text:
Surmeir
Il Surmeir è ina regiun situada en il center dal chantun Grischun.
Derivanza dal num ‹Surmeir›Edit
Tar il Surmeir tutgan las duas valladas Alvra e Surses e la planira da Lai. Interessantamain exista il num Surmeir be en rumantsch. In pled equivalent n’exista betg en la lingua tudestga. Il territori da Surmeir è geograficamain congruent cun il territori da la regiun Alvra. Ozendi vegn il Surmeir er numnà Grischun Central. Ma entant che las persunas da lingua tudestga discurran da ‹Mittelbünden›, dovran ils Rumantschs plitost ‹Surmeir› che ‹Grischun Central›.
Il num Surmeir deriva d’in spelm situà ordador la vischnanca da Vaz. Quest’imposanta paraid-crap sa chatta en la chavorgia dal Schyn (tranter Tusaun e Casti) da vart dretga da l’Alvra. Quest spelm vegn numnà da vegl ennà ‹Igl Meir› u sco quels da Vaz dian ‹Igl Moir›. El furma il cunfin geografic tranter la Val d’Alvra e la Tumleastga. Perquai han ils antenats rumantschs definì il Grischun Central sco la ‹regiun sur igl Meir› – pia Surmeir. La chavorgia dal Schyn vegn er numnada per rumantsch ‹la chavorgia da Meir› (en surmiran: ‹la tgavorgia da Meir›).
GeografiaEdit
Il Surmeir s’extenda da Mut en il vest fin Bravuogn en l’ost e da Valbella (vischnanca da Vaz) en il nord fin Beiva en il sid. Il territori ha ina surfatscha da 723 km². Quai è radund in dieschavel da la surfatscha dal chantun Grischun. La regiun vegn percurrida dals trais flums principals Alvra, Gelgia e Landwasser. La pli aut’elevaziun en il Surmeir è il Piz Kesch sin il territori da Bravuogn cun in’autezza da 3418 m s.m. Ulteriuras elevaziuns èn il Piz Calderas sin 3397 m s.m. (Sur e Bever), il Piz Platta sin 3392 m s.m. (Mulegns), il Piz d’Err sin 3378 m s.m. (Tinizong-Rona e Bever) ed il Piz Ela sin 3338 m s.m. (Bravuogn e Tinizong-Rona). Il punct il pli bass sa chatta sin radund 745 m s.m. en il fund da la chavorgia da Meir sin il territori da Vaz.
Val d’AlvraEdit
La Val d’Alvra vegn percurrida dal flum cun il medem num. Il flum ha sia funtauna damanaivel dal Pass da l’Alvra. Paucs meters sut la funtauna sa chatta il Lai da Palpuogna ch’è enconuschent per sia natira alpina intacta. En ses viadi aval percurra l’Alvra ils vitgs da Bravuogn e Filisur. Quests dus abitadis tutgan tar la Val d’Alvra Dadens. Radund in kilometer dador Filisur s’unescha l’Alvra cun la Landwasser ch’è en quest lieu bler pli pussanta che l’Alvra sezza. La Landwasser deriva da Tavau e curra tras la chavorgia da Tain fin Filisur. La chavorgia da Tain furma il cunfin tranter la regiun da Tavau ed il Surmeir. Sut Ferrera, pauc avant che la Landwasser sbucca en l’Alvra, sa chatta il viaduct da la Landwasser. Quest viaduct è bain il monument il pli enconuschent sin l’entira rait da la Viafier retica. Al lieu nua che l’Alvra e la Landwasser conflueschan cumenza la Val d’Alvra Dadora. Suenter cuntinuescha l’Alvra ses viadi vers Casti. A Casti, che furma il center politic dal Surmeir, sbucca la Gelgia en l’Alvra.
SursesEdit
La Gelgia è il flum che percurra la segunda val principala dal Surmeir: il Surses. La Gelgia ha sia funtauna en la Val d’Agnel damanaivel dal Pass dal Güglia. L’emprim abitadi sut il pass è Beiva. Beiva furma il spartavias per il Pass dal Güglia che maina en l’Engiadina e per il Pass dal Set che maina en la Bregaglia. Or da quel motiv sa numna il lieu per talian ‹Bivio› che vul dir tant sco ‹duas vias›. Da Beiva cuntinuescha la Gelgia ses viadi vers nord. A Murmarera sa chatta in dals pli gronds lais artifizials dal Grischun. Dapi l’onn 1954 vegn producì qua energia per las ovras electricas da la citad da Turitg. Tranter Rona e Tinizong ha la Gelgia ina fitg gronda pendenza. Il guaud tranter quests dus abitadis furma ina sort serra en la val. Per quest motiv sa numna la part sura da la val (situada tranter Beiva e Rona) Surgôt e la part sut da la val (tranter Tinizong e Salouf) Sotgôt. A Sotgôt sa chatta er la chapitala ed a medem temp il pli grond abitadi dal Surses, numnadamain Savognin. Salouf è l’abitadi situà il pli giudim en il Surses. Dador Salouf sa chatta la Chavorgia da Ses che furma il cunfin tranter il Surses e la Val d’Alvra.
LaiEdit
Suenter che la Gelgia e l’Alvra èn s’unidas, cuntinua il flum sia via vers Seglias en la Tumleastga. En la Chavorgia da Meir sa chatta alura il cunfin tranter il Surmeir e la Tumleastga. Aut sur la chavorgia giascha il plateau da Lai che fa medemamain part dal Surmeir. Lai è bain il lieu surmiran cun ils pli blers abitants, però na furma quest center turistic nagina vischnanca politica per sasezza, mabain appartegna a la vischnanca da Vaz. Per rumantsch da Vaz ha Lai num ‹Planoiras›. Quest num deriva dal temp cur che Lai n’era nagut dapli ch’in’acla da Vaz. Ma entaifer 100 onns è daventà or da quest’acla ina destinaziun turistica da renum internaziunal.
Interessant da savairEdit
Cuntrari al Surses cun ses lieu principal Savognin n’ha la Val d’Alvra mai gì in center per propi. Il motiv è ch’il Surses furmava politicamain in circul cun la chapitala Savognin, entant che la Val d’Alvra era partida en trais circuls, numnadamain Bravuogn, Belfort ed Alvaschagn.
Dals Surmirans vegn il Surses per gronda part numnà be ‹Surses› e betg ‹la Val Surses›. Ed anc ina curiusitad linguistica: Da Casti van ins ‹se› Savognin ma ‹aint a› Bravuogn, er sche Bravuogn giascha bunamain 200 meters pli aut che Savognin.
Structura politica e populaziunEdit
Il Surmeir è oz pli u main congruent cun la regiun Alvra (excepziun: Mut ch’è vegnì attribuì a la regiun Viamala). Pli baud furmava quel il district Alvra ed era dividì en ils quatter circuls Alvaschagn, Belfort, Bravuogn e Surses. Infurmaziuns davart la regiun e las vischnancas politicas èn da chattar sut l’artitgel Regiun Alvra.
Il Surmeir ha ina populaziun da 8102 abitantas ed abitants (december 2017)[1]. La pli gronda vischnanca furma Vaz cun 2721 abitants (incl. las fracziuns Lai e Valbella).
LinguasEdit
Il Surmeir è l’unica regiun grischuna nua che tuttas trais linguas chantunalas vegnan duvradas uffizialmain, numnadamain il tudestg, il rumantsch ed il talian.
La plipart da las vischnancas èn oriundamain rumantschas. Discurrì vegn l’idiom surmiran. In’excepziun furma la vischnanca da Bravuogn. Là na vegn betg discurrì surmiran, mabain bargunsegner. Il bargunsegner furma in agen dialect influenzà dal puter. Il fatg che Bravuogn discurra bargunsegner e betg surmiran va enavos sin il temp da la refurmaziun. En quest temp steva Bravuogn sut grond’influenza da l’Engiadin’Ota ed ha qua tras er surpiglià la lingua dals Engiadinais. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner ha il tudestg cumenzà a sa derasar en las vischnancas rumantschas. Surtut ils ultims trais decennis è il rumantsch ì fermamain a perder. En il Surses ha il rumantsch pudì tegnair fin oz la maioritad, ma en la Val d’Alvra ha il tudestg prendì suramaun.
Be dus vitgs n’èn mai stads rumantschs, numnadamain Mut e Ferrera. Questas duas vischnancas han fermas ragischs gualsras ed èn qua tras d’origin tudestg. Er a Filisur na vegn gia dapi tschientaners betg pli discurrì rumantsch. Nums rumantschs èn be anc sa mantegnids qua per la gronda part dals guauds e da las pradas.
La constellaziun la pli speziala ord vista linguistica ha dentant Beiva. Beiva è ina vischnanca trilingua. Sco las autras vischnancas dal Surses era er Beiva oriundamain da lingua rumantscha. Ma blers Bivians han lur ragischs en la Bregaglia. Quai ha da far cun il fatg ch’ils Bregagliots vevan lur aclas a Beiva. A l’entschatta da la stad vegnivan quels mintgamai cun lur muaglia sur il Pass dal Set a Beiva e stevan là durant l’entira stad. L’entschatta d’atun turnavan els puspè enavos en la Bregaglia. Cun il temp èn divers Bregagliots vegnids sesents sur onn a Beiva. Uschia ha il talian chattà sia via a Beiva. Entras il traffic da transit sur ils pass Güglia e Set è er il tudestg vegnì a Beiva.
Er sche la pli gronda part dal Surmeir era oriundamain rumantscha, dominescha ozendi il tudestg. La suandanta tabella da la dumbraziun federala da l’onn 2000 demussa quai. (Sco remartga: La dumbraziun federala ha dumandà suenter la lingua ch’ins discurra ‹il pli bler› respectivamain ch’ins chatta ‹la pli impurtanta›. Quai ha per consequenza che bleras persunas che san rumantsch ma discurran dapli tudestg, quintan sasezs sco persunas da lingua tudestga.)
Dapli davart l’idiom surmiran chatt’ins sut l’artitgel Surmiran.
ConfessiunsEdit
Ils Artitgels da Glion dals onns 1524 e 1526 han stabilì il princip che mintga vischnanca grischuna pudeva concluder sezza cun tgenina confessiun ch’ella vuleva sa liar. Uschia è sa dada la situaziun ch’ina vischnanca è daventada refurmada, entant che la vischnanca vischina è restada catolica. Questa situaziun sa mussa cunzunt en il Grischun Central ed en la Tumleastga, ma er en la Foppa ed en il Plaun.
Tranter la confessiun e la lingua datti ina gronda correlaziun en il Surmeir. Tut las vischnancas ch’eran oriundamain da lingua surmirana èn restadas catolicas durant il temp da la refurmaziun. Quai èn oravant tut las vischnancas da Surses e da la Val d’Alvra Dadora. Er Ferrara sco vischnanca gualsra è adina restà catolic.
Ils dus abitadis da la Val d’Alvra Dadens, Filisur e Bravuogn, èn sa participads a la refurmaziun entras la grond’influenza da l’Engiadin’Ota. L’abitadi gualser Mut è medemamain refurmà.
Il cas spezial en il Surmeir furma danovamain Beiva. En il temp da la refurmaziun vulevan ils Bregagliots daventar refurmads, ma ils Sursetters vulevan restar catolics. Uschia è sa dà ch’ina mesadad da Beiva è restada catolica, entant che l’autra mesadad è daventada refurmada. Il problem era che Beiva aveva be ina baselgia. Quai chaschunava adina puspè charplinas tranter las confessiuns. Suenter grondas dispitas ed intervenziuns da vart da las Trais Lias han ils protestants sistì l’onn 1657 lur dretg vi da la baselgia communabla ed han bajegià lur atgna baselgia. Ils catolics han persuenter regalà in zain.
EconomiaEdit
Sco dapertut en il chantun Grischun lavura er en il Surmeir la gronda part dals occupads en il sectur da servetschs (sectur 3), e quai principalmain en la branscha turistica. Suenter suonda il sectur d’industria e producziun (sectur 2). En quest sectur è il Surmeir ferm en l’elavuraziun da laina ed en la producziun d’electricitad. Per finir suonda il sectur d’agricultura e selvicultura (sectur 1). La suandanta tabella mussa las cifras exactas:
TurissemEdit
Il Surmeir viva tant dal turissem d’enviern sco er dal turissem da stad. Ma pli impurtant è tuttina il turissem invernal. Surmeir ha trais destinaziuns turisticas, numnadamain Lai, Savognin-Beiva e Bravuogn.
La pli gronda destinaziun surmirana è Lai. En ils davos 100 onns ha la destinaziun pudì s’etablir sco lieu da renum internaziunal. Lai profitescha fitg da sia vischinanza tar Cuira. Dasper Flem/Laax è Lai la destinaziun grischuna la pli damanaivla da Turitg e la Bassa. Qua tras datti bler turissem dal di. Quai sa mussa surtut l’enviern. Ma Lai ha er ina ferma hotellaria e parahotellaria. L’onn 2006 ha Lai dumbrà passa 214 000 pernottaziuns en la hotellaria. Mesirà vi da las pernottaziuns è Lai suenter Tavau, San Murezzan, Arosa, Puntraschigna, Segl e Flem la 7avel gronda destinaziun turistica dal Grischun. Cun 155 km pistas da skis tutga Lai medemamain tar las grondas destinaziuns grischunas. La regiun da skis s’eleva da 1500 m s.m. fin 2861 m s.m. (Corn Cotschen). Ina pendiculara collia las regiuns da skis da Lai e d’Arosa.
Cun radund 74 000 pernottaziuns en la hotellaria (2006) tutga Savognin tar las destinaziuns mediocras. La chapitala sursetra ha però ina ferma parahotellaria e sa profilescha sco destinaziun per famiglias. La regiun da skis ha 80 km pistas e s’eleva da 1200 m s.m. fin 2713 m s.m. (Piz Cartas).
Bravuogn tutga cun be 26 000 pernottaziuns en la hotellaria (2006) tar las destinaziuns pitschnas. Ma tuttina ha Bravuogn ina buna reputaziun. Bravuogn n’è en emprima lingia betg enconuschent sco destinaziun da skis, mabain pervi da sia via da scarsolar tranter Preda e Bravuogn.
Producziun d’electricitadEdit
La producziun d’electricitad furma ina ferma pitga per l’economia e la bainstanza en la regiun. Ella na porscha betg mo plazzas da lavur, mabain er stabilitad finanziala entras ils pajaments da concessiun a las vischnancas politicas. En il Surmeir datti duas grondas societads che produceschan electricitad, numnadamain las Ovras electricas da la citad da Turitg (Elektrizitätswerke der Stadt Zürich, scursanì EWZ) e las Ovras electricas da l’Alvra e Landwasser (Albula-Landwasser-Kraftwerke, scursanì ALK).
Las ovras da Turitg tiran principalmain a niz l’aua da la Gelgia. Ellas han gia cumenzà baud ad utilisar las forzas da l’aua. Il 1909 han ils Turitgais bajegià lur emprim’ovra a Seglias en Tumleastga. Els han nizzegià l’aua da l’Alvra entras la fermada da Niselas dador Casti (ozendi la fermada da Solas). Il 1917 han els bajegià la segund’ovra. Quai era l’ovra da Solas che tira a niz l’aua da l’aual da Lai. Ma Solas è be ina pitschna ovra. L’onn 1949 han las ovras da Turitg avert il stgalim Burvagn-Casti ch’era da ses temp ina da las grondas ovras idraulicas svizras. La pli grond’ovra da l’EWZ è vegnida erigida il 1954. Da quel temp è la vischnanca veglia da Murmamera vegnida inundada entras in rempar che retegna bunamain 60 miu. m³ aua. L’aua dal Lai da Murmarera vegn turbinada a Tinizong. L’onn 1971 è vegnì agiuntà il stgalim Tinizong-Casti. Las ovras surmiranas da l’EWZ produceschan en media annuala 203 GWh a Tinizong, 230 GWh a Casti, 28 GWh a Solas, 112 GWh a Seglias e 195 GWh a Giuvaulta. (Seglias e Giuvaulta na sa chattan effectivamain betg en il Surmeir, mabain en la Tumleastga. Tuttina vegnan questas ovras quintadas tar las ovras surmiranas, damai ch’ils lais artifizials e las tschiffadas d’aua sa chattan en il Surmeir.) En tut produceschan las ovras surmiranas da l’EWZ en media annuala 768 GWh energia.
Las ovras da l’ALK nizzegian dapi l’onn 1967 l’aua da l’Alvra e da la Landwasser. L’aua che vegn tschiffada a Tavau-Glaris ed a Bravuogn-Islas vegn turbinada a Filisur. L’ovra da Filisur producescha en media annuala 286 GWh. Dapi l’onn 1989 vegn l’aua da Filisur manada vinavant en la centrala da Casti. Quest’ovra producescha en media annuala 103 GWh. Cun ina producziun da bunamain 1800 GWh per onn vegn generà en il Surmeir radund in tschintgavel da l’entira producziun d’electricitad grischuna.
ImpressiunsEdit
Val d’AlvraEdit
SursesEdit
LaiEdit
AnnotaziunsEdit
- ↑ Las indicaziuns statisticas en quest artitgel sa basan sin las dumbraziuns dal pievel da l’Uffizi federal da statistica respectivamain sin las stimaziuns annualas da l’Uffizi per economia e turissem dal Grischun (cf. glista da litteratura).
LitteraturaEdit
- Chiotopulos, P. & Maissen, M. (2007): Durchblick 2007 – Graubünden in Zahlen. Cuira: Uffizi per economia e turissem dal Grischun.
- Uffizi federal da statistica [BfS] (2001): Eidg. Volkszählung 2000 – Wohnbevölkerung nach Hauptsprache. Consultà ils 13 da fanadur 2008 sut http://portal.gr.ch/D/awt/statistik/Bevlkerung%20Strukturdaten%20aus%20Volkszhlung/bev_sprachen.xls.
- Uffizi federal da statistica [BfS] (2001): Eidg. Volkszählung 2000 – Wohnbevölkerung nach Konfessionen. Consultà ils 13 da fanadur 2008 sut http://portal.gr.ch/D/awt/statistik/Bevlkerung%20Strukturdaten%20aus%20Volkszhlung/bev_konfession.xls
ColliaziunsEdit
- Surmeir en il Lexicon istoric retic


c: text/html

text:
En connex cun las discussiuns davart la NVTA vegn adina puspè menziunada la lunga tradiziun da las vias da traffic che traversavan las Alps svizras. En il temp medieval manavan vias da sauma impurtantas sur il Gottard e sur ils pass bernais e valais. L'onn 1805 vegn terminada l'emprima «chaussée» da muntogna sur il Simplon. Ils onns 1820 vegn construida al Gottard medemamain ina via: Las serpentinas da la Tremola daventan ina icona da la construcziun da vias en muntogna. Ils onns 1860 vegn vitiers la via da l'Axen: Uschia maina er en il nord ina via directa tar il pass. Cun l'avertura da las lingias da viafier al Gottard (1882), al Simplon (1905) ed al Lötschberg (1913) perdan questas vias lur impurtanza per il traffic da transit. Ma en il turissem e cun la cumparsa dals vehichels a motor a partir dal temp tranter las guerras revivan ellas puspè.
« Man reist ja nicht, um anzukommen, sondern um zu reisen. »Johann Wolfgang von Goethe, Brief an Caroline Herder, 05-09-1788

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Piz Mingèr 3113 msm
Christina Epting | 24.07.2022
A bunura bod ans vain inscuntra vi Tarasp. Ils participants fits cul velo e quels main sportivs cul velo eletric. OK, nus ans vain laschà güdar ün pa, uschè eschan rivats svelt fin aint in Pradatsch.
Da la davent vaja stip vers il Trigl da Plavna. L’ora es main buna co previss, ma per chaminar amunt, nu fa don la sumbriva d’ün pêr nüvlas. La prüma marenda faina avant chi cumainza la part pretensiusa da la gita. Duos pas inavant ed ün inavò, pel piz es da cumbatter, vaja inavant sü da la grava. Rivats sü la fuorcla, va Jachen-Andri ouravant a rumir la crappa libra per nus. Sainza buschas, perquai cun sezzin e sua daja üna bella rampignada vers il piz. Mincha tegn esa da cleger oura bain, nö mincha crap tegna uschè bain co chi para. Inavant sü d’ün chamin per finir la prüma suada. Davò la seguonda suada mancan be amo ün pêr pass per rivar sül piz. Uossa da eir il sulai amo ün cuc e nus vain üna bella vista aint illa Val S-charl, il Piz Pisoc dad üna e'l Piz Plavna Dadaint cun sias tuorinas da tschella vart. Üna muschna cun aint ün bastun da skis, demuossa chi d’eiran eir fingà oters umans sü sül Piz Mingèr. Il cudesch ha be ün man plain registraziuns daspö il 2003. Aval giana la listessa via, sglischond giòda la grava vaja però plü bain co amunt. Rivats inavò illa Val Plavna, fain ün sigl süls velos e’ns mettain in viadi vers Tarasp. Pro’l bistro al lai, daja lura amo per minchün alch da bun, per finir ün di da bellezza.
Participants: Jachen-Andri Gisep (guida), Justina Derungs, Christoph Keller, Annina Bott, Flurin Marugg, Cristoffel Denoth, Domenic Stecher, Corrado Ghilotti e Christina Epting


text:
Tamangur
Tamangur (pronunzcha [tamaŋ'guːr], dal latin ATTEGIA MINICORUM „teja dals miniers“ o da ATTEGIA MONACHORUM „teja dals muongs“[1]) es üna cuntrada distanta da palüds e da god da dschember aint in Engiadina Bassa. La cuntrada ha ün'importanza particulara per seis plü ot god da dschember cumpact in Europa e sco simbol da la persistenza dals Rumantschs i'l context da la conservaziun da la cultura e da la lingua.
PosiziunEdit
Tamangur as rechatta aint illa part la plü ota da la Val S-charl aint il cumün politic da Scuol aint in Engiadina Bassa. Üna pitschna part pro l'ur superiur dal territori appartegna a l'anteriur cumün politic da Valchava e dimena al cumün politic da Val Müstair daspö la fusiun dals cumüns politics da l'on 2009.
Il territori cumanza a la sboccadüra da la Val Plazèr (1994 m.s.m.) e finischa al sectur Zondra da Tamangur al Pass da Costainas (2251 m.s.m.), chi collia l'Engiadina a la Val Müstair. Sül territori as rechattan las alps Tamangur Dadora, Praditschöl e Tamangur Dadaint cull'alp Astra. La Foppa Tamangur a la costa dal Piz Starlex (3075 m.s.m.) rapreschanta üna da las regiuns da funtanas da la Clemgia.[2]
La Clemgia drenescha il territori vers l'En e dimena finalmaing i'l Mar Nair.
NatüraEdit
ClimaEdit
Tamangur ha ün clima continental. Las precipitaziuns annualas rivan als 750 mm. Ün observatori meteorologic in vicinanza dal Tamangur muossa l'inviern suvent valuors da -30° celsius.[3]
ReservatEdit
Zona palüdaintaEdit
Daspö il 1996 es Tamangur l'oget 265 da l'Inventar federal da las zonas palüdaintas. Il territori registrà cuntegna be il fuond da la val fin a maximalmaing 2440 m.s.m, dimena sainza la pizza da la val da la Clemgia e sainza la Foppa Tamangur. Da tschella vart fan part da l'oget 265 na be las palüds, mo eir ils gods da dschember.[4]
Sco zona palüdainta registrada sta Tamangur suot protecziun in basa a l'"Artichel Rothenthurm" (Art. 78, alinea 5 CF).
Reservat da god natüralEdit
Il Chantun Grischun ha registrà il God Tamangur sco reservat da god natüral. Quist territori da 86 ha fa part da la zona palüdainta registrada da la Confederaziun e cuntegna il God Tamangur cun sia lunghezza da ca. 1,5 km dal fuond da la val fin a ca. 2300 m.s.m. Il reservat gnit fundà l'on 2007 e sta suot protecziun almain fin il 2057.
Ils böts dal reservat da god natüral sun la pussibiltà da la successiun natürala da la fuormaziun vegetala dal god da dschember cun grusaida e la protecziun da refügis per bes-cha e plantas, chi nu pon crescher suot cultivaziun forestala. Tantüna vegnan toleradas tschertas intervenziuns umanas: la senda vain tgnüda libra da laina terrada e la chatscha uschè sco il ramassar da coccas e bulais sun pussibels suot las cundiziuns dals reglamaints solits.[5]
Cuntrada da palüdsEdit
La fuorma dad U da la val es il resultat da vadrets dal temp da glatsch. Il fuond da la val ingiò che's stortiglia la Clemgia es fich palüdaint e quistas palüds sun particularas pella Svizra.
Mainas palüds as rechattan fingià aint illa part la plü ota da la val pro'l Pass da Costainas, ma las palüds bassas plü bellas cun üna lunghezza da ca. 2,5 km sun situadas tanter l'Alp Astras ed il God Praditschöl a 2100 m.s.m. Aint illa part la plü bassa dal territori as rechattan palüds da spuonda cha's indaintan cul god da dschember vaschin.
God da dschemberEdit
Ün'importanza particulara pella cuntrada ha il God Tamangur (o God da Tamangur) situà aint illa part d'immez da Tamangur. El as cumpuona principalmaing da dschembers, cun frus-chaglia da günaiver e da larschs giuvens. Üna fuormaziun da dschember ter cumpacta e serrada uschea vaschina al cunfin dal god es incumparabla, il god vain cuschidrà sco il god da dschember cumpact il plü ot in Europa. Blers dschembers han fin 800 ons.[6]
Fuormaziun vegetala da la zuondraEdit
Aint illa Zuondra da Tamangur (o Zondra da Tamangur) da la secziun sura da la val pro'l cunfin dals bös-chs dominan fuormaziuns cumpactas da zuonder (Pinus mugo mugo). Ellas vegnan interruotas da ventagls alluvials, auals e cuogns da bova chi's transmüdan in palüds aint il fuond da la val.
ÜtilisaziunEdit
Economia alpestraEdit
Las alps dal Tamangur vegnan cultivadas daspö blers tschientiners. L'alp Praditschöl[7], l'alp Astras[8][9] e Tamangur Dadaint[10] vegnan cultivadas fin uossa, intant cha ils stabilimaints dals alps Tamangur Dadora[11] e Alp d'Astra Dadora[12] sun hoz in ruina.
TurissemEdit
Tamangur es üna destinaziun stimada per turas e mountain biking da gün fin ad october. Il punct da partenza es pel solit S-charl, il punct final es o Lü (sur Pass da Costainas) o il Pass dal Fuorn (sur Fuorcla Funtana da S-charl). Las turas düran 4 fin 6 uras, cun ün grà da difficultà da T2 sün la scala dal Club Alpin Svizzer. La senda chi maina tras il God Tamangur, es sülla costa dretta da la val (a l'ost) intant cha la via charregiabla üsada da l'economia alpestra e dals mountainbikers es sülla costa schnestra (al vest).
Cun excepziun da las sendas bain preparadas e da la vendita da baiver e da snacks pro l'Alp Astra[13] nun esa ingün'infrastructura turistica aint illa val.
Ütilisaziun da lainaEdit
Al Fuorn, a S-charl ed aint illa Val Mingèr pac dalöntsch dal Tamangur gnittan exploitadas minieras dal temp d'immez fin il 19avel tschientiner. La preparaziun dal metal crüj dovraiva grondas quantitats da laina e charbun.
Intant cha'ls gods da las vals principalas da l'En e dal Rom gnivan explotats cun chüra sco gods tais, gnivan ils gods da las regiuns minieras manzunadas abüsats seguond il punct da vista dad hoz. Las consequenzas da quista explotaziun da rapina d'eiran tant plü greivas cha il god al cunfin superiur da sia existenza biologica douvra bler daplü temp pella regeneraziun co aint in regiuns plü bassas.
I para però, cha quist nu d'eira il cas pel God Tamangur: id es fich probabel cha la laina dal God Tamangur nu gniva exploitada, ne pellas minieras a S-charl, ne pellas salinas a Hall (rum. Alla) aint il Tirol, mo la laina gniva explotada fin sü Plan d'Immez directamaing suot il cunfin odiern dal reservat palüdaint. Amo l'on 1799 examinet üna cumischiun ufficiala l'explotaziun da la laina da Tamangur pellas salinas da Hall, ma ella renunziet a l'idea pervi dals cuosts da flottaziun enorms.
I para però dal sgür, cha las alps ütilisaivan la laina sco laina dad arder da vegl innan.[14]
Importanza pella cultura e la politica linguisticaEdit
Peider LanselEdit
Peider Lansel, il poet vallader e promotur da la lingua rumantscha, paragunet l'on 1923 in ün poem cuntschaint il god muribund da Tamangur cun il rumantsch chi cumanzaiva ad ir a perder fingià dal 19avel tschientiner. El invochet il God Tamangur sco simbol pella persistenza, pel cumbat per surviver e pella forza. La tschinchavla strofa dal poem:
Al veider god, chi pac a pac gnit sdrüt
sumeglia zuond eir nos linguach prüvà,
chi dal vast territori d’üna jà
in usché strets cunfins uoss’es ardüt.
Scha’ls Rumanschs nu fan tuots il dovair lur,
jaraj’a man cun el, sco Tamangur.[15]
Linard BardillEdit
Il chantautur rumantsch-tudes-ch Linard Bardill publichet l'on 1996 ün disc cumpact dubel cul titel Tamangur. Las chanzuns fan adöver da texts da Men Rauch e da Peider Lansel, scrits in vallader aint illa prüma mità dal 20avel tschientiner, ma eir da texts da Madlaina Stuppan dals ons 1980. Ils titels sun tanter oter Tamangur, Il bös-ch rumantsch e Bilantsch rumantsch.
Linard Bardill s-chaffa üna relaziun cun campagnas da salvamaint i'l context Tamangur/lingua rumantscha chi d'eiran actualas i'ls ons 1980, ma prenda hoz üna posiziun main militanta, plüchöntsch la posiziun d'ün observader.[16]
Transit TamangurEdit
"Transit Tamangur" es ün proget cultural e linguistic da la Lia Rumantscha. Seis böt es da metter in acziun valuors tradiziunalas (simbolisadas culla part dal nom Tamangur) cun fuormas modernas (part dal nom Transit). Ils progets lian la lingua rumantscha in quist rom cun temas sco la scoula, il sport, la musica e las medias.[17]
TriviaEdit
Ils respunsabels dal turissem da l'Engiadina insembel cul ambaschadur dals Pajais Bass in Svizra battiettan l'on 2004 il piz cull'otezza da 2918 m.s.m. tanter il Piz Mezdi ed il Piz d'Astras (ca. 2 km al vest da l'alp Praditschöl) cul nom da Piz Amalia, suainter la princessa neerlandaisa Catharina-Amalia der Nederlanden chi'd es nada l'on precedaint.[18][19] Seguond la cumischiun da nomenclatura dal Chantun Grischun es üna tala denominaziun però scumandada.[20]
ColliaziunsEdit
Indicaziuns da las funtanasEdit
- ↑ Robert von Planta, Andrea Schorta: Rätisches Namenbuch, volüm II, p. 856.
- ↑ Swisstopo, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Amt für Wald und Naturgefahren, Kanton Graubünden (2009) Naturwaldreservat God Tamangur. Chur., visita als 23 avuost 2012.
- ↑ Bundesinventar der Moorlandschaften von besonderer Schönheit und von nationaler Bedeutung, Objekt 265, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Amt für Wald und Naturgefahren, Kanton Graubünden (2009) Naturwaldreservat God Tamangur. Chur., visita als 23 avuost 2012.
- ↑ Emischiun da la radio DRS3 dals 29 lügl 12, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Artikel Käse-Prämiierung in der Südostschweiz, 11 october 2010, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Descripziun da tura 26 lügl 2006., visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Da plü bod Alp Astras Dadaint, cf. carta da Siegfried.
- ↑ Descripziun da tura 20 lügl 2010., visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Descripziun da tura 20 lügl 2010., visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Swisstopo e carta da Siegfried
- ↑ Descripziun da tura 20 lügl 2010., visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Uffizi da god e privels da la natüra, Chantun Grischun (2009) Naturwaldreservat God Tamangur. Cuoira., visita als 23 avuost 2012.
- ↑ Original da Peider Lansel, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Emischiun Radio DRS3 dal 29 lügl 12, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Proget "Transit Tamangur", visita als 13 avuost 2012.
- ↑ Descripziun da tura, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Descripziun da tura 01 mai 2007, visita als 12 avuost 2012.
- ↑ Emischiun da la televisiun Svizra als 4 gün 2004, visita als 12 avuost 2012.


text:
Vers mezdi haja dà in’explosiun ed in incendi al port dal nord da la citad Ludwigshafen. Las forzas d’intervenziun sajan anc al lieu. La raschun per l'explosiun n'è anc betg clera.
Gia la damaun avevi dà in accident en in indriz a Lampertheim. Là èn quatter collavuraturs vegnids blessads. L'indriz è silsuenter vegnì serrà. Las raschuns per ils dus accidents n’èn anc betg cleras. Ina contaminaziun da l'ambient na saja betg vegnida constatada.
Als pumpiers èsi reussì da stizzar il fieu sin l’areal dal concern da chemia BASF a Ludwigshafen. Tenor indicaziuns uffizialas n’han las forzas da salvament però anc adina nagin access al lieu da l’incendi. Duas persunas valian anc adina sco sparidas.
RR novitads 14:00


text:
En la segund davosa etappa dal Tour de Ski en la Val di Fiemme sur 15 km classic è Dario Cologna daventà 24avel. Ditg era il Grischun part da la gruppa a la testa da la cursa. Suenter ina crudada è el però crudà enavos.
En il classament general è il Grischun avant l'ultima etappa da damaun sin plazza 12 quai cun 4 minutas retard sin il leader norvegiais Johannes Klaebo. Lez ha gudagnà l’etappa da la sonda avant il Talian Francesco De Fabiani ed il Russ Alexander Bloschunow.
Tar las dunnas è von Siebenthal meglra Svizra sco 20avla
La Norvegiaisa Ingvild Flügstad Östberg ha gudagnà la cursa da 10 km stil classic en la Val di Fiemme. Las 2 Russas Natalia Neprjajewa ed Anastasia Sedowa cumpletteschan il podest. Meglra Svizra è vegnida Nathalie von Siebenthal sco 20avla.
RR novitads 17:00


text:
L'edifizi da l'anteriura Stampa Romontscha sut la staziun a Mustér ha midà maun. Quai rapporta l'Agentura da Novitads Rumantscha (ANR). La Somedia ha vendì il bajetg a l'interpresa d'installaziuns sanitaras e stgaudaments Casatec SA. L'edifizi vegn a servir a l'interpresa sco spazi da fatschenta. La Casatec vuleva atgnamain realisar in edifizi da fatschenta en la zona da mastergn e d'industria Pignola/Marias. Perquai che la regenza dal chantun n'ha betg approvà l'engrondiment da questa zona, ha la Casatec stuvì tschertgar in'autra soluziun.
L'edifizi da l'anteriura Stampa Romontscha è vegnì construì l'onn 1988 da la Condrau SA ed è dapi il 1994 en possess da la Somedia. Fin avant paucs onns ha la chasa servì a la Somedia sco manaschi da stampa ed elavuraziun da products da print. Successivamain èn quellas partiziuns dentant vegnidas serradas.
RR novitads 07:00


text:
8ª partida de campionat rit. - Mühlwald
In dumënia ai 11 de mà él gnü sughé la otava partida de campionat fora de ćiasa cuntra la scuadra da Mühlwald. Ince sce les condiziuns dl ć iamp ê plö da nodadoia, é l'arbiter che à impò tut la dezijiun de sughé la partida. A la fin é les döes scuadres che se partësc i punć do na gran batalia de paltan y ega.
A La Val ti é bastè arjunj chësc punt por se assiguré le secundo post dla tlassifica y sce ara restarà insciö la situaziun, arà la scuadra azes ai spareggi cun la poscibilité de jì sö de categoria, chisc gnarà sugà do le campionat. Te chësc fin dl'edma é le Mühlwald l'aversar, na bona scuadra cun de bugn sogadûs, plazada al terzo post de tlassifica.
Passun ala partida, sciöche bel scrit, ciara fora le "Waldstadion" da Mühlwald sciöche na nodadoia, i gran lê ć de ćiamp ne permët nia da sughé le pal bâs.
Bele ti pröms menüć suzedl n gran cajin te area da La Val, l'arbiter vëiga n fal de man da pêrt de n sogadù da La Val y sciüra l'önescmetri. L'arbiter ne à nia udü dërt dô la minunga de düć i sogadus y sostenidûs. Le pal ti é ruvé sön la man a n sogadù aversar. Nia da nun fa, le atacant Maurer se prejënta dan Sepl K. y sighlëia le pröm gol.
I sogadûs disfidënć desmëntia l'episode y süga inant. Le jüch bâs é prësc asënt a gauja dles condiziuns dl ć iamp, sön vigni pal vëgnel porchël combatü y an prô de tigni le pal alt y de trà sön porta.
N bel inserimënt de Micky porta a mez le pröm tëmp la parité a La Val, al punta le defensur y mët n bel pal amez por Alex E.. Chësc ne abina nia le pal mo al é n defensur aversar che deviëia le pal te söa porta. Le resultat é indô in parité. Dan le pröm tëmp é ciamò da recordè na puniziun de Maurer che abina le set de porta, sön chësta trata é Sepl ciamò bun de devié le pal sura porta fora. Atres ocajiuns ne gareta nia plö dan la fin di 45 menüć.
Le pröm tëmp se röia spo sön le 1-1 y i sogadûs pò jì a palsè y se asuié!
Tl secundo tëmp é Floriani che cambia modulo, la scuadra süga plö offensiv por chirì le secundo gol.
Le sterch atach dl Mühlwald mët a düra proa la defenjiun ladina, do da 20 menüć é le medemo Maurer che fej la doplëta, la defenjiun ne é nia buna de trà sö le pal y insciö él bun di antizipé y de ruvè sù dan le portier Sepl, la bela trata bâsa röia sön le palo lunch. 2 a 1 por le Mühlwald. Ti proscimo menüć é la scuadra de ćiasa che detëia i ritmi, la defenjiun y Sepl à n gran laûr y ciara de dè jö plö pai poscibli al atach che stënta de tigni le pal y de rové a contlujiun, insciö ti gareta n gröm de ripartenze ai aversars, che anüza les ocajiuns y devënta três plö prigorûsc.
Sön na trata dal ciantun por La Val é por le pröm iade ince Paolo V. che se alza y se posizionëia te area adüm ai atacanć. Le pal che röia alt amez vëgn abiné de cé dal indemo y röia sot la stangia de porta ite. Le pal vëgn ciamò devié sön la riga de porta mo le arbiter conzed le gol, la cogura e bel dait ala riga. Na gran ligrëza por Paolo che sëgna sò pröm gol de chësta sajun y porta le resultat ala parité.
Na ocajiun à ciamò Micky atira dedô, sön na bela combinaziun cun Alex E. ciafel n bel pal sön le pé al limit dl'area, la trata bâsa ti röia indêre adôs al portier. Dan la fin dla partida mëss ciamò la scuadra ladina soffrì sön val trata dal ciantun y dal limit dl'area, sön vignüna él gnü defenü bun.
Le arbiter sciüra spo la fin dla partida, da recordè ince che la scuadra ladina é gnüda dër penalisada dals dezijiuns dl'arbiter te chësta partida.
Le resulat final do chësta bela batalia é de 2-2. I 44 punć ti assigurëia le secundo post a la scuadra da La Val. Ala fin dl campionat falel ciamò 3 partides, daulache i sogadûs ciararà de dè so miù por portè a ciasa trëi devëntes!
La proscima partida de campionat é in sabeda dales 17:00 indô fora de ćiasa cuntra la scuadra da Aicha.
Formaziun titolara: Sepl Kantioler, Werner Sottara, Alex Alton, Paolo Vallazza, Elmar Valentin, Marco Castlunger, Max Nagler, Stefan Sottara, Alex Elzenbaumer, Micky Frenes y Romeo Rubatscher.
Alenadù: Floriani Claudio
Sostituziuns:
Felix Nagler gnü ite imped Werner Sottara (65^ menüt)
Alexander Miribung gnü ite imped Romeo Rubatscher (70^ menüt)
Adrian Miribung gnü ite imped Micky Frenes (70^ menüt)
Insëra, mercui ai 23 de aurì él gnü sughé l’andata dla semifinala de Copa Provinzia cuntra la scuadra da Ritten, che süga le campionat três te 3 categoria mo te n ater girone. La scuadra da La Val à incuntè na scuadra sterscia, che à lascè udëi sües cualitês portan a ciasa la devënta por 2 a 0. Ai 7 de mà gnaral sughé le ritorno sön le ćiamp dl Ritten.


text:
Il pilot da moto svizzer Tom Lüthi ha cuntanschì en la cursa a Mugello en l’Italia il segund plaz. Partì en la cursa era el anc da la posiziun quatter. Per Lüthi è quai il tschintgavel plaz da podest en questa stagiun.
En la cursa a Mugello ha Lüthi cumbattì enfin la fin per la victoria. Era cun il segund plaz è el però cuntent. Gudagnà la cursa ha iI Talian Mattia Pasini e terz è vegnì il Spagnol Alex Marquez. En il classament general maina Franco Morbidelli cun 13 puncts avant Tom Lüthi.
RR Sportissimo 17.30


text:
Franklin Delano Roosevelt
Franklin Delano Roosevelt (* 1882 a Hyde Park, New York; † 1945 a Warm Spring, Georgia) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1933 fin 1945. Democrat. El era il sulet president ch'è vegnì elegì quatter giadas en quest uffizi. El era dalunsch parent cun Theodore Roosevelt. Senatur en il stadi New York, lura sutsecretari da stadi per la marina. Malgrà ch'el era grevamain impedì entras la paralisa infantila è el daventà guvernatur da New York. El ha gudagnà l'elecziun cunter Herbert C. Hoover. Cunter la depressiun ha el lantschà il «New Deal» cun mesiras per procurar lavur e programs socials. Suenter l'attatga giapunaisa cunter Pearl Harbor ha el manà ils USA en la guerra cunter las pussanzas da l'axa[1]. Roosevelt è mort l'onn 1945 en uffizi durant in segiurn da cura a Georgia.


text:
Britney Spears
La Britney Jean Spears (McComb, 2 ad Dicémbar 1981) l'è na cantànta pop, balarìna e atōra americàna. In dal sò caréra l'à vindû da piò ad sènt migliòṅ ad disc in tut al mónd rivànd a èsar la sésta artìsta fémna in fat ad vénditi.
Biugrafìa
La Spears, nada a McComb in dal 1981, la crés a Kentwood, in dal stat dla Luiśiàna. L'è la secónda di tri fradèi, Bryan e Jamie Lynn. I sò genitōr Jamie Parnell Spears e Lynne Irene Bridges i la màndan a tri an a studiàr dansa a Kentwood e pò anc ginàstica e cant. Britney la vins soquànti cumpetisiòṅ a livèl statàl e anc dal gari par putèṅ.
Gl'Inìsi
A òt an, la Spears e sò màdar Lynne i viàśan in fiṅ a Atlanta par far n'audisiòṅ dal "The Mickey Mouse Club" ma l'è tròp pìcula par partecipàr a i spetàcui e la sarà sarnìda sōl in dal Dicémbar dal 1992 insém a Justin Timberlake, Joshua Chasez (i dventaràṅ famóś in séguit sunànd in di 'N Sync), Christina Aguilera e Ryan Gosling. In cal mèntar la fà dal reclàm e di lavursèṅ in televiśiòṅ.
Quànd al spetàcul al vèṅ scanślâ, la Spears la tórna a Kentwood e la s iscrìv a la Parklane Academy.
In dal Śugn dal 1997, la Spears la ś mét in cuntàt cun al manager Lou Pearlman dmandànd ad śuntàr-as a 'l grup fat ad fémni Innosense. In cal mèntar la Lynne la s dà da far mandànd dal foto e na registrasiòṅ ad na canta ad Whitney Houston fata par sò fiōla a 'l amìg manager Larry Rudolph. Chi lò al decìd a dar-gh un cuć faghénd-la cgnósar a soquànti cà discugràfichi ma a gh'éra da preparàr un demo prufesiunàl.
A cal punt lè al śibìs a la Britney un scart dla Toni Braxton e lē la 'l canta in na stmana par pò andàr a purtàr la registrasiòṅ a quàtar cà discugràfichi a New York. Sōl la Jive Records la cata al lavōr interesànt, chi atri tri i pascàvan dal bandi quài Backstreet Boys e al Spice Girls, dgénd ch'a n gh sarés mai stada n'atra Madonna, n'atra Debbie Gibson o n'atra Tiffany.
La Jive la gh manda al prudutōr Eric Foster White p'r un méś e dòp la decìd ad far-ag far 'n àlbum tgnénd a drē a 'l stîl pop, ch'al s psiva anc balàr, e minga a quél dla Sheryl Crow ch'l éra quél ch'l'iva sarnî par lē a 'l inìsi la Britney Spears.
'L è acsè che la Britney la tóś 'n aparéć par vulàr a i Cheiron Studios ad Stucólma par registràr in part al sò prim disc, da Mars a Avrìl dal 1998, cun sèg i prudutōr Max Martin, Denniz PoP, Rami Yacoub e àtar incóra.
...Baby One More Time
Turnàda in di Stat Unî, la Spears la taca un gir prumusiunàl in di sèntar cumerciài, cun 'l ubietìṿ ad far cgnósar al sò disc ch'l éra drē a gnir fóra. Chi spetaculèṅ lè i vdìvan dū balarèṅ śibìr-as mèntar lē la cantàva quàtar pès. La Brintney la vèra anc di cuncèrt di 'N Sync.
In dal Śnar dal 1999 a véd finalmènt la luś al sò prim disc Baby One More Time (Amōr incóra na vòlta) e al finìs subìt a 'l prim pòst in dla Billboard 200 dvintànd dòp sōl un méś disc ad plàtin dòpi.
A livèl mundiàl, 'l àlbum al và in di pòst élt dal clasìfichi in quìndas paéś, vindénd da piò ad déś migliòṅ ad còpi in 'n an e cavànd-gh-la a dvintàr al disc fat da 'n śuvnòt più vindû ad sèmpar. La canta ch'la gh dà 'l tìtul l'è al prim sìngul e al vénd un quèl cuma sincsènt-mila còpi subìt a 'l prim dè, restànd in véta par dū stmani ad fila in dla clasìfica di sìngui. In tut 'l à pò vindû nóṿ migliòṅ ad còpi. Sometimes, (You Drive Me) Crazy e Born to Make You Happy i èṅ i àtar sìngui mèntar la canta From the Bottom of My Broken Heart l'è gnuda fóra da par lē sōl p'r al marcâ americàṅ e austragliàṅ.
Oops!... I Did It Again
Oops!... I Did It Again (Óhi, a 'l ò fat incóra), al sò secónd àlbum, 'l è stâ publicâ in dal Maǵ dal 2000 e 'l à vindû 1,3 migliòṅ ad còpi in dla prima stmana, piasànd-as a 'l prim pòst dla clasìfica americàna, e vint migliòṅ in tut (déś in dal sò paéś), dvintànd un disc ad diamànt. Al prim sìngul al pòrta al stés nóm d'l àlbum e anca lò al vénd bèṅ, specialmènt in Austràglia, Śelànda Nóva e Régn Unî tant che chè al ś mét in véta. Àlbum e sìngul i èṅ stâ numinâ a i Grammy Award cuma "Best Pop Vocal Album" e "Best Female Pop Vocal Performance".
Par cal lavōr chè, a gh dà na maṅ la Shania Twain che, insém a sò marè Mutt Lange, la scriv al sìngul Don't Let Me Be the Last to Know, mèntar i àtar dū sìngui i èṅ Stronger e Lucky.
In dl'Istâ dal stés an al partìs al sò prim tour mundiàl ch'al gh fà ciapàr 40,5 migliòṅ ad dòlar. Insém a sò màdar la Spears la scriv pò al lìbar Britney Spears Heart-to-Heart.
Al 7 ad Setémbar dal 2000, Britney la s śibìs a i MTV Video Music Awards e, mèntar l'éra drē a far al sò pès, la sa sćiànca al vistî négar ch'la gh'iva adòs faghénd védar che 'd sóta la gh 'n iva òṅ culōr carna. La Britney cun al trési tuta cà e cēśa di inìsi la fà al pòst a na Britney più spurcaciòna e malnéta, prònta a tacàr na relasiòṅ cun al sò vèć amìg Justin Timberlake.
Dū muśicìsta, Michael Cottril e Lawrence Wnukowski, i aṅ in séguit fat càuśa a la cantànta e a la sò cà discugràfica dgénd che lì lōr i ìvan cupiâ What U See (Is What U Get) e Can't Make You Love Me parténd da di pès suo.
Britney
In dal 2001 la cantànta la ś mét 'd acòrd cun la Pepsi Cola par far-ag la reclàm e la ciàpa 8 migliòṅ ad dòlar. In cal mèntar, insém a sò màdar, la scrìv un secónd lìbar ch'la dascór ad lē, A Mother’s Gift.
Al déś ad Setémbar dal 2001, al dè prima d'l atintâ a 'l Tór Śmèli, la fà un duét cun Michael Jackson a 'l Madison Square Garden ad New York cantànd The Way You Make Me Feel par festegiàr al 30śum aniversàri dal caréra dal rè dal pop. Dòp al diśàstar, la dà a 'l vitmi dal masàcar na part di fónd catâ sù cun al braṅ What's Going On incìś, insém a Gwen Stefani, Christina Aguilera, Beyoncè e àtar, par la lòta còntra 'l AIDS.
In Nuvémbar a véd la luś al tèrs sò disc, Britney, dódas migliòṅ ad còpi vindùdi in tut al mónd e prim pòst in clasìfica in di Stat Unî, Austràglia e Régn Unî.
Al prim sìngul tirâ fóra 'l è stâ I'm a Slave 4 U (A sòṅ na sćiàva par tè). In dal vìddeo a ś véd na Spears mója andgàda ad sudōr strusiàr-as daśnumóśa atàc a di masć. Ma a far scàndal, p'r i animalìsta dla PETA, l'è pò la sò eśibisiòṅ a i MTV Video Music Awards dal 2001 quànd la canta cal braṅ lè in frònt a na tigra in gàbbia e a un pitòṅ śbiàvad pugiâ atàc a 'l sò spàli. La gh và méj cun al sìngul Overprotected numinâ a Grammy Award.
In dal Favràr dal 2002 la fà al sò debùt cum atóra in dal film Crossroads - Le strade della vita. Lē la vèṅ bcada p'r i crìtic ma la pelìcula la ciàpa i sò bèsi listés: 61 migliòṅ ad dòlar muciâ sù quànd l'éra custàda sōl 12.
In dal 2002 i védan la luś soquànt àtar sìngui a partìr da Favràr: I'm Not a Girl, Not Yet a Woman (A n sòṅ minga na baghéta ma gnanc incóra na dóna, druàda anc in dal film Crossroads), I Love Rock 'n' Roll (Al rock'n'roll al m piàś, Maǵ, cover ad Joan Jett), Anticipating (Luj) e Boys (Agóst, braṅ rimixâ par Pharrell Williams e druâ in dal film Austin Powers in Goldmember).
P'r apugiàr al disc, la Spears la partìs p'r al Dream Within a Dream Tour, un pachét ad cuncèrt ch'al gh fruta da piò ad 43 migliòṅ ad dòlar.
In the Zone
In dal Dicémbar dal 2002, Timberlake al fà un vìddeo dal sìngul Cry Me a River, in dua a ś véd na ragasōla ch'la sumìlia a la Spears, faghénd pinsàr la gint ch'la popstar la gh'àppia mis i còran. La cantànta la gh rispónd scrivénd al lènt (e futùr sìngul) Everytime insém a la sò amìga e curìsta Annet Artani.
La Spears la vèra pò i MTV Video Music Awards dal 2003 insém a la Christina Aguilera, cantànd na Like a Virgin dimóndi spurcacióna. A metà dla canta la s śònta anc la Madonna, ch'la fà scàndal dand un basèṅ in bóca a tut al dū. 'L avenimènt al gh'à abû dimóndi sèguit.
In dal Nuvémbar dal 2003 a vèṅ fóra In the Zone, al sò quàrt àlbum, prudót insém a di artìsta quài Moby, R. Kelly e Puff Daddy. In cal lavōr chè la Spears la taca a scrìvar di pès anca lē, cum al prim sìngul Me Against the Music, cantâ cun la Madonna. R. Kelly invéci al gh dà al braṅ Outrageous, braṅ gnû fóra da par lò anca lò (ma sénsa vìddeo parchè Britney la s éra fata mâl a 'n śnòć durànt a 'l tòlti śò e la n éra briśa bòna ad finìr al filmâ), acsè cuma Toxic, un sucès anc in Itâglia (quàrt pòst, in clasìfica pò par 31 stmani ad fila) e vinsidōr 'd un Grammy Award cuma "Best Dance Recording" e mijór sìngul in fat ad vénditi da quàt'r an a cla banda.
Àtar dū pès i arévan duvû gnir fóra anca lōr cuma sìngui (la sensuàla Breathe on Me e al duét fat insém a Ying Yang Twins I Got That Boom Boom) ma pò l'è andàda diversamènt.
In tut In The Zone 'l à pò vindû da piò ad déś migliòṅ ad còpi in tut al mónd.
Greatest Hits: My Prerogative
Scanślâ al tour dal 2004 p'r èsar-'s fata mâl a 'n śnòć, la Spears l'è custréta a turnàr a cà par far soquànti stmani ad riabilitasiòṅ, cun al śés a na còsa. In d'l Aṿtòṅ dal stés an la spóśa al balarèṅ Kevin Federline e pò la fà gnir fóra un parfùm fat da lē insém a la Elizabeth Arden ciamâ Curious. In Utóbar la fà savér ch'la gh'à vója ad tōr-as na pàuśa par métar sù famìja.
P'r inganàr al tèmp, la sò cà discugràfica in Nuvémbar la fà catàr in di negòsi la sò prima racòlta, Greatest Hits: My Prerogative ch'la vénd un quèl cuma nóṿ migliòṅ ad còpi in dal mónd intēr. I braṅ inèdit, sarnî anc cuma sìngui, i èṅ My Prerogative (cover ad Bobby Brown vindùda bèṅ anc in dal nòstar paéś) e Do Somethin’.
A la fiṅ dal 2004, la Spears la traśmét na sò canta nóva a la ràddio ad Los Angeles KIIS-FM ch'la s ciàma Mona Lisa, un demo 'd un prugèt pò aburtî, sénsa ch'a s in sàppia al mutìṿ, Original Doll.
'L an dòp la Britney la s dà a 'l reality show, insém a sò marè, dand vita a 'l spetàcul "Britney and Kevin: Chaotic" (traśmìs in Itâglia par Sky). Al canti druàdi lè dèntar i sarvìsan in séguit par far gnir fóra un sìngul e pò 'n EP dal braṅ Someday (I Will Understand).
B in the Mix: The Remixes
In dal Nuvémbar dal 2005 l'è al tùran dna racòlta ad braṅ rimixâ B in the Mix: The Remixes che però la vénd pròpria pôc (a s fà par dir, un migliòṅ ad còpi, e disc ad plàtin listés) parchè la patìs al fat ch'la n gh'àppia minga abû dla prumusiòṅ. In dal Régn Unî e in di Stat Unî al disc a n gh la cava briśa a finìr in di prim sènt pòst in clasìfica. Al và un pó méj dal nòstri bandi parchè 'l àlbum al riva in dla 59śima puśisiòṅ.
In sal disc i gh'aṅ laurâ i più grand remixer mundiài cuma Peter Rauhofer, Jacques Lu Cont (che pò al sarés Stuart Price, prudutōr d'l àlbum Confessions on a dance floor ad Madonna), Justice, Junkie XL e Jason Nevins.
La versiòṅ europea la gh'à dèntar ùndas trasi cun 'l inèdit And Then We Kiss, gnû fóra cuma sìngul in Àśia e in dal DVD ingléś e giapunéś ad Britney & Kevin: Chaotic.
Blackout
Al 10 ad Setémbar dal 2007 la Spears la s preśénta a i MTV Video Music Awards ad Las Vegas par cantàr al sò nóṿ sìngul, Gimme More, ma 'l è tròp ingiangulàda, indulénta, stranìda, imbalsìda e inśdìda par balàr, la par un stucafìs, e la n imbròca gnanc na paròla dla canta, tant che la Rihanna la s la rid da sóta 'l palc, mèntar 50 Cent al n créd a i sò òć [1]. David Willis dla BBC al diś che cl'eśibisiòṅ lè la sarés pasàda in dla stòria cuma una dal più lòfi ad sèmpar 'd MTV[2].
Quànd però in Utóbar al vèṅ pò fóra al sò quìnt disc da studi, Blackout, al s piàsa listés a i prim pòst dal clasìfichi mundiài (in véta in Cànada e Irlànda, secónda puśisiòṅ in di Stat Unî, Francia, Giapòṅ, Mèsic e Régn Unî) vindénd da piò ad tri migliòṅ dal còpi in tut e 438.000 sōl in dla prima stmana.
'L an dòp Blackout al vinsarà al prèmi "Album of the Year" a i MTV Europe Music Awards dal 2008 e al finìrà a 'l quint pòst di àlbum pop fat méj in chi déś an lè dal Times.
In Śnar dal 2008 a véd la luś al secónd sìngul Piece of Me (canta in dua la Spears la in diś quàtar a tut e ch'la dvénta disc ad plàtin in dal sò paéś e prim pòst in Irlànda). Al tèrs braṅ a gnir fóra da par lò (sénsa prumusiòṅ da part dla cantànta) 'l è Break the Ice, cun un vìddeo fat a cartòṅ animâ.
In dal Mars dal 2008, la Spears la fà la sò cumpàrsa in d'l epiśòdi "Déś sedùdi" dal telefilm "E a la fiṅ la riva la mama" faghénd la part dla dóna dla reception Abby e faghénd-ag far al rècord di spetadōr.
Al 7 ad Setémbar dal 2008 la Spears la và a i MTV Video Music Awards e la vins di prèmi p'r la canta Piece of Me.
Circus
Al sèst àlbum dla popstar 'l è Circus, fat gnir fóra in dal Dicémbar dal 2008 e spricâ fiṅ da subìt a 'l prim pòst in soquànt paéś cuma Stat Unî, Cànada e Repùblica Céca ('l à tucâ la cìffra ad tri migliòṅ e mèś ad còpi vindùdi). Al prim sìngul Womanizer 'l è dvintâ al sò prim braṅ a turnàr al nùmar òṅ dla Billboard Hot 100 da i tèmp ad Baby One More Time vindénd 286.000 còpi in na sōla stmana ad dascargamènt da la réda e ciapànd na nomination a i Grammy Award in dla categurìa "Best Dance Recording". Prim pòst par cla canta lè anc in dimóndi paéś dal nòstar cuntinènt.
In dal Mars dal 2009 la Spears la partìs par na tournée in gir p'r al mónd e la fà sù 131.8 migliòṅ ad dòlar in cla manéra lè (quint tour d'l an in fat ad vénditi). Al secónd sìngul, Circus, al vénd 5,5 migliòṅ ad còpi esénd al dècim braṅ più vindû dal 2009. Al 12 ad Mars dal 2009, in sal sit uficiàl dla cantànta, a vèṅ fat védar al vìddeo dal tèrs sìngul, If U Seek Amy, dirèt p'r al regìsta Jake Nava. Cal braṅ lè 'l à fat discórar dimóndi parchè a livèl vucàl al tìtul, ch'al vōl dir S'at pésc Amy, a par ch'al sia al spelling ad F.U.C.K. ME (Fót-um). A gh'è tèmp anc par far gnir fóra un quàrt sìngul, cal Radar sìngul mancâ ad Blackout che chè al cata al sò pòst cuma bonus track.
Vita privàda e Petegulés
La vita privàda dla cantànta l'è da spés finìda in si giurnài e in dal rivìsti di petegulés, cuma pròpria lē la cònta anc in dal braṅ Piece of me. Par réndar al ròbi ciàri e cuntàr i quèi cuma lē la i véd, la Spears la gira a la fiṅ dal 2008 un ducumentàri dal tìtul Britney: For the Record.
A cavàl di an Nuànta e Dumìla Britney la s éra misa insém a 'l cantànt Justin Timberlake ma cun lì lò al ròbi i finìsan mâl. Soquànt an dòp, al 3 ad Śnar dal 2004, la spóśa al sò amìg ad quànd l'éra pìcula, Jason Allen Alexander, in dla cēśa "The Little White Wedding Chapel" ad Las Végas in dal stat dal Nevàda. Al matrimòni al vèṅ però ściancâ parchè nul sōl sinquantasìnc óri dòp parchè la Spears la n éra briśa bòṅ 'd inténdar quél ch'l'éra drē a far.
In dal Luj dal stés an la ś mét insém a 'l balarèṅ americàṅ Kevin Federline ch'l'va cgnusû tri méś prima. Chi lò 'l iva péna mulâ l'atóra Shar Jackson ch'l'iva da parturìr un putèṅ, faghénd acsè dascórar un muć i mèddia. Dòp dū méś la 'l spóśa al 18 ad Setémbar ma la gh'à da spetàr incóra tri stmani p'r èsar la sò spóśa dabòṅ in frónt a la léǵ parchè la n s éra incóra misa 'd acòrd sèg in di aspèt ligâ a i pat prematrimuniài.
Al 14 ad Setémbar la Spears la dà a la luś al sò prim fiōl, Sean Preston Federline. In dal Favràr dal 2006 i tàcan a giràr dal fòto in dua a ś vdiva la cantànta giràr in màchina cun al sò putèṅ in bras, un quèl dimóndi periculóś che lē la próa a diféndar dgénd ch'la 'l iva fat par scapàr via da i paparàś, dmandànd però pardòṅ ad la casàda fata. Al 12 ad Setémbar dal 2006 al nas Jayden James, al sò secónd putèṅ, ma sōl dū méś dòp la vōl divursiàr listés da sò marè par via dal difarénsi ad caràtar che, a sò dita, a n sa psiva minga mét'r a pòst. Al divòrsi al vèṅ fat dabòṅ in dal Luj dal 2007 cun i dū ch'i ś métan 'd acòrd par tgnir a drē a i fiōi insém.
In cal mèntar Britney, ch'la gh'iva di prubléma ad dròghi, la và a Antìgua in un sèntar ad riabilitasiòṅ al 16 ad Favràr dal 2007 ma la n gh stà dèntar gnanc un dè, scapànd via subìt. La nòt dòpa, dal tut fóra 'd tèsta, la s taja da par lē tut i sò cavìi parchè la paruchéra in un negòsi a Tarśàna in Califòrgna la n al vliva minga far[3].
Par quéi ch'i la cgnósan bèṅ, i festîṅ in du al gìra a tut andàr d'l àlcol i l'aṅ fata dvintàr n'imbariagòsa, bòna ad métar in imbaràs anc la sò amìga Paris Hilton, faghénd-as futugrafàr méntar la dà dal śnum a dal dóni o sénsa mudàndi adòs[4].
In clìnica la gh tórna da par lē soquànt stmani dòp, faghénd-as curàr e scrivénd in dal sò sit web: «A-j-ò tucâ al fónd dabòṅ. Adès a n péns minga ch'al mè prubléma al fus 'l àlcol o la depresiòṅ. [...] a séra cuma na putìna catìva ch'la cur in gir cun 'l ADD (Sìndrum dal deficit 'd atensiòṅ e dal diav'l adòs)». Al prim 'd Utóbar dal 2007 la pèrd al dirìt ad tgnir sèg i sò fiōi sénsa però ch'al giùdas al cuntìs in pùblic i mutìṿ dla deciśiòṅ tòlta.
In dal Dicémbar dal 2007, la Spears la taca na relasiòṅ cun al paparàś Adnan Ghalib e pò, al 3 ad Śnar dal 2008, la ś mét ad travèrs in dal dar indrē i sò fiōi a i rapresentànt dal marè ch'i éran gnû a tōr-i da lē. La pulisìa, gnuda a cà sua in cal mèntar, nunànd ch'la cantànta la parìva sóta 'l efèt dla dròga, a n capénd gnint, la la manda subìt a 'l Cedars-Sinai Medical Center, e pò a s vèṅ a savér che la Britney l'iva tòlt al clenbuterōl, na dròga p'r i cavài, insém a dla vodka, d'l ecstasy e di anfetamìni. Al dè dòp a gh vèṅ tirâ via al dirìt ad védar i sò fiōi, dâ dal tut a Federline[5].
A la fiṅ dal méś la vèṅ purtàda cun un tratamènt sanitàri ubligatòri in dal repàrt psichiàtric dal Ronald Reagan UCLA Medical Center. I giùdas i la dànan in afidamènt a sò pàdar James Spears e a 'l prucuradōr Andrew Wallet, dand lōr anc la gestiòṅ ad tut i sò avēr. Britney la pōl gnir fóra da 'd là sōl al 6 ad Favràr dal 2008.
In dal Luj dal 2008 la ś mét 'd acòrd cun sò marè par turnàr a védar i sò fiōi ma pò la và còntra a 'l sò muróś Ghalib e a 'l sò ex manager Sam Lufti parchè la gh'iva timōr che lōr dū i traplàsan par purtàr-ag via i sò bèsi. In dal Śnar dal 2009 al tribunàl 'l ōrdna a chi lōr dū da n dśvinàr-as briśa a la cà dla cantànta e ad mét'r-as minga in cuntàt sèg.
The Singles Collection
Par selebràr al sò dècim aniversàri dal debùt in dal mónd dla mùśica, in dal Nuvémbar dal 2009 la Spears la fà catàr in di negòsi na secónda racòlta di sò darsèt braṅ più famóś, The Singles Collection. Al sìngul sparâ in apòǵ dal disc 'l è 'l inèdit 3, incóra na vòlta na sò canta bòna a piasàr-as a 'l prim pòst in di Stat Unî.
In dal librét ch'a gh'è dèntar al CD a gh'è na paǵna par tuti al canti, cun dal foto tòlti da i vìddeo prumusiunài cun dal nòti ch'i dascóran di record muciâ sù da tut i sìngui.
In cal mèntar la Spears la taca anc a diśgnàr na lìnnea ad vistî par la marca Candie's, un lavōr ch'a s śònta a quél ad far di parfùm firmâ da lē cuma Curious, Fantasy, Believe o Radiance.
In dal Setémbar dal 2010, la tórna a recitàr in 'n epiśòdi ad Glee intitulâ pròpria Britney/Brittany in dua al cast dal telefilm al canta sinc dal sò canti.
Femme Fatale
In dal Mars dal 2011 la cantànta americàna la dà vita a 'l sò sètim disc da studi, Femme Fatale, tìtul in francéś ch'al vōl dir Dóna fatàla. Al prim sìngul, Hold It Against Me, dispunìbil p'r èsar dascargâ da la réda da 'l ùndas ad Śnar, al finìs a 'l prim pòst dal vénditi dal sò paéś, vindénd in dla sóla prima stmana un quèl cuma 411.000 còpi.
Al sécond braṅ dal disc vindû da par lò, al quàtar ad Mars, 'l è Till the World Ends, mèntar a gh'è tèmp anc p'r un tèrs sìngul, I Wanna Go e un quàrt, Criminal, gnû fóra in Setémbar in mèś a 'l pulèmichi par via 'd un vìddèo viulént e spurcaciòṅ, in dua la dróa na rivultèla e la và a lèt cun al sò murōś nóṿ Jason Trawick[6].
Al disc, ch'l è òṅ di sò lavōr ch'i aṅ vindû da méno ad tut, al gh'à dèntar dódas braṅ ma a gh'è anc na versiòṅ deluxe cun quàtar canti da piò e na versiòṅ giapunéśa cun n'atra bonus track, Scary.
Discugrafìa
Àlbum
- 1999 - Baby One More Time
- 2000 - Oops! I Did It Again
- 2001 - Britney
- 2003 - In the Zone
- 2007 - Blackout
- 2008 - Circus
- 2011 - Femme Fatale
Racòlti
- 2004 - Greatest Hits: My Prerogative
- 2005 - B in the Mix: The Remixes
- 2009 - The Singles Collection
EP
- 2005 - Someday (I Will Understand)
Sìngui
- 1998 - Baby One More Time
- 1999 - Sometimes
- 1999 - (You Drive Me) Crazy
- 1999 - Born to Make You Happy
- 2000 - From the Bottom of My Broken Heart
- 2000 - Oops! I Did It Again
- 2000 - Lucky
- 2000 - Stronger
- 2001 - Don't Let Me Be the Last to Know
- 2001 - I'm a Slave 4 U
- 2002 - Overprotected
- 2002 - I'm Not a Girl, Not Yet a Woman
- 2002 - Anticipating
- 2002 - I Love Rock 'n' Roll
- 2002 - Boys
- 2003 - Me Against the Music
- 2004 - Toxic
- 2004 - Everytime
- 2004 - Outrageous
- 2004 - My Prerogative
- 2005 - Do Somethin'
- 2005 - Someday (I Will Understand)
- 2007 - Gimme More
- 2007 - Piece of Me
- 2008 - Break the Ice
- 2008 - Womanizer
- 2008 - Circus
- 2009 - If U Seek Amy
- 2009 - Radar
- 2009 - 3
- 2011 - Hold It Against Me
- 2011 - Till the World Ends
- 2011 - I Wanna Go
- 2011 - Criminal
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Gimme More in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Toxic in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Womanizer in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd I'm a Slave 4 U in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Criminal in sal Youtube
Nòti
- ↑ Incóra un fiàsc in custùm ad Britney Spears, inśdìda e in play-back la delùd i sò sustenidōr Corriere.it, 11 ad Setémbar dal 2007
- ↑ Al ritóran diśastrōś ad Britney Spears a MTV news.bbc.co.uk, 10 ad Setémbar dal 2007
- ↑ La Britney Spears mata a Los Angeles la tōś un raśòj e la s cava via i cavìi repubblica.it, 17 ad Favràr dal 2007
- ↑ La Britney Spears sénsa mudàndi cun la pasarìna ad fóra! spetteguless.it, 28 ad Nuvémbar dal 2006
- ↑ La Britney Spears la n vadrà piò i sò fiōi "L'à tòlt dla dròga p'r i cavài" repubblica.it, 28 ad Śnar dal 2008
- ↑ La Britney Spears la canta cun na rivultèla: pulèmichi a Lóndra repubblica.it, 27 ad Setémbar dal 2011


text:
Pèst
La pèst (o anc pèsta) l'è 'n brut mâł cauśâ da 'l batēr Yersinia pestis ch'al viṿ in di còrp di sórag e dal póndghi, ma anc in qvéi di śghirét e di caṅ salvàdag o di gat[1], e ch'al pōl pò pasàr a i óm c'n i sò murśgòt o cun qvéi dla pulga di rat (Xenopsylla cheopis) druàda cuma vetōr. A sò vòlta 'l mòrub al pōl viaśàr da óm a óm par via di piōć o dla simśa di stramàs o anc, tirànd fiâ, c'n al gósi 'd salìa di malâ.
In dal mónd a gh'è tri-mila caś a 'l incìrca 'd pèsta tut i an, specialmènt in Àfrica, Àśia, Cina, Amèrica dal Sud e Sentramèrica, e y. pestis la s adàta bèṅ a cambiàr cumpurtamènt quànd la pasa da 'l budèli dla pulga a 'l còrp più cald di mamìfar[2]. A gh'è stada n'epidemìa anc a 'l dè 'd incō in Madagascàr[3] fra 'l 31 'd Agóst dal 2014 e 'l Śnar dal 2015. Soquànt caś ad pèst i s regìstran tut i an anc in di Stat Unî, specialmènt vèrs la còsta òvest e in dal Mèsic Nóṿ[4].
Se tratâ in tèmp cal mâł chè al pōl èsar cumbatû bèṅ, specialmènt druànd di antibiòtig cuma la streptomicìna o la gentamicìna, o sinò al risć ad murìr al và da 'l 66% a 'l 93% cónt'r al 16% s'a s fà quèl subìt[5].
Fra 'l 1347 e 'l 1352 in Európa a gh'è stâ n'epidemìa spavintóśa 'd pèsta, cgnusùda cuma pèsta négra o mòrt négra o mòrt granda, ch'l'à fat fóra almànc un tèrs dla sò pupulasiòṅ, méntar l'ultma pandemìa la gh'è stada in Cina a la fiṅ dal XIX sécul faghénd dódas migliòṅ ad vitmi.
Par léǵ i malâ i gh'aṅ da èsar mis in quaranténa, na vòlta i vgnìvan purtâ in di laśarét, e segnalâ a 'l l'Urganiśasiòṅ Mundiàla dla Salùt a séguit 'd un regulamènt sanitàri internasiunàł.
Descrisiòṅ
y. pestis 'l è 'n batēr gram-negatìṿ aeròbic facultatìṿ ch'l è bòṅ ad multiplicàr-'s anc a 25/28° C e 'd far na tusìna ciamàda “murìna” ch'l'inibìs soquànt prucès 'd fosforilasiòṅ usidatìṿ in di mitucóndar.
La pèst la s manifèsta cun tri difarènt quàdar clìnic:
- pèst bubònica: la culpìs i linfunōd faghénd-i infiàr dand vita a di bubòṅ;
- pèst seticémica: quànd i batēr i gìran lìbar par tut al còrp;
- pèst pulmunàra: quànd al batēr al riva a i palmòṅ.
Gl'ultmi dū fórmi i èṅ al più gravi e i pōl'n anc partìr da na fórma ghignóśa 'd pèst bubònica. In un sugèt al mâł dla pèst al pōl èsar catâ pascànd al sò mórub, ch'al ciàpa 'l nóm da 'l siensiâ śvìsar Alexandre Yersin ch'al 'l à catâ par la prima vòlta in dal 1894, in di linfunōd o faghénd 'n eśàm dal sànguv.
pèst bubònica
A s trata dna fórma ch'la culpìs specialmènt al sistéma linfàtig dòp na murśgàda di rat o dla sò pulga. Dòp n'incubasiòṅ da dū a dódas dè, al mâł al taca a far-as védar dabòṅ cun févra élta, stufìśia, ingòsa, distùrub in dal durmìr e in dal guardàr la luś, dulōr a i dî, gòmit e delìri. In di punt di murśgòt i cumparìsan di bruflèṅ pîṅ ad matéria e i linfunōd i tàc'n a infiàr-'s in présia parchè al batēr y. pestis, anc se magnâ da i leucocît, al scampa listés cuntinuànd a multiplicàr-as. Dal vòlti la pèla la s pōl anc quaciàr ad maci stramnàdi. Quànd a s guarìs, dòp dū stmani a 'l incìrca, i bubòṅ i bùtan fóra la matéria lasànd a 'l sò pòst di castròṅ.
pèst seticémica
Cla fórma chè la cumparìs quànd al batēr al taca a spustàr-as lìbar par tut al còrp a 'l intéran dal sànguv, specialmènt quànd un linfunōd al céd parchè al n è più bòṅ ad tgnir-al dèntar. Al tusìni dla y. pestis i fórman di trómb in di vaś purtànd dî e pē a marsìr par necróśi. In dal còrp i pōlan far-as strada di emuragìi in di órgan, dònca 'l risć ad murìr in dal gir ad soquànti óri 'l è dimóndi élt s'a n s taca minga in tèmp na terapìa 'd antibiòtig.
pèst pulmunàra
Quànd y. pestis la riva a i palmòṅ, a séguit dal cumplicasiòṅ dla fórma bubònica o parchè al batēr al finìs in dal naś o in bóca tirànd fiâ esénd darènt a 'n malâ ch'al tusìs o 'l starnudìs butànd acsè dal gósi 'd salìa a 'l estréran c'n al mórub dèntar, in dal gir da òṅ a sèt dè a sa s mala 'd pulmunît. La temperadùra dal còrp la s arbàsa, a s fà fadìga a tiràr fiâ, a s taca a tósar e a pōl cumparìr la cianóśi. In dal gir ad pôc, sénsa di tratamènt vàlid, 'l è fàcil murìr par dal cumplicasiòṅ neurológichi e par 'n edéma pulmunàr.
La pèst in dla literadùra e in dla cultùra
La pèst l'è stada dimóndi tratàda in literadùra par via dla paùra ch'l'à sèmpar dâ in dal cōrs di sécui. Par far di eśémpi a psém arcurdàr al De rerum natura dal puvéta Lucrèsi su la Pèst 'd Atēn, al nuvèli dal Decameròṅ ad Giovanni Boccaccio, al Diàri d'l an dla pèst ad Daniel Defoe, I promessi sposi 'd Alessandro Manzoni, La peste 'd Albert Camus, La mascra dal mòrt rósa 'd Edgar Allan Poe e 'l barbēr ad sò altésa ad Luigi Gramegna.
Al mèdag dla pèst
Na vòlta i dutōr ch'i gh'ìvan da viśitàr i malâ, par prutéś'r-as da 'l mâł, i andàv'n in gir cun na tùnica négr' adòs ch'la gh rivàva a i pē, di guànt a 'l maṅ, un capèl in cô, un spróc e na mascra 'd uśèl ch'la gh quaciàva la ghigna cun di vēd'r a i òć e 'l bèc impinî 'd paja cuma fìltar. Esénd ch'in alóra a s cardìva ch'la pèst la s pasìs c'n i brut udōr ch'i saìv'n i còrp di daśgrasiâ (da lè al dit “ag pèsta!” par dir ch'a gh'è dla pusa in gir), 'l intéran dal bèc ch'al quaciàva 'l naś 'l éra dimóndi parfumâ.
Al spróc al sarvìva a i mèdag par cavàr śò i pasiènt sénsa èsar custrét a tucàr i vistî e par paràr via la gint s'a gh fus stâ biśógn.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pèst
Nòti
- ↑ Usa, murśgâ da 'n gat al ciàpa la pèst Corriere della Sera, 15 ad Śugn dal 2012
- ↑ Batēr dla pèst: i cundanâ a mòrt i scàmpan da piò DocCheck News, 18 ad Mars dal 2011
- ↑ Dòp l'Èbula, Àfrica culpìda da la pèst. Oms: “Risć ad difuśiòṅ in Madagascàr” Il Fatto Quotidiano, 27 ad Dicémbar dal 2014
- ↑ Pèst catàda in dal Mèsic Nóṿ, incóra New York Times, 27 ad Śugn dal 2017
- ↑ Pèst bubònica, quàrt mòrt in di Stat Unî. Al timōr: prim ségn dn'epidemìa Quotidiano.Net, 28 'd Agóst dal 2015


text:
Letteradura milanesa
Tradizionalment el termin litteradura milanesa el se riferiss de norma la produzion litteraria che la vegn de la zona del vegg Dugaa de Milan, cont el doperà 'me lengua la varietà del Lombard Occidental conossuda 'me dialett milanes: in quell sens chì el pò vess consideraa on sinonim de litteradura lombarda occidental, già che tucc i pussee important scrittor dialettai insubrigh vegniven a Milan.
In temp pussee moderni, el termin l'è anca doperaa cont on significaa pussee stregg, cioè 'l pertocca domà la produzion litteraria de Milan e del sò contad.
La litteradura original in Milanes l'è fada sù de on gran numer de poeta, che in d'on quai cas gh'hann avuu ona gran fama anca foeura de la Lombardia (el Carlo Porta, tant per dìnn vun, ma anca el Giusepp Parin) e d'on quai romanzee che l'ha scritt giò i sò romanz direttament in Milanes.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Ferdinando Fontana el diseva che 'l scrittor pussee vegg de la litteradura milanesa l'è de considerà el Peder de Bascapè, nassuu in del XIII secol e scrittor d'on Sermon Divin con sora la data del primm de giugn del 1264. I sermon hinn l'unega òpera datada de la letteradura didattico-religiosa del nòrd Italia, che l'aveva giamò daa di test notevoi grazie a l'òpera de autor come el Gerard Pategh de Cremona ò el Giacomin de Verona.
Ma l'autor lombard pussee important del Dusent l'è senza dubbi el Bonvesin de la Riva. Nassuu a Milan tra 'l 1240 e 'l 1250 e mòrt in del 1313, l'è famos per el sò Liber di Tre Scrittur, poema in quartinn, in del qual el parla de l'Inferno, de la Passion de Gesù e del Paradis. L'è donca on'evidenta anticipazion de la Divina Commedia del Dante Alighiee.
Hinn molto important anca el Trattaa di Mes in forma de apòlogh e 'l Vulgare de elymosinis, descrizion cruda de ona quaj maladia important, cont on realismo compagn del Jacopone da Todi. Ona sòrta de galatee medieval l'è 'l De quinquaginta curialitatibus ad mensam, representazion viva e realistica mettuda in de la tradizion manualistiga del temp. Alter òper hinn i Contrast, ona serie de disput come la Disputatio rose cum viola, indove i virtù borghes vincen quij aristocratich.
El Bonvesin l'è staa anca autor de òper religios come la Passion del Giòbb, La vita del Sant'Alessi e soratutt i Laudes de Virgine Maria.
L'us scritt del Milanes el ciappa alter vigor a Milan sòtta la signoria di Viscont, come in del cas del Lancino Curti de l'Andrea Marone. I testimonianz scritt del Quattercent hinn anmò indecis per quell che 'l reguarda la grafia: el Benedetto Dei el compònn el primm glossari in milanes in 'sto period. In del secol quell de sedes el Gian Paol Lomazz (pittor manierista) el fonda l'Accademia de la Vall de Blegn, che la forniss informazion anca sora alter dialett de quell temp.
In del 1606 l'Ambroeus Biffi, cont el sò Prissian de Milan de la parnonzia milanesa el proeuva a fà sù ona prima codifica del Milanes. Pù o manch in quel period el sortiss el Varon Milanes, che 'l proeuva a mostrà di etimologii grech e latinn de vari paròll milanes. El librett l'è compagnaa de ona quai poesia che, cont ironia, la difend la dignità del Milanes 'me lengua litteraria.
Se cuntom minga el Fabi Vares (1570-1630), el pader de la litteradura milanesa moderna l'è 'l Carlo Maria Magg (1630-1699): òmm de coltura e de ona certa importanza in del Milan del sò temp, el scriv commedi e poesii d'occasion. L'è lù l'inventor de la maschera del Meneghin e quell che ghe porta ona standardizzazion de l'ortografia milanesa.
In del Settcent vegnen foeura i over de Carl'Antoni Tanz, Geronim Biragh, Francesch Geronim Coeuri, Giusepp Parin (che però l'è conossuu soratutt per la soa contribuzzion a la litteradura italiana) e, soratutt, Domenegh Balestreri.
Quell secol chì el ved nass la polemiga de la Brandana, che la ved i letteraa milanes mettes a difend la lengua ambrosiana di accus che ghe mandava l'abaa Onofrio Branda: la resposta la sortiss cont ona serie de articol e poesii, e la vegn inscì appassionada che i autorità austriegh se veden costringiuu a ordinà de moccàlla lì.
I primm desenni del Vottcent inveci veden el pussee important, famos e grand di poetta milanes: el Carlo Porta. La soa overa l'è bella granda e la catta dent ona motta de argoment. L'è consideraa vun di poetta pussee important del Romanticismo italian. Intorna a lù se incontren on bell poo de alter letteraa milanes, tra i quai cuntom Tommas Gross (che 'l scriv anca in lombard) e Lissander Manzon.
In del 1814 el Francesco Cherubini el pubbliga el primm dizionari milanes: la soa ristampa (in cinch tomm, tra el 1839 e 'l 1843, cont on'appendis sortida in del 1856), l'è vun di monument de la coltura dialettal milanesa. In del 1816 el studios el tira foeura ona raccolta in dodes volumm cont on'antologia di pussee grand autor milanes, del Varon fina al Porta.
El XIX secol (soratutt in la segonda metà) l'è l'età dorada del teater: a troeuvom per esempi el Carlo Bertolazzi (autor de El nost Milan), Cletto Arrighi e Ferdinando Fontana. Manchen minga i poeta (compagn de Giovanni Rajberti), i scrittor (Emilio De Marchi) e sortissen alter quatter dizionari: el Cappelletti (trilengov: milanes-italian-frances), el Banfi, l'Arrighi e l'Angiolini. Vegnen foeura anca i primm autor che scriven minga in milanes, ma che doperen i dialett di proppi sitt (compagn del Speri Della Chiesa Jemoli). El Ferdinando Fontana el pubbliga ona noeuva antologia (1901).
In del Noeuvcent i poeta e i scrittor (anca quei d'occasion) cressen semper pussee, senza cuntà che la vegn foeura anca ona tradizion de canzon d'autor (regordom Giovanni D'Anzi, Nanni Svampa, Enzo Jannacci). El poetta pussee famos e important del secol però l'è 'l Delio Tessa che, per el sò vess antifascista, el viv isolaa de la coltura del sò temp. Tra i alter poetta milanes del Noeuvcent a troeuvom Giovanni Barrella, Luigi Medici e Franco Loi.
El teater milanes el seguta a 'ndà innanz grazie a l'opera del Giorgio Strehler e de attor compagn del Piero Mazzarella.
Al dì d'incoeu la produzion litteraria milanesa la gh'ha anmò 'na soa presenza, anca se l'è minga tant considerada.


text:
Las dumondas che vegnan tar TECUM derivan da persunas privatas, chasas da tgira, ospitals e da la Spitex. Esser ina notg tar insatgi che passenta ses davos dis da la vita, quai è il pensum da TECUM. Edi Bonorand da Trin è in dals voluntaris ch'èn en servetsch per l'organisaziun. Dapi sia pensiun avant set onns accumpogna el adina puspè persunas muribundas.
Dumondas
«Co vai vinavant suenter la mort?», quai saja la dumonda che fatschentia bleras e blers da ses clients. Tema n'hajan els per pli betg, i dettia plitost muments da malsegirtad, perquai ch'ins na sappia betg sco ch'i giaja enavant. Quels che restian enavos hajan autras dumondas che quels che giajan.
Hai jau fatg tut il pussaivel en favur da la persuna che va?
Bleras giadas vulessan ils parents ed amis era savair sche la persuna muribunda haja forsa anc vulì dir insatge. Per part sustegnia Edi Bonorand era la famiglia da quels che van. I dependia fitg dal conturn co il fatg che la vita giaja a fin vegnia tractà. En ina chasa da pliras generaziuns saja la mort ina chaussa fitg natirala che tutgia tar la vita. Là nua ch'ils muribunds sajan sulets ed ils proxims vegnian tiers, possia quai esser tut in autra chaussa.
Tscherts n'èn anc mai sa fatschentads cun la mort. Alura èn els cun ina giada pertutgads persunalmain cun il fatg che la vita va a fin.
Prender cumià
Pudair prender cumià saja fitg impurtant. Surtut la cuminanza saja durant il temp da pandemia vegnida in pau a la curta cun prender cumià. Sco atgnamain usità n'era quai per part betg pussaivel che tuts pudevan ir al funeral. Sch'ins n'haja betg gì la pussaivladad da prender cumià persunalmain, alura possia gidar dad ir en la ruassaivladad, meditaziun u en l'oraziun. Era da star da cumpagnia e pledar da las regurdientschas da la persuna che saja ida, possia esser ina furma da prender cumià.
Edi Bonorand da Trin
Dapi sia pensiun avant set onns fa Edi Bonorand lavur voluntaria per TECUM. Avant ha el lavurà sco cussegliader da clamada ed aveva accumpagnà tetra- e paraplegichers enavos en la vita professiunala. Duas fin trais notg il mais accumpogna el persunas muribundas.
Per pudair far quella lavur ha el fatg in curs per sa preparar sin quest pensum.
Per el è la mort insatge fitg natiral che tutga tar la vita. El è persvas che l'oraziun po dar blera forza. Er mintga singul cas ch'el accumpognia dettia enavos insatge ad el. El sentia ina confidenza enorma dals proxims e dals clients.
Per prender distanza ed elavurar sias experientschas gidia el da scriver il rapport obligatoric per TECUM, pia metter sin palpiri quai che fatschentia.


text:
Quai ha la chanceliera tudestga Angela Merkel ditg en ina intervista da l'emissiun da televisiun dal ZDF «Berlin direkt» la dumengia saira.
Quatter onns èn quai ch’jau hai empermess. Ed jau tutg tar quellas persunas che tegnan lur empermischuns
Ella na resenta nagina perdita d'autoritad. Ed ella ha annunzià ch'ils sis nums dals ministers da la CDU vegnan dads enconuschent fin il di da partida ils 26 da favrer. Quai di vegnan ils delegads da la CDU a decider davart il contract da coaliziun cun la SPD.
Che la CDU haja cedì il ministeri da finanzas a la SPD, fetschia mal. I na fissi dentant betg stà responsabel da laschar far naufragi las contractivas da coaliziun persuenter. L'ultima decisiun davart la regenza da coaliziun prendan ils commembers da la SPD en ina consultaziun da la basa.
RR novitads 06:00


text:
In manader da construcziun ha gì da cumparair la gievgia avant dretgira. La renfatscha da la procura publica vers quest collavuratur d’ina firma spezialisada: El na saja betg stà attent avunda durant las lavurs da sanaziun, el n’haja betg controllà e betg instruì bain avunda ses collavuraturs.
Perquai saja purla da tissi rivada en il Spöl. Era las Ovras electricas d’Engiadina – ellas èn accusadras privatas en quest process – dattan la culpa al manader da construcziun. Ellas avevan incumbensà sia firma da sanar indrizs en il mir da fermada Punt dal Gall. I vala la presumziun d'innocenza.
Ina vista cumplettamain cuntraria
La gievgia ha in inschigner preschentà ina tut autra vista avant dretgira. El ha concepì in parairi da 55 paginas per la firma da l’inculpà. Il parairi descriva tge ch’è succedì ils 21 e 22 da settember 2016 en ils indrizs dal mir da fermada Punt dal Gall.
Las ovras hajan laschà currer lezza giada dad in mument sin l'auter bler dapli aua che uschiglio or dal Lai da Livigno. Quai haja chaschunà ferms vents en il mir da fermada Punt dal Gall. Ils vents hajan tschitschà la pulvra da tissi or dal plazzal da sanaziun ch’era protegì sut ina tenda.
Tissi, tenda e sutpressiun
Tar il tissi sa tracti da PCB ch’è scumandà dapi ils onns settanta en Svizra. Pli baud vegniva PCB duvrà per exempel per lacs da corrusiun – era en l'implant dal Lai da Livigno cun ses mir da fermada Punt dal Gall.
Las Ovras electricas d’Engiadina han incumbensà il 2015 e 2016 la firma spezialisada dad allontarnar ils vegls lacs da corrusiun e dad applitgar novs meds cunter ruina. Il vegl lac han ins sprizzà davent cun sablun, gliez ha chaschunà purla tissientada. Per che questa purla na mitschia betg en il liber, han ins cuvert mintgamai il plazzal cun ina tenda.
Entaifer la tenda stuevi adina esser sutpressiun per tschitschar la pulvra da tissi en recipients per dismetter la pulvra. Tenor l’inschigner che ha examinà la chaussa, han ils sbufs e vents disturbà la sutpressiun en la tenda. Uschia è la pulvra da tissi sortida nuncontrolladamain la notg dals 21 sin ils 22 da settember e la finala rivada en l’aua dal Spöl.
Il manader da construcziun inculpà ha ditg avant dretgira ch’el na saja mai vegnì orientà da las ovras ch'i possia dar tals vents extraordinaris en l'implant da la Punt dal Gall.
U è il tissi mitschà tras ina fessa?
La procura publica pretenda dentant che la pulvra da tissi saja sortida tras ina largia tar in canal per cabels. Il manader da construcziun saja stà responsabel per il plazzal e la segirtad. El avess stuì controllar meglier che la tenda saja propi serrada e cullada giu endretg e ch'i n'haja naginas largias. Plinavant avessi el stuì instruir meglier ses collavuraturs.
Gliez haja el tralaschà ed haja aschia cuntrafatg per negligientscha a la lescha da protecziun da las auas. L’inculpà ha sincerà ch’el haja fatg tuttas lavurs tenor meglier savair e pudair – sco sin blers auters plazzals nua ch’el ha exequì sanaziuns da PCB e nua ch’i n’haja mai dà in incap.
Procura pretenda chasti en daner e multa
Il procuratur public n’era dal reminent betg preschent al process. La dretgira ha perquai prelegì il rapport final dal procuratur cun sias examinaziuns.
Il defensur ha crititgà la moda e maniera dad examinar dal procuratur. Lez haja interrogà be persunal da las ovras u persunas colliadas cun las ovras. Lezzas hajan dentant in grond interess da far emblidar lur atgna responsabladad per il PCB en il Spöl.
L'Uffizi per la natira e l'ambient dal Grischun ha numnadamain constatà che passa 80 pertschient dal PCB en il Spöl derivia dal manaschi ed anteriuras sanaziuns da las ovras. U cun auters pleds: Per lunsch ora la gronda part dal tissi en il flum, n’ha da far nagut cun l’incap dal 2016.


text:
En Svizra èsi vegnì resgistrà l'avust 2'046 dumondas d'asil. Tenor il secretariat statal per migraziun èn quai 490 dumondas dapli che l'avust avant in onn. Cumpareglià cun il fanadur da quest onn èn quai 14,7% dapli. La gronda part da las dumondas vegnan da persunas da l'Afganistan e la Tirchia. Era il dumber da las entradas illegalas è s'augmentà sin 5'826. Quai èn 2'250 dapli ch'anc il fanadur.
Ultra da quai èn 3'036 persunas da l'Ucraina sa registradas per il status da protecziun S. Fin la fin d'avust eran 58'810 ucranaisas ed ucranais sut il status da proteziun ch'era vegnì activà il mars.


text:
La stagiun da campiunadi da hockey sin glatsch e d'unihoc ha cumenzà e quai gist sin l'entschatta dal obligatori dal certificat. Cun l'obligatori da certificats è tut daventà in zic pli cumplitgà per las uniuns. Far trenaments n'è nagin problem. Là pon equipas che s'entaupan adina puspè ed èn sut 30 persunas, trenar senza certificat ed era senza mascras. Ils blers èn cuntents che la stagiun cumenzà puspè, ma ils certificats portan era novas sfidas.
Organisar campiunadis ina sfida
Pli cumplitgà vegnì tar l'organisaziun da campiunadis. Tut ils giugaders e las giugadras, tut ils aspectaturs e als aspectaturas, ils arbiters e las arbitras e tut ils gidanters e las gidantras dovran in certificat. Pia ina massa persunas che ston esser vaccinadas, testadas u guaridas da corona. En las bleras equipas dumandadas sajan las equipas per gronda part vaccinadas u ils giugaders e las giugadras mussian gronda chapientscha e sa laschan testar. Pli grev saja da vegnir ensemen cun avunda gidanters e gidantras. Gist tar ils gronds clubs dad unihoc sco Alligator Malans u Chur Unihockey sajan ins a las limitas durant ils dis da campiunadi. Ils Alligator Malans han perquai tschertgà il contact cun apotecas per avair temps fixads da laschar testar.
Era ils arbiters e las arbitras èn per il mument ina sfida. Ma quai è chaussa da las federaziuns. Swissunihockey ponderescha perquai da pajar ils tests dals arbiters e da las arbitras. Il manader da fatschenta dal EHC Arosa Adrian Fetscherin manegia anc, che la dumonda cun ils geniturs na saja era betg sclerida. Lez dovran numnadamain era in certificat sch'els portan lur uffants als trenaments.


text:
Uss èsi definitiv. Suenter che Valerie Favre-Accola aveva annunzià da vulair candidar per il Cussegl dals chantuns, ha sia partida, la PPS uss nominà ella uffizialamain. Quai è capità il mardi saira da la radunanza da delegads extraordinaria a Maiavilla.
Sper ils dus cussegliers dals chantuns d'enfin qua - Stefan Engler (PCD) e Martin Schmid (PLD) - candideschan er Jon Pult da la PS e Géraldine Danuser dals Giuvens verdliberals.
Per la quota da dunnas
Valérie Favre Accola di che las dunnas s’audian vid la maisa da contractar, saja quai en la cultura, il sport, l’economia ni la politica. Dapi 170 onns n'haja betg pli dà ina candidatura d’ina dunna per il Cussegl dals chantuns. Perquai saja ella leda ch’i sajan ussa duas dunnas che candideschan per la chombra pitschna.
Ch’i dat ussa duas candidaturas da dunnas per il Cussegl dals chantuns mussa, ch’igl è era en il futur da quintar cun las dunnas.
Pitschnas schanzas
La politicra da Tavau, ch’è commembra dal Cussegl grond sco era da la suprastanza da la vischnanca da Tavau, quinta dentant betg cun schanzas realas sin in’elecziun. Ella veglia surtut gidar da mobilisar ils votants per che la PPS possia tegnair ils dus sezs en il Cussegl naziunal.
RR actualitad 12:00


text:
Cesàn Madèrnu
Cesàn Madèrnu (upüür Cesan; in Italian invéci a l'è ciamaa Cesano Maderno) a l'è un cumün da la Pruvincia da Munscia e Brianza cun 38 391 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cunt una süperfis de 11,5 km² e 'na densità de 3 338 ab./km².
Al è ciamaa "Madèrnu" per fà diferénza cunt ul cumün de Cesàn Buscón, ch'al sa tröa in la Pruvincia da Milan.
Al cumün al cünta i frazión da Binsàch, Vilàcc Snìa, Sàcra Famèja, Cassìna Gaéta, Mulinèl e Cassìna Savìna.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nomm del pais al ven prubabilment del nomm propi "Cisius", menter per chel che revarda la segunda part del nomm la ven quasi de segür de "Maternus", per indicà la trasmissiun ereditaria del center ürban per via feminil.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cesàn Madèrnu l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Colzon
I colzon (o calzon) a hinn on tipo d'abigliament. Se metten-sù in de la part bassa del còrp, per quattà i gamb ona per ona (al contrari de vestii ch'i quatten-sòtta insemma comè i gònn e i abit lungh).
Storegament, in de l'ocident, i colzon a l'è staa l'abigliament per la part bassa del còrp per i òmen finn al secon XVI; da la fin del secon XX, anca i dònn hann scominciaa a dovrai ona quaj vòlta. I colzon a hinn tegnii-adòss al cadin putost che a la vitta, e poden vess tegnii-sù o di per lor o da ona zentura o cont di bretej.


text:
Il Cussegl federal vul enfin l'onn 2050 reducir las emissiuns da gas cun effect da serra sin netto nulla. El ha preschentà questa finamira da clima sco cuntraproposta directa a l'iniziativa per ils glatschers e vul scriver ella en la constituziun. Uschia ha infurmà la ministra d'ambient Simonetta Sommaruga avant las medias. Fixar la finamira da clima en la constituziun dettia segirtad da planisar ed investir, uschia Sommaruga.
Gia il 2019 aveva il Cussegl federal decidì la vulair reducir las emissiuns sin netto nulla enfin il 2050. Il schaner 2021 aveva el lura confermà questa finamira cun la strategia da clima a lunga vista. Cun la cuntraproposta directa a l'iniziativa per ils glatschers vul la regenza uss fixar quai en la constituziun. Per pudair far quai dovri ina maioritad dal pievel e dals chantuns.
Davart l'iniziativa per ils glatschers na decida il suveran betg avant la fin dal 2022.
Ord l'archiv
Er il chantun Grischun ha preschentà sia strategia da clima per ils proxims decennis.


text:
Tenor il studi James da la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas ZHAW han giuvenils en Svizra fatg tras l'emprim lockdown a moda fitg differenta: Dus tschintgavels dals dumandads han resentì las midadas en scola e tar la lavur sco difficilas. Ina quasi medem gronda gruppa ha dentant gì nagins problems cun las midadas.
Differenzas tar las premissas per emprender a distanza
Per questas experientschas pudessan differents aspects socials e famigliars giugar ina rolla impurtanta, hai num en il studi. En famiglias cun bassas entradas manchia per exempel l'infrastructura tecnica e quai fetschia pli difficil da suandar l'instrucziun digitala a distanza. En pli stoppian giuvenils or da famiglias cun damain access a scolaziun pli savens emprender sulets.
Il pli ferm han ils amis e las amias mancà
Durant l'emprim lockdown hai disturbà il pli ferm ils giuvenils tranter 13 e 19 onns, ch'els n'han betg pudì inscuntrar ses amis e sias amias sco usità. Quai han inditgà 66% dals dumandads. E per 58% èsi stà il pli grev ch'els n'han betg pudì far lur hobis.
Ord perspectiva da la psicologia da svilup na fetschia quai betg surstar, concludan ils auturs dal studi. Per giuvenils sajan ils contacts cun persunas da la medema vegliadetgna e libertads dador la chasa paterna essenzials per il svilup da lur persunalitad.
Scuvert la televisiun sco med d'infurmaziun
Tenor il studi datti er en egl che la giuventetgna s'infurmescha dapi la pandemia puspè pli savens via la televisiun. La primavaira avant in onn hajan bunamain dus terzs dals giuvenils inditgà la televisiun sco funtauna d’infurmaziun impurtanta per s’infurmar davart il tema corona. Per cumparegliar: Il 2018 avevan sulet in terz dals giuvenils inditgà la televisiun sco funtauna d'infurmaziun impurtanta.
953 giuvenils èn vegnids dumandads tranter il matg ed il zercladur dal 2020 per il studi James actual. Perquai che las scolas eran serradas è l'enquista vegnida fatga via formular online enstagl da direct – sco ils onns avant – en las lecziuns da scola.
Ord l'archiv:


text:
9° partida campionat 2010/11
In dumënia ai 31 de Otober él gnü sughé la nona partida dl campionat 2010/2011 de 3° categoria por La Val. La partida é gnüda sugada fora de ćiasa cuntra le San Laurënz (che é terza tla tlassifica dl campionat). La partida è jüda fora 6 a 1 por le San Laurënz, na partida completamënter da descmentié por i sogadusc da La Val, spezialmënter le secundo tëmp.
Gauja dl risultat é zigü ince in pert i sogadusc titolars che mancia, suradüt dla difesa. Cun chisc trëi punć lasciá sön trú, se porta la scuadra da La Val zruch al 8° post te tlassifica, cun na partida demanco, che gnará recuperada ai 10 de Novëmber cuntra le Raas.
La partida á metü man bun por trames döes les scaudres, che á mustré en bel calcio cun de beles aziuns da vigni pert. Na bela aziun dala pert derta cun en bel cross de Franzi Verginer á porté Alex Elzenbaumer al conclujiun, sura la traversa fora. Püch dedô é San Laurënz che scfrutëia en angolo, le atacant da San Laurënz é bun da antizipé i defensurs da La Val y spizuré le pal te porta. Püch dedô é la difesa da La Val y le portier che ne se capësc nia y en lancio röia sön i pisc di aversars, che pó insciö fa le 2 a 0, sënza problems. Le prüm tëmp se stlüsc jö sön le 2 a 0 por San Laurënz. Tl secundo tëmp pro La Val da recuperé le scvantaje y se scbilaciëia de massa, insciö röia San Laurënz cun en contropiede sön le 3 a 0. La Val é bugn püch dedô da acorcé sön le 3 a 1 cun Rubatscher Florian, ince sce al á serví a püch. Dedô mët man la goleada da San Laurënz, che se röia sön le 6 a 1 ala fin dla partida.
La formaziun titolara dla partida:
In cürt ciamó les sostituziuns dla partida:
al 46 Rubatscher Florian por Schuen Filippo
al 55° Frenes Michael por Verginer Franzi
al 70° Sottara Werner por Sottara Freddy
Por ciaré ales foto dla partida clicca. Foto
Por ciaré ala tlassifica y i resultać dles artres partides clicca. Resultać y tlassifica


text:
«Tatort» è la seria da crimis cun il pli grond success en ils pajais da lingua tudestga – saja quai en l’Austria, en Germania sco er en Svizra.
«Tatort» sveglia emoziuns e reacziuns
Sco Benesch ha ditg al schurnal regiunal da SRF n'haja el nagina tema da questas reacziuns ha il reschissur da teater e scribent da film Felix Benesch nagina. El para da giudair l’attenziun. Per il proxim «Tatort» Svizzer ha er la Bar Marsöl a Cuira dà sia cumpart. L’idea centrala ha Felix Benesch numnadamain giu en questa pitschna bar da jazz en la citad veglia da Cuira.
RR actualitad 17:40


text:
Trais quarts da l'electricitad che Svizras e Svizzers han duvrà l'onn passà è vegnida d'energia regenerabla. Vitiers vegnan 20% electricitad dad ovras atomaras, sco l'Uffizi federal d'energia ha communitgà.
L'energia nucleara è vegnida producida quasi cumplainamain en Svizra. Dus terzs da l'electricitad è vegnida dad ovras grondas. L'energia d'ovras idraulicas è vegnida per 76% or da la Svizra.
Cumpareglià cun l'onn avant, hai il 2020 puspè dà dapli electricitad ord energias regenerablas sco sulegl, vent, biogas ed ovras idraulicas pitschnas. Questa cumpart è creschida dad 8,4% sin 10,3%. La cumpart d'energia ord carburants fossils è sa sbassà da 2% sin 1,8%.