text:
20avel tschientaner
Il 20avel tschientaner tutga tar l’epoca dal temp modern. El è surtut stà segnà da l’imperialissem, da las duas guerras mundialas sco er da la fin dals imperis colonials ch’èn resultads da quai e da la Guerra fraida. Medemamain è il tschientaner stà sut l’ensaina da la creschientscha exponenziala da la populaziun mundiala, da l’automatisaziun e digitalisaziun da process economics sco er da la polarisaziun tranter l’emprim ed il terz mund. Er impurtantas tecnologias sco la materia sintetica, l’electronica, la navigaziun spaziala e l’antibiotica han midà il mund.[1]
Cuntegn
- 1 Survista istorica
- 2 Scienza e tecnologia
- 3 Art
- 4 Sport
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Survista istorica[modifitgar | modifitgar il code]
Periodisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Blers scienziads na periodiseschan l’istorgia per ordinari betg tenor criteris puramain calendarics, mabain fixeschan las cesuras cun sa referir ad aspects politics, socials u culturals. Derasada vastamain è la tesa dal ‹lung 19avel tschientaner› ch’ha durà fin l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Sco ulteriur punct d’inversiun vegn savens inditgada la Revoluziun d’october dal 1917. Parallelamain vegn il 20avel tschientaner er numnà il ‹curt 20avel tschientaner› ch’ha durà da la fin da l’Emprima Guerra mundiala fin la fin da l’Uniun sovietica e da sia sfera d’influenza ils onns 1989 fin 1991.
Sco basa per la periodisaziun pon ins per exempel trair natiers il conflict tranter ost e vest. Las ragischs da quel èn da chattar en il moviment da lavurants ch’ha inizià en il 19avel tschientaner. En il 20avel tschientaner han bleras organisaziuns empruvà da stgaffir novas organisaziuns statalas a basa da las teorias da Karl Marx e Friedrich Engels. Quest process ha cumenzà cun la Revoluziun d’october dal 1917 ed è ì a fin il 1990 cun il declin da l’uschenumnà ‹socialissem realexistent›.
L’avantguerra[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras da las ideas da la Revoluziun franzosa (1789) èn sa fatgas valair a lunga vista e suenter las Guerras da coaliziun è la charta politica da l’Europa vegnida transfurmada da fund ensi (Congress da Vienna 1815). En il decurs dal 19avel tschientaner è sa messa tras l’industrialisaziun ed èn sa fatgas valair las societads chapitalisticas ch’eran colliadas cun quella.
Adina dapli è sa fatga remartgar la dumonda sociala. Igl èn sa sviluppads sindicats, partidas socialdemocraticas ed autras organisaziuns dal moviment da lavurants. Sco reacziun sin quai han intgins stadis industrials mess ad ir refurmas socialas ed han schlargià ils dretgs da cundecisiun politica. Il progress tecnologic en furma da la viafier e dals emprims automobils ha augmentà la mobilitad e scursanì las vias da communicaziun.
En l’Europa stevan sistems e reschims cumplettamain differents visavi in a l’auter. A basa da l’industrialisaziun e da la moda da producziun chapitalistica eran stadis sco il Reginavel Unì u la Frantscha sa sviluppads a democrazias pluralisticas da tempra liberal-burgaisa. En Germania regiva percunter in reschim autoritar e repressiv che supprimiva ses adversaris e che sa basava surtut sin il militar. Anc pli autoritar era il reginavel zaristic russ; la gronda miseria da vastas parts da la populaziun, la ritgezza d’ina pitschna classa superiura ed il reschim politic ultrarepressiv han sveglià qua gronda malcuntentientscha.
A la fin dal 19avel tschientaner ha però surtut dominà il cuntrast tranter ils stadis imperials. Guerras e crisas tranter las pussanzas grondas èn suandadas ina l’autra senza chalar. Ils martgads en ils pajais industrials n’eran strusch pli buns da cumprar tut ils products che derivavan adina dapli da producziun da massa; perquai èn ils stadis ids en tschertga da martgads da lavur situads ordaifer la patria. Damai ch’il mund era gia ‹repartì› vers il 1900, hai adina puspè dà conflicts politics e militars. Surtut l’Imperi tudestg che daventava adina pli pussant e ch’era en tschertga da colonias è savens vegnì en ils fiers cun pussanzas grondas etablidas sco la Gronda Britannia u la Frantscha. Las expensas d’armaziun da las pussanzas grondas furmavan per lunschor il pli grond post entaifer las expensas statalas. La situaziun da concurrenza ed ils conflicts tranter singuls stadis han manà a crisas e guerras ch’èn per il pli sa splegadas ordaifer l’Europa.
Emprima Guerra mundiala e nov urden[modifitgar | modifitgar il code]
Alura èsi vegnì tar la «catastrofa originara» da l’Emprima Guerra mundiala. Suenter in temp relativamain ruassaivel e prosperaivel (Belle Époque) ed ina concurrenza d’armament da las flottas èn las rivalitads tranter las pussanzas europeicas escaladas il 1914. La finala duevan las pussanzas centralas succumber a l’Entente. Ils Contracts da Paris han etablì in urden dal suenterguerra stabil. La monarchia dubla Austria-Ungaria è sa schliada, la segunda republica da la Pologna è vegnida fundada e la Germania ha pers vastas parts da ses territori, tranter auter er la regiun Alsazia-Lorena che quella aveva annectà il 1871 da la Frantscha.
Suenter la fin da la guerra èn sa furmadas en blers pajais europeics novas democrazias ed il dretg d’eleger general è quasi sa mess tras dapertut en l’Europa. En Russia è l’Emprima Guerra mundiala ida a fin anticipadamain cun la Revoluziun d’october 1917. L’imperi zaristic, il davos reschim autocratic da l’Europa, è vegnì remplazzà suenter ina guerra burgaisa tras ina republica da cussegls. Partind da la teoria da Lenin dueva sa sviluppar en Russia l’emprim stadi socialistic; suenter sia mort è quel però vegnì transfurmà da Stalin en ina dictatura totalitara.
En blers lieus èn ils onns 1920 stads colliads cun in svilup economic prosperaivel ed en las citads europeicas ed americanas èn s’etablidas novas furmas da divertiment (‹onns dad aur›). Ils Stadis Unids èn daventads militarmain e politicamain ina pussanza mundiala ed er lur cultura ha cumenzà ad irradiar en autras parts dal mund (jazz, industria da film e.a.). En consequenza da la crisa economica mundiala dal 1929 èn però ils problems socials daventads adina pli critics en tut il mund. En Germania n’eran las veglias elitas militaras, politicas ed economicas betg vegnidas remplazzadas ed avevan mantegnì ina tenuta reservada envers la republica democratica. Il putsch da Hitler-Ludendorff dal 1923 ha bain fatg naufragi, ma ha tuttina laschà sentir tge che pudeva sa sviluppar da la lia tranter las elitas naziunalisticas ed ils perdents malcuntents da la republica.
Dictaturas faschisticas en l’Europa e Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
En blers pajais europeics èn gruppaziuns faschisticas daventadas adina pli fermas; quai pervi da l’urden politic dal suenterguerra ch’era insuffizient sco er en consequenza da la crisa economica ch’ha manà a povradad e dischoccupaziun. Tar il faschissem sa tracti d’ina ideologia naziunalistica e totalitara. Las dictaturas faschisticas han negà l’individi, stgaffì immensas armadas e persequità in’ideologia da modernisaziun, la quala s’exprimiva per exempel en l’art dal futurissem.
La varianta tudestga dal faschissem ha furmà il naziunalsocialissem. Adolf Hitler, il chau da la NSDAP naziunalsocialistica, è vegnì il 1933 a la pussanza ed ha transfurmà la Germania fitg spert en ina dictatura totalitara. Tut la cultura, politica ed ulteriura vita publica è vegnida unifurmada e suttamessa a lur ideologia. Adversaris politics sco ils socialdemocrats, communists, sindicalists e liberals èn vegnids persequitads, mess en fermanza ed assassinads. Cuntrari al faschissem d’origin talian è la furma tudestga ultra da quai stada segnada d’in extrem antisemitissem; cun il holocaust dueva quel manar al pli grond genocid en l’istorgia da l’umanitad.
Als naziunalsocialists èsi reussì da cuntanscher la gronda massa da la populaziun tudestga. Cun mesiras (apparentas) da politica sociala, cun declerar il prim da matg sco di da festa e grazia al num ‹naziunalsocialissem› han els in pau a la giada er gudagnà vastas parts dals lavurants per lur ideas. Betg il davos sa lascha quai attribuir a l’immensa propaganda ed a las inscenaziuns ideologicas che vegnivan realisadas sut aspects da la psicologia da massas.
Igl è però er sa furmada resistenza cunter la derasaziun dal faschissem. Tranter il 1936 ed il 1939 ha furià en la giuvna republica spagnola ina guerra burgaisa tranter la regenza elegida a moda democratica e las truppas faschisticas dal general Francisco Franco. Socialists, communists, anarchists e blers auters han sustegnì ils republicans en lur cumbat; la finala han però victorisà las truppas da Franco, betg il davos grazia al sustegn militar da vart da la Germania naziunalsocialistica.
Entaifer il Reich tudestg eri bundant pli difficil da vulair far resistenza. Il reschim da terrur dals naziunalsocialists aveva intimidà adina dapli persunas; ultra da quai sa laschavan vastas parts da la populaziun tschorventar da l’ideologia dals regents. En pli sa chattava il moviment da lavurants tudestg en ina profunda crisa dapi il temp da la Republica da Weimar. La KPD, ch’era vegnida illegalisada en il fratemp, aveva pir desistì ditg suenter il 1933 da metter a pèr socialdemocrats e faschists. Ed er ils socialdemocrats che residiavan en l’exil a Prag e pli tard a Paris tschertgavan be navidas il contact cun ils communists. Malgrà bleras stentas n’èsi perquai betg reussì d’organisar ina resistenza coordinada. Tuttina hai dà en Germania diversas cellas da resistenza pli pitschnas ch’han operà en il zuppà, e quai malgrà tut las smanatschas da repressiun. Il pli enconuschent exempel d’ina tala resistenza ha furmà l’attentat a bumba ch’il communist Georg Elser ha commess il 1939. Sper il moviment da lavurants hai er dà resistenza en circuls burgais, sco per exempel da vart da la baselgia confessanta u da la Rosa alva a Minca enturn ils students Sophie e Hans Scholl ch’ha derasà appels cunter ils naziunalsocialists. Ils 20 da fanadur 1944 han la finala era auts militars da l’armada tudestga fatg in attentat sin Hitler ch’ha però fatg naufragi.
L’onn 1939 ha il Reich tudestg attatgà la Pologna e mess ad ir uschia la Segunda Guerra mundiala che dueva la finala cumpigliar 50 pajais. En il decurs dals proxims sis onns èn radund 60 milliuns umans vegnids per la vita en la guerra. Ils 8 da matg 1945 è la guerra ida a fin cun la capitulaziun da la Germania e cun ina bilantscha orribla areguard unfrendas e destrucziun.
En il territori asiatic-pacific ha anc cuntinuà intgins mais la guerra tranter ils Stadis Unids ed il Giapun ch’era s’allià cun la Germania. Ils cumbats en questa part dal mund avevan cumenzà cun l’attatga sin Pearl Harbor e chattà lur culminaziun e finiziun cun las bumbas atomaras ch’ils Americans han bittà giu sin las citads giapunaisas da Hiroshima e Nagasaki.
Il suenterguerra en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la capitulaziun è la Germania vegnida dividida en quatter zonas d’occupaziun. Las novas superpussanzas furmavan uss ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica che stevan en Germania directamain en fatscha in a l’auter. Cun la Ductrina da Truman è il conflict smanatschant rut ora avertamain en furma da la Guerra fraida. La Germania è daventada in dals lieus d’acziun principals da la confruntaziun. Suenter che las trais zonas d’occupaziun dal vest avevan introducì il marc sco valuta unitara, ha l’ost bloccà per in temp Berlin dal vest.
Bainspert èn sa furmads dus stadis tudestgs: il matg 1949 è vegnida proclamada la Republica Federala tudestga en las zonas d’occupaziun dal vest, l’october 1949 la Republica democratica tudestga en l’ost. Diversas emprovas da vart sovietica d’insister sin ina Germania unida neutrala (p.ex. notas da Stalin dal 1952) han fatg naufragi ed a partir dal 1968 disponiva la Republica federala tudestga d’ina nova constituziun che renunziava uffizialmain a questa perspectiva. La spartiziun dal pajais era uschia vegnida sigillada ed a partir dal 1961 s’exprimiva questa alienaziun er en furma d’ina saiv da segirezza che manava tras l’entir pajais. Malgrà quai èn sa mussadas en ils onns 1970 diversas emprovas da reprender il dialog (politica da l’ost da Willy Brandt; Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa).
En l’Europa dal Vest è sa concretisà per l’emprima giada il vegl siemi da realisar ils stadis unids da l’Europa. Emprims pass sin questa via han furmà il Plan da Schuman dal 1950, la fundaziun da la Communitad europeica da charvun e d’atschal il 1952 e la finala ils Contracts da Roma dal 1957; malgrà tut las difficultads ha questa collavuraziun fullà via a l’integraziun europeica, da la quala dueva la finala sortir il 1993 l’Uniun europeica en sia furma odierna. Daspera èn er sa sviluppads il Cussegl da l’Europa ed il Tribunal europeic dals dretgs umans sco instituziuns che s’engaschan a favur da la convivenza da las naziuns en l’Europa. Analog al svilup da cuminanzas economicas en il vest, è sa sviluppà en l’ost il Cussegl per agid economic vicendaivel (Comecon).
En tut il mund èn sa schliadas dapi la fin da la guerra anteriuras colonias da lur regents da pli baud. En intgins lieus è quai reussì a moda paschaivla, en auters han ils moviments da liberaziun fatg valair lur dretgs cun la forza. Quest svilup ch’ha cumenzà en colonias che sa chattavan en ina dependenza directa, ha pli tard er tschiffà reschims ch’eran de facto independents. Uschia è vegnì derschì il 1979 en rom da la Revoluziun islamica il reschim dal schah persian Mohammad Reza Pahlavi. Il schah e ses reschim dictatoric avevan surtut pudì sa tegnair grazia al sustegn dal vest. A ses lieu è vegnida installada ina republica islamica ch’è bain daventada independenta, ma en la quala han gì lieu vinavant violaziuns dals dretgs umans.
Terza Revoluziun industriala e postfordissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ordaifer la zona d’influenza sovietica èn las datas economicas fundamentalas dals stadis industrials sa midadas marcantamain en il decurs dals onns 1970. Suenter la fin da la guerra aveva la producziun da rauba percurrì in immens augment da la productivitad e manà a fitg autas ratas da profit. En ils onns 1970 è l’augment stà marcantamain pli pitschen. La Terza Revoluziun industriala ha introducì la tecnica da computer en ils process da producziun; ultra da quai ha la crisa d’ieli indeblì l’industria. En l’Europa èn proruttas las pli grevas crisas economicas dapi la fin da la guerra. En blers pajais èn persunas senza activitad da gudogn daventadas in fenomen da massa. Al lieu dals ferms augments da las pajas dals onns precedents – ch’avevan attribuì decididamain a la creschientscha – èn uss per part suandadas sbassadas da las pajas. Igl èn sa sviluppadas novas furmas da lavur; l’occupaziun en biros ed en la branscha dals servetschs ha però pudì cumpensar be parzialmain las plazzas da lavur ch’èn crudadas davent en l’industria. Ensemen cun questa vieuta, ch’ha manà ad ina situaziun d’occupaziun pli e pli precara, è er s’indeblida la posiziun dals sindicats.
Partind da la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher è uss sa fatg valair adina dapli la teoria politica ed economica dal neoliberalissem. Quella era oriundamain sa sviluppada sco reacziun sin las consequenzas da la crisa economica mundiala dal 1929 e sco cuntramoviment al keynesianissem, al qual vegniva dà da quel temp la preferientscha. Il neoliberalissem accentuava puspè il martgà liber sco center da la politica economica, mettend uschia en vista ina schliaziun per ils problems dal postfordissem. Sco ‹lieu da guntgida› per pussibilitar a l’economia da far profit è vegnì resguardà en blers lieus la privatisaziun da servetschs publics (p.ex. viafiers). Questa politica ha per part manà a gronda resistenza da vart dals sindicats e da las partidas sanestras; ma lur opiniun n’ha betg pudì sa far valair. La predominanza dal neoliberalissem è anc creschida en quel mument che l’Uniun sovietica ha fatg naufragi; pertge che uss mancava quest’alternativa da sistem potenziala, quai ch’ha trumpà vastas parts da la sanestra politica.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1985 è Michail Gorbatschow daventà nov secretari general da l’Uniun sovietica. Da quel temp eran la superpussanza e ses stadis alliads gia confruntads cun gronds problems. Uschia daventava per exempel il provediment da la populaziun adina pli difficil. Cun agid da la politica da perestroika e glasnost ha Gorbatschow empruvà da realisar refurmas socialas. Uschia è bain s’augmentada in pau la libertad d’opiniun en l’Uniun sovietica, ma cun quai n’èn ils problems betg stads schliads. Sper l’intervenziun sovietica en l’Afganistan che sa mussava adina dapli sco fiasco è surtut la Catastrofa nucleara da Tschernobyl dals 26 d’avrigl 1986 daventada in simbol per la disditga dal sistem communistic, manifestond quella a moda eclatanta il spretsch da las autoritads envers ils interess da la populaziun. Ultra da quai è la politica da refurma sovietica fruntada en auters stadis da l’ost sin gronda resistenza. Uschia ha per exempel la Republica democratica tudestga insistì sin la lingia pratitgada dapi onns ed ha schizunt supprimì novitads or da l’Uniun sovietica.
Ma er a l’intern da la Republica democratica tudestga è l’opposiziun creschida pli e pli. La stad 1989 han nundumbraivels burgais dal pajais profità da l’avertura dal cunfin tranter l’Ungaria e l’Austria ed èn fugids sur Budapest en il vest; auters han tschertgà refugi en l’ambassada tudestga a Prag. L’atun 1989 èn idas l’emprima giada persunas sin via a Lipsia per demonstrar a chaschun da las demonstraziuns da glindesdi per refurmas politicas. Ils 4 da november ha gì lieu sin l’Alexanderplatz a Berlin la pli gronda demonstraziun betg statala en l’istorgia da la Republica democratica tudestga. Ils participants han pretendì in stadi democratic cun in sistem da partidas pluralistic. Ils 9 da november è lura vegnì avert il Mir da Berlin e dieschmillis persunas han traversà il cunfin vers il vest. Sinaquai è la SED sa sentida necessitada d’iniziar refurmas politicas; a chaschun da las emprimas votaziuns libras en il parlament il 1990 è ella – sut il nov num PDS – be pli vegnida sin la terza plazza.
Ma gia curt suenter la crudada dal Mir eran sa fatgas valair vuschs che pretendevan adina pli dad aut suenter l’uniun da la Germania. Suenter la nova elecziun dal parlament ha la Republica democratica tudestga mess ad ir contractivas areguard in’adesiun dal pajais a la Republica federala tudestga. Il contract d’uniun è la finala entrà en vigur ils 3 d’october 1990.
Las revoluziuns da l’onn 1989 han fatg collabar ils sistems realsocialistics en l’Europa Centrala e da l’Ost. Intginas da questas sullevaziuns, sco la Revoluziun da valì en la Tschecoslovachia u la Revoluziun chantanta en ils stadis baltics, èn restadas paschaivlas. Autras han prendì in decurs violent sco per exempel la cupitga dal dictatur rumen Nicolae Ceaușescu, il qual era gia sa distanzià dapi onns da l’Uniun sovietica ed aveva installà in sistem neostalinistic. L’avust 1991 ha la tentativa da far in culp da stadi manà al scumond da la partida communistica ed a la fin definitiva da l’Uniun sovietica. Boris Jelzin ha remplazzà Michail Gorbatschow ed è daventà president da la nova Federaziun russa.
Nov urden mundial[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter che l’Uniun sovietica ha chalà d’exister è er ida a fin la fasa da la bipolaritad vest-ost ch’aveva dominà la politica mundiala dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala. Ils Stadis Unids èn restads sco suletta pussanza mundiala. En consequenza da quai èn er las lingias da conflict sa midadas. Durant la Guerra fraida avevan prevalì guerras da substituziun, en las qualas las duas pussanzas da bloc eran fruntadas ina sin l’autra a moda indirecta, cun sustegnair terzas partidas. L’ultim decenni dal 20avel tschientaner ha percunter enconuschì autras guerras. Gia il 1991 ha cumenzà la Guerra dal Golf tranter ils Stadis Unids e l’Irac sut il dictatur Saddam Hussein, il qual ils Americans avevan anc sustegnì pli baud sco forza antisovietica ed anti-iranaisa.
Igl èn suandadas guerras sin il Balcan, en il rom da las qualas la Jugoslavia è rutta dapart en ses stadis parzials. Er en l’Europa da l’Ost èn stadis dads dapart en lur singulas parts. Tar la secessiun dals stadis baltics è quai be reussì cun la forza; la divisiun da la Tschecoslovachia en Tschechia e Slovachia è percunter sa splegada senza far diever da las armas.
Conflicts guerrils han pers lur centers; il temp da las grondas battaglias da chars armads è stà terminà, medemamain quel da la guerra tranter las armadas da dus stadis. A lur lieu èn passadas attatgas or da l’aria ed autras strategias da guerra sin distanza che sa drizzavan per ordinari cunter in adversari betg statal, organisà en furma da guerilla.
Da l’autra vart è l’Uniun europeica s’engrondida cuntinuadamain dapi ils onns 1990. A l’entschatta dal nov millenni duevan er adina dapli stadis da l’anteriura zona d’influenza sovietica aderir a quella. L’installaziun d’organs europeics communabels ha gia pussibilità il 1993 la realisaziun d’in zona europeica da commerzi liber.
Scienza e tecnologia[modifitgar | modifitgar il code]
Scienzas natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
Albert Einstein ha sviluppà la teoria da la relativitad speziala e pli tard generala; sa basond sin quella han pudì vegnir sviluppadas tant ovras atomaras sco er la bumba atomara. La chemia polimera ha furmà la basa per il svilup da l’industria da materia sintetica, quai ch’ha manà a la vasta derasaziun da products da plastic. L’identificaziun da l’acid desoxiribonucleid (ADN) sco substanza ereditara è reussida ad Oswald Avery; la structura da quella han decifrà Francis Crick e James Watson. Uschia è sta mess il fundament per il svilup da la tecnologia da gens. Hans Krebs ha scuvert impurtants ciclus da reacziun metabolics sco per exempel il ciclus da citrat. L’architectura dals atoms ha Ernest Rutherford examinà. Christiaan Barnard ha realisà l’emprima transplantaziun dal cor. En la matematica han Andrew Wiles e Richard Taylor pudì cumprovar l’ultim teorem da Fermat ch’era dapli che 300 onns vegl. Ed al medi Gawriil Abramowitsch Ilisarow èsi reussì da meglierar a moda decisiva las metodas d’operaziun ortopedicas.
Tecnica e consum[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner èn apparaturas tecnologicas ed electronicas sa sviluppadas a bains da consum da massa (apparats per il tegnairchasa, utensils, computer, meds da communicaziun, apparats da reproducziun da medias). Sin adina dapli champs èn apparaturas mecanicas vegnidas remplazzadas tras innovaziuns electricas e digitalas. Er l’igiena, l’emballadi e la mobilitad daventan adina pli impurtants.
Il motor termic e l’electricitad remplazzan pli e pli fitg la maschina a vapur sco apparat da tracziun per la viafier e la navigaziun. Il traffic sin via individual daventa adina pli ferm envers il traffic da viafier, quai che s’effectuescha er sin la planisaziun urbana. Il traffic aviatic sa sviluppa ad in’aviaziun da lingias regulara. Il traffic a distanza da persunas sa splega bainbaud praticamain be pli en l’aria. En il traffic da viafier vegnan sviluppads trens ad auta sveltezza; ed en la navigaziun commerziala domineschan navs-cisterna e navs a containers.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il zercladur 1944 ha ina racheta dal tip Aggregat 4 (V2) surmuntà sco emprim object construì da l’uman il cunfin vers l’univers (tenor definiziun da la FAI dapli che 100 km autezza, l’uschenumnada lingia da Kármán). L’october 1957 è l’emprim satellit, Sputnik 1, arrivà en l’orbit terrester. In mais pli tard è l’emprim esser vivent, il chaun Laika, vegnì transportà en l’univers. A Juri Gagarin èsi reussì l’avrigl 1961 a bord da Wostok 1 da far l’emprim sgol orbital. Il 1965, en rom da la missiun Woschod 2, è Alexei Leonow sortì sco emprim en l’univers. Trais onns pli tard, il december 1968, èsi reussì a la missiun Apollo 8 da sgular l’emprima giada enturn la glina. Il fanadur 1969 è Neil Armstrong sa tschentà cun Apollo 11 sco emprim uman sin la glina.
Il december 1972 è partì l’ultim sgol equipà vers la glina. Il 1977 èn partidas cun Voyager 1 e Voyager 2 l’emprima giada sondas en l’univers cun datas davart la Terra.
Il 1995 è vegnì scuvert l’emprim planet ordaifer noss sistem solar (51 Pegasi b). Ed il 1998 ha cumenzà il project da la staziun spaziala internaziunala ISS.
Art[modifitgar | modifitgar il code]
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
L’art figurativ da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner è stà segnà da l’avantgarda e da las differentas direcziuns da stil da la moderna (sco l’expressiunissem, il cubissem, il futurissem, il dadaissem, il surrealissem e la nova objectivitad). Artists da muntada centrala èn tranter auter stads Pablo Picasso, Max Beckmann e Salvador Dalí.
Suenter la Segunda Guerra mundiala è suandada la postmoderna cun stils sco minimalissem, happening, fluxus, pop art, fotorealissem, performance ed art da video (cun artists sco Andy Warhol u Joseph Beuys).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
A la litteratura dal Biedermeier (ca. 1830–1850) e dal Vormärz (ca. 1840–1850) è suandà en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner il realissem (1848–1890) ed il natiralissem (1880–1900). Da l’entschatta dal 20avel tschientaner fin la Segunda Guerra mundiala è lura suandà il simbolissem, l’epica moderna, l’expressiunissem (ca. 1910–1920) e l’avantgarda. Daspera è er sa mantegnida ina poesia regiunala, segnada da la romantica tardiva. La segunda mesadad dal 20avel tschientaner è stada sut l’ensaina da l’avertura litterara cun differents stils che cumparan savens in sper l’auter u che dissolvan ils cunfins tradiziunals dals singuls geners.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 19avel tschientaner ha prendì cumià cun tendenzas ch’han plaunsieu dissolvì la cultura da musica classica. Franz Liszt e ses schender Richard Wagner han experimentà cun armonias, Claude Debussy ha recepì Wagner, ha sa laschà inspirar da la pentatonica da l’Orient Extrem ed ha transfurmà la pictura da l’impressiunissem en musica da medem num. Pertutgads èn stads tuts da las tendenzas economicas. Wagner ha gia scrit a la fin dal 19avel tschientaner che l’art vegnia economisà e daventia quasi ina rauba. En il decurs dal 20avel tschientaner èn sa colliads en blers lieus ils svilups economics, politics e socials cun l’art. A la perioda da la musica atonala è suandada la dodecafonia dal cumponist austriac Arnold Schönberg. Schönberg ha stritgà tutta ierarchia dals tuns or da la musica, remplazzond quella tras ils 12 tuns che cumparan en in toc tuts sin il medem stgalim.
Il faschissem europeic ha gì profundas consequenzas er sin il svilup da la musica. La moderna ch’era gia sa sviluppada en ils onns 1930 è vegnida stigmatisada sco «degenerada» u «da derivanza gidieua-bolschevistica»; la gronda part dals cumponists e musicists han stuì fugir en l’exil. Surtut ils naziunalsocialists èn enstagl returnads a tuns conservativs, colliads cun la romantica tardiva.
En l’Uniun sovietica e ses stadis satellits da pli tard è ina musica dirigida dal stadi percunter sa sviluppada tut auter. Bain han ils regents installà l’ideologia dal realissem socialistic, ma quest term è restà vag. Uschia valeva la dodecafonia bain sco «burgaisa e decadenta»; cura che Hanns Eisler ha experimentà cun quella e cumenzà a cumponer seriusamain, è ella tuttina entrada en il canon dal realissem socialistic. Er en l’Uniun sovietica è sa sviluppada ina ritga activitad musicala che ballantschava, surtut dal temp dal stalinissem, permanentamain tranter assimilaziun e persecuziun. Sergei Prokofjew e surtut Dmitrii Schostakowitsch sa chattavan trasora en la tensiun tranter las pli autas distincziuns e la tema da vegnir mess a ferm. Lur ovras tutgan tar las pli impurtantas da la musica ‹seriusa› dal 20avel tschientaner.
Er en il vest n’è la musica betg sa sviluppada independentamain dals svilups politics. En ils onns 1960 e 1970, en rom dal moviment da 68 e dals moviments socials ch’èn suandads – per exempel encunter la Guerra dal Vietnam – han blers artists er gì la funcziun d’acturs politics. Stilisticamain è il suenterguerra stà segnà da la musica seriala, da l’utilisaziun da sintetisaders e d’auters meds stilistics electronics. Cun in tschert retard duevan quels er sa metter tras en la musica populara.
Sper ils svilups descrits en la musica ‹seriusa›, è il 20avel tschientaner però surtut stà segnà dal grond success da la musica populara. Nà dals Stadis Unids è arrivà a l’entschatta dal tschientaner il ragtime en l’Europa e suenter l’Emprima Guerra mundiala è sa derasà dapertut en las citads europeicas il jazz. Suenter la Segunda Guerra mundiala han alura puspè truppas americanas manà il swing en Germania, nua che quel era stà scumandà dal temp dal naziunalsocialissem. Pli tard è sa derasà il rock’n’roll ch’è fruntà sin la resistenza da la societad conservativa. Tuttina sco la musica da beat da pli tard ha quel furmà l’expressiun d’ina nova generaziun rebellanta. In medem fenomen è sa manifestà suenter il 1990, cura ch’è sa sviluppà surtut a Berlin il tecno ch’ha represchentà in nov edonissem.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Il 20avel tschientaner è stà il tschientaner dal film. L’onn 1895 ha gì lieu l’emprima represchentaziun d’in film mit ch’è cumprovada. Durant ils proxims trais decennis è quel sa sviluppà a ses zenit. Gia dal temp da l’Emprima Guerra mundiala furmava il film in impurtant med da propaganda. Suenter ch’eran sa furmads en l’Europa emprims impurtants studios da film (p.ex. a Berlin cun classichers sco ‹Das Cabinet des Dr. Caligari›, ‹Nosferatu – Eine Symphonie des Grauens› u ‹Metropolis›) è il center da l’industria da film però sa spustà en ils Stadis Unids.
Vers il 1930 è plaunsieu sa mess tras il film sonor, il qual è definitivamain vegnì dominà dals studios da Hollywood. In impurtant exempel da la fasa tempriva da quest svilup furma ‹The Great Dictator› cun Charlie Chaplin sco reschissur ed en las duas rollas principalas. Il temp fin il 1945 vala sco l’èra classica dal film da Hollywood.
Il temp a partir dals onns 1950 è stà dominà dal svilup dal film en colur e da la derasaziun da la televisiun. Cun la Nouvelle Vague è s’etablì en Frantscha in nov tip da film d’autur, segnà da la critica sociala; in pau pli tard dueva quel er influenzar ina nova generaziun da cineasts americans (Martin Scorsese, Francis Ford Coppola e.a.).
Dals onns 1980 e 1990 derivan d’ina vart enconuschents blockbusters da reschissurs sco George Lucas e Steven Spielberg, da l’autra vart films visiunars da cineasts sco Stanley Kubrick che duevan, cun lur temas cuntravers, inventar da nov il gener. Medemamain è il film independent daventà adina pli impurtant (cun reschissurs sco Quentin Tarantino, Jim Jarmusch ed ils frars Coen).
In ulteriur svilup han pussibilità novas tecnologias sco il film animà creà cumplettamain al computer e la digitalisaziun tant dal kino sco er da la televisiun (DVD, HD e.a.).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
En il 20avel tschientaner èn bleras disciplinas vegnidas professiunalisadas ed igl èn s’etablids eveniments da sport regulars ch’han chattà resun en tut il mund, sco ils gieus olimpics u campiunadis mundials. Tras las reportaschas en ils meds da massa e l’attenziun correspundenta da vart da la publicitad han atlets d’elita cuntanschì entradas ch’als han pussibilità da sa deditgar dal tuttafatg al sport. Pli tard en il decurs dal tschientaner duevan las pajas dals activs cun ils pli gronds success cuntanscher il nivel da quellas da la classa sociala superiura. Quai ha er fatg avanzar las tecnicas da manipulaziun sco per exempel il doping.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Quest artitgel na cumpiglia naginas annotaziuns en la versiun tudestga (che furma la basa per questa translaziun). Per infurmaziuns approfundantas veglian ins consultar l’apparat scientific da la versiun englaisa da l’artitgel: en: 20th_century sco er la litteratura inditgada sutvart en la bibliografia.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- UNESCO. The Twentieth Century. (History of Humanity, VII). Routledge, 2008, 600. ISBN 978-0-415-09311-8.
- Chronik des 20. Jahrhunderts. Chronik, 2003, ISBN 3-577-14624-9.
- Eric Hobsbawm: Das Zeitalter der Extreme. Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts. Hanser, München, Vienna 1995, ISBN 3-446-16021-3.
- Dan Diner: Das Jahrhundert verstehen. Eine universalhistorische Deutung., Fischer Taschenbuch Verlag, Francfurt a.M. 2000, ISBN 3-596-14766-2.
- Mark Mazower: Der dunkle Kontinent. Europa im 20. Jahrhundert. Berlin 2000.
- Hans-Heinrich Nolte: Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts. Böhlau, Vienna 2009, ISBN 978-3-205-78402-9.


c: text/html

text:
Dal 1935 ha Balser Puorger (1864-1943) publichà seis raquint La glieud da Schilana, ingio ch’el descriva la gloria ed il declin da la famiglia Corradini, dinastia da grond’influenza da Sent. Il fallimaint da la banca dals Corradinis es dvantà ün tabu e vain adüna amo zoppantà. Balser Puorger descriva in seis raquint dedichà als Corradinis lur istorgia, tils nomna in seis raquint ils Corsins e tils descriva unicamaing in fuorma postivia. La vart negativa da quella famiglia transpuona l’autur a figüras fictivas. Uschea gnina a cugnuoscher ils fats istorics sainza avair cuolpabels ed achüsas, mo vain il purtret dad umans chi prouvan dad ir in buna fai lur via. Eir i’ls ulteriurs raquints chi sun gnüts tschernüts per quista nouva ediziun survain il lectur üna lecziun d’istorgia e da morala. Da manzunar es in special tanter oter Antigone in Engiadina chi ans dà ün purtret exact dals fös da Ramosch e daspera il raquint fictiv d’ün liom commovent tanter figlia e mamma, da la duonna chi pudess esser statta quella chi’d es gnüda achüsada dad avair dat fö il cumün. Barba Lurench es il raquint, ingio cha l’autur ans quinta parts da la Revoluziun francesa, our da l’optica dad ün mercenari grischun, chi tuorna davo üna lunga odissea darcheu in Engiadina Bassa e po dar inavant sco hom cultivà seis savair ch’el ha accumulà in seis ons d’emigraziun.
A chüra da Mevina Puorger e Dumenic Andry.
Postfacziun da Mevina Puorger
editionmevinapuorger, turich 2012
978-3-033-03447-1

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Emilia-Rumagna
L'Emilia-Romagna l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l'Emilia (al center e a òvest e la Romagna, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.
El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.
El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn Carpi, Imola, Sassoeu, Cento, Faenza.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Wyszukiwarka:
Witamy w Agnecji.......
asd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsfasd fads fadsf
Oferta
Specialna Oferta
Lokacja
Znajdujemy się w centrum Miasta, w otoczeniu centrów handlowych i butików..
- ul. Jaks 210
- 1-800-412-4556
- 1-800-542-6448


text:
Funcziun da controlla
Tar las obligaziuns dals guardiaselvaschina tutga tranter auter dad observar l’effectiv da selvaschina, pia il dumber e las sorts dad animals. Durant la chatscha han ils guardiaselvaschina er ina funcziun da controlla. Animals sajettads betg lubids ston ils chatschadurs annunziar ad els.
Sin tur d’observaziun cun Martin Cavegn
Martin Cavegn da Camischolas è in da tschintg guardiaselvaschina en il district Rain Anteriur. La chatscha 2014 è la segunda per el en quella funcziun. Avant era el 14 onns chatschadur. L’emprima damaun da la chatsch'auta 2014 vegn el accumpagnà dal redactur dal Radio rumantsch, Maurus Candrian.


text:
Jean Claude Borelly: «Dolannes Melodie»
- Glindesdi, 15.10.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 15.10.2018, 9:30, RTR
Cun 7 onns ha Jean Claude Borelly scuvert sia passiun per la trumbetta, cur ch'el ha vis a Louis Armstrong en televisiun. Pli tard fa el ina scolaziun ed a partir dal 1972 gudogna el ses raps sco musicist professiunal en clubs a Paris. Be 3 onns pli tard suna el in toc cumponì da Paul de Senneville ed Olivier Toussaint, ina melodia per trumbetta e flauta da pan. Cun quella ha el in success enorm, e quai sur notg. La chanzun zunt sentimentala e dultscha riva en Germania, Austria ed en Svizra sin l'emprima plazza – e tar nus restra ella là per 14 emnas, e tegna sin distanza ad interprets sco Abba, Rod Stewart e la George Baker Selection. Per Borelly è quai pero stà l'unic grond success, malgrà ch'el ha fatg ils onns 90 numerus concerts en ils Stadis Unids e surtut a Las Vegas.


text:
La perioda d'uffizi a Sagogn dura trais onns ed entschaiva mintgamai l'entschatta fanadur. Demissiunà han sulettamain trais persunas, la suprastanta Marina Cavelti, ina commembra dal cussegl da scola ed ina commembra da la cumissiun da gestiun.
Per il cussegl da scola stat Teresina Jörger-Caminada a disposiziun e per la cumissiun da gestiun è Beatrix Jacomet la candidata. Per la suprastanza ha Sagogn anc chattà nagina candidata ni candidat. Hans Peter Casutt, il president da la vischnanca, quinta dentant ch'i vegnia a dar propostas ord la radunanza. El mender cas possian ins tschertgar vinavant ed eleger a la proxima radunanza il suprastant che manca.


text:
Suenter las bunas experientschas da l’onn passà dal project da differentas generaziuns «Mut & mehr» saja ussa vegnì realisà in auter project nua che uffants giogan ensemen cun creschids. Quai è da leger en il program dal toc «Il striun dad Oz», ina paraula da Lyman Frank Baum.
«La giuventetgna è la basa ed il futur d'ina gruppa da teater sco la gruppa Muntanellas» di Lina Frei-Baselgia, la manadra da la gruppa da teater. Per la pedagoga da teater, e sco ella di sezza la mamma da la gruppa, èsi indispensabel da porscher ad uffants in conturn professiunal per tegnair en vita il plaschair vi dal far teater.


text:
En il Grischun han in zic dapli firmas declerà insolvenza il schaner 2016. Cumpareglià cun il medem temp da l'onn passà è il dumber creschì minimal da 6 sin 7. Quai demussan las novas cifras dal servetsch d’infurmaziuns economicas «Bisnode».
Damain insolvenzas en Svizra
En l'entira Svizra è il dumber da las insolvenzas però sa reducì il medem temp per 4% sin 351. Tenor «Bisnode» è cunzunt il dumber d'insolvenzas creschì tar las interpresas da cussegliaziun, holdings e societads d'investiziun. Las pli bleras insolvenzas hajan dentant declerà interpresas artisanalas e da construcziun.
Inscripziuns en il register da commerzi
Sa reducidas èn però er las fundaziuns da firmas novas. Cumpareglià cun il schaner da l'onn passà èn vegnids registrads 2% damain firmas cun 3’150. Da quellas èn 78 vegnidas fundadas en il Grischun. Quai è in plus da 30% cumpareglià cun l’onn avant. Lura eran anc 60 firmas novas vegnidas registradas en il chantun.
RR novitads 10:00


text:
LA USConTOUR
I 40 agn dla Uniun Sport Alta Badia
En domënia ai 7 d’otober á la Uniun Sport Alta Badia fat festa por sü 40 agn de vita, mo ince por la benedisciun y inaudaziun dl ciamp sintetich nü a La Ila. Impresciuns fotografiches.
La festa de iubileum dla US Alta Badia é stada na ocajiun por rengrazié, festejé y onoré.
Deplü ciafëise t’La Usc di 12 d’otober.
La festa de iubileum dla US Alta Badia é stada na ocajiun por rengrazié, festejé y onoré.
Deplü ciafëise t’La Usc di 12 d’otober.
Gran Festa da d’Istà: i retrac
Gropes e jent da duta la valèdes ladines à tout pèrt al bel event de musega, folclor e tradizion che viventea vigni an la domenia de fin de sajon a Cianacei
A Cianacei ence chest an con gran suzess, l’é stat metù a jir la Gran Festa da d’Istà. Maraveous l’é veder l grumon de jent che se dèsc jù per meter a jir chest gran event: n centené de volontadives che laora ensema desche picola celules de n corp uman. Ogneun fèsc e ogneun deida, dut per meter en esser un di più emportanc apuntamenc de l’istà fascian.
De più su la Usc nr 36 stampèda ai 14 de setember
A Cianacei ence chest an con gran suzess, l’é stat metù a jir la Gran Festa da d’Istà. Maraveous l’é veder l grumon de jent che se dèsc jù per meter a jir chest gran event: n centené de volontadives che laora ensema desche picola celules de n corp uman. Ogneun fèsc e ogneun deida, dut per meter en esser un di più emportanc apuntamenc de l’istà fascian.
De più su la Usc nr 36 stampèda ai 14 de setember
San Berto cun onoranza
Ai 24 d’agost él gnü festejé sö La Crusc la festa de San Berto. Iniann á tut pert ince le Vësco Ivo Muser, y le mone Erwin Irsara é gnü onoré por 60 agn de sorvisc. Valgünes impresciuns fotografiches.
Les fotografies é gnüdes metüdes a desposiziun da Freddy Planinschek. Dilan!
T’La Usc di Ladins di 31 d’agost ciafëise deplü sön San Berto y la festa sö La Crusc.
Les fotografies é gnüdes metüdes a desposiziun da Freddy Planinschek. Dilan!
T’La Usc di Ladins di 31 d’agost ciafëise deplü sön San Berto y la festa sö La Crusc.
Le guant tl tëmp: n feragost aladô dla moda
Sciöche al é usanza por la festa tradizionala de "Ferragosto" él ince en chësc ann indô gnü metü da jí a La Ila la festa y la gran defilada tematica, che á cherdé adalerch n gröm de jënt tratan döt le de y á albü n bel suzes
La defilada fora por paisc é oramai n evënt carateristich por le de de feragost: pici y gragn s’la conforta da fá para o ciaré pro y sides jënt dl post co ghesć aprijëia vigni ann la defilada a tema; insciö éra ince stada en chësc ann. Le tema dla defilada "La moda tla Ladinia" á pormetü da rapresenté fora por paisc agn y agn de storia ladina y nia ma; l’evoluziun y la produziun dl guant ti agn, mo nia ma, é stades zentrales por la defilada, y al é gnü porté dant les tendënzes y particolarités ...
La defilada fora por paisc é oramai n evënt carateristich por le de de feragost: pici y gragn s’la conforta da fá para o ciaré pro y sides jënt dl post co ghesć aprijëia vigni ann la defilada a tema; insciö éra ince stada en chësc ann. Le tema dla defilada "La moda tla Ladinia" á pormetü da rapresenté fora por paisc agn y agn de storia ladina y nia ma; l’evoluziun y la produziun dl guant ti agn, mo nia ma, é stades zentrales por la defilada, y al é gnü porté dant les tendënzes y particolarités ...
Musical ”Cater da coraje”
Impresciuns fotografiches dala premiera dl musical te cater lingac, cun mitans y mituns dla Val Badia.
En vëndres ai 17 d’agost él gnü a s’l dé te salf dles manifestaziuns d’Al Plan la premiera de ”Cater da coraje”, n musical te cater lingac (ladin, talian, todësch y inglesc) y n proiet dl Sorvisc ai Jogn Val Badia. Le musical é gnü scrit da Barbara Rottensteiner Comploi, do la storia di fredesc Grimm ”Die Bremer Stadtmusikanten”. Sön paladina 25 mitans y mituns dla Val Badia, da chi che les coordinadësses dl proiet é stades bunes da trá fora de gran cualités y capazités, sides tl cianté che tl ...
En vëndres ai 17 d’agost él gnü a s’l dé te salf dles manifestaziuns d’Al Plan la premiera de ”Cater da coraje”, n musical te cater lingac (ladin, talian, todësch y inglesc) y n proiet dl Sorvisc ai Jogn Val Badia. Le musical é gnü scrit da Barbara Rottensteiner Comploi, do la storia di fredesc Grimm ”Die Bremer Stadtmusikanten”. Sön paladina 25 mitans y mituns dla Val Badia, da chi che les coordinadësses dl proiet é stades bunes da trá fora de gran cualités y capazités, sides tl cianté che tl ...
Santa Maria Maiou 2018: impressiogn de la festa a La Plié da Fodom
Premiei sto an da banda del Comun e de la Union dei Ladins da Fodom meda Pierina de Jan e Ivan Lezuo, duc doi per l grant laor che i à fat e che i fas ncora ades per tegnì n pe la cultura fodoma e l lingaz ladin. Chilò calche foto de la doman passada a Fodom. (De pi su la edizion de vender 24 de agosto)
Comemoraziun sön Col Bechëi
Fotos: i Scizeri d’La Pli á orü comemoré i 100 agn dala fin dla Pröma Vera dl Monn, cun na mëssa sön Col Bechëi te Fanes, olache al é gnü fat sö danü na postaziun de canun.
Nia ma sön Col de Lana n’án recordé la domënia ai 5 d’agost i 100 agn dala fin dla Pröma Vera dl Monn. Ince sön Col Bechëi án orü rové adöm por recordé, mo ince por perié che la vera ne vëgnes mai plü. La festa é gnüda inviada ia dai Scizeri d’La Pli, che á lascé fá sö danü sot la piza de Col Bechëi na postaziun de canun, dlungia chëra originala che é oramai en malester. I ves pitun chiló valgünes impresciuns fotografiches dl de.
Deplü sön la festa, la postaziun y i discursc podëise ciafé t’La ...
Nia ma sön Col de Lana n’án recordé la domënia ai 5 d’agost i 100 agn dala fin dla Pröma Vera dl Monn. Ince sön Col Bechëi án orü rové adöm por recordé, mo ince por perié che la vera ne vëgnes mai plü. La festa é gnüda inviada ia dai Scizeri d’La Pli, che á lascé fá sö danü sot la piza de Col Bechëi na postaziun de canun, dlungia chëra originala che é oramai en malester. I ves pitun chiló valgünes impresciuns fotografiches dl de.
Deplü sön la festa, la postaziun y i discursc podëise ciafé t’La ...
Note e oraziogn per la pas sun Col de Lana
Impressiogn de la giornada de comemorazion passada sun Col de Lana per i 100 agn da la fin de la guera. Momento zentral de la doman la messa dita su dal capelan militar don Lorenzo Cottali e centada e sonada da la Banda da Fodom e dai cori de dut l Decanat. (De pi su la Usc de vender 10 de agosto)
Fresu con la Musega de Poza: sons straordenères
I sonadores fascegn vidé dal maester Giancarlo Dorich “Cavei” à sona sun Vael ai “Sons de la Dolomites” con l trombetist de nonzech internazionèl.
L temp à didà en domenia ai 29 de messèl a realisèr l’ensomech de la Musega de Poza.
Te n conzert dassen straordenèr sun Vael i sonadores vidé dal maester Giancarlo Dorich “Cavei” à leà amò n’outa sie inom e la notes de si strumenc ai spic de la più bela crepes de la Dolomites: dò aer sonà del 2003 su la torns del Vaiolet e del 2015 te Jonta, tinsom la Val de Sèn Nicolò, con l’autra Museghes de Fascia, chest’outa i sonadores de chest feruscol grop se à endò ciarià i strumenc te prossach per jir ...
L temp à didà en domenia ai 29 de messèl a realisèr l’ensomech de la Musega de Poza.
Te n conzert dassen straordenèr sun Vael i sonadores vidé dal maester Giancarlo Dorich “Cavei” à leà amò n’outa sie inom e la notes de si strumenc ai spic de la più bela crepes de la Dolomites: dò aer sonà del 2003 su la torns del Vaiolet e del 2015 te Jonta, tinsom la Val de Sèn Nicolò, con l’autra Museghes de Fascia, chest’outa i sonadores de chest feruscol grop se à endò ciarià i strumenc te prossach per jir ...
Opereta Ladina ”La zingaindra”
Valgünes impresciuns fotografiches dla premiera.
Le vëndres ai 27 de messé êl a La Pli le gran de por la premiera dla opereta ladina ”La zingaindra” cun libreto y tesć dl autur da La Pli Iaco Rigo, musiga de Ludwig Rindler y regia de Tone Palfrader. Döt ê arjigné sön plaza de paisc, por la rapresentaziun alaleria: la paladina sön paiun y les tribunes feter implides de jënt. Baldi á le tëmp metü i bastuns danter les rodes, cun plöia y n temporal rodunt denanche an metess man. Porchël s’án sposté tla Ciasa dles Uniuns, olache al ê gnü arjigné ...
Le vëndres ai 27 de messé êl a La Pli le gran de por la premiera dla opereta ladina ”La zingaindra” cun libreto y tesć dl autur da La Pli Iaco Rigo, musiga de Ludwig Rindler y regia de Tone Palfrader. Döt ê arjigné sön plaza de paisc, por la rapresentaziun alaleria: la paladina sön paiun y les tribunes feter implides de jënt. Baldi á le tëmp metü i bastuns danter les rodes, cun plöia y n temporal rodunt denanche an metess man. Porchël s’án sposté tla Ciasa dles Uniuns, olache al ê gnü arjigné ...
L’iluminaziun por i 50 agn de siur Heinrich Perathoner
En gaujiun di 50 agn da prou de siur Heinrich Perathoner, él gnü fat iluminaziun a Al Plan y La Pli. Chiló valgünes impresciuns coiüdes da Günther Erlacher, Brigitte Pezzei y Pablo Palfrader
Canche al é te n paisc na mëssa noela, o che n ploan festejëia n iubileum particolar, él tradiziun te nüsc paisc da fá iluminaziun. La jënt infornësc i sorasc cun lomins, les finestres slomina cun simboi religiusc o scrites al prou festejé, sö por coi y crëps slomina figöres y simboi de füch. Tl fin dl’edema passé á les ploanies d’Al Plan y La Pli festejé i 50 agn da prou de so ploan siur Heinrich Perathoner. A Al Plan él gnü fat iluminaziun la sabeda sëra, a La Pli á n gröm de jënt iluminé les ...
Canche al é te n paisc na mëssa noela, o che n ploan festejëia n iubileum particolar, él tradiziun te nüsc paisc da fá iluminaziun. La jënt infornësc i sorasc cun lomins, les finestres slomina cun simboi religiusc o scrites al prou festejé, sö por coi y crëps slomina figöres y simboi de füch. Tl fin dl’edema passé á les ploanies d’Al Plan y La Pli festejé i 50 agn da prou de so ploan siur Heinrich Perathoner. A Al Plan él gnü fat iluminaziun la sabeda sëra, a La Pli á n gröm de jënt iluminé les ...
Sèn Jan de Jugn à leà la comunanzes.
I retrac de la sègra: la defilèda de la Museghes de Poza e Vich, la procescon con la statua del Sènt, la Messa grana olache l'é stat recordà ence i 10 egn de ordenazoon de don Andrea e la festa zivila, con l'ombolt de Sèn Jan che à leà ensema la vetes de Vich e Poza sot la notes de l'Inn Ladin sonà da la doi Museghes de Vich e Poza adum.
De solit te la inaudazions sion usé a veder l tai de la veta. Chest’outa enveze, en ocajion de la Sègra de Sèn Jan de Jugn, festa de la Pieif de Fascia, apede a la festa religiousa, che à recordà ence i 10 egn da preve de don Andrea Malfatti, don Alessio Pellegrin e don Roberto Ghetta, la festa zivila à volù leèr, enveze che taèr.
Te piaz dedant a la Pieif, l veior Piaz de Pien Comun, dedant a autoritèdes da duta la Val e a n muie de jent, l prum ombolt de Sèn Jan, Giulio Florian, à ciolà ensema ...
De solit te la inaudazions sion usé a veder l tai de la veta. Chest’outa enveze, en ocajion de la Sègra de Sèn Jan de Jugn, festa de la Pieif de Fascia, apede a la festa religiousa, che à recordà ence i 10 egn da preve de don Andrea Malfatti, don Alessio Pellegrin e don Roberto Ghetta, la festa zivila à volù leèr, enveze che taèr.
Te piaz dedant a la Pieif, l veior Piaz de Pien Comun, dedant a autoritèdes da duta la Val e a n muie de jent, l prum ombolt de Sèn Jan, Giulio Florian, à ciolà ensema ...
Les plü beles impresciuns de Jeunn
Te püc dis, en vëndres, gnaral fora la ediziun de La Usc di Ladins de Jeunn. Iló ciafarëise deplü articui de cronica y ince la pordica dl Vësco Ivo Muser tla Dlijia dla Crusc de Jeunn. Intratan ves mostrunse les plü beles fotografies, fates dal fotograf Freddy Planinschek y dal redadú dla Usc Iaco Rigo
Na buna vijiun fora por le pelegrinaje y sü detais!
Na buna vijiun fora por le pelegrinaje y sü detais!
Jeunn: la gran prozesciun é piada ia
Les prömes impresciuns fotografiches dla prozesciun, da valgügn paisc dla valada.
Incö ai 7 de jügn él le gran de: dales 12 ploanies dla Val Badia pëia ia la gran prozesciun, olache incër mile omi y jogn se mët sön tru por arjunje le santuar de Jeunn sura Tlüses. I plü bunoris é chi da Calfosch, che é bele piá ia dales 5:30 da doman. Daimproía é spo piá ia chi da Corvara dales 5:45, chi da San Ciascian dales 5:50, chi da La Val dales 6:30, chi da La Ila dales 7:15, chi de Badia, da La Pli y d’Al Plan ales 7:30, chi da San Martin dales 8:30, chi da Rina dales 9:00 y inultima ...
Incö ai 7 de jügn él le gran de: dales 12 ploanies dla Val Badia pëia ia la gran prozesciun, olache incër mile omi y jogn se mët sön tru por arjunje le santuar de Jeunn sura Tlüses. I plü bunoris é chi da Calfosch, che é bele piá ia dales 5:30 da doman. Daimproía é spo piá ia chi da Corvara dales 5:45, chi da San Ciascian dales 5:50, chi da La Val dales 6:30, chi da La Ila dales 7:15, chi de Badia, da La Pli y d’Al Plan ales 7:30, chi da San Martin dales 8:30, chi da Rina dales 9:00 y inultima ...
Nef luster al veie Stont de la Val de Sora
I retrac de la gran festa endrezèda tel dì de la Sègra di Sènc Felip e Giacum a Ciampedel, per l’inaudazion dò l restaure del veie frabicat storich, doventà sezion del Museo Ladin.
A Ciampedel chest an tel dì de la Sègra di Sènc Felip e Giacum l’é stat na gran festa, no demò religiousa e de la comunanza de paìsc, ma ence zivila, militara e culturala per duta Fascia, con la partezipazion, sot n bel soreie ciaut, de n muie de Gropes, autoritèdes e jent da duta la val e da foravìa.
L Comun, adum con i Scizeres de Fascia e de etres raions e con l’Istitut Ladin, à endrezà l’inaudazion del Stont, l veie “I.R. Casino di Bersaglio”, soul ejempie de chisc veies frabicac ...
A Ciampedel chest an tel dì de la Sègra di Sènc Felip e Giacum l’é stat na gran festa, no demò religiousa e de la comunanza de paìsc, ma ence zivila, militara e culturala per duta Fascia, con la partezipazion, sot n bel soreie ciaut, de n muie de Gropes, autoritèdes e jent da duta la val e da foravìa.
L Comun, adum con i Scizeres de Fascia e de etres raions e con l’Istitut Ladin, à endrezà l’inaudazion del Stont, l veie “I.R. Casino di Bersaglio”, soul ejempie de chisc veies frabicac ...


text:
Bubikon
Bubikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.58 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 776 abitant.
El cumün de Bubikon al se tröva a una altitüden de 509 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dürnten, Gossau, Grüningen, Hinwil, Hombrechtikon, Rapperswil-Jona (SG), Rüti. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bubikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de Puapinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Schwarztöbeli valley between Bubikon and Rüti
Gemeindehaus (town hall) nearby Reformed church
Barenberg, a small hamlet between the village of Wolfhausen and Kempraten
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Bubikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Motors ite en Antersasc, al é proibí da zircolé tles arees sconades
Jí cun le motor tla Val de Antersasc ne é nia conzedü, recorda i carabiniers y la forestala. N grup de porsones cun le motor á ciafé straufunghes inier.
N grup de porsones á ciafé straufunghes inier ai 4 de otober tla Val de Antersasc tles vijinanzes de Crëp dales Dodesc tratan che ai fajô motocross. Insciö él la forestala y i carabiniers che é intergnüs porvia che al ne ê nia gnü respeté la proibiziun dla zircolaziun te zones sot a sconanza y por le drumblamënt fat. Le diretur dl Ispetorat dla forestala da Bornech, Silvester Regele, comunichëia l’intervënt dla forestala adöm cun i carabiniers dla val Badia. “Ince sce al é proibí vëgnel gonot a se le dé che porsones fej motocross ti bosć y sö por munt. Cun le motor ne vëgnel nia ma gaujé incuinamënt acustich y dl’aria, mo jí cun le motor sö por munt é ince n desturb por i tiers y por les porsones che vá a pe”, spliga Regele. La proibiziun da passé cun veicui a motor nia autorisá é preodüda dala desposiziun sön la zircolaziun te teritori sot a sconanza idrogeologica y dl paesaje (lege provinziala 10/1990).
Por la contravenziun vëgnel apliché na straufunga aministrativa de 200 euro canche les violaziuns vëgn fates te zones corografiches, parcs y resserves naturales, biotops y monumënc naturai sconá. Ti parcs naturai vëgn l’import aumenté dl 50 porcënt. Le passaje vëgn ma conzedü sce le proprietar dl terac dá süa aprovaziun scrita y sce ince la forestala dá l’aprovaziun. Sce i autisć proa da s’un sciampé dai controi, sce ai se comporta te na manira prigorosa che podess mëte tl prigo les porsones o sce i motors ne n’á degöna targa o na targa nia aprovada él preodü le secuester dl veicul.
USP


text:
Forza electrica per 1000 chasas d’ina famiglia producescha la nova ovra electrica a Morteratsch, en possess da la firma Repower.
Ovra electrica dal 1891
Avant 130 onns han hoteliers da Puntraschigna prendì l’iniziativa da fabritgar ina da las emprimas ovras idraulics en Grischun. Els vulevan avair glisch en lur hotels nobels.
La nova ovra electrica Morteratsch
La nov’ovra electrica ha custà radund 10 milliuns francs. Tar la fabrica han ins resguardà tut ils criteris pussaivels per betg metter en malura la natira che sa chatta èn l'inventari federal da las cuntradas d’impurtanza naziunala (BLN).
Ella producescha 7.0 (Gwh) gigawatt forza en in onn. Quai tanscha per 1'600 chasadas. Per realisar questa producziun ston arrivar 1'500 liters/secunda sin la turbina, vul dir 7 bogneras. L’ovra electrica Morteratsch è en possess da l’ovra electrica Morteratsch SA e vegn gestiunada da la Repower SA.
RR actualitad 08:00


text:
Cüjaa
Cüjaa (nom ufizial in italian: Cugliate-Fabiasco) al è un cumün varesòtt. In Italian al gh'hà avüü un fracch da tradüziùn differeent: Quiliate, Coliate, Quigliate, Quià, Culiate u anca Culliate. El gh'ha 3 114 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,7 km² e 'na densità de 465 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cüjaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Novitês
07.08.2007 Conzert cun la grupa Play tl Museum Ladin
Sciöche vigne ann él inće por l’ 2007 preodü tl program manifestaziuns dl Museum Ladin val conzert. En mertesc ai 7 de agost dales 21 inant podaran ascutè sö n conzert dla grupa Play. L’ tema por chësc ann tl Museum Ladin é chël dl jüch y porchël él gnü invié ite 4 musizisć che se tripa cun la musiga, cun les melodies, cun i strumënć y cun i lingac musicai de döt l’ monn. I musizisć é düć de nosta provinzia. Plü avisa sonarà Manuel Randi la chitara, Roby Zecchinelli l’ bas, Alessandro Trebo l’tlavier y Max Castlunger l’fabló y la bateria. Alessandro Trebo y Max Castlunger é tramidui dla Val Badia y plü avisa da San Martin de Tor. Les composiziuns originales dl cuartet se referësc a plü cultures etniches: chëra indiana, flamenca, araba brasiliana y africana.
L’ conzert fej pert dla ligna de manifestaziuns dl Val Badia Jazz Festival. Al vëgn aconsié da se prenotè deache sce al foss burt tëmp gnarà l’ conzert tignì daite y te chësc cajo é l’numer di posć limité. L’entrada é debann.


text:
«BarattaChor» è in'acziun da RTR per promover il barat tranter chors e dirigentAs, sco era il barat tranter ils differents chors. Flavia Walder porscha sco emprima in’emprova cun «ses» chor maschadà da Sevgein e sa legra da pudair diriger bainbaud in auter chor … Tgisà forsa schizunt dad in’autra vallada?
Ils emprims: Chor maschadà Sevgein
Flavia Walder (35) è musicista e pedagoga da ritmica. Dapi il 2010 dirigia ella il chor maschadà da Sevgein. Dasperas è ella era la dirigenta dal chor d’uffants Sumvitg e chanta sezza en il Cantus Firmus Surselva.
Il chor maschadà Sevgein è vegnì fundà il cumenzament dals onns 80. Ma chantà vegniva fingià avant a Sevgein. Actualmain dumbra il chor 30 commembers – 16 chantaduras e 14 chantadurs. Il chor maschadà Sevgein è tant in chor profan sco era in chor da baselgia. Uschia chanta el mintg’onn a pliras festas ecclesiasticas da la plaiv. Quest onn da chant sa prepara il chor sin in concert che ha lieu il matg 2018 e sin la festa da chant chantunala a Chiavenna il zercladur 2018.
Annunziai Voss chor e dirigentA
- Enfin ils 13 da november han chors pudì s’annunziar.
- Ils 14 da november ha tira Flavia Walder tratg la sort da tut las annunzias.
- Bainprest suonda lura il barat.
- RTR online e RTR Facebook Noss Chors rapportan dals barats.
- Suenter suonda l’appel dal nov dirigent u la nova dirigenta.
«BarattaChor» – Co va quai?
Actualitad mezdi 11:00


text:
Usc'nengh
Usc'nengh (nom ufizial in italian: Olcenengo) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 785 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,5 km² e ona densità de popolaziun de 48 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carsan-a Blot, Casanöva, Culubian, Quint, San Giurman, Vercèj.
El paes el se tröva arent a Vercei e l'ha vist nass el Carlo Angela (1875-1949) che, ultra a vess el pader del Piero, l'ha salvaa un mücc de giüdee dal nazismu e per quest l'è staa numinaa da Israel Giüst trai Naziun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Usc'nengh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Allergias – in tema che survegn adina dapli muntada en il mund modern. Cartas da menu senza segns spezials per persunas cun allergias ed affars che na vendan nagins products per allergichers na datti strusch pli. L'allergia la pli derasada n'è dentant betg l'allergia sin glutin u sin auters aliments, mabain l'allergia dal pollen.
Mintga quart svizzer pertutgà
Mintga quart svizzer patescha entant d'ina tala allergia. E ch'exact il dumber d'allergias da pollen s'augmentan uschè spert, n'è nagina casualitad: Pervi da la midada s'augmenta la concentraziun dal pollen adina pli fitg. Uschia reageschan er persunas che na mussassan nagina reacziun tar concentraziuns pli bassas. La disposiziun genetica per reagir allergic per exempel sin il pollen han numnadamain 30 fin 40% dals Svizzers.
E savens resta quai betg la suletta allergia: 60 fin 70% da las persunas che reageschan allergic sin plantas, sviluppeschan pli tard in'allergia da nutriment. Quai, ord il motiv che tschertas victualias cuntegnan ils medems alvs d'ov sco il pollen. Ins discurra er da «reacziuns a cruschada». Victualias tipicas èn nuschs u fritga da cros.
Allergias da nutriment specificas
Betg tut las allergias sin nutriment han dentant in connex cun allergias da pollen. I dat er allergias da nutriment. Tar quellas reagescha il corp sin ina structura specifica da las victualias. Quai po per exempel esser il cas tar furment, tar soja u er tar pesch. La tendenza è er tar questa allergias creschenta – dentant pli moderà. Per il mument pateschan 2 fin 3% da la populaziun d'ina tala allergia.
RR actualitad 11:00


text:
Munticiàna
Munticiàna o Moteciàna (nòm uficiàl en Italià: Motteggiana) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 652 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 24,6 km² e 'na densità de 108 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borchfòrt, Pegügnàga, San Benedét, Süsèra e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Monticiàna l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Da Corina Gustin - Bibi Vaplan tocca pro la garda dals acts rumantschs cun üna gronda popularità e preschentscha eir ourdvart il chantun da patria. Ella quinta da magia, ragischs e da seis nouv album chi surprenda cun tuns moderns electronics.
Co tuna teis nouv album, co descrivessast tü el?
Quai es amo greiv, a mai para ch’el es fich varià, fich viv ed eir profuond
Tü hast fich jent la plövgia?
Eu n’ha fichfich jent la plövgia, il cling da la plövgia, la savur. Eir sch’eu sun aint il auto ed i van ils chasperins vi e nan. Eu n’ha pero güsta usche jent il sulaj
La chanzun dal muos-chin tractor es meis favorit – per mai plütöst ün’otra bes-cha: Ün verm musical, ün «Ohrwurm». Dodast quai suvent?
Ils blers dischan plütöst cha «Tschigu» saja ün ma eir il titel «Iron B». Dal «Fies muos-chin tractor» nu n’ha eu fin uossa amo dudi quai. Ma bel da dudir!
Che titel dal nouv album es teis predilet e perche?
Quai es il titel «mia arma». Perche es amo greiv da dir… eu nu sa perche. Minchatant esa meglder da na savair.
Eu n’ha fich jent la quietezza. A mai para cha’l muond es “overdosed” cun tuns e roba
Daspö teis ultim album «Cul vent» e l'album «Cler, cler» sun passats trais ons. Che as ha müdà daspö quai?
Dal 2015 es cumpari l’album «Cul vent» ed uossa «cler, cler». Eu n’ha l’impreschiun cha in general esa aint daplü roba da rier e daplü ligerezza aint in mia musica
Perche hast tschernü il titel «Cler, cler» sco titel da l’album?
Perquai cha “Cler, cler” es statta üna da las prümas chanzuns ch’eu n’ha scrit per l’album nouv. Quai d’eira per mai ün mumaint ingio cha tuot d’eira cler, sainza ch’eu pudaiva incleger. La chanzun cumainza cun la frasa “Eu vez vez cler, tuot la bellezza vezza cler”: Ün möd positiv ed avert da sentir.
Il radio SRF3 lascha ir regularmaing tias ovras - las chanzun «Milli bels guottins» e «Iron B» sun stattas chanzun dal di, «Song vom Tag» in schner ed in avrigl. Quanta canera as stoja far e quanta lavur investir per gnir dudida sco musicista rumantscha?
Eu lavur schon fichfich bler ed is es ün dür lavur ma a la fin dals quints esa in paiin ün mix our da paschiun, creatività ed eir furtüna.
Pel mumaint est tü sün turnea svizra – quant grond es l'interess vi da concerts rumantschs illa Svizra Tudais-cha?
Eu stoss dir cha l'interess es fichfich grond. Il publicum es per 90% tudais-ch, eir sch’eu sun in Grischun. Ils indigens nun interessa quai usche ferm. Quai es schon curius…
Tü est dachasa in Val Lumnezia. Vain sco prossem ün album Sursilvan?
Na, quai sgüra na. Cler ch’eu n’ha imprais Sursilvan ma la lingua da meis chant es e resta Vallader
D'ingionder vain l'inspiraziun per tias chanzuns?
Quai es alch magic, eu nu chat ils pleds da descriver quai. In prüma lingia douvra temp, ün cour avert ed il dret mumaint da laschar ir tuot
Ün chantadur cuntschaint ha manziunà üna jada ch'el haja douvrà be 20 minuts per scriver sia chanzun pel film da James Bond. Hast fü fat experienzas similas?
Schi, ün bun exaimpel es “lascha a mai”. Quella es gnüda oura schwuppidup ed ella d’eira quia precis usche sco ch’ella vaiva dad esser. Tanteraint daja quels mumaints ma pro mincha chanzun es quai darcheu tuot different. Pro las bleras chanzuns - eir dal nouv album - haja dürà bler plü lönch
il rumantsch es per mai dachasa, profuondità
Co guarda oura per tai ün di perfect?
Ün di perfect es scha meis cour es calm, sch’eu poss ir a spass cun meis chan al lai e baiver ün bun cafè. Ma vairamaing chat eu in mincha di alch mumaints chi sun perfects. Mincha mumaint dürant mincha di po esser perfect.
Che musica taidlast tü svessa?
Vairamaing ingüna - eu n’ha fich jent la quietezza. Cur ch’eu vegn cul auto taidla minchatant radio o üna CD. Pel mumaint taidla güsta il nouv album da Pascal Gamboni. Ma eu taidl dinrar musica, a mai para cha’l muond es uschigliö fingià “overdosed” cun tuns e roba. Eu giod la quietezza.
Che t’occupa pel mumaint?
Pel mumaint m’occupa il Swiss Press Song cha nus vain da dar gio quist’eivna chi vain e ch’eu sto amo prodüer a fin. Quai es üna cumposiziun pel Swiss Press Award e tuot es ün zich stret. E lura m’allegra sün mias vacanzas davo quai.
(remarcha da l'autura: Bibi Vaplan ha gudagnà il Swiss Press Song 18 cun il titel Miss Pompus:)
Che nu sa la glieud da tai?
Eu nu sa che cha la glieud nu sa da mai…forsa ch’eu dorm fich jent e ch’eu passaint fich bler temp suletta. In meis lavur natüralmaing, eu stun eir suletta. Forsa nu sana ch’eu sun vegetariana e cha meis tofs nu spüzzan ;)
In tschinch ons…
Less eu avair ün’abitaziun plü gronda
Che es il rumantsch per tai?
Il rumantsch es per mai dachasa, profuondità. Per mai es scriver rumantsch bler plü simpel sco tudais-ch perquai ch’eu poss colliar vi dad alch magic in mai. Vi da ragischs chi implischan a mai cun inspiraziun
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Bibi Vaplan
Dapli: http://www.bibivaplan.ch/
PROSSEMS CONCERTS CLER CLER TOUR 2018:
25.05.18 Turbine Theater, Langnau
01.06.18 Bergfahrtfestivla, Bergün
02.06.18 Bergfahrtfestival, Bergün*
11.06.18 Lesebühne, Zug (prelecziun)
07.07.18 FL1 Live, Schaan
12.09.19 Kantonsbibliotek, Chur (prelecziun)
17.11.18 Kultur Kreuz, Nidau
* Solo
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...
Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...
Da Corina Gustin - Bunura, cuort avant las set. Intant paraiva da gnir ün da quels dis tuot ordinaris. L'utuon d'eira rivà, il grand bös-ch dadour chasa perdaiva plan a plan darcheu...
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn gia en la romania submersa, vul dir en la Valragn songagliaisa per gronda part rumantschs. Ma discurrì vegn qua dapli blers onns be pli tudestg-svizzer. Sulet tschertas expressiuns sco «viva», «l'ora» u «gletsch» èn sa mantenids en il dialect – era tranter la giuventetgna. Per far attent nua che il territori rumantsch dad ozendi cumenza ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) lantschà cun in'acziun da guerriglia durant ina not d’inviern 2014 ina champagna cun tatgaders pincs cun scrit sisur «Per Rumantsch?» e tatgà quests sin tut las tablas inscrittas be per tudestg in territori rumantsch o biling. L'acziun ha provocà e chaschunà undas in las medias...


text:
Interlingua
La Interlingua l'è 'na lèngua aüziliària internasiunàla nasìda 'ndel 1951 dòpo de piö de quìndez'agn de stüde de lèngua de la 'suciasiù IALA ('n inglés, "International Auxiliary Language Association", asuciasiù de la lèngua aüziliària internasionàla).
La Interlingua la g'ha 'n lèsich natüràl fés, perchè l'è tiràt fò de chèi de sich lèngue ìe: le quàter lèngue romànze piö parlàde (italià, spagnöl, purtughés e fransés) e l'inglés. A chèle lèngue ché, gh'è stat zontàt ön pó de todèsch e de rüso, che i aìda a troà la paròla giösta quan che le ótre sich i è mìa decórde.
La Interlingua l'è facil da 'mparà en quàter més apéna. Öna ròba che la la rènd speciàl l'è chèla che l'è l'ezèmpe piö riissìt de lèngua artificiàl tiràda 'mpé sö gramàtica e paròle 'n cümü có dele ótre lèngue natürài, tant che töcc chèi che pàrla 'na lèngua romànza e la grand part de chèi ch'i pàrla l'inglés i pöl rià a capìla sènsa stüdiàla.
L'è la lèngua artificiàla piö parlada al mónd dòpo de l'Esperanto.


text:
«Maisa da mezdi excellenta», il link avra en ina nova fanestra quest certificat penda dapi venderdi en mintg'ina da las 3 mensas en Val Bregaglia. Per tschiffar quest certificat ston las scolas ni autras instituziuns che lavuran cun uffants e porschan ina maisa da mezdi ademplir criteris.
Agid professiunal
Karin Jäger, cussegliadra da nutriment cun mandat dal chantun Grischun ha accumpagnà durant 1onn las mensas da la Bregaglia.
Sco emprim ha Karin Jäger prendì sut la marella ils plans da menu. Quests stuevan vegnir adattads als criteris dads avant per insumma tschiffar il certificat. Betg dal tut simpel a l'entschatta per ils 3 cuschiniers. Tuts han dentant collavurà - per pasts pli sanadaivels., il link avra en ina nova fanestra
Ils criteris
Mintga past sto consister or da:
- idrats carbonics, sche pussaivel cun graun integral
- proteins, midar giu cun la sort
- ma be 3 giadas l'emna charn
- bavrondas senza zutger
Cuschinà duai vegnir:
- senza bler grass
- resguardond las stagiuns
- maximalmain 1 giada al mais insatge frittà ni panà
- betg memia repetiziuns guardà sin tut il mais


text:
Giudas è l'apostel che ha tradì Jesus ed è sa pendì. Ses destin n'ha laschà nagin en ruaus. Giudas è dapertut: en la mitologia, en la litteratura, en il film, en il linguatg rumantsch: "Ti smaladi Giudas". Il Forum mussa co che Giudas è vegnì stgarvunà, reabilità, giudaisà e lomià en il decurs dals tschientaners. Pli pauc ch’ins crai en Jesus, pli ferm ch’ins crai en Giudas. Jesus mora – Giudas surviva. In traditur senza Salvader.
Il forum 2007-2008 Giudas, in dals Dudesch
Giudas è l'apostel che ha tradì Jesus ed è sa pendì. Ses destin n'ha laschà nagin en ruaus. Giudas è dapertut: en la mitologia, en la litteratura, en il film, en il linguatg rumantsch: "Ti smaladi Giudas".


text:
Radund 100 magisters da sport da naiv èn stads engaschads durant il mais favrer en il territori da skis Motta Naluns Scuol. Oravant tut las ultimas duas emnas han els gì tenor Cla Neuhaus il manader da la scola da sport da naiv, sur 700 giast l’emna. Quai è pli u main medem bler sco avant in onn cun ils giast dal Robinson Club, in hotel cun radund 250 letgs.
Er las pendicularas Motta Naluns cuntentas
Dasper la scola da sport da naiv èn er las pendicularas Motta Naluns cuntentas cun la stagiun d’enviern enfin ussa. Tenor Egon Scheiwiller il directur han las pendicularas gì il mais da schaner 16% dapli giasts che anc avant in onn. Il favrer è stà en media dals onns passads quai che munta in fitg bun mais favrer.
RR actualitad 08:00


text:
aquarium filter pads aquarium carbon filter pads.
aquarium filter pads juwel aquarium filter pads.
aquarium filter pads aquarium filter media pads.
aquarium filter pads com aquarium carbon filter pads.
aquarium filter pads aquarium filter pads india.
aquarium filter pads s aquarium filter media pads.
aquarium filter pads diy aquarium filter pads.
aquarium filter pads saltwater aquarium filter pads.
aquarium filter pads cleaning aquarium filter pads.
aquarium filter pads com cleaning aquarium filter pads.
aquarium filter pads pds aquarium carbon filter pads.
aquarium filter pads bulk aquarium filter pads.
aquarium filter pads homemade aquarium filter pads.


text:
La finamira era da vender 7’000 bindels, ma igl è vegnì cumprà sulet 3’000 bindels il davos onn. «Persunalmain hai jau spetgà dapli. Igl è dentant er stà difficil da taxar tge effect che l'acziun vegnia ad avair», declera Andrea Thür, presidenta dal comité d'organisaziun da la festa da Cuira.
Per quest onn sajan ils 3’000 bindels da l'onn passà ina basa. «Nus sperain che nus vegnin d’augmentar questa cifra», uschia Thür. Capitar duai quai cun agid d'ina novaziun. Il bindel da festa è colliads cun differentas acziuns, sco per exempel rabats per entradas da museums, per bigliets da kino u in guid per la mesadad dal pretsch tras la citad da Cuira.
RR actualitad 06:00


text:
Il «Trutg dal Flem», la senda da viandar che va davent tegia da Segnas per lung dal dutg Flem enfin il vitg da Flem, è ina impurtanta e bain visitada purschida da stad da la destinaziun da Flem Laax Falera. Uss datti ina nova attracziun a l'ur da quai trutg: La «sinfonia d'aua», in gieu d'aua da 100 meters lunghezza.
In mir da crap natiral
La sinfonia d'aua, quai è in mir da crap natiral, 100 meters lung, circa mez meter lad e 20 cm enfin 1 meter e mez aut. En la curuna dal mir è integrada ina chanal da lain, en la quala l'aua curra. Quai davent ina funtauna artifiziala che sburfla ord in crap, sur plirs stgalims enfin tar in sgargugl d'aua, davent dal qual l'aua vegn manada sutterran en il Flem. In'installaziun fina e ruassaivla, che renda attent ils viandants sin ils tuns da l'aua.
Enritgiment per il Trutg dal Flem
Tenor il president communal Adrian Steiger duai il gieu d'aua «sinfonia d'aua» enritgir il Trutg dal Flem ed era porscher als giasts ina alternativa da malaura. Il lieu gist dasper la centrala idroelectrica Punt Gronda saja betg lunsch davent dal vitg e cuntanschibel en curt temp, era per famiglias cun uffants pitschens.
RR actualitad 07:00


text:
Inće en chësc ann de Jeunn à la Uniun di Ladins dè fora le pice sföi da ćianties y oraziuns che ti é gnü partì fora a düć i ëi dla Val Badia che à tut pert ala prozesciun y che vignun s'à tut para tratan i trëi dis de pelegrinaje. Le sföi dô avëi n valur simbolich y daidé i pelegrins da perié y ćiantè te so lingaz dla uma. Chësc pice sföi, curé da Siur Paul Campei y dè fora cun le sostëgn dl Assessorat por la cultura ladina y dla Cassa Raiffeisen dla Val Badia, podarà inće gnì adorè te d'atres ocajiuns, olache i fedei dla Val Badia se metarà sön tru por jì en pelegrinaje o en ocajiun de val' incuntada, olach'an s'abina por stè adöm a ćiantè y perié.
Ann de publicaziun 2015
Parores de Siur Paul Campei, Tone Gasser
73 Plates
Lingaz: ladin
Prisc 2,00€


text:
Reśistèinsa ala medśèina
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguêrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia)
La reśistèinsa ala medśèina (farmacoresistenza in itagliàṅ) l'è la capacitê 'd tolerèr dal medśèini ch'i mucen soquànt microb quand a n's è mìa stê bèin adrē a na cura, vō-'t perchè a s è tolta tropa medśèina o anca p'r avér-la tolta p'r un tèimp trôp lung.
Difât in dal mèinter ch'a s tōś na medśèina, masimamèint tulènd-la in manéra śbaglièda, a gh'è 'l chêś che i microb i canbien al só DNA edvintènd diferèint e minga più bersàj o, c'm'a sucēd p'r el medśèini B-latàmighi, ch'i 'n funsiòunen più s'a sèlta fóra in dla circulasiòun al só propi enśìma, ch'al i mèt a taśér.


text:
Curiositads
Savevas Vus ch’ei detti el Vatican negin spital, persuenter in supermarcau, ina posta, ed in’apoteca, gie schizun in tancadi?
Ni ch’ei detti el Vatican ina staziun da viafier cun pressapauc 200 m binari?
Ni savevas Vus che las indicaziuns dils automats da banca seigien en lungatg latin?
Che la Garda Svizra hagi in’atgna musica instrumentala ni ch’ei detti tier la Garda Svizra in’equipa da ballapei, igl FC Guardia, fuva forsa gia enconuschent. Mo savevas Vus era ch’il Vatican disponi davart in’atgna ligia naziunala? E savevas Vus gia tgi che seigi il trenader da quella? Tgei capis vus sut l’expressiun “Clericus Cup“?
Talas ni aunc autras curiositads dat ei da leger sin la pagina d’internet.


text:
Malta
Malta a l'è un paes de l'Europa meridiunala cun 410.209 abitant.
A l'è un insema de isul in del Mar Mediterani, fata de Malta, Gozo, Cumìn, Cuminótt e Fifla. Sti ültem dü, i'enn disabitáa. La capital a l'è La Valeta, che la se tröva in sü l'isula de Malta.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malta (nom ufiziaj: Repubblika ta' Malta / Republic of Malta) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'George Abela (del 2009).
El Prim Minister a l'è el Joseph Muscat (del 2013).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2008 Malta la dupra l'Euro.


text:
James Bond sin 3’000 meters autezza
- Dumengia, 18.12.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.12.2016, 12:45, RTR
La pendiculara dal Schilthorn en las alps bernaisas exista dapi 50 onns. Renum mundial ha ella tras il film da James Bond.
Avant 50 onns ha il Schilthorn era servì sco culissa per il classicher da film da James Bond «Im Geheimdienst ihrer Majestät» – davant la parada da las enconuschentas muntognas Eiger, Mönch e Jungfrau. E cun precis quest James Bond fa il Schilthorn ozendi puspè reclama.
Tgi che visita questa muntogna dess sa sentir in zic sco l'erox Bond cun spezialas attracziuns che provocheschan in kick d'adrenalin a tals visitaders. Per exempel ina senda en il spelm e sutvart vai tschients da meters per la fora giu.
Questa moda da pestgar turists na plascha dentant betg a tuts.


text:
Avant 45 onns muriva la mesadad dals umens cun 70 onns, las dunnas cun 75. Quai communitgescha l'Uffizi federal per statistica. Il 2014 èn malsognas da la circulaziun, cancer e demenza stadas las raschuns las pli frequentas per la mort. Per l'emprima giada èn ils mortoris pervi da demenza dentant tschessads in zic. Persuenter è il dumber da mortoris entras suicidis assistids creschì.
Tut en tut èn 63'938 persunas mortas l'onn 2014 en Svizra. Quai èn 1'000 pli pauc che l'onn avant. Il 2014 èn er mortas damain persunas giuvnas, tranter 1 e 19 onns. Tar quella sparta ha i dà 8% damain mortoris che l'onn avant. En cifras èn quai 188 uffants e giuvenils che han pers la vita il 2014.
RR novitads 14:00


text:
Claustra: Nova chasa da scola
- Mesemna, 2.12.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 2.12.2015, 11:45, RTR
Ils 13 da december 2015 decida la populaziun da Claustra davart ina nova chasa da scola.
Claustra dovra exnum novas localitads da scola - las veglias porschan memia pauc platz, n'èn betg sin il stan actual tge che pertutga mesiras da segirtad ed en entgins chantuns sa derasa schizunt miffa. Uss datti schlantsch en l'entira chaussa e la suprastanza preschenta il nov project per localitads da scola.


text:
Il constructur d’ascensurs e stgalas rullantas Schindler cun sedia ad Ebikon (LU) surpiglia tuttas participaziuns da la gruppa tudestga FB.
Access a novs segments per Schindler
La gruppa saxona FB occupescha 225 persunas ed ha filialas a Berlin, Dresden e Leipzig. Quant che Schindler paja n'è betg enconuschent. Tenor stimaziuns d’analists duai FB far ina svieuta annuala tranter 30 e 40 milliuns euros.
Schindler è dapi 110 onn preschent al martgà tudestg. Cun la cumpra da FB veglia l’interpresa rinforzar lur preschientscha en Germania, communitgescha Schindler. Ils Lucernais han cunzunt en mira il segment d’ascensurs dal segment elevà e da modernisaziun.
RR novitads 09:00


text:
Cun la decisiun dal parlament genevrin po la procura publica prender l'uschenumnada affera Abu Dhabi anc pli fitg sut la marella. Uss sa ella far ina audiziun cun il cusseglier guvernativ Pierre Maudet (PLD). La procura publica aveva instradà l'inquisiziun gia l'avust.
La procura publica da Genevra renfatscha al politicher d'avair profità d'in viadi ad Abu Dhabi. Maudet ha dà tiers ch'el haja ditg manzegnas davart la finanziaziun da quest viadi. Ils custs duai il prinzi ereditar d'Abu Dhabi avair surpiglià.
L’affera Maudet aveva survegnì nov fieu cur che retschertgas da la «Rundschau» han mussà ch'ils organisaturs dal viadi da Maudet èn involvids en in grond project da fabrica a Genevra.
Maudet resta president
Pierre Maudet resta president da la conferenza dals directurs chantunals da giustia e polizia, quai malgrà che la procura publica investighescha cunter el pervi d'in viadi dispitaivel. Maudet haja orientà la suprastanza da la conferenza davart sia decisiun sco er davart ils motivs per la procedura penala. La suprastanza haja decidì da surdar la direcziun da la conferenza durant quest temp ad Urs Hofmann, il directur da segirtad da l'Argovia.
RR novitads 06:00