text:
La polizia tschertga entant dus umens che duain avair rut en la damaun tranter las 3 e las 7 en il bajetg dal campadi ed en plirs manaschis sin il territori d'industria Compogna. Ils dus umens suspectads ch'eran vestgids en nair e grisch duain avair engulà rauba e daners. Per tge valita n'è anc betg cler. Plinavant haja dà in donn da material considerabel vid edifizis ed endrizzament.
Persunas che pon far indicaziuns en connex cun ils enguladitschs èn supplitgadas da s'annunziar tar la polizia.
RR novitads 09:00


c: text/html

text:
Triàngol
Ol triàngol l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che 'l gh'à trì vèrtici, trì làti che i và da ü vèrtice a l'óter e trì àngoi. L'è la figüra che la gh'à 'l méno lati de töte, dezà che i n'à ocór giöst trì per dizegnà öna süperfìce seràda. La sóma di trì àngoi dèt in d'ü triàngol l'è de 180 gradi.
I famèe di triàngoi[Modifega | modifica 'l sorgent]
A segónda de cóme 'l gh'à i lati ü triàngol l' pöl vès:
- equilàter se 'l gh'à töcc e trì i làti stès compàgn, alùra pò i trì àngoi i è stès tra de lur e i mizùra 60 gradi,
- izòscele se 'l gh'à adóma dù làti che i è lónch istès e alùra i dù àngoi a la bàze i è gràncc istès,
- scaléno se 'l gh'è gnà ü làto compàgn di óter e alùra pò i trì àngoi i è diferèncc tra de lùr.
A segónda de cóme l' gh'à l'àngol piö grant ü triàngol l' pöl vès:
- retàngol se gh'è ün àngol che 'l mizüra 90 gradi,
- otüzoàngol se gh'è ün àngol che 'l mizüra piö de 90 gradi,
- acütàngol se gh'è ün àngol che 'l mizüra de méno de 90 gradi.
Ol perìmeter d'ü triàngol[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà ol perìmeter d'ü triàngol gh'è dóma de fà la sóma di trì làti, sedenò se 'l triàngol l'è equilàter mè moltiplicà ol làto per 3.
L'àrea d'ü triàngol[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà l'àrea d'ü triàngol mé moltiplicà la bàze per l'altèsa e dividì töt per 2.
Se menimà se cognòs mia l'altèsa s'pöl troà l'istès l'àrea co la Fórmula de Eróne a pàto de cognòs i trì lati.
I diagnonài[Modifega | modifica 'l sorgent]
I triàngoi i gh'à mia i diagonài.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La chatscha ha adina fascinà, cunzunt ils onns da retgs e prinzis. Là èn era naschidas grondas ovras deditgadas a la chatscha sco per exempel la «Sankt Hubertus Ouverture» da Julius Fucik, l'opera «Der Freischütz» da Carl Maria von Weber u «Auf der Jagd» da Johann Strauss. Talas ovras pudais vus tadlar oz, accumpagnà d'anc bleras autras bellas melodias.
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Lexicon da teater svizzer
Il Lexicon da teater svizzer (TLS; tudestg Theaterlexikon der Schweiz, franzos Dictionnaire du théâtre en Suisse, talian Dizionario Teatrale Svizzero) è in lexicon tematic quadriling en trais toms deditgà al teater en Svizra.
Concept e cuntegnEdit
Ils var 3600 artitgels dal Lexicon da teater svizzer èn – tut tenor tema e regiun – redigids èn ina da las quatter linguas naziunalas svizras. Descrittas vegnan las activitads da teater en Svizra da l’entschatta fin al temp modern cun in accent particular sin il 20avel tschientaner.
Il Lexicon da teater svizzer dovra ina definiziun fitg vasta da la noziun teater. Sper il teater convenziunal, il teater da saut ed il teater da musica vegnan tranter auter era tractads il cabaret, il teater da figuras, il teater da giuvenils ed il teater da laics. Var 3000 artitgels èn deditgads a persunas, per exempel a dramatichers, acturs, reschissurs, cumponists, chantadurs, dirigents, decoraturs da tribuna, comichers e critichers. Passa 500 artitgels tractan teaters e gruppas libras. Il rest è deditgà a temas specifics sco il teater dad impedids e la Street Parade a Turitg. Era furmas localas, regiunalas e localas dal teater en Svizra vegnan descrittas. Dal Grischun e da la Rumantschia èn quai per exempel la dretgira nauscha, il saut dals morts u la passiun rumantscha. Medemamain chatt’ins instituziuns sco il post da teater da la Lia Rumantscha ed eveniments sco il Festival da teater Tusaun.
Istorgia dal projectEdit
Il Lexicon da teater svizzer è vegnì elavurà tranter il 1997 ed il 2005 a l’Institut per la scienza da teater da l’Universitad da Berna. Quest institut è vegnì fundà il 1992 sco emprima instituziun ch’è deditgada a la perscrutaziun dal teater en Svizra. La necessitad d’ina tala instituziun e d’in lexicon da teater vegn suttastritgada en la prefaziun da l’ovra:[1]
«Theaterlexika gibt es in allen an die Schweiz angrenzenden Ländern, in jedem Land mehrere und diese meist in mehreren Auflagen und erweiterten Ausgaben. Im Land der wohl höchsten Dichte von Theateraktivitäten in Europa jedoch existierte kein Vorgängerwerk, das man hätte überarbeiten und verbessern können. Es bedurfte der Gründung des Instituts für Theaterwissenschaft (ITW) im Jahre 1992, um Forschung zu initiieren, die nun diesen Auftakt ermöglicht.»
Il 2005 è il Lexicon cumparì tar la chasa editura Chronos a Turitg. Ils var 3600 artitgels èn repartids sin trais toms cun 2168 paginas en total e vegnan accumpagnads da 800 illustraziuns.
Il 2012, cura che la digitalisaziun dals artitgel è stada cumplettada, han ins lantschà uffizialmain la versiun online dal TLS. Tenor la pagina da partenza sa tracti be d’ina digitalisaziun da l’ediziun stampada e betg d’ina reediziun surlavurada ed amplifitgada.[2]
Il TLS online è in wiki ch’utilisescha la medema software sco la Vichipedia, numnadamain MediaWiki. La registraziun sco utilisader e la modificaziun dals artitgels è dentant restrenschida sin participants dal project. Sco tar projects sumegliantas, p. ex. il Lexicon istoric retic, na cuntegna la versiun digitala naginas illustraziuns.
Dapi il settember 2012 èsi pussaivel da midar la lingua da l’interfatscha en la versiun online. Ins po tscherner tranter tudestg da scrittira svizzer, franzos, talian, rumantsch grischun ed englais. La software tscherna automaticamain la lingua ch’è definida sco emprima en las preferenzas dal navigatur.
Elavuraziun dals artitgels rumantschsEdit
Il Lexicon da teater svizzer cumpiglia 68 artitgels rumantschs ch’èn vegnids selecziunads dad ina gruppa d’evaluaziun sut la direcziun da Clà Riatsch. Malgrà che bunamain tut ils auturs da quels èn oriunds da la Rumantschia, hani stuì rediger ils artitgels per tudestg, «um die redaktionelle Bearbeitung durch die deutschsprachige Redaktion zu gewährleisten». La Lia Rumantscha ha silsuenter translatà las versiuns finalas en rumantsch grischun. Avant che stampar ils artitgels èn els danovamain vegnids controllads dals auturs, da Clà Riatsch e d’in correctur.[3] En il product final stat sco emprim la versiun rumantscha e sutvi l’original tudestg.
ColliaziunsEdit
- Lexicon da teater svizzer en l’internet
- Lexicon da teater svizzer online (la versiun digitala dal TLS)
- Preschentaziun dal Lexicon da teater svizzer da l’Institut für Theaterwissenschaft
- Funtaunas
- Lexicon da teater svizzer cumparì. En: Terra Grischuna (Pagina rumantscha) 6, 12/2005, p. 43 (datoteca RTF)
- Il lexicon da teater cun 68 artitgels rumantschs. Ina survista davart la cultura e l’istorgia dal teater svizzer. En: La Quotidiana 3 d’october 2005, p. 2 (datoteca PDF)
ReferenzasEdit
- ↑ Davart il TLS Vesair il chapitel «Vorwort»
- ↑ Tuttina han ins actualisà ils 29 da favrer 2012 l’artitgel davart Harri Rodmann ed agiuntà la data da mort. Quest artitgel è marcà sco surlavurà (cun data sbagliada). Cf. Harri Rodmann en il Lexicon da teater svizzer. Ils 30 d’avrigl dal medem onn è vegnì svidà la pagina cun l’artitgel davart Nalini Selvadoray senza indicaziun da motivs. Cf. Differenza tranter las versiuns dals 17 d’october 2011 e dals 30 d’avrigl 2012. Il commentari da modificaziun «Die Seite wurde geleert» vegn agiuntà automaticamain da la software MediaWiki.
- ↑ Davart il TLS Vesair la secziun «Rätoromanische Beiträge» en il chapitel «Hinweise zur Nutzung des Theaterlexikons der Schweiz (TLS)»


text:
Apaina ch'il pensar sez bandunia il qua ed il uss, sajan nus gia en viadi, di la poetessa engiadinaisa. Uschia daventia mintga istrogia che nus tadlain u quintain in viadi en il chau – e la liricra Gianna Olinda Cadonau ina sort da guida da viadi. Tge che la dunna engiadinaisa, che viva e lavura oz a Cuira, manegia da questa circumstcripziun dal scriver posesias, pudais Vus tadlar en Vita e cretta, en questa ediziun da nossas baterladas filosoficas.
«Il pensar sez è gia far viadis en il chau», di Gianna Olinda Cadonau
«Far viadis en il chau è insatge dal pli impurtant ed insatge dal meglier ch'i dat per nus umans», è l'emprim patratg da Gianna Olinda Cadonau tar il chavazzin viadis en il chau.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il navigatur Firefox ed Opera èn dus dals navigaturs ch'èn da la partida da bell'entschatta e publitgeschan regularmain actualisaziuns enfin il di dad oz. Malgrà che Opera n'ha betg cuntanschì la medema derasaziun sco Firefox u Google Chrome po el quintar dapi ditg cun in dumber stabel dad utilisaders fidaivels. En quest test cumparegliain nus Opera cun noss navigatur Firefox areguard segirezza, protecziun da datas, utilitad e portabilitad per che ti possias decider tgenin navigatur ch'è il meglier per tes gust e basegn.
Segirezza e protecziun da datas
Las directivas da la protecziun da datas dad Opera na descrivan betg precis tge datas che vegnan ramassadas ed en tge moda e maniera. En tscherts paragrafs vegn ditg ch'ils nums da titulars da contos, las adressas IP e las noziuns da tschertga vegnian resgistradas. Irritant ed inquietant è il paragraf davart il transfer internaziunal da datas. Cura, quant savens e pertge che tias datas ston vegnir transferidas dad in pajais a l'auter na vegn betg explitgà.
Las directivas da Firefox per la protecziun da datas explitgeschan cler e net tge datas persunalas che nus ramassain. Nossa unica finamira è da ta gidar da controllar tgeninas infurmaziuns che ti cundividas en l'internet.
Quai che pertutga la protecziun da la sfera privata en il navigatur Opera, datti in modus privat solid che ta permetta da navigar en il web senza ch'il navigatur protocolleschia tias activitads. Era en il modus da navigaziun normala èsi pussaivel da deactivar tschertas funcziuns da registraziun da datas en las configuraziuns cun activar il bloccader da reclamas ed adattar autras funcziuns da segirezza.
Cun la versiun la pli nova da Firefox è la protecziun avanzada cunter fastizaders activada tenor standard en il modus da navigaziun normala per che ti na stoppias betg perder temp cun ta fatschentar cun las configuraziuns da protecziun cunter fastizaders. Grazia a la protecziun avanzada cunter fastizaders blochescha Firefox activamain millis da fastizaders da terzas partidas ch'emprovan da ta suandar en la rait. Ti survegns in rapport da protecziun persunalisà che ta mussa quant savens che Firefox ha bloccà cookies da terzas partidas, fastizaders da medias socialas, improntaders e criptominiers durant che ti navigheschas en il web.
Nus sviluppain Firefox per persunas sco ti che dattan gronda paisa a la sfera privata ed a la segirezza. Perquai ramassain nus uschè paucas datas sco pussaivel dals utilisaders ed als mussain cler e net en tge maniera che nus las duvrain. Igl è mal dir co che Opera lavura en chaussas da protecziun da datas. Malgrà ch'i dat funcziuns solidas per la protecziun da datas, na san ins betg exactamain co els sez ramassan tias datas e las dattan vinavant. Firefox percunter è transparent e tegna pled areguard la protecziun da datas.
Funcziunalitad
Senza dubi è Opera in navigatur che porscha bleras funcziuns cun in'interfatscha bain structurada e bunas opziuns da persunalisaziun. Cunquai che Opera sa basa sin Chromium po il navigatur profitar da la biblioteca vasta da funcziuns da Google Chrome. Firefox porscha bain era ina biblioteca vasta dad extensiuns per navigar, ma ella n'è betg talmain voluminusa sco quella da Chrome.
Sco Firefox porscha era Opera ina funcziun da defilada per ils tabs. Sche ti avras uschè blers tabs che quels n'han betg pli plazza sin il visur, fa il navigatur svanir els a l'ur empè d'als empitschnir adina pli fitg. Ultra da quai porschan tant Firefox sco era Opera in utensil per far maletgs dal visur che ta permetta da fotografar tes visur u ina part dad ina pagina-web. Dentant na po Opera betg fotografar l'entira pagina, mabain mo la part vesaivla.
Opera porscha ina massa funcziunalitads zuppadas en sia interfatscha simpla e bain adattabla. I dat per exempel in sustegn integrà per apps da messadis, sco il messenger da Facebook. Ultra da quai datti in lectur da novitads che metta a disposiziun artitgels da paginas-web e da medias che ti tschernas. La funcziun analoga da Firefox sa numna Pocket. Pocket è in servetsch gratuit per ina e mintgin cun in conto da Firefox. Cun Pocket pos ti chattar e memorisar facilmain artitgels e videos interessants ord l'entir internet. Ultra da quai vegnan recumandads divers artitgels che approfundeschan tes savair. Quels vegnan selecziunads dad umans da pel ed ossa che pensan bler e bain.
Areguard l'utilitad stat Opera a pèr cun Firefox. Opera è probablamain a la testa dal punct da vista da sia cumpatibilitad cun Chrome e ses access a lezza biblioteca vasta dad extensiuns. In auter factur impurtant da considerar è dentant che Opera sa basa sin Chromium e pretenda perquai bler dal processur. Era ses consum da RAM è cumparegliabel cun quel da Chrome ch'è enconuschent per sia utilisaziun immodesta da la CPU.
Portabilitad
Tant Firefox sco era Opera èn cumpatibels cun tut las plattafurmas, inclus Windows, macOS, Linux, Android ed iOS. Cun in conto da Firefox pon ins sincronisar facilmain ses segnapaginas, pleds-clav, tabs averts e la cronologia sin tut ils apparats annunziads. Il medem vala era per mintgin cun in conto da Opera. Dentant datti bleras websites, surtut quellas pli veglias che n'èn betg vegnidas actualisadas ils davos onns, che blocheschan cumplettamain la versiun la pli nova dad Opera. Sch'i ta stat pia a cor da pudair visitar per exempel il vegl blog da tes ex, stos ti resguardar che ti n'has eventualmain betg access ad insaquantas nischas pulvrusas da la rait sche ti utiliseschas Opera.
Ultra da l'applicaziun mobila regulara porscha Opera duas autras versiuns mobilas da ses navigatur: Touch e Mini. Touch cuntegna mo paucas funcziuns, è dentant concepì uschia ch'ins po utilisar l'app mo cun in maun. La versiun Mini ha la finamira da reducir il consum da datas e dad augmentar la sveltezza per connexiuns plaunas cun empitschnir graficas ed eliminar tscherts cuntegns. Era nus purschain ina versiun, actualmain mo experimentala da nossa applicaziun mobila da Firefox, FirefoxPreview che sa concentrescha sin la sveltezza e la segirezza.
Ils blers navigaturs ils pli derasads ozendi, cun excepziun da Safari, funcziunan senza problems sin tut las plattafurmas e tut ils apparats. Opera e Firefox n'èn nagina excepziun. Omadus navigaturs porschan ina portabilitad excellenta sin tut ils apparats.
Evaluaziun cumplessiva
Tut en tut è Opera in navigatur solid cun in'interfatscha bain structurada e bleras funcziuns nizzaivlas. Tuttina datti insaquants aspects critics en connex cun la protecziun da datas ed in problem cun la consumaziun considerabla da la capacitad dal processur. Schebain che Opera porscha in pèr excellentas funcziuns fitg nizzaivlas, crajain nus anc adina che Firefox restia il navigatur superiur pervia da sia prestaziun, sia tenuta clera en favur da la sfera privata dals utilisaders e sias directivas severas da la protecziun da datas.
La cumparegliaziun è vegnida fatga mintgamai cun la configuraziun da standard, a basa da las suandantas versiuns dals navigaturs examinads:
Firefox (81) | Opera (67)
Questa pagina vegn actualisada duas giadas per quartal per evaluar las novas versiuns. Eventualmain na resguarda ella dentant betg las actualisaziuns las pli novas.


text:
Las elecziuns da renovaziun dal Cussegl grond per la perioda d'uffizi che dura da l'emprim di da la sessiun d'avust 2022 fin il cumenzament da la sessiun d'avust 2026 han lieu dumengia, ils 15 da matg 2022.
Sin ils accounts chantunals da social media vegnan duvrads ils suandants hashtags per las elecziuns 2022: #WahlenGR #ElecziunsGR #ElezioniGR
Instrucziun per las electuras ed ils electurs
Mussavia electoral per las elecziuns da renovaziun totala dals 15 da matg 2022 Cussegl grond e Regenza
Mussavia electoral en lingua simpla
Mussavia electoral per persunas tschorvas ed impedidas da la vesida e per persunas che han difficultads da leger
(datas da CD en il format da Daisy) ubain tadlar online l'audio
Infurmaziuns davart readers da Daisy chattais Vus sin la pagina d'internet da la «Biblioteca svizra per umans tschorvs, per umans impedids da la vesida e per persunas che han difficultads da leger (SBS)»
Nov sistem electoral
Ils 15 da matg 2022 elegian las Grischunas ed ils Grischuns per l'emprima giada il Cussegl grond tenor il nov sistem electoral. Elegì vegni tenor il sistem da proporz dubel, l'uschenumnà «Pukelsheim dubel». Co che quai funcziuna, vesais Vus en il video:


text:
COVID-19 Svizra
Infurmaziuns davart la situaziun actuala, stadi dals 4 d’october 2022
Svilup temporal tenor il motiv da l'ospitalisaziun
Ospitalisaziuns confermadas en il labor, Svizra e Liechtenstein, dals 11.10.2021 fin ils 25.09.2022
Pazientas e pazients cun ina infecziun da SARS-CoV-2 confermada d'in labor engrevgeschan supplementarmain ils ospitals, perquai ch'ellas ed els dovran mesiras d'igiena e d'isolaziun spezialas pervia da lur status d'infecziun. Er sche COVID-19 n'è betg stà la raschun primara per l'ospitalisaziun, na po in connex cun COVID-19 betg adina vegnir exclus. Ultra da quai pon pazientas e pazients entrar en l'ospital per in auter motiv primar e survegnir cumplicaziuns pervia da COVID-19 en il decurs da lur dimora a l'ospital.
Motiv da l'ospitalisaziun inditgà
«COVID-19» :Pazientas/pazients cun COVID-19 sco raschun primara per l'ospitalisaziun.
«Auters»: Pazientas/pazients che n'han betg gì COVID-19 sco raschun primara per l'ospitalisaziun.
«Nunenconuschent»: Pazientas/pazients cun ina raschun nunenconuschenta per l'ospitalisaziun.
Pervia da mancanza e retard d’annunzias èn las cifras davart las ospitalisaziuns d’interpretar cun precauziun.
Cas


text:
Recumandaziuns da cumportament schelira
Recumandaziuns da cumportament avant ina schelira dal terren
Per tscherts secturs, en spezial per l'agricultura e l'economia da construcziun, èsi impurtant da savair gia ordavant, sch'i dat ina schelira.
Per quest motiv publitgescha MeteoSvizra in avertiment da schelira, sch'igl è probabel ch'i dettia ina schelira.
Differentas mesiras da protecziun gidan a minimar ils donns da schelira. Vesair Cumportament durant ina schelira dal terren.
Las consequenzas pussaivlas ed ils nivels da privel da scheliras dal terren chattais Vus qua.
Recumandaziuns da cumportament durant ina schelira dal terren
Ina schelira dal terren po far donns vi da plantas e culturas ed er impedir l'economia da construcziun. Facturs decisivs èn la temperatura minimala durant la notg, il grad da nivlusadad sco er il vent.
Differentas mesiras da protecziun gidan a limitar ils donns da schelira:
Cuvrir las culturas cun vlies u metter plantas da vaschs spezialmain periclitadas cunter la paraid da la chasa.
Proteger ils plazzals e tut las materialias respectivas cunter donns da schelira.
Recumandaziuns da cumportament suenter ina schelira dal terren
Cun tschertas mesiras pon plantas ch'èn vegnidas donnegiadas da la schelira, vegnir tractadas e preparadas meglier per scheliras dal terren futuras.


text:
Roubaix
Roubaix (ollandais: Robaais) è ina veglia citad industriala en il nord da la Frantscha en vischinanza dal cunfin cun la Belgia. Roubaix è la terz pli gronda citad dal región Nord-Pas de Calais-Picardie per sia populazuin, cun 95'866 abitants l'onn 2013, zieva Lille e Amiens.
Ensemen cun las citads da Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq ed 86 autras cumins, Roubaix furma l'aglomeraziun urbana Metropola europeica da Lille che dumbra radund 1,1 milliuns abitants. Roubaix se plazza en il nord-ost da la Metropola europeica da Lille, tranter 17 e 52 meters dal guliv da la mar. Ses surfatcha cuvrescha 13,23 km².
Roubaix è pli enconuschida sco lieu da l'arrivada da currer ciclista Paris-Roubaix.


text:
Tenor il comité gidass in gea a l'iniziativa da proveder la Svizra cun energia a moda segira, pajabla ed independenta. Quai grazia a l'energia idraulica che procurass per il provediment era curt suenter sclauder las ovras atomaras. Ed il comité sa basa sin indicaziuns da la societad da rait Swissgrid.
Ils adversaris da l'iniziativa argumenteschan era da vulair segirar il provediment, els èn dentant da l'avis ch'in gea periclitass il provediment d'electricitad da la Svizra.
Vegn l'iniziativa per bandunar l'energia nucleara approvada, ston las ovras atomaras svizras vegnir tschentadas giu ina suenter l'autra. L'iniziativa fatga dals verds va en votaziun ils 27 da november.
RR novitads 12:00


text:
Slovachia
La Slovachia (slovac Slovensko, uffizialmain Slovenská republika, rumantsch Republica Slovaca) è in pajais intern situà en l’Europa Centrala. Il stadi cunfinescha cun l’Austria, la Tschechia, la Pologna e l’Ucraina. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Bratislava.
Il territori da la Slovachia odierna è vegnì populà dals Slavs a la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner. En il 7avel tschientaner è sa furmà il Reginavel da Samo e pli tard sa chattava en la Slovachia in dals centers dal Reginavel da la Moravia. En il 11avel tschientaner è la Slovachia vegnida incorporada en il Reginavel da l’Ungaria; quel ha furmà a partir dal 1526 ina part da la monarchia da Habsburg ed a partir da l’onn 1867 da l’Austria-Ungaria. Suenter avair schlià la monarchia dubla il 1918, ha la Slovachia fatg part dal nov stadi Tschecoslovachia, cun excepziun dals onns 1939 fin 1945 cur ch’ha existì il Stadi slovac. Cun la fin da la Segunda Guerra mundiala è il stadi tschecoslovac sa restabilì. Il prim da schaner 1993, suenter ina partiziun paschaivla da quest stadi, è sa furmada la Republica Slovaca independenta sco stadi dals Slovacs.
Dapi il 2004 è la Slovachia commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. L’onn 2007 han ins dismess las controllas da cunfin tenor la Cunvegna da Schengen e dapi il 2009 fa la Slovachia part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica. Cun la Pologna, la Tschechia e l’Ungaria furma la Slovachia la Gruppa da Visegrád.
En la rangaziun tenor l’Index da svilup uman sa chattava la Slovachia l’onn 2014 cun ina valur da 0,844 sin il 35avel plaz da 188 stadis ch’èn vegnids evaluads; il pajais fa uschia part da la gruppa cun in ‹fitg aut svilup uman›.
Num dal stadi ed etnonim[modifitgar | modifitgar il code]
La denominaziun odierna ‹Slovachia›, ch’è en diever en la gronda part da las linguas, è relativamain nova; en la versiun tudestga (Slowakei) cumpara quella l’emprima giada en ina petiziun da l’onn 1849 drizzada a l’imperatur austriac.[1] L’autodenominaziun slovaca Slovensko è cumprovada l’emprima giada en il 15avel tschientaner[2] e deriva dal slav vegl Sloveni, la denominaziun per tut ils Slavs. En il 14avel tschientaner vegniva il territori da la Slovachia dal Vest e Centrala dad oz savens numnada ‹pajais da Matúš› (slovac: Matúšová zem), tenor il pussant prinzi magyar Matúš Čák. Dapi il 16avel tschientaner è en diever per il territori da la Slovachia odierna la denominaziun ‹Ungaria superiura› (slovac: Horné Uhorsko), suenter che la gronda part da l’Ungaria – cun excepziun da la Slovachia odierna – era vegnida sut domini tirc.[3]
Sumeglientschas tranter Slovachia e Slovenia[modifitgar | modifitgar il code]
L’autodenominaziun odierna tant dals Slovacs (ch’appartegnan als Slavs dal vest) sco er dals Slovens (ch’appartegnan als Slavs dal sid) deriva da la denominaziun oriunda da tut ils Slavs, dals Sloveni. Ils Slovacs numnan lur pajais Slovensko, ils Slovens il lur Slovenija. La lingua slovaca ha num per slovac slovenčina, la lingua slovena per sloven slovenščina. Il pled per ‹Slovaca› e ‹Slovena› è en omaduas linguas tuttina: Slovenka (furma masculina: Slovák e Slovenec).[4]
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Spazi natiral[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovachia s’extenda per lung dal 48avel e 49avel grad da latituda settentriunal ed ha in’extensiun maximala tranter ost e vest da 429 kilometers (da Záhorská Ves a Nová Sedlica) e tranter nord e sid da 197 kilometers (dad Obid a Skalité). En il nord ed en il center ha la Slovachia il caracter d’in pajais muntagnard; en il sid tanscha el percunter fin en la Pitschna e Gronda Planira Ungaraisa. Il stadi cumpiglia stgars in terz da l’entir artg da las Carpatas, surtut da las Carpatas dal Vest. La pli auta elevaziun furma il Gerlachovský štít en la Tatra Auta; cun 2655 m è quel a medem temp la pli auta muntogna da las Carpatas insumma. Tut en tut dumbra la Slovachia radund 100 pizs che cuntanschan in’autezza da duamilli meters. Il punct il pli bass sa chatta sper il flum Bodrog sper Streda nad Bodrogom, nua ch’il flum banduna la Slovachia (94 m). Il center geografic dal pajais sa chatta a la muntogna Hrb sper Ľubietová; in dals puncts centrals da l’Europa – tut tenor la definiziun dal cunfin oriental da quella – è situà sper Kremnické Bane. Ils cunfins da la Slovachia cun ils stadis vischins han la suandanta lunghezza: Austria 127 km, Tschechia 265 km, Pologna 597 km, Ucraina 98 km ed Ungaria 679 km.[5]
Dus terzs da la surfatscha da la Slovachia appartegnan a la Carpatas, il rest sa chatta a l’ur dal Batschigl Pannonic ed ina pitschna part a l’ur dal Batschigl da Vienna.
En il vest sper Bratislava cumenzan las Carpatas cun las Carpatas Pitschnas (autezza fin a 770 m) che furman ina chadaina da muntogna plitost graschla. En il nordost suondan las Carpatas Alvas (Biele Karpaty, fin 1000 m), Strážovské vrchy, Javorníky sco er intginas muntognas da las Beschidas che tanschan per lung dal cunfin tschec e pli tard polonais. En l’ost da Žilina daventan las muntognas pli autas cun la Pitschna e la Gronda Fatra (Malá/Veľká Fatra, fin a 1700 m), la Tatra Bassa (Nízke Tatry, fin a 2040 m) e la Tatra (Tatry, ils pli auts pizs 2400–2655 m) al cunfin polonais. En l’ulteriur decurs da las Carpatas Exteriuras sa sbassan las autezzas maximalas puspè, davent da las Muntognas da Levoča e la Spišská Magura sur las Beschidas Bassas fin al cunfin ungarais (autezzas da 500–1200 m); sper Bardejov sa chatta il cunfin tranter las Carpatas dal Vest e las Carpatas da l’Ost.
Vers l’intern dal pajais cumenzan las elevaziuns cun il Tribetz ed il Vtáčnik sper Nitra resp. Topoľčany (fin a 1340 m). La regiun en il vest ed en il sid da Banská Bystrica è cuverta da diversas chadainas da muntogna da las Muntognas mesaunas slovacas (fin a 1300 m), tranter auter da las Muntognas da Štiavnica, las Muntognas da Kremnica e da la Poľana. Sur l’entira surfatscha tranter Detva (en l’ost da Zvolen) e Košice s’extendan las muntognas da minerals slovacas (Slovenské rudohorie, fin stgars 1500 m). Impurtantas muntognas en l’ost da Košice èn la Slanské Vrchy sco er il Vihorlat (fin stgars 1100 m). En general sa diminueschan las autezzas mintgamai dal nord vers il sid.
La populaziun en las regiuns muntagnardas dal pajais sa concentrescha sin ils numerus fops da las vals; ils pli impurtants èn (dal vest vers l’ost): Považské podolie, Hornonitrianska kotlina, Žilinská kotlina, Turčianska kotlina, Zvolenská kotlina, Podtatranská kotlina, Juhoslovenská kotlina e Košická kotlina.
Planiras pli grondas èn surtut situadas en il vest ed en il sid dal pajais. Tranter la Morava e las Carpatas Pitschnas sa chatta la Záhorská nížina che sa cuvra cun la cuntrada Záhorie. Ord vista geomorfologica furma quella ina part dal Batschigl da Vienna. Tranter las Carpatas Pitschnas e la Muntogna mesauna slovaca s’extenda la Planira dal Danubi (Podunajská nížina). Pervi da sia grondezza e las cuntradas variadas sa divida quella en la Planira dal Danubi situada en il sidvest tranter Bratislava e Nové Zámky/Komárno (Podunajská rovina) ed en la Cuntrada da collinas dal Danubi (Podunajská pahorkatina) situada pli vers nord e vers ost. L’autezza variescha tranter 100 m en il sid e 200 m en il nord. Enturn las citads da Trebišov e Michalovce s’extenda la Planira da la Slovachia da l’Ost, la quala sa divida medemamain en ina part planiva ed en ina part collinusa.
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
Tras il pajais maina il sparta-auas europeic tranter la Mar Naira (Danubi) e la Mar da l’Ost (Visla); bundant 90 % dal territori dal pajais tutgan tar l’intschess idrografic dal Danubi. Il Danubi (slovac Dunaj) en il sidvest maina sur ina lunghezza da 172 km sin territori statal da la Slovachia. El è il flum slovac che maina per lunschor il pli bler aua; il pli lung flum è però la Váh cun ina lunghezza da 403 km che percurra il nordvest dal pajais. Ulteriurs impurtants flums èn la Morava al cunfin vers la Tschechia ed Austria, il Hron en il center dal pajais, l’Ipeľ al cunfin cun l’Ungaria sco er Sajó (Slaná), Hornád, Laborec, Latorica e Bodrog en l’ost; la Tisa tutga il cunfin sidost dal pajais.
Lais natirals datti praticamain be en la Tatra Auta. Pervi da la glazialisaziun durant il temp da glatsch èn sa furmads là numerus lais alpins. Il pli grond da quels è il Veľké Hincovo pleso. En auters lieus datti be fitg paucs lais natirals, percunter numerus lais da serra per lung dals flums (surtut Váh e Danubi).
Fauna e flora[modifitgar | modifitgar il code]
Il spazi natiral da la Slovachia appartegna a la zona temprada. En las muntognas mesaunas ed en l’auta muntogna vivan anc lufs ed urs brins. En ils guauds da feglia cumparan vulps, selvaschina, giats selvadis e portgs selvadis; en guauds da guglias èn represchentads urs brins, lufs-tscherver e stgilats. Sur il cunfin da guaud vivan il chamutsch da la Tatra, muntanellas e mieurs-sfuigna blatgas.[6] Dapi il 2004 datti er puspè bisons europeics che vivan en libertad (en las Beschidas en il nordost dal pajais). Entaifer la flora dattan surtut en egl ils guauds extendids che cuvran radund 44 % da la surfatscha dal pajais.[7]
Il clima che prevala localmain sparta il pajais en plirs stgalims da vegetaziun. Las planiras èn per gronda part vegnidas transfurmadas en cuntrada culturala; qua han be pudì sa mantegnair pitschnas restanzas dals guauds oriunds. Alura suondan ils stgalims d’autezza cun lur vegetaziun specifica fin al stgalim alpin (che sa restrenscha als pizs il pli auts da la Tatra).
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima en la Slovachia correspunda a la zona continentala temprada; l’influenza dal clima oceanic sa diminuescha vers ost. A nivel regiunal poi però dar differenzas, surtut tranter il nord muntagnard e las planiras al sid. Las regiuns las pli chaudas e sitgas èn situadas en il sid dal pajais (temperatura media annuala tranter 9 °C e 11 °C), alura suondan las foppas a l’intern da las Carpatas (temperatura media annuala tranter 6 °C e 8 °C) e las regiuns muntagnardas en il nord cun lur clima alpin.[8]
Las precipitaziuns crodan surtut durant la stad (radund 40 %), suandà da la primavaira e l’atun (25 % resp. 20 %) e da l’enviern (15 %). En la muntogna poi però dar l’enviern blera naiv. En la Tatra pon ils pizs ils pli auts esser cuverts durant 200 dis ad onn cun naiv.[9]
Protecziun da l’ambient e da la natira[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovachia dispona da bundant 20 territoris natirals protegids e da tschients cuntradas protegidas pli pitschnas. A l’emprima categoria appartegnan nov parcs naziunals. Il pli vegl e pli grond furma il Parc naziunal da la Tatra cun 73 800 ha. Sper ulteriurs parcs en zonas muntagnardas existan er territoris sut protecziun da la cuntrada en las planiras.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Slovachia vivan radund 5,45 milliuns abitants (situaziun dal 2014). Dapi l’independenza ha il svilup da la populaziun plitost stagnà. Cun ina vegliadetgna media da 35,5 onns tutga la Slovachia tar ils stadis da l’Europa cun ina populaziun plitost giuvna. L’aspectativa da vita ha muntà en il spazi da temp 2010 fin 2015 76,3 onns (umens 72,7, dunnas 79,8).[10]
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
A chaschun da las dumbraziuns dal pievel en la Slovachia vegn dumandà suenter l’appartegnientscha etnica. La structura etnica effectiva pudess però divergiar in pau dals resultats uffizials. Surtut la cumpart dals Roma vegn stimada bundant pli auta (tranter 7,5 e 17 % da la populaziun).[11]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 4 352 775 persunas (80,7 %) sa decleradas sco slovacas, 458 476 (8,5 %) sco magyaras (ungaraisas), 105 738 (2,0 %) sco romani, 33 428 (0,6 %) sco rutenas, 30 367 (0,6 %) sco tschecas. Ulteriuras naziunalitads sco ucranais, tudestg, morav, polonais, russ, bulgar, croat e.a. cuntanschan valurs da max. 0,1 %.
Tuttina sco l’Israel ed intgins ulteriurs stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia vegn er la Slovachia descritta sco democrazia etnica cun in ‹naziunalissem constituziunal›, en il qual «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada». Quai resorta dal preambel da la constituziun ch’accentuescha ina suveranitad betg a basa dals burgais, mabain da la naziun slovaca. Bain vegn scumandada en la constituziun tutta furma da discriminaziun da minoritads e garantì a quellas il dretg da s’organisar e la pussaivladad d’autonomia culturala; a medem temp serva la constituziun però sco instrument per legitimar la pussanza da la maioritad.[12]
Linguas minoritaras[modifitgar | modifitgar il code]
Sco lieus cun minoritads valan tenor lescha ils abitadis en ils quals ina gruppa da la populaziun betg slovaca ha cuntanschì tar almain duas dumbraziuns dal pievel ina cumpart da 15 % (avant il 2011 da 20 %). En quests lieus vegn la lingua minoritara duvrada sco segunda lingua uffiziala ed er inscripziuns sin edifizis publics vegnan fatgas en omaduas linguas. Uschia vala per exempel tudestg sco segunda lingua en las duas vischnancas da la Slovachia Centrala Krahule (tudestg Blaufuss) e Kunešov (Kuneschhau).
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovachia è in pajais cun ina lunga tradiziun cristiana. Enturn l’onn 828 ha il prinzi slav Pribina laschà consecrar en sia citad residenziala Nitra l’emprima baselgia cristiana sin territori da la Slovachia odierna. Il 880 è suandada la fundaziun da l’uvestgieu da Nitra. L’onn 863 eran arrivads ils scienziads e spirituals bizantins Kyrillos e Methodios en il Reginavel da la Moravia, nua ch’els avevan instituì in’atgna organisaziun ecclesiastica a basa da la liturgia vegl slava. Methodios è stà ils onns 870 fin 885 archuvestg da la Moravia e Pannonia.
Las baselgias cristianas han giugà ina rolla centrala en l’istorgia da la Slovachia; il moviment naziunal slovac dal 18avel e 19avel tschientaner è stà collià stretgamain cun la baselgia catolica ed evangelica. Ils spirituals da questas duas baselgias han tschentà fin l’entschatta dal 20avel tschientaner la gronda part da l’intelligenza slovaca. Uschia è l’emprima lingua scritta slovaca vegnida publitgada il 1787 dal plevon catolic Anton Bernolák. Ils onns 1843 fin 1846 ha il scienzià evangelic Ľudovít Štúr codifitgà en collavuraziun cun ils dus plevons evangelics Jozef Miloslav Hurban e Michal Miloslav Hodža la lingua da standard slovaca dad oz. Quest trio ha er manà corps da voluntaris armads cunter l’Ungaria il 1848/49. Suenter che la Slovachia è daventada il 1918 ina part da la Tschecoslovachia, eran ils dus schefs da partida da las duas sulettas partidas slovacas il plevon catolic Andrej Hlinka ed il preditgant evangelic Martin Rázus.
Il president dal stadi da l’emprim stadi slovac (1939–1945), Jozef Tiso, era medemamain in plevon catolic. Durant la dictatura dals communists (1948–1989) è la baselgia catolica stada en la Slovachia la pli impurtanta forza d’opposiziun.[13]
Il center dals cristians evangelics en la Slovachia furman ils territoris da cunfin occidentals vers la Tschechia e surtut la Slovachia Centrala. En il nordost dal pajais prevala la confessiun catolic-greca, surtut entaifer la minoritad rutena.
Daspera existan anc pliras cuminanzas religiusas protestantas pli pitschnas. L’onn 1938 devi radund 120 000 Gidieus en la Slovachia; en consequenza dal holocaust e da l’emigraziun dal temp dal communissem è lur dumber crudà sin radund 2000 persunas. La cumpart uffiziala dals muslims n’è betg enconuschenta, damai che l’islam n’ha betg furmà in’atgna categoria en rom da la dumbraziun dal pievel dal 2011. Da vart dals muslims da la Slovachia vegn lur dumber stimà sin 5000. La Slovachia furma il sulet stadi entaifer l’Uniun europeica, en il qual i na dat nagina moschea.
Tenor ina retschertga represchentativa dal 2004 han 63 % da las persunas inditgà da crair en Dieu ed ulteriurs 26 % a moda in pau pli vaga en ina forza spirituala. 11 % dals interrogads na cartevan ni en in Dieu ni en in’autra forza spirituala, 2 % eran indecis.[14]
Tenor la dumbraziun dal pievel han 62 % da la populaziun inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana, 5,9 % a la baselgia evangelica, 3,8 % a la baselgia catolic-greca, 1,8 % a baselgias refurmadas e 0,9 % a la baselgia ortodoxa.[15]
Migraziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovachia na tutga betg tar ils pajais da destinaziun tradiziunals per migrants. Perquai n’è il pajais strusch vegnì tutgà da l’augment dramatic da la migraziun en il 20avel tschientaner. Quai è bain sa midà in pau dapi che la Slovachia fa part da l’Uniun europeica e dal Spazi da Schengen, ma betg a moda marcanta. Il 2015 dumbrava la cumpart da persunas da l’exteriur be 1,56 % da la populaziun totala. Da quai derivan 42 % dals stadis vischins Tschechia, Ungaria, Pologna, Austria ed Ucraina.[16]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da la Slovachia odierna è gia vegnì populà d’umans avant l’ultim temp da glatsch.[17] L’emprim pievel sin quest territori ch’è cumprovà en scrit han furmà ils Celts ch’èn immigrads a partir dal quart tschientaner a.C. Cun quels hai dà in ferm svilup en l’elavuraziun da fier, arschiglia, launa e glin. Tar ils chats celtics ils pli frequents tutgan surtut armas. En il decurs dal prim tschientaner s.C. han ils Quads germans substituì ils Celts. Sin il territori da la Slovachia odierna hai dà pliras guerras tranter Romans e Quads; da quellas dat tranter auter perditga l’inscripziun romana en la citad Trenčín dad oz (da quel temp Laugaricio). La preschientscha romana sa restrenscha uschiglio sin il limes dal Danubi cun champs a Gerulata (oz Rusovce) e Celemantia (oz Iža).
Da la fin dal quart tschientaner fin l’emprima mesadad dal 5avel tschientaner ha il territori da la Slovachia fatg part dal Reginavel dals Huns. Suenter la fin da lur domini èn arrivads l’onn 469 ils Ostrogots en il territori da la Slovachia; quels èn però ids vinavant vers vest. En il Batschigl da las Carpatas èn arrivads sco proxims ils Gepids (Germans da l’Ost). A la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner han ils Langobards cuntanschì il territori da la Slovachia odierna, ma han bandunà il pajais fin l’onn 568 en direcziun da l’Italia dal Nord.
5avel fin 10avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Ils antenats slavs da la Slovachia han cuntanschì il territori a la fin dal 5avel tschientaner ed èn daventads là en il decurs dal 6avel tschientaner l’etnia dominanta. Lur emprimas structuras statalas ha probablamain furmà il Reginavel da Samo. En il 8avel tschientaner stevan els sut il domini dals Avars. A l’entschatta dal 9avel tschientaner è sa furmà en la citad Nitra in dals centers dal Reginavel da la Moravia. Il prinzi Pribina che residiava a Nitra – ubain sco regent d’in agen principadi ubain sco regent local morav – ha laschà eriger là l’onn 828 l’emprima baselgia cristiana sin territori da la Slovachia dad oz. L’onn 833 al ha il prinzi morav Mojmir I (ca. 830–846) però bandischà en l’exil.
Il Reginavel da la Marovia, ch’ha furmà l’emprim urden statal slav da muntada,[18] ha giugà e gioga vinavant ina rolla centrala areguard l’identitad naziunala slovaca. Sut il prinzi morav Rastislav (846–870) han ils Moravs rebellà repetidamain cun success cunter la predominanza ostrofrancona. Ultra da quai han ils spirituals bizantins Kyrillos e Methodios introducì en la Moravia sco linguatg liturgic la lingua da scrittira slava ch’els avevan sezs stgaffì. Il successur da Ratislav, Svatopluk I (871–894), ha cuntinuà cun la politica d’independenza e d’expansiun ed ha agiuntà al pajais la Vislania, la Boemia ed eventualmain er la Lausitz, la Schlesia e la Pannonia.[19] Uschia ha el stgaffì in grond reginavel slav, il qual el ha defendì cun success cunter attatgas dals Ostrofrancons, Bulgars e Mayars.[20] Suenter la mort da Svatopluk I l’onn 894 è il Reginavel da la Moravia però s’indeblì a l’intern – pervi d’ina guerra civila tranter ses figls – ed è la finala ì en ruina a l’entschatta dal 10avel tschientaner suenter pliras attatgas da vart dals Magyars. En il decurs dal 10avel tschientaner è il territori da la Slovachia odierna vegnì pass per pass sut il domini dal stadi ungarais ch’era londervi da sa furmar.
11avel fin 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1000 ha il retg ungarais Steffan I fundà il Reginavel da l’Ungaria multietnic. Entaifer quel ha la Slovachia però furmà fin l’onn 1108 in’atgna unitad d’administraziun (sco ducadi feudal).[21] Las attatgas dals Mongols ils onns 1241/42 han depopulà vastas parts dal territori statal; sinaquai han ins clamà colonists tudestgs en il pajais. Grazia a quels han flurì en il 13avel e 14avel tschientaner en l’Ungaria Superiura las minieras; quellas duevan schizunt cuntanscher muntada europeica e mundiala. In’ulteriura consequenza è stà l’erecziun da numerus chastels.[22] L’onn 1465 han ins fundà per incumbensa dal retg ungarais Matthias Corvinus a Prešporok (oz Bratislava) l’emprima universitad sin territori slovac. Suenter la mort dal regent l’onn 1490 è quella però puspè vegnida serrada. Cun la sconfitta da las truppas ungaraisas cunter ils Tircs l’onn 1526 è l’Ungaria daventada ina part da la monarchia habsburgaisa. Suenter ch’igl è reussì als Tircs da conquistar la gronda part da l’Ungaria, cun excepziun da la Slovachia odierna, è la chapitala slovaca dad oz Bratislava daventada la chapitala da l’Ungaria ed il lieu da curunaziun dals retgs ungarais (fin il 1783 resp. 1830); ultra da quai è la citad Trnava daventada il center da la baselgia ungaraisa. Silsuenter ha il pajais stuì patir sur lung temp sut las guerras tircas quasi permanentas. En il 17avel tschientaner ha l’Ungaria Superiura (Slovachia) furmà il center da las sullevaziuns antihabsburgaisas dals Kurucs. A la refurmaziun en l’Ungaria ch’aveva cumenzà il 1521 ha la cuntrarefurmaziun mess frain a partir dal 17avel tschientaner.
A la fin dal 18avel tschientaner ha cumenzà la renaschientscha naziunala dals Slovacs. Il plevon catolic Anton Bernolák ha stgaffì l’onn 1787 l’emprima lingua da scrittira slovaca, la quala n’ha però betg pudì sa far valair. Dapi l’entschatta dal 19avel tschientaner ha il moviment naziunal slovac sut Ján Kollár e Pavel Jozef Šafárik persequità in’intensiva collavuraziun cun il moviment naziunal tschec ch’era activ en la part austriaca da la monarchia. L’onn 1846 ha Ľudovít Štúr publitgà la lingua da scrittira slovaca ch’è restada en vigur fin oz.[23] Cun Štúr a la testa han corps da voluntaris slovacs battì durant la Revoluziun ungaraisa 1848/49 da la vart dals Croats, Serbs e Rumens per la dissoluziun da lur territoris dal Reginavel da l’Ungaria che vegniva dominada da vart magyara; quai na dueva però betg reussir. Suenter il Cumpromiss austriac-ungarais dal 1867 è sa fatga valair ina politica magyara repressiva ch’ha smanatschà l’existenza naziunala dals Slovacs.
Svilup dal 1918 fin il 1945[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’Emprima Guerra mundiala han Slovacs e Tschecs fundà il 1918 lur stadi communabel Tschecoslovachia. Sco in dals fundaturs da lez stadi vegn onurà dals Slovacs Milan Rastislav Štefánik. Cun il Contract da Trianon dal 1920 è la Slovachia vegnida spartida suenter 1000 onns definitivamain da l’Ungaria. La Tschecoslovachia ha pussibilità als Slovacs fin l’onn 1938, sco sulet stadi da l’Europa da l’Ost insumma, in svilup democratic e la protecziun dal revisiunissem ungarais. Ma pervi da la doctrina dal tschecoslovachissem e pervi dal centralissem da la regenza a Prag èn s’augmentadas las tensiuns tranter la Slovachia e la Tschechia. Sco gruppaziun ch’ha pronunzià il pli explicitamain las pretensiuns d’autonomia slovacas entaifer il stadi tschecoslovac duevan sa mussar ils Ludaks naziunalistic-clericals sut il plevon catolic Andrej Hlinka.[24]
Il settember 1938 è la Tschecoslovachia vegnida en il visier dal Reich tudestg naziunalsocialistic. En consequenza da la Cunvegna da Minca e da l’Emprima Sentenzia da cumpromiss da Vienna èn grondas parts dal territori statal idas a perder. Il mars 1939 èn la finala er idas en tocca las parts restantas dal pajais: Suenter smanatschas tudestgas d’ina occupaziun ungaraisa da la Slovachia han politichers slovacs proclamà in stadi slovac independent. Tar quest emprim stadi naziunal slovac sa tractavi d’ina dictatura d’ina partida populara sut il president dal stadi Jozef Tiso ed il primminister Vojtech Tuka. Surtut Tuka è s’engaschà a favur d’ina collavuraziun senza resalvas cun il Reich tudestg.[25] La Slovachia è sa participada a partir dal 1941 a la guerra cunter l’Uniun sovietica. L’avust 1944 è prorutta en parts da l’armada slovaca ina sullevaziun cunter l’invasiun da la Wehrmacht e la regenza da collavuraziun slovaca; ma quella è vegnida abattida suenter dus mais. L’avrigl 1945 ha l’Armada cotschna occupà la Slovachia; suenter la Segunda Guerra mundiala è quella daventada ina part da la Tschecoslovachia ch’ins ha fundà da nov.
Dal suenterguerra a la fin dal domini communistic[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1948 ha la Partida communistica da la Tschecoslovachia (KSČ) surpiglià la pussanza en il stadi. L’emprim è suandada ina dictatura stalinistica sut ils schefs da partida Klement Gottwald ed Antonín Novotný.[26] En ils onns 1960, suenter che Alexander Dubček era daventà il 1963 emprim secretari dals communists slovacs, ha però gì lieu en la part slovaca dal pajais ina tscherta liberalisaziun. Avanzond Dubček l’entschatta da l’onn 1968 al schef da partida da l’entira KSČ, è prorutta l’uschenumnada Primavaira da Prag, ina sullevaziun ch’è però vegnida abattida cun l’invasiun da truppas dal Patg da Varsovia (cun excepziun da l’Albania, la Republica democratica tudestga e la Rumenia). Sut il successur da Dubček Gustáv Husák è suandada l’uschenumnada normalisaziun ch’ha manà ad ina reorientaziun prosovietica dal pajais. Sco sulet punct dal program da Dubček ha Husák realisà la federalisaziun dal pajais, uschia ch’ina Republica socialistica slovaca ed ina Republica socialistica tscheca furmavan uss la Tschecoslovachia.
Il november 1989 ha la Revoluziun da valì manà a la cupitga nunsanguinusa dal reschim communistic. Nov president dal stadi tschecoslovac è daventà il dissident Václav Havel; l’anteriur communist da refurma Alexander Dubček è vegnì elegì sco president dal parlament. Suenter la vieuta democratica hai bainbaud puspè dà tensiuns tranter la Slovachia e la Tschechia. L’emprim conflict ha furmà la dispita areguard il nov num dal stadi (che dueva vegnir enconuschenta sco ‹guerra dal stritgin›). Suenter las emprimas elecziuns libras l’onn 1990 èn er sa mussads interess divergents en dumondas economicas, naziunalas e da la politica da l’exteriur. A la ruptura definitiva èsi vegnì suenter las elecziuns dal 1992. Al primminister slovac Vladimír Mečiar ed al primminister tschec Václav Klaus n’èsi betg reussì da sa cunvegnir sin ina regenza federala communabla. Sinaquai han ins decidì en enclegientscha da schliar la Tschecoslovachia e da divider quella en dus pajais independents; quai è succedì a moda paschaivla sin il prim da schaner 1993.[27]
Svilups actuals[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’independenza ha il primminister Vladimír Mečiar dominà la politica slovaca, e quai dapi sia victoria tar las elecziuns en il cussegl naziunal dal 1994 a moda adina pli autoritara. Areguard la politica economica ha Mečiar refusà l’avertura totala sco che quai vegniva pretendì da l’Occident; tar privatisaziuns n’ha el betg resguardà interpresas da l’exteriur, mabain surtut slovacas che stevan datiers da sia partida. En la politica da l’exteriur ha Mečiar bain empruvà da manar la Slovachia en l’Uniun europeica ed en la NATO; a medem temp è el sa stentà areguard l’orientaziun dal pajais da tegnair la ballantscha tranter l’Occident e la Russia. Perquai che la regenza ha però adina puspè cuntrafatg en la politica interna e da l’exteriur a las disposiziuns dal vest, è la Slovachia s’avischinada adina dapli a la Russia ed è s’isolada vers ils vischins dal vest.[28][29]
La regenza sut Mikuláš Dzurinda ch’è vegnida a la pussanza il 1998 ha avert l’economia dal tuttafatg per investiders da l’exteriur e mess ad ir mesiras da spargn rigurusas en il sectur public. La politica da l’exteriur è uss s’orientada quasi exclusivamain vers ils Stadis Unids e l’Uniun europeica; l’adesiun a l’UE ed a la NATO ha gì lieu il 2004. La regenza Dzurinda è vegnida ludada dals pajais dal vest per ses curs da refurma; entaifer la populaziun slovaca han las reducziuns da las prestaziuns socialas però manà ad ina malcuntentientscha creschenta.
Dapi il 2007 fa la Slovachia part da la Cunvegna da Schengen ed il 2008 è vegnì introducì l’euro.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun dal 1992 è la Slovachia ina republica en furma d’ina democrazia parlamentara. Schef da stadi è il president che vegn elegì per ina perioda d’uffizi da tschintg onns. El parta sia pussanza cun il parlament; quel sa cumpona d’ina chombra (Cussegl naziunal) cun 150 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns. La pussanza executiva en il pajais furma la regenza che vegn manada dal primminister.
Avant e durant la vieuta dal november 1989 èn vegnidas fundadas numerusas partidas e moviments politics. Fin oz n’èsi betg reussì da consolidar quellas ad in sistem da partidas stabil. Conflicts interns e separaziuns han manà a la fundaziun da novas partidas, uschia ch’i sa preschenta in maletg fitg sparpaglià. Ils puncts da discussiun dispitaivels èn per l’ina la dumonda schebain il pajais duaja s’orientar en la politica da l’exteriur vers il vest u vers l’ost, per l’autra la dumonda suenter l’intervenziunissem statal ubain suenter ina politica economica pli liberala.
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovachia dad oz è dividida dapi il 1996 en otg regiuns (kraj, plural kraje) cun mintgamai in’atgna chapitala. Dapi il 2001 disponan questas regiuns da tscherts dretgs d’autonomia (p.ex. areguard las scolas medias, il sistem da sanadad e l’infrastructura). Sco sutunitads èn questas regiuns partidas en 79 districts u circuls (okres, plural okresy).
Tranter il 1960 ed il 1990 avevan existì en la Slovachia – sper la chapitala Bratislava – be trais corporaziuns regiunalas: la Slovachia dal Vest, la Slovachia Centrala e la Slovachia da l’Ost.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 2004 fa la Slovachia part da l’Uniun europeica e da la NATO. La dumonda da la relaziun politica envers la Russia resta però vinavant actuala (cf. survart).
Areguard ils stadis vischins trategna la Slovachia las meglras relaziuns cun l’anteriur ‹stadi-frar› Tschechia. Quai sa mussa per l’ina en las stretgas relaziuns economicas; per l’autra però er en la simpatia vicendaivla tranter las duas naziuns ch’è creschida cuntinuadamain suenter las dispitas a l’entschatta dals onns 1990. Uschia vegnan per exempel emessas shows da televisiun communablas ed er ina liga unitara da ballape e da hockey sin glatsch è en planisaziun. Independentamain da lur orientaziun politica sa rendan ils novs presidents e schefs da regenza dals dus pajais mintgamai sin lur emprim viadi a l’exteriur en la chapitala da l’auter pajais.
Sco relaziuns las pli difficilas sa mussan quellas cun il vischin meridiunal Ungaria. Quellas èn engrevgiadas istoricamain tras in millenni d’appartegnientscha da la Slovachia al Reginavel da l’Ungaria. Tras ina politica da mayarisaziun repressiva han las regenzas da quel empruvà, surtut en il 19avel tschientaner, d’assimilar cun forza ils pajais betg magyars da l’Ungaria. Vitiers vegn l’occupaziun da la Slovachia dal Sid e da l’Ost tras truppas ungaraisas durant la Segunda Guerra mundiala. En rom dal Patg da Varsovia è l’armada ungaraisa er stada cumpigliada en la suppressiun da la Primavaira da Prag l’onn 1968. Dapi l’independenza da la Slovachia l’onn 1993 è la relaziun tranter ils dus stadis segnada da dispitas cronicas pervi dal status da las minoritads e pervi da l’utilisaziun da la forza idraulica en la regiun da cunfin.
Las relaziuns bilateralas cun l’Austria n’èn percunter betg engrevgiadas istoricamain. Il sulet punct da discussiun entaifer las relaziuns ch’èn uschiglio bunas furma l’ovra atomara slovaca Bohunice. La Slovachia insista sin sia politica d’energia atomara, entant che l’Austria pretenda ch’i vegnian resguardads ils standards da segirezza.
Er la relaziun cun la Pologna e cun l’Ucraina po vegnir designada sco buna e libra da conflicts.[30]
Polizia e militar[modifitgar | modifitgar il code]
Per incumbensas sin il champ da l’urden public a l’intern sco er da la segirezza e dal cumbat cunter la criminalitad è responsabel il corp da polizia slovac ch’è organisà a moda centralistica.
Las forzas armadas slovacas èn suttamessas al ministeri da defensiun e sa cumponan da las forzas terrestras e da l’aviatica militara.
Budget statal[modifitgar | modifitgar il code]
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en la valur da 37,0 milliardas dollars ed entradas da 34,8 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,2 % dal product naziunal brut.
Ils debits statals han muntà il 2016 52,2 % dal product naziunal brut.
La cumpart da las expensas statalas (en % dal product naziunal brut) ha muntà en la sanadad a 7,1 % (il 2006), en la furmaziun a 4,1 % ed en il militar a 1,16 % (mintgamai il 2016).[31]
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
En il 14avel e 15avel tschientaner era il territori da la Slovachia odierna, ch’appartegneva da quel temp al Reginavel da l’Ungaria, renumà en tut il mund per si’explotaziun da minieras. Las pli impurtantas sa chattavan sper las citads Kremnica, Banská Štiavnica e Banská Bystrica. En il temp medieval era l’Ungaria il pli grond producent dad aur en tut l’Europa; da qua derivava radund in terz da la producziun dad aur mundiala ed in quart da la producziun d’argient europeica. Er ils minerals d’arom che derivavan da Banská Bystrica han cuntanschì, almain en l’Europa, ina posiziun dominanta sin il martgà.
En il 20avel tschientaner valeva la Slovachia entaifer la Tschecoslovachia democratica sco stadi agrar ch’era tecnologicamain sutsviluppà. En il decurs da l’èra communistica ha però gì lieu in’intensiva industrialisaziun (surtut sin ils secturs da l’industria greva e dad armas). En consequenza da quai è la Slovachia sa sviluppada ad in dals pli impurtants producents da chars armads en l’Europa ed en tut il mund.
Suenter la vieuta democratica è l’economica tschecoslovaca collabada ils onns 1989 fin 1993 ed ils gronds lieus da producziun dad armas en la Slovachia Centrala han stuì serrar las portas. Pervi dal collaps en la producziun industriala è il pajais vegnì deindustrialisà quasi cumplettamain. L’onn 1994 ha la producziun industriala puspè cumenzà a crescher ed a partir da la mesadad dals onns 1990 ha la Slovachia cuntanschì cun 6,5 % la creschientscha economica la pli gronda da tut ils stadis postcommunistics. Questa creschientscha è vegnida purtada surtut da las prestaziuns d’export ed a partir dal 1996 da grondas investiziuns publicas entras la regenza Mečiar, quai ch’ha manà ad in augment massiv dals debits envers l’ester e fatg pegiurar la bilantscha dals pajaments. Problematic è er stà il process da la privatisaziun, tar il qual la regenza Mečiar ha savens pratitgà in nepotissem nunrentabel.
Cun l’entschatta dal temp d’uffizi da la regenza Dzurinda l’onn 1998 han ins mess ad ir in curs orientà fermamain al liberalissem economic. Da muntada speziala èn stads ils programs da spargn dals onns 2002 e 2004. L’istoriograf d’economia Hannes Hofbauer è da l’avis ch’il program dal 2002 saja stà il pli dir program da spargn d’in candidat d’adesiun a l’Uniun europeica insumma.[32]
Sut la regenza da Dzurinda (1998–2006) è la Slovachia sa sviluppada al pli impurtant lieu da producziun d’autos da persunas (dischlocaziun nà da l’Europa dal Vest, t.a. Volkswagen a Bratislava, PSA Peugeot Citroën a Trnava e Hyundai-Kia a Žilina). Quest rom d’industria correspunda a radund 26 % dals exports slovacs e contribuescha 12 % dal product naziunal brut.
Las fermezzas economicas da la Slovachia èn da vesair en la lunga tradiziun industriala, l’auta quota da creschientscha economica, forzas da lavur cun bunas qualificaziuns ed il fatg ch’i dat per l’industria d’autos da l’Europa dal Vest nagins custs da stgomi e da transacziun, damai che la Slovachia fa sezza part da la zona da l’euro. Sco flaivlezzas èn da numnar la gronda dependenza d’exports, il martgà naziunal ch’è pitschen e che dispona be d’ina pitschna capacitad da cumpra sco er l’infrastructura en l’ost dal pajais ch’è pauc sviluppada.
Insumma furma la divergenza tranter ost e vest ed il fatg che las singulas regiuns èn sviluppadas fitg different in dals gronds problems dal pajais. Uschia dominescha la chapitala Bratislava cun sia retroterra il rest dal pajais en tut ils secturs economics. En questa regiun cuntanscha la qualitad da viver in nivel cumparegliabel a quel dals pajais pli ritgs entaifer l’Uniun europeica; il product naziunal brut per persuna cuntanscha qua ina valur da radund 120 % da la media da l’entira UE. La regiun Prešov percunter, cun il medem dumber da la populaziun, contribuescha be 10 % da la prestaziun economica dal pajais. En la politica d’energia focusescha il pajais sin duas ovras atomaras dal temp sovietic. Da quellas è surtut l’ovra Mochovce fitg contestada pervi da critica da vart da l’Austria.
Il product naziunal brut da la Slovachia ha cumpiglià il 2016 78,85 milliardas euros. Cumpareglià cun l’entira Uniun europeica correspunda quai ad ina valur d’index da 77 (EU-28:100). La creschientscha economica ha muntà il medem onn a 3,3 % e la quota da dischoccupaziun a 9,5 % (cun tendenza regressiva).[33]
En il Global Competitiveness Index che mesira la capacitad da concurrer dals singuls pajais, sa chattava la Slovachia il 2017–2018 sin plaz 59 da 137 pajais. En l’index da la libertad economica ha il pajais cuntanschì il 2017 il plaz 58 da 180 pajais.
Ils pli impurtants pajais d’export ed import (situaziun dal 2016, en %) èn: Germania (21,9/20,2), Tschechia (11,9/16,9), Pologna (7,7/6,4), Austria (5,7/9,8) ed Ungaria (5,6/6,1).
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias maina a moda bicentrica vers las citads da Bratislava, situada en il vest, resp. Košice en l’ost. Ella s’orientescha tenor las valladas ed ils flums dal pajais fitg muntagnard.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La pli impurtanta colliaziun da viafier dal pajais maina da l’Ucraina sur Košice a Bratislava e cuntinuescha en la Tschechia, Austria resp. Ungaria. La pli impurtanta societad da viafier per il traffic da persunas è Železničná spoločnost' Slovensko a.s. (ŽSSK) e per il traffic da martganzia Železničná spoločnost' Cargo Slovakia a.s. (ŽSSK Cargo).
La rait da viafier ha ina lunghezza da 3658 km (situaziun dal 2005). Cun 73,16 km sin 1000 kilometers quadrat surfatscha dal pajais sa tracti d’ina da las diesch raits da viafier las pli spessas en tut il mund.
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias slovaca cumpiglia 419 km autostradas, 234 km vias directas, 3312 km vias d’emprim urden, 3637 km vias da segund urden e 18 044 km vias da terz urden (situaziun dal 2013). Las colliaziuns principalas mainan parallel sper la viafier. Cumpareglià cun auters stadis postcommunistics da l’Europa Centrala vegn la rait d’autostradas extendida be plaunsieu; tuttina exista ina buna rait da vias da transit. Per far diever da las autostradas e vias directas è da pajar dapi il 1995 in dazi.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
En la Slovachia existan tschintg plazzas aviaticas internaziunals. Las pli grondas sa chattan a Bratislava, al nordost dal center da la citad, sco er a Poprad, Sliač e Košice. Damai che la plazza aviatica sa chatta datiers da la chapitala slovaca vegn er quella duvrada fitg savens.
[modifitgar | modifitgar il code]
In’impurtanta ruta da navigaziun interna furma il Danubi. Ils ports principals sa chattan a Bratislava e Komárno. Cun il Twin City Liner, ch’exista dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner, è er avant maun ina speziala colliaziun per pendularis.
Furmaziun e scienza[modifitgar | modifitgar il code]
Da frequentar la scola elementara è obligatoric a partir dal sisavel onn da vegliadetgna. Quella dura nov onns ed è partida en dus stgalims (1–4 classa e 5–9 classa). A partir da la 5avla classa èsi pussaivel da frequentar in gimnasi che dura otg onns. Er suenter il temp da scola obligatoric pon ins midar en ina scola che finescha cun la matura e pussibilitescha uschia da cuntinuar ad ina scola auta u universitad, ubain frequentar ina scola professiunala. Las pli impurtantas scolas autas èn l’Universitad da Comenius sco er l’universitad tecnica e l’universitad economica a Bratislava.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Monuments architectonics[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter auter appartegnan ils suandants monuments istorics situads en la Slovachia al Patrimoni mundial da l’UNESCO: il vitg da purs a Vlkolínec, Levoča, il chastè da Spiš, la citad da minieras Banská Štiavnica sco er il center istoric da Bardejov.
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
Ils geniturs dad Andy Warhol èn naschids en la Slovachia. Intgins artists ch’èn er enconuschents a l’exteriur èn: Martin Benka, Koloman Sokol, Albín Brunovský, Janko Alexy, Vincent Hložník e Ľudovít Fulla.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Musica populara[modifitgar | modifitgar il code]
La musica populara slovaca dad oz sa lascha persequitar enavos sur divers svilups (per part ipotetics) fin en il temp medieval. Sper questa structuraziun istorica vegn er fatg la differenza stilistica tranter quatter regiuns: En la Slovachia dal Vest e dal Sid domineschan chanzuns modalas e pli novas, entant che chanzuns da pasturs n’èn strusch avant maun. Questas ultimas tutgan, ensemen cun sequenzas da tuns lidicas e mixolidicas, surtut en las regiuns muntagnardas da la Slovachia Centrala. Caracteristicas per la Slovachia da l’Ost èn chanzuns da saut plain tempo e chants a pliras vuschs che derivan dal 18avel tschientaner. In’ulteriura regiun musicala furman las cuntradas Spiš en il nord e Gemer en la part meridiunala da la Slovachia Centrala. En questas regiuns han dominà dapi il temp medieval tardiv las minieras e l’elavuraziun da laina; en ils numerus vitgs da mastergnants han ins tgirà tenor veglia tradiziun chanzuns da rubadurs, balladas epicas e chanzuns da saut a pliras vuschs.
Il repertori da la musica instrumentala han ins surpiglià dal corpus da chanzuns. I domineschan surtut las flautas sco er, influenzà da la musica classica, violina, bratscha e bass.[34]
Musica classica[modifitgar | modifitgar il code]
En il 11avel tschientaner dominava il chant gregorian. En il 13avel e 14avel tschientaner han colonisaturs tudestgs alura manà cun sai in repertori da chanzuns spiritualas a pliras vuschs. En las citads da la Slovachia Centrala tgiravan ins en il 17avel tschientaner la musica barocca dals cumponists tudestgs. Influenzas osmanicas èn sa fatgas valair sper sauts da pasturs en la musica instrumentala dal 17avel e 18avel tschientaner. Da quel temp han las claustras furmà impurtants centers da la creaziun musicala; la posiziun centrala areguard la tgira da la musica spirituala ha però surpiglià en il 16avel tschientaner Bratislava. A partir dal 1760 è la musica da questa citad vegnida inspirada sur il Danubi da la classica viennaisa. L’epoca da la classica ha durà en la Slovachia fin il 1830. Suenter in tschert declin cultural en il decurs dal 19avel tschientaner ha la musica alura servì ad intents naziunalistics, quai ch’ha er gidà a revalitar las melodias popularas slovacas. L’emprim impurtant cumponist dal naziunalissem slovac è stà Ján Levoslav Bella (1843–1936), in da ses successurs Mikuláš Schneider-Trnavský (1881–1958). L’emprima opera naziunala slovaca ha cumponì Viliam Figuš-Bystrý (1875–1937).
La moderna musicala a l’entschatta dal 20avel tschientaner ha cuntinuà cun la musica naziunala. Fin ils onns 1960 è quella surtut vegnida dominada da Eugen Suchoň (1908–1993, opera ‹Svätopluk› l’onn 1960), Alexander Moyzes (1906–1984), Ján Cikker (1911–1989), Jozef Grešák (1907–1987), Andrej Očenáš (1911–1995) e Šimon Jurovský (1912–1963). En il decurs dals onns 1960 hai dà ina vieuta vers la nova musica, e quai sut l’influenza da la Segunda Scola da Vienna, dals Curs da vacanzas da Darmstadt e da l’avantgarda en Pologna. En rom da quest svilup èn ils cumponists er sa distanziads pli e pli da la doctrina dal realissem socialistic.
A las generaziuns da cumponists pli giuvnas appartegnan Ilja Zeljenka (1932–2007), Juraj Beneš (1940–2004), Vladimír Godár (* 1956) e Peter Machajdík (* 1961). Tar ils chantadurs d’operas èn da numnar dus gronds nums: Edita Gruberová (* 1946) e Peter Dvorský (* 1951).
Jazz e musica da pop[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1970er èn stadas activas duas gruppas da fusion ad aut nivel Fermáta e Collegium Musicum. Ulteriuras bands da rock slovacas èn Elán, Horkýže Slíže, Vidiek e No Name. La gruppa Ghymes, ch’appartegna a la minoritad ungaraisa, suna jazz cun elements folcloristics. Marika Gombitová (* 1956) è in’enconuschenta chantadura da pop.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
Il teater naziunal slovac a Bratislava è vegnì fundà il 1919. Dapi il 2007 datti sper il teater naziunal istoric a la Plazza Hviezdoslav er in teater naziunal modern en vischinanza da la riva dal Danubi.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
En la glista da la libertad da pressa che vegn edida dals Reporters senza cunfins sa chattava la Slovachia l’onn 2017 sin plaz 17 da 180 pajais. La Slovachia ha pia ina da las pressas las pli libras insumma.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima lingua da scrittira che sa differenziescha cleramain dal tschec ha sviluppà Anton Bernolák l’onn 1787; da quella han tranter auter fatg diever ils scripturs Juraj Fándly e Ján Hollý. Ján Kollár percunter è sa stentà da popularisar ina lingua da scrittira ‹tschecoslovaca› cuminaivla. Il slovac odiern sa lascha manar enavos sin Ľudovít Štúr ch’ha publitgà sia codificaziun il 1846. Auturs ch’èn l’emprim stads fascinads dal communissem, ma ch’èn alura daventads critichers da quel èn Ladislav Novomeský e Ladislav Mňačko.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
La producziun da film slovaca ha inizià suenter la fundaziun da la Tschecoslovachia, e quai cun agid da la diaspora slovaca en l’America. L’emprim film slovac è stà ‹Jánošík› l’onn 1921. Suenter la Segunda Guerra mundiala è Paľo Bielik stà la persuna principala entaifer il film slovac. El ha realisà il 1948 l’emprim film sincron da la Slovachia, ‹Vlčie diery›, davart la Sullevaziun naziunala slovaca. Il film ‹Obchod na korze› (tudestg: ‹Das Geschäft in der Hauptstrasse›), cun in dals pli famus acturs da la Slovachia, Jozef Kroner, ha retschet il 1966 in Oscar.
Il pli impurtant reschissur slovac contemporan è Juraj Jakubisk, cun success sco ‹Tisícročná včela› (1983), ‹Perinbaba› (1985) e ‹Báthory› (2008). Medemamain success internaziunal ha gì Martin Šulík cun ses film da kino ‹Cigán› (2011).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport il pli popular en la Slovachia è il hockey sin glatsch che vala a medem temp sco sport naziunal. Il team naziunal è in dals pli ferms dal mund. Gia il team da la Tschecoslovachia tutgava tar l’elita mundiala ed ha gudagnà sis giadas il titel da campiun mundial. Suenter l’independenza il 1993 hai medemamain dà a chaschun dals campiunadis mundials medaglias d’argient (2000 e 2012) e dad aur (2002). Il 2011 ha la Slovachia sezza manà tras il campiunadi mundial da hockey sin glatsch. Cun interess particular vegnan mintgamai persequitads ils ‹duels tranter frars› cunter la Tschechia.
Sper hockey sin glatsch è er il ballape in sport fitg popular. La squadra naziunala ha gia cuntanschì l’otgavelfinal a chaschun dal campiunadi mundial 2010 en l’Africa dal Sid e divers resultats respectabels a chaschun da campiunadis europeics.
Il canut slovac Peter Hochschorner è stà trais giadas campiun olimpic. En il schah tutgan diversas giugadras e giugaders tar l’elita mundiala. En il tennis è Miloslav Mečíř daventà il 1988 campiun mundial. Peter Sagan ha gudagnà repetidamain il campiunadi mundial en la cursa da velo sin via. L’emprima victura slovaca a chaschun da l’olimpiada d’enviern è stada la biatleta d’origin russ Anastasiya Kuzmina a Vancouver il 2010.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Ils dis da festa naziunals furman il prim da schaner (di da fundaziun da la Republica slovaca l’onn 1993), ils 5 da fanadur (di da festa dals sontgs Kyrillos e Methodios), ils 29 d’avust (sullevaziun naziunala slovaca l’onn 1944), il prim da settember (di da la constituziun da la Republica slovaca il 1992) ed ils 17 da november (di dal cumbat per libertad e democrazia il 1989).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Schönfeld: Slowakei, p. 11.
- ↑ Teich: Slovakia, p. 3.
- ↑ Joachim von Puttkamer: Schulalltag und nationale Integration in Ungarn. Oldenbourg Verlag, Minca 2003, p. 11.
- ↑ Miroslav Kmet': Dejiny slovensko-maďarských vzt'ahov v didakticko-dejepisnej reflexii, en: László Kiss, Imrich Nagy (ed.): Sporné otázky spoločných dejín, Eger 2009, p. 38.
- ↑ Slovakia.travel, consultà ils 16 da fanadur 2010.
- ↑ Fauna in Slovakia, Animals, Wild Animals, Endemic Species, sin slovakiasite.com, consultà ils 9 d’october 2013.
- ↑ Rewilding Europe (2015). Eastern Carpathians: European bison without borders.
- ↑ Kliment Ondrejka: Rekordy Slovenska – Príroda, p. 158–165.
- ↑ Climate and weather in Slovakia, sin slovensko.com, consultà ils 10 da matg 2013.
- ↑ World Population Prospects – Population Division – United Nations, consultà ils 14 da fanadur 2017.
- ↑ EUROPA/298: Roma in Europa – Zahlen, Fakten, Kurzberichte (ai journal).
- ↑ Oded Haklai: Regime transition and the emergence of ethnic minorities. En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise? Rouledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18; Robert J. Kaiser: Czechoslovakia: the Desintegration of a Binational State. En: Graham Smith (ed.): Federalism: The Multiethnic Challenge. Rouledge, Londra/New York 2014, ISBN 978-0-582-22578-7, p. 208–236, qua p. 228; Leo Suryadinata: The Making of South Eastern Asian Nations. State, Ethnicity, Indigenism and Citizenship. World Scientific Publishing, Singapure 2015, p. 9.
- ↑ Beata Blehova: Der Fall des Kommunismus in der Tschechoslowakei. LIT Verlag, Vienna 2006, p. 41.
- ↑ Special Eurobarometer, consultà ils 7 d’october 2016.
- ↑ Uffizi statistic da la Slovachia.
- ↑ Migration in Slovakia, en: iom.sk, consultà ils 21 d’avust 2016.
- ↑ Sche betg inditgà autramain, derivan las infurmaziuns davart l’istorgia dal pajais da Kováč: Dejiny Slovenska (cf. bibliografia).
- ↑ Großmähren und die Slawen an Elbe und Ostsee. En: Wolfgang Hermann Fritze e.a.: Frühzeit zwischen Ostsee und Donau: Ausgewählte Beiträge zum geschichtlichen Werden im östlichen Mitteleuropa vom 6. bis zum 13. Jahrhundert. Duncker & Humblot, 1982, p. 109.
- ↑ Barford: The Early Slavs, p. 110.
- ↑ Třeštík: Počátky Přemyslovců, p. 285.
- ↑ Steinhübel: The Duchy of Nitra. En: Teich e.a.: Slovakia in History, p. 29.
- ↑ Schönfeld: Slowakei, p. 23–27.
- ↑ Schönfeld: Slowakei, p. 46–49.
- ↑ Schönfeld: Slowakei, p. 77–84.
- ↑ Schönfeld: Slowakei, p. 102–105.
- ↑ Schönfeld: Slowakei, p. 170–179.
- ↑ Hofbauer: Slowakei, p. 68–76.
- ↑ Hofbauer: Slowakei, p. 103–107.
- ↑ Kováč: Dejiny Slovenska, p. 337–338.
- ↑ Tut las indicaziuns tenor Hofbauer: Slowakei.
- ↑ The World Factbook.
- ↑ Suvista istorica tenor Schönfeld: Slowakei.
- ↑ Slowakei Wirtschaftswachstum, sin theglobaleconomy.com.
- ↑ Vgl. Oskár Elschek: Research on Stylistic Areas of Slovak Instrumental Folk Music. En: The World of Music, tom 38, nr. 3 (Folk Music Revival in Europe) 1996, p. 51–69.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
En general, economia e politica
- Div. autur(a)s: Slovensko A–Ž. Ikar, Bratislava 2009, ISBN 978-80-551-2048-5.
- Aurel Emeritzy, Erich Sirchich, Ruprecht Steinacker: Nordkarpatenland. Deutsches Leben in der Slowakei, eine Bilddokumentation. Badenia, Karlsruhe 1979, ISBN 3-7617-0168-3. (Ed. da: Karpatendeutsches Kulturwerk Karlsruhe ed Arbeitsgemeinschaft der Karpatendeutschen Stuttgart).
- Eva Gruberova, Helmut Zeller: Slowakei. Das komplette Reisehandbuch für Reise, Freizeit und Kultur in dem unbekannten Land zwischen Tatra und Donau im Herzen Europas. Reise Know-How, Bielefeld 2005, ISBN 3-8317-1375-8.
- Ernst Hochberger, Karl Kiraly (ill.): Das große Buch der Slowakei. 3000 Stichworte zur Kultur, Kunst, Landschaft, Natur, Geschichte, Wirtschaft. Selbstverlag Ernst Hochberger, Sinn 2003, ISBN 3-921888-10-7.
- Hannes Hofbauer, David X. Noack: Slowakei: Der mühsame Weg nach Westen. Promedia Verlag, Vienna 2012, ISBN 978-3-85371-349-5.
- Ľudovít Kopa e.a.: The Encyclopaedia of Slovakia and the Slovaks. Veda, Bratislava 2006, ISBN 80-224-0925-1.
- Gabriele Matzner-Holzer: Im Kreuz Europas: Die unbekannte Slowakei. Vienna 2001, ISBN 3-85493-047-X.
- André Micklitza: Slowakei. 2. ed. actualisada, Müller, Erlangen 2010, ISBN 978-3-89953-554-9.
- Frieder Monzer: Die Slowakei entdecken. Trescher, Berlin 2009, ISBN 978-3-89794-129-8.
- Julian Pänke; Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik (ed.): Ostmitteleuropa zwischen Verwestlichung und Nationalisierung. Die Neuorientierung polnischer und slowakischer Außenpolitik zwischen 1989 und 2004. En: DGAP-Schriften zur internationalen Politik. Nomos, Baden-Baden 2010, ISBN 978-3-8329-5961-6.
- Renata Sako-Hoess: Reisetaschenbuch Slowakei. DuMont, 2002, ISBN 3-7701-4889-4.
- Roland Schönfeld: Slowakei: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2000, ISBN 3-7917-1723-5.
- Katharina Sommer: Slowakei. Iwanowski, 2006, ISBN 3-933041-23-6.
- Milan Strhan, David P. Daniel, Peter Cerveňanský, Oto Takáč e.a.: Slovakia and the Slovaks. A Concise Encyclopedia. Encyclopedic Institute of the Slovak Academy of Sciences/ Goldpress Publishers, Bratislava 1994, ISBN 80-85584-11-5.
- Susanna Vykoupil: Slowakei. Becksche Länderreihe, 1999, ISBN 3-406-39876-6.
Istorgia
- Paul M. Barford: The Early Slavs. Cornell University Press, Londra/New York 2001, ISBN 0-8014-3977-9.
- Lubomír E. Havlík: Kronika o Velké Moravě. JOTA 2013, ISBN 978-80-85617-06-1.
- Miloš Klátik: Evangelisch in der Slowakei. Profile – Positionen – Perspektiven. Martin-Luther-Verlag, Erlangen 2017, ISBN 978-3-87513-193-2.
- Dušan Kováč: Dejiny Slovenska. Nakladatelství lidové noviny, Prag 2000, ISBN 80-7106-268-5.
- Matúš Kučera: Slovensko v dobách stredovekých. Mladé Letá, Bratislava 1985.
- Mikuláš Teich, Dušan Kováč, Martin D. Brown (ed.): Slovakia in History. Cambridge University Press, 2011, ISBN 978-0-521-80253-6.
- Ivan Mrva, Vladimír Segeš: Dejiny Uhorska a Slováci. Perfekt, Bratislava 2012, ISBN 978-80-8046-586-5.
- Dušan Třeštík: Počátky Přemyslovců. Vstup Čechů do dějin (530–935). Nakladatelství Lidové noviny 2008, ISBN 978-80-7106-138-0.
- Dušan Třeštík: Vznik Velké Moravy. Moravané, Čechové a střední Evropa v letech 791–871. Nakladatelství Lidové noviny 2010, ISBN 978-80-7422-049-4.
- Alexis P. Vlasto: The Entry of the Slavs into Christendom. An Introduction of the Mediaval History of the Slavs. Cambridge University Press, 1970, ISBN 0-521-07459-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da la regenza slovaca
- Pagina uffiziala dal turissem da la Slovachia
- Länderprofil Slowakei sin www.destatis.de


text:
Tl mëte man dl Rëgn él na alianza socrëta dla Regina de Fanes cun les muntagnoles, de chëra che la regina de Fanes ne ti cunta nia a sò om, n re forest, che à instës fat na alianza socrëta cun le variöl. La regina dá ala löm dües jomelines, Dolasila y Lujanta. Ara sorandá Lujanta ales muntagnoles por tigní ite l’alianza y ciafa da chëstes na picera muntagnola sciöche pënch.
Ince le re dess baraté fora öna de sües fies cun n pice dl variöl, mo chësc chir fora la picera muntagnola che la regina â sostituí adascusc a Lujanta.
DIDASCALIA Fanes cuntra Piz Parom y La Varela. Le Rëgn de Fanes -Cheder scenic de Rott. Fotogram dal film Le Rëgn de Fanes.
© düc i dërc resservá


text:
Caricaturas / Karikaturen
CHF 22.00
Our da la revista rumantscha il CHARDUN | Aus der romanischen Zeitschrift il CHARDUN |
In occasiun dal giubileum da desch ons da la revista rumantscha il CHARDUN han decis ils respunsabels d’edir üna racolta da caricaturas. La caricatura palesescha ils problems in fuorma grafica, dimena in quella fuorma chi’d ha üna vita per uschedir surlinguistica e po gnir incletta eir sainza commentars. Tuottüna esa stat indispensabel d’agiundscher a plüssas caricaturas ün cuort text sco connex istoric.
Angelo Andina / Il Chardun
Rutitsch 92, 7559 Tschlin


text:
En l'Arcun da tradiziun, il museum local da Laax, vegn fatg urden. Objects ch'èn avant maun pliras giadas vegnan rumids. Las exposiziuns vegnan organisadas da nov:
Igl era uschè bler rauba en il museum ch'ins pudeva quasi betg trair flad pli e nus avain gì il sentiment da stuair far insatge.
En l'avegnir duai il museum exponer dapli istorgias da Laax e damain urden vegl. Cun questa midada da strategia spera Romana Brunold, la manadra dal museum, ch’i dettia puspè dapli visitas en l'Arcun da tradiziun.
La reavertura da l'Arcun da tradiziun a Laax ha lieu ils 14 da zercladur. Sco emprima exposiziun speziala presentan ils responsabels «Il mund dallas detgas da Laax».
RR actualitad 11:20


text:
Queen
Queen 'l è al nóm 'd un grup muśicàl ingléś pop/rock, ch'l à eśurdî in dal 1971, miténd insém al cantànt e pianìsta Freddie Mercury, al chitarìsta Brian May, al baterìsta Roger Taylor e al basìsta John Deacon. In dla lōr caréra i aṅ vindû fra i 150 e i 300 migliòṅ ad disc finénd anc in dla Rock and Roll Hall of Fame in dal 2001, dòp ch'al cantànt Freddie Mercury 'l éra bèla mòrt.
Al grup 'l à tacâ a 'vér dimóndi sucès vèrs la mità di an Stanta in dal Régn Unî par via 'd àlbum cuma Sheer Heart Attack dal 1974 e A Night at the Opera d'l an dòp. Cun cal lavōr chè i Queen i s faṅ cgnósar anc a 'l èstar, anc in di Stat Unî in fiṅ a i prim an Utànta.
Dimóndi famóś i èṅ stâ anc i sò cuncèrt (707 in tut in vint-siē paéś difarènt, da 'l 1971 a 'l 1986) in dua Mercury al s dava da far par dar vita a di spetàcui teatrài, tirànd dènt'r anc al pùblic. Dū ad chi live lè (al Live Aid dal 1985 e al cuncèrt tgnû a Wembley in dal 1986) i èṅ cunsiderâ fra qvéi più bèi ad sèmpar dla stòria dal rock.
Dòp la mòrt ad Freddy, al 24 ad Nuvémbar dal 1991, e al ritîr ad Deacon in dal 1997, chi àtar dū i aṅ pruâ a 'ndàr avànti da par lōr in dal 2005 tulénd cuma cantànt Paul Rodgers e sunànd c'n al nóm ad Queen + Paul Rodgers. I gh'aṅ dâ a muć in dal 2009.
Biugrafìa
I prim an cuma “Smile”
I prim pas in d'l àmbit muśicàl di cumpunènt dal grup i èṅ stâ fat in dal 1968 quànd al chitarìsta Brian May e al baterìsta Roger Taylor i s mét'n insém a 'l cantànt Tim Staffell par dar vita a 'n prugèt ciamâ Smile (Surìś) ch'al fava dal rock psicadèlic. Cun un cuntràt firmâ in dal 1969 cun qvéi dla Mercury Records, i tri i s càtan in studi par registràr soquànt pès.
Quànd Tim al decìd ad mulàr-i p'r andàr a sunàr cun i Humpy Bong, a séguit dal falimènt dal sìngul Earth publicâ in di Stat Unî, a 'l sò pòst a vèṅ tòlt un sò amìg da i tèmp dl'università, Farrokh Bomi Bulsara cgnusû méj in séguit cuma Freddie Mercury in unōr dal dio Mercùri. Chi lò al gh'iva na vóś fóra da 'l cumùn esénd bòṅ ad tucàr quàt'r utàvi e al saìva anc sunàr al piàṅ. Al grup al càmbia anc nóm in Queen (Regìna) da n'idéa ad Freddy e Roger anc se Brian al n éra briśa 'd acòrd.
'L arìṿ ad Deacon
Par catàr sù di bèsi par la Cróś Rósa, al 27 ad Śugn dal 1970 i s śibìsan par la prima vòlta da 'l viṿ, cun Mike Grose a 'l bas, ma pò chi lò al s in và par lasàr spasi a Barry Mitchell ma anc qvést chè al mòla la baràca parchè al pascàva di bèsi in présia. Dòp avér pruâ anc Doug Ewood Bogie, Taylor e May i cgnósan in dal Śnar dal 1971 John Deacon, un tisi càlum e ch'al dascurìva pôc, e i gh śibìsan ad dvintàr al basìsta nóṿ di Queen e lò al gh diś ad sè.
In Luj al grup al sòna par la prima vòlta a Surrey cun sèg al mémbar nóṿ par pò far soquànt cuncèrt in Curnuvàglia.
Al prim an (1972-1975)
In dl'Istâ dal 1972, Mercury e chi àtar i tàc'n a lauràr a 'l sò prim àlbum ch'i finiràṅ in dal Śnar dal 1973. In Mars i Queen i fìrm'n al sò prim cuntràt cun la EMI mént'r in di Stat Unî e in Giapòṅ i èṅ ligâ a l'Elektra Records. Al prim sìngul, Keep Yourself Alive, a véd la luś al 6 ad Luj méntar 'l àlbum Queen la stmana dòp cun dèntar di braṅ scrit in gènar soquànt an prima. Da 'l 13 ad Setémbar a 'l 2 ad Favràr, al grup al sòna da 'l viṿ, specialmènt in Inghiltèra.
Queen II, vgnû fóra 'l 8 ad Mars dal 1974, 'l è 'n concept album ch'al dascór dal bèṅ ch'al s mét cónt'r a 'l mâl. Difàti mità dal disc 'l è biànc e mità négar. La prima part, curàda par May specialmènt, 'l à gh'à dèntar di pès lènt e melòdic cuma White Queen (As It Began), Someday One Day e Father To Son, la secónda invéci, purtàda avànti par Mercury, la gh'à di braṅ più dûr cuma The March of the Black Queen e The Fairy Fellers Masterstroke.
'L 8 ad Nuvémbar dal 1974 a véd la luś al tèrs disc in studi dal grup, Sheer Heart Attack, in dua tut i mémbar di Queen i aṅ fat la sò part. Anc cal lavōr chè al misćia bèṅ i gènar muśicài, pasànd da 'l vóś di àngil ad In the Lap of the Gods a 'l heavy metal ad Stone Cold Crazy (braṅ cantâ in séguit anc da i Metallica), da 'l boogie-woogie ad Now I'm Here a 'l piàṅ ad Lily of the Valley e ad Dear Friends. Cunsiderâ 'n clàsic dal rock, c'l àlbum chè 'l è stâ bòṅ a tucàr al secónd pòst dal clasìfichi dal Régn Unî e al dudicéśum in qvéli di Stat Unî. Al 30 'd Utóbar al grup al partìs par na sfilaràda ad cuncèrt tut eśaurî.
La cunsacrasiòṅ (1975-1976)
In dl'Istâ dal 1975, dòp avér firmâ un cuntràt cun la EMI par ciapàr da piò, al grup al taca a lauràr p'r al disc nóṿ, A Night at the Opera, dispunìbil in di negòsi da 'l 21 ad Nuvémbar. Al tìtul al fà riferimènt a 'l nóm 'd un film di Fradèi Marx. Al prim sìngul tirâ fóra, Bohemian Rhapsody, al fà sù un sucès ad c'l àtar mónd rivànd a véndar 150.000 còpi in dū stmani anc s'al manager John Reid 'l iva pruâ in tut al manéri a scurtàr cal braṅ lè sénsa cavàr-'g-la. Al disc, ch'al misćiàva al rock cun l'òpra, 'l è stâ al lōr prim sucès in Amèrica faghénd al quàrt pòst in dla Billboard in dua 'l è armàś par sinquànta-siē stmani ad fila.
Fra 'l 29 ad Nuvémbar e al 2 ad Dicémbar al grup al tîṅ quàtar cuncèrt a 'l Hammersmith Odeon ad Lóndra eśaurî dal tut ch'i gh cunférm'n al sucès. I Queen i 'n fànan pò àtar stanta-sinc in tut al mónd prima ad far vgnir fóra, al 12 ad Nuvémbar dal 1976, al sìngul Somebody to Love (Qualchidòṅ 'd Amàr), braṅ ad punta dal quìnt disc in studi dal grup, A Day at the Races, in di negòsi da 'l méś dòp, ch'al gh'à dèntar anc al pès bèl dûr ad Tie Your Mother Down e Teo Torriatte (Let Us Cling Together), cun dal part cantàdi in Giapunéś.
I sucès dal perìud rock (1977-1979)
Al 14 ad Śnar dal 1977 al grup al partìs p'r al A Day at the Races Tour, ch'al và dimóndi bèṅ anc in di Stat Unî, e pò al taca a lauràr a 'l àlbum nóṿ. In dal gir ad dū méś e mèś 'l è prònt pròpria méntar Taylor al cata 'l tèmp par far vgnir fóra al sò EP (I Wanna) Testify. Al 7 'd Utóbar 'l è 'l tùran dal sìngul We Are the Champions/We Will Rock You, dū inn da stadi scrit òṅ da Mercury e òṅ da May, dvintâ subìt di clàsic dal grup. A la fiṅ dal méś 'l è prònt anc 'l àlbum News of the World, quàtar vòlti disc ad plàtin di in Stat Unî ma sōl dū in dal Régn Unî. Da nutàr anc i braṅ Sheer Heart Attack, ch'al sòna cuma 'n pès thrash metal, e 'l hard-pop 'd It's Late. Durànt un viàś in Frància, in dal 1978, al grup al gh'à la manéra ad védar na tapa dal Tour de France e Mercury al cata 'l tèmp par scrìvar al pès Bicycle Race, publicâ pò cuma sìngul in Utóbar insém a la Fat Bottomed Girls scrita par May.
Mémbar
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa
Discugrafìa
- Queen (1973)
- Queen II (1974)
- Sheer Heart Attack (1974)
- A Night at the Opera (1975)
- A Day at the Races (1976)
- News of the World (1977)
- Jazz (1978)
- The Game (1980)
- Flash Gordon (1980)
- Hot Space (1982)
- The Works (1984)
- A Kind of Magic (1986)
- The Miracle (1989)
- Innuendo (1991)
- Made in Heaven (1995)
- Queen Forever (2014)


text:
Ils cussegliers naziunals han fatg la sonda buna reclama per la Svizra sco naziun da skis. A Tavau han il Turitgais Jürg Stahl e la Lucernaisa Andrea Gmür gudagnà la 62avla cursa da parlamentaris svizzers e britannics. Stahl è per la quarta giada en roda victur da questa cursa ch'ha gì lieu sin il Parsenn. Il Grischunais Duri Campell è daventà segund ed il Turitgais Thomas Weibel terz. Meglier temp dal di ha l'ambassadur svizzer a Londra, Alexandre Fasel, fatg sco percursur. Henry Smith è sco otgavel arrivà sco emprim dals parlamentaris britannics en l'arriv.
En tut han 22 parlamentarias e parlamentaris fatg part da la cursa da skis tradiziunala. La cursa da slalom gigant vala sco il punct culminant da l'emna da skis dals parlamentaris da la Svizra e la Gronda Britannia. En il center da l'eveniment stattan mintgamai la tgira da contacts sco er discussiuns politicas.
RR novitads 18:00


text:
La litteratura rumantscha ha in grond stgazi cun numerusas poetessas e poets ch'han publitgà l’ultim temp lur ovras. E savens èn ils temas ils medems, dentant anc adina actuals.
En las poesias vegn savens scrit da la patria, la natira ed er l’encreschadetgna. Sa midà han simplamain las auturas ed ils auturs.
Poesias na sajan dentant betg insatge per ina e mintgin, uschia Gianna Duschletta. La studenta da 22 onns giavischass perquai dapli cudeschs cun istorgias inventadas.
A mai mancan cudeschs en lingua rumantscha cun istorgias ch'animeschan e trategnan la lectura ed il lectur.
La litteratura rumantscha signifitga per l’Engiadinaisa fitg bler e grazia a quella possia ella er adina puspè engrondir ses stgazi da pleds. Quai surtut uss che Gianna Duschletta viva per ses studi a Berna. Sch’ella pudess giavischar ina traducziun d’in cudesch en lingua rumantscha, preferiss ella ils cudeschs da Carlos Ruiz Zafòn.


text:
Il suveran da Surses po decider davart duas variantas. La suprastanza communala ed il cussegl da scola proponan da fixar il lieu existent a Grava, sco lieu per il nov bajetg da la scola primara. Sco segunda varianta ha in biro d’architectura da Turitg tschertgà in lieu alternativ per in nov bajetg da scola a Savognin. Venala ed adattada fiss tenor il biro ina parcella dal quartier Bursa, da la vart sanestra da la via dal Güglia en direcziun da Tinizong e visavi da la garascha Carisch.
Tranter 10 e 20 milliuns custa ina nova scola
Per il nov bajetg da scola a Bursa quinta la vischnanca cun in’investiziun da prest 20 milliuns francs. Mo la mesadad, pia 10 milliuns francs, custassi da bajegiar ina nova scola a Grava al lieu da scola existent.
Il suveran decida ils 10 da matg davart las duas variantas. Suenter questa decisiun vegn la suprastanza communala a laschar elavurar in project concret.


text:
Region de Liberec
La Region de Liberec (Liberecký kraj in cech) a l'è 'na region de la Cechia, in pè del , con capital Liberec.
La gh'ha dent i distrecc de Distret de Česká Lípa, Distret de Jablonec nad Nisou, Distret de Liberec e Distret de Semily e 'l so president a l'è ol Martin Půta. La confina con Region de Ústí nad Labem, Boemia centrala, Region de Hradec Králové e Sasonia.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su regione di Liberec


text:
Provinça (Italia)
I province italiane (province in italian) i è dei ents territoriai de area vasta qe i costituiss una sotadivision aministrativa de segond nivell, sota ai rejon e sora ai comun. I province ative del pont de vesta aministrativ i è 80.
Le province i è miga l'unega sotadivision prope sota ai rejon. A l'istess nivell i è metide anca dei oltre entitaa aministrative o statistege, per ol total de 107 division territoriai:
- i 80 province ative;
- i 2 province autonome del Trentin-Sud Tirol;
- i 6 vegie province de la Rejon siciliana (abolide cond L.R. n° 8 del 24.03.2014[1]) sostituide de 6 Liber consorzi comunai;
- i 14 Citaa metropolitane;
- le 4 vegie province del Friul-Venezia Julia (abolide cond L.R. n° 20 del 09.12.2016[2]), considerade domà a nivell statisteg;
- la vegia provinça de Aosta, anc'pò lee considerada domà a nivell statisteg.
Mape per rejon[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La cuppa mundiala da skis cun las emprimas cursas sveltas da la stagiun sto Mauro Caviezel guardar a chasa en la televisiun. El ha bain fin l'ultim gì la speranza da pudair parter a Lake Louise ed a Beaver Creek. Ses skis aveva el spedì vi sur mar. En cas ch'i vess da grategiar e l'ultim puzzle ch'i dovria chattass la via en ses tscharvè. Dapi 10 mais, dapi ses crash en il trenament a Garmisch cun la greva squassada dal tscharvè, fa Mauro Caviezel terapias tar divers top-spezialists (neurolog, optometrist, terapeut manual).
«Stan oz è mes return intschert»
Tras ils problems cun la vesida ed il vesair dubel en intginas posiziuns sin ils skis, vegn Mauro Caviezel en ina situaziun da stress e bler pli baud a las limitas. Bler memia privlus e betg da responsar dad ir a la partenza da las pli grevas e spertas cursas dal mund. Il spezialist da speed e victur da la culla da cristal en sia disciplina da parada, il Super-G (stagiun 2019/20) ha gì da superar bleras blessuras en sia carriera. El è adina restà optimist. Mauro Caviezel pensa era che questa giada vegnia tut puspè bun. Ma la gronda dumonda è cura. Nagut sa laschia planisar. Sia gronda finamira saja bain da turnar en la cuppa mundiala da skis, ma sch'el guardia enavos sin ils ultims mais, na saja ses comeback betg realistic il proxim temp. Ed era ils gieus olimpics a Peking ha el mess lunsch davosvart en ses chau. Emprima finamira saja da vegnir saun.


text:
Dümìnica
La Dümìnica (apò Dumìnica, Dumìniga, Dumènega, ecètera) l'è giü dei dé de la setemàna, la vé dòpo del Sàbot e prìma del Lönesdé.
El nòm 'l vé del Latì Dies dominicus, che völ dì Dé del Signùr. Prìma de la cristianizasiù l'éra ciamàt dies solis (dé del sul) e l'éra 'l dé de la fèsta 'n unùr del dio Sol Invictus. Amò al dé d'encö le lèngue gemàniche le g'ha conservàt chèsta denominasiù.
Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm de dies dominicus: Domenica 'n Italià, Dimanche en Fransés, Domingo 'n Spagnöl e 'n Portoghés, Diumenge 'n Català, Dimenge 'n Ocità, Duminică 'n Ruméno.
Endèle lèngue germàniche antìche 'l nòm l'ìa 'na traspuzisiù del Dies solis dei Latì. En inglés antìc l'éra Sunnandæg e 'n Norvegés antìc l'éra Sunnudagr.
Le lèngue germàniche modèrne le pórta aànti la stèsa etimulugìa e isé la Dümìnica la vé ciamàda Sunday 'n Inglés, søndag en Danés e Norvegés, Söndag en Svedés, Zondag en Olandés, Sonntag en Todèsc, ecc.
Apò a l'Albanés e diel l'è ligàt a dies solis, difàti dielli 'l signìfica sul.


text:
Ötzi
Ötzi, l’Om dl Similaun, é la mumia dlaciada de n ël che á vit tl’Eté dl Ram danter le 3300 y le 3100 d.C. Al é gnü ciafé ai 19 de setëmber dl 1991 sön le Dlaciá dl Similaun a 3.213 m s.l.m. danter Talia (Schnalstal) y Austria (Ötztal) da Erika y Helmut Simon da Nürnberg. Al é la testemonianza antropologica plü importanta en cunt dl popolamënt di raiuns dles Alpes dla perioda do la fin dl’ultima dlaciaziun (dan da 15.000 agn). Al é da odëi tl Museum archeologich da Balsan.
Funtana[mudé | muda l codesc]
Plata web dl Museum archeologich da Balsan


text:
Calënder de Gherdëina
L Calënder de Gherdëina vën dat ora uni ann dala Union di Ladins de Gherdëina (ULG).
Storia[mudé | muda l codesc]
I prims calëndri ie unii dac ora y stampei a Dispruch ti ani 1911 nchin 1915. L prim calënder dl 1911 ie unì dat ora da bera Sepl Runggaldier da Passua y fat da Arcangiul Lardschneider de Ciampac. Ntlëuta te na grafia scialdi autramënter che al didancuei. L calënder dl 1911 fova de 42 plates cun leprò 11 plates de retlam y 10 plates blances per scrì su vel' nutizia. Tl 1914 ie pona l calënder unì fat y dat ora per l prim iede dala Union dei Ladins a Dispruch. Chësc calënder ova bele 89 plates, cun na sezion badiota de trëi plates, na fasciana de cin plates y na fedoma de trëi plates. L fova 28 plates de retlam. L ultim calënder ie unit ora tl 1915, l prim ann dla gran viera, dat ora dala Union dei Ladins y metù adum da Ujepantone Comploi da Fujeron [1].
Permò tl 1948, do la segonda viera mundiela, iel inò unì publicà n calënder, dat ora dala Union di Ladins de Urtijëi y dala stamparia Weger de Persenon cun 65 plates, de chëles mé una de retlam dla Cassa dl Sparani y doves blances per la notes. Tl 1965 vëniel dat ora l prim iede cun la scrita "Union di Ladins de Gherdëina". [2]. Belau 50 ani alalongia ie seniëur Cristl Moroder stat l curatëur dl calënder.
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Rut Bernardi Paul Videsott: Geschichte der ladinischen Literatur, Freie Universität Bozen 2014. p. 113-117. ISBN 978-88-6046-063-9
- ↑ Rut Bernardi Paul Videsott: Geschichte der ladinischen Literatur, Freie Universität Bozen 2014. p. 119-120. ISBN 978-88-6046-063-9
Cunliamënc[mudé | muda l codesc]
Calëndri de Gherdëina online sula plata web dla Union di Ladins de Gherdëina (per i scric ite dla ULG)


text:
La paternitad dal consort da la mamma da l’uffant (paternitad supponida) po vegnir contestada mo dal consort sez u da l’uffant.
La paternitad da l’um che ha renconuschì in uffant po percunter vegnir contestada da tut las persunas pertutgadas – vul dir er da la mamma da l’uffant u da l’um che declera dad esser il bab biologic.
As drizzai ad in'advocata u ad in advocat per vegnir a savair:
tge premissas che Vus stuais ademplir
entaifer tge termins che Vus pudais contestar la paternitad
a tge dretgira che Vus As stuais drizzar
Il test da paternitad po esser ina cumprova utila, sch’ins vul renconuscher u contestar ina paternitad avant dretgira. In tal test è mo valaivel, sch’el è vegnì fatg sut tschertas cundiziuns ed en spezial d’in institut per medischina forensica u tar in labor renconuschì da la Confederaziun (tests che vegnan purschids en l’internet na valan betg sco cumprova davant dretgira). Per in tal test dovri plinavant il consentiment en scrit da las persunas pertutgadas.
Per infurmaziuns davart la valaivladad d’in test da paternitad As drizzai ad in'advocata u ad in advocat.
Sche la dretgira accepta il plant per contestar la paternitad, finescha la paternitad da l’um che valeva fin lura sco bab. El n’ha nagins dretgs e naginas obligaziuns pli envers l’anteriur uffant. En cas che l’uffant purtava ses num, vegn quel midà ed el survegn il num da la mamma. Ultra da quai po l’uffant vegnir renconuschì d’in auter um.
Per ulteriuras infurmaziuns davart las premissas, davart il proceder e davart ils termins per contestar ina paternitad As drizzai ad in'advocata u ad in advocat.
Labors renconuschids da la Confederaziun per far profils da DNA (test da paternitad)


text:
Batàlia de Quatre-Bras
Pò che la marcia de Napoleù in dei Cent dé a l'avéa purtada i frances dét a Bruxelles, che la sarèss istada öna imputanta vitòria politiga, ol Duca de Wellington a l'gh'ìa de reurganisà i sò òmegn.
Vòt mela òmegn de Sassonia e de Weimar a i tegnìa la posissiù de Quàter Bras, che l'era fundamentala per cülegà i ingles del Wellington coi prussià del Blücher contra i frances, e 'l Wellington gh'à cumandà de mandarghe töcc i renfòrse ch'a l'pödìa.
Se l'maresciàl frances Ney a l'se födess spustà prest, la matina del 16 de giögn del 1815, a l'sarèss probabilmente riàt a ciapà 'l sit. Ma l'Ney l'à spetàt fin ai dò, quand ol General Reille l'à tacàt con 20.000 òmegn. I Frances i ère dré ad avansà, ma i renfòrse aliàcc i ère zamò dré a rià, e a sira i Aliàcc gh'ìa 26.000 òmegn e 42 canù.
A sira i òmegn del Wellington i ére riàcc a 36.000 e i gh'à cumensàt a recuperà la tera perduda. La bataglia l'èra terminada sansa vincidùr, ma per Napoleù l'è stada öna sconfita tàtica pesanta.


text:
L'EHC Cuira ha pers en la MySports League encunter ils Düdingen Bulls. Quai cun 2:3, suenter il shootout. Durant ils emprims dus terzs, n'avevi dà nagins gols en la partida. Suenter gist dus per mintg'equipa en l'ultim. En il shootout han lura ils Bulls decidì la partida per els.
Sin la tabella sa chatta Cuira gist sut il stritg.
Resultats MySports League
1. liga
En emprima liga ha il club da hockey dal Partenz-Signuradi pers sia partida encunter ils Argovia Stars, quai cun 2:1.
Sin la tabella è il club uss sin plazza 9 da 12.
Resultats 1. liga
2. liga
L'EHC Lai-Valbella a gugnagnà cun 7:1 encunter l'EHC Dürnten Vikings.
Il CdH Engiadina ha battì cun 4:3 ils da Bassersdorf. La decisiun è crudada suenter il temp regular.
L'EHC San Murezzan ha pers sia partida encunter il HC Eisbären Son Gagl, quai cun 4:7. Sin la tabella è San Murezzan ussa sin plazza 6 da 10.
Valbella maina la tabella, fertant ch'Engiadina e San Murezzan suondan sin las plazzas 6 e 7 da la tabella.
Resultats 2. liga