text:
Metallica
I califurniàṅ Metallica i èṅ un grup speed/thrash metal americàṅ, mis insém a Los Angeles in dal 1981. I lór prim lavór, cun di pès dimóndi śvélt e rabî e pîṅ ad tecnicìśum, i i à purtâ ad èsar òṅ di espunènt più impurtànt dal trash metal insém a Slayer, Megadeth ed Anthrax.
In dal córs di an, i aṅ vins nóṿ Grammy Awards e sinc di sò àlbum i s èṅ piasâ al prim pòst dla casìfica Billboard 200 al prim cólp. Cun da piò ad 100 migliòṅ ad disc vindû (60 migliòṅ in di Stat Unî), i Metallica i èṅ cunsiderâ òṅ di grup più impurtànt dla stòria d'l heavy metal e dal rock dal dè 'd incō.
Biugrafìa
Gl'Inisi (1981-1983)
Al grup al s è furmâ al 28 'd Utóbar dal 1981 par mèrit dal cantànt e chitarìsta James Hetfield e dal baterìsta danéś Lars Ulrich.
In di prim méś dal 1982 i Metallica i regìstran la lór prima cansòṅ, Hit the Lights, misa in dla racòlta Metal Massacre par vulér ad Lars, e pò i tóśan in dal grup Dave Mustaine cuma chitàra sulìsta. In Luj i regìstran al demo No Life 'Til Leather. Al pas sucesìṿ 'l è quél ad tór al basìsta Cliff Burton in di rang e ad spatinàr a San Francisco.
I prim àlbum (1983-1986)
In dal 1983 i quàtar i vànan a Rochester, New York, par tacàr a registràr al prim disc par la Megaforce Records ma Dave Mustaine al và via subìt par fundàr i Megadeth e al vèṅ rimpiasâ par Kirk Hammett, ex mémbar di Exodus. 'L àlbum al gh'iva da ciamàr-as Metal up your ass ma pò 'l à tòlt al nóm definitìṿ ad Kill 'em all (Masâ-i tut). Al disc 'l è anc incō òṅ di più impurtànt dal thrash metal, cun di braṅ stòric cuma Hit the lights, The four horsemen, Jump in the fire, Whiplash e Seek & destroy. In pòc tèmp al vénd 5 migliòṅ ad còpi.
In dal 1984 a vèṅ fóra al sécond àlbum Ride the lightning (Cavalca la silta), rigistrâ a Cupenàghen insém al prudutór Flemming Rasmussen dla Elektra Records. In cunfrònt a Kill 'em all, quést chè 'l è un disc più misć, cun di sòṅ melòdic in dal braṅ Fade to black, o di asói enérgic ad Kirk cuma in Trapped under ice, Creeping death o Fight fire with fire. Anc i tèst i èṅ più curâ, quél ad For whom the bell tolls al s è ispirâ al sermòṅ ad John Donne (Par chi sòna la campàna). Ride the lightning 'l à vindû 8 migliòṅ ad copì a 'l incirca.
La mòrt ad Cliff Burton (1986-1987)
In dal 1986 i Metallica i àṅ fat 'l àlbum che dimóndi gint i pénsan al sia al mijór ad tut: Master of puppets (Al buratinàr), prudót anc quést par Flemming Rasmussen e pîṅ ad cansòṅ dimóndi lunghi (Master of puppets, Disposable heroes e Orion i dùran da piò 'd òt minùt). Du dal sò canti i aṅ abû un sèrt sucès a la raddio: la title track e Welcome Home (Sanitarium).
Al disc al s è piasâ al 29° pòst dla clasìfica americàna e 'l à vindû 12 migliòṅ ad còpi. Al tour prumusiunàl 'l à vist al grup sunàr insém a Ozzy Osbourne.
Al 27 ad Setémbar dal 1986, durànt al tour europeo in Śvèsia, a sucéd na diśgràsia a Ljungby: al pulmèṅ di Metallica al ślìcia su na strada giasàda e al s ribàta śò. In d'l incidènt, Cliff Burton al finìs fóra di finestrèṅ e al mór schisâ.
'L è un brut cólp p'r al grup: i Metallica i pènsan anc ad lasàr-as ma la famìja ad Cliff l'è la prima a sustgnìr-i e a dar-ag al curàǵ p'r andàr avànti.
Dimóndi i èṅ i grup ch'i aṅ dedicâ dal cansòṅ al basìsta acsè dasfurtunâ: i Anthrax, par dir-'n una, i aṅ fat Among the living mèntar i Megadeth i aṅ cantâ in sò unór In my darkest hour (da 'l àlbum So Far, So Good... So What!?).
...And Justice for All (1987-1991)
Al 28 'd Utóbar dal 1986 a vèṅ sarnî Jason Newsted par rimpiasàr Cliff. Cun al nóṿ basìsta, i Metallica i tàcan al Damaged Inc tour e i pùblican 'n EP (Garage Days Re-Revisited) ad cover ad grup metal e hardcore punk cuma Misfits e Diamond Head.
In dal 1988 al quartét califurniàṅ al fà gnir fóra al disc ...And Justice for All (...E giustìsia par tut). Al disc 'l è cunsiderâ, anc al dè 'd incō, al lavór più tècnic dal grup e 'l à vindû 14 migliòṅ ad còpi, anc p'r al mèrit dal Damaged Justice tour, òṅ di lór più bèi.
Da c'l àlbum chè 'l è stâ tòlt al prim sìngul di Metallica, One, un braṅ ispirâ al rumànś pacifìsta E Johnny al tulò al sćiòp ad Dalton Trumbo, un scritór ch'l iva subî 'l ostracìśum dal sò paéś e 'l éra stâ mis in parśòṅ in dal dòp guèra p'r ùndas méś parchè i pensàvan ch'al fus un cumunìsta. In dal vìddeo dla canta, a s véd di braṅ dal film umònim. Al tèst ad One al dascór 'd un suldâ ch'l iva pardû i bras e al gambi in dla secónda guèra mundiàla e 'l éra custrét a vìvar, sórd e òrub, su 'n lèt a 'l uśdàr.
'L àlbum al gh'à anc un braṅ dedicâ a Cliff, To Live Is To Die, 'l ùltim cumpóst da lò. Da nutàr anc Blackened (ch'la dascór dla mòrt) e Harvester of sorrow.
I prim an Nuànta (1991-1995)
In dal 1991 i Metallica i aṅ dat vita a un nóṿ àlbum, 'l umònim Metallica, prudót par Bob Rock, ch'l iva laurâ anc cun Mötley Crüe, Bon Jovi e Cher.
Al disc 'l è schisâ subìt al prim pòst dla clasìfica Billboard e 'l è cgnusû anc cuma black album (àlbum négar) par via dal culór dla cupertìna.
Metallica 'l è stâ al lór più grand sucès cumerciàl ad tut i tèmp (38 migliòṅ ad còpi vindùdi) anc par via di sìngui Enter Sandman, Sad but true, Wherever I may roam e Nothing else matters.
A difarénsa dal disc precedènt, quést chè al gh'à dal parti ad bas dimóndi marcàdi, al chè al vōl dir ch'al cuntibùt ad Jason Newsted 'l è stâ bòṅ, anc par la crìtica. Anc se soquànt fans dal grup i n è minga stâ dimóndi cuntènt dal fat ch'a gh fus méno thrash da prima, al grup 'l à tucâ un sucès mai vist.
In dal 1992 i aṅ cantâ al Freddie Mercury Tribute a Wembley par ricurdàr al cantànt di Queen mòrt 'd AIDS Freddy Mercury insém a Robert Plant di Led Zeppelin, Elton John, David Bowie, Roger Daltrey di Who, George Michael, Zucchero, Liza Minnelli, Tony Iommi di Black Sabbath e i Guns N' Roses.
Fra Luj e Utóbar dal 1992, i Metallica i van in tour in di Stat Unî insém a i Guns N' Roses p'r al GNR-Metallica Stadium Tour. Durànt na data in Canada a Montreal, mèntar 'l è drē a cantàr Fade to black, Hetfield al patìs n'espluśiòṅ a i bras e in dal grugn par via ad 'n efèt speciàl andâ mal. Al cantànt 'l è custrét a lasàr lè ad sunàr p'r un pōc, al canta e basta e al s fà rimpiasàr par soquànti dati par John Marshall di Metal Church.
'L an dòp i tàcan al Nowhere Else To Roam Tour e al 22 ad Śugn i èṅ a Turén. In Nuvémbar a vèṅ fóra al prim disc live, Live Shit: Binge & Purge, un bèl disc ma ch'al custàva tròp.
Load and Reload (1996-1997)
In dal 1996 'l è la vòlta ad Load, un disc un pòc difarènt da chi àtar, cun di sòṅ ch'i s davśìna a 'l hard rock e un lógo nóṿ ad paca. Anc 'l aspèt di Metallica al càmbia: i n pàran piò di metalâr ma piutòst di bui, cun di cavî curt, di tatuàǵ e di vistî da strada.
I tèst, scrit da Hetfield, i tràtan di argumènt persunài. Until it Sleeps, al prim sìngul, al dascór dla lòta pardùta fra sò màdar e al càncar, mèntar Mama Said al s riferìs al rapôrt minga tant fàcil fra lì lór du. Tut quést 'l è al ségn 'd un aluntanamènt da i téma impgnâ di àt'r àlbum. King nothing e Hero of the day i èṅ i àtar sìngui.
Al ritràt in cupertìna al s ciàma Semen and Blood III. 'L è stâ fat in dal 1990 da Andres Serrano, un futógraf americàṅ famóś p'r i sò lavór dimóndi discùs (cuma Piss Christ, na foto in du 'l à mis un crucifìs in dla sò pisa). In dal disc a s véd un lìqud misć furmâ da sangṿ ad bò e dla sò śbòra misi insém in mèś a du fój ad plexiglas.
In prinsìpi Load 'l ira stâ pinsâ p'r èsar un disc dòpi ma pò al prudutór Bob Rock e i Mettalica i aṅ cambiâ idéa, sarnénd ad far gnir fóra 'l an dòp 'n àt'r àlbum: Reload. Dal punt ad vista artìstic, al disc 'l è dimóndi cumpàgn a c'l àtar, cun i sìngui The memory remains, Fuel e The unforgiven II.
Anc 'sta vòlta la cupertìna l'è 'd Andres Serrano (Piss and Blood) e la fà védar dla pisa misćiàda a sangṿ ad bò, sèmpar in mèś a du fój ad plexiglas.
I Metallica i s tóśan al sò tèmp (1998-2001)
In dal 1998 i quàtar i faṅ gnir fóra 'n àlbum dópi ad cover, Garage Inc.. Al prim CD al gh'à dèntar ùndas braṅ inèdit cun dal canti ad Black Sabbath, Blue Öyster Cult, Misfits e àtar e i sìngui Turn the page ad Bob Seger e Whiskey in the jar ad Thin Lizzy (ch'l à vins al Grammy cuma Best Hard Rock Performance in dal 2000), tut rigistrâ in dal 1997 e 1998. Al secónd CD al mét insém al sédas cansòṅ ad Garage days re-revisited e di àtar braṅ e b-side. Quéli più impurtànti, parchè sunàdi dimóndi vòlti dal viṿ, i èṅ Am I evil? di Diamond Head, Stone cold crazy di Queen e So what dla punk band Anti-Nowhere League.
Dal 7 ad Mars dal 1999 i quàtar i faṅ part dla "Walk Of Fame" ad San Francisco e al sìndic 'd in alóra Willie Brown 'l à dit in manéra uficiàla che cal dè lè 'l éra al "dè di Metallica".
Al 21 e 22 'd Avrìl dal stés an, al grup 'l à fat n'eśibisiòṅ dal viṿ insém a l'urchéstra ad San Francisco, dirèta par Michael Kamen (ch'l iva bèla laurâ sèg a la canta Nothing Else Matters p'r al black àlbum). I vèṅ fati vint-i-òṅ cansòṅ, soquànti nóvi ad paca (No Leaf Clover e Human), atri piscàdi da i àlbum precedènt, cuma Of wolf and man o For whom the bell tolls. A gh'è anc la canta scrita p'r Ennio Morricone, The Ecstasy of Gold. Al cuncèrt 'l è pò gnû fóra in CD e DVD cun al nóm ad S&M (Symphony & Metallica).
In dal 2000 al quartét al vèṅ a savér che la sò canta I Disappear, ch'la gh'iva da gnir fóra in dla culóna sunòra dal film Mission Impossible II, l'éra stàda misa in d'l internet su Napster, un sit ch'al parmitìva ad dascargàr a gratis al cansòṅ in dal computer. Incasâ négar, i Metallica i gh faṅ cauśa e i dmàndan anc ch'i sìan casâ fóra i 335.000 utènt ch'i ivan dascargâ di sò braṅ in cal mèntar. In dal 2001, Metallica e Napster i càtan i s métan 'd acòrd e i la finìsan lè. Soquànt crìtic muśicài i tàcan però a ciàmar Ulrich, LAR$.
In dal 2001 al basìsta Jason Newsted al mòla al grup, uficialmènt par di mutìṿ persunài e ad salùt.
'N àtar brut cólp p'r al grup 'l è dal Luj dal stés an, quand Hetfield 'l è custrét a tacàr un prugràma ad riabilitasiòṅ còntar 'l alculìśum. Par 'n an a 'l incìrca, i Metallica i suspéndan tut i lavór e par cal mutìṿ chè i vaṅ in a risć ad mulàr-as.
I àlbum nóṿ di an Dumìla (2002-2010)
In dal 2002 Hetfield al s rimét e i Metallica i tàcan a lauràr al nóṿ àlbum insém a Bob Rock, ch'al sunàva al bas in cal mèntar, ma prima ch'al disc al gnis fóra, al grup al tōś al rimpiàs ad Newsted, Robert Trujillo ch'l iva laurâ in pasâ cun Ozzy Osbourne, Suicidal Tendencies e Infectious Grooves. St. Anger 'l è in di negòsi in dal Śugn dal 2003. 'L àlbum, più rabî e luntàṅ da quéi di an Nuànta, al vénd da più 'd un migliòṅ ad còpi in di Stat Unî ma al patìs anc dal crìtichi par via dal misàǵ minga tant gnû bèṅ p'r i fans. Quàtar i èṅ i sìngui estràt: St. Anger, Frantic, The unnamed feeling e Some kind of monster.
Dòp pòc méś, al grup al partìs par far di cuncèrt (al Summer Sanitarium Tour) insém a Limp Bizkit, Linkin Park, Mudvayne e Deftones. Sèmpar in dal 2003 i registràṅ na cansòṅ par la compilation in unór di Ramones We're a Happy Family: a s trata ad 53rd & 3rd.
In dal 2004 i faṅ gnir fóra al ducumentàri Some Kind of Monster ch'al dascór di mumènt dla registrasiòṅ dal disc.
Dòp avér rót al cuntràt cun al prudutór Bob Rock par pasàr cun Rick Rubin (famóś p'r i sò lavór cun i Red Hot Chili Peppers), in dal 2006 i tàcan incóra a sunàr dal viṿ. Al 22 ad Luj dal 2008 i èṅ a Bulòggna.
Al 12 ad Setémbar dal 2008 a vèṅ fóra finalmènt al nòṅ àlbum in studi ciamâ Death magnetic, cun al prim sìngul estràt The day that never comes. A difarènsa ad St. Anger, Death Magnetic al gh'à na baterìa cun di sòṅ séc e dimóndi asói ad chitàra ad Kirk Hammett e riff ch'i faṅ gnir in a mènt i disc di an Utànta, specialmènt And justice for all. Anc al lógo 'l è turnâ quél da prima: quèl al vurà dir.
'L àlbum 'l à vindû da più ad 5 migliòṅ ad còpi e 'l è al quint di più vindû dal 2008. I àtar sìngui dal disc i èṅ: My apocalypse, Cyanide, The Judas kiss, All nightmare long e Broken, beat & scarred.
Furmasiòṅ
Quéla 'd adès
- James Hetfield - vóś e chitàra rìtmica (1981 - incō)
- Kirk Hammett - chitàra sulìsta (1983 - incō)
- Robert Trujillo - bas (2003 - incō)
- Lars Ulrich - baterìa (1981 - incō)
Ex-cumpunènt
- Lloyd Grant - chitàra sulìsta (1981)
- Ron McGovney - bas (1981/1982)
- Dave Mustaine - chitàra sulìsta (1981/1983)
- Cliff Burton - bas (1982/1986)
- Jason Newsted - bas (1986/2001)
- Bob Rock - bas (2001/2003)
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1983 - Kill 'Em All
- 1984 - Ride the Lightning
- 1986 - Master of Puppets
- 1988 - ...And Justice for All
- 1991 - Metallica
- 1996 - Load
- 1997 - ReLoad
- 2003 - St. Anger
- 2008 - Death Magnetic
Àlbum dal viṿ
- 1993 - Live Shit: Binge & Purge
- 1999 - S&M
Racòlti
- 1998 - Garage Inc.
EP
- 1987 - Garage Days Re-Revisited
- 2004 - Some Kind of Monster
Sìngui
- Whiplash
- Jump in the Fire
- Fade to Black
- Creeping Death
- For Whom the Bell Tolls
- Master of Puppets
- Battery
- Welcome Home (Sanitarium)
- Eye of the Beholder
- Harvester of Sorrow
- ...And Justice for All
- One
- Enter Sandman
- Don't Tread on Me
- The Unforgiven
- Nothing Else Matters
- Wherever I May Roam
- Sad But True
- Until It Sleeps
- Ain't My Bitch
- Hero of the Day
- Mama Said
- King Nothing
- Bleeding Me
- The Memory Remains
- The Unforgiven II
- Fuel
- Better Than You
- Turn the Page
- Whiskey in the Jar
- Die, Die My Darling
- Nothing Else Matters '99
- No Leaf Clover
- I Disappear
- St. Anger
- Frantic
- The Unnamed Feeling
- Some Kind of Monster
- The Day That Never Comes
- My Apocalypse
- Cyanide
- The Judas Kiss
- All Nightmare Long
Videugrafìa
- Cliff 'em All
- 2 of One
- A Year and a Half in the Life of Metallica
- Live Shit: Binge & Purge
- Cunning Stunts
- S&M
- Classic Albums: Metallica - The Black Album
- Some Kind of Monster
- The Videos 1989-2004
I Cuncèrt
- 1983 - Kill'Em All For One Tour
- 1985/1986 - Ride The Lightning Tour
- 1986/1987 - Damage, Inc. Tour
- 1988/1989 - Damaged Justice Tour
- 1991/1993 - Wherever We May Roam Tour
- 1993 - Nowhere Else To Roam Tour
- 1994 - Shit Hits The Sheds Tour
- 1995 - Escape From The Studio '95
- 1996/1997 - Poor Touring Me
- 1998/1999 - Poor Re-Touring Me
- 1999 - Garage Remains The Same Tour
- 2000 - Summer Sanitarium Tour
- 2003 - Summer Sanitarium Tour 2003
- 2003/2004 - Madly in Anger with the World Tour
- 2006 - Escape from the Studio '06
- 2007 - Sick of the Studio '07
- 2008/2010 - World Magnetic Tour


c: text/html

text:
Nigolènt
Nigolènt (nom uficiàl en italià: Nuvolento) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 4 016 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 575 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Nigoléra, Paitù, Preàl, Sèrle. El se tróa sö la spónda dèstra orogràfica del fiöm Cés, a presapóch dés chilòmetri del Lach de Gàrda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Canton Tesin
El Canton Tesin (in Todesch, Frances e Romanc Tessin; Talian: Ticino) l'è 'l canton püssee a süd de la Sguizzera. El ciapa el sò nom del fiüm Tesin che 'l ghe passa in del mezz, de la funt al Pass de la Nuvena (tudesch: Nufenenpass) al Lagh Magiur.
Cuntegnüü
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufficial del Canton Tesin l'é 'l Talian. L'è parlaa departutt anca 'l lombard occidental (variant ticinesa), ma l'è minga recognussuda a nivel ufficial. El Canton Tesin el forma, insemma ai val Mesolcina, Calanca, Bargaja e Pos'ciav (del Canton Grison), la Svizera Taliana.
In del Comun de Bosch/Gürin on quejivun el parla on patovaa todesch, el "Guriner/Guryner Titsch" o "Ditsch" (dialett de la lengua Walser).
I dialet lumbard del cantun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dialet del Cantun Tisin poden vess spartii in düü grüp: quei sota al Munt Scender e quei che se tröven sura de quel. I dialet del Sotascender (quei de la zona de Ciass, Mendris e Lügan) hin cumpagn assee di dialet cumasch e varesot parlaa in Italia; i dialet del Surascender (zona de Belinzona, Lucarn e di vai Verzasca, Magia, Bregn e Leventina) inveci gh'han carateristigh particular, püssee cumpagn a quei del Lumbard Alpin e dunca di lenguv returumanz. I dialet del Surascender vegnen parlaa anca in l'alta Val d'Ossula.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'epoca antiga, i territori del Canton hinn staa abitaa de la tribuu de sciocch celtegh, i Leponz. Pussee tard, probabilment in l'epoca de la dominazion de l'August, la region l'è stada ciapada dent in de l'Imperi Roman. Dopo la ruvina de l'Imper Roman de Ocident, la region l'ha patii on poo j'istess tribuleri de la Lombardia: l'è stada sota ij Ostrugot, i Longobard e i Franch.
L'Età de mezz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Età de Mezz, la region l'è stada uget de cuntesa in tra i cumün liber de Milan e Com. In del secul XIV l'è stada cunquistada dal Dücaa de Milan ma intant, in del secul XV, i cunfederaa svizzer i s'eren lanciaa a cunquistà i ter a süd di Alp in del curs de tre campagn diferent. El Cantun Uri l'ha cunquistaa una volta per tüt la Val Leventina, giamò in del 1440, dopu che intra 'l 1403 e 'l 1422 una part de quest ter, giamò una volta cunquistaa de Uri, eren staa perdüü. In del mes de marz del 1440, l'è staa firmaa l'acord de pas in tra 'l Dücaa de Milan e i Svizzer, in de l'Albergh dei Dò Spad[1].
In quest cuntest, gh'è de regurdà tri batali impurtant in tra i cunfederaa e 'l dücaa milanes:
- el 30 de giügn del 1422 i trüp dei Milanes de Filipp Maria Viscunt han batüü i Svizzer in de la bataia de Arbed[2].
- el 12 de lüi del 1426 la vegn firmada la pas in de la culegiada de San Peder e Steven a Belinzona in tra i Svizzer e Filipp Maria Viscunt; cunt un pagament in or, i cunfederaahan daa indree la Leventina[3].
- el 7 de mas del 1450 el Giuvan Taddei dei Pepoli el dona la Val de Bregn al cunt Sante Bentivoglio de Bulogna[4].
- el 10_07 del 1477 el ven cunfermaa el trataa de pas tra i Svizzeri e la Bona e 'l fiö Giuvan Sforza[3].
Püssee tard, i Svizzer i ha prufitaa di invasiun di Frances in Italia, a cumincià dal 1494. El 10 de april del 1503 cun de la pas de Arona i Svizzer han utegnüü el pusses de Belinzona e dei paesit de Medeja e Isun[5]. De fat, in del curs de una segunda campagna, in del 1500 Uri, el Canton Svit e 'l Canton Unterwald, han mantegnüü la cità de Belinzona e la Riviera, anca lur tra l'alter giamò ocupaa da Uri in del 1419, ma pers in del 1422. El 29 de lüi del 1506 la Dieta Elvetiga l'ha decretaa de mandà dei suldaa per difend i castei de Belinzona[6].
Ciamaa di Stat italian, in del 1512, per cascià vìa el frances Lüis XII, i trüp de tüta la Confederaziun han miss sü al Dücaa de Milan el Massimilian Sforza, che in sustanza l'è vegnüü el fantos di Svizzer. Quest ültim saran recumpensaa con l'estensiun del cuntrol militar minga apena sü i distret de Lügan e Mendris, ma anca püssee in là dei cunfin del dì d'incö. De la Pruvincia di Vares atüal, eren svizzer la Valtravaglia e la Valcuvia, in cima al lagh de Comm, la tera ciamada "di Tre Piev" e anca una part de la Val d'Ossula.[4].
Poch temp püssee tard però, giamò in del 1515 el cunfin l'è staa ripurtaa in de la so posizion atüal, in cuseguenza de la scunfita dei Svizzer in de la bataia de Marignan (al dì d'incö Melegnan).
Cin l'ann 1515 cumincia inscì el periud ciamaa di cunfederaa. I teritori che püssee tard, in del 1803 avarissen custitüii el Canton Tesin, eren spartii en vott baliag, che corespund pressapoch ai distret del dì d'incö. I baliag cisalpin patregniven minga però tüt ai tredes Cantun, che alura furmaven la Cunfederaziun Elvetiga. De fat, se mai che la Leventina la dependeva apena de Uri, i teritori de Bregn, Riviera e Belinzona i era di baliag, anca de Svit e del Nidwald. El rest del teritori del Tesin, inscambi, l'era spartii sü in quater baliag de proprietà cumün dei dudes cantun, e i eva ciamaa Baliag Ultramontan o Ennetbergische Vogteien.
El dumini cunfederaa el se manifestava praticament apena in ambit giüdiziari: el baliv (en tudesch: Landvogt) che i cantun suvran mandaven in tücc i distret el gh'aveva en pratega la funzion de giüdes. Föra de la sfera giüdiziaria però el pudè l'era lassaa in man ai uturità lucal. In dei baliag svizzer, de fat, a diferenza de quel che sücedeva in del rest de la Lumbardia, gh'è scampaa infina al dì d'incö l'istitüziun del patriziaa e quela del cunsili paruchiai (l'asemblea, elegiüda dei catolegh de un vilag, che la aministra i prupietà de la parochia).
L'indipendenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del periud in tra 'l 1798 e 'l 1803 — el periud de la Repüblica Elvetiga — per decisiun del Napuleun Bunapart[7] i baliag vegnen reünii in del 1798 per furmà dü cantun diferent: Belinzona e Lügan.
In del 1803, i dü Cantun saran ünificaa una volta per tüt in d'un suget növ, e per 'l nom vegnaraa scernii el nom del fiüm püssee impurtant del teritori, el Tesin, in sül mudel de la denuminaziun di dipartiment frances dopu de la revulüziun del 1789.
Anca se 'l cantun l'era staa diciaraa gianmò in del 1803 un stat member de la Cunfederaziun, la Francia l'è andada inanz a gestì i afar del cantun, infìna a rivà a anet i distret de Mügg e Mendris a la Repüblica Cisalpina, anca se per un periud de poch temp.
La capital la sarà metüda a Belinzona, ma Lügan la restarà minga tant cuntenta de questa decisiun. El prublema el vegnarà sistemaa cun la Custitüziun del 1814, che la decretarà che i trii cità püsee impurtant, Belinzona, Lügan e Lucarnu saran ses an per ciaschedünala capital del cantun. 'Stu sistema l'andrà innanz fina al 1878, quand che Belinzona la vegnarà deciarada capital ünica e permanent.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Emilio Motta, Effemeridi ticinesi, ristampa Edizioni Metà Luna, Giubiasco 1991, 33.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 57.
- ↑ 3,0 3,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 61.
- ↑ 4,0 4,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 42.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 35.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 65.
- ↑ Mudel:DSS


text:
Assioma dal infinii
In la teuría assiumàtega di cungjuunt e in le branche da la lògica, da la matemàtica, e da l'infurmàtega, l'assioma da l'infinii al è ü di assiòom da la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel. Al enúnzia che al esiist un cungjuunt infinii.
Íntal lenguagg furmaal da l'assiumàtega da Zermelo-Fraenkel, l'assioma sa l scriif:
u in d'òolt tèrmen: al esiist un cungjuunt w; taal che ul cungjuunt vöj al partegn a w e taal che tüte le völte che x al è un elemeent da w, ul cungjuunt furmaa cul töö l'üniú da x cul sò singletú {x} al è igualameent un elemeent da w.
Par capí cheest assioma, apelemm tütt da prima ul sücessuur da x. Nutemm che l'assioma dal para al permett da custrüí ul singletú {x}, e l'assioma da la reüniú al serviss a furmá l'üniú. I sücessuur i è druvaa par definí e cudifiá i nümar intreegh in la teuría di nümar. In la cudífega di intreegh, zéro al è ul cungjuunt vöj , e 1 al è ul sücessuur da 0 :
In l’istessa manera, 2 al è ul sücessuur da 1:
e inscí da sequenza. Una cunseguenza da chesta definizziú a l’è che cada nümar intreegh al è iguaal al cungjuunt da töcc i nümar intreegh ch’i al preceet. A pudaressum pruvá a furmá, druvaant cheest prucedimeent, ul cungjuunt da töcc i nümar intreegh natüraj; però al s'avera che, druvaant noma chiist assiòom, la custruzziú a l’è impussíbila. L'assioma da l'infinii al assüra l'esistenza da cheest cungjuunt w e al definiss-al par una métuda sumejanta a chela dal resunameent par recürenza, süpusaant da prima che w al cuntegn zéro, pöj impusaant che ul sücessuur d'un qual-sa-vöör elemeent da w al síes igualameent in w.
Cheest cungjuunt al pöö cuntegní d'òolt elemeent che i nümar intreegh naturaj (ch’i furma un sübcungjuunt da cheest primm), però sa l pöö aplicá ul schéma d'assioma da séparazziú par retirá i elemeent indésiràbil , libérant ul cungjuunt w da töcc i nümar intreegh natüraj. Cheest cungjuunt al è ünich dapress l'assioma d'estensiunalitaa. Inscí l'assioma al afirma essenzialameent che:
- Al esiist un cungjuunt cuntegniint töcc i nümar intreegh natüraj.
L'assioma dal infinii al è da l’istessa manera ü di assiòom da von Neumann-Bernais-Gödel.


text:
Dongh
Dongh (nom ufizial in italian: Dongo) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 450 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 7,5 km² e 'na densità de 460 ab./km².
El paes el se troeuva in su la còsta nòrd-òvest del Lagh de Còmm, a la fin del torrent Alban e al confin de la Provincia de Lecch (comun de Còlich).
Dongh l'è famosa perchè l'è staa chì che l'è staa ciappaa, el 27 april del 1945, el Benito Mussolini (insema a la soa morosa Claretta Petacci e alter gerarca fascista), menter l'era dree a scappà de Milan vers la Svizzera. El Mussolini l'è staa coppaa el dì dòpo a Giulin.
Dongh l'è gemellada cont el comun frances de Arromanches-les-Bains.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Dongh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Holderbank (AG)
Holderbank a l'è un cumün svizzer del distret de Lenzburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 904 abitant e una süperfiss de 2.32 km², e al se tröva a una altitüden de 365 meter sura al livel del mar.
El cumün de Holderbank a l'è tacaa ai cumün de Lupfig, Möriken-Wildegg, Scherz, Schinznach-Bad, Schinznach-Dorf, Veltheim.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Holderbank in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Rosada
La rosada (o sguazz) l'è ona percipitazion atmosferega che la compariss in forma liquida. La vegn foeura de la terra e in sui pient, quand che 'l vapor de l'aqua che 'l se troeuva dedent a l'aria el vegna a contatt con di superfis fresch; 'sto vapor, allora, el fa condensa in gott d'aqua. La temperadura di superfis la gh'ha minga de vess troppa bassa, sedenò el vapor el vegna foeu tant 'me brina.
D'estaa, la rosada la se forma soratutt in superfis che senten on poo de meno el cald, compagn de l'erba, i foeuj e i tecc.
La rosada l'è minga l'istess lavorà de la gottazion, che l'è 'l mestee che fa i piant quand che trann foeura l'aqua de tropo.


text:
Glovelier
Glovelier a l'è un cumün svizzer del distret de Delémont, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.34 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1204 abitant.
El cumün de Glovelier al se tröva a una altitüden de 515 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boécourt, Bassecourt, Undervelier, Saulcy, Saint-Brais, Clos du Doubs.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Glovelier in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Langwies
Langwies a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 296 abitant e una süperfiss de 54.85 km², e al se tröva a una altitüden de 1377 meter sura al livel del mar.
El cumün de Langwies a l'è tacaa ai cumün de Arosa, Conters im Prättigau, Davos, Fideris, Klosters-Serneus, Peist.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Langwies l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1384 col nom de die lang Wise.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Langwies in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Münsingen
Mudel:For Cuurdinàde: 46°52′N 7°34′E
Münsingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 10845 abitant.
El cumün de Münsingen al se tröva a una altitüden de 541 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belp, Gerzensee, Konolfingen, Rubigen, Tägertschi, Trimstein, Wichtrach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Citaa ingiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Münsingen, Germany
- Humpolec, Repüblica Céca
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Münsingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Münsingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Igualtaa
NOTA: ul tèrmin 'iguaal' al è tòolt dal Pus·cjavin e 'igualtaa' al è custrüii gjuntaant ul prefiss d'astrazziun in manera fisc natürala.
Sa la nòmena igualtaa una espressiun matemàtica ch'a la índica l'equivalenza da dò entitaa.
I igualtaa s'i-índica cul símbul =, da manera che, daat dò entitaa x e y, x=y si e noma si x e y i-è iguaal.
Una igualtaa algebràica a l'è una igualtaa intúe i dò espressiun equivaleent i-è di espressiun algebràich.
Una igualtaa la gh'a da vess sudisfada independentmeent daj valuur tòolt par i variàbil.
Inscí di igualtaa i-è:
L'espressiun:
al è mia una igualtaa, si-da-no una equazziun, gja che noma sa sudisfa par cèert valuur da x.


text:
L'e-mail, ciamada anca posta eletronega o mail, a l'è un servizi internet per mandà e ricef dij messacc. A l'è l'aplicaziun Internet che incö a l'è chela püssee cugnussüda e duprada. A l'è stada inventada in del 1972, quand che el Ray Tomlinson l'aveva istalaa in sül ARPANET un sistema per scambià messacc intra dij üniversità, anca se l'era staa el Jon Postel a definii el sò funziunament.
Un esempi de adress email a l'è nom@postaeletroniga.com, che nom a l'è el nom o'l suranom de quel che'l dupra la mail, e postaeletroniga.com a l'è el sit del servizi email.
La mail de spess che la gh'ha dent messacc che se vören nò, de solit de reclam, a l'è ciamada in ingles spam. Per furtüna a gh'hinn dij prugrama che lauren 'me filter per blucà in manera utumatega la spam.
L'e-mail, ciamada anca posta eletronega o mail, a l'è un servizi internet per mandà e ricef dij messacc. A l'è l'aplicaziun Internet che incö a l'è chela püssee cugnussüda e duprada. A l'è stada inventada in del 1972, quand che el Ray Tomlinson l'aveva istalaa in sül ARPANET un sistema per scambià messacc intra dij üniversità, anca se l'era staa el Jon Postel a definii el sò funziunament.


text:
Grisun Talian
Al Grizù italià (lumbàrt usidentàl: Grisun Talian; talian: Grigioni Italiano; tudesch: Italienischsprachiger Graubünden; rumancc: Grischun talian) 'l è chèla bànda dal Cantù svisèr dai Grizù 'ndóe la zént la pàrla italià e lumbàrt. Ansèma 'l Cantù Tisì 'l fùrma la pàrt lumbardòfona da la Svìsera.
Cunsiderasiù lenguistìghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Grizù italià 'l è separàt dal rèst dal cantù anche geugraficamént, anfàti sóta i Alp Lepuntine e Retighe la pupulasiù l'è restàda separàda da l'ótra bànda dal Grizù. Chèla situasiù ché la g'à permetìt ai abitànt da la regiù da tegnìs strète le sò tradisiù e parlàde, pò al dé d'ancó sö quàze 15 méla persùne che le vàbita lé, de piö de l' 85% le pàrla italià. Gh'è però da dì che i censìmencc svisèr i fà mia tàta distinsiù 'ntra chi 'l pàrla nóma lumbàrt o pò a 'l italià vér e pròpe; da solèt 'l italià 'l è cunfinàt a lengua per le relasiù püsé uficiài, méntre le parlàde lumbàrde, 'nfluensàde 'n pó dal rumancc, i è largamént duperàde 'n dai cuntèst da la vìda da töi i dé.
Sa pól apò zontà che 'n dai ültem agn l'üzo da l'italià l'è dré a calà, sùradetöt an da la Val Pos-ciav. Chèl fenòmeno ché 'l è duìt perlopiö a dù laùr: l'imigrasiù dai tudescòfon 'ndai teritòre insübrech e apò a l'emigrasiù dai stès grizunés an dai cantù dal céntro-èst, andóe i ufèrte da laurà i è pö remüneràde. Gh'è pò 'na quistiù da stüde: anfàti pararès che ga sìe nüsöna scöla süperiùra per i parlànt da 'l italià 'n töt al cantù, i s-cècc i è dóca custrècc a ìga 'n educasiù scolàstega 'n tudèsch se i völ rüà a 'n tìtol da stüde piö ólt. La difuziù dal tudèsch l'è facilitàda apò a da la televisiù e dai mass media, quàze cumpletamént an lengua tudesca.


text:
Kemmental
Kemmental a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 28.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2297 abitant.
El cumün de Kemmental al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg, Kreuzlingen, Lengwil, Märstetten, Tägerwilen, Wäldi, Weinfelden, Wigoltingen.
El cumün l'è staa istitüii in del 1996 co la fusion dei ex-cumün de Alterswilen, Hugelshofen, Altishausen, Dotnacht, Ellighausen, Lippoldswilen, Neuwilen e Siegershausen.
El lagh de Bommer Weiher l'è culucaa in del sò teritori cumunal.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kemmental in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Termagls
Ina vatgina da lain entagliada dal bab u ina stivina bain equipada, in urset u la pli nova consola da gieus: Objects che fan traglischar ils egls dals uffants datti blers. En l'exposiziun speziala mussa il Museum retic sia ritga collecziun da giugarets dal 19avel e 20avel tschientaner. La collecziun raquinta dal cumenzament da l'industria da giugarets. Quests emprims products pudeva sa prestar mo ina minoritad. Ma ella raquinta er dal fatg, co che tut ils auters han fatg termagls cun giugarets fatgs sez. Uschia reflecteschan ils giugarets adina er in pau da l'istorgia sociala ed economica, ed er las valurs ed ils ideals da lur temp.
Giugarets sveglian emoziuns, betg mo tar ils uffants, mabain er tar las persunas creschidas. En l'exposiziun raquintan persunas da tuttas vegliadetgnas en numerus purtrets, cun tge giugarets ch'ellas han ina relaziun speziala. Ultra da quai vegnan illuminads ils gieus classics e lur istorgias. Sin il plaun sut il tetg stat a disposiziun in grond dumber da gieus per empruvar ora e per sa participar.
tudestg / rumantsch / talian
Programm accumpagnant sin tudestg >
Digitaler Flyer >
Medienberichte:


text:
Al sectur "sustegn da la direcziun" appartegnan las suandantas incumbensas:
Planisaziun e controlling
Il post "planisaziun e controlling" sustegna la regenza en las planisaziuns politicas e procura per il controlling correspundent. Ils instruments da planisaziun ils pli impurtants èn il program da la regenza ed il program annual.
Relaziuns externas e projects
Il post "relaziuns externas e projects" procura che las relaziuns externas dal chantun vegnian tgiradas ed extendidas. El è il post da contact per ils servetschs centrals da la confederaziun e dals chantuns sco er da las regiuns estras vischinas.
Infurmaziun
Il servetsch d'infurmaziun è responsabel per la communicaziun da decisiuns da la regenza. El procura che las decisiuns da la regenza vegnian communitgadas svelt e cumplettamain a la publicitad ed a las medias. Il servetsch d'infurmaziun sustegna er ils departaments ed ils posts da servetsch ad infurmar las medias e la publicitad.
E-government
Il post "e-government" è responsabel per las paginas d'internet da l'administraziun chantunala e realisescha la strategia dad egovernment. Tras portals d'internet unitars ed attractivs porscha el a las burgaisas ed als burgais sco er a las interpresas in access electronic direct e liber a l'administraziun.


text:
Canòsa (faméja)
Artécol in dialèt arzân
I Canòsa ( Canossa in italiân) în stê 'na putèinta faméja, al tèimp di fèdev, ed râsa longobêrda che, a partîr da i prém dêş ân dal X sècol, la s'é fermêda int al vâl ed l' Apenèin arzân .
L'impurtânsa ed la râsa di Canòsa l'é stêda dimòndi lighêda a la puşisiòun dal teritôri in dóv' în stê sgnōr, pôst che prôpria insém a sté zôna, e fîn al XII sècol, a 's în cunfruntê e cumbatû i préma atōr ed la lôta p'r al j invistidûri: al Papêt e l'Impēr.
Al mumèint ed la só mâsima putèinsa, intōren a l'ân 1100, al gvêren di Canòsa al ciapêva, sōl in Itâlia sèinsa cunsiderêr la Lotaringia, dal Lêgh ed Ghêrda fîn a la pêrta êlta dal Lâsi, cun dèinter sitê cme: Mântva, Mòdna, Ferêra, Firèinsa e Perógia. La pruvîncia ed Rèz l' é stêda al cèinter ed la fôrsa militêra e, 'd cunseguèinsa, polética di Canòsa. Int al cōrs ed pôch pió 'd ûn sècol i Canòsa àn tirê só i bastiòun ed difèişa dal véi ed colegamèint che da i pâs ed l'Apenèin andêven zò fîn al Po, acsé da cavêrgla a controlêr la grôsa pêrt di comêrc tra l' Euròpa centrêla e l' Itâlia e ânca quî che insém a la Via Emélia rivêven al Mèr Adriâtich. Prôperia sté şgalmêdra l'à permés a la râsa di Canòsa 'd rinfunsêr e şlarghêr al prôpri intrêdi e al prôpri richèsi.
Sigifredo
Al j urégin ed la "râsa di Canòsa" a cumîncen cun Sigifredo cûnt longobêrd che, indi prém dêş ân dal X sècol a câsva ed la şmachêda strîna che l'Impêr al gh'îva ind i cunfrûnt ed l'indipendèinsa dal pôst, al decéd ed bandunêr la sitê ed Lóca p'r andêr a stêr int al şvinânsi ed Pèrma. Ché, a Vilianum, l'à cumincê a dvintêr impurtânt la fôrsa ed la Faméja insém a tóti dō al rîvi dal Po: per al dvintêr sèimper di pió padròun ed teritôri, per la fûrba poltica matrimoniêla fâta per rinfunsêr i ligâm 'd amicésia sia cun al Papêt che cun l'Impēr.
I Canòsa a gh' l' àn cavêda ânch a intrêregh in môd perfèt int al sistēma ch' al procurêva cârichi religiōşi: dal j êtri fûnti ed richèsi ch' a 's andêven a zuntêr a còli che bèle a gh'îven.
Difâti al fiōl ed Sigifredo, Gotifredo, l'é stê Vèschev ed Brèsa. La fiōla Pragarda l'é stêda mujēra dal fiōl dal Marchèiş ed Turèin Olderico Manfredi I Un cuşèin, cun al 'stès nòm, Sigifredo, l'é stê Vèschev ed Pèrma dal 927 al 945.
Adalberto Atto
Còl ch' l' é gnû dôp, Adalberto Atto (939- 988), ciamê Attone, patriêrca ed la râsa ed j Attoni, l'à fât ed Rèz la só furtèsa e l'à cumincê a rinfunsêr al teritōri lé atōren cun divêrsi costrusiòun ed gèner militêr, cun ânch al castèl insém a la rôca ed Canòsa, che dôp al dvintarà al cèinter dal só règn. L' à sustgnû la regîna Adelaide, l'é stê numinê cûnt dal Ottone I e marchèîş da Ottone II e Ottone III.
Dal matrimòni 'd Adalberto Atto cun Ildegarda è nasû Tedaldo da Canòsa
Tedaldo
Ânch al prém fiōl 'd Adalberto Atto l'à şlarghê e rinfursê al só proprietê, despès l'à pretèiş cme sō di teritōri avû in livèl dal cēşi dal pôst. Carateréstica principêla dal só teritôri l'é stê la cunténva costrusiòun 'd difèişi, fâta cun al tirêr só un castèl a drê cl' êter, a trèi divêrsi altèsi: a seintsinquânta, a trerşèint e a sesèint mēter insém al livèl dal mêr, in puşisiòun stratègichi e fâcil da difènder, che se vdîven ûn cun cl'êter e che cumunichêven tra 'd lōr cun un sistêma de spèc e fōgh. Stà fésa rêda ed difèişi, véli, cōrt e tòri ed difèişa l'é dvintêda la carateréstica cesiònêla ed tót al teritôri sòta i Canòsa, che, ânca se sgnōr ed sitê impurtânti, în sèimper stê lighê al mònd cuntadèin, cme dal rèst tót i fevdatâri dal tèimp, e l'é stê prôpria al teritôri ed campâgna ch' al s'é mustrê al vèir pûnt ed fôrsa ed la Râsa int al batâli e int j atâch ed surprèişa.
Tedaldo l' à zuntê al proprietê al sitê ed Guastâla e Mântva, mèinter Ferêra la vîn regalêda a la faméja da pêpa Giovanni XIV. L'utîn al tétol ed marchèiş da l' Imperadōr, ech da 'na pêrt al gh'îva paûra dal crèser ed la fôrsa generêla di prîncip-vèschv e, da cl'êtra pêrta, in particulêr còl ed la mêrca ed la Tuscia lé a i cunfîn, (oséia al marcheşêt ed la Tuscâna). Dal martimòni ed Tedaldo cun Giólia în nasû: Tedaldo vèschev 'd Arès, Corrado e Bonifacio (985 - 1052).
Bonifacio
L'à zibî l'apôg militêr a l' imperadōr Corrado II ciamê al Salico, int la só spedisiòun in Burgògna, e in câmbi l'à utgnû la Mêrca ed Tuscia, cun còst l'é dvintê al sgnōr ed tóta l' Itâlia centrêla.
Vésta l'impurtânsa stratègica dal nōvi tèri zûntêdi a còli ch' al gh'îva bèle, l'à prû rifiutêres, a la dmânda ed l'imperadōr Enrico III, ed cumpagnêr a travêrs i sō teritôri Damaso III, ch' l' andêva a Ròma, só incâregh ed l' Imperadôr, in ucaşiòun ed l'elesiòun ed Benedetto IX. In tóti al manēri Bonifacio l'à duvû, a la fîn, ritirêr al só rifiót, in rispèt ed l'ôbligh ed dipendèinsa, cun còst l'Imperadōr l'à cgnusû l'ustinasiòun ed Bonifacio, fôrt ed la potèinsa dal só eşêrcit ed l'antîgh ligâm 'd amicésia cun al papêt. Bonifacio l' à dichiarê Mântva capitêla dal só règn, mó la sitê an 'n' à mai arcambiê al gèst, ânca se la gh' è sèimper stêda leêla. A la mōrt ed sō fiōla Matélda, int al 1115, la sitê la s'é costituîda Cmûn Léber. Dôp un préma matrimòni cun Rachilde, Bonifacio, ind l' andêr a drē a la polética di matrimòni 'd interèsi fâta ânca da quî préma ed ló e cme 'd ûş alōra, al s' é spuşê 'na secònda volta.
L' à spuşê int al 1073 Beatrice ed Lotaringia (1017 - 1076), fiōla dal cûnt Federico II e anvōda ed l' imperadōr Corrado II, cun la zûnta a i sō teritôri ânca quî purtê in dôta da la mujēra.T'r al sō proprietê a gh'ēren còli che incō în: la [Tuscâna]],l' Emélia-Rumâgna e la Lumbardéia in Itâlia e lêrghi zôni in Bēlgio, Lusembûregh, Frância e Germâgna int al rèst ed l' Euròpa, e l'ēra cunsiderê al sgnōr pió potèint dôp l'imperadōr. Dal só secònd matrimòni è nasû Beatrice e Federico, môrt tót dû da céch, int al 1053, fōrsi vlinê sèinsa vrèir, e Matélda (1046 - 1115).
Bonifacio al mōr int al 1052 dôp 'n imbuschêda mèinter l'ēra drē fêr 'na batûda ed câsa. La mujēra Beatrîş l'a s' é catêda da per lē a câp dal règn pió potèint ed l'època.
L'à duvû quêşî subét ed turnêres a spuşêr, perché, a l'època, an n' ēra mia pusébil al gvêren ed 'na dòna sèinsa erēd mas'c. La siēlta l'é caschêda insém a Goffredo ed Lotaringia, ciamê il Barbuto, sgnōr ed la Lorena centrêla e cuntrâri a l'Imperadōr. Chiló l'à serchê, sèinsa cavêrgla, 'd impidîr al matrimòni per fêr in môd che al tèri ed Goffredo a 's unésen mia a còli, bèle bundânti, di Canòsa. La môrt ed Goffredo, sucèsa int al 1069, l' à lasê Beatrice sōl cul l' apôg dal Pêpa. Gnân al matrimòni ed la fiōla Matélda cun Gottifredo V ed Lotaringia, ciamê "al gôb" e fiōl naturêl ed Goffredo IV, l'à dê 'na mân a spianêr al dificultê polétichi.
A partîr dal 1076, vést che quêşi int al 'stès mumèint a mōr sia al pêder che la mêdre, a srà Matélda, ónica erēd dal pêder, a duvèir decéder se dêr al só 'apôg al papêt o a l'impēr. Quând int al 1115, Matélda l'é môrta sènsa lasêr erēd dirèt, la râsa di Canòsa la s'é şmarîda e in pêrta la finés.
Al lōr lêregh teritôri al s' è şbrişlê: soquânt castē în armêş in mân a i sgnōri lochêl e a Communi Militum, oséia a cavalēr e suldê a paghamèint; e 'd diêter a quî gnû dōp ed Prangarda, surèla ed Tedaldo, al nôn ed Matélda (fōrsi st' al faméj àn dê véta al faméj pramşâni di Baratti e 'd Attoni o Iattoni 'd Anstesica (frasiòun ed Langhirân) e 'd Beduzzo (frasiòun ed Curnéj) sul sèri pôst ed castē di Canòsa). Soquânti proprietê în stêdi adiritûra scurdêdi, dal j êtri finîdi dèinter al proprietê ed la Cēşa.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Canossa prima di Matilde, Milano, Camunia Editrice SRL, 1990 . ISBN 88-7767-039-8
- Paolo Golinelli, Matilde e i Canossa nel cuore del Medioevo, Milano, Camunia Editrice SRL, 1991 . ISBN 88-7767-104-1
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Canossa (famiglia)| trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Bellas
Bellas o Belas (nom ufizial in italian: Bellagio; Bilacus in Latin) l'è on comun de 3 093 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 26,6 km² e 'na densità de 116 ab./km². ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. In di ultem agn, Bellas l'è vegnuu inscí famos e popolar cont i turista American che gh'hann fáa su perfin on casinó a Las Vegas (U.S.A.) che'l se ciama anca luu "Bellagio".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bellas l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sìcon
Endèla terminulugìa botànica, el Sìcon — ciamàt apò sicóne — l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa cumpunìda, tìpica de la famìa de le Moraceae. La stèsa paròla se la dopèra per dàga nòm pò a la 'nfrötescènsa che vé fò del svelöp de la stèsa 'nfiurescènsa.
El sìcon l'è furmàt de 'n resetàcol che g'ha fùrma de pér (la pròla specializàda la sarès "piriforme"), 'ngrosàt, carnùs, encaàt, conden büs endèla part apicàl ciamàda ostiöl (ös pesèn) che la permèt ai insècc de nà dét e fà l'empolenasiù. Dét endèl sìcon gh'è dét tacc fiùr pesècc e unisesuài tacàcc a la parét intèrna. A segónt del leèl de madürasiù i sìcogn i pöl vìga dét apéna fiùr fèmina o fiùr fèmina e fiùr màscc. I fiùr màscc i è colocàcc apéna sét de l'ostiöl. 'Na ólta che la 'mpolenasiù l'è fàda, endèl sìcon se furmarà i achéni, cioè i fröcc.
'N ezèmpe de sìcon che l'è fàcil de 'ncuntrà l'è 'l fich.


text:
Carpané
Carpané (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Carpaneto Piacentino), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 7 612 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 63,2 km² e ona densità de 120 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Cadé, Castél Arquà, Fiurenzöla, Gruparél, Lügagnàn, Puntnür e San Giorg.
I sò frassión i en Badagnano, Celleri, Chero, Cimafava, Ciriano, Magnano, Montanaro, Rezzano, Travazzano e Zena.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carpané l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aragona
L' Aragona (in spagnoeù ed in aragones; Aragón, in catalan; Aragó) l'è on paes situaa in del nord de la Penìsola Ibèrica e che la comprend el tocch central de la vall de l'Ebro. El so territori l'è el del antigh Regn d'Aragona, che l'è staa abolii in 1707 cont i Decrett de Noeuva Pianta. Attualment l'è part del Stat Spagnoeù come comunità autònoma, second el so Statutt d'Autonomia (Leg Orgànica del Stat Spagnoeù), che ghe conferiss el caràtter de “nazionalità”.
Culturalment la Conca de l'Ebro, anca prima d'esist Aragona, l'è ona zona d'incónter e crosvii d'òmen ed element culturài de la Meseta, el Levant ed el Sud de Francia. Officialment, la limita cont i comunità autònomm de Castiglia-La Mancha, Castiglia e León, Catalogna, La Rioja, Navarra, Comunità Valenziana ed anca cont el Stat Frances.
El Regn d'Aragona cont el Contad de Barcelona (Catalogna) lor gh'hann formaa la Corona d'Aragona in del sècol XII, anca ben ancamò l'è staa indipendent col conservà tutt i so istituzion, privileg e diritti fin la Guerra de Succession Spagnoeula in del sècol XVIII. Da 1978 l'è ona comunità autònoma spagnoeula, composta dai provinci d'Huesca, Teruel e Saragoza (in spagnoeù; Huesca, Teruel e Zaragoza, in aragones; Uesca, Tergüel e Zaragoza ed in catalan; Osca, Terol e Saragossa, rispettivament, e che la s'articola in 33 comarch (in spagnoeù e catalan; comarcas, in aragones ; redoladas). La so capital l'è la città de Saragoza (in spagnoeù ed aragones; Zaragoza, in catalan; Saragossa).
Dal second d'agost de 1999 Marcelino Iglesias Ricou l'è el president d'Aragona.
In Aragona lor se párlen trè lengu, dai quài domà ona l'è official:
- L'aragones o léngua aragonesa. El se parla in Huesca ed in on quaj loeugh del nord de Saragoza. In el passaa el se parlava anca in del cénter e sud d'Aragona.
- El spagnoeù l'è la léngua official, ed el se parla in tutt el territtori aragones mes'ciaa con lineament di quài la maggior part lor hinn rest de l'aragones, che ghe s'è staa perdend progressivament dal sècol XV per la espansion del spagnoeù.
- El catalan se parla in de la franza oriental d'Aragona.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El riliev l'è de grand semplicità: i Pirenèi ed el Sistema Ibèrich ségnen la depression de l'Ebro.
El fiumm Ebro incanala i acqui di fiumm ed lagh d'Aragona, che, com el Mijares ed el Turia, sbócchen in del Mar Mediterràneo.
El clima de questa comunità l'è mediterràneo-continental. L'è on clima succ, con pioeuv irregular, fort cambi tèrmich ed vent.
La vegetazion sègua i oscillazion del riliev e del clima. Bosch boreài e domini floreal mediterràneo.
Aragona gh'ha ona superficie de 47.645 .
Second el censiment de 1991, gh'éren ona popolazion de 1.178.000 abitant, cioè on 2,95% de la popolazion del Stat Spagnoeù ed ona densità de 25,2 abitant/km². In 2003 la cifra gh'ha aumentaa fin 1.217.514 abitant.
El gentilizzi l'è aragones.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Prodott Interno Lord d'Aragona l'è el 3 o el 4 de tutt el Prodott Interno Lord de Spagna. La impresa Opel gh'ha ona fabbrica vesin la città de Saragoza.
Politica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El parlament d'Aragona se ciama i Cort d'Aragona (in spagnoeù; Cortes de Aragón, in aragones; Cortes d'Aragón ed in catalan; Corts d'Aragó).
Cultura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
D'accord con Caro Baroja gh'hinn dò zonn culturài principài: L'Alta Aragona con cultura pirenaica ed i riv de l'Ebro e di fiumm grand cont ona cultura mediterrànea associaa a ona agricoltura d'irrigazion. In questa última gh'è ona ciara influenza mudéjar, in quaj paesin, el vestii tìpich se componn da on foulard cont el gropp fatt a la testa, calzoni avert, ona coverta a moeud de fassa in de la vita ed espadrillas per i òmen. I donn pórten sottovest largh, on corpett, bragh, calzett, scialle, scossaa ed espadrillas.
In del nord d'Aragona se parla la léngua aragonesa o aragones ed in de la part pussee oriental, col limità con Catalogna, el catalan.
El ball e cant popolar l'è la jota aragonesa, che l'è tant enèrgica ed allegra. Se balla con tant moviment e grand salt. El cant de spess gh'ha on ritmo malincòlich cont ona nota de spess sorniona. Prima generalizzass la jota el pussee caratterìstich l'era el ball aragones (in spagnoeù; dance aragonés, in aragones; danze aragonés). In del quaj paesin gh'hinn rappresentazion de ball con pal e spad, cont allusion a lott tra mori e cristian. Anca la resta mùsica tìpica aragonesa, che impiega strument come el chicotén (ona sorta de salteri) e la fisarmònica. Dai strument de vent el pussee impiegaa in de la maggior part del territori l'è la dulciana, ma in di Pirenèi centrài gh'è ona àrea dove l'è caratterìstich el chiflo (ona sorta de flauto con trii buus) ed del Sobrarbe e Monegros la piva aragonesa o gaita de botio.
Aragones distaccaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cìnema: Luis Buñuel, Carlos Saura, Segundo de Chomón. Santiago Aguilar Oliver, Paco Martínez Soria
- Pitura: Francisco de Goya, Antonio Saura, Francisco Bayeu y Subías.
- Scultura: Pablo Gargallo, Pablo Serrano.
- Mùsica: Miguel Fleta, José Antonio Labordeta, Héroes del silencio, Enrique Bunbury, Amaral, Gabriel Sopeña, Violadores del Verso.
- Letteratura: Marco Balero Marzal, Baltasar Gracián, Joaquín Costa, Javier Tomeo, Ramón Sender, Soledad Puértolas, Fernando Lázaro Carreter, José Antonio Labordeta, Miguel Labordeta.
- Scienza: Santiago Ramón y Cajal (prèmi Nobel), Miguel Catalán, Michel Servet.
Gastronomia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
D'Aragona hinn famos i moll a la pastora, l'agnell de latt rost, i giambon da Teruel, la borràgin, el cardon, i vin di sò distint Denominazion d'Orìgin (Somontano, Campo de Borja, Cariñena, Calatayud), la carna a la pastora, el pollàster al chilindrón, i armándol, l'agnell de latt d'Aragona, òli de la Bassa Aragona, la mel, i pèrsegh da Calanda, i sanguanon da Sobrarbe, la lugànega de Graus, eccétera.


text:
Vera gesa da Gesüü Crist
La Vera Gesa da Gesüü Crist (Cines:
Dutrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I des credenz principal da la Vera Gesa da Gesüü Crist a hinn:
- Ul Spírit Sant: Ricef ul Spirit Saant, che'l gh'ha cume pröva ul parlà i lengu, a l'è la sicürezza de la nosta ereditaa dul Regn dai Ciel.
- Batesim: Ul Batesim cun l'aqua a l'è ul sacrament per la remissiun dai pecaa per la regeneraziun. Ul batesim al gh'ha de vess in de l'aqua curenta e nadürala, cuma ul fiüm, ul mar, o la surgent. Ul Batista, che'l gh'ha ricevüü giamò ul Batesim in de l'aqua e ul Spirit Sant, el güida el batesim in dul nòm del Signur Gesüü Crist. E la persuna che la ricef ul Batesim la gh'ha de vess tüta dent in de l'aqua cun la crapa inchinada e la facia giüü a bass.
- Netá i pee: Ul sacrament da la Lavanda dai pee al permet de vech una part insema al Signur Gesüü. Al serviss anca per regurdà semper de vech l'amur, la santitaa, l'ümiltaa, el perdun e'l servizzi. Ogni persuna che l'ha ricevüü el batesim in de l'aqua al gh'ha de netass i sò pee in nòm de Gesüü Crist. Netà i pee vün al olter se pöö fal tücc i volt che'l se pöö fal.
- Eucaristia
- Sàbet
- Gesüü Criist
- Bíbia
- Salütt
- la Gesa
- Secunda Vegnüda


text:
Oberburg
Oberburg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2881 abitant.
El cumün de Oberburg al se tröva a una altitüden de 547 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgdorf, Hasle bei Burgdorf, Krauchthal, Lützelflüh, Mötschwil, Rüti bei Lyssach, Vechigen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberburg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de Obrunburc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Bocca
La bocca (pernonzi locai: ['buka] o ['boka]) l'è l'orifizzi che doperen i animai (e donca anca l'omm) per majà.
A l'è semper la prima part del canal alimentar che 'l ciappa el mangià e 'l comincia la digestion, cont el biassà su i partesei solid e mes'ciài con la saliva.
La bocca l'è quattada de membrann viscos, al contrati del de foeura del corp, che l'è quattaa de la pell. I laver i marchen el passagg di membrann viscos a la pell.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla bocca la riva del latin volgar bucca, che l'ha ciappaa el post del classegh os, oris. El termen l'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian bocca, frances bouche, spagnoeu, portoghes e catalan boca, forlan bocje, ladin bocia, romanc e sardegnoeu bucca, napoletan vocca, sicilian vucca).
De la parolla os deriven i termen colt che se doperen per la bocca (oral, oralità, orazion...)


text:
Giudìsi 'd Paride
Al giudìsi 'd Pàride 'l era stê un di mutìṿ per cumincèr la guèra 'd Tróia e anca, in conseguèinsa, 'dla fundasiòun 'd la sitê 'd Ròma.
Soquànt puèm e còunt antîg cùma l' Ilìade e 'l sìchel truiàn, i cuntèven cal mît chè tulènd-el da la tradisiòun populêr: al dè 'd al spuśalìsi 'd Peléo cun la Teti, d' indû a sarèv pò nê 'l Achìl, i dìo 'dl Olìmp, cum' i s éren già abituê, i nn' ìven mìa invidê la dea dal quistiòun Eris, ch' la purtèva sfurtòuna. Mo chi lē la s in tulìva, e per vendèta e fer dispèt, la butèva in mèś agl' invidèdi un pòm tut 'd ôr cun incìśa la scrìta "A la piò bela". N'l ìs-la mài fat! El trī dèi, l' Atèina, l' Era e la Vèner, tuti e trī i vlìven cal pòm lè e i tachèven a quistiunèr-es sàinsa lasèr lè, infìn tant che 'l Śèus al decidìva 'd fer giudichèr chi fus la piò bela da 'l òm piò bel 'dla Tèra: al Pàride, che in cal mumèint lè 'l éra incòri in cumpagnìa 'dl' Enôṅ a fer al pastōr in sìm' al Mòunt Ida. Tùti e trī 'l dèi i s cavèven śò davànti a lò per fer-es vèder tùti intéri, mo 'l Pàride 'l era incòri indecîś e alòra chi lōr i tachèven ùna p'r òuna a prumètr-eg ciascùna 'l só prémi se lò al l' ìs sernìda: l' Atèina la gh' śibìva al giòst vèder e la vitòria su chī èter in del batàj; l' Era la gh' śibìva dimòndi richèsi e putèinsa pulètica, mèinter che la Vèner la gh' śibìva 'l amōr edla dòna piò bela 'dal mond, l' Élena, mujéra dal Menelào, re 'd Spèrta. Al Pàride al giudichèva dòunca che 'l pòm al duìs andèr a la Vèner, vlènd pròpi tór al só prémi al riguèrd ed 'l amōr.
Da cal giudìsi chè e pò dai fat ch' a in s'rèven deśgnû, a s'rèv cumincê, secònd al mît, la guèra 'd Tróia.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giudìsi 'd Paride


text:
Meneghin
Meneghin l'è ona maschera milanesa de origin incerta, introducida in del teater in del '600 dal Carl Maria Maggi ch'el gh'ha daa l'imagin popolar che tucc cognossen anca al dì d'incoeu. El Carl Porta l'haa cuntribuii a fall diventà pussee popolar. Se pensa ch'el nòmm el vegn de Domenico.
A la mità del '800 el Meneghin l'è diventaa on simbol de libertaa contra la dominazion forestera de la Lumbardia.
In del Carnaval ambrosian el Meneghino el se compagna cont on'altra maschera popolar milanesa: la Cecca.


text:
Puter
L'Engadinées Vòlt, u Putér (cunt l'azéent in sü la segunda silaba) a l'è 'n dialèt Returumàn chë'l vegn druáa int 'l Cantún Sgüissër di Grisgiun int l'Engadina Volta intra 'l Pass dë'l Malögia e Cinuos-chel (e anca a Bergün).
Cuntegnüü
- 1 Urigin
- 2 Scritüra e Parnunsia
- 3 Lengua sculastega
- 4 Esempi Lenguistegh
- 5 El Padernoster in Puter
- 6 Esempi de dialet del Votcent
- 7 Vus curelaa
- 8 Ligam de föra
Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Engadinées Vòlt a l'è 'na variant dë'l Ladin. Ël Termin Ladin, int 'l territòri Sgüissër, 'l definiss i variant Returuman parláa int l'Engadina e int la Val Müstair. Insèm' al Puter, anch ël Vallader e 'l Jauer (Val Müstéer), fàn párt dë'l Ladin; ël Jauer, a difarensa dë'l Putér e dë'l Valladér, una lengua scríta 'l ghê l'ha nò. Bögna anca dì chë'l Ladin dë la Sgüissëra, malgráa 'l num, a l'è béen difaréent dë'l Ladin parláa int 'l Südtirol.
Ël Tèst literari püssée vèg' scriüü in Returuman a l'è la "Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs" dë'l 1527, scriüü in Putér dë'l Gian Travers dë Zuoz. Anca 'l prím libër stampáa 'l vegn dë l'Engadina Volta: int 'l 1552 l'è gnüü föra un libër dë Catechism Prutestant e pö int'l 1560 'l Nöf Testaméent. Tüc' e düü hin stáa vultáa in Returuman dël Jachiam Bifrun dë Samedan.
Scritüra e Parnunsia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgráa i tanc' adatassiun chë la scritüra Voltengadininesa l'ha sustegnüü travers i secuj, la medèma l'ha mantegnüü fin al didincö anca di carateristegh andegh, chë fàn sí chë la sua parnunsia la sía püssée düra dë cunpréend dë quèla di òltër quatër parlád Returuman (Valladér, Sutsilvan, Sursilvan, e Surmiran). Dë marcá, për esempi, l'è la cunbinassiun di letër -aun chë la vegn parnunsiáa èn/ën dënans na consunant, e persin èm/ëm dënans 'na vucal u a la fin dë 'na paròla. Ël num dë lögh Returuman "Silvaplauna" (Tudéesch e Talian "Silvaplana") 'l vegn parnunsiáa për l'apünt "Silvaplèma" (u "Silvaplëma").
Lengua sculastega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Già chë 'l Putér, inscí 'ma tüc' i cinch idioma Returuman, a l'è minga numà un dialèt parláa, ma, al cuntrari, una lengua scriüda cunt una gramatega e una scritüra ben prezis, ël vegn druáa anca cuma lengua sculastega, ciuè cuma lengua primaria d'insegnaméent int i scör Engadinées. Int i scör elementar di chi cumün chí, 'l Putér a l'è la lengua d'insegnméent: Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Celerina, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
El Putér l'è vöna di lengh d'insegnaméent insèm' al Tudéesch in chi cumün chí: Pontresina e Samedan. St. Moritz e Bergün gh'hàn tüc' e düü una scöra dë Lengua Tudéesca indua 'l Putér a l'è la príma lengua furesta. Anch in Champfèr, una frassiun dë St. Moritz, 'l gh'è 'na scöra elementara chë la dröa 'l Putér cuma lengua primaria d'insegnaméent.
Esempi Lenguistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
E për finì, un test vultáa in Putér, Rumantsch Grischun, Insübregh, Talian e Tudéesch.
Putér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Insübregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gulp l'era 'ncamò na völta famáda. Quand chë l'ha vedüü in sü 'n pin un scurbàt chë 'l tegnía 'n toch furmáj int 'l so bèch. Quèl 'l më güstaría a mí, a l'ha pensáa, e l'ha dí al Scurbàt: "Che bèl chë të séet tí! Se 'l tò cant a l'è inscí bèl cuma la tua parensa, alura të séet tí 'l pü bèl üsèl dë tüc'".
Talian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La volpe era ancora una volta affamata. Quando vide su un pino un corvo che teneva un pezzo di formaggio nel becco. Quello mi piacerebbe a me, pensò, e disse al corvo: "Che bello che sei! Se il tuo canto è cosí bello quanto la tua apparenza allora sei tu l'uccello più bello di tutti"
Tudesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".
El Padernoster in Puter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bap nos, tü chi est in tschêl!
Santificho vegna tieu nom!
Tieu reginam vegna tiers nus!
Tia voglia dvainta in terra scu in tschêl! Nos paun d'iminchadi do a nus oz!
E parduna'ns noss dbits,
scu cha eir nus pardunains a noss debitaduors!
E nun ans mer in appruvamaint,
ma spendra'ns dal mel!
Perche tieu es il reginam e la pussaunza e la glüergia in etern, amen.
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula del Fiö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün hom havaiva duos filgs.
Et il juven d'els dschet al bab: "Bab! Dom la part della facolted ch'im po tucher!" et il dividet ad els la facolted.
Pochs dis zieva, haviand il filg juven accolt tuot insemel, giet in paiais dalönsch, e disfet lô tuot li sieu, vivand schlaschedamang.
Ma haviand et tasató il tuot, rivet üna granda fam in quel paiais, et el comanzet a sufrir maungel.
Giet dimena a s'iffiner tier ün contadin da quella contreda, il quel il tramatet sün sia campagna a parchirar ils porcs.
El bramaiva d'implir sieu vainter con pastrülg chials porcs maglaiven, ma ingün nu 'l daiva.
Giand dimena in sé dschet: "Taunts mercenaris in chesa da mieu bab haun paun in abondanza, ma eau peresch d'fam!
Eau völg partir e ir tiers mieus bab, e dscharò: Bab, eau he pchió conter il Cel et avaunt te!
Ne sum pü deng d'esser nomnó tieu filg; trattam sco ün da tieus mercenaris!"
El partit et gnit tiers sieus bab. Siand aunchia dalönsch, il vezet sieu bab, as compassionand, currit ad el brancher et bütscher.
Co dschet il filg ad el: "Bab, eau he pchió conter il Cel et avaunt te, ne sum pü deng d'esser nomnó tieu filg".
Ma il bab dschet a sieus famalgs: "Aporté il pü bel vestimaint, et vestìl et dél ün ané in sieu maun e scharpas in sieus peis!
Mné tiers ün vdé ingraschó, mazzél e stain legers.
Perché quist mieu filg eira mort ed ais returnó in vitta, el eira pers ed ais rechiattó". Uschè comanzetten els a ster legers.
Ma ilg filg seniur eira als campagna. Retornand vicin a la chesa, udit el il chaunt et l'allegia.
E clamand ün dels famalgs s'informet el: "che que saia?"
Tel respondent ad el: "Tieu frer ais returnó, e tieu bab ho mazzó ün vdé ingraschó, perché el l'ho arfschieù darchio san.
Ma el s'adiret e nun vulaiv intrer. Ma il bab giet our e l'exhortet.
Ma el respondet dschand al bab: "Vhé! Taunt anns at serveau, e mé nun he trasgredieu tieu command, et a mi nun hest me dó un buoch, per ster leger con mieus amis.
Ma, siand returnó quist tieu filg, chi consümet tia facolted con pitaunas, schi l'est mazzó il vdé ingraschó".
Ma il bab dschet: "Filg! Tü es saimper con mé e tuet que cheau possed, ais tieu".
As convain da s'allegrer e da festager, siand chia quist tieu frer eira mort ed ais returnó in vitta, el eira pers ed ais rechiattó".
Die Landessprachen des Schweiz, pag. 356-357
Una nuvela del Bucasc (dialet de Samedan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eau di dunque, cha nels temps del prüm raig da Cypria, zieva fatta la conquista della Terria Senchia tres Goffred da Buglion, scuntret que cha üna duona nöbla da Gascogna pellegrinaiva alla Senchia Fossa, dinuonder turnand, en Cypria arrivada, ella füt d'alchüns umauns scelerats virgugnuossamaing meltratteda. Dal che ella, sainza alchüna consolaziun s'indolaiva, e s'impissaiva dad ir a plaundscher al raig; ma que ella füt dit per alchün cha la fadìa füss persa, perchè quel eira d'uschè marscha vita e uschè poch da bain cha, nun ch'el avess fatt giüstia vendetta per tüerts dad oters, anzi ch'el eir infinits tels fatts ad el stess suffriva cun virgugnuosa indolenza. Taunt inavaunt cha ognün chia avaiva alchüna rabgia, laschaiva our quella cun fer dad el spredsch e sdegn. La quela chosa udind duonna, sainza spraunza della vendetta, tiers alchüna consolaziun da sia creschantüm, as proponit da volair morder la miserablezza del dit raig; e giet plaundschaund avaunt el e dschett: "Signur mieu, eau nun vegn in tia preschenscha per vendetta, ch'eau spett della injuria a me steda fatta, ma in statisfacziun da quella, ta rov eau cha tü am muossast sco tü soffrast quellas ch'eau saint ch'ellas sun fattas a te, acciò ch'eau, da te imprendand, possa pazientamaing cumporter la mia; la quela, Dieu so que sch'eau que podess fer, eau dess gugiend a te, siand tü las sest porter uschè bain".
Il raig, infin allura sto uschè plaun et indolaint, sco sch'el as svalgess dal sön, principiand dalla injuria fatta a quista duonna, la quela el düramaing chastiaiva, dvantet d'uoss invia il pü rigorus persecutur d'ogniün, chi commetaiva qualche chosa cunter sia curuna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 709
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zaccaria Pallioppi, La conjugaziun del verb nel idiom romauntsch d'Engiadin'Ota, sistemeda per creschieus e scolars pü avanzos, Samedan, 1868
- Anton Velleman, Grammatica teoretica, practica ed istorica della lingua ladina d'Engiadin'Ota vol. 1, Zürigh, 1915
- Anton Velleman, Grammatica teoretica, practica ed istorica della lingua ladina d'Engiadin'Ota vol. 2, Zürigh, 1915


text:
Tudesch de la Pennsylvania
El Tudesch de la Pennsylvania (ciamaa anca Pennsylvania Dutch, Deitsch, Pennsylvania Deutsch, Pennsilfaanisch-Deitsch, Pennsilfaani-Deitsch, Pennsilveni-Deitsch, Pennsilfaanisch) a l'è una messedada de dialet tudesch basaa suratüt in sül tudesch central-ucidental. Al didincö, 'l Pennsylvania Dutch, l'è parlaa, pü u manch, de sfris u de sfrot, de 50,000-250,000 in del USA e Canada. A l'è la vègia lengua di svariaa cumünidaa d'inscí ciamaa Pennsylvania Dutch, un grup ethnegh maerican, donca parlada suratüt in del passaa, di imigrant tudescofen de la Pennsylvnia. La parola dutch el vör minga dì ulandes, inscí 'ma ghe sisen ulandes' la gent che la parla ingles al didincö, ma l'è l'inglesizzassiun de la parola "Dütsch", una parola bassatudesca che la definiss la gent del NordßCenter Germania, la püpart de l'Ulanda, etc.
Quij che'l parlen al didincö se tröen per la püpart in dela Pennsylvania (Dutch Country), in del Ohio, in del Indiana e in de l'Ontario, Canada. Però di dialet germanegh, indentifigaa suta l'umbrèla del nom "Pennsylvania Dutch" hin ancamò parlaa di vegg di cumünitaa Menunit e Amish un pu departüt in del cuntinent nordamerican.


text:
Knutwil
Knutwil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.78 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2040 abitant.
El cumün de Knutwil al se tröva a una altitüden de 541 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Büron, Dagmersellen, Geuensee, Mauensee, Sursee, Triengen, Winikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Knutwil l'è menziunaa la prima volta in del secul XII col nom de Gnuthwilare. In del ann 1245 inscambi l'eva staa menziunaa col nom de Knutwile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Knutwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Knutwil (Herrschaft, Vogtei) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengov ugro-finnegh
I lengov ugro-finnegh hinn ona branca de la fameja di lengov uralegh. A l'è on insemma de lenguagg parlaa in tra l'Europa e l'Asia.
Cuntegnüü
Classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengov uralegh
- Lengov ugro-finnegh
- Lengov ugher
- Grupp ungheres
- Lengua ungheresa (magyar)
- Grupp oburgich
- Lengua hanti (chanty)
- Lengua mansi (man'si)
- Grupp ungheres
- Lengov finno-permegh
- Grupp permegh
- Lengua komi (komi)
- Lengua permiacca (perem komi)
- Lengua udmurta (udmurt)
- Grupp finnovolgaich
- Lengua mari (marij)
- Grupp mordvin
- Lengua erza (erzänj kelj)
- Lengua mokša (mokšen' kjal')
- Grupp finnolappen
- Lengov sami
- Grupp ocidental
- Grupp oriental
- Grupp baltofinnegh
- Lengua finlandesa (suomi)
- Lengua estona (eesti)
- Lengua ingriana (ižorian)
- Lengua careliana (karjala)
- Lengua livona
- Lengua vepso (vepsän)
- Lengua võro
- Lengua votega
- Lengov sami
- Grupp permegh
- Lengov ugher
- Lengov ugro-finnegh
Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se sa gnamò ben indove l'è che hinn nassuu i lengov ugro-finnegh. Se pensa che 'l sit pussee probabel la sia la Russia central, setentrional e a ovest di mont Urai, intorna al III millenni p.d.C. Quei lavorà chì vegnen sugerii perr via de la diferenziazion intralenguistega bella olta in de l'istessa fameja in de la zona central del Volga, indè che se troeuven trii brocch ben diferenziaa in di lengov uralegh: i lengov mordvinn, la lengua mari e i lengov permegh. Inoltra, la recostruzion di nomm di piant e di besti (la pescia, el pin siberian, el lares siberian, el sares, l'olma e 'l miniatura ) a someja che se coleghen proppi a quei sit chì. L'ugro-finnegh primitiv recostruii el gh'ha prestit di lenguagg iranegh e indoari: per esempi per paroll compagn de ava e mel. La vesinanza la se pò spiegà col pensà che on temp i gent indoariann viveven in de la brughera de l'Asia Central.
Se cred che prima anmò del temp che hinn rivaa i Slav lainscì indè che adess gh'è la Russia, i gent che parlaven i lengov ugrofinnegh viveven in de l'area in tra i Urai e 'l Mar Baltegh. Quella situazion chì la ghe corespond a la coltura de la ceramega a petten, ona coltura de l'Età de la Preja che la someja vess stada praticada di popolazion ugrofinnegh in tra el 4200 e 'l 2000 p.d.C.
Gh'è staa di tentativ de demostrà ona parentella in tra i lengov ugrofinnegh e quei indoeuropei, ma gh'è nissuna caratteristega che l'è bona de provàll. Gh'è ona quai concordanza in de la declinazion, ma el lessegh e la fonetega coresponden proppi per negott.
On rosc de paroll del balto-finnegh el troeuvom minga in di alter lenguagg ugrofinnegh: forsi quell lavorà chì l'è dovuu a on substraa pre-finnegh, che l'è compagn de quell di lengov baltegh (indoeuropei). Inscì gh'è staa l'ipotesi che i av di popolazion che incoeu parlen el sami on temp i parlassen di lenguagg diferent.
A gh'è staa anca di ipotesi che voreven demostrà che i lenguagg ugrofinnegh fudessen nassuu in de l'Europa del nord, e che on temp eren spantegaa anca in d'on tocch pussee grand del continent.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tutt i lengov ugrofinnegh spartissen ona quai caratteristega struttural e on vocabolari de bas. A gh'è circa 200 paroll basegh che hinn staa propost e che gh'hann denter radis de sostantiv per concett ligaa a nomm de parentella e part del corp. 'Sto vocabolari comun, segond el Lyle Campbell, el gh'ha dent anca 55 paroll per la pesca, 33 per la cascia, 12 per la renna, 17 per i piant che se poeuden mangià, 31 per la tecnologia, 26 per i costruzion, 11 per i vestii, 18 per el clima, 4 per la società, 11 per la religion, 3 per el comercc. In 'sta manera se pò 'vèggh on'imagin bella interessanta de la società ugro-finnega antiga.
I caratteristegh struturai vegnen consideraa ona evidenza bella forta de la parentella. A troeuvom, per esempi:
- La declinazion formada cont el giontà di sufiss (inscambi di preposizion, comè 'l suced in lombard).
- La coniugazion per persona e per numer (compagn di lengov europei).
- La mancanza del gener gramatical, foeura che per on quai nomm (re/regina) e per i pronome personai.
Vocabolari comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Besogna stàggh atent al fatt che i paroll chì de sotta gh'hann minga semper l'istess significaa precis, ma spartissen domà l'origin comun.
El pess viv el noda in de l'aqua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quella chì l'è la traduzion in lombard d'ona fras intrega che, in ungheres, eston e finlandes, la gh'ha di fort somejanz, che se poeuden trovà in de l'origin comun. L'è stada inventada del filologh eston Mall Hellam.
- Eston: Elav kala ujub vee all.
- Finlandes: Elävä kala ui veden alla.
- Ungheres: Eleven hal úszik a víz alatt.


text:
Battalia de Raab
La Battalia de Raab l'è stada voeuna de quei di Guerr Napoleonigh.
Despoeu d'avè ruzzaa l'Arciduga Giovann foeura del nord Italia, el vizerè Ugeni de Beauharnais l'ha segutaa a vanzà, fort di notizzi che ghe rivaven di vittori frances a Abensberg e Eckmühl. Impunemanch, el sò nemis l'è 'gnuu traa anmò sù de la notizzia de la battalia de Aspern-Essling, e l'ha deciduu de combatt. Sistemaa i sò 35.000 omen in d'ona bona posizion difensiva in sul fiumm Raab, l'ha poeu mettuu la cavallaria foeura in d'ona posizion anca lee de favor.
L'Ugeni el gh'eva domà 24.000 omen, ma poeu l'è rivaa el MacDonald a dàggh man forta cont alter noeuvmilla. El quattordes de giugn del 1809, l'Ugeni l'ha menaa inannz on corp de soldaa, inscì de tegnì occupada la cavallaria, menter che 'l gross l'era 'dree a taccà i Austriegh frontalment. La mossa contra la cavallaria la gh'ha 'vuu on effett insperaa, tant de fàlla retirà. El Giovann, che l'eva mostraa el fianch, e sotta l'attacch frontal, l'ha allora deciduu de sistemà part di sò soldaa in d'ona fortezza lì vesina, e retirà i alter omen dopo 'vègghen giamò perduu 5.000 (contra i 3.000 frances). L'Ugeni allora l'ha serciaa la fortezza (che vundes dì dopo l'ha traa sù la bandera bianca) e poeu el s'è movuu vers el Napoleon, per toeu part a quella che la saria vegnuda famosa 'me la battalia de Wagram.


text:
Gràta
Endèla terminulugìa botànica, la gràta (o racemo) l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa che la g'ha la caraterìstica de ìga 'n as (o ràchide) che 'l crès indefinitamènt e de le dò bànde nas dei böcc pedezelàcc che i se dèrf de menemà che l'as el se svelöpa. La fiuridüra se dis che l'è 'n sènso "acròpeto", cioè, se dèrf prima i fiù che stà sóta e la madürasiù va và 'n nacc 'nvèrs la pónta de la 'nfiurescènsa.
I óter tìpi de 'nfiurescènse recemùze sèmpie (spìga, amènt, ombrèla, ecc.) se i pöl derivà facilmènt de chèsta strütüra. La 'nfiurescènsa cumpunìda furmàda de 'na gràta de gràte (gràta cumpunìda) la ciàpa el nòm de panòcia, compàgn de chèla de l'ùa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.
- Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.


text:
cycle routes in Castelnuovo di Garfagnana, Tuscany, Italy
Map of Castelnuovo di Garfagnana
Popular routes in Castelnuovo di Garfagnana
-
Tuscany 2006, stage 2Castelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 153.81 km
-
Castelnuovo - circuit 2Castelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 38.9 km
-
Castelnuovo - circuit 1Castelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 30.07 km
-
castelnuovo - stazione camporgianoCastelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 10.69 km
-
castelnuovo garfagnanaCastelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 17.11 km
-
Passo San Pellegrino/AbetoneCastelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 110.31 km
-
CastelNuovo Garf. - Passo delle RadiciCastelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 49.62 km
-
DAG 5 AGIPCastelnuovo Di Garfagnana / Toscana / Italia 135.34 km


text:
Carl'Emanuel III de Savoia
El Carl'Emanuel III de Savoia (piemontes: Carl Emanuel III ëd Savòja o Carlin; italian: Carlo Emanuele III di Savoia ditt il Laborioso; Turin, 1701-1773) l'è staa on re de Sardegna (el segond de la soa dinastia), duga de Savoia, marches de Monferraa, marches de Saluzz, princip del Piemont e cont d'Aosta, Moriana e Nizza.
L'era el segond fioeu del Vittori Amedee II e l'ha regnaa del 1730 al 1773. L'è staa on re autoritari ma a l'istess temp on combattent valoros.
Del 1734 al 1737, leaa di Frances, l'ha occupaa el Milanes col batt i Austriegh a Guastalla. Sotta el sò regn, el Piemont l'è staa bon de streppà via on mucc de territori al Ducaa de Milan: el Novares, Vigeven e la Lumellina, Tortona, Voghera e tutt l'Oltrepò fin giò a Bobbi, che hinn restaa in di man di Savoia fin'a l'Unità d'Italia.
In del 1744 l'è passaa de l'altra banda e l'ha battuu i Frances e i Spagnoeu a Coni, e poeu trii ann dopo in de la Battalia de l'Assietta.
L'è staa el fondador di università de Cagliari e Sassari, l'ha faa dervì straa e canai e l'ha pubblicaa on codes de legg ciamaa Costituzion regai.


text:
06 03
Ol dé 6 de mars l'è 'l 65 ( 66 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 301 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de mars al è ul dí da pòost 65 ( 66 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 301 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1447 - Nichola V al diènta Papa.
1460 - Tratat d'Alcaçovas - Portugal al sed i Ísole Canàries a Casteja come intercambii per i ajücc a l'Oest d'Àfrica.
1853 - L'opera "La Traviata" de Giuseppe Verdi se la insena a Venexia.
1899 - Bayer la resistra l'aspirina come öna marca comersiala.
1992 - Ol virus d'ordinadur Michelangelo al scumensa a infetá di màchine.
1997 - I rubal quàdar Tête de Femme de Picasso de la London galery; al è recöperat öna setmana daspus.
2004 - la Sina: se ghe recognuss ol drecc a la propietà privada.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - es Migjorn Gran (Menorca): Gjoan Riudavets i Moll, l'òm plö vecc del mont in del moment de la sò mort aj 114 agn d'edà.
2004 - Madrid (Spagna): Fernando Lázaro Carreter, filòlegh Spagnöl.
2006 - New York City , New York, (Stacc Ünicc):Dana Reeve atura e cantanta, se va fá famosa per defesar fí a la sò mort ol sò marit, l'atur Christopher Reeve cognossit per ol caràter de Superman
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ependes (VD)
Mudel:Unreferenced stub Cuurdinàde: 46°45′N 6°36′E
Ependes a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.82 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 333 abitant.
El cumün de Ependes al se tröva a una altitüden de 447 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belmont-sur-Yverdon, Essert-Pittet, Mathod, Orbe, Suchy, Suscévaz, Treycovagnes, Yverdon-les-Bains.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Numerian
El March Aureli Numerian (Marcus Aurelius Numerianus in Latin; 254 - Nicomedia, november 284) a l'è staa on imperador roman del 283 fina a la soa mòrt.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fioeu minor de l'imperador March Aureli Car e fradel del Carin, l'è staa associaa al podè con la carega de ceser e l'ha segutaa el pader in Orient, ma dòpo la mòrt del Car, a l'è mòrt in manera misteriosa.
I font stòrich ne descriven i interess de natura letteraria: el sò talent oratòri e i sò discors scrivuu ghe hann guadagnaa on'ammirazion granda.
L'ha participaa cont el pader a la spedizion contra i Persian, menter al fradell Carin l'era stada affidada la banda occidental de l'Imperi: dòpo la vittòria e la conquista de la capidal nemisa Ctesifont a l'è staa proclamaa imperador insema al pader. Ma duranta la spedizion el Car l'è mòrt, e donca el Numerian gh'è succeduu in sul tròn come collega del fradell.
Diventaa sovran, el Numerian l'ha fòrsi bandonaa i territòri conquistaa per tornà a Roma, ma l'è staa coppaa del sòcer e prefett del pretòri Arri Aper, che 'l sperava de succedegh in sul tròn imperial.
Segond on quaj stòrich, vist che 'l Numerian el gh'aveva ona maladia ai oeugg, l'Aper el gh'ha consigliaa de viaggià in d'ona lettiga serrada e l'ha profittaa del fatt che inscì nissun el podeva vedèll per mazzàll.


text:
Ucitàn
'L ucitàṅ o lìngua 'd oc (da lór: occitan, lenga d'òc) 'l è na lingua rumànśa ch'a s dascór in dal sud dla Frància, ovèst dal Piemònt e nord dla Catalùgna, in Spaggna, l'antìga Ucitàgna.
In chi pòst lè 'l ucitàṅ l'è na lìngua arcgnusùda uficialmènt e prutèta da dal léǵ, a part la Frància in du al gh'à 'n apòǵ relatìṿ.
I èṅ du migliòṅ a 'l incìrca al parsòni ch'al dascóran mèntar a s pénsa ch'i sìan sèt migliòṅ quéi ch'i'l càpisan in manéra pasìva.
In d'l Ucitàṅ a gh'è al fenòmen dla sustitusiòṅ vucàlica, cum a sucéd da spés anc in Emigliàṅ. In dla puśisiòṅ àtuna, soqùanti vucàli i càmbian e i dvéntan più strichi:
- La vucàla tònica /ɛ/ la dvénta /e/ quand l'è àtuna.
- La vucàla tònica /ɔ/ la dvénta /u/ quand l'è àtuna.
Etimulugìa
Al nóm ucitàṅ al daśvèṅ da la paròla dal pòst òc ch'la vól dir sè.
'L è stâ Dante Alighieri a druàr cal critèri lè quànd al dascrivéva al lìngui ucitàna, francéśa e itagliàna par mèś dla manéra ad dir ad sè: òc, oïl (antìg oui) e sì.
Mèntar la paróla òc la daśvèṅ dal latìn hoc, la paróla oïl la nas dal latìn hoc ille.
Al tèrmin "lingua ucitàna" al s cata la prima vòlta in di tèst aministratìṿ dal 1300 ma fiṅ al sècul XX, l'éra ciamàda "lingua 'd òc" o anc pruvensàl.
Dal 1960 la paròla ucitàṅ l'è druàda abitualmènt mèntar pruvensàl al definìs 'l ucitàṅ ch'a s dascór in dla sóla Prunvénsa.
Règuli ad scritùra
Un prubléma ch'al gh'à 'l ucitàṅ, cumpàgn a 'l emigliàṅ, 'l è quél ad catàr dal règuli fisi ad scritùra. Al band ch'l iva subî 'l ucitàṅ in dal XVI sècul 'l iva purtâ a un declîṅ ràpid dal sò nòrmi ad scritùra al punt che, in di sècui sucesìv, tut i druàvan na grafìa a piaśér, dimóndi spés cun dal règuli tòlti dal francéś (in gèrg "graphies patoisantes").
I prim tentatìṿ ad catàr un rimèdi a cal mòd lè selvàdag ad scrìvar i èṅ dla metà d'l Utsènt quànd Simon-Jude Honnorat 'l iva scrit in dal 1840 un disiunàri francéś-ucitàṅ cun un sistéma urtugràfic ch'al s davśinàva a quél di trubadór mèntar in dal 1854 soquànt puéta pruvensài i dàvan vita a la sucétà literària Félibrige, un sèntar indispensàbil par far nàsar incóra la lingua ucitàna.
Cunfrònt d'l ucitàṅ rispèt a chi atri lìngui rumànśi
'L ucitàṅ 'l à sèmpar abû na puśisiòṅ centràla a livèl geugràfic rispèt a chi atri lìngui rumànśi, derivàdi dal latìn. Ca-i chè soquànt eśémpi ad paragòṅ:
Al Paternòstar Ucitàṅ
Chè 'd sóta a gh'è al tèst dal Paternòstar in Ucitàṅ cun la tradusiòṅ in Emigliàṅ (Miranduléś).
Paire nòstre que siès dins lo cèl, (Pàdar nòstar ch'at sē in dal cēl)
que ton nom se santifique, (ch'a sia santificâ al tò nóm)
que ton rènhe nos avenga, (ch'a végna al tò régn)
que ta volontat se faga (ch'a sia fat al tò vulēr)
sus la tèrra coma dins lo cèl. (in sla tèra cum in dal cēl)
Dona-nos nòstre pan de cada jorn, (Dà-'s al nòstar paṅ ad tut i dè)
perdona-nos nòstres deutes (pardóna i nòstar dèbit)
coma nosautres perdonam als nòstres debitors (cuma nuàtar a i perduném a i nòstar debitōr)
e fai que tombèm pas dins la tentacion (e fà ch'a n caschém minga in dla tentasiòṅ)
mas deliura-nos del mal. (ma lìb'r-as dal mal)
Amen.


text:
Uro de Heck
L'Uro da Heck l'è una razza rüstica da bestiam dumestich. Chii buvin chì hin staa ul risültaa d'un tentativ (tecnica ciamada Breeding back) de ricreà i uri estint a part da uri mudern in di ann intra ul 1920 e ul 1930.
Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Uro da Heck l'è nassüü tra ul 1920 e ul 1930, in dal tentativ da levà sü bestiam dumestich e turnà a la furma ancestral: l'uro (Bos taurus primigenius).
Prugramm d'alevament estensiv per repurtà i uri in vita hin staa cundot dai fredei tedesch Lutz e Heinz Heck. Heinz Heck l'ha lavuraa a l'Hellabrunn Zoological Gardens da Münegh e Lutz Heck l'era diretur dal Zoological Gardens da Berlin. In Germania in cal periud, gh'era ul regim nazista, e ul pruget di fredei Heck l'era sustegnüü da Adolf Hitler. Heinz Heck a Münegh l'ha incrusaa i Razza grisa ungheresa, Razza scuzesa di Highland, Murnau-Werdenfels, Angeln, Holsteins, Podolic cattle e i Corsican breeds.
A Berlin, ul fredel, Lutz Heck l'ha incrusaa buvin da cumbatiment spagnö e frances cunt alter razz. La razza da Berlin l'è stada perdüda a seguit da la Secunda Guera Mundial e da cunseguenza, i Uri de Heck mudern, hin discendent da la raza da Münegh.
Distribusiün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'in circa 2000 Uri de Heck in Europa. In da l'area natural ulandesa da Oostvaardersplassen a Flevoland visin Lelystad, g'hin circa 600 Uri da Heck in libertà e alter uri in present al Falkenthaler Rieselfelder in di press da Berlin, in Germania. Semper in Germania, gh'in anca di uri in da la riserva da Nesseaue visin a Jena e al Grubenfelder Leonie a Auerbach. Di alter in stò purtà in Francia, Belgi, Svezia e Inghiltera.


text:
Forsi ho tegnuu in ustàgg per tròpp teemp la lena
Fermu ne la butèglia del tempuraal
Tramuntàna in'de veet
Pòrtum via de 'sto siit
Ogni umbriia l'è una vèla e ogni coer el g'ha un timòn
Forsi sun scapusciaa in de la mia cadèna
Forsi ho sbagliaa la strada e la direziòn
Tramuntana 'se feet
Fa tasè questa vuus
Vàrdi el muur de le cèla e cun't el gèss scancèli el muund
E disum tucc che urmai l'è tardi
E disum tucc che l'è tropp prèst
E disum tucc l'è prèst, l'è tardi, ma nissoen sa per cussè
E disum tucc che sèrum angeli e che però i g'hann diruttaa
E gh'emm i aal tucc stramusciaa e ripiegaa suta el paltò ..
Forsi g'ho ancamò el sègn in soe la mia schèna
El diavul fa i tatuagg cun't el so furcòn
Tramuntana 'nde seet
Lassum mea de par me
L'è un viavai de fantasmi e i me dumande tucc perchè...
Forsi la mia risposta uramai l'è frègia
Deent in de la clessidra de 'sta presòn
Tramuntana 'se voett gh'emm un trònn senza vuus
Ogni clessidra sogna de peerd la sabbia in un deseert .


text:
Schlatt-Haslen
Schlatt-Haslen a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 17.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1135 abitant.
El distret de Schlatt-Haslen al se tröva a una altitüden de 740 meter sura al livel del mar. L'è sitüaa in de la part pü setentriunal del canton. El cunfina a nord col cumün de Teufen (AR), a est con Bühler (AR) e Gais (AR), a sud coi distret de Appenzell e Gonten, e a ovest coi cumün de Hundwil (AR) e Stein (AR).
L'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 de l'union de la rhode de Schlatt col center abitaa de Haslen
In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest el vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün


text:
Paluzza
Paluzza (en furlà: Paluce) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine, che g'ha presapóch 2.596 abitàncc, 'na superfìce de 69 km² e 'na densità de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arta Terme, Cercivento, Comeglians, Forni Avoltri, Ligosullo, Paularo, Ravascletto, Rigolato, Sutrio, Treppo Carnico.
El cümü de Paluzza l'è repartìt sö divèrse frasiù: Casteons, Cleulis, Naunina, Rivo e Timau.
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la frasiù de Timau s'pàrla ü todèsch de la famèa carinsiàna e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118.


text:
Vaca
Artéccol in dialètt mudnés
La vaca (pl: vach) l'è la fèmna dal Bos taurus; al màsc' al s'ciàma tòr, e s'al l'è castrê bò; al putèin l'è al vidèl. L'è un mamìfer cal màgna érba dla famìa dei Bovidae.
L'è 'na bèstia cla vìv a cuntàt cun l'òm, ma al s'in pól catèr anca di selvàtech in di pòst dal mònd. L'è dvintèda domesticha só per zò 10.000 àn fà, in dal Medio Orièint, e da lè l'alevamèint di sti bèsti al s'è difùs in tót al rést dal mònd.
L'òm al dróva tótt quel cal vìn dai vachi: la chèrna, al làt (cal s' bèvv e al s'dróva anca par fèr al furmài e al butér) e la pèla (al cuòio).
Provérbi e mòdi ed dìr[modifica | mudéfica la surzéia]
- L'an vèd niànch na vàca in un prê sghê (as dis ed chi l'è praticamèin òreb)
- Èser indrê cóme la vàca ed Melê (èser dimòndi dùr a capìr i lavór)
- Chi l'à rubê la vàca l'è capàz ed rubèr anch al vidèl (chi l'è bòun ed fèr dal mèl na vòlta al pól fèrel incòra)
- Vàca da l'oc' grand la-n fó mai catìva da lat (cunvinsiòun che se na vàca la gh'à i oc' grand al fà dimòndi làt)
As dìs vàca anch par dir putàna o per cazèr mia di madònni (ad es: vàca boia!, vaca d'un mònd lèder!)


text:
Karl Graf von Spreti
Ol cónte Karl Graf von Spreti, nasìt ol 21 de Mas del 1907 in del castèl de Kapfing di bande de Landshut in Baviera da öna famèa de nòbei e mórt asasinàt ol 5 de Avrìl del 1970 a Sità del Guatemala, l’è stacc ün òm pulìtech todèsch de méla e nöf (1900).
Ol sò ‘mpègn pulìtech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’ s’è laüreàt ‘n architetüra e ‘nsèma al sò mestér de architèt l’ s’è, fin de zùen, impegnàt in pulìtica in del Partìt Popular Bavarés fina a quando i Nazisti i l’ là mia vietàt.
Al tép de la Segónda Guèra Mondiàl l’è stacc arestàt e i Nazisti i l' l'à metìt in galéra; finìda la guèra l’è stacc ü di fondadùr del la CSU, ‘l partìt Cristiàn Sociàl de la Baviera, aleàt de la CDU, e l’è dientàt depütàt del Bundestag dal 1949 al 1965.
De l’è ‘n pòi l’è stacc ambasciadùr de la Repüblica Federàla Todèsca in del Lüsenbürgh dal 1956 al 1960, a Cüba dal 1960 al 1963, ‘n Giurdania dal 1963 al 1966 e in Guatemala dal 1966 al 1970.
Ol rapimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pròpe in Guatemala l’è stai rapìt ol lönedé 31 de Mars del 1970 sö l’Avenida de las Amèrica, in del cör de la capitàl del Guatemala, Cità del Guatemala, da sés òmegn di Far, Fuerzas armadas revolucionarias che i combàtia cóntra la ditatüra di militàr.
Gnà l’intervènt del mons Girolamo Pigione, nùnsio apostòlech, gnà ‘l l’iniviàt del ministér di èsteri de Bonn, Herr Hoppe i gh’è riàcc a salvàga la pèl e ‘l sò còrp con d'öna balòtola ‘n del có l’è stacc troàt in d’öna capàna sö la stràda che da la capitàl la mèna a la sità de San Pedro Ayampuc.
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol giurnalésta polàch Ryszard Kapuściński l’à scricc ü lìber söl rapimènt del cónte Karl Graf von Spreti öna quach mis dòpo che l’è stai copàt intitulàt Perché l’è mórt Karl von Spreti – Guatemala 1970.


text:
Curt de Frat
Curt de Frat (nòm uficiàl en Italià: Corte de' Frati) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha presapóch 1.368 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 20 km², per 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alfianèl (BS), Gruntart, Persech, Puntìch (BS), Pusài, Rubéch, Scandulèra Rìa d'Ói.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Curt de Frat l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc


text:
Rovaniemi
Rovaniemi (Roavvenjárga o Roavenjárga in sami del nord i Ruä'vnjargg en sami di Skolt) a l'è una cità de la Finlandia a 10 km al süd del circul pular, che la se tröa a la cunflüenza di fiüm Kemijoki e l'Ounasjoki, intra i muntagn Ounasvaara e Korkalovaara. El port de Kemi a l'è a 115 km.
A l'è la capital aministrativa e el center de comerc de la Laponia, la pruincia püssee setentriunala de la Finlandia. Cume Rovaniemen maalaiskunta (cumün rüral de Rovaniemi) el gh'ha pressapoch 58.000 abitant, per un'area de 8 016 km² (la cità cun l'area püssee granda de l'hemisferi nord). A Ruvaniemi a gh'è l'Üniversità de la Laponia.
Rovaniemi a l'è famusa per el sò müsee artich e suratüt perchè l'è la cità del Pà Nadal.


text:
Piasëinsa
Artìcol in dialët piasintëin
Piasëinsa (Italian: Piacenza) l'é un cumoin ad 103.487 abitant, capitäla d'la sò stësa pruvincia. Mìsa sü in Emilia.
Evoluzione demografica
Indice
Geugrafìa[modifica | mudéfica la surzéia]
Piasëinsa l'é in d' la Pianüra Padana a 61 metar in sal livél dal mär e l'é nasì in s' la riva destra dal Po, in dua i van föra al Trèbia a ovest e la Nür a est ad la citä.
Pö u menu a 15 chilòmetar in vër süd, i tacan i Colli Piacentini (Culëini Piasintëin), 'l prinsipi d' l'Appennino Ligür. La so pusision geugrafica la g'ha sëimpar fat la so furtoina militära e l'ha fata dvintä impurtanta par ves un sid in dua i s'incrùsan la feruvìa e i autusträ.
I sid interesant[modifica | mudéfica la surzéia]
Piasëinsa l'é 'na citä d'ärt, e la g'ha un gran patrimonii artistic, par via d'la so storia milenäria.
I palàsi[modifica | mudéfica la surzéia]
I s' pölan truä bota palasi nubiliär cun un gran valur ch' i g'han belisim giardëin. Piasëinsa a l'é una "Citä ad palasi" posé ca tüt i ätar ad la Val Padana. Vist ca la gh'era mia 'na curt fissa (al Palass Farnés l'é mia stä sëimpar al sëintar d'la famiglia parchè dop d'un sert periud la capitäla dal dücä l'é stä spustä a Pärma), atsé i nobil i han pudì fä vëd la so pusisiòn cun i so opar architetonich. I posé impurtant i en:
- Palasi Mulazzani
- Palasi Scotti
- Palasi Landi
- Palasi Costa
- Palasi Somaglia
Ätar palassi ch' i dan blësa e impurtansa a la citä i en:
- al Palasi Gotich (al ver num al sarìs Palasi Comünäl)
- al Palasi Farnés
Ätar palassi ch'i s' pölan ricurdä i en:
- Palasi dal Guernatur
- Palasi di Mercant
I palàsi Gotic, dal Guernatur e di Marcànt i en in d'la Piasa Caväi, ca l'é sëimpar stä cunsiderä al sëintar d'la citä e d'la so vita. La piasa la ciapa al num dai dü statui ad Ranuccio e Alessandro Farnés in s'i caväi, c' l'ha fat Francesco Mochi in dal perìud tra 'l 1612 e 'l 1628.
Il cesi[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al Dom
- La basilica ad Sant'Antunëin
- La cesa ad San Francesco
- La cesa ad San Giuàn in Canäl
- La cesa ad San Güstëin
- La cesa ad Santa Maria d' Campagna
- La basilica ad San Savëin
- La cesa ad San Sepùlcar
- La cesa ad San Sisto
Teatar, müsei e üniversitä[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al Teàtar Münicipäl inaugürä in dal 1804, l'é stä custrüì al post dal Teatar d'la Citadela ca l'äva tacä fög e l'é stä distrügì in dal 1798.
- In dal Palasi Farnès i s' pölan truä i Müsei Civich ad Palasi Farnés
- Al Müseo ad Storia Natüräla ca l'é in dal Palasi Scotti
- In d'la citä a s' pöl truä anca la Galeria d'Ärt Muderna "Ricci Oddi", vüna dil principäli d'Italia.
- I en impurtant anca la Biblioteca Comünäla Passerini-Landi e pö d' tüt al Culeg' Alberoni
- In citä i gh'en anca 'na sede d'l Üniversitä Catolica dal Sacar Cör ad Milan, vüna dal Pulitecnic ad Milan e a s' pöl truä anca al Cunservatori ad Müsica "Giuseppe Nicolini"
Ecunumia[modifica | mudéfica la surzéia]
La fera d' Piasëinsa l'é vüna dil pö antig d'la region Emilia-Rumagna. Al növ cumples espusitiv c'a l'é apena föra d'la citä, ades l'é gestì da Piacenza Expo. Vöin di vant ad Piasëinsa l'é ca l'era stä la prima sede d'la Federconsorzi, fundä in dal 1892, ca l'é mäi pö andä in crisi dop un secul ad vita.
Trasport[modifica | mudéfica la surzéia]
La pusision d'la citä tra Türëin, Bulògna e Genua e al fat ca g'he taca Milan i han fat dvintä Piasëinsa un impurtant sëintar feruviäri e d' l'autusträ. Par Piasëinsa i g'pàsan l'autusträ A1 (Milan-Nàpuli) e l'autusträ A21 (Türëin-Piasëinsa-Brësa). Par al trasport aereo, i aeruport püsè taca i en l'Aeruport ad Pärma e i tre aeruport lumbärd: Aeruport ad Milan-Malpensa, Arport ad Milan-Linate e l'Aeruport ad Bergam-Orio al Serio, taca a Bêrgum.
Sport[modifica | mudéfica la surzéia]
A Piasëinsa i gh'en il squädri ad balon Piacenza Calcio, ad pallavolo ad Serie A1 Copra Volley Piacenza. I gh'en anca dü squädri ad Rugby, ca i en asè famus: 'l Termoraggi Piacenza Rugby e al Piacenza Lyons Rugby. In dal baseball Piasëinsa l'é rapresentä dal Piacenza Baseball e dai Red Devils Piacenza, in d'la pallacanestro da l'Unione Cestistica Piacentina, e in d'la pallanuoto da la Rarinantes Everest.
Persunag' famus[modifica | mudéfica la surzéia]
Il parsoni püsè famus ad Piasëinsa citä i'en:
- Al dutùr e prufesùr ad Sociologia Francesco Alberoni
- Al stilista Giorgio Armani
- I cantant Fiordaliso e Gianni Pettenati e la showgirl Barbara Chiappini.
- I cardinäi Giulio Alberoni, Prim ministar da Spagna; Giovanni Battista Nasalli Rocca di Corneliano, arcivèsc ad Bulògna; Mario Nasalli Rocca di Corneliano; Luigi Poggi, archivista d'la Sitê dal Vaticân
- Al literä Pietro Giordani
- Al scritur e pulitich Melchiorre Gioia
- Al Papa Gregori X
- Al regista d' la television Beppe Recchia
- I sant Curäd Confalonieri e Gerärd
- I zügadur d' balòn Filippo e sò fradèl Simone Inzaghi
- I en nasì in pruvincia al regista Marco Bellocchio, al patinadur Ippolito Sanfratello e l'atùra Isabella Ferrari.
- Sert stüdius i disan ch'al navigatur Cristofar Culomb (Cristoforo Colombo in italian) al sia nasì a La Bëtla.
- I en nasì in pruvincia al regista Marco Bellocchio, al patinadur Ippolito Sanfratello e l'atùra Isabella Ferrari.
Ätar futugrafii[modifica | mudéfica la surzéia]
-
Al Dom
-
-
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
Piesänza (Piacenza in itagliàn) l'é na cmònna ed 99.150 abitànt, capitèla d'na pruvénzia c' l à al stèss nomm. Stratta stra l'Emégglia e la Lunbardî, la zitè e la so pruvénzia ali sénten 'na mòccia d'l influänza ed Milàn: ali én culeghè a la so regiån ecunòmica par tant mutîv e in d' la stòria î àn spès lighè i låur destén.
Geografî[modifica | mudéfica la surzéia]
Piesänza l'è in d' la Basa Padèna a 61 meter in vatta al livél dal mèr e l'é nè såura alla riva dèstra dal Po, indòvv i van fòra al Trèbia a sîra e la Nür a maténna d'la zitè. Stra sé e nå a 15 kilométer pio sò, i tachen i "Colli Piacentini" (Culén Piasinténi), al cminzéppi d'l Apenén Léggur. La so pusiziån geografica l a sänper fat la so furtònna militèr e l'à fata advintèr impurtanta pr al fat ch'l è un sît indòvv i s cråusen la ferovî e ali autostrè.
Alsëin · Bsinsòn · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · Cadé · Calindàsch · Caminä · Caùrs · Carpané · Castél · Castél Arcuà · Castél Vedär · Còr · Curt · Curt Magiùr · I Farén · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gasöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Montzèi · Murfàs · Nibiàn · Utùn · Pügrèra · Piasëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · Al Vargàr · Al Tufrèi · San Zòorz · San Pédar · Sàrmat · Sèrba · Serignà · Siàn . Traf · Uslèingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·