text:
La nova lescha d’energia vul reducir il consum d’energia, augmentar l’effizienza energetica e promover las energias regenerablas. Quai èn las trais finamiras principalas, sper il scumond da fabritgar en avegnir ovras electricas atomaras. La lescha cuntegn uschè emprimas mesiras per realisar la strategia d’energia 2050 da la confederaziun svizra. La lescha va en votaziun perquai ch’i è vegnì fatg in referendum encunter.
Sin livel naziunal è quai oz l’unica votaziun. Votaziuns chantunalas na datti en il chantun Grischun naginas. I dat però intginas votaziuns communalas.
Glion elegia nova presidenta communala
A Glion per exempel vegn elegì ina nova presidenta communala, ina nova suprastanza ed in nov parlament. Suletta candidata per il presidi è Carmelia Maissen. Per ils ulteriurs quatter commembers da la suprastanza datti dentant tschintg candidatas e candidats.
Ultra da quai ston ils votants e las votantas da Glion era decider davart l’introducziun d’ina zona d’ospital.
Votaziuns communalas
Poschiavo e Brusio voteschan sur da la surdada dal transport da rument da la regiun. Ils da Tujetsch decidan sur d'ina pendiculara sin il Cuolm da Vi per colligiar il territori da skis da Sedrun cun Mustér. Ed a Cuira vegn decidì sur dal dretg da construcziun dal areal dal anteriur lavuratori forestal. Arosa e Scuol voteschan per sendas u trails da bike e diversas vischnancas decidan sur da midaments da la planisaziun locala.
RR novitads 07:00


c: text/html

text:
En noss archiv da musica populara datti tschients da discs cumpacts, però anc dapli plattas da vinil, per part fitg veglias. En l'emissiun dad oz tadlain nus registraziuns veglias ed istoricas dals onns 30 e 40 fin la fin dals onns 60. Vus udis las chapellas Berner Ländlerquartett, il Ländlertrio Zoge-n-am Boge, la chapella Erni, la chapella da Karl Grossmann, il Schwyzerörgeli-Duo Peter Conrad e Josias Jenny e bleras autras. E cler che la qualitad da las registraziuns da quella giada era tut in'autra che ozendi, per la paja tuna però propi autentic.
Registraziuns dal temp da las plattas fonograficas
Sauts registrads ils onns 40, 50 e 60.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
I dà fitg blers sauts vegls e tradiziunals che vegnan puspè interpretads da chapellas e furmaziuns innovativas. Quests tocs derivan da collecziuns, sco quella da Hanni Christen ed er da cudeschs da notas ch'ins ha chatta per cas. Tut quest stgazi reviva en versiuns originalas ubain arranschadas danovamain. Nus tadlain oz sauts vegls en las versiuns da chapellas sco la Hanneli Musig, ils Fränzlis da Tschlin, la Husistein Musik lucernaisa, la Tanzkapelle da Ueli Mooser, la chapella Erni, la Bärner Tanzmusig, ils Hujässler, la chapella Clavadatsch ed la chapella Jünaiver.
Sauts vegls - interpretaziuns novas
Melodias tradiziunalas - sunadas in pau auter
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Tranter la fin dal 19avel tschientaner ed il 1952 han passa 85’000 dunnas perdì lur naziunalitad svizra, quai perquai ch’ellas han maridà in um d’in auter origin. En sia dissertaziun , il link avra en ina nova fanestraintercurescha l’istoricra Silke Margherita Redolfi , il link avra en ina nova fanestrails origins e las consequenzas da questa pratica.
Questa lescha matrimoniala era bain derasada en l’entira Europa, ma n’è pervia da quai betg main scandalusa. Perquai che questas dunnas eran suttamessas al dretg dad esters, n’avevan ellas dad in di sin l’auter betg pli il dretg sin agid social, vegnivan tractadas sco estras en l'agen pajais e stuevan dumandar il dretg da dimora e da lavur.
Ils destins ils pli tragics èn quels da dunnas che vivevan en precariat e quels da dunnas en territoris da guerra.
In’ulteriura spada da Damocles che pendeva sur questas anteriuras Svizras e lur famiglias era il ristg da l’expulsiun: sch’insatgi da la famiglia commetteva in delict u sch’ella era uschè paupra ch’ella avess duvrà sustegn da la vischnanca da dimora, lura pudevi tgunsch esser che l'entira famiglia vegniva expulsada en il pajais d’origin da l’um.
Ils cas extrems en connex cun questa lescha èn succedids durant la segunda guerra mundiala, cura che anteriuras Svizras n’han betg pli pudì turnar en lur patria d'antruras. Tragicamain han ils destins da questas dunnas contribuì considerablamain a midar las mentalitads, uschia che la perdita absoluta da la naziunalitad en cas dad ina lètg maschadada è vegnida abolida il 1952.
RR Marella 09:00


text:
Cun 14:0 vuschs ha il cussegl da vischnanca surdà a la suprastanza l'incumbensa d'examinar tempo 30 en l'entira vischnanca, vul dir da Calfreisen fin Arosa. Uschia statti en il Fegl uffizial regiunal. Quest pass en direcziun tempo 30 legria il parlamentari Reto Ruoss, rapportan las gasettas da Somedia. Gia il favrer aveva el inoltrà in'incumbensa ch'il parlament ha lura surdà a la suprastanza. Lezza ha midà l'incumbensa uschia ch'ella po decider il proceder, uschia ha la presidenta communala Yvonne Altmann ditg envers las gasettas.
Gia il 2004 era la reducziun da tempo en discussiun ad Arosa e curt avant l'introducziun. Dus onns pli tard han ins dentant mess ad acta la tematica senza avair fatg pass concrets. Ils ultims onns pari d'avair dà ina midada da tenuta envers il tempo 30. Cun introducir quel pudess la vischnanca numnadamain er gist realisar diversas sanaziuns da canera pretendidas.


text:
Uschia è il Cussegl naziunal d’in auter avis ch’il Cussegl dals chantuns. La fatschenta generala sur da gieus da daners ha el approvà. La fatschenta va puspè enavos en il Cussegl dals chantuns.
Uschia duajan esser pussaivels en futur gieus da daners online, ma cun la restricziun che quels vegnan purschids dals casinos sez en Svizra.
L’argument da la cussegliera federala Simonetta Sommaruga è che cun relaschar gudogns da la taglia restia il martgà da gieus da daners en Svizra cumpatibels cun l’exteriur. Il Cussegl dals chantuns era dentant dal avis che be gudogns sut in milliun francs duajan vegnir relaschads da la taglia.
Nagina reducziun per casinos en muntogna
Ina differenza tranter las chombras parlamentaras è era la reducziun per casinos en muntognas. Il Cussegl naziunal vul ir damain lunsch ch’il Cussegl dals chantuns. Cun 153 cunter 34 vuschs sustegn il Cussegl naziunal ina proposta da Natalie Rickli (PPS/ZH) che vul che casinos en muntogna vegnan distgargiads per fin in terz da las taglias. L’argument da Rickli è che casinos sco si Tavau e San Murezzan na sajan para naginas instituziuns basegnusas publicas che dovrian ina reducziun da taglia. Il Cussegl dals chantuns vul ina reducziun da las taglias per tals casinos en muntogna da fin a trais quartas.
RR novitads 15:00


text:
Dapi l'entschatta da la crisa da corona ha l'Agid da muntogna gia sustegnì 79 interpresas pitschenas ch'èn pertutgadas da la crisa da corona – quai cun tut en tut var 1,8 milliuns francs. Durant questa emna vegn l'organisaziun uss anc ina giada a pajar ora var 800'000 francs a 38 firmas pitschnas.
Tut ils manaschis che survegnan uss sustegn finanzial, han gia avant la crisa da corona survegnì daners da l'Agid da muntogna per far investiziuns ed han uss duvrà si lur reservas. Cun ils daners supplementars protegia l'Agid da muntogna pia quellas investiziuns sco er las plazzas da lavur en las interpresas pitschnas.


text:
Cumpareglià cun il zercladur è l'export sa sminuì per 2.0%, l'import el medem temps schizunt per 4.8%. En cumparegliaziun cun il fanadur da l'onn passà è l'export dentant anc adina 4.5% pli auts. Ils imports èn ids enavos per 0.5% sin 15.5 milliardas francs. Sco l'Administraziun federala da duana ha communitgà vinavant munta la bilantscha commerziala a 3.6 milliardas francs.
Al plus dals exports han contribuì surtut products chemics e farmaceutics, metals ed uras. Ils exports da maschinas, electronica e bischutaria percunter èn ids enavos.
RR novitads 10:00


text:
I fiss bel da tuttina manar tras il campiunadi mundial da para ski en il chantun Grischun. Quai suenter che Sursaissa desista da manar tras il campiunadi. Da quest avis è l'anteriur gestiunari dal HCD e manager d’events, Peter Baetschi. Perquai ès el vegnì activ. En ses egls fiss Madrisa il territori ideal per quest eveniment.
Ins saja vi da sclerir la situaziun cun turistichers al lieu e las pendicularas. L'interess saja qua. Il temp è dentant stgars. Ils campiunadis mundials da para ski èn planisads gia il mars 2019. L’entschatta da zercladur duaja vegnir decis sch’il project vegnia persequità vinavant u betg.
Sursaissa aveva annunzia l'avrigl da desister da manar tras ils campiunadis. Las pretensiuns per l'event sajan creschidas memia fitg.
RR novitads 12:00


text:
Gran Maresiàl dal Demòni
Al Gran Maresiàl dal Demòni 'l è 'n persunàǵ d'l anime Gran Mazinga, creâ p'r al senegiadōr Gō Nagai.
Dòp la mòrt dal Generàł Négar, in dal 36śum epiśòdi da 'l tìtul “Resuresiòṅ 'd amōr”, al tōś al sò pòst a 'l cmand di sèt eśèrcit ad Mikenes. In dla part élta dal sò robot, ch'al gh'à na barba biànca bèla lunga, in na pustasiòṅ ad vēdar in mèś a quàtar córan, a gh'è 'l còrp dal Dutōr Inféran, al vèć nemìg ad Mazinga Z. Chi lò 'l è sénsa 'n òć, quaciâ par na fasa négra, e 'l è stâ daśdâ da 'l Imperadōr di Scûr par cumbàtar la Furtésa dal Siénsi.
Da spés in quistiòṅ c'n al Minìstar Àrgos, di servìsi segrét e 'd spiunàǵ, al cata la mòrt in dl'ultma puntàda dla série quànd la furtésa Demonica la salta p'r ària cun lò dèntar.
In Itàglia 'l è stâ ardupiâ par Franco Odoardi.


text:
Wendy Holdener sto vinavant spetgar sin sia emprima victoria en il slalom. Per la novavla giada è sulettamain l'Americana Mikaela Shiffrin stada pli sperta. Terza è vegnida la Slovaca Petra Vlhova. Suenter l'emprim percurs manava Holdener cun in avantatg da 0,28 secundas sin Shiffrin.
Per Shiffrin èsi stà la 8avla victoria da la stagiun en in slalom – la 40avla da la carriera. L'Americana ha uschia egualisà ils records da Janica Kostelic ed Ingemar Stenmark. Kostelic ha gudagnà otg slaloms en la stagiun 2000/01, Stenmark ha gudagnà 40 slaloms en sia carriera.
Aline Danioth è crudada or en il segund percurs. L'Uranaisa era suenter l'emprim percurs sin il 12avel plaz.
Cullas per Shiffrin
Gia dapi in temp era cler che Shiffrin gudognia la culla pitschna en sia disciplina da parada. Damaun ha ella er la schanza da gudagnar la culla pitschna en il slalom gigant – quella dal super-G ed er la culla gronda dal classament general ha ella gia gudagnà.
RR novitads 14:00


text:
Il velocipedist dal chantun Turgovia po uschia festivar si'emprima victoria d'etappa en il rom da quest'ediziun. Küng ch'ha gia purtà durant quatter dis il trikot da leader mellen è stà 19 secundas pli spert ch'il Danais Sören Kragh Andersen e 23 secundas pli spert che l'american Tejay van Garderen.
Victur dal Tour de Suisse è Richie Porte
Gudagnà il gir tras la Svizra ha Richie Porte da l'Australia, in collega da team da Küng dar BMC. Segund è il danais Jakob Fuglsang, terz Nairo Quintana da la Columbia.
RR novitads 17:00


text:
«Nus essan pronts e na vulain betg laschar turnar ils da Schluein-Glion cun il maximum da puncts ord la val.» Quai gi Giacun Vinzens, il trenader dal CB Lumnezia. El ch'è stà passa 40 onns engaschà tar il club da Schluein ha avant 4 onns surpiglià il timun dals Lumnezians e questa primavaira manà il club si en terza liga.
Ils Lumnezians san bain da las qualitads da l'adversari ch'arriva sco leader a Vella per il derby. Giugar concentrà e disciplinà ed empruvar da tegnair uschè ditg sco pussaivel il 0:0 è la devisa. Cun tut las fischas e constellaziuns è Giacun Vinzens conscient ch'i vegn a dar in dir cumbat. Fastidis fan al trenader ses cader, ch'è pulit decimà. Dals total 20 giugaders èn 7 blessads. Tuttina spera il CB Lumenzia dad almain giugar in pari e metter in punct sin lur conto.
Il capo-tiragols en terza liga è in Lumnezian
Ils da Schluein-Glion èn bain ils emprims en la tabella. Ils pli blers gols ha dentant Yanick Demont dal CB Lumnezia fatg en questa stagiun – en tut 10. E gugent tutgass el er en il derby. Sia confidenza è scadin cas gronda. Ils giugaders Lumnezians èn conscients davart las emoziuns e tensiuns da quest derby. Er il pled rivalitad croda.
Però schebain ils giugaders da Schluein-Glion sco era ils Lumnezians quintan cun in gieu fair. Bain savend ch'i dovra tut tenor fitg pauc sin il plaz che po dar fieu a las emoziuns. Ma derbys èn auters gieus ch'auters, pli dirs ed intensivs. E sche Giacun Vinzens sa regorda da ses 45 onns ch'el è uss engaschà en il ballape regiunal, na possia el strusch sa regurdar da propi bels e buns gieus da derby.
RR actualitad 08:00


text:
Falmènte
Falmenta (inscì anca in Italian e Piemuntes; Falmènte in Verbanes) a l'è un ex cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 142 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,2 km² e ona densità de popolaziun de 9 ab./km².
El paes el se tröva in de la Val Canubina e 'l gh'ha una fraziun, ciamada Creala (cunt dumà 25 abitant). L'è tacaa ai cumün de Vran, Canöbi, Cavaj, Gür, Misgina e Trarich.
Del 2019 a l'è part del cumün de Val Canubina.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Falmènte l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bianch
El bianch (ciamaa anca blanch o, in Val Pus'ciav, alv) l'è un culur cunt un volt s'ciaröss, ma senza tinta. Püssé precisament al gh'haa dent tücc i culur del speter eletromagnetegh e al ven ciamaa anca culur acromategh. El negher l'è quand che gh'henn no culur.
L'impressiun de la lüss bianca l'è fada sö quand che i se meten insema var intesità de culur primar del speter: el russ, el verd e 'l blö.
EtimologiaModifega
El termen al ven dal germanegh blank, perchè in Lumbaart l'è balcaa 'l latin albus (föra che in del pus'ciavin alv).
Lüss biancaModifega
Una völta a se credeva che el bianch al füdess el culur principal de la lüss, e che i olter culur i se furmava dumà cunt la giönta de vargott a la lüss. Newton pöi l'haa faa vidé che el bianch l'era cumpost de la cumbinaziun de olter culur.
La lüss bianca, quand che la passa per un prisma de cristall, la faa sö un arcubalen cunt tücc i culur e la se spartiss in tücc i culur che i gh'è dent.


text:
Amfibis
Sut la denominaziun amfibis (Amphibia) vegnan subsummads tut ils vertebrats che vivan sin la terra che pon, cuntrari als amniots (‹animals d’umbli›), sa reproducir be en l’aua. La zoologia sa serva da questas denominaziuns en emprima lingia en connex cun spezias che vivan ozendi (recentas). Entaifer la paleontologia dals vertebrats vegn la noziun ‹Amphibia› percunter duvrada a moda main exclusiva e cumpiglia tradiziunalmain adina er furmas temprivas dals vertebrats che vivan sin terra, las qualas èn daditg extinctas. Per differenziar meglier las trais gruppas recentas (raunas e rustgs, amfibis cun cua, cecilias) discurran ins en connex cun quellas er da Lissamphibia. Sch’i vegn discurrì en quest artitgel d’amfibis, èn per ordinari manegiadas las Lissamphibia.
Tar amfibis ha il svilup da l’individi per il pli lieu sur in ov che vegn deponì en l’aua e dal qual sa sviluppa ina larva che viva en l’aua e respira tras las brantschas. Questa larva percurra ina metamorfosa, a la fin da la quala stat per ordinari in individi creschì che respira tras ils pulmuns e ch’è abel da viver ordaifer l’aua. Il num scientific ‹Amphibia› (dal grec vegl ἀuφίBιoς amphíbios ‹cun duas vitas›; furmà da ἀuφί amphí, ‹dad omaduas varts›, e Bίoς bíos, ‹vita›[1]) fa allusiun a las duas fasas da la vita avant e suenter avair terminà la metamorfosa. Sin fundament da lur fisiologia èn tut las spezias d’amfibis però er dependentas en il stadi da creschì da spazis da viver ch’èn almain segnads d’in’auta umiditad da l’aria. Blers amfibis èn activs da notg per tegnair bassa la sperdita d’aria tras la pel e per sa proteger cunter inimis.
Evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils amfibis recents cun las trais grondas sutgruppas raunas e rustgs (Anura, Salientia), amfibis cun cua (Urodela, Caudata) e cecilias (Gymnophiona, Caecilia) vegnan er designads ensemen cun lur proxims parents fossils ‹amfibis moderns› (Lissamphibia). Els èn, tuttina sco ils reptils, utschels e mammals moderns, descendents evoluziunars d’ina gruppa specifica da peschs cun restas (ossa dira) ch’ha cumenzà en il devon superiur avant ca. 380 milliuns onns d’extender ses spazi da viver sin las surfatschas da terren situadas en proxima vischinanza d’auas continentalas. Perquai vegnan ils amfibis attribuids ensemen cun ils reptils, utschels e mammals a la gruppa dals vertebrats che vivan sin terra (tetrapoda).
Entaifer ils vertebrats che vivan sin terra valan ils amfibis sco la gruppa la pli originara (‹primitiva›), tranter auter perquai ch’els èn dependents tar la multiplicaziun dad auas, perquai ch’intginas parts da lur skelet na vegnan betg dad oss e pervi da la prestaziun relativamain bassa da lur loms e da lur sistem cardiovascular. En quests puncts sa differenzieschan els dals mammals che vivan sin la terra ‹superiurs› u pli sviluppads, vul dir dals sauropsids (inclus ils utschels) e dals mammals che vegnan designads ensemen sco amniots.
Bain èsi correct ch’ils amfibis moderns sumeglian en in tschert senn ils vertebrats da la terra ch’èn daditg morts ora. Ma l’imaginaziun ch’i sa tractia tar ils amfibis moderns da descendents directs dals emprims vertebrats che vivan sin terra è antiquada. Enstagl sa tracti da furmas ch’han mantegnì il modus da sa multiplitgar e la moda da vier dals emprims vertebrats che vivan sin terra ed han perquai sumeglientschas cun quels, ma ch’èn sa sviluppads – surtut en furma da las raunas e cecilias – a represchentants che sa differenzieschan en blers aspects dals vertebrats che vivan sin terra oriunds.
L’origin dals amfibis moderns furma ina da las tematicas las pli contestadas entaifer la paleontologia dals vertebrats. A moda fossila cumparan els pir a l’entschatta dal trias, dapli che 100 milliuns onns suenter ils emprims vertebrats che vivan sin terra e dapli che 50 milliuns onns suenter ils emprims amniots. L’origin dals amfibis moderns ha sa laschà limitar sin duas gruppas da vertebrats che vivan sin terra originars, ils Temnospondyli ed ils Lepospondyli. Anc adina n’èsi però betg sclerì da tgenina da questas duas gruppas che derivan ils amfibis moderns e schebain lur perdavants èn propi da tschertgar be en ina da las duas gruppas.[2]
Caracteristicas morfologicas[modifitgar | modifitgar il code]
Statura[modifitgar | modifitgar il code]
Amfibis han in spectrum da grondezza vaira vast. Las pli pitschnas raunas dal gener Paedophryne, che vivan en la Nova Guinea, furman cun stgars otg millimeters tar individis creschids schizunt il pli pitschen vertebrat insumma.[3] Salamanders gigants, ils pli gronds amfibis recents, cuntanschan da l’autra vart lunghezzas da fin ad 1,5 meters (las bleras spezias n’èn però betg pli grondas che 20 centimeters). Las trais gruppas d’amfibis sa differenzieschan relativamain ferm ina da l’autra areguard lur habitus. Quai n’è betg il davos d’attribuir a lur moda da sa mover fitg differenta: Entant che amfibis cun cua van u ruschnan per terra, èn raunas sa spezialisadas sin dar sigls. Ultra da quai raivan intginas spezias tant da raunas sco er d’amfibis cun cua sin plantas. Intginas paucas spezias da raunas pon schizunt surmuntar curtas distanzas en sgol planiv. Bleras cecilias sa chavan percunter tras la terra. En l’aua nodan e sfunsan amfibis cun cua a moda serpegianta cun agid da lur cua, raunas percunter sa servan per quest intent da lur chommas davos lungas e fermas.
Raunas ed amfibis cun cua han ina chavazza platta e relativamain averta, entant che cecilias disponan d’ina chavazza auta e cumpacta en furma da cugn. Sco ina da las caracteristicas centralas dals amfibis moderns, la quala als differenziescha a medem temp dals amfibis originars, vala la speziala construcziun da lur dents: ina curuna, cuverta per il pli cun emagl, sa chatta sin ina basa da dentin ch’è francada en l’oss da la missella, l’uschenumnà pedichel; tranter curuna e pedichel sa chatta ina zona mineralisada be pauc. La midada dals dents succeda – sco usità tar ils vertebrats che vivan sin terra oriunds (incl. ils reptils moderns) en general – pliras giadas en il decurs da la vita. Cumpareglià cun il plan da construcziun fundamental dals vertebrats che vivan sin terra èn ids a perder en la chavazza dals amfibis moderns divers oss, er tals ch’èn per ordinari anc avant maun tar reptils moderns.[4]
Tar amfibis cun cua èn la dua pèra membra pli u main tuttina lungs, tar raunas percunter marcantamain da differenta lunghezza. Vi da mintga maun sa chattan per ordinari quatter dets, vi dals pes mintgamai tschintg dets-pe. Tar las cecilias è la membra regredida dal tuttafatg. Er entaifer ils amfibis cun cua ha gì lieu tar tschertas spezias (p.ex. tar las piutschas-sirena) ina reducziun da la membra parziala u schizunt cumpletta. Il skelet dal corp è, cumpareglià cun ils amniots, per part reducì. Uschia èn las costas en general curtas, na furman nagina chascha dal pèz per propi ed in oss dal pèz n’è er betg avant maun. Las raunas, tar las qualas il habitus è en general sa midà fermamain, n’han savens insumma naginas costas. Ultra da quai disponan raunas da be tschintg fin nov spinals dal culiez e dal dies, entant che quai èn tar ils amfibis cun qua, cun lur habitus plitost conservativ, tranter 10 e 60. Ulteriuras reducziuns u adattaziuns han gì lieu tar la giugadira tranter culiez e chau sco er tar la batschida.
Pel ed organs interns[modifitgar | modifitgar il code]
La pel è satiglia, niva e strusch cornusa, umida e glischa ubain sitga e variclusa; l’ipodermis è ritga da glondas mucosas e da glondas da tissi sco er da cellas da pigment. Quella gioga in’impurtanta rolla en connex cun la respiraziun, tar la protecziun cunter infecziuns ed inimis sco er areguard la bilantscha d’aua. Amfibis na baivan betg, mabain prendan si aua tras la pel ed arcuneschan quella en satgs limfatics sut la pel sco er en la vaschia da l’aua. Tras la paraid da la vaschia po quella pli tard puspè vegnir furnida a l’organissem.
Sco larvas disponan amfibis da brantschas, sco animals creschids da simpels loms che servan, tuttina sco la respiraziun tras la pel, al stgomi da gas.
Amfibis èn animals poichilotermics. Quai signifitga ch’els na disponan da nagina temperatura dal corp constanta, mabain che quella dependa da la temperatura da l’ambient. Lur cor consista da duas ureglias dal cor separadas e d’ina chombra principala unitara senza paraid da separaziun. Quai vul dir che la circulaziun dal sang che maina en il lom resp. quella che maina en il corp èn be separadas parzialmain ina da l’autra.
La sortida da la beglia, ils organs d’excreziun ed ils organs sexuals interns èn tuts colliads sur ina suletta avertura dal corp, situada da la vart dal venter, la cloaca.
Organs sensuals[modifitgar | modifitgar il code]
Per bleras spezias d’amfibis furman ils egls impurtants organs sensuals ed èn correspundentamain sviluppads bain. Ferms stimuls èn surtut moviments, saja quai en tschertga da nutriment, tar la percepziun d’inimis u er en tschertga da partenaris sexuals. Objects che na sa movan betg vegnan però recepids be a moda insuffizienta.
Tar las raunas è avant maun in schumber, il qual dat vinavant signals auditivs a l’ureglia da mez. Tar amfibis cun cua succeda la recepziun da suns surtut sur ils members davant, ils quals transmettan vibraziuns dal terren a l’ureglia da mez.[5]
L’odurat è surtut sviluppà vaira bain tar amfibis cun cua.
Sumegliant als peschs disponan las larvas sco er las spezias d’amfibis che vivan en l’aua d’in sistem da lingias sensitivas lateralas. Tar larvas da cecilias e da salamanders han ins pudì cumprovar recepturs electrics sumegliant a las ampullas lorenzinicas dals squagls.
Multiplicaziun e svilup da l’individi[modifitgar | modifitgar il code]
Paregliaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Surtut ils mastgels da bleras raunas disponan d’in repertori da suns per cunfinar il revier e carmalar femellas. Ils cloms respectivs produceschan els cun agid da vaschias da sun, dal nuf da la gula e dal lom.
Quasi tut las spezias mettan ovs che sa chattan en il center d’ina stresa schelatinusa circumdanta; intginas spezias enconuschan ina tgira dal cuaditsch vaira cumplexa. La fructificaziun ha per gronda part lieu ordaifer il venter da la mamma; la gronda part dals amfibis cun cua pratitgeschan percunter indirectamain in’inseminaziun e fructificaziun interna.
Dependenza da l’aua[modifitgar | modifitgar il code]
Per sa multiplitgar sto la gronda part dals amfibis sa render en l’aua – er spezias ch’èn s’adattadas a spazis da viver sitgs. Las larvas che sa sviluppan en l’aua, e che sa numnan tar raunas sitolas, respiran l’emprim tras brantschas exteriuras. Pir suenter intgin temp ha lieu ina metamorfosa, dirigida d’ormons, en rom da la quala l’animal sa transfurma en in individi cun skelet e che respira tras ils pulmuns, il qual po bandunar l’aua.
Intginas spezias u exemplars da spezias restan a lunga vista u schizunt l’entira vita en il stadi da larva. Quels vivan alura permanentamain a moda aquatica, sco per exempel l’axolotl.
Be paucas spezias, sco il salamander nair che viva en la muntogna, èn vivipars e partureschan pitschens gia sviluppads a fin. Intgins auters amfibis exotics èn medemamain sa fatgs independents da l’aua; tar quels ha il svilup da la larva lieu directamain entaifer l’ov. Qua naschan pia animals pitschens sviluppads a fin or dad ovs che vegnan deponids sin la terra.
Metamorfosa da las larvas[modifitgar | modifitgar il code]
In impurtant element da la metamorfosa da larvas che vivan en l’aua furma la regressiun da las brantschas ed il spustament da la respiraziun sin il lom e la surfatscha da la pel. La structura da la pel sa mida per reducir sin terra la sperdita d’aua. Ultra da quai daventan parts ch’eran oriundamain da carlac ossusas e sa sviluppan extremitads – tar piutschas cumparan l’emprim las extremitads davant e pir lura quellas davos, tar sitolas èsi il cuntrari. En l’ultima fasa da la metamorfosa da las raunas regredescha la cua da las larvas plaunsieu; amfibis cun cua salvan percunter quella.
Per ordinari sa sviluppan viertgels dals egls (danor tar intginas furmas che vivan cumplettamain a moda aquatica) e tar las raunas sa furman schumbers situads a l’exteriur. Insumma èn las raunas segnadas da la transfurmaziun la pli drastica, tant exteriura sco interiura, da la larva fin tar l’animal transfurmà a fin.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Entant che las sitolas da las raunas sa nutreschan surtut a moda vegetala, vivan larvas da piutschas e tut ils amfibis metamorfisads a moda puramain carnivora. En general vegn consumada preda viventa e traguttida entira, surtut insects, artropods, molluscs e filiens. Bleras spezias disponan per tschiffar la preda d’ina lieunga tatgusa che sa lascha schlantschar enavant. Amfibis pli gronds pon er tschiffar vertebrads pli pitschens; cannibalissem (er entaifer la medema spezia) è vaira derasà. Pervi da lur metabolissem poichilotermic sa cumportan amfibis savens main sco chatschaders activs, mabain suondan la strategia da star a la guetta u da la chaschun che sa porscha a moda spontana.
Inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Amfibis vegnan tschiffads da bleras differentas spezias d’animals e furman per part schizunt lur basa alimentara principala. Ils exemplars creschids furman il nutriment da blers mammals, utschels e reptils, magari er d’invertebrats pli gronds. Abstrahà da lur tissis da la pel ch’èn per part fitg efficazis, na disponan amfibis strusch da strategias da defensiun activas sco per exempel dents gizs u griflas. Savens sa fidan els perquai da lur camuflagi, sa zuppan u prendan la fugia; magari reageschan els er sin smanatschas cun sa scuflar u cun avrir ina buccuna.
Ova e larvas en l’aua vegn tschiffada da larvas d’insects, da peschs, d’utschels da l’aua, ma er d’auters amfibis. Per quest motiv ston amfibis procurar per ina fitg gronda descendenza, pertge che be d’ina fitg pitschna part dals ovs producids e da las larvas sa sviluppan pli tard amfibis madirs, abels da sa producir.
Sistematica e toxonomia[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber dals amfibis recents (Lissamphibia) ch’èn enconuschents munta a radund 7000 spezias.[6] Questa cifra è bundant pli auta ch’avant intgins onns, perquai ch’ins applitgescha per part novas metodas en la perscrutaziun sistematica-toxonomica. Da l’autra vart vegnan però er adina puspè scuvertas novas spezias che n’eran anc betg vegnidas descrittas; quai vala surtut per raunas tropicas.
Ad in nivel taxonomic superiur vegnan ils amfibis per il pli dividids en trais urden cun actualmain – tut tenor la survista – 54 fin 61 famiglias:
- Urden dals amfibis cun cua (Caudata u Urodela), pia salamanders e piutschas (radund 700 spezias = ca. 9 % dals amfibis)
- Urden da las raunas e rustgs (Anura u Salientia) (radund 6700 spezias = ca. 88 %)
- Urden da las cecilias (Gymnophiona u Apoda) (radund 200 spezias = stgars 3 %)
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Amfibis cumparan, cun excepziun da l’Antarctica, sin tut ils continents, e quai da la part fraida da la zona temprada fin en las tropas. Il fatg ch’ils amfibis dependan savens d’aua dultscha limitescha lur spazi da viver. Territoris sitgs vegnan be abitads d’intgins paucs spezialists. Er l’auta muntogna fraida na furma nagin spazi da viver adattà per la gronda part da las spezias.
Il territori da derasaziun da las cecilias sa restrenscha a las tropas da l’Africa, Asia ed America. Ils salamanders e las piutschas èn, cun paucas excepziuns, be derasads en l’emisfera nord. Raunas cumparan quasi sin tut ils continents e sin bleras inslas.
Il center mundial da la diversitad dals amfibis furma l’America latina tropica. Ils stadis cun il pli aut dumber da spezias èn la Brasilia (radund 1000 spezias) e la Columbia (bundant 750 spezias). En l’Australia èn enconuschentas fin uss stgars 450 spezias; la Papua Nova Guinea, bundant pli pitschna, che tutga geograficamain medemamain tar il continent australian, dispona da radund 350 spezias. En l’Asia existan trais stadis cun ina varietad vaira gronda, numnadamain la China (radund 400 spezias), l’India (380 spezias) e l’Indonesia (340 spezias). En l’Africa dispona l’insla Madagascar da la pli gronda varietad (300 spezias), i suondan il Camerun (200 spezias) e la Republica Democratica da Congo (bundant 70 spezias). En l’Europa percunter vivan relativamain paucas spezias d’amfibis. Il pajais europeic cun il pli aut dumber da spezias d’amfibis è l’Italia cun radund 50 spezias.[7]
Spezias derasadas en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Il (sub-)continent europeic inclusiv sias inslas è segnà d’ina variaziun da spezias d’amfibis surprendentamain bassa. Da las radund 7000 spezias enconuschentas en tut il mund èn qua be 90 indigenas, da quai radund 40 spezias d’amfibis cun cua e radund 50 spezias da raunas. Persuenter enconuschan questas spezias savens territoris da derasaziun bundant pli vasts e cumparan en effectivs pli gronds che talas che vivan en regiuns cun ina spessezza da spezias extrem auta.
In motiv central per la diversitad fitg bassa, surtut en l’Europa Centrala, han furmà ils differents temps fraids dal pleistocen d’avant ca. 1,8 milliuns onns fin avant ca. 10 000 onns. La glazialisaziun da l’Europa Centrala e da l’auta muntogna ha stgatschà, sper blers auters animals, er ils amfibis en territoris da refugi situads sin la Peninsla Iberica, en la regiun da la Mar Mediterrana sco er a la Mar Naira e Mar Caspica. (La sparpagliaziun territoriala dals areals ha però er promovì l’ulteriura furmaziun da spezias). Durant periodas chaudas èn intginas spezias puspè returnadas en l’Europa Centrala. Per far quai han ellas savens stuì passar tranter u a l’ur da muntognas tras ‹portals› orografics. In tal corridor da derasaziun ha furmà en il sidvest da l’Europa il passadi tranter las Pireneas da l’Ost e la Mar Mediterrana ed en il sidost la Planira dal Danubi.
Da questas premissas biogeograficas resulta er il fatg che la Peninsla Iberica e la Frantscha disponan ensemen da dapli che 60 % da las spezias d’amfibis e reptils europeicas.
Periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Statistica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils amfibis èn savens suttaposts ad ina pli gronda periclitaziun areguard influenzas e midadas da l’ambient nuschaivlas che autras gruppas d’animals. Motivs furman tranter auter la pel permeabla ed il fatg ch’ils amfibis dependan d’in cumplex da biotops (auas ed abitads sin terra, tranter ils quals els penduleschan en il decurs da l’onn). Da tut las spezias che cumparan sin la Glista cotschna da l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) sa laschan attribuir en tut il mund bundant 23 % als amfibis – in dumber cleramain surproporziunal. Questa classa d’animals d’ina vegliadetgna da 360 milliuns onns vegn perquai considerada sco in bun bioindicatur areguard il stadi dals ecosistems da la terra.
Da tut las spezias d’amfibis ch’èn actualmain enconuschentas classifitgescha l’UICN radund in terz sco periclitadas. Almain 39 spezias ‹modernas› valan uffizialmain sco extinctas. Ulteriuras 130 spezias n’han ins betg pli pudì cumprovar gia dapi onns e pudessan medemamain esser mortas ora.
En l’Europa Centrala han ils amfibis profità sur lung temp da la transfurmaziun da la cultira tras l’uman; l’agricultura tradiziunala ha numnadamain generà blers novs spazis da viver averts ed auas. Cun la Revoluziun industriala, e surtut a partir da la mesadad dal 20avel tschientaner, ha però inizià in svilup regressiv dals effectivs. Motivs furman la destrucziun u fragmentaziun dals spazis da viver, chemicalias e pesticids[8] e betg il davos il traffic sin via. Pir ils ultims onns han mesiras da protecziun da la natira gidà a mitigiar tscherts trends negativs.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Wilhelm Gemoll: Griechisch-Deutsches Schul- und Handwörterbuch. Minca/Vienna 1965.
- ↑ David Marjanović, Michel Laurin: The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the ‹lepospondyl hypothesis›. En: Geodiversitas, tom 35, nr. 1, 2013, p. 207–272.
- ↑ Eric N. Rittmeyer, Allen Allison, Michael C. Gründler, Derrick K. Thompson, Christopher C. Austin: Ecological Guild Evolution and the Discovery of the World's Smallest Vertebrate. En: PLoS One, tom 7, nr. 1, 2012.
- ↑ Rainer R. Schoch: Amphibian Evolution – The Life of Early Land Vertebrates. Wiley-Blackwell, Chichester (West Sussex) 2014, ISBN 978-0-470-67178-8, p. 22.
- ↑ R.R. Capranica: Morphology and physiology of the auditory system. En: R. Llinas, W. Precht (ed.): Frog Neurobiology: A Handbook, Springer, Berlin/Heidelberg 1976, ISBN 978-3-642-66318-5, p. 551–575.
- ↑ Darrel R. Frost e.a.: The Amphibian Tree of Life. Bulletin of the American Museum of Natural History, 297 (2006), New York.
- ↑ Charta mundiala interactiva, sin amphibiaweb.org.
- ↑ Patrick Lenhardt, Carsten A. Brühl, Gert Berger: Temporal coincidence of amphibian migration and pesticide applications on arable fields in spring. En: Basic and Applied Ecology, tom 16, nr. 1, 2014, p. 54–63.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Günther E. Freytag, Bernhard Grzimek, Oskar Kuhn, Erich Thenius (ed.): Lurche. En: Grzimeks Tierleben, tom 5: Fische 2, Lurche. Ediziun da lincenza dtv, Minca 1980, ISBN 3-423-03204-9.
- Dieter Glandt: Taschenlexikon der Amphibien und Reptilien Europas. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2010, ISBN 978-3-494-01470-8.
- Rainer Günther (ed.): Die Amphibien und Reptilien Deutschlands. Gustav Fischer Verlag, Jena 1996, ISBN 3-437-35016-1.
- Robert Hofrichter (ed.): Amphibien. Evolution, Anatomie, Physiologie, Ökologie und Verbreitung, Verhalten, Bedrohung und Gefährdung. Naturbuch Verlag, Augsburg 1998, ISBN 3-89440-299-7.
- Andreas & Christel Nöllert: Die Amphibien Europas. Franckh-Kosmos, Stuttgart 1992, ISBN 3-440-06340-2.
- Gerhard Thielcke, Claus-Peter Herrn, Claus-Peter Hutter, Rudolf L. Schreiber: Rettet die Frösche. pro natur-Verlag, Stuttgart 1983, ISBN 3-88582-003-X.
- Peter Weygoldt: Amphibien. En: Lexikon der Biologie, tom 1. Herder-Verlag, Freiburg 1983, ISBN 3-451-19641-7.


text:
Sco quai ch'Arnold Caminada, il manader dal district da chatscha e pestga Surselva, ha ditg envers l'agentura da novitads rumantscha anr saja quai l'emprim mussament per in «urset lavunz» en Surselva.
Il guardia-selvaschina Daniel Bundi, ch’haja gia gì il cletg da pudair traplar il schacal mellen fotograficamain, haja betg sa smirveglià pauc, ha el ditg a l’anr:
Igl emprem haiel jeu tertgau che quei seigi ina sgnocca e haiel stuiu mirar duas ga. Mo igl ei veramein in uorset american. Quei ei naturalmein ina gronda casualitad.
En il Grischun han ins gia vis in animal il 2011. Dasper in ch'era daventà l'unfrenda d'in accident sin l'autostrada datiers da Cuira avevan ins er pudì observar in en il Partenz. Indizis da l'urset che dastga vegnir sajettà durant la chatsch'auta datti però er en il Grischun central.
L’urset lavunz, che vegn er numnà urset american, è oriundamain propi da l’America. Avant radund 80 onns era el vegnì importà en Germania per la tratga da pellitscha. dad exemplars, ch’han pudì mitschar en libertad, èn els sa multiplitgads ed arrivads avant radund 26 onns er en Svizra.
RR novitads 17:00


text:
Pertutgadas sajan stadas persunas tranter 85 fin 92 onns cun malsognas preexistentas. En nagins dals sis cas dettia indizis ch'il vaccin haja chaschunà la mort. Tenor quai ch'ins sappia uss, sajan per exempel infecziuns, problems cun las avainas u malsognas dal lom e da las vias respiratoricas stadas il problem. Talas malsognas dettia pli savens tar persunas en quella vegliadetgna. Per il mument vegnan sur tut persunas sur 75 onns vaccinadas.
Dunnas pli ferm pertutgadas
En ils auters cas gravants saja sur tut ì per la respiraziun che gieva pli vess, unfladiras vid la pel u eczems. Er sintoms sco tar la grippa, sco fevra auta e mal las giugadiras haja dà.
Las ulteriuras 37 annunzias betg gravantas sajan stadas cas da mal il chau, snavurs, fevra e mal là nua che l'injecziun saja vegnida fatga. En ils 63 cas annunziads fin uss sajan dapli dunnas ch'umens stadas pertutgadas.


text:
Curt e concis:
- La damaun è l’index creschì sin la marca da record da 9'550 puncts.
- Il motiv per il trend positiv èn ils martgads da l'exteriur.
- Il record da fin uss era dals 4 da zercladur 2007 cun 9'548 puncts.
Ils 30 da zercladur 1988 era l’index principal SMI vegnì lantschà cun 1'500 puncts. En quel èn cumpigliads ils 20 titels ils pli liquids e chapitalisads en Svizra. Il minus da record ha l’index cuntanschì ils 15 da schaner 1991 cun 1'279 puncts. La chapitalisaziun da l'index munta tenor l’agentura da novitads reuters a 1,16 billiuns francs.
Era ils dus auters index cun record
L’index SPI sco era l’index Swiss Leader Index han medemamain nudà il venderdi in nov aut da record.
RR novitads 10:00
SMI: L’index principal
L’index principal sa cumpona da las 20 interpresas las pli bain chapitalisadas ed las pli liquidas en Svizra. Quai èn Nestlé, Hoffmann-La Roche, Novartis, UBS, ABB, Sika, Richemont, Zurich Insurance Group, Swiss Re, Credit Suisse, LafargeHolcim, Givaudan, Lonza, Geberit, Swisscom, SGS, Swatch Group, Adecco, Julius Bär, Swiss Life Holding.


text:
21 onns aveva Conradin Cathomen ils 6 da favrer, cur ch'el ha gudagnà sia medaglia d'argient. Sulettamain Harti Weirather da l'Austria è stà pli sperts. Sia plazza da podest è stà ina surpraisa ed ina da tschintg medaglias svizras durant quest campiunadi mundial.
Nagin reporter da RTR a Schladming – in'intervesta per Rumantsch datti tuttina
Grazia a radio DRS datti d'udir suenter la cursa ina in'intervista per rumantsch cun il erox da Laax. Il redactur fa las dumondas per tudestg e Conradin Cathomen respunda mintgamai per rumantsch.
Gia in di suenter la medaglia d'argient datti a Laax ina festa da bainvegni per il skiunz. L'emprim datti in cortegi da tizuns atras il vitg e la festa vegn embellida cun pleds dal president communal, Eugen Hangartner, e dal president dal club da skis Crap S. Gion, Ruedi Candrian. Ed era il president da la regenza grischuna è a Laax ils 7 da favrer per far festa cun Conradin Cathomen. La regenza regala al skiunz ina corna d'in capricorn.
Jau n'hai betg tar mai la corna. La regenza na lavura betg uschè spert sco vus atlets sin pista.
Suenter las numerusas laudatios e gratulaziuns ha era il erox anc prendì enta maun il microfon per dir intgins pleds. El ha engrazià per la grondiusa festa e menziunà ch'el speria che la glieud restia era fan dad el en temps pli grevs.


text:
Žìrvia
Cervia (Žìrvia in dialet rumagnöö) l'è ün cumün de la regiùn Emilia-Rumagna, Pruvincia de Ravèna. El gh'ha circa 28.000 abitant, una superfis de 82 km², per una densità de 315 ab./km².
El cunfìna coi cumün de Cesena (FC), Cesenatico (FC), Ravenna.
El se troeuva in sü la riva del Mar Adriatich. L'è üna lucalità turistica famusa per i sò spiagg larghi e sabiùsi, per i salini e per la sò staziùn termàal.
GeografiaModifega
El teritori cumünàal de Cervia el gh'ha ün frach de fraziùn. Milàn Marìtima l'è de sigür la pussee impurtant.
CanüzzModifega
L'è üna fraziùn agricula, che la gh'ha la gesa de la Madòna dij Àngior del XVII secul e ün frach de vègi cassini metüdi a post.
Castigliùn de CerviaModifega
Anca questa chì l'è üna lucalità agricula. Chì la ghè la gesa de San Giusepp del 1775, l'uratòri de San Lurenz del 1794 e la Vila Ragazzena del 1562.
Milàn MarìtimaModifega
El sitt el gh'ha 'stu nòmm chì perchè l'è stàa fàa sü in del XX secul da üna società milanés ("Società Milano Marittima"), dopu che'l Cumün de Cervia el gh'ha firmàa üna cuncessiùn cunt la famiglia Maffei (üna dij pussee impurtànt de Milàn) per fà svilupà'l teritori a nord de la cità. Hin stàa fàa sü albergh e vili piscinini tra la pineda e la spiagia e'l sitt l'è diventàa frequentàa prima dai sciuri milanés e dopu dal "turism de massa". La fraziùn la vègn ciamàda "cità giardìn" perchè gh'hin ün frach de parch, de zoni verdi e de pìn marìtim ch'i se troeuven inturn (ma anca in mèzz) ai cà e arent i viaj.
MuntalèttModifega
L'è ün'oltra fraziùn agricula, al cunfìn cunt la Pruvincia de Furlì-Cesena. In del teritori gh'han truvàa dij repert archeologich de l'epuca rumana.
PinarèlaModifega
L'è ün sitt turistich sül mar a süd de Cervia. Ghè üna pineda lünga e strèta tra la spiagia e'l paés.
PisignànModifega
Fraziùn agricula, l'è famusa perchè ghè la Piéf de San Stéven e ün aeroport militàar.
SàviModifega
L'è la fraziùn pussee a nord de Cervia, che la se troeuva sül fiüm che gh'ha l'istèss nòmm. Chì l'è stàa rapìi'l generàal Agliardi dürant l'inscì ciamàda "Setimana Rùssa", rivolta sucedüda tra'l 7 e'l 14 giügn 1914, dopu che ad Ancuna i puliziòtt gh'hann ciapàa a s'ciupetàdi a la gent che la manifestava cunter la guèra e Giovanni Giolitti. Dopu ün quaj dì el generàal l'è stàa liberàa sensa cunseguenzi.
TajàdaModifega
L'è la lucalità pussee a süd del Cumün de Cervia. L'è ün sitt turistich sül mar circundada da üna pineda.
TermiModifega
L'è la staziùn termàal de Cervia, e la se troeuva tra la pineda de Milàn Marìtima e la Statàal Adriatica.
Vila InfernoModifega
L'è üna fraziùn agricula e artigianàal. El sò nòmm vègn dal latìn infer, che'l voeur dì "sott": quèst perchè la se troeuva a süd dij salini, rent üna zona de palüdi. In de la fraziùn ghè'l Müsee dij mariunètt.
StoriaModifega
Epuca anticaModifega
Segund la legenda, la vègia cità de Cervia, che fin al IX-XI secul la gh'aveva nòmm Ficocle, l'è stada fundàda dal cumandant etrusch Ficol, che l'aveva fàda sü arent Ravèna per dach üna batüda al sò tirànn.
Segund divers autur, el nòmm Ficocle vègn da ün capitàn grech u da ün prefètt de Filipp I de Macedonia. L'è pussee prubabil che'l vègn da la parola greca "φukoς" (alga) e "kλέoς" (fama), perchè gh'èren ün frach de alghi in dij canaj e in dij salini de quèla zona.
Dal prim Cristianèsim a la distruziùnModifega
A vardà i statüt de la cità, el Cristianèsim l'è rivàa a Ficocle in del 50, quand Eleuteri l'è stàa mandàa dal vescuf de l'Emilia Sant'Apulinàar per fàa'l vescuf de la cità. Ma la storia l'è minga certa, perchè fin al 500 gnanca ün document faseva el nòmm d'ün vescuf. El primm cert l'è Gerunzi, ciamàa "vescuf de Ficocle" in ün att del Papa.
In del 655 Pipìn gh'aveva dàa al Papa Zaccaria el teritòri inturn a Ravèna in pussess cuntinuàa. In del 709 l'arcivescuf de Ravèna se gh'ha ribelàa al Papa; alura l'imperatùr Giustiniàn gh'ha mandàa'l cumandant Teudor per sutumèt amò l'arcivescuf a Ruma. L'arcivescuf e i olter capi de la rivolta gh'hànn dumandàa aiùt ai paes inturn; el citadìn de Ficocle Altobello Laschi l'è nàa a Ravèna cunt ün quaj suldàa, ma tropp poch rispètt a quej de Teudor. A la fin, Ravèna l'è stàda sachegiàda e Ficocle tràda a bass.
El cambi de nòmm e la noeuva citàModifega
Dopu che l'è stada tràda a bass, Ficocle l'è stàda fàda sü amò in l'istèss sitt in duvè la gh'era prima; ma tra'l IX e'l X secul la cità la gh'ha müdàa nòmm: da "Ficocle" a "Cervia", cumè che l'è ciamàda anca incoeu.
I primm imàgini de Cervia hin üna quaj mappa del XV secul: i fànn vedè üna cità furtificàda cunt ün fussàa tücc inturn e culegàda a la tèra ferma da punt levatòi; rent la cità, gh'èren ün palàzzi del Priùr, sèt gesi e üna rocca voeuruda forsi da Federich el Barbarussa.
Per la sò pusiziùn geografica l'era prutèta daj attach, ma l'era anca in üna zona minga salutàar: l'era arent i salini, l'era traversàda da ün frach de canaj e gh'aveva poca acqua de beef. In del XVII secul la cità la se gh'ha spopulàda, e l'è anca rivada ad avè cent abitànt.
Gimò dal 1630 gh'han cuminciàa a pensà a spustà la cità in ün olter sitt pussee salutàar, arent la riva del mar. El 9 nuvember 1967 el Papa Inucenzi XII el gh'ha firmàa el document cunt sü scrivüü l'òrdin de fà sü la noeuva cità. Gh'era sü'l nümer de cà de fà sü, la pusiziùn de la catedràal, del palazzi del vescuf e de la prigiùn; i danée metüü in cunt per la cità noeuva eren 35-40.000 scüd.
Nòmm de la citàModifega
A sentì üna legenda, el vescuf de Lod l'era in gir a spass in de la pineda arent la cità, e'l gh'ha vedüü ün cerf; lüü el pensava che'l füss ün mesageri de Diu, inscì el se gh'ha metüü in ginoeucc dinanz a l'animàal cumè devuziùn. Dopu quèl dì, la cità l'è stada ciamada "Cervia", per regurdà l'aveniment e anca perchè in de la pineta gh'èren ün frach de cerf.
El stèma de la cità el fà vedè propi ün cerf in ginoeucc in sü ün pràa verd.
Monument e olter sitt interessàntModifega
GesiModifega
CatedràalModifega
La catedràal de Cervia l'è dedicàda a Santa Maria Assunta e l'è stàda fàda sü tra'l 1699 e'l 1702; la prima pedra l'è stàda metüda giò dal vescuf Francesco Riccamonti. La se troeuva in de la part ucidentàla de la piazza Garibaldi, la piàza principàal de la cità.
El stil de la gesa l'è simil a quèl rumanech; l'è fada a crùs latina, la gh'ha ses capèli lateràli (trìi per part), cinch altàar, ses dipint del XVIII secul e quàter scultùri.
Il campanìl l'è dedrée a la gesa, in de la part süd, e'l palazzi del vescuf l'è tacàda a la gesa, in sü la sinistra a venì foeura dal purtùn de la gesa.
Gesa del sufràgiModifega
La se troeuva in corso Mazzini, in del center storich; fada sü tra'l 1719 e'l 1722, l'è de stil barocch.
Denter ghè ün crucifìss de lègn, che'l vègn da ün munasteri de la vègia Cervia; segund la legenda, l'è rivàa dal mar dürant üna tempesta per prutegg i pescatùr. Ghè anca ün òrghen de Gaetano Callido, che l'ha fàa anca dij òrghen in de la gesa de San March a Venezia e, sut ai fest, el và ün presepi mecànich.
Sant'Antòni de PadovaModifega
L'è stàda fàda sü tra'l 1704 e'l 1741 da Antonio Farini foeura dal center de Cervia, ün poeu pussee a nord del port canàl. L'è de stil barocch e rococò e gh'ha anca ün campanìl vôlt 20 meter, fàa sü pussee tard.
Stella MarisModifega
L'è la gesa de Milàn Marìtima; el sò nòmm in latìn voeur dì "Stèla del mar". Fàda sü da Carmelo Bordone in del 1959, l'è de furmi muderni, e la gh'ha grandi vetràdi; l'è gestida dai Francescàn.
Dürant l'estàa denter la gesa fànn la manifestaziùn I Venerdì a Stella Maris, üna seri de cuncèrt d'òrghen fàdi da müsicist famùs.
Santuàri de la Madòna del PìnModifega
Fàda sü in del XV secul dal fràa carmelitàn Girolamo Lambertini, l'è la gesa de Cervia pussee veneràda pel cult de la Madòna. Segund la legenda, l'imàgin de la Madòna l'è cumparìda sü ün trunch de pìn, incoeu fosri cunservàa dedent i mür del santuàri, ai buscaiöö de la pineda.
El santuàri se troeuva a 2 chilometer da Cervia, tra la Statàal Adriatica e la fraziùn Termi; l'è in stil tardrumanech, cun quadrej a vista e ün campanìl piscinìn in sül tecc. Denter ghè ün altàar fàa cunt ün sarcòfegh paleocristiàn e, sura quèst, ghè ün crucifìss de lègn del XVII secul; gh'hin anca afrèsch, ma hin mal cunservàa.
A la prima dumènega de utuber la riva chì la Prucessiùn del Vult.
Pief de San StèvenModifega
La se troeuva a Pisignàn e l'è la gesa pussee vègia del Cumün de Cervia. L'è stàda fàda sü in ün sitt che ai temp dij Rumàn l'era cunsacràa al diu Mitra. La prima pief l'era del X secul, ma l'è stàda tràda a bass dopu la bataja de Ravèna; dopu l'è stàda fàda sü de noeuf in del 1521 in stil rumanech.
Sant'Antòni AbàaModifega
L'è la gesa de Castigliùn de Cervia. L'è stàda fàda sü in del 1902, dopu che la gesa che la gh'era prima l'era brüsàda in del 1875. La gesa l'è in stil neoclassich cunt i quadrej a vista in sü la faciada e in del campanìl.
Madòna dij ÀngiorModifega
L'è a Canüzz e l'è stàda fàda sü in del 1828. La gesa gh'ha quèst nòmm perchè denter ghè üna pitüra cunt la Madòna, el Bambinèl e düü àngior arent lùr. L'edifizi'l gh'ha quadrej a vista e denter ghè üna statua del Coeur Sant de Gesù. Il campanìl, che gh'ha la piana quadrata, l'è stàa fàa sü dopu la gesa.
San Sevèri VescufModifega
L'è la gesa de Sàvi. Del 1831, l'è stàda danegiàda da üna piena del fiüm Sàvi e dai bumbardament dürant la Segunda Guèra Mundiàal. L'è stàda fàda sü de noeuf in del 1955 da l'architèt Minardi e la gh'ha üna furma muderna; denter gh'hin teli del XVIII secul.
Sant'Andrea ApostulModifega
La se troeuva a Vila Inferno, l'è del 1680 e l'è de stil neoclassich. Denter, in sül mür de l'abside, ghè ün musaich che'l rapresenta Sant'Andrea Apostul. Il campanìl, del 1920, l'è stàa danegiàa da ün fülmin e dai bumbardament dürant la Segunda Guèra Mundiàal.
San GiorgModifega
La gesa de Muntalètt l'è del XVIII secul, ma gh'ha dij element del 1500, cumè l'abside. Denter, dedrée a l'altàar, ghè üna Madòna cul Bambinèl del XVII secul; in sül tecc ghè ün campanìl piscinìn.
Cour SantModifega
L'è la gesa de Pinarèla e l'è stàda fàda sü in del 1966. Denter e foeura gh'hin quadrej a vista; in sü la faciàda ghè üna vetràda cunt sü sceni del misteri del Rusari. Sura i dò altàar gh'hin musaich in rilief cunt sü la Sacra Famiglia (a destra) e Sant'Antòni de Pàdua (a manca); in sü l'abside ghè ün afresch del Coeur Sant.
Santa Teresa de Gesù BambìnModifega
La gesa de Tajàda, del 1967, la gh'ha furmi muderni; la part sura de la faciàda la gh'ha quadrej a vista. Denter a manca ghè üna statua de lègn de la Madòna cul Bambinèl e a destra i imàgin de Santa Teresa e del Coeur Sant.
Madòna de la NefModifega
L'è üna gesa fàda sü in de la vègia cità de Cervia in del 1603, in mèzz ai salini; ma gimò dal IV secul la Madòna de la Nef l'era patrona dij salinàar.
La gesa la gh'ha furmi sèmplis; denter, per circa cent'ànn ghè stàda üna tela cunt sü la Madòna de la Nef, purtada in de la Catedràal dopu che gh'han fàa sü la noeuva cità.
Dopu la costruziùn de la noeuva Cervia, la gesa l'è stàda man a man abandunàda: a l'inìzi l'è stàda duperàda cumè ussàri e, in del 1867, l'è stàda esprupiàda e scunsacràda.
ün poeu pussee a nord de la vègia gesa, in de la lucalità Malva, l'8 dicember 2007 l'è stàda inauguràda la noeuva gesa ciamàda Virgo ad Nives (che in latìn voeur dì "Vergin de la Nef").
Olter sitt interessàntModifega
Magazìn del Sàal "Tur"Modifega
Fàa sü tra'l 1689 e'l 1691 a süd del port canàl, arent al center de la noeuva Cervia, la pàar üna gesa de stil rumanech denter e foeura. L'è lunga 66 meter e larga 6 e pudeva tegnè denter fin a 130.000 quintaj de sàal. Incoeu l'è duperàa cumè musee e sitt per i manifestaziùn; denter ghè espòst ün cristàll de sàal de quìndes chili.
Magazìn del Sàal "Dàrsena"Modifega
'Stu magazìn chì el se troeuva de frunt a l'olter, a nord del port canàl. Fàa sü in del 1712 cunt i materiaj ch'i vegnèvan da la demuliziùn de la vègia Cervia, l'è ün poeu pussee piscinìn del magazìn "Tur" e gh'ha üna dàrsena piscinìna ün temp duperàda per cargà'l sàal in sü i barch. Incoeu l'è voeuj e l'è minga duperàa.
Tur San MicheelModifega
Fàda sü in del 1691, prima de la costruziùn de la cità noeuva, la serviva arent al Magazìn del sàal "Tur". Vôlta 22 meter e mèzz e a pianta quadràda, l'è stàda fàda sü per prutegg la cità e i magazìn daj assàlt dij Türch. Incoeu ghè denter la bibliuteca cumunàal.
PinedaModifega
La pineda de Cervia l'è granda 260 èttar e l'è la cuntinuaziùn de la pussee famùsa de la pineda de Clàss; la se troeuva per la magiùr part tra Milàn Marìtima e Termi.
In de la pineda gh'hin pìn marìtim, ma anca ginèper, quèrc, fràssen, sàles, roeuf, prün e vit selvàtich.
MarModifega
Cervia l'è ün sitt che la funda la sò ecunumia in sül turism d'estàa perchè ghè'l mar; alura quèst chì l'è spess cuntrulàa da l'ARPA (l'assuciaziùn regiunàal per la proteziùn de l'ambient). Dal 1997 la Foundation for Environmental Education ("Fundaziùn per l'educaziùn ambientàal") gh'ha dàa a Cervia la "Bandioera blü" per la buna qualità de l'acqua del sò mar.
ManifestaziùnModifega
- 5 genàr: Cuncert de foeugh artificiaj
- 6 genàr: i "Pasqualotti"
- la prima dumènega de magg: el "Spusalìzi del mar". In del 1445, quand l'era adrée a turnà da Venezia in naf, el vescuf de Cervia Pietro Barbo (dopu diventàa papa cunt el nòmm Paul II) se gh'ha truvàa in mèzz a üna tempesta; alura gh'ha tràa denter in del mar el sò anèl e l'ha pregàa Diu per fàla desmètt, cosa che l'è sucedüda. A cumincià da quèl an, el vescuf trà el sò anèl denter el mar cumè sègn de bon augüri; dopu i bagnìn de la Rivera cèrchen l'anèl in fund al mar e la sira chi che'l troeuva vègn festegiàa
- 10 agust: Festa de San Lurenz in sü la spiàgia libra cun spetàcul de foeugh artificiaj
Persunàgg famùsModifega
- Lorenzo Caleppi (Cervia, 29 aprìl 1741 - 10 genàr 1817), cardinàal
- Alberto Missiroli (Cervia, 27 lügl 1883 - Ruma, 18 lügl 1951), dutùr
- Isotta Gervasi (Castigliùn de Cervia, 21 nuvember 1889 - Modena, 17 giügn 1967), duturèssa
- Coriolano Gori, cugnusüü mej cumè Lallo Gori (Cervia, 7 marz 1927 - 1. dicember 1982), autùr de müsica dij film
- Piero Focaccia (Cervia, 1945), cantànt
- Alessandro Bianchi (Cervia, 7 aprìl 1966), calciatùr
SportModifega
BalùnModifega
La squadra de balùn pussee impurtànt de Cervia l'è l'"Associazione Sportiva Cervia 1920", che la giuga in del campiunàa d'Ecelensa. 'Sta squadra chì tra'l 2004 e'l 2006 la gh'ha partecipàa al reality show "Campioni - Il sogno", trasmetüda da Italia Uno. A la fìn de la stagiùn 2004/2005, el Cervia gh'ha vingiüü el campiunàa d'Ecelensa e l'è nàa in de la serie D. Düü ànn pussee tard l'è turnàa in Ecelensa.
Olter sportModifega
A Cervia gioeughen anca dò squadri de balacanèster (üna dij òmm e l'oltra dij dònn) e üna squadra de Beach Soccer.


text:
Graniti
Graniti l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 1 511 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 10,0 km² e 'na densità de popolasiù de 151 ab./km².
Graniti el cunfìna coi cümü de Castiglione di Sicilia, Mongiuffi Melia, Antillo, Gaggi e Motta Camastra.
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Graniti l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La halla da Gurlaina ha cumbattì cun buns e nauschs temps, betg adina tanschevan las finanzas. Oz é quai ina societad d’aczias che vegn purtada oravant tut da las vischnancas en la regiun.
Sper numerus champs da hockey per giuvenils han scuvrì ils ultims onns pli e pli clubs da hockey cun renum naziunal ed internaziunal questa halla da glatsch. Uschia han gia chattà clubs da Barys Astana dal Kasachstan enfin als ZSC Lions la via en l’Engiadina Bassa.
Halla Gurlaina dispona dad in'infrastructura modernisada
Tenor Marco Ritzmann, president dal Club da Hockey Engiadaina èn ils motivs principals per quest success oravant tut che l’infrastructura è adina puspè vegnida modernisada ils davos onns e che tut sa chatta sut in tet.
Da quest fat na profita betg mo la halla da glatsch: la preschientscha da clubs da hockey cun renum è ina buna recloma per tut la regiun.


text:
Il lieu Sclamischot en Engiadina Bassa sa chatta tranter Strada e Martina ed è fitg spezial cun ina grondezza limitada. Sin quel areal han lieu maximalmain 150 persunas. Spezial è er il stil da musica ch’ins auda durant il festival. Uschia cumenza quel open air cun musica populara e finescha cun musica da rock rumantsch.
TSU han inizià il festival
Ils iniziants e organisaturs èn la gruppa da Rock TSU «Tschierv sül urogal» cun Otmar Derungs a la testa. Tar l’emprima ediziun avant 10 onns eran ils Engiadinais l’unica gruppa sin il program. Uss, 10 onns pli tard, èn 8 gruppas da la partida.
Program cumenza sonda saira a las ses
Da la partida èn la Chapella Engiadina, Paulin Nuotclà ed amis, ils Fränzlis da Tschlin, Dure (musica populara psychedelica). A partir da las 22 h èn vidlonder Influenza, Reat, Snook e finalmain ils organisaturs sez, la gruppa TSU.


text:
Stabilità atmosferega
La stabilità atmosferega a l’è l’attitudin de l’atmosfera de impedì o favorì i mòti verticaj. [1]
Stabilità e instabilitàModifega
L’atmosfera a l’è stabil se i mòti verticaj hinn inibìi e l’aria de bass la tend a rest arenta al soeul. L’atmosfera a l’è stabil quand che ‘l so gradient de temperadura a l’è pussée piscinin de 1°C/100m ('me primma approssimazion). L’atmosfera a l’è instabil quand che ‘l so gradient de temperadura a l’è maggior de 1°C/100m. Quand che gh’è instabilità atmosferega l’aria calda arenta al soeul la pò andà su. [2]
Analisi matematicaModifega
Considerèmm ona partìcola de aria. L’avarà per fòrza ‘na pression egualò de quaèlla de l’aria che gh’è intorna, inscambi la temperadura e la densità i pòdarànn varià. Se la partìcola la se moeuv in verticàl second on gradient adiabategh sècch per on strat (che ‘l pò vèss positìv o negatìv), la pression che l’è sottopòsta la sarà quèlla de la quòta indoe la se troeuva, ma l’avarà ‘na densitàa inscì ‘me stabilì de l'Equazion de stat di gas perfètt. La soa densità p la risultarà generalment divèrsa de quèlla de l’aria che gh’è intorna per via del fàa che el gradient de temperadura reàl l’è nò l’istèss de quèll adiabategh sècch e donca la temperadura T de la partìcola la saràa divèrsa de quèlla di alter partìcol T' e densità p':
indoe con R costanta di gas perfètt e M la massa de ‘na kilomole. Quèsta chì a l’è la costanta che la vàlida per l'aria sècca e l’è divèrsa de quèlla che gh’hà denter l’acqua (aria ùmeda). De conseguenza per via de la differenza de densità tra p e p' la sarà sottoposta a la forza de l'Archimede, che chichinscì la ven scrivuda per unitàa de massa:
L’è de notà che la primma prossimazión la riguarda pròppi l'uso d’ona costanta Rd eguàl per l'aria reàl e per l'aria sècca. Per la segonda prossimazión la differenza tra T e T' l’è piscinina e donca la po’ vèss trascurada al denominatór; tututmanch l’è minga de vèss trascurada al numeradór perch’è l’è pròppi la differenza che se voeur indagà.
Adèss se ‘l spostament Az a l’è infinitésim, pòdum sviluppà in serie T e T' intorna de , che consìderom che ‘l sìa el pont de partenza de la partìcola de aria.
indoe e hinn el prìmm el gradient de temperadura reàl e ‘l segond el gradient adiabategh sècch (o ben el gradient de temperadura che ona particola sottopòsta a on procèss adiabategh sècch la gh'avarìss). Cont el mètt denter i espressiؚón de T e T' ind l’equazion per descrìv la fòrza a se ottén:
L'è scia l'quazion necessaria de comprend el concètt de stabilità atmosferega:
- se el ségn de la fòrza a l’è oppòst de quèll del spostament e donca la fòrza l’agìss ‘me forza elastega che la mena indrée de noeuv la partìcola in de la posizion iniziàl, e quèsta chì l’è la resón che quèlla condizion chì l’è ciamada stabilità. L’è ciar che quèst el var anca quand che la partìcola la gh’ha dent di inquinant e in quèll caso chì quèsta chì l’è la condizion peggióra per la sò dispersion.
- se la fòrza e ‘l spostament gh’hann l’istèss vèrs e donca la fòrza la accenta anmò pussée el spostament de la partìcola. Quèsta condizion chì l’è ciamada instabilità e l’è la situazion migliora al fin de la dispersion di inquinant, de già che a hinn lìber de andàa su in quòta.
I grandi mass de aria che gh’hànn di valór divèrsi de umidità e temperadura i se mès’cen mai assée, e donca pòden vèss considerà ‘me se fudèssen in di recipient in deperlor.
El diagrama de fianch el rappresenta i dò condizion: a sinistra l'atmosfera instàbil, indoe el gradient el gh’hà ‘na pendenza minora del gradient adiabategh sècch; a dèstra inveci l’atmosfera stàbil, che l’è quand che el gradient reàl el gh’hà ‘na pendenza maggiora del gradient adiabategh sècch.
Analisi de la stabilità atmosferega per mèzz de la temperadura potenzialModifega
Atmosfera nèutraModifega
El gradient verticàl de temperadura l’è ciamàa adiabàtegh quand che la temperadura potenzial l’è costanta con la quòta. In quèll caso chì l'atmosfera l'è nèutra.
In del caso de l'aria sècca 'me approssimazión se pò dì che el gradient vertical adiabategh (gradient adibategh sècch)a l’è de circa -1K/100m (o -1°C/100m) de quòta.[4]
Se pò anca verificà che l'è inscì, per mèzz de la formola ipsometrica doperada per calcolà la pression ai quòt z che interèssen e poeu la formola de calcolà la temperadura potenzial :[5]
- (formola ipsometrica) con , p* p* pression e densità de l'aria a livèll del mar
- (Temperadura potenzial) con T temperadura reàl in Kelvin, R =287J/Kg K la costanta di gas per l'aria sècca; =1005J/ Kg K el sò calor specifich a pression costanta e pression de riferiment per la temperadura potenziàl in del caso de l’aria sècca.
Se inveci l'aria l'è nò sècca (comunque l'è tal che quand che la va su la riva a condensà, perchè se la condensa nò la pò vèss in pratega considerada sècca) quèj fórmol chì i vann minga ben, perchè in del caso de l'aria sècca la soa variazion de temperadura l'è càosada domà de l'espansion adiabatega (o ben se reffrèggia come che la va giò la soa pression), inveci in del caso de l'aria ùmeda quand che l'acqua la raggiòng la saturazion el vapor de acqua el condensa de manera de liberà el calor sconduu de condensa che 'l ghe ven dàa a l'aria de manera de fàla diventà frèggia men a la svèlta intanta che la va su. Gh'è in quèll caso chì da fà l'istèss discors ma con la temperadura pseudopotenzial inscambi de la temperadura potenzial. A gh'è de stabilì alora el gradient adiabategh as in del caso de l'aria ùmeda (gradient adiabategh satur) ch'a l'è el gradient per el quàl la temperadura pseudopotenzial la rèsta costanta. E quèll valor chì el dipend de la quantità de umidità de l'aria.[6]
De conseguenza la temperadura potenzial la rèsta costanta se el gradient de temperadura reàl a l’è de circa ad =-1K/100m (gradient adiabategh sècch), per l'aria ùmeda gh'è inveci de considerà el valor de as donca:
Aθ =0 → atmosfera nèutra (per l'aria sècca o comunque minga satura)
o ben ‘me approssimazion: [4]
AT/Az =ad=-1°C/100m → atmosfera nèutra (per l'aria sècca o comunque minga satura)
se l'aria l'è satura inscambi:[6]
Aθe =0 → atmosfera nèutra (per l'aria satura, donca l'è stabil per l'aria sècca)
AT/Az =as → atmosfera nèutra (per l'aria satura, de conseguenza stabil per l'aria sècca)
indoe Aθ e Aθe indichen la variazion de temperadura potenzial e pseudopotenzial a'ndà su in quòta.
L'atmosfera l'è nèutra quand che el sò gradient de temperatura potenziàl l'è maggior de zero (in del caso de l'aria sècca o minga satura) o de temperadura pseudopotenzial in del caso de l'aria che la ven sàtura, già che i mass d'aria se moeuven in verticàl second el gradient de temperadura potenzial (o pseudopotenzial per l'aria satura).
Atmosfera stabilModifega
Per l'aria minga satura, quand che el gradient tèrmich vertical l’è maggior de quèll adiabategh l’è ciamàa sub-adiabategh e quèst el voeur dì che ona massa d’aria calda che la va su la se reffrèggiarà pussée in prèssa rispètt al gradient tèrmich de l’atmosfera a la rivarà a ‘na cèrta quòta che l’avarà l’istèssa temperadura e donca l'istèssa densità de l’aria che la gh’è intorna e a ghe sarà pù la spinta idrostatica (o spinta de l’Archimede) de andà su. I mòti verticaj, in atmosfera stàbil, se fermen a l'altèzza che la temperadura che de la massa d’aria ascendenta la diventa l’istèssa de quèlla de l’aria che gh’è intorna (l’altèzza de messedada).[4]
Aθ >0 → atmosfera stàbil (per l'aria sècca)
o ben ‘me approssimazion: [4]
AT/Az > ad = -1°C/100m → atmosfera stàbil (per l'aria sècca)
Quand che la temperadura de l'atmosfera l'aumenta addirittura con la quòta AT/Az > 0°C se parla de inversadura tèrmica, l'è ona situazion assosènn stàbil
Tuttamanch ona condizion de stabilità per l'aria sècca la pò minga vèss l'istèssa in del caso de l'aria satura. Gh'è donca quèj casi chì:
AT/Az > as → atmosfera stàbil sia per l'aria sècca che per quèlla ùmeda (atmosfera del tutt stabil)
as > AT/Az > ad → instabilità condizional (l'atmosfera l'è stabil a condizion che la vegna nò raggiunta la saturazion)
oppur in tèrmen de temperadura pseudopotenzial θe:
Aθe >0 → atmosfera de tutt stabil Aθe  0→ instabilità condizional
Atmosfera instabilModifega
Quand che el gradient tèrmich verticàl a l’è minor de quèll adiabategh, l’è ciamà super-adiabategh e l’atmosfera l’è instabil, o ben ona massa d’aria calda che la va su la se reffreggerà men in prèssa rispètt al gradien tèrmich de l’atmosfera e già che la restarà semper pussée calda (e donca pussée leggera) de quèlla che gh’è intorna la pò seguità a andà su.
Aθ <0 → atmosfera instàbil
o ben ‘me approssimazion: [4]
AT/Az < ad = -1°C/100m → atmosfera instàbil
On'atmosfera la pò vèss instabil visìn al soeul e poeu stàbil pussée innanz, in quèll caso chì i mòti verticaj minga sforzàa se moeuven fin tant che la temperadura di mass d'aria ch'a hinn drée a 'ndà su l'è nò l'istèssa de quèlla de l'ambient che gh'è intorna. [4]
Fattor che influenzen la stabilitàModifega
I fattor che redùsen la stabilità atmosferega hinn:
- el riscaldament del soeul per via de la radiazion solar;
- l'advezion de aria calda in di strat arent al soeul;
- l'advezion de aria frèggia domà in quòta ('me per esempi i gott frègg);
- l'advezion de aria frèggia che la corr via sora on soeul pussée cald;
- i mòti verticaj ascendent a scala sinòttica (l'aria che la va su la ven frèggia per espansion e reffrèggia i strat de sora per messedada).[7]
I fattor che aumenten la stabilità atmosferega hinn:
- el raffreddament del soeul de nòtt per irradiazion (radiazion terrèstra perduda vèrs el spazzi);
- l'advezion de aria pussée frèccia in vesinanza del soeul;
- l'advezion de aria pussée calda domà in quòta;
- l'advezion de aria calda che la corr via sora 'na superfice pussèe frèggia;
- i mòti verticaj discendent a scala sinòttica.[7]
Instabilità atmosferega e formazion de temporajModifega
Se l’atmosfera a l’ instabil, gh’è i condizion per la salida di corrent ascendent, necessari per el svilupp di nivul de temporaj e i fulmen [8] e in general i precipitazion pussée fòrt succeden quand che i massa d'aria che vànn su hinn molto [[umidità|ùmede vànn su a la svèlta.[9]
Valutazion de la stabilità segond el CAPE e ‘l CINModifega
L’inibizion convettiva (CIN) a l’è on ostacol per la partenza di mòti verticaj, ma quan che ’l ven ròtt compù el CAPE el sarà alt compù i mòti verticaj i andarànn su a la svèlta
Donca se el CAPE l’è alt ma el CIN l’inibiss i mòti verticaj i temporaj a ghe sarànn minga. [10]
Vos correlaaModifega
RiferimentModifega
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 253. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 173. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ per l'equazion de stat di gas perfètt
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 261-263. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ provìi a fà i càlcol e vederìi
- ↑ 6,0 6,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 276. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 7,0 7,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 271-272. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 174. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 277. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Gabriele Formentini (2009). Temporali e e Tornado (in italian). Alpha Test, 119. ISBN 978-88-483-0992-9.


text:
Language: [Emiliano-Romagnolo] Dialects:[Bolognese][Ferrarese][Mantovano][varianta Modenese Carpigiano][Parmigiano (Parmesan)][Piacentino]
Text in Bologna dialect
Bulåggna l'è steda fundè da i Etróssc e as ciameva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i Vilanoviàn, dî pigrèr e dî cuntadén. La zitè etróssca la s dsvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a una culénna. Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, d'la zänt gallica, ch'î dénn al nómm ch'al guinté po Bononia dåpp ch'i arivénn i Romàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjji romàni al fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo. I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d'indóvv as psêva andèr in só fén ad Arezzo par la Via Flaminia minor e in zå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.


text:
Sper ils pleds da consolaziun exprima la chanceliera tudestga era l'engraziaivladad vers la glieud da Minca ch'è sa gidada cun dar suttetg a persunas che na pudevan betg a chasa pervi da l'attatga d'amoc da venderdi. Plinavant attestescha ella a polizia e las unitads d'agid a Minca d'avair agì da moda fitg professiunala.
Wir teilen Ihren Schmerz. Wir denken an Sie. Wir leiden mit Ihnen.
Minca emprova da chapir il nunchapibel
La populaziun da Minca cumenza a realisar, tge ch'è capità. La malencurada per las unfrendas è gronda. Blera glieud metta fluras u chandailas en lieus datiers dal center da cumpra. En gruppas stettian blers ensemen per chapir quai che saja capità, rapportan las agenturas al lieu.
Minister vul calmar
Suenter l’amoc en la Germania appellescha il minister da l’intern, Thomas de Maizière a la populaziun da restar ruassaivla. El chapeschia che la glieud saja preoccupada ed agitada pervi dals schabetgs da Nizza, Würzburg e Minca. I saja fitg impurtant da sclerir mintga cas singul e dad eruir ils motivs per silsuenter pudair trair las dretgas consequenzas.
Tur d'Eiffel glischa per unfrendas
Per commemorar las unfrendas da Minca ha la Tur d'Eiffel a Paris glischà en las colurs naziunalas da la Germania, numnadamain en nair, cotschen ed aur. La metropola franzosa aveva annunzià questa acziun via Twitter.
RR novitads


text:
Durant 22 onns era Arno del Curto il trenader, il chau e la vista dal club da hockey da Tavau. Suenter sis titels da campiun Svizzer e tschintg victorias tar la cuppa Spengler era l’era Del Curto ida a fin la fin da november.
Uss, trais emnas suenter la demissiun dad Arno del Curto, ha Marc Gianola confermà ad RTR tgi che daventa sussessur: Cun il letton Haris Witolinsch (50) turna in anteriur giugader da l'EHC Cuira puspè a Tavau – uss dentant betg per dar il derbi grischun cunter il HCD, ma sco trenader da la squadra da tradiziun grischuna.
Witolinsch era en discussiun da la bell’entschatta
Gia suenter il emprim gieu dal club da hockey da Tavau suenter l’era Arno del Curto aveva il president dal HCD Gaudenz Domenig menziunà il num da Witolinsch sco pussaivel successur.
Durant tut quest temp è Witolinsch restà il candidat preferi. Curt avant la cuppa Spengler ha il Letton survegnì la conferma dal HCD. Els sajan sa cunvegnids ad in contract fin a la fin da la stagiun.
Las staziuns da carriera da Haris Witolinsch
Haris Witolinsch ha cumenzà sia carriera sin il glatsch sco giugader da hockey:
- Cun Dinamo Riga è el daventà gia durant sia emprima stagiun en la liga d'elita da la Russia vicecampiun.
- Suenter la fin da l’Uniun sovietica e l’independenza da la Lettonia ha Witolinsch bandunà sia patria per dar hockey en Svizra tar Cuira.
- Da là è il viadi i vinavant en America dal Nord e suenter intginas partidas en la NHL è Witolinsch puspè turnà en Svizra tar Rapperswil e suenter puspè per tschintg stagiuns a Cuira.
Suenter sia carriera activa ha Witolinsch dalunga lavurà sco trenader.
- Uschia tranter auter tar Dinamo Riga e da la naziunala da la Russia, la «Sbornaja». Cun quella ha Witolinsch gudagnà la medaglia d'aur tar ils gieus olimpics da Pyeongchang.
RR novitads 15:00


text:
En blers manaschis sajan ils credits da corona duvrads si. I na dettia strusch perspectivas. 100'000 plazzas sajan periclitadas ils proxims mais, quai mussa la retschertga da GastroSuisse, l'uniun tetgala da manaschis gastronoms.
Gastronomas e gastronoms hajan chapientscha per tschertas mesiras, ma il privel da s'infectar en la gastronomia saja cumprovadamain pitschen. Ils concepts da protecziun funcziunian. GastroSuisse spera ch'il Cussegl federal na ruineschia betg cumplettamain la branscha.
Or da l'archiv
Er gastronomas e gastronoms grischuns èn stads sut squitsch gia durant l'emprima unda da la pandemia.


text:
En l'Israel cunter Maccabi Tel Aviv ha il FC Basilea giogà in pari dad 1:1. Suenter il pari da 2:2 en l’emprim gieu avant in’emna a chasa, na tanscha quai betg per sa qualifitgar per la gruppa da fasa da la Champions League, ils Israelians han sajettà dapli gols ordaifer.
Bain ha Zuffi procurà cun in bel culp liber per il 1:0 per Basilea en la 11avla minuta, en la 24avla minuta ha Maccabi Tel Aviv dentant egualisà. La finala ha il FCB dominà grondas parts dal gieu, ina decisiun en sia favur n’ha el dentant betg pudì dar.
Per Basilea resta uss l’Europa League, là è il campiun svizzer gia qualifitgà per la fasa da gruppa.
RR Novitads 23:00


text:
Dal vehichel da mintgadi al vehichel dal temp liber
Pli baud era la moto surtut in vehichel per charrar bunmartgà d’in lieu a l’auter. Ozendi è il vehichel da duas rodas per blers in hobi. Strusch ch'ils pass avran vegni charrà sur culms e vals. In viadi cun töf po anc adina dar in sentiment da libertad. Quai sentiment vegn savens partì cun auters en clubs ed uniuns da motociclists.
La moto munta libertad. Ed exact per quai vai.
Clubs da motociclists en il Grischun
En il Grischun existan praticamain en mintga vallada gruppas u clubs da töfs. Per exempel il «Club da Töffs Engiadina Bassa», ils «Grischa Bikers» u il «Grischa Chapter Switzerland». A Cuira datti era in club da Vespas. Ils ultims onns han era ils mopeds vegls puspè chattà ina renaschientscha.
Scuntradas da töfs
Ina sentupada legendara da töfs en il Grischun era quella dal «Fat Tire» sin l’alp Plaun sur Laax. Pervia da mancanza da finanzas è quella vegnida organisada la davosa giada il 2006. Il club dals «Töffists Jauers» aveva fatg part il 1996 ad ina sentupada internaziunala da l’autra vart dal pass dal Stelvio. La Televisiun Rumantscha aveva accumpagnà ils bikers sur il pass.
Per ün töfist es quai musica. Quai nun es ningüna canera. Plü dad at chi’d es i meglder cha quai tuna.
Preveder accidents cun la moto
«Libertad ed individualitad» – è il motto da blers che van cun la moto. Per pudair viver quests sentiments da libertad ed individualitad hai dentant era num da respectar tschertas reglas. La polizia na vul betg mo incassar chastis per motociclists che surpassan la spertadad lubida, mabain era gidar d’evitar accidents. Per exempel il 2011 cun l’occurrenza «Biker-Prävi-Days».
La fascinaziun töf
L’ir cun töf fascinescha giuven e vegl. Il giuven vul charrar svelt en las stortas, il pli vegl prenda pacific la via sur ils pass cun la Harley Davidson. Tar omadus sesa adina era il privel sin la maschina. Dus motociclists ed ina motociclista avevan raquintà avant passà 30 onns en il Radio Rumantsch da lur passiun sin lur maschinas da duas rodas.
Seser si davos drova dapli curascha che dad ir sezza cul töf.
Ina passiun per la vita
Ses megliers amis enconuschan el mo sut il num Bimbo. Edwin Schnoz, uschia è ses num burgais. El è gia da pitschen ensi stà fascinà da las maschinas sin duas rodas. Surtut ils fabricats da la Gronda Britannia cun nums sco «Norton» e «Triumph» han attirà ses interess. Il 1996 aveva il Bimbo raquintà en il Radio Rumantsch da sia passiun per ils töfs. Era sia dunna Giuliana aveva gì in pled en chapitel.
In che mava pli baul cun töf era in individualist. In tip tut special.


text:
Il project VerbaAlpina è vegnì concepì da bell'entschatta en consideraziun da l'abilitad al web, pertge ch'el vul contribuir cleramain al transferiment da las tradiziuns umanisticas etablidas, pli exactamain da la geolinguistica, a las scienzas umanas digitalas.
Quai signifitgescha:
(1) La basa empirica da la perscrutaziun consista en datas (cfr. Schöch 2013), qvd. en unitads codadas e structuradas u silmain structurablas digitalmain); i sa tracta per part da datas gia publitgadas e digitalisadas secundaramain (sco p.ex. ils materials dals atlas pli vegls), per part dentant er da datas ch'èn da rilevar danovamain. Areguard ils concepts relevants aspiran ins a dumbers da datas uschè vasts sco pussaivel. La metoda è pia quantitativa e per gronda part inductiva.
(2) La communicaziun da perscrutaziun succeda sut las condiziuns medialas da l'internet. Quai porscha en emprima lingia la pussaivladad d'entretschar medias differentas (scrittira, fotografias, video e sun) ipertextualmain; vinavant pon las persunas che sa participan al project sco perscrutaders (surtut sco partenaris da project) e/u sco infurmants communitgar e cooperar cuntinuadamain tranter pèr.
(3) Cun quai fan ins l'offerta a perscrutaders interessads da participar al svilup da questa plattafurma scientifica e collavurativa. Questa perspectiva è nizzaivel e mana vinavant en almain dubel resguard: ella lubescha d'integrar plazzas differentas e – oravant tut – da far avanzar l'encruschament constructiv da tecnologia d'infurmaziun e geografia linguistica cun resursas publicas senza stuair recurrer al support (problematic dal punct da vista giuridic e economic) da firmas dad IT privatas.
(4) La savida relevanta per il project po vegnir accumulada e modifitgada cuntinuadamain er per spazis da temp pli lungs, schebain che la garanzia dad ina disponibilitad duraivla è anc greva da realisar (cfr. latiers l'infrastructura da perscrutaziun impurtanta CLARIN-D http://de.clarin.eu/de/home.html). En mintga cass n'è la publicaziun dals resultats sin mediums da support concrets (cudeschs, DCs u DVDs) betg pli in in intent central; tuttina vegn stgaffida in'opziun da stampa secundara uschia sco la lexicografia online la porscha mintgatant, uschia p.ex. il Tesoro della Lingua Italiana delle Origini exemplaric.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Kooperation Crowdsourcing
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Scienzas umanas digitalas (Citar)
Sectur d'actividad (1): documentaziun (Citar)
Tags: Publikation
Sectur d'actividad (2): cooperaziun (Citar)
La cooperaziun cun auters projects è fundamental per la concepziun da VerbaAlpina. Ella sa mussa en numerus contracts da collavuraziun cun partenaris da project. Sia realisaziun è dentant de facto betg adina sempla; ella vegn impedida da problems pratics
Tags: Kooperation Publikation
Tags: Kooperation Publikation
Sectur d'actividad (3): publicaziun (Citar)
Per propi è gia la documentaziun da datas en l'internet ina forma da publicaziun; plinavant VerbaAlpina sa chapescha dentant era sco instrument per la publicaziun da texts relativs al project. Per quai èn prevesids essenzialmain trais formats:
Funcziun da commentari accessibla tras la legenda
(auct. Thomas Krefeld- trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
- Noziuns e problems teoretics e metodologics vegnan deponids en maniera concisa sut il cursur Metodologia.
- Studis analitics pli detagliads da resultats da project ni discussiuns teoreticas resp. metodologicas pon vegnir deponids sut Projektpublikationen.
- Commentaris a singuls tips linguistics vegnan averts en la legenda da charta tras il ....; els pon era vegnir deponids là fitg facilmain da collavuraturs da project ni persunas externas.
Funcziun da commentari accessibla tras la legenda
(auct. Thomas Krefeld- trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
Sectur d'actividad (4): crowdsourcing (Citar)
Cun quai è manegià la relevaziun da datas novas tras l'internet che vegn activada en il segund semester dal 2016. Questa funcziun vegn a recurrer ad in archiv vast, betg anc public da fotografias e videos etnografics.
Auzar la cagliada (Tannheim, district Reutte, Tirol, 1940)
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Crowdsourcing
Auzar la cagliada (Tannheim, district Reutte, Tirol, 1940)
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Crowdsourcing
Sectur d'actividad (5): labor da perscrutaziun (Citar)
Igl è previs da crear in labor da perscrutaziun virtual che envida tut ils utilisaders interessads d'utilisar individualmain ils tools geolinguistics sviluppads da VerbaAlpina (differentas represchentaziuns cartograficas, stgalims da tipisaziuns e.a.) e da preschentar analisas e resultats novs, eventualmain er alternativs. Natiralmein pon ils tools era vegnir sviluppads vinavant dals utilisaders.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Forschungslabor
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Forschungslabor
Secturs d'actividad (Citar)
Las incumbensas e las prestaziuns da VerbaAlpina pon vegnir attribuidas als secturs suandants:
(1) documentaziun ed analisa diacronica e etimologica dal stgazi da pleds dialectal ch'è valità sco caracteristic segund il rom onomasiologic;
(2) collavuraziun cun ils partenaris da project per il barat da datas reciproc e per l'analisa da las datas;
(3) da l'effectiv da datas, da texts analitics e da materials differents relativs al project adressads per part al public spezialisà, per part al lartg public.
Las funcziuns (1), (2) e (3) èn gia stadas activadas cun l'emprima versiun 15/1 e vegnan amplifitgadas cuntinuadamain. Duas ulteriuras funcziuns vegnan preparadas:
(4) la relevaziun da datas tras crowdsourcing;
(5) la fundaziun d'in laboratori da perscrutaziun ch'envida tut ils utilisaders interessads d'utilisar individualmain ils utensils geolinguistics sviluppads da VerbaAlpina (preschentaziuns cartograficas differentas, stgalims da tipisaziun differents e.a.) e da preschentar analisas e resultats novs, eventualmain er alternativs.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
(1) documentaziun ed analisa diacronica e etimologica dal stgazi da pleds dialectal ch'è valità sco caracteristic segund il rom onomasiologic;
(2) collavuraziun cun ils partenaris da project per il barat da datas reciproc e per l'analisa da las datas;
(3) da l'effectiv da datas, da texts analitics e da materials differents relativs al project adressads per part al public spezialisà, per part al lartg public.
Las funcziuns (1), (2) e (3) èn gia stadas activadas cun l'emprima versiun 15/1 e vegnan amplifitgadas cuntinuadamain. Duas ulteriuras funcziuns vegnan preparadas:
(4) la relevaziun da datas tras crowdsourcing;
(5) la fundaziun d'in laboratori da perscrutaziun ch'envida tut ils utilisaders interessads d'utilisar individualmain ils utensils geolinguistics sviluppads da VerbaAlpina (preschentaziuns cartograficas differentas, stgalims da tipisaziun differents e.a.) e da preschentar analisas e resultats novs, eventualmain er alternativs.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
Stgazi da pleds alpins (Citar)
Chaussas realas tipicamain alpinas (sco il CHAMUTSCH, il SCHEMBER u l'ALP) vegnan savens denominadas da pleds da substrat preromans. Quest stratum linguistic è vegnì descrit bain primarmain pli detagliadamain da Jakob Jud 1911; el furma il center da l'uschenumnà stgazi da pleds alpins. L'expressiun n'è dentant betg cumplettamain univoc, pertge ch'el vegn chapì in pau pli vastamain da Otto von Greyerz 1933, ch'al ha bain modellà, e da Johannes Hubschmid 1951, ch'al ha oravant tut fatg palais: "Jeu capeschel sut quai pleds che denomineschan furmaziuns da terren, fenomens da natira, animals e plantas u noziuns concretas che stattan en connex cun l'activitad umana, pleds ch'èn sa mantegnids be u principalmain en ils dialects alpins, u ch'esistan bain en in territori pli grond, ma mussan en las Alps savens ina significaziun specialmain 'alpina'. Il stgazi da pleds alpins po er esser d'origin germana u neolatina" (Hubschmid 1951, 7, text original: "Ich verstehe darunter Wörter, die Geländeformationen, Naturerscheinungen, Tiere und Pflanzen oder mit der menschlichen Tätigkeit zusammenhängende konkrete Begriffe bezeichnen, Wörter, die sich nur oder hauptsächlich in den Alpenmundarten erhalten haben, oder die zwar auf einem größeren Gebiet leben, aber in den Alpen häufig eine speziell 'alpine' Bedeutung zeigen. Alpenwörter können auch germanischen oder romanischen Ursprungs sein." Cf. per l'istorgia da noziun ultimamain er Rampl 2011, 131 ss.).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
Stratigrafia (Citar)
Las Alps èn in territori da contacts linguistics multifars che derivan da constellaziuns da stratums cumplettamain differentas (cfr. Krefeld 2003). Per princip vegnan linguas ch'èn en cuntact en in territori, perquai ch'i dat là pledaders pli u main bilings u schizunt cuminanzas da pledaders, denominadas adstrats. Sch'in tip da basa è derasà be en in tschert territori, pia per exempel en las Alps, e na sa chatta uschiglio betg en las famiglias da linguas pertutgadas, èn la direcziun da l'emprest e la lingua d'origin savens betg cleras (cfr. il tip da basa rom. baita / tud. Beiz, Beisl).
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla. En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germanics (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic germanic e slav? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori romanofon e per il slavissems en il territori germanofon.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation Kooperation Forschungslabor
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla. En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germanics (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic germanic e slav? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori romanofon e per il slavissems en il territori germanofon.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation Kooperation Forschungslabor