text:
10 da december 2005
Ils novizs han giu lur emprem miez di da scolaziun. Duront quater uras han els empriu d’enconuscher lur equipament persunal, l’organisaziun dil plaz da seracass, las incumbensas dils pumpiers, la funcziun ed il diever dalla scala a maun e las liberaziuns cun suga.
7 da december 2005
La collaboraziun denter 118 e 144 vegn intensivada. Bein lavuran las duas organisaziuns gia dapi onns ensemen, ina gada ad onn exercitein nus era communablamein. Ussa vegn era ina part dalla scolaziun fatga da cuminonza: allas 20.30 uras han ils pumpiers informau davart l’organisaziun dil plaz da seracass per in accident e mussau cun ina presentaziun ed in film las incaricas da mintga organisaziun. Alla sera d’informaziun vein nus era astgau beneventar la gruppa samaritana che fa ussa part dil corp da pumpiers cun 11 persunas. Quella gruppa stat era a disposiziun al 144 sch’ei fa da basegns e sa vegir alarmada via SMT. In proxim pass ei in exercezi pratic che vegn ad haver liug el decuors dalla primavera 2006.
29 da november 2005
Roger Tuor daventa niev gerau per ils pumpiers. El remplazza Duri Huonder ch’ei staus responsabels per nies departement duront sis onns. Al gerau partent engraziein nus per sia lavur prestada e giavischein bien success cun sias novas spartas, al niev gerau giavischein nus ina buna collaboraziun ed in bien maun per sia nova sfida.
Beat Flepp ed Augustin Maissen han absolviu cun success la scolaziun da tecnicists per apparats dil schurmetg da flad 1 tier la firma Dräger.
19 da november 2005
Mumpé Medel, allas 14.30 uras: Cun agid digl auto da pressiun sto la pressiun dall’aua dalla lingia da furniziun al reservoir Stagias vegnir baghegiada si da niev. Cunquei che la lingia naven dallas fontaunas al reservoir ha negina pendenza, funcziunescha la furniziun d’aua mo entras la peisa dall’aua.
18 entochen ils 21 da november 2005
Adatg: interrupziun dalla reit d’alarmaziun sur pager! Pumpiers equipai cun pager ein supplicai da prender il telefonin cun els. Ils alarms sur telefon funcziuneschan sco usitau.
14 da november 2005
Roman Bass cumpletescha la gruppa da pumpiers novizs, aschia che nus vein 6 pumpiers novs ch’entscheivan proximamein lur survetsch.
25 d’october 2005
Carcarola, las 21.23 uras: Entras in cuort brischa in furnel. Grazia alla sperta reacziun dil possessur dalla casa ha mo il furnel pitiu donn.
20 d’october 2005
En sia seduta dad ier sera ha la cumissiun da fiug incorporau tschun novs pumpiers. Nus fagein perquei in cordial beinvegni a Curdin Cajacob, Manuel Flepp, Pirmin Monn, Silvio Steger e Flurin Wetzel.
Plinavon ein las perstgisas vegnidas tractadas. Deplorablamein constatein nus adina puspei che certs pumpiers emblidan da dar en perstgisa. La cumissiun ha relaschau siat persunas ord il survetsch da pumpiers, ils biars per motivs professiunals ni da vegliadetgna.
19 d’october 2005
Grond exercezi per polizia, sanitad e pumpiers el tunnel da Mumpé Medel. Dus autos ein cupitgai, endisch pazients en prighel da veta.
9 d’october 2005
La polizia da fiug cantunala publichescha ils datums e termins per 2006.
8 d’october 2005
Segnas, las 15.18 uras: Enten carrar anavos scarpa in camiun si siu tanc da diesel. 250 liters diesel flessegian sin via ed ella canalisaziun da quella. Grazia alla sperta reacziun dil camiunist dat ei minims donns. La tiara penetrada digl ieli ei vegnida remplazzada cun humus frestg e vegn dismessa ella barscharia a Vaz sut.
A caschun dalla tscheina finala dein nus cumiau als dus fideivels pumpiers Gion Lutz e Gabriel Venzin che han prestau duront 20 onns survetsch da pumpiers. Medemamein bandunan nus Marc Manetsch e Patric Caminada sco meinagruppas e Corsin Lutz sco pumpier.
27 da settember 2005
21.50 uras: Alarm da fiug per il pichet 1: silla Furtga han vischins engartau in fiug ed annunziau quel alla centrala a Cuera. Quei che semegliava ella stgiraglia propi sc’in fiug pli grond era en realitad mo ina candeila. Tuttina: in fiug egl uaul da schurmetg sur la claustra vess saviu ver consequenzas fatalas.
20 da settember 2005
Era a Mustér ha liug la davosa fin dalla jamna l’acziun “72 uras”. Ils pumpiers ein vegni dumandai per agid per far ina fotografia ord l’altezia. Quella ei era gartegiada, denton cun incaps. Per cletg essan nus stai pli baul che fixau sil plaz ed era la posiziun dalla massa da persunas ha stuiu vegir midada, perquei ch’il liug fixau dallas organisaturas era buc ideals. Bein fuss ei iu da far ina fotografia, mo enta peis steva in candelaber dil plaz da ballapei.
Ils scolars han encuretg duront 72 uras il pli bi plaid romontsch da Mustér. L’elecziun ei curdada sin ENGRAZIEL.
11 da settember 2005
Mintg’onn fagein nus ina retscherca per migliurar la qualitad dalla basa da pumpiers. Ils resultats obteni ils davos dus onns tschontschan per in bien corp da pumpiers.
3 da settember 2005
Florian Giger e David Lutz absolveschan cun success il cuors da cader per specialists ell’ustonza d’ieli e chemia. Suenter plirs onns da vacanzas ein quels posts puspei occupai cun persunas scoladas era sin basa da cader. Cordiala gratulaziun!
3 da settember 2005
Tschun novs candidats stattan a disposiziun per il survetsch da pumpiers naven da 2006. La recrutaziun dallas persunas ei era uonn stada nunproblematica. Cun ils novs pumpiers sereducescha igl effectiv dil corp sin 61 (62) persunas.
23 d’uost 2005
Grazia alla reacziun sperta ed intensiva cun agid da dus scavaturs gronds han donns vid baghetgs ella Val da Segnas/Val da Cuoz saviu vegnir impedi. Fermas precipitaziuns ella regiun da Gendusas/Caischavedra han procurau ch’igl ual da Segnas ei carschius taluisa che l’aua curreva sur la riva ora. Plinavon impedevan grondas quantitads da crappa e glera che l’aua saveva cuorer dil létg usitau giuadora.
22 d’uost 2005
Egl Entlebuch a “Schwändi” el cantun Lucerna han dus pumpiers piars lur veta questa notg. Ils pumpiers eran vegni clamai pervia dallas grondas malauras che han caschunau grondas inundaziuns. Ils dus pumpiers ein vegni surpri d’ina bova.
Als parents e camerats admettein nus nossa sincera condolientscha e giavischein ad els bia forza e consolaziun en quellas grevas uras.
7 d’uost 2005
13.58 uras: alarm per il pichet 1. Il vent ha scarpau parzialmein surora il tetg dil baghetg ch’ei ars il venderdis sera. Il prighel ch’il baghetg savess dar ensemen ei per quei motiv carschius. En in’acziun vegn igl entir tetg allontanaus cun ina suga da fier ed in vehichel. 12 pumpiers ein stai en acziun.
Igl areal entuorn il baghetg ei dapi il barschament serraus per la publicitad.
6 d’uost 2005
17.57 uras: exercezi d’alarm per il salvament sin via. Alla Punt Stalusa ha ei dau in accident cun in auto. Duas persunas ein serradas el vehichel e ston vegnir salvadas. 12 pumpiers e 2 persunas dalla sanitad ein alarmai. Rapport e maletgs suondan.
6 d’uost 2005
Pumpiers novizs anflan las informaziuns corrispundentas davart il survetsch da pumpiers sut “novizs”. Annunzias per entrar en survestch ston vegnir fatgas a scret entochen ils 15 d’uost 2005 a: Basa da Pumpiers Mustér, commando, 7180 Mustér
5 d’uost 2005
21.17 uras: Barschament d’in clavau a Sut Gassa (Salaplauna sut). Affons che han fimau el zuppau han caschunau il barschament. Il mument ch’ils pumpiers arrivan sil plaz ei il baghetg en fiug e flomma. Tuttina gartegia ei da stizzar spert il fiug.
5 d’uost 2005
Il vehichel d’occasiun ei identics a quel dils Pumpiers Pisoc (maletg).
In auto-scala per la regiun Cadi. En ina seduta d’informaziun dils geraus responsabels pils pumpiers dalla Cadi, dils cumandants da pumpiers e persunas dils stabs da pumpiers ha colonel Hansueli Roth informau davart la cumpra d’ina auto-scala per la Cadi. Tuts presents ein stai dil meini ch’in tal vehichel fetschi da basegns. En in’ulteriura seduta vegnan ils representants dallas vischnauncas a decider davart la finanziaziun dil vehichel. La regiun dalla Cadi ei oz la davosa regiun che posseda negin vehichel da scala.
In auto-scala porta divers avantatgs buca mo el cumbat encunter fiug en casas pli aultas. Anzi, era tier barschaments da casas dad ina ni duas famiglias e cunzun el coc da nos vitgs serrai sa in tal vehichel prevegnir ad ina catastrofa, cunquei ch’igl ei pusseivel d’attaccar il fiug da surengiu. Sper il cumbat encunter fiug sa il vehichel era vegnir duvraus per liberaziuns da persunas ord la profunditad, per fixar vehichels d’accident, mo era sco access a loghens prigulus e difficultus.
28 da fenadur 2005
Fiasta naziunala digl emprem d’uost: actualmein regia in prighel mesaun d’incendis. Vischinas e vischins vegnan perquei supplicai da ver special quitau enten barschar fiugs bengals. Nus supplichein possessurs da habitaziuns da vacanzas e hoteliers da far attents lur hosps sin il prighel.
6 da fenadur 2005
Grond exercezi per la sanitad sil plazzal dalla NEAT a Sedrun. Per l’emprema gada vegn la secziun sperta da sanitad en acziun sisum la Cadi. Varga 60 persunas ein presentas. Igl exercezi che ei staus in success ei ina scolaziun e preparaziun per in secund pass nua che pumpiers, polizia e sanitad vegnan a luvrar ensemen, gest sco igl ei previu tier in seracass grond. (Informaziuns e rapport suondan.)
7 da fenadur 2005
La firma Vogt fa revisiun dallas sprezzas a motor e digl auto da pressiun.
4 da fenadur 2005
Alarm per igl entir corp da pumpiers. Sco usitau dat ei ina gada ad onn in alarm per tut ils pumpiers. Quel ha giu liug egl internat dalla claustra da Mustér. Collaborau cun nus han era la sanitad 144 e parts dall’Uniun samaritana Mustér.
29 da zercladur 2005
11.47 uras: In cametg dat fiug a plontas a Cumiera. Cunquei ch’il fiug ei buca veseivels suenter 10 minutas ed il prighel dad ulteriurs cametgs ei fetg gronds, desistin nus d’ina intervenziun.
26 da zercladur 2005
Il prighel da barschaments d’uaul e pastira crescha cuntinuadamein. Era urezis locals pon buca mitigar la situaziun. Informaziuns detagliadas davart la situaziun da schitgira el cantun anfleis Vus dasperas sut “Barschaments d’uaul”. Ulteriuras informaziuns anfleis Vus sin la homepage digl uffeci forestal cantunal. (www.wald.gr.ch)
11 da zercladur 2005
15.16 uras: Barschament da pastira a Mumpé Medel. Sin ina deponia illegala brischa il material deponiu. Cunquei ch’igl auto da pressiun sto vegnir emplenius pliras gadas cuoza la lavur da stizzar pli ditg. Plinavon caschunan las lavurs da stizzar in prighel da crappa sin la via cantunala (Via Lucmagn) aschia che quella sto vegnir segirada.
A Tusaun termineschan Roger Lutz, David, Lutz, Tino Sabbadini, Beat Flepp, Rinaldo Cavegn ed Andreas Deflorin cun success il cuors per pumpiers dil salvament sin via. Cordiala gratulaziun!
3 da zercladur 2005
23.21 uras: Alarm da fiug a Mumpé Medel. Suenter ver visitau il liug vein nus constatau ina gruppa che grillava enstagl dil cametg annunziaus. Pli bugen denton inagada dapli ch’ina gada memia pauc.
30 da matg 2005
Exercezi per las dunnas da Madernal e Pardomat. En ina sera emprendan ellas co stizzar in pign fiug da grass cun la cozza da fiug, co metter en funcziun in hidrant e cumbatter in incendi entochen ch’ils pumpiers arrivan.
25 da matg 2005
Ferms urezis caschunan inundaziuns a Vitg e Funs. Duas gadas ston ils pumpiers serender sil plaz e pumpar giu l’aua che penetrescha els baghetgs.
Igl emprem alarm succeda allas 18:45 uras. Ils pumpiers han da pumpar ora il tschaler dalla banca Raiffeisen, segirar ina plaunca ad Acletta e pumpar ora in tschaler a Funs. A Fontanivas periclitescha in dutg la via cantunala.
Il secund alarm allas 22:45 uras pertucca il center da sport nua che l’aua ei penetrada ellas localitads dil schurmetg civil. Donns da persunas ha ei dau negins.
25 da matg 2005
Restructuraziun dalla gardaroba en local da pumpiers. Igl equipament cumplet drova dapli plaz en local da pumpiers che previu dall’entschatta. En in’acziun speciala han nos scrinaris midau entuorn la gardaroba per gudignar dapli plaz, denton sin donn e cuost dil plaz da material. La situaziun da plaz ad Acla da Fontauna ei precara pir che mai.
21 da matg 2005
Ils hidrants dalla corporaziun d’aua Spina de Vin resplendan en nova colur unificada. Ils hidrants ein vegni colurai dallas scolaras e dils scolars dalla tiarza secundara e reala. Grazia alla colur cotschna ein els ussa beinvesibels, cunzun era igl unviern.
Ils hidrants vegnan manteni dallas corporaziuns d’aua ch’ein responsablas per la funcziun. Duront igl unviern procura la vischnaunca ch’ils hidrants seigien libers da neiv e da tut temps accessibels. Il diever dils hidrants ei denton mo lubius als pumpiers, privats ston far ina damonda e pagar il diever dall’aua.
12 da matg 2005
La claustra ei ussa colligiada cun la centrala d’alarm a Cuera. Ils plans da seracass stai creai per quei baghetg ein ussa cumpleinamein en funcziun.
10 da matg 2005
Ils pumpiers s’audan tier la gruppa da clamadas che gaudan la pli gronda confidonza tier la populaziun svizra. Tenor ina retscherca dil magazin “Reader’s Digest” fidan 97% dalla populaziun cumpleinamein als pumpiers che sesanflan sin posiziun in.
Silsuenter suondan las tgirunzas (95 %) ed ils pilots (90 %), sco quei ch’il magazin rapporta. La pli pauca confidonza gaudan ils schurnalists (35 %), persunas da reclama (31 %), vendiders d’autos e cussegliaders da finanzas (mintgamai 28 %) e lunsch anavos ils politichers (18 %). Ella media schaian ils purs (81 %), scolasts (74 %), manischunzs da taxi (65 %) ed organisaturs da viadi (55 %).
Per la retscherca ch’ei vegnida fatga ell’entir Europa ein 1100 Svizras e Svizzers vegni dumandai. En tuttas tiaras figureschan ils pumpiers sigl emprem plaz.
10 da matg 2005
Alarm regiunal pil schurmetg da flad. Ier sera ein las secziuns dil schurmetg da flad da Tujetsch, Medel e Mustér vegnidas alarmadas a Curaglia. Il pensum ei staus da spindrar 4 persunas ch’eran sedisgraziadas en ina caverna dall’ovra electrica. Meins igl encurir las persunas ei stau in problem. Persuenter ha il transport da quellas caschunau dapli difficultads e pretendiu dabia cundiziun. Igl exercezi ha mussau che la collaboraziun ed il sistem d’alarm funcziuneschan. Tuttas finamiras han saviu vegnir contonschidas.
7 da matg 2005
Novitads per candidats per igl examen da camiun. La polizia da fiug finanziescha 750.00 frs. vid igl examen da camiun C118. La categoria C118 ei ina categoria speciala el cantun Grischun. Possessurs da quella categoria san carrar cun vehichels da pumpiers cun dapli che 7.5 tonnas enteifer ina regiun dil cantun. Niev ei era ch’igl examen sa puspei vegnir fatgs el liug, nun ch’il manischunz giavischi in examen che vala per “igl entir mund”. Informaziuns detagliadas suondan, mira era sut links (Uffeci stradal cantunal).
1. da matg 2005
Bialaura ed ils pass Alpsu e Lucmagn ein puspei aviarts. Gia registrescha la polizia sil Pass Lucmagn in accident cun velo a motor. Il manischunz vegn blessaus e sto vegnir transportaus cul helicopter el spital a Lugano.
Igl engaschi dils pumpiers ei oreifers. La secziun digl auto a pressiun ha in niev survetsch da pichet. Da niev dorman ils autists el vehichel per esser pli sperts.
Pli serius ei il tema suandont: per intervegnir il temps d’intervenziun vein nus mesirau quel ier suentermiezdi.
30 d’avrel 2005
Adrian Deflorin terminescha cun success il cuors d’officier a Tusaun. Cordiala gratulaziun.
22 d’avrel 2005
01.50 uras: Alarm da fiug. Quei che semeglia l’entschatta ina caussa clara (il di avon han emploiai d’ina firma barschau legalmein roma) sesviluppescha tras curiosas informaziuns tier ina vera acziun d’encurir fiug. Schizun il cumandant da Sumvitg sto vegnir alarmaus. Probabel setractava ei dil fiug a Fontanivas, segirs da quei essan nus aunc oz buc.
21 d’avrel 2005
Fabian Manetsch, Andi Jacomet, Marco Schmed, Gion Petschen e Placi Manetsch absolveschan cun success il cuors d’introducziun el schurmetg da flad. Cordiala gratulaziun
22.05 uras: Alarm entras la centrala da fiug dalla Südostschweiz Print SA. In annunziader defect caschuna il clom nocturn.
19 d’avrel 2005
Ier sera han rodund 30 commembras e commembers dalla’Uniun samaritana Mustér priu part ad ina informaziun e scolaziun tier ils pumpiers. Ils presents han empriu co sedepurtar sil plaz da seracass, co quel vegn organisaus e las structuras novas dil schurmetg dalla populaziun.
14 d’avrel 2005
Di naziunal per il 144! Nos partenaris dil survetsch da salvament han da sbatter cun ils medems problems. Era lur clom d’agid ei buca enconuschents alla populaziun. Perquei vala: per tut igl agid da sanitad cloma il 144.
9 d’avrel 2005
Rinaldo Cavegn, David Lutz e Marco Schmed absolveschan cun success il cuors per meinagruppas a Tusaun. Cordiala gratulaziun.
4 d’avrel 2005
La midada dils apparats dil schurmetg da flad naven dad Interspiro sin Dräger ei puspei in pass anavon. Il gliendisdis ein puspei treis novs apparats da Dräger vegni furni. Aschia essan ussa en posses da 9 apparats da Dräger ed aunc 6 apparats dad Interspiro. Cun il temps vegnan era aunc quels remplazzai.
24 da mars 2005
Avis: il barschament dils 22 da mars a Fideris ha caschunau fetg gronds donns da material e mess en prighel persunas ed animals, tut perquei ch’il clom d’urgenza 118 ei vegnius alarmaus memia tard. Nus supplichein Vus d’annunziar incendis ladinamein e senza targlinar al clom d’urgenza 118. Pli bugen stizzein nus nuot ni mo in pign fiug ch’in grond incendi. Engraziel per Vossa collaboraziun.
21 da mars 2005
La suprastonza communala ha fixau da niev las taxas per prestaziuns enviers tiarzas persunas. Las taxas valan per prestaziuns extraordinarias e supplementaras.
15 da mars 2005
Hidraulica ei il tema per la scolaziun da cader regiunala che ha liug damaun. Ils pumpiers vegnan confruntai cun plirs exempels co quintar la prestaziun da maschinas per far in transport d’aua. Cunzun en nossa regiun, nua ch’ei dat bia uaul ed ils transports d’aua ein zun impurtonts, eis ei necessari che mintga pumpier da cader sa far tals quens.
2 da mars 2005
Il cader da pumpiers sin viseta el niev vitg da vacanzas dalla REKA. Signur Pius Giger presenta ils siat baghetgs, per part aunc en construcziun. In rapport detagliau davart il niev vitget suonda.
27 da fevrer 2005
Suandonts pumpiers han absolviu cun success il cuors d’introducziun per novizs a Trun:
Fredy Caminada, Martial Deplazes, Manuel Deplazes, Andi Jacomet, Fabian Manetsch, Gion Petschen. Cordiala gratulaziun.
17 da fevrer 2005
Barschament d’in tgamin a Gonda. Allas 22.35 uras vegn il pichet 1 clamaus en agid per evitar in barschament. Cun agid dil spazzatgamin sa il tgamin stuppau vegnir fatgs libers, aschia ch’il cauld po puspei da tgamin siadora.
13 da fevrer 2005
Cun gronda maioritad decida il pievel da Mustér da conceder in credit dad in milliun francs per la sanaziun dil Hotel Acla da Fontauna. Il niev hotel da 4-5 steilas duei vegnir aviarts l’entschatta december 2006. Pil mument sensanfla ina part dil material da pumpiers ellas garaschas dil hotel. La vischnaunca vegn a stuer tschercar novas sligiaziuns nua deponer il material.
10 da fevrer 2005
Il biro d’architectura Aluis Huonder gudogna la concurrenza d’ideas per in niev luvratori communal. Dils quater projects inoltrai ha la varianta perschuadiu la giuria il meglier.
2 da fevrer 2005
En ina studia dil Club da Turing svizzer vegnan las vias naziunalas e principalas classificadas tenor il risico d’accidents. La via sur il Pass Lucmagn sesanfla ella classa 2, quei che munta in ault risico.
17 da schaner 2005
Yvonne Flepp vegn elegida sco nova presidenta dall’Uniun samaritana Mustér.
8 da schaner 2005
23.56 uras: Barschament d’in container a Raveras. Il cuntegn dil container peglia fiug entras burnida deponida el container. Il fiug sa vegnir stizzaus enteifer cuort temps. Dus pumpiers ein stai en acziun.
5 da schaner 2005
17.05 uras: Barschament en in magasin d’ina garascha a Sedrun. Muort in sbagl sin la centrala d’acziun a Cuera vegnan ils pumpiers da Mustér clamai en acziun. Il barschament ei spert staus sut controlla.
1 da schaner 2005
Il niev concept da scolaziun “Pumpiers 2005” passa en vigur. Da vart dalla polizia da fiug vegnan las novas normas da baghegiar per la protecziun encunter incendis introducidas.


c: text/html

text:
Lengua corsa
La lengua corsa (corsu) l'è ona lengua romanza.
A l'è parlada in de l'isola francesa de la Corsega e in d'on tocchellin de la Sardegna del nord (in de la Gallura e a Sassari).
La partegn al grupp toscan, e l'è vuna di lengov pussee vesinn a l'italian.
A partì del magg del 2013 l'è lengua co-ofizial de la Corsega insemma al frances, anca se i autorità hinn minga inscì d'acordi.
Distribuzion e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
I quatter variant pussee important del cors a hinn:
I ultem dò despess vegnen consideraa tant 'me lenguagg compagn ma diferent. On temp el cors l'eva parlaa anca in de l'isola de Capraia.
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Padre nostru chi se' in celu,
sia santificatu u to nome,
ch'ellu venga u to regnu,
sia fatta a to voluttà,
in terra cume in celu.
Dacci oghje u nostru pane cotidianu,
e rimèttici i nostri dèbiti,
cume no' i rimittemu à i nostri debitori.
Ùn ci espone à a tentazione,
ma fràncaci da u male, amen.[1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La PS emprova in nov sistem per nominar in candidat per las elecziuns dal 2018: Mintgina e mintgin po ussa sa registrar via internet e lura tscherner tranter ils dus candidats. Il zercladur nominescha la partida lura ses candidat uffizial.
Ina pitschna surpraisa è che la deputada Sandra Locher Benguerel na stat betg a disposiziun – ella valeva per blers sco favurita per la successiun da Martin Jäger.
Ulteriuras candidaturas pon dentant anc adina vegnir inoltradas a la partida socialdemocratica. Il termin spirescha ils 20 da mars 2017.
Las elecziuns da la regenza grischuna èn lura il 2018. Martin Jäger (PS) sa retira e Barbara Janom Steiner (PBD) na po betg pli candidar pervi da la limitaziun dal temp d'uffizi. Mario Cavigelli (PCD), Jon Domenic Parolini (PBD) e Christian Rathgeb (PLD) stattan vinavant a disposiziun.


text:
Romana Ganzoni es naschida a Scuol l’an 1967.
Ella ho instruieu düraunt 20 ans istorgia, tudas-ch e rumauntsch al gimnasi. Daspö l’an 2013 lavura ella scu scriptura libra a Schlarigna. Ella scriva poesias, raquints, essais, columnas e contribuziuns pel radio in tudas-ch e rumauntsch (impustüt vallader, ma eir puter). Ella es steda nomineda traunter oter pel premi Bachmann e pel premi Term Bel. Dal 2017 es cumparieu sieu cudesch da lingua tudas-cha «Granada Grischun» tal Rotpunkt-verlag, Edition Blau, Turich.
TERROR IN ENGIADINA (Scoula cumünela da Samedan, GR, Classa 7rs Rum I)


text:
Augusta Raurica
Augusta Raurica, er enconuschent sco Colonia Augusta Rauricorum, è ina colonia dal temp roman situada a la riva sid dal Rain intgins kilometers en l’ost da Basilea. L’emprim ha quella appartegnì a la provinza Germania Superior ed a partir da l’onn 297 a la provinza Maxima Sequanorum (en la prefectura Gallia entaifer la diocesa Dioecesis Galliarum) cun sedia da l’administraziun civila a Besançon. Las restanzas da la colonia sa chattan oz surtut en la vischnanca dad Augst (BL), per part er en la vischnanca da Kaiseraugst (AG). Las lavurs d’exchavaziun e da restauraziun cuntinueschan anc adina.[1]
Fundaziun da la colonia[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’inscripziun sepulcrala dal chau d’armada da Caesar Lucius Munatius Plancus è vegnida fundada ina colonia en il territori dals Rauracs probablamain ils 21 da zercladur da l’onn 44 a.C. Da quel temp n’han ins però pudì cumprovar fin uss nagins chats. Igl è pussaivel che la colonia numnada n’ha betg pudì vegnir realisada – en consequenza da la guerra civila ch’è prorutta suenter la mort da Caesar – ubain che la colonia da Plancus n’è betg vegnida fundada sper Augst, mabain a Basilea (Basilia).
Ina colonisaziun romana durabla ha però pir gì lieu suenter la conquista da las Alps Centralas sut l’imperatur Augustus l’onn 15 a.C. Il pli vegl chat ch’ha pudì vegnir cumprovà fin qua cun agid da la dendrocronologia deriva da l’onn 6 a.C.
Il num da la colonia[modifitgar | modifitgar il code]
L’inscripziun da fossa da Munatius Plancus inditgescha sco num da la colonia be a moda generala ‹Colonia Raurica›. In’inscripziun fragmentara dal temp dad Augustus menziunesch ina Colonia P[aterna](?) M[unatia](?) [Felix](?) [Apolli]naris [Augusta E]merita [Raur]ica. Sco ch’il term ‹Emerita› mussa – premess che la reconstrucziun da l’inscripziun è correcta – sa tractavi d’ina colonia da veterans.
Abstrahà da questa perditga rudimentara chatt’ins emprimas cumprovas segiras dal num Augusta pir tar il geograf Ptolemaeus vers 150 s.C. (en furma greca sco Augústa Rauríkon, quai che correspunda al num latin Augusta Rauricorum).
Cun quai sa metta Augusta Raurica en retscha cun pliras autras colonias ch’èn vegnidas fundadas dal temp dad Augustus. Igl existan numnadamain anc duas ulteriuras impurtantas basas dal plan da conquistas dad Augustus che portan il surnum da l’imperatur: Augusta Praetoria al pe sid dal Grond Son Bernard, oz Aosta, ed Augusta Vindelicum, oz Augsburg, sco avantposta vers il Danubi. Questas trais Augustae enserran las Alps occupadas dad Augustus en furma d’in triangul, il qual drizza sia vasta basa dal Cumbel dal Rain fin al Danubi vers la Germania betg occupada.
Posiziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da las exchavaziuns èsi sa mussà che la citad giascha sin ina planira auta, betg lunsch davent dal Rain. Il flum Ergolz ed il Violenbach han maglià or da la terrassa in triangul, dal qual la basa sa chatta a l’ur nord dal Giura ed ha ina ladezza da ca. 1 km. Il ‹piz› dal triangul guarda vers il Rain situà en il nord e furma in chau che sa numna Kastelen e che regorda pia ad in chastè (castellum). La distanza da la basa fin al punct da culminaziun dal triangul mesira medemamain radund 1 km. Sin questa surfatscha auta ch’è circumdada en il vest, en il nord ed en l’ost da rievens spundivs han ins erigì la citad. Las indicaziuns da l’architect dal plan da la citad, il qual aveva concepì il plan orizontal e l’extensiun da la citad, han ils geometers transponì sin la cuntrada. A mintga edifizi public impurtant han ins attribuì sia plazza. En emprima lingia vala quai per il tempel dal dieu principal Jupiter cun l’altar grond davant il punct central sontg, a partir dal qual è vegnida concepida la rait da vias. Per quest intent han ins l’emprim tratg tras il triangul ina lingia longitudinala che deviescha da la direcziun nord per 36° vers vest; per lung da quella è vegnida construida la via principala da la citad. Parallel tar questa lingia longitudinala han ins concepì ulteriuras vias en ina distanza da mintgamai 55 meters. Alura è l’axa longitudinala vegnida sutdividida en 16 parts tuttina grondas che mesiran mintgamai 66 m (225 pes romans). Ils puncts da tagl han ins collià a 10 vias traversalas. Uschia è resultada ina rait da vias rectangulara e quartiers da citad da ca. 50 sin 60 meters. La via è vegnida munida cun in fundament solid da glera e da mintga vart supplementarmain cun foss d’aua. Las vias principalas disponivan en pli da vias da peduns cuvertas ch’eran spartidas dal traffic tras retschas da colonnas.
Ils cunfins da la colonia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils cunfins da la Colonia Raurica na sa laschan betg pli fixar cun tutta segirezza. Ins emprova da deducir quels or da la retrospectiva cun prender en mira l’extensiun da l’Augstgau dal temp medieval tempriv. Tenor quai avess la colonia tanschì davent da Basilea dal Rain si fin a la sbuccada da l’Aara, alura da l’Aara si fin a la sbuccada da la Sigger sutvart Soloturn, da qua fin a la Lüssel e silsuenter per lung da la Birs puspè fin a Basilea. Questa supposiziun para però da correspunder be parzialmain a la realitad. Tenor perscrutaziuns pli novas dependevan numnadamain bains purils cun buls da quadrels da las legiuns da Vindonissa er administrativamain dal champ da legiunars da Vindonissa, oz Vindisch (AG). Tals bains tanschan però sur il Bözberg fin a Frick ed en la val vischina dal flum Sisseln, la quala vegn cunfinada en il vest tras la Mumpferfluh che croda andetgamain vers il Rain. Or da las relaziuns geograficas po perquai vegnir concludì che la Colonia Raurica tanscheva en l’ost fin al Mumpf dad oz (mons firmans = muntogna da finiziun, da cunfin). Interessantamain sa chattava en quest lieu medemamain in’insla dal Rain cun in’autra colonia romana che correspunda a la citad odierna da Bad Säckingen (l’etimologia da quest num stat en connex cun la provinza Maxima Sequanorum dal temp da Diocletian; il bratsch dal Rain situà en il nord, il qual sparteva l’insla da la terra franca tudestga, è vegnì emplenì l’onn 1830). En il vest vegn, sco gia menziunà, ad esser stà staziunà in post da duana en vischinanza da la sbuccada da la Birs sper Basilea. Fossas a cremaziun dal temp preroman ch’èn vegnidas chattadas il 1937 sper la baselgia da Neuallschwil laschan supponer ch’in tal post sa chattava er sper il stradun al nord che maina en direcziun da l’Alsazia (vers Blotzheim).
Tut en tut cumpigliava la Colonia Raurica uschia il chantun Basilea, la part inferiura dal Fricktal (AG) e la part orientala dal Giura situà en il chantun Soloturn. Quai dat in territori da radund 700 km².
Ulteriur svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter sia fundaziun è il lieu sa sviluppà ad ina citad romana cun radund 10 000 fin 15 000 abitants, pia da dimensiun considerabla per las relaziuns al nord da las Alps. Dal temp da la pli gronda fluriziun – durant il lung temp da pasch dal prim al terz tschientaner – disponiva Augusta Raurica da tut quai che tutgava tar la vita romana. Igl aveva in teater, in amfiteater, in forum principal, divers forums pli pitschens, in aquaduct, divers tempels e plirs bogns publics. Ed er il mastergn fluriva: uschia fimentav’ins per exempel schambun e charnpiertg per l’export en autras parts da l’Imperi roman.
Vers l’onn 250 ha in grond terratrembel destruì considerablas parts da la citad. Vitiers èn vegnidas pli tard ulteriuras destrucziuns tras invasiuns dals Alemans e/u da truppas romanas sblundregiantas dal temp da la crudada dal Limes. En consequenza da quai èn sa furmads dus novs abitadis, ils dus Augst: d’ina vart la colonia marcantamain pli pitschna situada sin la collina dal castel dad Augst, da l’autra vart l’impurtanta basa Castrum Rauracense situada al Rain e munida cun in mir da citad. Quests dus novs abitadis furman quasi l’origin dals dus vitgs dad oz, Augst e Kaiseraugst.
A l’entschatta han omadus vitgs però furmà in’unitad sut il num Augst e sa chattavan en l’Augstgau. L’onn 1442 èn ils dus lieus alura vegnids spartids per lung dals flums Ergolz e Violenbach. Il territori situà al vest dal cunfin ha vinavant fatg part dal domini da Basilea ch’è s’allià il 1501 a la Veglia Confederaziun. L’onn 1833 è Augst daventà ina part dal chantun Basilea-Champagna.
La part dal Frickgau situada en l’ost dal cunfin Ergolz e Violenbach – il territori da Laufenburg – è vegnì sut domini habsburgais. Per pudair differenziar meglier ils dus lieus, è quest ultim vegnì numnà uss – pervi da l’appartegnientscha al Sontg Imperi roman – Kaiseraugst. Quest lieu è pir vegnì il 1803 tar la Svizra, suenter ch’ils territoris habsburgais en la regiun eran ids a perder en rom da las Guerras da coaliziun.
L’amfiteater dad Augusta Raurica è vegnì erigì l’onn 200 s.C. e purscheva plazza a 6000 aspectaturs. Ma gia suenter 70 onns è l’amfiteater ì en decadenza. Ozendi serva l’amfiteater restant (ch’è vegnì reconstruì al lieu original) sco tribuna al liber per concerts e festas popularas. En pli han ins installà ina preschentaziun multimediala.
Situaziun odierna da las exchavaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals edifizis romans è vegnida perscrutada e conservada tras exchavaziuns. Igl èn quai en emprima lingia edifizis publics:
- il teater, il qual furma in’unitad architectonica cun
- il tempel sin il Schönbühl
- il forum principal cun il tempel da Jupiter, la basilica ed il lieu da reuniun dal cussegl da la citad
- l’amfiteater, dal qual èn però sa mantegnidas restanzas be rudimentaras
- l’aquaduct che provediva Augusta Raurica nà da Liestal cun aua da baiver (or dal flum Ergolz); quel sa lascha visitar en il Heidenloch a Liestal ed en il nordost da Füllinsdorf.
Vitiers vegnan divers edifizis privats (ina taverna, ina pasternaria, ina vaschlaria e furns da brischar quadrels) sco er in tschancun dals chanals d’aua persa. Radund 80 % dal territori ch’era surbajegià dal temp dals Romans n’han ins percunter betg anc perscrutà. Augusta Raurica vala sco citad romana il pli bain mantegnida al nord da las Alps, damai ch’i n’è sa sviluppada sin ses territori nagina citad medievala u moderna. En vastas parts da la vischnanca dad Augst regia in scumond da bajegiar ordvart rigid. Lubientschas da bajegiar vegnan be concedidas a moda restrictiva e suenter vastas examinaziuns archeologicas. Tenor la politica d’exchavaziun vertenta duain parts dad Augusta Raurica vegnir conservadas sapientivamain en la terra per generaziuns futuras.
Museum e chasa romana[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants chats, per exempel il stgazi d’argient da Kaiseraugst u la statuetta da Victoria[2], èn vegnids rendids accessibels a la publicitad en il Museum roman ad Augst, ensemen cun in edifizi sper il teater ch’è per part vegnì reconstruì.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las indicaziuns en quest artitgel sa basan per gronda part sin Rudolf Laur-Belart: Führer durch Augusta Raurica, 5. ed., Augst 1988.
- ↑ Webseite Landeskunde.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Karl Stehlin: Bibliographie von Augusta Raurica und Basilia, en: Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde 10 (1911), p. 38–180 (digitalisat).
- Ludwig Berger: Führer durch Augusta Raurica. ISBN 3-7151-5003-3. Ediziun pli nova: Schwabe, Basilea 2012, ISBN 978-3-7965-2841-5.
- Jahresberichte aus Augst und Kaiseraugst. Amt für Museen u. Archäologie d. Kantons Basel-Landschaft, Liestal. Römermuseum Römerstadt Augusta Raurica, Augst 1.1980 (1972–1975) – 4.1984 (1978–1983); 5.1985ss.
- Max Martin: Das spätrömisch-frühmittelalterliche Gräberfeld von Kaiseraugst, Kt. Aargau. Teil B: Kataloge und Tafeln, Derendingen 1976 (Basler Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte, tom 5 B); Teil A: Text, Derendingen/Solothurn 1991 (Basler Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte, tom 5 A).
- Jahresbericht Römerhaus und Museum Augst. Römermuseum, Augst 1962–1972.
- Forschungen in Augst. Stiftung Pro Augusta Raurica. Römer-Museum, Augst-Basilsea 1.1977, 2.1975ss.
- Ausgrabungen in Augst. 4 toms. Stiftung Pro Augusta Raurica, Basel 1948ss.
- Augster Museumshefte. Römermuseum, Augst 1.1976ss.
- Teodora Tomasevic Buck: Augusta Raurica. Probleme, Anregungen und Neufunde. Bregenz 2003. ISBN 3-901802-13-4
- Marion Benz: Augusta Raurica. Eine Entdeckungsreise durch die Zeit. En: Archäologie der Schweiz. (as.) Mitteilungsblatt SGUF, Basel 26.2003, p. 2–84.
- Barbara Pfäffli: Kurzführer Augusta Raurica. Augusta Raurica, Augst 2010, ISBN 978-3-7151-4006-3.


text:
Tenor l'Uffizi federal da sanadad BAG na dastgan las terrassas dals restaurants en ils territoris da skis betg avrir. Quai ha oz explitgà il giurist dal BAG, Mike Schüpbach:
Il chantun saja responsabel per la realisaziun da las ordinaziuns da la Confederaziun. Quella possia sulet far attent che l'ordinaziun na vegnia betg tegnida en. Sancziuns cunter il Grischun na sajan uschia il mument betg pussaivlas. Il chantun Grischun da sia vart ha confermà envers RTR ch’ins saja en contact cun il BAG ed ins emprovia da tschertgar ina soluziun.
Nova varianta dal virus sa derasa svelt
Ultra da quai han ils experts da la Confederaziun infurmà davart la derasaziun da la nova varianta dal coronavirus. Il dumber da quellas infecziuns crescha vinavant: Fin la gievgia ha il BAG dumbrà 160 cas d’infecziun cun la mutaziun dal virus – il mardi eran quai anc 127 cas. Quest svilup saja stà da spetgar ha ditg Patrick Mathys dal BAG oz avant las medias – ed el fetschia era quitads. Ins stoppia quintar ch’il dumber sa dublegia mintg’emna.
Cifras dals 14 da schaner
En Svizra ed il Principadi da Liechtenstein èn vegnidas annunziadas la gievgia 2'474 novas infecziuns cun il coronavirus. Cunquai è la media dals davos set dis tar 2'659 novs cas da Covid-19 per di. Ultra da quai ha l'Uffizi federal da sanadad BAG registrà 53 ulteriurs mortoris en connex cun Covid-19 e 106 novas ospitalisaziuns.
En il Grischun datti 90 novas infecziuns confermadas e dus ulteriurs mortoris. 43 persunas vegnan tgiradas en l'ospital pervi da Covid-19.


text:
NOSCIA PUBLICAZIONS
“Mondo ladino”
(vèrda l'indesc de "Ousc Ladine")
Mondo Ladino 1983
Mondo Ladino 1984
Mondo Ladino 1985
Mondo Ladino 1986
Mondo Ladino 1987
Mondo Ladino 1988
Mondo Ladino 1989
Mondo Ladino 1990
Mondo Ladino 1991
Mondo Ladino 1992
Mondo Ladino 1993
Mondo Ladino 1994
Mondo Ladino 1995
Mondo Ladino 1996
Mondo Ladino 1997
Mondo Ladino 1998
Mondo Ladino 1999
Mondo Ladino 2000
Mondo Ladino 2001
Mondo Ladino 2002
Mondo Ladino 2003
Mondo Ladino 2004
Mondo Ladino 2005
L bolatin de l’ICL, metù sù da Luigi Heilmann del 1977 e che anché vegn fora n’outa te n an, ge dèsc ousc a la scomenzadives e a la enrescides portèdes inant da l’Istitut e tol ite i contribuc de studiousc e spezialisć che se recognosc te n program interdisciplinar de aprofondiment scientifich e tel medemo temp de divulgazion più grana.
La tol ite studies, rassegnes e rubriches che revèrda aspec desvalives de la cultura alpina e en particolèr ladina: storia, linguistica, folclor, èrt, ambient, dinamiches sozièles. La sezion “Ousc ladines” (indesc) porta dant tesć ladins veies e neves, tant de sort folclorica, che de carater leterèr.
Ti numeres vegnui fora enscin anchecondì se troa dotrei volumes monografics de gran enteress per la tematica e per la tratazion menuda.
“Mondo ladino Quaderni”
Serie paralela de la revista, la é dedichèda soraldut a problematiches e tematiches leèdes al ciamp de la scola, a la glotodidatica, a la soziolinguistica, a la formazion. La no à n termin fis de publicazion.
Struments linguistics
Vocabolères tradizionèi de la variantes del ladin fascian, dizionères modergn e gramatiches normatives che revèrda tant l fascian che l ladin standard, Dizionèr eletronich sun CD-Rom (DILF), materièi per corsc de alfabetisazion e per emparèr da soi con cassetes audio.
Studies e monografìes
Studies monografics e volumes sun desvalives argoments de enrescida che revèrda l ladin, storiografìa locala, tradizions populères, memorialistica, storia de l’èrt.
Tesć ladins
Òperes e regoetes de tesć metudes adum da folclorisć e persones con l’amor per la tradizions populères, da l’Otcent enscin aldidanché, che documentea la doura de la scritura per ladin per viventèr e contèr dal daìte la cultura populèra: patofies e contìes, usanzes e lurieres, teater, poejìa e mùsega.
“Contacontìes”
Serie de volumes ilustré, resultat de n projet portà inant per smaorèr la produzion de tesć per bec per ladin. Apede a la contìes de la tradizion locala, vegn sport ence contìes che vegn cà dal repertorie classich de chesta sort de letradura, e ence òperes originèles de autores de anchecondì.
“L dragonzel”
Serie de contìes realisèda en colaborazion con l’Union di Ladins de Fascia per ge sporjer na ocajion de letura per ladin a tosec e a gregn; òperes originèles de autores de anchecondì e traduzion de classics de la letradura.
Cataloghes
Volumes monografics ilustré realisé en ocajion de la mostres organisèdes da l’Istitut, che vel documentèr l’atività de enrescida che vegn portà inant enlongia la esposizions dedichèdes a la cultura populèra e a l’èrt ”colta”.
Prodoc multimediai
Cassetes video VHS, CD audio, cassetes audio, CD-Rom e DVD, che documentea l’atività leterèra, artistica e musicala de la comunanza ladina d’aldidanché.


text:
In unicum – tar ella è en sasez tut unic e spezial. Sia vusch, ses outfits, sias opiniuns, ses citats. Ils 11 da mars festivescha la chantadura tudestga Nina Hagen ses 65avel anniversari. In’istorgia en otg fotografias.
Legenda:
Atgnamain avess tut pudì ir uschè bain: Catharina “Nina” Hagen e creschida si en la DDR en il bel lieu Berlin-Friedrichshain. Sia mamma Eva-Maria è actura e ses bab autur da scenaris per teater e film. Ed era Nina cumenzass gugent ina carriera d’actura. Dentant suenter il divorzi da ses geniturs viva la mamma ensemen cun Wolf Biermann.
Keystone
Maletg
2 / 8
Legenda:
Pervia da critica vid il reschim na dastga Biermann betg sa preschentar, e la polizia da stadi mulesta era il rest da la famiglia. Uschia che l’annunzia da Nina tar la scola d’acturas vegn refusada senza motiv. Ella na perda dentant betg il curaschi e cumenzà sco chantadura. Betg ina tuppa idea damai che sia vusch cumpiglia quatter octavas.
Keystone
Maletg
3 / 8
Legenda:
1974 cumenza ella tar la band da rock «Automobil» ed ha gia cun l’emprima single «Du hast den Farbfilm vergessen» success. In hit da stad che vegn anc oz tadlà gugent. Hagen na vegn dentant betg da s’arranschar cun il sistem en la DDR, crititgescha quel avertamain e banduna dus onns pli tard la DDR per star en la Germania dal vest.
Keystone
Maletg
4 / 8
Legenda:
1978 publitgescha ella cun sia atgna gruppa l'emprim album e fa spert carriera. Sia cumparsa extraordinaria, betg taschair avant autoritads ed adina puspè scandals fan daventar ella enconuschenta en l’entira Germania. Tranteren perda ella entras quai era in pau il terren sut ils pes, ha dispitas cun sia gruppa e banduna la finala ses musicists.
Keystone
Maletg
5 / 8
Legenda:
Ella cuntinuescha persula, abitescha a Londra, Amstedam ed en ils Stadis Unids da l’America. Ed ella s’interessescha per hinduissem, cristianissem, per religiuns da la natira ed era per extraterresters. Gia baud vala ella sco «enfant terrible» da la musica tudestga e survegn il num «Godmother of Punk» – madritscha dal punk.
Keystone
Maletg
6 / 8
Legenda:
Durant la «Neue Deutsche Welle» publitgescha ella ina platta cun musica experimentala ch’è greva da chapir. Pli tard registrescha ella chanzuns cun il producent Giorgio Moroder, che ha gia lavurà cun stars sco David Bowie u Donna Summer. Ina giuvna gruppa ch'empermetta bler, ils «Red Hot Chili Peppers», scrivan per ella la chanzun «Was es ist».
Keystone
Maletg
7 / 8
Legenda:
Davent dals onns 90 tutga Nina Hagen tar il repertori naziunal da la Germania. Sch'i dovra insatgi spezial, insatgi «flippig» – lura è ella franc da la partida. 2019 deditgescha schizunt il Museum da teater ad Hannover in’exposiziun sulettamain ad ella.
Keystone
Maletg
8 / 8
Legenda:
Trais generaziuns pon ils 11 da mars festivar il 65avel anniversari da Nina Hagen, la figlia Cosma Shiva e la mamma Eva-Maria. Nina celebrescha ses anniversari cun in best of album «Was denn». Ed i vegn segir era a dar la detga festa da natalizi.
Keystone


text:
Cas confermads en il labor, Vallais, dals 15.02.2021 fin ils 26.10.2021, Per 100 000 abitantas/abitants
La grafica mussa ils cas confermads en il labor durant la perioda tschernida.
Las datas publitgadas qua sa basan sin infurmaziuns ch'ils laboratoris, las medias/ils medis ed ils ospitals ans han transmess. Ellas sa refereschan a las annunzias ch'èn novas e che nus avain verifitgà. Pervia da quai pon ellas divergiar da las cifras communitgadas dals chantuns.
Repartiziun geografica en il decurs dal temp
Scuvri il svilup dals cas confermads en il labor en differentas regiuns geograficas da la Svizra.


text:
Vâchi Ròsi Râsa Arzâna
Artécol in dialèt arzân
Un pô de stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j-invasiòun di bârbari, atōren a l’ân 568, àn purtê al sègvit dal nôvi gînti, i brânch ed buvèin dal carateréstic mantèl ròs saczêdi ind al grândi pianûri ‘d la Rósia meridiunêla e ‘d la Panônia. Incòra al dé d’incô l’è carateréstich al mantèl dal culōr furmntèin - cme al culōr dal grân dal furmèint - ind i buvèin ed l’Ucraina e ind la Rósia centrêla. Vâchi róstichi, a l’època druvêdi per fêr trî lavōr: lavurêr, dêr la chêrna e dêr al lât; discrêti produtrîṣ ed lât: bèin prèst ste buvèini j-êren dvintêdi al pûnt ed riferimèint per i frê che ind al XII sècol îven cumincê a prodûṣer l’antîgh pêder ed còl che al dé d’incô ciamòm Grâna oséja al Parmigiano Reggiano. Al só alevamèint al s’è sperpagnê in êlta e al cèinter ed l’Itâlia, tânt che la tradisiòun artéstica dal Rinasimèint la mèt in môd stâbil al bò ròs ind al pitûri a frèsch ed la Nativitê. La râsa l’è stêda (e per qualitê a l’é ânca incô) prutagonésta ind l’ insèm agrècol e zotètnich arzân e parmèins tânt da èser la pió alvêda fîno a la metê dal XX sècol, quând l’é rivêda al mâsim ind al 1954 cun ‘na sustânsa ed bèin 139.695 cò. Mó la polética zotètnica italiâna dal dopguèra, per tènder a pió fâcil riṣulêt ed selesiòun, l’à tachê cun d’j-incrōṣ ed câmbi de ste buvèini cun râsi internasionêli. Ind al 1980 i cò dal furmntèini armagnîven mèno ed mél. La qualitê dal lât e di nōv piân per dêr valōr, sostgnûdi ânca dal Ministêr pr’ al Polétichi Agrécoli e Forestêli e da la Regiòun Emélia Româgna, a decèden, da alōra, un stâbil recóper che al riguêrda l’andamèint dal nòmer dal buvèini, tânt che la sustânsa d’ adès l’é d’ed là ed 2.300 cò presèint in 179 alevamèint.
La Râsa[modifica | mudéfica la surzéia]
L'Arzâna l’é ‘na buvèina natîva ed l’Itâlia Setentriunêla, adèsa l’è druvêda sōl per la produsiòun ed lât destinê a la trasformasiòun in Grâna. La râsa la cunsêrva ôtim riṣultê ed fêr râsa, l’è róstica e la gh’à dal bòuni qualitê che rènden ed chêrna per i vidlòun e pr’la bêsti quând în in fònda a la carêra.
Amzûri e carateréstichi ‘d la râsa.[modifica | mudéfica la surzéia]
La râsa la gh’à, cme figûra carateréstica, al mantèl ròs furmntèin (dal colōr dal grân dal furmèint) ch’al câmbia fra al câregh e al cêr, pió o mêno ṣmursê al pêrti intêrni ed inferiōri dal gâmbi, al contōren d’ j-ôc, datōren al musèl rôsa. I sugèt de sta râsa în ed bòuna tâja, al trûnch lòungh, solîd impiânt schelètrich, tèsta sèimper dimòndi separêda e piotôst lòunga. L'altèsa a la spâla la va in quî in etê da 145-155 cm di tôr, cun un pèiṣ mèdi ed 9-10 q.l, ai 140-145 cm dal vâchi, cun un pèiṣ mèdi ed 6,5-7,0 q.l.
Al qualitê principêli dal lât.[modifica | mudéfica la surzéia]
Al lât dal j-Arzâni l’è dal tót destinê a la trasformasiòun in furmâj Grâna. Al recóper de ste bèstij l’é da lêzer ind la chersûda atensiòun ed qualitê vêrs al lât. Difâti, ind al patrimòni genètich ‘dl’ Arzâna, rispèt ad êtri râsi, a’s câta ‘na pió granda frequèinsa ‘d la variânt B ‘d la K e ‘d la Beta caseîna. Quând a’s fâ al fûrmâj còst al vôl dîr: rèisi pió grôsi, miōri proprietê reologiche, miōr spurègh ed sèr (e dòunca ‘na pió cèca vêsta ed fermentasiòun zò ed règola), stagionadûra piò lòunga ed conseguèisa ‘na miōra digestiòun di grâs e dal sustàsi bòuni. I savōr în certamèin diferèint.
Il latte delle vacche di razza Reggiana è stato molto studiato in passato da diversi Autori ai quali si rimanda anche per la letteratura disponibile. I risultati di tutte queste ricerche hanno evidenziato che questo latte possiede tutte le caratteristiche chimico fisiche ideali per la produzione di un formaggio come il Parmigiano-Reggiano. Tali risultati hanno dimostrato che il latte della Reggiana, rispetto a quello di Frisona, è più ricco in generale in residuo secco e in ceneri, e in particolare è più ricco di proteine, di caseina, di calcio, di fosforo,di acido citrico. Inoltre il latte della razza Reggiana , nei confronti del latte di Frisona,si caratterizza anche per una maggior acidità titolabile e per un minore contenuto di cloruri. Le differenze più interessanti e significative sono state messe in evidenza da ricerche successive a livello del contenuto di caseina, che è più elevato rispetto a quello della Frisona, e a livello dei polimorfismi genetici delle caseine alfa s1, beta e k. Come è noto i polimorfismi genetici delle caseine alfa s1- cn, beta-cn, ma soprattutto della k-cn, hanno notevole significato tecnologico facilmente misurabile sia strumentalmente in laboratorio sia manualmente in caldaia. Il latte prodotto da bovine omozigoti per la k-caseina B, presenta dei parametri lattodinamometrici e gelometrici nettamente più favorevoli di quelli del latte delle bovine omozigoti per la k-caseina A. In parole più semplici, la Reggiana che ha una frequenza genica di 0,452 per k-A e di 0,548 per k-B da un latte che coagula in caldaia, a parità di altre condizioni, molto meglio di quello della Frisona che ha una frequenza genica di 0,753 per k-A e di 0,247 per k-B. Queste conoscenze che risalgono ormai a più di 25 anni fa sono ormai riconosciute valide da tutta la comunità scientifica internazionale.»
Al Grâna dal Vâchi Ròsi.[modifica | mudéfica la surzéia]
La stòria ed pôch tèimp fa ‘d la râsa Arzâna, la spiêga che la salvèsa de ste bèstij l’è stêda pusébila sōl atravêrs al ligâme cun al prodòt principêl dal só cumprensôri, al Gâna. Tra j-elemèint impurtânt perché a’s pôsa ciamêr Parmigiano Reggiano da latte di razza Reggiana în pervèst la produsiòun in purèsa dal lât ed râsa Arzâna e almēno 24 mèiṣ de stagionadûra. In stâla l’alimentasiòun l’é la sôlita (diviēt ed piât ònich), mèinter bisògna druvêr almēno al 90% ed furâg dal cumprensôri e mangém sèinsa o.g.m. L’intêr procès produtîv l'é tracê da l’Associasiòun.
I dû sègn ed la marcadûra.[modifica | mudéfica la surzéia]
Al furmâj da lât ed buvèini ed râsa Arzâna al pōl èser arcgnusû atravêrs dû sègn in a zûnta a quî dal Grâna. Tót dû în sóta la protesiòun ed l’ istès regolamèint ed produsiòun.
Al sègn Vacche rosse razza Reggiana, ed properietê ed la Grana d’oro l’é stêt al prém ad èser druvê dal Cunsòrsi per la valorizasiòun di prodòt ed l’antîga râsa Arzâna (C.V.P.A.R.R.), oséja al prém caṣèl che int al 1991 l’é turnê a fêr al particolêr prodòt cun al lât de ste béstij.
Al ségn Razza Reggiana, ed properietê ed l’ANaBoRaRe, l’é stê dê in ûṣ a tót i caṣê che a n’in fân dmânda, sèimper ind al rispét dal regolamèint ed produsiòun.
La produsiòun ed Grâna ind j ân.[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 1991 l’é l’ân in dō un prém casèl al torna a prodòr in purèsa al Grâna dal Vâchi Ròsi. Mó bèla a la fîn d’ istès dêṣ ân, e sopratót ind al nōv sécol l’é in ṣvilóp al nòmer di caṣê che prodûṣen al famōs furmâj dal sōl lât ed râsa Arzâna. Dal 1 dicèmber 2006 i caṣê che prodûṣen al Grâna ed râsa Arzâna în bèin dêṣ. Da nutêr che… al prèsi dal prodòt paghê ai produtōr l’é sèimper ôtim, bèin al dedsôver ai prèsi mèdi ed marchê dal Grâna, l’é sègn ‘d un furmâj ed qualitê e sicuramèint divêrs.


text:
In onn e dus mais ha durà il viadi vers la libertad. In temp che Hannibal Gurja n’emblida betg pli. Oravant tut en la Libia ha el passentà in ad in la crudelitad ed il privel d’ina tala fugia. Tut saja dentant stat meglier che viver vinavant en l’Eritrea. In pajais che vala fin oz sco terra fitg instabil, senza constituziun e renconuschientscha dals dretgs d’umans.
Entant è la vita sa midada cumplettamain per Hannibal Gurja. Suenter esser stà a Basilea, Tavau e Cuira n’ha el ussa betg mo chattà in bun patrun da lavur mabain era ina nova patria. Quai en la Val Müstair tar il Center da sandà. Dus onns fa el là gia part da la squadra dal mantegniment. A l’entschatta anc sco praticant ed ussa sco emprendist. Sia finamira è clera; terminar cun success l’emprendissadi sco spezialist per il mantegniment dal manaschi e lura pudair viver quella vita ch’el s'imaginava gia sco giuven en l’Eritrea.


text:
Ins haja ramassà 56'000 vuschs valaivlas, ulteriuras 6'000 vegnian anc verifitgadas. La PS veglia tenor Levrat inoltrar il referendum ils 14 da schaner. En la sessiun d'atun aveva il Parlament federal decidì d'augmentar las deducziuns maximalas per la tgira d'uffants externa – quai dad oz 10'100 sin 25'000 francs. La finamira da quella mesira fiss, che dapli dunnas cun uffants, surtut quellas cun in'auta qualificaziun, giessan vinavant a lavurar.
Cun questa decisiun avess la PS anc pudì viver. Ma ch'il parlament haja sin proposta da la PCD era augmentà las deducziuns generalas per uffants da 6'500 sin 10'000 francs na saja nagut auter ch'in regal da 350 milliuns francs ad onn a famiglias bainstantas.
«In regal per persunas bainstantas»
Bunamain la mesadad da las famiglias en Svizra na paja numnadamain nagina taglia federala directa e possian perquai gnanc profitar da quest augment. Ils adversaris argumenteschan che spezialmain persunas pli ritgas profiteschian dapli da deducziuns pli autas perquai che famiglias pli povras na stoppian gnanc pajar taglia federala.
L'october aveva la PS, ils Verds ed ils Verdliberals cumenzà a ramassar suttascripziuns per il referendum. Per che quel gartegia dovria entaifer 100 dis 50'000 suttascripziuns valaivlas.
Ord l'Archiv:
La PS ha lantschà il referendum:
RTR novitads 09:00


text:
Lai dad Ägeri
Il lai dad Ägeri'[1] (tudestg Ägerisee) è in lai cun ina surfatscha da 7,3 km² (724 m s.m.) en il chantun Zug en Svizra ch'è vegnì creà d'in glatscher.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il lai giascha en il chantun Zug; ses affluent principal è il Hüribach e si'aua sorta en la Lorze. A las rivas dal lai sa chattan ils vitgs Oberägeri ed Unterägeri.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L'emprima menziun dal lai dad Ägeri datescha dal 1315, cur che la battaglia da Morgarten ha gì lieu sin sias rivas.
A partir dal 10avel tschientaner ha la claustra da Nossadunnaun imponì in dretg da pestga sin il lai. Lez è silsuenter vegnì surpiglià da la claustra da Fraumünster ch'ha rimnà in'imposta en natiralias ch'è vegnì abrogà pir il 1431, cur ch'ina brev inditgescha ch'ils abitants da la val pon libramain disponer dal lai.
Il 1661, durant in'aua gronda da stad, è il Hüribach ì sur sias rivas ora ed ha inundà Unterägeri. Ils abitants han stuì consolidar las spundas per chanalisar il flum en ses anteriur letg vers il lai. Dapi il 1992 vegn il lai duvrà sco reservuar dad aua da baiver.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1890 datti cruscheras turisticas sin il lai. Il 2002 han ins fundà l'Ägerisee Schifffahrt AG sco filiala dals Zugerland Verkehrsbetriebe per cuntinuar questa tradiziun.
Gallaria[modifitgar | modifitgar il code]
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Profil dal chantun Zug sin ch.ch - il portal svizzer (en l'Internet Archive)


text:
Il cudesch «Filmlandschaft Engadin Bergell Puschlav Münstertal» ha nudà 740 producziuns da film producidas en las valladas dal sid grischunas. In'agiunta dal 2010 noda anc ina giada 160 ulteriuras producziuns da film. Ils auturs han retschertgà sur onns en archivs, publicaziuns e tar persunas privatas. La rimnada vala tranter auter er pervi da quai sco fitg impurtanta.
Access a la publicitad duai vegnir garantì
Suenter la mort dal schurnalist ed autur Jürg Frischknecht (1947-2016) vulan ils dus cunauturs, Werner Schweizer e Thomas Kramer garantir che la cumpletta rimnada da films po restar accessibla a la publicitad. Perquai regalan els la documentaziun a la Biblioteca chantunala grischuna. La biblioteca maina vinavant la documentaziun da films en lur rimnada Raetica. Accessibla è la documentaziun er sur il portal da medias AV dal chantun.
Dapli dal portal da medias da la Biblioteca chantunala
RR novitads 10:00


text:
Magàza
Magàza (nom uficiàl en italià: Magasa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 142 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 19,2 km² e 'na densità de 7 ab./km².. El cunfìna coi cümü de Bondù (TN), Tiarno di Sopra (TN), Tignàl, Tremùzen, Alvistì.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Magàza l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Las tratgas che vegnivan sin maisa pli baud èn anc uss bain enconuschents en Engiadina. Menus simpels, savens pesants causa il paintg che vegniva duvrà. Tatsch, spetg, micluns, schuppa da giutta u era il «plain in pigna» – tut buntads che vegnan anc oz adina puspè sin maisa sco tratgas tipicas engiadinaisas. Er en la famiglia da Victoria Camichel-Fümm da Bever. Dentant deva er plats pli simpels sco per exempel «ris e versa».
Cun ris e versa avevan nus gist in menu simpel, cumplet e sanadaivel sin il plat.
Mangià vegniva simplamain quai ch’ins aveva en chasa. Savens tartuffels en ina u l’autra variaziun. Sco uffants n’hajan els dentant mai patì fom u n'era betg badà insatge che las vivondas eran raziunalisadas, agiuntescha la dunna dad 86 onns che è creschida si cun quatter fragliuns.
Damain paintg e groma
Emprendì a cuschinar ha «dunna Vica» sco ch’ella vegn numnada a Bever, dad ina cuschiniera dals von Salis. Ed ella prepara anc adina gugent las tipicas tratgas engiadinaisas. Dentant dovria ella entant bler damain paintg cun cuschinar, pia pli sanadaivel.


text:
I spetga ina dumengia d'elecziun plain tensiun en Germania . La correspundenta dad SRF a Berlin, Bettina Ramseier quinta cun resultats stretgs. La CDU, la SPD ed era ils Verds speran da pudair far la cursa e da daventar la ferma partida en il pajais.
Nagin fascinescha
Las ultimas retschertgas tschontschan per la partida da la SPD cun il candidat Olaf Scholz. En bleras retschertgas vegn la partida sin bun 25% da las vuschs. La CDU/CSU cun Armin Laschet vegn sin bun 20% da las vuschs e la partida Verda cun Annalena Baerbock sin 15%. Suenter suondan la FDP cun 12% e la AfD cun 11%.
Nagin dals trais candidats principals vegn da fascinar la populaziun.
Angela Merkel di adia suenter 16 onns
Dapi il 2005 è Angela Merkel a la testa da la Germania. Cun las elecziuns dals 26 da settember va ina era a fin. Insatge che ha adina accumpagnà ella durant quest temp è il «nus», manegia Bettina Ramseier. Merkel haja adina empruvà dad esser ina chanceliera per tuttas e tuts. Ed ella ha durant ils ultims onns mussà che sia gronda fermezza è il managament da crisa: Crisa da fugitivs, crisa dal euro, crisa da finanzas, crisa da corona. Da nagut ha Angela Merkel laschà stermentar e manà la Germania ord las crisas.
La dunna da 67 vegnia dentant er a restar en memoria sco chanceliera che n'ha betg gughegià la massa, di la correspundenta dad SRF. Ella n'ha mai gì visiuns e laschia enavos enqual plazzal suenter 16 onns a la testa. Per exempel quai che pertutga la politica dal clima u era sch'i giaja per la digitalisaziun nua che la Germania haja propi durmì ils ultims onns.
Suenter 16 onns datti ina midada en Germania. Angela Merkel banduna la tribuna gronda. Ils ins dian ch'i saja uras, ils auters vessan gugent ch'i gess vinavant cun ella a la testa.
Gist uss cura che la populaziun vesa las alternativas, vegnan blers melanconics ch'ella na vegn betg pli ad esser chanceliera tudestga.


text:
Grischun Vacanzas sto tschertgar in nov president. Il president da fin qua, Marcel Friberg, ha annunzià sia demissiun. Ils ultims tschintg onns sajan stads fitg intensivs e pretensius. I saja stà la mira da posiziunar Grischun Vacanzas en quest temp difficil datiers dal martgà.
Il temp è ideal da far plazza per ina nova forza.
L'organisaziun turistica grischuna saja preparada bain per tut las sfidas futuras. Uschia vegn cità Friberg en ina communicaziun. I saja perquai il temp ideal per far plaz a forzas giuvnas.
Il successur da Friberg vegn elegì a la radunanza generala da Grischun Vacanzas il matg 2017.
RR novitads 12:00


text:
Gronda surpraisa
La finala èn Giulia Steingruber, Ilaria Käslin, Caterina Barloggio, Stefanie Siegenthaler e Thea Brogli stadas ina sper l'autra ed han guardà sin il grond cub da video al palantschieu en la Allmend a Berna. Las Svizras han terminà la qualificaziun cun 166,128 puncts davos la Gronda Britannia e la Russia surprendentamain sin plazza trais. Quai ch'ils umens han cuntanschì avant in'emna è ussa er pussaivel per las dunnas: Ina medaglia.
Steingruber en trais finals singuls
Giulia Steingruber è plinavant sa qualifitgada en trais categorias per il final la dumengia: al sigl, giun plaun ed al rec dubel. Sco gronda favurita sin la medaglia d'aura vala ella en sia disciplina da parada: il sigl. Era giun plaun ha ella bunas schanzas sin ina medaglia. Per l'emprima giada en il final stat la Tessinaisa Ilaria Käslin e quai a la trav d'equiliber.
RR novitads 21:00


text:
Divers AuturAs, Hans Peter Schreich
Ve, lain far festa! La Bibla per uffants cun dumondas davart la vita
Rumantsch Grischun
Pravenda evangelica, 7536 Val Müstair, numer d’empustaziun 19932001
Ils suandants temas occupan uffants e geniturs: mia famiglia, mes amis, quai che ma fa tema, quai che Jesus ma regala e nus faschain ina festa. Sut ils titels menziunads chatt’ins en quest cudesch insaquantas da las pli bellas ed impurtantas istorgias da la Bibla, ensemen cun uraziuns, gieus ed instrucziuns per zambregiar.


text:
Lavur sociala el temps dil virus da Corona
Sin fundament dallas mesiras subordinarias encunter la derasaziun dil virus da Corona vegn la purschida dalla lavur sociala en scola adattada.
Jeu stundel a disposiziun a vus da tut temps per telefon ni e-mail. Plinavon lavurel jeu mintga di naven dallas 9.00 entochen las 12.00 (excepiu il venderdis). Inscunters persunals ein pusseivels sut suandontas cundiziuns:
• negins simtoms sco tuos ni febra
Jeu engraziel zun fetg a Vus per vossa capientscha e giavischel a Vus da cor buna sanadad.
Cordials salids
Bernhard Meier
La lavur sociala en scola sepresenta
Igl onn da scola niev 2015/16 ei la lavur sociala vegnida introducida tier la Scola Ilanz/Glion. Quella vegn purschida dalla Casa Depuoz.
Marc Pfister ei contonschibels per telefon ni mail per scolaras e scolars, geniturs e persunas d'instrucziun.
Datas da contact da: Bernhard Meier; 079 741 92 25
Damondas? Bu targlinei, telefonei!
Impurtont: Bernhard Meier ei suttamess a l'obligaziun da discreziun e sa tractar Vies giavisch confidenzialmein.
Tgei ei la lavur sociala da scola?
La lavur sociala da scola ha la finamira d'accumpignar las scolaras ed ils scolars el process da lur svilup, da sustener els per ch'els damognien la veta a moda cuntenteivla e da promover lur cumpetenzas che gidan a sligiar problems persunals e/ni socials. Per quels motivs adattescha la lavur sociala da scola las metodas ed ils principis dalla lavur sociala sin il sistem da scola. Ella survescha alla
- prevenziun
- diagnostica ed intervenziun a moda tempriva
- cussegliaziun da scolar(a)s, scolast(a)s e geniturs
- intervenziuns en classas e gruppas
- intervenziuns en cass da crisas e conflicts
- prestaziuns agl intern dalla scola (projects davart differents temas)
- colligiaziuns cun auters survetschs
Concret significhescha quei ch'ella
- promova el process da cussegliaziun il svilup persunal e social dallas scolaras e dils scolars
- sustegn ed accumpogna scolaras e scolars en situaziuns da crisa acutas
- gida ad integrar las scolaras ed ils scolars el spazi da viver dalla scola e sustegn els per porscher ad els schanzas d'emprender e da formaziun optimalas
- rinforza la confidonza dils geniturs en lur cumpetenza d'educaziun
- sustegn las scolastas ed ils scolasts en cass d'ina situaziun sociala difficultusa en lur classa ni cun singulas scolaras e singuls scolars
- integrescha temas socials en scola


text:
Pont de buidura
El pont de buidura l’è on stat termodinamich, definìi de ‘na cèrta temperadura (ciamada temperadura de buidura) e pression (minga per fòrza ugual de la pression atmosferega), in corrispondenza de la qual el succed el procèss de la buidura.
In particolar, la temperadura de buidura a l’è la temperadura a la qual la tension de vapor de on liquid a l’è l’istèssa de la pression de foeura e ‘l liquid el taca a buì: a l’è ‘na proprietà chimico-fisica de ‘na sostanza pura o ‘na mes'ciada e l’è definida dai valor de temperadura e pression indoe i fasi liquida e vapor i esisten insèma.
Quand che la temperadura la riva al pont de buidura, tachen a formàss spontani di boll de vapor dent in de la massa liquida, che vann su a la svèlta su la superficie indoe se liberen in del’ ambient che ‘l stà de sora, e scurlissen el liquid d’ona manera caratteristica: on liquid in buidura a l’è de fàtt sede de mòti convettiv fòrt comè per via de la spinta di boll ch’ hinn ‘drée a’nda su vèrs la superfice.
Quand ch ’el succed el passagg da liquid a vapor, la sostanza o la mes’ciàda la surbìss su ona cèrta quantità de calor per vinc i forz de attrazion che tegnen insèma i atomi o i molecol, e la temperadura la rèsta costanta fin tant che tutta la massa l’hà nò cambià el sò stat. Quèsta quantità de calor chì la gh’ha on valor caratteristich per ògni sostanza e la rappresenta el calor sconduu de vaporizzazion. E poeu, a seguità a scaldà, la temperadura la se mètt a’ndà su de noeuv.
Come che la temperadura de buidura lè diversa segond a la pression de foeura, a la qual la sostanza a l’è sottopòsta, per esempi l’affermazion che l'acqua la buìss a 100 °C l’è vèra domà in sul livèll del mar (pression pari a circa 1 atmosfera), inveci per esempi in montagna la buidura la succed per ona temperadura pussée bassa (per esempi, a 3 000 m s.l.m. la buìss a circa 90 °C).
Temperadur de buidura notàbilModifega
RiferimentModifega
- ↑ Dal Perry's Chemical Engineers' Handbook 7ª ed. (pagine 2.25-2.26) a se leg che la Tb per l'acid solfòrich "ind la soa forma commercial pussée comun " a l’è de 340 °C (temperadura che se ha anca la soa decomposizion), la Tb del'acid solfòrich mono-idraa (o ben H2SO4•H2O) a l’è de 290 °C, inveci la Tb del'acio solfòrich bi-idraa (o ben H2SO4•2H2O) a l’è de 167 °C (in di ultimi du casi a gh’è minga la decomposizion).


text:
Il project avev'ins lantschà avant trais onns, cun la finamira da simplifitgar a migrants, fugitivs e fugitivs admess provisoricamain d'entrar sin il martgà da lavur en il sectur da tgira. Ils participants vegnan sustegnids d'absolver la scolaziun sco tgirunz, quai per exempel cun curs da lingua, cun agid per emprender e cun agid per tschertgar ina plazza. La scolaziun consista da 120 lecziuns teoria ed in praticum.
Dapi l'entschatta da la scolaziun han 616 persunas fatg part dal project «Sesam». Radund la mesadad dad els èn fugitivs u fugitivs admess provisoricamain, trais quarts èn dunnas. 444 participants han entant finì lur scolaziun cun success. Enfin la terminaziun dal project la fin da quest onn, vegnan quai ad esser passa 500 persunas.
Dumandads sin il martgà da lavur
Prest 90% dals participants han suenter er chattà ina plazza. Il rest sa chatta per gronda part anc en la scolaziun. La quota da persunas che han chalà la scolaziun saja stada pitschna, quai sur tut grazia ad ina selecziun fitg stricta dals candidats. Radund in terz dals interessads n'hajan ins gnanc laschà far la scolaziun, en ils pli blers cas per mancanza d'enconuschientschas da lingua.
Il Secretariat statal per migraziun è sa participà cun 1 milliun francs al project, quai correspunda a la mesadad dals custs. La fin da l'onn vegn il project terminà, la purschida resta dentant: Fugitivs e migrants pon vinavant far la scolaziun cun sustegn. Mintg'onn vegnian quai ad esser radund 100 fin 200 persunas. En l'entira Svizra èsi en tut radund 4'000 persunas che fan la scolaziun da tgirunzas e tgirunzs.
RR novitads 16:00


text:
En la Sibiria hai dà oz in'attatga cun in cuntè – sumeglianta a quella en la Finlanda – set persunas èn vegnidas blessadas. L'um saja currì tras la citad da Surgut ed haja attatgà passants. L'attatgader saja lura vegnì sajettà giu, ha la polizia russa communitgà. I sa tractia d’in um indigen da 23 onns. I vegnia sclerì sche l’um saja gia dà en egl pli baud.
Da las 7 persunas blessadas hajan 2 persunas grevas blessuras, ha declerà la regenza da la regiun. La polizia russa na vesa betg terror sco emprim motiv pussaivel. Las medias localas descrivan però l'attatga a moda differenta e sco pli greva. Tenor quels rapports hajan pliras persunas attatgà passants cun cuntès ed armas.
Entant che la polizia russa na vesa betg terror sco emprim motiv pussaivel, ha la milissa da terror Stadi Islamic annunzià d'esser responsabla per l'attatga. La vardaivladad da quella communicaziun ha dentant anc betg pudì vegnir verifitgada.
Surgut è ina citad passa 2000 km en l’ost da Moscau. La citad ha var 300’000 abitants ed è in center da l’industria d’ieli. Perquai vala Surgut sco ina da las pli ritgas citads da la Russia.
RR novitads 14:00


text:
Gaàrt
Gaàrt (pronunciàt [gaˈart]. En Italià: Gavardo) l'è 'n cümü de 12 056 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
Gaàrt l'è sitüat endèla média Val Sàbia, l'è streersàt del Cés e del canàl Naéle, che 'l ciàpa le àive del Cés a Nòrt del paés. El canàl Naéle l'è stàt importànte per Gaàrt zà prìma de l'an mìla, difàti i Frà Biniditì i dopràa l'àiva del Naéle per möer i mülì. Dèi docümencc antìch se sà che 'l vèscof de Brèsa, Berardo Maggi, endèl 1288 el g'ha fat dragà 'l fónt del canàl e renforsà i àrzegn.
El teretóre del cümü de Gaàrt el ciàpa dét pò a le frasiù de Suersòch e Suerpùt che 'na ólta i éra cümü autònomi ma che i è stacc ünicc a Gaàrt endèl 1928.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Under 12 ą n dumėnia ai 27 de setėmber fat la prima partides de campiunat. Tlo iel propi da dģ partides, ajache l vėn fat uni iede n turnoi cun trėi scuadres, ulache uniuna a da fé doi partides da doi tėmps da 18 menuc.
U12 Bulsan Junior - Gherdėina 7:0 (5:0, 2:0, 0:0)
Per i mutons fņvel pra la prima partida contra l Bulsan da bestia rie a ruvé ite tl juech, davia che per i plu pitli fņvel na gran mudazion a jughé se baratan ju danter jugadėures zėnza fermé l juech y leprņ nce a n livel bėndebņ aut. Ma n valguna ucajions da gol ne ną segur de no mancią.
U12 Gherdėina - Persenon 3:7 (0:4, 3:3, 0:0)
Mpue sciacą ąla te chėsta partida, ajache do n valgun fai fņven riesc dovia de cater goi. Purempņ se ąi refat y cun mpue de fertuna ėssel nce pudł cialé ora vel pont.
I goi per l Gherdėina ie unii fai da Lukas Ausserhofer, Marc Kasslatter y Tommy Delucca.
U14: la scuadra dla Under 14 ą fat n sada a Kaltern na partida amichevole y ą perdł per 7:11.
U18 Gherdėina - Renon 5:1 (0:1, 1:0, 4:0)
N sada ai 26 de setėmber tla prima partida de campiunat dla scuadra Under 18 fova i mutons plutosc nervėusc y la ne ti butova tl prim nia drė. L Renon, che juega cun jugadėures scialdi jėuni, ie jit danora de n gol y permņ tl sesto menut dl segondo tėmp ie l Gherdėina stat bon de valivé ora. Tl terzo tėmp ie i jugadėures dl Gherdėina pona ruvei ite miec tl juech y ą mo vencił do la rata saurģ per 5:1. Per l Gherdėina ą Damian Bergmeister fat 3 goi y 1 n gol prun Juri Runggaldier y Marc Frisch.
U20 Gherdėina - Valpellice 2:3 (1:2, 1:0, 0:1)
La Under 20 ą jugą n la ultima dumėnia n cėsa contra l Valpellice. La partida fova scialdi valiva nchin ala fin y l Gherdėina ova truepa ucajions da gol, ma danter tuché plu iedesc l pel y la traviersa ne ti iela nia jita fata y nsci ąi messł ti lascé i trėi ponc al averser.
Per l Gherdėina ą Samuel Moroder y Andreas Vinatzer fat i goi.
FOTO: la Under 12 tl stadio de Bulsan cun si trainadėures Vito Delucca y Derek Eastman.


text:
Il Cussegl dals chantuns di na ad uras d'avertura da las butias pli lungas. Quai cun 26:16 vuschs. Cun quai ha el refusà per la segunda giada ina lescha en quest senn. La proposta è cun quai definitivamain giud maisa. E quai malgrà che la Chombra gronda aveva avant ditg gea a la lescha.
Suveranitad dals chantuns sco raschun per decisiun
Decisivas per il na èn stadas raschuns federalisticas. Blers parlamentaris han ditg che la maioritad dals chantuns na veglia betg la lescha e ch'i na dettia nagin motiv da sa maschadar en la cumpetenza dals chantuns. Gia da sia emprima cussegliaziun en chaussa aveva il Cussegl dals chantuns refusà la lescha. Lura però piz a cup grazia a la vusch da tagl dal president dal Cussegl.
Il Cussegl naziunal percunter aveva approvà la lescha cun gronda maioritad. Quai cun 122:64 vuschs tar 5 abstenziuns.
Cun questa lescha avessan las butias pudì vender lur rauba durant ils dis da l'emna tranter las 6 a bunura e las 8 da la saira.
RR novitads 18:00


text:
Chėstena ova mé la U18 na partida. La Under 14 ą finą si prima pert dl campiunat al segondo post!
La Under 14 ą jugą n sada ai 19 de dezėmber na partida amichevole a Kaltern. I mutons ie stai boni de vėncer chėsta partida per 7:5.
Per l Gherdėina ą Tobias Moroder fat doi goi y un n gol prun Anton Perathoner, Nicolas Paratoni, Philipp Demetz, Tobias Fill y Markus Mair.
La Under 14 (foto) dl Gherdėina ą finą via la prima pert dl campiunat. Ėi ie ruvei segondi de si grupa. Ai 2 de jené 2016 jirąla inant cun la cualificazion per ruvé tla fineles. Tlo arąi da se museré cun la scuadres de Neumarkt, Sterzing, Renon, Puster y Kaltern. Chėla scuadres che se tlassificherą al prim y al segondo post puderą fé pea la fineles dl campiunat talian. Speron che la ti bute!
U18 Kaltern - Gherdėina 3:4 do overtime (2:0, 1:3, 0:0, 0:1)
N dumėnia ai 20 de dezėmber ie la Under 18 furneda a Kaltern a fé si partida de campiunat. L manciova bėn cin jugadėures y nsci ąn messł jughé mé de trėdesc plu doi verdiaporta. Dantaldut i pecs ą messł jughé tresora davia che i fova mé de cater. Do che l Gherdėina perdova do l prim tėmp per 0:2, iesi tl segondo tėmp stai boni de jģ danora per 3:2 se giapan pona purtruep mpue dan la fin dl segondo tėmp inņ n gol, nsci stajņvela 3:3. Tl terzo tėmp ne niel tumą degun gol, ma tėmp sėuraprņ ti iel, do mé 25 secunc, garatą al Gherdėina l gol dla vėnta, nsci ąi almanco pudł se purté a cėsa doi ponc. Purtruep se ą un di jugadėures dl Gherdėina fat mel da na plateda y l ą messł unģ meną te spedel, ma per fertuna ne narąl nia giut da varģ nsci che l puderą tosc inņ jģ sun dlacia. Per l Gherdėina ąl fat i goi, Damian Bergmeister, Lukas Mair, David Pescosta y l gol tl overtime fova de Bean Schmalzl.


text:
Rachiv
Rachiv (PaxiB in abecee cirillegh; PaxoB/Rachov in russ; Rahó in ungheres; Rahău in romen; PaxoBo/Rachovo in ruten; Rachov in cech e slovacch; ראחוב/Rachev in yiddish; Rachów in polacch; Rauhau in todesch storegh) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de squasi 15.000 personn.
La città la se troeuva in l'Ucraina occidental, minga lontan del confin con la Romania. La partegn a la region storega de la Rutenia, dent a la region de la Transcarpazia. L'è 'l capploeugh del distrett con l'istess nomm.
La soa frazion de Dilove l'è vun di quei sitt che on quai geogref el pensa che 'l sia el center geografegh de l'Europa.
Segond el censiment del 2001 ghe viven 14.969, spartii in quella manera chì:
- Ucrain: 83,8%
- Ungheres: 11,6%
- Romen: 3,2%
- Ruten: 0,8%
- Alter: 0,6%


text:
En la versiun da la constituziun communala dal 1978 n'è anc betg defini, quant ditg ch’ina persuna po restar a la testa da la vischnanca da San Murezzan. Insumma duai il palpiri da passa 40 onns vegnir adattà cumplettamain al temp dad oz. Cun la nova versiun da la constituziun duessan surtut vegnir simplifitgadas las proceduras tar las elecziuns ed augmentadas la cumpetenzas dal cussegl communal, uschia ch’ins possia evitar votaziuns e referendums inutils a l’urna.
Cumpetenzas dals gremis
La nova constituziun prevesa che la radunanza communala da San Murezzan avess be pli la cumpetenza da fixar il pe da taglia ed approvar il budget da la vischnanca. Ils dretgs finanzials dal parlament percunter duain vegnir augmentads. Per singulas missivas duai be pli valair il referendum facultativ.
Fin uss dovri 500 suttascripziuns per lantschar in’iniziativa dal pievel. Da nov duai quella vegnir curregida sin 200 suttascripziuns. En pli fissan ils commembers dals dus gremis – parlament e suprastanza – obligads da declerar avertamain lur colliaziuns d’interess.
Dretg da vuschar per esters
Abitants da San Murezzan cun in permiss da dimora C (persunas che abitan almain 5 onns en vischnanca) duain pudair votar e vuschar en avegnir. Ultra da quai duai la procedura d’elecziun vegnir scursanida. Nov elegess il parlament il cussegl da scola e la cumissiun da gestiun da San Murezzan.
Mesemna saira, ils 17 d'avrigl 2019, vegn la constituziun preschentada al public en ina sairada en l'Hotel Reine Victoria a San Murezzan. La populaziun po prender posiziun en chaussa fin la fin da zercladur da quest onn.
RR novitads 06:00


text:
Sa qualifitgads per il final sur 1'500 meters èn ils candidats svizzers sin medaglia Manuela Schär e Marcel Hug. Schär è vegnida terza en sia precursa ed uschia sa qualifitgada directamain per il final.
Marcel Hug ha er suttastritgà sias ambiziuns sin la medaglia d'aur sur la distanza da 1'500 meters. El ha fatg il segund meglier temp en sia precursa. Il final sur 1'500 meters è il mardi saira. En la cursa sur 5'000 meters ha Hug fatg la dumengia la medaglia d'argent, l'emprima medaglia svizra als paralimpics.
RR novitads 06:00


text:
Rima (VC)
Rima (inscì anca in Piemuntes; Rima San Giuseppe in Italian; Ind Rimmu o Arimmu in Walser) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 61 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 35,4 km² e ona densità de popolaziun de 2 ab./km².
El paes el se tröva in de l'alta Valsesia (per la precisiun in Val Sermenza), al cunfin cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Machignaga) e l'è 'l püssee alt de tüta la sua pruvincia. El gh'ha una fraziun che la se ciama anca lee Rima.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rima l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La conferenza da las scheffas e dals schefs da las regenzas da la cuminanza da lavur da las regiuns alpinas (ARGE ALP) ha discutà oz a Galtür en il Tirol davart il svilup da la strategia europeica per il territori alpin. La finamira è quella da stgaffir ina basa per schliar cuminaivlamain problems actuals en il territori alpin. Sco commember da la ARGE ALP s'engascha il chantun Grischun en il process da svilup sin plaun internaziunal.
Il zercladur 2012 è vegnì deliberà a chaschun d'ina conferenza da las regiuns alpinas a Bogn Ragaz in document d'iniziativa per ina strategia macroregiunala per il territori alpin. Ensemen cun ses partenaris da la ARGE ALP è il chantun Grischun stà participà vi da l'elavuraziun dal document. Ussa – in onn pli tard – ha la conferenza da las scheffas e dals schefs da las regenzas da la ARGE ALP a Galtür en il Tirol pudì prender enconuschientscha cun plaschair dal fatg che sia iniziativa è vegnida recepida en moda positiva sin il plaun dals stadis naziunals, da la cumissiun europeica e dal parlament europeic. Uschia è il parlament europeic s'exprimì il matg passà a favur da l'elavuraziun d'ina strategia europeica macroregiunala per il territori alpin.
L'october vegnint è previsa a Grenoble (Frantscha) ina conferenza internaziunala, nua ch'i duai vegnir deliberà in document cuminaivel dals stadis alpins e da las regiuns alpinas davart ils puncts centrals essenzials da la strategia per il territori alpin. Il Grischun fa part dal team da redacziun che prepara actualmain quest document. Il document duai vegnir preschentà il december 2013 al cussegl da l'Uniun europeica a Brüssel. Per la cussegliera guvernativa grischuna Barbara Janom Steiner è ina strategia per las Alps ina schanza da prender per mauns en moda pli effectiva e sin basa colleghiala las sfidas cuminaivlas ensemen cun autras regiuns alpinas e cun auters stadis alpins e da nizzegiar meglier ils potenzials dal territori alpin. Gist en connex cun ils temas energia, aua, clima e traffic sajan dumandadas strategias cun in grond sustegn, sco quai che Janom Steiner ha ditg oz a Galtür.
Lavur da project impurtanta en il territori alpin
Sco uniun transcunfinala da diesch stadis federativs, regiuns e chantuns or da quatter pajais sa distingua la ARGE ALP en spezial tras sia lavur da project cuminaivla. Uschia han ins tratg ina bilantscha intermediara davart ils projects currents. Sco project da success sut la direcziun grischuna po vegnir numnà "ARGE ALP sport". Las concurrenzas sportivas en tut il territori da la ARGE ALP vegnan cuntinuadas fin l'onn 2017. En connex cun il segund project grischun actual – che s'occupa da l'influenza da la schelira permanenta sin bovas e sin crudadas da grips – èn previsas questa stad lavurs da perscrutaziun champestras en il massiv da la Bregaglia. La finamira è quella da sviluppar in sistem per localisar e per survegliar instabilitads dals grips sin grondas surfatschas.
A Galtür èn er vegnids lantschads projects novs. Uschia vegnan expertas ed experts a sa fatschentar en il rom d'ina dieta speziala en il Tirol dal sid cun la cultivaziun dad ervas en il territori alpin.
Presidiada vegn la ARGE ALP da nov da la provinza autonoma Trento. Sco usità è il presidi vegnì surdà suenter in onn en il rom da la conferenza da las scheffas e dals schefs da las regenzas – questa giada dal Tirol.
Maletg:
Fotografia da gruppa da la 44. conferenza da las scheffas e dals schefs da las regenzas da la ARGE ALP a Galtür, Tirol (da sanestra): Heinrich Marckhgott (Salzburg), Giampiero Gianella (Tessin), Willi Haag (Son Gagl), Karlheinz Rüdisser (Vorarlberg), Tiziano Mellarini (Trentino), Barbara Janom Steiner (Grischun), Günther Platter (Tirol), Emilia Müller (Baviera), Luis Durnwalder (Tirol dal sid), Ugo Parolo (Lumbardia).
Infurmaziuns:
Cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner, scheffa dal departament da finanzas e vischnancas dal Grischun, e-mail barbara.janom@dfg.gr.ch
(ella telefona lura enavos)
Dumondas da las medias per telefon: Luzi Bürkli, incumbensà per l'infurmaziun dal chantun Grischun, tel. 079 938 93 33
Gremi: ARGE ALP / regenza dal chantun Grischun
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Per el saja vegnì il mument per ina midament persunal e perquai haja el decidì dad ir novas vias, citescha la communicaziun da las pendicularas ad Egon Scheiwiller. El saja persvadì ch’il dretg mument da sa retrair saja vegnì, cun quai ch’ils projects dal proxim avegnir sajan instradads e la finanziaziun da quels per gronda part segirada.
La successiun vegnia a chattar in «ambient excellent cun cundiziuns da rom structuralas stabilisadas». Davart ses avegnir na stà nagut en la communicaziun.
Sut la direcziun da Scheiwiller han las pendicularas pudì investir radund 75 milliuns francs en l’infrastructura dal territori da skis Motta Naluns. Uschia saja vegnì fatg il lai artifizial Naluns, la sutgera da sis Prui ed il schlargiament da l’indriz d’ennavar en il territori da skis.
Il cussegl d’administraziun deplorescha il pass. La plazza da directur vegnia scritga ora las proximas emnas.
RR novitads 18:00


text:
cuntegn
Valladas talianas
-
Grischun e Lombardia collavuran pli stretg
La collavuraziun tranter il Grischun e l'Italia va en ina proxima fasa. A Tirano han represchentants dal Grischun, da la regiun Lombardia e da la provinza da Sondrio suttascrit ina decleraziun d’intenziun.
Avant quest pass han ins dentant gia realisà plirs projects. Uschia per exempel ina colliaziun da tact tranter Milaun e Tiraun, in servetsch cun l’auto da posta da San Murezzan a Chiavenna u era in bus che circulescha tranter Tiraun e Livigno. Grazia a questa purschida vulan ins reducir il traffic da transit tras la Valposchiavo.
Realisà en in aut tempo
Sco quai ch’il cusseglier guvernativ Mario Cavielli ha suttastritgà hajan ins pudì realisar plirs projects fitg svelt e quai senza avair suttascrit in palpiri. Ussa, suenter ch’ils represchentants han firmà l’intent, vulan ins cuntinuar ed intensivar la collavuraziun existenta tranter la Svizra e l’Italia. Quai en plirs secturs, ma en emprima lingia areguard il traffic public inclusiv sia cumponenta turistica.
Maletg
1 / 5
Legenda:
In act simbolic che suttastritga projects ch'ins ha gia lantschà.
RTR, Anna Caprez
Maletg
2 / 5
Legenda:
I vul pliras suttascripziuns per la cunvegna tranter la Svizra e l'Italia.
RTR, Anna Caprez
Maletg
3 / 5
Legenda:
Ina firma da grond'impurtanza.
RTR, Anna Caprez
Maletg
4 / 5
Legenda:
Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli è cuntent cun ils emprims resultats da la collavuraziun sur cunfin.
RTR, Anna Caprez
Maletg
5 / 5
Legenda:
Guardar sur ils cunfins ed intensivar la collavuraziun tranter il Grischun e parts da l'Italia grazia al project communabel Intesa.
Keystone
RR novitads 12:00


text:
riti
Fundraising and bid-writing
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit.
Interdum malesuada fames
Let Us Help
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus.
Ipsum primis
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus.


text:
Marinar che vai për mare ohi canté d’un-a canson
na canson sur la fior dë l’aqua na canson sur la fior dël mar
Marinar che vai për mare ohi canté d’un-a canson
na canson su la fior dë l’aqua na canson su la fior dël mar
Ohi sì sì che la canteria monté òi béla si ‘nsema a mi
ohi monté su la fior dë l’aqua ohi monté su la fior dël mar
Quand la bela l’é stà ‘n sël mar marinar tacà a canté
a canté su la fior dë l’aqua a canté su la fior dël mar
Son andàit për pì ‘d sinsent mija an ciantand cola canson
an ciantand su la fior dë l’aqua an ciantand su la fior dël mar
Quand son stait di mezzo al mar d’un-a vos as sent a ciamé
d’un-a vos su la fior dë l’aqua d’un-a vos su la fior dël mar
La mia òi mamma l’é traditora a tradir sulle onde dël mar
a tradir su la fior dë l’aqua a tradir su la fior dël mar
Quand l’é staita al ciair ëd la lun-a l’é sentisse ‘l cheur a murì
a murì su la fior dë l’aqua a murì su la fior dël mar


text:
- resultat operativ: 16,4 milliuns francs (2015: 59,8 milliuns francs)
- resultat total: -51,5 milliuns francs (2015: 16,7 milliuns francs)
- entradas fiscalas: 751,8 milliuns francs (2015: 744,2 milliuns francs)
- resultat dal quint da las vias: -8,5 milliuns francs (2015: 3,4 milliuns francs)
- investiziuns nettas: 207,2 milliuns francs (2015: 163,3 milliuns francs)
Resultat operativ
Quest resultat operativ positiv saja surtut d'attribuir al fatg ch'in haja dà ora marcantamain damain daners che budgetà e gì dapli entradas. Quai communitgescha il Departament da finanzas. Cumpareglià cun l'onn avant è quai però in minus da 43,4 milliuns fracs. Questa reducziun saja da declerar sco suonda:
- L'onn 2016 ha la Banca naziunala svizra fatg ina distribuziun ordinaria da la quota da gudogn, l'onn avant avevi dà ina distribuziun dubla (-16,1 milliuns francs).
- L'onn 2016 ha il chantun survegnì 17,3 milliuns francs main pajaments da gulivaziun da la gulivaziun federala da finanzas (NGF).
- La nova gulivaziun da finanzas dal Grischun è entrada en vigur l'onn 2016 ed ha engrevgià il resultat cun stgars 15 milliuns francs.
- Pervia da la producziun pli bassa l'onn 2016 hai dà main tschains d'aua (-9,1 milliuns francs).
Resultat extraordinari
Ils custs finanzials extraordinaris nets importan 67,9 milliuns francs. Quels èn resultads pervia da las grondas fluctuaziuns dals curs da las investiziuns finanzialas, uschia ch’il chantun ha stuì far rectificaziuns cumplessivas da las valurs.
Resultat total sco budgetà
Il resultat total sco summa dal resultat operativ e dal resultat extraordinari correspunda al deficit budgetà da var 51 milliuns francs. Suenter avair cudeschà la perdita annuala e resguardond las retenziuns ch'èn vegnidas schliadas per obligaziuns da contribuziun pendentas importa l'agen chapital cumprovà 2298 milliuns francs. La gronda part da quel è liada en l'infrastructura ch'è necessaria per il manaschi sco er en finanziaziuns spezialas ed en reservas. L'agen chapital che stat a libra disposiziun munta circa a 345 milliuns francs.
Vias
La finanziaziun speziala «vias» serra cun in surpli d'expensas da 8,5 milliuns francs (preventiv: 19,9 milliuns francs). Las expensas totalas sa chattan cun 327,5 milliuns francs sin il nivel da l'onn precedent (328,4 milliuns francs). Il dabun da las vias è per la fin da l'onn 2016 sin il maximum legal da 100 milliuns francs.
Prognosas 2017
Per l'onn current spetga la regenza almain in resultat gulivà. Budgetà è in deficit da 20 milliuns francs. Per tegnair en equiliber las finanzas chantunalas er a pli lunga vista persequitescha la regenza ina politica da finanzas tenor prioritads severas. Dentant gia davent da l'onn 2020 vegn quai pli stretg, il chantun sto lura far quint cun pli paucas entradas. Quai perquai che quai dat novas reglas per ils tschains da l'aua ubain er in nov project empè da l'USRIII sco er midaments tar l'egualisaziun da finazas.
RR novitads 10:00


text:
Il Grischun n’ha nagins zoos sco Turitg u Basilea. Dentant na ston ins gnanc ir uschè lunsch per vesair animals. Sch’ins ha cletg e pazienza ves’ins era animals selvadis en noss guauds. Ils animals èn dentant schenads. Ad Arosa duess quai esser auter. Betg mo ils stgilats mangian nuschs or dals mauns, mabain era utschels. Angela Hendry mira per nus, sch’ils animalets èn propi uschè confidents.
Chattar la via
Per evitar las storschas viagiain nus cun il tren. Davent da la staziun dad Arosa èsi stà simpel da chattar la senda. La via è signalisada bain ed è da cuntanscher en paucas minutas a pe.
Ils stgilats n'han naginas retegnientschas
Ils stgilats d’Arosa èn domestics e vegnan propi vi e maglian las nuschettas direct or dal maun. Ils curaschus raivan schizunt da las chautschas siadora. Ideal per observar in’entira massa stgilats che van da las plantas ensi ed engiu. I dat stgilats brin cotschens, cun ni senza alv, lura era stgilats stgir brins, in pau da tut las sorts.
Pavlar è nagin problem
Sch’ins spassegia e dat da magliar ad els pudess ins pensar ch’ils stgilats maglian en in di ch’i ha massa visitaders bler da memia. Quai n’è dentant betg il cas. Ils stgilats maglian simplamain uschè bler sco els pon e suenter zuppan els las nuschs. Sper ils stgilats pon ins era anc observar auters animalets. Er utschels pon ins pavlar. Quels n’èn dentant betg uschè domestics sco ils stgilats. Ina spassegiada sin la via da stgilats ad Arosa è ideal per tut quels ch'han gugent stgilats, la natira ed il guaud. La spassegiada fa buna luna.
RR actualitad 11:00