text:
Fumbi
Fumbi (Fombi in Piasentìn; Fombio in Italiàn) l'è un cumün d'la Pruincia de Lod cun 2244 abitant[2]. El gh'ha 'na frassion che la s'ciama Artegn (Retegno).
Cuntegnüü
Num[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes, anticament l’era ciamad Flumpo o Flumbo, da la cuntrassion de Ad Flumen Padum (Al Fiüm Po). El num el gh’ha da dipend da la cundission che'l burgh l’era arent al fiüm: el toch de tera indue l'è stai custruid el castel l’era prubabilment l'incrus tra la Via Emilia e un vecc ram dal Po.
Par che Fumbi el sia stai anca cunussid cume Amfenengo[3], num che'l saress d’urìgin lungubarda. Quand, ind el 1750, el burgh l’era ind al dumini d'la città de Piasensa, l’era ciamad Fumbi Piasentin[4].
Gh’è dù ipotesi in merit a l’etimulogia dal num Artegn. La prima la s'riferiss ai red che i pescadù dal Po i metevun a stend ind i sò camp. La scunda fa riferiment a la sitüassión che ad Artegn gh’era la Zeca di Trivulzio che i erun cunsiderad d'i parsimunius. A dà man fort a la scunda ipotesi gh’è anca la sumijansa cun i parol dialetal tegnin e tegnon che vörun dì sciaton[5]. I sò abitant i en i Artegnin.
I fumbies i en cunussüd anca cun le scumagne de Gialdon o de Magot. I artegnin i en Lador o Assassin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind i temp passad, Fumbi l’è stai in pussess dal munaster paves de San Pédor in Ciel d’Or (sin dal 723).
Ind el 1226 l’è passad al pudestà de Piasensa e ind el 1299 l’è diventad feud d’Alberto Scotti, che'l gh’ha fai sü un castel.
Ind la sò storia, el castel de Fumbi l’è stai prutagunista d'impurtant bataie.
Ind el 1500, el paes l’è stai brüsàd dai Landi, ind el scenari d'i cumbatiment tra i ghelf e i ghibelin. Ind al 1600, la furtificassion l’è staia anca prutagunista d’un cuntrast cun i Trivulzio d’Artegn.
Ind al 1635 una part d'la Lumbardìa la partegeva par i Frances, méntor un'altra l'era par e Spagnöi. El marches Leganes che'l guerneva Milan l'ha mandai el sò esèrcit, guidad dal marches Caracena a ucupà i stat d'i piasentin Farnese, ligad cun i francés. I abitant d'la spunda nord dal Po i han par quest riparad a Piasensa. Alura i Farnese i han mandad 4.000 suldà e 1.500 caval a Fumbi. Ma par poch, parchè i frances i erun tanti püssè e alura i Farnese i s'en ritirad e i han lassad apena un presidi a difesa dal castel che, ciapad da l'esercit de'l Caracena, l'è stai sachegiad insema a quei de Guardamèi e Caseli.
A l'inissi dal 1700, ind al burdel d'le guere de sücessión spagnöla, pulaca e 'ustìega, a Fumbi l'era acampad el regiment de i Dragon de Savoia.
El teritori de Fumbi, tacad al cumün de Guardamèi, l'è stai pö el sit d'la prima bataia in Lumbardìa tra i frances de Napuleon e i 'ustrìegh ind la Campagna d'Italia dal 1796.
Ind al cumbatiment s’en fruntegiad un'avanguardia de quatormila granatè frances cundut dal General Jean Lannes, e un grüpét d’ustrìegh. Passad ind al ludesan ins al Po a Piasensa, i frances i s'en scuntrad cun i 'ustrìegh cumandad dal General Lipthay, che l'ha pruad a fermà l’esèrcit cuntrari.
Penalisad da 'na difesa urganisada mal, i poch 'ustrìegh i en scapad a Pissigheton. I frances i han ciapad Cudogn[6].
Ind al 1797, quand l’è staia pruclamada la Repüblica Cisalpina, e'l cumün l’è stai tacad al ludesan. Dürànt la Repüblica, el paes l'è stai anca Quarté General.
Cun un decret dal 20 Mag, Napuleon l'ha numinad un agent par la Cità e la Pruincia de Lod. In Nuémbor s'è furmada la Repüblica Transpadana che dopu el Tratat de Campoformid l'è diventada Repüblica Cisalpina. Ind la Repüblica Cisalpina, Fumbi l'era inden al Dipartiment de l'Ada cun capital Lod e Crema ad alternansa bienal. El dì definitìu par el pasag aministratìu dal paes in teritori ludesan l'è stai el 7 lüi dal 1799.
Ind la scunda guera mundial, Fumbi l'è stai bumbardad dai american el 15 Setémbor dal 1944, parchè gh'era 'na baterìa anti aeruplàn sistemada indùe al dì d'incö gh'è el vilag "Le primule".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Fumbi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Teritori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brembiöl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El burgh l’è legerment sulevad dal teritori che'l ghe stà a sud par andà vers Piasensa. Anca se la storia de Fumbi e el sò num i en ligadi al Po, incö el fiüm el ghe passa a des chilòmetor de distansa.
Fumbi però el cunserva 'na sò rusa: el Brembiöl el nass a Usagh, el passa a est de Brembi e'l traversa Casal, fin a incrusà el terassin padan a Fumbi, par andà a finì ind la Murtissa che la andarà ind al Po a Mezzana Casati. Quel de la Murtissa l'è el percurs che'l feva una volta el Làmbor.
Via Emilia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fumbi l’ha anca pers cuntat cun la Via Emilia. La via rumana che incö l’è 'na strada statal cun denuminassion SS 9, ind i an '90 l’è staia deviada cun una tangensial a dupia caregiada su quàtor cursìe sensa incrus. La tangensial la passa a süd-ovest dal paes. El vec toch de strada declasad l’è diventad 'na strada pruincial.
Munümént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castel Douglas Scotti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castel l’è stai custrüìd da Alberto Scotti ind al 1300 par cuntrulà el fiüm Po. El sit l’è stai rimanegiad cun el passà d'i an, fin a quand i Douglas Scotti l’han vendüd al Cumün.
Architetonicament, la rucafort l’è bela grossa e la gh’ha un svilüp a U che'l guarda vers a la pianüra. I mür i en de maton. I foss de difesa che'l circundèun, cun el passà d'i an i s'en niempìd.
I intervent püssè grand i en stai fai ind al 1700: i en stai tirad sü un portegh che'l guarda ins al curtil, e 'na veranda che la culega i dü brass dal castel.
L’entrada al pianteren la mantegn suta i sò arch e sura i mür d'le pitüre dal 1600. La custrüssión l’è staia missa a post da poch temp, par es dervida al püblich.
Cesa di Sant Pédor, Paul e Culumban Abat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cesa de Fumbi l’è staia tirada in pé in num d'i Sant Pédor, Paul e Culumban Abat ind al mag dal 1390 par vuluntà de Alberto Scotti. Cun el passà d'i an, el decadiment strütüràl e le dimensión miga pü bune par uspità la pupulassion dal paes, i han purtad ind al 1621 a un’òpera de ricustrüssión che la gh'ha avüd el cùmpit de dagh 'na növa imàgin e 'na növa furma, cumpatibil cun i bisogn de la sò gent.
L’òpera d'ampiamént dal 1900 l’è quela che la gh'ha dai le furme d’incö. El 31 utùbor dal 1928, un crol l’ha distrüt una part de la cùpola. Ma prubabilment i laurà de cunsulidament i èrun miga stai fai abastansa ben, parchè ind al 1974 gh’è stai un àltor crol amò püssè brüt, che l’ha purtad a 'na scuerta da crédogh no.
Föra da quel che l’era el perìmetor de la cesa uriginal dal 1390, l’è stai truad, anca se gh’erun miga d'i riferiment de tumbe o cimiteri, un müc d’oss. Quel che l’è misterius, l’è che i corp i erun bass e defurm. I oss i presentèun d'le particularità. Indén al perìmetor d'la cesa i en pö staie truade quàtor stanse de maton cun el tec a volta. Anca chi gh’èrun d'i rest ümàn mis’ciadi cun la buiaca: gh’era, tra i àltor, un schéletor ingregh de dona che la gh’eva amò i cavéi ch'i erun racolt ind una lunga tressa negra.
Indén a la custrüssiòn crulada, i en staie truade quàtor tumbe lunghe dü métor e vint ghei e volte un métor. In dù de queste, che se presentèun 'me ussari, gh'erun dü corp ben cunservad. Vüna d'le dù salme l'era vultada vers l’entrada d'la cesa, la gh’eva adoss d'i parament sàcor, fibie e 'na perüca culur ram, prubabilment dal 1700. L'oltra, visin ai gradin dal presbiteri e girada vers l'altar la gh’eva adoss, 'me i spagnöi, scalfarot sura la cavigia e d'i calson ligad suta i snög[7].
Incö la cesa la se mustra cun una faciada baroca divisa in dü pian e curunada da un frunton cüspidàd. L'intern, a crus latina, l’è surmuntad da la cùpola che ind i sò penag la mustra i quàtor Evangelista. Ind al cadin absidal l’è pitüràd el Crist che'l dà i ciau a San Pédor.
El Purtal d'la Zeca d'la Famija Trivulzio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un toch dal teritori dal cumün l’è ucupad dal burgh Artegn, che incö l’è 'na frassion de Fumbi, ma che in passad l'è stai par un po' de temp part de Cudogn, ma suratüt un'Imperial Barunìa, feud d'la vecia famija d'i Trivulzio. A pröva de quest, ad Artegn se cunserva el purtal d’la zeca. El sit l'è impurtant par la strütüra baroca a capanina, surmuntada da statue, che incö la fà part dal recint de 'na cà privada. El purtal l'è stai disegnad da l'ingegner piasentin Giuan Batista Barattieri[8], famus anca par el pruget d'le cese de Santa Marìa d'le Grassie e San Teudor a Cudogn.
Chi, tra el XVII e'l XVIII secul i en staie stampade munede d'argent e d’or faie propri ben, che par fatüra i pudarésun es paragunade a quele faie dai Viscunt de Milan o dai Gunsaga ad Mantua.
L'Imperial Barunìa de Artegn e Bétula l'è staia missa in pé ind el 1654 da Ferdinand III, che'l gh'ha dai al Cardinal Gian Giacomo Teodoro Trivulzio la pussibilità de stampà muneda. El cardinal l'ha però mai vursid sfrütà ch'la roba chi. I en staie invece cuniade munede dal Prìncip Ercole Teodoro Trivulzio, Cunt de Mesocco e Baron de Artegn che, ind la zeca dal burgh tra el 1656 e'l 1664, l'ha fai cunià sold d'argent dal valur de mes filip[9].
Cese e Cassine[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le oltre cese dal cumün i en quela de Sant Isidor e quela d’la Beata Vérgin Marìa dal Munt Carmelo che se tröun ad Artegn.
In campagna, ma visin al paes, gh’è d’le cassine custrüìde ind al 1800, tirade sü cun la tìpica strütüra a curt lumbarda, cun mür de maton. Fra tüte, quela püssè famusa l’è la Primi, 'na vecia casera indùe se feva el furmài grana.
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’agricultüra l’è amò impurtant ind l'ecunumia de Fumbi: i camp i en principalment cultivad a melga, anca se i mancun no i prà tegnüd a fürmént, altor cereal, fasöi e tumatiss. L'alevament d'i vach da lat e da carn, un temp tant svilüpàd, l’è andài prugresivament a pèrdoss.
Ind i ültim vint an i en nassüde d’le asiende cumercial e de servissi. Le vece cassine i en staie lassade andà. L’indüstria s’è svilüpàda suratüt ind al sit prodütiu che Fumbi spartiss cun Cudogn e lungh la Via Emilia vers Guardamei.
Tra le imprese fan bela mustra quele chìmiche e mecàniche e vün di püssè grand prudutur italian de tera par cultivassion. Anca se gh’è un bon nümor d'imprese, l’è grand el pendularism diret vers Milan, Lod e Piasensa.
Cüsìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vün d'i piat tìpich de Fumbi l’è la panissa che, a diferensa da quela de Vercèi, la gh'ha miga indén i fasöi. Àltor mangià del sit, e de tüta la bassa de Lod, i en la raspadüra, la büsèca cunsümàda specialment ind i dì d’la Fera de Cudogn e i oss da mort, biscot de farina de melga fai par el dì di mort.
In passad el paes l'era famus par el pan, che vegnevun a tö anca da Milan, par la mariöla[10] e par el furmài. Fumbi l'era difati part dal circundari de Cudogn, specialisad ind la prudüssión dal grana. El piat tìpich d'Artegn i èrun invece i ran.
Ligam in sü la red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fombio.com - Giurnal telemàtich de Fumbi
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovanni Guareschi, Carlotta Guareschi e Alberto Guareschi, Chi sogna i nuovi gerani?
- ↑ Il Cittadino dal 14 Agust dal 2010
- ↑ Patrologiae cursus completus, compilato da Jacques-Paul Migne e pubblicato nel 1853
- ↑ Antonio Domenico Rossi, Ristretto di storia patria ad uso de' Piacentini
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario milanese-italiano
- ↑ Carlo Botta, Storia d'Italia dal 1789 al 1814
- ↑ Stefano Tansini, Gli scheletri della Chiesa di Fombio, in Racconti e Leggende del Basso Lodigiano, Castiglione d'Adda, Tip. Il Graffito, 2006
- ↑ Regione Lombardia - Università degli Studi di Pavia
- ↑ Aldo Cairola, Le zecche degli stati italiani
- ↑ Gian Paolo Bergamaschi ed Erminio Pettinari, Fombio tra cronaca e cenni storici, Volume V


c: text/html

text:
Léon Bonnat
Al Léon Bonnat 'l è stê 'n pitōr francéś (Bayonne 1833 - Monchy-Saint-Eloi, Oise, 1922). 'L ìva imparê a piturèr da 'l Federico Mandrazo in Spaggna e pò da 'l Léon Cogniet a Parì. A 'l inìsi al piturèva dal grandi cumpuśisiòun 'd religiòun, cuma l'Asunsiòun in dla céśa 'd Sant Andréa a Bayonne, e al Crìst in dla cort 'd asìś ed Parìś. Dòp 'd un viàś in dl Uriĵnt dal 1870, al pasèva a di tema diferèint. Al fèva anca dimòndi artràt, p'r esèimpi a 'l Victor Hugo, a 'l Adolphe Thiers, a 'l Dominique Ingres. 'L era anca andê a decorèr al Pantheon ed Parì (Martìri 'd San Dionìś). 'L intrèva ind l'Acadèmia ed Bèli Ert in dal 1881. Al lasèva la só importànt colesiòun 'd disègn un pòc al Muśéo 'd Bayonne e 'n èter pòc al Muśéo dal Louvre.
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Léon Bonnat

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Al Sâs
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Template:Demografia/Sasso MarconiDati ISTAT - elaborazione grafica Wikipedia.
Al Sâs (in Itagliàn Sasso Marconi) l è na cmònna ed 13.781 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna e al sò territori al tol la prémma stréssia ed culénn d'l Apenén stra la val ed såtta dal fiòmm Raggn, la pèrt ed såtta dal Satta a maténna e una pèrt d'la val dal fiòmm Lavén a sîra. Al secånnd nom dal pais la da' al famåuṡ Guglielmo Marconi, ch'al veins al premi Nobel par la Fisica int al 1909.
Geografî[modifica | mudéfica la surzéia]
Al territori d'la cmònna l'è lighè a la zitè ed Bulåggna, a 17 km d'la capitèl, pr' al treno ch'al va da Pistòja a Bulåggna, ch'al fò fundè int'l ân 1864 e pr al tramvàj. Fén trai én al staziòn dal treno int'al territori d'la cmònna: Båurgnov (Borgonuovo), Puntacc' (Pontecchio) e al Sâs (Sasso Marconi). L'autostrè l è un ètra strè impurtanta pr al trâfic, ch'la porta da Milàn fèn a Råmma, ch'la fa sarvézzi a la cmònna par méz dal casèl dal Sâs. Al teritòri d'la cmónna l'è divîs in zénc fraziån, cun un cunsélli ed fraziån e un presidänt ed fraziån. Quassti i én: Båurgnôv-Puntàcc', Chèplôg (Al pajais dal Sâs), Funtèna, Bâdel - Battdèzz e Tignàn - Rôma.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
En memoria da la fundaziun da la Confederaziun svizra ha la fundaziun "PRO PATRIA dun svizzer da la festa naziunala" l’intent da promover e da realisar collectas a favur d’ovras svizras culturalas e socialas.
Cun agid da las collectas e da las donaziuns retschavidas mussa la fundaziun activamain sia solidaritad envers la Svizra, ses abitants, sia cultura e sia cuntrada sco er envers persunas ed instituziuns che ston vegnir sustegnidas u promovidas e che na survegnan nagin u memia pauc sustegn d’autras varts.


text:
Benedetto Antelami
Artìcol in dialètt pramsân
Benedetto ( in dialètt: Bendètt) Antelami (Val d'Intelvi,pu o meno dal 1150 – 1230 ) l'è stè un scultor e architètt italian.
Vitta e lavor[modifica | mudéfica la surzéia]
A n' savèmma miga tròpp äd la so vitta, mo a s' pol crèddor c'al sia nassù in Lombardia e gh'è molt cäz c'al sia stè in Francia (parchè 's vèdda c' l'à copiè quel dal stil francez).L'à lavorè specialment a Pärma par fär al Batister e so quanti pärti dal Dòmm, ma l'è stè sicur anca a Fidénsa, perchè in t'al dednans (la faciäda) dal Dòmm a Fidensa a s'conòssa la so manera 'd lavorär. A gh'émma al so nòmm preciz ( e còst a n' l'è mia tant normäl pr'al so temp) parché al l'à scritt in t'la corniza 'd la Depozisión dal Crist da la Croza, scarlpinäda dal 1178 in t'al Dòmm ad Pärma. La Deposizión l'è al so capolavor; a s' fadiga bonbén a crèddor ch' l'abbia imaginäda un òmm äd cl' època lì. Mo a pärta la Depozisión, anca i Mez c'l' à lassè int' al Batister j én favoloz. A gh'è anca dil béli statuj ch' i s' polon vèddor int'al Muzeo Diocezan äd Pärma e vunna in còl äd Fidénsa, par diron vunna la Primavera.


text:
Dì
El dé come unità de tép el g'ha divèrse acesiù. Del pónt de vìsta astronòmic eziste 'l dé sideràl, el dé sulàr véro e 'l dé sulàr médio,
Endèl üzo civìl de töcc i dé, se dopèra chèl che l'è definìt cóme dé sulàr médio, cioè furmàt de 24 ùre che corespónt a 86400 segóncc.
Sicóme che la rotasiù de la tèra la ralènta de piö o méno 1.7 ms al sècol, la dürada média del dé sulàr véro al dé d'encö l'è apéna apéna de piö de 86400 segóncc, isé, a belazìne a belazìne, el dé astronòmic el rèsta 'ndré respèt a chèl civìl. Endèi öltem agn, póc méno de 'n segónt al an. Isé, a cumincià del 1972, 'na quac vólta, s'è zontàt en segónt a la fì del 30 de zögn o, piö de spès, a la fì del 31 de dezèmber. Chèsto segónt en piö l'è ciamàt segónt bisestìl, Enfìna al 2005 gh'è stat 23 segóncc bisestìi.
Endèl parlà de töcc i dé, la paròla dé l'è dopràda apò a per indicà le ùre de ciàr, per fa distinsiù có le ùre de scür che se üza ciamàle nòt.


text:
Ronch (Svizzera)
Ronch (Ronco sopra Ascona) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 644 abitant e una süperfiss de 5.0 km², e al se tröva a una altitüden de 353 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ronch a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cavian, Gambarögn, Pin (IT-VA) e Scona.
Pruverbi in del dialet de Runch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'ögg du padron l'è quél ch'u guida el caval.
- L’óm savi u riflet prima da cumenzà.
- Cjà verta, cja curada.
- In una cjà l'è necessaria una sola bórza e un capu sol.
- Cativ, u ne 's diventa mia tut in un dì.
- La carità la scónd i difett di älcc.
- La cjà senza cantina l’è una cjà poverina.
- L'óm savi u 's conténta del poch.
- L’ann de nev l'è ann de begn.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- El cuntedin ch’u va göb, in del camp u ‘n vegn fòra göb.


text:
1948
Facc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
01 01 - Cól prìm de Zenér èntra 'n vigùr la Custitusiù de la Repüblica Italiàna.
30 01 - Mohandas Karamchand Gandhi, cunusìt come Mahatma Gandhi, el vé copàt endèn atentàt a Nöa Délhi.
Fred Hoyle el fórmula, 'nsèma a l'astrònomo Thomas Gold e al matemàtic Hermann Bondi, la teorìa de l'Ünivèrso stasiunàre, ciamàda apò teorìa de la creasiú cuntínua.
04 02 - Sri Lanka: el paes el cunquista l'indipendènsa del Régn Ünit.
25 02 - Cecoslovàchia: rivulusiú cumunìsta (cùlpo de Stàto de Praga).
03 04 - El presidènt americà Harry Truman el vàra 'l Piano Marshall, che 'l stabelés de stansià 5 miliàrdi de dòlari per sostègner l'economìa de 16 Stàti (tra i quài apò a l'Itàlia).
10 12 - séde de le Nasiú Ünide (New York): l'ONÜ la proclama la Dichiarasiú Üniversala dei Drirìcc de l'Òm.
Gh'è nasìt...[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
31 03 - Washington, Stàti Ünicc: Al Gore, òm pulític.
Gh'è mórt...[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
30 01 - New Delhi (Delhi, Índia): Mohandas Karamchand Gandhi, cunusìt come Mahatma Gandhi, independentìsta Indi, líder de la rezistènsa pacífica.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Albinèa
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Albinèa (Albinea in italiân - ciamêda da j arzân "La Fôla" anca se "Fôla" l'é al nòm dal cèinter dal paèiş) l’é un cmûn ed la pruvîncia ed Rèz al só teritôri al se sparpâgna fra l’êlta pianûra e al prémi culèini ed l’ Apenèin arzân. L’é coleghê a Rèz cun un servési ed trâm sitadèin.
Stòria
Int la stòria 'd Albinèa a gh'é dal prôvi che ché a ghe stêva ed la gînt bèle int al peréiod prema ed la stôria, difâti è stê catê in divêrs pûnt dal cmûn: per eṣèimpi, al Butèighi (in dóv' a segnalê ânch sègn ed cà 'd l’etê rumâna), in localitê Brulèt e 'd la grôta naturêla ed la “ Tâna ed la Musèina” atâch a Bursân. Dal 1797 al 1805 l’é stêda unîda a Rèz, dôp, int al 1808, a Vsân. Cun la Restaurasiòun l’é stêda unîda a Scandiân. Farini int al 1859 al gh’à turnê a dêr l’indipendèinsa. La Pēv 'd Albinèa, ûn di sémbol ed la stòria de sté cmûn, la vîn citêda int al diplôma d’ Ottone II dal 980 cun tétol ed Sân Prôsper , ch’ a’s zûnta in sègvit còl ed la Nativitê ed M.V. Albinèa l’ é numinêda int al 1057 in ‘na bòla dal pêpa Stefano IX in favōr dal cunvèint ed Sân Prôsper. Dal 1070 Albinèa, cun al castèl e la Pēv, l’ēra ‘na proprietê dal vèschev ed Rèz ch’al gh’îva ânch un palâs. Int al 1412 al pêpa Giovanni XII l’à alvê in cuntèa al fèdev ‘d’Albinèa a l’à dê l’invistidûra a Giovanni Manfredi ch’al gh’îva bèle al pusès ed Bursân, Jân, Muntréch, Pratsōl e Muciatèla. La faméja l’à tgnû al fèdev fîn al 1730. Int al 1738 al dóca Francesco III d'Este a n’à invistî al marchèiṣ Alessandro Frosini. Ed particulêr impurtânsa ânca la stòria dal castèl ed Muntréch, pusès préma dal vèschev ed Rèz, pó di Fogliano e dôp di Manfrêdi e d’êter. A la fîn dal XVIII sècol Muntréch al gh’îva 488 abitânt. Cun la Restaurasiòun la frasiòun la và a fêr pêrta dal cmûn de Scandiân e int al 1859 ‘d Albinèa. Al cmûn ed Bursân l’é arcurdê in ducumèint dal 1315. Al s’é mantgnû indipendèint fîn a la fîn dal XVIII sècol quând al gh’îva ‘na popolasiòun ed 896 abitânt, mèinter Albinèa a n’in cuntêva mēno ed 600. Cun al Restaurasiòun Bursân l’é stê unî préma a Scandiân e pó, int al 1859, a ‘d Albinèa.
Personâg famōş
- Daniele Campani, sunadōr ed bateréia di I Nomadi
- Giorgio Morelli, partigiân e giurnalésta
- Mario Simonazzi, ciamê Cmandânt Azór, partigiân
Galeréia fotogrâfica
-
Culèini ed Muntréch e vésta ed la pianûra
-
-
Materiêl p'r andêregh in fònd
(manca):
- Baricchi W., a cura di, Insediamento storico e beni culturali alta pianura e collina reggiana, Reggio Emilia, 1988.
- Bulgarelli M. C., Marzi M.A., Albinea fra arte e storia in età canossiana, Albinea, 1992.
- Enciclopedia dei Comuni d'Italia. L'Emilia Romagna paese per paese, Firenze, 1987.
- Iotti M., Villa Viganò di Albinea. Cenni storici ed…enologici. In Strenna del Pio Istituto Artigianelli, a. VI, n. 2, 1997, p. 39 – 43.
- Ligabue G., La casa a torre dal Tresinaro al Crostolo, Reggio Emilia, 1985.
- Corradini A., Immagini della storia di Albinea, Reggio Emilia, 1979.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Albinèa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Lübeca
Lübeca (Hansestadt Lübeck o dumà Lübeck in tudesch; Lubecca in italian; Lubeka in pulach) l'è giöna de le cità ciamàde Anseàtiche perchè le g'ha fat part de la Léga Anseàtica. L'è la segónda cità piö grànda del Schleswig-Holstein dòpo de Kiel .
El sò cèntro stòrich l'è 'nserìt endèl patremóne de l'umanità de l'UNESCO per el stil Gotich Baltich.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è sitüàda 'ndèl nòrd de la Germània, 'ndèl Land del Schleswig-Holstein póch delóns de 'ndóche 'l fiöm Trave 'l se sböta 'ndèl Mar Bàltich (a Travemunde).
Monümèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L' Holstentor co le dò tór zemèle che l'òspita 'l Muzèo de Stória Cìvica (Stadtgeschichtliche Sammlung)
- Céza de Sànta Mària de Lübeca
- Céza de Santa Pedro
- Lübecker Dom
- Buddenbrookhaus -> Thomas Mann
- Günter-Grass-Haus
- La Lübecker Rathaus (el municìpio)
- Fischerdorf Gothmund (paés dei pescadùr de Gothmund)
Aministrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sìndech l'è Bernd Saxe.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lübeca a l'è gemelada cun:
- Bergen, Nurvegia
- Kawasaki, Giapun
- Klaipėda, Lituania
- Kotka, Finlandia
- La Rochelle, Francia
- Spokane, Stat Ünì d'America
- Venezia, Italia
- Visby, Svezia
- Wismar, Germania
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistikamt Nord – Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 4. Quartal 2013 (XLS-Datei) (Fortschreibung auf Basis des Zensus 2011) (Hilfe dazu)


text:
Frauenfeld (distret)
El Distret de Frauenfeld l'è giü dei òt distrecc del Canton Türgovia, en Svizzera. El g'ha 'na popolasiù de 63 296 abitàncc (dato del Dicember 2012). El capolöch del distret l'è la citadìna de Frauenfeld che l'è apò la capitàl del cantù.
El distrèt el töl dét i cümü de:
Cambiamèncc endèla cumpuzisiù del ditrèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Io confesso
Io confesso (A cunfès) 'l è 'n film americàṅ dal 1953 'd Alfred Hitchcock trat da 'l drama teatràl dal 1902 “Nos Deux Consciences” ad Paul Anthelme, pseudònim ad Paul Bourde. 'L è stâ girâ in biànc e négar e 'l è stâ preśentâ in cuncōrs a 'l sèst Fèstival ad Cannes.
Par la part dla prutagunìsta Hitchcock 'l iva sarnî la śvedéśa Anita Björk ch'l'éra rivàda in Cànada cun 'l amànt sèg e 'l fiōl abû fóra da 'l matrimòni. La Warner Bros., scutàda par qvél ch'l éra sucès cun Roberto Rossellini e l'Ingrid Bergman, l'à pò decìś invéci ad tōr a 'l sò pòst l'Anne Baxter.
Al film al n gh'à minga abû sucès anc p'r al fat ch'al pùblic minga catòlic al n psiva briśa cumpréndar bèṅ al sacramènt dla cunfesiòṅ.
Sunt
Pàdar Michael Logan (Montgomery Clift) 'l è 'n prevòstar catòlic dna céśa ad Quebec City. Par tgnir a drē la canònica al tōś a lauràr sèg dū tedésc in buléta, marè e mujér, Otto Keller (O.E. Hasse) e l’Alma (Dolly Haas). Par purtàr a cà di àtar bèsi, 'l óm al fà anc al giardinér par soquànti famìji dla sità.
Na nòt Keller al dmanda a pàdar Logan ad cunfesàr-as e pò al gh cònta ch'l éra andâ a rubàr in cà 'd òṅ ch'al gh'iva śibî un lavōr, 'l avucàt Villette (Ovila Légaré). Dòp èsar stâ arcgnusû, cun la paùra che lò al ciamìs la pulisìa, al 'l iva cupâ. Avénd cuntâ incòsa in dal cunfès, al prēt al gh'à da tgnir tut dèntar anc s'al sà la véra.
'L ispetōr Larrue (Karl Malden) in cal méntar al vèṅ a savér da dū baghéti che lì lōr, al dè dal masamènt, i aṅ vdû vgnir fóra da la vila d'l avucàt 'n óm cun un gabàṅ adòs. Al fat che Otto al s fus vistî da prēt ch'la sira là al mét in di guàj pàdar Logan anc parchè Villette al saìva incòsa dla sò relasiòṅ da śóvan, prima ad dvintàr un religióś, cun na ragàsa ad nóm Ruth (Anne Baxter) che pò l'iva spuśâ invéci un pulìtic anc s'la gh vliva incóra bèṅ. 'L avucàt 'l iva tacâ anc a ricatàr la dóna.
Al prevòstar al gh'à da taśér, al n s pōl minga diféndar, méntar la pulisìa la pénsa ch'al sia lò 'l asasèṅ e al 'l àppia fat par far fóra un testimòṅ dascòmad dla sò relasiòṅ cun na dóna spuśàda.


text:
Al sectur "sustegn da la direcziun" appartegnan las suandantas incumbensas:
Planisaziun e controlling
Il post "planisaziun e controlling" sustegna la regenza en las planisaziuns politicas e procura per il controlling correspundent. Ils instruments da planisaziun ils pli impurtants èn il program da la regenza ed il program annual.
Relaziuns externas e projects
Il post "relaziuns externas e projects" procura che las relaziuns externas dal chantun vegnian tgiradas ed extendidas. El è il post da contact per ils servetschs centrals da la confederaziun e dals chantuns sco er da las regiuns estras vischinas.
Infurmaziun
Il servetsch d'infurmaziun è responsabel per la communicaziun da decisiuns da la regenza. El procura che las decisiuns da la regenza vegnian communitgadas svelt e cumplettamain a la publicitad ed a las medias. Il servetsch d'infurmaziun sustegna er ils departaments ed ils posts da servetsch ad infurmar las medias e la publicitad.
E-government
Il post "e-government" è responsabel per las paginas d'internet da l'administraziun chantunala e realisescha la strategia dad egovernment. Tras portals d'internet unitars ed attractivs porscha el a las burgaisas ed als burgais sco er a las interpresas in access electronic direct e liber a l'administraziun.


text:
Unterbäch
Unterbäch a l'è un cumün svizzer del distret de Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 398 abitant.
El cumün de Unterbäch al se tröva a una altitüden de 1193 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bürchen, Eischoll, Embd, Ergisch, Niedergesteln, Raron, Törbel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Media relaa a Unterbäch al Wikimedia Commons
- Unterbäch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Swiss remember first step in women's suffrage, Neue Zürcher Zeitung (NZZ), 3.3.2007


text:
'S-Hertogenbosch
’S-Hertogenbosch (a s lèś [ˌsɛrtoːɣə(m)ˈbɔs] in Ulandéś, scólta'l chè) l'è na sità dl'Ulànda ad 139.754 abitànt ch'la s cata in dla pruvìnsa ad Brabant dal Nòrd, in dal sud dal paéś. Al nóm a vōl dir Bòsc ducàl in Emigliàn ma gl'ulandéś i la ciàm'n anc Den Bosch (Al bòsc).
La gh'à na superfìsi ad 91,26 km² e in sità a nas al fiùm Dieze. Durànt la Secónda guèra mundiàla i naśìsta i gh'aṅ stablî un camp ad cuncentramènt. Secónd la tradisiòṅ l'è stada misa in pē in dal 1185.
I méś più cald in sità i èṅ qvéi da Maǵ a Setémbar in dua a gh'è na temperadùra mèdia ch'la và da daśdòt a vint-a-dū grâd. Śnar e Favràr i èṅ invéci i méś più fréd cun quàtar grâd.
In Istâ a ’S-Hertogenbosch a s tîṅ un turnèo ad tènis śugâ in sl'èrba.


text:
Silvio Berlusconi
El Silvi Barlüscun (Milan, 29 setember 1936; Silvio Berlusconi a l'anagrafa taliana), l'è un imprenditur e pulitegh milanes, fundadur del Popul de la Libertà. L'è anca ul president del Milan ma segund un quai tifus en cacia peu danè par la squadra.
In del 2008, cunt el sustegn de la Lega Nord, l'è devegnüü par la quarta volta el President del Cunsej di Minister de la Repüblica Taliana.
In del 2014 la Giustizia el ga da la punizion de fa i "servizi sociali" anca se poe das che ga puseè an lù de qui che ga de curà!


text:
27 07
Ol dé 27 de löi l'è 'l 208 ( 209 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 158 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de löi al è ul dí da pòost 208 ( 209 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 158 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1710 - Almenar (ol Segrià): i tröpe Catalane i trà zò i borbòneghe, ch'i se ved obligade a abandoná ol Principat (guèra de Sücessiú).
1977 - Ol stat Spagnöl al ratifica ol Pat Internassiunal di Drecc Civils e Polítegh, che, in del sò Artícol 1, al proclama: Töcc i pòpol i gh'a ol drecc a l'autodeterminassiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1276 - València: Jaume I, rei de València, Mallorca e Aragó e cunt de Barcelona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
L'altro uomo
L'altro uomo (’L àt'r óm) 'l è 'n film noir americàṅ dal 1951 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś Furastēr in sal trên dla Patricia Highsmith. 'L è stâ girâ in biànc e négar. In Itâglia 'l è vgnû fóra anc cun al nóm ad “Delitto per delitto” (“Delìt par delìt”).
Cun sèt migliòṅ ad dòlar purtâ a cà, al film 'l è stâ un sucès cumerciàl p'r Hitchcock e la Warner Bros, esénd custâ sōl un migliòṅ e dū.
Sunt
Al śóvan tenìsta Guy Haines (Farley Granger), divìś da sò mujér Miriam (Laura Elliot), una ch'la gh'à mis i còran, al s mét insém a l’Ann Morton (Ruth Roman), fiōla 'd un senadōr, avénd in prugèt qvél ad spuśàr-la quànd al gh'arà al divòrsi. Un dè, durànt un viàś in trên, chi lò al cgnós al milurdèṅ Bruno Anthony 'd Arlington (Virgìgna) ch'al gh diś 'd èsar un sò amiradōr, faghénd védar ad savér dimóndi quèi su lò e la sò famìja.
Dòp avér-ag pagâ al pranś, Bruno al gh śibìs òṅ di sò tragatèṅ, qvél ad far un scambi 'd umisìdi fra lōr dū, in manéra che la pulisìa la n prév rivàr minga a la véra, parchè i masamènt i n gh'arévan mia di mutìṿ vàlid. Lò al s farév càr'g ad cupàr cla dunàsa daśgustóśa dla Miriam, lasànd-ag camp lìbar par tōr in mujér l’Ann, mént'r al tenìsta al gh'arév ad far fóra sò pàdar, che cal visiâ ad Bruno pròpria al n s cumpatìs briśa. Guy al créd che lò 'l àppia dit incòsa par burla ma a n è minga acsè.
Na sira Bruno al tîṅ adrē a la Miriam méntar lē la và a divertìr-as a 'l Luna Park cun dū amìg sèg. Imprufitànd-as 'd un mumènt in dua la dóna la rèsta da par lē in un buschét, chi lò al la stròsa e pò al gh pòrta via gl'uciài śbragâ par far-i védar a Guy, dmandànd-ag ad rénd'r-ag al favōr ma lò 'l al para via uféś.
Bruno al n céd minga e al taca a far-as védar da spés in di pòst in dua al và anc Guy, dvintànd al sò arbgàt.


text:
Bêrgum
Artéccol in dialatt bulgnais
Bêrgum (Berghem in bergamasch, Bergamo in itagliàn, Bergum in lunbèrd ed Milàn; Wälsch-Bergen in tudàssc antîg; Bergomum in latén) l'è una zitè ed la Lunbardî, capitèla d'la só pruvénzia, e la gh'à 116.510 abitànt (2004). La zitè l'è mesdè in dåu pèrt: Zitè Èlta, ch' l'è la pèrt pió vècia e la Zitè Bâsa.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Del prinzéppi a la Cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
Bêrgum l'è nèda dal XII sècol prémma 'd Crésst, in cal tänp, dî lîgur i avêven fundè Barra, indovv incû a gh'è la Fara de Sità Ólta. In dal VI sècol prémma 'd Crésst i Etróssch e po i Gâl i àn conquistè Barra, e i l'àn ciamè Bêrgum. Bêrgum a l' vôl dî "qué (hem) in vatta i mónt (Berg)" e anch'incû i Bergamâsch i ciâmen la låur zitè come 2500 ân fà, quand i êren rivè i Gâl Cenomani.
In dal II sècol prémma ed Crésst, i Romàn i àn conquistè Bêrgum e i l'àn ciamè Bergomum. Int'al 49 dåpp Crésst, tótt i bergamâsch i êren dvintè zitadén ed Råmma, pr'una làzz fâta da Giulio Cesare.
Int'al V sècol a gh'è l'invasiån dî bârber. Int'al VI sècol i lungubèrd i s fairmen int'la zitè.
Int'al IX sècol Bêrgum l'è una pèrt d'l'Inpêr 'd Carlo Magno, e al vàsscuv al raggna int'la zitè.
Cmónni lébbri[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'al XI sècol i zitadén i fàn lêga e métten só un parlamänt zitadén, che la tâca a gvarnèr la cmónna da par lî. I tâchen bèli ad avairn só con Brèsa.
Dal 1165 Bêrgum la fa pèrt d'la Lêga Lunbèrda, cånter Federico I, insamm a 16 zitè d'la Lunbardî col Zuramänt ed Pontida. Dal 1184 al Bèrbaråssa l'èntra a Bèrghem, salutè da la zänt.
A la fì del XII sècol cumensa a furmàs la sità basa e l'è cüstrüit ol palàss de la régiù. Po a Bêrgum gh'è di beghe fra i Guelfi e Ghibellini, i Colleoni in di guelfi e i Suardi in di ghibellini. Al guèr stral dåu famàj i tàchen coi Suardi chi vénzen i Visconti ed Milàn. Int'al 1335 i tôlen al castèl ed san Vile.
I milanîs e la Repóbblica venezièna[modifica | mudéfica la surzéia]
La zitè l'è conquistè dai Malatesta dal 1407 e dåddg' ân dåpp, Filippo Maria Visconti al guida una riòlta 'd ghibelén.
Dal 1428 Bèrghem la va såtta a la Repóbblica Venezièna, ch'la fà tirèr só i Müraine, e dal 1437 Filippo Maria Visconti al tôl Bèrghem mo Bartolomeo Colleoni la dà indrî a la Repóbblica.
Dal XVI sècol Bèrghem l'è conquistè dåu vôlt dai Franzîs e sèt vôlt dai Spagnôl. La Repóbblica la tâca a fèr tirèr só äl mûr dal 1561.
Dal 1630 la pèst e la fâm i cåppen pió 'd 10000 cristiàn.
Da Napoleån a l'Itâglia Uné[modifica | mudéfica la surzéia]
A la fén dal XVIII sècol a l'è trè só al Sentierù. Int'al 1796 i suldè rivoluzionèr franzîs i äntren a Bêrgum e i strôlghen la Repóbblica Bergamâsca che la finéss col trattato di Campoformio dal 1797. Int'al Congresso di Vienna Bêrgum la finéss såtta l'Austria cme tota la Lunbardî e al Vènet.
Dal 1837 l'è creè la Pórta Nôva e al vièl Vittorio Emanuele II. Dal 1848 Bêrgum la fa cme Milàn int'äl Sèt dé. Al treno al rîva a Bêrgum dal 1857.
L'8 ed zóggn dal 1859 Giuseppe Garibaldi al dgé cazèr vî i tugnén d'l Austria da Bêrgum. Pórta San Luränz l'è stè ciamè Pórta Garibaldi. L'ân dåpp 178 bergamâsch i êren parté int'la Spediziån dî Méll insamm a ló.
Dal 1872 la cmónna l'è spustè int'la Zitè Bâsa, dal 1887 i tachen a viazèr äl funivî. Dal 1901 câzen zå äl Müraine.
XX sècol[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'la prémma guèra mundièl di mondi 'd bergamâsch i vân in guèra.
Int'la Secånda guèra mundièl Bêrgum l'è mia stè bunbardè.
Dal 1958 Angelo Roncalli l'è pèpa.
Dal 1972 i fàn l'aeropôrt a Ôri al Sêri e dal 1985 int'i Sbdèl Riuné Riuniti i trapiànten al prémm côr. A Bêrgum as dscårr al dialatt bergamâsch.
Zitè Èlta[modifica | mudéfica la surzéia]
Zitè Èlta l'è la pèrt medievèl 'd Bêrgum, prutèta dal mûra venezièni dal XVII sècol.
La pèrt pió cgnossó d'la Zitè Èlta l'è la Piâza Vècia col Palâz d'la Rasån, al Campanîl ch'äl 22 al sånna bän 130 vôlt la canpèna, ch'onna vôlta al vrêva dîr ch'äl pôrt d'la zitè i s srèven. In Piâza Vècia a gh'è anca la bibliotéca 'd Bêrgum, ciamè "Angelo Maj".
Da l'ètra pèrt ed Piâza Vècia a gh'è al Dòm, la Capèla dal Coliù pinsè da l'architatt Giovanni Antonio Amadeo con dänter la tånba dal Bartolomeo Colleoni, al (battistero) e la cîsa ed Santa Maria Maggiore. L'ûltma cîsa, che l'è mia dal vàsscuv, la gh'à di séggn ed totti äli êpoch.
Via Colleoni, ch'i Bergamâsch i ciâmen "Corsaröla", la va da la Piâza Vècia a la Piâza d'la Zitadèla e la vî däl butaig.


text:
Gro grèin
Al gro grèin (anca dìt caneté) al s ciàma acsè dal francéś gros-grain ciuè "gràna gròsa": 'l è na versiòun ed tisû cun n' armadûra a tela in dû a s' vèd dimòndi de piò l' urdî che la trâma, e quèst perchè in dal tès'r-el, a s dròva un fîl reśistèint mo dimòndi sutîl e anca lùcid in dl' urdî, cun dimòndi densitè 'd pasàģ, ch' al va a quacèr i pasàģ méno frequèint di fîl piò gròs druê per la trâma. Cal tîp chè 'd tesidûra la rend al gro grèin lùcid da guardèr e tuchèr, mo cun 'na spéci ed rigadûra duùda a cla trâma lè 'd fîl gròs ed sòta a l' urdî lùcid; cal sistéma chè al s capìs intuitivamèint s' a s guèrda el cimōśi, vìst che pròpi lè i s vèden i fîl gròs ed la trâma ch' i fàn al gîr in dla rìga dòp, gnènd fôra da l' urdî.
Per l' urdî a s druarà un filê 'd séda, 'd rayon, u 'd polièster ch' al gh' dà l' aspèt lùcid, e per la trâma a gnarà druè un filê gròs ed cutòun. In di negòsi al s càta in del pèsi, druèdi in dla sarturìa per fèr di vistî, del vésti e dal giàchi, mèinter ch' al s' càta anc' cunfesiunê in ruślèini 'd nàster per cuśîr di rinfòrs, del guarnisiòun e di blimèint in dla sarturìa in generêl.


text:
Arkansas
L'Arkansas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 137.732 km² e una pupulaziun de 2.752.629 abitant.
A l'è tacaa a nord al Missouri, a ovest a l'Oklahoma e al Texas, a süd a la Louisiana, a est al Tennessee e al Mississippi.
La capital a l'è Little Rock (183.133 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Arkansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Nümar natüraal
Un nümar natüraal (Lumbart Orientàl: nömer natüràl) al è ü quaal-sa-vöör di nümar 0, 1, 2, 3... , 19, 20, 21, 22, ..., 1059.... un miliú, che sa i pöö druvá par cüntá i elemeent d'un cungjuunt. Par esempi, 24 pomm, 2 camiú u 1123 pess i è da le sitüazziú indúe sa cünta cun di nümar natüraj. Ul cungjuunt da tücc i nümar natüraj sa al simbuliza cun la lètera .
Vargügn matemàtegh (spescjalameent a la teuría di nümar) i preferiss mia recugnuss ul zeru cuma nümar natüraal, cura ca d'òolt (spescjalameent a la teuría di cungjuunt, lògica e infurmàtega), i gh'a la pusizziú uposta. In cheest artícul zeru al è cunsideraa un nümar natüraal.
Congjuunt di nümar natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgraa qual-sa-vöör nani s·cett al inténdes vargott ch'a cugnussemm par nümar natüraal, la suva definizziú a l'è mia sémplis. I pustülaa da Peano i descriif da manera ünívuca ul cungjuunt di nümar natüraj:
- 0 al è un nümar natüraal
- Cada nümar natüraal a al gh'a un sigütaant, denutaa par a + 1
- A gh'è nissü nümar natüraal da che ul sigütaant al síes 0
- Si düü nümar natüraj i è difereent, alura i söö sigütaant apó l'i è, vargott a dí: si a ≠ b, alura a + 1 ≠ b + 1
- Una prupietaa ch'a la síes sudisfada par 0 e par al sigütaant d'un qual-sa-vöör nümar par che a l'è sudisfada, a l'è sudisfada par tücc i nümar natüraj.
Cheest darée pustülaa al assüra la validezza da la tèg·nica da demustrazziú cugnussüda cuma indüzziú matemàtega u recürenza.
In la teuría di cungjuunt al è cumü definí cada nümar natüraal cuma ul cungjuunt da tücc i nümar anteriuur a chel. Cheest al permett da stabilí una relazziú d'úrden intra i elemeent dal cungjuunt di nümar natüraj: al sarà magjuur ul nümar ch'al cuntegna plüü da nümar.
Al è pussíbil definí par indüzziú la suma mediaant l'espressiú:
a + (b + 1) = (a + b) + 1,
vargott ch'al cunveert i nümar natüraj (, +) int un munòit cumütatiif, cun elemeent néutar 0, ul numinaa Munòit líbar a un generaduur. Cheest munòi al sudisfa la prupietaa anülativa e par taant sa al pöö mett deent un grupp. Ul minuur grupp ch'al cuntegn i nümar natüraj al è chel di nümar intreegh.
Da manera anàluga, la mültiplicazziú × la pöö vess definida par: a × (b + 1) = a×b + a .
Vargott al cunveert (, ×) int un munòit cumütatiif; suma e mültiplicazziú i è cumpatíbil grazzia a la prupietaa distribütiva, che sa la espressa cuma:
a × (b + c) = (ab) + (a×c).
Da plüü, sa al pöö definí un úrden tutaal scriveent a = b si e noma si al esiist un òolt nümar natüraal ch'al sudisfa: a + c = b. Cheest úrden al è cumpatíbil cun le uperazziú aritmétighe in la sigütaant manera:
si a, b e c i è nümar natüraj e a = b, alura a + c = b + c e a×c = b×c.
Una prupietaa impurtaant di nümar natüraj a l'è che i è bé urdenacc, i.e. qual-sa-vöör cungjuunt mia vöj da nümar natüraj al gh'a un elemeent mínim (ü plüü zich di òolt).
Cura ca in generaal al è mia pussíbil dividí un nümar natüraal intra qual-sa-vöör òolt e che chesta uperazziú la dàghes un nümar natüraal, par qual-sa-vöör düü nümar natüraj a e b, cun b≠0 , a pudemm truvá òolt natüraj q e r taal che
- a = b×q + r e r < b.
Ul nümar q al numinemm quozzieent e r ul resídü da chesta divisiú da a intra b. I nümar q e r i è ünivucameent determinacc par a e b.
Otre prupietaa plüü complesse di nümar natüraj, cuma la distribuzziú di nümar primm par esempi, i è stüdiade par la teuría di nümar.
I nümar natüraj i è duvracc par düü prupòsit fundamentalameent: par descriif la pusizziú d'un elemeent int una sücessiú urdenada, ch'a designaremm par un nümar urdinaal; e par specificá la grandezza d'un cungjuunt finit, pal quaal a druvaremm un nümar cardinaal. Int i cungjuunt finicc, chiist düü cuncett i è cuincideent, cura ca a l'infinit i è mia.
In acordi a Kronecker, un matemàtich Tudeesch (1823-1891)
"Die ganze Zahl schuf der liebe Gott, alles Übrige ist Menschenwerk".
Déu al a creaa i nümar intreegh, tüta la resta a l'è övra dal omm. in tücc caas, següür che Kronecker sa referiva aj natüraj, si a la suva épuca la numenclatüra la füdess l'atüala). Inscí, al dí d'incöö al aress dii:
Déu al a creaa i nümar natüraj, tüta la resta a l'è övra dal omm.
(Cajori, History of Mathematics (London 1919)


text:
Il ladro
Il ladro (Al làdar) 'l è 'n film dramàtic dal 1956 'd Alfred Hitchcock trat da 'n fat sucès dabòṅ al 14 ad Śnar dal 1952 quànd Christofer Emmanuel Balestrero, 'n óm americàṅ uriginàri ad Fibìni in Piemónt, 'l è stâ mandâ in parśòṅ da di giùdas, da di pulisiòt e da di magistrâ par dal rapìni mai fati. Hitchcock 'l iva lèt la nutìsia in sla rivìsta Life Magazine al 29 ad Śugn d'l an dòp.
Quànd 'l è vgnû fóra in Itâglia i dupiadōr i aṅ cambiâ al cugnóm dal prutagunìsta da Balestrero a Ballister par na sèrta cinsùra dal tèmp ch'la n vliva minga che 'n cugnóm itagliàṅ al fus mis incòst a 'n làdar.
Al film 'l à frutâ in alóra a qvéi dla Warner Bros dū migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst 'd un migliòṅ e duśènt-mila.
Sunt
Al sunadōr ad cuntrabàs Chistopher Emanuel Manny Balestrero (Henry Fonda) al lavóra in dl'urchèstra dal Stork Club ad New York par campàr, lò, sò mujér Rose (Vera Miles) e i sò dū putèṅ Robert (Kippy Campbell) e Gregory (Robert Essen). Par pagàr-'s al curi 'd un dentìsta par sò mujér al decìd 'd andàr a dmandàr di bèsi in prèst da la sò asicurasiòṅ. Rivâ là, al dóni a 'l spurtèl i créd'n ad véd'r in lò al làdar ch'in dal méś ad Luj 'l iva rubâ lè duśènt dòlar. Balestrero al vèṅ purtâ in parśòṅ e, par vgnir fóra, al gh'à da spetàr che sò cugnâ Eugene (Nehemiah Persoff) al faga sù, a fadìga, i 7.500 dòlar dla causiòṅ.
'L avucàt O'Connor (Anthony Quayle), ch'l al difénd, al gh diś 'd arcurdàr-as cuśa 'l fus drē a far cal dòpmeśdè dal 14 Luj quànd l'è stada rapinàda l'agensìa. A Manny a gh vèṅ in mènt ch'l éra drē a śugàr a 'l carti cun tri cliènt dna pensiòṅ. Ma quànd 'l i và a catàr al vèṅ a savér da dū putìni minga tant gustóśi che òṅ 'l è mòrt da dū méś e da na dóna che c'l àtar 'l è sparî via sénsa lasàr dit gnint. La Rose la taca a 'ndàr śò 'd tèsta parchè tut a và a l'arvèrsa e al sò viti i èṅ ruinàdi sénsa 'vér fat gnint. La dóna la s tōś la cólpa parchè tut 'l è sucès p'r i sò dènt da mét'r a pòst e dal fat ch'i éran sèmp'r in buléta parchè lē la n éra bòna ad métar via gnint. Malàda ad matéria e sénsa vója ad vìvar, chi lē la và in clìnica méntar sò marè al vèṅ mis sóta da i giùdas a prucès.
In cal méntar un laśaròṅ ch'al sumìlia a Manny (Richard Robbins) al próa a śgranfgnàr di bèsi in na drugarìa ma al negusiànt al gh la cava a ciamàr la pulisìa.


text:
Novi Sad
Novi Sad (cirillich: HoBи Caд; inscì anca in croatt, romen e ruten; Nový Sad in slovacch; Újvidék in ungheres; Neoplanta in latin; Neusatz in todesch; Nowy Sad in polacch; in lombard el voeur dì pienta noeuva) a l'è ona città de la Serbia settentrional, situada longh i spond del Danubi. L'è 'l capploeugh de la Vojvodina e del distrett de Bačka e a l'è on important center industrial e coltural.
Per la soa importanza come center per i commercc de la region, Novi Sad l'è diventada ona città plurilengov, tanto che i lezion a scòla hinn tegnuu in quatter lenguagg: serb, slovacch, ungheres e ruten. Inscì a gh'è anca on grand numer de confession cristian, anca se i pussee important e numeros a hinn quella cattòliga e quella ortodòssa.


text:
Friburgh (CH-FR)
- Per vidè la pagina de la cità tudesca Friburg in Brisgovia, vardii Friburgh (DE-BW)
Friburg (inscì anca in rumancc; Fribourg o Fribourg en Nuithonie in frances, Freiburg o Freiburg im Üechtland in tudesch; Friburgo in italian) a l'è una cità in de l'ovest de la svizera, la capital del cantun de Friburgh. Al se tröa arent al fiüm Sarine.
La cità la gh'ha una pupulaziun de 32.000 abitant (94'867 se cunsiderum l'aglumeraa ürban) e l'è una cità suratüt francofuna e de religiun catoliga.
La cità l'ha fundada el duca Berthold IV de Zähringen in del 1157 e la fa part de la Svizera del 1481.
La sua üniversità (1889) la gh'ha 10.000 stüdent, cunt un insegnament in frances e tudesch.


text:
Anna Finocchiaro
Anna Maria Paola Luigia Finocchiaro (Modica, 31 de mars del 1955) l'è 'na pulìtica italiàna, l'è stàda Minìster per le Pari Oportunità.
Laureàda 'n giurisprüdènsa, 'ndèl 1981 la deènta funsiunàre de la Banca d'Italia endèla filiàl de Savona. Pretùr a Leonforte del 1982 al 1985, la deènta sostituto procuratore 'ndèl tribünàl de Catania. Endèl 1987, la vé iligìda deputàda endèle fìle del Partit Comunìsta Italià.
Del 1988 al 1995 l'è stàda apò a consigiér endèl cümü de Catania, prìma col PCI e pò col Partìt Democràtich de la Sinìstra (PDS).
La vé numinàda Minìster per le Pari Oportunità 'ndèl goèrno Prodi I. Endèl 2001 la vé confermàda a la Càmera dei Deputàcc endèle fìle dei Democràrich de Sinìstra e 'ndèl 2006 la pàsa al Senàto coi vóti de la circuscrisiù Sicilia per la lìsta de L'Ulivo.
Endèl 2006 (XV Legisladüra) la vé numinàda capogrùpo a Palàs Madama del grùpo parlamentàr de L'Ulivo.
El 29 de bril del 2008 l'è stàda riconfermàda capogrùpo al Senàto del PD per la XVI legisladüra.


text:
Val de l'Isargh
La Val de l'Isargh (Tudesch: Eisacktal, Talian: Val d'Isarco) l'è vöna di valad prinzipaj de'l Südtirol.
A nivel geugrafegh, la va de la funt de l'Isargh a'l Brenner fin giò a Bulsan indua l'Isargh 'l sbuca in de l'Ades.
Per resun istoregh dumà 'l toch a süd de Furtessa 'l vegn ciamáa Val de l'Isargh, menter che'l toch a nord de Furtessa fin sü in scima al Brenner 'l vegn ciamáa Val de Víp.
Pö a nivel aministrativ la Val de l'isargh la vegn ancamò spartída in tríi toch: Val de Víp, Val de l'Isargh, e Solt-Selíar.


text:
Cità de Ho Chi Minh
La cità de Ho Chi Minh (Vietnames: Thành phố Hồ Chí Minh) a l'è una cità in del süd del Vietnam e la sò cità püssee granda, cun pressapoch 6,2 miliun de abitant.
La cità l'aveven cunquistada i frances in del 1859 e l'aveva ciapaa el nom de Sàigòn. Saigon a l'era stada la capital de l'Induchina Francesa e l'era stada una cità impurtanta in del periud culunial. De l'indipendenza, del 1954 al 1975, Saigon a l'è stada la capital de la Repübliga del Vietnam. A la fin de la Guera del Vietnam, Saigon l'hann ciapada i vietnames del nord el 30 de April del 1975 e ciamada Hồ Chí Minh el dì dopu.


text:
Scarpulèin
Al scarpulèin, ciamê anc savatèin, 'l è cl' artiśàn ch' al fàbrica dal scherpi ch' i 'gh vìnen dmandèdi apósta, e despès al li giùsta anca.
Mèinter che ind un pasê mia dimòndi luntàṅ a s gh' ìva sèimper biśògn dal scarpulèin, ch' a vgnìva còmed fer-egh giustèr el scherpi ròti in dla sóla s' a gh' era gnû un bûś, fer giustèr un tac cunsumê u stachê, che cun dla còla, dal pesi, di ciuldèin a se gh' la cavèva incòri 'd fer-i gnìr nóvi, mo incō 'l è bein piò difìcil 'd purtèr a giustèr chel schèrpi 'd gòma ch' a s sòm abituê a cumprèr in di baśàr e in di merchê; dòunca incō a gh'n è armêś pòc, di scarpulèin, giust per quand a servìs dal scherpi própi a mśùra u anca specièli, e p'r i giustamèint ed soquànti scherpi incòri 'd curàm e pela, quìli piò elegànti.
Vóś lighèdi
Manéri 'd dir
- (EGL) La sirudèla di tac: Tè te tac i tac, 'm tac't un tac? Mo î't tóc? Mè ch' a taca i tac a tè? Tac't-i tè i tó tac!
- (IT) Lo scioglilingua dei tacchi: Tu che attacchi i tacchi, mi attacchi un tacco? Ma sei matto? Che io attacchi un tacco a te? Attaccateli te, i tuoi tacchi!
Colegamèint estèren
- (IT) D' in dû a deśvìn al só nòm in sìm' a etimo.it


text:
Arni (AG)
Cuurdinàde: 47°19.1667′N 8°25.3333′E
Arni a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 741 abitant e una süperfiss de 3.37 km², e al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arni a l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf (ZH), Hedingen (ZH), Islisberg, Jonen, Oberlunkhofen, Oberwil-Lieli, Unterlunkhofen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arni l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Arne.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Arni l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- ^a with out Islisberg, which separated in 1983
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arni website
- Arni (AG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Polygalaceae
Le Polygalaceae i è 'na famìa botànica de piànte anöàle o perèni distribüìde 'n töte le regiù temperàde, tropicài o subtropicài, föra che 'n Polinesia e 'n Nöa Zelànda.
Cuntegnüü
Caracterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fòie sèmpe, altèrne, opòste o vertezelàde. Fiùr che se nsomèa 'n pó a chèi de le leguminùze; càles con 3+2 sépali; coròla con 2+1 pétali, chèl centràl carenàt e con crèste a la bàze; androcèo de (8) stam; gineceo súpero, bicarpelàr, sincárpic; en òvulo per ògna cavità; placentasiù asiàla e fröt a cápsula.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diclidantheraceae, Moutabeaceae, Xanthophyllaceae


text:
Stanislao Konarski
El Stanislaa Konarski (in polacch: Stanisław Konarski; el nòm, real: Hieronim Franciszek Konarski; nassuu el 30 settember 1700 a Żarczyce; mòrt 3 agost 1773 a Varsavia, Polònia) l'era on pedagogh polacch, on riformador educativ, on scrittore politich, on poeta, on drammaturgh, on mònach de Piari (Scolòp) e 'l precursor principal de l'Illuminismo in Polònia.
El Konarski l'ha studiaa in del period 1725-1727 al Collegium Nazarenum a Roma, indove l'è diventaa on maester de retòrica. Poeu l'ha viaggiaa a travers la Francia, la Germania e l'Austria per aumentà la soa educazion.
In del 1730 l'è tornaa in Polònia e l'ha scominciaa on lavorà sù ona noeuva edizion de legg polacca (Volumina legum).
A partì del 1736 el Konarski l'ha insegnaa al Collegium Resoviense a Rzeszów e in del 1740 l'ha fondaa el Collegium Nobilium, ona scoeula de Varsavia d'élite per fioeu de la nobiltà minor ("szlachta"). In seguit, l'ha riformaa l'educazion de Piari in Polònia, conformement al sò programma educativ (Ordinationes Visitationis Apostolicae..., 1755). I sò riform hinn diventaa on pont important in de la lòtta del XVIII secol per modernizzà el sistema educativ polacch.
A l'inizzi, el Konarski l'è staa associaa politicament cont el re Stanislaa Leszczynski; pussee tard, con la "Familia" di Czartoryski ed il re Stanislaa August Poniatowski cont el participà ai famos "pranz de giovedì". Stanislaa August Poniatowski l'ha voruu che ona medaja fuss coniada a l'onor del Konarski, cont el sò ritratt e l'iscrizion benemerita latina Sapere auso.


text:
Flaach
Flaach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.16 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 249 abitant.
El cumün de Flaach al se tröva a una altitüden de 360 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andelfingen, Berg am Irchel, Buchberg (SH), Kleinandelfingen, Marthalen, Rüdlingen (SH), Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Flaach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1044 col nom de Flacha.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Flaach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text: In unicum è il graner en l’aclaun Bärfischenhaus en la vischnanca da Neuenegg. Betg perquai ch’el posseda in pastrign. Quai vesa ins savens en il chantun da Berna. Singular en quest cas è il fatg ch’il pastrign existiva sco emprim. In pastrign classic senza fundament, construì da crap ed uschè spazius ch’el serviva a l’entir aclaun sco local da far paun. Il graner da lain han ins construì pir tschuncanta u schizunt otganta onns pli tard, l’onn 1740. Pli tard han ins annectà ulteriurs bajetgs annexs ch’ins ha dentant eliminà cun la renovaziun fatga da curt. Oz vesa il graner cun il pastrign puspè or sco en il 18avel tschientaner, imposant e grazius enina.


text:
Goldach
Goldach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 9144 abitant.
El cumün de Goldach al se tröva a una altitüden de 450 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Horn (TG), Mörschwil, Rorschach, Rorschacherberg, Tübach, Untereggen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Goldach l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 789 col nom de Goldaha. In del 847 l'è menziunaa col nom de Coldaun.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Goldach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Eisenach
Eisenach (Iesenack in de la lengua local; Ysenacum in latin; pronuncia lombarda: Áisenach) l'è ona città de la Germania central.
La città la se troeuva in del Land de la Turingia e la gh'ha ona popolazion de 41 567 abitant (dato del 31. Dic 2013). Eisenach l'è traversada di fiumm Werra, Hörsel e Nesse.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la gh'ha on nòmm de origin celtiga che 'l voeur dì pù o manch aqua svelta. L'è stada nominada per la prima vòlta in del 1180.
In del Medioev l'è stada la residenza di cont de Turingia, de la qual famiglia l'ha faa part la Santa Elisabetta de Turingia. A Eisenach l'ha studiaa in del 1498 el Martin Luter: pròppi chì l'è poeu scappaa de la Dieta de Worms, e chì l'ha voltaa la Bibbia del grech al todesch, proteggiuu del cont Federigh el Savi. La città l'è vegnuda protestanta in del 1528.
A Eisenach l'è nassuu el composidor Johann Sebastian Bach (1685-1750).


text:
Buio Pesto
I Buio Pesto hinn on grùpp de musega dialettal provenient de Genova. El nòmm del grùpp, che l'ha el sò "quartier general" propi a Bogliasch (GE), el fa leva su on gioeugh de paròl derivaa de la lengova ligura, indove el tèrmin "pesto" el pò riferiss a l'aggettiv "scur" o "profond", 'mè al tipich condiment ligur: el pèst.
El loeugh del grùpp, de color verd, el ricòrda la forma de la foeuja de basilich, che l'è l'ingredient pussee important del pèst.
El stil musical del grùpp el varia dal rock, al rap, al reggae, fina a la musega popolára. Caratteristega predominanta d'i cansón de Buio Pesto l'è la forta ironia e la comicità che la gionta a la musega ona particolara fòrza giocosa e goliardega insema.
Nel 2005 el Comune di Genova l'ha consegnaa ai Buio Pesto el disco dor a la carriera per avè superaa i 50.000 copi de dischi venduu. A 'sto moment i vendid ufficiai i ammonten a 67.000 copi, che diventen 142.000 si ghe se gionta anca i compilation.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria di Buio Pesto l'inizia nel settember del 1983 per decision de Danilo Straulino, Davide Ageno (al temp anmò member del grupp) e Ettore Valle, anbén l'attività ufficiala l'è iniziada domà nel 1992 con l'incision del primm album, Voglio una fidanzata (A voeuri 'na tosa), pubblicaa prima da la Deadline / Discomagic e poeu (1996, da la Sony). Nel 1995 però la carriera dei Buio Pesto la gh'ha ona svòlta importanta con la decision de mettess a cantà in lengova ligura.
Da chel moment lì i hann venduu 63.000 dischi in dialètt genoves e pusse de 135.000 tucc insema, eseguii pussee de 430 concerti, cont on pubblich de circa 860.000 person tucc insema[1] e daa 254.000.000 franch per beneficenza.
Il sò second disch, "Cosmolandia", el vegn pubblicaa in del 1998; l'ha venduu in oltre 3.000 copie e el contegn ona cansón mai vegnida foeura prima: "Cosmolandia", cantada insèma con Franco Malerba, el primm astronauta taliann a volà in del spazi per la NASA nel 1992 con lo Space Shuttle Atlantis.
El 19 dicembre 1999 lo Space Shuttle Discovery el decòlla a Cape Canaveral cont a bord el CD "Cosmolandia", grazie a la gentilezza de Claude Nicollier, collega di Malerba a bord de la mission del 1992: l'è inscì ch'el diventa el primm disch taliann a volà in del spazi.
I Buio Pesto hann anca faa e recitaa in chell che l'è consideraa el primm[2] film de fantascienza tutt giraa e prodòtt in Italia: InvaXön - Alieni in Liguria.
In l'ottober del 2008, ann de la pubblicazion del CD Liguria, l'è staa distribuii anca el sò segond film, ciamaa Capitan Basilico. El fil l'è staa anca in concors per el David de Donatell del 2009.
El Bandrillon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Buio Pesto i hinn ben cognosuu per la sò fòrza creativa che despess i ha portaa e i porta a ideà curios bizzarì. Tra chesti, el spicca l'ideazion - cont addirittura on brevètt - di chel che è consideraa el primm strument musical a cord tutt ligur de la stòria: el "Bandrillon". 'Sto strument - ch'el ricorda in de la forma e in d'el color la foeuja di Ocimum basilicum - ha faa la sò primma apparizion in de la cansòn Pasiensa (Pazienza) drent in de l'album Basilico, pubblicaa nel 2004. Il Bandrillon el vegn suonaa da Maurizio Borzone.
Partecipazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Buio Pesto gh'hann avuu in di sò disch different partecipazion speciai, compagn de quai de Marco Masini, Mietta, Rocco Tanica, Bruno Lauzi, Simone Cristicchi, i Ricchi e Poveri, Claudio Lauretta, Enrico Ruggeri e 'l cantant e autor dialettal genoves Piero Parodi.
Hann faa ona mòtta de cover e rivisitazion còmigh in version genovesa de success italian e mondiai, compagn de [50 Special]], Black or White, Don't Cry for Me, Argentina, Macarena, My Heart Will Go On, My Sharona, Dragostea din tei, fin al Cant di Italian.
Formazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Massimo Morini - vos e tastera
- Davide Ageno - ghitarra e vos
- Nino Cancilla - bass
- Gianni Casella -vos
- Danilo Straulino - batteria
- Federica Saba - vos
- Massimo Bosso - test, e vos, còr e produzion
- Maurizio Borzone - violin, bandrillon e vos
Member vegg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alex Pagnucco - bass
- Andrea "Pagen" Paglierini - vos
Discografia e video[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per la Dead Line / Discomagic:
- Voglio una fidanzata (1992, per la Sony nel 1996)
Per la Grigua/Discolandia
- Belinlandia (1995), edizione regionale
- Belinlandia (1996), edizione italiana
- Cosmolandia (1998)
- Colombo (2000)
- Zeneize (2001)
- Paganini (2002)
- Basilico (2004)
- Palanche (2006)
- Liguria (2008)
- Videolandia / Discolandia


text:
Renaa
Renaa (nom ufizial in italian: Renate in Italian) al è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con 4 151 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 483 ab./km².
Al è chì che al è nassüü in dal 1934 a l'è nassüü ul Dionigi Tettamanzi, cardinal e arcivescuv da Milan in dal 2002-2011.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Renaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü Pauru meãma nüxü̃ nadawenü ga yema ãẽ̱xgacügü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Chautanüxü̃güx, chomatama nüxü̃ chacua̱x rü guxü̃guma meã chamaxü̃ ga Tupanape̱xewa ñu̱xmata ñoma i ngunexü̃wa nangu —ñanagürü. 2Rü yexguma ga yema paigüeru ga Ananíã rü nanamu ga yema Pauruarü ngaicamana yexmagüxü̃ na naã̱xwa tayama̱xgüxü̃ca̱x. 3Rü yexguma ga Pauru rü ñanagürü nüxü̃: —Tupana tá cuxü̃ napéax, Pa Ãẽ̱xgacüx. Cuma rü düxétüwaxica cume natürü aixepena rü nachixe i curü maxü̃. Rü ñu̱xma rü ngẽ́ma curüto na Moĩché ümatüxü̃ i mugü nüxü̃ ixuxü̃ãcüma choxna cuc̱axü̃ca̱x. Natürü wüxi i chixexü̃ cuxü erü cumatama rü tama naga cuxĩnü i ngẽma Tupana tüxü̃ muxü̃ erü cunamu na choxü̃ napéaxü̃ca̱x —ñanagürü ga Pauru. 4Rü yexguma ga yema yexmagüxü̃ rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ i ngẽmaãcü ṯacü namaã quixugüxü̃ i paigüeru ya Tupana nüxü̃ unetacü? —ñanagürügü. 5Rü Pauru nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Tama nüxü̃ chacua̱x, Pa Chautanüxü̃güx, na paigüeru yiĩxü̃. Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa nüxü̃ tadau rü ñanagürü: “¡Tama curü ãẽ̱xgacümaã chixexü̃ quixugü!” ñanagürü. 6Rü yexguma nüxü̃ nacua̱xgu ga Pauru ga na Chaduchéugü yiĩxü̃ ga togü, rü na Parichéugü yiĩxü̃ ga togü, rü yema ãẽ̱xgacügüpe̱xewa tagaãcüma ñanagürü: —Pa Chautanüxü̃güx, choma rü Parichéu chixĩ, rü Parichéu nane chixĩ. Rü ngẽmaca̱x choxna pecagü i ñu̱xmax, erü chayaxõ i wena tá na namaxẽxü̃ i yuexü̃ —ñanagürü. 7Rü yexguma yema ñaxgu ga Pauru, rü yema Parichéugü rü Chaduchéugü rü inanaxügüe ga nügümaã na iyaporagaexü̃, rü yexma nügü nitoye ga yema ngutaque̱xewa. 8Erü ngẽma Chaduchéugü nagu rüxĩnüẽgu rü tama wena namaxẽ i ngẽma yuexü̃, rü nataxuma i orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x, rü nataxuma i naãẽgü —ñanagürügü. Natürü ngẽma Parichéugü rü nayaxõgü na nangẽxmaxü̃ i guxü̃ma i ngẽma. 9Rü yemaca̱x guxü̃ma aita naxüe. Rü ñu̱xũchi ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ ga Parichéugütücumüwa ügüxü̃ rü inachigü, rü ñanagürügü: —Toxca̱x rü taxuü̃ma i chixexü̃ naxü i ñaã yatü. Bexmana wüxi i ṯacü rü naãẽ namaã nidexa rü e̱xna wüxi i orearü ngeruü̃ i daxũcü̱̃ã̱x —ñanagürügü. 10Rü yexeraãcü norü numaã nanaxi̱xãchiãẽgü ga yema duü̃xü̃gü. Rü yemaca̱x naxoegaãẽ ga guma churaragüarü ãẽ̱xgacü ga na Paurugu nagaugügüchaü̃xü̃. Rü norü churaragüxü̃ namu na yéma duü̃xü̃gütanüwa Pauruxü̃ napugüxü̃ca̱x rü wena churaragüpatawa na nagagüãxü̃ca̱x. 11Rü moxü̃ãcüarü chütaxü̃gu Pauruca̱x nango̱x ga Cori ga Tupana, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Rü nataãẽ! Rü ngẽxgumarüü̃ i núma Yerucharéü̃wa choxü̃ na quixuchigaxü̃, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ i Dumawa na choxü̃ quixuchigaxü̃ —ñanagürü ga Tupana. 12Rü moxü̃ãcü, rü ñuxre ga Yudíugü rü nügümaã inaxunetagü ga tãũtáma na nachibüexü̃ rü naxaxegüxü̃ ñu̱xmatáta Pauruxü̃ yama̱xgü. Rü ñanagürügü: —Tachixexü̃gugü tá ega ṯacü ingõ̱xgügu naxü̃pa na yamáxü̃ i Pauru —ñanagürügü. 13Rü 40 arü yexera ga yatügü nixĩ ga yema nügümaã ixunetagüxü̃. 14Rü paigüarü ãẽ̱xgacügütanüwa rü ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgütanüwa nangugü, rü ñanagürügü nüxü̃: —Marü togümaã itaxuneta rü tachixexü̃gugü tá ega ṯacü tangõ̱xgügu naxü̃pa na tayamáxü̃ i Pauru. 15Rü name nixĩ i pema rü ngẽma togü i pexrüü̃ ãẽ̱xgacügütücumüwa ügüxü̃, rü churaragüarü ãẽ̱xgacüna naxca̱x peyacagü i ñu̱xma na moxü̃ wena pepe̱xewa nagagüãxü̃ca̱x i Pauru. ¡Rü namaã nüxü̃ pixu na penaxwa̱xegüxü̃ na meã nüxü̃ pecuáxchaü̃xü̃ i nachiga! Rü toma rü tá marü ítamemare na namagu tayamáxü̃ca̱x naxü̃pa na ínanguxü̃ —ñanagürügü. 16Natürü ngĩne ga Paurueya̱x rü nüxü̃ nacuáchiga ga Pauruxü̃ na yama̱xgüchaü̃xü̃, rü yemaca̱x churaragüpatawa naxũ na Paurumaã nüxü̃ yanaxuxü̃ca̱x. 17Rü Pauru naxca̱x naca ga wüxi ga capitáü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Curü ãẽ̱xgacüxü̃tawa naga i ñaã ngextü̱xüxü̃, erü nüxü̃́ nangẽxma i ore i namaã nüxü̃ yaxuxchaü̃xü̃! —ñanagürü. 18Rü yema capitáü̃ rü ãẽ̱xgacüxü̃tawa nanaga ga yema ngextü̱xüxü̃. Rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽma poxcuxü̃ i Pauru rü chauxca̱x naca, rü choxna naca na nuã cuxü̃tawa chanagaxü̃ca̱x i ñaã ngextü̱xüxü̃, erü nüxü̃́ nangẽxma i ore i cumaã nüxü̃ yaxuxchaü̃xü̃ —ñanagürü. 19Rü naxme̱xgu yayauxãchiãcüma toxnamana nanaga ga ãẽ̱xgacü, rü yéma nüxna naca rü ñanagürü: —¿Ṯacü yiĩxü̃ i ngẽma chomaã nüxü̃ quixuxchaü̃xü̃? —ñanagürü. 20Rü nüma ga ngextü̱xüxü̃ nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngẽma Yudíugü, rü nügümaã inaxunetagü na cuxna naxca̱x nacagüxü̃ca̱x na moxü̃ Yudíugüarü ãẽ̱xgacügütücumüpe̱xewa na cunagaxü̃ca̱x i Pauru. Rü tá cumaã nüxü̃ nixugü na meã nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃xü̃ i nachiga. 21—¡Natürü tãũtáma nüxü̃́ cuyaxõ! Erü 40 arü yexera i yatügü rü marü nügümaã inaxunetagü, rü ñanagürügü: “Tachixexü̃gugü tá ega ṯacü ingõ̱xgügu rü e̱xna ixaxegügu naxü̃pa na yamáxü̃ i Pauru”, ñanagürügü. Rü ñu̱xma rü marü ínamemare, rü namagu nanana̱ĩ̱xgü, rü curü orexicatama nixĩ i ñu̱xma ínaṉg̱uxẽẽgüxü̃ —ñanagürü. 22Rü yexguma ga ãẽ̱xgacü rü ínayamu ga yema ngextü̱xüxü̃, rü nüxna naxãga na taxúemaã nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x ga na namaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga yemachiga. 23Rü yexguma ga guma ãẽ̱xgacü rü taxre ga norü capitáü̃ca̱x naca, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Penamexẽẽ i 200 i churaragü i nacutümaãmare ixĩxü̃, rü 70 i churaragü i cowarutagu ĩxü̃, rü 200 i churaragü i wocaxemaã ixãxnexü̃ na 9 arü ngoragu i chütacü Checharéawa naxĩxü̃ca̱x! 24—¡Rü ngẽxgumarüü̃ ta penamexẽẽ i ñuxre i cowarugü i Pauruca̱x na tórü ãẽ̱xgacü i Perixü̃tawa naxũxü̃ca̱x rü na taxuü̃ma nüxü̃ üpetüxü̃ca̱x i namawa! —ñanagürü. 25Rü yema capitáü̃gümaã yéma nanamu ga wüxi ga popera ga ñaxü̃: 26“Choma i Cáudiu Díchiu, rü cuxü̃ charümoxẽ Pa Ãẽ̱xgacü ya Mecüxüchi Pa Perix. 27Rü yima yatü ya cuxca̱x ngẽ́ma chanamucü, rü Yudíugü nayayauxgü rü wixguxüchi taa̱x nayama̱xgü. Natürü yexguma nüxü̃ chacuáchigagu na Dumacü̱̃ã̱x na yiĩxü̃, rü yéma chaxũ chorü churaragümaã, rü nüxna chanapu. 28Rü nüxü̃ chacuáxchaü̃ ga ṯacü ga chixexü̃maã na ínaxuaxü̃güãxü̃, rü yemaca̱x Yudíugüarü ãẽ̱xgacügütücumüpe̱xewa chanaga. 29Rü yexguma nüxü̃ chacua̱x ga na Yudíugüarü muchigaca̱xmare na ínaxuaxü̃güãxü̃. Natürü taxuü̃ma ga chixexü̃ naxü na tü̱xcüü̃ yamáxü̃ca̱x rü napoxcuxü̃ca̱x. 30Natürü yexguma nüxü̃ chacuáchigagu ga na nügümaã inaxunetaxü̃ ga Yudíugü ga na yama̱xgüãxü̃ca̱x, rü yexgumatama nagu charüxĩnü na cuxü̃tawa chanamuxü̃. Rü yema ínaxuaxü̃güxü̃, rü namaã tá nüxü̃ chixu na cuxü̃tawa naxĩxü̃ rü cumaã nüxü̃ na yanaxugüxü̃ca̱x na ṯacüca̱x ínaxuaxü̃güãxü̃”, ñanagürü. 31Rü yema chütaxü̃gu inaxĩãchi ga yema churaragü, yexgumarüü̃ ga norü ãẽ̱xgacü na namuxü̃rüü̃. Rü Pauruxü̃ nigagü ñu̱xmata Aü̃típatiwa nangugü. 32Rü moxü̃ãcü rü nawoegu ga yema churaragü ga nacutümaãmare ixĩxü̃ rü naxpataü̃wa naxĩ. Rü yema churaragü ga cowarutagu ĩxü̃, rü Paurumaã inaxĩãma. 33Rü yexguma Checharéawa nangugügu, rü ãẽ̱xgacü ga Perina nanaxã ga yema popera, rü Pauruxü̃ rü ta inamugü. 34Rü yexguma nüxü̃ nadaumatügu ga popera ga ãẽ̱xgacü ga Peri, rü Pauruna naca ga ngextácü̱̃ã̱x na yiĩxü̃. Rü yexguma nüxü̃ nacua̱xgu ga na Chiríchiaanecü̱̃ã̱x yiĩxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: 35—Cuxü̃́ tá icharüxĩnü i ngẽxguma ínangugügu i ngẽma cuxü̃ íxuaxü̃güxü̃ —ñanagürü. Rü yexguma nanamu ga churaragü na wüxi ga ucapu ga ãẽ̱xgacü ga Erodepatawa yexmaxü̃wa nüxna na nadaugüxü̃ca̱x.


text:
Mar Adriatich
El mar Adriatich (en italià: Mare Adriatico; en albanés: Deti Adriatik; en serbo-croàto: Jadransko more; en slovéno: Jadransko morje) l'è la part de mar Mediterraneo che se tróa 'ntra la Penìzola Italiàna e la Penìzola Balcànica. El mìsa le còste de sés stàti: Itàlia, Slovénia, Croàsia, Bosnia Erzegòvina, Montenegro e Albania.
L'è 'na lèngua de mar lónga presapóch 800 km e làrga en média 150 km, per 'na superfìce d'àiva de 132.000 km². L'è mìa profónt de piö de 300 méter endèla part piö setentriunàla ma 'l rìa a 1.222 méter piö 'n zó, dré a la lìnea de Bari a le bóche de Cattaro. La salinità media l'è de 3,8%, ma gh'è de le bèle diferènse 'ntra 'l Nòrt, meno salàt, e 'l Sud.
I fiöm piö gròs che se sböta 'ndèl Adriàtich i è 'l Pò, l'Adige, l'Isonzo, 'l Tagliamento, 'l Brenta, 'l Piave, 'l Reno, la Narenta, 'l Metauro e l'Aterno-Pescara.
I pórcc piö gràncc e 'mportàncc sö l'Adriatich i è:
- 'n Itàlia: Ravenna, Trièste, Venésia, Pescàra, Ancóna, Bari e Giulianöa;
- 'n Slovenia: Capodìstria;
- 'n Croàsia: Pòla, Fiöm, Zara, Sebenìco, Spàlato e Ragüza;
- 'n Montenegro: Antivar;
- 'n Albanìa: Düràs e Valòna.
El cunfì col mar Ionio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mar Adriatico l'è tacàt al mar Ionio per mès del Canal d'Otranto, cioè 'l strèt de mar 'ntra la pónta Palascia, endèl Salento, e capo Linguetta (Kepi i Gjuhezes) 'n Albania (la rìga A 'ndèla figüra ché 'n bànda). Chèsta lìnea de demarcasiù la vé spostàda piö 'n zó de sèrte convensiù nàutiche, che per véser piö fàcii de 'nterpretà le ghe và dré a le lìnee dei paraléli.
- Per el Meteomar e per le Informasiù nàutiche dei avertimèncc ai navigadùr, el cunfì 'ntra Adriatich meridiunàl e Ionio setentriunàl l'è dat del 40º paralélo Nord (la rìga B)
- per i óter Avertimèncc ai navigadùr (portolà, far e fanài, Navarea III, etc.) el cunfì convensiunàl l'è colocàt a Santa Maria di Leuca (punta Mèliso, dré al meridià 18°22' E). A stà a chèsta convensiù, el cunfì idrogràfich el ghe narès dré al paralélo 39°47' N, de pónta Mèliso a le còste setentriunàle de l'ìzola de Corfù (la rìga C).
L'Organizasiù idrogràfica internasiunàla la ciàpa per bùna chèsta öltema definisiù.


text:
Cor
Cor (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Coli), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 920 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 72,1 km² e ona densità de 13 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Bettola, Bobbio, Corte Brugnatella, Farini, Ferriere e Travo.
I sò frassión i en Aglio, Boioli, Cornaro, Costiere, Filippazzi, Molino Pellegri, Peli, Perino, Peveri, Rosso e Scabiazza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cor l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nods (BE)
Nods a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 26.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 746 abitant.
El cumün de Nods al se tröva a una altitüden de 885 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Prêles, Diesse, Lamboing, Orvin, Corgémont, Cortébert, Courtelary, Cormoret, Villeret, Villiers, Lignières.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nods l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1255 col nom de Nos.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Nods al Wikimedia Commons


text:
Literadura milanesa
La literadura original in milanes l'è composta inanzitutt de un gran numer de poetta dialettal, che in d'on quaj cas gh'hann avuu una gran celebrità (Carl Porta, Tomas Grossi, Emilio De Marchi, Carl Maria Maggi, Giusepp Parini, Delio Tessa in tra d'i alter) e de on quaj romanzee che l'haa scrivuu i sò romanz direttament in milanes. Tra questi se pòdom regordà del 'Pinzo', el suranomm de Camill Cima autor del romanz 'El Venter de Milan', e Vittori Crepaldi, autor de 'In bocca al Lôff').
Divers poetta famos (Lisander Manzoni, Tomas Grossi) hann compòst poesii in milanes, ma hann scrivuu i soo romanz in italian.
G'hinn anca dij comédi scrivuu in milanes, per esempi quej del Edoard Ferravilla.
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Milanesiabella - Antologia di maggior autor de la litteradura milanesa


text:
05 10
Ol dé 5 de utùer l'è 'l 278 ( 279 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 88 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de utùer al è ul dí da pòost 278 ( 279 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 88 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1990 - Tarragona (ol Tarragonès): se gh'al pöblega ol pröm nümar del diare "Nou Diari" (Nöf diare).
1908 - Bulgària declara la sò independensa per raport al Impere Otomà.
1913 - Pröm vias in aviú sura ol Mediterane.
1934 - Astúries. I minadur Asturià s'i söleva contra ol goèrn radical-sedesta de la II Repüblega
1988 - Sile: ol ditadur Augusto Pinochet al è trat zò in del plebissit.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
2009
El 2009 (MMIX cun i nümer ruman) l'è un ann che l'è scuminciaa de giuvedì andanda adree al calendari gregurian.
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Int el 2009, col tìtul de Se ta cati... ta copi!, l'è sturtii la version in Lumbard cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema western The searchers (I cercaduu) diret dal John Ford in del 1956.
Avrìl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 6 de Avrìl - Ü teremòt de 6,2 gradi de la scala Richter, a i ure 3.32 de la nòccla pruìnsa de l'Aquila, i mórcc i è 308, 1.500 i ferìcc e 65.000 chèi restàcc sènsa cà.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
18 Dicember - Tavo Burat, giurnalista, pueta e maester de scöla piemuntes, che l'ha militaa per la difesa di lenguv minuritari e di popul minaciaa.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
FATG FIEU E STGAUDÀ
Distribuiders da chalur istorics
Ina pigna da plattinas vala sco expressiun d'ina atmosfera agreabla e d'ina chalur empernaivla ed il banc-pigna è il lieu per istorgias che stgaudan il cor. Differentas pignas, plattas, rechauds, stgaudapes, bugliottas ed ulteriurs distribuiders da chalur chasans da la collecziun dal museum retic intermedieschan en la pitschna exposiziun speziala, co ch'ins stgaudava la stiva, tegneva chaud las spaisas e co ch'ins prestgaudava il letg durant ils fraids dis d'enviern.
tudestg / rumantsch / talian
Digitaler Flyer > Programm accumpagnant sin tudestg > Retschertga >
Termagls
Ina vatgina da lain entagliada dal bab u ina stivina bain equipada, in urset u la pli nova consola da gieus: Objects che fan traglischar ils egls dals uffants datti blers. En l'exposiziun speziala mussa il Museum retic sia ritga collecziun da giugarets dal 19avel e 20avel tschientaner. La collecziun raquinta dal cumenzament da l'industria da giugarets. Quests emprims products pudeva sa prestar mo ina minoritad. Ma ella raquinta er dal fatg, co che tut ils auters han fatg termagls cun giugarets fatgs sez. Uschia reflecteschan ils giugarets adina er in pau da l'istorgia sociala ed economica, ed er las valurs ed ils ideals da lur temp.
Giugarets sveglian emoziuns, betg mo tar ils uffants, mabain er tar las persunas creschidas. En l'exposiziun raquintan persunas da tuttas vegliadetgnas en numerus purtrets, cun tge giugarets ch'ellas han ina relaziun speziala. Ultra da quai vegnan illuminads ils gieus classics e lur istorgias. Sin il plaun sut il tetg stat a disposiziun in grond dumber da gieus per empruvar ora e per sa participar.
tudestg / rumantsch / talian
Programm accumpagnant sin tudestg >
Digitaler Flyer >
Medienberichte:


text:
Beinvegni tier la vischnaunca da Mustér
Actualitads
02.03.2015
Gleiti negina Sibla e Dertgira nauscha pli?(hh) En in inserat cumpariu il venderdis vargau en La Quotidiana ed il Fegl ufficial dalla Surselva va l’Uniun da tscheiver Mustér alla tscherca da commembras e commembers. Reussescha ei buca d’animar entginas persunas da s’engaschar igl avegnir activamein per il tscheiver, ein la Sibla e la Dertgira nauscha periclitadas.
26.02.2015
Surbaghegiada cun hotel e habitaziuns(hh) Dapi prest 14 onns ei il Hotel Acla da Fontauna a Mustér vits. Ussa para ei da dar niev moviment e nova speronza pigl areal. La vischnaunca da Mustér ha obteniu ina damonda da baghegiar dalla «Societad da svilup dil project Acla da Fontauna». Igl ei previu in hotel cun ina purschida da quater steilas e habitaziuns.
17.02.2015
Vid la fuortga cun la politica(anr/hh) La Dertgira nauscha ha publicau sias sentenzias. Sco ei para, ha ella danovamein giu bia lavur igl onn passau e surtut cass fetg difficils. Pendiu vid la fuortga ha ella la politica. Apparentamein ha quella disdiu en memia biars cass.
06.02.2015
La Sibla sut il motto «ruosnas»(hh) La 30avla annada da La Sibla ei semtgada per la distribuziun. Uonn eis ella sut il motto «ruosnas» ed ina ga dapli vegnan buca mo schabetgs ella vischnaunca da Mustér sut la marella dil redactur Siblus.
19.01.2015
1200 affons e giuvenils al festival da chors a Mustér(hh) Dils 14 entochen ils 17 da matg 2015 ha liug il tschunavel Festival da chors d’affons e giuvenils dalla Svizra sisum la Surselva. Luvratoris, exercezis e plirs concerts vegnan arranschai en differents loghens. La sera s’entaupan ils 36 chors mintgamai el Center da sport e cultura a Mustér per concertar communablamein.
Agenda
08.05.2015, 09:30 uras
Sala Peter Kaiser, Claustra


text:
Wilchingen
Wilchingen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 1694 abitant e una süperfiss de 21.10 km², e al se tröva a una altitüden de 419 meter sura al livel del mar.
El cumün de Wilchingen a l'è tacaa ai cumün de Dettighofen (DE-BW), Eggingen (DE-BW), Hallau, Jestetten (DE-BW), Klettgau (DE-BW), Neunkirch, Trasadingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat


text:
Müsega house
La müsega House a l'è un gener de müsega eletroniga che'l s'è desvilüpaa in dij cumünità afruamerican e latin de Chicago (Chicago House) cun la inflüensa de la disco, del funk e del soul de la metà dij agn '70. Dopu l'house l'è 'ndada in america (New York) e pöö in Europa.
El gener el gh'ha una metriga de solit in 4/4 cun la cassa che la bat ògni quart, anca se el ritm el pö vess püssè cumplicaa. A gh'è semper anca el snare in dij batit par e un piat hat in cuntratemp che'l fa cumpagnia ai gir del bass in vüna o dò batüd. El bass el pö vess sintetich, acüstich o eletrich. La meludia la dipent del gener de müsega house: despess a gh'hinn fras de pianufort, ghitar acüstich o eletrich funky o jazz, assul, sintetisadur, e i vus cumpagn del funk e del soul. La velucità a l'è intra i 105 e i 130 bpm, anca se in general i cansun se sonen a 120-125 bpm. Un toch house al gh'ha una lunga intrudüssiun e una lunga cua perchè servissen al DJ per missà i cansun.


text:
Tanger
Tanger (arab: طنجة/Tanja; latin: Tingis; frances e todesch: Tanger; italian: Tangeri; ingles: Tangier; spagnoeu: Tánger; portoghes: Tânger) l'è ona città del Marocch del nord, in su la riva de l'Ocean Atlantegh.
La gh'ha ona popolazion de 670.000 personn (censiment del 2004).
Tangeri la gh'ha ona storia antiga e ricca: l'è stada ona città fenisa, cartaginesa, romana, vandela, bizantina, araba, portoghesa, spagnola e britannega. In tra el 1923 e 'l 1956 l'è stada on port franch sotta el controll internazional.


text:
1941
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - i ísol Lofoten: l'esèrcit Britànegh al scomenza l'Operazziun Claymore (II Guèra Mondiala).
06 09 - III Reich: i autoritaa nazzi a obligan tütt i gjüdée de püssée de 6 agn a portá sura la roba una stèla de David con la paraula jude (gjüdée in Todèesch).
11 09 - Washington (i Staa Ünii): el presideent Roosevelt al órdena a l'Armada che la spari contra quaal-sa-vöör vassell Todèesch ch'al nàveghi intra la costa orientala di Staa Ünii e Islanda (II Guèra Mondiala).
07 12 - Pearl Harbor (Oahu, ísul Hawaii, SÜA): l'aviazziun e la flota Gjapunées a bombardan chesta basa navala di Staa Ünii, la qual cosa la pròvuca che chest paees al entra a la Segonda Guèra Mondiala (bataja de Pearl Harbor).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
24 de macc: Bob Dylan, nòmm veer Robert Zimmermann, al nass a Duluth in dii Staat Ünii
08 01 - Njeri (Kenya): Robert Baden-Powell, militaar Anglées, fondaduur del scultiism.
09 01 - Staten Island (Növa York, SÜA): Joan Baez, cantaant Noort-americana.
21 01 - Madrid: Plácido Domingo, cantaant d'òpera Spagnöö.
12 08 - Saint Felix de Valois, Québec, Canadà: Réjean Ducharme, scültuur, scrituur e dramatüürgh in lengua Francesa.
20 08 - Požarevach, Sèrbia: Slobodan Milosevic, polítegh, ex-presideent de Sèrbia.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - Ginevra (Svízzera): Ludwig Quidde, sturiaduur e pacifista Todèesch, premi Nobel de la Paas de 1927 (n. 1858).
- Don Giuseppe Gervasini, presbiter lumbàrd, famùs cun la scumagna de Pret de Ratanà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Republica Transpadana
Quand i frances de Napuleoon hiin entraa en Lombardia in del 1796 (Milàn l'è stada ciapada el 15 de magg) haan unii ed Ducà de Milan cont quel de Mantua in d'una republica che la s'è ciamada Transpadana. El di 11 de otober Napuleoon el confermava el triculur ch'el saria divegnuu la bandera taliana come bandera de la noeva republica. L'ann dopu, al 17 de luj, la republica Transpadana la s'è unida con la Republica Cispadana per formaa la Republica Cisalpina che la saria divegnuda in del 1802 Republica Taliana e in del 1805 Regn d'Italia.


text:
1973
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
26 09 - Barcelona: Detenziun de Salvador Puig i Antich.
01 12 - Barcelona: Lluís Maria Xirinacs i Damians al inízzia una greva de famm davaant la prisun model par reclamá l'amnistia di presunée polítigh antifranchiist che la dürarà 42 dí.
27 03 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): Marlon Brando al refüda l'Òscar che la ga conceed l'Académia di Aart e i Sieenz Cinematogràfich.
11 09 - Cili: i foorz armaad dirigiid pal generaal Augusto Pinochet a tölan el control del paees; el presideent Salvador Allende al möör al Palaas de la Moneda.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
30 10 - Silvia Corzo, presentadura de notízzi Colombiana.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 04 - Villarrubio (Tarancón, Conca): Luis Manuel Ferri Llopis, cognossüü coma Nino Bravo, cantaant melòdich Valencià, d'accideent de circülazziun.
22 10 - San Juan (Puerto Rico): Pau Casals, violoncelista Catalan.
31 01: Ragnar Frisch, economista, Premi Nobel d'Economia el 1969.
02 09 - Bournemouth (Anglatera): John R.R. Tolkien, scrituur e filòlegh Anglées.
11 09 - Santiago Cili: Salvador Allende, presideent de Cili, moort defendeent el Palaas de la Moneda davaant l'esèrcit sülevaa.
23 09 - Santiago (Cili): Ricardo Eliezer Neftalí Reyes Basoalto, cognossüü coma Pablo Neruda, pueta, premi Nobel de Literadüra, e diplumàtich Cilées.
20 12 - Madrid (Spagna): Luis Carrero Blanco, presideent del governameent Spagnöö, sassinaa con una bomba ETA.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
New Hampshire
El New Hampshire a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 24.239 km² e una pupulaziun de 1.299.500 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al Vermont, a süd al Massachusetts, a est al Maine e, per un toch cicinin inturna a Portsmouth, a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Concord (40.687 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Manchester (107.006 abitant), che l'è anca l'ünega cun püssee de 100.00 abitant.
L'Üniun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El New Hampshire a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El New Hampshire al gh'ha 4 grand eletor in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Ös de Sura
Ös de Sura (Osio Sopra in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 10 km de la sità e a 192 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 5 217 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,0 km² e 'na densità de popolasiù de 1 043 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Dàlmen, Filàch, Leàt e Ös de Sóta.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ös de Sura l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gipf-Oberfrick
Gipf-Oberfrick a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 251 abitant e una süperfiss de 10.17 km², e al se tröva a una altitüden de 369 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gipf-Oberfrick a l'è tacaa ai cumün de Frick, Herznach, Schupfart, Ueken, Wegenstetten, Wittnau, Wölflinswil.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gipf-Oberfrick in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Savona
Savona (en lìgure: Sann-a) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvincia omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.
La g'ha 'na popolasiù de 61 761 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 65,6 km² e 'na densità de popolasiù de 941 ab./km².
El cümü de Savona 'l cunfìna coi cümü de Albissola Marina, Albisola Superiore, Altare, Cairo Montenotte, Quiliano e Vado Ligure.
La cità l'è colocàda sö la Riviéra Lìgure de ponènt, endóche i torèncc Lavanestro e Letimbro i conflöés ensèma.
A Savona se 'ncuntra le autostràde A10 dei Fiùr (che la önés Genova a Ventimiglia) e l'Autostràda A6 Savona-Türì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Savona l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Laufenburg (AG)
Laufenburg a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 207 abitant e una süperfiss de 2.28 km², e al se tröva a una altitüden de 315 meter sura al livel del mar.
El cumün de Laufenburg el se tröva in sü i spond del fiüm Reno indue che quest el segna el cunfin col stat federal del Baden-Württemberg (Germania). In sü l'altra sponda del fiüm, propi in mira gh'è la citadina tudesca omònima de Laufenburg. Le du citaa fina al prinsipi del secul XIX i eva una citaa ünega. L'è staa ai temp de Napoleon che el Reno l'è staa cunsideraa el cunfin tra Svizzera e Germania e de alura la citaa l'è stada separada in du part.
I alter cumün tacaa i hinn Mettauertal, Gansingen, Mönthal, Elfingen, Hornussen, Kaisten.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Laufenburg (Gemeinde) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Laufenburg (Baden)
- Laufenburg AG


text:
Aktuelle Position
Plazzas libras
La direcziun generala da la SRG SSR tschertga collavuraturas e collavuraturs qualifitgads, productivs ed engaschads cun senn per il service public. Per coordinar las tschintg interpresas Schweizer Radio und Fernsehem (SRF), Radio Télévision Suisse (RTS), Radiotelevisione svizzera (RSI), Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) e Swissinfo porscha la SSR numerusas professiuns ed activitads interessantas. Tut las purschidas correspundentas vegnan publitgadas sut plazzas libras .
La SSR è ina patruna innovativa e conscienta da la responsabladad. Ella porscha cundiziuns d'engaschament e da lavur attractivas e dat paisa a scolaziuns e perfecziunaments professiunals da las collavuraturas e dals collavuraturs.
Login per candidats
Avais Vus gia As registrà? Lura pudais Vus puspè As annunziar directamain via quest link en las Plazzas libras.
Abunament da plazzas
Vulais Vus vegnir infurmà/-ada regularmain davart las plazzas libras?


text:
Olivee
Olivee (nom ufizial in italian Oliveto Lario) l'è on comun nassuu de l'union in del 1927 de Vassena, Limonta e Ònn, el cunta 1 191 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 16,1 km² e ona densità de 74 ab./km² e per la soa particolar natura l'è dividuu trai diòcesi de Milan e de Còmm.
El comun de Olivee el confina con la Provincia de Còmm e se troeuva in su i còst del Lari.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Olivee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cesa Catolica Melkita
La Césa católica greca-melkita (in Arab كنيسة الروم الملكيين الكاثوليك) l'é una Césa católica sui iuris bizantina. La cünta circa 1.200.000 de persùne e l'é cumandada dal Patriarcat d'Antiochia d'i Melkiti.
I católic melkiti i èn vüna de le cése particulàr ch'i fùrmun la Césa Católica, o anca cése in cumenión cul vésc de Ruma, el Papa. I én vüna de le cese püsè vèce, perché la parola Cristiann l'é stài inventada pròpri a Antiochia.
La liturgia chi dröven l'é quela d'i sécui VI-VII, de San Giuánn Crisostomo.
In Italia gh'è praticament apena la cesa de Santa Maria in Cosemdin a Ruma che la celbra el Rito Melkita, e l'é rapresentada dai Cavalieri de la Santa Crùs de Gerüsalém.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Grec-Melkiti ienn una Cesa católica, ma i ghann le diferense del Rito Bizantino (quell de Custantinopoli), el rito urientál. I Melkit i van adrée a le diferense del rito bizantino in sü la guida, la teulugia e la spiritüalitá. L'é par cuschì che ienn ciamád Católic Uriental o Grec Católic.
Da nüm, i Melkiti ienn ciamád Católic greco-melkiti. La parola grec l'é üsada per via de la cültüra e la Lengua greca, druada in Urient da Lisánder el Grand. I dröven anca, in de la só litürgia, la Lengua Araba.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sit üficial del Patriarcát grec-catolic de Antiochia


text:
Jun
In física e chímica, sa ciàma jun un àtum u una mulécula cunt una càrga elétrica, ca la pö vèss pusitíva (catiún) upüür negatíva (aniún); ul prucèss de pèert u ciapà eletrúni a l'è la junizazziun.
I iuni sa rapreséntenn cunt ul símbul de l'àtum curespundeent cunt un segnètt + u - a segunda de la càrga ca gh'è: per esémpi, ul sòdi al pèert un eletrún, al diventa un catiún e al sa scriff Na+, quant invéci l'ussígen, de eletrúni, na ciàpa dü e al vègn O2-.
La paròla jun la vègn, giüüst per cambià, dal greech ion, particípi passaa de iénai (andà).
L'è staa ul Michal Faraday ca l'à prupòost, in del 1830, l'esisténza dii iuni, anca sa l'è staa l'Arrhenius ca l'à desvilüpaa la teuría: per quèst, l'à ciapaa ul Prémi Nòbel per la chímica in del 1903.
L'energía ca ga vöör per strepàch vía un eletrún a un àtum ga dísenn putenziaal de iunizazziun, ca inn dii custaant físich caraterístich per i difereent àtum.
De sòlit, i valuur dii putenziàj de iunizazziun sa sbàssenn de menemàn ca sa va (in de la taula periòdica) dal vóolt al bàss: istèss sa sa va da drita a manzína. L'andameent de chii valuur chí a l'è prupurziunaal al cuntràri a i valuur del racc atòmich; a l'è natüraal, vist ca in d'un àtum piscinín i eletrúni a inn püssee areent al nücli e dunca a séntenn püssee fórta la fòrza de atrazziun.
Ul primm putenziaal de iunizazziun a l'è quèll ca ga vuraría per strepà vía ul primm eletrún de un àtum; ul seguunt valuur al diss l'energía per strepà vía ul seguunt, e.v.i. I difereenz tra i putenziàj sücesiif a inn gròss (vàrda la taulèta chí de suta), dunca i àtum a fúrmenn dumè puch tiip de iun, quii ca pödenn furmàss cunt dii energii nurmàj.


text:
10 06
Ol dé 10 de zögn l'è 'l 161 ( 162 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 205 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de zögn al è ul dí da pòost 161 ( 162 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 205 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1363 - València la resistiss al ases che Pedro ol Cruel de Casteja al ía scomensat ol 21 05.
1999 - Microsoft Corporation la pöblega ol Windows 98 Segonda Edissiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1902 - la éla Joana, Valvidrera (ol Barcelonès): Jacint Verdaguer, pueta Català de la Renassença.
1926 - Barcelona: Antoni Gaudí, architèt Català, tri dé daspus de èss investit per ü tram.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Olesa de Montserrat a la comarca del Baix Llobregat.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.