text:
Almé
Almé (anca: 'lmé) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem a 8 km de la sità e a 294 méter söl lièl del mar. El g'ha 5 652 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 2,0 km² e 'na densità de popolasiù de 2 826 ab./km².
A l' se tróa al prensépe de la Al Brembana sö la ria mansina del Brèmb.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
ol sò etimo (Lemine) l' fà sospetà ön urigine preromana, ma l'è co i Romà che l' paìs l' diènta 'mportànt, poichè l' vé a troàs 'ndóe la strada militàr Bèrghem - Còm la traèrsa ol Brèmb.
L'è l'imperatùr Traià che l' comanda de fà sö ol Put de la Regina che l' pasa ol fiöm. Fórse ol nòm "Regina" l' vè da la paröla "Rezia", la stada 'nfàti la 'ndàa vèrs la Rezia. Uramai del put del Regina rèsta adóma 'na quàch rùderi 'n del fiöm.
Almè l'è pò stacc séde de öna curtis regia di longobàrcc e pò de öna curtis comitàl al tèp di Franch, pò l' pasa sóta 'l contròl de la Catedràl de Sant Alissant, e in chèl època lé la se furma la cümünità cuntadìna del paìs.
In del 1230 Almé l'è guernàt del congrèss di capofamèa, e in del 1596 al gh'à i cunfì che al gh'à po incö.
In del 1926 Almé e Brüntì i se fònt e l'an dòpo ol nöf cümü al se taca 'nsèma pò a Éla. Almè con Éla al düra inféna al 1948 quan che i du cümü i se destaca.
In del 2002 l'è crèada öna organisasiù suracümünal ciamada Üniù di Cümü (Unione dei Comuni) tra Éla e Almè per goèrnà töte i quèstiù di dù cümü.
La césa parochiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cèsa parochiàl l'è dedicada a San Gioàn Batista e a Santa Maréa Asunta. De dét a la césa i è conservade òpere de Gioàn Batista Morù e del Carl Cerésa.
Sortida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aque de la sortida de Almé i è 'mbutigliade 'n de l'istabilimènt di "Fonti Prealpi".
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Almè l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Vus tacacc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Almè.


c: text/html

text:
Giurnèda internasiunèla 'dla dòna
La Giurnèda internasiunèla 'dla dòna, ciamèda anca Festa 'dla dòna, la s tîn tùt i an in dal dè 'dl 8 ed mèrs p'r arcurdèr tùt i traguèrd che cal dòni i àn tolt in dimòndi camp, sovertùt in dl ultèm sintunèr 'd an, a partìr dal camp pulètic, a quèl sivîl, a quèl sociêl, e vìa descurènd; mo cla giurnèda chè la vól anc' arcurdèr-es che soquànti volti cal dòni i sufrìs'n incòri 'd na quèlc discriminasiòun, ingiustìsia u anca 'd cìchi u 'd gròsi viulèinsi in di só cunfròunt.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giurnèda internasiunèla 'dla dòna

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dapi il nov onn da scola han las scolas da la vischnanca da Glion in lavurer social. Quest lavurer sa gida per exempel cun ils scolars, sche quels han problems a chasa u sch’i dat problems da mobing. El sa gida dentant era cun scolasts e geniturs. Tenor il manader da scola Silvio Dietrich èn las structuras da la scola gia stadas preparadas per in tal post. Cun il lavurer social possian ins augmentar la qualitad da scola. «cun quai vulain nus distgargiar ils scolasts ed ils manaders da scola» di Silvio Dietrich.
Cooperaziun cun la Casa Depuoz
Il lavurer social da scola n’è betg emploià tar la scola da la vischnanca da Glion. Quai ha tenor Jürg Marguth, che ha surpiglià quest post in grond avantatg: la confidenza dals scolars, scolast e geniturs envers el. «Sch’jau fiss ina part da la scola, lura pudess il manader da scola vegnir la saira e dumandar; cun tgi has lavurà oz?» di Jürg Marguth vinavant. Era per Silvio Dietrich è questa independenza impurtanta. Scolars e geniturs duain pudair esser segirs ch’ils cas vegnian tractads confidenzial e che la consultaziun dal lavurer social n’haja naginas consequenzas per exempel sin las notas. La Casa Depuoz vesa anc in auter avantatg tar quest model da cooperaziun. I saja strusch pussaivel per ina vischnanca da chattar in lavurer social per la scola be forsa per 30 pertschient, di il manader da la Casa Depuoz, Matthias Gutmann. Els sco center da scola, furmaziun ed integraziun possian porscher ina cumbinaziun cun plazzas internas ed uschia crear interessantas plazzas per la regiun. La finamira fiss da pudair porscher tschintg fin sis plazzas per lavurers socials en scolas da la regiun. Uschia avessi quai lura en Surselva in gruppa da persunas dal fatg che pudess barattar ora lur experientschas professiunalas.


text:
Cudògn
Artìcol in dialët piaṡintëin
Cudògn (Codogno in italian) l'é un cumoin ad 15.537 abitant in Pruvincia d' Lôd. L'é un impurtant sëintar agricul e finansiäri ad la Bàsa Ludsana ca 'l g'ha 15-16 bànch, e par cul mutiv ché la gint dal post al l'ha supranuminä la Svézzra d'la Bàsa.
Pö o menu l'é a 15 km a nord ad Piaṡëinsa.
A Cudògn è nasìd al cantànt Sergio Franchi e a vìu al còmic e scritòr Maurizio Milani.
Demugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Tenor las reglas ston ils lobists publitgar lur mandants sin la pagina d'internet da la SPAG, sch’els vulan daventar commembers da la SPAG. Las davosas emnas aveva la suprastanza da la societad dumandà 20 da ses commembers da cumplettar lur indicaziuns. Para n’han tschintg da quels betg fatg quai.
Las reglas professiunalas che la SPAG ha stgaffì avant dus onns per meglierar sia reputaziun, duessan render pli transparent l'influenza sin il sistem politic. L'obligaziun cumpletta da publitgar è dispitaivla entaifer l'uniun.
RR novitads 11:00


text:
Carnaa
Carnaa (nom ufizial in italian: Carnate in Italian) al è ün cumün da la Pruincia da Munscia e Brianza de 7 280 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,5 km² e ona densità de 2 080 ab./km².
Al è gemelaa cunt ul cumün da Plaisance du Touch (Franza). Ul paes al cunfina cun la Pruincia da Lecch (cumün da Lumagna e Usnach) e al g'hà üna fraziun, ciamada Passiran.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Carnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il maletg da Rudolf Mirer è in tripticon, in maletg en trais parts, che sa basa sin il citat da S. Francestg d’Assisi «In radi dal sulegl tanscha per stgatschar bleras sumbrivas». 5 copias fatgas da l'artist sco era 50 serigrafias signadas vegnan vendidas. Il gudogn vegn duvrà, tenor il directur da l'ospital Marcus Caduff, per cuvrir ina part dals custs da las festivitads da total ca. CHF 100'000.-.
Supplementar al maletg è era vegnì realisà ina cronica da l'istorgia da l'ospital ed era plirs eveniments per la populaziun, per partenaris e per collavuraturas e collavuraturs èn planisads. Tranter auter ina saira da gala per ils medis da chasa da la Surselva, in di da las portas avertas per la populaziun ed ina festa da stad per il persunal dal l'ospital cun famiglias.
Las activitads festivas
- mars - vernissascha dal maletg da Rudolf Mirer e preschentaziun da la cronica "150 onns Spital regiunal Surselva
- avrigl - saira da gala per partenaris
- matg - di da las portas avertas
- stad - festa da stad per emploiads cun famiglias
- november - festa da Nadal per emploiads
Ord l'archiv
RR actualitad 12:00


text:
Invit a nies teater
Teater ei realitad imaginada. Teater vegn fatgs. Era sch’el vegn fatgs da mintgin per mintgin ei il teater dapli che mo in hoby. Per quei teater da mintgin dat ei buc in plaid obligont. Tuttas enconuschientschas enconuschentas ein debitadas e tuttina carmala ual quei teater per mintgin tier novas experientschas, tier novas aventuras.
HOTEL DU COMMERCE
da Fritz Hochwalder
Als amitgs dil teater ei il num dil renomau litterat Fritz Hochwalder segir enconuschents. Fritz Hochwalder ei naschius ils 28 da matg 1911 a Vienna. Igl onn 1938 eis el vegnius ilegal en Svizra e sedomiciliaus a Turitg. Cun il drama «Das heilige Experiment» ha Hochwalder contonschiu renconuschientscha mundiala. Entochen viaden els sisonta s'udeva Hochwalder tier ils poets dramatics dil temps present che vegnevan presentai il pli savens sin tribunas da lieunga tudestga (Der öffentliche Ankläger, 1947/48; Donadieu 1953; Der Himbeerpflicker 1964). Ses dramas - tocs tenor motivs historics cun tendenzas ideologicas ed actualas sebasan en lur unitad sin la fuorma tradiziunala classica. Cun sias cumedias s’auda Hochwalader tier ils artavels dil teater popular da Vienna.
Hotel du commerce ei ina novella dramatisada che deriva dil scribent franzos Guy de Maupassant. Igl ei ina episoda critica che ha animau Fritz Hochwalder da renfatschar alla societad suenter l’uirara. Il toc ei oz el 21avel tschentaner ual aschi actuals sco avon biabein 130 onns. La natira humana semida buc en certas situaziuns e Hochwalder muossa sin moda humoristica, denton era critica, con egoistic che nus essan da principi.
Preziadas amitgas, preziai amitgs dil teater, cun «Hotel du commerce» sperein nus, la cumpignia da teater Rueras, da saver porscher a Vus ina empemeivla sera da teater.
Tuatschina
Igl egoissem a moda humoristica
Teater a Rueras
(hv) Las seras da primavera cun temperaturas migeivias envidan nus ad in concert marviglius dils utschals. Ellas envidan nus ad ina exposiziun singulara dall’artista primavera. Obedin nus a quel invit laian ellas emblidar nus in mument las fuolas e caneras che datan suenter a nus. Era nus, la Cumpignia da teater Rueras, envidein Vus ad ina sera da teater. Nus essan’ ina pintga gruppa senza statutas, denton nus fagein teater cun grond plascher. Cun il toc «Hotel du commerce» da Fritz Hochwälder sperein nus da saver porscher a Vus ina emperneivla sera da teater.
Als amitgs dil teater ei il num dil renomau litterat Fritz Hochwälder segir enconuschents. Fritz Hochwälder ei naschius ils 28 da matg 1911 a Vienna. Igl onn 1938 eis el vegnius illegal en Svizra e sedomiciliaus a Turitg. Cun il drama «Das heilige Experiment» ha Hochwälder contonschiu renconuschientscha mundiala. Entochen viaden els sissonta s'udeva Hochwälder tier ils poets dramatics di temps present che vegnevan presentai il pli savens sin tribunas da lieunga tudestga (Der öffentliche Anklager, 1947/48; Donadieu, 1953; Der Himbeerpflücker, 1964). Ses dramas - tocs tenor motivs historics cun tendenzas ideologicas ed actualas sebasan en lur unitad sin la fuorma tradiziunala classica. Cun sias cumedias s’auda Hochwiilder tier ils artavels dil teater popular da Vienna.
«Hotel du commerce» ei ina novella dramatisada che deriva dil scribent franzos Gui Maupassant. Igl ei ina episoda critica che ha animau Fritz Hochwälder da renfatschar alla societad suenter l'uiara. Il toc ei oz el 21avel tschentaner ual aschi actuals sco avon biebein 130 onns. La natira humana semida buc en certas situaziuns e Hochwälder muossa sin moda humoristica, denton era critica, con egoists che nus essan da principi.
Buna prestaziun sin tribuna a Rueras
La cumpignia da teater — secumprovada era cun «Hotel du commerce»
(anr/gc) La sala da teater a Rueras ei buc aschi gronda. Mo il venderdis sera era ella emplenida fetg bein cun in publicum engrazieivel. E cun raschun: Quei ch'ei sepassau avon igl auditori sin tribuna ha confirmau l'impressiun d'ina buna prestaziun en tuts graus. La translaziun dil toc «Hotel du commerce», da Maupassant/Hochwalder, tras Hubert Venzin, ei détg buna e cun sia reschia ed il maletg da tribuna ha el procurau per ina interpretaziun autentica. Era sche la tensiun dil toc ei — cun pintgas culminaziuns — buca stada immens gronda, han ins capiu d’enzugliar problems, ambient ed acziun taluisa ch'ei ha regiu trasatras attenziun ed ils applaus alla fin fuvan meritai.
Esser humans avon culissa historica «Hotel du commerce» — il num stat per activitads denter fleivlezias persunalas e fatschentas da tut gener — sebasa sin ina novella dil scribent franzos Guy de Maupassant (1850-1893), in meister dalla novella e dil roman psicologic cun ina détga tratga realitad. La culissa historica per il «Hotel du commerce» astgass bein l'uiara franzosa/tudestga da 1870/71 esser stada cun la terrada dils Franzos e la predominonza dils Tudestgs, representada el toc entras igl omnipussent, mo buca veseivel officier pruss.
Quei ei stau ina materia sco fatga per Fritz Hochwälder (1911-1986) da dramatisar. (El era fugius 1938 dils naziunalsocialists da Vienna en Svizra ed ha viviu tochen sia mort a Turitg.) Buca ton la tematica generala sco igl ambient ha occupau igl emigrant (che veva giu da pitir pervia dils Nazis sco ils Franzos a sias uras muort ils Prussians). Ils eveniments historics fuorman per Hochwalder sulet la culissa. El center ruchegia el ils humans, mussond co els midan silpli il peil, mo buc il vezi tut secund la situaziun. El mischeida situaziuns humoristicas seriusas en purziuns ulivadas.
El center stat dunna Rousset, la prostituta, ella rolla da surmenadra e spindradra. Ella tuts che lessen, mo era tut che sprezza. E tuttina sa ella buca sedecider da seschar en cugl officier pruss per spindrar ils deportai (el clauder el hotel). Mo ella vegn sfurzada en quella rolla. Ins giustifichescha siu agir, sereferend schizun sin la bibla, nua che Judit ha spindrau siu pievel cun eliminar Holofernes. Suenter la liberaziun dils arrestai el hotel vegn ella puspei sbittada e batta alteradamein per sia rehabilitaziun — senza success e gnanc survegnend in toc paun dils profitauners.
Ina fin classica sco mussament da nundetga hipocrisia dalla societad burgheisa. Atgnamein ei il toc in'attacca sin quella ch'ins definess oz sco critica dalla societad.
Fatg e dau bein
Allas acturas ed als acturs eisi reussiu da representar endretg ils divers caracters cun semetter bein en lur rollas. La liberaziun — e sligiaziun sco zenit — ha mussau, co ils humans ein egoistics e senza scrupels cu ei va per sesalvar. Quei ei vegniu presentau impressiunontamein a Rueras cun in toc che resta actuals.


text:
Vugogna
Vugogna (nòm uficiàl in italian: Vogogna) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula,
El gh'ha ona popolaziun de 1 732 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,3 km² e ona densità de popolaziun de 113 ab./km².
El paes, che se tröva in del mezz de la Val d'Ossula, l'è cunsideraa vün di burgh püssee bei d'Italia. L'è tacaa ai cumün de Beura, Palanzén, Pedmelera, La Pieu e Premusél.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vugogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Teater a Rueras: «Las soras Haseldorf»
(sp) Nus fagein puspei teater. Suenter ina pausetta da dus onns ha il gust e tschaffen da far teater carmalau nus puspei sin tribuna. Nus, la Cumpignia da teater Rueras, essan plitost ina gruppa che fa bugen cumedia. Aschia havein nus era uonn tscharniu enzatgeli ord la sparta numoristica. Cun la cumedia criminala «Las soras Haseldorf» da Horst Vincon vulein nus surtut divertir Vus duront biabein in’ura e mesa.
Las barunessas Elisabet, Eva e Waltraut ein treis damas sils onns ed ein nuota aschi tuppas sco quel ch’ellas paran. Cura ch’in giuven lader scappa en lur casa, drovan ellas lur atgnas metodas per far diever digl enguladetsch e per menar anavos il giuven Ernst silla via dalla vertid.
Casamai che Vus sedecidis da visitar ina da nossas representaziuns en nossa biala Val Tujetsch, giavischein nus a Vus bien divertiment.
La cumedia vegn representada tschun ga en sala da scola a Rueras, numnadamein ils 30 da mars, ils 4, 6, 11 ed ils 12 d’avrel 1997 mintgamai allas 20.15 uras.
Teater divertent a Rueras
(nb) Ch’il teater popular ei aunc attractivs ha la sala pleina a mintga representaziun dalla Cumpignia da teater Rueras demussau. Ins ha era saviu constatar divers hosps e convischins d’ordelfer. In Tuatschin ei schizun vegnius extra si da Berna per quell'occasiun.
Uonn han ils teatrists da Tujetsch dau la cumedia criminala «Las soras Haseldorf» da Horst Vincon en versiun romontscha da Hupert Venzin che ha era funcziunau sco regissur, giugadur e translatur. Ei ei segir l'olma da quell’uniun culturala. Schibein l’elecziun sco la representaziun dil toc han muntau in pegliasis. La cumedia ei fetg legra e — quei ch’ei impurtont - era spirtusa. La versiun en dialect tuatschin el gartegiada cun excepziuns d'enzacons pigns germanissems. Forsa fuss l'adattaziun dils nums era stada indicada.
Sper la buna elecziun dil teater, il bien lungatg ei denton la representaziun da gronda impurtonza. En quei grau meretan las giugaduras ed ils giugadurs ina buna nota. Ins sa schizun discuorer cheu d’ina certa professiunalitad. Era las culissas van bein a prau cun il cuntegn. Resumau astgan ins dir che la Cumpignia da Rueras ha purschiu ina prestaziun da vaglia. Lein sperar che quella impurtonta activitad culturala semantegni!
GR 11-4-1997
Teater a Rueras: «Las soras Haseldorf»
(sp) Suenter ina pausa da dus onns daventa la Gruppa da teater Rueras puspei activa cun la cumedia «Las soras Haseldorf».
Nus fagein puspei teater. Suenter ina pausetta da dus onns ha il gust e tschaffen da far teater carmalau nus puspei sin tribuna. Nus, la Cumpignia da teater Rueras, essan plitost ina gruppa che fa bugen cumedia. Aschia havein nus era uonn tscharniu enzatgei ord la sparta humoristica. Cun la cumedia criminala «Las soras Haseldorf» da Horst Vincon vulein nus surtut divertir Vus duront biabein in’ura e mesa.
Las barunessas Elisabet, Eva e Waltraut ein treis damas sils onns ed ein nuota aschi tuppas sco quei ch’ellas paran. Cura ch’in giuven lader scappa en lur casa, drovan ellas lur atgnas metodas per far diever digl enguladetsch e per menar anavos il giuven Ernst silla via dalla vertid.
Casamai che Vus sedecidis da visitar ina da nossas representaziuns en nossa biala Val Tujetsch, giavischein nus a Vus bien divertiment.
La cumedia vegn representada tschun ga en sala da scola a Rueras, numnadamein ils 30 da mars, ils 4, 6, 11 ed ils 12 d’avrel 1997 mintgamal allas 20.15 uras.
GR 26-03-1997


text:
La mascra
- Sonda, 10.2.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 10.2.2018, 11:03, RTR
Mascras da tschaiver datti en tuttas furmas, colurs e grondezzas. Davos ellas pon ins sa zuppar, imitar persunas a moda e maniera legra e schizunt grotesca, ubain simplamain midar per insaquantas uras la rolla. Dentant, datti ina mascra tradiziunala grischuna?
En il Grischun datti massa differentas tradiziuns da far tschaiver, saja quai la Pschurri, il Chalandamarz ubain ils bals da bagordas. Dentant tut quellas tradiziuns n'han betg be da far cun la baselgia catolica sco quai che blers pensan, mabain ellas derivan per part schizunt dal cult da morts preistoric.
Contribuziuns
-
Visita en la stizun da costums Magic World a Cuira
-
Pertge sa mascresch'ins gugent?
-
Datti ina mascra tradiziunala dal Grischun?
-
Litteratura: cudesch per uffants "De Sardona macht es Fäscht"
-
Tips da cultura
-
Tip persunal


text:
Oeugg
L'oeugg (variant: [œtʃ] in lecches e brianzoeu, [etʃ] in tesines alpin, [otʃ] in cremasch e cremones, [øʎ] in di dialett de l'alta Valtolina[1]) l'è on orghen sensorial, che 'l partegn a l'aparaa visiv. El serviss per ciappà di informazion in su l'ambient intorna a travers la lus.
El manda si segnai a travers el gnerv ottegh al cervell. In de l'omm l'oeugg l'è bon de ciappà tucc i color con l'onda de frequenza in tra 400 e 700 nm (donca minga i infraross e i ultraviolett). Alter esser vivent a gh'hann di oeugg che ciappen ond de frequenza diferent.
I insett e i crostacei gh'hann oeugg compless, formaa de alter oggitt pussee piscinitt. I ragg de lus creen di imagin singoi, che vegnen mettuu compagn per soraposizion, compagn d'on mosaich: quell sistema chì però l'è minga bon de toeu tucc i detali, anca se 'l ciappa anca i moviment pussee piscinitt.
A gh'è alter besti, tant 'me la sciguetta, che hinn pussee bon de vedè de nott, perchè gh'hann on numer pussee grand de cellul de la retina che lavoren anca con poca lus.
L'oeugg de l'omm a l'è compless e bon assee. El se troeuva in de la cavità ocular, in del crani, e 'l se pò spartì foeu in d'ona part denanz e on'altra dedree. Dedree ghe partiss el gnerv ottegh, che 'l se origina in del bulb cont ona diramazion. Denanz a gh'è 'l center del popoeu (on bus negher che 'l toeu su i ragg) e l'iride (ona membrana muscolar che la strensg e la slarga la pupilla a segonda de quanta lus la gh'è e che l'è colorada). El popoeu e l'iride hinn proteggiuu de la cornea. Per difend l'oeugg a gh'è anca di liquid compagn di lagrem.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla oeugg la riva del latin oculus, con l'istess significaa. La se troeuva in tutt i lengov romanz (italian occhio, frances œil, spagnoeu ojo, piemontes euj, ligur euggio, venezian ocio, forlan voli, aragones uello, catalan ull, galizian ollo, sardegnoeu ogu, normann yi, ocitan uèlh, romen ochi, portoghes olho, sicilian occhiu, napoletan uocchio, valon ouy, asturian güeyu). L'è ona radis comuna anca ai lengov germanegh (cf. ingles eye, todesch auge...) e a on bell poo de lengov slav (bieloruss voka, serbocroatt oko...).


text:
Durant ils mais da stad treneschan ils hockeyans dal HCD oravant tut forza e cundiziun. Quai è la finala la basa per avair success l’enviern sin il glatsch. Trenà vegn era savens giuadora cun differents trenaders da fitness. Quels emprovan era adina da far trenaments variants per uschia motivar anc pli fitg ils giugaders. Forza vegn trenà sin da tuttas modas: per exempel cun auzar paisas, trair ballas da medischina in a l’auter u schizunt cun auzar burras en il guaud.
Jau sun bler pli gugent en halla che giuadora sin la pista d’atletica leva. Jau sa senta simplamain bler meglier sin il glatsch.
Sa chapescha vegn er trenà durant ils mais da stad sin il glatsch, quai ch’ils giugaders fan per gronda part il pli gugent. Là vegnan els per il pli trenads dal schef, il trenader principal Arno del Curto. Il mument vegn trenà l’avantmezdi durant bun duas uras forza e cundiziun. Suenter gentar datti lura in trenament dad ina fin duas uras sin il glatsch.
3 gieus da test las proximas emnas
Venderdis, ils 29 da fanadur, dat il Club da hockey da Tavau ses emprim gieu da test en vista a la nova stagiun. Il HCD frunta a Herisau sin Barys Astana, in club da renum da la KHL. Dumengia, ils 31 da fanadur, dat l’equipa d’Arno del Curto in segund gieu da test encunter quell’equipa, lura il suentermezdi a las 16:00 uras a Tavau. La gievgia, ils 11 d’avust a las 19:00 uras, dat il HCD anc in terz e davos gieu da test. Quel è lura en la halla da glatsch Gurlaina a Scuol encunter ils ZSC Lions, ch’èn ensemen cun Tavau onn per onn in dals candidats sin il titel da campiun svizzer.
Il campiunadi svizzer da hockey sin glatsch cumenza l’entschatta settember. Il Club da hockey da Tavau dat ses emprim gieu ils 09-09-2016 ordaifer encunter il HC Ambri-Piotta.


text:
Bex
Bex (Béx in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Aigle, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 96.6 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 6630 abitant.
El cumün de Bex al se tröva a una altitüden de 424 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chamoson (VS), Collonges (VS), Conthey (VS), Fully (VS), Gryon, Lavey-Morcles, Leytron (VS), Massongex (VS), Monthey (VS), Ollon, Ormont-Dessus, Saint-Maurice (VS).
Cità 'ngiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tuttlingen, Germania
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Anc pli internaziunal?
Il gimnasi da la claustra fa gia parita internaziunala. Actualmain visitan trais scolars da la China il gimnasi da la claustra da Mustér. Els duajan dentant anc survegnir dapli collegas da l’exteriur. Tenor il rectur Bruno Hensler vul la scola empruvar da far vegnir scolars da l’Africa dal Sid, India, Corea dal Sid, Mexico, Namibia, Pologna, Italia ubain Germania a Mustér.
Las scolaras ed ils scolars ston avair en media almain ina nota da 5,5 (equivalent al sistem svizzer) ed en il rom flaivel 5,25. Vitiers vegn ch’els ston avair cumpetenzas socialas, vul dir els ston esser abels da viver lunsch davent da chasa.
Cuntanscher in nivel internaziunal
Il medem mument han era ils scolars indigens la chaschun d’emprender ad enconuscher autras scolas en l’exteriur respectivamain culturas estras. Proximamain van duas scolaras dal gimnasi a Mustér a Shanghai ed intgins scolars en l'Africa dal sid.
Cun questa mesira ha Mustér duas finamiras: Dad ina vart da cuntanscher a Mustér in gimnasi da nivel internaziunal per esser preparà per las universitads; da tschella vart d'egualisar cun scolars da l’exteriur il manco da scolars indigens.
RR actualitad 11:00


text:
1980//
L’ Union de scritëures dl Südtirol ie unida fundeda ai 30 de nuvëmber dl 1980 dai scritëures Joseph Zoderer, Luis Stefan Stecher, Sepp Mall, Heinrich Zoderer, Konrad Rabensteiner, Oswald Waldner, Hans Schwärzer, Klaus Menapace, Gerhard Mumelter (prim presidënt), Georg Engl y Kurt Lanthaler.
L duvier dla SAV fova chël de sustenì y bujëns dla y di scritëures se festidian de si nteresc „tl ciamp soziel, sindachel, y culturel“. Un di ponc de majera mpurtanza fova chël dla publicazions. Per arjonjer chël fin iel nce unì fundà la zaita "sturzflüge" per ti pité ala y ai scritëures jëuni n forum per pudëi publiché si tesć letereres y per che la SAV ëssa nce n si mesun per dì la sia n cont de ntraunides sozieles y politiches. N argumënt de gran mpurtanza per la SAV ntan si prim ani fova nce l sustëni de artisć. N ulova arjonjer n sustëni de lëures singui de artisć, zënza desviedes tres lies o unions.
1988//
Tl 1988 ova la SAV arjont chësc si fin che jiva sëura la leteratura ora, chël uel dì che la SAV ti ova giaurì la streda n cont dl dërt de sustëni nce a artisć figuratifs, musizisć y n.i.
1990//
La SAV fova tl mëterman na lia de rujeneda tudëscia, ma man man univel tëut su for deplù ëiles y autores de rujeneda dl’oma taliana y ala fin finela monce scritëures ladines y ladins. Nscila ie la SAV ti ani dl 1990 deventeda na lia plurilinguela.
1995//
Tl 1995 ova studëntes dla scola de film Zelig fat videoclips sun leteratura sun ncëria dla SAV. La prima festa dl liejer vën metuda a jì tl teater dla zità vedla a Maran.
1999//
Tl 1999 vën ora de plu antologies: l’antologia LETERATURA LITERATUR LETTERATURA te trëi rujenedes data ora da Rut Bernardi, Elman Locher y Sepp Mall. L’antologia lirica FREI HAUS data ora da Marco Aliprandini y Sepp Mall che fova ala fin dl 2003 unida junteda ala zaita dl’ena FF y che ova a chëla maniera arjont scialdi truepa jënt che ne liej scenó deguna poejies.
2002//
L vën inò metù a jì la festa dl liejer tl teater dla zità vedla a Maran y pona tl
2003//
tl Circolo Masetti a Bulsan, tl
2004//
tl zënter di jëuni UFO a Burnech, tl
2005//
tla vedla sënta de chemun a Bulsan.
La SAV ie cumëmbra dl proiet d’ert „(un)defined“ a Maran.
La SAV fej pea pra l cuncors leterer „Frontiere-Grenzen-Cunfins“ tl Trentin.
2006//
L proiet dla chertes letereres de scritëures dla SAV vën stlut ju cun na letura de grupa a Bulsan.
La festa dl liejer vën inò metuda a jì tl teater dla zità vedla a Maran.
2007//
L placat cun duta la chertes letereres de scritëures dla SAV lessù vën prejentà te na manifestazion leterera. (Cëla archif)
Tl cheder de „Transart“ vëniel metù a jì na matinée cun Sabine Gruber, Margareth Obexer y d’autri tl verzon dl Hotel Laurin a Bulsan.
La festa dl liejer vën metuda a jì tl Hotel Elephant a Persenon.
2008//
N ucajion dl 60ejim cumplì di ani de Anita Pichler (morta tl 1997) vëniel metù a jì a Sulden, ulache la ie suplida, n fin dl’ena cun letures de Joseph Zoderer, Herbert Rosendorfer, Sepp Mall, Sabine Gruber y truep d’autri autores da tlo y da oradecà.
La SAV publichea „Rezensionen zur Südtiroler Literatur“.
La festa dl liejer vën metuda a jì tl café dla Cësa d’Ert, l Kunsthaus, a Maran.
2009//
Letures, descuscions, ancuntedes cun l’autora ungareja Orsolya Kalász y i autores ungaresc Péter Litván y István Geher tl café Plural a Bulsan.
La festa dl liejer vën metuda a jì a Ciudar (Kaltern).
La SAV mët a jì deberieda cun Pro Vita Alpina dl Tirol dl Nord y l Ost-West-Club de Maran na CD dal titul „Tirolerland, wie bist du?“ cun tesć de 20 autores sun la storia dl Tirol, metui n mujiga da Marcello Fera.
Mund-Art, n’ancunteda a Franzensfeste de scritëures che scrij tl dialet.
La festa dl liejer vën metuda a jì tl Museum d’Ert a Burnech.
2011//
La festa dl liejer vën metuda a jì tla Cësa de Cultura a La Ila te Badia.
2011-2012//
N tlap de scritëures jëunes y jëuni ie sun scumenciadiva de Martin Hanni unic tëuc su tla SAV: Arno Dejaco, Martin Hanni, Maria Christina Hilber, Lene Morgenstern, Wolfgang Nöckler, Matthias Vieider, Martin Perkmann.
La festa dl liejer vën metuda a jì tl Ciastel Rafenstein.
2013//
NANG. La „Parola autonoma“ à prejentà la edizion 01 cun na performance leterera tl teater dla Dekadenz a Persenon.
2015//
La Cësa Nang, na cësa de leteratura tempurela ie unida metuda a jì tl cheder dla Biennale 50x50x50 ARTSüdtirol da Maria Christina Hilber y Martin Hanni. Passa 30 autores se à ancuntà te matinées, tres nstalazions auditives o chertes posteles (www.casanang.eu).
Cun l fin de scassé su inò la SAV iel unì cherdà ite na senteda generela tl cunvënt de Neustift. L ie unì rujenà de vijions, fins y pruspetives nueves.
2016//
Tla segonda senteda generela de jené dl 2016 iel unì lità l cunsëi nuef. Cun Maxi Obexer a cë iel unì metù su na grupa de 5 autores: Jörg Zemmler, Maria Christina Hilber, Lene Morgenstern y Stefano Zangrando. Cun l sustëni de duc i prejënc dla senteda generela vëniel da moinla metù tl zënter la forza dl plurilinguism, l sustëni di jëuni y la tëuta de pusizion politica.
Bele ai prims dl ann iel unì mandà ora na lëtra davierta „Contra l stlù dl cunfin sun l Prëner“ cun l sustëni nternaziunel. Sëuraprò se damanda la SAV che l vënie inò metù a jì uni ann letures letereres te scoles y che istituzions cultureles ne mëte nia a jì manifestazions letereres zënza paiamënt ai autores. La scumenciadiva „Freiheit für Asli Erdoğan“ dl PEN Club ie unida sustenida cun sotscrizions.
Per l prim iede iel unì metù a jì dla bibliotech pruvinziela Tessmann l „Mesdì“ - 3 danmesdis de letures letereres. L palch de letura „Mundwerk“ ie jit sun turné y i „Juesc de rujeneda“ ie inò unic metui a jì a Maran. La festa dl liejer ie unida metuda a jì tl cheder dla „SSS (Summer School Südtirol 2016)“ a Feldthurns y cun „Weiterbrennen“ iel a pië via dala SSS nasciù n forum de descuscion tl teater dla zità de Burnech.
2017//
Al scumenciamënt dl ann nes à arjont na nutizia da desplajëi: Peter Oberdörfer, 14 ani presidënt dla SAV, ie mort. L nes resterà tl lecort coche persona spontana, liegra y da ulëi bon. (Cëla articuli sun si mort)
La SAV devënta la SAAV - Südtiroler Autorinnen- und Autorenvereinigung - Union de scritëures dl Südtirol, y la se njinia ca a na prejentazion visuela defin nueva.
L Plurilinguism - La Plurilingualità - die Mehrsprachigkeit vën metuda tl zënter dla tematiches y l vën n chël cont giaurì la descuscions tres proiec y lëures publics.
Per la pert politica dl cunsëi vëniel tëut ite Rut Bernardi, Anna Gschnitzer y Serena Osti. Christoph Tauber vën numinà coche aministradëur nuef. N dut vëniel tëut su 8 cumëmbri nueves.
Per l prim iede ti vëniel nce pità a scoles ladines letures letereres.
Tl Museion vëniel metù a jì l simposium „WWW World Wide Wars“ n culaburazion cun l majer „blog“ leterer dla Talia “Nazione Indiana”. La „Summer School Südtirol“ che vën sustenida dala SAV vën metuda a jì per l 3. iede a Feldthurns. La Cësa Nang, la cësa de leteratura tempurela sotrissea la traduzions da un n jënder tl auter y stluj ju la descuscion cun n simposium „Unruhige Formen“ y na festa cun autores, tradutëures y artisć dla Biennale 50x50x50 a Franzensfeste.
I „Juesc de rujeneda“ vën inò metui a jì d’utober y i „Poetry Slammer“ ie inò da audì te de plu luesc dl Südtirol.
Traduzion tl ladin: Rut Bernardi


text:
Minisguard dals 29-08-2015
- Sonda, 29.8.2015, 17:40
Co vivan ils uffants en il Nepal?
Avant trais mais hai dà in grond terratrembel en il Nepal. La Svizra ha rimnà blers daners per gidar. Ma co vesi ora ussa en il Nepal? Nus avain visità uffants che vivan en il Nepal e guardain co ch’i va cun els. Nus raquintain l’istorgia d’in mattet che ha pers in det e d’ina giuvna che ha pers ses dachasa. Ma i dat speranza: Nus mussain era ina scola ch’è vegnida bajegiada si da nov.
Il sistem da castas en il Nepal
La populaziun en il Nepal vegn, malgrà ch’il sistem è scumandà, dividida en castas. Ils uffants che nus avain visità s’audan en la casta la pli bassa. Ma tge munta quai, in sistem da casta? Nus declerain.


text:
Questa pagina-web ramassa ed utilisescha infurmaziuns per analisar l'activitad sin la pagina e per meglierar quella. A maun da questas infurmaziuns na pudais Vus però betg vegnir identifitgà. Vus pudais controllar co ch'ellas vegnan ramassadas ed utilisadas.
Bainvegni
Sin questa pagina-web chattais Vus infurmaziuns davart il funcziunament da lareclama online basada sin il cumportament e davart cookies. Plinavant vegnis Vus a savair tge pussaivladads che Vus avais per proteger Vossa sfera privata en l'internet. Sche Vus na chattais betg qua las infurmaziuns che Vus tschertgais, ans scrivai.


text:
90 minutas emissiuns d’infurmaziun actualas porscha RTR mintga emna en ses programs da televisiun. Ultra da quai vegn emessa quatter giadas l’onn ina discussiun politica. Las dumengias da votaziun ed elecziun datti emissiuns spezialas cun resultats, analisas e reacziuns tar projects naziunals, chantunals e communals.
Per infurmaziuns e rapports ha RTR era correspundentas e correspundents en tut las regiuns dal chantun Grischun. Els vivan al lieu e rapportan da funtauna directa. Cun lur selecziun conscienziusa e preschentaziun objectiva dattan els la tempra a la purschida d’infurmaziun da RTR.
Cun «Minisguard» han er ils uffants dapi 2009 in’emissiun che declera ad els il mund ed ils schabetgs a moda simpla.
Tut las emissiuns da televisiun da RTR vegnan emessas cun suttitels (teletext 777).
Emissiuns d’infurmaziun
«TELESGUARD»
La survista dals eveniments impurtants dal di porscha l’emissiun «Telesguard». Ella rapporta di per di da temas actuals ed eveniments communals, regiunals e chantunals da la politica, economia, cultura, sport e societad. «Telesguard» fa quai da moda cumplessiva cun contribuziuns e blocs da novitads, cun reportaschas live da lieus d’acziun ed intervistas live.
Il 2017 ha RTR emess per la segunda giada l'emissiun da stad «sil punct». Curt, frestg e sin il punct: Da glindesdi – fin venderdi ha RTR rapportà mintgamai a las 17:50, durant la stad da temas ed eveniments che fatschentan il Grischun.
L’emissiun «Telesguard» ha custà 2,5 milliuns francs l'onn 2017.
«MINISGUARD»
«Minisguard» è l’emissiun per las aspectaturas ed ils aspectaturs giuvens. L’emissiun d’infurmaziun per uffants tematisescha novitads regiunalas, naziunalas ed internaziunalas e rapporta a moda evidenta, chapibla e divertenta dal mund da la politica, economia, sport, cultura e societad. Ils uffants emprendan uschia a moda nuncumplitgada da chapir meglier las novitads ed ils fatgs da la vischinanza e da l’entir mund.
Il «Minisguard» ha custà 450´000 francs l’onn 2017.
«PLED SIN VIA»
«Pled sin via» è in commentari cristian tar ils eveniments dal temp e vegn emess quatter giadas l’onn. I sa tracta d’in commentari persunal, en il qual teologas e teologs tematiseschan fatgs socials e dumondas da la vita individuala. Ord perspectiva cristiana prendan els posiziun tar quels fatgs e collian quella cun atgna savida e spiritualitad.
L'emissiun «Pled sin via» ha custà 6‘000 francs l’onn 2017.
Emissiuns da discussiun
«CONTROVERS»
L’emissiun «Controvers» è quai ch’il num empermetta: ina discussiun cuntraversa sur da temas politics, economics e sociopolitics actuals che pertutgan il Grischun e la Svizra rumantscha. Persunas cun differents puncts da vista vegnan a pled. Aspectaturas ed aspectaturs duajan pudair far sezs in’opiniun sin fundament dals fatgs preschentads.
En media ha in’emissiun da «Controvers» custà 10´000 francs l’onn 2017.


text:
Tenor Martin Landolt na saja la PBD Svizra betg pertutgada da las renfatschas. I sajan renfatschas che n'hajan betg da far cun la politica dals pertutgads, mabain cun la persuna. Perquai na piglia la PBD Svizra betg posiziun en il cas. Martin Landolt sco persuna e president da la partida sustegna dentant cumplettamain ils dus accusads – Andreas Felix sco era a Jon Domenic Parolini. Quai ch'i vegnia pretendì sajan sulettamain renfatschas e nagins fatgs confermads, uschia Landolt.
Landolt resta optimistic per las elecziuns
Martin Landolt deplorescha ch'ils candidats per la regenza grischuna èn vegnids sut squitsch. I saja però in squitsch che na saja betg giustifitgà e perquai na tema el betg da perder tar las elecziuns dals 10 da fanadur en. El è optimistic per omadus candidats.
Jau n'hai naginas raschuns da betg crair ad Andreas Felix ed a Jon Domenic Parolini. Els han mes sustegn cumplain.
Era la partida grischuna stat cumplettamain davos ils candidats. Felix saja adina stà loial envers la partida, uschia il manader dal cumbat electoral Gian Michael.
Ils dus candidats per la regenza èn vegnids sut squitsch suenter che la revista online «Republik» ha publitgà divers artitgels davart il cartel da construcziun en l'Engiadina. Quels renfatschan al cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ed al candidat per la regenza Andreas Felix d'avair savì da las cunvegnas da pretschs.
RR actualitad 06:00


text:
La Russia veglia «ina front lada d'anti-terror, ina colliaziun genuina», ha ditg il viceminister da l'exteriur a l'agentura da novitads Interfax. I na dettia nagina alternativa.
Provocaziun planisada
La Russia taxescha l’incident cun l’aviun sajettà giu sco provocaziun planisada da la Tirchia. Il minister suppona che la finamira saja stada da disturbar la furmaziun d’ina coaliziun internaziunala. Quai na dastgia betg capitar.
La gievgia s'inscuntran ils presidents François Hollande e Wladimir Putin per discurrer davart il cumbat cunter il terrorissem.
RR novitads 08:00


text:
Scola media spezialisada (SMS)
Noziuns-clav : Mobilitad e barat / Cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera
Scolas medias spezialisadas èn scolas da furmaziun generala dal stgalim secundar II. Ellas preparan per ina furmaziun professiunala en tscherts champs professiunals a scolas spezialisadas superiuras (scolaziun da scola media spezialisada) ed a scola autas spezialisadas (scolaziun da maturitad spezialisada). Ellas porschan in'alternativa tar la maturitad professiunala e tar la maturitad gimnasiala cun preparar per ina furmaziun professiunala superiura, e quai sin la via da scolaziun en ina moda relativa al champ professiunal.
Las scolas medias spezialisadas ston esser renconuschidas da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP). Sco basa valan il Reglament davart la renconuschientscha dals diploms da las scolas medias spezialisadas sco er differentas directivas. Scolas medias spezialisadas datti en 22 chantuns. Ellas vegnan manadas oravant tut dals chantuns; qua u là datti er purschiders privats da scolas medias spezialisadas.
Organisaziun da la scolaziun ad ina scola media spezialisada
L'entrada en ina scola media spezialisada ha lieu suenter la scola obligatorica (15. onn da vegliadetgna). Las cundiziuns d'admissiun èn regladas sin plaun chantunal. I pon vegnir realisads examens d'admissiun e/u discurs d'admissiun. A la scola media spezialisada pon ins er entrar senza stuair far in examen. La scolaziun a temp cumplain dura 3 onns. Acquistà vegn in certificat da scola media spezialisada ch'è renconuschì sin nivel naziunal. Quest certificat pussibilitescha d'entrar en scolas spezialisadas superiuras dal champ professiunal absolvì.
Organisaziun da la scolaziun da maturitad spezialisada
La scolaziun da maturitad spezialisada è ina scolaziun supplementara dad 1 onn. Ella vegn absolvida suenter la scolaziun da scola media spezialisada. Acquistà vegn in attestat da scola media spezialisada ch'è renconuschì sin nivel naziunal. Il certificat da maturitad spezialisada pussibilitescha da cumenzar senza examen cun differentas scolaziuns da scola auta spezialisada dal champ professiunal absolvì. Tut tenor il studi en mira èsi necessari da reussir ina procedura d'admissiun specifica per pudair entrar en ina scola auta spezialisada. L'attestat da scola media spezialisada en il champ professiunal «pedagogia» pussibilitescha da cumenzar senza examen cun ina scolaziun per persunas d'instrucziun per il stgalim preliminar e per il stgalim primar ad ina scola auta da pedagogia. Cun reussir l'examen cumplementar tenor il reglament davart la passarella pussibilitescha l'attestat da maturitad spezialisada d'entrar en las scolas autas universitaras.
Prender suenter in diplom
Persunas creschidas pon absolver ina scolaziun da scola media spezialisada u da maturitad spezialisada en ina scola a temp cumplain u parzial per persunas creschidas.


text:
Nescafé ha schizunt pudì augmentar per 7% sia valur sco marca. Ella vala il mument 11,4 milliardas francs. La marca tetgala da Nescafé, Nestlé ha augmentà sia valur sin stgars 8 milliardas francs. Il motiv per quest success vesa Interbrand en la strategia dal concern da sa concentrar sin marcas da success e da sa distatgar da marcas che n'han betg success.
Sin il terz plaz da questa glista da rangaziun è la marca dad uras Rolex che vala tenor la glista 7,4 milliardas francs. Sin posiziun 4 è Swisscom cun 5 milliardas francs.
Per far questa rangaziun vegn resguardà la forza finanziala, la muntada per la decisiun da cumpra ed ils gudogns spetgads per il possessur da la marca.
RR novitads 14:00


text:
Plinavant ha la polizia era signalisà sortidas d'urgenza per che las persunas savessan scappar pli spert en las giassas.
Cun questas mesiras vul la polizia garantir la segirtad da las passa 10'000 persunas che visitan mintg'onn la fiera. Blers indigens han quest onn gia visità la fiera avant l'avertura uffiziala da las sis. Durant la damaun vegnan pli che 100 cars e plirs trens spezials ad arrivar cun persunas che vulan contemplar las tarscholas artisticas da tschagulas che ils Bernais numnan «Gtschungg».
Er quels che n'han betg gugent tschagulas survegnan insatge
Il «Zibelemärit» n'è dentant schon daditg betg mo pli ina fiera da verdura. Dasper tonnas da tschagulas en tuttas variaziuns datti er blers auters stans. E scadin che visita la fiera na vegn betg a savair guntgir a la savur da vin chaud e da la petta da chaschiel obligatorica.
Tarscholas da tschagulas èn gia daditg popularas
Questa fiera tradiziunala è naschida en il 19avel tschientaner. Da quel temp vegnivan las dunnas da la regiun dal Lai da Bienna a la «Martinimesse» a Berna per vender lur tschagulas.
Gia là eran las dunnas bain vesidas e quai betg mo pervia da las bellas tarscholas da tschagulas, mabain era pervia da la lur esser avert. E davent dal 2011 tutga il «Zibelemärit» tar ina da las tradiziuns las pli vivas da la Svizra.
RR novitads 08:00


text:
Il sistem da tariffa vertent cun passa 20 uniuns saja cumplitgà tut tenor colliaziun per ils passagiers che n'hajan nagin abunament e cumprian in viadi singul. Qua ha ditg il directur da l'associaziun per il traffic public, Ueli Stückelberger envers la «Berner Zeitung». Co ch’il nov sistem unifitgà vesia lura or, saja anc dal tut avert. L’introducziun vegnia anc a cuzzar intgins onns.
Planisà saja er in abunament general per 30 u 50 dis l'onn. Ina fasa da pilot cumenza il december 2016.
RR novitads 12:00


text:
Ulteriur Grischun
-
Cun 100 enstagl da 60 km/h sin la via da Domat
Sin la via da Domat è in motociclist vegnì en controlla cun ina spertadad da 100 kilometers l'ura, lubì era in 60.
Sco quai che la polizia da la citad da Cuira communitgescha haja il giuven da 27 onns stuì dar giu il permiss da charrar.
Plinavant saja quel vegnì accusà tar la procura publica grischuna. Tar la controlla da spertadad eran 20 ulteriurs manischunzs memia spert da viadi. Quels ston quintar cun ina multa disciplinara.
RR novitads 23:00


text:
Il principi da 3 pitgas segirescha nossa pensiun
- Mesemna, 30.11.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 30.11.2016, 11:15, RTR
L'AVS, la cassa da pensiun e la prevenziun libra duain segirar nus finanzialmain en la pensiun. Quai principi da 3 pitgas exista en Svizra dapi il 1972. Las pitgas èn fitg differentas e porschan differentas pussaivladads.
Segirar l'existenza, quai duai l'emprima pitga, l'AVS. Mintga emploià paja per mais 4.2% da ses salari en l'AVS. L'emploiader paja la medema summa. En la pensiun survegn mintgin persuenter tranter 1175.- e 2350.- francs. Quai tanscha dentant betg per salvar il standard da viver.
Perquai datti la segunda pitga, la cassa da pensiun. Mintgin ch'è emploià en Svizra e gudogna dapli che 21'150.- francs è lià ad ina cassa da pensiun. Era qua paja l'emploià e l'emploiader. Tscherts minimums èn fixads en la lescha, la gronda part vegn dentant reglada entras il reglament da las cassas da pensiun. Ils daners ord la segunda pitga èn normalmain la pli gronda cumpart da la renta.
Tgi cge vul anc pudair sa prestar in u l'auter luxus suenter la pensiun, po spargnar daners supplementars en la 3. pitga. En la pitga 3a, la prevenziun liada, po mintgin pajar ad onn ina summa maximala (actualmain 6768.-). Questa summa pon ins lura trair giu da la taglia. La summa spargnada po vegnir retratga il pli baud 5 onns avant la pensiun ni gia avant per finanziar in'immobiglia.


text:
Diesel (aziènda)
La Diesel l’è öna aziènda de estìcc de Molvena ‘n pruìnsa de Vicènsa. Nasìda ‘n del 1978, tiràda ‘mpé dal imprenditùr Renzo Rosso, la gh’à negòse ‘n töt ol mónt e l’è dientàda öna aziènda de lièl internasiunàl.
La fà sö tace tipi diferèncc de estìcc, per l’òm e per la dòna, a partì da i jeans e da i magliù per rià a l’intimo. In del 2008 l’è egnìda fò ach la Fiat 500 Design By Diesel, cioè dizegnàda da Diesel.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’aziènda l’è stàcia tiràda ‘n pé in del 1978 da i dù imprenditùr Renzo Rosso e Adriano Goldschmied, che l’éra zamò tiràt ‘n pé prima la AG Jeans. In del 1985 ol Renzo Rosso la compràt la part del sò sòcio e in del 1988 l’è stài ciapàt cóme diretùr creatìf ol Wilbert Das. A fà data da i prim agn noànta del méla e nöf (1900), la Diesel la tacàt a dèrf fò di negòse ‘n töt ol mónt ad ezèmpe ‘n del 1996 l’è stài dervìt fò ü negòse Diesel a Nöa York. Dal fevrér del 2007 i à tacàt a fà sö pò l’intimo e i costöm de bagn per l’òm e per la dòna.
L’aziènda la gh’à piö o méno 2.200 dipendèncc, spandìcc in 17 stabilimèncc ‘mpó ‘n Eüròpa, ‘mpó ‘n Asia e ‘mpó ‘n Amèrica. I negòse che i vènt i estìcc e i acesòre de la Diesel i è 5000 e de chès-ce 300 i è negòse monomarca.
Ol faturàt l’è stacc in del 2005 ‘ntùren a 1,2 miliàrcc de eüro, calàcc a 0,95 miliàrcc de eüro ‘n del 2009. De chès-ce la piö part la è da i jeans e pò da i acesòre e da i estìcc per i s-cetì.
Reclàm in Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'estàt del 2010 la Deisel l'à bötàt fò öna reclàm in Bergamàsch, öna di tàte reclàm bazàde söl islògan 'nglés Be stupid. Sö i cartèlù 'n gir per la sità s'pödìa lès, scrìcc in róss sö fónt nìgher, la scrìcia
Stupid.
Ada che ghè ol negòse
de Disel a Oriosenter.
Pota.
In del tèst gh'è ü quach erùr de scritüra, la prìma paròla l'è ciapàda dall'islògan 'nglés e l'è mia Bergamàsch, de fati 'n Bergamàsch l' sarès mia stupid che l'è 'nglés, ma stüpèt, però l'è ü di póch ezèmpe de reclàm in Bergamàsch.
Intervistàt sö chèsto argomènt dal giurnàl de Bèrghem söl nömer del venerdè 9 de Löi del 2010, l'inzegnèr Gioancarlo Giaàss, ü di bergamàsch che piö l' se dà de fà per ol bé del Bergamàsch, l'à dicc de pensàn ü gran bé de chèsta reclàm, dezà che l'è la manéra piö balòsa per fà èt che la lèngua bergamàsca l'è amò ìa.
L'à pò spiegàt che chèsta l'è mia öna bröta pensàda, o mèi, l'è mia öna stüpidàda, dezà che chèi che i 'nvèst di sólcc i völ vèdega, cioè i völ guadegnà e i l'là fà mia per ol bù tép. Fò sura l'à troàt 'nteresànt che i è pròpe i aziènde de lièl 'nternasiunàl che i dóvra de piö la lèngua locàl in di reclam, fòrse dezà che in del tép de la globalisasiù i à capìt parlà la lèngua de la zét del pòst l'è la manére piö giösta per rià a i clièncc e l'à regordàt i ezèmpe de la Mars e de la Sans Souci che i à dovràt ol vèneto.
Reclàm in Milanés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'estàt del 2010 la Deisel l'à bötàt fò ach öna reclàm in Milanés, öna di tàte reclàm bazàde söl islògan 'nglés Be stupid. Sö i cartèlù 'n gir per la sità e 'nde la métro s'pödìa lès, scrìcc in róss sö fónt nìgher, la scrìcia
El fürb.
va a ciapà i rat
el stupid.
la topa
'ndóe pò chèsta ólta stupid l'è 'nglés e mia milanés, de fati ghe mànca la dièresi e l' sarès stüpid.
Marchi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töte i colesiù de la Diesel, pò a chèle endìde sö licènsa Diesel, i è preparàde sóta la diresiù creatìa del Wilbert Das. I màrche piö cognusìde de l'aziènda i è Diesel e Diesel Black Gold, che l’è öna colesiù partìda ‘n del 2007 che la s’è ‘nfilàda ‘n del segmènt del casual da sciòre. La colesiù per i s-cetì l’è ciamàda Diesel Kid, denim col nòm Diesel Denim Gallery i è endìcc i jeans (ol 35 % del fatüràt) fài sö ‘n edisiù limitàda; gh’è pò l’intimo col nòm de Diesel Underwear, scarpe e i borsète de dòna,
I ögiài de sul i è fài sö ‘n licènsa da la Safilo, stès per i gioièi e i eròi fài sö da la Fossil menimà i proföm da L'Oréal.
In del 1994 ol Renzo Rosso l’à compràt öna aziènda agrìcola de 1.600 pèrteghe sö i còi de Marostica ‘n pruìnsa de Vicènsa e l’à fài nas la Diesel Farm, ‘ndó gh’è coltìàt l’öa, (Chardonnay, Merlot e Cabernet-Sauvignon) e i ölìe.
Proföm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Öna quàch di proföm fài sö da la Diesel.[1]
- 2003 - Zero Plus Feminine (per la dòna)
- 2003 - Zero Plus Masculine (per l’òm)
- 2004 - PLUS PLUS Feminine (per la dòna)
- 2004 - PLUS PLUS Masculine (per l’òm)
- 2007 - Fuel for Life men (per l’òm)
- 2007 - Fuel for Life women (per la dòna)
- 2008 - Fuel for Life men COLOGNE (per l’òm)
- 2008 - Fuel for Life women COLOGNE (per la dòna)
- 2008 - Fuel for Life Unlimited (per la dòna)
- 2009 - Only the Brave (per l’òm)


text:
«In meinen Tönen spreche ich...»
- Dumengia, 2.4.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 2.4.2017, 19:00, RTR
Per il 120avel di da la mort da Johannes Brahms.
Johannes Brahms, naschì il 1833 a Hamburg, mort ils 3 d'avrigl 1897 a Vienna. Là ha el vivì e lavurà ils davos 20 onns da sia vita. Là, en il santeri central è el vegnì sutterrà, e quai sper ses dus gronds collegas Beethoven e Schubert. Brahms era il maister da las armonias. Il tipic tun da Brahms è stgir, chaud, romantic. La Classica sa fatschenta cun ils dus aspects: Brahms e l'inspiraziun populara, e l'influenza dal valzer da Vienna sin sias chanzuns d'amur.


text:
Inhalt der Website: Bainvegni sin la pagina d'internet dal museum da la natira dal Grischun! Igl ans fa plaschair che Vus ans visitais. Nossa pagina d'internet As mussa tge che Vus pudais tut scuvrir ed experimentar en il museum da la natira. Laschai As surprender! Il museum grischun da la natira è in center d'infurmaziun per l'etnografia da la scienza natirala. Cun sias activitads variadas preschenta el ad in vast public la natira dal chantun Grischun e sias tipicas caracteristicas. Cun quai gida el a derasar ina furmaziun da la natira e da l'ambient ed a proponer l'utilisaziun da lunga durada da las resursas natiralas. Il medem mument vegn er tschertgà da declerar en moda enclegentaivla fenomens generals sco per exempel la furmaziun da las muntognas u l'evoluziun. Ina pitga impurtanta da la lavur da museum è la documentaziun da la natira dal chantun Grischun e da sias midadas. A quai servan las ritgas collecziuns e l'atgna activitad da perscrutaziun.
Hinweis: Sie haben die von uns definierten Style-Sheets (CSS) abgeschaltet oder Sie nutzen leider einen älteren Browser, daher wird diese Seite anders dargestellt.
Hinweis: Weitere Informationen über die Darstellung dieser Website finden Sie in den Besucherinfos
Ina gronda tradiziun ha il rimnar da mammals ch'è vegnì fatg senza interrupziun dapi la fundaziun dal museum. Custaivels èn ils objects singuls da l'urs, luf-tscharver, luf e tschess-barbet che documenteschan l'extincziun da quellas spezias il 19avel tschientaner sco er in preparat entir d'ina nursa da Tavetsch originala da l'onn 1902. Serias da cornas e cornadiras cumprovan il return dals animals gronds cun ungla. Dapi 1970 vegnan er rimnads sistematicamain mammals pitschens (ruiders, insectivors, animals da rapina pitschens). La collecziun correspundenta tutga tar las collecziuns las pli grondas da l'entir territori da las Alps. Er las ulteriuras collecziuns da vertebrads (peschs, amfibis, reptils) èn remartgablas.
Bleras da las collecziuns d'animals senza spina dorsala (invertebrads) èn pli veglias. Ellas derivan dal temp che amaturs rimnavan e barattavan objects en moda intensiva. Impurtantas per la scienza èn diversas collecziuns dal parc naziunal e per exempel la collecziun da splers da Thomann e la collecziun da lindornas da Wolf. Collecziuns stgaffidas da nov pertutgan l'avieul selvadi e las tgirallas dal di.
Per infurmaziuns sur nossas collecziuns cliccai qua.


text:
politbox «app»
Giugar e testar la savida cun la politbox. Adina puspè cun novs temas.
Quai cun la «app» da politbox per iPhone , il link avra en ina nova fanestrae per Android, il link avra en ina nova fanestra.
Nossa societad vegn adina pli veglia. Quai ha per l’ina da far cun l’aspectativa da vita che crescha, per l’autra dentant era pervia da la demografia. Tenor l’Uffizi federal da statistica vegn la proporziun tranter las persunas sut 65 onns e quellas ch’èn 65 onns e pli veglias a crescher marcantamain ils proxims 30 onns.
A medem temp discutescha la Svizra a moda animada davart il futur da l’AVS e la prevenziun per la vegliadetgna. Pudain nus giuvens quintar cun ina renta cura che nus essan vegls? Ni duessan nus gia oz cumenzar a spargnar per la pensiun?
Sin il viadi tras la Svizra ha la politbox fatg fermada a Berna e dumandà: Co vulain nus vegnir vegls? Cun giuvnas e giuvens mo era cun persunas pli veglias avain nus discutà sur da quest tema.
Ta participescha a la discussiun
Tge pensas ti da quest tema? E co vesas ti tes futur? Ti pos ta participar al tema avant e durant l’emissiun cun #politbox, il link avra en ina nova fanestra e sur la pagina da Facebook da politbox, il link avra en ina nova fanestra. Tia opiniun ans interessescha!


text:
Ses cuntracandidat Hannes Parpan ha survegnì 435 vuschs. Vitiers ha il suveran elegì la suprastanza communala per la perioda d'uffizi 2016 fin il 2018. Da nov en suprastanza èn elegids Dominik Schäfer e Sascha Ginesta e reelegids èn Elisabeth Sigron-Cantieni ed Armin Margreth.
Per la medema perioda d'uffizi ha la populaziun elegì ils commembers dal cussegl da vischnanca, il cussegl da scola, sco era dus commembers da la cumissiun da revisiun. Il terz commember vegn elegì en in segund scrutini il settember.
RR novitads 15:00


text:
Lengua greca
'L Grech, nom nativ Eλλnvιkά (Eliniká), l'è una lengua Indo-urupea. L'è la lengua ufiziala de la Grecia e de Cipru. Int la sò furma antiga l'era parlaa anca ins i cost de l'Asia minur, de l'Italia del süd e in Sicilia.
Cuntegnüü
Evulüzion de la lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prutugrech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò cumincià a parlà de una lengua greca giamò a partì del II mileni prima del Signur: de fat se pensa che in quel temp chì la ghe füss giamò una quai furma embirunal de grech, che pö l'ha purtaa a la nassida di vari dialet de l'edà storiga. El prutugrech el saria staa parlaa in di Balcan, per pö difundes in Grecia, in di isul del Mar Egee e in di cost de l'Asia minur.
El Micenee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l dialet grech püssee antigh cunussüü, grazie a vari iscrizion pruveninent da una quai zona de la Grecia cuntinental e da Creta, scrivüü in Linear B, una scritüra de tipu silabich. El Micenee, per di sò carater particular, el pò minga vess cunsideraa l'antenaa di tücc i alter dialet sücessiv, asca, forsi, el dialet arcadu-cipriota.
Grech arcaich e classich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu i migrazion di Dor, Ion ed Eul e la fin de l'edà micenea, la gh'è stada un'epuca de division lenguistiga forta. I lenguista de norma dividen i dialet grech del temp in cinch grup: dialet nord-ucidentai, dialet dorich, dialet ionich, dialet eolich e dialet arcadich-cipriota. In 'stu periud el nass l'abecee grech (derivaa da quel feniciu) e la leteradüra in lengua, scrivüda suratüt in d'un dialet leterari ciamaa umerich, cun carateristich ciapaa da l'Eolich e dal Ionich.
A causa de la culunizazion, el grech el se difund in tüt el Mediterani, suratüt in Italia del Süd. Dopu i guer Persian, la nass l'egemunia de Atene, che la diventa el center pulitich e cultüral püssee impurtant de la Grecia. El dialet atich, variant del Ionich, el s'è difundüü dapertüt.
La Koiné[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che el Lissander III de Macedonia l'ha cunquistaa una buna part del mund cunussüü, gh'è staa 'l besogn de una lengua cumün a tücc, almanch per la scritüra e per fàss capì tra etnii diferent. L'è nassüda dunca una furma de Grech püssee slegaa dai dialet parlaa in Grecia (ma basaa in sü l'Atich, che lera el dialet püssee "internaziunal"), ciamaa koiné diálektos. La koiné l'è resistida anca sota el dumini ruman, cunt el diventà la lengua franca de tüt el toch uriental de l'Imperi, ultra a vessen l'ünica altra lengua leteraria ultra al latin.
Grech bizantin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bizantin l'è l'evulüzion natüral de la koiné düranta el Mediuev. In quel periud chì scumincen a fàss nudà vari müdament funetich, gramaticai e lessicai. In particular, l'aumenta la diferenza tra la lengua parlada e la lengua scrivüda, che l'è restada legada a canun püssee tradiziunai e arcaicizant.
El Grech mudernu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diferenza tra scrit e parlaa la cress sota la duminazion türca: menter el Patriarcaa Ecümenich de Custantinopul el següta una tradizion leteraria legada a quela antiga, el Grech parlaa el se semplifiga anmò e 'l ciapa vari termin che vegnen de alter lenguv, cumpagn del Türch, el Latin, l'Italian e 'l Venezian.
Cun l'indipendenza de la Grecia, el nass el prublema de la lengua: la ven creada inscì una barera tra la lengua uficiala, la kathareúousa (o katharévusa) e la lengua parlada tücc i dì, la dēmotiké (o dhimotikí), e i sò dialet. La prima l'era una lengua leteraria e artificiala, "pürificada" dai inflüenz esterni al grech, la segunda l'era el früt di vari evulüzion gramaticai, lessicai e sintatich che gh'eren staa lungh el curs di secui. Pratigament eren dò lenguv diferent, tantu che di volt per dì la medema parola gh'eren dò vucabui divers. Dumà in del 1976 una refurma lenguistiga la fà diventà la dhimotikí la lengua uficiala. In del 1982 un'altra refurma lenguistiga l'ha semplificaa anmò püssee el sistema de acentazion, che l'è quel del dì d'incö.
Scritüra e parnunzia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el dupra l'umonim abecee, che tra l'alter l'è quel che l'ha ispiraa quel latin, che l'è cumpost da 24 leter, set vucai e derset cunsunant.
A a, B B, Γ Y, A δ, E e, Z Z, H n, Θ θ, I ι, K k, A λ, M u, N v, E E, O o, Π π, P p, E σ/ς, T t, Y u, Φ φ, X x, Ψ ψ, Ω w.
Lungh i secui la parnunzia de una quai letera e di ditungh gh'han avüü di müdazion, e se pò dì che el möd antigh de parnunzià i parol l'è multu diferenta de quel mudernu (e giamò in l'antichità gh'era staa tanti müdament, cume la scumparsa de leter cume 'l digama o 'l sampi).
Gramatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gramatica de la lengua greca l'è multu semplificada rispet al grech antich. La custrüzion de la fras l'è cumpagna de quela di lenguv neulatinn, vist che la següta el schema suget-verb-cumplement uget. La presenza di declinazion però la cunsent una certa libertà che la ven duprada suratüt per reson stilistigh. In di cas in di quai el cumplement uget el sia un verb sustantivaa, el grech el dupra el cungiuntiv inscambi de l'infinii lumbard.
I sustantiv se dividen in trii gener: mascülin, feminin e neuter; el gener del sustantiv el determina minga semper el sess: per esempi, gh'è di parol neuter che varen cume mascülin o feminin (cume el sücedeva anca in del grech antich).
Ogni sustantiv se declina a segunda del cas e del nümer. Per la nümerusità gh'è di desinenz singular e plüral (altra carateristiga cumün al grech classich, ma anca al Latin, a l'Albanes e ai lenguv slav). Per quel che 'l reguarda i cas, n'esisten dumà cinch, e vün l'è dupraa propi de rar. I cas hinn indicaa da la desinenza del sustantiv.
- Numinativ: l'indica el suget de l'azion.
- Genitiv: el respund a la dumanda de chi?. L'indica el pussess o la partegnenza.
- Dativ: el respund a la dumanda a chi?. L'è dupraa dumà in de la lengua culta e in d'una quai fras fada.
- Acüsativ: l'indica l'uget de l'azion.
- Vucativ: edl vucativ el gh'ha una sua desinenza dumà per i nom mascülin de la segunda declinazion.
I sustantiv che hin prestit da i lenguv furest vegnen minga declinaa, e se capiss qual el sia el sò rol in de la fras a segunda del cuntest in del qual se tröven, o mej, a segunda de l'articul che j'acumpagna.
I articui hin ubligatori. Esisten sia quij determinativ che quij indeterminativ, ma dumà per numinativ, genitiv e acüsativ: el dativ, cume emm giamò dii, in del grech mudernu el cünta poch, menter el vucativ l'è per definizion determinaa semper, e dunca 'l gh'ha minga besogn d'articul. I articui determinativ poden vess integraa da i prepusizion de mot a lögh o lucativa "σe"; inveci i articui indeterminativ se poden minga cuniügà cunt i prepusizion. Per esempi:
- Πaue σe eva Eevoδoxeιo: Andemm a un albergu.
- Πaue σto Eevoδoxeιo: Andemm a l'albergu.
In 'stu cas, σto l'è l'ünion tra la prepusizion σe e l'articul neuter to.
In Grech gh'hin dò cuniügazion e dumà un ausiliar, el verb avègh, che 'l furma temp verbai divers.
Distribüzion geugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el gh'ha avüü cume prim sit de difüsion la Grecia e i sò isul, per pö rivà in Asia Minur e Cipru (prima culunizazion) e anca in Italia, Libia, Egit e Pruvenza (segunda culunizazion). El mument de magiur difüsion del Grech però el gh'ha de vess cercaa in seguitt ai cunquist del Lissander Magn, grazie al qual l'è rivaa fina in India, ultra a vess, cume emm giamò dii, lengua cumün in bona part del Visin Urient, sia cume lengua parlada (Lissandria d'Egit e Antiochia eren cità a magiuranza greca) che cume lengua franca. Se cun la nassida de l'Imperi Partich in Asia l'üs del Grech l'è scumparii in manera velus, in del basin del Mediterani uriental la sua impurtanza l'è dürada fina al VIII secul dopu Crist. Cunt el rivà di pupulazion müsülmann (arab e türch) la zona grecofuna la s'è redota gradüalment. Fina a medà del secul passaa el Grech, ultra che in di arei tradiziunalment grecofunn, l'era parlaa in tüt quij cità utumann induve gh'eren di fort cumünità grech, cume Lissandria d'Egit, Antiochia, in Liban, in Palestina.
Dopu la Prima Guera Mundial e 'l faliment de la pulitiga de la Mégalē Idéa (el sugn naziunalistigh de reunì sota un Stat unigh tücc i teritori abitaa da Grech) el s'è rivaa a la distribüzion geugrafica atüala. Al dì d'incö, el Grech l'è parlaa in Grecia e in d'una quai zona de cunfin di paes arent (Albania, Macedonia e Bülgaria), in d'una quai lucalità del Mar Negher in Rumania, Ücraina, Rüssia e Georgia, a Cipru, a Custantinopul e in certi zon de la Türchia (cume a Trebisunda). In Italia, in Calabria e Salent, hin present di cumünità che parlen di dialet grech.
Inultra, el Grech l'è parlaa in tücc quij paes ucidentai tucaa de l'imigrazion elenica, cume i Stat Ünii, el Canada e l'Australia. L'ültim censiment australian (2006) l'ha segnalaa che 'l Grech l'è la terza lengua püssee parlada a cà dopu l'Ingles e l'Italian (252.200 personn).
In del cumpless, i personn che al dì d'incö parlen el Grech cume lengua mader hin circa 15 milion.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El grech, sia quel antich che quel mudernu, hann avüü una lunga serie de dialet. I dialet de l'antichità (eolich, dorich e ionich) hin scumparii gradüalment cunt el rivà de la koiné senza lassà di eredi muderni (se cüntum minga el tsacònich, de ciara derivazion dorica). De la koiné hin derivaa quij dialet chì:
- La Dēmotiké: la lengua uficiala de tücc i paes grecofun. L'è la lengua cumünement definida grech.
- El Cipriota, simel ai variant meridiunal de la dēmotiké.
- El Tsaconich, parlaa in d'un tuchelin de la Laconia, in del Pelupunes, l'è l'ünich dialet mudernu che 'l ven föra da vün antigh, el Dorich.
- El Puntich e 'l Capadoci, cun carateristich de urigin ionica, eren parlaa lungh i cost türch del Mar Negher (cume in de la cità de Trebisunda). La magiur part di sò parlant hin scapaa in Grecia dopu i guer tra 'l Stat elenich e la Repüblica Türca.
- El Griko, parlaa in del Salent, in de la Püja meridiunal.
- El Grecanich, parlaa in de la zona de Rez de Calabria, in d'un teritori ciamaa Buvesia.
I dialet grecu-talian hin scrivüü cun l'abecee latin.


text:
Niederrohrdorf
Niederrohrdorf a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 466 abitant e una süperfiss de 3.33 km², e al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar.
El cumün de Niederrohrdorf a l'è tacaa ai cumün de Fislisbach, Mellingen, Oberrohrdorf, Remetschwil, Stetten.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niederrohrdorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 col nom de Rordorf.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Niederrohrdorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Centennial (Culuràdo)
Centennial l'è na sità dal Culuràdo ad sènt-deśmìla abitànt a 'l incìrca, la dècima più granda dal paéś, ch'la s cata darènt a 'l sità 'd Denver e 'd Auròra in dla cuntèa 'd Arapahoe (a s lèś /əˈræpəhoʊ/ in ingléś).
La sità la gh'à na superfìsi ad 72 km² e la s cata a 1.777 métar 'd altésa rispèt a 'l mâr. La sò sìndiga la s ciàma Cathy Noon.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010, la sò pupulasiòṅ la s divìd in un 87,4% ad biànc, un 4,8% 'd ispànig, un 3,6% 'd aśiàtic, un 2,4% ad négar, un 0,4% ad natìṿ americàṅ e 'n 0,3% 'd atri rasi.
In dal 2016 la rivìsta Money Magazine l'à mis Centennial a 'l 13śum pòst in dla lista dal sità americàni mijōri par vìv'r-ag par via dla sò ecunumìa, dla basa diśucupasiòṅ e par la mùcia 'd spasi vérd ch'la gh'à.
Persunàǵ ligâ a Centennial
- Madisen Beaty, atōra


text:
Al rutilìśum 'l è un ségn caraterìstic dal parsòni ch'i gh'aṅ i péi e i cavìi rós o castàgn ramâ.
Quést chè 'l è un quèl ch'a s preśénta dal vòlti in di pòpui ch'i daśvèṅ dal Caucàś e a s créd ch'al sia in relasiòṅ cun na tinta ad pèla ciàra, cun maci in sla pèla ciamàdi tuchìni e di perìcui ad ciapàr più facilmènt al càncar a la pèl o di àtar prubléma simìi. Invéci a par ch'a n gh sia minga na relasiòṅ cun i òć vérd o cun 'l èsar masć o fémna.
Al rutilìśum a s créd ch'al s traśméta a i fiói cuma un caràtar recesìṿ in frònt a tut chi àtar culór ad cavìi.
Al nùmar dla gint cun i cavìi rós a par ch'a sia drē a calàr sèmpar da piò.
Anc fr'al bèsti a s cata di mamìfar cun al plam rós, cum al simi, i gàt o i caṅ.
I paéś ch'i gh'aṅ più rós ad tut, in cunfrònt a chi àtar, i èṅ l'Irlànda e al Régn Unî.
A gh sarév da tgnir in cunsiderasiòṅ ch'al culór dal cavìl al pól cambiàr in dal córs dla vita e 'l è anc ligâ a 'l espuśisiòṅ al sól. In dal 1997 a s è capî la sò biuchìmica e a par ch'al culór rusàstar al sarév in relasiòṅ cun di cumpunènt dal fèr e ch'al gêṅ recesìṿ dal rutilìśum al sarév vèć da 50.000 a 100.000 an. Tut i rós i gh'aṅ dal variasiòṅ in dal regiòṅ MC1R dal crumuśòma 16.
In dimóndi pòst dal mónd a s créd ch'i rós i pòrtan dasfurtùna e che par schivàr cal lavór lè a gh sarés da tucàr un butòṅ. In d'l antìg Egìt a s pinsàva ch'i rós i daśvnìsan da Seth in parsòna e par cal mutìṿ lè i gh'ìsan na cativèria fóra dal cumùṅ. P'r i cristiàṅ e i giudèi, al rutilìśum al psiva èsar ligâ a Caino e a di àtar persunàǵ dla Bibbia pinsâ cun i cavìi rós quài Giuda Iscariota, Esaù e Maria Maddalena. Durànt al Mediuévo, la Cèsa Catòlica la cardìva ch'al dóni cun i cavìi rós i fùsan dal strii e 'l strìi i éran bruśàdi vivi in sal rōg.
Dal nòstri bandi a gh'è un dit: «Al più bòṅ di rós 'l à ficâ sò pàdar in dal pós».
Al scritór Giovanni Verga 'l à scrit na nuvèla, Rosso Malpelo, ch'la dascór 'd un baghét cun i cavìi rós vitma di pregiudìsi di grand, ch'al gh l'iva cun al pòvar Ranòć e al gh dava sèmpar dal bòti.
«
Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone. Sicché tutti alla cava della rena rossa lo chiamavano Malpelo; e persino sua madre, col sentirgli dir sempre a quel modo, aveva quasi dimenticato il suo nome di battesimo. Del resto, ella lo vedeva soltanto il sabato sera, quando tornava a casa con quei pochi soldi della settimana; e siccome era malpelo c'era anche a temere che ne sottraesse un paio, di quei soldi: nel dubbio, per non sbagliare, la sorella maggiore gli faceva la ricevuta a scapaccioni. Però il padrone della cava aveva confermato che i soldi erano tanti e non più; e in coscienza erano anche troppi per Malpelo, un monellaccio che nessuno avrebbe voluto vederselo davanti, e che tutti schivavano come un can rognoso, e lo accarezzavano coi piedi, allorché se lo trovavano a tiro. Egli era davvero un brutto ceffo, torvo, ringhioso, e selvatico. Al mezzogiorno, mentre tutti gli altri operai della cava si mangiavano in crocchio la loro minestra, e facevano un po' di ricreazione, egli andava a rincantucciarsi col suo corbello fra le gambe, per rosicchiarsi quel po' di pane bigio, come fanno le bestie sue pari, e ciascuno gli diceva la sua, motteggiandolo, e gli tiravan dei sassi, finché il soprastante lo rimandava al lavoro con una pedata...»
(IT
)(Rosso Malpelo
ad Giovanni Verga
, 1878
)
«
Malpél al s ciamàva acsè parchè al gh'iva i cavìi rós; e al gh'iva i cavìi rós parchè 'l éra un baghét malisióś e catìṿ, ch'al prumitìva ad dvintàr pròpria un fiór ad laśaròṅ. 'L è par qual lè che tut in dla cava dla réna rósa i 'l ciamàvan Malpél; e anc sò màdar, a fòrsa ad sintìr-ag dir sèmpar in cla manéra lè, l'iva quaśi daśmindgâ al sò nóm ad batéś. Dal rèst, lē la'l vdiva sól al sàbat sira, quand al turnàva a cà cun chi pòc bèsi dla stmana; e p'r al fat ch'l éra malpél a gh'éra 'd avér paùra ch'al in tgnis un para par lò, ad chi sòld lè: in dal dubi, par a n sbaliàr minga, la suréla più granda la'l tulìva in cà cun di sćiafòṅ. Però al padròṅ dla cava 'l iva dit dabòṅ che chi bèsi lè i éran pròpria chi lè e minga da piò; e in cusiènsa i éran pò tròp par Malpél, un munelàs che ninsòṅ 'l arév vlû catàr-as in frònt, e che tut i paràvan via cuma un can rugnóś, e i al carésan cui pē, quand i al càtan a tîr. Lì lò 'l éra pròpria na bruta ghigna, tìrvad, rabî e salvàdag. A meśdè, mèntar tut chi àtar lavuradōr dla cava i magnàvan la mnèstra
sintâ 'd intóran, e i fàvan un pò ad ricreasiòṅ, lò 'l andàva a mét'r-as in un cantòṅ cun un sistlèṅ in mèś a 'l gambi, par ruśgàr-as cal pôc ad paṅ biś, cum i fàn'n al bèsti sò para, e ugnòṅ al dgiva la sua, tulénd-al in gir, e i gh tiràvan adòs di giaròṅ, in fîṅ chè al padròṅ al al mandàva a lavuràr cun na pedàda...»
-
Òć dna putìna cun i cavìi rós
-
Un quàdar cun na Maria Maddalena cun i cavìi rós
-
Un rós Giuda al dà un baśèṅ a Geśù Crist
-
-
Na strìa rósa in un quàdar ad Luis Ricards Falero
-
Al prìnsip Harry 'd Inghiltèra
-
La pantéra ad Gòr, la rósa cantànta fraréśa Milva
-
Un putèṅ ch'al gh'à al rutilìśum
-
-


text:
Sper la chascharia nova duai anc dar in local per mazzar ed elavurar charn ed in local per elavurar graun. Tut las trais parts dal project da svilup regiunal vegnan a custar radund otg milliuns francs. La chascharia nova è la pli gronda part dal project e custa radund quatter milliuns francs. Sper subvenziuns da chantun e Confederaziun ha era il Padrinadi per regiuns da muntogna dal Coop sustegnì la nova chascharia.
Inauguraziun l'atun 2018
La construcziun da la nova chascharia duai esser terminada en in onn. L'october 2018 quinta il president communal da la Val Müstair, Rico Lamprecht, da pudair inaugurar la chascharia. La chascharia actuala na correspunda betg pli a las pretensiuns dad oz.
Las ulteriuras parts dal project da svilup regiunal èn en planisaziun. La societad Agricultura jaura sto era anc segirar la finanziaziun dal nov local per mazzar ed elavurar charn e dal local per elavurar graun.
RR actualitad 12:00


text:
En Svizra moran las pli bleras persunas en ospitals u chasas da tgira. Savens betg a moda andetga, mabain pervia da malsognas. Gist qua fissi perquai impurtant da nizzegiar meglier las pussaivladads da la tgira palliativa, di il manader dal program da perscrutaziun dal Fond naziunal svizzer per la perscrutaziun scientifica Markus Zimmermann. «Nus pudessan murir a moda umana e degna, e betg cun tecnicas e mesiras medicinalas che na fan betg pli da basegn u ch’èn inutilas.»
Anc betg fitg derasada
Finamira da la tgira palliativa è numnadamain da mitigiar la suffrientscha e las dolurs dal pazient muribund, da procurar per ina qualitad da vita maximala. Quai cun medicaments e tgira spezialisada. Il studi mussia che las Svizras ed ils Svizzers giavischian talas purschidas, di Zimmermann. Ma anc na saja la tgira palliativa betg derasada dapertut. Malgrà ch'ella na portia betg mo avantatgs per ils pazients ed ils confamigliars, mabain era per il sistem da sanadad svizzer.
Là nua ch’i vegn discurrì, nua che l’entir carstgaun vegn resguardà e nua che la qualitad da vita è en il center e betg mo la prolungaziun da la vita, là èsi pli favuraivel, perquai ch’ins renunzia sin blers tractaments fitg chars.
Actualmain manchia dentant la scolaziun correspundenta dals medis e dal persunal da tgira. Ed era la populaziun stoppia anc vegnir sensibilisada dapli per quest tema. Insumma saja impurtant ch'in e scadin fetschia patratgs davart sia fin, è Markus Zimmermann persvas. «Suenter che nus avain cumbattì per dapli autodeterminaziun e che las pussaivladads da la tecnica èn adina pli numerusas, stuain nus er viver cun il fatg che nus stuain definir tge che nus vulain e sin tge che nus vulain renunziar.»
Betg adina simpel d'eruir giavischs dal pazient
Ina pussaivladad è da preparar ina uschenumnada disposiziun dal pazient, nua ch'ins excluda las chaussas che dastgan vegnir fatgas en ina situaziun da privel da vita. Per exempel ch'i na duai dar naginas emprovas da reanimar. Quellas disposiziuns sajan bain simplas da far, ins po gea chargiar musters da l’internet. Savens na gidian ellas dentant betg vinavant, di Regina Aebi-Müller che ha fatg retschertgas davart quest tema.
Per exempel sch’i n’è betg cler en tge situaziun ch’ins duai applitgar ella, tge mesiras ch’il pazient vul e tgeninas ch’el na vul betg. Mintgatant sa cuntradin las disposiziuns, u ch’il pazient chapescha ils pleds tecnics auter ch’il medi. Qua gidass in discurs u ina cussegliaziun era per ademplir ils giavischs dal pazient.
Tenor ella fissi perquai era da ponderar d'integrar questa cussegliaziun tras il medi da chasa en las prestaziuns da la cassa da malsauns. Quai vegniss la fin finala da bun al pazient, sco er als medis che savessan lura co agir en l’interess dal pazient.
RR actualitad 12:00


text:
Las tractativas a Brüssel durant ils davos 3 dis n'han purtà nagin success. Las propostas greccas per refurmas, che duessan purtar ad Athen novas entradas da 3 milliardas euros, na sajan betg suffizientas, hai gì num da participants. Ils documents eran avant maun mo en grec e mo sin computers mobils.
Novas refurmas èn la premissa per che la Grezia survegnia credits internaziunals ch'èn actualmain bloccads. Athen dovra urgentamain daners, sias cassa pudessan gia esser vidas mez avrigl.
RR novitads 18:00


text:
Il project custa sis milliuns francs. La vischnanca Val Müstair paja trais milliuns francs. Il chantun Grischun e la Confederaziun pajan dus milliuns francs. Plinavant augmenta Minschuns ses chapital d'aczias per 1 milliun francs. Aczias en la valur da 600'000 francs èn gia segnadas, ils ultims 400'000 francs èn ins ussa vid ramassar.
Ussa dovri anc ils permiss
La finanziaziun è damai garantida. Ussa sto Minschuns inoltrar ils projects tar il chantun per survegnir ils permiss. Vito Stupan, il president dal cussegl d'administraziun da Minschuns è optimistic che las proceduras èn finidas uschia ch'ins po cumenzar cun la fabrica l'atun 2018. Il project prevesa ina nova telecabina da Tschierv a Minschuns ed in nov sistem per ennavar.
Stagiun difficila
La stagiun d'enviern passada è stada difficila per Minschuns. Quai pervia da la mancanza da naiv. Ils acziunaris dals implants da sport Minschuns han dentant tuttina pudì approvar in quint cun in pitschen gudogn da radund 3000 francs. Quai surtut pervia che Minschuns ha pudì prestar lavurs en connex cun las etappas dal Tour de Ski en Val Müstair e pervia dal fatg che il mais favrer 2017 ha purtà fitg bunas entradas.
RR novitads 12:00


text:
La participaziun al WEF saja per Donald Trump ina schanza. El haja la pussibilità da declerar a las persunas las pli impurtantas da l’economia e da la politica tge ch'el manegia cun «Make America great again.
Al WEF po Donald Trump declerar sia agenda politica a las pli impurtantas persunas ord l’economia e la politica e tgirar relaziuns impurtantas per cuntanscher las finamiras da l'agenda. Il motto è «America first», ma «America first» na vul betg dir «America suletta».
Tgirar relaziuns tranter l’America e la Svizra
La decisiun da Donald Trump da vegnir al WEF saja frestga e perquai na hajan ins anc betg organisà inscunters. Edward McMullen è dentant persvas ch'i dettia inscunters tranter Trump e autoritads Svizras sco il president da la confederaziun Alain Berset. Finamira da sia emprima visita sco president american en Svizra saja er da rinforzar las relaziuns tranter l’America e la Svizra. Ina buna relaziun vegnia da bun a tuts pajais.
Ins na po betg spetgar ch'i dettia proxims pass pertutgant ina cunvegna da commerzi liber tranter la Svizra e l’America. Il è dentant bain pussaivel ch'i dettia discussiuns.
Era spera Edward McMullen che la svizra emprendia ad enconuscher Donald Trump dad in’autra vart. Tenor el haja la Svizra ina vista fitg unilaterala sin il president american.
Visita dispitaivla – Persuna controversa
Tant plaschair sco che l’ambassadur american Edward McMullen ha da la visita da Trump n'han betg tuts. La persuna da Donald Trump è fitg dispitaivla. Quai schebain tar la populaziun sco era tar politicras e politichers.
Perquai pudessi dar demonstraziuns. L'emprima è gia vegnida annunziada per questa fin d’emna a Berna. Il president american sa laschia dentant betg influenzar da quai, uschia McMullen. L’America n'haja betg tema da demonstraziuns. Demonstraziuns fetschian part da la constituziun e mintgina e mintgin duai pudair exprimer sia opiniun. Il WEF saja per Donald Trump ina da las meglras occasiuns da preschentar l’agenda politica e las finamiras per il futur da l’America – cun ni senza demonstraziuns agiunscha l’ambassadur american.


text:
Na fede via y n gran amur por la jënt ê la basa por süa vocaziun.
Tratan sü agn de stüde tl Seminar da Porsenù âl aldì na pordica che spiegâ le test dl profet Ieremia che dij: «mituns scraia do pan mo al ne é degügn che ti le partësc» (Lam 4,4). Ujöp à atira capì che al se trata dl pan dla parora, dla grazia dla fede. Chësc pinsier ne l'à mai lascè in pêsc y l' à motivé a ponsè ales teres de misciun.
Ai 25 de messè 1875 él gnü consacrè prou y àl à ciafè a San Martin le pröm post da caplan y maester.
Ai 28 de agost 1878 ruvàl a Steyl tla ćiasa miscionaria che Arnold Janssen â fondè trëi agn denant. Da chësta ćiasa él pié ia adüm cun J. B. Anzer. I pröms miscionars verbić pià ìa por anunzié le Vangele.
Ai 15 de merz 1879 sentâl a Ancona söla barca co jê tla Cina. Mai plü àl odü süa bela y amada patria. Do da 35 dis söl iade él ruvé a Hongkong y plü tert tl Shantung-Süd olache al à laurè zënza palsa y incina süa mort sciöche miscionar itinerant.
P. IVA: IT02114971001
Ciasa nadè de Sant Ujöp Freinademetz | Str. Oies, 6 | 39036 Badia (BZ) | Tel. +39 0471 839 635 | Email: info@freinademetz.it


text:
Dapi che mintga pestgadra e mintga pestgader sto absolver in curs per pudair pestgar en in flum u en in lai en il chantun Grischun va l’interess enavos. L'onn 2013/14 han anc 600 persunas fatg la patenta, oz sa participeschan radund 200 persunas als curs.
L’interess è tuttina qua
Pli baud era la pestga oravant tut qua per avair mangiativas. Oz è la pestga in’aventura or en la natira. Il bab prendia il figl u la figlia a pestga. Insumma sa participeschia tut la famiglia a quest'occurenza, uschia il coordinatur responsabel e commember da la suprastanza, Ueli Möller.
Las delegadas ed ils delegads da la 114avla radunanza èn vegnids infurmads sur dals sforzs per gudagnar novs pestgaders. Era davart exempels co ina societad locala collavura exemplaricamain per animar giuven e vegl da sa participar als curs per lura pudair giudair la pestga a l'ur da l’aua dal flum u d'in lai.
Radi Hofstetter nov president
A la radunanza da delegads è Radi Hofstetter vegnì elegì sco nov president da l'Uniun da pestga grischuna. El è da Favugn e succeda a Ruedi Gerhard ch'ha stuì sa retrair pervia da la limitaziun d'uffizi suenter 15 onns.
RR actualitad 07:00


text:
Curt avant Nadal van bab e la mamma a cumprar in pignol da Nadal. Els tschentan si il pignol da Nadal per che l’entira famiglia possia decorar el cun cullas da tut las colurs, lametta, stailas da strom, chandailas u dultscharias. Pignols da Nadal na vegnan betg mo tschentads si en stivas e baselgias, els sclereschan era or en il liber.
Pertge avain nus in pignol da Nadal?
Tge fiss Nadal senza in pignol da Nadal? Per ils blers tutga in pignol da Nadal simplamain tar Nadal. Mo pertge insumma? Danunder vegn questa tradiziun?
Affittar in pignol? L'emprim però als plantar e laschar crescher
Pignols da Nadal natirals
Il pli custaivel pignol da la Svizra è il pignol da Swarovski. Quel pon ins contemplar al martgà da bambin en la staziun da Turitg. Il pign è 15 meters auts e decorà cun 15’000 cristals da la fatschenta Swarovski. Cun questa decoraziun custa il pign passa in milliun francs (1’000’000.-)
Il pli grond pign da la Svizra sa chatta en il Grischun, numnadamain a Luven en la Surselva. Il pign cun il num “la panera” ha var 250 onns ed è 47 meters auts, quai è circa uschè aut sc’ina tur baselgia. El n’è betg mo auts, el è era gross e ferms. Per embratschar il pign dovr’ins almain 6 persunas che dattan il maun ina a l’autra.
Il pli grond pign decorà sco pignol da Nadal è stà ina douglasia da 67.4 meters. Quella sa chattava l’onn 1950 a Seattle en ils Stadis Unids da l’America.
Ils Americans han declerà la segund auta planta dal mund sco il pignol da Nadal da la naziun americana. La planta gigantesca da 82 meters sa chatta en il parc naziunal Kings Canion en la California. Ella ha radund 1’650 onns e sch’ins less embratschar ella dovr’ins almain 33 persunas per far quai.
In pignol per il Minisguard
Durant il temp avant Nadal èsi da cumprar ubain resgiar in pignol da Nadal. Tge fiss Nadal senza il pignol? Perquai ha era il Minisguard sa fatg sin la tschertga d'in pignol da Nadal.
Il destin dal pignol da Nadal
Da Nadal fa il pignol simplamain part al maletg en nossas stivas. E tar blers resta el anc là almain fin Bavania, la festa dal Trais Sontgs Retgs. Ma lura èsi finì ed il pignol da Nadal fa ses davos viadi. Il Minisguard fa visita a Vnà per guardar nua ch’il davos viadi dal pignol va là.
Pignols da Nadal artifizials
En la Germania datti il pli pitschen pignol da Nadal dal mund. Quel è mo 14 millimeters aut, uschè aut sco 7 zulprins in sin l’auter. El è illuminà e decorà sc’in dretg pignol da Nadal. Vesair el pon ins en la vitrina d’ina galaria d’art a Dortmund.
In dals pignols da Nadal ils pli custaivels è quel da la bischutaria Ginza Tanaka a Tokio en il Giapun. Quel è numnadamain cumplettamain d’aur. Ils lavurers han duvrà passa 4 mais da tschentar si il pignol d'aur che paisa 12 kilos e custa bunamain 2 milliuns francs (1’850’000.-).
Sin il martgà da Nadal a Dortmund vegn bajegià mintg’onn in pignol da Nadal artifizial da 45 meters. Sin in fundament d’atschal vegnan fixads 1’700 pignols pitschens, uschè ch’i dat in pignol da Nadal gigant. Quel paisa 30 tonnas ed è ornà cun 40’000 chazzolas.
Il pli aut pignol da Nadal che noda en l’aua sa chatta a Rio de Janeiro en l’America dal Sid. La construcziun d’atschal è 85 meters e paisa 542 tonnas, quai è circa uschè grev sco 540 elefants. Decorà è il pignol cun passa 3 milliuns pairs electrics.
A Gubbio, en l’Italia, datti in pignol da Nadal ch’è 800 meters auts e 400 meters lads. Ils abitants han creà cun 250 glischs verdas il muster d’in pignol da Nadal sin la muntogna Ingino. Endadens dal pignol glischan anc ina giada 250 glischs da tuttas colurs. Per ch’il pli grond pignol da Nadal artifizial dal mund sclereschi dovri 12 kilometers cabels.
Rockefeller en la citad da New York
22 meters autezza, 30’000 chazzolinas cun 8 kilometers cabel, ed ina staila da cristal da 3 meters diameter sin il spitg. Quai èn las cifras che circumscrivan in dals pli enconuschents pignols da Nadal da l’entir mund. Il pignol u en quest cas plitost il pign al center da Rockefeller en la citad da New York. Onn per onn admiran millis e millis persunas quest imposant pignol. Dapi l’onn 1933 pon ins contemplar mintga onn en quest lieu in pignol da Nadal.
Dortmund en Germania
En Germania a Dortmund vegn era mintg’onn plazzà in grond pignol. Quel ha in’autezza da 45 meters. Il pign n’è dentant betg creschì uschia, sco quai ch’el sa preschenta là. El è vegnì construì ord 1700 pignols pigns. L’entir pignol paisa 30 tonnas e 40’000 chazzolinas oneschan quel. Sin il spitg sa chatta in anghel da var 4 meters.


text:
La nova halla da trenar duess vegnir construida gist sur la plazza da trenar existenta dador il stadion da Tavau. Questa plazza ora en il liber na cuntenta betg pli e na correspunda era betg pli als basegns dal HCD. Pervia da las chaudas temperaturas durant la stad è il glatsch savens da nauscha qualitad ed era ils custs d’energia per sfradentar èn exorbitants. Producir glatsch en ina halla dovra marcantamain pli pauc energia. Plinavant sa ins trenar en ina halla da tut aura.
I fa prescha
La nova halla da trenar dal Club da hockey da Tavau duess esser en funcziun en pauc dapli ch’in onn, il settember 2018. Davent da lura ristga il HCD numnadamain dad esser senza glatsch. Quai fiss il cas sche las votantas ed ils votants da Tavau decidessan il settember da quest onn da sanar e renovar il stadion da hockey per 20 milliuns francs.
En quest cas - en sasez positiv per il HCD - fiss il stadion serrà ils ultims onns mintgamai la stad e l’atun per plirs mais pervia da las lavurs da construcziun. Per il giubileum da 100 onns HCD l’onn 2021 duess il nov stadion lura sa preschentar en in nov vestgì. Per pudair trenar durant il temp da construcziun duvrass il club perquai urgentamain la nova halla da trenament. Quai dal reminent na betg mo per ils profis, mabain era per las 6 equipas da juniors cun totalmain 140 giuvenils e per ulteriuras uniuns sportivas.
RR actualitad 08:00


text:
Adrian Stern : «Elektrisch»
- Glindesdi, 21.11.2016, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 21.11.2016, 9:30, RTR
Ina pulita surpraisa, ils tuns electronics dal musicist da Baden, Adrian Stern. Cur che jau hai udì l'emprima giada in da ses tocs novs sun jau stà stut. El era enconuschent per sia musica cun chant e ghitarra, accustic, savens melancolic. Ed ussa quai: Sin ses 6avel disc «Chum mir singed die Songs wo mir liebed und tanzed mit ihne dur d'Nacht» aud'ins anc adina il chantautur, pero i dat bler da nov, surtut ils tuns electronics.
Il meglier descriva quai la chanzun «Elektrisch»: La rescuverta dals tuns che l'avevan gia fascinà pli baud, ch'èn però sa platgads per in pèr ons en in truclet zuppà. Tut en ina èn els puspè rivads a la surfatscha. Da raschun vuleva el far ina chanzun seriusa cun cuntegn fitg different, pero la chanzun è sa sviluppada en in'autra direcziun. Ed er tut tschellas chanzuns dal disc nov da Adrian Stern vivan dals elements da la musica electronica, ed han er survegnì in bel ritmus.


text:
13.05.2018
Di nternaziunel di museums
14-18
Open day 14-18
Program per families
L teater de Bispul
de Eva Sotriffer tl Museum Gherdėina
Ai 13 de mei, festa dla oma y Di internaziunel di museums iel nce per l Museum Gherdėina stat na ucajion per pité domesdģ, dala 14.00 ala 18.00 n program deletėul per la families. Da udėi fovel, de plu iedesc ntan dut l domesdģ, n teater ritmich de figures per pitli y granc che durova n vint menuc, l teater de Bispul.
L pez ie unģ pensą ora, metł adum, realisą, nterpretą y purtą dant cun maestria da Eva Sotriffer. Prutagonist dl pez ie Bispul, n mandl o miec na figura de lėn furnida, na sort de Casperle, che ie mé n 30 cm grant. L plu gėn val ora per l mond cun o sun na fiertla da banch. Coche i vedli marcadėnc de Gherdėina. O coche i jugulieres da zacan che jiva ncantėur da n luech al auter cun si orghen y vel tier nafa o na lores o croc o vel ucel a purté dant si spassėtli y purté mpue de aurela curta. Ma n dumėnia domesdģ se ą Bispul fermą te Gherdėina.
Cun ardimėnt ti val permez alacuntedes plu defrėntes y l vega n viac daventures tres l tėmp. Lancunteda plu da temei, ma nce plu da marueia ie chėla cun l itiosaur de Secėda. Ėl vėn da tėmps da giut passei, ma de chėi che la fusties ie mo da udėi y da amiré te nosta bela cuntreda da mont y sambėn nce ti reperc paleontologics tl Museum Gherdėina. Cun Bispul y l itiosaur arsions tl sot de chi tėmps, te ciei y meres y crėps criei te milions dani da snec y corai y cunchilies y vestri vivėnc che ne cunescion plu.
Cun gran fantasia y fortl nes ą Eva Sotriffer meną tl tėmp dla junėza de nosta tiera nes lascian reviver cun magia y poejia la furmazion de nosta bela montes. La ispirazion per si reprejentazion ąla tėut dala culezions dl museum nstės, dai curėc y fossii, ma nce dalarpejon y dala tradizion artejanela y artistica de Gherdėina dala figures de lėn, dala chiena, da operes dert coche p.ej. l cheder dl de bera Sepl da Jumbierch.
Cun l teater de Bispul, tan scėmpl y poetich a ti cialé, y mpņ bonamėnter tan cumples te si realisazion, ti ą Eva Sotriffer sapł scicnché a pitli y granc na emozion y ligrėza.
L ą fat plajėi che truepa families jėunes cun mutons se ą nuzą dl di dla porta davierta, per unģ a ti cialé al Museum de Gherdėina y al pitl teater drėt senificatif de Eva Sotriffer. La manifestazion ie oradechėl unida sustenida tres l proiet di Cunsėies de Furmazion Ti dé tėmp al tėmp.
Ingrid Runggaldier
Download Poster


text:
Römerswil
Römerswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.65 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1625 abitant.
El cumün de Römerswil al se tröva a una altitüden de 723 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ermensee, Gelfingen, Gunzwil, Hildisrieden, Hitzkirch, Hochdorf, Hohenrain, Neudorf, Rain, Retschwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La frazzion de Herlisberg l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1173 col nom de Heigesperhc. In del ann 1242 inscambi l'è menzionada col nom de Hergesberch.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Trun: Dumeni Tomaschett – «Il Bambin è vegnì tar nus»
- Mesemna, 18.1.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 18.1.2017, 11:45, RTR
In mez milliun ha il chantun da Turitg sponsurà a la vischnanca da Trun per la sanaziun da la via da guaud da Munt.
La surpraisa haja quai dà gist avant Nadal, di il president communal Dumeni Tomaschett. Tranter las chartas cun buns giavischs per Nadal e Bumaun sa chattava era ina brev dal Padrinadi da vischnancas da muntogna. En quella saja el vegnì infurmà ch'il chantun Turitg dettia or dal fond da lottaria 500'000 francs per la sanaziun da la via da guaud che maina sur Trun siadora a Munt.
Levgiament per cassa communala
La sanaziun ed il schlargiament da la via custa en tut 7,4 milliuns francs. La gronda part paja il chantun, la vischnanca ha dentant anc adina da surpigliar var 1,5 milliuns. Perquai saja la vischnanca sa drizzada al Padrinadi da vischnancas da muntogna. Quella organisaziun è lura sa messa a la tschertga da daners ed ha chattà quels tar il chantun Turitg. Lez da sia vart sustegna territoris cun finanzas flaivlas en il Grischun, Tessin, Uri e Vallais. Il project da Trun ha correspundì als criteris ed uschia ha quai dà questa summa. Tenor Dumeni Tomaschett levgescha quella fitg las finanzas da la vischnanca, che prevesan quest onn in deficit da 250'000 francs.
Sco engraziament vegn la regenza da Turitg envidada questa stad a far ina visita a Trun, declera Dumeni Tomaschett. Uschia possia la regenza turitgaisa era guardar nua ch'ils daners ch'els han dà vegnian investids.


text:
Nationalparkprojekt
© Parc Adula
Ussa essas Vus en roda, ussa essas Vus dumandai! Il mument ei arrivaus da prender posiziun tiel project Parc Adula, gl’emprem parc naziunal dalla nova generaziun en Svizra.
Igl ei ina impurtonta decisiun che — mondi sco ei vegli — vegn ad influenzar il present ed oravontut il futur da nossas vischnauncas e regiuns.
La Charta Parc Adula vala per 10 onns, suenter quei temps sto ella vegnir suttamessa danovamein alla voluntad dil pievel. La Charta ei il fretg da 16 onns lavur, numerusas sentupadas e discussiuns, culla finamira da garantir che la voluntad dalla populaziun vegni buca mo integrada mobein era respectada.
La Charta ei in document che l’uniun Parc Adula ha elaborau per nus integrond in vast cerchel da persunas naven dils purs tiels menaschis d’alp, da catschadurs tier forestals, da hoteliers tiels viandonts, dils politichers tiels interprendiders, dallas uniuns tier las vischnauncas (burgheisas). Damai ch’ei setracta da nies avegnir eis ei indispensabel che quella decisiun vegn decidida da schi biaras persunas sco pusseivel cun dretg da votar.
Dei a nus in clar signal! Quell’impurtonta pagina da nossa historia duei vegnir suttascretta da nus tuts. Nus giavischein ina spessa mobilisaziun dil pievel cun ina aulta participaziun alla votaziun.
Cun cordials salids