text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Vallais
Stgaffir in equiliber tranter il mantegniment da las resursas a lunga vista d'ina vart e da lur utilisaziun optimala da l'autra vart è in giavisch general dal mund odiern. Sut la noziun da la persistenza u da la durabilitad è el vegnì integrà en l'utilisaziun moderna da la lingua. Il Vallais enconuscha dapi tschientaners ina instituziun che funcziuna tenor quest giavisch. Cun las communitads numnadas «Geteilschaften» è sa sviluppà qua in sistem che serva a l'administraziun ed a l'utilisaziun collectiva da bains sco l'aua, las pastgiras d'alp u il guaud.
Tractament vegl e nov da la natira
Ils conflicts d'utilisaziun smanatschants e las stgarsezzas imminentas da las resursas fan che las «Geteilschaften» vallesanas daventan in bain cultural cun in grond potenzial per l'avegnir. Il medem mument vivain nus en in temp, nua ch'i vegnan creadas novas tradiziuns e nua che usits vegls vegnan interpretads en moda innovativa. Quest nov interess vi d'usits tradiziunals sa mussa forsa il meglier vi da l'exempel da la vatga dal raz Eringer, perquai ch'il fenomen dal cumbat da vatgas è daventà l'essenza dal Vallais stget e tipic. «Le Valais tout entier est dans la race d'Hérens», ha scrit l'autur Maurice Chappaz gia avant onns. En conturns caracterisads dal turissem, da spectaculs da las medias e da la tecnica agrara la pli moderna, cuntenta il cumbat da vatgas ils novs basegns, sia multifuncziunalitad è creschida.
Questa multifuncziunalitad na vegn betg caracterisada sco ultim da valurs simbolicas e socialas sco il restar fidaivel a las tradiziuns, il plaschair vi da quai ch'ins fa ensemen, la superbia da posseder insatge spezial... Per motivs sumegliants daventan l'ultim temp puspè popularas er autras praticas purilas sco la cultivaziun da seghel ed il far cuminaivlamain paun-seghel en blers lieus dal Vallais. Integrà anc pli ferm en ciclus economics è percunter il rimnar plantas selvadias. Grazia ad associaziuns iniziativas vegnan veglias enconuschientschas rendidas utilisablas per intents industrials grazia a novas metodas scientificas.
Fatgs istorics, economics e topografics han laschà nascher praticas e cumpetenzas spezialas per ir enturn cun la natira alpina. Directamain exemplaric per quai è la relaziun cun il privel da lavinas. En la societad preindustriala èn questas experientschas tradidas sa manifestadas tranter auter en la structura d'abitadi sco er en praticas religiusas sco ils fatgs votivs. Ultra da quai enconuscheva er il Vallais da pli baud instituziuns per dumagnar il privel da lavinas e sias consequenzas sco per exempel l'ospizi sin il Grond Son Bernard cun il chaun bernardin sco essenza dal servetsch da salvament alpin. En il decurs dal 20avel tschientaner èn vegnidas sviluppadas adina pli savens metodas per la prevenziun activa. E cun l'installaziun d'instituziuns spezialas en chaussa ha la relaziun cun il privel da lavinas er prendì l'ultim temp novas vias scientificas en il Vallais.
Rituals vivids
Dar ina furma ed in urden a la vita è il giavisch estetic general da mintga societad. En il Vallais ha questa stenta senza dubi chattà sia expressiun la pli auta en il sectur sacral. La tendenza caracteristica per il catolicissem, vul dir d'exprimer ses sentiments religius, ha laschà sviluppar ina ritgezza da furmas ritualas. Quella è restada viva quasi mo pli en ils usits da sepultura actuals. Cun la diminuziun da l'impurtanza da la baselgia èn las «manifestaziuns publicas da l'auter mund en quest mund» svanidas per gronda part. Quels usits però che han survivì han profità l'ultim temp d'ina nova valitaziun cunquai ch'els han ussa survegnì ina nova funcziun sco bains culturals locals. Uschia èn per exempel las processiuns da Sontgilcrest en divers vitgs dal Vallais anc adina il punct culminant da la vita festiva locala. Cun lur ceremonias ritualisadas, cun la cumparsa da gruppas costumadas e cun l'accumpagnament acustic cun musicas instrumentalas, cun tamburs e cun chants chorals sumeglian questas processiuns ad ina spezia da teater. Uschia daventan ellas fitg fascinantas per il public. E per la societad che las salva èn ellas anc adina en cas da far valair ina tscherta forza integrativa.
Ina processiun da Sontgilcrest represchenta per uschè dir l'urden tradiziunal dal vitg. Da metter sin il chau quest urden en moda rituala è gia adina stà il privilegi da la giuventetgna - er sche quai è il cas mo ina giada l'onn durant il tschaiver en favrer. Dal grond dumber da figuras dals tschaivers da pli baud han mo paucas pudì sa mantegnair fin al temp dad oz; tranter quellas per exempel las «Empaillés» e las «Pelluches» ad Evolène u las «Tschäggättä» en il Lötschental. En il gieu tranter ils purtaders dals usits e las aspectativas dal public han quests tschaivers pudì sa segirar ina plazza fixa er en la postmoderna che tschertga l'autenticitad e fatgs tipicamain regiunals. Ma il maletg dal tschaiver vegn ozendi caracterisà er en il Vallais da las furmas da tschaiver urbanas sco las musicas da tschaiver («Guggenmusiken») ed ils cortegis organisads. Gist quest fatg dat perditga d'ina dinamica da quai che nus numnain per ordinari tradiziun. Grazia a sias furmas d'expressiun modernas para il tschaiver da correspunder als basegns da la societad odierna uschè bain sco quasi nagin auter usit.
In svilup tut auter enconuscha la figura da l'um selvadi, «ts wild Mandji». En quest connex sa tracti oriundamain d'in usit da reprimanda ch'è sa midà en il decurs dals tschientaners ad ina preschentaziun teatrala. Ils gieus da l'um selvadi eran fitg populars il 19avel e 20avel tschientaner en blers vitgs da la part sura dal Vallais. Oz vegn questa tradiziun anc cultivada a Baltschieder. Ils auturs che scrivan mintgamai in text nov per la preschentaziun midan dad onn ad onn. Da quai resulta in'adattaziun permanenta da quest usit a la situaziun sociala actuala. Baltschieder e «ts wild Mandji» daventan uschia l'exempel classic per l'appropriaziun e per la midada d'ina tradiziun viva.
Francadas en la populaziun
Las tradiziuns mediatisadas ed ils puncts festivs culminants dal decurs da l'onn èn l'ina. Precis uschè ferm vegn il chalender vallesan dals usits però caracterisà da tut quellas festas localas e regiunalas che han lieu dal matg fin l'october en il ritmus da las fins d'emna: festas da musica, festas dal vitg, festas d'alp, occurrenzas folcloristicas... Ils tamburs ed ils tschivlunzs dattan ina tempra particulara a questas festivitads. Cun lur melodias unicas, cun lur unifurmas marcantas e cun lur costums spezials furman els ina sort emblem acustic e visual dal Vallais. Il medem mument stattan els per la motivaziun principala da la folclora en il Vallais che sa basa - malgrà ils conturns turistics - anc adina sin la participaziun activa dals purtaders da l'usit, da lur gust vi dal teatralic e dal basegn da passentar ensemen in eveniment.
Ditg avant ils tamburs ed ils tschivlunzs è sa furmada cun «Champéry 1830» la fin dal 19avel tschientaner ina da las emprimas gruppas folcloristicas dal Vallais. Ma sumegliantamain a las furmas numnadas qua survart sa basan las melodias ed ils sauts da «Champéry 1830» sin la tradiziun da l'emigraziun che ha caracterisà ils usits e las isanzas dal Vallais en blers reguards. En il decurs dals decennis èn ils bains culturals musicals, ch'èn vegnids dads vinavant en moda orala, vegnids elavurads da cumponistas e da cumponists locals. Quai ha promovì supplementarmain lur francaziun en la populaziun. En moda exemplarica sa mussa quai en la chanzun «Abschied vom Gantertal» ch'è daventada la chanzun populara dal Vallais Sura per excellenza. Er sin ina tradiziun orala sa basa il «Patois» en la part franzosa dal Vallais. Quest dialect franco-provenzal vegn però discurri mo pli darar en il mintgadi. Dapi in tschert temp datti però ina veritabla revalitaziun en furma da preschentaziuns da teater, da raquints e d'autras furmas d'inscenaziuns.
Ultra dals gronds eveniments mediatisads na dastgan ins betg emblidar tut quellas tradiziuns localas main enconuschentas che dattan lur ritmus al chalender d'usits vallesan. Uschia per exempel las donaziuns da paun, da chaschiel u da vin che han lieu en differents lieus a chaschun da festas da patrunadi, da Bavania, da Pasca, da Tschuncaisma, il di da las olmas u d'autras occurrenzas ecclesiasticas. U las festas d'alp la stad, nua ch'i vegn celebrà il raclette e las festas communalas d'atun ch'èn deditgadas a products agriculs sco il vin, l'apricosa u la chastogna. L'exempel dal raclette mussa co ch'ina tradiziun rurala po daventar urbana e perfin globala. Actualmain pon ins observar co che la generaziun giuvna s'appropriescha da questa tradiziun dond ad ella ina funcziun sociala ed integrond ella en novs formats culturals.
Ma l'identitad d'ina societad na sa furma betg mo sur manifestaziuns tradidas sco usits e folclora. Anzi, per pudair sa sviluppar dovra mintga societad il barat d'experientschas, da rauba e d'umans. En moda exemplarica sa mussa quai en l'influenza pregnanta dals immigrants talians sin la cultura, sin l'economia e sin la societad dal Vallais. Perquai è l'italianitad daventada en il decurs dals tschientaners ina cumponenta fixa da l'identitad vallesana.


c: text/html

text:
Suenter il chantun Berna cun 6,5 milliuns è il Grischun cunquai il chantun ch’ha survegnì ils pli blers daners. Tut en tut ha l’agid svizzer sustegnì 567 projects cun 32,6 milliuns francs. Questa summa ordvart auta saja d’attribuir al giubileum da 75 onns da la fundaziun.
«A maisa en la muntogna»
Ils numerus projects che vegnian sustegnids mussian quant impurtant che «l’agid a l’agid a sasez» da l’Agid da muntogna svizzer saja per far frunt a la depopulaziun.
Tgi è la fundaziun?
L’Agid da muntogna svizzer è in’organisaziun che vegn sulettamain finanziada da donaziuns. La finamira è da megliurar la basa d’existenza e las cundiziuns da viver per las regiuns da muntogna en Svizra.
La campagna da collecta da quest onn sa deditgescha al tema «A maisa en la muntogna» ed appellescha per sustegn da gastronoms e producents en regiuns da muntogna dals 4 fin ils 16 da favrer.
RR novitads 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Berken
Berken a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 49 abitant.
El cumün de Berken al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bannwil, Graben, Heimenhausen, Walliswil bei Niederbipp, Walliswil bei Wangen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1272 col nom de Berinkon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Berken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il virus dad FSME – per tudestg: «Frühsommer-Meningoenzephalitis», inflammaziun da la paletscha dal tscharvè – vegn transmess tras zeccas. E las zeccas sa derasan via ils animals dals quals ellas tschitschan sang.
Pli grondas che las zeccas vegnan e pli gronds animals ch'ellas pon tschiffar. E cun per exempel in chavriel u in tschierv pon las zeccas far viadis pli lungs tras il chantun. Tenor Flurin Camenisch dal Museum da la natira dal Grischun giaja quai però pli ditg fin che las zeccas sajan sa chasadas en ina nova regiun. En cas dad infecziuns saja pia da ponderar duas giadas, nua ch'ins avess pudì avair tschiffà la zecca cun il virus.
Tge fa FSME?
FSME na dastg'ins betg scumbigliar cun la bacteria da borreliosa, che po vegnir tractada cun antibiotica. Tar FSME sa tracti dad in virus ch’il corp sto decumponer cun agens anticorpuls – e quai sa esser fitg mulestus e schizunt mortal.
Quest virus ha nagut meglier da far ch'attatgar ils gnervs ed il tscharvè dal carstgaun.
Per che quai na po insumma gnanc capitar, vegn cusseglià da laschar dar ina virola encunter quest virus. Cunzunt per glieud che sa movia savens giuadora e saja datiers dal guaud saja quai fitg bun, di il medi da chasa Tarcisi Maissen.
Questa virola saja en general bain cumportabla. Però na ha la virola betg in effect dad in mument sin l'auter. Fin che la virola ha effect dovra quai almain trais mais.
Virola e zeccas
RR actualitad


text:
Fort Wayne
Fort Wayne l'è na sità d'l Indiàna ad duśènt-sinquantamìla abitànt a 'l incìrca, la secónda sò più granda dòp Indianàpulis, capitàl dla cuntèa 'd Allen a vint-nóṿ km da 'l cunfìṅ cun 'l Ohio.
Al sò clima 'l è cuntinentàł ùmid, in mèdia a s riva a na màsima 'd vint-nóṿ grâd in Luj (méś più cald) e a na mìnima 'd òt sóta śèr in Śnar (méś più fréd). Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 i sò abitànt i s divìd'n in un 73,6% ad biànc, un 15,4% ad nég'r e 'n 3,3% 'd aśiàtic.
Da 'l 2008 al sò sìndig 'l è 'l demucràtic Tom Henry.
Persunàǵ ligâ a Fort Wayne
- Lloy Ball, śugadōr ad vòley ch'l à śugâ anc a Mòdna
- Kyle Macy, èx śugadōr ad basket ch'l à śugâ anc a Bulógna
- Joey Allen, chitarìsta di Warrant


text:
Rohrbach (BE)
Rohrbach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1461 abitant.
El cumün de Rohrbach al se tröva a una altitüden de 584 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auswil, Huttwil, Kleindietwil, Rohrbachgraben.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La polizia haja sajettà sin l'um avant ina butia a Baton Rouge en il stadi federal da Louisiana. L'um haja purtà in'arma. Quai rapportan las agenturas da novitads.
Tenor l'advocat da la famiglia da l'unfrenda, haja l'um però be vendì discs cumpacts davant la butia. Cas sumegliants han ils onns passads provocà gronda critica en ils Stadis Unids.
Demonstraziuns fin uss paschaivlas
Suenter il mazzament da l'um han numerusas persunas demonstrà avant la butian Las autoritads localas han appellà als demonstrants da restar calm e da protestar a moda paschaivla. Ils onns passads eran protestas cunter la violenza da la polizia americana savens escaldas.
RR novitads 06:00


text:
Ils davos dis ha il franc svizzer pers marcantamain valur envers las munaidas currentas. Suenter che la bursa svizra ha gì serrà gievgia custava in euro in franc e 15. Quai è la valita la pli auta dapi ch'il curs maximal envers l'euro è vegnì schlià il schaner 2015 da la Banca naziunala svizra.
Turissem po far speranza
Blers experts quintan ch'il franc svizzer resta era vinavant flaivel il proxim temp. Quai che vegniss da bun per exempel al turissem. Quel sa lamenta adina puspè pervia dal ferm franc svizzer. Ussa è quel main ferm e pudess gidar a reacquistar ils giasts da l'Uniun europeica.
RR novitads 21.00


text:
La cifra – 35
- Mesemna, 27.6.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 27.6.2018, 10:15, RTR
A 35 kilos cucumeras munta la racolta en l'Antarctica. Cun la serra Eden ISS fan scienziads experiments da trair salatas, legums e fritgs per preparar ina cultivaziun futura sin la glina u sin il mars.
L'institut tudestg Alfred-Wegener ed il center per l'aviatica e l'astronomia da la Germania han communitgà quest'emna la racolta en lur serra da test en l'Antarctica. La cultivaziun saja fitg pretensiusa cun las cundiziuns climaticas crivas e las temperaturas fin minus 45 grads. Aparti bain creschian las cucumeras. 35 kilos han ins pudì racoltar dapi l'avrigl en la serra, er 39 kilos salata u 17 kilos tomatas. L'experiment pudess era gidar da cultivar in di nutriment en regiuns cun in clima extrem sin terra.


text:
Ils radund 31'000 commembers da la partida duain s'exprimer davart la refurma da rentas. Ils cedels da votar vegnan tramess ad els cun la posta. Ils 30 d'avrigl duai il resultat vegnir communitgà.
Tar la votaziun areguard la consultaziun da la basa hai be dà singulas cuntravuschs. Tschertins han crititgà ch'ina tala votaziun saja simplamain ina cumplaschientscha da sasez. In represchentant dals Giuvens socialists (Juso) ha respundì ch'i na sa tractia qua betg d'in'acziun da marketing, mabain da democrazia da basa.
Terza votaziun primara en istorgia da partida
Per la Partida socialdemocratica è quai pir la terza votaziun primara insumma. En futur vul la PS far dapli da questas votaziuns da basa.
Avant aveva il Cusseglier federal Alain Berset defendì la refurma da vegliadetgna 2020. Questa refurma pertutgia il fundament dal pajais, ha ditg Berset.
RR novitads 14:00


text:
Piusàn
Piozzano (en emilià: Piusàn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 656 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 43,6 km² e 'na densità de 15 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agazzano, Bobbio, Gazzola, Pecorara, Pianello Val Tidone, Travo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Piusàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ecser
Ecser (sluach: Ečer) a l'è un paes de la Cuntea de Pest, che'l fa part de l'area metrupulitana de Budapest, Üngheria. El gh'ha una pupulaziun de 3.471 abitant (2007) cunt una minuranza de pupulaziun sluaca.
Ecser al se tröa a süd-est de Budapest, arent al Ferihegy International Airport. A l'è arent a i paes: Maglód, Vecsés, Gyömrő e Üllő, e a la utustrada MO. Ecser a l'è anca in sü la linea di treni 120a (Budapest-Újszász-Szolnok).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ecser a l'è gemelaa cun dü paes:
- Zlaté Klasy, (Sluachia)
- Kumbağ, (Türchia)


text:
Mancasturma
Mancasturma (Maccastorna,in Italian) l'è un cumün del süd de la pruìncia de Lod, Lumbardia, che l'é bagnád da l'Ada, e l'é püssee visìn a Cremuna che a Lod, sò pruìncia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é vün di Cumün püssee picinìn d'Italia cun apéna 69 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
Sül sò teritóri la ghé una cesa, el palási del Cumün, e una Traturìa rüstica. Al ghé anca un belìssim castéll del secul XIII-XIV.
Denans a la cesa, a ghé la piása Papa Pául VI, cun un giardinétt püblich.
Una vinténa d'ann fa, i hann custrüid un punt che culega Mancasturma a Cróta, praticament la pruìncia de Lod cun quela de Cremuna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mancasturma l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Futugrafii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Radiotelevijion Azienda per l Südtirol
La Radiotelevijion Azienda per l Südtirol RAS ie n ënt provinziel. La ie unida fundeda dl 1975 cun la ncëria de ti pité ala jënt de dut l raion dl Südtirol la puscibltà de audì y udëi programs de radio y televijion dai raions tudësc y ladins da oradecà.
Per la devulgazion di 18 programs televijifs y di 22 programs radiofonics gestësc la RAS tl mumënt pra plu che 120 stazions de trasmiscion ntëur n 1000 njins de trasmiscion y puenc radio.
Da canche la RAS ie unida metuda su se à si funzions y duvieres slargià dassënn pervia dl svilup dla tecnica tl ciamp dla radiofonia, ma nce per la truepa ncëries de njonta che ti ie unides atribuides da pert dla Jonta provinziela.
A chësta moda ti stal ala RAS a cuer de mëter su pustazions de trasmiscion n cumenanza, ma nce de mëter a despusizion servijes de comunicazion per duc. Chësta pustazions de trasmiscion ie da garat a cundizions d’azes trasparëntes per duc i gestëures radiotelevijifs publics y privac, per i servijes radiofonics publics sciche nce per i servijes de telefonia mubila y per la banda lergia. Tres la nuzeda n cumenanza de mplanc de trasmiscion vëniel schivà che l se porte pro n se spander ora salver de antenes y a chësta moda defënd la RAS la persona, l ambient y la cuntreda.
Dal 2005 incà ie la RAS oradechël unida nciarieda dala Jonta provinziela de svilupé la banda lergia tl Südtirol. L vën tl mumënt metù ju cundotes de fibres otiches, njinià ite i ponc de cunliamënt de linies n fibra otica (POP) ti chemuns dl Südtirol y cunlià la pustazions de rezetrasmiscion cun linies de fibra otica.
Pra la RAS lëurel al didancuei ti ciamps dla tecnica y dl’aministrazion 26 dependënc. L cunsëi d’aministrazion y i revisëures di conc dla RAS vën numinei dala Jonta provinziela per trëi ani.
L lëur dla RAS vën finanzià da pert dla Provinzia cun cuntribuc publics.
Savais’a che…
- la RAS ie – sciche la RAI – de nteres naziunel y che la à perchël nce i medemi dërc tl ciamp dla devulgazion radiotelevijiva?
- l Südtirol ie la sëula provinzia dla Talia che à na si azienda de radiotelevijion y che la njinia ite pustazions de trasmiscion n cumenanza?
- la RAS gestësc 32 webcams te duta la provinzia y che la les mët a despusizion dl Servisc meteorologich dl Südtirol y per duc i nteressei?
- la televijions ARD, ORF, SRG y ZDF ti mët a despusizion ala populazion dl Südtirol si programs debant?
- l livel de curidura dla televijion terestra tl Südtirol ie dl 99,6 percënt y cundechël l plu aut dla Talia?
- danter i 22 programs trasmetui dala RAS tres radio digitel iel n radio per mutons, n radio jazz, n radio de mujiga folcloristica, trëi radio cun mujiga tlassica, trëi programs culturei y n radio de sëula nutizies?


text:
Ils adversaris da trump han vulì midar la regla che lia la gronda part dals delegads vid ils resultats da las preelecziuns. Cun la midada avess mintga delegà pudi vurschar libramain per ni cunter il candidat.
Cur che la modificaziun è vegnida sbittada han blers participants bandunà il di da partida. La finamira da quest inscunter da quatter dis è, tranter auter, da rinforzar l'unitad dals republicans suenter las preelecziuns. Donald Trump è tar blers commembers da sia partida dispitaivel.
Rut ina tradiziun
Fin uss è il candidat per il presid adina pir sa preschentà avant ils delegads il quart ed ultim di da la radunanza da la partida. Donald Trump percunter è surprendentamain gia sa preschentà l'emprim di, ensemen cun sia dunna Melania.
RR novitads 06:00


text:
Robecchett
Robecchett (pernonzia local: [rubi'ket]; in italian: Robecchetto con Induno) l'è on comun de la Provincia de Milan. Robecchett la se troeuva a nòrd-òvest de Milan, longh el fiumm Tisin e al confin con la Provincia de Novara (comun de Gajaa). A Robecchett ghe viven 4 903 persònn. Oltra ai duu center principai a gh'è anca ona frazion, ciamada Malvaj.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Robecchett l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Berbèn
Berbèn l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Al d'Emagna apéna söta 'l crinàl che l' separa la Al d'Emagna da la Al Brembila, a 24 km de la sità e a 675 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 2 377 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,3 km² e 'na densità de popolasiù de 377 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bedoléta, Brembila, Capisù, Sant Imbù.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Berbèn l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Carestia
La carestia o calestria a l'è on lavorà per via del qual i personn d'on certo paes o region finissen per morì de famm o de ona quai maladia colegada, per via del fatto che l'è semper pussee denutrida.
Anca al dì d'incoeu, che i resors alimentar e economegh hinn pussee grand, a gh'è di cas de carestii in gir per el mond: basta pensà in di paes pussee pover del mond, in Africa o in Asia.
Ona carestia la pò nass per vari reson: naturai (per i vari cicli del regolt, o per i maladii e i epidemii) o umann (guerr e genocidi). Tendenzialment, i carestii descomparissen cont el rivà del progress economegh, tecnologegh e social. Incoeu i carestii hinn semper pussee causaa de guerr e de alter reson umann.
Vuna di carestii pussee cognossuu in Europa a l'è quella irlandesa del 1845-1848, che l'ha faa morì quasi la metà de la popolazion de l'isola.


text:
La PBD grischuna ha pudì limitar las perditas tar las elecziuns parlamentaras. La finala perdan ils Burgaisdemocrats 4 dals totalmain 27 mandats da fin uss. Dus dals 4 sezs dal segund scrutini van a la PBD e mintgamai 1 a la PCD e la PLD. L'ierarchia tenor fermezza da fracziun en il Cussegl grond resta tuttina sco il 2014.
Schiers: PLD «engola» sez da la PS
En il circul da Schiers han cumbattì 4 candidats per il 3. sez d'occuppar – il sez ch'ils Socialdemocrats avevan. Conquistà il sez ha Peter Hartmann (PLD, 498 vuschs) avant , Luzi Stadler (PS, 286 vuschs) e Hansjörg Ziegler (PPS, 148). Marcel Conzett (PBD) n'ha betg pli candidà.
Jenaz e Suot Tasna: PBD defenda ses sez
En il circul da Jenaz ha Erhard Simon (PBD) spendrà il sez per la partida cun 319 vuschs. Il cuntracandidat Werner Bär-Bühler (PLD) ha fatg 261 vusch. Gia l'emprim scrutini era Erhard ordavant cun mo 1 vusch sut il pli absolut da 217.
En il circul Suot Tasna è elegì Men-Duri Ellemunter da la PBD cun 360 vuschs e segirescha uschia in ulteriur sez en il parlament grischun als burgaisdemocrats. Ses cuntracandidat liberaldemocrat Michael Roth ha survegnì 218 vuschs.
Lumnezia: Schmid per Caduff
En il circul da Lumnezia è in dals 2 sezs stà vacant, perquai che Marcus Caduff è vegnì elegì en la regenza. Elegì è Stefan Schmid (PCD, Val Son Pieder) cun 451. Curdin Capeder (PCD, Cumbel) ha stuì ceder cun 223 vuschs.
Dapi ch'il circul Lumnezia ha mo pli 2 sezs (2010) è Schmid l'emprim represchentant da Val en il Cussegl grond.
Tut da las elecziuns GR
RR novitads 11:00


text:
Gimón
Gimon (nom ufizial in italian: Gemonio) a l'è un cumün del varesot cun 2 875 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,7 km² e 'na densità de 777 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Asc, Besózz, Brénta, Caravaa, Stì e Coeuch Trevisagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gimón l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Joseph Smith
El Joseph Smith Junior (Sharon, 23 dicember 1805 - Carthage, 27 giugn 1844) a l'è staa el fondador de la Gesa de Gesù Crist di Sant di Ultim Dì, cognossuda anca cont el nòmm de Mormonismo, oltra che on'importanta figura religiosa e politega duranta i ann '30 e '40 del XIX secol.
In del 1827 el Smith a l'ha scominciaa a fà sù ona regligion cont el scoltà di messagg che on angiol el ghe aveva mostraa sora di tavol doraa, che parlaven de ona visita de Gesù Crist aj indigen de l'America, In del 1830, el Smith l'ha pubblicaa quij rivelazion chì in del Liber de Mormon e l'ha fondaa la soa noeuva gesa.


text:
Ils Verd-liberals suondan la proposta da la suprastanza e refusan la nova lescha da gieus da daners cun sulettamain ina cuntravuschs. La nova lescha cun caracter da protecziun dal martgà dettia avantatgs malgists als casinos svizzers, argumentescha il vicepresident Pascal Vuichard la decisiun. Plinavant possian ins guntgir limitaziuns en la rait e la lescha saja in'attatga privlusa sin la libertad en l'internet.
Er per l'iniziativa «per il daner cumplain» han ils Verd-liberals prendì la parola Na. Questa decisiun è crudada il schaner cun 94 tar 5 vuschs e 15 abstenziuns.
Tge vul la lescha?
Cun la nova lescha èn casinos online da l'exteriur bloccads en Svizra.
RR novitads 14:00


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Berna è il nov leader
L'SC Berna ha laschà nagina schanza a Turitg en il cumbat a la testa da la tabella. En il Hallenstadion ha l'SCB gudagnà cun 6:1 cunter il ZSC. Berna resta uschia l'adversari da tema dals Turitgais. Igl è gia la quarta terrada per els cunter Berna.
Ils ulteriurs resultats:
Hockey: 50. runda liga naziunala A
Cunquai che Genevra e Kloten han pers ha il HCD fatg il pass en la tabella sur il stritg, quai schizunt senza dar questa saira. II club da hockey da Tavau dat lura gievgia saira.
La tabella actuala:
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 22:00


text:
Yzeures-sur-Creuse
Yzeures-sur-Creuse al é una municipalitaa Francesa dal departament da Indre-et-Loire, en la reson da Centre, Franza. Yzeures cont ona popolazion de 1500 abitant.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Yzeures al se tröa a la cunflüenza de la Creuse in de la Gartempe.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se ciama Yzeures-sur-Creuse dumà del 1926.
Prima la se ciamava Hicciodero, Iciodorum vicus, Pagus Iciodorensis, Ysorium e Yzeures.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Alain Chartier (del 2007).
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müseu Mado Robin
- Müseu Minerve
Monümenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Figüre sélebre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mado Robin
- Agnès Sorel
- Paul Haviland
- Suzanne Lalique


text:
28 05
Ol dé 28 de magio l'è 'l 148 ( 149 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 218 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de magio al è ul dí da pòost 148 ( 149 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 218 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1814 - Barcelona, se retira i tröpe Fransese, ch'i l'ha ocüpada in de la guèra nomenada Guèra del Franses.
1974 - Brèsa: s·ciòpa 'na bomba 'n Piàsa de la Lòza, entàt che gh'è 'n córs 'na manifestasiù dei sindacàcc. El bilàncio l'è de 8 mórcc e 101 ferìcc. La stràge (ciamàda stràge de Piàsa de la Lòza) l'è rivendicàda de l'organizasiù neofasista Ordine Nuovo.
2004 - Santiago (Sile): la Cort d'Apèl de Santiago la següra la imünità giüdissiala a Augusto Pinochet per le sò responsabilità in de l'Operassiú Còndor.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1311 - Mallorca: Jaume II, rei de Mallorca e cunt del Rosselló e la Cerdanya e segnor de Montpelher.
2003 - Jinotega (Nicaragua): José María Moncada, zeneral nicaragüench e president del paes de 1929 a 1932.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Prullans, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il paradis da glatsch cumpiglia differentas plazzas da glatsch. En in lieu pon ils uffants emprender d'ir cun patinas cun ina sort carussel, sin in auter glatsch pon ins giugar hockey, e datiers da quel èsi pussaivel da trair rudellas. Sin ina ruta circulara èsi pussaivel dad ir cun patinas sur in lung percurs. L’infrastructura è vegnida affittada per 900’000 francs. La vischnanca da Vaz dat ina garanzia da deficit da 400’000 francs.
Grischun Central Avertura dal «iis Paradiis» a Lai
Sin la plazza da sport a Lai è vegnì avert la gievgia saira il paradis da glatsch. Quai è in glatsch da divertiment sin 3'000 meters quadrat cun differentas attracziuns ed ina restauraziun.


text:
Sper il giurist Giuseppe Conte èn er ils ministers vegnids saramentads. Tar il cabinet tutgan 18 ministers - da quel èn tschintg dunnas. Il minister da finanzas nov Giuseppe Tira ha sincerà che l’Italia veglia en tutta cas restar en la zona da l'euro. Discutadas vegnan sulet refurmas.
In novum per l'Europa
Uschia ha l'Italia dà il culp da partenza per in novum en l'Europa. Anc mai hai dà ina regenza furmada dal moviment Cinque Stelle ch'è critic envers l'Europa ed ils populists da la dretg da la Lega.
RR novitads 18:00


text:
Lur
Lur a c'hall bezañ meur a dra:
- Un unanenn dolz eo al lur, rannet e 12 pe 16 oñs peurliesañ. Graet e oa gantañ e meur a vro, tuet eo da vezañ erlec'hiet avat gant ar c'hilogramm.
- Eus an unanenn dolz e teu anv un unanenn voneiz diazezet war ul lur arc'hant. Ur bern lurioù a zo er bed (al lur sterling er Rouantelezh-Unanet da skouer). Pleg eo ar vrezhonegerien d'ober gant ar ger-mañ evit komz eus un unanenn voneiz all, ar franc. Ur bern moneizoù a c'hall bezañ ul lur e brezhoneg eta. Evit gouzout muioc'h, kit da welout ar pennad Lur (moneiz).


text:
Gerbaix
Gerbaix l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Saint-Genix-sur-Guiers, del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 404 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6,91 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 440 méter a 'na altèsa màsima de 858 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Reuniun generala 2010
Ai 13 de merz él gnü tigni la reiuniun generala dl Uniun Sport Amatoriala da La Val. La reuniun á metü man cun le salüt dl presidënt y l’ aprovaziun dl protocol dl ultima sentada. De dô el gnü aprové le cunt consuntîf 2009 y le bilanz 2009. Dô l’ aprovaziun el gnü purtè dant l’ ativité pasada dl 2009 y le nü programm pur le 2010. Ala fin el spo ince stè le ombolt che a fat en discurs, rengrazian le gran impëgn dl cumite y i bugn resultac sura düt dala seziun dla lüsa. Ala fin dla sentada el ciamo gnü prejenté le sito nü.
Do la reiuniun a i partecipanc pudü se mangé val e se bere val. Pur ciaré ala prejentaziun clicca le file in injunta.
reun2010.pdf


text:
Gaillard (FR-74)
Gaillard l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Annemasse-Sud, del circondàre (arrondissement) de Saint-Julien-en-Genevois e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 11 290 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4,02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 392 méter a 'na altèsa màsima de 425 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Tur Buldù
Tur Buldù (Torre Boldone in Italià) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è ü pré pais de la Al Seriana, pròpe al sò prensépe. l'è mia tàncc lüntà da i pé del Còl de Ranga e dal Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 8 690 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,4 km² e 'na densità de popolasiù de 2 556 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 3 km de la sità e a 280 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bèrghem, Górel, Poltranga e Ranga.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Tur Buldù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'anguilla da vaider
- Mesemna, 6.2.2019, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 6.2.2019, 8:40, RTR
Sin il martgà nair è l'anguilla da vaider pli custaivla che armas ni cocain.
L'anguilla da vaider è ina anguilla ch'è anc en il stadi da larva. Quellas vegnan exportadas en l'Asia sco delicatessa. En l'Europa èsi lubì da tschiffar anguillas, dentant mo per spustar ellas e na betg per exportar ni consumar. E tuttina, ils blers cuntrabandist exporteschan anguillas da vaider sur l'Europa, tranter auter era davent da la Svizra.


text:
En connex cun ils incendis da guaud valian dentant anc bleras persunas sco sparidas, ha ina pledadra dals pumpiers grecs ditg. Perquai teman blers responsabels en las regiuns pertutgadas, ch'il dumber d'unfrendas pudess crescher sin passa 100.
Situaziun sa calma levet
Suenter ils grevs incendis da guaud ils dus davos dis, han ils pumpiers grecs tenor atgnas indicaziuns sut controlla ils blers fieus che periclitavan territori abità. Sulet sin il culm Gerania en il vest da la chapitala Athen hai anc in grond fieu sin il spitg. Agid survegn la Grezia da pumpiers da la Cipra e da dus aviuns da stizzar talians. In ulteriur aviun da stizzar da la Rumenia duai era anc gidar a stizzar ils gronds incendis.
Il mardi aveva il primminister grec Alexis Tsipras proclamà en vista als incendis da guaud ina malencurada naziunala da trais dis.
RR novitads 12:00


text:
Giacciano con Baruchella
Giacciano con Baruchella (en vèneto: Giaciano con Barucheła) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 2 173 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 18,4 km² e 'na densità de popolasiù de 118 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Badia Polesine, Castagnaro (VR), Castelnovo Bariano, Ceneselli, Trecenta, Villa Bartolomea (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Giacciano con Baruchella l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En l'affera Vincenz s'extendan las inquisiziuns uss er en la Svizra franzosa. La procura publica da Turitg ha prendì en il focus ina quarta interpresa en la causa Pierin Vincenz, Beat Stocker, Raiffeisen ed Aduno. Quai scriva la Handelszeitung.
Fin uss era enconuschent che las investigaziuns pertutgan trais cumplexs da firmas, nua che l'anteriur schef da la Raiffeisein duai avair congudagnà. Tar la quarta firma sa tractia da la Genève Credit&Leasing GCL. La procura publica ha avert ina procedura penala cunter il president da GCL, Stéphane Barbier-Mueller per avair assistì a gestiun malfidaivla.
RR novitads 16:00


text:
Cavallasca
Cavallasca, parnonziaa localment Cavallasc'ca (nom ufizial in italian: Cavallasca in Italian), a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 973 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 2,7 km² e 'na densità de 1 101 ab./km². El se troeuva al confin con la Svizzera (comun de Ciass, canton Tisin).
De vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arent al comun se troeuva el Mont Sass (ciamaa anca Sass de Cavallasca), famos per i sò fortificazion de la Prima Guerra Mondial, faa sù de l'OAFN (Organizzazion Avanzada del Front Nòrd) per combatt on'invasion eventual di Imperi Centrai a travers de la Svizzera.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cavallasca l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Capisù
'Capisù (o Capissù 'n ortografèa del Dücàt; nòm uficiàl en italià: Capizzone) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al d'Emagna sö i rie de 'l Imagna.
El g'ha 'na popolasiù de 1 270 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,6 km² e 'na densità de popolasiù de 276 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 17 km de la sità e a 454 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bedoléta, Berbèn, Brembila, Róncola, Stròsa, Übiàl Clanèss.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Capisù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Pachetar en microfons a Berna e pachetar or els a Turitg. Baud duai l’entira redacziun d’infurmaziun dal Radio SRF chattar in nov suttetg a Turitg Leutschenbach. Per las radund 180 collavuraturas e collavuraturs dal studio Berna in scenari che fa tema, uschia descriva Priscilla Imboden la situaziun. Ella sezza è schurnalista tar SRF, co-presidenta dal SSM da radio Berna e commembra da la gruppa da lavur «Pro Radiostudio Bern» - ina gruppa ch'è sa furmada sco gruppa da protest cunter la midada. La dischillusiun saja fitg gronda.
Las collavuraturas e collavuraturs teman per lur futur. La malsegirezza è gronda ed era la dischillusiun. Gist suenter la debatta da No Billag – nua che nus ans essan engaschads fitg per SRF e per la SRG – è la novitad da la midada stada in schoc.
Ina midada a Turitg mettess sutsura il mintgadi per blers, uschia Imboden. I dettia era gia diversas collavuraturas e collavuraturs ch'hajan dà la desditga, tranter auter causa la gronda malsegirezza che regna.
In um – ina visiun
Era sch'ils formats d’infurmaziun, oravant tut l'«Echo der Zeit» èn formats cun ils pli blers auditurs, giaja la cifra da l'auditori enavos. Il directur da SRF, Ruedi Matter, vul dapli innovaziun, quella duess avair lieu a Turitg. Là sajan avant maun ils instruments ch'i dovria per far quai. A Turitg duajan vegnir unids radio, televisiun ed online.
Las sinergias possian uschia vegnir duvradas meglier, di Matter. In dils arguments principals è era il respargn. L’entira SRG sto spargnar, cunquai ch'i dettia pli pauc daners en il futur. La gronda part sto vegnir spargnada tar SRF. Cun unir ils vecturs a Turitg e vender las immobiglias possia vegnir spargnà, senza che persunas stoppian vegnir relaschadas, di il directur. Natiralmain saja dentant da far quint che diversas schurnalistas e schurnalists na fetschian betg il pass a Turitg. Dentant hajan ins adina pudì mantegnair la qualitad – e qua vegn ad esser il cas era questa giada, è Ruedi Matter persvas.
Spargnar immobiglias – betg persunal
Tschintg milliuns francs pudess ins spargnar cun transferir il studio da Berna a Turitg tenor Matter. Vul dir: Il radio duai vegnir dischlocà da Berna e la direcziun generala da la SRG duai midar en ils biros, nua ch'il studio è oz.
Durant la debatta da No Billag hai adina gì num che nus stoppian vegnir pli pitschens, e cun la nova concessiun stuain nus era spargnar. Ed uss che nus empruvain da spargnar betun empè da persunas, n'è quai era betg endretg.
Ils tschintg milliuns èn dentant dispitaivels, sco quai ch'il cusseglier guvernativ da Berna Christoph Ammann di. El haja era fatg quints e vegnia maximalmain sin la mesadad dals custs, di il Bernais che vul ch’il studio resta.
La citad da Berna haja preschentà 18 autras immobiglias per dar suttetg a la direcziun, di Ammann. Da quellas na vegnia nagina en dumonda, di Ruedi Matter. A quella conclusiun sajan vegnids ils experts d'immobiglias da la direcziun generala.
Politica fa squitsch
Christoph Ammann n'è betg l’unic exponent politic che crititgescha las ponderaziuns da far midada. Politicras e politichers regiunals sco era naziunals s’expriman cunter ina centralisaziun a Turitg. Per els fiss quai ina sperdita da qualitad da schurnalissem. Sch’ins lavura e viva a Turitg, hajan ins in’autra vista sin tematicas che sch'ins viva e lavura a Berna, di il minister d’economia da Berna Chrstoph Ammann. Gia las gasettas sa focusseschan mo pli sin Turitg, dentant dovria era autras perspectivas, gist a Berna ch'è ina punt en la Svizra franzosa di Ammann.
Che Berna perdess plazzas da lavur è mo secundar. Il problem principal d'ina midada ves jau tar la qualitad schurnalistica. La centralisaziun al martgà da medias svizzer a Turitg è in svilup fitg nausch, cunquai ch'ins avess uschia adina pli ferm il punct da vista da Turitg e betg da tut la Svizra.
Era sch'il squitsch da la politica e aut, na tema Ruedi Matter betg che quai pudess avair in'influenza sin las discussiuns davart il futur da la SRG, sco per exempel la nova lescha da medias.
Ils ins èn persvas ch'ina midada fiss ina sperdita da qualitad, da persunal qualifitgà e da l’idée suisse. Ils auters èn persvas che per l’innovaziun, il svilup ed uschia finalmain per il program fiss la midada in gudogn.
Sch'i dat ina midada u betg decida il cussegl d’administraziun il pli baud mez settember.
Protest a Berna
Oz datti ina acziun da protest a Berna. Cun quella speran las collavuraturas e collavuraturs da segirar il futur dal studio da radio Berna.
RR actualitad 12:00


text:
Il minister da defensiun Guy Parmelin vul in'inquisiziun administrativa dal project franà per in nov sistem da defensiun cunter aviuns. L'inquisiziun duai far in expert extern ed independent. Uschia conferma il Departament da defensiun in rapport da la gasetta «Tages-Anzeiger».
L’emprim evaluar – suenter cuntinuar
L'inquisiziun na sa drizzia dentant betg cunter persunas specificas. I va per sclerir ils fatgs e per elavurar propostas per meglierar ils process existents. Examinads duain vegnir structuras, proceduras e controllas.
Avant curt aveva Parmelin sistì il project BODLUV. L'emprim vul el ina survista da l'entira defensiun da l'aria e cunzunt in rapport davart la cumpra d'in nov aviun da cumbat. Pir lura possia il project cuntinuar, scriva il Departament da defensiun.
Remplazzar il sistem da defensiun cunter aviuns
La fin da favrer aveva il Cussegl federal lantschà las preparativas per l’evaluaziun da la cumpra d’in nov aviun da cumbat. Ina gruppa da lavur duai tranter auter evaluar, quant ditg ch’ils aviuns ch’èn oz en funcziun duain anc sgular.
Il project BODLUV 2020 (BODengestützte LUft-Verteidigung 2020) sa fatschenta cun il remplazzament dal sistem da defensiun cunter aviuns aifer ils proxims onns. Il pensum da la defensiun cunter aviuns è proteger objects civils e militars cunter privels ord l’aria.
RR novitads 12:00


text:
Il titel dal commentari en La Quotidiana «Il falliu remiedi el falliu mument» represchenta l'opiniun da blers commentaders en las gasettas svizras. La NZZ scriva per exempel: Ils iniziants hajan bain tutgà il gnerv cun cumbatter il fatg che adina dapli terren svanescha en Svizra. Naufragi hajan ils Giuvens Verds dentant fatg perquai che lur recept na saja nagina schliaziun.
Schliaziuns uschè radicalas - da lubir naginas novas zonas da bajegiar - na veglia la populaziun mo sch'i na giaja betg auter ubain sch'il tipic cumpromiss svizzer na funcziunia betg, commentescha il Blick.
Il commentader da la Südostschweiz avertescha dentant era: Sch'i vegnia vinavant bajegià uschè sparpaglià reageschi il pievel. Il fantastic vid il sistem svizzer saja numnadamein ch'ins possia adina puspè metter en discussiun il tema sche la politica na realiseschia betg consequentamain la lescha per la planisaziun dil territori.
RR novitads 06.00


text:
Las regenzas dals chantuns refusan cleramain l'iniziativa No Billag. Sch'ella vegnia approvada, vegnia la cuntrada mediala en Svizra donnegiada fitg ferm, scriva la Conferenza da las regenzas chantunalas en ina communicaziun. Tenor la conferenza vegnissan en spezial las minoritads linguisticas e las regiuns periferas e muntagnardas dischavantagiadas tar in'approvaziun.
Iniziativa memia radicala
L'iniziativa saja memia radicala e vegnia perquai refusada dals chantuns. Tar las medias electronicas stuess ins abolir il service public. Tras quai giess ina «purschida d'infurmaziuns multifara ed independenta» a perder. Quella saja però impurtanta per ina furmaziun da l’opiniun democratica ed in process da furmaziun da la voluntad.
Davart l'iniziativa No Billag, che vul abolir las taxas per radio e televisiun, vegn votà ils 4 da mars 2018.
RR novitads 15:00


text:
Geometrìa
La Geometrìa o Geometréa l'è öna brànca de la matemàtega che la stödia i figüre piàne (geometrìa piàna) e i figüre 'n del ispàsio (geometrìa sòlida), la stödia che fórma i gh'à, quàt i è grànde, come i è metìde 'n del ispàsio e che relasiù gh'è tra de lùre, de fati la paròla geometrìa la é dal Gréch Antìch Yewuetpίa che l'è l'insèma de geo cioè "tèra" e metria cioè mizüra.
Eüclidéa e mia eüclidéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geometrìa l'è öna di scènse piö ègie de la matemàtega, tat che l'ìa zamò stàcia codificàda in del tèrs sécol prima del Signùr dal Eüclìde che l'à stabilìt i sò 5 postulàcc, pròpe per chèsto la geometrìa piö cognusìda l'è la geometrìa eüclidéa, ma gh'è di ótre geometrìe. De fati sö la fì del sécol XVIII, la geometrìa l'à tacàt a stödià i diferènse tra l'ispàsio geomètrich e l'ispàsio fizèch e l'è nasìda öna nöa manéra de pensà la geometrìa, l'è nasìda cioè la geometrìa mia eüclidéa, öna geometrìa che l'è mia pogiàda sö i 5 asiòmi del Eüclìde, ma adóma sö i prim quàter: i nasìde isé la geometrìa iperbòlica, la geometrìa elìtica e la geometrìa sferìca.


text:
Panama
El Panama (Panama in spagnöl) a l'é un paes del America centrala.
El cunfina cun la Costa Rica e la Culumbia.L'Ucean Pacifich e l'Ucean Atlantich (Mar di Caraib) bagnen i sò cost.
La capital a l'é Cità de Panama.
El gh'ha una süperfiss de 75.517 km² e una pupulaziun de quas 3.320.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Panama (nòm ufizial: Repübliga de Panama) a l'é una repübliga.
El president a l'é el Juan Carlos Varela (del 2014).


text:
Barz
Barz (nom ufizial in italian Barzio) l'è on comun de 1 312 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 21,4 km² e ona densità de 61 ab./km² de la Valsassina, in Provincia de Lecch. El se troeuva in d'ona posizion privilegiada, ponuda in del verd e dinanz ai Grign, al confin con la Provincia de Bergom (Valtòrta, Vedeseta).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Antigament l'era anca conossuu coi nòmm de Barsio, Barzo, Barso.
In del XVI secol el cuntava pòcch pussee de tricent abitant che viveven in cà sempliz de legn con loggiaa. On cambiament l'è rivaa in del XIX secol, cont el migliorament di condizion econòmich e social de la popolazion e, on poo dòpo, cont el princippi del turismo de massa. De fatt el paes l'è consideraa el capploeugh turistich de la Valsassina, e 'l mostra opportunità numeros ai sportiv.
Barz l'è anca el paes de origin de la famiglia del Lissander Manzon e del pittor impressionista Medardo Rosso.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Barz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Castiel
Castiel a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 125 abitant e una süperfiss de 5.41 km², e al se tröva a una altitüden de 1174 meter sura al livel del mar.
El cumün de Castiel a l'è tacaa ai cumün de Calfreisen, Lüen, St. Peter-Pagig, Praden, Says, Trimmis.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Castiel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1132 col nom de Castellum.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Castiel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Samoa
Samoa a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa de la part ucidentala del rosc de isul di isul Samoa, a metà strà intra la Növa Zelanda e i Hawaii.
La part urientala del rosc de isul la se ciama Samoa Americann e l'è un pussediment di Stat Ünii d'America.
La gh'ha una süperfiss de 2.831 km² e una pupulaziun de pressapoch 215.000 abitant.
La capital a l'è Apia.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rosc di isum Samoa a l'è staa spartii, in del 1899, intra la Gërmania e i Stat Ünii.
In del 1914 la Növa Zelanda l'ha ucüpaa la part tudesca e l'ha ministrada fina al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el nom de Samoa Ucidentaj. In del 1997 l'ha müdaa el nom in Samoa.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Samoa la gh'ha dò lenguv ufiziaj: el samoan e l'ingles.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport naziunal a l'è 'l rugby.
La squadra naziunala (cunt el suranom Manu Samoa) l'ha partecipaa a quater Campiunaa del Mund e l'è intra i 12 püssee fort al mund.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Samoa (nom ufizial: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa / Independent State of Samoa) a l'è una repübliga.
El cap del stat (el sò titul in samoan a l'è O le Ao o le Malo) a l'è el Tufuga Efi (del 2007).
El prim minister a l'è el Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi (del 1998).


text:
Sco periclitadas en quest connex valan persunas sur 65 onns che vivan en citads u che han diabetes, ina malsogna cardiovasculara u problems cronics cun il lom. A la midada dal clima sajan tranter auter exponidas tantas persunas, perquai che las temperaturas en regiuns fitg populadas creschan pli ferm: 0,8 grads celsius dal 1986 fin il 2017. Durant il medem temp è la temperatura mundiala creschida be per 0,3%. Ils perscrutaders spetgan er ina derasaziun da malsognas tropicas.
Chalira e schlett'aria
La chalira va savens maun en maun cun la schlett'aria en las citads. 97% da las citads examinadas en pajais cun pajas bassas u medias, n'adempleschian betg las regulaziuns per aria schubra da l'Organisaziun mundiala da la sanadad WHO.
La chalira chaschuna er ch'adina dapli uras da lavur crodan or pervi da las temperaturas. Il 2017 èn quai stadas 153 milliardas uras sin l'entir mund. Quai èn 62 milliardas dapli che l'onn 2000. Vitiers vegnan ulteriuras perditas economicas. L'onn passà han 712 eveniments d'aura extrems manà ad ina perdita globala da 362 milliardas dollars. Prest il traidubel dal 2016.
RR novitads 06:00


text:
Els èn omadus en la suprastanza da la PLD giuvna dal Grischun: Raphaela Holliger è co-presidenta e Gian Donatsch è vice-president. Cura ch'i va per l'inziativa No Billag n'han els insumma betg il fain sin il medem ladritsch.
Taxas da radio e televisiun sajan antiquadas, argumentescha il giuven da 19 onns da Malans. Gian Donatsch pledescha per la fiera libra.
Senza in monopol da la SRG SSR datti plaz per ideas innovativas e creativas sin la fiera da medias.
Ina schliaziun speziala propona el per programs da radio e televisiun en linguas minoritaras, sco per exempel per rumantsch. Qua stoppia esser pussaivel da survegnir in sustegn finanzial - dentant betg tant sco actualmain.
Gist quai saja il privel, tegna Raphaela Holliger cunter: L'iniziativa No Billag pericliteschia rapports da radio e televisiun ord las differentas valladas grischunas.
Igl è impurtant ch'i vegnia vinavant rapportà da l'Engiadina e dal Puschlav - e zuar betg per tudestg mabain per rumantsch e talian.
La giuvna da 28 onns da Farschno fa plinavant attent ch'in program objectiv ed en quatter linguas, sco quai che la SRG SSR porschia, haja ses pretsch.
L'iniziativa No Billag, che vul abolir las taxas da radio e televisiun, va ils 4 da mars en votaziun.
RR actualitad 07:00


text:
Lavurs
Tgiraders e tgiradras d’animals èn responsabels per tgirar, tegnair ed allevar ils animals adequat a lur spezia. Bler temp da lavur passentan els cun preparar il pavel e nettegiar las clasiras. Els guardan ch’ils animals vegnian tgirads e sa sentan bain: Animals dovran avunda pussaivladads per contacts cun auters animals, occupaziun, moviment e spazi per sa retrair. Per il bainstar fan ils tgiraders d’animals attenziun a las differentas modas da sa cumportar e da sa nutrir ed eviteschan conflicts tranter ils animals. Tut tenor direcziun spezialisada e lieu da lavur surprenda la glieud da professiun differentas obligaziuns.
Tgiraders d’animals da la direcziun animals da pensiun lavuran en pensiuns d’animals, en pensiuns d’animals che porschan allevaments u en saluns da chauns. En las pensiuns tgiran els chauns, giats ed animals pitschens sco portgets da mar, cunigls ed utschels. Quels èn en la pensiun sco giasts da vacanzas u sco animals chattads. En allevaments professiunals s’occupan els da l’allevament e da la tratga da giats e chauns. Els enconuschan differentas razzas, lur atgnadads e basegns e surveglian il svilup dals animals giuvens. En ils saluns da chauns èn els responsabels per la tgira dal pail, da las ureglias, da las griflas, dals dents sco era da las toppas e la pel. Els nettegian, petgnan e taglian il pail da chauns, giats, cunigls e portgets da mar. En tut las direcziuns cusseglian els la clientella en dumondas dal fatg.
Tgiraders d’animals da la direcziun animals d’experiment lavuran en instituziuns da perscrutaziun. Là alleveschan e surveglian els ils animals per experiments. Oravant tut èn quai mammals pitschens sco mieurs e ratuns, però era raunas, peschs e mammals pli gronds sco schimgias, chauns e giats. Els tgiran ils animals ed als preparan per ils experiments. Els enconuschan metodas d’allevament, els resguardan las prescripziuns d’igiena e da lavur e lavuran intensivamain cun ils perscrutaders. Per part exequeschan els durant ils experiment sezs mesiras che vegnan documentadas minuziusamain.
Tgiraders d’animals da la direcziun animals selvadis tgiran animals en zoos e parcs d’animals. Davent da amfibis, reptils e peschs tar divers mammals ed utschels èn els savens responsabels per in revier resp. per ina singula spezia d’animals. Per survegliar animals da tissi ed animals privlus vegnan els scolads spezialmain. Els guardan che las chabgias, ils aquaris ed ils stabiliments sajan endrizzads adequat a la spezia. Els zuppan il pavel u giogan cun ils animals per als occupar. Els tgiran ultra da quai il contact cun ils visitaders dal zoo ed infurmeschan davart ils animals.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 8-7-2009
Durada
3 onns
Direcziuns d’emprendissadi
- animals da pensiun
- animals d’experiments
- animals selvadis
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la direcziun correspundenta
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala dad Olten u a Winterthur-Wülflingen
Roms professiunals
- biologia e tegnida d’animals
- igiena e malsognas
- organisaziun da l’interpresa e logistica
- etica da professiun e dretg
- communicaziun e contact cun la clientella
- lavurs spezialisadas en las direcziuns animals da pensiun
- animals d’experiments ed animals selvadis
Curs ordaifer il manaschi
La basa professiunala vegn approfundada ed exercitada en la pratica.
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tgirader / tgiradra d’animals AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- in fufragnadi vegn cusseglià
Pretensiuns
- plaschair da s’occupar cun animals
- inschign e sentiment da s’occupar cun animals e persunas
- bun dun d’observaziun e bun’attenziun
- equilibrà e pazient
- inschign pratic-manual sco era plaschair da lavurar cun la forza fisica (forza corporala)
- buna sanadad e naginas allergias
- sentiment per nettezza
- prontadad d’exequir lavurs malnettas
- nagin disgust da spizza, d’excrements e d’animals spezials
- fidadadad e senn per responsabladad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas ed instituziuns sco era scolas professiunalas e scolas spezialisadas
Tenor l’Ordinaziun da la protecziun dals animals dals 23-4-2008 (situaziun 1-1-2012) èn tgiraders / tgiradras d’animals obligads / obligadas da sa furmar supplementarmain durant min. 4 dis entaifer 4 onns.
Diplom da l’associaziun sco coiffeur / coiffeura da chauns (SVBT – Associaziun svizra per la furmaziun en la tgira d’animals) u cun in certificat sco scolader / scoladra da possessurs e possessuras d’animals, p.ex. attest davart las enconuschientschas da la materia (AEM) per possessurs da chauns (tenor l’Ordinaziun da la protecziun dals animals)
A l'exteriur
tecnicist zoologic / tecnicista zoologica u maister tgirader / maistra tgiradra d’animals (furmaziun p.ex. en Germania, Frantscha u Ollanda)
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en agronomia, cun spezialisaziun en la tematica dad animals da niz u en la scienza da chavals
Cundiziuns da lavur
Tgiraders d’animals lavuran il pli savens en pensiuns d’animals e per part en saluns da chauns, main savens en zoos ed en parcs d’animals u en instituziuns da retschertga. Per part chattan els era plazza els negozis d’animals.
La purschida da plazzas d’emprendissadi sa differenziescha tut tenor direcziun. Plazzas en zoos èn plitost stgarsas, perquai ston ins impunder per la tschertga d’ina plazza bler temp.
Tgiraders d’animals han savens temp da lavur irregular e lavuran las sondas e dumengias e durant firads.
Las pussaivladads da s’avanzar en la carriera e cun la paja èn limitadas. Cun experientscha da lavur e furmaziun supplementara po in’atgna pensiun d’animals u in salun da chauns vegnir manà. Cun la furmaziun supplementara adequata èsi medemamain pussaivel da vegnir promovì al tgirader d'animals da revier ubain al tgirader d'animals superiur en zoos u en tegnidas d'animals d'experiments sco era da survegnir ina plazza a l'exteriur.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerischer Verband für die Bildung in Tierpflege SVBT
Tribschenstr. 7
Postfach 3065
6002 Lucerna
Tel: 041 368 58 02
URL: www.tierpfleger.ch


text:
Taula periodica
La tàola periòdica dei elemencc l'è 'na tabèla con dét indicàcc töcc i elemèncc chìmich, urdinàcc per nömer atòmich a crèser. La tàola l'è dividìda en grùpi diferèncc de elemèncc, che se caraterìza per vìga de le proprietà chìmiche che se 'nsomèa. Chèsti grùpi i reprezènta le colòne verticài de la tàola (grupi) e le rìghe (perìodi). En generàl, i elemèncc i pöl véser clasificàcc come metài (la pursiù centràla e a sinìstra), mìa-metài (part a dèstra), e semi-metài.
En piö, el grùpo piö a dèstra l'è chèl dei gas nòbil.
La prima tàola periòdica modèrna l'è stàda concepìda del Mendelejev e difàti l'è ciamàda ale óte pò a tàola de Mendelejev.
Cudifica dii culur duperaa per i nümer atòmich:
- I elemeent cunt ul nümer atòmich scrivüü in blö a inn líquit a temperadüra e pressiun standard (TPS);
- Quii scrivüü in véert a inn gasuus a TPS;
- Quii scrivüü in negher a inn sòlit a TPS;
- Quii marcaa in russ a inn sintétich (tüti sòlit a TPS);
- Quii marcaa in gris ann munan de vèss staa descuvèert.
Prupietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Racc atòmich: in d'un àtum, l'è la distanza tra ul nücli e i eletrúni püssee de föra; in d'un grupp, la crèss al crèss del nümer atòmich Z.
- Vulüüm atòmich: ul spazzi ucüpaa da un àtum; in d'un grupp, al crèss insèma al nümer Z. In d'un períut, inveci, al crèss del nümer atòmich Z al sa sbàssa.
- Energía (putenziaal) de iunizazziun: energía ca ga vöör dàch a un àtum al staat gasuus per scarpàch via un eletrún; deent in d'un grupp, la diminüíss al crèss del nümer Z, inveci in d'un períut la crèss al crèss del nümer Z.
- Afinità eletrònica: energía ca la ciapa un àtum (in del staat gasuus) quant al ciapa un eletrún da un quaj ólter àtum e al passa a vèss un aniún; i gas nòbil, per la sò caraterística de vèss stàbil, ga n'ann minga. In d'un grupp, cunt ul crèss del nümer atòmich la sa sbàssa; ul cuntrari sa sa vàrdenn i períut.
- Eletru-negatività: tendénza a rüba i eletrúni a i olter àtumi; in d'un grupp la sa sbàssa al crèss de Z, al süceet ul cuntràri per i períut.
A vardà i caraterístich minzunaa chí de suravía, sa pöö mètt in evidénza dü caràter difereent dii àtum: metàlich e minga metàlich:
- Metàll: bàssa energía de iunizazziun, bàssa afinità eletrònica e bàssa eletru-negatività.
- Minga-metàll: vólta energía de iunizazziun, vólta afinità eletrònica e vólta eletru-negatività.


text:
Tips co tgirar e far pront il pastget per l'enviern
- Venderdi, 28.9.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 28.9.2018, 11:15, RTR
Gist suenter questa stad da chaliras èsi impurtant ch'il pastget vegn tgirà. Spezialmain sche quel è brischà dal sulegl.
Anc uss n'èsi betg memia tard da salvar il pastget ch'è brin u mellen da las chaliras da questa stad. Tenor Pascal Keller, ortulan e mainafatschenta da l'orticultura Wieland a Tumein pon ins anc adina verticutar quel, metter ora terratsch e semnar el da nov. Grazia a las bunas temperaturas il settember po quel uschia far ragisch e crescher. Avant ch'i vegn dentant fraid e naiv duess'ins segar il pastget. Pli lung che 5-10 cm na duess'ins betg laschar el. Plinavant èsi bun da allontanar feglia che croda sin il pastget. Uschia na smarschescha quella betg.


text:
Ils davos dus onns saja l’associaziun dad Alzheimer grischuna s'engaschada fitg en Surselva. Quai era cun crear dus posts da consultaziun.
Posts da consultaziun a Mustér ed a Glion
Brigitte Büchel a Glion e Nicole Candinas a Mustér èn las duas expertas per dumondas enturn la malsogna da demenza Alzheimer en Surselva. Las duas dunnas emprovan cun differentas purschidas da sensibilisar per il tema. Dapi l’entschatta dal mais è il Café Zeitlos mintgamai avert l'emprim venderdi dal mais a Mustér, in inscunter per persunas che han demenza.
Quellas occurrenzas sajan impurtantas per normalisar il mintgadi tant per las persunas dementas sco er per lur famiglias. Pli che la mesadad da las persunas cun demenza vegnan tgiradas da lur confamigliars:
Jau admir tut las persunas che tgiran persunas dementas a chasa. Quai è ina lavur da 24 uras al di, set dis ad emna. Ed jau chat quai fitg bel ch'i pussibiliteschan a la glieud da star a chasa uschè ditg sco pussaivel.
Per Nicole Candinas saja impurtant da porscher in lieu per discurrer avertamain da la malsogna. Perquai è la proxima finamira per il futur da crear ina gruppa da discurs en la Surselva.
Christoffel Pfister da Trun – onurà per ses engaschi en la tgira
En connex cun il di d'Alzheimer mundial èn duas persunas vegnidas onuradas per lur engaschi, per lur lavur cun pertutgads sco simbol per tut quels che tgiran persunas dementas en il num da l'associaziun d'Alzheimer grischuna. In dals dus onurads è Christoffel Pfister.
Passa 50 onns viva l'um ensemen cun sia dunna Rita Pfister-Fry a Trun. Dapi passa tschintg onns patescha sia dunna vi da la malsogna d'Alzheimer. Per l'um dad 82 onns n'èsi mai stà in'opziun da bandunar las atgnas quatter paraids. Ensemen cun il servetsch da sanadad Spitex e duas dunnas dal conturn tgira el sia dunna 24 uras a di. Medemamain saja la famiglia in grond agid.
O bleras giadas è quai in pensum da pli che 100%. Jau hai 82 onns e bleras giadas n'èsi betg uschè simpel – tuttina han ins adina insatgi da discurrer. Nus discurrin adina sur dad insatge.
RR actualitad 07:10


text:
En tut han 45 pertschient dals participants detg ch'els sajan malcuntents ni plitost malcuntents cun la politica. 36 pertschient eran da l'opiniun ch'ella saja en urden. Quai correspunda pli u main als resultats da l’onn avant.
Il pli grond basegn d'agir vesan ils participants tar la politica da sanadad. Sin il segund e terz plaz èn l'immigraziun e la politica d'asil. Per l’emprima giada dapi il 2013 n’èn quels dus puncts betg pli a la testa dal barometer da quitads.
Il pli pauc starment fan als participants da la retschertga ils daivets dal stadi, la politica da traffic e transport sco era l'armada.
A la retschertga online da la plattafurma politica Vimentis èn sa participants passa 22'000 persunas, quai dals 16 d’october enfin ils 27 da december 2017.
RR actualitad 12:00


text:
Il gol ha sajettà Francisco Rodriguez en la 96avla minuta.
Medemamain en il mezfinal è sco spetgà il FC Basilea che ha gudagnà ordaifer cunter il club d'emprima liga, Münsingen cun 6:1.
Il terz mezfinalist è il FC Sion che ha gudagnà a chasa cunter Aarau cun 2:1.
Il quart gieu, quel tranter Buochs e Son Gagl è vegnì stuschà sin ils 11 da mars.
En il mezfinal datti ils suandants gieus: FCZ cunter Sion ed il victur dal gieu tranter l'SC Buochs e Son Gagl dat cunter l'FC Basilea.
Il final è lura ils 7 da zercladur a Basilea.
RR novitads 23:00


text:
Dapi quest’onn sa participeschan era las Pendicularas Motta Naluns, il Bogn Engiadina sco era la gruppa d’hotels Belvedere da Scuol al project che s’engascha per il clima.
Co funcziuna quai?
Il giast che fa ina reservaziun – saja quai online u era offline – ha la pussaivladad da pajar in pitschen import da 1,4% da la reservaziun a favur dal project «myclimate – Cause We Care». La destinaziun turistica dublescha lura l’import ch'il giast paja. Fin oz èn uschia vegnids ramassads radund 7’500 francs.
Quels daners vegnan investids en projects persistents, per exempel per rumir si il rument ch'è restà sin las pistas durant l’enviern, ma era per emplantar bostga.
Betg mo in’acziun da marketing
Il Parc Naziunal Svizzer, la Biosfera Val Müstair sa chattia en la regiun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair, perquai saja evident che tut la regiun s’engaschia activamain per il clima, di la pledadra da la destinaziun, Madeleine Papst. Ma natiralmain haja quest’acziun era in aspect positiv sin la vendita. Giasts tschertgian regiuns che resguardan e s’engaschian per mantegnair la natira.
L’instituziun turistica s’engascha activamain
La destinaziun turistica Engiadina Scuol Samignun Val Müstair va cun bun exempel oravant. La manadra dal project per in svilup durabel, Yvonne Schuler, notescha acribic tut ils viadis dals collavuraturs durant la lavur, quanta forza electrica e quant'aua ch'i vegn duvrà en ils biros d’infurmaziun , ma era quant palpiri e perfin quant café che vegn bavì en in onn. Uschia han els calculà e diminuì las emissiuns dal dioxid carbonic CO2 da radund 177 tonnas il 2012 sin anc 55 tonnas CO2.
RR actualitad 07:00


text:
Tenor infurmaziuns da Christina Ragettli da l'Arena Alva è ina sutga sa bloccada circa a las 11:00 en la staziun sut da la sutgera da quatter che maina da Curnius a Crap S. Gion. Pervia da quella panna ha la sutgera stuì vegnir tschentada giu. Suenter var 50 minutas eri anc betg reussì da debloccar la sutga, uschia ch'ils responsabels han decidì d'evacuar cun sugas ils circa 200 passagiers ch'eran en quai mument sin la sutgera.
In'ura pli tard, circa 30 persunas eran gia vegnidas salvadas, ha il problem dentant pudì vegnir schlià. Curt suenter las 13:00 ha la sutgera puspè pudì vegnir messa en funcziun ed il rest dals passagiers ha bandunà normal la sutgera. Sco indemnisaziun han tut ils osps pertutgads survegnì in bon per ina carta dal di.
RR novitads 16:00


text:
Durant 1 di èn nossas correspundentas Mirella Zen (Tessin), Laura Keller (Svizra romanda) e Christina Caprez (Svizra tudestga) stadas giasts tar RTR ed han rapportà da quai che muventa e fatschenta noss vischins en Svizra sco era da lur mintgadi ed experientschas a Lugano, Genevra e Turitg.
Auter che auters dis...
In di in zic auter per las 3 correspundentas da RTR en las differentas regiuns linguisticas svizras. Turnar tar las ragischs grischunas e dar pled e fatg ad RTR a Cuira. Era persunalmain in'experientscha nova, damia ch'ella na s'inscuntran uschiglò betg.
Cler: Mintgina è en sia regiun ed ans rapporta mintga sonda a las 12:06 en il Radio Rumantsch da quai che ha muventà, fatschentà ed occupà vischinas e vischins en Svizra tudestga, franzosa e taliana.
Nus sco auters tar la SSR
Il «Di dals auters» datti era tar ils auters. Là rapportan Toni Poltera tar SRF, Aita Pult tar RTS, Chasper Pult e Rafael Müller tar RSI davart il Grischun, las Rumantschas ed ils Rumantschs. Era els han gì da lavurar tar las autras unitads d'interpresa. Tests hai dà tut differents: orientaziun, chant e da moderatur da televisiun.


text:
Castell
On castell l'è ona costruzzion fada de vun o pussee edifizzi fortificaa. Tipegh del Medioev, el serviss per ospità 'na guarnison de soldaa, cont el sò comandant e i sò gent. Despess el se troeuva in d'on sit strategich, compagn d'on bricch, per vess difenduu mej.
I castei hinn nassuu in del Medioev come sit per difendes di incursion di nemis, in d'on period indè che i città aveven perduu l'importanza soa de lor e eren pussee complicaa de protegg. I primm castei eren faa de legn, ma cont el passà del temp hinn staa mejoraa e costruii in preja. In certi cas, tutt intorna al castell el se faseva su on borgh, e ghe andava anca a viv el scior de la zona: demaneman el castell l'è deventaa anca on segn de la potenza di sciori. I castei hann conservaa la soa fonzion de difesa fina al XVI secol, quand i noeuv armi compagn di canon hann cambiaa tutta la strategia militar. De lì in poeu, i castei hinn deventaa soratutt i palazz e i residenz di nobei, opura preson e casermi.
Anca in Asia se poeuden trovà di castei, soratutt in quei paes (tant 'me el Giapon) che gh'hann avuu ona società feudal compagna de quella europea.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen castell el riva del latin castellum, diminutiv de castrum. El se troeuva anca in olter lengov neolatinn (frances château, italian castello, portoghes castelo, spagnoeu castillo, asturian castiellu, romanc chastè, ladin ciastel, sardegnoeu e sicilian casteddu) e l'è rivaa anca in olter lengov (ingles castle, olandes kasteel, galles castell, basch gaztelu, indonesian e giavanes kastil, islandes kastali). El termen castrum inscambi l'è passaa al grech (kástro) e de lì ai lengov turch (azer qəsr).
L'ha faa nass anca on quai toponem, compagn de Castell (in Valtolina).


text:
Appiano sulla Strada del Vino
Appiano sulla Strada del Vino (Eppan an der Weinstraße) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 12.643 abitàncc, 'na superfìce de 59 km² e 'na densità de 214 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andriano, Bolzano, Caldaro sulla Strada del Vino, Fondo (TN), Malosco (TN), Nalles, Ronzone (TN), Sarnonico (TN), Senale-San Felice, Terlano, Vadena.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli.
Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in veritabel cudesch cun cuverta alva e piz-pagina cotschna, la cuverta levamain raplada ed ils titels engravads. Sin las paginas las poesias sursilvanas ch’il chantautur da Rabius ha mess en musica, cun translaziuns tudestgas e franzosas, enramadas da fotografias ambientalas, da divers pleds introductivs e da curtas biografias dals singuls poets, e lura, traclà vi da la vart interna da la cuverta, il disc cumpact cun las chanzuns, er quel d’in bel cotschen bordó – propi ina cumparsa festiva che dat a l’ovra la parita d’in term bunamain istoric.
Tge ha lura Mario Pacchioli fatg, ch’ins po discurrer d’in term istoric? Metter poesias rumantschas en musica, quai n’è nagut straordinari, quai capita dapi decennis e decennis, ils ultims quarant’onns perfin en vestgadira modernistica americana. Geabain, il musicist e chantant che viva oz a Paris ha tschernì per sia schelta – per la gronda part poesias pli veglias, Giachen Hasper Muoth, Gion Cadieli, Gian Fontana, Alfons Tuor – propi in vestgì da classica chanson franzosa, embellì dad in orchester sinfonic. E quai è vairamain in novum.
Fotografia: (c) Ester Vonplon, mariopacchioli.com
Suonda LATABLA!
PROSSEMS CONCERTS:
insembel cun l’orchester Kammerphilharmonie Grischun:
05.01.2018
20h
Glion, Klosterkirche
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
25.05.2018
20h
Fribourg, Equilibre
REMAS - IL CONCERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
26.05.2018
20h
Chur, Stadttheater
REMAS - DAS KONZERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...
Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...


text:
Movis: In saut cun tuttas generaziuns
- Mesemna, 5.4.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 5.4.2017, 11:45, RTR
120 sautunzas e sautunzs en 11 gruppas èn da vesair quest onn a las producziuns finalas da la gruppa da saut Movis.
Tranter auter datti in saut nua che 10 giuvnas e 13 creschidas da tut las generaziuns sa preschentan. Ils dus pli vegls en la gruppa èn Marili Gadola (84) e Pius Bundi (90). Omadus han plaschair da sa preschentar cun las giuvnas. «Jau vi mussar ch'ins duai era esser movibel cura ch'ins è in pau pli vegl», declera Marili Gadola. Sin la dumonda sch'igl è stà grev d'emprender il saut manegia Pius Bundi cun in rir: «Sche la glieud è cuntenta cun quai ch'ins producescha, lura è quai nagin problem.» Era las giuvnas han plaschair. I saja ina giada insatge auter da sautar cun persunas pli veglias ed i saja era legher cun els.


text:
Nominà aveva RTR las redacziuns da Südostschweiz, GR Heute e Nau. Ils da GR Heute han acceptà la nominaziun ed han fatg in sigl sin 1'484 meters sur mar en il Heidsee.
RTR ha lantschà la challenge
Avant bun in'emna aveva la redacziun Social da RTR lantschà la challenge da lais. I va persuenter da far in sigl en in lai. Ils nominads ston mintgamai siglir en in lai pli aut che quel che ha nominà. RTR ha cumenzà en il Lag la Cresta sin bun 850 meters sur mar.
Uss lain guardar tgi ch'accepta sco proxim la challenge da siglir en in dals lais.


text:
Walter Wittmann è naschi ils 20 da december 1935 a Mustér. El ha alura studegià economia a las universitads da Friburg, Münster e Löwen. Il 1960 ha Wittmann promovì e trais onns pli tard ha el preschentà sia abilitaziun.
Ils proxims onns è Wittmann stà engaschà tar l’universitad da Friburg sco professer d’economia cun il focus sin las scienzas da finanzas e la politica d’economia svizra. Ils onns 80 è Wittmann stà commember da la cumissiun federala da cartel e president da la societad svizra per la retschertga prospectiva.
Engaschi en Surselva
Ils onns 60 e 70 è Wittmann era s'engaschà per il svilup economic e politic en la Surselva. L'onn 1966 è el stà commember da la gruppa «Pro Surselva» (l'antecessura da la Regiun Surselva) ed a Mustér è el stà l'emprim president da las pendicularas.
Terrada politica cun consequenzas tristas
Durant blers onns è Wittmann stà engaschà en diversas cumissiuns extra-parlamentaras da la Confederaziun. Uschia ha el vesì la colliaziun tranter economia e politica e survegnì gust e las ambiziuns per in engaschi politic. Il 1979 ha Wittmann candidà sco cusseglier naziunal per la PCD. La radunanza da delegads da la PCD chantunala ha lura dentant nominà Dumeni Columberg enstagl da Walter Wittmann.
Questa terrada haja lura gì consequenzas negativas ha ditg Columberg. Davent da lura haja Wittmann rut giu tut ses contacts cun Mustér e la Surselva. El haja prendì distanza da la muntogna e sa concentrà pli fitg sin temas da muntada naziunala ed internaziunala, uschia Columberg ch'aveva da giuventetgna intensiv contact cun Wittmann.
Wittmann ha scrit radund 50 cudeschs
Il 1998 è Wittmann emerità ma el è s’engaschà ed er s’exprimi adina puspè sur da fatgs d’economia e politica. L'ovra publizisitca da Walter Wittmann cumpiglia radund 50 ovras.
Las bleras da questas ovras han titels fitg pregnants, sco per exempel: «Das globale Desaster: Politik und Finanzen im Bankrott» (1995), «Der helvetische Filz» (2002), «Der nächste Crash kommt bestimmt» (2007), «Finanzkrise» (2009) ni «Staatsbankrott» (2010). Quai sulet intginas da sias publicaziuns.
RR novitads 18:00


text:
San Lureenz
El Sant Lureenz (Inglees: Saint Lawrence river; Francees: fleuve Saint-Laurent) l'è un fjüm də l'Amèrica dəl Noort, spartii in fra el Canadá e i Staad Ünii; l'è lungh cumplessivameent in süi 3.800 km, dəl Laagh Süperiuur (inturna a la citaa də Duluth) al sò estuvari in də l'Ucean Atlàntich. A vèss preciis, però, el Sant Lureenz l'è dumá el tocch də 1.200 km in tra el laagh Ontari e l'ucean. El sò basin imbrìfer l'è grand circa 1.600.000 km².
L'è un fjüm də grossa impurtanza ecunòmica pər i düü pajees cə el traversa (in absulüt, vün dii püssee impurtant dəl muund); l'è inscì impurtant cə in dii an g'han cunstruvii in tütc el sò curs un muntun də strutüür pər süperá i deslivej cə sə encuntren.
L'è staa anca prezziuus aj teemp də la culunisazziun dəl cuntineent, viist cə i culòni el druvaven pər ná invers l'interna dəl cuntineent də l'ucean.
I citaa püssee impurtaant cə sə encuntren in də la sò cursa hin Quebec e Montreal.


text:
Blagoveščensk
Blagoveščensk (Rüss БлaroBéщeHck) l'è una citaa de la Rüssia, in de l'estremu urient rüss; l'è la capital de la pruvincia de l'Amur e la gh'aveva 219.221 abitant al censimeent 2002.
Fundada in del 1856, la citaa l'a cuminciaa a ciamass cunt el nom de adess (che in rüss el vör dì sit de l'anunciaziun) dü an dopu. El sò svilüp l'è staa favurii da una cursa a l'or in di primm ann del XX sécul. In de quel sécul chì la citaa la g'a semper avüü raport streg cun la Cina; anca al dì d'incöö Blagoveščensk e Heihe (la citaa cinesa ca la ga stà in facja) a custitüissen zana de liber cumerc (cun di vantag per tüt e dò).


text:
Segunda letera de'l Giuan
Segunda Giuan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1L'anzian[1], a la signura scernida e a i so bagaj, che mi vöri bén in de la verità, e mi sull no, ma anca tücc che 'l sa la verità, 2segund la verità che la sta[2] in de nümm, e la sarà cun nümm per sémper. 3Grazia, misericordia e pas sarann cun nümm de Diu el Pader, e de Gesü Crist el bagaj del Pader, in de la verità e in del bén.
4Mi sun staa tant alegher che huu truaa un quaj di so fiö che caminen in de la verità, cume nümm èmm ricevüü un cumandament del Pader. 5E adess mi te dumandi, signura--no cume scrivendut un növ cumandament, ma chell che gh'èmm avüü del principi--che nümm se vörum bén vun cun l'alter. 6E chest l'è 'l bén: che caminum segund i so cumandament; chest l'è 'l cumandament, cume vialter avii sentii del principi, perchè en caminii. 7Perché hinn vegnüü föra in del mund tanti impustur che cunfessen no che Gesü Crist l'è vegnüü in de la carna: chest l'è l'impustur e l'anticrist. 8Vialter stí reguardaa, perchè nümm perdum minga quell che èmm faa, ma che ricevum una ricumpensa piena. 9Tücc che vann innanz e restann no in de l'insegnament[3] de Crist hann minga Diu. 10Se quajdün ven a vialter e porta minga chest insegnament, ricevíll no vialter a cà e salüdél no! 11Chi el ghe salüda, el partecipa a i so oper malign.
12Mi gh'huu tant de scrivuv, e huu vurüü no scrivel a carta e incoster, ma speri de vegnì a vialter e parlà facia a facia, perchè la nostra letizia la sia piena. 13I fiö de la tua surela scernida te salüden.


text:
Al cumenzament dals onns 1980 prendan il Cussegl federal ed il parlament cumià dals plans per ina viafier planiva tras las Alps. Questa decisiun na resta betg senza reacziun. En sia dissertaziun («Der alpenquerende Verkehr. Dargestellt am Ausbau einer neuen Eisenbahntransversale durch die Schweiz»), ch'il econom Hans-Jörg Bertschi inoltrescha l'onn 1985 a l'Universitad da Son Gagl, demussa el sin radund 700 paginas la necessitad d'ina nova viafier tras las Alps. Il resun dal public è grond e la dissertaziun procura per novas discussiuns davart la transversala da las Alps en la politica. L'autur vegn invulvì pliras giadas en las lavurs da planisaziun da la NVTA. Sias enconuschientschas preschenta el prominentamain en las medias. Questa ovra surpiglia pia il punct da partenza da la fasa da realisaziun da la NVTA. Bertschi resta attaschà al project. Pli tard daventa el president dal cussegl d'administraziun da la Hupac, ina interpresa impurtanta en il traffic da viafier nordsid.
« Ils resultats da quest studi mussan ch'ina nova lingia da basa ha, ord la perspectiva europeica ed en cumparegliaziun cun ina schliaziun nulla, avantatgs eclatants per l'economia generala. »Hans-Jörg Bertschi, Resumaziun per mauns dal Cussegl da l'Europa, p. 15, 1. da schaner 1986


text:
Sco quai ch'il biro da la primministra communitgescha ha Theresa May acceptà la demissiun. Ils motivs da Johnson da sa retrair n'èn anc betg enconuschent. Gia la damaun è sa retratg David Davis, il minister da Brexit.
Pir il venderdi è il cabinet sa cunvegnì sin ina posiziun communabla per las tractativas cun l'UE. La cunvegna è però vegnida chattada sut grond squitsch. Tant Davis sco er Johnson valan sco aderents d'in «dir Brexit».
Cun las demissiuns da Davis e Johnson è Theresa May sco primministra sut squitsch. Lezza vul in curs pli lom per sortir da l'Uniun europeica.
May defenda ses curs
La primministra ha defendì ses curs cooperativ e deplorà las demissiuns dals dus ministers. Ella ha dentant er fatg allusiun sin ils mainis differents dals dus ministers suenter la sortida da l'UE. Sia finamira da vulair stretgas relaziuns er suenter la sortida protegia las plazzas da lavur e saja il meglier per il pajais, ha ditg May. Quai saja il dretg deal per la Gronda Britannia.
Successur da Boris Johnson vegn Jeremy Hunt. Quai ha il biro da Theresa May communitgà. Hunt era fin ussa minister da sanadad.
Pir venderdi passà era il cabinet britannic sa cunvegnì ad ina posiziun communabla per sortir da l'Uniun europeica. Silsuenter èn il minister dal Brexit, David Davis e Boris Johnson sa retratgs. Domadus valan sco aderents d'in Brexit dir.
RR novitads 17:00++


text:
Bergamàsch
Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientài de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se 'l se 'nsömèa ai dialècc lombàrcc ocidentài compàgn del milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialècc i capéss mìa töt chèl che'l dis ü che 'l parla bergamàsch. A l'è consideràt ü di dialècc pö difìcii de la lèngua lombarda, e ach ü di pö cognossìcc föra de la regiù, insèma col milanés.
Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovràt da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.
Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamàsch a 'l se tróa in del lìber del Dant Alighié, che in del sircà ol volgàr italià pö bèl, a 'l gh'a scriìt issé di dialècc lumbàrcc:
Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Alighié de fati in del sò De Vulgari l'à pensàt bé de dì pèste e córegn de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, a stà a chèl che 'l dis ol Dant, ol romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miserabei, 'nvéce i sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i fiorentì, che a sènt ol Dant, i è issé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì 'l sées la lèngua piö bèla.
'n del De Vulgari ol Dant 'l völ portà 'nacc l'idèa che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.
Cuntegnüü
Esèmpe de bergamàsch leterare[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gramàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cóme töte i lèngue, ach ol bergamàsch al gh'à di sò régole che i ègn de la tradissiù verbàl. Ach si gh'è di diferènse pesséne tra i zòne, ol sistéma de la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è istèss.
Ol bergamàsch l'è caraterisàt da l'afèresi, d'öna furma interogativa per ol vèrbo (an va; an vai?), e da 'l vìga ol vèrbo istèss per i tèrse persune (singolàr e plüràl) e per la prima persuna plüràl (de probàbel deriassiù germànica). Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mìa obligatòre) e 'l vèrbo, compàgn de 'l vèneto.
- (lü) 'l laùra
- (lé) la laùra
- (nóter) a m' laùra
- (lur) i laùra
- (lü) 'l màia
- (lé) la màia
- (nóter) a m' màia
- (lur) i màia
La negassiù (facia co l'avèrbe mìa) la va dòpo ol vèrbo, compàgn de 'l milanés e de l'emilià.
- 'ndomà laùre mìa
- adès maie mìa
Fonética[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol bergamàsch 'l gh'à öna fonética sìmel a chèla di óter dialècc d'la Lombardéa orientàl.
Al gh'à di gröp de consonàncc che i gh'è mìa in de l'italià, cóme sg [zʤ] e s-c [sʧ]. Al s' pöl tròa al prensépe di paròle (s-cèt), 'n del mès (brös-cia), a la fì (mas-cc).
I vocài i è növ (istèss al bressà):
Ortograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dé de 'ncö l'è dovrada chèla del Dücàt de Piassa Püntìda[2] (che l'organìsa ach di córs de dialètt[3]). In del passàt però a n'è stàcia dovrada piö d'öna da i dièrs aütùr.
Vocabulàre Bergamàsch Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol Tirabósch
- Ol Carminati Viaggi - 1905
- Ol Zappettini
Vocabulàre Italià Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Paternoster in bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pàder nòst che te sé in cél
a'l sìes santificàt ol tò nòm,
a'l végne 'l tò régn,
la sìes facia la tò olontà
cóme in cél, issé 'n tèra.
Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé
e pàghega i nòscc débecc
cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr
faga mìa borlà in tentassiù,
ma sàlvega del mal. Àmen.
Fóncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dant Ligher "DE VULGARI ELOQUENTIA" Lìber 1, capìtol XI (edissiù Garzanti)
- ↑ Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa.
- ↑ Due corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi.
- Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
- "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
- "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.
Culegamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ortograféa del dücat
- La gramàtega bergamasca del Ümbèrto Zanèt
- Proèrbe bergamàsch
- Scioglilingua bergamàsch
- Esclamasiù bergamàsche
- Andersen in Bergamasch
Culegamèncc de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vocabolario Italiano / Bergamasco - Carmelo Francia, Emanuele Gambarini - Ducato di piazza Pontida
- Ducato di piazza Pontida
- Suoni vocalici e scioglilingua in bergamasco
- Ü diferènt Paternoster in Bergamasch (mìa in de 'l dialèt de la sità però)
- Sìt de infurmasiù per el dialèt bergamàsch (tradisiù, topònem...)
- Stefano Zappettini, Vocabolario bergamasco-italiano, 1859
- Pietro Ruggeri da Stabello, Poesie in dialetto bergamasco, 1869
- Proèrbe de la Al Brembàna
- Profilo tipologico del dialetto bergamasco
- Informasiù sùra 'l dialèt de Casnìch
- Tóne Tirabósch, Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni, Bèrghem, 1873
- Proèrbe bergamàsch
- Óter proèrbe bergamàsch
- Vocabolàre del dialèt de Treì
- Nozioni di Grammatica del Dialetto Bergamasco


text:
Pervi da la demissiun anticipada da la presidenta communala da Tusaun Claudia Kleis-Kümin (PCD) per la fin favrer, sto vegnir elegì ils 12 da mars in nov president communal per la perioda d’uffizi vertenta fin il 2018. Sco quai ch’il chanzlist da Tusaun Räto Müller ha confermà a RTR, saja entrada mo la candidatura dal vicepresident actual Curdin Capaul (PLD) en il temp da nominaziun ch’è scadì venderdi passà. Sch'el vegn elegì sco president communal sto ses post en suprastanza vegnir remplazzà entaifer trais mais suenter sia elecziun.
Claudia Kleis-Kümin daventa nova manadra per il svilup regiunal da la regiun Viamala sin l’emprim da mars 2017.


text:
Insaquants puncts dal rapport:
- A partir dal 2019 datti anc 106 vischnancas en il Grischun
- En las bleras vischnancas vivan 500 enfin 5'000 persunas
- Sulet la vischnanca da Lohn dumbra pli pauc che 50 abitants
- Il chantun ha contribuì 190 milliuns francs per fusiuns ils ultims 18 onns
- En media da tut las vischnancas è il pe da taglia sa reducì per 10%
- Pli paucas vischnancas han fitg gronds daivets (passa 5'000 francs pro abitant)
Abitantas ed abitants schessan er ozendi GEA ad ina fusiun
En media 73% da la populaziun acceptassan er ozendi ina fusiun da lur vischnanca. Quai mussa il «check da fusiuns» che la scol'auta HTW ha fatg tar 27 vischnancas ch'èn vegnidas fusiunadas tranter ils onns 2008 e 2016.
La HTW ha analisà las fusiuns da vischnanca cun arguments economics (p.ex. finanzas, professiunalitad), arguments davart la qualitad da la democrazia (p.ex. participaziun, engaschament politic) e tenor facturs da la societad (p.ex. integraziun sociala, identificaziun).
Link tar l'entir rapport
«Betg tut è be grondius»
En la discussiun han surtut numerus represchentants da vischnancas fatg attent sin la realitad. Emil Müller (capo da Zernez, PBD) ha fatg attent da betg fixar memia blers detagls en il contract da fusiun:
Carmelia Maissen (presidenta da Glion, PCD) ha constatà ch'il plan da finanzas per la fusiun da Glion saja stà memia optimistic:
E per Rico Lamprecht (capo da Val Müstair, PBD) è ina fusiun era suenter 10 onns anc betg a fin:
La cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner ha concedì ch'i saja ina lavur immensa per las suprastanzas communalas da realisar las fusiuns da vischnancas.
I dovra simplamain bler engaschi e blera pazienza.
I saja er anc memia baud per valitar tut las consequenzas da las fusiuns dals ultims onns – quai stoppia vegnir evaluà en in ulteriur rapport.
RR actualitad 14:00


text:
Tages Archiv: 7. April 2019
Üna plazza da cumün digitala
La convivenza a Zernez e fracziuns dess gnir plü attractiva e la partecipaziun plü simpla. Sper ils cumüns da Haldenstein e Surses introdüa in Grischun eir Zernez la sporta nomnada «plazza da cumün digitala». Den ganzen Bericht lesen unter: Engadiner
L’ingaschamaint pel pass da muntogna
La Pro Flüela rapreschainta ils interess da lur commembers. Bainbod cumanzaran las lavuors per rumir la naiv lung il Pass dal Flüela. Den ganzen Bericht lesen unter: Engadiner Post, Posta Ladina
Bun on da gestiun
La Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair ha publichà seis rapport annual. La banca ha pudü augmantar leivmaing seis chapital agen. Den ganzen Bericht lesen unter: Engadiner Post, Posta Ladina