text:
Triticum monococcum
El Triticum monococcum (far pesèn) l'è 'na spéce botànica de la famìa de le Poaceae che fa part del zèner Triticum, che l'è chèl endóche gh'è dét el formét e 'l far. El nòm de la spéce (monococcum) el fa riferimènt al fat che la spighèta de chèsta piànta la pòrta 'n granì sùl.
En pràtica l'è 'na spéce primitìva de formét, difàti l'è stat, ensèma al far, giü dei prim cereài a véser demestegàcc de l'òm, presapóc 7500 prìma de Crìsto endèl Medio Oriènt. L'è derivàt de la fùrma salvàdega che l'è 'l Triticum boeoticum. Endèi tép de l'antichità l'ìa 'na spéce de 'mportànsa primària per l'alimentasiù de l'òm, ma al dé d'encö l'è cultiàt apéna per en mercàt de nìchia.
Endèle bödèle del Ötzi — l'òm del sècol XXXII prìma de Crìsto ritroàt sö le Àlpi al cunfì 'ntra l'Austria e l'Itàlia — gh'è stat troàt rèscc de la somésa de chèsto cereàl.
Tosicità per i celìaci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A diferènsa de le fùrme modèrne de formét, par che la proteìna gliadina del T. monococcum la sàpe mìa isé tòsica per i celìaci.[1] e per chèsto pödarès véser indicàda per le diéte sènsa glùtine.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pizzuti D, Buda A, D'Odorico A, D'Incà R, Chiarelli S, Curioni A, Martines D (November 2006). "Lack of intestinal mucosal toxicity of Triticum monococcum in celiac disease patients". Scand. J. Gastroenterol. 41 (11): 1305–11. DOI:10.1080/00365520600699983. PMID 17060124.


c: text/html

text:
Befàna
La Befàna l'è na figùra tradisiunèla 'dal regiòun 'dl' Itâglia, cuma na vècia, vistìda 'd pàn vèć, che in gròpa a la só malgarèina la vularèv in sìm' ai còp di tèġ la nòt tra 'l 5 e 'l 6 'd śnèr per inpinìr i calsèt preparê per lē dai putèin, ed caramèli, ciuculatèin e turòun, mo anca 'd un quèlc tòc ed carbòun s' al putèin 'l à fat arabìr.
La paròla Befàna l'è na corusiòun lesichèla 'dl' Epifanèa ch'la riva da 'l grèc “ἐπιφάveιa”.
Cla vècia lè la pêr na stria ma invéci 'd avér-'g al capèl a punta la gh'à 'n fasulét in cô cuma 'l reśdôri dna vòlta.
Pruvèrbi e mōd ed dir
- La m pèr la Befàna: quànd a s ciacàra dna dòna minga tant bêla;
- M ê't tòlt per la Befàna?: a s rispònd a òn ch' al s crèd 'd avér dirìt a ciapèr quèl da tè.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Edward mani di forbice
Edward mani di forbice (Edward maṅ ad fòrbśa) 'l è 'n film fantàstic dal 1990 ad Tim Burton, al prim di tant girâ da lò cun Johnny Depp.
'L aspèt dal persunàǵ 'd Edward, specialmènt in di cavìi e in dal truc, al tōś ispirasiòṅ da 'l cantànt di The Cure, Robert Smith. Tim Burton al gh'iva anc dmandâ ad scrìvar la culòna sunóra dal film ma lò 'l éra impgnâ in alóra in dla registrasiòṅ dal disc Disintegration e al n à briśa psû far-la.
Sunt
Un već inventōr dimóndi straṅ (Vincent Price), ch'al viṿ da par lò in un castèl insìma a na muntàgna, al decìd ad dar vita a 'n putòć ch'al pâr un ragasōl e 'l al ciàma Edward (Johnny Depp), insgnànd-ag anc a star a 'l mónd. Purtròp chi lò al mōr prima ad finìr-al dal tut, e Edward al s cata acsè dal fòrbśi "pruviśòri" a 'l pòst dal maṅ.
Dimóndi an dòp na dóna ch'la vénd di cuśmètic a cà dla gint, la Peggy Boggs (Dianne Wiest), la finìs là e la 'l cata. Pasâ 'l spavènt d'l inìsi, chi lē la decìd ad purtàr-'s-'l a cà sèg. Al ragàs al cgnós acsè sò marè Bill (Alan Arkin) e sò fiōl Kevin (Robert Oliveri) e al taca a far al giardinēr par lōr dasfrutànd al fat 'd avér-ag dal fòrbśi còmdi par tajàr al sēv e anc dimóndi fantaśia in dal far-al, dand vita a dal figùri e dal statṿi dimóndi bèli fati ad fój e èrbi. Anc al vśini i èṅ cuntènti 'd lò parchè 'l è bòṅ ad tajàr anc i cavìi e far incòsa.
Ad ritóran da 'l campéǵ, la fiōla ad Peggy, la Kim (Winona Ryder), la gh'à subìt paùra 'd lò e pò anc vargóggna. Invéci al sò muróś Jim (Anthony Michael Hall), fiōl 'd òṅ pîṅ ad bèsi, al al sfruta par far-ag far un furt in dla sò cà, a n esénd lò minga tant śmalisiâ. Quànd la pulisìa la 'l ciàpa, la gint la gh vòlta 'l spali tut 'd un cólp, batśànd-al cuma 'n móstar e òṅ minga nurmàl.


text:
Il buio nella mente
Il buio nella mente (Al buj in dla mènt) 'l è 'n film dramàtic dal 1995 ad Claude Chabrol trat da 'n rumànś dla Ruth Rendell dal 1977, La mòrt la n sà minga lèśar (A Judgment in Stone).
Sunt
In un paiśèṅ dla Britàgna, la Sophie (Sandrine Bonnaire) la taca a lauràr cuma camaréra par la famìja burghéśa di Lelièvre d'l industriàl Georges (Jean-Pierre Cassel) e dla Catherine (Jacqueline Bisset) ch'la gh'à na boutique in sità, marè e mujér. Chi lōr i gh'àṅ dū fiōi abû da di matrimòni precedènt, la Melinda (Virginie Ledoyen), na śuvnòta impgnàda in di prim amōr, muróśa ad Jérémie e fióla ad Georges, e Gilles (Valentin Merlet) un risulèṅ śvéj fiōl ad Catherine.
Sophie la lavóra sôd, la sà far bèṅ da magnàr, lavàr śò, dar śò a la pólva e pulìr in cà ma a n gh'è vèrs ad far in manéra ch'la lèśa i bijitèṅ ch'i gh làsan, ma a gh'è na spiegasiòṅ: lì lē l'è diślèsica, la n è pròpria briśa bòna ad lèśar, minga par cólpa sua, ma la n vōl minga far savér a ninsòṅ ch'la gh'à cal prubléma lè, a sarév na vargóggna tròp granda par lē.
La camaréra la dvénta amìga dla pustìna dal paéś, Jeanne (Isabelle Huppert), na dóna gréśa e a la bòna mandàda a lauràr da n'atra banda parchè soquànt an prima 'l iva masâ sénsa vlér la sò putìna ma i giùdas i n aṅ minga psû dir ch'la 'l is fat apòsta e par quàl lè l'è stada lasàda libra. Lì lē la gh'à anc un visi, quél ad vèrar la pòsta di sò cliènt p'r andàr a śbraghiràr in di fat ad chi àtar, par savér tut i petegulés. La sà anc da i giurnài che la Sophie l'iva dâ fōg in di an pasâ a la cà ad sò pàdar, un vèć invàlid ch'al s pisàva adòs, faghénd-al murìr. Érà'l stâ sōl 'n insidènt anc quàl lè?
L'amicìsia far 'l dū dóni la sa strinś sèmpar da piò. I s pàs'n al tèmp andànd in gir a catàr sù di vistî vèć da dar a 'l prevòstar o guardànd in dla cambra ad Sophie la televiśiòṅ vècia ch'i padròṅ i gh'aṅ dâ dòp che lōr i s 'n èṅ cumprâ una nóva ch'la tōś anc i canài furastér. Ma a Georges al fat che la sò camaréra la s purtìs a cà la pustìna al n gh và pròpria briśa śò, anc parchè lē la sà tut i sò tragatèṅ, anc che sò mujér la gh fà i còran purtànd-as di masć in butéga e la gh i à dit in facia franca durànt na litgàda a la pòsta.
Un dè la Sophie la scólta ad nascòst na telefunàda fra la Melinda e 'l sò muróś in du lē la diś 'd aspitàr un putèṅ ma ch'la n gh'à minga al curàǵ ad dir-al in famìja ma la n pōl gnanc aburtìr facilmènt parchè, esénd ad sóta di daśdòt an, al sò librét sanitàri al gh 'l à sò pàdar. La questiòṅ la par finìr lè ma na sira, méntar Sophie l'è drē a lavàr śò, la Melinda la s mét i sò uciài e la capìs acsè ch'i n èṅ minga da vista, che lē la n gh'à minga di prubléma a véd'r-ag ciàr ma ch'l'è diślèsica. A cal punt lè la camaréra la gh fà 'n ricàt: se cl'atra là la và a dir al sò segrét, lē la cuntarà a tut ch'l'è gravda, dand-ag dla malnéta.
Quànd Georges al al vèṅ a savér, al manda via la Sophie dand-ag na stmana incóra par catàr-as 'n àtar lavōr. La sira Sophie, turnàda a cà par tōr la sò ròba insém a la Jeanne, la véd i sćiòp da casadōr di Lelièvre pugiâ lè méntar i sò padròṅ i s gòdan al Don Śvan ad Mozart in dal salòṅ...
Arcgnusimènt
- Fèstival ad Venésia dal 1995:
- prèmi a la Sandrine Bonnaire e a l'Isabelle Huppert cuma mijóri atóri prutagunìsti;
- Prèmi César dal 1996:
- prèmi a la Isabelle Huppert cuma mijóra atóra minga prutagunìsta;
- Prèmi Lumière dal 1996:
- prèmi a la Isabelle Huppert cuma mijóra atóra minga prutagunìsta;


text:
19 07
Ol dé 19 de löi l'è 'l 200 ( 201 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 166 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de löi al è ul dí da pòost 200 ( 201 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 166 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1936 - Spagna: lideracc per i zeneraj Mola e Sanjurjo, e seguint l'esempe di facc del dé anteriur, la gran masöransa di ünità militare, col söport di fassis·c sivil, se i reölta contra la Segonda Repüblega Spagnöla, con ün ésit desigual; aj Paes Català i faliss despertöt, esset a Mallorca.
1936 - Spagna: Mort ol pröm brigadesta internassiunal: l'atleta Austríach Mechter ch'al se tröàa a Barcelona per partissipá int i Olimpíade popülare.
711 - riu Guadalete (Andalusia, Spagna): ghe la scumensa la bataja de Guadalete (che la dürarà fí al dé 26), in che i tröpe del cabdill mor Tarik ibn Ziyad i trà zò chèle del rei Visigot Roderic, fat ch'al comportarà la posteriur ocüpassiú de töta la Penísula Ibérica.
1848 - Nöa York (i Stacc Ünicc): se la reüniss la pröma Convensiú di Drecc de la dona.
1979 - Managua (Nicaragua): ol FSLN al ocüpa la sità e al trà zò la ditadüra de Somoza.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1131 - Barcelona: Ramon Berenguer III ol Grant, cunt de Barcelona.
1936 - Barcelona: Apel·les Mestres, scritur Català.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La tarantola dal ventre nero
La tarantola dal ventre nero (La taràntla da 'l vèntar négar) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Paolo Cavara.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc c'n i nóm ad Black Belly of the Tarantula in di marcâ ingléś, Tarentule au ventre noir in Frància e La Tarántula del vientre negro in Spaggna.
Sunt
Al cumisàri Tellini (Giancarlo Giannini) al gh'à 'd andàr-'g a fónd par vgnir a cap dal masamènt in dla sò vila dla śóvna Maria Zani (Barbara Bouchet), mujér ad Paolo (Silvano Tranquilli), una ch'l'iva patî un ricàt par via ad soquànti sò foto in dua l'éra stada tòlta śò insém a 'n sò amànt. In séguit anc la Mirta Ricci (Annabella Incontrera), ch'la gh'à 'n negòsi ad plisi, la vèṅ cupàda a la stésa manéra, sbudlàda viva dòp ès'r armàśa paraliśàda da na gùcia insfilsàda in dal cupét, cum la fà anc la vrèspa quànd la mét i sò óṿ in dla pansa dla taràntla.
Al sgnór Zani al decìd ad pagàr 'n investigadōr privâ, Catapulta (Ettore Mattia), par vgnir a savér chi 'l fus 'l amànt ad sò mujér pròpria méntar dgl'atri dóni, cliénti 'd al sèntar ad belésa dla Laura (Claudine Auger) cuma 'l primi dū, i vènan masàdi.
Tellini 'l è dimóndi śò, al n sà da che pàrt tacàr, ma sò mujér Alba (Stefania Sandrelli) la gh fà curàǵ.


text:
Mandell
Mandell (nom ufizial in italian Mandello del Lario) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 10 493 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 41,8 km² e ona densità de 251 ab./km².
L'è tacaa ai comun de L'Abadia, Balabi, Isen, Lecch, Lierna, Olivee, Pastur, Valbroeuna (CO), Valmadrera.
Alter futugrafii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mandell l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ovàre (botànica)
En botànica l'ovàre l'è 'na part del ginecèo. L'è la regiù 'ndóche gh'è dét i òvuli che vegnarà fecondàcc. L'ovàre l'è furmàt de giöna o piö fòie mudificàde che ciàpa nòm de carpèi e che reprezènta i macrosporòfili. Dét endèl ovàre ch'è giöna o piö cavità, ciamàde, "lòculi" 'ndóche gh'è dét i òvuli che spèta de éser fecondàcc per dòpo trasfurmàs en granì de somésa; l'ovàre l'è destinàt a trafurmàs endèl fröt. I òvuli i se 'nserés dét endèl ovàre endèna zòna ciamàda placènta.
Ensìma al ovàre gh'è 'l stil e i stìgmi.
L'ovàre l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse lòze o stansète, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc òvuli. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt placènta e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr.
A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt uniloculàr, biloculàr, pluriloculàr. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.


text:
Cardan (VA)
Cardan (nom ufizial in italian: Cardano al Campo) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 14 768 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9 km² e 'na densità de 1 641 ab./km². .
El paes, situaa in de la region de l'Alt Milanes, el se troeuva arent al Tisin e a l'areopòrt de la Malpensa. L'è anca el sitt indove l'è mòrta la famosa cantant Mia Martini (1947-1995).
Oltra al center comunal, in del paes gh'è anca la frazion de Corisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se Cardan la se troeuva arent a Vorasecca (sede de on'antiga coltura preistòriga), i studi stòrich hann faa vedè che la soa origin l'è fess pussee recenta: el period tardoroman.
I document pussee antigh indove 'l ven foeura el nòmm de Cardan l'è del temp di Longobard. In del cors del XII secol el borgh el partegniva a la contea del Sever. De quell period chì probabilment la gh'ha origin la famiglia Cardan, che l'ha vist vun di sò member, el Milon, diventà arcivescov de Milan (1187).
A la fin del Medioev Cardan la faseva part del feud e de la piev de Gallaraa, per poeu passà a quell de Castelbarch in del XVIII secol.
In del XIX secol la gh'ha avuu on grand impuls l'industria.
Città gemellaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stiglian, in Provincia de Matera.
- Zarautz, comun spagnoeu del Paes Basch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cardan (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pàja
La pàja (paglia in italiàn) la deśvìn dal tàj 'd al granàj quànd a s sernìs i chìc dal stòpi e a s tóś i só culem madurê e pasî. El granàj mjóri per la só pàja egl' în: al furmèint, al furmintòun, 'l òrś, l' avèina, al rìś, al mìj, la sègla e al farilòun.
La pàja la servìs al cuntadèin ch' al la tóś sù in soquànti bàli, da tgnìr s'chèdi còunt'r a la mùfa anca per 'l invêren. Se invéci al cuntadèin al pèinsa 'd an tórla mìa sù, ch' l' an gh' servìs brìśa, la pàja l' armagnarà in dla tèra dòp ed la batdûra e la gh' gnarà arvultèda insèm quand a s'rà al mumèint 'd l' aradûra.
'L ûś 'd la pàja
La pàja la s è sèimper druvèda fìn da tèimp dimòndi antìg, smercèda insèm a la tèra per fèr di quadré p'r el cà, per fèr dal còrdi, p'r imbutìr i sac ch' i gnìven druvê da materàs.
Incō la s dróva incòri cuma integrasiòun dal magnèr 'dal vâchi, cme lèt dal bèsti in sìma al pavimèint 'dal stâli, in dû la s smèrcia al buàsi e la finìs ind la màsa.
Soquànti cartéri i dróven la pàja per fèr la celulóśa ch' la gh' servìs a fabrichèr la chèrta.
Dòp un quèlc tratamèint, la pàja la vin s'ciarìda, magàri culurèda, pò fàta sù a trèsa per fèr di capē e dal bòrsi.
In dl aredamèint, la pàja la s dróva per fabrichèr dal scrâni.
Vóś lighèdi
Ligàm a fōra
- (IT) D' in dû al deśvìn al só nòm in sìm' a etimo.it


text:
Modjo
I Modjo a hinn un grüp frances de müsega house. Cume quas tücc i grüp frances del temp, sunaven un gener de house ciamada house francesa. I sò member a hinn el prudütur Romain Tranchart e'l cantant Yann Destagnol (cunt el nòm Yann Destal). El sò sücess püssee grant a l'è el singul "Lady (Hear Me Tonight)" del 2000 (canzun che la gh'ha dent un campiunament de Soup for One di Chic).
Dopu che aveven püblicaa el disch Modjo i düü hann laurà a alter pruget in deperlur: el Romain Tranchart el fa remix de canzun famus e'l Yann Destal l'ha faa un disch de cansun di Queen che'l gh'ha avüü un bun sücess.


text:
Saint-Hilaire
Saint-Hilaire a l'é 'l nòm:
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Allier
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Àuta Lòira
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dël Puy-de-Dôme
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Àuta Garon-a
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Aude
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Doubs
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Essonne
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Lot
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Cavijän
Cavijan (parnunzia lucal: Cavijän; italian: Cavigliano) l'è una fraziun del cumün tesines de Terre di Pedemonte.
A l'è staa un cumün indipendent fina al 2013.
Pruverbi in del dialet de Cavijan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I bun amis i ta la fa pisséi bela di ält.
- Par cugnóss un amis bisegnaréss mangià un sacj da saa insema.
- Una fémna la tira cent ómen, ma cent ómen i è mia bói a tiràa una fémna.
- La stirpa di cujói l’è sempru stäcia.
- I vacj vegg i crapa in du tecc di cujói.
- Pòura chela cjà che da óm no la sa.
- Lesg senza capii l’è cumè stàa in du lecc senza drumii.
- In 'sto mónd a s'ha sempru da tribulà: quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
- Il Signór u j'ha i mai da fer e péi da stópa, indù ch'u riva u copa.
- Per San Sgiuann, gropèe l'aj.


text:
UNESCO
L’UNESCO l'è l'Organizazion di Nazion Unì per l’Educazion, la Siensa e la Coltura (da l'acronim ingles United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) e l'è stata fondaa dai Nazion Unì del 16 noember 1945 per incoragià la colaborazion tra i nazion int el setor dl'educazion, la sienza, la coltura e la comunicazion.
A Mars del 2008, i fan part de l’UNESCO 192 pajis e 6 member associaa. El quartier general de l’UNESCO l'è a Parigi, in Francia, e gh'hinn 60 ufissi regional sparpajaa per tut al mond. I proget dd l’UNESCO i comprenden programa sientifich internazional; programa d'alfabetizazion, e de formazion di maester; proget regional e de storia coltural; e cooperazion internazional per conservà el patrimoni coltural e natural del noster pianeta e per preservare i dirit uman. Veuna di mansion de l’UNESCO l'è quela de mantegn una lista de patrimoni dl’umanità. Quej patrimoni chi j'hinn important colturalment o dal pont de vista naturalistich, e quindi j'hinn consideraa important per la comunità mondial.


text:
Dubstep
El Dubstep a l'è un gener de müsega eletroniga che'l nass in del 2000 de la scena UK garage de South London. El nòm l'ha inventaa la Ammunition Promotions.
El dubstep a l'è caraterisaa de atmusfer scür, un ritmu adasi e la enfasi del sun del bass. El dubstep l'hann scuminciaa a cugnussel intra la fin del 2005 e'l scuminci del 2006, quand che hinn anca nassüü i prim sit Internet dedicaa cume: dubstepforum, el sit per descargà i cansun Barefiles e blog 'me gutterbreakz.
Intratanta, anca giurnaj 'me The Wire e püblicassiun in ret 'me Pitchfork Media parlaven del dubstep. L'interess a l'è peroo vegnüü propi grant quand che la radiu inglesa BBC Radio 1 l'ha scuminciaa in del genar 2006 a fà un prugrama ciamaa "Dubstep Warz" cun la DJ Mary Anne Hobbs.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I radis del dubstep a hinn i prim disch sperimentaj de prudütur de UK garage che eren 'dree a mes'ciaa i element del grime in del 2-step de South London, e che finiven in vinil white label o in de la part B dij vinil de müsega UK garage..
El dubstep a l'è de solit istrümental; el sò sun a l'è de spess scür, i cansun a hinn in ciaf minur e gh'hann dent de spess armunij dissunant e acòrd diminished (de vultà). Carateristich a l'è anca el sub-bass, de solit cunt un temp che l'è dubi de chel del ritmu de la bateria.
Alter inflüens vegnen suratüt del dub e de la techno.


text:
Cungjuunt da definizziú
Al síes (f, E) ul dàtum d’un cungjuunt e d’una funziú da che ul cungjuunt da partenza cuma relazziú al è E; al síes ul cungjuunt da rivada F. Ul cungjuunt da definizziú da f (nutaa ) al è ul cungjuunt di antecedeent da f, i.e. ul cungjuunt di elemeent da E che f la met in relazziú cun di elemeent da F ; al è dunca ul cungjuunt di elemeent x da E paj quaj f ( x ) al esiist :
D f al è apò cjamaa dumini da definizziú da f u dumini da f.
Al cuventa mia scunfuunt ul dumini da definizziú d'una funziú f cul sò cungjuunt da partenza. Al pöö rivá da tüta manera che i düü i síes iguaj : la funziú a l’è cjamada in cheest caas bé definida u definida despartüt in E.
A títul da cuntra-esempi, sa la töga in cüünt la funziú Ü di pussíbel cungjuunt da partenza al è ( u u i pudaress fá l’istess laurá.)
Chesta funziú al è mia definida in 0 : « f ( 0 ) » al esiist mia.
Ul cungjuunt da definizziú da chesta funziú al è dunca (). Al diferiss dal sò cungjuunt da partenza, ; chesta funziú al è dunca mia una aplicazziú .
Da tüta manera, al è sémpar pussíbil da trasfurmá una funziú in aplicazziú , par esempi la restringiint al sò dumini da definizziú . Chesta restrizziú a l’è nutada abitüalameent « ». Al è una aplicazziú par custrüzziú .
Inscí, íntal nòost esempi, la funziú al è bé una aplicazziú .
Una otra sulüzziú par trasfurmá una funziú in aplicazziú la cunsiist a la parlungá, i.e. scerní una imàgen íntal cungjuunt da rivada par ognidü di elemeent senza imàgen dal cungjuunt da partenza. In particülaar, si una funziú nümérica f a l’è mia definida int un puunt x 0 , al è pussíbil da la parlungá in cheest puunt la remplazzaant par una otra funziú , cjamada parlungameent da f in x 0 e nutada abitüalameent « », e tala che :
- ul parlungameent da f al è iguaal a f sü D f :
- ul parlungameent da f al gh'a una valuur definida, a, al puunt x 0 :
Inscí, íntal nòost esempi, sa la pöö trasfurmá la funziú in aplicazziú la parlungaant a l'urígen par :
Remarca : assée da spess, par semplifiá i nutazziú, ul parlungameent al è nutaa da la istessa manera che la funziú inizziala. Chesta ambiguïtaa a l’è senza cunseguenza si ul parlungameent al è esplicitaa e al remplazza definitivameent la funziú inizziala.


text:
Don Camél (félm)
Artécol in dialèt arzân
Don Camél l’é un félm dal 1952, dirèt dal regésta Julien Duvivier. L’é la préma dal j-avintûri ‘d la furtunêda sèria cun al ‘stès nòm, trâta da i lèber scrèt da Giovannino Guareschi.
La stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
La stòria l’é mésa a Bresèl, un paeṣèin in avêrta campâgna, in pruvîncia ed Rèz, ânca se còst al vîn mai dèt int al léber, dōve al pâroch Don Camél e al séndech cumunésta Pepòun Butâs în in lôta cunténva un dé a drê cl’êter.
Tót dû a tèinten ed dêres cûntra in tót i môd sibèin che dôp a 'gh la chêven dèspes a catêr ‘n’ acôrd che al vâga bèin a tó dû ind al sô quistiòun. Divêrsi vôlti Don Camél al vîn cridê dal crucifés ed l' altêr magiōr ‘d la cēṣa a câvṣa dal só temperamèint fugôṣ .
Soquânti ragiòun di scûnter în:
- al batèiṣem dal fiôl dal séndech
La mujêra ed Pepòun la pôrta al fiōl a batzêr, al nòm sciēlt da Pepòun l’é "Antonio Libero Lenin": Lenin in unôr ed l'idutrinadōr ed la Rivolusiòun d’Utòber. Don Camél al rifiûta rabiōṣ agh dîṣ: "E allora fatelo battezzare in Russia!", la mujêra ed Pepòun la s’ ufènd e la và via. Don Camél a’s fa grând cun al Crést ed l'altêr, ch‘ l’ al crîda e agh dîṣ che se al putèin al murés, an pré mìa andêr in Paradîṣ perché an n’é mìa batzê. Mèinter Don Camél al tèinta ed sustgnîr al só ragiòun, èco che a vîn dèinter Pepòun cun al ragasōl in brâs, e l’insést perché al vègna batzê cme al vôl ló. A se spôsten ind la tòra campanâria per decéder cun i pógn chi gh’à ragiòun.
Pepòun: "Vi chiedo la cortesia di ricordarvi del mio fegato: ho ancora i postumi di quella sventagliata di mitra (a’s riferés al peréiod ed quând l’êra partigiân)".
Don Camél: "Stai tranquillo che te li piazzo (i pógn) tutti al piano superiore!".
Don Camél al và avânti decîṣ, Pepòun l‘ é indecîṣ e al tèm l'aversâri mó al partés subét cun un dirèt.
An s’ vèd mìa sa sucêd dôp per un câmbi ed sēna, mó a la fîn Pepòun, mèinter a’s jósta al vistî al dîṣ: "D'accordo, avete vinto voi".
Don Camél: "Come lo chiamiamo, allora, questo fantolino?"
Pepòun: "Antonio Libero Camillo".
Don Camél al cunclód cun al dîr: "E allora lo puoi chiamare Lenin: vicino ad un Camillo, quei tipi lì non funzionano".
- l'inavgurasiòun ed la Cà dal Pôpol
- al siôper di cuntadèin
- ‘na partîda ed balòun ind al tèimp ed l'inavgurasiòun ed la Cà Giardèin ‘d la cēṣa.
- al matrimòni cuntrastê tra dû zôven, ló fiōl ed comunésta, lê fiōla ed réch padròun ed tèri.
A la fîn, a câvṣa ed ‘na lîte generêla, Don Camél al vîn spidî a fêr al pâroch in un paeṣèin ed muntâgna: còsta l’é la punisiòun dêda dal vèschev perche' Don Camél l’à tôt pêrta a la scasutêda scupiêda in paèiṣ, butând zò dodés aversâri.
Ânca se, in polética, în inséma a dō rîvi cuntrâri, Prēt e Séndech a’s rispèten e an gh’àn mìa ed dòbit a intervgnîr in favōr ed cl' êter o a fêregh un sègn ed riguêrd, arcgnusènden al valōr. Dû fât cme sègn în quând Don Camél al mûnta inséma al quadrê ed la bòcs e al bóta zò in pôch secònd al bucsór ch’ l’ îva scunfét al campiòun lochêl e al séndech; cl' êter, quând al Séndech, la giûnta comunêla e la bânda dal paèiṣ a vân a la stasiòun a salutêrel e avgurândegh "prûnta guarigiòun" e un râpid artōren al paèiṣ (in realtê' tōt a sân che Don Camél al vîn mandê via per punisiòun, mó nisûn l’ al cunfèsa).
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Cun un cèch côlp ed gèni, in tóti al sînch pelècoli che mèt’ insèm la sèria, Fernandel (che ed sôlit ind al versiòun italiâni di sô félm l’êra dupiê dal genvèis Lauro Gazzolo), l’é stê fât invēci dupiêr da Carlo Romano (1908-1975), cgnusû ânca cme vōṣ italiâna ed Jerry Lewis. La sciēlta la s’é mustrêda perfèta (Gazzolo an sré mìa stê asê "sangvégn" e dal rêst sèmbra ch’agh gnès mìa bèin la parlêda emiliâna-rumagnôla...) e in efèt incô a gh’ l’à câvaren mìa a ‘d arcgnòser "Don Camél" sèinsa la vōṣ ed Romano.
- Ind la versiòun in inglèiṣ la vōṣ ch’ la racûnta l’é 'd Orson Welles.
- I d’ed dèinter ed la cēṣa de sta avintûra e ed còli dō dôp “Al ritōren ed Don Camèl” e “Don Camèl e l'onorèvol Pepòun" în in un teâter pr' al riprèiṣi dal cinéma.
- La versiòun francèiṣa la preṣèinta dal sēni ch' an gh’în mìa in còla italiâna cme la nâsita dal vidèl ed Filôt, ad ôvra ed Don Camél; la sēna dōve la Gîna e al Mariulèin a’s botèn ind al fióm per masêres; un cèch descōrs fra Don Camél e la Madòna. E la barófa fra Don Camél e i "rinfôrs" gnû da la sitê per dêr mân fôrt a i scioperânt, che ind la versiòun francèiṣa l ‘é pió cêra e la dûra di pió.
J atōr[modifica | mudéfica la surzéia]
- Fernandel: Don Camél
- Gino Cervi: Pepòun
- Vera Talchi: Gîna Filôt
- Franco Interlenghi: Mariulèin Brósch
- Saro Urzì: Brósch
- Charles Vissière: Al Veschèv
- Leda Gloria: Sgnōra Butâs
- Luciano Manara: Filôt
- Mario Siletti: Stilèti
- Marco Tulli: Al ṣmîls
- Sylvie: Sgnōra Cristèina
- Giorgio Albertazzi: Don Pêder
- Ruggero Ruggeri: Gesó (la vōṣ)
- Paolo Stoppa: Marchèti
- Emilio Cigoli: La vōṣ ch' l' arcûnta
Chiêter ed la sèria[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al ritōren ed Don Camél (félm), 1953;
- Don Camél e l'onorèvol Pepòun (félm), 1955;
- Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp, 1961;
- Al compâgno Don Camél, 1965.
E un arfacimèint:
- Don Camél, 1983
Colegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al muşèo ed Don Camél e Pepòun
- Mondo piccolo Tót al mònd ed Guareschi


text:
Kirchlindach
Kirchlindach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2849 abitant.
El cumün de Kirchlindach al se tröva a una altitüden de 595 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Bremgarten bei Bern, Diemerswil, Meikirch, Münchenbuchsee, Schüpfen, Wohlen bei Bern, Zollikofen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website
- Dubler, A-M: Kirchlindach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-08-05.


text:
Schübelbach
Schübelbach a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.0 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 8457 abitant.
El cumün de Schübelbach al se tröva a una altitüden de 433 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken (SG), Bilten (GL), Galgenen, Innerthal, Niederurnen (GL), Oberurnen (GL), Reichenburg, Tuggen, Vorderthal, Wangen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text:
Brësa
Artìcol in dialët piasintëin
Brësa (Brescia in italian) l'é un cumoin d' la Lumbardia ad 192.165 abitant, capitäla d' la so pruvincia. A l'é la seconda citä lumbärda dop Milan par nümar d'abitant. Il la ciaman Leunësa d'Italia, num ca g'äva dat al pueta Giosuè Carducci. La citä l'é pusisiunä in dua la Val Trompia la finisa e la s' vèra in s' la Pianüra Padana.
La so "area urbana" (i dinturan cun i cumoin tac a la citä) la 'riva a avigh tra i 350.000 e i 500.000 abitant, a seconda d' la manera da msürä


text:
Belgia: 3 uffants blessads tar accident en Vallais pon ir puspè a scola
-
- Zoom
- Tar il grev accident cun bus èn 22 uffants vegnids per la vita. 4 uffants èn sa blessads. (Keystone)
3 dals uffants beltgs ch'èn vegnids blessads tar il grev accident da bus en il Vallais van l'autr'emna puspè en scola a Lommel, en Belgia. Quai rapportan pliras gasettas.
Avant lur viadi en Svizra aveva questa classa da Lommel 22 uffants, 15 da quels èn morts tar l'accident, 4 èn sa blessads. Suenter in temp da recuperar pon 3 dals uffants frequentar la scola durant 2 mezs dis l'emna. L'accident dal bus ha custà la vita a totalmain 28 persunas, da quests 22 uffants. (fc/sda)
La Rega ha pudì repatriar oz ils davos trais uffants blessads da l’accident da bus en il Vallais. A bord direcziun da la Belgia eran sco quai che la Rega communitgescha era numerus parents dals giuvens pazients. dapli Belgia: Uffants blessads enavos a chasa
Las 3 mattatschas belgiasas ospitalisadas ch'èn sa blessadas grevamain a l'accident da bus en il Vallais èn ord privel da vita ed èn sa desdadas ord il coma artifizial. Quai ha communitgà l'ospital universitar da Losanna. dapli Vallais: Mattatschas ospitalisadas èn ord privel da vita
La Belgia commemorescha oz ils 28 mortoris da l'accident da bus en il Vallais cun in di da malencurada naziunala. Las bandieras èn per dus dis sin mesa asta. Da las 11 hai dà en l'entir pajais ina minuta da silenzi. Bus e trens han... dapli Disgrazia da bus: Bandieras sin mesa asta
Las raschuns pertge ch’i ha dà il grev accident da bus tar Sierre en il Valais èn vinavant intschertas. Cler è dentant ch'il manischunz dal bus n'ha gì nagins problems cun ses cor, ch'el n'ha gì nagin... dapli Vallais: Raschun per l’accident è anc adina intscherta
Ils 24 uffants blessads da la disgrazia cun in autocar en il Vallais èn tuts identifitgads. Quai communitgescha il ministeri da sanadad da la Belgia. dapli Vallais: Tut ils uffants blessads èn identifitgads
Questa saira curt avant las sis hai dà ina conferenza da pressa davart il grev accident da bus dad ier saira en il Vallais. Il bus era collidà frontal cun il mir d’ina fermada d’urgenza. dapli Accident Vallais: Motiv da l'accident intschert


text:
Vìla Carsìna
Vìla Carsìna (Villa Carcina en Italià) l'è 'n cümü de 11 031 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruvincia de Brèsa, endèla bàsa Val Trompia. El cümü de Vìla Carsìna el se tróa a 10 km a Nort dèla cità de Brèsa.
L'è custitüìt de 'na fàsa centràl che va de Nort a Sud, postàda endèl fónt de la àl, söle dò spónde de la Mèla. A Est e Ovest el teretóre l'è caraterizàt de mucc de altèsa média entùren ai 1.000 méter (M. Palòs, 1151 méter). Sö la spónda orientàla (sinìstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Carsìna e Prègn, sö la spónda ucidentàla (dèstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Cailìna, Vìla (séde del municìpio) e Cogós.
Quan che la Val Trompia l'ìa sóta la Repüblica de Venésia, en prensépe al paés, piö o méno 'n località Strà, gh'ìa 'n arch che segnàa i cunfì aministratìf de la Val col distrèt aministratìf de Brèsa.
El cümü isé come che l'è adès l'è stat istitüìt endèl 1927 co l'agregasiù dei cümü de "Villa Cogozzo" con chèl de Carsìna (che 'l tülìa dét apò a Prègn).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Riu di Amazzun
El Riu di Amazzun (Purtughes: Rio Amazonas) l'è un fiüm de l'America del Süd; l'è 'l segund del mund per lünghezza, cun 6.400 km de curs (el primm l'è 'l Nilu), ma 'l primm del mund per larghezza e purtada de acqua. In de la stagiun piuvusa, la sò purtada la pò anca tucà i 300.000 m³/s; el porta inscì tanta acqua dulza inver l'Ucean Atlantich che, in curispundenza del punt indueve el se trà dent in mar, anca a chilometer in del mar avert l'acqua l'è ammò inscì dulza che la se pò bev. L'è anca el prim del mund per dimensiun del basin: 6.915.000 km², saria a dì el 40% de l'area tutal de l'America del Süd.
El fiüm el nass in di And del Perü, a quasi 5.600 meter de quota, in del Nevado Mismi; l'acqua che la ven dal Mismi la se büta dent in del Riu Apurimac, che 'l và pö in del fiüm Ucayali che dopu el cunflüiss in del Marañon a furmà el Riu di Amazzun ver e propi. Furmalment, a dì la verità, el toch tra chì e la cunflüenza del Riu Negher el se ciama Solimões.
Dopu che l'Ucayali e 'l Riu Apurimac se meten insema, el fiümm el cumencia a cur in del gigantesch basin amazonich. Chichinscì el fiüm el cur adasi, cunt una pendenza minima (Manaus, a 1.600 km da la buca del fiümm, l'è dumà a 44 m s.l.m.); la prufundità media del fiüm l'è de 40 meter, cunt un massim de 60 in curispundenza de la stregia de Obidos.
El fiüm el se svöja dent in de l'Ucean Atlantich, cunt un estüari largh fin a 250 km (330 se se cunsidera anca quel del Tocantins; dent in del sò estüari la se tröva l'isula de Marajò, granda cume la Danimarca.


text:
Wangen (SZ)
Wangen a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.86 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4650 abitant.
El cumün de Wangen al se tröva a una altitüden de 424 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Galgenen, Rapperswil-Jona (SG), Lachen, Schübelbach, Tuggen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text:
Zermatt
Zermatt ([parnunsia: [tsɛʀˈmat]; in (Dialet Vales: [ˈtsærmɑt]), ciamada Prât-Borgno, Gèrmate o Dzèrmate in arpitan; Praborgne in frances storich; Pratobornum in latin, a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 242.67 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5746 abitant.
El cumün de Zermatt al se tröva a una altitüden de 1608 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alagna Valsesia (IT-VC), Ayas (IT-AO), Ayer, Bionaz (IT-AO), Evolène, Gressoney-La-Trinité (IT-AO), Macugnaga (IT-VB), Randa, Saas-Almagell, Täsch, Valtournenche (IT-AO).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Swisstopo maps
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zermatt.ch Sit Ufizial
- Sit web de la Air Zermatt (Todesch)
- Cumün de Zermatt (Todesch)
- Photo gallery (Inglés)


text:
Lengua basca
El Basch (nom natif: euskara) a l'è la lengua (che l'è minga ne rumanza ne Indo-Europea) che la parla la gent basca che la vif arent al cunfin intra el nort de la Spagna e'l süd-ovest de la Francia.
A parlen questa lengua de pü o de men un quart dij Basch, e quij ch'a hinn bun de parlà viven suratüt in del area cuntinua che la va del center de la Biscaja a Guipuzcoa (che la gh'ha el nümer püssee grant de parlant), el nort de la Navara e toch del Labourd fina a la bassa Navara e'l Soule, 'sti dü chì pupulaa poch.
Per i quas 40 agn de pruibissiun per el regim franchista, cunt la criminalisassiun e la persecüssiun de quij che la parlaven, la lengua basca l'ha ris'ciaa de scumparii.
Dopu che el regim franchista l'era finii, cun la növa Custitüssiun spagnöla del 1978 e l'Estatuto di Gernika, la lengua basca la turna anmò una lengua ufissiala in dij Paes Basch spagnöl e in del nort de la Navara.
La lengua basca a l'è ciamada euskera o euskera batua perchè a gh'è el bisogn de giuntà i dialet cunt un insema de istess regul linguistech umugeni per insegnà la lengua in dij scör. I dialet de la Biscaja e del Soule a hinn quij püssee diferent del Basch ünificaa.
Distinsion Dialetal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Basch el gh'ha ses dialett principal: biscan, gipuskuan, navares de sura, navares de suta, lapurdian, e züberuan (in Francia). Cume al solit, i cunfin dialetal i curispondan no con cui pulitich.
A gh'è incasì un dialett standardizà che el se ciama batua ("basch ünificà") e che l'è el dialett püsè druvà int i scöl e int i cart uficial. El batua l'è basà ins'el dialett gipuskuan ma el gh'ha incasì di parol e una quai strütüra gramatical ch'i venan dal navares. L'è ciamà incasì basch standard.
El prim tentativ de svilüpà un basch ünificà l'è stat del 1935, ma pürtrop l'è 'ndat coi gamb int'l'ari.
Del 1940, el grüp Jakintza Baitha ("la cà di sag") insema a Federico Krutwig j'han cercà de furmà un basch standard basà ins' el dialett laburdin perchè cul chí l'era el dialett che l'ava druvà Joannes Leyçarraga per scriv la Bibia di prutestant. Ma pürtrop anca cul prugett chì el ghe l'ha minga fata a veggh un ricunusiment uficial.
Del 1944, Pierre Laffite l'ha püblicà el Navar-Laburdin Littéraire, basà ins'una version classica del dialett laburdin. Cul dialett chì l'è pö dventà una furma standard de laburdin, e adess l'è mustrà int'una quai scöla e l'è druvà incasì per radio, in cesa, e dal giurnal Herria.
Al Pader noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gure aita zeruetan zerana
Santu izan bedi zure izena
Etor bedi zure erreinua
Egin bedi zure nahia
zeruan bezela lurrean ere
Emaiguzu gaur egun hontako ogia
Barkatu gure zorrak
Guk ere gure zordunei
barkatzen diegun ezkero
Eta ez gu tentaldira eraman
Bainan atera gaitzazu gaitzetik.


text:
Letera a'l Filémun
Filémun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1Paul, un presunee de Gesü Crist, e 'l fradell Timote, a Filémun, el predilett e 'l noster culega, 2a la surela Appia, a Archipp, el noster cumpagn di arm, e a la gésa de la sua cà: 3Grazia e pas a vialter de Diu el noster Pader e del Signur Gesü Crist.
4Mi rengrazi el me Diu, semper fasend menziun de tì in di me preghier, 5sentend del bén e de la speranza che te gh'hee vers el Signur Gesü e per tücc i sant, 6perchè la partecipaziun a[1] la tua fed la divègna eficassa[2]in de la cunussenza[3] de tütt el bén che l'è in nümm per Crist; 7perchè gh'huu avüü gran letizia e cunsulaziun[4] in del to bén, perchè i cör[5] di sant hinn staa cunfurtaa per tì, fradell.
8Dunca, avend tanta segürezza[6][7] in Crist de urdinàtt de fà chell che 'l cunven, 9per via del bén mi preghi[8] pütost--cume Paul, l'anzian, e adèss anca 'l presunee de Crist Gesü--10te preghi per el me bagaj, Unésim, che huu generaa in cadenn, 11el qual in del passaa[9] l'era inütil a tì, ma adèss ütil a tì e a mì. 12Mi te 'l rimandi, lü che l'è 'l mè cör. 13Mi vurarìa tegnìll cun me, perchè in del to lögh el me serviss in di cadenn del vangel, 14ma senza 'l to cunsens mi huu vurüü fà nagott, perchè la tua buntà sia no per via de la necessità[10], ma sia vuluntari[11]. 15Perchè forsi per chest l'è staa separaa de tì per un mumént, perchè te 'l gh'abbia cumpletament per semper, 16pü cume un s'ciav, ma püssee de un s'ciav, cume un fradell predilett--spezialament a mì, ma quant püssee a tì, tant in de la carna quant in del Signur!
17Dunca se te me tègnet cume cumpagn, ricevel cume me. 18E se 'l t'ha ufendüü o 'l te dev quajcossa, metel in del mè cunt. 19Mi, Paul, huu scrivüü chest de la mia man: Mì pagaruu[12]--per dìtt no che anca tì me devet la tua medema persona! 20Sì, fradell, che mi traga 'l prufitt in del Signur! Cunfurta 'l mè cör in Crist.
21Persüas de la tua übedienza, mi huu scrivüü a tì, savend che te faree püssee de chell che disi mì. 22E al medemm temp, preparum tì un alog, perchè mì speri che per i to preghier mì a te saruu daa.
23Epafra, el mè cumpagn de presun in Crist Gesü, el te salüda, 24e anca March, Aristarch, Dema e Luca, i mè culégh. 25La grazia del Signur Gesü Crist la sia cunt el voster spirit.


text:
Germignaga
Germignaga (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 3 885 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 6,2 km² e 'na densità de 627 ab./km².
El paes se troeuva longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Canner). Inoltra l'ha faa part, duranta el Fascismo, del comun de Luin.
Germignaga la gh'ha cinqu frazion: Cà Mòro, Fornas, Mirandola Noeuva, Ronchett e Ronch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Germignaga l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castèi
Castèi (nòm uficiàl en Italià: Castelbelforte) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 3 187 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 22,3 km² e 'na densità de 143 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bigarèl, Erbè (VR), Roarbèla, San Sòrs, Sorgà (VR) e Trevenzuolo (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Castèi l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Blink 182
I Blink 182 i èṅ un grup punk califurgnàṅ mis in pē in dal 1992 a Poway, in di dintóran ad San Diego, da Tom DeLonge (vóś e chitàra), Mark Hoppus (vóś e bas) e Scott Raynor (baterìa). Al sufìs 182 'l è stâ śuntâ in fónd par réndar difarènt al nóm dal grup rispèt a quél irlandéś di Blink ch'al gh'éra bèla.
La banda 'l à fat sù in tut siē àlbum da studi, na racòlta, un disc da 'l viṿ, quàtar demo e vint-i-òṅ sìngui, p'r un tutàl ad vint migliòṅ ad disc vindû.
Dòp quat'r an ad férum (i s éran mulâ dand vita a di prugèt da par lōr cuma Angels & Airwaves e +44), i èṅ turnâ insém in dal 2009.
Biugrafìa
Al grup al fà gnir fóra al prim disc Cheshire Cat in dal 1994 par la Grilled Cheese Records dòp soquànt demo rigistrâ in di an precedènt. Al disc (cun dènt'r i sìngui M+M's e Wasting Time) al n vénd mia dimóndi foravìa ch'in Austràglia. Par cal mutìṿ lè a la MCA Records a gh vèṅ in mènt ad mét'r-i sóta cuntràt p'r al disc dal 1996 Dude Ranch e la fà bèṅ parchè al vénd un migliòṅ e mèś ad còpi cun i braṅ ad sucès Josie e Dammit. Dū an dòp però Scott al lasa al grup. 'L è Travis Barker a tōr a 'l sò pòst.
In dal 1999 'l è la vòlta 'd Enema of the State, un disc ch'al mùcia sù un sucès clamuróś vindénd quìndas migliòṅ ad còpi. In cupertìna a s véd na foto dl'atōra dal póran Janine Lindemulder méntar l'è drē a mét'r-as un para ad guànt ad quéi druâ da i dutōr p'r insfilsàr un dî in dal cûl a i pasiènt. I sìngui tirâ fóra da cal lavōr chè i èṅ dvintâ di clàsic dal grup: What's My Age Again?, All the Small Things e Adam's Song.
In dal 2000 a véd la luś al disc da 'l viṿ The Mark, Tom and Travis Show (The Enema Strikes Back!) cun dèntar al sìngul Man Overboard. 'L an dòp al grup al fà catàr in di negòsi 'l àlbum Take Off Your Pants and Jacket, un tìtul dimóndi birichèṅ parchè da 'd là da 'l significâ leteràl (Tir-at via al braghi e al giachét) al fà gnir in mènt anc 'n àtar quèl (Tir-at via al braghi e fat na pugnéta) parchè la paròla Jacket la s lèś cumpàgn a Jack it.
Cal lavōr chè 'l è gnû fóra in tri versiòṅ difarénti, una rósa (quéla d'l aparéć) cun da piò i braṅ Time to Break Up e Mother's Day, una śala (quéla dal braghi) cun i braṅ What Went Wrong? e Fuck a Dog e una vérda (quéla dal giachét) cun i braṅ Don't Tell Me It's Over e When You Fucked Grandpa. Trédas invéci i èṅ al canti fisi, cun i sìngui First Date, The Rock Show e Stay Together for the Kids.
Al ròbi i càmbian un pôc cun al disc umònim dal 2003 parchè al stîl al s fà più madûr cuma in di sìngui Feeling This, Down, Always e al lènt I Miss You. La canta All of This invéci la véd la culaburasiòṅ ad Robert Smith di The Cure.
Dòp na racòlta (Greatest Hits dal 2005 cun dèntar la cover Another Girl Another Planet di The Only Ones) e un buś ad quàt'r an, al grup al tórna in dal 2011 cun al disc Neighborhoods.
Cumpunènt
'd adès
- Tom DeLonge - vóś, chitàra
- Mark Hoppus - vóś, bas
- Travis Barker - baterìa
quéi vèć
- Scott Raynor - baterìa
Discugrafìa
In studi
- 1994 - Cheshire Cat
- 1997 - Dude Ranch
- 1999 - Enema of the State
- 2001 - Take Off Your Pants and Jacket
- 2003 - Blink-182
- 2011 - Neighborhoods
Da 'l Viṿ
- 2000 - The Mark, Tom and Travis Show (The Enema Strikes Back!)
Racòlti
- 2005 - Greatest Hits
EP
- 2012 - Dogs Eating Dogs
Demo
- 1992 - Flyswatter
- 1993 - Demo 2
- 1993 - Buddha
- 1998 - Enema of the State Demo
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo 'd All The Small Things in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd Adam's Song in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad What's My Age Again? in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd Up All Night in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd I Miss You in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Feeling This in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Stay Together For The Kids in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad M+M's in dal YouTube


text:
La donna lupo
La donna lupo (La dóna lóva) 'l è 'n film eròtic itagliàṅ dal 1999 'd Aurelio Grimaldi ch'al 'l à anc scrit insém a Michele Lo Foco. A 'l èstar 'l è cgnusû c'n al nóm ad The Man-Eater (La Magna-Óm).
In di tìtui a s ringràsia al pitòṅ “Gianduia”.
Sunt
Ad dè par tiràr avànti la Giulia (Loredana Cannata) la fà l'asistènta suciàla ma ad nòt la dvénta na malnéta ad prim órdan, la dóna lóva. C'n i nóm invintâ 'd Alessandra, Giuliana o Viviana la và in gir a catàr sù di masć da purtàr-'s a lèt, sōl par cavàr-as la vója inśgórda 'd far dal sès sénsa di lìgam particulàr.
La gh la cava acsè a far-as dū militàr napulitàṅ, 'n óm 'd afâr spuśâ e 'n studènt ad létri ch'al s ciàma Valerio (Arturo Paglia). Chi lò al s fà dar al sò nùmar dal telefunèṅ parchè al s è inamurâ dabòṅ ma quàla là la gh in dà òṅ invintâ.


text:
Bainvgnü
- Daspö sia fundaziun l'on 1904 es
l'Uniun dals Grischs (UdG) activa per lingua e cultura rumantscha in Engiadina, Val Müstair e Bravuogn. Seis böt es da promouver e mantgnair la lingua ed ils bains culturals dals Rumantschs Ladins.
- L'Uniun dals Grischs maina ün lö d'inscunter
cun libraria e program d'occurrenzas i'l Chesin Manella a Schlarigna.
- Cun sias ediziuns e la vendita pissera l'Uniun dals Grischs per nouvs cudeschs, periodics ed otras medias in rumantsch ladin e per lur derasaziun.
- L'Uniun dals Grischs es organisada sco
società e collavura sco uniun affiliada da la Lia Rumantscha cun otras uniuns linguisticas e culturalas.


text:
Vila Velha
Artìcol in dialët piasintëin
Vila Velha a l'è 'na sitä dal Brasil in dal Stàt dl'Espírito Santo, c'la gh'ha 413.600 abitant (2009).
A l'è luntana da la sò capitala Vitória apëina 5 km.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è la sitê pusä vëcia ad tütt al Stä dl'Espirito Sant, parchè a l'è stä fundä al 23 ad mâg dal 1535, cul nùm ad Vila do Espírito Santo. L'è la sitä pusä granda dal stä, cun 413.600 abitant, e una fòrt inflüëinsa itagliana, parchè gh'è pièn d'imigrä itaglià, suratütt dal Vènet e dal Friåul


text:
Clüzane
Clüzàne (nòm uficiàl en italià: Clusane) l'è giöna de le frasiù del cümü de Izé, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 1700 abitàncc e la se tróa sö le spónde meridiunàle del Lach d'Izé, a quàze 6 chilòmetri del capolöch del cümü.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1927 e prim de alùra el se ciamàa uficialmènt Clusane sul Lago.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castèl Carmagnöla l'è 'n palàs a quàter làti condèn curtìl intèrno e 'na lòza de 'ndóe se g'ha 'na bèla vizuàl söl lach. L'è de urìgin del sècol XV e facil che sàpe stat fat sö dei Oldofredi, feudatàre de la Franciacürta e del Lach d'Izé. En chèsto castèl se pènsa che 'l g'habe abitàt el condotiér Francesco Bussone ciamàt "el Carmagnöla" de l'an 1428 al 1432.[1]


text:
Fonté
Funté (nòm uficiàl en italià: Fonteno) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine tra la Al Caalina e la ria del lach de Sàrnech.
El g'ha 'na popolasiù de 666 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 11,1 km² e 'na densità de popolasiù de 60 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 41 km de la sità e a 606 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de San Ròch, Énden, Monestaröl, Parsànega, Rìa de Sólt, Sólt e Ìgol.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da Funté s'gót d'ü gran bèl panorama sö ü bèl tòch del lach de Sàrnech.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fonté l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Veriam
Completed: 2011
Details: digitally manipulated photo
Photo by Till Krech
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.


text:
Country rock
El Country rock a l'è un gener de müsega che'l mes'ciaa el rock cunt el country. Quest gener al fa riferiment ai disch de la fin dij agn '60 e'l scuminci dij agn '70 de gent cume: The Dillards, The Byrds, Gene Clark, Gram Parsons, Neil Young, Michael Nesmith, The Band, Bob Dylan, The Buffalo Springfield, Moby Grape e Area Code 615. 'Sti müsicista a hinn vegnüü sü cunt i cansun del country e del rockabilly dij agn '50 e hinn staa inflüensaa del rock'n roll dij agn '60.
I grüp che hinn vegnüü dopu a eren: The Flying Burrito Brothers, The Eagles, Little Feat, Linda Ronstadt, Poco, Pure Prairie League, The Doobie Brothers, The Marshall Tucker Band e Barefoot Jerry.
Anca i grüp de alternative country se poden cunsideraa in d'una quaj manera dent in del Country rock.


text:
1969
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 04 - Barcelona: a conferissan al Jordi Rubió i Balaguer el primm Premi d'Honor de les Lletres Catalanes.
29 10 - Califòrnia (i Staa Ünii): l'echip dirigida par l'informàtich Leonard Kleinrock la manda el primm messacc eletrònich d'un ordinador de la Henry Samueli School of Engineering and Applied Science (Los Angeles) fin a un altru sitüaa al Stanford Research Istitüte (aprööf de San Francisco), a traveers d'Arpanet, l'embriun d'Internet.
20 07 - maar de la Tranquilitaa (la Lüna): el mòdul lünaar "Eagle" de la naaf Apollo 11, lancjada par la NASA, la atèra con sücess con düü di tri guidaduur; par la prima völta l'omm al calpesta un astru distiint de la Tèra.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
27 10
Ol dé 27 de utùer l'è 'l 300 ( 301 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 66 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de utùer al è ul dí da pòost 300 ( 301 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 66 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1997 - Barcelona: s'al pöblega ol pröm nümar in Català de l'edissiú d'El Periódico de Catalunya.
2005 - Barcelona: l'ex-senadur e passifesta Luís Maria Xirinacs de 74 agn al va a la presú Model de Barcelona, per órden de l'Audiensa Nassiunal, e l istess dé al è trasferit al sénter penitensiare de Can Brians a Sant Esteve Sesrovires (ol Baix Llobregat).
1977 - Spagna: ol goèrn, i particc parlamentare e i sindicass (come CCOO e UGT) i signa i Pat de la Moncloa per redüí la confliti·ità laburala, mejorá l'economéa e consolidá la democràssia.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1897 - Barcelona: Josep Trueta i Raspall, medi Català(m.1977).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1990 - Barcelona: Xavier Cugat, mösegh Català.
2010 - El Calafate - Argentina: ol Néstor Carlos Kirchner, ex presidènt de l'Argentina.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Segmènt
Ü segmènt in geometrìa l'è ü tòch de öna rèta che la part e la fénes con dù póncc che i è ciamàcc "estrém".
- Se i dù estrém i è sö öna lìnea cürva ol segmènt l'è ciamàt còrda.
- Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt làto quàndo i dù vèrtici i se tróa ü dré l'óter.
- Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt diagonàl quàndo i dù vèrtici i è mia mètìcc ü dré l'óter.
I nòm di segmèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I è ciamàcc consecütìf dù segmèncc che i gh'à adóma ün estrém in cümü.
I è ciamàcc adiacèncc dù segmèncc consecütif che i se tróa sö la stèsa rèta.
I è ciamàcc incidèncc dù segmèncc che i gh'à adóma ü pónt in cümü.
I è ciamàcc congrüèncc dù segmèncc che i pöl stà ü sùra 'l óter e töcc i póncc del prim i se tróa pàri pàri con töcc i póncc del segónt, cioè i dù segmèncc i è lónch istèss.
I è ü pogiàt sura 'l óter dù segmèncc che i gh'à ün estrém in cümü e töcc i i póncc del prim i se tróa sö i póncc del segónt, ma i dù segmèncc i è mia lónch istèss.


text:
Republica Transpadana
Quand i frances de Napuleoon hiin entraa en Lombardia in del 1796 (Milàn l'è stada ciapada el 15 de magg) haan unii ed Ducà de Milan cont quel de Mantua in d'una republica che la s'è ciamada Transpadana. El di 11 de otober Napuleoon el confermava el triculur ch'el saria divegnuu la bandera taliana come bandera de la noeva republica. L'ann dopu, al 17 de luj, la republica Transpadana la s'è unida con la Republica Cispadana per formaa la Republica Cisalpina che la saria divegnuda in del 1802 Republica Taliana e in del 1805 Regn d'Italia.


text:
Sant Antogn abaa
El Sant Antogn u Sant Antogn del Purscel, cugnussüü anca cunt un'oltra fila de nomm (el Grand, d' Egitt, del Foeugh, del Desert, l' eremita) l'è nassüü a Qumans 'dree al 251 e l'è mort indel desert de la Tebaid el 17 de ginee del 357. L'è staa un eremita egizzian, cunsideraa cumè 'l fundadur del muneghesim cristian e 'l primm di priur.
Grazzi a lüü s'hinn furmaa in pianta stabil ruscèt de munegh che, sot a la guida de un pader spiritüal, hann cunsacraa la sò vita de lur al servizzi del Dia.
La vita del Sant' Antogn l' è stada tramandada del sò scular Atanasi de Alessandria. Vee regurdaa in del tacuin di sancc da la Gesa catolega e de chela lüterana el 17 de ginee, ma la Gesa copta ghe fà memoria el 31, de ginee, che per lur l'è el 22 del mes de Tüba.
Cuntegnüü
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vita del sant Antogn l' è cugnussüda per merit de la Vita Antoni, vegnüda fö indel 357, ad övra de l'Atanasi, vescuv de Alesandria che l'eva incuntraa l'Antogn e de lüü l' è staa vütaa a cumbat l'arianesim. L'è stada vultada in tanci lenguv e l' è deventada pupulara tant in Urient cumè in Ucident e la gh'ha daa un bel rüzzun ai vucaziun per la vita del munegh.
Indela Vita Anton féss impurtanta l'è la lota del sant cuntra i tentazziun del diaul. Un bel riferiment a la vita del Sant Antogn l'è denter in de la Vita sancti Paulii primi eremitae scrivüda del San Girolem 'dree al 375, indue se parla de l'incunter indel desert de la Tebaid tra el Sant' Antogn e 'l Paul de Tebe, püssee vegg. El racunt di raport tra i düü eremiti (cun la storia del sgurbat che le ghe porta la micheta per pacià, fintant che l' Antogn l'ha metüü via el Paul) l'è staa trà a man amò inde l'etaa de mezz, prima fra töcc la Legenda Aurea del Jacopo de Varagine.
L'Antogn l'è nassüü a Coma (in Egit) dree al 251, bagai de paisan cristian che gh'even mia i pè fregg. I sò resgiur hin crapaa fö che lüü el el gh'eva gnamò vint ann; desuramaross gh'eva una surela püssee piscinina de stagh adree, ma l'ha sentüü la vucaziun de viv confurma al [Vangel] "S' te vöret vess perfet và a vend chel che te gh'eet e daghel a i puaret" (Mt, 19-21). Iscé gh'ha daa töcc i sò danee a i puaret, l'ha menaa la surela in d'un cunvent de munegh femen e pö dopu l'ha faa cumpagn di olter eremiti e l'è naa a viv deperlüü in preghiera, puertà e castità in del desert inturnavia a la sò zitaa.
El dis iscé che gh'ha 'vüü una visiun indue un eremita cumè lüü l'impiendiva la giurnada cunt el pregà e cunt l'intrisià una corda. Iscé l'ha capii che 'l le gh'eva mia dumà de pregà ma anca de laurà per pudè pacià e fà la carità. In di prim agn de chesta vita l'è staa turmentaa de tentaziun fess fort e gh'ha 'vüü 'l dübi in söl valur de la sulitüdin, ma i sò soci gh'hann faa forza per nà inanz e gh'hann cunsejaa de destacàss püssee amò del mund. Alura, vestii sö de strasc, s'è 'l saraa de dent in d'una tumba scavada indela corna arent a Coma: chechisé el diaul gh'i ha sunaa de santa resun de manera che quij che ghe purtaven de mangià l'hann truaa cunsciaa 'me 'n stüin, l'hann purtaa in de la gesa del paes indue el le s' è riprendüü.
Dopu, l'Antogn l'è naa in de la regiun del Mar Ross söl munt Pispir, indue gh'eva una furtezza rumana derucada, cunt una surgent d' aqua. L' heva el 285 e ché l è restaa per 20 agn, cunt el mangià domà el pan che ghe mandaven gió un para de volt a l'ann per pürificàss del töt, anca se 'l diaul ghe dava mia requi.
Cunt el passà del temp semper püssee gent l'ha vurüü fass arent a lüü e i hann traa gió i mür per fal vegné fö del sò nascundili. Alura l'Antogn l'ha inviaa a guaré i malaa e a fà l'esurcista.
I sò scular s' hinn spartii fö in düü rosc: vün a urient chèl otro a ucident del fiöm Nilu. 'Sti Pader del desert i viveven in di grott ma semper sott a la direziun de un eremita püssee vegg e con l'Antogn cumè guida spirituala.
L'Antogn l'ha cuntribüii a spantegà in gir l'ancoretismu cuntrapost al cenubitismu.
Anca l'Ilariun in del 307 l' è nda a truà l'Antogn per ciamàgh di cünt per fundà el primm cunvent cristian a Gaza, in Palestina. Indel 311 la gh'è stada la persecüziun de l' imperadur Massimen Daia, iscé l'Antogn l'è turnaa a Alessandria per stàgh adree ai cristian perseguitaa. Lüü, gh'hann faa negot, ma ol sò amis Atanasi gh' haa scrivüü a l'imperadur Custantin I per interced in di sò cunfrunt. Balcaa el pericul s' è tegnüü in cuntat cunt l'Atanasi per cuntrastà l'Arianesim, ma 'l le s'è ritiraa a passà i sò ültem dé indel desert de la Tebaid per pregà e cultivà ol sò urtisel. L' è mort a 106 agn el 17 de Ginée del 357 e i sò scular l' hann sutraa in d' un lögh segret.
La devuzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indel 561 i reliqui hinn staa trasferii a Alesandria d' Egitt, indela Gesa de san Giuann. Dré al 635 quand ch' hinn rüaa i müsülman hinn sta purtaa a Costantinopul. 'Dré al 1.000 el nobil franzes Jocelin de Chateau Neuf gh ' i haa ' vüü de regal de l' imperadur e i haa purtaa in Franza indel Delfinaa e indel 1.070 el Guigues de Didier gh' haa faa fà sö indel vilacc de La Motte apröv a Vienne üna gesa induee hinn staa trasladi. Per la prima olta indela storia, indel Ginee del 2.006, in ucasiun del gibilee antunian, i reliqui del Sant' Antogn del Purscel hann lassaa la zitaa de Arles e hinn staa faa girà un poo per tüta l' Italia meridiunala.
Art sacra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di sacher rapresentaziun el sant' Antogn el le vé rafigüraa de spess cunt vün o piö de 'sti simbui: Crus a T (tau) squas semper russa, in sö la vesta o in scimma al bastun;
Bastun, se l' è vestii sö de munegh, de spess cunt una campanela
Pastural, se l' è vestii sös de priur, de spess cunt una campanela
Mitria, se representaa in cunvent, in crapa, a i pee o tegnüda sö de angei
Campanej, in man o ligaa là al bastun
Liber de la Sacra Scritüra, in man, de solit avert, dent per dent a i pee o tegnüü de angei
Fögh, in söl liber o a i pee
Purscel, a i pee, de spess insema a alter animai, cumè el scin
Serpeent, schisciaa cunt i pee
Curuna del rusari, in man o che la dunda gió del bastun
Aquila, a i pee
Patrunaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Sant Antogn l' è staa sübet invucaa in Ucideent cumè prutetur de cervelee e fundeghee, paesan e alevadur e cumè prutetur di animai de cà. L' è cunsideraa un bun guaridur in cas de descasciaa i malatei püssee bröt.
I animai de cà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sant' Antogn l' è cunsideraa anca el prutetur di animai dumestegh, tant che de spess l' è rafigüraa cunt un purscel arent. El 17 de Ginee la gesa la benedes bestiam e stall. La tradizziun la ne vé del fatt che l' urden di Antunian gh ' heva 'vüü el permess de alevà i pursei in di lögh abitaa perchè el sò grass de lur le vegniva duperaa per cürà i malaa del fögh de sant' Antogn. I purscei i eren mantegnüü del cumün e naven in gir liber per el paes cunt una campanela al coll.
El fögh de Sant' Antogn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töcc quij che gh' hann a che fà cunt el fögh vegnen metüü sott a la proteziun de Sant Antogn, perchè legenda vör che el sant medemm l' indess adritüra a l' inferna per cuntendegh al diaul i anim di pecadur.
Sichè, tra la gent che la cureva a cercagh grazzi e salöt, tanci i gh'even el maa di ardent, mej cugnussüü cumè fögh de sant' Antogn, che le curispund a dò malatei: l' ergotismu, pruvucaa de 'n fung parasita de la gremegna, e l' erpes zoster, pruvucaa del virüs varicèla – zoster ( o VZV, che 'l te taca quand che se sbassen i difes imünitari per via de l' etaa o de olter malatei). Töcc e düü salten fö cunt di iritazziun de la pell o vessighett e düren una quaj semana. L' aqua di vessigh l' è cuntagiusa. Una olta passaa l' erpes l' infiamazziun di gnerv l' è fastidiusa e el dulur pö ndà inanz anca per un an. I medesen antivirai ghe fann pocch o negot.
El paccià de Sant' Antogn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Valmadrera ( o vall di béss o di crapun) che el dè de Sant' Antogn l' è la festa patrunala, gh' è l' üsanza de paregià i “uregiatt”; turtei impiendüü de carna e tajaa fö cunt un bücer a furma de grossa uregia, giüsto cünt. Impunemanch in Valsasna se prepara el “scapinasc”, turtel del saur dulzasc e a furma de scarpa.
Pruerbi e filastroch sura Sant Antogn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant Antoni de la barba bianca, fam truà quel che 'l me manca; Sant Antoni del Purscel, fam truà propi quel.
- Sant Antoni de la barba grisa, fam truà quel che gh'hoo miga.
- Sant Antoni de la barba grisa, met sü la maja sota la camisa.
- Sant Antoni de la barba bianca, i è rar i agn che manca.
- Natal el pass d'un gal, Pasqueta un'ureta, Sant Antoni un'ura bona.
- A Sant Antoni un'ura bona, el fa fregg e nu 'l cujona.
- Sant Antoni paduan, salva nüalter e 'l nost bes'ciam del fögh, di luf, di can e di mal cristian.
- Sant Antoni de la barba bianca, u che 'l fioca u poch el manca.
- Dopu Sant Antoni, tücc i dì i è del demoni.
- A Sant Antoni abat, el salta föra tücc i mat.
- Sant Agnesa e Sant Antoni i è mercantun de nev.
- Sant Andrea l'è un gran ladrun, Sant Antoni l'è un bun padrun.


text:
Buchholterberg
Buchholterberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.34 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1520 abitant.
El cumün de Buchholterberg al se tröva a una altitüden de 1006 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschlen, Bleiken bei Oberdiessbach, Fahrni, Linden, Röthenbach im Emmental, Unterlangenegg, Wachseldorn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Buchholterberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1268 col nom de Bucholtron.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Buchholterberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengua giapponesa
El giappones l'è ona lengova parlada principalment in del Giapon.
El giappones, insema ai lengov ryukyuàn, el forma la fameja linguistega di lengov nipponich. Del punt de vista filogenetich el giappones l'è consideraa solitament ona lengova isolada, per la reson che l'è minga possibil de fà anmò su con sicurezza la sò origin. Gh'hinn di teorij ch'i disen che el giappones el poeudaria avegh di origin comun cont la lengua Ainu (parlada de la popolazion indigena di Ainu, che viven anmò in de l'ìsola de Hokkaidō), cont i lengov austronesian oppur cont di lengov del grupp ural-altaich. Chest ultem dò ipòtesi chì a hinn al dì d'incoeu i pussee accreditaa: on frach de lenguista a hinn d'accòrd de dì che'l giappones el saria constituii de on substraa austronesian ch'el s'è giontaa insema cont di influenz uralo-altaich. El giappones el gh'ha di somejanz sintattich cont el corean, cont di differenz però de morfologia e lessich.
Del punt de vista tipologich el giappones el gh'ha un bel poo de caratteristich di lengov agglutinant del tipo SOV, cont ona struttura "tema-comment" (compagna de chella del corean e del cines). Però per la presenza di element tipich di lengov flessiv di lengovist el ciamen el giapponese ona lengova "semi-agglutinanta".


text:
Cunter
Cunter a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 243 abitant e una süperfiss de 7.11 km², e al se tröva a una altitüden de 1182 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cunter a l'è tacaa ai cumün de Riom-Parsonz, Salouf, Savognin, Tiefencastel.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunter l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1370 col nomm de Contra.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Cunter l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua püssee parlada a Cunter l'è el rumanc anca se int i ültem agn la percentüal l'è adree a calà, come se pöl vedd anca in de la table chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Castiù
Articol in dialet mantuan
Castión (Castiù 'n bresàn; Castiglione delle Stiviere 'n italiàn) l'è 'n cumün dla Pruìncia 'd Màntua ca 'l g'ha 'na pupulasión ad 22.700 abitant.
Al cunfìna con i paés bresàn ad Calsinàt, Carpenédol, Lonàt e Munticiàr.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Peney-le-Jorat
Peney-le-Jorat a l'eva un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 4.46 km² e in del december del 2010 al gh'eva una popolazion de 378 abitant.
In del mes de lüi del 2011 i cumün de Villars-Tiercelin, Montaubion-Chardonney, Sottens, Villars-Mendraz e Peney-le-Jorat s'hinn ünii per furmà un cumün ünegh ciamaa Jorat-Menthue[1].
El cumün de Peney-le-Jorat al se tröva a una altitüden de 844 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Montaubion-Chardonney, Villars-Mendraz, Sottens, Hermenches, Corcelles-le-Jorat e, Villars-Tiercelin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Waterloo
Waterloo (in valun Waterlô) a l'è una cità del Belgi, in de la pruincia del Brabant Valun, in de la regiun de la Valonia. Al gh'ha 29.315 abitant (2007).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sit a l'è cugnussüü perchè in del 1815 a l'è stada cumbatüda l'ültima bataja del Napuleun cuntra i esercit leaa sota la cundüziun de l'Arthur Wellesley, düca de Wellington: la bataja de Waterloo.
Alter sit ciamaa "Waterloo"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A bun cünt, cunt el nom de Waterloo gh'en è anca de alter de sit in del mund:
In Regn Ünii gh'hinn 8 paes:
- Waterloo (Motherwell)
- Waterloo (Lambeth)
- Waterloo (Horsham Saint Faith)
- Waterloo (Poole)
- Waterloo (Haverfordwest)
- Waterloo (Bude)
- Waterloo (Perth)
- Waterloo (Sefton)
In Germania 2:
In USA 29.
In Canada 5.


text:
Bélgi
Artéccol in dialètt mudnés
Al Bélgi (in francès Belgique, in olandès België, in tedèsc Belgien), ufficialmeint Regno dal Bèlgi (in francès Royaume de Belgique, in olandès Koninkrijk België, in tedèsc Königreich Belgien), l'è un estèe ed l'Europa occidental ch'al cunfina a nord cun i Paes Bàs, a est cun la Germania e con al Lüssembûrgh, a sud e sud-ovest cun la Franza e a nord-ovest al tòca al Mar dal Nord.
As es tròva al confin tra l'Europa tedèsca e rumanza, e l'è divis in tri regiouni. A nord al Fiandri, ch'i parlen l'olandès, ch'la gh'a al 58% d'la popolazioun; a sud la Vallonia, in du's descàr en francès, cun el 32% della popolazioun naziunela. In dal mèz as tròva la regioun d'la zitèe ed Bruxelles, Bruxelles-Capital, ch'le uffcialmeint bilèngui (anch's'as descàar ed piò en francès)che è ufficialmente bilingue, in cu a gh'è al 10% ed la popolazioun. Ed piò, ai confin con la Germâgna, in Vallonia, la gh'è la Comunitèe tedèsca dal Belgi, furmeda dai commun pèrs da la Germania in dal 1918.
Al Belgi l'en un tra i fundandor d'la Unioun europea e en la sò capitel, Bruxelles, i gh'ein divèrsi istituziuoni comuniteri.
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia Liechtenstein
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Joseph Fouché
Joseph Fouché (Le Pellerin (Loire-Atlantique), 1759 - Triest, 1820) l'è staa on politigh frances.
L'era on deputaa giacobin a la Convenzion e l'è staa protagonista in del period del Terror. In del 1799 l'ha poggiaa el colp de statt del Napoleon e l'è staa faa minister de la polizia fina al 1810, e ancamò duranta i Cent Dì.
Dopo che l'è tornaa el Luis XVIII l'è restaa al sò post, ma in del 1816 l'è staa scasciaa foeura in esili, in quant el vegniva consideraa in tra i responsabil morai de l'assassin del re Luis XVI. Nissuna cort europea l'ha voruu, inscì l'è mort pover e soll.


text:
Òra
L’Òra (Ombra in Itagliàn) l'è la part scùra ch'a ś véd da 'd là 'd un còrp quànt qvést chè al ś mét in mèś fra la luś e ch'la śòna là, in manéra che la fònt luminóśa la n pòsa minga pasàr da cl'atra banda.
La fórma e 'l aspèt dl'òra i càmbian a secónd ad quànt l'è élta la luś e dla sò diresiòṅ, da 'l dimensiòṅ dal còrp in cunfrònt a la luś (s'l è più grand o più pìcul) e s'la daśvèṅ da 'n punt sōl o da na fònt più granda (in gènar 'l è acsè). In dal prim caś l'òra la gh'à 'n aspèt tut cumpàgn, in c'l àtar caś in di bórd al négar 'l è più ciàr.
Talete 'l à druâ l'òra par tōr al miśùri dal piràmidi di egisiàṅ e da 'd lè 'l è vgnû fóra al sò teuréma famóś.


text:
1948
Facc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
01 01 - Cól prìm de Zenér èntra 'n vigùr la Custitusiù de la Repüblica Italiàna.
30 01 - Mohandas Karamchand Gandhi, cunusìt come Mahatma Gandhi, el vé copàt endèn atentàt a Nöa Délhi.
Fred Hoyle el fórmula, 'nsèma a l'astrònomo Thomas Gold e al matemàtic Hermann Bondi, la teorìa de l'Ünivèrso stasiunàre, ciamàda apò teorìa de la creasiú cuntínua.
04 02 - Sri Lanka: el paes el cunquista l'indipendènsa del Régn Ünit.
25 02 - Cecoslovàchia: rivulusiú cumunìsta (cùlpo de Stàto de Praga).
03 04 - El presidènt americà Harry Truman el vàra 'l Piano Marshall, che 'l stabelés de stansià 5 miliàrdi de dòlari per sostègner l'economìa de 16 Stàti (tra i quài apò a l'Itàlia).
10 12 - séde de le Nasiú Ünide (New York): l'ONÜ la proclama la Dichiarasiú Üniversala dei Drirìcc de l'Òm.
Gh'è nasìt...[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
31 03 - Washington, Stàti Ünicc: Al Gore, òm pulític.
Gh'è mórt...[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
30 01 - New Delhi (Delhi, Índia): Mohandas Karamchand Gandhi, cunusìt come Mahatma Gandhi, independentìsta Indi, líder de la rezistènsa pacífica.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Véla Mnôs
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Véla Mnôs (Víla o Víla de' Mnôc in dialèt dal pôst) (Villa Minozzo in italiân) l'é un cmûn ed 4.020 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, a 54 chilômeter tra mezdé e mateina dal cèinter ed Rèz.
Al teritôri comunêl l'é tra i pió lêregh d' Itâlia, s' es tînen fōra i cèinter principêl dal pruvînci. A gh'é la stasiòun siéstica ed Fèbi e la muntâgna pió êlta ed la pruvîncia, al Mûnt Cùşna (2121 i.l.m.). Atravêrs Civêgh e al Pâs dal Fôrbiş a 's rîva in Grafagnâna.
Al teritôri l'é quêṣi dal tót dèinter al Pêrch dal Gigânt.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Fra i prém sègn ed la preṣèinsa ed l'òm ind al teritôri comunêl a gh'é i rèst ed l'etê ed mèz ed la prêda catê in localitê Lama Lite, a pió ed 1.700 mêter i.l.m. Atâch a l'abitê ed Sân Bertlamè, lòngh al fiòm Sècia é stê catê un simitèri ed l'època rumâna. Atâch al cèinter ed Vèla Mnôs, é stê catê 'na fébia gâlica. Tito Livio int al 187 p.C. al dîṣ che al consōl Marco Emilio Lepido , ind la guèra fâta cûntra i Légor Friniates e Apuani che astêvenin chi teritôri ché potrebbe avere attraversato gli Appennini passando per il territorio del comune di Villa Minozzo, "da o per" la Garfagnâna (dal Pâs Pradarèina o dal Fòrbis o Raîṣ). [1]Secònd la stôria popolêra la nâsita dal cèinter abitê la s'arfà a di fugitîv e deportê rumân. Al nòm Véla al deṣvîn da la parôla véla, che vôl dîr cà padronêl o gróp ed cà campagnôli, mèinter Mnôs a sré 'd unîr a Minucium nòm dal padròun dal fònd in dōve gh' êra la vèla. Opór al nòm Mnôs al pōl deṣgnîr dal nòm ed la Rôca ciamêda dal Melocio ch' l' êra in localitê Mnôs (ind al dialèt lochêl Mnòcc). Un ât ed l'imperadōr Ottone I dal 963 e un'êter 'd Ottone II int al 980, a cunfermên al pusès ed la cortem de’ Melocio cum plebe a la cēṣa ed Rèz. D'atōrna al 1000 l'é documentê un archpresbyter Melocii e dop un prêt ciamê Antonio de Menotio. Int al 1092 l'abite l'é citê in 'n bòla ed l'antipêpa Clemente III. La cuntèsa Matélda int al 1102 la cîta un ricôver per puvrèt in Campo Melasio e int al 1106, la fa riferimèint a un êrem in San Venerio ind la frasiòun dal dé d'incô ed Carù. Int al XIII sècol al cmûn ed Rèz l'îva coloniṣê la muntâgna e vêrs al 1240 dimòndi localitê dal cmûn dal dé d'incô a gh'àn giurê fedeltê (Ceré, Costabòuna, Curiân, Santòni, Sèc e la cumunitê d'Asta). Tr'al famèj che fêven valèir l'avtoritê ind la zôna a vân arcurdê i Dalli, che deṣgnîven da la Garfagnâna e amîgh di estèins, i Fogliani, i Malvasia, in pió râsi fiurintèini, j Arnaldi, e mudnèiṣi i Rocchi. Int al XV sècol a gh'é stê dal quistiòun cun i pastôr garfagnîn ed Soraggio per l'ûs di pâscol d'atōrna a Gazân[2]: ed la quistiòun l'é stê invistî al Dóca, che, dôp rcōrs e cûntra ricōrs, l'à dê ragiòun a i tuscân in câmbi ed 'n ôrs vîv a l'ân da purtêr al Dóca[3] dôp quêlch ân cambiê in cinghiêl. Int al XVI sècol la muntâgna arzâna l'à cgnusû un pegioramèint dal brigantâg; tra i brigânt pió famōṣ Domenico Amorotto, prutèt da la cória rumâna e ricerchê da Francesco Guicciardini, al gh'îva la cà ânch in sta pêrta ed l'Apenèin, tra Gaṣân e Civêgh, ind la localitê ed la Tòr ed l'Amorôt, che da ló l'à ciapê al nòm. A la Repóblica arzâna a gh'àn dt ed sé, int al 1796, i cèinter d'âsta, Fèbi, e Sèc. Ind al peréiod napoleònich é stê fât al "distretto 22 di Minozzo", dal dipartimèint dal Cròstel. Dôp la Restarvasiòun estèins, Véla Mnôs, l'à cuntinvê ad avèir 36 "comunelli". Dal 1815 l'é stê dichiarê pôst comunêl e l'é armêṣ anca dôp l' Unitê d' Itâlia: int sté peréiod l'é stê per pōch tèimp cmûn indpendèint anca Gaṣân, pió têrdi turnê insèm a Véla Mnôs. Ind al tèimp ed la préma guèra mundiêla é ste fât in vâl d'Asta un câmp ed lavōr per perṣunêr ed l'esêrcit àustro-ungârich, ònich eṣèimpi ind la pruvîncia ed Rèz. I perṣunêr lavurêven a la costrusiòun ed 'na ferovèia a scartamèint ridòt, , fâta int al 1918 fra Reparotònda, mìa luntân da Fèbi, e Quâra ( 16 chilômeter ed lughèsa cun 'na râta mâsima dal 3%). La ferovéia l'êra stêda fâta per purtêr a vâl l' algnâm tajê da i fiânch dal Mûnt Cùşna, che in chi tèimp là l'êra tânt necesâri; atâch a Gôva lòungh un piân in calêda i trûṣ finîven int al turèint Dôl, d'ed ché int al fiòm Sècia, e a gnîven tót só a Sân Michēl di Mucèt atâch a Sasôl. Purtrôp bèle int al 1920 la ferovèia la vîn ṣmuntêda. Un diṣastrōṣ teremôt al 6 setèmber 1920 l'à trê zò dimòndi cà e fât dimòndi môrt. Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla, al 20 ed mêrs 1944 la frasiòun ed Cervarôl l'é stêda butêda zò per rapreṣâlia da i tedèsch , che àn masê 23 persòuni. Tót al teritô comunêl l'à pó fât pêrt ed la Repóblica partigiâna ed Muntfiurèin e al cmûn a gh'é stê dê l'amdaja d'argînt al valōr militêr cun al segvèint mutîv:
Sottoposta a fiera rappresaglia nemica non piegò sotto il tallone Tedesco ed ogni cittadino fu combattente sorretto dall'amore dei vecchi, delle donne e dei fanciulli. Con le fiamme distrussero le sue case si elevarono al cielo l'ardore e la passione che hanno santificato il martirio dei suoi figli caduti Cervarolo di Villa-Minozzo, 8 settembre - 25 aprile 1945»
La "Rôca dal Melocio"[modifica | mudéfica la surzéia]
I studiōṣ àn, in di tèimp indrê, fât divêrs pinsêr só al j urègin de sta strutûra ed difèiṣa: secònd al Milani [4], pr'al sistēma druvê per tirêrel só la pré èser un'ôvra têrd-imperiêl, pôch prubâbil che sién stê i rumân a tirêrla só. Secònd al stôrich Andreotti [5]l 'urègin ed la Rôca de Mnôs la deṣgniré dal pasâg ed 'n' antîga strêda per la Garfagnâna, ch' la pasêva dal Pâs ed la Pradarèina, prubabilmèin arfâta insém a la strêda rumâna tra Pèrma e Lóca[6]Lòngh sté strêda a's câten dimòndi rôchi e castē, che sègnen la só impurtânsa in època medievêla e gh'é stê catê, in localitê Gâta-Sân Bertlamè, tòmbi rumâni pinsêdi cme sègn ed la preṣèinsa 'd un grupèt ed cà, in pió ché a gh'ēra un ospitale, més lòngh al Sècia, tr'al vâl S'cèl e Lócla [7]. 'Na secònda strêda la se stachêva da còsta, l'andêva só al mûnt Prâmpa e l'andêva zò dòunca fîn a Muntcâgn, Casalèin, e Piôl, dōve la s'unîva cun la strêda per Ligûnchi[8].[9] La strutûra ed difèia la 's câta al cunfîn naturêl, fât dal Sècia, tra i teritôri bizantèin e l'esarchê ed Ravèna, quî longobêrd: pêrt dal teritôri ed l'êlt e mèdi Apenèin arzân, cun la ruvîna dal Castrum Bismanto ind la préma metê dal VII sècol l'ēra paê in mân di Longobêrd, mèinter al rèst l'armagnîva in mân di bizantèin tra quî i teritori di cmûn ed Toân, Véla Mnôs, e Ligûnchi che a ghîn armêṣ fîn al 728. Al teritôri, insèm a l'antîga strêda rumâna ciamêda Bibulca o via Imperiêla, ch' la metîna in colegamèint i teritôri bizantèin int al mudnèiṣ cun la Garfagnâna, l'êra difèiṣa da un Castrum Verabulum, arcgnusû cun Sân Vitêl ed Carpnèida, opór cun 'na localitê atâch a Bulògna atâch a còla che incō l'é Cresplân. A' s trâta ed 'n' ôpra impurtânt, cun di mûr êlt tra i 20 e i 30 mēter e prutèta al spâli dal mûnt Prampa. Al difèiṣi a s' égh zuntêven dō tòri ed guêrdia incòra incō in pē in diresiòun Bişmântva (ind al localitê ed Castèiln e 'd Trélia) êter dû turiòun o rôchi ( ind al localitê Srògn e Carniâna), sègn 'd antîgh castē ch'an 's cgnòs mìa la dâta ind al localitê Piôl, e Toân, ch'la tîn dacât in pió 'n cēṣa rumânica ed 'n' època dôp, e 'n' êter, d'època longoberda, insém al turèint Dôl, atâch a la localitê ed Quâra.
Stòria ministratîva[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn al 1815 al pô dal cmûn de sté teritôri l'ēra ind la frasiòun de Mnôs, ind la Rôca dal Melocio. Ind al peréiod napoleònich, int al 1805, ind al mèter apôst al dipartimèint dal Cróstel (Rèz), còst l'é stê divîṣ in cantòun dóve al n.8 l'ēra col de Mnôs, fât da sèt cmûn o cmûn céch, cun la divişiòun di cèinter ved Vèla e Mnôs.[10] In sègvit a la divişiòun tra Vèla e Mnôs, è nasû la cuncurènsa tra i dû cèinter per al pôst dal cmûn. Int al 1810 al gvêren l'à stabilî che al pôst comunêl al fós Mnôs (cun Sunrêt, Razôl, Valbciâna, Muntfléch, Garfagnân), mèinter Véla Mnôs l'é stê cunsidrê cmûn unî. L'ân dôp n'êtra curesiòun: al cantòun de Mnôs al gh'îva 5 cmûn (Véla Mnôs cun Mnôs, Toân, Gaṣân, Ligûnchi, Fèbi). Int al 1812 i cmûn dvintêven quâter Mnôs, (cun 2074 abitânt, Toân cun 2193 abitânt, Gaṣân o Asta cun 2548 abitant e Ligûnchi cun 1458 abitânt). Cun la caschêda ed Napoleòun s'é turnê a mèter só la situasiòun ed préma: al pôst dal cmûn l'é stê turnê a purtêr a Mnôs, ind la Rôca dal Melocio: al séndech l'a scrét però a Rèz che al sît l'andêva mìa pió bèin per al pôst ed l'aministrasiòun comunêla e cun al permès dal Dóca ed Mòdna, al municèpi l'é stê turnê a purtêr ed nōv a Vèla Mnôs al 15 ed mêrs dal 1815 [11].
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Francesco Milani. Minozzo negli sviluppi storici della pieve e podesteria - Reggio Emilia : Nironi e Prandi, 1938
- Villa Minozzo: Guida turistica. - Villa Minozzo : Amministrazione Comunale, 1994.
(manca):
- ↑ Al pâs an n'é mìa cêr véste che Tito Livio an dîs mìa da dōve l'é gnû al pasâg e gnân se se còst l'é stê da la Tuscâna e l' Emélia o invicivêrsa la ragiòun la sugerés che al pasâg al sia gnû da l'Emélia e pó in Tuscâna vést che int la stôria ed Tito Livio préma a vîn sgnê i nòm di mûnt Ballistam (Valèstra) e Suismontiumqe (Biṣmântva) e pó a vín arpurtê ch' l' é avgnû al pasâg di Apenèin, in pió, sèimper la ragiòun l' a's pôrta a scartêr che al pasâg al sia cuntinvê vêrsa la Lunigiâna, vést che al 'stès Tito Livio a' s dîṣ che l'ân dôp int al 186 p.C. i Rumân àn subî int la vâl dal fiòm Mêgra (Lunigiâna), ch'an cgnusîve mìa bèin, 'na batôsta a ôvra di Lègor Apuân ind la batâlia arcurdêda cun al nòm ed "Saltus Marcius",
- ↑ Al pâs ch' l' unîva al teritôri dal cmûn cun la Garfagnâna l'à ciapê al nòm ed Lama Lite
- ↑ Da sté fât é nasû al dét: Mnêr l'ôrs a Mòdna per spieghêr un' imprèiṣa dificultōṣa mó sèinsa riṣultê prâtich
- ↑ Francesco Milani, Minozzo negli sviluppi storici della pieve e della podesteria, Reggio Emilia 1980, p. 151
- ↑ R. Andreotti, Le comunicazioni di Parma col Tirreno, in Bullettino della Commissione Archeologica Comunale, LV, 1928, pp.241-242.
- ↑ L'Itinerarium Antonini", l'arcôrda 'na strêda ch' la traversêva l ' Apenèin emiliân ocidentêl (item a Perme Laca M.P.C I). Secònd Andreotti la Pèrma-Lóca la gnîva fôra da la pôrta orientêla ed Pèrma e, int al tajêr ed travêrs al màj ed la centória, la puntêva vêrs la vâl ed l' Èinsa, ch'la turnêva só per pasêr pó in còla dal Sècia. Pasê acsé l' Apenèin pr'al Pâs Pradarèina, la strêda l' andêva zò in Garfagnâna e, int al pasêr da la pêrta a dréta del Sêrch, l'arivêva finalmèint a Lóca. La strêda l'é incòra citêda da Lodovico Ricci ind la Dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati appartenenti alla Casa d'Este, 1788, dóve al spieghêva al percōrs ed la strêda duchêla per la Lunigiâna, l'arpôrta che: "giunge a Fellina. Qui vi trova un ramo di strada al Mezzodì, che passando la Secchia alla Gatta corre per Menozzo e Ligonchio a Sillano, e cala in Garfagnana. Da questo stretto ramo se ne stacca un altro, che volgendosi anche più a mattina stendesi per Quara, Gova, Romanoro, Pietravolta, S. Pellegrino, e scende pure a Castelnuovo di Garfagnana".
- ↑ Francesco Milani, Minozzo negli sviluppi storici dela pieve e della podesteria,Reggio Emilia 1980.
- ↑ Sta strêda, cg nusûda per èser druvêda per al trasferimèint di brânch a l'êlta la vîn ânca numinêda ind l'ât tgnû dacât ind l'Archévi Capitolêr ed Rèz datê a Pavèia al 25 ed mâg dal 781 ed la dunasiòun ed la livella di Nasseta al vèschev ed Rèz Apollinare ed Carlo Magno, dōve a's cîta 'na strêda che dal Sècia la và insém al mûnt Palaredo e la rîva al cunfîn cun la Tuscâna al Pâs Pradarèina.
- ↑ Guêrda ânca chè: [1]
- ↑ L'uniòun l'êra fâta cun i cmûn: Mnôs (2815 abitânt), Véla Mnôs cun Bedògn, Cadigôb (fōrsi còla d'incō Cà Zòbi), Carniâna, Puiân, Carù, Slògn, Cerè Castlêr(?), Premavōr (2033 abitânt), Toân cun Cerè Marabèin (915 abitânt), Ligûnchi cun Piôl, Vâgli, Sincsèr, Câmp e Cavrîl, (1654 abitânt), Fèbi cun Curiân, Asta, Deusi e Rèparotònda (1418 abitânt), Guêra (prubabilment Quâra) cun Gôva, Sèc, e Costabòuna (1000 abitânt) e Gaṣan cun Civêgh, Cervarôl, Mursiân, e Nvlân(?) (1762 abitânt)
- ↑ Al procuradōr ed Rèz l'à scrét al Dóca a Mòdna cun sté lètra: "Sua Altezza Reale, benché in passato la residenza della Comunità di Minozzo sia sempre stata a Villa di Minozzo, nulla di meno si è sempre annunziato come capoluogo del comune Minozzo. Ora che, stando alla lettera del sovrano decreto 12 gennaio 1815 scorso, si è realmente stabilito la residenza in Minozzo, mi viene esposto esser ciò molto incomodo e pregiudizievole alla comunità perché non avendo fabbricati comunali soffre di uno stipendio di fiorini 140 annuali per affitto della residenza. Manca una Locanda ove in tempi rigidi riconversarsi e non avvi concorrenza di popolo. Il contrario, in Villa Minozzo avvi una casa comunale ove collocare la residenza, avvi mercato ogni giovedì e avvi stabilmente una Locanda, [...]". La rispôsta dal Dóca ed Mòdna Francesco IV, dal 4 ed mêrs 1815 ("Considerate le circostanze esposteci dal primo consultore e vice Governatore nostra città e provincia Conte Antono Re mediante del primo corrente e ritenuto che da lui si riconosca utile il proposto cambiamento, concediamo che venga la traslocazione della comune di Minozzo in Villa Minozzo. [...]") l'à dê al permès de spustêr al minicèpi a Véla Mnôs
Nôta: I nòm di pôst e di paèiş în tradòt in arzân ed Rèz.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Femtuchimica
La femtuchimica a l'è el broch de la chímica física che 'l stüdia quel che süced in d'una reaziun chimica in toch de temp de l'urdin di femtusegund (10–15 segund). Grazie ai prim speriment in del camp de la femtuchìmica, l'Ahmed H. Zewail l'ha vingiüü el premi Nobel per la chímica in del 1999.
La tecnica del Zewail la dupra i laser che cascien föra impüls che van inanz dumà per poch femtusegund, el temp che'l ghe vör per i reaziun chìmich (che a hinn la rutüra e la furmaziun di ligam chimich). In d'un temp inscì cürt el diventa pusibil:
- vidè in manera sperimental el mecanism d'una reaziun chìmica;
- stagh adree ai prucess catalitich.


text:
Padènghe
Padènghe (nom uficiàl en italià: Padenghe sul Garda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 4 372 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 175 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino (VR), Calvagés, Dezensà, Lazise (VR), Lonàt, Munìga, Sirmiù, Soià. L'è postàt sö la spónda bresàna del Lach de Gàrda.
De éder gh'è 'l Castèl medieàl, fàt sö entùren a l'an 1000, la piéf de San Milià, pò a lé del perìodo del medioévo, la céza parochiàla del 1600, e Palàs Barbieri, séde del municìpio, che 'l risàl presapóch al 1700.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Padènghe l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Regipêt
Al regipêt 'l è cl' elemèint 'dla biancherìa 'd sòta ch' al quàcia e però al tin sòdi al pêt 'd cal dòni. In di tèimp piò śvèin 'l è permìs anca 'd fèrel vèder u intravèder fôra da na camiśèta u da na giachèta, al piò del vòlti per na parsialitè, e dòunca 'l è gnû a fer pèrt 'di cmànd edla môda.
I regipêt i s càten ed cutòun, ed pìs e 'd tùl, e in soquànti cunfesiòun diferèinti: al piò urdinàri 'l è quèl cuśî a triàngul in sul còpi, mo po' a gh' è i regipêt cul còpi prefurmèdi, già piò vàlid stilisticamèint e piò funsiunèl, in dû la còpa la gh' à già la forma tonda prìma 'd èser mìsa indòs e 'l sustègn 'l è garantî; a gh' è i regipêt a balcunsèin, in dû, cùm' a 'n balcòun, i sèin i s fâcen bèin spurgìnt in sìma al mantègn; a gh' è anca i regipêt p'r al sport, perchè al pêt 'd al dòni, fènd dal sport, al gh' à biśògn 'd sustègn e però anca 'd praticitè in di muvimèint atlètic.


text:
Sest (VA)
Sest (nom ufizial in italian: Sesto Calende) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 11 031 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 23 km² e ona densitaa de 480 ab./km².
El paes el se troeuva in fond al Lagh Maggior, indove el fiumm Tisin el ven foeura del lagh de torna a scorr, in direzion del Pò.
Oltra al centro storigh, Sest el gh'ha vari frazion, cioè Badia, Coeuch, Lentaa, Lisanza, Molin, Occa, Oneda, Orian, San Giorg, Santafè, Sant'Anna.
Sest la confina con la Provincia de Novara, in Piemont (comun de Castellett e de Dormellett).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sest (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Orghen (strümènt)
L'Orghen (del Grech όpYavov – organon, "orghen, istrüment, ütènsil") a l'è un istrüment müsical de la fameja di aerofen che l'è sunaa cunt vüna o püssee taster, ciamaa manuaj e una pedalera. El sò sun al vegn föra di cann, de metal o de legn, ch'a hinn lungh, grand e faa in manera diferenta a segunda dela nota e del timber.
L'orghen a l'è fundamental per la müsega sacra e per la litürgia religiusa.
A gh'è di istrüment, cume l'harmonium e l'orghen Hammond, ch'a hinn derivaziun de l'orghen ch'en ocupen de men de spazi e custen de men.


text:
Wahlen
Wahlen a l'è un cumün svizzer del distret de Laufen, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.42 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 1328 abitant.
El cumün de Wahlen al se tröva a una altitüden de 403 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Breitenbach (SO), Brislach, Büsserach (SO), Grindel (SO), Laufen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Media relaa a Wahlen al Wikimedia Commons


text:
Ludovico Ariosto
Artécol in dialèt arzân
Ludovico Ariosto (Rèz 8 setèmber 1474 – Frèra, 6 lój 1533) l'é stê un povēta, scritōr, scritōr ed cumèdi dramâtichi, avtōr ed Orlando furioso.
La véta[modifica | mudéfica la surzéia]
Só pêder Nicolò, ed faméja nobil, al fêva pêrt dla cōrt dal dóca Ercole I d'Este e l’éra cmandânt dal presédi militêr d’ j Estèins a Rèz. La mêdra, Daria Malaguzzi Valeri, l’ éra ‘na nôbil ed Rèz. Ludovico la inviê da préma, per vòja dal pêder, di stódi ed lèg a Frèra che a j à piantê lé dôp pôch tèimp per impgnêres dal tót insém ai stódi leterâri sóta la guîda dal frê Gregorio Da Spoleto.
L'Ariôst al frequentêva, ind al fratèimp, di stódi ed filoṣoféia ind l’universitê ed Frèra acsé al ‘s é pasionê ânca a la poveṣéia popolêra. Dvintê amîgh ed Pietro Bembo, l’à spartî sêgh l'intuṣiâṣem e la pasiòun pr’ al j-ôpri dal Petrarca.
A l’impruvîṣa mōrt dal pêder sucèsa int al 1500, Ludovico al ‘s é catê a tgnî adrê a la faméja; per còst as véd "ublighê" a tōr l'incâregh ed capitân dla rôca atâch a Canósa. Dôp turnê a Fréra, l’é andê a lavurêr pr'al cardinêl Ippolito d'Este (fiôl d’ Ercole e fradél d’ Alfonso d'Este), pr’ utgnîr soquânt benefési ed cêsa, dôp al ‘s é fât ânca cèregh. In sté peréiod dòunca, a câṣva dal facèndi diplomâtichi e pulétichi ch’ as duvîva impgnêres, an gh’îva mìa al tèimp d’intresêres a la leteratûra. Dôp la môrt dal pêpa Giulio II della Rovere, l'é stê numinê pêpa Leone X (Giovanni de' Medici) ch’ l’ îva despés manifestê stéma e amicésia ind i cunfrûnt ed l’Ariôst. Al povēta al cunsidrêva Róma al cèinter culturêl italiân ed préma impurtânsa, decidènd acsé d’andêr a la cória papêla cun la sperânsa de spustêres là dôp avèir utgnû ‘n incâregh, mó nisûn incâregh a gh’é stê ufêrt.
Còsta l’é stêda ‘na delusiòun per Ludovico, mó a l’ istès tèimp l’é cumincê per ló un peréiod bòun, duvû sia a mutîv d’afét che a mutîv profesionêl. L'Ariôst al 's é inamurê ed 'na dòna, Alessandra Benucci, mujêra ed un mercânt fiurintèin, Tito Strozzi, ch' al frequentêva la cōrt estèins per afâri. Dôp ch' l' êra armêsa vèdva, la dòna la 's é trasferîda a Fréra cuminciànd un rapôrt cun al scritôr (D. Ariôst). L'Ariôst l'êra sèimper stê retentîv vêrs al matrimòni, per còst al 's é spusê sôl dôp ân in grând segrêt per la paûra ed pêrder i benefési ed cêsa che gh'êren stê dê. La cuntitèsa ind al câmp profesionêl invêci, l'à gh'é stêda dêda da la publicasiòun 'dla préma edisiòun ed l' Orlando furioso, poēma divîs in 40 cânt ch' l' îva cumincê la scritûra 11 ân préma edla publicasiòun.
Cîrca 11 ân dôp, l' à rifiutê l'incâregh d' imbasiadōr papêl, l'à spieghê che i mutîv che l'àn persuâs a rifiutêr l'êra al desidéri d'armâgner a ténder al só ôpri in tranquillitê e d'armâgner atâch a só mujêra. Dimòndi dal só ôpri in ségvit, dôp èser stêdi revisiunêdi, în stêdi argumèint ed rapresentasiòun teatrêli. I viâṣ in sté peréiod per l'avtōr în mìa stê pôch dal mumèint ch' l' é andê a Mòdna a fêr de scôrta a l'imperadōr Carlo V ed pasâg int al Stêt Estèins e in ségvit l'é andê a Firèinsa, a Venèsia e a Mântva, per incuntrêr incòra Carlo V. Turnê a Fréra al môr al 6 ed lój dal 1533.
Ludovico l'é stê suplî préma ind la cêsa ed S. Benedèt a Fréra e in ségvit l'é gnû suplî cun grând unōr a Palâs Paradîs.
a chi piace la chierca ,a chi la spada,
a chi la patria,a chi li strani liti.
Chi vuole andare a torno,a torno vada:
vegga Inghelterra, Ongheria, Francia e Spagna;
a me piace abitar la mia contrada.»
Al j ôpri[modifica | mudéfica la surzéia]
Orlando Furioso
Al sâtri[modifica | mudéfica la surzéia]
- I – al rifiût d'andêr a drê al cardinêl Ippolito ad Agria (Ungheria)
- II – polèmica cuntèr la côrt papêla
- III – al mèt in mòstra al só idêl ed véta scét e rententîv ed miri mundâni
- IV – permanèinsa i Garfagnâna. Al spiêga la só véta difècila e l'ascra vêrs Fréra e la dóna ch'al vrîva bèin
- V – cunséli insèma al sciēlta ed 'n bòuna mujèra
- VI – (al Bembo) l'arcûrda i stódi ed leteradûra fât
- VII – mutîv ch 'l ' ân invujê a rifiutêr la cârica d' imbasiadōr a Ròma.
Al j ôpri teatrêli[modifica | mudéfica la surzéia]
- La Tragedia di Tisbe (1493)
- La Cassaria (1508)
- I Suppositi (1509)
- Il Negromante(1520)
- La Lena (1528)
- Studenti (1518)


text:
Hinwil (distret)
El Distret de Hinwil (en todèsch: Bezirk Hinwil) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 89 455 abitàncc. L'è sitüàt endèla part sud-orientàl del cantù, ai cunfì col Cantù de San Gal. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Hinwil.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Hinwil l'è spartìt sö 'ndei öndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]