text:
Republica da l'Irlanda
La Republica da l’Irlanda u simplamain Irlanda (irlandais Éire [ˈeːrʲə], englais Ireland) è in stadi europeic situà sin l’insla da medem num. En il nord cunfinescha el cun l’Irlanda dal Nord che tutga tar il Reginavel Unì. En l’ost giascha la Mar Irlandaisa, en il vest l’Atlantic. La chapitala dal pajais è Dublin. Dapi il 1973 fa l’Irlanda part da l’Uniun europeica. Ina gronda part da la populaziun appartegna a la cardientscha catolic-romana.
Geografia e populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’entira insla – che vegn er numnada Insla verda – ha ina lunghezza da radund 450 km ed ina ladezza da radund 260 km. Cun ina surfatscha da 84 421 km² furma l’Irlanda la terz gronda insla da l’Europa (suenter la Gronda Britannia e l’Islanda). Topograficamain sa lascha l’insla divider en collinas e muntognas situadas a la riva ed en planiras che giaschan en il center. Il Carrauntuohill furma cun 1041 meters la muntogna la pli auta da l’insla; el giascha en il sidvest en il contadi da County Kerry. Il Shannon è il pli lung flum (370 km, da quai radund 250 km navigabel) e percurra l’insla dal nord vers il sidvest. Bundant 80 % da l’insla tutgan tar la Republica da l’Irlanda.
La chapitala Dublin è la pli gronda citad da la Republica da l’Irlanda e giascha a la costa orientala dal pajais. Entaifer ils cunfins da la citad vivan radund 500 000 persunas, en l’entira regiun radund 1,2 milliuns persunas. Cumpareglià cun las parts da l’insla situadas pli en il vest è il clima a Dublin relativamain miaivel e segnà da pli paucs dis da plievgia. Ulteriuras citads cun ina populaziun sur 50 000 èn Cork, Galway, Tallaght, Blanchardstown e Limerick.[1]
Il dumber d’abitants dal pajais ha fatg tras ina diminuziun dramatica enturn la mesadad dal 19avel tschientaner. La culpa èn stadas nauschas racoltas, fominas e repressalias da vart dals regents englais. Bleras persunas èn emigradas en la Gronda Britannia ed en ils Stadis Unids. Il punct il pli bass è stà cuntanschì pir ils onns 1960 cun 2,82 milliuns abitants; en il fratemp ha il dumber dals abitants puspè cuntanschì il nivel da la mesadad dal 19avel tschientaner e cumpiglia radund 4,5 milliuns (resp. 6 milliuns cun l’Irlanda dal Nord ch’è populada pli spess).[2]
In’ulteriura caracteristica da l’Irlanda è la cardientscha catolic-romana, a la quala appartegnan 86,8 % da la populaziun. Quest cuntrast confessiunal tar il Reginavel Unì anglican-protestant furma in dals elements dal Conflict da l’Irlanda dal Nord.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da l’Irlanda cumenza cun la colonisaziun enturn 7000 a.Cr. En in segund pass han colonisaturs celtics purtà vers 300 a.Cr. la lingua e cultura celtica sin l’insla. Dal temp dals Romans cumpara l’insla sut il num Hiberna.
La cristianisaziun è vegnida instradada a l’entschatta dal 5avel tschientaner tras sclavs che derivavan da la provinza Britannia (ch’è stada enfin il 410 sut domini roman). Tranter ils missiunaris figurescha er Patric d’Irlanda, il sontg naziunal da l’insla. I suonda in temp da prosperitad cun numerusas fundaziuns da claustras (caracterisadas t.a. da las enconuschentas turs radundas). Questa fluriziun è vegnida terminada enturn il 800 tras las sblundregiadas dals Vikings.
Cun l’invasiun dals Normans l’onn 1169 ha cumenzà la dominanza cuntinuanta da l’Engalterra en l’Irlanda. Anglo-normans han confiscà il possess dals Irlandais e stgatschà ils indigens en la part occidentala (main fritgaivla) da l’insla. A partir da 1600 ha la curuna englaisa tramess colonisaturs anglicans e presbiterans, oriunds da l’Engalterra e da la Scozia, en il nordost da l’insla. Quest’uschenumnada Plantation furma l’origin dal conflict religius ed etnic ch’ha turmentà l’Irlanda dal Nord fin viaden il 21avel tschientaner.
La politica dals proprietaris da terren englais en Irlanda e la malsogna da tartuffels han manà a la fomina dals onns 1845–1849. Var 1–1,5 milliuns umans èn morts e blers èn emigrads en l’America. Per part han las autoritads britannicas tratg sapientivamain a la lunga las mesiras per mitigiar la fomina. Questa fomina gioga ina rolla centrala en il svilup istoric dals resentiments antibritannics en l’Irlanda. Las reproschas che vegnan fatgas envers ils Englais tanschan da la passivitad fin al genocid sistematic. Er da vart da l’istoriografia vegn la dumonda discutada enfin oz a moda cuntraversa.[3] En mintga cas èsi cumprovà ch’ils colonisaturs britannics n’han betg franà durant la fomina ils exports, quai ch’avess pudì stabilisar ils pretschs da las victualias. Medemamain valan ils Penal Laws relaschads enturn il 1700 sco punct da partenza per il svilup da la situaziun precara. Questas leschas han scumandà a la populaziun catolica da l’Irlanda d’exequir uffizis publics ed als han privà dal dretg d’eleger e da furmaziun superiura. Plinavant han ins scumandà la cumpra u l’emprest da terren e limità il dretg d’acquistar facultad.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala è prorut sin l’insla in conflict sanguinus tranter Britans (loialists) ed Irlandais (republicans). Tranter auter è vegnida fundada la Irish Republican Army (IRA) sco organisaziun paramilitara che pretendeva – er cun acts violents – l’independenza cumpletta da l’entira Irlanda. Il Dominion-Status dals 6 da december 1921 ha la finala pussibilità il 1922 la fundaziun dal Stadi liber da l’Irlanda che furma il predecessur da l’Irlanda odierna. Sis ducadis entaifer la provinza Ulster cun la chapitala Belfast èn dentant restads sut domini da la Gronda Britannia. Questa divisiun politica da l’insla è er sa mantegnida suenter che l’Irlanda è sortida il 1949 dal Commonwealth. Il Conflict da l’Irlanda dal Nord per propi è prorut ils onns 1960. Tras acts violents da vart da l’IRA e da l’armada britannica èn vegnidas per la vita dapi l’escalaziun var 4000 persunas (t.a. Bloody Sunday e Bloody Friday dal 1972). Dapi l’armistizi dal 1998 è la situaziun sa calmada in pau. Partidas politicas sco Sinn Féin s’engaschan bain vinavant per in’uniun politica da l’insla – quai ch’era l’armistizi pussibilitescha da princip – ma quai po be succeder a basa d’ina decisiun da maioritad entaifer la populaziun da l’Irlanda dal Nord.
Sistem politic e divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
La Republica da l’Irlanda è ina democrazia represchentativa cun president, primminister e parlament. Il primminister vegn nominà dal parlament e designà dal president. Per regla è el a medem temp schef da la partida da maioritad u da la coaliziun entaifer il parlament.
Il parlament (Oireachtas) consista da duas chombras. Il senat (Seanad Éireann) sa cumpona da 60 commembers e vegn elegì tenor gruppas definidas (agricultura e lavurers, industria e commerzi, administraziun publica, universitads, cultura e furmaziun). La chombra dals represchentants (Dáil Éireann) cumpiglia 166 commembers che vegnan elegids tras elecziun dal pievel.
L’Irlanda consista da quatter provinzas (Connacht, Leinster, Munster, Ulster) ch’èn sutdivididas en ducadis u districts (Counties). L’administraziun statala è organisada a nivel dals districts; per quella na giogan las provinzas nagina rolla pli. Sis dals nov ducadis tradiziunals da la provinza Ulster tutgan tar l’Irlanda dal Nord e fan uschia part dal Reginavel Unì.
Tranter l’Irlanda e l’Irlanda dal Nord n’han lieu naginas controllas da cunfin. Per quest motiv na fa la Republica da l’Irlanda betg part dal spazi da Schengen. Cun resguard al cunfin avert sin l’insla verda pudess la Republica da l’Irlanda be far quest pass communablamain cun il Reginavel Unì.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Irlanda fa part dal martgà naziunal europeic e da la zona da l’euro. Fin en ils onns 1990 tutgava l’Irlanda tar ils stadis pauc sviluppads entaifer la Communitad europeica. En tschertga d’in lieu adattà per exportar en il spazi economic europeic, han alura en spezial ils Stadis Unids cumenzà ad investir fermamain en l’Irlanda. A medem temp hai dà ina vaira gronda immigraziun da lavurers, en spezial nà da l’Europa da l’Ost. Pervi da quest svilup vegniva l’Irlanda savens numnada il ‹tigher celtic›.
Ma a partir dal 2007 ha la crisa finanziala tutgà fermamain l’Irlanda. Igl è sa mussà che la bainstanza cuntanschida ils onns precedents sa basava per part sin speculaziuns e sin ina scufla immobigliara. Er la dependenza da l’economia irlandaisa d’investiturs a l’exteriur è sa fatga valair a moda negativa. Bain aveva il sectur da finanzas ch’era regulà be minimalmain attratg bleras bancas; a medem temp è l’Irlanda dentant s’indebitada massivamain a l’exteriur. Il 2010 ha il stadi stuì clamar en agid il sustegn finanzial da l’Uniun europeica.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Ils differents eroports en Irlanda vegnan frequentads da las duas societads indigenas Aer Lingus e Ryanair sco er da societads d’aviatica internaziunalas. La rait da viafier n’è betg spessa, vegn dentant schlargiada cuntinuadamain. Il med da transport public il pli impurtant furman ils bus da l’interpresa naziunala Bus Éireann cun lur colliaziuns enfin en la periferia. Areguard il traffic sin via vala en l’Irlanda (tuttina sco en l’Irlanda dal Nord e sin l’insla britannica) il traffic a sanestra.
Pervi da la bassa spessezza da la populaziun sa chattan las vias il pli savens èn in stadi main bun ch’en autras parts dal continent europeic. Dapi la fin dals onns 1990 è la regenza irlandaisa dentant londervi da renovar la rait da vias cun agid d’in program d’investiziun da pliras milliardas euros. Quai succeda per gronda part betg cun asfalt u betun, mabain cun crappella, uschia che las vias irlandaisas paran groppas e malgulivas.
L’entschatta dal 2005 ha l’Irlanda midà dal sistem da mesira angloamerican al sistem metric. Dapi lura vegnan las limitas da spertadad inditgadas en km/h enstagl da mph e las distanzas en kilometers enstagl da miglias.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua irlandaisa (irlandais Gaeilge ni Gaolainn, tenor l’ortografia dal 1948 per regla Gaedhilge) è ina da las trais linguas gaelicas (sper il gaelic scot ed il manc da l’Insla Man). Las linguas gaelicas fan part dal rom insulan da las linguas celticas. Tenor artitgel 8 da la constituziun furma l’irlandais «la lingua uffiziala principala» da la Republica da l’Irlanda «damai ch’ella è la lingua naziunala». Texts da leschas vegnan adina er publitgads en ina versiun irlandaisa; en cas da dubi furma questa – e betg la versiun englaisa – la varianta lianta. Dapi il 2007 figurescha l’irlandais sco ina da las 23 linguas uffizialas da l’Uniun europeica.
En furma scritta è l’irlandais preschent en tut il pajais. Inscripziuns uffizialas (p.ex. nums locals u tavlas stradalas) cumparan dapertut, per part er en l’Irlanda dal Nord, en furma bilingua. En parts dals Gaeltacht (cf. sutvart) èn tavlas d’orientaziun be avant maun en furma irlandaisa.
Davart l’origin da la lingua irlandaisa na san ins betg bler. Bain è l’irlandais senza dubi ina lingua celtica, ma cura e co ch’il celtic è arrivà en l’Irlanda n’è betg enconuschent. La preschientscha da l’irlandais sco lingua discurrida è cumprovada a partir dal quart tschientaner s.C. (inscripziuns dad Ogam). Da la lingua che vegniva discurrida avant en l’Irlanda na datti naginas restanzas directas, ella cumpara dentant en l’irlandais en furma da substrat.
Entant che la part meridiunala da l’insla britannica è vegnida romanisada, n’han ils Romans mai prendì possess da la Scozia e da l’Irlanda. Tuttina èn cumprovads contacts tar la Britannia romana che sa mussan er en pleds d’emprest latins. Ulteriurs pleds esters entaifer l’irlandais derivan dals ‹peregrini›, muntgs irlandais e scots ch’han missiunà 600–900 sin il continent ed èn puspè returnads en lur patria.
Dapi l’invasiun dals Vikings a la fin dal 8avel tschientaner ha l’irlandais stuì parter l’insla cun ulteriuras linguas. Questa tendenza ha cuntinuà cun l’invasiun dals Normans e lur lingua galloromana a partir da l’onn 1169. En il temp medieval è er sa fatga valair la preschientscha da l’englais e dal franzos, quai en spezial entaifer l’aristocrazia.
Ma schizunt la colonisaziun sistematica da farmers englais e scots durant il 16avel e 17avel tschientaner n’ha per il mument betg midà bler vi da la predominanza da l’irlandais. La classa sociala inferiura discurriva vinavant irlandais, la classa dominanta englais u irlandais. Pervi da disturbis politics han las restanzas da la veglia aristocrazia irlandais dentant bandunà l’insla l’onn 1607 (Flight of the Earls); tras quai è l’irlandais praticamain svanì sco lingua da la classa superiura.
Sco factur central per la regressiun da la lingua po valair la fomina dal 19avel tschientaner. Tranter il 1843 ed il 1851 è il dumber da las persunas che discurrivan irlandais sa diminuida per radund 1,5 milliuns; la gronda part è morta da la fom, ulteriurs èn emigrads. Uschia è ì a perder radund in terz da la populaziun da lingua irlandaisa.
Emprovas da revitalisar l’irlandais hai dà a la fin dal 19avel tschientaner ed en spezial a partir da l’independenza dal 1922. Ma tut quai sco er l’emprova da megliurar il status social da la lingua n’ha betg pudì retegnair la digren. Oz vegn l’irlandais be pli discurrì en pitschnas parts da l’Irlanda (en spezial en la part rurala en il vest dal pajais) e sporadicamain en las citads. Questas inslas linguisticas vegnan subsummadas sut il term Gaeltacht.
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2006 han 1,66 milliuns persunas (40,8 % da la populaziun) inditgà da savair irlandais. Da quai èn dentant en il meglier cas be radund 70 000 da lingua materna irlandaisa, e be ina part da quels dovra l’irlandais en il mintgadi. Uschia han be 53 471 persunas inditgà il 2006 da duvrar regularmain l’irlandais ordaifer las instituziuns da furmaziun.[4]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La vita culturala sa splega en emprima lingia en ils paucs gronds centers dal pajais (Dublin, Cork, Galway e Limerick). La vita ordaifer las citads (en ils Midlands ed en autras regiuns ruralas pauc populadas) è marcada da l’agricultura e da la pestga. Per part datti tendenzas da sviluppar il turissem, uschia per exempel en la regiun dal flum Shannon.
En il center da la cultura populara stat il St. Patrick’s Day (irlandais Lá Fhéile Pádraig) che regorda a l’uvestg irlandais Patrick ch’è mort ils 17 da mars 461 ni 493. El è stà l’emprim missiunari cristian en l’Irlanda, vegn venerà sco sontg e vala sco protectur da l’Irlanda.
La litteratura irlandaisa è sa sviluppada a partir dal temp medieval tempriv tant en irlandais sco er en englais. La lingua litterara dominanta a partir dal temp modern è cleramain l’englais. L’irlandais ha pudì sa far valair in pau en rom dal naziunalissem irlandais (uschenumnada renaschientscha irlandaisa) dapi il 19avel tschientaner. E pervi da las relaziuns culturalas cun la Frantscha catolica è er il franzos sa mantegnì parzialmain entaifer la litteratura irlandaisa dal 19avel e 20avel tschientaner. Uschia han per exempel Oscar Wilde (‹Salomé›, 1891) e Samuel Beckett (‹En attendant Godot›, 1953) publitgà singulas ovras l’emprim en versiun franzosa. Sco ulteriurs scripturs irlandais da muntada èn da numnar Jonathan Swift ch’ha publitgà il 1726 ‹Ils viadis da Gulliver› ed Abraham ‹Bram› Stoker ch’è vegnì enconuschent cun ses roman ‹Dracula› (1897). E sa chapescha ils numerus purtaders irlandais dal Premi Nobel da litteratura: William Butler Yeats (1923), George Bernard Shaw (1925), Samuel Beckett (1969) e Seamus Heaney (1995).
Irish Folk è la denominaziun dal folk irlandais ch’è popular en tut il mund. La musica è marcada d’elements ritmics, da si’instrumentaziun (gìa, flauta traversa, accordeon, cornamusa e.a.) e dal saut accumpagnant. L’Irish Folk è attestà dapi il 17avel tschientaner. Ensemen cun la musica populara da la Scozia e da la Bretagna vegn quest gener da musica savens numnà ‹musica celtica›. Ina relaziun per propi cun la cultura celtica na sa lascha dentant betg cumprovar.
Sper la musica tradiziunala è l’Irlanda er ordvart preschenta en la scena actuala da musica da rock e pop. Da Dublin e dad autras parts dal pajais derivan bands e musicists marcants sco U2, Bob Geldof, Sinéad O’Connor ed Enya. Cun set victorias furma l’Irlanda en pli in dals pajais cun il pli grond success en rom da l’Eurovision Song Contest.
Cultura da mangiar[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina irlandais tradiziunala è simpla e savurusa. Impurtants products furman charn d’agnè e charn-bov, giaglinom, ovs, paintg ed auters products da latg, litgivas e salmun sco er giombers e conchiglias. Pervi da l’auta umiditad è la cultivaziun da granezza limitada; tant pli impurtanta è la producziun da verdura (en spezial tartuffels e giabus).
In impurtant element da la cultura da mangiar e da baiver irlandaisa furman ils Irish Pubs. Qua vegnan servidas bieras (p.ex. Guinness), differentas sorts whisky – la spirituosa d’origin irlandais u scot – ed Irish Coffee (café dultsch cun whisky e groma). En ils Irish Pubs vegn communitgà e fatg musica ed els furman in impurtant lieu da la socialisaziun sur las generaziuns. Cun l’emigraziun irlandaisa è la tradiziun dals pubs sa derasada praticamain en tut il mund.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011. Cf. Uffizi da statistica
- ↑ Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011. Cf. Uffizi da statistica
- ↑ Cf. Kinealy, Christine (1995): This Great Calamity: The Irish Famine 1845–52. Gill & Macmillan, ISBN 1-57098-034-9
- ↑ Tenor dumbraziun dal pievel dal 2006. Cf. Uffizi da statistica
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Lonely Planet Reiseführer Irland: Deutsche Ausgabe. 2. ed., MairDumont, Ostfildern 2008, ISBN 3-8297-1605-2.
- The encyclopaedia of Ireland. Ed. da Brian Lalor. Gill & Macmillan, Dublin 2003, ISBN 0-7171-3000-2.
- Rolf Breuer: Irland: Eine Einführung in seine Geschichte, Literatur und Kultur. Fink, Minca 2007, ISBN 3-8252-2406-6.
- Michael Richter: Irland im Mittelalter. Kultur und Geschichte. Lit, Münster 2003, ISBN 3-8258-6437-5.
- Wolfgang Ziegler: Irland: Entdeckungsfahrten zu den Kunststätten der ‹Grünen Insel›. Kunst, Kultur und Landschaft. DuMont Verlag, Cologna 1974, ISBN 3-7701-0735-7.


c: text/html

text:
Negher
El negher (anca nigher o negro in laghee o in bustoch) a l'è el color senza tinta, el pussee scur che 'l ghe sia, che 'l po vesser cread de do fenomen.
Con la lus el negher l'è l'assenza de lus, menter che in di pigment l'è un quajcoss che 'l ciapa tucc i longhezze d'onda de la lus visibil, inscì de mandà nagot in di oeugg e resultà negher
'Sti definizzion inn complementar: desgià che 'l negher l'è assenza de lus un pigment che 'l ciapa tuta la lus el sarà vist 'me negher.
Simbolismo[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El negher a l'è el color tipicament sociad al fascismo
- El negher a l'è un smalt araldegh
- In contabilità el negher a l'è el color cont i che inn scrivud i guadagn, menter che el ross l'era per el perder
- In tante colture el negher l'è el color del lut.
Alter us[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se ciama negher anca vun che 'l gh'ha la pell scura, pu o manch a segonda de la coltura. El termen el gh'ha nissuna carateristega ofensiva in lombard, menter che quand che l'è doperad 'me lombardism in italian el pò havéghel.
Alter combinazzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ravena
Ravenna (endèla parlàda locàl: Ravêna; en todèsch stòrich: Raben; en fransés: Ravenne; en spagnöl: Rávena) l'è'na cità italiàna capolöch de la pruvìncia omònima, endèl'Emìlia Romàgna. La g'ha 158 784 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 652 km² e 'na densità de popolasiù de 244 ab./km². El teretóre del cümü de Ravenna 'l cunfìna con chèl de Alfonsine, Argenta (FE), Bagnacavallo, Bertinoro (FC), Cervia, Cesena (FC), Comacchio (FE), Forlì (FC), Russi.
Ravenna l'è stàda la tèrsa cità a ìga i unùr de éser la capitàla de l'Impér Romano de Ucidènt (402-476), dòpo de Roma e Milà (286-402). A Ravenna vegnarà detrunizàt l'öltem imperadùr romàno, Romolo Augusto, per mà de Odoacre, che 'l l'ha ümiliàt deànti a töt el pòpol, al ubligàl a sfilà, istìt de cuntadì, prìma de urdenà la sò ezecusiù a Roma.
Ravenna l'è restàda 'na cità de 'mportànsa primària amò per divèrsi sècoi. Carlo Magno el vignìa a polsà 'n chèsta cità quan che l'ìa 'n campàgna de guèra 'n Itàlia. El stès rè dei Franch, el g'ha urdinàt la custrusiù de 'na catedràl, bazàda söndèn giöna che izistìa zamò e 'l consacrarà la cità col tìtol de capìtal pulìtica del sò impér prìm de nà a stabilìs co la sò córt a Aquisgràna.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dumengia ha Dario Cologna la schanza da cuntinuar cun quella bella tradiziun da gudagnar mintgamai l'emprima cursa a gieus olimpics. Sin il program a Pyeongchang è il skiatlon da 2 x 15 km. Il skiatlon è ina disciplina ch'è sco fatga per in allrounder sco Dario Cologna. Per avair schanzas sin ina medaglia sto ins esser ferms ton en il classic sco en il patinar.
Il rutinà Cologna ed il giuven Klaebo sco favurits
Suenter sia victoria al Tour de ski e sia demonstraziun da classa a l’emprova generala a Seefeld è Dario Cologna in dals gronds favurits a Pyeongchang. Sco pli grond adversari dal svizzer rutinà sto ins quintar il giuven norvegiais Johannes Hoesflot Klaebo. Ina da sias fermezzas è il sprint final ch'è savens decisiv en ina cursa cun start en massa.
RR sportissimo 18:00


text:
Ils snowboardists svizzers han manchentà tar lur cursa da chasa il podest. Tar ses comeback en la concurrenza da la mesa pipa è Youri Podladtchikov daventà 6avel. El era l'emprima giada suenter sia greva cupitgada puspè a la partenza. Jan Scherrer e Patrick Burgener èn daventads sett- ed otgavel. Gudagnà la concurrenza ha l'Australian Scotty James, avant il giapunais Yuto Totsuka e l'American Jake Pates.
La resumaziun da la federaziun FIS:
Tar las dunnas ha l'Americana e campiunessa olimpica Chloe Kim dominà la cursa. Ella haja mussà in'autra classa che tut tschellas dunnas, scriva l'agentura da novitads SDA. Segunda è vegnida l'unica dunna da l'Europa, ch'aveva cuntanschì il final, numnadamain la spagnola Queralt Casstelet, e terza l'Americana Arielle Gold.
La resumaziun da la federaziun FIS:
RR novitads 20:00


text:
Il venderdi tranter las 11 e las 12 han ils auditurs e las audituras da RTR gì la pussaivladad da telefonar en il studio e raquintar lur istorgia enturn il rumir naiv u era engraziar per la lavur da rumir che auters han fatg. Quai ha fatg Anita Büchler che è fitg cuntenta dad avair buns vischins, cura ch'i dat naiv.
Las maschinas da rumir naiv han gì conjunctura auta las davosas emnas. Surtut ils lavurers communals, las firmas che gidan da rumir ed ils lavurers dal chantun han gì blera lavur. Ma era ils privats han stuì spalar pulit enturn chasa ubain per far liber l'auto.
Magari vegn la lavur da las vischnancas dentant era crititgada. Uschia era las davosas emnas a Cuira, nua che plirs abitants han reclamà tar la citad. Tenor ils responsabels per rumir la naiv a Cuira saja dentant betg pussibel da rumir pli spert. Cura ch'ins stoppia rumir passa 100 kilometers vias e vitiers anc ils passapes, duria quai in temp.
RR actualitad 11:00


text:
Per reducir il dumber d'accidents da quests sports, ha il Cussegl federal decis novas reglas. Er per las prescripziuns per permiss e certificaziuns valan novas reglas. Quellas duain purtar dapli professiunalitad e segirezza.
Permiss vala er per magisters da raiver e manaders da turas
Da nov sto mintga purschider da sports da ristg avair in permiss, uschè spert ch'el ha fatg l'emprim franc svieuta. Tranter quels tutgan er aspirants da guids da muntogna, magisters da raiver e manaders da turas da viandar. Per part dovri il permiss pir a partir dad in tschert grad da difficultad. Fin ussa duvravi il permiss pir a partir dad ina svieuta da 2'300 francs.
Ina excepziun vala per activitads d’uniun sche quellas n’èn betg orientadas a gudogn e la purschida be accessibla per commembers. Il medem vala per il program «Giuventetgna e sport» da la Confederaziun u per purschidas da scolas e scolas autas.
RR novitads 14:00


text:
Dasper las 8'500 uras sco auters onns, hai dà 1'200 uras supplementaras, scriva l'Agid svizzer per la muntogna en sia communicaziun.
Agid immediat da dus milliuns francs
Pervia da la crisa da corona ha l’Agid svizzer per la muntogna sustegnì l’onn passà radund 100 projects cun dus milliuns francs agid immediat. Ils daners èn ids ad interpresas pitschnas ch’èn stadas ordvart pertutgadas da la crisa. Perquai hajan ils voluntaris gì dapli lavur.
Per onn sustegna la fundaziun passa 600 projects cun radund 35 milliuns francs. L’organisaziun vegn sulettamain finanziada entras donaziuns.


text:
Dal 1957 è S-chanf vegnì ina vischnanca concessiunaria da las Ovras electricas d’Engiadina, causa che quels retiran l’aua da lur territori. Cun quai han els il dretg sin forza concessiunada e pli bunmartgada, ma fin ussa d’era la Repower il furnitur da la forza per S-chanf e Brail.
Ussa han omaduas vischnancas, numnadamain S-chanf ed era Zernez per la fracziun Brail, surpiglià la rait da la Repower e retiran en avegnir la forza electrica da las Ouvras electricas d’Engiadina.
Il midament dal furnitur da forza ha gì lieu la notg dals 12 sin ils 13 da schaner 2021. Da mesanotg han ins interrut la lingia da la Repower e tatgà vi da quella da las Ovras electricas d’Engiadina.
S-chanf ha investì radund 6 milliuns francs per surprender la rait e cun quai pudair profitar da la forza concessiunada e pli bunmartgada da las Ovras electricas d’Engiadina.


text:
Il gliendisdi ils 4 da schaner è stà l’emprim di da lavur da Gabriella Binkert Becchetti. Ella è l’emprima dunna che surpiglia il presidi da la Val Müstair, l’emprima presidenta communala da la vischnanca fusiunada avant 11 onns.
La sfida è da procurar per armonia.
Trais giadas ha ella candidà, la terza giada èsi gartegià. Il settember passà è ella vegnida elegida cun ina vusch dapli che la maioritad absoluta. Tenor la nova presidenta communala Gabriella Binkert Becchetti han las elecziuns dividì la val. Ina da sias gronds sfidas saja ussa – da procurar per armonia per che tuts lavurian per la medem chaussa, per il bainstar da la val.


text:
La ristga per ina scufla d'immobiglias saja en il davos quartal dal 2017 sa reducida per la segunda giada en roda. La Svizra restia dentant en la zona da ristga. Quai ha la banca UBS communitgà la mesemna.
Il motiv principal per la reducziun è ch'ils debits ipotecars èn creschids il 2017 per 2,6%. En media eran ils debits ipotecars creschids per 3,8% ils davos 10 onns. En il medem temp sajan las pajas creschidas a moda robusta. Ils experts da la UBS averteschan dentant da betg sutvalitar il volumen d'ipotecas: Ins stoppia esser conscient ch'assicuranzas e cassas da pensiun dettian adina dapli ipotecas. E quellas sajan mo resguardadas insuffizientamain tar la evaluaziun da la UBS.
RR novitads 08:00


text:
La chanceliera da la Germania Angela Merkel ha la dumengia preschentà novs commembers per il cabinet da la coaliziun gronda.
4 novs e dus restan
Il conservativ Jens Spahn, che vala sco criticher da Merkel entaifer la partida, duai surpigliar il ministeri da sanadad. Sco ministra da furmaziun propona la chanceliera la delegada Anja Karliczek che vegn da la branscha da gastronomia ed è betg ina persuna enconuschenta en la scena da furmaziun e perscrutaziun. Julia Klöckner duai daventar ministra d'agricultura. Ella è fin ussa scheffa da la CDU en il Bundesland Rheinland-Pfalz. Helge Braun duai daventar schef da l'uffizi da chanceliers, vul dir minister d'affars spezials.
Gia part dal nov cabinet fan mo dus: Ursula von der Leyen, ch'è vegnida crititgada fermamain, duai restar en uffizi sco ministra da defensiun. E Peter Altmaier, ch'era fin uss il schef da l'uffizi da chanceliers duai restar en il cabinet sco minister d'economia.
La CDU decida il glindesdi
Il glindesdi vegn a sa mussar, sch'ils collegas da la CDU sustegnan questas midadas planisadas. Durant il di da partida extraordinari vegnan ils 1'001 a votar davart il contract da coaliziun cun la SPD. Er ils critichers da la chanceliera èn però s'exprimids postivmain tar las midadas.
Il è gartegià da metter ensemen in team persvadent cun testas cun experientscha e novas persunas che pon dar novs impuls.
Sch'ils commembers da la SPD han approvà il contract da coaliziun la dumengia, duai vegnir communitgà la dumengia.
RR novitads 06:00


text:
Tge capita gist culturalmain en il chantun Grischun? – Il «Magazin da cultura» preschenta e spievla cun rapports, reportaschas, inscunters u discussiuns quai che curra e passa en il sectur da la cultura – surtut en la cultura grischuna, ma era sur quella ora. La paletta è vasta: litteratura, art, musica, saut, architectura u film e perfin la politica da cultura. Mintg’emna datti era divers tips per preschentaziuns, exposiziuns u cudeschs actuals betg da manchentar.
Ina rubrica fixa en il «Magazin da cultura» è era la «Litteratura». En quella preschenta e discuta Esther Krättli adina las publicaziuns rumantschas las pli novas ubain cudeschs che stattan en in connex cun il Grischun.
Redacziun: Astrid Alexandre, Esther Berther, Esther Krättli, Rafael Müller, Clà Riatsch (litteratura)
Musica: Redacziun da musica RTR
Moderaziun: Moderaturas e moderaturs accumpagnament RTR
Manaders: David Truttmann, Guadench Dazzi


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/28
Una nuvela del Bucasc[edit]
Dialet de Concordia[edit]
A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: "Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador".
Al re, fin alora ch'l'era staa acsì tard e pigr, cumè s'al s'fuss dasdaa dal son, prinsipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che asprament al vendiché, al dvinté un persecutor grandissim 'd tut quei che contra l'unor dla curona i cumitess qualcosa d'alora in avanti.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 290-291
Dialet de Finale Emilia[edit]
A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: "Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù".
Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.
ibidem, pagg. 292-293
Dialet de Mirandola[edit]
A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: "Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata". Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: "Sgnor" la diss "an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali".
Al re, ch'infin alora l'era staa un imbambii, un vis 'd ricota, a pars ch'al s'desdass da un'insonia, e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora, la qual l'abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli, al s'mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che, da cal giorn andand inans, i 's fossan azzardaa 'd far del bricunadi incontr'a l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 296-297


text:
Gia la quarta giada quest onn ha l'Uffizi federal per agricultura auzà il contingent da duana per il paintg. Cun questa quantitad duai vegnir cuvrì il basegn naziunal enfin la fin da l’onn. La raschun ch'i ha memia pauc paintg en Svizra è ch'ins fa cun la gronda part dal latg chaschiel. Plinavant saja insumma vegnì producì damain latg che spetgà. Quai ha l’uffizi communitgà la gievgia. En media dovra la Svizra mintg'onn 40’000 tonnas pischada. Quest onn duain vegnir importadas radund 5'100 tonnas che correspundan a radund 13% dal basegn.
Or da l'archiv
Tranter paintg da cuschinar, paintg spezial e paintg ord groma da scharun datti grondas differenzas dal gust e da l'aroma sco er da la consistenza.


text:
Da schnestra: Christian Fanzun, capo da Scuol, Diego Deplazes, secretari general da la Lia Rumantscha, cusglier federal Ignazio Cassis, Martina Stadler, directura da la TESSVM ed il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini (fotografia: Dominik Täuber).
In lündeschdi han cumanzà a Scuol ils cuors intensivs da vallader. Quels cuors düran dals 19 fin als 23 da lügl. Preschaint a l’avertüra e perfin tut part al cuors ha eir ün partecipant tuot special – il cusglier federal Ignazio Cassis e sia duonna.


text:
En la vischnanca da Surses en il territori da «Sur» e la «chapella Son Roc» è l’aua da baiver puspè netta e po vegnir consumada. Quai scriva la vischnanca da Surses sin sia pagina d’internet.
Aua stada contaminada
L’aua a Sur e la chaplutta da Son Roc en il Surses era contaminada cun colibacterias. Perquai pudev'ins betg baiver l’aua a Sur per in pèr dis senza buglir. La vischnanca da Surses ha cusseglià da baiver aua minerala en quest temp.
Sco quai che Martegn Netzer, il manader dal servetsch tecnic da Surses ha ditg sin dumonda dad RTR, possian ils temporals dals davos dis e las buatschas sin la pastgira esser la raschun per la contaminaziun. Ins haja vis che biestga haja surpassà ina saiv. Uschia pudess la muaglia esser vegnida en il conturn d'ina tschiffada d'aua ed uschia avair tschufragnà l'aua. Il mument vegnian las lingias ed il reservuar nettegià. Il reservuar da Sur saja gia vegnì svidà ina giada cumplettamain. Quai saja stà pussaivel grazia il nov reservuar che haja dus tancs independents e betg mo in.


text:
Las lavurs principalas dals sanitaris:
- L’emprim agid; salvar vitas è la part principala da la lavur dals sanitaris da salvament.
- Avair quità da persunas che sa chattan tar l’accident è medemamain in pensum impurtant.
- Suenter mintga cas datti ina reflexiun da tuts che han fat cun per mirar tge ch'è stà bun e nua ch'igl ha anc potenzial.
Ils sanitaris da salvament vegnan confruntads da tutt’ura e da tutt’aura ed els na sa mai avant tge che spetga propi. Els vegnan alarmads sut il numer 144. En il Grischun sa chatta la centrala a Cuira. Quella dispona tut ils cas che vegnan en per il chantun tar ils sanitaris da las regiuns. Aifer tschintg minutas ston ils sanitaris seser en l’auto.
Per lavurar si quai ch’els han fat atras na dat i betg in spezial «Care Team». Ils sanitaris da salvament discuteschan mintgamai entaifer il team ils differents cas e reflecteschan uschia quai ch’els han vesì e fat tras. Sche quai na tanscha betg datti er la pussaivladad da contactar medis u psichiaters.
RR actualitad 08:00


text:
Quest cudesch cumpiglia ina pitschna seria da glossas ch’è cumparida il 2012 en ‹La Quotidiana›. Ils titels da quellas dian gia (quasi) tut: ‹Vegnan ils umens adina pli curius?›, ‹In um – in pled…›, ‹Dad umens ed auters utschels› ed ‹Umens online u en chamischut e chautschas sut›.
«Chars umens, betg legiai vinavant. Vus na vegnis betg ad esser intgantads. Ma jau vi tuttina scriver in pèr lingias davart in tema che m’occupa e ch’è permanentamain actual – e quel tema èn ils umens, charas lecturas.» Gia a l’entschatta fa l’autura cler duas chaussas: Ella sa drizza en emprima lingia a las dunnas – ed ella n’ha betg propi da raquintar bler dal bun davart questa curiusa spezia numnada ‹um›.
Il problem cun quests umens è surtut ch’els discurran ina lingua dal tuttafatg differenta da quella da las dunnas. En las glossas dad Etter s’exprima quest problem communicativ per exempel sco suonda:
«Sche jau dumond in um sch’el veglia vegnir cun mai sonda saira a tschaina, respunda el cun gronda probabilitad: «Forsa», ed agiunta alura: «Jau stoss anc guardar.» U: «Jau stoss anc sclerir quant ditg che jau stoss lavurar.» U: «Mes tat aveva ditg ina giada ch’el vegnia forsa speravia.» N’importa betg ch’il tat è gia mort avant in decenni.»
Ch’i sa tracta tar ‹marsianic› e ‹venusianic› da duas linguas che na paran betg propi dad esser parentadas ina cun l’autra, han er gia auters ed autras constatà (cf. qua). Il facit da tals studis sa lascha resumar sco suonda: Dunnas communitgeschan per cuntanscher chapientscha, umens per demonstrar independenza e superiuradad.
Suenter l’emprima glossa, uschia scriva Barbla Etter, saja ella vegnida supplitgada da blers da scriver ina cuntinuaziun. E vinavant: «Curiusamain han surtut umens exprimì quest giavisch. Tscherts m’han dumandà da descriver er las atgnadads da las dunnas – ma quai surlasch jau gugent a vus, chars umens.» Enstagl preschenta Etter en in stil tant serius sco divertent ulteriurs inscunters cun la spezia ‹um›. Quels fan surrir en in senn dubel: Per l’ina tradescha l’elecziun dals exempels bler davart il pensar da la dunna (forsa er senza che l’autura saja conscienta da quai…); per l’autra sa tracti savens d’ina comica da la situaziun ch’è propi adattada fitg bain per illustrar che umens e dunnas derivan da differents planets. Qua in ulteriur exempel:
«Herbert m’ha alura raquintà plain superbia da ses nov telefonin, in smartphone. – Aha. – Alura ha el prendì or da giaglioffa quel e mussà tut las funcziuns e raquintà quant pauc ch’el irradiescha e tut ina giada dumonda el: «Vuls ina giada tutgar el?»
Barbla Etter (*1978) è creschida si a Madulain ed ha frequentà la scola primara ed il gimnasi a Zuoz. Silsuenter ha ella studegià rumantsch sco er scienzas e didactica da plurilinguitad; actualmain (2018) è ella engaschada sco collavuratura scientifica a l’Institut da plurilinguitad a Friburg.


text:
Sluachia
La Slu(v)àchia (nom uficial Slovenská republika in sluach, repüblica sluvaca) l'è una repüblica de l'Europa central, e la so capital l'è Bratislava. A nod-ovest l'è tacaa a la Repüblica Ceca, a nord a la Pulonia, a est a l'Ücraina, a süd a l'Üngaria e a süd-ovest a l'Austria. la gh'ha una süperfiss de 49.037 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.400.000 abitant.
La capital a l'è Bratislava.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea e de Visegrád
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Repüblica Sluaca e la Repüblica Ceca j'hinn nassüü el 1° de genar del 1993 da la division pacifica (ciamaa anca Rivulüzion de velüd), de la Cecusluvachia, che giamò del 1990 l'aveva ciapaa el nom de Repüblica Federal Ceca e Sluaca.
Urganizazion pulitica[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Sluachia (nom ufizial: Slovenská republika ) a l'è una repüblica.
El president a l'è l'Zuzana Čaputová (del 2019).
El Prim Minister a l'è el Eduard Heger (del 2021).
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
San Pàol (BS)
San Pàol (Italià: San Paolo) l'è 'n cümü de 4 552 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 26 km de la cità de Brèsa en diresiù sudòvest.
El cümü el g'ha ciapàt el nòm de San Pàol en unùr del Pàpa Pàol VI per mès del decréto del presidènt de la Repüblica del més de Óst del 1964. Prìm de alùra 'l se ciamàa Pedergnàga-Orià, del nòm de dò de le frasiù che adès le fùrma 'l paés, ensèma a Scarpisöl e Cremezà.
Pedergnàga 'l par véser stàt en abitàt de urìgin romàna. En quac repèrt archeològic retroàt en Pedergnàga l'è al dé d'encö conservàt endèl muzèo del Tempio Capitolino a Brèsa. Dègna de 'na mensiù l'è 'na làpide troàda 'ndèl 1824 de le bànde del castèl e de la céza de Pedergnàga endóche se lümìna el nòm de Farraticanus, riferìt al fàto che töta la zòna l'ìa ciamàda Pagus Farraticanus, cioè paés del far, che l'è 'n cereàl che 'n época romàna l'ìa dopràt e cunusìt en bèl tòc de piö de adès. A San Pàol, per celebrà chèsta caraterìstica del paés, ògna an se fà la Fèsta del Far.
Apò a Orià e Cremezà i fàa part del Pagus Farraticanus. El nòm de Orià el sömèa vègner de Aurelianum, cioè riferìt al nòm latì Aurelius; chèl de Cremezà 'l sömèa ligàt al nòm latì Cremutius e de conseguènsa a 'n Fundus Cremutianus. Orià, endèl alt médio évo, l'ìa séde de 'na piéf gh'ìa a le sò dependènse apò a le comunità de Farfènc, Motèla, Gabià (chèste trè 'ncö i è part del teretóre del cümü de Bórc San Giàcom), Pedergnàga, Scarpisöl, Cremezà e Trignà.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Di dallas portas aviartas dalla Societad Ovra electrica Lumbrein la sonda vargada. Cun in plaid da cusseglier naziunal Martin Candinas, stans d’informaziun, ina grillada, in schatg musical e la pusseivladad da visitar igl implont ha la Societad Ovra electrica Lumbrein commemorau la sonda in’ulteriura part da siu giubileum da 100 onns. Leger vinavon: LQ21082019
21.08.2019 / Medien / /
Engaschi stinau pils interess dalla muntogna
Di dallas portas aviartas dalla Societad Ovra electrica Lumbrein la sonda vargada. Cun in plaid da cusseglier naziunal Martin Candinas, stans d’informaziun, ina grillada, in schatg musical e la pusseivladad da visitar igl implont ha la Societad Ovra electrica Lumbrein commemorau la sonda in’ulteriura part da siu giubileum da 100 onns. Leger vinavon: LQ21082019


text:
L'internet è daventà indispensabel, cumparegliabel cun electricitad ed aua currenta. Perquai èsi pli impurtant che mai da chattar il meglier navigatur per tai. L'internet è in segund biro, scolast e mintgatant era medi. Perfin sche tes medi real ta scussegliass da consultar il web en cas da sintoms.
Vers mez dals onns 1990 han Netscape, Internet Explorer ed AOL dominà l'internet. Bler era pli simpel cura che la melodia sonora dal modem ans fascheva spetgar cun pazienza fin ch'ina pagina web era finalmain chargiada. Decisiva era da quel temp sulettamain la sveltezza dal navigatur.
Ozendi èsi in pau different. Reclamas, sabotascha da la protecziun da datas, mancos da segirezza e novitads sbagliadas u falsifitgadas pretendan autras qualitads da navigaturs. Co protegia il navigatur tia sfera privata? Permetta el a fastizaders da ta suandar en il web? Dumogna el multitasking ed è el bun dad exequir nundumbraivlas operaziuns tecnicas il medem mument?
Sche ti ta dumondas tge qualitads ch'in navigatur sto avair per proteger tia sfera privata ed esser svelt, datti trais puncts concrets ch'in navigatur duess accumplir.
In navigatur creà per esser svelt.
In navigatur è oravant tut in utensil. Perquai fai senn da tscherner il meglier per tes basegn. Sche ti stos lavurar en la rait per surviver dovras ti in navigatur svelt. En quest connex èsi impurtant da savair ch'in navigatur che cuntegn fastizaders da terzas partidas è probablamain pli plaun che in ch'als blochescha. Fastizaders da terzas partidas èn cookies. Malgrà che ti n'als vesas betg, èn els qua e funcziuneschan davos las culissas da la website e sfarlattan tes temp. Pli blers fastizaders da terzas partidas ch'in navigatur blochescha e pli svelt ch'el po lavurar.
Il suandant è in motiv da plirs per tscherner Firefox: il navigatur Firefox blochescha automaticamain fastizaders da terzas partidas. I dat anc auters motivs che nus menziunain pli tard.
In navigatur che dat la prioritad a la segirezza.
Ta regordas ti da la davosa perdita da datas pli gravanta? Sche quai n'è betg il cas, lur probablamain perquai ch'i capita uschè savens. Firmas arcuneschan datas persunalas e finanzialas da lur clients e hackers las engolan. Sche la segirtad en la rait ha prioritad per tai, lura è in navigatur segir il meglier navigatur per tai.
I dat in pèr pussaivladads co ch'in navigatur po gidar ses utilisaders da sa proteger. In navigatur sin il nivel tecnologic il pli actual è bun da proteger tes computer e websites da visitaders malvis, sco per exempel da malware u virus da computers.
Ultra da quai na duess tes navigatur betg memorisar memia bleras datas d'utilisader. Hackers na pon betg engular insatge che n'exista gnanc. Perquai memorisescha Firefox mo las infurmaziuns necessarias davart ses utilisaders. Firefox sa mo schebain ti utiliseschas il navigatur ed enconuscha tia posiziun geografica approximativa, ma betg il num da tes animal da chasa da tia uffanza u tia colur preferida.
La fin finala duess in navigatur segir porscher utensils che ta gidan da tegnair en egl tes contos d'utilisader. Quai èn per exempel avertiments che ti chattas direct en tia posta entrada en cas ch'in da tes contos è vegnì attatgà u iconas che inditgeschan schebain ina pagina è criptada u betg (e cun quai era sch'igl è ina bun'idea dad endatar il numer da tia carta da credit sin ina pagina da butia).
Firefox porscha in nov servetsch per garantir tia segirtad: Firefox Monitor. I sa tracta dad ina purschida gratuita che t'avertescha sche in da tes contos d'utilisader èn vegnids attatgads e l'acziun è vegnida a la glisch. Il medem vala per attatgas gia passadas. In auter element bain ponderà è il maschlos verd sisum a sanestra en tia fanestra dal navigatur. Sche ti utiliseschas Firefox e vesas il maschlos verd, vul quai dir che la website è criptada e segira. Sche la serradira è grischa, duessas ti ponderar bain avant che endatar infurmaziuns confidenzialas.
In navigatur che agescha cun discreziun.
La protecziun da datas en l'internet è in tema fitg impurtant. Sche la sfera privata ha la prioritad per tai, duessas ti tscherner in navigatur che piglia serius il tema. Sche ti tschernas in navigatur, dà in tgit en las directivas davart il fastizar e controllescha co ch'il navigatur tracta tias datas. Quai para dad esser ina dumonda plitost tecnica, ma en quest punct sa distinguan ils navigaturs che respectan la protecziun da datas dad auters.
Fastizaders èn tut quels «cookies» mulestus che vegnan menziunads en messadis p.ex. sin paginas-web da societads aviaticas. Quests fastizaders da terzas partidas san nua che ti cliccas e pon analisar tias disas en la rait. In navigatur ch'è bun da garantir tia sfera privata, duess permetter a l'utilisader da deactivar quests fastizaders da terzas partidas. Idealmain fa il navigatur quai gia cun la configuraziun predefinida.
In'autra pussaivladad dad evitar che fastizaders ta suandian è da navigar en il modus privat. Mintga navigatur che pretenda da sai da garantir la sfera privata, duess porscher la navigaziun en il modus privat.
Ina pussaivladad simpla da controllar quai è da visitar la pagina da preferenzas dal cuntegn e las directivas davart la protecziun da datas. La pagina davart la protecziun da datas duess inditgar sche e per tge motivs che tias datas vegnan cundivididas. Perquai èn las directivas davart la protecziun da datas da Firefox facilas da leger e da chattar.
La schelta dal meglier navigatur per tai è cumparegliabel cun la tschertga dad in nov dachasa. Ti vulessas evaluar tias opziuns, far retschertgas ed decider a basa da quai ch'è impurtant per tai.
Nus da Firefox avain lavurà sco nars per sviluppar in navigatur ch'è dubel uschè svelt sco avant e che permetta al medem mument als utilisaders la controlla sur da lur vita online.


text:
Quels dus umens han bler cuminaivel, ma a la fin èn els sco mintgin e mintgina tuttina fitg differents. Omadus lavuran, Marcus Caduff tar l'ARGO a Glion, Joel Thurneysen trais dis ad emna tar la chur@work a Cuira. Omadus umens èn persunas da cumpagnia – averts e cordials – ins ha il sentiment dad esser bainvis tar els.
L'ARGO
L'ARGO è la Fundaziun grischuna per lavuratoris e dimoras per persunas cun impediments. Ella è vegnida fundada il december 1970 a Cuira. Oz datti 8 manaschis a Cuira, Tavau, Glion ed a Surava/Casti.
Il mument fatschenta l'ARGO radund 650 persunas. 350 da quellas survegnan contribuziuns da l'assicuranza per invaliditad. Radund 240 tutgan tar il persunal da tgira ed administraziun. Var 190 persunas cun impediment nizzegian sper la purschida da lavur er la purschida d'abitar.
Co resentan els il mund politic – han els insumma interess e chapeschan els, per tge ch'i va? Gea, di Joel Thurneysen, che fa sez part da gruppas da discussiun, scriva sez brevs a cussegliers federals e va savens a l'urna. Per el saja quai in dretg ch'el schazegia fitg, senza quel mancass simplamain insatge.
Pers in zic il contact entras la midada
In zic auter è la situaziun per Marcus Caduff. El na s'interessescha betg las grondas per politica u meglier ditg, betg pli. Pli baud, cura ch'el steva anc a Sedrun era quai in zic auter.
Pli baud, cura ch'jau era anc a Sedrun, hai jau anc mintgatant participà a votaziuns – uss mancan dentant las discussiuns.
Da lez temp saja el anc mintgatant stà a l'urna per vuschar per ina nova suprastanza u per il nov president da vischnanca. Dapi ch'el haja fatg il pass tar l'ARGO a Glion, manchian dentant las discussiuns davos la maisa radunda ed uschia er l'interess da sa participar a votaziuns.
«La politica è savens in zic plauna»
Joel Thurneysen è gia adina stà fitg interessà vi dal mund politic. Tenor el dovria er dapli inclusiun da persunas cun impediments. Quellas persunas portian dapli diversitad, dapli creativitad en il mund politic ed a la societad. In zic grittentà è l'um da 39 onns, sch'i vegn excludì persunas, mo perquai ch'ellas èn forsa autras che la maioritad, saja uss dal mund politic u en general da la societad e l'economia.
Er quellas persunas duessan dastgar vuschar – er ellas han quest dretg.
Bain sentia el, ch'ins haja fatg progress ils ultims onns cun l'integraziun da persunas cun impediment – tant la societad, sco er la politica. La politica saja dentant la politica, vul dir; i cuzza tenor el savens bler memia ditg, fin ch'i vegn realisà insatge.


text:
Ils donns da la selvaschina èn numnadamain gronds ed èn s’augmentads marcantamain ils ultims onns. Quai mussa il rapport da guaud e selvaschina da la regiun dal 2019 ch’il chantun ha preschentà oz a la publicitad.
Dubel uschè blera surfatscha periclitada
Prest 60% da la surfatscha dal guaud da protecziun en il Signuradi ed il Partenz taxescha il chantun da nov sco «surfatscha problematica». Raschun èn ils donns che tschiervs, chavriels e chamutschs fan. Quai è dubel uschè bler sco quai ch'ins aveva anc constatà en l'ultim rapport il 2006. Ils problems èn per il chantun per part uschè urgents, ch'el sto en la mesadad da tut quellas surfatschas, schizunt pigliar mesiras prioritaras.
Mesiras da protecziun
Tut tenor lieu sa differenzieschian quellas mesiras in zic ina da l'autra. Da principi vul il chantun dentant meglierar la situaziun cun cumbinar mesiras forestalas, mesiras da chatscha e quellas ch'influenzeschan il spazi da viver. Uschia vul el per exempel far dapli saivs da protecziun, tegnair vinavant aut il dumber da tschiervs che duain vegnir sajettads per onn u era evitar ils disturbis dal carstgaun curt avant u durant la chatscha.
Tge che tut questas mesiras portan la fin finala e sch'ellas ston anc vegnir adattadas, vegn il chantun a controllar il pli tard en trais onns.


text:
Dapi in mez onn vegn la citad siriana Madaja bloccada da truppas da la regenza. Suenter numerus rapports sur da mortoris pervi da fom avevan l’ONU, il Comité internaziunal da la Crusch Cotschna e la Mesaglina cotschna siriana organisà in convoi d’agid. Dapi lura èn 16 ulteriuras persunas mortas da la fom, rapportan ils «Medis senza cunfins».
Access permanent per garantir l'agid
Plinavant sajan plirs tozzels persunas anc adina en privel da vita pervia da mancanza da victualias, annunzia l'organisaziun d’agid.
Da quai da 42’000 persunas èn bloccadas en la citad Madaja en la provinza da Damascus.
RR novitads 11:00


text:
San Lisander de Bergum
Lisander de Bergum l'é stai un suldá de l'esercit de Tebe, prubabilment el portabandiera de tüta la Legión militar.
L'é stai martirizàd a Bergum el 26 d'agùst del 298. L'é patròn de Berghem e de la sò Diocesi, de Cervignan d'Ada (LO), e de Capriá. La só festa l'é propi el 26 d'agùst, el dì chi ghann taiád la testa.
Cése de Sant AlisàntModifega
Dòpo 'l martirio i Bergamàsch i è söbet dientàcc devòti de Sant Alisànt, tat che l'éra dedicada a lü la basìlega paleocristiàna del IV secòl che la se troàa 'n sità ólta, sö 'n sima a bórg Canàl e che l'è stacia bötada zó 'n del 1561 quando Énesia l'à decidìt de fà sö i müre.
Lé apröf gh'éra 'n di ègie müre del medioéf pò la Pórta de Sant Alisànt e isé pò 'n di müre ènete öna pórta l'è stacia dedicada a Sant Alisànt.
Ligamm de föraModifega
Sèmper a Sant Alisant i è dedicade amò 'ncö dò cése 'n Bèrghem: Sant Alisànt in Colòna che l'è 'n contrada Sant Alisant (öna ólta bórg San Leonàrd) Sant Alisànt de la Crus che l'è 'n bórg Pigöl
Pò la féra di bèstie del 26 de Agóst l'è dedicada al Sant.


text:
Gian Marco Conrad da Zernez sa senta acceptà en la societad. Quai ha cunzunt era da far cun quai, che tuts enturn el hajan adina sustegnì el. Tranter 13 e 18 onns ha el fatg ses «coming-out» sco omosexual. L’emprim tar collegas e suenter tar ses geniturs.
Mia meglra collega ha reagì fitg bain, ella ha ditg: «Quai n'è nagin problem ti es anc adina la medema persuna.» Tar mes geniturs eri er uschia. Jau hai ditg a mes bab che jau na stun betg sin dunnas e lura ha el guardà sin mai e ditg: «Crais ti che nus na savain betg quai dapi daditg.» Quai era anc fitg legher.
Betg uschè in simpel start ha Jasmine Gianola da La Punt gì. Tar il coming-out da la giuvna da prest 18 onns ha ella survegnì pauca chapientscha, di ella.
Blers din: «La Bibla di na», «Quai n’è betg natiral», «Quai è curius», jau duai pensar um e dunna e betg um ed um, dunna e dunna u sai jau tge.
L’Engiadinaisa s’identifitgescha cun queer ed il plus en la communitad da LGBTQ+. Pertge ella na vuless betg s’identifitgar cun ina orientaziun sexuala specifica. Ultra da quai è per ella il caracter d’ina persuna pli impurtant ch’il gener, e quai na sappian blers betg chapir. Perquai saja impurtant da declerar quai a las persunas, di Jasmine Gianola.
Igl è impurtant che las persunas emprendan d’enconuscher quellas chaussas e ch’ellas san, che l’orientaziun sexuala n'è betg ina decisiun, mabain insatge ch’è dapi la naschientscha.
Ignorar ed ir vinavant
Cun il temp ha la giuvna che fa la FMS a l’Academia Engiadina emprendì dad ignorar ils commentaris dad autras persunas. Sumegliant è quai era tar il giuven da 21 onns:
A mai èsi segir era gia vegni clamà suenter «Schwuchtla», ma ins sto ir enturn cun quai. U acceptas quai u das enavos.
Ma savens na sajan quellas persunas era betg avertas avunda per in discurs e per tadlar in’autra opiniun che la atgna, din ils dus Engiadinais:
Glieud che ha da basegn da dir chaussas negativas sur da omosexuals u minoritads en general, là na renda quai gnanc da discussiunar. Pertge persunas che han il basegn da dir uschè insatge, èn restads enavos.
Giavischs
Propi nauschas experientschas n'han omadus betg fatg pervi da lur orientaziun sexuala. Ma tuttina sentian els che l’acceptanza envers novas chaussas saja fitg pitschna en il Grischun, ed els giavischassan che la societad fiss pli averta e tractass persunas ord la communitad da LGBTQ+ egualmain sco persunas eterosexualas.


text:
Tradiziunel defrënt, paritetich y urientá de viers al daunì
L Lizeum d'ert Cademia pieta na ufierta lergia tl ambit artistich y dà l mesun de mparé sciche l toca truepa tecniches de lëur y ert ti lauratueresc. L dà l mesun de arjonjer cunescënzes y cumpetënzes spezifiches, cossa che porta pro a pudëi mëter man n stude academich y se crì n troi prufesciunel tl ciamp dl'ert.
L Nseniamënt njuntà (ZLA), de doi ëures al'ena, dà l mesun de nsenië aldò de tematiches y de proiec tl ciamp de ert y mujiga.
Canche l ie unida a se l dé la reforma dla scoles autes, ie l Lizeum d'ert Cademia da una na pert jit plu sot tl aspet de formazion generela, dal'autra pert al mantenì si urientamënt tradiziunalmënter sterch tla materies artistiches cun lezions ti lauratueresc. Chësc fej dl Lizeum d'ert de Urtijëi zeche ora dl solit tla cuntreda scolastica dl Südtirol.
Carateristich per la scola tla localiteies ladines ie nce l sistem paritetich cun nseniamënt tl lingaz tudësch y talian. L lingaz ladin ie n arichimënt sëuraprò per l urientamënt plurilinguel dla scola. Nglëisc vën nsenià coche lingaz fulestier, y tl trienium iel nce lingaz de nseniamënt per cuntenuc desvalifs (nseniamënt CLIL).
L Lizeum d'ert ti dà la priorità al stude de manieres udëi l'estetica y ala creazion artistica. L juda pro a se dé ju cun svilups dl'ert tres la storia y cun opres d'ert relevantes. L ti dà la puscibltà ala sculees y ai sculeies de comuniché tres l'ert se nuzan de na gran lingia de mesuns.
L troi de formazion pea via dal dessenië, schizé, depënjer y passa tres la creazion plastica per ruvé ala realisazion tl ntëurvia. Se dé ju cun la teoria di culëures, dla perzezion y dla perspetiva, cun i elemënc de basa dla rafigurazion grafica, pitorica y dla scultura nsci coche ti giaté l fortl a lauré cun i media moderns y mparé tecniches tradiziuneles y modernes, porta pro che la sculees y i sculeies sibe boni de dé na esprescion aldò a si idees.
La lezions vën mpartides ite, coche bele dit, do l model paritetich, pra chël che mesa la materies vën nseniedes per tudësch y l'autra meses per talian. Na cunescënza aldò di lingac tudësch y talian pieta nsci na bona premissa, nce sce l vën regularmënter pità sustëni linguistich a scola.
La ufierta formativa se slergia ora sun cater dis y mez al'ena cun lezions dut l di (ena de cin' dis cun lezions cater iedesc domesdì) y vëij dant enes de pratica tla 3ª y tla 4ª tlasses, la cunlaurazion cun ënc culturei publics y privac, coche nce la partezipazion a cuncorsc desvalifs.


text:
Tar il Club da Hockey da Tavau datti ina rusna da 3,8 milliuns francs en la cassa. Quai ha il manader da gestiun dal HCD, Marc Gianola, declerà envers las gasettas da la Somedia. Las cifras exactas vegnan preschentadas l'october. Senza l'agid «à-fonds-perdu» da la Confederaziun fiss il minus tar passa 5 milliuns francs. Il club ha ussa dumandà in credit transitoric da 3,8 milliuns francs. Ulteriuras mesiras per spargnar èn gia realisadas. Uschia ha il cader a disposiziun quest onn 1 milliun pli pauc.
Da tut las equipas en la liga naziunala ha il HCD survegnì il pli pauc sustegn. Raschun è che la clav da repartiziun sa basa sin las entradas tras aspectaturs dal 2018/19 – la mendra stagiun dapi onns dal HCD, nua che l'equipa aveva stuì dar en ils playouts. Be radund 4300 aspectaturs eran en media en il stadion. La Cuppa Spengler n'è betg vegnida quintada per il sustegn ed ha ultra da quai betg gì lieu il davos onn.
Il chantun Grischun sustegna il club da Tavau cun 150'000 francs. Blers possessurs da cartas permanentas desistan da la pussaivladad da survegnir quella pli favuraivel. Ma per il mument mancan era ils aspectaturs: Gist 3000 han guarda il gieu cunter ils Rapperswil-Jona Lakers il venderdi saira.


text:
Adina cura ch'i va per events gronds vegn la dumonda da la persistenza. Er tar il campiunadi mundial da skis a San Murezzan. Uss in onn suenter, è vegnì tratg bilantscha ad ina discussiun al podium. Il facit è stà cler, ils campiunadis èn stads persistents. Per exempel datti uss ina schliaziun per magasinar material sco raits da segirtad u sumegliant. Quai che vegn duvrà a San Murezzan u a Lai vegn uss er magasinà en la regiun e na betg sco fin uss tranter auter a Bienna. Sper quai è per exempel er ina palì vegnida renatiralisada.
Laud da la protecziun e tgira da la cuntrada
Fatg surstar ha cunzunt ch'er las organisaziuns d'ambient han ludà ils organisaturs. Quellas organisaziuns ch'èn uschiglio fitg criticas vers events gronds. Il mainagestiun da la fundaziun Svizra per la protecziun e tgira da la cuntrada Raimund Rodewald ha punctuà ch'ins haja betg mo construì bajetgs provisorics, mabain ch'ins haja er propi savì realisar chaussas che restan. Quai haja impressiunà fitg el. Envers las organisaziuns d'ambient è el dentant stà critic ed ha manegià ch'igl fiss stà pussaivel da contribuir dapli da lur vart. El vegnia tar il proxim event grond segiramain a patratgar in zic auter.
RR actualitad 17:00


text:
Nina Fopp e Jan Edelbauer – els dus han gudagnà il casting da GastroGrischun. Els dastgan uss cun sustegn dad experts realisar il project Gastro Story. L'idea è da far in restaurant da pop-up, pia in restaurant ch'i dat mo durant trais dis, e quai cun agid da social media.
Sin Instagram partan els adina puspè videos, e sin basa da quels pon ils users lura decider. Per exempel davart il num dal restaurant, tge ch'i duai dar là ed er co il restaurant duai guardar or. Bler dapli na pon els uss perquai betg anc raquintar. Sulet ch'els èn fitg motivads e ch'els sa legran da dastgar far uschia ina experientscha ch'è probabel unica.
Squitsch da temp e respect
Dentant er sch'els sa legran sin la sfida han els er respect. La finala dependia tut dad els dus. Cler, els hajan sustegn dals experts da GastroGrischun e quels stoppian lura forsa er magari franar lur ideas sturnas. Dentant èn els dus quels che ston metter en pe il project da pop-up. Ed er sche bler è anc avert uss, cler è ch'il restaurant avra sias portas ils 25 d'october.
Mussar la professiun
GastroGrischun vul cun il project mussar cunzunt als giuvens, quant attractiv ed er creativ che la gastronomia po esser. Era perquai ch'i manchia persunal qualifitgà en la branscha, quai di Primo Semadeni da la suprastanza da GastroGrischun. Perquai ha l'organisaziun lantschà il project cun agid da dus gastronoms giuvens ed er cun agid da social media.
RR actualitad 07:15


text:
Mercurio (element chimich)
El mercùrio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Hg. El g'ha nömer atòmich 80, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de mercùrio el g'ha 80 prutù. L'è 'n metàl de tranzisiù de culùr gris löster e arzentàt. A temperadüra e presiù standard el se tróa al stat lìquit, ünich metàl a ìga chèsta particolarità.
L'è stat dopràt per la custrusiù de strümèncc meteorològich come termòmetri e baròmetri, ma al dé d'encö, coi nöf strümèncc digitài, l'è nàt en pó 'n dizüzo. L'è 'n materiàl tòsech e vilunùs.


text:
Cumpareglià cun il 2014 saja il dumber d'uffants ch'èn naschids tras ina operaziun da pagliola sa reducì levamain – per 1,4 puncts procentual. Cun ina quota da 32% haja la Svizra en cumparegliaziun cun auters pajais europeics dentant anc adina ina fitg auta quota per questa via da naschientscha, scriva il BFS. En ils blers cas haja l'operaziun da pagliola raschuns medicinalas, sco sche il pop è en ina posiziun inversa u sche la dunna spetg plirs pops. Tge che crodia en egl saja er che bun la mesadad da las dunnas ch'èn segiradas privat elegian l'operaziun da pagliola.
Quota da fructificaziuns artifizialas sin nivel bas
Dapi il 2010 va il dumber da pèrs che dovran agid medicinal per vegnir en speranza enavos. Uschè bas sco il 2017 saja la quota be stada il 2007. Il 2017 èn 2'188 uffants naschids en consequenza d'ina fructificaziun artifiziala, quai èn gnanc 3% da tuts ils uffants.
RR novitads 10:00


text:
La Dulwich College International surpiglia 2/3 da las aczias dal Institut Otalpin a Ftan e cun quai era pled a chapitel. La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair vesa questa soluziun sco schanza per l'avegnir da la scola a Ftan. Sez n'han els betg gì contact cun ils responsabels en però vegnids infurmads dal cusseglier administrativ e president communal da Scuol Christian Fanzun.
Sche questa scola vegnis en l'avegnir emplenida cun scolaras e scolaras dess quai plazzas da lavur, nova glieud che vegn a star en la regiun e finalmain era entradas d’impostas.
Per il futur prevesa la Regiun da stipular era cun la nova constellaziun ina cunvegna da prestaziun. Oravant tut quai che reguarda l’instrucziun rumantscha e l’avegnir da la classa da sport.


text:
Las lavurs per nettegiar il batschigl duain vegnir fatgas questa stad fin fanadur, entschatta avust. Suenter pon lura tant la svidera da fund e l'implant d'electric da dotaziun ir en funcziun. Da quai avevan ins desistì per betg derasar anc pli fitg ils sediments contaminads cun PCB.
Las mesiras per sanar cumplettamain l'aua contaminada dal Spöl n'èn però anc betg enconuschentas. I dovria ulteriurs scleriments. Ils tests fatgs enfin uss n'hajan betg purtà ils resultats giavischads.
L'aua dal Spöl era vegnida contaminada cun la substanza toxica PCB l'onn passà suenter lavurs da sanaziun vi dal mir da fermada da Punt dal Gall.
RR novtiads 10:00
Tge è PCB?
PCB è in chlorid organic che vegniva duvrà sco isolaziun en condensaturs, transfurmaturs, ieli idraulic, colurs ni collas.Tenor l’uffizi federal per sanadad, tutga PCB tar las substanzas nuschaivlas persistentas. La Svizra è s'obligada d'identifitgar nua che PCB vegn avant ed eliminar quest. L'onn 1986 hai dà in scumond general per PCB.


text:
San Vincenz e Grenadin
San Vincenz e Grenadin (Saint Vincent and the Grenadines in ingles) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Kingstown.
El gh'ha una süperfiss de 389 km² e una pupulaziun de pressapoch 110.000 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
San Vincenz e Grenadin a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1979, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
San Vincenz e Grenadin a l'è un regn del Commonwealth e el re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è Susan Dougan (del 2019).
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikinotizie el gh'ha dent notizzie in su Saint Vincent e Grenadine
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Saint Vincent e Grenadine
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Saint Vincent e Grenadine


text:
La Gurlaina SA ha fatg l’onn passà in gudogn da 26'500 francs. Cun quai hajan ins ademplì las finamiras finanzialas, hai num en il rapport annual da la halla da glatsch a Scuol, sco l’ANR scriva.
Lavurs da sanaziun èn terminadas
En pli haja la segunda ed ultima etappa da sanaziun dals implants tecnics pudì vegnir realisada. Il cussegl d’administraziun sa mussa enavant era cuntent cun l’occupaziun da la halla. Dasper il club da hockey Engiadina passentian era diversas squadras d’ordaifer lur champs da trenaments a Scuol. Ins haja pudì organisar per la segunda giada la finalissima dals juniors ed era la stad duvrà bain la halla durant l’EBexpo ni il Bike-Maraton tras il Parc Naziunal Svizzer.
RR novitads 17:00


text:
Caronia
Caronia l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 3 459 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 226,6 km² e 'na densità de popolasiù de 15 ab./km².
Caronia el cunfìna coi cümü de Acquedolci, Capizzi, Cesarò, Mistretta, San Fratello, Santo Stefano di Camastra e Sant'Agata di Militello.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Caronia l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Champ da campadi Charalet a Zernez
Il Cumün da Zernez spordscha a gruppas interessadas sco battasendas, scoulas e.u.i. a Zernez il champ da campar Charalet. Situà idilic dasper l'En in ün god da larschs han lö ca. 60 persunas. Per il provedimaint d'aua es pisserà. Dumondas e reservaziuns drizzar per plaschair a l'administraziun cumünala.
Persunas da contact ed infuormaziuns
- Administraziun e reservaziun: administraziun cumünala, T +41 81 851 44 44
- Guargiaplazza gruppa da lavur: Arno Fliri, M +41 79 273 02 97
- Laina da fabrica e dad arder: gestiun forestala, T +41 81 851 44 20
- Muossar il champ sülla carta
- Dumonda da reservaziun (formular)
Champ da campar Pradafans a Lavin
Il champ da campar Pradafans es circa 25 minuts a pè davent da Lavin, per la plü gronda part in ün liber aint il god cun bler lö per tendas, chadafö e prà per giovar. Seguond bsögn po gnir tut a fit, dürant las vacanzas da scoula, la sala da gimnastica a Lavin. Lavin es fich bain ragiundschabel cul tren ed es la partenza ideala per excursiuns in Engiadin'Ota ed Engiadina Bassa ma eir in Val Müstair ed il Partenz. A Lavin daja eir üna butia e plüs allogis per gruppas. Dumondas e reservaziuns drizzar per plaschair a l'administraziun cumünala.
Persunas da contact & infuormaziuns
- Administraziun e resrvaziun: administraziun cumünala, T. +41 81 851 44 44
- Guargiachamp gruppa da lavur: Anton Schafroth, M. +41 79 269 82 83
- Laina da fabrica e dad arder: gestiun forestala, T. +41 81 851 44 20
- Muossar il champ sülla carta
- Dumonda da reservaziun (formular)


text:
Ella saja adina stada spir energia, forsa er entras il sport. Sa mover, il pli gugent giuadora en la natira, anc oz ina da las grondas passiuns d'Angelica Desax. La fin dals onns otganta ha ella schizunt avert ina stizun da sport a Danis, ina stizun fabritgada ord in clavà. Ella vendeva principalmain skis da passlung. Intgins onns pli tard, cura che la stizun sa chattava dentant a Mustér, ha Angelica Desax stuì dar si sia stizun da sport.
Suenter avair administrà plirs onns il consum da Danis e Tavanasa ha ella manà durant trais stads la chamona da Biferten sut il Muot da Rubi, quai cun agid da sias buobas durant las vacanzas da stad. Ella haja gì il cletg ch'i saja stà trais bellezza stads ed ella saja currida savens da Breil sin la chamona ed engiu, uschia saja ella er adina restada fitta.
Tschertas chaussas faschess jau oz forsa in zic auter, dentant il bler faschess puspè uschia, pertge igl è sta bler bel ed interessant.
Cun 50 ha Angelica Desax fatg in tagl. Ella ha surpiglià l'ustaria Bündner Rigi en il territori da skis da Sursaissa ed uschia ademplì in giavisch e siemi. Quai haja duvrà in tschert curaschi. Oz di ella che quai saja pli probabel stà il pli bel temp da sia vita. Ella ha adina cuschinà gugent ed er adina apprezià il contact cun la glieud. Quai temp intensiv dal Bündner Rigi haja er purtà fitg bellas e bleras amicizias, uschia Angelica Desax.
Anc oz cuschina ella gugent, sche pussibel adina cun products ord l'agen iert e cun products indigens. E betg mancar en sia cuschina astga in bun ieli d'ulivas ch'ella racolta mintgamai sezza en l'Italia, in pajais ch'ella visita regularmain, saja quai per far vacanzas, per far turas da velo u simplamein per giudair la buna cuschina taliana.


text:
Curt e concis
- Ils manaders da la scola da fisioterapia Unipolisi a Mustér han cugliunà ils scolars ed ils docents. Las autoritads ston serrar la scola.
- Il pèr talian aveva gia avert in institut da pseudo a Chiasso. Quai avevan ins scuvert il 2016 e l'institut da fisioterapia a Chiasso è gia en la procedura da concurs.
- La vischnanca da Mustér na saveva da nagut. Proprietaris e hoteliers portan donns finanzials.
Las autoritads han stuì serrar la scola da fisioterapia Unipolisi a Mustér. In pèr ha incassà autas taxas da studi dals scolars cun l'empermischun d'in titel academic a la fin dal studi. Ils scolars ed ils docents èn dentant vegnids cugliunads. Ni han els survegnì in titel, ni ils docents lur onuraris.
Betg l'emprim cas
Il pèr talian aveva gia avert in institut da pseudo IPUS a Chiasso. Cunzunt scolars talians avevan pajà plirs milli francs cun speranza sin in diplom universitar svizzer. Quai avevan ins scuvert il 2016 e l'institut da fisioterapia a Chiasso è gia en la procedura da concurs.
L’autoritad da persecuziun penala grischuna ha dà vinavant il dossier a la procura publica tessinaisa. Lezza ha avert ina procedura penala pervia d’abus d’uffizi encunter il pèr talian ch'è vegnì arrestà da la procura publica tessinaisa il december.
Vischnanca n'è betg pertutgada
L’atun 2016 saja la vischnanca da Mustér bain vegnida infurmada d’intgins represchentants da la Unipolisi, ch’i hajan prendì a tschains localitads a Mustér per porscher ina scolaziun universitara, declera Francestg Cajacob ch'era lura president communal da Mustér. Quai haja tunà tut bain e damai ch’i n’hajan betg giavischà en ina moda ni l’autra sustegn da la vischnanca hajan ins simplamain prendi per enconuschientscha questa nova purschida.
Era per la suprastanza actuala na saja quai betg stà in tema, declera il president communal Robert Cajacob. La scola avevi nagin connex cun la vischnanca ed i devi n’era betg obligaziuns vicendaivlas ch’avessan pretendì in contact u avessan pretendì da prender sut la marella quella instituziun.
Donns finanzials a Mustér
Cugliunà ha Unipolisi era a Mustér. Uschia n’han ils proprietaris da las localitads mai vis tschains dad Unipolisi. Anzi in dals proprietaris ha ditg ad RTR ch’el haja mess a disposiziun var 250’000 francs per adattar las localitads per pudair duvrar ellas sco locals per far scolaziuns. In local saja vegnì adattà. Tar il segund local saja be vegnì stgarpà ora in pau. Lura saja l’architect engaschà dad Unipolisi svanì ed el n’haja betg pli udì insatge da quel. Era dals raps n’haja el mai vis insatge. Per ils proprietaris èsi grev da pudair tiers insatgi. Er la posta na vegn betg adina prendida encunter. Uschia speran ils proprietaris che la visada dals contracts vegnia prendida encunter. In dals proprietaris quinta d’instradar ina procedura giuridica per vegnir tar ils daners.
I dat dentant era anc hoteliers da Mustér tar ils quals Unipolisi ha quints averts. Sco tar ils proprietaris hai era qua adina puspè gì num ch’ils quints vegnian pajads proximamain.
RR novitads 20:00


text:
Promover, tgirar e collectar la musica indigena – quai è in dals pensums da RTR. En in seria da stad fa lArtg musical viadi tras questa producziun da chant e musica fatga da RTR ils davos 38 onns. Sut il titel NOSTALGIA porta lArtg musical en ina 5avla part registraziuns dals 2015-2019. Nus udin ils chors da: Surses, Ligia Grischa, Sevgein, Ardez, Donnas da Vaz, CantAurora, La Cumbricula Engiadina ed il chor baselgia s. Gions da Mustér. Lura las musicas da: Danis-Tavanasa, Trun, Sagogn, Zernez, Sent e las furmaziuns: Calamus Trio, Blaskapelle Blazenka Engiadina, Maria Wesseling & Clau Scherrer, Sara-Bigna Janett & cumpagnia e Vincente Ferrer & Clau Scherrer.
Ils titels en l'emissiun
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ozendi datti strusch ina persuna che chapescha dapli da dronas che Romeo Durscher. El vala sco in dals pli gronds visiunaris en la scena da dronas. Romeo Durscher – in um da Domat ch'è ì cun 22 onns en ils Stadis Unids da l'America per far carriera. Suenter ina carriera tar la NASA èn las dronas dapi intgins onns la gronda passiun dal Grischun. En ils Stadis Unids fila el vid visiuns per il futur.
Mia visiun è da salvar vitas e bajetgs cun la drona.
Biografia
Romeo Durscher (*1975) è creschì si a Domat e viva oz en ils Stadis Unids.
Suenter ses emprendissadi sco commerciant tar ina banca è el emigrà cun 22 onns en ils Stadis Unids nua ch'el ha tranter auter lavurà 13 onns tar la NASA. Actualmain lavura el tar la firma Auterion che sviluppescha softwares per dronas.
Sche Romeo Durscher dastga discurrer sur da dronas è el en ses element. Avant radund 10 onns ha el sgulà per l'emprima giada ina drona. Immediat ha quest object fascinà el ed el ha decis da vulair lavurar en l'industria da dronas. Actualmain lavura il Grischun tar la firma Auterion, ina firma che sviluppescha softwares per dronas. Là è el responsabel per la segirtad publica.
Il Grischun lavura per exempel vid proceduras nua e co las dronas pudessan esser in agid en differents secturs. Per exempel tar ils pumpiers. «Sche ils pumpiers survegnan il telefon ch'i brischa, duess la drona ir automaticamain al lieu d'incedi per rimnar infurmaziuns e forsa gia cumenzar a stizzar il fieu.» In'autra finamira saja er che dronas duessan en il futur vegnir duvradas pli e pli savens per chattar persunas.
Las dronas portan er privels
Tut quai ch'è nov porta era privels. Da quai è Romeo Durscher cunscient. El di:
Il carstgaun ha il dun da duvrar chaussas per intents che n'eran betg planisads.
La drona è ozendi er in'arma da guerra. Millis da morts hai gia dà en guerras pervi d'attatgas cun dronas. In'auter privel è er la surveglianza totala da persunas. Quai sajan grondas sfidas sch'ins guardia l'aspect negativ da las dronas. Er accidents cun dronas, cunquai che adina dapli dronas èn en l'aria, sajan in privel real ch'i valia da minimar.
Avant las dronas ha la NASA clamà
Romeo Durscher è ina persuna che ha adina vivì per ses siemis. Gia da pitschen era el fascinà da tut ils objects che sgolan. Suenter ch'el ha persequità il 1986 sco giuven buob l'accident da la navetta spaziala Challenger ha el ditg a sasez: «In di lavur'jau tar la NASA». Igl è stà in mument che ha influenzà il giuven da Domat.
Cun 22 onns ha el gudagnà ina Greencard ed è emigrà il 1997 en ils Stadis Unids. Suenter ch'el ha lavurà in temp en in kino e suenter en la branscha da computers en il Silicon Valley, è ses siemi vegnì realitad il 2002. Grazia a contacts ha el intervegnì che la NASA tschertgava persunas per in nov project. El ha empruvà ses cletg ed ha propi survegnì la plazza. Durant bunamein 13 onns è el stà manader da project tar la NASA. Durant quest temp ha el bajegià in satelit che observa il sulegl. Suenter han las dronas «clamà» el.


text:
Le re de Fanes tradësc só popul y fej fajan na alianza cun i nemisc, por concuisté l’or dl’Aurona. Al ti aconsiëia da ti detlaré vera ai Fanes y ti asigurëia che Dolasila ne foss nia jüda a combate aladô de ci che ara ti â impormetü a Ey de Net. Le re aspeta sön Lagació da odëi la desfata dles armades de Fanes. Le profil de pera dl re de Fanes, le “Re Falz” che ti dé l’inom al Ju de Falzares é da odëi te formes desvalies ti crëps de Fanes.
DIDASCALIA Fotogram dal film Le Rëgn de Fanes
HOME
© düc i dërc resservá


text:
Arno Jehli e ses musicants da la chapella Oberalp èn adina fitg activs, er durant ils temps da corona. Concerts e provas hai da darar, però dapli temp per cumponer ed exercitar. Ils ultims mais è naschida ina collavuraziun da la chapella Oberalp cun il Jodlerquartett Rosenberg, ina furmaziun dal Partenz. Uss preschentan els lur disc communabel «Bruggä-schla» cun 15 chanzuns deditgadas al Grischun, il Partenz, patria e muntognas – cun titels sco «Bärglied», «Chum mit is Prättigau», «Sulzflueh Juuz» e «Wo Bärge sich erhebä». Questas chanzun tadlain nus en la «populara», ed Arno Jehli che ha cumponì la gronda part dals tocs raquinta dapli.
Ils tocs da l'emissiun
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Agir per la natira - dapertut en il pli grond e pli bel chantun da la Svizra!
Blers eveniments pli pitschens e pli gronds, positivs e negativs ans accumpognan mintga di en nossa lavur. Entant èn radund 4'000 Grischunas e Grischuns commembers da la Pro Natura Grischun ed intginas dunsainas vischnancas ans sustegnan cun donaziuns.
Gidai la Pro Natura Grischun a mantegnair e promover ina cuntrada viva ed ina gronda varietad d'animals e plantas - en il pli grond e pli bel chantun da la Svizra!
La Pro Natura Grischun è activa sin ils suandants champs:
- Nus protegin la natira en maniera pratica e giugain ina rolla impurtanta en la protecziun a lunga vista da spazis vitals periclitads e da spezias, p.ex. cun s'engaschar en favur da novs spazis vitals sco er cun mantegnair e tgirar protectorats cun l'agid da voluntaris, scolas e champs.
- Nus ans engaschain en la politica da protecziun da la natira e da l'ambient per meglierar las cundiziuns generalas "Per dapli natira - dapertut". En il center da nossa lavur stat la protecziun dals spazis vitals e da las spezias, p.ex. cun sustegnair projects da vischnancas e dal chantun en favur da spezias e da lur spazis vitals sco er cun cumbatter projects cun conflicts pussaivels. En la politica da l'ambient sustegnain e cumplettain nus la lavur dad autras organisaziuns per la protecziun da l'ambient en il chantun Grischun.
- Nus faschain lavur da publicitad ed infurmain la populaziun davart noss intents, p.ex. cun prender posiziun, tschertgar il discurs e participar a cumissiuns en favur da la natira e da la cuntrada.
- Nus collavurain sin il champ da la furmaziun da la natira e da l'ambient e promovain qua tras la protecziun pratica da la natira, p.ex. cun integrar ils giuvenils en la protecziun da la natira (excursiuns e champs).
Uffizi
il noss uffizi
Suprastanza
Suprastanza
Gruppas regiunalas
Pro Natura Bregaglia e Pro Natura Val Müstair
Pro Natura Graubünden
Ottostrasse 25
7000 Chur
Telefon: 081 252 40 39
Fax: 081 253 56 44
Mail: @email
Conto postal:
70-32-1
IBAN:
CH45 0900 0000 7000 00 321
Per ulteriuras infurmaziuns actualas consultai p.pl. la pagina tudestga.