text:
Tram
Ul tram (o tramway) al è una forma da traspòrt püblich ürban (o anca interürban) circülant sü di binari piad (cura che chii di tren a inn legerment inclinaa vers l'interiur) e che al è impiantaa in sitt propi o incastraa, a l'aída da rudài a gorgia, in da la strada. Incöö, al è generalment a trazion elétrica.
Ul cundütur d’un tram al è ciamaa 'tramvée' (in passaa 'manèta') a Milan, garde-moteur al Québec. In Francia, ul tèrmin wadman al sa dövra plüü da lungh temp.
Cuntegnüü
- 1 Stòria
- 2 Evulüziun
- 3 Vantagi e incunvenient dal tram in tèrmin d'ürbanism
- 4 Tecnulugía
- 5 ligamm da föra
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Primm línii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parüü dürant la prima metaa dal Mudel:XIX sécul, ul tram al è inizialment muvüü par la trazion animala. I primm tram a inn-a-staa custrüii ai Stad-ünii d'América; i circülen int al 1832 sü la línia da New York a Harlem e int al 1834 a New-Orleans. I primm rudài, a O salient, a créen un fastidi impurtant e provochen di incident. A inn süpiantaa, dal 1850, a New York, par di rudài a gorgia, pöö, int al 1852, par di rudài senza salient (inventad pal francés Alphonse Loubat). Ul primm tram da Francia al è inaugüraa int al 1853 a l'ucasion da l'exposition universelle a Paris, cura che una línia da pröva l'è presentada sül cours de la Reine, al VIII arrondissement a Paris. A l’espusizion dal 1867, un servizi efetüaa par di tram a cavài al è staa suranuminaa « chemin-de-fer américain ».
Ul tram al sa desvelüpa alura int un bell puu da citaa d'Europa (Londra, Berlin, Paris, …). Plüü svelt e cunfurtabíl che i òmnibüs (circülant sü i víi caruzàbel), i tram gh'ann un cuust da servizi elevaa, pal fad da la trazion animal. Al è par chest che la trazion mecànica la sa desvelüpa rapidament: a vapur int al 1873, elétrica a partí dal 1881 (presentazion da la trazion elétrica par Siemens a l'Espusizion da l'eletricitaa a Paris e a Berlin).
La mudernitaa tèg·nica representada da l'eletricitaa e suratütt ul pocch da tòssich che la génera, al facílita la suva ràpida aduziun, dopu che i dificültaa ligad a la prudüzion e al traspòrt da la curent a inn-a-staa risòlt. Ul primm tram elétrich al è staa metüü in servizi a Budapest int al 1887, cura che, in Francia, al è a Clermont-Ferrand che al fa la suva aparizion int al 1890.
L'etaa d'òr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul tram al cugnuss un prugress cunsideràbel a l'inizi dal Mudel:XX sécul finn a la períuda tra i dò guer, con la mültiplicazion di línii e l'acressiment dal nümer d'ütent : al è alura ul principal mez da traspòrt urban. I traspòrt a cavài a inn asquas desparüü da tüti i citaa européi e americann intorna a i an 1910, e i curer a inn in fasa da desvelüpament, guadagnant in fiabilitaa mecànica, ma restant luntan di prestazion ufert pal tram. L'autumòbil al è ancamò – par pòcch da temp – reservada a una clienéla asada.
In América dal Nòrt, Montréal la sa distinguiss par l’avantgardism da la Cumpagnia di Tram da Montréal, che la intrudüiss parecc inuvazion teg·nològich e da servizi, cuma ul primm tram interament in azal, la percezion da la tarifa dopu la muntada a bòrt, i primm tram articülaa, e i primm tram panuràmich pai turist.
Una disparizion tempurània dal paesagi ürban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul desvilüpament da la véndita da veícül individüal al càusa la ràpida desparizion dal tram dal paysaga paesagi ürban a partí di an 1950. I prugress tèg· nich di àutubüs ie renden plüü fidàbel; chist-dare a deventen di cuncürent seriuus pal tram, par che i neceèssiten mía la posa d'una infrastrütüra unerusa, ma i sa cunténten da parcurr la strada, da la qual i cuust da manütenzion a inn difícil a repartí tra i divers ütent.
I pudé püblich a invèstissen alura suratütt vers l'urganizazion da réseaux da curer, o infrastrütüür stradall e autustradall destinad a una autumòbil percepida cuma la marca dal prugress. La priuritaa a li sistemazion stradall l'è ilüstrada par i prupòsit da Georges Pompidou che al declara int al 1971 che « la citaa la def adatà-ss a la vetüra ». A chest prupòsit, Simon Lacordaire, in Histoire secrète du Paris souterrain al qualificherà la cunversion prugetada dal Canal Saint-Martin in autustrada «penetrant» cuma prugett par mei sudumizà la citaa…
I réseaux da tram a inn plüü ni mantegnüü ni mudernizaa, í che al finiss par desredità-i ai öcc dal püblich. I vecc línii, cunsideraa cuma arcaich, a inn alura pòcch a pòcch rempiacées par di línii da curer.
I réseaux da tram desparíssen squasi cumpletament da l'América dal Nòrt, da la Francia, da la Svízera rumanda e taliana, da li Isul britànich, da la Spagna e da l'Itàlia peninsulaar. Al cuntrari, a inn cunservaa – e in di caas mudernizaa – in Germània, in Austria, in Bèlgica, ai Paes-Bass, in Scandinàvia, in Svízera tudesca, al Giapun, in tüta l'Europa da l'Est e in Itàlia cuntinental. In particüle, al suraviif ul réseau da Milan, atüalment ul plüü estendüü a l'Europa. In Francia e in Svízera rumanda, numà i réseaux da Lille, da Saint-Étienne, da Marseille, da Ginevra e da Neuchâtel a suravíven a chesta períuda, ma a inn ridott ognün a una línia ünica. Al Canada, numà la citaa da Toronto la cunserva ul sò réseau da tram al centru-citaa, grazia a li pression di citaditt.
Rinascenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul choc petrulie dal 1973, e i prublem da cungestion ürbana cressent, i ann inflüii in Europa sü una riurientazion da li pulítich da despiazament in favur dal traspòrt püblich da massa. Cura che ul metró in Francia al sarà privilesgiaa inti metròpuli da Lyon e Marseille che l’inaugürerann int al 1978, ul renuvelament dal tram in al intervegn cuntul cuncurs lanciaa pal 'secrétaire d'Etat' Marcel Cavaillé int al 1975. Sa trata alura d'un cuncurs par stabilí ul fütüür tram standard francés destinaa a vess impiantaa in vott citaa: Bordeaux, Grenoble, Nancy, Nice, Rouen, Strasbourg, Toulon e Toulouse. L'indüstria francesa sa mubiliserà mía un granché sü chest cuncurs, che al catava sü di principi alura cunsideraa cuma "vegiòtt". La sarà la pruposta Alsthom a vess cunsiderada e al sarà dumandaa a vott citaa da stüdià l'impiantazion dal tram. L’interess manifestaa al sarà flébil, par che i citaa privilégen alura di sistéem cunsideraa cuma « fütürist », tal ul sistéma imaginaa par Pomagalski par Grenoble che al sarà finalment abandunaa int al 1979 pal tram.
Nantes, mía fasent paart dal panell ministerial, la sa purterà spuntaniament candidada. Ul prugett al sarà purtaa a tèrmin mía senza di scúntar. Al cuventa mía numà viinc ul scepticism da la pupülazion ma anca i cambiament pulitích. Nantes la sarà de tüta manera la prima citaa francesa a dutà-ss d’un tram modern int al 1985, che al sa caraterizarà essenzialment par una circülazion in sitt pròpi, un scartament nurmal e una captazion da curent par pantògraf e catenària. Ul tram da Grenoble, inaugüraa int al 1988 apurterà cuma inuvazion principal ul pianal bass a 350mm da tera, rendent chesta manera da traspòrt acessíbil a li persònn a mubilitaa ridòta (í che al era mía ul caas a Nantes) senza la necessitaa da recurr a li piatafòrm òlt, sulüzion preferida in América dal Nòrt. Chest tram instaurerà ul tram standard francés che al sarà cataa anmò a Rouen int al 1994 pöö sü i línii da la banlieu da Paris.
Strasbourg, dopu avé par luunch temp stüdiaa ul VAL, la sarà la prima citaa francesa a pienament integrà ul prugett da tram cuma un prugett da requalificazion ürbana e dal spazi acurdaa a l’autumòbil in citaa. Ul sò tram inaugüraa int al 1994, cunton design caraterístich, al òfar di laarch finèstar vetrad, che a permètten d’amirà la citaa; roulant sü un tapis da erba, al deventerà rapidament l’embléma dal renuvellament dal tram in Francia e al-da-là. L’esperienza strasbourghesa la custitüirà un turnant in-da-la reintrudüzion dal tram in Francia, che al sarà plüü numà cunsideraa cuma un mez da traspòrt culetiif, ma un outil al servica da l’ürbanism da la citaa.
Parecc d'òltri citaa francés a seguirann rapidament, ajutad par una pulítica naziunala da sustegn ai investiment int i infrastrütüür da traspòrt püblich. In particülaar, dopu avé abandunaa ul VAL, Bordeaux la intrudüirà, int al 2003, la captazion al söö, al fin da francà-ss da la presa da curent par catenària int al quarte stòrich.
Evulüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Complementari dal tram clàssich, chesti evulüzion a permètten da cuvrí plüü da spazi o da süperà di pendenz inacessíbil al tram clàssich.
Tram-tren[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul tram-tren al è un sistema che al permett a una medésima vetüra da circülà sü di binari da tram in centru-citaa e da relià di stazion sitüad in perifería, o al-da-là, circülant sül réseau feruviari resgiunal. Ches-chí al necèssita un material cumpatíbil con la feruvía clàssica (signalizaziun, putenza, resistenza). L'uferta da chest traspòrt püblich al è alura vasta e la cuntribüiss a un majagi plüü eficaas da l'insema dal réseau, specialment in caas da cumbinazion cul tram clàssich. Un bell puu desvelüpaa int i paés germànich, (e.g. Karlsruhe, Zürich), chest sistema-chí al duvaría vess metüü in servizi anca in-da-la resgion parisenca e a Mulhouse int al 2005, Lyon int al 2006 (línia da l'est :léa) inscí cuma a Strasbourg int al 2008.
Interürban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In América dal Nòrt, ul tram-tren al a ciapaa la forma dal servizi interürban: al dí d'incöö, numà ul Chicago, South-Shora & South-Bend al sübsist, ufrent un servizi da perifería Chicago_South-Bend, i vetüür dal qual a circülen ancamò in mez a la strada in parecc sitt.
Al Québec, sa pudeva cüntà sül Québec Railway, Light, Heat & Power (Québec_Sainte-Anne-de-Beaupré) inscí cuma sül Montréal & Southern Counties (Montréal_Granby), tücc düü di süssidiari dal Canadien National. Sü chesti dò línii, tren e tram i circülàven insema.
Al Canada, ul servizi dal O-Train al è int una certa manéra un tram-tren, par che ul material rulant (vetüür Taulnt, da la Bombardier, destinad a la Deutsche Bundesbahn) in servizi ürban al è cuncevii pal servizi sü línia feruviària, e al círcüla sü una línia feruviària clàssica cunt una signalizazion modificada par prevení l'intrüsion di tren cunvenziunal al mument da la circülazion di tram diesel.
In Europa, recurdemm, in Lumbardía, düü relitt d'un réseau interürban desvilüpaa, luunch intorna ai 250 km: la tramvía Milan-Des, residüi da la tramvía Milan-Caraa-giüssan e la tramvía Milan-Limbiaa (Mumbell). Recurdemm anca la tramvia dal Renon/Rittner bahn a Oberbozen in-da-la resgion dal Tiröö dal süüd e anca la tramvía di muunt Stubai in-da-la resgion da Innsbruck, int al Tiröö.
Vantagi e incunvenient dal tram in tèrmin d'ürbanism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vantagi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cuust d'investissement dal tram al è elevaa, ma al resta aburdàbel par una citaa média. Un chilòmetru da tram al representa in general un terz da l'investissement par un chilòmetru d'una línia da metró, par che a ch'è mía da scavà; ma al cuventa fà ancamò la strada.
I sistem aéri, cuma ul monorail e i metró lisgé (Skytrain e VAL), a oblíghen a un ürbanism dedicaa, con di strad largh e, in tant che pussíbil, di imòbil integrant i staziun. Par i cust, a inn difícil a utegní, dunca da cumparà. In Francia, Germània e Svízera, la velucitaa cumerciala dal tram l'è püssée òlta che chela da la curera, par che la sò piataforma al è cuncepida essenzialment in sitt pròpi (i.e. lassant föra i òltri maner da circülaziun). Ul tram al gh'a anca priuritaa sü i òltar veícül ai caròbi. Chesta velucitaa le rent atratiif e la permet d'urganizà una nuvela urganizazion di despustament int i aglumeraziun. La circülazion di autumòbil in centru-citaa a l'è mía plüü incuragiada, e di parking-relais in cunession cunt i línii da tram a inn repartii in perifería, al fin da captà i flüss d'autumòbil che sa dirígen vers la citaa. La tarifazion da sti parking (abinada cunt i bijett dal traspòrt) ie rent plüü vantagiuus che ul cuust d'una o dò ur da staziunament in centru-citaa. In di caas, chest sistema da parkings-relais al permett perfinn un guadaagn da temp. De tüta manera, ul tram al gh'a i istess incunvenient che ul büs e ul metró in matéria d'amplitüüt urària, par che la suva circülazion la s'aresta la püpaart dal temp tra mezanott e l'alba.
I lavurà da custrüzion da l'infrastrütüra necessària al tram a permèten da pensà da növ la sistemazion di spazi püblich e la sò distribüziun, dant priuritaa a un paesagi ürban pedunalisaa: la custrüzion d'un réseau da tram al è inscí suvent cumpagnada par l'estension di setur pedunaj. Ul tram, in finn, al permett da recunett di quarte periférich par luungh-temp marginalizaa par rapòrt al centru-citaa.
Ul pòst dal tram al è in dúe frequentazion putenzial l'è tropp impurtant par vess asurbida par un büs (12 m, 18 m o 24 m eceziunalment) e tropp flébil par giüstificà i cust elevaa d'un metró. Asca, l'infrastrütüra dal tram la permett, a tèrmin, la réalisazion da línii da tram-tren, í che permèten mía ni i büs e la filuvia, ni i traspòrt guidaa sü pneu, ni i metró in da-la manera da funziunament clàssich (ben che, putenzialment, se un sistema feruviari al è adutaa, di ligamm i pudaríen vess faa).
Un vantagi finanziari al è anca a nudà: ul tram al è püssée ecunòmich che i büs e trolleybüs, in tèrmin da cuust par persona traspurtada (data furnitt pal réseau da Genève).
Un òltar aspett al è tropp suvent ignuraa: l'atrazion dal püblich par la mudalitaa ferada par rapòrt a la mudalitaa sü pneu, in tèrmin da cunfòrt, silenzi, vibrazion e secüritaa, senza cüntà l'aspett tenc da nustalgía di bon souvenirs liaa ai vecc tram, dai quai la süpression la s'è püssée suvent fada sota la pression di dirigent pulítich che di ütilisadur!
Incunvénient[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cust d'investiment elevaa par rapòrt a la curera, che la pöö egualment vess cuncepida in sitt pròpi. Al è mía a la purtada di aglumerazion zich.
- Cust da servizi elevaa par rapòrt al metró lisge autumàtich, a càusa dal tramve particülarment.
- Velucitaa bassa par rapòrt al metró e capacitaa netament inferiur (da l'urdin da 7 000 passege/ura al màssim cuntra plüü da 12 000 pal metró).
- Rudai dansgeruus par i ciclist cura che a cundivíden l'istess sitt dal tram.
- Ucüpazion dal spazi ürban dal nivell zero, í che al necèssita una nuvlla gestion di flüss ; ma al sa trata d'un víncul pusitiv int al quadru d'una pulítica da redüzion dal spazi dispuníbil a la circülazion di autumòbil.
Ul tram (o tramway) al è una forma da traspòrt püblich ürban (o anca interürban) circülant sü di binari piad (cura che chii di tren a inn legerment inclinaa vers l'interiur) e che al è impiantaa in sitt propi o incastraa, a l'aída da rudài a gorgia, in da la strada. Incöö, al è generalment a trazion elétrica.
Ul cundütur d’un tram al è ciamaa 'tramve' (in passaa 'manèta') a Milan, garde-moteur al Québec. In Francia, ul tèrmin wadman al sa dövra plüü da lungh temp.
Tecnulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vía l'è püssée suvent incastrada inta-la caregiada, e, in tal caas, la fa apell a di rudài a gòrgia cunt un òrl destinaa a acöi ul burdin di rööt di veícül circülant.
Un temp, sa faseva appel a una posa clàssica di rudài sü travers in legn trataa e di sulett, intorna ai qual sa pusàven i pavée da la caregiada; sa pudéven anca negà int al asfalt o int al betun), ma cul temp, di métot plüü perfeziunaa a inn a staa elaburaa.
Di réseaux, cuma chel da Amsterdam, ai Paés Bass, i ann recurs a di rudài con la gòrgia riempida d'un pulímer elàstich che al permett d’evità che i rööt strett di biciclett s'incastren e càusen di incident. Ul pulímer al è facilment schisciaa par i rööt di tram, un bell puu püssée pesant.
Con la generalisazion di sitt pròpi, al s'assist a l'abandon di rudài a gòrgia, che a inn numà ütilizad ai scambi, ai carobi e ai cüürf parnunziaa, in dúe la posa d'una terza rudaja (contra-rudaja) la saría püssée unerusa. Dal fatt da l’esigüitaa dal spazi ürban, in dúe ul tram al a evulüü püssée suvent, la vía la cumprent da spess di cürv da radi piscin. Ul material rulant al è cuncepii par pudé parcur sti cürv grazia a di articülazion che a pòden girà sü un àngul pütòst ampi. Asca, dans ul scòpi da diminüí i rümur cunsecütiif al passagi di rööt sü i discuntinüitaa da la süperfis da rulament ai cöör dai scambi, i güi a inn da spess cuncepii cunt una süperfis ribassada parché la röda la sía süstegnüda numà pal burdin.
A l’urígin aziunaa manüalment par mez d’un gross casciavitt, i scambi a inn-a-staa rapidament autumatizaa cunt un solenoid cumandaa par l’apell da curent sü una sezion isolada da la catenària (aziunament o nò dal scambi se ul tram al traziuna süperant la seziun).
Prupülsion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l’urígin , i tram a éren a cavaj. Sti vetür a éren, par òltru, fàcil a derajà, par che ul cundütur al menava i cavaj int una direzion squasimò perpendicülaar a la via, vargott ch'al gh'a permeteva da vesinass al marsciapé par cargà i passesgé. Ul re-inrajament al sa faseva da per lüü, ul cundütur menant ul sò tram vers l’assa da la via. La trazion a vapur a l'era stada talvölta impiegada, sía a mez da ziich locumutiif da che l imbielagi al era ul püssée suvent dissimülaa al fin da mía istremí i cavaj, sía a mez da tram autònum münii d’una màchina a vapur. Cul scopi d’éliminà nössi·ment caüsaa paj fümm e par la vapur, la trazion a l'aria cumprimüda la gh'eva egualment drecc da citadinanza.
Ma tüti sti teg·nologii a vegníven scancelad dopu che la demustrazion eclatant da l’eletrificazion par Frank J. Sprague dal réseau da tram da Richmond (Virginia) la pruvava, al 1887, che la trazion eletrica l'era ul mez ideal da prupülsion di tram. Prima cuntrulada par di cupiament seria/paralel, ul cuntroll da la trazion elétrica al era rapidament secüraa par di semicundütur da putenza, dopu che la suva fiabilitaa l'era asse par ufrí un servis a òlta dispunibilitaa.
A títul da cüriusitaa, sa citerà vargün tram a prupülsion a essenza (benzina) o diesel. La citaa da Ottawa (Canada) la dövra dal 2001 una línia da tram a mez da mutris diesel « Talent » (Bombardier) cuma prugett-pilota. La citaa da Lausanne (Svízera) la dövra una línia da tram bimodal, münii d’un mutur ausiliari diesel ch'al permett una ütilisazion minimala in caas da rutüra da l'alimentazion elétrica, inscí cuma i evolüzion al depòsit. Nutemm egualment di tram a acümülatur.
Frenagi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul frenagi al è staa par lungh temp secüraa par un fren a vista manipülaa pal cundütur, pöö pal machinista e ul wadman. Ul pés e la velucitaa aumentant, al è staa rapidament decidüü da fà apell al fren pneumàtich. La püsséepaart di tram a ütilízen un fren dirett, pütòst che un fren cuntinüi, gia che i tram a éren rarament traa insèma in cunvòj. I mutris PCC faséven grant duvrà da fren a cumant elétrich, vargott ch'al permett da francà-ss dal cumpressur. Vargügn tram circülant sü di línii a prufil brüüsch a inn-a-staa equipaa da fren elétrich, o reustàtich, o a recuperaziun, che a permettéven da vegní gio da luunch raamp senza rescaldà dansgerusament i fren. Ul frenagi par recüperazion al è Asca in püssée ütilizaa, gia ch'al permett di ecunumii d'energía mía negligíbil. Un nuvell sistama prumetent al è in curs da spérimentazion : ul stockagi d'energía in di süper-cundensatur, vargott ch'al permett da mejurà cunsideràbel·ment ul balanzament energétich, o da francà di purzion da línea di fiil d'alimentazion aérea, in manera manch unurusa che con baterii o acümülatur, o con l'APS duvrada par la citaa da Bordeaux.
I tram PCC[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cuncezion di tram la viveva una revulüzion al curs di agn 1930 cura che, in 1931, una cunferenza re-ünent püssée president da cumpagnii da tram americann, lEletric Railway Presidents Conference Committee a elàbora i spécificazion dal tram PCC cul but d’uferí aj viagiadur un mezz da traspòrt cunfortàbel, süscetíbil da trà-j vía da l’autumòbil.
Alimentazion elétrica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alimentazion aérea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul primm tram elétrich al era alimentaa par un carell curent sü düü fiil aéri, e liaa al tram par una fünn flessíbil. Chest métuut al era ciamaa trolley (da la paròla inglés trawl, significant chalut). Chest métuut al era mía interement sudisfasent: ul trolley al gh'aveva tropp suvent la tendenza a scarligà vía di fiil. Pöö l'era stada desvilüpada la pèrtegheta terminada par una rudela a gòrgia in che vegniva a incastrà-ss ul fiil d’alimentaziun. Cert réseaux a ann infinn süstituii un frotteur a la rudela.L’aduzion da la pèrtegheta l'a furzaa i réseaux a recurr al retur da la curent da trazion par i rudài, vargott ch'al a intrudott püssée incunvenient :
- curent vagabunt, purtant a la curusiun galvànica di rudài e suvent da strütür metàlich a prussimitaa, inscí cuma a di interferenz cunt una eventüala signalisazion par circüit da vía ;
- dansge d’eletrucüziun paj ocüpant dal tram a l'ura d’un derajament, chest dare purtant i sò paart metàlich, nurmalment metütt a massa, purtaa al putenzial da la línia d’alimentaziun, vargott ch'al espuneva i ucüpant a l’eletrucüzion se i a punéven simültaniament un pe sü la tera e l òltar sü una paart metàlica dal tram sota tensiun.
La pertegheta a necèssita l’ütilisazion da scambi ai bifürcaziun. Di òltar réseaux in Europa i ann adutaa l archett, ch'al permett da mía duvrà da scambi süj fiil aéri. Quant aj réseaux püssée mudern, i ann adutaa ul pantògraf. Sa nuterà ch'al è difícil da fà coabità di tram a pantògraf e di tram a pertegheta: ul réseau californian da MUNI (San-Francisco) al n'a faa la dulurusa descuverta a l'ura da la messa in servis da mutris mudern al inizi di agn 1980. Da tüta manera, i citaa da Brüssel (línia 44) e Lisbonna a inn reussii a cundü l esercizi mist pertegheta / pantògraf, senza prublem nutàbel.int al caas intúe a cuàbiten tram e trolleybus, al è necessari da isulà con cüra i fiil dal trolleybus, ul return da la curent sa-fasent par chesta vía.
Alimentazion in süperfis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alimentazion in süperfis mía fasent l'ünanimitaa, da spess par di reson estétigh, a diferent mument a inn staa prupunüü divers sistem permetent d'evità ul fil aeri. Sa nuterà i diferent sistem da tram alimentaa pal sota-söö, cunt i quai ul circüìtt elétrich al sa sara sü dumà al passagi dal tram (Bordeaux).
ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tram in Croatia (HR)
- Tram a Türin (IT)
- Tram a Alexandria (EG)
- Tram a Warsaw, Poland (PL)
- Tram a Frankfurt (Oder), Germany (DE)
- Light Rail Transit Association (GB)
- Light Rail Central (US/CA)
- Light Rail Now advocacy (US)
- Light Rail Netherlands (NL)
- Light Rail Atlas "Holland's Light Rail-pages for a world audience" (NL) varying content in multiple languages
- The Cable Building Broadway Cable car line (US/NY)
- Tram int ungaría (HU)
- Market Stret Railway (US/CA)
- Tram in Europa (EU, Europe)
- Stòria di tram a Cieszyn, Pulònia (PL)
- National Capital Trolley Museum (US/MD)
- APTA Heritage Trolley Systems New Orleans page
- German National Tramway Collection, Hannover Tramway Museum Wehmingen(DE)
- British National Tramway Museum, Crich(GB)
- Reader's Companion to American History, Public Transportation: The Electric Stretcar
- Tramway Information Including TLRS and Festival of Model Tramways
- Compressed Air Trams
- In Memory of Kiev Trams
- Trams in Poland; sitt in Pulagih e Ingles


c: text/html

text:
Bordeaux
Bordeaux (Bordèu in guascun e ucitan; Burdigala in latin; Burdeos in spagnö; Bordeus in aragunes e catalan; Bordele in basch; Bordéus in purtughes) a l'è una cità francesa, el caplögh de la Regiun Aquitania e del dipartiment Girunda.
Al gh'ha 229.500 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In cità el passa el fiüm Garona prima che la diventa la Girunda. Bordeaux a l'è un impurtant port de fiüm.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Alain Juppé (del 2006).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bordeaux a l'è gemelaa cun:
- Ashdod, Israel
- Baku, Azerbaigian
- Bristol, Regn Ünì
- Casablanca, Maroch
- Fukuoka, Giapun
- Lima, Perù
- Los Angeles, Stat Ünì d'America
- Madrid, Spagna
- Monegh de Baviera, Germania
- Oran, Algeria
- Porto, Purtugal
- Québec, Canada
- Wuhan, Cina

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Les Aires
Les Aires l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Gervais-sur-Mare, del circondàre (arrondissement) de Béziers e del dipartimènt de l'Hérault.
El g'ha 'na popolasiù de 580 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 20,54 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 149 méter a 'na altèsa màsima de 640 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Les Aires l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Bulgor
Bulgar (nom ufizial in italian: Bulgarograsso in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, in del territòri de la piev de Appian. El paes l'è abitaa de 3 949 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 3,9 km² e 'na densità de 1 013 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bulgar (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Thomas Edison
Thomas Alva Edison (Milan, Ohio, 11 de febrér del 1847 — West Orange, New Jersey, 18 de utùer del 1931)[1] l'è stat en inventùr e 'n imprendidùr americà che g'ha svelöpàt divèrsi dispuzitìf importàncc che g'ha ìt 'na gràn importànsa indüstriàla.
L'è stat el prim a aplicà i prensépe de la prudusiù de màsa al procès de l'envensiù. Edison l'ìa cunsideràt giü dei piö prulìfich enventùr del sò tép, e 'l g'ha stabilìt el rècord co 1.093 brevècc. El g'ha fat registrà le sò 'nvensiù en töt el mónt.
'Ntra i sò contribùti piö üniversài per l'evulusù tecnològica e scentìfica gh'è la lampadìna a 'ncandescènsa, el gramòfono, el cinescòpio, el dictàfono e 'l micròfono a granèi de carbù per el telèfono. Edison l'è giü dei precursùr de la revulusiù tecnològica del sècol XX. El g'ha ìt 'na part determinànt endèl'indüstria del cìnema.
Biografìa [1][Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Thomas Alva Edison l'è nasìt endèna famìa de la clas média, ai 11 de febrér del 1847, a Milan, endèl stat americà del Ohio. Sò pàder, Samuel Edison, canadés de urìgin olandéza, che per sbarcà 'l lönàre 'l fà 'n pó de töt: el vendidùr de barbài, el maringù, carpentér, agènt imubiliàr, ecc. Sò màder, Nancy Eliot Edison, ex-profesorèsa canadés, la g'ha 'n càrech sèt fiöi, dei quài tré i mör amò picinì. Thomas l'è 'l piö zùen de töcc, e, per chèsto, sò màder la ghe dèdica 'na atensiù speciàl.
Endèl 1853, la famìa la fà San Martì e la và a stà a Port Huron. Par che zamò de picinì 'l gh'ìes dei problémi a sintìga e a scöla, l'ünica de la citadìna, el Thomas Edison el fàa fadìga. El sò profesùr, el reverèndo Engle, el dizìa que "'l gh'ìa adòs el diàol e che dismitìa mài de fà domànde stüpide e che 'l fàa fadìga a 'mparà". En piö, el se refüdàa de stà a le lisiù. Dòpo de tré més de scöla el Thomas Edison el làsa lé de nà e 'l turnarà mai piö a nà a 'na scöla 'n töta la sò vìta. La sarà sò màder a ciapàs la brìga de edücàl e lü, de la sò bànda, l'empàra chèl che la 'nteresàa de piö. El fenesarà per divorà töcc i lìber de sò màder che parlàa de scènsa. El riarà a mèter en pé 'n laboratóre de chìmica söl solér che 'na ólta ogna tat el fàa tremà töta la bàita.
El càta sà, 'ntàt, en pòst cóme vendidùr de giornài, panadì, tùrte e fröta söndèn tréno che 'l nàa de Port Huron a Detroit. La guàrdia de la stasiù locàl la ghe lasàa tègner i sò giornài e töt el rèst endèn vagù öt. Ghe restàa amò del tép per lèzer e per fà i sò esperimèncc endèl sò laboratóre che, de niscùs, l'Edison el gh'ìa mitìt en pé endèn giü dei vagù e che 'n bèl dé 'l narà a föch per 'n esperimèt mìa nat per el sò rét. En chèl perìodo ché, pegiùra 'l probléma de udìto che 'l gh'ìa sèmper vìt e 'l vé quàze sùrt.
Entàt però l'empàra el còdice Morse e 'l fa sö dei telègrafi artigianài. Piö tàrde 'l ghe darà a sò fiöla 'l scötöm de "Dot" (pónt) e a sò fiöl el scötöm de "Dash" (lìnea). El frequènta 'n córs e 'l rìa a deentà telegrafìsta del paés endóche l'è nasìt, però, sicóme che 'l gh'ìa amò 'l vése de fà esperimèncc, el và a finì de fà söcéder 'n óter incidènt e quàze 'l fà saltà pelària l'ufìcio.
Edison el fà brevetà la sò prìma 'nvensiù - 'na màchina per registrà i vóti, che gh'è 'nteresàt a nisü - quan che 'l gh'ìa 21 agn. El và a stà a Nöa York endèl 1869 per afermàs come enventùr como indipendènt. El rìa sènsa gne 'na palànca e 'l fàa la fam. Du agn piö tàrde, l'envènta 'n indicadùr automàtich de quotasiù de la bórsa. El riarà a vindìl per 40 mìla dòlari e 'n piö 'l fìrmka 'n contràt co la Western Union, puzisiù che g'ha pirmitìt de nà a stà de per sò cönt a Newark, en quartér periférich de Nöa York.
El dé de Nedàl del 1871, el se spùza condèna s•cèta de 16 agn, Mary Stilwell, giöna de le sò 'mpiegàde. Dùsez'àgn piö tàrde, dòpo de ìga dat tré fiöi, Mary la mörarà de tìfo. Edison el se spùzarà amò 'na ólta, co Mina Miller, e pò a de lé 'l g'harà tré fiöi.
Endèl 1876, quan che l'ìa zamò famùs, la varietà de la sò atività e le sò dispunibilità econòmiche le ghe peretarà de mèter en pé 'n véro cèntro de ricérca a Menlo Park. L'ìa quàze 'na cità 'ndüstriàl, co ufìci, laboratóre, asistèncc e tècnich preparàcc. En chèsta época, l'Edison el riarà a prupunìs l'obietìf de tirà fò 'na nöa 'nvensiù ògna dés dé. El riarà mài a tat ma per en perìodo de quatr'àgn, el riarà a brevetà 300 invensiù nöe, che 'l corespónt praticamènt a 'na creasiù ògna sich dé.
Endèl 1877 el g'ha 'nventàt el fonògrafo. L'aparàt el cunsistìa endèn cilìnder ricuprìt condèn fòi de alumìnio. 'Na puta gösa la vignìa schisàda cùtra 'l cilìnder. Colegàcc a la pùta gh'ìa 'n um diafràma ('n dìsch fì fì che fàa de sensùr endóche le vibrasiù le vignìa convertìde de segnài eletrònich en segnài acùstich e vicevèrsa) e 'na sórt de turtaröl grant. El cilìnder el vignìa fat girà a mà entàt che l'operadùr el ghe parlàa dét endèl turtaröl. La us la fàa vibrà 'l diafràma. Entàt, la puta gösa la segnàa 'na rìga endèl fòi de alumìnio.
Quan che l'inciziù la l'ìa finìda, la pùta la vignìa cambiàda condèna ùcia; la machinèta a fà isé la ripruducìa le paròle quan che se turnàa a fà girà 'l cilìnder. El Thomas Edison el g'ha lauràt dré a chèsto progèt endèl sò laboratóre entàt che 'l cantàa la cansù de pipì "Maria la gh'ìa 'n pirì" (Mary had a little lamb), e pò 'l la fàa sunà col sà fonògrafo.
Endèl 1878, quan che 'l gh'ìa 31 agn, el s'è mitìt endèl có de rià a tirà fò la lùce a pàrter de l'energìa elètrica. Zà dei óter ricercadùr i gh'ìa zamò pröàt a fa sö de le làmpade elètriche. Nernst e Swan, per ezèmpe, i éra riàcc otègner en quach rezültàt, ma i sò dispuzitìf i düràa tròp pòch e pò i se spacàa.
Edison el g'ha pröàt en prensépe a doprà dei filamèncc de metàl. Gh'è ülìt 'na möcia de 'nvestimèncc e miér de pröe per rià a troà 'l filamènt giöst: en fil de cutù parsialmènt carbunizàt. A mitìl endèn vazèt de védre endèl quàl s'ìa creàt el vöt, el fil el se scaldàa a fàga pasà dét la corènt elètrica 'nfìna che 'l deentàa incandescènt, sènsa però deleguàs, evapurà o brüzà. Endèl 1879, 'na lampadìna fàda sö a chèl sistéma lé la g'ha lüzìt per 48 ùre dré a fìla e, per le fèste de l'öltem de l'an, 'na stràda 'ntréga, arènt al laboratóre, l'è stàda ilüminàda come demostrasiù püblica.
Thomas Alva Edison l'è mórt ai 18 de utùer del 1931.


text:
Niamey
Niamey l'è la capital del Niger, la cità piö 'mportànta del paés del pont de vìsta cültüràl e econòmich. L'è apò la cità piö grànda per dimensiù. La se tróa sö le spónde del fiöm Niger, pwer lo piö sö la spónda dèstra. La g'ha 'n indüstria de manifatüra de matù, prodócc en ceràmica e prudusiù de stòfe e vistìcc.
Endel 2009 l'ìa popolàda de 1.004.000 abitàncc[1]
Se pènsa che la sàpe stàda fondàda endel sècol XVIII, ma l'è restàda en cèntro de póca emportànsa 'nfìna a quan che i fransés i g'ha fat sö 'na postasiù coloniàla endei agn novànta del sècol XIX. Endel 1926 Niamey l'è deentàda la capitàl del Niger; la popolasiù l'è crisìda 'n pó a la ólta, de le 3.000 persùne del 1930, a presapóch 30.000 endel 1960, 250.000 endel 1980 e - a stà a le stìme 800.000 endel 2000. La rizù principàla per chèsto crèser de popolasiù l'è stàda l'imigrasiù endèi perìocc de söta.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ United Nations. . URL consultato il 17 ottobre 2012.


text:
Urgànśa
L' urgànśa l' è 'n tisû ad armadûra tela abàsta trasparèint, 'd séda (filê urganśèin) u 'd polièster, u in poliamìde.
La varietê 'd séda l' è la piò presiósa e destinèda a na sartorìa rafinèda, mo in di merchê nurmêl a s cata gli urgànśi in di filê sintètic. Al dè 'd incō a s pól catèr soquànti varietê diferèinti 'd finidûra dl' urgànśa, cùma quèla spigasèda, lìsa u anca cangiànta (quand al filè 'dla trâma 'l è diferèint da quèl edl urdî).
L' urgànśa la s' pōl druèr per di vistî da sìra, per soquànt tindàģ ed cà, e la s' càta anca in di cumpunèint piò trasparèint di tutù dal balerèini.


text:
Trentén
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Trentén l'è una regiån ch'l è po fâta da la pruvénzia autònoma ed Tränt, ch'l è pèrt d'la regiån dal Trentén Elt-Egg’. Al so chèplôgh ł'è Tränt.
Al Trentén al cunfénna pió só con la pruvénzia autònoma ed Bulzàn, a maténna e pió zå col Vènet (Pruvénzia ed Belón, Pruvénzia ed Vizänza e Pruvénzia ed Verånna), a sîra con la Lunbardî (pruvénzia ed Brêsia e Pruvénzia ed Sondri).
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal prinzéppi fén ai Rumàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La canbiaziån dal clémma stra sé e nå 10.000 ân fa, ch'al vanzé pió s-ciàvvd e mänc règgid, al g'à fât in môd ch' äl popolaziån sedentèri i gnéssen a vîver int'al Trentén, såura tott atais ai fiómm e ai lègh pió cinén.
I schèv archeològich fât int'i ân 30 atais a la rîva meridiunèl dal sponda meridional del Lègh 'd Lêder, int'la cmónna ed Mulénna 'd Lêder, i g'àn purtè a la lûs un insediamänt di mondi inpurtant che queldón dîs ch'l è 'd 2000 ân prémma ed Crésst.


text:
Aminuacid
I aminuacid a hinn mulecul urganigh che gh'hann un grüp carbussiligh e un grüp aminigh. In biuchimiga se parla püssee di L-a-aminuacid, cun furmula generiga NH2CHRCOOH e che gh'hann el grüp carbussiligh e quel aminigh a hinn ligaa a l'istess atum de carboni, ciamaa dunca carboni a, cun cunfigüraziun L (asca la glicina che l'è achirala perchè R=-H).
El röl di aminuacid in di esser vivent a l'è quel de furmà i pruteinn.
I aminuacid principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aminuacid che gh'hinn in di pruteinn de tücc i esser vivent a hinn 20 (anca se di stüdi disen che pudarien vess 23) e la sò presenza in d'una pruteina a l'è cudifegada in del DNA. A l'è pussibil truà di aminuacid, püssee rar, ciamaa "ucasiunaj" che vegnen prudot per mudifegh chimigh dopu de la biosintesi de la pruteina.
Una manera de classifegà i aminuacid a l'è in bas a la pularità e a la carega, prupietà che dipenden tüt e dü di carateristigh del grüp R:


text:
04 08
Ol dé 4 de óst l'è 'l 216 ( 217 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 150 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de óst al è ul dí da pòost 216 ( 217 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 150 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Palma (Mallorca): s'al pöblega ol pröm nümar de la Segonda época del setmanari "La Roqueta".
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1792 - Field Place, apröf Horsham (Sussex, Anglatèra): Percy Bysshe Sheley, pueta e pensadur Angles.
1900 - Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon, reina d'Anglatèra.
1901 - Nöa Orleans (la Louisiana, SÜA): Louis Armstrong, mösegh e cantant de jazz Stadünindench.
1929 - ol Cair (Esit) [o Gaza o Zerösalèm (Palestina), in acorde a ergöne fonte, e de töta manera ün óter dé del istess mes d'agost]: Jasser Arafat, president de la Organisassiú per la Liberassiú de Palestina e president del paes.
1960 - Valladolid (Spagna): José Luis Rodríguez Zapatero, president del Goèrn de Spagna del 16 04 del 2004 e segretare zeneral del PSOE del 22 07 del 2000.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1526 - Osseà Passífegh: Juan Sebastián Elcano, navegant Basch.
1977 - Madrid (Spagna): Antonio Lugo Machín cognossit come Antonio Machín, cantant melòdich Spagnöl d'orísen Cubana.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
16 11
Ol dé 16 de noèmber l'è 'l 320 ( 321 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 46 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de noèmber al è ul dí da pòost 320 ( 321 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 46 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1354 - l'Algher (Sardegna): Pere III ol Cerimoniós al conchesta definitivament la sità.
2003 - Catalunya: se gh'i sélebra di elessiú al Parlament; CiU la adagna con 46 ses, seguida del PSC (42), ERC (23), PP (15) e ICV (9).
2004 - La Viquipèdia en Català la ría a 10.000 artícoj!
2005 - Brüssèl: Ol President de la Generalitat de Catalunya, Pasqual Maragall, e de la Generalitat Valenciana, Francesc Camps, i parla ofissialament per la pröma ölta in Català al Comitat di Resú d'Öròpa, gràssia al acorde signat l'istess dé con l'ambassadur Spagnöl a la ÜÖ.
2005 - Girona: Ol vèscuf de Girona, Carl Soler, al denöncia int ü comünicat, col söport del Consej presbiterial che i emisiú de l'emissora de ràdio de la COPE, i denigra ol pòpul Català.
1904 - Londra (Anglatèra): John A. Fleming al patenta ol díode d'incandessensa o vàlvula termojònica ch'al ía inventat basant-as in l'efet Edison, che Wiliam J. Hammer, ü di inzegner d'Edison, al ía descobert ol 1883; chèst fat s'al considera l'inissi de l'eletrònica.
2004 - Washington (i Stacc Ünicc): George Bush al nòmena Condoleezza Rice, fí alura cunsejera de següressa nassiunala, nöa secretària de stat in süstitüssiú de Colin Powel, ch'al ía dimissiunat ol dé pröma.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Barcelona: Joan Ramon Mainat, periodesta e produtor televisif Català.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
939
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 14 lüj: El Steven VIII el diventa el növ papa dopu la mort del Leun VII
- 1 agust: Bataja de Trans, in de la qual el düca Alan II de Bretagna e 'l Berengrari de Rennes baten i Vichingh e porten la fin a l'ucüpaziun scandinava de la Bretagna.
- 29 nuvember: el scumincia el regn de l'Edmund I el Vegg in Inghiltera.
- El Regn de León el riess a cunquistà la cità de Madrid aj Arab.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 lüj: Papa Leun VII
- 2 utuber: Gilbert de Lutaringia (n. 890)
- 27 utuber: Atelstan d'Inghiltera (n. 895)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Oberstammheim
Oberstammheim a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.36 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 105 abitant.
El cumün de Oberstammheim al se tröva a una altitüden de 440 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hüttwilen (TG), Neunforn (TG), Unterstammheim, Wagenhausen (TG), Waltalingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberstammheim l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 761 col nom de Stamhaim. In 1212 l'è staa menziunaa col nom de in Stamehein superiori.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Peney-le-Jorat
Peney-le-Jorat a l'eva un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 4.46 km² e in del december del 2010 al gh'eva una popolazion de 378 abitant.
In del mes de lüi del 2011 i cumün de Villars-Tiercelin, Montaubion-Chardonney, Sottens, Villars-Mendraz e Peney-le-Jorat s'hinn ünii per furmà un cumün ünegh ciamaa Jorat-Menthue[1].
El cumün de Peney-le-Jorat al se tröva a una altitüden de 844 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Montaubion-Chardonney, Villars-Mendraz, Sottens, Hermenches, Corcelles-le-Jorat e, Villars-Tiercelin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Ladinia
La Ladinia l’è chèl insèma de alàde di Dolomiti che i se strèns ‘ntùren al Mut Sèla e ‘ndó che s’pàrla la lèngua ladìna, che l’è öna lèngua romànza de sostràt retìch.
I fà part de la Ladinia la Al Gardéna (Gherdëina), la Al de Fàsa (Fascia), la Al Badéa, ol Marebàn, ol Livinalónch o Fodom, Cortìna e ‘l sò teritòre, l’Ampesà (Anpezo). La Ladìnia l’è stàcia spartìda ‘n dò regiù de la Repüblica Italiàna, ol Trentì Süd Tiról e ‘l Vèneto, e ‘n trè pruìnse, la pruìnsa de Bolsà, la pruìnsa de Trènt e la pruìnsa de Belü.
In Ladìnia i ghe stà de cà piö o méno 35.000 persùne che i è quàze töte bùne de parlà la lèngua ladìna.
Cuntegnüü
I cümü de la Ladinia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Economéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’economéa de la Ladìnia l’è bazàda quàze del töt söl türìsm, estìf, ma sùra de töt invernàl, dezà che i alàde ladìne i è tra i pòscc de ‘ndà a scià piö bèi al mónt, cóme paesàgio e cóme chilòmeter de pìste e qualità di ‘mpiàncc, de fati i fà part del Dolomiti Superski.
Union Generela di Ladìns dla Dolomites[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lèngua e la cültüra ladina i è stödiàde e tütelàde da la Union Generela di Ladins dla Dolomites che l’è stàcia fundàda ‘n del 1950. Ol giurnàl üficiàl de la Union Generela l’è ‘l setimanàl ciamàt La Usc di Ladins.
La Bandéra de la Ladìnia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La bandéra de la Ladìnia, nasìda in del 1922, l’à gh’à trè bànde metìde ‘n orizontàl de culùr blö, biànch e ért che i regórda ‘l cél, la nif di mucc e l’ vért di pràcc.
Arda ach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urtizèi, Museum Gherdëina, Al Gardéna, Cianacèi, Lengua ladina, Ladin standard, Heinrich Schmid.
Referense[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Belardi Walter, 2005, Breve storia della lingua e della letteratura ladina, Istitut ladin "Micurà de Rü" - San Martin de Tor.


text:
L'occhio del gatto
L'occhio del gatto (’L òć dal gat) 'l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Lewis Teague ch'a tōś ispirasiòṅ da dū stòri ad Stephen King ch'i fànan part dla sò racòlta Dal vòlti i tórn'n indrē (Quitter inc. e Al curniśòṅ) e da 'n sugèt uriginàl scrit apòsta par 'l ucaśiòṅ.
Sunt
Al film al mét insém tri epiśòdi difarènt ch'i eṅ ligâ fra lōr p'r al fat che 'n gat griś al s móṿ lè dèntar par dar al sò ajùt, specialmènt in dal tèrs in du al dvénta anc prutagunìsta.
Quitters Inc
Un fumadōr ch'a n gh'è vèrs, Dick Morrison (James Woods), al tîṅ a drē a 'n cunsìli di sò amìg e al decìd 'd andàr a la Quitters Inc par pèrd'r al visi dal fum. Quél ch'al n sà minga 'l è che cla clìnica lè, purtàda avànti da 'l dutōr Vinnie Donatti (Alan King), al dróa la turtùra par far pasàr la vója a i sò pasiènt. Dòp avér-ag fat védar ch'al fà dabòṅ e mia da burla, miténd un gat insìma a na gradéla ch'la gh fà ciapàr la scòsa sōl pugiànd-as insìma, Donatti al gh diś ciàr e tónd che s'al fumarà incóra, al farà al stés quèl anc a sò mujér. Spavintâ, Morrison al al tōś in paròla e al śmét subìt ad fumàr ma un dè al rèsta intraplâ in mèś a 'l tràfic e p'r al stress 'l impìsa na cica. I óm ad Donatti, ch'i èṅ sèmpar dapartùt, i al védan e acsè sò mujér l'è custréta dabòṅ a patìr la turtùra dla scòsa lètrica méntar sò marè 'l è lè davànti a lē e al véd incòsa. Al pròsim pas al sarà quél dal taj dal dî manvèṅ. A cal punt lè però Dick al mét da na banda par sèmpar al sigaréti, cavànd-gh-la a guarìr dal tut. Na sira pò al s véd cun i sò amìg par far fèsta e al fà 'n brènds cun chi àtar: 'l è lè ch'al véd ch'a la mujér ad quél ch'a gh'iva cunsiliâ 'd andàr a la Quitters Inc a gh manca un dî.
Al curniśòṅ
Un śugadōr ad tènis, Johnny Norris (Robert Hays), al s mét cun la dóna 'd un malavitōś dimóndi periculōś e catìṿ, Cressner (Kenneth McMillan), 'n óm ch'a gh piàś scumétar e ch'al s pòrta a cà, pròpria par cal mutìṿ lè, un gat ch'al gh l'iva cavàda a pasàr la strada in mèś a 'l tràfic dla sità, pròpria cuma 'l iva dit lò. Quànd al gangster al vèṅ a savér che la sò amànta la gh'iva mis i còran, incasâ négar al s fà purtàr al tenìsta e 'l al custrìnś a far un śóg tràgic: se chi lò al gh la cavarà a far un gir cumplèt 'd intóran a 'l sò apartamènt pòst a 'l ùltim piàṅ 'd un gratacēl, stand ad fóra in sal curniśòṅ, al gh'arà salv la vita, lò insém a la dóna. Norris al taca acsè al sò gir ma al gh'à da patìr i schèrs ad Cressner, ch'al gh sòna la trómba par disturbàr-al, e anc al vènt dimóndi fòrt e un clómb ghignóś ch'a n cata mia quél àtar 'd méj da far che bcar-al in di pē ad cuntìnuv méntar lò al và avànti. La scumésa però al la vins lò parchè 'l è bòṅ ad finìr tut al gir. Ma 'l boss al n gh'à pròpria minga vója ad rispetàr i pat. 'L à bèla fat cupàr la dóna tajànd-la a pès. Adès a tucarév a lò parchè 'n sicàri 'l è drē a sparàr-ag ma 'l gat 'l al fà strabucàr, parmiténd a Johnny ad masàr-al. Adès 'l è lò ch'al gh'à al curtèl da la part dal mànag: Cressner 'l è custrét a far al sò gir in sal curniśòṅ, catànt incóra 'l vènt e 'l clómb ma lì lò al n è minga acsè furtunâ e al casca śò spaplànd-as sóta i òć dal gat.
Al Generàl
Al gat al riva, viaśànd in un vagòṅ dal tréno, in na sità in du al vèṅ catâ e tòlt in cà da na putìna, Amanda (Drew Barrymore) ch'al gh dà 'l nóm ad Generàl. Sò màdar (Candy Clark) però la n è briśa 'd acòrd parchè la gh'à paùra ch'al pòsa far dal mâl a 'l sò papagàl e acsè la fà star al gat fóra. Generàl però al stà sèmpar lè 'd intóran parchè 'l à vdû un troll pìcul e mustruóś andàr dèntar e lugàr-as in dla cambra 'd Amanda. Na nòt al móstar al próa a 'ndàr adòs a la putìna méntar l'è drē a durmìr ma 'l gat 'l è śvélt e al al para via ma sōl dòp ch'al troll 'l iva cupâ 'l papagàl. Quànd pò la màdar la 'l vèṅ a savér, la dà la cólpa a Generàl e la 'l manda via, in un negòsi par bèsti, par far-al masàr. La sira dòp, al troll al vèṅ incóra fóra da 'l mur par rubàr al fiâ a l’Amanda ma 'l gat 'l è incóra lè a diféndar-la, esénd gnû dèntar p'r al camèṅ. Dòp na lòta dura, Generàl al buta 'l móstar còntar 'l ventiladōr, spaplànd-al dal tut. Sinténd i sîg dla putìna, i genitōr i rìvan subìt in dla sò cambra da lèt. Vdénd i rèst dal troll i capìsan che l’Amanda la la cuntàva giusta quànd la dgiva ch'al gat al l'iva salvàda la nòt prima. Generàl al pōl star acsè a vìvar sèg.


text:
02 12
Ol dé 2 de dezèmber l'è 'l 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 30 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de dezèmber al è ul dí da pòost 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 30 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1977 - Barcelona: l'autorità militara la fa impresuná Albert Boadella, diretur d' Els Joglars, considerant che La Torna, metida-in-sena du dé pröma, se la conforma·a mia al permess consedit.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Nöa York (i Stacc Ünicc): Maria Callas (nassüda come Maria Kalogeropoulos), soprano.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Maecenas sit amet metus. Nunc quam elit, posuere nec, auctor in, rhoncus quis, dui. Aliquam erat volutpat. Ut dignissim, massa sit amet dignissim cursus, quam lacus feugiat.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Maecenas sit amet metus. Nunc quam elit, posuere nec, auctor in, rhoncus quis, dui. Aliquam erat volutpat. Ut dignissim, massa sit amet dignissim cursus, quam lacus feugiat.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Maecenas sit amet metus. Nunc quam elit, posuere nec, auctor in, rhoncus quis, dui. Aliquam erat volutpat. Ut dignissim, massa sit amet dignissim cursus, quam lacus feugiat.


text:
Parata
Parata l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Orezza-Alesani, del circondàre (arrondissement) de Corte e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 32 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 2,83 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 417 méter a 'na altèsa màsima de 1248 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Katja Kipping
La Katja Kipping (nassüda a Dresda 'l 18 de Sgenee de'l 1978) a l'è una pulitega tudesca. De'l 2003 a l'è vize-presidenta de'l Linkspartei.PDS, un partii pulitegh tudesch, che de'l 2007 'l se ciama Die Linke.
Vida e Mestee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despö avè ciapaa la matüra in de'l 1996 a'l Ginasi Annen de Dresda, a l'ha faa per un an 'l mestee de vuluntaria suziala in Rüssia. Pö l'ha ciapaa un diploma in Slavistega, Americanistega e Legg a l'üniversidaa technega de Dresda (TU Dresden); e per finì l'ha tolt anch un Master's a la medema üniversidaa.
El Partii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Katja Kipping, finn del prenzipi del so stüdi üniversitari l'è stada part de l'inscí ciamaa Protestbüro (Büro de Prutesta) de l'Üniversidaa Technega de Dresda e l'è un member del PDS del 1998. Del Lüj del 2003 l'è depütada del PDS per i quistiun suciaj. L'è vüna de quij che l#è semper stada in faùr d'un patii ünegh de tüta la senistra tudesca. Pö, del Giügn del 2007, l'è depütada del Partii Die Linke.
Üfizzi Püblegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del dezember 2004 finn a l'avril 2008 la Katja Kipping l'è stada spokesperson del Netzwerk Grundeinkommen (Red per la paga minema), pö però l'ha desmetüü de fà chel mestee li inscí de crüzziass de la revista Prager Frühling. Insema a la Caren Lay e a la Julia Bonk la partuca ai fundatur del muiment Emanzipatorische Linke (Senistra emazipada).
In del Dezember 2007, insema ad olter depütaa del partii Die Linke, l'è entrada in de l'urganizzaziun Rote Hilfe (Jüd Russ - un urganizzaziun cumpagna del Soccorso Rosso)
Pübligaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Christine Buchholz u. Katja Kipping (Hrsg.): G8 - Gipfel der Ungerechtigkeit. VSA, 2006. ISBN 3-89965-200-2.
- Ausverkauf der Politik – Für einen demokratischen Aufbruch. Econ, 2009. ISBN 978-3430200790.
Ligam in sü la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Website von Katja Kipping
- Biografie beim Deutschen Bundestag
- Lebenslauf bei der Linkspartei
- Seite auf Abgeordnetenwatch.de
- Strebe lieber ungewöhnlich (Süddeutsche Zeitung vom 4. November 2005)
- Videosteckbrief Katja Kipping (Der Stern)
- Redebeiträge von Katja Kipping im Deutschen Bundestag (Videos)


text:
Udine
Udine (en furlà: Udin; en slovéno: Videm; en todèsch stòrich: Weiden; en latì: Utinum) l'è 'n cümü italià de 100.178 abitàncc, capolöch de la pruvincia omònima, part de la regiù Friuli-Venesia Giulia. La cità l'è 'l cör de n'area urbàna de piö o méno 174.000 abitàncc. L'è cunsideràda la capitàl stòrica del Friuli.
La cità l'è colocàda en mès a la regiù friulàna. La se tróa a póch de piö de 20 km en lìnea d'aria de la Slovenia, e 54 km de l'Austria, per cui l'è 'ndèna puzisiù stratégica, arènt a l'intersesiù de le diretrìci europèe est-ovest (Curidùr 5) e nord-sud (Via Iulia Augusta), sö la via che la mìna 'nvers l'Austria e l'Euròpa orientàla.
L'è postàda 'ntùren a 'n còl söl qual gh'è colocàt el castèl, a póch chilòmetri de le culìne, e le bagnàda del torènt Cormor a ovest e del torènt Torre a est.
Del cümü de Udine fà part apò a le frasiù de Baldasseria, Beivars, Casali Sartori, Chiavris, Cormor, Cussignacco, Gervasutta, Godia, Laipacco, Molin Nuovo, Paderno, Paparotti, Rizzi, San Bernardo, San Domenico, San Gottardo, Sant'Osvaldo, Sant'Ulderico, Vât e Villaggio del Sole.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tra i monümèncc piö famùs gh'è 'l castèl, postàt söndèl còl che 'l dòmina la cità, la catedràl, la Lòza del Lionello, la piàsa de la Libertà en stìle vèneto e la piàsa de San Giàcom, che la reprezènta 'l cör de la cità col Mercatovecchio.
Per chèl che riguàrda le òpere modèrne, de segnalà gh'è 'l Teatro Nöf Giovanni d'Udine.


text:
Parsànega
Parsànega (Parzanica in Italià) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 369 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) abitàncc, 'na superfìce de 10,7 km² e 'na densità de 34 ab./km². El se tróa sùra al Lach d'Izé a 47 km de la sità e a 753 méter söl lièl del mar.
El cunfìna coi cümü de Fonté, Marù (BS), Muntìzola (BS), Rìa de Sólt, Taèrnola, Ìgol.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Parsànega l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Delési estèinsi
Artécol in dialèt arzân
Al Delési Estèinsi (Delizie Estensi in italiân) în un insèm ed 19 véli, casèin ed câsa e ritîr estîv ind la pruvîncia ed Frêra e ind la zôna ed la Vâl Padûṣa e fâti tirêr só da la faméja 'd j Este in un peréiod ch'al và da la fîn dal '300 a metê dal '500. Al “Delési estèinsi”, cun la sitê ed Frêra e al Pêrch dal Dêlta dal Po în dal “patrimòni mundiêl ed l ' umanitê”ed l' UNESCO. Al pió cgnusûdi în Schifanoia e Belriguardo. Quêṣi tóti êren coleghêdi cun l'alōra capitêla Frêra cun di canêl e véi d'âcva.
Al Delési che gh'în incòra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia de Schifanoia a Frêra
- Delésia ed Belriguêrd a Voghiera
- Delésia ed Copparo a Copparo
- Delésia dal Verginèiṣ a Portmagiōr
- Castèl ed Mesola a Mesola
- Delésia ed Fossadalbero
- Delésia ed Benvignante
- Delésia di Bâgn Duchêl
- Delésia 'dla Diamantina
- Véla 'dla Mensa
- Delésia de Scortichino
Al Delési butêdi zò[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia d' Ostellato
- Delésia ed Consandolo
- Delésia ed Montesanto
- Castèl ed Porto a Portmagiōr
- Delésia Le Casette
- Delésia ed Migliaro
- Delésia ed Quartesana


text:
Muzambich
El Muzambich (Moçambique in purtughes) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Swaziland, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich (nom ufizial: República de Moçambique) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Armando Guebuza (del 2005).
El prim ministr a l'è l'Alberto Vaquina (del 2010).


text:
Scolas autas professiunalas: infurmaziuns
Las scolas autas professiunalas èn instituziuns da scolaziun sin nivel universitar. Las scolaziuns èn colliadas stretgamain cun ina professiun e cun il champ da lavur correspundent. Las scolas autas professiunalas instrueschan en in grond dumber da champs da studi (tecnica, economia, design, art, lavur sociala e sanadad) ina savida che sa referescha a la pratica e preparan las studentas ed ils students che sortan da la scola directamain per l'entrada en la vita professiunala.


text:
Lengua frisona
El frison (nom nativ: frysk, ciamaa ancasì frison ucidental) l'è una lengua parlaa suratütt int la pruincia de la Frisia (Fryslân) al nord di Pajis Bass. De solit el Frison l'è cugnussüü cun el nom de frison ucidental (suratütt föra dai Pajis Bass) per distinguel dal frison setentriunal e dal frison de levant, che j'hinn so parent stret parlaa in Germania. A bon cünt, int i Pajis Bass l'è cugnussüü dumà cume frysk (frison).
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Us Heit yn 'e himel,
lit jo namme hillige wurde,
lit jo keninkryk komme,
Lit jo wil dien wurde
op ierde likegoed as yn 'e himel.
Jou ús hjoed ús deistich brea
en ferjou ús ús skulden
sa't wy ús skuldners ek ferjûn hawwe;
en lit ús net yn fersiking komme,
mar ferlos ús fan 'e kweade.


text:
Betulaceae
Le Betulaceae Gray, 1821 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, en Nordafrica e 'ndèle do Amèriche endèle zòne temperàde e frède. La famìa la ciàpa 'l nòm del zèner Betula del qual la fa pàrt la bédola. La famìa le furmàda de presapóc 150 spéci de piànte de altèsa média, che crès a la svèlta e che düra mìa tat.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le Betulaceae i è sèmper stàde inserìde 'ndèl ùrden de le Fagales. 'Na ólta, endèla clasificasiù de Cronquist, se tignìa separàde dò famìe: la famìa de le Betulaceae (furmàda dei zèner Betula e Alnus) e chèla de le Corylaceae (cói zèner Corylus, Ostrya, Carpinus, Ostryopsis). Chèsta distinsiù l'è stàda riportàda de l'APG al leèl de sotafamìa.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'APG ([1], agiurnàt al dezèmber del 2005) l'inserés endèla famìa de le Betulaceae chèsti zèner:
per en totàl de presapóc 60 spéci.
- Sotafamìa Coryloideae:
- Carpinus (càrpen)
- Corylus (nösöl)
- Ostrya (tàera)
- Ostryopsis
per en totàl de presapóc 50 spéci.
Töcc i zèner lüminàcc che sùra, föra che l'Ostryopsis, i fa part de la flora spontànea italiàna.


text:
Matera
Matera (Matàhr endèla parlàda locàl; Materia 'n latì) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Basilicata, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Matera 'l g'ha presapóch 57.075 abitàncc (stìme del 2001), 'na superfìce de 387,40 km² e 'na densità de 147,1 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altamura (BA), Ginosa (TA), Gravina in Puglia (BA), Grottole, Laterza (TA), Miglionico, Montescaglioso, Santeramo in Colle (BA).
La cità l'è cunusìda 'n töt el mónt per i sò riù ciamàcc Sassi, recunusìcc endèl 1993 come Patremóne de l'umanità de l'UNESCO (prim pòst de l'Itàlia meridiunàla a risiì chèsto recunusimènt).
Matera l'è apò 'ntra le cità decoràde al Valùr Militàr per la Guèra de Liberasiù (Medàia d'Arzènt al Valùr Militàr) per le soferènse de la sò popolasiù endèla Segónda Guèra Mondiàl, perchè l'è stàda la prìma cità del meridiù a soleàs cùtra 'l nazifascismo.
A Matera gh'è stat giràt divèrsi cìne per vìa del paezàgio ünich che la ezebés la cità, 'ntra i óter La pasiù de Crìsto (2004), del Mel Gibson.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Picea abies
Ol Picea abies (in Bergamàsch: Peghér o Peghéra 'n Al Brembana, Paghér o Paghéra 'n Al Seriana o Pighér o Pighéra; en Bresà: Paghér[1]; in Insübregh: Pescia, u Pesc ), l'è öna Gimnosperma de la faméa di Pinaceae, l'è öna pianta de prim ùrden, cioè ólta fina a 40 - 50 méter, che la é da l'Euròpa del nòrd e da l'Euròpa orientàl e la crès selvàdega in di montagne de sólet da i 900 méter a i 1.900 ma la pöl rià fina a i 2.300 méter.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie, come 'n quase töte i Gimnospèrme, i è di gógie, lónghe da 1,5 fina a 3 ghèi, érde scüre, i spóns, i è tacade öna per öna sö i ramècc, metide in manèra radiàl isè de cuarcià zó bé töt ol ramèt e 'ndóe i se tàca gh'è sèmper öna séa picinina.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paghèr l'è monòich, cioè 'l gh'à i fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr mas·cc gh'è de parlà de 'nfiurescènsa mas·cc, ön insèma de tace fiùr mas·cc. La 'nfiurescenza del paghèr l'è ü còno a furma de öf che 'l crès sö la pónta di ram de ün an, l'è lónch 1 ghèl e prima l'è rós pò l'diènta zalt.
I 'nfiurescènse fèmina i crès invece sö töt ol ramèt e prima i varda 'n sö, pò de manimà che i marüda i se ulta 'n zó, i pènt e i diènta de lègn: i è i pigne, lónghe fina 15 ghèi, in del Paghér i trèca zó da la pianta töte 'ntréghe.
Somésa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Gimnospèrme i gh'à mia i fröcc, ma i fà dóma la somésa che l'è dèt in de la pigna.
L'Àes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Paghèr l'è mia de confónt col Àes, ol Abiès alba, ach se 'mpó i ghe sömèa, e gnà con töcc i paghér e àes ornamentài.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pinus abies L.
- Pinus excelsa Lam.
- Abies picea Mill.
- Picea excelsa Link
- Picea vulgaris Link
- Picea alpestris Stein
- Picea montana Schur
- Picea rubra A.Dietr.
- Picea obovata Ledeb.


text:
Prèmi Oscar
L'Acadèmia Award (in Ingles Acadèmia Award) [1], cunusüda cume Oscar, l'è forse el premi de cinema püsè impurtànt al mùnd, e sicüramèn el püsè vecc, perchè l'ha cumenciàd in del 1929
I Prèmi i'enn dài da l'Academy of Motion Picture Arts and Sciences, un'urganisasiòn de cultüra de gent che l'ha fài tüta la vita l'atùr, el regista e i'enn semper restài in del camp del cinema: in del 2007 i'èren püsè de 6.000 a vutà per l'Oscar.[2].
La famusìsima Nòtt d'i Oscar l'è una cermonia elaburàda indùe riva tütt i atùra candidàd al Prèmi, e la pàsa in sü le television de tütt el mund. La prima volta l'è stai el 16 de màgg del 1929 e l'ültima el 26 de febràr del 2012. Dal 1934 i'enn candidàd al Prèmi i film che i'enn stài püblicàd l'ann prima.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Academy Award l'è pròpi el nùm de l'Academia che dà el Prèmi Oscar.
- ↑ Cfr. Academy Awards Voting Members


text:
Trarich
Trarich (Traregh in Piemuntes; Trarego Viggiona in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 392 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,8 km² e ona densità de popolaziun de 21 ab./km².
El paes el se tröva arent al Lagh Magiur, l'è tacaa ai cumün de Vran, Caner, Canöbi (VB), Falmènte e Ugebi. El gh'ha dò fraziun: Chej e Vigiona. El 25 febrar 1945 a Trarich hin staa cupaa dai fascista des person, düranta quel che l'è staa ciamaa Strage de Trarich.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trarich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Futún
Un futun l'è vüna dii partisej elementar del mudell standard e el so nom l'è stada un'idea del Gilbert Lewis in del 1926. El futun l'è respunsabil dii fenomen eletrumagnetich e l'è el traspurtadur de la radiasiun eletrumagnetica de tücch i lunghess d'unda (ragg gamma, ragg X, lüs ultraviuleta, lüs visibil, lüs infrarüsa, micru-und e und radiu.
A diferensa de alter partisei elementar, cume i eletrun o i quark, la "masa a ripos" del futun l'e 0, e per quest motif el se möf in del vöj a la velucità de la lüs. Cume tücch i "quant", el futun el gh'ha i prupietà de l'unda e de la partisela (dualism unda-partisela).


text:
18 08
Ol dé 18 de óst l'è 'l 230 ( 231 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 136 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de óst al è ul dí da pòost 230 ( 231 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 136 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - ol mar Ross, Aràbia, l'Índia e Malàisia: se la osserva l'eclissi de Sul che la permeterà che, de forma independenta, Lockyer e Janssen i descuvrisse l'eli a l'atmosfera sulara analisant-en ol spèctar (chèst element chémegh s'al tröarà mia a la Tera fí al 1895).
18 08 - Morhange (la Lorena, Francja): intuurn a Lunéville, a média sira, i trüpp Francées i scumenza una pudenta ufensiva par cuchistá cheest paées, in pudé di Tudeesch, ch'a la dürarà fin al dí 20 08 e che la finissarà cun la rota di Francées, ch'i purtava di pantalun russ e i era un bersaj fàcil.
1931 - Madrid (Spagna): i Corte Spagnöle i conclüt l'elaborassiú del proset de Costitüssiú de la Repüblega.
2005 - Colònia (Renània del Nord-Westfàlia, Zermania): Benedett XVI al fa ol pröm vias al sò paes nadif daspus d'èss stat elesit papa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lleó - (Spagna): Juan Rodríguez Lozano capità repüblicà föselat per i tröpe nassiunale, e granpàder e ispiradur polítegh de José Luis Rodríguez Zapatero.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cästlët
Cästlët (nom ufizial: Castelletto di Branduzzo) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 033 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,5 km² e ona densità de 90 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bastida, Bërsana Butarón, La Catisma, Lungavila, Pancaräna, Al Pissà e Vrët.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castelletto di Branduzzo l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ermatingen
Ermatingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3033 abitant.
El cumün de Ermatingen al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Constance (Konstanz) (DE-BW), Gottlieben, Raperswilen, Reichenau (DE-BW), Salenstein, Tägerwilen, Wäldi.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ermatingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
El princip piscinin
El princip piscinin (Le Petit Prince) l'è l'opera pussee cognussuda de l'Antoine de Saint-Exupéry.
L'è staa pubblicaa in del 1943 e l'è on raccont poetich che el parla del sens de la vida, de l'amor e de l'amicizia. El princip piscinin l'è consideraa vun di raccont pussee famos del XX secol e 'l gh'ha 'vuu on grandissem success de vendita, tant che hinn staa faa traduzion in pussee de 180 lengov different e l'è staa stampaa in pussee de 50 milion de còbi in tutt el mond.
L'edizion in dialett milanes l'è staa curada del Lorenz Banfi in del 2001 per i edizion Wesak.


text:
Gaggiava S'ciann
Gaggiava S'ciann (nom ufizial in italian: Gazzada Schianno) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 644 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e 'na densità de 988 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Brunell, Bügügiaa, Lóscia, Morazzon e Vares.
Inscii 'me tanti alter paes lombard, anca Gaggiava S'ciann l'è nassuda de l'union de duu vegg comun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gaggiava S'ciann l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Paes ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La tarantola dal ventre nero
La tarantola dal ventre nero (La taràntla da 'l vèntar négar) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Paolo Cavara.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc c'n i nóm ad Black Belly of the Tarantula in di marcâ ingléś, Tarentule au ventre noir in Frància e La Tarántula del vientre negro in Spaggna.
Sunt
Al cumisàri Tellini (Giancarlo Giannini) al gh'à 'd andàr-'g a fónd par vgnir a cap dal masamènt in dla sò vila dla śóvna Maria Zani (Barbara Bouchet), mujér ad Paolo (Silvano Tranquilli), una ch'l'iva patî un ricàt par via ad soquànti sò foto in dua l'éra stada tòlta śò insém a 'n sò amànt. In séguit anc la Mirta Ricci (Annabella Incontrera), ch'la gh'à 'n negòsi ad plisi, la vèṅ cupàda a la stésa manéra, sbudlàda viva dòp ès'r armàśa paraliśàda da na gùcia insfilsàda in dal cupét, cum la fà anc la vrèspa quànd la mét i sò óṿ in dla pansa dla taràntla.
Al sgnór Zani al decìd ad pagàr 'n investigadōr privâ, Catapulta (Ettore Mattia), par vgnir a savér chi 'l fus 'l amànt ad sò mujér pròpria méntar dgl'atri dóni, cliénti 'd al sèntar ad belésa dla Laura (Claudine Auger) cuma 'l primi dū, i vènan masàdi.
Tellini 'l è dimóndi śò, al n sà da che pàrt tacàr, ma sò mujér Alba (Stefania Sandrelli) la gh fà curàǵ.


text:
Stìgmate
I stìgmate (dal latì stigma a sò ólta dal gréch antìch σtίYua che 'l völ dì sègn) i è i ferìde che i à segnàt ol còrp de Nòst Signùr in de la sò Pasiù segónt chèl che gh'è scrìcc in di Vangéi.
I sègn de la Pasiù de Nòst Signùr i s'è però mostràcc in di sécoi ach söl còrp d'öna quach sancc e beàcc; piö o méno 'n 250 i à riceìt i stìgmate segónt la Céza Catòlega che i a consìdera ü dóno del Signùr e la dis che i è 'l sègn de la partecipasiù al mal patìt da Gezü Crést.
I stìgmate i pöl vès vizìbel e mia vizìbel (ma dolorùz compàgn di ótre), insanguanàt e mia insanguanàt, i pöl dürà per sèmper o adóma per impó de tép.
I stìgmate i è fàce da chèste sich ferìde:
- ferìde 'n di la mà o 'n di póls, che i sömèa a chèle lasàde da i ciócc,
- ferìde 'n di pé, che i sömèa a chèle lasàde da i ciócc,
- ferìde söl có, che i sömèa a chèle lasàde da la curùna de spì,
- ferìde 'n de la spàla, che i sömèa a chèle lasàde da la frösta de la flagelasiù,
- ferìda 'n di còste, che la sömèa a chèla lasàda da la pónta de la lància.
Tra i sàncc e i beàcc che se regóda ès istài segnàcc da i stìgmate i gh'è ol San Francèsch de Asìzi, la Santa Rita da Cascia, la Santa Caterina da Siena, la Gemma Galgani, ol Padre Pio de Pietrelcina.


text:
Dèmoni
Dèmoni (Dèmun) 'l è 'n film ad scarésa dal 1985 ad Lamberto Bava prudót par Dario Argento, cun gl'efèt speciài ad Sergio Stivaletti.
Al gh'à abû un séguit in dal 1986, Dèmoni 2... L'incubo ritorna, sèmp'r ad Bava.
Sunt
La śóvna Cheryl (Natasha Hovey) la s cata da par lē śò da la metrupulitàna quànd 'n óm al gh dà un bijét a gràtis p'r al cìnema Metropol, ch'al spiàna pròpria cla sira lè, in du i dànan un film ad scarésa cun di baghét ch'i decìdan ad nòt 'd andàr a vèrar la fòsa ad Nostradamus. P'r a n andàr briśa a scóla, lē la in tōś dū luntéra, òṅ anc par la sò amìga Kathy (Paola Cozzo). Quànd i rìvan là i càtan ad fóra un munumènt ad fèr 'd un cavalér insìma a na mòta cun adòs na mascra da dèmun, pròpria cuma quél ch'al gh'iva śibî i umàǵ. Na rója ad culōr, la Rosemary (Geretta Geretta), la decìd ad pruàr-'s-la e, faghénd acsè, la s fà 'n taj a la ganàsa, sóta i òć dl’Ingrid (Nicoletta Elmi), la dóna dla casa. Andàda in sala, par 'l inìsi dal film, chi lē la fà a mènt che da cal buś lè a taca a gnir fóra dal sangṿ e acsè la và in di cèso par mét'r-ag quèl. In frònt a 'l spèć però la véd al castròṅ impinìr-'s ad matèria che pò la sćiòpa tut 'd un cólp da tant ch'l éra stóp. Dòp soquànt tèmp na sò amìga putàna sò para la la và a pascàr in dal lìcit e chi lē, dvintàda in cal méntar un dèmùn cun al gòmit vérd ch'al gh śbrudèla sò da i làbar, la la śgranfgna in sal grung, arduśénd-la a móstar anca lē.
In dal cìnema i tàcan a sucédar di fat spavintóś pròpria cuma in dla pelìcula ch'l'è drē a véd'r-as in dla sala: masamènt, sîg e dèmun da tut al bandi. I us i èṅ sarâ a ciàṿ e ninsòṅ al pōl scapàr via.
La Cheryl e la Kathy, insém a dū amìg cgnusû lè, George (Urbano Barberini) e Ken (Karl Zinny), i tàcan acsè a far da tut par salvàr-as la vita.
Culòna sunóra
- Demon - Claudio Simonetti
- Save Our Souls - Mötley Crüe
- White Wedding - Billy Idol
- Cruel Demon -Claudio Simonetti
- We Close Our Eyes - Go West
- Killing - Claudio Simonetti
- Threat - Claudio Simonetti
- Everybody Up - Saxon
- Walking on the Edge - Rick Springfield
- Dynamite - Scorpions
- Send My Heart - The Adventures
- Out of Time - Claudio Simonetti
- Fast As A Shark - Accept
- The Evil One - Claudio Simonetti
- Demon (Reprise) - Claudio Simonetti
- Pretty Maids - Night Danger


text:
Nôt (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Int al sèins astonômich dal nòm, la nôt (notte in italiân), ch'la dà al câmbi al dé, l'é pêrt dal giōren (in soquânt significhêt, invēci, al giōren l'é in cuntrâst a la nôt). As trâta ed l'intervâl ed tèimp tr' al tramûnt e l'êlba, in dōv' al Sōl l'armâgn dedsòt ed l'urizûnt e dōv' in gèner, j èser vivèint a s' arpûnsen in un mumèint ciamê sòn. In gèner ed nôt, invēci dal sōl, as vèd la Lûna
La durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun, a la latitódin, a la longitódin e al fûş orâri. Ind i dé quând al dé l'é cumpâgn a la nôt tót dû a gh'àn, ind la teoréia, l'istèsa durêda in realtê, al luşōr ed l'âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt.
In soquânti léngui, tra còsti al francèîş e l'italiân, as gh'à l'abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt, còla préma ed la mezanôt, cun 'na parôla a pôsta, oséia sîra.
Indice
Insém a la Tèra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai pôl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al mònd a gh'é dû pûnt in dó per sē mèiş l'é nôt. A i dû pôl difâti a gh'é sōl dō stagiòun, istê e invêren, che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt. Quând, per eşèimpi, al pôlo nord l'é istê, al pôlo sud l'é invêren, e a câşva ed la pigadûra ed l'âs ed la Tèra la lûş dal sōl l'an rîva mia. Per sté mutîv as pêrla dal Sōl ed mezanôt quând l'é istê in ûn di dû pôl, perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren. Al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr.
A l'equatōr[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'equatōr la nôt e al dé a gh'àn l'istèsa durêda in tót l'ân.
In chiêter mònd[modifica | mudéfica la surzéia]
Al fenômen ed la nôt l'é duvû al gîr ch' al fà al mònd d'intōr'n al sól l' âş, ch' al dà l'inluşiòun ed l'alvêr e dal calêr dal sōl. Pôst che ògni mònd ed l'univêrs al gîra a 'na só velocitê la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta. Dal mumèint che ânca l'âria 'd ògni mònd ed l'univêrs l'é diferèint, a gh'é di pianēta e di satèlit ch' în sèins' âria dóv' as vèd bèin e l'é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé.
Efèt insém a la véta[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt la gh'à impurtânsa p'r j èser vivèint. Al piânti, per eşèimpi, ed nôt în mia bòuni ed liberêr l'uségen, mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p'r arpunsêres. Al bèsti notûrni, cme per eşèimpi i papastrē, a gh'àn invēce al só peréiod ed vèg, e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l' êlba.
Efèt insém a l'òm[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn a l'nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e 'd l'inluminasiòun artificêla la nôt l'ēra cunsiderêda per l' òm peréiod 'd arpûns. Dôp invēce l'ativitê nutûrna l'é chersûda e còsta al gh' à 'vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia; a gh'é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt, cme nightclub, pub, e discotēchi.
Fôli antîghi[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt l'é stêda despès rapreşentêda cm' un dío o cm' un valōr da divêrsi fôli antîghi, cme in còli di pôpol ed la Scandinavia, 'd l' Egét e 'd la Grēcia, cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna. Int al fôli antîghi dal pôpol ed la Scandinavia, "Nótt" l'é la nôt fât a persòuna, cme speighê int al Gylfaginning. Al prém capétol ed l'Edda in prosa ed Snorri Sturluson, al cânt 10.
Int al fôli antîghi ed l'Egèt an gh'é mia un dío notûren, mó l'é la dèja Nu ch' l'é al cēl pîn de strèli fât persòuna e, pió in lêregh, la rapreşèint ânch al peréiod notûren.[1].
Nyx, int l'uşânsa antîga, l'é la nôt insém a la tèra fâta persòuna, incuntrâst a só fradèl Erebo ch'al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl.[2]sté dèja l'é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed Nox[3]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Nut URL vést al 28-04-09
- ↑ (EN) Nyx insém a Theoi.com URL vést al 28-04-09
- ↑ Infurmasiòun insém a la dèja Nox URL vést al 28-04-09
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nôt (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Notte trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Pedmelera
Pedmelera (nòm uficiàl in italian: Piedimulera) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 548 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,6 km² e ona densità de popolaziun de 204 ab./km².
El paes l'è sitüaa in la bassa Val d'Ossula (per la precisiun in la Val Anzasca) e 'l gh'ha vari fraziun, trai quai a trövum Cimilera (cumün autonum fina al 1928). L'è tacaa ai cumün de Calasca-Castiun, Palanzén, La Pieu e Vugogna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pedmelera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nümar e
La custanta matemàtica e (cjamada a li vöölt custaant da l'Euler, in unuur dal matemàtich svízzer Leonhardt Euler o custaant dal Napier, in unuur dal matemàtich Scuzzees John Napier che al a intrudüii i lugariitm l'è la basa di logarítim natüraal.
Ul nümer e al è istess che exp(1), in dúe exp l'è la funziun espunenziala. Al curespuunt al límit matemàtich
Chest límit-chí al esiist, gja che la seqénza l'è cresseent e limitada da sura. Ches-chí al dà aprussimadameent e = 2,71828 18284 59045 23536 02874 ...
Ul nümer e al sa pöö definí anca mediaant la séria infinita
in dúe n! al è ul faturiaal da n. Chesta séria la cunveerc, perchè sa a:
i.e, ul desenvilüpi in séria da e al è duminaa cunt una séria geométrica cunvergeent, in tant che da resun 1/2.
Finalmeent, sa pöö cunsiderà e cuma l'ünica sulüzziun pusitiva x da l'equazziun integrala
Sa pöö pruvà che sti definizziun a inn equivaleent.
La funziun exponenziala [exp(x)] l'è impurtaant gja che a l'è l'ünica (a maanch da mültiplicazziun par custaant) funziun che l'è istessa a la suva derivada, e la ven duvrada abitüalmeent par mudelizà di prucess da cressimeent u decressimeent.
La frazziun cuntínua da e la cunten una strutüra interessaant, cuma sa fa vidé da séguit:
La segueent espressiun, la identitaa da l'Euler, che relazziuna i cinch custaant püssee impurtaant in matemàtica, a l'è stada descuverta par Leonhardt Euler:
A l'è un caas particülee (cun x = 0 e y = π) da la fòrmüla da l'Euler:
vàlida par ogni (e da fatt par ogni ).
Al è savüü che e l'è irazziunal e trascendeent.


text:
Pineto
Pineto l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 13.079 abitàncc, 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 353 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Roseto degli Abruzzi, Silvi.
El cümü, enfìna al 1929 el gh'ìa per capolöch la frasiù de Mutignano, sitüàda en culìna, endèl entrotèra. Prìma amò 'l fàa part del cümü de Atri.
El capolöch de adèes envéce, sitüàt sö la còsta del Mar Adriatich, prìma de la custitüsiù del cümü. el gh'ìa nòm "Villa Filiani".


text:
Carne tremula
Carne tremula (Carna in tarmarìa) 'l è 'n film dramàtic dal 1997 ad Pedro Almodóvar trat da 'l rumànś Carne viva ad Ruth Rendell. 'L à vins al Prèmi Goya 1998 par 'l atōr minga prutagunìsta (José Sancho) e dū Nàstar 'd Argìnt par l'atōra più brava Francesca Neri e p'r al regìsta.
Sunt
Madrid, Nadâl dal 1970: la Spaggna l'è in stat 'd emergìnsa p'r órdan dal regìm ad Francisco Franco. Na śóvna putàna, la Isabel Plaza Caballero (Penélope Cruz), la gh'à fiōl in s'n autóbus e la 'l ciàma Victor. Vint an più tard, Victor Plaza (Liberto Rabal) al s preśènta p'r un apuntamènt da l’Elena (Francesca Neri), na drugàda ch'l'éra andàda a lèt sèg la stmana prima. Chi lē, ch'l'è drē a spetàr òṅ ch'al gh purtarà dla pólvra biànca, la gh diś 'd andàr via subìt e la tira fóra na rivultèla par paràr-al via da 'd là. Un vśèṅ al sènt i sîg dla dóna e al ciàma la pulisìa. I rivàn lè Sancho (José Sancho), 'n imbariagòs ch'al créd che sò mujér Clara (Ángela Molina) la gh méta i còran, e al śóvan David (Javier Bardem). Quànd i vàn'n in cà, Victor al gh'à in maṅ lò la pistòla e al la punta cóntar l’Elena, pò a partìs un cólp ch'al ciàpa David e 'l al cunstrìnś a vìvar in sna scrana a rudèli.
Dū an dòp Victor, finî in cal mént'r in parśòṅ, al véd in televiśiòṅ na partìda ad basket in carusìna: David 'l è na star ch'la śóga p'r al sò paéś e l’Elena, dvintàda sò mujér, la gh fà curàǵ in mèś a 'l pùblic. Victor al taca a strudiàr da drē da 'l śbari. Quànd al vèṅ fóra, sò màdar l'è mòrta lasànd-ag un pôc ad bèsi e na cà. A 'l funeràl dal pàdar dl’Elena, chi lò al cgnós la Clara e al taca a far 'l amōr sèg.
In cal méntar l’Elena, ch'l'iva dâ 'n taj a la dròga e mis in pē 'n urfanutròfi, la n pōl minga śluntanàr via Victor ch'al vgniva là par far dal vuluntariâ. Un dè al śóvan al gh diś qvél ch'al gh'iva in mènt: dvintàr al più grand amànt dal mónd, far 'l amōr sèg tuta la nòt e pò impicàr-la par vindéta, ma al n al pōl briśa far parchè al gh vōl incóra tròp bèṅ.


text:
El distrèt de Locarno (nòm uficiàl: Distretto di Locarno) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Locarno.
L'è 'l segónt distrèt piö grant del Canton Ticino per superfìce dòpo de chèl de Valmagia. La superfìce totàl del distrèt l'è de 551.4 km² e la popolasiù l'è de 61.814 abitàncc (dàto del 2008).
El teretóre del distrèt el comprènt le ài Verzasca, Centovalli, Onsernone e de Vergeletto e 'n piö 'l töl dét apò le ìzole de Brissàch, endèl Lach Magiùr.
Cümü del distrèt de Locarno endèl 2009
El distrèt de Locarno l'è dividìt en 7 cìrcoi e 37 cümü:


text:
Canton Sciafüsa
El Canton Sciafüsa l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, tra töcc l'è chèl piö setentriunàl, el se tróa a òvest del Lach de Costànsa. La cità principàla e capitàl del cantù l'è la cità de Sciafüsa.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teretóre del cantù l'è quàze del töt circondàt de la Germània (Land del Baden-Württemberg), co la quàla el cunfìna a ucidènt, setentriù e oriènt. A sud el cunfìna coi cantù de Zurìgo e Türgòvia.
La lèngua parlàda de la magiurànsa de la zét del cantù l'è 'l todèsch (87,6%) e la religiù magiuritària l'è chèla cristiàna protestànt, presapóch el 50%, co 'na fòrte minorànsa de catòlich (presapóch el 25%).
El gròs del teretóre cantunàl el se tróa sö l'altipià del Hoher Randen. La vèta de chèsta montàgna la se tróa a 912 méter söl leèl del mar. Le còste del mut le càla 'nvèrs sud 'ndóche le rìa 'nfìna 'ndèla àl del Reno.
Le cascàde del Reno i è le piö làrghe cascàde 'n Europa e le se tróa pròpe söl cunfì 'ntra 'l Canton Sciafüsa, 'l Canton Zurìgo e la Germània.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl medioevo Sciafüsa l'ìa 'na cità-stato. Gh'è docümèncc de demóstra che 'l batìa la sò monéda zamò 'ndèl an 1005. A chèla época là l'ìa cunusìda come Villa Sciaffusa. Entùren a l'an 1049 vé fondat en monastér de fà Benedetì che g'ha favurìt el svelöpàs de la comunità, che g'ha utignìt la 'ndependènsa 'ndèl an 1190. Enfìna al 1218 Sciafüsa l'ìa 'na cità lìbera de l'Impér. De alùra a ègner al 1330 la cità la g'ha pirdìt töcc i sò teretóre, e a la fì apò a la sò 'ndependènsa, en favùr dei Asburgo. El cantù l'è riàt a turnà a ìga la sò 'ndependènsa endèl 1415 quan che 'l g'ha crumpàt la sò libertà. El s'è aleàt co Zurigo 'ndèl 1454, e l'è deentàt mèmber de la confederasiù endèl 1501.
La custitusiù cantunàla l'è stàda scriìda 'ndèl an 1876 e piö tàrde reviziunàda 'ndèl 1895.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al 2008, el cantù de Sciafüsa el cönta 32 cümü; l'è mìa piö spartìt en distrècc zamò del 1999.
El cantù de Sciafüsa el g'ha du framèncc separàcc del rèst del teretóre cantunàl (exclavi). El prim l'è furmàt dei cümü de Buchberg e Rüdlingen e l'è sitüàt entrà 'l canton Zürigh e la Germània. El segónt el töl dét i cümü de Buch, Hemishofen, Ramsen e Stein am Rhein e l'è sitüàt entrà 'l Canton Turgovia e la Germania.


text:
Walperswil
Walperswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 918 abitant.
El cumün de Walperswil al se tröva a una altitüden de 468 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Bühl bei Aarberg, Epsach, Hagneck, Kappelen, Siselen, Täuffelen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Walperswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Büsti Gràndi
Busti Grand (nom ufizial in italian: Büsti Gràndi in del dialett del loeugh; Busto Arsizio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares con 81 744 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 30.27 km² e 'na densità de 2 700 ab./km².
L'è la cittaa pu granda de la region a nòrd de Milan e l'è on center industrial ed econòmegh assee important. El confina con la Provincia de Milan e a òvest cont el fiumm Olòna. El sò dialett l'è ciamaa bustòcch e 'l gh'ha di particularitaa respett aj òlter varietaa del Lombard. L'è s'gemelaa cont el comun piemontes de Dòm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Büsti Gràndi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.