) 'l è 'n sìmbol o na paròla druèda per mèt'r insèm du o più propośisiòun A e B in dla manéra che la tersa frêś C ch'a in sèlta fóra, la gh'àpia 'l valōr ed veritê o 'd falsitê ch'a dipènd da 'l insèm di A + conetîv + B.
Dàint'r in dl'àlgebra 'd Boole, i conetîv lògic i s ciàmen anca "uvradōr booleàn".
I uvradōr lògic binàri più druê gl'ìn:
- la congiunsiòun lògica "e", in latèin "et", in dla lògica booleàna AND, scrìta col sìmbol
- la diśgiunsiòun lògica "o" (na quèlc vòlta ciamèda "e/o"), in latèin "vel", in dla lògica booleàna OR, scrìta col sìmbol
- la diśgiunsiòun escluśìva "o" o "o... o...", in latino "aut", in dla lògica booleàna XOR, scrìta col sìmbol o anca col
- l'implicasiòun lògica se ... allora ... indicata col simbolo o anca
- la coimplicasiòun o dòpia implicasiòun se e sōl se , scrìta col sìmbol o anca
Despès, da mêś ai uvradōr lògic a s egh mèt anc la negasiòun, bèin che la n'sìa brìśa un conetîv per dagli operasiòun binàri, mo la descòra invéci in sìm'a sōl na propośisiòun.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- (EN) Na spiegasiòun in dal sît MathWorld.


text:
Per l’ina veglia el sa concentrar pli fitg sin sia nova plazza sco manader da fatschenta da la Graduate School a Tavau e per l’autra uschia avair dapli temp per activitads privatas.
Mes basegn persunal dad avair dapli temp per autras activitads professiunalas ed era privatas è la raschun daco ch’jau demissiunesch sco president da la Lia Rumantscha sin la fin da l’onn
Surdar cun fitg buna conscienza
I saja in bun mument da surdar uss ord atgna voluntad la batgetta ad in successur, manegia Duri Bezzola. E quai malgrà ch’el n’haja betg pudì realisar tut las finamiras. Bler saja dentant sin buna via. La Lia Rumantscha saja per exempel ussa en ina situaziun instituziunala fitg solida e sanà.
L’equipa da la Lia funcziuna fitg bain sut la direcziun dal secretari general, Urs Cadruvi ed era la collavuraziun en la suprastanza e da la suprastanza cun las uniuns affiliadas – quai è tut sin buna via!
Cunquai possia el ussa surdar cun fitg buna conscienza ad in successur u successura.
Flury duai daventar successur da Bezzola
Emprim e fin ussa unic candidat per sia successiun è Johannes Flury, l’anteriur directur da la scol’auta da pedagogia ed anteriur president dal cussegl d’administraziun da l’Institut Otalpin a Ftan.
Gugent sfidas
La situaziun a l’Institut Otalpin a Ftan na possian ins dentant betg cumparegliar cun quella da la Lia Rumantscha, constatescha Johannes Flury. I saja en mintga cas pli simpel, cunquai ch’el haja uss cun quest pensum era dapli peda, crai il pensiunà Flury.
Nua che las sfidas da la Lia sajan il mument na possia el dentant betg anc dir – per far quai stuessia el s’approfundir pli fitg en la materia. En mintga cas haja el gugent sfidas.
Davart la successiun da Duri Bezzola decida la radunanza da delegadas e delegads da la Lia Rumantscha, ils 31 d'october 2015 a Mustér.
RR novitads 0:00


text:
La suprastanza communala da Puntraschigna ha decidì unanimamain l'amunt da 46'000 francs per la planisaziun d'ina nova chasa da tgira Promulins a Samedan. Ils custs totals da planisaziun per las vischnancas participadas s'amuntan a 205'000 francs.
Consequenza dal na ad in project 'Du Lac' a San Murezzan
La suprastanza communala reagescha uschia sin il na da la radunanza communala dals 30 da matg ad ina chasa da tgira a San Murezzan ensemen cun las vischnancas da San Murezzan, Segl e Silvaplauna. La suprastanza communala da Puntraschigna haja dumandà las vischnancas che planiseschan la chasa da tgira Promulins a Samedan d'integrar era Puntraschigna en la planisaziun. Ins haja era fatg attent sin il fatg ch'il dumber da letgs per Promulins stoppia vegnir adattà. Fin ussa eran planisads 48 letgs da tgira, cun Puntraschigna vegn ins a duvrar anc radund 13 letgs dapli.
RR novitads 10:00


text:
Sport
La Pro Siat vesa il sport sco ligiom per la cuminonza e s’engascha specialmein per pusseivladads da far sport per la giuventetgna. Il vitg da Siat ei buca colligiaus directamein cun in dils territoris da skis ella vischinonza, ei denton predestinaus pil sport da reiver.
Ord quei motiv ha la Pro Siat realisau dus projects:
Il curtgin da reiver si Grep Casti e la preit da reiver en halla da gimnastica dalla casa da camp Casa Sentupada. La pusseivladad da far scolaziun da reiver independentamein dall’aura vid la preit artificiala en halla duei augmentar il diever dalla Casa Sentupada. Quei va danovamein en favur dalla vischnaunca e dalla veta cumineivla en nies vitg.
Via Plauna 10
CH-7157 Siat


text:
Pretoria
Pretoria è ina da las trais chapitalas da l'Africa dal Sid. La citad fa part da l'area metropolitana da Tshwane ed è situada al nord da la provinza da Gauteng. Pretoria è la chapitala administrativa da l'Africa dal Sid, Citad dal Cap è la chapitala legislativa e Bloemfontein è quella giudiziala.
In comité uffizial ha approvà ils 26 da matg 2005 la midada dal num en Tshwane che vegn gia duvrà en l'area metropolitana da la quala la citad fa part. Questa midada dal num n'è dentant anc betg vegnida approvada da part dal guvern central.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il club da rugby a 15 da la citad, ils Bulls, è campiun dal campiunadi Super 14. A Pretoria sa chatta il Loftus Versfeld Stadium, in dals lieus d'occurrenza dal Campiunadi mundial da ballape 2010.


text:
Nago Torbole
Nago Torbole (Nach endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 2 863 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 28 km², per 'na densità de 102 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arch, Rìa del Garda, Mori, Molina di Ledro, Brentonech, Malcesine (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vasco da Gama
Il Portugais Vasco da Gama (* ca. 1469 a Sines; † ils 24 da december 1524 a Cochin, India) ha scuvert la via maritima che maina dal Portugal enturn il continent da l’Africa en l’India. En vista a la concurrenza da la Spagna cun las scuvertas da Columbus ed al privel creschent dals Arabs era il Portugal sa preparà durant decennis per far quest viadi. I sa tractava d’avrir territoris enconuschents e nunenconuschents e da segirar qua tras las ritgezzas enormas da l’Africa e da l’India. Vasco da Gama è partì cun sia flottiglia ils 8 da fanadur 1497 ed è stà passa dus onns sin viadi. La scuverta da la via maritima en l’India ha stabilì la ruta sin la quala tut ils bastiments europeics èn navigads en l’Orient Central enfin tar l’avertura dal Chanal da Suez l’onn 1869.
Cuntegn
- 1 Preparativas dals Portugais avant il viadi da Vasco da Gama
- 2 La scuverta da la via maritima en l’India
- 3 Ulteriurs viadis e carriera politica
- 4 Annotaziuns
- 5 Litteratura
- 6 Colliaziuns
Preparativas dals Portugais avant il viadi da Vasco da Gama[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1415 ha il prinzi Hendri il Navigatur – che n’è dal reminent mai navigà sin la mar malgrà ses titel – fundà in’academia a Sagres, giusum il Portugal. Sin basa da la savida da scienziads giudaics ed arabs vegniva instruì en quella geografia, astronomia e la manipulaziun d’instruments nautics. Lissabon valeva da quel temp bain en l’entira Europa sco center dal commerzi, da navigaziun e da scolaziun, ma quai che nus numnain oz perscrutaziun succediva a Sagres. Là vegnivan rimnads ed evaluads ils roteiros, las chartas nauticas ed ils cudeschs da navigaziun ch’ils navigaturs purtavan a chasa. Sin cartas vegnivan marcads ils puncts marcants, ils funds auts, ils lieus d’ancrar ed autras indicaziuns nauticas. Uschia ha il Portugal creà las premissas per l’avanzament successiv vers il sid. Ils Portugais èn damai daventads aifer paucs decennis ils navigaturs ils pli furbers da tut ils pajais da navigaziun ed els chapivan era da transfurmar lur avantatgs scientifics en success concrets.
Bartolomeo Diaz e Pêro da Covilhã[modifitgar | modifitgar il code]
Regularmain sa mettevan bastiments sin viadi per perscrutar la via maritima enturn l’Africa. Las mirveglias e l’iniziativa dumagnavan la tema ed il snuizi da la mar averta. Ma currents ed orcans incalculabels faschevan adina puspè fin a quests experiments. Successivamain è vegnì cuntanschì Sierra Leone, la Costa d’Aur ed il Camerun e scuvrì la lingia nord-sid da la costa occidentala africana. In punct final provisoric è reussì a Bartolomeo Diaz cura ch’el è navigà l’onn 1488 enturn il Cap da la Buna Speranza. Ma curt suenter ha la squadra spussada e rebella sfurzà el da returnar. Las expediziuns sumegliavan ad in gieu da puzzle d’experimentar e far sbagls. Las conuschientschas acquistadas e las correcturas necessarias han dentant furmà la basa per ulteriuras expediziuns.
A medem temp ha il retg portugais Juan II tramess in’expediziun sut Pêro da Covilhã che discurriva currentamain arab tras l’Europa ed il Proxim Orient directamain a la costa da Malabar en l’India. Là han ils Portugais emprendì a conuscher ritgezzas extraordinarias, il commerzi da spezarias e las citads da Goa, Calif e Cananore. Sinaquai è la scuverta da la via maritima en l’India daventada la finamira centrala da la politica exteriura dal Portugal. Economicamain signifitgava quai da rumper il monopol da commerzi muslim e la posiziun predominanta da Genova e Vaniescha. La finamira politica era da cumbatter ils mohamedans e da suttametter ed explotar novas terras.
La scuverta da la via maritima en l’India[modifitgar | modifitgar il code]
Tgi era Vasco da Gama?[modifitgar | modifitgar il code]
Vasco da Gama è probablamain naschì il 1469 u pauc pli baud a Sines, in pitschen lieu a la costa, situà circa tschient kilometers en il sid da Lissabon. El era il terz figl d’in uffiziant roial, ed i para ch’el haja cuntanschì gia baud in tschert num sco navigatur capavel. Mintga cas è el dà en egl a l’antecessur da retg Emanuel, Juan II, al qual el aveva rendì buns servetschs en las charplinas cun ils Franzos. Quai pudeva esser stà la basa per ina carriera solida da navigatur u ina carriera a la curt. Ma franc n’aveva quai betg tanschì per vegnir numnà cun mo circa 28 onns cumandant da la flotta inda, sper candidats uschè famus sco Bartolomeo Diaz.
Sin questa nominaziun ha Gama reagì da l’entschatta ennà cun grond inschign. L’emprim ha el agì cun reserva, ha proponì ses frar vegl per mantegnair l’ierarchia da famiglia ed ha segirà cun quest gest la solidaritad dal frar. Anc dapli diplomazia ha el demussà cun occupar las posiziuns decisivas sin ils bastiments. El ha recrutà ina gruppa bain maschadada da mariners versads e da giuvens navigaturs cun talents excellents. In dals chapitanis è daventà ses frar pli vegl Paulo da Gama. Per sa far valair visavi mar ed auras e visavi las squadras, per vegnir a fin cun malsognas, cun las ostilitads dals Africans e dals Inds, cun il clima tropic e las intrigas politicas na duvravi dentant betg mo conuschientschas navigatoricas, mabain era la dretga dosa da diplomazia, resolutadad, malignadad, preschientscha, giustia, fidaivladad envers il retg ed in’insistenza che na capitulava gnanc en situaziuns desperadas.
Era las squadras aveva il cumandant tschernì cun grond quità per vegnir a fin cun tut las discordanzas. Ellas sa cumponivan da navigaturs, construiders da velas, lainaris e represchentants da professiuns parentadas, cuschinunzs e schuldada marinara. En sia valisch aveva Vasco da Gama ina brev d’Emanuel I al Somorin, il retg da Calicut, e regals da pauca valur per ils differents prinzis. Ils 8 da fanadur 1497 ha la flottiglia bandunà il port da Rastello sper Lissabon cun 5 bastiments e 100 umens.
Il viadi da scuverta[modifitgar | modifitgar il code]
Vasco da Gama ha prest furnì la cumprova da ses talent extraordinari e da sia temerariadad passiunada da cuntanscher la finamira senza gronds deturs. El n’è betg sa stortiglià sco ses antecessur lung la costa africana. Dal Cap Verd ha el prendì curs en in artg temerari vers sidvest e sid e percurrì l’Atlantic dals 3 d’avust fin il prim da november sin ina nova ruta directa. Il december è el navigà enturn il Cap da la Buna Speranza ed è arrivà en zonas nunperscrutadas. L’avrigl han els cuntanschì Mombasa. Cun pleds commovents vegn la situaziun descritta en il roteiro: «Ils umens eran grev malsauns ed ils chapitanis maurs als avevan engianà e pruvà d’als carmalar en in latsch.» Ins sto supponer ch’i deva gia grondas ostilitads tranter cristians e muslims indigens ch’èn anc vegnidas intensivadas cun l’arrivada dals Portugais cristians. Ils Arabs avevan perquai tut interess da retegnair ils invasurs. La flotta ha cuntinuà ses viadi enfin a Malindi. Là è Vasco da Gama navigà cun il chapitani arab Ahmed Ibn Majid, in um fitg capavel e loial, en lingia directa sin la mar averta vers Calicut. Ils 20 da matg 1498 han els cuntanschì lur destinaziun. Per l’emprima giada eran bastiments europeics navigads sin la via directa enturn l’Africa en l’India.
Pervi dals vents disfavuraivels è il viadi da return daventà ordvart stentus. Ins na po strusch s’imaginar las painas dals marinaris. Els eran exposts al scorbut senza pudair sa gidar perquai ch’ins saveva anc fitg pauc da questa malsogna sgarschaivla. «Las schunschivas creschivan ad els sur ils dents uschia ch’els na pudevan mangiar nagut pli, lur chommas eran unfladas e lur corp cuvert d’abscess ch’avevan mudregià in um enfin ch’el è mort», uschia statti scrit en il roteiro.[1] Sulettamain sin lur return da l’India en l’Africa èn morts trenta umens en quella maniera. Forsa eran questas painas ina da las raschuns, daco ch’ils Portugais tractavan ils indigens cun tanta brutalitad. Els pativan sezs, daco duevan els schanegiar ils Arabs. Il settember 1499 ha Vasco da Gama cuntanschì il port da Lissabon. Ina gronda part da ses umens, tranter els era ses frar, era dentant morta.
Il merit da Gama è sia navigaziun enturn l’Africa. Qua tras ha el serrà la largia tranter las duas expediziuns da Diaz e Covilhã exequidas en furma d’ina offensiva da zanga. El ha ristgà cun success da navigar en la mar averta ed ha scuvrì tras las rutas directas en l’Atlantic e l’Ocean Indic novas dimensiuns da las vias maritimas. Suenter ses return ha retg Emanuel I accordà a l’erox da la mar ina pensiun statala plitost modesta ed al ha titulà ‹Admiral da las mars indas›. Ma per entant è l’um da 30 onns vegnì tramess en pensiun. Sco quai che Vasco da Gama aveva prendì cun el per ils prinzis esters regals bunmartgads, è era ses retg sa cumportà envers el en moda pauc generusa.
Ulteriurs viadis e carriera politica[modifitgar | modifitgar il code]
Il segund viadi en l’India[modifitgar | modifitgar il code]
Il retg Emanuel I era conscient da l’impurtanza da la scuverta da Gama. Regularmain ha el tramess sin la ruta inda armadas che duevan segirar quella cun basas. Gama, ornà cun il titel da ‹dom›, è vegnì nominà schefcumandant da las armadas. Sin ses cumond è ina flotta da 13 bastiments e 1500 umens partida ils 8 da mars 1500 sut Pedro Álvares Cabral. Cabral è arrivà sco emprim European en la Brasilia ed ha prendì en possess questa terra per il Portugal. Sut João da Nova èn vegnids tramess ulteriurs bastiments en l’Atlantic dal Sid ed en l’India. Ma il monopol commerzial en l’India n’era tuttavia anc betg segirà.
Perquai ha il retg incumbensà Vasco da Gama cun in’acziun pli gronda. Quel è partì ils 10 da favrer 1502 cun 20 bastiments. Sia flotta ha danovamain perscrutà la Brasilia e segirà la costa africana. Sin iniziativa da commerziants muslims che temevan per lur fatschentas, han ils Inds destruì la fatschenta portugaisa a Calicut e mazzà passa 40 Portugais. L’incumbensa da Gama era ussa da finalmain metter sut controlla la costa da Malabar e da far vendetga per ils Portugais mazzads. Il success da quest segund viadi è stà grond per l’admiral. En l’Africa Orientala ha el segirà ils novs territoris ed a la costa da Malabar en l’India ha el medemamain fatg valair senza resguard la pussanza portugaisa. Ma sch’ins guarda pli exactamain, ha ses success gì consequenzas anc pli gravantas. El ha creà las premissas per explotar l’Africa Orientala e las terras enturn l’Ocean Indic en ina moda e maniera ch’ins ha era pli tard strusch pli cuntanschì. Ils onns 1509 e 1511 han ils Portugais conquistà Goa e Malacca cun ina brutalitad incredibla. L’influenza muslima è svanida quasi dal tut.
Vasco da Gama sco viceretg da l’India[modifitgar | modifitgar il code]
Ma danovamain è la carriera da Gama vegnida interrutta andetgamain suenter ses return. I dat differentas speculaziuns dals cronists. Ils vairs motivs restan zuppads. Malgrà la pensiun respectabla ed ils vasts privilegis para l’inactivitad d’avair tribulà l’erox da la mar. En l’India manavan entant ils viceretgs in regiment crudaivel. Cura ch’Emanuel I è mort ils 13 da december 1521 ha el laschà enavos a ses figl Juan III in’ierta inda totalmain ruinada.
Il nov retg è ussa sa regurdà da l’admiral temerari ma loial, ed al ha clamà per far fin cun la situaziun insupportabla. El ha numnà Vasco da Gama nov viceretg da l’India. Ils 9 d’avrigl 1524 è Gama partì da Lissabon cun 14 bastiments e radund 3000 umens, uffiziants e schuldads. L’admiral ha fatg urden senza remischun en l’India. L’anteriur viceretg è mitschà be a paina da la mort. Da Gama ha mess fin a la corrupziun ed a l’engol da possess statal ed ha relaschà in dretg penal draconic. Vasco da Gama ha lavurà cun engaschament total e senza remischun era envers sasez. L’atun da l’onn 1524 era el gia grev malsaun. Abscess al culiez al impedivan da pledar e dissolvevan ses corp pli e pli. Ils davos dus mais da l’onn ha sia voluntad da fier anc dominà ina giada sur da ses corp spussà e mudregia. Lura è el dà ensemen e mort la vigilgia da Nadal dal 1524 a Cochin en la vegliadetgna da 54 onns. Ses corp giascha oz en la baselgia da la claustra dals Gironimits a Belem sper Lissabon.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Alvaro Velho: Roteiro de viagem de Vasco da Gama em MCCCXCVII.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Gernot Giertz (ed.): Vasco da Gama. Die Entdeckung des Seewegs nach Indien. Ein Augenzeugenbericht 1497–1499. Thienemann, Stuttgart 2002. ISBN 3-522-61070-9
- Fernand Salentiny: Die Gewürzroute. Die Entdeckung des Seewegs nach Asien; Portugals Aufstieg zur ersten europäischen See- und Handelsmacht. DuMont, Köln 1991. ISBN 3-7701-2743-9
- Dierk Suhr: Kleine Geschichte der großen Entdecker. Thorbecke, Ostfildern 2006. ISBN 978-3-7995-0171-2
- Sanjay Subrhamnyam: The Career and Legend of Vasco da Gama, New Delhi e.a. 1997.


text:
Anna Finocchiaro
Anna Maria Paola Luigia Finocchiaro (Modica, 31 de mars del 1955) l'è 'na pulìtica italiàna, l'è stàda Minìster per le Pari Oportunità.
Laureàda 'n giurisprüdènsa, 'ndèl 1981 la deènta funsiunàre de la Banca d'Italia endèla filiàl de Savona. Pretùr a Leonforte del 1982 al 1985, la deènta sostituto procuratore 'ndèl tribünàl de Catania. Endèl 1987, la vé iligìda deputàda endèle fìle del Partit Comunìsta Italià.
Del 1988 al 1995 l'è stàda apò a consigiér endèl cümü de Catania, prìma col PCI e pò col Partìt Democràtich de la Sinìstra (PDS).
La vé numinàda Minìster per le Pari Oportunità 'ndèl goèrno Prodi I. Endèl 2001 la vé confermàda a la Càmera dei Deputàcc endèle fìle dei Democràrich de Sinìstra e 'ndèl 2006 la pàsa al Senàto coi vóti de la circuscrisiù Sicilia per la lìsta de L'Ulivo.
Endèl 2006 (XV Legisladüra) la vé numinàda capogrùpo a Palàs Madama del grùpo parlamentàr de L'Ulivo.
El 29 de bril del 2008 l'è stàda riconfermàda capogrùpo al Senàto del PD per la XVI legisladüra.


text:
Congo
El Còngo (Congo in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Gabon, al Camerun, a la Repüblica Demucratica del Congo, a la Repüblica Centrafricana e a l'Angola ("exclave" de Cabinda). 'L'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Brazzaville, del nom de l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Al gh'ha una süperfiss de 342.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Congo a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de "Moyen-Congo", fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Còngo (nom ufizial: République du Congo) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Denis Sassou Nguesso (del 1997).
El prim minister a l'è l'Isidore Mvouba (del 2005).


text:
Brassica
Brassica l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Brassicaceae.
L'è 'n zèner che g'ha 'mportànsa perchè 'l töl dét divèrse spéci cultiàde 'n agricültüra e 'n orticültüra. El töl dét apòa deivèrse màle èrbe, tat spéci salvàdeghe come spéci cultiàda ma re-natüralizàde. Divèrse i è piànte anöàle o bienàle, sèrte ótre i è arbùsti de dimensiù pesène.
El zèner l'è uriginàre de l'Europa ucidentàla, del ambiènt mediteràneo e de le regiù temperàde de l'Asia.
Endèn quach vergöna de le spéci del zèner Brassica, quàze töte le parcc de la piànta i è bùne de maià, isé pò a la raìs (Brassica rapa), i gamp (bròcol-ràa), le fòie (el gabüs, i vérs), i fiùr (i bròcoi), la somésa (el senàer négher e 'l verzàch).
Per vìa de la sà 'mportànsa 'n agricültüra, le spéci del zèner Brassica i è de spès ogèt de stüde scentìfich. Le relasiù strète 'ntra sés spéci de 'mportànsa particolàr (Brassica carinata, B. juncea, B. oleracea, B. napus, B. nigra e B. rapa) i è discriìde 'ndèla teorìa del Triàngol de U.
Spéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dei quàze 1.000 taxa discriìcc, apéna 'na quarantìna de spéci e 'n otantìna de taxa infra-specìfich i è cunsideràcc bù e acetàcc. Töcc i óter, en pràtica, i è cunsideràcc apéna dei sinònim.[1]
Chèsta ché sóta l'è 'na lìsta mìa compléta, con 'n evidènsa la sò 'mportànsa econòmica:
- B. carinata: senàer de Abisinia (Abyssinian cabbage)
- B. elongata: senàer grant
- B. fruticulosa: gabüs mediteràneo
- B. juncea: senàer de l'India, senàer maròn e de fòia (brown and leaf mustards), senàer sarepta.
- Brassica napus: verzàch o raisù,
- Brassica napus (varietà napobrassica), o Brassica napobrassica:.
- Brassica narinosa:
- Brassica nigra: senàer négher
- Brassica oleracea:
- Brassica oleracea convar. acephala var. sabellica: bròcol vért
- Brassica oleracea var. botrytis: bròcol
- Brassica oleracea var. gemmifera: bròcol de Brüxèl
- Brassica oleracea italica: bròcol
- Brassica pekinensis: bròcol cinés
- Brassica perviridis
- Brassica rapa: ràa, raisù
- Brassica rupestris
- Brassica septiceps
- Brassica tournefortii: senàer aziàtich


text:
Uschia ha la dunna da 29 onns er pudì adattar las rollas a las persunas che giogan il teater. Spezial è quest onn er, che Sabina Cloesters n’è betg be l’autura dal toc «Alli und doch niemert - ä Gängschterkomödie», ella maina er la reschia e gioga al medem mument er anc ina pitschna rolla. Entant n’è ella pli persvadida da la soluziun e vul sa restrenscher in auter onn be sin ina funcziun.
Teater per l’olma
La gruppa da teater da Schlarigna, la quala Sabina Cloesters presidiescha, represchenta dapi onns tocs en il mais da november. Ch’i sa tracta adina da cumedias haja er da far cul fatg ch’il november è gia stgir avunda.
Spezialmain en november vul la glieud simplamain pudair rir e giudair ina sairada da teater en cumpagnia
Las ideas per in'istorgia vegnian a Sabina Cloesters dapertut e ed er da tut las uras. Uschia scriva ella er mintgatant ils chavazzins amez la notg sin ses telefonin per betg emblidar la scena. L’autura che è er enconuschenta per sias illustraziuns da figuras da comics, haja cumenzà cun la part d’amez dal teater e scrit scena per scena enturn quella.
Uss che la gruppa da teater ha trenà la cumedia da Sabina Cloesters, vesa la reschissura ed actura a crescher il toc bunamain sco in agen uffant, sco ch’ella di.
RR actualitad 11:00
Preschentaziuns
- Venderdi, 11 da november 2016 (cun trategniment dal Oberengadiner Jodelchörli e saut) a las 20:00
- Sonda, 12 da november 2016 a las 20:00
- Dumengia, 13 da november 2016 a las 17:00
en la chasa da scola da Schlarigna


text:
Ils ministers èn sulettamain sa cunvegnids ch’els veglian reparter ils fugitivs. Ina decisiun definitiva saja planisada per ils 8 d'october, ha ditg il minister da l'intern da la Germania, Thomas de Maizière. La quota lianta che la cumissiun da l'UE aveva proponì per ils stadis commembers n'haja anc betg chattà ina maioritad.
Gia decis definitiv è co reparter 40’000 fugitivs sin ils stadis commembers. Tenor il minister da l’intern da la Germania sajan ins era sa cunvegnids, ch’ils fugitivs vegnian registrads en centers da retschaviment.
Reacziun svizra
La presidenta da la Confederaziun, Simonetta Sommaruga, è fitg trumpada ch’ils ministers dal intern da l’UE n’han betg chattà ina via co reparter ils fugitivs sin ils stadis commembers. Ella pretendia gia dapi onns ina tala clav da repartiziun, ha Sommaruga ditg suenter l’inscunter a Brüssel. Sulet cun ina clav da repartiziun possia la politica d’asil esser solidara.
Sch’ins haja ils ultims onns mess las prioritads sin ils interess naziunals enstagl da soluziuns communablas, alura na possian ins betg cuntanscher las finamiras entaifer paucas emnas, ha ditg Sommaruga.
RR Novitads 06:00


text:
Contignü prinzipal
Comisciun d'inrescida
N ater stromënt important d'ispeziun y control dl'ativité dla Junta provinzila é l'istituziun de na comisciun d'inrescida. Chësta vëgn istituida sön domanda motivada de almanco n chert di mëmbri dl Consëi, chësc ó dì de almanco 9 aconsiadësses y aconsiadus. Te chësta comisciun é rapresentada vigni fraziun dl Consëi provinzial cun n mëmber nominé. Tla domanda scrita ala presidënta o al presidënt dl Consëi provinzial mëssel gnì dè dant l'argomënt da inrescì. Pro litaziuns eventuales tla comisciun à vigni mëmber tan de usc sciöche la fraziun à mëmbri.
La comisciun d'inrescida se procurëia stlarimënc, informaziuns y documënc che reverda la chestiun da inrescì y presentëia al Consëi, do avëi stlüt jö i laûrs, na relaziun sön les contlujiuns y i resultac arjunc. Ara po ince presentè propostes.


text:
In temporal fitg intensiv ha procurà per bovas en Val Müstair venderdi saira. Pervia da la plievgia fitg intensiva è vegnì giu bler material dal Piz Daint. Quai tenor infurmaziuns dal president communal da Val Müstair, Arno Lamprecht.
Impediments e donns
Il material è parzialmain arrivà sin la via dal Pass dal Fuorn. Il pass è perquai stà serrà durant tut la notg. A Tschierv è il Rom per part passà sur la riva ora, ma n’ha betg chaschunà gronds donns. A Fuldera percunter ha l’aual da la Val Ruina stratg davent la punt che collia Fuldera cun Fuldera Daint.
Era la via da velos tranter Fuldera e Valchava è serrada perquai ch'ina punt è demolida. En la Val Vau ha l'aua da Vau chaschunà donns vid l'enchaschament da l'ovra electrica. A Müstair hai dà donns d’aua en 2 hotels.
Ina bova a Samignun
Er en Samignun è vegnì giu ina bova la notg da venderdi sin sonda. Quai ha la Polizia chantunala confermà sin dumonda dad RTR. Perquai è la via tranter Vinadi e Spiessermühle stada serrada per motivs da segirtad.
RR Novitads 12:00


text:
Teater a Sedrun
Sco Vus haveis gia legiu ella davosa Gasetta Romontscha han ils Tuatschins puspei preparau in oreifer toc per la tribuna. Quell'ovra che porta il num "Aram Bela" ei veramein ina prestaziun da vaglia, tracta igl autur gie in tema fetg actual. Ordvart interessants ed instructivs ei igl aspect co il paganissem modern batta cun tuts rampins encunter il Nazarener. La psicologia, che schai ell'entira acziun ei admirabla, mo quei che tschaffa igl aspectatur il pli fetg, ei da veser co il Tutpussent vegn da converter in perschuadiu Gediu entras forzas surnaturalas, numnadamein miraclas.
Tier mintga toc dramatic ei l'elecziun dils acturs d'ina impurtonza essenziala per il beinreussir dalla producziun. Cheu havein nus d'engraziar grondamein a sur plevon Giusep Durschei, che ha capiu meisterilmein da tscharner las forzas adequatas e d'instruir ils acturs a naturalitad.
Lein buca piarder plaids, pertgei igl ei tuttina buca pusseivel da descriver quei aspect ch'ins sa guder duront enzacontas uras e la gronda cuntentientscha ch'ins porta suenter a casa.
Duas ga ha la Societad da musica Sedrun delectau in numerus diember d'aspectaturs e nus quintein era per las proximas producziuns silla confidonza e simpatia dil pievel sursilvan, dalunsch e damaneivel.
Tut quels che han buca la pusseivladad d'arrivar a casa cul davos tren che va naven da Sedrun, han caschun dad ir tochen a Mustér sil tren dallas 18.22 d.s. cun schletra, ed ein perquei supplicai da prender il biegliet Mustér-Sedrun sempel. Prezi fetg reduciu.
Vus veseis ch'ils Tuatschins ein fetg survetscheivels e perquei clamein nus: "Mei a Sedrun, e vus vegnis ca ad esser enriclai da ver viu il commovent drama "Aram Bella".
T. B.


text:
Las fatschadas dal Center da sport e cultura (CSC) han urgentamain basegn d’ina sanaziun. Sco quai ch’igl è vegnì constatà la fin da l’onn 2015, entra aua en ils mirs, quai che chaschuna en ils tschalers da la protecziun civila per bulieus. Damai ch’ils tschalers vegnan duvrai per dar suttetg a champs che procuran al CSC entradas annualas da 170’000 francs, èsi tenor la suprastanza communala indispensabel da far immediatamain ina sanaziun da la fatschada nord e vest da la halla da gimnastica. Il cussegl da vischnanca ha dà suatientscha e lubì persuenter il credit da 280’000 francs.
Sutgas e maisas
Sper il credit per la sanaziun urgenta ha il cussegl da vischnanca era anc approvà in credit per remplazzar las maisas e las sutgas dal CSC. Questas mobiglias èn numnadamain passa 35 onns veglias ed han gia surpassà ils megliers temps. Per las 900 sutgas e 150 maisas è vegnì lubì in credit da 196’000 francs.
Remplazzament da l’illuminaziun
480’000 francs ha il cussegl da vischnanca decidì per remplazzar l’illuminaziun dal vitg. L’illuminaziun saja vegnida in pau en ils onns ed i na saja savens betg pli pussaivel da far reparaturas. Cun la nova illuminaziun da LED possian ins era spargnar energia.
Approvà quint
Il cussegl da vischnanca ha era approvà il quint 2015. Quel serra cun in gudogn da 273'350.40 francs. Quai tar entradas da 18'185’430.38 francs ed expensas da 17‘912‘079.98 francs. Il cashflow è tar 2'169’471 francs. Las amortisaziuns muntan a 2'407'043 francs. Il bun quint saja d’attribuir a la buna disciplina da budget, entras dapli entradas da taglia ed ils tschains d’aua e la vendita d’energia da concessiun.


text:
La sabeda ai 11 de dezëmber él gnü presentè tla Ciasa J.B. Runcher la CD nöia “Nos mituns” dada fora dala Uniun di Ladins dla Val Badia y le liber por mituns dal titul “Tl rëgn dles stories” dè fora dal Istitut Ladin “Micurà de Rü”. Döta la manifestaziun é garatada bun dilan ala partezipaziun di dui cors de mituns, chël di “Pici ciantadus d’Al Plan” y chël dla Scora de Musiga dla Val Badia che à salpü da portè dant cun talënt y savëi deplü cianties che ai â tut sö söl CD nü. Bela é ince stada la “bonasëra a düc” ciantada dai pici mituns dla scolina de Badia. Le liber “Tl rëgn dles stories”, che contëgn la traduziun tl ladin de deplü stories di fredesc Grimm, é gnü presentè dai colaboradus dl Istitut Ladin y da Michael Moling da San Martin che à fat la traduziun y realisé i dessëgns originai. Öna na storia é gnüda cuntada cun savëi da Simon Kostner da Corvara: ai mituns plü o manco gragn ti àra plajü dassënn.
11 de dezëmber 2004
La sabeda ai 13 de novëmber él gnü presentè tl’Ostaria Cone a Al Plan le liber „Poesies por en ann“ de Christian Ferdigg cun dessëgns fac dai jogn dl „Salf laûr protezionè“ da Pidrô. La manifestaziun é garatada plütosc bun y chësc por deplü rajuns: al é rové adalerch cotan de jënt y dantadöt tröc jogn. Do n salüt da pert dl presidënt dla Uniun di Ladins Werner Pescosta éson passà ala presentaziun dl liber. Markus Videsott d’Al Plan à, en rapresentanza dl „Salf laûr protezionè“, saludé y rengrazié ofizialmënter Christian por la buna colaboraziun che ti à impormetü de dè fora deboriada le liber che é spo gnü presentè. Guido Sottara da La Val à lit dant n valgönes rimes de Christian y ti à spo surandè n cheder cun les dediches che düc i jogn dl „Salf“ ti à fat. Carlo Suani à spo splighé te so intervënt ci che poesia é por n valgügn di critics plü conesciüs a livel mondial, por jì ite spo plü tl menü sön la poesia de Christian Ferdigg. Christian à spo lit dant n valgönes de sües poesies critiches ti confrunc dla sozieté d’al dédaincö. Por arichì y fà ciamò plü bel döt le program à Nicol Alberti d’Al Bagn ciantè y sonè deplü cianties, en pert componüdes da ël instës, öna aposta por l’ocajiun.
13 de novëmber 2004
La sabeda ai 6 de novëmber domisdé, à la Uniun di Ladins presentè tl salf dla scora elementara da Rina le liber „L’educaziun é n ri mistier“ de Rosa Castlunger Ellecosta. Por l’ocajiun él rové adalerch na bela compëda de porsones y personalitês. Do n valgönes parores danfora dl Intendënt ales scores ladines Roland Verra y n discurs introdutif da pert dl’auturia Rosa Castlunger Ellecosta y dl pedagogh Ianni Miribung, él gnü portè dant deplü punc d’odüda por ci che reverda l’educaziun da pert de esperc tl ciamp dla pedagogia y dl’educaziun. Ala mësa torona y ala discusciun, moderada cun savëi da Lois Kastlunger, à tut pert siur Iaco Ploner, Ianni Miribung, Lois Ellecosta, Franz Vittur, Rosa Castlunger Ellecosta y Giovanni Mischi. Por alisiré le program plütosc impegnatif él stè i mituns dla scora elementara da Rina che à sonè y ciantè n valgönes cianties. Ala fin ti ài ince scinché de bì ciüf al’auturia dl liber y ti à insciö fat na gran ligrëza.
6 de novëmber 2004
Contegnü en cört: Le striun Laurus à abiné y stlüt te na scatora düc i lingac dl monn. Al ti mancia ma le ladin. Canche al incunta Lunca él bun da l’ingianè y da ti arobè ince chësc lingaz. Lunca fej dles dötes por ch’al ciafes indô zoruch so lingaz. Ala mësa torona y ala discusciun, moderada cun savëi da Lois Kastlunger, à tut pert siur Iaco Ploner, Ianni Miribung, Lois Ellecosta, Franz Vittur, Rosa Castlunger Ellecosta y Giovanni Mischi. Por alisiré le program plütosc impegnatif él stè i mituns dla scora elementara da Rina che à sonè y ciantè n valgönes cianties. Ala fin ti ài ince scinché de bì ciüf al’auturia dl liber y ti à insciö fat na gran ligrëza.
En la domënia, ai 22 d’agost, s’à la comunité abiné ala gran mëssa, nia sciöche zënza tla dlijia da San Martin, mo a Picolin tla dlijia de Sant Antone. Al ê n’atmosfera da festa, y gran parüda fajô le gran alté indorè danü dl Sant da Padua. Jon ite söl vagnele dla domënia, à siur curat Iaco Willeit metü dant i sanc sciöche ejëmpli che nes mostra le tru por la porta strënta che condüj ala salvëza. Chësta dlijia, che gnô plü dadî tignida dër alalt y che ê zacan travert de tröc peregrins, dess, do l’audanza de siur curat, te döta süa ert ince indô gnida implida de vita spirituala, ci che sozed bele en pert.
Conscidran y lion le liber sura la dlijia da Picolin, gnü presentè do la gran mëssa cun n gröm de de beles fotografies y descriziuns dër intressantes, s’intënn tröc pormò sëgn ci richëza d’ert ch’an po amirè tl santuar da Picolin.
Le conzert dassëra gnü tignì da cin solisc dl’Orchestra Haydn à trat tröc apascionà de musiga adalerch, che à podü ascutè musighes tlassiches de gran prestisc te n ambiënt olache döt jô en armonia.
22 d'agost 2004
En chësc ann é n valgügn mëmbri dl Consëi dla Uniun di Ladins jüs a Bregenz a ti ciarè al musical „Westside story“ metü a jì tl ambit di „Bregenzer Festspiele - 2004“. Al é stè n’ocajiun por tó pert a na manifestaziun particolarmënter bela y bun garatada che à albü n grandiscim suzès te chisc ultims dui agn.
En domënia ai 18 de messè 2004, en ocajiun dla Festa dl’Unité Ladina tignida a tl raiun incër le Ciastel d’Andraz ia, él ince gnü premié chi che à tut pert cun les mius composiziuns al concurs de teater scrit fora dal’Uniun di Ladins dla Val Badia por cunt dla Union Generela. Tres le concurs de teater àn orü abiné adöm tòc de teater che trata de problematiches atuales y sintides tles valades ladines. Bëgn 9 partezipanc partis sö danter la Val Badia, Gherdëna, Fascia, Ampëz à tut pert. Do che la comisciun metüda sö aposta y n valgügn rapresentanc dl consëi dla Uniun di Ladins dla Val Badia à valuté les composiziuns, él gnü fat fora de ti assegné i pesc a Iaco Rigo da La Pli autur dl toch „Le morin da vënt“, a Simon Kostner da Corvara y a Daria Valentin de Badia auturs de „Al enrescida dl ladin perfet“ y a Ruth Bernardi auturia de „Ladin defin“.
N pest particolar ti é gnü surandè a Carlo Suani, l’autur de „Agno“ – so teater ne corespognô nia te vigni punt ai criters scric dant dal concurs, mo impò l’à la comisciun valuté dër bun y porchël àra ince aratè dërt che al gniss premié.
18 de messè 2004
Le vëndres, ai 21 de mà él stè i auturs dla cronica dla Val Badia „Sas dla Crusc“ che s’à incuntè tla biblioteca dl Istitut Ladin por valuté deboriada la publicaziun impormò gnüda fora. Les 460 plates de articui y fotografies che documentëia oramai döt ci co é sozedü ti paîsc dla Val Badia tratan le 2003 é garatades bun sides por le contegnü, co ince por la cualité dla stampa. Do i cronisc à platernè fora la publicaziun, él stè vignun che à portè dant osservaziuns, cuntè di problems albüs da abiné adöm le material y da mëte adöm la cronica y fat propostes nöies de chëres che an tignarà cunt por mioré tres deplü la publicaziun. N pice sëgn de reconoscimënt ti é gnü surandè a Heinrich Castlunger da Rina che à scrit la cronica por zacotan d’agn y che ti à passè le testimone a so fì Walter che scriarà la cronica dl ann che vëgn.
21 de mà 2004
Ai 9 de mà él à la Uniun di Ladins dla Val Badia metü a jì n conzert por la festa dla uma a San Martin de Tor. La manifestaziun che ê bele l'ann 2003 gnüda dër aprijada à ince tl 2004 albü n bel suzès de publich. Al é stè n'ocajiun por i mëmbri dla uniun, mo ince por mituns e ómi da ti dì dilan ales umes por döt ci che ares fej. "Uma" ê ince le tema prinzipal dles poesies portades dant da Teresa Palfrader y da Christian Ferdigg.
Le "Cor dla Scora de Musiga dla Val Badia", le "Terzet a per sorëdl", le "Cor dles mitans da Lungiarü" y le "Cuartet Göma" à ciantè deplü cianties che paissenâ ite por l'ocajiun. Ala fin dla manifestaziun à dötes les umes ciamò podü pié do n pice ciüf y na picia rima da se tó a ciasa.
09 de mà 2004
La domënia ai 25 d’aurì à la Union Generela di Ladins organisé, deboriada cun les seziuns de valada, l’incuntada di cors de mituns dla Ladinia „Ciantede cun nos“. Endöt 7 cors à podü jì in chësc ann a Cortina a ciantè dan da n publich che è rové adalerch da dötes les 5 valades ladines. Le “Cor di mituns da Lungiarü cun süa dirighënta Irene Clara, à rapresentè dër bun nosta valada. Por fà ri pici y gragn à auturs dla “Filodrammatica” da Cortina portè dant deboriada cun n valgügn mituns n pice teater por alzè fora i problems de comprenjiun danter mituns, geniturs y neni. La manifestaziun è garatada dër bun y l’apuntamënt por la proscima ediziun è te dui agn tla Val Badia.
25 d’aurì 2004


text:
La cumissiun da concurrenza (WEKO) è vegnida a la conclusiun ch’ils nov zincaders da la Svizra tudestga e da la part franzosa dal Valais han fatg cunvegnas da pretschs tranter ils onns 2004 e 2016. Damai che las firmas hajan collavurà dal tuttafatg cun las autoritads, sajan els mitschads cun in chasti relativ bass.
Las interpresas pertutgadas han, tranter auter, empermess a lur clients da respectar pretschs minimals. Talas cunvegnas da pretschs sajan fitg donnegiusas per l’economia e sajan ina greva violaziun da la lescha da cartel, uschia l’argumentaziun da la cumissiun da concurrenza.
RR novitads 08:00


text:
Hauptinhalt
Tradizions y usanzes
la ntraunides dla vita de familia. La festes religëuses defrëntes ntan l ann ie ucajion de tenì ite chësta usanzes che reprejentea na gran pert dl bën culturel ladin. Dantaldut la vita di paures y di artejans ie rica d'ejëmpli de tradizions che caraterisea la particulariteies dla populazion ladina y si cultura. Nce sce gran pert dla usanzes ie jites perdudes cun l svilup dl turism dai ani sessanta dl vintejim secul inant, ie cërta tradizions, che à senià la vita dla populazion da mont ladina, mpo mo unides tramandedes y mantenides nchin al didancuei.
La gran mpurtanza dl crëidum cristian che ie dassënn nravisà te duta la valedes ladines ie p.e. unì dat inant da generazion a generazion. Adum cun i valores cristians iel nce unì tramandà uni sort d'autra tradizions defrëntes. Uni ann vëniel p.e. tenì n la ultima dumënia de setëmber n'ancunteda de credënc ladins pra l santuer de Bassiston/Weißenstein. Pra la usanzes dla Val Badia toca la pruzescion de pelegrinaje che vën fata uni trëi ani dai ëi badioc sun Jevun. Datrai va nce pea d'autri ëi da d'autra valedes dl raion. Chëstes ie la pruzescions plu cunesciudes, ma l nen ie nce mo d'autres, de mëndres, che vën fates regulermënter uni ann n ucajions defrëntes. Ora che la pruzescions iel pona nce d'autri avenimënc de mpurtanza tla vita dla jënt ladina. N ucajion dla gran festes de dlieja scica la families si cuatieres: cun la cripl, l lën da Nadel y gherlandes tl tëmp d' Avënt y da Nadel y cun ulif, ueves ntënc y n cëst cun maiadives benedides da Pasca. Ma nce d'instà y da d'autonn iel for inò ucajions per viver la tradizions di antenac. N la Gran Santa Maria, ntenduda coche festa de rengraziamënt t'amesa l d'instà, porta l'ëiles a benedì te dlieja cësć cun ciofes. Da Unissant giata i fioces da si nonesc n pan dëuc: la mutans dla forma de na gialina, i mutons dla forma de n ciaval o n liever.
Nia mé ntan l ann dl calënder, ma nce tla vita persunela dla persones iel na lingia de ucajions de festejé liedes al crëidum. Danter chëstes ie dessegur la nozes. Zacan fova chësc avenimënt na bona ucajion per nvië via cun usanzes populeres la fertuna y la cuntentëza dl nevic y dla nevicia. Uni cossa ova n si senificat particuler: dal guant, da cër detai dl guant, dal purtamënt pudoven recunëscer da cie sort de relazion che i ghesć fova liei ai nevices. L di dla noza fovel dal stlaië di nchin tert da sëira, canche l fova ëura de jì a durmì, na lingia de rituai. Trueps de chisc ie ncuei jic perdui. Mé plu dinrer vëniel per ejëmpl mo fat fortaies n l di che l vën cunedì la noza, tan che deguni ne leva plu dala sies da duman a dì la curona cun l'oma, mé puec njinia mo ca la nevicia fauza dan ti sëurandé chëla drëta al testemon che mëina la nevicia. Ma la noza ie for mo una dla festes plu beles y sentides. Da nunzië ie nce d'autra usanzes sciche la sieves cun chëles che i nevices vën tenìi su a jì te dlieja o la cëura mula, na cëura zënza corni che ti vën venduda ai fredesc y ala surans plu vedli di nevices y che ie mo da maridé.
Scebën che la religion y la dlieja ie la seves dla vita culturela ladina, iel nce mo d'autra usanzes che caraterisea la vita da uni di dla persones. Dantaldut i paures respetea la regules dates dant dala tradizion. Do ativiteies scëmples sciche sië o lauré ti ciamps y te stala iel n gran savëi che ti à dat ala jënt dla valedes ladines la puscibltà de svilupé na si cultura particulera y de gran vivanda.
Nce ntëur a d'autra ucajions de festa sciche mé per dì la segres iel cun l tëmp unit a s'l dé na lingia de usanzes. Da nunzië ie te chësc cuntest la spëisa tipica dëucia che uni luech y uni valeda fej mpue a si maniera. Pra la junëza iel per ejëmpl usanza che da d'autonn ti scinca i jëuni n pëir ala jëunes, la mutans al incontra ti dà da Pasca ueves ntënc ai mutons.
Na vedla usanza vën tenida ite nchin a ncuei: n l Ann nuef va i mutons y la mutans da cësa a cësa a cianté l bon ann.
Photogallery: Tradizions y usanzes
Tlo dessot pudëis ti cialé a n valguna fotos che reverda nosta tradizions y usanzes.
(Atualisà ai: 26/02/2009)


text:
Linard Bardill è chantautur ed artist. Tuttina è el adina puspè s'engaschà politicamain. Per exempel il cumenzament dals onns 1990, lura è el s'engaschà encunter l'EWR, il spazi europeic economic. Il 2014 ha el er candidà sco president communal da sia patria Scharans. Grategià n'èsi betg - Linard Bardill ha dentant fatg part da la cumissiun da la planisaziun locala e ha là fatg experientschas cun la politica communala.
L'onn passà è el lura s'engaschà fermamain per il directur dal museum d'art ch'era vegnì degradà. Tut acziuns politicas. Insumma, er sch'el na saja betg politicher, saja el in uman fitg politic, uschia Linard Bardill.
Per quai vul Linard Bardill s'engaschar
- la scol'auta da pedagogia duai restar en il Grischun
- la glieud duai pudair viver en la periferia
- per quella glieud che n'ha betg ina simpla vita
«Mes venter di: Jau vegn elegì»
Linard Bardill è in uman che taidla sin ses venter, quel saja fitg bain infurmà. Er tar la dumonda sch'el duai candidar per la regenza ha el dumandà quel. E ses venter di che sia schanza da daventar cusseglier guvernativ è tar 80%.
Sch'el vegn elegì lura spera el che ses spiert avert vegn a midar bler en il Grischun. Per exempel ch'ins discurra dals uffants e betg da plans d'instrucziun. In dals gronds problems en il Grischun saja che la glieud na restia betg en las valladas e midia en il centers. Perquai èsi per Linard Bardill fitg impurtant ch'er fatschentas pitschnas e mesaunas possian vinavant surviver en la periferia. I dovria dentant betg mo plazzas da lavur per che la glieud resta en las regiuns, mabain cunzunt identificaziun - per exempel enten promover la cultura dal lieu. Cultura dettia identificaziun ed identitad ed uschia restia la glieud era en las regiuns.
RR actualitad 07:00


text:
Aerofun
Un aerofun l'è un strüment müsegal che al fa sö son suratüt in del vibrà de una balaüstra d'aria, senza l'üs de cord o membran. A se parla de vüna di quater class principal de strümencc in de la tabela uriginal de la classifegazion de i strümencc müsegaj de Hornbostel-Sachs.
L'Hornbostel-Sachs al spartiss i aerofun in bas a se la vibraziun de l'aria l'è cuntegnüda dent l'istess strüment o manch.
La prima class (41) la cumprend strümencc che, quand ch'i vegnen sunaa, i gh'han dent no l'aria vibranta.
La segonda class (42) la cumprend strümencc che gh'han dent l'aria che la vibra quand ch'i henn sunaa.
El nomm de urigin greca antiga, al ven de la rais aepό- (che esprim una cunessiun cunt aria, vent, boff) e de φwvo (son).


text:
La revisiun parziala da la planisaziun locala, concludida da la vischnanca d'Andeer ils 29 da mars 2017, è vegnida approvada da la regenza. Cun questa revisiun parziala stgaffescha la vischnanca d'Andeer las premissas per engrondir la chava da crappa existenta Cuolmet.
Per augmentar las reservas d'explotaziun sin circa 330'000 meters cubic, vegn il territori d'explotaziun extendì ensi vers la muntogna (nord) e fin al Rain posteriur (sid). Durant e suenter l'explotaziun da 20 fin 25 onns vegn l'areal puspè emplenì cun material. Il material per emplenir vegn ad esser schuber e deriva da stgavaments, da demoliziuns e da rumidas.
La recultivaziun da l'areal che suonda includa la reforestaziun e la construcziun d'in corridor per la selvaschina.


text:
Il Trio da Sent è ina da las paucas patruglias rumantschas che fan la «Patrouille des Glaciers». La partenza è a Zermatt, l’arrivada a Verbier. La cursa ha ina distanza da 53 kilometers ed ina differenza d’autezza da 4000 meters. Quai correspunda a 110 kilometers da prestaziun.
La cursa ha gì sia premiera l’onn 1943, quella giada sco cursa da patruglias militaras che valeva sco trenament durant la segunda guerra mundiala per l’Armada svizra. Oz è la «Patrouille des Glaciers » in eveniment sportiv cun radund 4700 curriduras e curridurs.


text:
SAND.: Mudnés ed Mòdna, popolo ed San Zemiàn da Cugnint e di Vasco Rossi dla Zòca, zitadein che,col concertone ed lói,a-i-avî vést la nostra Mòdna pasèr da zitê ed provincia a Mutina Mundi, comerciànt dal cèinter che cun l’ucasiòun a-v sî sistemè per la vciàia, residenti dla zona Parco Ferari diligeint e tolerant, gufi e meliléngui che, vést al risultè,a-i- avî mandè zò al magoun, nobili e proletari ch’a campè a l’ambra dla Ghirlandèina a-v salut tótt quant in masa. Mè a dégh, Zemiàn, che al prémm ed lói dal 2017 a-l pasarà a la storia come al dè ed la svolta. Tanta maraia acsè a l’avìven vésta sól in dal 1977 quand a gné a Mòdna Enrico Berlinguer. I giorné d’alóra i scrivén che dèinter a l’ex Autodromo i gh’éren in zinczeintméla a scultèrel, ma a mè a-m bàla un òc’ perché a sò che in politica i nómer i dàn cun l’elastich. Comunque mè a dégh che duseinvint méla persouni per váder un cantant i én ‘na bela mócia ed geint.
SGOR.: Popà, duseintvintméla paganti!
SAND.: Bèh quall l’è a nuèter Mudnés a-l s’interèsa poch, a n-n’avam mai imparè se a la fin al Comun a-l g’ha guadagnè o arméss . Ogni modo per quall ch’a-m riguèrda, mè a la fin dal concertone a gh’aviva in bisàca i stáss sold ch’a gh’aviva préma ch’a-l tachéssa; ma la va bein acsè, cuma giva cal filosof: “L’important l’è ch’a s’i-n descàrra”!!! I giorné e al televisioun i n’han parlè per di més, i han détt che si è trattato di un evento epocale.
A m’indespiès sól per al noster Séndech ch’a-l s’é malè soquant dè préma del grande evento. I disen ch’a-gh sia gnû l’ansia da prestazione, sé, insàma, cla specie ed malattia ch’a vin a chi a-m quand i han paura ed fèr cilecca. Ma al dû ed lói l’éra bele guarî, i l’han vest in gir per Mòdna tótt argiulî ch’a-l fèva bàcca da réder e cun in testa la curouna d’ alloro
del vincitore. Comunque Giancarlo sta in campana perché a-n srà brisa al concerto ed Vasco Rossi ch’a-l farà dir ai Zemiàn s’t é stê un séndech togo o no.
Dounca Mudnés cum’a stev? I disen ch’a sàma fora da la crisi. A srà anch vera ma mè a dégh che l’istê pasèda in campagna le stê un mèz disàster: al chèld e l’arsura i han schê i malgàtt e al furmintoun, l’óvva l-è gnuda prounta in Agàst e per salvèr el besti a-i-avam duvû màtter sò l’aria condizionèda in dla stala. De stè pàss mè a-n sò in duv’ andràm a finir. I meteoròlogh e qui ch-i stódien i cambiament ed l’atmosfera i disen che l’Italia la dvintarà chèlda come l’Africa e che in Africa a gnarà cal bel fràsch ch’a gh’iven in Italia. Avrà dir che nuèter Italian andràm a ster tótt là, vést che i African a i-avàm bèle sistemè tótt chè tra Viale Gramsci e la stazioun granda.
SGOR.: Popà a t’l’ho bèle détt tanti volti, vindam tótt e gnam a ster a Mòdna, tè e la mama cun la pensioun minima a méll Euro come i v’han impruméss a sî a post, mè ch’a n-n’ho menga studiè a fagh la dmanda per andèr in dla polizia municipèla, tant sól ch’a gh’la chèva a cumpilèr i fuiàtt del multi, oppure a vagh a l’èster cun Erasmo.
Sand.: Che Erasmo? Al fiól dal campanèr ed Campgaian ch’l’è più gabian che tè ? Ma lasa pérder el fótti e làssem andèr avanti. Dounca Mudnés, a-v dév dir che a Mòdna, a sambra ch’a tira aria di rinnovamento. Per festeggèr i doméla an ed la nostra zitê e al fat che da 20 an a sam Patrimonio dell’Umanità, i nòster ministrador i han decis che forse l’éra al chès ed màtter man al portafoi e fèr soquant lavor per stèr a l’unor dal mand. Dòp tant an ed proméssi a pèr che èinter st’an i gnaran finî i lavor dèinter all’ex A.M.C.M. dove a gh gnarà il nuovo “ Parco della Creatività “ cun dèinter tant ed chi lavor che mè a-n sò gnanch dir….Tè Sgurgheghel, che’t sê el lengui furastéri è’t imparè cus’i gh fan?
SGORG.: Un Open space, un Co-Working, quàter Lab Space e una Wi- Fi.
PULO.: Dio che brótti paroli……
SAND.: Ma mè a dégh: cun tanta roba straniera gh’érel ménga un bùs per fèr dal gnòch frétt ?.
SGOR.: Ma che gnòch e tigèl…..Popà, la Modena giovani è proiettata verso il futuro. Dèinter al parco della creatività a gh gnarà: ‘na piàza, un teàter, e tanti sèli per concerti e confereinzi .
SAND.: Tótt bé lavor… l’important l’è che ‘na volta fat, in fàghen ménga la fin dal MATA.
PULO.: Eh.. quanti stori!!! In dla piàza dla manifatura a sam turnè alle origini. Préma dal Mata a gh’era la Pèlta in d’a-s lavurèva per fèr dal fóm, dòp col Mata, in fóm a gh’è andê tótt i sold ch-i han spés per fèrel. Dòla mindòla l’è sèimper cla fòla. Speram sól ch’i sèlven almeno al caval
SAND.: Mudnés girand per Mòdna a-i-ho vest ch’i én adrê ch-i giósten el cési teremotèdi, a-s vadd che la pagèla coi vót, fata da Sgurgheghel l’an passê per al Séndech, l’è cuntèda.
SGORG: Sé,però secand mè al noster Séndech a-l g’ha ancàrra degli scheletri nell’armadio.
SAND.: In dl’armàri? Galbéder, Giancarlo gli scheletri, come ed dî tè, a gh’i-ha ancàrra in dal parco!!! Tè n vàdd ch’i n gh’l-a chèven ménga andèr avanti e fèrla finida cun ‘sta storia dei chioschi. A sàm rivè al punt ch’a-s fám réder adrê da tótt. Dòp trî an a gh’avam ancàrra cal belvedere in dal noster parco del ‘ste mèzi cà: a va a finir ch’a gh’andrà dèinter soquant abusiv che dòp a-n gh’l-a cavàmm piò a mandèri via.
PULO.: Guèrda che i abusiv cume-dî tè, i én quesi tótt migrant seinza fissa dimora e cun poch da magnèr .
SAND.: Scolta Pulonia, la cà a farám fadiga a dèrla a tótt … anch se i nòster ministrador i èn adrê a studièr ‘na soluzioun in dal Muràn, ma per al magnèr a-n gh’é gnanch un problema: i han pensè ed dèregh i macaroun ch’a gh’è armès l’ultma festa dl’ Unitè .
SGOR.: Bèle cott ?
SAND.: Ma che cott galbéder! Qui ancàrra inscartuzè, anca tè. Csa vót, data la schèrsa afluèinza di partecipant e di volontari, a gh’éra armès da magnèr anch per stetr’an. Però Mudnés a vin ‘na bèla ràbia vàder tant lavor ch-i partésen e po’ per ‘na ragioun o per n’ètra i blòchen e i stan férem per di an.
PULO.: Ma a-n n-è ménga tótta colpa di nòster ministrador, veh! L’è che tótt i vólen dir la sua. A gh’è L’Italia Nostra, l’Italia Vostra, la Sovrintendeinza, la Sottointendeinza e tótt chi èter figadèin ch’a gh va adrê. Bisgnarév fèr come i han fat a Castelnov, vèh: dòp tanti discussioun sovra in d’a màtter l’effigie del suino miracoloso, ‘na bèla matèina i Castelnoves i s’én desdê cun la statua dal porch davanti a la césa e chi s’é vést s’è vést.
SAND.: A-m vin in meint, Pulonia, anch cla partida ed Don Mantovani, l’ex pàregh ed la Crusàtta, beh, i-n vliven ménga ch’a-l tiréssa zà la césa vecia. Dòp tant tira e mòla ‘na not don Sergio a-l s’é fatt al ségn ed la cròs, l’ha dmandè scusa a nòster Sgnor e la mateina dòp ed la césa a gh’éra armès sól al campanil!!! Decisioun a gh vól!!! Dla decisioun in di lavór, èter che bal!!! A proposit ed decisioun a sun cunteint che finalment i nòster ministrador e i loro consulenti i han catè al post in d’a màtter la statua dal nòster Lucianone Pavarotti. Secand mè a-n gh’éra ménga bisàgn d’un gran stódi per capir ch’l a vliva méssa lè atach al teater ch’a l g’ha bèle al sô nam, ma dato che in Italia a sàm di specialésta a fèr dvintèr dificil i lavor facil, a gh’è vlû dal teimp a vétta. I han fat come chi zugadór da footbàl, ch’i s pàssen la bocia un cun cl’èter…..ma nissun al tira in porta. Finalmeint i han fat un gran bèl lavor e al nòster Luciano i l’han méss sàtta al pòrdegh, a braz avért come s’a-l vlésa brazèr tót i Zemiàn. Invece a dév dir ch’a m-é piasû poch al programa per ricordèrel a dés an da la mort. Oh, va bèin la Màssa in Dòm, al conzért in teater, ma a mé a-m piasiva dimandi de piò quand i Mudnés i-s catèven chè, in Piaza Granda, sàtta a la Ghirlandèina e brisa a Verouna dèinter a l’Arena!!!! A vad cun piasér che in dla nòstra zitê i aumèinten i turésta che i riven da tótt al mand per vàder al Dòm, la Ghirlandèina, al palaz Duchèl e adès anch la statua ed Pavarott, ma anch perché i han savû che tótt el stmani in cèinter i fan del manifestazioun in d’a-s magna e a-s bavv cun ‘na móccia ed banch ed roba da magnèr ch’l a vin da tótt’Europa. Però sgnor ministrador s’a vlî che i turésta i pòrten a cà un bel ricord, Mòdna bisàgna tgnirla pulida, càter ‘na soluzioun per el céch, sistemer el stred e ai turésta, fèregh finir il ciclo fisiologico.
PULO.: Il ciclo fisiologico?… Sandroun csa vól dir il ciclo fisiologico ?
SAND.: A vól dir che s’i dan tant da magnèr, i han anch da càter la manéra di provvedere agli urgenti bisogni del corpo. Insama bisàgna ch’i fàghen di cèso!!!! Al diurno in Piazza Mazini al fàni o al disni sól?
PULO.: Veh Sandroun fa bèin arpunsèr un poch la lengua e làssem dir quel anch a mè: Ragazóli, gh’éri anch’ uètri al concertone dal Blasco ? Mè col mê amighi a i éren propria davanti al pelch, a mumeinti al tuchèven, a-m sun pérsa gnanch ‘na parola…. Dio che emozioun…. Quand l’ha cantè: “FAMMI VEDERE” a sun stèda lè lè per butèregh al regipèt anca mè…ma csa vliv…un po’ perché a n-n’ho truvè nissun ch’a-m tuléssa in spala, un po’ per al cunfrount….. a-m sun tratgnuda….. Quand a sun turnèda a cà a sun córsa a desdèr Sandroun ch’l’éra bele a let e a g’ho dett “ Sai cosa potremmo fare io e tè” prima che venga l’alba chiara??? “ Al m-ha rispost “ A psam durmir subétt vést che dmatèina a zinch’or a-s sam d’alvèr a mónzer”. A-m sun avilida e meinter andava a lett anca mè, a-m rindiva count ch-aviva spusè propria un am urdinari. Per al rest i solit lavor. Casa, lavoro e chiesa . Però, ragazóli, un quel a v’l ho da dir. Cus’éla sta storia che in Italia el nòstri dann e-n fan piò di fiò?. A n g’ho ménga la pretesa ch’a n’avidi dés o dàdes come ai teimp ed la nona ma almeno trî o quater sé. Ev-sî v descurdèdi la dutrèina “ Crescete e moltiplicatevi “ a-n tulídi brisa eseimpi da mè e Sandroun ch’a n’avam fat sól un…..
SAND.: Ma csa vót Pulonia quand avam vést cum’a l’è gnû al prémm avam pensè ed dèregh a moc’. A proposit ed fiô, veh Pulonia, cun Sgurgheghel sàmm’i a in regola cun el vaccinazioun?
PULO.: Ma sicura!!! A gl-i ho sgnèdi in dla lavagna insàm el dati ed quand ed port el vachi al tòr.
SAND.: Meno male, perché el vaccinazioun i n n’én ménga da tór sàt gamba. Mudnés prémma ch’a-s végna sira ados, a gh’avrév ancàrra soquant lavor da dmandèr ai nòster ministrador. Ad eseimpi: cum’a sàmm’i-a méss con la riqualificazione ed l’ex fonderia e che fin al fatt al progètt ed porta Sant’Agustèin? E la sistemazioun ed piàza Mazzini e piàza Mateoti ? El strèd pensèv ed sistemèrli o andèv avanti a fèr la vecia? Ma csa vliv Zemiàn, mè al dmàndi a li fagh ma lor si avvalgono della facoltà di non rispondere e nuèter a la ciapàm sèimper in dal bisachèin. Oh! Però a stèr chè a descàrrer a-s vin sira adòs e a Erio, al nòster caval, a gh piès poch andèr in gir ed nott. A proposit d’ Erio a m’éra gnû vóia per Sant’Antáni, ed fèrel bendir dal noster Vàschev, po’ a-i-ho pensè che forse per Monsignor Castellucci a psiva éser un conflitto d’interèsi dato ch’i gh’han al stàss nàm. Piotòst, Pulonia, ma quand ed nott tè e al tô amighi a gnî a cà da la tombola a-n n’aviv ménga paura cun tótta la violenza ch’a gh’è in gir ?
PULO: Dio…speram ch’a n-s capita mai, ma s’i-s duvéssen, molestèr ed sicur a n n’ aspettam brisa 20 an a fèr la denuncia.
SAND.: A proposit Zemiàn a vliva dmandèrev un lavor. En-i bèle gnû a ruber a cà vostra ? S’i n n’én ménga gnû, preparèv, perché prest l’a-v tucarà!!! ‘Na volta chi andèva in tótti el cà l’éra al prét a purtèr la bendizioun, adèsa a gh va i lèder a purtèr via tótt quall ch-i càten. Mè a degh ch’l a s’è cambièda!!! A sam tant rassegnè ch’a n fam gnanch piò la denuncia ai carabinér, tant i-s disen: “lo sappiamo chi sono”. E alóra mè a degh s’a savi chi én perché a n- n i ciapèv???. S’a fóssa sól per i sold ch’i-t pòrten via, pazinzia, l’ è ch’i-t dan anch del bòtt da comunioun e déta cuma la vol déta a tàcam a éser stóff di porgere l’altra guancia; a-n vrev ménga che i zitadèin i rivéssen a tór di provedimeint e i mitéssen sò del trapli cuma fam nuèter in campagna per ciapèr i poundegh !!! Ma mè a me dmand un quel: se i noster Governant in gh’l-a chèven brisa a fèr del lég’ per castighèr i delinqueint, almeno ch’i-n faghen ónna giósta per tutelèr i galantam.!!!!!
SGOR.: Popà, per piàser, taia curt ch’a i-ho prèsia d’andèr a cà.
SAND.: Be’ in du’è-t d’andèr ch’l-è giuvidè e a gh’è anch el butéghi srèdi?
SGOR.: Ma che negòzi d’Egétt a i-ho d’andèr a un funerèl…
SAND./PULO.: A un funerèl ?.
SAND.: Ma chi è mort ?
SGOR.: È mort al Mòdna football club.
SAND.: Beh, ma acsé ed colp?
SGOR.: Ma chè ed colp, l’éra bèle malè da dû an; tótt a sperèven ch’a gh saltéssa fóra invece …
SAND.: Ma dé so, cum’è l mort?
SGOR.: L’è mort “ caliendo “ dalla serie B alla serie C, po’ l’è caschè anch dalla serie C, a la fin l’éra méss tant mèl, tant mèl che nissun a l’ha tolt a man e a gh’é tuchè murir!
SAND.: Beh ma….. e al dutor ch’a gh-l’aviva in cura é-l mort anca lò?
SGOR.: No…. al dutor? Quall lè a n n’è ménga mort ….a l s’é dè malè e le andè a fères curèr a Montecarlo.
SAND.: Ma quàsta l’é ‘na tragedia!!!! I tifos dal Mòdna seinza ‘na squedra … un lavor mai sucess in tótta la storia dal Mòdna Football Club.
PULO.: Piò che ‘na tragedia l’è ‘na vergágna!!!!!. Ma ed chi è-la la colpa ?.
SGOR.: Mama, t’a-l sè anca tè che la colpa a-n la vól nissun, ma se al Mòdna l’è falî piò d’un quelchidùn a-l gh’ha del colpi, e ménga pochi e …..ch’i m vól capir…a-m capéssa. E ai tifos dal Mòdna come mè a dégh:” Ragaz, sò cól morèl e guardàm avanti; partir da zero l’a srà dura ma il cuore Giallo blù riprenderà presto a battere più forte di prima. FORZA CANARINI!!!!!!!!” Meno mèl ch’a gh’avam la Ferrari ch’a per ch’l-a sia in ripresa, anch se st’an l’ha fat dimandi fómm e poch arost. A-s salvam coi ragaz ed la pallavolo ch’i van come di treno e a pèr che, grazie alla Catia, arivaràm a la fin a testa èlta.
SAND.: E adèsa, Mudnés, l’è ora ch’andám vers cà . Préma però a vói salutèr al nóv cmandant ed L’Academia, al generèl Mannino e al nóv questór Santarelli ch’a-l gh’ha un nam ch’l’è tótt un progràma, un salut anch a Monsignor Morandi ch’i l’han fat Arcivàschev e Segretario della Congregazione per la Dottrina della Fede, ma nuèter a l’aspetám spáss a Mòdna perché a savàm ch’a l sta mèl luntan da la Ghirlandèina e… dai noster turtlèin. E a tótt uèter Zemiàn a dégh arvàdres a ‘stètr’an, ch’a speràm cogl’elezioun ch’a-s descurdáma la crisi dal tótt; a-n me dmandèdi ménga un cunséli per chi vutèr….a sun sicur ch’a gh-la cavè a sbaglièr da per uèter, per intant purtè pazìnzia per via del strèdi intasèdi e pini ed bus e dal cávi in tangenzièl. Zerchè de stèr in salut, tgnî d’oc’ al colesterolo e i triclicerdi, stê luntan dai pericol e dal badanti tròp bèli, e a-n cambièdi ménga, stê sèimper acsè:
s’cett, sincér, lavurador e atach a la famìa, perché l’è vera che al mand a gh’è dimandi buon da gninta, ma a gh’è anch tanta brèva geint. E come sèimper a m’arcmand tgniv stréch a la piòpa, ch’l’è po’ cla piòpa èlta e sácca piantèda in dl’umbréghel ed Mòdna e ch’l’a-s ciàma Ghirlandèina.


text:
«Urchig», original e genuin.
- Gievgia, 5.10.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 5.10.2017, 19:00, RTR
Musica populara da la Svizra interna cun cumposiziuns da Rees Gwerder, Paul Lüönd e Toni Bürgler.
En la musica populara datti bleras furmaziuns che cultiveschan in stil da sunar genuin, numnà per tudestg savens «urchig». Da dus discs novs cun interpretaziuns genuinas che vegnan surtut da la Svizra interna, preschenta «la populara» tocs sco: «Am Hermi z'lieb», «Guet Nacht am Sächsi» ubain il schottisch enconuschent «Echo vom Geisshimmel».


text:
Il venderdi saira è arsa l'ustaria dasper il Lag La Cauma a Flem. In pestgader ha infurmà ier enturn las 22:00 ch'i vegnia fim or dal tetg da l'ustaria. Ils radund 70 pumpiers da Flem e Trin han gì svelt sut controlla il fieu. Uschia han els pudì evitar ch'il fieu è sa derasà sin il guaud. Cura ch'il fieu è rut ora n'è nagin stà en l'ustaria.
La raschun per il fieu vegn anc examinada. Il donn da material è fitg grond, na possia dentant anc betg vegnir numerà, scriva la Polizia chantunala.
RR novitads 18:00


text:
La regenza dal chantun Grischun ha approvà in concept che lubescha a la scola da la citad da Cuira d’introducir classas da talents. Il concept prevesa var 100 scolaras e scolars per quellas classas.
La scola da talents da Glion ha quest onn 40 scolaras e scolars. Da quai èn 30 scolars da Cuira e conturn. Ord quai motiv vesa Silvio Dietrich, il manader da scola da Glion, quai sco ina gronda frida per la scola da talents.
Atgnas fermezzas
I haja num sa concentrar sin las atgnas fermezzas per surviver. Ina da quellas fermezzas saja, che la grondezza da la scola da talents da Glion lubeschia als scolars blera individualitad. In ulteriur avantatg saja la nominaziun da la scola sco ina da las 12 meglras scolas da talents da la Svizra. Ina nominaziun, che n’avess betg savì vegnir en in meglier mument. Questa nominaziun saja sco balsam sin la frida, che Cuera avria ina atgna scola da talents.
Parallelas cun la scola da tgira?
La tema gronda che regia en Surselva è, ch'i pudess ir cun la scola da talents sco cun la scola da tgira a Glion. La scola da tgira era, sco quella da talents, la pli veglia dal Grischun. Ella ha stuì ceder perquai ch’igl è vegnì bajegià a Cuira in center per la scolaziun da persunal da tgira. En quai truclet na vulan els dentant betg vegnir mess, manegia Gieri Martin Tschuor, in scolast da classa e promotur da la scola da talents da Glion.


text:
La vischnanca da Segl ha deliberà la revisiun da la planisaziun locala a Furtschellas per l’exposiziun da cooperaziun publica. La zona da fabrica existenta enturn la staziun a val da la pendiculara Furtschellas duai vegnir midada en ina zona d’hotel. En quella zona duai esser pussaivel da fabritgar a moda fitg concentrada in hotel integrà en la staziun a val da la pendiculara.
Signals positivs dals uffizis
Ils uffizis chantunals ma era la Cumissiun federala per la protecziun da la natira e da la patria han evaluà la revisiun proponida da la vischnanca da Segl. La cumissiun federala na beneventa da principi betg in grond project en la zona sensibla tranter il lai da Segl ed il lai da Silvaplauna. La cumissiun federala po dentant s’imaginar ch'in fabricat a moda fitg concentrà po amegliurar la situaziun actuala cun ina gronda plazza da parcar enturn la pendiculara.
La vischnanca da Segl vul vuschar a la radunanza communala dals 25 zercladur davart la revisiun da la planisaziun locala Furtschellas.


text:
Novitês
Trienala Ladina 2016: I davagnadus é gnüs chiris fora
Dan da püch él gnü stabilí i sis artisć che tolará pert al’ediziun nöia dla Trienala Ladina, la mostra coletiva dl’ert ladina che metará man te setëmber al Museum Ladin Ciastel de Tor a San Martin de Badia. I artisć davagnadus é gnüs chiris fora danter 44 candidatöres da na iuria internazionala.
Hubert Kostner, Gabriele Grones, Vanessa Layher (Nessi), Notta Caflish, Simon Perathoner y Andreas Senoner: chisc é i sis artisć y artistes che presentará sües operes ala Trienala Ladina che pëia ia da setëmber 2016 y döra cina jügn dl 2017. Chësta sará la cuinta ediziun dla Trienala Ladina organisada dal Museum Ladin Ciastel de Tor a San Martin de Badia. I inoms di sis davagnadus, che á sües raisc te arees desvalies dla cultura ladina, é gnüs chiris fora da indöt 44 candidatöres dades jö da pert de esperc internazionai dl’ert. Dla iuria ál fat pert Adam Budak, curadú dla Galaria Nazionala de Praga, Karin Pernegger, direturia dl Kunstraum Desproch, Gianluca D’Incà Levis, curadú de Dolomites contemporanees y Carl Aigner, diretur artistich dl Museum regional dl Niederösterreich de Sankt Pölten.
La Trienala Ladina 2016 á sciöche fin chël da valorisé y sostigní l’ativité artistica ti raiuns ladins ti pitan l’oportunité ai artisć y ales artistes da se fá conësce a n publich ampl y a esperc dla critica artistica. Por le cuinto iade él le Museum Ladin Ciastel de Tor che mët insciö da jí la „kermesse artistica“ plü aspetada tles valades ladines.
Tó pert al concurs artistich á podü düc i artisć y les artistes dles valades ladines dles Dolomites (Val Badia, Gherdëna, Fodom, Fascia y Ampëz) dai Grijuns y dal Friul y düc i artisć che á n lian particolar cun la cultura y la storia ladina.
Por plü informaziuns: Museum Ladin Ćiastel de Tor, strada Tor 65, San Martin, tel. 0474/524020 www.museumladin.it


text:
Il mument han ils Battasendas Grischun radund 800 commembers, l’uniun è cunquai la pli gronda organisaziun da giuvenils dal chantun. Ils battasendas èn organisads en quatter stgalims: En il stgalim dals lufs sa participeschan uffants tranter 6-10 onns. Ils uffants da 10-14 onns visitan il stgalim da battasendas. Da 14-17 onns vegn visità il stgalim da Pio ed a partir da 17 onns cumenza il stgalim da Rover. Là sa participeschan en general ils manaders. Ina limita da vegliadetgna maximala na datti betg per sa participar als battasendas.
Grischun Central Curs per manaders da battasendas
Durant in’emna han 22 mattas e mats tranter 17 e 18 onns fatg a Parsonz in curs da manar ils battasendas. Sco quai che Victoria Mosca, la manadra dal curs ha ditg, hajan ils participants dal curs tranter auter emprendì, tge ristgs ch’els possian ir en cun ils «lufins».