text:
Suprastanza cumünala
La suprastanza cumünala es ün'instanza colleghiala. Pro sias incumbensas principalas tocca l'execuziun da la legislaziun. La constituziun cumünala definescha ils drets ed ils dovairs da la suprastanza cumünala sco eir dals schefs da departamaint.
La suprastanza cumünala es in prüma lingia respunsabla per la direcziun strategica. Ella tratta in ca 15 sezzüdas ad on sur 200 tractandas sur da temas strategics.
Criteris
- Respunsabiltà strategica
- Direcziun finanziala a man da la radunanza cumünala
- Gremi chi predeliberescha a man da la radunanza cumünala
Commembers
- , president cumünal
T. +41 81 851 44 40
Finanzas e persunal
- Riet Denoth, vice-president cumünal
T. +41 78 911 70 50
Ambiaint e cultura
- Brigitta Enkerli, suprastanta cumünala
Fabrica e planisaziun
- Seraina Bickel, suprastanta cumünala
T. +41 79 638 51 03
Sandà e sgürezza
- Stefan Bühler, suprastant cumünal
T. +41 79 937 36 37
Infrastructura e Gestiuns Tecnicas
- Simon Rohner, suprastant cumünal
T. +41 79 226 28 61
Turissem e sport
- Beat Schärer, suprastant cumünal
T. +41 79 600 79 07
Scoula ed educaziun


c: text/html

text:
L'Itâlia l'é’na repóblica ch'l’as câta ind l' Europa meridiunêla. La só pusisiòun l'è pió zò dal j-Èlpi, in pêrt dedsōver al cuntinèint (Bâsa padâna), in pêrt dedsōver a 'na peníṣola ciamêda stivêl per la só fôrma lòunga e strèta, e in pêrt dedsōver a dal j-íṣoli; al pió grândi în la Sicélia e la Sardègna.
La capitêl 'd la repóblica italiâna l'é Ròma fîn d'al 1870. Préma al capitêli în stêdi Turèin (1861-1865) e Firèinsa (1865-1870).
La popolaziòun l'é 'd circa 58 miliòun d' abitânt (stéma ‘d l' Istat dal 2005); al dòni în dû miliòun ed pió ed ch'j-òm e la densitê l'é ed 196 abitânt per km2. La divisiòun aministratîva ‘d l'Itàlia l'é ed 20 regiòun e 110 pruvînci.
Èter progêt
L'Itâglia l'é na ripóbblica ch'l a s câta int l'Europa meridiunèla. La sô pusiziån l é pió żå däli Èlp, in pèrt in vatta al cuntinänt (Basa padèna), in pèrt in vatta a 'na penîṡla ciamè stivèl par la sô fåurma lónga e stracca, e in pèrt in vatta a dagli îṡel, äl pió grandi én: la Sizégglia, e la Sardàggna.
La capitèl dla ripóbblica itaglièna l'é Råmma fén dal 1870. Prémma äl capitèl én sté Turén (1861-1865) e Fiuränza (1865-1870).
La populaziån l'é ed stra sé e nå 60 miglión ed cristiàn (stémma dal Istat dal 2019); al dòni én dåu miglión ed pió che i òmen e la densitè l é ed 199 cristiàn par km2. La diviṡiån aministratîva dl'Itâglia l'é ed 20 región, 93 pruvénzi e 14 zitè metrupulitàn.
L'Itàglia l'è na repóblica ch'la s cata in dl'Euròpa meridiunèla. La sô pusiziòun l'è pió żò d'i Élpi, in pêrt dedsóver a 'l cuntinèint, cun la Basa padèna, in pêrt dedsóvra 'na penìsula ciamèda stivêl par la sô forma lónga e strátta, e in pèrt dedsóver a d'ìsoli; i pió grandi i én la Sicélia e la Sardágna.
La capitêl dla repóblica itagliàna l'è Rámma fîn da 'l 1870. Prémma él capitèli i én stèdi Turèin (1861-1865) e Firèinza (1865-1870).
La popolaziòun l'è a l'incìrca 58 miliòun ed cristiân (stìma d'Istat dal 2005); al dánni i én du miliòun ed pió ch'i ámm e la densitê l'è ed 196 cristiân par km2. La divisiòun aministratìva dl'Itàlia l'è ed 20 regiòuni e 110 pruvèinzi.
Èter progêt
L'Italia l'é una repüblica d' l'Europa meridiunäla. La so pusision l'è a süd d'i Älp, una pärt in sal cuntinëint (Val Padana), un'ätra in s'una penisula ciamä "Al Stiväl" par la so furma longa e strëta e un'ätra pärt l'é fata da di ìsul, ricurdùm il dü principäi: la Sicilia e la Sardigna.
La capitäl d' la Repüblica Italiana l'é Ruma dal 1870. Prima d' custa ché, i capitäi i en a stä Türëin (1861-1865) e Firëinsa (1865-1870).
La pupulasion l'é d' 58 milion ad parsoni pö o menu (càlcul d'Istat dal 2005); il don i en circa du milion püsé d'i om e la densitä l'é d' 196 parson par km2. La division aministrativa d' l'Italia l'é ad 20 region e 110 pruvinci.
L'Italja l'è na arpùblica ch'l as tröva int'la Europa meridiōnèlâ. La sò pôsiziòn l'è pù sòra dilij Älpî, in pärtâ in tal continént (Basa padàna), in pärtâ in tla penîsola ciamäda stivèl par la sò forma longa e strica, e in pärtâ in't îsolî, ed cui coli pù grandi j'én: la Sisilia, e la Sardégna.
La capitälâ d'la arpùblica italjana l'è Róma da la fén'na dal 1870. Primma la capitälâ l'è städa Torén (1861-1865) e Firênsë (1865-1870).
La popolasiòn l'è pù o meno 58 miliòn ed cristiàn (stimma d'Istat dal 2005); al dòni j'én du migliòn äd pù ch'i òmmi e la densita l'è äd 196 cristiàn par km2. La divisiòn amministrativa d'l'Itälia l'è'd 20 regiòn e 110 provìnci.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dialett bielles
El Bielles (bielèis) l'è on dialett del Piemontes oriental, parlaa a Biella e in di paes intorna.
Caratteristigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Bielles el gh'ha la fonzion de collegà i parlad piemontes orientai cont el Canaves. De fatt el gh'ha di fort somijanz col Valsesian (e donca, a la lontana, col Lombard) e cont el Canaves (per esempi, el plural metafonetigh), tant che 'l Biondelli l'aveva miss denter a 'sto grupp dialettal. Inoltra el lenguista padovan el scriveva anca:
Esempi de dialett bielles[Modifega | modifica 'l sorgent]
Parabola del Fioeu Trason[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de Biella[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un òm a l'éja dui fieui.
E l'ultim dij dui a l'ha dìcije a sò père: "Père, dème la mia part ëd sciò ch'a 'm ven!" e cel a-j ha dàcije a tucc dui soa part.
Dë lì a uèro dì, 'sto fieu pù sgiuvo a l'ha butà tut ënsèma e a l'ha facc sò fagòt, e a 's n'è andàsne 'nt un paìs dë lonsc e là, en ribòte ëd tucc i color, a l'ha sgarà tut ël facc sò.
Quand ch'a l'ha jeu mangià tut, a-j è vngùje 'nt col paìs là 'na gran carestìa, e cel l'ha cmënsà stëntè dla fam.
E a 's n'è andàsne e a s'è ajustàsse con 'n ësgnor ëd col paìs, ch'a 'l l'ha mandàlo ënt 'na soa cassin-a a guarnè ij porscèi.
E a l'éja cel la veuja d'ëmpinìsse la panscia dij ëgiand ch'a mangiavo ij porchit, ma gnun a-j në déja.
Quand peu ch'a l'ha dvèrt ij eucc, a l'ha dicc: "Quancc servitor ënt cà ëd mè père a l'han dël pan a sfogh e mi qui i 'm meuro ëd nètia!
I vè aussème e i vè andème dë mè père e i vè dìje: Père, mi i ho pcà 'ncontra ël Sgnor e 'ncontra ëd voi:
Mi i son pì gnin degn d'esse ciamà vòss fieu; tratème com l'ultim dij vòss servitor".
E a s'è pròpi ausàsse e a l'è 'ndàsne dë sò père; e 'ntant ch'a l'era 'ncó lontan, sò père a 'l l'ha vgùlo e a n'ha ajùne compassion, e a-j è corsije 'ncontra, a-j ha butàje ij brass al còl e a 'l l'ha basàlo.
E 'l fieul a-j ha dìcije: "Mè car père, mi i ho pcà contr'ël Sgnor e contra ëd voi; mi i 'm merit pì gnin d'esse ciamà ël vòss mat".
E 'l père a-j ha dìcije ai sò servitor: "Sù, sù, vièt, tirè fòra la vèst la pù bèla, e butèjla 'dòss! Butèje 'dcò l'anèl ënt ël dì e ij ëschèrpe 'nt i pè!
Mnè 'dcò qui ël bocin pù grass e massèlo, ch'i veu ch'i mangio e ch'i stago alegher;
përché 's mè mat a l'era mòrt e a l'è tornà ërsussitè; a s'era prdùsse a s'è tornà trovè". E 'ntrtant a l'han cmënsà stè alegher.
Ël fieul prim peu a l'era 'n campagna; e 'nt ël ritorn, avsinandse a cà, a l'ha sentù ij son e ij bal ch'a 's féjo.
E a l'ha facc ëvnì un dij servitor e a-j ha ciamàje "sciò ch'a l'era scio-lì?"
E cel là a-j ha respondùje: "A-j è tornàje vòss frèl e vòss père a l'ha massà 'n bèl vèl grass, përché ch'a torna avéilo a cà".
E cel alora 'n l'è sautà 'n bèstia e 'l a vrìa p'gnì 'ntrè 'nt cà. Ël père donca a l'è sortì dë 'd fòra e a s'è butàsse a pièlo a lë bòn-e.
Ma cel là a-j ha rspòstije e a-j ha dìcije a sò père: "A son jà tancc agn ch'mi i 'v serviss, e i ho sempr facc tut sciò ch'voi i m'èi cmandàme; e voi i m'èi mai daccme 'n cravòt ch'i 'm lo godéiss con i amis.
Ma dòp ch'a-j è vgnùje 'st vòss mat, ch'a l'ha sgarà tut ël facc sò con d'je strusasce, i èi massà për cel ël bocin pì grass ch'i éisse".
Ma ël père a-j ha dìcije: "Mè car fieu, ti ët è sempr con mi, e tut sciò ch'i ho mi a l'è anca tò;
Ma l'era pù 'ch giust ëd fè 'na ribòta e 'd fè fèsta, përché 'sto tò frèl a l'era mòrt e 'dèss l'è risussità; a s'era prdùsse e i l'oma tornàlo trovè".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 540
Dialett de la Val de Cerv[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un òm a l'éja dui matèt.
Ël pù giovo a l'ha dìcije a sò pare: "Pare, dème la mia part ch'a 'm tòca!" e 'l pare a l'ha daccèila a tucc e dui.
E dë lì a quàich dì 'st groé, reollècc tut sciò ch'a l'éja, 's n'è 'ndàsne 'nt un paìs dë lonsc, e là a l'ha mangià tut ël facc sò faghend l'ësgaron.
Aprè ch'a l'ha jù mangià tut, a-j è vgnùje 'na gran caristìa 'nt col paìs, e cel a l'ha cmensà a patì la fam.
E l'è andà butèsse a servì a cà d'un sgnor ëd col paìs, e 'st qui l'ha mandàlo an campagna a vardè ij porchit.
E a l'éja tanta fam ch'a-j tirava fin-a la gola d'ampìsse la ventre dla giand ch'a mangiavo ij porchit, e a-j déjo gnanca cola là.
Andoca a l'ha divèrt ij ége e a l'ha dicc dëspërcel: "Quèncc sërvitor a cà ëd mè pare a-j han dël pan d'avans e mì qui i mòr ëd fam!
Là! I vè bugème dë qui, tornè a cà ëd mè pare e dìje: Oh, pare, i hò facc'ne una tròp gròssa al Signor e a voi;
I merit pù gnan ëd ciamème vòss fieul; pième nomé për vòss sërvitor".
E a s'è ausàsse e l'è andà a cà; e l'era 'ncora dë lonsc ch'sò pare l'ha vgùlo; la compassion l'ha piàlo, j'è andàje prèst en òbia, s'è tacàsse al còl e a l'ha basàlo.
Andoca ël fieul j'ha dìcije: "Pare, i hò ofendùve, voi e 'l Signor; son pù gnan d'esse ciamà vòss fieul".
Ël pare a l'ha dicc ai sò sërvitor: "Portè, prèst, dle vestimente e vestìlo; butèje l'anèl ant ël dì e caussèlo;
Andè, massè 'n vèl ben grass, anché tratoma e fomla brandé;
Për sciò ch'ël mè mat l'era mòrt e a l'è rsuscità; a s'era përdùsse e a l'è trovà".
Ël prim frèl l'era 'n campagna; tornand a cà, ël sent col tapage.
E 'l ciama dë 'n sërvitor "che ch'a l'era?"
'St qui a-j dis: "J'è vnùje tò frèl e tò pare 'l trata për scio-lì".
L'àuto, j'è vnùje 'l fot e 'l vlìa gnin andè dinte; ël pare j'è vgnù fòra e s'è butàsse a pièlo aj bòn-e.
Ma l'àut l'ha dìcije: "A l'è tèncc agn ch'i 't serviss; son sempe stacc ubidient, e t'è mai dacc-me 'n cravét për fè 'na giulissansa con i mè amis;
E adèss ch'a-j è vnùje 'st àut tò fieul ch'a l'ha mangià ël facc sò con le cmare, për cel t'è facc massè 'l mèj vèl ch'i àbio".
E l'àut a-j rispond: "O mè car toison, ti t'è sempe con mi, e tut sciò ch'a l'è mè, l'è tò;
Antava bè fè 'n pò ëd fèsta anché për tò frèl, ch'a l'era mòrt e a l'è rsuscità; ch'i cherzìo franch përdù, e l'oma tornà trovèlo".
ibidem, pg. 546
Ona novella del Boccasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de Biella[Modifega | modifica 'l sorgent]
I digh donca ch'ant ij temp dël prim re 'd Cipri, daprè che Goffrè 'd Buglion a l'éja pià la Tèra Santa, a l'è rivà che 'na sgnora ëd Guascògna a l'è andà dë pelegrin-a al Sepolcro e, tornand a cà, rivà 'n Cipri, d'òmn baloss a l'han malprisàla motben; ëd scio-qui tant sacrinà, ël pënsà d'andè lamentèsso dao re. Ma quajcun a l'ha dìcije ch'a l'avrìa facc 'n travaj a non ess, përché o re a l'era aussì chercatèpe e bogia vuèro, che nen mach ël vendicava gnint ij ingiuri dij èt, ma con viltà franch vërgognosa a në sofrìa ciël tanti ch'a-j féjo, ch'a finìa più; a la mira che cii ch'a l'éja quàich sacrin a lo sfogava fasendje quàich dispressi o quàich ficugnà. La fomna, sentend parècc, disprà dla vendèta, për consolèssi 'na brisa dël sò sacrin, a l'ha pënsà ëd dèje 'na foratà a 's pòvr do re e, piangend, a l'è andàje dëdnen e a l'ha dìcije: "Sgnor, i ven nìe dë ciël për ch'i spècia vendèta dël dispressi ch'a i han facc-mi, ma për pasièmi 'n pòch, i lo pregh ch'a 'm mossa 'me ch'a ël fa a sofrì coi ch'i sento ch'a-j fan a ciël përché, amprëndend dë ciël, i pòssa sofrì con passiensa ël mè, ch'i darìa voëntera, ël Signor lo sa, vghend ch'a ij sofriss aussì ben".
O re, fin andoca tant mècio e facc a desse, com a 's dis-géissa andoca, comensand dël dispressi facc a costa fomna, ch'a l'ha vendicà a fil dë spà, a l'è facc-si 'n përsecutor dël diào ëd tucc coi che dë lì a 'prè a féisso quaicòss contra l'onor dla soa coron-a.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 314-315
Dialett de Pettinengo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pettinengo se troeuva a nord-est de Biella, in direzion de la Valsesia.
Doca i digh che aj temp dël prim re 'd Cipri, apreu la conquista fàcia dla Tèra Santa dë Gotifrè 'd Buglione, a-j è rivà che 'na gëntil fombra ëd Guascògna 'n peligrinagi a l'è andà al Sepolcro e, dë là tornand, a l'è stàcia dë quàich mascalson vilanament insultà; e 'd cio-qui ciëla sensa niun-a consolassion a 's lamëntava, e a l'ha pënsà d'andè a reclamè dël re; ma quaicun j'ha dìcij che l'avrìa përdù ël temp, përquè che ciël a l'era 'n bozaron pigron e dë gnè, e in cambi ëd vendichè ij angiùrie dij èt con giustìssia, ël tolerava cole che i-j féjo a ciël con bruta vërgògna e viltà; tant che coi che i éjo quàich fastudi, a sfogavo la soa cagnin-a con fèje a ciël quàich dëspressi o vituperi. Cio-lì sëntend, la fomna, dësprand dla vendèta, për quàich consolassion do sò dëspiasì, a l'ha pënsà ëd voléj stussichè la viltà ëd col re; e a l'è andà piangend dvèn dë ciël e a-j ha dìcij: "Mè car e, mi ven gnè dë ti për ciamè vendèta dl'angiùria ch'a m'han fàmi ma, an leu, i 't pregh che t'ëm mòssi com ët faghi a sofrì cole ch'a 'm digo che 't fan a ti, përquè i pòssa amprendi a soportè con passiensa la mia che, se lo piss fèlo, lo sa Dio se voëntè i 't regalrìa, përquè ti 't sè portèje tant ben".
Ël re, stacc fin andoca 'n rablon pigher, come fussa dës-gëssì sël seugn, cmënzand dl'angiùria fàcia a 'sta fombra, a l'ha vendicàla bruscament, e a l'è vgnù gran persecutor ëd coi che contra l'onor dla soa coron-a a féisso peu quàich dëspressi.
ibidem, pagg. 320-321


text:
La vista è bain ina vista da tschintg stailas – e quella pon chavals, che han fatg lur duair ussa simplamain anc giudair senza avair da prestar insatge.
Avant 12 onns han ils possessurs da la pensiun Ramona e Markus Bläsi decidì da porscher quai – betg mo a chavals pli vegls mabain er a chavals cun allergias e problems cun ils pulmuns. Els èn persvadids, che betg mo carstgauns, mabain era animals hajan merità ina bella fin da la vita.
In cor per chavals
Per ils possessurs dals chavals n'è quai dentant betg exnum favuraivel da porscher questa vita a lur animals: La pensiun da chavals custa per mintga chaval passa 500 francs il mais. Cunquai che blers han dentant ina fitg stretga relaziun cun lur chavals, saja quai per els la megliera alternativa che da laschar endurmentar l'animal mo perquai ch'el è vegl. Che possessuras e possessurs èn pronts da pajar questa summa sa chapeschia betg da sasez - e perquai stima Ramona Bläsi, ch'è creschida si cun chavals ed ha in grond cor per els, quai enormamain.


text:
di: Nanni Svampa; Georges Brassens
Quand sont andaa a cantagh la mia canzon a la Ginètta
sta brutta carognètta l'era andada al varietà:
son restaa lì ‘me on ciall col coeur in man, oh mamma!
son restaa lì ‘me on ciall col coeur in man.
Quand sont andaa a portagh la mia mostarda a la Ginètta
sta brutta carognètta l'era adree a bev el cafè;
son restaa lì ‘me on bamba mì e 'l pestonin, oh mamma!
son restaa lì ‘me on bamba mì e 'l pestonin.
Quand sont andaa a compragh la bici spòrt a la Ginètta
l'hoo vista tutta nètta passà via con la ses'cent
son restaa lì 'me on stupid mì e 'l campanèll, oh mamma!
son restaa lì ‘me on stupid mì e' l campanèll.
Quand sont andaa intappaa al primm pontèll con la Ginètta
l'hoo vista in d'on porton a limonà cont on malnatt
son restaa lì ‘me on ciall a cuntà i violètt, oh mamma!
sontrestaa lì ‘me on ciall a cuntà i violètt.
Quand son partii decis e hoo dii: ghe spari a la Ginètta
sta brutta carognètta l'era mòrta in d'on sorpass:
son restaa lì ‘me on bamba a vardà el grillètt, oh mamma!
son restaa lì ‘me on bamba a vardà el grillètt.
Quand son andaa tutt negher a mètt via la mia Ginètta
m'hann dii che l'era giamò resuscitada e l'era al mar:
son restaa lì ‘me on bamba mì e 'l mazz de fior, oh mamma!
son restaa lì ‘me on bamba mì e ’l mazz de fior.


text:
La Regenza grischuna ha nominà Pascal Porchet sco nov manader da l'Uffizi da militar e da protecziun civila. El vegn a surpigliar questa funcziun il 1. da schaner 2023.
La Regenza grischuna ha elegì Pascal Porchet sco nov manader da l'Uffizi da militar e da protecziun civila (UMPC). L'um da 50 onns daventa successur da Martin Bühler che entra il 1. da schaner 2023 en uffizi sco cusseglier guvernativ.
Pascal Porchet ha in diplom d'economia da manaschi da la Business School Turitg, in Bachelor of Business Administration da la Business School Son Gagl, filiala Turitg, ed in diplom da Master of Business Administration (diplom cun distincziun da la IMD Losanna, Svizra). Suenter diversas activitads en il management mesaun en il sectur Martgads da chapital e finanziaziun d'interpresas da la Banca Julius Bär a Turitg, ha el manà differentas delegaziuns e missiuns da la Crusch Cotschna internaziunala (CICC) a l'exteriur. Dapi l'onn 2018 è el schef dal stab Operaziuns globalas dal CICC.
L'Uffizi da militar e da protecziun civila ha la direcziun generala da la protecziun da la populaziun en il sectur da las planisaziuns da provediment ed è responsabel per ils secturs Protecziun civila edifizis e Protecziun civila acziun/instrucziun. Ultra da quai ha il UMPC l'incumbensa da proteger la populaziun e sias basas da viver en cas da catastrofas ed en situaziuns d'urgenza. El planisescha e realisescha las mesiras da protecziun e las prestaziuns d'agid a favur da la populaziun e da sias basas da viver. En cooperaziun cun las organisaziuns partenarias e cun las vischnancas gida il UMPC a reducir ed a dumagnar cas da donns. El scolescha e perfecziunescha las commembras ed ils commembers dal stab directiv chantunal sco er dals stabs directivs communals. En il sectur dal militar exequescha el las incumbensas delegadas al chantun tenor la Lescha militara. En quest connex ha Pascal Porchet l'incumbensa da manar circa 30 collavuraturas e collavuraturs.
Fotografia:
Infurmaziuns:
Hans Peter Risch, secretari general per il sectur Sanadad, protecziun da la populaziun e militar, Departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. +41 81 257 25 04 (cuntanschibel da las 10.00 fin las 12.00), e‑mail Hans-Peter.Risch@djsg.gr.ch
Responsabladad: Regenza


text:
Sfida dad ademplir il plan da chatscha
Els hajan gì ina chatsch'auta pulita, era sch’i saja stà bell’aura e fitg chaud, di il guardiaselvaschina da la Surselva Werner Degonda. I saja stà ina gronda sfida dad ademplir il plan da reducziun dal chantun. Mo i saja bun che chatschaduras e chatschadurs hajan ademplì quel, perquai ch’els sajan sut in tschert squitsch da vart da la selvicultura.
Ils chamutschs sut squitsch
A la radunanza generala dal district da chatscha 1 (Cadi) èn las cifras vegnidas preschentadas.
En quest district han ins sajettà durant la chatsch'auta 474 tschiervs (2015: 467), 179 chavriels (167), 208 chamutschs (245) e 28 capricorns (38).
Il motiv ch’ins haja sajettà l’onn passà in toc pli pauc chamutschs ch'il 2015 (37 animals respectivamain 15.1 % pli pauc) saja ch’ils chamutschs sajan sut grond squitsch, perquai ch’ils umans nizzegian pli e pli il territori sur il guaud, e quai stad ed enviern, declera Werner Degonda.
RR actualitad 07:00


text:
Sur tut en regiuns pli autas e dasper auas pli grondas n'èn las temperaturas la notg passada betg crudadas sut 20 grads. Uschia hai dà la notg passada en blers lieus ina notg da tropas. Tenor il servetsch da l'aura MeteoNews è quai stà tranter auter il cas a Lucerna, Vevey, Basilea e Vaduz.
Ina fin da l'unda da chalira n'è anc betg da vesair. Il rest da l'emna e la fin d'emna saja da quintar cun temperaturas sur 30 grads. La notg sin venderdi e sin sonda saja lura era da spetgar notgs da tropas en la Bassa.
Co sa cuntegnair tar chaliras
Sur tut per persunas da gruppas periclitadas po la chalira esser privlusa. Tar questas gruppas tutgan sur tut persunas pli veglias, persunas (cronicamain) malsaunas, dunnas en speranza ed era uffants pitschens. Quels dovran attenziun speciala e sche necessari agid.
Recumandà per sa proteger dal chaud è:
- d'evitar stentas corporalas durant il temp il pli chaud dal di,
- da tegnair corp ed abitaziun/chasa uschè frestg sco pussibel,
- da baiver bler'aua (almain 1,5 liters a di),
- da mangiar spisas fraidas e rinfrestgantas
- e da gulivar suenter activitads sportivas il sal en il corp.
Suandants sintoms pon sa mussar tar stress da chalira:
- temperatura auta dal corp
- puls pli aut
- flaivlezza/stancladad
- mal il chau
- gramfia da musculs
- bucca sitga
- confusiun, sturnizi
- malesser, render, diarrea/sfuira
- disturbis cun durmir
En cas da quests sintom: far star giu la persuna pertutgada, e sfardentar il corp. Sche la persuna è conscienta, dar aua frestga da baiver. Sche quai na porta nagin megliurament, clamar agid medicinal.
RR novitads 10:00


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/66
Una nuvela del Bucasc[edit]
I disi donca che int i temp del prim re 'd Cipri, dopo che Gotifrè 'd Büglion l'ha 'vüü guadagnaa la Tera Santa, gh'è capitaa che una dona nobila 'd Guascogna, apena visitaa par divossion al S. Sepolcar, a s'è mitüü in viagg par tornà a cà suva. Rivaa a Cipri, l'han ofendüü propi da vilan certi personi tristi cumè 'l pecaa mortal. Lee s'è ben lamentada sübit, ma nissün gh'aveva da pudè jütàla, e nissün saveva gnanca consolàla int una quai manera. Alora l'ha pensaa da presentàss al re par vègh giüstissia, ma quaidün gh'ha dii ch'a 'l gh'eva gnenta da fà, parchè 'l re l'era vün così cativ e sensa puntili ch'a 'l fava gnenta par i altar e gnanca par lü, anca quand l'avissan ofendüü in tüti i maneri. Cula povra dona, a sentì 'sti robi chì, l'ha perdüü sübit la speransa da podè vendicàss. Ma l'ha vorsüü pijàss al güst da dàgh 'na lession al re par fàgh capì 'ch l'eva propi un povr'om a pensàla in cula manera. L'è andai donca da lü e, intant ch' la piangiva, gh'ha dii: "Ma, neh, lü, ch'al senta cul ch'i gh'hoo voja da dìgh mì: mì son mia 'gnüü parchè gh'abi la speransa ch'al faga un quaicuss par mì in quant a certi personi che m'han fai 'gnì rabiaa l'altar dì, parchè i 'm disevan adree tanti brüti paroli: soo ben che lü 'l pensa mia a 'sti robi chì. Mì vorissi domà ch'am disissa propi dabon cuma 'l fa lü a mia 'gnì rabiaa, quand quaidün a 's pija güst a fàgh di dispressi; e cust parch'i podi imparà anca mì, e savèm regolà püssee ben par soportà con pasiensa tüt cul ch'i 'm fan i altar da mal".
Al re, che sempar l'eva stai là ch'al pareva gnanca ch'al füdiss atent, tüt int un moment l'è saltaa sü cuma 's füss disvigiaa alora, e l'ha cominciaa a fà tüt cul ch' l'eva necessari par castigà cui balosson ch'avevan maltrataa cula povra dona, e pö anca par lü l'ha sempar fai divers da prima, pü gnenta 'l lassava passaa da mal contra 'l sò onor sensa castigà, cuma gh'andava, i personi ch'i 'l tribülavan int una manera o int un'altra.
(Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 320-321)


text:
- La curt constituziunala spagnola ha relaschà in cumond d'arrest europeic cunter il primminister relaschà da la Catalugna, Carles Puigdemont.
- Quai ha la dretgira dà enconuschent a Madrid
- Puigdemont n'era betg cumparì avant dretgira, malgrà ch'el era vegnì cità. Il cumond d'arrest vala er per quatter ulteriurs ministers relaschads, ch'èn medemamain fugids en Belgia.
Otg anteriurs ministers da la Catalugna ston ir en arrest d'inquisiziun. In novavel na sto betg ir en praschun sch'el paja ina cauziun da 50'000 euros. Quai ha decis ina dretgira a Madrid, rapportan medias spagnolas.
Cumond d'arrest cunter Puigdemont
Auter che l'anteriur primminister catalan Carles Puigdemont èn quels nov ministers cumparids l'avantmezdi avant la dretgira. Per Puigdemont e quatter ulteriurs ministers ha la curt constituziunala decretà in cumond d'arrest europeic. Lezs sa chattan il mument en la Belgia.
RR novitads 18:00+
Cumond d'arrest europeic
Suenter ch'in cumond d'arrest europeic è decretà, sto il pajas, en il qual la persuna è vegnida arrestada, extradir ella entaifer 60 dis. Dat la persuna ses consentiment a l'extradiziun, sto entaifer 10 dis vegnir decis davart la surdada.


text:
La situaziun tl Südtirol
-
Trasport scolastich: De plü corieres por deplü segurëza
Dai7 de jená sarál a desposiziun 180 corieres ajuntives por i scolars. L’assessur Alfreider: "I orars dles corieres sará ma online sön la plata internet y app".
-
Didatica en presënza y trasport scolastich, indoman conferënza stampa
Ai 7 de jená mët indô man la didatica en presënza te dötes les scores. I detais, ince chi che reverda le trasport, gnará presentá indoman (5 de jená) te na conferënza stampa en direta web.
-
Ann nuef 2021: L Presidënt Arno Kompatscher ie per l tenì adum
Te si descors per l ann nuef sotrissea l Presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher la mpurtanza dl sentimënt de cumenanza te Südtirol y nes mbincia crëta per l ann nuef.
-
Provinzia, tl 2020 chersciüda di azesc söl web y socials
Bilanz ala fin dl ann 2020 dl’Ajentöra Stampa y Comunicaziun dla Provinzia. Tl ann dla pandemia é i azesc söles plates internet y söi socials chersciüs cotan.
-
Regiun: contribuc por investimënc liá al Covid-19, co fá domanda
La Junta regionala á aprové na delibera söi finanziamënc straodinars ales istituziuns soziales privates dles mendranzes linguistiches por l’emergënza Covid. An pó fá domanda da atira.
-
Regiun: contribuc por istituziuns soziales privates atocades dal Covid
La Junta regionala á aprové na delibera söi finanziamënc straodinars ales istituziuns soziales privates dles mendranzes linguistiches por l’emergënza Covid.
-
L’azes ala Val Badia ciafa bel plan na forma – metü sö le punt
Cun n punt de 144 metri vëgn l’azes nü ala Val Badia colié ala strada statala. Da mëte sö le punt ôl ester na tröpa competënza y profescionalité.
-
Scolines y scores ladines: 5 infeziuns nöies tl’edema passada
Indöt 5 caji de infenziuns nöies da Sars-Cov-2 él gnü registré tles scolines y scores ladines.
-
Scolines y scores: Iscriziuns por l’ann scolastich 2021/2022
Dai 4 de jená dl 2021 inant él poscibl da scrí ite les mitans y i mituns tles scolines, dai 7 por la pröma classa dla elementara y dai 15 de jená por les scores altes.
-
Ejam de ladin dl’Intendënza ladina: Iscriziuns cina ai 8 de jená 2021
Les iscriziuns porl’ejam de ladin dl’Intendënza scolastica ladina é davertes cina ai 8 de jená dl 2021. La proa scrita dl ejame é preodüda por forá dl 2021.


text:
L’idea era che interpresas pudessan far en il futur ina segirada cunter las consequenzas economicas d’ina pandemia. Quest project aveva l’administraziun federala lantschà il zercladur 2020, ensemen cun glieud da la branscha d’assicuranza. Ina gruppa da lavur ha examinà sin incumbensa dal minister da finanzas Ueli Maurer, sch’in tal concept saja realisabel.
Actualmain manchian clers indizis che las interpresas veglian in’assicuranza obligatorica, ha uss il Departament federal da finanzas communitgà. Cunzunt l’obligatori haja disturbà, las premias fissan plitost stadas ina sort taglia. Vitiers avess l’idea probablamain pretendì da midar la constituziun.
Assicuranzas crititgeschan la decisiun
Nagina chapientscha per la posiziun da la Confederaziun ha la Federaziun svizra d’assicuranzas. Il Cussegl federal signaliseschia – ch’el prefereschia era tar ina proxima pandemia schliaziuns provisoricas per ils pertutgads, enstagl d’ina schliaziun da provediment.


text:
En il Grischun vegn la lescha da chatscha discutada il pli cuntravers da tut ils tschintg projects da las votaziuns federalas. La fin da settember decida la Svizra davart la revisiun da la lescha da chatscha - u pli concret, per schluccar la protecziun dal luf.
Davart questa tematica debatteschan l’anteriura cussegliera naziunala Silva Semadeni (CONTRA) ed il cusseglier dals chantuns Stefan Engler (PRO). Er live en il studio èn Adrian Arquint, manader da l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga, e Martin Kreiliger, manader da fatschenta dal project en favur dal guaud da muntogna, che dattan pled e fatg. Manada vegn la discussiun dad Andri Franziscus.
Il public da RTR è cordialmain envidà da participar a la discussiun cun trametter sias dumondas e ses resuns via rtr.ch.
Livestream Controvers spezial
- Tematica
Il luf en il focus
- Giasts
Silva Semadeni, anteriura cussegliera naziunala
Stefan Engler, cusseglier dals chantuns
Adrian Arquint, manader da l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga
Martin Kreiliger, manader da fatschenta dal project en favur dal guaud da muntogna
- Moderaziun
Andri Franziscus
- Cura
Mesemna, ils 09-09-2020 a las 20:00 sin SRF info e sin rtr.ch


text:
1 – Për l’Aotogovern del Piemont, andand dëdlà dël sistema politich partitich italian, fasand nasse ‘na neuva REGION AOTONOMA PIEMONT A STATÙ SPECIAL.
2 – Për la precedensa ai Piemontèis ant ij pòst ëd travaj. càriche, cà e ciabòt, asistensa e agiut finansiari dël Piemont.
3 – Per la valorisassion ëd nòstra coltura e stòria, ‘d nòstra lenga piemontèisa nòbil e genìta, nòstri prinsipi moraj e sociaj ëd Piemontèis.
4 – Përché l’aministrassion publica i servissi sociaj e sanitari e la scòla an Piemont a sìo nen rovinà e mal gestì e a torno a esse governà coj san sentiment e criteri Piemontèis.
5 – Për la difèisa ‘d tute le atività franch publiche coma privà, colturaj e sociaj creà an Piemont, përché lòn ch’a creo ‘1 travaj e le taje dij Piemontèis a sìo controlà anterament da Piemontèis, tajand le onge a carosson coma “Equitalia” ma creand ‘na strutura finansiaria Piemontèisa dacant a cola Italian-a, parèj coma as fa ant ëd Sud Tirol.
6 – Dësvlup dle comunicassion feroviarie regionaj e anternassional màch s’a son necessarie e donda fërmand n’euvra inutila e dangerosa coma la TAV an Valsusa.
7 – Pien-a valorisassion dle valbc montagnin-e o marginaj, gavand le taje ai resident che a son sentinele dl’ambient e dia natura. Agiut a le atività turistiche, a j’artisan con credit agevolà e particolar e robuste contribussion për j’ansian, ch’a peulo vive tranquij an soe cà mersì a l’asistensa social umanisà e fraterna.
8 – Creassion dë scòle ‘d aviament a le profession manuaj, al travaj dlacampagna, a la tecnica dcò con la creassion ‘d facoltà universitarie an tute le valbe periferiche për rende pi facil la frequentassion dij nòstri giovo, ‘dcò coj ch’a vivo ant le valade e le campagne.
9 – Përché la Giustissia an Piemont a torna a esse ispirà dai prinsipi tradissionaj Piemontèis ‘d equità e a bataja con tut lòn ch’a fa da manca la delinquensa, mafie e raket, italian e strangé.
10 – Contra la mentalità sentralista dël govern ëd Roma e dij politicant locaj dij partì con la testa ant la capitai o a Milan, ch’a l’han sempre considerà ‘l Piemont ‘na colonia da ciucé-je ‘1 sanghi.
11 – Contra la negassion ëd nòstri dirit ëd POPOL EOROPENGH ch’a dev avèj soa vos genìta an tute le ques-cion ch’a rësguardo la pas e la colaborassion anternassional.
12 – Per la costrussion ëd ‘n EOROPA UNIÀ fondà coma la Svissera sël Federalism Cantonal e ‘1 rispet e l’agiut diret antrë tuti ij Pòpoj Eoropengh e donca tra ij Piemontèis e ciaschëdun dij aotri Popoj, specialment col Savojard, Nissard, Valdostan e dia Riviera ‘d Ponent che për secoj a son ëstàit gropà fraternament al Piemont.


text:
Igl onn 1864 han ils vischins da Disla baghegiau la casa da scola. El plaunterren da quella havevan ei endrizzau ina stupenta cascharia, ni sco ella vegneva numnada la sennaria. Quei local ualti spazius sesanfla aunc oz en quei liug, vegn denton dapi 1990 buca pli nezegiaus e sepresenta uss en in stan plitost desolau. Dasperas era il tschaler da caschiel e da latg cun in indrez da sferdentar il latg en in begl che veva plaz per ca. 14 brentas da 30 liters latg l’ina. Allentschatta purtavan ils purs da Disla che possedevan da quei temps denter 40-50 vaccas rodund 200 kilos latg per di. Quei local surveva pia oravontut per caschar. Leutier vegneva era vendiu latg a famiglias che basignavan quel. Ils biars dils vischins vevan denton sez latg d’ina vacca ni d’entginas cauras. In cert quantum da latg devan ils purs als vadials ed era a tschuts ed anseuls. Sco gia menziunau vegn la cascharia dapi circa 20 onns insumma buca nezegiada pli, denton da vegls protocols intervegnin nus detagliadamein da quei menaschi puril.
Cheu enzacontas interessantas indicaziuns menziunadas els protocols naven digl onn 1911 entochen 1985.
Caschau vegneva ei mintgamai la primavera naven da miez mars entochen viaden el matg. Igl atun vegneva tagliau pustretsch per liquidar la caussa finanziala. Egl emprem protocol vegn menziunau tgi che veva dretgs da cascharia. Quei onn disponevan 16 famiglias da 22 dretgs; quellas possedevan circa 40 vaccas. Il cautegia vegneva fixaus en roda per mintgamai in onn. El veva da pladir in signun. Quel fageva sia lavur gl’emprem temps per 1.50 frs. a di e magari aunc cun survegnir la spisa. Quella paga ei lu enteifer ils onns s’augmentada entochen 3.00 frs. a di. Els onns naven da 19201930 eis ei vegniu purtau il pli bia latg en cascharia. Sco record figurescha igl onn 1925. Naven dils 18 da mars entochen ils 26 da matg eisi vegniu purtau 9491 kg latg en cascharia. Da quei quantum ei vegniu produciu 658 kg caschiel, 279 kg pischada e 362.8 kg tschagrun. Pia ina tschecca produeziun per da quei temps.
Quei ei denton sereduciu ualti spert e naven digl onn 1940 han ins buca anflau necessari da pladir pli in signun. Ils purs han naven da lu caschau sez, e quei tenor il quantum latg che mintgin furneva. Ferton ch aunc 16 famiglias eran en possess da 21 dretgs han quel e tschel beingleiti desistiu da quels. Igl onn 1960 han mo aunc 5 purs purtau il latg en cascharia e 3 onns pli tard schizun mo pli 2 purs.
Il manteniment dalla cascharia ha adina puspei caschunau problems. Quei restrenschiu rapport duei buca schar emblidar nus las stentas da pli baul.


text:
Suenter che la citad da Cuira ha decidì l'emna passada da scumandar occurenzas cun dapli che 50 persunas restrenscha ella uss er il dumber da persunas en bars e clubs. Sco Urs Marti, il president da la citad ha ditg, stoppian er possessurs da bars e clubs sa tegnair vid la clausula da 50 persunas.
Nus lain simplamain evitar in virivari da persunas sin pitschen spazi. Perquai ston er bars e clubs restrenscher il dumber da persunas.
Ins saja stà quest'emna en contact cun possessurs e gestiunaris da bars e clubs ed haja declerà la situaziun, ha ditg Marti. I giaja dentant betg auter che da restrenscher il dumber da persunas sin 50. Be uschia hajan ins ina schanza da constatar danunder ch'in virus vegnia, en cas ch'i dettia in'infecziun. La finamira da la citad saja d'evitar cas da corona a Cuira cun las mesiras actualas.
Restaurants ed ustarias n'èn betg pertutgads
Menaschis da gastronomia sco restaurants ed ustarias na stoppian betg sa tegnair vid il dumber da 50 persunas. Urs Marti argumentescha uschia ch'ins haja en in'ustaria dapli spazi tranter las persunas. En in club u ina bar nua che la glieud sautia sajan tuts fitg stretg in sin l'auter.
RR novitads 21:00


text:
125 onns Brass Band Cazis – il giubileum
Il 1896 è vegnida fundada la Societad da musica Cazis. Durant quests 125 onns è la societad sa transfurmada da la societad da musica ad ina Brass Band. En l'Instrumentala dals 13 d'october 21 avain tedlà intgins tocs da lur concert da giubileum ch'è stà ils 2 d'october en la halla plurivalenta a Cazis. RTR ha registrà l'entir concert. En l'Artg musical vulain dar in sguard en l'istorgia da la musica, laschar resunar registraziuns pli veglias ed er anc intginas producziuns da lur concert da giubileum.
Er a pled vegn Hardy Pirovino, il president actual da la BB Cazis. Giusut chattais vus l'entira intervista che jau hai pudì far cun el avant il concert da sonda ils 2 d'october 2021. Hardy Pirovino è in'ulteriur commember da la famiglia Pirovino ch'è dapi la fundaziun da la musica activa – ina vaira dinastia. L'urat Gebhard Pirovino è stà confundatur ed il bab da Hardy, Beat è stà passa 50 onns commember activ, 26 onns sco president. Actualmain sunan sper Hardy (eufoni) era sia soras Anja (trumba) e Liana (solo-cornet) en la BB Cazis sco er sia dunna Sonja (corn en es).
La dirigenta oriunda da la BB Cazis, Susanne Rechsteiner, ha stuì dar forfait per il concert da giubileum muort maldispostadad. La musica ha dentant gì fortuna e chattà Duri Cathomen ch'è siglì en per il concert da giubileum.
Unleashing the Force
Sin ses giubileum ha la BB Cazis laschà cumponer Tom Davoren in'ovra a posta. Igl è l'emprima cumposiziun sin incumbensa en l'istorgia da la societad. Il cumponist valisic ha laschà inspirà da l'onn 1896 (onn da fundaziun da la BB Cazis). Il medem onn ha Henry Becquerel scuvert e perscrutà la radioactivitad. La deliberaziun da questa forza elementara («Unleashing the Force») duai era star per la BB Cazis che deliberescha dapi lura sia «forza musicala». La cumposiziun ha trais parts: Dumondas (preschentar il senn da responsabladad tar la perscrutaziun scientifica), Speranza (preschentar las virtids positivas davos la perscrutaziun) e Reacziun (la reacziun ord las duas parts davant).
Tom Davoren – cumponist da «1896 – Unleashing the Force»
Il giuven cumponist da l'annada 1986 ha studegià tuba tar Nigel Seaman al Royal Welsh College of Music&Drama. El è stà nominà il 2011 per il British Composer Award ed è vegnì undrà il 2012 a la concurrenza da cumposiziun europeic. Il 2014 ha el survegnì il Harvey Philips Award per sias cumposiziuns.
100 onns Musica da Trin
Era la Musica da Trin pudess festivar quest onn in grond giubileum: 100 onns. La musica da Trin na fa dentant nagina gronda festa cunquai ch'i dat actualmain be paucs commembers activs ed ils ultims onns èsi stà detg quiet. Intginas musicantas ed intgins musicants da Trin sunan ensemen cun la musica da Favugn che ha medemamain in zic pitgiras cun il dumber da commemberas e commembers activs. Ils megliers temps ha la Musica da Trin gì ils onns 90. Il 1995 ha ella dà ora in disc cumpact «Impressiuns en brass» cun il dirigent Urs Cadruvi. Dad ella udin registraziuns en la segunda ura Artg musical.
Giubileums gia l'onn 2020
En il Partenz....
La musica da Grüsch ch'è vegnida fundada l'onn 1920 ha gia festivà ordavant ses grond giubileum da 100 onns. Ils 15 e 16 da november 2019 hai dà ina gronda festa a Grüsch en ina tenda da circus ensemen cun ulteriuras uniuns dal vitg. Cun il motto «Spärgamenter 288» ha la populaziun festivà 100 onns Musikgesellschaft Grüsch, 100 onns Uniun da gimnastica Grüsch, 60 onns uniun da gimnastica da las dunnas Grüsch e 28 onns uniun da gimnastica da las damas da Grüsch.
... ed er en Surselva
Gia l'onn passà han u meglier avessan pudì festivar lur giubileums las societads da musica da Sumvitg-Cumpadials (fundada l'onn 1895), Danis-Tavanasa (1920) e Vignogn (1920). Pervi da la pandemia han tuttas trais societads sursilvanas stuì desister da far festa. Vignogn ha planisà da prender suenter lur giubileum l'onn 2022 e Danis-Tavanasa fa ils 6 da november 2021 in concert da gala. Da tuttas trais musicas tadlain registraziuns che nus avain en noss archiv da musica. La pli veglia registraziun è ina da l'onn 1967 cun la musica da Sumvitg-Cumpadials.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La finamira da la refurma è che la Svizra daventa pli attractiva per il martgà da chapital ester. La refurma vul numnadamain stritgar per gronda part la taglia anticipada per tschains da spargn aifer la Svizra. En pli vul il Cussegl naziunal stritgar la taxa da svieuta sin obligaziuns svizras.
Per la plazza economica Svizra saja da muntada centrala da refurmar la taglia anticipada, uschia la maiortitad dal Cussegl naziunal. Sa dustads cunter ina tala refurma èn la Partida socialdemocratica sco er ils Verds. Per las partidas sanestras saja quai in «regal da taglia per fatschentas». Però lur proposta da refusar la refurma è vegnida survuschada dals burgais.
Il Cussegl dals chantun sto anc decider en chaussa.


text:
Betg pudair far ir la bratscha, betg pudair star sin ils pes, betg savair discurrer, problems cun la memoria, esser fitg stanchel – enfin la mort. Ina infecziun cun FSME po esser fatala.
Pertge i na dat naginas pussaivladads da tractar la malsogna, declera il neurolog da la clinica da Valens, Serafin Beer:
Uschia che nus sa concentrain sin ils sintoms e deficits che las persunas han. Ellas ed els vegnan tar nus, bleras giadas en in grev stan e cun grevs deficits – e lura bajegiain nus si els plaun plaunet. Quai cun in trenament corporal e spiertal.
La reabilitaziun è fitg individuala
Intgins han d'emprender da puspè savair ir a pe, quai cun exercizis da fitness. Auters ston emprender da discurrer cun agid d'ina logopeda, ed anc auters ston trenar la concentraziun e memoria cun exercizis ch'èn per exempel sumegliants sco il gieu da memory.
Vitiers è la finamira da metter ils exercizis en il context dal mintgadi da la persuna pertutgada. Uschia dovria in banchier autras abilitads en ses mintgadi ch'in pur, di il neurolog. Quant ditg che la reabilitaziun giaja, saja era puspè different da persuna tar persuna:
Nus avain pazientas e pazients che vegnan duas emnas, trais emnas. Ma nus avain era gì l’onn passà da quels ch’èn stads trais mais tar nus.
Ils blers sa revegnian suenter in pèr mais bain da la malsogna. Tuttina dettia singulas e singuls che hajan da sbatter plirs onns cun impediments da la concentraziun, memoria e mobilitad, di Serafin Beer.
Enfin tar la mort
En il mender cas, e questa cifra saja per cletg en la regiun da promils, morian persunas vid la malsogna FSME, di il neurolog. Radund la mesadad da la glieud che survegn FSME, n'ha gnanc sentì ch'els èn vegnids mors d'in raischen. E sch'il raischen ha ina giada mors e la persuna n'è betg virolada, alura na possian las medias ed ils medis far nagut auter che gidar cun differents exercizis da plaun plaunet puspè chattar la via enavos en il mintgadi.
Laschar virolar
Perquai recumonda Serafin Beer fermamain da laschar vaccinar encunter FSME. La probabilitad da survegnir FSME saja bler pli gronda ch’il ristg da survegnir effects secundars negativs da la virola, di il neurolog.


text:
Giapun
El Giapun (Zapù en lumbard oriental) a l'é un paes del Asia urientala. La sua capital a l'é Tokyo.
El gh'ha una süperfiss de 377.975 km² e'l gh'ha de pü o de men 126 miliun d'abitant.
Geugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Giapun a l'é faa de püssee de 3.000 isul in del ucean Pacifich, a est de la penisula de la Curea.
I isul püssee impurtant a hinn (de nort a süd) Hukkaidō, Hunshū (la püssee granda), Shikuku e Kyūshū.
Ecunumìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La muneda ufiziala del paes a l'é 'l yen.
La disucüpaziun a l'é al 3,7%.
La cressita ecunomiga del 2007 a l'é stada del 2,1%.
Urganizaziun pulìtiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Giapun a l'é una munarchia.
L'imperadur a l'é l'Naruhito (徳仁) (del 2019).
El prim minister a l'é el Fumio Kishida (岸田 文雄) (del 2021).


text:
La regenza ha approvà ina nova via da velos tranter Cuira e Trimmis
La regenza ha approvà – cun permissiuns e cundiziuns spezialas – in project per construir ina nova via da velos tranter Cuira e Trimmis. Il chantun sa participescha cun ina contribuziun da maximalmain 972 000 francs. Malgrà la distanza attractiva per velos tranter las duas vischnancas profita actualmain mo ina pitschna part da la populaziun da la via da velos per occupaziuns quotidanas intercommunalas. Las colliaziuns existentas vegnan evitadas en il mintgadi, pervia da grondas muntadas u pervia d'ina concepziun insuffizienta dal vial. La nova via da velos duai exaurir il grond potenzial da questa colliaziun da velos per il mintgadi e distgargiar il traffic public sco er il traffic d'autos. La via da velos cumenza tar la via Cadonau a l'ur il pli al nord da la citad da Cuira. Suenter in nov trassé che traversa la prada vegn duvrada ina via da guaud existenta che maina fin a la Maschänserrüfe. Silsuenter percurra la via da velos sur la via centrala da Trimmis. Sco part da l'inventari federal da las vias da communicaziun istoricas da la Svizra (IVS) giauda questa via ina protecziun speziala. La regenza ha disponì perquai – en cunvegnientscha cun ils posts federals cumpetents – che las structuras existentas ed il trassé da la via centrala restian tals e quals. Ina cuvrida d'asfalt u in'autra cuvrida dira è inadmissibla sin quest traject da la via. Sin ils ulteriurs trajects garantescha ina cuvrida d'in asfalt spezial che la via da velos saja persistenta e possia vegnir duvrada en il mintgadi independentamain da l'aura e da la stagiun. En il guaud na vegn la cuvrida a media vista strusch distinguida da quella d'ina via da guaud, grazia a sia cuvrida da gera cun in tractament da la surfatscha spezial.
© Uffizi federal da topografia


text:
Bagnōl in Piân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Bagnōl in Piân (Bagnolo in Piano, in italiân) l’é 'na cmóna ed circa dēṣméla abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz, ch'la s'câta a mezanôt int la bâsa arzâna. L'é tajêda da la ferovéia Rèz-Guastâla, e la gh'à 'na stasiòun.
Nutèsi de stòria
Al j-urègin
Al nòm ed Bagnōl sèmbra che al deṣvègna dal Flumen Baniolus, ciamê al dé d’incô Scolo Bagnoletto, che ‘na vôlta al pasêva ind i parâg. I cèinter abitê ed Bagnōl, Pēv Ròsa, Sân Tmêṣ ‘d la Fôsa e Sân Michèle ‘d la Fôsa, che insèm a fân al Comûn ed Bagnōl in Piân, in gnû só inséma a di pôst ed ripôrti, che, a partîr dal II sec. a.C., àn cavṣê, un pô a la vôlta, al sughêres dal Bondeno: ‘na lèrga zôna pantanōṣa, ch’la se ṣlarghêva a mezanôt ed Rèz, fîn a confòndres cun al j âcvi dal Po. Al nòm Bondeno, genvèiṣ d’ urégen, al vôl dîr sèinsa fònd. Ind l’etê dal brònz a’s fêrma in zôna la préma gînta e al fât al cumbîna, in manēra, cun al graduêl avansamèint dal zôni sóti, che al s'é purtê avânti per un lòungh êrch ed sècol, in tót al tèimp ch’al va dal'ocupasiòun rumâna (115 a.C.), al j-invasiòun barbârichi, a la costitusiòun dal Sâcher Impêr Rumân Tedèsch (IX - X sec.), fîn a i prém sègn dal nōvi libertê comunêli (Pêṣ ed Costanza 1183). La préma bunéfica dal trèin l’ a ‘s dêv ai Rumâni, che stêven a Rèz e a Bresèl. Al sô ajót al risanamèint dal trèin l’é precedèint a la bèin pió famōsa ôvra rumâna ‘d la zôna: la spartisiòun di sît cun al centóri. Cun còsta al teritōri l’è stê divîṣ in cardus e decumanus, a piòmb tra ‘d lōr e in paralêl a la Via Emélia, vrûda dal cōnsol Marco Emilio Lepido. Propéria da Bagnōl a pasêva ûn di cardus pió impurtânt e ânca un decumanus, ânca s’ l’êra mēno impurtânt, vêrs la zôna dal Tragatèin. Al j-invasiòun barbârichi dal dôp impêr àn ṣguastê dimòndi dal lavōr fât da i Rumân ind al divéder al campâgni in manēra regolêra. Ind l '800 l'invasiòun di Unni l’à sgnê profondamèint la socetê dal curtes, tânt da inestêr, in manēra prepotèint, l’andamèint ed trasformasiòun ed còsti in castra (câmp militêr) fortifichê.
La préma testimuniânsa
L’é dal 946 la préma testimuniânsa scréta insèma a Bagnōl: un ât dal Vèschev ed Rèz, Adelardo, cun còst la Cēsa ed Sânta Mustiola, "...quae sita est prope castrum Baniolum.", la vîn cunsgnêda a l'iluminasiòun ed l'altêr di Beêt Mârtir Grisante e Daria ind la catedrêla ed Sânta Maria. Da alōra, ‘na sèria d’ât, dunasiòun, barât, costitusiòun ed servitó, dirèt fevdêl, ecc., àn més al teritōri e al cēsi ed Bagnōl sóta la giurisdisiòun del domòndi putèint Cunvèint Benedetèin ed Sân Prôsper, in dōve al só cmând al s’è purtê avânti ind al cōrs di sècol XI, XII, XII, fîn a j-inési dal XIV sec., quând Feltrino Gonzaga, l’é dvintê padròun dal teritōri e ‘d la sitê ed Rèz (1335), l’à butê zò al Cunvèint e l’à sequestrê i bèin e i privilèg. Fr’ al cēṣi e al capèli, în da numinêr, d’ed là ed còla bèlo déta ed Sânta Mustiola (martîra cristiâna): Sânta Maria ed Purtiliôl (o Portiôl), nòm dimòndi vèc dal pôst, che al sta, in môd cêr, a spieghêr l'uriégin dal sît primitîv int ‘na zôna atâch al traghèt che, atraversând i stâgn armêṣ (Gōregh e Fôsa), al permetîva al trafîch d’ òm e a la mercanséia vêrs Nuvalêra, Guastâla e al Po. I prémi documèint ed lê a gh’àn la dâta tra la fîn dal X sec. e l'inési ed XI sec. e la relatîva sêgra la caschêva al 2 ed fervêr, alōra fèsta ‘d la "Purificasiòun ed la Vêrgin". Un'êtra cēṣa l’êra còla ed S. Pêder ed Bagnōl (o Cēṣa Biânca): dal 1156 privilèg ed Pêpa Adriano in favōr del Cunvèint ed Canòsa. A gh’êra pó la Cēṣa Nōva ed la Maternitê ed Maria ed Bagnōl, dal vôlti scambiêda cun Sânta Maria ed Portiôl, mó ch’la va identifichêda cun la cèca capèla ed la Nativitê ed la Vèrgin dal Castèl. L’é numinêda la préma vôlta al 17 dicèmber 1258. L’é ‘d sicûr, a l’antîga Sêgra ed la Nativitê ed la Vèrgin (8 ed setèmber), celebrêda atâc a sta cēṣa, che biosògna lighêr la tradisionêla Fêra ed Setèmber, ch’ a’s gh’à memôria bèle ind l’ inési dal XVII sec. Sègn particolêr a pêrt mèrita la Pēv ed Bagnōl, ciamêda dôp Pēv Ròsa, perché intestatâria d’êtri capèli. Al prémi nutèsi insèma a lê în dal 1144, mó sèmbra verifichê che la só costrusiòun la s’arfâga ad un sècolo prêma (1040). La giuriṣdisiòun civîla insèma al castèl, l’êra, in sté peréiod, ai Sgnōr ed Curèz, d'ed ché l’urégen ed "Da Bagnōl”, la sèmbra documentêda da soquânti chêrti.
La Sgnurìa di Gunşêga
Cun Feltrino e cun quî che in gnû dôp - Guido, Jacopo e Feltrino II – la gh’à inési la Sgnurìa di Gunṣêga inséma a Nuvalêra e Bagnōl, andêda avânti, sêlov ‘na cèca suspensiòun dal 1452 al 1454 ad ôvra di Sgnōr ed Curèz, per quâter sècol, fîn a la fîn ed la Râsa, per la môrt ed l'ultèm Cûnt Camillo III, sucèsa int al 1727.
Int al 1354 Feltrino l’à cumincê a rifêr al Castèl (la rôca uriginâria l’êra stêda trêda zò int al 1304), druvând al materiêl guadagnê dal distrusiòuni, da ló fâti, dal tòri di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster in Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria ed Portiôl, e ânca dal Cunvèint ed Sân Prôsper.
Ind al 1371, l’à vendû Rèz a Bernabo Visconti per sinquânta fiurèin d'ôr, l’îva tgnû per ló e per quî che gnîven dôp i Castê ed Bagnōl e Nuvalêra, dōve la giuriṣdisiòun l’è gnûda unîda ind al 1484 ed mésa só a Cunteia ind al 1501, ad ôvra ed l'Imperadōr Massimiliano I.
L’avtoritê inséma al tèri ed Sân Tmês e ‘na pêrt ed Sân Svân e Sânta Maria l’é stê dê a i Gunṣêga, al 4 mêrz 1571, dal Dòca Borso d'Este e cunfermê da Alfonso II int al 1577.
L'inèsi ed la Sgnuréia di Gunṣêga la cumbîna cun la nâsita dal pió famōṣ sitadèin ed Bagnōl: Guido di Filippo Ferrari, ciamê Guido da Bagnōl. Dal pôchi nutési che trâten ed ló, an n’é mìa pusèbil nutêr preciṣamèint né la dâta ed nâsita e né còla ed la môrt, mó cgnusòm in tót al manēri che:
• l‘êra al dutōr ed Pêder, Rè ed Cipro e ‘d Gerusalemme;
• ch’ l’ êra in rapôrt d’ amicèsia cun Francesco Petrarca, ch’al l’arcôrda (1367) in un curiōṣ scrét inséma a l'ignurânsa prôperia e ‘d dimòndi: sèmbra difâti che Guido da Bagnōl al pensêva che al Petrarca al fós ‘na persòuna mìa istruîda, al motîv dal fât ch’ al ‘n s’ êra mìa lavrê a l'Universitê di Stódi ed Bològna;
• che la lasê in testamèint (12 utòber 1362) 1550 duchêt, da invistîr per cumprêr dû fònd ind al bulgnèiṣ, e che al rènditi, a la môrt di parèint, êren destinêdi ai zôven arzân, sèinsa sôld, che êre studèint a Bològna. La môrt ed Guido da Bagnōl la pōl èser avgnûda intôren al 1370 circa, a Venèsia, in dōve l’é suplî ind la Cēṣa di Frê. La lâpida l’arcôrda i scrét ed filosoféia, medzèina e stòria, peró, ed quilé purtrôp, an s’é rivê gnînto.
Al cēsi
Per ôvra dal Cûnt Alfonso Gonzaga, l’é stêda tirêda só la Cēṣa ed Sân Francèsch ed Paola, cun unî al Cunvèint. La mésa zò ed la préma prêda l’é avgnûda al 1° d’agòst 1588. I frê dal Cunvèint în armêṣ a Bagnōl fîn al 1768, quând, bèle a cmandêven j-Estèins, al segretâri duchêl Felice Antonio Bianchi, l’à decîṣ ed tôr vìa al Cunvèint, obligând i sfurtunê frê ed ritirêres ind al Cunvèint ed Mòdna. Bèle int al 1667, al Cunt Alfonso II Gonzaga, esènd completamèint in ruvîna la Cēṣa ed Sânta Maria Porziola, l’îva fât cgnòser a la Cumunitê al só desidèri che tirésen só ’na cēṣa nōva ind la piâsa dal Castèl; mó, o per scarsitê ed sôld, o per mancânsa ed la necesâria fèida religiōṣa, an s’ né fât gnînto. Acsé, un sècolo dôp, mandê vìa i frê ed San Francèsch ed Paola, al Pâroch, al 29 avrîl 1769, l’é andê dèinter ind la Cēṣa, numinêda préma, ch’ lé dvintêda la Cēṣa ed la Paròchia. La proprietê dal Cunvèint, dal rèst, l’é armêṣa al Cmûn, fîn a quând an n’é mìa gnûda dêda al Pâroch, cun decrêt dal Dóca ed Mòdna, int al 1824. Ind la Cēṣa a’s catên al tòmbi ed Alfonso Gonzaga e di só fiô. Int al 1700 a gh’é stê fât di lavōr d’arnuvamèint e restâver. La cēṣa dal dé d’incô la presèinta sê altêr. Drêda a l'altêr magiōr, a’s câta al quêder ed Sân Francèsch da Paola che, insém ad êtri tèili ind la cēṣa, l’armèina a la scōla dal " Correggio". Da numinêr ânca al côro in lègn dal XVII sècol , drêda a l'altêr magiōr. Al restâver dal 1968 l’à completamèint mudifichê la facêda uriginêla. Bèle ind al tèimp ed la Sgnuría di Gunṣêga a gh’êra un'Aministrasiòun indipendèinta ‘d la Comunitê ed Bagnōl, dōve al teritôri al gh’îva dèinter, al’inèsi, ânca al véli ed Sânta Maria e Sân Zvân, per pó strichêres só sōl cun Bagnōlo, Pēve e Sân Tmês. Al Cunsèli d’j-Ansiân, che guidêven la Comunitê, che s’ardunêven davânti al Podestê, ch’ l’ êra un furastêr e al gnîva numinê dal Cunt, in nòm ed còl a fêven valèir ânca la giustèsia. Ind la riuniòun dal Cunsèli Generêl, che la gnîva tgnûda al 1° de znêr d’ ògni ân, a gnîven estrât a sôrta i nòm d’j-ansiân al cmând ed ògni ufèsi dal Comûn e precisamèint: al Priôr, al Giódic ed la Piâsa, al Giódic dal Strêdi, a dû Magistrê a l’Abundânsa, dû Deputê ed la Sanitê, dû Procuradōr di Pôver, dû Estimadōr e due Revisōr di Cûnt. In prâtica êren j-Asesōr dal dé d’incô . L’é meritèvol d’èser arcurdê al fât che al marchê ed la smâna, da pôch spustê da la doménica al venerdé, al risûlta uficialmèint més in pē, in dâta 30 novèmber 1597, da ‘n "avîṣ" ed Vittoria da Capua Gunzêga, mêdra dal Cûnt Camillo I. D’ed là dal marchê ed la smâna, l’êra bèle in ûṣ tgnîr tót j-ân la Fêra ed Setèmber (coleghêda, cme dèt prèma, a la Sêgra ‘dla Nativitê ed la Vèrgin), e che dal bòun èsit l’îva fât i cumplimèint al Cûnt Camillo ind al 1608.
La saczêda.
Al 27 lój 1702, durânt la Guèra ed Sucesiòun Spagnôla, al trópi francèiṣi dal Dòca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê in môd urènd al Bôregh, j-ân dê fôgh e distrót la Rôca, j-àn bruṣê e sparpagnê i presiōṣ documèint ed l'Archèvi ‘d la Comunitê. Ind al tentatîv ed salvêr sti documèint, l’à catê, in chî dé lé, ‘na môrt violèinta Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr (e mìa Séndech, cme quelchidûn a dîṣ). Finîda la Sgnoría di Gunṣêga, al fèdev l’é stê tót sót al cmând ed l'Imperadōr Carlo IV, che, al l’à tgnû per circa dêṣ ân, al l’à pasê, cun ât dal 15 utòber 1737, al Dòca ed Mòdna Rinaldo d'Este. La Sgnuría d’j-Estèins la s’é fermêda tr’a l 1796 e al 1814, per i cgnusû fât ed la Rivolusiòun Francèiṣa e a l'Impēr Napoleònich. In còl peréiod lé Bagnōl e Pēv Ròsa în dvintêdi ‘na cmûna a pêrt da Sân Tmês, Sân Michele e Sânta Maria. Dôpo al 1814 al dō Comunitê în stêdi mési sóta a Rèz, che Bagnōl e Pēv Ròsa a gh’în stêdi sóta fîn al 1859. La Secònda Guèra d’ Indipendèinsa la câta al teritôri acsé divîṣ: Bagnōl e Pēv Ròsa cun al Cmûn ed Rèz; Sân Michele cun Curèz, Sân Tmês, Sânta Maria e Sân Zvân cun Nuvalêra. Al Cmûn l’é stê arfât, acsé cme l’é adès (Bagnōl - Pēv Ròsa - Sân Tmês - Sân Zvân), cun Decrêt dal 4 dicèmber 1859, a fîrma ed Carlo Luigi Farini, Cumisâri ed Vittorio Emanuele II e Ditadōr dal Pruvînci Emiliâni. Al prém censimèint generêl, dal 31 dicèmber 1861, al dêva al omûn ‘na popolasiòun ed 3.168 abitânt per ‘n 'estensiòun ed 9.036,37 biôlchi, pêra a Ha. 2643.99.54.
Ind l'Unitê d'Itâlia.
Da l'Unitê d'Itâlia, l'Aministrasiòun dal pôst l’é sostgnûda da aleânsi moderêdi cun urientamèint clèrico-monârchich-liberêl ed râsa agrâria (padròun dal tèri). L'opoṣisiòun l’é la préma organizasiòun dal socialiṣém rifurmésta arzân cun dâta atōren al 1880 circa. Fr’ al 1884 e al 1886 l’é stêda fâta la ferovìa Rèz-Bagnōl, mèinter int al 1887 l’é stê avêrt al trât Bagnōl-Curèz. Fr’ al 1898 e al 1906 în gnûdi só al prémi coperatîvi (ed lavōr, ed cunsóm e lateréi socêli). La préma afermasiòun ‘d la lésta socialésta ind al Cmûn ed Bagnōl l’é stêda int al 1910 (345 vôt inséma a 631 votânt, pêra al 55%) e a’s rinfôrsa int al 1920 (870 vôt inséma a 1.113 votânt, pêra al 78%). Mó bèle int al 1907, al socialésta Aldo Modena l’à otgnû 236 vôti, cûntra i 244 e i 237 di moderê Donelli e Della Salda. Ed còl peréiod lé l’é gióst arcurdêr l'ôvra póblica ed magiōr respîr e utilitê: al nōvi Scōli Elementêri, che, inavgurêdi int al 1921, în ânca adèsa, a distânsa ed pió d’otânt'ân e sibèin l’impurtânt progrès dal cèinter sitadèin, un sistèma pió che mai validamèint atîv ind al câmp ed la póblica istrusiòun; cun, in manēra, al dovûdi justadûri e cun la zûnta ‘d un fabrichê nōv.
Al tèimp dal fâsio
Dal 1921 cumîncen al viulèinsi e cun al sguastêres ed la polètica a purterân i fasésta a la cunquésta dal Cmûn. Al Fâsio ed Bagnōl a’s mèt insèm al 23 avrîl ed l’ istès ân. L'Aministrasiòun Comunêla l’é ublighêda ed dêr al dimisiòun, în stêdi fâti nōvi elesiòun, , dōve i faséstia a s’ în preṣentê in ‘na lèsta cun ânca liberêl, monârchich, democrâtich e socialésta riformésta cuntrâri (l’êra l'ân dal Cungrès ed Livôren), che l’à otgnû al 68% di vôt, cûntra al 32 % dal Partî Popolêr (catôlich). L’êra l’inésdi ed la fîn, pegiorêda incòra di pió ind l’ân dôp al 1922, quântd i Fasésta, a sîn preṣentê da per lôr, e ch’ j-ân otgnû, al 67% di vôt, cûntra a ‘na grôsa astensiòun (516 astgnû di 1107 iscrét al vôt). L'astensiòun, la paûra e la prepotèinsa ‘d un regèm, ch’ l’ îva bèle ocupê l’ avtoritê centrêla, îven cumpî l'ôvra. Dal vintèni fasésta peró în d’ arcurdêr: la costrusiòun dal Teâter Gunṣêga, ‘na préma justadûra ed la Sêde Municipêla, la costrusiòun dal Câmp Spurtîv, la costrusiòun ed la Palèstra atâch a la Scōla Elementêra dal cèinter e al ṣlargamèint dal Scōli Elementêri dal frasiòun. La stôria ch’ la vîn dôp di masamèint fasésta, dal guèri coloniêl e d’atâch, la sotmisiòun al Naṣisèm, la reṣistèinsa e la Liberasiòun în incòra argumèint ed racûnt a vōs da pêrt di prutagonésta scampê, e ânca argumèint ed divêrsi publicasiòun stôrichi. A sté propôṣit a’s vōl arcurdêr al Masâcher dal Turâs sucès al 14 ed fervêr 1945. A sê ôr ed cla frèda matèina invernêla, al Brigâti Nîghri j-àn artestê, purtê vìa diretamèint dal sô cà, dêṣ persòuni tra còli soquânt partigiân. Traspurtê da préma a la Cà dal Fâsio, a nōv ôr circa în stê fuṣilê insèma a la piâsa dal paèiṣ, cûntra al mûr dal Turâs. I sô nòm êren quisché: Aristide Carboni - Carlo Formentini - i fradê Otello e Oreste Gibertoni - Evres Lazzaretti - Primo Malaguti - Emilio Mattioli - Licinio Tedeschi - Armando Storchi - Imerio Tondelli.
I palâs stôrich.
Al Turâs.
Al prémi nutèsi ed ‘na Rôca a Bagnōl a s’arfân a l'ân 946. Difâti al Veschèv ed Rèz Adelardo, ind al mèter zò un elèinch di bèin dal Cunvèint ed Sân Prôsper, al cita ‘na "Ecclesiam Sanctae Mustiolae, quae sita est prope castrum Baniolum". Ste documèint l’é presiōṣ perché al s’ dîṣ che bèle in còl peréiod lé a gh’êra a Bagnōl un castèl. Ind al 1304 la rôca uriginâria l’é stêda tirêda zò. Ind al 1354, cun l'arîv di Gunṣêga, al cûnt Feltrino l ‘à urdnê ed tirêr só un nōv masés castèl, che al Cmûn al duvîva paghêr dal tót al spèiṣi, e che druvésen al materiêl ed recóper deṣgnû dal tòr di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster ed Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria dal Purtiôl, e ânca dal cunvèint ed Sân Prôsper. Sèmbra vèira che Feltrino Gunṣêga al sia tratgnû ché int al 1371, l’ân dōve l’à duvû vendêr a Bernabo Visconti al pusès ed Rèz, ed fôra ed Nuvalêra e Bagnōl, per sinquânta fiurèin d'ôr. Al 27 lój 1702, ind al tèimp ed la Guéra ed Sucesiòun Spagnóla, al trópi francèiṣi dal Dóca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê al Borêgh, in dōve l’é ânca môrt Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr. Dal gróp ed fabrichêt, incô l’é armèṣ sōl al grandiōṣ e iṣolê Turâs, l'antîgh turiòun ‘d la Rôca, dvintê l’insègna dal paèiṣ. Ind la metê dal 1800 l’é stê restavrê, ind al mèinter a gh’é stê més ‘na campâna e l'arlòj póblich, e che al mecanîṣem l’é incô tgnû da cât ind la Sêde Municipêla, int la Sêla ed la Giûnta Comunêla. Al 15 utòber 1996 al fôrt teremôt ch’la picê Bagnōl l’à danegê gravemèint al Turâs, tânt ch’ l’ é incòra in restavrasiòun. Al Turâs, che ind al cōrs di sècol l’à vèst al lêregh svilóp dal paèiṣ, l’é stê ânca testomôni mó dal fât ed sangóv pió scunvolgèint ed la comunitê bagnolèiṣa: al Maschêr, pió sōvra arcurdê, di dêṣ sitadèin bagnolèiṣ, che al 14 ed fervêr 1945 în stê fuṣilê davânt a ló.
La Pēv Ròsa.
Sistemêda ind la frasiòun cun l’istès nòm, al prémi nutèsi inséma a la Cēsa ed la Pēv Ròsa în dal sècol XII (1144), mó sêmbra che la só préma costrusiòun la s’arfâ al 1040. A’s trâta d’ un frabrichêt de stîl rumânich-lumbêrd, modifichê dimòndi vôlti ind i sècol, mó ch’ l’à gh’à incòra incô la só antîga fôrma ed elegânsa. Da numinêr al clòni ch’ a vînen fôra per metê dai pilastêr ed i capitê a la bòuna, ind l’intêren ed cêr stîl rumânich.
Al Confurtèin.
L’é un gróp ed fabrichêt fât da ‘na cà sgnurîl e da ‘na côrt ed campâgna che, a’s pèinsa, la s’arfâga al XVI sècol. Ind al 1641 la faméja alōra padròuna, i Zoboli, a l’îva vendûda al Dóca ed Mòdna Francesco I. Dôpa l’é stêda di Bonini ed Rèz e di Villani ed Gualtēr. La cà a’s preṣèinta a piânta retangolêra, insèma a dû livê. Al d'ed dèinter al se svilópa intōren a l’ ambiĵnt centrêl, che al preṣèinta di bê urnamèint. Al fabrichêt agrécol l’é ânca ló inséma a dû livê, cun al côrp quadrê. Al gróp ed cà l’é circundê da un lêregh pêrch.
La Ca' Ròsa.
Al gróp ed fabrichêt ciamê Ca' Ròsa, in Via Repóblica, tra l’albaṣèin e matèina ed la Piâsa G. Garibaldi, l’é fât da trî fabrichêt: la cà padronêla (Ca' Rossa), la têṣa e stâla e al caṣèl, acsé ciamê in bâse a i sô antîgh ûṣ. Tót e trî i fabrichêt che fân pêrta dal gróp, pr’ al sô valōr stòrich e pr’ al caraterèstichi, în sóta a j-ôbligh ed la Sovrintendèisa ai Bèin Ambientêl e Architetônich. Al nutèsi stòrichi a dîṣen al gróp "Ca' Ròsa" cme pêrte ed ‘n’ antîgh fônd agrècol dunê int al 1609 (cme l’arcôrda ‘n iscrisiòun ch’ l’ a’s câta ind la cà padronêla) da la faméja nôbil di Scaioli a l'Istitût dal j-Espôsti, figurând dòunca ind al sec. XVIII a l'Ôvra Péia ed l'Albêregh Ôrfen e Mendicânt ed Rèz. Esèimpi quêsi ònich d’ architetûra campagnôla mésa ind al cèinter abitê, al risûlta èser ed particolêr interèsi per la stôria che a’s pôrta avânti e d’amirêr pr’ al j-architetûri ch’ al tînen insèm. Al gróp l’é stê interamèint arnuvê in trî divêrs mumèint, che cumbînen a i trî divêrs fabrichêt, dal 1997 al 2003. Adèsa, mèinter la Têṣa-Stâla a gh’é un ristorânt, la Cà Padronêla e al vèc Caṣèl a gh’é dèinter al Cèinter Culturêl "Ca' Ròsa", inavgurê al 7 setèmber 2003. In particolêr al d’ ed dèinter ed la Cà Padronêla a gh’àn pôst la Bibliotêca Comunêla e l' Informazôven, mèinter ind al vèc Caṣèl a’s câta, pr’al momèint, al Cèinter d’ Educasiòun Ambientêla WWF-INFEA e, dôp égh gnirà, la Sêla Cévica "Gemenos".
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Luiz Inácio Lula da Silva
Luìs Inàcio Lula da Silva (Caetés, Pernambuco, 27 d’utùbar dal 1945) l'è un ex uperári e ex sindicalista, e l'è stä al Presidëint dal Brasil dal prìm da znär dal 2003 al prìm da znär dal 2011. All'è stä elètt in dal 2002, e 'na scunda volta in dal 2006.
Prima da dvantä Presidëint brasiliän a l'era cunsiderä ad sinistra radicäla. Da Presidëint al s'è spustä püsé in s'la Sucialdemucrasìa.
Curiusitä
Al suranòm Lula al vëign da quant a l’era picëin, la mama la sütava a ciamäl: "Luìz, Luiz...."


text:
Il Grischun sa prepara per pudair pussibilitar occurrenzas. Ensemen cun duas firmas privatas è vegnì sviluppà sut il num Covent in sistem digital cun tests svelts e cun ina controlla d'indentitad per evitar falsificaziuns da tests. Il sistem duai gia vegnir testads il matg e pussibilitar in pass d'entrada per occurenzas grondas.
Co funcziuna Covent?
Sco las duas interpresas Dräger Schweiz AG e Skipp communications AG scrivan, funcziunescha il sistem digital suandantamain: mintga persuna po sa registrar online tar Covent cun la carta d'identitad e cun la carta da la cassa da malsauns. La persuna po lura far in test da corona en l'apoteca u tar l'occurrenza sezza. Il resultat dal test suonda en furma digitala entaifer ina mes'ura. Persunas certifitgadas controlleschan l'entir process e l'identitad da la persuna.
Sche la persuna è sa registrada e confirmada resta il resultat dal test valaivel per 36 uras. Uschia po ina persuna ch'è sa registrada ed ha in resultat negativ mussar ses resultat al lieu da l'occurrenza, da quel vegn fatg in scan e lez vegn verifitgà cun l'identitad.
Er il chantun vul profitar
Sco Martin Bühler, il manader dal stab da crisa di, pudess er il chantun profitar da las datas che vegnan rimnadas. Per il mument saja er l'incumbensà per la protecziun da datas dal chantun vid prender sut la marella Covent. Uschiglio na saja il chantun betg participà al project – ni finanzialmain ni cun persunas. La responsabladad e tar Skipp communications SA e tar la Dräger Schweiz SA.
Fasa da pilot cun radunanzas
En in'emprima fasa duai Covent vegnir testà a radunanzas communalas cun enfin 300 persunas. Il segund test duai esser ad in'occurenza da Covent cun 1'000 persunas ed il fanadur duai Covent vegnir testà al festival da jazz a San Murezzan. «Nus na savain dentant anc betg, co nus tractain lura persunas ch'èn gia vaccinadas», di Ivo Frei da la Skipp communications SA che ha preschentà sia idea en il rom da la conferenza da medias dal chantun. Er tge ch'in certificat da vaccinar naziunal muntass per il project na po el anc betg dir.


text:
In giuven da 24 onns era Vladimir Petkovic, cur ch'el è vegnì il 1987 tar il club da ballape da Cuira en la liga naziunala B. El saja stà in giugader, ch'els hajan pudì sa prestar, sa regorda l'anteriur president, Thomas Casanova. Sco giugader era Petkovic in pitschen num, ch'aveva giugà avant ballape mo en l'anteriura Jugoslavia.
In bel temp cun Petkovic
A Cuira è Vladimir Petkovic immediat stà in dad els. El è s'integrà fitg spert en l'equipa.
El era ina persuna fitg modesta. Nus avain mai gì problems cun el. El era adina enturn nus ed ha uschia er emprendì spert tudestg
E sin il plaz è Vladimir Petkovic immediat stà in rinforzament per l'equipa, di Thomas Casanova. El era in strateg amez-amez e dirigeva il gieu da l'equipa. Plinavant era el tecnicamain il pli ferm giugader. I deva dentant era chaussas, ch'il trenader da la naziunala svizra na fascheva betg gugent.
Jau hai crai mai vis Vladimir Petkovic cun chautschas tschuffas.
El n'era betg il giugader che gieva per terra e che sbrajattava (grätschen). Tegnair giugaders adversaris e far lavur defensiva n'era betg il mund da Petkovic. Per questas incumbensas aveva l'equipa er auters giugaders, di Thomas Casanova cun in lev surrir.
Durant 4 onns è Vladimir Petkovic stà ina part da l'uniun. L'anteriur president guarda gugent enavos sin quest temp. E cler, ch'el persequitescha anc oz cun grond interess la carriera da l'anteriur strateg da l'equipa da Cuira. El saja oz sco trenader anc adina tuttina sco pli baud sco giugader. In tip ruassaivel e ponderà.
Cler è Thomas Casanova er in zic losch, che l'emprima staziun da Vladimir Petkvoic en Svizra è stà il club da ballape da Cuira. A la Ringstrasse ha el fascinà amaturs dal ballape schon ditg avant ch'el è vegnì enconuschent.


text:
Il titel cumplet da questa publicaziun sa cloma ‹Val Mesolcina e Val Calanca 1990›. E quai n’è nagina casualitad: il cudesch tracta bain l’istorgia da questas duas ‹valladas schumellinas› dals origins fin il temp preschent. Ma el è era – e forsa surtut – ina perditga da ses agen temp.
Sco sin blers auters champs èn ils onns 1980/90 er stads segnads en l’istoriografia e perscrutaziun da la cultura da la stenta da surmuntar puntgs da vista tradiziunals. Inspirads da quest’atmosfera da partenza han ils auturs da quest cudesch empruvà da bandunar ils trutgs zappitschads e da s’avischinar a la regiun or d’ina perspectiva cumplessiva, la quala cumpigliava er aspects da l’istorgia sociala e da mentalitads. Ed ins ha vulì evitar sapientivamain ch’il visitader sa mettia «a la tschertga da l’uschenumnà ‹tipic›»:
«Era tar nus, sco en la Val Clavenna, en la Val Maggia u en Vuclina, sa midan la vita e la cuntrada rapidamain. Per quest motiv pari a nus necessari da mussar quai che merita dad esser mantegnì e chapì plitost che da renviar las visitas exclusivamain a las particularitads da la cuntrada che valan en general sco bellas ed attractivas.»
Quest princip dat gia en egl cun sfegliar il cudesch a la svelta, cun laschar ruassar l’egliada be sin ils divers pictograms e sin las fotografias. Ils pictograms – che duessan gea funcziunar sco mussavia visuals – paran esters, nunchapibels, veritablas ieroglifas. E las fotografias èn surprendentas, per betg dir impertinentas – ellas maschaidan il nov ed il vegl a moda nunusitada, han il curaschi da metter en ina buna glisch las banalitads dal mintgadi e sa deditgeschan sapientivamain er a quai che sa chatta ‹sper via› enstagl d’ir be en tschertga dals edifizis ch’ins chatta en il guid da monuments d’art.
Suenter quest’emprima surpraisa na fai alura strusch pli surstar che era ils texts èn structurads a moda fitg nunconvenziunala tenor ils quatter simbols ‹Punt›, ‹Roda›, ‹Ura da sulegl› e ‹Crusch›. L’idea è da chattar en questa moda in’avischinaziun associativa e nunconformistica a tut ils aspects pussaivels che gidan a reflectar davart l’andament dal territori tractà en il decurs dal temp. A l’exempel da la ‹Roda› tunan las explicaziuns dals editurs sco suonda: «Cun quest simbol vul ins represchentar l’element dinamic, tut quai che prenda furma tras l’intervenziun umana e tut quai ch’è suttamess als ciclus natirals. Da las noziuns e concepziuns che vegnan associadas cun il simbol da la roda fan part la planta ed il nutriment, il sulegl, la vita e l’energia u er l’onn e la sequenza da las lavurs en il ritmus da las stagiuns.»
Ma quest access innovativ e surprendent na dovra tuttavia betg a starmentar. Quai sa mussa gist er en ils simbols e pictograms cun ils quals ins sto l’emprim sa famigliarisar e che paran l’emprim ‹inventads› dals auturs: Facticamain derivan els da la paraid-chasa ad Arvigo ch’è represchentada sin la cuverta dal cudesch. Els mussan uschia fitg bain l’intenziun che sa tira sc’in fil cotschen tras l’entira publicaziun: numnadamain da guardar sin la cuntrada cun in’egliada innovativa, ma tuttina francada en l’istorgia e la tradiziun.


text:
Itàlia
L'Italia (in Italian: Italia, Repubblica Italiana) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa meridionala. La soa posizion l'è al Sud dij Alp, in part in sul continent (Val Padana), in part in su ona penìsola ciamada strival per la soa forma longa e streccia e in part in su di ìsol, regordemmen i dò principaj: la Sicilia e la Sardegna.
La capital de la Republega Italiana l'è Roma del 1870. Prima de chela, i capitaj hinn staa Turin (1861-1865) e Firenz (1865-1870). L'è important anca Milan, consideraa la capital economega del paes.
La popolazion l'è de circa 60 milion de person (stimm de l'Istat del 2011); i dònn hinn circa duu milion pussee di òmen e la densitaa l'è de 196 person per km2. La division aministrativa de l'Italia l'è de 20 region e 107 provins.
GeografiaModifega
La pupart de l'Italia la se troeuva a sud di Alp, foeura che di tochelitt in del nord del paes. Poeu gh'è anch i isol. I pussee important hinn Sardegna e Sicilia. I cost a hinn frastajaa in del versant tirrenich, menter che in sul lat adriatich a hinn bass. El mont pussee alt l'è el Mont Bianch, in tra la Val d'Osta e la Franza. Gh'hinn anca di vulcan pizzaa, ìme l'Etna, el Stromboli e'l Vesuvi.
StòriaModifega
L'Italia la se uniss 'me Regn in del 1861, ma la ciapa el Trentin e Triest domà a la fin de la Prima guera mondial. In tra el 1922 e 'l 1943 la gh'è la dittatura fassista del Benito Mussolini, in del 1943 el Nord l'è ciappaa di nazista che ghe fann su el fantocc de la Republega Sociala Italiana, sconfitt in del 1945. In del 1946 i italian voten per la Republeha.
ColturaModifega
Inn nazionalModifega
L'inn de l'Italia l'è el Canto degli italiani, anca ciamaa l'Inno di Mameli, che l'è staa scrivuu in del autunn del 1847 del Goffredo Mameli e l'è diventaa ofizial el 4 dicember 2017 con la legg numer 181. Prima offizialment, l'Italia la gh'aveva nò on inn, e quell provvisori l'era, dal 1943, la Leggenda del Piave. Tre i ròbb che solten ai oeugg subit, perchè hinn speziaj per on in nazional:
1. l'atach contra l'Impero Austrieg, dal moment che menzionà on alter paes ò nazion in del pròppi in l'è ben rar o perfinn scognossuu;
2. el fà la part di vitem di alter paes, altra ròbba particolara in d'on in nazional;
3. tutt i paròll che vegnen repetuu minga voeuna ma dò vòlt.
LengovModifega
In Italia hinn parlà almanch 33 lengov, ma domà ona quaj lengua l'è ricongnosuda dal govern. La lengua officiala l'è l'italian.
Lengov romanzModifega
- Lombard
- Emilian-romagnouel
- Piemontes
- Ligur
- Venet
- Forlan
- Ladin
- Sicilian
- Napoletan
- Sardagnouel
- Catalan
- Arpitan
- Gall-Italich de Basilicada
- Gall-italich de Sicilia
- Sassares
- Gallures
- Occitan
- Frances
EllenichModifega
SlavModifega
GermanichModifega
AlbanesModifega
L'Italia l'ha minga ratificaa la Carta Europea di Lengov regional e minoritari.
Sistema istituzionalModifega
L'Italia a l'è ona Republega parlamentara unitari decentraa a nivell regional.
Division aministrativaModifega
L'Italia la gh'ha i region, i provincc e i comun.
RegionModifega
Gh'hinn di region a statut ordinari e a statut special. 15 hinn ordinari, 5 speciai: Trentin - Sud Tirol, Friul Venesia Giulia, Sicilia, Sardegna e Val d'Aosta.
El Trentin-Alto Ades l'è a soa volta dividuu in dò provincc cont ona granda autonomia.
ProvinccModifega
I region a sò volta hinn dividuu in Provincc. Dal 2014 a hinn pu elettiv e hinn domà di ministrazion. Hinn guarnaa però i Provincc del Trentin-Alto Ades
ComunModifega
I comun hinn l'ultema division del statt italian cont i reppresentant elegiuu direttament. Hinn circa 8000 e i gh'ha l'autonomia statutaria. I città pussee gross hinn dividuu in municipi.
EconomiaModifega
La capital economega d'Italia l'è Milan, e i region pussee ricch hinn quej del Nord.
L'economia italiana l'è l'otava al mond, ma incoeu l'è in recession.


text:
Tar la staziun a val da la Diavolezza a Puntraschigna duajan durant la stad star a disposiziun fin a 60 plazs supplementars – quai per auto-rulottas e rulottas e be temporarmain tranter il 1. da fanadur ed ils 31 d'avust e quai era be cura ch'il campadi Morteratsch è cumplet. Il limit da star sur notg è tar trais dis. Ins veglia uschia impedir il campar selvadi. La suprastanza da la vischnanca ha approvà il concept latiers.
Ulteriuras decisiuns
- Plinavant vul ella prolungar il contract da fittanza da l’albiert per la giuventetgna per ulteriurs 5 onns fin ils 30 d'avrigl 2027. Las ulteriuras prescripziuns dal 2012 valan vinavant.
- Er duaja la conferenza regiunala dals presidents communals tractar il tema davart la rumida da la naiv en vischnanca.
- Plinavant ha la senda tranter Via da la Staziun e La Senda stuì vegnir serrada pervia da bovas. Silsuenter han ins stuì segirar il grip. Uss è vegnì surdà la lavur da reconstruir la punt La Senda.


text:
La procura publica bernaisa ha smess l'examinaziun d'ina emprova d'influenzar il cumportament da votaziun. Las examinaziuns n'hajan betg pudì cumprovar ch'ins haja vendì cedels da votaziun. Per entant resta la votaziun damai senza consequenzas penalas.
Il zercladur 2017 avevan ils abitants da la citad bernaisa Moutier decidì cun ina pitschna maioritad da 137 vuschs da vulair midar tar il chantun Giura.
Otg ulteriurs plants
Otg ulteriurs plants davart la votaziun èn però anc pendents. I vegn tranter auter pretendì ch'ins n'haja betg communitgà ils arguments per e cunter la midada da Moutier tar il chantun Giura a moda neutrala.
RR novitads 11:00


text:
L'Institut Otalpin da Ftan vegn en mauns internaziunals. Il Dulwich College International da Londra, duai segirar l'avegnir da la scola a lunga vista. Quai ha l'institut communitgà. La gruppa da scolas privatas cumpra la maioritad da las aczias ch'eran enfin ussa en ils mauns da la Capital Management da Solothurn.
Vi da la purschida da la scola sa midia per il mument nagut. Era las persunas d'instrucziun da fin qua restian.
Gruppa internaziunala
Sco il vicedirectur da Dulwich College, Christian Gürtler sa lascha citar, saja l'Institut Otalpin da Ftan in schlargiament ideal per lur purschida da scolaziun. Ad el sco Svizzer saja gia daditg stà per cor da chattar in lieu svizzer per schlargiar la scola.
Damaun a las 15:00 ha lieu la radunanza generala da la scola.
Tranter demissiuns, problems finanzials fin serradas e puspè adina nova speranza
L’institut Otalpin Ftan para betg da chattar ruaus. Almain quai che pertutga il passà. Mo ils ultims 20 onns per exempel ha quai dà numerusas midadas, quai numnadamain en la direcziun, en il cussegl administrativ ed era en la strategia da la scola media. Uschia hai dà 11 differents CEO’s durant questa perioda. Betg ina situaziun ideala per ina scola che ha adina puspè gì da cumbatter cun problems finanzials, grondas fluctuaziuns da scolaras e scolars e bleras intschertezzas areguard l’avegnir.


text:
«Buns truclets, nauschs truclets»
La discriminaziun rassistica ha lieu en tut ils champs da la vita ed ella n'è er en Svizra nagin fenomen marginal. Per il Post spezialisà per l'integraziun è quest tema cumplex in accent central da la lavur. El vul mussar quant impurtant ch'igl è da sa fatschentar cun questa dumonda, era sch'i po esser malempernaivel. En nus tuttas e tuts sa zuppan numnadamain instigaders da discriminaziun
La pandemia n'ha betg mo fatg emblidar in pau il moviment per il clima, era las acziuns da Black Lives Matter (BLM), che avevan survegnì gronda attenziun, vegnan percepidas da las medias mo pli a l'ur dapi corona. Avant corona han activistas ed activists en consequenza da la violenza poliziala rassistica en ils Stadis Unids da l'America sensibilisà cun demonstraziuns plain colur sco per exempel a Cuira per il fatg ch'i dat era tar nus anc adina discriminaziun rassistica. Las demonstrantas ed ils demonstrants han pretendì tranter auter che la Svizra s'occupia pli activamain cun sia rolla en l'istorgia coloniala da l'Europa. Quest temp vala bain sco origin da stereotips e pregiudizis ch'èn fin oz il terren favuraivel per la discriminaziun rassistica dad umans nairs e dals People of Color, pia umans che defineschan sasezs sco betg alvs.
Malgrà l'interess pli pitschen per BLM n'è la debatta davart il rassissem sa chapescha betg a fin. Il cuntrari: la pandemia ans ha mussà che las resalvas, gea schizunt l'odi envers ulteriuras gruppas da persunas èn ina realitad che tanscha lunsch sur corona ora. Migrantas e migrants d'origin albanais han stuì viver tuttenina cun il suspect general d'avair importà il virus e da refusar la vaccinaziun. U lain trair endament co che adversarias ed adversaris da la vaccinaziun cun stailas da David sin faschas melnas enturn il bratsch han mess a pèr nunponderadamain la persecuziun ed il mazzament sistematic dals Gidieus durant il reschim dals naziunalsocialists cun las restricziuns pervia da corona. Gia quests dus exempels illustreschan quant vasts e differents che fundaments per l'exclusiun pon esser.
Cumbatter a moda effectiva il rassissem e la discriminaziun è mo pussaivel, sche quests fenomens vegnan percepids e rendids vesaivels en tut lur furmas, furmas ch'èn savens era subtilas. Quai san ultra da BLM ed il moviment da sensibilisaziun era la Confederaziun ed ils chantuns. Ils programs d'integraziun chantunals obligheschan perquai er a la prevenziun dal rassissem ed al cumbat cunter la discriminaziun. Cumbain che questa incumbensa è situada sin plaun statal en Svizra – cuntrari ad auters pajais – tar la lavur d'integraziun, na pertutga ella per bler betg mo umans senza passaport cotschen. In Svizzer da pel stgira, ina Svizra muslima, ina famiglia jenica u burgais svizzers da la cuminanza religiusa gidieua pon sa chapescha esser exposts precis tuttina a l'agressiun u a la discriminaziun rassistica. Betg il davos per quest motiv è questa tematica in'incumbensa multilaterala en la lavur dal Post spezialisà per l'integraziun. Cun l'atgna lavur d'integraziun ed en il rom da projects cun vischnancas ed organisaziuns privatas vul el infurmar e sclerir sco era sustegnair umans pertutgads e persunas che tschertgan cussegl.
Bleras nianzas
Las cifras suttastritgan l'impurtanza da questa incumbensa. Tenor in rapport dal settember 2021 dal Servetsch per il cumbat cunter il rassissem (SCR) da la Confederaziun han 40 pertschient da tut las persunas da 15 fin 24 onns inditgà en in'enquista represchentativa d'avair fatg experientschas cun la discriminaziun ils ultims tschintg onns. En las autras gruppas da vegliadetgna èn quai anc adina tranter 30 e 39 pertschient. La tendenza mussa ensi. Malgrà tut: stgars dus terzs da la populaziun svizra renconuscha tenor il SCR il rassissem sco in problem social serius. Era sch'i n'è betg pussaivel da sancziunar mintga furma tenor lescha, po in act tuttina avair in motiv rassistic u vegnir resentì sco rassistic. Las experientschas da la cussegliaziun da victimas mussan l'impurtanza da prender serius las persunas pertutgadas independentamain da quai. I dat numnadamain blers umans che na tschertgan nagin sustegn, per exempel perquai ch'els han tema che tut vegnia mo anc mender. Els pateschan independentamain dal motiv da la persuna u da l'instituziun discriminanta ed igl è tuttina, sche la discriminaziun è capitada cun u senza intenziun. Tenor plirs studis pon ins constatar tar persunas pertutgadas cunzunt effects negativs specifics sin la sanadad psichica e quai en cas da discriminaziun ed exclusiun tant percepida sco subida.
Er a las demonstraziuns da corona na vegnan betg tut las persunas participadas cun simbols antigiudaics ad esser stadas rassistas persvadidas, era sche la relativaziun e la bagatellisaziun èn nunexcusablas. Persunas rassisticas suondan conscientamain in'ideologia che parta ils umans tenor lur appartegnientscha etnica, naziunala u religiusa en gruppas («razzas») supponidas natiralas, ma gia daditg refutadas da la biologia, ed ierarchiseschan quellas. Tenor il SCR n'han ils blers cas da discriminaziun rassistica nagin motiv ideologic en quest senn. Els èn plitost l'expressiun da temas diffusas, d'agressiuns, da pregiudizis e d'in deficit empatic. Era savida mancanta è ina raschun. Quai mussa per part l'exempel da las stailas melnas da David. Lur diever dat bainduras perditga d'ina chapientscha fallada da l'istorgia. Quai na renda però la chaussa betg pli simpla, damai che quests fundaments èn mess sin tut ils stgalims da la societad e sa basan la finala savens era sin structuras da pussanza da l'istorgia coloniala e las ideologias da razzas sco resultat da questa istorgia.
Nus tuttas e tuts
Gist in sguard sin la rolla ambivalenta dals pregiudizis mussa cler e net quanta autoreflexiun ch'è necessaria, per ch'ins na discrediteschia u perfin discrimineschia betg sez. Nus suandain fitg gugent pregiudizis – savens senza che nus fissan conscients da quai. Da princip han els ina tscherta funcziun da protecziun. Els ans pussibiliteschan per exempel da prender immediat ina decisiun en situaziuns privlusas. Ils pregiudizis giogan er ina rolla impurtanta en connex cun la furmaziun da gruppas, saja quai en famiglia, tranter amis u al plaz da lavur. L'atgna gruppa valitain nus segund neurologs tenor criteris main severs che autras ed ils pregiudizis han qua ina funcziun d'inclusiun e d'exclusiun marcanta. I saja chapibel ord ina perspectiva evoluziunara che nus attribuin u snegain – cunter meglier savair – ad intginas gruppas tschertas qualitads. Questa dinamica ans gidia da tegnair davent sentiments agressivs da l'atgna gruppa e rinforzia la solidaritad interna. Quai daventa dentant problematic fin privlus, sche quai ha per consequenza che umans insulteschan, excludan u en il mender cas violeschan psichicamain u corporalmain singulas u pliras persunas d'ina autra gruppa.
Mintgina e mintgin da nus sto pia contribuir il ses e cumbatter la discriminaziun rassistica per mantegnair la dignitad umana. Il cumbat pretenda d'ina vart blera perseveranza sco quella da BLM u dal Post spezialisà per l'integraziun che sensibiliseschan per la tematica, da l'autra vart basegni era gronda prontezza da reflectar e d'adattar l'atgna tenuta persunala. Sulettamain l'indifferenza n'è betg in bun mussavia.
Text: Philipp Grünenfelder; illustraziun: Lorena Paterlini


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Turitg
Il chantun Turitg dispona d'ina vita culturala ordvart multifara ch'è francada fermamain en la societad. La basa per quai è ina cumbinaziun tranter ina producziun artistica contemporana e tradiziuns vivas. Quai vala tant per la cuntrada culturala urbana sco er per la vita culturala regiunala.
Il chantun Turitg è il chantun cun la populaziun la pli gronda da la Svizra. Il dus centers urbans Turitg e Winterthur caracteriseschan considerablamain il maletg dal chantun. Dasper ina vita culturala remartgablamain multifara dispona la citad da Winterthur da blers museums da fotografia contemporana e d'art contemporan. Turitg percunter è il magnet cultural per excellenza, ina citad culturala en il plural: Turitg è ina citad da teater e da saut ed a medem temp ina citad da film e da musica. Grazia a questa gronda purschida culturala e grazia a l'attracziun da la Scola auta d'art da Turitg, ch'appartegna a l'elita europeica, vala Turitg sco in center pulsant en la cuntrada culturala da la Svizra.
Purschidas culturalas attractivas n'èn daditg betg pli domiciliadas mo en ils centers urbans. En tut las regiuns dal chantun datti chasas da cultura che caracteriseschan cun lur program extraordinari la diversitad da la cuntrada culturala turitgaisa. L'appreziaziun da questas purschidas - ch'èn fermamain enragischadas en la populaziun - è correspundentamain gronda. Ultra da quai sa chapescha da sez la collavuraziun tranter amaturs ed artists professiunals en la vita culturala da las regiuns - societads da musica e da chant ubain il teater popular e d'amaturs tutgan tar la vita sociala e culturala da bunamain mintga vischnanca.
Tradiziuns vivas
Il chantun Turitg dispona d'ina entira retscha da diversas isanzas tradiziunalas e da festas daletgaivlas. Gist en territoris urbans han tradiziuns vivas savens caracter da festa. Quests eveniments ritualisads èn d'origin istoric ed èn caracterisads da sensualitad e da plaschair da far festa. Plinavant vivan en las regiuns urbanas blers novarrivads da terras estras vischinas ed d'auters intschess culturals. Sulet en la citad da Turitg importa la quota da persunas immigradas 60 pertschient da la populaziun. Correspundentamain sa mida er il repertori da las tradiziuns: ellas daventan pli variadas e multifaras ed obtegnan - enritgidas dal patrimoni da las etnias e da las religiuns las pli differentas - ina modificaziun tut speziala, surpassond ils cunfins da las culturas.
Tradiziuns vivas sin la champagna suondan percunter savens il ciclus da las stagiuns u èn oriundamain eveniments d'engraziament per la racolta. Uschia vegnan celebradas mintgamai l'atun las festas da la vendemia («Winzerfeste») en ils territoris da cultivaziun da vin. Il di da s. Martin ha lieu probablamain il pli bel cortegi cun laternas da rava («Räbenlichter-Umzug») da la Svizra - ina notg da glischs incumparabla - durant la fiera da ravas («Räbechilbi») en la vischnanca da Richterswil al Lai da Turitg. Oravant tut la stagiun fraida vegn animada tras las numerusas tradiziuns. En il temp d'advent vegnan stgatschads en differents lieus turitgais ils spierts nauschs d'enviern cun figuras d'animals che fan tema: Ad Ottenbach è durant la «Spräggelen-Nacht» la chaura cun bec («Schnabelgeiss») per las vias, il «Zumiker Schnappesel» va costumà sco spiert sul per il vitg enturn ed a chaschun dal «Haageri», ils 30 da december, filan tras las giassas da Samstagern giuvens umens che portan in chau d'in chaval fermà vid ina lunga latta. Significaziun politica percunter ha l'«Ustertag» cun l'«Usterschiessen». El vegn festivà ad Uster en memoria dals 22 da november 1830, cur che 10 000 persunas han protestà en ina demonstraziun paschaivla cunter l'avugadia da la champagna.
Gist l'ultim temp giaudan bleras da questas tradiziuns gronda popularitad er tar la populaziun pli giuvna.
Las tradiziuns turitgaisas sin la glista naziunala.
Las suandantas tradiziuns turitgaisas èn inscrittas sin la glista naziunala da las tradiziuns vivas
Festa d'Albani
La festa d'Albani a Winterthur è ina gronda festa citadina. Oriundamain er'ella in eveniment da festa per las burgaisas ed ils burgais da Winterthur e per sias citads suburbanas. Commemorà vegnivi a la retschavida dal document da libertad dals Habsburgais. Il medem di aveva lieu er l'elecziun dal president da la citad e d'autras autoritads. Dapi la reanimaziun l'onn 1971 visitan rodund 100 000 persunas da Winterthur e dals conturns las festivitads. Festas en citads veglias vegnan festivadas a moda cumparegliabla en blers lieus da la Svizra; tge ch'è spezial a Winterthur dentant è la dimensiun da las festivitads, oravant tut da la «Chilbi».
Tir dals mats
Il tir dals mats a Turitg è d'origin militar ed è oz ina festa populara e da giuventetgna da la citad da Turitg. Quest eveniment ha lieu mintgamai la segunda fin d'emna da settember, pia in'emna avant la Rogaziun federala, e dura da venderdi saira fin glindesdi saira. Dasper la concurrenza da tir per giuvenils è ina gronda fiera («Chilbi») part integrala da la festa.
Cortegis cun laternas da rava
Mintgamai l'atun han lieu en differentas vischnancas ed en divers quartiers urbans dal chantun Turitg ils cortegis cun laternas da rava. Sin far notg vegnan purtadas tras las vias ravas stgavorgiadas, entagliadas ed illuminadas cun ina chandaila. Ils cortegis vegnan accumpagnads da gruppas da musica. A la fin da l'eveniment ha savens lieu ina bavronda u ina marenda.
Sechseläuten
L'uschenumnà «Sächsilüüte» che vegn organisà da las mastergnanzas turitgaisas è la festa la pli enconuschenta dal chantun. Ella ha lieu mintg'onn il terz glindesdi d'avrigl en la citad da Turitg ed ha per intent da stgatschar l'enviern. Quest di passan tras la citad las commembras ed ils commembers da las differentas mastergnanzas vestgids en costums istorics. Alura sa radunan els sin la plazza dal «Sechseläuten» al Bellevue. Qua vegni ars - tar il sun dal marsch da «Sechseläuten» - a las 18.00 il «Böögg», ina figura en furma d'um da naiv emplenida cun material explosiv. Pli svelt ch'il «Böögg» ardent perda ses chau e pli svelt che l'enviern è finì.
Ierts urbans
L'orticultura en la citad ha ina lunga tradiziun. A Winterthur ed a Turitg è il patrimoni cultural d'orticultura grond e multifar. Ditg ha dominà la cultura d'ierts da Schreber e da famiglia. Cun la noziun «Urban Gardening» (orticultura urbana) giauda l'orticultura en la citad ina reanimaziun. En tuttas duas citads vegn l'utilisaziun da zonas verdas urbanas sustegnì activamain. Sin giraun urban sa sviluppan ierts communabels innovativs che promovan il diever conscient da la natira ed interacziuns socialas en la citad.
Societads da construcziun
Societads cooperativas per la construcziun da chasas e d'abitaziuns s'engaschan per pudair permetter a la populaziun in abitar bunmartgà, communabel ed a moda durabla. Ellas han cumenzà a sa sviluppar durant la construcziun d'abitaziuns socialas dals onns 1920. Dapi il cumenzament gioga Turitg ina rolla impurtanta en la construcziun d'abitaziuns cooperativa. Bunamain la mesadad da las abitaziuns da societads cooperativas da la Svizra sa chattan en il chantun Turitg. Cun projects innovativs sco la cooperativa «Kalkbreite», la societad cooperativa «Kraftwerk 1», la societad da construcziun «mehr als wohnen» u la societad da construcziun «Zurlinden» vegn il moviment da societads cooperativas animada e tgirada vinavant.
Industria da saida da Turitg
L'industria da textil gioga ina rolla fundamentala en l'istorgia dal chantun Turitg ed è colliada stretgamain cun il svilup dal sistem bancar e da l'industria da maschinas. Ina impurtanza tut speziala ha en il chantun Turitg l'industria da saida. Grazia a l'industria da saida è la citad pitschna Turitg sa transfurmada en ina citad d'impurtanza europeica.
Cultura da tecno turitgaisa
La cultura da tecno è in moviment da la giuventetgna che sa deditgescha al stil da musica tecno. Il tecno è ina fusiun da differents stils da la musica da saut electronica ed orientada al ritmus. A Turitg ha il tecno gì ses pli grond success ils onns 1990. «Il tecno ha tratg a niz las novas tecnologias che determinavan gia la vita d'in e scadin...» (Anz, Walder, Turitg, 1995) Tar la cultura da tecno turitgaisa tutgan ina scena da club fitg marcanta sco er la «Street Parade» ch'è vegnida manada tras per l'emprima giada l'onn 1992. La cultura da tecno contribuescha a l'image giuven e cosmopolitic da la citad.
Referenzas
- Link


text:
Il Spital regiunal Surselva ha fatg l'onn da fatschenta 2020 in gudogn. Quai gudogn da radund 316'000 francs saja da valitar sco bun, en vista al temp da pandemia, scriva l'ospital. L'onn da fatschenta 2019 era il gudogn stà bunamain il dubel aut.
Mitschads cun in egl blau
Il retgav staziunar è sa reducì il 2020 – quai pervi da 114 cas pli pauc che l'onn avant. En connex cun las mesiras per cumbatter la pandemia da Covid-19 hai numnadamain dà nagins tractaments betg urgents durant ils mais mars ed avrigl. Ultra da quai è er la stagiun da skis vegnida terminada pli baud. La consequenza èn entradas pli bassas da var 800‘000 francs. Sco il Spital regiunal scriva, è l'ospital mitschà il 2020 cun in egl blau e quai grazia al sustegn dal chantun e l'engaschi da las collavuraturas e dals collavuraturs.


text:
La scunanza di ladins
Ala fin dla viera sperova mo n grum de zitadins de rujeneda tudëscia y ladina che l unissa a se l dé na reunificazion cun l Tirol dl'Austria. L Tratat de Paris dl 1946, danter la Talia y l'Austria, ne tën nia cont di ladins.
L ann 1946 se damanda l muvimënt politich "Zent Ladina Dolomites" l recunescimënt ufiziel dla grupa etnica ladina. La autoriteies talianes ne ti dà nia drë ahta a chësta pertendudes. Nia ne porta l sustëni dla Südtiroler Volkspartei (SVP) y la petizions ai aleac che à venciù la viera.
Ai prim de jené dl 1948 va n droa la Costituzion nueva dla Talia. L ie udù danora che la region Trentin-Sudtirol giate n si statut speziel. I ladins de Gherdëina y dla Val Badia vën numinei tl articul 87 de chësc Statut d'Autonomia.
L ann 1951 recunësc l articul 69 de na norma de atuazion al Statut d'Autonomia che la grupes de rujeneda dla provinzia de Bulsan ie chëla tudëscia, taliana y ladina.
L ann 1964 vëniel metù su la diozeja de Bulsan-Persenon. I cunfins dla diozeja nueva va nsci a una cun i cunfins de provinzia. Ampëz, Fedom y Col passa ala diozeja de Belun. Gherdëina ruva pra la diozeja de Bulsan-Persenon y Fascia resta sota Trënt.
L segondo Statut d'Autonomia per la region Trentin-Sudtirol ("Paket" o "pacchetto") dl ann 1972 tlopa adum duta la normes de scunanza che à da nfé cun la mendranza tudëscia y ladina tla provinzies autonomes de Bulsan y de Trënt.


text:
Gieri Venzin
Das Tujetsch von 1880 - 1980
Zahlen zu Wirtschaft und Bevölkerung eines Bündner Bergtals
Lizentiatsarbeit am historischen Institut der Uni Bern
Janur 1987
Das Tujetsch von 1880 - 1980
Gieri Venzin fa l'empunadira e cutinuescha la lavur da Guido Decurtins Viehzüchter - Dorfpolitiker und Emigranten
Wirtschaft und Bevölkerung des Bündner Bergtals Tujetsch um die Mitte des 19. Jahrhunderts Decurtins
In schatg ord la lavur:
Els onns 1950-1960 da nies tschentaner entscheiva la revoluziun sexuala ella Val Tujetsch. Meglieras aspectativas economicas lubeschan da far l'amur pli libramein. Las concepziuns prenupzialas s'augmentan sur 25% - l'illegitimitad a 2,5%. «Ina letg senza affons ei sco ina casa senza tetg». Tut ils maridai che spitgavan buc aunc, savevan tgei ch'els vevan da far. Mo in ni dus affons tunscheva lu nuota. Ei para ch'in cert diember vegneva pretendius. Perquei che pli tard ch'ina dunna maridava, pli fetg festginava ella da survegnir affons. Ella perioda da 1929-1955 tuccava ei sin 1000 dunnas da 30-35 onns intragliauter 142 naschientschas ad onn, sch'ellas eran maridadas denter 20-24 onns. 493 naschientschas e denter 25-29 onns - e tier quellas ch'eran maridadas denter 30-34 onns schizun 529 naschientschas ad onn. Mintg'auter onn parturevan las pli biaras dunnas e quei malgrad ch'ellas eran cun ver 35 onns buca pli giuvnas.
La fritgeivladad dallas Tuatschinas ei adina stada fetg gronda. Tochen avon trent'onns naschevan intragliauter 6 affons en ina lètg - en quella vegliadetgna da maridar da 26- 27 onns ina detga massa! Con grondas eran denton las famiglias?
Tujetsch 1880-1980
Gieri Venzin