text:
El Natal a Milan, ‘me l’era bèll!
Se sentiva in l’aria el sò profumm ,
el srotolavom-giò ‘me on remissèll,
pianin el se spandeva ‘me fa ‘l fumm.
Pussee che fèsta, l’era n’atmosfera
che la durava nò domà quèll dì,
la te scaldava el coeur ‘me ‘na brasera,
savria nò ‘me dill, ma l’era inscì!
Se gh’era poeu la nev col sò mantèll,
Milan l’era on presèppi illuminaa;
passava la calada, ma che bèll!
E te restavet lì come incantaa.
La stua semper pizza, là in canton,
mettevom sù la pèll d’on quai naranz
che l’impieniva l’aria tutt de bon,
e in l’altra banda, pròppi lì denanz,
lontan dal foeugh per minga vèss scaldaa,
mettevom l’alber con tutt’i sò nastritt
e ghe taccavom-sù infiocchettaa
biscòtt, naranz, i pòmm e i mandaritt.
I caramèi, numm je mangiavom prima,
ligavom-sù la carta colorada
ben imbottida e missa pròppi in scima
e fà sì, che fuss domà guardada.
Sòtt l’alber se metteven nò i bellee,
rivaven a Natal, semper de nòtt,
mettevom slargaa-giò on bèll tappee
perché ‘l Bambin rivava coi pee biòtt.
Se doeva studià la poesia
de declamà in pee su la cadrega,
de sòlit ona nenia ò litania,
che recitavom senza fà ‘na piega,
perchè a la fin, ‘me l’era de usanza,
finii el battiman, tutt’i parent
metteven man, quèst l’era la sostanza,
al sò bolgiòtt per fatt i compliment.
Mètt in pee ‘l presèppi l’era on’impresa
ghe voreva el sò temp e no fà dagn:
la tèppa la troavi dree la gésa
e la marògna, per trà-sù i montagn,
la dava ben la stua in abondanza;
dopravom on speggètt per fà el laghètt
e la stagnoeula l’era de usanza,
per fà corr in la tèppa on bèll fossètt.
Quanto frègg, quanti fioron sui veder
e per scaldamm i man e ‘l pettascioeu
la nòna la me dava acqua e zeder
mettuu in la tazza cont on pedrioeu
Gh’avevom pòcch ma ghe mancava nient,
gh’avevom san princippi e ideal,
incoeu manca nagòtt, mia cara gent,
ma sentom pù quèll’aria de Natal.


c: text/html

text:
Radund quatter dis han Julian Cavigelli (Arena Alva), Nino Cajochen (Pendicularas Mustér) e Curdin Meier (Pendicularas Lai) duvrà, per construir la sbalunzia, ch’è vegnida installada sin la terrassa da l’ustaria Scharmoin, che sa chatta tar la staziun da mez da la pendiculara dal Corn Cotschen.
Sco quai ch’ils giuvens emprendists han ditg, èn els loschs che lur lavur vegn duvrada e n'è betg ida en il fier vegl. Cun quest’acziun vulan els era far attent sin l’emprendissadi dal mecatronist da pendicularas, che n’è betg uschè enconuschent. En Svizra datti mo circa 25 plazzas d’emprendissadi per onn en questa professiun.
RR actualitad 08:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Els sustegnian cleramain la refurma, ha ditg il vice-president da la conferenza e cusseglier guvernativ dal chantun da Son Gagl, Martin Klöti. Per els saja fitg impurtant che las rentas sajan segiradas e che la proxima generaziun haja in fundament solid sut lur pes. E precis quai possia la refurma porscher.
Plinavant saja ella in levgiament per ils chantuns areguard las prestaziuns supplementaras. La refurma segireschia numnadamain l'emprima e segunda pitga a lunga vista. Tar in na pudess tenor il liberaldemocrat Martin Klöti il dumber da pensiunads crescher marcantamain che n'èn betg abels da sa tegnair sur l'aua or d'atgna forza. Sche quai fiss il cas, lura stuessan ils chantuns pajar massivamain dapli prestaziuns supplementaras.
Per Martin Klöti è il decisiv ch'il parlament haja uss suenter discussiuns onns a la lunga finalmain chattà in cumpromiss. Quel consistia or da l'auzament da las rentas per novs pensiunads per 70 francs e la vegliadetgna da pensiun da 65 onns per tuts.
Pachet da la chombra davos
D'in auter maini è tranter auter er la partida mamma da Martin Klöti, la PLD. Per la presidenta, Petra Gössi, profitassan be paucs da la refurma, cunzunt da l'auzament per 70 francs. Ensemen cun la Partida populara svizra e las grondas organisaziuns da l'economia è la PLD dal maini ch'il sistem social vegnia schlargià cun l'auzament da las rentas. Quai stoppian lura las generaziuns giuvnas finanziar.
Plinavant è la PLD da l'avis che l'entira refurma saja in pachet da la chombra davos, fatgs d'ina coaliziun dals cristiandemocrats, ensemen cun ils socialdemocrats, ils burgaisdemocrats ed ils verds e verdliberals. La PLD n'haja tenor Petra Gössi gì nagina schanza da plazzar atgnas propostas. Quai vesa il president dals cristiandemocrats Gerhard Pfister dentant auter.
Il suveran svizzer votescha ils 24 da settember davart la refurma da l’ AVS.
RR novitads 15:00


text:
En diversas firmas grischunas han cumenzà quest'emna tests da persunal. Firmas ch'han almain tschintg collavoraturas e collavoraturs pon s'annunziar sin ina plattafurma per far quels tests. Tenor il minister da sanadad Peter Peyer, haja l'acziun cumenzà bain.
Enfin ier saira avevan 280 firmas confermà da sa participar a l'acziun. Quellas han en tut 17'000 collavoraturAs, nossa finamira era da testar radund 20'000 persunas per emna.
En las firmas vegnia u fatg tests da spida (resultat suenter in di) ubain ils tests svelts. Quels dettia plitost en chasas d'attempads, là nua ch'ins haja il know how da far ils tests cun prender in'emprova dal nas ni da la bucca. En firmas nua ch'ils tests èn profilactics, dettia ils tests da spida. Quant savens ch'il persunal vegnia testà, dapendia fitg da l'incumbensa, di Peter Peyer. Tgi che lavuria en contact stretg cun persunas sco en la tgira, vegnia segir testà pli savens. Puncto protecziun da datas hajan ins lavurà ensemen stretgamain cun l'incumbensader per la protecziun da datas dal Grischun. La segirtad saja dada, uschia Peyer. Chantun e patrun na survegnian betg ils resultats.
Tests da massa ed en scola duain cumplettar la rait
Ultra da quai less il chantun er vinavant far tests da la populaziun en cas ch'i dat cumulaziuns da cas sco p.ex. ad Arosa u a San Murezzan. Sper quai ponderescha il chantun era d'introducir in obligatori da testar per persunal da tgira. Sco ulteriur pas duain er las scolas far part da la rait da testar. Er tut las autras persunas pon far tests en ils nov centers da test ch'il chantun ha installà.


text:
Bödech
Bödech (nòm uficiàl en italià: Bossico) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e 'l se tróa a 46 km de la sità e a 860 méter söl lièl del mar, sö ün altipià 'ntra la Al Camònega, la Al Borlèsa e 'l lach de Sàrnech.
El g'ha 993 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 7,09 km² e 'na densità de 140 ab./km². El cunfìna coi cümü de Serét, Còsta Ulpì, Lùer, Songaàs e Sùer.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Paìs enzemelàcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En l’entira Egipta èn millis da persunas idas sin via per demonstrar cunter il president e general Abdel Fattah al-Sisi. Quai rapporta l'agentura da novitads SDA sin basa dad infurmaziuns da l'Agentura AFP.
General al-Sisi na tolerescha nagina critica
Sulettamain en la chapitala Cairo sajan sa radunadas tschientinas da persunas, scrivan las agenturas vinavant. Ils demonstrants sajan stads sin l'enconuschenta plazza Tahrir.
Quella plazza era il center da las protestas da massa, che avevan manà avant 8 onns a la fin da l'era Mubarak en Egipta. Dapi ch'il general Abdel Fattah al-Sisi haja stgatschà il 2013 il president elegì Mursi na vegnia pli tolerada critica vi da la regenza.
Arrestaziuns ed admoniziuns
La polizia haja schlià svelt ils protests da la notg passada ed arrestà almain 74 persunas, rapporta AFP. Gia avant in'emna aveva al-Sisi admonì ad in congress da giuventetgna che critica vi da la regenza possia esser privlusa.
Appellà als protests aveva in impressari egipzian che viva a l’exil en Spagna. El renfatscha al president al-Sisi ed a plirs generals ch'els sajan corrupts.
RR novitads 12:00+


text:
Per Conrad Plaz il president da l’uniun da mastergnants e commerzi Surses è l'euforia dal project «Savognin 2020» anc adina avant maun. Suenter ils emprims mais d'existenza da la «Famiglia Savognin» ha l'uniun er surpiglià adina dapli la funcziun d'intermediar tranter la politica ed il turissem, ha ditg il president da l'uniun.
La «famiglia Savognin» è s'inscuntrada l'ultim onn 2 enfin 3 giadas, quai è era planisà da cuntinuar uschia. Ils resuns sajan stads positivs ed ins vegnia a cuntinuar cun questa via ha Plaz ditg envers RTR.
Ils 15.2.2015 ha il Radio Rumantsch emess ina Marella che ha preschentà l'idea da «Savognin 2020».
RR actualitad mezdi


text:
Tenor la pledadra da la Viafier retica Yvonne Dünser, ha il locomotivist dal tren regiunal 1741 da Cuera en direcziun Mustér constatà ca. las 13:50 fim en sia cabina da manischunz. El ha fermà il tren a la staziun da Rueun, evacuà ils radund 30 passagiers ed alarmà ils pumpiers da Glion. Lezs èn arrivads cun 25 persunas al lieu, han segirà la locomotiva ed interrut il current da la lingia da viafier. In fieu n'è dentant betg rut or.
Ils passagiers dal tren pertutgà e dal tren cuntrari, sco era dals dus trens suandants, èn vegnids transportads vinavant cun bus. In Glacier Express ha stuì spetgar radund 30 minutas a Mustér. Auters incaps n'haja betg dà. Entant curseschian ils trens puspè tenor urari. Daco ch'i ha dà fim en la cabina da manischunz, n'è anc betg betg enconuschent.
RR novitads 17:00


text:
Entant che las partidas burgaisas averteschan da memia bler birocrazia, vesa la dretga las propostas sco memia pauc curaschusas. La vart burgaisa beneventa in meglier barat d’infurmaziuns. Dentant saja quai d’evitar controllas dublas e nungiustifitgadas.
Er ils chantuns fan resistenza
Resistenza vegn però er dals chantuns. Quels duain survegnir damain daners. Sco pli impurtant element en il cumbat cunter la lavur naira propona il Cussegl federal ina pli stretga collavuraziun tranter las autoritads.
RR novitads 10:00


text:
Grazia a pliras cumpras è l'elavuratur da charn svizzer, Bell creschì fermamain: La svieuta è s'augmentada per in tschintgavel sin 3,39 milliardas francs.
La vendita è creschida anc pli ferm. En total ha Bell vendì 414'260 tonnas dapli che l'onn vargà. La vendita saja pia s’augmentada per la mesadad en cumparegliaziun cun l’onn avant, scriva l’interpresa che fa part da la gruppa Coop. Surtut las acquisiziuns hajan contribuì a quest carschen, communitgescha Bell.
Bell aveva l'onn vargà cumprà tranter auter la gruppa da giaglinom austriaca Huber, la gruppa da salata turitgaisa Eisberg, il furnitur da gastro Geiser ed il spezialist da charcuterie dal valais Cher-Mignon.
RR novitads 09:00


text:
Metede a desposiziun dla Biblioteca Provinziala Osta tesa de laurea.
La Biblioteca Provinziala Dr. F. Teßmann cöi adöm teses de laurea che à da nen fà cun le Südtirol. Al vëgn abiné adöm laûrs da diplom, laûrs da master y dissertaziuns.
Dede jö prëibel la copia liada adöm y la detlaraziun de consëns
pro la portina d’informaziun dla Biblioteca provinziala. Le laûr po inće gnì dè jö te na forma eletronica. Ortiede prëibel Osc laûr scrit te n format pdf deboriada cun la detlaraziun de consëns sotescrita tres e-mail a christina.hametner@tessmann.it
o dede jö Osc laûr sön n portadù de dać adöm cun la detlaraziun de consëns pro la portina d’informaziun dla Biblioteca provinziala.
Osta tesa de laurea vëgn registrada ti catalogs eletronics dla biblioteca y po gnì insciö documentada. Os instësc podëis scrì dant sciöche Osc laûr po gnì adorè tres la conzesciun di dërć sön la detlaraziun de consëns.
Sce i ëis ćiamò d’atres domandes contatede christina.hametner@tessmann.it
, T +39 0471 47 18 34
Biblioteca Provinziala Dr. F. Teßmann, A.-Diaz-Str. 8, 39100 Balsan
Detlaraziun de consëns (pdf
)


text:
Proget
Quist proget s’ha sviluppà our da meis grond interess e mia paschiun per tecnicas textilas e tecnicas artischanalas. I’m dà adüna darcheu üna gronda satisfacizun e plaschair da savair dovrar quellas, da renovar ellas e da tillas pudair portar inavant. Our da persvasiun lavur eu a man e less crear moda estetica, natürala e dürabla. La moda dess esser eticamaing güstifichabla, perquai lavura cun material indigen. La lana ch’eu douvr principalmaing es s-chetta lana da besch engiadinaisa ed – ella vain per mai filada a man. Cun lana filada a man dvainta la structura d’üna surfatscha fatta culs spaits irregulara, giova cun glüm e sumbriva. Uschea es lura eir il toc da büschmainta organic e sco ün prodot chi deriva directamaing da la natüra – el viva! – quai am plascha e quai es mia pretaisa. A mai interessa l’inter process da producziun d’ün toc da büschmainta e quel dess esser transparent eir pel cliaint. Il minz da quist proget es natüralmaing eir mia gronda vöglia da lavurar creativmaing, d’experimentar e d’imprender ed il giavüsch da pudair perfecziunar e m‘ approfuondir illa tematica.
Paletta da culuors da la lana engiadinaisa.
Lana e sias qualitads
Lana da besch es üna preziusa materia primara chi crescha adüna darcheu davo. Lana respira ed isolescha e pissera per üna bun’egualisaziun dad ümidità. Ella po tour sü tant’ümidità sco ün terz da seis agen pais e süa oura quella eir darcheu fich svelt. Lana piglia sü pacas savuors (per exaimpel süuors) ed ha üna funcziun nettionda natürala, quai cha pro textilias artificialas nun es il cas. A l’ajer dà la lana svelt giò savuors tuttas sü e savura bainbod darcheu frais-cha e neutrala. Per büschmainta da sport es lana il material adattà.
Lana nu sgrufligna, es elastica ed ha üna culur dürabla. Ella es ün bellischem material – natüral, chod, lom e san!
Elavuraziun
- Lana idigena: La lana deriva dal besch engiadinais (pro specie rara) e da beschs d’otra rassa chi vivan in Engiadina . Tuots vegnan tgnüts e tuss bain ed han üna buna vita chi correspuonda a lur bsögns.
- La lana vain s-chartatschada e lavada illa “Wollspinnerei Vetsch” i’l Partens a Jenaz. (wollspinnerei.ch)
- La lana vain per mai filada a man.
- Disegn da moda –scizzar, tscherchar, sbüttar, chattar.
- Provas fatta culs spaits. Prüms experimaints cun material, structura, grondezza dad anzas, cumbinaziuns da culuors e da muosters.
- Il model es creà e la decisiun pertoccond la structura da la surfatscha es fatta. Il dret lavur vi dal toc da büschmainta cumainza. Eu lavur a man.
- Ils singuls tocs fat culs spaits vegnan tendüts e fat gnir bletschs be finin. Uschea dvainta la structura ed il purtret dad anzas bel regular, urs chi’s rodlan aint vegnan gualivs e la fuorma dal tagl dvainta precisa.
- Ils singuls tocs vegnan uossa cusits insembel – il toc da büschmainta dvainta cumplet.
Lavuors tenor giavüsch
Gugent pigl’eu incunter ideas e creesch ün toc da büschmainta tenor Lur giavüschs. In grondezza, structuras, stil e tagl possa accumplir bod tuot.
Ils predsch per usché üna lavur variescha tuot tenor las spaisas.
Scha Vus vais ün giavüsch explicit quai chi pertocca il material, sun eu pronta dad accumplir quel, sch’eu chat lana o fibra chi vain produzada sainza chemia e chi desista cumprovadamaing sün practicas da turmantöz invers las bes-chas.
Anita Campell
Creschüda sü suna in Engiadina Bassa, uossa lavur’e viv eu a Cuoira.
Eu lavur independentamaing e’m fatschend cun differentas lavuors artisticas.
Las tecnicas multifarias ch’eu douvr per mias lavuors n’ha eu imprais sün via autodidacta.
Meis ultim grond lavur artistic es stat: “Das Buoch von Klinghorn”, pittüra miniatura medievala cun pigmaints e tempera dad övs, lavur da stampa e liacudesch.
Pel mumaint suna da temp in temp pro’ls orais UNIX a Cuoira, ingio ch’eu poss emaillar ils “morins”, il tipic clinöz da la duonn’engiadinaisa.
Per perfecziunar meis indschegn pertoccond lavuors cun textilas, n’ha eu absolvà ün on la scoula da textilias svizra a Turich e fini giò cul diplom Knitwear-Specialist.
Cun lavurettas artischanalas giovantadas, sco per exaimpel «la cromerina», guadagn eu meis pan e finanziesch meis progets artistics.


text:
Cherna
Artéccol in dialètt mudnés
La cherna (dal latèin car-nem ch'al vin a sô vòlta dal gréch kar = kra, kru = dvintèr dur, o dal sànscrito kru-ras = sanguinàri)[1] l'è la pèrta dal móschel e di tessû atàc di animèl da macèl, da curtìl e 'd qui selvàtich, e s'intènd anca la pèrta ch'a s pól magnèr di pàss e di mollósch. Legalmèint, con sta paròla chè, in Europa a s stà ad indichèr[2] tót al pèrti ch'i s pólen magnèr, anca al sànguv, dla famìa di chèvri, di pécri, di vach, di cavàl, di èsen, di pói, di cunéi, di lévri, di tòch e dla selvagìna.
Manéri ed dìr[modifica | mudéfica la surzéia]
- (CARPŚ) Cherna ch'a crès, la guìsa come 'n pès. Cherna ch'a cala, sèimper la bacàia: I zóven i gh'àn 'l argìnt adòs mèinter che ai vèć a gh'è armèś sōl da bacaièr.
Referèinzi[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it
- ↑ (IT) Al Regolamèint CEE dal 2004 in sìm'a la pulisìa da tgnìr col cherni da lavurèr


text:
Dapi la damaun circuleschia il traffic da navettas per part puspè. Quai ha communitgà la guardia da costa greca. Tenor indicaziuns uffizialas èn radund 90 bajetgs vegnids donnegiads. Dus hotels sajan vegnids evacuads. Ils turists sajan vegnids repartids sin ulteriurs hotels.
Il terratrembel ha gì ina forza da 6,6 sin la scala da Richter. L’epicenter saja stà en vischinanza da la citad tirca Bodrum. Il center dal terratrembel saja stà en ina profunditad da 12 kilometers.
Duas persunas sajan mortas en la citad principala da Kos. I sa tractia dad dus turists da la Tirchia e la Svezia. Quai ha il president da la citad ditg al radio statal grec. Radund 120 ulteriuras persunas sajan vegnidas blessadas.
Svizra blessada
Er ina Svizra è vegnida blessada tar il terratrembel en la Mar Egeica da questa damaun cun dus turists morts sin l'insla grecca Kos. Quai ha confermà il departament federal per affars da l'exteriur. Il mument vegn anc examinà sch'i dettia ulteriuras persunas svizras pertutgadas.
Hotelplan Suisse ha communitgà ch'ins haja enconuschientscha d'ina clienta levamain blessada. Actualmain sajan 379 clients da Hotelplan Suisse sin l'insla Kos e sis clients a Bodrum. TUI Svizra ha communitgà che tut ses clients en questa regiun sajan saun e salvs ed er Kuoni na sa nagut da clients grev blessads.
Donns haja cunzunt dà en il center da la citad. Là sa chattan bleras bars. Ils donns da material sajan enorms, ha ditg il burgamester da l'insla.
Tsunami pitschen
Al port da la citad principala da l’insla Kos hai schizunt dà in tsunami pitschen pervi dal terratrembel. Er sentì haja ins il terratrembel sin l’insla Rhodos. Là n’haja dentant dà nagins donns. Quai ha communitgà la polizia.
Or da la Tirchia na datti nagins rapports da donns pli gronds.
RR novitads 06:00++


text:
Il tschains da referenza per abitaziuns resta sin il stan da record bass da 1,25%. Sin quest stan da record bass è il tschains da referenza crudà il mars. Quai communitgescha l'Uffizi federal per fatgs d'abitaziuns.
Locatarias e locataris n'han cunquai nagin dretg da far valair ina reducziun da lur tschains. Da l'autra vart na pon possessurs da chasas er betg augmentar il tschains.
Introducì l'atun 2008
Dapi ch'il tschains da referenza è vegnì introducì l'atun 2008 n'è quel anc mai creschì. Il 2008 era quel anc tar 3.5%. Il tschains da referenza è la valur directiva per l'autezza dals tschains d'abitaziun.


text:
Il minister da l'exteriur Mike Pompeo visitia alliads en l'Europa, en il Proxim Orient ed en l'Asia, scriva Reuters. La finamira saja da tschertgar communablamain ina pussaivladad da muventar l'Iran a discutar davart ina nova cunvegna d'atom. Quella cunvegna haja d'esser pli rigurusa che quella ch'il president dals Stadis Unids Donald Trump haja visà quest'emna.
Ils auters pajais che han gì signà la cunvegna d'atom cun l'Iran – quai èn la Russia, la China, la Gronda Britannia, la Frantscha e la Germania – han dentant gia annunzia da vulair restar tar la cunvegna d'atom actuala.
RR novitads 06:00


text:
Dapi dus onns exista l'Uniun Archiv Cultural Foppa e dapi lura rimna e conserva el differents bains culturals sco per exempel fotografias, dissegns, cudeschs u scrittiras da la Foppa.
Quai èn documents da persunas privatas che raquintan da la vita quotidiana dals antenats. Ina purschida, che para da cuvrir in grond basegn en la regiun: Suenter mo dus onns ha l'uniun gia survegnì millis documents.
Gia rimnà pli che 10'000 documents
Tenor il president da l'uniun Jan Andrea Bernhard sa chattan en l'archiv cultural actualmain passa 10'000 documents. Sper documents singuls ha l'archiv era savì surprender l'onn passà 15 relaschs pli gronds – uschia per exempel ils cudeschs da la destillaria Lang a Glion, fotografias e documents da l'anteriur selvicultur da la regiun Hans Calörtscher, u er il relasch dad Oscar Tschuor, il renumà cumponist da marschs (per exempel dal marsch S. Carlo).
Er il relasch da Donat Cadruvi tutga tar ils stgazis da l'archiv
Il pli impurtant ch'el haja savì prender encunter è tenor Jan Andrea Bernhard dentant il relasch da Donat Cadruvi cun blers manuscrits da cudeschs anc betg publitgads. In stgazi che Jan Andrea Bernhard na vul betg zuppar en l'archiv. Planisà è, ch'il commember da l'uniun Isidor Winzap edescha ensemen cun la Surselva Romontscha in cudesch cun novas istorgias da Donat Cadruvi.
Gia ponderar co engrondir l'archiv
Il success da l'archiv cultural Foppa e conturn haja dentant era ina vart negativa. Jan Andrea Bernhard haja da ponderar gia uss, co e nua ch'el pudess engrondir l'archiv. Sch'els survegnian vinavant tants documents, stoppia l'archiv pudair occupar ulteriuras localitads en radund 5 onns. Qua saja el gia en tractativas cun la vischnanca da Glion.
RR actualitad 07:10


text:
Geograficamain è Moutier gist al cunfin tar il Giura. Otg kilometers èn tranter il vitg da bunamain 9’000 abitants e la chapitala dal Giura, Delémont. Ils simpatisants dal Giura vesan quai sco punct per far la midada. Ins saja uschia pli datiers al centrum e speria sin pli bler sustegn che enfin ussa dal chantun Berna.Vitiers hajan ins la medema mentalitad e cunzunt il medem linguatg sco quels dal Giura.
Ils adversaris vesan quai in zic auter. Las empermischuns dal Giura dad investir ferm a Moutier na sajan anc betg propi garantidas. Els crajan plitost, ch’in grond e ferm chantun sco Berna fetschia meglier al vitg. Plinavant fiss era il futur da l'ospital a Moutier da metter en dumonda tar in midament tar il Giura. Ins vess uschia mo paucs kilometers in ord l’auter gist dus ospitals. Prioritad vess lura l'ospital a Delémont e quel a Moutier vegniss serrà, teman ils adversaris. Ord vista dal chantun Berna è l’ospital a Moutier giustifitgà cun quai ch'il proxim ospital è pli lunsch davent.
Dumengia ils 18-06-2017 vegn lura decidì en tge chantun che Moutier sa chatta en l'avegnir. Experts spetgan ina decisiun fitg stretga.
RR actualitad 07:00


text:
Emmentaler ist viel mehr als Käse mit seinen berühmten Löchern! Es ist ein bezauberndes Tal, in dem jeder mit jedem vertraut ist. Ida Heiniger lebt ihr ganzes Leben lang hier und Verena Zürcher kam nach 30 Jahren in der Stadt zurück. Dies ist ein Kurzportrait zweier Frauen, die uns in ihr Emmental entführen, jenseits der schönen grünen Hügel voller Kühe, schöner Bauernhöfe und gepflegter Gärten. Ein Bericht von Beatrice Mohr
Antoine Plantevin
Passe-moi les jumelles (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Cura che Christian Jott Jenny surpiglia l'entschatta da l'onn proxim l'uffizi dal president communal da San Murezzan, pudess el gudagnar considerablamain pli pauc che ses antecessur Sigi Asprion. Il cussegl communal ha numnadamain acceptà cun 11:1 vuschs la proposta da la fracziun da la PCD da scursanir la paja dal president communal per 50’000 francs – pia dad actualmain 230’000 francs sin 180’000 francs l'onn.
Paja è gia daditg in tema
La paja dal president communal saja gia daditg in tema da discussiun, ha ditg la co-presidenta da la PCD San Murezzan, Karin Metzger Biffi. E che Christian Jott Jenny ha punctuà durant ses cumbat electoral pliras giadas ch'el lavurass era per pli pauc, saja natiralmain stà per els sco da dar il pass davant il gol vid – e perquai uss er questa proposta.
Christian Jott Jenny n'ha betg vulì prender posiziun. El commenteschia questa decisiun pir suenter esser en uffizi, pia davent dal schaner 2019.
Dapli paja per suprastants
Ils 50’000 francs ch'il cussegl communal da San Murezzan vul scursanir da la paja dal president communal, na vul el dentant betg spargnar cun il nov preventiv. El ha numnadamain er acceptà la proposta da la PCD dad auzar las pajas dals quatter commembers da la suprastanza communala – quei da totalmain 160'000 francs sin 210’000 francs.
Sut tetg n’è il preventiv communal anc betg. La segunda lectura è en trais emnas, ils 15 da november. L'ultim pled en chapitel ha la radunanza communala ils 11 da december. La cumpetenza da definir concret la paja dal president communal ha a San Murezzan dentant la suprastanza communala.
In preventiv equilibrà
Il preventiv 2019 prevesa tar expensas da radund 76,3 milliuns francs in pitschen gudogn da 235’000 francs. Las investiziuns muntan a bundant 35,6 milliuns francs.
Ils midaments en stads er tar quel budget pitschens:
- Per la plazza da la posta a Champfèr è vegnì approvà in credit da planisaziun da 60’000 francs.
- Per la halla da glatsch regiunala che va en votaziun il favrer 2019 duai vegnir budgetà in import. Quant aut che quel vegn ad esser, vegn a definir la suprastanza communala per la segunda lectura.
RR novitads 06:00


text:
Tge ha Elvis Presley pomai da far cun Bever? Tge ha in dals pli enconuschents chantadurs e musicists dal 20avel tschientaner da far cun il vitget en l'Engiadin'Ota?
En sasez betg grondas, tgunsch ha il «King of Rock n'Roll» mai fatg in pass en vischnanca e tgunsch ha el en sia vita era mai udì da Bever – ma, sin in cover dad ina da sias plattas (che nus avain vis en furma da cassetta) vesan ins la baselgia da Son Giachem cun ses clutger sco motiv zuppà en il fund:
Questa platta è vegnida fatga il temp che Elvis era a militar en Germania. Els tschertgavan ina fotografia d'ina baselgia cun si naiv.
Per l'album «Christmas with Elvis», che cumpiglia 12 tocs (p.ex. «Santa Claus is Back in Town» u «Oh little town of Betlehem», ha el, respectiv la firma da producziun, alura tschernì la baselgia da Bever.
Ma sco ditg, sez ha el probabel mai vis quella en realitad – persuenter dentant in da ses doubles. L'onn 2012 aveva il biro da turissem dal vitg numnadamain organisà in concert cun in Elvis-double – guardai gist sezs:


text:
Mintga quart uffant na portia nagina chapellina durant ir cun velo – mussa ina nova retschertga dal BfU. Quai malgrà ch'uffants sajan pli periclitads en il traffic sin via, scriva il Post da consultaziun. Ed era corporalmain sajan ils uffants anc pli vulnerabels.
Mintga quart uffant senza chapellina
En Svizra porta mintga segunda persuna che va cun velo ina chapellina. Tar uffants saja questa quota bain pli auta, tuttina na portia anc adina mintga quart uffant nagina chapellina per ir cun velo ed ha uschia in pli grond ristg da sa blessar vi dal chau. Raschun per il ristg pli aut da sa blessar vi dal chau è ch'ils uffants han in chau surproporziunalmain grond e pli grev ed en cumparegliaziun è la musculatura dal chau e da la tatona anc betg uschè sviluppada.
Ultra da quai sajan uffants anc betg uschè segirs en il traffic. Els na pon betg schazegiar en uschè bain sco creschids situaziuns privlusas. En media datti mintga onn 300 uffants che vegnan blessads lev sco velocipedists, 61 grev ed in cas finescha mortal.
Ord l'archiv
Gia avant prest 10 onns èn las chapellinas tar uffants ed en scola stadas tema en il Telesguard:
RR novitads 12:00


text:
- A partir da glindesdi vala in obligatori da mascras en il traffic public.
- 1 milliarda daivets per l'onn proxim en il preventiv.
- Co bajegiar giu ils daivets da la pandemia da corona, vul il Cussegl federal decider la fin da quest onn.
- SBB duai vegnir sustegnida tar problems da liquiditad.
- Lavur curta po vegnir retratga per fin a 18 mais empè da be 12 mais.
Obligatori da mascras e quarantina
Perquai che puspè pli bleras persunas fan diever dal traffic public e perquai ch'il dumber d'infecziuns saja puspè s'augmentà durant il zercladur, ha il Cussegl federal decidì da far obligatoric da purtar ina mascra da protecziun, sch'ins dovra il traffic public. Plinavant ston persunas che vegnan da tscherts pajais ir per 10 dis en quarantina, sch'els vulan turnar en Svizra. Per ils 20 da fanadur èsi lura previs che persunas d'ulteriurs stadis terzs pon puspè entrar en Svizra.
La presidenta da la Confederaziun fa cler la differenza: Raschun ch'ins ha decidì in obligatori da mascras en il traffic public saja, che quel è repartì sin l'entira Svizra. Tge singulas mesiras ch'ils chantuns vulan prender, per exempel per serrar clubs u auters lieus ch'èn daventads hotspots, è chaussa da quels.
Sommaruga accentuescha che las mascras èn ina mesira da prevenziun. Ils clubs per exempel hajan sezs enta maun da pigliar consequenzas ed accusar persunas che na sa tegnian betg vid ils concepts da segirezza. E lura possian er ils singuls chantuns serrar clubs che cuntrafan als concepts da segirezza euv. Quai na saja nagina prevenziun pli, mabain ina reacziun sin singuls problems.
Stefan Engler, il president da la Viafier retica, beneventa la decisiun dal Cussegl federal. El vesa dentant era inqual difficultad e sfida en quai connex – cunzunt tar l’infurmaziun e communicaziun.
BAG: «Ins sto vesair las relaziuns»
Stefan Kuster da l'Uffizi federal per sanadad ha valità las cifras da cas da corona cumpareglià cun las cifras absolutas dad oz – 137 novs cas da corona. I dettia vinavant ina fitg pitschna part da tests che sajan positivs. Durant ils ultims dis saja la cumpart stada tar 1%. I sajan surtut ils cas locals ch'èn vegnids enconuschents en las medias che contribueschian a quai: Ins stoppia vesair las relaziuns – i valia d'observar il trend.
Preventiv 2021 quinta cun deficit dad 1 milliarda
Il Cussegl federal è sa fatschentà cun la politica da finanzas ed ha deliberà il preventiv per il 2021. Quel cuntegna er in plan d’incumbensas e finanzas integrà per il 2022-2024. En quest plan da finanzas quinta il Cussegl federal cun in deficit dad 1 milliarda francs. Plinavant ha il Cussegl federal er discutà ils daivets entras la pandemia da corona. El è da l’avis che la crisa po vegnir surmuntada senza stuair auzar la taglia. Decider davart la moda e maniera, co reducir ils daivets, vul il Cussegl federal la fin da l’onn.
3 fin 5 milliardas deficit l'onn 2020
Per quest onn stima il Departament da finanzas in deficit da 3 fin 5 milliardas francs. Raschun sajan taglias che na vegnian betg pajadas quest onn e vegnian spustadas sin l'auter onn. Quest deficit saja dentant anc adina en il rom dal frain a l'indebitament.
Tar ils daivets extraordinaris stimian ins tranter 20 e 35 milliardas francs. Per l'onn proxim quinta Ueli Maurer cun in deficit dad 1 fin 2 milliardas, er quai saja anc en il rom dal frain da l'indebitament. Perquai na sajan naginas mesiras da spargn necessarias.
800 milliuns per traffic public
La Confederaziun metta a disposiziun 800 milliuns francs per il traffic public. Uschia duajan ils donns finanzials pervia da la crisa da corona vegnir minimads. Il Cussegl federal ha avert oz la consultaziun per l’adattaziun da la lescha. Quella dura enfin ils 22 da fanadur. Il parlament aveva pretendì da la regenza d’elavurar ina moziun correspundenta. Co il Cussegl federal communitgescha, na possia la branscha betg cumpensar la perdita ord atgna forza. Per evitar che la purschida vegnia reducida, stoppian ins sustegnair las interpresas.
Ultra da quai ha il Cussegl federal adattà la cunvegna da credit tranter la Confederaziun e las Viafiers. La limita da fin uss 200 milliuns francs – en furma da credits cun tschains usitads – vegn auzada per 550 milliuns sin 750 milliuns francs. Pervi da las mesiras da protecziun cunter il coronavirus hajan las viafiers patì ferm. Perquai che la SBB ha stuì sminuir sia purschida per 25% è ella vegnida en problems cun la liquiditad. Perquai saja l'interpresa avisada sin dapli daners.
Lavur curta per fin a 18 mais
Adina puspè haja dà ils ultims mais relaschadas da persunal. Perquai examineschia il Cussegl federal ulteriuras mesiras per stabilisar la situaziun, per exempel tar biros da viadi. Ins veglia savair, sche ulteriuras mesiras per sustegnair l'economia sajan necessarias. Perquai vegn prolungada la pussaivladad da far diever da lavur curta da 12 sin 18 mais.
Quai è stada l'ultima sesida dal Cussegl federal avant ch'el va per 5 emnas en vacanzas da stad. Sco Sommaruga ha ditg, restan tut ils cussegliers federals e las cusseglieras federalas dentant en Svizra e sch'i saja necessari, possian els er a curta vista vegnir ensemen ad ina conferenza per telefon.
Preschents a la conferenza da pressa èn stads:
- Presidenta da la Confederaziun, Simonetta Sommaruga, parsura dal Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun
- Alain Berset, parsura dal Departament federal da l'intern
- Guy Parmelin, parsura dal Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga
- Ueli Maurer, parsura dal Departament federal per finanzas


text:
La midada da lescha vala davent dal emprim da schaner 2019. Plinavant ha il Cussegl naziunal era auzà la limita per las medias ed ils medis che pon far las controllas; era qua davent da 70 sin 75 onns.
Cun infurmaziun e mesiras da sensibilisaziun sto il fonds per la segirtad da traffic procurar che senioras e seniors cumenzan il pli tard cun la vegliadetgna da 70 onns da s'occupar cun l'atgna abilitad da charrar cun auto. Sin la fin da quest onn sto vegnir adattà il sistem d'informatica sin stgalim Confederaziun, cunquai che la convocaziun a l'examinaziun medicinala capita per gronda part sin moda automatica.
RR novitads 15:00


text:
L’onn passa han els survegnì il premi da musica svizzer, uss vegn lur 6avel disc cun blers bels sauts tradiziunals, medleys cun chanzuns popularas, in pau jazz e tuns dal Balcan.
La furmaziun dals Janetts è ina da las chapellas las pli enconuschentas en Svizra e dapi in per onns er ina veritabla chapella da famiglia, pertge er Anna Staschia, Madlaina e Cristina, las figlias da Domenic e Curdin èn da la partida. Lur musica sa basa sin la tradiziun dals «Fränzlis» dal 19avel tschientaner, però adina cundì cun elements surprendents. Uss è cumparì lur 6avel disc «mit alles und scharf!» ed il titel è program. Sper sauts tradiziunals en ina furma innovativa datti er cumposiziuns novas che surpassan ils cunfins da stils e tradiziuns.
«Ils Fränzlis supplementars»
Quai ha er da far cun Barbara Gisler, Niculin Janett e Balthasar Streit che augmentan las colurs dals tuns cun jazz, dal Appenzell ed in pau elements picants da l'ost, apunta «mit alles und scharf!», cun tradiziun ed innovaziun ed er chant e jodel.
Medleys cun chanzuns popularas
Ils ultims onns è il chant daventà adina pli impurtant e savens datti er chanzuns popularas da l’Engiadina en il repertori dals Fränzlis da Tschlin.
Ils discs dals Fränzlis da Tschlin
Pariampampam (1996)
In viadi (2000)
Ballada (2005)
Fränzlis Live – Da la Turnhalla a la Tonhalle (2009)
No. 5 (2016)
mit alles und scharf! (2020)
Corin Curschellas & Ils Fränzlis da Tschlin: 1, 2, 3! Dai & Hop! (2019)


text:
La vischnanca bajegia in chasa nova cun la stizun dal Volg, duas abitaziuns ed ina pratica da medi. In cumplex gist sper chasa communala che cumplettescha la purschida a Vella.
La pratica moderna correspunda als novs basegns, sco per exempel la pussaivladad da parter la lavur dal medi sin pliras persunas. Ni era che la pratica è accessibla cun in ascensur.
Il giuven medi Mario Venzin che cumenza sia lavur en Lumnezia la stad 2019, ha ditg ad RTR, ch'i na saja betg stà ina cundiziun che la vischnanca bajegi ina nova pratica, ma i saja stà ina gronda motivaziun per el da far il pass vers la Lumnezia.
Per la stizun dal Volg che vegn medemamain en questa nova chasa, datti dapli surfatscha, deposits sutterans e plaz per l’administraziun. Sco quai che Daniel Blumenthal il manader da las stizuns da Vival ha detg n’avessan els betg pudì prestar da far quella investiziun sche la vischnanca n’avess betg purschì maun.
Il bajetg vegn construì cun elements da lain, fabritgads d’ina scrinaria indigena. Il temp da bajegiar da ca. 10 mais è uschia pussaivel da tegnair en. Ils cust per questa surbajegiada muntan a 4,8 milliuns francs.
RR actualitad 17:00


text:
cuntegn
Melodias emoziunalas
En questa emissiun spetga Vus musica da clavazin plain emoziuns. Igl è ina schelta d'ovras dals gronds cumponists da la classica sco Beethoven, Schubert, Liszt e Debussy. Enramadas vegnan quellas ovras da melodias pli actualas da Yann Tiersen e Karl Jenkins.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
La glina è in simbol ch'ins chatta adina puspè en la musica. Per exempel è il segund moviment da la «Suite bergamasque» da Claude Debussy titulada «Clair de Lune» – per rumantsch clerglina.
Era la sonata nr. 14, cis-moll, da Ludwig van Beethoven è enconuschenta sut il titel «Mondscheinsonate». Però na deriva quel titel betg dal cumponist, mabain d'in schurnalist da musica. Tge associaziuns che Beethoven ha gì durant cumponer, pudais Vus udir tranter auter en «La Classica».


text:
La pagina-web s’adattescha automaticamain als differents apparats sco computer, tablet e telefonin. Il chor vul porscher infurmaziuns fundadas davart il chor, galarias da maletgs, films dal chor da pli baud enfin il temp dad oz ed era actualitads. Daventar commember passiv e sustegnair il chor saja pussaivel cun paucs clics. Era Facebook (il chor ha radund 500 fans) è integrà en la nova pagina d’internet. L’emprima pagina-web ha il Chor viril Surses creà l’onn 2007 a chaschun dal giubileum da 100 onns.
Grischun Central Chor Viril Surses cun nova pagina d’internet
Il Chor viril Surses ha ina nova pagina d’internet. Sco quai ch’il chor scriva en ina communicaziun, saja quai in regal a sasez sin il giubileum da 110 onns.


text:
La cella sa chatta en la chaplutta da son Vetger (Victor) a Degen.
L’idea da bajegiar suenter l'entira cella da Frà Clau en la baselgia da son Vetger é stada in'idea da Peter Aregger, il plevon da la Lumnezia
Ils scolars da la segunda classa superiura da la Lumnezia han realisà quai project, cun sustegn da la plaiv.
La chaplutta da son Vetger a Degen è ina da 33 chapluttas en Lumnezia che na vegnan strusch duvradas. Per quella raschun ha Peter Aregger proponì a la plaiv da far quest project cun la segunda superiura da la Lumnezia. La cella originala a Flia è bajegiada vid la chaplutta, perencunter è la cella a Degen bajegiada en la chaplutta.
Ina atgnadad da la cella originala e quella reconstruida a Degen è, che la fanestra mussas sin l'altar da la chaplutta.
Per far attents ils visitaders sin la chaplutta cun la cella da frà Clau han ils scolars designà la roda da son Clau da Flia e montà quai dissegn vid la paraid da la chaplutta. La roda da son Clau che mussa cun ils radis che van anen ed anora, munta ch'il carstgaun survegn adina enavos quai ch’el dat.
Cun la cella da frà Clau construida en la baselgia da son Vetger, quintan ils Lumnezians da spargnar ad inqual il viadi fin a Sursilvania – tenor il motto, ussa datti in zic Flüeli Ranft era en Lumnezia. La cella da frà Clau duai segir ina giada restar fin la fin da la stad sco attracziun per las festivitads da 600 onns frà Clau. Tut tenor tge success che quai vegn ad avair sappian ins era metter avant, da laschar quella cella pli ditg, ha Peter Aregger manegia.
RR actualitad 17:00


text:
La populaziun è vegnida infurmada davart il project ed era davart la finanziaziun. L’idea saja da bajegiar la residenza Dulezi per ch’ins possia abitar en Tujetsch uschè ditg sco pussaivel, ha il president communal Beat Roeschlin ditg. El è persvadì che Tujetsch dovria talas abitaziuns; e la dumonda persuenter vegnia anc a crescher.
Cuntents cun il project
Suenter la preschentaziun dal project han ils preschents pudì far dumondas. Mo sulet ina dunna ha vulì savair, pertge ch’i na dettia ina chaplutta en la residenza. L’architect Reto Schaufelbühl ha ditg che quai na saja stà previs. Sco intginas persunas han ditg venderdi saira ad RTR èn ellas cuntentas cun il project; e blers pudessan s’imaginar dad ir a star en la residenza da seniors.
Custs dad 8.36 milliuns francs
La residenza custa 8.36 milliuns francs (senza la cumpart da la Banca Raiffeisen). La vischnanca metta 3 milliuns a disposiziun (2.7 milliuns ord las reservas e 100’000 francs sco chapital d’aczias). Ils daivets muntan a 5.36 milliuns francs. Per che la nova societad, la Residenza Dulezi SA, possia profitar da cundiziuns favuraivlas da finanziaziun stat la vischnanca botta per quests emprests cun ina garanzia da banca. Per ils emprims diesch onns na sto la societad betg pajar in tschains sin il dretg da bajegiar. Plinavant vul la vischnanca surpigliar ils custs da 2.1 milliuns per la garascha inclusiv il conturn.
17 abitaziuns
Las 17 abitaziuns èn planisadas sin trais auzadas. I dat in local da cuminanza en l’emprima auzada ed en il plaunterren. Là datti era ina cafetaria ed ina filiala per la Banca Raiffeisen. Sche tut va sco previs è la residenza finida il december 2019.
RR actualitad 08:00


text:
Cunquai ch'il dumber d'infecziuns novas e mortoris pervi da Covid-19 sa reducescha vinavant, ha il Cussegl federal decis da dar gas cun schluccar las restricziuns per la Svizra.
15 da zercladur 2020
La Svizra avra ils cunfins per ils pajais da la EFTA ed UE sco er per la Gronda Britannia e betg be per la Germania, Austria e Frantscha. Il Cussegl federal ha cunquai decis dad avrir pli spert tut ils cunfins - oriundamain era previs be dad avrir ils cunfins cun la Germania, l'Austria e la Frantscha.
Cas spezial: L'Italia ha gia desistì da controllas als cunfins a partir dals 3 da zercladur e l'Austria dapi ils 4 da zercladur. En omadus cas insista il Cussegl federal dentant sin sia decisiun d'avrir ils cunfins da la vart svizra pir ils 15 da zercladur.
19 da zercladur 2020
Pli paucas cumpetenzas per il Cussegl federal: Tenor lescha d'epidemia vala puspè la «situaziun speziala». Tenor quella dastga il Cussegl federal vinavant decider sez tschertas mesiras – el sto dentant consultar ils chantuns ordavant. Dapi ils 16 da mars ha il Cussegl federal regì cun dretg d'urgenza ed è sa basà sin la «situaziun extraordinaria» – senza ch'il chantuns hajan pled en chapitel.
Vinavant scumandà
Occurrenzas grondas cun passa 300 persunas restan scumandadas ad interim. Quai vala era per concurrenzas da sports cun contact corporal sco per exempel la lutga.


text:
Annetta Ganzoni
Andri Peer – Prosa (1945-1985)
Vallader, Deutsch
Chasa Editura Rumantscha, Cuira, 2016, numer d’empustaziun 978-3-03845-035-1
La prosa vegn commentada dad Andri Peer sez, dad Annetta Ganzoni, da Clà Riatsch e da Rico Valär.
«Mo navaira, quai chi quinta ais chi gnia quintà bain! Cun indschign, cun spiert, cun paschiun.» (Andri Peer, 1973)
Schebain che el sa chapiva sco autur rumantsch, ha Peer era publitgà ina retscha da raquints per tudestg. Ils texts da questa nova ediziun bilinga èn cumparids tranter 1945 e 1985 en gasettas, magazins, antologias exaustas; intginas da questas paginas vegnan publitgadas per l’emprima giada.


text:
Altdorf (UR)
Altdorf a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 8861 abitant e una süperfiss de 10.23 km², e al se tröva a una altitüden de 458 meter sura al livel del mar.
El cumün de Altdorf a l'è tacaa ai cumün de Attinghausen, Bürglen, Flüelen, Seedorf.
L'è la citadina püssee popolada e anca capital del Canton Üri.
El nom l'è quach volta scrivüü Altdorf UR, per minga scunfond col Altdorf SH, un cumün del Canton Sciafüsa.
Altdorf l'è famusa per vess stada la cità induve l'eroe naziunal svizzer Guglielmo Tell l'avria faa l'aziun che l'ha rendüü cunussüü in tüt el mund: culpì cunt una frecia una poma sitüada in sü la crapa del sò fiö.
Evoluzion demografegaModifega
fónt:[1]
RiferimentModifega
- ↑ Altdorf (UR) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föraModifega
- Altdorf (Todesch) Official site
-
- Media relaa a Altdorf su Wikimedia Commons
- Altdorf (UR) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cun talent e perseveranza ha ella gia uss success cun ses products, ch'èn creads a moda e maniera fina e professiunala. Suenter la carriera sco skiunza professiunala ha Elena Gilli tschertgà ina nova vocaziun. Per ella èsi adina stà cler, ch'ella vul far insatge cun ils mauns. Perquai è ella sa decidida per la cheramica ed è uschia s’inscritta per in curs da trais mais per emprender quest mastergn.
Avant la crisa da corona ha ella pudì dar curs da cheramica a Zug – e vender ses products, che han fitg svelt chattà buna accoglientscha tar la clientella. Uss è ella turnada da Zug en Engiadina per pudair lavurar sco magistra da skis e per sa deditgar en il tschaler da ses geniturs a sia passiun – la cheramica.


text:
Ey de Net vá söl Padon a chirí la stria Zicuta por ti damané sciöche al podess fá da ti rové pormez a Dolasila. Ara ti aconsiëia da ti lascé fá ai zbergli dl Latemar n scü por la proteziun de Dolasila che sides tan posoch, che degügn sides bogn dal alzé sö adinfora d’al.
Dolasila varësc dala firida y le re ti dá l’inciaria ai zbergli dl Latemar da fá n scü che scones Dolasila ince da ermes strinades, insciö che i zbergli mina che ara se trates dl medemo scü de Ey de Net. Canche le scü rüva tl ciastel de Fanes ne ti é degügn dal alzé sö.
DIDASCALIA Fotograms dal film Le Rëgn de Fanes
HOME
© düc i dërc resservá


text:
La gronda figura è danovamain stà Nino Schurter ch’è daventà per l’otgavla giada campiun mundial, quai avant ses cumpatriot Mathias Flückiger, uschia ch’i ha dà ina victoria dubla tar ils umens. Il grond trumf svizzer tar las dunnas, Jolanda Neff, ha gudagnà argient, quai malgrà ch’ella n’ha betg giu in bun di. Schurter e Neff han plinavant anc gudagnà aur en il team relay, la cursa da staffetta, quai ensemen cun Sina Frei, Joel Roth ed il giuven talent grischun dad Igis, Janis Baumann.
Nagins quitads per l’avegnir
Il triumf da Sina Frei en la cursa da las dunnas U23 n’è nagina surpraisa. La sportista da 22 onns auda gia en la cuppa mundiala tar l’elita mintgamai ina candidata per in plaz sin il podest. Grazia al success a Mont Sainte-Anne ha Sina Frei tant sco segir in dals trais plazs da partenza als proxims gieus olimpics l’onn proxim a Tokio. Ina gronda speranza per l’avegnir èn er il Tessinais Filippo Colombo e Vital Albin da Tersnaus. Omadus èn stads sin il podest en la cursa dals umens U23. Colombo ha gudagnà argient, Albin la medaglia da bronz.
Tar ils juniors ha oravant tut Jacqueline Schneebeli mussà ses grond potenzial. Suenter ses titel da campiunessa d’Europa è la giuvna turitgaisa uss er daventada campiunessa mundiala tar las junioras U19. Tar ils juniors U19 è il grischun Janis Baumann stà il meglier svizzer, quai sco 7avel.
RR Sportissimo 17:00


text:
It’s porn time!
Linternet è plain cun pornos e quels tutgan per blers era tar il mintgadi sexual. Nina ha dentant tema che pornos pon far donn a lur relaziun. Tant pli cur che Gian-Marco raquinta da sias experientschas fatgas en quel connex. In pèr vias da soluziun datti lura era anc da la sexologa Dania Schiftan.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sorvisc A-Z
T’às chirì fora: Ćiases de palsa
- Acreditamënt di sorvisc residenziai por la jënt atempada
La Provinzia sostëgn, aladô dla normativa provinziala en forza, les strotöres residenziales por la jënt atempada, manajades dai ënc che se fistidiëia di sorvisc soziai. L'acreditamënt vëgn fat tres na...
- Contribuc Ofize Jënt atempada y raiuns soziai por spëises corëntes y investimënc desvalis a ënc publics, assoziaziuns, cooperatives y d’atri ënc
L'Ofize por la jënt atempada y i raiuns soziai po conzede contribuc a ënć publics o privac che laôra tl Südtirol y che fej, aladô de so statut, n laûr de aiüt sozial tl ciamp dla jënt atempada: por...
- Ciases de palsa - Informaziuns
Les 78 ciases de palsa tl Südtirol, cun indöt ca. 4.660 lec, vëgn manajades da comunités comprensoriales, comuns o privac. Les ciases de palsa y de cura ne se crüzia nia ma dl dormí y dl mangé dla jënt...


text:
Il CB Surses (3. liga) ha pers il gieu da 1/16-final da la prerunda da la cuppa svizra a chasa encunter il FC Eschenbach (3. liga) cun 2:4. L'emprim gieu da la cuppa svizra avevan ils da Surses che dattan en questa stagiun per l'emprima giada insuma en la 3. liga anc gudagnà ordaifer cunter il FC Littenheid, in club da 4. liga, cun 4:0.
Cuppa svizra
Ina runda vinavant è perencunter il CB Trun/Rabius (3. liga) ch'ha battì a chasa il FC Altstätten (3. liga) cun 4:3, quai suenter ch'il club dal chantun Son Gagl manava anc da pausa cun 3:1. Cunquai dattan ils Sursilvans l'entschatta october l'otgavelfinal da la prerunda da la cuppa svizra.
Clera terrada per USSI
L'aventura cuppa svizra n'ha betg cuzzà ditg per la meglra equipa da ballape en Surselva. L'US Schluein Glion ha pers l'emprim gieu da la prerunda tranter ils clubs da la segunda liga a chasa encunter il FC Herisau cun 0:3. Dumengia, ils 26 da settember, spetga il proxim gieu da campiunadi sin ils Sursilvans. Lura frunta l'USSI a chasa sin il FC Vaduz. Fin uss ha l'US Schluein Glion recaltgà be 2 puncts ord ils emprims quatter gieus da campiunadi en la stagiun 2020/21.
Cuppa svizra
Stretga terrada per Cuira 97
Cuira 97 ha stuì magunar la terza terrada en il 5avel gieu da campiunadi en la 2. liga interregiunala . Il club da la chapitala grischuna ha pers ordaifer encunter il SV Schaffusa cun 1:2. Actualmain sa chatta Cuira 97 sin il 9avel plaz da la tabella. Il proxim gieu da campiunadi dat Cuira 97 a chasa encunter il FC Weesen, quai la dumengia, ils 26 da settember.


text:
Janka è numnadamain bunamain collidà cun in lavurer da pista. Sin Facebook ha el scrit tranter auter: «Ins sa dumonda mintg'onn, quant ditg che la FIS vul anc surdar cursas a quest organisatur. Tge sto anc capitar? Na basti betg che Matthias Lanzinger ha pers lezza giada sia chomma sut, perquai ch'i ha mancà in helicopter?»
Grev accident da Lanzinger
Matthias Lanzinger era crudà il mars 2008 durant in super-G a Kvitfjell. Dus dis pli tard avev'ins stuì amputar ad el la chomma sut sanestra.
RR novitads 18:00


text:
L’interpresa nova survegn il num HuntsmanClariant ed ella duai avair sia sedia principala en Svizra, communitgescha l’interpresa Clariant. L’interpresa nova duai alura avair in gudogn da 2,3 milliardas dollars.
Dapli innovaziun e svilup
Las duas interpresas quintan cun la fusiun da pudair crescher pli fitg ed era cun dapli innovaziun. La fatschenta duai esser sut tetg la fin da quest onn, sche tut las instanzas approveschan la fusiun. L’interpresa basilaisa Clariant era gia in temp sut squitsch da chattar in partenari per pudair sminuir ils custs e pudair crescher.
RR novitads 07:30


text:
Genereles
Sce stajëis te n raion dl Südtirol ulache ne udëis nia i programs trasmetui dala RAS tres rezezion terestra iel la puscibltà de giapé i seniai tres l satelit.
Rezezion radio
Duc i programs radio, che vën trasmetui dala RAS giapen tres l satelit.
Rezezion ARD y ZDF
Zënza limitazions, uel dì liedesc tres satelit digitel. Satelit: ASTRA, Posizion: 19,2° OST
Programs dl ORF
Sce stajeis tl Südtirol te n raion che ie tla d’umbria dl’alimentazion televijiva terestra eis rejon a na cherta digitela-SAT dl ORF. Te chësc cajo messëis fé na dumanda scrita (fax o email) ulache dajëis sëura vosta adres y vosc numer de telefonn. Pernan che ëis dat inant vosc dac giapëis da ORF DIGITAL n formuler de apusteda y i dac dl cont per paië la chëuta dla cherta y dl’ativazion. Chësta chëuta fej ora 18,00 € y ie da paië canche la cherta digitela-SAT dl ORF vën apusteda. Do che ORF DIGITAL à giapà l formuler scrit ora y sotscrit ve unirà la cherta mandeda per posta.
L rezetëur sateliter digitel de ORF DIGITAL che ie de bujën muessa sustenì l sistem de decodificazion Irdeto. Per uni familia vëniel menà al plu 2 chertes digiteles-SAT dl ORF. Per chertes n plu iel debujën de na mutivazion scrita.
DA MËTER VERDA: La chertes digiteles-SAT dl ORF ne possa nia unì menedes te posć de vacanza, te segonda cëses ora dla provinzia, sce n uel abiné programs locai dl ORF te paejes singui, sce n uel abiné i canai ORF III, ORF Sport Plus, ATV, ATV 2, Puls 4 o l program ORF-HD!
La cundizion per giapé na cherta digitela-SAT dl ORF ie che i programs dl ORF tl Südtirol ne vën nia bele abinei tres n’antena per la televijion terestra.
Satelit: ASTRA, Posizion: 19,2° OST, 12692 – H – 22000 – 5/6
Da agost 2015 possen udëi i programs locai ORF dai Bundesländer defrënc tres satelit.
Programs dl SRF
Sce stajeis tl Südtirol te n raion tla d’umbria dl’ alimentazion televijiva terestra eis la rejon de giapé na cherta de decodificazion “sat access” (HOTBIRD, Posizion: 13,0°). Per giapé i programs televijifs svizeri adurveis n rezetëur sateliter digitel per chël che l vën udù danora l sistem Viaccess. Nce te chësc cajo adurvons vosta adres per ve mené l formuler de dumanda per la cherta de decodificazion. L formular scrit ora ie pona da mandé ala SRG. I cosć per la cherta fej ora un n iede sëul 50 CHF per l’ativazion y na chëuta al ann de CHF 120. Per uni familia vëniel mandà al plu 2 formuleres de dumanda. Per giapé plu chertes iel debujën de na mutivazion scrita.
Programs dla RAI cun RAI Ladinia y di canai talians privac
Vel’ trasmiscions sciche p.ej. cërta manifestazions sportives o films dla RAI y dla emitëntes privates talianes ie codifichedes sun l satelit (Hotbird – 13,0° Ost). Sce stajëis te n raion da d’umbria dla curidura terestra dl Südtirol àn la puscibltà de rezever chisc programs debant tres la plataforma satelitera “tivùsat”. L’ aparat de rezezion cun la cherta de decodificazion curespundënta ie da cumpré tla butëighes spezialisedes. Duta la nfurmazions plu ala menuda ie da giapé sun la plata de “tivùsat” sot a www.tivusat.tv


text:
I giaja per la dumonda sch'insatgi saja la culpa, che otg viandants èn morts en il territori periclità en la Val Bondasca. La Procura publica dal Grischun examinescha ussa sche las tavlas sin ils trutgs ch'infurmavan dals privels eran suffizientas. Il mument na sa drizza l'inquisiziun betg cunter ina persuna specifica.
Vitiers sclerescha la Procura publica sch'ils responsabels han surveglià avunda la zona da privel. Ins haja spetgà la bova, perquai hajan las autoritads surveglià il Piz Cengalo, installà tavlas d'infurmaziun ed in sistem d'alarm. Fin uss na saja betg enconuschent, daco ch'ils otg viandants da la Svizra, Germania e l'Austria eran tuttina en il territori periclità. Ins na sappia er betg tge che saja schabegià cun ils viandants. Ins n'haja mai chattà las baras.
La bova era vegnida la fin da l'avust 2017 giu dal Piz Cengalo. Il material ch'era vegnì da la val ora, aveva destruì ina part dal vitg da Bondo.
RR novitads 09:00


text:
Wendy Holdener è vegnida terza cun in retard da 43 tschientavels sin la victura, l'Americana Mikaela Shiffrin. Segunda è l'Austriaca Katharina Liensberger.
En ils emprims quatter slaloms da l’enviern è Holdener stada duas giadas 4., ina giada 5avla ed ina giada 6avla.
Era Michele Gisin ha persvadi in’ulteriura giada. Ella è vegnida 5avla.
Era ina ferma prestaziun ha mussà Camille Rast ch’è ida a la partenza cun il numer 57 ed è la finala vegnida 6avla.
Il classament final
- 1. Mikaela Shiffrin 1:47,92 secundas
- 2. Katharina Liensberger +0.19
- 3. Wendy Holdener +0.43
RTR novitads 22:00


text:
Dapi questa bun’ura èn las autoritads greccas cun bunamain 700 policists, vehichels da polizia ed in helicopter sin il lieu per far ina fin al champ da fugitivs e migrants.
La rumida succedia en calma e saja organisà bain
Las autoritads greccas quintan cun radund in’emna per rumir il champ. Tenor l’AFP sajan ils policists gia arrivads il di avant per preparar l’acziun. Ina represchentanta da Médecins sans frontières ch’è sin il lieu di che l’acziun saja «organisada fitg bain» e succedia en calma.
Transfer en allogis provisorics sper Thessaloniki
Migrants e surtut famiglias han da sortir da lur tendas ed ir en bus e cars per vegnir transferids in centers d’accoglientscha vischins.
La decisiun da rumir il champ aveva tenor funtaunas tar la polizia gia intimà en il decurs dals ultims 15 dis a radund 2’500 fugitivs da partir en transfers organisads. In dumengia sun seguidas radund 800 persunas ed en las emprimas dus uras da l’acziun anc ina giada 609.Ellas vegnan transferidas en la vischinanza da Thessaloniki. Là han las autoritads greccas organisà 2 champs cun tendas e 7 fabricas che n’èn betg pli en funcziun sco allogis.
Mess fin a relaziuns umanitaras miserablas
En il champ selvadi al cunfin grec-macedon vegetavan radund 8’400 persunas sut cundiziuns miserablas. Il champ era sa furmà al cumenzament da mars. Las autoritads macedonas avevan decidì quella giada, en tut las discussiuns enturn la «ruta dal Balcan», da serrar ses cunfins.
En consequenza eran millis da fugitivs da la Siria, l’Irac, Afghanistan, Iran e dal Maghreb restads traplads en la regiun da cunfin tranter Macedonia e Grezia.
RR novitads 08:00+


text:
Südtirol
El Südtirol, (definiziun üfiziai: Tudesch: Autonome Provinz Bozen–Südtirol; Talian: Alto Adige, u Provincia Autonoma di Bolzano–Alto Adige; Ladin: Provinzia Autonòma de Balsan–Südtirol), l'é part de la pruvinzia taliana püssée a nord e insema a la pruvinzia de Trent la fa sü la Regiun Ütonuma Trentino-Südtirol. Grazia 'l "Pachet de Ütonumía" ("Südtirol-Packet") del 20 de Sgenee del 1972, el Südtirol el gh'ha un bèl puu de driss speciaj. La capital del Südtirol l'è Bulsan.
Püssée de düü terz de la pupulaziun la parla el Tudesch, un cicinin püssée de un quart la parla Talian, e un tuchelin de la pupulaziun che la viv int i Dulumit, la parla Ladin. I Ladin fan sü el 4% de la pupulaziun del Südtirol.
El Südtirol el fa part de l'Üroparegiun Tirol-Südtirol-Trentino, che la ocüpa l'area istorega del vegg Tirol.
El Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segund el Hans Heiss (2000) han tacaa sü a druà el nom Südtirol in del designà 'l toch de Tirol a süd del pass del Brenner per la prima völta int el 1762 („Tirolis pars meridionalis“).
El nom talian Alto Adige (che in Lumbard el vör dì "Ades Volt") l'è staa faa sü del naziunalista talian Ettore Tolomei che l'ha vultaa, inscí cuma l'era, el nom franzes "Haut-Adige": per tri agn (1810–1813) di toch del Südtirol eren staa part del Regn Italegh de Napuleun. La denuminaziun del Tolomei, ciuè Alto Adige, che l'è stada rendüda ufiziala del Stáa Talian dürant el fascism, l'è mai piasüda a la pupulaziun ütòctuna e la resta una parola cuntruversiala.
Pö gh'è 'l prublema, 'ncamò al didindicö, di ültranaziunalista sía d'una part che de l'oltra: i naziunalista talian vören sentì dumà 'l nom "Alto Adige" (Ades Volt) perchè veden tüt quel che l'è tudesch cuma 'l füm int i ögg, menter ch'i naziunalista südtirules insisten in de'l refütà minga dumà 'l termen "Ades Volt", ma anca "Südtirol", già che pensen che dumà 'l nom "Süd Tirol" u "Süd-Tirol" el faga capì a la gent che 'l Südtirol 'l duaría fà part de'l Bundesland Tirol in Austria, e minga de la Regiun Trentin-Südtirol in Italia. I südtirules muderaa sía talian che tudesch che ladin, al cuntrari, hin cuntent de ciamà la sua tera "Südtirol" e se ufenden no se la gent de lengua taliana quand che parlen intra de lur, le ciamen "Alto Adige" (Ades Volt).
Di völt i mass media talian dröen el nom "Sudtirolo" e "Sudtirolesi" inscambi de "Alto Adige" e "Altoatesini". I termen "Tirolo del Sud" e "Tirolo meridionale" se senten propi de rar.
El nom ladin l'è „Sudtirol/Südtirol“, e a nivel üfizial in Ladin se dis Provinzia Autonòma de Balsan – Südtirol.
La Pupulaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Lengh e i Dialet[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tudesch e Talian hin i düü lenguagg üfiziaj de tüta la regiun. El Ladin, inscambi, a l'è dumà int un quej tuchelin de la regiun una lengua üfiziala.
Int el Südtirol el se parla un cuntinuum dialetaa de püssée de 40 dialet. Chi patuaa Bavares chi gh'han tücc di parol e di strütür gramategaj ünegh ma vegnen cunprendüü senza gran prublema e in Nordtirol e in Osttirol. Despess el gh'è anca un bel puu de parol talian ch'hin staa germanisaa (per es. "Patent" - Tudesch: "Führerschein") e un bel puu de parol talian ch'hin staa vultaa in Tudesch ("Erste Hilfe" - Tudesch: Notaufnahme).
La püpart di Talian la viv int i zità püssée grand: Bulsan, Meran, Barsenun, e.i.v. e pö anch int i cumün püssée a süd cuma Bransol, Salurn, e.i.v. Menter che la püpart di Tudesch e di Ladin la viv int i paesit püssée piscinit.
Föra che a Bulsan, Laif e Salurn, i cartej stradaj e i cartej püblegh (bilengh) gh'han la part tudesca u sura u inans de quela Taliana. I növ cartej di staziun di tren gh'han despess dumà 'l Tudesch anca quand ch'i cartej püssée vegg gh'even tücc e düü i lenguagg. Tücc i lauradur püblegh gh'han de cognuss sía 'l Tudesch che'l Talian, e int i cumün Ladin gh'han de cugnuss anca 'l Ladin (almanch in teuría, pö int la pratega la püpart di Talian di zità el Tudesch el capissen poch, e tanc Tudesch che viven int i paesit a fan anca lur la so fadiga a cunprend el Talian).
Spartiziun etno-lenguistega de l'an 1880 fin a l'an 2001
Spartiziun etno-lenguistega a segunda de la Parpurziunal Etnegh
La Religiun[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Südtirules de tücc i grup lenguistegh hin per la püpart Catolegh e pertuchen al Vescuváa de Bulsan-Barsenun (a la fin de l'ann 2004, chel Vescuváa chí el cüntava 461.184 person batesáa. El Vescuv l'è stáa, fin al dí de la so mort, el 16 de Avust 2008, el Wilhelm Egger.
La cumünidáa de la Gesa Evangelega Lüterana de Bulsan l'è la püssée forta in Südtirol e la cünta 600 fedej, una gesa e un Pastur. Anca quela de Meran l'è assée granda. El gh'è anca un prugrama Evangelegh a la TV trasmetüü de la RAI de Bulsan.
La Geugrafía[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Territori Vesin[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Spartiziun Cumünala Distretüala[Modifega | modifica 'l sorgent]
- I Distret Cumünaj
- I Zità Püssée Grand
(Al 31 de Dezember 2006)
Vardée anca: Lista di Cumün Südtirules
I Muntagn e i Val[Modifega | modifica 'l sorgent]
Scernì föra i muntagn püssée bej int una tera inscí bela e piena de muntagn cuma 'l Südtirol l'è minga na roba fazil. Se pò però dì che l'Ortles cunt i so 3905 meter l'è 'l munt püssée volt del Südtirol. Fin al 1918 l'era 'l munt püssée volt de l'Imper Asbürgegh. I Dulumit, in generáa, hin cugnussüü in tüt el mund e reciamen tücc i agn una mota de türista d'asquas tücc i cantun d'Üropa, sía in invern cunt i so pist neváa de prima categuria, e sía in istáa cunt i so sentée amáa d'escürsiunista de tücc i nivej.
I Vallad püssee grand hin: Val de l'Ades, Val Isargh, Val Venosta und Val Püstaría.
I Fiüm e i Lagh[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fiüm püssee impurtant in Südtirol hin: l'Ades, l'Isargh, el Riensa, el Passiri, e 'l Talvara.
I lagh püssee cugnussüü hin: El Lagh de Resia (a Cüren in Val Venosta a 1520 meter in sül nivel del mar), el Lagh de Coldee (a Coldee in sü la Straa del Vin), el Lagh de San Valentin (a Cüren in Val Venosta arent a San Valentin), el Lagh de Caressa (Lagh Alpin in de Val d'Ega arent a Nöa Ladina), e 'l Lagh de Brajes (a Brajes, a 1494 meter in sül nivel del mar).
El Clima[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Südtirol el clima 'l va de sübartegh in sü i scim di munc e int i val püssee volt, fin a temperáa int i valad püssée bass.
L'Istoria[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'om l'ha vivüü int la zona inturn a l'Ades, Isargh e Riensa fin de l'edáa de la preja. A chi temp chi la püpart de la gent in istáa la viveva in sü i munc desura de l'area buschiva. Chess chi l'è pruáa di tanc repert archeulogegh truáa in chela zona chi. Vers la fin de l'edáa de la preja, l'omm l'ha scumenzáa a viv anca püssee in bass, ciuè in lögh indua gh'era di gran pasquee erbus, e indua vün el pudeva cultivà la tera. De chel temp chí gh'è'l repert archeulogegh püssee famus de tüt' Üropa: Ötzi, l'Om vegnüü del Giazz. Pö in de la prima edáa del bruns, el gh'è stáa un bel desvilüp ecunomegh, grazia ai miner de ram. A la fin de l'edáa del bruns e vers el prinzipi de l'edáa del fer, el Südtirol l'è stáa abidáa de gent de la cultüra de Laugen-Melaun. I pupulaziun Retegh (ciamáa Retii di Ruman), riváa in Südtirol a la fin de l'edáa del fer, hin cunsideráa i prim pupulaziun di Alp centráj. De la lengua e de la cultüra Retega, en sèm minga trop, föra d'un quej nom e d'un quej repert de chi e de lá, e del "sübstráa" lenguistegh ch'han lassáa drée.
De l'an 59 denans Christ fin ai Migraziun Germanegh el Südtirol l'è stáa part del Imperi Ruman. In chel'epuca chi, hin minga stáa fáa sü di gran robb, föra di prej mijar lungh la via che la purtava de la Penisula Talina al Nordüropa. Dumà int el quart secul despö Christ, l'è stada fáa sü una Vila Rumana d'una quej impurtansa: chela cà chi, cunt musaegh ruman de valur, a l'è stada descuvrida vesin ad Appian in sü la Stráa del Vin.
Intra 'l 6° e 'l 9° secul, la zona del Südtirol d'incö l'è 'gnüda abitada di Bavares, che s'hin messedáa ai pupulaziun Celtegh-Retegh che s'eren giamò messedáa cunt i Ruman. I Bavares s'hin spingiüü pö giò fin a la Strècia de Salurn indua s'hin incuntráa cunt i Lumbard: chichinscí i düü popuj Germanegh s'hin svardáa, s'hin üsmáa, ma pö han decidüü de fermass lí e fass minga la guera. La Strècia de Salurn la resta, anmò al didincö, el cunfin lenguistegh e cultüraa intra l'area Lumbarda e l'area Bavaresa.
Vers la fin del prim mileni, cunt el fà part del regn di Franch prima e pü tard del Sacher Ruman Imperi, el Südtirol l'ha utegnüü un impurtansa strategega minga de poch, perchè i so stráa purtaven int la Penisula Italega. Int el 1004 e int el 1027 di toch bej grand de tera hin stáa regaláa ai vescuv de Trent e de Barsenun.
Despö ch'i sò vassaj, i cunt de Tirol, even tráa la tera suta 'l sò dumíni, chela zona chi, insema ai valad a nord del Brener, la ciapàa 'l nom de "Tirol". Al didincö, el Südtirol l'è vün di sit cunt el püssée volt nümer de furtificaziun in Üropa, e chi furtificaziun chi, gh'è di castej ben famus: el Castell de Tirol, el Castel de Rúnchel, el Castel de Cúira, el Castel de Apian, el Castel de Türes, e'l Castel de Curnéd.
Infin, int el 1363, graza a la Margherida de Tirol, la Cunteja de Tirol l'è gnüda int i man de la Cà dij Asbürgh e lí gh'è restada fin al vündes de Nuember del 1918, quand che ij Asbürgh han perdüü tüt el sò pudè e tüc i sò dumíni.
Bögna anca menziunà che int l'an 1810 un toch de Südtirol, insema a tüt el Trentin, l'è crudáa int i man di Napuleun e de la Repüblega Italega. Però giamò int el 1813 sía 'l Südtirol che 'l Trentin hin turnáa aj Asbürgh.
Bibliugrafía[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gottfried Solderer (Hrsg.), Das 20. Jahrhundert in Südtirol, 5 Bde., Edition Raetia, Bozen 1999-2003.
- Rolf Steininger, Südtirol. Vom Ersten Weltkrieg bis zur Gegenwart. Studienverlag, Innsbruck/Wien/Bozen 2003.
- Rolf Steininger, South Tyrol: a minority conflict of the twentieth century, New Brunswick, NJ, Transaction Publishers 2004. ISBN 0-7658-0800-5
- Benedikt Erhard (Red.), Option, Heimat, Opzioni: eine Geschichte Südtirols, Bozen: Tiroler Geschichtsverein 1989.
- Anton Evelyn Alcock, Geschichte der Südtirolfrage. Südtirol seit dem Paket 1970–1980, Wien: W. Braumüller 1982. ISBN 3-7003-0328-9
- Hans Heiss, „Man pflegt Südtirol zu sagen und meint, damit wäre alles gesagt.“ Beiträge zu einer Geschichte des Begriffs „Südtirol“. In: Tirol - Trentino. Eine Begriffsgeschichte (= Geschichte und Region/Storia e regione 9/2000). Folio-Verlag, Wien/Bozen. ISBN 3-85256-149-3
- Georg Grote, Hannes Obermair, A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015. Peter Lang: Oxford, Bern, New York, 2017. ISBN 978-3-0343-2240-9


text:
Ghitara
La ghitara l'è un strüment a corda ch'a l'è sunaa in del spizzegàggh i cord. I part principal de la ghitara i henn el corp, la tastera, la paleta e i cord. I ghitar i henn de solet faa sö cunt el legn o la plastega. I so cord i henn fà de asall o nylon.
I cord de 'na ghitara i vegnen spizegaa cunt el did e cun l'üngia de la man destra (o la sinistra, per i sunadur mansin), o cont un tocch piscin de plastega fina. Chel robb chì al ven ciamaa pleter. La man sinistra la ten sö el coll de la ghitara in tant che i did spizzeghen i cord. I pusiziun devers de i did in sö la tastera i fa di son devers.
I strümencc spizzegaa cumpagn de la ghitara i henn staa druvaa per tancc agn. In devers pais e in tancc temp difarent de la storia, i ghitar e olter strümencc a corda spizzegaa i henn staa devera famus, perchè i henn leger de purtà de lögh in lögh, i henn facil de imparà a sunà respett a tancc olter strümencc. I ghitar i henn druvaa per tancc gener müsegaj, de la Classega al Rock. La grand part di bindej de müsega del völgh ch'i henn staa scrivüü de i agn 50 del '900, i henn staa faa per ghitara.
A gh'hemm tancc mudej devers de ghitar, classifegaa sö cume i henn faa e 'l gener de müsega ch'i gh'han de sunà. Tücc i mudel de ghitara tradiziunaj gh'han un corp che dent a l'è vöt. Quela roba chì la genera un son de i cord püssee fort, e la ghe da a i ghitar püssee qualità. Quel mudel chì de ghitara al ven ciamaa acüstegh. (Un strüment acüstegh l'è vön ch'al fà i so dinamegh.)
De i agn 30 del '900, la gent l'ha tacaa sö a creà e sunà i ghitar ch'i druven eletricità e amplifegano el cuntroll del vulüm. Chej chitar, ch'i henn de solet druvaa in de la müsega pupular, i vegnen ciamaa chitarr eletricch. I gh'ha no besogn de vegh un corp vöt denter, perchè i druven no l'acüstega per amplifegàggh el son.
La grand part de i ghitar la gh'ha ses cord, ma a gh'henn anca di ghitar cunt quater, sett, vot, des, o dudes cord. Püssee cord fan el son del strüment anmò püssee pien. El coll de 'na ghitara el gh'ha bar o segn ciamaa tast. I tast vüten el ghitarista a cugnuss indue mett i so did per tö la giösta intunaziun quand ch'el suna.
Urigin del nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parola ghitara l'è staa adutada in Lumbard dal Spagnöö guitarra. Chela parola chì la ven a so völta del Latin cithara, che la ven anmò del Grech Antich kithara. Kithara la pö vegh urigin del Persian sehtār. Seh al vör dì alber e tār al vör dì corda. Al gh'era anca un strüment ch'el ghe sömea in de l'Impee Persian, ma al gh'eva dumà do cord, e l'era ciamaa dotār. Do al vör dì dü in persian (do-cord). El strüment indian sitar l'è staa numinaa apus del Persian sehtār.[1].
Chel lüü ch'el suna la ghitara al ven ciamaa ghitarista. Vön ch'el fà sö o mett a post i ghitar l'è un liüter, ch'al ven de la parola liütt. La parola liütt la ven del Arabich Al-Uud, un strüment a corda del Medi Urient.
Riferimencc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Diziunari de Etimologia Online. Recuveraa el 2007-09-21.


text:
Per Filip Nay èsi cler: Tgi che mangia a moda equilibrada na dovra betg aditivs alimentars – per tudestg «Nahrungsergänzungsmittel». El declera quai cun in exempel:
Il corp ha in deposit da vitamin B12, ch'è en charn ed ovs, dad enfin dus onns. Ma cur che quel è duvrà si, lura entschaivan ils problems a sa mussar.
Aditivs alimentars èn adattads sch'ins ha ina mancanza da substanzas entras ina dieta, malsogna, sch'ins è vegan u vegetarian u sch'ins è in sportist. Ma mintgin duai tadlar sin ses agen corp e sch'igl è necessari dumandar in apotecher per ses avis.
Indicaziuns da proteins – bun per la reclama
Sin chips e jogurt, dapertut è scrit si quant blers proteins ch'il product cuntegna. L'apotecher Filip Nay relativescha dentant in zic quest hype da proteins. Ils products na sajan betg pli sanadaivels ch'auters. En emprima lingia saja quella indicaziun bun per la reclama e la vendita, ma betg da niz spezial per la sanadad.
RR actualitad 07:00


text:
Cun ina bartga ed in indriz per retrair material dal fund dal lai ins va in tschertga da moleculs, numnà Alkenons. Quels pudessan dar la resposta tschertgada numnadamain, quant fraid e quant chaud era l’aria durant il temp dals Romans ma era pli tard durant il temp medieval.
En radund 50 lais en Svizra vulan ins ir alla tschertga da quests Alkenons che sa chattian en ils sediments en il fund dals lais. L’idea da l’Institut federal da scienza d’aua è da chattar quels e lura eruir enfin 2 – 3 grads precis sco las temperaturas èn sa sviluppadas sur tut ils tschientaners.
Lavur da piunier
Normalmain vegn questa lavur fatga en las mars da quest mund, ma ussa vulan ins empruvar da chattar ils moleculs era en ils lais. Sche quest project è in success u betg sa mussa lura cun ils resultats che vegnian spetgads en in onn.


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Neemia/Neemia 5
Neemìa[modifiché]
5[modifiché]
Neemìa e l’oppression dij débit[modifiché]
1An tra ‘l pòpol, a na certa mira, a l’é sortìa na plenta granda ‘d vàire òm e soe fomne contra d’àutri israelita. 2A j’era chi ch’a disìa: “Nòstre famije a son bin gròsse e për dzurvive i l’oma da manca ‘d motobin d forment”. 3D'àutri a disìo: “Për avèj un pòch ëd forment ant la famin-a ch’i patioma, i l'oma dovù ipoteché ca, camp e vigne”. 4E d'àutri ancora a disìo: “Për paghé le taje i l'oma dovù fesse presté 'd sòld e angagé nòstri camp e nòstre vigne. 5Nojàutri i soma dl’istessa gent djë sgnor, e ij nòstri fieuj a son pròpi coma ij sò. Pura, për podèj vive, i l’oma da vende ij nòstri fieuj e sogeteje a la s-ciavensa. I l’oma già vendù vàire dle nòstre fije, e i podroma mai pì riscateje përchè camp e vigne a son già an man dij nòstri creditor.
6Tute ste plente, quand ch’i l’hai sentije, a l’han fame pròpi ven-e la flin-a: na situassion parèj as la peudìa pròpi nen toleresse. 7Antlora i son dessidume d’antërven-e. I l'hai arprocià j'autorità e ij cap: “Vojàutri i greve tròp la cària[1] ai vòstri frej!”. Peui i l'hai convocà na ciambreja general dël pòpol 8e i l'hai dije: “Anans ëd tut, noi i l'oma sercà an tute le manere ch'i podìo ëd paghé 'l dësangagg për ij nòstri frej ch'a l'ero tombà an s-ciavensa 'd foresté. Ora, vojàutri i posse vòstri frej a vendse s-ciavandé fin-a ai vòst conassionaj”. A ste paròle tuti a son restà ambajà e a savìo pì nen còsa disse.
9Antlora mi i son andàit anans e i l’hai dije: “Lòn ch'i feve vojàutri sgnor as peul pa toleresse. Vojàutri i l'eve nen timor ëd Dé: parèj che j'ëstrangé nòstri nemis a l'avran bel fé për nen rispetene”. 10Ora, fin-a mi e ij mè parent i l'oma daje an préstit a vàire përson-e 'd gran e 'd dné: venta ch'is butoma tuti d'acòrdi a nen felo torna e a armëtte tut ësto débit. 11Deje torna andaré ij sò camp e le vigne e j'ulivé e le ca; nen mach, ansema a l’anteresse[2] dël dné, dël gran, dël vin e ‘d l’euli che vojàutri i l’eve ciamaje.
12E lor a l’han replicà: “Va bin. I-j daroma andaré e i ciameroma pì gnente da lor, an fasend coma che 't dise ti”. Antlora i l'hai ciamà ij sacerdòt e i l'hai fàit an manera che costi-sì a fèisso giurament ëd fé com i l'avìa dit mi. 13E 'd pì mi i son butame a sopaté mia vestimenta e i l'hai dit: “Che chicassìa a osserverà pa sta paròla ch’a sia sopatà vìa da soa ca e da tut lòn che a l'ha e a na resta pì nen”. E tuta la forfa a l'ha rëspondù: “Amen. Ch’a sìa parèj!”. E a l'han laudà Dé. E la gent a l'ha fàit com a l'era disse.
14Dal di che 'l rè a l'avìa comandame 'd governé ‘l pais ëd Giuda, da l'ann ch’a fasia vint fin-a a col ch'a fà trantedoi ëd rè Artasserse, për dódes agn mi e mè frèj i l'oma pa mangià le proviande dovùe ai governator. 15Ma ij governator ch’a j’era prima, a l'avìo bin grevà la gent an arseivend pan e vin, oltre ai sòlit quaranta sicl al di d'argent. E nen mach, ma ij sò ministr a angariavo ël pòpol. An tute le manere mi i l'hai pa seguità sta stra, përchè i l'hai timor ëd Dé. 16I l'hai travajà pitòst a la fàbrica dle muraje, sensa caté gnun camp e tuta mia gent a l'era ‘dcò ciapà da sto travaj.
17A son ëstàit sentessinquanta ij Giudé e ij magistrà, che an rivand tuti dai pais dj'anviron, a mangiavo a mia tàula. 18E tùit ij di a ca mia, as massava un beu, ses feje sernùe, oltre che volaja soasìa da mi, e minca di ëd vin divers a volontà. Contut, mi i l'hai pa sercà dë stipendi për mè govern, për ël motiv che 'l pòpol a l'era motobin svers.
19Nosgnor! It na prego, arcòrdte ëd mi e ‘d tut ël bin ch’i l’hai fàit për ës pòpol, e benediss-me për lòn.
Nòte[modifiché]
- ↑ Ebràich “pijesse l'interesse dël débit, valadì fé strossinagi.” Ël vocàbol ebràich מַשָּׁא (mashaʾ) a veul dì “interesse; débit.”
- ↑ O “la sentésima part”.


text:
Lavar e sientar laschiva dovra var 20 pertschient dal consum d'electricitad total d'ina chasa da pliras famiglias. Tge facturs architectonics e manaschials caracteriseschan ina lavandaria buna ed effizienta? Questa ed ulteriuras dumondas discutan in'experta e dus experts a l'apero d'energia che ha lieu mesemna, ils 14 da november 2012, da las 17 fin a las 19 en l'aula da la scola auta da tecnica ed economia (SATE) a Cuira.
Ord vista da l'ecologia è la lavandaria cuminaivla ina furma adequata per organisar il lavar ed il sientar en ina chasa da pliras famiglias. Ina lavandaria cuminaivla optimala na spargna – grazia a maschinas effizientas – betg mo blera electricitad e custs da gestiun per las abitantas ed ils abitants, mabain procura cun ina gestiun uschè flexibla sco pussaivel e cun ina infrastructura da localitads ch'è accordada cun ils basegns da las utilisadras e dals utilisaders er per dapli qualitad d'abitar. Il cuntrari èn turs da lavar en las abitaziuns che n'han bain betg ils medems avantatgs per l'ecologia e per la cuminanza, percunter crodan per gronda part davent ils eventuals conflicts ch'i dat en connex cun lavandarias.
Manual cun recumandaziuns praticas
En il rom da ses referat a l'apero d'energia a la SATE a Cuira vegn Barbara Josephy a mussar quels facturs ch'èn caracteristics per ina lavandaria buna ed effizienta. La manadra da project tar la pagina d'internet per spargnar electricitad topten.ch ha elavurà – per incumbensa da la citad da Turitg e da l'ovra electrica da la citad da Turitg (ewz) – tras retschertgas voluminusas la basa per il mussavia actual "Lavar e sientar effizientamain en ina chasa da pliras famiglias". En il center stat en quest connex la lavandaria cuminaivla. Il mussavia che vegn exponì a l'apero d'energia cuntegna recumandaziuns praticas e glistas da controlla per patrunas e patruns da construcziun, per administraziuns d'immobiglias e per planisadras e planisaders.
Da saluns da lavar e da l'isolaziun cunter la perdita da chalur
Co ch'ina societad d'abitar organisescha il lavar ed il sientar en la pratica mussa, André Mäder, administratur d'immobiglias tar la societad d'abitar ASIG, a l'apero d'energia. La ASIG realisescha lavandarias cuminaivlas da princip sco uschenumnads "saluns da lavar". En edifizis novs èn questas localitads ch'èn concepidas en moda attractiva equipadas cun maschinas da lavar e cun sientaders cun ina pumpa a chalur da la meglra classa d'effizienza energetica. En chasas da pliras famiglias existentas da la ASIG vegnan las maschinas remplazzadas pass per pass tras maschinas ecologicas. Las locatarias ed ils locataris han però er la libertad da laschar installar sin agens custs ina maschina da lavar en l'abitaziun. Da questa libertad ha profità circa la mesadad da las locatarias e dals locataris.
Tar ils aspects impurtants d'ina lavandaria moderna e favuraivla per las utilisadras e per ils utilisaders tutgan er ina isolaziun optimala cunter la perdita da chalur sco er ina buna ventilaziun. En spezial è quai impurtant tar edifizis novs e tar edifizis renovads, sche la lavandaria e la chombra da sientar sa chattan en il plaun sutterran. Quest tema architectonic vegn a declerar pli detagliadamain Alex Herzog da l'uffizi da rument, d'aua, d'energia e d'aria da la citad da Turitg.
Fotografia agiuntada:
Lavandaria cuminaivla.jpg
La lavandaria cuminaivla è ecologicamain anc adina d'avantatg.
(Maletg: Angel Sanchez / S.A.F.E).
Infurmaziuns:
- Andrea Lötscher, uffizi d'energia e da traffic, Cuira, tel. 081 257 36 30
- Eric Bush, Bush Energie ScRL, Favugn, tel. 081 252 63 64
Gremi: uffizi d'energia e da traffic dal Grischun
Funtauna: rg uffizi d'energia e da traffic dal Grischun


text:
Il chantun precisescha las prescripziuns per occurenzas e tar instituziuns publicas. Da nov na ston ils organisaturs u responsabels betg mo prender si las datas da contact, mabain er verifitgar ellas. Il num e prenum pon els verifitgar per exempel cun la carta d'identitad, tar il numer da telefon ston els dentant per exempel laschar scalinar il telefonin per esser segir ch'il numer constettia, uschia il manader da l'Uffizi da sanadad Rudolf Leuthold. Tut quai vala dentant mo sch'ins na po betg tegnair la distanza dad 1,5 meters u sch'ins na po betg purtar mascras. Vitiers vegn er ch'ils contacts tar occurenzas ston vegnir tschiffads en glistas electronicas.
El chapeschia che quai muntia dapli lavur. Quai saja dentant necessari per il contact tracing, pia per pudair identifitgar en cas d'ina infecziun ils contacts da la persuna testada positiv.
Responsablas per controllar ils concepts da protecziun èn vinavant las vischnancas. Il chantun ha dentant avisà ellas da rinforzar lur controllas tar occurenzas e tar instituziuns publicas. Las vischnancas ston lura mintg'emna annunziar al chantun quantas controllas ch'ellas han fatg e tge mesiras ch'ellas han prescrit. Quellas datas vegnan dadas vinavant a l'Uffizi federal da sanadad.


text:
Il gieu da ballape da la Super League tranter Neuchâtel Xamax e l'FC Sion è vegnì spustà sin damaun, gievgia (16-07-20). Il gieu cumenza las 18:15 uras.
Tenor la Swiss Football League saja quai capità en cunvegnientscha cun las autoritads da sanadad chantunalas. La raschun è ch'in giugader da Xamax è vegn testà positiv sin covid-19. Il ballapedist pertutgà n'ha betg dà ils dus gieus cunter Turitg e Thun, ha dentant trenà cun l'equipa. Cun spustar il gieu pon Xamax probabel guntgir ina quarantina da l'entira emprima equipa.
Ulteriurs problems en l'urari stretg dal campiunadi èn però gia avant porta. I n'è betg da quintar ch'il FC Sion po dar be 48 uras suenter il gieu cunter Xamax la sonda saira a chasa cunter Lugano. E sche quest gieu vegn spustà sin dumengia po probabel il gieu tranter Lugano e l'FCZ er betg manà tras il mardi.


text:
Suenter ch'il pievel svizzer ha ditg Na a la lescha da chatscha la fin da settember, ha la cumissiun d'ambient dal Cussegl naziunal uss decidì d'inoltrar ina moziun ed ina iniziativa parlamentara. Il luf duai damai pudair vegnir regulà a moda raschunaivla. La moziun duai esser la soluziun a curta vista e l'iniziativa parlamentara ina a lunga vista.
Cun la proposta da la cumissiun avain nus uss ina basa per cumenzar las discussiuns. Quai sto capitar tant pli svelt.
Reagir gia fin stad 2021
En in emprim pass duai vegnir agì cun midar las ordinaziuns. La moziun inoltrada vul nizzegiar pli ferm las pussaivladads da la lescha actuala. Vul dir, da per exempel reducir il dumber d'animals ch'in luf sto stgarpar, enfin ch'el po vegnir schluppettà. La soluziun duai tenor la cumissiun gia esser pronta per la stad che vegn. Da cuntanscher quai è dentant ina finamira sportiva.
Revisiun da la lescha
A lunga vista aspira la cumissiun ina midada da la lescha. La lescha da chatscha duai vegnir surlavurada cun las enconuschientschas ord la revisiun ch'è vegnida refusada.
L’iniziativa parlamentara na cuntenta betg. Quella stuess focusar be sin il luf e betg anc sin la protecziun dad auters animals.
Tenor l'iniziativa parlamentara duai la populaziun dal luf vegnir regulada a moda pragmatica e proactiva. Plinavant duai la protecziun da muntaneras vegnir rinforzada. L'iniziativa prevesa er mesiras per meglierar la protecziun d'auters animals selvadis – per exempel entras corridors ed asils da selvaschina.


text:
Il 1936 sto il Parc Naziunal acceptar in’emprima sconfitta: sin giavisch da la vischnanca da Scuol vegn la Val Tavrü puspè separada dal Parc.
L’onn 1957 accepta la populaziun svizra, suenter cumbats da votaziuns fitg hectics, da dar la concessiun a las Ovras Electricas Engiadinaisas per trair a niz l’aua dal Spöl sin il territori dal Parc Naziunal. Quai mida il sistem ecologic dal Spöl da maniera persistenta.
Il 1968 vegn inaugurada la Chasa dal Parc a Zernez, nua ch’èn domiciliadas a partir dal 2008 l’administraziun communala e la scolina.
Il 1980 procuran la nova lescha dal Parc Naziunal ed in’ordinaziun chantunala per ina clera basa giuridica per il Parc Naziunal.
L’onn 2000 vegn il Parc Naziunal engrondì per 3,6 kilometers quadrat tras la regiun da Macun cun tut ses lais. L’idea da stgaffir enturn il Parc Naziunal existent ina zona circumdanta na chatta betg ina maioritad en la populaziun.


text:
L’enconuschent botanicher Josias Braun-Blanquet vegn considerà sco il fundatur da la soziologia da las plantas, da la scienza davart la convivenza da las plantas en dependenza da lur ambient. Bleras da sias conuschientschas impurtantas ha el acquistà en il Parc Naziunal.
Braun-Blanquet ha constatà che la vegetaziun sa transfurma plaun a plaun tenor reglas fixas. El ha definì en differents lieus en il Parc Naziunal surfatschas d’observaziun permanenta ch’el ha examinà regularmain. Pli tard han auters scienziads cumplettà questas surfatschas e cuntinuà cun las retschertgas.
Saivs permanentas permettan da cumparegliar il svilup da la vegetaziun cun u senza la pasculaziun d’animals ad ungla. D’interess spezial è la regeneraziun dal guaud entaifer ed ordaifer las saivs.


text:
Almain 20 persunas èn mortas d'in'attatga da suicidi en la chapitala da la Somalia Mogadischu.
Bumba d'auto ed ostagis en hotel
L'attentader saja charrà cun ses auto emplenì cun material explosiv en l'hotel Ambassador, ha ditg in policist. Silsuenter hajan trais umens armads assaglì il bajetg e prendì ostagis. Tranter ils morts duain era sa chattar dus deputads da la Somalia sco er dus dals terrorists. L’hotel sa chatta en il center da la citad en ina via cun blers ulteriurs hotels, restaurants e bancas.
Milissa extremistica vul eriger stadi da dieu
Sa declerada responsabla per l'attatga è l'organisaziun islamista Al-Shabaab, in’organisaziun che stat datiers ad Al-Kaida. Al-Shabaab commetta adina puspè attentats sin represchentants d’instituziuns politicas e sin persunal da segirezza. La milissa cumbatta en la Somalia dapi onns cun violenza e vul eriger in stadi da dieu islamic.
Il militar american aveva attatgà il venderdi passà in schef dad Al-Shabaab ord l'aria. Schebain el è mort na san ins anc betg.
RR novitads 06:00


text:
L'economia svizra è sa reducida massivamain il segund quartal pervi da la pandemia da corona. Da l'avrigl fin il zercladur è il product naziunal brut sa reducì per 8,2% cumpareglià cun l'emprim quartal. Tenor il Secretariat da stadi per l'economia Seco è quai la pli ferma reducziun dapi il 1980 cura ch'ins ha cumenzà da registrar las cifras dal quartal.
Cumpareglià cun ils pajais vischins è la reducziun dentant main ferma. La Frantscha e l?Italia han nudà reducziuns da 13,8% respectiv 12,4%, la Germania in minus dal BIP da 9,7%.


text:
En il center da la metropola tirca Istanbul ha quai dà in attentat da suicidi en la via da cumpra Istiklal. Tenor indicaziuns uffizialas sa tracti da l'attentader d'in commember da l'organisaziun terroristica «Stadi islamic». Fin uss n'ha l'organisaziun però betg surpiglià la responsablada.
Il minister da sandà ha confermà ch'i haja dà 4 morts. 36 persunas sajan blessadas, 7 dad ellas grevamain. Da quai sajan 24 stads turists da l'exteriur. Svizzers na sajan betg stads tranter las unfrendas, ha confermà il Departament federal d'affars exteriurs
Attentader para dad esser vegnì disturbà
In video, che duai derivar dad ina camera da surveglianza dal lieu da l’attentat, mussa in’explosiun amez intgins passants. Tenor in collavuratur da la regenza haja l’attentader gì in autra mira. Ch’el saja dentant vegnì disturbà da la polizia ed haja envidà la bumba en panica.
En vischinanza sa chatta in center da cumpra. La gievgia ed il venderdi aveva la Germania serrà ses consulat general ad Istanbul, l'ambassada ad Ankara ed ulteriurs lieus tudestgs pervi dad smanatschas dad in attentat.
Pir la dumengia passada eran 37 persunas vegnidas mazzadas tar in'attatga cun bumbas ad Ankara.
RR novitads 10:00+


text:
Sper ils marschs da via che fan adina puspè gronda impressiun a la populaziun, datti er ils uschenumnads «gronds» marschs u marschs sinfonics. Quai èn marschs che paran d'esser pli nobels, pli pompus ch'ils simpels marschs per marschar.
Tar questa sparta tutgan per exempel il Radetzky-Marsch, Florentiner Marsch u er Pomp & Circumstances. Prendai plaz e giudai in'ura marschs pompus, eroics – che vegnan preschentads e sunads da diversas musicas svizras ed er da l'exteriur.
Redacziun: Christa Soliva


text:
Dapi dus mais e mez è il center da cumpra «Porta Samedan» avert. In grond center cun diversas butias, restaurants ed in grond parcadi. Ils responsabels èn cuntents, il center attiria blera glieud, uschia Urs Pfister, il patrun da construcziun.
En il center da la vischnanca è la situaziun però autra. Cun spassegiar tras la vischnanca da Samedan croda numnadamain svelt si ch’i na gira betg bler. Ins inscuntra be paucas persunas, plirs locals da butias en vids. Quai constateschan er las Samedrinas ed ils Samedrins. La culpa na saja però betg il nov center da cumpra. Tenor els saja quai in process che capita gia dapi plirs onns.
La culpa è mintg’indigen sez. Tar ils affarists indigens van blers be a pruvar en la rauba e cumprà vegn suenter sur l’internet perquai ch’igl è pli bunmartgà.
Il center da butias plascha numnadamain a las indigenas ed ils indigens. Per els èsi però impurtant ch'i vegnia tschertgà soluziuns per ch'i dettia er puspè vita en la vischnanca.
Differentas purschidas sut in tetg
Differents motivs datti per vegnir a visitar il nov center da cumpras a Samedan. Natiralmain è il «Migros» insatge nov per l'Engiadina, ma era causa d'auters motivs vegnan abitantas ed abitants da damanaivel e lontan a visitar il nov lieu central a Samedan.
La maioritad dals visitaders vesan la simpla pussaivladad da parcar sco grond avantatg, auters chattan qua butias che n’existan betg pli en lur vischnanca e singuls van a la tschertga da contact. Qua ins chattia ed inscuntra ina massa glieud per ir a baiver in café.
Il start è reussì
Il manader dal center Urs Pfister è fitg cuntent cun la situaziun. El bada in grond interess da la populaziun. Criticas haja segir dà, ma betg gravantas. Il concept ha funcziunà, tenor Pfister, unic las tavlas d’indicaziun dals parcadis han ins stuì curreger.
A partir da subit è avert era il segund object gist dasper il center da butias. Là sa chattian lieus da lavar autos, in center da fitness e nov era il post da polizia.


text:
Las societads da tir han da vegl enneu tradiziun en Lumnezia ed ei deva pli baul en mintga vischinadi in stan da sittar, quei che muntava ina contaminaziun da plum remarcabla per quels loghens. Ei vegneva buca dau gronda peisa sil schurmetg dalla natira e digl ambient.
Ozilgi vegnan buca pli tut ils stans nezegiai. Il terren contaminau vegn sanaus e las materias nuscheivlas eliminadas a moda ecologica. Era ils stans da sittar ch'ein aunc en fucziun medemamein sanai tec a tec e drizzai en cun pegliaballas ed apparaturas modernas.
Las societads da tir ein commembras dil District da tir Surselva ed il 2018 han ina part dallas lutgas dil Tir cantunal Grischun giu liug el stan da sittar Rofna a Degen.


text:
Beschreibung
Collin McMahon
La spada magica – Ina lezia privlusa
Rumantsch Grischun
Lia Rumantscha, 2012, Bestellnummer 978-3-03900-096-8
Cura che Falibur, la spada magica misteriusa, cumenza puspè a glischar, sa Jannik immediat: la glieud da Falrasia è en prievel. Jannik e Lea na targlinan betg da gidar lur amis en il mund magic. In monster enorm fa temair ils abitants da Falrasia. Valurusamain surpiglia Jannik la lezia privlusa e cumbatta il monster cun sia spada magica…
Translaziun dal cudesch: Das Zauberschwert – Ein gefährlicher Auftrag
Ähnliche Beiträge


text:
Beschreibung
Vincenzo Todisco, Marcella Pult
Terror in Engiadina – Terrore in Engiadina
Puter, Italiano
Die Provinz GmbH, Turitg, 2018, Bestellnummer 978-3-905725-07-0
Il Dschihad es rivo in Engiadina la fin favore da l’an 2021, cuore aunz il Chalandamarz. Ma neir attentats ed ostagis nun intimideschan ils scolars e las scolaras da la 7a da Samedan. Els as mettan cunter ils agressuors fand che cha faivan adüna: party. Perque pernotteschan els la dumengia aunz il cortegi da Chalandamarz in lur staunza da classa. 11 individualists ed individualistas chi funcziunan scu üna squedra. A sun dalum pronts e prontas pel cumbat cur cha realiseschan, cha’ls terrorists sun ruots aint illa chesa da scoula per als mordrager. A cumainza üna lungia not chi decida sch’els vivan u mouran.
Roman da scoula nr.1 da la classa 7RS RUM I scoula cumünela da Samada
Ähnliche Beiträge


text:
Sin quest parcadi vulan las pendicularas da Mustér realisar il ressort da vacanzas Catrina. Previs èsi da cumenzar a bajegiar la primavaira 2016. Perquai sto il circus tschertgar in plaz nov. Mo i na saja betg simpel da chattar in’ alternativa a Mustér, di Reto Berner, il responsabel da pressa e marketing dal Circus Nock. Perquai pondereschan els era sche Trun fiss in’alternativa. Mo i saja anc decidì nagut.
Grev da chattar in plaz
Era il president da vischnanca da Mustér Francestg Cajacob di che quai saja grev da chattar in plaz a Mustér. Ina pussaivladad fiss dentant da duvrar la part giudim dal parcadi da las pendicularas. El deplorass sch’il Circus Nock na vegniss betg pli a Mustér, perquai ch’el ha bellas regurdientschas da quest eveniment.
En scadin cas vegn il Circus Nock vinavant en Surselva, e quai a Flem.


text:
Tranter Vaz-Sut-Trimmis e Landquart è la lingia da la Viafier retica stada interrutta il glindesdi suentermezdi. Viagiaturs da Vaz-Sut-Trimmis a Landquart han stuì durant quest temp midar sin il bus local. La lingia da la SBB n'è betg stada pertutgada. La raschun per la interrupziun è stada, ch'in char d'in tren da vitgira è ì sur ils binaris ora ed ha bloccà la lingia. Persunas n'èn naginas vegnidas blessadas.
Ils trens da la Viafier retica tranter Cuira e Landquart curseschan entant puspè.
RR novitads 12:00


text:
In stil da manar ferm tar ils Tories e giustia sociala tar Labour: Uschia pudessan vegnir resumadas las duas posiziuns, ch’èn resultadas da las duas intervistas da televisiun cun la primministra Theresa May ed il schef da l'opposiziun Jeremy Corbyn. Radund in’emna avant las elecziuns han ils dus schefs da las pli grondas partidas sa posiziunads.
May, la meglra per trair tras il Brexit
La primministra Theresa May ha sa preschentà en in’emissiun mussada da Channel 4 e Sky News sco la meglra per manar la Gronda Britannia or da l’Uniun Europeica. Cun ella na vegnia betg a dar ina cunvegna «per mintga pretsch» en las tractativas da Brexit. Impurtant saja da survegnir la controlla da l’immigraziun.
Corbyn, quel cun l'egl per la politica interna
Il schef da l'opposiziun Jeremy Corbyn perencunter ha accentuada la politica interna cun investiziuns en la furmaziun, l’educaziun, il sistem da sanadad e la polizia. Suenter l’attentat da Manchester da l’emna passada ha Corbyn intunà quant impurtant ch’in midament en la politica da l’exteriur dal pajais saja.
Las elecziuns parlamentaras als 8 da zercladur
Ils 8 da zercladur elegia la gronda Britannia ses nov parlament. En avrigl era la primministra Theresa May s’expressa per eleger in nov parlament en Gronda Britannia. In di suenter ha la chombra dals deputads dat ses consentiment.
May vuleva rinforzar tras las elecziuns sia posiziun sco primministra. Sche quai la gartegia n’è tenor observaturs betg uschia clar sco anc al cumenzament dal cumbat electoral.
RR novitads 07:00


text:
Di dallas portas aviartas dalla Societad Ovra electrica Lumbrein la sonda vargada. Cun in plaid da cusseglier naziunal Martin Candinas, stans d’informaziun, ina grillada, in schatg musical e la pusseivladad da visitar igl implont ha la Societad Ovra electrica Lumbrein commemorau la sonda in’ulteriura part da siu giubileum da 100 onns. Leger vinavon: LQ21082019
21.08.2019 / Medien / /
Engaschi stinau pils interess dalla muntogna
Di dallas portas aviartas dalla Societad Ovra electrica Lumbrein la sonda vargada. Cun in plaid da cusseglier naziunal Martin Candinas, stans d’informaziun, ina grillada, in schatg musical e la pusseivladad da visitar igl implont ha la Societad Ovra electrica Lumbrein commemorau la sonda in’ulteriura part da siu giubileum da 100 onns. Leger vinavon: LQ21082019


text:
Cinto Caomaggiore
Cinto Caomaggiore (en vèneto: Sinto Caomagior; en furlàn: Cint) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 3.168 abitàncc, 'na superfìce de 21 km² e 'na densità de 151 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chions (PN), Gruaro, Portogruaro, Pramaggiore, Sesto al Reghena (PN).
Endèn referendum de cunsultasiù, tignìt ai 26 e 27 de mars del 2006, la magiorànsa de la popolasiù del cümü la g'ha palezàt la olontà de pasà sóta l'aministrasiù regiunàl del Friuli-Venezia Giulia, e piö de precìs, endèla Pruvincia de Pordenone.