text:
Vercèj
Vercej (Italian: Vercelli; Piemontes: Vërsèj; Vercelles: Varséj; Frances: Verceil; Latin: Vercellæ) l'è ona citaa de 46.000 abitant che la se troeuva a medà strada in tra Milan e Turin. L'è la capital de la soa provincia, famosa per l'agricoltura e per i bellezz de la Valsesia.
L'è ona città antiga con di ges famos; in particolar la Basilica de Sant Andreja, del dusent, e la Cattedral de Sant Usebi.
L'è el pussee important center in de l'Euròpa per la coltivazion e la comercializzazion del ris, e in de la provincia se produss on vin famos, el Gattinara, che 'l se recava di ugh de tip Nebbiolo che localment vegnen ciamaa Spanna.
La specialità gastronòmica de la città l'è on piatt de ris cont i fasoeuj ch'el se ciama Panissa.


c: text/html

text:
Alytus
Alytus (Olita in polacch e in russ storigh; Aliten in todesch storigh; Alita in bieloruss; אליטע/Alite in yiddish; Alīta in letton) l'è ona città de la Lituania oriental, cont ona popolazion de quasi 70.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de la contea omonima. L'è anca el centro de la region storiga de la Dzūkija e l'è traversada del fiumm Nemunas.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm document storigh che 'l dis on quaicoss de Alytus l'è ona croniga del 1377 del cavalier teutonigh Wigand de Marburg, che le ciama Aliten. Lù el cunta sù che Aliten l'era on fortin al confin tra i terr de l'Ordin e la Lituania. El fortin a l'è cressuu adasi adasi, perchè l'era in sù ona terra de confin e donca l'era despess taccaa de tucc duu i esercit. El Trattaa del Lagh Melno (1422) el gh'ha daa el paes ai Crosaa, ma l'è stada ona robba che l'è durada pocch.
In del 1581 (el quindes de giugn) el re de Polonia e Granduga de Lituania Steven I Báthory el gh'ha daa a Alytus l'autonomia comunal reconossuda di Legg de Magdeburgh, occasion che l'è on dì de festa in città anca al dì d'incoeu.
Sotta el regn polacch-lituan, la città l'è vegnuda on centro bell important in la soa region. In del 1795 l'è stada spartida foeu tra el Regn de Prussia e la Russia. Dopo del Trattaa de Tilsit l'è passada al Ducaa de Varsavia e, finii el period napoleonigh, l'è tornada sotta la Russia.
In del 1915, duranta la Prima Guerra Mondial, l'è stada occupada di Todesch e, per la prima volta del 1795, i duu tocch de la città hinn tornaa taccaa insema. In del 1919, quand i Todesch s'hinn andaa via, gh'è rivaa i Bolscevigh, che hinn restaa lì fina al dodes de febrar, quand i soldaa lituan l'hann liberada. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del sò paes.
Duranta la II Guerra Mondial a Alytus a gh'era on camp de concentrament de presonee polacch e russ (poeu dopo de quei todesch). Arent a Alytus, in la foresta de Vidzgiris, i nazista hann coppaa 60.000 personn.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rochester, Statt Unii.
- Berdyčiv, Ucraina.
- Botkyrka, Svezia.
- Cėsys, Lettonia.
- Polonia:
- Lida, Bielorussia.
- Mandal, Norvegia.
- Næstved, Danimarca.
- Petrozavodsk, Russia.
- San Martín, Argentina.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nümar natüraal
Un nümar natüraal (Lumbart Orientàl: nömer natüràl) al è ü quaal-sa-vöör di nümar 0, 1, 2, 3... , 19, 20, 21, 22, ..., 1059.... un miliú, che sa i pöö druvá par cüntá i elemeent d'un cungjuunt. Par esempi, 24 pomm, 2 camiú u 1123 pess i è da le sitüazziú indúe sa cünta cun di nümar natüraj. Ul cungjuunt da tücc i nümar natüraj sa al simbuliza cun la lètera .
Vargügn matemàtegh (spescjalameent a la teuría di nümar) i preferiss mia recugnuss ul zeru cuma nümar natüraal, cura ca d'òolt (spescjalameent a la teuría di cungjuunt, lògica e infurmàtega), i gh'a la pusizziú uposta. In cheest artícul zeru al è cunsideraa un nümar natüraal.
Congjuunt di nümar natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgraa qual-sa-vöör nani s·cett al inténdes vargott ch'a cugnussemm par nümar natüraal, la suva definizziú a l'è mia sémplis. I pustülaa da Peano i descriif da manera ünívuca ul cungjuunt di nümar natüraj:
- 0 al è un nümar natüraal
- Cada nümar natüraal a al gh'a un sigütaant, denutaa par a + 1
- A gh'è nissü nümar natüraal da che ul sigütaant al síes 0
- Si düü nümar natüraj i è difereent, alura i söö sigütaant apó l'i è, vargott a dí: si a ≠ b, alura a + 1 ≠ b + 1
- Una prupietaa ch'a la síes sudisfada par 0 e par al sigütaant d'un qual-sa-vöör nümar par che a l'è sudisfada, a l'è sudisfada par tücc i nümar natüraj.
Cheest darée pustülaa al assüra la validezza da la tèg·nica da demustrazziú cugnussüda cuma indüzziú matemàtega u recürenza.
In la teuría di cungjuunt al è cumü definí cada nümar natüraal cuma ul cungjuunt da tücc i nümar anteriuur a chel. Cheest al permett da stabilí una relazziú d'úrden intra i elemeent dal cungjuunt di nümar natüraj: al sarà magjuur ul nümar ch'al cuntegna plüü da nümar.
Al è pussíbil definí par indüzziú la suma mediaant l'espressiú:
a + (b + 1) = (a + b) + 1,
vargott ch'al cunveert i nümar natüraj (, +) int un munòit cumütatiif, cun elemeent néutar 0, ul numinaa Munòit líbar a un generaduur. Cheest munòi al sudisfa la prupietaa anülativa e par taant sa al pöö mett deent un grupp. Ul minuur grupp ch'al cuntegn i nümar natüraj al è chel di nümar intreegh.
Da manera anàluga, la mültiplicazziú × la pöö vess definida par: a × (b + 1) = a×b + a .
Vargott al cunveert (, ×) int un munòit cumütatiif; suma e mültiplicazziú i è cumpatíbil grazzia a la prupietaa distribütiva, che sa la espressa cuma:
a × (b + c) = (ab) + (a×c).
Da plüü, sa al pöö definí un úrden tutaal scriveent a = b si e noma si al esiist un òolt nümar natüraal ch'al sudisfa: a + c = b. Cheest úrden al è cumpatíbil cun le uperazziú aritmétighe in la sigütaant manera:
si a, b e c i è nümar natüraj e a = b, alura a + c = b + c e a×c = b×c.
Una prupietaa impurtaant di nümar natüraj a l'è che i è bé urdenacc, i.e. qual-sa-vöör cungjuunt mia vöj da nümar natüraj al gh'a un elemeent mínim (ü plüü zich di òolt).
Cura ca in generaal al è mia pussíbil dividí un nümar natüraal intra qual-sa-vöör òolt e che chesta uperazziú la dàghes un nümar natüraal, par qual-sa-vöör düü nümar natüraj a e b, cun b≠0 , a pudemm truvá òolt natüraj q e r taal che
- a = b×q + r e r < b.
Ul nümar q al numinemm quozzieent e r ul resídü da chesta divisiú da a intra b. I nümar q e r i è ünivucameent determinacc par a e b.
Otre prupietaa plüü complesse di nümar natüraj, cuma la distribuzziú di nümar primm par esempi, i è stüdiade par la teuría di nümar.
I nümar natüraj i è duvracc par düü prupòsit fundamentalameent: par descriif la pusizziú d'un elemeent int una sücessiú urdenada, ch'a designaremm par un nümar urdinaal; e par specificá la grandezza d'un cungjuunt finit, pal quaal a druvaremm un nümar cardinaal. Int i cungjuunt finicc, chiist düü cuncett i è cuincideent, cura ca a l'infinit i è mia.
In acordi a Kronecker, un matemàtich Tudeesch (1823-1891)
"Die ganze Zahl schuf der liebe Gott, alles Übrige ist Menschenwerk".
Déu al a creaa i nümar intreegh, tüta la resta a l'è övra dal omm. in tücc caas, següür che Kronecker sa referiva aj natüraj, si a la suva épuca la numenclatüra la füdess l'atüala). Inscí, al dí d'incöö al aress dii:
Déu al a creaa i nümar natüraj, tüta la resta a l'è övra dal omm.
(Cajori, History of Mathematics (London 1919)


text:
Fagaceae
Le Fagaceae Dumort., 1829 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài (arbüstìf) che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, e 'ndèla zòna mediterànea de l'Africa e 'ndèle do Amèriche; la mànca del töt envéce 'n Sibéria e 'ndel rèst de l'Africa. La famìa la ciàpa 'l nòm del fó (zèner Fagus). La famìa le furmàda de piö de 600 spéci de piànte reünìde en 7 zèner che però i è 'ntra le piànte che fùrma 'na bùna part dei bósc en Itàlia. Tra le spéci piö cunusìde gh'è 'l fó (Fagus sylvatica), la rùer (töt el zèner Quercus) e la castègna (Castanea sativa).
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa l'è stàda istitüìda de Dumortier 'ndèl 1829. De alùra l'atribusiù dei zèner principài l'è restàda piö o méno férma, co apéna 'na quac rituchì.
Segónt la clasificasiù de l'APG (agiurnàda al dezèmber del 2005) la famìa l'è furmàda de 7 zèner e e de piö de 600 spéci. Endèla lìsta gh'è mìa dét el zèner Nothofagus, perchè, endèi agn '60, divèrsi stüdius i preferés mitìl endèna famìa de per sò cönt, le Nothofagaceae.
La famìa isé la sarès furmàda de dò sotafamìe:
- le Quercoideae con dét i zèner:
- Castanea, (la castègna)
- Castanopsis
- Chrysolepis
- Lithocarpus
- Quercus, (le rùer, che de per lùre i è zà 'na metà de le spéci de la famìa)
- Trigonobalanus, (zèner troàt apéna 'ntùren al 1970)
- le Fagoideae có apéna 'n zèner:
- Fagus, (el fó).


text:
Venerdé
Artécol in dialèt arzân
Venerdé (Venerdi in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr' al Giovedé e al Sâbet, dal latèin Venĕris dies, giōren ed Vèner
Al parôli inglèişi Friday e tedèsch Freitag a 's arfân quând, un tèimp, l'ēra al dé sâcher ed la dèja Freyja, quêşi cumpâgna a la dèja latèina Vèner.
I venerdé specêl:
- Venerdé Sânt: dû dé préma ed la Pâsqua, la cristianitê l'arcôrda la môrt ed Crést.
- Venerdé işlâmich: per l' Islam al venerdé l'é al dé sânt e as và int al muschéj per l'urasiòun.
- Venerdé ebrâich: a la calêda dal venerdé a cumîncia al shabbath ebrâich, ch' al dûra fîn a la calêda dal dé dôp.
Superstisiòun
Secònd 'na superstisiòun, che gh'é int i paèiş cristiân, al venerdé l'é un giōren ed melavgóri perché as pèinsa che in cól dé ché a sia môrt Gesó.
In cêrti cultûri în cunsidrêdi ed dimòndi melavgóti al dâti venerdé 13 e venerdé 17.
A gh'é invēci chi cunsîdra al venerdé un dé fortunê a pêrt in dó al câsca cme dâta dal calendâri: al famōş navigadōr Cristoforo Colombo, per eşèimpi, l'é partî dal pôrt ed Palos un venerdé[1]. P'r i siciliân invēci chi nâs in venerdé l'é un "vinnirinu" (ch' al pré èser tradòt in "venerdèin"), e al srà un òm valurōş e furtunê[2].
Vōş coleghêdi
Nôti
- ↑ Venerdì 17, una giornata temuta - Tgcom
- ↑ Artécol insém a Le tradizioni.net ch' al pêrla dal superstisiòun
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Venerdé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Venerdi trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Linthal
Linthal a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 131.24 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1088 abitant.
El cumün de Linthal al se tröva a una altitüden de 662 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andiast (GR), Betschwanden, Braunwald, Breil/Brigels (GR), Disentis/Mustér (GR), Elm, Muotathal (SZ), Rüti, Silenen (UR), Spiringen (UR), Sumvitg (GR), Trun (GR), Waltensburg/Vuorz (GR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Linthal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1289 col nom de Lintal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Linthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Linthal al Wikimedia Commons


text:
Pippa Middleton
Philippa Charlotte Middleton, cgnusùda in tut al mónd cuma «Pippa», l'è na ragasóla che ad mistér la mét in pē di matrimòni par cònt ad chi àtar. L'è dvintàda famóśa parchè sò surèla Catherine l'à spuśâ al 29 'd Avrìl dal 2011 al prìnsip 'd Inghiltèra William dvintànd duchésa ad Cambridge.
Fióla ad Michael Francis Middleton e Carol Elisabeth Goldsmith (tut i du i lavuràvan in dla cumpagnìa di aparèć British Airways), l'è nada a Reading in dal Régn Unî al 6 ad Setémbar dal 1983 e la gh'à anc un fradèl, James.
Subìt dòp al spuśalìsi dla surèla, al fundadōr dla Vivid Entertainment Steven Hirsch al gh śibìs 5 migliòṅ ad dòlar p'r èsar tòlta śò in un film purnugràfic, dand-ag però la manéra ad sarnìr-as al masć ch'la vōl lē[1].
Invéci la Sony la gh dèdica di fumét par dar lùstar a 'l śóg vìddeo dla PlayStation ciamâ Infamous 2. Insém a lē i figùran anc la Cheryl Cole, e al cantànti Beyoncé e Lady Gaga[2].
Al sò scutmàj 'l è la śmudandàda (Commando in ingléś) e al gh'è stâ dâ da 'l fradèl rós ad William, Harry, 'l ùnic put dla cà reàla ch'al gh'arév butâ i òć adòs[3].
Al sò culét 'l è dvintâ adès un mudèl in di Stat Unî, cun al dóni ch'i vaṅ da i chirùrg plàstic par far-as far un da drē cum al suo, ch'l à tòlt al pòst ad quéi ad Jennifer Lopez, Beyoncé, Serena Williams e Kim Kardashian[4]. Anc la sò fisa ad magnàr dal sushi l'à fat scóla[5].
Bcada p'r i paparàś cun adòs na stanèla curta a baśàr al sò muróś Alex Loudon, ex śugadōr ad cricket, fóra dal Park Plaza Hotel dòp 'n evènt ad beneficénsa tgnû sàbat 'd sira prim 'd Utóbar dal 2011, la vèṅ tòlta śò mèntar la próa a quaciàr-as la sò pèla ad purtugàl ch'la gh'à in dal còsi[6]. A n è minga la prima vòlta che i giurnài scandalìstic i gh tìnan a drē: soquànt méś prima, al tabloid tedésc dla Bild 'l iva fat gnir fóra una sò foto in dua i sa vdìvan al sò mudàndi da 'd sóta a 'l vistî[7]. Tant par dir-'n una, la sò famìja l'à fat tōr via da di giurnài dal Régn Unî dal foto 'd un sò viàś a Ibìśa in dua l'éra cun al téti ad fóra.
Nòti
- ↑ Tut i aṅ pardû la tèsta par la Pippa: p'r un porno i gh śibìsan 5 migliòṅ libero-news.it, 10 ad Maǵ dal 2011
- ↑ La Pippa Middleton prutagunìsta in un fumét dla Sony lastampa.it, 22 ad Śugn dal 2011
- ↑ Al visiét dla Pippa ch'al piàś a Harry: lò al la ciàma "smudandàda" e lē la vōl èsar libra ad sóta tgcom.mediaset.it, 22 ad Śugn dal 2011
- ↑ Al fóndschina ad Pippa al và a la granda in di Stat Unî giornale.it, 12 'd Agóst dal 2011
- ↑ La Pippa la và mata p'r al sushi e in dal Régn Unî l'è ciucàda la manìa dal pés crud corriere.it, 8 ad Setémbar dal 2011
- ↑ Paparasàda cun un vistidèṅ dimóndi curt adòs, la Middleton la fà védar 'd avér di difèt in dal fìśic libero-news.it, 3 'd Utóbar dal 2011
- ↑ Pippa Middleton cuma la Sharon Stone: da 'l vistî i sàltan fóra al mudàndi cronacaqui.it, 30 ad Maǵ dal 2011


text:
Ruhr (region)
La regiù de la Ruhr, (en todèsch: Ruhrgebiet, o 'n fùrma coloquiàl Ruhrpott) l'è la aglomerasiù metropolitàna piö pupulùza de töta la Germània e la piö grànda regiù 'ndüstriàla de l'Europa. La se tróa 'ndèl cör del Land del Nord Reno-Westfalia, endèla bàsa àl del fiöm Ruhr.
La consìst endèna conürbasiù de öndes cità (Bochum, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Mülheim an der Ruhr e Oberhausen) e de divèrsi cümü 'nfìna a furmà 'na regiù coi cunfì difìcii de determinà, suratöt envèrs el sud endóche i cèntri abitàcc e le àree 'ndüstriài i è tacàcc l'ü con l'óter 'nfìna a fundìs co l'área metropolitàna de Düsseldorf.
La regiù del Ruhr la reprezènta mìa n'entità natüral e gnànche pulìtich-aministratìva uficiàl. L'è 'nvéce n'ünità demogràfich-econòmica.


text:
Eglisau
Eglisau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.07 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 501 abitant.
El cumün de Eglisau al se tröva al cunfin cunt la Germania (Baden-Württemberg), in sü le sponde del fiüm Reno, a una altitüden de 355 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchberg (SH), Bülach, Freienstein-Teufen, Glattfelden, Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Hüntwangen, Rafz, Rorbas, Rüdlingen (SH), Wil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eglisau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 892 come un grup de faturii independent cugnussüü col nom de Ouwa.[1]
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Eglisau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Eglisau (Herrschaft, Vogtei) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
02 02
Ol dé 2 de febrér l'è 'l 33 dé de l'an del calendare gregorià; manca 333 (334 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 2 de febrér al è ul dí da pòost 33 dal an dal calendari gregurian; i manca 333 (334 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Barcelona: Josep-Luís Carod-Rovira al sa dimet de cunsejée sensa cartera al goèrn de la Generalitat de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1980 - Sabadel: Oleguer Presas, futbolesta.
1926 - Fransa: Valéry Giscard d'Estaing, president de la Repüblega Fransesa.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1970 - Penrhyndeudraeth (ol Paes de Gales): Bertrand Russel, matemàtegh e filòsof Angles, premi Nobel de Literadüra de 1950.
1979 - Nöa York: Sid Vicious, cantant e bassesta del gröp Sex Pistols
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Candelera, festa piö granda de l'Ametla de Mar (ol Baix Ebre).
Dansa del Tortel a Esponela, a la comarca del Pla de la stany.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1925
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul matemàtich American d'urígen Ungaresa John von Neumann al enunzia l'assioma da fundazziú.
20 03 - Catalunya: malgraa avé prumetüü a la Lliga Regionalista ch'al faress mia, (in cambi dal sò süpòort), Primo da Rivera al dissöö la Mancomunitat de Catalunya (Ditadüra da Primo da Rivera).
06 06 - Catalunya: ga sa i detegn divèers mémbar da Bandera Negra acüsaa d'un atentaa früstaa cuntra Alfons XIII (complot del Garraf).
17 12 - Barcelona: ul capitan generaal da Catalunya Milans del Bosch al úrdena la saradüra dal caamp da les Corts dal Barça: ul Gamper al presenta la dimissiun irevucàbel cuma presideent dal club.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
L'è una sira storta cumè un cerott in soel genoecc,
in giir a cràpa volta cun scià un desmila in di sacocc
e tira un'aria stramba, uduu de fogna e de limòn,
e l'angelo custode l'è turnaa indree a cambià i culzòn
Ogni menütt el spuung cumè un'urtìga in di culzètt
c'è chi fa testamento in soel müür del gabinètt
el Grignolino el rüzza, gh'è de sbutunà el vestii
il cielo ha l'orticaria e me ho appèna digerii
E cumè un sacch de la rüdèra, spèci quaivoen che me tö sö
gh'è una madòna in canuttiera che de miracuj ne fà piö
e ogni umbria l'è una pantèra, ogni suspiir el paar un pìtt
e questa loena de grovièra la sà piö gnanca lee se ditt
L'è el dè de San Macacu, la nocc de San Nissoen
se tirum via el cuveerc e se impienissum de canzòn.
L'è el dè de San Macacu, la nocc de San Nissoen
vurèvi smurzà tütt ma ho piö truvaa el butòn
Ogni purtiera verta veed mea l'ura de saràss
la sigaretta stracca veed mea l'ura de smurzàss
se borla giò una stèla la fà mea frecass
esprimi un desiderio, ma gh'è mea de fidàss
De fö de la stazion gh'è Belzebù cun scià i valiis
le corna senza punta e uramai g'ha i cavej griis
cerca un treno per l'inferno se lo troverà
ma in una notte come questa ghe paar de vèss a cà
e cumè Batman in galèra ciapi la mira cuntra i sbarr
e spèci l'alba o la curiera o un taxista in mutucarr,
e cumè un gatt sö la tastiera soni la canzòn di matt
questa mannaia primavera la pica giò senza ciamàtt
L'è el dè de San Macacu.....


text:
Articolo 31
Gl’Articolo 31 i èṅ stâ un grup muśicàl rap e crossover itagliàṅ mis in pē in dal 1990 a Milàn p'r òpra ad J-Ax e dal DJ Jad. I èṅ andâ avànti in fiṅ a 'l 2005 quànd i aṅ tacâ na caréra da par lōr.
Biugrafìa
J-Ax e al Dj Jad, rapper òṅ e disc jockey c'l àtar, i s cgnósan in dal 1990 durànt na fèsta hip hop e i decìdan ad métar sù 'n grup muśicàl tulénd al nóm da na léǵ dal 1960 dl’Irlànda (la Section 31 del Broadcasting Authority) ch'la mitìva la muśaróla a la libertà 'd espresiòṅ in televiśiòṅ e a la ràddio.
Dòp un prim sìngul (Nato per rappare), in dal 1993 a véd la luś al prim àlbum Strade di città cun dèntar di braṅ quài Tocca qui (Tóca chè), Pifferaio magico (Sibiulàr màgic) e Ti sto parlando (A sòṅ drē a dascórar tèg). Par la prima vòlta in Itâglia, un grup rap al gh la cava a rivàr in clasìfica cun 90.000 còpi vindùdi a 'l incìrca.
Cun Ohi Maria (ch'la s cata in dal disc Messa di vespiri e ch'la dascór dla marijuana) al grup al vins Un disc par l'Istâ dal 1995. Adriano Celentano al gh l'à sèg e al gh in diś quàtar in dal sò braṅ Il seme del rap (Ragasōi ch'i śbràg'n i maròṅ cun al rap).
In dal 1996 l'è la vòlta ad Così com'è ch'al vénd un quèl cuma mèś migliòṅ ad còpi anc par via ad canti cuma Tranqi Funky, Domani, 2030 e Il funkytarro. Cal lavōr lè al vèṅ vindû anc in Śvisra e in Germâgna. Anc Nessuno dal 1998 al mùcia sù dimóndi sucès e al prim sìngul 'l è La fidanzata ch'al strica 'l òć a la canta Mamma voglio anch'io la fidanzata ad Natalino Otto.
I ùltim lavōr dal grup i èṅ Xché sì!, Domani smetto e Italiano medio.
Discugrafìa
Àlbum
- 1993 - Strade di città
- 1994 - Messa di vespiri
- 1996 - Così com'è
- 1998 - Nessuno
- 1999 - Xché sì!
- 2002 - Domani smetto
- 2003 - Italiano medio
Racòlti
- 2000 - Greatest Hits
da 'l Viṿ
- 2005 - La riconquista del forum


text:
Tiririca
Tiririca, che in realtà el se ciama Francisco Everardo Oliveira Silva (Itapipoca Brasil, 1 de magg 1965), l'è un müsicista, cantant e comich brasilian. In dal utuber dal 2010 l'è stai elegiüd depütà federal al Cungress de Brasilia (par el Stat de São Paulo), e l'è risültad el secund püssè vutad in tüta la storia dal Stat[1].
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd a Itapipoca, in del Stat del Ceará el prim de magg dal 1965, l'ha cuminciad da fiulin, a 8 an, a laurà in dal circu. Alura sò mà la g'ha dai la scurmagna de Tiririca.
L'ha imparad a sunà e cantà in de le feste de paes, e l'ha laurad in d'le television Rede Record e Rede SBT.
Quand l'ha lanciad el sò prim disch Veja os cabelos dela, l'è stai denunciad cume rassista, ma l'ha ricevüd l'assulüssion quasi sübit.
In del utuber dal 2010 el s'è miss in lista par i elession al Cungress Federal Brasilian e tanti i gh'en 'ndai cuntra parchè i pensevun che l'era miga bon de legg e de scriu. I sò aucat l'han però prutegid cun el mutiu che l'è dislessich e l'è miga bon de ved i parol vüna dopu l'oltra, e de ciapà in man la biro.[2]
Ancaben, i sò elession i en stai un sücess, cun 1.300.000 preferense in tüt el Stat de São Paulo.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se l’ha dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand l'era in lista per i' elession, par fass vutà el diseva:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ (in PT) Cun 1.350 vut, Tiririca l'ha quasi batüd el record d'i elession a depütà federal
- ↑ (in PT) Tiririca, l'analbeta cumplet


text:
Sangian
Sangian (nom ufizial in italian: Sangiano) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 534 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 2 km² e 'na densità de 767 ab./km².
Sangian l'è on paes situaa arent al Lagh Maggior (anca se minga in su la còsta), arent a Leggiun, comun del qual l'è staa ona frazion tra el 1927 e 'l 1963. A Sangian l'è nassuu el Premi Nobel de la Letteratura Dario Fo (24 marz del 1927), oltra che la mamma del Nanni Svampa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sangian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
7, Hyden Park - La casa maledetta
7, Hyden Park - La casa maledetta (7, Hyden Park - La cà maladìda) 'l è 'n film ad scarésa dal 1985 'd Alberto De Martino ch'al s firma a 'l ingléśa, Martin Herbert. 'L è stâ prudót da qvéi dla Fulvia International Film.
Sunt
Quànd l'éra pìcula a la Joanna (Christina Nagy) a gh'è sucès un quèl spavintóś. 'N óm vistî da prēt al l'à viulentàda e lē, tintànd ad scapàr via, l'è strabucàda śò da 'l scali insém a la sò bàmbula, armanénd acsè uféśa. A n psénd più giràr c'n al sò gambi, l'è stada custréta a vìvar da cal mumènt lè in sna scrana a rudèli. L'ùnica furtùna ch'la gh'à l'è qvéla 'd èsar pîna ad bèsi e 'd avér-ag na vila tuta sua.
Par tiràr-as un pò sù la decìd ad far dal spòrt e c'n al tèmp la s liga dimóndi a 'l sò alenadōr Graig (David Warbeck) ch'al gh śibìs ad spuśàr-la. La sò amìga e jutànta Ruth (Carroll Blumenberg) la n è minga 'd acòrd e la gh al diś franca ma la Joanna la finìs cun al dir ad sè. Anc al dutōr Sernich (Rossano Brazzi) al gh'à dal preucupasiòṅ parchè al gh'à 'l timōr che lē, turnàd a 'ndàr a lèt cun 'n óm, la pòsa arcurdàr qvél ch'a gh'è sucès da pìcula, un quèl ch'al prév andàr minga tant bèṅ p'r al sò cōr débul.
Dòp al matrimòni la sò vita la dvènta 'n Inféran. La taca a védar di prevòstar dapartùt ch'i gh tìn'n adrē e ch'i gh faṅ védar un putòć tut insangvinâ ch'al gh diś ad cuntìnuv na filatéla da scarésa: «Na mòrt e la campàna e la gint la n s vōl mia bèṅ, la campàna la sòna fòrt e la n sòna minga a la tò mòrt». La pòvra dóna la fà fadigà a mōv'r-as, in sla scrana a rudèli, e la gh'à da scultàr incòsa. La batarìa ad cōr par pôc la n la fà minga carpàr par 'n infàrt.
Persuàśa a dunàr i sò bèsi a la Céśa, la n gh la cava briśa parchè tut i prēt ch'la ciàma pò i sparìsan.


text:
Mi n'hu vist tanti da soci borla gio
Quei vün a l'Infernu, quei vün in dal so cò
Quei vün in un büceer, quei vün in Paradiis
E i henn tropp pooc quii che i restan chi a viif
Forsi l'è tropp quell che t'hu dumandaa
Forsi un suriis ma la dà gnanca ul me pà
E forsi perd, l'è ul nostru mestee
Forsi ul prosim che borla gio sun me
Ma prima da nà vöri parlà cun te
O perlomeno dumandat ul parchè
Parchè tanti ropp mi ai capisi mia
Te g'het piantaa chi e pö ta s'het nai via
Parchè i to omm quand a parlan cun te
I g'hann i secocc pien dumà da danee?
Pö parlan cun nüm e g'hann pien dumà ul cöör
Par nüm dumà paroll e intant gh'è gent che möör
E g'het dai da beef trop sanc a questa tèra
In dal tò nom a fann anca la guèra
In dal tò nom sa mazan cumè can
Dimm te parchè ta seet inscì luntan?
Parchè robi par me, e finisi in galera?
Parchè robi par te, e finisi a fa cariera?
Eh sì, forsi perd l'è la nostra benediziun
Ma alura mi lasi e borli gio in una canzun
Forsi l'è tropp quell che t'hu dumandaa
Forsi un suriis ma la dà gnanca ul me pà
Forsi bestemi ma mi in dal tò nom
A preferisi, ves un diavul che un omm...


text:
Triculōr Italiân
Artécol in dialèt arzân
Indice
La stôria dal Triculōr Italiân[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Triculōr Italiân, (Tricolore Italiano in italiân) cme bandēra nasionêla, la nâs a Rèz al 7 znêr 1797, quând al Parlamèint ed la Repóblica Cispadâna, só prupôsta dal deputê Giuseppe Compagnoni, al stabilés: "…che si renda universale lo Stendardo o Bandiera Cispadana di Tre Colori Verde, Bianco, e Rosso, e che questi tre Colori si usino anche nella Coccarda Cispadana, la quale debba portarsi da tutti". Mó perché prôpria sté trî culōr? Ind l ’'Itâlia dal 1796, traversêda dal vitoriōşi armêdi napoleònichi, al tânti repóblichi d’ispiraziòun giacubèina ch’ îven cambiê i véc Stêt ditatōr àn siēlt quêṣi tóti, cun variasiòun ed culôr, bandêri sgnêdi da trèi fâsci cumpâgni, ed sicûr inspirêdi al mudèl francèiṣ dal 1790. E ânca i repêrt militêr "italiân", més insèm a chi tèimp là a sustgnîr l'esêrcit ed Bonaparte, gh’îven dal bandēri fâti a la ‘stèsa manēra. In particulêr, i stindêrd regimentêl ed la Legiòun Lumbêrda mustrêven, gióst, i culōr biânch, ròs e vèird, che fêven pêrt dal j abitódin antîghi dal pôpol lumbêrd: al biânch e al ròs, difâti, fêven figûra ind al vèc stèma dal cmûn ed Milân (crōṣ ròsa in séma al biânch), mèinter vèird j èren, fîn dal 1782, al divîṣi ‘dla Guèrdia cèvica milanèiṣa. Culōr cumpâgn, pó, gnivèn druvê ânch ind i stindêrd ed la Legiòun Italiâna, ch’la metîva insèm i suldê ‘dl' Emélia e ‘dla Rumâgna, a gh’ é al chêş che còsta sia la ragiòun ch’ l’à cucê la Repóblica Cispadâna ed metrî ind la só bandēra. Al cèinter 'd la fâsa biânca, al stèma ‘d la Repóblica, un portafrèci cun dèinter quâter frèci, (a sêgn dal quâter sitê Rèz, Mòdna, Frêra, Bològna), circundê da ‘na curòuna ed lâver guarnî cun un troféo d’ êrmi.
L'època napoleònica[modifica | mudéfica la surzéia]
La prèma campâgna d'Itâlia, che Napoleòun al fà tr’ al 1796 e al 1799, l’arbêlta al vèc sistèma de Stêt che spartîven l’Itâlia. Al só pôst nâsen tânti repóblichi giacubèini, ed sêgn democrâtich: la Repóblica Ligure, la Repóblica Romana, la Repóblica Partenopea, la Repóblica Anconitana.
Dimòndi vînen batûdi dal cuntratâch austro-rōs dal 1799, da l’j êtri s’unîven, dôp la secònda campâgna d'Itâlia, in dal Règn Itâlich, che al srè durê fîn al 1814. Epór, al j êren la prèma vòja d’indipendèinsa in dal nôster Risorgimèint. E l’è stê prôpira in chi ân lé che la bandēra la vîn sintîda mìa pió cme sègn ed la faméja reêla o militêr, mó cme sègn dal pôpol, dal libertê cunquistêdi e, dòunca, ed la nasiòun ‘stèsa.
Al Risorgimèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind i trèint’ân dóp al Congrès ed Vièna, la bandēra Triculōr l’è stêda fughêda da la Restauraṣiòun, ma la continvê ad èser tirêda só, cme insègna ed libertê, ind al rivólti dal 1831, ind al rivólti masiniàni, ind la disperêda imprèiṣa di fradê Bandiera, ind al rivólti ind i Stêt dla Cēṣa. Dapertót in Itâlia, al biânch, al ròs e al vèird alōlen dîr ‘na cumûna spèransa, ch’la infiâma al pasiòun e l’imaginasiòun di poēti: "Raccolgaci un'unica bandiera, una speme", al scrèv, in dal 1847, Goffredo Mameli in dal só Canto degli Italiani. E quând s’arvès la stagiòun dal '48 e al permès a la Costitusiòun, ch’la bandēra là, la dvèinta al sègn ed ‘na rivîncita nasionèla, da Milân a Venèsia, da Ròma a Palermo. Al 23 mêrs 1848 Carlo Alberto al pêrla al popolasiòun dal Lumbêrd Vènet cun al famōṣ proclàma ch’al dà la nōva ed la préma guèra d'indipendèinsa e al finés cun al parôli:"(…) per viemmeglio dimostrare con segni esteriori il sentimento dell'unione italiana vogliamo che le Nostre Truppe(…) portino lo Scudo di Savoia sovrapposto alla Bandiera tricolore italiana." Al stèma ed la faméja reêla a gh’è stê zuntê ‘na bordûra culôr aṣór, per fêr in môd che la crōṣ e al câmp dal scûd a s’ armes’césen mìa cun al biânch e al rós dal strési ‘dla bandēra.
Figûri tôti dal Sit dal Quirinêl
Da l'unitê ai nôster dé.[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 14 ed mêrs dal 1861 vîn dichiarê la nâsita del Règn d'Itâlia e la só bandēra l'à continvê ad èser, per abitódin, còla ‘dla préma guèra d’indipendèisa. Mó la mancânsa ed ‘na lèg in propôsit - fâta sōl per i stindêrd militêr – al pôrta a fêr dal bandêri cun figûri divêrsi da l’originêl, adiritûra zò ed règola. Sōl in dal 1925 vîn stabilî, per lèg, i mudê ‘dla bandēra nasionêla e ‘dla bandēra de Stêt. A cósta ché (da druvèr ind i palâs dla faméja reèla, ind al parlamèint, ind i ufési e ind al rapreṣentânsi diplomâtichi) a vîn zuntê al stèma la curòuna reêla. Dôp la nâsita dla Repóblica, un decrêt ed lèg dal Presidèin ed la Repóblica dal 19 zógn dal 1946 al fésa la figûra pruvişôria ‘dla nōva bandēra, confermêda da l'Asembléia Costituèint ind la sidûda dal 24 mêrz dal 1947 e mésa ind l’articól 12 ed la nóstra Chêrta Costitusionêla. E ânca ind al sèch linguâg dal verbêl a’s pōl còjer tóta l'emosiòun dal mumèint.
Al Presidèint (Ruini) :
Pongo ai voti la nuova formula proposta dalla Commissione: "La bandiera della repubblica è il tricolore italiano: verde, bianco e rosso, a bande verticali e di eguali dimensioni".
L'é apruvêda. L' Asembléia e al póblic dal tribûni a’s mèten in pē. L’é un lòngh ciucamèint ed mân.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Corrado Barigazzi - Il tricolore e l'albero della libertà : Reggio e la Rivoluzione francese, 1796-1800 - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1996.
- Ugo Bellocchi - La storia d'Italia narrata dal tricolore : 1796-1986 - Reggio Emilia : Societa emiliana editoriale, 1985-
- V. Fiorini, M. Butturini - Chi invento la bandiera tricolore - Salò : Tip. Giovanni Devoti, 1897
- C.C. Fornili - Il Tricolore nel quadro di tre grandi avvenimenti: rivoluzione, Napoleone, risorgimento - Reggio Emilia : Nuova Futurgraf, 1997
- Tarquinio Maiorino, Giuseppe Marchetti Tricamo, Andrea Zagami - Il tricolore degli italiani : storia avventurosa della nostra bandiera. - Milano : Mondadori, 2002.
- Otello Montanari - 1797: nascita del primo Tricolore e della prima Costituente in Italia - Modena : OMICRON, 2003
- I Giorni del Tricolore : memorie storiche della Citta di Reggio dall'anno 1796 al 1812 di Don Pio Motti / a cura di Maurizio Festanti. - Reggio Emilia : Diabasis, 1997.


text:
Hundwil
Hundwil a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.94 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 968 abitant.
El cumün de Hundwil al se tröva a una altitüden de 791 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gonten (AI), Herisau, Nesslau-Krummenau (SG), Schlatt-Haslen (AI), Schwende (AI), Stein, Urnäsch, Waldstatt, Wildhaus (SG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hundwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 921 col nom de Huntwilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1][2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Hundwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR


text:
Därstetten
Därstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 32.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 849 abitant.
El cumün de Därstetten al se tröva a una altitüden de 757 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Blumenstein, Diemtigen, Erlenbach im Simmental, Oberstocken, Oberwil im Simmental, Pohlern, Rüeggisberg, Rüschegg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Därstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1228 col nom de Tarenchat.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Därstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Krosno
Krosno (Krossen in todesch storegh; KopocHo/Korosno in ucrain) l'è ona citta polacca cont ona popolazion de pussee de 47.600 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Krosno la se troeuva in del voivodaa de la Precarpazia, in del sud del paes. L'è traversada del fiumm Wisłok.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I omen viven in de la region de Krosno giamò a partì del Paleolitegh.
A partì del VIII secol la zona l'è stada abitada de la tribù di Lędzianie, che poeu dopo hann ciappaa anca la Moravia e la Boemia.
Tra el 1100 e 'l 1300 Krosno la s'è trovada in d'ona zona de confin tra la Polonia e la Russia, per passà finalment a la Polonia tra el 1340-1349, grazie a la conquista de la Rutenia Rossa de part de Casimir III. Lù el gh'ha daa a Krosno el status de città libera e real (Królewskie Wolne Miasto Krosno).
In del 1482 gh'è rivada on'epidemia, menter che 'l secol dopo el gh'ha portaa on bell poo de splendor e cressida, che l'è duraa infina al XVIII secol.
In del 1772 l'è passada a l'Austria, e inscì l'è staa fina al 1918. De quell moment Krosno l'è andada dree a la storia de la Polonia unida.
Del 1975 al 1998 l'è stada el capploeugh del Voivodaa de Krosno.


text:
Neil Armstrong
Neil Alden Armstrong (Wapakoneta, 5 'd agòst dal 1930 - Cincinnati, 25 'd agòst dal 2012) 'l è stâ 'n inśgnēr e astrunàuta americàṅ dla NASA, al prim óm a métar pē e a giràr in sla Luna, al 21 ad lüi dal 1969, durànt la misiòṅ d'l Apollo 11 insém a i sò cumpàgn Michael Collins e Buzz Aldrin.
Dòp èsar andâ in pensiòṅ, Armstrong al s è mis a insgnàr inśgnerìa a l'università a Cincinnati in dal stat d'l Ohio. 'L à fat part dal cumisiòṅ misi in pē p'r indagàr in si asidènt d'l Apollo 13 dal 1970 e dal Space Shuttle Challenger dal 1986.
Al 13 'd Agóst dal 1969 al presidènt di Stat Unî, Richard Nixon, al gh'à dâ la mdaja presidensiàla par la libertà.
'L è mòrt a 82 an par di prubléma a 'l cōr dòp n'uperasiòṅ.


text:
Austria
L' Austria (Österreich in tudesch) a l'è un paes de l'Europa.
La cunfina cun la Svizzera e'l Liechtenstein a ovest, l'Üngheria e la Sluachia a est, l'Italia e la Sluenia a süd, la Germania e la Repübliga Ceca a nort.
La capital a l'è Viena.
La gh'ha una süperfiss de 83.858 km² e una pupulaziun de pressapoch 8 miliun d'abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Austria (nom ufizial: Republik Österreich) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è l'Heinz Fischer (del 2005).
El Prim Minister a l'è l'Werner Faymann (del 2008).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 l'Austria la dupra l'Euro.


text:
Enego
Enego (en vèneto: Enego; en cimber: Ghenebe; en todèsch: Jeneve) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 2.018 abitàncc, 'na superfìce de 52 km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arsiè (BL), Asiago, Cismon del Grappa, Foza, Gallio, Grigno (TN), Valstagna.
Cuntegnüü
Il Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enego se troeuva in sü l'Altupiàn di Sett Cumün (ciamàa anca "Altupian de Asiàagh"), a 768 meter d'altezza. Ulter che'l paes de Enego, gh'hin anca olter fraziùn piscinini: Piovega, Culdarch, Foss, Valdifaber, Cost, Valdicina, Valgoda, Dori, Marcesina, Enego 2000 (staziùn sciistica) e Stoner, la pussee grand.
L'ecunumia de Enego la se basa sü l'agricultüra e su l'alevament di besti, specialment di vacch, chi fann el lacc ch'el vegn dupràa per fà el furmagg Asiàagh.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Inturn a l'ann Milli hin rivàa da la Germania di pupulaziùn da lingua e tradiziùn cimbra che s'hin stanziàa in divers sitt de l'Altupian: inscì anca a Enego.
Tra'l 1310 e'l 1807 Enego l'ha fàa part de la Lega di Sett Cumün, insemm a Foza, Gaj, Asiàagh, Lusiana, Conch, Ruana e Rözz. 'Sta Lega chì l'ha mantegnüü üna certa autonomia anca quand la gh'èra la Repüblica Veneta.
In de la Prima Guera Mundiàal Enego l'è stada bumbardada pussee volt cunt i canùn piazzàa sül Munt Grappa.
Tra i düü gueri e dopu la Segunda Guera Mundiàal ün frach de Eneghees hin nàa a l'ester a lavurà (in Germania, Francia e Svizera), specialment cumè muradur.
I munument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La gesa de Santa Giustina, che suvrasta'l paes; per fàa sü el sò noeuf campanil, in di ann Cinquanta del XX secul, han dupràa i matùn del Fort Lisser, fàa sü durant la Prima Guera Mundiàal. La gesa l'è stada seriament danegiada in del 1983 da'na trumba d'aria, che l'ha tiràa via la cupola e'l tecc. Dopu l'han sistemada.
- La tur del vecc castèl del XIII secul, incoeu demulìi, ch'el se truvava in duvè che incoeu ghè la piazza San March.
- Il Punt de la Val Gadena, il terz pusse vôlt d'Europa (175 meter), inauguràa in del 1990 e che'l culega Enego a Foza.
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diego Dalla Palma (1950), trucadur famùs a livell internaziunàal;
- Lucio Boscardin, autur de "Ciao", la "mascotte" di Mundiai de calcio de Italia 1990.


text:
Dialet lüganes
El Lüganes l'è un dialet del Lumbard parlaa in de la zona de Lügan, in del bass Cantun Tisin.
L'è cumpagn assee del Cumasch e, insema al Mendrisiot, el custitüiss el ram meridiunal del Tisines.
Cuntegnüü
- 1 Carateristegh e variant
- 2 Esempi de dialet del Votcent
- 3 Pruverbi per paes
- 3.1 Malcantun
- 3.2 Vernaa
- 3.3 Munscendra
- 3.4 Cavriasca
- 3.5 Valcola
- 3.6 Val Mara (bass lüganes)
- 3.7 Lügan e i sò quartier
- 3.8 Alt Lüganes
- 3.9 Bass Lüganes
- 4 Bibliugrafia
- 5 Vus curelaa
- 6 Ligam de föra
Carateristegh e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet lüganes de cità a l'è, cume em giamò dit, bel vesin al Cumasch e dunca, a la luntana, al Milanes. Insema al dialet de Belinzona l'è vün di centri de la koiné ticinesa.
Föra de la cità, inveci, a gh'è anmò di trat cunservativ che, in certi cas, poden vess pütost particular.
- Cumpagn de Brianzö, Cumasch, Varesot e Mendrisiot, tendenzialment i E atonegh del Milanes vegnen di A (anca se in de l'alt Lüganes e in de la Val Cola l'è minga semper inscì):
- mil. depertüt = lüg. dapartüt
- La negaziun la se fa cunt el mia
- Gh'è tanti O atonegh (ma anca tonegh) che vegnen parnunziaa tant 'me di Ó, che l'è un lavurà che a Comm e a Milan gh'è propi poch.
- In del bass lüganes i participi passaa de la I cuniügaziun finissen in -ad
- mil. cantaa = lüg. cantaa = b. lüg. cantad
- In de l'alt lüganes inveci i participi finissen in -ò
- mil. cantaa = lüg. cantaa = a. lüg. cantò
- A Lügan e in del bass lüganes la prima persona di verb la finiss, cumpagn del Milanes, in -i. Quela roba chì la süced minga semper in de l'alt lüganes.
- mil. mì vegni = lüg. mì vegni = a. lüg. mì vegn
- In de la vegia piev de Agn e in del Malcantun se duperen di participi passaa particular per i verb püssee impurtant:
- mil. faa = malc. facc
- mil. traa = malc. tracc
- mil. dii = malc. dicc
- mil. cot = malc. cöcc
- mil. andaa = malc. nacc
- mil. daa = malc. dacc
- mil. staa = malc. stacc
- mil. vegnüü = malc. nücc
- mil. tolt = malc. töcc
- In de la Cavriasca (cumpagn de quel che 'l süced anca in certi zonn del Nuvares), la Ŏ cürta latina la ciapa un son diferent a segunda se gh'è un nom de mas'c u de dona:
- or fiö, ra fiòra
- In de la Cavriasca se dupera anmò 'me prunom clitegh impersunal i inscambi de a
- mil. e lüg. a se slunga i dì = cavr. i se slónghe i dì
- In de la Val Cola resisten anmò di vucai atun a la fin di parol:
- mil. el temp = lüg. ul temp = valc. ur tempe
- mil. el dent = lüg. ul dencc = valc. ur dence
- Semper in Val Cola, i nom feminil finissen i A anca al plüral:
- mil. i vach = lüg. i vach = valc. i vaca
- In di paes de Sunvigh, de Vila, de Bren, de Fescogia e in de la Cavriasca de sura, la Ü l'è parnunziada tant 'me una U nurmala:
- mil. tüt = lüg. tüt = sunv. tut
- In del Malcantun, parol cumpagn de pover, negher, veder, setember se parnunzien povra, negra, vedra, setembra.
- In de la Cavriasca, i parol chì de sura se parnunzien povre, negre, vedre, setembre.
- In de la Cavriasca, arent al Munt Scender e in de la Valcola, la S denanz a cunsunant la se prunüncia propi inscì 'me l'è in Milanes, e minga cumpagn del rest di parlà tisines.
- Semper in de la Cavriasca, cumpagn de quel che 'l süced anca in Mesulcina, in la Valtelina e in de la Bergamasca, la prima persona plüral di verb la se fa cunt el met la partisela om (che la vegn del latin HOMO) prima de la III persona singular:
- mil. cantum = lüg. cantum/cantom = cavr. om canta = bg. am canta = valt. en canta
- De norma, cumpagn de Cumasch, Mendrisiot e Vares, l'articul determinativ maschil a l'è ul, o 'na sua variant grafega.
- In d'un quai dialet arius (minga a Lügan), l'articul determinativ l'inflüenza anca i prepusiziun articulaa:
- mil. del, de la = cum. e men. = dal, da la = lüg. dal, da la = lüg. ar. dul, du la.
- Al cuntrari del Mendrisiot e del Cumasch (ma cumpagn di dialet ticines püssee a nord), gh'è una forta presenza del rutacismu, suratüt in di parlà arius:
- mil. el = cum. e men. ul = lüg. ul = lüg. ar. ul/ur/or
- mil. scola = lüg. scöla = lüg. ar. scöra
- mil. Muntagnöla = lüg. Muntagnöra
- In di dialet de l'alt Lüganes, cumpagn de quel che 'l süced anca in del Surascender, se pò truvà 'me prunom clitegh de la III persona singular u/o inveci de al/el:
- mil. lü el canta = lüg. lü al canta = a. lüg. lü u canta.
- In d'un quai dialet arius, cumpagn de quel che 'l süced anca in de la Lumbardia uriental e in Valtelina, la III persona singular e plüral hinn istess:
- mil. lur canten = lüg. lur cantan = lüg. ar. lur i canta
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula del Fiö Trasun (tradüziun libera)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'era un om che l'aveva düü fiö.
El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü.
De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi.
Prest prest el s'è truvee in grenda miseria. L'è sücedüü che in del paes che lü l'eva, essendegh uan grenda crastia, tücc murivan de fam; imaginev in che bisogn se truveve alura 'stu mezz disparee, che l'aveva già cunsümee tüt.
Ve disi che par no murì de la fam l'ha duvüü cerché un padron, che u l'ha mandee sübit föra a pass i ciun in una sò massaria, duve per la grend fam l'avrav mingiaa vuluntera i gend che mingiavan quei purscii, ma nenca de quist u 'n pudeva avè par scudàss la fam.
U gh'ha vedüü alura a müdé vita e, pentii, al diseva en del sò cör: “Quanci in cà de mè peder i mingian e bevan e ne ghe manca el pen, e chì mì crepi de fam?
Ah, ne vöi fé piü olter 'sta vita. Tornerò de mè peder e ghe dirò: Peder mì, hoo comiss un grend pechee cuntra Diu e cuntra vü;
nu sunt piü degn d'ess ciamee par voss fiö; tegnìm in cà cum vün di voster famej e mì n'ho assee”
Cusì disend, el se met in viagg de la cà, quand el peder, vedendel a vegnì, benché scolz, senza capel e strascichee cum un leder, u l'ha sübit cunussüü par el sò fiö e, sentendasa cum öv tüt el cör de la cunsulzion, el cur in pressa a basàla e brasciàl sü cui lagrim ai öcc del grend cuntent.
E fiö, enca lü piangenda a tenta buntee de sò peder: “Peder” el ghe dis “cher Peder, mì cunfessi che ho pechee e cuntra Diu e cuntra de vü e nu puteva fà de pegg; nu meriti piü d'ess ciamee cul nom de de voster fiö”.
El bon peder süi dü pee el cumenda ai sò servitur d'andé a tö el piü bel di vestii, capel, scarp e culzet, e l'ha vestii tüt de növ, dandegh persina l'anel de met al dit;
e cumendend de tö sübit el senguen e un vedel de grassa vulend che se facess un grend past in segn d'alegria, disend: “'Stu mè fiö l'era mort e l'è risüscitee; l'era perdüü e adess el s'è truvee”. E i han cumenzee a mingià, bev e suné alegrament.
In 'stu mezz de temp l'olter sò fiö, venend a cà da la campagna e sentend 'sta legria, ne savend cosa foss sücedüü,
el ved en la cuntrada vün di servitor, e 'l ghe dis: “Cusa l'è 'sta cossa?”
e lü ghe rispond: “L'è turnee a cà el voster fradel e per mostré el sò cuntent voster peder l'ha cumandee de tö el senguen a un vedel de grassa, e de fé un grend past per la legria d'ess lü turnee san e salv”.
Sentend 'sta növa, tüt cuntürbee e pien de stizza 'sto olter fradel nu vuleva piü venì in cà per el grend dispett che n'aveva; unde 'l peder l'è andee lü stess föra en cuntreda a pregàl de vegnì en cà lü e ralegràss del ritorn de sò fradel.
Me custü, scrulend el coo e mugnend el dis a sò peder: “I hin sgià tanci an che mi ve servi, e mai hoo trasgredii nenca vün di voster cumand, e vü ne m'avii nenca dee un bucin de gud insema di mè amis.
E quest olter vost fiö, che l'ha semper fee 'l baloss, e l'ha prudighee tüta la sustenza cun quii de sasela, l'è apena rivee a cà che per lü avii sübet mazzee el piü grass e gross di videi”.
El bon peder alura rispond a sò fiö disendegh: “O fiö, ti see pür che tì ti stee semper chì in cà mia e tüt quel che 'l gh'è l'è tò;
me per 'sto olter tò fradel l'è giüst che se faga banchet e particuler alegria, perchè mì el credeva già mort e l'è turnee a vist, l'era smarii, e adess el s'è truvee”.
Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 416-418
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca va cüntaroo ch'al temp dal prim re da Cipri, ul prim capii, dopu che Gofree Büglion l'aveva liberaa la Tera Santa, una dona pulida da Guascona l'era andaia in pelegrinagg al Sant Sepulcar, e turnand indree l'era capitada in mezz a di baloss ch'i n'ha fai da lee ca sa pò dì da pesg. 'Sta povra dona, pudend minga dàssan pas, l'ha pensaa d'andà a cüsài al re. Ma, quaididün avendagh dii che l'avaress bütaa via ul fiaa, ca 'l re l'era un pantalon ca 'l lassava burlà in tera i ingiüri senza fin ch'i fava a lü, figüras pö quij fai ai altar, l'è restada lì un poo sura pensee; ma pö, rabiada da minga pudèss vendicà da quij baloss, e vurendas pür tö una quai sudisfazion, l'ha risolt d'andà istess dal re, se non altar par dàgh una bona tafiada sü quel sò fà da mincion. La va donca dal re e, dopu avègh cüntaa sü caragnand la sua disgrazia, la ga dis: "Ca 'l creda però minga ca mì sia vegnüda par dumandàgh giüstizia, soo ca la gh'ha seca e mì vöi minga secàl; sont vegnüda doma par dumandàgh in grazia cuma 'l fa lü a purtà in santa pas tücc i tort ca 'l ricev da tanti part, ca mì par vün nu trövi più requi, e sa pudess ga 'l regalaress da cör".
Ul re, ca l'era sempar stai indurmentaa, a 'stu poch svegliarin al vert finalment i ögg e, cumenzand da quela balussada a tirà giò sech cul stafil da la giüstizia, l'ha seguitaa inscì senza remission fin ca l'è scampaa, cul più lassàn passà nanca una mezza.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag 629-630.
Una businada del 1925[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quii ch'ha mai - vedüü Lügan
podan minga - imaginàss
tüt la gent - cul cör in man
e gh'è di curs - per andà a spass
e Lügan - l'ha fai prugress
a s'è mai vist - cumpagn d'adess
l'è una vera - citadela
dal nost cantun - la püssee bela.
Gh'em da bun - che i nost agent
cunt ul bastun - e 'l pom d'argent
beret növ - e la montura
ma quant l'è not - i fann pagüra.
Tüt ul mund - l'è tüt istess
ma da tusann - ga n'è ch'a cress
sura cent - setanta hinn bunn
e tüt i alter - gh'hann sü i calzun
a la gran moda - vann adree
e quant l'è bel - vann giò sül Che,
ma lur sann ben - che i giuvinot
o prest o tardi - ga burlan sot.
La sua bela - capigliatüra
la fann tajà - sura misüra.
Se lur gh'avessan - düü barbis
sumejan om - propi decis.
Anca i om - vann a la moda
minga tant - in di vestii
gh'è i tusann - che tant ja lodan
s'a gh'hann lungh - i sò cavii
al cuntrari - 'sti tusann
i vann adree - a per ul coo
e se gh'hann lungh - un poo i cavii
i curan sübit - a tajài giò.
Cunt i dispens - ch'a riva chì
l'è 'na pazzia - tegnìi inscì.
I dispens - quand i è finii
sa pò ligài - ma ben pulii.
Al nümer quater - in pessina
a gh'è dumà - 'na scaletina.
Al prim pian - gh'hoo l'atelier
la gent par cred - hann da vedé.
Bonn fest a tücc - i mè client
e saroo tantu - ben cuntent
se sa regordan - un zichinin
una volta a l'ann - del Garganin.
24 dicember 1925.
(ciapaa de Dizionario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. II - Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona/Lügan, 1952-...)
Pruverbi per paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malcantun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bren[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Er cald d'avóst o va vignì bón or móst.
- I ómen che gh'ha róss or copin i gh'ha dro birichin.
- Mangiàa e balàa è bot a comensà.
- Ra razze di cojón l'è mai perdude.
- Sant'Ane, un'óre da nane.
- Tucc i mes ch'i vaghe a bandón, ma che masg e avóst ch'i faghe da bón.
Bubiöva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Camignö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi gh'ha pressa ch'i córa, e chi è cióla ch'i staga a cà sóva.
- Ogni cojón u vò dìi ra sò resón.
Caslan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fescogia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant'Ane, metà campagne.
Majas[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi sapa la vigna in agóst, impieniss ra tina da móst.
- Otubar otubrel, ra cà comè ur bordel e ur cüü comè 'r cifel.
- Par Sant'Agnes, cur i lòssur par la sces.
- Ur lacc di vach al sta in cassina e ur lacc di donn al sta in cantina.
Muntegg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I vent da San Matee i guasta i castegn.
Mügena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alba róssa, o ch'o piòv o ch'o bófa.
- A r'aqua bassa, tücc i cojón i 'gh passa.
- A Sant Ambrös, or pan a cöss, a Denedà o 's torna a fà.
- A tirà i cavii dro copin, i fa vérd or bochin.
- Cör content or ciel l'aiüta, ma s'o bürla in tera o 's rómp ra gnüca.
- Föja, legn e stram, o s'en fa tüt or ann.
- Fortünada quela cà che da végg la sa.
- Genar sücc, castegn a mücc.
- In dro mes d'avóst, ora marende l'è in dro bósch.
- I nebi d'agóst i mangia tüt i castegn.
- L'è mej vess üsel de bósch che üsel de gabia.
- Or amór drom l'è comè or vin dro fiasch: a ra sira l'è bón, e a ra matin l'è guast.
- O va pür ben ra cavra zopa, fin che 'r lüf o no r'intopa.
- Per San Barnaba r'uga la vegn e or fió o va.
- Per Santa Madalena, u s'inarma re castegna.
- Pitost che tacàa lit, l'è méj portàa via on toch de cojón.
- San Abóndia l'è on gran sant, ma San Carla l'è on gran birbant.
- Se o pò vegnì avrì, a te 'j lassi piü morì.
Punt da Tresa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand in marz al prina, l'è pien granee e cantina.
Püra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ann nevós, ann bondanziós.
- Candelara, mezza fenara.
- Nas ch'a guarda la trsta, l'è cativ cumè 'na pesta.
- Ur sóo d'agóst u lapa sü ur erba.
Stan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chii di cavii róss, chi na i próva na i cognóss.
- Di ögg gris e cavii e róss, poch an n'è e ga 'n fóss!
- Genèe sücc, u fa i castegn inca i sciüch.
- In cà pinina, u sta roba assèe.
- Ögg negra e cavii biónd, l'è ra püssè bela ch'a gh'è ar mónd.
- S'u piöv ur dì d'Ascenzión, u fa castegn fin i boscón.
Vernaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coma l'è ra dóna, istess l'è ra sò cà.
Munscendra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bironegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ann sücc, castegn a mücc.
- Chi mal capiss, pesg respund.
- Donn d'òst, serve de prèvet, asan da murinee, libera nos dominé.
- El mes de marz l'è 'l fiö d'una baltroco: int una muntagna u piòv, in quel'altra u fioco.
- Quand che la Mügie la fa sü 'l capel, pundo la ranza e ciapa ul rastel.
- Quand ch'u piöv par San Barnabà, tö sü la frasca e pòrtolo a cà.
Mezzvich-Vira[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se i castegn i spaiss d'avrii, i fa 'n grat e gradì, se i spaiss de magg i regöj cul sach, se i spaiss de giügn i regöj cul pügn.
- U 's pò miga cavàa sangh da un mür.
Ros[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rüvera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arisc gross, castegna magra; arisc magra, castegna grossa.
- Dop San Bartolomee, tera inanz e fen indree.
- L'è mej una trista sapada de mars che vüna bona d'april.
- Re consolazión di aflit l'è quéla de vedé i altra a tribülà.
- Sant'Ana un tir de cana, San Roch un tir de s'ciop.
- Tücc i cà de sass i gh'ha 'l sö fracass.
Sigirin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cavriasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Curtisciasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lupagn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Valcola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A ra dominega cióch, al lünedì lóch.
- Aurì, possa ra scuèla e va a durmì.
- Ro ciel al sta su senza pontéi, e 'r böcc dro cuu al se rónscia senza bindéi.
Scarea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scertara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- April, fiö d'um pescadóo, da 'na montagna 'l piòv e da r'altra a 'gh va el Sóo.
- Avrii, sira no pò vegnì.
- In di sirada d'aóste, làghet miga ciapà in do bósche.
- I ómen i 's ciapa pe ra parola e i férma per i cavì.
- Lünedì cióch, martedì lóch.
- Otóbre spolverós, castegn e nós.
- Quand che 'l cör no dò, piange no 's pò.
- Quand che ra Sgazzariòra la met el capel, laga era ranza e ciap'el rastel.
- Santa Sbarba e San Simón, Dio n'inguarda dra sfrasela e do trón.
- Se fervè l'è bisest, o ch'al mör tüt i donn o ch'al seca tücc i ginestra.
Sciümadera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai cüriós as ghe da el cazzü in sül nas.
- A gügiada a gügiada, a 's fa el gümesel.
- Centesim fa centesim.
- De cojón a 'n manca mai.
- Fa miga bisögn da zifolà se 'l caval al vò miga bev.
- Femna bóna la met sü ra cà, cativa la ra desfà.
- In do corp üman al gh'è miga sü de ciav.
- Per i ladre i ciav i è mai bóna assee.
- Qui dai cavii róss, poch i ja cognóss.
- Sa 'l piòv per r'Assensia, per quaranta dì ün ghe s'è iente.
Sunvigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aira róssa, o ch'al pióv o ch'al bófa.
- Avrii, tucc i dì un barii.
- Chi tut maja, tut caga.
- D'aóste l'è la fuira di mósche.
- De marze, chi no gh'ha calze vaga descalze; d'avrì, chi no gh'ha calze pò morì.
- I spes inutil i rovina ra cà.
- La prima aqua d'avóste la rinfresca 'r bósche.
- Lengua in bóca, pós cópa.
- Majà castegn, vita de legn.
- Quél che coménsa ben a l'è a metà del laór.
- R'aqua de Sant'Ana l'è mej dra mana.
- R'asen l'è 'r caval dro povro.
- Ro Só sui oriv, r'aqua sui ciap.
- Un nemis l'è trop, e cent amis i è miga assé.
Vila[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Val Mara (bass lüganes)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al gh'ha sü 'l capel San Giorgg, l'aqua l'è in scoss.
- Ciel fai a lana, se no piöv incö, piöv 'sta setimana.
- Masg fangós, vóst spigós.
- Val Mara scüra, tüt al mund la düra; Val Mara ciara, tüt al mund la lava.
Melan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A camp tempestaa no var benediziun.
- A fà ul dutór gran pratiga ga vör, e la pratiga la sa fa da ün sü cent.
- Amór, panza, rógna e tóss i sa fa sübit cognóss.
- Gh'è püssee da fà a fà cent scüd che centmila franch.
- La cunsulazión di puverit l'è quéla da fà l'amór.
- Par cugnóss l'inferno, bisögna fà ol cögh d'estaa e 'l carozzee d'invernu.
- Secónd el fraa, sa ga fa la capa.
Röv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al dadent l'è pai padrón, al dafö l'è pai cujón.
- Al mes da vóst al gh'ha i zocur in man.
- Al püssee gran castigh dal Signór l'è 'n asan da manegià.
- Aprii, una góta tüt i dì.
- April l'è 'l mes dal gambur: un dì inanz e l'altru indree.
- Aqua e fögh, iüta 'l cögh.
- Aqua ostana e sóo setembrin, l'è tanto òr fin.
- A 'stu mónd al Signór al vö nissügn content.
- Avrii, una gügiada e va' a durmì.
- Cà növa, se nu s'an porta, nu s'an tröva.
- Carna che sa ritira, la var nanca un sesin la lira.
- Chi gh'ha 'l pan da mengià, gh'ha anch i cagnö da fà saltà.
- Chi sa spüda adoss gh'ha piü domà trii dì a morì.
- Chi sussénn fira, póch cüsiss.
- Da Denadaa, chi i è cuntent chi i è tribülaa.
- Da mezz ann, al cüü al fa scagn.
- Fa püssee dagn una furmiga tirà via che nè 'n para da bö trà cà.
- Genar sücc, fa castegn tüt i sciüch.
- Insalata senz'aj, süpa senza formai, donn senza tet, i è tre rob da maladet.
- In un dì da masg nas un asen e i ga met sü 'l bast.
- I parent i sa cugnóss dó vólt in vita: quand sa marida e quand sa mör.
- La bóna cantina la fa 'l bón vin.
- La cavara l'ha püssee car i pee in la nev che i corni a la presev.
- La fioca novembrina la méngia la cassina.
- La legura la sa ciapa senza cór.
- La méssa di spós l'è la méssa di curiós.
- L'amór l'è minga polenta.
- L'ann bisest sa marida tüt i pest.
- L'aqua da Sant'Ana l'è 'na mana, da la Madona l'è ancamò bona, da San Bartulamee bófagh dadree.
- L'è mej un brüt pezzón che un bel bögión
- Liga l'asan indóva vö 'l padrón, e se 'l sa strozza l'è sò dagn.
- L'óm al tira a cà 'l material, la dona la fabrica la cà.
- No nass agnel che no gh'abia 'l sò pradesel.
- Pa 'na taca bürla migna gió 'n albur.
- Prima da parlà büsögna sbat i ar tre volt.
- Quand la cióca l'è 'nviada, cun poch la sa mantégn.
- Quarant'ann, quaranta magagn.
- Rairu in dal camp, spess in scuvela.
- Sant'Agata, tera fiada.
- Sant'Ana e Santa Madalena, i fa bügada insema.
- Se l'amór l'ha da vess bona, trii dì 'n còlura e un dì da bona.
- Se 'l fa bel al dì da la Senzia, l'üsürari 'l volta al stee cul cüü 'n sü.
Lügan e i sò quartier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lügan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A cumandà hinn bun tücc.
- A la sira león, a la matina cojón.
- A San Bernardin, cascia la spiga ul grand e 'l pinin.
- Ciel faa a pagnot, se no piöv del dì piöv la not.
- I bravi óman sa conóssan quand i gh'è piü.
- In dal dì da la Ziriöla da l'inverno nüm sem föra, se 'l fa o breva o vent in da l'inverno turnum dent.
- Induva ga sta ‘n bucun, ga sta ‘nca ‘na parola.
- La fevra quarantana, i giuvan ja risana, e pai vegg la fa sonà la campana.
- Quand ul Generus al gh'ha sü 'l capel, duman l'è brüt se incö l'è bel.
- Santa Caterina la porta un sach da farina.
- Tegn l'amis incö cuma se duman al deventass nemis.
- Tüta l'aqua la va al mar.
Brè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Davesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand ul Boglia al gh'ha ul capel, mola la ranza e ciapa scià ul rastel.
Gandria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amór e scioreria vöran miga compagnia.
- Ciar el Sóo da matina e róss da sira, el fa bel vot dì da fira.
- Cör trop cuntent, mort visina.
- Trii fradéi, trii castéi.
Granscia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A ra sira lión, a ra matin cujón.
- Aria da vent, aria d'acqua.
- Bat ur bón, ar miglióra; bat ur cativ, ar pegióra.
- Chi gh'ha trop cör, prést mör.
- Dopo la Madona d'agóst, la prima aqua la finiss ur istad.
- Dü o tri böö d'or in pais i va miga maa.
- I amis sa cugnóssan in di bisögn.
- I risc a Sant'Ana, luntan 'na spana.
- I üsürari, se 'l piöv el dì de la Senzia, i ghe cómpra la vesta de seda a la dona; se 'l fa bel, i la batan de la rabia.
- Panigada e castegn, mangian fin ch'a tu see pien.
- Quand bófa ra Carunasca, sa sent i campann da Carabia.
- Ra castegna ra vegn dru legn, ma ra da nissün sustegn.
- R'asan ar tira a cà 'r fen e 'r mangia ra paja.
- S'al fa bel ur dì dr'Ascensión, ur gran al vegn dent a muntón.
Suragn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Viganel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A chèga püssee un bò che cent róndol.
- A cuntentà ul cumün sa cuntenta nissün.
- Ai pesciad sa cugnóss ul mül, a la cuva sa cugnóss la gulp, al bast sa cugnóss l'asan e ai paròl sa cugnóss la gent.
- A lavàgh la testa a l'asan sa büta via ul smöj.
- Asan da natüra a capiss gnanca la sua scritüra.
- Cà néta, cà benedéta.
- Caval magar, padrun grass.
- Cumè l'albur, i è i büt.
- Disgrazziada quela cà indóva gh'è minga cavii bianch.
- Ga vör un sold a cumincià e cent a finì.
- Ginögg da óman, ciap da donn, nas da gat e müsu da can, sa pò fà ul giazz tüt l'ann.
- La fam l'è 'l migliur cögh che ghe sia.
- L'asan, in mancanza da fen, al mangia la paja.
- Par San Giuann, sa spiana i scigol e l'aj.
- Past da castegn, past da legn.
- Quand che l'urégia sinistra la sóna, ul cör l'è sicür.
- S'a gh'è miga la breva par la Seriöla, d'invernu sem föra.
- Se tücc i passar cunosséss ul mej, adiu camp!
- Tantu fen in cassina e poch vin in cantina; tantu vin in cantina e poch fen in cassina.
Alt Lüganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Agra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bedan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Busch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Da San Lüis a San Giuann, un sbradagg d'un gal.
- Per Sant'Ana, un'ura men de campagna.
Cuman[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tücc i can i ména ra cua, tücc i cojón i vö dì ra sua.
Gravesan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi vör trop, ciapa nagót.
- I bal di can e i danee di ciól a i è sempru in móstra.
- La consolazión di óman i è dó: quand ch'u pórta a cà la miee e quand ch'i ga la pórta via.
- La consolazión di poverit l'è quéla da voltàgh ul cüü ai travit.
- Tüt u va al cüü, salvu 'l manigh dal cazzüü.
Lamon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Purza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A tira püssee düü péi da pota da quatar cavai che trota.
Savusa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amur e gelusia i sa fa sempru cumpagnia.
- A Santa Caterina, o nev o prüvina.
- Chi trasa da giuvin, i la caga da vegg.
- Dònn róss, gnanca 'l diavul ja cugnóss.
- La dona ch'a nina la cüna la tégn in pee ul mund.
- La giüstizia l'è cumè 'l cudee: quaidün ga l'han dananz, quaidün dadree.
- L'è mej gris che peraa, l'è mej peraa che crepaa.
- Nas ch'a varda 'n sü, cativ ch'al na pò piü.
Scim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Turesela[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La nebia de marz la fa nè ben nè maa, ma quel d'april la tö 'l pan e 'l vin.
- La pazienza l'è la virtü da l'asan.
- Metee sü 'l drapel, che 'l Cüsél u gh'ha sü el capel.
Vaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi mangia ra somenza, caga el paiel.
Bass Lüganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brüsin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amór da cüsin, amór d'assassin.
- Dopo San Martin, i castegn i è maconzin.
- I castegn i tegn mia past.
- San Paul e San Gaetan, cürém di biss e di can, di sass spurgent e da la brüta e cativa gent.
Melii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I prim oradigh i quata tücc i técc.
- Marz l'è ul fiö d'una baltroca: o al lüdra ul vent, o al tróna, o 'l piöv, o 'l fioca.
- Tüt al va al cüü, för che ul manegh dal cazzüü.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.


text:
Zanzavrëin
Artìcol in dialët piasintëin
Al Zanzavrëin (nùm scientìfic: Crataegus azarolus, in Itagliàn Azzeruolo), l’è na piänta d’la famèglia dal ròsi, e spöl ciamàs anca "Lazzeruolo".
Ass'sä mìa ad precìs da dùa l'è rüä, forse da l'Asia Minùr. In Itàglia al ghè in Ligûria, Piemònt, Lumbardia, Emégglia-Rumâgna e Sicilia.
La sò früta a l'è gròsa tàma na balëina ad 3-4 cm e la g'ha a bòta la Vitamëinaa C.
Nùm ragiunäi[modifica | mudéfica la surzéia]
Sicilia: anzarola
Piemònt: lazzarìn
Rèmin: pumbrièl


text:
Grafschaft (VS)
Grafschaft a l'è un cumün svizzer del distret de Goms, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.6 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 198 abitant.
El cumün de Grafschaft al se tröva a una altitüden de 1312 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellwald, Blitzingen, Ernen, Fieschertal e Reckingen-Gluringen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Grafschaft in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Identitaa trigonométrica
Una identitaa trigonométrica l'è una relazziun implicaant da li funziun trigonométrich e verificada par tüti li valuur da li variàbil í cuntegnüdi. Sti identitaa a pòden vess ütil, cur che una espressiun cunteneent da li funziun trigonométrich la gh-a besogn da vess semplificada. Li funziun trigonométrich inn un bell puu ütil in intégrazziun, par integrà da li funziun «non trigonométrich»: un prucedimeent abitüaal, al cunsist a fà un cambi da variàbil ütilizant una funziun trigonométrica, e a semplificà da séguit l'integrala utegnüda cun li identitaa trigonométrich.
Notazziun: cun li funziun trigonométrich, a definiremm sin2, cos2, etc., li funziun tai che par ògni real x, sin2(x) = (sin(x))2, ...
Cuntegnüü
- 1 A partí da li definizziun
- 2 Periodicitaa, paritaa
- 3 A partí dal teoréma da Pitàgora
- 4 Teuréem d'adizziun
- 5 Fòrmül da l'angül dòpi
- 6 Fòrmül da l'angül mültipli
- 7 Fòrmül da redüzziun da li putenzi
- 8 Fòrmül da l'angül metaa
- 9 Fòrmül implicaant la « tangeent da l'arc metaa »
- 10 Dai prudott a li summ
- 11 Da li summ ai prudott
- 12 Funziun trigonométrich inversi
- 13 Identitaa senza variàbil
- 14 Anàlisi
A partí da li definizziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Periodicitaa, paritaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è fàcil vidé sül círcul trigonométrich che:
(la demustrazziun la depeent sü la definizziun da li funziun cosinus, sinus)
In física, al è important savé che tüti li cumbinazziun lineaal da òndi sinusoidaal da la medésima períoda, ma da fasa difereent, l'è, da l'istessa manera, una ònda sinusoidaal da la medésima períoda ma cunt una fasa diversa.
In d'òlter tèrmin :
intúe
A partí dal teoréma da Pitàgora[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teuréem d'adizziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul medi ul püssee sveelt par pruvà sti fòrmül al è d'ütilizà li fòrmül d' Euler in anàlisi cumplessa.
La fòrmüla da la tangeent la seguiss a partí da li òltri dò:
Fòrmül da l'angül dòpi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sti fòrmül a pòden vess utegnüdi rempiazzaant inti teuréem d'adizziun, e ütilizaant ul teoréma da Pitàgora par li ültim dò, u anca ütilizaant la fòrmüla da de Moivre cunt .
Fòrmül da l'angül mültipli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si Tn è ul n-ésim polinòmi da Chebychev alura
La fòrmüla da de Moivre la sa scriif:
- int-úe i a l'è l'ünitaa imaginària.
Ul nücli da Dirichlet Dn al è la funziun definida par :
- par ògni real x,
Ul prudott da cunvulüzziun da una funziun da quadraa integràbil e da períoda 2p cul nücli da Dirichlet a l'è l'istess che la suma d'òrdin n da la suva série da Fourier.
Fòrmül da redüzziun da li putenzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sti fòrmül a permétten da scriif cos2(x) e sin2(x) in funziun dal cosinus da l'angül dòpi.
Fòrmül da l'angül metaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rempiazzaant x par x/2 inti fòrmül da redüzziun da li putenzi, e ricavaant da séguit l'espressiun da cos(x/2) e sin(x/2), nü utenemm:
Mültipliemm tan(x/2) par 2cos(x/2) / ( 2cos(x/2)) e sü(b)stitüemm sin(x/2) / cos(x/2) par tan(x/2). Ul nümeratuur al è alura istess a sin(x), grazzia a la fòrmüla da l'angül dòpi; ul denominatuur al è istess a 2cos2(x/2) - 1 + 1 che, da l'istessa manera, al è istess a cos(x) + 1.
La secònda fòrmüla la veen da la prima mültiplicaant par sin(x) / sin(x) e semplificaant ütilizaant ul teoréma da Pitàgora.
Fòrmül implicaant la « tangeent da l'arc metaa »[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si punemm , truvemm:
sti fòrmül permétten da semplificà di calcüi trigonométrich arivaant a di calcüi sura di frazziun razziunaal. I permétten da l'istessa manera da determinà ul cungjuunt di puunt razziunaal dal círcul ünitaa.
Dai prudott a li summ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sti fòrmül a pòden vess demustraa desvelüpaant i mémber da drita pai fòrmül d'adizziun :
Da li summ ai prudott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è assee da cambià x par (x + y) / 2 e y par (x– y) / 2 inta li fòrmül da trasfurmazziun da prudott in suma.
Funziun trigonométrich inversi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si x > 0 alura
Si x < 0 alura
Da plüü, per ògni x,y, al var
Un bell puu d'identitaa símil a a pòden vess utegnüüt a partí dal teoréma da Pitàgora :
Identitaa senza variàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Richard Feynman, retegnüü d'avé imparaa beníssim li fòrmül da trigonometría, al s'è sempru recurdaa da chesta cüriusa identitaa:
Una taal identitaa a l'è un esempi d'identitaa che la cunteen nò da variàbil, e la s'obteen a partí da l'üguaglianza??? :
Li relazziun segueent a pòden, da l'istessa manera, vess consideradi cuma da li identitaa senza variàbil :
Sa trœva che la mesüra in degree di àngui la dà mía una fòrmüla püssee sémplis che la mesüra in radiaant, cur che a cunsideremm chesta identitaa cun 21 ai denominatuur:
Ma i fa(c)tuur 1, 2, 4, 5, 8, 10 a pòden fà pensà ai nümer inter inferiuur a 21/2 che gh'ann mía da fa(c)tuur cummün cun 21. I ültim esempi inn cunseguenzi d'un resültaa da basa sura i polynòmi cyclotòmich; i cosinus inn li parti reaal di radiis da sti polinomi ; la suma di zéer la dà la valuur da la funziun da Möbius in 21 (ín dal cas precedeent); dumà la metaa da li radiis inn preseent in la relazziun precedeent.
Anàlisi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In anàlisi, al è esenziaal che i àngui che aparíssen cuma argümeent da li funziun trigonométrich, a síen mesüraa in radiaant; si a inn mesüraa in degree u int importa-mía quaal òltra ünitaa, alura li relazziun reportaa chí-da-sòta a devénten fòlsi. Si li funziun trigonométrich inn definidi geometricameent, alura li sœu derivadi a pòden vess utegnüdi demustraant prealabilmeent sti límit :
e
e ütilizaant la definizziun cunt i límit da la derivada in un puunt, inscí cuma i teuréem d'adizziun; si li funziun trigonométrich a inn definidi par li sœu série da Taylor, alura li derivadi a pòden vess utegnüdi derivaant li sérii inteer tèrmin a tèrmin.
Li òltri funziun trigonométrich a pòden vess derivadi ütilizaant li identitaa precedeent e li régul da derivazziun, par esempi :
Li identitaa sura li integrali a pòden vess truvaa in la Taula da l'integrali.


text:
Treyvaux
Treyvaux a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.42 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1451 abitant.
El cumün de Treyvaux al se tröva a una altitüden de 770 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, La Roche, Le Mouret, Pont-la-Ville, Rossens, Senèdes.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Antartid
L'Antartid a l'è el püssee meridiunal di cuntinent; ul Pol Süd al sa tröva in del sö territori.
Cunfurmaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid l'è estes par 13 miliun da chilometer quadraa, piöö olter 1.500.000 kmq da giazz permanent (pack). L'è furmaa da do part, spartii da 'na muntagna, ul Mont Transantartich:
- l'Antartid Uriental, ca l'è un altipian da una desena de miliun de chilometer quadraa
- l'Antartid Ucidental, ca l'è anca ciamaa Penisula Antartica, e l'è un prulungament di muntagn di And.
Ul 98% dul teritori antartich l'è quataa dal giazz, ch'al pod anca vess spess 4 km (in media 2,5 km). Ul giazz de l'Antartid el cuntegn el 90% da l'aqua dulza da la Tera.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid l'è ul sit püssee frecc dula Tera. I Rüss ga hann misüraa -89,2 gradi.
Pupulaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid al g'ha menga una pupulaziun indigena; l'è abitaa dumà di scienziaa ca lauran in di laburatori antartich.


text:
Rebeba
La rebeba (inscì anca in lombard oriental[1], per el Bergamàsch el Zappettini el la riporta come ribeba[2]; in lumbard uriental anca medafreda[3], zanforgna in milanes e olter dialett ucidentaj[4]) l'è un strüment müsegal idiofun faa sö de una strutüra de medall repiegada sura de lee, che la figüra 'me un ferr de cavall, inscì de fà sö un spazi liber in mezz al qual se cata 'na lamela sutil de metall che che de una banda a l'è marcada a la strutüra del strüment e de l'oltra l'è livra.
L'è un strüment spantegaa breech in tüt el mund cunt di carateristegh morfologegh devers; in Europa e India a ghe n'hemm segn a partì del XIV secul e l'è tipegh de la müsega del völgh. In Italia l'è assé spantegaa in Sardegna, anduve l'è cugnussüü 'me Trunfa o Trumba, e in Sicilia anduve l'è cugnussüü cume marranzanu e l'è de spess druvaa per cumpagnà i tarantell.
Vön di püssee impurtancc center de prudüziun de rebeb l'era a Boccorio, frazzion del comün de La Riva, in Pruvincia de Vercei, in Piemont, ai pè del Mont Rösa.
La rebeba d'incö la se suna in tri möd:
- se spissiga la lamela nurmalment e se möv la lengua (la manda föra vibraziun variabil cumpagnaa del bass son ünich e propi,
- se spissiga la lamela in tant che s'è dré a fà cress l'estenziun de la buca
- se spissiga la lamela in tant che s'è dré a bufà (la manda fö un son ünich e senza vibraziun)
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- The world's most complete Jew's Harp Collection
- Sunatur de rebeba (video youtube)
- (Ingles) Scacciapensieri - Jew's Harps from Europe and All Around the World
- (Ingles) antropodium.nl
- (Ingles) Storia de la rebeba
- (Ingles) Rebeba in aziun
- (Ingles) Jew's Harp
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Stefano Zappettini, "Vocabolario Bergamasco-Italiano per ogni classe di persone e specialmente per la gioventù" - ed. Pagnoncelli, 1850 Bèrghem; : scaricàbil per entréch
- ↑ Diziunari Camün
- ↑ Vocabolario Milanese-Italiano, Libro 4


text:
Canton Argovia
El Canton Argovia (en todèsch: Aargau; en alemà: Aargou; en fransés: Argovie; en italià e 'n romàncio: Argovia) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera e 'ntra chèsti l'è giü dei piö setentriunài, colocàt entrà Basilea e Zurìgo. El töl dét la part bàsa del córs del fiöm Aar, che 'l ghe dà nòm al cantù.
El cantù el g'ha 497 000 abitàncc e 'l cuarcia zó 'n àrea de 1404 per 'na densità de popolasiù de 354 ab/km². La capitàl l'è la cità de Aarau che g'ha presapóch 17 000 abitàncc. La popolasiù l'è perlopiö de religiù protestant e de lèngua todèsca. L'è streersàt dei fiöm Reuss e Aar e 'ndèl sò teretóre se cultìa la icc, fröta e cereài..
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Argovia l'è stat posedimènt de l'Austria, 'ntra 'l 1213 e 'l 1415, quan che l'è pasàt a fà part del Canton Berna. L'è deentàt endependènt ai 10 de mars del 1803.
Cumü e Distrècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Argovia l'è cumpunìt de öndes distrècc:
- Aarau (co capolöch Aarau)
- Baden (co capolöch Baden)
- Bremgarten (co capolöch Bremgarten)
- Brugg (co capolöch Brugg)
- Kulm (co capolöch Unterkulm)
- Laufenburg (co capolöch Laufenburg)
- Lenzburg (co capolöch Lenzburg)
- Muri (co capolöch Muri)
- Rheinfelden (co capolöch Rheinfelden)
- Zofingen (co capolöch Zofingen)
- Zurzach (co capolöch Bad Zurzach)
I cümü 'n totàl i è 231:


text:
Zagabria
Zagabria (Zagreb in cruat; Zagabria in italian; in tudesch, düranta l'Imperi d'Austria, Agram; Zágráb in üngheres) a l'è la capital de la Cruazia.
A l’è anca la prima cità de la Cruazia per pupulaziun, cun 784.900 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zagabria la se tröa al nord-ovest de la Cruazia, in del toch de süd-ovest de la piana de la Panònia.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zagabria a l'è gemelada cun:
- Magunza, Germania
- San Pederburgh, Rüssia
- Tromsø, Nurvegia
- Kyoto, Giapun
- Cracovia, Pulonia
- Lisbuna, Purtugal
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- Shanghai, Cina
- Budapest, Üngheria
- Viena, Austria
- Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
- Lübiana, Sluenia


text:
Stamp:Cité un lìber
Contnù
Avis[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà d'un lìber. A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modìfica | modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{Cité un lìber| first=Abraham | last=Lincoln | coauthors=U.S. Grant, Jefferson Davis | title=Resolving Family Differences Peacefully | publisher=Printing Press | location=Gettysburg | year=1861 | editor=Stephen A. Douglas | id=ISBN 0-12-345678-9}}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: Lincoln, Abraham; U.S. Grant, Jefferson Davis (1861). Stephen A. Douglas Resolving Family Differences Peacefully. Gettysburg: Printing Press. ISBN 0-12-345678-9.
Che a varda ëdcò[modìfica | modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Saarland
La Saarland (en fransés: Sarre) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de 2.569 km², 'l piö pesèn dei stacc se se cönta mìa le cità stat (Ambùrgo, Bréma e Berlìno). La capital de la Saarland l'è la cità de Saarbrücken.
La 'Saarland la cunfìna col Lusembùrgo, la Renània-Palatinàto e la Loréna. Chèste quàter entità le s'è ünìde 'nsèma apò a co la regiù bèlga de la Valònia e le comunità francòfone del Bèlgio endèna Regio Europèa ciamàda «Saar-Lor-Lux», co l'obietìf de favoréser la cooperasiù transfrontaliéra.
El stat el ciàpa 'l nòm del fiöm Saar, che l'è 'n aflüènt de la Mozèla e 'l streèrsa 'l teretóre de la Saarland de sud a nord-òvest.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Zèner (biologìa)
En sistemàtica, el zèner l'è 'n ranch tasonòmich che 'l reönés en sèrto nömer de spéci che g'ha 'n cümü 'n ensèma de caràter che se 'nsömèa. El zèner l'è 'l sèst ranch principàl de la sistemàtica clàsica de le spéci vivènte.
L'è 'na nusiù astràta e bastànsa 'ntüitìva, che l'ìa zamò 'n üzo endèle lèndue corènte prìma de éser adotàda endèla terminulugìa scentìfica. Isé, 'n botànica, zamò de la alta antichità se sèmper recunusìt la prezènsa de caràter en cümü 'ntra le rùer, ma s'è apò sèmper recunusìt la diferènsa 'ntra chèle de mut (Quercus pubescens) e chèle piö gròse de pianüra (Quercus robur).
Ogna spéce vivènta (apò a chèle estìnte, anemài, piànte, fóns, batéri...) l'è asegnàda a 'n zèner, segónt el schéma de la nomencladüra binomiàla, intruducìda del Carl von Linné.
Per ezèmpe, el Pinguìno imperadùr (nom scentìfich: Aptenodytes forsteri) e 'l pinguìno reàl (Aptenodytes patagonica) i aparté töcc dù al zèner Aptenodytes.
El nòm asegnàt ai zèner l'è 'n nòm latì (o ritignìt tal) al nominatìf singolàr (o tratàt come tal). La prìma lètera del nòm del zèner se la scrìf sèmper en maiùscol. La g'ha de éser scriìda col alfabéto latì (sènsa acènti e diacrìtich).
Sèrte disciplìne, come per ezèmpe la miculugìa e la botànica, le amèt dei ragrupamèncc intermédi 'ntra 'l ranch de zèner e chèl de spéce, come per ezèmpe el sota-zèner', la sesiù, la sóta-sesiù e la tribù o stìrpa.


text:
Tel Aviv
Tel Aviv (in ebraich: תל אביב-יפו ca la vör dì: Culina dela primavera; arab: تَلْ أَبِيبْ - يَافَا Tal Abīb-Yāfā) l'è na cità israeliana ca la sa tröa sü la costa dal Mar Mediterani. Tel Aviv l'è anca ul center de l'area metrupulitana püsseé granda e pupulada in Israel, che l'è ciamada Gush Dan (Bloc da Dan). L'è ul center ecunomich püssée impurtant da Israel. La giurisdiziun da Tel Aviv-Giaffa l'è da 50,6 km². La densità da pupulaziun l'è da 7.445 abitant per km² in dal setember 2005, quand che la pupulaziun dela cità l'era da 376.700 abitant, e l'è drée a cress d'ün tass dal'1% l'ann. Ul 96,1% dei gent chi viv da là i henn giüdée, e ul 3,0% i henn arab musülman e ul 0,9% i henn arab cristian. I analisi statistich i disan che ga sun 50.000 lavuradur furest ch'i stan a Tel Aviv ma i henn minga regularizàa.


text:
NASA: Concurrenza per examinar planet Mars
-
- Zoom
- In roboter è sin via sin il mars per perscrutar il Mars. (Reuters)
L'autoritad spaziala dals Stadis Unids da l'America, la NASA, fa ina concurrenza d'ideas per examinar il planet Mars.
Scienziads ed inschigners duain preschentar projects, co ins pudess perscrutar il planet cotschen pli a fund a partir dal 2018. Il mument sa chatta in roboter sin via vers il Mars. El è partì il november e duai arrivar l'avust proxim sin il Mars. Avant insaquantas emnas era la NASA sortida d’in project communabel cun l’ESA. Quai pervi da motivs da spargn. Era lez project aveva l'intenziun da perscruttar il Mars. (fc/sda)


text:
Breó
Breó, (prununciàt [breˈo]; en Italià: Brione) l'è 'n cümü de piö o méno 715 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruvìncia de Brèsa.
El se tróa sö l'altipià che fa de spartiàive 'ntra la bàsa Val Trompia, la Franciacürta e la part bàsa del Lac d'Izé.
Dal 1928 al 1948 l'è stat agregàt al cümü de Óme, al quàl le colegàt per mès de 'na stràda che pàsa pèer la frasiù de San Gioàn de Polàen. L'è colocàt a 18 km de Brèsa a la quàl l'è colegàt per mès de la stràda pruvinciàl SP-BS 10 (Brèsa-Gösàch-Breó).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bussor
Busser (Bussur in del dialett del loeugh; Bussero in Italian, parnonziaa Bùssero) l'è on comun milanes cont 8 628 abitant. L'è traversaa del Navili de la Martesana e d'ona fermada de la metropulitana milanesa. Chì l'è nassuu el Gofree de Busser, stòregh de l'Etaa de Mezz. In sùul teritori cumunal g'è ona fermada de la linea 2 de la Metropulitana Milanesa che la culega cun Milano. Ches cumun chi l'è traversàa dal Navili de la martesana, che in del dialett del loeugh se ciama dùmà "El Nuiri".
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dal bòss, pianta semper verda, peralter a l'origin d'on diffus cognòmm lombard, vegn el nòmm del paes, tant antich che in del 1906 s'è trovaa un sarcòfagh femminil roman. Giemò present in di cart di topografii de la pianura a orient de Milan fin dal 852, pù ò men tri secol pussee tard Bussur l'ha daa nòmm a ona famija importanta, che in del capoloeugh lombard l'avaria fondaa l'ospidal de San Barnaba (con el Goffred da Bussur, parent e omònim de pussee cognossuu stòrich, in del 1145) e de la qual l'è staa member Pagan, podestà in del 1212.
Edifizz Notevol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Villa Sioli Legnani, de origin settecentesca anca se resistemada con notevol cambiament in de la metà del Vòttcent.
- Villa Berti, risalenta al XVIII secol.
- Villa Tamassia Radaelli, con giardin ed oratòri rustich anness.
Personagg famos[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Goffredo da Bussero, notabil e scrittor medioeval milanes.
El stemma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'origin de chest stemma chì l'ha ona sò motivazion de caratter stòrich ben precisa: l'ha intezion de recordà i tri famij che anticament hinn staa feudatari de chest borgh chì. Primm fra tucc i da Bussur (da Bussero), on'antiga famija lombarda originaria pròppi de chesta terra chì; quela de Olgiaa (Olgiati), feudatari de Bussur dal 1698 al 1778 e quela di Grepp (Greppi), feudatari dal 1778. Dal stemma de la famija da Bussur, hinn staa ricavaa i dò stell de la part de sorevia a l'intersaa, dal stemma de la famija Olgiaa l'è stada recavada la figura del pess mettuu in de la part inferior. Dal stemm de la famija Grepp, inveci, l'è staa tratt el gilì et inserii in de la fascia central del intersaa.
El dialett de Busser[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al lombard el cambia chighinscì in manera particular rispett a quell di alter paes visin.
Esempi:
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bussur l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Ness (CO)
Ness (nom ufizial in italian: Nesso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de 1 243 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 15,0 km² e ona densità de 83 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Argegn, Brienn, Caglio, Faggee, Laj, Lescen, Pognana, Surman, Veles e Gelbi
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ness (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vangél
Ol Santo Vangél l'è 'l lìber che l' cónta sö la èta, i miràcoi, i 'nsegnamèncc, la mórt e la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést.
I vangéi üficiài, cioè chèi acetàcc cóme giös'cc da la Césa Catòlega e da töte i ótre Cése cristiane, i è quàter:
- ol Vangél de San March (Katὰ Mᾶpkov eὐaYYέλιov - segónt March) fòrse del 70 d.C.;
- ol Vangél de San Matéo (Katὰ Matθaῖov eὐaYYέλιov - segónt Matéo) scricc tra 'l 70 e l' 100 d.C.;
- ol Vangél de San Lüca (Katὰ Aoukᾶv eὐaYYέλιov - segónt Lüca) scricc tra 'l 80 e 'l 90 d.C;
- ol Vangél de San Gioàn finìt de scrif vèrs ol 100 o 'mpó dòpo.
töcc i óter Vangèi i è mia acetàc da la Césa Catòlega e e da töte i ótre Cése cristiane i è ciamàcc apòcrifi.
Ol nòm Vangél[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Vangél l' vé dal gréch antìch euaYYέλιov (euanghélion) che l' völ dì la buna notissia.
La lèngua di Vangéi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pènsa che i Vangéi i sìes istàcc iscricc 'n gréch antìch, fò che 'l Vangél del San Matéo scricc fórse 'n Aramàich e per chèsto ciamàt Ol Vangél di Ebrèi, ma l'è mia sigür, de fati gh'è riàt dóma di tèsti 'n gréch antìch.
Tradussiù en Lumbàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Vangél de San March l'è stacc tradüsìt in Bergamàsch dal Gioancarlo Giaàss e dal Ümbèrt Minèl.
Ol Cìrcol Filològich Milanés l'ha facc öna tradüsiù de töcc i quàter Vangéi.


text:
Giuliano Bignasca è mort
-
- Zoom
- Il president da la Lega dei Ticinesi è mort en la vegliadetgna da 67 onns. (Keystone)
Giuliano Bignasca, il president da la Lega dei Ticinesi ed anteriur cusseglier naziunal è mort. Il Tessinais da 67 onns saja mort la notg passada en sia chasa a Cannobio, ha confermà il cusseglier guvernativ tessinais Norman Gobbi.
La raschun da la mort saja probablamain ina desdida dal cor, ha ditg Gobbi a l'agentura da novitads sda. Il mument vegnia anc fatg examinaziuns. Pir mesemna aveva Bignasca anc prendì part ad ina sesida parlamentaria. (sda/fc)


text:
Herzogenbuchsee
Herzogenbuchsee a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.85 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6766 abitant.
El cumün de Herzogenbuchsee al se tröva a una altitüden de 458 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettenhausen, Graben, Heimenhausen, Niederönz, Bollodingen, Thörigen, Thunstetten, Seeberg, Aeschi (SO) e Steinhof (SO).
Al prim de ginee del 2008, el cumün de Oberönz l'è staa agregaa al cumün de Herzogenbuchsee.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ BSG 152.01 / BAG 07-139 Die Justizkommission des Grossen Rats des Kantons Bern (Justice Commission of the High Council of Canton Bern) decision of 16 October 2007. (Todesch) accessed 16 July 2009
- ↑ Herzogenbuchsee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Herzogenbuchsee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Oberönz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Guarino Veronese
Guarino Veronese (lat. Guarinus Veronensis u de Guarinis) l' éra stê 'n umanìsta (Verōna 1374 - Frèra 1460). Al tulîva al diplōma 'd nudèr a Pèdva dòp d' avéregh 'scultè el lesiòun d' un mìster tra i prìm edl' umanéśim, Śvàn ed Conversìno da Ravèna. Dal 1403 al 1408 l' éra a Custantinòpul cul M. Crisolora e quand al turnèva indré al s' mitîva a insgnèr al grēc antīg ind un stùdi ed Firèins, stipendiè da un sinàcul privè. Turnè in di sô paràģ, a Venésia in dal 1414, l' avrìva 'na scōla 'd grēc e latèin, in dù, tra l'èter al dvintèva al mìster anca dal Viturèin da Feltre.
In dal 1419 al spustarà la sô scōla a Verōna, mo la pèsta, 'rivèda pròpia lè in cal mumèint, al l' ubligarà a 'ndèr a stèr a Frèra, in dù al tgnarà scōla p'r un trentèni. A Frèra al Guarèin l' avrèv insgnè anc' al Lionello d' Este; la sô scōla la dvintèva dimòndi ambìda dai studiôś dl' Itâglia e dai furastêr. Al Guarèin al scrivìva dimòndi manuêl ed gramâtica grēca e latèina e di cumàint ai clàsic. Al traduśìva dal grēc, masimamèint dal Luciano e dal Plutarco. Dal sô Epistolàri a s' capìs i muvimèint e i fàt dal prìm umanéśim. L' éra amīg dal Panormīta. Quistiunènd cul Poggio e per fèr piaśér al Lionello d' Este, al scrivìva in diféśa dal Giùli Céśar, gnènd a intrèr acsè, in dla dìsputa umanìstica d' cal tèimp lè, ch' la girèva dintòr'n a la dmànda s' l' éra piò granda la glôria dal Céśar u quèla dal Scipiòun.


text:
Tavlátta (zarvlán)
Artéccol in dialètt mudnés
La tavlátta, o anch zarvlán tavlátta (Tavoletta o PC Tavoletta o Tablet in itagliàn) l'è un zarvlán portatil che gràsia a di digitalisadòr, un o piô d'un, permät l'interasiòn ed l'utèint con la màchina, druvand na biro e, in di modèl nóv, anch i di. La sô carateristica tecnica piô importànt l'è d'ésser un zarvlán con ona capasitê d'inmisioun superiór.
La tavlátta l'ha tachê a dvintér cgnusuda a partir dal 2000, quand Bill Gates l'ha presenté di sô prodott Microsoft, ma incô l'è druvè per tott al tavlátti seinsa guarder al sistema operatìv. Al tavlátti pòlen eser pure, si én seinsa tastéra, brisa pure si gh'l'an.
In di ultém des an, i en ste prodott un maràsma ed mudè ed tavlátti, quesi sèimper con di sistemi operativ Windows e con un schérem ed 10-12 masapióc (o di gròs, che l'è cumpagna) ed diagonèla.


text:
Trèsa
La trèsa l'è 'n tîp 'd arvujamèint a tresadùra ed fil u anca 'd cordi o anca 'd bandi 'd cavî (cuma petnadùra) cgnusùda fin da di tèimp dimòndi antìg, cum'a s capìs da soquànt catamèint archiulògic e da soquànti pitùri dl'antichitê. Cun la tresadùra dla pàja e di trùs dal lègn a-j-òm vìst fin ch'a nn'è mia tant, cunfesiunèr i capē 'd pàja druê dai noster nòn e dai cuntadèin in di camp, per stèr quacê mo anca frèsc in custéra, fabrichèr i sèst, acsè pràtic per traspurtèr di quèl; al dè 'd incō a s trèsa incòri dla paja in soquànti rifinisiòun del scrâni e di mubìli in stîl coloniêl.
La trèsa l'è anca 'n tìp ed cunfesiunamèint tèsil ch'l è diferèint da la tesidûra. A trèsa a s pól custruìr anca di curdàm.
Tecnicamèint la trèsa la irobustìs, elastiśènd-i, i filê ch'a s è drē a tèser.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Trèsa
- (IT) La vóś in sìm'a 'l Wikisiunàri
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it


text:
Gera (DE-TH)
Gera a l'è una cità de la Germania in del Land (Stat Federal) de la Türingia.
La gh'ha 94 977 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la sciura Viola Hahn.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gera a l'è gemelada cun:
- Arnhem, Paes Bass
- Fort Wayne, Stat Ünì d'America
- Goražde, Bosnia e Erzegovina
- Kuopio Finlandia
- Nurimberga, Germania
- Plzeň, Repüblica Ceca
- Pskov, Rüssia
- Rostov sül Dòn, Rüssia
- Saint-Denis, Francia
- Skierniewice, Pulonia
- Sliven, Bülgaria
- Timişoara, Rumania


text:
752
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Batalia de Burford: Mercian e Sasson combatten tra lor in de l'Oxfordshire.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Irene de Bisanzi, imperadris e santa per la Gesa Ortodòssa (m. 803).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 22 03: Papa Zaccaria.
- 26 03: Papa Stefan (consideraa minga Papa perchè mòrt prima de vess consacraa).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Enfiurescènsa
Endèle Angiospermae, i fiùr i pöl véser sùi o reünìcc en enfiurescènse.
El fiùr sul el reprezènta la cundisiù piö sèmpia e del pont de vìsta de l'evulusiù, chel piö antìch. Co l'evulusiù 'nvéce s'è nit a svelöpàs le 'nfiurescènse, furmàde de divèrsi fiùr.
I vantàgi evulutìf de le 'nfiurescènse 'n sostànsa i è du: el prim l'è che i è piö vistùze e le tìra piö tacc insècc per l'empulinasiù; el segónt l'è ligat al fat che i fiùr i se dèrf mìa töcc ensèma ma de menemà e isé la piànta la g'ha la pusibilità de reséer el pòlen per en tép piö lónch.
A segónt de la progrsiùà de la fiuridüra se pöl defenése du tìpi principài de 'nfiurescènse:
- enfiorescènse definìde endóche l'as principàl de la 'nfiurescènsa el fenés condèn àpice fiuràl che prèst el deènta 'n primórde fiuràl e isé 'l fà desmèter de crèser el ramilì. En chèsta sórt de 'nfiurescènse, de sòlet i fiùr i se dèrf a pàrter de 'nsìma a nì isé 'n zó.
- enfiurescènse indefinìde endóche l'as de svelöp el fà sö apéna fiùr laterài o pursiù de 'nfiurescènsa; en cèsto tìpo de 'nfiurescènse se dèrf prìma i fiùr piö 'n bas e chèi piö estèrni, e al stès tép se 'n fùrma de nöf en mès e 'nsìma.
Se pöl fà 'n ótra distinsiù 'ntrà:
- enfiorescènse sèmpie, che g'ha apéna 'n as de ramificasiù (p.es.: gràte, spìghe, ombrèle)
- enfiorescènse cumpunìde, con du o piö ùrdegn de ramificasiù (p.es.: sìme, panòcie)
Tìpi de 'nfiurescènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
Capulì, enfiorescènsa furmàda de 'n aglomeràt spès spès de fiùr sèsii.
-
Ciàse, tìpich de le piànte de la famìa de le Euphorbiaceae
-
-
-
-
-
-
-
-
Spìga, enfiurescènsa furmàde de divèrsi fiùr enserìcc söndèn ràchide centràl
'Na 'nfiurescènsa che g'ha l'aspèt de 'n fiùr ünech l'è ciamàda pseudànse.


text:
Andiast
Andiast (Andest in tudesch storich; Andestis in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 228 abitant e una süperfiss de 13.63 km², e al se tröva a una altitüden de 1178 meter sura al livel del mar.
El cumün de Andiast a l'è tacaa ai cumün de Elm (GL), Linthal (GL), Pigniu, Rueun, Waltensburg/Vuorz.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Andiast in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Andiast in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé
El Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé, mej conossuu cont el titol de Duca d'Enghien (in frances: Louis Antoine Henri de Bourbon-Condé, duc d'Enghien; Chantilly, 1772 - Vincennes, 1804) l'è staa on nobil frances, l'ultim de la soa dinastia.
Ai temp de la Rivoluzion Francesa el s'è s'ceraa cont i nobil che hann segutaa a combatt contra el governa repubblican. Quand l'esercit realista (organizzaa del sò pader e del sò nonno) l'è staa battuu, lù el s'è refugiaa in del Baden, indove 'l s'è sposaa.
Quand el Napoleon l'ha sentuu che 'l gh'era on complott monarcigh contra de lù, col pensà che 'l capp el fuss proppi el duca d'Enghien, l'ha faa rapì e fusilà. L'azion l'è stada on grand inscandol per tutta l'opinion pubbliga europea, che l'ha mettuu in cattiva lus el Bonapart.


text:
Eli Wallach
Eli Herschel Wallach (New York, sett de dicember del 1915 - New York, 24 de giugn del 2014) l'è staa on ator american.
De fameja giudea che la vegniva de la Polonia, l'ha scominciaa la soa cariera 'me ator de teater, per poeu entrà in del mond del cine al princippi del 1956. L'è devegnuu vun di caratterista pussee important de la soa generazion. In Italia l'è ben cognossuu per el sò roeul del bandii Tuco in del cine del Sergio Leone El bon, el brutt e 'l cativ. L'ha segutaa a fà l'ator fin'a pochi agn prima de la soa mort, che l'è rivada in del 2014, quand che 'l gh'aveva 98 agn.