text:
Quai communitgescha la procura publica da Braunschweig. Ils investigaders sajan vegnids activs pervi d'ina denunzia peanala da la surveglianza da finanzas.Tar las inquisiziuns giaja quai per la renfatscha che VW haja tut tenor informà memia tard il martgà da finanzas davart il scandal da svapur. I valia dentant la presumziun d'innocenza.
Dasper Winterkorn sa drizzan las inquisiziuns er cunter in ulteriur commember da la direcziun. Las autoritads han però punctuà ch'i na sa tractia betg dal president en uffizi, Hans Dieter Pötsch.
RR novitads 16:00


c: text/html

text:
La Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras (CS 0.441.2) è vegnida concludida l'onn 1992 a Strasbourg. Ella è vegnida ratifitgada da la Svizra l'onn 1997 ed è entrada en vigur il 1. d'avrigl 1998. Las finamiras principalas da la Charta da las linguas regiunalas u minoritaras èn da natira linguistica e culturala. Ses intent principal è la protecziun e la promoziun da la diversitad linguistica sco in dals elements ils pli custaivels da la vita culturala europeica. Ils stadis contractants s'obligheschan da rediger mintga trais onns in rapport davart la situaziun da las linguas regiunalas e minoritaras e davart las mesiras prendidas per realisar las disposiziuns da la Charta. L'Uffizi federal da cultura è responsabel per ils rapports periodics da la Svizra.
La Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras (CS 0.441.2) è vegnida concludida l'onn 1992 a Strasbourg. Ella è vegnida ratifitgada da la Svizra l'onn 1997 ed è entrada en vigur il 1. d'avrigl 1998. Las finamiras principalas da la Charta da las linguas regiunalas u minoritaras èn da natira linguistica e culturala. Ses intent principal è la protecziun e la promoziun da la diversitad linguistica sco in dals elements ils pli custaivels da la vita culturala europeica. Ils stadis contractants s'obligheschan da rediger mintga trais onns in rapport davart la situaziun da las linguas regiunalas e minoritaras e davart las mesiras prendidas per realisar las disposiziuns da la Charta. L'Uffizi federal da cultura è responsabel per ils rapports periodics da la Svizra.
Convenziun da basa
La Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas è l'emprim instrument multilateral europeic giuridicamain liant per la protecziun da las minoritads naziunalas. Ella ha sco finamira da proteger l'existenza da las minoritads naziunalas en il territori respectiv dals stadis contractants e da promover l'egualitad cumplaina ed effectiva da las minoritads naziunalas cun crear las cundiziuns adattadas che permettan ad ellas da mantegnair e da sviluppar lur cultura e da salvar lur identitad.
La convenziun è vegnida concludida l'onn 1995 a Strasbourg. Ella è vegnida ratifitgada da la Svizra l'onn 1998 ed è entrada en vigur il 1. da favrer 1999.
Ils stadis contractants ston preschentar mintga trais onns in rapport davart la realisaziun da la convenziun. Il Departament federal d'affars exteriurs (DFAE, Secziun dal dretg internaziunal public) è responsabel per ils rapports periodics da la Svizra.
Ulteriuras infurmaziuns
Ultima midada 02.09.2021
Contact
Uffizi federal da cultura
Secziun da cultura e societad
Hallwylstrasse 15
3003 Berna
Telefono +41 58 462 49 51

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il pli cler NA hai dà a Buseno, là han 100% refusà l'iniziativa (0 a 36 vuschs). Er l'entira Surselva e l'entira Engiadina han cleramain ditg NA a l'iniziativa che pretenda mo ina lingua estra en scola primara.
Satisfacziun per Lia Rumantscha e la Pro Grigioni Italiano
Il resultat saja in mussament da «solidaritad tranter las cuminanzas linguisticas en il Grischun», hai num en la communicaziun communabla. Quai vegnia da bun al spiert da cuminanza chantunal. La Lia Rumantscha sco er la Pro Grigioni Italiano speran che las discussiuns davart il dumber da linguas en scola primara sajan cunquai terminadas.
Sulet sustegn en la regiun Partenz / Tavau e Landquart
Mo en duas da las 11 regiuns Grischunas ha l'iniziativa chattà ina maioritad – quai en la regiun da Partenz / Tavau cun 60,68% GEA, sco er en la regiun da Landquart cun ina pitschna maioritad da 50,50%. A Claustra han per exempel 69% dals votants e las votantas ditg GEA a l'iniziativa.
Nus n'avain betg dumagnà da persvader las autras regiuns linguisticas da noss model.
Jöri Luzi, l'iniziant da l'iniziativa è persvas ch'els avessan gì success en in chantun da lingua tudestga. La trilinguitad dal Grischun haja però gì ina grond'influenza, quai vesian ins er sin la charta cun ils resultats. Sco Luzi ha ditg envers RTR, chapeschia el er las raschuns dals Rumantschs e dals Talians. El avess però giavischà da pudair midar il model en il territori da lingua tudestga.
RR votaziuns 23-09-2018


text:
La situaziun actuala na cuntentia betg. Quai la quintessenza da l’ultima sesida dal parlament da Poschiavo. La preschientscha da la Polizia chantunala en vischnanca na saja betg gronda avunda cun 25 uras al mais.
Pliras opziuns
La vischnanca da Poschiavo ha perquai schlià il contract cun la Polizia chantunala anticipadamain, in onn pli baud che previs. Quai per evaluar las opziuns. Dad ina vart fiss ina collavuraziun cun autras vischnancas ina pussaivladad, da l’autra er ina polizia regiunala.
Nagin basegn
Sco quai ch’il president communal da la segunda vischnanca en la Valposchiavo, Arturo Plozza, ha ditg a RSI, na saja l’interess d’in mandat cuminaivel dentant betg avant maun per il mument. A Brusio saja en funcziun l'uschenumnà «fant», in policist communal che accumpleschia ils basegns da la vischnanca.
1 onn temp
Fin ch’il mandat cun la Polizia chantunala scada, duai vegnir elavurada en in proxim pass ina glista cun tut ils basegns, urdens e duairs ch’ina vischnanca sco Poschiavo spetga d’in servetsch da polizia. Quai per preparar in nov mandat da prestaziun. Bain pussibel che quel resta er vinavant cun il medem partenari. Tut tenor vegniss en dumonda perfin ina collavuraziun cun la polizia communala da San Murezzan.


text:
Suenter discussiuns intensivas las emnas passadas disponia la vischnanca uss dad ina proposta concreta per in project da sanaziun da las pendicularas Val S. Pieder.
Vischnanca duai desister da pretensiuns
Il concept da sanaziun cumpiglia in'entira seria da mesiras per sanar las pendicularas: Uschia prevesa el, che la vischnanca desista da sias pretensiuns envers las pendicularas e ch'ella dà ina garanzia per las amortisaziuns restontas envers terzs.
Vischnanca duai sustegnair pendicularas onn per onn
Dapi la primavaira passada ha il cussegl da vischnanca sclerì differents models. En il fratemp ha el decidì da preschentar a la populaziun quel model, ch'era vegnì preschentà quella giada sco model 2 «Gadastatt included».
Tenor quel duaja la vischnanca contribuir mintg'onn 900'000 francs a la gestiun, scriva la vischnanca en sia communicaziun a las medias. Per la paja duaja il diever da la pendiculara Gadastatt esser gratuita per tuts ed insumma l'ir culs skis vegnir pli favuraivel: Cartas dal di datti per 33 francs, abunaments da stagiun per 333 francs.
Vischnanca duai augmentar per quai las taglias
Finanziar vul la vischnanca quel model cun in augment da la taglia sin immobiglias da 1% sin 2%, ina nova taxa d'alloschi che duai remplazzar la taxa da cura actuala e cun la summa or dal budget general.
Ensemen cun questa sanaziun è planisà, da finanziar il marketing da turissem cun ina nova cunvegna da prestaziun, scriva la vischnanca.
Vischnanca vul simplifitgar las structuras existentas
Sche la radunanza communala da Val Son Pieder decida ils 12 d'october in Gea per la proposta da la vischnanca, vul quella prender per mauns anc quest onn las structuras existentas e, sche pussaivel, unir las pendicularas, Visit Vals e la cumissiun da marketing.
Il cussegl da vischnanca sa mussia persvas da questa proposta cun quai ch'ella spordschia la pli buna basa pussaivla per manar vinavant il territori da skis ed il turissem sur onn a Val.
RR novitads 17:00+


text:
En l'Europa da l'Ost ed en autras parts dal mund avanza il virus da HIV puspè pli ferm. Là sajan stentas pli grondas che fin ussa necessarias, ha avertì il directur dal program d'anti-aids da l'ONU Michel Sidibé.
Cifras na tschessan betg dapi 2010
Tenor il nov rapport n’èn las cifras d’infecziun en media mundiala betg pli sa reducidas dapi il 2010. Suenter il punct culminant dal 1997 eran las cifras silsuenter sa reducidas per 40%. Mintg’onn s’infecteschan dapi il 2010 radund 1,9 milliuns persunas cun il virus che chaschuna aids.
Mundialmain bunamain 37 milliuns cas
Tranter il 2010 ed il 2015 èn las infecziuns da HIV s'augmentadas il pli ferm en l'Europa da l'Ost ed en l'Asia Centrala cun mintg'onn 57%. En l'Europa dal Vest e l'Europa Centrala è il dumber da las novas infecziuns sa reducì levamain.
In grond success saja il fatg che la derasaziun da HIV sin uffants saja sa reducida per 70% dapi il 2001. Il 2015 vivevan mundialmain total 36,7 milliuns persunas cun HIV. 1,1 milliuns persunas èn mortas l’ultim onn dal virus.
RR novitads 18:00


text:
I saja ina lescha da chatscha progressiva, cun dapli segirezza per animals, cuntradas ed umans, han ditg represchentants da l'Associaziun da chatscha, l'Uniun purila, las regiuns da muntogna e da partidas burgaisas.
Enstagl da fin uss 300 animals – pudessan da nov mo pli trais spezias protegidas vegnir reguladas, numnadamain il luf, il capricorn ed il cign dumesti. E per il sajettar procuria la nova lescha per reglas cleras, han ditg ils aderents da la lescha revedida.
Davart la lescha da chatscha revedida voteschan Svizras e Svizzers ils 27 da settember.


text:
Lamber
El Lamber (anca Lambar, Lambru, Lambor; in Italian Lambro; in Latin Lambrus) a l'è un fiüm de la Lumbardia ucidental, aflüent de manzina del Pò; l'è lungh 130 km.
El nass de suravia del Ghisall, dal munt San Prim, e al percor tüta la Val Assina passandu per Canz e Ass; cume 'l vegn föra di muntagn, el se trà dent in del Lagh de Püsian, dopu de che 'l cur per la Brianza fina a Munza.
Propi a Munza el se spartiss in dü bruchet: el Lamber propi (quel del Punt di leun) e 'l Lambret, che l'han faa fà i Viscunt in del secul XIV per resun de difesa.
Al següta la sò cursa inver süd, e 'l passa arent a Milan (quartier de Lambraa); dopu 'vègh traversaa la pruvincia de Lod el se svöja in del Po, 10 km a val de San Culumban.
Cumün traversaa del Lamber[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pruvincia de Com[Modifega | modifica 'l sorgent]
Civena, Magrej, Barni, Lasnigh, Ass, Canz, Caslin, Castel Mart, Punt Lamber, Erba, Merun, Lambrügh, Inverün.
Pruvincia de Lech[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pruvincia de Munscia e Brianza[Modifega | modifica 'l sorgent]
Briusch, Giüssan, Veran, Caraa, Triügg, Albiaa, Suvich, Lesmu, Machee, Biasson, Arcur, La Santa, Munscia, Brüghee.
Pruvincia de Milan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sest San Giuvan, Culogn, Milan, Pes'cera Burumee, San Dunaa, San Giülian, Medija, Melegnan, Vizzö, Cer, San Zenun, San Culumban.
Pruvincia de Lod[Modifega | modifica 'l sorgent]
Saliran, Casalet, Lod Vegg, Burgh San Giuvan, Castiraga, Sant'Angel, Vilanöva, Grafignana, Burghet, Livraga, Vori, Sèna.


text:
En Svizra datti radund 50'000 operaziun da la nivla grischa ad onn. I sa tracta dad operaziuns planisadas ch'han savens lieu ambulant.
Dapi l'entschatta 2018 vulan dentant pli paucs ospitals operar la nivla grischa cunquai ch'ils pretschs èn sa sbassads per radund in terz. Sco quai che Frank Sachers da la societad d'oftamologia declera ad SRF na possian ins uschia betg cuvrir ils custs d'ina operaziun da la malsogna dals egls. Ils custs per persunal ed infrastructura sajan memia auts.
Betg mo dischavantatgs
Per ils pazients munta quai ch'els ston en futur pli savens operar en las clinicas spezialisadas. Il viadi possia uschia vegnir pli lung, dentant possian ils pazients profitar da la rutina e da la infrastructura da clinicas spezialisadas, uschia Erika Ziltener da l'uffizi da pazients svizra envers SRF.
Nivla Grischa
Tar la nivla grischa vegn la lentiglia dal egl turbla ed la vesida sa pegiurescha cun la vegliadetgna. En l'operaziun remplazzeschian ins la lentiglia naturala cun ina lentiglia artifiziala.
RR novitads 11:00


text:
Costamesàt
Costamesàt (Costa di Mezzate in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Càalina a 20 km de la sità e a 287 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 3 333 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,1 km² e 'na densità de popolasiù de 654 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Bagnàdega, Bólgher, Calsinàt (BG), Gorlàgh, Montèl.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Costamesàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Alta Badia y Plan de Corones: cater lifc nűs por la sajun 2020/21
Sun tl plëgn tla sajun da d’isté y ince tl plëgn di laurs por la sajun che gnarà, chëla da d’invern. Tl Alta Badia vëgnel lauré dassën por renové dui implanc portamunt, le “Costoratta” (che passa da 4 a 8 posć) y “La Brancia” (da 4 a 6 posć). Sön Plan de Corones, indere, esun tl realisé n proiet architetonich y tecnologich che fej impresciun: le Olang I y II.
Costoratta: 3.400 porsones al’ora
Söinsom a Ciaulunch, sura Corvara, vëgnel fat sö danű le “Costoratta”, implant anuzé dantadöt dai schiadus che vëgn da Reba fora por fa la roda dl Sela tla direziun antiorara. Ala se trata de n lift a scagns nű che passa da cater a ot posć, cun na cupola y na stangia de segurëza por i mituns. Y che rűva ai 2.054 metri dla staziun a munt te 2,21 menűc. Te atres parores: söla trassa de 706 metri fejel 5 metri al secund y porta söinsom feter 3.400 porsones al’ora. Cina ciamó ê la portada dl implant dla dita Poma de 2.080 porsones al’ora. Le lift, che va zoruch al 1999, vëgn fat sö dala dita Leitner por cunt dl Skicarosello Corvara y gnarà completé por otober. Laprò gnaral ince fat mioramënc ala pista deperpo che le lift vedl – dij le responabl dl cantier Raimund Irsara – gnarà venű inant, a na localité invernala dl’Europa dl Ost.
La Brancia: nia plö da fa coda
N atra novité por l’invern tl raiun da ji cun i schi dl Alta Badia è “La Brancia” a San Ciascian – olache al se forma dagnëra de gran codes de schiadus y che é gnű fat sö dan 24 agn. Te manco de 2 menűc portarà le lift a scagns nű da sis posć zirca 2.800 porsones al’ora söinsom ala staziun a munt a 2.042 metri. Por fá n confrunt: cina ciamó ê la portada de 1.875 porsones. Ince chilò é la dita de costruzion la Leitner Ropeways da Sterzing. Y ince te chësc cajo vëgn l’implant realisé sön la medema trassa.
Olang I + II: i laurs va inant alasvelta
Cun gran coriosité vëgnel spo ciaré sön Plan de Corones. Ai va inant debota i laurs por l’implant a cabines “Olang I + II”, da Valdaora sö cina sön Plan de Corones. Le coronavirus n’à nia archité le cantier. Le lift dl 1989 gnará fat danü y dl proiet se crűzia le stüde de architetöra todësch “schlotthauer matthiessen architecturemade”, cun l’inj. Cornelius Schlotthauer (che é bele ste “senior associate” pro Zaha Hadid Architects). L’implant gnará costruì dala dita Doppelmayr y deventarà “le plö modern y tecnologich” dl raiun. Les cabines nöies da 10 posć (denant sis posć) portarà sö cina 3.900 porsones al’ora, a na velozité de 6,5 metri al secund (la portada ê denant de 2.160 schiadus al’ora). Dër particolares sarà les staziuns a munt, a val y intermediara cun curidöres trasparëntes che recorda ones de cristal y cun na cupola che pormetará da odëi les perts mecaniches en aziun. Les 180 cabines jarà a na velozité de 6,5 metri al secund, sön en dislivel de 1.100 metri y te manco de 12 menüc. I laurs mussess ruvé ia por l’altonn.
Iscriviti al canale Telegram! 👉🏻 https://t.me/altoadigeinnovazione


text:
Il presidi dal Tribunal penal federal resta en ils mauns da la Partida populara Svizra. L'Assamblea federala ha elegì per la perioda d'uffizi 2020 2021 - Sylvia Frei sco presidenta e Stephan Blättler sco vicepresident da la dretgira. Frei è vegnida elegida oz cun 117 da 177 vuschs validas, Stephan Blättler cun 119 da 120 vuschs validas. Il pli absolut era tar 59 respectivamain 61 vuschs.
Avant aveva la cumissiun da la dretgira exprimì resalvas. La fracziun da la Partida socialdemocratica aveva pretendì da spustar l’elecziun. D’occupar la testa dal Tribunal penal federal cun dus Turitgais da la medema partida, cuntrafetschia a la constituziun – uschia l’argumentaziun. Betg main che 116 respectiv 114 commembers da l'assamblea han dà giu cedels vits.
RTR novitads 10:00


text:
La votaziun davart il Cosovo è ida piz a cup. 28 commembers da l’UEFA han vuschà persuenter, 24 commembers encunter e duas vuschs n’èn betg stadas valaivlas. Gronda opposiziun hai dà da la Serbia.
Gia al congress da la FIFA, ils 12 e 13 da matg, pudess il Cosovo er daventar commember da la Federaziun internaziunala da ballape. Uschia pudess il Cosovo schizunt anc avair il dretg da giugar la qualificaziun per il proxim campiunadi mundial 2018 en Russia. Questa qualificaziun cumenza l’atun 2016. Il comité olimpic aveva renconuschì il giuven stadi dal Balcan gia la fin dal 2014.
Tge fan Shaqiri e Xhaka?
La decisiun da l’UEFA da prender si il Cosovo sco commember è per la Federaziun da ballape svizra da gronda relevanza. En l’equipa naziunala dattan numnadamain gist quatter giugaders cun ragischs cosovaras, quai èn Xherdan Shaqiri, Granit Xhaka, Valon Behrami e Shani Tarashaj. Er tar las equipas naziunalas dals juniors dattan plirs giugaders dal Cosovo. Il mument n’è dentant anc betg cler sche quels giugaders dattan en l’avegnir per il Cosovo u vinavant per la Svizra.
RR novitads 15:00


text: Il toc raquinta d’ina giuvna che na turna in bel di betg pli tar ses ami, si’amia, ses collegas, ses bab – insumma che na turna betg pli a chasa. Forsa ord spir amur, forsa perquai che la vita è per il mument uschè bella ch’i na po dar pli nagin augment. Insumma, i restan enavos l’amant actual Biet, Nina, «Bongo» Hercli ed il bab Fasieli, sustegnids d’ina vusch da l'«off» tar lur tschertga mintgatant quasi desperada d’ina resposta. René Schnoz lascha giugar sia truppa giuvna sin trais nivels: En moda convenziunala sin tribuna, en parts che vegnan mussadas sco inseriments filmics e sco teater da sumbriva. [Tenor LQ].


text:
L’animal saja vegnì tractà dal veterinari e vegnia probabel a surviver l’attatga, ha confermà l’Uffizi da chatscha sin dumonda da RTR. Quai saja l'emprima attatga confermada sin in animal pli grond. Il territori en Val Stussavgia fa part dal triep dal Beverin, ma sche quai saja in luf da quest triep stoppia l’emprim vegnir confermà tras las emprovas da DNA. Era betg cler saja sche quai sa tractia d’ina attatga d’in luf u da plirs lufs.
Attatga betg quintada vid il contingent
Tenor l’Uffizi da chatscha na vegn quest cas betg quintà vid il contingent necessari per tschentar la dumonda da sajettar il luf. L’attatga po sulet vegnir menziunada sco remartga tar ina eventuala dumonda. Era betg cler è sch'i sa tracta dal medem luf che ha attatgà avant radund 10 dis in asen sin la Muntogna da Schons. Ins quinta da savair dapli suenter che las emprovas da DNA èn vegnidas fatgas, uschia l’uffizi.


text:
69
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Se süceden quater imperadur ruman: Galba, Utun, Viteli e Vespasian.
- 22 12 - Roma (Italia): cun la mort de l'Auli Viteli, el Vespasian el deventa imperadur ruman dopu che -l'istess an- el Tiberi Alessander, prefett d'Egit, el pruclamass a Alessandria.
Nassiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 22 12 - Roma (Italia): Auli Viteli, imperadur ruman, mort sassinaa a Roma dal general Prim.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Germania
La Germania (gherdëina: Germania o Deutschland, badiot: Germania, fascian: Germania, tudësch: Deutschland,) ufiziel la Republica Federela Tudëscia (tudësch: Bundesrepublik Deutschland), ie n stat te l'Europa zentrela. L ie l stat cun la segonda majera populazion te l'Europa do la Ruscia y l stat cun la majera populazion te l'Union Europea. La Germania ie danter l mer baltich y l mer dl nord a nord y la Elpes a sud, cun na spersa de 357.027 km². La Germania cunfina cun la Danimarca a nord, la Republica Ceca y Polonia a est, l'Austria y la Svizra a sud, y la Franzia, l Luxemburg, l Belje y i Paejes Basc a ovest. La capitela y majera zità ie Berlin, l zënter de la finanza ie Frankfurt y la majera zona urbana ie la Ruhr. La Germania ie fata de 16 stac federei. L majer stat per spersa ie l Paiern, l majer per populazion ie l Nordrhein-Westfalen.
La Germania ie na gran putënza cun na economia sterscia, che ie la majera te l'Europa y la cuarta majera al mond.
Storia[mudé | muda l codesc]
Ngrum de tribù germaniches vivova tl nord de la Germania bel te l'antichità. Dal 10ejim secul inant à gran pert di raions de la Germania fat pert dl San Mper Roman. Ntan l 16ejim secul ie i raions tl nord de la Germania deventei pert de la refurmazion protestanta. Do la vieres Napoleoniches se à l San Mper Roman desfà tl 1806 y la Confederazion Tudëscia ie stata metuda su tl 1815. Tl 1871 se à duc i paejes tudësc metù adum y à furmà l mper tudësch sota la dominazion pruscia. Do la prima gran viera y la revoluzions ie stata metuda su la republica de Weimar, che à durà nfin al 1933, canche l partit nazista ie ruà tl guviern. Da ilò inant ie la Germania stata na ditatura che à purtà mo na viera te l'Europa y l Holocaust. Do la segonda viera mundiela fova la Germania per n pez sota la aministrazion de i aleac y ie po stata spartida su te doi stac. Chis ie inò unic adum tl 1989.
Vocabolar dl ladin leterar[mudé | muda l codesc]
Germania 6 1878 Germania (DeclaraJM, SantaGenofefa1878:1)
gad. Germania Badia Germania grd. Germania fas. Germania fod. Germania LD Germania
topon.
<(gad. P/P 1966, grd. F 2002; DLS 2002, fas. DLS 2002; DILF 2013, fod. DLS 2002, LD DLS 2002) a) Dopo che la löm dl Cristianejim â fat sparí les scurités dl’ idolatria en Germania - ti lüsc todësc - ára nia püch smorjelé i costüms groi de chëra jënt amanta dla vera Dopo che la lum d’l Cristianesimo ā fatt sparì les scuritès d’l’ idolatrìa in Germania - in t’ i lusc’ todesc’ - àla nia puc smorjelè i costumi grŏi de chella jent amante d’la verra DeclaraJM, SantaGenofefa1878:1 (Badia).
Luesc todesc (gad.) Ⓘ Germania Ⓓ Deutschland ◇ a) Dopo che la löm dl Cristianejim â fat sparí les scurités dl’ idolatria en Germania - ti lüsc todësc - ára nia püch smorjelé i costüms groi de chëra jënt amanta dla vera Dopo che la lum d’l Cristianesimo ā fatt sparì les scuritès d’l’idolatrìa in Germania - in t’i lusc’ todesc’ - àla nia puc smorjelè i costumi grŏi de chella jent amante d’la verra DeclaraJM, SantaGenofefa1878:1 (Badia).


text:
L'incendi en Mesolcina dal december passà ha chaschunà gronds donns. Uss èn ins vidlonder da renovar il guaud da protecziun sur Mesocco. Plantas donnegiadas vegnan pinadas e la scorsa sto vegnir fatga giu. Quai cunzunt per evitar ch'il bau scorsa sa derasa anc pli fitg. Quel è numnadamain gia uss fitg present en il guaud e chaschuna donns.
Accessibel miserabel
Cunquai che la regiun cun ils donns n'è accessibla miserabel perquai ch'i è uschè taiss èsi vegnì transportà containers en la regiun per ch'ils lavurers pon gist star l'entir'emna en il lieu. En tut duain las mesiras custar almain 830'000 francs, la gronda part da quels custs surprendan chantun e Confederaziun.
RR actualitad 17:00


text:
UNIUN DA CATSCHADURS
L’Uniun da catschadurs Badus ei vegnida fundada ils 23 da matg 1943. Quei di ein ils catschadurs Manuel Deragisch, Christian Berther, Felici Monn, Toni Hitz, Christian Soliva, Ignazi Monn, Placi Hendry, Alfred Decurtins e Luis Monn seradunai el hotel dalla Cruna per fundar in’uniun da catschadurs tuatschina, alla quala els dattan il num „Badus“. Entochen quei di eran ils catschadurs tuatschins commembers dall’Uniun da catschadurs „Muraun“ da Mustér ella quala ils catschadurs da Mustér, Medel e Tujetsch eran s’uni.
zonas da ruaus ed asils da selvaschinas
Zonas


text:
Ella vischnaunca dad Ilanz/Glion exista ina zona da planisaziun, la quala ei vegnida relaschada ils 12 da fevrer 2018 e prolungida ils 20 da schaner 2020 (art. 21 dalla lescha da planisaziun cantunala LPC). Quella zona da planisaziun ha la suandonta finamira: Examinar ina reducziun dallas zonas da baghegiar ordeifer il perimeter pli u meins surbaghegiau tenor las perscripziuns digl art. 15 al. 2 dalla lescha da planisaziun federala (LPF) sco era tenor il plan directiv cantunal, pertuccont parcellas numnadas concret en divers plans.
A caschun dalla sesida dils 23 da fevrer 2021 ha la suprastonza communala, sebasond sin art. 21 dalla lescha da planisaziun cantunala (LPC) decidiu d'engrondir la zona da planisaziun suramenziunada sin la parcella nr. 9643, cudisch funsil Glion, la quala era muort malcapientscha buca vegnida tschaffada, sco era d'aschuntar il plan "surfatschas potenzialas da reducziun 1:2'000, Glion" corrispundentamein.


text:
Il referendum cunter las duas emnas congedi da paternitad divida la PPS. Pliras partidas chantunalas da la Svizra franzosa na vulan, cunter la directiva da la PPS Svizra, betg sustegnair quel.
Il president da la PPS Svizra, Albert Rösti ha ditg che quai saja fauss, perquai ch'ellas bandunian uschia la lingia da la partida e sustegnian in element che chaschunia custs pli auts per l'economia ma er per ils lavurers e quai en favur d'insaquants paucs. Il settember aveva il parlament concludì in congedi da paternitad da duas emnas. Il november ha in comité burgais lantschà il referendum encunter.
Ord l'Archiv:
RTR novitads 10:00


text:
Cröva
Cröva (Cròva in Piemuntes; Crova in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 418 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,2 km² e ona densità de popolaziun de 29 ab./km².
El paes el se tröva in la Pianüra Padana e 'l gh'ha una fraziun ciamada Viancin. I sò abitant hin ciamaa cruvatin. L'è tacaa ai cumün de Gnan-a, Runsëch, Salasch, San Giurman, Santià e Trunsan.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cröva l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La lavur en iert signifitga per Mathilda Pernisch da S-chanf tut. Ella passenta numerusas uras en ses curtin, nua ch’i crescha pli u main tut. Saja quai verduras, pumaraida e da tutta sorts spezarias.
Per mai è la lavur en iert mes studio da fitness.
Semnà ed emplantà vegnia tut adina tenor il chalender da la glina, suttastritga la dunna da 71 onns, oriunda da Rona en il Surses.
Tut quai ch’ella po racoglier ord in da ses trais ierts sper chasa, vegn duvrà per gronda part l’enviern. Uschia setgenta Mathilda Pernisch las ervinas per maschadar differents tés, far tincturas, salbas u spezarias. Ultra da quai conserva ella las verduras en pitschnas purziuns en la glatschera.
Tut quai ch’ins ha qua a chasa, n’han ins betg dad ir a cumprar en butia ed igl è adina frestg.
Lungurella n’haja ella mai, conceda la dunna creativa cun il polesch verd. L’enviern, cura che la terra dorma, fa ella lavurs a maun u chandailas ord la tschaira da lur avieuls.


text:
En la vischinanza da la chapitala da l'india Neu Delhi han almain 17 persunas pers la vita tar in incendi d'in deposit da plastic. Tenor las autoritads èn radund 24 lavurers vegnids serrads en da las flommas. Il destin dals ulteriurs lavurers n'è per il mument betg enconuschent.
Pir il november eran 13 persunas mortas pervi d'in incendi en ina fabrica da plastic en il nord da l'India.
Arsa d'in hotel a Prag
Ed en Prag en la Tschechia è in hotel ars. duas persunas èn mortas e tozzels sajan vegnidas blessadas. Davart la naziunalitad da las duas unfrendas n'ha la polizia anc fatg naginas indicaziuns.
RR novitads 06:00


text:
Avant quatter onns aveva Josias Gasser pers ses sez a Berna. Magdalena Martullo-Blocher da la PPS è da lezzas uras vegnida elegida en il Cussegl naziunal. Uss vul l'interprendider da Haldenstein far anc in'emprova.
Part da la glista verd-liberala fan:
- Josias Gasser
- Laura Oesch
- Gaudenz Bavier
- Ursula Leuthold
- Jürg Kappeler
Era ils giuvens Verd-liberals candideschan cun in'atgna glista:
- Géraldine Danuser
- Lorenzo Heis
- Marc Andriu Carigiet
- Robert Lippuner
- Ruben Garbade
Parolas per las votaziuns dals 19 da matg
Sper las nominaziun han ils delegads dals Verd-liberals decidì las parolas per ils 19 da matg:
- Iniziativa cunter la chatscha speziala – NA
- Refurma fiscala e finanziaziun da l'AVS – GEA
- Midament da la lescha d'armas – GEA
RR novitads 21.00


text:
Il Cussegl dals chantuns ha decidì unanimamain che l'armada sustegnia vinavant il chantun Grischun durant il WEF. L'interess ch'il WEF vegnia realisà a Tavau saja fitg grond. Quai giustifitgeschia ina participaziun da l'armada.
Ils onns 2019 enfin 2021 pon vegnir en funcziun mintgamai 5'000 schuldads per mesiras da segirezza. Ils custs muntan a 32 milliuns francs. Che quest import è pli aut ch'ils onns precedents, ha da far cun la situaziun da segirezza pli rigurusa en Europa. I na sa tractia qua però betg da custs supplementars, perquai ch'ils curs da repetiziun custian tuttina bler.
Ultra da quai duai la Confederaziun vinavant sa participar als custs per la segirezza. Il Cussegl dals chantuns ha approvà d'auzar la summa dad 8 sin 9 milliuns francs ad onn. Da quests custs surpiglia la Confederaziun 3,3 milliuns, il WEF sez 2,2 milliuns ed il rest partan il chantun Grischun e la vischnanca da Tavau.
Sco proxim decida il Cussegl naziunal en chaussa.
RR novitads 12:00


text:
Cobalto
El cobàlto l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Co. El g'ha nömer atòmich 27, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cobàlto el g'ha 27 prutù.
L'è 'n metal de tranzisiù de culùr gris ciàr che tìra apéna apéna al celèst. Se 'l tróa de spès ensèma al nìchel. El g'ha proprietà feromagnétiche e l'è dür fés. L'è inèrte del pón de vìsta chìmich; a temperadüra ambiènt l'è stàbil tat a cotàt co l'ària come a contàt co l'àiva; el vé atacàt póch a póch de àcidi clurìdrich (HCl) e solfòrich (H2SO4).


text:
Lingua silesiana
La lingua silesiana (silesian: ślůnsko godka, ślůnski, mintgatant era pů našymu) è ina lingua che vegn discurrida en Silesia auta, ina regiun da la Pologna, ma era en la Tschechia e la Germania. L'onn 2011 han var 509'000[1] persunas declerà ch'ellas discurrian silesian sco emprima lingua, però ins suppona ch'i dat 1'250'000 persunas che discurran silesian.
Il silesian è parentà stretgamain cun la lingua polaca e perquai vegn el considerà da blers linguists sco dialect dal polac.
Alfabet[modifitgar | modifitgar il code]
I n'exista betg in unic alfabet silesian. Las persunas che discurran silesian èn sa disads da scriver il silesian cun l'alfabet polac. L'onn 2006 è vegnì inventà il nov alfabet silesian che sa basa sin tut las scrittiras silesianas (i dat 10). Quest alfabet vegn duvrà bler en l'Internet sco era en la Vichipedia silesiana.
Per il pli vegn duvrà quatter digrafs: Ch Dz Dź Dž.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland


text:
Il Grischun sco chantun muntagnard è adina puspè pertutgà da bovas. Mez mars da quest onn è vegnì giu ina gronda bova sur Sedrun. La bova da la Val Strem ha purtà 200’000 meters cubic crappa e grippa a val (link). Gia dapi onns vegn giu da la Val Parghera a Domat rauba da plattamorta che periclitescha la via chantunala, ils binaris da la Viafier Retica ed ils vials da l’autostrada A13 (link).
En las annalas pervia da grondas malauras e bovas en il Grischun van ils onns 1987, 2002 e 2005.
Il 1987 èran grondas parts dal Grischun stadas pertutgadas d’inundaziuns. Il 2002 èn duas vischnancas stadas en il focus: la vischnanca da Schlans ch’è vegnida dividida en duas parts entras ina bova e la gronda massa da glera ch’è vegnida a val al ur da la vischnanca da Rueun. Il 2005 avevan fermas malauras destruì pliras parts da la vischnanca da Susch. La Televisiun Rumantscha aveva rapportà da las inundaziuns:
L’onn 1987 avevi dà suenter malauras grondas bovas ed inundaziuns en l'Engiadina, en il Puschlav ed en la Cadi sissum la Surselva. Damain pertutgà era stà il Grischun Central. Il Radio Rumantsch aveva rapportà direct dals plazzals cun gronds donns nua ch’era persunas avevan pers la vita.
10 onns suenter las catastrofas natiralas era vegnì reprendì il tema en ils lieus pertutgads. Co era la situaziun sa midada en ils lieus da catastrofa. Aveva la bova dal 2002 da Schlans betg mo dividì il vitg, mabain era la populaziun en duas parts?


text:
La squadra da Mauro Lustrinelli era gia suenter 3 minutas en retard cunter ils Portugais.
Cun l'emprima attatga ha Diogo Queiros procurà cun il chau per il 1:0. Ils Portugais han silsuenter controllà la partida.
Var suenter in'ura po Trianco stuschar il ball en il gol vid, e 5 minutas pli tard marca Francisco Conceiçao al resultat final da 3:0.
In pari avess tanschì
Per la Svizra avess in pari tanschì per cuntanscher la proxima runda.
Quai grazia a la victoria da l’Engalterra cunter la Croazia.
Cun la terrada da la mesemna è l’emprima participaziun da la Svizra ad in campiunadi europeic da U21 dapi diesch onns a fin.
Cun nov victorias en diesch gieus eran ils Svizzers sa qualifitgads a moda suverana per il campiunadi europeic


text:
La citad chinaisa da Wuhan n'annunzia per l'emprima giada dapi ch'il coronavirus ha cumenzà a furiar la fin dal 2019 naginas novas infecziuns.
Percunter è s'augmentà en la China il dumber da las persunas infectadas. Tut ils novs cas sajan dentant importads, pia persunas ch'èn arrivadas da l'exteriur en il pajais ed eran gia infectads. Per il pli sa tractia da Chinais che returnan en lur patria, damai ch'els quintan ch'il pir saja uss passà là. Perquai valian per quels ch'entran en il pajais mesiras rigurusas da quarantina. Malgrà che la China ha relativ paucas novas infecziuns, datti vinavant mintga di ulteriurs mortoris.


text:
Il traffic da persunas regiunal duai era survegnir en l'avegnir sustegn da la Confederaziun. Il Cussegl naziunal ha approvà il messadi dal Cussegl federal. Per ils proxims quatter onns vul la Confederaziun impunder radund 4,4 milliardas francs. Quai èn 250 milliuns francs dapli ch'en la perioda actuala. Ils daners duain cuvrir la mesadad dals custs betg cuverts da las interpresas da transport. Concret duai vegnir investì en novs trens e la purschida per la clientella duai vegnir extendida.
Sch'il Cussegl federal vesess ch'ils daners na tonschan betg, pudess el dumandar credits supplementars l'onn 2023. La contribuziun da la Confederaziun al traffic da persunas regiunal è creschì dapi l'onn 2008 davent da 750 milliuns sin 918 milliuns il 2015 e fin 2025 vegni ad esser radund 1,1 milliardas mintg'onn.
Sco proxim decida il Cussegl dals chantuns.


text:
Randa (VS)
Randa a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 54.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 447 abitant.
El cumün de Randa al se tröva a una altitüden de 1406 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayer, Oberems, Saas Fee, Sankt Niklaus, Täsch, Zermatt.
In del 1819, el paés l'è staa quasi cumpletament desfaa fö de una valànga.[1]
In del 1991, una part del paés l'è staa alagaa dòpo de una fràna.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Lane, F.W. The Elements Rage (David & Charles 1966), p. 83
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Mòn
Mòn (nòm uficiàl: Monno) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 555 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 30,7 km² e 'na densità de popolasiù de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Édol, Gros (SO), Grosut (SO), Incüzen, Mazz (SO), Tuv (SO) e Èza.
L'abitàt el se tróa a 1066 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.
Cuurdinade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Diretives per n'adurvanza nia descriminënta dla rujeneda ti tesć dl’Aministrazion provinziela
La diretives per na rujeneda nia descriminënta tl’aministrazion dla Provinzia autonoma de Südtirol (publichedes tl Buletin Ufiziel dla Region n. 4 di 24 de jené 2012, plata njunteda n. 1) ie la fundamënta per l tratamënt linguistich valif tla normes legales, ti tesć aministratifs, ti formuleres y ti tesć generics. Les cuntën ejëmpli cuncrec per l’adurvanza dla formes doples te si variantes defrëntes pra la denuminazions de prufescions, ncëries y funzions, ma sambën nce prupostes per na formulazion de gene neutrela.
Sce ëis dumandes o prupostes de soluzion ie la culaburadëures dl Ufize Cuestions Linguistiches for gën a vosta despusizion.


text:
Ils 26 da november 2015 han ils Verds inoltrà l’iniziativa dal pievel «Per victualias saunas sco er producidas a moda ecologica e faira (Iniziativa da fair-food)». Els pretendan ch’i vegn agiuntà in artitgel supplementar a la Constituziun federala davart las victualias.
Text da l'iniziativa
Art. 104b Victualias
1 La Confederaziun rinforza la purschida da victualias ch’èn da buna qualitad e segiras e che vegnan producidas en moda ecologica, cun schanegiar las resursas, tenor ils basegns dals animals e sut cundiziuns da lavur fairas. Ella fixescha las pretensiuns a la producziun ed a l’elavuraziun.
2 Ella garantescha che products agriculs importads, che vegnan duvrads sco victualias, adempleschan da princip almain las pretensiuns tenor l’alinea 1; per victualias elavuradas pli ferm e cumponidas sco er per pavel prenda ella en egl questa finamira. Ella subvenziunescha products importads che derivan d'in commerzi fair e da manaschis purils che cultiveschan il terren.
3 Ella procura ch’ils effects negativs dal transport e da la magasinaziun da victualias e da pavel per l’ambient e per il clima vegnian reducids.
4 Ella ha spezialmain las suandantas cumpetenzas ed incumbensas:
a. Ella relascha prescripziuns davart l’admissiun da victualias e da pavel e davart la decleraziun da lur moda da producziun e d’elavuraziun.
b. Ella po reglar la concessiun da contingents da duana e graduar ils dazis d’import.
c. Ella po far cunvegnas da finamiras liantas cun la branscha da victualias, en spezial cun importaders e cun il commerzi en detagl.
d. Ella promova l’elavuraziun e la commerzialisaziun da victualias producidas en moda regiunala e stagiunala.
e. Ella prenda mesiras per limitar il sguaz da victualias.
5 Il Cussegl federal fixescha finamiras a media ed a lunga vista e fa regularmain in rapport che mussa, quant enavant che las finamiras èn vegnidas cuntanschidas. Sche questas finamiras na vegnan betg cuntanschidas, prenda ella mesiras supplementaras u rinforza las mesiras existentas.
L’idea dals iniziants
L’iniziativa vul promover meglier l’agricultura persistenta ed augmentar la qualitad da las victualias importadas. Ella procura che las victualias stagiunalas da la regiun hajan in avantatg sin il martgà, promova cundiziuns da lavur gistas, reducescha il sguaz da victualias, rinforza il bainstar dals animals e meglierescha la protecziun da la natira.
Arguments cunter l’iniziativa
Per il Cussegl federal ed il parlament è l’iniziativa nunnecessaria: La Svizra fa gia bler per victualias segiras e producidas en moda persistenta. Ella dispona da las basas constituziunalas necessarias per rinforzar la purschida da talas victualias. L’iniziativa po ultra da quai chaschunar conflicts cun cunvegnas internaziunalas, e la controlla fiss difficila.
Situaziun actuala
La Svizra producescha sezza var la mesadad da ses basegn da victualias. Questas victualias ston ademplir pretensiuns severas, per exempel areguard la segirezza, areguard la qualitad ed areguard la persistenza. L’import da victualias ha la Svizra reglà en differentas leschas ed en cunvegnas internaziunalas.
RR votaziuns dals 23-09-2018


text:
Liun
Il liun (Panthera leo) è ina spezia d’animal ch’appartegna a la famiglia dals giats (Felidae). Cuntrari ad auters giats viva il liun en rotschas; ultra da quai è el caracterisà tras la coma dals mastgels. Il liun viva oz en l’Africa ed en l’India (en il stadi federativ Gujarat).
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il tigher è il liun il segund grond giat insumma; en l’Africa furma el uschia il pli grond predatur da la terra. Il mastgel cuntanscha ina lunghezza dal chau al bist da 170 fin 250 cm, in’autezza da la spatla da bundant 120 cm ed ina lunghezza da la cua da radund 1 m. Exemplars masculins creschids paisan en media 190 kg; las valurs extremas tanschan da 150 fin bundant 250 kg. Las femellas han ina lunghezza da 140 fin 175 cm, in’autezza da la spatla da 100 cm ed ina cua da 85 cm. En media paisan ellas radund 126 kg. Las femellas èn pia marcantamain pli finas ch’ils mastgels. Ils liuns surpassan bain ils tighers areguard l’autezza da la spatla, ma èn en media in pau pli curts che quels. Ils pli gronds liuns vivan oz en la part meridiunala da l’Africa, ils pli pitschens èn da chasa en l’Asia. Mastgels che vegnan tegnids en zoos e circus cuntanschan per part – grazia a la pavlada optimala – in pais da varga 300 kg.[1]
Il pail dals liuns è curt e da colur da sablun, melnenta u mellen-ocher. La vart sut e las parts internas da las chommas èn adina in pau pli cleras.
Ils mastgels han ina coma ch’è il pli savens brin stgira, ma che po er esser naira, brin clera u brin cotschna. La coma s’extenda da las gautas fin sur las spatlas ora, pli darar era sur il venter ed il pèz. La furma e la colur da la coma na varieschan betg be tranter ils differents exemplars, mabain – tut tenor la constituziun corporala – er durant las fasas da vita dal singul individi. Comas spezialmain lungas e stgiras èn in segn per ina buna constituziun e per bler forza da cumbat; la situaziun ormonala ed il nutriment s’effectueschan numnadamain a moda positiva tant sin la lunghezza sco er sin la spessezza da la coma. Experiments cun mastgels empagliads han mussà che las femellas reageschan a moda positiva sin comas pli lungas e pli stgiras, entant che auters mastgels van or da via a tals models. Tar cumbats da posiziun tranter mastgels rivalisants pudess la coma avair in niz pratic sco protecziun cunter culps cun la tschatta e morsas. Quai explitgass er l’avantatg d’evoluziun ch’ils mastgels han tras ina coma, entant che las femellas èn sa spezialisadas sin la chatscha. Perscrutaziuns pli novas han però er mussà che la temperatura gioga in’impurtanta rolla areguard la grondezza da la coma: en regiuns pli fraidas – e surtut er en ils zoos da la zona temprada – sviluppan ils liuns comas pli spessas ch’èn territoris da derasaziun fitg chauds. Liuns giuvens n’han nagina coma. I dovra varga tschintg onns, enfin che la coma è sa sviluppada dal tuttafatg. I dat però er regiuns nua che las comas èn en general pli pitschnas (liuns da l’Asia) u nua ch’ellas mancan bunamain dal tuttafatg (Africa dal Vest).[2]
In’ulteriura caracteristica dals liuns è la barlocca da la cua naira, en la quala sa chatta in spinal regredì.
Il corp dals liuns giuvens è surtratg cun flatgs stgirs. Quels svaneschan però gia durant l’emprim onn da vita. Be fitg darar restan ils flatgs er visibels tar lieus creschids ed er lura be da datiers.
Tuttina sco tar ils tighers datti er tar ils liuns mintgatant cas da leucissem, vul dir d’individis cun pail alv. I sa tracta però betg dad albinos, damai ch’ils egls cotschens caracteristics mancan. La colur alva dal pail vegn ertada sur in gen recessiv. Damai che liuns alvs vegnan percurschids pli tgunsch d’inimis potenzials, han tals animals pli grev da surviver. Da l’autra vart datti er rapports davart melanissem, pia liuns da colur naira, ma naginas cumprovas per lur existenza reala.
Territori da derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il davos temp da glatsch avevan ils liuns (che vegnan tut tenor attribuids a pliras spezias u a sutspezias d’ina suletta spezia) in fitg grond territori da derasaziun. Quel tanscheva dal Peru fin l’Alasca (liun american)[3] e da la Sibiria sur vastas parts da l’Asia dal Nord e da l’Europa (liun da cuvels) fin en l’India, l’Arabia e l’Africa.[4] D’ina gronda part da quests territoris èn ils liuns però gia sa retratgs vers la fin dal temp da glatsch.
Il territori da derasaziun istoric dals liuns na cumpigliava betg be grondas parts da l’Africa, mabain er l’Europa dal Sidost, l’Asia dal Vest e l’India. Ed in pau pli baud, en l’olocen tempriv, era il liun anc derasà en la Spagna dal Nord e per il temp tranter 5500 e 3000 a.C. èn cumprovads chats d’ossa da liuns en l’Ungaria ed en la regiun da la Mar Naira.[5] Sin il Balcan eran liuns anc da chasa en l’antica, sco quai che rapportan numerus scienziads contemporans (sco per exempel Herodot, Aristoteles, Plutarch u Xenophon). Ins suppona ch’ils davos liuns en l’Europa sajan svanids en il decurs da l’emprim tschientaner s.C. tras intervenziun da l’uman. Ils davos chats fossils derivan da la Grezia dal Nord. In chat da liun dal temp da fier en la Spagna dal Sid vegn percunter attribuì ad animals importads en connex cun gieus da circus.
Oz sa limitescha il territori da derasaziun per gronda part sin la part da l’Africa situada en il sid da la Sahara. En il nord da la Sahara è la spezia morta ora en ils onns 1940 ed er las populaziuns da liuns asiatics èn quasi vegnidas eliminadas dal tuttafatg en il decurs dal 20avel tschientaner. Be en il Parc naziunal Gir a Gujarat (India) è sa mantegnida ina pitschna populaziun.
Liuns pon s’adattar bain e cumparan en habitats fitg differents. Il spazi da viver preferì furma la savanna, ma il liun è er da chasa en guauds sitgs ed en il semidesert; e pli baud populava el er la steppa da mamut ch’è caracterisada tras in clima sitg e fraid. Mai na chatt’ins però liuns en guauds spess ed umids u en deserts senz’aua. La spezia n’è pia betg represchentada en ils guauds tropics da l’Africa Centrala ed er betg en ils deserts sitgs da l’Africa dal Nord e da l’Asia Anteriura. La caracterisaziun dal liun sco ‹retg dal desert› n’è pia betg correcta.
Effectiv[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tar tut ils animals gronds da l’Africa, munta l’uman er per il liun la periclitaziun la pli gronda. E quai tant a moda indirecta (destrucziun dal spazi da viver) sco er directamain tras la chatscha. En praticamain tut las parts dal territori da derasaziun èsi però reussì ils davos onns da reducir marcantamain la persecuziun dals liuns.
In ulteriur problem furman malsognas, e quai surtut en il Parc naziunal Kruger en l’Africa dal Sid. Suenter in cas mortal da tuberculosa l’onn 1995 han ins fatg controllas sistematicas e constatà che 90 % dals liuns en il sid dal parc eran infectads cun las bacterias mortalas. L’infecziun derivava da biffels ch’eran da lur vart stads en contact cun bovs domesticads. Entant che radund 70 % dals bovs pativan d’ina tuberculosa dal lom, sa manifestescha la malsogna tar ils liuns en furma da disturbis dal tract digestiv. Ils animals vegnan flaivels, smagreschan fitg ferm e moran entaifer paucs onns. Ultra da quai cursescha en la medema regiun ina segunda malsogna da mancanza da defensiun immunitara che flaivlenta supplementarmain ils liuns. Encunter omadus scherms infectus na datti nagins vaccins.
Il dumber actual da liuns che vivan en libertad munta a 16 000 fin 30 000. L’onn 2008 ha l’IUCN (International Union for Conservation of Nature) stimà ch’il dumber da liuns saja sbassà en ils ultims ventg onns per 30 fin 50 %. Ina da las raschuns centralas per quest svilup para dad esser il fatg che vastas regiuns vegnan duvradas sco pastgiras u sco territori da cultivaziun. Perquai classifitgescha l’IUCN il liun sco ‹periclità› (vulnerable). En l’Africa dal Vest è il liun schizunt en privel da svanir (critically endangered).[6] Il liun asiatic (Panthera leo persica), dal qual existan be pli populaziuns selvadias en il Parc naziunal Gir en l’India, vala sco periclità fermamain (endangered). En intgins gronds territoris da protecziun en l’Africa da l’Ost e dal Sid para l’avegnir dals liuns però d’esser segirà per il mument.
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals panterins (u popular: giats gronds selvadis) viva plitost a moda solitaria. Auter è quai però tar ils liuns che vivan en rotschas. Ina tala rotscha consista oravant tut da femellas parentadas e lur descendenza che vegnan defendids d’ina ‹coaliziun› da mastgels creschids. Normalmain datti en ina singula rotscha trais fin quatter mastgels creschids, excepziunalmain fin set e mo fitg darar be in; en l’urden ierarchic èn ils mastgels posiziunads sur las femellas. Ils mastgels dominants èn per regla (ma betg adina) parentads in cun l’auter.[7] La grondezza dal revier ed il dumber d’animals da preda correlescha cun la grondezza da la rotscha (tranter 3 e 30 exemplars). Il revier d’ina rotscha da liuns po cumpigliar tranter 20 e 400 km². Ils cunfins dal revier vegnan marcads cun excrements ed urin; al medem intent serva er l’urlim demonstrativ ch’ins auda lunsch enturn.
Ils giuvens mastgels restan en la rotscha fin ch’els han cuntanschì lur madirezza sexuala (dus fin trais onns); alura vegnan els stgatschads. Tals mastgels giran per part sur plirs onns e sa collian per regla cun auters mastgels nomadisants. Quests lioms tranter liuns parentads u er esters pon daventar fitg ferms. Ils nomads percurran en quest temp fitg gronds territoris, respectan nagins cunfins da revier, ma na fundeschan er betg agens reviers. Per pudair gudagnar in agen revier, ston els stgatschar ils vegls possessurs dal revier u als dumagnar en il cumbat. Tals cumbats èn per regla sanguinus e betg darar fineschan els mortalmain. Manaders da rotschas ch’èn vegnids battids vegnan stgatschads e mainan silsuenter usitadamain ina vita solitaria. Blers moran però er en consequenza da las blessuras dal cumbat.
Suenter che novs mastgels han conquistà ina rotscha commettan els savens infanticid, vul dir ch’ils novs manaders da la rotscha mazzan tut ils giuvens da lur antecessurs (tant ils masculins sco er ils feminins). Il niz biologic pon ins vesair en quai che las femellas èn prest puspè prontas per la paregliaziun, uschia ch’ils novs mastgels pon schendrar atgna descendenza e dar vinavant lur agens gens. Normalmain pon ils mastgels dominants sa far valair be dus fin trais onns envers la concurrenza; alura vegnan els stgatschads u mazzads tras auters mastgels ch’èn pli giuvens e pli ferms. Las femellas però passentan per regla lur entira vita entaifer la medema rotscha.
Liuns n’han betg il medem senn per nettezza sco per exempel ils giats da chasa. Normalmain vegn be nettegià il dies dal nas. Ina tgira dal pail vicendaivla datti be en cas da merda pli groppa, sco per exempel sang dals animals da preda.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Liuns fan surtut chatscha en il stgir u durant las uras da la damaun pli frestgas. Tar ils animals da preda tutgan antilopas, gazellas, gnus, biffels e zebras, ma er lieurs, utschels e mintgatant peschs. En tschertas regiuns sa spezialiseschan liuns sin animals da preda ch’èn plitost atipics, sco quai che mussan dus exempels or dal Parc naziunal Chobe a Botswana: al Savuti fan rotschas da var 30 animals mintgatant chatscha sin elefants mez creschids ed al Linyanti sin ippopotams u er giraffas (per regla animals giuvens). En tschertas parts dal Parc naziunal Hwange (Zimbabwe) furman elefants mez creschids radund 20 % dal nutriment dals liuns.[8][9] Ed a las costas da la Namibia tutgan schizunt urs marins tar ils animals da preda dals liuns.[10] Percunter vegnan schizunt grondas rotschas da liuns betg da mazzar in rinoceros creschì or.
Cuntrari a l’opiniun derasada n’èsi betg uschia ch’ils mastgels sa nutreschan quasi mo da la preda da lur femellas; en realitad procuran els sezs per ina gronda part da lur nutriment. Tenor in studi ch’è vegnì manà tras en il Parc naziunal Kruger van er ils mastgels territorials che possedan ina rotscha regularmain a chatscha, e quai cun grond success. Surtut en regiuns surcreschidas e nunsurvesaivlas paran er mastgels che mainan ina rotscha da sa nutrir pli pauc da la preda da lur femellas ch’en spazis da viver averts. Mastgels betg territorials che n’han anc betg pudì conquistar ina rotscha èn oramai sfurzads da procurar sezs per lur nutriment e van perquai regularmain a chatscha. Entant che las femellas prefereschan en ils territoris intercurids zebras e gnus, fan ils mastgels plitost chatscha sin biffels africans.[11] Liuns giuvens accumpognan en la vegliadetgna da trais mais l’emprima giada la mamma sin la chatscha. Ma pir cun dus onns han els emprendì dal tuttafatg la tecnica da chatschar.
Liuns n’èn betg buns da currer sur lung temp e na vegnan er betg da tegnair ditg lur sveltezza maximala da ca. 60 km/h.[12] Quella sa chatta en pli sut la sveltezza maximala da la gronda part dals animals da preda. Ma pervi da lur statura san liuns accelerar fitg spert. Uschia vegnan els per exempel da tschiffar a curta distanza ina zebra che fiss uschiglio buna da mitschar sur lungas distanzas (cun sia sveltezza maximala da radund 65 km/h). Perquai ston liuns pudair s’avischinar a lur preda sin paucs meters. Els fan quai cun sa schluitar natiers, per part sur tschients meters, nizzegiond mintga bostgam.
Cura ch’il liun è s’avischinà fin a ca. 30 meters, siglia el a dies a la preda faschond plirs sigls da ca. 6 m lunghezza. Tras la vehemenza dal culp perda schizunt ina zebra l’equiliber, cumbain che quest animal paisa duas giadas tant sco in liun. Animals da preda pli pitschens (sco la gazella da Thomson) vegnan alura mazzads cun ina morsa en la tatona. Animals da preda pli gronds (sco il gnu u la zebra) vegnan mazzadas cun morder en la gula. Damai ch’ils dents chanins dal liun èn memia curts per pudair cuntanscher avainas pli grondas, vegn serrada en la giargiatta (trachea), uschia ch’il lom na vegn betg pli provedì cun oxigen.[13]
Suenter avair terminà la chatscha cun success, sa manifestescha la rangaziun sociala entaifer la rotscha: il mastgel dastga magliar sco emprim, silsuenter las femellas che domineschan e pir a la fin ils giuvens. Savens datti enturn il cadaver cumbats da rangaziun sanguinus.
Il success da la chatscha dependa da l’inschign da l’animal che va a chatscha, da l’ura dal di, da las cundiziuns localas sco er da la spezia d’animal che vegn chatschada. En la Serengeti mainan 14 % da las chatschas sin reduncas al success e 32 % da las attatgas sin gnus.[14] Il success da chatscha dals liuns è cun quai bundant pli bass che per exempel quel da chauns selvadis africans u da gepards.
Damai che liuns van a chatscha en cuntradas avertas, augmenta la chatscha communabla la schanza da tschiffar la preda. Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en la Serengeti, sa dublegia il success da chatscha sche duas femellas van communablamain a chatscha. El na crescha però betg da num, sche dapli che duas femellas sa participeschan a la chatscha. In studi en ina regiun mez deserta da la Namibia è percunter vegnì a la conclusiun ch’il success da chatscha saja il pli grond sche las femellas d’ina rotscha coordineschan stretgamain lur tecnica da chatscha. En questa cuntrada emprovan ils liuns per regla da tschinclar la preda, entant che auters stattan a lajetg.[14] In ulteriur avantatg da la chatscha communabla furma il fatg che la preda sa lascha defender meglier en la rotscha cunter auters predaturs sco chauns selvadis u hienas.
Savens maglian liuns er cadavers. Per pudair far quai stgatschan els savens auters predaturs sco hienas tacladas da lur preda – er sche l’opiniun è derasada ch’i saja gist il cuntrari. En tschertas regiuns da l’Africa da l’Ost prendan ils liuns davent a las hienas betg main che 70 % da lur preda.
Multiplicaziun e svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Ils liuns cuntanschan lur madirezza fisiologica suenter 18 mais ed èn pronts per sa paregliar suenter dus fin trais onns. Per pudair eruir sch’ina femella è pronta per sa paregliar, fa il mastgel diever da l’uschenumnà organ da Jacobson che sa chatta sin il palat (tschiel da la bucca). Quest fenomen – che vegn numnà en tut las linguas tenor il pled tudestg ‹flehmen› – pon ins observar cura ch’il liun (e blers auters animals sco chavals, tschiervs etc.) tiran enavos il lef sura ed avran levamain la bucca.
Cumbain ch’il mastgel sa chatta sisum l’urden ierarchic, po el be sa paregliar cun ina femella sche lezza consenta quai. Per exprimer quai, sa metta la femella sin il venter e lubescha al mastgel da sa metter giu sin ella. Durant la copulaziun ruia il mastgel a la femella en la tatona; tras quai stat quella instinctivamain airi. L’act da copulaziun dura ca. 30 secundas; quel vegn repetì mintga 15 minutas e quai radund 40 giadas al di enfin che la prontadad da sa paregliar lascha suenter tar la femella suenter ca. tschintg dis.
Suenter in temp da purtanza da ca. quatter mais s’allontanescha la femella da la rotscha e parturescha en il zuppà in fin quatter pitschens. Quels èn tschorvs, paisan ca. 1,5 kg ed han ina grondezza da ca. 50 cm. Els vegnan tezzads radund sis fin otg emnas be da la mamma e restan durant quest temp en il zup. Sche quel è fitg allontanà, va la mamma persula a chatscha. Uschia poi capitar ch’ils giuvens restan fin 48 uras persuls en il zup. Quai è in temp privlus per ils pitschens, surtut pervi da hienas ed auters animals da preda. Suenter maximalmain otg emnas maina la femella ils pitschens en la rotscha; là datti be darar problems cun l’acceptanza.
A partir da quel mument na tettan ils giuvens liuns betg pli be vi da la mamma, mabain er vi d’autras femellas. L’educaziun dals pitschens è uschia in duair communabel da tut las femellas creschidas entaifer la rotscha. En la vegliadetgna da sis mais va il temp da tezzar a fin; a partir da quel mument restan ils giuvens anc ca. dus onns tar la mamma.
In liun cuntanscha en media ina vegliadetgna da 14 fin 20 onns. Questas cifras valan però be per las femellas. Ils mastgels vegnan mazzads bler pli baud tras concurrents pli giuvens u ch’els vegnan stgatschadas da la rotscha e moran da la fom. Savens cuntanschan els perquai be ina vegliadetgna da set fin dudesch onns. En zoos han liuns però er gia cuntanschì ina vegliadetgna da fin 34 onns.
Sistematica externa[modifitgar | modifitgar il code]
Il liun appartegna als panterins (giats gronds selvadis) ed entaifer quels al gener Panthera. Quels sa distinguan tras l’oss da la lieunga che na vegn betg dal tuttafatg dad oss. Pli baud er’ins da l’avis che la capacitad da berglar saja d’attribuir a questa atgnadad. Studis pli novs mussan però che l’urlim caracteristic dals liuns (e d’auters giats gronds dal gener Panthera) è collià surtut cun ina morfologia speziala da la laringia (nuf da la gula). Sco auters giats gronds selvadis è er il liun bun da filar, el fa quai però cun expirar. Ed il filar na tuna betg sco quel d’in giat da chasa, mabain plitost sco in brunclar.
Evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli veglias cumprovas fossilas d’in giat che sumeglia fermamain in liun derivan da Laetoli en Tansania ed han ina vegliadetgna da radund 3,5 milliuns onns. Tscherts scienziads attribueschan quests chats, che consistan be da paucs fragments da la missella e da la chavazza, a Panthera leo; tar auters però è questa cumparegliaziun contestada. Ils emprims chats che vegnan attribuids indiscutablamain al liun n’èn betg main che dus milliuns onns pli giuvens.[15] Avant radund 700 000 onns è cumprovà il liun da Mosbach (Panthera leo fossilis) en l’Italia (Isernia) e cun quai per l’emprima giada sin territori europeic. Ina missella sut d’ina vegliadetgna da 1,75 milliuns onns ch’è vegnida chattada en la Chavorgia d’Olduvai en Tansania mussa sumeglientschas frappantas cun ils liuns da Mosbach. Quels valan sco ils pli gronds liuns da l’Europa ed eran da chasa avant ca. 500 000 onns en l’Europa Centrala. Intgins exemplars eran bunamain tuttina gronds sco ils pli gronds liuns ch’igl ha insumma dà insacura, numnadamain ils liuns americans (Panthera leo atrox) da la California. Quels avevan ina lunghezza maximala da 3,6 meters (lunghezza dal chau al bist ca 2,4 m, cua ca. 1,2 m).
La gronda part dals chats da liuns da l’Europa derivan però dal liun da cuvels (Panthera leo spelaea) ch’era sa sviluppà dal liun da Mosbach e che viveva durant il temp da glatsch. En l’Asia dal Nordost ed en la regiun da la Via da Bering viveva in’ulteriura sutspezia, il liun da cuvels da Beringia (Panthera leo vereshchagini). En l’Europa Centrala, l’Asia dal Nord e l’America èn ils liuns frequents fin la fin dal pleistocen, ma svaneschan alura en tut questas regiuns vers la fin dal temp da glatsch.
Sutspezias[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain ch’igl èn vegnidas descrittas numerusas sutspezias da liun, valan en general be las suandantas sco renconuschidas generalmain:
- Il liun asiatic (Panthera leo persica). Quel è parentà stretgamain cun ils liuns africans. Ses proxim parent è il liun berb da l’Africa dal Nord. Tenor examinaziuns da la biologia moleculara èn ils liuns da l’Africa dal Nord e da l’Asia sa spartids avant ca. 70 000 fin 200 000 onns dals liuns africans ch’èn derasads en il sid da la Sahara.[16] En il Parc naziunal Gir ha la populaziun pudì vegnir engrondida sin 300 exemplars. Ma quels èn exponids fermamain a la reproducziun tranter consanguins, quai ch’ha manà a la sperdita da la varietad genetica da questa sutspezia. Er tar la gronda part dals liuns che vegnan tegnids en curtins zoologics en pajais dal vest sut il num Panthera leo persica na sa tracti betg da stgets liuns asiatics, mabain da cruschadas cun liuns africans.[17] Fin avant 37 000 onns viveva in’ulteriura sutspezia asiatica dal liun (Panthera leo sinhaleyus) er a Sri Lanka.[18]
- Il liun berb (Panthera leo leo) viveva en l’Africa dal Nord e sa distingueva apparentamain tras ina coma spezialmain imposanta. Pervi da la chatscha excessiva sin quests liuns èn ils davos exemplars da la sutspezia che vivevan en libertad morts ora l’onn 1922 (en la Muntogna da l’Atlas). Schebain ils liuns europeics appartegnevan er a questa sutspezia n’è betg enconuschent. Intginas persunas privatas e tscherts zoos (p.ex. Vienna e Dortmund) alleveschan liuns che sumeglian fitg ils liuns berbs. Tests genetics vi da quests liuns duajan mussar, quant gronda ch’è la cumpart berba u sch’i sa tracta en singuls cas forsa schizunt da liuns berbs genuins.
- Il liun dal cap (Panthera leo melanochaitus) da l’Africa dal Sid è segiramain mort ora; en il 19avel tschientaner è el daventà l’unfrenda dals chatschaders da trofeas. Tenor perscrutaziuns pli novas na furmava el però betg ina sutspezia per propi.
- Il liun da Transvaal (Panthera leo krugeri) è da chasa en il nordost da l’Africa dal Sid, incl. il territori da la Kalahari. Ins al chatta per exempel en il Parc naziunal Kruger.[19]
- Il liun da Massai (Panthera leo massaicus) è da chasa en l’Africa dal Nordost ed Ost, da l’Etiopia sur la Kenya e Tansania enfin a Mosambic.
- Il liun da l’Africa dal Vest u liun da Senegal (Panthera leo senegalensis) è da chasa en l’Africa dal Vest. Oriundamain populava el l’entir territori da Senegal enfin en la Republica Centralafricana. Oz vivan be pli intgins tschient animals en populaziuns sparpagliadas; la gronda da quellas è da chasa en il Parc naziunal W-Arli-Pendjari. Tenor l’IUCN èn las populaziuns da liuns da l’Africa dal Vest smanatschadas fermamain (endangered). Analisas geneticas pli novas[20] han mussà ch’ils liuns da l’Africa dal Vest e da l’Africa Centrala sa distinguan marcantamain dals liuns ch’èn da chasa en l’ost ed en il sid dal continent.
- Il liun dal Congo (Panthera leo azandica) viva en il nordost da la Republica Democratica dal Congo.
- Il liun d’Angola u liun da Katanga (Panthera leo bleyenberghi) è derasà en il sidvest da l’Africa, en ils stadis Angola, Sambia ed en il sid da la Republica Democratica dal Congo.
Entant ch’il status da sutspezia dal liun asiatic (Panthera leo persica) vala sco segir, n’èn las relaziuns geneticas dals liuns africans betg anc scleridas dal tuttafatg. Per part attribuivan ins tut ils liuns en il sid da la Sahara a la medema sutspezia. Examinaziuns pli novas tenor ils criteris da la genetica moleculara cumprovan però ch’ils liuns sa laschan sparter en duas populaziuns che sa differenzieschan cleramain ina da l’autra. Tenor quests resultats èn ils liuns da l’Africa dal Vest e da l’Africa Centrala parentads pli ferm cun ils liuns asiatics che cun ils liuns da l’Africa dal Sid e da l’Ost. Sco explicaziun pussaivla vegn allegà ch’il liun da l’Africa dal Vest saja mort ora vers la fin dal pleistocen e che la regiun saja vegnida repopulada pli tard nà da l’Asia. Quest’ipotesa vegn sustegnida dal fatg ch’ils liuns da l’Africa dal Vest èn tuts colliads geneticamain fitg ferm in cun l’auter.
Studis precedents eran surtut s’occupads cun las populaziuns da l’Africa da l’Ost e dal Sid. Quels eran vegnids a la conclusiun che quests liuns sajan tuts parentads relativamain stretg in cun l’auter. Tuttina sa laschia trair ina lingia da divisiun tranter las populaziuns en il vest e quellas en l’ost dal Foss grond. Uschia sa differenzieschan liuns da Tsavo (Kenya da l’Ost) geneticamain strusch da members da la medema spezia a Transvaal (Africa dal Sid); percunter datti differenzas marcantas tar ils liuns che vivan bundant pli datiers en las Muntognas d’Aberdare en la Kenya dal Vest.[21][22]
Gruppa spelaea[modifitgar | modifitgar il code]
Ils liuns preistorics svanids che vivevan en l’America ed en l’Eurasia dal Nord furman in’atgna gruppa da razza (gruppa spelaea) che sa differenziescha geneticamain dals liuns da l’Africa e da l’Asia dal Sid (gruppa leo). A la gruppa spelaea appartegnan:
- Liun da Mosbach (Panthera leo fossilis)
- Liun da cuvels (Panthera leo spelaea)
- Liun american (Panthera leo atrox)
Spezia criptozoologica[modifitgar | modifitgar il code]
La criptozoologia sa fatschenta cun il marozi, in liun taclà a coma curta che duai apparentamain esser da chasa en l’auta planira da la Kenya. Il pail d’in tal liun vegn conservà fin oz en il Museum da la natira a Londra. Dapi ils onns 1930 n’han ins però vesì nagins exemplars pli. La tesa ch’i sa tractia tar quests liuns d’ibrids tranter liuns e leopards è pauc probabla; en la natira sa scuntran questas duas spezias numnadamain a moda ostila. En curtins zoologics èn percunter documentadas pliras cruschadas tranter liuns e leopards. Lur pail mussa però in auter muster che quel che vegn conservà a Londra.
Liuns ed umans[modifitgar | modifitgar il code]
Ils liuns tutgan tar ils animals ils pli enconuschents insumma ed appartegnan als ‹Big Five›, ils tschintg animals selvadis da l’Africa ils pli prominents. Per part vegn anc fatg chatscha sin liuns, ma talas chatschas èn daventadas raras. Anc en il 20avel tschientaner era la chatscha sin liuns colliada cun bler prestige.
Derivanza dal num[modifitgar | modifitgar il code]
En ina gronda part da las linguas mundialas deriva il num per ‹liun› dal latin leo; quel va enavos sin il grec vegl leōn. Oriundamain, uschia vegn supponì, pudess quest num derivar da linguas semiticas (assiric labbu, ebraic leva ‹ils liuns›).[23]
Liuns en religiun e mitologia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia ils chatschaders dal temp da glatsch (dal stgalim da cultura da l’Aurignazian) han picturà liuns avant bundant 30 000 onns. Tar las ovras d’art las pli impressiunantas da quel temp tutga la figura d’in uman cun il chau d’in liun da cuvels, tagliada or d’ivur da mamut, ch’è vegnida chattada en la tauna Hohlenstein-Stadel en il Baden-Württemberg. Forsa ch’ella persunifitgescha ina divinitad.
En bleras culturas ha il liun cuntanschì la posiziun dal ‹retg dals animals›. Quai è d’attribuir a l’influenza dal Physiologus, in cudesch davart la simbolica d’animals che datescha dal temp cristian tempriv e ch’ha en general gì gronda influenza sin la cultura dal vest. Ch’il liun ha adina fascinà ils umans sa mussa er en il fatg che quest animal figurescha sin bleras vopnas (p.ex. Hessen, Luxemburg, Turitg, Aquitania u Montenegro). Sin la bandiera da Sri Lanka cumpara il liun sco simbol dals Singalais. Il num da quest pievel deriva dal pled sanscrit siṁha che munta ‹liun›.
En la mitologia greca aveva il liun differentas funcziuns: il liun da Nemea cumpara sco ina bestia che maglia umans, il qual Herakles dueva mazzar. En l’istorgia dad Androklus tira l’erox, in sclav ch’era fugì, ina spina or da la toppa d’in liun; pli tard vegn el chastia per sia fugia cun al bittar en il foss dal liun; ma l’animal al enconuscha e refusa d’al mazzar.
Er en autras culturas anticas ha il liun giugà in’impurtanta rolla. En l’Egipta vegnivan ils faraos represchentads sco sfinx, ina figura cun il corp d’in liun ed il chau d’in uman. Bain la pli enconuschenta è la Gronda sfinx da Gizeh. Daspera vegniva Sachmet venerada sco dieua cun chau d’in liun, ina cumbinaziun che cumpara er tar ulteriuras divinitads da la mitologia egipziana.[24]
Al firmament dal nord èn da vesair gist duas constellaziuns da stailas ch’èn vegnidas numnadas tenor quest animal: il liun ed il pitschen liun. L’emprim duai esser in’incarnaziun dal liun da Nemea; tar il segund sa tracti d’ina creaziun dal 17avel tschientaner.
Ch’il liun ha mantegnì fin oz ses image sco animal pussant e ferm ves’ins en quai ch’i dat anc adina umans che sa refereschan a quest animal: il guerrier afgan Ahmad Schah Massoud vegniva per exempel numnà da ses aderents ‹il liun da Pandschir› e l’imperatur etiopic Haile Selassie numnava sasez ‹Liun da Juda›.
Liuns che maglian umans[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Africa han l’ippopotam ed il leopard il num d’esser bler pli privlus per l’uman ch’il liun. Tuttina èn cumprovads intgins cas nua che liuns faschevan intenziunadamain chatscha sin umans. L’onn 1898 han dus liuns mazzà en l’Africa da l’ost britannica (la Kenya dad oz) tranter 14 e 135 lavurers indics ed africans ch’eran fatschentads cun la construcziun d’ina punt da viafier sur il flum Tsavo. Examinaziuns vi dals dus liuns ch’èn oz exponids en il Field Museum of Natural History a Chicago han cumprovà ch’in dals dus liuns sa nutriva mintgatant e l’auter surtut da charn umana. Sco motiv per questa anomalia vegn fatg valair ina blessura da la massella ch’ha sfurzà in dals dus liuns da tschertgar nutriment ch’era relativamain simpel da tschiffar. Survegnì gust da charn umana avevan ils liuns gia ordavant pervi da la pratica da sepulir negligenta suenter cas da virola e fomina.[25]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tut las indicaziuns generalas tenor M.E. Sunquist, F.C. Sunquist: Family Felidae (Cats). En: Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (ed.): Handbook of the Mammals of the World, tom 1: Carnivores; Lynx Edicions, 2009; ISBN 978-84-96553-49-1.
- ↑ Marjolein Schoe, Etotépé A. Sogbohossou, Jacques Kaandorp, Hans de Iongh: Progress Report – collaring operation Pendjari Lion Project, Benin. Funded by the Dutch Zoo Conservation Fund, 2010.
- ↑ C.R. Harington: Pleistocene remains of the lion-like cat (Panthera atrox) from the Yukon Territory and northern Alaska. En: Canadian Journal of Earth Sciences, 6:(5), 1969, p. 1277–1288.
- ↑ Nobuyuki Yamaguchi e.a.: Evolution of the mane and group-living in the lion (Panthera leo): a review. En: Journal of Zoology, tom 263, nr. 4, 2004, p. 329–342.
- ↑ R.S. Sommer, N. Benecke: Late Pleistocene and Holocene development of the felid fauna (Felidae) of Europe: a review. En: Journal of Zoology, tom 269, nr. 1, 2006, p. 7–19.
- ↑ Philipp Henschel, Lauren Coad, Cole Burton, Beatrice Chataigner, Andrew Dunn, David MacDonald, Yohanna Saidu, Luke T.B. Hunter: The Lion in West Africa Is Critically Endangered. PLoS ONE, 2014; 9 (1): e83500 DOI: 10.1371/journal.pone.0083500.
- ↑ Craig Packer, Anne E. Pusey: Cooperation and competition within coalitions of male lions: kin selection or game theory? En: Nature, tom 296, 1982, p. 740-742.
- ↑ Power, Compion: Lion Predation on Elephants in the Savuti, Chobe National Park, Botswana. En: African Zoology 44, 1 (2009), p. 36–44 online.
- ↑ Loveridge e.a.: Influence of drought on predation of elephant (Loxodonta africana) calves by lions (Panthera leo) in an African wooded savannah. En: Journal of Zoology 270, 3 (2006) resumaziun online.
- ↑ Desert Lion Conservation, Behaviour: Predation consultà ils 21 da mars 2011.
- ↑ P.J. Funstone, M.G.L. Mills, H.C. Biggs, P.R.K. Richardson: Hunting by male lions: ecological influences and socioecological implications. Animal Behaviour 56, nr. 6, december 1998, p. 1333–1345 online (PDF; 299 kB).
- ↑ Christopher McGowan: The Raptor and the Lamb. Predators and Prey in the Living World. Penguin, Londra 1998, ISBN 0-14-027264-X, p. 11.
- ↑ Christopher McGowan: The Raptor and the Lamb. Predators and Prey in the Living World. Penguin, Londra 1998, ISBN 0-14-027264-X, p. 13.
- ↑ 14.0 14.1 Christopher McGowan: The Raptor and the Lamb. Predators and Prey in the Living World. Penguin, London 1998, ISBN 0-14-027264-X, S. 34.
- ↑ Lars Werdelin, Margaret E. Lewis: Plio-Pleistocene Carnivora of eastern Africa. Species richness and turnover patterns. En: Zoological Journal of the Linnean Society. 144, nr. 2, zercladur 2005, p. 121–144.
- ↑ Annik E. Schnitzler: Past and present distribution of the North African–Asian lion subgroup: a review. En: Mammal Review, tom 41, nr. 3, p. 220–243, fanadur 2011.
- ↑ S.J. O’Brien e.a.: Evidence for African origins of founders of the asiatic lion species survival plan. En: Zoo Biology, tom 6, nr. 2, p. 99–116, 1987.
- ↑ Manamendra-Arachchi, K., Pethiyagoda, R., Dissanayake, R., Meegaskumbura, M. (2005). A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka. En: The Raffles Bulletin of Zoology, supplement nr. 12, p. 423–434.
- ↑ Davart las sutspezias recentas che vivan en l’Africa cf. M.E. Sunquist, F.C. Sunquist: Family Felidae (Cats). En: Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (ed.): Handbook of the Mammals of the World, tom 1: Carnivores; Lynx Edicions, 2009, p. 137s.
- ↑ Bertola et al.: Genetic diversity, evolutionary history and implications for conservation of the lion (Panthera leo) in West and Central Africa. En: Journal of Biogeography, tom 38, nr. 7, 2011, p. 1356–1367 online.
- ↑ Ross Barnett e.a.: The origin, current diversity and future conservation of the modern lion (Panthera leo). En: Proceedings of the Royal Society, tom 273, nr. 1598, 2006, p. 2119–2125.
- ↑ Jean Dubach e.a.: Molecular genetic variation across the southern and eastern geographic ranges of the African lion, Panthera leo. En: Conservation Genetics. 6, nr. 1, schaner 2005, p. 15–24.
- ↑ Elmar Seebold (ed.), Friedrich Kluge: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24. ed., De Gruyter, Berlin 2002, ISBN 3-11-017473-1.
- ↑ Hans Bonnet: Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte, p. 468.
- ↑ Paetsch, Martin: Hungrige Löwen. «Menschen sind zweibeinige Proteinquellen». En: Spiegel Online, 17 da schaner 2003.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- P. Caputa: Der kahle König. En: National Geographic. Gruner und Jahr, Hamburg 2002.
- Richard Despard Estes: The Behavior Guide to African mammals. University of California Press, Berkeley 1991, ISBN 0-520-05831-3, p. 369.
- Günter Kloss: Der Löwe in der Kunst in Deutschland. Skulptur vom Mittelalter bis heute. Imhof, Petersberg 2005, ISBN 3-86568-054-2.
- Gus Mills, Martin Harvey: African Predators. Struik, Cape Town 2001, ISBN 1-86872-569-3.
- Bruce D. Patterson: The Lions of Tsavo. Exploring the Legacy of Africa’s Notorious Man-eaters. McGraw Hill, New York 2004, ISBN 0-07-136333-5.
- Alan Turner, Mauricio Anton: The Big Cats and Their Fossil Relatives. An Illustrated Guide to Their Evolution and Natural History. Columbia University Press, New York 1997, ISBN 0-231-10229-1.
- Wighart von Koenigswald: Lebendige Eiszeit. Theiss, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1734-3.
- Joachim Burger e.a.: Molecular phylogeny of the extinct cave lion. Panthera leo spelaea. (PDF; 201 kB) En: Molecular Phylogenetics and Evolution. 30, 2004, p. 841–849.
- Kelum Manamendra-Arachchi, Rohan Pethiyagoda, Rajith Dissanayake, Madhava Meegaskumbura: A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka (PDF; 914 kB). En: The Raffles Bulletin of Zoology, supplement nr. 12. Singapur 2005, p. 423–434.
- Mustafa Haikal: Die Löwenfabrik. Lebensläufe und Legenden. Pro Leipzig, Leipzig 2006, ISBN 3-936508-15-1.


text:
Concordaa de Worms
El Concordaa de Worms l'è staa 'n patt faa a Worms, in Germania, in del 1122 in tra el Sacher Roman Imperador Enrich V e 'l Papa Callisto II. L'ha mettuu fin a la lotta per i investidur.
El Concordaa l'ha tolt via el poder imperial de nominà i vescov, che l'è 'ndaa al Papa, ma 'l podeva stà in di elezion, comé garant de la libertà e che la ghe fuss mia simonia, e poeu l'Imperador el dava i dirizz laich. In Germania primma eren daa i dirizz laich, in Italia e Franza primma quij religios.


text:
Il Club da hockey sto in'ulteriura giada magunar ina terrada cun fitg blers puncts. Il HCD perda ordaifer 1:6 cunter Friburg. Gia suenter las emprimas 10 minutas han lezs manà cun 4:0. Ina terrada uschè auta cunter Friburg hai dà la davosa giada il 1999.
La speranza suenter la victoria da 4:1 a Langnau, avant 10 è puspè dada en milli stgaglias. Ils Friburgais han nizzegià senza remischun mintga flaivlezza dals da Tavau. L'emprim gol è crudà gia suenter 63 secundas. Suenter 10 minutas è il gieu schon quasi stà decidì.
Ulteriurs resultats:
- Ambri – Lugano 2:1, suenter penalties
- Berna – Genevra 7:0
- Bienna – SCL Tigers 3:2, suenter penalties
- Losanna – Lakers 6:1
- ZSC Lions – Zug 3:2, suenter prolungaziun
Tabella Liga naziunala
RR novitads 23:00


text:
La votaziun sur dal «nov urden da finanzas 2021» che duai garantir las entradas da la taglia sin la plivalur e da la taglia federala directa fin l’onn 2035 n’ha betg in squitsch da temp d’entrar en vigur. Perquai po la votaziun vegnir spustada. Il proxim termin pussaivel saja ils 4 da mars 2018, communitgescha il Cussegl federal.
La proxima giada clamà a l’urna è il pievel svizzer gia ils 24 da settember. Votà vegn sur da la refurma da la prevenziun da vegliadetgna e sur da la cuntraproposta tar l’iniziativa per la segirtad alimentara.
RR novitads 11:00


text:
Éla d'Ada
Éla d'Ada (Villa d'Adda in Italià) l'è ü cümü de 4 723 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la pruinsa de Bèrghem l'è sö i rie del Ada a i pé del Cat 'n de l'ólta pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb.
Ol paìs l' se tróa a 18 km de la sità e a 286 méter söl lièl del mar.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol traghèt leonardèsch tra Éla d'Ada e Imbersach isé ciamàt perchè se dis che l'l'à progetàt ol Leonàrd da Vinci. L' funsiuna töcc i dé e l' pórta de ché e de là de l'Ada persune e machine (fina a quàter) e chèl che piö l'è 'mportànt l'è che l' và 'nacc e 'ndré dóma grasie a la fórsa de la corènt del fiöm e del traghetér che l' tira la córda.
Ol sit del cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
http://www.comune.villadadda.bg.it
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Radunanza cumünela
La radunanza cumünela (legislativa) as cumpuona dals abitants chi haun dret da vuscher. Sün invid da la suprastanza cumünela as radunan els 2 fin 5 voutas l’an illa sela polivalenta da la chesa da scoula, per trattativas e decisiuns. Dret da vusch haun Svizras e Svizzers domicilos a Segl chi haun ragiunt il 18evel an da vita.
Ledschas e reglamaints cumünels stöglian gnir appruvos da la radunanza cumünela. Ella es il gremi electorel per la suprastanza cumünela e da la scoula scu eir per la cumischiun da gestiun. La radunanza cumünela approuva il preventiv, il pè d’impostas e’l rendaquint annuel. Segl nun ho üngün parlamaint cumünel.
As basand sün l'artichel 25 da la constituziun cumünela vengan ils protocols da la randunanzas publichos il pü tard ün mais zieva la radunanza.
Bevorstehende Versammlungen / Abstimmungen
2021 (Änderungen vorbehalten)
- Freitag, 1. Oktober 2021
- Freitag, 3. Dezember 2021 (Budget)


text:
Sco la pledadra da 'Armasuisse immobiglias' Margrit Schwaller ha ditg ad RTR na dovria l’armada betg pli quest ospital. Perquai sajan els en contractivas cun la claustra. Els quintian da pudair suttascriver il contract enfin la fin dal 2016.
L'armada na dovra betg pli el
L’ospital militar sin l’areal da la claustra da Mustér è zuppà bain. Da dador vesan ins mo l’entrada. Dadens è quai auter. Sin duas auzadas pon ins anc vesair instruments ed apparats da l’ospital, per exempel las chazzolas per operar che pendan anc, ubain ils apparats da sterilisar, la cuschina e maschinas da lavar vestgadira. Ma dapi la fin dal 2006 na dovra l’armada svizra betg pli quest ospital.
Lieu per tegnair en salv bains culturals
La claustra veglia cumprar l'ospital ha ditg il manader da fatschenta da la claustra Peter Binz. In'idea fiss da tegnair en salv là bains da cultura, sco per exempel la biblioteca rumantscha da la claustra ch`è gia en quest anteriur ospital. Ma il mument saja anc memia baud da dir dapli.
RR acutalitad 12:00


text:
Il president tirc, Recep Tayyip Erdogan, fa responsabel Gülen per l’emprova da putsch. Quel refusescha tut las renfatschas. Suenter l’emprova da putsch ha la regenza relaschà 150’000 emploiads dal stadi ed arrestà passa 50’000 persunas.
Sco ina segunda guerra d’independenza
Tenor il schef da regenza, Binali Yildirim, haja la Tirchia gudagnà ils 15 da fanadur 2016 ina segunda guerra d'independenza. Yildirim è sa referì sin l'imperi osmanic ch'è crudà ensemen il 1923. Là è la Republica tirca naschida.
La notg inaugurescha il president, Recep Tayyip Erdoan in monument per commemorar las 249 unfrendas da l'emprova da putsch. Curt suenter mesanotg duain ils Tircs ir sin via sco «guardias da la democrazia».
RR novitads 12:00


text:
Avant radund 3 mais ha il center da cumpra «Isla» a Schluein datiers da la citad da Glion avert sias portas. Ed i para ch'il center haja success. Tenor Conradin Rüegg il president da la Isla Schluein Immobilien SA - la possessura dal center da cumpra - e dals manaders da las fatschentas en il center registreschan els mintgadi circa 1’000 cleints.
Ils manaders da las fatschentas èn perquai era fitg cuntents cun ils emprims 3 mais. Teno Rüegg han tuttas fatschentas cuntanschì las finamiras per quest temp u schizunt surpassà ellas.
Concurrenza per las butias a Glion
Il nov center da cumpra è in concurrent per las butias a Glion. Per exempel per las drogarias. En il center da cumpra «Isla» datti la drogaria Müller, ina gronda chadaina ord la Germania che porscha bunamain tut quai ch'ins po era cumprar en ina drogaria a Glion.
Franziska Borter la manadra da la Pill Drogaria Glion el center Mundaun, di avertamain ch'ella haja pli paucs clients dapi ch'il center da cumpra «Isla» è avert. La gronda part dals clients regulars sajan stads fidaivels. La clientella occasiunala saja dentant sa reducida, cunzunt pli paucas persunas giuvnas vegnian en sia drogaria.


text:
Alexander Van der Bellen
L'Alexander Van der Bellen (Vienna, 18 de genar del 1944) l'è on politegh e economista austriegh, candidaa in del 2016 per l'incaregh de primm minister de l'Austria.
L'era professor d'economia a l'Universidaa de Vienna, e coma esponent del Partii Verd Austriegh l'è staa parlamentar del 1994 al 2012, candidaa ai elezzion del 2016 in Austria 'mè indipendent sostegnuu di Verd. L'è verd, social-liberal e a favor de l'Union Uropeja.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è nassuu a Vienna di gent nobij profugh de l'Estonia, invaduda da l'URSS, e scappaa de l'URSS in del 1940. Lu l'è nassuu in d'on camp de profugh, e donca 'l se definiss Fioeu de profugh. Poeu da piscinin l'è scappaa anca de Vienna, invaduda de l'Armada Rossa per andà in Tirol.
Carrera[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1962 el s'è diplomaa a Innsbruck, e l'ha ciappaa el dottoraa a l'Universidaa de Innsbruck in economia. L'ha lavoraa 'mè assistent de l'universidaa per poeu andà anca a Berlin.
In del 1976 l'è diventaa professor associaa a l'Universidaa de Innsbruck e in del 1980 professor ordinari a quella de Vienna.
In del 1994 l'è entraa cont el Partii Verd in de la Camera Austriega, in del 1997 l'è vegnuu portavos federal e in del 1999 president del Partii a la Camera. In del 2012 l'ha daa i sò dimission per andà al Consej Comunal de Vienna.
L'è fiss d'accord cont l'ideja sotta a l'Unidaa Uropeja e in d'on liber del 2015 l'ha ciamaa el Federalismo Uropee.
Presidenza[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 4 de dicember del 2016 el Van der Bellen l'avaraa de scontràss ancamò contra 'l Norbert Hofer in de la repetizion del balotagg di elezzion presidenziaj Austriegh. El Van der Bellen l'eva vengiuu de pocch el balotagg el 6 de mai ma la vodazion l'è stada reputada minga valeda per via di "iregolaridaa" (la parolla "Wahlbetrug", ciovè "broeuj eleturaj", però i media pussee gross l'hann minga drovada)
Vita privada[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Van der Bellen el s'è sposaa dò voeult e a l'è on fumador.


text:
Sistema autonom
Un sistema autonom a l'è un insema de red e router che inn sota el controll de 'na precisa entità ministrativa che la definiss una ciara politega de routing vers l'Internet. In principi (RFC 1771) se intendeven domà i grand ISP o i organizzazzion pussee grand cont una connession autonoma menter con la RFC 1930 a l'è recognossud che anca di organizzazzion diferent poden doperà privatament el Border Gateway Protocol, anca se per el pont de vista de l'internet gh'è domà i ISP recognossud che gh'hann un autonomous system number che inn, al 2018, 92'000.
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Sistema autonomo


text:
Emprim terz
- 11' Roman Loeffel (Jani Lajunen) 0:1
Il HCD ha cumenzà fitg engaschà la partida. En las emprimas minutas ha l'equipa da Christian Wohlwend smatgà Lugano pulit en la defensiun. Tar bleras occasiuns n'èn ils Grischuns dentant betg vegnì. Suenter bun tschintg minutas èn ils Tessinais lura stads meglier en il gieu, ed uschia han els era gì emprimas occasiuns.
Il gol entras Roman Loeffel è tuttina stà in pitschen schoc per Tavau. Pir cunter la fin da l'emprim terz è l'equipa puspè vegnida da crear acziuns offensivas. Il puck n'ha dentant betg chattà la via en la rait.
Segund terz
- 32' Mattias Tedenby 1:1
- 36' Raffaele Sannitz (Reto Suri) 1:2
En las emprimas minutas da quest segund terz n'è betg capità bler. Mo lura ha il HCD surpiglià il domini dal gieu e smaccà sin il 1:1. En powerplay en la 32avla minuta è quest gol lu era crudà. Suenter in grond sbagl d'in defensur da Lugano, ha Mattias Tedenby sajettà il puck sut la latta en la rait.
Era suenter quest gol ha Tavau smatgà vinavant. Or dal nagut è Lugano lura puspè ì en avantatg. Raffaele Sannitz ch'è gist turnà dal baun da chasti, ha pudì currer persul cunter il goli da Tavau Sandro Aeschlimann ed ha tutgà exact en la crusch. Sin quest gol n'èn ils Grischuns betg vegnì da reagir.
Ultim terz
- 44' Fabrice Herzog 2:2
- 46' Felicien Du Bois (Benjamin Baumgartner, Andres Ambühl) 3:2
En l'ultim terz è la ferma morala dal HCD dada en egl. Ins ha davent da l'emprima minuta da quest ultim terz percurschì che Tavau vul ils trais puncts per tut pretsch. Fabrice Herzog e Felicien Du Bois en il powerplay han vieut il gieu en favur dals Grischuns. En las ultimas minutas ha Lugano bain anc smatgà per egualisar. Grazia ad in ferm goli èn ils trais puncts dentant restads a Tavau.
Terrada per l'emprim da la tabella
- ZSC Lions – Losanna 2:6
- Lakers – Zug 1:4
- Genevra – Friburg 3:0
- Bienna – SCL Tigers 2:5
- Berna – Ambri 2:3 suenter sajettar penaltis
Hockey tabella liga naziunala A
RTR novitads 20:00


text:
L'onn passà han ils chatschaders grischuns sajettà uschè blers tschiervs sco anc mai. Suenter la chatscha auta e la chatscha speziala ha il chantun dumbrà 5'440 tschiervs sajettads. Quai scriva l'Uffizi da chatscha en ses rapport annual 2016. Il plan da sajettar è uschia vegnì surpassà per dapli che 200 tschiervs.
Il dumber aut da tschiervs da 16'500 tocs en il Grischun ha pretendì da far bunamain en tut las regiuns ina chatscha speziala. Tants tschiervs n'eran anc mai vegnids dumbrads. Var 2'000 chatschaders e chatschadras èn sa participadas. Quai èn 400 dapli ch'ils onns avant.
RR novitads 18:00


text:
Referì han Annetta Ganzoni, Rico Valär e Renzo Caduff davart tematicas da la litteratura e cultura rumantscha. Quai avant stgars 50 persunas ch'èn sa rimnadas en ina da las numerusas salas da l’Universitad da Turitg. Tranter auter students, commembers da la cumissiun per la nominaziun ed auters interessads.
Ils dus candidats e la candidata han en lur referats tractà concretamain lur lavurs scientificas.
Rico Valär – Poesias da differents linguatgs romans
En il referat da Rico Valär è la poesia engiadinaisa «Chara lingua da la mamma» stada en il center. La poesia che tracta il linguatg matern rumantsch ha Valär cumpareglià cun poesias dad auters linguatgs, sco per exempel il galician ubain il catalan. El ha constatà ch'il linguatg matern vegnia ludà, gea schizunt glorifitgà en tut questas poesias.
Annetta Ganzoni – La prosa dad Andri Peer
Annetta Ganzoni ha dà al public in’invista en las ovras e la vita da l'autur Andri Peer. En spezial ha ella tractà la prosa che l'Engiadinais ha scrit durant passa trais decennis. Ganzoni ha mussà exempels, co Peer descriveva en in linguatg elevà e cumplex sia patria, ils culms ed ils Engiadinais.
Renzo Caduff – La maschaida da linguatgs en ovras sursilvanas
Renzo Caduff ha preschentà, co il rumantsch ed il tudestg vegnan en contact en las ovras da Leo Tuor ed Arno Camenisch. Lur texts mussian bain, co il rumantsch sursilvan vegnia influenzà fitg dal tudestg. Tranter auter ha el illustrà quai cun exempels ord ils cudeschs «Giacumbert Nau» da Leo Tuor e «Sez Ner» dad Arno Camenisch.
RR actualitad 8:00


text:
Regulamënt dl'assënzes y ntardivedes 2021/22
Assënzes
- Senialazion sun l register digitel (malatia o assënza antizipeda)
- Da canche l sculé/la sculea ie inò unit/unida dereviers a scola à i genitores trëi dis de tëmp per la giustificazion
- Assënzes senialedes danora juda a na miëura organisazion. Les ne vela nia coch giustificazion
- L capotlas giustifichea l’assënzes sul register digitel
- Per motifs familiers vën me giustifichedes 2 assënzes a semester
Ntardivedes
- Uni ntardiveda vën nuteda su sun l register digitel (nce sce l se trata me de n valgun menuc) y ie da giustifiché. Chësc vela daduman, ntan l mudamënt dl'ëures y do la pausa. L capotlas fej l control.
Jì ora de scola
• Jì ora de scola (malatia, garejedes, vijites mediches y nsci inant)
- Passé te segreteria y scrì ora l formuler, che muessa unì dat ju te tlas, ulache l vën cialà dal/a nsenianta che ti l dà pona ju al/a nseniant/a capotlas
- I genitores vën a tò l sculé/la sculea (sota i 18 ani)
- L ne n’ie nia debujën de giustificazions sëuraprò
Do trëi assënzes nia giustifichedes ti vëniel dat al sculé/ala sculea na nota disciplinera sun l register de tlas da pert dl/a nseniant/a capotlas.


text:
Inscunters – Chant au tour
La clarinetta da bass da Gian Carlo Simonelli che dat il funs ad ina chanzun da Pascal Gamboni, la ghitarra da jazz dad Andi Schnoz per «Il suitger» da Gion Cadieli interpretà da Mario Pacchioli u lura il rockadur Chadafö en cumpagnia dal cello classic da Cristina Janett – durant ils concerts da chant au tour 2014 èn sa scuntrads set chantauturs e chantaturas rumantschas cun musicists ord las spartas classica, jazz e musica populara. Il resultat: novs suns per chanzuns novas ed enconuschentas, collavuraziuns spiertusas e bler plaschair da giugar e sunar.
Popular, jazz e classic - tut è pussibel!
Igl è in experiment interessant – set chantauturs chantan lur chanzuns durant plirs concerts. La sfida – adina novs musicists accumpognan els. Ina giada musicists da la musica populara, lura dal jazz e sco ultim suondan ussa ils concerts cun musicists ord la musica classica. Gieri Maissen è in da quels musicists classics – el è pianist. Nus avain visità el durant in’emprova per il proxim concert ed avain vulì savair nua che la sfida è per el. Er Astrid Alexandre e Pascal Gamboni raquintan en quest’emissiun da lur experientschas cun la turnea Chant au tour 2014 e daco che na betg tut ils stils da musica èn tuttina adattads per in tal experiment. , il link avra en ina nova fanestra


text:
Sabrina Gröble ha 28 onns e vegn da Silvaplauna. Suenter la scola saveva ella gia ch'ella veglia daventar spezialista per la sanadad. Ella è dentant sa decidida da far in onn social e da tegnair chasa a Scharans. Cunquai ch'ella era pir 15 onns veglia e las plazzas d'emprendissadi sin quai sectur eran limitadas, sa sentiva ella da lezzas uras anc betg pronta da gist entschaiver in emprendissadi.
Jau hai emprendì extrem bler per mia vita ed era per l'emprendissadi. A la fin ha quai influenzà fitg mia via professiunala.
Suenter l'onn social ha Sabrina Gröble fatg l'emprendissadi sco experta da sanadad en l'Ospital da l'Engiadin'Ota. Dentant cun quai era sia via professiunala anc betg a fin. Suenter l'emprendissadi ha la giuvna fatg la passarella ed entschet in studi da scienza da sanadad a l'ETH. Oz ha la giuvna in master. Il november terminescha Sabrina Gröble sia scolaziun da diplom en didactica. Silsuenter po ella instruir en la scola professiunala e la scola spezialisada superiura.
Cun quai sper jau che jau poss dar vinavant in pau da mia fascinaziun per il carstgaun ed era per la medischina.
RR actualitad 07:00


text:
I saja tut insatge auter da surfar sin in flum enstagl sin la mar dian Sandro Santschi e Luca Toneatti – omadus surfists passiunads. E la passiun per il surfar sin ils flums svizzers han divers survegnì durant ils ultims onns di Sandro Santschi ch'è president da la societad «Flusssurfen Thun».
I dat adina dapli surfistas e surfists, dentant anc adina tuttina bleras undas.
El beneventa il boom, era sch'el sto uschia star pli ditg en colonna per pigliar in'unda. Ma el saja fortunà, di el. Cun quai che a Thun hai gist dus lieus nua ch'i dat undas. Sche las cundiziuns constattan po el ir avant e suenter lavur sin il flum e perfin era sur mezdi. Auter èsi tar Luca Toneatti che abita a Berna.
Sch'el vul tschiffar in'unda sto el ir fin a Thun. En la citad principala datti numnadamain nagin'unda en l'Aara. Dapi 10 onns cumbatta la societad «Flusswelle Bern» per ina tala. Era Luca Toneatti fa part da la societad. Sche tut va bain datti en in per onns era in'unda a Berna, di el.
Tar in'unda natirala integrada en il flum san ins mai sch'i dat oz in'unda u betg. Quai fa ora il surfar.
Ins haja chattà plazza per in'unda en in project da renatiralisaziun en la citad principala. Dentant era sch'i guarda oz ora bain, quai suenter diversas emprovas ch'èn restadas senza success, sto il project final anc passar a l'urna.
Undas raras
Lieus enconuschents per surfar sin il flum datti era a Basilea ed en Argovia. Dentant dapli undas natiralas datti betg en Svizra. Perquai datti ina gruppa da surfistas e surfists che tschertgan regularmain undas novas en ils flums. Quai sch'i dat bler'aua. Dentant na vulan ils surfists e las surfistas betg tradir nua che quels lieus èn. Ils spots duain restar secrets per ch'i na dettia betg er là colonnas.
I dat era undas en hallas. Dentant dovrian quellas ina massa energia. Quai n'è tenor Santschi e Toneatti betg il senn dal surfar. Tar il surfar tutga ina tenuta persistenta. Quai saja era in punct che attira adina dapliras surfistas e surfists, dian els.