text:
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Terminologia (Citar)
(auct. David Englmeier | Filip Hristov | Thomas Krefeld | Stephan Lücke | Christina Mutter | Florian Zacherl)
Tags: Tecnologia d'infurmaziun
Territori da perscrutaziun (Citar)
In'istorgia cumplessiva e coerenta da las Alps n'è anc betg vegnida preschentada fin qua ("Eine umfassende und kohärente Geschichte der Alpen wurde bisher noch nicht vorgelegt", http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8569.php); plitost concurran differentas definiziuns da las Alps pertutgant il spazi natiral, l'economia e la politica ("naturräumliche" und "wirtschaftlich-politische Alpendefinitionen", Bätzing 1997, 23 f.). Confurm ad ina confinaziun transparenta e pragmatica è il territori da perscrutaziun da quest project vegnì mess a pèr cun il champ d'applicaziun cleramain circumscrit da la Convenziun da las Alps. Las inconsistenzas tranter ils stadis commembers ("Inkonsistenzen zwischen den Mitgliedstaaten", Bätzing 1997, 31) ch'èn definidas là èn vegnidas acceptadas; ellas pertutgan la regiun prealpina bavaraisa (ch'è inclusa), territoris pli gronds a l'ur da las Alps sco l'Emmental u la Part Sura Turitgaisa ch'èn exclus ("größere randalpine Gebiete wie das Emmental oder das Zürcher Oberland", Bätzing 1997, 32) sco era la manipulaziun cun intginas citads pli impurtantas a l'ur da las Alps: Lucerna e Salzburg èn inclusas, Graz e Biella dentant exclusas. Il perimeter da la Convenziun da las Alps pò vegnir chargià giu qua. La vaira finamira dal project è dentant quella da registrar las Alps en quest rom definì formalmain sco spazi linguistic-cultural e da represchentar la sumeglientscha dals lieus appartegnents.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Context extralinguistic
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Context extralinguistic
Tipisaziun (Citar)
La carta interactiva pussiblitescha a l'utilisader da tschertgar trais differents 'tips' linguistics. Mintga 'tip' è d'interpretar sco ina classa d'expressiuns linguisticas; cun quai duai la varietad nunsurvesaivla da las variantas linguisticas numerusas vegnir structurada en maniera survesaivla. I vegnan duvrads criteris fonetics, morfologics e – en il cass dal 'tip da basa' – criteris da l'istorgia da la lingua. La tipisaziun da las datas linguisticas georeferenziadas fa part da las pretaisas fundamentalas da VerbaAlpina. Per quai vegnan, nua ch'igl è pussaivel, extratgs en in emprim pass sunter la transcripziun tokens ('pleds singuls') da las datas d'entrada che vegnan lura registrads en il champ da la banca da datas da medem num.
El center dagl interess da VerbaAlpina stat la tipisaziun morfologica dal material linguistic collectà. In tip morfologic vegn definì da la congruenza da las caracteristicas suandantas: famiglia da linguas – spezia da pled – pled simpel vs. pled affixà – genus – tip da basa lexicala. La furma numinala dal tip morfologic s'orientescha finalmain als lemmas correspundents da lexicons da referenza tschernids (v. sut).
Tras l'assegnaziun ad in tip da basa lexical cuminaivel vegn clera la parentella da tut ils tips morfolexicals unids – era sur ils cunfins linguistics ora. Uschia sa laschan assegnar ils nomens e verbs suandants (che n'èn betg descrits qua en detagl) ad in tip da basa unic: malga (ALP, MUVEL), malgaro (SIGNUN), malghese (PASTUR), immalgare (CHARGIAR L'ALP), dismalgare (STGARGIAR). Il tip da basa lexical na palaisa dentant nagut sin l'istorgia da pled d'in tip morfolexical singul: i sto mintgamai vegnir elavurà separadamain sch'in tip cun etimon latin-neolatin ch'oz è cumprovà en il territori linguistic german ni sloven, sco p.ex. sloven bajta 'chasa simpla', deriva da substrat anteriur local u plitost da contact linguistic neolatin pli recent. Per questa raschun vegn evitada la designaziun "etimon" en quest context cunquai ch'ella sa referescha per princip al prestadi istoric immediat d'in pled; tuttina è il tip da basa lexical en blers cas per propi era l'etimon d'in tip morfolexical.
Ils tips morfolexicals furman la categoria dirigenta en l'administraziun da las datas linguisticas. Els èn cumparegliabels als lemmas da la lexicografia. Tras ils criteris surmenziunads, solids e bain operaziunalisabels pon ins reducir p.ex. ils quatter tips fonetics barga, bark, margun, bargun cun la significaziun TEGIA D'ALP, STALLA D'ALP a trais tips morfolexicals.
L'appartegnientscha dals tips morfolexicals a las famiglias da linguas (gem., roa., sla.) dependa da la funtauna respectiva; ella resulta automaticamain tras ils infurmants e vegn notada correspondentamain en la banca da datas en il cas da datas d'atlas u dicziunaris ch'èn stadas registradas tradiziunalmain. En il cas da las datas che VerbaAlpina releva sez tras crowdsourcing inditgeschan ils infurmants lur appartegnientscha linguistica resp. dialectala che vegn cumprovada en il cas ideal quantitativamain; il dumber dals infurmants confermativs daventa uschia in instrument per la validaziun da datas.
Tips morfolexicals èn limitads ad ina famiglia da linguas. Quai caschuna la dumonda suandanta: tgei furma vegn duvrada per represchentar in tip morfolexical en la funcziun da retschertga da la charta interactiva? Pertutgant la famiglia da linguas germana e la famiglia da linguas slava è la resposta plitost simpla; omaduas èn represchentadas be d'ina lingua standardisada ('Deutsch' [deu] resp. 'Slowenisch' [slo]). Ils tips morfolexicals pon vegnir represchentads en furma da lur variantas da la lingua da standard, evidentamain sut la cundiziun ch'i dat equivalents dal tip en la lingua da standard. Uschia pon p.ex. ils tips fonetics correspundents da l'aleman e dal bavarais ch'èn variantas da la furma da standard
vegnir clamads tranter questa furma da standard. Sch'i na dat betg variantas da standard per in tip, vegni fatg diever dals lemmas dals gronds dicziunaris da referenza dialectals (Idiotikon, WBÖ).
En il cas da la famiglia da linguas neolatina è la situaziun zunt pli cumplexa pervia da las linguas minoritaras numerusas, parzialmain betg avunda standardisadas. Per raschuns pragmaticas è vegnida tschernida la soluziun suandanta: tut ils tips morfolexicals vegnan, sche existents, represchentads da furmas da standard franzosas e talianas. Uschia pon p.ex. tut ils tips fonetics ch'èn variantas da beurre/burro 'paintg' vegnir clamads tranter questas duas furmas; TLF e Treccani fan da dicziunaris da referenza. Sche be ina da questas duas linguas da standard ha ina varianta correspundenta, cumpara mo questa, sco en il cas da ricotta (l'appartegnientscha al talian vegn inditgada da la convenziun da notaziun -/ricotta). Sch'i na dat betg ina varianta dal tip en nagina da las duas linguas da referenza neolatinas, vegni fatg diever dal lemma d'in diciziunari da referenza dialectal, sco p.ex. LSI. En cas ch'i na dat nagins lemmas vardaivels en dicziunaris dialectals, propona VerbaAlpina in tip da basa che vegn represchentà graficamain da la sigla 'VA'.
Igl è previs da tipisar il material linguistic era foneticamain. Quest pass è dentant periferic e na vegn betg realisà consequentamain. La categoria correspundenta è indispensabla surtut perquai ch'atlas linguistics (p.ex. SDS e VALTS) e dicziunaris documenteschan mintgatant mo tips fonetics. Tar la tipisaziun fonetica vegnan ils tokens classifitgads tenor criteris da la fonetica istorica (champ da la banca da datas 'phon_typ'). In exempel tipic (da l'AIS 1204 LA PANNA | RAHM | CRÈME):
I fa segn tenor la fonetica da distinguer las variantas da sun inizial [kr-] e [gr-] sco er las variantas da vocal accentuà [a], [e] e [o] davant [m].
In'automatisaziun da la tipisaziun fonetica sin basa dad algoritmus Levenshtein e soundex vegn examinada e sche pussaivel realisada.
Tras la tipisaziun (furmaziun da classas) daventa la varietad da datas pli e pli survesaivla; i vala pia la regla: dumber dals tokens > dumber dals tips fonetics > dumber dals tips morfolexicals > tip da basa. Ins remartgia dentant il cas extrem d'ina cumprova suletta (hapax) che correspunda ad in token, in tip fonetic ed in tip morfolexical sco unic represchentant d'in tip da basa. Eventualmain èsi raschunaivel da filtrar ora talas furmas da hapax da la preschentaziun.
(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
El center dagl interess da VerbaAlpina stat la tipisaziun morfologica dal material linguistic collectà. In tip morfologic vegn definì da la congruenza da las caracteristicas suandantas: famiglia da linguas – spezia da pled – pled simpel vs. pled affixà – genus – tip da basa lexicala. La furma numinala dal tip morfologic s'orientescha finalmain als lemmas correspundents da lexicons da referenza tschernids (v. sut).
Tras l'assegnaziun ad in tip da basa lexical cuminaivel vegn clera la parentella da tut ils tips morfolexicals unids – era sur ils cunfins linguistics ora. Uschia sa laschan assegnar ils nomens e verbs suandants (che n'èn betg descrits qua en detagl) ad in tip da basa unic: malga (ALP, MUVEL), malgaro (SIGNUN), malghese (PASTUR), immalgare (CHARGIAR L'ALP), dismalgare (STGARGIAR). Il tip da basa lexical na palaisa dentant nagut sin l'istorgia da pled d'in tip morfolexical singul: i sto mintgamai vegnir elavurà separadamain sch'in tip cun etimon latin-neolatin ch'oz è cumprovà en il territori linguistic german ni sloven, sco p.ex. sloven bajta 'chasa simpla', deriva da substrat anteriur local u plitost da contact linguistic neolatin pli recent. Per questa raschun vegn evitada la designaziun "etimon" en quest context cunquai ch'ella sa referescha per princip al prestadi istoric immediat d'in pled; tuttina è il tip da basa lexical en blers cas per propi era l'etimon d'in tip morfolexical.
Ils tips morfolexicals furman la categoria dirigenta en l'administraziun da las datas linguisticas. Els èn cumparegliabels als lemmas da la lexicografia. Tras ils criteris surmenziunads, solids e bain operaziunalisabels pon ins reducir p.ex. ils quatter tips fonetics barga, bark, margun, bargun cun la significaziun TEGIA D'ALP, STALLA D'ALP a trais tips morfolexicals.
L'appartegnientscha dals tips morfolexicals a las famiglias da linguas (gem., roa., sla.) dependa da la funtauna respectiva; ella resulta automaticamain tras ils infurmants e vegn notada correspondentamain en la banca da datas en il cas da datas d'atlas u dicziunaris ch'èn stadas registradas tradiziunalmain. En il cas da las datas che VerbaAlpina releva sez tras crowdsourcing inditgeschan ils infurmants lur appartegnientscha linguistica resp. dialectala che vegn cumprovada en il cas ideal quantitativamain; il dumber dals infurmants confermativs daventa uschia in instrument per la validaziun da datas.
Tips morfolexicals èn limitads ad ina famiglia da linguas. Quai caschuna la dumonda suandanta: tgei furma vegn duvrada per represchentar in tip morfolexical en la funcziun da retschertga da la charta interactiva? Pertutgant la famiglia da linguas germana e la famiglia da linguas slava è la resposta plitost simpla; omaduas èn represchentadas be d'ina lingua standardisada ('Deutsch' [deu] resp. 'Slowenisch' [slo]). Ils tips morfolexicals pon vegnir represchentads en furma da lur variantas da la lingua da standard, evidentamain sut la cundiziun ch'i dat equivalents dal tip en la lingua da standard. Uschia pon p.ex. ils tips fonetics correspundents da l'aleman e dal bavarais ch'èn variantas da la furma da standard
En il cas da la famiglia da linguas neolatina è la situaziun zunt pli cumplexa pervia da las linguas minoritaras numerusas, parzialmain betg avunda standardisadas. Per raschuns pragmaticas è vegnida tschernida la soluziun suandanta: tut ils tips morfolexicals vegnan, sche existents, represchentads da furmas da standard franzosas e talianas. Uschia pon p.ex. tut ils tips fonetics ch'èn variantas da beurre/burro 'paintg' vegnir clamads tranter questas duas furmas; TLF e Treccani fan da dicziunaris da referenza. Sche be ina da questas duas linguas da standard ha ina varianta correspundenta, cumpara mo questa, sco en il cas da ricotta (l'appartegnientscha al talian vegn inditgada da la convenziun da notaziun -/ricotta). Sch'i na dat betg ina varianta dal tip en nagina da las duas linguas da referenza neolatinas, vegni fatg diever dal lemma d'in diciziunari da referenza dialectal, sco p.ex. LSI. En cas ch'i na dat nagins lemmas vardaivels en dicziunaris dialectals, propona VerbaAlpina in tip da basa che vegn represchentà graficamain da la sigla 'VA'.
Igl è previs da tipisar il material linguistic era foneticamain. Quest pass è dentant periferic e na vegn betg realisà consequentamain. La categoria correspundenta è indispensabla surtut perquai ch'atlas linguistics (p.ex. SDS e VALTS) e dicziunaris documenteschan mintgatant mo tips fonetics. Tar la tipisaziun fonetica vegnan ils tokens classifitgads tenor criteris da la fonetica istorica (champ da la banca da datas 'phon_typ'). In exempel tipic (da l'AIS 1204 LA PANNA | RAHM | CRÈME):
I fa segn tenor la fonetica da distinguer las variantas da sun inizial [kr-] e [gr-] sco er las variantas da vocal accentuà [a], [e] e [o] davant [m].
In'automatisaziun da la tipisaziun fonetica sin basa dad algoritmus Levenshtein e soundex vegn examinada e sche pussaivel realisada.
Tras la tipisaziun (furmaziun da classas) daventa la varietad da datas pli e pli survesaivla; i vala pia la regla: dumber dals tokens > dumber dals tips fonetics > dumber dals tips morfolexicals > tip da basa. Ins remartgia dentant il cas extrem d'ina cumprova suletta (hapax) che correspunda ad in token, in tip fonetic ed in tip morfolexical sco unic represchentant d'in tip da basa. Eventualmain èsi raschunaivel da filtrar ora talas furmas da hapax da la preschentaziun.
(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Transcripziun (Citar)
Ils materials linguistics vegnan reproducids graficamain en moda dubla per ademplir ils dus princips cuntracurrents da la fidaivladad a la funtauna e da la cumparegliabladad facila:
(1) Versiun d'entrada en la transcripziun originala
En il portal da VerbaAlpina vegnan reunidas funtaunas che derivan da tradiziuns da rom differentas (romanistica, germanistica, slavistica) e che represchentan las fasas istoricamain differentas da la perscrutaziun dialectologica; inqualas datas lexicograficas èn vegnidas relevadas a l'entschatta dal tschientaner passà (GPSR) ed autras pir avant paucs onns (ALD). Perquai èsi necessari dal punct da vista istoric ed epistemic da respectar la transcripziun originala per la pli gronda part. Per raschuns tecnicas èsi dentant nunpussaivel da mantegnair tschertas convenziuns en furma nunmidada. Quai vala en particular per la cumbinaziun da caracters da basa ('bustabs') e segns diacritics, sco p.ex. cura ch'in segn per l'accentuaziun è posiziunà sur in segn per lunghezza sur in vocal sur in segn per armonia (Code beta). Questas convenziuns vegnan transformadas en sequenzas linearas da caracters tras transcripziuns tecnicas mintgamai definidas duvrond exclusivamain segns ASCII (uschenumnà Code beta). Faschond la codaziun beta pon ins nizzegiar fin in tschert grad sumeglientschas graficas intuitivamain chapiblas tranter diacritics originals e las currespundenzas ASCII; ellas èn mnemotenicamain favuraivlas.
(2) Versiun output en IPA
Confurm a la cumparegliabladad ed èra a la favuraivladad per ils utilisaders è plinavant giavischaivla la sortida en ina transcripziun unitara. Tut ils beta codes vegnan a vegnir transferids en segns IPA tras rutinas da substituziun specificas. Intginas paucas incumpatibilitads ch'èn dentant inevitablas resultan oravant tut, cura ch'en la transcripziun d'entrada en IPA correspundan dus caracters da basa differents ad in caracter da basa specifitgà cun diacritics. Quai vala surtut areguard il grad d'avertura dals vocals, nua che p.ex. ils caracters da basa   e   en colliaziun cun il punct d'armonia ed in u dus crutschets d'avertura pussibiliteschan da represchentar sis grads d'avertura en la seria palatala; en la codaziun beta èn quai ils suandants: i – i( – i((– e?-- e – e(– e((. Per reproducir quels stattan en IPA mo quatter caracters da basa a disposiziun: i – ɪ – e – ɛ.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun
(1) Versiun d'entrada en la transcripziun originala
En il portal da VerbaAlpina vegnan reunidas funtaunas che derivan da tradiziuns da rom differentas (romanistica, germanistica, slavistica) e che represchentan las fasas istoricamain differentas da la perscrutaziun dialectologica; inqualas datas lexicograficas èn vegnidas relevadas a l'entschatta dal tschientaner passà (GPSR) ed autras pir avant paucs onns (ALD). Perquai èsi necessari dal punct da vista istoric ed epistemic da respectar la transcripziun originala per la pli gronda part. Per raschuns tecnicas èsi dentant nunpussaivel da mantegnair tschertas convenziuns en furma nunmidada. Quai vala en particular per la cumbinaziun da caracters da basa ('bustabs') e segns diacritics, sco p.ex. cura ch'in segn per l'accentuaziun è posiziunà sur in segn per lunghezza sur in vocal sur in segn per armonia (Code beta). Questas convenziuns vegnan transformadas en sequenzas linearas da caracters tras transcripziuns tecnicas mintgamai definidas duvrond exclusivamain segns ASCII (uschenumnà Code beta). Faschond la codaziun beta pon ins nizzegiar fin in tschert grad sumeglientschas graficas intuitivamain chapiblas tranter diacritics originals e las currespundenzas ASCII; ellas èn mnemotenicamain favuraivlas.
(2) Versiun output en IPA
Confurm a la cumparegliabladad ed èra a la favuraivladad per ils utilisaders è plinavant giavischaivla la sortida en ina transcripziun unitara. Tut ils beta codes vegnan a vegnir transferids en segns IPA tras rutinas da substituziun specificas. Intginas paucas incumpatibilitads ch'èn dentant inevitablas resultan oravant tut, cura ch'en la transcripziun d'entrada en IPA correspundan dus caracters da basa differents ad in caracter da basa specifitgà cun diacritics. Quai vala surtut areguard il grad d'avertura dals vocals, nua che p.ex. ils caracters da basa   e   en colliaziun cun il punct d'armonia ed in u dus crutschets d'avertura pussibiliteschan da represchentar sis grads d'avertura en la seria palatala; en la codaziun beta èn quai ils suandants: i – i( – i((– e?-- e – e(– e((. Per reproducir quels stattan en IPA mo quatter caracters da basa a disposiziun: i – ɪ – e – ɛ.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun


c: text/html

text:
Alessandro Manzoni
Alessandro Manzoni (nasciu' a Milan dl 1785, mort a Milan dl 1873) fova un di majeri poec y scritëures talians.
Si opera plu cunesciuda fova i "Promessi sposi" , roman de carater storich y moral sun la situazion dla Lombardia sota l guviern spanuel y la desdites y aventures di nevices Renzo y Lucia. Tl medemo tëmp fovel nce n model dl renuvamënt linguistich y stilistich talian tl Otcënt.
De cunvinzions religëuses sotes, fova l autor nce n sostenidëur sterch di ideai dl Risorgimento, che a' nce ispira' trueprs de si operes.
L fova nce autor teatral, ulon tlo lecurde' l " Adelchi "y l " Conte di Carmagnola".
Scialdi cunesciuda ie si Ode " Il cinque maggio", dedicheda ala mort y al lecord de Napoleon.
N possa l cunscidre' coche autor danter Iluminism y Romantizism, ma segurmënter iel ëurmei n "classich" dla leteratura taliana.
== Plates cunliedes ==
Leteratura

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Balmücia
Balmücia (Balmucia in Piemuntes; Balmuccia in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 114 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,2 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes el se tröva in de la Valsesia arent al punt induve 'l riaa Sermenza el finiss in del Sesia. Inultra el gh'ha una fraziun, ciamada Guaifola. L'è tacaa ai cumün de Buciulèi, Cravajan-a, Rossa, Scua e Vuca.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Balmücia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En las suprastanzas communalas dal chantun Grischun importa la quota da dunnas actualmain 21 pertschient, en ils parlaments communals 22 ed en las cumissiuns da gestiun 31 pertschient. Dals 101 presidis èn actualmain 14 en ils mauns da dunnas. A quests resultats vegn ina retschertga actuala.
A chaschun dal giubileum da 50 onns dal dretg da votar da las dunnas sin plaun federal ha il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, schef dal Departament da finanzas e vischnancas, beneventà l'onn passà las presidentas communalas grischunas en uffizi ad in barat. En quest connex ha el incumbensà l'Uffizi da vischnancas (UV) d'eruir sistematicamain la quota da dunnas en las autoritads communalas las pli impurtantas e d'actualisar annualmain questa retschertga. L'emprima retschertga sa basa sin las datas dal di da referenza, il 1. da schaner 2022. La retschertga resguarda las suprastanzas communalas, ils parlaments communals e las cumissiuns da gestiun da las vischnancas politicas. Per pudair demussar il svilup sur in temp pli lung, vegn la retschertga da qua davent actualisada annualmain.
Cleramain sutrepreschentadas en las autoritads
Betg mo en las autoritads chantunalas (Cussegl grond e Regenza) n'è la populaziun feminina actualmain sutrepreschentada cleramain, mabain er en las executivas da las vischnancas politicas. Mo 112 da tut en tut 553 sezs en las suprastanzas vegnan occupads da dunnas. La pli auta quota da dunnas en las suprastanzas communalas ha la regiun Plessur cun ina quota dad exact in quart. En las trais regiuns (Alvra, Bernina, Landquart) na sa chattan naginas dunnas a la testa da las suprastanzas communalas. En la regiun Plessur vegnan duas da las quatter vischnancas manadas da dunnas. Da presidentas communalas disponan actualmain las 14 vischnancas dad Arosa, Panaduz, Cazas, Churwalden, Fideris, Furna, Glion, Masagn, Puntraschigna, San Vittore, Seewis, Segl, Urmagn e Val Müstair.
Per il mument enconuschan 17 vischnancas grischunas in parlament, quai sco cumplettaziun u remplazzament da la radunanza communala. Entant ch'il parlament da la vischnanca da Samignun sa cumpona exclusivamain dad umens, fan part set dunnas dal parlament communal da Tavau che dumbra en tut 17 commembras e commembers. En ils 17 parlaments importa la quota da dunnas en total 22 pertschient. In pau meglier guarda la situaziun ora en las cumissiuns da gestiun cun ina quota da dunnas da 31 pertschient; 102 dunnas èn – dasper 226 umens – activas en ina da questas cumissiuns impurtantas.
Effect d'attracziun tras las elecziuns dal Cussegl grond e da «PROMO Femina»
Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb è persvadì che las elecziuns dal Cussegl grond 2022 vegnan ad avair er in effect che promova las dunnas. «L'engaschament politic da las partidas da pudair preschentar uschè bleras candidatas e candidats per las elecziuns dal parlament chantunal sco pussaivel, dastgass generalmain augmentar la quaida sin in uffizi politic.» Ultra da quai spera il chantun ch'il project «PROMO Femina» ch'el sustegna, vegnia gia bainbaud a purtar fritgs.
Cun «PROMO Femina» vulan la Scola auta spezialisada dal Grischun e tschintg biros d'egualitad chantunals augmentar l'engaschament politic da dunnas sin plaun communal. Uschia pon ins far frunt a la sutrepreschentanza feminina ed ademplir meglier la pretensiun publica per diversitad e per egualitad. Sco ulteriura finamira duai vegnir garantì – cun il sustegn tar l'occupaziun d'uffizis – che las vischnancas funcziunian a lunga vista.
Agiunta:
Represchentanza da las dunnas en suprastanzas communalas dal Grischun 2022
Infurmaziuns:
Responsabladad: Departament da finanzas e vischnancas


text:
Il project VerbaAlpina è vegnì concepì da bell'entschatta en consideraziun da l'abilitad al web, pertge ch'el vul contribuir cleramain al transferiment da las tradiziuns umanisticas etablidas, pli exactamain da la geolinguistica, a las scienzas umanas digitalas.
Quai signifitgescha:
(1) La basa empirica da la perscrutaziun consista en datas (cfr. Schöch 2013), qvd. en unitads codadas e structuradas u silmain structurablas digitalmain); i sa tracta per part da datas gia publitgadas e digitalisadas secundaramain (sco p.ex. ils materials dals atlas pli vegls), per part dentant er da datas ch'èn da rilevar danovamain. Areguard ils concepts relevants aspiran ins a dumbers da datas uschè vasts sco pussaivel. La metoda è pia quantitativa e per gronda part inductiva.
(2) La communicaziun da perscrutaziun succeda sut las condiziuns medialas da l'internet. Quai porscha en emprima lingia la pussaivladad d'entretschar medias differentas (scrittira, fotografias, video e sun) ipertextualmain; vinavant pon las persunas che sa participan al project sco perscrutaders (surtut sco partenaris da project) e/u sco infurmants communitgar e cooperar cuntinuadamain tranter pèr.
(3) Cun quai fan ins l'offerta a perscrutaders interessads da participar al svilup da questa plattafurma scientifica e collavurativa. Questa perspectiva è nizzaivel e mana vinavant en almain dubel resguard: ella lubescha d'integrar plazzas differentas e – oravant tut – da far avanzar l'encruschament constructiv da tecnologia d'infurmaziun e geografia linguistica cun resursas publicas senza stuair recurrer al support (problematic dal punct da vista giuridic ed economic) da firmas dad IT privatas.
(4) La savida relevanta per il project po vegnir accumulada e modifitgada cuntinuadamain er per spazis da temp pli lungs, schebain che la garanzia dad ina disponibilitad duraivla è anc greva da realisar (cfr. latiers l'infrastructura da perscrutaziun impurtanta CLARIN-D http://de.clarin.eu/de/home.html). En mintga cass n'è la publicaziun dals resultats sin mediums da support concrets (cudeschs, DCs u DVDs) betg pli in in intent central; tuttina vegn stgaffida in'opziun da stampa secundara uschia sco la lexicografia online la porscha mintgatant, uschia p.ex. il Tesoro della Lingua Italiana delle Origini exemplaric.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Tecnologia d'infurmaziun
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Scienzas umanas digitalas (Citar)
Semantica (Citar)
La structuraziun digitala da las datas ('grad da digitalisaziun D 3':
grafica: Stephan Lücke
Sa basond sin las relaziuns da concept che cumparan uschè pon ins skizzar il profil seminatic sincron da mintga expressium polisema; las pli impurtantas furmas da polisemia vegnan numnadas sutvart.
- igl è polisemia taxonomica, sch'in'expressiun designescha tant concepts reciprocamain surordinads sco subordinads.
- igl è polisemia meronimica, sch'in'expressiun designescha tant connex dals fatgs complex ('entir') sco er constituentas da quests connex ('parts'); uschè vegn l'ALP sco la part da la muntonga impurtanta per ils purs savens designada simplamain sco 'muntogna':
Denominaziun meronimica dal concept ALP sco part da la muntogna tras transmissiun da la denominaziun a l'entir
Da l'autra vart vegn l'ALP sco entir economic (cun tut che far part da quai) denominada d'expressiuns che stattan atgnamain be per cumponentas da l'economia d'alp:
- igl è polisemia metonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che designeschan 'parts' differentas a l'intern dal medem 'entir'; uschia appartegnan t.a. il MUVEL, EDIFIZIS per il PERSUNAL e per il muvel, in CLAUS e.u.v. a l'ALP. Tut las cumponentas numnadas pon vegnir designadas en differents dialects locals neolatins dal tip morfolexical neolat. mandra:
Significaziuns metonimicas dal tip morfolexical neolat. mandra
- Igl è polisemia metaforica, sch'in'expressiun designescha concepts da champs differents che n'èn betg en connex in cun l'auter. Sulettamain il concept GROMA vegn designà da las metafras resp. cumparaziuns suandantas:
Il terz tip mussa fitg en bella moda che er metafras pon esser derasadas sur ils cunfins da famiglia da linguas ora; en quest cas represchentan tud. Pelz e neolat. pelliccia ultra da quai il medem tip da basa, numnadamain latin pellīcia, la furma feminina d'in adjectiv denominal dal lat. pellis 'pel'.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
grafica: Stephan Lücke
Sa basond sin las relaziuns da concept che cumparan uschè pon ins skizzar il profil seminatic sincron da mintga expressium polisema; las pli impurtantas furmas da polisemia vegnan numnadas sutvart.
- igl è polisemia taxonomica, sch'in'expressiun designescha tant concepts reciprocamain surordinads sco subordinads.
- igl è polisemia meronimica, sch'in'expressiun designescha tant connex dals fatgs complex ('entir') sco er constituentas da quests connex ('parts'); uschè vegn l'ALP sco la part da la muntonga impurtanta per ils purs savens designada simplamain sco 'muntogna':
Denominaziun meronimica dal concept ALP sco part da la muntogna tras transmissiun da la denominaziun a l'entir
Da l'autra vart vegn l'ALP sco entir economic (cun tut che far part da quai) denominada d'expressiuns che stattan atgnamain be per cumponentas da l'economia d'alp:
- igl è polisemia metonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che designeschan 'parts' differentas a l'intern dal medem 'entir'; uschia appartegnan t.a. il MUVEL, EDIFIZIS per il PERSUNAL e per il muvel, in CLAUS e.u.v. a l'ALP. Tut las cumponentas numnadas pon vegnir designadas en differents dialects locals neolatins dal tip morfolexical neolat. mandra:
Significaziuns metonimicas dal tip morfolexical neolat. mandra
- Igl è polisemia metaforica, sch'in'expressiun designescha concepts da champs differents che n'èn betg en connex in cun l'auter. Sulettamain il concept GROMA vegn designà da las metafras resp. cumparaziuns suandantas:
- sco 'chau': capo (neolat. m.), (19 cumprovas), latiers capo di latte (neolat.), litteralmain 'chau da latg' (12 cumprovas), il capo del latte (neolat.) (1 cumprova)
- sco 'flur': fleur / fiore (neolat. m.) (15 cumprovas), fiora (neolat. f.) (17 cumprovas), latiers fiora cruda (1 cumprova), letteralmain 'flur betg cotga', fiore di latte (neolat.), letteralmain 'flur da latg' (2 cumprovas)
- sco 'pel': Haut (gem. m.) (2 cumprovas), peau / pelle (neolat. f.) (1 cumprova), la pelle del latte (neolat.) (1 cumprova)
- sco 'pail': pelliccia (neolat. f.) (2 cumprovas), Pelz (gem. m.) (4 cumprovas)
- sco 'tschajera': sbrumacje (neolat. f.) (2 cumprovas), sbrume (neolat. m.) (11 cumprovas)
- sco 'stgima': écume / schiuma (neolat. f.) (2 cumprovas), spuma (neolat. f.) (1 cumprova), spumacje (neolat. f.) (1 cumprova)
- sco 'taila': toile / tela (neolat. m.) (14 cumprovas), latiers tela del latte (neolat.) (1 cumprova) e tela di latte (neolat.) (5 cumprovas), letteralmain 'taila da latg'
Il terz tip mussa fitg en bella moda che er metafras pon esser derasadas sur ils cunfins da famiglia da linguas ora; en quest cas represchentan tud. Pelz e neolat. pelliccia ultra da quai il medem tip da basa, numnadamain latin pellīcia, la furma feminina d'in adjectiv denominal dal lat. pellis 'pel'.
-
- Igl è polisemia antonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che stattan en cuntrast in cun l'auter.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Stgazi da pleds alpins (Citar)
Chaussas realas tipicamain alpinas (sco il CHAMUTSCH, il SCHEMBER u l'ALP) vegnan savens denominadas da pleds da substrat preromans. Quest stratum linguistic è vegnì descrit bain primarmain pli detagliadamain da Jakob; el furma il center da l'uschenumnà stgazi da pleds alpins. L'expressiun n'è dentant betg cumplettamain univoc, pertge ch'el vegn chapì in pau pli vastamain da Otto von Greyerz 1933, ch'al ha bain modellà, e da Johannes Hubschmid 1951, ch'al ha oravant tut fatg palais: "Jeu capeschel sut quai pleds che denomineschan furmaziuns da terren, fenomens da natira, animals e plantas u noziuns concretas che stattan en connex cun l'activitad umana, pleds ch'èn sa mantegnids be u principalmain en ils dialects alpins, u ch'esistan bain en in territori pli grond, ma mussan en las Alps savens ina significaziun specialmain 'alpina'. Il stgazi da pleds alpins po er esser d'origin germana u neolatina" (Hubschmid 1951, 7, text original: "Ich verstehe darunter Wörter, die Geländeformationen, Naturerscheinungen, Tiere und Pflanzen oder mit der menschlichen Tätigkeit zusammenhängende konkrete Begriffe bezeichnen, Wörter, die sich nur oder hauptsächlich in den Alpenmundarten erhalten haben, oder die zwar auf einem größeren Gebiet leben, aber in den Alpen häufig eine speziell 'alpine' Bedeutung zeigen. Alpenwörter können auch germanischen oder romanischen Ursprungs sein." Cf. per l'istorgia da noziun ultimamain er Rampl 2011, 131 ss.).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Stratigrafia (Citar)
Las Alps èn in territori da contacts linguistics multifars che derivan da constellaziuns da stratums cumplettamain differentas. Per princip vegnan linguas ch'èn en cuntact en in territori, perquai ch'i dat là pledaders pli u main bilings u schizunt cuminanzas da pledaders, denominadas adstrats. Sch'in tip da basa è derasà be en in tschert territori, pia per exempel en las Alps, e na sa chatta uschiglio betg en las famiglias da linguas pertutgadas, èn la direcziun da l'emprest e la lingua d'origin savens betg cleras (cfr. il tip da basa neolat. baita / tud. Beiz, Beisl).
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla.
En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germans (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic da lingua germana e slava? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori da lingua neolatina resp. da lingua slava e per il slavissems en il territori da lingua tudestga e neolatina.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads. La direcziun da l'acculturaziun è dentant zunt betg adina cler; betg darar coexistan emprests cuntracurrents en champs onomasiologics definids stretgamain. La grafica suandanta schematisescha la sfida stratigrafica. Ella distingua ils trais territoris oz neolatins, tudestgs e slovens tenor linguas da substrat e da superstrat e simbolisescha gruppas da pledaders pluirlinguas en constellaziuns d'adstrat (tras cullas).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla.
En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germans (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic da lingua germana e slava? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori da lingua neolatina resp. da lingua slava e per il slavissems en il territori da lingua tudestga e neolatina.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads. La direcziun da l'acculturaziun è dentant zunt betg adina cler; betg darar coexistan emprests cuntracurrents en champs onomasiologics definids stretgamain. La grafica suandanta schematisescha la sfida stratigrafica. Ella distingua ils trais territoris oz neolatins, tudestgs e slovens tenor linguas da substrat e da superstrat e simbolisescha gruppas da pledaders pluirlinguas en constellaziuns d'adstrat (tras cullas).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Stratigrafia ed onomasiologia (Citar)
Blers champs onomasiologics mussan affinitads cleras ad emprests; uschè sa chattan tips da denominaziun neolatins resp. preromans per detg blers concepts dal champ da l'economia d'alp, specialmain da l'elavuraziun da latg, en il tudestg.
Charta tips da basa: butyrum, casearia, crama, tegia, stabulum e.a.
Quai è in cler indizi per il fatg che las tecnicas culturalas fundamentalas correspundentas èn fitg veglias en la regiun alpina e ch'ellas èn vegnidas transmessas ad etnias mintgamai vegnidas vitiers ed a lur linguas. Ma i fiss natiralmain memia simpel da colliar tscherts champs onomasiologics cumplettamain cun tschertas 'stresas' linguisticas. Igl è plitost remartgabel che gist er emprests en la direcziun opposta èn cumprovads e ch'ins sto perquai supponer in barat cultural vicendaivel duraivel. Ils tips da denominaziun complementars per il concept PAINTG èn caracteristics. Entant ch'il tip neolatin Butter s' è fatg valair en il bavarais, è il tip tudestg Schmalz etablì en ina part dals dialects neolatins:
Ei para pia sco sch'il laschar or, q.v.d. il luar (tud. 'schmelzen', da quai Schmalz) dal paintg s'è derasà sco tecnica da conservaziun dal territori germanofon vers sid.
In maletg cumparegliabel sa mussa cun ils tips da denominaziun dal lat. stabulu(m) e dal deu. Stall per edifizis d'alp simpels.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Charta tips da basa: butyrum, casearia, crama, tegia, stabulum e.a.
Quai è in cler indizi per il fatg che las tecnicas culturalas fundamentalas correspundentas èn fitg veglias en la regiun alpina e ch'ellas èn vegnidas transmessas ad etnias mintgamai vegnidas vitiers ed a lur linguas. Ma i fiss natiralmain memia simpel da colliar tscherts champs onomasiologics cumplettamain cun tschertas 'stresas' linguisticas. Igl è plitost remartgabel che gist er emprests en la direcziun opposta èn cumprovads e ch'ins sto perquai supponer in barat cultural vicendaivel duraivel. Ils tips da denominaziun complementars per il concept PAINTG èn caracteristics. Entant ch'il tip neolatin Butter s' è fatg valair en il bavarais, è il tip tudestg Schmalz etablì en ina part dals dialects neolatins:
Ei para pia sco sch'il laschar or, q.v.d. il luar (tud. 'schmelzen', da quai Schmalz) dal paintg s'è derasà sco tecnica da conservaziun dal territori germanofon vers sid.
In maletg cumparegliabel sa mussa cun ils tips da denominaziun dal lat. stabulu(m) e dal deu. Stall per edifizis d'alp simpels.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Stratums (Citar)
La linguistica diacronica ('istorgia da la lingua') distingua duas constellaziuns da contact linguistic istoricas (cfr. Krefeld 2003); omaduas èn giustifitgadas spazialmain e sa basan sin la lingua pledada dal territori respectiv en la perioda da perscrutaziun; questa lingua vegn designada mintgatant sco 'strat':
linguas viavant plidadas en il territori da perscrutaziun ('stratums pli vegls') vegnan designadas sco 'substrats'; questas linguas èn stadas substituidas en il decurs da l'istoriga dal strat, q.v.d. da la lingua ch'è en il focus da l'istoriga da la lingua respectiva; linguas ch'èn arrivadas secundaramain, tras conquiesta, en il territori da perscrutaziun e che han cuvrì la lingua en il focus per ina tscherta perioda vegnan designadas sco 'superstrats'; questas linguas n'han dentant betg pudì supprimes las linguas cuvridas ed èn sparidas sezzas suenter in temps pli u main lung, per exempel en consequenza da midaments politics. Uschè è per exempel il superstrat tudestg ì a frusta en ils territoris da lingua neolatina e slava en ils territoris da l'Austria-Ungaria cun la decadenza da questa furma da stadis suenter l'Emprima Guerra mundiala.
Ins discurra pia mo da substrats e superstrats en la retrospectiva, dal punct da vista d'in temp, en il qual las linguas respectivas na vegnan betg pli plidadas en il territori da perscrutaziun. Per quai ston ins surmuntar savens gronds spazis da temp, uschia ch'ins s'orienta senza far lungas als sistems linguistics e tschertga là midaments inducids da contact, pia resultats da contact linguistic. Per l'enclegientscha reala da fenomens da cuntact linguistic presumtivs è dentant la perioda istorica da la bilinguitad decisiva, q.v.d. il temp, en il qual omaduas linguas èn vegnidas plidadas ina sper l'autra resp. ina cun l'autra. Questas linguas plidadas a medem temp han num 'adstrats'. Cun quai ston ins dentant inevitablamain avair ina perspectiva sincronica che na po betg vegnir limitada a las 'linguas', ma che sto er trair en consideraziun il 'pledader' cun sia cumpetenza specifica ed eventualmain l'expressiun concreta, il 'pledar'. Quai è bain savens nunpussaivel en la perspectiva istorica, sto dentant per principi vegnir ponderà er tar la reconstrucziun da la stratigrafia, pertge che l'expressiun d'in pledader biling è per principi da giuditgar autramain che tschella d'in pledader monoling.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Stresa d'access a las datas (Citar)
L'access al modul VA_DB permetta da retschertgar directamain en las datas da project primaras. Quest access po succeder u tras in uman (tras il modul VA_WEB) u tras maschinas resp. programs. Quest ultim scenari exista p.ex. er a l'intern dal project tar la communicaziun tranter ils moduls VA_WEB e VA_DB, reguarda dentant er access automatics p.ex. da calcutlaturs resp. programs dals partenaris da project da VA. En il decurs da las lavurs da svilup en ils champs dals moduls VA_WEB e VA_DB èsi savens necessari dal punct da vista informatica resp. da la tecnica da programmar da midar structuras da datas existentas e d'adattar ellas a novas exigenzas. Quai po chaschunar confusion en il cas d'access tras in uman; en il cas d'access tras ina maschina resp. in program chaschuna quai simplamain ina funcziun fallada. Per prevegnir quest problem exista a l'intern da VA_DB ina structura da datas intermediara, – almain per gronda part – stabla, en la quala las structuras da datas primaras variablas vegnan projectadas.
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Tecnologia d'infurmaziun
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Tecnologia d'infurmaziun


text:
Duminica 14-11-2021 – Leture bìbliche an piemontèis
Duminica ai 14 ëd November 2021, Duminica apress Pancòsta ch’a fà 15
Leture bìbliche: 1 Samuel 2:1-10; 1 Samuel 1:4-20; Ebréo 10:11-25; March 13:1-8 con le vos ëd Paolo Castellina, Marco Moretti, Massimo Marietta, Anin Ferrero, Gianni Marietta.
Introdussion a le leture
A-i é na diferensa ‘d sostansa an tra ij lìber dë stòria ch’an fan ëstudié ant le scòle e la Bìbia. Ij prim an parlo dle imprèise dij potent d’ës mond, ëd soe cort e dij gran edifissi ch’a l’han fasse fé a soa glòria ‘d lor. A l’opòst, la Bibia an conta la stòria ëd përson-e sèmpie, gent dël pòpol che, a j’euj dël mond a l’avìa gnun-a importansa – al massim mach për esse dësfrutà al servissi dij prim. An efet, a l’é la gent ch’a conta nen, ij déboj, ij mìser, cha l’han ant ij racont ëd la Bìbia l’amportansa la pì granda. A son lor ij protagonista ch’a fan la stòria ch’a l’ha ‘n valor pì grand ant ij propòsit ëd Dé. Mentre che l’orgheuj e l’arogansa dij potent a l’é fàit a tòch e umilià dal giudissi ‘d Dé, la Bibia a magnìfica ‘d përson-e tanme Anna, na fomna “da pòch” e “‘d provinsa”. Chila a patiss ëdcò la condission ëd podèj nen caté ‘d masnà e ‘d crasament. A l’é soa càntica ‘d làuda ch’a l’é l’oget ëd nòstra prima letura. Anna a ringrassia Nosgnor che chila a l’é stàita sernùa për buté al mond, malgré tut, un përsonagi ch’a sarìa stàit ëd significassion për dësvlopé la stòria ‘d Nosgnor: ël profeta Samuel. An costa càntica, Anna a buta an evidensa pròpi l’euvra ‘d Dé ch’a umìlia ij potent e esalta j’ùmij. La sconda letura a parla dl’aflission d’Anna për avèj nen podù caté ‘d fieuj, ëd soa preghiera afoà e coma Dé a-j la concèd. Chila a ‘avrà na masnà che peui a la consacra a Nosgnor e a dventrà ‘l gran profeta Samuel, ch’a pijerà ‘n pòst ëd significassion ant la stòria dla salvëssa. As trata dl’istessa stòria ch’a l’avrà sò cò, a sò temp, ant la vicenda ‘d Gesù ‘d Nasaret. Chiel, ch’a apartnìa pa a le caste dël podèj sivil e religios, a dventerà l’ùnich e sol Grand Sacerdòt përché nojàutri i peuda avèj l’intrada ant la comunion con Dé, parèj dësvergognand le pretèise dle religion d’ës mond. A dimostra sossì nòstra quarta letura, ciapà dai vangej. Chitand për sèmper con ij sò dissépoj ël Templ ëd Gerusalem, chiel a lo “bandon-a a sò destin” e a na profetisa la dëstrussion. A l’é për lòn che Gesù a avertiss ij sò dissépoj ëd nen lassesse sbaluché da la grandeur ëd coj edifissi e liturgìe, përché la stòria ‘d Dé, cola ch’a conta ‘d pì, a va dapress a ‘d senté opòst a lòn che cost mond, an soa vanità, tant a apressia. Costa-sì a l’é n’amonission che ‘dcò nojàutri i l’oma da manca d’arsèive. Cola sarà che nojàutri i sernoma?
Prima letura: 1Samuel 2:1-10 – Cantich d’Anna
“Mè cheur a s’arlegra ‘nt ël Signor! Nosgnor a l’ha rendume fòrta. Adess i sai lòn ch’i l’hai da dije ai mè nemis. I son contenta përchè Nosgnor a l’ha salvame. A-i é gnun ch’a sìa sant tanme Nosgnor! Gnun a l’é Dé fòra che Chiel. Dì pì nen così tante paròle d’arogansa; ch’a seurto pì nen da vòstra boca d’insolense! Nosgnor a sa bin lòn ch’i l’eve fàit, a sarà Chiel ël giudes ëd vòstre assion! L’arch ëd coj ch’as chërdìo fòrt a l’é s-ciapasse, e coj che anans a s’antrapavo, a son vnuit fòrt. Coj che anans a l’avìo la pansa pien-a, adess a patisso la fam, e coj ch’a meuirìo ‘d fam adess a son sodisfàit. La fomna ch’a l’era steril adess a l’ha set fieuj, e cola che anans a l’avìa tante masnà, adess a ven màira. A l’é Nosgnor ch’a fà vive o ch’a fà meuire; a fà calé giù j’un ant ël pais dij mòrt, e d’àutri a na tira fòra. A l’é Nosgnor ch’a dà povertà o richëssa, ch’a tira giù e ch’a tira su. A tira su ij pover da la póer e jë bzognos da la dëscaria dla mnis. Peui a-j fà seté an tra ij prinsi, e a-j buta ‘nt ij pòst d’onor. A l’é Nosgnor ch’a ten su le fondamenta dla tèra e ansima a l’ha sistemaje ‘l mond. Chiel a guernarà ij sò fedej, ma coj ch’a son gram chiel a-j fà sparì ‘nt ël top. Coj ch’as fido mach ëd soe fòrse a podran nen avèj ëd bon ésit. Coj ch’a combato contra Nosgnor a saran fàit a tòch. Chiel a tron-a da l’àut dij cej; a giudica ‘l mond da ‘n cap a l’àutr e a acòrda la vitòria a Sò rè a àussa la front ëd col ch’a l’ha consacrà con d’euli”.
Sconda letura: 1 Samuel 1:4-20
“Quand ch’a-i rivava për Elcana ‘l di dë smon-e ij sò sacrifissi, chiel a l’era sòlit ëd dèje a soa fomna Peninna e ai sò tre fieuj ëd porsion ëd cola carn sacrificà, ma a Anna chiel a na arservava la mej part, përchè Anna a l’era soa preferìa e Nosgnor a l’avìa daje gnun-e masnà. An cole ocasion a-i rivava ‘dcò che Peninna a-j fasèissa le schergne pròpi përchè Nosgnor a l’avìa lassala sensa fieuj. A l’era sèmper l’istessa stòria: minca ann as n’andasìo al santuari dël Signor e Peninna a-j fasìa le schergne a Anna. Minca vòta, Anna, mortificà, a finìa për pioré e a s’arfusava fin-a ‘d mangé. “Përchè pioresto?” Elcana a-j disìa, “Përchè mangesto nen? Përchè it lasse andé parèj mach përchè ti ‘t l’has gnun-e masnà? Bast-lo nen che ti ‘t l’àbie mi, tò marì, ch’a l’é mej che des fieuj?”. Na vòta, apress un disné sacrà a Silo, Anna a l’é aussasse e a l’é andass-ne a preghé al santuari. Eli, ël sacerdòt, as na stasìa setà an s’un taborèt a l’intrada dël santuari. Anna, pien-a d’amarëssa, an piorand dësconsolà, a pregava Nosgnor. E a l’ha faje na promëssa, costa-sì: “Signor ëd l’univers, se Ti ‘t compiasras ‘d vardé a mia aflission, d’arcordete ‘d toa serventa, e ‘d deme ‘n fieul, anlora col fieul-lì it lo consacrerai, Nosgnor, për tuta soa vita e, coma ‘n segn ëd soa consacrassion, ij sò cavèj a saran mai tajà”. Antant che chila a pregava Nosgnor con ansistensa, Eli a la vardava. Anna a parlava an sò cheur; a bogiava ij làver, ma as podìa nen sente lòn ch’a disìa. Eli, donca, a pensava che Anna a fussa cioca. Parèj, a l’ha dije: “A më smija ch’a sia pròpri nen ël cas ëd ven-e ambelessì, cioca coma ch’it ses! Và a deurme e smaltiss prima ël vin ch’it l’has an còrp!”. Ma Anna a l’ha rësponduje: “Òh nò, monsù. I son na fomna tribulà. I l’hai pa beivune ‘d vin o quejcòsa ‘d pì fòrt, ma i son motobin demoralisà: i dovertava mè cheur a Nosgnor e i-j fasìa savèj tùit ij mè sagrin. Pensa nen ch’i sìa na fomna da pòch! I m’esprimìa parèj përchè i son tant sagrinà e dëscoragià. Antlora Eli a l’ha dije: “Vatne an pas e che ‘l Dé d’Israel at acòrda lòn ch’it l’has ciamaje!”. “Òh grassie, monsù!”, Anna a l’ha sclamà. Anlora chila a l’é andass-ne e a l’ha comensà torna a mangé e a smijava pì nen cola ch’a l’era anans. L’indoman, la famija antrega a l’é levasse ‘d bonora e a son andàit a adoré Nosgnor ancora na vòta. Peui a son artornà a soa ca, a Rama. Quand che Elcana a l’é unisse a soa fomna, Nosgnor a l’é arcordasse ‘d chila. A sò temp Anna a l’ha butà al mond a ‘n fieul. A l’ha ciamalo Samuel, përchè a l’é ‘n nòm ch’a veul dì: “I l’hai ciamalo a Nosgnor”.
Tersa letura: Ebréo 10:11-25
“Tùit ij sacerdòt a ufìssio minca di e a smon-o vàire vòte ij medesim sacrifissi, ma sti-sì a peulo mai gavé për dabon ij pecà. Ma Gesù Crist, nòst Gran Sacerdòt, apress d’avèj ësmonù n’ùnich sacrifissi për ij pëcà, a l’é setasse për sèmper a la drita ‘d Nosgnor. Ambelelà chiel a speta fin-a che ij sò nemis a sio umilià e renduje tanme ‘n taborèt për ij sò pé. Con cola ùnica oblassion chiel a l’ha portà për sèmper a la pienëssa coj che ora a son santificà. Fin-a lë Spìrit Sant a na dà soa testimoniansa, përchè chiel a dis: “Costa-sì a l’é l’Aleansa ch’i farai con mè pòpol dòp ëd col di-lì”, a dis Nosgnor, “I butrai mie Lej ant ij sò cheur e i jë scrivrai ‘nt sò interior”. Peui a gionta: “I m’arcordrai pì nen dij sò pecà nì ‘d soe colpe”. Ora, quand che ‘l përdon a l’é stàit acordà, a-i é pì nen da manca dë smon-e ‘d sacrifissi. Donca, car ij mè frer e seur, ora i l’oma pien-a libertà d’intré ‘nt ël Tabërnàcol, ël leugh pì sant dël cel, grassie al sangh dël sacrifissi ‘d Crist medesim. Chiel a l’ha inaugurà për nojàutri na stra neuva, cola ch’a pòrta a la vita dëdlà dël ridò ch’a n’ampedìa l’intrada ‘nt ël leugh santìssim, l’é a dì, travers soa carn. E dàit ch’ì l’oma un Grand Sacerdòt ch’a sta dzora dla ca ‘d Nosgnor, avzinomsje con cheur sincer e pien-a fiusa, da già che nòstre consiense colpèivole a son ëstàite netià con ël sangh medesim ëd Crist e ij nòstri còrp con l’eva ch’a purifica. Tenomse s-ciass, sensa esitassion, a la speransa ch’i professoma, përchè Nosgnor a compiss fedel tute soe promësse. Pensoma a ‘d manere sèmper neuve ëd cissesse j’un j’àutri a l’amor da bon frej e a fé d’euvre bon-e. Chitoma nen ëd pijé part a nòstre adunanse, coma quaidun a l’é già costumasse a fé, ma ansigomse j’un j’àutri, dzortut ora ch’ ël di darié a l’é avzinasse,
Quarta letura: March 13:1-8
Antramentre ch’a surtìa da le cort dël Templi, un dij Sò dissépoj a l’ha dije: “Magìster, varda mach che ‘d pere e che ‘d fàbriche!”. E Gesù a l’ha rësponduje: “Vëddes-to cole grande fàbriche? A-i na resterà nen pera an su pera! Tut a sarà spianà!”. Anlora, antant che Gesù a l’era setà an sël Mont ëd j’Uliv, ch’a stà ‘n facia al Templi, Pero, Giaco, Gioann e Andrea a l’han ciamaje an privà: “Dis-ne ‘n pò: quand ch’a l’é che cole còse a rivran, e che segn a-i sarà për fene savèj che cole còse a son a brus ëd compisse?”. Anlora Gesù a l’é butasse a dije: “Pijé guarda che gnun av dëstrada, përchè a mè nòm a vniran diversi ch’a diran: “A l’é mi ch’i son ël Crist” e a ‘mbrojeran nen pòchi. Ora, quand ch’i sentireve parlé ‘d guère e ‘d mnasse ‘d guèra, sbaruveve nen, përchè a venta che ste còse a rivo, ma a sarà ancora nen la fin. Na nassion as leverà contra n’àutra nassion, e ‘n règn contra n’àutr règn; e a-i sarà ‘d taramòt un pò da sì e un pò da là e ‘d famin-e. Tut sòn a sarà mach ël comensament dël mal dël part.
Orassion
Nosgnor benedèt! Chi’it l’has fàit che tute le Scriture Sante a sio scrite për dotrinene; acòrd-ne dë scoteje, lesje, marcheje, amprendje, e digerije ’nt l’interior, për ch’i peusso ambrassé e tense strèit a la beata speransa dla vita eterna che Ti ‘t l’has dane an nòst Salvator Gesù Crist; ch’a viv e regna con Ti e con lë Spìrit Sant, un sol Dé, për ij sécoj dij sécoj. Amen.
Mùsiche ch’i l’oma dovrà ancheuj
- Exultate Deo (Palestrina) – Canadian Brass
- Hanna’s Song (Michael Silverman)
- Cantico di Anna (Giulia Parisi)
- Amazing Grace (Canadian Brass)
- Jubilate Deo (Simply Taizé)
- Nada te turbe (Taizé)
- Laudate omne gentes (Taizé)


text:
Pianell (CO)
Pianell (nom ufizial in italian: Pianello del Lario) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 058 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,8 km² e ona densità de 108 ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh de Còmm e 'l confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich, Derv e Dòr).
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Pianell (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vincenzo Todisco, Marcella Pult
Terror in Engiadina – Terrore in Engiadina
Puter, Italiano
Die Provinz GmbH, Turitg, 2018, numer d’empustaziun 978-3-905725-07-0
Il Dschihad es rivo in Engiadina la fin favore da l’an 2021, cuore aunz il Chalandamarz. Ma neir attentats ed ostagis nun intimideschan ils scolars e las scolaras da la 7a da Samedan. Els as mettan cunter ils agressuors fand che cha faivan adüna: party. Perque pernotteschan els la dumengia aunz il cortegi da Chalandamarz in lur staunza da classa. 11 individualists ed individualistas chi funcziunan scu üna squedra. A sun dalum pronts e prontas pel cumbat cur cha realiseschan, cha’ls terrorists sun ruots aint illa chesa da scoula per als mordrager. A cumainza üna lungia not chi decida sch’els vivan u mouran.
Roman da scoula nr.1 da la classa 7RS RUM I scoula cumünela da Samada


text:
Las bursas asiaticas han reagì cun sperditas sin il svilup da l'economia e dals martgads d'aczias en China. La bursa giapunaisa a Tokio ha serrà cun in minus da passa 2,3%. Era il pretsch d'ieli crudà. Uschia custa in barrel da la marca Brent actualmain 33 dollars, il zercladur 2014 custava el anc 115 dollars.
SMI perda temporar 3,3% - serra però tar -1,9%
Sco la gronda part da las bursas mundialas a era la bursa svizra patì. La saira ha la bursa a Turitg serrà cun in minus da 1,9%. Durant il di era l'index sa sbassà per fin a 3,3 %.
Provocà las sperditas aveva ina nova svalitaziun da la valuta chinaisa il Yuan. Sinaquai avevan las bursas chinaisas pers oz endamaun aifer curt temp uschè bler - ch'il martgà è vegnì interrut suenter mo mes'ura.
RR novitads 11:00/20:00


text:
Lengua ladina
El Ladin (nom nativ: Ladin; ciamaa Ladino in Talian e Ladinisch in tudesch) l'è una lengua Reto-rumanza parlada int i Dulumit intra el Trentin/Südtirol e el Venet, cioè int la Ladinia. El ladin l'è un parent strec del rumanc e del furlan. Inscí de scunfund no el ladin cunt el ladin giüdeo-spagnö (che l'è una lengua rumanza derivada de spagnö, lengua ebraica, türch, e grech), se parla de suent de Ladin dolomitan o Ladin standard.
El ladin l'è parlaa int i cumün de:
- Pruincia de Bulzan:
- Urtisèj (Ladin: Urtijëi, Tudesch: St. Ulrich, Italian: Ortisei)
- Santa Cristina de Gardena (Ladin: Santa Cristina Gherdëina, Tudesch: St. Christina in Gröden, Talian: Santa Cristina di Val Gardena)
- Selva (Ladin: Sëlva, Tudesch: Wolkenstein, Italian: Selva di Val Gardena)
- La Val (Ladin: La Val, Tudesch: Wengen, Italian: La Valle)
- Marèb (Ladin: Mareo, Tudesch: Enneberg, Italian: Marebbe), cunt:
- San Martin de la Tur (Ladin: San Martin de Tor, Tudesch: Sankt Martin in Thurn, Italian: San Martino in Badia)
- Badía (Ladin: Badia, Tudesch: Abtei, Italian: Badia), cunt:
- Curvara (Ladin: Corvara, Tudesch: Kurfar, Italian: Corvara)
- Còlfusch (Ladin: Colfosch, Tudesch: Kolfuschg, Italian: Colfosco)
- Pruincia de Trent (Val di Fassa):
- Canazej (Ladin: Cianacei)
- Campitell de Fassa (Ladin: Ciampedèl)
- Mazin (Ladin: Mazin)
- Puza de Fassa (Ladin: Poza)
- Vigh de Fassa (Ladin: Vich)
- Suraga (Ladin: Soraga/Sorega)
- Muena (Ladin: Moena)
- Pruincia de Belün:
- Val Livinalungh (Ladin: Fodom, Tudesch: Buchenstein)
- Curtina d'Ampess (Ladin: Anpëz, Tudesch: Petsch-Hayden)
El ladin de la Val di Fassa (Ladin: Val de Fascia) l'è divis in düü ram: el "Cazét" che l'è parlaa in de la part nord de la val, e el "Brach" che l'è parlaa in de la part sud. I diferens j'hinn principalment funulogich. Presempi, in Cazét "aqua" l'è "ega" menter in Brach l'è "aga".
El ladin l'è ricunussüü uficialment dal guveren italian, ma dumà per i parlant ch'i stan in delTrentino/Ades Vòlt, e non per quej ch'i stan in Venet.
Di parlad che gh'han di inflüenz ladinn se tröven anca in de la Val de Nun e in de la Val de Sul.
El Pader Noster in Ladin DolomitanModifega
Pere nost, che t'ies n cel, (Pader noster, che te seet in ciel)
sibe santificá ti inuem, (che 'l sia santificaa el tò nom)
vënie ti rëni, (che 'l vegna el tò regn)
sibe fata ti ulentà, (che la sia fada la tua vuluntà)
coche n ciel nsci n tiëra. (cume in ciel inscì in tera)
Da-nes ncuei nosc pan d'unidi,(dan incö el noster pan de tücc dì)
y lasce-nes dò nosc debit, (e perdunun i noster debet)
coche nëus lascion a nosc debitëures. (cume nüm je perdunum aj noster debitur)
Y non nes mené tla tentazion, (e menun minga in de la tentaziun)
ma libre-nes del mel, amen. (ma liberun del mal, amen)
(font:[1])


text:
Lavurs
Cheramicras concepeschan e produceschan cheramica da diever, cheramica da construcziun ed objects da l’art liber. Cun planisar e realisar ils products cumbinan ellas cumpetenzas creativas, manualas e tecnicas. Plinavant experimenteschan ellas cun tecnicas da furmar, da crear surfatschas e da brischar.
Cun concepir novs products s’occupan cheramichers dals basegns dal martgà. Els rimnan infurmaziuns en connex cun il product planisà, evalueschan questas infurmaziuns e las documenteschan. Sch’els sa participeschan ad ina concurrenza da cheramica d’art u sch’els aspiran ad in’incumbensa, guardan els da preschentar bain lur ovras. Cun tecnicas da preschentaziun adattadas visualiseschan els lur products e formuleschan ils cuntegns en scrit.
Per preparar ils products tschernan cheramicras ils materials adattads e calculeschan la quantitad da la materia prima che vegn duvrada. Ellas fan in plan da lavur, drizzan en il lieu da lavur tenor intent e preparan ils instruments da lavur e las maschinas. Per pudair identifitgar problems da producziun s’occupan ellas da dumondas tecnologicas e fan ina producziun da pilot.
La fasa da realisaziun cumpiglia il dar la furma, il crear surfatschas, il sientar, il brischar e la permanenta controlla da qualitad. Cheramichers vesan sbagls d’elavuraziun e curregian tenor basegn ils singuls pass da lavur.
Per pudair vender bain lur products, observan cheramicras il martgà ed emprovan da sentir ils trends. Ellas sviluppan ina strategia da far reclama e da vender ch’è concepida per il product e sa posiziuneschan sin il martgà. Ellas sa participeschan regularmain ad occurrenzas ch’èn relevantas per la professiun e stgaffeschan uschia ina rait professiunala.
Cheramichers liquideschan cuntinuadamain las lavurs administrativas actualas. Els administreschan il magasin da material, cumpran materia prima, calculeschan ils pretschs da producziun da products ed evalueschan ils pretschs da vendita. En il mintgadi professiunala quotidian resguardan els adina las prescripziuns en connex cun la segirezza da la lavur e la protecziun da l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 1-1-2020
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
- En in manaschi da cheramica
- En ina classa professiunala per cheramica ad ina scola d'art applitgà (scolaziuns a temp cumplain a Berna, Genevra u Vevey
Furmaziun en scola
1 ½ di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- concepir projects
- realisar projects
- preschentar e far reclama
- manar il lavuratori
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "cheramicher / cheramicra AFQ"
Absolvents ed absolventas d’ina classa spezialisada per cheramica survegnan supplementarmain in diplom da scola.
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun pretensiuns mesaunas u autas
-
per las classas spezialisadas a Berna, Genevra e Vevey:
- enconuschientschas preliminaras en art applitgà (curs creativ preliminar)
- examen d’admissiun
Pretensiuns
- senn exprimì per furmas e colurs
- dun creativ e dun da dissegnar
- buna imaginaziun dal spazi
- abilitads da la motorica fina
- creativitad
- pazienza e perseveranza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas per art applitgà sco era da swissceramics, Associaziun cheramica svizra
Scola spezialisada superiura (SSS)
creader / creadra dipl. diplomada SSS en design da products (cun approfundaziun cheramica a l’Ecole supérieure d'arts appliqués a Vevey)
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en design da products e design industrial. Tut tenor scola auta spezialisada valan differentas cundiziuns d'admissiun.
A l'exteriur
studi da Bachelor e Master a l’Institut für Künstlerische Keramik und Glas (IKKG) der Fachhochschule Koblenz (D)
scolaziun sco maister cheramicher / maistra cheramicra a la Staatliche Fachschule für Keramik in Landshut (D)
Cundiziuns da lavur
Cheramicras e cheramichers lavuran per il solit independentamain, quai pretenda engaschament persunal, flair iniziativ ed agens projects.
Sper la lavur en l’agen atelier datti pussaivladads da lavurar en lavuratoris protegids, en la furmaziun da creschids u en la cooperaziun al svilup.
En connex cun lur activitad professiunala creeschan els pli e pli ina rait da contacts cun persunas d’autras professiuns e tgiran raits professiunalas.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissceramics
Assoziaziun cheramica svizra
Gerberngasse 23
3011 Berna
Tel: +41 32 622 78 16
URL: swissceramics.ch
Scola d'art applitgà Berna e Bienna
Schänzlihalde 31
3013 Berna
Tel: +41 31 337 03 37
URL: sfgb-b.ch
Centre de Formation
Professionnelle Arts Appliqués
1201 Genève
URL: cfparts.ch
Centre d'enseignement
Professionnel de Vevey
1800 Vevey
URL: cepv.ch


text:
Descriziun
Le Sorvisc ai Jogn Val Badia é dal 1985 incá na istituziun por le sostëgn sussidiar ales porsones, ai grups, ales uniuns, ales assoziaziuns y istituziuns che se dá jö cun le laur por y cun la jonëza de nosta valada. Dlungia chësc operëiel sciöche rapresentanza di interesc dla sozieté y dla politica y sciöche interlocutur por les ghiranzes di mituns y di jogn. Dal 2015 incá gestësc le Sorvisc ai Jogn Val Badia le Zënter dla jonëza y dla cultura “SaJ.un” che é da ciafé tla Ciasa dla Cultura a La Ila. Chësc é partí sö te trëi pert: le gran salf d’incuntada y manifestaziuns, le local “boulder” y n local por bands da fá proes.
Dal
2020 incá gestësc le Sorvisc ai Jogn Val Badia ince la ciasa di jogn “Ütia de
Pütia” (www.ütiadepütia.com) sön Börz, adöm cun la Cöra da Balsan. Chësta
strotöra pó gní adorada da grups y lies por mëte da jí süa ativité.
Raiun de laur
Dl raiun de laur dl Sorvisc ai Jogn Val Badia fej pert i cin’ comuns y les 12 ploanies dla Val Badia. Te chësc raiun ciara le Sorvisc ai Jogn Val Badia da ti jí adincuntra ai debojëgns y dejiders dla jonëza, cun l’aiüt de tröc volontars.
Por nüsc mituns y nosta jonëza...
- laurunse fora y coordinun proiec y ativités;
- acompagnunse y sostignun i volontars y i moltiplicadus fora por i paisc te vigni comun;
- sostignunse y daidun impara tla creaziun de grups nüs;
- organisunse incuntades y coordinun la rëi che reverda le laur por y cun la jonëza;
- coordinunse proiec y manifestaziuns spezifiches che i reverda;
- se dunse da fá por n laur de publizité;
- dunse consëis pro domandes burocratiches y iuridiches;
- sunse de sorvisc sciöche mediadú por problems desvalis;
- metunse a jí proiec de prevenziun tles scores;
- metunse a desposiziun de vigni sort de material informatif y injins;
N valgünes de nostes ofertes é...
- sorvisc d’imprëst de material de documentaziun, de jüc, injins por organisé manifestaziuns, sciöche ince de n pulmin y cotan d’ater;
- acompagnamënt y sostëgn di rapresentanc dles 47 uniuns mëmbres che laora fora por i paisc;
- organisaziun autonoma o en colaboraziun cun d’atres istituziuns de proiec sciöche “Laur davert por la jonëza”, “Isté deboriada”, “Cool summer”, “My summer”, “JABA”, “Edema di jogn”, "Hond in Hond" y musicals por mituns y jogn;
- organisaziun de cursc de formaziun o manifestaziuns sciöche i “Dis de preparaziun al maridé”, la “Festa dla majera eté” y les "Edemes de formaziun";
- colaboraziun cun uniuns di mituns y jogn te deplü aziuns de benefiziënza, sciöche p.ej. “calëndri d’Advënt dla SKJ”, “aziun di Trëi Resc”;
- pröma consulënza por temesc che reverda la jonëza;
Plü informaziuns sot a www.jogn.org


text:
Atyrau
Atyrau (kazak ATыpay) l'è una citaa del Kazakhstan ucidentaal, capitaal dela pruvincja cunt l'istess nòmm. La sa tröva in dela Depressiun Caspica, a vint meter suta ul livèll dii maar, visin al sitt indué ul fiümm Ural al sa trà deent in del Maar Caasp.
Fundada in del 1645 cunt ul nòmm de Jaickij ("del fiumm Jaik"), dal 1708 al 1992 la s'è cjamada Gur'ev dal nòmm del sò fundaduur Michail Gur'ev .
Fin daj urigin la citaa l'era un avampòost rüss in dela regjun del Caasp; in dii ann receent la s'è svilüpada fin a diventà un gròss center indüstriaal e ul pòrt püssee impurtaant del Kazakhstan.
La citaa e la regjun tütt inturnu a cunserven però ammò i testimuniaanz del passaa, de quand la regjun l'era traversada daj caruvaan dii pupulazziun nomad de l'Asia centraal.
La citaa la gh'era 142.500 abitaant in del 1999.


text:
Invêren
L' invêren (inverno in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun ed l' ân.
Astronoméia
L' invêren astronômich al cumîncia la giurneda ed l' invêren in dóve la nôt l'é pió lònga dal dé oséia al 21 dal mèiş ed dicèmber, gióst quâter dé préma ed la fèsta ed Nadêl; al finés la giurnêda ed la premavèira in dóve al dé al dûra tânt cme la nôt, oséia al 20 dal mèiş ed mêrs.
A 's trâta dal peréiod ed l'ân dóve al Sōl, arivê al pûnt pió bâs ind l'urişûnt, al 21 ed dicèmber, apûnt, al cumîncia a turnêr só, fîn al 20 ed mêrs, quând, in premavèira, la durêda dal dé l'é cumpâgn a còla ed la nôt. Al tèimp ed l'invêren "astronômich" a 's rîva a di grêd ed calōr pió bâs ed tót l'ân, mó per còst, an 's pōl mìa confondrél cun l'invêren "meteorolôgich".
Al tèimp
L' invêren l'é la stagiòun pió frèda ed l'ân. La nôt la fà da padròun, in 'na quêlch regiòun a nèiva dimòndi, l' umiditê, grôsi anvêdi cun i grôs frèd a la mantînen pió a lòngh e a blôchen la vapurasiòun. L' invêren l'é la stagiòun ch' la gh' à i mèiş ed dicèmber, znêr e fervêr ind la pêrt êlta ed la Tèra, quî ed zógn, lój e agòst ind la pêrt a bâs ed la Tèra.[1]
Note
Vôş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Inverno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.


text:
Musanega
Musanega (Italià: Mozzanica) l'è ü cümü de la bassa bergamasca de 4 589 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 9,3 km² e 'na densità de popolasiù de 493 ab./km².
El se tróa 'n de la pianüra, arènt al Sère, a presapóch a 26 chilometri de Berghem vers mesdé.
Andamènt demogràfegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Musanega l'è mustràt in de la tabela ilüstrada ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Massachusetts
El Massachusetts a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 27.360 km² e una pupulaziun de 6.416.505 abitant.
A l'è tacaa a nord al Vermont e al New Hampshire, a ovest al stat de New York, a süd al Connecticut e al Rhode Island, a est a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Boston (589.141 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Worcester, Springfield, Lowell e Cambridge.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El periud culunial[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per pressapoch 150 agn de la sò fundaziun, el Massachusetts i l'hann ciamaa Massachusetts Bay.
L'Üniun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Massachusetts a l'è vüm di tredes stat uriginari fundadur de l'Üniun.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Massachusetts al gh'ha 12 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Lavurs
Construidras e construiders da gìas restaureschan e reparan gìas ed auters instruments ad artg, sco per exempel violas da bratsch, cellos, cuntrabass. Tut tenor atelier, nua ch’els lavuran, s'occupan els era d’instruments da trair sco ghitarras e lautas. Tut tenor atelier sa differenziescha era lur lavur principala: ils ins èn spezialists per restaurar instruments vegls, entant ch’ils auters s’occupan oravant tut cun la vendita, la locaziun ed il mantegniment d’instruments ad artg e da lur accessoris. En ils blers ateliers da construcziun da gìas è la construcziun da gìas sco tala mo ina pitschna part da la lavur.
Construidras da gìas reparan instruments ad artg: ellas remplazzan giufs ed accordaders, drizzan las claviaturas, restaureschan turnigls e collan urs. Collar sfessas, remplazzar culiezs u retuschar la vernisch dovra bler temp. Ina lavur da service frequenta è era quella da remplazzar ils chavels da l’artg.
Gìas, violas da bratsch, cellos e cuntrabass vegnan savens anc construids a maun. Maschinas vegnan utilisadas oravant tut en la fabricaziun industriala. Construiders da gìas elavuran il lain cun differents utensils: cun resgias, splaunas e cuntels, cun fiers d’entagliar chavs e plats da tut las grondezzas sco era cun raspas, glimas e nizzas da trair.
Il material da lavur il pli impurtant per construidras da gìas è il lain, cunzunt lain d’ischi da muntogna e lain da pign. Il lain d’ischi da muntogna vegn duvrà per il fund, las rischlas, il culiez ed il giuf, il lain da pign per la cuvrida cun las foras da resonanza, l'accordader e la trav dal bass. La claviatura è fabritgada or da lain d’eben.
La cuvrida ed il fund èn ad arvieut. Ils construiders da gìas als dattan la dretga grossezza e suenter als splaunan e nettegian els cun nizzas da trair. Las rischlas –las paraids lateralas dal corp da resonanza – vegnan stortas en la vapur cun agid da schablonas. Construiders da gìas collan la singula tocca cun colla chauda idrosolvibla. Uschia pon ins puspè prender dapart instruments che basegnan ina reparatura.
Construiders da gìas san sunar in instrument ad artg uschè bain ch’els pon giuditgar la qualitad acustica e tecnica d’in instrument.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-10-2016 (stadi dals 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
A la Scola da construiders da gìas a Brienz (scola professiunala a temp cumplain) u en in atelier da construcziun da gìas
Furmaziun en scola
- enconuschientschas professiunalas: a la Scola da construiders da gìas a Brienz (instrucziun en blocs)
- furmaziun generala: a la Scola da sculpturs d’objects da lain a Brienz (instrucziun en blocs)
- instrucziun instrumentala: tar musicists qualifitgads
Roms professiunals
- scienza da materials
- scienza d'iseglia
- construcziun da gìas
- mecanica
- acustica
- istorgia da la musica e da la construcziun da gìas
- scienza generala d’instruments da musica
- teoria da musica
- instrucziun instrumentala
- dissegn professiunal
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas, tranter auter restauraziun, mantegniment d'artgs, applicaziun da maschinas e basa da la fotografia.
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider / construidra da gìas da professiun"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns mesaunas u autas
La Scola da construiders da gìas a Brienz pretenda che persunas interessadas absolvian ina procedura d’admissiun. La part pratica cumpiglia la lavur manuala cun lain, il dissegn ed il modellar. Ultra da quai ston ins savair sunar in instrument (da preferenza gìa, viola da bratsch u cello). Plinavant ston las persunas interessadas far ina controlla da l’udida e da la vesida, ina lavur en scrit ed in discurs d’examen.
La Scola da construiders da gìas a Brienz organisescha mintgamai il settember e l'october dis d'infurmaziun. Las datas exactas pon ins vesair sin la website da la scola.
Tgi che s’interessa per ina furmaziun da basa duala (furmaziun cun ina pratica professiunala en in atelier da construcziun da gìas) sto contactar la Scola da construiders da gìas a Brienz (purschidra da l’instrucziun professiunala e dals curs ordaifer il manaschi) avant che suttascriver il contract d’emprendissadi.
Pretensiuns
- inschign manual
- moda da lavur exacta
- imaginaziun spaziala
- senn per furmas e colurs
- musicalitad e bun’udida
- abilitad da sa concentrar
- pazienza e perseveranza
- buna demananza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la Scola da construiders da gìas a Brienz sco era da l’associaziun professiunala SVGB u da purschiders a l’exteriur
Examen professiunal superiur (EPS)
Maister / maistra da construcziun da gìas
Cundiziuns da lavur
Sper l’occupaziun en in atelier da construcziun da gìas pon construiders e construidras da gìas era lavurar en ina fatschenta da musica. Cun experientscha professiunala correspundenta pon ellas ed els er far expertisas e giudicats.
Las schanzas d’avrir in agen atelier da construcziun da gìas dependan fitg da la conjunctura.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra dals construiders da gìas e d’artgs SVGB
Schauenburgerstr. 37
4052 Basilea
Tel: +41 61 508 25 21
URL: www.geigenbauer.ch
Scola da construiders da gìas a Brienz
Oberdorfstrasse 94
3855 Brienz
Tel: +41 33 951 18 61
URL: www.geigenbauschule.ch


text:
Cussögn
Cussogn (Cussögn in del dialet lucal e in piemuntes; Cossogno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 630 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 40,0 km² e ona densità de popolaziun de 16 ab./km².
El paes el se tröva in la Val Granda e 'l gh'ha dò frazion: Cicogna e Üngiasca. L'è tacaa ai cumün de Cürsel, Malesch, Misgina, Premusél, Santin, Truntan, Verbania.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cussögn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Da Rest Giacun Dermont -
In dals pli vegls mitos enconuschents en la cultura occidentala è l’existenza dad unicorns. L’idea chi pudessan exister creatiras da tarabla talmain fantasticas giascha profund en la conscienza umana. I dà biologs che sustegnan ina tesa ordvart interessanta davart l’origin da quest mitos remarchabel.
Danunder deriva mo l’idea chi pudessan exister chavals cun corna? L’origin dal mitos da l’unicorn è bler pli vegl che las istorgias ed ils comics da Walt Disney ans suggereschan. En las tarablas da Grimm, che pon vegnir consideradas sco ierta culturala da gronda muntada, gieua l’unicorn già ina rolla impurtanta. Tenor la scienza archeologica n’hai mai dà in chavagl cun in corn, ma l’idea d’ina tala creatira da fantasia è probablamain bler pli veglia che quai ch’ins ha pudì supponir enfin ussa.
Savida che sa mantegna durant tschentaners
Ils frars Grimm n’ans indicheschan deplorablamain betg exactas funtaunas da lur istorgias. Malgrà las eventualas inspiraziuns fantasticas d’in dals frars „n’èn tarablas e mitos a la fin nagut auter ch’experienzas da la sort umana creadas e furmadas, dadas enavant entras ils tschentaners“ (E.Aeppli, Der Traum...). L’istorgia dal schnederin valurus cumpiglia in unicorn. Vuland attachar il schnederin resta l’unicorn pitgà cun ses corn en in bostg. Er ils filosofs grecs discurran d’unicorns.
Quant ipocritic (engl.: hypocritical) èsi en quest connex d’esser schocà da cumbats da taurs en las arenas da la peninsla iberica. I vegn tschessentà il fatg ch’ils taurs spagnols gaudan almain ina tratga d’auta qualità, er sch‘els vegnan mazzads a moda crudela. Il torrero Victor Barrio ch’è mort questa stad tras in culp d’in taur è vegnì surchargià postum cun gomias da glieud da l’entir mund. Er en Svizra hai dà talas reacziuns, tar nus, nua che la majoritad dals vadels masculins vegnan battegiads cul num „Mast“.
Fotografia: https://www.pexels.com (CC0)
Text: Rest Giacun Dermont, Cuira
Emprima publicaziun: 2016
Da Rest Giacun Dermont -
In dals pli vegls mitos enconuschents en la cultura occidentala è l’existenza dad unicorns. L’idea chi pudessan exister creatiras da tarabla talmain fantasticas giascha profund en la conscienza umana. I dà biologs che sustegnan ina tesa ordvart interessanta davart l’origin da quest mitos remarchabel.
Danunder deriva mo l’idea chi pudessan exister chavals cun corna? L’origin dal mitos da l’unicorn è bler pli vegl che las istorgias ed ils comics da Walt Disney ans suggereschan. En las tarablas da Grimm, che pon vegnir consideradas sco ierta culturala da gronda muntada, gieua l’unicorn già ina rolla impurtanta. Tenor la scienza archeologica n’hai mai dà in chavagl cun in corn, ma l’idea d’ina tala creatira da fantasia è probablamain bler pli veglia che quai ch’ins ha pudì supponir enfin ussa.
Savida che sa mantegna durant tschentaners
Ils frars Grimm n’ans indicheschan deplorablamain betg exactas funtaunas da lur istorgias. Malgrà las eventualas inspiraziuns fantasticas d’in dals frars „n’èn tarablas e mitos a la fin nagut auter ch’experienzas da la sort umana creadas e furmadas, dadas enavant entras ils tschentaners“ (E.Aeppli, Der Traum...). L’istorgia dal schnederin valurus cumpiglia in unicorn. Vuland attachar il schnederin resta l’unicorn pitgà cun ses corn en in bostg. Er ils filosofs grecs discurran d’unicorns.
Quant ipocritic (engl.: hypocritical) èsi en quest connex d’esser schocà da cumbats da taurs en las arenas da la peninsla iberica. I vegn tschessentà il fatg ch’ils taurs spagnols gaudan almain ina tratga d’auta qualità, er sch‘els vegnan mazzads a moda crudela. Il torrero Victor Barrio ch’è mort questa stad tras in culp d’in taur è vegnì surchargià postum cun gomias da glieud da l’entir mund. Er en Svizra hai dà talas reacziuns, tar nus, nua che la majoritad dals vadels masculins vegnan battegiads cul num „Mast“.
Fotografia: https://www.pexels.com (CC0)
Text: Rest Giacun Dermont, Cuira
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Dretgira regiunala Viamala
En general
Sin questa pagina-web chattan persunas interessadas infurmaziuns davart las basas, las incumbensas e la cumposiziun persunala da la Dretgira regiunala Viamala.
Ultra da quai vegnan publitgadas qua las debattas giudizialas publicas.
La finala porscha l’internet era la pussaivladad da respunder a dumondas frequentas da caracter general e da metter a disposiziun tscherts formulars a las persunas che tschertgan il dretg.
Exclusiun da responsabladad
Cun utilisar questa pagina-web da la Dretgira regiunala Viamala renconuschais Vus la clausula d’exclusiun da responsabladad, tenor la quala i na vegn surpiglià nagina responsabladad per il cuntegn da questas paginas e da las paginas renviadas. Las indicaziuns preschentadas qua na pon surtut betg remplazzar ina cussegliaziun giuridica.


text:
Zèner (biologìa)
En sistemàtica, el zèner l'è 'n ranch tasonòmich che 'l reönés en sèrto nömer de spéci che g'ha 'n cümü 'n ensèma de caràter che se 'nsömèa. El zèner l'è 'l sèst ranch principàl de la sistemàtica clàsica de le spéci vivènte.
L'è 'na nusiù astràta e bastànsa 'ntüitìva, che l'ìa zamò 'n üzo endèle lèndue corènte prìma de éser adotàda endèla terminulugìa scentìfica. Isé, 'n botànica, zamò de la alta antichità se sèmper recunusìt la prezènsa de caràter en cümü 'ntra le rùer, ma s'è apò sèmper recunusìt la diferènsa 'ntra chèle de mut (Quercus pubescens) e chèle piö gròse de pianüra (Quercus robur).
Ogna spéce vivènta (apò a chèle estìnte, anemài, piànte, fóns, batéri...) l'è asegnàda a 'n zèner, segónt el schéma de la nomencladüra binomiàla, intruducìda del Carl von Linné.
Per ezèmpe, el Pinguìno imperadùr (nom scentìfich: Aptenodytes forsteri) e 'l pinguìno reàl (Aptenodytes patagonica) i aparté töcc dù al zèner Aptenodytes.
El nòm asegnàt ai zèner l'è 'n nòm latì (o ritignìt tal) al nominatìf singolàr (o tratàt come tal). La prìma lètera del nòm del zèner se la scrìf sèmper en maiùscol. La g'ha de éser scriìda col alfabéto latì (sènsa acènti e diacrìtich).
Sèrte disciplìne, come per ezèmpe la miculugìa e la botànica, le amèt dei ragrupamèncc intermédi 'ntra 'l ranch de zèner e chèl de spéce, come per ezèmpe el sota-zèner', la sesiù, la sóta-sesiù e la tribù o stìrpa.


text:
Teodorico el Grant
Teodorico el Grant (Dacia, 454 – Ravèna, 26 de óst del 526) l'è stat rè dei Ostrogòti e segont rè barbaro de Roma del 474 al 526. L'è nasìt poch tép dopo la batàia del fiöm Nedao, e 'l g'ha pasàt i sò prim agn come ostàgio a Constantinòpoli endóche el g'ha risiìt 'n edücasiù de bù leèl.
El rìa al tròno dei Ostrogòti dòpo la mórt de sò pàder endèl 474 e 'l pórta 'n nacc la pulìtica de aleànsa col l'Impér bizantì, col quàl i teretóre ocupàcc dei Ostrogòti cunfìna, e del quàl el risiìa dei compèns per la protesiù de le frontiére. L'imperadùr bizantì el speràa che a tignìs bù Teodorìco, chèsto el püdìes tègner sóta contròl i pòpoi barbàrich nöf che puciàa ai cunfì de l'Impér, isé de ìga 'na sórt de zòna de cusinèt 'ntra l'Imper e le popolasiù bàrbare.
I söcès de Teodorico i g'ha fat en maniéra che l'imperadùr Zenone el recunusìes al rè ostrogòto el status de foederato romano e de iligìl a cònsol endel an 484 e con chèsto uficializà el primàt dei ostrogòti endel'àrea balcànica.
La prezensa de Teodorico però la g'ha tacàt col tép a dà 'n pó tròp empàs a Zenone e al stès tép Odoacre en Italia l'ìa dré a slargà la sò zòna de enflüènsa e a mèter en perìcol i enterès de Bizansio. Zenone el g'ha pensàt alùra de mèter l'ü cùtra l'óter i du rè bàrbari, isé, aidiàt de Bizànsio, endel 488 Teodorico el g'ha preparàt la spedisiù 'n Italia, ambiàda pò endèl autùno del stès an.
Teodorico el g'ha streersàt le Alpi orientàle endèl 489 con dré presapóch 100.000 Ostrogoti e 'l g'ha comandàt el sò pòpol endena série de batàie cùtra i Eruli enfìna al 493, quan che Teodorico el g'ha fat copà a tradimét Odoacre e töta la sò córt quan che i éra dré a banchetà per siglà la pace 'ntra i du rè. L'eliminasiù de Odoacre la g'ha segnàt el prensépe de la duminasiù dei Ostrogoti 'n Italia, duminasiù che la g'ha significàt en perìot de pàce e stabilità.


text:
di: Marco Candiani - Claudio Merli
Edizioni: Brocca
Mì soo nò, ma stanòtt l’è on poo magica
e in la mia ment la me mètt la voeuja di mè campagn
tradii de contravoeuja con l’illusion bosarda
d’ona fortuna che poeu hoo mai pù conossuu.
E tornaroo inscì per mì sarà ona fèsta
poeu staroo lì tra la mia gent che la spettava
chì sòtt el pòrtich, in de la stalla, gh’avrann in faccia
sègn de fadiga e de sacrifizzi trasaa in cassina.
Camminaroo sui sentee che carezzaven la campagna
cont el profumm de quèll fen che ha vist i fioeu che giugattava
e l’acqua ciara che corr intorna
l’è ona coròna a bon mercaa per la tèrra del coeur.
Lassi chi la città che mortifica,
tutt' i penser che gh’hann domà voeuja de lassà indree
tutta quèll’aria grama, el fumm che me soffega
e tanta gent che rid mai in di strad de Milan.
musica
Su ona cadrega a ciappà on poo d’aria starèmm insèmma
per quatter ciaccer faa in armonia in de la cassina.
Ghe cuntaroo che in città la gent la parla e la straparla
de imbottiglià nèbbia e fumm, l’è tutt on corr, on tira e mòlla
ma chì in campagna gh’è vera vita
tra la mia gent de brascià sù e de streng in sul coeur.


text:
Evoluzion de n lingaz: dal latin al ladin
Dret n gran pericul per l lingaz ladin é l isolazionism de valeda - Relazion dl prof.univ. dr. Paul Videsott da desçiarié ju
La storia dl ladin é na storia de spidiciament y de retrata. Dal latin vulgar, tres l gallo-roman y l retoroman tl sens lerch, enfin al ladin dolomitan de encuei, é i trac carateristics di singui idioms vegnus tres maiours, ma l raion de chisc idioms y dl ladin (da "latin") en general tres mender. Sce chest isolazionism de valeda và enscí inant, zessa i idioms tant dancialà che an messarà tost i conscidré "mini-lingac" per sie cont. Una dles relazions plu enteressantes al Convegn sun "Les poscibeltés dl ladin", metú a jí da la Consulta Ladina dl Comun de Bulsan dl 2004, é steda chela dl prof.univ. dr. Paul Videsott che á recostruí tres l ejempl dla storia de Esop "dla volp y dl corf" l svilup dal latin al ladin.
I pericui per l lingaz ladin vegn encuei dantaldut ence dal intern y é fac te ciasa, dantfora l isolazionism de valeda. Se capì anter ladins de valedes desvalives podessa tost garaté desche anter talian y spagnoul o anter todesch y olandeis. Chest pericul ne é encuei nia ciamò tant atual, davia che al é en valgugn fatours stabilisadours (mass-media, ativités dles Unions, Istituc), ma prinzipalmenter é chest pericul dant man, tant deplù che l isolazionism de valeda cioda da pié raijes tres plu sotes.
La miour soluzion per devenje chest isolazionism y na dreta chance per l ladin, sotrisseia Videsott te sia relazion, é n tet linguistich scrit unitar y les fondamentes per chest tet é vegnudes metudes con truepa fineza y competenza dal prof. Heinrich Schmid (1998). Chest speta demé de vegní apliché y promovú desch'al auda.
Ajache per l raion ladin fálel ciamò na cronologia dles fases linguistiches reconesciuda amplamenter (na periodisazion), propon Videsott chesta partizion:
a) enfin a entourn al ann 850 do Crist: temp dl latin vulgar, temp caraterisé te prest duta la Romania da enlaouta da inovazions plu o manco valives;
b) dal 850 enfin al 10eisem centené za.: an rejona de proto-ladin (temp caraterisé da svilups linguistics a gran linges valifs che corespon tl sens lerch a duta la Galloromania y dantaldut a la Cisalpinia che fossa tant che l raion di dialec dl nord dla Italia y la Retoromania);
c) dal 10eisem centené al 14eisem centené: an rejona de vedl-ladin (temp caraterisé da inovazions y conservazions propies dl ladin en confront a la Padania);
d) dal 14eisem enfin al 18eisem centené za.: an rejona de vedl marou, vedl badiot, vedl
gherdeina, vedl fascian, vedl fodom y vedl ampezan (spana de temp carateriseda da spidiciament dialetal dl ladin tres maiour al intern);
e) dal 19eisem al 20eisem centené: idioms ladins moderns (temp caraterisé da la scritura y
da la normazion di idioms).


text:
L'itagliàn (par schêrz ciamè däl vôlt anc toscuiggno) l é na längua neulatéṅna ufizièla in Itâglia, a San Marén, in dû cantån dla Ṡvézzra e in di sît in Cruâzia e in Slovêgna.
In tótt, la żänt ch'la cgnóss l'itagliàn i srénn in 60 migliån. I la dscårren anc tótti äli itagliàn fòra vî.
Itagliàn
Exainpi???
Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza.
L'italiàn l'è 'na léngua appartenèint al grópp dal léngui rumànzi, in dla faméja dal léngui indoeuropei. L'italiàn l'è léngua ufizièla dl'Itàlia, ed San Marèin, d'la Svézzra, e d'la Sitê dal Vaticàn.
L'è secända léngua, co-ufizièla insémm al Croét, in d'la Regiòun dl'Istria (Croàsia) e, insémm al sluvén, in dél sitê dla Slovènia datés dal cunfèin. I én anca bòun ed capìrel in dal Prinsipê ed Mònegh, a Màlta, in Còrsica (Frànsa) e, anca quelchidun in Albanìa.
L'italièn l'è una lengua neolaténa uffizièla in Itâlia, a San Marén, in du cantùn d'la Svézzra e in di post in Croazia e in Slovenia.
In tott la zènta ch'la cnòss l'italièn l'è zirca 60 milliùn. L'è énca parlèda una màsa in étar paìs abité par gli emigré italién, e una tra al piò insgnèda int al scòli.


text:
Per Fadrina Hofmann da Scuol as serra il rinch: Da mattetta ha ella scrit ün’istorgia per la concurrenza da scriver Pledpierla ed ella ha guadognà il prüm premi in sia categoria d’età. «Eu nu m’allgord plü da l’istorgia, eu m’allgord però da l’arcugnuschentscha e dal mumaint da pudair leger e preschantar il text avant public», quint’la. Cha quist mumaint tilla haja motivà da cuntinuar a scriver. Hoz es ella commembra da la giuria da la concurrenza da scriver organisada da la Lia Rumantscha ed ella brama dal mumaint da pudair leger tuot ils texts rumantschs inoltrats. Amo fin la fin da marz han uffants e giuvenils la pussibiltà d’inoltrar las istorgias. In seguit lura cumainza la lavur dals trais commembers da la giuria chi legian e discutan fin chals texts victurs sun definits.
Plü bod d’eira il muond plü pitschen
Fadrina Hofmann piglia part per la seguonda jada a la giuria. «Eu less gnir surpraisa da las fantasias ed eu n’ha plaschair, scha quellas sun eir ponderadas e s-chaffischan mumaints inaspettats», disch la scriptura e schurnalista. Cha plü bod d’eira il muond amo plü pitschen e prüvà. Cha hoz hajan ils uffants ün oter consüm da medias e nüglia nu saja impussibel. «Ils temas sun restats adüna quels, però ils uffants vegnan confruntats plü svelt eir cun temas difficils», quinta la mamma da duos uffants. Eir ella as giavüschess daplü temp per scriver aignas istorgias rumantschas, ma il temp es limità. Sco mamma e schurnalista in plazza plaina nu chatt’la adüna il temp per la fantasia litterara. Cha scriver saja bainschi seis manster, però ella fa üna gronda differenza tanter il scriver schurnalistic in fuorma da lavur manuala e la disciplina litterara ingio cha la fantasia sta i’l center e na ils fats. «Illa litteratura as poja esser plü liber e persunal», constat’la. Daspö passa 20 ons lavur’la sco schurnalista ed il plü gugent scriv’la reportaschas e purtrets. «In quistas disciplinas s’haja amo man liber e la creatività es centrala». Il plü jent scriv’la bainschi in rumantsch, «quai es mia lingua dal cour.» Ma sco collavuratura d’üna gazetta tudais-cha scriv’la per gronda part eir in lingua tudais-cha. «Quai es oramai la lingua dal cheu», agiundsch’la.
La tradiziun da scriver istorgias
Dad ir insomma be la via da scriptura ed autura, nu saja per ella mai propcha statta ün’opziun. Per far quai es ella massa pac artista. «Eu sun massa pac pragmatica e stögl guadognar raps per viver e trar via la famiglia.» Cha da viver unicamaing cun scriver cudeschs rumantschs nu saja pussibel e cha bleras scripturas e scripturs rumantschs hajan stuvü cumanzar a scriver in lingua tudais-cha per pudair viver da lur vocaziun. «Perquai es per mai scriver restà ün passatemp». Cha culla lavur schurnalistica haja el bainschi eir pudü realisar ün sömmi ed ella nu voul insomma brich tour a la giuventüna la vöglia da scriver.
Cumanzà a scriver ha Fadrina Hofmann d’uffant. «Eu scrivaiva adüna ün’istorgia per l’anniversari da meis bap», quint’la. Cha hoz hajan surtut seis uffants quista tradiziun. Ell ha scrit bleras istorgias chi sun gnüdas publichadas in cudeschs e chalenders per uffants e creschüts. Seis cudesch «Be mumaints» es fingià exaust. Sco scriptura e schurnalista cun grond’experienza ha ella uossa cuaida e vöglia da leger tuot las nouvas istorgias e valütar ils texts dals uffants e da la giuventüna ladina. La premiaziun da la concurrenza da scriver Pledpierla per uffants e giuvenils ha lö quist on fingià als 2 gün. Partecipar as poja in quatter differentas categorias d’età: la terza e quarta classa, la tschinch- e sesavla classa, il s-chalin ot e la categoria da giuvenils e giuvens creschüts da 17 fin 25 ons. Il tema per las categorias da la scoula primara es quist on «Üna bes-cha raquinta» e quel pels giuvenils e giuvens creschüts «Il clima as müda - eu müd il clima».
Text: Nicolo Bass