text:
© Mateo Taibon
Indesc
I raions ladins encuei | Storia | L teritor ladin tles Dolomites | Lingaz | Cultura | Ladinia encuei | Impressum
I raions ladins encuei: [ top ]
L raion linguistich retoroman é vegnù
despartì tres la emigrazion di popui y la despartizion dl
raion linguistich che é vegnuda daldò te trei
pertes. Chestes à abù na sia evoluzion: l Grijon
(con l rumanc), les Dolomites (con l ladin) y l Friul (con l
furlan).
Al se trata de deplù dialec de un n lingaz.
La perduda dl raion linguistich ne é nia fenida. Souraldut te Ampez (olache la maioura pert dla popolazion é entant taliana) y a Urtijei é les tendenzes a passé ai lingac de maioranza talian y todesch, dret stersces.
I Ladins Dolomitans vif te cinch valedes entournvia l
gran massif dl Sela via:
Val Badia con la valeda laterala de Mareo
Gherdeina
Fascia
Fodom con Col y
Ampez
L ladin é n lingaz neolatin. Al s'à formé
tres la romanisazion dles Alpes. La popolazion retica à
sourantout l latin popolar; sot a la enfluenza de
particolarités de si lingaz (sintassa, fonetica, lessich)
àla svilupé l lingaz ladin (= retoroman).
L lingaz ladin é la realisazion direta dl latin popolar rejoné tles Alpes entourn la fin dl Imper Roman.
La fin dl retich tles Alpes po vegnì confronteda con la fin dl galich tla Franzia.
I Retoromans y i Rumens é i soui che porta te sia denominazion la parola "Rom"; i abitanc dla Val dl Inn y dles Dolomites se nomineia enfinamai "Ladins", donca Latins.
Na pruma forma dl ladin podessa se avei svilupé, sciche ence i autri lingac neolatins, plu o manco encer l 8./9. secul. L lingaz é plu o manco anter l franzous y l talian. Vejin al retoroman é ence l ozitan o l catalan. .
Storia [ top ]
Descorida sensazionala a 2800 m.: Osc de lors
Preistoria
Tl Ander de Conturines sun Fanes (auteza 2800m) àn ciapé n gran numer de osc de lors. L'eté de chisc osc é anter 40.000 y 100.000 agn. Les lors vivova de erba; la prejenza de erbivors desmostra che sun Conturines, olache al é encuei graves, fóvel enlaouta pres verc.
L ensediament dles valedes ladines scomenciova dant ca. 9.000
agn. Enlaouta passòvel d'isté per i pres sot
Pütia iagri y abinadours.
Tl 1987 àn abiné sun Mondeval de Sora (2150m, anter Col y Ampez) l schelet de n capo de n popul che vivova dant entourn 8.000 agn, con n gran numer de ogec enjontés pro la fossa.
Za. dal 1700 d. C. inant él ensediamenc permanenc desche Sotciastel (Badia) o Plan de Crepei (Fascia).
I Rec
Ai popui che vivova tles Alpes ti secui dant la concuista romana ti dìjen normalmenter "Rec"; ai ova svilupé dal 5. secul d. C. inant na cultura conscidrabla. Sun la cultura y sun l lingaz di Rec ne savonse belau nia. Ai adorova l alfabet etrusch y se desferenziova clermenter da les cultures vejines dl nord.
Romanisazion
Tl 15 d. C. végn l raion dles Alpes concuisté dai Romans.
La popolazion dles Alpes sourantol l lingaz latin che se svilupeia inant tl ladin (retoroman) sot l'influenza dla rejoneda indigena (substrat).
Temp dla migrazion di popui
Con l avanzament di Baiuvars y di Alemans da nord, di Longobarc da sud y di Slafs da ost, vegn l raion ladin-retoroman (che se destenova dal Jouf de San Gotert y dal Lech de Costanza enchin a l'Adria) despartì. Al resta ijoles linguistiches despartides l'una da l'autra.
Entourn l ann 600 concuista i Baiuvars Bulsan.
Entourn l 800 é la Val dl Isarch dessoura y l raion de Bulsan ciamò bilings. Resc' de popolazion ladina se mantegn a Regensburg, a Salzburg y a Minca.
Entourn l ann 1000 é l entier cianton Grijon ciamò ladin. Tla Svizera orientala, olache la germanisazion à scomencé plu tert, él n gran numer de toponims che documenteia l arpejon rumancia.
Eté Medievala
1027. L vescul de Persenon deventa n prinz con podeis seculars. La Ladinia con l'ezezion d'Ampez fej pert dl Tirol. La pert a man dreta dla Val Badia ti vegn sotmetuda a l'abazia dles benedetines de Ciastel Badia (Sonnenburg). L'abazia de Ciastel Badia ti dà l inom a la valeda.
Lingaz
I Ladins ne à deguna poscibelté de svilupé strutures deberieda. I zentri aministratifs é fora dles valedes, dut l aparat aministratif é todesch. Ence i toponims vegn germanisés. L todesch à n majer prestige.
L'inom "Tirol" ven dal ladin "teriòl" (pice troi, semena).
Anpezo: Na picera republica soziala
Ampez y la Ciadura fej pert dl patriarcat de Acuileia y à na autonomia estenuda che é fisseda te statuc aposta.
Tl 1420 (con la fin dl Patriarcat) toma Ampez sot a Aunejia, tl 1511 végnel concuisté dal imperadour Massimilian y entegré tl Tirol.
Con l davagn da la venuda de legnam, ti paia Ampez i laours publics y les coutes al govern. Al é na gran ercia: la blava vegn compreda ite a l'engrana y deda inant a la jent zenza sourapriesc.
La Contrareformazion
Tl 1607 végnel fondé tl contest dla Contrareformazion l seminar di prevesc a Persenon. Les valedes ladines ciapa da sen inant plu sovenz prevesc ladins. Plu iadesc ova i comuns damané de ciapé prevesc con conescenzes de ladin.
Desminuzion dl
teritore de lingaz
Tl scomenciament dl 17. secul végnel ciamò rejoné ladin a S. Michil de Ciastel, sciche ence a Nueva Ladina (Welschnofen). Ence la Val de Flem, la Ciadura, Zoldo, Egort é ciamò ladins. Ladina é ence la Venosta Dessoura (Obervinschgau) che vegn germaniseda tl 17. secul con na proibizion dl lingaz. Da l'autra pert dl confin, a Müstair, rejona la jent ciamò aldidancuei rumanc.
Germanisazion di inoms
Trueps cognoms ladins à encuei na forma todescia. Ai à ciapé desinenzes todesces. Na gran pert di cognoms ladins é gnüs germanisês cun la traduziun dl inom o cun l'injunta dla desinënza "-er". Al pö che l'imparadëssa Maria Theresia ai dé fora en decret por la germanisaziun sistematica di cognoms.
Sce i ti ciarun plü avisa ai cognoms de nostes families ladines, s'anadunse tosc che nia püc de sü cognoms é gnüs mudés. Chësc é gnü metü man dai scrivans foresc che laurâ te nostes signorìes bele da 'n tëmp canche al ê gnü moda che i cognoms adorês te raiuns todësc ess düc messü soné ala todëscia, se finin con -er. I ciafun ejëmpli de chësc vers te bragamins vedli dal 1700 insö. al pê che l'emparadëssa Maria Tarejia (+1780) dess avei dé fora na sort de decret ascognü che scriô dant chësta müda di cognoms. Sot l'Austria sostâ laota feter na desëna de popolaziuns de lingaz nia todësch. Chësta sort de germanisaziun al cör dla familia döra dötaurela inant. Zënza fá dî oposiziun á i ladins, aüsês da sté sot a patrun forest, scuté chic y sorantut chësta bastardada de sü cognoms. Tröc n'á fat nia dinfora, deache al gnô araté na cossa oramai d'en miù sonn, avëi le cognom co slinghenëia ala todëscia. Al gnô fat dles dötes por i fá crëie ai ladins che ai â sanch todësch te avënes romanes. De na identité ladina ne gnôl nia baié.
Incö podessel ester en sëgn de sentimënt por na maiú identité ladina, sce na pert proass da se lascé batié desche sü antenac â pordert inom y portass le cognom original ladin al post de chël bastardé.
Cognoms y inoms di posc ne desson mai mëter jö t'en ater lingaz; chësc à ince fat i fascisc.
Alnëi Alneider, Erlacher | Aiarëi Agreiter | Alfarëi Alfreider | Biëi Willeit | Brocia Nagler | Ciampac Kompatscher | Ciampëi Kompeiter | Ciampidel Kampideller | Ciampló Complojer | Cianacëi Kanetscheider | Cianëi Kaneider | Cianoré Konrater | Ciaslat Kasslatter | Ciastel Kasteller | Ciolá Kelderer | Col Pichler | Colac Goller | Corjel Koriseler | Corterëi Kortleiter | Costa Kostner | Costacia, Costata Kußtatscher | Costalungia Kastlunger | Costijela Costiseler | Derü Bacher | Dôs Dasser/Tasser | Elemunt Elemunter | Frena, Freina, Frines, Frenes Frenner | Furcia Furgler | Granruac Großrubatscher | Grones Grunser | Larcenëi Lardschneider | Melaun Melauner | Mongüc Mangutscher | Mureda Moroder | Mus Mussner | Pardac Pardatscher | Pecëi Pitscheider, Feichter | Pedraces Pedratscher | Peraforada Palfrader | Pescol Pescoller | Picolruaz, Piceruac Kleinrubatscher | Pinëi Pineider | Plan Planer, Ploner | Planac Planatscher | Plaza Gasser | Pradac Pradatscher | Pré Wieser | Rives Rifesser | Roncac Rungatscher | Ruac, Robac, Ruacia Rubatscher, Robatscher, Ruazzi | Runch Rungger, Ronchi | Somür Untermauern | Sorá Solderer | Soraru Oberbacher | Soratrú Oberweger, Obwegs, Obex | Sorega Überwasser | Sottrú Unterweger | Stufles Stuflesser | Tornarecia Turnaretscher | Trebe Tröbinger | Troi Troier | Val Thaler | Valacia Flatscher | Valgiarëi Fogereiter | Zanon Senoner, Sanoner.
Nazionalism tl 19. secul
Tl 19. secul provova l nazionalism tl Tirol de germanisé i Ladins: l unich lingaz te scola, gliejia y vita publica dessova ester l todesch. Popolazion y clerus se para. ("Enneberger Schulstreit").
N tentatif ven ciamó fat dl 1916.
Coscienza ladina
Tl 19. secul se descéidel na coscienza nazionala ladina generala.
Tl 1870 végnel fondé te seminar a Persenon l'assoziazion "Naziun Ladina"
Tl 1905 végnel fondé la "Uniun Ladina" a Dispruch. Al vegn dé fora les prumes zaites y i prums calendri per ladin.
Pruma vera
L front dles Dolomites passa fora per la Ladinia (Cristallo, Tofanes, Col de Lana, Marmoleda). Fodom vegn despartì te does pertes. Les trupes talianes ocupeia Ampez y na pert de Fodom. Les trupes dl'Austria mess sclopeté sun Fodom (sia valeda!). La Pli vegn desdruta defin. Te Fodom végnel desdrut 301 ciases (nia cumpedés i tablés), demè 55 ciases resta entieres.
Trueps Fodoms mess se n jì - enfin tla Boemia y tl Abruz, ma ence tles valedes vejines.
Con la Talia
Tl 1919 ruva la Ladinia con l Südtirol pro la Talia. I Ladins ghira de podei resté pro l'Austria y l reconesciment sciche grup etnich (che ne fova perauter nia vegnù conzedù sot al imper austro-ungarich), l'autonomia politica y la sconanza dl lingaz ladin:
"Nos Ladins ne son nia na mendranza taliana te Südtirol - sciche i signours de Trent vuel ti fé creie al govern talian y a dut l mond - ma nos son n popul liede y l plu vedl di popui che vif tl Tirol."
La Talia nazionalista y plu inant l Fascism vuel
degradé l ladin a n dialet talian.
1920. Al nasc la bandiera ladina: brum per l ciel, blanch per i monc coris de neif, vert per i pres: N simbul dla contreda dles Dolomites.
1923
Tripartizion:
La Ladinia vegn spartida su dai fascisc': Ampez y Fodom con Col vegn destachés y sourandés a la Provinzia de Belun, tl 1927 vegn la Val Badia y Gherdëina metudes pro la nueva Provinzia de Bulsan, Fascia resta pro Trent. L obieftif declaré dla tripartizion é na svelta assimilazion di Ladins. L'iniustizia fascista dla tripartizion é ciamò encuei empé. Tl 1964 vegn i confins dles diozejes adatés a la tripartizion - la gliejia à daidé realisé l obietif politich dl Fascism de spartì su i Ladins.
1939. Pro l'opzion vegn i Ladins dles provinzies de Bulsan y Belun classifichés desche "allogeni" y mess opté, sceben che l Fascism i compeide ofizialmenter sciche talians.
1943. Sot al Fascism fova la scola demè taliana, sot a l'ocupazion todescia éla deventeda demè todescia: Does formes dla medema iniustizia, per l lingaz dla mendranza enstessa ne él deguna lerch.
Do la seconda vera
1946 Entourn 3000 Ladins desmostra sun l Jouf de Sela contra la tripartizion y se damana plu derc. Chisc derc ne é per gran pert nia vegnus conzedus enchin a encuei.
L'assimilazion va inant
Tles autres provinzies végnel indò metù su la scola taliana. Do la vera él tentatifs massifs de mete su na scola demè todescia tles valedes ladines de Südtirol. Al vegn sovenz declaré che l ladin ne se paia nia de ester ensegné.
1948 Con n decret de Roma végnel metù su la scola paritetica tles valedes ladines de Südtirol. Families fanatiches tol fora si mutons dal ensegnament dl ladin.
1954 La Union Generela di Ladins dla Dolomites frabicheia la Cësa di Ladins a Urtijëi.
1964 Roma volessa ti dé ai Ladins de Südtirol na zircoscrizion eletorala a pert. Chest ne vegn nia permetú da Bulsan.
Agn 70 La maioranza de Südtirol fej con l consei provinzial l tentatif da germanisé les scoles dles valedes ladines. Le tentatif de assimilazion dla mendranza ladina vegn tegnì su dla Court costituzionela a Roma (1976).
1972 Con l secondo statut d'autonomia vegnel fissé derc per i Ladins, mo ence descriminazions.
1973 Al vegn fondé n grup politich che se prejenteia a l'elezion demè te Fascia (al ne ciapa degun mandat). I gran partis tles provinzies prova de ne lascé nia vegnì su l moviment, na autodeterminazion ladina ne ti plej nia.
1975 Fondazion dl Istitut Cultural Ladin "Majon di Fascegn"
1975 Fondazion dla Intendenza Ladina per la Provinzia de Bulsan
1976 Fondazion dl Istitut Cultural Ladin "Micurà de Rü"
1977 Comprenjore Ladin per Fascia: i Ladins ciapa te Fascia l reconesciment teritorial (che mancia te Südtirol enchin a encuei).
1978 Fondazion dla "Comunanza Ladina a Bulsan"
1983 L grup politich de Fascia tol su l inom UAL (Union Autonomista Ladina) y con Ezio Anesi ciàpel l prum conselier provinzial.
1987 Fondazion dl Istitut Pedagogich Ladin.
1989 Al vegn giaurì l tribunal aministratif. Sceben che al mess sentenzié ence sun l tratament valif dl grup linguistich ladin, é i Ladins scluc fora: "Sconanza de mendranzes?".
1992 Ezio Anesi (UAL, Fascia) vegn lité sciche prum ladin tl parlament de Roma.
1993 Fondazion de n partì politich di Ladins te Südtirol: "Ladins". Da enlaouta inant é chest partì raprejenté tl Consei Provinzial.
1998 L Consei Regional delibereia na lege litala che proibesc
con na clausola da blocheda de facto de mete su partis ladins
destachés.
La lege vegn anuleda dal tribunal costituzional de Roma, l tribunal la rata contra les mendranzes y incostituzionala.
2000 Mudazion dl statut d'autonomia. Ai Ladins dla Provinzia de Trent ti végnel conzedù na sia zircoscrizion eletorala, ai Ladins dla Provinzia de Bulsan endere nia (sceben che al vif ilò l dopl de Ladins). I Ladins tla Provinzia de Bulsan ciapa la poscibelté de ester raprejentés tl govern provinzial - ma demè sce la maioranza l vuel. Sconanza de mendranzes a na maniera speziala: I Ladins y si derc sciche grup etnich vegn subordinés a la maioranza. I autri grups linguistics à l dert de ester raprejentés tl govern provinzial, i Ladins no.
L territor ladin tles Dolomites [ top ]
La Ladinia é l paisc dles Dolomites. Chisc doi conzec é liés ensema tant dassen, che ala ne va nia da se i imaginé despartis. L profil ardì di "monc slauris"che sourapassa les valedes ladines, carateriseia la contreda y l carater dla jent dla Ladinia. Roland Verra, Hans Rabanser: Ladinien. Bozen: Athesia 1997
Lingaz [ top ]
Formazion & variantes dl ladin
L ladin é n lingaz neolatin. Al s'à formé tres la romanisazion dles Alpes. La popolazion retica à sourantout l latin popolar; sot a la enfluenza de particolarités de si lingaz (sintassa, fonetica, lessich) àla svilupé l lingaz ladin (= retoroman).
L lingaz ladin é la realisazion direta dl latin popolar
rejoné tles Alpes entourn la fin dl Imper Roman.
La fin dl retich tles Alpes po vegnì confronteda con la fin dl galich tla Franzia.
I Retoromans y i Rumens é i soui che porta te sia denominazion la parola "Rom"; i abitanc dla Val dl Inn y dles Dolomites se nomineia enfinamai "Ladins", donca Latins.
Na pruma forma dl ladin podessa se avei svilupé, sciche ence i autri lingac neolatins, plu o manco encer l 8./9. secul. L lingaz é plu o manco anter l franzous y l talian. Vejin al retoroman é ence l ozitan o l catalan.
L conzet retoroman vegn sovenz capì mal: l ladin é n lingaz neolatin, avisa sciche l franzous (che an podessa definì "galoroman").
Particolarités dl ladin
Palatalisazion de C y G dant A, sciche "ciaval" (tal. "cavallo" cfr. con l franzous "cheval"); "giat" (tal. "gatto") y e.i.
Formazion dl plural con la desinenza -s (dlongia d'autres formes de plural), per ejempl "ciases", "cians"
Formazion dla seconda persona dl verb con -s (per ejempl "te ciantes")
Mancianza dl condizional present ("portarava", "portaria"; tal. "porterebbe"). Empede chest végnel sovenz adoré, sciche tl latin, l congiuntif imperfet.
Mantegniment di grups consonantics PL, BL, FL, CL, GL (per ejempl "plajei", tal. "piacere"), "fle" (tal. "fiato").
Deminuzion di vocai finai nia azentés -o y -e (per ejempl "tet", tal. "tetto", o "man", tal."mano")
Laprò végnel ciamò les particolarités dla sintassa y dl lessich. Tl ladin s'àl ence mantegnù paroles preromanes.
I idioms ladins
Gherdëina
Badiot con Mareo
Anpezan
Fodom
Fascian (brach, cazet, moenat)
Pro l raion linguistich ladin pòn ence
cumpedé l Comelich. Al é n member de conliament
anter i Ladins dles Dolomites y i Furlans. N corpus linguistich
en pert ladin à ence i idioms dla Val de Non y dla Val de
Sol tl Trentin nordozidental. Chisc idioms vegn enfluenzés
dassen da elemenc trentins y lomberc.
Da n valgugn agn végnel rejoné sun la identité linguistica nia demé sun n livel scientifich ma ence sun chel politich y cultural. Ghiré végnel anter l auter che i Nonesc y i Solandri posse se declaré Ladins pro la cumpeida dla popolazion. Dal pont de veduda linguistich ései plu vejins al rumanc dl Grijon che al ladin dles Dolomites.
Ejempl
L padernoster
mareo/badiot
Nosc Pere dl Cil,
al sides santifiché to inom,
al vëgnes to rëgn,
tüa orentè sides fata,
sciöche al cil insciö söla tera.
gherdëina
Pere nost, che t'ies en ciel,
l sibe santificà ti inuem,
l vënie ti rëni,
sibe fata ti ulentà,
coche en ciel enscì en tiera.
fascian
Père nosc che te es sun ciel, sie fat sent to inom,
fa che vegne to regn,
to voler sie semper respetà, tant sun ciel che su la tera.
fodom
Pere nost che t'es sun paradìsc, benedët l é l tuo inom,
resta con nos,
che sarà fat ci che te vos,
sun ciel e su la tiera.
ampezan
Pare nosc, che te stas su in zielo,
sée fato santo el to gnon,
viene el to regno,
sée fato chel che te vos tu,
tanto in zielo che su ra tera.
Confrunt - i idioms dl rumanc
1) Sursilvan:
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pégn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
2) Sutsilvan:
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn in corv ca taneva etgn toc caschiel einten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
3) Surmiran:
La golp era puspe eneda famantada. Co ò ella sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chel am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist tei igl pi bel utschel da tots".
4) Puter:
La vuolp d'eira darcho üna vouta famenteda. Co ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apperentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
5) Vallader:
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Rumantsch grischun:
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
I clichés
L ladin à dret pueces paroles
L lingaz ladin à truepes paroles. L vocabolar nuef badiot-todesch à 36.000 ciavazins todesc con 78.000 ecuivalenc ladins.
L ladin ne à degunes paroles
modernes
Al é truepes formazions nueves. Ma ajache l lingaz vegn ensegné tant puech tla scola y ajache i media ladins à massa puecia lerch, dùrela cotant plu giut enchina che na parola é juda ite tl lingaz.
Les paroles nueves é da se
daudé
I neologisms ne é tl ladin nia autramenter che ti autri lingac: te n prum moment sònei sovenz te na maniera fetra, n iade che an é usés végnei sintis sciche na cossa naturala. Paroles sciche nodadoia, forenadoia, brujadoia, sarenara é judes ite perfetamenter tl lingaz.
Chi che coiona la parola "ciuciastuep", dessa ma n iade se cialé ju plu avisa la medema parola todescia, o paroles sciche "Hubschrauber"......
L ladin é n lingaz
mescedé
L ladin é n lingaz neolatin, che à sourantout - sciche duc i lingac dl mond - elemenc di lingac vejins.
L problem é che i Ladins empara massa puech sie lingaz te scola y che ai adora tl rejoné sovenz paroles todesces o talianes empede les paroles ladines che é. Chesta é na proa che l ensegnament che mancia dl lingaz dla oma porta a na erojion dl lingaz y à sciche conseguenza la rovina dl lingaz.
I Ladins ne se capesc nia anter ei.
La desferenzia anter i idioms ladins é minimala, la compateza linguistica é dret grana. Chi che conesc ben n idiom ladin ne à normalmenter degugn problems con i autri.
Ladin dolomitan
"La divijion di Ladins dles Dolomites te cinch (sce nia sis, set o ot) idioms de scritura é lieda a conseguenzes dret pesoces."
Heinrich Schmid, Entroduzion dla "Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner"
Con "Ladin dolomitan" végnel nominé l lingaz de scritura di Ladins dles Dolomites. Al vegn laoré fora tl cheder dl projet de planificazion linguistica "SPELL". "SPELL" vuel dì "Servisc de planificazion y elaborazion dl lingaz ladin". Pro l ladin dolomitan se tràtel de na forma standardiseda dl ladin per l'adoranza scrita. Bele tl 1833 se ghirova Micurà de Rü n lingaz scrit unifiché per i Ladins dles Dolomites.
Ciuldì pa n lingaz scrit?
• Vigni lingaz adora na planificazion linguistica. Al é vantajous porté inant deberieda chesta planificazion linguistica per duc i idioms.
• L ladin é lingaz aministratif. Al va debujegn de una na forma per duc i Ladins. An ne po nia se speté, che al vegne adoré deplù variantes ladines. Per i documenc végnel al moment cernù anter les singoles variantes.
• Pervia dles neoformazions dles paroles nezesciara vàl debujegn de na prozedura ensema che dae la poscibelté de crié sinergies.
• An à vedù che l consolidament y la elaborazion dla adoranza dl ladin ne depen nia demè, ma empò en gran pert, da la prejenza de n lingaz scrit unifiché che lieia ensema duc i idioms.
La forma
L ladin dolomitan é la forma standard dl ladin, che tegn cont di desvalifs idioms. La metoda se baseia fondamentalmenter sun l cerne da les variantes dl ladin cheles formes che à la maioranza. Al vegn cernù anter formes che é bele tl ladin, al ne vegn crié degunes formes nueves, al ne vegn realisé nia artifizialmenter, al ne vegn costruì nia. L ladin dolomitan é l maiour denominadour comun di idioms.
• L ladin dolomitan ne ti tolarà nia lerch ai
singui idioms, sciche al vegn declaré tresfora. Tres la
planificazion linguistica renforzaràl plutosc i idioms. L
ladin dolomitan dessa vegnì adoré sciche forma
scrita ilò, olache al ti vegn rejoné con Ladins de
deplù valedes (y olache al vegn adoré aldidancuei
per l plu l todesch o l talian).
• N gran numer de lingac scric de Europa s'à formé tla medema maniera: dal debujegn de crié na forma de comunicazion, che podessa vegnì entenuda da l maiour numer de persones che al é meso. Vigni lingaz aut é n lingaz de compromis.
• L ladin dolomitan é demè n lingaz de scritura y de letura. An pò perchel pronunzié la forma standard sciche al é usé te sie idiom. N Badiot pò per ejempl pronunzié "dur" sciche "dür", "mur" sciche "mür".
• L ladin dolomitan ne messa nia vegnì emparé. Chi che conesc n idiom ladin, capesc l lingaz standard. Demè chi che scriv tesc' mess emparé l ladin dolomitan.
L paralel: l rumanc grijon
L lingaz scrit di Retoromans tla Svizera, l rumanc grijon, é vegnù realisé do l medem prinzip sciche l ladin dolomitan.
L retoroman à davagné tres la entroduzion dl lingaz scrit n maoiur prestisc y raions de adoranza nuefs. Dilan al lingaz scrit végnel adoré l retoroman te raions, che fova enchin a sen resservés per l todesch, l talian o l franzous. Na valorisazion valiva adora ence l ladin dles Dolomites.
Cultura [ top ]
Tradiziun orala - Le monn socrët: liëndes
Dla storia dla cultura ne fej nia mâ pert i documënc scric, mo ince la tradiziun orala. Chësta é gnüda coiüda adöm, ti tëmps de na scoverta generala dla cultura popolara (liëndes, cuntìes, cianties, dic), ince por le pice popul di Ladins.
Pro i Ladins ti Grijuns é Caspar Decurtins (1855-1916) stè le pröm a cöie adöm la arpejun culturala orala. L'ann 1887 àl fat n apel publich por che la popolaziun daidess chirì adöm material. Le resonn al apel é stè imprescionant, le material coiü adöm é stè assà por 14 libri. Le volum dles cuntìes y liëndes rumances coiüdes adöm cina al 1973 é plü co le dopl de chël di atri trëi teritors linguistics dla Svizera deboriada.
I Ladins dles Dolomites à les liëndes plü conesciüdes indöt: so patrimone é la pert plü importanta dles liëndes dles Dolomites che Karl Felix Wolff à metü adöm y publiché por le pröm iade l'ann 1905 ("I crëps slauris"). Wolff à infornì sö y stramudé romanticamënter ciche i ê gnü cuntè dant.
Dër afascinant y complès é le mît de
Fanes. Les raîsc de chësc mît va zeruch de
plü milesc de agn. La trasformaziun de jënt te
tìers é n elemënt dër vedl che an ciafa
ince tles liëndes di Indians. Le totem tl mît de Fanes
n'é nia n simbul de podesté, dla ciacia
(variöl o ater), mo de modesté liada ala tera, n
tìer spau: la muntagnola.
Le mal n'é nia metafisich, mo fej pert dla tera desche le bëgn: Spina de mul, le striun che se trasformëia te nöts de temporal te n schelet de n müsc, n'à nia de diabolich, al n'adora degun pat cun l'infern, mo al à süa forza dla natöra. La vijiun cristiana dl monn cun süa conzeziun dl mal à lascè dër püc fostüs tl mît de Fanes.
N motif costant é le matriarcat. Tl mît de Fanes (y tles liëndes ladines en general, cotan manco o indöt nia indere tles liëndes dl Tirol o di vijins taliagn) él dantadöt o porì les ëres che tol dezijiuns y arvënn i avenimënc. I ëi indere porta la decadënza canche ai tol dezijiuns: Le re de Fanes vënn so rëgn y vëgn por castighe trasformè te crëp. L'inom dl re falz i dà l'inom al ju a süd de Fanes (Falzarego).
I mistêrs dl mît de Fanes é gnüs colochês te Fanes pormò plü tert, nasciü é le complès te n contest cotan maiù. Le corp dles liëndes é nasciü te n tëmp olache le raiun ladin (o protoladin) ê ciamò cotan maiù.
Ganes y salvans
Dla tradiziun fej pert les cuntìes de ganes y salvans, de bones porsones de bosch, a chi che la jënt i lascia gonot sintì mancianza de respet. An à gonot orü odëi te chëstes figöres i antenac, les popolaziuns sburlades demez da nosta zivilisaziun. Ara se trata indere de figöres dla mitologìa romana (Silvanus y Aquanes) - figöres ch'an incunta te plü variantes tl raiun alpin intìer.
Tröpes stories vëgnel cuntè ince dl orco, de strìes y striuns, de pac cun le malan y d'ater. Ince i fac storics àn infornì sö impara. Ti stritoc de confin danter Mareo y Ampëz vëgnel insciö cuntè che i omi ampezagn à fat n pat cun le malan por avëi forzes suranaturales y ester bogn da portè le gran podrun da termo. Canche na fancela à scraié dal spavënt "Iesses Maria", à i omi pordü te n colp sües forzes y é gnüs sopolis sot le podrun.
N documentadù dla tradiziun orala é stè Tita (Jan Batista) Altonn da Calfosch (1845-1900), gnü conesciü ince desche poet y essayist.
Linguistica ladina
Desche pionìer dla linguistica ladina moderna pòn conscidré Joseph von Planta che à bele dl 1775 portè dant ala Royal Society a London süa "Storia dl lingaz rumanc". Le test é gnü stampè n ann dô a Coira. Por i Ladins dles Dolomites à Micurà de Rü (Nikolaus Bacher) albü na gran importanza: al à bele dl 1833 scrit na gramatica ladina, y bele laôta àl odü le bojëgn de n lingaz scrit unifiché por düc i Ladins dles Dolomites.
Un n lingaz
Bele dan da tröc agn à esperc odü ite che le rumanc, ladin y furlan é dialec desvalis de un n lingaz su. Laûr da pionìer de chësc vers à fat dantadöt Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907), da Gorize, y Theodor Gartner (1843-1925). Ascoli à cun sü stüdi "Saggi ladini" (1873), fac dër avisa, por le pröm iade ilustré y splighé a livel scientifich i trëi raiuns ladins. Al à bele laôta metü a jì ciche an nominëia incö "inrescida de ciamp". Te so manual dl lingaz y dla leteratöra retoromana àl cherié na trataziun sintetica che n'é fina incö nia ciamò gnüda sostituida por completëza y conoscënza dl argomënt.
Tröc esperc te tröpes universitês de döt le monn à da laôta incà confermè che le ladin é n lingaz, ai à confermè ince la unité de rumanc, ladin y furlan: trëi dialec de un n lingaz su.
Al n'é indere stè tröc y al n'é ciamò che ô conscidré le ladin desche dialet talian. Por rové a n te resultat, mësson manipolé analises linguistiches. Fat vëgn chësc dantadöt por motifs politics.
Ti ultims agn él gnü intensivé i laûrs linguistics sön le ladin. Da nominé é Lois Craffonara, por agn diretur dl Istitut Cultural Ladin "Micurà de Rü". Tröc linguisc' da foradecà à completè cun ël sües conoscënzes dla realté de lingaz tla Ladinia.
Tradiziun scrita - Dolomites
Valgügn documënc isolês por ladin àn dal 1600 inant - nasciüs ési la maiù pert dal bojëgn da comuniché cun la popolaziun te so lingaz. Tla aministraziun regolara n'él degöna lerch por le ladin.
1833 Micurà de Rü prô da arjigné ite n lingaz scrit unifiché por düc i Ladins dles Dolomites. Le manoscrit ne vëgn nia publiché.
1864 Josef Anton Vian (ploan a Urtijëi, nasciü te Fascia) scri na gramatica dl gherdëina.
Cun Agno (Angelo) Trebo (1862-1888) fej la leteratöra ladina le vare tla poesìa lirica. Trebo scri poesìes en pert dassënn dala ria löna. Dlungia poesìes de descriziun dla natöra àl scrit poesìes, olache al ilustrëia - cun dlai al cör - i sentimënc sciöche tla leteratöra mondiala. Angelo Trebo à ince scrit le test por les döes operetes "Le scioz de San Jenn" y "Le ciastel dles stries".
Le poet, storich y filologh Tita Altonn (1845-1900) à coiü adöm liëndes y tradiziuns. Hugo de Rossi (1875-1940) à scrit n vocabolar (fascian).
Al mët man na ona de produziun leterara, en gran pert tradizionalista, che é n sëgn dla cosciënza nöia che i Ladins à de se instësc y de so lingaz. Promoturs y auturs dla cultura é te chisc tëmps maestri y proi. Al bun svilup i fej la Pröma Vera na fin.
Dô la Secunda Vera mët indô man n
renascimënt dla cosciënza ladina - scebëgn che
tröc vëiga le ladin ciamò sciöche lingaz de
mënder valur che dess gnì adorè mâ tl
privat. An à na diversificaziun stilistica tres
maiù.
Incö à la leteratöra ladina na gran richëza de contignü, na gran varieté stilistica y tematica: La leteratöra ladina ne se desfarenziëia tl contignü nia dala leteratöra di vijins. Te deplü cuestiuns é la leteratöra ladina plü daverta co chëra di ijins; ara é insciö plü disponibla por le plurilinguism y l'esperimënt.
I vijins ne sa püch y nia dla leteratöra ladina,
gonot ne sài gnanca ch'al esist na leteratöra ladina,
y deache ai ne capësc nia le lingaz, ne pòi gnanca
dè iudizi. La maiù pert ne vëgn la
leteratöra ladina gnanca tuta en conscidraziun, ti media
todësc y taliagn ne vëgnel feter mai baié de
leteratöra ladina.
Grijuns
La tradiziun scrita dl rumanc mët man tl 16ejim secul; la sbürla prinzipala vëgn dala Reforma (y dala Cuntrareforma) y dala intenziun porchël da i fà avëi ala jënt na letöra de ütl moral te so lingaz.
L'om politich dla Engiadina Alta Gian Travers à scrit le pröm documënt rumanc ch'an conësc: l'ann 1527 àl adorè le lingaz dla uma por n scrit de defenöra politica gnüda publicada te forma de manoscrit. Les prömes publicaziuns stampades por rumanc é gnüdes fora dl 1552: N catechism y n abezê por l'Engiadina Alta. L'autur é Jachiam Bifrun, notar a Samedan. Püc agn plü tert (1560) àl fat la traduziun dl Nü Testamënt (idiom puter). Le lingaz é stromënt por la religiun.
N gran suzès à albü dantadöt döes publicaziuns: "Il vêr sulaz da pievel giuven" (La dërta aurela cörta por jënt jona, 1611), che é gnü publiché ciamò 12 iadi por rumanc, 11 iadi por todësch y 7 iadi por talian. Gran resonn à ince albü "Consolaziun dell'olma devoziusa" (Consolaziun dl'alma dota, 1690), n liber de oraziun catolich cun cianties che vëgn en pert ciantades ince incö ciamò. Le liber é gnü publiché 11 iadi cina tl 1945.
Cun l'adoranza religiosa romagn i idioms rumanc amarscês dala desvalianza de confesciun, rové a n lingaz scrit unifiché n'é dî alalungia nia poscibl.
Friûl
Tl Friûl ê le lingaz gnü adorè publicamënter cina che an â instësc tles mans l'aministraziun cun le Patriarcat de Acuileia (1420). An conësc documënc p.e. dla scora notarila de Cividât dl 14ejim secul. Dô l'anesciun a Aunejia ne vëgn le furlan nia plü adorè tla aministraziun.
La storia dla leteratöra furlana mët man tl Renascimënt cun de plü figöres de importanza. Al n'é nia na leteratöra religiosa, gnanca leteratöra popolara, de foltlor, mo leteratöra profana dla mondanité. Da chësc tëmp àn ince les prömes traduziuns da d'atres leteratöres. Ti secui gnüs dô à la leteratöra furlana albü tröc poec ezelënc, desche Ermes di Colloredo, Pietro Zorutti (che à cun sü calëndri portè pro a renforzè la koiné furlana), Caterina Percoto.
N sbunf nü ciafa la leteratöra furlana tratan la Secunda Vera cun Pier Paolo Pasolini. Le talian Pasolini impara le furlan, lingaz de süa uma, y scri poesìes y n tòch de teater (I Turcs tal Friûl) por furlan.
Cun la fondaziun dla Academiuta de lenga furlana dl 1945 à Pasolini metü na pera de ciantun nöia, na generaziun de poec intìera é gnüda ispirada da ël.
Pasolini, atif ince politicamënter, é n sostignidù apascionè dla gauja ladina - dl furlan dìjel: "Lingua ladina dunque, non dialetto alpino".
Incö é la leteratöra furlana dër rica de direziuns stilistiches y formes desvalìes, dala poesìa cina ai comics. Na istituziun de tradiziun é ormai le concurs leterar y musical "Premi Friûl".
Architetöra
Le teritor ladin - dantadöt le Friûl y i Grijuns - à perles dl'architetöra mondiala.
• A Acuileia, la dlijia uma dl raiun alpin intìer,
él da amiré n funz a mosaich de plü de 700 m2
dl 4. secul - al é forsc le plü bel documënt
artistich dla perioda paleocristiana indöt.
• Müstair (mâ n km ia delà dl confin Südtirol/Grijuns) à cun le convënt dles beneditines y süa dlijia (romanica cun injuntes gotiches) n documënt dla storia dl'ert che fej pert dl patrimone cultural mondial dla UNESCO.Fat sö é le convënt gnü incër l'800 desche Monasterium Tuberis. Tla dlijia dl convënt, öna dles püces cun trëi absides, pòn amiré le majer zitlus de pitöres afrescades dla pröma eté medievala.
• Tla dlijia de Zillis (a süd dla Via Mala) pòn odëi le sofit de dlijia depënt plü vedl dl'Europa: 153 tofles de lëgn dl 1130 za.
• A Cividât él na necropolis celtica dl 400 d. C. za.
• Dl 760 za. é la picia dlijia longobarda a Cividât.
• Tla picia cité de Glemone imprescionëia le dom: al é un di plü bi ejëmpli de architetöra gotica a süd dles Alpes.
Tles Dolomites é, desche tl Tirol intìer, les
dlijies romaniches gonot gnüdes sostiduides cun dlijies
gotiches (che é spo en pert gnüdes sostituides cun
dlijies baroches). Al é por la storia dl'ert n gran dann.
Les dlijies romaniches dla Val Venosta, stada cënc d'agn pro
la diozeja de Coira, documentëia le valur
dl'architetöra romanica tles Alpes.
Perles dl'architetöra tles valades ladines é la dlijia de Sant' Uliana te Fascia, la dlijia de Sacun cun sü afresc' gotics, o ince la dlijia de Santa Berbora a La Val, dër gonot motif fotografich.
De beles dlijies baroches él a Al Plan de Mareo y San Linert de Badia.
Viles
Pro la arpejun culturala ladina alda les viles tla Val Badia. Ara se trata de formes de insediamënt cun de plü lüsc ragrupês che plej por süa unité armoniosa y por süa bela ponüda tla contrada. Ti ultims agn é les viles gnüdes revalutades desche atraziun turistica. An à indere n'incompatibilité parziala cun i bujëgns d'aldedaincö por laûr y abitaziun. Les viles é sot a sconanza, costruziuns nöies o müdaziuns po mâ gnì fates cun bindebò de restriziuns.
Sgrafit
Na particolarité dl'architetöra profana di Grijuns (dantadöt Bergell, Engiadina, Val Müstair) é le "sgrafit". Ara se trata de dessëgns rafês ite tl mür: dla cialc ciamò morjela vëgnel rafè demez chës perts ch'an ô avëi scöres. Dl sgrafit fej pert dessëgns, decoraziuns y dic.
Folk & cultura
Al osservadù da defora che ti ciara a na mendranza i plej gonot le foltlorich, l'esotich. Guanc da zacan y usanzes interessëia gonot deplü co lingaz, sozieté, leteratöra, ert. Cun i Ladins n'é la cossa nia atramënter, dantadöt le guant da zacan de Gherdëina vëgn gonot fat jö.
Cun le foltlor vëgn na mendranza metüda dant desche teater da corusc, datrai ince desche n püch indô ti tëmps. Por la politica dles maioranzes é le foltlor da fa saurì, n'él pö nia lié ala ghiranza de dërc por lingaz y cultura dla mendranza.
Ladinia encuei [ top ]
Economìa & sozieté
La economìa y impara la manìera de vire é stades cënc d'agn alalungia arvenüdes dal'agricoltöra cun sües fadìes y malsegurëzes; les valades ladines ê dala meseria, l'artejanat artistich é nasciü nia da ispiraziun artistica, mo dal bojëgn de davagné pormez valch.
Incö dominëia le turism l'imaja dles valades
ladines. Impò romagn agricoltöra y artejanat inant
essenziai, ince sce ai é manco da odëi o almanco
defora dles rutes standart che n turist fej. Püc sciafia
incö da se trà le vire porì mâ cun le
laûr da paur. I paurs che ne i va nia dô a n secundo
laûr é tres demanco, te val paîsc pòn i
cumpedè sön öna na man. Tan che nia
presënta tles valades ladines n'é l'industria.
Cun le turism s'à stramudé la ciadëna soziala. Les "sajuns" é incö chëres dl turism. Le vire da zacan é por la maiù pert scomparì. Les tëmples bel zafades jö é na condiziun por la belëza dl paisaje - le paur mët insciö la raîsc por le turism.
Sabla taiënta
La Ladinia é conesciüda pro sü vijins dantadöt por le turism. Les Dolomites cun sü paîsc, sües pistes, i restoranc de cualité conesciüs sura döta la Talia é la medaia de presentaziun dla economìa locala - ciche se respidlëia ince ti clichés di vijins. Tröc à l'opiniun che i Ladins sides düc ric o ais düc n hotel. Na statistica provinziala a Balsan à intant stlarì che i Ladins à le davagn manco alt di trëi grups etnics.
Le svilup dl turism à metü man dan da ca. 100 agn,
canche les feries d'isté tles Dolomites é gnü
n plajëi, resservè a püc. I hotì
nasciüs te chësc tëmp ê nobli y de gran
mosöres respet al paîsc: i paîsc â
metü man da se mudé.
N svilup nü à metü man tl turism dô la Secunda Vera, canche le bëgnester é gnü general. Le turism é insciö chersciü a turism de massa. I Ladins é stà pionìers dl turism da d'invern; les valades vijines à profité dles arjuntes de nostes valades.
Le turism vëgn gonot critiché: al
vëgn venü fora secundes ciases a foresc' che é
spo mâ püces edemes al ann chilò. Fora dla
sajun él insciö paîsc mec öc, desche n
paîsc dai bai. Le cader di paîsc é
stramudé, gonot dominëia hotì de gran
mosöres (y te n stil pseudoalpin).
La tradiziun, les usanzes, i guanc da zacan i vëgn presentà al turist por che al pois ti ciarè - al é na comerazialisaziun y insciö na falsificaziun dla tradiziun.
L'imigraziun liada al turism y les forzes de laûr che va debojëgn à portè pro ti Grijuns ala germanisaziun de paîsc y raiuns intìers (ejëmpl plü conesciü: St. Moritz/San Murezzan). A Cortina é cun la imigraziun (dantadöt dai Jüc Olimpics dl 1956 incà, che à fat Cortina conesciüda sura döt le monn) i Ladins la mendranza.
Le ritm de vita vëgn dominé dal turism, les comunitês de paîsc y sües tradiziuns vëgn indeblides.
Le turism à ince sü
vantaji:
Al porta bëgnester, i Ladins ne mëss nia plü sen jì fora de sües valades sciöche zacan. Ince l'artejanat, le frabiché, le comerz vir dl turism, che porta insciö pro al'esistënza dl grup etnich ladin.
Le turism daida portè le savëi dla esistënza dl ladin sura i confins de nosc teritore fora: tröpa jënt da tröpes perts dl'Europa conësc le ladin y la Ladinia almanco n püch da sües vacanzes. Tles scores y ti massmedia ne i vëgnel cuntè nia dl ladin.
Cun le turism é la Ladinia plü gaierda. Cun le bëgnester é chersciüda la cosciënza de se instësc y de so valur, ciche à conseguënzes ince a livel cultural y politich. I Ladins chir deplü süa independënza. Ai ne vëgn ince la maiù pert nia plü odüs sciöche de mënder valur da vijins (mo al post dl despet da n iade él datrai rové la invidia).
Mediums
La Usc di Ladins
La "Usc di Ladins" é l'unich medium che tol ite döta la Ladinia, devenjon insciö la tripartiziun fascista. Ara vëgn dada fora dal'Uniun Generala di Ladins dles Dolomites.
Le foliet é gnü fondé l'ann 1949 cun l'inom "Nos Ladins". Tratan i agn de süa esistënza, aboc ría, é le foliet tres indô gnü contesté (dandadöt da rapresentanc dla maioranza che ne capësc nia ladin). Al é cinamai gnü ghiré che al ne vëgnes nia baié de politica: proibiziuns tematiches por mediums ladins?
RAI ladina - Radio y televijiun
Radio:
vigni dé (adenfora dla domënia)
13.30-13.50 Noéles
13.50-14.05 "La copa dal cafè" (cultura generala)
19.00-19.05 Noéles
19.05-19.30 Tramisciun culturala
domënia:
12.30-12.45 Noéles
12.45-13.00 La copa dal cafè
Televijiun:
vigni dé
19.55-19.59'30 Trail (telejornal)
vigni jöbia
20.30-20.40
Paladina (cultura generala)
vigni ultima jöbia dl mëis:
a d'injunta 30 menüc (cultura/atualité)
Prejënza ladina te mediums de d'ater
lingaz
• tl "Alto Adige" (vigni mertesc öna na plata)
• tl "Dolomiten" (vigni mertesc, jöbia y sabeda öna na plata, na bona pert è metüda jö tl lingaz todësch)
• te Radio Gherdëina (trasmetidú privat, trasmët por ladin y por todësch)
• te Radio Studio Record (trasmetidú privat, trasmët por ladin y por talian) .
Svantaji di mediums ladins: :
• al n'é degöna poscibilité d'importaziun da foradecá, döt mëss gní fat "te ciasa"
marcé restrënt por gauja dl pice numer d'anuzadus
• al ne vëgn fat feter degönes comunicaziuns stampa intres agentöres tl lingaz ladin y scheje degönes porsura les vals ladines
• al n'é degöna legia por la promoziun finalisada di mediums ladins. Les desposiziuns varëntes ne tol nia in cunt la desvalianza danter mendranza y lingaz mënder.
Mediums ti Grijuns
• La Quotidiana": foliet da vigni dé, scrit deplëgn por romanc
• Radio Rumantsch: 14 ores al dé de trasmisciuns
• Televisiun Rumantscha: Telejornal dal lönesc al vëindres dales 18.45 - 18.55, laprò la domënia programs de cultura.
• Foliec desvalis a livel local: La Pagina da Surmeir, Engadinerpost (bilinguai)
• Radio Piz Corvatsch y Radio Grischa (bilinguai)
• Agentöra de noéles rumancia (ANR).
Mediums tl Friûl
• Radio Onde Furlane: radio privat cun orar plëgn de trasmisciuns por furlan
• La Patrie dal Friûl (mensil, porì por furlan)
• La Vita Cattolica (foliet edemanal che contëgn regolarmënter contribuc por furlan)
• Int furlane
Istituziuns y associaziuns
Union Generela di Ladins dla Dolomites
Al é l'uniun tët dles uniuns culturales (Uniuns di Ladins) tles Dolomites. Ara n'á degügn colauradus a tëmp plëgn, deache al mancia i mesi finanziars. L'uniun n'á nia en sostëgn finanziar assiguré. Por la cultura ladina vëgnel por le plü lauré debann.
Deperpo che ti Grijuns é la Lia Rumantscha reconesciüda sciöche organisaziun tët ince a livel politich ne vëgn l'Union Generela nia azetada dales aministraziuns provinziales sciöche partner politich: al vel la mentalité dla tripartiziun. L'Union Generela é l'edituria dl su foliet edemanal ladin, la "Usc di Ladins". Ara é danter ater ince iniziadëssa dl festival de musiga rock "Ladiniatour".
Comunanza ladina a Bulsan
Al é l'uniun culturala di Ladins da Balsan. Ativité: Convëgns, conferënzes, cursc de ladin, conzerc, iadi de cultura (tla Ladinia, ti Grijuns y tl Friûl). Por agn à la Comunanza ince albü en cor.
Istitut Cultural Ladin "Majon di
Fascegn"
L'istitut cultural por i Ladins de Fascia é sté la pröma istituziun culturala por i Ladins. Al fej archirida sön i ciamps dl lingaz, dla storia y dla cultura di Ladins y al dá fora libri y vigni ann la revista "Mondo Ladino".
Istitut Cultural Ladin "Micurà de
Rü"
IAl é l'istitut cultural por i Ladins dla provinzia da Balsan cun i medems obietifs dl istitut de Fascia. Al dá fora libri sön la storia, la leteratöra y fej valiade ince traduziuns tl ladin sciöche p.ej. "Le pice prinz". Al dá fora vigni ann la revista culturala "Ladinia".
Intendënza ladina
L'Intendënza Ladina á l'inciaria de aministré les scores ladines tles valades ladines. Ara ne desponn de degügn mesi finanziars autonoms.
Istitut Pedagogich Ladin
L'Istitut Pedagogich Ladin á sciöche fin chël de formé inant le personal insegnënt y de lauré fora material didatich por les scores ladines.
Consulta per i problems ladins (Comun de
Balsan)
La Consulta se crüzia di bojëgns di ladins che vir tl comun da Balsan, in plü organisëiera manifestaziuns culturales. La consulta é l'unica istituziun che adora te söes comunicaziuns scrites por prinzip le ladin dolomitan.
Ciantun di Grijuns: Lia Rumantscha
Ara é gnüda metüda sö ai 26 d'otober dl 1919, al é l'organisaziun tët de dötes les uniuns culturales y de lingaz rumances. Al é n'istituziun nia liada confescionalmënter y é politicamënter neutrala. La mira é la promoziun dl lingaz y dla cultura rumancia te familia, tla scora, te dlijia y tla vita publica. Ara se finanziëia cun contribuc anuals dapert dla Confederaziun y dl Ciantun Grijiun, da entrades dala venüda de publicaziuns, da inciaries de traduziun y da contribuziuns de desvalíes fondaziuns y organisaziuns publiches y privates. La Lia Rumantscha á 15 impleês y pîta sorvisc desvalis danter scolines, colauradus regionai y sorvisc linguistics (cöra y promoziun dles variantes regionales, neologisms, terminologia spezifica, mesi didatics, informaziun y aconsiamënt).
La LR é in plü competënta por l´elauraziun y la promoziun dl lingaz unifiché Rumantsch Grischun. Ara dá fora dizionars, gramatiches, mesi didatics, antologies, libri por mituns y jogn, comics, cassëtes, CDs y leteratöra d'intratëgn. Ara contribuësc tambëgn a ediziuns rumances de d'atri editurs. La LR é ince ativa söl ciamp dl cianté y dla musiga sostignin i componisc' y i cors interessês.
Na pert dl'ativité dla Lia Rumantscha vëgn tles Dolomites fata dai Istituc Culturai.
Scora
"Le 20ejim secul intìer é te chëstes
döes valades stè amarscè dai tentatifs de
assimilaziun monoculturala".
Roland Verra, intendënt ladin
"Warnung
Ein fremder Prophet ist aufgestanden, er schwingt eine fremde, feindliche Fahne und sammelt Unterschriften zu einer Petition für die gänzliche Verdeutschung der hiesigen Schule. Grödner. seid auf der Hut, laßt euch nicht betören und bietet nicht selbst die Hand zur Zerstörung eines unersetzlichen Schatzes, eines wahren Reichtums, nämlich eurer Muttersprache."
Da n jorantin de Franz Moroder, ombolt de Urtijëi, l'ann 1905: Dagnora ciamò atual
I Ladins n'impara te scora nia so lingaz.
Cun öna o döes ores al'edema n'impàron degun lingaz de chësc monn!
Valades ladines dla Provinzia da
Balsan:
Scora paritetica
Tla pröma tlassa elementara vëgnel insigné por talian y por ladin o por todësch y por ladin. Tles atres tlasses dles scores d'oblianza tles valades ladines vëgn meses les materies insignades por talian, les atres meses por todësch.
Al ladin i vëgnel resservè n pice ciantun: döes ores al'edema, tles scores altes cinamai mâ öna n'ora.
Le regolamënt vel mâ por les scores tles valades ladines, defora n'él inió la poscibilité da imparè ladin te scora. De plü tips de scora alta n'él nia tles vals ladines; ai Ladins che frecuentëia chëstes scores ne i vëgnel insciö nia conzedü da imparè so lingaz te scora.
Cun l'aumënt dla scora d'oblianza a 9 agn mëss tröc Ladins jì a fà l'ultim ann foradecà. Insciö n'é l'insegnamënt dl ladin gnanca garantì tla scora d'oblianza.
Le ladin ne vëgn nia adorè desche lingaz de insegnamënt. Chësc ne vëgn nia conzedü dal statut d'autonomìa (art. 19). Le statut, che messess fissé i dërc dla mendranza, impedësc insciö le dërt dla mendranza ladina al insegnamënt dl lingaz dla uma.
Le statut ne vëgn porater nia dagnora respetè: La Provinzia gestësc a Picolin na scora profescionala che ne respetëia nia l'articul 19: la scora n'é nia paritetica, mo ara é porì todëscia, ô dì ara va cuntra la mendranza y cuntra la costituziun.
Provinzia de Trënt
Le ladin é lascè pro tles scores sides desche materia, sides desche lingaz d'insegnamënt (da.. 1993 incà). Tla pratica vëgn chësc strënt ite a öna n'ora de ladin y öna o döes ores insignades por ladin.
Provinzia de Belum
Degun insignamënt dl lingaz ladin.
Les conseguënzes dla mancianza de insignamënt dl lingaz dla uma é tlers: tröc Ladins baia n lingaz che é te gramatica y vocabolar dassënn infiltré intënt dal todësch y dal talian. Al é na corojiun dl lingaz che manancia la esistënza dl ladin, y chësc mostra sö che la mancianza de insegnamënt arvënn na mendranza dl vers de süa assimilaziun.
Friûl: Degun insegnamënt dl lingaz dla uma!
Ejëmpl grijun
Tl Ciantun di Grijuns él i comuns che determinëia le lingaz aministratif y de insegnamënt tles scores. Tl teritore rumanc tradizional à 85 comuns la scora elementara rumancia, 16 na scora todëscia cun rumanc desche pröm lingaz forest.
Scora elementara
tip A (85 comuns): Scora rumancia, insegnamënt porì tl lingaz dla uma. Todësch dla cuarta tlassa insö (4-6 leziuns al'edema)
tip B (16 comuns): Scora todëscia, cun rumanc desche pröm lingaz forest (2 leziuns al'edema).
Samedan: Scora sperimentala bilinguala (paritetica)
rumanc-todëscia (tl post é i Ladins mendranza).
Coira, capitala dl Ciantun: Introduziun de tlasses cun insegnamënt bilingual todësch-rumanc programè.
Scors altes: 2-4 leziuns de rumanc al'edema, laprò vëgn valgönes materies insignades por rumanc.
Université de Balsan: Trilinguism
storpié
L'Université de Balsan se presentëia trilinguala. Todësch, talian. Y inglesc. Dl terzo lingaz dla provinzia ne vëgnel tan che nia tignì cunt. Todësch, talian, inglesc: Le dagnì dl trilinguism te Südtirol?
Al'Université n'él gnü metü impé degun Istitut de Ladinistica, desche al ê gnü ipotisé. L'Université de Balsan foss la pröma a messëi insigné Ladinistica, ara vëgn paiada ince dales cutes di Ladins, mo por le lingaz ladin n'él (oramai) degöna lerch.
Lingaz coiené
Al'Université ciafa süa formaziun profescionala ince insegnanc ladins (facolté de sciënzes dla formaziun, Porsenù) che messarà n dé insigné le ladin. La mosöra dl insegnamënt dl ladin é na coienada dl lingaz: 4 ores al mëis.
Cô dess pa i diplomês insigné ladin sce ai ne l'à instësc mai imparè indortöra?
Se lascess i atri dui grups etnics de Südtirol
prodëi cun na presënza tan picera de so lingaz tles
scores?
Mancianza de insegnamënt dl lingaz dla uma porta ala assimilaziun de na comunité linguistica. Vigni comunité linguistica dl monn se damana en insegnamënt adegué de so lingaz tles scores - pro i Ladins vëgn chësc dërt
Tripartiziun: Realtês
desvalìes
Por les trëi provinzies y les döes regiuns, olache al vir Ladins, vèlel por chësta comunité standarc legai desvalis.
Tla Provinzia de Belum n'à i Ladins degöna poscibilté da adorè so lingaz tla aministraziun publica, an n'à degun sostëgn ala cultura che se mirites chësc inom, al n'é degun insegnamënt dl lingaz dla uma te scora, an n'à degöna presënza dl ladin te radio y televijiun. La politica é chëra de na assimilaziun forta. Mâ valgügn idealisc' cun so impëgn straverda i Ladins de Soramunt da süa scomparida.
Tla Provinzia de Trënt se stàra cotan damì. Insciö vëgnel insigné tles scores le ladin, an à i programs dl radio y dla televijiun ladina, an à n sostëgn ala cultura che à bele albü de bugn resultac. Insciö él gnü fondè te Fascia le pröm Istitut Cultural Ladin, che i à dè na gran sbürla ales inrescides, al mantegnimënt y ala evoluziun dl lingaz. I comuns de Fascia é i susc ad avëi, cun le comprenjore, na autonomìa aministrativa y insciö na definiziun teritoriala por la mendranza.
Calunies cuntra chi che laóra por i
Ladins
Te Südtirol é la maioranza todëscia gonot zënza comprenjiun por i dërc di Ladins. Che che se damana ince mâ n pice aumënt dl insegnamënt dl lingaz dla uma o le respet dla toponomastica ladina, por fà dui ejëmpli, vëgn metü fora sciöche fondamentalist. Da Roma damànon l'aplicaziun dl lingaz todësch te tanco düc i ciamps dl'aministraziun publica, tla Ladinia vëgn le lingaz dla populaziun la maiù pert lascé fora da pert dl'aminstraziun provinziala. Y deperpo che chi che lascia fora le todëesch vëgn metüs fora sciöche nazionalisc (taliagn), vëgn i ladins che damana l'aplicaziun dl ladin y che critichëia la mancianza dl ladin tles scrites publiches y i.i. metüs fora sciöche fondamentalisc - impede che al gness indiché le nazionalism atif cuntra i Ladins y sü dërc.
La situaziun te Südtirol
I Ladins é descriminês te tröc ciamps en confrunt a sü vijins di atri lingac.
• Aplicaziun dl lingaz
• Sostëgn ala cultura
• Azès ales categorìes profescionales altes (rî o indöt nia poscibl)
• Insegnamënt dl lingaz dla uma
• Massmedia te so lingaz
• Partezipaziun ala gestiun politica y aministrativa
• Aministraziun autonoma dl grup etnich
Aplicaziun dl lingaz
Dal 1989 é le ladin tla Val Badia y te Gherdëna lingaz aministratif.
Dal 1993 é le ladin lingaz aministratif te Fascia.
Nia lingaz aministratif n'é le ladin tla Provinzia de Belum.
Ti ofizi a Bornech o Porsenù y Balsan ne vëgn le ladin nia adorè. Tröc ofizi n'él gnanca tles valades ladines; i Ladins mëss insciö renunzié pro l'eserzitaziun de sü dërc y dovëis a so lingaz. L'aministraziun provinziala mët fora la maiù pert di formulars, documënc y d'ater por i Ladins mâ por todësch y por talian.
Al é na norma che dij che le ladin vëgn adorè ince te chi ofizi, olache ara va dantadöt o porì de chestiuns ladines; mo chësta norma ne vëgn nia cis aplicada. La homepage dl assessorat por la cultura todëscia y ladina é por todësch y por talian, cun öna na frasa por ladin! Na picia pert che reverda le "Kulturpass" (co é mâ tla diziun todësca) é ince por ladin. Cô foss les reaziuns sce al gness fat insciö con le todësch da pert de val istituziun statala?
La prescriziun da mëte sö scrites trilinguales tles valades ladines ne vëgn dantadöt dal'aministraziun provinziala gonot nia respetada.
En ejempl: dal foliet "Dolomiten", sabeda, 21 de aurì dl 2001
GADERTAL
Wo bleibt die ladinische Bezeichnung?
Balsan/Bozen (eb) - Für eine einheitliche Ortsbeschilderung in den ladinischen Tälern Gadertal und Gröden hat sich Landeshauptmann Luis Durnwalder erst vor einigen Monaten ausgesprochen. "Es wirft kein gutes Licht auf die Gemeinden, wenn die Ortsschilder in Ladinien so unterschiedlich gestaltet sind, wie sie es derzeit sind. Deshalb soll man sich an die von der Landesregierung festgelegte Sprachreihenfolge halten, die da lautet: Ladinisch, Deutsch, Italienisch", schrieb der Landeshauptmann. Vor knapp einer Woche wurde die Gadertaler Straße geschlossen, und der Verkehr wird für die nächsten fünf Jahren auf den so genannten Panoramastraßen umgeleitet. Große Hinweisschilder sind daher auf der Pustertaler Straße und auf der Gadertaler Straße angebracht worden. Diese sind aber wieder einmal nur zweisprachig: Die dritte Landessprache ist mitten in den ladinischen Tälern auf der Strecke geblieben!
Le trasport publich n'adora tles valades ladines no le lingaz
ladin no la toponomastica ladina. Degun orar, degöna
comunicaziun por ladin, gnanca sön chës corieres che va
tla Ladinia o che s'armöi porì tla Ladinia. La
homepage dla SAD adora desche terzo lingaz l'inglesc - le ladin y
i inoms ladins di posc' ladins ne vëgn gnanca chilò
adorês ...
I orars dês fora dala aministraziun provinziala n'adora nia le lingaz ladin o la toponomastica ladina (con bona pesc de Ettore Tolomei). Le zënter por la viabilité adora porì inoms todësc y taliagn por i posc' ladins, nia indere i ladins (laprò àn ince le "Falzàrego" storpié ...).
L'economìa privata va en pert danfora cun n miù ejëmpl y adora le lingaz ladin te sües scrites.
Contradiziun
I Todësc damana da Roma documënc y formulars (cutes, medejines) por todësch. Mo ai Ladins ne i conzédon nia chësta medema rajun.
Statut d'autonomìa
Dl statut d'autonomìa él gnü fat traduziuns te de plü lingac da pert dles istituziuns regionales o provinziales. N sintom: Na traduziun tl ladin n'àn nia lascè fà, sciöche le statut ne revardess gnanca i Ladins, y sciöche ai ne foss nia zitadins de chësc raiun.
Dla traduziun tl ladin à messü fistidié le movimënt politich di Ladins, i "Ladins" - zënza sostëgn dla man publica.
Le bun ejëmpl: Adoranza dl rumanc tla
Svizra
Tla Svizera vëgn le rumanc adorè con conseguënza, le lingaz ne vëgn nia emarginé. Al vëgn adorè a livel regional por düc i documënc por zitadins rumanc, le medem àn a livel ciantonal. Laprò vëgn le ladin grijun ince adorè a livel statal (federal), insciö por la posta, ferata, armada (la cherdada ales ermes é sura döta la Svizera cuadrilinguala), i documënc d'identité (pas y cherta d'identité à ince la diziun ladina). Le ladin grijun é cinamai sön le "santuar svizer": les zetoles dl franch svizer.
Deplü co tles Dolomites vëgn le lingaz dla mendranza ince adorè dai privac.
Sostëgn ala cultura
Le ladin é - al contrar dl todësch - n lingaz zënza hinterland: al mëss gnì fat döt sön le post, an ne sciafia da importè nia. Al é implü na picia comunité linguistica, aladô ch'an ne sciafia nia da finanzié cultura cun le marcé, le numer di cumpradus é massa pice.
Impò n'él degönes normes o leges por le sostëgn spezifich ala cultura ladina che tëgni cunt de chësc gran desvantaje. La cultura ladina vëgn sostignida dô i medemi critêrs co la cultura todëscia. Na ezeziun é mâ l'Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü.
Proporz
Te Südtirol vëgn i posc' publics dês ca dô la consistënza di grups linguistics. Chësc porta d'un n vers la sigurté che i Ladins ciafa pro i posc' publics süa pert, dl ater vers indere porta chësc ala estlujiun di Ladins, olache i posc' da dè ca é püc. Deache i Ladins fej fora mâ le 4% dla popolaziun de Südtirol, él categorìes profescionales intìeres (chëres altes), a chëres che i Ladins ne i po por prinzip nia pormez. Porsones vëgn insciö descriminades por so lingaz - n fat che va cuntra le pröm prinzip dla Detlaraziun universala di dërc umans y cuntra la Costituziun taliana (art. 3): Degöna porsona ne po gnì desvantajada por so lingaz o d'ater.
Südtirol - n model?
Degöna lerch por i Ladins
I Ladins é stlüc fora da tröpes comisciuns, scebëgn che al vëgnes tratè te chëstes ince chestiuns ladines
Tribunal Aministratif Regional (TAR): Ladins stlüc fora por legia!
Junta provinziala
Fina sëgn ê i Ladins stlüc fora (laite mâ te n cajo spezial: Alexander Langer s'â detlarè ladin. Insciö êl dui Ladins te consëi, aladô che un messâ rové te Junta), deache le regolamënt (proporzional ai Ladins litês te consëi) ne le lasciâ nia pro.
Cun n mudamënt dl statut à ince i Ladins la poscibilté da rové te Junta Provinziala - mo mâ sce la maioranza é a öna. I atri grups etnics à indere le dërt da ester te Junta, i Ladins no.
Le regolamënt nü vëiga danfora che le mëmber ladin dla Junta vëgn cherdè da defora - an va insciö sura les lites democratiches fora.
Südtirol - en model por la sconanza dles mendranzes?
Degöna aministraziun
autonóma
Les döes valades ladines dla Provinzia de Balsan é te döes comunitês de val desvalìes. Na comunité de val ladina, aladô che le grup etnich podess avëi almanco n pice püch na aminstraziun autonoma, n'é nia gnüda conzedüda.
Tripartiziun politica
La tripartiziun renforza les descriminaziuns di Ladins. I Ladins ne po nia fà avarëi sü dërc y rapresentè sü interesc deboriada, al ne vëgn nia conzedü dërc valis por düc i Ladins. I Ladins é partis sö te raiuns litai desvalis aladô dles provinzies, pro les lites parlamentares ne pòi nia designé deboriada un n rapresentant ladin.
Impressum:
[ top ]
Tesc' (con eceziun dles tabeles linguistiches): Mateo Taibon. Düc i dërc resservês. Vigni sort de publicaziun o adoranza publica di tesc é conzedüda mâ con la conzesciun scrita da pert dl autur. Vigni adoranza nia conforma a ci che é scrit chilò dessora gnarà portada dant a signorìa aladô dles leges en forza. Por contac: mateot@dnet.it.


c: text/html

text:
Dentant il medem sco primblas u palogas n’èn ellas betg, las «premas»: qua èn Gion e Dumeni Antoni Cavelti perina. Els èn creschids si cun curtins da puma a Sagogn. Ils vischins dal redactur Maurus Candrian enconuschan il abc da la «prema», la puma ch’è in zichel pli pitschna che primblas u palogas.
Gia Gion Cadieli, l’autur e plevon da Sagogn, ha menziunà ils pumers en l’emprima strofa da sia poesia «In dils bials de tut la Foppa» dal 1936 :
In dils bials de tut la Foppa
Ei finfatg il vitg Sagogn,
Sco en tgina ina poppa
Dorm’el sper il Rein e Glogn.
Circumdaus da tschiens pumera
Che flurescha de smarvegl,
Lunsch naven dalla canera,
Sa ‘l semiar el clar sulegl.
Sper la maila, las tschareschas, la paira, la cudogna e las primblas / «zuescas» ha el franc er patratgà vi da la «prema» durant scriver questa poesia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per il papa saja dentant ses 80avel anniversari in di sco tut ils auters er. Avant l’inscunter cun l’uvestg da Cuira ha il papa gia absolvì in’audienza cun la presidenta da la republica da Malta e cun il prefect da la Congregaziun per ils uvestgs. Suenter era l’audienza per l’uvestg da Cuira. En quell’occasiun ha Vitus Huonder regalà al papa ina reliquia dal sontg frar Clau da Flia (Niklaus von Flüe).
En il focus da l’interess stat actualmain la successiun da l’uvestg da Cuira. Vitus Huonder vegn l’onn proxim 75 onns e stuess dar en sia desditga sco uvestg. Tge che succeda dentant propi n’è betg anc vegnì publitgà.
Sche la successiun a Cuira era er tema a l’inscunter cun papa Francestg n’è dentant betg enconuschent - e na vegn strusch a vegnir enconuschent. Da quai ch'ins discurra tar in audienza cun il papa na discurr'ins para betg, uschia Giuseppe Gracia, il pledader da l'uvestg da Cuira, che ha mo confermà, ch’il discurs haja gì lieu.
RR novitads 17:00


text:
1528: La baselgia claustrala daventa baselgia parochiala
Müstair resta fidel a la cretta catolica
L'abadessa Barbara de Castelmur aveva da tegnair pitg a las sfidas da la pesta ed als scumbigls da la refurmaziun. Ella ha empermess a la populaziun da Müstair il diever cuntinuant da la baselgia claustrala sco baselgia parochiala. I ha dà ina votaziun che ha furnì material per legendas. Igl è dentant in fatg che Müstair sco unica vischnanca en la part svizra da la Val Müsair è restada catolica. Sco segn visibel per la baselgia parochiala è vegnì fabritgà enturn il 1530 in clutger.
Il clutger è vegnì construì en pliras etappas
Ils emprims trais plauns dal clutger èn vegnids fabritgads entaifer quatter onns, il plaun cun ils zains passa 50 onns pli tard. La sutga dals zains odierna è vegnida fabritgada en enturn 1644. Il clutger ha quatter zains. Ils dus zains pli pitschens èn vegnids culads curt suenter la battaglia da Chalavaina l'onn 1504 ed èn ils zains ils pli vegls en tut la val. Il zain il pli grond deriva da l'onn 1558, ed il quart zain è 107 onns pli giuven. Oz è la suna sontga programmada electronicamain. L'accord dals quatter zains d' / e' / cis'' / f'' è fitg spezial. La sequenza dals tuns n'è betg usitada e dat al sunar dals zains in caracter ferm ed original.
Clutger, baselgia e Tur Planta furman ina siluetta unica
Il tetg plat cun duas alas e las proporziuns dal clutger fan supponer ch'il clutger na saja betg fabritgà a fin. Igl è dentant prest ina vardad fundamentala che provisoris duran il pli lunsch. Oz marcheschan il clutger, las apsidas da la baselgia claustrala e la Tur Planta cun ses mirs cun dents crennads daspera la siluetta incumparabla da la claustra Son Jon a Müstair.


text:
Etaa del Ferr
L'Etaa del Ferr l'è ol period preistoreg (e protostoreg) caraterizad del desvilup de la metallurjia del ferr.
Nassida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La s'è desvilupada da la civiltaa del Bronz, a partir da la fin del II millen p.d.S.
G'è diverse ipotesi sœl lœg precis de nassida (per esempe l'isola de Creta o i bande di Ititi), ma in jeneral l'è sigur qe l'Asia Minora l'è staita ol center del so slargar-s.
La siderurjia la s'è spandida pian pianin, e al prencepe adoma per i ojets ornamentai: ind i prim foren l'era mìa possibel rivar a la temperadura per fonder-l, donca ol ferr al g'hiva di proprietaa mecanege plœ basse del bronz. L'è adoma col desvilup di tecnige de lavorazion plœ avanzade (per esempe la tempra) qe ol ferr l'ha començad a sostituir ol bronz, sovertœt ind el camp bellig.
Riferiments[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Olter projets[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Etaa del Ferr su Wikimedia Commons


text:
Suenter studis da linguas a Friburg, Berna ed a Paris, e suenter singuls onns da lavur per il Dicziunari Rumantsch Grischun e per la Confederaziun, ha el lavurà passa ina dunsaina dad onns (1946–1958) en la Biblioteca chantunala grischuna a Cuira. Là era el surtut responsabel per optimar il catalog tenor pleds-clav.
Dal 1969, suenter ses intermezzo da passa diesch onns sco redactur da radio e televisiun, turna el tar las bibliotecas. El vegn elegì quel onn sco directur da la Biblioteca populara svizra (BPS), in’instituziun che sa numna oz «Bibliomedia». Questa fundaziun s’engascha per il svilup da tut las bibliotecas ed ella vul promover en general che la populaziun haja in bun access a cudeschs ed insumma che la glieud legia bler.
Tista Murk procura per svung
Cura che Tista Murk ha surpiglià il directori da la BPS, era l’instituziun daventada debla e vegniva perfin messa en dumonda. Però cun ses entusiassem ed engaschament ha Tista Murk pudì manar la BPS svelt en ina meglra direcziun. Sia finamira era da pudair offrir a l’entira Svizra, damai era en regiuns pli periferas e betg mo en ils centers, in access a la lectura en bibliotecas. Durant ses temp d’uffizi èn vegnidas fundadas numerusas novas bibliotecas communalas u regiunalas, era en il chantun Grischun. Per cuntanscher quai, aveva Tista Murk reorganisà la finanziaziun da las bibliotecas popularas. Enstagl da sustegnair quellas cuntinuadamain cun ina pitschna furniziun da cudeschs, ha el installà in sistem dad «agid da partenza», v.d. las biliotecas survegnivan a l’entschatta in brav import per etablir ina flotta biblioteca, ma ellas eran silsuenter sezzas responsablas per tgirar vinavant la collecziun.
Per ses merits sin il champ da las bibliotecas popularas è Tista Murk vegnì onurà quest onn 2015 perfin da la Scol’auta per scienzas applitgadas a Winterthur. Il nov edifizi da biblioteca da quella scol’auta porta ussa il num «Haus Tista-Murk».


text:
Blèl
Blèl (nòm uficiàl en italià: Blello) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Brembila 25 km de la sità e a 815 méter söl lièl del mar.
L'è ü di cümü piö picinì de la bergamasca con dóma 71 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]). El g'ha süperfìce de 2,2 km² e 'na densità de popolasiù de 32 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Brembila, Còrna, Gerusa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Blèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En cumparegliaziun cun l'onn passà è quai il traidubel unfrendas mortalas. L'onn 2017 avevi dà be 13 morts ordvart las pistas ils emprims trais mais da l'onn. Las unfrendas da l'avrigl n'èn anc betg en questa statistica.
Las bleras persunas sajan vegnidas en lavinas. Pervi da la situaziun cun blera naiv, sajan er dapli persunas idas sin turas u ordvart las pistas cun skis. Ultra da quai haja la blera naiv er er procurà per situaziuns pli malsegiras da lavinas, scriva il Club alpin svizzer.
RR novitads 12:00


text:
«Der blaue Heinrich»
- Gievgia, 17.3.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 17.3.2016, 8:40, RTR
Uschè sa numna la nova exposiziun en il Museum retic a Cuira. Oz è vernissascha da l'exposiziun «Der Blaue Heinrich - Höhenluft und Liegekur».
L'exposiziun mussa ils sanatoris en il Grischun nua ch'ins pudeva far tractament encunter la malsogna da tuberculosa. «Der blaue Heinrich» è ina spidarola, per tudestg in «Spucknapf». Quella buttiglia pitschna era per ils pazients da tuberculosa obligatorica en ils sanatoris. Ils pazients na dastgavan betg spidar giun plaun, mabain adina en quest «blauer Heinrich». Questa spidarola blaua tutgava simplamain tar ils pazients en quests sanatoris.


text:
Pantera
I texàṅ Pantera i èṅ un grup heavy metal americàṅ, mis insém a Arlington in dal 1981 p'r i fradèi Abbott, cgnusû méj cuma Dimebag Darrell (chitàra) e Vinnie Paul (batterìa). Al nóm al daśvèṅ da la sità ad Pantego in dal Tèxas e minga da la bèstia. I s èṅ mulâ in dal 2003. In dla lór caréra i aṅ cambiâ gènar pasànd da 'l heavy di inìsi a 'l trash e groove metal di ùltim tèmp.
Al crìtic muśicàl Jason Birchmeier 'd All Music Guide al i à batśâ cuma "al più grand grup metal di an Nuànta e òṅ di più grand e inuvatìṿ ad sèmpar" mèntar la réda televiśìva VH1 la i à mis al 45° pòst in dla clasìfica di 100 più grand d'l hard rock e al 5° pòst ad quéla di più grand grup heavy metal ad sèmpar.
Biugrafìa
Gl'Inisi (1981-1983)
La prima furmasiòṅ di Pantera l'éra furmàda da i fradèi Abbott (ch'i gh'ìvan mis i bèsi), da 'l basìsta Tommy Bradford, da 'l chitarìsta Terry Glaze (cgnusû anc cuma Terrence Lee) e da 'l cantànt Donnie Hart. La band la tacò sunànd dal cover di Kiss e di Van Halen. In dal 1982 Hart e Bradford però i mòlan al grup: Terry Glaze al sa spòsta a la vóś e al sò pòst al riva Rex Brown a sunàr al bas. I Pantera i s fànan cgnósar anc in di àtar pòst cuma la Luiśiàna e 'l Oklahoma.
I prim an (1983-1986)
In cal mèntar i Pantera i ìvan tacâ a rigistràr dal canti nóvi, lasànd lè dagnóra dal tut ad far dal cover di àtar grup. In dal 1983 a vèṅ fóra al lór prim disc Metal Magic (Metàl Màgic) anc par 'l apòǵ finansiàri ad Jerry Abbott e ad soquànt'atri band ch'i i ìvan tòlt a cór p'r al talènt ch'i ìvan mustrâ. Cal prudót lè 'l ira pîṅ 'd influénsi ad grup quài Kiss, Van Halen e Judas Priest.
Maṅ mâṅ ch'i dvintàvan più famóś, i Pantera i s éran mis a sunàr in gir p'r i Stat Unî cun di cuncèrt cic. In dal 1984 i rigìstran al secónd àlbum Projects in the Jungle (Pugèt in dla giùngla) cun un sòṅ ch'al tgnìva a drē a 'l hair metal americàṅ anc se più dur e péś, cun la vóś ad Glaze ch'la parìva sèmpar da piò qvéla ad Rob Halford, al cantànt di Judas Priest. P'r i Pantera a gh'éra anc al prim video in bal p'r al sìngul All Over Tonight.
In d'l Istâ dal 1985, al grup al cgnós al chitarìsta di Keel Marc Ferrari durànt un sò tour in Tèxas. Diamond e Vinny i gh dànan un tape cun soquànti dal canti ch'i arév cumpòst in séguit al tèrs disc I am the night (A sòṅ la nòt). Subìt dòp avér-al scultâ, Ferrari a s fà avànti par dar-ag na maṅ dvintànd sò amìg. Al disc al vèṅ fóra in c'l an lè, sèmpar par la cà discugràfica ad famìja, la Metal Magic Records, c'n al sìngul Hot and Heavy.
La vgnuda 'd Phil Anselmo (1986-1989)
In dal 1986 gl'Abbott i decìdan ad cambiàr regìstar e pasàr a 'l thrash metal dòp avér ascultâ di pès da nuànta vgnû fóra in c'l an lè cuma Reign in Blood di Slayer e Master of Puppets di Metallica.
Al cantànt Terry Glaze però, da sèmpar cuntràri a chi sòṅ lè parchè a gh piaśìva un stil più clàsic, al n éra minga 'd acòrd e al mòla al grup. Al sò pòst i vènan tòlt prima Matt L'Amour e pò David Peacock ma ninsòṅ di dû 'l éra adàt a cantàr i pès nóṿ.
A la fiṅ a vèṅ catâ quél giùst: Philip "Phil" Anselmo, ex cantànt di Samhain e Razorwhite cun di urìgini itagliàni, pascâ sèmpar in dal Sud di Stat Unî a New Orleans. Chi lò al gh'iva abû n'infànsia dimóndi difìcila: cun un pàdar imbariagòs e ch'al gh'iva un risturànt a Metairie, pò butâ śò da 'l uragàṅ Katrina, a quind'ś an 'l iva dat fóg a la cà di sò genitór sól par far ciapàr un spaj a sò surèla. Scapâ pò da cà, 'l iva decìś ad far dla mùśica in dla vita, al sól quèl ch'al gh'intirisìs.
Cun Anselmo i Pantera i càmbian dal tut pasànd a dal tunalità adàti a 'l sound thrash e groove metal.
Al prim àlbum dla śvòlta a s cata cun Power Metal (Putēr dal Metàl, 1988), in dua la nóva furmasiòṅ la s fà védar in pùblic par la prima vòlta. Al disc 'l è prudót anc par Marc Ferrari ch'al sòna pur soquànti parti ad chitàra.
In d'l àlbum a s cata anc al braṅ Proud to be Loud ch'l éra stâ scrit par Ferrari stés p'r èsar mis dèntar in dal disc umònim di Keel dal 1987 ma pò 'l éra stâ mis da na banda.
Power metal al piàś fin da subìt a 'l pùblic e a i crìtic e al pòrta i Pantera al sucès.
Cowboys from Hell (1989-1992)
Dòp la publicasiòṅ ad Power Metal, Dave Mustaine al dmanda a Darrell ad śuntàr-as a i sò Megadeth ma chi lò al diś ad no parchè al n vliva minga dastacàr-as da sò fradèl.
In cal mèntar Mark Ross, manager dl'etichéta discugràfica Atco Records, ch'l iva duciâ al grup in un cuncèrt in Tèxas e 'l éra armàst dimóndi culpî da l'eśibisiòṅ di quàtar, al gh eśibìs un cuntràt par pasàr sèg. I Pantera i èṅ 'd acòrd e acsè i tàcan a lauràr in di studi ad registrasiòṅ ad Pantego. I frut i ś védan al 24 ad Luj dal 1990 quànd i faṅ gnir fóra Cowboys from Hell (Cowboys da 'l Inféran), 'n àlbum ch'al tóca la puśisiòṅ 117 dla Top 200 dla Billboard.
Al disc 'l è cunsiderâ 'l àlbum dla śvòlta par la madurasiòṅ dal stîł muśicàl dal grup, cun di pès ch'i vaṅ da 'l heavy metal clàsic (quài Domination, Shattered e The Art of Shredding) cun la vóś puténta, élta e basa ad Philip Anselmo a di àtar ch'i arciàman i sòṅ dal speed/thrash metal an Utànta (Heresy, tant par dir-'n una) cuma a s pól ascultàr in di riff ad chitàra ad Diamond Darrell e in dla casa dópia ad Vinnie Paul.
Cowboys From Hell al gh'à dèntar dimóndi àtar pès dvintâ pò di clàsic dal grup cuma Cemetery Gates, na cansòṅ ad sèt minùt ch'la dascór dla religiòṅ e dla mòrt, Psycho Holiday e la title-track stésa.
P'r al fat che quést chè al sia al prim àlbum par na major (la ATCO la fà part dl'Atlantic Recording), dimóndi i crédan ch'al sia anc al prim àlbum dabòṅ.
Fòrt dal fat ch'al disc 'l iva vindû bèṅ (dòpa sèt an al dventarà ad plàtin in di Stat Unî), i Pantera i tàcan al Cowboys from Hell Tour, sustgnû da grup da spala quài Exodus e Suicidal Tendencies, avénd 'l unór ad sunàr a 'l Monsters Of Rock ch'al s éra tgnû a Mosca in dal 1990 insém a AC/DC e Metallica.
Vulgar Display of Power, Far Beyond Driven (1992-1994)
Al 25 ad Favràr dal 1992 i Pantera i pùblican 'l àlbum Vulgar Display Of Power (Vulgàra Dimustrasiòṅ ad Putēr), un tìtul tòlt diretamènt da na fraś dal film dal 1973 L Eśurcìsta quand al prevòstar Damien Karras al dmanda a l'indemugnàda Regan MacNeil ad liberàr-as dal demòni druànd al sò putér malèfic e lì lē la gh rispónd: «That's much too vulgar a display of power».
Al disc al gh'à un stil incóra più tirâ in di cunfrónt ad Cowboys from Hell esénd un eśémpi ad groove metal in tut e par tut e 'l è cunsiderâ da dimóndi di sustenidór dal grup cum al più cumplét ad tut, vindénd più ad dû migliòṅ ad còpi in di sól Stat Unî a tut al 2004. I sìngui fat gnir fóra i èṅ sinc: Mouth For War, Walk, Fucking Hostile, This Love e Hollow e i sò vìddeo i tàcan a giràr anc par MTV.
Al sucès bèl grôs ad vénditi l'à parmìs pò a i Pantera ad tacàr un tour mundiàl rivànd anc in Giapòṅ e a 'l Monsters Of Rock ingléś (in dua i quàtar i aṅ sunâ insém a di pès da nuànta cuma Iron Maiden e Black Sabbath).
Finî al tour i Pantera i tàcan subìt a far dal canti nóvi e al riśultàt 'l è Far Beyond Driven (Purtâ bèṅ da 'd là), disc fat gnir fóra al 15 ad Mars dal 1994 e purtâ a di livèi clamuróś ad vendìti, rivànd anc al prim pòst in dal clasìfichi americàni (29 stmani in dal top 200) e austragliàni. 'L àlbum, che in cupertìna al véd na punta gigànta 'd un tirabusòṅ insfilsàr un tésć ma che a 'l inìsi al gh'iva da ficàr-as dèntar a 'n cûl pigâ a nuànta, al gh'à quàtar sìngui: I'm Broken (numinâ a i Grammy Award cuma Best Metal Performance), 5 Minutes Alone, Becoming e la cover di Black Sabbath fata bèṅ Planet Caravan.
The Great Southern Trendkill e prim prubléma (1994-1996)
Phil Anselmo al taca ad avér di cumpurtamènt strâṅ dòp la publicasiòṅ ad Far Beyond Driven restànd da spés da par lò e separâ da chi àtar e mulànd al tour dal 1995 tut 'd un trat.
La band la próa a dar na spiegasiòṅ dgénd che Phil 'l éra stresâ par via ad tut chi viàś ch'l éra custrét a far par tgnir a drē a gl'impégn ma 'l éra ciàr ch'a gh'éra di prubléma fra lò e al rèst dal grup. Soquànti stmani dòp a ś vèṅ a savér che Anslemo 'l éra finî in dla depresiòṅ parchè 'l éra sòlit imbariagàr-'s e drugàr-as.
I Abbott i al manda alóra a far-as curàr e p'r un pōc al ròbi i vaṅ a pòst ma 'l an dòp i prubléma i vènan fóra incóra e a salta fóra che Phil al tōś dl'eruìna.
In cal mèntar, al 19 ad Setémbar dal 1995, al cantànt 'l iva fat gnir fóra un disc da par lò cun un grup suo ciamâ Down e cun al tìtul ad Nola.
Quand tut a lasàva inténdar che la stòria di Pantera la fus finìda lè, al 22 ad Maǵ dal 1996 a vèṅ fóra un disc nóṿ dla band texàna, The Great Southern Trendkill (La Gran Vója 'd Masàr dal Sud), al più rabî e catìṿ ad tut i disc ch'i ìvan fat fin lè, cun Anselmo ch'l iva rigistrâ la vóś da par lò in un studi ad New Orleans luntàṅ da chi àtar. Dimóndi dal canti i dascóran ad 'l uś dla dròga, cuma in dal caś ad Suicide Note (cansòṅ vgnuda fóra in dū part), Living Through Me (Hell's Wrath) e dla cgnusùda, par via dal vìddeo, Drag the Waters.
Phil drugâ pódag, un disc dal viṿ e ùltim cd insém (1996-2004)
Al 13 ad Luj dal 1996 Phil Anselmo al vèṅ purtâ in présia a 'l uśdàr parchè 'l iva tòlt dl'eruìna e 'l éra finî in còma n'óra dòp un cuncèrt in Tèxas armanénd sinc minùt cun al cór férum. Da cal mumènt lè in avànti, anc s'l iva prumìs ad tar-gh un taj, Anselmo al taca a śugàr ad tant in tant cun la "pulvrìna biànca", questiunànd-as sèmpar da piò cun la sò muróśa 'd in alóra, Stephanie Opal Weinstein, e cun gl'Abbott ch'i al vlìvan pulî e mis a pòst.
In cal mèntar, par far in manéra ad far gnir fóra quèl, al 29 ad Luj dal 1997 a véd la luś al prim disc dal viṿ dal grup, cun di eśibisiòṅ live d'l an prima. Al tìtul dal cd 'l è Official Live: 101 Proof e al gh'à dèntar dû braṅ nóṿ, Where You Come From e I Can't Hide.
A pasa al tèmp e Anselmo al par sèmpar da piò luntàṅ da i Pantera. In dal 1999 Phil al decìd ad tóras n'atra pàuśa, dòp quéla cun i Down, sunànd la chitàra in dal disc Holocausto de la Morte di Necrophagia, cun al scutmàj 'd "Anton Crowley".
In dal 2000 i Pantera métan da na banda al questiòṅ (anc parchè custrét da i impégn cun la cà discugràfica) e i tórnan insém par rigistràr Reinventing the Steel (Invintàr ad nóṿ 'l aśàł). Al disc al vèṅ fóra al 14 ad Mars diretamènt al quart pòst dla Billboard 200 cun al sìngul Revolution is My Name (numinàta Best Metal Performance a i Grammy Awards dal 2001) a cuciàr-al.
Al grup al partìs anc p'r un tour mundiàl ma in Europa i gh stànan pò pòc par via d'l atintâ d'l 11 ad Setémbar (a s fava fadìga a vulàr da un pòst a c'l àtar).
Turnâ a cà, Anselmo al taca incóra a lauràr da par lò, miténd sù 'n àtar sò grup, i Superjoint Ritual, e faghénd gnir fóra 'n àtar disc c'n i Down, Down II: A Bustle in Your Hedgerow in dal 2002.
I Abbott i próan ad aspitàr-al, spirànd ch'al cambìs idéa, ma a n gh'è gnint da far: 'sta vòlta Anselmo al i à pròpria mulâ. In dal 2003 a vèṅ fat un cumunicâ in dua a ś dgiva uficialmènt che la stòria di Pantera la finìva lè.
Al masamènt ad Dimebag Darrell (2004)
In dal 2003 gl'Abbott i métan sù 'n grup groove metal tut nóṿ, i Damageplan, insém a 'l cantànt Patrick Lachman e a 'l basìsta Bob Zilla.
I quàtar i faṅ pò vgnir fóra un disc in dal 2004 ciamâ New Found Power ch'al vénd bèṅ e ch'al gh parmìt ad partìr p'r un gir ad cuncèrt in di Stat Unî.
Durànt al cuncèrt d'l 8 ad Dicémbar dal 2004, in dal club famóś Alrosa Villa ad Culùmbus, al stés dè d'l umicìdi ad John Lennon, un sustenidór fóra ad tèsta di Pantera al salta sù a 'l impruvìś in sal palc e al taca a sparàr cun la sò rivultèla vèrs Dimebag Darrell, masànd-al. Insém a lì lò, i móran àtar tri óm ch'i éran rivâ lè par jutàr-al. A mōr anc al sasèṅ p'r i cólp ad sćiòp sparâ da i pulisiòt ch'i éran in sal pòst.
Sabû quél ch'l éra sucès, Phil Anselmo a s fà viṿ incóra, rivànd in Tèxas p'r un ùltim salùt a 'l sò vèć cumpàgn ma ninsòṅ dal grup al al vliva a 'l funeràl, specialmènt la murósa ad Darrell, Rita Haney, ch'la gh'îva dit ch'la gh arév tajâ la tèsta s'al s fus preśentâ da cla banda.
Anselmo al decìd ad rispetàr al vulér dla famìja stand luntàṅ da 'l simitèri al dè dal funeràl.
Par arcurdàr Darrel, 'l ex chitarìsta 'd Ozzy Osbourne, Zakk Wylde al decìd ad dedicàr-ag la sò cansòṅ In This River.
In dal 2005 soquànti rivìsti i dìśan che i Pantera i sarésan drē a turàr incóra insém ma la vóś la vèṅ fata taśér diretamènt par Vinnie Paul.
La stòria di Pantera l'è finìda par sèmpar. A gh'è sól al tèmp par far gnir fóra in dal 2009 un dvd 'd un cuncèrt tgnû in Curèa, Killing in Korea. In Memory of Dimebag p'r arcurdàr al chitarìsta dasfurtunâ e in dal 2010 la racòlta ciamàda 1990-2000: A Decade of Domination.
Furmasiòṅ
Ùltim mémbar
- Phil Anselmo (Philip Hansen Anselmo) vóś
- Dimebag Darrell (Darrell Lance Abbott) chitàra
- Rex Brown (Rex Robert Brown) bas
- Vinnie Paul (Vincent Paul Abbott) baterìa
Èx cumpunènt
- Terry Glaze (Terrence Lee Glaze) vóś
- Donnie Hart vóś
- David Peacock vóś
- Matt L'Amour vóś
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1983 - Metal Magic
- 1984 - Projects in the Jungle
- 1985 - I Am the Night
- 1988 - Power Metal
- 1990 - Cowboys from Hell
- 1992 - Vulgar Display of Power
- 1994 - Far Beyond Driven
- 1996 - The Great Southern Trendkill
- 2000 - Reinventing the Steel
Àlbum da 'l viṿ
- 1997 - Official Live: 101 Proof
Racòlti
Sìngui
- Cowboys from Hell
- Cemetery Gates
- Psycho Holiday
- Mouth for War
- This Love
- Hollow
- Walk
- I'm Broken
- Planet Caravan
- 5 Minutes Alone
- Drag the Waters
- Suicide Note Pt. I
- Floods
- Where You Come From
- Cat Scratch Fever
- Revolution is My Name
- Goddamn Electric
- I'll Cast a Shadow
Videugrafìa
- 1985 - The Hot 'n Heavy Home Video
- 1991 - Cowboys from Hell: The Videos
- 1993 - Vulgar Video
- 1997 - 3: Watch it Go
- 1999 - 3 Vulgar Videos from Hell


text:
Inhalt
Ulteriur Grischun
-
Passa 1 milliun per svilup regiunal PSR
Il chantun grischun deliberescha passa 560’000 francs per il svilup regiunal da Churwalden PSR. Damai ch’il chantun conceda questa summa, sustegn era la Confederaziun quest project cun 700’000 francs.
La chascharia alpestra Parpan è purtadra dal project PSR. Quel prevesa tranter auter da construir ina chascharia d’alp, d’organisar differentas occurrenzas gastronomicas sco era da porscher la pussaivladad da pernottar sin l’alp Pradaschier.
RR novitads 11:00


text:
Monguzz
Monguzz (nom ufizial in italian: Monguzzo in Italian) l'è ün cumün de la Provincia de Còmm de 2 302 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,7 km² e ona densità de 622 ab./km². Part del sò teritori cumünàal se troeuva in del "Parch Regiunàal de la Val del Lamber".
Il Cumün in generàal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mongòzz se truva sü'na culina ai pè d'ün castel feudàal, che incoeu l'hann in man i fràa di "Fatebenefratelli"; l'è pusibil vardal dedént dumàa la segunda dumenega de setember.
In del paes gh'hinn du gesi: la gesa di Sant Biàas e Sebastiàn (via Chiesa) e'l Santuari de la Madùna de Lourdes (via Santuario), che tücc dùu hinn stàa metüdi a post in di ültim temp.
I part del Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se poeu divider il cumün in trè part principai:
- Monguzz, che, cumè l'è stàa giamò dit, se troeuva sü la culina;
- Nòbil o Nòber (nom ufizial in italian: Nobile in italiàn), che l'è ai pè de la culina, in de la part urientàal del cumün; in di temp indree Nobil l'era cugniusüda in tutta la Brianza per i sò piant di persich, tant che i sò abitant i veniven ciamàa Persegatt;
- Pogg Cavòlt (nom ufizial in italian: Poggio Cavolto in italiàn), zona residenziàal che la s'è svilüpada in di ann Setanta e che l'è in de la part meridiunala de la culina, visìn al cunfìn cunt Luràgh.
A Monguzz gh'hinn anca ün frach de cassini metüdi a post e cunt tücc intur noeuvi casètt; quij pussee impurtant sun i cassini Noeuva, Sulferìn, Bindèla, Enrichèta (ciamada anca el "Cassinùn") e Bassètt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Monguzz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tar il rapiment d'ostagis èn mortas 20 persunas, tranter questas Russ, Chinais ed Americans. 2 dals attatgaders èn medemamain morts cura che forzas spezialisadas han assaglì il hotel per liberar 170 ostagis.
Auta concentraziun d'islamists en il Mali
Indicaziuns pli exactas areguard las persunas arrestadas n’èn betg vegnidas fatgas. 3 gruppas islamisticas eran sa decleradas responsablas per l’attentat. Bleras parts dal Mali èn sut controlla d’islamists. Adina puspè datti là attentats.
RR novitads 06:00


text:
Metropolitana de Catania
La metropolitana de Catania a l'è 'l sistema de strapòrt velos de la cittaa de Catania, gestii da la societaa Ferrovia Circumetnea.
La banda in servizzi, al 2017, a l'è longa 8,8 chilòmeter e la corr, per on tòcch, dent ona galeria sotterrania cont binari doppi, e per on alter tòcch, in superficia longh on binari singol (longh la banda urbana de la ferovia Circumetnea). A hinn dree a costruì di slongament sia in direzion sud, vers l'aeroport de Fontanarossa, sia in direzion nord-ovest, vers Paternò[1].
Stazion: Nesima - San Nullo - Cibali - Milo - Borgo - Giuffrida - Italia - Galatea - Porto - Giovanni XXIII - Stesicoro[2].
Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La red metropolitana de Catania a l'è componnuda domà de ona linia:
Caratteristigh tecnigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scartament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scartament di binari a l'è de 1435 millimeter, che a l'è l'inscì ciamà "scartament normal".
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Sito FCE, circumetnea.it.
- (IT) Il trasporto metropolitano a Catania, web.tiscali.it.
- (IT) Metropolitana di Catania, catania.mobilita.org.


text:
Cun questa collavuraziun vulan ils dus clubs, il HCD e Hockey Thurgau, manar il hockey en la Svizra Orientala in pass enavant. En emprima lingia duain juniors d’elita dal HCD, che na vegnan betg da far il pass en l’emprima equipa, pudair midar tar Hockey Thurgau per rimnar là experientschas en la liga naziunala B.
Tenor Beni Winkler, il trenader assistent da Hockey Thurgau, profiteschia dentant era il club da la Turgovia da questa collavuraziun. Winkler spera era che in ni l’auter giugader da Hockey Thurgau possia en l’avegnir forsa giugar tar il HCD, malgrà che la differenza tranter la liga naziunala A e la B saja enorma. Beni Winkler sez ha dà durant set stagiuns a Tavau e gudagnà durant quai temp trais titels da campiun svizzer cun il HCD.


text:
Plans concrets ha il chantun – che posseda il bajetg – anc nagins. Ina concurrenza d' investiders duai esser l' emprim pass il 2018, declera Markus Dünner, architect chantunal. «Sco preparaziun latiers èsi era necessari da tschertgar il discurs cun la citad da Cuira.» Las pretensiuns per il project sin l' areal dal Sennhof duain citad e chantun lura formular cuminaivlamain.
«Ins vul salvar ina tscherta influenza»
Concurrenza d' investiders – quai na munta tenor Markus Dünner betg che l'areal vegnia simplamain vendì a quel che porscha la pli gronda summa. «Ins vul mantegnair ina tscherta influenza. Quai vul dir che nus sco chantun ed era la citad da Cuita han in interess ch'i vegnia construì insatge ch'è nizzaivel per la citad.» Ina concurrenza d'investiders pussibiliteschia da fixar cundiziuns da basa gia ordavant.
Svidada cumpletta pir 2021 u 2022
Il chantun veglia impedir, che l'edifizi restia vids, accentuescha Dünner. Dentant dettia in problem: La fin dal 2019 bardiglian be ils praschuniers ed ils collavuraturs dal Sennhof a Cazas.
«L'entira procura publica resta anc en il Sennhof. Nus stuain guardar nua che questa vegn plazzada.» En in emprim pass stoppian ils departements ed uffizis dal chantun midar en il nov bajetg da sinergia. Las localitads che vegnian quatras vidas stoppian vegnir renovadas. «Lura pa la procura publica midar en ina da quellas localitads. Dal tuttafatg svidà vegn il Sennhof pir il 2021 u 2022 – guardà realistic.»
RR actualitad 07:00


text:
Matteo Salvini
Matteo Salvini es un politico de Italia. Il nascet li 9-im de marte 1973 in Milano e es desde li 15-im de decembre 2013 li presidente del partise Lega Nord. Desde li 1-im de junio 2018 Salvini es ministere de interni aferes de Italia.
Personal e professional vive[modificar | redacter fonte]
Matteo Salvini comensat studiar historie in Milano, ma ne finit li studies. Il laborat quam jurnaliste. In li annu 1999 Salvini devenit li redactor del radio del partise Lega Nord Radio Padania Libera.
Matteo Salvini es divorciat e have du infantes.
Political cariera[modificar | redacter fonte]
- 1993-2013 Membre del consilie municipal de Milano.
- 1998-2004 Secretario del partise Lega Nord in Milano.
- 2004-2018 Membre del Europan Parlament por li Lega Nord.
- 2008-2009 Membre del Dom de Representantes del parlament de Italia.
- 2012-2013 Secretario del Lega Nord por li region Lombardia.
- 2018 Matteo Salvini esset li prim candidate in li parlamentari electiones de Italia 2018 por li Lega Nord e esset electet in li Senatu de Italia. Li 1-im de junio 2018 il devenit ministre por interni aferes de Italia.
Politica[modificar | redacter fonte]
Salvini ha transformat li Lega Nord de un regional seperatist partise a un national dextri partise. Il critica li illegal inmigration a Italia e es critical contra li Europan Union.


text:
100 onns Jon Pult
- Dumengia, 7.8.2011, 17:25
Jon Pult avess cumplenì quest onn, ils 3 d’avust, 100 onns.
«Jon Pult è stà in dals interessants activists ed ambassadurs dal moviment rumantsch dal 20avel tschientaner» di Rico Valär, romanist ed autur d’in cudesch sur da Pult. «Pleds e scrits» ha num sia monografia gist cumparida. Ed ella cuntegna precis quai: Pleds che Jon Pult ha tegnì, artitgels che Jon Pult ha scrit durant sia vita, bunamain adina davart il Rumantsch.
Tranter tut quest material datti natiralmain era contribuziuns che Pult ha gì fatg per la Televisiun Rumantscha. Ina da quellas, in purtret dal celebrà musicist e cumponist engiadinais Otto Barblan da l'onn 1972.


text:
Tissi
Tissi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 2.200 abitàncc, 'na superfìce de 10,35 km² e 'na densità de 181.16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sassari, Ossi, Usini
La se tróa a méno de 8 km de la cità de Sassari en lìnea d'aria, 9,5 km dré a la stràda. Endèl sò teretóre gh'è 'n quach sicc archeològich, come 'l tùmulo de Sas Puntas e 'l Nuraghe Monte Sant'Andria. De vizità gh'è apò la céza de Santa Anastasia e Vittoria, e l'oratóre de la Santa Crus.
Colocàt endèla part setentriunàl de la Sardégna (Logudoro), sö la spónda mansìna del Rio Mascari (aflüènt del Rio Mannu de Porto Torres). El sò teretóre l'è perlopiö montagnùs, el se tróa a 235 méter sùra 'l leèl del mar,
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Beatrice Egli
- Glindesdi, 19.3.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 19.3.2018, 19:00, RTR
Il star da schlagher dal chantun Sviz ha venderdi passà edì ses 5avel album da studi: in disc per sa sentir bain – quai tradescha almain il titel «Wohlfühlgarantie».
En la Stailalva dad oz preschentain nus a Vus quest album che tuts han spetgà cun brama. E nus essan gia oz plain mirveglias sche quest disc cuntanscha er tantas arbajas sco ils davos quatter discs.
Pia tadlai e faschai voss patratgs e cun in zichel cletg savais Vus gudagnar il disc da Beatrice Egli. Bun divertiment e buna fortuna!


text:
Etè dal fèr
Artéccol in dialatt bulgnais
L'etè dal fèr l'è in urèggin un época d'la preistòria o protostòria d'l Europa indòvv as à druvè di mondi al fèr.
In Europa e int'al Vsén Uriänt la ngn'j é l'etè dal brånz e la vén prémma ch'la tachéss la stòria, indòvv i s caten anch'dî scrétt. L'etè dal fèr la cminzéppia dal dudgésum sécol prémma ed Crésst atais al Mèr Mediterràneo e stra'l nòn e l'utèv sécol prémma ed Crést int'l Èlta Europa. C'me pr'äli èltri êpoch d'la stòria i lémmit i canbien a secånda dî sît e däl cultûr. Däl ziviltè al n cgnussén brîsa l'etè dal fèr anch's i avénn dî svilopp di mondi inpurtànt, c'me i Incas.
Donca as pänsa a l'etè dal fèr c'me a un epoca cronologica d'un stèdi d'evoluziån, mo såura tott d'un livèl d'cultûra ch'l'à influenzè l'omen. Al ziviltè ch'a l cgnussén l'etè dal fèr én stè: i Achei int'la Grécia antîga, i Celti, la cultûra d'Hallstatt e d'La Tène, i Villanuvien (Italia de centro-nord)