text:
Curèz
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Curèz (Correggio in italiân) l’é un cmûn ed 24.501 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é ûn di cmûn pió grând e cun pió gînta ed la Pruvîncia dôp al cèinter pió impurtânt Rèz, da dó l’è distânt 18 chilômeter lòng a la vècia strêda statêla 468 vêrs mezanôt, l’é a 11 chilômeter da Chèrp.
Stòria
Al j urégin
I stódi pió ed valōr a dân l’urègin ed la zôna ed Curèz a i depôsit aluvionêl di fióm e di turèint che a gnîven zò dal muntâgni, in particolêr al Treṣnêr e al Cróstel. La ‘stèsa urègin dal nòm Curèz la vîn fâta desgnîr a ch’ al j-êlti o curdòun dal trèin che gnîven só in mèṣa al j-inundasiòun dal vâl, ciamê gióst ‘’corrigia’’.
Da di schêv a ’s’è catê di rèst antîgh che dîṣen che ind la zôna a gh’êra dla gînta (facilmèint Cêlt o Lègor) ind al tèimp ed l'etê dal fèr, precisamèint ind i sècol Vl e V a.c. A gh’è pó dimondi testimuniânsi rumâni che, mìa da fêr pensêr a la presèinsa ‘d un vèira e propéria cèinter abitê organiṣê, fân vèder che la campâgna ed Curèz l’è stêda colonialiṣêda dai rumân. Ed sicûr Curèz an n’è mìa nasû cme municépi rumân; al mfà vèder invēci ‘na cêra urégin medievêla lighêda al cmând longobêrd. Al nòm ‘’Coregia’’ a’s vèd per la préma vôlta in un documèint dal 946.
I Da Curèz
Al 1009 al s’arfà invēci al prém documèint in dó a’s fà relasiòun di Da Curèz, la Râsa che l’à cmandê, sèinsa fermêdi, insém a sta zôna per quêsi sèt sècol. I lōr interèsi, specialmèint ind i sec. Xlll e XIV, în mìa armêṣ ind i cunfîn ed Curèz. I lōr rapreṣentânt puntêven invēci a quistêr ‘na poṣisiòun ed prém piân int l ‘Arzân e int al Pramşân, cun al dêr véta a ‘na polética preputèinta ind i confrûnt di fèdev aṣvèin.
Int al 1452, quând bèle i sô Sgnōri îven duvû rasegnêres a ripieghêr ind al vèci properietê ed ēren dòunca interesê prèma ed tót a rinfursêres secònd la lèg e secònd la diplomasèia dèinter ed lōr, L'imperadōr Federico III l’à arcgnusû ai Da Curèz al tétol ed Cûnt, in pió la sgnê al tèri e i cunfîn dal Cumitê e al l’à més sòta diretamèin a l’Impēr. L’é cumincê alōra al peréiod, durê circa un sècol, ed pió fortûna ed la sitê e di sō Sgnōr. Al pôlo d’arciâm ed la véta polética e socêla ‘d la Sguréia l’êra la Cōrt, ch’ l’ é stêda al pôst d’ ativitê diplomâtica e culturêla dimòndi impurtânt. A gh’în stê cme invidê: Ludovico al Moro, Ludovico Ariosto, al Bembo, al Molza, Bernardo Tasso, e dimòndi fra i pió impurtânt artésta e sgnōr dal tèimp. I 'stès rapresentânt dal pôst ed la polética e ‘d la cultûra în stê dimòndi impurtânt: Nicolò Postumo, Veronica Gambara, Rinaldo Corso, Claudio Merulo e, sōvra a tót, Antonio Allegri.
Ind la dûra quistiòun tra Francesco I e Carlo V i Da Curèz i àn sciēlt a la fîn de stêr cun l'imperadōr che, per bèin dō vôlti ind al 1530 e ind al 1532, l’à fât vîṣita a la sitê e ai sō Sgnōr.
Al Principê
Ind al 1557-58 Curèz l’à ‘vû un lòngh asèdi da pêrte dal trópi ‘d la Lêga Sânta che a n’à butê zò al burghêdi sèinsa però a cavêrgla a cunquistêrla. In prèmi per sta fedeltê l'lmperaōr Ferdinando I int al 1559 l’à dê a Curèz al tétol ed Sitê cun privilègi ed batêr munèida. Ind al 1616, grâsia al pagamèint ed ‘na grôsa céfra, Curèz l’è dvintêda un Principêt.
Al tèimp polétich ed econômich, però, an n’ēra pió bòun per i Stêt cèch, ēren destinê a’d èsere més sòta dal Sgnuréi pió potèinti. Acsé l’è stê ânca per Curèz, favûri dal valèir pôch e da i guâi finansiâri e cun la lèg dal Prîncip Siro, ch’ l’ è gnû acusê ed faturêr e falsifichêr la monèida. Int al 1635 al Duchêt ed Mòdna, che da tèimp al mirêva a sté risultê, égh l’ à cavêda a dvintêr padròun dal Principêt. Da alōra, Curèz, l’é andê a drē al destîn dal Duchêt Estèins, égh l’à cavêda però, sopratót ind i prém tèimp, a mantgnîr ‘na relatîva indipendèinsa aministratîva e culturêla.
Ind al cōrs dal '700 i sō rapresentânt în stê brêv a fêr nâser dal j impurtânt istitusiòun culturêli e scolastîchi e a promōver ‘n’ impurtânt riprèisa edilésia in sitê. Sté muvimèint ediléssi l’è cuntnvê ânca ind l’'800, mó an n’è mìa stê cumpagnê da un muvimèint cumpâgn né ind al piân socio-econômich, né in còl culturêl, e gnân in còl polétich. La sitê e la só clâs ch’ la cmandêva, fâta da proprietâri ed tèri ed cundisiòun nôbil o a vrîven dvintêrel, în stê fedēl al Duchêt Estèins e în armêṣ indiferèint a l’arnuvamèint sia cunômich e culturêl sia al spînti polétichi dal Risorgimèint.
Da l’unitê d’ Itâlia
Int al 1860, cun l'uniòun ed l'Emélia, ânca Curèz l’è andê a fêr pêrta dal Règn d'ltâlia. Al brèj politéchi j êren armêṣi fèirmi ind al mân dal blôch clerichêl moderê.
Sōl int al 1919 i socialésta égh l’àn cavêda a cunquistêr al colêg eletorêl ed Curèz e, l'ân dôp, l'aministrasiòun dal Cmûn. Int al dicèmber 1920 la reasiòun fasésta l’à cavṣê ché dō fra al sô prémi vétmi: A. Zaccarelli e M. Gasparini. Ind i mèis e ind j ân dôp dimòndi în stêdi al viulèinsi, ânca murtêli ai dân d’j aversâri socialésta e comunésta. Còst an n’à mìa impidî al rinfursêres d’ un robóst sentimèint antifasésta, che a la fîn l’è gnû a cò cun l’intervèint ed dimòndi persòuni a la guèra ed liberasiòun partigiâna.
L'amdâja
Curèz l’é tr’ al Sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun cun la Crōṣ ed Guèra al Valōr Militêr per i sacrifési ‘d la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna al tèimp ed la secònda guèra mundiêla.
L’êrt
Tót al cèinter l’è particulêr per la presèinsa di pôrdegh e per i grând palâs. Testimuniânsa dal gluriōṣ pasê l’è al Palâs di Prîncip in cōrs Cavour, fât a l'inési dal XVI sécolo da ‘n prugèt ed Biagio Rossetti. D’amirêr al purtêl in mêlmer che al fa spéch ind la facêda in côt roṣê, e, ind al curtîl d’ed dèinter, al leòun ed mêlmer dal tèimp di rumân (catê mèinter a’s fêva un schêv int al Sesèint). Int al Palâs a gh’è la Bibliotêca Cévica, j Archévi ed Curèz e al Muséo Cévich, cun ôvri ed prém ôrden, tra quî lé, dodéṣ arâs de strasiòun dal Bêlgio dal XVI sècol, presiōs quêder, tra quî lè la famōsa "Tèsta dal Crést" 'd Andrea Mantegna 1494, côpi dal ôvri del Curèz e quêder ed Jean Boulanger, Adeodato Malatesta, Mattia Preti e di êter. Ind la la Bibliotêca Cévica l’é in funsiòun ânca al "Cèinter Tondelli", al pió impurtânt archévi esistèint dal scritōr Pier Vittorio Tondelli (1955-1991). Ed frûnt al palâs a’s câta la facêda dal Setsèint dal Teâter B. Asioli (1852).
S' as và avânti lòngh cōrs Cavour a’s rîva a la baṣélica dal sinchsèint ed Sân Quirèin, prugetêda, secònd quelchidûn, dal' architèt Jacopo Barozzi da Vignola. La tòra dal campâni l’è dal Tersèint e l’è, in realtê, tót còl che gh’armâgn dal j antîghi mûri medievêli. Ed frûnt a la baṣélica a gh’è al Monumèint a Curèz, sculpî da Vincenzo Vela e dedichê al grând pitōr Antonio Allegri, cgnusû da tót cun al nòm ed la sitê in dó l’é nasû.
In via Borégh Vèc a’s pōl ânca visitêr la cà dal famōş pitōr, che però l’è ’na ricostrusiòun dal setsèint ed la cà in dó l’è nasû e môrt: a partîr dal mâg 2007 l’é al pôst ‘d un cèinter stódi insém al Curèz. La lâpida pr’arcrdêr la só môrt l’è invēci tgnûda da cât ind l’elegânta cêṣa ed Sân Francèsch, in via Ròma, fâta int al 1470, da nutêr ânca per i pès ed pitûri a frèsch tgnû da cât dal Quatersèint. Int al grând cunvèint atâch a la cêṣa, incō, a gh’è al licèo.
Al j-êtri cêṣi
- Sân Jusèf', cun atâch al cunvèint;
- Sânta Cēra;
- la Madòna ‘d la Rōşa;
- Sânta Maréia;
- Sân Sebastiân.
Cunuméia
Curèz, sitadèina d’ uşânsi cuntadèini (produsiòun dal lambròsch e ‘d la famōṣa óva "Ansalôta ed Curèz" ch’ la gh’à la specialitê d’avèir al sustâsi colorânti ânca ind la pōlpa ch’la fà un vèin impurtânt da tâj per justêr al culōr ed vèin pió famōṣ l’é incō pôst d’ impûrtânti indóstri dal setōr mecânich, eletromecânich e ‘d la lavorasiòun dal sustâsi ed la plâstica e ind al 2003 lē al prém cèinter italiân int al qiustêr i rifiût ed la lavurasiòun dal lègn.
Al frasiòun
Bódri
La burghêda, cun un antîgh castèl, da di documèint ed l' êlt medioêv. La cēṣa parochiêla, cun la dèdica a Sân Pēder l’é arcurdêda fîn dal Terṣèint l’é stêda fâta, ind la só aspèt dal dé d’incō tr’ al 1743 e al 1762 fōrsi insém a un disègn ed Francesco Cipriano Forti. Ind la via Imbreto a’s câta ‘na risêrva naturêla (fâta da un spèc d'âcva circundê da ‘na mâcia salvâdga) ch’ la fà cme da ricôver per dimòndi gèner ‘d uṣèl fés e ‘d pâs. A’s trâta ed n’êtra chêva ed tèra crēta bandunêda in dó gh'é ‘na sēva fésa cun di êlber da séma, ch’ l’ é ed fiânch a dréta dal lêgh.
Fazân
Numinê bèle int al X sècol tra i bèin dal cunvèint arzân ed Sân Prôsper, int al 1407 l’é andê sòta i Da Curèz. La cēṣa parochiêla ed Sân Dunèin, dimòndi vôlti arfâta, a’s presèinta incō da l'ûltem arnōv dal XIX sècol. Al d’ed dèinter adôb ed valōr e ôvri d'êrt di sècol XVIII-XIX, cun al Sânt'Antóni Abê 'd Luigi Asioli.
Cànel
Numinê fîn da ân 935 e arcurdê tra j antîgh cmûn arzân int al “Liber focorum” dal 1315, fîn al XIV sècol l’é stê castèl e fèdev ed la faméja Lupi. Dal j antîghi difèiṣi a gh’armâgn al sègn ind al muntagnôli ed tèra ed fiânch a la cēṣa parochiêla. Al fabrichêt sâcher, intitulê a Sân Pêvel e documentê dal XII sècol, l’é gnû fât ind l'aspèt dal dé d’incō int al 1867. Al d’ed dèinter ôvri d’êrt di sècol XVI - XVIII.
Fosdònd
Arcurdê int al X sècol, l’à fât pêrt dal patrimòni préma di Canòsa e dôp di Da Curèz. A gh’ēren l'antîga pēv ed Santa Maria ed Camporotondo e dû castê. La cēṣa ed l’ Asèinsia dal dé d’incō, fundêda a i prém dal' XI sècol, la tîn da cât ind al mzûri di mûr d’ed fōra sègn ed la costrusiòun rumânica. A d’ed dèinter di pès rumânich e ôvri d’êrt di sècol X VI - XIX, tra quisché l’Asèinsia ed Crést ed Luigi Asioli.
Almisòun
Al nòm dal pôst al deṣvîn dal nòm personêl longobêrd Lamizo. L’é arcurdê int al 1311 ind i Statût ed Rèz e ind al “Liber focorum” dal 1315. L’ à fât pêrt ed Sân Martèin Grând fîn al 1802.’Na cēṣa l’é numinêda bèle int al 1039. Còla dal dé d’incō, dedichêda a Sân Zvân Batésta e sgnêda ind i documèint int al Terṣèint, l’é stêda arfâta tr’ al 1851 e al 1868 da Pietro Marchelli. Al d’ed dèinter di quêder di sècol XVII e XVIII.
Mândri
Bèle cgnusû ind al tèimp di longobêrd, l’à fât pêrt ed l'antîga zôna di Centum juges (da la larghêsa dal terèin). La cēṣa ed Sân Salvadōr , cgnusûda fîn dal XII sècol, l’é stêda arfâta dimòndi vôlti ind i sècol XVII e XVIII. L'aspèt d’adès l’é còl che gh’àn dê ind i ûltem intervèint dal 1928. Al d’ed dèinter un impurtânt quêder dal XVII sècol. Pôch luntân a gh’é la cà ed Dorando Pietri ch’ la partecipê a l’ j Olimpíadi ed Lòndra int al 1908.
Manderiōl
Un tèimp Val Putrida , l’é numinêda bèle préma dal Mél cun al só antîgh castèl e la capèla atâch. La cēṣa ‘d l'Anunciasiòun l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1754 e al 1756 insém a un probâbil prugèt ed Francesco Cipriano Forti. A l'intêren ‘na réca sèria ed ôvri d’êrt ed valōr di secoli XVI - XIX e un interesânt teşôr cun adôb, paramèint e argentaréi antîghi.
Prê
Bèle pôst abitê stâbil ed l'etê dal brònz (II milèni a.C.), ind al tèimp medioevêl l’é stê pôst 'd un castèl ed ‘na pēv (980). Dal Terṣèint e fîn al 1800 al fêva pêrt ed Sân Martèin Grând. La cēṣa ed Sân Zemiân l’é stêda arfâta in stîl barôch int al 1664. A l'intêren interesânt quêder di sècol XVII e XVIII e, ind al tesôr, un câlis in râm indurê dal 1525.
Sân Biêṣ
Ind i tèimp antîgh Velanōva, l’é cgnusû bèle int al 1038 tra i bèin dal cunvèint ed Sân Tmêṣ ed Rèz (al gh’é armêṣ sòta fîn al Setsèint) e cme pôst ed 'n antîgh castèl. La cēṣa, dedichêda al Sânt cun al ‘stès nòm, l’é stêda fâta insém a dal costrusiòun che a gh’ēren bèle préma, int al 1860 e la preşèinta un elegânt purdghêl probabilmèint dal XV-XVI sècol. A l'intêren quêder di sècol XVII e XVIII, tra quisché ‘na Madòna dal Ruşâri e di Sânt Dumènico e Catarèina da Siena cun impurtânt quadrèt di Mistêri dal Ruşâri
Sân Martèin Céch
‘Na mési insém ed un móc ed cèchi véli cuntadèini medievêli, numinê dal XII sècol. A gh’é nasû al pitōr Girolamo Donnini e al stòrich Michele Antonioli. La cēṣa ed Sân Martèin Céch, ‘d uṣansa stòrica dimòndi antîga, l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1892 e al 1894 da j inzgnêr Negri e Aimi sèinsa un stîl particulêr cun la carateréstica grôsa nécia ed la facêda. Al d’ed dèinter ôvri di sècol XVIII - XX, tra quisché ‘na Madòna cun al Bambèin ch’al dà al ruşâri a Sânta Catarèina e a Sân Dumènico ed Girolamo Donnini. Ed fiânch la caplèina di prēt môrt al tèimp ‘d la secònda guèra mundiêla. Atâch a la cēṣa al Muséo dal j êrti e dal j uşânsi popolêri, cun dèinter mél e pió bagâj.
Sân Prôsper
La cēṣa ed S.Prôsper, arcurdêda fîn dal sèc. XI, l’é stêda, da préma, sòta al cunvèint cun al ‘stès nòm ed Rèz, pó a la pēv ed Fosdònd e a la fîn, ind al sèc. XVI, a la cēṣa ed Curèz. La costrusiòun d’adès l’é stêda tirêda só fr’ al 1846 e al 1866 insém a un prugèt ed Francesco Forti. Fra j adôb a và numinê un stindêrd per procesiòun ôvra ed Luigi Asioli. Da nutêr, atâch, in dó pasêva la vècia ferovìa, sia l'uratôri ed S. Maria Maddalena del sèc. XVIII, sia la chêva Canōva, chêva ed tèra ed crēta bandunêda, incō zôna naturêla cun mâcia e cun tóti al bèsti dal zôni ómidi.
Gînta ed Curèz famōṣ
Curèz l’é cgnusû ânca perché a gh’é nasû al pitōr dal rinasimèint Antonio Allegri, ciamê al Curèz (dal nòm ed la só sitê), al scritōr Pier Vittorio Tondelli ed al canânt e avtōr Luciano Ligabue, che incòra adès l'é ed cà e ch’ l’ é armêṣ lighê a la sitê in dó l’é nasû, ch’ l’ é presèint in môd stâbil ind al sô cansòun. Al sunadōr ed sebiulèin Andrea Griminelli, alēv ed Rampal a Parîgi, famōṣ in tót al mònd per avèir cumpagnê i cuncêrt ed Pavarotti, cme ind l’inavgurasiòun di mondiêl ed balòun ind al 1990, e pó per i cuncêrt ch' al fà. Sèimper ed Curèz l'artésta e cantânt di Modena City Ramblers Elisabetta Vezzani.
Ind al spôrt fà spéch al zugadōr Salvatore Bagni, ch’ l’ à zughê int la Nasionêla e l’ à vînt insèm a Diego Armando Maradona al stòrich scudèt a Napoli, adèsa cngusû cme cumentadōr ed la televisiòun e Dorando Pietri, nasû int la frasiòun ed Mândri, che a gh’àn tó vìa l’ amdâja d’ôr a l’ olimpíade ed Lòndra ind al 1908 per l’ajót a ‘d alvêres in pē che a gh’à dê un zòdes a l’ arîv.
A gh’é stêda ed cà Leonarda Cianciulli ciamêda la Saponificatrice di Correggio (Montella 1893 – Pozzuoli 1970).
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Alda Arata - Niccolò da Correggio nella vita letteraria e politica del tempo suo : (1450-1508) ; con parole d'introduzione di Alfredo Galletti. - Bologna : Zanichelli, 1934
- Viller Masoni - Correggio : identità e storia di una città- Parma [etc.] : Astrea, 1991
- Gabriele Fabbrici - Correggio e Novellara tra Quattrocento e Cinquecento : aspetti di storia urbana - Correggio : Società di studi storici, 2005
- Riccardo Finzi - Antonio Allegri detto il "Correggio" - Parma : Tip. Ed. "La Nazionale", 1973
- Riccardo Finzi - Correggio : guida storico, artistico, biografica - Reggio Emilia : Tipografia editrice Libertas, 1949
- Riccardo Finzi - Fonte per una storia di Correggio "Deputaz. di storia patria per le antiche province modenesi". - Modena : Aedes Muratoriana, 1967
- Alberto Ghidini - Aspetti e vicende del Principato di Correggio nel 17. secolo- Roma : Bulzoni, 1999.
- Alberto Ghidini - La contea di Correggio ai tempi di Veronica Gambara - Firenze : S. Olschki, 1989.
- Guida rapida alla Basilica di S. Quirino e cenni storici sulle chiese di Correggio - A cura della Parrocchia. - Reggio Emilia : Editrice Age, 1976
- Fernando Manzotti - La zecca di Correggio - Reggio Emilia : AGE-Grafica Editoriale, 1968.
- Viller Masoni - Correggio : cinque secoli di politica culturale - Bologna : Analisi, 1988
- Antonia Tissoni Benvenuti - Nicolo' da Correggio e la cultura dicorte nel Rinascimento padano - Reggio Emilia : Cassa di risparmio, 1989.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Correggio (Italia) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
Che ho compost sto Carnevaa,
Per divertfivv hoo avuu in caprizj
Sora i trusc di sposalizj
Ch'el minem sbioc, el pùl strascion
Ghe pias a fa semper in st'occasion.
IN MILAN. Dalla Stamparia Tamburin.
Sebben se ved e gram, e bon
In tutt i temp, tutt i stagion,
Sia d' inverna sia d'estaa
A fa di spos, di maridaa,
De primavera, o d' autun,
El ghe semper quaighedun
Che ghe solta in del caprizj
Da fa di trusc per sposalizj;
Già che rutt o tard o prest
Vegnen al meret de fa quest.
Tant el pover, quant el scior
Quant di donn el sent l'odor
Senza fa tanti zerimoni
El streng el grop del matrimoni.
Chi g' ha' l pretest chi ha la scusa
Che no sta ben poeu d andà, a strusa
Sul pericol che ghe sia
Della cattiva marcanzia.
Chi troeuva on besogn a toeu miee
Chi soffre alla nott el frecc di pee
Chi se cerca maridà
Per el sistemma della Ca.
Chi per mett a tecc l'onor,
Chi per pontigli, o per amor,
Chi per fa, a moeud di so parent,
E chi per fa tasè la gent
La maggior part al temp d' adess
El fan per la vista d'interess.
Con tutt quest mi hoo osservaa
Che nel temp de Carnevaa
In pu frequent e numeros
I sposalizj i trusc, i spos,
Per quattà coi divertiment
Com' è i Speziee coi foeui d'argent
I pinolett e brusc, e amar
Che pù de spess, che n' è de rar
Che tocca in del stomegh da ingiottì
Tant la miee, come al mari,
Se tant in lu, com anc in lee
Se troeva di trappel e di pollee
Tant de sora, che dessot
Da dai indree anca per fer rott.
Ma quest no l'è minga l'argoment
Per divertì qui che me sent;
Ho promiss per divertii
Da cantà i trusc, ed i legrii
Che tant el Scior, com el balloss
El fa in sti temp a pù non poss,
E tanti de quii che gha nagotta
Spenden mittaa fin della dotta
In d'ona scena, o in d'on disná,
Per la boria da sfoggiá.
Ma che in appress poeu a quist ghe tocca
Da fa quaresma per la bocca,
A fa di vigili, e di crosett,
Anc che no sien de prezett.
Lassee sta allegher qui Fittavel
Che fan di pranz, e di bon tavel
Ai spes di pover, e di strascion
Che paghen a pes d'or el formenton,
Che fan alzà el ris, e cress el gran
Magara in d'on mes on mezz Sovran.
Là vedii Coegh, e Cardenzee,
Vedii Contraloeur, e Pastizee,
Vedii galantin, Vedii gelaa,
Vedii perter, e vin infiascaa,
Vedii rosoli, vin de Champagna,
Vedii finalment Cort, e Cuccagna,
Giacché ai Fittavel ai temp d'adess
I so rognon van dree a cress.
Anca nei scior de pù importanza
Nei sposalizj el corr l'usanza
Da da ai parent certi disnà
Che costen tesor, e che se sa,
Che per pontigli, ed etichetta
Ghe importa poc andà in bolletta,
Indeberass col terz, el quart,
E fa sciron de tutt i part.
Instess in i scior de mezza tacca.
Che dan el foeugh alla baracca
In occasion de sposalizj;
Anc i marcant ghe l’han per vizj
Nel temp ch’hin spos sta allegrament,
A spes d’imbroj, di falliment.
Ma i legrii passen ben prest;
Car i mee spos: parlem del rest .
Se ved cert spos al di d’incoeu
Da dag in man anc mo ‘l tettiroeu.
Senza figura, ne cervell,
No se ghe ved che oss, e pell,
E se po digh per veritaa
Convalesent dell’Ospedaa.
Se ved de fatt dopo poc dì
Che sti bei spos han tolt mari,
Deventaa come calvari,
Col buell squas semper all’ari,
E paren tanti ca1isson
Con rott la roeusa, e giò i cordon.
Cerchen sti spos da generà
Quand s'hin anc mo lor da formà!
E cert se ved ai noster di
Paricc miee, sossen mari,
Senza forz, nè consistenza
Pcr mett sul camp bona somenza.
Per quest succed ogni moment
I convulsion, i sveniment,
El maa de stomegh l’attac de pett,
E i conseguenz del Lazzarett,
La toss, i reuma, i dolor,
Che nass tutt dai mal umor
Perchè tanti maridaa
No in minga a segn, ne maduraa.
Chi fa na despersa, e chi n’abort,
Chi per lo pù fa i fioen mort,
Chi nass coi scroffol, i umor frecc,
Chi senza forz, pefeg d’on om vecc,
Chi dài alla lus la creatura
Col perscim e la bruttura,
chi malsan e chi stantaa,
Chi malingher, e chi strupiaa,.
Chi da al mond masc, o tosann,
Che se po digh gamber, e rann,
Nassen in mezz ai guaj, ai maa
Per cress i miseri all’Ospedaa,
Bon da mett in la scanzìa
Da servì ai medegh de notomìa.
Mi chi i mee spos no ghè anc mo tutt,
Me resta da divv fors el pu brutt;
Perchè se troeuva di miee
Che ogni fregui g' han gio’l perdee.
O in lecc, oppur stan su
N’ in bon per lor, nè manc per vu.
Hin tant impoll ch’in mal fonduu
Che appena toccai ghe va gió il cuu.
E boegna fa corr innanz indree
La Comaa, el Medegh, o’l Barbee.
Ogni bott ghe voeur la Donna
Da mandá a Santa Coronna
Per i inguent, per i decott,
Per sti miee bon de nagott.
Ghè certi Spos per veritaa
Che fan piang, e fan pietaa;
In ca l’è na vera confusion
No ghè sistemma, e conclusion.
No ghè da scoldas, nè da magià,
Ne manc volentaa da lavorà.
Tant el vestee, che la cantina
L' è tutt l'ann semper in ruina.
I Fioeu strasciaa, e pien de pioeucc,
E i pader coi debet fina ai oeucc.
Miseri de ehi, imbroj de là
E senza mezz da guadagnà.
Guai, fastidi, e pentiment,
Quist hin Spos del temp prefent.
Se del Bosin vorrii on consei,
I me car Spos farisevv mei
Mettevv prima da toe miee
In forz de salut, e de danee
Tant per resist senza fandoni
Al gran pes del matrimoni.
Pes tra i olter al temp d' adess,
Che tutt i di el va dree a cress,
E se no gh’avii robust i spall
Ve trovarii in cas da no portall,
Se no v’ajuta on quai misciee
Per compassion de la miee,
Ch’el toeu l’impegn de protettor
Per voster scorna, e disonor.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gigolò
Al tèrmin gigolò, ch'al daśvèṅ da 'l francéś, da dimóndi tèmp 'l è entrâ a far part dal vucabulàri itagliàṅ. Al vèṅ druâ insém a cal mistēr, fat da chi óm, in gènar ad cumpagnadōr ad dóni e 'd óm, in cambi 'd bèsi. Al gigolò, o anc óm escort o cumpagnadōr, al gh'à 'n rōl difarènt da qvél ch'a s prév pinsàr, la prustitusiòṅ di masć la n pōl minga èsar misa insém a qvéla ad cal dóni. La vója 'd pagàr p'r avér indrē facilmènt di favōr sesuài 'd óm bèi e musculóś l'à cuntagiâ anc al dóni, anc s'al far-'s avànti in cal caś chè 'l è dal tut difarènt e dal vòlti a s trata 'd dóni che p'r un mutìṿ o par c'l àtar i n gh'aṅ mai abû na vita sesuàla e cun di sentimènt ch'a gh dis sudisfasiòṅ.
La dóna mudèrna ch'la gira c'n al sò gambi dal tèrs milèni la gh'à da patìr dimóndi respunsabilità, lavōr, matrimòni, fiōi, da spés l'è custréta a far i cònt cun di rapòrt frust par cólpa 'd quèi da far òṅ adrē a c'l àtar diśumàṅ e 'l deśidèri d'l óm acsè al sa śmòrsa faghénd i cònt cun cal dóni chè pîni 'd impégn. A nas acsè 'l biśógn ad cunfarmàr al sò èsar fémna, ad traśgresiòṅ sénsa risć, ad gudiōl sesuàł a purtàda 'd click, cum a gh'è bèla par chi óm. In di ùltim déś an l'è carsùda na mùcia la prufèrta ad gigolò, ad purtài e ad sit ad gint da par lōr la réda l'è pîna.
Dimóndi ragàs arciamâ da di guadàgn fàcii i s véndan e i fànan cuntènt al viti ad dóni ch'in gènar i vànan da 'n mìnim ad trénta-sinc an a 'n màsim ad ssanta-sinc an. Da spés a s trata ad dóni ch'i piàś'n anc, beli ch'i 'mbarbìsan. Da spés a sa śbàlia quànd a s pénsa a lōr cun la figùra dla vècia visiàda cun di bèsi ereditâ anc se dal vòlti a pōl anc ès'r acsè. A gh'è dònca da paràr via 'l stereòtip ch'a gh s créd pôc ad Richard Gere in American Gigolò, al famuśìsim film ad Paul Schrader c'n al bèl Julian Kaye ch'al và ch'l è 'n piaśēr su la sò Mercedes SL Pagoda p'r al stradi 'd Beverly Hills, qvést chè 'l è 'l frut dla fantaśìa 'd un senegiadōr ch'a gh sà far.
At pó dar 'n òć anc a...
Materiàł p'r andàr-'g in fónd
- Prostituzioni visibili e invisibili - Costantino Cipolla, Elisabetta Ruspini, ISBN 9788820401009
N.B. Cla pàgina chè l'è la tradusiòṅ dla pàgina Gigolò dla Wikipedia itagliàna acsè cum l'éra al 22 ad Śnar dal 2016


text:
Kraftwerk: «Das Model»
- Venderdi, 7.4.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 7.4.2017, 9:30, RTR
La gruppa tudestga «Kraftwerk» è pioniera quai che pertutga la musica electronica. E bunamain avess ella fatg ina classica chanzun d'amur. Emil Schult, in commember da la gruppa è stà inamurà en in model. El ha lura scrit in text tar quest tema e leva accumpagnar quai cun ghitarra. Quai fiss stà in cumplet auter stil per la gruppa. Il rest da la gruppa n'ha betg laschà plaschair quest stil ed ha lura cumponì musica electronica latiers. Ma l'istorgia propi interessanta è in'autra...


text:
La matta cul schluppet
- Dumengia, 26.2.2017, 17:25
In purtret da Selina Gasparin.
Sin la via al success ha la biatleta Selina Gasparin stuì surmuntar insaquants obstachels. Per pudair trenar da sajettar ha ses bab transfurmà l’anteriur stan da sajettar dals chatschaders a Puntraschigna.Ella era l’emprima e l’unica dunna en il team da biatlon svizzer ed ha stuì tschertgar suletta il recept per avair success.Als gieus olimpics a Sotschi è ses siemi daventà realitad. Ella ha gudagnà argient – l’emprima medaglia per la Svizra en il biatlon.
Dapi lura è bler sa midà. Ella è maridada, è daventada mamma e sto uss s’organisar anc meglier per dumagnar tut sut in tetg. La via a sia proxima finamira, ina medaglia als gieus olimpics en la Corea dal sid, è dentant anc lunga.


text:
Scola da musica appellescha vischnancas per sustegn
- Mesemna, 4.3.2015, 18:14
La scola da musica ha scrit a tut las instanzas politicas involvidas en l’Engiadin’Ota per dumandar sustegn. Cun la refurma da territori n’è la scola da musica a partir dal 2017 betg pli automaticamain ina chaussa regiunala. Ses avegnir è perquai intschert ed insumma betg anc reglà.
La scola da musica ha perquai piglià l’occasiun per ir en consultaziun areguard ils statuts da la regiun Malögia. Ella giavischa che la scola vegnia integrada sco lavur regiunala ed uschia er sustegnida vinavant finanzialmain da las 11 vischnancas.
Nagina incumbensa regiunala pli?
Radund 500'000 francs survegna la scola da musica totalmain l’onn da la regiun d'Engiadin'Ota, stgars 250'000 dal chantun. Cun la reorganisaziun n'è actualmain betg planisà che la scola fa part dals statuts da la nova regiun Malögia. Ella è cunquai betg incumbensa da la regiun.
Soluziun è dumandada
Tenor ils presidents communals da la regiun Malögia na fiss quai betg in avantatg d’esser en la regiun. Las vischnancas pon er alura decider ch’ellas na vulan betg sa participar vid la finanziaziun. La soluziun da la politica è perquai da far cun mintga vischnanca in contract.


text:
Il pilot da töf da la Moto2 Luis Salom è mort
- Venderdi, 3.6.2016, 18:01
Il Spagnol da 24 onns ha gì in accident oz en il trenament liber per il Grond premi da la Catalugna. Il pilot da töf è suenter ina operaziun urgenta mort en l’ospital.
En in storta ha Salom pers la controlla da sia maschina ed è cupitgà grevamain. Il giuven Spagnol da 24 onns è vegnì transportà en l’ospital. Malgrà in operaziun immediata è Salom mort curt suenter.
Luis Salom è sa participà a 118 grond premis da töf ed ha gudagnà 9 cursas, tuttas en la classa da Moto3. En la classa da Moto2 era Luis Salom il collega d’equipa dal pilot svizzer Jesko Raffin.
Emprima unfrenda mortala dapi il 2011
Salom è tenor statisticas internaziunalas la 48avla unfrenda mortala durant in campiunadi internaziunal da töf dapi il 1949. Il dumber total da pilots da töf ch’èn morts durant cursas è bler pli auts. En la MotoGP è sco ultim Marco Simoncelli morts ils 23 d’october 2011 durant il Grond premi da Sepang.


text:
Lengua rumagnöla
El Rumagnö (nom nativ: Rumagnol) a l'è un lenguagg neulatin, parlaa in Rumagna, in d'una quai part di pruvinz emilian de Bulogna e Ferara, e in de la Repüblega de San Marin. L'è caraterizàa da un gran nümer de vucài rispett a l'Italian. Bisogna dì che però gh'hinn un bun nümer de variant: el dialètt de Ravena l'è different de quell de Faenza ecc.
El Dant Alighiee el cunsiderava el center del Rumagnö la citaa de Furlì (Furlè in rumagnö).
Cuntegnüü
- 1 Difüsiun
- 2 Evulüziun funetiga dal Latin
- 3 Esempi de dialet
- 4 Gramatiga
- 5 Vus curelaa
- 6 Ligam de föra
Difüsiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A nord-ovest el rumagnöö el cunfina cui dialet emilian. El cunfin ucidental l'è marcaa dal riaa Sillaro (Selar in rumagnöö), che 'l spartiss la Pruvincia de Bulogna in düü toch: a ovest (Castel San Pietro Terme) se parla bulugnes, a est (Imola) se parla rumagnöö. 'Stu dialet, in la Pruvincia de Bulogna l'è parlaa in set cumün: Imola (Iomla), Castel del Rio (Castel d'e Rê), Mordano (Murdän), Fontanelice (Funtana), Borgo Tossignano (Borgh Tussgnan), Dozza (Dozza) e Casalfiumanese (Casäl Fiumanes).
A nord inveci el cunfin l'è marcaa del fiüm Reno, ultra al qual se parla el ferares.
A süd el cunfin lenguistigh l'è cul Dialet marchesan setentriunal parlàà in di March setentriunal. A bun cünt inflüenz rumagnöö poden vess truvaa anca in del nord de l'Ümbria.
Inultra un temp el rumagnöö l'era parlaa in d'un bel toch de Tuscana, che però adess l'è stada redota a poch cumün: Marradi (Marä), Palazzuolo sul Senio (Palazzol) e Firenzuola (Firenzola) in Pruvincia de Firenze; Badia Tedalda (La Badì) e Sestino in Pruvincia de Arezz. Per de pü, a Firenzuola el rumagnöö l'è parlaa dumà in di fraziun de San Pellegrino, Giugnola e Piancaldoli.
El Rumagnö el porta la sua inflüenza lenguistega anca föra del mund gal-italegh: de fat in d'un quai dialet de l'Ümbria del nord (per esempi a Perügia e a Città di Castello) se poden sentì di carateristegh rumagnö; e l'è istess per i parlà de muntagna de la Pruvincia de Arezz.
Evulüziun funetiga dal Latin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cità püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una parabula in d'una quai variant del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Faentin: U 'j fó un sgnor, ch'aveva dû ragäzz: un dé 'e pió pznen u 'j dess: “Bab, dem la mi pärt dla roba ch'a 'm toca!”. E 'e pädar e fé sobit a'e mod d'e fiol. E quand che l'eb e bel e che avû quel che oléva, 'e tos sò, e u 's mess a viazzär a mond, e a divartìsla a pió non poss.
- Ravenad: Un om l'aveva dû fiui. E 'e pió zoven d'lor dess a'e päder: “Bab, dasìm la mi pärt ch'a 'm toca!” E ló 'e fasè al pärt. Dop a puc dé e pió zoven, fat 'e fagot, u 's n'andè int un paes lontan, e dasè fond a tot, vivend da gran sgnorazz.
- Dialet de Lugo (Ravena): Un om l'aveva dû fiol. 'E pió pznen 'e dess a su pädar: “Bab, dasìm la pärt dla mi roba ch'a 'm toca!”. E ló 'e fasè al pärt tra d'ló dal su sustänz. Da lä a puch dè, mess insen ch'l'avét ogni cósa, u 's n'andè int un pajes luntän, e 'e strascinè tot quel ch'l'aveva int i vezzi.
- Imules: Un om l'aveva dû fiuó. E 'e pió zuvnazz u 'j dess: “Bab, deem la pärt dla roba ch'u 'm tocca!”. E ló u 'j fé la partizion dla roba. Dop puoch dé, cstó 'e tuosc só la só pärt, e u 's n'andè in viazz lontan lontan, e 'e dé 'e fom tota la só roba, fasend 'na vita da scausträ.
- Furlives: U 'j fop un om ch'l'avè dû fiul. E 'e piò pecul 'e giè a'e su bab: “Bab, ch'a nu 'm dasì la pärte 'd quel ch'u 'm toche?” E ló u 'j la dasè. Dopo a quäich dé, 'e piò pecul, racolt ch'l'avè tot quel ch'e su bab u j'aveva dä, e tuss só, e l'andèp int un pajes luntan, e ilè u 's strusciè ignaquäl, mnänd una vite da baracon.
- Rimines: J'era un zert om ch'l'aveva dô fiol. 'E più pznein d'lór 'e dess m'e pädre: “Bab, dasìm la pärta dla roba che 'm toca!”. E 'e sò bab 'e sparté la roba, e 'e 'j desè su pärta. E dop poch giorne e mané tot 'ni cosa st'fiol più pecul e 's mité in viazz, e l'andasé t'una zità da luntän, e ilà 'e strusciò tot la su roba, vivend cun un grän luss.
- Dialet de Cervia: Un zert om aveva dû fiul. 'E più zovan dess a'e pader: “O bab, dasìm la part ch'a 'm toca 'd mi porsion!” E ló 'e fez ai parti fra i dû fiul. Dop poch gioran fasè fagot 'e più zovan 'd tot ai su coss, e u 's portò vagand in lontan paes, dov'e strussiò tot al sò sostanzi, tnend una vita lussuriosa.
La deciaraziun di dirit de l'om in Sanmarines[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tot i esseri umän i nass lebri e cumpagn in dignità e diret. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i ha da operä, ognun t'i cunfrunt at chii ilt, sa sentimint ad fratelänza.
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet de Imula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Päder nostar, che 't sé in zel,
ch'e seia santificä 'e tu nom,
ch'e vegna 'e tu regn,
ch'la seia fata la tu vuluntä,
tänt in sel cumpägn in tera.
Dass 'e nostar pän tot i dé,
scanzela i nostar debat,
cumpägn che nó a fè cun i nostar debitur.
No fäss cascä in tentazion,
e täss luntän da tot i mäl, amen.
Dialet de Faenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nostar bab, che 't sì 'n zil,
ch'e seia santificä 'e tu nom,
ch'e vegna 'e tu regn,
ch'la seia fata la tu vuluntä,
tant in zil, acsè in tera.
Dass 'e nostar pän tot i dé,
scanzela i nostar debit,
cum nó a fasé cun i nostar debitur.
No fäss cascä in tentazion,
e täss luntän da tot i mäl, amen.
[1]
Pruverbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dop avé dbû, ignun vô dì la su.
- Dai do ch'la pessa e lassa ch'la patessa.
- 'E Signor dla muntagna u li fa e pù u li acumpagna.
- I baioch i fa 'ndä l'aqua d'insó.
- Indov ch'u 's magna, u 's ragna.
- La dona l'è come l'arenga: l'è bona, ma u 't fa murèi.
- La piadena s'al parsat a la piäs un po' m'a tot.
- Dividëm da bun fradê: a té la cagna e a mé 'e pursel. S' t'ha paiura ch'a t'ingana, a mé 'e pursel e a té la cagna.
- L'è mej avè 'e cul sän sot i calzun rot che i calzun sän sovra 'e cul rot.
- 'E fugh, la tävla e 'e let i fa impigrì la zenta.
- 'E väl pió 'na bona fazza che 'na pussion.
- Ad carneväl, ogni burla väl.
- 'E sbaglia nänca 'e prit a d' la messa.
- Donca donca, par fär 'e murador u 'j vò la conca.
- Erchbalen da cant dla sera 'e fa ars'ciarä la vela, erchbalen da cant de la matena 'e fa rimpì la psculena.
- Contra i pinsir un gran rimedi l'è 'e bichir.
- L'aqua la fa mäl, 'e ven 'e fa cantä.
- Una bona bvuda la 't fa rompar mej l'äria e la 't fa vdé 'e mond pió bel.
- Fa' quel che dis 'e prit, ma non quel che fa!
- Quand che al nuval al va a Bulogna, 'e piov ch'u 'n s'vargogna.
- Chi dscur a tävla e t'al let, l'è un mat perfet.
- Chi ch'u n'ha, u 'j da, chi ch'u 'n n'ha a i guärda.
- I parint i è cume 'e pess, dop tre dé i pozza.
- La pulizia la sta ben d'impartot, a l'infura d'e portafoj.
- A lavurä s'la vanga e s'e badil, u 's magna poch e u 's cäga stil.
- L'è mej un mort ad cäsa che un marchigiän s'la porta.
- L'è mej campä un dé da lion che zent da pigra.
- Da chi trop spess i va a cunsä, bsogna sempra difidä.
- Pri campä sän, bsogna psä spess come i cän.
- La sera urs, la matena ärs.
- La sera leun, la matena quaun.
- Mej puzzä 'd ven che 'd zera.
- Se 't vò perd un amigh, vein poch bob e legna 'd figh.
- In cumpagnia l'ha tolt moj anche un frä.
- Chi 'n pessa in cumpagnia, l'è un lädri e 'na spia.
- L'erba cativa la 'n mor mai.
- Se t'an cägh, t'cagherè, se t'an pess, t'murirè.
- Se ta t'incazz, t'fé dopia fatiga.
- I sold l'è come i dulur, chi j'ha i s'i ten.
- Remin da navigä, Cesena da cantä, Furlé da balä, Ravena da magnä, Lugh da imbrujä, Jemula da fä l'amor.
- 'E sgnor 'e magna quand ch'l'ha fam; 'e puret quand ch'u n'ha.
- La nebia e i prit i 'n fa mai viazz par gnint.
- Chi ch'l'è sculazzä da la nebia, u 'l sculazza änca 'e vent.
Gramatiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leter de l'abecee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leter che gh'ha minga spiegaziun se prunüncien cumpagn del curispundent lumbard.
- a
- à: son avert
- â: son nasal (dopu m, n, gn)
- b
- c
- d
- e
- ë: son multu avert, che in certi zonn el va vers la a.
- è: son avert
- ê: son saraa che 'l tend vers la a.
- é: son saraa bel slungaa
- f
- g
- gh: cumpagn del lumbard denanz a i, e. Püssee dulza de la gh lumbarda in finala.
- h
- i
- ì: acent tonigh
- î: son nasal
- j
- l
- m: in di terminaziun nasai l'è semimüda
- n: in di terminaziun nasai l'è müda, föra che dopu la ô.
- o
- ò: son avert
- ö: son semiavert cun terminaziun evanescent (dunca minga 'me la ö lumbarda, piemuntesa o piasentina)
- ô: son saraa che 'l tend a la u. Denanz a n el gh'ha un son nasal.
- p
- q
- r
- s
- ş: son cumpagn de la s de rösa
- s-c: son cumpagn de s'c
- t
- u
- v
- z: son dür cumpagn de la z de atenziun in del lumbard setentriunal
- ź: son dulz, cumpagn de la z de zücher in del lumbard setentriunal
I articul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Articul determinativ singular
- Mas'c: 'e/l'
- Feminn: la/l'
- Articul determinativ plüral
- Mas'c: i/j
- Feminn: al/agli
- Articul indeterminativ singular
- Mas'c: on
- Feminn: onna
- Articul indeterminativ plüral
- Mas'c:
- Feminn:
I sustantiv e i sò plürai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De norma al singular i nom maschil finissen per cunsunant e quei feminil cun la letera a.
Per el plüral i rob hin püssee cumplicaa.
- Nom maschil cun la a 'centada:
- Can => chen
- Gatt => ghett
- Car => chêr
- Ann => ènn
- Cumpagn => cumpegn
- Nom maschil cun la e averta 'centada
- Pèzz => pézz
- Prê => prë
- Mès => mis
- Nom maschil cun la e sarada 'centada
- Cavéll => cavéll
- Nom maschil con la o acentada
- Òcc => ócc
- Anvód => anvùd
- Òrt => urt
- Mónt => munt
- Óss => òss
- Öv => ôv
- Nom maschil cun la i o la u acentada
- Prit => prit
- Frut => frut
- Nom feminil che finissen in a
- Éla => él
- Pèrta => pêrt
- Nom feminil che pudrien avègh di ambiguità cul plüral maschil
- Êva => êvi
- Furmiga => furmighi
- Amiga => amighi
- Zovna => zovni
- Nom feminil cun particular grüp cunsunantigh a la fin di parol
- Èrma => èrum
- Serva => seruv
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess (ëssar/èssar/essr/ess)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present
- Indicativ imperfet
- Indicativ fütür
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- dialettiromagnoli.it
- Giovanni Tozzoli, Dizionario domestico imolese-italiano, Imula, 1857
- Libero Ercolani, Vocabolario Romagnolo-Italiano
- L'argaza - 'E dialet rumagnol in linea
- Romagna Mania
- expina.it
- Puesii in rumagnö
- Sit cunt infurmaziun sura el dialet de Cattolica
- Infurmaziun sura el dialet de Saludecio
- Infurmaziun sura el dialet de Rimini
- Puesii in del dialet de Riccione
- Curs de Rumagnö


text:
Far
Col tèrmine far se pöl fà riferimènt a tré cereài diferèncc, ma 'mparentàcc entrà de lùr, töcc tré che fa part del zèner botànich Triticum.
Far Grant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El piö cümü l'è 'l Triticum spelta L. o Triticum aestivum L. subsp. spelta (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de spèlta o far grant o piö de spès semplicemente far. L'è 'mparentàt strèt col formét tèner, col qual el g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). L'è 'l tipo de far cultiàt piö de spès en Euròpa centràl e orientàl. Segónt le clasificasiù tasonòmiche che g'ha 'n apròcio piö genétich la spèlta e 'l formét tèner le sarès dò sotaspéci diferènte ma töte dò le apartegnarès a la spéce Triticum aestivum.
Far medio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tèrmine far (o far médio) el fa riferimènt apò al Triticum dicoccon Schrank ex Schübler o Triticum turgidum L. subsp. dicoccum (Schrank ex Schubl.) Thell., che l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól formét dür ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì istìt envéce che nüt. L'è 'l tipo de far cultiàt piö de spès en Itàlia al dé d'encö ma apò 'ndèla antichità. I romàni i la cultiàaa per ezèmpe 'ndèla zòna de San Pàol en Pruvìncia de Brèsa, tat che chèla zòna lé l'ìa ciamàda Pagus farraticanus. Segónt le clasificasiù tasonòmiche che g'ha 'n apròcio piö genétich far e formét dür le sarès dò sotaspéci diferènte ma töte dò le apartegnarès a la spéce Triticum turgidum.
Far pesèn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apò a 'l Triticum monococcum L. (o Triticum monococcum L. subsp. monococcum) l'è ciamàt far o far pesèn; l'è 'na spéce diplòide col granì istìt e l'è l'ünica spéce de Triticum diplòide demestegàda e cultiàda zamò de l'antichità. Aisebé che la sàpe stàda de menemà lasàda piötòst en bànda per el rendimènt bastànsa scars en favùr dei formécc che rènt de piö. Endèi öltem agn, co l'intrudusiù de l'agricültüra biològica, apò a chèsto tìpo de far el g'ha troàt en mercàt de nìchia che 'l g'ha pirmitìt en recùpero de chèsta coltüra.


text:
Na paròla nostran-a an gir për ël mond
Bonben tante paròle piemontèise a l’han fat ël gir dël mond: una ëd coste a l’è grissin, ò ghërsin. A l’é na paròla piemontèisa che a l’è diventà anternassional: a lo conòsso an tut ël mond, e tuti a san che a ven da l’Italia, da Tirin.
Se andoma a sërché ansima al vocabolari Italian Garzanti, an bon-a fin, adess ant la version dël 2003 i podima voghe che “grissino” a l’è na parola “dal piemontese, grissin da ghërsin, deriv. di ghersa-fila”. Difatti an piemontèis clàssich la ghërsa a l’é na fila, come un firagn, che a l’é lòn che noi ambelessì ciamoma na “grissa”, grissa ‘d pan ; grissin a sarìa anlora na fila ëd pan pì cita, un “firagnòt”, na cita mica un pòch slongà.
Mica: na paròla che a riva dal vej latin: a la diso fin-a an Olanda (mike), për di la “pagnotta”. Chi sa se an Olanda a l’han le nòstre stesse manere ëd dì ansima al pan: “Anter o fòl paid na mica”(la mica as fa mangé sensa arviresse, un pò come che i foma noi con ër Goern), Vagnesse la mica (fé dra gavëtta), opura dije a un ch’a l’è un flambamiche (mangiapan a tradiment).
Che temp ch'a fà (Osservatòri meterològich tradissional)
L'oma na segnalassion da ‘nt la Pian-a dij Bijin, andoa che Steo 'd Mòl a l'ha vist dontrè scalabron, la sman-a passà. E a l'ha mostrame un neuv proverbi:
Quandi che 't voghe jë scalabron prima 'd San Giusèp
l'invern a-i ven subit da press.
An conseguensa, andoma pian a sëmné, përché a j'é da spetesse ancora na ramà 'd frèid dòp dël 19 ëd mars. A-i é n'autr proverbi che a ven a taj an cost moment:
Pitòst che laoré për mòl, a l'é mej sté a ca a fé 'l fòl.
Tuti segnaj che a rivo për dì che a l'é ancora nen ora 'd campesse a s-cianfërgné ant l'òrt, ancagnisse testabordon tacà ai camp, mach për brusé dla nafta.
An bon-a fin, un tòch ëd na poesìa, che a parla dl’aria an prinsipi ëd mars, e come che, al cambi dë stagion, s’arcorzima che a l’é passaje n’autr agn ëd costa nòstra bela vita.
Prima dla prima
Seurt da 'n ca: na firaja 'd vent, pì sùt che sò normal;
as podrìa dì la stessa bisa frèida, sempre, come da tròpi dì
ma a arciama un vej përfum, un seugn sotrà, ‘n arson special...
Mach na bufà d'aria, an bela fin, un pò pì cëppa apress mesdì
che a subia e gieuga, e tut ël gris a arvita, coj sò rivolin
e noi lì, ëd longh a spòrze 'l nas, për sërché 'd nasté: ëd capì!
E sofiand, l'ariass vagabond, dla vita a anandia 'l virabarchin
n'autra stagion, na neuva vira: 'n anlup ëd pao e 'd gòj, an bon-a fin!
Peto ‘d Pedre
I pens pròpi che a sia mej, anlora, combiné con j’amis, amise e masnà për portesse a canté j'euv, che a l'é l'ùnich bel afé ch’i podima fé për costa sman-a. Saba ch'i ven, ai 21, a la sèira a 9 ore, an Piassa a Casterot con Pejo e j'amis, an gir a rabel për le cort a ciamé j’euv për la frità dël merendin! Ciamé Pejo al 339/1860034.
Për segnalassion metereològiche tradissionaj, lamente o consej, scrive a: info@gopiedmont.it òpura ciamé o scrive al giornal 0173/ 363265.
domenica 19 aprile 2009
Grissin për ij nòstr dent
Na paròla nostran-a an gir për ël mond


text:
Il sito che ti permette di acquistare eBook per tutti i dispositivi a prezzi davvero convenienti.
Potrai inoltre scrivere e guadagnare anche tu! Pubblica il tuo eBook e riceverai il 60% del prezzo di vendita da te stabilito. Non ci sono limiti per la pubblicazione, solo la tua fantasia!
Menisc Mes’ciòzz ....
el titol, inscì ‘me l’è, el par complicaa; in italian el voeur dì “miscuglio, miscellanea”. Impunemanch, numm preferissom scrivell in Milanès ‘che el par pussée bell, antigh.
Ma debon, se l’è: on taccoin, on menabò ?
In quell libercol chì, vialter trovarii minga domà l’indicazion dé i dì e de’i mes, i stagion o vicend stòregh, ‘me in tucc i alter almanach comun.
Chicchinscì vialter trovarii ‘me se scambien i òpre in di fond, e assema anca quant a l’è meravigliosa la varietaa di ricav in de l’agricoltura che, chì a Milàn, a hinn bei smòrbi.
Chì dent leggarii stòri di òmm e paies, liend e moeud de dì che hinn semper staa sora la bocca di nòster gent.
A hinn vocabol di alter temp, del nòst, del vòster Milàn che l’haa vist vegnì sù tutt i gent che hinn passà chì de cà.
I nòster vegg, i nòster antigh che con tanta pazienza, saviezza e operositaa, hann fà vegnì sù bell bellin la nòstra cittaa, la nòstra bella Lombardia.
Sicché dònca, chì dent trovarii minga di giavanaa, ma di liend del tò loeugh, de la toa meravigliosa cà.
Ona cà che la voeur anmò ben ai sò gent, ai sò Anem.
Parole chiave eBook: Ebook Libro digitale Milanese Dialetto meneghino Milano Milàn Milanès Belée Lunario


text:
La passione turca
La passione turca (La pasiòṅ turca) 'l è 'n film eròtic e dramàtic dal 1994 ad Vicente Aranda, trat da 'l rumànś umònim 'd Antonio Gala, ch'l à vins dū Prèmi Goya cun dódas candidadùri.
In Spaggna al gh'à abû dimóndi sucès ad pùblic cun da piò 'd un migliòṅ e dū ad spetadōr e dagnóra quàtar migliòṅ 'd euro purtâ a cà.
Sunt
La Desideria Oliván (Ana Belén) l'è na dóna ad trént'an ch'la stà a Àvila insém a sò marè Ramiro (Ramón Madaula), un bèl óm ma minga tant pasiunàł. Dòp sinc an ad matrimòni la còpia la n gh l'à minga cavàda incóra a 'vér di fiōi.
Durànt la fèsta ad cumpléan ad Ramiro, i dū i decìd'n ad partìr par na vacànsa in Turchìa insém a di sò amìg. Mént'r al grup al s cata a Ìstanbul, la dóna la cgnós Yaman (Georges Corraface), un śuvnòt ch'al gh fà da ciceròṅ e ch'l è bòṅ 'd impisàr al fōg ad dènt'r a la Desideria. Chi lē la taca a far 'l amōr sèg dapartùt parchè par la prima vòlta in dla sò vita l'à capî dabòṅ a gudér-'s al sès cum a s dév. Dū stmani dòp però al viàś al riva a la fiṅ e lē la gh'à da turnàr in Spaggna insém a sò marè. La gh vōl bèṅ incóra ma a lèt lò al gh fà vgnir al lat a i śnòć.
A cà la Desideria la n pōl far àtar che pinsàr a 'l sò amànt turc, specialmènt quànd la s rénd cònt 'd aspitàr un fiōl da lò parchè Ramiro al n è briśa bòṅ 'd avér-an. Quànd lē la gh cònta incòsa, lò prima al s rabìs ma pò al decìd listés ad far-ag da pàdar. Purtròp al putèṅ al scampa pôc e la Desideria, dòp al funeràł, la decìd ad partìr par la Turchìa p'r andàr a catàr al sò Yaman.


text:
Instrucziun bilingua periclitada
- Mardi, 17.3.2015, 11:33
Sin il stgalim aut a Samedan mancan ils scolasts rumantschs. Quai chaschuna problems per l’instrucziun bilingua che prevesa che tut ils scolars vegnan instruids biling. Il concept sto vegnir reponderà e sche necessari surlavurà.
Il concept da la scola prevesa che tut ils scolars vegnan instruids biling rumantsch e tudestg a partir da la scolina. Uss sto la scola evaluar il concept e sche necessari surlavurar quest. Entant ch’il concept funcziuna bain en la scolina e la scola primara, cumbatta il stgalim aut cun las premissas. Problem è ch’i mancan ils scolasts che san era instruir en rumantsch.
Evaluar concept e tschertgar soluziuns
En in emprim pass ha la magistraglia da Samedan evaluà il concept actual ch’exista dapi radund 20 onns. En quest temp haja dà blers midaments tar il persunal. Betg tut ils scolasts actuals na san ed èn pronts d'instruir en duas linguas.
Perquai sto la scola chattar ina soluziun adequata al temp. In scenari pussaivel pudess tenor il mainascola Robert Cantieni esser, d’abolir l’instrucziun bilingua sin il stgalim aut. Finamira saja dentant d’evitar quest davos pass.
RR novitads 11:30


text:
Viadi dal meteor è enconuschent
- Mardi, 17.3.2015, 11:01
Entras cumparegliar differents videos e maletgs, ha la gruppa da lavur «Meteorastronomie» calculà il viadi dal meteor ch'è sgulà la dumengia saira sur la Svizra.
Il meteor saja sgulà davent dal sid da la Germania, sur il Lai da Constanza e sur la part sid dal Lai da Turitg enfin la regiun dal pass Alpsu. I na saja anc betg cler, sche tocca dal meteor saja crudada sin terra. Tenor las infurmaziuns actualas na crai José de Queiroz dentant betg che quai saja il cas.
RR novitads 12:00


text:
Zisèna
Artìcol in dialètt rumagnòl
Zisèna (Cesena in italièn) l'è un cumòn ad 96.921 abitìnt, int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.
Spianèda in bòna posizioùn tra al culèni dl'appennèn Tosc-rumagnòl e la pièna padèna-rumagnòla, l'è travarsèda da la Via Emélia, tra Furlè e e'Mèr Adriâtic. L'è bagnèda da e' fiòmm Sèvi.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Bėgn gnüsNos sun na cooperativa metöda sö tl 2001 pur operč tl setur dl'energia ecologica pur la sconanza dla creaziun.
Ara č nasciöda cun l'aprovaziun y l'sostėgn dl Cumun de San Martin de Tor pur surantó la distribuziun d'energia eletrica y termica sön döt l'teritore comunal y inciaria, cun la partezipaziun dla jėnt interessada.
Ai 31.12.2016 ara 345 mėmbri.
Ara gestėsc ca. 1050 contadusc dal strom. Inant .....
Da sėgn ince internet ala velozité dla löm y a n bun prisc!lī inant....
Da sėgn ince da odėi sön Facebook!
Reuniun generala 2017
Novitźs: La SEA ciafa l' titul de coop. storica; fira otica; comunicac stampa dl Autorité, ...
Interuziuns programades ...
Da sėgn ince internet ala velozité dla löm y a n bun prisc!
lī inant....


text:
Manischunz fui suenter ina collisiun
- Mardi, 17.2.2015, 7:32
A Cuira sin la via da la Caserna hai dà ina collisiun frontala tranter ina camiunetta ed in camiun-cisterna il glindesdi suentermezdi. Il manischunz da la camiunetta è sortì da ses vehichel e currì davent, communitgescha la polizia da la citad.
Ella tschertga ussa perditgas. L'um ch'è fugì è da statura magra, ha chavels curts blonds, ina giacca cotschna e porta in sacados grisch-verd. Entras l'accident pudess la persuna avair ina blessura al chau. Persunas che pon far indicziuns èn supplitgadas da s'annunziar tar la polizia.
RR novitads 20:00


text:
Cappella
I Cappella i èṅ un grup muśicàl itagliàṅ (o méj, un prugèt muśicàl) cgnusû in d'l àmbit dl'eurodance, ma anc dla dance e dla techno ch'i àṅ abû sucès specialmènt in di an Nuànta, anc a 'l èstar.
Biugrafìa
Al prugèt al nas par mèrit ad Gianfranco Bortolotti dla Media Records ad Brësa ch'l iva bèla prudót i 49ers. A 'l inìsi i lavóran sèg Mauro Picotto, Pagany, Roby Arduini e Max Persona. Al nóm Cappella al salta fóra però sōl in dal 1987 quànd a véd la luś al braṅ Bauhaus cantâ par Ettore Foresti e fat a la manéra ad Pump Up The Volume di M/A/R/R/S che in alóra i fàvan scóla.
In séguit i vènan fóra dagl'atri cansòṅ ad sucès cuma Take Me Away cun la Loleatta Holloway a la vóś. Par catàr na cantànta ch'la dis anc la sò figùra a 'l prugèt, a vèṅ sarnìda la Kelly Overett p'r al vìddeo dal braṅ U Got 2 Let The Music anc se cantâ da n'atra dóna incóra, la Salee. A i Cappella a s śònta anc al rapper Rodney Bishop, miténd insém un masć e na fémna cum andàva a la granda in di an Nuànta. Cun chi dū lè a 'l timòṅ al grup al mucia sù dimóndi sucès, cun dal canti famóśi cuma Move on Baby, U & Me, Move It Up dal 1994 e Don't Be Proud dal 1995.
Cun cal braṅ chè però la Kelly Overett la s in và e a gh'è ch'a diś ch'la n àppia mai cantâ dabòṅ mai na canta. Tant par dir-'n una, la Vicky Shepard l'iva fat càuśa a i Cappella dgénd che la vóś ad U & Me la fus tòlta pari pari da 'l sò braṅ Love Has Changed My Mind dal 1992, ma p'r al fat che U & Me la n fus mai gnuda fóra in di Stat Unî, al sò paéś, a n s 'n è fat gnint.
Cun la nóva cantànta Allison Jordan in di rang, al grup al fà gnir fóra Tell Me the Way, sìngul ad sucès dal 1995, e pò I Need Your Love.
In dal 1999 Bortolotti al fà savér in sal sit dal sò cà discugràfica ch'al lasa pèrdar al prugèt Cappella. In dal 2011 a vèṅ fóra na racòlta ad braṅ rimixâ, The Remixes.
Discugrafìa
Sìngui
- 1988 - Bauhaus (Push the Beat)
- 1989 - Helyom Halib
- 1989 - House Energy Revenge
- 1990 - Get Out of My Case
- 1990 - Everybody Listen to It
- 1991 - Everybody
- 1992 - Take Me Away
- 1993 - U Got 2 Know
- 1993 - U Got 2 Know (remix)
- 1993 - U Got 2 Let the Music
- 1994 - Move on Baby
- 1994 - U & Me
- 1994 - Move It Up/Big Beat
- 1995 - Don't Be Proud
- 1995 - Tell Me the Way
- 1996 - I Need Your Love
- 1996 - Turn It Up and Down
- 1997 - Be My Baby
- 1997 - Do You Run Away Now
- 1997 - U Tore My World Apart
- 1998 - U R the Power of Love
- 1998 - U Got 2 Let the Music '98
- 1998 - Throwin' Away
- 2002 - U Got 2 Know 2002
- 2004 - Angel
- 2004 - U Got 2 Let the Music 2004
- 2006 - U Got 2 Let the Music Technikal Remix
- 2007 - U Got 2 Know (Spenno, Dizzy & Sparky Rmx)
- 2010 - U Got 2 Let The Music 2010
- 2010 - U Got 2 Know 2010
- 2010 - Take me away (Feat. Bootmasters)
- 2011 - Power (Feat. Bootmasters)
Àlbum e Racòlti
- 1989 Helyom Halib
- 1994 U Got 2 Know
- 1996 War In Heaven
- 1998 Cappella
- 2005 Best of
- 2006 Greatest Hits
- 2010 Best of Cappella
- 2011 The Remixes


text:
Politica monetara americana na sa mida betg
- Gievgia, 17.9.2015, 22:19
La Banca federala americana na metta anc nagina fin a l'era dals daners bunmartgads.
Il tschains directiv restia senza midada sin il nivel bass tranter null e 0,25%, ha la Banca federala americana annunzià. Il tschains directiv, il tschains che bancas pajan per survegnir daners da la Banca federala, è dapi il 2008 sin quest nivel da record, dapi la crisa da finanzas.
Ils responsabels da la Banca federala americana han motivà lur decisiun cun la malsegirezza dals martgads da finanzas internaziunals.
RR Novitads 21:00


text:
Nino Schurter e Jolanda Neff vulan la stagiun perfetga
- Actualisà Venderdi, 4.9.2015, 14:23
Els èn ils dus megliers mountainbikers da la stagiun: Nino Schurter e Jolanda Neff. Omadus han gudagnà dumengia passada en la Val di Sole en l'Italia la cuppa mundiala generala.
Il sursilvan Nino Schurter ha gudagnà quella gia per la quarta giada, Jolanda Neff per la segunda giada en seria. Mo enstagl da far gronda festa e suenter far vacanzas e ruassar dals strapazs, treneschan omadus gia puspè.
Trenament en l'Engiadina
Nino Schurter e Jolanda Neff sa preparan en l'Engiadina sin il campiunadi mundial ch'è en 10 dis ad Andorra. Là vulan ils dus mountainbikers da classa realisar la stagiun perfetga e gudagnar aur. Per realisar quella finamira trenescha Schurter a San Murezzan e Neff sin il pass dal Bernina.


text:
HCD perda a chasa cun 0:1 encunter l'EV Zug
- Actualisà Mesemna, 4.3.2015, 5:33
La segunda partida da playoff perda il HCD, malgrà l'avantatg da chasa, encunter il club da hockey da Zug cun 0:1. L'EV Zug ha uschia egualisà la seria nua ch'i stat ussa 1:1.
Tavau aveva mussà tut ina autra fatscha sco anc l’ultim en la qualificaziun. L’equipa grischuna n'aveva betg laschà ina schanza a Zug e gudagnà l’emprima partida gist cun 6:1. L’avantatg da chasa n'ha ussa dentant betg purtà fortuna al HCD.
Ils ulteriurs gieus
Bienna - ZSC Lions 1:3
Genevra - Lugano 2:1
Losanna - Berna 2:1
Runda da plazzament:
Ambri - Lakers 5:4
Kloten - Friburg 2:3


text:
Rico Tuor: Cuntinuar cun las sendas cultural-istoricas?
- Glindesdi, 26.12.2016, 7:13
La dumonda suenter il na al Parc Adula saja: Tgi maina vinavant quest grond project? I dovria uss purtaders novs, di l’anteriur collavuratur dal parc.
Cuntinuar cun intginas parts
Il project da las sendas cultural-istoricas – ch'avess collià las tschintg regiuns en il perimeter dal parc – na possian ins betg cuntinuar en la furma oriunda. Forsa dettia quai ideas per cuntinuar almain intginas parts da questas sendas, per exempel sin il tschancun dal Lucmagn ubain dal San Bernardino.
Daners dal parc èn davent
In problem saja ch’i na dettia betg pli ils 5 milliuns francs (3,5 milliuns ch’eran previs per projects ed 1,5 milliuns per las 18 plazzas) ch’il Parc Adula aveva. Cun quests daners hajan els pudì sustegnair projects da partenaris sco organisaziuns turisticas ed autras instituziuns (Sumvitg turissem, Alp Puzzetta, mirs sitgs) e projects da cultura, scienza e perscrutaziun.
S'engaschar en il svilup regiunal
Rico Tuor vul star en la regiun. El veglia s’engaschar vinavant en il svilup regiunal. En il nov Hotel Medelina èsi previs d’installar in biro per svilup regiunal, e là veglia el lavurar. Plinavant veglia el era lavurar per quest hotel en plazza parziala.
RR actualitad 08:00


text:
Sur Carli Fry (1897 – 1956)
- Mardi, 29.11.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 29.11.2016, 19:00, RTR
Avant 60 onns è il poet e scriptur Sur Carli Fry mort. «Noss chors» sa regorda dal poet e preschenta chanzuns tar texts da sias poesias.
Bleras ovras rumantschas vegnan ord sia plima: Il poet Sur Carli Fry. El è naschì ils quatter da november 1897 a Mustér, e mort oz avant 60 onns. Durant sia vita ha el scrit chanzuns religiusas ed insaquants texts rumantschs per chanzuns da Franz Schubert.
Ina da sias enconuschentas poesia è «L'olma», che Duri Sialm ha mess en musica. Questa chanzun ed inqual autra tadlain per ans regurdar dal poet rumantsch Sur Carli Fry.
Redacziun: Gion Dominic Pohle


text:
Distec ha preschentà pussaivladads da far emprendissadi
- Actualisà Glindesdi, 23.3.2015, 10:28
La partiziun d’emprendists da la Distec dumbra 14 persunas e quella duai crescher sin fin 20 emprendists. Perquai ha la Distec envidà scolaras e scolars cun lur geniturs per preschentar ils mastergns da polimecanist e mecanist da producziun.
Rodund 30 persunas èn stadas preschentas. Sco quai ch’il directur Loris Marsura ha ditg veglian ins era empruvar da svegliar l’interess tar las giuvnas da far l’emprendissadi da polimecanistas u mecanistas da producziun. Ina emprendista ha la Distec gia.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Mitus da la liberaziun
Descripziun
Il raquint cumplessiv da las acziuns da liberaziun en Svizra centrala sa manifestescha per l'emprima giada en il cudesch alv da Sarnen che datescha dal 1470. L'istoriografia naziunala dal 19avel e 20avel tschientaner n'ha betg mo procurà per la popularisaziun da questa tradiziun en tut il pajais, mabain er per sia forza emoziunala ed intellectuala. En il decurs dals ultims 50 onns è la mitologia da la liberaziun ida en decadenza. Istorichers spezialisads èn oz perina che las numerusas allianzas ch'èn vegnidas fatgas en il 13avel tschientaner en la Svizra centrala avevan cunzunt la finamira da mantegnair la pasch e betg da cuntanscher la libertad. Tuttina è l'idea dals cumbats eroics per la liberaziun restada francada en la memoria collectiva. Ed er sche la tradiziun dals mitus ha lieu en scola mo pli per part en congual cun pli baud, sa mantegna en l'identitad politica e culturala da blers abitants da la Svizra centrala l'idea che l'amur per la libertad, la voluntad d'independenza e da la prontadad da sa defender sajan elements caracteristics da lur esser ed er che questas caracteristicas sajan preschentas e cumprovadas istoricamain. Senza dubi han questas ideas puspè stgaffì novas realitads. Fin oz vegnan per exempel celebradas tradiziuns fitg popularas per rinforzar questas ideas sco commemoraziuns da battaglias (Morgarten, Sempach) u tirs champesters istorics (Allweg, Entlebuch, Morgarten, Rütli, Sempach).
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
François de Capitani: Tell, Wilhelm. In: Historisches Lexikon der Schweiz. Bern, 2012
Peter Kaiser: Befreiungstradition. In: Historisches Lexikon der Schweiz. Bern, 2009
Guy P. Marchal: Schweizer Gebrauchsgeschichte. Geschichtsbilder, Mythenbildung und nationale Identität. Basel, 2006
Historischer Verein der Fünf Orte (Ed.): Innerschweiz und frühe Eidgenossenschaft. Jubiläumsschrift 700 Jahre Eidgenossenschaft (Band 1: Verfassung, Kirche, Kunst. Band 2: Gesellschaft, Alltag, Geschichtsbild). Olten, 1990
Georg Kreis: Mythos Rütli. Geschichte eines Erinnerungsortes. Zürich, 2004
Jean-Daniel Morerod, Anton Näf : Guillaume Tell et la Libération des Suisses. Ed. Société d’histoire de la Suisse romande. Lausanne, 2010
Roger Sablonier: Gründungszeit ohne Eidgenossen. Politik und Gesellschaft in der Innerschweiz um 1300. Baden, 2008
Schweizerisches Nationalmuseum, Forum Schweizer Geschichte Schwyz (Ed.): Entstehung Schweiz. Unterwegs vom 12. ins 14. Jahrhundert. Baden, 2011
- Dossier
- Befreiungsmythen
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 08.08.2012
Dimensiun: 288 kb
Tip: PDF
- Befreiungsmythen


text:
Aviun glischna giu da la pista
- Gievgia, 5.3.2015, 19:42
Sin la plazza aviatica La Guardia a New York è in aviun da passagiers glischnà giu da la pista. L'aviun da la societad aviatica Delta saja atterrà durant ch’i cuflava ed haja cumenzà a glischnar, rapporta l'emettur NBC.
Nagins dals 125 passagiers a bord sajan vegnids blessads. Tenor ils pumpiers da New York saja cullà ora kerosin ord la maschina. L'eroport ha serrà suenter l'accident. La Guardia è il pli pitschen dals 3 eroports da New York, dentant fitg impurtant per il traffic naziunal.
RR novitads 20:00


text:
«Empire» da 77 Bombay Street
- Venderdi, 18.11.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 18.11.2016, 8:40, RTR
La chanzun uffiziala dal campiunadi mundial da skis 2017 a San Murezzan vegn da la giuvna band grischuna.
Ils quatter frars Matt, Joe, Esra e Simri-Ramon ha sviluppà la chanzun en collavuraziun cun SRF. Els sajan gia sesids baud ensemen cun glieud dad SRF che hajan dà tips per cumponer la chanzun. Scrit ella ha Matt Buchli. I saja ina nova experientscha ed ina gronda onur da pudair scriver la chanzun per in event uschè grond sco il campiunadi mundial da skis, uschia Matt.
La chanzun vegn preschentada live ils 10 da december als Open Doors St. Moritz 2017 ed ils 6 da favrer 2017 a chaschun da l'avertura dal campiunadi mundial a San Murezzan.


text:
La viola
- Dumengia, 8.11.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 8.11.2015, 19:00, RTR
A l'emprima egliada para ella dad esser ina violina pli gronda. Ma atgnamain èn munds tranter la violina e la viola. En in orchester furman las violas/bratschas la punt tranter las violinas ed ils celli e cuntrabass. Perquai han Bach, Mozart u Dvorak adina vulì sunar sezs en il register da las violas. Ed era els charezzavan ses tun chaud, lom, cumplain ed in pau melanconic. La viola/bratscha è quella giada solista en «La classica».
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Nagina protecziun da l'ambient pli severa
- Gievgia, 3.12.2015, 11:22
Suenter il Cussegl naziunal a uss era il Cussegl dals chantuns refusà midadas tar la lescha da protecziun da l'ambient.
Il parlament federal na vul savair nagut da novas regulaziuns en favur da l'ambient.
El ha decidì cun 25 cunter 17 vuschs e duas abstenziuns da betg entrar en la fatschenta. Cun adattar la lescha vuleva il Cussegl federal sbassar il consum da resursas natiralas.
Las midadas da la lescha eran la cuntraproposta indirecta tar l'iniziativa «Economia verda» dals Verds. Quella pretenda che la Confederaziun defineschia finamiras e prendia mesiras per sbassar il diever da resursas e d'energia. Il parlament ha er recumandà da refusar questa iniziativa dals Verds.
RR novitads 11:00


text:
Andreas ha laschà lavar ils chavels cun amaretto
- Mardi, 21.6.2016, 10:59
Las frisuras ston constar durant in campiunadi d’Europa da ballape, quai oravant tut tar ils giugaders. Blers dattan gronda bregia sin la frisura, era durant in gieu. Intgins giugaders svizzers han era gia visità il coiffeur durant l’EURO en Frantscha.
Il medem ha era il reporter dad RTR, Andreas Wieland, fatg. El è stà tar in coiffeur en ina giassa en la citad veglia da Montpellier. L’emprima malchapientscha ha el gì gia avant che seser sin la sutga. La coiffeusa ha dumandà ad Andreas sch’el prefereschia amaretto, cassis u insatge cun oranschas. Durant che Andreas è i da quai anora ch’el survegni in drink durant ch’el sesia sin la sutga tar il coiffeur ha la coiffeusa manegià cun amaretto, cassis, etc. il gust dal schampo.
Cun la lingua franzosa datti pia bain inqual malchapientscha durant il campiunadi d’Europa en Frantscha, mo la frisura constat tar ils pli blers, e quai è era impurtant.


text:
Option Canada
L’ Option Canada l’è stàcia öna organizasiù tiràda ‘mpé de nascondù e finansiàda dal Goèrno del Canada e per ès piö precìs dal Consèi per l’Ünità Canadéza e che la sé dàcia de fà per ötà chi del NO al referèndum per l’indipendènsa del Québec.
L’è stai tiràt ‘n pé ol 7 de setèmber del 1995 piö o méno 8 setimàne prima del referèndum e l’è stai facc isparì öna quach mis dòpo e töt chèsto l’è stai fai a dispèt di lègi del Québec.
Ol presidènt de l’Option Canadà l’éra ol Claude Dauphin che l’ lauràa per ol Paul Martin a l’època Ministro di Finànse.
In de l’Option Canada i gh’éra dét òm de afàre e i trì piö ‘mportàncc partìcc federalìst ol Parti libéral du Canada, ol Parti libéral du Québec e ‘l Parti progressiste-conservateur du Canada.
L’Option Canada l’à ötàt la zét che la stàa piö de cà ‘n Québec da méno de dù agn a restà ‘n di léste di vòtàncc del Québec per ìga l'istès ‘l dirit de otà segónt chèl che la dis öna lège del 1989.
Söbet dòpo ‘l referèndum ol Diretùr di elesiù del Québec l’à acüzàt l’Option Canada de i mia rispetàt i lègi del Québec, ma dòpo che la Curt Costitusiunàla l’à dicc che ‘n de la lège eletoràl dal Québec gh’éra dèt di laùr mia legài l’à dözìt lasà pèrt.
Ol lìber Les Secrets d'Option Canada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria de l’Option Canada l’è egnìda fò amò turna in del 2006 quando ol Normand Lester e ‘l Robin Philpot i à püblicàt ü lìber ‘ntitulàt Les Secrets d'Option Canada. I dù scritùr i ghe sarès riàcc a mèt i mà sö öna casa de docümèncc segrécc piéna de lètere e de fatüre.
Ol giödes Bernard Grenier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è pò stacia facia ön inchièsta portàda ‘nacc dal Bernard Grenier, ü giödes ‘n pensiù de la Curt Söperiùra del Québec. A la fì l’è saltàt fò che ‘l lìber l’à esageràt ‘n del daga di cólpe a tace pulìtech che sömèa che i ghe entràa mia o che i éra fai negóta de mal, ach se i dù scritùr i à domandàt de 'ndagà mèi.
In töte i manére l’è egnìt fò che, se ach l’Option Canada l’à mia spendìt in manéra mia legàl i 3.500.000 dòlari che i dizìa ol Normand Lester e ‘l Robin Philpot, de sigür segónt ol Bernard Grenier, n'à spendìt però almanch 539.000 dòlari.


text:
Contut, a-i é quajcòsa ‘d pì ch’a l’é figurà ant un fabricà ‘d na cesa cristian-a. Për coj ch’ant na cesa a j’intro nen mach ant j’ocasion dij batèsim, dij mariagi o dij funeraj, ma dzurtut la duminica, ël dì ‘d Nosgnor, për scoté Soa Paròla, ël fabricà ‘d na cesa a l’é motobin da pì che ‘l leugh andoa ch’as selebro ij moment ëd la vita. Pr’ ij chërdent, ël fabricà ‘d na cesa a l’é ‘l leugh pr’ ecelensa ch’a n’arciama a la ment Nosgnor Gesù Crist, ël prinsi dla vita. A l’é Chiel, an efet, ch’a dà ‘d sens e ‘d significassion a tuta nòstra esistensa e che, a la vita, a dà ‘d prospetive eterne. A l’é Chiel ch’a provëd dë speransa efetiva e concreta për coj ch’a n’han gnun-a, e ‘d vita pr’ ij mòrt, ij mòrt ant lë spirit e ant ël còrp.
Ël vangeli dë sta Duminica an conta ëd lòn ch’a l’é capitaje quand ch’a son ancontrasse doi procession, cola gioiosa dla gent ch’a ‘ndasìa dapress a Gesù e cola dolorosa dla gent ch’a seguitava na vidua an lerme ch’a l’era mòrtje sò fieul ùnich e ch’andasìa për sotrelo. Lesoma lòn ch’an dis ël vangel conform a Luca al capìtol 7.
Arsurression dël fieul ëd na vidoa. “Ël dì dapress a l’é rivà che Gesù as n’andasìa ant na borgià për nòm Nain. Diversi dij sò dissépoj e motobin ëd gent a l’avìa compagnalo. Coma ch’a s’avzinava a la pòrta dla borgià a l’han ancontrà na procession d’un funeral. A l’era mòrtje ‘l fieul ùnich ëd na vidua. Motobin ëd gent a companiava cola mare. Quand che ‘l Signor a l’ha vëddula, a l’é stàit pià da la compassion për chila, e a l’ha dije: “Piora nen!”. Peui Gesù a l’é avzinasse al mòrt e a l’ha tocalo. Coj ch’a lo portavo a son fërmasse, e Gesù a-j dis: “Giovnòt, it diso: Àusste!”, e ‘l mòrt a l’é aussasse drit e a l’é butasse a parlé. Parèj Gesù a l’ha rendujlo a soa mare. Sù lòn tuti a son ësbaruvasse e a dasìo glòria a Nosgnor, an disand: “A l’é sicur che un gran’ profeta a l’é levasse an tra ‘d noi; për sicur Nosgnor a l’ha fàit visita a sò pòpol!”. E la vos ëd lòn ch’a l’era capità a l’é spantiasse për tuta la Giudea e për tut ël pais dantorn” (Luca 7:11-17).Gesù a vëd motobin ciàir ij patiment e ij sagrin dël mond. Na fomna ch’a së spetava gnun-a liberassion da sò deul, a vëd sò fieul ùnich ristabilì për la gran compassion e potensa ‘d Gesù. A l’è për compassion che Gesù a l’é vnùit an ësto mond. Chiel “a l’é portasse an sle spale ij nòstri sagrin e le nòstre tribulassion” e për ristabiline a la vita.
An nòstra conta, Gesù a l’era vnùit da Cafàrnao compagnà da na gran furfa an festa, entusiàstica për tut lòn ch’a l’avìa veduje fé. An passand për la borgià ‘d Nain, as podrìa disse ch’a l’avìo “scontrasse” con na procession d’àutra gent, dont ij sentiment a j’ero bin diferent dai sò. A l’era ‘d gent neca ch’a pijava part al deul ëd na vidoa ch’a l’avìa përdù sò fieul, ch’a l’era l’ùnich soa sostenta dij sentiment e dla vita material.
Coma ch’a l’era la costuma antlora, cola vidoa a marciava dnans dij porteur dël catalet con ël mòrt dëdzora coatà për un ninseul e dla compagnà neca. Cola fomna a piorava dësconsolà e, ëd sicur, gnun a l’avrìa dësturbala. An efet, la gent ch’a seguitava Gesù, quand ch’a l’han vëddù cola procession a son ëstàit tuti bele che ciuto. Gesù, contut, a l’ha nen ësbassà la testa tant me j’àutri n passand pì anans da l’àutra banda dla stra. Gesù, quand ch’a l’ha vëddù ‘l deul ëd cola fomna, pien ëd compassion a l’ha fërmà la procession, e a l’ha dije a cola fomna: “Piora nen!”.
Ma coma? Ancalesse a dije na ròba parèj? Ma che ‘d sens ch’a l’ha? Nen mach lòn. Gesù a l’é avzinasse al catalet e a l’ha tocà ‘l mòrt. Na ròba parèj antlora pròpi as podìa nen fesse, nen mach për bel deuit, ma ‘dcò përché toché ‘n mòrt a l’era considerà na contaminassion. Mach Gesù, contut, a podìa përmëttse ‘d fé lòn.
La compassion ëd Gesù a passa dnans a tute le convension dla società e dla religion. As rend bin cont d’avèj an chiel istess la potensa dla vita, la potensa dla creassion! A la stërma nen e gnanca a ciama a cola fomna s’a l’é na chërdenta o s’a l’ha l’ titol o ‘l mérit a l’antervension ëd Nosgnor. Gesù a-j dà a gratis tut lòn ch’a l’ha: a trasferiss soa potensa ‘d vita an col fiolin mòrt. Coma ch’a lo fa? Con l’autorità ‘d Nosgnor e ‘l comand ëd Soa paròla, tant ‘me ch’a l’avìa falo al moment ëd la creassion dël mond. L’espression ëd soa volontà ant ël comand ëd soa paròla a l’ha la fòrsa ‘d fé vnì dal gnente tut lòn ch’i vëdduma ant ël creà. L’istess, l’espression ëd Soa paròla a dà torna la vita.
Gesù a-j dis: “Giovnòt, it diso: Àusste!”, e ‘l mòrt a l’é aussasse drit e a l’é butasse a parlé”. Gesù, a cola mare, a-j dà andarera sò fieul, viv! E sù lòn tuti a son ëstupisse. Ëd pì, a son ësbaruvasse e a dasìo glòria a Nosgnor, ch’a l’é degn d’arsèive nòstra adorassion e làude. Cola gent as rendìo ancora nen bin cont ëd chi ch’a l’era col òm che a l’improvista a l’era presentasse dëdnans a lor e a diso: “A l’é sicur che un gran’ profeta a l’é levasse an tra ‘d noi; për sicur Nosgnor a l’ha fàit visita a sò pòpol!”. A l’é ‘dcò bin parèj. An Gesù ‘d Nasareth Nosgnor Dé al’ha fane vìsita.
Vàire ch’a-i son ancora ancheuj ch’as na rendo nen cont o ch’a lo chërdo nen! Contut, la testimoniansa ‘d soa identità e potensa a l’é spantiasse për ël mond antregh. I l’oma pì nen da manca d’àutri salvator. Gnun d’àutri che Gesù a séguita a esse për nòst mond consolassion e speransa génita. Vardomse da j’imitassion! Gesù a l’ha nen mach ëd compassion, ma a l’ha la fòrsa ‘d porté consolassion, pas e speransa.
A l’é soa gran compassion ch’a l’ha portà Gesù a meuire an sna cros për paghé chiel ël pressi che nojàutri i l’avrìo da paghé për nòstra salvëssa eterna. Nòstra consolassion a l’ha ‘d rèis an lòn che Chiel a l’ha compì quand ch’a l’é mòrt an sna cros e peuj a l’é arsussità a la vita, coma n’ara, n’anticip dël destin che ‘dcò nojàutri i l’avroma s’i butoma mach an Chiel nòstra fiusa. L’arsurression ëd col fiolin a l’era ‘n segn ëd lòn che Gesù a veul e a peul fé ‘dcò për nojàutri, për ti ch’it scote coste mie paròle ancheuj! Quand che noi is fidoma an chiel tut a cambia an nòstra vita, ancheuj e për l’eternità, tant che, coma ch’a l’ha fàit Chiel, i podoma andé con compassion anvers j’àutri për deje ‘dco a lor ëd segn ëd solidarietà e ‘d speransa!
La mòrt e Gesù Crist a son nen dj’amis. Quand Gesù a së scontra con la mòrt, chiel a l’anvërsa. Quand Gesù a va a’n funeral, col-lì a resta pì nen un funeral. Ij vangej an fan vëdde tre vire, tre ocasion durant la vita ‘d Gesù andoa Chiel a ven a contat con ëd mòrt. Minca vira ‘l mòrt a l’é portà torna a la vita. Gesù a fà arsussité ‘l fieul ëd na vidoa (i l’oma vëddulo ancheuj); a l’ha arsussità la fija ‘d Giàiro (Luca 8:41-42; 49-56); e a l’ha arsussità Sà amis Lazàr (Gioann 11:1-44).
Quand che Gesù a toca lòn ch’a l’é mòrt, a-j rend la vita. Përchè? Përché Gesù a l’é la vita an përson-a! Chiel a viv! Për conseguensa, rende ‘l servissi e l’adorassion a Nosgnor a l’é serve e adoré ‘l Dé ch’a viv! Costa-sì a l’é la rason përché ai cristian ëd Efeso, l’apòstol Pàul a-j dis che “Dé ... ch'a l'é rich an misericòrdia e ch'an veul tant bin, bele s' i j'ero mòrt për motiv ëd nòstri pecà, a l'ha dane vita quand ch'a l'ha 'rsussità Crist dai mòrt. (A l'é mach për la grassia 'd Nosgnor ch'i seve stàit salvà!). Chiel a l'ha fane arviscolé ansema a Crist e l'ha fane sté setà con Chiel ant ij cej, përchè a l'ha butane 'n comunion con Gesù Crist” (Efesin 2:5-6). A l’é për lòn ch’i chitoma nen, bele ancheuj, ëd nunsié e ‘d dé glòria a Gesù Crist!
Leture bìbliche dël lessionari - Duminica 5 ëd giugn - Tersa Duminica apress Pancòsta
1 Re 17:8-16 (17-24); Salm 146; Galat 1:11-24; Luca 7:11-17
Orassion: Nosgnor! Da Ti a ven minca bin. Acòrdane che, për Toa ispirassion, noi i peuda pensé a lòn ch'a l'é giust e, për Toa guida misericordiosa, ëdcò felo; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, pr' ij sécoj dij sécoj. Amen.


text:
Volg ponderescha d'extender servetsch da furniziun a chasa
- Gievgia, 31.12.2015, 11:49
Volg examinescha d'extender il servetsch da furniziun a chasa. Suenter ch'in project da pilot cun la posta è ì a fin il november, pondereschia Volg da schlargiar la purschida en la Svizra tudestga, ha ditg il schef da Volg, Ferdinand Hirsig en in'intervista cun la gasetta Blick.
Durant il project da pilot ha Volg offrì en 34 vischnancas als clients da laschar purtar a chasa lur cumpras entras la posta. Hirsig ha era ditg ch'il servetsch da furniziun a chasa haja success commerzial sin in nivel bass.
RR novitads 12:00


text:
Informaziuns
Valetaziun e Promoziun da scola 2015 - 2019
Congedis (Joker)
• Per onn da scola sa vegnir retratg 1 di da Joker
• Il di da Joker sa buca vegnir transferius naven d'in onn da scola sin l'auter, sch'il di da Joker vegn buca
retratgs, sche sclauda il diever
• Ils affons san retrer in entir di ni dus mez dis
• Avon vacanzas e suenter vacanzas ed alla fin digl onn da scola san ins buca retrer il di da Joker
• Tests, clausuras sco era ils pensums che crodan sil di da Joker ston vegnir pri suenter
• Quest formular sto silmeins 3 dis da scola avon il di da Joker giavischau vegnir daus giu alla persuna
d'instrucziun, suttascrets dils geniturs
Annunzia per di da joker
Informaziuns
- Damonda contribuziun per cuorsDamonda contribuziun per cuors
- Directivas dad ir cun skisDirectivas dad ir cun skis
- Directivas da far bognDirectivas da far bogn
- Pensums da casaPensums da casa
- Plugls en scolaPlugls en scola
- Proceder en grevas situaziunsProceder en grevas situaziuns
- Reglament d'absenza per persunas d'instrucziunReglament d'absenza per persunas d'instrucziun
- Annunzia per di da jokerAnnunzia per di da joker
Leschas/Directivas
- Lescha da scolaLescha da scola
- Uorden disciplinarUorden disciplinar


text:
Cazzano di Tramigna
Cazzano di Tramigna (endèla parlàda locàl: Casan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 1.301 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 12,25 km², per 'na densità de 108 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colognola ai Colli, Illasi, Montecchia di Crosara, San Giovanni Ilarione, Soave, Tregnago.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol santüare de San Felice - sécol IX;
- la cezìna de San Piero 'n Briano - sécol XII - XIII;
- la parochiàl de San Zórs màrter - sécol XIX.


text:
Malögia dovra glieud giuvna e famiglias
- Actualisà Mesemna, 15.6.2016, 9:27
Creista sa numna il segund dals 2 projects. Suenter Mota Farun ch'era vegnì realisà avant 2 onns duai uss era Creista vegnir realisà. En planisaziun è quest project gia dapi che 10 onns. Quella giada anc aveva la vischnanca da Stampa fatg in plan da quartier per 9 chasas ed ina garascha sutterrana.
Ils 14 da zercladur è l'emprima badegliada per il project. La vischnanca dat en dretg da construcziun il terren. Quai per bunas cundiziuns di la presidenta communala Anna Giacometti. Finamira stoppia esser d'attrair dapli famiglias giuvnas.
« Il project vegn forsa 10, 20 onns memia tard, dentant - nus essan pronts sch'ils temps sa midan puspè. »
Anna Giacometti
Presidenta communala Val Bregaglia
Cundiziun per realisar il project era, che la vischnanca realisescha ina garascha sutterrana. Quai pervi da la distanza al lai da Segl. Il credit da 1,7 milliuns francs per questa garascha aveva la radunanza approvà l'onn 2014.
Uss che 3 famiglias han suttascrit il contract cun la vischnanca per il dretg da construcziun, ha la vischnanca decidì da cumenzar cun la realisaziun dal project Creista.
Gut d'amarezza
I sa tracta da famiglias che stattan gia a Malögia, quai è il dagut d'amarezza vid l'entira chaussa. Finamira duess en emprima lingia esser, d'attrair nova glieud, giuvens e famiglias a Malögia. Quai per pudair mantegnair la qualitad da viver a Malögia.
RR actualitad 08:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
La festa d'Unspunnen
Descripziun
La festa d'Unspunnen ad Interlaken è ina festa da costums e da pastriglia, concepida da las grondas uniuns d'usits da la Svizra, da la Federaziun svizra da costums, da l'Associaziun federala da lutga svizra, da l'Associaziun svizra da jodlar e da l'Associaziun svizra da la musica populara. Ensemen cun lur associaziuns affiliadas dal chantun Berna preschentan ellas il stuschar crappa, il lutgar, il sun da tibas, musica populara, sauts da costums, chanzuns da jodel e jodels natirals. Il cortegi l'avantmezdi da la dumengia da la festa è ina spezia da «parada da la cultura populara svizra».
Dapi l'onn 1946 ha lieu questa festa regularmain en in ritmus da circa mintga 12 onns. La tradiziun va però enavos al cumenzament dal 19avel tschientaner. Las emprimas duas festas d'Unspunnen èn vegnidas iniziadas ils onns 1805 e 1808 da quatter patrizians da la citad da Berna sco festa svizra da pastriglia per surmuntar las differenzas tranter citad e champagna en l'era da la Helvetica. Ultra da quai valan questas festas sco inizialisaziun per il turissem modern en la Surselva Bernaisa, per la reanimaziun da la tiba e per l'interess creschent vi da las chanzuns popularas. Fin oz ha la festa d'Unspunnen ina gronda attracziun ed ina impurtanza simbolica speziala. Betg l'ultim er perquai han ils separatists giurassians engulà l'onn 1984 or dal Museum da turissem ad Unterseen il crap d'Unspunnen che vegn duvrà per la disciplina dal stuschar crappa. L'onn 2001 è il crap original puspè vegnì chattà. L'onn 2005 è el però puspè vegnì engulà ed è restà sparì fin al di dad oz.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Brigitte Bachmann-Geiser: Unspunnen klingt nach. In: Alpenhorn-Kalender. Brattig für das Berner Mittel- und Oberland 82. Langnau, 2007, p. 174-179
Max Peter Baumann: Die Älplerfeste zu Unspunnen und die Anfänge der Volksmusikforschung in der Schweiz. Schweizer Töne. Die Schweiz im Spiegel der Musik. Ed. Anselm Gerhard, Annette Landau. Zürich, 2000, p. 155-186
Rudolf Gallati, Christoph Wyss: Unspunnen 1805-2005. Die Geschichte der Alphirtenfeste. Ed. Touristik-Museum der Jungfrau-Region. Unterseen-Interlaken, 2005
Max Matter: «... die alten einfachen Sitten und Freuden unserer Väter wieder ... aufleben und fortdauren zu machen». Folkloristische Umformungen von Elementen alpiner Volkskultur. In: Histoire des Alpes - Storia delle Alpi - Geschichte der Alpen 11. Zürich 2006, p. 215-231
- Dossier
- Unspunnenfest
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 28.05.2012
Dimensiun: 270 kb
Tip: PDF
- Unspunnenfest


text:
Neuv sermon subalpin
Ij Neuv sermon Subalpin[edit]
ed Pàul Castlin-a
Introdussion[edit]
Ël prim document ch'i conossoma, scrit an piemontèis (combin che arcàich) a l'é 'd sermon, ëd predicassion cristian-e. A ven adéss ciamà "Sermon Subalpin" e as treuva ant la Biblioteca Nassional ëd Turin. A l'é n'archeujta 'd vintedoi sermon complet, coma coment a le leture dla liturgìa dl'ann. L'euvra a armonta al sécol ch'a fà dodes. As pensa, fra vàire possibilità che a peulo esse rasonà, che a sia stàita scrita da un frà dël convent ëd San Solutor. N'àutra ipòtesi che a l'é da consideré a l'é che a sia stàit ëscrivù ant la Prevostura d'Oulx, contut che sì as parlèissa (fòrse già) ël Provensal. Sòn a vnirìa da le paròle dovrà, contut che la lenga dla scritura a sia sens'àutr piemontèis e nen provensal. Ël but dl'autor a smija che a fussa col ëd procuré n'utiss pastoral ai predicator, franch ant la lenga che la gent a capìa e a dovrava, che a l'era pì nen ël Latin (ël Consili 'd Tours ant l'813 a l'avìa già considerà costa necessità). La scritura a l'é lesta e dësgropà, e a mostra che l'autor as la gavava bin a scrive an volgar piemontèis, a la mira da fé pensé che costa a fussa nen la prima còsa che a scrivìa an volgar, opura che a l'avèissa sot man quàich àutr esempi. Sti semon a conten-o già caràter spessifich dla lenga piemontèisa e paròle dovrà ancora ancheuj.
I presentoma ambelessì coj ch'i l'oma ciamà "Ij neuv sermon subalpin". Scrit dal pastor evangèlich Pàul Castlin-a, ch'a-j buta a disposission dël pùblich, a veulo esse compagn ëd soa version dla Bibia an piemontèis e a l'han për bu 'd concure a l'arnàssita dla lenga piemontèisa e a la diffusion dl'Evangel an nòstra marelenga, la lenga dël cheur, parèj ch' ël cheur dij piemontèis a 'rsèiva ancora mej la Paròla 'd Nosgnor.
Pàul Castlin-a, Magg 2017
Tàula[edit]
Meditassion sistemàtiche a l'Evangeli 'd March[edit]
- Bon-e Neuve për chi a l’é assià (1, March 1:1).
- Na preparassion fàita con soagn (2, March 1:1-8).
- L’impegn che chiel e nojàutri is pijoma (3, March 1:9-13).
- Un mëssagi ch’a dà d’incòmod, ma ch’a fà bin (4, March 1:14-15).
- Quand che Gesù a ciama (5, March 1:16-20).
- A parlava nen tanme j’àutri (6, March 1:21-22).
- Dëdnans a Gesù as peul nen stërmesse (7, March 1:23-28).
- Lòn ch’a l’é capitaje ant un dì ‘d Nosgnor (8, March 1:29-31).
- Gesù a së straca nen ëd combate ‘l mal (9, March 1:32-39).
- A l'é nen degn ëd pietà chi a sà nen compatì (10, March 1:40-45).
- Andé da Gesù e porteje ‘dcò ‘d gent (11, March 2:1-11).
- A l’era nen na përson-a da bin (12, March 2:13-17).
- Fé festa opura digiuné? (13, March 2:18-22).
- Ël dover ëd travajé, ma ‘dcò d’arposesse! (14, March 2:23-27).
- Durëssa ‘d cheur (15, March 3:1-6).
- Distansa ‘d sicuressa (16, March 3:7-12).
- Ël prim ministr e ‘l consèj dij ministr (17, March 3:13-19).
- Quand ch’as pija ciò për bròca (18, March 3:20-30).
- Chi é-la mia mare, e chi son-ne ij mè frej? (19, March 3:31-35).
- Le paràbole a rendo pì fàcil ëd comprende l’Evangel, pura... (20, March 4:1-20).
Àutri Sermon[edit]
- Tëmma, gnoransa e colpa.
- Un débit d’amor.
- Buté torna an pé la Tor ëd Babel.
- Ël regn ëd Nosgnor pian pian a chërs e a trionferà (Maté 13:31-33).
- Ëd gramëgna ant ël camp ëd Gesù (Maté 13:24-30,36-43).
- Sevene ‘d bon-a tera për la smens dla Paròla ‘d Nosgnor?.
- Arlass për coj ch’a son ëstrach.
- Abraham, l’òm che a Nosgnor a-j pias.
- La stòria 'd Martin Luter.
- Ij cristian as na staran pa nen stërmà!.
- Lòn ch’an rend përson-e giuste dëdnans a Nosgnor.
- A l’é pròpi nen l’istess che j’àutri!.
- L'esperiensa chi'i selebroma a Pancòsta.
- N'ambrass ch'an confòrta e buta al sicur per sèmper (Gioann 17:1-11).
- La mòrt conform a l'arvelassion bìblica.
- Lese la Bibia minca dì.
- La benedission dl'umiltà.
- Lòn ch'a l'é stërmà an col nòm.
- Na magnificensa fin-a pì granda.
- Chi ch’a son ij prim ator dla stòria dël mond?.
- Ancheuj la salvëssa a l’é intrà an costa ca.
- La paràbola dël farisé e dël gablé.
- La Paràbola del Giùdes e dla vìdoa.


text:
Vappa da Zuoz
Culuors cumünelas: nair e mellan
La vappa e'l sagè da Zuoz sun ornos d'üna speda d'argient cun manch d'or, cruscho cun üna bachetta d'uvas-ch d'or e survart üna curuna d'or sün fuonz nair.
La bachetta simbolisescha il lö da giurisdicziun
Intaunt cha la speda accentuescha l'importanza da la vschinauncha da Zuoz scu lö da giurisdicziun, già cha Zuoz d'eira düraunt tschientiners residenza da la giurisdcziun criminela resp. da la giurisdicziun ota, rapreschaintan la curuna e la bachetta d'uvas-ch la funcziun dobla cha'l sench Luzius vaiva tenor la legenda scu raig ed uvas-ch.


text:
Vitória
Artìcol in dialët piaṡintëin
Vitória a l'è una sitä dal Brasil, capitäla dal Stä dl'Espírito Santo, cùl apëina a sùra al Stä ad Rio de Janeiro.
La gh'ha 317.085 abitant (2006) par 93 kmq. e l'è cunsiderä una sitê ìsula parchè l'è bagnä dal mar in trè pärt.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
L'è stä fundä in dal 1551, suratüt da cùi ca gnìva via da Vila Velha, pròpi parchè al sò teritòri l'era quasi un'ìsula e sa stäva bëin a bòta pütòst ca in s'la teraferma. La s'è pupulä a bòta in dal sècul 19°, anca cun 'na culònia ad tänt Itagliän, suratüt dal Vènet e dal Friåul.


text:
Tasèl mòrt
Al Tasèl mòrt (o anc sōl Tasèl) 'l è c'l ambînt dla cà ch'a s cata sóta 'l téǵ.
'L è druâ cuma 'n tanabùś par métar via dla ròba ch'a n s dróa piò e a sa gh riva da 'd sóta faghénd diretamènt na scala o pasànd par n'arbàlta.
In gènar i tasèi i èṅ di pòst scûr, pîṅ ad pólvra e ad tlarédi. La luś la riva par via 'd un luminarōl in sal téǵ minga quaciâ da di cóp. P'r al catàst la superfìsi dal tasèl mòrt la vâł la mità.
In dal tasèl i s càt'n i traṿ, da spés fat in légn, ch'i sarvìsan par tgnir sù 'l téǵ. Adès i s fàn'n anc di tasèi ventilâ par tgnir più basa la temperadùra.
Mōd ad dir
Noti e referènsi
- ↑ (CARPŚ) e (IT) In dal "Dizionario del dialetto carpigiano" ed Grasiàn Malagòli e Anna Marìa Ori, Mòdna 2011, a s escrìv: „La ròoba vèecia la va ind al tasèel”.
- ↑ (CARPŚ) e (IT) In dal disiunàri "Dèscòrèr Càrpšan" ed Massimo Loschi, Chèrp, novèmber 2016, a s escrìv: „Al rôbi vêci i van in dal tàsêl”.


text:
1919
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barcelona: Puig e Cadafalch, al fa sü i Quatre Columnes a Montjuïch.
01 01 - Lleida: S'inaugura ul Caamp da spòort.
05 02 - Barcelona: ga la scumenza la greva da la Canadenca.
28 07: la finiss ufizzialameent la Prima Guèra Mundiala cun la signatüra dal Trataa da Versaja.
11 09 - Honduras: i marines i invaat ul paees.
Düraant l'an - Continua, cun maanch d'intensitaa, la gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) che la eva scumenzaa ul 1918.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
07 05 da 1919 - La nass a los Toldos, un ziich vilacc da la pruvincja Argentina da Buenos Aires, Eva Duarte, plüü cugnussüda cuma Evita Perón.
10 11 da 1919 - Al nass a Kurya (URSS), Mikhail Kalashnikov, inventuur dal füsiil AK-47.
- Gianni Brera, giurnalista e scritùr italiàn.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
15 01, sassinada Rosa Luxemburgh
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
150 milliardas dollars cunter cancer
- Gievgia, 2.6.2016, 10:41
Ils custs mundials per medicaments e terapias cunter las diversas furmas da la malsogna creschan da cuntin fin il 2020.
Cunzunt las novas e charas terapias d'immunitad vegnian a manar ad in cler auzament dals custs. Quai resorta d'in rapport actual da l'institut da perscrutaziun dal martgà IMS Health.
Tenor il rapport sajan tranter il 2011 e 2015 sajan passa 70 novas terapias per passa 20 furmas da cancer vegnidas introducidas.
Uschia s’augmentassan ils custs per medicaments cunter cancer fin il 2020 mintg'onn per 7,5 fin 10,5%. Cunzunt concerns sco Merck, Pfizer e Bayer èn sa spezialisads sin il svilup da tals medicaments e terapias.
Fin ussa quintavan ils experts cun in augment annual da tranter 6 ed 8% fin il 2018.
RR novitads 10:00


text:
Sur da nus
L'uniun Pro Lucmagn ei seformada tard els onns navonta. Finamira dall'uniun ei da promover il brat cultural denter las valladas Surselva e Blegn entras l'avertura d'unviern dil Pass Lucmagn, sco era crear ellas duas valladas in surpli da valur economic e cunzun turistic.
Commembers dall'uniun ein vischnauncas dalla Surselva e dalla Val Blegn, las pendicularas d'omis-duas valladas. La finanziaziun dallas activitads dall'uniun e cunzun l'avertura d'unviern dil pass Luc-magn succeda mintgamai in tierz tras ils cantuns Tessin e Grischun ed in tierz tras ils commembers dall'uniun.
L'uniun vegn menada d'ina suprastonza che secumpona da representants dils commembers. La cumissiun tecnica (mintgamai in representant dalla vart dil sid e dil nord) ed il survetsch da segirtad (mintgamai in guid per la vart sil sid e dil nord incl. substituziun) ein responsabels per il traffic d'un-viern dalla via dil pass Lucmagn.
La Pro Lucmagn s'engascha per in traffic segir e senza incaps dalla via dil pass Lucmagn naven dil november entochen igl avrel – nus selegrein sch'ei vegn fatg diever da quella purschida!
Vorstand
Präsident: Martin Candinas, Rabius
Vizepräsident: Matteo Baggi, Malvaglia
Vorstandsmitglieder Surselva: Duri Blumenthal, Maurus Tomaschett, Victor Flepp
Vorstandsmitglieder Bleniotal: Marino Truaisch, Denis Vanbianchi
Technische Kommission
Fabrizio Conceprio, Dongio
Nora Zürcher, Rabius
Mitarbeiter
Otti Flepp, Disentis
Filippo Genucchi, Castro
Tini Flepp, Disentis
Elio Solari, Olivone
Kontakt
info@lucomagno.ch


text:
Institut Otalpin Ftan sto anc spetgar sin ina nov'orientaziun
- Actualisà Mardi, 22.9.2015, 7:18
Ils 26 d’october ha il suveran da Scuol da decider davart in emprest da 3 milliuns francs a favur da l’Institut Otalpin a Ftan, dentant senza ch'ina clera strategia è vegnida preschentada a la radunanza extraordinaria da sonda passada.
Sin la dumonda suenter ina nova strategia da la scola n'ha nagin vulì prender posiziun.
Dentant ha il nov president dal cussegl d’administraziun da l’Institut Otalpin, Jon Peer, ditg ad RTR che il principal saja quai ussa da chattar novas scolaras e novs scolars.
Radunanza extraordinaria
La radunanza extraordinaria dals acziunaris da l'Institut Otalpin a Ftan ha elegì ses nov cussegl administrativ.
La gruppa da stategia aveva proponì Beatrice Tschanz, Jon Peer, Christian Fanzun, Paul Häring e Sven A. Kohler. Els èn tuts vegnids elegids. Las pli bleras vuschs ha fatg Beatrice Tschanz avant Christian Fanzun, las paucas vuschs ha survegnì Jon Peer.
Era Pro HIF en il cussegl administrativ
Durant la radunanza ha proponì la nova uniun che sustegna l'Institut Otalpin, la Pro HIF, in agen candidat sco sisavel commember per il cussegl administrativ. La radunanza dals acziunaris è seguida a questa proposta ed ha elegì Duosch Fadri Felix en il cussegl administrativ.
Jon Peer nov president
Il cussegl administrativ nov ha lura sa constituì sez ed ha elegì Jon Peer sco nov president dal cussegl administrativ.
Enfin tar la radunanza generala ordinaria ils 5 da december vul il cussegl administrativ nov lura preschentar emprims pass en direcziun dad ina strategia nova per la scola media da Ftan.
Nov rectur ad interim
A chaschun da la radunanza d'acziunaris extraordinaria è era vegnì preschentà il nov rectur ad interim. I sa tracta da Stefan Prebil. Prebil ha lavurà durant onns en posts da management da concerns da farma. Prebil ha 52 onns ed ha lavurà actualmain sco cussegliader e coach independent. Prebil cumenza sia lavur a Ftan ils 23 da settember.
RR Novitads 20:00


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Myhrer gudogna ad Aspen
Per la fin da la stagiun ha il Svedais André Myhrer gudagnà il slalom dal final da la cuppa mundiala ad Aspen, quai cun 14 tschientavels avantatg sin il Tudestg Felix Neureuther e 15 tschientavels sin l'Austriac Michael Matt.
Autur:
SRF / Erwin Caduff
Il grond favurit, Marcel Hirscher, ch'era a la testa suenter il prim percurs è vegnì «mo» quart.
Gia avant la cursa eri dentant cler che Hirscher gudognia il classament general en la disciplina slalom.
Ils Svizzers Luca Aerni e Daniel Yule èn vegnids oz sin las plazzas 10 e 15.
RR novitads 21.00


text:
Tujetsch: Dunna (35) ferida grevamain tar accident en lavina
- Dumengia, 31.12.2017, 18:14
Ils dus viandants eran la dumengia avantmezdi cun lur gianellas en viadi dal pass da l'Alpsu vers la chamona Maighels, scriva la polizia chantunala en ina communicaziun da medias.
Curt suenter las 11:45 è sa distatgada en in stretga sur ils dus viandants ina lavina ed ha stratg els cun ella. L'um (40) è vegnì sutterrà be levamain ed ha pudì clamar agid cun ses telefonin. Cun quai ch'el era vegnì ferì sez n'arrivava el betg da tschertgar la dunna.
Quella è vegnida chattada dad in chaun da lavina da la secziun Terri dal CAS in mez meter sut la naiv. En stadi critic è ella vegnida transportada da la Rega en l'ospital chantunal a Cuira. La polizia investighescha l'accident.
RR novitads 20:00


text:
Na a suveranitad alimentara
- Actualisà Sonda, 16.12.2017, 11:14
Il cussegl naziunal refusa l’iniziativa per suveranitad alimentara. L’iniziativa ha chattà sustegn mo tar il Verds. A tut las autras partidas va quella memia lunsch.
Agricultura persistenta, scumond da tecnologia da gens e dazis pli auts per imports da products da l'exteriur. L’idea da l’iniziativa per ina suveranitad alimentara vegn da principi sustegnida d'ina maioritad en il Cussegl naziunal – dentant va l’iniziativa memia lunsch per la chombra gronda.
L’iniziativa è vegnida inoltrada dal sindicat dals purs «Uniterre». Sco proxim pass debattescha il cussegl dals stadis davart l’iniziativa, avant cha quella vegn davant il pievel.
RR novitads 12:00