text:
La plipart da la summa retschaivan ils chantuns, cunzunt il chantun Vad ed il chantun Genevra. Il cusseglier guvernativ da Genevra Mauro Poggia ha contractà per ils chantuns svizzers cun la Frantscha.
Cunvegna antiquada
Il resultat da las tractativas suonda ad ina cunvegna d'agid social ch'è vegnida schliada suenter 90 onns. Per quai aveva il minister per l'exteriur Ignazio Cassis entupà ils 19 da december 2017 ses collega d'uffizi franzos Jean-Yves le Drian a Paris.
Fin ussa argumentava la Frantscha che questa cunvegna saja antiquada dapi la cunvegna davart la libra circulaziun da persunas da l'onn 2002. La cunvegna reglava che la Frantscha pajava enavos a la Svizra tschertas prestaziuns d'agid social. Quai sche Franzos che vivevan en Svizra retiravan agid social da la Svizra u cuntrari.
Tenor SRF sto la Svizra pajar a la Frantscha 3,5 milliuns francs per Svizzers che retiran agid social en Frantscha.
RR novitads 09:00


c: text/html

text:
Cun il simposi organisà dal chantun Grischun èn ils diesch stadis federativs, provinzas, regiuns e chantuns dals pajais Austria, Germania, Italia e Svizra (ARGE ALP) sa fatschentads cun la dumonda da la forza idraulica alpina. Concret: Sche quella è il motor economic u in model antiquà.
Cifras cotschnas
La forza idraulica en mintga cas scriva cifras cotschnas – la producziun è pli chara ch'il gudogn. Tiers vegn che ovras da charvun ni indrizs da fotovoltaica vegnan per exempel en Germania subvenziunads pli ferm, uschia che las cundiziuns sin la fiera n'èn betg las medemas per tuts.
Dapli collavuraziun
Per tut ils represchentants dal podi è ina pli stretga collavuraziun entaifer la ARGE ALP impurtanta. La forza idraulica sco funtauna d'energia schubra duai survegnir l'impurtanza duaivla ch'ella merita. Richard Theiner, vice-guvernatur da la provinza autonoma Bulsaun-Tirol dal sid ha per exempel ditg che la forza idraulica duess betg vegnir vendida sut il pretsch da fiera, e surtut duessan concerns esters betg pudair cumandar. La populaziun al lieu duai decider da la resursa limitada «cuntrada».
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En Tujetsch han 221 persunas suttascrit ina petiziun che dumonda da tegnair avert l'access a la pendiculara a Salins. La petiziun vul regurdar la suprastanza communala da Tujetsch al fatg, ch’il pievel na giavischa betg quest scumond. Sco i ha num vinavant vegn giavischà, che las persunas pertutgadas tschertgan ina soluziun per mantegnair l'access a la pendiculara a Salins e ch’ins possia far diever dals parcadis existents. Intginas da las suttascripziuns vegnian era da possessurs d'abitaziuns secundaras, ha ditg il petiziunari Simon Beer envers la Fundaziun Medias rumantschas.
Ils 21 da favrer 2020 aveva la suprastanza communala da Tujetsch publitgà in scumond da charrar per vehichels a motor, motos e velos sin la via da meglieraziun fin a la staziun da la pendiculara Salins - Cuolm da Vi.


text:
Per la regenza e per differents gremis communals, chantunals e federals valia gia ina limita – dentant betg per deputadas e deputads. Gist per promover dapli politichers giuvens fissia quai dentant d’avantatg, argumentescha Oliver Hohl sia idea.
En la sessiun da december ha el inoltrà in'incumbensa suttascritta da 55 deputadas e deputads da differentas partidas. La regenza vegn uss a sclerir sia posiziun, communitgar sia resposta e lura decida il Cussegl grond schebain l'idea vegn realisada u betg.
Cun 24 onns è la deputada Nicoletta Noi-Togni (independenta, San Vittore) il pli ditg en il Cussegl grond, lura suonda cun 21 onns Urs Hardegger (PBD, Seewis).
RR novitads 17:00


text:
Ins sto enconuscher l’istorgia da l’Opera Viva per chapir quest pass. Suenter il success da l’opera Nabucco l’onn 2010 han ils organisaturs vulì crescher, per crescher ha i duvrà in nov plaz e quai è sta a Misanengia. Mo la aveva la tenda cun 900 persunas plaz. La midada n’è dentant betg gartegiada. La tenda è stada memia gronda. Ils organisaturs na vegnivan betg d’emplenir ils plazs. Gia il 2014 han els puspè fatg l'Opera Viva en la tenda pli pitschna.
I ha duvrà ina decisiun
Sco quai che Kevin Brunold dal comité d’organisaziun di è il proxim pass stà quel, da ponderar da puspè turnà a Cuort/Maierhof.
Igl avantatg dad esser gest sper il parcadi cun 300 plaz da las pendicularas, ed uschia pudair desister sin transports cun bus, ha la finala stà il punct decisiv per il vegl plazzal per l’Opera Viva a Cuort. Els hajan propi stuì decider tranter dus buns plazs sincerescha Kevin Brunold.
Finanzialmain sajan omadus plaz quasi tuttina, vul dir omadus possessurs faschian fitg bunas cundiziuns per l’Opera Viva. Ils possessurs en d'ina vart la vischnanca sco acziunaria principala dal Rufalipark e da l'autra vart las pendicularas da Sursaissa Mundaun per il plaz a Cuort.
Pli confortablas sutgas
La tenda da quest onn a Sursaissa è la medema sco quella da l’onn 2014 pia cun bunamain 700 plaz. La novaziun sajan sutgas pli confortablas, ha ditg Kevin Brunold. En la tenda gronda a Sursaissa vegn manà si quest onn l'opera Guglielm Tell da Gioachino Rossini. Davent dals 29 da fanadur fin ils 14 d'avust datti 10 producziuns.


text:
Raccuja
Raccuja l'è ün cumün da la Pruvincia de Messina ent la regiun Italiana da la Sicilia, localisaa a c.ca 140 km a est da Palermo e 60 km a ovest da Messina. Al 31 da Dezember dal 2004, al gh'eiva üna popülazion da 1.295 e üna area da 25,1 km².[1]
Al cumünn da Raccuja al cuntegn lan frazion da Zappa, S. Nicolò e Fossochiodo.
Raccuja al è arent a Floresta, Montalbano Elicona, San Piero Patti, Sant'Angelo di Brolo, Sinagra e Ucria.
Demografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
References[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Radiazion solar
La radiazión solàr a l’è la radiazion elettromagnetica mandada foeura del sol.
La radiazion emisa del sol[Modifega | modifica 'l sorgent]
El spèttro de la radiazión solar a l’è pressappòch quèll d’on còrp negher che ‘l gh’hà ‘na temperadura de 5700 °C ch’a l’è la temperadura de la fotosfera (el strat defoeura de sol). A l’è divìs soratutt infra i radiazion del visibel, de l’infraross e de l’ultraviolètt. La soa freguenza pussée fòrta a l’è la longhèzza d’onda de 0,47um piazzada infra quèlla di color giald e verd in del spèttro visibel, inveci el sò valor mediàn a l’è 0,7um [1]El spèttro de la radiazion del sol a l’è per el 99% spantegàa infra i longhèzz d’onda de 0,15um e 4um. [2] La part del spèttro ind la banda ultraviolètta la ven spartida in UVA, UVB e UVC. I ragg UVC gh’hànn pussée energia e fànn pussée dagn ai organismi vivent de già che i ond pussée curt hinn pussée energetich. La radiazion ultraviolètta l’è domà el 1% de l’energia total de la radiazion solar. I UVB e i UVC hinn anca ciamàa “ultraviolètt dur”.[3][4]
>[4]
I interazion con l'atmosfera e la radiazion che la raggiòng la Tèrra[Modifega | modifica 'l sorgent]
De tutta l’energia emisa de la superfice solar domà mèzz milardésim el ghe riva in su la Tèrra. [3] La quantità de energia solàr perpendicolàr che la raggiòng l’atmosfera terrèstra a l’è ciamada costanta solar e la var 1365W/m2 ‘me valor medi annuàl e la varia del +-3,5% a segonda di stagión per via de la divèrsa distanza infra el sol e la Terra (afelio e perelio[5]). Foeura de l’atmosfera el valor de la costanta solar a l’è distribuìi per el 9,2% in del’ultraviolètt, el 42,4% ind la radiazion visìbel e ‘l 48,45% in del’infraross. [1]
I interazion de la radiazion solar con l'atmosfera terrèstra[Modifega | modifica 'l sorgent]
La radazion solar che l’interagìss con l’atmosfera terrèstra la subìss i fenòmen de assorbiment e diffusion òttica ma minga domà ind l’istèssa manera per tucc i freguenz. La diffusion, che la ghe va adrée ai leg del Mie e del Rayleigh, l’è subida soratutt di ragg che gh’hànn la longhèzza d’onda pussée piscinina che, in del nòster caso, hinn i ragg ultraviolètt e i UVC pussée che i UVA e i UVB. In del visibel i freguenz pussée spanduu hinn quèj del bloeu e quèsta chì l'è la resón perchè el ciel l'è bloeu. L’assorbiment inveci el dipend di gas de l’atmosfera, ciaschedun di quàj el surbìss in di sò freguenz. L’assorbiment el succed in del’infraross per via del vapor de acqua ma anca in del’ultraviolètt per di alter gas, inveci aquas nagòtt in del spèttro visibel. [6]
La radiazion solà che la riva giò al soeul[Modifega | modifica 'l sorgent]
De tutta l’energia che la riva giò del sol (costanta solar che insegnom con E) quand che l’intravèrsa l’atmosfera terrèstra ona soa part (D) la ven spanduda segond i legg de la diffusion òttica (leg del Mie e leg del Rayleigh ) oppùr surbida per via di reazion fotochimegh (A) oppur reflettùda di nìvol (Rn). La radiazion che la riva giò al soeul (GT), ciamada radiazion solar global l’è dada de la soma de du contribuzion:[7]
- la radiazion dirètta (I), o ben quèlla part de radiazion che l’è riessida a intraversà tutta l’atmosfera senza vèss stada surbida o spanduda;
- la part de radiazion spanduda che la va giò vèrs el soeul (H), H la gh’hà denter oltra la radiazion spanduda che la riva giò del sol anca quèlla spanduda dòpo vèss stada riflettuda de la superfice terrèstra (R).
Ovviament compù l'aria l’è nettada e sècca compù la quantità de radiazion dirètta la sarà granda de manera che el rappòrt el pò varià de 0,1 con aria sècca e nettada a 0,7 con aria inquinada e ùmeda.[7] L'istèss el succed s'a se va su in quòta de già che la diminuìss l'atmosfera che i ragg gh'hànn de intraversà.[8]
Riflession del soeul[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che la radiazion solar la riva giò al soeul ona part la ven riflettuda, la riflession l'è divèrsa segond i superfici e segond la longhèzza d'onda de la radiazion. La frazion de radiazion riflettuda l'è ciamada albedo.[9]
La radiazion ultraviolètta che la riva giò al soeul[Modifega | modifica 'l sorgent]
I freguenz de la radiazion che riven giò a tèrra dipenden di freguenz de assorbiment di gas de l’atmosfera, de già che ògni gas el surbìss soratutt di cèrt freguenz. A la fin i ragg ultraviolètt che riven a Tèrra hinn fàa su soratutt di ragg UVA, e men de UVB, inscambi tucc i UVC vegnen filtràa de l’atmosfera terrèstra. De sorapù i fattor che influenzen la quantitàa de radiazion UV che la riva giò al sol hinn:
- L’ora del dì: quand che ‘l sol a l’è pussée in alt in su l’orizzont i ragg gh’hànn men tragitt de fà dent ind l’atmosfera terrèstra riven giò al soeul pussée fòrt, de sera i component a freguenza pussée alta compagn di ultraviolètt, ma anca i color del visibel pussée arent al violètt hinn filtrà pussée quèsta chì a l'è anca la resón del fenòmen del ross de sera.
- La stagion: per l’istèssa resón come che ‘l sol a l’è pussée alt in del cièl d’estaa che d’invèrna, d’estaa i ragg UV riven giò al soeul pussée fòrt.
- Latitudin: per l’istèssa resón come che ‘l sol al’è pussèe de sora in sul l’orizzont a l’equator che ai pòli, in su l’quatòr i ragg UV riven pussée fòrt.
- Altèzza sul livèll del mar: s’a se va su in altèzza el diminuìss el strat de atmosfera che gh’è de sora che ‘ l filtra i ragg del sol, de conseguenza a quòt maggior la quantità de ragg UV che la riva giò la sarà pussée.
- Riflession: i superfici del soeul riflètten la radiazion solar de manera che la vegna ricevuda minga domà la radiazion che la riva giò direttament dal sol ma anca quèlla che l’è stada riflettuda di superfici e i superfici ciar riflette pussée de quèj scur. [6]
Influenza di eruzion di vulcan[Modifega | modifica 'l sorgent]
I eruzion di vulcan mètten denter ind l'atmosfera terrèstra on mucc de aerosòl che 'l sò effètt principal a l'è quèl de fermà la radiazion solar dirètta vèrs el soeul, inscì de sfreggì pussée l'atmosfera che gh'è de sòta. I aeròsol miss denter per via di eruzion vulcanich de diametro minor de 5 um (de già che i partìcol che se mettèn in mèzz a dispèrd la radiazion in quèj che gh'hànn 'na lònghezza d'onda compagna de le,e d'accòrd con la leg del Mie e la leg del Rayleigh) hinn bònn de dispèrd la radiazion solar ma minga quèlla terrèster che inveci l'indùsariss l'effètt sèrra. Per quèj resón chì la temperadura, per via di eruzion vulcanich, la se sbassa. I vulcan però mètten denter ind l'atmosfera di solfaa ch'hinn bònn de trasformà i clòrofluòrocarburi in di sostanz anmò pussée bònn de destrugà al strat de ozòno (favorissen donca el bus del'ozòno). [10]
Per via de la fórmola chichinscì a l'è possibil valutà la riduzion de l'intensità de la radiazion caosàda di eruzion di vulcan:[11]
indoe:
- I a l'è l'intensità de la radiazion incidenta innanz de la nivola vulcanica;
- Ix a l'è l'intensità de la radiazion che la riva giò al soeul dòpo de vègh intraversà la nivola vulcanica;
- n a l'è el numer di partìcol per centimeter cubo de nivola;
- r a l'è el ragg di partìcol in centimeter;
- x a l'è el spessor de la nivola volcanica in centimeter.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 118-119. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 117. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 3,0 3,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 116. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 4,0 4,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 120. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 127. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 6,0 6,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 121. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 7,0 7,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 123. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 126. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 127-128. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 143. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 144. ISBN 88-483-1168-7.


text:
Lusêra
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Lusêra ( Luzzara in italiân) l'é un cmûn ed 9.134 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é a mezanôt e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz
Al teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é in 'na zôna geogrâfica a l' istèsa distânsa tra Rèz, Mântva e Pèrma Lusêra l'é in un paeṣâg carateréstich ed la Pianûra Padâna. Al carateréstichi spòndi dal fiòm Po che sègnen al teritôri cun al cunfîn lumbêrd, fân da sfònd spetacolêr al lêrghi distèiṣi ed bôsch e trèin cultivê cun 'na bòuna rèiṣa e che în al 60% ed la metradûra lusarèṣiâ. Al paeṣâg ch' es preṣèinta, a chi víṣita la berlēda lusarèiṣa, l'é 'd impurtânt valōr pr' al só aspèt 'd ambiĵnt ed fiòm incòra intât. A s' égh rîvapr' al carateréstich Viale Po, traversê da divêrsi carēri in tèra batûda che al lòngh a se ṣvilópa un interesânt percōrs adât a insgnêr la siĵnsa ed la natûra. La zôna l'é réca ed bèsti, ind al pâs ed l'avtûn e 'dla primavèira a gh'é dimòndi uṣê ed la faméja d' j airòun e 'd la faméja di nâder, ind l'êrch ed l'ân dimòndi uṣê ed la faméja 'dla pâsra, ânca ed quî che fân al né, pôch i gèner ed bèsti cun al mamèli, tôt fôra al lêvri e la têlpa. Ind al bûṣi d'âcva a gh'în divêrsi bèsti cun la cunchélia. Da viṣitêr al laghèt artificêl fât da la chêva ed tèra crēta, ciamê Chêva dal Lós. Ind al só fònd, quêṣi sèimper pantanōṣ, a gh'é dimòndi piânti e bèsti. Ind al laghèt a vîn fâta la pèsca spurtîva. Da viṣitêr ânca al prém lèt ed la Crustulèina ch' l' é stê fîn al 1932 l'ûltem cò dal lèt dal turèint Cróstel. Armês sèinsa âcva corèint dôp al sbancamèint fât dal 1929 al 1932 ind la localitê Livèl, ch' l' à spustê al cōrs dal turèint vêrs mezanôt e sîra.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j urégin[modifica | mudéfica la surzéia]
La só urégin, secònd i stôrich dal dé d'incō, l'é da mèter a i tèimp di longobêrd, in quânt da la léngua dal pôpol longobêrd a deṣvînen al raîṣi dal só nòm. Per Pêder Ireneo Affò invêci Lusêra la turé al nòm da la preṣèinsa ed tânt lós ind al só âchev. Ló al dîṣ difâti che i Longobêrd int al 604, dôp la batâlia ed Mântva a s' în fermê in dōve adès a gh'é Guastâla, àn catê che la pèsca di lós l'êra bundânta cûntra a l'íṣola lusarèiṣa (che al prémi cà ed Lusêra a fósen insém a n'íṣola al li dîṣ ânca al Rio) a l'àn ciamêda "Lucciaia" pó dvintêda Luciaria pó Luzzara. Pr' al Cluverio, invêci, al nòm Lusêra al deṣvîn da Nuceria, pó Nucera, Lucera e Luzzara, antîga sitê rumâna butêda zò al tèimp dal j invasiòun barbârichi, e che al ruvîni în stêdi quacêdi dal j aluviòun. A fân difèt al prōvi sicûri ch' la sía stêda fundêda da i rumân, ânca se a Codsòt e a Riva ed Suṣêra ind l'Otsèint é stê catêdi rèst ed l'etê imperiêla. Da i documèint che incō a gh'òm a dispuṣisiòun, al nòm Lusêra as lêz la préma vôlta in un ât dal 781 dōve Carlo Magno, Rè di frânch e di Longobêrd, al tulîva sòta la só prutesiòun la Cēṣa Arzâna. Lusêra l'é un eṣèimpi di cambiamèint dal Sgnurèi in sté peréiod ed vitalitê polética dal teritôri padân. Al Vèschev ed Rèz al cûmpra da l'Imperadōr Lodovico il Pio, che dōp ed ló insém al trôn égh va Lotario, che ind al reclamêr la proprietê a n'arciâpa cun viulèinsa al pusès. Dôp la tôrna a 'd èser dêda indrê al Vèschev ed Rèz; ind l' 840 la tōrna a l'Imperadōr ch' al la dà a Angilberga, mujêra dal fiōl Ludovico II. Dôp êtri tribulêri tra Cēṣa e Impêr, Lusêra la tōrna ind al mân dal Vèschev ed Rèz ch' al la dà cun Guastâla a Bonifazio ed Canòsa. La rèsta ind i pusès di Canòsa fîn a la fîn ed la faméja, e a i tèimp ed Matélda l'é arcurdêda cme Pēv fra i pusès ed la cuntèsa. Int al 1160 Federeco I al tôrna a dêrla indrê al Vèschev ed Rèz, ânca se còst an prîva mìa pretènder nisûn dirét, in quânt ocupêda da i Cremonèiṣ, che a's în vèden arcgnusû al pusès da Arrigo IV. Int al 1311 l'imperadōr Arrigo VII al la dà a Passerino Bonaccolsi, sgnōr ed Mântva. Caschê i Bonaccolsi, i Cremonèiṣ preocupê ed la cresèint putèinsa di Gunṣêga, a se ṣgâgen a ocupêr Lusêra, mó a vînen casê vía da Luigi Gonzaga ch' a 'gh cunfermê al pusès da l'imperadōr Carlo IV ind al 1354. Ind al tèimp ed la sgnuréia di Gunṣêga, Lusêra la vîn rinfursêda e da la piânta ed la só mâpa 's pōlen vèder incòra incô cun distinsiòun al piâsi, i palâs ed l'avtoritê e i fabrichê roligiōṣ, acsé cme în stê pinsê ind al '400. Int al 1350 al paèiṣ al dà alôg a Francesco Petrarca. Cun la cunsègna ed Lusêra a Rodolfo Gonzaga, fiōl dal Marchèiṣ Lodovico, a cumîncia al râm ed la râsa di Gunṣêga ed Lusêra. Sòt al só pusès a vîn tirê só al palâs ed l'abitasiòun di Gunṣêga, ôvra ed Luca Fancelli, architèt a la Cōrt ed Mântva. Rodolfo al mōr int al 1495 al tèimp ed la famōṣa batâlia ed Furnōv insém al Târ. L'imperadōr Carlo V int al 1502 al nômina al Duchêt a fèdev dirèt, per sèimper al pasêva in ereditê al pió grând di fiōl. Al Marchèiṣ Massimiliano al dà (1577) al cusèin Guglielmo. Int al 1630 Lusêra la tôrna al Duchêt ed Guastâla ch' al la gvêrna mìa sèimper cun furtûna per cîrca mèz sècol. Môrt int al 1739 Carlo, fiōl ed Luigi Basilio, a finés al râm ed l'elbêr ed la faméja di Gunṣêga ed Lusêra. La vicènda pió impurtânt ed la stôria ed Lusêra l'é sucèsa al 15 agòst 1702, quând a s'é cumbatû ind l'ambît ed la guèra ed Sucesiòun Spagnôla, 'n viulentésima batâlia fra l'eṣêrcit imperiêl guidê dal Prîncip Eugenio ed Savoia e i Frânco-Spanôl: l'é la famōṣa Batâlia ed Lusêra. Dû dé dôp Lusêra la 's arènd a i Frânco-Spanôl cun grôsi pêrditi. Int al 1734, scupiêda la guèra per la sucésiòun dal Règn ed Polôgnia, al paèiṣ al vîn ucupê dal trópi Frâco-Sêrdi, sòta al cmând dal rè Carlo Emanuele ed Sardègna. 'Na nōva grôsa batâlia la sucêd al 17 setèmber ed l'istès ân, dōve j imperiêl a vînen incòra batû. Int al 1747 Lusêra e al só teritôri a vînen unî, dôp la fîn ed la râsa di Gunṣêga ed Guastâla, a l'Impêr Avstriàch ed Maria Teresa. Cun al tratê 'd Aquisgrana ed l' 8 avrîl 1748 Luṣêra la vîn cunsgnêda a Don Filippo di Borbone , che al drōva l'inteligînsa ed Du Tillot per tirêr só la cunuméia cun di sôld a fònd pêrs per la creasiòun ed nōvi ativitê prudutîvi. Int al 1759, per edét dal Rè, a vîn scanṣlê la cârica ed Podestê perché êra stê més a Guastâla tót al cumplès ed la burocrasèia e 'd l' aministrasiòun.
Da la rivulusiòun Francèiṣa a i nôster dé[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rivulusiòun Francèiṣa e l'ôvra napoleônica a pôrten Lusêra ind la Repóblica Ciṣalpèina in sègvit ind al Cumpartimèint dal Cròstel. Finî l'impêr napoleônich, al 9 fervêr 1814, la vîn turnêda a èser ucupêda dal trópi ed l'Avstrìa. A sègvit dal Tratêt ed Vièna, i vèc stêt Borbônich a vînen cunsgnê a Maria Luisa d'Avstrìa. A la môrt ed la duchèsa, al 4 znêr 1848, Lusêra la pâsa a j Estèins ed Francesco V. A sègvit ed la II Guèra d'Indipendèinsa, al 16 agòst 1860 a vîn mandê vía Francesco V. Cun al plebisît ed l' 11 e 12 mêrs 1860, Lusêra l'é unîda al Règn dal Piemûnt e dòunca al Règn d'Itâlia. Per mêrit ed Francesco Boccalari int al 1863 a Lusêra 's fa 'na Socetê ed Tîr a sègn ch' al gh'à cme presidèint Giuseppe Garibaldi. Lusêra cun la rifōrma aministratîva dal Règn d'Itâlia, l'é cunsgnêda a la pruvîncia ed Rèz. Da alōra la fōrma dal teritôri an n'é mìa cambiêda, però al paèiṣ la mantgnû la cumbativitê e la vivacitê insèm al piân socêl ch' al srà patrimòni ed tóta la Bâsa arzâna a i tèimp ed Camillo Prampolini, ciâme cme sègn l'apôstol dal socialîṣem. Quâtr ân dôp l'Unitê a nâs a Lusêra la préma socetê operâria, che a 'gh andrà a drê tânt êtri, sèimper ind al tentatîv ed fermêr la diṣucupasiòun e la misèria e 'd fêr frûnt a la represiòun ed la pulisía. Ed 'na faméja ed fôrti tradisiòun socialésti l'é Bruno Fortichiari, tra i fundaōr dal Partî Comunésta Italiân. Al fasîṣem al piciarà dûr e da dêr l'eṣèimpi da subét: al 5 mâg 1921 a vîn masê in cundisiòun mai dal tót ciarîdi al zòven anârchich Riccardo Siliprandi, a gh'é saltê adôs un gróp de squadrésta. E al prèsi paghê da Lusêra al câṣva ed la Reṣistèinsa al srà dimòndi êlt: cambiêda in pulveriēra e in depôṣit d'êrmi da i naṣésta, l'avrà 10 partigiân fuṣilê a Rezōl ind l' avrîl 1945, êter 7 môrt in divêrsi operasiòun militêri in pruvîncia, môrt e dispêrs ind i câmp ed cuncentramèint, civîl arestê e torturê. Al dôp guèra al vedrà sèinsa prèir scansêri la riprèiṣa dal lôti socêli – arivêda al mâsim cun al siôper "a l'arvêrsa" di braciânt insém a j êrṣen dal Chêv Fiòma – e al darà indrê al Cmûn al gvêren dal sinéstri.
Palâs e cēṣi ed Lusêra[modifica | mudéfica la surzéia]
La Tòr Cévica
Al 23 otòber 1702 al milési francèiṣi àn minê la pêrta dal castél ch' la guêrda vêrs Guastâla, e pêrta ed la Rôca cun la só grôsa Tòra. La comunitê ed Lusêra l'îva fîn da l'inési manifestê al deṣidèri ed tirêr só 'na tòra dimòndi êlta cun al materiêl ed la vècia Tòra ed la Rôca e dal furtificasiòun. Int al 1724 a s'é cumincê ind al druvêr, per l'impalcadûra, l' algnâm rivê da Guastâla ofêrt dal Dóca. I lavōr în stê fermê, per la mancânsa ed sôld, cun al lasêr la pêrt d'ed sōvra ed la tòra quadrêda. Int al 1780 la volontê ed la comunitê ed Lusêra la purtê a finîr la Tòra cun la costrusiòun ed la cópla dōve é stê més 'na quaciadûra ed zéngh. Al 15 setèmber 1780 a gh'é stê més insèm la crōs cun al Lós 'd arivêr acsé a l'altèsa ed 55 mêter.
Al Palâs ed la Mêṣna
Al vèc palâs di Gunṣêga, sngōr ed Lusêra, al vîn tirê só vêrs la fîn dal XV sècol só disègn ed Luca Francelli. In urégin, cun i sō fabrichêt, al tgnîva tóta la piâsa dal dé d'incô, mó da la guèra, cun la batâlia dal 15 d'agòst 1702, a s'é salvê sōl la pêrta ch' es vèd incô. A l'intêren dal palâs 's vèd incòra la lôgia ch' la dêva ind al curtîl, fâta da un pôrdegh cun trèi archêdi avêrti a mèz sèirc che pôgen insém a clòuni adèsa murêdi. Dō de sté clòuni, còli ed mèz, în ed mêlmer e i capitê în urnêd ed fujâm, mèinter al j êtri dō clòuni în in muradûra e a gh' àn sōl i capitê ed mêlmer cun mutîv a fòj dimòndi pió a la bòuna. Ind al frûnt dal Palâs, sōvra la pôrta principêla, a spéca al stéma di Gunṣêga, in cerâmica ed tânt culōr fâta da Luca della Robbia. L'é ed fōrma circolêra cun d'atōrna di festòun ed râm ed pîn, sègn ed la buntê.
La Cēṣa Parochiêla êd Sân Zôrz
L'ûratôri ed Sân Zôrz l'êra, tr'al VII e al IX sècol, un céch fabrichêt a 'na sōla navêda. Int al cōrs di sècol l'à subî divêrs cambiamèint e arnuvamèint, mó al mantîn incòra l'âbsida fâta in manêra rumânica, dóve sòta, di schêv fât da pôch àn purtê a la lûṣ l'antîgh soterâni, fònd pió ed dû mêter, in dóve 's vèden al céchi clòuni in côt dōve a 'gh pugêve al fâci. La facêda, al parèidi d'ed fôra e l'intêren în in scèt stîl barôch, cun trèi navêdi e sînch capèli ed fiânch, dō ed còli parsialmèint rinascimentêli. A la dréta dal preṣbitêri a gh'é la réca Capèla ed la Madòna dal Ruṣâri. Drêda a l'altêr Magiōr a gh'é 'na splèndida tèila dal 1500 ch' la figûra la Madòna cun al Bambèin sidûda insém a 'na scrâna ed mêlmêr, cun a dréta la figûra ed Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, a mansèina Sân Girôlem cun i pâgn da Cardinêl. D' impurtânt belèsa l'é l'Altêr Magiōr, 'na cumpuṣisiòun ed mêlmer ed tânt culōr, prêdi dûri e ed medrapêrla. Ind la préma Capèla a dréta a gh'é la Vâsca dal Batèz in mêlmer dal 1574, e 'na pitûra dóve ind al fònd as vèd Lusêra vésta da l'antîga pôrta pr'andêr int al Castèl, a's vèd ânca la tòra ed préma ed la Cēṣa ed Sân Zôrz. Còla d'adèṣ l'é stê tirêda só a l'inési dal XX sècol.
Al Teâter
Ind l'antîgh Palâs di Gunṣêga ed Lusêra a gh'êra ânca al céch Teâter ed Cōrt. Vêrs la fîn dal XVIII sècol n'é stê tirê só un êter ind i lochêl pó ucupê da la scōla d'êrt. Diversamèint da còl che dimòndi a pèinsen, al Teâter dal dé d'incô an n'é mìa còl préma dal XX sècol. Da un rôgit dal 1813 a riṣûlta che in cl' ân la Socetê Teatrêla ed Lusêra l'à cumprê un fabrichê róstich, drûve cme granêr, per cambiêrel ind al Teâter dal dé d'incô. Ânca se i lavōr, per adatêr al fabrichêt, în cumincê subét, per l'inavgurasiòun a s'é duvû spetêr al 2 otòber 1852, dâta dóve l'é gnû inavgurê cun la rapreṣentasiòun ed l'ôpra "I Capuleti e i Montecchi" ed Vincenzo Bellini. Al teâter al prîva tgnîr fîn a 400 persòuni, cun 47 pêlch divîṣ in trî ōrdin. Al sipâri, andê pêrs, al rapreṣentêva la Fêra ed Lusêra cun i Prîncip Gunsêga e l'êra stê piturê dal Casali. Al fabrichêt l'à subî un fôrt restâver int al 1919; sté dâta l'é intajêda ind al lunetòun ch' l' é d'e sōvra la fnèstra centrêla ed la facèda. Sibèin gnésen mantgnû i trî ōrdin di pêlch, la piânta, che a l'urégin l'êra a U svaṣêda, l'é stêda cambiêda ind fōrma circolêra. Da dimòndi ân al vîn mìa druvê, mó da pôch é stê fât di lavōr ed restâver, in vésta, da che a pôch, ed l'inavgurasiòun.
La Cēṣa dal vèc Cunvèint d' j Agostiniân
La Cēṣa dal vèc uspdêl, o Cēṣa dal Cunvèint céch, atachê al pió antîgh fabrichêt ch' l' êra l'Uspési di Pelgrèin, l'é stêda arnuvêda a la fîn dal XV sècol pr' al vrèir ed Caterina Pico, fiōla ed Gianfranco Cûnt ed Mirândla. L'é stêda butêda zò fîn quêṣi a i fundamèint e turnêda a tirêr só tr' al 1764 e al 1771 insèm al Cunvèint d' j Agostiniân; per furtûna l'âbsida armêṣa l'é còla dal Quatérsèint. Ind la sagrestéia 's vèden, un pō, i rèst 'd un magnéfich monumèint mortuâri, dedichê a Luigi Gonzaga môrt a 32 ân int al 1570, parsialmèint ruvinê da un incèndi int al 1918. Ind la pêrt d'ed sōvra dal munumèint, al cèinter a 's vèd al stèma di Gunṣêga sustgnû da dû amurèin cun d'ed sōvra 'n' aquîla incurunêda a dō tèsti e a i d fiânch dō góli che finésen in dō bôci. Sté curunamèint al pôgia sōver un réch architrêv sustgnû da dō grândi figûri: 'na Cariâtid e 'n Atlânt. Dal cèinter, sòta al curniṣòun, sostgnû da 'na tèsta ed leòun, a partés in dō pêrti un réch festòun ed frûta, ch' al pâsa sōvr' al Cariâtid e al và zò a i dû fiânc estêren fîn al grând piân 'd apôg dal basamèint dóve 's pôgen al dō âquili. Int al mèz dal monumèint a gh' êra 'na lâpida dedichêda a Luigi Gonzaga. Sòta al purdghêl aṣvèin în stê catê da pôch dal pitûri a frèsch 'd interèsi stôrich e artéstich. È stê butê zò ânca la Tòmba Monumentêla 'd Antonia Gonzaga, surèla ed Luigi e mujêra ed Roberto Sanvitale, la tòmba tirêda só int al 1572 ed frûnt a còla ed Luigi, e spieghê da Caselli ind la só stôria ed Lusêra publichêda int al 1898. Per còl che riguêrda al vèira cunvèint, l'é stê tirê só da j Agostiniân, prubabilmèint préma ed la cēṣa 'stèsa in fōrmi rumânichi: difâti armâgnen cme testimòni ed còst al purdghêl e soquânti vôlti a vèila, salvê da i tânt e mìa sèimper precîṣ arnuvamèint fât ind i sècol. A riṣûlta ruvinê da l' incèndi dal 1918 la pitûra a frèsch ch'al figurêva 'na Madòna cun un bambèin e dō fugûri ed sânt a i dû fiânch, l'amzurêva 1 mêter e 20 e dû mêter d'altèsa, ôvra dal pitōr Francesco Monsignori nê a Veròuna int al 1487. Mandê vía j Agostiniân ind l'època napoleônica, int al 1824 al fabrichêt l'é stê druvê per al vrèir ed Maria Luigia duchèsa ed Pèrma, Piasèinsa e Guastâla, cme uṣbdêl, ûṣ pó mantgû da la faméja Lodigiani che a n'é dvintêda padròuna int al 1886. Dôp l'é stê dunê al j Ôpri Péi ed Lusêra a da sté urganiṣasiòun gestî fîn al 1978 préma cme uṣbdêl e pó cme Ricôver. Ind la pêrta a mezdé a gh'é n'êla fâta int al 1948 ch' la fà un tót ûn cun còla pió antîga. L'uṣbdêl l'é stê sarê dôp che é stê fât l'ûṣbdêl ed zôna a Guastâla, al fabrichêt, dōp che gh' é stê fât di lavōr d'adatamèint, al vîn druvê cme pôst ed la Mòstra Nasionêla e Musèo dal j Êrti Naif.
Il Musèo Nasionêl 'd Êrti Naif
Al Musèo, ideê da Cesare Zavattini e fundê da Renato Bolondi int al 1967, l'é un musèo ch ' al crès sèimper grâsia a la rasègna anvêla: al j ôvri siēlti da la zuréia, difâti, armâgne per sèimper in mòstra int al musèo. In pió dal j ôvri, che în pió ed 300, al musèo al gh'à ânca 'na réca sêla póblica ed giurnèj e rivésti, 'na videotêca e 'na bibliotêca.
Véla Maso
L'é insém a la strêda comunêla cun al 'stès nòm a cîrca d chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed Lusêra. Cla Vèla ché l'é incòra, cun al só stupènd giardèin a l'italiâna e i filêr ed grôs siprès dal padól, ûn di pió bê urnamèint dal campâgni ed Lusêra. L'é stêda òna dal cà di Gunṣêga, a l'à mantgû soquânt di carâter ed l'antîga nobiltê, cme al giardèin, l'uratôri e al piantumêdi d'èlber. L'intêren la gh'à un interesânt salòun ed rapreṣentânsa, a setentriòun 'na tòra cun êrch pasânt al gh'à un logê ch' al tîn só 'na balaóstra cun al cèinter 'n' arlòj incurunê da 'na turèta. Pêrta necésaria ed la véla l'é al giardèin in dóve 's câte dal piânti dimòndi importânti che a 'gh' n' é pôchi in Itâlia. La véla e al só giardèin în stê teâter ed pôṣa dal félm Novecento ed Bernardo Bertolucci. Incō l'é al pôst ed la Comunitê per la cûra di droghê Mondo X.
Al Cēṣi dal frasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Cēṣa parochiêla ed Codsòt
A 's pōl dîr che la dâta ed la costrusiòun ed la Cēṣa Parochiêla l'é atōrna a la fîn dal XVII sècol, e l'é stêda tirêda só ind l'istès pôst in dó l'êra cl' êtra dal 1500 cîrca. Dèinter as pōl mirêr, in pió ed l'altêr magiōr in stóch melmeriṣê e quâter altêr uriginêl ind al capèli, quatôrdéṣ tavlèti de scōla emiliâna dal XV sècol che fân vèder di fât dal Vangēl.
Cēṣa parochiêla ed Sân Chêrel Borromeo di Casòun
Fr' al patrimòni artèstich ch' es pōl mirêr a l'intêren ed la Cēṣa Parochiêla a 's segnêla un côro ed lègn a scrâni ed bòuna fatûra dal Setsèint.
Cēṣa Parochiêla ed Sân Rôch ed Velaròta
In urègin l'antîga cēṣa, tirêda só insém a l'antîgh Uratôri ed Sân Rôch ind al XV sècol, la duvîva avèir sōl trî altêr: còl principêl e dû a i fiânch dedichê ûn al Sânt Ruṣâri e a Sân Rôch. Dôp a n'é stê tirê só un êter altêr dedichê a Sân Francèsch d'Asîṣi e a Sânt' Antòni da Pâdva. Int al 1936 è stê butê zò la splèndida cēṣa dal Setsèin perché mìa sicûra.
La Ciâvga ed Velaròta[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é al pió antîgh lavōr fât a mân ch' es tîn da cât a Velaròta e la testimuniânsa pió interesânta ed la só stôria. Sté ôvra idrâvlica, cun parapôrt, fât insém al Chêv Tajêda, sgnêda insèm ûn di antîgh râm dal Fiòm Po, l'é stê cumincê int al XIII sècol; al gh'îva la funsiòun pr' impidîr j artōren dal pîni dal Fiòm Sècia e 'd la Môlja in pió ed bunifichêr i trèin per crèser la prudusiòun agrécola e favurîr la nâsita ed nōv cèinter abitê.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Luzzara: Cenni storici. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico degli Artigianelli, 1889
- Lorenzo Davoli - La chiesa di San Giorgio a Luzzara : storia e arte - [s.l.] : [S.n.], 2000
- Guido Laghi, Rolando Cavandoli - Storia di Luzzara; prefazione di Cesare Zavattini ; premessa di Fausto Alberini. - Luzzara : Comune di Luzzara, 1978.
- Armando Rati - La battaglia di Luzzara : (15 agosto 1702) : la fine dei Gonzaga e la sofferenza della gente reggiana e mantovana - Mantova : Sometti, 2003.
- Leonardo Tenca - L'organo della Priorale di S. Rocco della rotta di Luzzara - Villarotta (Luzzara) : Parrocchia, 1997
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
L'Ospital da Tavau è finanzialmain sin buna via. Cumpareglià cun il 2018 è il resultat da l'onn passà per 1,2 milliun francs megliers. Tuttina hai era dà l'onn passà in deficit dad 1,9 milliuns francs. Per meglierar la liquiditad da l'ospital ha il parlament da Tavau concedì ina contribuziun a fonds perdu en l'autezza da 2 milliuns francs sco er in credit dad ulteriurs 2 milliuns francs. Da quel è vegnì fatg diever en l'autezza da 70%.
Sco quai che l'ospital communitgescha restia la finamira da vulair reducir las expensas per il persunal sin 65% e las expensas per material sin 25% da la svieuta ed uschia pudair cuntanscher in resultat positiv che lubescha da sanar l'Ospital Tavau SA.


text:
2001
AvenimeentModifega
20-22 de lüj: ul summit dii G8 a Genua; manifestazziun de la madona cunt viuleenz da una part e da l'oltra; un manifestaant (Carlo Giuliani) al möör in dii disurdin.
11 de setember: un atach terurista al fà burlà gju tri aeruplan adoss a i Tuur Gemell a New York, al Pentagun in Virginia e in d'un paesin de campagna in Pennsylvania; sa cuntarann quasi 3.000 moort in tutaal.
8 de utuber: in de l'aerupoort de Milan Linaa, un areuplan de la SAS (i linii aeri scandinaff) al sa s·centra cunt un aeruplanin privaa: i moort a inn püssee de 100.
04 03 - Andorra: sa ga i celebra di elezziun parlameentaar vengjüüt, par magjuranza assülüda, la Unió Liberal (Andorra), cumandada pal Marc Forné i Molné, ch'al deventarà presideent dal guveern.
20 03 - i Paées Catalan: sa la mett a dispusizziun di internaut la Viquipèdia Catalana.
18 05 - Pariis (Francja): la UNESCO la declara ul Misteri d'Elx Patrimoni da la Ümanitaa.
23 11 - Sa al custitüiss l'Assosciazziun .CAT par purtá inaanz la campagna dal .CAT.
Sa al cumpleta ufizzialameent ul genoma üman.
23 03 - Ucean Pacífich, aprööf di ísul Fiji: la stazziun urbitala rüssa Mir sa la destrüiss vegniint deent a l'atmusfera.
23 04 - Madrid: Gjuan Caarl da Burbun al declara: «Nunca fue la nuestra lengua de imposición, sino de encuentro. A nadie se le obligó nunca a hablar en castellano. Fueron los pueblos más diversos quienes hicieron suyo, por voluntad libérrima, el idioma de Cervantes.»
11 09 - i Statt Ünii: düü aviun cundüii par desrutaduur süissiit d'Al-Qaida sa i fracassa vün cuntra cadascüna di Tuur Gjümell da Növa York e i en causa la destrüzziun cumpleta; ga i möör dabott 3.000 personn; un tèerz aviun s'al fracassa cuntra ul Pentàgun e un òolt al burla gjo a l'òest da Pennsilvània, prima da rivá al ubietiif.
25 10 - Seattle (statt da Washington, SÜA): Microsoft la lansa al mercaa ul Windows XP.
NassimeentModifega
NecrulogiModifega
14 03 - Reus (ul Baix Caamp): Ramon Barnils, periudista Catalan.
29 11 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): George Harrison, müsich Anglées, cumpuneent da The Beatles.


text:
Nagin barlot, nagin tschaiver il 2021! E tuttina è il prinzi carnaval era quest onn per via – almain en furma da musica! La Classica visita divers carnavals mess en musica da Johann Strauss, il bab (Carneval in Paris e Carneval da Vienna), da Johann Strauss, il figl (Carneval in Rom), dad Almiro Giampieri (Carneval di Venezia) e da Carl Michael Ziehrer il carnaval dals uffants (Faschingskinder-Walzer). Questa musica instrumental-orchestrala vegn munida cun chanzuns da Franz Schubert, chanzuns da ses ciclus: Die Winterreise. Sco interprets udin nus qua Matthias Goerne, chant e Graham Johnson, piano.
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun cun musica classica da differents cumponists ord tut las epocas. Interpretada d’orchesters e solists da renum.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Infermee
L'infermee a l'è el professionista sanitari che 'l se occupa de l'assistenza infermeristega di malaa in termen terapeutigh, de educazion e de igien, in manera che poeuden tornà a 'n bon stat de salut. Fianchen el medegh, recoeujen di campion per i analisi, dann i medesinn prescritt del medegh, medeghen i ferii e pòden favorì la cominicazion in tra el malaa e 'l medegh.
In principi i servizzi infermeristegh eren gestii di religios, soratutt di monegh, l'infermeristega comè la cognossom incoeu la nass a mità agn '800 con la Florence Nightingale, che la dopera di principi scientifegh per gestì i malaa.


text:
Avant 20 onns ha il sport da mountainbike pir plaun, plaunet cumenzà a prender schlantsch en nossas regiuns. Lura anc cun numerusas discussiun cun glieud che chaminava sin las sendas, ch’aveva uss tuttenina da parter lur sendas cun ils bikers. Uschia n’era er betg la partenza dal Bike-Maraton enturn il Parc Naziunal insatge simpel. Tranter auter er cunquai ch’ins n’aveva nagina experientscha en Engiadina Bassa u en Val Müstair co ina tala cursa pudess funcziunar.
Cumenzament cun definir ils trajects
Uschia han ils organisaturs analisà sco emprim ils differents trajects. Sin il velo u per part er a pe èn els chaminads las differentas variantas ed han uschia definì ils trajects. Spert han ins era stuì studegiar co ins pudess metter ad ir ina rait da contact sin tut ils trajects. La capacitad dals funcs da quella giada n’era anc betg quai ch’ella è oz. Uschia ha quai dà ina chadaina da funcs sin tut il traject per garantir in rudè che collia il pli davos punct da la cursa cun la centrala a Scuol. Era l’alimentaziun ed ils posts da reparatura han ins stuì definir per lung dals differents trajects. Uschia che la cursa ha pudì partir per l’emprima giada.
Premiera gartegiada e svilup fitg spert
Suenter l’emprima ediziun è il resun stà dal tuttafatg positiv. Ils organisaturs han gest sentì che questa cursa è stada in success e che questa cursa ha grond potenzial. Uschia han ins fatg il proxim pass, ins è vegni adina pli grond e pli professiunal. Ed or da l’idea da porscher ina cursa en la stupenta cuntrada dal Parc Naziunal èsi vegni la cursa sco ch’ella sa preschenta oz. Ina da las pli grondas e popularas cursas da mountainbike da l’entira Svizra.


text:
Wie funktioniert unser so genanntes Miliz-Parlament? Wie viel verdienen unsere gewählten Beamten? Wie viel Zeit widmen sie ihrem Mandat? Und wie sieht es mit ihren Nebeneinkünften aus? In dieser Welt, die Transparenz hasst, auch wenn sie dem Verdacht auf Korruption ausgesetzt ist, haben sich mehrere Parlamentarier in der Westschweiz bereit erklärt, ihre Konten zu öffnen.
Pascal Magnin
Marie Abbet
Alain Pentucci
Patrick Blache
Monique Preiswerk
Temps Présent (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Bamboo Saxophone Ensemble
L’Ensemble, metü adöm da studëntes y studënc dles caer classes de saxofon dla scora de musiga Vivaldi, é na formaziun nöia che tol ite döta la familia dl saxofon: sax sopranin, sopran, contralt, tenor, bariton y bas.
Incö é le saxofon n stromënt dër stlarié fora y conesciü dantadöt tl ciamp dla musiga jazz y lisira, mo bele dal scomenciamënt da pert dl belga Adolphe Sax dl 1840, vëgn chësc stromënt adoré tla musiga de livel “alt”, y sce chësta adoranza é romagnüda tratan le XIX secul plülere limitada dantadöt tl raiun franzej, é süa adoranza deventada majera dl XX secul cina aldedaincö cun le svilup tla musiga contemporanea, suzes che vëgn da de gran poscibilités d'inrescida de tecniches espressives nöies y da chësc stromënt ciamó “jonn", cun la colaboraziun danter i interprec y i compositurs che chir lingac musicai nüs.


text:
Mercurio (pianeta)
Mercurio l'è 'l prim pianéta del sistéma solàr en ùrden de distànsa del Sul. L'è apò a 'l piö pesèn come dimensiù. L'è 'n pianéta de tìpo "terèstre" (cioè perlopiö ruciùs), condèn diàmetro che l'è de méno de la metà de chèl de la Tèra. L'è pié de cratéri, e chèsto l'è cauzàt apò a de la mancànsa de 'n atmosféra che la püdìes ralentà i cùlpi dei còrp celèscc che gh'è nat en culiziù o scunfundìn vià i sègn. Töcc chèsti cratéri i fà 'nsomeà la superfìce de Mercurio a chèla de la Lüna.
Isé come 'l pianéta Vènere, el g'ha nisü anèi e nisü satèliti natürài.
El nòm el vé de chèl de la divinità romàna; el sò sìmbol (, Unicode: ☿) el cunsìst endèna stilizasiù del bastù ciamàt "caduceo" che l'ìa 'n atribùto de la divinità romàna. Endèle cültüre de l'Oriènt Estrémo el pianéta 'nvéce l'è ciamàt "la stèla de l'aiva" (水星), giü dei sich elemèncc fondamentài.
Mercurio el se möf sönden òrbita che la g'ha 'n valùr de ecentricità de 0,2056 e la se tróa a 'na distànaa del Sul che la và de 46.000.000 a 69.000.000 km, conden valùr médio de 58.000.000 km (che corespónt a 0,307, 0,466 e 0,387 UA). Il pià de l'òrbita le piegàt de 7° en confrónt a chèl de l'eclìtica.
Il müimènt de rotasiù de Mercùrio l'è pégher, el ghe mèt 58,6 dé terèstri per fà 'n gir söl sò as, isé che 'l vé a fà tre rotasiù ògna dò revulusiù e vol dì apò che el dé solàr — cioè el tép che 'l ghe matarès el Sul a riturnà a la stèsa puzisiù 'ndel cél per 'n oservadùr colocàt enden dàto pónt de la superfìce de Mercurio — (176 dé terèstri) el vé a dürà a l'endópe de chèl che 'l düra el sò an; Mercurio l'è l'ünech pianéta del nòst Sistema Solar a ìga el dé che düra de piö de l'an.


text:
Gia en l'uschenumnà «territori da tschep» stat il rumantsch sut in grond squitsch dal tudestg. Tant pli grev èsi per geniturs rumantschs en autras parts da la Svizra da dar vinavant la lingua a lur uffants. La Marella ha visità quatter famiglias en Svizra tudestga e romanda cun mintgamai in genitur rumantsch d'ina vart simplamain per tadlar co ch'i funcziuna cun dus u dapli linguatgs en famiglia, da l'autra vart per analisar ensemen cun il linguist Gian Peder Gregori ils facturs ch'influenzeschan il success dina educaziun plurilingua.
Redacziun: Mathias Kundert
Rumantschs hors-sol – co dar vinavant la lingua en la diaspora?
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Gia en l'uschenumnà «territori da tschep» stat il rumantsch sut in grond squitsch dal tudestg. Tant pli grev èsi per geniturs rumantschs en autras parts da la Svizra da dar vinavant la lingua a lur uffants. La Marella ha visità quatter famiglias en Svizra tudestga e romanda cun mintgamai in genitur rumantsch d'ina vart simplamain per tadlar co ch'i funcziuna cun dus u dapli linguatgs en famiglia, da l'autra vart per analisar ensemen cun il linguist Gian Peder Gregori ils facturs ch'influenzeschan il success dina educaziun plurilingua.


text:
Pusian
Pusian (nom ufizial in italian: Pusiano in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm brianzoeu de 1 367 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,2 km² e ona densità de 427 ab./km², ch'el se troeuva visin al lagh ch'el gh'ha el sò istess nòmm. El paes el confina con la Provincia de Lecch (San Fermo)
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Pusian l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Barbara Janom Steiner al podium da l'archiv grischun per la cultura da las dunnas ed al gieu da ballape da Cuira 97
- Seiteninformationen
- Erste Mitteilung
- Neuen Beitrag einfügen
La presidenta da la regenza Barbara Janom Steiner realisescha ina seria d'inscunters cun la populaziun grischuna sut il motto "Il Grischun essan nus – la presidenta da la regenza tranter nus". Venderdi proxim vegn Janom Steiner a sa participar al podium "Quai ch'i dovra è passiun" ("Was es braucht, ist Herzblut") da l'archiv grischun per la cultura da las dunnas, e sonda vegn ella a persequitar la partida a chasa dal club da ballape Cuira 97.
La seria d'inscunters "Il Grischun essan nus" maina Barbara Janom Steiner las proximas emnas en tut las trais regiuns linguisticas dal chantun. Sin il program stattan differentas occurrenzas e scuntradas, ch'èn vegnidas proponidas da la populaziun per ina visita da la presidenta da la regenza.
Venderdi, ils 26 d'october 2012, vegn la presidenta da la regenza Barbara Janom Steiner a sa participar al podium da l'archiv grischun per la cultura da las dunnas. Ella discutescha cun interprendidras grischunas davart il tema: "Quai ch'i dovra è passiun". Il podium ha lieu en l'auditori da la banca chantunala grischuna a Cuira. Las portas avran a las 18.00. Il podium cumenza a las 18.30 e dura fin ca. las 20.00. La moderatura è Silke Margherita Redolfi, manadra da l'archiv grischun per la cultura da las dunnas.
Sonda, ils 27 d'october 2012, sa deditgescha ella al sport. La presidenta da la regenza Barbara Janom Steiner vegn a cumenzar a las 16.00 il gieu da ballape da Cuira 97 cunter il CB Widnau ed a dar il culp da partenza. Durant la partida a chasa dal club da ballape il meglier classifitgà dal Grischun sin la plazza da sport Ringstrasse sa chatta la presidenta da la regenza tranter las aspectaturas ed ils aspectaturs e porscha uschia la pussaivladad per in barat spontan cun la populaziun.
Infurmaziuns:
presidenta da la regenza Barbara Janom Steiner, scheffa dal departament da finanzas e vischnancas, tel. 081 257 32 01
Gremi: departament da finanzas e vischnancas
Funtauna: rg departament da finanzas e vischnancas
Neuer Artikel


text:
Setemana no positiva par l Fascia balon che do esser jic fora da la copa provinzia contra la Dolomitica par 1 a 0 no e stac bogn de venjer la partida de campionat semper contra la Dolomitica. La endesfida la e ence scomenzada ben par i joegn fascegn che a comanà l jech par bon toch de la pruma part de la endesfida, mingol ala outa però i pardacegn a ciapà semper più ciamp fin canche i e passe n vantaje con n gol fortunà a 5 menuc da la fin del prum temp. Te la seconda part i fascegn a proa a se far veder zenza però crear ocajions da gol. Con l passar de i menuc la prescion de i fascegn e vegnuda semper manco e i pardacegn a podù segnar l secondo gol. I fascegn a proa a la rebaltar con n par de trate parade dal portier aversarie e se no fossa assà è ruà ence n remenant aut da man de Patrizio Deville co na trata da cet. No ge volea par l Fascia che ades l se troa jun fon a la clasifica a l’ultim post ma i proarà a miorar la burta posizion n domenia contra l Molveno a Molveno a meses les 4.
Schedres mendre
Per tant che revarda la schedres mendre la juniores a pareja contra l Telve 2 a 2 con i goi de Enrico Bernard e de Milovan Anackov, i Arleves a pareja contra l Perjen B par 3 a 3 con goi de Franchesco Bogni, Michele Zulian e Cristian Tocco enveze i giovanissimes a perdù contra l’Aldeno 4 a 2 con goi de Daniel Chiocchetti e Andrea Brugnara. Setemana che ven la juniores jierà contra l Perjen n sabeda ai 26 de setember a Sen Jan da le 5, i Arleves i jierà n domenia 27 contra la Virtus Trento da mese les 11, i giovanissimes jierà a Trent contra la Bolghera n sabeda 26 da les 4, i esordienc A jierà a pardac contra la Dolomitica n sabeda 26 da les 4 envece i esordienc B jierà a Gabbiolo contra la Vipo Trento da les 4 n sabeda 26
Pierpaolo Rasom
Colusso Alessandro, Petrone Michele, Loewe Gregor (dal 25’st Barcatta Mirko), Bernard Matteo (dal 1’st Cincelli Patrick), Deflorian Giovanni, Trottner Luca, Lorenz Matteo, Rasom Lorenzo, Deville Patrizio, Lorenz Massimo, Riz Gabriele (dal 1’st Riz Gianni)
DOLOMITICA – FASSA 20 settembre 2020
Setemana no positiva par l Fascia balon che do esser jic fora da la copa provinzia contra la Dolomitica par 1 a 0 no e stac bogn de venjer la partida de campionat semper contra la Dolomitica. La endesfida la e ence scomenzada ben par i joegn fascegn che a comanà l jech par bon toch de la pruma part de la endesfida, mingol ala outa però i pardacegn a ciapà semper più ciamp fin canche i e passe n vantaje con n gol fortunà a 5 menuc da la fin del prum temp. Te la seconda part i fascegn a proa a se far veder zenza però crear ocajions da gol. Con l passar de i menuc la prescion de i fascegn e vegnuda semper manco e i pardacegn a podù segnar l secondo gol. I fascegn a proa a la rebaltar con n par de trate parade dal portier aversarie e se no fossa assà è ruà ence n remenant aut da man de Patrizio Deville co na trata da cet. No ge volea par l Fascia che ades l se troa jun fon a la clasifica a l’ultim post ma i proarà a miorar la burta posizion n domenia contra l Molveno a Molveno a meses les 4.


text:
La cuminanza d'interess per in Puntraschigna vital (IG für ein lebenswertes Pontresina) ed era autras persunas indigenas cumbattan il credit da planisaziun per ina chasa da tgira sin l'areal Du Lac a San Murezzan. La radunanza communala votescha ils 30 da matg davart il credit da 450'000 francs. Il punct dispittaivel è ch'i dat per blers ina colliaziun emoziunala cun la chasa da tgira existenta a Samedan. I dat persunas da Puntraschigna che vulessan pli gugent ir a viver en la chasa da tgira a Samedan e betg en quella che vegniss construida a San Murezzan.
Drovi 2 chasas da tgira?
Dentant vai era per la dumonda sch'i fa senn dad avair 2 chasas da tgira en Engiadin'Ota. La cuminanza d'interess per in Puntraschigna vital argumentescha che 2 chasas da tgira per la regiun chaschunassan dapli custs che be ina chasa da tgira.La cuminanza d'interess vuless perquai ina discussiun da principi avant che votar davart in credit da planisaziun.
Gia ditg gea a sia part vi dal credit da planisaziun da totalmain 2.3 milliuns francs ha Segl. La chasa da tgira sin l'areal Du Lac a San Murezzan è in project da las vischnancas Segl, Silvaplauna, San Murezzan e Puntraschigna.


text:
Ligurnet
Ligornet nom ufizial in italian Ligornetto) a l'è una frazion del distret cumün de Mendris. in del Canton Tesin. Infina al mes de Abril del 2013 l'ha faa cumün indeperlü. In del 2011 al gh'eva poch pussee de 1500 abitant e prima de l'agregazion a Mendris el sò cumün al gh'eva una süperfiss de 2 km². Al se tröva a una altitüden de 362 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (750 vot a favur e 102 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e l'è vegnüü uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
Ligornet a l'è tacaa a Besasc, Civ (IT-VA), Mendris e Stabi.


text:
World Wide Web
El World Wide Web (Red de grandezza mondiala in lombard) a l'è on spazzi de informazion fondaa in su l'ipertest indova i resors a hinn identificaa univocament de on Uniform Resource Locators (URL). Desviluppaa in del 1989 del Tim Berners-Lee al CERN, in del 1990 a l'è desviluppaa el primm browser e incoeu el Web a l'è vun di servizzi principai de la red Internet.
Fonzionament[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se despess doperaa 'me sinonim Internet e WWW a hinn di robb different: Internet a l'è l'interconnession globala di computer, el WWW 'na collezion globala de informazion fondada in sul protocoll HTTP.
Ona richiesta HTTP la pò vess redutta a dò righi:
GET /home.html HTTP/1.1
Host: www.example.org
El server el ricev la richiesta, la analizza e 'l respond per dì se l'è ok o no.
HTTP/1.0 200 OK
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
E poeu el manda el contegnuu de la pagina

Example.org – The World Wide Web

The World Wide Web, abbreviated as WWW and commonly known ...

Se la richiesta a l'è fada cont on browser quest ultim el parsa l'HTML per ottegnì on document che l'utent el pò legg.


text:
Il Cussegl dals chantuns na vul naginas controllas sistematicas dals cunfins. El ha refusà ina intervenziun parlamentara da la fracziun da la Partida populara svizra. Quai cleramain cun 37 cunter 6 vuschs.
La PPS ha argumentà lur pretensiun cun la crisa da fugitivs, dentant er cun las attatgas da Paris avant 3 emnas e cun il turissem criminal. Al Cussegl federal renfatscha ella da betg avair sut controlla la situaziun e d'esser memia passiv en chausas.
Ils adversaris han fatg attent ch’ina controlla da radund 750’000 traversadas dal cunfin a di saja nunpussaivla. Ina tala controlla rigurusa na saja er avant la cunvegna da Schengen betg vegnida fatga, argumenteschan ils adversaris plinavant. L’intensitad da las controllas possia dentant vegnir auzada. Quai saja dentant gia succedì las ultimas emnas.
Il Cussegl naziunal vegn a tractar la gievgia pliras dumondas davart la crisa da fugitivs.
RR novitads 06:00


text:
Stat
On Stat l'è on'entità politega che la governa e la gh'ha el poder sovran su on territori. El gh'ha trii element caratteristegh:
- On territori ben definii indoa gh'è la sovranità
- Cittadin, ossia 'na popolazion permanenta
- Di legg ch'hinn respettaa
On Stat pò vess sovran o part de ona federazion, e donca 'l se ciama Stat federaa. Per esempi, la Svìzzera l'è on Stat, e 'l Canton Tisin l'è on Stat federaa de la Svizzera. Per la Convenzion de Montego Bay, l'esistenza de on Stat l'è mia determinada dal sò recognossiment internazional, anca se on Stat minga recognosuu el pò avègh di difficoltà in l'access ai mercaa e in di relazion diplomatich.


text:
Per sanar la punt Crestawald en vischinanza da Sufers, vegn sco emprim construì ina punt provisorica cun dus vials. Pir lura po la punt vegnir sanada, communitgescha l'uffizi federal da vias ASTRA.
Ils ultims onns saja la punt Crestawald mo vegnida segirada provisoricamain. Ina sanaziun totala saja uss dentant inevitabla. Las emprimas lavurs vi da la punt provisorica cumenzan ils proxims dis.
Vinavant vegn la via chantunala en vischinanza dal lai da Sufers spustada. Per part vegn l'A13 serrada sur notg ed il traffic vegn svià sur la via chantunala.
RR novitads 17:00


text:
Adina puspè chatta la polizia d’aua aissas da «Stand Up Paddle» (SUP) che navigheschan persulas en l’aua. Per il pli sajan quai aissas che sajan vegnidas messas a la riva ed il vent u las undas portan ellas entamez ils lais. Dentant na saja mai d'excluder ch'i haja dà in accident, di Bruno Schnyder da la polizia d’aua da la Turgovia. Uschia saja quai capità l’ultim venderdi al Lai da Constanza. In'aissa suletta sin il lai – e da la possessura u dal possessur mancava mintga indizi. La polizia d’aua da la Turgovia haja cumenzà a tschertgar en l’aua ed a la riva, ha Bruno Schnyder ditg envers Radio SRF. In accident haja la polizia suenter pudì sclauder.
Scriver si las datas da contact sin l'aissa, spargnass diversas malenclegientschas.
Per evitar talas acziuns da tschertga dovria pel pli mo l’indicaziun dal contact sin l’assa. Sche l'aissa chattada avess gi si il contact avess in telefon bastà per sclerir il cas, di Schnyder.
Reglas betg enconuschentas
Bleras e blers «Stand Up Paddlers» n’enconuschian betg las reglas, uschia il policist. En sasez duess mintg’aissa avair si il contact da la possessura u dal possessur. E sch’ins haja ina distanza pli gronda che 300 meters da la riva, duess ins avair cun ins ina giacca da salvament. Dapli quest onn pudessan las persunas vegnir chastiadas, sche las persunas na sa tegnian vidlonder.
Dentant emprova la polizia d'evitar multas cun admonir las sportistas e sportists. Era ils privels, per exempel da l'aura na sajan conscient a diversas persunas. Perquai appellescha la policia da s'infurmar meglier avant che navigar sin ils lais cun il «SUP».


text:
Valgòi
Valgòi (nòm uficiàl en italià: Valgoglio) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa in de óna àlèta perpendiculàr de la ólta Al Seriana a 44 km de la sità e a 929 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 597 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 31,8 km² e 'na densità de popolasiù de 19 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Ardés, Brans, Caruna, Gandelì, Gróm.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Valgòi l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'onn passà ha la vischnanca da San Murezzan scrit or public ina concurrenza co nizzegiar en futur la halla da chavaltgar. Mo trais popostas sajan vegnidas inoltradas, communitgescha la vischnanca uss.
Quai na cuntentia betg, ha ditg il president communal Sigi Asprion. I mussa dentant la situaziun economica difficila. Chattar in investur saja sco i para nunpussaivel.
Project «Reithalle Futura»
Il project inoltrà che prevesa ina halla d'event n'è betg nov. Schon l'october 2016 era quel ina giada sin maisa. Entant n'è dentant vegnì inoltrà nagut meglier.La suprastanza communala e la cumissiun «halla da chavaltgar» vulan perquai perseguitar l'idea.
Segir n'è anc nagut
Anc manca numnadamain la part la pli impurtanta: la finanzaziun. Quella ston ils iniziants dal project manar sin il pli tard entaifer in mez onn, ha ditg Sigi Asprion. Lura vul la vischnanca decider definitivamain co vinanvant cun la halla da chavaltgar.
RR actualitad 12:00


text:
La Secziun fatschentas dal Cussegl federal (SFCF) sa deditgescha al coc da las activitads guvernamentalas. Ella s'occupa da las circa 2500 fatschentas ch'ils departaments suttamettan mintga onn a la deliberaziun tras il Cussegl federal. Ella planisescha las sesidas dal Cussegl federal, elavura las glistas da tractandas, maina tras la procedura da cunrapport e redigia ils conclus dal Cussegl federal.
Management da sesidas dal Cussegl federal
Il Cussegl federal salva tranter 40 e 60 sesidas per onn. Durant las var 100 uras da sesida vegnan tractadas mintga onn circa 2500 fatschentas. Per la sesida emnila vegnan suttamessas en media 50 fatschentas a la deliberaziun tras il Cussegl federal.
La SFCF controllescha che las fatschentas dal Cussegl federal, ch'èn vegnidas annunziadas dals departaments e da la Chanzlia federala, sajan cumplettas e guarda che tut las fatschentas arrivian a temp. 4 dis avant la sesida dal Cussegl federal fa ella lura la glista da tractandas. Uschespert ch'in departament u la Chanzlia federala inoltrescha ina proposta, avra la SFCF la procedura da cunrapport cun reparter la proposta a tut ils ulteriurs departaments ed a la Chanzlia federala. Ils cunrapports e las posiziuns inoltradas latiers vegnan resumads tras la SFCF e preschentads sin la glista da differenzas. Il di da sesida serva quella lura al Cussegl federal per tractar e per deliberar las fatschentas. Suenter la finiziun da la sesida redigia la SFCF ils conclus dal Cussegl federal ed infurmescha ils departaments davart las decisiuns.
Directivas per fatschentas dal Cussegl federal
Tenor l'art. 15 al. 2 LORA regla la Chanzlia federala la procedura da cunrapport. Cun agid da las directivas per fatschentas dal Cussegl federal vegn realisada questa incumbensa. Las activitads da la SFCF sa basan sin questas directivas ch'èn enconuschentas sco "Ordinatur cotschen". Ellas reglan la preparaziun e la liquidaziun da las fatschentas dal Cussegl federal e cuntegnan tut las prescripziuns da procedura sco er models per concepir las propostas dal Cussegl federal. L'Ordinatur cotschen è in med auxiliar per ils departaments e per la Chanzlia federala per preparar las fatschentas dal Cussegl federal.
Administraziun da las intervenziuns parlamentaras e da l'ura da dumondas
La SFCF administrescha er las var 1300 intervenziuns parlamentaras che vegnan inoltradas mintga onn al Cussegl federal d'in u da plirs commembers dal Cussegl naziunal u dal Cussegl dals chantuns, d'ina cumissiun u d'ina fracziun, ed ella organisescha la resposta da questas intervenziuns.
Al cumenzament da la segunda e terza emna da sessiun ha lieu in'ura da dumondas en il Cussegl naziunal per tractar dumondas actualas. Là respunda in represchentant dal Cussegl federal dumondas che commembers dal Cussegl naziunal han inoltrà ordavant en scrit. La SFCF organisescha las lavurs en connex cun l'ura da dumondas e coordinescha las circa 470 dumondas ch'il Cussegl federal sto respunder en media mintga onn.


text:
Il fatg ch’il Bogn Engiadina Scuol ha pudì registrar in augment d’entradas saja allegraivel, quai suenter che l’onn 2015 saja stà in dals pli nauschs èn l’istorgia dal bogn, uschia il directur Gerhard Hauser. Il resultat dal 2016 è vegni cuntanschì malgrà la situaziun difficila sin il martgà turistic.
Er tschellas partiziuns cun resultats èn ils roms dals onns avant
Tar il bogn roman-irlandais èn las cifras d’entradas restadas pli u main sumegliantas sco il 2015. Quest resultat era sin il nivel il pli bass dals ultims tschintg onns. Perencunter è creschida levamain l’occupaziun dal center da terapia. Quai saja in pass en la dretga direcziun, dentant betg dapli e betg damain di Gerhard Hauser. La finamira per ils proxims onns saja claramain d’augmentar quellas cifras.


text:
Dunna Marcella è naschida il december da l'onn 1920. Quest onn accumplescha ella 95 onns. En la Marella faschain nus ina via enavos, turnain en sia uffanza e main pass per pass tras sia vita. Nus tschertgain il fil cotschen, temas che sa repetan ed in titel per 95 onns vita en l'Engiadin'Ota. La dunna, ussa fina e fragila, raquinta da ses emprim scolast Artur Caflisch. Ella sa regorda co ch'ella ha passentà il temp da guerra. Alura fa dunna Marcella in pèr ponderaziuns sur dal esser dunna e mamma ils onns 50 e 60 en l'Engiadin'Ota, raquinta da sia lavur schurnalistica, litterara ed era da ses engaschi politic. Dunna Marcella ha vivì ina vita plaina e colurada. En la Marella lascha ella participar nus a lezza e quai sa regurdond.
Redacziun: Chatrina Gaudenz
Marcella Maier vegn 95
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Dunna Marcella è naschida il december da l'onn 1920. Quest onn accumplescha ella 95 onns. En la Marella faschain nus ina via enavos, turnain en sia uffanza e main pass per pass tras sia vita. Nus tschertgain il fil cotschen, temas che sa repetan ed in titel per 95 onns vita en l'Engiadin'Ota. La dunna, ussa fina e fragila, raquinta da ses emprim scolast Artur Caflisch. Ella sa regorda co ch'ella ha passentà il temp da guerra. Alura fa dunna Marcella in pèr ponderaziuns sur dal esser dunna e mamma ils onns 50 e 60 en l'Engiadin'Ota, raquinta da sia lavur schurnalistica, litterara ed era da ses engaschi politic. Dunna Marcella ha vivì ina vita plaina e colurada. En la Marella lascha ella participar nus a lezza e quai sa regurdond.


text:
La Pro Natura, il WWF Grischun, la Fundaziun per la protecziun da la cuntrada e l’associaziun Birdlife èn s’annunziadas tar il chantun per pudair sa participar vi dal proceder. Questa opziun stat a disposiziun sulet ad organisaziuns da l'ambient. Ils proxims dis survegnan ellas ils documents necessaris dal chantun, nua ch’ellas pon prender posiziun.
Sco quai che Jacqueline von Arx, la mainafatschenta da la Pro Natura Grischun ha ditg, vegnian ins ad examinar minuziusamain ils documents e suenter decider cun las autras organisaziuns da l’ambient, sch’ins duai intervegnir u acceptar la proposta che definescha tranter auter la ruta exacta da la senda da viandar. Quella cumpiglia in tunnel da bun 400 meters tranter las staziuns da Trin e Versomi.
RR actualitad 17:00


text:
Cellula
La cellula (del latin cella, stanza pecena) l'è l'unitaa basega struturala, funzionala e biolojega de tœts i vesser vivents cognossids; ind oltre parolle, una cellula l'è l'unitaa de la vita plu picinina qe g'è. Le cellule i è anca ciamade "quadrei de la vita", perqè i organism pluricellular i è faits sœ de cellule. El stude de le cellule l'è ciamad biolojia cellulara o citolojia. Una cellula l'è faita de un citoplasma serrada sœ de una membrana, e la g'ha denter tante biomolecole comè proteine e acids nucleeg. I organism i pœl vesser classifegads comè unicellular quand qe i è faits sœ doma de una cellula, comè i bater, o multicellular quand qe i ge n'ha tante, comè ind el cas dei anemai e de le piante. L'om, prexempe, al g'ha 10 trilion (1013) de cellule. La plupart de le cellule de anemai e piante le se pœl veder doma cond un microscope, comè qe le g'ha dimension intra 1 e 100 micrometer.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le cellule i è stade descoverte del Robert Hooke ind el 1665, qe i ha ciamade insé perqè le se insomeava a le celle indove qe le viviva le monege cristiane. La teoria cellulara, qe l'è stada desvelupada ind el 1839 dal Matthias Jakob Schleiden e dal Theodor Shwann, la fa veder qe tœts i organism i è faits sœ de vuna o plu cellule, e qe le cellule i è le unitaa fondamentai de strutura e de fonzion in tœts i organism vivents, e qe una cellula la pœl derivar doma de un'oltra cellula. Se considera qe le cellule i è comparide sœ la terra almanc 3,5 miliards de agn fa.
Tipolojie[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le cellule le pœl vesser de do tipolojie: qelle eucariotege qe le g'ha denter un nucli, e procariotege quand qe i ge l'ha miga. I procariota i è organism faits semper sœ de una cellula apena, menter i eucariota i pœl vesser unicellular o multicellular.
Strutura de la cellula[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tœte le cellule, sies qelle procariotege sies qelle eucariotege le g'ha una membrana intoren a la cellula, qe la regola qell qe va denter e fœra (permeabilitaa seletiva) e la manten el potenzial eletreg de la cellula. Denter de la membrana, el citoplasma al tœl vià la plupart del volum de la cellula. Tœte le cellule (fœra dei eritrocita) le g'ha denter el DNA, el material ereditare dei gen, e l'RNA, qe al g'ha denter le informazion necessare per far sœ tante tipolojie de proteine comè i enzima. G'è anca tante oltre tipolojie de biomolecole ind le cellule. Denter ind le cellule pœ g'è i organei qe i è parts de la cellula adatade o specializade per portar inants una o plu fonzion specifege, istess de qell qe suced cond i orgen del corp uman.


text:
Tenor ina glista da rangaziun da la gasetta «Times» sa chatta l'ETH da Turitg sin plazza 19. Ella è uschia la scol'auta cun la meglra reputaziun da l'Europa continentala. En cumparegliaziun cun l'onn passà ha ella però pers 4 plazs.
$En l'Europa rangheschan sulet las universitads dad Oxford e Cambridge e l'Imperial College London avant l'ETH da Turitg. L'ETH da Losanna sa chatta sin plazza 48. A la testa è l'universitad americana Harvard. Per la rangaziun èn vegnids dumandads passa 10'000 scienziads da 133 pajais.
RR novitads 06:00


text:
La destinaziun Engiadina San Murezzan cusseglia uss als turistichers da la regiun da desister da far reclama per giasts da l'exeriur. Uschiglio pudessi il Cussegl federal vegnir anc pli fitg sut pressiun da reponderar sia tenuta positiva envers il turissem d'enviern.
Betg laschar cumandar
Il mainafatschenta dal las Pendicularas dal Grischun, Marcus Gschwend è da l'avis che quai saja ina chaussa dals pajais vischins. L'Italia, la Germania e la Frantscha stoppian guardar sez che lur burgais stettian a chasa enstagl da vegnir en Svizra. Quai na giaja betg da vulair cummandar sin la Svizra, uschia Marcus Gschwend envers il Schurnal regiunal da Radio SRF.
El ha plinavant fatg attent che reducir las pussaivladads da duvrar las pendicularas pudess era avair in effect nungiavischà: La glieud enqueria gist en quests temps pussaivladads da giudair l'aria frestga e la natira. E sche il diever da las pendicularas fiss restrenschì, pudessi capitar che anc pli blers tschertgassen lura in plaz en ils vitgs, sin sendas da viandar u tar autras activitads betg al culm.
«Star luc e calm»
La Svizra duai vinavant laschar avert ils territoris da skis e decider autonom co manar il cumbat cunter la pandemia da corona. Quai manegia il president da las pendicularas svizras, Hans Wicki. Ed el appellescha da restar luc e calm malgrà las pretensiuns da plirs pajais vischins, da serrar ils territoris da skis.
En Svizra sajan intgins territoris averts dapi dus mais, senza daventar ina fuaina da virus, ha il president da Pendicularas Svizra ditg en la «Samstagsrundschau» da Radio SRF.
En Germania: Maioritad per serrar tut ils territoris da l'Europa
En Germania fiss ina gronda maioritad per serrar ils territoris da skis en l’entira Europa. Quai mussa in’enquista represchentativa d’in institut demoscopic per incumbensa da la gasetta «Augsburger Allgemeine».
74% da las persunas dumandadas han inditgà ch’i saja cleramain u plitost gist da serrar temporarmain tut ils territoris da skis europeics, per limitar la pandemia da corona. Stgars 20% dals dumandads èn da l'avis ch'i saja plitost u cleramain fauss da serrar tut ils territoris da skis. A l’enquista han participà 5’000 Tudestgas e Tudestgs.


text:
Stadi San Siro
El Stadi Giuseppe Meazza, ciamaa anca Stadi San Siro, l'è 'n stadi de folber de Milan, inauguraa in del 1926. El se troeuva nel omonim quarteron de San Sir. Proprietà del Comun de Milan, l'é doperaa per i inconter del Inter e del Milan.
Ciamaa anca di giornalista La Scala del Calcio (La Scala del Folber in lombard), l'è vun di stadi pussee cognossuu in del mond e l'é anca el pussee grand de l'Italia, degià che l'è bon de contegnì 75'923 personn.
El 3 de marz 1980, l'impiant a l'è intitolaa a la memoria del Giusepp Meazza, giugador de tucc i duu i squader de Milan, l'Inter e 'l Milan, e duu voeult campion del mond cont la nazional italiana, ca l'è mort el 21 de agost del ann indree.
Inconter important disputai[Modifega | modifica 'l sorgent]
Inconter important disputai in del stadi scrivudi in lombard.
- Final de UEFA Champions League 2015-2016


text:
La communicaziun saja stada correcta, di il directur da la Cumissiun da concurrenza WEKO, Rafael Corazza. E perquai na vesa el era nagin basegn da far ina correctura en il cas da submissiun en la Val Müstair. «Nus avain in cler stadi dals meds da cumprova», argumentescha Corazza. «Nus avain decleraziuns e documents che na lubeschan betg in dubi raschunaivel ch’igl ha dà quellas cunvegnas da pretschs durant questas pre-sedutas.»
Pretensiun d’ina correctura publica da la WEKO
Gievgia saira aveva la Societad grischuna dals impressaris constructurs pretendì en ina brev adressada a la WEKO, che quella fetschia publicamain cler, che la Societad grischuna n’haja ni organisà ni saja stada participada a las cunvegnas da pretsch tranter ils impressaris en la Val Müstair.
«Igl è per nus inacceptabel, che il num da la Societad grischuna dals impressaris constructurs, sco betg participada partida a la procedura, vegn mess en in connex en la communicaziun da medias da la WEKO, che mussa il GBV sco organisatur da las cunvegnas da pretsch», aveva la Societad grischuna scrit tranter auter en la brev la gievgia saira e pretendì ina correctura publica da la WEKO.
Saveva Societad grischuna da las cunvegnas?
Resta anc la dumonda, sche la Societad grischuna dals impressaris constructurs saveva da quellas cunvegnas da pretsch en la Val Müstair? La societad grischuna di qua cleramain na. Tuts sajan sa tegnids vid il reglament che scumonda talas cunvegnas da pretsch e da lavur.
Che l’organisatur da questas pre-sedutas, pia la Societad grischuna dals impressaris constructurs, na duess betg avair savì tge che è succedì en questas sedutas ch'han gì lieu fin il 2008, è perencunter per Rafael Corazza mo grev imaginabel.
Pir l’emprima da diesch
La Societad grischuna dals impressaris constructurs prenda pir puspè posiziun cura ch’il rapport detaglià saja sin maisa. Las inquisiziuns da la WEKO cuntinueschan. Quella da la Val Müstair è pir stada l’emprima da totalmain diesch iquisiziuns en il Grischun. Pertutgadas èn tut en tut 40 interpresas.
RR novitads 17:00


text:
Concert dil chor mischedau Sedrun
Miu lectur, era Ti ...
Era Ti dueigies vegnir orientaus, tgei cuora e passa en nossa Surselva sin camp cultural.
Capeivel e gnanc tgisa, ei fuss bein ortg dad assister a mintga concert ed occasiun che sepresenta el temps primavaun; e d’accord, deplorablamein han chors e societads da musica concentrau lur concerts sin in spazi da temps cunfinaus stagn da stretg. Mo tuttina, salas pleinas. fullanadas e surcargadas cun auditori relatan d'in viv contact denter musicant, cantadur ed auditur. Ei fuss buca giustificau da surpassar in tal eveniment senza far paleis el a scadin amitg da musica entras ina cuorta menziun ella pressa.
Aschia ei era if Chor mischedau da Sedrun sepresentaus ils davos dis d’avrel cun in bufatg matg canzuns. Probabel sentan ils Tuatschins pli tetg ch’enzatgi il foss che sparta ils da casa dils amitgs e vischins egl jester, ed els han enzugliau tuts patratgs en in regal da canzuns: «Cor, pertgei eis aschi trests» ed «Egl jester» da T. Dolf, lu «Egl jester» e «Seveser», duas canzuns popularas arr. da Giusep Sialm. «En la patria» da J.H. Ambühl. «Im schönsten Wiesengrunde>», melodia populara e «La montanara» da Toni Ortelli.
Las canzuns ein vegnidas cantadas en in tun ualti fin. Dinamicamein astgass il chor alzar in techet l'entira fermezia, quei che effectuescha ch'ils cantadurs sesluccan e domineschan cheutras la vusch, En l'occupaziun da registers ein las vuschs exponidas — meinsvart malulivas, aschia che principalmein igl alt para en certs loghens cherli ferms. Il dirigent, Norbert Vinzens, ha specialmein formau il vestgiu musical entras il tempo e la ritmica, che corrispundan grondius al caracter dallas canzuns. Menziunada seigi era l'interpretaziun sempla en general che semuossa fetg adequata al temps modern.
La sensaziun dalla sera ei senza dubi stada il Chor d’affons. Suenter strusch in onn activitad da quei chor sepresenta el sut siu dirigent e fundatur, scolast Rico Casanova, cun in tschuppel canzuns. Las canzuns «La hirondella» da W. Schulze, «Alla giuventetgna» da C. Collmick, «La patria celestiala» da Mazzini e «Glick aul, der Sonn entgegen» da Walter Schmid ein vegnidas cantadas a capella. Sco finiziun ei vegnida dada la canzun «Sonntagmorgen» da F. Mendelssohn cun accumpignament da clavazin.
Igl affonei movibels e lai empalar. Quei cumprovan ils dirigents da chors d’affons adina puspei. Scadin chor ha siu agen caracter da tun, siu agen sepresentar. Tier l'elecziun da canzuns ha Rico Casanova forsa consultau in truchet memia ault; il chor ha cuntonschiu tonalmein in nivo considerabel, ins ha denton sentiu in manco da forza psichica e fisica. La pusseivladad da cumpensar in tal manco succedess cun augmentar las retschas da buobs. Tipic pil Chor d’affons Sedrun ei la pronunzia exemplarica; e tuttina piteschan las lingias musicalas buca giudlunder. Quel ch'il Chor drova aunc, ei in tozzel canzuns cun accumpignament da clavazin, sinaquei ch'igl affon hagi la caschun d‘imitar il caracter dil clavazin; umens cun experientscha numnan ei salvament d'in chor d'affons. Nus essan gia oz spanegiai sin la cumparsa dil Chor d'affons Sedrun in auter onn.
Per prolungir la sera han 3 giugadurs delectau igl auditori cun il toc humoristic «Jeu maridel buc», translataus da Benedetg Caminada. Ina sgnocca e l’'autra han sluccau l’atmosfera da concert ed aschia preparau la buna luna per in glas vin en l'ustria, ch’in e scadin ha meritau suenter bunamein duas uras da stendida concentraziun.
C. Simonet


text:
Riposto
Riposto (en Sicilià: Ripostu) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 25 km a nordèst de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 14.619 abitàncc e 'na superfìce de 12,9 km².[1]
El teretóre del cümü de Riposto el töl dét a le frasiù de Torre Archirafi, Quartirello, Carrubba, Altarello, Archi e Praiola.
Riposto l'è tacàt ai cümü de: Acireale, Giarre e Mascali.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Lanz
Lanz (nom ufizial in italian: Lanzo d'Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 1 447 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 10,0 km² e 'na densità de 145 ab./km². El paes, situaa in sül Lagh Ceresi, el se troeuva al confin cont el canton svizzer del Tisin (comun de Arogn e de Lugan).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Lanz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Rheinfelden (distret)
El Distret de Rheinfelden l'è 'n distrèt svìser del Canton Argovia sitüàt endèla part nordocidentàl del Canton Argovia, endèla regiù ciamàda Fricktal. El capolöch l'è la citadìna de Rheinfelden. L'88% de la popolasiù la stà 'ndèla conurbasiù de Basilea.
La popolasiù totàl del cantù l'è de 43 889 abitàncc, la superfìs del distrèt l'è de 112.09 km², per 'na densità de popolasiù de 355 ab./km².
Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
References[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Il favurit socialdemocrat Patrik Degiacomi ha gudagnà il 2. scrutin per las elecziuns en il Cussegl da la citad da Cuira.
Las prioritads da Degiacomi
Patrik Degiacomi less sustegnair uffants, famiglias e la classa mesauna. El enconuschia ils problems da la glieud ord atgna experientscha. Che mintga uffant ha las medemas schanzas stat a cor ad el.
Sfidas vesa Degiacomi tar l’infrastructura da Cuira che sto vegnir renovada. Sia finamira è da lavurar bain cun ses collegas sur ils cunfins da las partidas ora. Dentant less el era tadlar sin ils basegns da la populaziun.
Il resultad en detagl
Tar ina participaziun totala da 31.25% na lascha il resultat nagin spazi d'interpretaziun:
Ils resultats dals 2 scrutinis
Gia en l’emprim scrutini aveva Degiacomi survegnì las pli bleras vuschs suenter ils reelegids Urs Marti (PLD) e Tom Leibundgut (Glista libra). Lura aveva el manchentà la maioritad absoluta per mo 308 vuschs.
Senza concurrenza dals burgais
Attatgà il sez socialdemocratic aveva il bloc burgais cun il candidat burgaisdemocratic Marco Tscholl. Sin lez eran las partudas partidas burgaisas sa cunvegnidas per impedir il socialdemocrat Degiacomi.
Il candidat da la Partida populara Hanspeter Hunger era sa retratg gia suenter l'emprim scrutin per sustegnair il bloc burgais. Sia atgna partida n'aveva però betg retratg la candidatura e proponì al suveran da Cuira da sustegnair ses candidat Hanspeter Hunger.
RR novitads 15:00


text:
En ina brev averta al president da la Confederaziun Johann Schneider-Ammann pretenda ella d'infurmar pli profund la publicitad e da laschar vuschar davart las convenziuns.
L'allianza cunter las midadas dal commerzi mundial sa cumpona tranter auter da la PS dals Verds da l'Uniun sindicala e dal sindicat VPOD.
TTIP è la convenziun per il commerzi liber transatlantic. Davart questa convenziun èn ils Stadis Unids e l'UE actualmain en contractivas. Per il Cussegl federal fissi ina opziun da tut tenor sa participar.
TISA è ina convenziun internaziunala davar il commerzi cun servetschs. Actualmain èn 50 naziuns en contractivas davart quella convenziun, tranter ellas er la Svizra.
RR novitads 15:00


text:
Delésia dal Verginèiṣ
Artécol in dialèt arzân
La Delésia dal Verginèiṣ (Delizia del Verginese in italiân) l’è òna dal 19 abitasiòun d’j Estèins (ciamêdi Delési estèinsi) atâch a Portmagiōr
La Delésia[modifica | mudéfica la surzéia]
A’s trâta ed ‘na véla fâta a retângol a dû piân cun a j ângol quâter tòri merlêdi. Fâta ed quadrê stablî ed biânch. L’é coleghêda cun un pôrdegh dal setsèint a ‘na capèla privêda. Ind la pêrt ed drêda a gh’é un brôl (un giardèin rinasimentêl) e ‘na tòra clumbêra (presèint int al fararèiṣ, in divêrsi véli sgnurîli).
La Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é stêda fâta cme un caṣamèint a tâch i fióm Primêr e Silèr bèle a la fîn dal ‘400 e l’êra dòunca pusèbil rivêregh via âcva da Frêra. Pó sóta al Dóca ed Frêra Alfonso I d'Este l’é stê arnuvê fôrsi da Girolamo da Carpi e l’à avû al só mâsim dal spiandōr. Alfonso al l’à regalê a la curtzâna Laura Dianti, ch’ l’à cunsulê e cumpagnê al Dóca dôp la môrt ed la mujêra Lucrezia Borgia, e ch’la gh’é stêda ed cà fîn a quând l'é môrta. Laura Dianti l’é stêda arcgnusûda in un quêder ed Tiziano, ch’l’êra stê ciamê da Alfonso per tôr zò la dâma che fôrsi Alfonso l’à spuṣê un pô préma ed murîr.


text:
Cussegl naziunal tracta iniziativa «Gea a la dismessa da la taxa da radio e televisiun». Da films tschufs, l’existenza dad
RTR e dad ina cuntraproposta che saja era memia extrema – ier han ils parlamentaris discussiunà animadamain la dumonda co vinavant cun la taxa da Billag. Ils iniziants pretendan la dismessa da la taxa obligatorica. Era sche la tendenza generala era da refusar tant l’iniziativa sco era la cuntraproposta ha la Societad Svizra da Radio e Televisiun (SRG) tuttina stuì prender encunter critica. Leger vinavon: QU18092017
18.09.2017 / Medien / /
No-Billag vul dir no RTR
Cussegl naziunal tracta iniziativa «Gea a la dismessa da la taxa da radio e televisiun». Da films tschufs, l’existenza dad


text:
Armà cun in artg e frizzas ha in um mazzà tschintg persunas e blessà duas ulteriuras en la citad datiers da Oslo. Il crim è succedì mesemna saira a Kongsberg en il sidost dal pajais, radund 80 kilometers davent da la chapitala Oslo. La polizia norvegiaisa aveva arrestà l'attentader. L'um era gia en il focus da la polizia, perquai ch'el saja sa convertì a l'islam e sa radicalisà.
Tge ch'è stà il motiv per il crim, n'è anc betg cler. Er saja anc memia baud per dir, sch'il crim pudess avair in connex terroristic, ha ditg il schef da polizia responsabel. La polizia na sclauda dentant betg in motiv terroristic.


text:
Corriere della Sera
El Corriere della Sera (Corrier de la Sira in lombard) a l'è consideraa el pussee important quotidian italian.
Fondaa a Milan in del 1876 dal giornalista napoletan Eugenio Torelli Viollier, giamò direttor del giornal La Lombardia, el Corriere della Sera a l'è vun di pussee vegg quotidian italian e l'è anca al primm post per tiradura e spantegament[1]. I so concorrent principai hinn La Repubblica de Roma e La Stampa de Turin.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Giornal de riferiment d'i sciori milanes e sostegnuu da la borghesia lombarda, el gh'avuu fin dal principi on orientament liberal e moderaa, a rivà subit a fass notà per la ricchezza di so servizi giornalistegh e la cura de la part editorial. In di agn 10' del XX secol el Corrier a l'era devegnuu el primm quotidian nazional, grazie ai so collaborator 'me el Luigi Einaudi, el Luigi Pirandello, el Gabriele d'Annunzio e el Luigi Barzini ma anca grazie al so direttor Luigi Albertini, che'l gh'aveva ciappaa el post del Domenico Oliva in del 1900. In quei agn el giornal l'era devegnuu famos per dagh adoss al President del Consili Giovanni Giolitti e per avegh sostegnuu l'interventism in de la Prima Guerra Mondial[2].
In del 1925 el Corrier el g'ha dovuu allineass a i politegh de la dittadura fassista, a devegnì ufficialment on orghen de propaganda del regim, dirett al principi da l'Aldo Borelli dal 1929 al 1943 e despoeu da l'Ermanno Amicucci in di agn de la Republega Sociala Italiana. In quest period i hann scomenciaa a scriv per el Corrier duu di giornalist pussee importanti de la storia del giornal: l'Indro Montanelli e el Dino Buzzati[3].
Cont la Liberazion el quotidian l'ha voltàa nomm in Corriere d'informazione, devegnuu poeu sota la direzion del Mario Borsa il nuovo Corriere della Sera in del 1946 e a la fin a retornà cont el nomm originari de Corriere della Sera in del 1959.
In di agn '50 e '60 el giornal l'ha mantegnuu el so orientament moderaa, ma cont la direzion del Piero Ottone gh'è stada on avertura a i component politegh del center-sinistra, che in d'istess period i eren a dree a contribuì al Compromess storegh. Successivament gh'hinn staa on fracch de problemi quand in del 1981 a l'è stada desquattada la lista di member de la lobia P2, indove i eren denter on quaj esponent de la proprietà editorial del quotidian, che ai temp l'era controllaa da la cà editris Rizzoli.
In del 1986 el Corriere el s'è giontaa denter a l'RCS Editori, ch'el possed ancamò el giornal e ch'el g'ha nominaa tucc i direttor d'i ultem trent'agn, 'me el Ugo Stille, el Paolo Mieli, el Ferruccio de Bortoli e el Luciano Fontana.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Dati Audipress (rilevazione 2015/II)
- ↑ Corriere della Sera
- ↑ La storia del Corriere: 140 anni in punta di penna


text:
In stan a Scuol, davos quel, Alfred Laurent ensemen cun ses sir ed auters gidanters. Els repartan infurmaziuns e vulan persvader ils passants da daventar donatur d'organs.
L'istorgia persunala dad els ha motivà Alfred da s'engaschar per questa chaussa. Ils 7 october 2015 ha la dunna retschavì la diagnosa cancer sin il gnirom. Ils mais sequents ha Anita stuì laschar operar diversas giadas ed er gì divers tractaments – ma senza success.
In nov gnirom – l’unica opziun
Suenter bleras controllas ha finalmain Alfred la pussaivladad da dar a sia dunna ina part da ses gnirom. Ma i dat cumplicaziuns. La donaziun na funcziuna betg sco giavischà. Suenter set mais alura finalmain in segund gnirom. Trais onns èn ussa passads dapi l’emprima diagnosa.
Cun mai vai tiptop e mia dunna stat oz era bain – nus essans fitg cuntents.
Il stan a Scuol para d'avair success. A passa 100 persunas ha el ensemen cun ils gidanters persvadì e declerà sur da l'impurtanza da daventar in donatur d'organs.
RR actualitad 12:00


text:
La finiziun abrupta da la stagiun da hockey pervia dal coronavirus ha era consequenzas finanzialas per il club da hockey da Tavau. Durant ils playoffs fissi stà pussaivel d'incassasar 600 fin 700'000 francs grazia al ticketing. Ch'i na dettia uss nagins playoffs bittia dentant betg ord via il club.
Tenor il CEO da Tavau, Marc Gianola, hajan ins lavurà fitg bain durant l'entir onn. La bilantscha dal davos quartal saja stada positiva - ins perdia dentant entras la decisiun d'annullar la stagiun daners per ils proxims onns. Marc Gianola è plinavant da l'avis ch'annullar la stagiun da hockey saja stà la suletta decisiun logica en la situaziun actuala.


text:
Bee
Ben (nom ufizial in italian: Bene Lario in Italian; Bee intel dialett del loeugh) l'è on comun de la Provincia de Còmm che'l cunta 330 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5,7 km² e 'na densità de 58 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Carlasc, Grandola, Lenn e Porlezza
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Bee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La scola da Lai vegn a far in di tematic. Uschia guardan las scolaras ed ils scolars il film da l’Uorsin, quels da las classas pli autas perfin en in’autra lingua. Plinavant vegn tematisà en scola l’usit dal Chalandamarz. Singuls uffants pon mintgatant ir ordavant a sunar in pau cun la plumpa, simplamain betg en grondas gruppas, sco quai che la scolasta Letizia Collet ha ditg envers RTR. Era singulas giaschlas in vegnia a sentir.
En vischnanca vegnan installads faners cun flurs che las scolastas e scolasts han participà. Vid quels duai pender mintgamai ina plumpa ed in’infurmaziun sur dal Chalandamarz da quest onn. Era diversas vitrinas ed ustarias duain vegnir decoradas cun flurs dal Chalandamarz. Per evitar ch’i dat memia grondas gruppas sin plazza da scola, datti persunas cun vestas melnas che observan ils scolars.


text:
San Vitor (Svizzera)
San Vitor (San Vittore in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 724 abitant e una süperfiss de 22.03 km², e al se tröva a una altitüden de 278 meter sura al livel del mar.
El cumün de San Vitor a l'è tacaa ai cumün de Arvigo, Buseno, Castaneda, Clar (TI), Cresciano (TI), Germasin (IT-CO), Lümin (TI), Rorè.
L'andament storegh de la popolazion de San Vitor l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ San Vittore in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Besozz
Besozz ([be'zots] in varesott; Besozzo in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 9 106 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 13,5 km² e 'na densità de 675 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa). Oltra al center comunal esisten anca tre frazion, ciamaa Bogn, Cardana e Olginasen.
A Besòzz l'è nassuu el pittor medieval Michelin de Besòzz (1370-1345).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Besozz l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tgi che schanegia l'ambient e pendulescha cun il bus u cun la viafier vegn recumpensà questa stad: Il fanadur e l'avust 2013 datti in rabat da 50 francs per la renovaziun d'abunaments annuals dal traffic public (AG, AGGR, abunaments coordinads, abunaments dal bus da la citad ed abunaments da lingia). Abunaments mensils survegn ins schizunt per la mesadad dal pretsch. Pussaivel è quai grazia ad in'acziun da spargnar energia dal chantun Grischun.
Grazia a la mobilitad arrivain nus mintga di en moda simpla a nossa destinaziun, ma nus duvrain energia per quai. Cun passa in terz dal consum total d'energia è il traffic il sectur respectiv il pli grond en Svizra. Gist la mobilitad sa basa per ina gronda part sin energias fossilas. Questa energia sto vegnir importada en il Grischun, schebain che las participantas ed ils participants dal traffic en il Grischun pudessan atgnamain arrivar a lur destinaziun en moda bler pli ecologica cun agid da l'energia da la forza idraulica indigena.
En il rom da l'engaschament naziunal per la vieuta energetica e per l'effizienza energetica lantscha il chantun Grischun questa stad in'acziun per midar al traffic public che sa cloma "Pendular è ina buna chaussa – spargnar energia cun bus e viafier".
Co profitar?
- Abitantas ed abitants che han gia midà al traffic public profitan ils mais da fanadur e d'avust 2013 d'in rabat da 50 francs, sch'els renoveschan senza interrupziun lur abunament annual dal traffic public (AG, AGGR, abunaments coordinads, abunaments dal bus da la citad ed abunaments da lingia). Famiglias profiteschan anc dapli da questa acziun, perquai che er ils abunaments dals uffants survegnan il rabat cumplain.
- Abitantas ed abitants che vulan prestar ina contribuziun da valur ad ina bilantscha d'energia positiva pon cumprar in abunament mensil dal traffic public (AGGR, abunaments coordinads, abunaments dal bus da la citad ed abunaments da lingia) cun in rabat da 50 pertschient, sch'il lieu da partenza ed il lieu d'arriv èn en il Grischun. Per quai sto l'emprim di che l'abunament vala esser in di da la perioda d'acziun (1. da fanadur fin 31. d'avust 2013).
Il rabat vegn concedì directamain tar la cumpra da l'abunament correspundent en tut ils posts da vendita occupads da las interpresas da transport en il Grischun. Il bon correspundent cun las cundiziuns detagliadas sa chatta tar tut ils posts da vendita u po vegnir stampà giu da la pagina d'internet www.aev.gr.ch
(link
) a partir dals 28 da zercladur 2013.
Cun questa acziun e cun la rait dal traffic public d'in fitg bun standard presta il chantun Grischun ina contribuziun impurtanta per spargnar energias fossilas. Ultra da quai vegn reducida l'emissiun da CO2 cun duvrar las plazzas da las colliaziuns pendularas ch'èn libras durant las vacanzas da stad, e tut las participantas e participants prestan ina contribuziun persunala per distgargiar l'aria da respirar da l'ozon, da la pulvra fina e dals oxids da nitrogen.
As participai er e pruvai ora il traffic public: En il Grischun funcziuna la chadaina da transport cun il traffic public da chasa a chasa tar mintga aura e durant 365 dis da l'onn. E quai mintga ura, sin adina dapli trajects gia mintga 30 minutas ed en l'aglomeraziun schizunt mintga 10 minutas.
Apero d'energia dals 5 da zercladur 2013
L'acziun dal traffic public per spargnar energia è er in tema al 74. apero d'energia mesemna, ils 5 da zercladur, a las 17.00 a la SATE a Cuira (program e talun d'annunzia
).
Infurmaziuns:
- cusseglier guvernativ dr. Mario Cavigelli, schef dal departament da construcziun, traffic e selvicultura, tel. 081 257 36 01, e-mail Mario.Cavigelli@bvfd.gr.ch
- Erich Büsser, schef da l'uffizi d'energia e da traffic, tel. 081 257 36 21, e-mail Erich.Buesser@aev.gr.ch
- Werner Glünkin, manader dal servetsch per il traffic public, uffizi d'energia e da traffic, tel. 081 257 36 17, e-mail Werner.Gluenkin@aev.gr.ch
Gremi: departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun
Funtauna: rg departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun