text:
George Berkeley
Ol George Berkeley (Dysert, 12 mars 1685; Oxford 14 zenér 1753) a l'è stàcc ol pensadùr piö importàt a leèl anglosassone del Setsènt che, impegnàt in prema persona cuntra ol materialismo e l'ateismo e cuntra i libèr pensadùr, l'à tràcc in pé 'na dutréna uriginala féss, idealistéga e che la varda al Platù.
Biografìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassìt in Irlanda indel 1685, de religiù anglicana, l' istüdìa a Düblì, doe pò l' à 'nsegnàt inféna al 1713, an che el vèd pò la fì de la prema laborassiù de la sò filoseféa, che l'è ducümentàda prensepalmét in trì scrécc de sto tép ché: Sagio sö 'na teoréa nöa de la isiù (1709), Tratàt in sö i prénsepe de la cugnussénsia ümana (1710), Ciciarade in tra l'Hylas e ol Filonous (1713); ol Berkeley al trà di righe bele ciare zamò co ste spissigade de zuèn.
Dopo sèrte agn dedegàcc a di laùr püblègh a Lundra e in zìr a strösa per l'Öropa, ol Berkeley al manda in stampa ol tratat in latì "De motu" (1721) doe gh' i a càssa là a i dutrene del Newton. L'è prope adess che al Berkeley ghe salta 'n mét de fundà ü colegio a i Bermüde per invià là i Nativ 'meregànegh; la sò idea de lü l'è tegnida sö de la persüasiù che la Bretagna Granda e l' Öropa intrega i era 'dré a scadì moralmèt, dóca meava guadegnaga a siiltà e religiù i forse nöe di zécc zuegn.
Issé indel 1729 ol Berkeley al va là in 'Merega, e 'ntat che 'l spiciaa i sólcc ch' i gh' ia stacc 'mprometicc d'ol parlamét bretanegh, a'l gh' è stacc adré a la campagna e l' à tracc insema i ciciarade de l'Alcifrù doe ghe teca zo la marsena a i dutrene di liber pensadur.
L'óvra la vé föra a Lundra indel 1732, dopo che ol filosef l' ia stacc buserat del parlamét che ghe n'à mandat là gnà ü, e issé gh'è tocat de turnà in Irlanda. Indel 1734 al vé nüminat vescov de Cloyne in Irlanda, e 'ntat che l'è lé in de sta sità l' istüdìa i platonegh andigh e moderni; e ol scrìt che a ' l vé fò indel 1744 e che 'l parla de 'na «cadena de riflessiù e de resérche filosofeghe sö i vertü de l' aqua de catràm» l'öbedes prope debù a di persüasiù ligade al platonismo. A 'l dìs defat che l' aqua de catràm, dovrada a brondò di Nativ 'mereganegh per cürà i malatee, la gh' à ü potére special che a' l ghe ria de Dio per mès de l' etere. In di ültem tép de la sò eta a'l va a sta de cà a Oxford doe 'l mör indel 1753.
Pensér[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'enderéss de pensér che ol Berkeley a 'l 'brassa fin de zuen l'è ligat a la cunvinsiù che «la caüsa de töcc i laur materiai a l'è domà Dio» e doca «l' interesas di caüse segonde a l'è töt tép strasat». Dio l'è inviamét sensa fì che a'l ghe rüga det söbet indel mónd di fenomeni; i caüse segonde i ghe serviss a ü bel negót a Dio che a 'l se met in mostra diretamét co la realtà. Se però l' inviamét diì a 'l mena a tö zo valur de sostansa a i realtà del mónd, chesto el var miga per i spirècc fenicc che, acassibé in manera sótordenada rispèt a Dio, a i gh' à pò a lur inviamét e desidére.
Domà Dio e i spirècc fenicc a i è sènter de atiità; al cuntrare la natüra l'è pasìa e la gh' è perchè l' è ol tèrmen de l' atiità diina, i fenomeni e i fati natürai, prope perchè tèrmen de l' atiità diina, a i rend pasìv pò a 'l sentimét di omègn. In di sò scrécc de lü, ol Berkeley, a 'l ciariss i pucc cardinài de 'sto sistema de 'ntind la realtà che 'l ghe dà a met insema ü ciàr ategiamént religiùs e öna considerassiù sèntefega di fenomeni.
Ol prìm pónt a l'è chel che salta fò indela resérca sö la teorea de la isiù; «la mè idéa de mé, a l' iscriv ol Berkeley, l'è de spigà cumè che 'm fa nóter ed, co i öcc, distansa, grandessa e posissiù di laur»; distansa, grandessa e posissiù di laur i è domà ü vergót di tancc caratèr piö importancc del mónd de fò, i è sertedüne di face piö considerevole de chela realtà de fò e libera che a 's cred la ghe sées in di laur föra de nóter. Moral, la nosta percessiù de la distansa l'è fada issé:
- «Quan che notèr a 'm ghe arda co töcc e dù i öcc a ü laur apröv, a segond che lü a 'l se vesina o che 'l se slontana de notèr, notèr a 'm cambia la disposissiù di öcc, indel tö zó o cress sö ol spasse in tra i burline, 'sta disposissiù o müimét di öcc la se compagna viadré a ü sentì e l'è lü che 'l ghe da al servèl l'idéa de 'na distansa piö o meno granda»;
- «pö ü laur sistemat a öna sèrta distansa de l' öcc, che la larghessa di burline l'è con lé in d'ü rapòrt che 'l dis vergót, quand che a 'l vé isinat, l'è piö tat ciàr , e co piö a 'l vé derènt, piö la sò figüra l'è miga ciàra; dezà che se ed che a'l capita issé töte i ólte, a 's pöl pensà che 'l ghe sées ü ligam üsüàl in tra i tancc basèi de miga ed ciàr e de distansa, de manera che ol miga ed ciàr piö grand a'l ciame sèmper la distansa piö pisséna e ol miga ed ciàr piö pissén la distansa piö granda d'ol laur»;
- «tèrs pónt, quand che ü laur l'è de lontà e pò dopo a'l vé derènt a l' öcc, a'm pöl miga impedìga, almànch per ü petinì de tép, che la figüra la deènte miga ciàra e chèsto con de 'na sèrta tensiù de l' öcc; e alura 'sto sentì a 'l se cambia dét con chèl del ved mia tat ciàr indel ötà la crapa a zödegà la distansa d' ol laur, che l'è zödegat tat piö isì quat piö l'è granda la fadiga o la tensiù de l' öcc per rià a èdega ciàr>>.
Segónd ol Berkeley, chèl che 'l cünta l'è che:«gna ü di tacc cas ch' i ghe öta a fas l' idéa de distansa a ' l gh 'à, per natüra, di ligam che s' vöia co la distansa; 'sti cas a i è bù de cöntaga sö i basei de la distansa domà perchè la maléssia gh 'i à facc ved ligacc a i basei stèss». Dóca la percessiù de la distansa l' è miga ligada a öna distansa ira e la ghe fa mia de spècc; sichè gnà la percessiù de la distansa a 'm ghe da ol permèss de zürà sö öna distansa ira.
Ol Cartesio e ol Galilei a i gh'ìa riacc a la distinsiù di qualità ogetìe e sogetìe di laur pròpe co l' insest söl fat che sertedüne nòste percessiù i è miga ligade a öna realtà stèssa e corispondénta; ma 'ntàt che ol Cartesio e ol Galilei a i ghe rìa a chèsta conclüsiù col parlà de la natüra ciàra e quantitatìa o qualitatìa e miga ciàra di idée. Ol Berkeley a' l ghe rìa al stèss resöltàt co l' analés psicologega del cognóss; pò a lé la fa ed che aspècc importàncc de la percessiù del mónd de fò i ciama pròpe mia ü ligam col mónd de fò, ma i è ligade a di fùrme de atiìtà dol sogèt. Issé l' è francada la premèssa per l' imaterialìsmo d' ol Berkeley, var a dì per la negassiù de l' esistènsa d' öna sostànsa materiàl, che la té sö i facc che a 's dìs ess de fò.
I ogècc de la cognossènsa de l'òmen i è, a 'l dis amò ol Berkeley, o idèe stampade adèss in di sèns o idée percepide co 'l fa atensiù a i emossiù o a i acc d' ol sérvel, o pò a idée trade insèma de la memória e da l' imaginassiù söl teré di idèe risiìde indele dò fòze spigade prima.In piö di idée «a 'l gh' è pò ergót che 'l cognóss o 'l ricév chèle idèe e a 'l ghe fà adré di acc; chèst éser che 'l ricév e che 'l fà l'è ol mé; ol mé a l'è pròpe ü laùr del töt diferènt de töte i idée e i idée a i è in d' ol mé; var a dì i è risiìde; defat l'esistensa de 'n idéa la stà indel véss risiìda: esse est percipi».
Teoréa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dóca, mia domà i nòscc pensér e i nòscc sentimécc e i idée de l' imaginassiù i pö mia èssega sènsa la mét, ma chèsto a'l var pò a per i sensassiù: :«dise che ol taól che dovre per scrìv a 'l gh' è, var a dì che a 'l vede e a 'l toche; e se mé födèss fò del mè stöde diserèss che 'l gh' è: issè 'ntinde dì che pöderess percepél se mé födèss indel mè stöde, o mèi che 'l gh 'è quach otèr spirèt che 'l percepéss adèss; a'l gh 'ìa ün udùr, var a dì l' ìa sintìt; a 'l gh ' ìa ü sun, var a dì l' ìa ödìt; a 'l gh' ìa ü culùr o öna fórma e l' ìa ésta co i öcc o tocada co i mà; ecola, töt chèl che 's pöl intìnd co espressiù del zèner»; dóca a l'è «del töt incomprensìbel chèl che 'l se dìs de l' esistènsa sènsa fal di laùr ch ' i pensa mia, e sènsa gnach ü riferimét al fat ch 'i è percepécc; l' esse di laùr l' è ü percipi e l' è mia possebèl ch 'i pöde ìga üna quach esistènsa che se öl fò di có o di laùr inteligéncc ch 'i a percepéss».
Dóca, se notèr a 'm pénsa che di ogècc sensebél a i ghe seès sènsa besògn de ess percepécc, l' è fòrbe perchè notèr a 'm fà òvra de astrassiù che la deslìga la sò esistènsa dal sò èss percepécc; ma per ol Berkeley la teoréa del Locke de l' astrassiù l' è falàda; töte i nòste idée a i gh 'è pròpe debù e i è singóle; mé pöde mia ìga l' idèa o represantassiù de ü triangól che 'l seès gnach co i bande töte compàgne (equilatéro)o gnà co dù bande compàgne e üna dièrsa (isoscéle) o gnà co i trì bande töte dièrse (scaléno); ògne idèa l'è chèla particolàr idèa che l'è; notèr a 'm dìs che ön' idèa l'è zeneràl quan che 'm ciàpa ön' idèa particolàr e 'm la dovra per vardaga a töte i idée compàgne; dóca a 'm pöl mia fàs l' idéa de öna percessiù che la cömbase mia co i tate impressiù di sènsi: >. Móral, > La dutréna l' è confermàda di contradissiù ch 'i se nìa dét sia indela distinsiù tra qualità prìmare e segóndare, sia indela concessiù de la sóstansa materiàl. I idée di culùr, di saùr, di sùn etc..., i dìs i sostegnidùr de la distinsiù di qualità primàre e segóndare, a i rispècia mia di laùr ch 'i gh ' è fò del có; ma i idée de estensiù, de fórma, de muimét i rispècia di laùr ch' i gh 'è indela matéria. Ma mé pöde mia, a 'l dìs ol Berkeley >. Quat a l' idéa corént de la sostànsa materiàl, ol Berkeley a'l ciàma : >,  >. Del rèst, >. Netàt ol terè da la matéria , notèr a 'm gh 'à de fà üna distinsiù importànt fess tra i nòste idèe; sertedüne i è ligade pròpe debù a la fantàsia e i pöl vèss dessedade e cambiade come se öl; ma  >. I idée del séns i è mia domà piö fòrcc de chèle de l' imaginassiù; lùre a i gh 'à pò > e i dà lögh a >i bèle mage de chèsta cadèna, a 'l fenèss ol Berkeley, a i fà èd deperlùre ol saì e la bontà diìna, defàt i rególe fìsse, i möd dovràcc de la Mét, che notèr a' m ghe s'è ligàcc, per daga i idée del séns, a i se ciàma lége de natüra; e notèr m' i a impàra co la 'speriènsa che la ghe dìs che chèste o chèle idée a i se compàgna viadré con chèste o chèle oltre, indel córs normàl di laùr, chèsto a 'l ghe dà öna sèrta capassità de preisiù , che la ghe mèt in cas de regolà i nòscc acc a segónd di ocorènse de la eta; sènsa chèsta capassità a 'm sarèss sèmper in imbaràss e 'm pödarèss mai saì come dovrà i laùr che 's völ, che ol mangià a l' impienéss, che ol sónch a 'l póssa, che 'l fögh a 'l rescólda, che sómnà con furma l' è l' önègh sistèma per regòi ol gré ol mìs de zögn, in zeneràl che chèscc e chèscc mèssi i pórta a ìga 'sti resöltàcc, töt chèst notèr a 'm la sà mia perchè a 'm descovrìss ü quach lìgàm nesessare in tra i nòste idée, ma domà perchè 'm ghe stà atécc tat fess a i lege de natüra, che sènsa de lùre a 'm sarèss töcc mai sèrte de nigót e confüs, e ün omèn a 'l savarèss mia se fà indela eta de töcc i dé mèi de 'n s-cetì 'pena nassìt.
Dóca l' intensiù d' ol Berkeley l' è mia chèla de töga vià realtà a la natüra: >; l'önegh laùr che se dìs che 'l gh 'è mia l' è chèl  >; issé ghe se fà mia dispèt a l' ümanità, che la se n' incorzerà gnach del mancà de la sostànsa materiàl; e specialmét ghe se tö vià a l'ateo öna giöstificassiù >. Indel insèma i dutréne d' ol Berkeley a i è derécc a chèle d' ol Malebranche, ma al contràre de lü, ol Berkeley a 'l dìs che pò a i spirècc fenìcc i è atìv, issè come l'è atìv Dio, fossura, intat che ol Malebranche a 'l se möv dét indel cap del rassionalismo matematègh, ol Berkeley a'l rèsta ligàt a öna cognossènsa del reàl fondàda sö l' esperiènsa.
Sénsia e religiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Berkeley a 'l se ciàma se la sò concessiù idealistèga la scasse >e la ghe rüghe sö i ....(bösèche?)a > el fòrbe mia ìra che töcc i pass inacc fa de la sénsia i partéss del crèd che la ghe seès debù la sostànsa corporéa o matéria?  >. La sénsia de la natüra però la pöl piö, segónd ol Berkeley, distinguì fra tacc caratèr ch 'i tè sö ol mónd, de considerà obietiv, e di oltèr dati sensebèi de sbiótà, per fà saltà fò giöstomènta a ün ordenamét matematègh de la realtà; töt ol sensebèl e persepebèl l'è, adèss, de tegnéss per ugetìv issé cumè töt l' ubietiv l' è tal a l' istèss titól e a l' istèss leèl. Ol mónd fisègh a ' l vé issé svödat de la sostàssa, var a dì deleguat fò in di sò tacc elemènt sensebèi, töcc particular e mia metìcc insèma in sènter reai fèrmi; l' üniù di fenomèni l' è piö consideràda cumè determinada di sostasse, dóca de sostègni sconosicc; Lè la se risòlv, zà, in di sèmpe  > ligàcc in tra de lùr de l' ordèn stèss che 'l paregia pò a i fenoméni indela 'speriénsia. Ol mónd de la sénsia a 'l pèrd issé töcc i caratèr de sostassialità, de necesità, de 'solütèssa; la sénsia stèssa la rìa a èss üna sèmpe preisiù de chèl che 'l sarà, ligada a i tacc cas doe m' à tocàt con mà che a ü fenoméno ghe n' à egn dré ün oltèr; scassà la sostàssa materiàl l'öl dì scassà pò a 'l ligàm de caüsalità, 'ntìs cumè sègn de ü putér segréto in mà a i fósche sostàsse materiài, defat la caüsalità la é conservàda d' ol Berkeley domà in quat cadéna salda de fenoméni, var a dì quan che notèr a 'm dìs che A l' è caüsa de B, a 'm 'ntìnd dì domà che A e B i è mage sistemade üna in fila a chèl' oltra in chèla cadéna che 'm tóca co i mà.
I beghe d' ol Berkeley cóntra ol Newton i è domà ol resöltat de la manera nöa d' ol Berkeley de 'ntìnd la resèrca senteféga. Come se sà, ol Newton l' ìa dìcc che 's gh 'à de dàga piö realtà al spasse, al tép e al muimét sènsa fal de la matematéga, che gnach al spasse, tép e muimét relatìv, issè comè a i vé catàcc indela percessiù sensibèl. Al contrare per ol Berkeley ol tép, ol spasse e 'l muimét sènsa fal ai è domà laùr caiacc fò de la realtà o, mèi amò, paròle, che notèr a 'm ghe teca dré di percessiù particolàr, dóca a i se gh ' à mia oltèr spasse, tép e muimécc de chèi che 'm persepéss söbèt e 'm misüra indela 'speriènsia, pò a l' atrassiù üniversàl per lü l'è mia che ü nóm per ciamà la percessiù de sèrte ligàm.
Ciaramét indel Newton la matematéga, pör che la gh 'abìe mia ü particolàr significàt ontologègh, la se lìga là a üna isiù de la sénsia doe la sèmpe 'speriènsia la gh 'à besògn de èss intregàda (mia >  >), e l'è pròpe indela diressiù de chèsta intregassiù matematéga de la 'speriensia che la sènsia la deénta ressèrca di caüse, al contrare per ol Berkeley, scancelacc töcc i lìgàm in tra i laùr e i fenoméni, scancelade töte i prodüssiù caüsai, la sènsia la deénta descrissiù e mesürassiù püra e sèmpe di fenoméni.
Intensiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ültéma intensiù d' ol Berkeley, in chèsta ridüssiù fenomenéga de la portada de la sénsia, l'è de natüra religiusa, defat, quat piö la sénsia la se ristréns a cattà ol ligàm pür di fenoméni e la sò cadéna salda, tat piö l' è garantìda la isinansa de Dio a la natüra e a l' omèn e tat piö sigür ol passà dal fenìt a l' infenìt; pò a l' imaterialismo d' ol Berkeley a ' l gh ' à la sò raìs indel fat che la sostàssa matériàl la pöl servéga a i atèi e a i libèr pensadùr per tö vià ol mónd a l' assiù de Dio e ligàl là a ü prensépe fósch che l' iscancela la spiretüalità. La lòta cóntra i libèr pensadùr e i deisti l' è al sénter de töta la riflessiù d' ol vescóv de Cloyne; pò a se de 'na banda la crèss sö indel sircà de daga a la céra religiùsa ü pé sald indela cognossensa ümana e de chèl' oltra la se dèrvess fò indel reciàm fórt del valùr de la rivelassiù e del sò cumpèt de intregà i vedìde de la sénsia. Pò a 'l tentatìv de rend libéra l' etica del séns moràl, a 'l gh' à per ol Berkeley, ü significàt contràre a la religiù; defat lü l' è del parèr che domà la rivelassiù la seés in cas de daga a la lege moràl chèla stabilità che la ghe ocórr per pödì èss de aiöt indela lòta cóntra istìnti e passiù.Dio, issé, l' intervé a guidà l' omèn per dù diverse strade. chèla che, col stabilì i lege de natüra, la ghe dà stabilità e indà inàcc a i fenoméni, e chèla che la ghe sègna a l' omèn la strada de ciapà per rià a gòd la ìra contetèssa. Per chèl che 'l rearda la preöcupassiù de stabilé ü lìgàm sald in tra sénsia e religiù, a 's pöl dì che la strada de pensér ciapàda dal Berkeley la seés mia tròp de lontà de chèla d' ol Leibniz, pò a se ol vescóv anglicano a 'l rìa a cà con d' ün empirismo bel marcàt. Ol mèret piö gròss al spirèt de la cultüra 'lömenestéga l' è chèl che 'l vé fò, indel Berkeley, del sò daga 'dré a l' impiànt realistégh de la sénsia e dal sò vóltà la sènsia stèssa da ressèrca in sö i caüse a nèta descrissiù di fenoméni; ma per ol quadèr intrégh de la filosefea, per la sò preöcupassiù de brassà Dio e l' ünivèrs töt insèma, ol Berkely a 'l se rifà piötòst a i caratèr che la ressèrca filosofega a 'l la gh 'ìa ìt indel secól prima; miga per negót lü l' è ol pensadùr che, caiada fò in partènsa l' ispirassiù da la tradissiù nöa-platonèga de Cambridge, a 'l ghe tórna amò indré a lè in di ültèm agn de la sò eta co 'n d' üna nöa contetèssa, ol mónd a 'l ghe par sempèr piö com è ün organismo rödit insèma e viv doe Dio a 'l gh e cassa dèt la sò vertü mia fenìda.
Bibliografìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mario M. Rossi, Saggio su Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1955
- Mario M. Rossi, Introduzione a Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1970
- Paolo Mugnai, Segno e linguaggio in George Berkeley, Edizioni dell'Ateneo, Ruma 1979
- Luigi Neri, George Berkeley. Filosofia e critica dei linguaggi scientifici, CLUEB, Bulogna 1992
- Paolo Spinicci, La visione e il linguaggio. Considerazioni sull'applicabilità del modello linguistico all'esperienza, Guerini e Associati, Milàn 1992
- Silvia Parigi, Il mondo visibile. George Berkeley e la "perspectiva", Olschki, Firéns 1995
- Gaetano Chiurazzi, L'essere inutile. Il problema della mediazione in George Berkeley, nella rivista Filosofia, n.1, 1998 pp. 53-75
- Ornella Bellini, Berkeley e la critica al tempo assoluto newtoniano, in: Il tempo, pp. 199-215, Gesp, Città Di Castello 1999
- Daniele Bertini, Sentire Dio. L'immaterialismo come via per una interpretazione mistica dell'esperienza, Cittadella, Assisi 2007


c: text/html

text:
Da Flavia Hobi - Carschida si a Turitg, discuora ella cun ses affons romontsch – quei ei il cas tier Natalia Knuchel. Sco scolasta da yoga cun experientscha da plirs onns instruescha ella cun success classas e persunas privatas en differents studios a Turitg. En connex cul yoga organisescha la oriunda scolasta da primara adina puspei retreats e workshops. Sche Natalia ei inagada buc occupada cun yoga ed il tenercasa gauda ella la stad in segl ella Limmat ni el lag da Turitg, ina sera el teater ni el kino sco era ina buna tscheina cun ina amitga ni cun siu um en ina ustria preferida.
L’entschatta era ella gnanc perschuadida da dar vinavon il lungatg romontsch ch’ella discurreva culla mumma, cul bab eri numnadamein il tudestg. Cunquei che Natalia era buc carschida si el Grischun ha ella giu il sentiment che siu romontsch seigi buc perfects avunda. „Per cletg hai jeu giu amitgs entuorn mei - era glieud romontscha - che ha encuraschau mei. In grond sustegn era naturalmein miu um.“ Cun daventar mumma hagi ella lu finalmein sentiu il desideri da communicar cun ils affons il lungatg che vegn dil cor „e quei ei en miu cass semplamein il romontsch.“
La valur dil romontsch ei denton semidada ualti fetg duront sia veta. Natalia ha giu il sentiment ch’els seigien empau specials cun lur lungatg a Turitg, quei eri buc adina mo stau emperneivel. Ella seigi mintgaton forsa perfin seturpegiada sche amitgas eran tier ella a casa e la mumma discurreva romontsch, raquenta Natalia. „Pér el gimnasi hai jeu lu realisau che jeu emprendel pli tgunsch auters lungatgs e che la particularitad da saver romontsch sa esser interessanta per auters.“
Da vegnir ella Lumnezia era per ella l’entira veta in sentiment da turnar a casa. Natalia descriva Lumbrein sco liug nua ch’ella senta sias ragischs e ses antenats sin ina maniera fetg profunda. Ella ha piars sia mumma avon bunamein 5 onns e dapi lura ei il romontsch vegnius aunc pli impurtonts per ella. „Cun praticar il romontsch mintga di stun jeu enzaco en relaziun cun mia mumma era sch’ella ei buc pli denter nus.“
Yoga ei ina senda che sa daventar in viadi da transformaziun atras l’entira veta
Oz ei Natalia Knuchel fetg engrazieivla dad haver dau vinavon siu lungatg ed ei segira che ses affons „survegnan cul lungatg era ina mentalitad ni ina certa identificaziun ch’els havessen schiglioc buc.“ Aunc adina passentan els bia temps ella Lumnezia e gaudan leu la natira, las muntognas ed il ruaus lunsch naven dil marcau.
Silla damonda tgei che fascineschi ella vid lur pissiun, il yoga, menziunescha Natalia las biaras pusseivladads da semover e da saver trenar il tgierp. Yoga cumbinescha il moviment ed il trer flad intenziunau. Vinavon datti la schanza da baghegiar si ina cunscienzia per il mument, la caschun da s’unir cun sesez mo era dad esser en quei mument aviarts per il contuorn.
„Cun praticar yoga savein nus entscheiver a viver cun attenziun, reflectar nies cumportament, la custeivladad dil misteri da la veta. Yoga schabegia buc mo sin ina matta - yoga ei ina maniera, ina senda che sa daventar in viadi da transformaziun atras l’entira veta.
Aunc suenter biars onns pratica ei Natalia fetg ventireivla dad haver empriu d’enconuscher las differenctas fassettas dil yoga ed ei plein marveglias da suandar vinavon quei viadi fascinont.
Biaras canzuns da Pascal Gamboni transporteschen ina profunditad che jeu hai fetg bugen.
Da temps a temps hosp en ils retreats e workshops da Natalia ei il musicist Pascal Gamboni. Certas canzuns ni tocs instrumentals da Pascal gidian per menar la glieud en in stadi da detensiun. „Biaras canzuns da Pascal transporteschen ina profunditad che jeu hai fetg bugen. Auters tocs ein puspei pli levs, mo ses texts illustreschan bunamein adina ina cuorta historia e savens sesanfli enzatgei legher en sia musica.“ Suenter in concert ha Natalia raquintau a Pascal ch’ella drovi sia musica en lur classas aschia che quei fuss prima dad haver el persunalmein el studio.
Far yoga cun musica che vegn sunada live ei secapescha ina biala experientscha, menziuna ella. „Pascal era aviarts per mia idea ed aschia havein nus planisau nossa emprema collaboraziun. Tochen ussa havein nus giu fetg bunas reacziuns – era da participontas e participonts che capeschen buca romontsch. Musica ei in lungatg universal“, puntuescha Natalia. La cumbinaziun yoga e romontsch vul ella era mantener egl avegnir: „Jeu lavurel fetg bugen ord miu cor – el „lungatg“ dil moviment dil tgierp ed el romontsch sesentel jeu dacasa ed aschia sai jeu schon metter avon da luvrar pli savens en omisdus lungatgs.“
Las proximas caschuns da far enconuschientscha cun yoga da Natalia e musica da Pascal ein ina fin d’jamna el settember 2019 el Berghotel Wanna ed in workshop el december 2019 a Turitg.
In grond engraziament Natalia per dar in’investa en tia veta e tia lavur!
Tgi che vul saver dapli davart la purschida da yoga da Natalia anfla las informaziuns sut www.yoga-mit-natalia.com
Text: Flavia Hobi
Fotografia: Tres Camenzind
Suonda LATABLA!
Da Corina Gustin - No sezzain cullas chommas in crusch ed ils ögls serrats süllas mataratschas da gummi chi sun rasadas oura cun chüra e precisiun sül fuond da lain. Maister Yu illa mittà davant no cun seis bel costüm da saida gelga. Cuntuot cha sia fatscha nun es nüglia d'extraordinari es ella fich interessanta cun trats serius e quiets. Seis schnuz elegant penda bain disziplinà sper la bocca gio e til fa gnir amo plü seirus. El para dad esser totalmaing concentrà, uschè sco chi tocca.
Di da las portas avertas: 28 da mai, das las 12.00 fin las 16.00
Text: C. Gustin, Turitg
Fotografias: C. Gustin, Turitg e Center da Bainesser, Tschlin
Infos e termins: http://www.bainesser.com
https://www.facebook.com/bainesserswitzerland
Da Corina Gustin - Corsin Biert quinta da seis proget da cour; ün incumperabel retreat da Tai Chi, Shaolin Kung Fu e Qui Gong immez las alps Svizras. Ils prüms avrigl es planisada l’avertüra dal center da bainesser a Tschlin, ün cumün chi'd es intant cuntschaint sco funtana dad ideas innovativas e chi s’allegra süls nouvs abitants da la China.
Il center da bainesser es tenor tai alch tuot nouv in Europa. Che es special vi dal center a Tschlin? Scoulas da Tai Chi, Qi Gong ed otras scienzas Chinaisas sun fich derasadas?
Il nouv o il special es cha noss experts - ils muongs - vivan quia a Tschlin tuot on. Cuors da Tai Chi, Shaolin Kung Fu e Qi Gong daja daspö blers ons eir pro no in Europa, vegnan pero manats per la gronda part da magisters da quia chi han imprais l'art dürant ün tschert temp in Asia. Minchatant offran quels cuors cun ün expert asiat, quai pero maximum ün pêr dis l'on cun fich blers interessents. Pro no saran maximal 10 persunas in ün cuors.
Sun ils muongs, uriunts da la provinza da Shandong in China, fingià stats a Tschlin?
Na, els nu sun amo stats quia ma eu tils n'ha tramiss fotografias per sms. No tils vain miss a disposiziun telefonins per ch'els possan restar in contact cun lur cuntschaints e paraints. Els vivan in üna regiun simila plüchöntsch solitaria e sun ferm attachads a la natüra uschè cha l'Engiadina tils plascha fich bain.
Tü hast passantà quatter mais in üna clostra in China – co guarda oura ün di tipic? Our dals films cugnuoschain nus ils muongs da Shaolin sco maschinas da cumbat...
Ün di solit da lündesdi fin sonda cumainza plü o main cur chi vain cler cun Tai Chi. Davo la culazchun segua ün training da Shaolin Kung Fu fin a mezdi. La posa da mezdi es cuorta ed il davomezdi es occupà cun daplü training. Regularmaing esa da lavurar vi da la cundizun, per exaimpel cun üna cuorsa sü per üna muntogna. Minchatant daja cuors da caligrafia chinaisa o otras arts chinaisas davo tschaina. Cur chi vegn s-chür as chatta svessa eir charcheu sia quieteza. La dumengia es il di «liber» chi's passainta cun far uorden, lavar l'altschiva e trenar per sai svess. Circa uschè sarà eir structurà ün di da cuors a Tschlin.
La vita in üna clostra chinaisa - üna vita sco a l'hotel?
I's dorma effectivamaing sün ün’assa da lain e's parta la stanza cun diversas persunas. Eir las tualettas e la «duscha» sun fich simplas e na da congualar cun quai cha no cugnuoschain uschè cha'l pled «hotel» nun es il dret ;)
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Che at mancaiva in tia vita quia in Svizra e che hast imprais dürant il temp in China?
Eu n’ha d'üna vart imprais chi’s po esser fich cuntaint ed alleger eir sainza tuot quel luxus cha no vain. Da tschella vart cha la vita ha lö impustüt aint il minchadi, aint il preschaint. Quai as doda pro no natüralmaing eir adüna daplü, pero nos möd da viver nu permetta quai bod na. Esser sainza telefonin, computer, Google e Facebook, pero eir il esser isolà güda fich da’s pudair sviluppar in quella direcziun.
Co d'eira quella isolaziun per tai?
Vairamaing nun es quai nügl’oter sco avair temp per sai svess sainza gnir distrat. Dimena alch fich bel, ün'isolaziun in ün segn fich positiv.
Chi sarà il tipic giast i'l center da bainesser?
Quai am da eir da buonder. No eschan averts per tuots, istess quant vegl, hom o duonna, principiant o expert. I’s po gnir per ün cuors dad ün'ura ma eir star daplüs mais.
Che chattarà il giast in sia stanza e che tschercharà'l sainza success?
Spranza chatta’l chi nun es da tscherchar ;)
Co saraja pussibel da comunichar culs muongs e crajast ch'els sajan interessats vi d'ün cuors da rumantsch?
Els imprendan actualmaing inglais e sun interessats vi da fichfich bler - chi sa! L'idea dad ün muong Chinais chi discuorra rumantsch es bellischma.
Intervisa: C. Gustin, Turitg
Fotografia: C. Biert, Tschlin
Infos e termins: http://www.bainesser.com
https://m.facebook.com/bainesser/
REGISTRAR E GUDAGNAR: Weekend da Kung Fu, Tai Chi o Yoga
Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me... Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che...
Forsa er insatge per Vus:
Amur, che es que?
5 scortuns
Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me...
Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che...
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Encunter il HC Lugano èsi schizunt stà la 5avla victoria en il 5avel duel da questa qualificaziun. Ils emprims quatter gieus aveva l’equipa da Christian Wohlwend dentant mintgamai gudagnà piz a cup cun in sulet gol differenza.
Mess la basa per questa victoria ha il capitani dal HCD, Andres Ambühl. Suenter paucas secundas dal segund terz ha Ambühl tuc al 2:1 ed en la 25avla minuta ha el procurà cun ses assist per il 3:1 entras Fabrice Herzog. Fatg tut cler han la finala Tino Kessler cun il 4:1 ed Aaron Palushaj cun il 5:1 en las davosas minutas dal gieu.
L’emprim gol da Tavau ha Luca Hischier sajettà en la 5avla minuta. Anc en l’emprim terz ha il topscorer da Lugano, Linus Klasen, egualisà en il powerplay al 1:1. Per dapli n’hai dentant betg tanschì per ils Tessinais che restan uschia sut il stritg. Tavau resta sin il quart plaz da la tabella, be in punct davos il trio cun Genevra Servette, ils ZSC Lions e l’EV Zug ch’han tuts 65 puncts sin il conto.
Ils ulteriurs resultats da la saira:
- Ambri-Piotta – Lakers 2:5
- Berna – Genevra 3:2
- Friburg – Losanna 3:1
- Zug – Bienna 4:3
Hockey tabella liga naziunala A
RTR novitads 20:00


text:
Zernez Energia 2020
Avant passa 100 ons han visiunars fuondà il parc naziunal svizzer. Il Cumün da Zernez ha fat pel 100avel giubileum ün regal special: el voul fin dal l'on 2020 cuvernar tuot il consüm d'energia chi pertocca stabilimaints our d'aigna producziun e sbassar il bilantsch CO2 sün nolla. Ün'ouvra da pionier, sco chi'd es stat eir avant passa 100 ons la fundaziun dal parc naziunal ed eir ün pass curaschus a favur da l'ambiaint.
Set commembers da la cumischiun, elets dal cumün, sun respunsabels per las masüras pel plan d'acziun "Zernez Energia 2020". Daplü chattan Els suot


text:
Cuschina regiunala e biodiversa – L'aschieu da coclas e la bavronda da flurs dad Ingrid Ritter
- Gievgia, 3.10.2019, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 3.10.2019, 10:15, RTR
Per la rubrica da la cuschina regiunala e biodiversa dad RTR preschenta Ingrid Ritter da Cumpadials quai mais d'october ses curtin da demeter e mussa cun divers recepts, co ella dovra ils products biodinamics da ses iert.
Ingrid Ritter è pura, pedagoga da curtin ed er catecheta. Ella è oriunda dad Arlesheim en il chantun Basilea-Champagna ed è vegnida il 1980 en Surselva. Ingrid Ritter ha emprendì rumantsch, ha lavurà 22 onns en la chasa d'attempads sogn Giusep a Cumpadials ed ha era manà quella durant 12 onns.
Il curtin dad Ingrid Ritter porta il num «Sper uolm». Il curtin d'exposiziun ch'è er avert per visitaders, mesira ina mesa hectara ed e situà sin 960 meters sur mar. Ingrid Ritter cultivescha sias plantas, ervas, verduras e ses fritgs tenor ils principis da demeter sviluppads dal antroposof Rudolf Steiner. En connex cun ses curtin biodinamic porscha Ingrid Ritter er differents curs e seminaris per scolas e creschids.


text:
Zambezi
Ul Zambesi l'è un fiüm de l'Africa meridiunala, lünch 2.574 km e cunt un basin de 1.570.000 chilometer quader spartii sü sett stat: Zambia, Angola, Namibia, Zimbabwe, Muzambich, Botswana e Malawi.
Al vègn fö da un laghètt palüduss in del nurdòvest del Zambia e al partiss in direzziun süt per 800 chilometer circa, fin a la cunflüenza del sò aflüent Cuando. Dopu de lì al gira inver Est e al mantegn chel'urientameent, cunt una cürva lingera inver südest per i olter 1.600 km del sò curs fin a che al finiss la cursa in de l'Ucean Indian in del staat del Muzambich, cunt un delta.
In del sò curs al furma rapid e cascat: i püssee famus a inn i Cascat Vitoria, in sül cunfin fra Zimbabwe e Zambia.
Ul fiümm l'è duperaa di pupulazziun lucàj anca cumé funt de energia, ca la vègn daj dü sbarament de Cabora Bassa in Muzambich (ca la ga dà l'energia a la Repüblica Südafricana) e da chèla de Kariba, ca la quata Zambia e Zimbabwe.


text:
Previs èsi da realisar ina part ordavert, pia ina colliaziun dal bogn cuvert cun ina part en il liber cun aua chauda. Sco il gerau dal departament da bajegiar, André Schmid, ha ditg ad RTR, giajan els a guardar intgins bogns en il Grischun. Quai per sclerir con grond ch’in tal bogn fiss e quantas persunas ch'avessan plaz en quel.
Serrar il bogn Sedrun n'è betg ina opziun
Il president communal da Tujetsch, Beat Roeschlin, di ch’els dovrian «ina tur da signal supplementara.» I na stettia betg en discussiun da serrar il bogn, era sche quel fetschia mintg’onn in deficit. Mo cun ulteriuras investiziuns veglian els guardar che quel na creschia betg.
Investiziuns da fin 5 milliuns francs
Investiziuns èn era previsas per las fanestras ed il stgaudament e per sanar las gardarobas ed optimar il manaschi. L’entir project custa 4,5 fin 5 milliuns francs.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Il Norvegiais Johannes Hoesflot Klaebo ha ina gia dapli demonstrà ch’el è actualmain il meglier sprinter dal mund. En il final ha el battì il Franzos Lucas Chanavat ch'aveva anc gudagnà il prolog e ses cumpatriot Haavard Solaas Taugboel. Tar las dunnas ha la Svedaisa Linn Svahn procurà per ina surpraisa. Ella ha la finala triumfà avant la Norvegiaisa Maiken Caspersen Falla e l’Americana Sophiel Caldwell.
A Fähndrich manca be pauc
Nadine Fähndrich ha sco l’onn passà cuntanschì in plaz sut las top 10, quai sco 9avla. Per cuntanscher il final cun las meglras sis ha sulet quatter tschientavels mancà. La Grischuna Laurien van der Graaff ha terminà il sprint sco 13avla. Insumma nagina schanza da cuntanscher la fasa da K.o. ha Fabiana Wieser da Sent giu. L’Engiadinaisa che n’è betg pli en in cader da Swiss Ski ha terminà il prolog be sin il 59avel plaz da 64 atletas.
Umens svizzers trumpeschan
Dals 10 Svizzers ha sulet Jovian Hediger pudì sa qualifitgar per ils quartfinals. Lura è la cursa dentant era stada a fin per il grond trumf svizzer. Hediger è la finala vegnì be 19avel. Manchentà be per pauc la fasa da K.o. cun ils 30 pli sperts dal prolog han Erwan Kaeser e Roman Furger sco 35 e 36avel. Dario Cologna è schizunt vegnì be 58avel. Ses focus è dentant cumplettamain sin la cursa dals 15 kilometers stil liber.
RTR sportissimo 17:00


text:
Prémol
Prémol (Premolo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 29 km de la sità e a 625 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 138 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 18,3 km² e 'na densità de popolasiù de 62 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Ardés, Góren, Ultra 'l Còl, Onéda, Par e Nòsa.
Evulusiù demogràfega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Prémol l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
El Paśo
El Paśo (a s lèś [ɛl ˈpæsoʊ] in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad siesènt-utantamìla abitànt a 'l incìrca (2016). La s cata in dla cuntèa 'd El Paśo in dal cantòṅ più a òvest dal Tèxas, fra 'l 'l Mèsic Nóṿ e 'l Mèsic, separâ da 'l fiùm Rio Grand e c'n al deśèrt ad Chihuahua lè dintóran. Al sò nóm al riva da 'l spagnōl e 'l vōl dir “Al Pas”.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010, la sò pupulasiòṅ la s divìd in un 80,84% ad biànc, un 3,39% ad négar, un 0,73% ad natìṿ americàṅ, un 1,19% 'd aśiàtic e 'n 11% a 'l incìrca 'd atri rasi.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su 'l cumèrs internasiunàł, su 'l àmbit militàr e petrulìfar, su 'l turìśum e su i servìsi sanitàri.
Da 'l 2017 al sò sìndig 'l è 'l republicàṅ Dee Margo.
Persunàǵ ligâ a El Paśo
- Debbie Reynolds, atōra, cantànta e balarìna


text:
Abecee latin
L'abecee latin, ciamaa anca Ruman, a l'è ul püssee duvraa intra i sistema alfabétich dal mund, tant che al sa pö truvá in tücc i cuntinent, in dúe a l'è staa purtaa dai culunizadur che a vegníven da l'Europa; da alura a l'è staa adutaa anca par di lengu indígen, cuma ul Tagalog int i Filipinn o par l'Indunesian.
I lètar fundamental a hinn:
I lètar grand[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lètar piscinn[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chesti lètar a hinn mía assee par representá i divèrs sun in tüti i lengui che a dövren l'alfabet latin; par chest, a hinn a staa giuntaa sía di segn diacrítich (tilda, çuveta, hacek, sura-lineatura, segn intal mezz ecc.) sía di liadür, (es.: ß) sía impurtant lètar da precedent alfabet (es.: þ) sía diagraf, uvera cumbinazion de püssee caratar come ll o ch.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alfabet latin al nass int al VIII secul p.d.C e al deriva da chel etrüsch, basaa su chel grech. Finn a l'Etaa da mezz, a esistéven dumà i lètar grand. Cun la fin dal imperi ruman, i lengu növ adòten l'alfabet latin, e inscí anca di pòpul mía indo-europej cuma Ungares e Finlandes; dopu cun la culunizaziun l'alfabet al sa spantega par tüt ul mund.


text:
Pato de Varsavia
Ol Pato de Varsavia del 1955, ciamàt ach Tratàt de Varsavia (üfissialmènt, Tratàt de amicìssia, coperassiù e mütua assistènsa; OpraHизaция BapшaBckoro дoroBopa in russ, sigla OBД) l'è stàcia öna aleansa militàr in tra i paìs del Blòch Soviètich, nassida cóme contraposissiù a la NATO (fondàcia in del 1949), che l'éra dré a rearmà la Germània Ovest.[1]
Ol tratàt l'éra stàcc scrìcc da Nikita Chruščëv in del 1955 e firmàt a Varsavia ol 14 de mas del istèss an.[2]
In sostansa però 'l pato l'è stàcc dovràt da l'URSS cóme furma de contròl di stacc satèllit de l'Euròpa de l'èst. Presèmpe, in del 1968 Mósca l'à fàcc deliberà ai mèmber l'ocüpassiù de la Cecosloàchia de Alexander Dubček.[1]
Ol pato l'è stàcc desligàt ol 1 de löi 1991 a Pràga.[1]