text:
Pajais en svilup
Tenor encletga generala è in pajais en svilup in stadi che sa chatta areguard ses svilup economic, social e politic sin in nivel relativamain bass. ‹Pajais en svilup› è en pli ina noziun collectiva per stadis che vegnan considerads tenor diever linguistic popular sco ‹paupers›. Tge stadis che duain vegnir attribuids als pajais en svilup dependa dals criteris ch’ins applitgescha per giuditgar il svilup. Il term deriva da la politica d’agid al svilup. Per gronda part acceptan e dovran er ils stadis pertutgads questa noziun. Per l’ina grazia a la tscherna da pleds senza valitaziun, per l’autra perquai che ‹pajais en svilup› è ina denominaziun relativamain nunspecifica. Entaifer la discussiun scientifica vegn il term perencunter discutà a moda cuntraversa. Malgrà diversas emprovas na datti enfin oz nagin concept teoretic sco basa per la noziun.
Cuntegn
- 1 Diever linguistic general
- 2 Problems structurals dals pajais en svilup e lur motivs
- 3 Ils tratgs caracteristics communabels dals pajais en svilup
- 3.1 Tratgs caracteristics economics
- 3.2 Tratgs caracteristics areguard l’ecologia
- 3.3 Tratgs caracteristics demografics
- 3.4 Tratgs caracteristics areguard la sanadad publica
- 3.5 Tratgs caracteristics socioculturals
- 3.6 Tratgs caracteristics da la politica
- 3.7 Mancanza da chapital e dotaziun da facturs insuffizienta
- 4 La classificaziun da l’ONU
- 5 Las classificaziuns da la Banca mundiala
- 6 Cas spezials
- 7 Remartga finala
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Diever linguistic general[modifitgar | modifitgar il code]
Remartgas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
Per la noziun ‹pajais en svilup› datti er sinonims sco ‹nord-sid›, ‹stadis industrials e stadis betg industrials›, ‹Terz Mund› u ‹ritg e pover›. Tut quests terms èn per part contestads e vegnan refusads da tscherts experts. Critichers da la noziun ‹pajais en svilup› remartgan per exempel ch’ella sugereschia insatge che n’haja mintgatant gnanc lieu: numnadamain in svilup. In dals critichers ils pli prominents da questa noziun è l’econom svedais Gunnar Myrdal.
Betg pli usitads èn ils terms ‹pajais sutsviluppads› (unterentwickelte Länder, Underdeveloped Countries) sco er ils terms tudestgs ed englais rückständige Länder (Backward Countries) u nicht-entwickelte Länder (Undeveloped Countries). Quests terms èn cumparids per l’emprima giada en il program da l’ONU da l’onn 1949, els valiteschan dentant fermamain e pon offender abitants da pajais pertutgads. Per quest motiv na vegnan els betg pli duvrads da l’ONU e da la Banca mundiala. En tscherts pajais en svilup vegnan ils terms dentant duvrads aposta per accentuar la situaziun insupportabla e per evitar eufemissems.[1]
Convenziuns linguisticas internaziunalas e naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
A nivel internaziunal n’existan naginas convenziuns linguisticas cleras. Uschia han ins per exempel differenzià suenter in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971 ils Least Developed Countries (LLDC) ed ils Less Developed Countries (LDC). Ma betg tut las organisaziuns da l’ONU fan la differenza tranter las duas gruppas. La Direcziun da svilup e da collavuraziun svizra (DSC, tudestg: DEZA) evitescha il pled ‹pajais en svilup› e dovra persuenter la noziun ‹pajais partenaris› (Partnerländer).
L’expressiun nord-sid[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pajais en svilup sezs fan savens diever da l’expressiun ‹nord-sid›. Era il term ‹politica da svilup› vegn remplazzà pli e pli da l’expressiun ‹relaziuns tranter nord e sid›. Questa denominaziun na valitescha betg, cunquai ch’ella inditgescha ina posiziun geografica (era sch’ils pajais en svilup n’èn betg sfurzadamain situads en l’emisfera sid); il medem vala per la noziun ‹il nord›. Il term ‹il vest› sco sinonim per pajais ritgs è dal punct da vista geografic nunprecis; dal rest è el in relict dal temp da la Guerra fraida.
Stadis industrials e stadis betg industrials[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la noziun ‹stadis industrials› emprov’ins da differenziar linguisticamain stadis industrialisads da pajais en svilup che vulessan daventar stadis industrialisads. L’industrialisaziun istorica da l’Europa na sa lascha dentant betg cumparegliar cun ils process ch’han lieu actualmain en pajais en svilup. Ultra da quai datti in problem cun classifitgar ils pajais industrialisads ch’eran anteriuramain socialists (‹pajais da l’ost›). Quels han bain tuts percurrì l’industrialisaziun, sa chattan dentant per part en in stadi ch’è da taxar sco pover. Ma er per categorisar ils ‹pajais dal vest› n'è il term ‹stadis industrials› betg pli adattà senz’auter: sch’ins cumpareglia en quests stadis la cumpart dal sectur industrial cun quella dal sectur da servetschs stuess ins plitgunsch duvrar oz la noziun ‹stadis da servetschs›.
La noziun ‹Terz Mund›[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Terz Mund› deriva dals onns tschuncanta ed era oriundamain ina concepziun politica. Questa noziun definiva ils stadis nunalliads che na vulevan betg sa laschar absorbar ideologicamain da la Guerra fraida. Gia avant la fin dal conflict tranter ost e vest, u ditg pli exact a l’entschatta dals onns otganta, vegniva pretendì da desister da l’expressiun ‹Terz Mund›. Ulrich Menzel ha motivà e consolidà questa pretensiun l’onn 1992 en ses cudesch ‹Das Ende der Dritten Welt› cun la tesa ch’il segund mund saja sa schlià e consequentamain na possia era betg pli exister in Terz Mund. Tuttina n’è l’expressiun betg sparida, surtut en il linguatg da mintgadi vegn ella anc duvrada stediamain.
Ritg e pover[modifitgar | modifitgar il code]
Las noziuns ‹ritg› e ‹pover› defineschan be insuffizientamain il stadi da svilup d’in pajais. Ellas vegnan per il pli duvradas en connex cun la facultad da persunas singulas. Uschia datti era povradad en pajais cun in’auta entrada media (per exempel en Svizra u en Germania) e ritgezza datti era en pajais en svilup (per exempel en ils pajais ch’exporteschan ieli).
Problems structurals dals pajais en svilup e lur motivs[modifitgar | modifitgar il code]
Cun structuras èn manegiads elements da basa e relaziuns causalas ch’influenzeschan process interns e modas da reacziun d’in sistem. Per ordinari èn facturs fitg differents responsabels per ils problems structurals dals pajais en svilup. Davart ils motivs per questas difficultads ed il nivel da svilup relativamain bass dals pajais pertutgads exista in grond dumber da teorias. Las bleras accentueschan u ils facturs endogens (chaschunads dal pajais sez) u ils facturs exogens (chaschunads d’ordaifer). Las consequenzas da problems structurals sa mussan en general a lung temp; perquai è la finamira primara da la politica da svilup da superar questas difficultads da basa.
Problems structurals e lur relaziuns causalas[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristic per pajais en svilup è savens lur inabilitad da proveder l’atgna populaziun cun ils bains e servetschs necessaris per viver. Cun auters pleds: l’incapacitad da pussibilitar als abitants ina vita degna d’in uman. La Banca mundiala ha per exempel demussà che la gronda part dals stadis da l’America Latina pudess surmuntar la povradad en massa cun redistribuir ina pitschna part da la ritgezza avant maun. Qua na sa tracti pia betg d’in problem da producziun, mabain d’in problem structural politic.
Problems structurals na ston dentant betg exnum esser da caracter politic, mabain pon er concerner auters champs (economia, societad, ambient etc.). Uschia maina il sutprovediment da la populaziun a povradad e fom, e qua tras ad ina productivitad reducida. Quai ha per consequenza che la situaziun da provediment vegn anc mendra. La sutalimentaziun cronica impedescha alura il svilup mental e corporal (surtut tar uffants). Cun quai è la capacitad da meglierar l’atgna situaziun cun creativitad u productivitad, pia l’abilitad da sa sviluppar, limitada. Ch’igl è ordvart difficil da surventscher quest circul vizius è evident.
In auter problem structural è la discriminaziun da las dunnas. Quest fatg è vegnì scuvert pli e pli ils ultims onns sco motiv fundamental dals problems dals pajais en svilup. Consequenzas tuttina gravantas po er avair in augment sfranà da la populaziun en cumbinaziun cun problems da svilup gia existents. En citads maina quai a la furmaziun da slums ed a dischoccupaziun, en regiuns ruralas a problems da nutriment sco er ad in’utilisaziun dal terren nunadattada (e savens cumbinada cun grevs donns ecologics).
Consequenzas da crisas d’energia per ils pajais en svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils problems structurals tutgan er consequenzas da crisas d’energia. La crisa d’ieli da l’onn 1973 ha manà ad in’explosiun dal pretsch dal petroli, da la quala ils pajais ch’exporteschan ieli (per la pli gronda part l’OPEC) han profità. Ils pajais industrials ch’importeschan ieli èn stads tant victimas da quest svilup sco er profitaders (sco furniturs dals bains d’investiziun e da consumaziun ch’èn daventads pli e pli dumandads). Ils pajais en svilup ch’han importà ieli n’han dentant betg pudì cumpensar las sperditas cun affars en cuntrapart (sch’ins excluda la reflussiun da chapital dals migrants da lavur) ed èn vegnids franads en lur svilup u schizunt bittads enavos.
Pervia da differents svilups difficils entaifer l’economia mundiala hai era dà durant ils onns otgonta ina sbassada dramatica dals pretschs. Quella ha gì per consequenza che las entradas per chau da pajais sco la Libia u la Nigeria èn sa reducidas a la mesadad. Pajais en svilup èn en general pertutgads pli ferm da crisas d’ieli che pajais industrials ed ins suppona che crisas d’energia futuras vegnian ad esser in ulteriur factur ch’impedeschia lur svilup.
Ils tratgs caracteristics communabels dals pajais en svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils tratgs caracteristics dals pajais en svilup sa tracti da sintoms dals problems structurals descrits survart. Gia dapi ils onns tschuncanta datti las uschenumnadas ‹glistas da tratgs caracteristics› ch’emprovan d’enumerar ils puncts centrals da problems da svilup. I vegn discutà a moda controversa cun tge tratgs caracteristics cuminaivels che pajais en svilup pon vegnir descrits e sch’i dat insumma talas atgnadads cuminaivlas. La critica dal catalog da tratgs caracteristics parta surtut dal fatg che dus pajais en svilup na ston betg necessariamain avair dapli tratgs cuminaivels ch’in pajais en svilup ed in pajais industrial. Era tar singuls pajais industrials pon ins constatar ils tratgs specifics enumerads en la glista. Perquai datti adina puspè dumondas concernent la classificaziun da pajais en svilup.
Tratgs caracteristics economics[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals tratgs caracteristics economics èn consequenzas directas da la pitschna valur agiuntada en ils pajais en svilup. Uschia lavura per ordinari ina gronda part da la populaziun en il sectur primar, nua ch’i na dat betg in grond augment da la valur da l’economia publica. La paletta d’exportaziun limitada (per exempel bains agrars u resursas mineralas) e l’economia da l’exteriur drizzada vers ils pajais industrials han ragischs en la colonialisaziun d’antruras.
Tratgs caracteristics economics èn:
- ina pitschna entrada per chau
- la repartiziun extremamain ineguala da la facultad e da las entradas (index Gini)
- paucas activitads da spargn e d’investiziun
- la grond’impurtanza dal sectur primar e dal sectur informal
- ina bilantscha commerziala passiva
- ina paletta d’exportaziun limitada
- in’economia da l’exteriur drizzada vers ils pajais industrials
- nauschas cundiziuns da commerzi (Terms of Trade)
- in aut grad d’indebitament vers l’ester
- la fugia da chapital
- grondas inegualitads regiunalas tranter il center e la periferia
- in’auta quota da dischoccupaziun
- in’infrastructura insuffizienta
Tratgs caracteristics areguard l’ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Blers pajais en svilup èn pertutgads fermamain da problems ecologics. Uschia vegnan il Program da las Naziuns Unidas per l’ambient ed il World Watch Institute a la conclusiun che 90 % da la spariziun da spezias, da l’erosiun dal terren e da la runcada dal guaud a nivel global hajan lieu en pajais en svilup. Las resursas natiralas dals pajais en svilup fan part da lur ritgezzas las pli impurtantas e furman uschia per gronda part lur basa d’existenza. Perquai tutgan crisas da l’ambient quests pajais spezialmain ferm.
Tratgs caracteristics gravants areguard l’ecologia èn:
- la destrucziun da l’ambient entras l’urbanisaziun nuncontrollada
- la degeneraziun dal terren (per exempel la concentraziun da sal)
- la desertificaziun
- la periclitaziun da la biodiversitad
- la destrucziun da guauds tropics
- la contaminaziun da l’aua sutterrana pervia da la mancanza da standards da l’ambient
- la contaminaziun da l’aria cun substanzas nuschaivlas per la sanadad (en spezial en aglomeraziuns)
Pervia da las consequenzas che crisas da l’ambient han a nivel global ston ins era reflectar la rolla e la responsabladad ch’ils pajais industrials han tar questas dumondas. In exempel actual da quai è la debatta davart il protocol da Kyoto.
Tratgs caracteristics demografics[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup actual da la rata da mortalitad e da la quota da naschientschas ch’ins po observar en blers pajais en svilup sa lascha cumparegliar cun la fasa tempriva dal model da la transiziun demografica. Quai vul dir ch’ins po caracterisar la dinamica da la populaziun cun in’auta quota da naschientschas ed ina rata da mortalitad ch’è bain auta, ma fermamain regressiva (per exempel grazia ad in meglier provediment medicinal). Quai maina ad in augment massiv da la populaziun, accumpagnà d’ina regiuvinaziun extrema da la structura da la populaziun. En cumparegliaziun cun il decurs da la transiziun demografica en ils pajais industrials dad oz vegn la fasa transfurmativa actuala probablamain ad esser caracterisada da ratas da mortalitad che sa sbassan anc pli spert, perquai ch’ils pajais en svilup pon profitar da la savida medicinala ch’è gia avant maun. Pandemias dal temp modern ch’èn sa derasadas considerablamain en intgins pajais en svilup (en la Botswana èn circa 40 % dals creschids infectads cun HIV), pon dentant disturbar quest svilup ed auzar las ratas da mortalitad. En in tal cas ha la piramida da la populaziun la furma d’ina ura da sablun. Pertutgada è en spezial la part da la populaziun ch’è economicamain la pli activa, uschia che la productivitad economica dal pajais vegn danovamain sminuida.
Tratgs caracteristics demografics èn:
- in’auta quota da naschientschas
- in’auta mortalitad d’uffants e d’uffants pitschens (ch’è dentant regressiva)
- in grond augment da la populaziun
- ina durada probabla da vita ch’è en media relativamain bassa
- migraziun sur ils cunfins
- migraziun interna nuncontrollada
Tratgs caracteristics areguard la sanadad publica[modifitgar | modifitgar il code]
Las cundiziuns sanitaras da la populaziun en pajais en svilup èn savens problematicas. Quai sa mussa per exempel a maun d’ina curta durada probabla da vita e dad in’auta mortalitad d’uffants pitschens (ch’è dentant fermamain degressiva). Per motivs da l’igiena manglusa è la populaziun en quartiers da povers suttaposta spezialmain a malsognas ed epidemias.
Exempels per tratgs caracteristics areguard la sanadad publica èn:
- l’alimentaziun insuffizienta e/u malsauna
- la mancanza d’aua da baiver netta
- la mancanza da sereneras
- mancos da sanadad ed in provediment medicinal insuffizient
- in’educaziun sanitara en scola manglusa
- derasaziun nuncontrollada da pandemias (per exempel SIDA)
Tratgs caracteristics socioculturals[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹sociocultural› designescha las demananzas culturalas, religiusas e socialas d’ina populaziun. In tratg sociocultural d’intgins pajais en svilup è la discriminaziun da las dunnas. Cun quai vegnan potenzials da svilup bloccads. Era il cumportament economic d’ina classa sociala ritga ch’impedescha il svilup po esser in element caracteristic.
Tratgs caracteristics socioculturals èn:
- ina ferm’orientaziun a gruppas primaras
- pitschna mobilitad sociala
- lavur d’uffants
- ina furmaziun nunsuffizienta, in grond dumber d’analfabets
- accumulaziun da ritgezza da la classa sociala superiura enstagl da reinvestiziuns
Tratgs caracteristics da la politica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils problems politics dals pajais en svilup vegnan puspè resguardads pli ferm dapi la fin dals onns otganta. Quels pon esser la consequenza da l’inabilitad statala e d’ina politica inadattada tras la classa regenta, ma era l’effect da mancanza d’effizienza e stabilitad da las instituziuns politicas e d’ina preschientscha insuffizienta dal stadi en las provinzas. Schebain in sistem politic funcziuna, dependa plinavant da la cultura politica d’in pajais. Latiers vegn la corrupziun ch’ha per consequenza ch’entradas publicas na vegnan betg duvradas per programs da svilup, mabain per auters intents.
Ulteriurs tratgs caracteristics areguard la politica èn:
- in stadi autoritar (structuras nundemocraticas, dictaturas militaras)
- violaziuns dals dretgs umans
- conflicts violents cun stadis vischins ed autas expensas d’armaziun
- pitschna acceptanza da las instituziuns politicas da vart da la populaziun
- imposiziun da taglia modesta per las entradas pli autas
- clientilissem
- instabilitad politica
- guerra civila u cundiziuns analogas a la guerra civila fin a la decadenza da la statalitad insumma
Mancanza da chapital e dotaziun da facturs insuffizienta[modifitgar | modifitgar il code]
Las glistas da tratgs caracteristics cumpiglian per il solit er ils puncts ‹dotaziun da facturs insuffizienta› u ‹mancanza da chapital›. Cun la dotaziun da facturs insuffizienta èn manegiads tratgs geodeterministics: cundiziuns climaticas disfavuraivlas, mancanza da terren (per exempel en il cas d’in stadi insular), in manco da ritgezzas natiralas, l’isolaziun entras la posiziun continentala (muntognas, nagin access a la mar) e.u.v.
Critichers dubiteschan che la dotaziun da facturs insuffizienta u la mancanza da chapital d’in pajais sajan necessariamain indizis per ses status sco pajais en svilup. La mancanza da facturs economics e da chapital po per exempel vegnir cumpensada cun autras mesiras. Ma era la conclusiun cuntraria n’è betg adina giustifitgada: l’existenza da tschertas cundiziuns natiralas sco il clima, il funs u en spezial las materias primas na maina betg automaticamain ad in svilup. Quel dependa plitost da l’elavuraziun da materias primas ch’ha pir per consequenza ina valur agiuntada pli auta. Plinavant è era decisiva ina politica capabla che po transfurmar la ritgezza da materias primas en svilup.
Savens vegn la mancanza da chapital era suraccentuada. L’existenza da chapital na decida anc betg davart il svilup d’in pajais (exempel: stadis ch’exporteschan ieli). Suandants puncts impedeschan in svilup positiv, era sch’il chapital è avant maun:
- consum da luxus: a quel appartegnan las accumulaziuns da ritgezza da la classa sociala superiura, la corrupziun e l’imposiziun modesta da taglia per las entradas pli autas
- la fugia da chapital
- il transfer da profit: il gudogn d’interpresas da l’exteriur maina ad in scul d’ina part dal chapital gudagnà a l’intern dal pajais
- autas expensas d’armaziun
- in manco da Good Governance: in’imposiziun da taglia deficitara (en spezial da la classa sociala superiura), ina structura ineffizienta (e cunquai chara) da l’administraziun, ina segirtad giuridica manglusa
La classificaziun da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
Less Developed Countries (LDC) e Least Developed Countries (LLDC)[modifitgar | modifitgar il code]
La classificaziun dals pajais en svilup en stadis-LDC e stadis-LLDC è vegnida definida a chaschun dad in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971. Suenter ina refurma da l’onn 1991 succeda la separaziun dals stadis-LLDC tenor quatter criteris:
- in product naziunal brut (PNB) da main che 900 dollars americans per persuna en media entaifer trais onns
- l’Economic Vulnerability Index (EVI). Quel descriva la vulnerabladad da societads e remplazza il vegl Economic Diversification Index (EDI). El s’orientescha a maun dals exports, da l’instabilitad da las entradas dals exports, da la producziun agrara e da la cumpart da l’industria da transfurmaziun e dals servetschs vi da l’entir product naziunal brut
- il Human Assets Index (HAI). Quel furnescha infurmaziuns davart tratgs caracteristics socials sco la sanadad e la furmaziun. Istoricamain remplazza el l’Augmented Physical Quality of Life Index (APQLI) da pli baud. El fa indicaziuns davart la consumaziun da calorias per persuna en pertschient dal basegn minimal e davart las quotas da mortalitad dals uffants, d’alfabetisaziun da creschids e da scolarisaziun en scolas secundaras
- il dumber d’abitants na dastga betg surpassar 75 miu.
Quest sistem da classificaziun giauda in aut grad d’acceptanza. Crititgà vegn sin il pli l’indicatur static dal dumber da la populaziun. Quel ha per consequenza che la classificaziun po dir pauc davart la repartiziun reala da la povradad sin il mund. In auter problem furma il privel che la politica instrumentaliseschia questa classificaziun. En pli vegn remartgà ch’i saja relativamain cumplitgà d’erurir ils singuls criteris.
La recepziun en la glista dals stadis-LLDC po senz’auter esser giavischada da vart dal stadi pertutgà. La qualitad da l’agid da svilup dals pajais donaturs vegn numnadamain savens giuditgada tenor ils pajaments als stadis-LLDC. En cumparegliaziun cun ils stadis-LDC survegnan quels pli tgunsch contribuziuns ch’els na ston betg pajar enavos (Grants) u credits a meglras cundiziuns (International Development Association, IDA).
Classificaziuns per gruppas da pajais limitadas[modifitgar | modifitgar il code]
Davos las abreviaziuns MSAC, LLDC e SIDS sa zuppentan ulteriuras classificaziuns da l’ONU. La noziun MSAC (Most Seriously Affected Countries) è naschida en consequenza da la crisa d’ieli l’onn 1973 e designescha in program spezial da l’ONU per ils pajais pertutgads il pli ferm. Questa sutdivisiun è sparida or dal vocabulari da l’ONU vers la fin dals onns otganta. Restadas èn las noziuns LLDC e SIDS.
LLDC (Landlocked Developing Countries, betg da scumbigliar cun ils stadis-LLDC descrits survart) vegnan numnads pajais ch’han in commerzi cun l’exteriur che patescha fermamain pervia da lur posiziun lontana da la riva. A quels appartegnan oravant tut la Ruanda, il Burundi, il Nepal u en l’America dal Sid per exempel la Bolivia. Entras lur posiziun disfavuraivla po il pretsch tant d’imports sco d’exports s’augmentar considerablamain.
Ils SIDS (Small Island Developing States) èn pli tard sa furmads a l’AOSIS (Association of Small Island States). Lur commembers represchentan interess communabels da pitschens stadis en svilup insulars. Ina tematica actuala è l’auzament dal livel da la mar èn consequenza dal stgaudament global.
Il Human Development Index (HDI)[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1990 è vegnì fatg l’emprova dal Program da svilup da las Naziuns Unidas (United Nations Development Programme, UNDP) da concepir ina cuntraproposta al concept economic da la Banca mundiala. La finamira dal HDI è da resguardar pli ferm facturs socials. Quest indicatur vegn publitgà en il Human Development Report (HDR) che vegn edì mintg’onn da l’UNDP.
Il HDI è vegnì crititgà per motivs politics: gruppas da dunnas han deplorà la buna posiziun dal Giapun, pajais da l’Asia Orientala han protestà cunter la valitaziun da la situaziun dals dretgs umans en lur pajais ed auters pajais han reclamà pervia da lur classificaziun en confrunt cun in auter pajais. Sin proposta da l’India na vegn il HDI betg pli menziunà en documents uffizials da l’ONU.
Las classificaziuns da la Banca mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
La classificaziun classica da la Banca mundiala tenor l’entrada per chau[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a la classificaziun da l’ONU en stadis-LDC ed LLDC mesira la Banca mundiala il basegn da sustegn d’in pajais mo cun l’entrada per chau respectivamain tenor il product social brut per chau. Ella differenziescha tranter ‹pajais cun paucas entradas› (LIC; Low Income Countries) e ‹pajais cun entradas mesaunas› (MIC; Middle Income Countries). Ils MIC vegnan latiers anc partids en ina gruppa d’entradas superiura ed ina gruppa d’entradas inferiura. Tenor la classificaziun da l’onn 2004 datti 61 LIC e 93 MIC, tranter quels era intgins pajais da l’Europa Orientala, dal Caucasus e da l’Asia Centrala.
Tenor il stadi actual munta il limit maximal per ils LIC 765 dollars americans, per ils MIC inferiurs 766-3035 dollars e per ils MIC superiurs 3036-9385 dollars. Ils limits maximals pon dentant variar minimalmain d’onn ad onn ed èn en general vegnids augmentads ils davos onns. Mintgatant dovra la Banca mundiala era la gruppa dals pajais LIFDC (Low Income Food Deficit Countries) per zavrar entaifer ils LIC pajais cun problems gravants d’alimentaziun. En la classificaziun actuala na figurescha questa noziun dentant betg.
La Banca mundiala dovra la classificaziun tenor entradas per chau sco basa da datas per sia pratica da concessiuns da credit. Ella conceda che questa classificaziun na reflecteschia betg necessariamain il stadi da svilup d’in pajais. Per circumscriver ils pajais en svilup dovran las instituziuns da Bretton-Woods la noziun Developing Countries.
Il grond avantatg da la classificaziun da la Banca mundiala è sia structura simpla. I dat dentant savens objecziuns areguard la metodica limitada a las entradas per chau che pon be far constataziuns restrenschidas davart il svilup da singuls pajais. Auter che l’ONU è la Banca mundiala dentant in institut da finanzas e sa limitescha perquai a facturs economics.
L’accentuaziun da la chargia dals debits[modifitgar | modifitgar il code]
Pervia da la grond’impurtanza da la chargia dals debits ha la Banca mundiala furmà supplementarmain las gruppas SILIC (Severely Indebted Low-Income Countries) e SIMIC (Severely Indebted Middle-Income Countries). Tar ils davos datti anc la sutdivisiun èn ‹indebitads moderadamain› (MIMIC) ed ‹indebitads levamain› (LIMIC).
Severely Indebted vul dir che trais da quatter indicaturs surmuntan in tschert cunfin critic. Moderately Indebted Countries èn tals che surpassan tar trais da quatter indicaturs 60 % dal cunfin critic, dentant senza cuntanscher quel. Ils ulteriurs stadis vegnan numnads Less Indebted Countries. Ils quatter indicaturs èn (parantesas = cunfin critic):
- la relaziun tranter la chargia dals debits ed il product social brut (50 %)
- la quota dals debits (275 %)
- la quota dals servetschs da debits (30 %)
- la grevezza da tschains dals servetschs da debits (20 %)
Per il mument èn 45 pajais classifitgads sco Severely Indebted e 43 pajais sco Moderately Indebted. Als davos appartegnan era intgins MIC superiurs sco la Tirchia, l’Argentinia e la Lettonia.
Ils quatter indicaturs-clav circumscrivan bain a moda adequata ils problems essenzials dals pajais en svilup indebitads. Da muntada centrala – e perquai ordvart contestà – è dentant il cunfin critic entaifer quests indicaturs. Durant ils onns novanta na pudeva ina part dals SILIC facticamain betg pli purtar sulet lur chargia dals debits. Els èn perquai vegnids numnads HIPC (Heavily Indebted Poor Countries) ed integrads en in’iniziativa da sdebitaziun a l’engronda, iniziada da la Banca mundiala e dal Fond monetar internaziunal. L’uschenumnada ‹iniziativa HIPC› cumpiglia per il mument 38 pajais (22 SILIC e 16 ulteriurs stadis cun grondas difficultads finanzialas).
Cas spezials[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pajais ch’exporteschan ieli[modifitgar | modifitgar il code]
L’imaginaziun ch’ils pajais ch’exporteschan ieli sajan ‹ritgs› è fallada. Per ordinari sa basa quest maletg incorrect sin ina projecziun da la situaziun dals stadis ritgs e pitschens dal golf. En ina rangaziun che resguarda sper las entradas per chau era indicaturs socials vegnan ils stadis arabs percunter rangads fitg mal. Grazia a lur reservas d’ieli e la politica da l’OPEC han quels bain pudì registrar svilups enorms da las entradas, els n’èn dentant betg stads buns da proveder la populaziun cun bains e servetschs d’impurtanza vitala.
Milliardas gudagnadas cun ieli èn vegnidas impundidas per dievers nunproductivs sco per exempel il luxus u la guerra tranter l’Irac e l’Iran ch’ha durà otg onns. Sco ulteriur effect negativ han reschims marods che na resguardan betg ils dretgs umans pudì sa mantegnair a la pussanza cun cumprar loialitad e protecziun. Exempels spezialmain negativs en quest reguard èn la Nigeria u l’Iran. Pervia da questa situaziun disfortunada vegnan ils pajais ch’exporteschan ieli era numnads ‹fatamorganas dal svilup›.
Ils pajais ch’exporteschan ieli giogan en tutta cas ina rolla speziala entaifer la gruppa dals pajais en svilup: els possedan in bain ch’ils pajais industrials dovran exnum. Ils stadis da l’OPEC disponan da ca. ¾ da las reservas d’ieli da tut il mund ed en il Proxim Orient sa chattan ⅔ da las reservas globalas. Qua tras resulta ina posiziun surproporziunalmain ferma en la politica mundiala ch’als dat blera pussanza. Ins differenziescha perquai cun buna raschun ils pajais ch’exporteschan ieli dals stadis-LDC e LLDC. Grazia a lur entradas extraordinarias profitan ils exportaders d’ieli d’in potenzial per sa sviluppar ch’auters pajais en svilup n’han betg. Quests pajais vegnan era en l’avegnir a restar relevants per la politica mundiala. Quai en ferm cuntrast cun intgins auters pajais en svilup ch’èn crudads suenter la fin da la Guerra fraida en ina ‹trapla da l’irrelevanza›.
Novs pajais industrials[modifitgar | modifitgar il code]
Ils novs pajais industrials (Newly Industrializing Economies) èn ina gruppa da stadis ch’appartegnevan tradiziunalmain als pajais en svilup, ma ch’han surventschì en il fratemp ils tratgs caracteristics da quels. Perquai vegnan els differenziads dals pajais en svilup e furman in’atgna categoria. La noziun englaisa è naschida durant ils onns setanta e sa referiva oriundamain als ‹Stadis da tigher› asiatics (numnadamain la Corea dal Sid, il Taiwan, il Hongkong ed il Singapur).
Da differentas varts (Banca mundiala, OECD, Fond monetar internaziunal, Communitad europeica) èn vegnidas elavuradas durant ils ultims decennis glistas cun novs pajais industrials. In’enumeraziun lianta n’exista betg, lur dumber variescha tranter 10 e 30. La Banca mundiala ed il Fond monetar internaziunal (IWF) categoriseschan mintgamai 10 pajais sco novs pajais industrials. L’OECD percunter attribuescha bler dapli pajais a questa categoria. Il Bundesministerium für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung (BMZ) da la Germania e l’Uniun europeica han empruvà da far valair er indicaturs socials e politics, n’èn dentant betg reussids a nivel internaziunal. Sin quai ha il BMZ puspè retratg sia glista che cumpigliava 30 novs pajais industrials, tranter auter l’Ecuador ed il Nicaragua.
Pajais en transfurmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Resguardads spezialmain en la classificaziun dals pajais en svilup vegnan ils stadis ch’èn sortids da l’anteriura Uniun sovietica. Suandants motivs pretendan in’atgna gruppa per quests pajais:
- Els èn segnads dals problems da transfurmaziun da l’economia planifitgada a l’economia da martgà. Lur deficits da svilup han pia tut auters motivs che quels dals ulteriurs pajais en svilup.
- Els possedan in chapital uman fitg sviluppà. Dentant existan differenzas tranter ils stadis dal Caucasus, ils stadis da l’Asia Centrala ed ils stadis europeics.
- Els possedan ina structura industriala differenziada, in potenzial da svilup tecnologic e sa differenzieschan en quest punct cleramain dals pajais en svilup.
- Ils stadis europeics profiteschan da lur vischinanza tar l’Uniun europeica, qua tras pon els spetgar investiturs dal vest ed access al martgà da l’UE.
- La Russia è anc adina ina pussanza mundiala en il senn politic e militar, ina pussanza mundiala areguard l’energia, in commember permanent dal Cussegl da segirezza da l’ONU sco era commember dals G-8.
Tar ils pajais en transfurmaziun tutgan d’ina vart ils pajais ch’èn daventads ina part da l’emprim mund entras lur integraziun collectiva en l’UE (la Pologna, la Tschechia, l’Ungaria, la Slovachia, la Slovenia, la Lituania, la Lettonia, l’Estonia, la Rumenia e la Bulgaria). Da l’autra vart ils uschenumnads Newly Declining Countries (NDC) che restan vinavant exposts a la tensiun tranter declin e stabilisaziun (oravant tut pajais en l’Asia Centrala, per exempel l’Usbekistan).
Tscherts stadis na pon ins per il mument ni attribuir a l’ina ni a l’autra gruppa. Entras l’augment da pretschs da materias primas è l’economia en il Kasachstan ed Aserbeidschan creschida nominalmain fitg durant ils ultims onns. A tge gruppa che quests dus pajais vegnan ad appartegnair en il futur dependa da la dumonda, schebain els vegnan d’impunder las entradas cun success per diversifitgar l’economia e meglierar il sistem d’educaziun.
En la Georgia èn vegnidas realisadas ils ultims onns refurmas da l’economia ed ultra da quai profitescha il pajais da la taglia da transit da l’oleoduct da Baku-Tiflis-Ceyhan, inaugurà l’onn 2006. En pli ha il pajais per finamira da daventar commember da l’UE e da la NATO. L’Armenia ha dapi l’onn 2002 ina creschientscha economica d’ina procentuala da duas cifras. Dapi la terminaziun da l’emprima fasa da l’extensiun a l’ost s’interessa l’UE pli e pli per il Caucasus (pli exact: per la Georgia, l’Armenia e l’Aserbeidschan). En il rom da la ‹politica da vischinadi europeica› (Europäische Nachbarschaftspolitik) vegnan concludids contracts da partenadi e da cooperaziun cun ils trais pajais numnads.
Stadis ch’han disditg[modifitgar | modifitgar il code]
Entras conflicts violents e sanguinus dals onns novanta è sa furmada la gruppa dals stadis ch’han disditg. Il term cumpara per l’emprima giada en in artitgel da Le monde diplomatique da l’onn 1999. Quests pajais èn caracterisads d’in collaps cumplet da l’apparat statal. Il stadi (u il rest da quel) n’è betg pli abel da controllar ses territori, na porscha nagins servetschs publics pli ed in urden politic n’è betg pli visibel. Cun quai crodan ils pajais or da la domena da las teorias da svilup ed ord vista da la politica d’agid da svilup. Ad els appartegnan surtut pajais africans sco per exempel la Republica democratica dal Congo, la Liberia, la Somalia u la Sierra Leone. Ultra da quai effectuescha il vacum dad urden statal exigenzas spezialas per la politica d’agid da svilup e per la politica da segirezza, cun quai che las crisas da quels pajais pericliteschan il svilup e la segirezza d’entiras regiuns e finalmain da l’entir mund (terrorissem internaziunal). En tge maniera proceder cun tals pajais n’è anc betg cler a nivel da la politica mundiala.
Remartga finala[modifitgar | modifitgar il code]
Sco descrit en l’artitgel, hai dà en il decurs dals ultims 50 onns numerusas propostas da categorisar ils pajais en svilup. Intginas classificaziuns accentueschan facturs economics (Banca mundiala), autras resguardan a moda cumplexa facturs socials (ONU). In’intenziun ordvart ambiziusa prosegua il Human Development Index (HDI) ch’emprova da mesirar il svilup uman.
Parallel a questas classificaziuns generalas èn vegnidas formuladas numerusas sutgruppas per motivs politics, economics u strategics (stadis da la SIS u da l’OPEC). I dat anc ulteriuras gruppaziuns sco ils G-77 u il moviment dals stadis che n’appartegna betg ad in bloc politic; da vulair descriver tut quellas surpassass dentant il rom da quest artitgel.
L’eterogenitad dals differents puncts da partenza per la classificaziun ed il caos da noziuns mussa ch’ils pajais en svilup èn la finala uschè differents sco ils pajais industrials sezs. Facticamain sa chattan tut ils pajais da quest mund insanua en il spazi tranter las noziuns nunexactas ‹ritg› e ‹pover›. Tut tenor sch’il center da l’interess è plitost focusà a facturs economics, socials, politics u ecologics, sa mida la rangaziun dals pajais. Pervia da quai n’èn las metodas da classificaziun tuttina betg senza valita. Ellas furman in agid d’orientaziun valabel per definir tgenins pajais ch’èn en cumparaziun cun auters plitost ‹ritgs› u plitost ‹povers›. Quai na serva betg mo ad intents da studi, mabain gida er en la pratica da la politica d’agid da svilup, cunquai ch’ils pajais donaturs e las organisaziuns multilateralas sa stentan da sustegnair ils pajais ch’èn effectivamain ils pli povers.
Las classificaziuns numnadas sa basan tuttas sin datas generalas da las singulas economias publicas e pon perquai be declerar connex macroeconomics. Ellas relatan percunter nagut davart las differenzas socialas ed economicas entaifer in pajais. Spezialmain en pajais en svilup èn las disparitads internas savens pli grondas che quellas tranter ils singuls stadis. Svilup è ina noziun fitg cumplexa e pli ch’ins emprova da generalisar ella e pli pauc ch’ins po declerar cun ella.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Exempel: Rapport en lingua spagnola davart il svilup da l’uffant en pajais en svilup (Alinea: El Subdesarrollo)
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bundeszentrale für politische Bildung (BpB): Entwicklungsländer, Informationen zur politischen Bildung, Nr. 252, Bonn 1996.
- Hein, Wolfgang: Unterentwicklung – Krise der Peripherie, Opladen 1998, ISBN 3-8100-1663-2
- Hemmer, Hans-Rimbert: Wirtschaftsprobleme der Entwicklungsländer, Minca 2002, ISBN 3-8006-2836-8
- Nohlen, Dieter (ed.): Lexikon Dritte Welt, Reinbek sper Hamburg 2002, ISBN 3-499-61468-5
- Nuscheler, Franz: Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik, Bonn 2004, ISBN 3-8012-0350-6
- Todaro, Michael P.: Economic Development, Essex 2006, 9avla ediziun, Pearson Addison-Wesley, ISBN 0-321-31195-7


c: text/html

text:
Nerv
I nerv (o gnerv) hinn strutur anatomegh del sistema nervos periferegh.
Hinn formaa de fass de asson, che trasporten informazion al sistema nervos central, o je ciappen de lì. In del nerv inoltra a gh'è di vas de sangh che servissen al reforniment de ossigen.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen nerv el riva del latin nervus, che l'è vesin al grech néuron, con l'istess significaa. L'è ona parolla comuna a tutt i lengov neolatinn (catalan nervi, spagnoeu e galizian nervio, aragones niervo, frances nerf, portoghes e italian nervo, romen nerv) e rivada anca in di lengov germanegh (ingles nerve, todesch nerv...).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Benevento
Benevento (Beneviento 'ndèla parlàda locàl; Beneventum en latì; Bénévent en fransés; Benevent in todèsch stòrich) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Campania, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Benevento 'l g'ha presapóch 61.486 abitàncc, 'na superfìce de 129 km² e 'na densità de 477 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apollosa, Castelpoto, Foglianise, Fragneto Monforte, Paduli, Pesco Sannita, Pietrelcina, San Leucio del Sannio, San Nicola Manfredi, Sant'Angelo a Cupolo, Torrecuso.
La cità la se tróa 'ndèl entrotèra apenìnic de la Campania, endèla part meridiunàla de la regiù stórica del Sannio, endèna puzisiù 'ndóche i mar Tiréno e Adriàtich i se tróa a presapóch la stèsa distànsa.
De l'an 570 a l'an 1077, l'è stat sede del Dücat de Benevento.


text:
Kim Clijsters
La Kim Clijsters (Bilzen, 8 ad Śugn dal 1983, [kɪm ˈklɛistərs] in Ulandéś, scólta'l chè) l'è stada na tenìsta bélga nùmar òṅ dal mónd, vinsidōra ad 41 tìtui WTA ad singulàr (3 US Open e 1 Australian Open) e 11 ad dópi. La gh'à dâ sù al 29 'd Agóst dal 2012.
L'è stada la murōśa ad Lleyton Hewitt prima ad spuśàr al śugadōr ad basket Brian Lynch e avér na fiōla sèg, la Jada Elly.
Caréra
Fiōla ad Lei Clijsters, śugadōr ad balòṅ dla nasiunàla dal Bélgi mòrt prèst a 52 an, la taca a pistàr i camp WTA in dal 1999. In Śugn la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon par pò rivàr a 'l quàrt tùran batùda da la Steffi Graf. A gl'US Open la riva a 'l tèrs tùran e la Serena Williams la gh'à da sudàr sèt camìśi par vìnsar sèg. In Setémbar la fà suo al sò prim tìtul, in Lussembûrgh, baténd la Dominique Monami par 6-2, 6-2. La Kim la riva pò in finàl a Bratiślàva in dua la pèrd cóntar l'Amélie Mauresmo par 6-3, 6-3. A la fiṅ d'l an l'è la nùmar 47 dal mónd.
In dal 2000 la riva in finàl a Filderstadt e a Lipsia ma la gh'à da lasàr al pas prima a la śvisra Martina Hingis e pò a l'Elena Lichovceva. Deciśamènt méj al 2001 in dua la s mét in bisàca na finàla a Indian Wells (batùta par la Serena Williams in tri set), a 'l Roland Garros (ch'al và a la Jennifer Capriati cun un 12-10 in dal set deciśìṿ) e a 'l Ordina Open 2001 (vins da la Justine Henin batùda invéci in dla semifinàl ad Parì) e pò tri tìtui (Stanford, Lipsia e Lussembûrgh). La vins anc la Fed Cup cóntar la Rùsia. 'L an dòp la pòrta a cà quàtar turnèo: Ambûrg su la Venus Williams, Filderstadt su la Daniela Hantuchová, incóra Lussembûrgh e al più impurtànt WTA Tour Championships in dua la mét in riga al dū surèli Williams.
Al 2003 al taca subìt cun un sucès, a Sydney, su l'americàna Lindsay Davenport. A gl'Australian Open la riva in semifinàl ma la Serena Williams l'è 'n òs tròp dûr. In Mars la fà suo al Pacific Life Open baténd incóra la Lindsay Davenport par 6–4, 7–5. La Kim la diś la sua anc quànd a taca la stagiòṅ in sla tèra rósa vinsénd al turnèo ad Róma (la gh lasa 'l péni l'Amélie Mauresmo) e rivànd in finàl a Berlîṅ e Parì (chè la pèrd da la Justine Henin ma la vins al turnèo ad dópi insém a l'Ai Sugiyama). In s'l èrba la vins a 's-Hertogenbosch cóntar l’Henin mént'r a Wimbledon la s férma in semifinàl p'r òpra dla Venus Williams. Tant p'r a n far-as mancàr gnint, la Clijsters la gh'à la méj anc in àtar sinc turnèo, Stanford, Los Angeles, Filderstadt, Lussembûrgh e incóra al WTA Tour Championships. La tenìsta bèlga l'è la nùmar òṅ da mónd, in singulàr ma anc in dópi.
Al 2004 al s vèra dimóndi bèṅ par lē cun la finàl di Australian Open (purtàda pò a cà da la Justine Henin par 6-3, 4-6, 6-3) e dū tìtui, qvél d'l Open Gaz ad Parì su la Mary Pierce e Anvérsa su la Silvia Farina Elia. In sal più bèl, durànt al turnèo 'd Indian Wells, però la s fà mâl a 'l pōls e par lē la stagiòṅ praticamènt la finìs lè. Al 2005 'l è invéci al sò an: incóra a Indian Wells la vins lē, faghénd fóra via via sinc tèsti ad sèrie, in finàl su la Lindsay Davenport. La stmana dòp l'ardópia vinsénd tut al partìdi (l'ultma l'è qvéla cóntar la Marija Šarapova) a Miami sénsa lasàr par strada gnanc un sét, ma a n finìs minga lè. La bèlga la fà suo anc i turnèo 'd Eastbourne, ad Stanford, ad Los Angeles e ad Turònt. A riva acsè al mumènt di US Open in dua lē la gh'à 'l nùmar quàtar dal tablòṅ. Finalmènt la Clijsters la gh la cava a vìns'r un Gran Slam baténd in d'l órdan la Venus Williams, la nùmar òṅ Marija Šarapova e pò la francéśa Mary Pierce cun un nét 6-3, 6-1. Prima dla fiṅ d'l an la mét la sréśa in sla tórta vinsénd àtar dū tìtui: Lussembûrgh e Hasselt.
Durànt 'l incóntar dal semifinàl di Australian Open dal 2006 cóntar l'Amélie Mauresmo la s fà mâl incóra a la cavìcia e la gh'à da lasàr strada a la francéśa, ma la gh'à la manéra ad cunsulàr-as listés parchè la dvènt'incóra, par la tèrsa vòlta, la nùmar òṅ dal tènis dal fémni. La tórna a śugàr in dla mità ad Favràr a Anvèrsa e la pèrd incóra da la śugadōra ad Saint-Germain-en-Laye. Al 6 ad Maǵ dal 2007 la gh dà sù, dgénd ad lasàr al tènis par via dal nùmar élt 'd infurtùni patî ma anc par pasàr dal tèmp cun la sò famìja vist ch'la gh'iva da spuśàr-'s in Luj. La pòrta a cà in tut i caś al turnèo ad Sydney.
In dal méś ad Mars dal 2009 la diś però ch'la turnarà a śugàr. Al fat al sucéd al 10 'd Agóst in sal cimènt ad Cincinnati druànd na carta salvàdga. Anc s'la gh'à incóra dla ruśna adòs, la Kim la bat la Marion Bartoli, la Patty Schnyder e pò la Svetlana Kuznecova prima ad cédar in di quàrt a la nùmar òṅ Dinara Safina. In séguit la ricév n'atra carta salvàdga par śugàr a gl'US Open sénsa pasàr p'r al qualificasiòṅ. Dòp avér fat fóra subìt la Svetlana Kuznecova, la s ripét cun la Marion Bartoli e pò incóra cun la Kirsten Flipkens, bèlga anca lē. In di utàṿ la bat la Venus Williams e in di quàrt la Na Li. In semifinàl l'è al tùran dla Serena Williams ma la Kim la la manda a cà in dū sét cun al puntéǵ ad 6-4, 7-5. In finàl la spasa via anc la Caroline Wozniacki 7-5, 6-3 e la pōl acsè far fèsta in camp cun sò fiōla pìcula.


text:
Las chanzuns da Pascal èn minimalas, simplas e discretas, però emplenidas cun ritgezza e variaziun: l’univers en in nuschegl, per dir uschia. Per il solit partan ellas da figuras da folk u blues, creschan si sco ina planta rampignanta, ramassond ornaments a dretg e sanester, ina ghitarra da pop en «Da mai se», in eufonium en «Suncoming», dus violoncellos en «Mo sil tschiel», trais vuschs en il «Lindenhof Blues». E mintgatant va la figura a finir en in accord guersch u en ina dissonanza, però senza da tradir l’atmosfera chauda e seraina.
Sin via s’empleneschan las chanzuns cun samples e truvaglias sonoras, cun improvisaziuns e ramurs quotidianas, faschond da Pascal Gamboni in pitschen frar alpin dal grond zambregiader mundial Manu Chao: L’annunzia d’in tren en la staziun da Bellinzona, il chant da «ninna nanna» dal figliol Arino, la litania d’in «Tschibaditschep» onomatopeic.
L'univers da Pascal è dapli che be tuns
Ma l’univers da Pascal sa limitescha betg als suns e tuns, igl è sia poesia che cumplettescha l’ovra. Ina poesia laconica, concentrada, chantada per il solit en ses dialect tuatschin. Ella tanscha da l’observaziun ilarica («nus mirein tier dil tgaun cul fo pisch el sablun») sur l’enumeraziun dals regals da la vita («da me forza, da me ovs, da me cash …») enfin tar la sublima decleraziun d’amur («ple pauc ju less da te e ple biè ju dun da te»). Gea, quella tempra resuna perfin en ils divers tocs nettamain instrumentals.
«Cun me voi begn»
Co chanta il lavurus trubadur rumantsch cun sia vusch grippusa, gist en dus lieus da l’album – «cun me voi begn e quei co è per te»! Betg da sa smirvegliar tar in giuven musicist ch’ha gia passà tantas staziuns en sia vita – las entschattas cun ils Passiunai en il Tujetsch, las aventuras englaisas a Bristol ed a Londra, e lura finalmain la carriera solista che cuzza oramai bunamain diesch onns e che ha purtà el gia sur ils cunfins svizzers ora, gea, enfin sin ina tribuna newyorkaisa! Tut tenor il titel da ses nov album: «Da mai se!»


text:
Il davos temp ha il giugader robust Simon Kindschi mo pudì giugar la mesadad dals gieus. Perquai è el sa cunvegnì cun il trenader Anro Del Curto da schliar si il contract che scrudass pir en in onn e da pudair midar tar ils Tigers la proxima stagiun. «Jau hai stagnà», declera er el sez il motiv. Suenter 149 gieus da campiunadis van els damai differentas vias.
Simon Kindschi è in «Ur-Davoser», ch'è creschì si a Clavadel. Cun 12 onns è el sa decidì da terminar sia carriera da lutga e sa deditgar al hockey. Cun 18 ha el lura gia fatg il zap en l'emprima equipa dal club da hockey Tavau. Ensemen cun sia equipa è el il 2014/15 daventà campiun svizzer ed è medemamain stà nominà sco «Youngster of the year».
Er Marco Forrer frunta ina nova sfida
Ed er Marco Forrer banduna il club ord sumegliants motivs. Il club da hockey Fribourg-Gottéron duai esser sia nova sfida.
El era vegnì il 2015/16 tar Tavau, sco staupaforsas cura ch'aveva memia paucs giugaders en la defensiun.
RR novitads 12:00


text:
Christoph Maximilian Schlatter è dapi dus onns directur dals dus hotels. El mida funcziun e surpiglia la plazza da ses bab a la testa da la societad Laduinella, quai scriva il portal online htr.ch. Felix Schlatter sa retira suenter 21 onns e lavura be anc sco delegà en il cussegl administrativ.
Da la jurista a l’hoteliera
Andrea Cologna che succeda a Christoph Maximilian Schlatter al timun da l’hotel Laudinella era fin uss vicedirectura da l’hotel da trais stailas. La dunna da 32 onns oriunda da la Val Müstair e Myriam Bolt veglian partir si lur lavurs e funcziuns tranter ils dus hotels. Quai per nizzegiar uschè bain sco pussaivel las sinergias.


text:
Wohlen bei Bern
Wohlen bei Bern a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.30 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 8920 abitant.
El cumün de Wohlen bei Bern al se tröva a una altitüden de 547 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Frauenkappelen, Kirchlindach, Meikirch, Mühleberg, Radelfingen, Seedorf.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Josias Just e l'orchester da chombra Turitg a Ziràn
- Dumengia, 3.12.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 3.12.2017, 19:00, RTR
Concert da giubileum «30 onns Josias Just solo-clarinettist en il ZKO».
Cumenzà ha tut il 1987 en la baselgia da Ziràn. Lezza giada è Josias Just sa preschentà sco solist. E ses sunar ha imponà il dirigent Edmond de Stoutz uschè ferm, ch'el ha engaschà directamain Josias sco solo-clarinettist en ses orchester. E 30 onns pli tard ha Josias dà là en la baselgia da Ziràn ses concert da giubileum. «La Classica» porta parts da quel concert dals 2 da fanadur 2017. Duas ovras da Wolfgang A. Mozart en A-Dur: Sinfonia Nr. 21, KV 134 e il Concert per clarinetta ed orchester, KV 622. Supplement: John Ratter: Lamento ord Magnificat en ina versiun per clarinetta ed orchester a cordas.


text:
La primministra Theresa May vegnia a restar er suenter il debachel da sia partida tar l'elecziun dal parlament. Pretendì che May sa retira aveva il schef da la partida socialdemocratica da Labour, Jeremy Corbyn. Theresa May vegn a s'exprimer avant giantar tar il desaster da sia partida.
Tgi cun tgi è la dumonda actuala
Ils Tories da May han pers sezs, la Labour da Corbyn ha gudagnà sezs – tuttina n'ha nagina da las duas partidas la maioritad absoluta per pudair furmar ina regenza. La situaziun actuala:
- Labour sclaudia ina coaliziun cun ils conservativs. La partida veglia fundar ina regenza da minoritad, ha ditg in pledader da la Labour.
- Il dretg da sondar sco emprima partida cun tgi furmar ina regenza è dentant anc adina tar May ed ils Tories, cunquai che sia partida resta malgrà las perditas la pli ferma.
La repartiziun dals sezs
Tenor l'emettur da televisiun britannic BBC n'ha la partida da Theresa May nagina schanza pli da cuntanscher la maioritad absoluta. Ils socialdemocrats da la partida da Labour vegnissan uschia sin 266 sezs e gudagnassan marcantamain.
Cun l’elecziun nova vuleva May atgnamain augmentar sia maioritad absoluta en la chombra dals deputads. Quai per survegnir dapli sustegn per las tractativas pertutgant il Brexit.
James Corbyn: Primministra Theresa May duai sa retrair
Il schef da la partida da Labour Jeremy Corbyn aveva pretendì gia la bun'ura, che la primministra Theresa May sa retiria. Sia argumentaziun: May duaja far plaz ad ina regenza socialdemocratica che represchentia propi tut la populaziun da la Gronda Britannia. Ils Brits hajan avunda da cesuras tar las expensas publicas ed er avunda d'in sistem da sanadad mal finanzià.
Theresa May sezza era anc precauta
La primministra sezza era s'exprimida la bun'ura suenter ils emprims resultads da l'elecziun dal parlament anc a moda precauta: La Gronda Britannia dovria ussa ina fasa da stabilitad. Sia partida conservativa saja anc adina la pli ferma partida. I saja perquai en lur cumpetenza da procurar per questa stabilitad, uschia May.
RR novitads 06:00


text:
Sorvisc
Sorvisc 21-30 sön 74
- Contrac coletifs por le personal dl Sorvisc sanitar provinzial
Chilò ciafëise düć i contrać coletifs (intercompartimentai y de compartimënt) por le personal dl Sorvisc sanitar provinzial.
- Contribut por l’assiguraziun dla ponsiun tratan i tëmps de cura
Ara se trata de n contribut che vëgn paié fora canche al vëgn paié ite contribuć volontars tla cassa dla ponsiun, inće te n fonds de ponsiun suplementara, por i tëmps che an sta demez dal laûr por la cura y l’assistënza a ćiasa de mëmbri dla familia...
- Contribut por l’assiguraziun dla ponsiun tratan i tëmps d’educaziun di mituns
Ara se trata de n contribut che vëgn paié fora canche al vëgn paié ite contribuc volontars tla cassa dla ponsiun, ince te n fonds de ponsiun suplementara, por i tëmps che an sta demez dal laûr por la cura y l’assistënza a ciasa de mëmbri dla familia...
- Contribut por proiec por la scombatüda dla mania dl jüch
I Comuns y lesComunités comprensoriales che laora fora proiec por la prevenziun y/o lareabilitaziun dala mania dl jüch pó fá domanda de contribut aladô dla legeprovinziala di 21 de dezëmber dl 2011, n. 15 pro l’Ofize Porsones cun handicap.Chësc...
- Contribuć por intervënć tl setur dles dependënzes
Al ti pó gní dé contribuć a istituziuns publiches o privates y a organisaziuns privates acreditades por les scomenciadies suandëntes: 1. istituziun y gestiun de strotöres residenziales y semiresidenziales, olache porsones dependëntes vëgn...
- Contribuć por la gestiun de sorvisc spezialistics por i desturbs alimentars de natöra psicologica
Al ti po gnì conzedü contribuć a uniuns zënza fins de davagn y a ënć publics o privać por les scomenciadies suandëntes che reverda i desturbs alimentars de natöra psicologica: pröma consulënza y sostëgn ai interessà (dantadöt te n‘eté jona) y a...
- Conzesciun de contribuc por les spëises corëntes y por le desfiramënt de scomenciadies d'informaziun, promoziun y educaziun ala sanité en atuaziun dl plann sanitar provinzial
Conzesciun de contribuc por lesspëises corëntes y por le desfiramënt de scomenciadies d'informaziun, promoziuny educaziun ala sanité aladô dl articul 81 dla lege provinziala n. 7 di 5 demerz dl 2001 Pro l’Ofize Ordinamënt sanitar pó isogec privac y...
- Detlaraziun de conformité en materia de impedimënć architetonics
Por alisiré le laûr de proietisć, direturs di laûrs y comisciuns por le frabiché de comun él gnü laurè fora n formular aladô dl regolamënt provinzial sön l’eliminaziun di impedimënć architetonics, che sostituësc la detlaraziun de conformité di...
- Educazion ala sanità tla scoles ladines
Le Sorvisc de educaziun ala sanité é a desposiziun de dötes les scores y al conscidra la sanité da n punt d'odüda global, che liëia adöm corp, spirit y anima. L'intenziun é chëra de ti recordè a döt le sistem dla scora, che al va debojëgn de na...
- Eintragung in das Landesverzeichnis der Lieferfirmen von prothetischen Behelfen
Um 100% des für die prothetischenBehelfe laut Verzeichnis 1 des M.D. 332/1999 vorgesehenen Preises zu erhalten,müssen die Lieferfirmen in das Landesverzeichnis eingetragen werden. Der Antragmuss beim Amt für Gesundheitssteuerung vorgelegt werden.


text:
L’onn 1689 ha il stampadur Nuot Cla Janett fatg midada cun sia stamparia da Tschlin a Strada. A partir da lura han Janett e ses successurs squitschà a Strada numerus cudeschs e publicaziuns surtut en lingua rumantscha. Tranter auter era ediziuns da la «Sacra Bibla», da l’uschenumnada Bibla da Scuol.
Fin da l’onn 1881 è la veglia chasa engiadinaisa stada ina stamparia. L’ultim è la chasa stada en possess da la famiglia Scharplatz. Suenter la mort dal davos possessur è la chasa lura vegnida midada en in museum. Dapi l’onn 1988, dapi 30 onns, èn las portas dal Museum stamparia a Strada avertas per in e mintgin.
Festa da giubileum cun exposiziun speziala
Il Museum stamparia a Strada mussa l’istorgia da la stampa da l’emprima pressa da stampar tenor Johannes Gutenberg fin tar maschinas pli modernas. L’artg cun il futur fa il museum cun ina exposiziun speziala. Quella mussa las pussaivladads da la stampa da 3D. En futur èsi pussaivel da stampar furmas e figuras per il diever en chasa dentant era en l’industria.
L’exposiziun è anc averta fin ils 3 da november. La festa da giubileum a Strada spetga ils 27 da fanadur.
RR actualitad 07:00


text:
Ils delegads refuseschan cun 87 cunter 40 vuschs l'iniziativa da daner cumplain. Il ristg da l'iniziativa saja memia gronds cunquai che la Svizra fiss l'emprim pajais che midass il sistem. Ed ils problems dal sistem d'economia e da finanzas na vegnian betg schliads tras l'iniziativa.
Iniziativa da daner cumplain
Quest'iniziativa pretenda che be pli la banca naziunala po crear daner virtual – bancas commerzialas dentant betg pli. Quai duai stabilisar il sistem da finanzas. Entrar dar credits, creeschan bancas commerzialas oz cuntinuant nov daner virtual.
La PS aveva gia fatg in referendum cunter la legislaziun davart ils gieus per daners. Uschia sustegnan els era cleramain la nova legislaziun davart ils gieus per daners cun 90 cunter 36 vuschs. La nova lescha prevesa che casinos svizzers pon porscher gieus da daners en l'internet, casinos da l'exteriur vegnissan dentant serrads. Per la PS è la nova lescha in adequat cumpromiss tranter ils interess da casinos, experts da dependenza ed entradas da taglia.
RR novitads 17:00


text:
Curnaiàn
Curnegliàn (Cornegliano Laudense in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 923 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) . El se tröva a 4 km a Ovest de Lod, in sü la Statàl 235, per andà aSant'Angiul.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1200 i Frà Cistercensi i'hann custrüid pròpi chì el Canàl Müsa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curnaiàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Giubileum 50 onns Club da skis
Cronica dils onns 1914-1964
da Ludivic Hendry e Cristian Berther-Rhyner
D'in vegl scret prendein nus la notizia ch'ils anno 1910 fuvien entgins turists vegni da miez unviern sur l'Alpsu sur Tschamut entochen a Sedrun e priu albiert el renomau hotel vegl dalla Cruna. S'entelli ch'ins ha mirau sin quels jasters tscheccamein agraden. Mo il pli remarcabel fuva ei ch'ils schanis vevan rentau hazras aissas vid ils calzers, ils renomai skis. Ils buobs dalla val enconuschevan soliamein ils schinumnai tscherchels per ira sin la neiv, dils quals ils marcadonts da purschals fagevan diever, traversond els meinsvart vi encunter la primavera las prigulusas spundas dil Cuolm d'Ursera.
Emprema cuorsa dil club cun la suprastonza ed ils fundaturs dil club, ils 13 da schaner 1918
Sin peis davostier da seniester a dretg: Eugen Maissen-Decurtins, Rabius; Vigeli Monn, Bugnei; Giusep Deflorin, Camischolas; Gion Battesta Soliva, vitturin, Sedrun-Gonda; Ludivic Venzin, Selva; Luis Curschellas, Surrein; Bistgaun Bundi, scolast a Selva, da Medel; Flurin Monn, Surrein, Rest Valentin Monn, Sedrun; Giachen Benedetg Venzin, scolast a Selva d'Acla- Medel; Aluis Brugger, Rueras.
2. retscha, sesend: Gion Antoni Monn, Surrein; Hans Monn, Rueras; Lucas Berther, hotelier, president dil club, Sedrun; Gion Felici Monn, president communal ed actuar dil club, Camischolas; Barclamiu Coray, scolast a Rueras, da Laax; Gion Antoni Monn, Rueras; Sep Antoni Monn, Rueras.
Davontier giun palun: Gion (Giachen) Antoni Venzin, Rueras; Placi Jacomet, Sedrun; Bistgaun Cathomen, scolast, Dardin; Giachen Fidel Berther, scolast, Rueras, cassier dil club.
Sin finiastra: Duri Vigeli Soliva, Gonda; Giachen Giusep Cavegn Sedrun; Sigisbert Huonder, Sedrun
Sin scala: Paul Schmed, Camischolas, Giochin Berther, Sedrun, Giusep Flepp , Sedrun; Sep Fidel Gamboni, Sedrun.
Giubileum 75 onns Club da skis
Cronica dils onns 1914-1989
da Tarcisi Hendry
Ils davos ventgatschun onns 1964 - 1989
«In'uniun viva sch'ella vul viver», cun quels plaids da muossavia concludan ils cronists la cronica a caschun dil giubileum da 50 onns. Quels plaids han dau la curascha da cuntinuar e mussau la via el futur. Tschunconta onns existenza e lavur pil generalesser pretendan medemamein da cuntinuar cun tutta forza pil beinstar dil sport da skis en nossa biala val. Insumma ha il sport survegniu tut ina autra funcziun ch'antruras. Oz ch'il dueivel moviment maunca biaga el mistregn da mintgadi, vegn il sport en general propagaus pil beinstar corporal dad in e scadin. Lu ei il sport da skis era daventaus in divertiment per la fin dalla jamna e duront las vacanzas d'unviern. Antruras in sport da singuls - oz in sport da massa. Quellas premissas e quei svilup ei secapescha staus da grond avantatg pil club. Ils responsabels al tgamun dil club ein perquei semess cun admirabel engaschi alla lavur.
75 onns Club da skis Sedrun/Tujetsch
Giubileum 100 onns Club da skis
Fastitgs - Cronica dils onns 1914 - 2014
da Tarcisi Hendry
100 onns - Cronica Club da skis Tujetsch
Ils fastitgs da 100 onns
La naschientscha dil turissem d'unviern en Tujetsch schai entuorn l'entschatta dil 20avel tschentaner. Pli e pli savens vegnevan jasters cun skis sul Pass Alpsu da Milez oragiu ella val. Els ein vegni admirai, buca mo dils affons, anzi! Els han fatg marveglias e queidas. Ils ins han viu la pusseivladad da semover pli spert e tgunsch atras la val, ils auters han era giu ina autra vesta, sche buca visiun. Aschia ei il club da skis vegnius fundaus igl onn 1914. Entgins umens cun curascha per enzatgei tut niev per la val ein stai davontier e mess en moviment l'uniun.
Denter quels valerus secattan era sempels burgheis tuatschins, per semeglia ils calgers! Aschidadir han els introduciu e fatg enconuschent il sport da skis ella Val Tujetsch. In fatg che mereta renconuschientscha. Mo cun mieds primitivs, ils buobs cun slondas, ein els a sias uras i cun skis. Sch'ils iniziants vesessen oz co il sport da skis ei sesviluppaus en nossa vischnaunca, fagessen els segiramein egls gross; mo lein era sperar ch'els havessen grond plascher da veser co lur ovra ei sesviluppada.
Ils emprems onns ein els ton sco ina gruppa, quella lavura denton mordio pil club e per la carschientscha da quel. L'entschatta ei greva e nova. Per far attractiv il club vegn scochemai organisau cuorsas, gl'emprem pils affons e lu era pils commembers dil club. Quellas cuorsas contribueschan alla popularitad dil club. Oravontut ils buobs ein la gronda reclama per l'uniun. Il club fa veramein tut pusseivel per promover ils affons ed ils commembers dil club. Ils onns 1920 ein buns e da buna prosperaziun. Igl onn 1925 dumbra el gia 25 commembers e naven da 1927 fan era jasters part dallas purschidas dil club e daventan commembers. Quels onns fluerscha il turissem d'unviern ella val. Numerus hosps dalla Bassa, oravontut dalla regiun Turitg e cul promotur indigen, Lucas Berther, passentavan jamnas da sport ella val. L'Uniun da cura e traffic vegn fundada per dar dapli peisa alla nova plonta economica dalla vischnaunca. Ils Turitgès fundeschan igl onn 1928 ina subsecziun dil club indigen cul num „Club da skis Sedrun/Tujetsch - Secziun Unterland". Ensemen dumbran els ussa ver siatonta commembers e commembras. Ils onns cuntinueschan cun vasts programs duront igl unviern. Las jamnas da sport culs hosps dalla Bassa ein emplenidas cun cuorsas, scola da skis, turas e divertiment. Ils Tuatschins emprendan d'enconuscher in auter mund e tier tutta stretgadad muntagnarda fan els lur svilup ed emprendan.
Quellas grondas activitads cun cuorsas stendidas, cuorsas da pag, derbys ed auter cuozan tochen la fin dils 1930. Igl onn 1939 vegn festivau ils 25 onns cun grond program. Denton – il temps d'uiara mauncan per gronda part ils hosps dalla Bassa. Ei vegn denton teniu la dira en quels onns cun porscher als indigens las cuorsas dils buobs e pils carschi la cuorsa dils commembers e per la regiun autras cuorsas attractivas.
Suenter l'uiara peglia l'uniun danovamein curascha da cuntinuar. Igl ei necessari da porscher empau divertiment als commembers ed alla populaziun. Aschia vegn empruau cun da tuttas fuormas da cuorsas, sco per semeglia il „Sie und Er Rennen".
Il club surpren ussa era cuorsas regiunalas pli grondas, aschia la Staffetta sursilvana.
Ils onns 1950 trai in vent cun in sforz ed ina energia ella populaziun ed el club per promover in svilup turistic d'unviern enteifer la val. Cun la sutgera Cungieri, igl onn 1956 ed il runal sill'Alpsu, 1959, s'eporschan novas pusseivladads pil sport da skis e pil club. Tonpli semida quei lu aunc pli fetg cun l'avertura dil territori da kis a Milez, igl onn 1962. Quasi quater decennis organisescha il club cuorsas grondas a Milez ni sil Pass Alpsu – cuorsas regiunalas, naziunalas ed internaziunalas. Ils onns ein buns pil club.
Il 75avel, anno 1989, ei vegnius festivaus da camifo. Treis dis il meins fenadur, ils 16 tochen ils 18, ha il club fatg fiasta. Il venderdis sera ei staus dedicaus ad in lotto. La sonda han giugs sportivs giu liug silla plazza da ballapei e la sera fiasta cun sault. La dumengia ha in grond til presentau la historia dil club da skis e silsuenter ei stau fiasta en tenda. La fiasta da giubileum accentuescha e demonstrescha la posiziun dil club, sia forza e sia funcziun vargada ed actuala. Ils 250 commembers e commembras muntan enzatgei e suttastriheschan la valur da quell'uniun.
Il club cuntinuescha cun sias activitads. Ils 75 obligheschan da tener la dira ed esser cheu pil beinstar dil sport da skis. Il temps semida e cun quel era il carstgaun. Las generaziuns sebrattan el menaschi dil club. Insumma bia ei auter, ni tut ei auter ch'ils anno 1914. La gronda part dalla populaziun sto buca ver in'uniun per sedivertir ed anflar ragischs socialas ed era la schelta d'uniuns ei gronda. E tuttina han las biaras miserias. Aschia era il club da skis. Anflar glieud che s'engaschan a caschun da cuorsas ed insumma el tgamun ei daventau pli e pli grev. Las radunonzas ein caracterisadas d'ina pintga participaziun, pia propi pauc interess per la caussa. Per cletg restan tuttina entgins incarnai pil sport da skis e tilan il carr.
Oravontut ella sparta dalla promoziun dils affons, la OG, vegn luvrau cun tutta responsabladad per la scolaziun dils affons e possibilitau ad els da prender part a cuorsas regiunalas; quei el sectur alpin e nordic. Era las cuorsas pils affons da scola cuntinuan, mo era cheu ei igl interess buca pli aschi gronds e la sminuaziun dil diember d'affons fa il siu.
La medema situaziun, denton cun auters motivs, semuossa era tier las cuorsas dil club cun las seras hilaricas. Las cuorsas annualas dil club mantegnan la calamita ed ein attractivas e porschan oravontut als pli ambizius la pusseivladad da semiserar. Las seras hilaricas semantegnan oravontut pervia dallas rangaziuns. Mo era cheu vegn empruau da far attractiv cun empruar ora empau da tuttas pusseivlas purschidas e differentas localitads. En quei senn eis ei buca daventau lev per ils davontier.
Il club organisescha vinavon differentas cuorsas cun grondas pretensiuns als organisaturs. Ei vegn denton buca pli sempel. Savens mauncan ils gidonters e las gidontras. La societad ha fetg ses svilups ed ei daventada autra – ed a quellas midadas vegn empruau da s'adattar. La societad actuala fa autras pretensiuns. Las differentas suprastonzas ein sfurzadas d'agir ed empruar cun tut engaschi da trer il carr. Anflar il dretg recept ei buca adina lev. Aschia neschan novas ideas cun novas pusseivladads da sedivertir ella neiv.
Ton sc'ina crisa sefa valer duront entgins onns. Ussa ils davos onns tila il club puspei empau pli profund flad e sepresenta a moda restabilida e ferma. La vesta viers il giubileum da 100 onns ha dau anim, forza e niev slontsch. Sper las cuorsas ordinarias stat, sco quasi atras tuts decennis, la promoziun dils affons cun l'Organisaziun da Giuvenils. Il siemi che tuttas generaziuns han semiau ei restaus, da ver ord las retschas dil club in di in ver campiun internaziunal.
Viu anavos eisi stau in sbargat da vegnir 100 onns. Viu ella historia dil club buca adina sempel. La cronologia dil club attesta il vi e neu e si e giu. Grazia alla indignaziun da biaras persunas ha il club ussa dumignau quei tierm.
La Quotidiana Club da skis Sedrun/Tujetsch 21-03-14
100 onns - Cronica Club da skis Tujetsch


text:
10° partida campionat 2010/11
In dumënia ai 7 de November él gnü sughé la decima partida dl campionat 2010/2011 de 3° categoria por La Val. La partida é gnüda sugada te ćiasa cuntra le Gsiesertal. La prtida é jüda fora 3 a 2 por La Val. Cun chisc trëi punć davagná se porta La Val al 8° post te tlassifica. Chëscta vitoria ti dá dessigü ince coraje y convinziun ai sogadusc por le ultimes döes partides dl andata, cuntra le Raas (recupero che gnará sughé in Mercui ai 10 de Novëmber dales 20.00 fora de ćiasa y in dumënia cuntra Lüsen te ćiasa.
La partida á metü man bun por trames döes les scaudres, che á mustré en bel calcio cun de beles aziuns da vigni pert. Mo la prüma gran ocajiun da fá goal é por La Val. Sön na bela aziun al centrocampo é Freddy Sottara bun cun en gran pasagio de prezisun da mëter le atacant Verginer Franzi dassú cuntra le portier, mo la pala va de püch dlungia le palo ia. Püch dedô é Rubatscher Romeo che fesc en bel tiro te area, che vëgn devié cun la man dan defensur dl Gsies, mo le arbiter ne dá nia le rigore, che foss sté netto. Al 20° é Sottara Freddy che á l'ocajiun cun na puniziun püch defora dal area da fá goal, mo le tiro röia tla bariera. Mo le prüm goal ti gareta al Gsies. Sön en bel lancia é bun le atacant da mëter jö le pal y trá te porta, mo le pal röia ados an defensur, che vëgn devié demez dala porta. Le plü scvelto é peró en ater atacant, che röia denant sön le pal y da na posiziun dër angolada él bun da segné. Denant che le prüm tëmp se röia é Rubatscher Florian bun da porté al pareggio La Val. Ne bela poniziun de Frenes Daniel röia bel avisa a Florian, che é bun da mët le pal te porta. Le prüm tëmp se stlüsc jö sön le 1 a 1.
Tl secundo tëmp él i sogadusc de trames le scuadres che mët man da se inervosí tres deplü, gauja é zënzater le arbiter che mët man da sciuré düt al enzecü, sides por La Val co por Gsies. Mo le vantaje ti gareta indô a Rubatscher Florian, sön en bel pasaggio de Tavella Thomas é bun Florian da se stoppen le pal e spiazé le portier. Püch dedô ti vëgnel scinché en rigore inesistente al Gsies, Tavella Thomas é bun cun en contrast da ti tó le pal al atacant dl Gsies, che se lascia insciö scuré jö. Le arbiter ti dá le rigore. Gsies é bugn da fá le 2 a 2. Al 30° é le arbiter che ti scinca en rigore a La Val, sön en tiro él en defensur che deviëia cun la sciabla, mo le arbiter á udü la man, insciö fischiel le rigore (ince magari por gauja che al ti á scinché le rigore al Gsies, al urü "ausgleichen"). Rutbatscher Florian se tol la responsabilité y vá a trá le rigore, mo le tiro centrale ti vëgn paré dal portier. Mo por furtüna é ciamó bugn La Val 10 min dan la fin da fá le 3 a 2. En beliscimo pasaggio de Sottara Stefan in profondité, scmarchëia Frenes Daniel, che mët la pala basa sön le secundo palo, Elzenbaumer Alex é bun cun en gran tiro de dërt da mët le pal sö tl incrocio lunch. Chësc bel goal ti scinca insicö i 3 punć a La Val.
Al é zigü sté na bela partida, ince sce le arbiter ne é nia sté al altëza da fischié. Mo la grinta di sogadusc da La Val é gnüda premiada.
La formaziun titolara dla partida:
In cürt ciamó les sostituziuns dla partida:
al 50° Elzenbaumer Alex por Verginer Franzi
al 60° Schuen Filippo por Rubatscher Romeo
al 80° Kaneider Denis por Frenes Daniel
Por ciaré ales foto dla partida clicca. Foto
Por ciaré ala tlassifica y i resultać dles artres partides clicca. Resultać y tlassifica


text:
A Berna ha cumenzà la visita uffiziala dal president da la Tunesia, Beji Caïd Essebsi. Il Cussegl federal ha beneventà en corpore la delegaziun en Chasa federala. Là ha il president da la Confederaziun, Johann Schneider - Ammann, tegni in pled da bainvegni en il qual el ha fatg endament la buna relaziun dals dus pajais.
Accumpagnà il process
La Svizra haja accumpagnà il process da la democratisaziun da la Tunesia dapi la revoluziun avant 5 onns. E quest process vegnia a cuntinuar empermetta Johann Schneider-Ammann en ses pled da bainvegni.
Democrazia, quai na saja betg insatge che saja simplamain dà, fa Schneider-Ammann endament. Mintga generaziun stoppia perquai puspè scuvrir, rinforzar ed approfundar ils principis che furmian la basa da la democrazia.
Mo el saja persvas ch'i na dettia nagina libertad ni democrazia senza in fundament economic solid. E quella stoppia porscher a la giuventetgna ina furmaziun ed ina plazza da lavur, pia ina perspectiva.
Gronds problems en la Tunesia
Schneider - Ammann è conscient che la Tunesia saja confruntada cun gronds problems, per exempel en il sectur da la segirezza, tar il svilup economic ni tar il cumbat cunter la dischoccupaziun da la giuventetgna. Per surmuntar quests problems possia la populaziun tunesiana quintar cun la Svizra, ha Schneider-Ammann empermess.
Svizra - in bun exempel
En sia resposta ha il president da la Tunesia, Beji Caïd Essebsi engrazià a la Svizra per la lunga amicizia tranter las duas naziuns. La Svizra saja in exempel per la Tunesia.
Dapi la revoluziun e la fugia da l’anteriur president Ben Ali haja ses pajais fatg in grond progress. Era en il sectur da las instituziuns democraticas. Dentant la democrazia saja insatge che stoppia vegnir viviì e betg decretà da surengiu.
Essebsi ha engrazià a la Confederaziun per ses sustegn sin la via da la dictatura a la democrazia. En spezial ha el menziunà la collavuraziun tar l'elavuraziun da la constituziun nova da la Tunesia. Mo quai ch'els hajan cuntanschi saja en privel pervi dal terrorissem.
Tunesia vul er esser exempel
Essebsi spera che la Tunesia daventia in di in model per ils auters pajais arabs. In exempel co in stadi civil democratic possia nascher ord las ruinas da la guerra e dictatura.
Per che la Tunesia possia cuntinuar sin sia via saja dentant er impurtant che l'economia fetschia progress e che la populaziun haja ina perspectiva. Essebsi beneventa perquai las stentas ed il sustegn da la Svizra ed el spera che la visita rinforza quella collavuraziun fritgaivla. Ina collavuraziun che duaja far progress - pass per pass.


text:
Radund 3 milliuns vegnan a custar las renovaziuns vi dal museum Segantini. Oravant tut las mesiras da segirezza ston vegnir adattadas al temp d’ozendi. En il museum sa chattian purtrets da plirs milliuns francs.
Mintg’onn visitian radund 30’000 persunas il museum Segantini a San Murezzan. Per San Murezzan e quel museum in magnet turistic. Ovras da Segantini ma era dad auters artists chattan ina plazza vi da las paraids dal museum che stà sut protecziun da monuments.
Il pli impurtant e la renovaziun e adattaziun dal sistem d’alarm a las novas prescripziuns, ma era il sistem d’alarm da stizzar fieus sto vegnir adattà.
Il museum dess però era daventar pli attractiv, ins prevesa perquai da realisar in lieu per sa tschentar e baiver in café. Il museum dess retschaiver in standard che è inevitabel per restar attractiv.
La populaziun da San Murezzan decida ils 23 settember sur d’in credit da 2.8 milliuns francs.


text:
Philippe ha 46 onns ed era fin ussa president da la citad da Le Havre. El è commember da la partida conservativa Les Républicains e vala sco confident da l’anteriur primminister Alain Juppé.
Cun eleger Philippe trametta il president Macron in ferm signal en direcziun da las partidas burgaisas che na sustegn betg Macron fin uss. A las elecziuns parlamentaras dals 11 e 18 da zercladur dovra il president ina maioritad per pudair realisar sia agenda da refurma. Sia atgna partida «En marche!» n'è fin ussa betg represchentada en l'Assamblea federala.
RR novitads 15:00


text:
Angel Di Maria ha absolvì avant dus dis en in institut a Catar ch’è collià cun il PSG il test medicinal. Oz ha el suttascrit a Paris in contract sur quatter onns. Cun ina summa da transfer da 63 milliuns euros è Di Maria il segund char giugader en l’istorgia da la Ligue 1. Per ses collega d’equipa Edinson Cavani aveva il PSG pajà 64 milliuns euros.
«Jau sun fitg cuntent davart mia midada tar il PSG», di Di Maria envers medias argentinas. El lessi gidar il club franzos d’era avair success en la Champions League.
Angel Di Maria aveva midà pir avant in onn da Real Madrid tar Manchester United, quai per ina summa da transfer da 75 milliuns euros. Tar Manu n’han Di Maria dentant mai propi pudì persvader.
RR novitads 16.00


text:
Septimania
Septimania l'è 'l nòm de la regiù orientàla de la pruvìncia romana de la Gallia Narbonensis, pasàda sóta el contròl dei Vizigòti endel 462, quan che i sò teretóre i è stacc asegnàcc al sò rè Teodorico II. Sóta i Vizigòti l'ìa ciamàda apéna Gallia o Narbonensis. La corespónt a presapóch a la regiù franséza de Languedoc-Roussillon dei nost tép. L'è stada englobàda per póch tép endel Emirat de Còrdoba endel córs del sècol VIII ma la egnarà recunquistàda dei Frànch (pòppl) Franch, che a cumincià de la fì del sècol IX i la ciamàa Gothia o Marca Gotica.


text:
«Maruns, frestgs e buns maruns…»14.11.2017
(anr/sr) Ier po ei haver giu empau dameins stans e visitaders che usitau alla fiera da s. Martin a Mustér. Silmeins tochen miezdi han ils marcadonts buca giu da far immens bia cun vender lur products. Memia biars han schau stermentar dad ina féffa neiv e dalla ferdaglia. Quels ch’ein stai a Mustér – la finfinala tuttina gnanc aschi paucs – han gudiu l’atmosfera, da s’entupar cun enconuschents, dar ina paterlada e cumprar tscheu e leu enzatgei flot. La finfinala dat ei resti cauld e capetschas per enzatgei. La purschida als stans ei stada varionta ed ei ha franc giu enzatgei per mintga gust. In bien caschiel d’alp ni in fondue dils purs che fan vendita directa, ina biala decoraziun dalla stizun da fluras Solèr ni dils numerus stans che han vendiu caussas zambergiadas. Massa biala rauba ha ei era dau da cumprar als stans dalla Casa Depuoz a Trun, dall’Argo a Glion ni dalla Soldanella a Rueras. En favur dils pertuccai dalla bova a Bondo han ils commembers dil Lions Club Rheinquelle vendiu mams, suppa ed auter bien.
Buca sco pli baul
Sco igl ei tier la fiera da s. Martin vegnan biars plitost mo per mirar ni s’entupar cun enconuschents ed auters era per degustar e cumprar. Carmalau e fatg surstar ier ha il clom neu dil stan dils brassamaruns: «Maruns, frestgs e buns maruns…!» Ed il bi ei che la dunna clamava neutier la glieud per romontsch. Sco Marisa Baumeler-Schnoz ha raquintau sin damonda dall’Agentura da novitads rumantscha eis ella per l’emprema ga stada presenta cul stan da maruns alla fiera da s. Martin. Mo ella seigi oriunda da Segnas e dapi enzacons onns presenta cul stan da maruns als tils da tscheiver a Sedrun e Mustér. «Vender maruns allas fieras e conversar culla clientella ei bellezia, cunzun si cheu nua che jeu enconuschel dabia glieud», ha Baumeler-Schnoz declarau. Sco enconuschent era la fiera da s. Martin pli baul la caschun per pagar ils deivets. Oz fa probablamein negin pli quei da s. Martin ed aunc bia auter ei semidau ni iu a piarder. Alfons Berther ei in um da Mustér che viseta onn per onn la fiera tradiziunala e quei fetschi el cun plascher. Tuttina ha el manegiau ch’ei seigi buc il medem pli sco pli baul. Avon onns havevi ei bia dapli stans ed ei vegnevi hanlegiau e quei buca mo tier il «Giachenbienmarcau». Oz vegn strusch enzatgi pli sin l’idea da hanlegiar. Forsa stuess ins puspei ina ga activar quei usit?


text:
Ricky Martin: «La copa de la vida»
- Glindesdi, 18.6.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 18.6.2018, 9:30, RTR
Chanzuns per eveniments da sport pon er avair effects positivs per la carriera. Ricky Martin ha gì la fortuna da pudair chantar la chanzun per ils champiunadis mundials da ballape dal 1998 en la Frantscha. Quai n'è però betg stà ina chanzun per franzos, quai è «La copa de la vida», ina cumposiziun da Luis Gómez Escolar, Desmond Child e Draco Rosa. Ricky Martin era sut squitsch, pertge el vuleva far ina chanzun plain emoziuns e temperament latin che plascha als fans da ballape. E quai è gartegià: El ha fatg ina da las meglieras chanzuns da ballape cun text englais e spagnol e cun in video fulminant – e cler: la chanzun ha cuntanschì la parada da hits en 60 pajais.


text:
La notg sin mesemna hai dà ferms urizis en l’entira Svizra. Surtut il Tessin è stà fermamain pertutgà. Per part hai dà enfin 50 liters plievgia per meter quadrat. La lingia da tren tranter Chiasso e Como è pervia da quai stada interrutta la damaun. En il sid dal Tessin èn vegnidas serradas pervia d’auazuns differentas vias sper il Lai da Lugano.
La situaziun en Grischun
Tenor SRF Meteo pudessi dar l'entir di ferma plievgia ed urizis. Quai ch'augmentia il privel per bovas ed inundaziuns. Er regiuns grischunas èn pertutgadas tranter auter la Surselva, la Val dal Rain ed il Mesauc. Sco la polizia chantunala ha confermà envers RTR saja da far quint cun impediments sin via. Per il mument na sajan però naginas vias serradas en il Grischun.
RR novitads 08:00


text:
Dus dad els ch'eran da la partida gia tar la fundaziun èn Rudi Cadisch e Dario De Tann. Els sa regordan anc oz bain e fitg gugent vi da quel temp. In temp plain emoziuns gia quella giada. Els sajan stads ambiziuns, hockey n'era betg mo plausch, ins vuleva gudagnar e rivar vinavant. L’amicizia tranter ils giugaders era dentant adina numer 1. I valeva: In per in e tuts per tuts, raquintan Dario De Tann e Rudi Cadisch.
Cumià suenter 25 onns sco president
La festa era er in cumià d'Arturo Engel, ch'era 25 onns il president dal Hockey Bregaglia. Durant quest temp haja el ramassà bleras regurdientschas. Il cumià era per el collià cun bleras differentas emoziuns - in'accumulaziun da las emoziuns dals ultims 25 onns.


text:
Atri
Atri l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha 10 941 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 91,44 km² e 'na densità de 120 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castilenti, Cellino Attanasio, Città Sant'Angelo (PE), Elice (PE), Montefino, Morro d'Oro, Notaresco, Pineto, Roseto degli Abruzzi, Silvi.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pascal Gamboni n'ha anc vis gnanc’ina cursa
Sco Tuatschin è Pascal Gamboni creschì si en las muntognas. Sia gronda passiun è dentant la musica – uschia ch'el n'ha anc vis gnanc ina cursa da quests campiunadis mundials a San Murezzan. Cunquai ch’el na guardia betg televisiun saja quai ì spersavi ad el. El ha sunà da las 16:00 e las 17:00 sin la Plazza Mauritius davant la chasa communala.
«Quai faschain ina giada en nossa vita»
Prefix existan dapi il 1999. En tut quels onns han els pudì dar numerus concerts. Il concert questa saira sco preband da las Liricas Analas sin il Kulm Parc saja dentant schon in punct culminant en l’istorgia da lur band. Perquai ha la band era filmà lur concert ed edescha lura ina DVD per ils fans ch'han sustegnì els durant tut quels onns. Il film vegn lura publitgà questa primavaira. A l'entschatta han els dentant vulì giudair la saira musicala tut speciala.
«Quai puter n'è betg uschè simpel»
Las Liricas Analas èn probablamain la pli famusa band rumantscha. Els han gia pudì star sin ils pli gronds palcs da festival en Svizra ed han era gia attratg attenziun sur ils cunfins ora. Hits sco «Siemis» ni «Back cun Slang» enconusch’ins era en la Bassa. Venderdi saira han els sunà en il Kulm Park. Curt avant han els visità nus en il studio per in quiz engiadinais.
«Ils proxims onns fa mintgin sia musica»
Giganto & Mattiu han durant l'ultim onn procurà per numerusas festas rumantschas, quai era sur ils cunfins dal chantun ora. Il mix da chant e rap ha era chattà interess tar emetturs da radio ella bassa. Ussa vul Mattiu far in album sulet ed era Giganto va en l'exteriur per trais emnas a far nova musica. Ch’els na fan betg pli ensemen musica na vul betg dir ch’els na han pli bun in cun l’auter, mabain ch’els vulan simplamain realisar lur siemis persunals.
Suenter quests projects da solo èsi bun pussibel ch’els vegnan puspè a far ensemen musica. Quai vegn dentant per ad esser en in pèr onns. Tgi che vul anc ina giada ir a tadlar els sto far quai anc questa primavaira tar in da lur ultims concerts communabels.
RR actualitad 15:00 - 17:00


text:
Serć (giumetrìa)
In dla giumetrìa dal piàṅ, al serć 'l è cla pert dal piàṅ tolta dèint'r in na sircunferèinsa[1].
El só diferèinti pert
El só amśurasiòun
- A savòm dai grēc antîg che 'l π 'l è cla costànt matemàtica ch'la parèśa tùt' eli amśurasiòun dal serć: difât, la lunghèsa dal só râǵ l'è cuntgnùda dàint'r a la só sircunferàinsa un nùmer ed volti:
- Sircunferèinsa
- Dala giumetrìa dal piàṅ a savòm incòr che per catèr l'àrea di polìgon, a s à da fèr la multèplica dal só perìmeter per metê apotéma (A = P × 1/2a); mo pinsènd al serć c'ma ch'al fùs un polìgon c'n un nùmer tant élt ed cô c'ma ch'al fùs mia finî, dòunc'al só râǵ al dvintarèv cumpàgn a 'l só "apotéma", e a cal punt chè a psòm catèr la só àrea a la stèsa manéra di polìgon:
- Àrea
Àngol a 'l sàinter
'L àngol a 'l sàinter, ind un serć, 'l è cl àngol ch'al gh'à la só punta propi in dal sàinter dal serć e i du cô ch'i vàn a śghèr la só sircunferèinsa in du punt ciamê anca estrèm edl àngol.
Àngol a la sircunferèinsa
'L àngol a la sircunferèinsa, ind un serć, 'l è cl àngol ch'al gh'à la só punta 'd lung a la só sircunferèinsa e i du cô ch'i vàn a sghèr sàimper la sircunferèinsa in dū punt, o almànc ùn ch'al la séga e cl èter ch'al la tànś, chi dū punt chè ciamê anca estrèm edl àngol.
In sìm'ai âs cartesiàṅ
In dal sistéma di âs carteśiàṅ x–y, al serć col sèinter in dal coordinèdi (a, b) e 'l râǵ r 'l è 'l insèm ed tùt i punt (x, y) ch'i obedìsen a la scrìta:
Vóś lighèdi
- sircunferàinsa
- curva piàna
- sàinter (giumetrìa)
- piàn (giumetrìa)
- polìgon
- apotéma (giumetrìa)
- trigunumetrìa
Noti e referèinsi
- ↑ (IT) La definisiòun edl Evclîd trascrìta ind un lìb'r ed matemàtica dal 1753 in sìm'a Google e-books.
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Serć (giumetrìa)
Colegamèint estèren
- (EN) C'ma catèr l'àrea 'd un serć spieghê ind un sit ingléś.
- (EN) Al serć spieghê in dal sit MathWorld.


text:
Per Svindal è quai stà l’emprima gidada ch’el ha gudagnà a Val Gardena – tut en tut dentant gia la 30avla victoria d’ina cursa da la cuppa mundiala. Ils skiunz svizzers perencunter tutgan tar quels ch’han pers. Il meglier classà è Marc Gisin sin plazza 18. Il Grischun Carlo Janka è vegnì 24avel cun in retard da 1,84 secundas sin il victur. Puncts hai era dà per in terz Svizzer: Niels Hintermann è vegnì 29avel.
Cumbat Svindal cunter Hirscher
En il classament general maina ussa puspè Aksel Svindal avant l’Austriac Marcel Hirscher. Quai che pudess dentant gia puspè sa midar damaun. Ad Alta Badia datti damaun ed il glindesdi in slalom gigant e quella disciplina para Marcel Hirscher puspè da dominar questa stagiun.


text:
Cun ils reglaments e las cundiziuns da contract vertents dal IOC (International Olympic Committee) èsi irresponsabel da realisar gieus olimpics d’enviern en las Alps. Las consequenzas per l’uman e l’ambient n’èn betg pli supportablas. Il profit economic per paucs chaschuna auts daivets per il maun public e donns gravants da l’ambient. Suenter las experientschas da Turin 2008 e Vancouver 2010 enconuschan ins ils problems dals stabiliments ed indrizs betg pli duvrads e la gronda chargia da debits.
Ils promoturs grischuns d’ina candidatura per ils gieus olimpics d’enviern accentueschan adina puspè ch’els veglian vegnir davent dal gigantissem. Da preschent exista nagut auter ch’in studi davart la realisabladad – natiralmain positiv. Pir suenter ch’ins ha gudagnà la votaziun grischuna dals 3 da mars 2013 vegn alura lantschà in project preliminar che sto surmuntar ils obstachels dal IOC per arrivar a la preselecziun ed eventualmain a la candidatura lubida. Ed en cas ch’ils gieus vegnan concedì al Grischun, na resta anc bler betg liant per il IOC. Sin fundament dals dossiers da candidatura “Tavau 2010” e “Salzburg 2014” sco era “Minca 2018” san ins: il IOC concluda betg mo ses contracts da Host City cun ils organisaturs pir suenter l’attribuziun dals gieus, mabain segirescha era ses dretgs senza resguard. Tut ils giavischs, las affirmaziuns ed empermischuns en il dossier da candidatura daventan alura bainbaud maculatura.
Las votaziuns grischunas davart l’olimpiada San Murezzan e Tavau daventan ina dumonda da cardientscha. Per la propaganda fiss ina candidatura anc buna, din ils ins, ils gieus sezs na vul ins gnanc, mabain ils 30 milliuns francs da la confederaziun. Il meglier scenari è in Na ils 3 da mars 2013, quai custa il pli pauc: mo 5 milliuns francs per palpiri scrit d’experts. Ed in dictat ester entras il IOC croda alura era davent!
Il comité dal Grischun critic visavi l’olimpiada vegn purtà da las organisaziuns grischunas da l’ambient, da la PS, dals Giuvens socialists e da Verda-Grüne Grischun e vegn sustegnì en sia opposiziun cunter in’olimpiada d’enviern en las Alps da las organisaziuns svizras per la protecziun da l’ambient. Dapi l’opposiziun cunter la candidatura per l’olimpiada da Tavau 2010 e da Turitg/Grischun 2014 èsi cler che las organisaziuns per la protecziun da l’ambient na vegnan betg a far part da las organisaziuns purtadras e na vegnan betg a collavurar. Perquai che gieus olimpics d’enviern n’èn ni ecologicamain ni socialmain cumpatibels.


text:
Inhalt
Svizra
-
LafargeHolcim conferma sia finamira da spargn
Il nov gigant da cement fusiunà LafargeHolcim ha confermà sia finamira da spargn. Aifer ils proxims 3 onns vul il concern svizzer-franzos spargnar 1,4 milliardas euros cun far diever da sinergias, communitgescha LafargeHolcim.
In ulteriur punct central saja sa sbassar las expensas d'investiziun. L'entschatta da fanadur avevan suenter ils acziunaris da Holcim er quels da Lafarge da glisch verda al pli grond concern da cement dal mund.
RR novitads 08:00


text:
En tut èn anc 218 tschiervs da sajettar per cuntanscher il plan decidì da l'Uffizi da chatscha dal Grischun. Quai mussan cifras actualas che l'uffizi ha publitgà. Pli che duas terzas dals tschiervs èn da sajettar en las regiuns tranter Panaduz e Landquart ed en il Partenz Anteriur. Il rest, var 60 tschiervs, mancan en las regiuns da Zernez-Ardez e da Suot Funtauna Merla.
Chavriels hai era anc
Chatscha supplementara sin chavriels datti la fin d’emna anc en trais regiuns, dasper a Zernez-Ardez e Suot Funtauna Merla era en il Partenz Anteriur. Var 40 chavriels pudessan ils chatschaders anc sajettar là. En las ulteriuras regiuns grischunas han ils chatschaders sajettà 160 chavriels memia pauc per cuntanscher il plan da sajettar chantunal.
RR novitads 16:00


text:
Benvegnu
L’Istitut
L’AFI é n zënter d’inrescida y consulënza spezialisé sön chestiuns y problems atuai dl monn dl laur dl Südtirol, metü sö dl 1995. Le fin dles ativités de stüde y d’inrescida dl’Afi é da dé n sostëgn tecnich-scientifich por mioré la situaziun economica, soziala y profescionala dles dependëntes y di dependënc.
Porchël laurunse adöm cun i sindacac y les federaziuns soziales dl raiun y ti pitun analises sotes y dac spezifics da adoré pro les tratatives contratuales y d’atres interaziuns a livel economich y politich.
L’istitut, cun a ce Stefan Perini, á süa sënta a Balsan y vëgn finanzié da fonds publics. I organs diretifs é le consëi y la junta sciöche comité esecutif; tramidui é metüs adöm da porsones che rapresentëia les organisaziuns sindacales y soziales locales y la Provinzia autonoma de Balsan.
Funziuns prinzipales y ativités
- Inrescida sön tematiches atuales che reverda le marcé dl laur, les relaziuns industriales y la cualité dl laur
- Analises dles politiches soziales por ci che reverda dantadöt la situaziun dles dependëntes y di dependënc y dles families
- Stüdi sön la parité dles oportunités
- Orientamënc tecnics por sostigní les strategies politiches sön le laur tl Südtirol
- Elaboraziun di materiai didatics sön le dërt dl laur por la jonëza
- Dötes les ativités dl Istitut se conzentrëia sön tematiches atuales che reverda le Südtirol y, sce al vá debojëgn, ince tl contest nazional y internazional.
I stüdi dl Istitut vëgn publicá sides por todësch che por talian sot forma de raporc scientifics, brosciüres, newsletters, comunicac stampa, convëgns y la documentaziun che alda lapró. Les ativités dl’AFI tol ince ite la partezipaziun ativa te grups de laur y organs de consulënza istituzionai a livel provinzial.


text:
Minisguard dals 17.09.2016
- Sonda, 17.9.2016, 17:40
Il tartuffel e la istorgia
Pommes frites, pommes chips, crochettas – il tartuffel magliainsa en tuttas furmas e cumbinaziuns. Ina verdura cun ina lunga istorgia. Il Minisguard raquinta la istorgia dal tartuffel e pertge ch’el ha chaschuna l’entschatta bler mal il venter.
E-Bike
Il velo cun in motor va quasi da sasez. Strusch ston ins far ir las pedellas per sa muventar dad A fin B. En sasez in buna chaussa per scolars cun in lung viadi da scola. Ma uschè simpel n’è quai betg. Uffants sut 16 onns, senza examen da moped na dastgan betg ir cun velos cun in motor. Pertge declerainsa en il Minisguard.


text:
Diàvul
Al Diàvul, cgnusû anc cuma Demòni, l'è cla figùra ch'in dal religiòṅ l'è c'l èsar spirituàl catìṿ, rabî, distrutōr e ch'al cònta sōl dal bali, in cuntràst a Dio, a 'l bèṅ e a la véra.
'L è da spés figurâ cuma 'n óm cun na testa ad cavròṅ, i còran, la cóa e dagl'ali négri.
Urìgin dla paròla
- La paròla diàvul la daśvèṅ da 'l latìn diabŏlus, tradusiòṅ fin da 'l inìsi dal tèrmin grèc AιάBoλoς, diábolos, ("calugnadōr"), a sò vòlta tradusiòṅ d'l èbraic Saṭan (nemìg).
- La paròla demòni la daśvèṅ da 'l latìn daemonium tradusiòṅ dal tèrmin grèc daimónion ("ch'al fà part di dio").
Pruvèrbi e mōd ad dir
- Avér al diàv'l adòs: èsar agitâ, a n star mai férum, specialmènt druâ p'r i putèṅ.
- Pòvar diàvul: a s diś quand a s dascór 'd un puvrét o 'd un óm dasfurtunâ.
- Bòṅ diàvul: a s diś quand a s dascór 'd un óm dimóndi bòṅ.
- Al diàvul 'l è andâ in dal Mantṿàṅ (o Al diàvul 'l è andâ a durmìr): quand a sucéd un quèl ch'a lasa a bóca vèrta, na ròba ch'la surprénd.
- Al diàvul a n è pò minga brut cuma i al faṅ: quand na ròba la n è minga bruta cum i vólan far crédar.
- Descorànd dal diàvul a in salta fòra i còran: al ciacaràr 'd un quèl in dal méntar ch'al salta fóra.
- Avér-ag un diàvul per cavî: ésar dimòndi arliâ e cunfûś.
- Avér-ag al diàvul in corp: balàr c'ma 'n màt.
- Far al trentadiàvul: far dla féra.
- Èsar in tri diàvul: èsar in pòca brigàda e anca 'n pò sfigàda.
- Catàr insèm al diàvul e l'àqua santa: al sacher e 'l profàṅ ch'i van a brasèt.
- Al diàvul al fa 'l pgnàti mo mìa i cuêrć: al 'riva in dû 'l gh'la cava.
- Savér-an òna più dal diàvul: ésar pîṅ 'd idèi.
- A n ésar pò mìa al diàvul: a n ésar mìa pò 'csè mal.
- Far 'l avucât dal diàvul: dascòrar per forsa cont'r a chi àtar.
- Tōr-an a 'l póvar e dàr-an a 'l rìc, al diàvul al rìd: al diàvul al stà dala part dl'ingiustìsia.


text:
Surtut l'administraziun da facultad saja creschida cumpareglià cun l'emprim quartal, communitgescha la Credit Suisse. Er l'investmentbanking però haja purtà in resultat solid. Il quartal avant aveva in chastì da milliardas en ils Stadis Unids smatgà la CS en las cifras cotschnas cun in minus da 700 milliuns.
Nova strategia per la CS
Sco quai ch'il CEO da la banca Tidjane Thiam ha annunzià, saja el vid elavurar ina nova strategia per la banca gronda. Latiers vegnia er examinà l'optimaziun dals secturs da fatschenta. Fin la fin da l'onn duai la nova strategia esser pronta. Tenor in rapport da la «Financial Times» ha Thiam ditg envers investiders ch'el veglia rinforzar l'administraziun da facultad cun acuqists supplementars.
RR novitads 07:00


text:
Las novas reglas en la liga naziunala da hockey pretendan ch'ils gieus da playoff vegnan, en cas da pari, prolungads enfin ch'i dat in gol. E quai senza sajettar penaltis. Las partidas pon perquai ir pli ditg.
La Viafier retica VR spetga dentant be enfin l'ina da notg. Alura parta il tren spezial per Cuira. Tenor la pledadra da la Retica, Yvonne Dünser, avess quai da tanscher.
Sper il tren spezial da Tavau a Cuira porscha la Retica a partir dals mezfinals er ina colliaziun speziala en l'Engiadina.
Dapli tar ils viadis da tren
RR actualitad 07:10


text:
Sophie Hunger vs. Seven
- Venderdi, 24.6.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 24.6.2016, 19:00, RTR
Duas corifeas dal pop helvetic en cuntrast.
Ella cultivescha in tun chantunà ed alternativ sin autischem nivel, el sa noda virtuusamain en il funk e soul à l'americana; ella ha briglià sin tribunas a Paris ed a Glastonbury, el ha fatg furora en l'emissiun tudestga «Sing meinen Song»; ella ha ensasez num Emilie Welti, el Jan Dettwyler, ma enconuschents èn ils dus sut lur nums d'art, Sophie Hunger (foto) e Seven, dus artists svizzers incumparabels en cumparegliaziun.
Redacziun: Benedetto Vigne


text:
Son Giusep è in sontg cun in pensum spezial: El è stà il bab nutrider da Jesus. Pia ina persuna centrala en la vita da Jesus. Er en la baselgia catolica ha el ina muntada speziala ed ina tscherta impurtanza. En il Grischun han dudesch baselgias son Giusep sco patrun.
RTR sa deditgescha als Giuseps e las Giuseppas
Durant l'entir di datti adina puspè la pussaivladad da gratular a persunas che han il prenum Giuseppa, Giuseppina u Giusep. Tranter las 11 e las 12 datti diversas contribuziuns davart il di dal num da Giusep.
En Surselva datti schizunt in'uniun da Giuseps e Giuseppas che fan onur al sontg. Ils 19 da mars vegnan els ensemen e festiveschan communablamain lur patrun.
Uniun da Giuseps e Giuseppas
L’uniun dals Giuseps e da las Giuseppas da Sedrun datti dapi 28 onns. L’entschatta eran els anc passa 100 commembers, ozendi anc circa 45. Ina commembra è la Seppa Gisler che avess atgnamain num Josefa ed ha 85 onns. Da mattatscha avess ella gugent gì in num da dunnas, sco Maria, Rita u Antonia. Ed era en la Bassa ha ella gì inqual problems cun la pronunzia da ses num. Dà vinavant il num a ses uffants u als biadis n’ha ella betg. Oz festivescha l’uniun dals Giuseps e da las Giuseppas da Sedrun il numalizi cun ina messa ed in gentar communabel. E suenter vegn dà in scart troccas.
Son Giusep vala sco patrun dals mistergners, en spezial quel dals lainaris (marangun). El è però er in dals paucs sontgs che vegnan celebrads dapli che ina giada da la baselgia. Uschia vegn el er anc festivà il prim da matg, il di da lavur. Quai n'è nagina casualitad cun quai ch'el è il patrun dals lavurers.
RR actualitad 06:00


text:
Scundarōla
La scundarōla 'l è 'n śōg ch'a gh'piêś fèr ai putèin quand i gh'àn soquànt post in dû 'ndèr a lughèr-es.
El règhli egl'ìn mìa cumplichèdi, tant che a scundarōla i gh'śóghen anca i putèin dimòndi cìc: un ragasōl a bśògna ch'al còunta atâc a la "pòma" o "tana" per soquànt poc tèimp, dgènd di nùmer o anca na filastróca, mèinter che i só amîg i van a lughèr-es in di post più misteriōś (mo anca dedrē a na scrâna, a và bèin 'l istès): al tèimp ed catèr-i e ciamèr-i a la tana, al dēv èser più curt ch'i n'gh'la chèven prìma lōr ed rìvèr a fer pòma; altrimèinti i vìnsen chi èter e a tè at tòca sèimper 'd stèr lè a cuntèr.
Manéri 'd dìr
(EGL) "Chi è dàint'r è dàinter, chi è fóra è fóra"[1]: a s dîś prìma 'd partìr a serchèr i ragasō lughê.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (IT) La vóś in sìm'a la Treccani.