text:
La cumissiun dal Cussegl naziunal aveva anc decidì da stritgar la passascha or da l’artitgel – la passascha che di, ch'ils chantuns sajan libers da decider ils cirquits d'elecziun e las reglas spezialas per las elecziuns.
Cumissiun dal Cussegl naziunal: Ina vusch è ina vusch
La cumissiun era da l’avis ch'ils cirquits d'elecziun stoppian esser furmads uschia ch'els na cuntrafetschian betg al «principi da l’egualitad dal dretg da vuschar», vul dir che mintga vusch ha la medema valur.
Cussegl naziunal di percunter: Quai è chaussa dals chantuns
La maioritad dal Cussegl naziunal è dentant stada d'autra opiniun ed ha surpiglià il text dal Cussegl dals chantuns. Be cun quella formulaziun saja la suveranitad dals chantuns da decider en atgna reschia davart lur sistem d'elecziun garantida.
Il Tribunal federal na duai betg pli pudair crititgar la grondezza dals cirquits d'elecziun en tscherts chantuns.
RR novitads 17:00


c: text/html

text:
La federaziun grischuna da ballape festivescha ses giubileum da 100 onns. Igl è stà il 1921, cura che amaturs dal ballape grischun han fundà la federaziun grischuna da ballape. Concret è quai stà persunas dals clubs da Cuira, da Domat e dal club da sport da la Scola chantunala. Oz dumbra la federaziun da ballape grischuna radund 30 clubs da ballape.
Ozendi è il ballape en Grischun il pli popular en Surselva ed en la regiun da Cuira. En il Surmeir ha il ballape fitgà pe ils onns 80. Il sulet club, il CB Surses, è vegni fundà il 1980. In grev stan ha il ballape adina gì en l'Engiadina, nua che mo 2 equipas activas fan actualmain part al campiunadi.
Per guardar enavos sin ils 100 onns ha il BFV er publitgà in cudesch cun numerusas anecdotas dal ballape en il Grischun. Il president d'onur da la federaziun grischuna da ballape Alberto Crameri ha tradì intginas istorgias dal cumenzament en il Grischun.
Festa da giubileum a Cuira
Il giubileum da 100 onns è vegnì festivà la sonda tranter auter cun in gieu da ballape tranter in'equipa d'anteriurs giugadurs da la naziunala svizra e l'anteriura equipa da Cuira che deva ils onns 80-90 en la liga naziunala B. Giugaders sco Diego Benaglio, Ludovic Magnin, Erni Maissen u Georges Bregy èn stads sin il plaz. La Svizra ha gudagnà quest gieu cun 6:2.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mujinga Kambundj ha ina giada dapli battì il record svizzer en la cursa da 200 m. La curridra svizra da 23 onns è stada 16 tschientavels pli sperta ch’avant 3 emnas als campiunadis svizzers a Zug. cura ch’ella era currida nov record svizzer sur 200 meters. Ses temp da 22,64 n’ha dentant betg tanschì per il final a Peking. Per vegnir en il final avess ella stuì currer in temp da 22,47, uschia che 17 tschientavels han manca a la quarta da la cursa dal mezfinal
Manchentà final curt avant l’arrivada
La spezialista dad 800 meters Selina Büchel ha cumenzà fitg spert la cursa da mezfinal ed ha lura controllà durant ina runda e mez la cursa davent da la testa. Pir curt avant l’arrivada han las concurrentas vargà ella en il spurt final. Cun in temp da 1:58.63 minutas è la Svizra da 24 onns currida il segund meglier temp ch’ella insumma ina giada currida ed è be stada 0,68 secundas pli plauna che tar ses record svizzer ch’ella ha fatg il fanadur. Il final ha la curridra da Toggenburg manchentà per be 6 tschientavels. Ella è vegnida terza dal mezfinal.


text:
La regenza grischuna ha nominà Christian Tannò sco nov secretari dal Departament d'infrastructura, energia e mobilitad. El suonda a Conradin Luzi che vegn a surpigliar ina nova sfida professiunala suenter in'activitad da radund 10 onns per il departament. El vegn a surpigliar questa funcziun il 1. d'avrigl 2021.
Christian Tannò ha 49 onns ed è creschì si ad Alvaschagn. Suenter la scola media commerziala a Samedan e suenter avair fatg la maturitad sin segunda via ha el studegià giurisprudenza a l'Universitad da Turitg. Tannò ch'è da lingua materna rumantscha e tudestga vul returnar, suenter plirs onns a Turitg, puspè en il Grischun.


text:
Thunstetten
Thunstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3043 abitant.
El cumün de Thunstetten al se tröva a una altitüden de 541 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aarwangen, Bleienbach, Graben, Herzogenbuchsee, Langenthal, Thörigen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Thunstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pudair sgular e vesair bler dal mund, quai è gia adina stà in grond siemi da la Samedrina Flavia Huder. Dapi l’october dal 2019 lavura ella sco flight attendant tar la Swiss. Causa il coronavirus èn bunamain tut ils sgols vegnids annullads.
Il temp da pandemia ha er sia vart positiva. Jau hai gì dapli temp per vesair dapli da la Svizra ed hai er passentà bellas uras cun mia famiglia.
Flavia Huder na neghescha betg che la malsegirezza actuala occupa er ella, dentant veglia ella simplamain giudair quels muments ch’ella ha insumma la pussaivladad da sgular e lavurar en l’aria. Il proxim sgol po la dunna da 25 onns far en ils Stadis Unids, a Chicago.


text:
Ch’ils giuvenils èn cuntents cun lur schelta co cuntinuar suenter il temp da scola obligatori, mussa ina retschertga dal Secretariat dal stadi per furmaziun, perscrutaziun ed innovaziun era. 92% dals giuvenils han inditgà, che la via da furmaziun elegida correspundia a lur abilitads ed interess. E per 79% è la furmaziun elegida perfin la schliaziun da siemi u giavischada.
Bleras plazzas betg occupadas
Las firmas ed interpresas han offrì radund 81’500 plazzas d’emprendissadi, il termin dals 31 d’avust 2018. Da quellas èn radund 70’000 occupads. Las passa 10’000 plazzas d’emprendissadi betg occupadas, datti cunzunt en la branscha da construcziun ed en l’agricultura e l’economia forestala. Sco raschun principala daco ch’ellas n’han betg pudì occupar las plazzas han inditgà las interpresas, ch’els hajan survegnì mo annunzias betg adattadas u insumma naginas.
RR actualitad 12:00


text:
Vila de Tiran
Vila de Tiran (nom ufizial in talian: Villa di Tirano) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 3 000 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 24,6 km² e ona densità de 122 ab./km².
A l’è tacaa a L’Abriga, Bianzun, Cùrten (BS), Tej, Tiran e cunt el cumün svizer de Brüs.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vila de Tiran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Entant che la situaziun d’auas grondas sa calma plaunet en Svizra, èn parts da l’Austria vegnidas inundadas. Suenter ferma plievgia sajan parts da la citad da Hallein dasper Salzburg vegnidas inundadas. Quai ha communitgà la polizia austriaca. Actualmain na dettia naginas indicaziuns uffizialas davart unfrendas. Dentant sajan pliras persunas vegnidas salvadas cun bartgas ord lur chasas.
Er en autras parts da las Alps austriacas è la situaziun tendida. Uschia hajan ils pumpiers stuì pumpar or blers tschalers enturn la citad da Kitzbühel en il Tirol. Er a Vienna, la chapitala austriaca, sajan ils pumpiers stads passa 500 giadas en acziun. A Kufstein, Tirol, appelleschan las autoritads a la populaziun da betg bandunar las chasas.
Auas grondas en Italia
Era en l’Italia hai dà inundaziuns en diversas regiuns. Sin la Sicilia han forzas d’intervenziun rapportà da tschients d’intervenziuns en la citad da Palermo e conturns. I na dettia però betg problems critics là. Ed era en il Tirol dal Sid han ils meteorologs registrà fermas plievgias las ultimas 24 uras. Là hai dà bunamain 50 liters plievgia pro meter quadrat tranter ier a bun’ura e oz a bun’ura.


text:
Il Departament federal da finanzas (DFF) s'occupa spezialmain da las finanzas publicas e da dumondas da taglia. El vegn manà dapi il cumenzament da 2016 dad Ueli Maurer.
Il cusseglier federal Ueli Maurer
Ueli Maurer è naschì il 1. da december 1950 ed è creschì si a Hinwil (ZH). Suenter ses emprendissadi da commerzi ha el lavurà en il sectur agricul ed è stà durant 20 onns il mainagestiun d'ina associaziun agricula. Dal 1994 fin il 2008 ha el manà l'Uniun purila da Turitg. Signur Maurer è maridà ed ha sis uffants. L'onn 1983 è Ueli Maurer vegnì elegì en il Cussegl grond dal chantun Turitg. L'onn 1991 ha el midà en il Cussegl naziunal. Dal 1996 fin il 2008 è signur Maurer stà president da la PPS svizra.
Elecziun en il Cussegl federal
Ils 10 da december 2008 ha l'Assamblea federala plenara elegì Ueli Maurer en il Cussegl federal. Da 2009 fin 2015 ha el manà il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (DDPS). Ils 5 da december 2012 ha l'Assamblea federala plenara elegì il cusseglier federal Ueli Maurer sco president da la Confederaziun per l'onn 2013. Dapi il 1. da schaner 2016 dirigia el il Departament federal da finanzas.
Il Departament federal da finanzas (DFF)
Il DFF sa deditgescha ad in grond dumber d'incumbensas. Da quellas fan part il preventiv federal, dumondas da finanzas, da valutas e da taglia dal sectur naziunal ed internaziunal, la controlla da duana e da rauba e la realisaziun da la legislaziun davart l'alcohol. Vitiers vegnan servetschs per l'entira administraziun federala, da l'informatica al persunal fin via a l'infrastructura ed a la logistica.
Cifras pertutgant il DFF
Plazzas a temp cumplain (2019): 8716
Tenor il preventiv quinta il DFF per l'onn 2019 cun custs da 15,73 milliardas francs.
Ultima midada 01.09.2021


text:
Voglia di ricominciare
Voglia di ricominciare (Vója 'd tacàr incóra) 'l è 'n film dramàtic dal 1993 ad Michael Caton-Jones trat da 'n rumànś ad Tobias Wolff ch'al cònta la sò vita.
Al film 'l à muciâ sù quàtar migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca.
Sunt
In di an Sinquànta, la Caroline Wolff Hansen (Ellen Barkin), na dóna śóvna e divursiàda, la gh'à da tiràr sù al sò baghét Tobias (Leonardo DiCaprio) pruànd a far-as na vita nóva spatinànd in n'atra sità, lasànd 'l Utah par Seattle. C'l àtar sò fiōl invéci al viṿ cun sò marè da cl'atra banda dal paéś, in sla còsta est dal New Jersey e al studia a l'università ad Princeton.
Tobias, lasâ da par lò, al patìs na vita difìcila, tacànd a fumàr e a dir dal parulàsi anc parchè al và in gir insém a di pôc ad bòṅ.
Sprand ad dar un pàdar nóṿ a sò fiōl, la Caroline la sa spóśa cun Dwight Hansen (Robert De Niro), 'n óm viulènt e narvóś ch'al sòna al sax, ch'al n pèrd minga ucaśiòṅ par mulàr di marùc a 'l ragasōl p'r insgnàr-ag a star a 'l mónd. In cal méntar chi lò al dvénta amìg cun un sò cumpàgn ad scóla cun di prubléma anca lò, al fnòć Arthur Gayle (Jonah Blechman).
Tobias al s mét in tèsta 'd andàr a star da sò fradèl e par far qvést chè al próa a vìnsar na bórsa ad studi ma i sò vōt i èṅ tròp bas par purtàr-la a cà. Al decìd acsè ad trucàr-i faghénd-as jutàr da Arthur.


text:
Coric sénsa vót
E par fortón'na che davanti at' gh'é tri ch' i la san lónga, parchè l'ùnnica volta ch' a gh'é stè un méz perìccol at' m'é dè tanta sicurèssa cme restär a pè con la machina in-t-un camp äd zìnngor.
Garufo séz
Molt méj che a Mòdna (cme tùtta la scuädra dal rést) ghìggna da vón ch' al la sà lónga e la sensasjón ch' al sia ancòrra al sincuanta par sént; acuìsst imbrochè anca parchè al da l'idea d' ésor vón ch' al dróva la maruga in camp e bombén
Coly séz
'Na volta tant a podèmma ringrasjär l'arbitro parchè in-t-al prìmm témp al n' à mìga vìsst un placàg' da All Black al lìmmit äd l'area da cartlén pù colór 'd partugàl che giäld, p'r al rést a té m' si adrè pjazér, cuand un centräl al fa sintìr al fìzich l'é sémpor béle a metè äd l'òvra po' par la técnica e p'r i pè bón a gh'é al Capitàn, al gh' pénsa lù
Canén séz
Sät có gh'é? ch' at' gh' arè da ciamär un sartór parchè second mi il bräghi it' fan un po' difét dardè e a pär ch' at' gh' abi 'na panéra un po' da rezdóra da chi indrè, e cme difati specialmént al prìmm témp it' pasävon davanti cme in-t-la corsia dal telepass
Lucaréli sètt
Capitàn dìgghia 'na stupidäda ch' a té t' si adrè catär méj st' an', che al livél l'é carsù un po' pù che l‘an' pasè cuand al pù dil volti as' zugäva dabón un footbal da oratòri? Anca jerdlà partìda parféta, prìmm regìssta e anca bräv Gigi cuand al t'à risparmiè 'na vintén'na äd minud che tant la partìda la s' zugäva tùtta la davanti
Nunséla sètt
Cón il dovudi proporsjón, parchè sèmma adrè parlär äd du ch' à fat la storia dal Pärma, mo cóll ragas chi l'é un mìssto tra Benarrivo (al fizich) e Di Chiara (la manéra äd pontär l'avarsäri e sarcär al cross); in-t-al prìmm témp l'é stè impresjonant par cuant balón l'à miss in méza, a gh' srà da divartiros con chilù
Baraye séz
In fiducia, anca s'artór'n a dir ch' l'é cuaranta met'r indrè e cóll li l'é tutt fóra che la so pozisjón, anca parchè d'ogni tant al gh' à la tendénsa äd pèrdor la bala e sl' é trop dardè con la scuädra ch' l' é adrè gnìr su, l'é un cazén mìga da rìddor e prìmma o pò' la s' päga cära
Corapi òt
Al moto perpetuo, dardè, in méza e davanti, al “nostor” Ciccio l'é artornè al sént par sént, e second mi prìmma d' arnonsjär a un zugadór dal gènnor a gh' srà da pènsärog su domìlla vòlti, e po' mandär a sédros un cualchidón ätor l' istés
Scavón séz
Wè Batman, té t' si magnè un gol che sa t' fäv j'ezam dal sànngov at' gh' äv “trigliceridi e colesterolo” sént volti sóra al lìmmit, mo cme té fat, fam capir parchè l'éra béle déntor té gh' l'é caväda a ravojärot su cóll balón li cme un sachètt äd bruzèdi; a pärta cóll li, a tutt il manéri 'na béla partìda e pjàn pjanén a pär ch' a sia adrè rivär anca la gamba, parchè con cóll fìzich li a té gh' mètt pù témp che Ciccio sicur andär in forma
Nisolén séz
Par la prìmma vitòria a né s' da via gnanca un sìncov, però l' òmmo cme as' diz adésa al scóli superiori, at' gh'é un “débit”, parchè sl' é véra ch' a té gh' la mètt tùtta e anca äd pù, l'é anca véra che fin adésa a té fat 'na grand confuzjón e basta, ecco forsi con ti a gh'é da fär al discors invärs, còrra un po' meno e l'osìgeno ch'at' rispärmi cóll gambi màndol drìtt al sarvél, a tutt il manéri cuand vón al va fóra ch' a né gh' n'à pù l'é sémpor bräv
Calaiò déz
Chi a gh'é da rìddor, e da cridär par ch'j ätor! Gol da cineteca in-t-al momént pù important, mo pù ancòrra che cóll li la naturalèssa äd tutt i moviment ch' al s' cata a fär; ch' al fùss un zugadór äd n'ätra categoria al s' säva zamò, fa pjazér avérogh la conferma! Mesén'na/Evacuo/Guàs òt: tutt tri in camp vérs la fén con la concentrasjón e la rabia giùssta, e còssti chi j'én il còzi ch' a fa la difarénsa! BRAVISSIM tutt tri
Apolón ot
Bravo Gigi, cme j' ò pén'na scrìtt chi su, la concentrasjón di zugadór ch' a vén su dala panca l'é un termometro importànt bombén ädla salute ädla scuädra, a vól dir che fòrsi a s'é imbrochè la sträda giùssta; adésa a vrìss catè la manéra äd butär dént'r i cross dal prìmm témp cuand in camp a gh'é anca Evacuo e mìga a l'arvèrsa, e Baraye fam un pjazér, cuaranta mèttor pù su, però sé mìga l'avtosträda almeno la tangensjäla l'é städa imbrocäda e alora avanti acsì
CARICA CROCIATI
Correzione ortografica a cura di Enrico Maletti
© RIPRODUZIONE RISERVATA


text:
Apolidia
L'apolidia a l'è el stat de 'na persona che l'è recognossuda 'me citadin de nissun Stat sota de la soa lesg. La pupart di Pajes la gh'ha di lesg che proeuven a sbassà el fenomen de l'apolidia, desgià che despess la mena a havégh men de dirit, ma gh'è anca di Stat che recognossen no di minoranze in manera de lassai senza citadinanza.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote contiene citazioni di o su apolidia
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su apolidia


text:
Léber dal j Ōri
Artécol in dialèt arzân
Al Léber dal j Ōri (Libro delle Ore in italiân) l'é la colesiòun dal j ōri dal funsiòun per i diferèint peréiod ed l' ân dal funsiòun. Per sècol ûn di léber ch'l'ēra in tót al faméj o int al comunitê che prîven permètres 'd avèir di léber. Ânca dōp ch'é gnû fōra la stâmpa, i lèber dal j ōri, ânca còl di pesunâg civîl potèint, l'armâgn cme sègn de stéma e 'd amōr per l'êrt. L'é dvintê bèin prèst, un quèl réch pr' al valōr dal miniadûri. Tra i léber dal j ōri pió cgnusû a 's arcôrden quî ed Filippo II [1]
Al comunitê di frê, acsé cme còli di canônich, ēren sôliti recitêr al j ōri tót insèm, in côro int la cēşa o int la sêla dal riuniòun di cunvèint e dal cēşi. Per còst al léber dal j ōri l'ēra ónich, e spieghê splendidamèint cun dal figûri.
Ed fiâch a l'edisiòun pió impurtânta, cun tóti i tèst da letûri e di sêlem, bèle int al medioēv, è stê mandē fōra un sûnt ciamê breviâri
Cun al Cuncéli ed Trēnto al Breviâri, invēce, l'é dvintê un quèl ch' al gnîva druvê tót i dé, intèiş, però, cme tèst ch' as prîva purtêr in gîr facilmèint, che però al permetîva a l'òm ed cēşa ed recitêr l' Ufési dal j ōri sèinsa druvêr ed j êter tèst. Ògni persòuna ed cēşa l'ēra ublighê avèirel e a recitêr al relatîvi urasiòun int al ōri canônich cmandêdi, mó an n'é mia pió stê capî, sêlov pôch chêş cme i Vrèsp grând, cme un quèl da fêr insèm, mó cme 'n' urasiòun personêla.
I muvimèint ed j òm ed la cēşa, ânca quî di zōven, a metê ed j ân '50, a tōrnen a catêr al valōr dal léber dal j ōri ânca p'r i civîl. Cla pîga ché l'é stêda cunfermêda dal Cuncéli Vaticân II, ch'l'à rèiş pió fâcil l'impalcadûra:
- l'à scartê l'ōra Préma
- l'à dê la pusibilitê ed recitêr al Matutèin a ógni ōra cun al cambiêregh al nòm in Ufési dal Letûri
- l'à dê la pusibilitê ed recitêr óna sôl dal j êtri Ōri (Têrsa, Sèsta e Nôna) e ciamêrla Ōra mèdia
- l'à scurtê l'impalcadûra: i 150 sêlem, che préma ēren recitê tót int al cōrs ed 'na stmâna, în stê urndê in un gîr ed quâter stmâni. In pió, cun chi cambiamèint ché, în stê ânca tajê fōra soquânt sêlem ciamê imprecatori
Còst l' à purtê a un fiurîr 'd edisiòun, tradòti int al léngvi comûni.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Libro delle Ore trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Il schoc è stà grond ils 14 da december, cura che la Landi a Tusaun è daventada unfrenda d'in incendi. In emprendist da la filiala ha mess il fieu. «Cletg en il discletg avain nus gì cun avair naginas persunas blessadas grevamain e mo in donn da material» recapitulescha Joachim Kirchler quel grev temp per el e ses persunal.
Reavertura planisada il 2018
«Ils plans èn sin maisa e la reavertura è planisada per la fin da l'onn» spera Kirchler. Il mument èn inoltradas las dumondas da construcziun. La nova Landi vegn ad esser pli u main identica a la veglia.
Enfin ch'ins sa retrair las novas localitads vegni a dar in provisori da containers per la butia da tancadi. Per porscher ils ulteriurs products sa vegnir fittà ina halla vida en la zona d'industria a l'ur da Tusaun. Sin ina surfatscha da 700 meters quadrat, che correspunda ad in terz da la surfatscha da la filiala brischada vegn la clientella a chattar a partir da mars ils products ils pli dumandads, resumescha Kirchler il proxim futur. A Tusaun fa la Landi ina svieuta da 15 milliuns francs per onn.
RR actualitad 17:00


text:
Passa in tschintgavel da quellas 7 milliardas, vul dir 1,5 milliardas euros, han las assicuranzas gia pajà or als pertutgads. Quai ha il mainafatschenta da l'economia da segirada tudestga ditg en in'intervista cun il «Redaktionsnetwerk Deutschland».
Radund ina milliarda saja vegnida pajada or a privats, ina mesa milliarda a fatschentas - er bleras fatschentas pitschnas e masaunas. En tut sajan var 16'000 collavuraturs e collavuraturas d'assicuradas stads en acziun en la regiun pertutgada. Las assicuranzas hajan registrà passa 250'000 donns singuls, da quai be 50'000 autos demolids.
L'aua gronda en il vest ed il sid è stada la pli nauscha catastrofa da la natira dal pajais dapi decennis en Germania.


text:
di: Luigi Carcano - Bosetti
Stasera voeuri datt sòtta la luna
tutt quèll che tanto dolz me ven dal coeur.
tutt quèell che gh'è in de l'azur del ciel,
che vedi a l'orizzont senza confin.
Silenziosa l'è la nòtt in su la spiaggia,
la giuga a te ghe l'hee l'onda del mar;
la sfiora con la s'ciuma i nòster pass,
e par che la sorrid al mond inter.
I mè sògn coi speranz sodisfaa,
tucc d’incant sul mè coeur s'hinn fermaa.
Dal celest firmament tra i stèll,
tì òh luna splendent guarda giò.
Va a cercamm, tutt per nun, on sittin
bèll tranquill per podè stà visin.
Sul pòst che m'ha trovaa la bèlla luna,
te strengi in di mè brasc con tanto ardor.
I mè speranz diventen realtà,
el coeur el tacca anmò a sospirà.
Testimòni la voeur vèss la luna pièna,
ma ona nivola la scond el sò splendor.
A l'ombra te faroo el me primm basin.
El primm basin... scintilla de l'amor!


text:
Pagina cun infuormaziuns importantas reguard il tema Coronavirus
Sün quista pagina as chatta link nüzzaivels e comunicaziuns davart da la confederaziun, il Chantun ma eir infuormaziuns da la regiun e'l cumün.
Infoline uffizi federal per la sandà (BAG)
+41 58 463 00 00
mincha di 24 uras
Comunicaziuns dal Chantun Grischun
- Situaziun actuala
- Infuormaziuns davart il coronavirus
- Post da comunicaziun coronavirus
- Info per occurenzas
- Info per la populaziun
- Comunicaziuns
- Infuormaziuns per la protecziun dal coronavirus in differentas linguas
Persunas spezialisadas
La Regenza ha decis cha tuot las persunas chi han imprais ün manster dal sectur da chüra, chi al mumaint nu lavuran sül manster e chi nu fan part a la gruppa da ris-ch, as stopchan annunzchar.


text:
Pietissem
Pietissem significha ün movimaint infra il cristianissem chi s'ho sviluppo daspö il principi dal 17evel tschientiner e chi exista fin a hozindi. Il pietissem es sto istoricamaing in prüma lingia ün fenomen protestant.
Segns[modifitgar | modifitgar il code]
Ün trat caracteristic dal pietissem es l'accentuaziun cha'l cristiaun singul stopcha fer experienzcha cun Gesu Crist e river a la tschertezza da salvamaint tres üna renaschentscha consciainta. Da grand'importanza es la pietusited individuela e quella in cumünaunzas da concristiauns renaschieus in uschedittas ecclesiolas (latin per baselginas respectivmaing raspedinas).
Per part es il pietissem integro illas baselgias uffizielas, per part s'organischa'l dadour, cu impustüt il pietissem radical.
Il motiv dad intuner la magiurennited da l'individuum ed insomma la scuvierta da la persuna i'l sen da persunalited collia il pietissem cun ün movimaint contemporaun dal temp modern tampriv, cul sclerimaint.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Martin Brecht, Klaus Deppermann, Hartmut Lehmann, Ulrich Gäbler (edituors): Geschichte des Pietismus (= Istorgia dal pietissem) Toms 1–4. Göttingen 1993–2004. (Ouvra fundamentela)


text:
Daniel Badraun
OSL 2452 – La festa d’iffaunts sül Chastè Chastlatsch
Puter
SJW, 2013, numer d’empustaziun 102452
Hoz nun haun ils scolars da la scoula da Talbach üngüna lecziun da quints. Il magister Claude Bucher vo cun sia classa sül chastè Chastlatsch. Lo vess bainbod d’avair lö üna festa internaziunela dad iffaunts. Da que ho Otto, il spiert dal chastè, grand plaschair. «Finelmaing gira darcho üna vouta qualchosa», pensa’l. «Lo possi alura fer temma ad auncha dapü glieud.»
Traducziun: Anita Gordon
Illustraziuns: Corinne Schroff
Seria: aventüras
a partir da 10 ans


text:
Dal 2015 ha l’Uffizi da chatscha e pestga GR ensemen cul Parc Naziunal Svizzer lantschà il project «Ingio via?». Cun quest project ins vuless perscrutar la vita dal tschierv. Già en ils onns 70 era vegnì fatg sumegliants projects ma natiralmain cun indrizs pli simpels.
Oz tiran ins ina squitta per durmentar il tschierv, lura mettan ins in emettur enturn il culiez da l'animal. Quel emettur trametta dus onns sur GPS tut il viadi ch’el fa. Suenter 2 onns croda quai emettur davent dal culiez dal tschierv.
Cun quest project vuless ins perscrutar il tschierv, chattar quant grond ch'il spazi da viver è, quant lung e nua ch’el viagia. E natiralmain era chattar or dapli sur da malsognas sco per exempel la tuberculosa che as derasa actualmain en Austria. Ensemen cun l'Engiadina Bassa è'n era ils Austriacs, numnadamain a Galtür e Tirol dal Nord londervi a far questas perscrutaziuns.
TR Telesguard 17:40


text:
Bunamain trais onns suenter la crudada da l'aviun Ju-52 al Piz Segnas (Flem) vegn in'inquisiziun externa dals Pajais Bass a la conclusiun ch'i na dat nagins «defizits sistemics u ristgs» tar l'autoritad da surveglianza da sgol Bazl.
Suenter la crudada da la Ju-52 aveva il Servetsch svizzer d'inquisiziuns da segirezza (Sust) crititgà divers manglaments tar la surveglianza da sgol. Pervi da questa critica ha la Confederaziun ordinà in'examinaziun entras l'institut d'aviatica ollandais. Tenor il rapport publitgà na dettia nagina situaziun insupportabla che fissan da midar urgentamain. Il Bazl adempleschia sia obligaziun da surveglianza sin aut nivel en cumparegliaziun internaziunala, hai num.
Basegn d'agir dettia tar la coordinaziun da la surveglianza tecnica e la surveglianza dal manaschi dal traffic aviatic.
Sbagl da pilot ha chaschunà crudada da la Ju-52
Suenter la crudada da la JU-52 era il Bazl vegnì en la critica. La tragedia al piz dal Segnas era dentant vegnida chaschunada d'in sbagl dal pilot. Il rapport final da l'accident è cumparì il schaner da quest onn.


text:
Lavurs
Flurists e fluristas fan matgs, tschupels ed emplantaziuns. Els dovran latiers flurs da tagl, plantas verdas, puschas e coclas, ma era bindels, chandailas, fildarom e figuras da decoraziun. Sper matgs per il diever da mintgadi fan els era emplenidas da vaschs stagiunalas ed arranschaments ch’èn p. ex. tschertgads da Pasca, da Nadal, da Son Valentin u a chaschun dal di da la mamma. Avant quests firads è la lavur en l’affar da flurs adina spezialmain hectica.
Flurists adempleschan era giavischs individuals. Els fan matgs ed auters ornaments da flurs per occurrenzas sco nozzas, anniversaris u sepulturas. Al lieu decoreschan els salas da festa e baselgias tenor ils giavischs da lur clientella. Els resguardan era il stil da l’occurrenza, las prescripziuns da pretschs sco era l’architectura da la localitad. Per questas lavurs dovri creativitad, sentiment per furmas e colurs sco era empatia.
En l’affar da flurs èn flurists responsabels ch’ils matgs, las plantas ed ils divers tocs en elavuraziun vegnian preschentads a moda e maniera attractiva. Tar quai tutgi era da decorar la vitrina e d’endrizzar bain la stanza da vendita. Els nettegian vasas e reglas, dostan ils ruments e scuan il palantschieu. Els dattan aua e tgiran las plantas, allontaneschan feglia sflurida, prendan davent las spinas e taglian las flurs. La gronda part da las lavurs vegnan exequidas en pe e cun agid da cuntè, forsch e zanga. Sch’igl ha clientella, interrumpan els lur lavur per servir.
Flurists prendan encunter empustaziuns per telefon ed e-mail, cusseglian la clientella ed emplainan scrits da furniziun e quittanzas. Els regleschan lavurs per il servetsch da furniziun da flurs u furneschan sezs ils matgs. Tut tenor affar surprendan els autras lavurs, per exempel la cumpra da las flurs.
Flurists surprendan era incumbensas ordvart la localitad da l’affar: Els tgiran tant emplantaziuns internas da biros, ospitals, galarias e firmas, ma planiseschan e concepeschan era l’emplantaziun da balcuns, terrassas u exposiziuns.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 10-10-2007
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in affar da flurs u tar in distribuider a l’engrossa
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- vendita
- fluristica
- botanica
- furmaziun creativa
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Lavuratoris d’emprendissadi
Kantonale Gartenbauschule Oeschberg (3 onns) u Floristenschule Lullier (3 onns per franzos): scolaziun teoretica e pratica en scola, praticums en affars da flurs; pussaivladad d’abitar en l’internat
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "flurist / flurista AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- interess vi da la natira, vi da flurs e plantas
- plaschair vi dal contact cun clients e vi da la vendita
- empatia e sensori per giavischs da clients
- sensori per colurs e furmas
- creativitad
- inschign manual
- buna sanadad; naginas allergias
- fidadadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal Schweizerischer Floristenverband, da scolas professiunalas u da purschiders privats
Examen professiunal (EP)
flurist / flurista cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister flurist / flurista dipl.
Scola spezialisada superiura (SSS)
p. ex. tecnicist / tecnicista dipl. SSS, surveglianza da construcziun cun approfundaziun en construcziun d’orticultura e cuntrada
Scola auta spezialisada (SAS)
en il champ professiunal natira: p. ex. Bachelor of Science (SAS) en inschigneria da l’ambient, en agronomia, en architectura da cuntrada, en il champ professiunal furmaziun creativa: p. ex. Bachelor of Arts (SAS) en architectura interna u en design da products ed industria
Cundiziuns da lavur
Flurists lavuran sco emploiads u sur sasezs en affars da flurs, p. p. era en centers d’orticultura u tar distribuiders a l’engrossa.
Il temp da lavur sa drizza tenor ils temps d’avertura dals affars. Avant firads èsi spezialmain hectic. Flurists ston lura savens far sururas. Els pon lavurar en temp cumplain u parzial. I dat era relaziuns d’engaschament stagiunalas.
Flurists lavuran savens en localitads fraidas ed umidas. En la lavur dal mintgadi stattan els savens sin pe e ston per il solit purtar chaussas grevas sco vaschs, chistas e sadellas.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerischer Floristenverband
Förliwiesenstr. 4
8602 Wangen b. Dübendorf
Tel: 044 751 81 81
URL: www.florist.ch
Kantonale Gartenbauschule Oeschberg
Bern-Zürich-Str. 14
3425 Koppigen BE
Tel: 034 413 77 77
URL: www.oeschberg.ch
Centre de Lullier Ecole pour fleuriste
Centre de formation professionelle nature et environnement
150 rte de Presinge
1254 Jussy
Tel: 022 546 67 10
URL: www.lullier.ch
Revista professiunala:
"Florist"


text:
Sch'ins prenda per exempel mo la staziun da mesiraziun Arosa, lura mussan las datas che l'enviern ha cumenzà ils davos 10 onns tranter ils 3 da november (2013) ed ils 16 da december (2006). Quai di Joel Rominger da SRF Meteo.
Guardà uschia è la situaziun actuala nagut extraordinari. Quest onn ha Arosa survegnì ils 21 da november naiv e sche questa na lieua betg, lura taxescha Joel Rominger quai sco l'entschatta da l'enviern ad Arosa.
Situaziun fitg differenta
La situaziun en il Grischun saja actualmain fitg differenta ed er las temperaturas sajan memia autas. Gia il november è stà in dals pli chauds dals ultims onns. Ma er quai na saja nagut extraordinari. Joel Rominger ha guardà en la statistica las temperaturas da Nadal ad Arosa. E là na datti negina tendenza generala.
2 trends differents
Il 2001 ha il termometer mussà ad Arosa -6 grads, il 2012 +12 grads. L'onn 1970 èsi stà -13 grads ed il 1977 +7 grads. Igl è pia dad onn tar onn fitg different.
Igl ha adina dà envierns cun blera naiv ed envierns cun pauca naiv; e la naiv è arrivada magari pli baud e magari pli tard.
Mussà si tenor la statistica è dentant insatge auter, numnadamain che destinaziuns u lieus sut 1'300 meters han adina pli pauca naiv.
RR actualitad la saira 17:00


text:
Trevir
Trevir (Trier in todesch; Treviri in italian; Trèves in frances; Tréier in lussemburghes; Tréveris in spagnoeu, portoghes e catalan; Augusta Treverorum in latin) l'è ona città de la Germania occidental.
L'è sede de on'università (fondada in del 1483 e sarrada sù in del period 1796-1970) e de ona diòcesi cattòliga.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La se troeuva in del Land de la Renania-Palatinaa e anca se l'è foeura de tucc i circondariaa, l'è la sede de quell de Trevir-Saarburg.
Trevir l'è situada longh el fiumm Mosella, a quindes chilòmetri del Lussemburgh.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
De origin molto antigh (di leggend disen che 'l fondador el sia staa vun di fioeu del re assir Nino, Trebata), l'è stada voeuna di città pussee important de l'Imperi Roman.
De fatt prima l'è stada el capploeugh de la Gallia Belgiga, poeu, con la tetrarchia, l'è vegnuda voeuna di quatter capitai de l'Impero. L'è staa anca la prima sede vescovil de la Germania.
Al temp del Sacher Roman Imperi, el vescov de Trevir l'era vun di princip elettor de l'imperador. A Trevir hinn nassuu el Karl Marx (el pader del comunismo) el vescov de Ascoli Piceno Sant Emidi e soratutt el sant patrònn de Milan, Sant Ambroeus.
I monument[Modifega | modifica 'l sorgent]
Di quatter capitai de la tetrarchia romana (con Milan, Sirmi, Nicomedia), Trevir l'è quella con pussee trasc stòrigh anmò in pee al dì d'incoeu. Per esempi, pòdom trovàggh la Porta Nigra, on pont sora el fiumm, i rest de on anfiteater e di term imperiai e la Basiliga de Costantin.
De on period pussee recent a gh'è vari ges compagn de quella de San Paolin o anca la cà indè che l'è nassuu el Karl Marx.
Tant de 'sti monument hinn consideraa de l'UNESCO patrimòni de l'Umanità.
Galeria de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ascoli Piceno, Italia.
- Metz, Francia.
- Gloucester, Regn Unii.
- 's-Hertogenbosch, Paes Bass.
- Pòla, Croazia.
- Forth Worth, Statt Unii.
- Weimar, Germania.
- Nagaoka, Giappon.


text:
Tropopausa
La tropopausa al’è el strato de atmosfera che ‘l separa la troposfera, indoe succeden in fenòmen meteorològich, de la stratosfera, che l’è on strat stabil. Se troeuva a ona quòta media de 12 km, ma la soa quòta la varia da circa 8 km ai pòli a circa 17 km in sul’equator. El spessor l’è variàbel e condizionàa da la latitudin e di Stagion. La temperadura a l’è pussée alta in sui poli che in sul’equator e, in condizion de atmosfera standard, el sò valor medi a l’è de circa −57 °C; chèla temperadura chì la restarà costanta ind la stratosfera fin a l'altèzza de circa 20 km indoe peou la tachèrà de noeuv a’ndà su. On cicinin sòta la tropopausa el comenza el fenòmen di Corrent a gètt che la soa velocità l’è alta (200-300 km/h).


text:
L'inspectur da scola Alexi Nay è cuntent, che l'onn è fin. Il coronavirus resta dentant anc in tema tar l'inspecturat. Per exempel saja pussibel, ch'i vegnia a dar mesiras spezialas per singulas scolas, sch'i dat intgins cas da covid-19 en ina scola. Talas eventualitads vegnian anc discuttadas tranter las inspecturas ed inspecturs.
Plus tar digitalisaziun e contact
Durant la fasa cun instrucziun a distanza han ins er fatg experientschas, ch'i renda da mantegnair vinavant, manegia Alexi Nay. Dad ina vart haja la magistraglia – malgrà distanza – gì dapli contact cun ils geniturs. Ils geniturs hajan survegnì in'envista da la scola. Quai haja gidà da chapir la chapientscha vicendaivla.
Vinavant hajan intginas scolas fatg in pass vinavant cun ils meds d'instrucziun digitals. Surtut las scolas, che n'hajan fin uss anc betg nizzegià uschè intensiv quell'infrastructura hajan fatg gronds pass. L'inspectur da scola Alexi Nay spera che quels meds vegnan er suenter nizzegiads pli savens. Remplazzar dal tut l'instrucziun da preschientscha na possia l'emprender sin distanza dentant betg.


text:
Netuno (pianeta)
Netuno l'è chèl dei òt dei pianéti del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul, el quart per diàmetro e 'l tèrs per masa. Dàto che Plutone l'è mìa piö cunsideràt en pianeta a töcc i efècc ma 'n pianeta-nano, Netuno l'è ach el pianeta piö delóns del Sul 'ntra chèi del nòst Sistema Solar. Netuno el g'ha 'na masa de 17 vólte piö grànda de chèla de la Tera e de póch piö grànda de chèla del sò quàze-zemèl Urano.
Scuprìt la séra del 23 de setèmber del 1846 de Johann Gottfried Galle col telecòpio de l'Oservatóre astronòmich de Berlino, e de Heinrich Louis d'Arrest, en stüdènt de astronomìa che ghe dàa 'na mà,[1] Netuno l'è stat el prim pianeta a éser stat troàt per mès de càlcoi matemàtich prim che coi strümèncc de oservasiù dirèta: de le iregolarità endel'òrbita de Urano la g'ha fat pensà ai astrònomi che ghe fös piö delóns de Urano, amò 'n pianéta, gnemò cunusìt che 'l distürbàa la sò òrbita. E difati l'è stat troát apéna en gràdo del pónt calculàt. La sò lüna Tritone l'è stada troàda póch tép dòpo, ma nisü dei óter 13 satèliti natürai l'è piö stat scuprìt prìma del secol XX. El pianeta l'è stat vizitàt apéna 'na ólta de 'na sónda spasiàla, la Voyager 2 che la gh'è pasàda derènt ai 25 de óst del 1989.
Netuno el g'ha 'na cumpuzisiù mìa tat diferènta de chèla de Urano e diferènta envéce de chèla dei giganti gasus piö grancc Giove e Saturno. L'è per chèsta rizù che i astrònomi i preferés tratài come 'na clas separàda ciamàda gigànti giasàcc. La sò atmosféra, aisebé che la g'hape en cümü con chèla de Saturno e Giove la bondànsa de idrògeno e elio, la g'ha però 'na prupursiù bèla grànda de "gias", come l'aiva, l'amoniaca e 'l metano, ensèma a tràse de idrocarbùri e fórse de azoto.[8]
Al contràre, la part intèrna del pianeta l'è cumpunìda perlopiö de gias e córne compagn del sò quàze-zemèl Urano. [9]
Le tràse de metano che se tróa endèi leèi pö estèrni de l'atmosfera le ghe dà 'l sò culùr celèst caraterìstich.[10]
Netuno l'è 'n pianéta che g'ha i vèncc piö fòrti de töcc i óter pianéti del Sistéma Solàr. Le sónde le g'ha mizüràt folàde che riàa e pasàa fò i 2100 km/h.[11]
Ai tép del pasàgio de la sónda Voyager 2, endel 1989, l'emisfer sud del pianeta el prezentàa 'na gran maciùna scüra paragunàbil a la Gran Màcia Rósa de Giove; la temperadüra dei nìgoi piö alcc de Netuno l'ìa de −218°C, giöna de le piö frède del Sistema Solar, per vìa de la gran distànsa del Sul.
Pò a Netuno el g'ha 'n sistéma de anèi, scuprìt endei agn '60 e confermàt de la sónda Voyager 2.
Paràmetri orbitài[Modifega | modifica 'l sorgent]
Netuno el fà 'n gir entùren al Sul en presapóch 164,79 agn terèstri. La sò òrbita la g'ha 'n inclinasiù de 1,77° en relasiù al pià de l'eclìtica e 'n ecentricità de 0,011, isé che la distànsa 'ntra Netuno e 'l Sul la cambia de 101 miliù de chilòmetri 'ntra i póncc de l'òrbita endoche 'l pianeta l'è piö arènt e piö delóns de la nòsta stèla.
La sò òrbita la se 'ncrùza con chèla de Plutone ma i du corp i è 'n risunànsa orbitàla de 2:3 (völ dì che 'ntat che 'l Netuno el fa 3 gir entùren al sul, Plutone 'l na fà tré) e chèsto — ensèma a la bèla inclinasiù del pià obitàl de Plutone — 'l fà sé i pöde mài scuntràs.
'Na rotasiù entùren al sò as envéce la düra 16,11 ùre. L'as de rotasiù l'è 'nclinàt de 28,32° en rapórt al pià orbitàl, en valùr confrontàbil con chèl de la Tèra (23°) e de Marte (25°).
Al de là de l'òrbita de Netuno gh'è 'n mòcc de óter còrp celèscc che gìra entùren al Sul; chèsti ogècc i è stàcc ciamàcc col nòm coletìf de ogècc transnetünià, 'ntra chèsti, chèi piö gròs i è clasificàcc come pianéti-nani e i piö 'mportàncc i è 'l zà lüminàt Plutone, Makemake, Eris (el piö grant de töcc) e Haumea.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Calvin J. Hamilton. Neptune. Views of the Solar System, 4 agosto 2001. URL consultato in data 2 maggio 2011.
- ↑ 2,0 2,1 Donald K. Yeomans. HORIZONS System. NASA JPL, 13 de löi del 2006. URL consultato in data 8 de óst del 2007.
- ↑ 3,0 3,1 Neptune: Facts & Figures. NASA, 13 de noèmber del 2007. URL consultato in data 14 de setèmber del 2007.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 David R. Williams. Neptune Fact Sheet. NASA, 1º de setèmber del 2004. URL consultato in data 14 de óst del 2007.
- ↑ 5,0 5,1 Seidelmann P. Kenneth, Archinal, B. A.; A’hearn, M. F. et al, Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements, in Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy, vol. 90, Springer Netherlands, 2007, pp. 155–180, DOI:10.1007/s10569-007-9072-y, ISSN 0923-2958 (Print). URL consultato il 7 de mars del 2008.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Riferit al leèl de presiù atmosferica de 1 bar.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Fred Espenak. Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006. NASA, 20 luglio 2005. URL consultato in data 9 de zenér del 2009.
- ↑ J. I. Lunine The Atmospheres of Uranus and Neptune sö Annual Review of Astronomy and Astrophysics - 1993
- ↑ M. Podolak, A. Weizman, M. Marley Comparative models of Uranus and Neptune sö Planet. Space Sci. vul.43, nömer 12, pag. 1517–1522- 1995}}
- ↑ Kirk Munsell; Smith, Harman; Harvey, Samantha. Neptune overview. NASA, 13 novembre 2007. URL consultato in data 20 febbraio 2008.
- ↑ V. E. Suomi, Limaye, S. S.; Johnson, D. R., High Winds of Neptune: A possible mechanism, in Science, vol. 251, nº 4996, AAAS (USA), 1991, pp. 929–932, DOI:10.1126/science.251.4996.929, PMID 17847386.


text:
Beschreibung
Klaus Kordon
Annapurna, mia mamma es üna deessa
Puter
Uniun dals Grischs, 1944, Bestellnummer 3-558545-01-4
Veena ha pir nov onns ma ella ä gia in agid impurtant per sia mamma ch’ä cuschiniera: Veena sto purtar en la fabrica ils pasts per ils lavurers, ella prepara la verdura, mola spezarias e va cun la mamma a far cumissiuns sin la fiera. Tar lur vita en la colonia da baraccas da Bombay tutgan ils dieus, la fortuna ma er la miseria.
Translaziun: Dazzi N. e Dazzi Gross A.-A.
Ähnliche Beiträge


text:
Roger Federer cuntanscha la proxima runda al turnier d'ATP-1000 ad Indian Wells en la California. Cunter il Tudestg Peter Gojowczyk mussa Federer cunzunt en l'emprim set ina fitg buna prestaziun e gudogna a la fin cun 6:1 e 7:5. Il cumenzament en il turnier è gartegià per il Svizzer. En l'emprima runda aveva Federer numnadamain survegnì ina dispensaziun.
En la proxima runda frunta Federer sin il victur da la partida tranter Stan Wawrinka ed il Ungarais Marton Fuscovics. Las schanzas per in duel svizzer en il sedeschavelfinal èn pia intactas.
RR novitads 23:00


text:
Società MOVIMENTO
Insembel tras
il minchadi
Lavur assistida
MOVIMENTO
La Società MOVIMENTO spordscha a persunas a parti da 18 ons cun ün impedimaint corporal o spiertal liger, medi o greiv, plazzas da lavur e d'occupaziun assistidas in differents secturs. L'UFFICINA Samedan, INCONTRO Poschiavo sco eir la BUTTEGA Scuol e la BUTTEGA Jaura Müstair dispuonan da falegnamarias, tessondas, ateliers ed ufficinas. Qua pon persunas cun ün impedimaint as dedichar ad ün'occupaziun ütila chi tillas fa plaschair. Ellas lavuran seguond lur ritem e sainza squitsch da prestaziun o da rendita. Grazcha a diversas structuras dal di e d'occupaziun cun differents nivels da prestaziun e chomps d'imprender pudain nus promouver individualmaing als collavuraturs.
Plazzas da lavur e d'occupaziun i'l Grischun dal Süd
Las quatter gestiuns MOVIMENTO dispuonan da var 90 plazzas da lavur in differentas gruppas da producziun e d'occupaziun. Ellas spordschan a persunas cun impedimaints üna structura dal di cun divers puncts centrals: Da lavurs da falegnam per prodots da lain e giovarets sco eir la producziun da chandailas, clinöz e textilias, sur lavurs in seria e mailings fin pro la mostaria o il Cafè al liber "Monreal" da noss'aigna gestiun.
Persunas cun üna mobilità o orientaziun limitada profitan particularmaing da las spüertas da lavur e d'occupaziun da la BUTTEGA Scuol sco eir da l'UFFICINA Samedan. Perquai chi'd es pussibel in tuottas duos gestiuns MOVIMENTO da lavurar e d'abitar in üna chasa.
Plazzas da lavur libras in ufficinas protettas
Tschercha El/Ella per sai o per ün paraint üna plazza da lavur protetta in üna gestiun assistida da l'UFFICINA Samedan, INCONTRO Poschiavo o da la BUTTEGA Scuol? Gugent Til/Tilla cussaglia Dr. Karin Hänni persunalmaing al telefon +41 (0)81 851 12 11 o, karin.haenni@movimento.ch per chattar la plazza d'occupaziun optimala e'l sectur da lavur adattà.
Plazzas libras: 5 plazzas: Ufficina Samedan - 4 plazzas: Buttega Scuol - 2 plazzas: Incontro Poschiavo.


text:
Las midadas tecnologicas e da la societad influenzeschan fermamain la branscha da fotografia en Svizra. In dals gronds problems per la branscha è la concurrenza en l'internet: La cumpart online dal martgà da fotografias munta actualmain a radund 50%.
Gian Giordano, manader da «FotoPro Ganz» a Turitg pleda d’in «murir da fatschentas spezialisadas». E l’associaziun da la branscha «ImagingSwiss» ha ils ultims 10 onns pers la mesadad da lur commembers, uschia il president Alex Mächler. Oz dumbra l’associaziun anc 140 firmas.
Internet e telefonins èn la gronda concurrenza
Il pli grond problem per la branscha fotografica è la concurrenza en l’internet. Cumprar apparats ed accessoris da fotografia en l’internet è uschè popular sco anc mai. Cunzunt ils grossists Migros e Coop sa duelleschan en il spazi virtual cun lur purschidas da Digitec resp. Microspot.
Uschia èsi er problematic che la branscha è anc adina fitg dependenta da hardware, pia dals apparats sezs. In auter trend che vegn vidlonder è che telefonins stgatschan adina pli fitg ils apparats da fotografia tar amaturs – grazia a la qualitad da maletgs vegn adina meglra.
Diversifitgar e s’unir
Las fatschentas spezialisadas reageschan differentamain sin ils gudogns che van enavos. Uschia han intginas fatschentas dà si totalmain lur servetschs da labor. Ellas emprovan da sa tegnair sur l’aua cun fittar apparats, occasiuns, reparaturas, accessoris, ma er cun curs e viadis da foto.
In’autra strategia mussa l’associaziun «FotoPro»: Dapi il 1996 èn s’unidas 11 fatschentas da foto. Uschia pon ellas marcar ina pli ferma preschientscha sin il martgà e realisar megliers pretschs da cumpra.
RR novitads 12:00


text:
Uffizi da construcziun bassa, district 1 Cuira
Ringstrasse 11
7001 Cuira
Voss champ d'incumbensas: Sco manadra u manader da manaschi cun incumbensas da direcziun da construcziun essas Vus responsabla u responsabel per manar e per controllar ils plazzals attribuids a Vus sco er per il mantegniment funcziunal ed architectonic da las vias chantunalas en il territori da la Val Stussavgia. Vus avais la responsabladad per la planisaziun da la lavur da ca. 5 collavuraturas e collavuraturs inclusiv vehichels ed utensils. Ultra da quai tutgi tar Vossa incumbensa da sustegnair il ressort Fasa da construcziun en l'entir district. Plinavant faschais Vus en Vossa funcziun servetsch da pichet.
Voss profil: Vus avais in diplom sco poliera u polier ubain sco manadra u manader da construcziun cun experientscha da plirs onns en ils secturs construcziun da vias u mantegniment da vias. Questa activitad pretenda blera responsabladad e na premetta betg mo enconuschientschas tecnicas spezialisadas da la construcziun e dal mantegniment da vias, mabain er in pensar ed in agir tenor princips d'interpresa. Plinavant avais Vus experientscha da direcziun, forza d'As far valair, iniziativa ed abilitad da lavurar en in team. Ina buna expressiun a bucca ed en scrit, bunas enconuschientschas da l'applicaziun dal computer sco er la prontezza da far servetsch da pichet vegnan premessas per questa plazza.
rad d'occupaziun: 80–100 %
Cumenzament da la lavur: 1. da schaner 2022 u tenor cunvegna
Lieu da lavur: Cuira
Termin d'annunzia: 22 d'october 2021
Persuna da contact: Ralf Hartmann, telefon 081 257 57 01, ralf.hartmann@tba.gr.ch


text:
Cussagliaziun per genituors
La cussagliaziun per genituors es üna sporta per sustegner famiglias. Ella es il prüm lö da contact in connex cun dumondas da tuot gener, i'l rom da la promoziun a partir da la naschentscha fin pro'l 5avel anniversari. Fin uossa gniva organisada la cussagliaziun per genituors (avant cussagliaziun per mammas e baps) central pro la KJBE. A partir dals prüms lügl 2020 ha l'uffizi da sandà Grischun tschernü ün'organisaziun regiunala. La sporta da la cussagliaziun per genituors vegn integrada illa sporta promoziun da sandà e prevenziun da la regiun e sgürada dals centers regiunals da sandà.


text:
Istitüt Nasiunàl de Statìstega
Ìstat l’è la sìgla dovràda per 'l Istitüt Nasiunàl de Statìstega che l’è ün ènt de risérca püblich del Istàt Italià che l’ gh’à l’incàrech de fà:
1) ògne 10 agn ‘l censitmét de la popolasiù ,
2) ‘l censitmét de l’indüstria, di servése e de l’agricoltüra,
3) di risérche a campiù sö i famèe (sö chèl chi cómpra e i dóvra, sö la fórsa laùr, sö la éta de töcc i dé, sö la salüt e la sicürèsa, söl bù tép, sö la famèa, sö cóme se pàsa ‘l tép, ecc).
4) di risérche econòmeghe (prése, comèrcio co i paìs straniér, ocüpasiù, ecc)
L’ Ìstat l’è nasìda ‘n del 1926 sóta ‘l Fascìsm co la lège nömer 1162 del 9 de Löi del 1926 e la se ciamàa Istitüt Centràl de Statìstega; pò l’è dientàt Istitüt Nasiunàl de Statìstega col decrét legislatìf nömer 322 del 6 de setèmber del 1989.


text:
Val Badia
Co jarunse pa ala Crejima?
Sön proposta dla Sinoda, á la Diozeja de Balsan/Porsenú tut la dezijiun da alzé a 16 agn le limo d’eté por ciafé le sacramënt dla Crejima. A La Val él sté döes sëres de informaziun por la jënt
I 26 de ma 2019 é stada tla Val Badia na data che á rapresenté zacó na zesöra por la vita de dlijia. En chël de él gnü aministré por l’ultim iade le sacramënt dla Crejima aladô dla "metoda tradizionala", sce an ó ti dí insciö. Cina ciamó ciafâ i jonins le sacramënt dla Confermaziun tla pröma o secunda mesana, tan co cun 12 o 13 agn. Tl dagní sarára atramënter. Sön proposta dla Sinoda, â le Vësco dla Diozeja de Balsan/Porsenú Ivo Muser bele dl 2018 incundé che an orô jí n ater tru por la ...
I 26 de ma 2019 é stada tla Val Badia na data che á rapresenté zacó na zesöra por la vita de dlijia. En chël de él gnü aministré por l’ultim iade le sacramënt dla Crejima aladô dla "metoda tradizionala", sce an ó ti dí insciö. Cina ciamó ciafâ i jonins le sacramënt dla Confermaziun tla pröma o secunda mesana, tan co cun 12 o 13 agn. Tl dagní sarára atramënter. Sön proposta dla Sinoda, â le Vësco dla Diozeja de Balsan/Porsenú Ivo Muser bele dl 2018 incundé che an orô jí n ater tru por la ...
Storia dla mobilité d’invern te nostes munts
"Lostriades" é la mostra nöia tl Museum Ladin a San Martin de Tor, che romagn daverta cina en ater ann ala fin d’agost
La mostra nöia "Lostriades" dl Museum Ladin Ciastel de Tor porta dant le tema dla mobilité tles valades ladines tratan l’invern, mostran sö i mesi y les massaries da inlaota, olache chësta sajun metô sot a smorzia les capazités dles porsones, rovan cina aldedaincö, olache la popolaziun é stada bona da trasformé la nëi te na gran oportunité che á porté bëgnester y de gragn mudamënc sozio-economics.
Paolo Vinati y Mattia Maldonado, i curadus dla mostra, se dá jö bele da plü tëmp cun chësta ...
La mostra nöia "Lostriades" dl Museum Ladin Ciastel de Tor porta dant le tema dla mobilité tles valades ladines tratan l’invern, mostran sö i mesi y les massaries da inlaota, olache chësta sajun metô sot a smorzia les capazités dles porsones, rovan cina aldedaincö, olache la popolaziun é stada bona da trasformé la nëi te na gran oportunité che á porté bëgnester y de gragn mudamënc sozio-economics.
Paolo Vinati y Mattia Maldonado, i curadus dla mostra, se dá jö bele da plü tëmp cun chësta ...
Felix confermé
Ai 24 de setëmber él sté la 37. reuniun generala dla Generaziun Jona, la Junge Generation dla SVP. Felix Nagler da La Val resta rapresentant ladin
La "Kellerei Tramin" á ospité en chësc de la 37. reuniun generala dla "Junge Generation" dla SVP. Punt important al ordin dl de ê la lîta dl diretif por i proscims 2 agn y mez, olache Dominik Oberstaller y Ingrid Kusstatscher é gnüs confermá te sües inciaries da surastant resp. vizesurastanta dla Generaziun Jona (GJ). Pro la inciaria da terzo rapresentant él gnü lité Fabian Gufler dl Burggrafenamt, deperpo che Felix Nagler da La Val é gnü confermé te süa inciaria da rapresentant por i ladins.
...
La "Kellerei Tramin" á ospité en chësc de la 37. reuniun generala dla "Junge Generation" dla SVP. Punt important al ordin dl de ê la lîta dl diretif por i proscims 2 agn y mez, olache Dominik Oberstaller y Ingrid Kusstatscher é gnüs confermá te sües inciaries da surastant resp. vizesurastanta dla Generaziun Jona (GJ). Pro la inciaria da terzo rapresentant él gnü lité Fabian Gufler dl Burggrafenamt, deperpo che Felix Nagler da La Val é gnü confermé te süa inciaria da rapresentant por i ladins.
...
Nia plü cun la Lia di Ostis, mo inant tl turism
Marina Rubatscher Crazzolara ne fajará nia plü pert dla Uniun di Ostis-Hgv. Süa dezijiun da ne se mëte nia plü a desposiziun ára lascé al savëi en ocajiun dla sentada anuala dla Lia, stada en mertesc ai 28 de setëmber a La Ila. I ti ún fat na intervista
En ocajiun dla sentada dla Uniun di Ostis-Hgv de Badia, le mertesc ai 28 de setëmber, á Marina Rubatscher Crazzolara lascé al savëi che ara ne s'ess nia plü metü a desposiziun y s'á insciö trat zoruch dala inciaria da surastanta dal Lia a livel de valada. Impó laurará inant la ostira tl setur turistich, fajon tres ciamó pert dl consëi de aministraziun de “Vitalpin”, che se crüzia dla promoziun dl turism tl raiun dles Alpes; ara restará inant a ce dl Consëi por la promoziun dles ëres ...
En ocajiun dla sentada dla Uniun di Ostis-Hgv de Badia, le mertesc ai 28 de setëmber, á Marina Rubatscher Crazzolara lascé al savëi che ara ne s'ess nia plü metü a desposiziun y s'á insciö trat zoruch dala inciaria da surastanta dal Lia a livel de valada. Impó laurará inant la ostira tl setur turistich, fajon tres ciamó pert dl consëi de aministraziun de “Vitalpin”, che se crüzia dla promoziun dl turism tl raiun dles Alpes; ara restará inant a ce dl Consëi por la promoziun dles ëres ...
San Martin: situaziun dramatica te Ciasa de Palsa
Cun i 15 d’otober brancia la oblianza dl green pass söl post de laur. Te Ciasa de Palsa él incër 20 colaboradësses che n’ó nia se lascé fá la variora, porchël manacion da messëi mené berbesc y mëdes zoruch a ciasa.
Te Ciasa de Palsa a San Martin de Tor viron al momënt na situaziun dër critica, o cinamai »dramatica«, por tó ca les parores dl presidënt Giovanni Mischí. Ai 15 d’otober vá en forza l’oblianza da avëi le green pass por jí söl post de laur y por le personal sanitar él de oblianza da avëi la variora. Na oblianza che podess dé jö sciöche n tarlí te Ciasa de Palsa da San Martin de Tor, olache an á incër 20 colaboradësses che n’ó nia se lascé fá la variora y é desponüdes da lascé le post de laur por ...
Te Ciasa de Palsa a San Martin de Tor viron al momënt na situaziun dër critica, o cinamai »dramatica«, por tó ca les parores dl presidënt Giovanni Mischí. Ai 15 d’otober vá en forza l’oblianza da avëi le green pass por jí söl post de laur y por le personal sanitar él de oblianza da avëi la variora. Na oblianza che podess dé jö sciöche n tarlí te Ciasa de Palsa da San Martin de Tor, olache an á incër 20 colaboradësses che n’ó nia se lascé fá la variora y é desponüdes da lascé le post de laur por ...
L’aiüt de se instësc y de d’atri por na mort dignitosa
Dla öga de n testamënt biologich y dl ütl de na lege taliana por le suidiz assistí n’unse baié cun le dotur Marco Pizzinini, primar dla anestesia y terapia intensiva tl Spitol da Bornech
Dan püc dis, ai 5 d’otober 2021, á le Comité dl’Assoziaziun Luca Coscioni stlüt jö la racoiüda dles firmes dla aziun "Referendum Eutanasia Legale", indoman (vëndres) gnará les firmes presentades dan ala Cassaziun. Indöt él gnü coiü adöm chës 1,2 miliuns de sotscriziuns, de chëstes 400.000 tla forma online, da plü co 13.000 volontars sön 6.000 postaziuns te passa 1.000 comuns dl teritore dla Talia. I numeri dla campagna tan alc desmostra la gran atualité dl tema dla "legalisaziun dla eutanasia ...
Dan püc dis, ai 5 d’otober 2021, á le Comité dl’Assoziaziun Luca Coscioni stlüt jö la racoiüda dles firmes dla aziun "Referendum Eutanasia Legale", indoman (vëndres) gnará les firmes presentades dan ala Cassaziun. Indöt él gnü coiü adöm chës 1,2 miliuns de sotscriziuns, de chëstes 400.000 tla forma online, da plü co 13.000 volontars sön 6.000 postaziuns te passa 1.000 comuns dl teritore dla Talia. I numeri dla campagna tan alc desmostra la gran atualité dl tema dla "legalisaziun dla eutanasia ...
La Maratona florësc
La domënia ai 3 de messé garatará la 35ejima ediziun dla Maratona dles Dolomites, dedicada ai ciüfs
I Ciüf é le tema dla ediziun numer 35 dla Maratona dles Dolomites, che é sön le program la domënia ai 3 de messé dl 2022. “Al é passé ma n valgügn mëisc dala ediziun dl 2021, mo i sun bele tl laur da se arjigné a na Maratona nöia, che sará ciamó plü bela deache ara é dedicada ala natöra y ai ciüfs”, á dit le presidënt Michil Costa. 8.000 sará i partezipanc che podará tó pert ala ediziun da n ater ann y les iscriziuns pëia ia le mercui ai 13 de otober. Sciöche dagnora podará i zilisć cerne i ...
I Ciüf é le tema dla ediziun numer 35 dla Maratona dles Dolomites, che é sön le program la domënia ai 3 de messé dl 2022. “Al é passé ma n valgügn mëisc dala ediziun dl 2021, mo i sun bele tl laur da se arjigné a na Maratona nöia, che sará ciamó plü bela deache ara é dedicada ala natöra y ai ciüfs”, á dit le presidënt Michil Costa. 8.000 sará i partezipanc che podará tó pert ala ediziun da n ater ann y les iscriziuns pëia ia le mercui ai 13 de otober. Sciöche dagnora podará i zilisć cerne i ...
980 fazorí te 4 chilometri
Cis ala fin dl isté vëigon te nüsc bosc y dlungia i trus n gröm de fazorí de papier sciurá incërch, do avëi fat i debojëgns: tla Val de Mareo n’él gnü adöm feter mile, te püc km
Al pó sozede canche an vá sö por munt o a spazier, che an mëss fá i debojëgns. Tröc i fej do val’ trognora, ci che é ince da capí. Tres indô se lascia sö jënt por i escremënc di cians, mo en chësc iade salta tl edl i fazorí dla jënt. Al é da desplajëi da odëi tan de fazorí che porsones lascia tla natöra zënza se fá bëgn pinsiers: do trognores, nia dalunc dai trus, val’ iade cinamai te tru. Dër "fantasiusc" me sá chi che i fracognëia y i ascogn tles sfessöres di lëgns (i vicí ...
Al pó sozede canche an vá sö por munt o a spazier, che an mëss fá i debojëgns. Tröc i fej do val’ trognora, ci che é ince da capí. Tres indô se lascia sö jënt por i escremënc di cians, mo en chësc iade salta tl edl i fazorí dla jënt. Al é da desplajëi da odëi tan de fazorí che porsones lascia tla natöra zënza se fá bëgn pinsiers: do trognores, nia dalunc dai trus, val’ iade cinamai te tru. Dër "fantasiusc" me sá chi che i fracognëia y i ascogn tles sfessöres di lëgns (i vicí ...
I caji atuai de infeziun
Tles ultimes edemes é le numer dles infeziuns Covid–19 chersciü tla Val Badia, dantadöt a La Val
ladó de informaziuns de sëntes ofiziales dla sanité él mort cina sëgn sura döt le monn passa 4,8 miliuns de porsones por o cun na infeziiun de Covid–19. Ma bele ti USA é i morc chi 700.000, tl Brasil chi 590.000 y tl’India 449.000. Tla Talia é i morc por Covid–19 chi 131.200.
I numeri di cin’ comuns dla Val Badia incö
Corvara: 7 caji atifs, 1 nü (sön 81 caji positifs tres test PCR y 57 positifs tres tesć igienics, registrá indöt da merz 2020 incá)
Badia: 7 caji atifs, 2 de nüs (sön 168 caji ...
ladó de informaziuns de sëntes ofiziales dla sanité él mort cina sëgn sura döt le monn passa 4,8 miliuns de porsones por o cun na infeziiun de Covid–19. Ma bele ti USA é i morc chi 700.000, tl Brasil chi 590.000 y tl’India 449.000. Tla Talia é i morc por Covid–19 chi 131.200.
I numeri di cin’ comuns dla Val Badia incö
Corvara: 7 caji atifs, 1 nü (sön 81 caji positifs tres test PCR y 57 positifs tres tesć igienics, registrá indöt da merz 2020 incá)
Badia: 7 caji atifs, 2 de nüs (sön 168 caji ...
Puster y Val Badia: alcohol, droga y na pistola
Tles ultimes nöts á i Carabiniers dla Compagnia da Bornech dé dant cin’ porsones y n’á segnalé döes por sostanzes proibides. Ince tla Val Badia él gnü tut döes patents
I Carabiniers dla Compagnia dá Bornech é stá atifs tles ultimes nöts sön la strada de Puster y dla Val Badia. Sön la SS49 de Puster él n ël de 37 agn gnü lëde dala patënt deache al é gnü abiné cioch al volann. Deplü é stades les infraziuns sön la SS244 dla Val Badia. N jonn de 28 agn bele conesciü ales forzes dl ordinn é gnü ciafé cun n canun de marijuana. Al ti é porchël gnü tut la patënt y al é gnü segnalé al Comissariat dl Govern. N jonn de 19 agn da Brescia é gnü abiné cun l’auto sön la ...
I Carabiniers dla Compagnia dá Bornech é stá atifs tles ultimes nöts sön la strada de Puster y dla Val Badia. Sön la SS49 de Puster él n ël de 37 agn gnü lëde dala patënt deache al é gnü abiné cioch al volann. Deplü é stades les infraziuns sön la SS244 dla Val Badia. N jonn de 28 agn bele conesciü ales forzes dl ordinn é gnü ciafé cun n canun de marijuana. Al ti é porchël gnü tut la patënt y al é gnü segnalé al Comissariat dl Govern. N jonn de 19 agn da Brescia é gnü abiné cun l’auto sön la ...
Variora en sabeda a Picolin
En sabeda ai 9 de otober 2021 édl indô n de davert dles variores por le Covid-19 tla sënta dl Distret Sozio-Sanitar a Picolin (San Martin de Tor) dales 8:00 ales 13.00
Al gnará fat la variora Pfizer BioNTech por düc chi sura 12 agn. An pó se presenté zënza prenotaziun danfora.
Al gnará fat la variora Pfizer BioNTech por düc chi sura 12 agn. An pó se presenté zënza prenotaziun danfora.
La biscia pordüda... y indô ciafada
Na biscia dl lüch Pradel da San Martin s’á fat n isté fora por la valada
Tröc conesciará la parabola dl bun famëi, che lascia zoruch le tlap de bisces por jí a chirí la biscia pordüda. I toli chësta metafora por la coriosité sozedüda a San Martin, olache le patrun dl lüch Pradel s’â arjigné na biscia amez messé, che á indere tut la dezijiun da jí a se fá »n spazier« valgamia lunch. Tlafinada ne n’êra nia plü da spié y les chirides ne n’á porté degun resultat. »Ara é gnüda odüda n iade a Longega, n iade cinamai sö Rît«, cunta le paur ...
Tröc conesciará la parabola dl bun famëi, che lascia zoruch le tlap de bisces por jí a chirí la biscia pordüda. I toli chësta metafora por la coriosité sozedüda a San Martin, olache le patrun dl lüch Pradel s’â arjigné na biscia amez messé, che á indere tut la dezijiun da jí a se fá »n spazier« valgamia lunch. Tlafinada ne n’êra nia plü da spié y les chirides ne n’á porté degun resultat. »Ara é gnüda odüda n iade a Longega, n iade cinamai sö Rît«, cunta le paur ...
I armënc é indô a ciasa
Te Mareo éson gnüs de munt cun i tiers, che pó sëgn se passé ciamó val’ bi dis ti pra da ciasa. Sön Fodara Vedla á fat süa pröma sajun le famëi Nicola Pagan
Ince i paurs de Mareo á indô condüt i tiers de munt. Dan chinescdé ési gnüs mená da Senes, Fodara Vedla, Fanes y Fojedöra jö. Cotan de tiers é spo ciamó stá n’edema sön les pastöres dla Val dai Tamersc, mo oramai menâi do da jí a ciasa. En sabeda dan otedé éra stada tan inant, olache valgügn paurs de Senes y Fodara Vedla á orü organisé le gní de munt. Bele da doman é famëis y paurs rová tla Val por abiné adöm i tiers, denanche se mëte sön tru cuntra Ciamaor, ...
Ince i paurs de Mareo á indô condüt i tiers de munt. Dan chinescdé ési gnüs mená da Senes, Fodara Vedla, Fanes y Fojedöra jö. Cotan de tiers é spo ciamó stá n’edema sön les pastöres dla Val dai Tamersc, mo oramai menâi do da jí a ciasa. En sabeda dan otedé éra stada tan inant, olache valgügn paurs de Senes y Fodara Vedla á orü organisé le gní de munt. Bele da doman é famëis y paurs rová tla Val por abiné adöm i tiers, denanche se mëte sön tru cuntra Ciamaor, ...
Lungiarü: storia de n paisc da munt
La publicaziun »Alpingeschichte kurz und bündig – Lungiarü« é gnüda metüda adöm da Giuliana Clara y gnará presentada tl cheder dla indunada di »Bergsteigerdörfer« che sará tratan chësta findledema a Lungiarü
Dal 2018 incá fej Lungiarü pert di »Bergsteigerdörfer«, dlungia Matsch te Vintschgau y d'atri 30 paisc da munt dles Alpes, en particolar dl'Austria. Ara se trata de paisc che á mantigní y conservé les tradiziuns y la cultura, che se dá jö cun n tursim y cun n'agricoltöra sostenibli che se tolon dant da sconé l'ambiënt y da svilupé na mobilité eco-compatibla. Fá pert di »Bergsteigerdörfer« se damana le respet de na ligna de criters, dantadöt por ci che reverda le turism, che dess se oje dl vers ...
Dal 2018 incá fej Lungiarü pert di »Bergsteigerdörfer«, dlungia Matsch te Vintschgau y d'atri 30 paisc da munt dles Alpes, en particolar dl'Austria. Ara se trata de paisc che á mantigní y conservé les tradiziuns y la cultura, che se dá jö cun n tursim y cun n'agricoltöra sostenibli che se tolon dant da sconé l'ambiënt y da svilupé na mobilité eco-compatibla. Fá pert di »Bergsteigerdörfer« se damana le respet de na ligna de criters, dantadöt por ci che reverda le turism, che dess se oje dl vers ...
Camion nü por i stödafüch
I Stödafüch da San Martin de Tor á albü le plajëi da lascé benedí n camion nü. N meso ponsé y studié por gní tut ca te intervënc de vigni sort
Le camion ê pordërt bele da d’altonn dl 2020 te magazin di stödafüch y insciö ince a desposiziun por i intervënc. Finalmënter él spo iniann gnü l’ora da le lascé benedí, adöm a düc i atri injins y les mascins che é lassura. La festa é gnüda a s’al dé la domënia ai 12 de setëmber. Por chësta ocajiun é la mëssa gnüda tignida alaleria pro paiun da San Martin, olache le curat siur Heinrich Perathoner á benedí le meso nü. Al é n camion MAN cun la portada de 12.000 chili, fat sö dala firma ...
Le camion ê pordërt bele da d’altonn dl 2020 te magazin di stödafüch y insciö ince a desposiziun por i intervënc. Finalmënter él spo iniann gnü l’ora da le lascé benedí, adöm a düc i atri injins y les mascins che é lassura. La festa é gnüda a s’al dé la domënia ai 12 de setëmber. Por chësta ocajiun é la mëssa gnüda tignida alaleria pro paiun da San Martin, olache le curat siur Heinrich Perathoner á benedí le meso nü. Al é n camion MAN cun la portada de 12.000 chili, fat sö dala firma ...
Strada slüta por laurs de bosch
La strada Pliscia–Sares romagn slüta danmisdé y domisdé cina ai 8 d’otober 2021 da sëra
Le Comun da San Laronz lascia alessëi che la strada danter Sares y Pliscia romagn slüta vigne de danter les 8:00 y les 12:00 desco ince domisdé dales 13:00 ales 17:00.
Cösc, cina a en vëndres ai 8 d’otober 2021.
Le Comun da San Laronz lascia alessëi che la strada danter Sares y Pliscia romagn slüta vigne de danter les 8:00 y les 12:00 desco ince domisdé dales 13:00 ales 17:00.
Cösc, cina a en vëndres ai 8 d’otober 2021.
Ligrëza, devertimënt y pasciun da jí cun la roda
Cun i pröms de setëmber s'á stlüt jö la sajun dla roda por i mituns y les mitans che á tut pert ales ativités da d'isté metüdes da jí dal club Rodes Val Badia
Cun les ultimes gares a Pichl-Gsies, stades ai 4 y 5 de setëmber, s'á stlüt jö la sajun dla roda da munt por i mituns. En chësc ann á tut pert tröc mituns y mitans ai alenamënc a les gares de Vss, Minibike y Südtirolcup, pratican deplü disciplines, sciöche cross, country, easy down, dual slalom y eliminator. Les gares ê suradöt tl Südtirol, mo ince foradecá. I atlec dl club Rodes Val Badia s'á alzé fora y é rová sön les classifiches di »Internazionali d'Italia« sön l'isola d'Elba, a Trieste y a ...
Cun les ultimes gares a Pichl-Gsies, stades ai 4 y 5 de setëmber, s'á stlüt jö la sajun dla roda da munt por i mituns. En chësc ann á tut pert tröc mituns y mitans ai alenamënc a les gares de Vss, Minibike y Südtirolcup, pratican deplü disciplines, sciöche cross, country, easy down, dual slalom y eliminator. Les gares ê suradöt tl Südtirol, mo ince foradecá. I atlec dl club Rodes Val Badia s'á alzé fora y é rová sön les classifiches di »Internazionali d'Italia« sön l'isola d'Elba, a Trieste y a ...
Lia di Ostis: Markus Valentini reconfermé presidënt
Inier, mertesc ai 28 de setëmber s'á i ostis dl comun de Badia abiné por lité le presidënt y le comité nü. Markus Valentini é gnü reconfermé ala presidënza; Marina Rubatscher Crazzolara á do 8 agn dé sö süa inciaria y se á trat fora dla Uniun di Ostis-Hgv
La sentada dla Lia di Ostis-Hgv é gnüda cherdada ite tla Ciasa dla Cultura da La Ila en mertesc ai 28 de setëmber domisdé. Por le pröm iade da canche al á scomencé la pandemia án indô podü se incunté te n salf, olache al é rové adalerch 32 di 124 ostis scric ite tla Uniun. La sentada á metü man cun le salüt da pert dl presidënt, Markus Valentini, che á metü sön mësa deplü tematiches che é spo gnüdes tratades tratan la reuniun, danterater la realisaziun di trus dles rodes, la mobilité, le ...
La sentada dla Lia di Ostis-Hgv é gnüda cherdada ite tla Ciasa dla Cultura da La Ila en mertesc ai 28 de setëmber domisdé. Por le pröm iade da canche al á scomencé la pandemia án indô podü se incunté te n salf, olache al é rové adalerch 32 di 124 ostis scric ite tla Uniun. La sentada á metü man cun le salüt da pert dl presidënt, Markus Valentini, che á metü sön mësa deplü tematiches che é spo gnüdes tratades tratan la reuniun, danterater la realisaziun di trus dles rodes, la mobilité, le ...


text:
La regenza grischuna trametta en consultaziun ina revisiun parziala da la lescha davart ils dretgs politics en il chantun Grischun. La revisiun da la lescha stgaffescha la basa per cedels electorals, nua ch'ins po eleger la regenza ed il cussegl dals chantuns cun far ina crusch.
Ina incumbensa acceptada dal cussegl grond en la sessiun da december 2012 pretenda ina simplificaziun da la procedura per eleger la regenza ed il cussegl dals chantuns. L'element central da la simplificaziun duai esser in cedel electoral per far ina crusch. Actualmain survegnan las votantas ed ils votants tar las elecziuns chantunalas da maiorz per la regenza e per il cussegl dals chantuns cedels electorals cun tantas lingias vidas sco sezs che ston vegnir occupads. Lur dretg d'eleger exerciteschan els cun scriver persunalmain a maun ils nums da las persunas sin ils cedels electorals consegnads. Cun ina revisiun parziala da la lescha davart ils dretgs politics en il chantun Grischun duain ussa vegnir stgaffidas las premissas giuridicas ed organisatoricas per cedels electorals, nua ch'ins po eleger la regenza ed il cussegl dals chantuns cun far ina crusch. La regenza ha deliberà la consultaziun davart il sboz correspundent fin ils 20 da mars 2013. Prevesì èsi d'applitgar quests novs cedels electorals per l'emprima giada tar las proximas elecziuns da renovaziun da la regenza, probablamain ils 18 da matg 2014.
Co propon jau ina tscherta persuna e co elegel jau?
Per introducir ils novs cedels electorals ston vegnir integradas numerusas disposiziuns en ina nova partiziun da la lescha davart ils dretgs politics en il chantun Grischun. Quellas reglan la procedura administrativa sco er l'emplenir correctamain il cedel electoral uschia ch'el vala per l'elecziun. In pèr puncts latiers:
- Per las elecziuns da la regenza e dal cussegl dals chantuns dovri da nov ina procedura d'annunzia per las propostas electoralas. Mo persunas annunziadas tar la chanzlia chantunala vegnan alura preschentadas sco candidatas e candidats sin ils cedels electorals prestampads. Persunas betg annunziadas restan però elegiblas; ils nums da questas persunas sto la votanta u il votant scriver a maun sin il cedel electoral. Per quest intent cuntegna il cedel electoral lingias vidas.
- Mintga proposta electorala sto vegnir suttascritta da 20 persunas cun dretg da votar. Uschia duain vegnir evitadas propostas betg seriusas. Mintga persuna proponida sto confermar ultra da quai – cun suttascriver la proposta electorala – ch'ella acceptia la candidatura. Quai per evitar ch'insatgi vegnia proponì per l'elecziun cunter sia voluntad.
- Las propostas electoralas ston vegnir inoltradas fin il pli tard nov emnas avant il termin d'elecziun. Quest termin è necessari per garantir la producziun dals cedels electorals che dovra dapli lavur, ma er la spediziun coordinada, eventualmain ensemen cun ulteriurs documents da votaziun.
- En cas d'in segund scrutini pon las propostas electoralas vegnir inoltradas entaifer trais dis suenter l'emprim scrutini. Quest termin è intenziunadamain uschè curt, perquai ch'in segund scrutini sto vegnir fatg tenor la lescha il pli tard trais emnas suenter l'emprim ed ils cedels electorals ston vegnir tramess a las votantas ed als votants il pli tard diesch dis avant il di d'elecziun.
- Mo ils nums marcads cun ina crusch sin il cedel electoral survegnan ina vusch. Quai vala er per las persunas che las votantas ed ils votants han scrit a maun sin las lingias vidas. Nunvalaivels èn cedels electorals, tar ils quals il dumber da nums marcads cun ina crusch surpassa il dumber da sezs che ston vegnir occupads.
Betg pertutgadas da la revisiun da la lescha n'èn las elecziuns da maiorz per las dretgiras districtualas e per il cussegl grond. Perquai che las elecziuns dal cussegl grond e las elecziuns da la regenza han lieu il medem termin èsi però inevitabel che las votantas ed ils votants ston savair ir enturn en il futur parallelamain cun dus differents tips da cedels electorals.
Remartga:
La consultaziun dura fin ils 20 da mars 2013. Dals documents electronics pon ins prender invista sut www.gr.ch / Rumantsch / Publicaziuns / Consultaziuns / Consultaziuns currentas
.
Infurmaziuns:
chancelier Claudio Riesen, chanzlia chantunala dal Grischun, tel. 081 257 22 21
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Laax
Laax a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1376 abitant e una süperfiss de 31.68 km², e al se tröva a una altitüden de 1016 meter sura al livel del mar.
El cumün de Laax a l'è tacaa ai cumün de Elm (GL), Falera, Flims, Ruschein, Sagogn, Schluein.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Laax in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial (Todesch)
- Official Tourism website
- Martin Bundi: Laax in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Photos of Laax


text:
Il sprinter svizzer, Alex Wilson, ha realisà en ils Stadis Unids dus resultads da record: Tar in meeting ad Atlanta ha el duvrà per ils 100 meters 9,84 secundas. Cunquai ha il Basilais da 30 onns meglierà il record europeic per dus tschientavels. Il record svizzer ha el schizunt meglierà per 24 tschientavels.
Er sur 200 meters ha Alex Wilson pudì nizzegiar las cundiziuns perfetgas e mussà ina prestaziun extraordinaria: Quels è el currì en 19,89 secundas – ed ha uschia meglierà ses agen record svizzer per gist 9 tschientavels.


text:
Ils pajais ils pli paucs corrupts èn il Danemarc, la Finlanda e la Nova Zelanda. La Svizra sa chatta sin plazza 5. L'onn avant era ella anc sin il 7avel plaz. A la cua da la rangaziun è sco gia adina ils ultims onns la Somalia.
S'augmentada il pli fitg è tenor il rapport la corrupziun en il Catar. «Transparency International» avertescha che la corrupziun creschia en pajais che vegnian regids da populists. Sco exempels numna ella l'Ungaria e la Tirchia.
La retschertga sa basa sin examinaziuns d'instituziuns independentas en 176 pajais.
RR novitads 07:00
Corruption Perceptions Index
L’index da corrupziun (CPI) mesira sco la corrupziun vegn percepida en la politica, l’economia e l’administraziun. El tanscha da 0 fin 100. 100 stat en quest index per il grad da corrupziun il pli bass.


text:
2. cl. Rabius, viseta en la scarsinaria a Mustér
Dapi l’entschatta dalla scola havein nus dalla 2. classa Rabius il tema launa e nuorsa. Il gliendisdis, ils 31 d’october essan nus stai a Mustér per visitar la veglia scarsinaria. La Laurenzia Cajacob ha mussau a nus la launa tundida da nuorsas ch’ei aunc tschuffa. Silsuenter ha ella declarau a nus co ei lavavan pli baul la launa cun savun special en gronds curtès. Lu havein nus astgau admirar las grondas maschinas da scarsinar. Quellas grondas maschinas han rodas cun fins dents che van entuorn e fan aschia fin la launa. Il resultat ei ina launa fina e loma. Mintgin da nus ha era astgau empruar da scarsinar a maun cun dus barschuns cun fins dents. Quei va vess e drova la dètga forza. Pli baul vegneva la launa colurada mo cun caussas naturalas sco per exempel cun pelletschas da tschaguolas dalla claustra da Mustér. La launa scarsinada vegn la finala aunc filada cun la roda da filar. Era quei ha la Laurenzia mussau a nus. Quei ei nuota ina sempla lavur, nus havein astgau muentar la roda cun far ir il pedal cul pei.
Igl ei stau fetg bi ed interessant ella scarsinaria. Nus havein viu ed empriu ina massa. Ei ha fatg gronda impressiun da veser tgei gronda lavur che las dunnas da pli baul prestavan tochen ch’ei havevan il resti finiu.
2. classa Rabius
Nadia, Zoe, Roc e Sandro
cun scolastas Iris, Esther e Nadia


text:
Carian Viconagh
Carijan Viconagh (nom ufizial in italian: Cadegliano-Viconago) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 125 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,2 km² e 'na densità de 208 ab./km²..
El paes, che 'l confina con la Svizzera (comun de Croeuj e Montegg), el gh'ha vari frazion: oltra a Carijan e a Viconagh, che dann el nòmm al comun, a gh'è Argentera, Avign, Pradasc e Stadal.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Viconagh, in del Quattercent, l'era ciamada Castronagh, perchè ghe se trovava on castell di cont Rusca de Còmm. L'è staa on pont de rifusg sigur per i ghibellin luganes duranta i lòtt contra i guelf, guerr dovuu anca al malgoverno de la famiglia Sanseverin, i feudatari mandaa chì del duca milanes Francesch I Sfòrza.
Duranta i Guerr d'Italia, la zòna l'è stada teater de sconter tra l'esercit frances e quell elvetich.
El comun l'è 'l loeugh indove l'è nassuu el composidor e librettista Gian Carlo Menotti (Carijan Viconagh, 7 luj 1911, Mont Carlo, 1 febrar 2007)
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Carijan Viconagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mein Kampf
El Mein Kampf (La mè battaja in todesch) a l'è 'n sagg publegaa in del 1925 e scrivuu de l'Adolf Hitler in forma de autobiografia indova che 'l spiega el pensee nazionalsocialista. L'è staa scritt per la pupart durant de la detenzion de l'Hitler in la galera de Landsberg am Lech per el tentaa putsch de Monegh.
Stampaa de solit in del formaa de la Bibbia, l'éra venduu proppi per pocch e regalaa ai soldaa al front e ai cobbi di spos. Finna al 2015 i dirizz del liber in la pupart di lengov partegniven al Land de la Baviera, menter incoeu a hinn del pubblegh domini. Avèll a l'è legal in squasi tutt el mond foeura che in Cina, Israel e Austria.
RiferimentModifega
- Adolf Hitler, La mia battaglia (PDF), XII. edizione, Milano, Bompiani [15 marzo 1934], 12 settembre 1940. URL consultad: 27 agosto 2016.


text:
La lavur da la PUK è terminada – la cumissiun parlamentara dal Cussegl grond, ha pudì metter millis da paginas d'investigaziuns ad acta. Ella ha per l'ina intercurì schebain l'arrestaziun dal whistleblower Adam Quadroni saja stada adequata e per l'autra schebain il chantun saja stà involvì directamain en las fatschentas dal cartel.
La PUK vegn tar il resultat: Adam Quadroni è vegnì tractà per part fauss da la polizia. Il chantun n'è dentant betg stà involvì directamain en las cunvegnas da pretschs dal cartel. Dentant hajan singulas persunas tar l'Uffizi da construcziun bassa violà lur obligaziun da servetsch, perquai ch'els hajan ignorà indizis dad Adam Quadroni sco er tralaschà d'intercurir quels.
E tgi è uss vegnì sut las rodas?
Quai dependa da las rodas da tgi. Adam Quadroni è vegnì sut las rodas da las autoritads da la polizia che n'ha betg tractà el endretg, sco er da l'Uffizi da construcziun bassa che n'ha betg prendì serius el.
- Ils pajataglia èn vegnids sut las rodas dal cartel. Lur daners èn sa tschentads en il satg dals impressaris che han cugliunà.
- Ils impressaris percunter èn vegnids sut las rodas da la giustia. Lur cunvegnas ha la Cumissiun da concurrenza, la WEKO sclerì e differents impressaris han stuì pajar chastis da totalmain 11 milliuns francs.
- L'uniun d'impressaris è vegnida sut las rodas da la WEKO che ha demussà ch'ella ha organisà sesidas da cunvegnas da pretschs.
- E las persunas che lavuran tar la polizia e tar l'Uffizi da construcziun bassa che han violà lur obligaziuns da servetsch vegnan sut las rodas da la PUK.
Anc betg liquidà per tuts
Cun schliar la PUK è il tema anc betg liquidà per tuts. Il rapport è in zic sco in «savun» per lavar schuber ils mauns dal chantun. E per insaquantas deputadas e deputads, cunzunt da la PPS e da la PLD, èn ils mauns uss schubers ed els vulan laschar crescher uschè svelt sco pussibel pastg surora e far vinavant.
Per autras deputadas e deputads, cunzunt da la PS e da l'Allianza dal center, han ils mauns dentant anc adina in zic merda sut las unglas. Per exempel saja la «pasta» anc adina in problem. Ina persuna possia anc adina esser il pli grond impressari da la regiun, avair in uffizi en vischnanca, plus anc esser deputada u deputà dal Cussegl grond.
Sabrina Bundi
Redactura RTR
Sabrina Bundi lavura sco reportra tar RTR. Ella rapporta dals pli differents temas per radio, online e social media - tranter auter era sco correspundenta dal Cussegl grond.


text:
Sco il post da perscrutaziun da la conjunctura KOF scriva èn ils custs da sanadad creschids per quest onn per 4,1% sin 84 milliardas francs. L’onn che vegn creschan quests custs anc ina giada per 3,9% sin totalmain 87 milliardas francs.
Il 2018 expensas da sanadad per persuna da passa 10’000 francs
Las expensas da sanadad muntassan uschia il 2018 sin passa 10’000 francs per persuna. Ina rolla impurtanta per il creschament da las expensas da sanadad è era il carschen da l’economia. Dapli che las persunas gudognan dapli pon ellas impunder per lur sanadad, scriva il KOF.
Era motivs demografics
Era la cumpart da las persunas pli veglias en Svizra è s’augmentada il 2016. Uschia era las expensas en il sectur da sanadad e quai per 3,8% sin uss radund 80,8 milliuns francs ni sin quasi 9’601 francs per persuna il 2016.
Era quest onn quintan ils experts che la cumpart da persunas pli veglias en la societad vegn a crescher ed era che l’economia vegn a sa revegnir. Sulet ina influenza marginala vegnan ils respargns tras las controllas dals pretschs da medicaments ad avair, scriva il KOF: Uschia quinta il KOF quest onn cun pli autas expensas da sanadad.
RR novitads 14:00


text:
di: Nino Rossi
Me par che sia vegnuda l’occasion
de fà dò ciaccer con cèrti miee,
che voeuren mètt el fren a la passion
che i giugador de bòcc se pòrten dree.
Se me permètten on consili san
mì voeuri digh a tucc ‘sti santi dònn
a giugà ai bòcc se sporchen on poo i man
ma la scaioeula la fa minga dagn.
Tirando on rigol sfòghen on rancor
quand vosen “bòccia al vòlo” se distenden.
Lustren la sfera quasi con amor
per mètt on alter pont, toccand on poo el ballin
diventen fòrsi trii… e invece el venden.
Quèll che ve cerchen l’è in sostanza quèst
ona serada in sana compagnia.
Perché fra i spòrt l’è fòrse el pussee onèst
perciò sarì sù i oeugg… e così sia!
Ai giugador ghe disi: fii attenzion,
de minga trascurà tròpp i miee.
Cerchì de minga mètt in condizion
de giugà in lètt, coi alter, el “Lù e lee”.
Quand ona dòna la se cava i pagn,
se m’è concèss de parlà giò a la man,
la soa “scaioeula” la subiss nò dagn,
soramaròss, la sporca nanca i man.
Per evità che sfòghen on rancor,
e che sul lètt, coi alter, se distenden
a fass lustrà la “sfera” con amor,
fasegh on compliment, faseghen anca duu,
ma sì, faseghen trii, lor se contenten.
Quèll che ve cerchen l’è in sostanza pòcch:
ona serada in vòstra compagnia.
In fin di cunt hinn minga di farlòcch
Viva bòcc e miee e così sia.


text:
A partir da l’onn 1850 èn var 200 creschids ed uffants rumantschs emigrads en ils Stadis Unids da l’America. Là han els fundà dretgas colonias rumantschas. Ils nums da questas colonias regordan anc oz a quel temp da pioniers e da novs cumenzaments.
Adolf Collenberg raquinta en quest Forum da la fundaziun dal «Lac Badus». Quai è in dals unics cas che lubeschan da persequitar la tschertga da terren dals emigrants. Ch'i n’ha betg dà mo «victurs» tar quests process, era quai pon ins leger en las brevs dal Mugglis, dals Pallis, dals Tuors, dals Giossis …


text:
L ladin dolomitan/standard: la maioranza di ladins l veid positivamenter
Aldò dla enrescida "Survey Ladins" - Lignola de articui linguistics metus adum dal prof. Dr. Vittorio Dell'Aquila (1)- va inant te deplù pertes
L conzet de "lingac polinomics" (2) , sauté fora da la reflescion teorica de Marcellesi (3) se adateia apontin, coche à ence mostré con prezijion Chiocchetti (4), a la realté linguistica ladina, sibe dal pont de veduda dla descrizion dla situazion atuala, sibe dal pont de veduda dla politica linguistica propositiva.
N lingaz polinomich é n lingaz de chel che «la unité é astrata e vegn ca da n moviment dialetich y nia da la scempla ossificazion de na norma soula; la esistenza de n tel lingaz à fondament te la dezijion massiva di locutours de ti dé n inom particolar y de l declaré autonom da d’autri lingac reconescius» (5): cinch valedes dolomitiches olache al vegn rejoné varietés dl continuum linguistich neolatin tegnudes adum da n fort sentiment de desferenziazion da les popolazions entournvia y de unité etnica y linguistica. N lingaz polinomich é n lingaz de chel che «la unité é astrata e vegn ca da n moviment dialetich y nia da la scempla ossificazion de na norma soula; la esistenza de n tel lingaz à fondament te la dezijion massiva di locutours de ti dé n inom particolar y de l declaré autonom da d’autri lingac reconescius» (5): cinch valedes dolomitiches olache al vegn rejoné varietés dl continuum linguistich neolatin tegnudes adum da n fort sentiment de desferenziazion da les popolazions entournvia y de unité etnica y linguistica.
La jent dles valedes dl Sela à cernù, tl curs de la storia, de ti dé n inom particolar a sie idiom y con chesta dezijion, con chest at de volonté, végnel dit che l fascian, l badiot o l fodom é varietés locales dl medem lingaz, l ladin, y che l ladin é n lingaz autonom y desferent dai autri, sibe talian o todesch (6). Ma vigni valeda à sia identité linguistica particolara y se reconesc ence te sie idiom, de sia varieté linguistica locala rejoneda y, ti ultims agn, ence scrita. La comunité ladina é donca na picera comunité truep varieda linguisticamenter te sie intern, che se rend cont, te sia situazion de plurilinguism - i ladins pò rejoné ence talian, todesch y i dialec di raions entournvia - y de pont anter l mond romanich y germanich, che à debujegn de n tet de referiment linguistich che ti permet de se paré da les influenzes massa fortes di doi gragn lingac nazionai y al medem temp de sconé sie patrimone linguistich local. Sce la ladinité etnica pò se definì per autocoscienza dla popolazion che se identificheia spontaneamenter sot a chesta eticheta de "ladins", ne é la definizion dialetologica ascoliana dl ladin dessegur nia assé per podei giustifiché sia esistenza desche lingaz autonom, sciche lingaz, coche Kloss dijessa (7), per Abstand (sce al é n Abstand dl ladin dal talian, ne él nia da les varietés neolatines dla Planura Padana y dles Alpes Meridionales). I ladins à donca debujegn encuei ence de n sistem linguistich de referiment, de standard tet, percieche sies rejonedes posse se definì sciche lingaz per Ausbau.
Ma chest standard mess ester de n tip nuef, percieche les nezescités dles sozietés modernes en general y cheles dla comunité ladina en particolar l ghira. Na sozieté europeana moderna se baseia sun la democrazia y la volonté dla jent, y donca mess la politica linguistica fé propostes che vegne toutes su y aprovedes da chi che doura l lingaz; la comunité ladina à dantaldut la nezescité de stravardé sie lingaz, reprejenté dai idioms locai rejoné te vigni valeda dl Sela, y, al medem temp, de se endoté de n lingaz de reprejentanza esterna y de model intern che feje da reservar unitar de idees linguistiches.
Na standardisazion polinomica é donca l troi plu davert, democratich y manco conflitif per vigni comunité che vuele mantegnì sia desferenziazion interna y se prejenté sciche unitara al mond foravia. Al ne é deguna contradizion anter standardisazion y polinomia: «al é doi conzec en sintonia ajache duc doi fej referiment al lingaz nia desche na entité ontologica statica, fora dl temp, ma plutost desche resultat de n prozes de elaborazion (de Ausbau), zeche che vegn determiné storicamenter no demé da fatours intralinguistics, c.v.d. da la logica interna de la evoluzion linguistica, ma ence da fatours extralinguistics, fatours de carater politich o sozial, y souraldut, fatours liés a la coscienza medema di locutours, a la dezijion massiva dla jent che l rejona» (8).
Y la situazion de polinomia ne é nia, coche zachei podessa raté, de anomia, de blota confujion, ma endere de gran regolarité, olache la norma primara é chela de respeté les varietés rejonedes dl lingaz zenza perde de veduda sia unitarieté grafica. D’autri lingac à ulù, te sia standardisazion, ti jì do a na tradizion poetica o leterara, o de lingaz dla gliejia, o de na spezifica classa soziala, o ence de n luech o de na perioda particolarmenter emportanta per la cultura nazionala che l lingaz enstes reprejenteia: tl cajo dl ladin vuelen respeté y ascuté les esigenzes y les particolarités linguistiches de vigni una dles cinch comunités storiches che met adum l mond ladin.
AZETAZION dl ladin standard/dolomitan (9)
Aldò de na gran enrescida soziolinguistica sun n campion de béleche 3000 persones ti comuns ladins dl Sela (Survey Ladins) (10), someia la maioranza di residenc de conscidré la poscibelté de na grafia ladina unificheda a na maniera scialdi positiva y dessegur nia de dann per l davegnì dl ladin (11). An mess noté che l degré de melsegureza o de dejenteres per chesta chestion é sté valgamia aut, souraldut ti comuns dla provinzia de Belun olache l ladin ne é ciamò nia ofizial (12).
Les trei domandes dl chestionar che nes interesseia chilò trata de la perzezion de n lingaz ladin unifiché per l prejent (70. N lingaz scrit unifiché é per i idioms ladins de valeda… 1. n arichiment, 2. de deguna emportanza, 3. n pericul), per l davegnì dl ladin (69. N lingaz scrit unifiché é per l davegnì dl ladin… 1. de utl, 2. no de utl y no de dann, 3. en pert de utl, en pert de dann, 4. de dann) y de ciuna grafia o varianta scrita messessa vegnì doreda sciche forma panlandina (71. Cie fòssel pa miec desche lingaz ladin unifiché? 1. ladin dolomitan, 2. un di idioms, 3. degun lingaz unifiché, 4. auter).
Na analisa per comun di dac nes mostra desvalivanzes teritoriales y de resposta dla sozieté valgamia emportantes. Gherdëina, coche an pò se speté, é la val plu dubiousa envers n standard panladin olache les valutazions negatives a les trei domandes é deplù de cheles positives: Urtijëi é l soul comun olache les respostes "de dann" é plu de cheles "de utl" a la domanda 69 (26% vs. 20%) y l soul, adum con Santa Cristina, olache n lingaz ladin unitar vegn conscidré plu n pericul che n arichiment per i idioms; emplù belau l mez dla popolazion de chesta val refuda vigni forma de varianta panladina (a Urtijëi, aldò di resultac dla domanda ne vuel l 71, l 48% degun lingaz ladin unifiché, l 11% volessa un di idioms y demé l 14% vedessa l ladin dolomitan coche soluzion dreta).
Les localités plu consenzientes é cheles de Badia y de Fascia (te San Martin 59% "de utl" vs. 3% "de dann" a la domanda 69 y 55% "n arichiment" vs. 8% "n pericul" a la domanda 70; tl comun de Badia, a la domanda 71 respon l 42% "ladin dolomitan", 30% "un di idioms" y 15% "degun lingaz unifiché") entant che ti trei comuns dla provinzia de Belun, bendebot a pro de n lingaz comun, ne à n bon chert dla jent nia responù a chestes domandes.
A la variabla eté di intervistés, te Fascia y ti trei comuns beluneisc, é i joegn manco a favour dl lingaz unifiché y é ence chi che refuda deplù l ladin dolomitan; tles valedes de Südtirol - i dac vegn cumpedés adum per Gherdëina y Badia) ne él nia na gran desvalivanza anter joegn y vedli, ence sce tla domanda 71 é i plu joegn (anter i 12 y 18 agn) truep plu a favour de n lingaz unifiché, sibe l ladin standard (29%), sibe un idiom local (21%), entant che anter i plu vedli (60-80 agn) volessa demé l 16% l ladin standard ma l 21% un di idioms y tla classa dai 19 ai 39 agn, con i resultac plu estrems, é l 26% en favour dl ladin standard ma l 35% contra vigni forma de lingaz unifiché.
L significat de chisc dac ne é nia univoch, souraldut tolan en conscidrazion les valedes che se declara plu a pro. Per la Val Badia, valeda rateda da duc i ladins sciche chela olache l lingaz se mantegn miec, podonse pensé a na reazion de segureza: chel fossa che la segureza sun la vitalité y sun l'identificazion ideologica dl ladin é truep auta, y chest ti permet ai badioc de conscidré zenza problems la poscibelté, che podessa se mostré truep de utl tla pratica, de adoré na grafia ladina comuna. Desvalives pò ester les motivazions dl favour che na grafia unitara à te Fascia. Mascimamenter podéssel se traté chilò de na reazion de tema envers na talianisazion massa forta dla sozieté: n sistem de scritura unitar fossa na sort de protezion per i idioms de val y l'identité etnica. Ma te Fascia él ence (o él sté enchin ai ultims agn) na volonté dla popolazion de se mostré l plu poscibel davejin a la ladinité dl Südtirol - almanco dal pont de veduda dla standardisazion y dla doura dl ladin tla vita publica, aministrativa y tla scola - rateda sciche plu solida y stravardeda.
D’autri é i fatours che determineia la posizion gonot negativa de Gherdëina: l prum é n fatour te na valch maniera "ogetif" y reverda la gran desferenzia linguistica, mascima lessicala y de trac fonetics de evoluzion moderna, anter l ladin de Gherdëina y i autri idioms; emplù à i gherdeines n fort sentiment de liam emotif con sie idioms y donca na sort de tema de perde sia spezifizité tl cajo de adozion de n lingaz ladin unifiché - tema nia reala sce l ladin dolomitan vegn adoré sciche grafia unitara per scrive duc i idioms ladins y nia sciche sest idiom ladin.
N ultim fatour é de sort economica y soziopolitica. Na bona pert di gherdeines é tiroleisc y ladins, ma nia ladins tout court: metus dant a la chestion de sia vejinanza con tiroleisc de lingaz todesch o con ladins de la provinzia de Trent o de Belun, se sent i gherdeines dessegur plu vejins ai tiroleisc che ai autri ladins. I dac dla Survey ladins (domanda: Aldò de vosta minonga, cie livel de vejinanza él pa anter la jent de vosta valeda y la jent de chestes comunités? 91b. sudtiroleisc de rejoneda todescia, 92a. ampezans, 92c. chi dla Val dl Isarch, 92e. fascians), mostra, sun n indesc da 0 (deguna vejinanza) a 1 (aut), che i gherdeines se sent scialdi vejins ai tiroleisc de rejoneda todescia en general (0.7), mesanamenter vejins a la jent dla Val dl Isarch (indesc anter 0.5 y 0.6), n puech manco vejins ai fascians (anter 0.4 y 0.5) y bendebot dalonc dai ampezans (0.3).
An mess dapò conscidré la forza economica de Gherdëina y sia volonté, gaujeda ence da rejons storiches, de se mete dant sciche cef dl grup ladin: donca scemai messessa na grafia unificheda se basé esplizitamenter sun l gherdeina - y dijon esplizitamenter percieche l ladin standard, enscì coche al é encuei, é dessegur, de fat y nia esplizitamenter, plu somiant al gherdeina che ai autri idioms.
Contemporaneamenter, dal pont de veduda politich, ti fej na grafia standard che mete adum dutes les popolazions ladines, sibe chesta la reprejentazion linguistica de na nazion ladina unitara, sibe la imagina moderna dl vedl Tirol mitteleuropean, multicultural, multietnich y purilingh - todesch, talian y ladin -, poura a l establishment politich dl Südtirol: ala fossa na sort de pericul sezescionist che podessa mete en dube la gran autonomia che la provinzia autonoma à derzé fora al stat talian te truep agn de batalies politiches. Per la Südtiroler Volkspartei, partit de maioranza nia demé tla provinzia ma ence tles valedes ladines de Bulsan y mascima te Gherdëina, podessa la doura di idioms sciche uniches formes per scrive per ladin y mantegnì i ladins spartis te cinch grups, ben ti asseguré la lealté de Gherdëina y dla Val Badia al Südtirol y lascé fora la jent dles autres trei valedes, mascima fodoms y ampezans, vedus sciche portadours de talianité.
Al va inant
Notes:
- Dietelpai a la colega Nadia Chiocchetti (SPELL) per la comedura linguistica y la revijion de contegnù dl test.
- Cf. Chiocchetti 2004a y 2004b y Chiorboli 1990.
- Marcellesi 1983.
- Chiocchetti 2004a.
- Marcellesi 1983.
- Chiocchetti 2004a.
- Kloss 1967.
- Chiocchetti 2004a.
- Per na tratazion plu detaieda de chest argoment cf. ence Dell'Aquila - Iannàccaro 2001.
- Dell'Aquila - Iannàccaro 2006.
- Tl 2005 à l ASTAT (Istitut Provinzial de Statistica de Bulsan) metù a jì na enrescida olache, anter les autres chestions, se damana a la popolazion ladina sia minonga sun na grafia unificheda per l lingaz ladin.
- L reconesciment dla comunité ladina dla provinzia de Belun aldò dla lege 482/99 sun les mendranzes linguistiches ne à ciamò porté ne a n bilinguism aministratif ne a la doura dl ladin te scola.


text:
Savens è il capricorn enconuschent sco il retg da las Alps. E tuttina fiss gist il capricorn avant onns bunamain vegnì extirpà dals umans. Grazia a pliras acziuns da recolonisaziun viva il capricorn ozendi anc adina en nossas alps.
Nagin capricorn pli en Svizra
Gia durant il 16avel tschientaner n'eran las cundiziuns da viver betg simplas per il capricorn. Nauschas racoltas han lura manà tar quai ch'ils umans èn ids intensivamain a chatscha dals capricorns. Gia il 1640 era il capricorn mort ora en il chantun Grischun. Il 1809 è il davos capricorn en Svizra vegnì mazzà en il chantun Vallais.
Il comeback dal capricorn
Davent dal 19avel tschientaner hai lura puspè dà sforzs da purtar enavos il capricorn en Svizra cun diversas acziuns da recolonisaziun. Gia avant l'emprima Guerra mundiala èsi uschia gartegià da recolonisar il capricorn en tschertas regiuns dal Grischun, per exempel al Piz Ela u al Piz Albris.
Ils 19 da zercladur 1920 èsi lura gartegià dad er recolonisar il capricorn en il Parc Naziunal Svizzer. Set chistas cun capricorns èn arrivadas a Zernez sin la staziun. L'auter di èn ils capricorns vegnids relaschads en il Parc Naziunal Svizzer. Silsuenter èn adina dapli capricorns vegnids transportads enavos en Svizra. Oz vivan bun 300 capricorns en il Parc Naziunal Svizzer. En las alps datti en tut circa 40'000 capricorns.