text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/88
'Na noèla del Boccaccio[edit]
Dialèt de Aenù[edit]
Al dì d'incoeu Avenon l'è ona frazion del comun de Pertega Bassa, in de la Val Sabbia.
Dìze dóca che ne tép del pròm rè de Cìpri, dòpo che Gotifré de Bugliù l'ìa conquistà Tèra Sànta, l'è vignìt fò che öna sciùra de Guascógna l'è nà a pelegrinà al Sepólcro. Dòpo che l'è turnà a Cìpri, da vargü borlandòcc de òmegn l'è stà maltratà. Éla, sènsa negüne consolasiù, la 's dulìa; e la pensàf de nà dal rè; ma vargü i g'ha dét che la fa la faìga endàren, perchè l'éra tant sènsa spìret che, ólter no èser bù de vendicà i detòrcc di óter, el sofrìa da bislàch i fat a él, sichè quèi che gh'aìa quàlch magù, i se sfogàa cóntra de él. Quand 'sta fómla l'ha sintìt 'sto laùr, desperà de vendicàs, per sentìs om pó solevà del sò mal la pensàf de vulì mortificà la mizéria del rè. La gh'è nà avànti e la ghe dit: "Car el mè sciòr, mé no vègn mìa da él perchè 'l me vendicàs di ensülcc che i m'ha facc; ma per saì cóme 'l fa él a sofrì quèi che i ghe fa, che pòse 'mparà da él a soportài. El sa 'l Signùr come gh'éi dunarès volontèra, da che l'è isè bù de soportài!".
Ol rè, che fìna alùra l'éra stà tardìf e pégher, compàgn che 'l se disciàs fò dal sòn, l'ha scomensàf a vendicà de razù l'ingiüria fàta a 'sta fómla, e dòpo el s'è mit a perseguità de cör quèi che fàa dizonùr a la sò curùna.
Giovanni Papanti, Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 142
Dialèt de Bagulì[edit]
Bagolin el se troeuva in de la Val del Caffer (ona lateral de la Val Sabbia), al confin cont el Trentin.
Déch tóca che 'ndài tép dal pröm rè de Sìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'àa ciapàda Tèra Sànta, süsedé che 'na nòbela de Guascógna la né pelegrìna al Sepólcher, e de liò egnéndo, reàda 'n Sìpri, da quàlcie balòs de òm la reseé dle bröte asiù. De la quàl còza, sènsa consolasiù crösàndose, la pansé de reolgìs al rè; ma 'l ghe egné dét da argiü ca l'éra fadìga tràda ìa, perchè a l'éra sé dèbol e sé bascòt che no mìa s'afróncc dèi àtre con östìsia l'endecàs, ma 'l ne toleràa abòt pròpe da coió de quì facc a èl, tat che quì che gh'ìa qualcie rògne a i le sfogàa col fàch dei detòrcc o di ensülcc. Santìda quèla còza liò la fómla, desparàda de endecàs, per véch quàlcie consolasiù del sò dolùr la 's fisè de olì mordì la meschenetà de quèl rè; e, nàdasan pianzèndo denàcc a èl la 'gh déde: "Vö, siór, mé no égn mìa da ö per endèta che 'm spète del detòrt che m'é stà fat, ma 'nvéze de quèla, ev prégo che m'ensegnàf comparté fé a sofrì quì che mé sènte ca i ve fa, asiochè, emparàndo da ö, mé pòse con pasiènsa soportà 'l mè. Ché 'l le sa 'l Segnùr, se 'l podès fà, de töt ciör v' donarès, dal momènt che gh'ì sé bùne spàle".
El rè, che fina aliùra l'éra stà mezariù e pégar, comià s'al se fós desadà, ha scomansà dal tòrt fat a quèla fómla, ca 'l vandeché seeramènt, al persagueté con töt regùr tócc quì che d'aliùra inàcc fàa argót cùtra l'onùr de la sva corùna.
ibidem, pagg. 142-143
Dialèt de Brèsa[edit]
Dìze dóca che ai tép del prim rè de Cìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'ha ìt ciapàt la Tèra Sànta, l'è sücedìt che öna zentildóna de Guascógna l'andè pelegrìna al Sepólcro, e de là endèl tornà, quàndo la riè a Cìpri l'è stàda maltratàda de quàch birbànti. E lé la se 'n dolìa sènsa consolasiù; la pensè de 'ndà a fàn istànsa al rè; ma ergü i g'ha dit che sa perderès el fiàt, perchè l'ìra isé schif e isé póch de bé che gné 'l vendicàa le ingiürie di àlter, ma ànsi el toleràa con gran debolèsa quèle sènsa fì ch'i ga fàa a lü, cóze che quèi che i gh'ìa de le ràbie i ia sfogàa a fàga di despècc. Quàndo la fómna l'ha sintìt 'sto laùr, disperàda de vendicàs, per consulàs del sò mal l'ha pensàt de pià la mizéria de 'sto rè; e l'è 'ndàda de lü a piànzer e a dì: "El mè siòr, mé no vègne de té per ìga vendèta de l'insolènsa che i m'ha fat, ma per ìga sodisfasiù, ta préghe a ensegnàm cóme ta fé a tolerà quèle che i ta fa a té, perchè, a 'mparà da té, a mé pòse tolerà con pasiènsa la mia, perchè 'l la sa 'l Signùr che se mé 'l podès fà, te la donerès, perchè ta sé ön fachì isé brào".
El rè, che fìna alùra l'ìra stat pégher e tàrde, cóme se 'l se fös desedàt, l'ha scomensàt a vendicà 'l mal de 'sta fómna, e l'ha podìt fàl sènsa fadìga, e pò l'è deentàt persecüdùr di piö sevéri de töcc che i fès ergóta cóntra l'unùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 144
Dialèt de Munticiar[edit]
Mé dich dóca che al tèmp del prim rè de Sìpro, dòpo che Gofrédo de Buglióne l'ha ciapàt la Tèra Sànta, è sücès che öna sciùra de Gascógna isè pelegrinàt l'è nàda al Sepólcro, e nel tornà endré, riàda a Sìpro, l'è stàda maltratàda da dièrs balòs. E, per el dispiazér che la g'ha ìt, l'ha pensàt de lamentàs dal rè; ma ergü i g'ha dit che la fàa la fadìga endàren, perchè 'l rè l'éra tat timorùs e tat da póch che no se podìa sperà che 'l castighès i tórcc dèi àlter, se con ergógna el sorbìa i tórcc che isè despès i ga fàa a lü; e per quèst töcc quèi che gh'ìa con lü quàch brüzùr, no i lasàa de sodisfàs sènsa fàga le piö bröte asiù. Sentìt isè la fómna, e ést che no la podìa endicàs, per soleàs dal dispèt, la s'è risolvìda de pià la mizéria del rè. E isè, pianzìt l'è nàda dignàns a lü e la g'ha dit: "Sciór, mé no ègne da té perchè spére d'éser endicàda de l'afrónt che i m'ha fat, ma per pregàt d'ensegnàm envésce cóme te fé a soportà quèi che sènte che i te fa a té, e al tò ezèmpe a emparà a béer zó el mè, che se podès, el la sa el Signùr, de bóna òia te 'n farès ön regàl, tant che te sarès brào de sorbìtel".
El rè, che fina alùra l'éra stat ön minciù, cóme se 'l se füs desedàt, l'ha scomensàt a castigà sènsa remisiù l'oféza che i gh'ìa fat a 'sta fómna, e per l'aègner l'ha castigàt a bòt töcc quèi che gh'aès ofés l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 146
Dialèt de Salò[edit]
Dìze dóca che nèi tèmp del prim rè de Cìpri, dòpo la conquìsta fàta de la Tèra Sànta da Gottifrè di Buglione, è sücès che 'na gran dàma de Guascógna l'è andàda en pelegrinàgio al Sepólcro e turnàndo 'ndré, rivàda en Cìpri, da dèi gran berechì l'è stàda 'nsültàda en módo vilà; de 'sta ròba lé, lamentàndose sènsa nesöna consulasiù, l'ha pensàt de andà a reclamà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedü che se bötoràs vìa la fadìga, perchè gl'ìra de vìta isè mischìna e de sè póch, che non soltànt el no vendicàva con giüstìsia le insolènse dèi àlter, ànsi con viltà de biazimàs el soportàva quèle che gh'éra fàte a lü; entant che ognü che gh'ìa quàlche crüsio, el lo sfogàva col fàch insolènsa e vergógna. La fómna, sentèndo 'ste ròbe, desperàda de vendicàs, per quàlche consolasiù de la sò nòia l'ha stabilìt de volì schernì la mizérgia de 'sto rè; e, andàda pianzèndo davànti a lü, l'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne a la tò prezènsa perchè spète vendèta de l'insolènsa che m'è stàda fàda, ma a sodisfasiù de quèla, te préghe che te m'ensègne cóme te patìset quèle che mé sènte che i te fa perchè, emparàndo da té, mé pòse portà con pasciènsa la mia; che, 'l la sa 'l Signùr, se 'l podès fà, volentéra te dunerès, perchè te ne sé cozé bù portadùr".
El rè, enfìna alùra stat tard e pégher, cóme se 'l se descès dal sòn, scomensàndo da l'insolènsa fàta a quèsta fómna, che con ràbia l'ha vindicàt, l'è deventàt gran persecütùr de töcc quèi che, cóntra l'unùr de la sò corùna, quàlche ròba ei fès d'alùra en avànti.
ibidem, pagg. 146-147
Dialèt de Trubiöl[edit]
Dìze dóca che nèi tép del prim rè de Sìpro, dòpo che Gotifé de Bugliù l'ha quistà la Tèra Sànta, öna nòbela de Guascógna, pelegrinànd, l'è nà al Sànto Sepólcro, de dóe tornànt en Sìpro, quàlch barù i l'ha isé vilanamét maltratà. Che, lamentàndes töta sconsolà, l'ha pensà de nà a ricórer al rè. Ma i g'ha dit quàlch d'ü che l'éra fià bütà vìa, perché l'éra isé fiàch e isé de niènt che, óltre no éser bù de castigà con giüstìsia l'insült fà ai óter, el sgorlìa de bislàch sènsa vergógna tancc e tancc dèi óter vèrs de lü, finchè quèi che gh'ìa di crüsi i se sfogàa con dèi dispréze cóntra 'l rè. Endèl séter 'ste laùr, disperàda de no podì vendicàs, tat per podì ìga öna quàlch consolasiù de la sò nòia, l'ha pensà de spónzer la debolèsa del rè. E, prezentàndes pianzèndo, la g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègn mìa ché a domandàch giüstìsia de l'asiù che i m'ha fà, ma per sodisfasiù de quèla el préghe de insegnàm cóme 'l fa töte quèle che gh'ó sintìt che i ghe fa a lü, per imparà la maniéra de soportà con pasiènsa la mia; che 'l sa 'l Signùr cóme la dunarès volentéra a lü, che l'è isé bù de portàsela vìa.
ibidem, pagg. 147-149
Dialèt de Eröla Nöa[edit]
Dìze dóca che 'ndi tèmp del prüm rè de Cìpri, dòpo fàda la conquìsta de Tèra Sànta da Gofrédo de Bügliù, gh'è sücés che 'na siùra de Guascògna l'è 'ndàda per diusiù fìna al Sepólcro, e 'ndèl turnà 'ndré, riàda 'n Cìpri, l'è stàda maltratàda da sérte balòs sènsa creànse. E sicóme per 'ste laùr l'éra föra de lé, la g'ha pensàt de 'ndà del rè; ma gh'è stat de quèi che i g'ha dit che la tràa vìa 'l fiàt per negót, perchè lü 'l menàa 'na vìta isè fiàca e isè 'nsülsa per el bé, che 'nvése de vendicà con giüstìsia le oféze dèi àlter, el na soportàa ànse con sò gran dizunùr 'na infinità ch'i ghe fàa a lü stès. Al pünto che töcc quèi che gh'ìa vargóta per i còrni, i se sfogàa col fàga di dispècc e col mancàga de rispèt. Sintìda 'ste ròba, la fómna, pèrsa la sperànsa de pödìs vendicà, la g'ha pensàt, cóme per cunsulàs, de spónzer la viltà de 'ste rè; e, 'ndàda töta pianzolènta deànti a lü, g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne mìga a la tò prezènsa perchè vòe éser vendicàda de la oféza ch'i m'ha fat, ma 'n sodisfasiù de quèsta, te préghe che te me 'nsègnet comè té te sopórtet quèle che g'hó sintìt che i ta fa perchè, 'mparàndo da té, pöde soportà con pasiènsa la mé che, 'l Signùr 'l la sa, te donarès ontéra se pödès, zà che te sé isè brào de supurtàle".
'L rè, che 'nfìna alùra l'éra stat lónch e pégher, comè se 'l se desedès 'n quèl momént da 'n sòn, 'l g'ha scomensàt a vendicà fis la vilanàda che i gh'ìa üzàt a 'ste fómna, e pó l'è deentàt ön bòia d'ön persecütùr de töcc quèi che d'alùra inàns i gh'ès fat argót cóntra l'unùr de la sò curùna. ibidem, pagg. 149-150
Dialèt de Castiù[edit]
Dìze dóca che al tép del prém rè de Cìpro, dòp che Gofréd e Buiù l'ha ciapàt Terasànta, è sücidìt che una sióra nòbila l'è nàda al Sepólcro en pelegrinàgio, de dóe 'ndèl vègner endrè, riàda a Cìpro, da di balòs l'è stàda maltratàda pròpe da paezà; del qual laùr lé, fàndo i sò lemèncc sènsa consolasiù, la g'ha pensàt de nà a ricórer al rè; ma gh'è stat dit da vargü che la sarès stàda fatìga sbatìda vià, parchè l'éra tat slenàt e bù de póch che 'nvéze de vendicà con giustìsia i tórcc di óter, el na mandàa zó ànse tancc che i ga fàa agh a lü, con una iltà de fà ergógna; e isè töcc quii che gh'ìa quàch brüzùr endèl stòmech, i sa sfugàa col fàga di afróncc a lü. Sentèndo isè la fómna, pèrsa la sperànsa de pudì ès vindicàda, per refàs a la mèi del sò dispiazér, l'ha decìs de pià 'l rè en la sò mizéria; e, nàda aànti de lü pianzènt, la g'ha dit: "Mè siùr, mé no ègne mìga dinàns de té parchè spére che ta ma èndichet de la oféza che i m'ha fat, ma en compènso, te préghe che ta ma insègnet cóme te fét té a supurtà quèle che sènte che i ta fa, en manéra che mé, 'mparàndo de té, pòse supurtà con pasiènsa la mè; che, el Signùr el la sa, se pudès te la darès a té olontéra, tànto che té g'hét le spàle bùne".
El rè, che fina alùra l'éra stat tardìf e pégher, cóme che 'l s'ès de desmisià in chèl momènt, scomensànt da l'asiù fàda a 'sta fómna, che l'ha castigàda a quèl Dìo, l'è deentàt persecutùr rigurùs fis de töcc quèi che fès vergóta cóntra la dignità de la sò curùna.
ibidem, pagg. 264-265


c: text/html

text:
Grazia a questa victoria termineschan ils da Tavau ina seria negativa. Per la squadra dad Arno del Curto è quai numnadamain stà l'emprima victoria suenter quatter terradas en seria.
Ils gols per il HCD han sajettà Magnus Nygren en la terza minuta, Tino Kessler en la 27avla ed en la 36avla minuta, Enzo Corvi en la 42avla minuta, Nando Eggenberger en la 43avla minuta. Tut cler ha fatg Andres Ambühl en la 59avla minuta, cura ch'el ha tutgà en il gol vid da Friburg.
En la tabella è il HCD vinavant sin plazza 5. A la testa resta il SC Berna. Quai avant Zug e Lugano.
Sco proxim frunta Tavau ordaifer sin Bienna. La partida è sonda, ils 20 da schaner. Ella cumenza a las 19:45.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 45avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 22:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tge effect che l'unda d'omicron ha exact sin ils ospitals saja il mument anc grev da dir, uschia il minister da sanadad Peter Peyer. Las staziuns intensivas sco er las autras partiziuns sajan anc adina occupadas fitg. Augmentar capacitads na saja betg pussaivel, perquai ch'i na dettia betg dapli persunal, uschia Peyer. Sper quai stoppian ins er empruvar d'evitar che memia bler persunal da tgira crodia or il medem mument, pervia da malsogna ubain quarantina.
Obligatori da s'annunziar per persunas dal fatg
Per pudair gidar or en cas d'urgenza ha la regenza grischuna uss decis che persunas ch'èn scoladas en il sectur da tgira e lavuran betg ubain en in auter sectur, ston s'annunziar. Cun questas persunas supplementaras quinta il chantun da crear in zic spazi d'agir, sche l'unda actuala chaschunass stretgas da persunal.
S'annunziar ston tut las persunas dal sectur da tgira cun domicil en il Grischun che na lavuran betg en lur professiun e na fan betg part d'ina gruppa da ristga sa registrar.
L'obligatori vala per las suandantas scolaziuns
- spezialista/spezialist da sanadad
attest da qualificaziun en la tgira pratica da persunas malsaunas da la Crusch Cotschna Svizra
- tgirunza diplomada/tgirunz diplomà ND I
- diplom: tgirunza/tgirunz TGM/TCM/UPP/TPsi (tgira generala/tgira communala/tgira d'uffants, pagliolancas e pops/tgira psichiatrica)
- tgirunza/tgirunz da sanadad e da tgira da malsauns ND II
- tgirunza diplomada/tgirunz diplomà SSS
- PHD Nursing Science
- Master of Science in Nursing (MSN)
- Master of Science en tgira (MScN) SAS
- tgirunza/tgirunz SAS (Bachelor of Science in Nursing [BScN])
Questa obligaziun saja pussaivla sin basa da la lescha da sanadad, communitgescha la regenza. Quel saja ussa necessari, perquei ch'i saja da quintar ch'il sistem da sanadad vegnia als cunfins cun la creschientscha d'infecziuns ch'ins quinta cuntut las proximas emnas. Cun ina tala creschientscha quintan era ils experts da la task force federala cunter il coronavirus.


text:
Approvar l'uschenumnada iniziativa da limitaziun faschess donn a la plazza da lavur svizra sco er al martgà da lavur. Quai han communitgà ils sindicats Unia, Syna, Emploiads svizzers, la Societad svizra d'emploiads da commerzi, l'Organisaziun da cader svizra e Swissmem.
L'Uniun europeica saja cun distanza il pli impurtant martgà da questa branscha ch'occupescha en Svizra 320'000 persunas. La branscha exporteschia radund 80% da ses bains e 60% da quels giajan en l'UE. Entras ils contracts bilaterals survegnian las firmas access quasi nunlimità al martgà da l'UE.
RR novitads 10:00


text:
En il Grischun pon ussa era persunas sur 65 onns s’annunziar per sa laschar vaccinar en in dals centers da vaccinar. Ils emprims termins èn lura mez avrigl – sch’il dumber da vaccins bastia, scriva il chantun. Tgi che veglia percunter sa laschar vaccinar dal medi da chasa, stoppia anc spetgar almain enfin il matg.
Dapi mez schaner èn passa 18’000 persunas vegnidas vaccinadas en il Grischun. Quai correspunda a radund 9% da la populaziun. Bundant 80% da las abitantas e dals abitants en las chasas d’attempads e da tgira èn vaccinads. Enfin uss pudevan be persunas sur 75 onns e persunas cun grevas malsognas cronicas laschar far la vaccinaziun.
Co s'annunziar?
- Annunzias pon vegnir fatgas via pagina dad internet dal chantun., il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Sch'insatgi n'ha betg access a l'internet, po l'annunzia vegnir fatga via hotline da vaccinaziun 081 254 16 00.


text:
Boffalòra (LO)
Bufalòra (Boffalora, ma el sò num cumplét l'é Boffalora d'Adda in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 747 abitant (dàto del Dic 2015 [1]). L'é l'ültim paesìn prima de la pruincia de Cremuna, a andà vérs est.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bufalòra l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Trasparënza
La Provinzia autonoma de Bulsan garantësc a uni persona de ti ruvé permez ala nfurmazions che reverda si organisazion y atività , l’adurvanza di finanziamënc publics, la prestazions y i servijes, aldò di prinzips de trasparënza y de bona aministrazion per realisé n’aministrazion davierta y daujin al zitadin.
Deliberazions dla Jonta provinziela
- Nrescida de marcià per la prozedura direta dl trasport de persones n ucajion dl proiet „Maran incunta la Ladinia“
Curriculum vitae y atestazions di culaburadëures oradecà
2017
- Curriculum Ruth Bernardi
Atestazion Ruth Bernardi
- Curriculum Simon Kostner
Atestazion Simon Kostner
- Curriculum Marcel Zischg
Atestazion Marcel Zischg


text:
Ghell (valuta)
El ghell (anca rapan in lombard svizzer) a l'è la centesema part de un'unitaa fondamentala de 'na valuta, in particolar per el dolar ameregan e per l'euro. In di Stad Unid e in Canada 1¢ l'è cognossud cont el soranom de penny, compagn del franch ingles che el gh'ha l'istess nom.
Etimologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla ghell la vegnaria del todesch geld, rivada in Lombardia in de la dominazzion austriaca.
Simbol[Modifega | modifica 'l sorgent]
I valor in ghei in tra 1 e 99 inn anca indicad de una o do cifre seguide del "simbol de ghell" (cent sign) una letera c minuscola tajada del volt in bass de una linea verticala ¢ (2¢, 99¢). In del cas che el simbol el sia minga a disposizzion (coma per esempi in ASCII) el vegn doperada domà una letera c minuscola (2c, 99c). La prima modalitaa de usagg l'è comuna in di Stad Unid e in Canada, la segonda in Australia, Noeuva Zelanda, Sudafrica e in de l'Eurozona. In di foj eletronegh l'usagg del formad decimal (per esempi € 0,99) l'è comun in quant el rend semplis tegnì linead i separador decimai.
El simbol "¢" el gh'ha un valore Unicode U+00A2 (ereditad del Latin-1)[1], inscambi la representazzion decimala l'è 162. In de l'HTML el vegn inserid con ¢ o ¢
El simbol "¢" el poeul vesser otegnud in ANSI cont el tast ALT e el numer 155 (ALT + 155) (in su un Mac doperà ALT + 4).
El simbol de ghell el va minga sconfondud con quell del colón ₡, che el gh'ha codifega Unicode U+20A1 (o 8353 in decimal) o cont el segn del cedi ₵, che el gh'ha codifega Unicode U+20B5 (o 8373 in decimal).
Usagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
I zeche in del mond normalment fann monede per i valor in tra 0,1 e 10 euro, inscambi tegnen la carta moneda per i valor pussee volt. Se l'inflazzion la fa andà sgiò el valor d'aquist de la valuta in tant cas la carta moneda la vegn sostituida di monede, per esempi l'è capitad in del cas di dollar canades, dollar australian, sterlina britanega e franch italian, che hann anca ritirad i monede de poch valor e/o hann emess carta moneda de pussee valor. El dollar statunitens el tegn inscambi ancamò in circolazzion la carta moneda de $1 insema a la (manch popolara) moneda, inscambì tute i oltre nazzion industrializzade doperen de norma di monede metalleghe per l'istess valor.
Olter sistem de spartizzion monedaria, coma per esempi in del cas de la veggia sterlina che in fina a la decimalizzazzion del 1971 l'era spartida in 20 scellin ("s") o in 240 vegg penny ("d").
Esempi de valute che gh'hann i ghei o termin conligad coma cents, centimo, centesimo, sen inn:
- Fiorin aruban
- Dollar australian
- Dollar de Barbados
- Dollar di Bahamas
- Dollar del Belize
- Dollar di Bermude
- Dollar del Brunei (coma sen)
- Dollar canades
- Dollar di Cayman
- Sterlina cipriota (coma σevt o sent)
- Dollar di Caraibi oriental
- Nakfa eritrer
- Corona eston (coma sent)
- Lilangeni del Eswatini
- Eurozona euro - la moneda la gh'ha el test EURO CENT; l'usagg el cambia a segonda de la lengua doperada. I monede greche gh'hann "AEΠTO" ("lepto") in sul dedree de la moneda de 1 ghell e "AEΠTA" ("lepta") in sul dedree di oltre.
- Dollar di Figi
- Dollar de la Guyana
- Dollar de Hong Kong
- Rupia indonesiana (coma sen)
- Dollar giamaican
- Scellin keniota
- Dollar liberian
- Lita lituan (coma centas)
- Ringgit males (coma sen)
- Lira maltesa
- Rupia maurizziana
- Dollar namibiano
- Gulden di Antille Olandes
- Dollar neozelandes
- Rupia di Seychelles
- Leon sierraleones
- Dollar de Singapor
- Rand sudafrican
- Rupia singalesa
- Dollar surinames
- Noeuv dollar taiwanes
- Scellin tanzanian
- Dollar de Trinidad e Tobago
- Scellin ugandes
- Dollar statunidens
- Dollar del Zimbabwe
Esempi de valute che hann minga i ghei:
- Rupia indiana - la se spartiss in 100 paise
- Dinar kuwaitian - el se spartiss in 1000 fils
- Ouguiya mauritana - la se spartiss in 5 khoums
- Ariary malgasc - el se spartiss in 5 iraimbilanja
- Rupia pakistana - la se spartiss in 100 paise
- Złoty polach - el se spartiss in 100 grosz
- Sterlina britanega - la se spartiss in 100 pence
- Leu romen - el se spartiss in 100 bani
- Dinar serb - el se spartiss in 100 para
- Franch svizzer - el se spartiss in 100 rappen
- Baht thailandes - el se spartiss in 100 satang
- Đồng vietnamita - el se spartiss in 10 hào o in 100 xu/su.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Informazzion in sul ghell U.S. per ann e modell, in su www.coincommunity.com


text:
La baselgia da la claustra da Mustér sa preschenta en nov vestgì. Ils palancads èn per gronda part davent, ils maletgs traglischan sco novs, ma dal tut finì n'èsi anc betg. Ils lavurers èn londervi da montar in nov planschì sin la lautga gronda ed inqual detagl mancan anc.
Ils custs èn prest cuverts
Tenor Andreas Isler, manader dals bains immobigliars e dals projects da bajegiar da la claustra è la finanziaziun da la restauraziun sin buna via. Da la summa totala da 16 milliuns francs che la restauraziun custa mancan il mument anc bundant 600'000 francs.
La reavertura da la baselgia cun la benedicziun da l'altar è ils 11. da november 2019, il di da S.Martin - il patrun da la baselgia claustrala.
TR Telesguard 17:40


text:
Cun Joel Wicki ha la Svizra survegnì in nov retg da lutga. Dapi il 1986 è el l'emprim lutgader da la Svizra Centrala che daventa retg. En la lutga finala ha el mess en dies a Mathias Aeschbacher en in cumbat fitg activ.
Orlik: «Avess gugent gì anc dapli»
Armon Orlik finescha la festa federala cun in 6avel plaz e po uschia turnar a chasa cun in cranz. Per il Grischun è quai gia il terz cranz. En tut ha el gudagnà quatter lutgas, trais giadas ha el fatg in pari ed ina lutga ha el pers – lezza encunter il retg da la Festa federala da Zug, Christian Stucki. Cun sia prestaziun saja Armon Orlik cuntent, el avess dentant tuttina sa giavischà in megler resultat.
Per ils auters Grischuns – Christian Biäsch, Marc Jörger, Corsin Jörger e Roman Hochholdinger – n'hai betg bastì per in cranz. Els pon turnar cun in'experientscha dapli en satg.
Rangaziun finala
Ina festa gigantica gartegiada
La festa da lutga federala è la pli gronda occurrenza da sport en Svizra. Ils organisaturs han savì beneventar passa 400’000 visitaders a Pratllen. Bun 51’000 persunas han pudì persequitar las lutgas en l’arena. Malgrà las fullas da glieud ch’èn vegnidas a mirar ils megliers ‘nauschs’ da l’entir pajais, n'ha quai dà nagins incaps pli gronds. Tut ha funcziunà bain, dal concept da traffic, fin tar il concept da segirezza e l’alimentaziun. Er sche las colonnas davant ils stans da magliar ed las 1’000 tualettas mobilas eran tranteren magari lungas.
Il andament en detagl da la Festa federala da lutga pudais leger qua en il liveticker.


text:
La regenza da Donald Trump ha in'ulteriura giada fatg naufragi cun il scumond d'entrar il pajais. Il scumond pertutga persunas da 6 differents pajais per il pli muslims. Quellas persunas na dastgan cun quest decret da Trump betg entrar pli ils Stadis Unids. Ina derschadra da Seattle aveva dentant mess ord funcziun il decret da Trump. Quel giaja cunter ils dretgs umans. Er la dretgira dal stadi Hawaii ha ussa decidì da refusar l'appell da la regenza da Trump. Il scumond mainia a caos e confusiun.
Independentamain da questa decisiun aveva la regenza gia dà en il cas tar la dretgira suprema. Anc n'è nagina data fixada. Anc avant questa decisiun aveva gia ina dretgira a Virginia refusà l'appell da Trump.
RR novitads 20:00


text:
La Villa Planta è vegnida transfurmada avant exact 100 onns en il Museum d'art dal Grischun. Perquai mussa il museum durant il 2019 set exposiziuns pli grondas. Tranter auter ina da l'artist rumantsch da Samedan, Flurin Bisig, che preschenta davent dal mars sias sculpturas da lain e marmor. In ulteriur highlight ch'ins po contemplar durant il giubileum, è in grond ed enconuschent maletg da Martin Disler. Il maletg mussa tranter auter animals e persunas en il stil abstract ed ha ina lunghezza enorma da 140 meters.
Las statuas, il maletgs e las ovras artisticas che vegnan mussadas en l'exposiziun «Aus der Tiefe der Zeit» han tuttas in connex cun il Grischun.
L'exposiziun è averta davent dals 14 d’avrel e mussa artefacts culturals ch'èn vegnids stgaffids tranter 3000 avant Cristus e l'onn 1530. Cunquai ch'ins na po dentant betg transportar tut ils tocs antics, vegnan quels fotografads e mussads en furma da fotografias.
Il Museum d'art porscha il 2019 era anc in'exposiziun cun il titel «passiun», che mussa la chatscha or da differentas perspectivas. Las impressiuns da ed enturn la chatscha, pon ins guardar dals 22 da zercladur enfin ils 27 d'october en il Museum d'art a Cuira.
RR actualitad 17:00


text:
Adrian Willi è l'emprim responsabel per ils giuvenils da l'Uniun chantunala da musica. Ses pensum entaifer l'uniun è tranter auter la promoziun ed il sustegn da las musicas da giuvenils. El è l'emprima persuna da contact per dumondas che pertutgan ils giuvenils. Vinavant è el cunresponsabel per la propagaziun dal program Giuventetgna & Musica da la Confederaziun. Tgirar contact cun las autras uniuns che s'engaschan per giuvenils che fan musica tutga era tar sias lavurs.
Musicist, organisatur, president
Adrian Willi è ditg stà commember da la Musica da giuvenils da Domat ed ha gidà ora sco bassist en differentas autras musicas da giuvenils. El è sa participà diversas giadas activamain al champ da stad da la Brass Band Grischuna. Ina da sias prestaziuns particularas è stada da restructuraziun da la Musica da giuvenils Domat en la Brass Band da giuvenils regiunala dal Plaun. Actualmain presidiescha el questa furmaziun sco er la societad purtadra da la Scola da musica da Domat-Favugn.
L'uniun chantunala da musica dal Grischun cumpiglia bunamain 100 societads da musica cun totalmain 2'700 musicantas e musicants.
RR novitads 15:00


text:
L’idea da fundar in chor regiunal han gì tranter auter Jachen Janett cun sia cusrina Gianna Janett, ussa Vital-Janett. L’idea e stada da fundar in cor per chanzuns pli pretensiusas e che ha en il center era la furmaziun da vusch.
Jachen Janett e stà il prim dirigent, pli tard ensemen cun ses frar Duri. Sunter il giubileum da 30 onns Rudè da chant Engiadina ha lur cusrina, Gianna Vital-Janett, surtut la batgetta.
Il chor consista da radund 40 commembers. En ils 40 onns dal Rudè han chantà radund 100 chantaduras e chantadurs da tut l’Engiadina e da la Val Müstair.
Concert da giubileum
Il giubileum vegn celebrà sut il motto «allegria ed umur». La dirigenta ha tschernì 12 chanzuns en tut las quatter linguas naziunalas ed ina en la lingua da la Galizia. Las chanzuns duessan resplender l’allegria e l'umor dal cor. Il cor chanta tut las chanzuns ordadora per che l’expressiun dal chant saja ligera.
Ils concerts èn ils 17-02-2018 a Zuoz ed ils 18-02-2018 a Scuol
Or da noss archiv:
RR actualitad 17:00


text:
Brandebùrgo
El Brandebùrgo (en todèsch: Brandenburg; en bas todèsch: Bramborg/Brannenborg; en bas soràbo: Bramborska) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 29.500 km² e 'l g'ha 'na popolasiù de 2.508.400 abitàncc (màgio del 2010). L'è colocàt endèla pàrt piö orientàl de la Germània. La capital del Brandebùrgo l'è la cità de Potsdam.
El stat el cunfìna al nòrt col Meclembùrgo-Pomerania Anteriùra, a est co la Polonia, a sud co la Sasònia, a òvest co la Sasònia-Anhalt. El Land de Berlino l'è töt circondàt del teretóre del Land del Brandebùrgo.
El fiöm Oder el sègna 'l cunfì orientàl del stat e de la Germània co la Polònia, e 'l fiöm Elba el costetöés 'na part del cunfì ucidentàl. I fiöm principài che streèrsa 'l teretóre del Brandebùrgo i è la Sprea (en todèsch: Spree) e l'Havel. A sudèst gh'è la zòna ömeda ciamàda Spreewald.
Endèla regiù de Cottbus, endèl sudèst del Brandebùrgo se pàrla apò la lèngua soràba, 'n particolàr el Bas Soràbo, 'na lèngua slàva ucidentàla 'mparentàda col Polàco. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, El Brandebùrgo la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
A la fì del medioévo e al prensépe de l'Era Moderna el Brandebùrgo l'è stat giü dei sèt eleturàcc (Kurfürst) del Sacro Romàno Imper Germánich, e 'nsèma a la Prùsia i g'ha furmàt la bàze sö la quàla s'è nit a formàs l'Impér Germànich, el prim stat ünificàt todèsch. Berlino, che piö tàrde la sarà la capitàl de la Germània, la fàa part del teretóre del Brandebùrgo. Del 1618 Brandebùrgo e Prùsia, e piö tàrde Brandebùrgo-Prùsia, i è stacc duminàcc dei dùchi de Hohenzollern, che piö tàrde i deentarà rè de Prùsia.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl, la regiù del Neumark, la part orientàl del Brandebùrgo l'è stàda cidìda a la Polonia, segónt el tratàt che 'l definìa 'l cunfì sö la lìnea Oder-Neisse, e 'l rèst de la pruvìncia l'è stàt custitüìt en Stat endèl 1947 quan che la Prùsia l'è stàda disulvìda.
El stat del Brandebùrgo l'è pò stat disulvìt apò a lü 'ndèl 1952 quan che la zòna l'ìa aministràda de la Repüblica Democràtica Todèsca.
El stat del Brandebùrgo del dé d'encö l'è stat ricustitüìt dòpo la riünificasiù de le dò Germànie 'ndèl 1990.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ nach der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Republega di banane
Republega di banane a l'è un termen spregiativ doperad per parlà de un Stat fondad in su la cleptocrazzia, la corruzzion e governada de 'n oligarchia sciora, de solet cont el jut de 'n quaj interess forester.
El termen, inventad in di agn 1940, el deriva di nazzion de l'America central che gh'haveven di governi ditatoriai vesin ai Stat Unid ch'eren favorid di aziende de la fruta.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su repubblica delle banane


text:
Palasàch
Palasàch (nòm uficiàl en italià: Palazzago ) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem. e l'se tróa a 16 km de la sità e a presapóch 400 méter söl lièl del mar. L'è ai pé e sö i còste a mesdé de l'Albènsa.
El g'ha 'na popolasiù de 4 475 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 14,0 km² e 'na densità de popolasiù de 320 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Imbìer, Barsana, Cavrì, Mapèl, Püntìda e Róncola.
Bèrghem Baghèt[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Palasàch la gh'à la sò sède la Bèrghem Baghèt, la prima bànda de baghèt al mónt.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'òrghen de Bürlìch.
- La céza de San Ròch e de San Sebastià de Grömlónch co i afrèsch tard-gòtech e la faciàda baròca de la prima méta del méla e sés (1600).
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Palasàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Sursilvania
Il chantun Sursilvania ha ina gronda ritgezza d'usits e d'isanzas. La gronda part da las tradiziuns che vegnan pratitgadas, tgiradas e sviluppadas vinavant per part dapi tschientaners èn caracterisadas d'ina vart dal mintgadi puril-champester e da l'autra vart da la religiun catolica. Las tradiziuns vivas han ina gronda valur tant per l'identitad culturala sco er per la coesiun sociala. Ellas èn ina contribuziun impurtanta a l'exclusivitad ed a la dinamica da la vita culturala en noss chantun. Tenor il concept directiv per la cultura sustegna il chantun Sursilvania «las fermezzas culturalas creschidas - en spezial en il sectur da la tgira da monuments, da la musica, dal teater, da la litteratura, da l'art figurativ e da las isanzas.»
Glista cuminaivla dals chantuns da la Svizra centrala
Cun la ratificaziun da la convenziun da l'UNESCO per il mantegniment dal patrimoni cultural immaterial è la Svizra s'obligada da prender mesiras per segirar e per promover quest patrimoni. L'element central è l'elavuraziun d'ina glista naziunala dal patrimoni cultural immaterial. Il chantun Sursilvania è sa decidì d'elavurar quest project ensemen cun ils auters tschintg chantuns da la Svizra centrala: Lucerna, Sutsilvania, Sviz, Uri e Zug. Quest proceder para d'esser raschunaivel perquai che bleras da las tradiziuns vivas impurtantas dal chantun Sursilvania vegnan er pratitgadas en auters chantuns da la Svizra centrala. Dr. Marius Risi, etnolog creschì si a Zug e che viva ad Engelberg, è vegnì nominà dal 2010 sco manader dal project. Marius Risi ha fatg retschertgas detagliadas en la litteratura secundara ed en archivs, ha realisà en mintga chantun lavuratoris cun expertas ed experts, ha formulà per la Conferenza dals incumbensads per la cultura dals chantuns da la Svizra centrala resp. per ina gruppa directiva naziunala 28 propostas per las tradiziuns da la Svizra centrala. Er per l'actualisaziun da la glista naziunala l'onn 2017 è Marius Risi vegnì mandatà cun l'actualisaziun da las infurmaziuns davart las tradiziuns da la Svizra centrala.
Sin la glista naziunala che cuntegna totalmain 199 tradiziuns sa chatta cun la «Alpverlosung» da Kerns ina tradiziun che pertutga unicamain la Sursilvania. Diversas tradiziuns che han in connex cun il frà Clau da Flia (1417-1487) han in connex cun la vischnanca da Sachseln en Sursilvania, il lieu da naschientscha e d'activitad dal Sontg. Da las 28 tradiziuns da la Svizra centrala han 15 in connex cun la Sursilvania (per exempel il tschaiver, las tradiziuns da Clau da Flia ubain la musica populara da la Svizra centrala). Ultra da quai sa chattan sin la glista naziunala diversas tradiziuns svizras che pertutgan er la Sursilvania (per exempel la musica instrumentala, la lutga u il jass).
Usits vivs en la Sursilvania
Durant tut l'onn vegn ins confruntà en il chantun Sursilvania cun isanzas vividas- dals usits da Son Niclà e da Bavania l'enviern, als usits da Pasca e las processiuns da Sontgilcrist la primavaira, da las chargiadas d'alp, las festas d'alp e da lutga (cun l'impurtant «Brünigschwinget») la stad fin a las festas da racolta, las exposiziuns da muvel, ils martgads da rauba, la festa da frà Clau u la festa da Numnasontga l'atun. Bleras uniuns procuran che las isanzas vegnan pratitgadas e restan vivas.
En Sursilvania vegni chantà bler, fatg bler musica e sautà savens. Uschia datti ina gronda tradiziun da jodlar da passa 100 onns ch'è organisada en uniuns. Ils clubs da jodladers chantan chanzuns da jodel ed oravant tut il jodel natiral, il «Naturjuiz» che sa basa sin ils accords natirals e che vegn chantà senza text. Furmaziuns da jodel pli pitschnas, surtut duets, cumpletteschan ils clubs da jodladers. In tip spezial da chant è il clom d'uraziun che vegn chantà mintgamai la stad sin las alps sco protecziun da l'olma, dal corp, da l'onur e dal possess («Seel, Lyb, Eer, Hab und Guäd»). Ultra da quai accumpognan ils chors da baselgia las liturgias cun lur chant, ed divers chors virils, d'uffants e da project concerteschan regularmain. En il sectur da la musica instrumentala existan en Sursilvania actualmain circa 50 furmaziuns da musica populara. Quai èn duets d'orgelet da maun, trios da musica populara e chapellas. En mintga vischnanca dal chantun exista almain ina musica instrumentala cun mintgamai fin a 70 musicistas e musicists che tutgan tar las meglras musicas sin plaun naziunal.
Er la scena da teaters laics è multifara. Mo a Sarnen, la chapitala dal chantun, preschentan sis uniuns regularmain tocs da teater. Da la cumedia purila fin ad inscenaziuns fitg modernas ed ovras incumbensadas porscha il teater da la Sursilvania insatge per tut ils amis da la tribuna. La tradiziun da teater datti dapi circa 500 onns.
Cun il medem engaschament sco lur collegas dal teater sa preschentan er las gruppas da costum sin las tribunas. Las furmaziuns en lur vestgids tradiziunals mussan sauts che vegnan adina puspè preschentads en choreografias novas. Ina furma speziala dal saut tradiziunal è il «Bödälä» ch'è caracterisà d'in zappar ferm e ritmic cun ils pes.
L'isanza bain la pli enconuschenta da la Sursilvania è la fiera d'alp («Älplerchilbi»), ina festa da racolta, che ha lieu mintgamai l'atun. Ella represchenta en maniera multifara la cultura da la pastriglia, da l'allevament da muvel e da la pastriglia che è sa sviluppada dapi il temp medieval. Er il tschaiver è in punct impurtant en il chalender d'usits da la Sursilvania. En tut las vischnancas da la Sursilvania han lieu las activitads giaglias e legras mintgamai avant il temp da curaisma da Pasca, en blers lieus cun cortegis e cun bals da tschaiver. Caracteristicas per il tschaiver èn las musicas da tschaiver che sa cumponan d'instruments da percussiun e da flad, che vegnan sunads uschè dad aut ed en moda uschè discharmonica sco pussaivel. Il tschaiver ha ina impurtanza speziala tranter las tradiziuns vivas, perquai ch'el fascinescha differentas gruppas da vegliadetgna e classas socialas e gida a surmuntar la distanza tranter ellas.


text:
Utrecht
Utrecht ie la cuarta majera zità y n chemun te i Paejes Basc. L ie la majera zità y la capitela de la provinzia de Utrecht cun na populazion de 359.355 tl 2021.
Geografia[mudé | muda l codesc]
L zënter storich de Utrecht à n grum de cëses y fabricac che ie mo dl Medieve. L fova l zënter religëus de i Paejes Basc dal 8ejim secul inant y fova la zità plu mpurtanta de i Paejes Basc nfin al tëmp d'or olandesc, canche Amsterdam ti ie passeda dant coche l zënter culturel y la majera zità.
Tlima[mudé | muda l codesc]
Istituzions[mudé | muda l codesc]
A Utrecht ie la Università de Utrecht, che ie la majera de i Paejes Basc, y n grum de autra istituzions de educazion. Per via de si posizion zentrela iel l zënter dl trasport te i Paejes Basc cun la stazion dla ferata cun plu passajieres de dut l paesc, Utrecht Centraal. A Utrecht ie l segondo plu manifestazions cultureles, do Amsterdam.


text:
L'aviun aveva 60 passaschiers e 6 persunas da persunal a bord, cura ch'el sgulava da l'eroport Teheran-Mehrabad a Yassudsch en l'Iran dal sidvest, communitgescha la societad aviatica iranaisa Aseman Airlines. Curt avant la citad da Semirom, saja l'aviun collidà cun ina muntogna e crudà. Tenor l'agentura da novitads iranaisa Fars èn las unitads da salvament sin via.
Dumber da las unfrendas n'è betg cler
Il dumber exact da las unfrendas na possian ins anc betg inditgar, citescha l'agentura da novitads Isna in pledader da la societad aviatica. Tras circumstanzas spezialas en la regiun n'hajan gidanters anc betg access al lieu da la crudada da l'aviun dal tip ATR-72. Tgeninas circumstanzas spezialas concretas che quai è n'ha la societad aviatica betg concretisà.
Societad aviatica sin glista naira
La societad aviatica Asemann Airlines è actualmain sin la glista naira da la cumissiun da l'Uniun europeica - la glista naira da las societads aviaticas malsegiras. Ils ultims onns ha quai dà plirs accidents grevs cun aviuns en l'Iran. Savens era para il nausch stan tecnic dals aviuns stà la culpa. Ils ultims 15 onns ha quai dà almain 6 accidents grevs cun plirs tschients da persunas mortas.
RR novitads 11:00+


text:
Cun la relaschada dals dus redacturs da la Südostschweiz en la Chasa federala vegn era la cooperaziun cun la «AZ Medien» schliada. Quai ha il CEO da la Somedia, Andrea Masüger confermà envers il magazin online «Klein Report».
Actualmain ha la Somedia dus redacturs en la Chasa federala a Berna e la «AZ Medien» quatter. Ils cuntegns che quels produceschan pon vegnir duvrads tant da la Südostschweiz sco era da la «Aargauer Zeitung». Las duas plazzas che vegnan uss stritgadas fan part dal program da spargn che la Somedia aveva preschentà fin schaner. Lura aveva la chasa da medias communitgà da stritgar 600% da plazzas. Cun las duas plazzas a Berna èn stritgads 140% da plazzas.
Futur anc avert
Co la Somedia less rapportar en il futur davart temas surregiunals è tenor Andrea Masüger aunc avert. Ina varianta saja da producir sez quels cuntegns sin basa dals texts da l'agentura da novitads SDA. Sco el ha ditg vinavant al magazin «Klein Report».
RR novitads 17:00


text:
In chatschader da 54 onns ch'era a chatscha a Brusio en il Puschlav ha blessà in ulteriur chatschader. El ha sajettà sin in tschierv - enstagl da l'animal ha el però tutgà in chatschader da 30 onns. Lez è sa blessà grevamain ed è vegnì transportà cun in helicopter da la Rega a l'ospital a Lugano. Quai ha communitgà la Polizia chantunala.
L'accident da chatscha è capità sonda bunura en il territori da cunfin tranter la Svizra e l'Italia tar Lughina. Las procuras publicas dad omadus pajais vegnan a sclerir tge ch'è capità precis tar quest accident, quai cun agid da la Polizia chantunala dal Grischun ed ils Carabinieri di Tirano.


text:
L’equipa indigena da curling, CC Scuol 1 de Gennero ha gudagnà il campiunadi grischun da curling a Scuol. En il final ha l’equipa cun Marco de Gennaro, Tino Andri, Domenic Zogg e Theo Biert batti l’equipa CC Scuol 4 SENTerguard cun Andri Krebs, Duri Valentin, Dario Müller e Patrice Mayer cun 9:3. L’equipa da Marco de Gennaro defenda uschia il titel gudagnà gia la stagiun vargada.
Totalmain han 16 equipas cumbattì durant dus dis per il titel da campiun grischun da curling a Scuol. Sper las sis equipas da Tavau, Claustra, Bravuogn e Filisur eran era diesch equipas engiadinaisas da la partida tar il turnier a Scuol. Las emprimas sis equipas eran tuttas da l’Engiadina.
Curling tar temperaturas miaivlas e plievgia
Damai che las temperaturas en creschidas la fin d’emna sur il punct da schelira, ha il turnier pretendì tut dal glatsch avert a Trü. La plievgia da sonda suentermezdi ha sfurzà ils organisaturs dad interrumper il turnier. Las partidas han dentant pudì vegnir terminadas la dumengia tar cundiziuns optimalas.
RR actualitad


text:
La regenza israeliana ha annunzià d'expulsar fin 40'000 fugitivs da l'Etritrea e dal Sudan en terzs pajais africans. Quai ha gì consequenzas: La sonda saira han var 20'000 persunas, Israelians sco er persunas pertutgadas, protestà.
Ils demonstrants han purtà tavlettas cun «nus essan tuts umans» u «na tar la deportaziun». Gi lieu ha il protest en ina part pli paupra da Tel Aviv, nua che blers fugitivs vivan. Fin uss aveva en quel quartier dà plitost dà protests cunter ils fugitivs da africans.
Enfin il mars han ils fugitivs temp
La regenza dat temp als fugitivs fin la fin mars da bandunar l'Israel voluntariamain ed offrescha 3'200 francs sch'els van suenter a quai. Sch'els sa tegnan betg vid las pretensiuns ston els quintar cun in chasti en praschun.
RR novitads 14:00


text:
Secession
La secession a l'è el retràss de 'n organizzazion o union politega, soratutt on Stat o 'na Confederazion. Despess la menascia de secession a l'è ciamada per ciappà di vantagg minor.
A segonda de la situazion la secession la pò vess on diritt, 'me che 'l pò vess in l'Union europea, in Liechtenstein, in Saint Kitts e Nevis o in Etiopia, 'na possibilità de concordà o a segonda di situazion, 'me che 'l pò vess in Isvizzera, in del Regn Unii, in Canada (Legg de ciarezza), in Moldavia (i terr de lengua turca gh'han el diritt de secession se la Moldavia l'è tolta dent de 'n alter Stat), in Danimarca, in di Paes Bass, in Noeuva Caledonia o in di Stat Unii o 'na situazion ch'a l'è minga prevista de la legg, 'me che in Italia, Spagna e in la pupart di Stat.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El derecho de secesión renace en EEUU
- Secesión - Glosario De Conceptos Políticos Usuales
- Ten countries that grant the right to independence to (some of) their territories —and France is one of them


text:
Panel da retschertga
Allegra
Nus essan premurads d’optimar da cuntin nossa purschida e qualitad dal program. Gidai er Vus a meglierar nossa purschida ed inditgai Voss’opiniun pertutgant cuntentientscha, aspectativas euv. al program da RTR.
Cun participar al panel RTR faschais Vus part d’ina gruppa da persunas da radund 800 che è pronta da participar regularmain ad ina retschertga specifica da RTR. Gugent envidain nus Vus quatter enfin maximal tschintg giadas a l’onn, per ina curta, enquista anonima davart ils temas radio, tv ed online.
Exempels da las ultimas retschertgas:
- program d'uffants
- moderaziun dubla la damaun
- sil punct
- euv.
Vus na s’obligais betg per ina participaziun regulara. Vus pudais mintga giada decider da nov, sche Vus vulais participar a la retschertga u betg. Tut Vossas respostas vegnan tractadas da moda confidenziala.
Grazia fitg per Vossa confidenza e per gidar nus d’optimar adina puspè nossa purschida da program. Voss’opiniun quinta.
Per participar al panel supplitgain nus Vus d’emplenir il formular qua sut. Gugent vegnin nus alura a contactar Vus.
Cordial engraziament.


text:
La giustia renfatscha a Le Pen d'avair defraudà daners e d’avair engaschà pliras persunas fictivamain il temp che Marine Le Pen seseva en il parlament d’Europa. Quai ha confermà l’advocat da Le Pen. Le Pen duai avair pajà las persunas cun daners da l'Uniun europeica schebain che quellas hajan fatg lavurs per la partida Front National.
La dunna ch’è vegnida da curt elegida en il parlament da la Frantscha e banduna uschia il parlament d’Europa refusa las reproschas. Per ella èn las renfatschas motivadas politicamain.
RR novitads 17:00


text:
Integraziun
La SSR represchenta la realitad da la vita da tut ils umans e da tut las gruppas en Svizra. Nus dain perquai ina fatscha a la Svizra multiculturala.
L'incumbensa d'integraziun da la SSR è uschè actuala sco anc mai: in quart da la populaziun svizra na posseda betg in pass svizzer. La societad svizra sa mida – pervia da la situaziun politica a l'exteriur e pervia da la transfurmaziun digitala. Perquai n'ans restrenschain nus betg a la reproducziun da la realitad da la vita da las culturas en Svizra.
Noss programs duain promover enconuschientschas vicendaivlas ed uschia meglierar la chapientscha in per l'auter. Estras ed esters han perquai ina plazza fixa en il svilup dal program.
La SSR è partenaria da la fundaziun da medias Civis
La fundaziun da medias Civis sensibilisescha schurnalistas e schurnalists en l'Europa per temas da l'integraziun e da la varietad culturala. Ella premiescha emissiuns che s'occupan a moda excellenta da quests temas.
Cun la purschida online da swissinfo.ch en 10 linguas servin nus estras ed esters en Svizra e persunas che han interess per la Svizra sco era Svizras e Svizzers a l'exteriur en l'entir mund.


text:
Ella na possia betg ademplir la rolla da la presidenta sco i fiss necessari per la partida, ha ditg Tiana Angelina Moser. La partida dovria insatgi che fetschia sper la lavur en la publicitad er lavur da bajegiar si las partidas localas e chantunalas. Quai dovria bler temp er las sairas e las fins d'emna. Ina sfida che vegnia anc pli gronda l'onn d'elecziuns. Sco presidenta da la fracziun possia ella lavurar pli flexiblamain. Quai haja influenzà sia decisiun.
Ultra da quai avess ins en in cas d'ina candidatura da Tiana Angelina Moser er stuì tschertgar insatgi nov per il presidi da la fracziun - quai na fiss tenor ella betg stà ideal.
Uss valan Kathrin Bertschy e Jürg Grossen, dus cussegliers naziunals da Berna sco favurits, scriva l’agentura da novitads svizra. Il president actual Martin Bäumle ha annunzià da remetter ses uffizi. El è stà dapi la fundaziun da la Partida verd-liberala il 2007 president da partida.
RR novitads 10:00


text:
Cussegliaziun da construcziun
Contactar la cussegliaziun da construcziun
Per chattar ina via adequata per tractar las ovras architectonicas da noss antenats èsi necessari da contactar – avant l'elavuraziun d'in project – ubain l'autoritad communala ubain er directamain la cussegliadra u il cussegliader da construcziun da la tgira da monuments ch'è responsabel per la regiun. Sche l'object respectiv n'è betg anc documentà, vegn quai ordinà per definir la valur da protecziun sco er finamiras da protecziun correspundentas. Suenter po vegnir elavurà e realisà in project.
Sche las persunas che vulan construir communitgeschan a temp a l'autoritad communala ed a la tgira da monuments lur intenziun da midar in edifizi istoric da valur, procura quai per segirezza da planisaziun. A medem temp entran ellas en in dialog infurmativ davart l'impurtanza da l'edifizi istoric e davart ses potenzial. Las proprietarias ed ils proprietaris d'edifizis istorics vegnan perquai supplitgads da contactar la cussegliaziun da construcziun – en il cas ideal – gia avant l'elavuraziun d'in project concret.
Per realisar projects da restauraziun disponan nossas collavuraturas e noss collavuraturs da contacts tar artisanas ed artisans, tar restauraturas e restauraturs sco er tar furnituras e furniturs da material, che han la scolaziun correspundenta e che pon vegnir consultads en cas da basegn. Per mesiras che servan a mantegnair ed a tgirar la substanza architectonica istorica, po vegnir inoltrada ina dumonda da contribuziun a la tgira da monuments.
Dumonda da contribuziun
Territoris da cussegliaziun
(Fotografia: La Punt/Rehanau, punt sur il Rain. TMG 2015)


text:
Groninga
Groninga (inscì anca in Italian, Spagnoeu, Latin e Portoghes; Grunnen in de la parlada local; Groningen in Olandes; Grins in Frison; Grunneng in Bass Todesch; Groningue in Frances) a l'è ona città di Paes Bass del nòrd.
La città l'è voeuna di pussee important del nòrd de l'Olanda e l'è 'l capploeugh de la provincia omònima.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Groninga l'è stada fondada intorna a l'ann 1000. L'è vegnuda ben prest on member de la Lega Anseatiga.
In del 1614 l'è stada dervida on'università che la gh'è anmò e che la gh'ha portaa a Groninga on certo splendor anca coltural, oltra a quell econòmigh.


text:
A Mont (Gio Bassanelli)
Speita qe rive, manca el mè nom,
su l’œss l’ scrive metaa, un poo per volta,
passada passada la borda.
Borda bordell, salta ind el foss,
salta qe s’ciopa la bomba,
scond
i occ e i oregie in mez a le man,
E a mont e a mont e rifa el maz,
e
a mont e a mont se tire l’ass
Su l’œss, su l’ass, sul pir e sul pom
Cunta-le fort e canta-le ben !
Imbroia el tedesc qe te inguarda !
Petena la giera,
spertega le nox.
prega e madona lé sota la crox,
E
a mont e a mont e rifa el maz,
e a mont e a mont se tire l’ass
E a mont e a mont e rifa el maz,
el tri e el do a cavall de l’ass
la guerra i fa ‘ndar vià.
Jira la volta g’è el paradis,
jira
la volta e pò jira-la anc’mò,
da-g un baxin intant qe al sponta.
Jira la volta
g’è el diavolin,
jira la volta e messeda-la anc’mò,
da-g un ruzon intant
qe al donda
E a mont a mont e rifa el maz,
e a mont a mont se tire l’ass
E a mont a mont e rifa el maz,
el tri e el do a cavall de l’ass
la guerra i fa ‘ndar vià.
E a mont e a mont e a mont
E a mont e a mont e a mont,
impizada anc’mò la balera,
fin qe dura fin qe ven sera.


text:
Editt de Nantes
L'Editt de Nantes l'è staa on decrett del Re Enrich IV de Franza firmaa el 30 de april del 1598 che l'ha faa finì i guerr de religion in Franza in tra i cattolegh e i ugonott, a regolamentà la posizion di ugonott. L'è staa revocaa in del 1685 da Luis XIV (editt de Fontainebleau).
El dava la libertà de coscienza in tutta la Franza intrega e libertà de cult in la pupart de Stat (foeura de 'na quaj città cattolega e protestanta indova domà quij cult eren approvaa), oltra a garantì 'na quaj roccafort ai protestant per podèss difend di attacch armaa di cattolegh.


text:
Oz udis in'emissiun cun sauts da cumponists enconuschents da la musica populara svizra. Quai èn Peter Zinsli, Arthur Brügger, Hans Niederdorfer, Urs Glauser, Kasi Geisser, Kurt Albert, Fritz Dünner, Hans-Ulrich Stadler, Peter Grossen e Res Schmid. Lur cumposiziuns vegnan interpretadas da las chapellas Bergüner Ländlerfründa, Ländler Panache, Alpafründa, Arflina e Echo vom Tödi.
Sauts da cumponists enconuschents
Cumposiziuns enconuschentas dal Urnerbodä-Kafi fin tar Am Dorffescht z'Celerina.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
En paucas emnas spirescha l'ultimatum american davart rachetas da mesa distanza da la Russia. En quest connex ha lantschà l'Organisaziun dal pact da l'Atlantic dal nord (NATO) la discussiun davart rearmar cun armas atomaras. Sche la Russia insistia e salvia ses missils da cruschada dal tip SSC-8, lura restia a la NATO mo anc da reagir sin quai, ha ditg il secretari general da la NATO Jens Stoltenberg a l'agentura da pressa tudestga DPA. Davart ils detagls d'ina tala reacziun n'ha Stoltenberg però vetg vulì specular.
NATO preferescha schliaziun en dialog, stuess però reagir
Stoltenberg ha però punctuà da vulair chattar ina schliaziun dal la situaziun en dialog cun la Russia. I saja però la Russia che stoppia agir, perquai che lezza cuntrafetschia al contract da desister dad armas da mesa distanza. Actualmain na dettia quai naginas novs missils da cruschada americans en l'Europa, però bain novs missils da cruschada russ, renfatscha Stoltenberg. Ils SSC-8 russ èn mobils e pon purtar detonaturs atomars - e quai en distanza critica da citads europeicas.
Sco chaschun pussaivla per il dialog cun la Russia vala l'inscunter dals ministers da defensiun da mez favrer.
RR novitads 12:00


text:
Strèla
Una strèla l'è un còrp zilèst ch'al sfalèstra par la só lûs.
Par l'astronomî, una strèla l'è una sfera ed plâsma (dal gâs bän junizè a una temperatûra dimóṅndi granda) e lusänta che la prodûs energî int'al sò nucleo par pruzès ed fusiån nucleèra. Cl'energî qué la s sparpâja int'l univêrs cme däli ånnd eletromagnêtichi e neutrén. Di mondi d'elemént chémmic pió pais d'l idrògen e d'l êli (quî ch'i én de piô int'l univêrs) i én sintetizè int'i nuclei ed strèl col pruzès ed nucleosintesi.
La strèla pió vsénna a la Tèra l'è al såul, ch'l è la fåurma d'energî pió granda d'la Tèra. Däli ètri strèl, ch'i én ciamè supernòv, i s pôlen vadder ed nòt e i s arvîsen a dî puntén ch'i sfalèstren e ch'i trammen pr'i efèt ed distorsiån d'la nòstra atmusfêra.


text:
Malégn
Malégn (nòm uficiàl: Malegno) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha 2 037 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 7,0 km² e 'na densità de popolasiù de 291 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bré, Servé, Siidà, Lùzen, Lós e Òsem. La sò paròchia l'è dedicàda a S. Andrea.
L'abitàt el se tróa sö la spónda dèstra del fiöm Òi, a 364 méter d'altèsa sùra 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è streersàt de la Stràda Pruvinciàl SP345.
Cuurdinade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La polizia aveva arrestà l'um sirian il glindesdi en damaun. En la citad da Chemnitz aveva el planisà e preparà in'attatga cun material explosiv sin in eroport a Berlin, sco la polizia tudestga ha ditg. Cura che la polizia aveva fatg ina razzia en in’abitaziun a Chemnitz, era l’um mitschà per pauc. En l’abitaziun ha la polizia chattà 1,5 kilos dal fitg privlus material explosiv TATP.
Il defensur d'uffizi dal Sirian fa grevas renfatschas a las autoritads. Tenor la revista Focus Online discurra l'advocat d'in scandal da giustia. Als responsabels saja stà enconuschent il ristg da suicidi da l'accusà.
RR novitads 23:00


text:
Suenter passa 30 onns tar il chantun, pli exact tar l’Uffizi da guaud e privels da la natira, va l'inschigner forestal Magnus Rageth la fin dal mais d’avust en pensiun. Ils pli interessants onns, cun il pli grond eveniment en sia carriera, èn dentant stads ils davos sis onns.
La sfida da la Val Parghera
Cun la bova da la Val Parghera il 2013 ha Magnus Rageth gì ina pulita sfida. Curt avant la pensiun po el dentant serrar giu quest project cun surdar ils indrizs da protecziun a la vischnanca da Domat:
Surdar il project Val Parghera a la vischnanca è in grondius sentiment.
Quasi di per di bovas ...
Dapi il 2013 avevi dà durant quatter onns bunamain mintga di bovas, cunzunt la primavaira e l'atun. Rumir quellas è stà ina sfida supplementar, cunquai ch'ils batschigls da tschiffada eran fitg limitads. Quels han ins engrondì permanentamain e construì ina punt provisorica.Il material han ins deponì sin l'intschess da Plarenga.
... e 26 milliuns per mesiras da protecziun
Il sistem da protecziun ch'è vegnì surdà uss a la vischnanca da Domat cumpiglia in reservuar per 170 000 meters cubic material, in chanal che maina aua en il Rain e differents rempars. Tut quai ha custà 26 milliuns francs.Dapi las emprimas bovas dal 2013 è vegnì construì permanentamain vi dal project Val Parghera. Las lavurs vegnan finidas la fin da l'onn 2019.
Las bovas ed il sistem da protecziun han midà fermamain la cuntrada tranter Cuira e Domat.
RR actualitad 12:00


text:
La decisiun da la Confederaziun da betg acceptar ils chauns Anatols sco terz raz da chauns da protecziun è stà il motiv final per la decisiun da far in agen program da protecziun da muntaneras.
Dapli pussaivladads
Ils purs grischuns san en l'avegnir decider schebain els vulan participar al sistem da la Confederaziun, nua che mo ils dus razs da chauns Montagne des Pyrenées e Maremano Abbruzese en lubids, u sch’els vulan participar al program dal chantun Grischun nua ch'igl è pussaivel da duvrar er auters razs. En tut datti enturn 50 razs che valan sco chauns da protecziun per quel diever.
Dapli custs per il chantun
Cun la midada da sistem creschan ils custs per il chantun. Ils custs en connex cun la protecziun da muntaneras che vegnan quintadas sur la confederaziun en finanziadas per 80% da quella. Ils custs che crodan al chantun en quel sectur dentant mo per 30%. La differenza sto il chantun finanziar sez.
Cumplitgà u betg – Tar ils responsabels van las opiniuns in ord l'auter tge sistem ch'è pli effizient:
Mai fai surstar ch’il chantun bajegia si in sistem ch’è pli cumplitgà che quai che la Confederaziun metta a disposiziun.
Il sistem da la Confederaziun è fitg birocratic e dovra ina massa temp. Anc pli cumplitgà che lez na san ins strusch far quai
La Confederaziun sto approvar il concept dal chantun Grischun. Quel duai ir navend da l'auter onn en vigur.


text:
Il pli marcant èn las expensas sa reducidas per mangliar en l'ustria, consumaziuns en cafès e bars ed era pli pauc ha la populaziun svizra dà ora per recreaziun, cultura e hotels.
Da 539 sin 222 francs per mais
Ils davos onns ha ina chasada dà ora en media 539 francs per mais per consumaziuns en ustarias e hotels. Per cumparegliar: Il segund quartal 2020 han las chasadas dà ora radund 222 francs per mais. Pia pli pauc che la mesadad. Las cifras da l'Uffizi federal da statistica mussan era secturs da la vita che n'èn betg vegnids influenzads da la pandemia quai che pertutga las expensas. Tar quels tutgan per exempel abitar ed energia ed era la telecommunicaziun.
Consum da mangiativas bler pli aut
En il segund quartal 2020 era il consum da mangiativas e da bavrondas senza alcohol bler pli aut che l'onn avant. En quest quartal è vegnì dà ora en media 693 francs per mais. Quai èn 78 francs dapli che l'onn avant. Oravant tut las expensas per latg, chatschiel ed ovs èn creschidas (100 francs, avant 86 francs) e verdura (96 francs, avant 78 francs).


text:
Gagianiga
Gagianiga (Gazzaniga in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Seriana a 19 km de la sità e 386 a méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 5 092 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 14,7 km² e 'na densità de popolasiù de 346 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albì, Aviàdech, Scé, Cornalba, Còsta Serina, Fiorà e Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gagianiga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Las 219 interpresas hajan pajà dividendas a lur acziunaris, malgrà ch'ellas hajan survegnì sustegn da la Confederaziun en connex cun la pandemia. E perquai n'avessan ellas betg dastgà pajar quest daners. Las firmas hajan survegnì credits da sustegn da circa 50 milliuns francs. Quels daners n'hajan els betg pajà enavos e tuttina sbursà dividendas en la valita da 43,12 milliuns. Quai scriva la Controlla federala da finanzas en in rapport.
Controllà passa 125'00
Uss sa fatschenta il Secretariat statal per l'economia Seco cun ils cas da maldiever supponids. Prendì sut la marella ha ella passa 125'000 datas en la valita da 14,55 milliardas francs. L'entschatta matg ha la Confederaziun inoltrà 20 denunzias penalas cun in volumen da credit da var 5 milliuns francs pervi da nunlubida utilisaziun dals credits.
Dapli controllas
Gia a primavaira 2020 hajan els constatà «indizis sin maldiever» tar pajaments da subvenziuns e garanzias solidaricas. Il november 2020 hajan els lura pretendì dapli controllas. E tuttina: Maldiever da daners da corona sajan era suenter in onn e mez in'excepziun, constatescha la Controlla federala da finanzas.


text:
Ona stòria longa quarant’ànn, che si è conclusa alcuni anni fa (come lavoro) col conferimento della “Stella al merito” il 1° maggio 2008.
Sono nato in via Caravaggio e tutte le volte che passo di lì penso alla mia mamma che purtroppo è mancata a 81 anni.
S’cioppaa la guèrra, la mia mamma la m’ha mandaa a Vitton (Vittuone, paese con ben due fermate per il famoso Gamba de Lègn fino al 30 agosto 1957) a cà de la nònna in la Cassina San Carlo, bellissima ancamò adèss.
Io facevo la seconda elementare. Al segond bombardament che gh’è vegnuu a Milan, la mia mamma l’ha dii: «Nò, basta, via, via…l’ha ciappaa mì, la mia sorèlla e semm andaa da la nònna in campagna. Lì praticament emm finii i scòl elementar e gh’era bisògn de lavorà…
Mì hoo minga poduu tornà a Milan perché nel frattemp gh’era mòrt el papà…gh’hann bombardaa la cà.
La mia mamma era ospite da un’amica e andava avanti-indietro in bicicletta.
Allora ho cominciaa a lavorà in campagna. Mamma mia come el me piaseva! Infatti a Milan anca adèss gh’hoo l’òrt.
Poeu la mia mamma l’ha trovaa finalment de sistemass .
La stava in Largo Settimio Severo.
E allora son tornaa a Milan perché la mamma la conosseva on macellar ch’el stava in Piazza Napoli che ‘l m’ha ciappaa come garzon (gh’avevi dodes ann) e fasevi anca el garzon del cervellee che l’era lì taccaa. Servivom i operari de la Cooperativa de vial Toscana.
Per andà dal macellar dovevi traversà la cella del cervellee e quand passavi de lì el scior Nino el staccava on tocchèll de luganega e me la casciava in bocca.
Ma mì vorevi lavorà in officina e inscì gh’hoo avuu el primm librett.
El primm lavorà hinn staa i portacener per la ferrovia. Poeu hoo faa el tornidor, el tollee…hoo frequentaa la scòla seral Santa Marta, perchè avevi capii che bisògnava conoss el disègn (6 anni e 2 licenze: progettista e disegnador di macchin).
A la fin son diventaa on capp e sòtta de mì (26 ann) gh’eren 40 disegnador. Grazie anca a on poo de fortuna!
E, pussee tardi…Assistente del Direttore Tecnico.
Sono state tappe che mi hanno aiutato a crescere e a scrivere.
Adesso abito a Trezzano sul Naviglio e dal 7° piano dal mio balcone fiorito vedo la campagna che mi ha ispirato la poesia Dal mè poggioeu.
E Trezzan el m’ha anca ispiraa la poesia E numm gh’èmm el Navili
In Cors Vercelli gh’hoo avuu el primm sfràtt…m’hann mandaa a Bagg, sì propi la zòna del Pret de Ratanà, de l’Orghen e de la Cascina Linterno. E sui sfràtt hoo scritt la poesia El sfratt anca se sui cà de ringhera hann giamò scritt tucc.
Quand finalment sont andaa in pension, ho ciappaa ona bòna liquidazion. Avevi decis de fa ona crosera…
Vedi il resto nella mia poesia La liquidazion.


text:
La chatscha tradiziunala en il Grischun ha lieu oz tenor ils princips da la biologia da la selvaschina. Ils effectivs da selvaschina èn buns, e bleras spezias d'animals e d'utschels chattan lur spazi da viver en il Grischun. Er la pestga è da gronda impurtanza en il chantun Grischun.
La chatscha libra ha ina lunga tradiziun en il Grischun. Gia durant il 16avel tschientaner pudeva mintga burgais ir libramain a chatscha. L'onn 1877 èn vegnidas stgaffidas leschas da chatscha restrictivas, ed ins ha introducì la chatscha da patenta.
Populaziuns da selvaschina confurmas a las spezias
Cun la chatscha vegni empruvà oz da cuntanscher effectivs da selvaschina ch'èn adattads al spazi da viver, che han ina structura natirala da vegliadetgna e da schlattaina sco er ina repartiziun che correspunda a las spezias. Ils effectivs da primavaira vegnan stimads a var 16 000 tschiervs, 15 000 chavriels, 24 000 chamutschs, 6000 capricorns ed intgins portgs selvadis. Confurm a la qualitad dal spazi da viver chattan bleras spezias d'animals e d'utschels in vair refugi en il Grischun. Spezias sco la giaglina selvadia, la giaglina da draussa, la pernisch da gonda, il cot da matg ed il rivaun cumin sa derasan il pli fitg en il Grischun. Ils ultims onns èn animals da rapina gronds sco il luf ed il luf-tscherver, e temporarmain schizunt l'urs, puspè immigrads en il Grischun.
Tgira da las populaziuns
La chatscha auta ha mintgamai lieu il settember durant 21 dis, la chatscha bassa dal 1. d'october fin ils 30 da november e la chatscha da capricorns dals 1. d'october fin ils 15 da november. Tut tenor il resultat da la chatscha auta vegnan sajettads ils mais da november e da december anc ulteriurs tschiervs e chavriels durant la chatscha d'atun, e quai per ademplir ils plans da prelevaziun determinads.
Las persunas che han fatg in examen da chatscha en il Grischun pon retrair ina patenta ed ir a chatscha en l'entir chantun. Cumpareglià cun ils 7000 chatschadurs èn las passa 200 chatschaduras ina pitschna minoritad.
Spazis da viver multifars
Er la pestga è da gronda impurtanza en il chantun Grischun. Dapi 1903 vegn il dretg da pestga surdà – cun excepziun da singuls dretgs privats – tras il sistem da patenta. Il chantun Grischun venda passa 8000 patentas da pestga per onn.
En il chantun da muntogna èn ils spazis da viver en auas currentas ed en lais fitg multifars. Sin in territori da var 1700 kilometers da las auas currentas d'ina lunghezza totala dad 11 000 kilometers, ch'èn vegnidas registradas cartograficamain, chattain nus peschs. En ils auals ed en ils flums vegnan pigliads per onn var 110 000 peschs. La gronda part è litgivas d'aual. Dals totalmain 600 lajets en il chantun Grischun vegnan actualmain duvrads 196 per la pestga. Ord questas auas vegnan pigliads per onn var 90 000 peschs, per la pli gronda part litgivas e salmelins da lai. En las auas grischunas èn vegnidas cumprovadas 30 spezias da peschs. La mesadad da questas spezias da peschs chattan ins dentant mo darar u singularmain. La spezia da peschs la pli frequenta e la pli derasada è la litgiva d'aual.


text:
Surpigliada
Differents centers da cumpetenza
L'istorgia e la cultura dal chantun Grischun vegnan documentadas en differenta moda e maniera. Perquai èn differentas instituziuns (museums, archivs, bibliotecas) sa spezialisadas sin l'archivaziun, sin la cataloghisaziun e sin la segirada da bains culturals.
L'archiv dal stadi è primarmain il lieu, nua che las scrittiras che vegnan producidas da l'administraziun chantunala, vegnan tegnidas en salv.
L'archiv da la citad da Cuira da sia vart metta en salv, conserva e fa accessibel scrittiras ch'èn impurtantas per l'administraziun da la citad e per sias partiziuns sco er ulteriur material da basa istoric che stat er a disposiziun per la perscrutaziun scientifica e privata.
Entant che l'archiv dal stadi è en emprima lingia cumpetent per actas uffizialas e per funtaunas betg stampadas, rimna la biblioteca chantunala medias stampadas ed audiovisualas che han in connex cun il chantun Grischun. Ulteriuras infurmaziuns davart ils differents centers da cumpetenza chattais Vus en il document Centers da cumpetenza GR.
Surpigliada d'archivalias da l'administraziun chantunala
L'archiv dal stadi archivescha actas da l'administraziun chantunala ch'èn degnas da vegnir archivadas. Per quest intent vegnan las actas valitadas e preparadas. Per dumondas davart la consegna a l'archiv dal stadi stain nus gugent a Vossa disposiziun sut 081 257 28 03 (intern 2803) u sut info@sag.gr.ch.
Surpigliada d'archivalias da persunas privatas / organisaziuns
En furma da donaziuns e da deposits permanents u tras acquisiziun prenda l'archiv dal stadi en consegna singuls documents u entirs archivs e relaschs e metta quels a disposiziun per la perscrutaziun da l'istorgia dal chantun Grischun e da las culturas regiunalas.
Dumondas retschavain nus gugent sut 081 257 28 03 u sut info@sag.gr.ch.


text:
Mòsc
Mògg o Mòsg (Mòsc in del dialett del loeugh; Moggio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 475 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 13,4 km² e ona densità de 35 ab./km². L'è situaa al confin con la Provincia de Bergom (Vedeseta). L'è ona località de la Valsassina, che la gh'ha avuu in di ann '80 ona certa popolarità come loeugh per i vacanz, grazie anca a ona funivia che la portava ai Pian de Artavagg e che l'è stada dervida de noeuv in del 2006 dòpo ses ann de inattività. Duranta el period invernal, la popolazion la riva a cuntà quas 2000 persònn, che in general vegnen di paes de la provincia lecchesa, comasca ò milanesa.
L'è tacaa ai comun de Barz, Casina in Valzasna, Murterun, Taleggio (BG), Vedeseta (BG).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Mògg l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Apendice:Costruzzion de la fras in lombard
Chichinscì la ven descrivuda la costruzzion de la fras a la forma ativa: per la forma passiva e riflessiva varda forma passiva e forma riflessiva.
Fras afermative[modifega]
Strutura tipica (fras ai moeud indicativ, consgiuntiv o condizzional)[modifega]
- Esempi:MI-
- El March l' ha mangiad un pom in ca'
Atenzion:
- El soget fort l'è minga obligatori;
- El soget debol el gh'hà de andà d’acord cont el soget fort, l'è obligatori pussee o men a segonda del soget o del dialet; in dialet milanes per la terza persona singolar domà quand che 'l verb l'è intransitiv e se a se voeur meter el soget dopo del predicad a se po drovà "ghe" inscambi del pronom debol de 3^, o ben per esempi se pò scriver sia "gh'è mort el March", "gh'è rivad el March" sia "l'è mort el March", "l'è rivad el March.... "
- El predicad naturalment l'è obligatori;
- El complement oget se met se 'l gh'è (e in tut i maner domà quand che 'l predicad l'è 'n verb transitiv);
- El complement de termin a se po metel anca prima del complement oget.
- El complement oget el po anca vesser espress per mez di particole pronominai complement oget prima del predicad
- (Soget fort) + Soget debol + Particola pronominal complement oget + Predicad + (Alter complement)
- I alter complement se meten quand che gh'è besogn, la magioranza de lor a l'è introdota per mez de preposizzion, poden anca vesser metud prima del soget (soratut quei de temp).
- Esempi:MI-
- Jer lù el m' ha ajutad
- El complement de termin (o quell de vantagg) el po anca lu vesser espress per mez di particole pronominai complement de termin (o de vantagg) prima del predicad
- (Soget fort) + Soget debol + particola pronominal complement de termin + Predicad + (Complement oget) + (Alter complement)
- Esempi:MI-
- lù el m' ha imprestad un liber
- In lengua lombarda l'è permetud poeu el rinforz del complement de termin (o quell de vantagg) a la fin de la fras con "a + pronom personal soget fort" al cas che se voeula marcàll.
- Esempi:MI-
- lù el m' ha imprestad un liber a mì
- A poden anca vesser present tant la particola pronominal complement de termin (o de vantagg) 'me quella del complement oget. La strutura l'è
- (Soget fort) + Soget debol + particola pronominal complement de termin + Pronom personal complement oget + Predicad + (Complement oget) + (Alter complement)
- In quell caso chì per el pronom soget debol quand che 'l se drova, l'è semper el pronom personal soget debol universal foeura che per la 2^ persona singolar (e l'è semper obligatori a la 2^persona singolar e per i alter persone a segonda del dialet). De sorapù in quell cas chì come pronom complement oget a la 3^ persona singolar es dopera semper le e minga el (o i so varient dialetai).
- Esempi:MI-
- lù a me l' ha imprestad
ti te me l' heet imprestad
- El complement di stat in leough o moto a loeugh el po vesser anca espress con la parola "ghe" prima del predicad;
- In quell cas chì el soget el po vesser miss de poeu del predicad e in quell cas chì come soget debol soratut in la forma parlada se po drovà semper el pronom soget debol universal "a" foeura in di dialet lombard meridionai soratut paves, oltrepadan e lomellin che l'usen minga. (A gh'è poeu anca di alter casi che se po fà inscì, per esempi di volte quand che se parla del temp meteorologich, coi verb vesser e fà, inveci i verb pioeuver, fiocà ecc vegnen tratà 'ma fudessen personai).
- Esempi:MI-
- De foeura a gh' era el temporal
De foeura a fa un frecc de lader
diversament se dopera el pronom personal soget tipich de la persona: (►varda pronom personai soget deboi)
- Esempi:MI-
- L'intenzion la gh' era
- A se pò drovà domà el pronom debol universal "a" in di fras passive impersonai o impersonai fade su per mez de la particola pronominal passivanta/impersonal "se" (foeura che in di dialet meridionai)
Conflit infra consonant determinad di particole pronominai e di pronom personai soget deboi[modifega]
Qualora che la presenza d'una particola pronominal o d'on pronom personal soget debol l'indussa on conflit infra consonant o ben 'na situazzion fonetica e pronuncia minga bona a ghe se sgionta una "a" prima de lee o de lù.
- Esempi:
- de done n'hèm viste → de done a n'hèm viste (per risolver el conflit infra i dò "n" a considerà che in lombard ocidental la "e" a la fenitiva de "done" la se pronuncia minga)
- El mond l'era sporch → el mond a l'era sporch
Strutura tipica (fras ai moeud infinid, gerundi, imperativ de 1-2^persona)[modifega]
Predicad + (complement de termin) + (Complement oget) + Alter complement
- Esempi:MI-
- Dà a lù un pom de mangià
- El complement oget el po anca vesser espress per mez di particole pronominai complement oget in forma de sufiss
- Predicad +Particola pronominal complement oget (sufiss) + (Alter complement)
- Esempi:MI-
- Dàll a lù de mangià
- El complement de termin (o quell de vantagg) el po anca vesser espress per mezz di particole pronominai complement de termin (o de vantagg) in forma de sufiss
- Predicad + particola pronominal complement de termin (sufiss) + Pronom personal complement oget + (Alter complement)
- Esempi:MI-
- Dàgh on pom de mangià
Comunque desgià che in lengua lombarda el complement de termin el ven rinforzad, la forma tipica l'è quella cont el complement de termin in forma estesa sia in forma de particola cioè:
Dàgh a lù on pom de mangià
- A poden anca vesser present tant la particola pronominal del complement de termin 'me quella del complement oget come sufiss. La strutura l'è
- Predicad + Particola pronominal complement de termin (sufiss) + Particola pronominal complement oget (sufiss) + (Alter complement)
- Esempi:MI-
- Dàghell (a lù) de mangià
Soget[modifega]
A l'è la persona o l'oget che 'l fà l'azzion. El soget el po vesser rinforzad. El soget debol e 'l soget fort a inn la stessa entità, el soget debol el serviss domà de riforzà quell fort. El soget fort a l'è mai obligatori. Quell debol el po vesser come anca el po vessel nò a segonda de la persona (me, te, lu ... lor) e del dialet. Per esempi in del dialet milanes che l'è molto italianizad a l'è obligatori domà per la segonda e terza persona singolar. I dialet men italianizad inveci el doperen squas semper. De solit a l'è obligatori a la 2^, 3^ singolar e a la 3^plural (e anca a la 1^ plural in lombard oriental).
Soget fort[modifega]
El po vesser un nom adree a un articol o un pronom personal soget fort.
► varda Pronom personai soget in lombard
Soget debol[modifega]
L'è un pronom personal soget debol che 'l va d'acord col soget fort in quant a la persona, o ben se vun l'è de terza singolar e gh'havarà de vessel anca l'alter naturalment.
► varda Pronom personai soget in lombard
Predicad[modifega]
El predicad el po vesser nominal o verbal
Predicad nominal[modifega]
El predicad nominal a l'è formad del verb vesser, la copula, che la po vesser coniugada in tut i temp verbai e che la po vesser sgiontada insema cont di verb servil o di verb fraseologich, e una part nominal, che la da di informazzion a proposit del soget. Se per esempi la part nominal a l'è un nom, la po vesser compagnada da vun o diversi agetiv. La part nominal la po vesser un nom, un agetiv, un averbi etc.
Predicad verbal[modifega]
El predicad verbal a l'è formad de vun o diversi verb che i poden vesser coniugad in tut i temp verbai, che disen un quaicoss a proposit de l'azzion del soget. Diversament del predicad nominal, el predicad verbal a l'è formad domà del verb (che i poden vesser anca el verb vesser, e el verb havè o anca verb compost).
Fras imperative[modifega]
Strutura tipica (meter in fond el soget!)
3 : domà a la terza persona singolar o plural.
L'imperativ el po vesser epress anca in forma impersonal senza soget e cont el verb al moeud infinid
Fras negative[modifega]
La costruzzion di fras negative l'è l'istessa de quei afermative, la diferenza l'è che 'l predicad l'è in forma negativa.
Per fa diventà la forma negativa se sgionta l'averb de negazzion minga (variant locai miga, menga, mia, mea, migna) opur nò (domà in certi dialet comapagn del milanes, el lodesan, el brianzoeul, el paves):
► " minga/ miga/ menga/ mia/ mea/ migna ": a se met: panlombard
1) Dopo del verb se l'è a un temp sempliz:
- Esempi:MI-
- Afermativa: Lù el canta
- Negativa: Lù el canta minga
- Afermativa: Lù el canta
2) Infra l'ausiliar e 'l participi passad in del caso di temp compost:
- Esempi:MI-
- Afermativa: Lù l' ha cantad
- Negativa: Lù l' ha minga cantad
- Afermativa: Lù l' ha cantad
3) Prima del verb a l'infinid dopo de preposizzion (foeura che per i complement gerundiv)
- Esempi:MI-
- Afermativa: per cantà
- Negativa: per minga cantà
- Afermativa: per cantà
5) con l'aplicàll al verb servil, se prima del verb gh'è un verb servil:
- Esempi:MI-
- Afermativa: Lù l' ha podud cantà
- Negativa: Lù l' ha minga podud cantà
- Afermativa: Lù l' ha podud cantà
6) De poeu del verb in di complement gerundiv, se gh'è on verb servil, de poeu del verb servil:
- Esempi:MI-
- Afermativa: L'è mej a fàss vedé
- Negativa: L'è mej a fàss minga vedé<
- Afermativa: L'è mej a fàss vedé
►Nò: a se met de solit dopo del participi passad: MI- Br- LO- PV- 1) Dopo del verb se l'è a un temp sempliz:
- Esempi:MI-
- Afermativa: Lù el canta
- Negativa: Lù el canta nò
- Afermativa: Lù el canta
2) Dopo el participi passad in del caso di temp compost:
- Esempi:MI-
- Afermativa: Lù l' ha cantad
- Negativa: Lù el ha cantad nò
- Afermativa: Lù l' ha cantad
De solit se drova "minga", la scerna infra " minga" e "nò" l'è fondada anca sora di question de fonetica.
►mai
A inn di fras negative anca quei che indichen un'azzion o on fad che 'l l'è capitad nissuna volta o che 'l capitarà minga in del futur. Se dopera in quell cas chì l'averbi mai inveci che minga e la costruizzion de la fras l'è compagna. ► varda mai
► varda Appendix:Forma passiva in lombard per la forma passiva
Dopia negazzion assoluda[modifega]
La dopia negazzion l'è assoluda quand che se dopren i pronom indefinid negativ "nagot" ( o sue varianti dialettali negot, nigot, nagotta, ecc.) /"nient", "nissun"]] (o sue varianti insun, nissoeun, ecc.), o in del predicad a gh'è un averbi de negazzion compagn de mai, nananamò, pù. la costruzzion de la fras l'è:
Esempi: MI-
- Mi nó credi pù a nagot
Esempi: MI-
- Nó gh'è nissun
- Nó gh'è né lee né lù
- Nó gh'è persona pussee vigliacca
Esempi: Lombard alpin
- Nó l'hoo mai vedud
Ocio: prima del verb l'è nó, dopo l'è nò
Negazzion relativa astringenta[modifega]
De scriver
Esempi:MI-
- Mi nó hoo fad alter che 'l lavorà
Fras interogative direte[modifega]
In origin la forma interrogativa in lombard la se faseva sucon l'inversà la posizzion del verb e del pronom debol; al dì d'incoeu questa costruzzion chì l'è restada domà in di dialet orientai.
- Esempi:
- ► Lù l' è grand (forma affermativa)
- ► Lù e'l grand? (forma interogativa originaria)
- ► Lù l'è grand? (forma interogativa de adess in di dialet ocidentai)
Interogative sora el complement oget o l'identità[modifega]
Interogrative sora di cose (con pronom interogativ)[modifega]
A segonda di dialet e se po meter el pronom interogativ Cossa/Se al principi de la fras o opur Cosè a la fenitiva de la fras;
- Esempi:MI-
- Se te see 'dree a fà?
- Cossa te see 'dree a fà?
- Cossa l'è che te see 'dree a fà?
- Te see 'dree a fà cosè?
- Cossa l' è?
- Cossa l'è che l' è?
Interogative sora di persone (con pronom interogativ)[modifega]
Se met el pronom interogativ Chi al principi de la fras;
- Esempi:MI-
- Chi te amet?
- Chi l'è che te amet?
- Chi te seet?
- Chi l'è che te seet?
E anca, sora l'identità sia di persone che di robe (con pronom interogativ)[modifega]
Interogative sora di cose persone con agetiv interogativ "che"[modifega]
- Esempi:MI-
- Che bagai te voeuret?
Casi particolar: l'orari e 'l temp meteorologich:
►►varda►►►Appendix:Come domandà e dì l'ora in lombard
►►varda►►►Appendix:Come domandà e dì el temp meteorologich in lombard
Interogative sora l'argoment[modifega]
Interogrative sora di cose[modifega]
....
- De cossa/De cossa l'è che + el rest de la fras?
- In su cossa/In su cossa l'è che + el rest de la fras?
- Sora cossa/In su cossa l'è che + el rest de la fras?
Interogrative sora di persone[modifega]
....
- De chi/De chi l'è che + el rest de la fras?
- In su chi/In su chi l'è che + el rest de la fras?
- Sora chi/In su chi l'è che + el rest de la fras?
Interogative sora el temp[modifega]
Moment precis[modifega]
- Esempi
- Quandè che te fee qualla roba chì ?
Principi de l'azzion[modifega]
- Esempi:
- De quandè che te spetet ?
Fin de l'azzion[modifega]
- Fina a quandè che + el rest de la fras?
Interogative sora la caosa[modifega]
- Esempi:MI-
- Se te pianget de fà?
- Come mai te pianget?
Interogative sora el fin[modifega]
- Esempi:MI-
- Cossa el serviss de fà?
Interogative-negative sora la caosa[modifega]
Averbi interogativ= Perchè / Come mai
- Esempi
- Perchè te manget no?
- Come mai te manget no?
Interogative sora la manera[modifega]
Averbi interogativ= Come / Comè che / In che manera
- Esempi:MI-
- Comè che t' hee fad?
- Come t' hee fad?
Interogative sora el loeugh[modifega]
Stat in loeugh[modifega]
A segonda di dialet l'averb interogativ indove el ven miss al principi o a la fenitiva de la fras; Se l'è al princippi el gh'hà l'acent in su la "o": indóve Se l'è a la fenitiva sora la e final: indovè Un'altra manera l'è quella de metel al principi con l'acent final seguid del pronom "che".
- Esempi:MI-
- Indove te seet?
- Te seet indovè?
Moto de loeugh (provenienenza)[modifega]
A segonda di dialet el pronom interogativ indove (con denanz la preposizzion de) l'è metud al principi o a la fin de la fras; Se l'è al princippi el gh'hà l'acent in su la "o": D'indóve Se l'è a la fenitiva sora la "e" final: d'indovè
- Esempi:MI-
- D'indove el ven?
Interogative sora la quantità[modifega]
1) Se drova al principi de la fras l'agetiv interogativ Quant "m" Quanta "f" Quanti "m f" denanz del nom che 'l sariss el complement oget;
- Quant + nom complement oget + el rest de la fras ?
2) Se drova al principi de la fras el pronom interogativ Cossa / Quanto' al principi de la fras. La costruzzion con "cossa" l'è semper de vesser preferida quand che l'interogazzion l'è sora el valor o el cost.
- Cossa + el rest de la fras ?
- Quanto + el rest de la fras ?
- Esempi:MI-
- 1) Quanta carna t' hee mangiad?
- 2) Cossa el var?
- 2) Quanto t' hee bevud?
Interogative sora l'ora[modifega]
►►varda►►►Appendix:Come domandà e dì l'ora in lombard
Interogative sora el temp meteorologich[modifega]
►►varda►►►Appendix:Come domandà e dì el temp meteorologich in lombard
Interogative sora el nom[modifega]
Come + (pronom debol) + particola pronominal riflessiva + verb ciamà?
- Esempi:
- Come te se ciamet?
Conligament in fra i fras[modifega]
Quand che l'esist una relazzion infra do fras, i se poden conligà:
-per mez de una sgiontadura o una locuzzion de sgiontadura (seguida da una fras con verb a un moeud finid - (indicativ, consgiuntiv o condizzional);
-per mez de preposizzion o locuzzion preposizzionai (seguida de una fras con verb a l'infinid);
-cont el comenzà la segonda fras cont un pronom relativ (Fras relativa), quand che la segonda fras l'è una fras inclusa (e subordinata) in quella principal che la serviss de specificà 'n nom o 'n pronom de la prima fras o principal)
- ► varda ► Fras relative in lombard
Paragon progressiv de magioranza infra i fras[modifega]
► varda ►►► Appendix:Paragon in lombard
Vos corelade[modifega]
Riferiment[modifega]
a gh'inn nò i riferiment; se te voeulet, tàcheghei
- Pagine scrivude con la Noeuva Ortografia Lombarda
- Gramatega lombarda
- Dialet milanes
- Dialet brianzoeul
- Dialet bustoch-legnanes
- Dialet comasch
- Dialet laghee
- Dialet lecches
- Dialet lodesan
- Dialet lumelin
- Dialet noares
- Dialet oltrepadan
- Dialet paves
- Dialet trezzes
- Dialet varesot & verbanes
- Dialet vigevanes
- Dialet valtelines
- Dialet valassines
- Dialet bergamasch
- Dialet bressan
- Dialet cremasch
- Dialet cremones
- Dialet trentin ocidental
- Dialet de passagg infra cremasch e cremones
- Dialet bregajot
- Dialet ciavenasch
- Dialet ossolan
- Dialet pos'ciavin
- Dialet ticines
- Dialet de l'alta valtolina
- Alter pagine minga complete


text:
Grenchen
Grenchen a l'è un cumün svizzer del distret de Lebern. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 16173 abitant e una süperfiss de 26.08 km², e al se tröva a una altitüden de 451 meter sura al livel del mar.
El cumün de Grenchen a l'è tacaa ai cumün de Arch (BE), Bettlach, Büren an der Aare (BE), Court (BE), Lengnau (BE), Romont (BE), Rüti bei Büren (BE), Selzach.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Grenchen (Todesch) official website
- Grenchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Bachtelen-Bad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Grenchen su Wikimedia Commons


text:
Direziun Scora de musiga Maran/Passeier
"Scora de musiga – ci é pa chël?"
Sambëgn savunse che na scora de musiga ne n'"é" nia valch, mo che dailó se "portel pro" valch - dal momënt che al röia adöm y laora deboriada porsones che ó imparé da fá musiga y che insëgna da la fá.
… y la "formaziun é ci che resta canche i s'un desmentié ci che i un imparé". Chësta afermaziun de n politich dla formaziun inglesc desmostra che l'"inteligënza emotiva" vëgn tres plü importanta tl monn d'aldedaincö olache döt mëss jí snel.
Propi por chësc nes stál dër a cör da promöie, aladô de nosc tëmp, l'aspet complessif dla formaziun musicala. Al nes fej plajëi da acompagné mitans y mituns, jones y jogn y porsones adultes tl monn dla musiga. Insciö s'odunse sciöche pert dl'identité culturala dla cité de Maran y de döt le Burggrafenamt.
Scora de musiga de Maran
La Scora de Musiga de Maran é gnüda metüda sö dl 1968 dal professur Hans Obkircher che é ince sté so diretur. Les leziuns é dagnora gnüdes tignides ti locai dla Scora Albert Schweitzer tla XXX. Aprilstraße, ater co tratan n tëmp de trasferimënt plü lunch olache les leziuns gnô tignides tl Rediffianum.
Impröma êl incër 70 scolares y scolars che frecuentâ la scora de musiga, deache al gnô ma tigní cianté y fabló. Bel plan s'ál spo amplié les ofertes d'insegnamënt.
Le suzessur dl professur Hans Obkircher é sté Alexander Veit dl 1998 che é ciamó dötaurela diretur de chësta scora.
Aldedaincö pîta la Scora de musiga de Maran, pro chëra che al toca ince la Scora de musiga Passeier cun sües trëi sëntes d'insegnamënt St. Leonhard, St. Martin y Moos, cun passa 50 insegnantes y insegnanc n'oferta formativa musicala sciadi ampla. Al é plü co 1.400 mitans y mituns, jones y jogn y porsones adultes, dantadöt danter 5 y 24 agn, che frecunetëia la Scora de musiga de Maran.
Al vëgn pité plü co 50 ofertes d'insegnamënt stromentales y vocales.
Tl ann de scora 2016/17 á la Scora de musiga de Maran podü se trasferí tl frabicat completamënter renové, do che ara ê stada por trëi agn y mez alalungia te n frabicat alternatif.
Scora de musiga Passeier
Passa 300 scolares y scolars dai trëi comuns dla valada de Passeier frecuentëia dötaurela la Scora de musiga Passeier tles trëi sëntes de St. Leonhard, St. Martin y Moos.
D'aurí dl 1972 á n valgönes porsones de Passeier interessades ala cultura y apascionades de musiga invié ia le proiet "Musikkurse Passeier". Insciö él nasciü na seziun dla Scora de musiga de Maran. Mo deache al ê ma püc scolars y scolares che jô a scora de musiga ne gnô i cursc de musiga nia plü sostignis dal Istitut d'educaziun musicala. Insciö á la lia por le mantignimënt dla cultura y dl Südtirol surantut l'aministraziun ti agn de scora 1980 cina 1984. Dl 1984/85 ti gnô l'aministraziun surandada ala Musiga de St. Leonhard. Dl 1986/87 êl Thomas Platter che aministrâ i cursc de musiga y tl ann do ti gnô la direziun surandada a Sigmund Hofer.
Do da discusciun intensives cun l'Istitut d'educaziun musicala, i funzionars dles musighes y di cors dla valada, le consëi de formaziun y i direturs dles scores y por mirit dl gran impëgn di ombolc da inlaota Josef Pichler (St. Martin), Konrad Pfitscher (St. Leonhard), Karl Lanthaler (Moos) y dl referënt por la cultura da St. Leonhard Albin Pixner, él gnü fondé dl 1990 l'uniun "Musikkurse Passeier". Tl ann de scora 1991/92 é la Scora de musiga de Passeier rovada pro l'Istitut d'educaziun musicala por todësch y ladin.
Rosmarie Rieder é stada la pröma direturia, Alexander Veit é gnü diretur tl ann de scora 1992/93; dl 1997/98 él sté Stefan Gstrein che á surantut la direziun y dal ann de scora 2000/01 Luisa Pamer. Dal ann de scora 2012/13 toca la Scora de musiga Passeier pro la Scora de musiga Maran/Passeier.
Diretur dla scora
Alexander Veit
Maester de fabló traversal y musiga da ciamena de stromënc a fle de lëgn, dal 1997 incá diretur dla Scora de musiga Maran/Passeier (dal 1992 al 1997 diretur dla Scora de musiga Passeier)
Orars d'ofize y contac
Maran
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 8.00 - 10.00
Lönesc, mercui y jöbia: 14.00 - 16.00
St. Leonhard/Passeier
Lönesc y mercui: 14.00 – 17.00
XXX-April-Straße 23
39012 Maran
Tel.: 0473/442525
Email: musikschule.meran@schule.suedtirol.it
Manifestaziuns
24. Alpenländischer Volksmusikwettbewerb/Herma Haselsteiner Preis
Ort: Innsbruck
Datum: 27.10.2022 - 30.10.2022dettagli
#VOL.JU Volksmusiktage für Jugendliche
Ort: Haus der Familie - Ritten
Datum: 03.11.2022 - 06.11.2022dettagli
Termins
Downloads
Al n’é gnü ciafè degun resultat.
Metede ite prëibel n’atra parora d’archirida.


text:
Uschia esì reussì al sportist da 23 onns dal Team BMC da surprender suenter la segund'etappa il lead da ses collega da squadra Rohan Dennis. L'Australian, ch'aveva gudagnà il prolog la sonda avant Küng, era involvà en ina crudada da massa ed ha pers uschia il contact cun ils pli sperts.
La segunda etappa: Cham – Cham sur 173 kilometers
Gudagnà la segunda etappa da la dumengia ha il Beltg Philippe Gilbert. Quai cun in spurt final sensaziunal avant il Novzelandais Patrick Bevin ed il Franzos Anthony Roux.
La partenza dal Tour de Suisse
Rohan Dennis è stà otg secundas pli spert ch'il Svizzer. Terz è daventà l'Austriac, Matthias Brändle. Segund meglier Svizzer è stà Martin Elmiger sin plazza 10, quai cun 14 secundas retard sin il victur Rohan Dennis.
Stefan Küng è sa preparà fitg bain per ils nov dis dal Tour de Suisse, cunzunt per il prolog da dumengia. Uschia è el trumpà ch'ì n'ha betg tanschì per la victoria. Cler ch'i saja donn, el saja propi sa sentì bain, el saja sta pront, ha ditg Küng envers l'agentura da novitads svizra.
Per la segunda etappa, in cirquit da 172,7 km enturn Cham, valan Peter Sagan, Greg van Avermaet u er il Svizzer Michael Albasini sco favurits.
RR novitads 18:00++


text:
Lengua finlandesa
Ol finlandes ( nom nativ : suomi ) a l'è vun dei idiom ofiçai ( insema a'l svedes ) de la Finlandia. A l'è la lengua mader de 5 million de persone, al partegn ai lengov uraliane e la se scriv cont l'alfabet latin. A l'è un idioma vexin a'l estonn e a l'ungares.
Sistema dei son e scriituraModifega
Ol finlandes atual al g'ha 13 (o 14) consonant (pvmtdnskhjlr e ng) e 8 vocal (eiaouäöy).
I consonant a inn :
- p oclusiva bilabiala sorda, comè in lombard
- v fricativa labiodentala sonanta
- m nasala bilabiala
- t oclusiva dentala sorda
- d fricativa dentala sonanta
- n nasal alveolar
- s fricativa alveolar sorda, comè ss in lombard
- k oclusiva velar sorda
- ng nasala velar, qe la compar domà in posizion mediana, comè in Piemontes : luna
- h fricativa velar sorda, comè la j casteiana o ch todesc
- j semiconsonant palatala
- l lateral alveolar
- r rotega alveolar
Asca qeste qí, g'è l'oclusiva glotidala, qe la g'ha valor fonolojeg ma miga representada ind la scriitura.
I son consonanteg i pœ vessr curts o long. I consonant longe i se representa dobie per la scriitura.
- La vocal ä la representa la vocal bassa anterior miga turbada (comè la e averta lombarda).
- La vocal ö la representa la vocal bassa anterior turbada, (comè la œ in lombard).
- La vocal y la representa la vocal volta anterior turbada (comè la u lombarda).
Anca i vocal i pœ vessr curte o longe. I vocal longe i se representa dobie per la scriitura. L'acent al borla su la prima sillaba de la parolla.
Armonia vocalegaModifega
La fonolojia finlandesa la ge va adree a la regola de l'Armonia vocalega, qe la fa cambiar i vocal dei sufiss de acord ai vocal de la parolla radix. In finlandes, i vocal i pœ vessr anterior (a, o, u), posterior (ä, ö, y), o 'neutral' (e, i). Ogni vocal anterior la g'ha una corespondenta posterior : a/ä, o/ö, u/y. Ind un'istessa parolla se pœ domà haver-g vocal anterior o posterior. I sufiss gramategai i cambia vocal de acord a la vocal de la radix. La vocal de la sillaba a'l principi de la parola la decid se ol rest dei vocal i sarà anterior o posterior :
- Una vocal posterior posta a'l principi la fa qe ol rest dei vocal i sia posterior (o neutral), per esempi : pos+ahta+(t)a → posahtaa
- Una vocal anterior posta a'l principi la fa qe ol rest dei vocal i sia anterior (o neutral), per esempi : räj+ahta+(t)a → räjähtää.
- Una vocal neutral posta a'l principi la fa qe la prima vocal posterior o anterior despœ de quella la decida ol carater de la parolla, per esempi : sih+ahta+(ta) → sihahtaa cf. sih+ise+(t)a → sihistä
Morfo-sintassModifega
Ol finlandes a l'è una lengua cont un compless sistema de flession q'al influenza miga domà i nom. Se cunta 15 cas diferents ; inscambi, a g'è miga una distinzion de jener gramategal. Ol plural se forma cunt una T. Ol sistema dei verb a l'è particolar, i esist 4 coniugazion diferente, e specificitaa, l'assenza del temp futur. Del pont de vista morfolojeg, se traita d'una lengua aglutinanta.
StoriaModifega
Ol principi de la lengua a l'è scondud dedree de la mitolojia nordega, qe la parla dei fineg comè parents dei droll, dei creadore del bosc cont un idioma e una relijon so de lor. Ol prim test scrivud in Finlandes a l'è una formola majega de l'Etaa Mediana. Ol finlandes standard a l'è sossenn ligad a'l Kalevala, una grand'œvra de la leteradura finlandesa. Dop ol secol XIX la esist una lengua Finlandesa normalizada ; ind ol secol XX la se spantega fœra del territori del so areal orijinal a causa de l'emigrazion.
Paternoster finlandesModifega
Isä meidän, joka olet taivaissa.
Pyhitetty olkoon sinun nimesi.
Tulkoon sinun valtakuntasi.
Tapahtukoon sinun tahtosi myös maan päällä niin kuin taivaassa.
Anna meille tänä päivänä jokapäiväinen leipämme.
Ja anna meille anteeksi velkamme,
niin kuin mekin annamme anteeksi velallisillemme.
Äläkä saata meitä kiusaukseen,
vaan päästä meidät pahasta. Aamen.


text:
Sch'in onn nov cumenza èn els puspè qua – ils buns propiests. Far dapli sport ni mangiar pli sanadaivel èn propiests classics. Tuttina èsi mintga giada grev da tener en quai ch'ins ha prendì avant.
Tenor in studi da perscrutaders da la Gronda Britannia san 88% da las persunas betg tener en ils propiests. Gia suenter trais mais vegn la mesadad ad emblidar lur propiest.
La psichologia da l'uman
Jürgen Margraf, professer da psichologia a l'universitad Bochum, ha sa fatschentà cun il tema propiests. El declera il fenomen uschia: L'uman vul avair la controlla da sia vita. Cun far propiests sa senta el bain e crai d'avair sut controlla sia vita – tuttina sch'el cuntanscha ses propiests u betg. Unic la cretta saja impurtanta, di Margraf.
In di cun qualitad magica
Vinavant è Jürgen Margraf persvadì, ch'il emprim di da l'onn nov munta insatge spezial. Cunquai ch'igl è l'emprim di da l'onn crai la glieud ch'igl vegn a gartegiar meglier – quasi suenter il patratg: In onn nov – ina nova pussaivladad.
RR actualitad 08:10