c: text/html

text:
Pergnàn
Artéccol in dialètt mudnés
Pergnàn (Prignano sulla Secchia in italiàn) l'è 'na sitê c'la-s càta sóvra al fiómm Sëccia (dla quèla al nöm italiàn). La gh'à 3.500 cristiàn e la fa pèrt d'la Comunitê Muntàna dl'Apenèin ed Mòdna Ovest, insìma ad ètri 3 cumùn. Prignàn l'è areint al confin con al teritorì arsan, difati l'è confineint con Lugo ed Baìs c'lè in dal comun ed Baìs coma as pol intuir. Al frasioni ad Prignàn più pupuledì in Saltein, Castelvech, Muntbaransoun e Pigneto.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cuntrari ad auters pajais da l'Uniun europeica na vul la Pologna betg prender si in dumber considerabel da fugitivs muslims da la Siria, l'Irac u da l'Afghanistan. Quai aveva la scheffa da la regenza Beata Szydlo danovamain ditg suenter ils ultims attentats en la Germania e la Frantscha.
Il mund è en guerra
Gia tar sia arrivada da ses viadi da 5 dis en Pologna ha el prendì posiziun davart il mazzament dad in spiritual en ina baselgia en il nord da la Frantscha. Il mund saja en guerra, ma i na saja betg ina guerra religiusa cunquai che tut las religiuns giavischan pasch. L'ultima seria d'attentats saja vegnida chaschunada tranter auter dad interess economics.
Novitads 20:00


text:
'Raetia Publica' saja er ina plattafurma per surlavurar dumondas politicas, culturalas, sozialas, religiusas ed economicas. I giaja per rapportar davart sfidas e problems dal chantun Grischun che na chattan betg avunda plazza en las medias quotidianas. Il project è concepì per quatter onns. Mintga dus mais duai cumparair in artitgel principal. L'emprim artitgel, il link avra en ina nova fanestra tracta il tema «abitaziuns secundaras».
Cun agid da sponsurs privats
Iniziants da quest magazin èn: Johannes Flury, president da la Pro Raetia ch'è l'uniun purtadra da la redacziun, Sabrina Bundi, schurnalista tar RTR, Marius Risi, manader da l'institut per la perscrutaziun da cultura en il Grischun e Curdin Albin, graficher e schurnalist online tar RTR. Ils iniziants lavuran senza sustegn. Il start è vegnì pussibilità da sponsurs privats.
RR actualitad 17:00


text:
La lescha da linguas na sto il mument betg vegnir midada. Quai concluda il Cussegl federal.
En vista a las decisiuns sin stgalim chantunal dals ultims mais, na sajan las premissas betg dadas per reglamentar dumondas da linguas sin stgalim federal. Quai è l’argumentaziun dal Cussegl federal.
El incarichescha il Departament federal da l’intern da valitar la situaziun da nov ensemen cun ils chantuns. Quai per cas ch’in chantun avess da decider mesiras divergentas en chaussa.
La dispita da linguatgs è gia dapi in temp en moviment. Puspè pli viva è questa dispita vegnida tras in pass dal chantun Turgovia. La regenza da la Turgovia ha tramess en consultaziun la primavaira il nov plan d’instrucziun da la scola populara - dentant senza prevesair franzos en scola primara.
RR novitads 16:00


text:
Storia di Piera
Storia di Piera (Stòria dla Piera) 'l è 'n film dramàtic dal 1983 ad Marco Ferreri preśentâ a 'l 36śum Fèstival ad Cannes in dua l'Hanna Schygulla l'à purtâ a cà al prèmi par l'iterpretasiòṅ dal fémni fata méj.
La pelìcula l'è trata da 'l rumànś umònim dla Piera Degli Esposti e dla Dacia Maraini in dua a s cònta la vita dla prima. Invéci 'd èsar giràda a Bulógna però la stòria l'è chè ambintàda a Latìna e in dal Lasi.
In dal film a gh'è anc na śóvna Loredana Berté ch'la canta Sei bellissima.
Sunt
Lorenzo (Marcello Mastroianni) e l’Eugenia (Hanna Schygulla) i èṅ marè e mujér e i gh'aṅ di prubléma in famìja, óltar che na fiōla ch'la s ciàma Piera (Isabelle Huppert). L’Eugenia l'è na mèśa mata e la và da spés, sénsa vargóggna, cun tut i óm ch'la cata, purtànd-'s adrē sò fiōla méntar lò al tîṅ a drē a la pulìtica p'r al partî cumunìsta ma 'l và in daśgràsia parchè i "cumpàgn" i n s cumpatìsan mia cla rója ad sò mujér.
Lorenzo al patìs tut i còran ch'la gh fà ma al n gh la cava minga a star sénsa 'd lē e al pòrta pasìnsa.
Quànd tut i dū genitōr i finìs'n in manicòmi (lò p'r al daśpiaśēr, lē par di elettroshock), la Piera, dvintàda granda in cal méntar, dòp avér pruâ a dvintàr na sarta, la gh'à sucès a teàtar.


text:
Planisà era quai ch’i vegnia cumenzà cun la construcziun dals novs stabiliments per dal campadi da Trun avant in onn. Perquai ch’igl è dentant sa mussà ch’il project surpassava ils 3,6 milliuns francs che, vischnanca, chantun e confederaziun han mess a disposiziun, per gronda part sco credit, èsi anc ina giada stà dad ir sur ils cudeschs. Ussa è il project calculà cun 3,5 milliuns francs e Donat Nay, vicepresident dal cussegl d’administraziun da la Campadi Trun SA è persvas ch’ins po tegnair a mastergn ils custs.
Impurtanta pitga dal turissem
Il campadi è sco quai che Donat Nay di fitg impurtant per Trun, perquai dovria quest era ina buna infrastructura. Il campadi attiria blera glieud, era indigens e perquai saja quel ina impurtanta pitga en il turissem ed haja era ina impurtanza economica per Trun.
Dus bajetgs novs
Cumenzà han ins cun il bajetg principal. Quel dat suttetg ad ina ustaria cun 40 plazs endadens e 40 ordadora. Vinavant ha era in kiosc ed indrizs sanitars. L’atun vegn era il bajetg existent disfatg e là vegn construì in bajetg cun tualettas, duschas, stanzas par lavar giu vaschella e lavar resti. Ils dus bajetgs duain esser construids enfin il zercladur 2016.


text:
Ils chantuns da la Svizra orientala na vulan betg sustegnair il center naziunal da sport d'enviern a Lai. Nagin dals 7 chantuns dumandads ed er betg il Principadi da Liechtenstein vulan sa participar finanzialmain ad in tal center, uschia il cusseglier guvernativ responsabel Martin Jäger durant l'ura da dumondas. Perquai dettia quai uss be la pussaivladad ch'il chantun realisescha persul uschia in center da sport d'enviern u ensemen cun privats e vischnancas.
Sclerir dumondas cuzza
I valia ussa er da sclerir cun la Confederaziun co ella stat tar in tal center a Lai. I giaja per grondas investiziuns e perquai stoppia il chantun sclerir, sche la Confederaziun restituiss lura tut tenor in tant da quellas. Sper quai giaja er per la dumonda, co il manaschi vegniss lura organisà. Tenor Martin Jäger saja da quintar ch'i giaja anc in temp fin che tut las dumondas èn scleridas. Il 2016 aveva la regenza prendì encunter in'incumbensa dal Cussegl grond da cuntinuar cun la planisaziun d'in tal center a Lai, malgrà che la Confederaziun aveva sistì la planisaziun da sia vart.
Las reacziuns
RR novitads 12:00


text:
Carara (MS)
Carara l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. La g'ha presapóch 65.560 abitàncc, 'na superfìce de 71 km². 'na densità de 923 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Fosdinovo, Massa, Ortonovo (SP), Sarzana (SP).
L'è 'l cèntro piö 'mportànte de l'indüstria italiàna del màrmor, co la prudusiù del famùs Marmor de Caràra, en màrmor biànch pregiàt fés che se càa de le Alpi Apuane.
Ensèma con Massa, tra 'l sècol XV e 'l sècol XIX, la g'ha custitüìt el Dücat de Massa e Carrara.
'Ntra i monümèncc de la cità val la pèna regordà 'l Dòm del sècol XII e 'l palàs dücàl del sècol XVI, che 'ncö lìè la séde de l'Académia de le Bèle Arcc.


text:
La participaziun a las elecziuns ha muntà a 30,4%.
Las victuras da las elecziuns per il parlament chantunal èn la PPS e la PLD che han gudagnà ulteriurs trais respectivamain dus sez. Uschia ha la direcziun da la partida da la PPS betg cuntanschì lur finamira da tschintg sezs supplementars. Ella ha dentant pudì reconquistar ina part dals diesch sezs ch’ella aveva pers a l’ultim’elecziun.
Er ils Verdliberals han survegnì in ulteriur sez. L’attenziun augmentada tras ils candidats per il Cussegl dals chantuns e per la regenza chantunala han segiramain gidà la partida latiers.
La PBD perda dus sezs ed ha uschia anc trais sezs en il parlament chantunal. Medemamain dus sezs perda la PS. La PCD e la UDF perdan mintgamai in sez.
Senza midament resta il dumber da sez da la Partida evangelica svizra cun tschintg sez e dals Verds cun nov sezs. Ils Verds han uschia pudì franar il trend aval dals ultims onns.
RR novitads 18:00


text:
Art e musica vegnan ad esser d'enturn a Cuira durant l'entira stad e duain era esser palpabels. «El lieu» u «Am Ort» sa numna quest nov project d'art da l'uniun Art-Public, che ha gia trais giadas realisà in tal project a Cuira.
Il project «El lieu» duaja surprender, irritar ed animar da patratgar, declera la presidenta da l'uniun Art-Public, Alda Conrad-Lardelli. Las singulas ovras èn repartidas en la citad da Cuira: «Il mintgadi da la glieud duai vegnir interrut cun art ch'ins entaupia uschiglio mo en museums.»
Dus tips da visitaders
La finamira saja che la glieud s'occupeschia cun l' art en il spazi public, dentant er cun il spazi public sco tal, declera il curatur dal project, Luciano Fasciati. Il project duai cuntanscher differents tips da visitaders. D'ina vart quel che s'interresseschia per art e veglia vesair l' entir'exposiziun.
«Lura datti dentant er ils visitaders che van vi. Glieud che stat airi, posescha e fotografescha. Quella glieud furma er in agen maini u emprova d' interpretar l' ovra», uschia Fasciati.
Part musicala è nova
Ina part dal project è tenor Fasciati l'art en il spazi public. En in'autra part vegn era il bus da Cuira duvrà sco lieu per art. Ina nova part ch'è vegnida vitiers cun la terz'ediziun dal project è la part musicala. Tar las ovras d'art datti er culissas da ramurs. Dasperas datti er anc cumposiziuns ed improvisaziuns musicalas.


text:
Seiv nova sut la tschenta da pumera el Vitg dadens
Igl avrel 2018 ha la Pro Sagogn cun agid da voluntaris e requirents d'asil dil Löwenberg eregiu ina nova seiv tipica locala sut la tschenta da pumera el Vitg dadens. Suenter che era ils pégns blaus ein vegni remplazzai cun pumera aulta ei la tschenta da pumera el Vitg dadens puspei cumpletada ed il maletg dil vitg ha saviu vegnir embellir.
Pro Sagogn engrazia a tut ils proprietaris ed als fauturs per lur sustegn e surtut als fetg luvrus gidonters per lur engaschi. In special engraziament va ad Ernst Hess per siu grond agid e per sias invenziuns che han gidau considerablamein da realisar quei project.


text:
Ulteriur Grischun
-
Museum d'art dal Grischun – grond plus da visitas
Il Museum d'art dal Grischun ha carmalà marcantamain dapli visitaders l'onn passà. Tut en tut hajan passa 47'900 persunas visità las exposiziuns dal 2017. Ils ultims onns muntava il dumber en media tranter 20'000 e 25'000, ha confermà il co-directur dal museum, Stephan Kunz envers RTR.
Sper il program d'exposiziuns è il nov bajetg probabel er stà in impurtant factur per questas bunas cifras. Pertge gia il 2016 aveva il museum registrà in cler augment dals visitaders cun 37'000. Quai malgrà ch'il museum è stà avert be 6 mais pervia da l'avertura dal bajetg nov.
Mesemna ha il museum preschentà il program da quest onn. I dat diversas exposiziuns sco per exempel il «museum en moviment» cun ovras da Peter Trachsel u er in'installaziun da Sara Masüger. L'emprima exposiziun gronda sa deditgescha a las lavurs da l'artist-fotograf Gaudenz Signorell.
Exposiziuns 2018 dal museum d'art
RR novitads 15:00


text:
Il 2017 è il gudogn avant taglia creschì per 349% sin 2,8 milliardas francs, uschia la Credit Suisse. Inclusiva ils facturs spezials ha la Credit Suisse scrit avant in onn ina perdita da 2,7 milliardas francs. Lura avevan retenziuns pervi da trics cun ipotecas en ils Stadis Unids chaschunà la perdita.
Questa giada èsi in effect da contabilitad che smatga il resultat. Uschia ha l'annunzia dals Stadis Unids da sbassar la taglia chaschunà che bunificaziuns en ils cudeschs da bancas han pers valur. Tar la Credit Suisse muntan questas correcturas da valurs a radund 2,3 milliardas francs, uschia la banca gia la fin da december.
Quai che pertutga la fatschenta, ha la banca dentant pudì crescher. Quai per l'ina pervi da la banca d'investment, che ha pudì far durant il 2017 in pli aut gudogn. Da l'autra vart ha la banca pudì sbassar custs e limitar perditas en ils secturs, cun quels la banca na vul betg pli cuntinuar. Sulet quai ha meglierà il resultat per 3 milliardas francs.
RR novitads 08:00


text:
Sco la regenza ungaraisa communitgescha, vegnia il parlament a sa cussegliar l'emna che vegn en chaussa. Il pajais da l'Uniun europeica erigia il mument ina saiv da 175 kilometers lunghezza per lung dal cunfin cun la Serbia. Uschia vul il pajais evitar che fugitivs entrian en il pajais. La regenza ha gia engaschà millis da policists per franar l'unda d'immigraziun.
Blers fugitivs cunzunt da l’Asia emprovan da cuntanscher il nord e il vest da l'Europa sur l'Ungaria ed ils ulteriurs pajais dal Balcan.
RR Novitads 12:00


text:
Ils bancs da puniziun dal Club da hockey da Tavau en furma da tualettas – quai è stà in’acziun da reclama pli che reussida per ina firma d’installaziuns sanitaras. Radios, televisiuns e gasettas han rapportà e las raits socialas èn stadas emplenidas cun commentaris.
Suenter che la Federaziun svizra da hockey ha scumandà ils bancs è l’effect da la reclama anzi anc stà pli gronds. Curt avant l’emprim gieu da la stagiun aveva il HCD gì da demontar ils bancs tut a la bahuta. Ils bancs che èn la finala vegnì lubids han la furma d’ina bognera. Quels en furma da tualettas avessan discredità ils giugaders.
Investiziuns da plirs millis francs per il giat?
L’entira acziun da reclama ha dentant in crutsch. Il banc da puniziun ch’è vegnì scumandà è ina construcziun speziala che ha custà plirs millis francs. Quai èn memia blers daners per simplamain dismetter sin la deponia da rument. L’agentura da communicaziun che ha gì l’idea per l’entira acziun da reclama ha dentant chattà ina schliaziun. Ella ha transfurmà il banc da puniziun en ina lounge da VIP ed ha plazzà quella en il sectur dals aspectaturs. Uschia exista il banc dispitaivel vinavant, simplamain en in’autra funcziun.
RR actualitad 08:00


text:
Quai ha Angela Merkel ditg suenter l'inscunter cun il president da la confederaziun, Johann Schneider-Ammann. Vinavant ha Merkel punctuà che la Germania haja in grond interess vid ina buna cunvegna cun la Svizra, gia pervia dals blers cunfinaris tudestgs-svizzers.
Las tractativas cun la Svizra stoppian vegnir fatgas sco sch'i na dess nagin Brexit. La Germania veglia ina schliaziun che saja cumportabla cun la circulaziun libra da las persunas da l'UE. La Svizra haja il dretg da vegnir tractada sco pajais suveran cun ses giavischs politics.
Nagina spassegiada
Schneider-Amman ha discurrì d'ina cunvegna che duai vegnir realisada uschè svelt sco pussibel. Uschia dettia cundiziuns da basa claras per investiders. La schliaziun stoppia esser cumpatibla cun la circulaziun libra, dentant er chattar ina maioritad en la Svizra. Quai na saja nagina spassegiada.
Suenter l'iniziativa da l'immigraziun da la PPS il favrer stoppia il Cussegl federal chattar vias per franar l'immigraziun da or da l'UE. Tut tenor co l'iniziativa vegniss realisada pudess ella cuntrafar a la cunvegna da la libra circulaziun cun l'UE.
Suenter ch'il Cussegl naziunal era sa decidì per ina favurisaziun d'indigens light è uss il Cussegl dals chantuns al timun.
Quatter models èn en discussiun
La SPK (la cumissiun d'instituziuns politicas) discutescha il mument quatter concepts. Ina versiun da l'iniziativa che realisescha quella cun tut ils puncts, quai vul dir cun contingents e favurisaziun d'indigens. Las propostas dal Cussegl federal van en ina sumeglianta direcziun. Dumbers maximals duain dentant pir valair suenter avair surpassà ina tscherta valur minimala. Omaduas variantas discrimineschan abitants da l'UE e cuntrafan cun quai al contract da la libra circulaziun.
Auter dentant èsi cun la proposta dal Cussegl naziunal che pretenda in'obligaziun d'annunzia per plazzas avertas. L'uschenumnada "favurisaziun d'indigens light". Quella schliaziun ha la menda ch'ella realisescha be per part l'iniziativa.
RR novitads 17:00


text:
Tais
Il tais europeic (Meles meles), en la lingua da mintgadi er be tais, è in animal da rapina dal gener Meles. Il territori da derasaziun dal tais europeic cumpiglia l’entira Europa e tanscha sur quella ora vers ost fin a la Volga, al Caucasus ed en l’Afganistan. Autras spezias da tais ch’èn derasadas en diversas parts da l’Asia vegnivan pli baud consideradas sco sutspezias, ma han da nov il status d’atgnas spezias. Il tais viva per ordinari en cuntradas collinusas cun guaud e bostgaglia; là construescha el ses vast sistem da taunas (surtut sin terren spundiv). Il tais enconuscha in fitg vast spectrum da vivonda, il qual consista – tut tenor stagiun – surtut da cumparts animalicas u vegetalas. Ina plazza prominenta entaifer l’alimentaziun dal tais occupan ils verms da plievgia; daspera vegnan er mangiads insects, mammals pitschens, fritgs dal funs e coclas.
Cuntegn
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il tais sa tracti d’in mustailid cumpact e bratg cun in chau graschel, in gnif en furma da tromba e fermas toppas da chavar. La lunghezza dal corp e dal chau mesira 64 fin 88 cm, la lunghezza da la cua 11 fin 18 cm. Il pais munta en media a 7 fin 14 kg, darar fin 17 kg. Las femellas èn en media pli pitschnas e pli levas. Uschiglio sa differenzieschan las schlattas be pauc: Ils mastgels èn per ordinari pli grevs, bajegiads in pau pli robust ed han ina chavazza pli lada e pli radunda en la part superiura. En il profil cumpara il gnif in pau pli mut, il chau en general pli curt ed il culiez pli gross. Ultra da quai è la cua savens pli satiglia e segnada d’ina cumpart da chavels alvs pli auta. La femella è pli fina, ses chau è da furma pli graschla e pli platta en la part sura.[1]
Caracteristic per il tais è surtut la coluraziun nair-alva dal chau. Survart, inclusiv ils lefs ed il mintun, è quel surtut alv. Dals anguls da la bucca sa tiran però, l’emprim vers ensi e silsuenter dad omaduas varts per lung dal gnif, sdrimas nairas che sa schlargian sur ils egls e las ureglias (las qualas han in ur alv) fin en la tatona; là daventan ellas pli cleras e cuntinueschan en il grisch argientà da la part sura e da las varts. Questas ultimas pon er esser da colur melnenta. Ils singuls chavels da la vart sura èn clers e be colurads en la part giudim. Las zaidlas cuntanschan per part ina lunghezza da 11, da las varts da fin a 12 cm. L’entira vart sut inclusiv il culiez èn brin nairs cun in tun spezialmain brin sin il venter. Sin quel ed en la regiun da las eglias creschan per part be fitg paucs chavels, uschia che la pel niva dat tras. Tais giuvens (fin la vegliadetgna dad in onn) mussan en la coluraziun ils pli gronds cuntrasts; tais pli vegls daventan pli e pli clers.
Ils egls èn vaira pitschens e mussan in’iris brin stgira e pupillas radundas. Il nas en furma da tromba tanscha almain 1,5 cm sur il lef sut ora. Las toppas davant – ch’èn duas giadas uschè lungas sco las toppas davos – portan lungas griflas ch’èn drizzadas vers engiu e ch’èn bain adattadas per chavar. Il tais na va betg dal tuttafatg sin las plantas-pe: cun passar tutgan be las ballas da la detta e dal maun il funs, entant che las ballas da la chanvella restan en l’aria – analog als animals che van sin la detta-pe.[2] La chavazza dal tais ha ina lunghezza da fin a 154 mm; ella è bratga e greva e munida cun in crest da la verscha da fin a 16 mm autezza. Ils dents da stgarpar èn pauc conturads; la dentadira è surtut endrizzada per far moviments tagliants e smardegliants. La furmla da dents sa cloma I 3/3 – C 1/1 – P 4/4 M 1/2. Divergenzas dal dumber usità da 38 dents na furman però nagina raritad, damai ch’ils emprims premolars n’èn savens betg avant maun.
Sco tut ils mustailids ha er il tais duas glondas analas ed ultra da quai tranter la ragisch da la cua e l’anus ina glonda subcaudala. Cun il secret che vegn furmà qua vegnan marcads ils cunfins dal territori, materialias en vischinanza da la tauna sco er auters members da la medema spezia. Probablamain vegnan transmessas uschia infurmaziuns davart l’appartegnientscha a la gruppa dals singuls animals. Las femellas possedan per ordinari traia pèra tettels, pli darar er pli paucs u pli blers.
Tegnids en fermanza pon tais cuntanscher ina vegliadetgna da fin 15 onns.[3]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da derasaziun dal tais europeic tanscha da las Inslas Britannicas e la Peninsla Iberica vers ost fin a la Volga e l’avantterren dal Caucasus. Las populaziuns da tais ch’èn da chasa en il sid da l’avantterren dal Caucasus ed en l’Asia Centrala vegnan attribuidas oz al tais transcaucasian (M. canescens). Largias en la derasaziun datti en l’Europa sin intginas inslas britannicas settentriunalas, sin las inslas da la Frislanda dal Vest, en la Frandra ed en la Planira dal Po taliana. Il cunfin settentriunal da l’areal da derasaziun tanscha en l’Europa dal Nord al vest da la Mar da l’Ost fin ca. 65°N ed en l’ost da quella per part fin 66°N. Qua ha ultra da quai probablamain gì lieu in’ulteriura extensiun territoriala vers nord. En il sid è il tais derasà fin en la regiun da la Mar Mediterrana. Sin las inslas mediterranas manca el, cun excepziun da las Balearas, Creta e Rhodos.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Fin la fin dals onns 1990 vegniva il tais resguardà sco suletta spezia recenta dal gener Meles.[4] Examinaziuns morfologicas[5] e geneticas[6] pli novas han però mussà che las quatter sutspezias da fin qua meritan da vegnir resguardadas mintgina sco atgna spezia. La spezia oriunda è oramai vegnida dividida en il tais europeic (Meles meles), il tais asiatic (Meles leucurus), il tais transcaucasian (Meles canescens) ed il tais giapunais (Meles anakuma).
Variaziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
Sa basond sin la grondezza totala, las dimensiuns da la chavazza e las mesiras e furmaziuns dals molars e da l’oss dal penis (baculum) vegnan differenziadas numerusas sutspezias, da las qualas èn renconuschidas oz quatter. In ulteriur segn caracteristic per distinguer quellas ina da l’autra furma la coluraziun da la vart sura (ch’è pli brinenta tar intginas sutspezias) e da las varts (ch’è tar intginas populaziuns fitg melnenta). La furma orientala M. m. Heptneri è situada areguard divers segns caracteristics tranter il tais europeic ed il tais asiatic.
- M. m. meles (Linnaeus, 1758) – Europa fin a la Volga e l’Ural, cun excepziun da la Peninsla Iberica, da Rhodos e Creta
- M. m. heptneri Ognev, 1931 – Caucasus dal Nord, Calmuchias, Delta da la Volga
- M. m. marianensis Graëlls, 1897 – Peninsla Iberica; eventualmain appartegnan er ils tais da la costa mediterrana en la Frantscha dal Sid a questa furma
- M. m. milleri Baryshnikov, Puzachenko & Abramov 2003 – Norvegia dal Sidvest
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Il tais viva per ordinari en cuntradas collinusas e structuradas ritgamain che disponan da guauds, bostgaglia e saivs vivas. Preferids vegnan surtut guauds da feglia cun ina stresa da chagliom fitg spessa. Percunter evitescha il tais quasi dal tuttafatg gronds territoris da guaud serrads, guauds che sa cumponan exclusivamain da coniferas, regiuns da dunas e territoris da palids extendids. En vischinanza d’abitadis sa trategna il tais be darar. Las taunas vegnan savens construidas en habitats da guaud e sin terren spundiv ch’è per ordinari orientà vers sid u vest. En tschertga da vivonda van ils tais savens sin surfatschas avertas, en spezial sin terren agricul. Quel po cumpigliar in territori da plirs tschients meters enturn la tauna.
Il cunfin superiur da la derasaziun tenor autezza munta a ca. 1200–1700 m; pli darar cumpara la spezia er fin en autezzas da 2000 m (en las Alps) resp. da 2500 m (en il Caucasus). Qua fruntan ins però darar sin taunas; igl èn quai per gronda part cumprovas d’animals singuls.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari als ulteriurs mustailids na sa tracti tar il tais betg d’in carnivor exprimì; per part fa el bunamain exclusivamain diever da la purschida stagiunala da vivonda vegetala. Il nutriment principal furman però verms da plievgia (la primavaira fin a 50% da l’ingestiun). La stad e l’atun, cura che la cumpart dals verms da plievgia che sa trategnan a la surfatscha sa reducescha, vegnan tschertgadas er autras funtaunas da nutriment.
L’ulteriur spectrum da nutriment è però fitg vast. Sper verms da plievgia sa cumpona la vivonda animalica surtut d’insects (t.a. insects cun alas transparentas, larvas da buccarias e da baus da grascha, tgirallas da la notg e baus curriders). Ulteriurs invertebrads sco glimajas giogan percunter ina rolla subordinada. Tar ils mammals pitschens èn surtut represchentadas las mieurs-sfuigna; main savens tutgan er misarogns, talpas e giuvens cunigls selvadis tar la preda. Sche tais fruntan sin erizuns, èn els abels da tschiffar e magliar quels cun chatschar il gnif en la pitschna largia che sa chatta sin la vart dal venter d’in erizun rudlà ensemen. Perquai vala il tais, sper il piv, sco il pli grond inimi da preda da l’erizun. Mammals pli gronds maglia il tais sin il pli en furma da capiergnas. Il medem vala per utschels, dals quals vegnan percunter er tschiffads pulschains ed ovs. Amfibis, reptils e peschs furman plitost predas casualas; i dat però regiuns nua che lur cumpart po crescher considerablamain.
Il nutriment vegetal è surtut d’impurtanza la stad e l’atun. Qua vegn tratg a niz la purschida stagiunala che sa cumpona da granezza, tirc e da tuttas sorts fritgs dal funs sco puma, coclas, semenzas, ragischs e bulbas. Surtut en plantaschas da tirc pon tais chaschunar donns da selvaschina. Onns da sem vegnan er glondas tratgas a niz intensivamain sco nutriment.
Cumportament[modifitgar | modifitgar il code]
En il terren dal guaud chava il tais per sai ina tauna, la quala è per ordinari pli gronda che tar la vulp. Taunas da tais pon esser blers decennis veglias e cuntanscher enormas dimensiuns cun pliras etaschas. Tais chavan gugent fitg profund.[7] En ina profunditad da ca. 5 meters sa chatta il gnieu, il qual è collià cun la surfatscha sur numerus tunnels. Quests tunnels servan a manar natiers aria e sco entrada e sortida. Cuntrari a la vulp pulstrescha il tais ses gnieu cun feglia setga, mistgel u felesch.
Ina tauna da tais po vegnir duvrada sur decennis, probablamain schizunt sur tschientaners. Mintga generaziun la schlargia vinavant ed agiunta ulteriuras chombras d’abitar. Ina tauna da tais en l’Engalterra ch’ins ha examinà pli da rudent cumpigliava 50 chombras e 178 entradas; tut en tut era quest cumplex collià cun tunnels d’ina lunghezza da 879 meters.
Da differenziar ina tauna da tais d’ina tauna da vulps è relativamain simpel, damai ch’i sa chattan en la vischinanza da taunas da tais regularmain uschenumnadas tualettas da tais. Il tais depona numnadamain ses excrements en pitschnas foras en la terra ch’el chava per quest intent. Tipicas èn er las chavas che sa furman davant las entradas e sortidas che vegnan duvradas savens. Betg darar vegnan taunas però er abitadas communablamain da vulp e tais.
Ils tais èn activs da notg. En regiuns pli fraidas fan els ina sien d’enviern; tut tenor la situaziun da l’aura po quella durar, cun interrupziuns, d’intgins dis fin a plirs mais.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Per ordinari cuntanschan las femellas la madirezza sexuala cun dus onns; purtanzas gia cun in onn èn stgarsas. Las ratas da purtanza e la grondezza dal letg èn pli gronds tar animals d’in e dus onns che tar femellas pli veglias. Ils mastgels cuntanschan la madirezza sexuala en ina vegliadetgna da ca. 13 fin 18 mais.[8]
Entaifer ina populaziun po ina femella sa paregliar en il medem ciclus cun plirs mastgels, ma er pliras giadas cun il medem mastgel. Magari bandunan ils mastgels l’atgna populaziun per sa copular cun femellas d’autras populaziuns. Copulaziuns sa laschan observar durant l’entir onn; il pli stedi ed il pli ditg han quellas però lieu tranter il favrer ed il matg – pia durant il temp suenter la naschientscha dals giuvens. Avant la paregliaziun sa laschan per part distinguer divers rituals (sa far udir, auzar la cua e marcar in l’auter cun las glondas analas). La copulaziun sezza po durar da paucas minutas fin in’ura. Per ordinari ha quella apparentamain lieu ordaifer la tauna.
Sco tar intgins auters mustailids enconuscha il tais in temp da purtanza prolungà, il qual è d’attribuir ad ina nidaziun retardada. Pervi da quai chattan ins en la litteratura per part indicaziuns divergentas areguard ils temps da paregliaziun ed il temp da purtanza. Ina giada che la cella d’ov è vegnida fructifitgada, sa sviluppa l’emprim be ina blastocista. Abstrahà d’ina pitschna creschientscha parziala ruaussa quella alura fin l’enviern. En questa fasa avant la purtanza per propi han er lieu vinavant ovulaziuns e copulaziuns. Ulteriuras blastocistas sa furman però be darar. Pir tranter l’entschatta december e mez schaner s’igniva la cella d’ov en la mucosa da la madra e sa sviluppa a moda regulara. A partir da quel mument dura il temp da purtanza 45 dis, uschia che la gronda part dals animals giuvens nascha tranter la fin da l’enviern e la fin da la primavaira. Il termin variescha tenor criteris geografics e per part er tenor autezza; en l’Europa Centrala nascha la gronda part dals pitschens l’entschatta mars.[9][10]
In letg sa cumpona da fin a tschintg, per ordinari però da dus u trais pitschens. Tar la naschientscha han quels ina lunghezza da 120 fin 180 mm e paisan tranter 90 e 110 g. Els portan in pail alvent ed èn tschorvs. Gia suenter in’emna cumenza il pail a sviluppar la tipica coluraziun nair-alva da la spezia. Ils egls s’avran suenter quatter fin tschintg emnas. En la vegliadetgna da sis fin set emnas sa movan ils giuvens libramain en ils tunnels da la tauna, bandunan quella però pir suenter nov u diesch emnas. Ils pitschens vegnan tettads almain dudesch emnas; en cas d’ina purschida da nutriment restrenschida po il temp da laschar tettar er durar fin la stad. Il pais e la grondezza s’augmentan cuntinuadamain fin il december. Entaifer nov fin diesch mais cuntanschan ils giuvens il pais da stad d’animals creschids (però betg anc lur pais d’enviern). A partir dal schaner sa reducescha alura il pais, perquai ch’ils giuvens vivan da las reservas da grass.
Fin la vegliadetgna da ca. dus onns restan ils giuvens en lur populaziun oriunda, alura cumenzan els ad ir davent. Quai succeda pli savens tar femellas che tar mastgels. Intgins animals restan er permanentamain tar lur famiglia oriunda.
Uman e tais[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud era il tais en blers reguards da gronda muntada per l’uman. Dal temp medieval e temp modern tempriv era grass da tais fitg derasà sco med cunter reumatissem. Chavels da tais vegnivan duvrads per barschuns e vegnan per part anc duvrads oz per barschuns da far la barba da qualitad. Penels da chavels da tais vegnan er duvrads da picturs. Per part purtavan e portan chatschaders in puschel da chavels da tais sco decoraziun dal chapè.
Fin viaden ils onns 1970 èsi stà usità da manar gas en taunas da vulps, quai ch’ha er decimà massivamain ils effectivs da tais. En il fratemp èn quels puspè sa stabilids e pon per part puspè vegnir sajettads en rom da la chatscha auta, bassa e da guetta resp. cun traplas. Damai ch’il tais è fitg attent ed activ da notg reusseschi be darar d’al sajettar; perquai è surtut impurtanta la chatscha cun traplas.
En tschertas regiuns, surtut sin las Inslas Britannicas, furman ils tais in problem sco transmetturs da la tuberculosa bovina. Damai che programs da decimar l’effectiv tras la chatscha fruntan sin il protest da vart da protecturs d’animals, vegn empruvà da schliar il problem cun agid da vaccinaziuns.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Neal (1986), p. 29s.
- ↑ Lüps/Wandeler (1993), p. 889.
- ↑ Heinrich Dathe, Paul Schöps e.a.: Pelztieratlas. VEB Gustav Fischer Verlag Jena, 1986, p. 181.
- ↑ Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder e.a.: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference, 3. ed., Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 978-0-8018-8221-0.
- ↑ Alexei V. Abramov: Variation of the baculum structure of the Palearctic badger (Carnivora, Mustelidae, Meles), en: Russian Journal of Theriology 1/2002, p. 57–60, PDF.
- ↑ Naoko Kurose, Yayoi Kaneko, Alexei V. Abramov, Boripat Siriaroonrat, Ryuichi Masuda: Low genetic diversity in Japanese populations of the Eurasian badger Meles meles (Mustelidae, Carnivora) revealed by mitochondrial cytochrome b gene sequences, en: Zoological Science 18, 2001, p. 1145–1152.
- ↑ Haseder, p. 150.
- ↑ Lüps/Wandeler (1993), p. 883.
- ↑ Lüps/Wandeler (1993), p. 881s.
- ↑ Neal (1986), p. 159s.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Grosses Jagdlexikon, Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5.
- P. Lüps, A.I. Wandeler: Meles meles (Linnaeus, 1758) – Dachs. En: Michael Stubbe, Franz Krapp (ed.): Handbuch der Säugetiere Europas, Raubsäuger (Teil 2). Aula Verlag, Wiesbaden 1993, ISBN 978-3-89104-029-4, p. 856–906.
- Dieter Mehlhardt: Der Dachs. Lebensbild eines heimischen Wildsäugetiers. Naturkundliche Korrespondenz, Berlin-Kleinmachnow 1947.
- Earnest G. Neal: The Natural History of Badgers. Croom Helm Ltd., Londra/Sidney 1986, ISBN 0-7099-1831-3.
- Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (ed.): Handbook of the Mammals of the World. Volume 1: Carnivores. Lynx Edicions, 2009, ISBN 978-84-96553-49-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Tais europeic – rimnada da datas cun fastizs d’animals


text:
Cristianissem
Il cristianissem è ina religiun mundiala ch’è sa sviluppada or dal giudaissem. Ils aderents dal cristianissem vegnan numnads ‹cristians›. L’entira communitad cristiana vegn er numnada ‹cristianadad›. Er il term rumantsch ‹carstgaun› deriva da ‹cristian› (lat. cristianus).
Da muntada centrala per il cristianissem è Jesus da Nazaret, in predicatur ambulant gidieu che sa lascha tschiffar dapi ca. ils onns 28–30 a.C. El dueva la finala vegnir sentenzià a la mort e crucifitgà a Jerusalem. Ses giuvnals han vis en el suenter sia crucificaziun e levada il figl da Dieu ed il messias che vegn spetgà en il giudaissem. En lur confess al numnani Jesus Cristus. La cretta en el furma la basa da las diversas scrittiras dal Nov Testament. Per lunschor la gronda part dals cristians craja en in dieu (monoteissem)[1] che sa manifestescha en la trinitad da bab, figl e sontg spiert[2]. Daspera datti entaifer il cristianissem pitschnas gruppaziuns antitrinitaras.[3]
Las numerusas confessiuns resp. baselgias entaifer il cristianissem sa laschan gruppar en quatter direcziuns principalas: la baselgia catolic-romana, las baselgias ortodoxas, las baselgias protestantas e las baselgias anglicanas. Cun radund 2,25 milliardas cartents furma il cristianissem avant l’islam (cun 1,57 milliardas) ed il hinduissem (radund 900 milliuns) la religiun la pli derasada en tut il mund.[4]
Cuntegn
- 1 Survista
- 2 Derasaziun
- 3 Coesiun, organisaziun e direcziuns
- 4 Ductrina
- 5 Relaziun tar autras religiuns e concepziuns dal mund
- 6 Influenzas culturalas dal cristianissem
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Denominaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹cristianissem› (dal grec xpισtιavισuός, christianismós) vegn menziunà l’emprima giada en il segund tschientaner en ina brev da l’uvestg sirian Ignatius dad Antiochia. Il term è furmà analog als terms pli vegls iouδaισuός (Ioudaismós, giudaissem) e Ἑλλnvισuός (hellēnismós, grecissem). Tenor ils Fatgs dals apostels (11,26) han ils abitants da la citad siriana Antiochia a l’Orontes, ch’appartegneva da quel temp a l’Imperi roman, numnà sco emprims ils giuvnals da Jesus Cristus xpισtιavόι (christianói, cristians). En questa citad eran ils cristians fugids suenter las emprimas persecuziuns ch’avevan gi lieu en la Palestina. Apparentamain resguardav’ins la confessiun da Cristus sco element caracteristic da la cretta dals giuvnals da Jesus. Ils cristians han bainprest er duvrà els sezs questa denominaziun (cf. Fatgs dals apostels 26,26 ed Emprima brev da Petrus 4,16). Las linguas neolatinas han surpiglià il term nà dal latin. Il term tudestg ‹Kristentûm› è cumprovà l’emprima giada tar Walther von der Vogelweide (vers il 1200).[5]
Origin[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dal cristianissem giaschan en il giudaissem dal prim tschientaner a.C, dal temp che Israel vegniva dominà dals Romans. Ils origins da la religiun van enavos sin ils aderents dal predicatur ambulant Jesus da Nazaret. Cun il giudaissem è il cristianissem surtut collià tras l’emprima part da sia Bibla, il Vegl Testament, che correspunda a las sontgas scrittiras gidieuas dal Tanach. Senza il Vegl Testament mancass a la cretta cristiana in’impurtanta part da si’istorgia ed ina gronda part da ses cuntegns restassan nunchapibels; la lectura dal Vegl Testament da vart dals cristians è però orientada fermamain a la persuna da Jesus Cristus (interpretaziun cristologica). Il cristianissem è sa derasà entaifer curt temp en il territori da la Mar Mediterrana. Durant quest svilup ha surtut il hellenissem influenzà a moda decisiva il pensar cristian.
Identitad cristiana[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la religiun cristiana stat – tenor il maletg da sasez dals cristians – la charezza senza resalva da Dieu envers ils umans e l’entira creaziun. La relaziun tranter l’uman, il mund e Dieu vegn explitgada a basa da questa charezza, en rom da la quala Dieu è sa manifestà als umans en furma da l’uman Jesus da Nazaret. L’empermischun dal salid vala per ils umans da tut las naziuns, independentamain da lur razza, appartegnientscha ad ina classa, schlattaina u posiziun sociala (cf. Brev da Paulus als Galats 3,28).[6] Il cristianissem sa chapescha pia sco religiun universala ed a medem temp sco il lieu, en il qual Dieu è sa manifestà als umans en l’istorgia e sa lascha pertschaiver. A questa chapientscha resp. a l’appel da missiunar exprimì da Jesus (Matteus, 28,19–20) correspunda il caracter missiunar dal cristianissem.
Ductrina[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la cretta cristiana è Jesus a medem temp vair Dieu e vair uman. La ductrina cristiana che sa basa sin la perditga biblica ha il sequent cuntegn central: En l’incarnaziun da ses figl Jesus Cristus è Dieu sa drizzà a l’umanitad che viveva en putgà; la mort da Jesus Cristus vi da la crusch ha spendrà ils umans cun als liberar da la culpa e dal putgà.
Per ils emprims cristians era la tschertezza da la cretta da chattar en ils eveniments ch’èn succedids il terz di suenter la crucificaziun da Jesus. Da Pasca – uschia la persvasiun dals cristians – ha Dieu realisà vi da Jesus sco emprim da tut ils umans la levada ed ha confermà uschia il messadi da Jesus areguard la vegnida dal reginavel da dieu (Brev da Paulus a la raspada da Filippi 2,5–11). Ils aderents da Jesus han fatg l’experientscha che Jesus als è cumparì ed ha empermess sia preschientscha restanta (1 Cor 15,3–8). Sin quest’experientscha da Pasca resp. da la resurrecziun sa basa la communitad cristiana (baselgia), la quala è vegnida munida da Tschuncaisma cun l’abilitad d’ademplir l’incumbensa da missiunar.
Questa cretta sco er la regurdientscha vi da l’operar da Jesus da Nazaret sco annunziader da l’evangeli da Dieu è vegnida exprimida en furma dad imnis cun caracter da cult divin sco er en furmlas da confess ed en pregias. En quests confess vegnan attribuidas a Jesus titulaziuns da maiestad che derivan per part dal Vegl Testament: ‹signur›, ‹unschì› (grec Christos, ebraic Messias), ‹figl da Dieu› ed auters. Pass per pass èn vegnids scrits ils texts dal Nov Testament. En il decurs dals emprims tschientaners èn quels vegnids fixads e conservads – ensemen cun la Bibla dals Gidieus – en in canon biblic. Quel furma la basa unitara da la ductrina cristiana. Areguard la renconuschientscha da l’ulteriur svilup da la ductrina datti però differenzas confessiunalas.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Concernent il dumber dals cartents furma il cristianissem la pli impurtanta religiun mundiala. A quella appartegna ca. in terz da tut ils umans.[7]
Sin la gronda part dals continents s’augmenta il dumber dals cristians actualmain fitg ferm. Questa creschientscha è però sa spustada dal ‹vegl› continent Europa vers ils ‹novs› continents. La pli auta quota da creschientscha enconuschan l’Asia e l’Africa. Quest avanzament sa reparta a moda eguala sin la baselgia catolica, las communitads evangelicas e las baselgias dal moviment da Tschuncaisma. La cumpart dals luterans sa reducescha pia plaunet. L’Europa è actualmain segnada d’ina diminuziun da las naschientschas, d’in dumber creschent da sortidas da la baselgia sco er d’ina unda da migraziun; tut quests facturs han per consequenza ch’il dumber total dals cristians sa diminuescha en l’Europa.
Coesiun, organisaziun e direcziuns[modifitgar | modifitgar il code]
L’entira cristianadad vegn resguardada sco ekklesia, vul dir sco corp da Cristus cun Cristus sco chau. Mintga singul cristian furma in member da quest corp mistic.
Entaifer il cristianissem èn però sa furmadas gia baud pliras gruppaziuns resp. direcziuns, magari per motivs politics u pervi da cundiziuns geograficas, ma savens er pervi da divergenzas areguard la ductrina. Approximativamain sa laschan questas direcziuns gruppar en confessiuns e denominaziuns. Ad ina confessiun u denominaziun appartegnan ina u pliras baselgias u communitads. Il singul cristian è commember d’ina baselgia u communitad determinada. Sper las confessiuns datti er direcziuns teologicas che pon cumpigliar tut las parts dal cristianissem sco ‹liberal›, ‹evangelical› u ‹carismatic›.
Bleras baselgias sa chattan en in stgomi pli u main liber cun autras baselgias; questa furma da collavuraziun sa basa sin parts da la ductrina che vegnan renconuschidas d’omaduas varts, senza però necessitar l’ina u l’autra part da desister da ductrinas specificas u d’atgnas tradiziuns e rituals. Exempels per talas cuminanzas furman il Cussegl ecumenic da las baselgias, l’Allianza evangelica ed il Concordat da Leuenberg. Sin in nivel surordinà datti er cuminanzas da baselgias che cumpiglian la renconuschientscha vicendaivla cumpletta dals sacraments, da la commembranza e dals uffizis. Exempels per talas cuminanzas furman la communitad anglicana, las baselgias ortodoxas e las baselgias evangelicas unidas.
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
En il mund antic existivan tschintg patriarcats cristians, als quals eran mintgamai subordinads ils metropolits, archuvestgs ed uvestgs locals: Roma, Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem. Cura ch’igl aveva num da decider davart dumondas da ductrina centralas, vegniva convocà in concil, vul dir ina reuniun dals uvestgs. La pli auta stima giudevan ils concils ecumenics che cumpigliavan uvestgs da tut ils patriarcats. A plirs concils che consideravan sasezs sco ‹ecumenics› è quest status però vegnì annullà pli tard, damai che betg tut las baselgias èn idas d’accord cun ils conclus. En tut hai dà tranter ils onns 321 e 787 set concils ecumenics che vegnan renconuschids fin oz da las baselgias catolicas, ortodoxas, anglicanas e da la gronda part da las baselgias evangelicas; intginas baselgias protestantas refusan però il Segund Concil da Nicea pervi da sias decleraziuns areguard l’aduraziun d’imagens.
En il quart tschientaner ha surtut l’arianissem (tenor il teolog Arius) dividì las opiniuns: Cuntrari a la ductrina trinitara uffiziala, ch’è vegnida stabilida en rom dals concils da Nicea e Constantinopel, eran quests ‹eretichers› da l’avis ch’il figl ed il Sontg Spiert na possian betg vegnir mess teologicamain a pèr al bab, damai che quai cuntradia a l’idea dal monoteissem.
Tar in emprim schisma per propi èsi alura vegnì l’onn 431 suenter il Concil dad Efesus (separaziun da la baselgia apostolica da l’ost, er numnads ‹nestorians›). Il proxim concil ecumenic da Chalcedon ha definì che la natira da Cristus saja a medem temp umana e divina. Quai han tranter auter refusà la baselgia coptica (Egipta) e la baselgia sirian-ortodoxa ch’accentueschan l’unitad da la natira umana e divina da Cristus. La baselgia imperiala ha percunter recepì la ductrina da las duas natiras (en ina furma moderada), uschia che quella fa part da la dogmatica da la gronda part da las confessiuns ch’existan oz.
En il decurs dals proxims tschientaners è l’alienaziun entaifer la baselgia imperiala avanzada talmain ch’igl è vegnì a la ruptura tranter la tradiziun da l’ost e quella dal vest. La tradiziun dal vest è sa sviluppada en l’antica tardiva ed en il temp medieval tempriv en l’Imperi roman occidental; la tradiziun orientala è sa furmada a Constantinopel, en l’Asia Minura, en la Siria ed en l’Egipta (Imperi bizantin). Las differenzas dogmaticas sco talas èn bain restadas pitschnas, ma la baselgia latina aveva sviluppà en il fratemp ductrinas che n’eran betg vegnidas confirmadas tras concils ecumenics (p.ex. areguard il putgà original, il purgiatieri, l’agiunta Filioque davart l’operar dal Sontg Spiert sco er il primat papal). Ulteriuras differenzas existivan dapi daditg en connex cun il conturn politic, la lingua e dumondas dal ritus e da la liturgia (gigina da la sonda, paun senza levon). La situaziun è s’accentuada talmain en il decurs dal 11avel tschientaner ch’il papa ed il patriarc han excommunitgà il 1054 in l’auter. Questa data vala per ordinari sco cumenzament dal schisma oriental.
La baselgia dal vest è ultra da quai vegnida dividida a moda profunda tras la refurmaziun dal 16avel tschientaner. La mira dals refurmaturs eri surtut da reveder la chapientscha da la baselgia, dals sacraments e da la ductrina da la giustificaziun. Il moviment refurmatoric ha manà parallelamain a la furmaziun da pliras baselgias, da las qualas duevan puspè sa schliar ulteriuras gruppaziuns (ch’èn lura per part s’unidas en il decurs dals proxims tschientaners a cuminanzas da baselgias).
Suenter emprimas tentativas en il 19avel tschientaner (p.ex. Conferenzas d’uniun da Bonn) han gì lieu en il decurs dal 20avel tschientaner in’avischinaziun tranter las confessiuns e furmas da dialog e da collavuraziun che sa laschan subsummar sut il term ‹moviment ecumenic›. En quest spiert sa considereschan ozendi baselgias ch’acceptan ils elements centrals da la ductrina cristiana sco ‹baselgias-sora› e s’engaschan en forums ecumenics, sco per exempel il Cussegl ecumenic mundial.
La tradiziun orientala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils patriarcats da Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem ed intginas baselgias naziunalas ch’èn vegnidas tiers pli tard suondan la medema teologia e spiritualitad, la quala è strusch sa midada en il decurs dal temp, e considereschan sasezs sco part da la baselgia oriunda, fundada da Cristus. Tuttas baselgias orientalas celebreschan la liturgia en lur lingua naziunala respectiva. La pli gronda baselgia ortodoxa è oz quella da la Russia. Al patriarc da Constantinopel cumpeta facticamain dapi la fin da l’Imperi roman occidental il primat tranter ils patriarcs ortodox. Oz han ils patriarcats savens er baselgias a l’exteriur ch’als èn suttamessas. I dat differenzas significantas tranter las baselgias ortodoxas e quellas dal vest; da quellas fan part la posiziun dal Sontg Spiert en vista a la sanctificaziun dals cartents ed areguard la materia da consecraziun, la spiritualitad, las iconas e la ductrina davart la baselgia. Las baselgias ortodoxas han lur center istoric en l’Europa dal Sidost e da l’Ost, en il Proxim Orient, en l’India ed en l’Africa dal Nord ed èn da chattar oz en tut il mund (en furma da baselgias d’emigrants).
Cristians ortodoxs attribueschan a l’uvestg da Roma ina posiziun d’onur entaifer la pentarchia, però be uschè lunsch che quella na cumpiglia betg er in primat giuridic. Per pudair ademplir quai sto il papa renconuscher la ductrina ortodoxa e resguardar sasez sco primus inter pares.
En la baselgia ortodoxa vegnan ils trais sacraments d’integraziun (batten, uncziun cun mirra ed Emprima Communiun) spendids en rom d’ina singula festa. Il celibat è prescrit be per ils uvestgs, per conventuals e per dunschellas ordinadas, e quai tant en las baselgias ortodoxas sco er en las baselgias da l’ost ch’èn unidas cun Roma. La ductrina sa basa sin l’idea che la tradiziun possia progredir sut l’egida dal Sontg Spiert. I vegn però differenzià tranter ina traditio constitutiva ch’è nunmidabla ed ina traditio divino-apostolica, da la quala fan part las adiafora (vul dir las chaussas ch’èn eticamain ni bunas ni nauschas). La baselgia ortodoxa restrenscha la traditio constitutiva a las determinaziuns ch’èn vegnidas stabilidas en rom dals concils ecumenics renconuschids.
La tradiziun occidentala[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da l’antica tardiva è sa sviluppada la ductrina che l’uvestg da Roma saja munì cun in’autoritad che derivia directamain da l’apostel Petrus. Tras quai saja el da resguardar sco substitut da Cristus e possedia la pussanza suprema en la baselgia cristiana tant areguard la giurisdicziun, la ductrina sco er la pastoraziun. En rom da l’Emprim Concil vatican (1870) èn l’infallibilitad papala en connex cun artitgels da cretta e ses primat en dumondas da giurisdicziun vegnids auzads ad in dogma liant.
Vers il 1500 èn sa sviluppads en divers lieus da l’Europa occidentala (Martin Luther ed Ulrich Zwingli en il territori da lingua tudestga, Johannes Calvin en il territori da lingua franzosa e Thomas Cranmer en il territori da lingua englaisa) moviments refurmatorics che sa drizzavan cunter abus entaifer la baselgia catolica. Suenter la refurmaziun è la baselgia dal vest pia stada sutdividida supplementarmain en ina tradiziun romana (ch’è stada fidaivla a Roma en il decurs da la refurmaziun) ed ina tradiziun refurmatorica (ch’è sa schliada da Roma).
Suenter l’Emprim Concil vatican èn ultra da quai ils inimis da l’infallibilitad papala sa spartids da Roma resp. èn vegnids excommunitgads; quels furman dapi lura atgnas baselgias vegl catolicas (ch’èn s’unidas en l’Uniun dad Utrecht da las baselgias vegl catolicas). Lur classificaziun è difficila: d’ina vart enconuschan questas baselgias ina tradiziun istorica ch’è sa sviluppada tranter il 16avel ed il 19avel tschientaner parallelamain a quella da la baselgia catolic-romana; da l’autra vart resguardan els sasezs sco direcziun refurmatorica ch’als ha avischinà als anglicans ed al curs ecumenic entaifer il protestantissem.
La tradiziun catolic-romana[modifitgar | modifitgar il code]
A la baselgia catolic-romana appartegnan en tut il mund radund 1,1 milliardas cartents. Tenor l’atgna chapientscha è l’‹unica, sontga, catolica ed apostolica baselgia› (tenor la confessiun da cretta niceica-constantinopolitana) il ‹pievel da Dieu› che furma sut l’egida dal papa (sco successur da l’apostel Paulus e substitut da Cristus sin terra) «il scherm indestruibel da l’unitad, da la speranza e dal salid».[8] Il Segund Concil vatican (1962–1965) ha cumplettà il dogma da l’infallibilitad papala tras la suandanta decleraziun: «La totalitad dals cartents ch’han retschet lur unschida dal Sontg (tenor 1 Gion 2,20.27) na sa betg errar en dumondas da cretta.»[9]
Ils trais sacraments d’integraziun en la baselgia catolica furman il batten, l’Emprima Communiun e la craisma. Tenor l’idea da la successiun apostolica è la cuntinuitad dapi la baselgia primara garantida tras quai ch’ina chadaina da consecraziuns tanscha dals apostels sur blers uvestgs da temps passads fin als uvestgs odierns. Perquai dastgan be uvestgs che stattan en la successiun apostolica spender il sacrament da consecraziun.
Servetschs divins catolic-romans èn accessibels a tuts; la communiun è però reservada a catolics sco er ad aderents da baselgias ortodoxas ed orientalas, sche quels han la dretga disposiziun. A commembers d’autras baselgias dastga vegnir dada la communiun en cas da privel da mort, sut la cundiziun ch’els renconuschian areguard quest sacrament la cretta catolica. Uschiglio è l’uschenumnada intercommuniun – pia retschaiver la communiun en ina baselgia a la quala ins n’appartegna betg – scumandada.
La tradiziun evangelica[modifitgar | modifitgar il code]
Las baselgias evangelicas defineschan sasezzas sulettamain or da las scrittiras biblicas (sola scriptura), entant che la baselgia catolic-romana sa basa tant sin la scrittira sco er sin la tradiziun. Malgrà quai renconuschan las baselgias evangelicas las tradiziuns ecclesiasticas dals emprims tschientaners, lur sinoda ed ils confess che resultan da quella (confessiun da cretta apostolica resp. niceica). Quests elements da cretta vegnan però be approvads perquai ch’els coincidan cun la chapientscha evangelica da la scrittira e betg pervi dals uffizis dals auturs correspundents.
La cuntraversa publica da Luther cun la tradiziun catolic-romana ha cumenzà – suenter in svilup teologic da plirs onns – cun las 95 tesas dal 1517. Sia ductrina è cuntegnida en dus catechissems formulads dad el sez (catechissem grond e catechissem pitschen) sco er en ulteriuras scrittiras. Luther sez approvava anc il batten d’uffants, il sacrament da penetienza e la veneraziun da Maria. A basa da sia furmaziun teologica sco pader augustin ha el però scrit ina nova ductrina da giustificaziun che sa fundescha sin Augustinus da Hippo. Tenor quella fa ‹sulettamain la cretta› (sola fide) meritaivel l’uman davant Dieu (coram Deo) ed al preserva da la puniziun.
Sa basond sin questa giustificaziun sco er sin il princip sola scriptura renconuscha la gronda part dals cristians evangelics be dus sacraments: il batten e la Sontga Tschaina. Per omaduas acziuns èn constitutivs in pled u in element che sa laschan deducir – tenor la revelaziun biblica – directamain d’in cumond da Jesus. En la tradiziun evangelica datti differentas chapientschas da la Sontga Tschaina; tenor la chapientscha da las baselgias commembras dal Concordat da Leuenberg n’èn questas differenzas però betg uschè grondas ch’ellas giustifitgassan ina separaziun da las baselgias. La tradiziun refurmatorica vesa en la communiun ina celebraziun commemorativa da caracter puramain simbolic; entaifer la tradiziun luterana vegn però accentuada l’idea da la preschientscha reala da Jesus «en, cun e tranter» ils elements paun e vin (consubtanziaziun). Ma er ils luterans na van betg uschè lunsch sco la baselgia catolica, tenor la quala paun e vin sa transfurmeschan en charn e sang da Cristus (transsubstanziaziun). Ultra da quai èsi er pussaivel entaifer la tradiziun evangelica da prender penetienza e da retschaiver l’absoluziun; cuntrari a la baselgia catolica na vegn quai però betg resguardà sco absolutamain necessari e na vala er betg sco sacrament. En tschertas baselgias evangelicas è il batten d’uffants minorens vegnì remplazzà tras il batten da cartents, damai ch’ins è da l’avis en questas baselgias ch’ina cretta persunala da la persuna che vegn battegiada saja necessaria tenor il Nov Testament per pudair retschaiver il batten (sola fide). Instituziunalmain èn las diversas confessiuns evangelicas autonomas. Ed ellas na disponan ni d’ina ductrina cuminaivla che tanschess sur la Sontga Scrittira ora ni d’in parsura communabel auter che Cristus.
Las quatter ponderaziuns communalas che collian las baselgias evangelicas sa laschan resumar en furma dals ‹quatter soli›:
- sola fide: sulettamain la cretta giustifitgescha davant Dieu.
- sola gratia: sulettamain la grazia da Dieu porta spendrament.
- sola scriptura: sulettamain la Bibla furma la regla e la directiva da la cretta (regula fidei).
- solus Christus: sulettamain la persuna, l’operar e la ductrina da Jesus èn ils fundaments da la cretta.
In cas spezial furma la baselgia anglicana che sa tegna vinavant a la successiun apostolica, a blers rituals catolics entaifer la liturgia sco er a la preschientscha reala da Cristus en ils duns eucaristics.
Areguard la relaziun envers la tradiziun e la Bibla datti tut ils pass intermediars pussaivels che tanschan da la baselgia anglicana fin a las baselgias refurmadas e calvinisticas che refusan mintga tradiziun ecclesiastica ordaifer la Bibla.
Davart la ductrina e la pratica vegn decidì en la gronda part da las confessiuns en furma da sinodas u da conferenzas a nivel internaziunal, en autras confessiuns però a nivel da las baselgias localas.
Ozendi èn las differenzas tranter las alas liberalas e conservativas entaifer ina confessiun savens pli grondas che las differenzas tranter singuls liberals resp. singuls conservativs da differentas confessiuns.
Entant che las confessiuns evangelicas accentuavan pli baud vaira ferm lur differenzas, datti oz emprovas d’avischinaziun: Bleras confessiuns evangelicas en l’Europa èn s’unidas en il Concordat da Leuenberg e confessiuns evangelicas collavuran en l’Allianza evangelica. Er bleras baselgias independentas collavuran en l’Uniun da las baselgias evangelic-independentas. En singuls cas han schizunt gì lieu reuniuns (United Church of Canada or dals luterans, metodists e presbiterians; Uniting Church of Australia or da presbiterians, congregaziunalists e metodists; United Church of Christ or da set differentas confessiuns). En furma dal Cussegl ecumenic mundial exista er in gremi da collavuraziun ecumenica che na sa restrenscha betg al dialog tranter las baselgias evangelicas, mabain cumpiglia er las baselgias vegl catolicas, ortodoxas e vegl orientalas.
Autras confessiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Cuminanzas apostolicas[modifitgar | modifitgar il code]
Cuminanzas apostolicas vegnan numnadas communitads cristianas ch’han lur origin en ils moviments da resvegl dals onns 1820, en consequenza dals quals èn sa furmadas communitads apostolic-catolicas. La finamira da quests moviments da resvegl è stada da reoccupar l’uffizi dals apostels. Surtut durant ils emprims onns è la ductrina e la pratica da las cuminanzas apostolicas vegnida influenzada tant dal catolicissem sco er dal protestantissem. En il decurs dal temp èn sa sviluppadas – sper la ductrina da l’uffizi dals apostels – ulteriuras ideas exclusivas, per exempel areguard l’eschatologia ed il stadi dals umans defuncts. In’atgnadad teologica da tut questas cuminanzas furma en pli il sacrament da la sontga sigillada che saja necessari per cuntanscher il salit cumplain (cumbain che las singulas cuminanzas sa differenzieschan qua en lur parairi).
Tar ils represchentants ils pli impurtants da quest moviment tutgan oz la Baselgia novapostolica e l’Associaziun da las communitads apostolicas. Intginas da las communitads sa participeschan al moviment ecumenic ed èn vegnidas integradas, malgrà resalvas teologicas, en las cuminanzas da lavur da las baselgias cristianas.
Cuminanzas novreligiusas[modifitgar | modifitgar il code]
Diversas autras confessiuns considereschan sasezzas sco appartegnentas ni a la tradiziun ortodoxa, ni a quella catolica ni a quella evangelica. Gruppas che sa defineschan en quest senn èn per exempel ils quechers, la baselgia da Jesus Cristus dals sontgs dals ultims dis, la cuminanza dals mormons, la cuminanza dals cristians, la baselgia da l’unificaziun, l’associaziun dals perscrutaders da la Bibla, las communitads biblicas libras ed ils testimonis da Jehova. Il term ‹unitars› cumpiglia oz gruppaziuns che represchentan ina tenuta antitrinitara (ils unitars en il senn tradiziunal) sco er aderents d’ina religiun umanistic-panteistica, en la quala Cristus na gioga betg pli ina rolla centrala.
Questas cuminanzas novreligiusas èn savens segnadas d’ina exegesa che sa differenziescha da las surmenziunadas. Ellas fan per exempel valair en connex cun la trinitad ideas che n’èn betg cumpatiblas cun ils concils ecumenics, acceptan sper la Bibla scrittiras da muntada equivalenta u enconuschan tschertas ductrinas spezialas ch’ins na chatta betg en questa furma en las autras confessiuns u en la Bibla u che stattan schizunt avertamain en cuntradicziun cun quellas. Pervi da talas divergenzas èsi dispitaivel, schebain questas gruppaziuns – che vegnan savens er numnadas ‹gruppas u cuminanzas religiusas (resp. cristianas) spezialas› ubain ‹sectas› – duain insumma vegnir attribuidas a las confessiuns cristianas.
Ductrina[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la ductrina cristiana stattan l’incarnaziun da Dieu, la mort vi da la crusch e la resurrecziun da Jesus Cristus. Ils cristians crain che quests eveniments furmian la basa da l’operar divin ch’haja la finamira da reconciliar l’umanitad cun Dieu. La mort da Jesus vi da la crusch vegn resguardada sco ovra da spendrament. Che Dieu è daventà uman ed è s’unfrì da libra veglia vegn interpretà sco expressiun da l’immensa charezza da Dieu envers l’umanitad persa. Correspundentamain stat en il center da l’agir cristian la charezza (grec aYάπn; latin caritas) envers Dieu ed envers ils conumans (amur per il proxim).
Tratgs cuminaivels da las diversas confessiuns furman las suandantas sentenzias da cretta:
- I dat be in Dieu e Dieu è trinitar – in singul esser perpeten en trais persunas: bab (creatur), figl (mediatur, salvader) e Sontg Spiert (forza, sustegn, accumpliment).
- Jesus Cristus è il figl da Dieu ed il Messias empermess.
- Jesus Cristus è a medem temp vair Dieu e vair uman (ductrina da las duas natiras).
- Jesus Cristus ha annunzià la vegnida dal reginavel da Dieu, il qual ha cumenzà cun si’apparientscha.
- La directiva per ina conduita da vita cristiana è l’unitad da l’amur per Dieu e per il proxim ch’includa er da charezzar ils inimis.
- Tras il fatg che Jesus è s’unfrì vi da la crusch è perdunà a tut ils umans il putgà original ch’els portan cun sai dapi la naschientscha. Cristus conciliescha ils umans cun Dieu, sch’els èn pronts d’al acceptar.
- Il batten succeda cun aua e tenor la furma da battegiar trinitara (Matteus 28,19). Tras la cretta vegnan las persunas battegiadas leventadas da la mort en ina vita perpetna.
- Cun crair en Cristus retschaivan ils umans er il Sontg Spiert, il qual porta speranza e maina els (resp. las baselgias) vers la vardad divina e tenor las intenziuns da Dieu.
- Il Jesus resuscità sesa da vart dretga da Dieu. El vegn a returnar per manar ils cartents en la contemplaziun eterna da Dieu. Fin a quest return ha la baselgia l’incumbensa d’annunziar a tut ils umans e pievels l’evangeli (dal term grec eὐaYYέλιov eu-angelion che signifitga ‹buna nova›).
- La Bibla è inspirada sco pled da Dieu da Dieu sez. En ella èn cuntegnids ils messadis areguard Jesus e Dieus sco er las directivas per in cumportament dals cartents confurm a la voluntad divina.
- Maria, la mamma da Jesus, ha parturì il figl da Dieu, il qual è vegnì schendrà tras l’operar dal Sontg Spiert.
Origin ed influenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims cristians eran gidieus ch’èn s’unids en lur cretta en Jesus. En el han els renconuschì il Messias (ebreic maschiach, grec Christos, latinisà Christus) che vegn annunzià en la profezia biblica e sin il qual ils gidieus spetgan fin oz. L’emprim cristianissem ha surpiglià da la tradiziun gidieua l’entira sontga scrittira (il Tanach) sco er la cretta en in messias. Dals gidieus provegna er la furma da l’aduraziun da Dieu, la furma d’uraziun dals psalms e bler auter. In ulteriur tratg cuminaivel cun il giudaissem exista en l’aduraziun dal medem dieu creatur. Ils cristians resguardan Dieu però sco trinitad che furma in’entitad (homo-ousisos). La cretta en Jesus Cristus ha manà a tensiuns e la finala a la spartiziun tranter ils gidieus ch’han acceptà quest nov confess e tals ch’al han renvià. Quests ultims han tranter auter refusà d’adurar in uman, pertge ch’els n’han betg resguardà Jesus Cristus sco messias empermess ed anc bler main sco figl da Dieu.
Il cristianissem tempriv è però er segnà d’influenzas betg gidieuas, e quai en in senn dubel: Per l’ina datti tschertas parallelas tar ulteriuras tradiziuns religiusas dal Proxim Orient (u ch’eran arrivadas en il Proxim Orient) sco per exempel tar la religiun monoteistica persiana da Zarathustra. Per l’autra èn tschertas ideas resp. orientaziuns entaifer il cristianissem segnadas d’influenzas nà da la filosofia antica. Surtut l’effect da la filosofia greca resp. dal hellenissem sa fa valair en tschertas scrittiras dal Nov Testament.
La Sontga Scrittira ed ulteriuras funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
La funtauna centrala per il cuntegn ed ils tratgs caracteristics da la cretta cristiana furma la Bibla. La posiziun da quella e sia lectura (exegesa) varieschan però fermamain da confessiun tar confessiun.
La Bibla consista da duas parts: il Vegl Testament ed il Nov Testament. Il Vegl Testament correspunda areguard il cuntegn al Tanach giudaic (cun excepziun da singuls detagls) ed è vegnì resguardà tant da Jesus sco er dal cristianissem originar sco Sontga Scrittira. Il Nov Testament cuntegna rapports davart la vita da Jesus (Evangelis), la baselgia tempriva (Fatgs dals apostels), brevs dals apostels e la Palentada da Gion. Ils terms ‹vegl› e ‹nov› tegnan quint dal fatg ch’i dat ord vista dals cristians ina veglia lia ed ina nova lia tranter Dieu ed ils umans. Il Vegl Testament è oriundamain vegnì scrit en ebraic e translatà pli tard (però anc en il temp precristian) en il grec vegl (uschenumnada Septuaginta). Il Nov Testament è percunter vegnì scrit en la koiné, ina furma speziala dal grec vegl. Pli tard èn omadus testaments vegnids translatads en latin (Vetus Latina, Vulgata). Dal temp da la refurmaziun èn alura suandadas translaziuns (savens da caracter confessiunal) en las singulas linguas dal pievel e/u linguas naziunalas (p.ex. Bibla da Luther, Bibla turitgaisa, Translaziun unitara, Bibla da King James), e quai per ordinari a basa dals texts originars.
La dimensiun dal Vegl Testament vegn interpretada da tschertas confessiuns a moda differenta, damai che la Septuaginta cuntegna er divers texts che na fan betg part da la tradiziun ebraica. Las parts che cumparan be en la Septuaginta vegnan numnadas scrittiras deuterocanonicas resp. apocrifas.
Davart las scrittiras che fan part dal Nov Testament datti in consens tranter tut las grondas confessiuns cristianas. Quest canon è sa sviluppà en il decurs dals emprims quatter tschientaners.
A basa da divers chats da codexs e papirus dals dus davos tschientaners sa lascha il text originar dal Nov Testament reconstruir oz cun gronda exactadad tenor criteris scientifics. Ma las opiniuns dals teologs e cristians divergeschan oz fitg areguard la dumonda, quant lunsch ch’i sa tractia tar las singulas passaschas da rapports exacts ed autentics dals evangelists ed apostels ubain d’agiuntas (normativas) da vart da la baselgia primara. Medemamain divididas èn las opiniuns en connex cun la dumonda davart la ‹dretga› metoda da translatar la Bibla a basa dals texts originars.
Er quai che concerna l’interpretaziun dals texts biblics (exegesa) e lur applicaziun pratica – en la vita da mintgadi ed en l’etica – exista in’entira paletta d’opiniuns che divergeschan tant da confessiun tar confessiun sco er tranter ils singuls cartents.
Sper la Bibla giogan en la gronda part da las confessiuns er auters elements ina rolla centrala tant en la pratica ecclesiastica sco er persunala. Igl èn quai confessiuns da cretta, catechissems, tradiziuns, la liturgia ed exempels cristians en furma da la vita ed ovra dals sontgs.
Relaziun tar autras religiuns e concepziuns dal mund[modifitgar | modifitgar il code]
Il cristianissem ha influenzà autras religiuns, da las qualas ils aderents na sa reguardan betg sco cristians, ma che vesan tuttina en Jesus in profet da Dieu. Quai è surtut il cas en l’islam; tschientaners da cuntraversas islamic-cristianas han però rendì indistinct il maletg da Jesus en il Coran. D’ina vart vegnan attribuids a Jesus en il Coran titels positivs sco messias, pled da Dieu u er spiert da Dieu; medemamain vegn el resguardà – sper autras figuras biblicas – sco profet. Refusada cleramain vegn però en il Coran l’idea da la trinitad e mintga furma d’aduraziun da Jesus. Er sia crucificaziun è contestada e vegn per part snegada dal tuttafatg.
Ordaifer il cristianissem vegnan en general attribuids a quel tant tratgs positivs sco negativs. A moda positiva vegn per ordinari valitada l’amur per il proxim sco er l’engaschament da blers cristians en tut il mund a favur da la pasch e per concepts da misericordia cunter la povradad. Sco aspects negativs vegnan resguardads entaifer l’istorgia dal cristianissem las cruschadas, las brischadas da strias, las inquisiziuns e l’antigiudaissem. Las posiziuns areguard dumondas eticas dispitaivlas (sco cuntracepziun artifiziala, omosexualitad u interrupziun da la gravidanza) èn er contestadas a l’intern da la cristianadad.
L’avat budistic Mongkut, il retg da la Tailanda da pli tard, ha tgirà enturn il 1825 in intensiv contact cun l’uvestg catolic Jean-Baptiste Pallegoix. El ha commentà: «Quai che vus instruis ils umans da far è admirabel. Ma quai che vus als instruis da crair è tgutg.»[10]
Igl è il giavisch da bleras baselgias cristianas da sa reconciliar ina cun l’autra e da stgaffir ina basa communabla (ecumenica). Ultra da quai tschertgan intginas il discurs cun autras religiuns (dialog interreligius). La finamira da questas stentas è ina convivenza paschaivla da las differentas communitads religiusas.
Ils emprims cristians èn vegnids persequitads per tscherts temps a moda vehementa. Er oz, surtut en pajais communistics ed islamics, datti ina ferma persecuziun da cristians.
Al cristianissem vegn per part fatg la reproscha d’esser conculpaivel areguard la persecuziun dals gidieus, damai ch’ins als haja per exempel persequità en il temp medieval per esser stads la culpa da la mort vi da la crusch da Jesus. Faschond quai n’è betg vegnì differenzià suffizientamain tranter la culpa istorica e la discussiun contemporana che sto esser da gener teologic (e na dastga betg tutgar la descendenza dals gidieus ch’han vivì dal temp da Jesus). Davart la dumonda tgi che portia la culpa istorica, è la scienza ozendi unanimamain da l’avis che las autoritads giudaicas n’avevan da quel temp nagina cumpetenza d’executar delinquents; la responsabladad per decider davart quest pass giascheva en ils mauns da la pussanza d’occupaziun romana. Ed ord vista teologica vegn la dumonda respundida en quest senn che mintga culpant portia per sai la culpa vi da la mort vi da la crusch da Jesus.
Influenzas culturalas dal cristianissem[modifitgar | modifitgar il code]
En l’istorgia da l’Occident han la cretta, la cultura e l’art influenzà in l’auter a moda reciproca – in fenomen che sa lascha er fastizar per autras religiuns en autras parts dal mund. In’impurtanta staziun ha per exempel furmà il disput davart ils maletgs ch’ha gì lieu en il temp medieval tempriv. En l’entir Occident è l’art s’occupà savens cun temas cristians, e quai malgrà ch’ins ha er recurrì a partir da la renaschientscha a motivs betg cristians or da l’antica.
La musica appartegna da vegl ennà a las furmas d’expressiun liturgicas da la cretta cristiana. En tut las epocas da l’istorgia da musica han ils pli impurtants musicists da lur temp er stgaffì ovras per la musica sacrala, sco per exempel Georg Friedrich Händel, Wolfgang Amadeus Mozart u Felix Mendelssohn Bartholdy; surtut merita però menziun en quest connex Johann Sebastian Bach. Poets sco Martin Luther u Paul Gerhardt han stgaffì en il territori da lingua tudestga texts d’auta qualitad ch’han influenzà da lur vart l’ulteriur svilup da la musica sacrala. E l’influenza da la cretta cristiana na sa restrenscha er betg a la musica classica sco che mussa l’exempel dal gospel ch’ha recepì en l’intschess american stils fitg divers e sviluppà quels vinavant.
Er en connex cun il svilup da la lingua sa lascha attribuir al cristianissem en blers pajais ina rolla decisiva. En il territori da lingua tudestga ha Martin Luther influenzà cun sia translaziun da la Bibla a moda centrala il svilup e la derasaziun dal tudestg da scrittira. La Bibla è il cudesch da la litteratura mundiala ch’è vegnì translatà en las pli bleras linguas insumma. En territoris linguistics pli pitschens ha il basegn da pudair leger la Bibla en l’atgna lingua savens insumma pir necessità da sviluppar ina lingua scritta. Ed ina giada che quest pass è stà realisà, ha quai gidà a promover la valur e l’identitad da questas linguas er sin auters champs.
A la missiun cristiana è vegnì reproschà pli baud d’exportar ensemen cun la cretta cristiana er la cultura da l’Occident (p.ex. en furma da prescripziuns da sa vestgir). Oz percunter s’orientescha la missiun plitost al term da l’inculturaziun, vul dir ch’ella emprova d’enragischar il pensar ed operar cristian en la cultura dal lieu.
Sco ina da las influenzas culturalas centralas dal cristianissem po plinavant valair la cronologia odierna ch’è s’etablida en tut il mund (per part sper ulteriuras cronologias). Quella parta da l’onn da naschientscha supponì da Jesus (a.C. – avant Cristus resp. s.C. – suenter Cristus). Il term ‹Anno Domini...› ch’ins chatta en funtaunas pli veglias sper l’annada signifitga ‹en l’onn dal Segner...›.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Theodore M. Ludwig: Art. Monotheismus, en: Lindsay Jones (e.a.) (ed.): Encyclopedia of Religion. 2. ed. revedida. New York (e.a.) 2005, tom 9, p. 6155–6163.
- ↑ Gisbert Greshake: Der dreieine Gott – Ein trinitarische Theologie, Freiburg/Basilea/Vienna, 5. ed. 2007.
- ↑ Lothar Ullrich: Antitrinitarier, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ed. repassada, Freiburg 2009, coll. 776–777.
- ↑ CIA (ed.): The World Fact Book 2009. 33,32 % da 6,790 milliardas umans populaziun mundiala.
- ↑ Max Seckler: Christentum I–III, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1105ss.
- ↑ Max Seckler: Christentum I–III, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1113s.
- ↑ Il dumber da la populaziun sa basa sin indicaziuns da las Naziuns unidas dal 1998. Las cifras davart l’appartegnientscha religiusa derivan da Gebet für die Welt, ediziun dal 2003. (Las datas correspundentas èn dals onns 1998–2000). La gronda part da las statisticas statalas sa basan sin atgnas indicaziuns dals singuls burgais u sin calculaziuns approximativas, per part er sin glistas uffizialas. En ina part dals pajais dal mund vegnan ils cristians persequitads, uschia ch’i dat da là cifras be fitg intschertas.
- ↑ Cf. Lumen Gentium, Apostolicae Curae e Dominus Jesus.
- ↑ Dogmatische Konstitution über die Kirche ‹Lumen Gentium›, nr. 12.
- ↑ Manuel Sarkisyanz: Die Kulturen Kontinental-Südostasiens. Kambodscha, Birma, Thailand, Laos, Vietnam, Malaya. Akademische Verlagsgesellschaft Athenaion, 1979, p. 95.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Micha Brumlik: Entstehung des Christentums. Verlagshaus Jacoby & Stuart, Berlin 2010, ISBN 978-3-941787-14-8.
- H.-P. Hasenfratz: Das Christentum. Eine kleine Problemgeschichte. Theologischer Verlag, Turitg 1992, ISBN 3-290-10151-7.
- Werner Heinz: Der Aufstieg des Christentums. Geschichte und Archäologie einer Weltreligion. Konrad-Theiss-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1934-6.
- Klaus Koschorke, Johannes Meier e.a.: Art. Christentum. En: Religion in Geschichte und Gegenwart. 4. ed., tom 2, 1999, coll. 183–246, ISBN 3-16-146942-9.
- Hans Küng: Das Christentum. Wesen und Geschichte. Piper Verlag, Minca 1995, ISBN 3-492-03747-X.
- Joseph Ratzinger: Einführung in das Christentum. Vorlesungen über das apostolische Glaubensbekenntnis. dtv, Minca 1971, ISBN 3-423-04094-7.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
- Cambridge History of Christianity. Plirs editurs. 9 toms. Cambridge 2005ss.
- Die Geschichte des Christentums. Religion Politik Kultur. Ed. da Jean-Marie Mayeur, Charles e Luce Pietri, André Vaucher, Marc Venard. Ed. tudestga edida da Norbert Brox, Odilo Engels, Georg Kretschmar, Kurt Meier, Heribert Smolinsky, 14 toms, Verlag Herder, Freiburg i.Br. 1991ss.
- Handbuch der Kirchengeschichte. Edì da Hubert Jedin e.a., 7 toms, Freiburg 1962–1979, ISBN 3-451-20454-1.
Manuals[modifitgar | modifitgar il code]
- Theologische Realenzyklopädie, Religion in Geschichte und Gegenwart [4. ed.], Lexikon für Theologie und Kirche [3. ed.] e Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon.
- Metzler Lexikon christlicher Denker: 700 Autorinnen und Autoren von den Anfängen des Christentums bis zur Gegenwart. Ed. da Markus Vinzent. Metzler, Stuttgart e.a. 2000.
Interpretaziuns filosoficas[modifitgar | modifitgar il code]
- René Girard: Ich sah den Satan vom Himmel fallen wie einen Blitz. Eine kritische Apologie des Christentums. Hanser, Minca 2002.
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel: Frühe Schriften. Werke in zwanzig Bänden, tom 1. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1971.
- Michel Henry: Inkarnation: Eine Philosophie des Fleisches. 2. ed., Alber, Freiburg 2004.
- Jean-Luc Nancy: Dekonstruktion des Christentums. Diaphanes, Turitg/Berlin 2008.
- Slavoj Žižek: Das Reale des Christentums. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-06860-1
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Sinopsa davart las influenzas culturalas dal cristianissem
- Dossier davart il cristianissem – religiuns mundialas tar wdr.de


text:
Siettanoda a Mustér
ord Gasetta Romontscha nr. 19 dils 8-5-1913
(Com.) Cun il siettanoda de premi (vide inserat) ils 12 de Matg o. c. a Mustér ha l’uniun de tiradurs „Desertina“ aunc uniu in combat de gruppas, il qual vegn menaus atras sin fundament de suondontas determinaziuns:
5 umens d’ina secziun formeschan ina gruppa. La medema secziun sa metter pliras gruppas; mo il modern tiradur sa conquorrer mo cun ina gruppa. 2. Las gruppas han de sannunziar entochen las 3 uras s. m. e sto il combatt de gruppas esser sittaus tochen allas 6 uras d. s. 3. La distribuziun de tschupials e cartas d ’honur ha liug sil plaz de tir circa ina mes’ ura suenter ch’ il combat de gruppas ei finius. 4. Mintga gruppa paga 5 fr. e vegnan tuts ils daners, suenter haver pagau tschupials e cartas, puspei reparti denter las gruppas a norma dils puncts. 5. Mintga tiradur sietta 5 siets in suenter l’ auter sin schiba A e vegn mussau giu scadin. 6. Il resultat dil singul tiradur ei 1’ addiziun de tuts 5 siets (puncts + nodas) ed ils resultats de tuts 5 tiradurs d’ ina gruppa dattan la successiun a quella. 7. Resultats singuls de 23 e pli puncts obtegnan tschupi d’ arbagias, 21 e pli puncts carta d’ honur. Gruppas cun 105 e pli puncts obtegnan tschupi d’ arbagias. 8. Las determinaziuns generalas per il sittar ein per il combatt de gruppa B las medemas sco per il tir de premi e vegnan quellas prelegidas all’ entschatta dil tir.
Sco ei selai concluder ord las sura determinaziuns vul la societat Desertina dar caschun a mintga sittur ed a mintga secziun de semiserar in cun 1’ auter en in pacific e gest combat, senza vegnir pecuniarmein molestaus ne impedius vidlunder. Igi ei quei era ina buna caschun per scadin tiradur de far in exercezi per il tir campester de concurrenza denter las secziuns, che vegn uonn tenius igl emprem de zercladur en igl entir cantun. Sche l’aura ei aunc favoreivla, selai ei spetgar leu giu sin igl indillic plaz de sittar a Fontanivas in viv ed interessant combat denter ils umens, ils quals stattan en las empremas retschas sco defensurs de nossa patria. B.
ord Gasetta Romontscha nr. 21 dils 21-5-1913
— (Comm) Dal siettanoda en concurrenza de gruppas dils 12 de Matg o. c. a Mustér han 12 gruppas de tiradurs priu part ed ein ils resultats stai ils sequents:
1) Gruppa „Desertina I“ cun 118 puncts, tschupi d’ arbagias (formada dals tiradurs: Pl. Bundi, G. Ant. Levy, Tarn. Levy, Al. Casaulta ed Ursasin Schnoz) –
2) „Desertina II“ cun 110 puncts, tschupi d’arbagias (formada dals tiradurs; Leonh. Bisquolm, Bat. Huonder, Accletta, Ben. Bundi, Curdin Schnoz ed Ingen. Schucan). —
3) „Desertina III“ cun 100 puncts.
4) Frars Janki, Uors 1, Foppa 95 p.
5) Dardin 93 p.
6) Danis 92 p.
7) Mustér „Militer I“ 86 p.
8) Tavanasa 86 p.
9) „Desertina IV“ 84 p.
10) Mustér „Militer III“ 79 p.
11) Mustér „Militer II“ 78 p.
12) „Desertina V“ 76 p.
Distingui resultats singuls han prestau ed obteniu tschupi d’arbagias ils suondonts tiradurs:
a) Tier il combat de gruppas: Martin Disch 25 p. Placi Bundi 24 p. Leonh. Bisquolm 24 p. Bat. Huonder, Accletta 24 p., ils 4 frars G. Ant., Battesta, Tumaisch e Johannes Levy cun 23 p. Jos. Cahannes, Dardin 23 p. —
b) Sin schiba „Badus“: Placi Bundi cun 396 p. Al. Casaulta 387 p. Silvester Pajarola, Glion 387 p. Peter Janky, Uors 1. Foppa 377 p. –
Menziun d’ honur han 17 tiradurs obteniu.


text:
Suenter in cumbat da votaziun emoziunal e cuntravers han gudagnà ils aderents cun Doris Leuthard a la testa. Ils represchentants da l’iniziativa da las alps han survegnì ina tera schleppa.
Da tut ils chantuns svizzers han mo vuschà ils chantuns Genevra e Vad encunter la segunda fora per ils autos entras il Gottard.
Segirtad e solidaritad
Quai sajan stads ils arguments che han persvadì a las Svizras ed als Svizzers dad esser per ina segunda fora al Gottard, resumescha l’Agentura da novitads Svizra sda.
Per ils victurs na saja quai dentant nagina raschun da far patgific, din ils perdents. Ussa stoppian els accumplir lur empermissiuns e procurar per ch’i na dettia nagina lavina da tola al Gottard.
Il suveran svizzer saja stà solidar cun la populaziun dal Tessin, s’allegra il cusseglier dals chantuns Filippo Lombardi (PCD) envers Radio Rumantsch. Ch’era il chantun Uri ha votà gea saja positiv, di il president da la regenza tessinaisa, Norman Gobbi (Lega).
Aspectativas concretas da tuttas varts
Il PS ed ils Verds pretendan ina garanzia, ch’il traffic vegni manà era en avegnir mo cun 1 vial tras il tunnel e na betg cun 2.
I saja consequentamain da proteger las Alps e transportar la martganzia sin ils binaris, punctuescha la presidenta dals Verds, Regula Rytz.
Ils adversaris burgais teman uss il squitsch finanzial sin auters projects da vias. Che projects impurtants en las aglomeraziuns vegnian stuschads uschia, di il cusseglier dals chantuns, Konrad Graber (PCD). En pli saja vegnì discurrì en tut la debatta tar la votaziun massa pauc da las finanzas.
«Victoria da la raschun»
Quai è la reacziun da las partidas burgaisas. Ils Svizzers e las Svizras hajan chapì, ch’i na dettia nagina alternativa ad ina segunda fora tras il Gottard – uschia il cusseglier naziunal Thierry Burkart (PLD).
Il cusseglier naziunal e president da la societad da commerzi, Jean-François Rime (PPS), quietescha ils perdents da la sanestra. La tema, ch’ils autos passan sin 4 vials tras il Gottard na saja giustifitgada. El na sa vegni mai ad engaschar per ina tala pretaisa.
Il gea è ina cesura en la politica da traffic
Per l’emprima giada suenter il gea a l'iniziativa da las Alps l'on 1994 ha la populaziun Svizra vuschà per in augment da capacitad per autos en las Alps. Era sch’il tunnel projectà vegn rivi cun mo in vial vegni facticamain a dar in augment da capacitad.
RR novitads 18:00


text:
La fautsch
Ina giada in dils guaffens pli impurtants dal pur. Enconuschenta en nossas regiuns silmain dapi il temp da fier vegniva ella duvrada stediamain enfin ils onns 1950. Malgrà la mecanisaziun exista ella segir anc oz sin mintga bain puril, sco relict u per segar anc qua e là nua che la maschina na po betg vitiers.
Mo tgi da nus, auter che forsa ils vegls, ha anc in’idea da la gronda varietad da fautschs che han existì en Europa e perfin en Svizra? E da las qualitads specificas ch’èn colliadas cun la fabricaziun e furma da plat e schilun?
I dat anc persunas passiunadas dal segar cun la fautsch. En in’emissiun Svizra rumantscha dal 2008 tradeschan purs ed ina pura, da l’Engiadina e da la Surselva, lur savida ed experientscha. Per la ritgezza infurmativa ed illustrativa davart la fautsch represchenta quest film da Bertilla Giossi in veritabel entruidament al segar, gizzar e batter cun savida, tschaffen e gust.
La maschina
Igl è in pass enorm. Suenter pli che 2000 onns penetrescha l’actuala mecatronica en l’anteriura domena da la fautsch. Schebain mussada en in Telesguard d’avant plirs onns (2010) resta questa tecnologia avanzada en nossas cuntradas franc anc in temp l’excepziun.
Ed ozendi, segar ord vista sportiva?
Tut auter che mo stenta e fadia, il far fain a la veglia cun fautsch, furtga e rastè... La giuvna Sursilvana Silvana Derungs scuvra il potenzial da fitness tant corporala sco mentala che sa porscha al valent prader. (Impuls dals 18.5.2011)
RR actualitad 11:00


text:
Procedura
Introducziun ed inoltraziuns
La procedura da mediaziun vegn iniziada da la dumonda da mediaziun (art. 202 al. 1 CPC). Questa po vegnir protocollada a bucca u en scrit sin palpiri u vegnir inoltrada sin via electronica (cfr. art. 130 CPC). Sco model per la dumonda en scrit recumandain nus il formular dinamic da l'Uffizi federal da giustia che renviescha a las indicaziuns necessarias las pli impurtantas (vesair formulars).
Tractativa da mediaziun
L'autoritad da mediaziun trametta immediatamain la dumonda da mediaziun a la cuntrapartida e citescha il medem mument las partidas a la mediaziun (art. 202 al. 3 CPC). La tractativa vegn fatga en princip entaifer dus mais suenter che la dumonda è entrada (art. 203 CPC). L'interrupziun da las periodas da scadenza na vala betg (art. 145 al. 2 CPC).
Preschientscha persunala
Las partidas ston esser preschentas persunalmain a la tractativa da mediaziun (vesair per las excepziuns l'art. 204 al. 3 e 4 CPC). Ellas pon sa laschar accumpagnar d'ina assistenza giuridica u d'ina persuna da confidenza (p.ex. confamigliars u amis).
Negligientscha
En cas d'ina negligientscha da la partida accusanta vala la dumonda da mediaziun sco retratga; la procedura vegn stritgada pervia da mancanza d'object (art. 206 al. 1 CPC). En cas d'ina negligientscha da la partida accusada proceda l'autoritad da mediaziun sco sch'i n'avess dà nagina cunvegna (al. 2). En cas d'ina negligientscha da tuttas duas partidas vegn la procedura stritgada pervia da mancanza d'object (al. 3).
Conciliaziun e confidenzialitad da la procedura
L'autoritad da mediaziun emprova da conciliar las partidas en ina tractativa senza formalitads. Per princip na dastgan las deposiziuns da las partidas ni vegnir protocolladas ni vegnir duvradas pli tard en la procedura da decisiun (cf. dentant l'art. 205 al. 2 CPC). Quai pussibilitescha a las partidas da preschentar a moda averta e cumplessiva la chaussa en lita e satisfa al fatg che las partidas na sa laschan savens betg represchentar dad in'advocata u dad in advocat avant l'autoritad da mediaziun.
Terminaziun
La procedura da mediaziun po vegnir concludida suandantamain:
- sa retrair cun resalva da recuperaziun
- sa cunvegnir (enclegientscha, renconuschientscha dal plant u retratga dal plant senza cundiziuns, tut ha l'effect d'ina decisiun cun vigur legala [art. 208 CPC])
- emetter la permissiun da plant en cas che las partidas na sa cunvegnan betg (art. 209 CPC)
- acceptar la proposta da sentenzia (art. 211 al. 1 CPC)
- emetter la permissiun da plant suenter avair refusà la proposta da sentenzia entaifer 20 dis (art. 211 al. 2 CPC)
- prender ina decisiun en cas da dispitas cun ina valur en lita fin a CHF 2000.00, uschenavant che la partida accusanta porta in plant correspundent (art. 212 CPC)
Inoltraziun dal plant a la dretgira
Sche la permissiun da purtar plant è vegnida averta, permetta ella durant trais mais d'inoltrar il plant a la dretgira (art. 209 al. 3 CPC). En cas da dispitas che resultan tras la locaziun e tras la fittanza da localitads d'abitar e da fatschenta sco er tras la fittanza agricula importa il termin da purtar plant 30 dis (art. 209 al. 4 CPC). Tenor l'art. 145 al. 1 CPC vala en princip l'interrupziun da las periodas.


text:
Tenor il statement da ses management era la chantadura da la gruppa da rock irlandaisa a Londra per registraziuns. La bunura dals 15 da schaner, han ins lura chattà O'Riordan senza vita en il bogn da sia chombra en il «Park Lane Hotel» a Londra. Davart las raschuns da la mort na dat quai enfin uss anc nagin rapport uffizial.
I va dentant la curella ch'ella saja morta d'ina surdosa dal medicament «Fentanyl». Quai è in medicament cunter la dolur che ha era chaschunà la mort da Prince, Tom Petty u Lil Peep.
«Zombie», in hit internaziunal
Ils «The Cranberries» èn vegnids enconuschents en ils onns 90 – surtut cun la chanzun «Zombie» che ha il conflict en l’Irlanda dal Nord sco tema. L’onn 1995 era questa chanzun in dals hits en plirs pajais europeics.
La band «The Cranberries» è vegnida fundada il 1989 a Limerick en Irlanda. Il 2003 è la band sa separada. O’Riordan ha lura cumenzà ina carriera da solo. Il 2009 è la band lura puspè vegnida ensemen. L’onn passà ha ella publitgà ses album «Something else» ed ha stuì dir giu plirs concerts pervi da problems cun il dies da sia chantadura Dolores O’Riordan.
RR novitads 20:00+


text:
Il rapport naziunal da la sanadad 2015 descriva tranter auter pussaivladads constructivas, sco per exempel promover l'agid a sasez da las persunas pertutgadas.
2,2 milliuns pateschan da malsognas cronicas
Actualmain èn 2,2 milliuns persunas en Svizra pertutgadas da malsognas cronicas sco cancer, diabetes, depressiuns u demenza. Tar las persunas sur 50 onns patescha mintga 5avla vid pli ch’ina malsogna cronica.
Surdiever da medicaments en la vegliadetgna
En la vegliadetgna datti plinavant in surdiever da medicaments che duessan vegnir duvrads a moda reservada. Bunamain mintga 8avla persuna sur 74 onns prenda quasi bunamain mintga di meds calmativs u da durmir.
RR novitads 10:00


text:
Font
Font a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 356 abitant.
El cumün de Font al se tröva a una altitüden de 462 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bollion, Châbles, Châtillon, Estavayer-le-Lac, Lully, Seiry, Vaumarcus (NE).
El cümü de Font l'è en magiurànsa francòfun (95%, 2000) e de religiun catòlega (74%).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Article Font in the historic lexikon of Switzerland (Franzés)
- Font in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Librizzi
Librizzi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 1 712 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 23,4 km² e 'na densità de popolasiù de 73 ab./km².
Librizzi el cunfìna coi cümü de Montagnareale, Montalbano Elicona, San Piero Patti, Sant'Angelo di Brolo e Patti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Librizzi l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nücli (física)
Ul nücli a l'è ul sciröö de l'àtum, ul sítt induè la sa tröva menemàn tüta la sò màssa in d'un spazzi fisc piscín.
Ul nücli a l'è furmaa da partisèj ciamaa bariún, generalmeent prutún e neütrún; i neütrún a inn de sòlit püssee dii prutún, föra ca in dii àtum püssee lingeer, induè a inn l'istèss nümer upüür de mègn, cumè in de l'idrògen (l'isòtup püssee frequeent, ul pròzzi, al g'à nanca un neütrún).
Ul nümer de prutún a l'è impurtaant per definí l'àtum e dí l'elemeent chímich c'al ga curespuunt, e defàtt al sa ciàma nümer atòmich (Z); sa sa cunsídera ul tutaal dii partisèj ca g'inn in del nücli, al vègn fö ul nümer de màssa, c'al cunseent de indentificà i difereent isòtup de l'istèss àtum.
La fòrza ca la tègn insèma i partisèj in del nücli a l'è la fòrza nücleaar fórta.
G'inn dii àtum ca sa dèsfenn per dii prucèss radiuatiif, c'al vöör dí ca spantéghenn eletrún (emissiun beta) upüür nücli de éli-2 (emissiun alfa) a vólta energía.
In de la taula periòdica a gh'inn dii elemeent stàbil e d'ólter mègn stàbil, cunt vida média de frazziun de seguunt. I resun de chii cumpurtameent chí a inn dü:
- cunt püssee ca un àtum a l'è gròss, mègn a l'è stàbil: i àtum de nümer atòmich superiuur al piuump (82) a inn sémper radiuatiif, quii de suta dumè in d'un quaj caas;
- i àtum cunt gròss difereenz de nümer tra prutún e neütrún g'ann tendénza a vèss radiuatiif; per esémpi, sa sa varda l'idrògen, ul pròzzi (H-1) a l'è stàbil, ul deütéri anca, ma gemò ul trízzi al sa desfa, anca se in d'un teemp lünch; ul H-4 a l'è radiuatiif, cunt una vida fisc curta.


text:
La polizia da la citad da Cuira è vegnida avertida las 13:07. Tar il vehichel sa tracti dad in camiun da latg ch'era en viadi da Domat en direcziun da l'autostrada. Tar la gronda cruschada Sommerau è el sa cupitgà.
Il manischunz è vegnì purtà en l'ospidal per controlla. Tenor indicaziuns dad Ueli Caluori da la polizia da la citad haja il manischunz stuì vegnir deliberà or da ses vehichel, saja dentant mo blessà levamain.
Las forzas da salvament, la polizia e l'Uffizi per l'ambient èn stads al lieu d'accident. Tenor infurmaziuns dad Ueli Caluori stoppia l'uffizi adina vegnir activ, sche liquids sortan tar in accident. Qua saja dentant stà «per fortuna» mo da groma.
Vers las 18:00 era il lieu d'accident rumì ed il traffic ha puspè pudì cursar senza disturbis.
RR novitads 14:00/17:00