text:
Luxemburg
Il Luxemburg (uffizialmain Gronducadi da Luxemburg, luxemburgais Groussherzogtum Lëtzebuerg, tudestg Grossherzogtum Luxemburg, franzos Grand-Duché de Luxembourg) è ina monarchia parlamentara ch’è situada al cunfin tranter l’Europa dal Vest e l’Europa Centrala. Dals oriundamain nov gronducadis europeics è el il sulet ch’è sa mantegnì fin oz.
Cun ina surfatscha da 2586 kilometers quadrat è il Luxemburg in dals pli pitschens stadis dal mund, dal qual la surfatscha s’extenda sur las dimensiuns d’ina citad-stadi ora, e (suenter Malta) il segund pitschen commember da l’Uniun europeica. Il pajais cunfinescha en il sid cun la Frantscha (73 kilometers), en il vest e nord cun la Belgia (148 kilometers) ed en l’ost cun la Germania (135 kilometers). Areguard il retgav naziunal brut sa chatta il Luxemburg sin la plazza 70 da tut ils stadis dal mund; il stadi pitschen è pia rangà avant blers stadis ch’èn bler pli gronds e ch’han in dumber da populaziun bundant pli aut, e quai er entaifer l’Uniun europeica. Cun la Belgia ed ils Pajais Bass furma il Luxemburg ils stadis dal Benelux.
Il pajais è stà in dals commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica (CEE) e gioga in’impurtanta rolla entaifer il process d’unificaziun europeica. La chapitala da medem num furma la centrala administrativa da l’Uniun europeica. Ella è la sedia da la Curt da giustia, da la Curt dals quints, dal Secretariat dal Parlament, da la Banca europeica per investiziuns, da las partiziuns da la Cumissiun europeica e dal Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli furma la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica. Il 2013 e 2014 ha il pajais fatg part sco commember temporar dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Cuntegn
- 1 Num dal pajais
- 2 Geografia
- 3 Divisiun administrativa
- 4 Populaziun
- 5 Istorgia
- 6 Politica
- 6.1 Constituziun dal Gronducadi da Luxemburg
- 6.2 Maxima statala
- 6.3 Simbols dal stadi e da la naziun
- 6.4 Schef da stadi
- 6.5 Regenza e cussegl dal stadi
- 6.6 Parlament
- 6.7 Elecziuns
- 6.8 Partidas politicas
- 6.9 Urden giuridic e giustia
- 6.10 Bilantscha dal stadi
- 6.11 Militar
- 6.12 Polizia e servetsch d’infurmaziun
- 6.13 Commembranza en organisaziuns internaziunalas
- 6.14 Il Luxemburg e l’Uniun europeica
- 7 Furmaziun
- 8 Economia
- 9 Traffic
- 10 Medias
- 11 Telecommunicaziun ed internet
- 12 Cultura
- 13 Sport
- 14 Annotaziuns
- 15 Litteratura
- 16 Colliaziuns
Num dal pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Luxemburg deriva probablamain da Lucilinburhuc, pli tard Lützelburg (‹lützel› = ‹pitschen›; cf. frislandais ‹lütt›, englais ‹little›), in pitschen chastè, enturn il qual è creschida la citad da Luxemburg. Tenor in’ipotesa pli nova pudess il num Lucilinburhuc er derivar dal pled ‹Letze› e signifitgar ‹nas da grip fortifitgà›.
Il pajais è sa furmà sco ducadi entaifer il Sontg Imperi roman. En il territori da lingua tudestga han ins anc duvrà en il 17avel tschientaner la denominaziun ‹Lützenburg›, sco quai ch’ins po per exempel vesair en la Topographia da Matthäus Merian. Pli tard è il num lura vegnì remplazzà tras ‹Luxemburg›, quai che n’è nagut auter che la varianta germanisada dal num franzos. A chaschun dal Congress da Vienna è il Luxemburg vegnì auzà ad in gronducadi; Wilhelm I da Nassau-Orange è daventà l’emprim gronduca. Oz è il pajais il davos gronducadi dal mund.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il nord dal pajais furma ina part da las Ardennas e vegn numnà Ösling. Questa part giascha in tras l’auter sin 400 fin 500 meters sur mar. La cuntrada en il Ösling vegn dominada da culms cuverts cun guaud e da collinas sco er da profundas vals che vegnan percurridas da flums (p.ex. la Val dal Sauer). La collina Kneiff a Huldingen furma cun 560 meters il pli aut punct dal pajais. I suonda il Burgplatz (559 meters) ed il Napoleonsgaard sper Wahl en las Ardennas dal Sid (554 meters). En il nordost dal pajais fan 358 kilometers quadrat dal pajais part dal Parc da la natira tudestg-luxemburgais.
En il sid è situà il Gutland fritgaivel che tutga tar la cuntrada en stgalims da la Lorena (Lothringen). Questa part dal pajais è populada pli spess ch’il nord ed è er industrialisada pli ferm. Ils flums principals che percurran il pajais èn la Sauer (dal vest a l’ost), Klerf ed Our en il nord ed Alzette en il sid. Il punct il pli bass dal pajais, numnà Spatz (129 meters s.m.), sa chatta a la confluenza da Sauer e Mosel a Wasserbillig. La Mosel furma en il sidost il flum da cunfin vers la Germania.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg è segnà dal clima temprà da l’Europa Centrala, il qual vegn influenzà da vents nà da l’Atlantic. Ils envierns èn miaivels, las stads tempradas e perquai empernaivlas. L’aria è il pli savens miaivla ed umida; las precipitaziuns annualas muntan a 782,2 mm; las temperaturas giaschan en media tar 9 °C (tranter 0,8 °C il schaner e 17,5 °C il fanadur). En il nord dal pajais èsi per ordinari in pau pli frestg ed i plova er pli savens.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
L’Ösling en il nord dal pajais fa part da las Ardennas ed è segnà da muntognas mesaunas cuvertas cun guaud e da profundas vals che vegnan percurridas da flums. Las spezias da plantas derasadas il pli fitg èn il fau, il ruver, l’ischi ed il pign. Ordaifer ils guauds è la cuntrada segnada da prads d’ina cumposiziun fitg diversa. La vegetaziun dal Gutland en il sid dal pajais, ch’è situà in pau pli a bass, è segnada da terren agricul e da la viticultura per lung da la Mosel.
La fauna correspunda pli u main a quella dals ulteriurs pajais da l’Europa Centrala. L’Ösling è segnà d’in grond effectiv da selvaschina, en pli d’utschels da preda e da diversas spezias d’utschels ch’èn plitost raras. Ultra da quai èn ils flums dal Luxemburg enconuschents per lur gronda ritgezza da peschs (t.a. litgiva, glischun, sander, anguilla e carpa).
Per proteger la flora e la fauna existan divers projects da protecziun da la natira ch’èn gia realisads u che sa chattan en planisaziun (territori da protecziun da la natira Prënzebierg, reservat Sonnebierg, regiun da palì Cornelysmillen e.a.).[2]
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais è sutdividì en trais districts (Grevenmacher, Luxemburg e Diekirch) che cumpiglian en tut dudesch chantuns e 105 vischnancas (situaziun dal 2015). Dudesch vischnancas han il status da citads. Las vischnancas furman corporaziuns autonomas ch’èn suttamessas a la tutela administrativa dals cumissaris dals districts. La citad da Luxemburg furma la chapitala dal Gronducadi e la sedia da la regenza.
Districts e chantuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils districts e chantuns dal Luxemburg servan a l’administraziun dal pajais tras ils ministeris. In’incumbensa en il senn da corporaziuns territorialas, per exempel en rom da la furmaziun ed articulaziun da la voluntad politica dals burgais, n’han quests livels statals betg. En ils lieus principals dals chantuns sa chattan per ordinari instituziuns statalas sco uffizis da construcziun da vias, uffizis da taglia, posts da polizia, scolas cuntinuantas e.a.
Ils cummissaris dals trais districts han l’incumbensa da controllar e per part er d’approvar las activitads da las vischnancas. En quest senn furman els ina sort da regenza districtuala. A quest livel èn er domiciliads ils uffizis dal register funsil e las impurtantas centralas da polizia. En paucs cas na sa cuvran ils cunfins dals chantuns e dals districts betg in cun l’auter.
Vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
A la testa da las vischnancas dal Luxemburg sa chatta il Buergermeeschter (tud. Bürgermeister, franz. Maire). El maina las fatschentas da la vischnanca en la posiziun d’in funcziunari d’administraziun. El vegn sustegnì dals Schäffen (tud. Schöffen, franz. Echevins) sco er dal cussegl da vischnanca che vegn elegì democraticamain.
En il Luxemburg pon las vischnancas s’unir libramain a ‹sindicats› (uniuns d’interess) per dumagnar meglier las incumbensas communablas. Tals sindicats datti per exempel sin il sectur da sanadad u tar las scolas da musica.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Statisticamain enconuscha il Luxemburg be ina citad gronda (cun dapli che 100 000 abitants), numnadamain la chapitala cun radund 142 000 abitants (incl. aglomeraziun). Il grad d’urbanisaziun è però en general fitg aut. Radund 92 % da la populaziun viva en citads (2003), per gronda part però en citads da provinza u citads pitschnas. La gronda part da las citads giaschan en il sidvest dal pajais; igl èn quai tranter auter Alzette (30 800, incl. aglomeraziun 70 000), Differdingen (22 300) e Düdelingen (18 800). Enturn las duas citads Diekirch (6400) ed Ettelbrück (8000) è sa furmada en il nord la Nordstad (en tut ca. 23 000) che furma sper la chapitala ed Esch-sur-Alzette la terza zona d’aglomeraziun dal Gronducadi.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
L’entschatta 2014 dumbrava il Luxemburg 549 680 abitants. En il decurs dals davos decennis è il dumber da la populaziun s’augmentà quasi permanentamain; quai è surtut d’attribuir a la creschientscha economica ed a la situaziun al martgà da lavur che carmalan natiers immigrants.
Il prim da schaner 2013 muntava la quota dad esters 44,5 % (= 238 800).[3] 16,40 % (= 88 200) da la populaziun derivan dal Portugal, 6,55 % (= 35 200) da la Frantscha, 3,88 % (= 19 898) da l’Italia, 3,20 % (= 17 600) da la Belgia, 2,30 % (= 12 400) da la Germania.
En il Luxemburg lavuran ultra da quai bundant 160 000 (2013) cunfinaris che derivan da las regiuns vischinas en la Germania, la Frantscha e la Belgia. Lur cumpart da las persunas occupadas munta a 44 %.
17,0 % dals Luxemburgais èn sut 15 onns vegls, 69,0 % tranter 15 e 64 onns, 14,0 % èn 65 e pli vegls (situaziun dal 2010). L’aspectativa da vita munta en media a 83,2 onns (umens 79,5 onns e dunnas 84,3 onns).
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
La situaziun linguistica dal Luxemburg è detg cumplexa.[4] La lingua materna dals Luxemburgais è il luxemburgais (Lëtzebuergesch). Igl è quai in dialect tudestg (francon-mosellan) cun ina cumpart da pleds d’emprest franzos in pau pli auta ch’en il tudestg da standard. Il luxemburgais è però pir vegnì declerà il 1984 sco lingua naziunala e lingua uffiziala discurrida dal pajais. Tenor ina retschertga fatga da l’Uniun europeica inditgeschan radund 70 % da la populaziun questa lingua sco lur lingua materna.
Il tudestg da standard ed il franzos furman tenor la lescha da linguas dal 1984 medemamain linguas uffizialas. Il tudestg è stà derasà ditg sco lingua da standard; suenter il temp d’occupaziun durant la Segunda Guerra mundiala ha la lingua però pers in pau da sia reputaziun. Il franzos vala gia dapi daditg sco lingua da prestige ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. En las scolas fundamentalas e professiunalas dominescha bain vinavant il tudestg sco lingua scritta. Dapi il 1944 fan però l’administraziun ed ils ministeris sco er las scolas cuntinuantas diever dal franzos sco lingua scritta, entant ch’il luxemburgais dominescha sco lingua discurrida. Medemamain il 1944 è il num dal pajais vegnì midà da ‹Luxemburg› en ‹Luxembourg› e tut las leschas vegnan be pli edidas per franzos.
Tipic per la diglossia è che las medias stampadas dovran surtut il tudestg; er la gronda part dals cudeschs cumparan en questa lingua. Il luxemburgais sco lingua naziunala duaja contribuir a mantegnair l’identitad culturala dal pajais sco er ad integrar ils immigrants da differenta provegnientscha e lingua en la societad dal Luxemburg.
En la scola populara èn tudestg e franzos linguas obligatoricas, pli tard er l’englais. La lingua d’instrucziun en las scienzas natiralas mida en il decurs dal temp dal tudestg al franzos. En l’administraziun dominescha, sco gia menziunà, il franzos; sch’in burgais sa drizza a las instanzas per tudestg u luxemburgais, duai el però survegnir resposta en questa lingua. Ordvart multilinguala è la situaziun avant dretgira: lingua discurrida furma il luxemburgais, il protocol da la sesida vegn manà per tudestg e las leschas vegnan citadas per franzos.
En las bancas, ils negozis u en la gastronomia vegn savens discurrì franzos, damai che blers emploiads en il sectur da servetschs derivan da la Lorena (Frantscha) u da la Vallonia (Belgia).
Dapi il 1970 è il Luxemburg commember da l’Organisation internationale de la Francophonie. Da la cumissiun interstatala ch’ha surveglià la refurma da l’ortografia tudestga dal 1996 n’ha il Luxemburg però betg fatg part (ma applitgescha las novas reglas en scola). Per il luxemburgais exista medemamain in’ortografia uffiziala; tar singuls pleds èn però sa mantegnidas differenzas regiunalas.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la lescha da protecziun da datas fan indicaziuns davart persvasiuns religiusas u filosoficas part da las datas sensiblas che na dastgan da princip betg vegnir eruidas.[5] Perquai na datti nagina statistica uffiziala davart la grondezza da las cuminanzas religiusas.
Tenor in studi dal 2011[6] appartegnevan il 2008 radund 68,7 % da la populaziun a la baselgia catolica. Las diversas baselgias evangelicas e protestantas represchentan ensemen radund 3,7 % da la populaziun e religiuns betg cristianas radund 2,6 %. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 24,9 %.
L’onn 1988 ha papa Gion Paul II auzà la diocesa da Luxemburg en il status d’in archuvestgieu.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Celts e Romans[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims fastizs da colonisaziun sin il territori dal Luxemburg dad oz derivan dals Celts e tanschan enavos en il segund tschientaner a.C. Radund 100 onns pli tard èn penetrads ils Romans en il pajais, numnadamain ils onns 58–51 cura che Caesar ha occupà la Gallia e parts da la Germania fin al cunfin dal Rain. Il territori dal Luxemburg odiern è uschia daventà ina part da l’Imperi roman.
En il decurs dal 5avel tschientaner – dal temp da la migraziun dals pievels – han ils Francs germans chatschà enavos ils Romans. Muntgs viandants han missiunà la regiun ed erigì claustras. La claustra Echternach è vegnida erigida l’onn 698 dal missiunar anglosaxon Willibrord.
[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 963, cura ch’il pajais fascheva part dal Reginavel francon da l’ost, ha il cont Siegfried I acquistà tras barat cunter l’abazia St. Maximin a Trier il pitschen grip en la Val da l’Alzette cun il chastè Lucilinburhuc. Cun quest pass ha el mess il crap da fundament per il pajais e la famiglia nobla dals da Luxemburg sco er per il contadi da Luxemburg.
Il ducadi da Luxemburg entaifer il Sontg Imperi roman[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1308 è il cont Heinrich da Luxemburg vegnì elegì sco retg dal Sontg Imperi roman. El e ses figl Johann, il qual è daventà il 1310 retg da la Boemia, han etablì la posiziun da pussanza dals Luxemburgais entaifer il Sontg Imperi roman medieval. Il 1354 è il contadi da Luxemburg vegnì auzà tras l’imperatur Karl IV ad in ducadi. L’emprim duca è daventà Wenzel I. Cun la mort da l’imperatur Sigismund il 1437 è morta ora la lingia principala da la chasa da Luxemburg, uschia ch’era la predominanza entaifer l’imperi è ida a fin. L’onn 1441 ha la davosa duchessa or da la chasa da Luxemburg vendì ses possess a la chasa franzosa da Burgogna. Tenor dretg statal è il pajais però restà in feud da l’Imperi. Suenter la mort dal davos duca da la Burgogna, Carl il Temerari, l’onn 1477 è il Luxemburg pervegnì ensemen cun l’entira ierta burgognaisa a la figlia da Carl, Maria da Burgogna, ed a ses um, l’imperatur da pli tard Maximilian I da Habsburg.
L’onn 1482 è il Luxemburg vegnì entaifer il Sontg Imperi roman sut il domini dals Habsburgais; il 1555 sut quel da la lingia spagnola da questa famiglia.
En consequenza da la Pasch da las Pireneas èsi vegnì il 1659 a l’emprima spartiziun dal Luxemburg: la part meridiunala dal pajais da Diedenhofen enfin Montmédy è vegnida attribuida a la Frantscha.
En rom da la Guerra da successiun spagnola è il Luxemburg crudà als Pajais Bass austriacs ed è uschia puspè daventà in pajais habsburgais entaifer il Sontg Imperi roman. Dal 1795/1801 al 1814 è la regiun vegnida occupada da las truppas revoluziunaras ed è qua tras danovamain vegnida sut domini franzos.
Gronducadi da Luxemburg entaifer la Confederaziun tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1806 è il Sontg Imperi roman, dal qual il ducadi da Luxemburg fascheva part, vegnì schlià. Sco tut las parts tudestgas situadas da la vart sanestra dal Rain è il Luxemburg pervegnì a la Frantscha, e quai enfin che l’Imperi napoloenic è ì a fin. Il Congress da Vienna ha definì il 1815 il Luxemburg sco gronducadi e fixà che quel duaja daventar in stadi federativ entaifer la Confederaziun tudestga ch’era gist vegnida fundada. A medem temp han las decisiuns dal Congress manà ad in’uniun persunala dal Luxemburg cun il Reginavel dals Pajais Bass reunids. Quai ha gì per consequenza la segunda spartiziun dal pajais u, formulà autramain, la restauraziun be parziala dal status quo ante: intginas regiuns en il nord dal vegl Luxemburg èn passadas directamain da la Frantscha als Pajais Bass, regiuns en l’ost percunter èn vegnidas attribuidas a la Provinza renana entaifer la Prussia. Il 1830 è il Luxemburg s’unì a la Revoluziun beltga. Il 1839 ha gì lieu la terza e davosa spartiziun dal pajais: l’uschenumnà ‹quartier franzos›, numnadamain la part occidentala da lingua franzosa ed intgins territoris enturn las citads dad Arel e Martelingen èn daventads sco provinza Luxemburg ina part da la Belgia. Dapi lura è restà en il Gronducadi da Luxemburg be pli il ‹quartier tudestg›, numnadamain la mesadad orientala da lingua tudestga.
Fin a la dissoluziun da la Confederaziun tudestga il 1866 ha il Reginavel dals Pajais Bass represchentà entaifer il parlament tudestg la vusch virila dal Luxemburg.
Crisa dal Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1867 èsi vegnì a la Crisa da Luxemburg. Napoléon III ha empruvà da cumprar il Luxemburg da retg Wilhelm III dals Pajais Bass. La publicitad en il Gronducadi sco er en las autras parts da la Confederaziun tudestga è sa messa cun indignaziun cunter la vendita dal pajais a la Frantscha: il Luxemburg, la patria da la dinastia dals Luxemburgais ch’aveva tschentà quatter regents dal Sontg Imperi roman, na dueva betg crudar a la Frantscha, l’inimi mortal da quel temp. In ferm moviment da protesta ha appellà en ina petiziun al retg e gronduca Wilhelm III da mantegnair il status quo. La parola ‹Mir wëlle bleiwe wat mir sinn› è daventada populara tar ils abitants dal Luxemburg. Questa crisa è ida a fin cun il Contract da Londra dal 1867, en il qual il pajais è vegnì declerà – sco cumpromiss – neutral per adina. La fortezza tudestga en il Luxemburg è sinaquai vegnida disfatga.
Independenza cumpletta dal Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
L’independenza cumpletta ha il Luxemburg obtegnì l’onn 1890 suenter la mort dal retg dals Pajais Bass Wilhelm III. La chasa roiala dals Pajais Bass (Orania-Nassau) era morta ora en la lingia masculina. A basa dal contract d’ierta statuì tranter ils prinzis da la chasa da Nassau tenor dretg privat èn sinaquai vegnids a la regenza ils parents masculins ils pli stretg parents, numnadamain ils ducas da Nassau-Weilburg. Uschia ha il Luxemburg survegnì si’atgna dinastia ereditara, la chasa da Nassau-Weilburg.
Er suenter ch’èn sa constituids la Confederaziun da la Germania dal Nord e l’Imperi tudestg, è il Gronducadi anc restà fin il 1919 commember da l’Uniun da duana tudestga.
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) han ils Tudestgs violà la neutralitad dal Luxemburg cun occupar il pajais per pudair laschar passar truppas encunter la Frantscha. A la fin da la guerra èsi vegnì a la crisa statala dal 1818/19: pervi da sia tenuta pro-tudestga è la gronduchessa Marie Adelheid vegnida sut grond squitsch a l’intern dal pajais ed ha la finala demissiunà a favur da sia sora Charlotte.
Il 1919 ha il Luxemburg introducì il dretg da votar da las dunnas. L’onn 1922 è vegnida fundada l’‹Union Économique Belgo-Luxembourgeoise›; quella ha tranter auter reglà la paritad tranter las duas valutas da la Belgia e dal Luxemburg (francs).
Ils onns 1930 han ils naziunalsocialists cumenzà a resguardar il Luxemburg sco anteriur territori tudestg. Perquai avevan els en mira l’annexiun dal pajais.[7]
En rom da la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) han ils Tudestgs danovamain occupà il Luxemburg: il matg 1940 èn truppas tudestgas entradas en il Benelux ed han attatgà da qua anora la Frantscha. La regenza e la gronduchessa èn mitschads en l’exil a Londra. L’emprim è vegnida installada in’administraziun militara, silsuenter in’administraziun civila sut il manader dal Reichsgau cunfinant Moselland. Ils Luxemburgais èn vegnids sfurzads da prestar servetsch en l’armada tudestga e burgais gidieus èn vegnids deportads en champs da concentraziun tudestgs. L’avust 1942 ha la Germania annectà il pajais occupà e transfurmà ils districts en Landkreise tenor la divisiun territoriala dal Reich tudestg. La Segunda Guerra mundiala ha muntà per il giuven pajais in temp d’emprova ordvart difficil ch’ha gì per consequenza che simbols naziunals sco la monarchia u la lingua luxemburgaisa èn s’ignivads anc pli ferm en la schientscha da la populaziun. Ils 10 da settember 1944 è il Luxemburg vegnì liberà l’emprima giada dals Americans. Il december dal medem onn è però succedida da vart dals Tudestgs l’Offensiva da las Ardennas.
Davart d’istoriografs internaziunals è il Luxemburg vegnì crititgà ditg per betg avair elavurà a moda objectiva l’atgna istorgia dal temp da la persecuziun dals Gidieus. Faussamain haja il pajais adina be stilisà sasez en la rolla da l’unfrenda.
Ils rapports da perscrutaziun dals istoriografs luxemburgais Denis Scuto e Vincent Artuso han silsuenter mussà il suandant: Suenter che la regenza uffiziala dal Luxemburg era ida en l’exil, è vegnida installada ina cumissiun administrativa ch’ha surpiglià las fatschentas guvernativas. Quella è stada participada a moda activa a la deportaziun da Gidieus. Ella n’ha betg be collavurà cun ils nazis, mabain ha extradì blers Gidieus, tranter els blers uffants, or d’agen impuls als nazis.
Gia avant la Segunda Guerra mundiala era sa manifestà en il Luxemburg in antisemitissem evident e fitg derasà. La Terza lescha da razza da Nürnberg ha il Luxemburg surpiglià gia avant la guerra da libra voluntad e scumandà la lètg cun Gidieus. Gidieus ch’eran fugids en il Luxemburg vegnivan registrads separadamain. Els valevan sco umans da segunda classa e vegnivan tranter auter impedids tar la tschertga da lavur.[8]
Enfin oz n’è il Luxemburg ni sa perstgisà per la collavuraziun, ni per la persecuziun activa da Gidieus ed er betg per l’expropriaziun dal possess da Gidieus a favur da burgais dal Luxemburg. Medemamain n’han gì lieu fin oz naginas restituziuns da facultads u immobiglias ed er betg reparaziuns finanzialas.[9]
Suenter la Segunda Guerra mundiala è l’uniun da duana e d’economia vegnida extendida successivamain sin ils Pajais Bass (stadis da Benelux). Il 1945 è il Luxemburg er daventà commember da las Naziuns unidas. Il 1948 ha il pajais dissolvì formalmain la ‹neutralitad perpetna› ch’era vegnida fixada il 1867. L’onn 1952 è la citad da Luxemburg daventada la sedia da la Communitad europeica da charvun e d’atschal ed il 1957 ha il Luxemburg fatg part sco in da sis commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica.
Il 1985 ha il Luxemburg segnà ensemen cun quatter ulteriurs stadis da l’Uniun europeica la Cunvegna da Schengen, numnada tenor il lieu luxemburgais situà sper la Mosel. L’onn 1986 è vegnì surdà il Premi da Carl a l’entira populaziun luxemburgaisa per merits spezials areguard l’unificaziun europeica. Il 1995 è la Cunvegna da Schengen entrada uffizialmain en vigur. Dapi il 2002 è l’euro en diever sco valuta uffiziala, suenter ch’ins l’aveva gia introducì a partir dal 1999 sco valuta da contabilitad.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la Segunda Conferenza da Londra dal 1867 è il Gronducadi da Luxemburg in stadi suveran ed independent.[10] La furma statala è quella d’ina monarchia parlamentara; la curuna vegn dada vinavant en la famiglia Nassau en moda ereditara.
Per la legislaziun è responsabla la chombra dals deputads (Chambre des Députés)[11] che vegn elegida mintga tschintg onns.
Punct da partenza per l’installaziun da l’apparat statal aveva furmà il 1868 il stadi da funcziunaris a basa monarchica (il gronduca regent e ‹ses› ministers e scheffuncziunaris). Da questa tradiziun è sa mantegnida la denominaziun ‹minister da stadi› enstagl da ‹primminister›, l’inviolabilitad da la persuna e la pussanza politica (teoretica) dal gronduca; al livel communal plinavant l’in sper l’auter dal Bourgmestre (sco funcziunari d’administraziun dal gronduca) ed ils Schöffen che na valan betg sco funcziunaris, mabain vegnan elegids ‹or dal pievel›.
Oz po il gronduca per gronda part exequir ses dretgs be formalmain. L’artitgel 1 da la constituziun vertenta statuescha ch’il Luxemburg saja in «stadi ... democratic». Quest princip garanteschan la chombra dals deputads che vegn elegida directamain dal pievel e da la quala resorta la regenza, l’elecziun dal Bourgmestre or dal cussegl communal e betg il davos la pussaivladad da votaziuns dal pievel.
Constituziun dal Gronducadi da Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun dal Gronducadi da Luxemburg da l’october 1868 è vegnida publitgada en versiun originala tudestga cun translaziun franzosa. Malgrà numerusas adattaziuns furma ella fin oz la constituziuns valaivla dal pajais.[12]
Maxima statala[modifitgar | modifitgar il code]
La devisa u maxima statala è Mir wëlle bleiwe wat mir sinn («Nus vulain restar quai che nus essan»). Quella è sa furmada a chaschun da la Crisa dal Luxemburg il 1867, cura che Napoléon III aveva l’intenziun d’acquistar il Gronducadi che fascheva part da la Confederaziun tudestga e che steva sut il regent Wilhelm III dals Pajais Bass.
Simbols dal stadi e da la naziun[modifitgar | modifitgar il code]
Bandiera e vopna[modifitgar | modifitgar il code]
La tricolora cotschen-alv-blaua dal Luxemburg exista en sia furma odierna dapi il 1972. Tar la colur blaua en la bandiera dal Gronducadi sa tracti da blau-tschiel, cuntrari a la bandiera dals Pajais Bass cun ses blau ultramarin. Gist pervi da quest privel da scumbigl vegn discussiunà dapi il 2006 en il Luxemburg davart ina midada da la bandiera. Sco emprim pass en questa direcziun è vegnì decidì ch’era la bandiera cun il liun cotschen (Roude Léiw) saja admessa sin il territori luxemburgais.
La vopna dal Luxemburg è vegnida fixada suenter plirs midaments tras cont Heinrich V ed è sa mantegnida en questa furma fin oz.
Imni naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima e la davosa strofa da la chanzun Ons Heemecht (‹Nossa patria›; text original luxemburgais: Michel Lentz, musica: Johann-Anton Zinnen) da l’onn 1864 furman l’imni naziunal dal pajais.
Schef da stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Artitgel 3 da la constituziun vertenta fixescha che la curuna dal Gronducadi vegnia dada vinavant a moda ereditara entaifer la famiglia da Nassau. Il contract d’ierta che furma la basa per questa reglamentaziun datescha dal 1783.
Il schef da stadi e gronduca dal Luxemburg posseda formalmain vastas cumpetenzas executivas e legislativas. El nominescha e relascha la regenza ed exequescha tut las leschas; ma facticamain surpiglia el quasi exclusivamain duairs da represchentaziun.
Il 2008 ha gronduca Henri refusà da suttascriver ina lescha che preveseva assistenza al suicidi. Per metter spertamain fin a la crisa statala imminenta, è il gronduca vegnì deliberà tras in midament da la constituziun da stuair sancziunar las leschas; dapi lura sa restrenscha si’incumbensa sin l’act da promulgar las leschas.[13]
Regenza e cussegl dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La pussanza executiva giascha en ils mauns dal gronduca e da la regenza. La regenza sa cumpona dal primminister, che porta il titel tradiziunal ‹minister da stadi›, da quindesch ministers e da trais secretaris da stadi.[14]
Tar il cussegl da stadi sa tracti d’in organ consultativ che consista da 21 commembers. El è participà a la lavur legislativa. Sia opposiziun formala ha in effect suspensiv limità a trais mais.
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
La chombra dals deputads (franzos Chambre des Députés, luxemburgais simplamain Chamber) cumpiglia 60 sedias. Ils deputads vegnan elegids en elecziuns naziunalas per ina durada d’uffizi da tschintg onns.
Elecziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Las elecziuns en il parlament naziunal han lieu mintga tschintg onns tenor il sistem electoral da proporz. Il pajais è partì en quatter districts electorals; quels correspundan als trais districts statals, cun excepziun da Luxemburg-citad ch’è sutdividì en dus districts electorals. Confurm a la quota da populaziun po mintga district tschentar in auter dumber da deputads. Dapi il 1919 exista per tut ils burgais a partir da 18 onns l’obligaziun d’eleger. La dumonda areguard la participaziun d’esters a las elecziuns stat actualmain en discussiun; las opiniuns divergeschan però fermamain.
Partidas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las partidas dominantas entaifer la politica naziunala cuvran il spectrum enconuschent tranter la dretga e la sanestra e vegnan per gronda part numnadas tenor lur colur da partida: Déi Blo, Déi Roud, Déi Gréng, Déi Schwaarz.
Urden giuridic e giustia[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dal dretg privat dal Luxemburg èn da chattar en il Code Civil franzos ch’è sa furmà sut Napoleon Bonaparte. Ensemen cun il dretg franzos e beltg tutga il dretg luxemburgais tar ils urdens giuridics da la famiglia romana ch’èn restads influenzads fin oz il pli ferm dal dretg civil napoleonic. Il medem vala er per il dretg penal. Il dretg administrativ ed il dretg da taglia correspundan percunter pli ferm al dretg tudestg. Linguatg giuridic furma il franzos; avant dretgira po vegnir fatg diever, tut tenor cas, dal luxemburgais, tudestg u franzos.
Sper il tribunal suprem existan en il Gronducadi duas dretgiras districtualas e trais dretgiras da pasch sco er pliras instanzas da dretg administrativ e constituziunal.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg era il 2014 in dals pajais cun ils pli bass debits en tut l’Europa. Tar tut las economias publicas ensemen – pia il stadi, las vischnancas e las assicuranzas socialas – è resultà il 2010 in deficit da 1,7 % dal product naziunal brut. Uschia sa mova il Luxemburg entaifer ils criteris da Maastricht che lubeschan in deficit maximal da 3 %.
Sper diversas taglias da traffic retira il pajais ina gronda part da sias entradas sur taglias sin las entradas e sin la rendita. Fonds d’investiziun èn liberads en il Luxemburg da la taglia sin la corporaziun, da la taglia da commerzi e da la taglia sin las entradas. La taglia sin la facultad è il 2006 er vegnida schliada per persunas natiralas. Ed er areguard la taglia sin l’ierta enconuscha il pajais ina pratica fitg liberala. La taglia sin la plivalita è vegnida augmentada il 2015 sin 17 %.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il Contract da Londra dal 1867 na dueva il Gronducadi betg be esser neutral, mabain er senz’armas. Pervi da las experientschas fatgas durant las duas guerras mundialas – occupaziun tudestga malgrà il statut da neutralitad – ha il Luxemburg disditg questa posiziun l’onn 1948. Il servetsch militar obligatoric è però vegnì remplazzà il 1967 tras in servetsch facultativ.
Las forzas armadas dal Luxemburg consistan da radund 1000 commembers ed èn sutdividas en in battagliun d’infantaria e duas cumpagnias d’exploraziun. Forzas navalas u aviaticas n’enconuscha il pajais betg; percunter è ina furmaziun aviatica d’exploraziun da la NATO staziunada a Luxemburg. Il Luxemburg sa participescha adina puspè a missiuns da pasch internaziunalas (t.a. Cosovo, Bosnia-Erzegovina, Macedonia, Congo, Tschad, Afghanistan e Libanon)
Polizia e servetsch d’infurmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Police Grand-Ducale furma l’organ da l’executiva per la segirezza a l’intern dal pajais, per mantegnair l’urden public e per far valair las leschas.
Il Service de Renseignement de l’État (SRE) è il servetsch d’infurmaziun dal Luxemburg. El rimna ed evaluescha infurmaziuns che pudessan muntar in privel per il territori dal pajais u per instituziuns internaziunalas ch’han lur sedia en il Luxemburg.
Commembranza en organisaziuns internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg fa tranter auter part da las suandantas organisaziuns: Benelux, Uniun europeica, Cussegl da l’Europa, Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO) sco er da las Naziuns unidas e da sias organisaziuns affiliadas.
Il Luxemburg e l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg è stà in dals pajais fundaturs da l’Uniun europeica (resp. da sias organisaziuns predecessuras) e furma la sedia da diversas instituziuns europeicas sco la Curt da giustia, da la Curt dals quints, dal Secretariat dal Parlament, da la Banca europeica per investiziuns, da las partiziuns da la Cumissiun europeica e dal Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli furma la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica.
Il Luxemburg sa participescha sco commember activ a la politica da l’Uniun europeica. Il stadi sa stenta per ina represchentaziun adequata er dals pajais pitschens entaifer l’Uniun e s’engascha per refurmas e per il svilup cuntinuant da las instituziuns da l’UE. Il stadi è in aderent passiunà da la collavuraziun en Europa ed ha ratifitgà sco emprim stadi insumma il Contract da Maastricht. L’engaschament da la populaziun dal Luxemburg al process d’unificaziun è vegnì remunerà il 1986 cun il Premi da Carl da la citad dad Aachen.
Prioritad ha per il Luxemburg surtut la cultivaziun da bunas relaziuns cun ils vischins Germania, Frantscha e Belgia. Il Luxemburg sa chapescha sco center da gravitaziun da la regiun gronda Saar-Lor-Lux, da la quala fan er part Trier e la Vallonia beltga. 150 000 cunfinaris da la Lorena, la Vallonia, il Saarland, la regiun da Trier e da l’Eifel lavuran en il Luxemburg.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg enconuscha in temp da scola obligatoric dal quart al 16avel onn da la vita.[15] La scola elementara è partida en quatter ciclus: l’emprim ciclus tanscha dal terz al tschintgavel onn da la vita e cumpiglia l’educaziun prescolara facultativa e la prescola; ils ciclus dus fin quatter correspundan a la scola primara. Alura suonda il stgalim secundar (dudeschavel fin almain sedeschavel onn da la vita).
Tar las grondas sfidas da la scola elementara luxemburgaisa tutga l’instrucziun en las linguas tudestg, franzos ed englais (sper il luxemburgais sco lingua discurrida). Plinavant l’auta cumpart da scolars da l’exteriur, savens da pajais romans, ch’han difficultads da pudair suandar l’instrucziun per tudestg.
Suenter il quart ciclus decida ina cumissiun d’orientaziun (cun dretg da recurs da vart dals geniturs) davart la cuntinuaziun da la furmaziun. Radund in terz dals scolars visitan il liceum che pussibilitescha suenter set onns l’access al studi universitar. Dus terzs dals scolars frequentan il liceum tecnic. Quel prepara sin la furmaziun fundamentala professiunala u sa lascha absolver sco scola media professiunala u da diplom.
Ultra da las scolas autas professiunalas posseda il Luxemburg dapi il 2003 er in’atgna scol’auta universitara.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in studi da l’Uffizi statistic da l’Uniun europeica (Eurostat) èn las entradas en il Luxemburg in tras l’auter duas giadas e mez pli autas che la media europeica. In tras l’auter posseda mintga tegnairchasa luxemburgais ina facultad da 570 000 euros. Residents da l’exteriur èn tendenzialmain bundant pli ritgs; l’excepziun furman però ils Portugais ch’èn la communitad da l’exteriur lunschor la pli gronda. Il product naziunal brut per persuna è, abstrahà dal Liechtenstein e dal Monaco, in dals pli auts dal mund. La valita totala da las raubas e dals servetschs ch’èn vegnids creads il 2009 en l’economia publica luxemburgaisa munta a 104 512 dollars per persuna. En quest ranking sa chatta il Luxemburg sin l’emprima plazza mundiala, cleramain avant la Norvegia (79 085 dollars), il Katar (68 872 dollars) e la Svizra (67 560 dollars).[16]
Igl è però da tegnair quint che la gronda part da las statisticas areguard il Luxemburg èn sfalsifitgadas per il factur dus resp. per 0,5. Il motiv: radund la mesadad da las persunas occupadas èn cunfinaris; quels realiseschan ensemen cun ils abitants dal pajais il product naziunal brut e pajan las medemas taglias e contribuziuns socialas, na cumparan però betg en la statistica statala.[17][18]
Il 2008 ha cumenzà en blers pajais industrials dal mund ina crisa economica. Quella è vegnida chaschunada da la crisa finanziala ch’è prorutta il 2007 e ch’ha sfurzà blers stadis da pumpar milliardas en il sectur da bancas per evitar il bancrut da questa branscha. En il Luxemburg ha questa crisa mussà a moda evidenta, quant dependenta che l’economia è dal sectur da finanzas.
Servetschs[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sias cundiziuns fiscalas favuraivlas e sia vischinanza geografica tar la Germania, la Frantscha, la Belgia ed ils Pajais Bass è il Luxemburg ina plazza attractiva per interpresas internaziunalas ch’èn activas en il terz sectur (surtut bancas ed assicuranzas). Il sectur ‹servetschs da finanzas› contribuescha radund 25 % da la valur agiuntada brutta, il sectur ‹immobiglias, locaziun e servetschs ad interpresas› radund 20 %.
La gronda part da las interpresas ch’èn sa domiciliadas en il Luxemburg porschan lur servetschs be per ina fitg pitschna part en il pajais sez; la gronda part da la svieuta vegn generada cun il traffic da servetschs en auters stadis da l’Uniun europeica.
Sco sedia da diversas autoritads da l’Uniun europeica è il pajais er da muntada sco center d’administraziun internaziunal.
Plazza da finanzas Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da finanzas furma l’accent principal entaifer l’economia publica dal Luxemburg.[19] La plazza da finanzas è surtut sa furmada grazia a bunas cundiziuns da basa legislativas, in’orientaziun internaziunala e tariffas da taglia favuraivlas (‹strategia da nischa›[20]). Gia il 1970 aveva il sectur da finanzas in pais levamain pli aut ch’èn l’economia d’auters pajais; ma surtut en ils proxims onns e decennis dueva il sectur da finanzas daventar il motor per propi da l’economia publica dal Luxemburg.
Il 2010 eran registradas en il Luxemburg radund 150 bancas, e quai praticamain tuttas en furma da societads affiliadas u da filialas da grondas bancas da l’exteriur (en tut da 25 differents pajais; radund in terz da tut las bancas deriva da la Germania).
Ina da las pitgas centralas da la plazza da finanzas dal Luxemburg furma l’industria da fonds. Il 2010 eran domiciliads en il pajais bundant 3500 fonds d’investiziun; quels administravan daners en l’autezza da bundant 2 billiuns euros.[21][22] Cun quai è il Luxemburg il lieu d’administraziun da fonds principal en l’Europa e sa chatta en tut il mund sin la segunda plazza suenter ils Stadis Unids. Ils pajais d’origin principals dals offeriders da fonds ch’èn preschents en il Luxemburg èn ils Stadis Unids, la Germania e la Svizra.
Il november 2014 èn vegnidas publitgadas 28 000 paginas da documents confidenzials che dattan invista en ils models d’evitar taglia dals concerns globals (‹Luxemburg-Leaks›). La publicaziun da quests documents è vegnida preparada da 80 schurnalists en 26 pajais.[23]
Industria greva ed industria elavuranta[modifitgar | modifitgar il code]
L’industria greva ha dominà fin en ils onns 1970. Quella era sa sviluppada vers la mesadad dal 19avel tschientaner, surtut cun chapital tudestg, ed aveva furmà la basa per la bainstanza dal pajais. Pussibilità quest svilup avevan ils ritgs giaschaments da metals situads en il sidvest dal pajais. Dapi la gronda crisa da structura en ils onns 1970 cumpiglia quest sectur anc radund 30 % da la producziun industriala e daventa cuntinuadamain main impurtant.
Percunter èn vegnidas vitiers a partir dals onns 1970 industrias sco la chemia, surtut pneus (Goodyear) ed auters products da cautschuc, sco er materias e fibras sinteticas, la construcziun da maschinas e vehichels, l’industria cheramica, vaider sco er la producziun da textilas e da victualias. En tut contribuescha l’industria elavuranta 6,6 % a la valur agiuntada brutta. Ils implants èn per gronda part situads sin l’anteriur areal da l’industria greva en il sidvest dal pajais.
Industria da construcziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’industria da construcziun generescha radund 6,3 % da la valur agiuntada brutta (situaziun dal 2008). Ella profitescha surtut da novas industrias, bancas ed assicuranzas che sa domicilieschan en il Luxemburg, sco er d’investiziuns en la rait da vias ed en l’ulteriura infrastructura dal pajais.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura cumpiglia be pli 0,5 % da la valur agiuntada brutta. Il dumber da manaschis sa diminuescha vinavant, medemamain la cumpart da la populaziun rurala en general.[24] Percunter crescha la grondezza dals singuls manaschis (1980: 29,63 ha; 1990: 38,37 ha; 2002: 57,18 ha; 2010: 59,6 ha). Malgrà questa grondezza dominescha vinavant il manaschi da famiglia.
Da l’entira surfatscha da producziun agricula da 128 157 ha vegnan duvradas 43,8 % per la cultivaziun dad ers e l’orticultura e 50,7 % sco pastgiras (situaziun dal 2003). La gronda part da las entradas da l’agricultura deriva da la producziun da latg e da l’allevament da muvel. Be 1,0 % da la surfatscha agricula vegn duvrada per la viticultura.
Sistem da sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in rapport da l’OECD dal 2011 è il sistem da sanadad dal Luxemburg in dals pli chars en tut l’Europa (tenor il criteri expensas per persuna). L’aspectativa da vita giascha tar 80,7 onns; la mortalitad d’uffants pitschens è la pli bassa da tut ils pajais da l’OECD.
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda part dal basegn d’energia vegn curclà tras imports. En il decurs dals davos onns è però vegnì investì bler en energias alternativas a l’intern dal pajais, e quai tant da vart industriala sco er da vart da chasadas privatas. Rodas da vent ed implants da biogas sa derasan il pli fitg.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Ils bains d’export ils pli impurtants èn metals e products da metals, maschinas ed apparats, products da materia sintetica e gumma, material da transport, products da crap, vaider e cheramica sco er products chemics.
Ils pli impurtants partenaris da commerzi furman ils stadis vischins Belgia, Germania e Frantscha. En quests pajais van radund 60 % dals exports e bunamain 80 % dals imports derivan da là. La bilantscha da commerzi dal Luxemburg è positiva.
Situaziun sin il martgà da lavur[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun ils stadis vischins è il martgà da lavur dal Luxemburg segnà d’intginas atgnadads. El è orientà al ‹model luxemburgais› dal dialog social. Tranter auter na vegn betg pli fatg la differenza tranter ‹lavurers› ed ‹emploiads›, mabain be discurrì da ‹retschaviders da paja›. Per tut las furmas d’occupaziun valan pajas minimalas liantas.
Il Gronducadi da Luxemburg è il sulet stadi europeic che na resguarda betg ils cunfinaris (radund 42 % da tut las persunas occupadas) en sia quota da dischoccupads. Sco gia menziunà, è la quota da dischoccupads perquai bundant pli auta che quai ch’i vegn inditgà en la statistica uffiziala. La quota da dischoccupaziun da giuvenils munta a 12 %.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2013 cumpigliava la bilantscha dal stadi expensas en l’autezza da 14,2 milliardas euros ed entradas da 12,9 milliardas euros. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,8 % dal product naziunal brut.[25]
Il daivet statal muntava il 2009 a 5,46 milliardas euros u 14,3 % dal product naziunal brut.
La cumpart da singuls secturs a las expensas statalas (en % dal PNB) muntava il 2011 a 7,7 % sanadad, 3,8 % furmaziun e 0,6 % militar.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg dispona d’ina spessa rait da vias naziunalas (2899 km); da quai èn 52 km autostradas.[26] Per motivs da taglia è il benzin pli bunmartgà ch’en ils pajais vischins, quai che promova in turissem da carburant.
Traffic public, viafier[modifitgar | modifitgar il code]
L’entira rait da viafier sin il territori dal Luxemburg ha ina lunghezza da 274 km. La societad da viafier principala furma la Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois (CFL).
Il 2002 ha il Luxemburg segnà cun la Frantscha ina cunvegna areguard la rait dal TGV. Il Luxemburg è sa participà finanzialmain a l’erecziun da la lingia tranter Paris e Metz. A medem temp è vegnì refatg il tschancun tranter Metz e Luxemburg. Dapi il 2009 ha pudì vegnir reducì uschia il temp da viadi tranter Luxemburg e Paris da trais uras e mez a duas uras ed in quart.
En planisaziun èn plinavant trens ad auta sveltezza tranter las chapitalas da l’Uniun europeica Brüssel, Luxemburg e Strassburg. Medemamain duai il pajais vegnir collià cun la rait da trens ad auta sveltezza en Germania. E la chapitala da Luxemburg duai survegnir ina nova rait da trams che collia la staziun principala cun il center da la citad e cun Kirchberg.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
L’eroport internaziunal dal Luxemburg sa chatta a Findel. 16 societads d’aviuns da lingia e da charter offreschan sgols directs en il Luxemburg. La societad aviatica luxemburgaisa sa numna Luxair. Ses pendant en il sectur da vitgira è la Cargolux.
[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ch’il chanal da la Mosel è vegnì terminà il 1964 gioga er la navigaziun interna in’impurtanta rolla per il provediment dal Luxemburg (surtut sur il port da la Mosel a Mertert). Sin l’auta mar navigheschan bundant 200 bastiments sut la bandiera dal Gronducadi.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Pressa[modifitgar | modifitgar il code]
La pressa dal Luxemburg correspunda en sia varietad politica al vast spectrum da partidas dal pajais. La gasetta quotidiana cun la pli grond’ediziun è il ‹Luxemburger Wort› che cumpara per tudestg; i suondan il ‹Tagblatt› ed il ‹Lëtzebuerger Journal›. Sco gasettas da l’emna èn da numnar la ‹woxx› ed il ‹Lëtzebuerger Land›. Per franzos cumparan per exempel ‹Le Jeudi› e ‹La Voix du Luxembourg›.
La plipart da las gasettas e magazins dal Luxemburg èn bilings. La gronda part dals artitgels è mintgamai scritta per tudestg, savens er per franzos e be ina pitschna part resguarda er il luxemburgais.
Radio[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan in radio internaziunal, dus naziunals, quatter regiunals e radund 20 emetturs locals (situaziun dal 2002). La liberalisaziun da las frequenzas da radio aveva cumenzà en il Luxemburg il 1992. L’emettur il pli enconuschent è ‹RTL Radio Letzebuerg› cun ina quota d’auditori da 65 % da tut ils Luxemburgais sur 12 onns.
Televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
L’actur principal sin il martgà, l’emettur privat ‹RTL Télé Lëtzebuerg›, n’aveva avant il 1996 nagins concurrents. Dapi lura datti supplementarmain intgins emetturs pli pitschens. Tant al radio sco er a la televisiun dominescha la lingua luxemburgaisa. Persunas che s’expriman per tudestg u franzos na vegnan però betg sincronisadas; ins parta dal fatg ch’il public haja enconuschientschas da questas duas linguas. Ultra dals agens emetturs guarda la gronda part da la populaziun dal Luxemburg ils emetturs tudestgs (tranter auter da la ‹RTL Group› che deriva oriundamain dal Luxemburg).
Telecommunicaziun ed internet[modifitgar | modifitgar il code]
Telefon e telefonia mobila[modifitgar | modifitgar il code]
En il pajais datti ca 355 400 attatgs da telefon (2002). La preselecziun internaziunala per il Luxemburg è +352. Preselecziuns localas n’existan betg. Las trais pli grondas societads da telefonia èn ‹Post Telecom›, ‹Tango› ed ‹Orange›.
Il diever da la telefonia mobila è fitg derasada; il 2002 eran registrads 473 000 telefonins. Tenor ina retschertga dal 2006 possedan 93,8 % dals Luxemburgais almain in telefon mobil.
Internet[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 han inditgà 87 % da tut las chasadas privatas d’avair in access a l’internet. 88 % dals tegnairchasa possedevan almain in computer. Tar las cumpras online sa chatta il Luxemburg pli u main a la testa da tut ils pajais en l’Europa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1994 ha l’Unesco declerà l’ensemble da la citad veglia dal Luxemburg sco Patrimoni cultural mundial. Il 1995 ed il 2007 è la citad da Luxemburg stada la Chapitala culturala da l’Europa.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Antoine Meyer (1801–1857) ha mess cun si’ovra ‹E’ Schrek ob de’ Lezeburger Parnassus› il fundament per in’atgna litteratura luxemburgaisa. Il proxim pass vers ina litteratura naziunala ha fatg Edmond de la Fontaine, numnà Dicks (1823–1891), ch’ha scrit ils emprims tocs da teater luxemburgais. El è però surtut daventà enconuschent cun sias poesias e chanzuns ch’èn daventadas fitg popularas.
Dapi il 1986 exista l’Archiv da litteratura naziunal; il 2011 è er ì online il Lexicon d’auturs dal Luxemburg. La ‹Bibliothèque nationale de Luxembourg› è la pli gronda biblioteca dal pajais cun radund 750 000 toms. Daspera existan numerusas bibliotecas scientificas u ch’èn colliadas cun las instituziuns da l’Uniun europeica.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Films en lingua luxemburgaisa vegnan producids be darar. Ma quests paucs films chattan alura grond resun tar il public naziunal, sco per exempel ‹Perl oder Pica› (2006) da Pol Cruchten. L’onn 2010 ha la promoziun da film statala sustegnì en tut 23 producziuns cun 4,68 milliuns euros.
Savens vegnan er producids films da l’exteriur en il Luxemburg, saja quai pervi da la cuntrada u pervi da las cundiziuns da producziun favuraivlas. Exempels èn ‹Das Mädchen mit dem Perlenohrring› (2003) cun Scarlett Johansson, ch’è stà nominà per trais Oscars, ed il film ‹Shadow of a Vampire›.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La musica classica è represchentada en il Luxemubrg tranter auter cun l’Orchestre Philharmonique du Luxembourg. Bunamain mintga vitg enconuscha sia musica da sturs che suna a chaschun da festas popularas. Il Luxemburg ha gudagnà tschintg giadas l’Eurovision Song Contest, tranter auter il 1972 cun Vicky Leandros (‹Après toi›). La scena da musica moderna dal Luxemburg viva da bleras bands da scolars e students; renum sur ils cunfins naziunals ora ha la scena da metal/rock/hardcore.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
Il teater enconuscha en il Luxemburg ina lunga tradiziun. Ils pli enconuschents lieus da producziun èn il teater da la citad (Grand Théâtre de la Ville de Luxembourg) ed il Kapuzinertheater en la chapitala, en pli l’Escher Theater ed il Centre des Arts Pluriels Ed. Juncker a Ettelbrück. En tut il pajais èn activas numerusas gruppas da teater laic ch’attiran mintgamai in grond public.
Mangiar e baiver[modifitgar | modifitgar il code]
Spaisas tipicas per la regiun èn Judd mat Gaardebounen (charn-portg fimentada cun bagiaunas grossas) e Bouneschlupp (schuppa da bagiaunas cun tartuffels), plinavant ils Kniddelen, gronds canedels che consistan da farina, aua, ovs e sal. Enconuschents dessert èn pe exempel Quetschentaart ed Omelette soufflée au kirsch.
Da la regiun da la Mosel derivan divers vins alvs (t.a. Riesling, Elbling, Auxerrois, Rivaner, Pinot Gris e Pinot Blanc) e sco vin cotschen surtut il Pinot Noir.
Tradiziuns ed usits[modifitgar | modifitgar il code]
En il Luxemburg vivan tradiziuns en furma da numerusas festas profanas e religiusas. La fin avust ed entschatta settember ha lieu il Schueberfouer, ina festa da commerziants da fiera ch’è documentada dapi il 14avel tschientaner. Il di dad Éimaischen, la festa tradiziunala dad Emmaus (glindesdi Pasca), van blers Luxemburgais per in tschivlot da cheramica en furma d’utschè ch’ins survegn be quest di. L’emprima dumengia da curaisma ha lieu en blers vitgs la festa da Buergbrennen, a chaschun da la quala l’enviern vegn brischà simbolicamain.
La pli impurtanta festa religiusa dal Luxemburg è l’Octava da Nossadunna che tanscha da la terza a la tschintgavla dumengia suenter Pasca. Durant quest temp vegn pelegrinà tar Nossaduna, la sontga patruna dal Luxemburg; la festa è er colliada cun ina gronda fiera. La Echternacher Springprozession è ina processiun che vegn mintgamai festivada il mardi suenter Tschuncaisma; ils participants sautan tar melodias da polca tras las vias da la citad dad Echternach fin a la basilica cun la fossa da sontg Willibrord.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il ballape è il sport il pli popular en il Luxemburg. Al nivel internaziunal n’è la squadra naziunala però betg da gronda muntada; ils blers giugaders che fan part da quella èn amaturs.
Il sport ch’ha adina puspè manà a gronds success en il Luxemburg èn las cursas da velo. Il Tour de Luxembourg vegn realisada dapi il 1935 sco preparaziun sin il Tour de France. Cun François Faber (1909), Nicolas Frantz (1927 e 1928), Charly Gaul (1958) ed Andy Schleck (2010) han gia quatter velocipedists dal Luxemburg gudagnà il Tour de France.
Medemamain fitg preschenta en il pajais è l’atletica leva. Surtut en la chapitala da Luxemburg exista in’infrastructura vasta e moderna. Là ha er lieu il Maraton da Luxemburg, in dals paucs dal mund che vegn manà tras la saira, accumpagnà da tizuns ed illuminaziuns bengalas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ www.statistiques.public.lu
- ↑ Haus vun der Natur asbl – Naturschutzzenter Lëtzebuerg: Projects da protecziun da la natira.
- ↑ Population par sexe et par nationalité, STATEC Luxembourg, consultà ils 15 d’avrigl 2014.
- ↑ Guy Berg: ‹Mir wëlle bleiwe wat mir sin›. Soziolinguistische und sprachtypologische Betrachtungen zur luxemburgischen Mehrsprachigkeit; Fernand Hoffmann: Sprachen in Luxemburg: Sprachwissenschaftliche und literarhistorische Beschreibung einer Triglossie-Situation. (= Deutsche Sprache in Europa und Übersee, tom 6), Wiesbaden 1979, ISBN 3-515-02985-0.
- ↑ Art. 6.(1) da la lescha dals 2 d’avust 2002; cf. Cyril Pierre-Beausse: La Protection des Données Personnelles. Éd. Promoculture, Luxemburg 2005, ISBN 2-87974-063-0, p. 87.
- ↑ Les religions au Luxembourg, CEPS/INSTEAD, consultà ils 6 da favrer 2014.
- ↑ Emile Krier: Die Außenpolitik des Dritten Reiches gegenüber Luxemburg. En: Hitler, Deutschland und die Mächte. Materialien zur Außenpolitik des 3. Reiches. Düsseldorf 1976, p. 628.
- ↑ Vincent Artuso: La ‹Question juive› au Luxembourg (1933-1941): L’État luxembourgeois face aux persécutions antisémites nazies (1933-1941), consultà sut: http://www.gouvernement.lu/4437050/rapport.pdf.
- ↑ tageblatt.lu: Juden-Verfolgung mit System, consultà ils 17 da favrer 2015.
- ↑ Gerhard Köbler: Historisches Lexikon der Deutschen Länder. Die deutschen Territorien vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Beck, Minca 2007, ISBN 3-406-54986-1, p. 400.
- ↑ Pagina d’internet da la Chambre des Députés.
- ↑ www.legilux.public.lu (datoteca PDF).
- ↑ Déclaration du Premier ministre sur les implications institutionnelles en cas de refus du Grand-Duc de donner son aval à une éventuelle loi sur le droit de mourir en dignité, consultà ils 16 da december 2009.
- ↑ Pagina d’internet da la regenza dal Luxemburg.
- ↑ Infurmaziuns davart il sistem da scola tenor Chiffres clefs du système éducatif en 2010-2011 (PDF; 871 kB) Communiqué par le ministère de l’Éducation nationale et de la Formation professionnelle, 6 da schaner 2012.
- ↑ Cf. de:Liste der Länder nach Bruttoinlandsprodukt pro Kopf.
- ↑ www.statistiques.public.lu
- ↑ www.tageblatt.lu
- ↑ Données générales sur le système financier au Luxembourg, consultà ils 23 da december 2009.
- ↑ Cf. Fernand Fehlen: Grenzüberschreitende räumliche Mobilität als Infragestellung der sozialen Aufwärtsmobilität – Überlegungen zur Entwicklung eines supranationalen Arbeitsmarktes in Luxemburg. (PDF; 94 kB) p. 3.
- ↑ Actifs nets des OPC.
- ↑ Finanzplatz Luxemburg.
- ↑ ICIJ, Luxembourg Leaks: Global Companies' Secrets Exposed.
- ↑ Immer weniger Beschäftigte in der Landwirtschaft. Luxemburger Wort, 7 da matg 2010.
- ↑ Principaux agrégats des administrations publiques.
- ↑ Administration des Ponts et Chaussées: Statistiques.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Annuaire statistique du Luxembourg, ISSN: 0076-1575, cumpara mintg’onn.
- Charta topografica digitala dal Luxemburg Ed.: Administration du cadastre et de la topographie.
- Der Luxemburg Atlas – Atlas du Luxembourg. Ed.: Universitad da Luxemburg, Emons, Cologna 2009, ISBN 978-3-89705-692-3.
- Archives nationales du Grand-Duché de Luxembourg. Archiv naziunal.
- Repères bibliographiques. Bibliografia davart il svilup da l’economia e da la societad dal Luxemburg.
- IPSE (ed.): Doing Identity in Luxemburg. Subjektive Aneigungen – institutionelle Zuschreibungen – sozio-kulturelle Milieus, transcript-Verlag, Bielefeld 2010. ISBN 978-3-8376-1448-0.
- Centre de documentation sur les migrations humaines. Center da documentaziun davart l’immigraziun e l’emigraziun.
- Ulrich Arnswald: Außenpolitik Luxemburgs, Siegen: Universität, GH Siegen (Diskussionspapiere des Faches Politikwissenschaft: Rote Reihe, nr. 51) 2001.


c: text/html

text:
Bainvgnü
Ün cordial bainvgnü ad Ardez
Ardez es ün dals plü vegls cumüns in Engiadina Bassa. Truppas austriacas cul cumandant Baldirun til ha desdrüt dal 1622. La populaziun ha reconstrui lur cumün in basa a la fundamainta e'ls mürs chi d'eiran amo avant man. Ne forzas natüralas ne incendis til han devastà daspö quella jada. Ardez vala perquai sco cumün exemplaric pella cultura d'abitar in territori rumantsch.
L'insaina dad Ardez es la ruina dal chastè cullas restanzas da la chapella San Luzi. Ella s'elevescha sün ün grip a l'ur dal cumün chi spordscha üna bella vista.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
02 10
Ol dé 2 de utùer l'è 'l 275 ( 276 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 91 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de utùer al è ul dí da pòost 275 ( 276 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 91 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1282 - Ol rei Pere II al conseguiss ol domine de l'ísola de Sicília.
1187 - Saladin al tö Zerösalèm.
1928 - Fondassiú de l'Opus Dei per ol sasserdot Josemaría Escrivá de Balaguer.
1958 - Guinea se declara independenta de Fransa.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1869 - Mahatma Gandhi, òm pulìtic indiàno
- 1890 - Groucho Marx, atur americà.
- 1950 - Antonio Di Pietro, òm pulìtic e magistràt italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il process è ì a fin senz'ina sentenzia damai ch'ils giuraders n'èn betg vegnids perina suenter avair sa cusseglià plirs dis.
Il cas era succedì l'onn passà en la citad da Charleston en South Carolina. Il policist accusà da 34 onns aveva sajettà en il dies da l’um nair da 50 onns – Walter Scott – che n’era betg armà ed era sin la fugia. A la giuria da 12 persunas ha be in nair fatg part. cas era vegnì public tras in video ch'in passant aveva filmà. Sinaquai avevi dà demonstraziuns.
Jau na sun betg trista. Jau sai che la giustia vegn a gudagnar.
La procura publica ha annunzià ch’ella vegn ad instradar in nov prozess.
RR novitads 08:00


text:
Pipino el Breve
Pipino el Pesèn o Pipino el Breve (en fransés: le Bref. Ciamàt isé se pènsa per vìa de la sò statüra[1]) re dei Franch (Jupille(?) 714 - Saint-Denis 768). L'ìa fiöl de Carlo Martel e de Rotrude de Treviri. L'ìa el bubà de Carlomagn.
Endèla diviziù del regn fàda endèl (741) de sò pàder el g'ha utignìt el tìtol magiurdòm de palàs de la Borgogna, la Neustria e l'Aquitania. Per vìa de le renónsia al potére de l'Austrasia de sò fredèl Carloman (747) l'è deentàt l'ünich a ìga en mà el potére de töt el régn. L'è riàt a otègner l'apröasiù del papa Zacarìa e isé a fas elèger re (751) a Soissons de 'na asemblèa del pòpol dei Franch[2], entàt che Childerich III, che lü stès ensèma a Carloman i gh'ìa fat elèger rè (743), l'è stat ezautoràt e seràt sö enden monastér. La seremónia de consacrasiù solène a rè l'è datàda 28 de löi del 754 per mà del papa Stéfen II (III), endèla bazìlica de Saint-Denis. Per ricambià de chèsto piazér Pipino l'è calàt en pér de ólte en Italia a combàter cutra Astolfo re dei Longobarcc (754 e 756). La restitüsiù de chèsti teretóre al papa i è pò nacc a costetöéser el prim nùcleo de teretóre entùren ai quàs s'è pò furmàt el Stat de la Céza. Dòpo chèsti facc el Pipino el s'è dedicàt a consolidà le strütüre oulìtiche del sò rég; batìcc i Sàsoni söl Reno endel 758 e ciapàda Narbona ai Arabi l'an dòpo, l'è riàt, per mès de 'na düra campàgna düràda sés més a ìga rizù de 'na coalisiù 'ntra Basch e duca de Aquitania e isé a duminà 'na bùna part de la Frància meridiunàla.
Matremóne e desendènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 744 Pipino el spùza Bertrada de Laon[3] fiöla de Caribert de Laon. De chèsto matrmóne nasarà:
- Carlo, piö tàrde ciamàt Carlo Magno (742 o 748-814), Rè dei Franch (768), Longobarcc (774), e Imperdùr d'Ocidènt (800).
- Carloman (751-771), Rè dei Franch (768).
- Gisela (757-811), Badèsa de Chelles
- Pépin (756-762)
- Berta
- Rotaide
- Isberga
- Adelaide.


text:
Friåul
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Friåul (o par mej dîr Friåul Vnézia Giógglia, l è ciamè Furlanija-Julijska krajina in sluvên, Friaul-Julisch Venetien in tudassch. L è na regiån itaglièna d'l Itâglia ed maténna cun quèsi 1,2 miglión d'abitànt. La sô capitèl l è Trieste.
Al Friåul Vnézia Giógglia l è una regiån autònoma a statûd spzièl, fâta dal Friåul (pruvénzi d Udine e Pordenon e 'na pèrt d'la pruvénzia ed Gorizia), e da la Vnézia Giógglia (pruvénzia ed Trieste e la pèrt ed sîra d la pruvénzia ed Gorizia), divîsi dal fiòmm Isonzo.
La cunfénna ed maténna cun la Slovégna (Elta Cargnôla/Gorenjska e cun la Côsta/Primorska), só cun l Austria (Carénzia), ed sîra col Vènet, zå l è mujè dal Mèr Adriâtic.
Stòria nôva[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Friåul Vnézia Giógglia l è stè méssa insamm int' i ân dåpp la secånda guèra. Send che Trieste l era pasè a l Itâglia (suzès såul int'l ân 1954), la zitè l aveva pêrs totti äl tèr ed drî e la Vnézia Giógglia l era bèli totta såtta Jugoslavia; par quasst i dezidénn ed mètter insamm Triest e l Friåul e dénn a la nôva regiån una zêrta autonomî anch parché l era la pèrt pió d såura d'la famåusa Curténna ed fèr.
Par savair quèl ed pió d la stòria d prémma, vadd:


text:
Gea ad emprova da pilot cun clubs da cannabis
- Venderdi, 13.3.2015, 7:38
La citad da Berna duai sa participar ad in'emprova da pilot cun uschenumnads clubs da cannabis. Il parlament ha deliberà ina moziun da las fracziuns da l'Allianza verda e l'Alternativa giuvna.
En ils clubs da cannabis fiss liber il consum da la droga flaivla. Tgi che vul visitar in club sto dentant esser commember d'ina uniun. Il cannabis vegniss furnì da purs licenziads uffizialmain. Tenor l'Allianza verda dettia bunas schanzas che la Confederaziun lubeschia in'emprova da pilot cun clubs da cannabis en ina furma scientifica.
RR novitads 7:00


text:
Spóś
Al spóś (Libellula in italiàn) 'l è 'n insèt ch'al fà part dal gènar di Udunâ. Al nóm 'l è stâ sarnî par Carl Nilsson Linnaeus dit Linneo in dal 1758 faghénd-al derivàr da 'l latìn "libra" ch'a vōl dir balànsa par via dla sò manéra ad vulàr, cun gl'ali vèrti da 'l dū bandi.
Descrisiòṅ
Al spóś al gh'à na tèsta bèla granda, cun i òć ch'i métan insém sinquànta-mila ommatidi a 'l incìrca e di anténi curti asè. Al dū para 'd ali, ch'i s davśìnan dimóndi in lunghésa, dal vòlti i èṅ culuràdi e i gh parmétan ad vulàr in présia. La pansa, fata da ùndas pès, l'è lunga e sutìla. Anc s'al gh'à dal śampi, al spóś al n gira minga tant da spés.
Al gh'à na bóca par biasàr tuta sua: al làbar più bas al finìs cun dū pinsi ch'i èṅ druàdi par tgnir stric al magnàr, di insèt ciapâ a 'l vōl in dl'ària e in dl'àqua, anc p'r al fat ch'al n fà minga di stus quànd al s mōv.
Al spóś al fà i óṿ in dl'àqua e dòp i nàsan al neanidi ch'i madùran lè, magnànd quél ch'i càtan in c'l ambìnt lè, dal vòlti anc di pés pìcui druànd na ganàsa speciàla dita "mascra" ch'la s pōl ślargàr quànd a gh'è da culpìr. Dòp soquànt méś pasâ lè a crésar (da 'n an a tri o anc da piò), al ninfi i èṅ prònti a vulàr via, esénd dvintàdi grandi.
A Mòdna i spóś i s ciàman anc cavaòć o pavarèla, mènt'r in dal Mantṿàṅ i al ciàman spóś vért.


text:
Ći podésson pa scinché?
Ći ti scìncon pa a zacai che à bele döt? Co fóssera pa cun na scincunda che vais bun sides por la porsona che por l'ambiënt? Chilò dessot ciafëise n valgönes idees por na scincunda:
Scinché tëmp
Fà val' deboriada (jì a spazier, jì coi schi, fà na jita, jì a ti ćiarè a na mostra, jì a teater y i.i.) po ester na bela scincunda. Le miù fóssel sce an fajess n valgönes propostes concretes. "Le tëmp por sè instësc" é dër prezius. Porchël pon ti scinché chësc tëmp a geniturs jogn y ćiarè di mituns o surantó n laûr che tol ca tröp tëmp.
Scinché capazitês
Che che sa da fà val' de particolar, po ciafè fora sce al sciafia da ti fà na scincunda impara a zacai. Che che vënn por ejëmpl ion patüc sön le marćé di pöresc y sa che zacai oress gnì lëde de tröp patüc po nen fà na scincunda adinfora. Zacai romena sö ion o adora zacai da jì a saltè impara - n ater adora zacai che le motivëies a fà sport.
Scinché n dilan
Sovënz bàstel na picia scincunda y na lëtra. Chësc é le plü important. Cun le moto "Por ći che i à bele dagnora orü te dì dilan" o "Ći che me plej de tè" fêjon na gran ligrëza.
Scinché stories
Por la parentela y conescënć po recordanzes de canche ai ê de te’ mituns, la storia dla familia, na reportaje de fotografies dl ultimo ann ester dër interessantes. Che che s'un capësc fora cun la tecnica digitala po s'un anuzé de chësta por na bela presentaziun. Sambëgn mëss inće che che la ciafa s'un capì n pü' fora cun la tecnica.
Scinché aiüt da se svilupé
Bele cun 20 euro vara da daidé porsones te de püri paîsc. Ara va inće da scinché produć concreć tres assoziaziuns de volontariat: medejines, n lëgn o n banch de scora. Inće rëis cuntra moscheruns é scincundes che salva la vita. Chëstes scincundes vara inće da apostè tl internet.
Fà scincundes coretes
Inće canche an va a cumprè ite vara da fà val’ de bun. Tles botëghes dl terzo monn, tles botëghes de produć biologics o supermarćià vara da cumprè produć coreć. Coret ô dì che i paurs che laôra ti paîsc plü püri ciafa n prisc coret por süa marćianzia y po suravire a chësta moda. Che che scinca da Nadè tê, cafè, duciaries, patüc da fà la blëita, belijia, stromënć o patüc tesciü scinca ligrëza y sostëgn d’atres porsones.
Detrates dales cutes pro assiguraziuns sön la vita ascortades
Dërt da trà jö dla cuta l'assiguraziun dl auto tut jö daldöt
Cun la trasformaziun dl "decret-IMU" te lege à le parlamënt confermè l'arbassamënt dla soma mascimala dla detrata dles cutes tl ćiamp dles assiguraziuns sön la vita y d’invalidité.
La soma mascimala da podëi trà jö che à valü ćina śëgn de 1.291,14 euro é gnüda arbassada por le 2013 a 630,00 euro. Dal 2014 inant é le valur mascimal de 530,00 euro.
Inće le ćiamp dl'assiguraziun dla responsabilité zivila di auti é gnü atochè. Dal proscimo ann inant ne jaràra nia plü da trà jö le contribut por le sorvisc sanitar nazional (SSN). Chësc fej fora le 10,5% dla premia netto dl’assiguraziun dla responsabilité zivila di auti. Dl 2013 él bele stè na pröma reduziun: al podô ma plü gnì trat jö dal davagn somes de passa 40,00 euro pro la detlaraziun dl davagn. En cört: che che paiâ na premia de manco co 381,00 euro ne podô trà jö nia - feter le 50% dles porsones ne podô trà jö nia. Śëgn él inće l'ater mez che ne po nia plü le fà. Le decret legislatif n. 102/2013 é gnü trasformè tla lege 124/2013 y é jü en forza ai 30 d'otober dl 2013.
La Zentrala di consumadus pîta na consulënza nöia te chestiuns fiscales
Tres indô ciafa i consumadus ghiranzes de paiamënt dal'autorité fiscala. Che che à n consulënt fiscal o va da n zënter de consulënza fiscala por la detlaraziun dl davagn n’à nia de gragn problems impara. Mo al é inće tröpa jënt che ne sa nia avisa da che jì tl caje de sanziuns dl trafich nia paiades o de mosöres de paiamënt feter nia da capì. Por düć i caji olache an ne ti röia nia pormez ales informaziuns ti pîta la zentrala di consumadus na consulënza aposta. Un n iade al'edema él zacai a desposiziun che s'un capësc fora te chësc setur.
Les apostaziuns vëgn fates tres n numer aposta por i consumadus dla zentrala di consumadus dl Südtirol. Le numer de telefonn é 0471 975597.
Sparagné cun la canela
La canela Cassia s’à fat n stlet inom. De gauja é le contignü de aroma natural - y de tof Cumarin che po danejè i fià sce al nen vëgn adorè de gran cuantitês. Porchël él da sparagné cun la canela ti biscoti da Nadè, ater co sce la canela vëgn da na botëga dl terzo monn, ajache dailò vëni la canela Ceylon, che à trö’ manco Cumarin co la canela de produziun de massa Cassia dala Cina.
Fonds Dolomit y oferta de barat publica tla trasmisciun "Mi manda Rai 3"
Inće RAI 3 s’à dè jö cun le "Fonds Dolomit" y l’oferta de barat publica. Al reverda 4.000 porsones dl Südtirol, che à so cunt pro la Cassa de Sparagn dl Südtirol.
La trasmisciun é gnüda mostrada ai 20.11.2013 y an po ti ćiarè sön la plata internet dla Rai.
Ćiasa por l'invern
Denanche al vëgnes frëit sciöche al alda, él da ćiarè che la ćiasa sides arjignada al invern. Che che se crüzia śëgn n’à nia bria daldô da se temëi da dagns porvia de tempestes, dl frëit, dla dlacia y dla nëi. La lista de test.de mostra a ći che i messëis mëte averda. La lista é online y inće ti ofizi dla zentrala di consumadus dl Südtirol.
Montli da d’invern: etichëta di montli dl’UE nia adatada
Pordërt messess l’etichëta di montli dl’UE che é obligatoria da feter n ann alisiré la cerna di montli. „Mo chësta ne dij fora nia cis tröp sön les carateristiches importantes por la segurëza di montli da d’invern y ne böta nia da daidé cumprè i montli“, aràton tla zentrala di consumadus.
I criters importanć por i montli da d’invern, sciöche la cualité d’arferada y la tignida sön strada canche al é da nëi o da dlacia, n’é nia lassura. Al foss gran ora che al foss na etichëta dl’UE por i montli da d’invern por amplié chisc criters. Le critêr sce l’auto tëgn sön le mol, che foss öna dles trëi carateristiches de dovëi dl’etichëta che dess dì val’ dles carateristiches di montli di auti, contëgn ma indicaziuns sön l’arferè di montli sön strades moles.
D’atri consëis é da ciafè sön www.verbraucherzentrale.it.
Jore straiché, prenotè da demassa o tardì - Vel pa i dërć de che che jora inće pro jori de compagnies che n'alda nia pro l'UE
Pro les domandes che ti vëgn fates plü sovënz ala Zentrala di consumadus europeica de Balsan él da dagnora incà chëres sön i dërć di passajiers di fligri. Incomprenjiuns y convinziuns falades vëgn dantadöt a s’al dè, sce an jora cun compagnies de jore cun na lizënza de n paîsc che n’alda nia pro l’UE. Cai é pa i dërć de na porsona che jora cun na compagnia svizera, türca o araba o – ne sciafia nia da pié ia?
L’important é olache al é l’aeroport. Le regolamënt dl’UE n. 261/2004 sön i dërć di passajiers vëgn dagnora apliché sce ara se trata de n jore de linia - o charter, olache an pëia ia te n paîsc dl’UE, bel anfat sce ara se trata de na compagnia cun na lizënza dl’UE o manco. Sce an pëia ia indere defora dl’UE, vëgn le regolamënt apliché ma sce la compagnia à na lizënza dl’UE. Sce ara nen va por ej. de n jore de na compagnia americana da München a New York o de na compagnia araba da Bergamo a Casablanca, vel le regolamënt; mo pro le jore dla medema compagnia sön la linia da New York a München o da Casablanca a Bergamo nia. Pro n jore de na compagnia svizera da Roma a Balsan o da Balsan a Roma vëgnel apliché le regolamënt y insciö inće i dërć di passajiers te trames döes les direziuns.
Ći dërć che che che jora à en concret odëise sön www.euroconsumatori.org.
Alisiraziuns dles cutes tl ćiamp dl frabiché
Por ći che reverda l'alisiraziun dles cutes dl 50% pro i laûrs de manutenziun, ressanamënt, renovamënt y recuperada él tröpes domandes. Por ći mosöres vel pa les alisiraziuns? Can pa? Che po s'un anuzé? Ći cosć vëgn pa azetà? Les medemes domandes é da se fà en referimënt ales alisiraziuns dles cutes dl 65% pro les mosöres dl frabiché energetich.
Informaziuns ciàfon sëgn sön n sföi d'informaziun dla zentrala di consumadus ti ofizi y online.
Bonns y barat da Nadè
Tan dî vel pa n bonn?
Al é important da fà fora tla botëga olache an cumpra le bonn la data te tomada: che po ester de dis, mëisc y n tëmp indeterminé. La lege ne regolëia nia la dorada mo ma la prescriziun. Sce al n'é nia scrit sö na data de scadënza sön le bonn, tómel do 10 agn, che é la prescriziun legala. Sce i ne sciafiëis nia da s'anuzé por tëmp y ora de n bonn cun n limit temporal (por ej. bonn de iade), porvede da contatè la firma denanche al tomes. Sovënz arlungia les firmes la dorada dla validité dl bonn.
Barat y retüda
Al n'é nia n dërt de barat y retüda general inće sce düć le mina! Tröpes firmes pîta instësc le dërt de barat o retüda.
Pro le barat ciàfon val' d’ater y pro la retüda ciàfon i scioldi. La premissa é che an ais ćiamò la fatura. La marćianzia mëss ester intiera y fata ia. Dantadöt le guant ne pon nia avëi bele tut.
Ći podésson pa scinché?


text:
La Biblioteca dal parlament è il center da cumpetenza per dumondas e l’istorgia davart il parlament. Ella archivescha e preschenta la memoria da l’Assamblea federala. Uschia promova e sustegna ella la perscrutaziun academica da l’Assamblea federala. Perquai metta ella a disposiziun tut sias funtaunas che porschan infurmaziun. La Biblioteca dal parlament conceda er sustegns finanzials a perscrutadras e perscrutaders suenter avair examinà lur dumonda.
La Biblioteca dal parlament è er responsabla per l’acquisiziun, la cataloghisaziun, l’indexaziun da las infurmaziuns davart il parlamentarissem. Ella resumescha e transmetta las infurmaziuns giavischadas a moda segira e d’ina auta qualitad ch’èn necessarias per la lavur dal parlament, per ses organs, per ses represchentants e per ils Servetschs dal parlament. Ord vista da la scienza e da l’infurmaziun participescha ella cun contribuziuns scientificas al svilup dal sistem d’infurmaziun da l’Assamblea federala.


text:
In dals pli grevs onns per las pendicularas en Engiadin'Ota
- Gievgia, 26.3.2015, 16:26
Suenter che las pendicularas Engiadina San Murezzan han savì franar il trend negativ l'onn 2012/13 va l'enviern 2013/14 en l'istorigia sco in dals pli difficils da l'interpresa fusiunada avant 7onns. Quai scriva il president dal cussegl administrativ Luis Wieser en ses rapport annual.
Trais facturs principals influenzieschan cleramain las entradas da l'interpresa. Il dubmer dals letgs chauds en la regiun, il svilup dal curs da stgomi e l'aura.
Il quint annual serra cun in minus da 672'000 francs. A la radunanza generala da las pendicularas Engiadina San Murezzan ils 13 d'avrigl 2015 infurmescha il cussegl ils acziunaris davart la strategia 2030.


text:
Pierin Vincenz vul chalar pli baud
- Venderdi, 6.3.2015, 7:52
Pierin Vincenz ha chattà in'occupaziun per il temp suenter sia demissiun sco schef da la banca Raiffeisen. El vul surpigliar il presidi dal cussegl d'administraziun da l'assicuranza Helvetia ed uschia gia chalar pli baud tar la Raiffeisen.
Il cussegl d'administraziun haja decidì da proponer l'avrigl a la radunanza generala Vincenz sco nov president. Il president en uffizi, Erich Walser è mort nunspetgadamain la fin dal 2014.
Pierin Vincenz è dapi l'onn 2000 commember dal cussegl d'administraziun. Sch'el vegn elegì, bandunass el la Raiffeisen gia il settember e betg il mars 2016 sco annunzià.
RR novitads 08:00


text:
Tgi è Stephen Bannon, il schefstrateg da Donald Trump?
- Mardi, 15.11.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 15.11.2016, 8:40, RTR
Stephen Bannon ha 62 onns ed è oriund dal stadi da Virginia. Cun la plattafurma d'infurmaziun «breitbart.com» ha el prendì posiziun en la politica americana dals ultims onns.
L'avust aveva Donald Trump elegì Bannon sco manader da sia campagna electorala, uss è Bannon il cussegliader e schefstrateg dal president designà.
Bannon deriva d'ina famiglia catolica da lavurants ed ha ragischs irlandaisas. El ha terminà ses studis universitars cun in master ed in MBA. Bannon ha lavurà sco banchier d'investment, ha gì ina firma da medias e cun «breitbart.com» ha el publitgà las vuschs e tenutas radical-conservativas dals «Angry White Men» e da la «Tea Party» en ils Stadis Unids.


text:
Cumbatter per talian
- Venderdi, 6.3.2015, 19:16
La Pro Grigioni italiano PGI, l'organisaziun che represchenta las valladas talianas dal Grischun, pretenda ch'il talian saja represchentà memia pauc.
Ella discurra oravant tut dals statuts da la nova regiun Malögia. Il talian na saja betg garantì per tut ils servetschs che vegnian furnids da la regiun. La PGI fa in appel a las votantas ed als votants da la regiun Malögia da pretender da las singulas fracziuns dapli garanzias per che la lingua taliana saja garantida en ils servetschs publics.
RR novitads las 18:00


text:
Chadaina da Fortuna ha gidà dapli en Svizra
- Gievgia, 11.1.2018, 7:53
La Chadaina da Fortuna è sa concentrada l'onn 2017 pli fitg sin l'agid en Svizra. Tenor l'organisaziun d'agid haja ella sustegnì 37 organisaziuns che s'engaschian per giuvenils en miseria e migrants minorens betg accumpagnads.
Tut en tut sajan passa trais milliuns francs vegnids investids en 39 projects. Percunter haja la Chadaina da Fortuna stritgà l'agid per cas singuls.
Agid per Bondo è stà exemplaric
Cunzunt ha la Chadaina da Fortuna era menziunà la gronda solidaritad cun il vitg da Bondo. Ins haja rimnà 5,9 milliuns per Bondo. Ultra da quai ha la fundaziun rimnà passa 19,1 milliuns francs cunter il fomaz en l'Africa e 4 milliuns per ils Rohingya en il Bangladesch.
Sfidas per l'onn 2018
La Chadaina da Fortuna quinta per l'onn 2018 onn cun pliras sfidas. L'emprima saja l'iniziativa No Billag. Sco i stat en la bilantscha da l'onn periclitass in gea a l'iniziativa che vul abolir las taxas da radio e televisiun la collavuraziun cun la SRG ed uschia era l'avegnir da la Chadaina da Fortuna.
-
1 Chadaina da Fortuna – bilantscha 2017 0:42 min
da Novitads dals 11.01.2018
RR novitads 09:00


text:
La refurma da l’imposiziun da taglia sin interpresas è sut tetg
- Mardi, 14.6.2016, 10:41
Las duas Chombras federals han deliberà la refurma da l'imposiziun da taglia sin interpresas III. En tut custa la refurma 1,3 milliardas francs, 224 milliuns dapli che previs. La partida socialdemocrata (PS) ha gia annunzià il referendum.
Il Cussegl naziunal è suandà al Cussegl dals chantuns per egualisar las mancanzas da taglia. Ils chantuns survegnan uschia dapli daners ord la taglia federala. En tut custa la refurma 1,3 milliardas francs, 224 milliuns dapli che previs en il messadi. Il davos pled en chapitel ha probabel il suveran. La PS ha gia annunzià il referendum.
RR novitads 11:00


text:
Tranter gloria e vanagloria
- Dumengia, 5.2.2017, 17:25
La pli famusa vischnanca da la Svizra stat quests dis en il focus medial – San Murezzan.
Il hotspot turistic da l’Engiadin’Ota organisescha gia per la tschintgavla giada ils Campiunadis mundials da skis alpin. Quai è ina buna raschun per ils Cuntrasts dad ir a la tschertga da la gloria e la vanagloria da San Murezzan. La gloria sa chatta surtut en temps passads, la vischnanca è perquai anc oz ina marca, schegea cun ina u l’autra tolca: Il «Top of the World» perda pernottaziuns, il microcosmos resta serrà per «normalos», igl è in lieu da party per stars ed oligarchs. Co vesan ils da San Murezzan sezs lur lieu ed en tge direcziun vulessan els che lur vischnanca sa sviluppass? Als Campiunadis mundials vai però a la fin dals quints per in’autra gloria, per medaglias. I dat dentant pauc bunas vistas ch’in Grischun u ina Grischuna gudognia ina cursa. Pertge atgnamain? È il sport da skis en il Grischun en ina crisa? Ils Cuntrasts respundan era questa dumonda.
Contribuziuns
-
Ina crisa grischuna?
Dasper Carlo Janka datti pauca speranza per ina medaglia grischuna al campiunadi mundial da skis alpin. Pertge atgnamain? È il sport da skis en il Grischun en ina crisa?
-
Bunamain tut crescha
San Murezzan organisescha gia per la tschintgavla giada campiunadis mundials da ski alpin. Ed in sguard sin ils custs, las cifras d’atlets ed ils aspectaturs mussa che bunamain tut è creschì quests onns, però i dat excepziuns.
-
Mes San Murezzan
San Murezzan è ina marca da renum mundial. Però co vesan ils da San Murezzan lur lieu da cura?
-
Visiuns per San Murezzan
San Murezzan senta la crisa turistica – damain pernottaziuns, damain hotels, damain entradas. Nus avain discurrì cun trais persunas giuvnas engaschadas en il turissem. En tge direcziun vulessan els che San Murezzan sa sviluppeschia?
-
Trailer


text:
Andermatt na vul nagina DMO cun Sedrun e Mustér il mument
- Mardi, 29.9.2015, 15:45
Per Andermatt na vegn ina destinaziun da turissem (DMO) cun Sedrun e Mustér betg en dumonda per il mument. Tenor il directur d'Andermatt Turissem saja il tempo avisà da Tujetsch e Mustér memia aut.
Ins saja dentant pront da cooperar sin il sectur da projects, scriva l'agentura da novitads rumantscha. Mez avust era anc vegnì communitgà che las vischnancas ed organisaziuns turisticas d'Andermatt, Tujetsch e Mustér sajan sin buna via da chattar ina soluziun per ina organisaziun da turissem communabla.
RR novitads 15:00


text:
Calida dublescha svieuta
- Glindesdi, 16.3.2015, 10:07
Il concern da vestgadira svizzer Calida ha pudì augmentar l'onn passà tant la svieuta sco er il gudogn. Stà pussaivel è quai era grazia a l’interpresa franzosa ch’il concern ha surpiglià.
Sco quai che la gruppa communitgescha hajan ins pudì dublegiar la svieuta sin passa 412 milliuns francs. Il gudogn saja medemamain creschì per il dubel sin 23,6 milliuns. La raschun per quest augment saja surtut la cumpra da la gruppa per rauba da sport Lafuma. Grazia a la surpigliada dal concern hajan ins er pudì extender las activitads en l'Asia.
Calida senta ferm franc
Per l’onn actual quinta Calida cun in resultat pli bass. Il ferm franc svizzer ed il flaivel euro cumpareglia cun il dollar muntia ina gronda sfida per il concern. Il concern generescha ver 75% da sia svieuta en euros.
RR novitads 10:00


text:
Bätterkinden
Bätterkinden a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.19 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3144 abitant.
El cumün de Bätterkinden al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aefligen, Fraubrunnen, Limpach, Schalunen, Utzenstorf, Wiler bei Utzenstorf, Zielebach, Aetingen (SO), Biberist (SO), Gerlafingen (SO), Küttigkofen (SO), Kyburg-Buchegg (SO), Lohn-Ammannsegg (SO) e Lüterkofen-Ichertswil (SO).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima menzion stòrega del paes l'è de l'ann 1261 col nom de Beturchingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bätterkinden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of the Bätterkinden School (Todesch)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bätterkinden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Soloturn
Il chantun da Soloturn è caracterisà d'ina gronda diversitad regiunala. Ils elements caracteristics da la cuntrada dal chantun èn il Giura cun sias chadainas da collinas e la planira. Il chantun ha 121 vischnancas (stadi da l'october 2011). Las citads las pli grondas dal chantun èn Olten (17‘200 abitantas ed abitants), la chapitala Soloturn (16‘200 abitantas ed abitants) e Grenchen (16‘000 abitantas ed abitants). Sco en autras parts da la Svizra èn las vischnancas d'aglomeraziun e las vischnancas ruralas spezialmain caracteristicas per il chantun. Il chantun è dividì en 10 districts. Cun excepziun dal district protestant da Bucheggberg che cunfinescha cun il chantun Berna è il chantun Soloturn tradiziunalmain catolic.
La tgira da la diversitad culturala
Il territori chantunal po vegnir repartì en quatter regiuns: la part sura dal chantun cun la chapitala e la part sut dal chantun cun Olten sco centers, tranteren la regiun Thal-Gäu ed en il nord il Schwarzbubenland cun ils districts Thierstein e Dorneck. Las tradiziuns che vegnan tgiradas en il chantun Soloturn pon vegnir repartidas en moda generala en talas da caracter religius ed en talas da la cultura rurala ch'ins chatta en ina furma sumeglianta er en auters lieus. Ultra da quai vegnan tgiradas en la citad dad Olten e spezialmain a Soloturn tranter auter tradiziuns istoricas specificas. La finala èn sa sviluppadas en il 20avel tschientaner tradiziuns impurtantas che n'han nagin connex pli cun il senn cumin dad «usits», sco per exempel ils «Dis da film e da litteratura da Soloturn», la «Scuntrada da motos da Hauenstein a Trimbach» ed il «Cup d'uras a Grenchen».
La segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha il chantun Soloturn francà la tgira e la promoziun da la cultura sco incumbensa dal stadi en la Lescha per promover la cultura da l'onn 1967. Dapi quella giada quinta tenor l'art. 1 lit. h il «sustegn da stentas per mantegnair ils usits e las isanzas da la citad e da la champagna» explicitamain tar las incumbensas da la tgira publica da la cultura. La tgira da la diversitad culturala po uschia vegnir chapida sco finamira strategica dal chantun Soloturn.
Questa valur da la politica da cultura soloturnaisa sa mussa per exempel en la realisaziun dal project «Patrimoni cultural immaterial Argovia-Soloturn. Glista da las tradiziuns vivas». Ensemen cun il chantun Argovia è vegnì registrà il patrimoni cultural immaterial en in stretg barat cun la populaziun. Ils resultats èn vegnids registrads en ina glista bichantunala da las tradiziuns vivas. Quella duai servir en l'avegnir sco instrument d'infurmaziun per giavischs tant da vart uffiziala sco er da vart privata. Il tema dal patrimoni cultural immaterial vegn uschia ad esser impurtant a lunga vista per la politica culturala da tuts dus chantuns. Il project e la publicaziun ch’è resultada rinforzan la conscienza da la populaziun per sias atgnas tradiziuns.
Exempels per tradiziuns vivas dal chantun
Tar las tradiziuns vivas da caracter religius tutgan per exempel ils «pelegrinadis» a Mariastein, Wolfwil, Meltingen ed Oberdorf ed il «liar palmas» («Palmbinden»). In usit da benedicziun pli nov è la «benedicziun da motos» sin il Born a Kappel che unescha dapi la fin dal 20avel tschientaner mintga onn plirs tschient motociclists.
Tar las tradiziuns champestras tutgan en in pèr vischnancas per exempel las activitads dals «Stäcklibuebe» la notg dal 1. da matg (perquai er numnads per part ils «Maibuebe») u las activitads per preparar il fieu da tschaiver. Er il «Banntag» e la «Eierläset», che vegn pratitgada oravant tut er en ils dus chantuns vischins Argovia e Basilea-Champagna, appartegnan a questa gruppa d'usits. Ultra da quai vegnan organisadas sin la champagna gia daditg differentas festivitads da «fiera», sco per exempel dapi passa 500 onns la «Krebschilbi» a Kriegstetten (oriundamain ina festa d'engraziament per la racolta) u dapi l'onn 1775 la «Schnottwiler Chilbi».
Tar las tradiziuns istoricas specificas en las citads tutgan a Soloturn per exempel la «Vorstädterchilbi» dapi la segunda mesadad dal 15avel tschientaner che stat en connex cun la «Festa da la battaglia da Dornach dal 1499» (questa battaglia vegn commemorada enfin oz mintga onn a Dornach). Latiers tutgan er las numerusas confraternitads e la «surdada dal vestgi d'onur da Roth» («Verleihung des Roth'schen Ehrenkleids») dapi l'onn 1538 al descendent il pli vegl da Hans Roth – vul dir al descendent da quel um che ha avertì la citad da Soloturn l'onn 1382 da l'attatga dal cont Rudolf II. da Neu-Kyburg. Per Olten ha la «festa da scola» che ha lieu mintga dus onns dapi l'onn 1816 ina impurtanza fitg gronda. La «festa da Son Bastian» dals tiradurs da citad dad Olten attira in public da tut la Svizra. Ella è naschida l'onn 1811 en connex cun la nova fundaziun da l’Uniun dals tiradurs da la citad che datescha gia da l’onn 1488. Il «tschaiver dad Olten» vegn menziunà l'emprima giada l'onn 1563, entant ch'il «tschaiver da Soloturn» ha ses cumenzament schizunt en il 14avel tschientaner, da quel temp en furma d'in uschenumnà «teater da tschaiver».
Tar las tradiziuns marcantas ch'èn pli giuvnas u che na vegnan betg messas en connex cun la noziun usitada dals «usits» tutgan – ultra da quellas menziunadas survart – per exempel er ils «dis da cabaret dad Olten», la scuntrada dad autos americans «American Live» (cun 25'000 visitaders) ad Oensingen e natiralmain las activitads en connex cun l'industria d'uras a Grenchen.
Ultra da quai vegnan cultivadas tradiziuns en ils secturs da la mastergnanza tradiziunala e da l’observaziun da la natira e da l’univers che fan er part dal patrimoni cultural immaterial. La «destillaziun da vinars» e la «viticultura» en il Schwarzbubenland èn exempels per l’emprima categoria, las activitads dals uschenumnads «Hubelmeteorologen» da Lohn-Ammannsegg, che fan cun success prognosas da l’aura observond ils avieuls, ils fols d'animals e l’ir da l'aura dals onns passads èn exempels per la segunda categoria.
Ulteriuras infurmaziuns
Il patrimoni cultural immaterial en ils chantuns Argovia e Soloturn è registrà en in'atgna glista cun var 500 tradiziuns vivas ch'èn vegnidas communitgadas dals purtaders sezs, da la populaziun e da las vischnancas. Ultra da quai èn savens inditgadas tradiziuns communalas vivas sin las paginas d'internet da las vischnancas sut la rubrica «cultura» respectivamain «isanzas ed usits» sco per exempel a Lommiswil u a Hofstetten-Flüh.


text:
Brissago – betg mo stumpas
- Dumengia, 19.6.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.6.2016, 12:45, RTR
Ina vischnanca cun var 1800 abitants al cunfin cun l'Italia.
Cun 197 meters sur mar è Brissago la pli bassa vischnanca da la Svizra. Brissago sa chatta a la riva dal Lago Maggiore gist al cunfin cun l'Italia. Ina pitschna vischnanca cun var 1800 abitants che vegn savens associada cun il tabac - las stumpas Brissago. Ma Brissago è dapli che mo la fabrica da tabac. Las inslas da Brissago èn per exempel in'ovra miraculusa da la natira ed er motiv da superbi per Brissago. Dapli davart las bellezzas da Brissago da nossa correspundenta per la Svizra taliana Mirella Zen.


text:
Scolaras bandunan lur patria per sustegnair il Stadi islamic
- Dumengia, 29.3.2015, 10:48
La propaganda dal Stadi islamic sa drizza er en Germania adina pli fitg a dunnas giuvnas. Quai ha fatg a savair l'Uffizi federal da defensiun da la constituziun.
Entant sajan gia passa 70 dunnas tudestgas idas en Siria u l'Irac. Tranter quellas era 9 mattas minorennas.
Tenor l'uffizi federal sa drizzia la milissa da terror sistematicamain a simpatisantas ed animescha quellas da bandunar la Germania.
Arrivadas en Siria u l'Irac vegnian ellas isoladas e dadas en lètg cun Dschihadists. Tut en tut cumbattan 650 Islamists da la Germania en ils dus pajais.
RR novitads 11:00


text:
Un sgnàuri l'urdné da magnèr int un ristorànt. Quànd al camarìr ai purté la m'nèstra al v'dé ch'al tgnèva al didàn a móii int al bród. An déss gnìnta parché l'éra educhè, mó quànd al v'dé che ànch int el pulpàtt l'avèva un'ètra vólta al didàn a móii, al salté só tótt incazé e al déss:
"Gi só, v'èni brìsa insgnè che an bisàggna brìsa t'gnìr el dìda int la róba da magnèr?"
"Im l'àn insgnè sè: a fàgh al camarìr da ventzénqv àn! L'é ch'ai ò un panarézz ch'am fà un mèl d'la madóna e al dutàur am à détt ed t'gnìrel sàmper al chèld".
"A sè? Alàura sèl cùs'i déggh mé? ch'as al métta int al cùl!"
E al camarìr: "Soncamé: l'é própi quàll ch'a fàgh strà una purtè e ch'l'ètra!".


text:
Car-sharing en il Grischun: Bain nagin boom, però creschi
- Mardi, 28.6.2016, 11:56
Ils autos cotschens da mobility stattan gia dapi in temp sin diversas staziuns en il chantun Grischun. Mo quant fitg è il Carsharing insumma derasà? Ed ha el in futur en regiuns periferas?
Il dumber da clients creschia cuntinuadamain era en las regiuns periferas, dentant bler pli plaun ch'en ils centers urbans, declera Alain Barmettler, pledader da medias da Mobility. 1'200 clients da Mobility datti momentan en il Grischun; la mesadad da quests èn a Cuira.
Daventa strusch in «boom»
«Dad onn tar onn pudain nus registrar in augment da clients. Il dumber da clients dal Grischun crescha perfin pli spert che per exempel en il Vallais u en il Tessin.» Mobility saja oravant tut ferm en las regiuns cun ina buna rait da traffic public. Il client tipic è tenor Barmettler numnadamain sin via cun il traffic public. «Cura ch'el dovra in auto, ha el ina schliaziun cun mobility.» In boom na daventia il prender a fit autos aschia betg en regiuns periferas.
Potenzial è avant maun
Dasper Mobility datti anc in auter purschider da Car-sharing: la plattafurma d'internet Sharoo. Sur questa pon privats dar a fit lur autos. Tut capita online. Clavs na dovri naginas, perquai ch' ins po avrir l'auto cun agid dal telefonin. I haja era schon vehichels dal Grischun u dad autras regiuns periferas sin la plattafurma, ha declerà il manader da finanzas, Bernhard Städler. Potenzial per il Car-sharing hajan era las regiuns periferas, constatescha el. I dovria be ina persuna che na dovria betg trasoras l'agen auto. Sche questa persuna partia ses auto cun auters, lura vegnia el dovrà pli savens ed ins possia era anc gudagnar insatgé. «Cun quai che Sharoo na posseda betg sez autos, na stuain nus era betg finanziar tals per 100%.» Sch'ina persuna privata possia dentant dar a fit ses auto duas giadas al mais, lura saja quai tuttina lucrativ - era en regiuns periferas. Era sch'ins na po il mument anc betg discurrer d' in trend da Car-sharing en il Grischun, la purschida ed il diever creschian plaunet.
RR actualitad mezdi


text:
Ambassadur da l'UE banduna la Svizra
- Dumengia, 19.6.2016, 14:34
Richard Jones, l'ambassadur da l'Uniun europeica banduna ses post la fin d'avust.
Jones bandunia ses post suenter il temp d'uffizi regular, ha in pledader da l’UE en Svizra ditg sin dumonda da l’agentura da novitads sda. Ses successur vegn probabel ad esser il danais Michael Matthiessen. El saja vegnì proponì da l’Uniun europeica ha confermà il pledader. La Confederaziun stoppia dentant anc dar il consentiment formal. Richard Jones era dapi il 2012 ambassadur da l’UE en Svizra.
RR novitads 14:00


text:
Sorvisc
Sorvisc por categories
L’aministraziun publica, i comuns, les comunitês raionales y l’Aziënda sanitara presentëia sü sorvisc. Ai é partis sö aladô dla categoria. Chiride fora aladô de üsc bojëgns.
Sorvisc A-Z
Sce I chirëis fora na lëtra dal catalogh rovëise pro na lista de parores tle, che Ves dëida chirì le sorvisc che I adorëis.
Sorvisc d’ütl
Chilò ciafëise informaziuns d’öga por la vita da vigni dé. Chisc sorvisc Ves dà informaziuns sön les tarifes dl telefonn, i orars di mesi de trasport publich, les chertes geografiches, les leges provinziales y la terminologia iuridica. Implü él na lista di salfs publics por manifestaziuns culturales dla Provinzia y i ciafëis inće düć i contać d’emergënza.
Servijes d’abunamënt
Cun l servisc-abo debant giapëis uni di per email la previjions dl tëmp atueles, la previjions dla levines, i comunicac stampa y/o nfurmazions sun la cunzentrazions y l jol dl stuep dla flëures.
Rë zivica mubila
Pertes de utl dla Rë zivica de Südtirol pudëis nce ciarië ju sun vosc fonin. Particulermënter saurì iel avëi a despusizion la previjions dl tëmp, l’apoteches de turnus, l nutizier dl trafich y l liber de telefonn dl’aministrazion provinziela.