text:
Socialissem
Il socialissem (da latin socialis, ‹da camarat›) è ina da las trais grondas ideologias ch’èn sa furmadas en il 19avel tschientaner, sper il liberalissem ed il conservatissem. I n’exista nagina definiziun clera dal term. El cumpiglia in’entira paletta d’orientaziuns politicas. Quellas tanschan da moviments revoluziunars e partidas da cumbat che vulan surmuntar svelt ed a moda violenta il chapitalissem (extremissem da sanestra) fin a lingias refurmatoricas ch’acceptan il parlamentarissem e la democrazia (socialissem democratic). Approximativamain vegn differenzià tranter communissem, democrazia sociala ed anarchissem. Ils socialists accentueschan per ordinari las valurs fundamentalas egualitad, gistadad e solidaritad e suttastritgan la muntada tant da moviments socials pratics sco er d’ina critica da la societad teoretica; lur finamira è d’unir quests dus pols prendend en mira in urden social ed economic gist.
Istoricamain hai dà e datti en blers stadis sistems che numnan sasezs ‹socialissem real› u ‹socialissem statal› e ch’èn d’attribuir da princip als sistems autoritars u totalitars. Exempels furman l’Uniun sovietica, la China, la Corea dal Nord, la Republica democratica tudestga u la Cuba.
Cuntegn
- 1 Noziun e definiziun
- 2 Survista istorica
- 3 Perspectivas
- 4 Critica
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Noziun e definiziun[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Socialistae (latin) u socialisti (talian) era en il 18avel tschientaner ina designaziun polemica che teologs catolic-romans ch’avevan ina tenuta critica envers l’illuminissem duvravan per ils represchentants dal dretg natiral modern en il stil da Hugo Grotius e Samuel von Pufendorf. Il 1762 ha Jean-Jacques Rousseau scrit si’ovra ‹Du contrat social›, tenor la quala il stadi sa basa sin in contract tranter individis libers. Dapi il 1793 vegn duvrà en Germania per aderents dal princip da solidaritad tenor Pufendorf il term ‹socialists›.[1]
Il term ‹socialissem› cumpara l’emprima giada il 1803 en la furma taliana socialismo. Giacomo Giuliani al dovra a moda positiva en connex cun il ‹Contrat social› da Rousseau, accentuond però ch’i saja la voluntad da Dieu che la societad saja segnada d’ierarchias tranter ils umans. Questa reinterpretaziun religiusa è percunter fruntada sin gronda critica, damai ch’il term dueva esser reservà per la tenuta liberala da l’illuminissem.[2]
L’emprim diever dal pled socialist en l’englais è cumprovà l’onn 1824; il term franzos socialisme cumpara a partir dal 1832 tar Joncières[3] e chatta ina pli vasta derasaziun tras las scrittiras da Leroux e Reybaud.[4]
L’adjectiv ‹social› vegniva duvrà a l’entschatta en il senn da ‹communabel›, ‹gist› u ‹nizzaivel per la societad›. Il term ‹socialistic› è percunter vegnì chapì da l’entschatta ennà en in senn politic. I sa tracta d’ina extensiun da l’idea sociala dal temp da l’illuminissem: quella na dueva betg be valair per il dretg, mabain er per il possess.
Problematica da definir il term[modifitgar | modifitgar il code]
Tge che socialissem signifitgia propi, è contestà dapi daditg. Gia il 1920 ha il sociolog Sombart rimnà 260 emprovas da definir il term.[5]
Ina definiziun generala, cumprovada e scientificamain valaivla n’exista betg. Il cuntrari è il diever dal pled segnà d’ina gronda varietad da muntadas e d’ina significaziun diffusa ch’è ultra da quai suttamessa ad ina transfurmaziun cuntinuanta. Perquai vegn il term savens collià cun in ulteriur adjectiv ch’al duaja gidar a concretisar (proletar, scientific, democratic, cristian, conservativ, utopic e.a.). Ulteriurs exempel per talas specificaziuns èn socialissem agrar, socialissem statal u socialissem da refurma.[6]
Sco emprovas da tschiffar l’entira dimensiun dal term pudessan valair las suandantas definiziuns: «Il socialissem sa referescha ad in vast spectrum da teorias economicas d’organisaziun sociala, las qualas han en mira da stgaffir ina societad eguala sa fundond sin il possess collectiv e l’administraziun politica.»[7]
«Il term socialissem designescha ideologias che propagheschan da surmuntar il chapitalissem e da liberar la classa dals lavurants or da la povradad e supressiun (dumonda sociala) a favur d’in urden social orientà a l’egualitad, solidaritad ed emancipaziun.»[8]
«Il socialissem po vegnir definì sco doctrina politica ch’è vegnida sviluppada sco cuntramodel al chapitalissem e che vul midar las relaziuns socialas vertentas a favur d’egualitad e giustia sociala, sco urden social ch’è organisà tenor quests princips e sco moviment politic ch’ha en mira quest urden social.»[9]
La multifariadad dal term s’augmenta anc tras il fatg che ‹socialissem› po sa referir tant a metodas e finamiras, moviments politics e socials sco er a fasas istoricas e sistems actuals. En quest senn po el esser:
- Ina teoria socialeconomica, politica, filosofica, pedagogica resp. etica ch’ha en mira d’interpretar, analisar, crititgar e transfurmar tschertas relaziuns socialas.
- In moviment politic ch’emprova da realisar las pretensiuns e finamiras praticas formuladas tras il socialissem.
- L’urden social che represchenta areguard la producziun economica e las furmas da viver il socialissem.
- En rom dal marxissem-leninissem ina fasa da svilup istorica che furma la transiziun tranter la societad chapitalistica e la societad communistica.[10]
- Il term ‹socialissem real›, cun il qual ils stadis che vegnivan regids a partir dal 1917 d’ina partida communistica designavan sasezs.
Tenor il politolog Günter Rieger laschan ideologias socialisticas sa differenziar primo areguard lur tenuta envers il stadi (socialissem statal vs. anarchissem), secundo areguard la moda e maniera co che la transfurmaziun da la societad avisada duaja vegnir cuntanschida (revoluziun vs. refurma) e terzio areguard la dumonda, tge spazi che vegn concedì als differents interess socials ed economics da las gruppas cumpigliadas (antagonissem da classa vs. pluralissem).[11]
Survista istorica[modifitgar | modifitgar il code]
In moviment explicitamain socialistic è pir sa sviluppà en consequenza da l’illuminissem e da la Revoluziun industriala tranter la fin dal 18avel tschientaner e la mesadad dal 19avel tschientaner. El è stà collià stretgamain cun il svilup dal moviment da lavurants. Sco tut ils -issems, ha il socialissem chattà en il decurs da l’istorgia fitg differentas expressiuns: da las ideas cooperativas dals socialists temprivs sur las structuras da politica da partida dals socialdemocrats e socialists fin a las partidas communistas, las qualas èn sa manifestadas en il decurs dal 20avel tschientaner en furmas vaira differentas.
Socialissem tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Socialists temprivs sco François Noël Babeuf, Claude-Henri Comte de Saint-Simon, Louis-Auguste Blanqui, Charles Fourier, Pierre-Joseph Proudhon, William Godwin, Robert Owen u Moses Hess han preschentà concepts politics che tanschan da dictaturas quasi absolutisticas fin ad in federalissem cun tratgs anarchics. Unids eran els tant en lur reacziun defensiva cunter ils effects dal chapitalissem tempriv sco er en lur speranza da stgaffir ina societad che surmuntia las differenzas da stan medievalas ed ils antagonissems da classa pli novs. Savens han els argumentà a moda vaira morala; in’analisa sociologica, sco quai che la dueva prestar Marx, mancava anc da quest temp.
Cuntrari a la situaziun da pli tard na vegniva il socialissem tempriv betg purtà da la classa dals lavurants, mabain dals mastergnants e da la pitschna burgaisia. Quels cumenzavan gia a sentir las difficultads ch’eran colliadas cun la Revoluziun industriala, senza ch’i fiss però sa furmà da quel temp in proletariat industrial.
Intgins socialists temprivs sco Robert Owen èn sa stentads da realisar communitads socialisticas serradas, entaifer las qualas ils lavurants duevan esser protegids d’in ambient che vegniva resentì sco ostil. La gronda part dals socialists ha però empruvà da midar a moda fundamentala l’entira societad.
Activists ch’eran inspirads d’ideas socialisticas èn sa participads tant a las revoluziuns franzosas dal 1789 e 1799 sco er a las revoluziuns europeicas dal 1848/1849 che valan surtut sco moviments burgais. Ina davosa culminaziun en il 19avel tschientaner han quests moviments dal socialissem tempriv chattà en la Communa da Paris dal 1871 che vala sco emprima revoluziun proletaria e ch’è vegnida abattida gia suenter curt temp a moda sanguinusa.
Sut l’influenza da quests svilups istorics èn las lingias da discussiun sa cristallisadas silsuenter a moda pli clera: las differentas inclinaziuns dal socialissem tempriv èn sa divididas en trais lingias principalas: l’anarchissem ed il moviment communistic e socialdemocratic ch’eran tuts dus influenzads dal marxissem. Sporadicamain han questas trais gruppas er lavurà ensemen, sco en il 20avel tschientaner a chaschun da las revoluziuns russas dal 1905 e dal favrer 1917 (percunter strusch pli a chaschun da la Revoluziun d’october 1917), tar la Republica dals cussegls a Minca il 1919 u tar la Guerra burgaisa spagnola dal 1936 fin il 1939. Questas collavuraziuns èn però be stadas da curta durada, èn per ordinari stadas segnadas d’intensivas cuntraversas internas ed èn idas a finir en la victoria d’ina da las gruppas u en la sconfitta da tuttas.
Anarchissem[modifitgar | modifitgar il code]
Er ils anarchists vesevan sasezs en la tradiziun socialistica: «Quai ch’ha fatg naufragi il zercladur 1848 n’è betg stà il socialissem sto tal, mabain il socialissem statal, il socialissem autoritar e reglamentà ch’aveva cret e sperà ch’il stadi dettia cumplaina suatientscha als basegns e giavischs legitims da la classa dals lavurants e ch’el veglia e possia introducir cun sia pussanza in nov urden social.»[12]
La teoria da l’anarchissem ha perquai sbittà las structuras statalas sco instrument da pussanza. L’anarchissem sa basa sin l’uniun voluntara d’individis en collects, cussegls e communas per cuntanscher la medema finamira. El ha en mira ina sintesa tranter libertad individuala e responsabladad collectiva e sa differenziescha dals moviments autoritars. Al lieu dal stadi propona per exempel Bakunin «d’organisar il stadi en tala moda che mintga creatira masculina u feminina che vegn sin il mund chatta ils medems meds per sviluppar sias abilitads e per utilisar quellas tras la lavur.»[13]
Socialissem religius[modifitgar | modifitgar il code]
Il moviment socialistic da tempra religiusa è sa furmà en il 19avel tschientaner en l’Europa Centrala, e quai en vista al moviment da lavurants che daventava adina pli ferm. Purtada è questa direcziun surtut vegnida da cristians engaschads socialmain, per part er da gidieus.
Ch’il socialissem, il qual dueva remplazzar il radicalissem democratic dals mastergnants, lavurants ed intellectuals tudestgs, è er sa constituì sco socialissem religius, è d’attribuir per ina buna part al giarsun cusunz Wilhelm Weitling che steva a l’entschatta dals onns 1840 a la testa da quest moviment. Si’utopia socialistica orientada a la cuminanza dals bains ha Weitling fundà en sia scrittira ‹Die Menschheit wie sie ist und sein sollte› (1839/40), ma er anc en ses ‹Evangelium eines armen Sünders› (1843) en emprima lingia sin valurs religiusas e cristianas.[14][15]
Surtut dapi l’experientscha da l’Emprima Guerra mundiala è sa madirada tranter gidieus la persvasiun ch’ina pasch duraivla confurm a la Tora ed a l’Evangeli sa laschia be realisar cun surmuntar il chapitalissem che sa basia sin l’egoissem, la concurrenza e l’explotaziun.
Hermann Samuel Reimarus, Karl Kautsky, R. Eisler, Samuel George Frederick Brandon ed auters èn sa referids en lur cumbat social e politic cunter l’urden existent a la persuna e l’agir da Jesus ed accentueschan sia vischinanza tar il moviment dals zelots.[16]
Auters, sco per exempel il teolog Hans Küng, èn da l’avis ch’i sa tractia d’ina intenziun artifiziala e construida da vulair prender en possess la persuna da Jesus per intents socialrevoluziunars.[17]
Socialissem marxistic[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor Friedrich Engels munta ‹socialissem› anc il 1847 in moviment da la burgaisia, ‹communissem› percunter in moviment da lavurants; perquai han Karl Marx ed Engels dà da quel temp la preferientscha al term communissem. Pir il 1887 èn schizunt ils sindicats englais sa declerads sco moviment socialistic.[18]
Sur lung temp ha il marxissem gì entaifer il moviment socialistic ina sort ‹suveranitad d’interpretaziun›. Dal temp che l’emprima internaziunala è dada dapart (1876) fin la fin dal 20avel tschientaner èn las discussiuns entaifer e davart il socialissem surtut vegnidas manadas a basa da la terminologia da Marx ed Engels.
Marx ed Engels consideravan il socialissem tempriv sco ‹socialissem utopic› ed èn sa stentads da dar al moviment la basa teoretica decisiva cun sviluppar il socialissem scientific. Tenor lur teoria è l’epoca dal chapitalissem segnada da la confruntaziun tranter la classa dals chapitalists (che possedan meds da producziun sco possess privat) e la classa dals lavurants (proletariat). Ils lavurants èn sfurzads da vender als chapitalists lur forza da lavur. Ils chapitalists engaschan ils lavurants cunter pajament e profiteschan da lur lavur en quel senn ch’els pajan als lavurants adina be ina part dals daners che vegnan gudagnads tras lur lavur. Uschia s’enritgeschan ils chapitalists cun explotar ils lavurants. Ils interess divergents da las duas classas sa chattan tenor Engels e Marx en in conflict permanent, pia en in cumbat da las classas. Quel s’agraveschia pli e pli, uschia che la classa da lavurants organisada stoppia la finala conquistar la pussanza per liberar sasezza.[19] Ina giada che quest pass è fatg, èsi l’incumbensa da la dictatura dal proletariat d’eliminar dals meds da producziun tuttas furmas da possess privat per stgaffir uschia la premissa per la societad senza classas (communissem). Tenor Friedrich Engels sa preschenta questa dictatura sco domini democratic da la maioritad sur las restanzas da la classa dals sfruttaders. Ensemen cun Marx pretenda el da statalisar tut ils meds da producziun, per exempel en il ‹Manifest da la partida communistica›:
«Il proletariat vegn a far diever da sia pussanza politica per strair or da maun a la burgaisia successivamain tut il chapital, da centralisar tut ils instruments da producziun en ils mauns dal stadi, vul dir dal proletariat organisà sco classa regenta, e d’amplifitgar uschè spert sco pussaivel las forzas da producziun.»[20]
Co che la societad sa preschentia suenter il svilup dal socialissem al communissem, pia a la societad senza classas, n’han Marx ed Engels sapientivamain betg vulì concretisar. Quella vegnia a sa furmar, a basa da la teoria, per lung da svilups socials concrets. Dus enconuschents citats duain illustrar co ch’il svilup vers la fasa finala da la societad communistica dueva vesair ora:
«Suenter che la submissiun servila da l’individi sut la divisiun da la lavur è svanida e tras quai er la discrepanza tranter lavur spiertala e corporala; suenter che la lavur na furma betg be pli in med da surviver, mabain è daventada sezza il basegn da viver central; suenter ch’il svilup general dals individis ha er fatg crescher lur forzas da producziun e che tut las funtaunas da la ritgezza communabla sburflan pli ritgamain – pir en questa fasa superiura da la societad communistica po l’orizont da dretg burgais restrenschì vegnir surmuntà dal tuttafatg e po la societad scriver sin sia bandiera: ‹Mintgin tenor sias abilitads ed a mintgin tenor ses basegns!›»[21]
«Uschespert ch’i na dat nagina classa sociala pli da supprimer ed uschespert ch’il domini da classas è ì a fin – e cun quel era il cumbat da surviver ch’era d’attribuir a la producziun anarchica da fin qua e cun il qual eran colliadas collisiuns ed excess – na datti nagut pli da reprimer che faschess necessari ina pussanza da repressiun, vul dir in stadi. L’emprim act, en il qual il stadi passa si per propi sco represchentant da l’entira societad – numnadamain il prender possess dals meds da producziun en num da la societad – è a medem temp ses davos act autonom sco stadi. L’intervenziun d’ina pussanza statala en fatgs da la societad daventa numnadamain nunnecessaria sin adina dapli champs e sa durmenta tuttenina da sez. Al lieu dal reger persunas passa l’administrar raubas e diriger process da producziun. Il stadi na vegn betg ‹abolì›, el mora da sez.»[22]
Vladimir Iljitsch Lenin ha interpretà la fasa da la dictatura sco furma da la societad per sasez, la quala el ha numnà socialissem. Entaifer quella, uschia sia opiniun, vegnan ils proletaris a midar las relaziuns da producziun cun socialisar ils meds da producziun, uschia che las differenzas da classa sa schlian cun il temp da sez. Il stadi, che valeva per Marx sco instrument da supprimer ina classa sociala tras l’autra, daventia uschia obsolet e moria da sez, quai che mainia a la furmaziun finala da la societad umana, numnadamain al communissem.[23]
En rom da l’uschenumnada dispita dal revisiunissem entaifer ils socialdemocrats tudestgs èn marxists che pledavan per ina revoluziun sa distanziads da tals che vulevan cuntanscher il socialissem sur refurmas cuntinuantas. Rosa Luxemburg ha tranter auter accentuà la necessitad d’ina revoluziun cun far valair: «Per ils socialdemocrats datti in connex inseparabel tranter la refurma sociala e la revoluziun sociala: il cumbat per la refurma sociala è bain il med, ma la finamira è la midada sociala.»[24]
Ses adversari a l’intern da la partida, Eduard Bernstein, era percunter da l’avis ch’ils socialdemocrats vegnian da realisar la vieuta fundamentala da la societad cun persequitar in process da refurma cuntinuant. El ha mess en dumonda la necessitad da la revoluziun proletaria ed ha propagà da sa participar al sistem politic da l’Imperi. Questa differenziaziun è sa mantegnida dal temp da la Republica da Weimar ed er anc durant ils emprims ventg onns da la Republica federala tudestga.
Socialissem real[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ‹socialissem real› (er: ‹realsocialissem› u ‹socialissem realexistent›) sa designavan quels stadis che vegnivan regids dapi il 1917 d’ina partida communistica, per ordinari tenor il sistem d’ina partida. Igl eran quai surtut l’Uniun sovietica ed a partir dal 1945 ils stadis dal bloc da l’ost ch’eran liads al sistem da quella: la Pologna, la Tschecoslovachia, l’Ungaria, la Bulgaria, la Rumenia, la Republica democratica tudestga; ma er la Mongolia tranter il 1924 ed il 1992. Ultra da quai existan fin oz sistems fitg divers che vegnan per part subsummads sut la noziun socialissem real: la Republica Populara da la China (dapi il 1949), il Vietnam reunì suenter la Guerra dal Vietnam (dapi il 1975, resp. parzialmain gia pli baud), Laos (dapi il 1975), Cuba (dapi il 1959) e la Corea dal Nord (dapi il 1948).
Cun la Revoluziun d’october dal 1917 en Russia èn las ideas dal socialissem vegnidas messas enturn per l’emprima giada en la pratica en in stadi a gronda surfatscha. Il term dal socialissem real dueva explitgar, pertge che bleras prognosas da la teoria marxistica – sco la revoluziun mundiala u il svilup andetg da gronda bainstanza – n’èn betg sa verifitgadas en ils stadis socialistics; quests stadis duevan tuttina sa sviluppar vinavant vers il communissem, avevan però da sbatter cun problems da la politica reala.
Suenter la mort da Lenin ha Stalin fatg valair la teoria d’in «socialissem en in pajais», il qual saja bun da s’etablir e da sa mantegnair independentamain da la revoluziun mundiala. Trotzki percunter ha sviluppà sia teoria da la revoluziun permanenta; tras novas midadas a l’intern e revoluziuns en ulteriurs pajais vuleva el impedir che la revoluziun sociala sa marventia plaunsieu pervi da la birocrazia creschenta. Suenter che Stalin è sa fatg valair envers Trotzki, ha la partida communistica regenta er abandunà las finamiras oriundas dals bolschevics ch’avevan mess en vista ina democratisaziun da las structuras statalas apaina che las relaziuns da producziun sajan endrizzadas tenor ils princips socialistics. Sut il term ‹stalinissem› vegnan subsummadas las mesiras repressivas rigurusas che duevan suandar cun l’intent d’industrialisar il pajais, da collectivar l’agricultura, da realisar in’omogenisaziun etnica e da stenschentar tut las furmas d’opposiziun. Questa politica da Stalin e per part er da ses successurs sco er las cuntravenziuns permanentas cunter ils dretgs umans en ils stadis dal socialissem real han discredità quests sistems en tut il mund. Il fatg che tals stadis han facticamain realisà ina politica da pussanza naziunala, dictatoric-tecnocratica ed imperialistica ha periclità il svilup d’in socialissem independent da l’Uniun sovietica u da la China. Il socialissem real vegn ubain vesì sco la consequenza logica dal model socialistic da Marx ubain sco la perversiun da quel, uschia che blers critichers han snegà a quests stadis il dretg da sa numnar socialistics.
Dapi la vieuta e las revoluziuns paschaivlas dal 1989 è l’opiniun generala quella ch’il socialissem real, malgrà intgins sistems da quest gener anc existents, haja fatg istoricamain naufragi. Sco motivs principals vegnan enumerads ils suandants svilups:
- Cuntrari a quai ch’il marxissem aveva preditg, èn ils stadis industrials d’orientaziun chapitalistica en l’Europa, l’America dal Nord e l’Asia da l’Ost sa sviluppads sut pressiun dal moviment da lavurants e da la concurrenza dal socialissem real a stadis socials. Quels èn segnads d’in sistem da segirezza sociala che mitigescha las pli grondas differenzas socialas e la povradad e che minimescha uschia er il potenzial revoluziunar en ils stadis respectivs.
- L’apparat statal da la gronda part dals stadis dal socialissem real è sa mussà sco memia pauc flexibel, e quai betg il davos perquai ch’i mancavan ils instruments da cundecisiun democratica. Pervi d’impediments ideologics ed auters n’eran quests stadis betg preparads e betg abels d’ir enturn cun il grad da cumplexitad creschent da las societads dal vest modernas.
- Ils stadis dal socialissem real s’orientavan per ordinari al model da modernisaziun chapitalistic. Cun excepziun d’intgins champs tecnologics n’eran els però betg abels da tegnair pass cun il grad da modernisaziun dals stadis chapitalistics. Tuttina empruvavan els – per exempel cun subvenziunar il sectur da la sanadad, il traffic public, la producziun da vivonda da basa, la construcziun d’abitaziuns e.a. – da surpassar las prestaziuns socialas dals stadis chapitalistics (quai ch’ha manà a la moda da dir «surpassar senza suatar»).[25][26]
- A lunga vista èn ils sistems politics dals stadis dal socialissem real be vegnids purtads e sustegnids darar da las maioritads da la populaziun respectivas. Quai è surtut stà il cas en stadis, nua ch’il sistem correspundent è vegnì sfurzà si d’ordaifer, senza ch’igl avess gì lieu ina revoluziun a l’intern (surtut Ungaria, Tschecoslovachia, Rumenia, Pologna, Republica democratica tudestga e Bulgaria). Cunter l’opposiziun creschenta èn quests sistems vegnids tegnids en vita tras in stadi da polizia pli e pli excessiv (spiunar, repressiuns, censura e.a.). La part da la populaziun ch’era malcuntenta e che fiss pli gugent emigrada, è savens vegnida retegnida en il pajais cun agid da mirs e saivs da fildarom, ma er cun determinaziuns da visum restrictivas. Stadis dal socialissem real han er sezs applitgà mezs, sut ils quals ils cumbattants dal socialissem avevan patì en il 19avel tschientaner, sco quai è per exempel stà il cas en las persecuziuns dals trotzkists.
- A l’economia planifitgada statala e centrala sco ch’ella è vegnida realisada en la gronda part dals stadis dal socialissem real mancava savens la survista areguard las cundiziuns da partenza ed ils basegns al lieu. La planisaziun economica a lunga vista, la quala sa privava quasi da la pussaivladad da reagir sin resuns da vart da producents e consuments, n’era savens betg abla da reagir a curta vista sin situaziuns economicas cumplexas. La consequenza da quai è stà ch’igl è savens vegnì producì sper ils basegns reals ora, ch’igl èn vegnidas tralaschadas investiziuns che fissan stadas necessarias, che resursas èn vegnidas impundidas a moda incunvegnenta e ch’igl ha mancà il stimul per innovaziuns. In ulteriur motiv economic per il naufragi dal socialissem real han furmà ils auts debits statals. Quels èn surtut s’augmentads dal temp da la Guerra fraida per garantir che l’armament possia tegnair pass cun il svilup militar dals Stadis Unids e da la NATO.
[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la democrazia sociala europeica è sa mess tras a partir da ca. il 1900 il refurmissem ch’è da l’avis ch’il socialissem sa laschia cuntanscher il meglier tras refurmas democraticas e betg tras ina revoluziun sociala. Tras quai èn vegnids bandunads, l’emprim en la politica pratica e silsuenter er en la teoria, programs fundamentals che spetgavan tenor il concept marxistic dal cumbat da classas ch’il socialissem resultia d’in pegiurament dals cuntrasts socials che giaja a finir en ina revoluziun.
En la Germania ha la discussiun davart ina via revoluziunara u refumistica dal socialissem cumenzà cun publicaziuns dad Eduard Bernstein, las qualas han mess ad ir il 1896 la debatta davart il revisiunissem. A l’entschatta ha la posiziun da Bernstein bain chattà nagina maioritad entaifer la SPD. Ma suenter la mort dal president da la partida August Bebel il 1913 è questa via sa messa tras pli e pli fitg sut ses successur Friedrich Ebert. Quai sco er il consentiment da la fracziun parlamentara da la SPD als emprests per finanziar l’Emprima Guerra mundiala – quai che dueva muntar la fin da l’Internaziunala socialistica – ha manifestà cuntraversas ideologicas a l’intern da la democrazia sociala; quellas duevan la finala manar a la spartiziun da la SPF en USPD e MSPD. Las differenzas èn anc creschidas il 1917 cun la Revoluziun d’october en Russia. La finala hai dà ina spartiziun tranter socialists e communists; quests ultims han fundà atgnas partidas communisticas. La ruptura tranter ils dus champs è surtut sa mussada en la relaziun envers l’uschenumnà socialissem real tenor il model sovietic. La partida communistica da la Germania (KPD) ch’è vegnida fundada l’entschatta 1919 ha fatg valair da preservar, sco successura da la Lia da Spartacus e defendend l’internaziunalissem proletar, las meglras tradiziuns socialdemocratas. Suenter ch’ils manaders da Spartacus e fundaturs da la KPD Rosa Luxemburg e Karl Liebknecht èn vegnids assassinads, è la separaziun dal moviment da lavurants tudestg en ina SPD orientada a refurmas ed en ina KPD marxistic-revoluziunara stada sigillada. L’USPD, ch’ha empruvà d’intermediar tranter quests dus pols, ha pers adina dapli aderents en omaduas direcziuns e n’ha giugà a partir dal 1922 nagina rolla decisiva pli entaifer la Republica da Weimar.
En la Russia è la democrazia sociala gia sa spartida il 1903 en ils menschevics (= ‹minoritars›) orientads a refurmas ed ils bolschevics (= ‹maioritars›) marxistic-revoluziunars. Suenter in’ulteriura emprova da collavurar, è la ruptura stada il 1912 definitiva. Als menschevics sut Kerenski duevi reussir cun la Revoluziun da favrer 1917 da derscher il zar e da furmar ina nova regenza; ma els han cuntinuà la guerra cunter la Germania cun l’intent da gudagnar ulteriurs territoris. Il manader teoretic dals bolschevics – e suenter ses return il 1917 er pratic – è stà Vladimir Lenin. Cun si’offerta d’ina pasch immediata ha el gudagnà la maioritad en il congress dals cussegls; quella ha el tratg a niz per metter ad ir ina nova revoluziun, la quala era drizzada questa giada cunter il parlament russ a Son Petersburg. Igl è suandada la Guerra burgaisa russa ch’ha durà tschintg onns ed en il decurs da la quala igl è reussì als bolschevics da surventscher las differentas ‹truppas alvas› ch’eran restadas fidaivlas al zar. Sinaquai han ils bolschevics fundà l’Uniun da las republicas socialistas sovieticas (URSS) ch’è vegnida regida a partir dal 1952 da la Partida communistica sco partida unitara statala. Pervi da quest svilup è la democrazia sociala russa stada privada quasi fin la fin da l’Uniun sovietica il 1990 da tutta relevanza politica.
Il conflict a l’intern dal socialissem en la «dumonda da sistem» è pia ida a fin en Germania a favur dals refurmists, en Russia percunter a favur dals leninists. En la Republica da Weimar, e surtut suenter il spustament a dretga da quella, è be anc creschida a partir dal 1923 la secessiun tranter ils socialdemocrats ed ils communists, quai ch’ha flaivlentà las perspectivas per il futur dal socialissem en tut il mund. Fin il program da Heidelberg dal 1925 ha la SPD bain anc tegnì ferm a la finamira da remplazzar l’urden economic chapitalistic tras in socialistic. En la politica da mintgadi è la partida però ida la via da refurmas, empruvond da realisar successivamain sias finamiras en il parlament cun agid da cumpromiss e coaliziuns, e quai er cun collavurar cun forzas adversarias entaifer la societad. Igl è bain reussì a la SPD da sa far valair sco ina da las partidas democraticas las pli grondas entaifer l’emprima republica tudestga, la quala ha er purtà la gronda part da las regenzas. Ma bainspert è ella vegnida en la defensiva politica envers partidas naziunalas e radicalas da dretga; il 1933, curt suenter la KPD, è ella vegnida scumandada dal nov reschim naziunalsocialistic ensemen cun tut las autras partidas auter che la NSDAP; ils manaders da partida èn vegnids persequitads e las structuras da la partida èn vegnidas destruidas.
Suenter la fin da la dictatura naziunalsocialistica ha la SPD pudì sa regenerar; per impedir ch’il faschissem possia puspè gudagnar influenza, ha ella recurrì a finamiras socialisticas che muntavan intervenziuns energias en la posiziun monopolistica dal chapitalissem. Ma pir suenter la vieuta a l’economia da martgà en rom dal program da Godesberg l’onn 1959 è ella sa declerada sco partida populara. Il term ‹socialissem› è ussa vegnì definì sco ‹socialissem democratic› – per sa distanziar explicitamain dal communissem sovietic e per s’exprimer a favur dal sistem pluralistic da las democrazias dal vest. Uschia èsi reussì a la partida da sa schliar pass per pass da sia rolla d’opposiziun; il 1969 ha la SPD tschentà en la persuna da Willy Brandt per l’emprima giada in chancelier federal da la Republica federala tudestga. En sia decleranza da la regenza ha el mess en vista «dapli democrazia», però nagin socialissem en il senn dals vegls programs da partida.
Entaifer la zona d’occupaziun sovietica è la SPD vegnida sfurzada da s’unir cun la KPD dominanta a la SED. Questa partida unitara è restada a la pussanza dal 1949 fin la vieuta dal 1989/1990 e s’orientava al sistem politic da l’Uniun sovietica. Là è il socialissem vegnì interpretà er vinavant en opposiziun cun il chapitalissem dal vest e sco fasa preliminara dal communissem.
Dapi la fin dal socialissem real han regenzas socialdemocraticas instradà in’avertura creschenta vers in ‹nov center›. Per l’ala sanestra da la SPD e per critichers da la globalisaziun vegnan bandunads uschia valurs fundamentalas da la democrazia sociala e fatg in enclin davant il neoliberalissem, il qual vala sco furma spezialmain agressiva dal chapitalissem internaziunal.
La SPD resguarda sasezza però vinavant sco partida socialistica. Ella è commembra da l’Internaziunala socialistica e sa declera en il program da partida da Hamburg dal 2007 explicitamain a favur dal socialissem democratic, e quai en la tradiziun da l’«analisa da la societad marxistica».
Socialissem naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Gia il filosof Johann Gottlieb Fichte è sa distanzià en sias scrittiras tardivas dal model da stadi liberal, remplazzond quel tras in socialistic, il qual el ha amplifitgà en il decurs da las guerras da liberaziun antinapoleonicas cun ideas naziunalas. El propagava uss in socialissem naziunal che dueva furmar ina via intermediara tranter la tenuta reservada dal stadi da guitader e l’intervenziunissem dal stadi d’assistenza sociala. Ses socialissem naziunal s’orientava ad ina furma economica prechapitalistica. L’urden economic dueva vegnir organisà sco economia da planisaziun statala a basa d’ina organisaziun corporativa.[27]
[modifitgar | modifitgar il code]
La relaziun tranter socialissem e naziunalsocialissem vegn discutada entaifer la scienza a moda cuntraversa; quai è surtut d’attribuir al fatg ch’il term ‹socialissem› vegn duvrà a moda fitg differenta. Uschia vegn la ferma tendenza antiliberala dal naziunalsocialissem designada per part sco ‹socialistica›. Medemamain sa tractavi tar ina part centrala da la propaganda dal naziunalsocialissem d’empermischuns da politica d’economia e sociala. Il naziunalsocialissem pretendeva d’esser – en cuntrast tar las empermischuns inaccumplidas dal socialissem ed en vista a la miseria da la crisa economica mundiala – in «socialissem d’acziun»[28]. Dal marxissem è il naziunalsocialissem sa distanzià decididamain ed ha laschà persequitar ed assassinar marxists e communists.
Il scienzià da dretg Johann Braun scriva: «Er il naziunalsocialissem sa basa sin in’utopia socialistica. Bain n’ha quel betg en mira in socialissem per tuts, pia internaziunal, mabain be in naziunal; ma la logica d’in pensar giuridic utopic prevala er qua.»[29]
Il politicher da la SPD Rudolf Breitscheid ha manegià a chaschun dal di da partida dal 1931 a Lipsia che «schizunt il naziunalsocialissem saja sfurzà da dar a sasez ina cumparsa socialistica». Quai cumprovia «che a la fin da las fins marscha tuttina l’idea dal socialissem». Las gruppaziuns socialisticas entaifer la NSDAP, sco per exempel l’ala socialrevoluziunara enturn Otto Strasser, han però bandunà la partida avant la praisa da pussanza.[30] Per auters resulta ina part essenziala da ses effect ideologic dal fatg ch’il naziunalsocialissem haja unì elements tant dal naziunalissem sco er dal socialissem.[31]
Hitler sez, uschia l’istoricher Henry A. Turner, saja bain adina s’exprimì a favur dal possess privat e dal princip da concurrenza liberal. El n’haja però betg fatg quai or da ponderaziuns liberalas, mabain sin fundament da premissas socialdarwinisticas. En il senn d’in primat da la politica haja el postulà che l’economia stoppia adina star sut la cumplaina controlla da la politica. Ina teoria economica consistenta n’haja il naziunalsocialissem mai sviluppà.[32] Er Joachim Fest conceda che Hitler n’haja bain mai statalisà meds da producziun, ma «betg auter che tut las tendenzas entaifer il socialissem ha er el promovì l’unifurmaziun sociala».[33]
Nova sanestra[modifitgar | modifitgar il code]
Da l’opposiziun extraparlamentara dals onns 1960 èn resortidas dapi ils onns 1970 d’ina vart intginas gruppas communisticas, da l’autra vart gruppas ‹nundogmaticas› ed ‹antiautoritaras›, las qualas vegnan subsummadas sut il term ‹Nova sanestra›. Manaders da students sco Rudi Dutschke han represchentà in socialissem democratic, il qual els han cunfinà tant envers la democrazia sociala sco er envers il socialissem real. Questas gruppaziuns èn per ordinari stadas activas ordaifer las partidas, en l’ambient dals novs moviments socials, e na vegnivan strusch purtadas dals lavurants u dals sindicats; ellas han però cuntanschì influenza parlamentara cun la fundaziun ed il success creschent da la nova partida Die Grünen. Culturalmain ha il moviment da students dals onns 1960 manà ad ina liberalisaziun da la societad ed ad ina tenuta pli differenziada envers l’ideal dal socialissem che vegniva associà fin qua quasi be cun ils aspects dictatoricas dals sistems da l’ost.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista communistica è il socialissem democratic vegnì disfamà tranter il 1928 ed il 1934 en connex cun la SPD sco faschissem social. Er dal temp da la Republica democratica tudestga è quest term per ordinari vegnì duvrà da la SED sco sinonim per la democrazia sociala (en la furma svalitanta ‹democratissem social›). Suenter la vieuta ha la SED però declerà precis quest term sco nova idea directiva; il 1990 ha ella midà il num en Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) ed ha adattà il program; il 2005 è ella sa renumnada Die Linkspartei ed a partir dal 2007, suenter esser s’unida cun la WASG dal vest, sa numna la nova partida Die Linke.
En auters stadis da l’Europa dal Vest avevan partidas communisticas gia instradà a partir dals onns 1960 in curs antisovietic ch’è vegnì enconuschent sut il term ‹eurocommunissem›. Da quest moviment han per exempel fatg part la partida communistica da l’Italia (che sa numna dapi il 1990 Partito Democratico della Sinistra – PDS) u la partida communistica franzosa (PCF). Questas anteriuras partidas communisticas sa stentan d’ina vart da schlargiar il stadi social e dumestitgar il chapitalissem tras intervenziuns legalas, da l’autra vart vulan ellas cumplementar il parlamentarissem tras plebiscits ed ulteriurs elements da la democrazia directa.
Perspectivas[modifitgar | modifitgar il code]
Ina debatta scientifica davart il socialissem sco furma da la societad alternativa, sco ch’ella vegniva manada a las universitads ils onns 1960 en rom dal moviment da students, n’ha strusch pli lieu oz. Be singuls sociologs sco Wolfgang Fritz Haug pretendan en vista al chapitalissem da hightec e da las modas da viver ch’èn colliadas cun quel d’emprender or da las experientschas istoricas e d’actualisar il project socialistic.
En sia scrittira ‹Die Idee des Sozialismus› ha il filosof social Axel Honneth empruvà d’elavurar l’idea oriunda dal socialissem, da liberar quella da ses context da la revoluziun industriala e da la reformular uschia ch’ella è applitgabla er en noss temp. Per el furma la ‹libertad sociala› l’element central dal socialissem. En il mund dad oz muntia quai ina pratica politica experimentala sin via vers ina societad solidarica, la quala na saja betg be d’avisar sin il champ economic, mabain er en la sfera politica ed en las relaziuns persunalas (surtut tranter las schlattainas).[34]
In’ulteriura reinterpretaziun preschenta il sociolog Heinz Dieterich cun ses concept dal socialissem en il 21avel tschientaner. El collia la teoria da valurs marxistica cun elements da la democrazia da basa; da quai resulta l’idea d’ina economia d’equivalenza che vegn dirigida directamain da las persunas che stgaffeschan la (pli-)valur e quai a basa democratica e senza sa suttametter al dictat da l’economia da martgà. Emprovas d’applitgar questa nova teoria en la pratica han lieu actualmain a Venezuela (‹Bolivarissem›) ed en la Bolivia.
Critica[modifitgar | modifitgar il code]
L’effizienza economica è manglusa[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’entschatta da la discussiun reproscha l’economia politica als socialists da disponer da nagina alternativa economica che saja abla da sa cumprovar en la pratica resp. ch’ils experiments che sajan vegnids fatgs fin qua hajan tuts fatg naufragi.[35] Entaifer la proxima generaziun d’economs ha Eugen von Böhm-Bawerk danovamain confruntà il marxissem en si’ovra ‹Kapital und Kapitalzins› (1884–1902) cun il problem dal quint economic; silsuenter ha Ludwig von Mises anc extendì ils arguments economics che pledian a disfavur dal socialissem. Tenor quests economs neghescha il socialissem l’entir process dal martgà; tras quai mancan ils pretschs da martgà, ils quals furman signals per stgarsezzas. Sche quels mancan, na datti nagina pussaivladad da giuditgar a moda raziunala davart investiziuns alternativas, sco che Mises è abel da deducir or da sia teoria d’acziun. Bain succeda il medem er en l’economia da martgà liber, numnadamain en quel mument ch’il stadi intervegna en il martgà cun diriger ils pretschs – er en quest cas vegn la direcziun da la producziun influenzada. A las regenzas resti alura be da returnar a l’economia libra u d’empruvar da curreger il dischequiliber tras ulteriuras furmas d’intervenziun, las qualas disturban da lur vart la structura da concurrenza dals pretschs da martgà. En quest senn è l’economia da mintga stadi intervenziunistic inevitablamain instabila – ma en ils stadis da l’economia da martgà succeda quai a moda bler pli moderada ch’en ils stadis da l’economia planifitgada.[36]
Milton Friedman accentuescha che economias socialisticas produceschian en general products da pli nauscha qualitad per pretschs pli auts.[37]
I mancan ils dretgs individuals e la constituziunalitad[modifitgar | modifitgar il code]
Nietzsche, ch’ha vivì dal temp da Marx ed Engels, ha descrit il 1878 il socialissem sco il frar giuven dal despotissem che parevi prest surmuntà. Il socialissem dumondia suenter ina pussanza statala fitg vasta e ferma ed haja la tendenza da supprimer l’individi. Vers anora crititgeschia il socialissem bain la ferma pussanza statala existenta e pretendia da sasez da producir uschè pauc stadi sco pussaivel. Ma facticamain sa laschia il stadi da pussanza cesaric ch’il socialissem haja en mira be realisar cun suttametter tut ils burgais e cun agid d’in terrorissem rigurus. En quest senn fetschia il socialissem maldiever dal term da la giustia e prepari en vardad in reschim da terrur.
Er tenor l’opiniun dal scolar da Mises Friedrich August von Hayek ha la socialisaziun dals meds da producziun inevitablamain per consequenza ch’ils dretgs individuals e la constituziunalitad pegiureschan. Per pudair preservar dapertut e da tut temp il stadi da dretg stuess l’apparat da planisaziun acceptar che sias cumpetenzas d’intervenziun sajan limitadas; quai n’è però betg cumpatibel cun il sistem, damai che las autoritads na fissan en quest cas betg ablas d’exequir lur incumbensas.[38]
L’econom Jürgen Pätzold ha formulà questa problematica suandantamain: «Areguard la politica sociala pretenda la planisaziun centrala il collectivissem ed areguard la politica statala il totalitarissem en furma dal sistem d’ina partida. In’economia da martgà che funcziuna è dependenta d’in ambient da libertads politicas ed economicas. Cun in’economia a basa d’ina administraziun centrala na fiss in tal sistem da libertads percunter betg cumpatibla. En l’economia da planisaziun furma la libertad d’agir e da sa mover dals individis in factur da disturbi latent, il qual il stadi emprova da chatschar enavos.»[39]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. J.G. Buhle, Lehrbuch des Naturrechts, Göttingen 1798, p. 40.
- ↑ Hannes Leidinger/Verena Moritz, Sozialismus, 2008, p. 12.
- ↑ Jost Müller: Sozialismus, Rotbuch 3000, ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.
- ↑ Jedermanns Lexikon in zehn Bänden, tom 8, Verlagsanstalt Hermann Klemm A.-G., Berlin-Grunewald 1930, p. 417.
- ↑ Klaus Motschmann: Mythos Sozialismus – Von den Schwierigkeiten der Entmythologisierung einer Ideologie. MUT-Verlag, Asendorf 1990, p. 25.
- ↑ Willi Albers: Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, surtut Sozialismus.
- ↑ Michael Newman: Socialism – A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2005, p. 72.
- ↑ Günter Rieger: Sozialismus. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.
- ↑ Die Zeit: Lexikon in 20 Bänden, Zeitverlag, Hamburg 2005, ISBN 3-411-17560-5, tom 13, p. 554.
- ↑ Willi Albers: Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, chavazzin Sozialismus.
- ↑ Günter Rieger: Sozialismus. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.
- ↑ Michail Bakunin: Staatlichkeit und Anarchie (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 68.
- ↑ Michail Bakunin: Staatlichkeit und Anarchie (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 70.
- ↑ Sebastian Prüfer: Sozialismus statt Religion – Die deutsche Sozialdemokratie vor der religiösen Frage 1863–1890, Vandenhoeck & Ruprecht, 2002, p. 276.
- ↑ Gerda Soecknick: Religiöser Sozialismus der neueren Zeit unter besonderer Berücksichtigung Deutschlands, 1926, p. 24.
- ↑ Oscar Cullmann: Jesus und die Revolutionären seiner Zeit, J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), Tübingen 1970, p. 19.
- ↑ Hans Küng: Christ sein, dtv, Minca 1976, p. 219.
- ↑ Friedrich Engels: ‹Das kommunistische Manifest›, Marx/Engels, Ausgewählte Schriften, tom I, Berlin 1968, p. 21ss. (= Prefaziun tar l’ediziun tudestga dal 1890).
- ↑ Heinrich August Winkler, Geschichte des Westens: Von den Anfängen in der Antike bis zum 20. Jahrhundert, p. 758, Verlag C.H. Beck, 2. ed. 2010.
- ↑ MEW 4: 481.
- ↑ Karl Marx, Kritik des Gothaer Programms, MEW 19, p. 21.
- ↑ Friedrich Engels: Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft, MEW 19, p. 224.
- ↑ Gabler Wirtschaftslexikon, chavazzin Marxismus-Leninismus. Springer, Wiesbaden 1997, tom 3, p. 2561; Hans-Peter Waldrich: Sozialismus. En: Bernhard Schäfers (ed.): Grundbegriffe der Soziologie, 8. ed., Opladen 2003, p. 326.
- ↑ Rosa Luxemburg: Sozialreform oder Revolution, 1900; cità tenor: Cordula Koepcke: Revolution – Ursachen und Wirkungen, Günter Olzog Verlag, Minca 1971, p. 130.
- ↑ http://www.spurensicherung.org/texte/Band4/jevermann.htm.
- ↑ http://www.zeit.de/1970/17/ulbricht-muss-kuerzertreten.
- ↑ Jan Rohls: Geschichte der Ethik, Mohr Siebeck, 1999, p. 442s.
- ↑ Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: ‹Sozialismus der Tat›
- ↑ Johann Braun: Einführung in die Rechtsphilosophie, Mohr Siebeck, 2006, p. 147.
- ↑ 4 da fanadur 1930: Aufruf der Otto-Strasser-Gruppe – ‹Die Sozialisten verlassen die NSDAP›; sin www.ns-archiv.de.
- ↑ Zeit.de: Der nationale Sozialismus.
- ↑ Henry Ashby Turner: Die Großunternehmer und der Aufstieg Hitlers. Siedler Verlag, Berlin 1985, p. 92–106.
- ↑ Joachim Fest: War Adolf Hitler ein Linker? (taz.de, 27 da settember 2003).
- ↑ Axel Honneth: Die Idee des Sozialismus. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2015.
- ↑ Pierre-Joseph Proudhon: Système des contradictions économiques, ou philosophie de la misère, Oeuvres Complètes, tom I, ed. da C. Bouglé, H. Moysset, Genevra e Paris 1982, p. 66s.
- ↑ Cf. Richard Ebeling en l’introducziun tar Money, Method, and the Market Process – Essays by Ludwig von Mises, ed. da Margit von Mises e Richard M. Ebeling, Ludwig von Mises Institute, 1990.
- ↑ Interview: Milton Friedman – Nobel Prize in Economics, 31 da schaner 1991, Stanford, California.
- ↑ Friedrich August von Hayek: The Road to Serfdom (tudestg Der Weg zur Knechtschaft).
- ↑ Patzold: Soziale Marktwirtschaft, en: juergen-paetzold.de, consultà ils 28 da favrer 2015.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Rudolf Bahro: Die Alternative. Zur Kritik des real existierenden Sozialismus. 1977.
- Max Beer: Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe. Mit Ergänzungen von Hermann Duncker, 2. ed., restampa da la 7. ed. dal 1931, Erlangen 1973, ISBN 3-920531-17-5 (versiun online).
- Michael Brie e Christoph Spehr: Was ist Sozialismus? Retscha Kontrovers da rosalux.de, Berlin 2008.
- Michael Brie: Sozialismus (PDF; 27 kB). En: Ulrich Brand, Bettina Lösch, Stefan Thimmel (ed.): ABC der Alternativen. Von ‹Ästhetik des Widerstands› bis ‹Ziviler Ungehorsam›, Hamburg 2007, p. 223s., ISBN 978-3-89965-247-5.
- B. Crick: Socialism. Milton Keynes, Open University Press. 1989.
- Erhard Crome: Sozialismus im 21. Jahrhundert. Zwölf Essays über die Zukunft (PDF; 898 kB), Berlin 2004.
- Jacques Droz (ed.): Geschichte des Sozialismus. 17 toms. Ullstein, Francfurt a.M.-Berlin-Vienna 1974ss.
- Konrad Farner e Theo Pinkus (ed): Der Weg des Sozialismus. Quellen und Dokumente vom Erfurter Programm 1891 bis zur Erklärung von Havanna 1962. Rowohlt, Reinbek 1964.
- Iring Fetscher: Für eine bessere Gesellschaft. Studien zu Sozialismus und Sozialdemokratie. Ed. da Clemens K. Stepina e.a. Vienna: Lehner, 2007, ISBN 3-901749-57-8.
- Georg Fülberth: Sozialismus. Cologna: PapyRossa. 2010.
- Ralf Hoffrogge: Sozialismus und Arbeiterbewegung in Deutschland – von den Anfängen bis 1914, Stuttgart 2011, ISBN 3-89657-655-0.
- Axel Honneth: Die Idee des Sozialismus. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2015, ISBN 978-3-518-58678-5.
- Thomas Meyer: Sozialismus. VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 3-531-15445-1.
- S. Mukherjee / S. Ranaswamy: A History of Socialist Thought. Londra 2000, ISBN 0-7619-9465-3.
- Jost Müller: Sozialismus. Rotbuch 3000, ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.
- P. Weber: Sozialismus als Kulturbewegung. Frühsozialistische Arbeiterbewegung und das Entstehen zweier feindlicher Brüder Marxismus und Anarchismus, Düsseldorf: Droste. 2000.
- Critica
- Friedrich August von Hayek: The Road to Serfdom (1944). Ediziun tudestga: Der Weg zur Knechtschaft. Olzog 2007, ISBN 3-7892-8227-8.
- Friedrich August von Hayek: The Fatal Conceit: The Errors of Socialism (1988). Ediziun tudestga: Die verhängnisvolle Anmassung: Die Irrtümer des Sozialismus, Tübingen 1988. ISBN 3-16-146674-8.
- Ludwig von Mises: Die Gemeinwirtschaft – Untersuchungen über den Sozialismus. Gustav Fischer, Jena 1922, ISBN 978-3828204119 (online).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Glista da litteratura davart l’istorgia dal socialissem e dal moviment dals lavurants sin las paginas da la fundaziun da Rosa Luxemburg (online sin rosalux.de).
- Otto Bauer: Integraler Sozialismus.
- Max Beer: Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe, toms 1–5. Berlin 1921–1923.
- Archiv da texts da William Morris.
- James P. Cannon: Was ist Sozialismus?
- Albert Einstein: Why Socialism?, en: Monthly Review, 1949. Tudestg: Warum Sozialismus?
- Francois Villegardelle: Geschichte der socialen Ideen vor der französischen Revolution, oder: Die alten Denker und Philosophen, die Vorläufer und Vorkämpfer der neueren Socialisten, Berlin 1846.


c: text/html

text:
Col Maladët
Questo testo fa parte della raccolta Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali (grafia moderna) tratto da TALL Vocabolar dl ladin leterar
Col Maladët.
Col Maladët é defora da Punt da Bos, daite da Verda. Ta Col Maladët vëigon n Crist sön n pinch. Sot a strada él dër na bona fontana y sura strada de gragn pedruns, che foss de bi posć por sassins de strada. Zacan odôn gonot iló lʼ Orco y degügn ne fô sigüsc a passé iló de nöt; lʼ Orco vardâ iló n gran tesur, chʼ ê zacan sté ascognü anter chi sassuns ite. Chi da La Ila á bëgn plü gonot ciaré de le chirí, á ciavé y ciavé, mo ëi é dagnora restá cun tan de nes. Sce jënt gnô da marcé cun bestiam do lʼ Aimaria da sëra y chʼ ara ne stô en compagnia adöm y se racomanâ a Dî, fôla sigüda de perde döta la nöt y de raboscé te chi barantli incërch, fina chʼ an aldî la ciampana da La Ila sonan lʼ Aimaria da doman; spo fôla indô sön strada y sʼ intopâ a ciasa. Na ota fôl n fant dl gran patrun da Plaza dessura, che fô zacan le maiú te Corvara. Ël menâ sis per de bos ite pert. Fora Pedraces bravâl, chʼ ël i la ó pa taché al Orco, en caje chʼ al le scecass. Dit chësc pëiel ite da scür y röia a post, mo vé, te na ota devënta i bos spaui y sʼ un sciampa sö vers Sassongher; ël instës ne vëiga nia y al i pê dʼ ester te n fol. Anter chi sasc fora aldel tres cigan lʼ Orco y n tof fôl iló tan da Orco, chʼ al é tomé ciurn iló zënza plü se descedé incina lʼ ater de da doman. Descedé chʼ ël fô, êl döt sgrafedé tl müs y le guant deventé na pientla, chʼ al somiâ instës ascheje lʼ Orco. Al se sëgna y te chël conëscel, chʼ al é dlungia fontana y Col Maladët. I bos éson jüs a chirí, mo trëi nʼ án ciafé de smodiá sot Sassongher. Le patrun de Plaza á spo metü n Crist sön chël pinch, y do da chël dijon, chʼ al sî gnü n püʼ miec; mo temëi se tëm pa ma ciamó la jënt, che mëss passé iló de nöt, y gonot vëigon can n iat fosch, can n om vistí de blanch y dʼ atres cosses che fej spavënt. Ia delá da Col Maladët sön chi Chëlalc aldon gonot les stries balan, dandaldöt la jöbia sëra; le bal döra incina lʼ Aimaria da doman dl vëndres.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Burgenland
El Burgenland (Gradišće in croatt e Őrvidék in ongares) l'è on land de l'Austria, el pussee oriental. L'era in de l'Ungheria e l'è entraa in de l'Austria domà in del 1921. I lengov offiziai hinn el todesch, el ongares e 'l croat. La capital l'è Eisenstadt
Division[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è dividuu in 7 distrett e dò città statutari:
Città statutari
- Eisenstadt E
- Rust RU
Distretti
- Neusiedl am See ND
- Eisenstadt-Umgebung EU
- Mattersburg MA
- Oberpullendorf OP
- Oberwart OW
- Güssing GS
- Jennersdorf JE


text:
En in pled davant demonstrants en la chapitala tirca Ancara ha il primminister Yildirim appellà da «gustar» ils 15 da fanadur sco firà.
Reintroducir paina da mort
Ultra da quai ha Yildirim danovamain menziunà che la Tirchia pudess puspè introducir la paina da mort. A las pretaisas da la massa demonstranta per la paina da mort ha Yildirim respundì: «Nus avain obtegnì voss messadi». Ils putschists vegnian «chastiads a moda la pli severa». La paina da mort en Tirchia era vegnida abolida l’onn 2004.
Sco il president Erdogan aveva gia pretendì avant ha era Yildirim appellà al pievel da vinavant sa radunar e da demonstrar cunter l’emprova da putsch.
Reacziuns europeicas: Stadi da dretg periclità
Differents politichers averteschan la Tirchia da reintroducir la paina da mort.
La Tirchia suprimiss las tractativas d’adesiun cun l’Uniun Europeica, ha ditg il minister da l’exteriur dal Luxemburg Jean Asselborn. E per il minister da l’exteriur austriac Sebastian Kurz fiss la reintroducziun da la paina da mort absolutamain inacceptabla. L’incumbensada per affars da l’exteriur da l’UE Federica Mogherini avertescha la Tirchia en general: da betg decider mesiras che pericliteschan il stadi da dretg.
Ulteriuras arrestaziuns
Suenter che l'emprova da derscher la regenza tirca ha fatg naufragi ha la polizia tirca arrestà ulteriurs schuldads, numnadamain quels ch'avessan gì da bloccar il president Recep Tayyip Erdogan en ses hotel da vacanzas. Ils 14 schuldads sajan vegnids arrestads en la citad da Marmaris.
En tut ha la regenza tirca fin ussa laschà arrestar radund 6’000 persunas. Ina part dal militar tirc aveva empruvà da derscher la regenza tirca la notg sin sonda.
RR novitads 06:00


text:
La svieuta è s'augmentada durant il 2017 per 8,2% sin 2,1 milliardas francs, uschia la Ems Chemie en ina communicaziun. Cun quai ha la firma spezialisada sin polimers e chemicalias spezialas ademplì la finamira da cuntanscher ina svieuta da 2 milliardas francs.
Il gudogn operativ, avant taglias e taxas, è creschì per radund 6,3% sin 582 milliuns francs. Il gudogn da concern, er per 6,3% sin 484 milliuns. La marscha è uschia dentant sa sminuida levamain, quai dentant sin in nivel aut.
Products innovativs laschan crescher gudogn
Sco raschun per lur svilup positiv tar il gudogn e la svieuta declera la Ems Chemie ch'ella haja pudì crescher grazia a lur products innovativs surproporziunalmain al martgà. Quai malgrà l'industria d'autos che flaivlentia il mument. Per il plus da svieuta hajan tranter auter procurà ils pretschs pli auts per materias primas.
Per la radunanza generala vegn proponì ina dividenda da 18 francs per aczia. Per l'onn 2018 è il management da la Ems Chemie plain fidanza e spetga da pudair surpassar la svieuta sco era il gudogn.
RR novitads 06:00


text:
Cun ils pretschs da laina sbassants, sajan era las plazzas da lavur en privel, uschia Thomann. Intginas interpresas hajan era introducì lavur curta. Era el sez ha gia sentì las consequenzas en sia interpresa. Las entradas sajan sa reducidas per in terz.
Cun ils pretschs da laina sbassants, èn era las plazzas da lavur en privel.
Alla radunanza generala ha la Selva fatg cler ch'ella spetgia ch'ils possessurs da guaud dettian clers signals envers la politica e la publicitad. Els stoppian pretender dapli daners dal chantun.
Urban Maissen da l'Uffizi chantunal da guaud e privels da la natira ha ditg ch'il chantun guardia, tge mesiras che sajan pussaivlas. En emprima lingia saja quai dentant era ina decisiun politica, sch'il chantun possia e veglia dar dapli daners.


text:
Mustér: Festa dal vitg cun blera musica
- Venderdi, 11.8.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 11.8.2017, 11:45, RTR
Dapi plirs onns nha Mustér betg pli organisà ina festa per la populaziun. Uss èsi puspè uschè lunsch. Sonda, ils 12 davust, duain indigens ed esters star da cumpagnia.
Ina part impurtanta da quest eveniment è la musica. I dat quatter concerts cun Mattiu Defuns (17:10), Chiara Jacomet e band (18:20), la musica da tschaiver Las Bagordas (19:30) e Pascal Gamboni (20:00). Suenter datti musica e saut ed ultra da quai pon ins tadlar musica en il stil da country en il center da sanadad Puntreis.
Passa 40 stans
Sper la musica datti 30 stans da fiera e 15 stans da gastronomia cun spezialitads regiunalas, ina exposiziun da maschinas forestalas, ils pumpiers en acziun ed in grond program per ils uffants.
Communablamain enavant
Sco la presidenta dal comité dorganisaziun Larissa Fry di, hajan els gia entschet a preparar la festa dal vitg avant ca. in onn. Els fetschian quai per lemprima giada. Lidea da far ina tala festa saja vegnida, perquai chella saja stada ditg en lEngiadina e là fetschian ins bleras festas dal vitg. Cura chella saja turnada a Mustér haja ella pensà che quai saja ina chaschun dentschaiver cun quest eveniment. I saja ina pussaivladad che indigens ed esters possian sentupar – quai tenor il motto: Communablamain enavant.
La festa dal vitg è en il conturn dal plaz scola. Uschia sperian els chi dettia dapli atmosfera e vita, di Larissa Fry. La festa cumenza da las 14:00 e cuzza fin suenter mesanotg.


text:
Regiuns
-
-
SurselvaEngiadinaUlteriur GrischunGrischun centralValladas talianas
-
Davosas novitads ord tut las regiuns
-
Falleri Fallera – la app cun varga 1'600 texts da chanzuns
La applicaziun è in success – varga 4'500 persunas han gia chargià giu la app cun texts da chanzuns rumantschas.
-
Lavuratori da scriver – Sviluppar ina istorgia or dad ina ditga
Ditgas – ier, oz e damaun. Quai è sta il tema dad in lavuratori da scriver creativ, organisà da la ULR.
-
Champ tradiziunal da Tschuncaisma dals battasendas
Las 11 secziuns dals battasendas dal chantun Grischun s'inscuntran quest onn a Landquart.
-
Cun las dretgas plantinas cunter la mort d'avieuls
Cun metter plantinas indigenas en l'iert vivan er ils avieuls e las tgirallas pli ditg.
-
Il quint annual da Conters serra cun surpli d'expensas
Tar expensas totalas da bun 2 milliuns francs, serra il quint da Conters cun in surpli d'expensas da 300'000 francs.
-
Stefan Schmid vinavant president communal da Val S. Pieder
La radunanza communala da Val S. Pieder ha confermà il president communal en ses uffizi.
-
Nova pendiculara Savognin cun sustegn da vischnanca
Las Pendicularas da Savognin vulan remplazzar la sutgera da quatter a Savognin a Tigignas. Gidar duai era la vischnanca.
-
Surselva Romontscha: La Quotidiana en il focus
Igl è stà il tema principal a la radunanza generala da la Surselva Romontscha: L’avegnir da la Quotidiana.


text:
Contignü prinzipal
Nominaziun y designaziun
La nominaziun y la designaziun é espresciuns concretes dla competënza dl'aministraziun publica de designé na porsona titolara de n'inciaria. Inanter nominaziun y designaziun él indere na desfarënzia sostanziala: pro la nominaziun vëgn na inciaria surandada tres na dezijiun direta da pert dl'aministraziun provinziala (te chësc caje dal Consëi), pro la designaziun ti speta bëgn al'aministraziun (te chësc caje al Consëi) la individuaziun dla porsona por n ofize determiné o por na certa inciaria, mo la surandada ofiziala vëgn fata tres n at de nominaziun da pert de n ater soget privat o publich.
La competënza dl Consëi a nominé porsones sciöche titolares de ofizi determinà o a les designé por inciaries determinades é scrita en pert te desposiziuns spezifiches dl Statut d'autonomia y tles normes d'atuaziun relatives (generalmënter por nominaziuns y designaziuns de na certa relevënza istituzionala sce an conscidrëia che le Consëi é l'organn rapresentatif dla Provinzia de majera importanza) y en pert te leges provinziales y statales.
Danter les nominaziuns y les designaziuns de competënza dl Consëi provinzial vëgnel dantadöt indiché:
- la nominaziun de 2 comëmbri dla comisciun paritetica di sis y di dodesc aladô dl articul 107 dl Statut d'autonomia;
- la designaziun de 7 comëmbri dla comisciun permanënta por i problems dla Provinzia de Balsan (istituida pro la presidënza dl Consëi di Ministri) aladô dla mosöra 137 dl Pachet;
- la nominaziun de 3 mëmbri dl comitê de consëns inanter Stat y Provinzia aladô dl articul 13 dl D.P.R. n. 752/1976;
- la nominaziun dla defensuria popolara o dl defensur popolar aladô dla lege provinziala dl 10 de messè 1996, n. 14;
- la nominaziun de meses les vicares y de mec i vicari (4) dl Tribunal aministratif regional - seziun autonoma de Balsan aladô dl D.P.R. n. 426/1984, y mudaziuns y integraziuns suandëntes;
- la nominaziun de 4 mëmbri dl Comitê provinzial por les comunicaziuns (Corecom) aladô dla lege provinziala dl 18 de merz 2002, n. 6;
- la designaziun de 3 mëmbri efetifs y 3 mëmbri suplënc respetivamënter tla comisciun zircoscrizionala dles lîtes sides de Balsan che ince dles sotcomisciuns de Balsan, Porsenù, Bornech, Maran y Solaneres;
- la designaziun de na rapresentanta o de n rapresentant o de de plü rapresentantes y rapresentanc dl Consëi provinzial de Südtirol te presidënzes, ti consëis d'aministraziun, ti collegiums di controlacunc, tles consultes, tles comisciuns o ti comitês che é gnüs istituis pro l'aministraziun provinziala (te valgügn caji ti speta le dërt de fà propostes ala mendranza politica).
Pro dötes les nominaziuns y designaziuns vëgnel apliché la litaziun socrëta.


text:
1990
Il favrer 1990 han la CRR ed il studio inoltrà ina instanza cun il postulat per in augment dal temp d'emissiun dal Radio Rumantsch da ca. 5 a 10 uras per di. Davent dal settember vegn dublegiada l'emissiun Svizra Rumantscha, quai vul dir: ella vegn emessa en media duas giadas al mais. Ella cumpiglia ussa quatter tips d'emissiun: Cuntrasts, Muschkito, Pez a Cup e Direct da...
1991
Il program rumantsch vegn restructurà. Empè da 5 uras vegnan emessas 6 1/2 uras per di e quai senza dapli meds finanzials ed ulteriur persunal. A la Via dal teater 1 lavuran ussa var 50 persunas. Ils 22 da november dat la radunanza da delegadAs da la societad purtadra SSR novs statuts. La CRR daventa ina societad regiunala independenta cun ils medems dretgs e las medemas cumpetenzas sco las organisaziuns purtadras da las ulteriuras trais regiuns linguisticas. Il president da la CRR (dr. Fidel Caviezel) daventa commember da la giunta dal cussegl central da la SSR.
1992
L’emprim da fanadur daventa il Radio Rumantsch in'unitad d'interpresa independenta ed autonoma sut l'ensaina da la reorganisaziun da la SSR. Il Radio Rumantsch survegn in directur (Chasper Stupan) che daventa commember da la direcziun da la SSR.
L’emprim da november prenda la «Rediffusion» da la citad da Turitg il program dal Radio Rumantsch sin sia rait da cabels. La vischnanca rumantscha la pli gronda en Svizra (passa 6'000 RumantschAs) po vegnir provedida cun emissiuns en il quart linguatg naziunal. Il Telesguard vegn ussa er repetì sin il chanal da TSI cun suttitels talians.
1993
La direcziun generala da la SSR metta a disposiziun ulteriurs meds finanzials per offrir in program da la damaun. I vegn er investì en ina tecnologia nova (per programmar la musica cun EED/unitad d'emissiun automatica). A partir da l’emprim d'october emetta il Radio Rumantsch mintga di durant diesch uras in program rumantsch.
Il zercladur mida la Televisiun Rumantscha da la Via dal teater 1 a la Via commerciala 20, a la periferia da la citad da Cuira. La midada simplifitgescha la collavuraziun cun la firma da producziun Prisma. La situaziun decentrala ha dentant er dischavantatgs.
Davent l'avust pon ins recepir las emissiuns rumantschas sur la rait da PTT-GAZ, vul dir ch'ils affars che transmettan cun cabel en Svizra bassa pon integrar il program rumantsch en lur paletta ed al transmetter. AuditurAs ordaifer il Grischun pon uss recepir il program dal Radio Rumantsch.
Cun Per las vias da... introducescha la Televisiun Rumantscha in nov tip d'emissiun per il program da la dumengia (quatter giadas l'onn). Dus reporters cun mintgamai ina camera da chau ed in'equipa normala dad ENG fan ina visita ad ina vischnanca, rimnan impressiuns e discurran spontan cun ils abitants.
1994
Davent da Pasca 1994 na vegn il Telesguard betg pli emess la sonda, mabain trais giadas l'emna: glindesdi, mesemna e venderdi a las 18.50 durant 6 minutas. Per consequenza croda la repetiziun dal Telesguard sin il chanal da TSI. L'emissiun da la dumengia vegn reducida da 45 a 25 minutas, dentant emessa mintga dumengia (cun excepziun da la pausa da stad, dals firads gronds e da dumengias da votaziuns federalas), empè da duas giadas al mais. La consequenza è che l'emissiun Direct da... croda, perquai che 25 minutas na bastan betg per ina tala emissiun. Ella vegn remplazzada da l'emissiun Dumondas da... Ina persuna da la Televisiun Rumantscha fa dumondas ad ina persuna ch'ella ha elegì sezza. «Tschà», il magazin da tempra in pau pli lucca, che dovra dentant dapli temp e meds da realisaziun, vegn emess mo durant l'onn 1994.
Il Radio Rumantsch augmenta sia mobilitad cun in pitschen bus drizzà en aposta per far reportaschas e registraziuns. Las lingias charas per transmissiuns da tun prendidas a fit da la PTT-Telecom vegnan remplazzadas da lingias da communicaziun da ISDN. Las emissiuns vegnan pli curtas, il ritmus da lavur è dentant pli intensiv. Perquai vegn il dumber da collavuraturAs augmentà levamain.
Las Istorgettas da buna notg vegnan emessas ussa mo ina giada l'emna (empè da duas), la dumengia a las 17.20.
A partir da 1994 vegnan derasadas tut las contribuziuns da la Televisiun Rumantscha cun suttitels tudestgs sur Teletext, cun excepziun da las Istorgettas da buna notg.
Davent da l'avrigl 1994 vegn repetida l'emissiun da la dumengia er sin S PLUS, pli tard sin S 4 cun titels tudestgs e franzos. La TSR na repeta dapi lura betg pli l'emissiun.
1995
Cun occupar dus novs posts da correspundent a Scuol ed a Glion cun collavuraturs dal Radio Rumantsch a temp cumplain vegn ademplì in postulat impurtant da noss auditori. Cun quai èn represchentadas las valladas rumantschas meglier en l'offerta da radio ch'è vegnida schlargiada danovamain. Per l'emprima giada vegn emess davent da las 15.00 in program dal suentermezdi. L'emissiun per ils Rumantschs a l'exteriur tranter las 16.00 e las 16.30 vegn registrada mintga di da SRI.
La Televisiun Rumantscha daventa independenta da SF DRS e surpiglia l'entira responsabladad per ils programs da televisiun rumantschs, er l'operaziunala. Las decisiuns davart il temp d'emissiun ed il plan da structura restan dentant en la cumpetenza da la Tv svizra DRS.
Il manaschi RTR per las emissiuns rumantschas cumpiglia ussa sper il radio er la televisiun. La direcziun ha Chasper Stupan, l'administraziun fa Theo Haas.
Midada da structura entaifer il ressort da televisiun. A partir da 1995 vegn sustegnì il manader dal ressort en sia lavur da duas producentas: d'Anita Mazzetta per il Telesguard e da Susanna Fanzun per ils Cunstrasts. La fin 1995 sa retira Giusep Decurtins dal post da manader da ressort, suenter 20 onns. Ses successur daventa Peter Egloff.


text:
An sle stra dla vita i foma tanti ancontr. I ancontroma ‘dcò l’amor ëd col ch’a dventa ‘l compagn o la compagna ‘d nòstra vita: a l’é n’esperiensa pressiosa. Bonoros a son coj che, an sle strà dla vita, a ancontro n’amor ancora pì pressios, col ëd Nosgnor Dé che an Gesù Crist an ven acontra coma Salvator, Amis, e Magister. Sto-sì a l’é ‘l giuss dle leture bibliche dë sta Dominica, tersa ‘d Pasqua.
Orassion: Nosgnor, che tò benedì Fieul a l'ha fase conòsse ai sò dissépoj cand ch'a l'ha rompù 'l pan e fane part: Duverta j'euj ëd nòstra fèj përch' i poduma contemplelo an tuta soa euvra 'd redension; ch'a viv e regna con Ti ant l'unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
L’arsurression a l’é n’esperiensa ‘dcò për l’ancheuj! (Duminica 23 d’Avril 2107)
L’arsurression ëd Gesù Crist a l’é nen mach n’artìcol ëd la fej cristian-a da amprende con la ment, ma a l’ha n’efèt potent, n’efèt “ch’as peul tochesse” ant la vita ëd tuti coj ch’a-j van dapress, ëdcò ancheuj, al Signor e Salvator Gesù Crist. Andomne a la dëscoerta për ël mojen dle leture bibliche dë sta Duminica.
Orassion: Nosgnor, tut-potent e etern, che ant ël misteri dla Pasqua it l'has ëstabilì la Neuva Aleansa d'arconciliassion: Acòrda che tuti coj ch'a son ëstàit argenerà ant la comunion del còrp dël Crist a peudo manifesté and soa vita 'd lor lòn ch'a professo për soa fej; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e ch'a regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé pr'ij sécoj dij sécoj. Amen.
Abresé. La mòrt a l’é ‘d sòlit un soget ch’i voloma pa pensèje tròp përchè ch’i n’oma tëmma. Tutun, quand ch’i la vardoma da la mira biblica, i comprendoma coma la speransa cristian-a a na sia l’ùnica surtìa. Tre sòrt ëd mòrt che ‘l Salvator Gesù Crist a l’ha fane front con bon ésit. A l’ha falo për noi.
Ëd sòlit la mòrt an fà tëmma, ma an diso ch’i l’oma da acetela përchè ch’a l’é ‘n fàit dla natura e ch’i l’oma da butesse ‘l cheur an pas e trovene ‘n motiv për considerela na ròba bon-a. An efet, ancheuj, për quaidun, la mòrt a l’é fin-a, an certe situassion, quaicòsa da avèjne d’anvìa përchè an darìa d’arlass. La vita an ësto mond a l’é considerà ‘l tut ch’i l’oma e an diso ch’i l’oma da fene ‘l mej ch’i podoma. Cola-lì, contut, a l’é la prospetiva dë sto mond. A corespond-la a la vrità? Nò, la prospetiva dla fej cristian-a biblica a dis pitòst che la prospetiva dël mond a l’é n’angann motobin arzigos.
Scond la Bibia, an efet, i l’oma tëmma dla mòrt përché, al contrari ‘d lòn ch’an fan chërde, la mòrt l’é nen quaicòsa ‘d natural. Nosgnor a l’ha fàit la creatura uman-a a soa imàgine e smijansa e a l’ha daje n’ànima ch’a meuir nen. Le creature uman-e a l’han l’aspirassion a vive për sèmper, ma la mòrt a fà terminé ‘d brut nòstra esistensa fìsica. Ël Salm 6 as lamenta con ëste paròle: “An tra ij mòrt a-i é gnun ch’at arcòrda. Chi podrìa mai laudete ant la tèra dij mòrt?”. Pì ‘d lòn, la Bibia a mostra che la mòrt a men-a a na separassion ch’a l’é nen natural an tra l’ànima e ‘l còrp. Lë scritor dël Coèlet a fa na descrission ëd lòn ch’a càpita quand ch’i meuiroma: “Antlora la póer a tornërà a la tèra, com a l’era anans, e lë spirit a tornërà a Nosgnor ch’a l’ha dalo” (Coèlet 12:7). A l’é peui vera ch’i l’oma tëmma dla mòrt përchè, a nòstra cossiensa, la mòrt a parla dël Giudissi ch’i l’oma da passeje e che gnun a podrà schivié. Lë scritor dla litra a j’ebreo a dis: “A j'uman a toca 'd meuire na vòta sola, e apress la mòrt a l'han da passé pr' ël giudissi” (Ebreo 9:27).
Dzortut, la Bibia a mostra che la mòrt a l’é ‘n castigh për motiv dël pëccà. Pàul a dis an Roman 5:12: “Ël pecà a l’é intrà ant ël mond për un sol òm, Adam, e da col pecà a l’é vnuje la mòrt, ch’a l’é peui spantiasse a tùit j’uman, përchè tuti a l’han pecà con chiel”. Quand Nosgnor a l’ha creà Adam, a l’avìa fàit con chiel un pat. Ës pat a butava a la preuva l’amor e l’ubidiensa d’Adam ant la proibission ëd mangé ‘l frut dl’erbo dla conossènsa dël bin e dël mal. Le conseguense dla trasgression ëd col comand a l’ero ‘dcò bin ciàire: “coma ch’ it na mange, bin sicur it meuireras” (Génesi 2:17). Adam e Eva, contut a l’han nen ëscotà Nosgnor; a son arvirassje e a l’han mangià ‘d col frut. An col moment-lì a l’han comensà a meuire, e tuti coj ch’a son dla sëppa ‘d lor, për generassion ordinària, a patisso ‘dcò l’istessa pen-a.
Lòn ch’a l’é, antlora la mòrt? La Bibia a deuvra ‘s tèrmin an manere diverse. Ël Catechìsm Ëscursà ‘d Westminster a definiss la mòrt ant la question 19:
“Cola ch’a l’é la misèria ‘d cola condission ch’a l’é cascaje l’òm? Tuta l’umanità, për motiv ëd soa croa, a l’ha përdù la comunion ch’a l’avìa con Nosgnor, a l’é sogetà a Soa ira e maledission e a l’é rendusse meritèivol për sèmper ëd tute le miserie’d costa vita, a la mòrt medésima e al castigh dl’infern”.
An ësto somari dle miserie ch’a calo dal pëccà, i trovoma le tre sòrt ëd mòrt mensionà da la Scritura: la mòrt ëspiritual, la mòrt fìsica e la mòrt giudissiaria.
La mòrt ëspiritual
An prim leu, Adam a l’é mòrt da la mira spiritual. Adam a l’é mort ant lë spirit, e tuti coj ch’a na son ij dissendent naturaj për generassion ordinaria, a patisso dl’istessa mòrt. Ël Catechìsim as arferiss a costa mòrt coma: “a l’ha përdù la comunion ch’a l’avìa con Nosgnor”. Mosè a pitura na figura dë st’alienassion-si an Génesi 3:8-10, andova ch’a dis che ij nostri Grand Antich a son ëstermasse da Nosgnor. Pàul a fà d’armarche an sla realità ‘d còsta perdita quand ch’a dis ai cristian d’Éfeso: “Ant coj dì là i vivìe separà dal Crist. I j'ere fòra dai privilegi dla sitadinansa dël pòpol d'Israel e i conossìe nen le promësse dl'Aleansa che Nosgnor a l'ha fàit con lor. I vivìe ant cost mond sensa Dé e sensa speransa” (Efesin 2:12).
La mòrt ëspiritual a l’é na spiegassion dla corussion dla natura uman-a e dla pèrdita ‘d soa conossensa përfeta, giustissia, e santità. Tuti nojàutri i soma nassù ant la servitù e corussion dël pëccà. A n’arzulta che nojàutri i podrìo disse “ij mòrt ch’a vivo”. Pàul a fà la descrission ëd nojàutri quand ch’a dis: “Tuti nojàutri na vòlta i vivìo 'dcò parèj: i seguitavo mach j'anvìe passionaj e j'inclinassion ëd nòstra natura 'd pecator. I j'ero 'd natura l'oget ëd l'ira 'd Nosgnor, tanme tuti j'àutri” (Efesin 2:3). A l’é për motiv ëd costa corussion, ch’i soma ‘d bòrgno da la mira spiritual e ch’i comprendoma nen l’Evangeli an manera ch’an salverìa (1 Corint 2:14; Gioann 3:3); ch’i l’oma Nosgnor an ghignon (Roman 8:6-7); ch’i l’oma gnun-a veuja ‘d dì che ‘d sì a Nosgnor con pentiment e fej, e i soma gnanca bon a felo (Roman 8:8; Gioann 5:40).
L’afrosa realità dla mòrt ëspiritual a l’é compendià ant ël Catechìsim Ëscursà parèj: “An còs consist-la la condission ëd pëccà anté che l’òm a l’é cascaje? La condission ëd pëccà che l’òm a l’é cascaje a consist ant la colpa dël prim pëccà d’Adam, ël manch dla giustissia originària, e la corussion ëd soa natura antrega. Sossì a l’é ciamà ‘d sòlit ël Pëccà dl’Origin; e a va ansema a tute le trasgression fative ch’a seurto da col-lì” (Question 18).
La separassion da Nosgnor a men-a ‘dcò a ‘n dëschilibri e n’alienassion da j’àutri. Nosgnor a l’avìa creane për esse an comunion con Chiel. Sensa costa relassion, i soma coma dësblà an nojàutri. Ël fàit dla mòrt ëspiritual a l’é la ciav për comprende ‘l gran bolversament psicològich e emossional ch’a crussia csì tanta gent. Costa separassion a càusa ‘dcò nòstra alienassion da j’àutri. Armarché coma, apress ël pëccà, Adam a sercava nen mach ëd stërmesse da Nosgnor, ma ‘dcò a -j dava la colpa a Eva për ël problema ch’a l’avìa chiel: "La fomna ch'it l'has dame, chila a l'ha dame 'l frut ëd col erbo e mi i l'hai mangiane" (Génesi 3:12). A càusa dël pëccà, coj che Nosgnor a l’avia creà për esse “na sola carn” a son alienasse, dividusse, l’un da l’àutra.
Ancora pì ‘d lòn, Giaco an dis che le guere a seurto da nòstra natura ‘d pëccà e da anvìe grame: “Da 'ndoa ch'a ven-o ij ciacòt e le polémiche ch'a-i son an tra 'd vojàutri? L'é-lo nen da j'anvìe grame ch'a combato ant ij mèmber ëd vòst corp? I veule lòn ch'i l'eve nen e, pur d'otnilo, i feve d'antrigh e i rive fin-a a massé. I seve invidios ëd lòn che d'àutri a l'han, ma a peude nen otnilo: parèj i combate e feve la guèra për portejlo vìa. I l'eve nen lòn ch'i veule përchè ch'i ciame nen” (4:1-2).
La mòrt fìsica
La mòrt ëspiritual a l’é la rèis, la càusa dla sconda conseguenza dla Croa, la mòrt fìsica. Sàtana a l’avìa dit a Adam e Eva: “A l’é nen vera ch’i meuirereve” apress d’avèj mangià dël frut proibì. É-lo ch’a l’avìa rason? Nò. Nosgnor, an soa misericòrdia a l’ha nen colpì a mòrt Adam e Eva an sl’istant, ma lor a l’han comensà a meuire. Ël process dël decadiment dël còrp a l’é comensà an sl’àtim ëd soa arvira.
Nosgnor a l’ha fortì a Adam: “Per ch'it l'has ëscotà toa fomna e 't l'has mangià 'l frut dl'erbo ch'i l'avìa comandate 'd nen mangene, për càusa toa la tèra a sarà sogetà a na maledission; ti 't na mangeras ij frut con motobin ëd pen-a tùit ij dì 'd toa vita. At porterà dë spin-e e ‘d ronze, e ti't mangëras ël forment dij camp. Con ël sudor dla front it mangëras tò pan fin-a a tant ch' it artornëras ant la tèra d'anté ch'it ses stàit ciapà, dàit che ti't ses póer e ti 't artornëras ant la póer" (Génesi 3:17-18).
Nosgnor a rend na ciàira testimoniansa dla realità dla mòrt an Génesi 5. Lì Mosè a anregistra l’afrosa realità dla mòrt fìsica con l’arpetission nojsa “...e peui a l’é mòrt” Gen. 5:5, 8, 11, 14, 17, 20, 27, 31). Ël Salmista a rend testimoniansa greva dla realità dla mòrt fìsica ant ël Salm 49:12-13: “Le tombe a saran soa ca për sèmper. A peudrà bin deje sò nòm a soe proprietà, ma soa fama a durerà bin pòch. A meuirerà, pròpi tanme le bestie”.
Pì ‘d lòn, la mòrt fìsica as dà a conòsse ant lòn che ‘l Catechìsim Ëscursà a ciama “le miserie dë sta vita”. Nosgnor a mension-a bin d’àutri sagrin ch’a-j càpiteran a la gent e al rest dla creassion. Ste miserie a comprendo: ij dolor ëd la grossessa; la stufìa e maledission dël travaj, e la corussion dël mond fìsich (Génesi 3:16-19). Nosgnor a fortiss a Adam: “për càusa toa la tèra a sarà sogetà a na maledission” (Génesi 3:17). An sossì Pàul a armarca: “La creassion a l'é stàita sugetà a la futilità, nen ëd soa volontà, ma a càusa 'd Nosgnor ch'a l'ha sugetajla” (Roman 8:20). Ëd taramòt, d’inondassion, dj’orissi, e la mòrt violenta dle bestie a son dj’esempi dla maledission fìsica an sla creassion.
La mòrt giudissiaria Ël ters géner ëd mòrt a l’é la mòrt giudissiària. Coma ‘d pecator colpèivol (i soma colpèivol dël prim pëccà d’Adam e ‘d tuti ij nòstri pëccà përsonaj) i meritoma ‘l castigh ch’a l’é stàit stabilì për ël pëccà. Nòstra colpa an rend soget a la giusta ira e maledission ëd Nosgnor. Pàul a parla ‘d nostra colpevolëssa quand ch’a dis: “I j'ero 'd natura l'oget ëd l'ira 'd Nosgnor” (Efesin 2:3), o “fieuj d’ira”. L’apòstol Gioann a dis che tuti coj ch’a chërdo nen an Christ a resto soget a na condan-a (Gioann 3:18) e “Coj ch'a chërdo ant ël Fieul a l'han vita eterna, contut, coj ch'a j'ubidisso nen al Fieul a vëdran nen la vita ma l’ira 'd Nosgnor a-j sta adòss" (Gioann 3:36). Pàul an fà tuti n’acùsa quand ch’a dis: “...përchè tùit a l'han pecà e a son pì nen an condission ëd podèj conformesse ai glorios criteri 'd giustissia stabilì da Nosgnor” (Roman 3:23). Nòstra colpa an rende soget ai giudissi ‘d Nosgnor an ësta vita. Për tute le Scriture e ant la stòria, Nosgnor a l’ha manifestà ij sò giudissi contra dij pecator. Consideré la dëstrussion dël mond ai dì ‘d Noè, la dëstrussion ëd Sòdoma e Gomòrra, la dëstrussion dj’abitant ëd Canaan; l’anunsi che ij profeta a fan d’un giudissi temporal an sle nassion.
A l’é da comprendse naturalment l’at ùltim ëd mòrt giudissiaria che Nosgnor a ciama “la sconda mòrt” in Revelassion 20: “Peui i l’hai vëddù un gran tròno bianch, e un ch’a l’era astà ansima. Dëdnans a chiel la tèra e ‘l cél a son scapane, e a son pì nen fase vëdde, ma a l’han pì nen trovà ‘n leugh da stërmesse. I l’hai vëddù ij mòrt, grand e pcit, a sté dëdnans a Nosgnor, e a son deurbisse ij liber, comprèis ël Liber dla Vita; e ij mòrt a son ëstàit giudicà conform a lòn ch’a l’era scrit ant ij liber, second soe euvre ‘d lor. Ël mar a l’ha restituì ij mòrt ch’a tnisìa an chiel, e la mòrt e l’infern a l’han restituì ij mòrt ch’a l’avìo; e a l’é fasse ‘l giudissii ëd ciaschëdun conform soe euvre ‘d lor. E la mòrt e l’infern a son ëstàit campà ant na tampa ‘d feu: ch’a l’é la sconda mort. E chi ch’a l’é nen trovasse scrit ant ël lìber dla vita, a l’é stàit campà ant la tampa ‘d feu” (20:11-15).
Costi vers a fal la descrission dël Giudissi Final e dla realità dl’Infern. L’Infern a l’é ‘l leugh anté che Nosgnor, për l’eternità, a puniss tuti coj ch’a l’ha nen aplicaje la grassia dla redension an Crist. La Bibia a deuvra vèire nòm divers për descrive l’afror dla dannassion eterna: “ël lagh ëd feu ch'a brusa 'd sorfo” (Revelassion 19:20), “ël castigh dël feugh etern” (Giuda 7), “lë scur dël top për sèmper” (Giuda 13), “ël torment dël leugh dij mòrt” (Luca 16:23); “la përdission eterna, campà fòra da la presensa ‘d Nosgnor e da soa gloriosa majestà” (2 Tessalonian 1;23), “fòra ant ël top, anté ch'a-i sarà da pioré e d'argrigné ij dent” (Maté 22:13). Tut ël pèis dla giustissia ‘d Nosgnor a anzulta bin quand ch’is rendoma cont che coste sì a son motobin ëd pì che ‘d figure, d’anlustrassion, ma na realità ch’a l’é bin pes che cola-lì.
La Bibia, antlora, a l’é bin onesta e completa quand ch’a fà la descrission dla mòrt. A l’é nen che tut a-i sìa arvelà, ma lòn ch’a l’é arvelà a l’é bin ciàir, e pròpi nen csì stërmà coma che nòstra coltura agnostica a vorìa ch’i pensèisso.
Arlegromse che ‘l Salvator Gesù Crist a l’ha afrontà tuti j’oror dla mòrt përchè ch’i na fusso liberà. A l’é për costa radon ch’i l’oma da fidessje e andeje dapress!
Pasqua, për ij cristian, a l’é la selebrassion giojosa dla glòria dël Dé ‘d vrità ch’a l’é ‘l Dé dla vita. Dovertà le pòrte a na neuva manera ‘d pensé e ‘d fé, a neuve dimension dl’esistensa, Nosgnor Gesù Crist an ciama a feje oposission sensa tëmma a le fòrse dla busiardaria e dla mòrt. Le leture bibliche dë sta Duminica a son dzurtut ij racont dl’arsurression ëd Gesù scond Giann e Maté, cobià, a së riguard, a le professie dël Testament Vej e a la dotrin-a dj’apòstoj.
Orassion: Nosgnor, che për nòstra redension it l'has dàit tò Fieul ùnich a meuire an sna cros, e che për soa gloriosa arsurression it l'has liberane dal podèj ëd nòst nemis: Acòrdane 'd meuire minca dì al pecà, përchè nojàutri i peussa vive për sèmper con Chiel ant la gòj dl'arsurression; për Gesù Crist, Tò Fieul e nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
Un nossent ch’a l’ha pagà pr’ ij colpèivoj (Duminica 9/4/2017)
La mòrt ëd Nosgnor Gesù Crist an sna cros tanme ‘l pes delinquent a l’é nen capità për asar ma con la determinassion dl’istess Gesù e ij propòsit ëd Nosgnor Dé, coj che chiel a l’avìa determinaje da l’eternità. Për che motiv? A l’ha da fé con nòstra afrosa condission uman-a e con l’amor ëd Nosgnor ch’a na veul tirene fòra. Le leture dë sta Duminica an lo dëspiego ciàir.
Orassion: Nosgnor tut-potent e etern, an tò amor afetuos për le creature uman-e, it l'has mandà tò Fieul, nòst Salvator Gesù Crist për arvestisse ‘d nòstra natura e për patì la mòrt an sla cros, dand-ne l'esempi 'd grand' umiltà; acòrdane, an toa misericòrdia ch'i podoma marcé an sël senté 'd soe soferense e 'dcò pié part ëd soa arsurression; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.