text:
La Fija dël Rè dj'Arfaj/Capitol 14
La Fija dël Rè dj'Arfaj[modifiché]
Cap. XIV - La chista dle montagne dël Pais ëd j'Arfaj[modifiché]
L'invern a l'é calà su Erl. A l'ha sesì la foresta e a l'ha fàit ëvnì rèid ij branchèt ëd j'erbo lassandje pì nen bogé; ant la val a l'ha fàit ësté ciuto 'l fium; ant ij camp anté ch'a pasturavo ij beu, l'erba a l'é fasse dlicà 'ma 'd ciaparìa e 'l fià dle bestie as dëstrava 'ma la fum d'un campament. Contut Orion a seguitava a 'ndé ant ij bòsch tute le vire che Oth a lo mnava e mincatant a-i andasìa dcò con Threl. Cand ch'a-i andasìa con Oth, ël bòsch a l'era pien ëd l'anciarm ëd le bestie che Oth a-j dasìa la cassa, e l'eclat dij gròss serv mas-cc a smijava ch'a minojèissa ant le combe sombre e stërmà; ma cand ch'a-i andasìa ansem a Threl, un sentor ëd mascheugn a 'mbibìa 'l bòsch, parèj ch'as pudìa pa dì cola creatura a sarìa mostrasse, nì cola a së stërmèissa da para 'd mincaun dij bion ëdzamzurà. Cole ch'a fusso le bestie ch'a-i era 'nt ij bòsch, gnanca Threl a lo savìa: chiel a l'avìa ciapane vàire sòrt con soa vajantisa, ma chi ch'a l'er-lo bon a dì ch'a j'ero pròpi tute?
E cand che 'l fiolin a fasìa tard, uros 'ma l'era 'nt ël bòsch, da sèira a sentìa sempe, damentre che 'l sol ësfiamant a 'ndasìa sota, le trombe dj'arfaj ch'a sonavo un rèn apress a l'àutr daleugn a matin ant ël frëschèt ëd l'ambrun ëvzin a calé; a-j sentìa motobin minciante e an fòra, tant 'ma na diana scotà ant un seugn. A sonavo da dëdlà dij bòsch tute cole trombe sclin-e, da dëdlà dle bricòle, motobin daleugn passà ij fij dij piuvent ij pì an fòra, e 'l cit a savìa ch'a j'ero le trombe dël Pais ëd j'Arfaj. Gavà mach për s'adressa dë scoté le trombe dj'arfaj, che soa mùsica a arson-a mach na branca dëdlà 'd lòn che j'orije dla gent a son bon-e a scoté, e përchè ch'a savìa lòn ch'a j'ero, sota tute j'àutre mire chiel a l'era uman. Fòra che për sé doe adresse ch'a l'avìa, a l'era dabon franch mach na masnà 'ma a-i na j'era vàire. Coma ch'a fèisso le trombe dël Pais ëd j'Arfaj a soné da dëdlà dël finage dl'ambrun e esse scotà ant le tère cognossùe, i son pa bon a comprendlo; contut Tennyson a na parla an disenda che lor "a arson-o minciante" bele dcò ant le tère cognossùe, e mi i chërdo che s'i dèisso fiusa a lòn ch'a dijo ij poeta cora ch'a l'abio la verva giusta, is falirìo pì da ràir. Donca, che la Siensa a lo arfuda o ch'a lo sponda, i-j darai da ment a lòn che Tennyson a fortiss. Longh ëd coj di Alverich a l'é passà soens për ël vilage d'Erl, ma a l'avìa la lun-a për travers e ij sò pensé a j'ero leugn da 'mbelelì. As fërmava a vàire pòrte, a ciaramlava, a fasìa 'd pian e a smijava ch'a l'hèissa sempe j'euj fiss su 'd ròbe che gnun d'àutri a fusso bon a s-ciairé. A seguitava a avèj la ment daré a j'archengh ij pì an fòra, fin-a a ruvé al darié 'd si-lì, col che dëdlà a-i era 'l Pais ëd j'Arfaj. E tapinanda da na ca a l'àutra, a l'ha butà ansema na cita scaràmpola d'òmo.
Ël seugn d'Alverich a l'era 'd trové 'l finage andasenda leugn leugn anvers mesaneuit, ëd marcé anans an sle tère cognossùe an sërcanda sempe d'archengh neuv, fin-a a ruvé ant un leu da 'nté 'l Pais ëd j'Arfaj a l'avìa nen dàit andaré; a l'era ficasse 'l ciò ant la testa 'd dovré tùit ij di 'd soa vita ch'a-j vansavo për ës but-lì. Dël temp che Lirazel a l'era stàita ansem a chiel ant le tère cognossùe, sò crussi a l'era sempe stàit col ëd fela vnì pì dë sta Tèra; ma ore che chila a l'era andass-ne, ij pensé 'd soa ment a j'ero fasse viaman pì parij ëd coj ëd j'arfaj e la gent a l'ha 'ncaminà a vardé për travers soa contnensa foravìa. An sugnanda sempe dël Pais ëd j'Arfaj, a l'ha butà ansema 'd cavaj e 'd forage, e a l'ha ambaronà tanta 'd cola provianda për soa cita companìa che chi ch'a la vëgghìa a fasìa dë squasi. A l'ha ciamaje a vàire 'd fé part ëd cola banda dròla, ma pòchi a son andaje ansema për core apress a j'archengh, na vira ch'a scotavo anté ch'a vorìa andé. Ël prim ch'a l'ha trovà a l'é stàit un fieul ch'a l'avìa avù da travonde vàire bocon amèr con le fije; peui un bërgé giovo, bin costumà ai leu solengh; e apress un che na sèira a l'avìa scotà na canson marlàit bisara cantà da vassavèj chi: sa canson a l'avìa cissà soa anvìa 'd virondé 'nvers ëd valbe stravise, e parèj chiel-sì a l'é stàit bin content d'andé dapress a soe reverìe. Peui ancó a l'avìa trovà 'n fieul che na neuit d'istà a l'era andasse a cogé 'n sël fèngh. E bin, a l'era vnuje che longh ëd tuta cola neuit tëbbia na lun-a dura stragròssa a l'avìa brilià ansim a chiel; apress ëd lòn, chiel-sì a l'avìa chërdù 'd përantende o 'd vëgghe ëd ròbe ch'a disìa che la lun-a a l'avìa arvelaje: quajsëssìa ch'a fusso, gnun d'àutri a Erl a l'avìa pa vëgguje o a na savìa cheicòs; an tut cas, ëdcò chiel a l'é sociasse a la companìa d'Alverich ëdlongh ch'a l'ha ciamaje. A l'é vorsuje vàire di për che Alverich a trovèissa si quatr-sì; e a l'é pa stàit bon a trovene d'àutri, gavà për un fieul pitòst antregh, ch'a l'ha pijà për ciadlé ij cavaj, da già che chiel-sì a-j comprendìa bin e lor a comprendìo chiel; ma gnun d'àutri a l'era bon a comprendlo, da soa mare an fòra, ch'a l'é dritura butasse a pioré cand che Alverich a l'ha arseivù soa 'mpromëssa d'andé, përchè ch'a disìa che sò fieul a l'era l'agiut e 'l pontaj për sò temp da veja, e peui chiel a l'avìa 'l don ëd savèj che osej a sarìo ruvà e 'd che temp le róndole a sarìo volà via, ëd che color a sarìo stàite le fior ch'a nassìo da la smens che chila a l'avìa spantià 'nt ël giardin, anté che j'aragn a l'avrìo fàit soa tèila, e peui a cognossìa le fàule veje dle bòje. A piorava e a disìa ch'a l'avrìa përdù bin pì tant che lòn che la gent d'Erl a fusso bon a figuresse. Con tut sòn, Alverich a l'é mnass-lo via, e vàire ch'as na van an sa manera-sì.
Parèj na matin sés cavaj carià 'ma tut ëd provianda mugià ansim a le sele e dcò pendùa tut dantorn, a spetavo arand al porton d'Alverich ansem ai sinch òmo ch'a l'avrìo viagià con chiel fin-a an broa dël mond. Chiel a l'era consijasse ampéss con Ziroonderel, ma chila a l'avìa dije che gnun-a 'd soe mascarìe a l'avìa podèj sël Pais ëd j'Arfaj o a sarìa stàita bon-a a esse d'antrap al vorèj ësbaruvant ëd sò Rè. Anlora chiel a l'ha daje Orion an goerna, savenda bin che, bele che la soa a fussa mach la màgica sempia dë sta Tèra, contut gnun-a fajarìa dle tère cognossùe, gnun-a maledission nì fórmula anmascà a sarìa stàita bon-a a vagné su sòi anciarm. E visavì 'd chiel midem, a l'é fiusasse dla sòrt ch'a lo spetava a la fin ëd col viage longh e stracant. A l'ha parlà ampéss a Orion, savenda nen vàire temp a sarìa andàit anans a marcé dnans ëd trové 'l Pais ëd j'Arfaj, nì coma ch'a l'avrìa fàit a viré andaré travërs ël finage dl'ambrun. A l'ha ciamaje a la masnà lòn ch'a vorìa fé da grand. "Ël cassador," a l'ha rësponduje. "Ëd lòn ch'it andaras-to a cassa damentre ch'i sarai dëdlà dij brich?" a l'ha ciamaje sò pare. "Ëd serv mas-cc, 'ma ch'a fà Oth," a l'ha dije Orion. Alverich a l'ha laudalo an dasendje soa contenta, sicoma ch'a-j fasìa gòj ëdcò a chiel ëd fé lòn. "E 'n di o l'àutr i andarai për un bel tòch dëdlà dij brich a tireje a 'd ròbe pì foravìa," a l'ha giontà 'l fiolin. "Che qualità 'd ròbe?" a l'ha ciamaje Alverich. Contut ël cit a lo savìa pa. Sò pare a l'ha dvisaje vàire qualità 'd bestie. "Nò, pì foravìa che cole-lì," a l'ha dije Orion. "Fin-a pì foravìa che j'ors." "Ma lòn ch'a duvrìi-ne esse?" a l'ha anterogalo sò pare. "Ëd ròbe anmascà," a l'ha replicaje 'l cit. Tramenté ij cavaj da bass a seguitavo a tërpigné malsoà a la frèid: a-i era pa pì temp da sgairé an ciance a noneus. Alverich a l'ha dije adiù a la masca e a sò fieul e a l'é andàit via sensa scasi pì pensé a l'avnì, da già ch'a l'era tut tròp fiosch e malsigur për armanacheje ansima. A l'é montà a caval ëdzora dël baron ëd provianda, e tuta la companìa 'd sés òmo a l'é anviarasse. Ij borgareuj a j'ero për la stra a beicheje passé. Tùit a savìo dla chista dròla 'd loràit, e na vira ch'a l'han arsonà Alverich e a l'han dije adiù al darié dij sivalié, un ciusié 'd ciance a l'é dun-a dëstrasse. An sò ciaciaré a-i era 'd dëspresi, ëd ringrét e dë svergne për la chista d'Alverich; mincatant a-i ëvnisìa fòra la grinor, mincatant ël fot; contut drinta al cheur ëd tùit a-i era dcò l'anghicio, da già che, bele che sò sust a-j fèissa grigné dapress a col'aventura gòtica, scotanda sò cheur a sarìo andaje dapress. Parèj Alverich a l'é surtì da 'nt ël vilage d'Erl con daré soa scaràmpola 'd venturié: un cërlich frapà da la lun-a, un variàbil, un fieul malavi d'amor, un bërgé giovo e 'n poeta. Alverich a l'ha fàit Vand, ël bërgeròt, cap ëd soa companìa, da già ch'a lo chërdìa 'l pì savi; ma a l'é staje dun-a 'd ciacòt antant ch'a cavalcavo, bele dnans ëd pianté 'l campament. Anlora Alverich, an ëscotand e antërsentend ël dëscontent dij sò òmo, a l'ha comprendù che longh ëd na chista 'ma la soa, a l'era pa 'l pì savi, ma 'l pì gabia ch'a l'avìa da esse 'l bàudro. Parèj a l'ha nominà Niv, ël fieul toch ant le grumele, tant 'ma cap ëd soa companìa; e chiel a l'ha servilo bin fin-a a 'n di ch'a l'era contut ancó leugn a ruvé, e 'l cërlich frapà da la lun-a a l'ha giutalo; tùit a j'ero content ëd fé lòn che Niv a comandava e a cantavo tùit ëd làude a la chista d'Alverich. Vàire òmo an vàire leu a l'avran pro fàit ròbe pì 'd sust, ma sicura pa d'acòrdi parèj. A son ruvà an sj'autipian e a l'han cavalcà për ij camp fin-a a ruvé a le bussonà le pì leugne e a le ca che la gent a l'avìo fàit an sla finansa che dëdlà fin-a ij sò pensé a arfudavo d'andeje. Alverich con soa banda baravantan-a a l'ha travërsà sa ligna 'd ca ch'a j'ero spantià a quatr o sinch minca 'n mij an broa 'd coj camp. Ël ciabòt dël corior a l'era pì leugn a mesdì. Peui a l'ha virà 'nvers mesaneuit për cavalché daré dle ca an sij camp anté che na vira a-i corìa 'l finage dl'ambrun, e a vorìa seguité fin a la mira ch'a l'hèissa trovà 'n leu da 'nté che 'l Pais ëd j'Arfaj a fussa nen ëslontanasse tròp. A l'ha spiegajlo ai sò òmo, e ij cap antra 'd lor, Niv e Zend, ël cërlich frapà da la lun-a, a l'han batù dun-a le man për dije sò consentiment; ëdcò Thyl, ël giovo almanachista ch'a scrivìa canson, a l'ha dit che 'l proget a l'era bin divisà; Vand a l'é fasse possé da l'angage passionà dj'àutri tre e l'istess a l'ha fàit Rannok, ël fieul an-namorà. A l'avìo pa viagià vàire leugn arlongh ëd la part daré dle ca, che 'l sol ross a l'ha tocà l'archengh e anlora a son ampressasse a pianté un campament sota la lus ch'a-i vansava 'd col di curt ëd l'invern. Niv a l'ha dit ch'a l'avrìo tirà su 'n palass parij ëd col d'un rè; l'idèja a l'ha cissà Zend a travajé 'ma tre òmo e Thyl a l'ha giutà dcò 'd santa len-a. A l'han piantà 'd passon, a l'han tiraje ansima 'd cuverte e a l'han fàit na sòrt ëd muraja dël bòsch dij busson, da già ch'a j'ero pen-a mach dëdlà dle cioende; Vand a l'ha dàit na man an fasend ëd cèje grossere e Rannok a l'ha travajà dcò chiel, bele che pitòst a stracheur. Cand ch'a l'han finì, Niv a l'ha dit ch'a l'avìo fàit un palass për dabon. Alverich a l'é intraje andrinta e a l'é cogiasse, damentre che j'àutri a viscavo 'n feu da fòra. Vand a l'ha prontà da mangé për tùit, ch'a l'era peui mach lòn ch'a fasìa minca di për chiel midem an sle colin-e solenghe; e gnun a sarìa stàit bon a ciadlé ij cavaj mej che Niv. Damentre che la lus mincianta dl'ambrun a svalurìa viaman ëd pì, la frèid ëd l'invern a montava; e dël temp che la prima stèila a l'é surtìa, a smijava ch'a-i fussa pa nèn d'àutr ant la neuit fòra che la frèid ponciùa; e contut j'òmo d'Alverich a j'ero cogià arand al feu vestì 'd coram e anvërtojà 'nt le plisse e a durmìo tùit, gavà Rannok, ël fieul an-namorà.
Alverich, ch'a l'era cogià 'n sle plisse drinta a sò arfugi, a beicava la brasa rossa foenta ch'a lusìa dëdlà dle sagme dij sò òmo e a pensava che la chista a 'mpromëttìa bin: a sarìa andàit sempe anans anvers mesaneuit an ësmirajanda minca n'archengh për un sègn dël Pais ëd j'Arfaj, a l'avrìa viagià arlongh dël finage dle tère cognossùe e a l'avrìa sempe avù 'd provianda a portà 'd man; e se, bele parèj, a l'hèissa ancó nen ës-ciairà ij brich bleu spali, a l'avrìa seguità a 'ndé anans fin-a a trové na valba da 'nté 'l Pais ëd j'Arfaj a fussa nen ëslontanasse, e parèj a l'avrìa viraje dantorn a le montagne e a sarìa ruvaje da daré. Niv, Zend e Thyl a l'avìo tùit fërmaje cola sèira che da lì nen vàire di a l'avrìo sicura trovà 'l Pais ëd j'Arfaj. Con ësto pensé an ment, a l'é andurmisse.


c: text/html

text:
L'emprim d'avust 2017 duai la scola ir en funcziun en il center da scola media d'economia a Lucerna. Uschia statti en il messadi da la regenza al parlament lucernais. Ina part da lur scolaziun d'informatica duain ils scolars survegnir en il center da furmaziun professiunala a Sursee.
Grischun n'ha betg vulì ina scola media d'informatica
Il 2013 ha il Center da furmaziun vulì midar la scola media mercantila en ina scola media spezialisada d’informatica. Scolas medias spezialisadas hajan dapli success, hai gì num. Il Cussegl grond n'ha dentant betg lubì questa midada. Uschia vegn informatica savens instruida mo sco rom lateral.
RR novitads 10:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
The Miracle
The Miracle (Al miràcul) 'l è al tredicéś'm àlbum in studi di Queen. 'L è vgnû fóra al 22 ad Maǵ dal 1989 cavànd-'g-la a rivàr a 'l prim pòst dal clasìfichi dal Régn Unî e anc in Àustria, Germâgna, Ulànda e Śvisra. In dla Billboard invéci 'l à tucâ la puśisiòṅ vint-quàt'r a 'l màsim. In Itâglia 'l è rivâ a 'l tèrs pòst. Sinc i èṅ stâ i sìngui tirâ fóra da cal lavōr chè, qvél ch'l à muciâ più sucès ad tut chi àtar 'l è 'l prim, I Want It All (A vój incòsa), scrita par Brian May.
P'r al grup, ch'al firma par la prima vòlta tut i braṅ anc se i èṅ stâ fat da di mémbar sìngui o in còpia, 'l è stâ difìcil finìr al registrasiòṅ. Freddie, ch'in di prim siē méś d'l an 'l éra impgnâ insém a la Montserrat Caballé a purtàr a cumpimènt al sò disc da par lò, Barcelona, 'l ivâ savû da pôc 'd èsar sierupuśitìṿ méntar May al gh'iva di prubléma cun sò mujér. In tut al manéri 'l àlbum al gh l'à cavàda listés a dvintàr òṅ di più famóś dal grup, cun nóṿ migliòṅ e mèś ad còpi vindùdi a 'l incìrca.
Braṅ
- "Party" - 2:24
- "Khashoggi's Ship" - 2:47
- "The Miracle" - 5:02
- "I Want It All" - 4:40
- "The Invisible Man" - 3:55
- "Breakthru" - 4:07
- "Rain Must Fall" - 4:20
- "Scandal" - 4:42
- "My Baby Does Me" - 3:22
- "Was It All Worth It" - 5:45
Furmasiòun
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa


text:
Corniscioeu
El Corniscioeu o anca Pesura (Cornizzolo) l'è on on mont di Prealp Luganes alt 1.241 metri. El se troeuva in del Triangol Larian, tra i provincc de Còmm e de Lecch.
La scima la gh'ha sù ona cros, menter pussee sòtta a gh'è el Rifugio Marisa Consiglieri, dervii ògni domeniga duranta tutt l'ann e tucc i dì in agost.
El Corniscioeu l'è famos per i appassionaa de deltaplan e parapendii, vist che gh'è on camp de decòll: chì vegnen faa anca di competizion de nivell internazional.
Ai pee del mont, in del comun de Civaa (LC), se troeuva la Badia de San Peder al Mont.


text:
Promesio
El promésio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Pm. El g'ha nömer atòmich 61, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tecnésio el g'ha 61 prutù. L'è 'n metàl che fà part de la categurìa dei lantànidi. El promésio l'è giü dei ünech du elemèncc endei prim 82 a mìa ìga gne 'n izòtopo stàbil (l'óter elemènt l'è el tecnesio). Sö la tèra en natüra l'ezìste mìa, ma l'è stat individuàt endèl spétro de emisiù de 'na quach stèla. L'è stat troàt per la prìma ólta endel 1945 endel materiàl che restàa de le reasiù de fisiù del combüstìbil a l'urànio endel Oak Ridge National Laboratory.


text:
di: Minotti Roberto
Hoo giraa on poo tutt Italia
sont andaa fin in Sicilia,
ma ve giuri: ghe n’è nò come Milan
lor gh’avarann el sô
la nèbbia sann nò ‘se l’è
però numm a gh’èmm on gran bellee,
gh'hann voeuja de criticà,
ma ognun la soa città
ghe pias condilla in ‘na quai manera
sarèmm on poo bauscia
va ben, quèll sèmm daccòrd,
ma gh’èmm on poo de coeur in tutt i pòrt;
sarèmm on poo bauscia
va ben, quèll sèmm daccòrd,
ma gh’èmm on poo de coeur in tutt i pòrt.
Ròma la sarà bèlla con tanti monument
Milan l’è tanto bèlla per tutta la soa gent
ormai de meneghin che parla el milanes
ghe n’è restaa on poo pòchi
hinn tucc di alter paes.
La nòstra Madonina che guarda da lassù
se la podèss capilla scorlisaria el coo
fa nient guardèmm avanti,
ma tira minga a man
perchè Milan l’è on gran Milan:
fa nient guardèmm avanti,
ma tira minga a man
perchè Milan l’è on gran Milan.
Se sent passà on tramvai
con la soa campanèlla
la pròssima fermada “Pòrta Romana” bèlla
su e giò per i Navili, cors de Pòrta Cines
avanti, semper drizz, Colònn de San Lorenz.
Rivaa in piazza del Dòmm se sent a ziffolà
la mitica canzon de la nòstra città
numm milanes la cantom in lingua meneghina
la nòstra “Oh mia bèlla Madonina”.
Hoo giraa on poo tutt Italia
però gh’è nient de fà
Milan a l’è la mia città.


text:
Zollikofen
Zollikofen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 9831 abitant.
El cumün de Zollikofen al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Bremgarten bei Bern, Ittigen, Kirchlindach, Münchenbuchsee.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Filosofî
Filosofî in generèl
La filosofî l'è una siänza (o stûdi) ch'la drôva la lògica o al ragiunamänt par zarchèr ed dèr una spiegaziån dal månd, d'la natûra e dal sît dl'ômen int'al månd (e, in manîra pió larga, intl'Univêrs); l'è stè anca definé cme al stûdi dî cuncèt fundamentèl mesdé coi pansîr, cun l'aziån, la realitè.
In generèl la filosofî la n'à brîsa un mètod réggid, vésst che anca quall che rapresänta la filosofî al canbia a segånda d'la cultûra ed riferimänt.
La parôla filosofî l'è stè catè dal grîg: "Φιλoσoφίa" (filosofia) ch'la vré dîr amåur par la cunusiänza.


text:
Consulta provinziala di geniturs
La lege provinziala 20/1995 vëiga danfora che al vëgnes metü sö la Consulta provinziala di geniturs por le sistem formatif de vigni grup linguistich. Al é n gremium che rapresentëia i interesc di geniturs dles studëntes y di studënc a livel provinzial. Al vëgn lité fora de vigni direziun dles scolines y de vigni Consëi di geniturs dles direziuns dles scores na rapresentanta o n rapresentant di geniturs tla Consulta provinziala.
Dorada dl mandat
La Consulta provinziala di geniturs é n gremium che vel tres. Les porsones che fej pert dla Consulta vëgn nominades cun n decret dl intendënt/dl'intendënta y nen fej pert por trëi agn de scora. Le mandat dles porsones delegades toma denant sce sü mituns/sües mitans ne frecuentëia nia plü la scora che ara/al rapresentëia sön delega.
Competënzes
La Consulta provinziala di geniturs á le compit da porté dant propostes por mioré i aspec desvalis dla scora. Les propostes ti vëgn ortiades aladô dla competënza ai ënc locai o ai ofizi dl'aministraziun provinziala.
Les porsones delegades:
- tol pert ales sentades dla Consulta provinziala, a manifestaziuns de formaziun y informaziun,
- fej pert dl Consëi di geniturs,
- tol pert ales sentades dl Consëi scolastich cun na funziun aconsiënta,
- laora cun i presidënc/les presidëntes dl Consëi di geniturs y dl Consëi scolastich,
- ti dá inant informaziuns al Consëi di geniturs,
- é en contat cun le personal dirigënt scolastich de sües scores,
- ciara di contac cun i presidënc/les presidëntes dla Consulta provinziala di geniturs,
- organisëia adöm cun le presidënt/la presidënta dl Consëi di geniturs manifestaziuns d'informaziun,
- á le dërt da ciafé zoruch les spëises de iade aladô dles desposiziuns provinziales varëntes.
Les scores ladines vëgn al momënt rapresentades da chëstes porsones tla Consulta provinziala di geniturs:
- Veronika Schrott (Dir. Scolines)
- Maria Cristina Mussner Bernardi (Dir. Raionela Urtijëi)
- Xenia Schenk (Dir. Raionela Sëlva)
- Annegret Vescoli (Dir. Raionala Badia)
- Noemi Frontull (Dir. Raionala Al Plan)
- Karin Valentini (Scores altes La Ila)
- Heidemarie Rungger Dejori (Lizeum d’ert Cademia)
- Christian Putzer (ITE Urtijëi)
- Sandra Isabel Costa (Scola prufesciunela Cademia)


text:
06.07.2015 Papa Wemba – Siku ya mangu – Congo
Naschì il 1949 en il Kongo. En sasez ha el num Jules Shungu Wembadio Pene Kikumba, il num d’art ha el surpiglià il 1975, per suttastritgar sia rolla d’emprim figl en la famiglia orfelina (orfna). Gia il 1969 ha el fundà a Kinshasa la gruppa Zaiko Langa Langa, in’impurtanta gruppa da soukous ubain da rumba congolesa. El ha adina puspè sustegnì novas gruppas u instituziuns musicalas, surtut er per promover musicists pli giuvens (sco per exempel il Koffi Olomide). A partir da la gronda unda africana dals onns 90 ha Papa Wemba trategnì ina gruppa a Kinshasa ed ina a Paris. Il 2003 è Wemba vegnì arrestà a Paris, pervia da contra band illegal dad immigrants africans.
07.07.2015 Lucky Dube – The hand that giveth – Africa dal Sid
Lucky Dube (1964-2007) è stà in chantadur da reggae, pianist e cumponist. El valeva sper Miriam Makeba e Johnny Clegg sco in dals pli renumads musicists sidafricans, e sco in dals pli gronds reggaeunzs africans insumma. L’album «prisoner» vala sco meglier vendi album en ils onns 80 e 90, e ses pli grond hit è stada la chanzun «Slave». Sco ses eroxs Jimmy Cliff e Peter Tosh s’exprimiva Lucky Dube er cunter il rassissem. Ma ses assassinat a mesa via il 2007 n’è betg stà motivà politic: Ses assassins eran giuvens bandits che vulevan mo rapinar ses auto, ed avevan probabel gnanca enconuschì il star.
08.07.2015 Miriam Makeba – Click song
«Click song», la chanzun enconuschenta da la gronda chantadura sidafricana, cumparida il 1960 sin ses disc che porta ses num. Il «click song» cun clicks marcants mussa in aspect zunt spezial ed unic da la lingua dals Xhosa. Quella chanzun tradiziunala vegn chantada savens tar nozzas ed autras festas e duess manar fortuna. A la ghitarra vegn ella accumpagnada da Perry Lopez. Da Miriam Makeba datti diversas versiuns da questa chanzun, ed er numerusas versiuns d’auters musicists.
09.07.2015 Geoffrey Oryema – Ye ye ye – Uganda
Geoffrey Oryema, chantautur d’ina statura imposanta, è naschì ils 16 d’avrigl 1953 a Soroti (Uganda). Suenter la scola ha el, inspirà da Bertold Brecht, Konstatin Sergejewitsch Stanislawski e Jerzy Grotowski, scrit emprims tocs da teater. Suenter che ses bab, minister d’Uganda, è mort misteriusamain en retenziun da la polizia dal dictatur Idi Amin è Oryema 1977 fugì a Paris. Registrond demos da sias chanzuns, è el vegnì ad ureglias a l’organisaziun da WOMAD, il pli grond festival da musicas mundialas, fundà da Peter Gabriel. Oryema ha lura pudì producir ses emprim album en il studio da Gabriel, e publitgar quel sin ses label «Real World».
10.07.2015 Black Umfolosi – Umangivuka – Zimbabwe
Gruppa da chant (a-chapella) e danza, fundada l’onn 1982 da scolars a Bulawayo en il Zimbabwe, e numnada tenor in flum sidafrican, patria da lur antenats. Zappond si a divers festivals europeics, han ils Umfolosi er adina puspè purschì lavuratoris da chant e danza. En il decurs dals onns è la furmaziun vegnida regiuvinada pliras giadas, ed in dals ultims resuns europeics datescha dals onns 2000 e deriva da THE ROUGH GUIDE englaisa: «Lur musica è frestga e surprendenta, cun ritmus cumplexs, armonias nunusitadas e schluppiniezs, sbattidas e cloms tranteren, quai che producescha in’aura plain funk e schlantsch natiral.»
11.07.2015 Ismael Lô – Tajabone
Naschì ils 30 d’avust 1956 en il Niger, ma translocà pli tard a Dakar en il Senegal. Per sia moda da cumbinar ghitarra acustica e suna da bucca vegn el magari er numnà il Bob Dylan dal Senegal. Suenter in studi d’art è Ismael Lô entrà en la fitg populara gruppa Super Diamono, ma il 1984 ha el bandunada ella per ina carriera solo. Ses sisavel album, registrà il 1990 a Paris, cuntegna la ballada Tajabone, ch’è daventada in megahit da radio en tut l’Europa. Almodovar ha duvrà questa chanzun en ses film «Todo sobre mi madre». Ses ultim album Sénégal è vegni registrà a Dakar, Paris e Londra. Sias chanzuns tractan, sco savens en l’Africa, da corrupziun e dischoccupaziun.
12.07.2015 Angelique Kidjo – Malaika
Naschida ils 14.07.1960 en il Benin. Ella è musicista, choreografa, chantadura, cumponista e poetessa. 1982 è ella emigrada en Frantscha. A Paris ha ella studegià musica e curt giurisprudenza, ed ha chantà in mument en la gruppa Pili Pili da Jasper Van’t Hof. Scuverta da Chris Blackwell, ha ella lantschà ina carriera solista, sviluppond in stil enorm variant, influenzà tant da Aretha Franklin sco er da Jimi Hendrix. En ses repertori figureschan Remakes dal Voodo Chile da Hendrix sco er dal Bolero da Ravel. Ed ina fitg atgna versiun da la melodia populara dal Kenya, «Malaika». 2002 è Kidjo vegnida tschernida sco ambassadura da l’UNICEF. Ed oz vegn ella numnada la digna ertavla da la Mama Africa, Miriam Makeba.
Hits e semperverds africans Hits africans - terz'emna
06.07 fin ils 12.07.2015
RTR


text:
Il cas
Ch'i dettia ina infecziun entaifer il circul da la scola è vegnì enconuschent il mardi avantmezdi. Sinaquai ha il stab da crisa orientà per mail tut ils geniturs dals uffants pertutgads.
Singuls geniturs hajan lura reagì, ma il stab da crisa na saja betg vegni sut las rodas cun dumondas e reproschas d'avair tralaschà insatge, manegia Duri Blumenthal il president da vischnanca e manader dal stab da crisa.
La schliaziun
La scola Lumnezia è serrada dapi il venderdis passà sco tut las scolas en il Grischun. Forsa saja quai il cletg ch'il virus en Lumnezia na sa derasia betg a moda explosiva, uschia Blumenthal vinavant.
La persuna infectada saja en quarantina. Plinavant èn era persunas che han gì contact cun questa persuna ils ultims dis restadas a chasa e vegnan observadas. Differentas persunas èn malsaunas a chasa, ins na sappia betg sche era ellas sajan infectadas. Questa controlla vegnia a suandar ils proxims dis.
Appel
L'appel dal stab da crisa è clers: Betg far panica ma pigliar serius la chaussa. Tgi che na sto betg ir ora, duai star a chasa ed evitar contacts. Quai valia surtut per persunas cha tutgian tar la gruppa da risico. La Surselva na saja betg ina insla ed ils Sursilvans na sajan betg immuns encunter il coronavirus, cumplettescha Duri Blumnethal ses appel.


text:
115 possessurs d'autos electrics han fatg stop a Tusaun, nua ch’els han pudì chargiar lur auto sin la via Neudorf. Enfin trais autos pon chargiar l'auto il medem mument. Cler che la capacitad per ils 110 autos e töfs electrics da la Wave Trophy ch'èn sa fermadas a Tusaun na tanscha betg.
Wave Trophy
Mintg’onn fa la Wave Trophy ina tura tras l’Europa. Quest onn fa quella la nova E-Grand Tour of Switzerland, ina ruta da passa 1’600 kilometers tras la Svizra. Cun la rallye vul l’organisatur da la rallye far pli popular autos electrics e sensibilisar la glieud per l’ecologia dals autos che van cun forza electrica.
RR actualitad 11:00


text:
En la 80avla minuta dal gieu encunter Widnau è la davosa speranza morta da restar en la 2. liga. Diesch minutas avant la fin dal gieu ha Widnau tuc al 3:1 ed uschia dà il davos stausch als da Schluein direcziun 3. liga.
Cumenzà aveva il gieu bain per l’equipa da chasa. En la 36avla minuta ha Dario Derungs manà ils Sursilvans cun 1:0 en avantatg. Be ina minuta pli tard dentant la resposta da Widnau al 1:1. Schluein Glion n’ha dentant betg dà si e cumbattì vinavant. Mo enstagl da sajettar il 2:1 ha l'USSI cassà dus ulteriurs gols suenter pausa.
L’US Schluein Glion ha duas rundas avant la fin dal campiunadi 9 puncts retard sin il stritg. Cunquai èsi cler ch’ils Sursilvans suondan l’equipa da Bogn Ragaz en terza liga. Ils davos dus gieus da campiunadi dat Schluein Glion a chasa encunter Mels (3-6-2017) ed ordaifer encunter Altstätten (10-6-2017).
Dal 2013 – 2017 en 2. liga
L’US Schluein Glion ha giugà durant quatter stagiuns en la 2. liga da ballape, ha dentant stagiun per stagiun stuì cumbatter vehementamain cunter la relegaziun. Ils davos trais onns è l’equipa Sursilvana mintgamai mitschada piz a cup. En questa stagiun n’hai dentant betg pli tanschì. Oravant tut la runda d’atun è stada miserabla. Dals emprims otg gieus da campiunadi han ils da Schluein gudagnà sulet in gieu.
En terza liga vala l’US Schluein Glion franc sco ina da las equipas favuritas. Tenor David Caduff, il trenader assistent, na vegni betg a dar grondas midadas en l’equipa, anzi, intgins giugaders da la segunda equipa vegnan a far il pass en l’emprima equipa uschia che Schluein Glion pudess esser anc pli ferm l’onn proxim. La finamira dal trenader Cyrille Belinga è da returnar tant pli spert en 2. liga.
RR actualitad 08:00


text:
Concurrenza per ün bun nom
La suprastanza da l'UdG ha tschüf da la radunanza generala dals 3 october 2020 l'incumbenza da reponderar il nom «Uniun dals Grischs».
Perquai ha la suprastanza decis da lantschar üna concurrenza publica per ramassar plü bleras propostas pussibel per ün nouv nom per l'UdG.
Minchüna e minchün chi's partecipescha a la concurrenza po guadagnar ün da trais buns da fr. 100.00, 50.00 e 30.00 per cumprar cudeschs in nossa butia. La büs-cha decida chi chi tils guadogna.
Dürant ils mais marz fin lügl 2021 sun entradas quia las seguaintas propostas


text:
L’Uniun Lag Salischinas ha la finamira da promover e sustegnair il project Salischinas che preveda d’eriger in lai natiral da far bogn, in lai da pestga, ina tratga da peschs sco era la revitalisaziun dal Rain en il territori da Salischinas en la vischnanca da Sumvitg. Quai tranter auter per promover il turissem da stad, generar plazzas da lavur u era augmentar l’attractivitad d’abitar en la regiun ed uschia retegnair la depopulaziun.
Mess ina auta finamira
Grond plaschair ha il nov elegì president da l’uniun Rino Caduff da la preschientscha dals giuvens. «Quai fa speranza. Pertge en sasez na vulain nus betg realisar quest project per nus mabain per la giuventetgna ed els han mussà interess e quai è fitg impurtant». Sco emprim giaja quai ussa da recaltgar ulteriurs commembers. La finamira saja dublegiar il dumber actual di Rino Caduff. Uschia possian ins demussar fermezza envers autoritads ed instituziuns. Dasperas vegn persequità vinavant las mesiraziuns da l’aua en il territori da Salischinas per uschia lura savair co agir vinavant.
La via saja lunga. La finamira da Rino Caduff è dentant dad avair il project en trais onns. Quai saja ina finamira fitg auta ha el manegia envers ils preschents. Mo sch’ins discurria da 5 onns lura giaja quai anc pli ditg. I saja enorm impurtant da tegnair la dinamica. Ils commembers stoppian vesair ch’i curria e passi insatge, di Rino Caduff. Pertge sch’ins laschia luc, lura giaja il curaschi e la persvasiun a perder ed il project sa durmentia en.
En la suprastanza èn vegnids elegids:
- President: Rino Caduff
- Actuar: Fabian Collenberg
- Cassier: Guido Wieland
- Responsabel tecnic: Curdin Maissen
- Assessurs: Andreas Baselgia, Andy Monn, Curdin Capeder, Jaqueline Walter, Luis Beer
- Revisurs: Claudio Cajacob, Willi Decurtins
Vinavant è vegnida elegida da la suprastanza ina gruppa accumpagnanta. Questa gruppa dovria quai per chattar bunas soluziuns per ils purs che dattan giu terren per il project. Quai saja numnadamain in punct central. Da questa gruppa fan part:
- Curdin Capeder (president da l’Uniun purila Surselva e possessur d’ina tratga da peschs en Lumnezia)
- Emanuel Giger
- Sep Benedetg Candinas
- Simon Cajacob
- Armin Cabalzar (president da l’Uniun purila Sumvitg)
RR novitads 06:00


text:
La Clinica Gut ch’è actualmain anc a San Murezzan tschertga dapi varga 20 onns in nov dachasa. Per ina scada il contract al lieu actual l’onn 2023 e per l’autra vul ins adattar las installaziuns als standards dad oz.
Project Serletta Sid
Avant 5 onns ha la Clinica Gut preschentà in project per ina nova Clinica cun in hotel da sanadad en il territori Serletta ch'è tranter ils dus hotels da luxus Kulm e Palace. L’october 2015 è quel project vegnì acceptà da la populaziun da San Murezzan. Oravant tut ils dus hotels èn gronds adversaris dal project Serletta Sid ed han inoltrà adina puspè recurs. Suenter che la regenza grischuna ed er il tribunal administrativ dal Grischun han refusà tut ils recurs è pendent anc in dapi il favrer da quest onn tar il Tribunal federal.
Chattà soluziun alternativa?
La Clinica Gut ha uss forsa chattà in’alternativa. Numnadamain infurmeschan ils responsabels oz suentermezdi a reguard l’avegnir da la Clinica Gut en Engiadin’Ota. En discussiun eran sper il territori San Murezzan Bagn er lieus ordaifer da San Murezzan sco Silvaplana e Samedan.


text:
Grenoble
Grenoble (Grenoblo in arpitan; Gratianopolis in latin) a l'è ona città de la Francia sud-oriental. Per popolazion, Grenoble l'eva in del 2009 quela dei 16 se se cunsidera el cumun con 160 215 abitant, e la soa area urbana l'eva quela dei 10 in Francia cun 664 832 abitant (2008). .
La città l'è 'l capploeugh del departiment de l'Isère, in de la region Ròden-Alp.
El 20% de la popolazion l'è de origin siciliana.
GeografiaModifega
Grenoble la se troeuva arent a l'arch alpin, e per quest i frances le ciamen capital di Alp. Intorna a lee se troeuven el Vercors, i prealp de la Chartreuse e la cadena de Belledonne.
El sò clima l'è puttòst variegaa: in inverna l'è voeuna di zònn pussee fregg de la Francia, ma in estaa i montagn intorna fann on effett basinella e pòrten on fracch de cald.
StòriaModifega
La città l'era on insediament di Gai quand che in del 379 l'è diventada ona città romana ciamada Gratianopolis, in onor de l'imperador Grazian. De Gratianopolis a Grenoble el pass l'è facil.
In del XII secol l'era sòtta ai cont de Albon, conossuu anca col nòmm de delfin: quei lì hann estenduu el pròppi domini (ciamaa Delfinaa) a bòna part di departiment de l'Isère, di Alt Alp e de la Drôme. El titol e 'l feud del Delfinaa hinn poeu passaa ai eredi al tròno frances in del 1349: anca al dì d'incoeu delfin l'è sinònim de erede. In del 1447 l'era el signor del loeugh el Luis II (poeu Luis IX de Francia), che l'ha portaa on parlament a Grenoble.
L'autonomia de la provincia l'è stada scancellada del cardinal Richelieu in del 1628.
In temp pussee recent, Grenoble l'ha ospitaa i X Olimpiad invernai (1968).
GemellaggModifega
- Catania, Italia.
- Innsbruck, Austria.
- Essen, Germania.
- Halle in sul Saale, Germania.
- Kišinëv, Moldavia.
- Oxford, Regn Unii.
- Rehovot, Israel.
- Phoenix, Statt Unii.
- Stendal, Germania.
- Pécs, Ungheria.
- Betlemm, Palestina.
- Kaunas, Lituania.
- Sfax, Tunisia.
- Suzhou, Cina.
- Costantina, Algeria.
- Ouagadougou, Burkina Faso.
- Corato, Italia.


text:
Il Cussegl federal vul svelt prender mesiras cunter la mancanza da persunal tar il servetsch da la protecziun civila. Per exempel duai tgi che fa servetsch civil tut tenor er stuair far ina part da ses servetsch tar la protecziun civila. Quai ha il Cussegl federal decis la mesemna.
Ultra da quai duain persunas ch'èn ablas per il servetsch militar e che n'han cun 25 onns anc betg fatg la recruta en futur daventar obligadas al servetsch da la protecziun civila. Il medem duai valair per persunas che vegnan suenter la recruta inablas per il servetsch militar.
Dumber da recrutaziun è bass
L’emprim rapport intermediar en connex cun la tematica mussia, che la protecziun civila saja gia uss sutoccupada. La raschun saja, ch'il dumber da recrutaziun saja bass, hai num en ina communicaziun.
In motiv per quai è tenor il Cussegl federal l'introducziun da l'assegnaziun differenziada ed uschia dal dumber da persunas ch'èn ablas per l'armada. Ozendi restian dapli persunas obligadas da far la mustra en il servetsch militar. Pli baud sajan pli bleras da quellas vegnidas incorporadas tar il servetsch civil. In ulteriura raschun per la mancanza da persunal è, ch'il temp da servetsch tar la protecziun civila vegn reducì da 20 sin 14 onns.


text:
Era gia approvà la prolungaziun dal contract dal Parc Ela ha il «Kleiner Landrat» da Tavau, pia la suprastanza communala. Anc decider davart il contract ston las vischnancas Alvra (30 d'october), Surses (30 da november), Bravuogn Filisur (termin anc betg enconuschent) e Lantsch (termin anc betg enconuschent).
Reelegì president
Plinavant ha la radunanza communala da Ferrera elegì la suprastanza per la perioda d’uffizi dal 2021 – 2022. Hubert Weibel è vegnì confermà sco president communal, nov en suprastanza è vegnì elegì Christian Brunold. In post en suprastanza è anc vacant.
Quint serra cun in minus
Approvà è vegnì il quint dal 2019 che serra cun in minus da 133’000 francs. Quai tar expensas da passa 2,2 milliuns francs. Plinavant ha la radunanza communala approvà in credit da circa 92’000 francs per sanar l’ara La Nois. Plinavant datti in credit da 45’000 francs per cumprar ina nova crana per far lavurs da conturn.
Ord l'archiv:
Almain quatter da sis vischnancas ston dir Gea al Parc Ela. Perquai è quel stà sin tura da reclama.


text:
Actualmain è Wittmer rectur a la scola chantunala Enge a Turitg. El ha 53 onns è maridà ed ha 2 uffants creschids. Tenor il cussegl administrativ dal Lyceum haja el la qualificaziun, visiuns e l'entusiassem necessari per la scola per manar e sviluppar enavant il lyceum.
Tenor la communicaziun da la scola sajan s'annunziadas numerusas persunas internaziunalas cun grond'experientscha da manar scolas. Karsten Plöger ch'aveva surpiglià ad interim l'incumbensa sco rectur, turna en sia veglia posiziun sco manader da la partiziun internaziunala da la scola.
RR novitads 12:00


text:
Sche Friburg tschertga in derschader u ina derschadra per la dretgira chantunala, scrivan ins ora la plazza cun l’avis da tge lingua ch’il derschader ha dad esser: da lingua franzosa sch’i manca in derschader franzos, da lingua tudestga sch’i manca in derschader tudestg. Il chantun Berna ed il Vallais procedan tuttina.
Ils parlaments dals trais chantuns bilings elegian lura ils derschaders cun observar che la minoritad linguistica haja adina ses derschaders.
Il cussegl grond dal Vallais observa la represchentanza da la minoritad.
Cunquai ch’i saja da l’entschatta cler, tge lingua che saja tschertgada, s’annunzian adina ils candidats cun la savida necessaria, di Annemarie Hubschmid, presidenta da la Dretgira suprema da Berna. Da chattar candidatas u candidats qualifitgads da la lingua da minoritad na chaschunia betg problems.
Inserat da plazza
Chapir bain era l’autra lingua
Premissa a las dretgiras da chantuns bilings: Mintga derschader sto era chapir l’autra lingua uffiziala. In derschader francofon a Friburg sto per exempel esser chapaivel da condecider en in cas tudestg. U ina derschadra vallesana dal Vallais Sura sto savair condecider in cas franzos.
Plinavant ha Friburg cumenzà da scriver ora plazzas da derschaders bilings. Avant hajan ins adina pensà ch’ins na chattia betg giurists qualifitgads che domineschian omaduas linguas, di Christian Pfammatten, president da la dretgira chantunala da Friburg.
En il fratemp lavurian dus derschaders bilings a la dretgira. Els possian far tractativas e scriver sentenzias tant per franzos sco era per tudestg. Gliez porschia ina gronda flexibilitad a la dretgira.


text:
I na dastgia betg pli capitar che tractaments dal cancer vegnian spustads pervi da la pandemia da corona, ha ditg Roswitha Koch dal SBK il mardi a chaschun da la conferenza da medias da l'Uffizi federal da sanadad. Pervi da la chargia da lavur pli gronda, hajan var 10% da las tgirunzas e tgirunzs dà si lur lavur.
La vaccinaziun cunter covid saja la meglra metoda per proteger sasez, ils auters ed er il sectur da la sanadad. Ulteriurs lockdowns fissian ina sfida per la psica da la populaziun, giuvenils sajan gia uss fitg periclitads. Ils posts da cussegliaziun sajan gia uss surdumandads.
Cifras sa reduceschan plaunsieu
Entant ha l'Uffizi federal da sanadad annunzià 1019 novas infecziuns entaifer 24 uras. Cunquai è la media dals ultims 7 dis per 19% pli bassa che l'emna avant. Il BAG annunzia plinavant 3 ulteriurs mortoris en connex cun il virus.
En il Grischun hai dà 20 novas infecziuns entaifer 24 uras. En ils ospitals grischuns èn actualmain 6 persunas sin la staziun intensiva. La quota da las persunas vaccinadas cumplettamain en Svizra è il mument tar bunamain 59%.


text:
(1) Adöm al’acuisiziun dla personalité iuridica y dl’autonomia da pert dles singoles scores ciafa les direturies y i direturs dles scores che à frecuentè n curs de formaziun aposta, aladô dles desposiziuns varëntes, la cualifica de dirigënt. La cualifica de dirigënt vëgn te vigni caje atribuida dal 1. de setëmber dl 2000 inant inće tl caje che les scores, aplican le pröm plann de repartiziun dles scores, ciafes la personalité iuridica pormò do la data odüda danfora dal articul 2, coma 4. 10)
(2) La direturia o le diretur dla scora se fistidiëia de na gestiun unitara dla scora, é süa rapresentanza legala y à la competënza por i raporć cun i sindacać. La direturia o le diretur é a će dl personal che ti é gnü assegné ala scora autonoma dala Provinzia y dai Comuns.
(3) La direturia o le diretur tol provedimënć por garantì la cualité di prozesc de formaziun, por miorè les condiziuns cheder dl imparè y por promöie la colauraziun dles ofertes culturales, profescionales, soziales y economiches te scora y tl ambiënt incëria. Insciö pol gnì realisé l’eserzize dl dërt de istruziun dles scolares y di scolars, le dërt dla liberté d’insegnamënt, da capì inće sciöche liberté de inrescida y de inovaziun metodich-didatica y l’eserzize dla liberté educativa dles families, sciöche dërt primar.
(4) Tl respet dles competënzes di organns colegiai dla scora ti speta ala direturia o al diretur dla scora competënzes autonomes de direziun, de coordinamënt y de valorisaziun dles ressurses umanes. En conformité cun le plann dl’oferta formativa, cun les desposiziuns varëntes y cun i prinzips y i criters stabilis dal contrat coletif ti assegnëia la direturia o le diretur dla scora i dovëis de sorvisc al personal dla scora.
(5) Sön la basa di criters generai fać fora dal consëi d’istitut stabilësc la direturia o le diretur dla scora l’orar de sorvisc dla scora, l’orar de daurida al publich y la partiziun dl orar de laûr por le personal dla scora preodü dal contrat coletif conscidran les nezescitês dla scora y i bojëgns dla comunité locala.
(6) La direturia o le diretur dla scora organisëia les ativitês dla scora aladô di criters de na formaziun efiziënta y efetiva. Ara o al à inće la responsabilité di resultać arjunć che vëgn valutà tignin cunt dla particolarité de sües funziuns.
(7) La direturia o le diretur dla scora surantol les funziuns aministratif-contables dla Junta esecutiva dada dant tl articul 8 dla lege provinziala di 18 d’otober dl 1995, n. 20, tut fora les competënzes spezifiches surandades al responsabl aministratif o ala responsabla aministrativa te chësta materia.
(8) La direturia o le diretur dla scora à la competënza de autorisé l’utilisaziun de locai dla scora por ativitês fora dla scora. Sce l’adoranza dl frabicat dla scora o di implanć dla scora por ativitês extrascolastiches vëgn refodada spo pol gnì fat recurs por i imobii de proprieté dla provinzia al assessur provinzial competënt por le patrimone y por i atri imobii al ënt proprietar che tol spo na dezijiun definitiva. Por i imobii de proprieté dla provinzia él l’assessur provinzial por le patrimone che tol na dezijiun definitiva do avëi aldì les assessuries y i assessurs competënć.
(9) Cun la inćiaria de direturia o diretur de scora n’é nia compatibles les inćiaries de ombolta o ombolt de n comun, de assessuria o assessur de n comun cun plü de 20.000 abitanć, de presidënta o presidënt dles comunitês raionales, de aziëndes comunales o de unitês sanitares locales. La direturia o le diretur de scora che eserzitëia un di ofizi nominà dessura vëgn colochè o colocada tl aspetanza nia paiada tratan döt le tëmp de so mandat. 11)
(10) Le pröm iade che chësta lege vëgn aplicada ti confrunć de direturies o direturs de scora che eserzitëia bele al 1. de setëmber dl 2000 n mandat politich che n’é nia compatibl cun la inćiaria de dirigënt aladô dl coma 9, ne vëgn chësc coma nia apliché por la dorada dl mandat. 11)


text:
En l'emprima mesadad n'hai dà nagins gols. In autogol dals Egipzians ha procurà per il 1:0 per ils Russ. Il segund gol ha Tscherischew fatg – ses terz gol al campiunadi. Dsjuba ha fatg il terz gol da questa partida, uschia ch'i steva fin la 62avla minuta 3:0. Il superstar dals Egipzians ha bain anc pudì far in gol. Suenter il 0:1 cunter Uruguay stattan els dentant curt avant il out.
Senegal gudogna cunter la Pologna cun 2:1
Il Senegal ha gudagnà cunter la Pologna cun 2:1. Ils Senegales han manà suenter 36 minutas, quai grazia ad in autogol dals Polacs. Il segund gol han ils Senegales fatg en la 59avla minuta. Ils Polacs han bain pudì far in gol cun il chau. Dad egualisar la partida n'è dentant betg gartegià.
Il Giapun batta la Columbia
Al Giapun è gartegià la partenza en il turnier: En la gruppa H gudogna il Giapun cunter la Columbia cun 2:1.
Carlos Sanchez ha survegnì la carta cotschna en la terza minuta suenter in hands, uschia ch'ils Columbian eran be pli en 10 sin il plaz. Cun il ballachau da Yuya Osakos via pitga 13 minutas avant la fin dal gieu è il duel tranter ils teams da l'America dal Sid e l'Aisa è l'emprima gida crudà en favur d'in outsider.
RR novitads 16:00


text:
Sulbiaa (MB)
Sulbiaa (nom ufizial in italian: Sulbiate) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 4 186 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 837 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Verdee de Sott (LC), Cornaa, Bernaregg, Icurz, Mezzagh, Vimercaa e Bellusch.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sulbiaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils 3 da settember è ella ida libra: Bunamain 5'500 chatschaders e passa 200 chatschadras han cummenzà la chatscha auta 2016. RTR accumpogna la gruppa cun Leo e Luzi Thomann, Luzi Cadosch e Renato Plozza. Ensemen han els quatter passa 100 onns experientscha da chatscha. Lur territori è sur Parsonz en Surses.
Centrala per ils chauns da saung
Sibilla Demarmels è il quart onn responsabla per la centrala da telefon per ils chauns da saung en Surses / Alvras. Ils chauns da saung dovr'ins per chattar selvaschina tutgada e blessada ch'è tuttina scappada. Uschia ha ella la survista da la chatscha en il Grischun central.
Emprima bilantscha - glindesdi, ils 5 da settember
Plievgia, fraid e tschajera – quai era la situaziun da quest glindesdi bun’ura a chatscha. Tona Poltera dad RTR è sesì ensemen cun il chatschader Luzi Cadosch (76) sin in post aut en il guaud si sur Parsons en Surses. La vista è buna.
Il post aut è en in tagl da guaud en in anteriur asil da selvaschina. Ensasez in bun lieu per ir a chatscha, quinta Luzi Cadosch. Quest onn n’èsi dentant anc stà nagut. Magari massa bler bulieus ed uschia era da quels che tschertgan bulieus ed han stgatschà la selvaschina, suppona Luzi Cadosch.
I va liber - sonda, ils 3 da settember
Dapi questa bun'ura las 06:00 è libra la chatscha auta 2016. Tut en tut han las chatschadras ed ils chatschaders 21 dis temp da sajettar lur preda.
Dentant spera mintgina e mintgin da gia tutgar l'emprim di.
Il di avant - venderdi, ils 2 da settember
Curt avant las sis eran dus dals chatschaders gia en tegia sur Parsonz per s'endrizzar e per cuschinar in risot. Luzi Thomann va per la 13avla gia a chatscha e Renato Plozza per la terza gia.
Leo Thomann che va gia 40 onns a chatscha e Luzi Cadosch che va gia passa 50 onns suenter la selvaschina n'eran anc betg arrivads si Monas.
Tona Poltera ch'accumpogna la gruppa durant l'emprim di da chatscha ha tutgà il puls als chatschaders passiunads. Quel n'era dentant anc betg uschè aut.
RR actualitad 06:00 +


text:
L'italiàn l'è 'na léngua appartenèint al grópp dal léngui rumànzi, in dla faméja dal léngui indoeuropei. L'italiàn l'è léngua ufizièla dl'Itàlia, ed San Marèin, d'la Svézzra, e d'la Sitê dal Vaticàn.
L'è secända léngua, co-ufizièla insémm al Croét, in d'la Regiòun dl'Istria (Croàsia) e, insémm al sluvén, in dél sitê dla Slovènia datés dal cunfèin. I én anca bòun ed capìrel in dal Prinsipê ed Mònegh, a Màlta, in Còrsica (Frànsa) e, anca quelchidun in Albanìa.
L'italièn l'è una lengua neolaténa uffizièla in Itâlia, a San Marén, in du cantùn d'la Svézzra e in di post in Croazia e in Slovenia.
In tott la zènta ch'la cnòss l'italièn l'è zirca 60 milliùn. L'è énca parlèda una màsa in étar paìs abité par gli emigré italién, e una tra al piò insgnèda int al scòli.


text:
Curt e concis
- VW ha fatg tests da svapur a curt temp cun 25 persunas per in studi davart la nuschaivladad.
- Er cun schimgias ha la EUGH fatg tests da svapur.
- Finamira è stada d'attatgar in studi da la WHO che ha mussà che las svapurs da diesel pon chaschunar cancer.
«L'associaziun da perscrutaziun europeica per l'ambient e la sanadad en il sectur da transport» (EUGT) è vegnida fundada il 2007 dals concerns VW, Daimler e BMW. Il rapport mussia ch'in studi sur curt temp saja vegnì promovì. En quest studi han persunas saunas inhalà dioxid da nitrogen. Per quest studi sajan vegnidas examinadas 25 persunas a l'ospital da l'universitad ad Aachen. Quai suenter avair inhalà mintgamai sur pliras uras l'oxid da nitrogen en differentas concentraziuns.
Avant curt èn tals tests cun animals vegnids enconuschent e han procurà per gritta. Tar quests tests eran schimgias vegnidas exponidas a posta a las substanzas nuschaivlas l'onn 2014. Ils tests vid ils animals eran vegnids enconuschents entras las retschertgas dals Stadis Unids en connex cun il scandal da svapurs da VW.
Finamira dals test saja stà d'attatgar in studi da l'Organisaziun mundiala da la sanadad (WHO). Quel ha mussà il 2012 che las svapurs da diesel pon chaschunar cancer.
RR novitads 06:00


text:
cuntegn
Seglias
-
Scolars plantan lur paradis biodivers
La scola primara e la scolina da Seglias en Tumleastga han gudagnà l’emprim premi d’ina concurrenza da la fatschenta turitgaisa Wildbiene + Partner che s’engascha per ils avieuls e la biodiversitad. A partir dad oz vegn plantà e mess ils sems.
D’ina uniun da pumicultura locala vegnan furnidas las plantas giuvnas, ils tals ils uffants pon gidar a plantar. I vegn dentant era semnà. Sco quai che Yannick Schauwecker da Wildbiene + Partner ha ditg, saja ussa il dretg mument per far questas lavurs. Pumra ch'è resistenta al fraid d’enviern possia vers l’atun crescher bain en il terren.
Paradis per animals, amfibis ed avieuls
Per l’emprima giada bajegia Wildbiene + Partner in paradis da biodiversitad, ch’è fitg bain adattà per avieuls selvadis che fan lur gnieu en il terren. Ils responsabels quintan cun al main 100 sorts avieuls selvadis, che survegnan qui in abitadi. L’areal biodivers cun in lajet per amfibis e rustgs davant la scola da Seglias ha ina surfatscha da 6'000 meters quadrats. Il preventiv per quest project munta a 200'000 francs.
Maletg
1 / 9
Legenda:
Ils scolars la damaun avant la lavur.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 9
Legenda:
Quest biotop ha ina survatscha da 250 m2.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 9
Legenda:
L'engaschi dals uffants è grond.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 9
Legenda:
Era la televisiun è vegnida per far in'intervista.
RTR, Federico Belotti
Maletg
5 / 9
Legenda:
Questa stad han chavaterras realisà quest paradis d'avieuls ed auters animals ed amfibis.
RTR, Federico Belotti
Maletg
6 / 9
Legenda:
Era ina pitschna decoraziun ha il nov paradies d'avieuls survegnì.
RTR, Federico Belotti
Maletg
7 / 9
Legenda:
Or da la scola han'ins ina bella vista ora sin il nov paradis d'avieuls.
RTR, Federico Belotti
Maletg
8 / 9
Legenda:
Ils uffants en acziun, instruids dals dus umens da Wildbiene + Partner.
RTR, Federico Belotti
Maletg
9 / 9
Legenda:
Adatg: Betg metter peschs or da l'aquarium en il lajet.
RTR, Federico Belotti


text:
En Svizra patescha mintga quarta persuna ch'ha gì il coronavirus er sis mais pli tard da sintoms a lunga vista, l'uschenumnà «Long Covid». Quai mussa in studi da l'epidemiolog da Turitg, Milo Puhan che SRF ha publitgà.
Stancladad, mal il chau, tuss u fadia da trair flad – cun quests sintoms han era blers anc da sbatter suenter in'infecziun cun il coronavirus.
En tut inditgeschan 26% da betg esser sa revegnids suenter in'infecziun cun il virus. Il pli savens numnavan ils pertutgads stancladad u tuss sco sintoms. Mintga 10avel è anc en in schlet stadi da sanadad. Dunnas èn pli pertutgadas ch'ils umens da «Long Covid».
Quest grond dumber da pazientas e pazients che pateschan, saja ina surpraisa, ha ditg Milo Puhan. Tenor il studi èn almain 1/4 milliun persunas pertutgadas en Svizra. Ma i saja impurtant da sclerir la chaussa. Il sectur da sanadad sco era las instituziun socialas e d'agid stoppian savair tge che spetgia ed uschia savair sa pinar sin las sfidas che spetgian, di Puhan.


text:
Quai èn 130’061 damain che la fin dal 2014. Il dumber da las persunas da l’exteriur perencunter è creschì per 11’716 persunas. Tut en tut vivan 5 milliuns persunas da l’exteriur en l’Italia, quai èn 8,3% da l'entira populaziun.
Talians vivan main ditg
Raschuns per la digren èn damain naschientschas, dapli mortoris e l'emigraziun da glieud giuvna. La statistica mussa plinavant che l’aspectativa da vita dals Talians sa reducescha en general. Tar ils umens è quella tar 80,1 onns, il 2014 eran quai anc 80,3 onns.
RR novitads 11:00


text:
Sicilia
La Sicilia (Sikelía in grech; Sicile in frances) l'è l'ìsola piö granda del Mar Mediteraneo e l'è pò a' öna regiù a statüt ispeciàl de la Repüblica italiana. El President a l'è Nello Musumeci.
TrinacriaModifega
La Sicilia l'éra ciamada Trinacria che l'è ü nòm gréch che l' völ dì trè pónte e l' nas da la furma de la Sicilia che l'è pròpe ü triàngol in mès al mar. I trè pónte i è ol capo Peloro a matina (est) apröf a Mesina, ol capo Boeo o Lilibeo di bande de Marsala a sira (ovest) e 'l capo Passero di bande de Portopalo a mesdé (sud).
De ètModifega
I rèscc archeològich gréch, specialmènt la Al di Templi a Agrigento, che l'è Patrimòne de l'Ümanità de l'Unesco.
I méla testimonianse del baròch sicilià che i è 'mpó despertöt in Sicilia e specialmènt a Noto.
L'Etna co i sò 3.000 mèter, la lava e la nif.
I ótre belèse de la natüra e suèrtöt ol mar.
StoriaModifega
La Sicilia l'è stacia abitada da i Fenici e da i Cartaginés suertöt ol tòch a sira (est) de l'isola e da i Greci suertöt ol tòch a matina (ovèst) de l'ìsola.
Dòpo i guère tra Roma e Cartagine la Sicilia l'è pasada sóta 'l contròl de Roma fina a che i è riàcc i barbari. Gh'è riacc pò i Arabi che i restàc in Sicilia fina al 1060 quando i Normani i à casàcc vià.
Per sücesìù dinastega la Sicilia l'è finida a Federico II, suernominàt stupor mundi, imperadùr del Sacro Romà Germànech Impér che l's'è stabilìt pròpe 'n Sicilia. Ol sò s-cèt Manfredi in del 1266 l'è stacc isconfìt dal Carlo d'Angiò e isé pò la Sicilia l'è dientada angioina e dopo i Angiò gh'è riàcc i Aragonés e i Spagnöi.
In del 1713 la Siclia l'è pasada a i Savoia, pò in del 1718 a l'Austria e in del 1734 ü cadèt da la famèa di Burbù che la regnàa 'n Ispagna, ol Don Carlos, l' conquistà la Sicilia e töt ol süd italia.
A l'època del Napoleù la Sicilia l'è töt chèl che ghe rèsta a i Burbù, desà che 'l süd italia l'è gornàt dal Gioachino Murat.
La dinastia di Burbù la fenès quando in del 1860 l'isbarca in Sicilia ol Garibaldi, i sò mèla e tace óter melér de soldàc piemontés, dòpo che i gh'à dacc öna bèla mà la flòta 'nglésa a sbarcà. Se dis che ol Garibaldi l' sìes stacc ötàcc pò da la Mafia.
Da alùra la Sicilia l'è restada sóta ol Règn e pò la Repüblica Italiana.
Va regordàt che la Sicilia l'à mai soportàt ontéra i dominasiù straniére, basta regordà i Vespri, i méla riólte contra i Burbù, desà che Palermo la ölìa mia stà sóta Napoli, i riólte e la quase guera civìl che gh'è stacc in del 1946 quando col Finocchiaro Aprile e 'l bandìt Giuliano la Sicilia l'à sircàt amò öna ólta de dientà autonoma e 'ndipendenta, ma l'à portàt a cà dóma o' Statüt Ispeciàl.
EtnaModifega
In sicilia l' se tróa 'l vulcà piö ólt de töta l'Eüròpa, l'Etna che l'è in Pruinsa de Catania.
MafiaModifega
La Mafia, ciamada pò Cosa Nostra, l'è öna orgnaisasiù de criminai nasida 'n Sicilia e de lé l'è riada 'n töt ol mónt e l'è 'l probléma piö grand de la Sicilia.
Sità de la SiciliaModifega
- Pruvincia de Palermo (che l'è la capitàl de l'ìsola Palerm)
- Pruvincia de Agrigento (Agrigento)
- Pruvincia de Caltaniseta (Caltaniseta)
- Pruvincia de Catania (Catania)
- Pruvincia de Enna (Ena)
- Pruvincia de Messina (Mesina)
- Pruvincia de Ragüsa (Ragüsa)
- Pruvincia de Siracüsa (Siracüsa)
- Pruvincia de Trapani (Trapani)


text:
Che Marco Cortesi è daventà policist è plitost ina casualitad. Suenter la scola da commerzi n'aveva el nagin gust da lavurar en biro. Sia amia da quella giada ha motivà el da far la scola da polizia a Turitg. Suenter otg onns sco policist ha el lura midà tar il servetsch da medias. «In bun pledader da la polizia era ina giada policist. El enconuscha bler meglier las situaziuns e sa co quai è da per exempel stuair ir ad ina demonstraziun ed esser confruntà cun persunas che bittan crappa».
In mintgadi cun plain surpraisas
Cura che Marco Cortesi va la damaun a lavurar, na sa el mai tge che capita durant il di. Mintga mument sa quai dar in mazzament, ina persuna che va amoc, in grond accident ni in brischament e lura sto quai ir spert. Tar gronds cas va Cortesi adina en il lieu da la tragedia. Uschia possia el giuditgar meglier la situaziun e dar scleriment a las medias.
Cas che restan en memoria
L'onn 2008 han laders engulà quatter purtrets o d'in museum. Purtrets en la valur da 410 milliuns francs. Schurnalists la l'entir mund èn vegnids a Turitg ed han rapportà da la rapina. «Il squitsch da na betg dir insatge sbaglià era grond,» sa regorda Marco Cortesi. Tutgà il pli fitg emoziunalmain ha il brischament d'ina chasa nua ch'in pumpier è sa disgrazià mortalmain. «Il cumandant dals pumpiers m'ha supplitgà da dir intgins pleds als pumpiers. Ma jau n'hai betg chattà ils dretgs pleds».
Giudair l'Engiadina
En paucas emnas vegn Marco Cortesi pensiunà. El sa legra dad avair dapli temp dad ir cun velo ed a viandar en l'Engiadina. El ha fundà si'atgna firma da communicaziun cun la finamira da pudair dar da temp en temp in curs en il sectur da communicaziun. Da l'autra vart saja quai dentant era grev da chalar. «Dastgar esser pledader da la polizia da Turitg è stà in regal».


text:
Il suveran vellesan ha betg pli elegì il politicher da la partida populara svizra. En il segund scrutini è Freysinger be vegnì sin plazza sis. Las bleras vuschs han fatg ils candidats cristiandemocrats Roberto Schmid, Jacques Melly e Christoph Darbellay. Sin plazza quatter è la candidata socialdemocratica Esther Waeber-Kalbermatten. Il tschintgavel sez ha consquistà il liberaldemocrat Frédéric Favre.
La nova regenza Vallesana
Avant quatter onns aveva Freysinger (PPS) piglià davent a la PLD in sez en la regenza. El era vegnì elegì cun il meglier resultat en la regenza. Uss survegn la PLD pia puspè enavos il sez da la PPS.
RR novitads 16:00


text:
Kısa Tanıtım Yazısı
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Donec commodo non massa sed tincidunt. Donec tempus iaculis mi eu volutpat. Integer sit amet dignissim nisl. Phasellus viverra bibendum nunc sit amet congue. In molestie quis purus eu elementum. Nulla aliquam interdum ligula non placerat. Suspendisse sed finibus est.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Donec commodo non massa sed tincidunt. Donec tempus iaculis mi eu volutpat. Integer sit amet dignissim nisl. Phasellus viverra bibendum nunc sit amet congue. In molestie quis purus eu elementum. Nulla aliquam interdum ligula non placerat. Suspendisse sed finibus est.


text:
Pont (costruzion)
On pont l'è ona strutura doperada per superà di ostacoi (naturai o artifiziai) che impedissen la continuità de ona via de comunicazion.
I pont pussee important hinn quei che passen de soravia a l'aqua, ma poeuden passà anca sora di vallad o di alter strad.
A poeuden vess de legn, de preja, de cord, de bambô, de ferr, de cement.
El pont a l'è vuna di costruzion pussee antigh in de la storia de l'omm, e al dì d'incoeu el pò vess doperaa anca con di fonzion artistegh e decorativ: on esempi hinn i pont monumentai che troeuvom in di città pussee grand.
El nommModifega
La parolla pont la riva del latin pons, pontis, e l'è doperanda in tutt i lengov neolatinn (italian e portoghes ponte, catalan e frances pont, spagnoeu puente, aragones puent, ocitan pònt, romen pod, sicilian ponti, romanc punt): besogna regordà che i pont hinn staa vun di costruzion pussee doperaa e studiaa in de l'Imperi Roman. La parolla la se troeuva anca in galles e breton (pont).
In de la Gallia romana a gh'era tanti nomm de sit che gh'aveven 'me sufiss la parolla celtega per "pont", cioè briva (colegada anca a la parolla germanega *brugjo: varda l'ingles bridge, el todesch brücke, olandes brug...): on esempi a l'è Samarobriva (incoeu Amiens). In Lombardia a gh'emm el paes de Brivi (provincia de Lecch) che, per combinazion, el gh'ha on pont in su l'Adda e 'l paesin de Brioeu (provincia de Bergom), con l'istessa radis.
Ancamò a la metà del Vottcent in di dialett bergamasch di vai se doperava la parolla brévia per indicà on pontesell de legn minga tropp fort e faa su a la carlona.


text:
Ils Stadis Unids e la Russia sco las pli grondas pussanzas nuclearas – èn sa cunvegnids a novs discurs strategics per controllar l’armament. El sa legria da cumenzar quest dialog da stabilitad, ha il president american Joe Biden ditg suenter ses inscunter cun il president russ Wladimir Putin.
Il tun da l'entir inscunter è stà bun, positiv. I n'ha dà naginas acziuns agressivas.
Vitiers han il president american e ses collega d’uffizi russ fixà la finamira, da puspè installar lur ambassadurs a Washington ed a Moscau. Pervi da las grevas tensiuns politicas avevan ils dus pajais clamà enavos la primavaira lur top-diplomats.
Jau sun da l'avis ch’i n’ha dà nagina ostilitad – il cuntrari.
Wladimir Putin ha discurrì d’in inscunter zunt constructiv. Il president american ed el hajan pledà ina lingua cuminaivla. Las conferenzas da medias suenter l’inscunter dals dus presidents ha dentant gì lieu separadamain.
L’inscunter suprem da Genevra è stà l’emprim barat dals presidents da las duas grondas pussanzas nuclearas, dapi che Biden ha surpiglià ses uffizi il schaner passà. Ils discurs han durà passa trais uras.


text:
La vischnanca da Surses veglia tegnair ferm vid la pratica da manar tras la radunanza communala per rumantsch, ha ditg Giancarlo Torriani, suprastant da Surses. Tgi che fetschia ina dumonda en talian u en tudestg durant la radunanza communala, survegnia dentant era en l’avegnir la resposta en sia lingua materna.
A Zernez ston ins chapir rumantsch
Era a Zernez è la radunanza communala en rumantsch. En dumonda na saja quai mai vegnì mess, ha ditg Emil Müller, il president communal. Durant la radunanza communala saja pussaivel da far dumondas en tudestg, la resposta dettia quai però mintgamai per rumantsch.
Medel/Lucmagn respunda era per tudestg
A Medel/Lucmagn vegn la radunanza communala era manada tras per rumantsch. Quai saja impurtant per il mantegniment dal linguatg, ha ditg il president communal Rico Tuor. Sch’ina persuna da lingua tudestga dumondia insatge per tudestg, dettia quai era ina resposta per tudestg.
RR actualitad 17:00


text:
La skiunza da freestyle svizra, Mathilde Gremaud ha gudagnà aur en l'emprima concurrenza dals X Games ad Aspen, il Big Air. Per la giuvna da 20 onns è quai gia la terza giada ch'ella gudogna aur en il Big Air dals X-Games.
Gremaud ha gudagnà, malgrà ina greva cupitgada tar l'emprima emprova da far in Double Cork fourteen-forty, in salto dubel cun 4 rotaziuns enturn l'atgna axa dal corp. Tar la segunda emprova è quai lura grategià. Sco emprima dunna insumma ha la Fribugaisa dumagnà il sigl en ina concurrenza da la cuppa mundiala.
Grond discletg per Giulia Tanno
Per la Grischuna Giulia Tanno èn ils X-Games percunter stads a fin avant ch'els han cumenzà. En il trenament da venderdi ha ella rut l'oss dal bratsch sura.


text:
La crisa da corona ha mess tut l’economia sin il chau. Quant grond ch’il donn è effectiv n’è actualmain anc betg cler. Dentant, ils cunfins serrads han era gì in effect positiv. Quai sin il cumportament da far cumpras tar ils indigens en l’atgna regiun. Oravant tut affars cun artitgels per tegnairchasa e mangiativas han durant quest temp gì conjunctura auta.
Uschia per exempel la Qualitas Tschenett e la Conrad SA en la Val Müstair. Malgrà ch'era els han sentì las consequenzas negativas da la crisa da corona, fan ils mainagestiuns sut il stritg tuttina ina bilantscha positiva.
Entant che la svieuta da la butia da mangiativas Conrad SA è s'augmentada per 30 enfin 40 % dapi il «Lockdown», ha la Qualitas Tschenett, l’interpresa da ferramenta ed auters artitgels per tegnairchasa entant gia pudì cumpensar las perditas durant il temp da serrada sfurzada. Quest svilup positiv, saja dentant mo stat pussaivel, pervia da las cumpras extraordinarias da divers indigens che han durant quest temp betg pudì ir sur cunfin en l’Italia sco usità.
Questa situaziun allegraivla pudess percunter midar ordvart svelt puspè, numnadamain cura che la Svizra avra ses cunfins cumplettamain proxim glindesdi.


text:
Songaàs
Songaàss (Songavazzo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 40 km de la sità e a 640 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 719 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 12,7 km² e 'na densità de popolasiù de 57 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bödech, Castiù (BG), Serét, Còsta Ulpì, Fì (BG), Lanùr, Rógn e Ruèta.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Songaàs l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Schmerikon
Schmerikon a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.15 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3456 abitant.
El cumün de Schmerikon al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eschenbach, Rapperswil-Jona, Tuggen (SZ), Uznach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Schmerikon su Wikimedia Commons
- Official Page (German)


text:
Sco quai che l'Uffizi federal da vias ASTRA communitgescha è il dumber da morts sin las vias svizras sa reducì per 27%. Anc pli marcanta è la reducziun tar ils motociclists (-62%) e tar ils velociclists (-29%). En tuttas categorias da vehichels cun duas rodas è vitiers sa sminuì il dumber da las persunas grevblessadas. Probabel haja l'aura grischa a l'entschatta da l'onn chaschunà la reducziun, uschia suppona l'ASTRA.
Damain morts sin autostradas
Envers l'emprim mez onn 2015 èn era damain peduns vegnids per la vita. En questa categoria hai dentant dà dapli blessadas. Ils blers accidents cun peduns èn capitads sin la sdrima melna. Er sin las autostradas ed autovias è il dumber da morts (-42%) e grevblessads (-29%) sa reducì cleramain ed ha cuntanschì il pli bass stan dapi 25 onns.
RR novitads 14:00


text:
Tenor ils perscrutaders sa reducescha il dumber d'armas atomaras en spezial perquai ch'ils Stadis Unids da l’America e la Russia sminueschan cuntinuadamain lur arsenals. Omadus pajais possedan ensemen radund 93% da tut las armas atomaras dal mund. La reducziun dal dumber d’armas atomaras fa dentant mo plaun progress.
L’arsenal d’armas atomaras vegn modernisà
El medem mument sco ils Stadis Unids e la Russia reducescha il dumber d’armas atomaras, investeschan ils dus pajais en la modernisaziun da l’arsenal d’armas nuclearas, scriva il Sipri en ses rapport. Uschia vulan ils Stadis Unids investir tranter ils onns 2015 e 2024 en tut 348 milliardas dollars en il mantegniment e la modernisaziun da las armas atomaras. Stimaziuns quintan cun ina billiun dollars che duai vegnir investì ils proxims 30 onns.
Il dumber da rachettas cun in chau atomar è gronds
Ils Stadis Unids possedan en tut circa 7’000 chaus nuclears, la Russia sur 7290. En tut possedan tut ils 9 stadis atomars dal mund 15’395 rachettas cun in chau nuclear, scriva il Sipri. Tut ils stadis hajan cumenzà da sviluppar novs sistems da rachettas ni almain communitgà da vulair far quai. Sco in dals mainaprojects da Sipri ha ditg saja l’intenziun da reducir las armas atomaras dada, ma in progress tar il discharmament nuclear na dettia quai betg propi.
RR novitads 12:00


text:
La dumengia suentermezdi las 14:00 han infurmà las autoritads dal cas dal mat sparì. Tenor il schef da la polizia chantunala, Urs Bartenschlager, aveva il mat dapi almain in mais contact cun il nun-enconuschent via la rait, nua ch’els giugavan in gieu dad uffants. La polizia haja gì indecis ch’il mat haja planisà dapi emnas da disparir.
In act da violenza sexuala envers il mat n’excluda la polizia betg. Quai vegnia examinà actualmain, ha ella communitgà. Il mat è vegnì chattà senza blessuras corporalas. La polizia aveva tema per la vita dal mat. Per sia deliberaziun ha ella survegnì sustegn da partenaris naziunals ed internaziunals.
Malgrà las malsegirezzas tar il cas mussia el dentant exemplaricamain il privel da la rait, ha Bartenschlager admonì. Era tar gieus dad uffants nunprivlus na sajan betg mo giugaders nunprivlus da la partida.
Il giuven Paul era sparì ils 18 da zercladur da Gunzgen.
RR novitads 15:00


text:
La polizia era sa messa en acziun en las stanzas sutteranas a las 06:45 cun pliras patruglias pervi d’ina charplina, sco ella ha communitgà vers mezdi. Ils policists hajan lura chattà ils dus umens grev blessads.
Curt temp suenter hajan las forzas d’acziun chattà in um cun in cuntè plain sang. Il delinquent supponì n’haja fatg nagina resistenza a l’arrest.
Ils dus blessads èn vegnids tgirads en ambulanzas, las qualas han lura transporta els en l’ospital chantunal da l’Argovia. Curt suenter l’arrivada è l’um da 43 onns mort en consequenza da las grevas blessuras. La segund’unfrenda è vegnida operada urgentamain. L'um da 25 onns sa chattava dumengia vers mezdi anc adina en l'ospital cun grevas blessuras. Tenor indicaziund da la polizia è el dentant or da privel da vita.
Attatgader da l'Iran
L’attatgader è tenor indicaziuns da la polizia medemamain da l’Iran ed ha 27 onns. El ha confessà tut. Tar l'attatga è el vegnì blessà levamain e tgirà ambulantamain en l’ospital. Tuttas trais persunas sa chattavan ad Aarau sco requirents d’asil.
Ils motivs exacts e las circumstanzas dal mazzament n’eran anc adina betg clers la dumengia vers mezdi. La polizia da l’Argovia ha cumenzà cun investigaziuns intensivas. La procura publica Lenzburg-Aarau ha introducì in’inquisiziun penala.
RR novitads 14:00+


text:
Super campiun daventan il pizzaiolo che sa participescha a tut las 17 disciplinas e recaltgescha en quellas ils pli blers puncts. Per las disciplinas «Calzone Doc» e «Saltimbocca» hai mintgamai tanschì per il terz plaz. Claudio Vicanò ch’è oriund da Roma ha gia gudagnà differenta premis cun far pizzas. Dapi la stad passada è el pizzaiolo dal Catrina Ressort a Mustér.
Surselva Pizzaiolo da Mustér è super campione d’Europa 2016
Il maister-pizzaiolo Claudio Vicanò dal Catrina Resort a Mustér è daventà il super campione d’Europa 2016 a Lesina (Italia). Il campiunadi europeic è stà ils 9 e 10 da matg.
RTR/gh


text:
historia
La pleiv Castrisch/Riein/Sevgein secumpona dallas pleivs, pli baul autonomas, Castrisch (cun diaspora Sevgein) e Riein. Omisduas pleivs ein sedecididas per la reformaziun suenter ch’ils artechels da Glion (1526) ein i en vigur.
La baselgia da Castrisch (Kästris) vegn numnada per l’emprema ga egl urbari dils beins imperials da 825, allura puspei egl urbari carolingic da 831 e quei sco „Ecclesiae Sancti Georgii in Kestris“; ei setractava dad ina pintga caplutta cun ina nav da 4,70 x 9,50 meters e d’ina apsida en fuorma da fier cavagl. Entuorn 1150 ei il clutger roman vegnius baghegiaus vidlunder. Igl onn 1470 succeda ina cumpletaziun en stil gotic. Cun la conversiun dils vischins da Castrisch tier la reformaziun ein quels da Sevgein (Seewis i.O.), ch’ein restai tier la veglia cardientscha, sesligiai dalla pleiv materna da Castrisch.
La baselgia da s. Nazari a Riein vegn numnada per l’emprema ga egl urbari carolingic da 831 sco atgna baselgia roiala. Igl onn 960 ei quella vegnida surdada agl uestg Hartbert da Cuera. Aunc avon igl onn 1000 ei il clutger carolingic vegnius baghegiaus. Dapi quei temps ha Riein s’udiu tier la gronda pleiv da Sagogn. Igl onn 1487 ei la pleiv da Riein daventada ina pleiv autonoma, alla quala la baselgia da s. Martin a Pitasch ei vegnida suttamessa sco filiala. La vischnaunca da Riein ei sedecidida sco ina dallas empremas vischnauncas dalla Surselva per la reformaziun.
Dapi il temps dalla reformaziun ei la matricula dils plevons cumpleta. Digl onn 1872 han Riein, Pitasch e Duin giu ina communitad da pastoraziun, Castrisch cun Glion dapi 1910.
Igl onn 1942 han las pleivs da Castrisch e Riein formau ina communitad da pastoraziun che ha cuzzau tochen 2005. Igl emprem plevon ei staus ser dr. Peter Dalbert, pli tard professer alla scola cantunala. Igl onn 2005 ein las pleivs autonomas sefusiunadas alla pleiv Castrisch/Riein/Sevgein.
(Autur: (c) ser dr. Jan-Andrea Bernhard)


text:
Il dretg svizzer ha stuì vegnir accordà a la convenziun europeica davart il transport internaziunal da martganzia privlusa sin via. Mintga dus onns vegnan questas reglamentaziuns adattadas.
Daco midar quai che funcziuna
La regenza grischuna beneventa da principi las midadas dal dretg da rauba privlusa proponidas ussa da la Confederaziun. Betg d’accord n’è la regenza betg cun las disposiziuns che prevesan da surdar als chantuns las cumpetenzas per permetter transports cun chars a motor. Tenor la regenza na dat quai nagin motiv per midar il sistem vertent. Quel saja cumprovà tras la repartiziun da las incumbensas tranter la Confederaziun ed ils chantuns. La surdada da las incumbensas als chantuns avess consequenzas negativas per la segirtad dal traffic, scriva la regenza grischuna.
RR novitads 10:00


text:
Stòria
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
La stòria l'è la siänza ch'la stûdia i fât e i quî ch'i én suzès int'al pasè, druvànd dî documént ch'i pôlen anch' èser scrétt (o anch scrétt da queldón èter) ch'la zänt (comunitè o ziviltè) l'à lasè. La parôla la s drôva di mondi pr'indichèr una racôlta ed nutézzi såura quall ch'l è suzès una ciupatta d'ân ed drî, cme par esänpi "la stòria d'la furmaziån d'la Tèra".
La parôla "storia" la vén dal grîg "ισtopίa" (in latén historia), ch'la vré dîr qual ch'l à détt queldón èter".
I stûdi prinzipèl d'la stòria i én:
- Archeologî (Siänza dî ritrovamént)
- Antropologî (Siänza d'l òmen)
- Etnologî (Siänza d'la zänt)
- Filosofî d'la stòria
- Muvmént culturèl
- Numismâtica
- Arâldica
- Paleontologî
- Diplomâtica
- Archivésstica
- Paleografî
- Genealogî


text:
Canal de Corint
El Canal de Corint (AιώpuYa tnς Kopίvθou/Dióruga tēs Korínthou in grec) a l’è un canal artifiçal scavad da l’om per far passar i nav dal Golf de Egina ind el Mar Egeo al Golf de Corint e de là al Mar Ionio senza far tut el jir del Pelopones.
A l’è long 6.345 méter e al g'ha tegnid 12 agn per scavar-l, dal 1881 al 1893.
El problema plu grand del canal a l’è qe a l’è propi streit e i pœl passar domà dei barchetin, per el plu barchetin de turist. Se stima qe i inn passad plussee de 11 mila ind un ann.


text:
Passa 100 uras lavura l’ustiera Andrea Böttcher vid las decoraziuns. Davent dal malegiar ils sujets per las paraids, fin tar il zambregiar figuras, chartas da menu u chapels da las lampas. Quai dovra blera fantasia ed inschign ma er blera organisaziun. Andrea Böttcher n’è numnadamain betg mo ustiera, ella è era mamma da dus uffants.
Sch’ins planiseschia bain, lura giaja quai, manegia la giuvna da 26 onns. Magari saja quai in pau caotic cura che l’urden da decoraziun giaschia anc per l’abitaziun enturn. Per Andrea Böttcher è il zambregiar e far la decoraziun da tschaiver era in mument per tschentar giu in pau. Ma ella sa era ch’ils giasts stiman quai e la finala sajan ils dis da tschaiver fitg buns dis per sia ustaria.
RR actualitad 17:00


text:
Gli uccelli
Gli Uccelli (Gl'Uśèi) 'l è 'n film ad scarésa dal 1963 'd Alfred Hitchcock trat da 'n racònt ad Daphne Du Maurier dal 1953. La pelìcula l'è stada preśentàda fóra da 'l cuncōrs a 'l 16śum Fèstival ad Cannes.
Al film, custâ 2.500.000 ad dòlar a 'l incìrca, un muć ad sôld in alóra par via di efèt speciài, al véd un cast 'd atōr minga tant famōś par tgnir da cat di bèsi, cun la prutagunìsta Tippi Hedren che chè l'è a 'l sò debùt.
Sunt
In na butéga ch'la vénd dal bèsti a San Francisco la śóvna fiōla 'd 'n editōr ad giurnài pîṅ ad bèsi, la Melàgna Daniels (Tippi Hedren), la cata lè 'l avucàt Mitch Brenner (Rod Taylor) ch'al fà finta 'd a n cgnósar-la minga dascurénd sèg cuma s'la fus na cumésa. Chi lò al gh dmanda dal nutìsi su dū papagài ch'a gh'è lè, masć e fémna, na rasa ciamàda sémp'r insém, parchè 'l i vrév tōr par far un regàl a sò surèla pìcula Cathy (Veronica Cartwright) p'r al sò cumpleàn. I dū i s cgnósan da quànd i s èṅ catâ in tribunàl parchè lē l'éra finìda sóta prucès parchè, girànd in màchina imbariàga, l'iva śbragâ na vedrìna.
Anc dòp al predicòs ch'al gh'à fat, a la Melàgna cal tisi lè al gh piàś dimóndi e acsè la decìd 'd andàr a catàr-al a cà sua a Bodega Bay, in dua lì lò al pasa i Sàbat e al Dméndghi insém a sò màdar, par purtàr-ag chi papagài lè, cumprâ da lē. Durànt al viàś in sal mutuscàṿ a sucéd ch'un gabiàṅ al la bèca in sla tèsta, faghénd-ag un taj.
Cun la vója ad cgnósar méj cal Mitch lè, la Melàgna la decìd ad partecipàr a la fèsta ad cumpleàn ad Cathy dal dè dòp faghénd-as uspitàr par punsàr a la nòt a cà dla mistra dal paéś, la vècia muróśa d'l avucàt, l′Annie (Suzanne Pleshette). Cla sira lè 'n àtar gabiàṅ al sa stablìs atàc a 'l us. Ma qvést chè a n è minga al sōl fat ad c'l àtar mónd ch'a sucéd lè: i pui dla màdar ad Mitch, la sgnóra Lydia (Jessica Tandy), i śmétan ad magnàr; durànt la fèsta ad Cathy un stóral ad curnàci al dà adòs a i putèṅ curénd-'g a drē par bcar-i mént'r i èṅ drē a turnàr a cà; la sira dòp un sentinàr ad pasarìni i vaṅ in dla cà di Brenner pasànd p'r al camèṅ; un cuntadèṅ al vèṅ catâ mòrt cun i òć cavâ via e pîṅ ad siléf ad òpra di uśèi. E tut quést sénsa gnanc un mutìṿ. La gint dal pòst la próa a dar-as dal spiegasiòṅ ma 'n àtar atàc di gabiàṅ, cun al diàv'l adòs, al fà murìr dimóndi parsòni, anc la pòvr'Anna.
Anc i Brenner e la Melàgna i patìsan i àtac di uśèi, specialmènt quàla lè ch'l'éra andàda a védar, séns'usta, cuśa a gh'éra in dal tasèl mòrt: un muć 'd uśèi rabî ch'i ìvan fat un śbrag in dal téǵ catànd la manéra ad vèrar al pasàǵ. Al dè dòp Mitch al decìd ad scapàr via da cal pòst lè insém a la sò famìja e a la Melàgna ardùta a 'n bèg umàṅ par la paùra e par la scarésa d'l asàlt patî. La Cathy la gh dmanda «Pòs-j-a purtàr mèg i papagài? Chi lōr i n aṅ fat gnint.». In cal méntar, là 'd fóra, miàr 'd uśèi pugiâ dapartùt i n fànan più gnint, i tìnan sōl 'd òć i quàtar ch'i partìsan piàn piàṅ cun la màchina ma ninsòṅ al sà cuśa i gh'ànan in dla sò suca.


text:
Dialett cremones
El dialett cremones l'è on dialett gallo-italegh parlaa a Cremona e in d'on quai comun de la soa provincia.
CaratteristighModifega
La soa classificazion l'è minga certa, perché di studios disen che l'è on dialett lombard oriental, di alter inveci sostegnen che'l sia on dialett de l'Emilian. Ma 'sti dubbi chì gh'è anca per di alter dialett de la Lombardia del sud, compagn del Paves. Forsi l'è ona variant de mezz trai dò lengov. Gh'hinn dò varietaa del Cremones: voeuna de citaa e l'altra l'è quella parlada in del rest del territori. In de la Provincia de Cremona a l'è parlaa anca el Cremasch, che però l'è pusee vesin ai dialett Bressan e Bergamasch. Particolarità del Cremones l'è la granda presenza de vocai longh che dann a 'sto dialett chì ona cadenza de cantilena.
I verbModifega
Verb vessModifega
- Indicativ present: mé sùnti/sum/sò, té te séet, lü l'è, nuàlter sùntum/sum, vuàlter sì, lur i è.
- Indicativ imperfett: mé séri/sìvi, té te séret/sìvet, lü l'éra/ìva, nuiàlter sérem/sìvem, vuàlter séres/sìves, lur i éra/sìva.
- Indicativ futur: mé saròo, té te sarèet, lü el sarà, nuàlter sarùm, vuàlter sarì, lur i sarà.
- Congiuntiv present: che mé sìa/sìes/sàga/sài, che té te sìet, che lü el sìa, che nuàlter sìum/sàpium, che vuàlter sapié, che lur i sìa.
- Congiuntiv imperfett: che mé füdès/füs, che té te füdèset/füset, che lü el füdès/fus, che nuàlter füdèsem/füsem, che vuàlter füdèsef/füsef, che lur i füdès/füs.
- Condizional present: mé sarès/sarèf, té te sarèset, lü el sarès, nuàlter sarèsem, vuàlter sarèsef, lur i sarès.
- Infinii present: èser, ìser o insìghe.
- Particippi passaa: stat.
Verb avègghModifega
- Indicativ present: mé g'hòo, té te g'hèet, lü el g'ha, nuàlter g'hum, vuàlter g'hì, lur i g'ha.
- Indicativ imperfett: mé gh'ìvi, té te gh'ìvet, lü el gh'ìva, nuàlter gh'ìvem, vuàlter gh'ìves, lur i gh'ìva.
- Indicativ futur: mé gh'aròo, té te gh'arèet, lü el gh'arà, nuàlter gh'arùm, vuàlter gh'arì, lur i gh'arà.
- Congiuntiv present: che mé gh'àbia, che té te gh'àbiet, che lü el gh'àbia, che nuàlter gh'àbium, che vuàlter gh'abié, che lur i gh'àbia.
- Congiuntiv imperfett: che mé gh'avès/ès, che té gh'avesèt/èset, che lü el gh'avès/ès, che nuàlter gh'avèsem/èsem, che vuàlter gh'avèses/èses, che lur i avès/ès.
- Condizional present: mé gh'arès/arèf, té te gh'arèset, lü el gh'arès/aràf, nuàlter gh'arèsem, vuàlter gh'arèses, lur i gh'arès/aràf.
- Infinii present: vìghe.
- Particippi passaa: vìit.
I coniugazionModifega
- Indicativ present: mé vàrdi, té te vàrdet, lü el vàrda, nuàlter vàrdum/vardùm, vuàlter vardè, lur i vàrda.
- Indicativ imperfett: mé vardàvi, té te vardàvet, lü el vardàva, nuàlter vardàvem, vuàlter vardàves, lur i vardàva.
- Indicativ futur: mé vardaròo, té te vardarèet, lü el vardarà, nuàlter vardarùm, vuàlter vardarè, lur i vardarà.
- Congiuntiv present: che mé vàrda/vàrdi, che té te vàrdet, che lü el vàrda, che nuàlter vàrdum/vardùm, che vuàlter vardè, che lur i vàrda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vardès, che té te vardèset, che lü el vardès, che nuàlter vardèsem, che vuàlter vardèses, che lur i vardès.
- Condizional present: mé vardarès, té te vardarèset, lü el vardarès, nuàlter vardarèsem, vuàlter vardarèses, lur i vardarès.
- Infinii present: vardàa.
- Particippi passaa: vardàt.
II coniugazionModifega
- Indicativ present: mé védi, té te védet, lü el vèt, nuàlter védum/vedùm, vuàlter vedì, lur i vèt.
- Indicativ imperfett: mé vedìvi, té te vedìvet, lü el vedìva, nuàlter vedìvem, vuàlter vedìves, lur i vedìva.
- Indicativ futur: mé vedaròo, té te vedarèet, lü el vedarà, nuàlter vedarùm, vuàlter vedarì, lur i vedarà.
- Congiuntiv present: che mé véda, che té te védet, che lü el véda, che nuàlter védum, che vuàlter vedì, che lur i véda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vedès, che té te vedèset, che lü el vedès, che nuàlter vedèsem, che vuàlter vedèses, che lur i vedès.
- Condizional present: mé vedarès, té te vedarèset, lü el vedarès, nuàlter vedarèsem, vuàlter vedarèses, lur i vedarès.
- Infinii present: véder e vedìi.
- Particippi passaa: vist e vedìit.
III coniugazionModifega
- Indicativ present: mé scrìvi, té te scrìvet, lü el scrif, nuàlter scrìvum/scrivùm, vuàlter scrivì, lur i scrif.
- Indicativ imperfett: mé scrivìvi, té te scrivìvet, lü el scrivìva, nuàlter scrivìvem, vuàlter scrivìves, lur i scrivìva.
- Indicativ futur: mé scrivaròo, té te scrivarèet, lü el scrivarà, nuàlter scrivarùm, vuàlter scrivarì, lur i scrivarà.
- Congiuntiv present: che mé scrìva, che té te scrìvet, che lü el scrìva, che nuàlter scrìvum, che vuàlter scrivì, che lur i scrìva.
- Congiuntiv imperfett: che mé scrivès, che té te scrivèset, che lü el scrivès, che nuàlter scrivèsem, che vuàlter scrivèses, che lur i scrivès.
- Condizional present: mé scrivarès, té te scrivarèset, lü el scrivarès, nuàlter scrivarèsem, vuàlter scrivarèses, lur i scrivarès.
- Infinii present: scrìver e scrivìi.
- Particippi passaa: scrit.
IV coniugazionModifega
- Indicativ present: mé sènti, té te sèntet, lü el sènt, nuàlter sèntum, vuàlter senté, lur i sènt.
- Indicativ imperfett: mé sentìvi, té te sentìvet, lü el sentìva, nuàlter sentìvum, vuàlter sentìves, lur i sentìva.
- Indicativ futur: mé sentaròo, té te sentarèet, lü el sentarà, nuàlter sentarùm, vuàlter sentarì, lur i sentarà.
- Congiuntiv present: che mé sènta, che té te sèntet, che lü el sènta, che nuàlter sèntum, che vuàlter senté, che lur i sènta.
- Congiuntiv imperfett: che mé sentès, che té sentèset, che lü el sentès, che nuàlter sentèsem, che vuàlter sentèses, che lur i sentès.
- Condizional present: mé sentarès, té te sentarèset, lü el sentarès, nuàlter sentarèsem, vuàlter sentarèses, lur i sentarès.
- Infinii present: sènter e sentìi.
- Particippi passaa: sentìit.
Esempi de lenguaModifega
I mes de l'annModifega
I dì de la settemanaModifega
Ona bosinadaModifega
Mé me 'l vòs imaginà
che la làdra libertà
l'ìva pò d'andà a fenì
con di guài da fa morì.
Èco, adès, èco 'l bèl fén
dèi fanàtich giacobén
che se fìva rispetà
cóme tànti podestà!
Part bandìti, part in prezòn
saràt sö cóme i capòn
a spetà la sóa sentènsa
per fà pò la penitènsa
dèle sóe iniquità;
ve 'l posìves figürà!
Vòster dan, se gh'ì di guài!
imparè, tòch de sonài,
a fà mènt a di birbànt
che fa guèra fìna ai Sant;
imparè a fà i prepotènt
a robà l'òr e l'argènt
a le càze del Signór
e levàghe ànca l'onór;
tòch d'indègn, sènsa pietà,
andè adès a venerà
quèl bèl vòster capitàl
la brìola in sìma al pal.
Andè adès a despoià
le famìglie, e fàve dà
le camìze e i lèt fenìt
paghè adès quèl ch'ì godìt.
Se 'n galéra creparì
vòster dan, ve torni a dì:
se ne sì compasionàt
da nesün l'ì meritàt.
Che n'abiè ànca da finì
tànti e tànti són per dì
con vergógna e confüziòn
tacà scüza a pindolòn
cóme i lard, cóme i salàm
a morì col nóm d'infàm!
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pagg. 168-169
El fioeu strasonModifega
Gh'era 'n òm che 'l gh'iva dù fiói.
E 'l püsé gióven de lur el disè al pàder: "Pupà, dème la pursiòn del vòster che me tùca!" e lü el ghe fè le part del sò.
Dòpo pòchi dé, el fiól pü gióven el tudè sö töt e l'andè in luntàn paés, e là el cunsümè töt el sò vivènd da scapestràt.
E dopo che 'l s'avè mangiàt töt, vegnè 'na gran carestìa in quel paés là e lü 'l cuminzè a vìghen de bizögn.
E l'andè e 'l se metè a stà cun en siùr de quel paés che 'l la mandè fóra coi nimài.
E lü l'aràf fina vurìt impienìsse la pànsa cun le giànde che mangiàva i nimài; ma nisön ghe na dìva.
Alùra, turnàt in lü, el disè: "Quànti servitùr in cà de mé pàder i g'ha del pan da trà 'n sö; e mé chì móri de fam.
Tudarò sö e andarò da mé pàder e ghe dirò: Pupò, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó
Ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól; tegnìme cùme ön di vòster servitùr".
E 'l tudè sö e 'l vegnè da sò pàder. L'era anmò luntàn e 'l pàder la vedè e 'l na sentè cumpasiòn; el ghe curè 'ncóntra el ghe trè i bras al còl e 'l la bazè sö.
E 'l fiól el ghe dizè: "Pupà, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó; ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól"
Alùra el pàder a 'l dizè ai sò servitùr: "Purtè söbit chì el pö bèl vestìt e vestìl sö, metìghe 'n anèl in dit e de le scàrpe ai pé!
E menè chì el vedèl pö gras, masèl e mangiùm e stùm alégher!
Perché 'ste mé fiól chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt." E i cuminsè a mamgià alegramént.
El fiól magiùr pó a l'era a fóra, e quand el vegnè e che 'l füdè apróf a càza, el sentè ch'i sunàva e ch'i cantàva.
El ciamè ön di servitùr e 'l ghe dumandè cùsa l'era.
E lü 'l ghe disè: "È rivàt sò fradèl e sò pàder l'ha mazzàt en vitèl gras perché 'l gh'è turnàt anmò san e salf."
E lü l'andè in còlera e 'l vurìva mìga 'ndà 'n cà. E sò pàder el vèns fóra e 'l cuminsè a pregàl.
E lü, rispondènd a sò pàder el ghe dizè: "L'è chì tànti an che ve sèrvi e hò sèmper fat nè pö nè men de quel ch'hì vurìt. Epür ne m'hì mai dat gnànca en cavrèt da gòder cui mé amìch.
Ma malapena che l'è rivàt 'ste vòster fiól, che 'l s'è mangiàt töt cun le dóne de mónd, söbit gh'hì masàt en vitèl gras".
E lü 'l ghe disè: "Té, fiól mé, te sè sèmper chì cun mé, e töt quel che gh'hò mé, l'è ànca tò.
L'era pó ben de giöst d'avìghe göst e de stà alégher perché 'ste tò fradèl chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt".
B. Biondelli, Saggio sui dialetti galloitalici, pag. 55
Ona novella del BoccascModifega
Dialett de CremonaModifega
Dìghi dònca che in di tèmp del prim rè de Cìpri, dópo che Gotifréd de Bügliòn l'ìva fat l'acquìst de la Tèra Sànta, è sücès che 'na gentìl dóna de Guascógna l'éra 'ndàta al Sepùlcher in pelegrinàcc e, turnànda de là, in Cìpri l'è stàda insültàda vilanamènt da di òm balòs. E, duléndosen sènsa nesöna consulasiòn l'ha pensàt d'andàsen a lamentà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedön che la perdaràf la fadìga, perchè lü l'éra d'üna vìta cuzé fiàca e cuzé da póch che non sulamènt el vendicàva mìga le ingiürie fàte ai àlter, ma de pö el suportàva de gran cuión tüte quèle che i àlter i fìva a lü, in manéra che tüti quéi che gh'ìva quàlche ruzeghìn, i se sfugàva cul fàghe dispèt o vergógna. La dóna, sentènd 'sta ròba, avéndoghe mìga sperànza de pudìse cunsulà del só fastìdi, la s'è fisàda de vulì spónzer la mizéria de quél rè e, andàta pianzènd davànti a lü, la g'ha dit: "El mè siör, mé vègni mìga davànti a lü perchè me spéta vendéta de l'ingiüria che m'è stat fat ma, in compèns de quéla te préghi che te m'insègnet cóme té te sòfret quéle che sènti che i te fa per fà che, imparànd da té, mé póssa supurtà pazientemènt la mia, che 'l Signùr el sa che, se pudèss, vuluntéra te la dunarèss, perchè té te sé cuzé bón da purtàle".
El rè, fin alùra stat lènt e pìgher, cóme se 'l se desedès dal sòn, cominciànd da l'insült fat a 'sta dóna (che l'ha vendicàt aspramènt), l'è diventàt persecütùr riguruzìsim de tüti quéi che d'alùra inànz i cometèss quàlche còza cóntra l'unùr de la sua curùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 193-194
Dialett de OrmenidaModifega
Mé dìghi dònca che al témp del prim rè de Cìpro, dópo la conquìsta fàta de Tèra Sànta de Gufréd de Büjón, gh'è sücès che 'na siöra de Guascógna l'è andàda in pelegrinàgg al San Sepùlcher e de là turnànd, quand la füdè arivàda a Cìpro, di balusón i ghe n'ha fat fin che i ha podìd. Lé, che la caragnàva fóra de mód, l'ha pensà d'andà a dà querèla al rè; ma tó che i ghe dis che l'avaràv trat vìa la fadìga, parchè l'éra ànca lü tant maledèt e birbón che, invéce da castigà i àlter, ànca mén el se difendìva de quéle ch'i ghe fìva portà a lü; de manéèa che se gh'éra qualchedön che gh'avèss 'na quàlche ràbia, el se la sfugàva con fàghe di dispét a lü. Lé, a sentì quést, disperàda da pudìs mìga vendicàse, per cunsulàse in quàlche manèra l'ha fissà de spónzel, 'stò rè, in di sò vìzi. E, pianzènd, andàta là davànti a lü, g'ha dit: "Oh, el mè sciör, mé vègni mìga a la tó prezènza parchè mé póssa spetàme la vendéta de quél ch'i m'ha fat a mé ma, in cuntracàmbi de quést, te préghi d'insegnàme cóme te fé té a soportà quéle che sènti ch'i te fa a té per quést che, imparànd mé da té, anca mé póssa con pasiènza soportà el mè dispiazér quàle, 'l Signör el sà, che se podés el metarés voluntèra adòs a té che te sét cosé bràu a purtàl".
El rè, che fin alùra l'éra stat cosé indormènt, cóme ön che se deséda, el scominzè da l'ingiüria ch'i gh'ìva fat a 'sta siöra, a vendicàla cóme se dovìva, e pò el n'ha pö perdunàt ai birbón che dópo de alùra i na fèss qualchedöna còntra l'unùr de la sua curùna.
ibidem, pag. 194
BibliografiaModifega
- Angelo PERI. Vocabolario Cremonese-Italian, Cremona, 1847.
- Giorgio ROSSINI. Capitoli di morfologia e sintassi del dialetto cremonese. La Nuova Italia, Firenze: 1975, pp. XVI-212 (LXXXVI)
- Dizionario del dialetto cremonese, Libreria del Convegno, Cremona, 1976.
- Giovanni LONATI. Gazaboi. Poesie in dialetto cremonese. Rist. Cremonabooks, Cremona: 2004.


text:
Alban (VC)
Alban (inscì anca in Piemuntes; Albano Vercellese in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 327 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,8 km² e ona densità de popolaziun de 24 ab./km².
El paes el se tröva tra el fiüm Sesia e 'l riaa Marciazza. El cunfina cun la Pruvincia de Nuvara (La Badia).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Alban l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ina vaccinaziun cunter il coronavirus per tits pudess esser pussaivla a partir da la mesadad da l’onn che vegn. Da quest avis è almain Soumya Swaminathan, la schef-perscrutadra da l’Organisaziun mundiala da la sanadad WHO.
Actualmain sajan passa 20 vaccins en studis clinics, ha ditg la schef-perscrutadra da la WHO en in’ intervista cun l’agentura da novitads tudestga DPA. Perquai saja ella optimistica ch’intgins da quests vaccins pudessan funcziunar. Sche nagin na funcziunass avessan els gì «fitg bler disfortuna». La perscrutaziun d'in vaccin giaja pel mument fitg spert.


text:
Pulizia
A partir da l'an 2011 ho la vschinauncha da Segl surdo l'execuziun da las incumbenzas da pulizia cumünela a la pulizia chantunela dal chantun Grischun. La lezcha principela da la pulizia es la survagliaunza da l’uorden da parker e da trafic. Ella es respunsabla cha’l concept da trafic, cun sias zonas da scumand da parker, funcziuna, scu eir la survagliaunza dal scumand da trafic da la via da Fex e ella survaglia uorden e quietezza in vschinauncha scu eir ils differents regulativs cumünels.
Il pöst da la pulizia chantunela illa regiuna Engiandin'ota/Bergaglia as rechatta a San Murezzan.
Adressa San Murezzan
Leonardo Giacometti,
Assistent da sgürezza da la pulizia chantunela
c/o Pöst da pulizia chantunela San Murezzan
Tel. 081 257 76 80


text:
Uss è in dals megliers temps per viandar e far spassegiadas sur munts e vals. En la musica populara grischuna e svizra datti blers sauts deditgads a quest bel passatemp. Vus udis las chapellas Echo vom Kinzig, Alpafründa, Huusmusig Kollegger, Echo vom Geisshimmel, Bergüner Ländlerfründa, il Quartett Laseyer ed il Ländlerquintett Schwarzsee cun sauts sco: Überä Gätterlipass, Bi Dä Jöriseeä, A Gruass us da Berga, Pro'l Lai da Rims, Uf em Piz Vadret, Bi da Camanar Hütta, e Sül Alp Zadra.
Musica populara Sauts deditgads a bellas spassegiadas en las muntognas
Chapellas sunan musica ch'animenscha da viagiar u che laian regurdar a bellas turas en muntogna.
Jachen Prevost


text:
1920
AvenimeentModifega
- 10 01: l'entra in vigur el Trataa de Versaja.
- 06 08 - Lundra (Inghiltera): i scout reünii in del primm Jamboree mundial pruclamen el Baden-Powell cap scout mundial.
NassimeentModifega
- 3 de genar: Renato Carosone, cantant e atur italian.
- 20 de genar: Federico Fellini, regista.
- 18 de mag: Karol Józef Wojtyła, papa Giuan Paul II.
- 1 de utuber: Walter Matthau, atur american.
NecrulògiModifega
- 30 nuvember - Barceluna: Francesc Layret, pulitegh e avucaa laburista, sassinaa par di pistulee del Sindicat Lliure (n. 1880).
- 25 utuber - Brixton (Lambeth, Lundra, Inghiltera): Terence MacSwiney, patriota Irlandes, dopu 73 dí da greva de la fam in prutesta per el sò impresunament da part di auturitaa Britanigh (n. 1879).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La populaziun libanaisa è desperada. L'inflaziun, la crisa da finanzas, la paupradad – ed uss er anc il coronavirus e l'explosiun en il port da la chapitala ch'ha destruì grondas parts da Beirut. Tut quai fa che la gritta sin l'elita e sin la politica corrupta è creschida fermamain, quai raquinta Susanne Brunner la correspundenta da SRF en il Proxim Orient. Ella ch'è mitschada da l'explosiun enorma en il port da Beirut, perquai ch'ella ha gì retard.
Corrupziun e nepotissem dapertut
Entras l'explosiun è la situaziun da la populaziun anc vegnida pli precara che quai ch'ella era gia. L'istorgia dal Libanon è numnadamain sanguinusa. Il pajais è adina puspè stà occupà da pussanzas grondas. E cura ch'ella saja daventada independenta haja adina puspè dà guerras, er guerras civilas aifer il pajais. La pussanza saja lura dentant vegnida partida si tranter las differentas religiuns e partidas politicas – dentant tenor Susanne Brunner hajan tuts mo guardà per sasez. Corrupziun e nepotissem tutgian vitiers en il Libanon. Er anc oz.
Regenza è sa retratga
Malgrà che la regenza actuala è sa retratga curt suenter l'explosiun, vesa Susanne Brunner nair per il pajais oriental. Uss sa charplinia numnadamain anc adina l'elita politica veglia per la pussanza. Il pajais dovria dentant novas forzas – frestgas e cumpetentas per pudair far refurmas. Quai stoppia l'elita politica veglia dentant anc vesair en. Prognosas co i pudess ir vinavant cun il Libanon, na sappia e veglia Susanne Brunner betg far. Ella discurra dentant d'in «failed state» d'in pajais ch'ha fatg naufragi.