text:
Microscope
Ol microscope (de micro-, picinì, e scopio, σkoπew, ardà) l'è ön strüment che permèt de ardà laur che i'è trop pesegn per veser véscc a öcc nüt.
Gh'è deerse tipulugie de microscope:
Ol microscope otich l'è ol piö cümü, e ol prüm a veser stat anventat. L'è ön strüment otich che 'l conté dò o piö lencc che permet de votègner öna imagen sgrandìda del ogèt, e che funsiùna per refrassiù. La sciènsa che anvestiga i ogecc picinì che dòpra chèl strüment ché la sa ciàma microscopéa
Ol `poder de amplificasiù d'ön microscope l'è regulàt da tri lencc:
- condensadur: al serf per regulà la quantesa de lüs
- ubietif: ghe n'è tre (10x, 40x, 100x). An del 100x ol méde l'è mia argia, ma oj
- öcülàr: sgrandess la imagen de 10
Ol poder de resolusiù de ön microscope l'è la capasità de deferensià du póncc adiacencc cumé separacc. L'è mizüràt cont de chèla fòrmula ché:
d=x/(n·sinθ)
d = distansa
x = lönzitüd de unda (lüs visibila 400nm)
n = indes de refrasiù del méde (argia=1, oi>>1)
θ = metà angol de dervidüra del ubietìf


c: text/html

text:
11 10
Ol dé 11 de utùer l'è 'l 284 ( 285 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 82 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de utùer al è ul dí da pòost 284 ( 285 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 82 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1137 - Barbàster (l'Aragó): Ramon Berenguer IV, cunt de Barcelona, al signa col Ramir II, rei d'Aragó, ol compromess matrimonial con la sò tusa Peronella.
2003 - Lleida: al entra in servisse per ol pöblech ol Tren a Granda Velossità ch'al ünirà la sità con Madrid, passant per Saragossa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Mily-la-Fôret (l'Ísola de Fransa, Fransa: Jean Coteau, scritur e diretur de sínema Franses, l'indomà de la mort de la sò granda amisa Édith Piaf.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Muttenz
Muttenz a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.64 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 17361 abitant.
El cumün de Muttenz al se tröva a una altitüden de 292 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arlesheim, Birsfelden, Pratteln, Münchenstein, Gempen (SO), Basilea (BL) e Grenzach-Wyhlen (Germania). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Archiv für Kunde österreichischer Geschichtsquellen, Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei 1851


text: schwabnplan.com echwabplan.com schwabplan.cm schwsabplsan.com schwabplian.com schwabplan.con sxchwabplan.xcom schwubplun.com schwapblan.com schwabplan.copm schwwbplan.com schwsbplan.com schwabplan.vom sxchwabplan.xcom cchwabplan.com schswabplan.com dchwabplan.com schwabpilan.com scuwabplan.com svhwabplan.com schqwabplan.com schwabplahn.com schwbplan.com schwabppan.com schwabplann.com schwabplaj.com schwabplman.com schwabpkan.com schwasbplasn.com wschwabplan.com schwab0lan.com schwabpmlan.com schwabplanc.om schwabplan.ckom sch2abplan.com schwaabplan.com schwanplan.com schwavbplan.com sshwabplan.som schwabplanb.com schwaplan.com schwabplan.dom schwqabplqan.com schwabmplan.com sdchwabplan.dcom schwabplan.ccom schwabplan.colm schwabplanj.com schwabplan.clm eschwabplan.com schwsabplan.com schwqabplqan.com schwabbplan.com schuwabplan.com schwavplan.com schwobplon.com cshwabplan.com scdhwabplan.cdom schwabplam.com schwabplan.cpm schwabplkan.com scxhwabplan.cxom scthwabplan.com schhwabplan.com sachwabplan.com schwqabplan.com wchwabplan.com schwwabplwan.com schwanbplan.com schwawbplawn.com schwabpmlan.com schwabgplan.com schwabplan.ckm schwabploan.com schwabplab.com sfchwabplan.fcom schwabplan.copm schdwabplan.com scnhwabplan.com sshwabplan.som schwab-lan.com schwabplan.coj schwahplan.com schwaboplan.com scfhwabplan.cfom schwabpolan.com schwabplsn.com schwabpoan.com schywabplan.com schtwabplan.com schwabpln.com schwabplan.ocm scywabplan.com schwablpan.com schwasbplasn.com shwabplan.com schwabpllan.com sschwabplan.com schbwabplan.com schwabplajn.com schwabplan.c9m schwwabplan.com schwabplan.co schewabplan.com scwhabplan.com schwabplan.clom schwqbplan.com schwabplan.c0m schabplan.com schwaabplan.com schwabplan.cmo schwwabplwan.com scyhwabplan.com schwdabplan.com sdchwabplan.com sxhwabplan.com schwabplan.cok svchwabplan.vcom schwabplaan.com schwabplan.om aschwabplan.com chwabplan.com schweabplan.com swchwabplan.com schwabplancom skhwabplan.kom skhwabplan.kom schwabpplan.com scuhwabplan.com schwbaplan.com schvabplan.com sdchwabplan.dcom schwabplan.comp scwabplan.com schwabplan.coom schwabhplan.com scjwabplan.com sfhwabplan.com schwagbplan.com scfhwabplan.cfom schwobplon.com schwablan.com schsabplan.com schwabplqn.com achwabplan.com schwabplan.cmom schwabplan.comm schwabpllan.com sch3abplan.com schwagplan.com schwabplan.coml schwabplan..com schwabpklan.com schaabplan.com scjhwabplan.com schwabpplan.com schwabplan.fom sfchwabplan.fcom scnwabplan.com schwabplah.com sxchwabplan.com schwabplan.cpom schgwabplan.com schwabplan.ciom schawabplan.com schwsabplsan.com scheabplan.com schwabplna.com schwaqbplaqn.com xschwabplan.com scghwabplan.com sdhwabplan.com schwabplan.como schwabpla.com schwabplabh.com scchwabplan.com schwabpan.com schjwabplan.com scxhwabplan.cxom scgwabplan.com schwabllan.com zchwabplan.com dschwabplan.com sechwabplan.com shcwabplan.com scdhwabplan.cdom schwabplan.coom schwabplan.xom schwabpla.ncom schwubplun.com schwabplan.comm schwabpolan.com schwabplzn.com scbhwabplan.com schwawbplawn.com scvhwabplan.cvom sckhwabplan.ckom schwabplan.cim schwaqbplaqn.com schwablplan.com xchwabplan.com schqabplan.com sckhwabplan.ckom schwabolan.com schwabplan.cokm schwabplwn.com schwabplan.colm scvhwabplan.cvom schwabplan.coim schwzbplan.com schwahbplan.com schwabpaln.com schnwabplan.com schwabplanh.com scbwabplan.com schawbplan.com schwabvplan.com zchwabplan.com svchwabplan.vcom schwabplpan.com


text:
Trevir
Trevir (Trier in todesch; Treviri in italian; Trèves in frances; Tréier in lussemburghes; Tréveris in spagnoeu, portoghes e catalan; Augusta Treverorum in latin) l'è ona città de la Germania occidental.
L'è sede de on'università (fondada in del 1483 e sarrada sù in del period 1796-1970) e de ona diòcesi cattòliga.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in del Land de la Renania-Palatinaa e anca se l'è foeura de tucc i circondariaa, l'è la sede de quell de Trevir-Saarburg.
Trevir l'è situada longh el fiumm Mosella, a quindes chilòmetri del Lussemburgh.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De origin molto antigh (di leggend disen che 'l fondador el sia staa vun di fioeu del re assir Nino, Trebata), l'è stada voeuna di città pussee important de l'Imperi Roman.
De fatt prima l'è stada el capploeugh de la Gallia Belgiga, poeu, con la tetrarchia, l'è vegnuda voeuna di quatter capitai de l'Impero. L'è staa anca la prima sede vescovil de la Germania.
Al temp del Sacher Roman Imperi, el vescov de Trevir l'era vun di princip elettor de l'imperador. A Trevir hinn nassuu el Karl Marx (el pader del comunismo) el vescov de Ascoli Piceno Sant Emidi e soratutt el sant patrònn de Milan, Sant Ambroeus.
I monument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di quatter capitai de la tetrarchia romana (con Milan, Sirmi, Nicomedia), Trevir l'è quella con pussee trasc stòrigh anmò in pee al dì d'incoeu. Per esempi, pòdom trovàggh la Porta Nigra, on pont sora el fiumm, i rest de on anfiteater e di term imperiai e la Basiliga de Costantin.
De on period pussee recent a gh'è vari ges compagn de quella de San Paolin o anca la cà indè che l'è nassuu el Karl Marx.
Tant de 'sti monument hinn consideraa de l'UNESCO patrimòni de l'Umanità.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ascoli Piceno, Italia.
- Metz, Francia.
- Gloucester, Regn Unii.
- 's-Hertogenbosch, Paes Bass.
- Pòla, Croazia.
- Forth Worth, Statt Unii.
- Weimar, Germania.
- Nagaoka, Giappon.


text:
Cottens (CH-FR)
Cottens a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo.
La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.97 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1350 abitant.
El cumün de Cottens al se tröva a una altitüden de 713 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Autigny, Farvagny, Hauterive, La Brillaz e Neyruz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)
- Cottens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Brebbia
Brebbia (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 3 364 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 6,3 km² e 'na densità de 534 ab./km².
El paes el se troeuva in sü i spond de sira del Lagh Maggior, e 'l confina coi comun de Besózz, Ispra, Malzess, Travedone Monaa e cunt quel piemontes de Belgiraa (provincia de Verbania).
Oltra al center comunal, Brebbia la gh'ha vari frazion: Bòzza de Lagh, Brebbia de Sora, Cassina Cucô, Cà Pian, Giggerima, Giardinett, La Gesoeula, Ronchee, Ronch, Usellera, Villagg Euròpa.
Brebbia l'è stada 'l center de voeuna di piev de l'arcidiòcesi de Milan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brebbia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
USB
L' USB o bus de serie üniversal (in ingles universal serial bus) a l'è un standard de cumünicaziun seriala che'l permet de tacà dispusitif a un cumpiüter e per trasmet di dat. L'USB al permet de culigà i dispusitif cun dumà una interfacia standardizada e un ünegh cunetur, e de mejurà la capacità plug-and-play inscì da culigà/desculigà i dispusitif senza el riaviament del cumpiüter (hot swap).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima versiun ufiziala, USB 1.0, a l'è del 1995 e la gh'aveva dò maner de ütilizaziun: Low-speed e Full-speed. I velucità parziaj pussibij a eren 1,5 Mbit/s e 12 Mbit/s.
La segunda versiun a l'è de l'april del 2000, e la velucità massima de trasferiment a l'era de 480 Mbit/s.
In del 2009 la sa specia la terza generaziun, cun velucità fina a 4,8 Gbit/s.


text:
Sion (VS)
Sion (en tudesch: Sitten) a l'è una cità svizzera, capital del Canton Vales e del distret de Sion. La süperfiss del teritori aministraa de la cità de Sion l'è de 25.6 km² e in del Dicember 2011 la gh'eva una popolazion de 30717 abitant.
Sion la se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayent, Conthey, Grimisuat, Grône, Les Agettes, Nendaz, Saint-Léonard, Salins, Savièse, Mont-Noble e Vex.
Cità 'ngemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Sion al Wikimedia Commons
- Official website (Todesch) (Franzés)
- Tourism guide


text:
Dialett milanes
El Milanes (cognossuu anca in manera informal come meneghin) a l'è ona variant ocidental del lombard.
Parlada in de la città de Milan e in del sò circondari (che a segonda di valutazzion el pò tirà denter domà la provincia de Milan o tutt la zona de l'inscì-ciamaa "insubregh"), a l'è consideraa vuna di variant pussee de prestisg de la lengua lombarda, soratutt in de la banda ocidental.
La variant de Milan la gh'ha 'vuu (e la gh'ha anca adess) ona grossa letteradura, on bell poo de studi lenguistegh e gramaticai e ona produzzion scrivuda che la va inanz anca al dì d'incoeu. La soa grafia l'è regolada del Circol Filologich Milanes.
Cuntegnüü
- 1 Distribuzzion geografega
- 2 Variant locai
- 3 Evoluzion del Milanes in di secol
- 4 Ortografia
- 5 Ona comparazion cont el Talian
- 6 Ona comparazion cont el Frances
- 7 Test d'esempi
- 8 Esempi de comparazion tra vari ortografii
- 9 Proverbi milanes
- 10 Pussee important scrittor e poeta in Milanes
- 11 Vos correlaa
- 12 Ligamm de foeura
Distribuzzion geografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storicament, con "milanes" se intend el compless de variant lombard parlaa in del territori de Milan, in de la Brianza, in del Varesott e in del Lecches.
A slargà ancamò pussee el camp, a poeudom dì che hinn variant del milanes anca el comasch e i sò variant laghee, el valsasnatt, el ciavennasch, el mendrisiott, el luganes, l'olt noares e 'l verbanes.
A bon cunt, al dì d'incoeu l'è dree a vengg ona vision pussee "streccia" del termen milanes, che donca saria apena quell de Milan e di paes de la provincia pussee vesin, e che 'l se destaccaria de olter variant lombard ocidentai tant 'me el brianzoeu, el bustocch-legnanes, el tesines e via inscì.
Variant locai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come che 'l dis el nomm, el center lenguistegh de quella parlada chì a l'è la città de Milan. A Milan se desviluppen tucc i caratter principai e i evoluzzion (fonetegh, morfologegh, lessicai) che poeu se spanteghen anca in del rest de la provincia e de la zona lenguistega milanesa. Foeura de la città, e poeudom vedè quei variant chì:
- Dialett brianzoeu, parlaa pu o manch in tra el Lamber a ovest, l'Adda a est, e che 'l riva fina a Lecch a nord e on poo pussee de sora a la Martesana a sud.
- Dialett milanes ocidental, parlaa in de la zona in tra Corbetta e Magenta a sud, e Cugionn e Turbigh a nord.
- Dialett bustocch-legnanes, che 'l quatta on post particolar dent ai dialett del lombard.
- Dialett varesott, parlaa in de la provincia de Vares.
- Dialett comasch, parlaa intorna a Comm e 'l la part bassa del sò Lagh, in del Mendrisiott e in del Luganes.
- Dialett verbanes, parlaa intorna a la sponda del lagh Magior, e che 'l tira denter i dialett de Verbania e de Locarn.
- Dialett olt noares, parlaa a nord de Borbanee fina a Verbania.
- Dialett milanes setentrional, parlaa a nord de Milan, a ovest de Monscia e a sud de Comm.
- Dialett milanes meridional, parlaa in tra Biegrass e la zona de Binasch.
Di variant milanes a vegnen parlaa anca in de la Provincia de Noara (Arona e Castellett) e in quella de Pavia (Casoraa, Landrian...). Inoltra la parlada milanesa la infulenza fortament anca i dialett urban de Belinzona, Noara, Lod, Pavia, Sondri, Morbegn, Ciavenna e, de là, anca di center minor tant 'me Tiran o Biasca. La koinè tesinesa, che l'è basada in sui dialett luganes e belinzones, donca el gh'ha anca denter on fond milanes.
I diferenz in tra i vari dialett de tipo milanes hinn soratutt de tipo fonetegh e, in minima part, de tipo lessical.
Tradizzionalment, i dialett parlaa in de la provincia de Milan vegnen ciamaa arios, quei pussee a nord anmò inveci bositt. Semper tradizzionalment se cunta su che in de la città de Milan el dialett el cambia on poo a segonda di rioni: defatt, a segonda de la zona, el parlà de la gent el ciappava di tratt de la parlada de quei che vegniven d'infoeura.
A bon cunt, in quell articol chì a parlaremm domà de la variant de Milan e de la soa provincia.
Esempi d'on dialett arios: el corbettin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Corbetta l'è on paes che 'l se troeuva a ovest de Milan, in de la zona del Magentin, minga lontan del Tisin. I dialett de quei band i gh'hann di carateristegh in comun cont i parlà bositt, novares e paves.
Vedemm on quai esempi de diferenz fonetegh in tra el dialett de Milan e quell de Corbetta:
- Presenza de la vocal [o] in posizion tonega
- BOTTON: milanes [bu'tũ] = corbettin [bu'toŋ]
- VOTT: mil. [vɔt] = corb. [vot]
- DONNA: mil. ['dɔna] = corb. ['dona]
- Parnonzia in A de tanti E atonegh e di monosilleb:
- EL: mil. [ɛl] = corb. [al]
- VIALTER: [vi'aːlter] = corb. [vi'ɔːltar]
- Parnonzia in I de tanti E atonegh:
- VEGNÌ: mil. [ve'ɲi] = corb. [vi'ɲi]
- DESSEDÀSS: mil. [dese'das] = corb. [dise'das]
- CORBETTIN: mil. [kurbe'tĩ] = corb. [kurbi'tiŋ]
- Parnonzia diferenta de la desinenza de l'imperfett indicativ de la prima coniugazion:
- mil. tì te andavet = corb. tì te andevet (parnonzia: [ti ta an'dea])
- El particippi passaa de vess, stà, andà, fà e dà el gh'ha ona forma pussee arcaica:
- mil. staa = corb. stai.
- mil. andaa = corb. andai.
- mil. faa = corb. fai.
- mil. daa = corb. dai.
Comparazzion fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta mettom el confront in tra la varietà de Milan e quei de:
- el Cason, paes in de la zona del Magentin
- Legnan, in de l'Olt Milanes
Evoluzion del Milanes in di secol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Milanes del dì d'incoeu el gh'ha di caratteristigh che gh'era minga in de la parlada di temp adree. Tra el XVIII e 'l XX secol gh'è staa on poo de trasformazion in de la parlada e in de la fonetiga:
- L'ortografia di paroll 'me olter, volt e via inscì l'è mudada in alter, alt (cont ona A che l'è minga proppi quella italiana, ma l'è gnanca pù la Ò averta d'on temp, che la se conserva anmò in di parlad arios).
- L'è sparii, prima che in di alter dialett del Lombard, el passaa remott (giamò a la fin del Settcent).
- La negazion l'è vegnuda domà post-verbal, menter anmò per tutt el Vottcent (almanch in del Milanes letterari) l'esisteva anca quella pre-verbal.
- Milanes antigh: Quella robba chì no la me pias.
- Milanes moderno: Quella robba chì la me pias nò/minga.
- La prima persona singolar de l'imperfett on temp la podeva finì anca in -a, menter al dì d'incoeu la finiss domà in -i (segond el Cherubin, quella forma chì l'era pussee brianzoeula).
- Mì credevi/credeva => mì credevi.
- Ona quai parola la s'è italianizzada:
- becchee => becchee/macellar.
- scrivuu => scritt.
- sgenee => genar.
- fevree => febrar.
- mettuu => miss.
- On poo de paroll che gh'aveven el rotacismo hinn tornaa a la L, come 'l giamò citaa scoeura => scola.
- La Z che gh'era in d'ona quai parola la s'è mudada in C (Franzesch => Francesch; Verzei => Vercei).
- Hinn sparii i sonn /ts/ e /dz/ (giamò in temp lontan).
- El sonn /o/ l'ha resistuu almanch fina a la segonda mità del Vottcent.
- In la pupart di cas, l'è sparii quell plural metafonetigh che gh'era, per esempi, per i aggettiv/pronomm possessiv:
- quist => quest.
- quii => quei.
- cavii => cavei.
- Tanti paroll che gh'aveven el sonn /ø/ l'hann mudaa in /ɔ/:
- oeuli => oli.
- scoeura => scola.
- El grupp latin -CT, che in la pupart di dialett lombard l'è vegnuu CC, in d'on quai cas in Milanes l'è vegnuu TT, per influenza de l'Italian:
- nocc => nott.
- lacc => latt.
- lecc => lett.
- Vecciabbia => Vettabbia.
- tecc => tecc (per minga sconfondes cont i tett).
- tucc => tucc/tutti.
- El condizional present el gh'aveva anca la terminazion in v:
- el saravv => el sariss/saria.
- In de la lengua poetiga esisteven di formi alternativ per el present del verb podè:
- mì podi = mì poss.
- numm podom = numm pomm.
- lor poden = lor ponn.
- L'esisteva la forma de cortesia vù (different del pronomm vialter), che al dì d'incoeu l'è sostituii de lù/lee.
- Ona quai parolla, anca sotta l'influenza de l'Italian, l'ha mudaa la soa desinenza in -Ô in -OR. Al dì d'incoeu el resist domà resgiô:
- pescô => pescador.
- lavô => lavor.
Ortografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In part a causa del status minga offizial del Milanes, pussee convenzion ortografegh hinn staa sviluppaa.
La pussee veggia anmò in us, e probabilment la pussee largament doperada, l'è la convenzion adottada de tucc i grand scrittor de la letteratura milanesa, di quai el pussee famos l'è 'l Carlo Porta. L'è tipich de chest sistema el trigraf oeu o œu, significant /ö/, come in Frances. El graf o ammett domà i lettur /ò/ o /u/, come in Occitan. El sòn /ó/ l'esist nò in del Milanés d'incoeu: questa trasformazion fonetega la par avègh avuu loeugh a l'inizzi del secol XIX (vardee: G.Sanga: ). A 'l se pò trovà anmò el son /ó/ in di paes arent a Milan, per paroll 'me quejcóss, vólt, ólter, ó, o per i verb che finissen per "oo", come presempi soo, gh'hoo, e quij al futur come ciaparoo, vidaroo,...
Quella ortografia chì l'è stada contestada e desminuida soratutt a partì de la segonda metà del XX secol, e l'ha perduu semper pussee de terren. Al dì d'incoeu esisten anca di convenzion fonetegh che se vesinen pussee a l'ortografia tesinesa e, in sostanza, al modell de prononzia de l'italian.
Ona comparazion cont el Talian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è inscì tant differenz intra'l Milanes e 'l Talian standard che i duu hin dur de paragonà. A bon cunt, la comparazion l'è fada natural per el fatt che i parlant Milanes hinn anca parlant Italian.
- El Milanes el gh'ha pussee vocaj del Talian: ö, ü, e a hinn present. Asca, el gh'è l'opposizion de quantitaa vocalega: parlà (infinitiv) l'è different de parlaa (participi). De manera analoga, pass e paas hinn different. Quella caratteristega chì l'è stressada a fond in de l'ortografia unificada.
- Al contrari del Talian, i paroll Milanes derivaa del Latin, perden la vocal final, (a manch che la parolla la finissa in "a")
- Pont, mur, dur, fosch Vs Talian Ponte, muro, duro, scuro.
- Lunna, roeuda, dura Vs Talian Luna, ruota, dura.
- I pronòmm soggett Milanes deriven generalment del dativ o del accusativ Latin, quand in Talian del nominativ. (E.g. "mi" - che l'è accusativ o dativ in Talian - in Milanes pò vess anca nominativ).
- Generalment la pronominalizzazion del soggett l'è obbligatòria, però questa caratteristega l'è dree a perdes sòtta la pression sintattega del Talian. La resist però a la 2a e 3a persona singular:
- te set (fr. tu es, it. sei )
- ti te set (fr. toi tu es, it. tu sei)
- La negazion l'è pòst-verbal (gh'è però de regordà che in de la forma scritta questa chì a l'è ona mudazion putòst recenta, del princippi del XIX secol, vist che despess el Carl Porta in di sò poesii el gh'eva anca la negazion pre-verbal):
- Te seet minga/nò (fr. tu n'est pas, eng. you are not, it. non sei, dt. du bist nicht)
- Mi a soo minga/nò (fr. je ne sais pas, eng. arch. I know not, it. non so, dt. Ich weiß nicht)
- El Gerundiv 'l ghe nò:
- Son dree a scriv (Talian: sto scrivendo)
- L'è dree a vegnì (Talian: sta venendo)
- La formazion del plural l'è sigmatega e nò vocalega come in Talian
- Tant paròll derivaa del Latin, vegnen del Tard Latin e hin different de quij Talian, per esempi:
- Sidell Vs. Secchio
- Serc Vs Cerchio
Ona comparazion cont el Frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vun di loeugh comun pussee diffus sora el Milanes a l'è quell del sò vess compagn del Frances, a causa di dominazion forestée d'Oltralp a Milan. 'Sta opinion l'è diffonduda anca perchè gh'è di paròll simel (come coeur = cœur; ò bloeu = bleu) e di sòn inguaj (come la oeu che l'è compagna de la eu francesa, ò anca la u, che l'è parnonziada a l'istessa manera anca in Francia).
Ma st'opinion chì a l'è sbagliada: prima de tutt, i dominazion frances de Milan (la prima in del Rinasciment; la segonda sòtta Napoleon) a hinn staa tròpp curt per avè poduu influenzà in manera inscì permanenta come se cred comunement el dialett milanes. Poeu, ovviament gh'è di paròll milanes de origin francesa, ma per la maggior part a hinn quij neologismi (compagn de armoar, giambòn, mersì...) che hinn comun anca a tanti alter lengov (anca l'Italian) e che gh'hann de vess recondòtt al period in del qual el Frances a l'eva la lengoa de la coltura e de la diplomazia, la lengoa che tucc i òmen cont ona certa istruzion e importanza gh'aveven de conoss e de parlà: a l'è staa inevitabil che on poo di paròll sien entraa in del parlà de ògni dì.
A propòsit de quest loeugh comun la gh'era ona filastròcca che la parlava d'on turista frances che a Milan el s'era trovaa a parlà cont on ortolan che 'l vendeva di nos:
- Frances: Comment s'appelent-ils? (come se ciamen?)
- Milanes: Se pelen nò, se schiscen
- Frances: Comment? (come?)
- Milanes: Coi man, coi pee, come te voeuret!
- Frances: Je ne comprends pas... (capissi minga...)
- Milanes: Se te voeuret minga comprài, lassa pur stà!
In tucc i cas, la vegn chì propòsta ona tabella de comparazion tra Latin, Frances, Milanes e Italian:
Se pò vedè donca come el Milanes, ma inscì tutta la lengua lombarda, el faga part minga del sistema lenguistich frances ò de quell italian: de fatt el Milanes e 'l gh'ha sì di caratteristich de tucc e duu i sistema, ma quest el succed anca cont alter lengov neolatinn. Se pò dì che 'l Lombard, e tutt i alter lengov gallo-italich sien di lengov a cavall tra i parlad italian e frances, a confin traj dò arei geografich, e che questa situazion de confin l'abbia portaa di caratteristich sia intermedi che originaj.
Test d'esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la Bibia, Luca 2, 1-7 (Version ingles: http://www.gnpcb.org/esv/search/?q=luke+2)
A podii chest test registraa per on parlant nativ Italian de Milan
Ortografia originala (asquas l'istess che la classica)
2:1 In chi dì là, on decrett de Céser Augùst l'ordinava che se fasess on censiment de tutta la terra. 2 Sto primm censiment l'è staa faa quand Quirini l'era governador de la Siria. 3 Tucc andaven a fass registrà, ciaschedun in la soa città. 4 Anca Giusepp, che l'era de la cà e de la famiglia de David, da la città de Nazareth e da la Galilea l'è andaa sù in Giudea a la città de David, ciamada Betlemm, 5 per fass registrà insèma a Maria, soa sposa, che l'era incinta. 6 Ben, pròppi intanta che se trovaven in quell sit, s'hinn compii per lee i dì de partorì. 7 L'ha mettuu al mond el sò primm, l'ha faa sù in di fass e l'ha miss giò in d'ona gruppia perchè gh'era minga de post per lor in la locanda. (Circolo Filologico Milanese, I Quatter Vangeli de Mattee, March, Luca e Gioann in dialett milanes, Milan 1995)
Ortografia unificada
2:1 In chi dí lá, un decrètt de Céser August l urdinava che se fasèss un censiméent de tüta la tèra. 2 Stu primm censiméent l è staa faa quaant Quirini l éra guvernaduur de la Siria. 3 Tücc andaven a fass registrá, ciaschedün in la súa citá. 4 Anca Giüsèpp, che l éra de la cá e de la famíglia de Davit, da la citá de Názareth e da la Galiléa l è andaa sü in Giüdéa a la citá de Davit, ciamada Betlèmm, 5 per fass registrá insèma a María, súa spusa, che l'éra incinta. 6 Bén, pròpi intanta che se truvaven in quèll siit, s'inn cumpii per lée i dí de parturí. 7 L'a mettüü al muunt el sò primm, l a faa sü in di fass e l a miss giò in d'una grüppia perchè gh'éra minga de pòst per luur in la lucanda.
Esempi de comparazion tra vari ortografii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò anca comparà l'ortografia classica, l'ortografìa Hull e quella insubriga unificada (voeuna di ortografii doperaa 'me standard in quella Wikipedia chì) in quest test del Tommas Gross (La fuggitiva):
Original (ortografia classica):[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera settada in terra col coo in man,
e i gombed sui genœucc: me ziffolava
el vent in di cavij: demaneman
che vegneva on quaj bôff, el me portava
comè ona vôs che vegneva de lontan;
la me pariva la soa vôs, alzava
i œucc, guardava intorna: ma l'è nott,
l'è senza luna e no se ved nagott.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissun rispond, [...]
[2]
Etimològica (Geoffrey Hull)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'era setada en tèrra, col cau en maun,
e egl gombed sugl genuogl: me zifolava
el vent ent egl cavegl: demanamaun
che vegneiva un quagl bof, el me portava
come una voux che vegna de lontaun:
ella me pareiva la soa voux, alzava
egl uogl, guardava entorna: ma el es nuoit,
el es senza luna, e no se ved negot.
Clame. Pedrin! Pedrin!. Neissun respond.
Ortografia insubriga unificada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera setada in tera cul coo in man,
e i gumbed süi genögg: me zifulava
el vent in di cavii: demaneman
che vegneva un quai buf, el me purtava
cumè una vus che vegneva de luntan;
la me pariva la sua vus, alzava
i ögg, guardava inturna; ma l'è not,
l'è senza lüna e nu se ved nagot.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissün rispund, [...]
Trascrizion IPA[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'se:ra se'tadan 'tɛra ku'lkuː 'in mãː,
'ei 'gumbet 'syj d͡ʒe'nøt͡ʃ mesifu'la:va
'el vẽ:t indika'viː; demane'mãː
'ke ve'ɲe:van kwaj'buf, 'elme pu'rta:va
ku'mɛ na'vuːs keve'ɲe:va deluntãː;
lamepa'ri:va la'sua vuːs, a'lsa:va
i øt͡ʃ, gwa'rda:va i'ntuːrna malɛ'nɔt,
'lɜ 'sẽːnsa 'lyna 'e nuse'veːt na'gɔt
't͡ʃami pe'drĩː, pe'drĩn, nisỹː ri'spuːnt...
Proverbi milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'erba di alter l'è semper la pussee bòna.
- El Signor prima je fa e poeu je combina.
- La bocca l'è minga stracca se la sa nò de vacca.
- Te seet andaa a scoeura de giovedì.
- Voeuja de lavorà saltom addòss che mì me spòsti.
- Zucca e melon a la soa stagion.
- Quand gh'è scappaa el porscell, sarren el stabiell.
- Gatta inguantada la ciappa minga i ratt.
- In agost el Sô el va in del bosch.
- Offelee, fa el tò mestee!
- L'aqua l'ha faa i oeuv, el gh'ha inscì de pioeuv.
- Te gh'eet l'oeugg pussee grand del boeucc.
- A Milan i moron fann l'uga
Pussee important scrittor e poeta in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lancin Curt (1460-1512)
- Fabi Vares (Vares, 1570 - Milan, 1630)
- Carlo Maria Magg (Milan, 1630-1699)
- Carl'Antoni Tanz (Milan, 1710-1762)
- Domenegh Balestree (Milan, 1710-1780)
- Giusepp Parin (Bosis, 1729 - Milan, 1799)
- Carlo Porta (Milan, 1775-1821)
- Francesch Cherubin (Milan, 1789 - Massaja, 1851)
- Tommas Gross (Bellan, 1790 - Milan, 1853)
- Cletto Arrighi (Milan, 1828-1906)
- Emilio De Marchi (Milan, 1851-1901)
- Gaitan Crespi (Bust Grand, 1852 - Milan, 1913)
- Carlo Bertolazz (Rivoeulta d'Adda, 1870 - Milan, 1916)
- Delio Tessa (Milan, 1886-1939)
- Franco Loi (Genova, 1930-...)
- Dario Fo (Sangian, 1926-...)
Pussee important cantant e composidor in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alfredo Bracchi (Milan, 1897-1976), composidor.
- Giovanni D'Anzi (Milan, 1906 - Santa Margherita Ligure, 1974), cantant e composidor.
- Fiorenzo Carpi (Milan, 1918 - Roma, 1997), composidor.
- Enzo Jannacci (Milan, 1935 - Milan, 2013), cantant e composidor.
- Nanni Svampa (Milan, 1938), cantant e composidor.
- Walter Valdi (Cavenagh, 1930 - Milan, 2003), cantant e composidor.
- Nino Rossi (Milan, 1923-1997), cantant e composidor.
- Dario Fo (Sangian, 1926-...), composidor e ai volt anca cantant.
- Gianni Magni (Milan, 1941-1992), cantant e composidor.
- Walter Di Gemma (Milan, 10 Genar 1968), cantant e composidor.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Lombard occidental
- Milanes arios
- Dialett brianzoeu
- Milan
- Litteradura milanesa
- Dialett lodesan
- Dialett paves-vogheres
- Dialett varesott
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il vangelo di San Matteo volgarizzato in dialetto milanese, a cura de Antoni Picozz, Londra, 1859.
- Carlo Salvioni, Fonetica del dialetto moderno della città di Milano, ed. Loescher, Turin, 1884
- I proverbi milanesi raccolti, ordinati e spiegati per cura di Eugenio Restelli coll'aggiunta delle frasi e de' modi di dire più in uso nel dialetto milanese, Milan, 1885
- El Dragh Bloeu - Division per la Lengua
- milanofree.it
- milanometropoli.com
- proloco-fagnanoolona.org
- la canzon milanesa
- Milanesiabella (Antologia de litteradura milanesa)
- I Maltrainsema (Musiga de la tradizion popolar in Milanes
- Accademia del dialett milanes - Sciroeu de Milan
- Circolo Filologico Milanese
- Ona serie de poesii in Milanes
- Alter informazion sora el Milanes
- Giovanni Raiberti, L'arte poetica di Quinto Orazio Flacco esposta in dialetto milanese, Milan, 1836
- L'Inferno di Dante esposto in dialetto milanese da Francesco Candiani, Milan, 1860
- A propòset del dialett de Cugiònn
- Dizionari del dialett de Cassan
- Poesii in del dialett de Cassan
- Proverbi de la Bassa milanesa


text:
Eischoll
Eischoll a l'è un cumün svizzer del distret de Westlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.75 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 462 abitant.
El cumün de Eischoll al se tröva a una altitüden de 1230 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ergisch, Niedergesteln, Turtmann, Unterbäch.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Eischoll in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bevaix
Bevaix a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.76 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3837 abitant.
El cumün de Bevaix al se tröva a una altitüden de 475 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudry, Chevroux (VD), Cortaillod, Forel (FR), Gorgier. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bevaix in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Giuli Ceser
El Caio Giuli Ceser (latin Gaius Iulius Cæsar; grech: Kaίσap/Kaísar; Roma, 13 de luj del 100 p.d.C. - Roma, 15 de marz del 44 p.d.C) l'è staa on general e on politegh roman. L'è consideraa vun di personagg pussee important de la storia romana, e donca de quella universal.
Nassuu de vuna di famej pussee important de l'aristocrazia romana, l'ha quattaa tutt i caregh politegh de la Republega. Insemma al Pompee e 'l Crass l'ha mettuu in pee el Primm triumvirad, cont el qual el se spartiva el controll de la vita pubblega de la città.
La soa impresa pussee cognossuuda l'è la Guerra in Gallia, con la qual l'ha conquistaa el territori de la Francia del dì d'incoeu. L'ha condott anca la prima spedizion romana in Britannia.
Dopo avè battuu tucc i sò aversari politegh e militar, l'è devegnuu dittador de Roma. El quindes de marz del 44 p.d.C. l'è staa coppaa de on rosc de sostegnidor de la Republega in del Senad. La soa redità l'è stada regolta del sò fioeu adottiv August, che l'è staa el primm imperador roman.
El Ceser a l'è staa anca on scrittor: el n'ha lassaa on resocunt de la guerra in Gallia e on alter de la guerra civil contra el Pompee.
La soa figura l'è stada inscì importanta che 'l nomm Ceser l'è devegnuu sinonem de "imperador", e 'l s'è conservaa inscì in todesch (Kaiser) e russ (Car').


text:
Tisû
Al tisû 'l è cal manufàt custruî tesènd dū sfilsi 'd fîl perpendiculèri tra lōr: 'l urdî u cadèina (spianèda 'd fìl tut in cla diresiòun vertichèla), e la trâma, ùnic fîl ch' a gh' pàsa da mèś, avanti e indrē, anca in piò manéri diferèinti.
Al tisû 'd lung al tèimp
I tisû i tàchen a vgnîr lavurê infìn dal neolìtic, vist che i archiòlug i àn catè di rést sicûr ed tlèr ed tesidûra in cal perìod acsè luntàṅ.
Anca la sernidùra di materiē da tèser, la cumpagnarà la stòria 'dla tesidûra: el prìmi fîbri druèdi i éren stèdi quìli ch' a s' cavèva dai fùst e dintòr'n ai sèm ed soquànti piànti cum' al lèin, la càṅva, la jùta, la râfia e vìa descurènd. Man a man ch' l' òm primitìv al tgnarà 'drē al bésti, dòunca al cavarà dala lôr pelìsa cal fîbri tèsil ch' a gh' cunvgnarà, cùma la lana dal pégri, dal chèvri, dai camē, dai cunìi u incòri in Cina la séda dai bòś edla parpàia 'dla spēs Bombyx mori.
El diferèinti qualitê 'd tisû
Tisû elementêr
A s' dìś che 'n tisû 'l è 'lementêr quànd 'l è custruî cun na sola trâma e 'n sól urdî, e al n' gh' à brìśa di śvùj 'd decurasiòun tisùdi:
Tisû elementêr
- tela: la manéra piò elementêr 'd catèr tresê 'l urdî e la trâma.
- taftà: tela 'd séda, sutìla e brilànta.
- urbêśa: pan fulê, tìpic edla Sardègna.
- pan caśintèin: pan ratinê, tìpic edla Tuscàna.
- pan gròs ed Berg'm: pan fulê, tìpic ed Bèrghem.
- mùsla: alśéra, tendra e trasparèinta.
- georgette: séda p'r élta sarturìa.
- chiffòṅ: vēl in séda, dimòndi 'lśér e trasparèint.
- urgànśa: in séda u polièster, trasparèinta.
- cretòna: in cutòun pēś e robùst.
- batìsta: tela alśéra 'd lèin u cutòun.
- seersucker: tela in cutòun, cun 'na risadûra in 'dl urdî.
- calicot: tela tìpica dl' India.
Tisû uvrê cìc
El decurasiòun i s' càten cun dal śligadùri 'd trâma tùti in fìla:
- sàia
- rêś
- ghèrśi
- fustâgn
- denìm: al tisû di blue-jeans.
- tartàṅ
- tweed
- tela Bandéra: p'r al ricâm Bandéra.
- Gabardèin
- tela Aida: p'r al ricâm in dû a gh' è da cuntèr i fîl.
- emiàna
Tisû cumpòst u uvrê
'L è cal tisû in dû i disègn i nn' în mìa stampê mo invéci ricavê cun al tresamèint di fîl colorê. 'L è ricavê da piò urdî e piò trâmi ch' i lavór'n insèm:
- lampàs: tisû antìg, antenê dal bruchê.
- vlû: tisû quacê in na manéra regulêr da di plùc tajê fin fin.
- spùgna: tisû cun di rundlèin cìc ed fil tùt in sìma ch' i gh' dàn 'na grànd' asorbèinsa.
- piqué
- vèlcher: na còpia 'd dū tisû: 'l un ed spugnèta e cl èter cun di micro-rampèin ed plàstica.
- damàsc: al fa pèrt di tisû uvrè, anca s' al gh' à un sòl urdî e 'n' ùnica trâma.
Vôś lighèdi
- urdî
- trâma
- tesidûra
- tlèr ed tesidûra
- tlèr a pēś
- tlèr vertichêl
- tlèr 'riśontêl
- tlèr jacquard
- tlèr mecaniśê


text:
Casalét
Casalét (Casaletto Lodigiano, Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 946 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stài pruprietà di Masserati e dopu ai cùnt Lurani. El teritòri cume l'é incö, l'é l'üniòn de tré frasion Casalét, Gügnán e Mairán, in del sécul XIV.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalèt l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Épendes (CH-FR)
Ependes a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.63 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1071 abitant.
El cumün de Ependes al se tröva a una altitüden de 750 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Ferpicloz, Le Mouret, Marly, Senèdes, Villarsel-sur-Marly.
El risülta citaa la prima volta in del ann 1150 col nom de Spindes.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ependes in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)
- Sit de la parochia de Ependes en frances


text:
Bargaja
Bargaja o anca Bragaja[1] (nom ufizial in Italian: Bregaglia, nom ufizial in Tudesch: Bergell, nom ufizial in Rumanc: Bergiaglia) a l'è un cumün sgüisser del distret del Malögia, in del Cantun Grisun. El gh'ha pü u manch 1583 abitant e una süperfis de 251.45 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1.015 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Bargaja l'è staa creaa 'l 1 de Sgenee del 2010 de la füsiun di cumün de la Val Bargaja, ciuè: Visavran, Stampa, Bond, Söj e Castascegna. El so teritori l'è tacaa ai cumün de Avers, Bivi, Gesa (IT-SO), Nuvaa (IT-SO), Sils im Engadin/Segl, Val Masen (IT-SO), Piür (IT-SO) e Vila de Ciavena (IT-SO).
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Bregaglia su PortaleBregaglia.ch
- (IT) 5 milion per el növ Cumün de Bargaja in sul sit de la RSI


text:
Cardinal
I Cardinài, in d'la cesa catòlica, i'enn el culégg d'i vesch ch'i g'hann de elegg el Papa. e che i g'han da guernà la cesa insema a lü.
El sò vestìd l'è quasi istéss che quel dal vesch, sulament che questi i dröven el culùr russ fòrt, che vör dì ch'i g'hann de difend la cesa fin a versà el sang.
I cardinàì i'enn de sùla creasiòn del Papa e i sò riüniòn i se ciàmen Cuncistòri. Quéi resident in Vatican o a Ruma i g'hann dirìtt a véss citadìn vatican.
Se g'ha nutìsia di prìmm cardinài sùta el Papa San Lisànder I (105-115).
El sò nùm el vegnn, prubabilmént, da cardine, culòna, pilàster dla cesa. I se divìden i, vésch, i 6-8 dla Cüria rumana; prét, tütt i titulàr de arcidiocesi o diocesi; diàcun, tütt i alter.
El càp d'i cardinài el se ciàama decàn.
Un qual Cardinàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì sùta, el nùm d'un quàl cardinàl dla cesa catòlica:
- Àngiul Bagnasco
- San Carlu Burumée
- Federigo Burumée
- Bernardin Gantin
- Pròsper Grech
- Carlu Maria Martini
- Giüsepp Siri
- Dionigi Tettamanzi
- Ersìli Tonini


text:
Colgiàt
Colgiàt (Colsàt in Bergamasch standard; Colzate in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Seriana.
El g'ha 'na popolasiù de 1 669 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,7 km² e 'na densità de popolasiù de 249 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Casnìch, Góren, Onéda e Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Colgiàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Disentis/Mustér
Disentis/Mustér a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2067 abitant e una süperfiss de 91.08 km², e al se tröva a una altitüden de 1130 meter sura al livel del mar.
El cumün de Disentis/Mustér a l'è tacaa ai cumün de Linthal (GL), Medel (Lucmagn), Silenen (UR), Sumvitg, Tujetsch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disentis/Mustér l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Desertina.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
-
-
-
-
Punt Russein bridge (shared with Sumvitg)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Disentis/Mustér in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Disentis/Mustér al Wikimedia Commons
- Official webpage of the municipality Disentis/Mustér (Todesch) Mudel:Rm icon
- Tourism information
- Disentis/Mustér in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Rhäzüns
Rhäzüns (en rumanc: Razén) a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1338 abitant e una süperfiss de 13.28 km², e al se tröva a una altitüden de 657 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rhäzüns a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Cazis, Domat/Ems, Rothenbrunnen e Versam.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rhäzüns l'è staa menziunaa la prima volta in dei docüment inturen a l'ann 840 col nomm de Raezunne.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rhäzüns fina al secul XIX la popolazion la parlava squas esclüsivament un dialet de la lengua Rumancia. Da la seconda metà del secul l'ha cuminciaa a cress el nümer dei parlant tudesch, a bun cünt in del 1880 i parlant rumanc i eva ancamò el 96 % e in del 1910 i eva el 82 %. Da alura però la percentüal l'ha cuminciaa a calà e in del 1941 i eva el 76 % e in del 1970 el 52% (ciuè 466 person)[2]. In dei an '70 gh'è staa el surpass e la situazion dei ültem ann l'è mustrada in de la tabela chi desuta:
Nota: Anca se 'l 23.5% de la gent la cumprend el rumanc ancamò al didincö, la lengua di istitüziun l'è dumà 'l tudesch deperlü. Pö, quij che parla talian hin minga grisunes de lengua taliana u lumbarda ma gent vegnüda de l'italia.
Galeria de fotu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Lia Rumantscha (Hrsg.): Romanisch – Facts & Figures. 2., überarbeitete und aktualisierte Ausgabe. Chur 2004, ISBN 3-03900-034-9. S. 31. (online).
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Acapûlc
Acapûlc (Acapulco de Juárez al sarés al nóm uficiàl in Spagnōl) l'è na sità dal Mèsic ad 673.479 abitànt (2010) ch'la s cata in dal stat ad Guerrero. L'è stàda misa in pē al 12 ad Mars dal 1550 p'r Antonio de Mendoza y Pacheco.
Al sìndac 'l è Luis Walton Aburto. Al sò nóm al daśvèṅ da 'l Aztêc Aca-pōl-co ch'a vōl dir «In dua i èṅ stadi śbragàdi o spasàdi via al cani».
Una dal sò sità śmèli l'è Nàpuli.
L'è òṅ di più impurtànt sèntar turìstic dal paéś, in s'l Ucéan Pasìfic. Al sò spiàgi più impurtànti i èṅ Revolcadero (ch'la gh'à da gl'óndi dimóndi élti, druàdi da i surfìsta), Condesa (cun i albèrg più impurtànt) e Pie de la Cuesta (cgnusùda p'r i sò tramònt).
Là a fà sèmpar cald tut 'l an parchè a s pasa da i 26,8° mèdi ad Śnar a i 28,7° ad Luj e Agóst.


text:
Lunbardî
Artécol in dialèt arzân
La Lumbardéia l'é ‘na regiòun italiâna cun cîrca nōv miliòun d'abitânt. La só capitêl l'é Milân. La Lumbardéia la cunfîna a mezanôt cun la Svésra (Cantòun Ticîn e Grisòun), a sîra cun al Piemûnt, a matèina cun al Vènet e cun al Trintèin-Êlt Âdis/Sudtirōl, e a mezdé cun l' Emélia-Rumâgna. L'aministrasiòun regiunêla l'é int al Gratacēl Pirelli, a Milân.
Indice
Al nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Lumbardéia al vîn da la parôla tedèsca e longobêrda Langbardland o Langbardaland, che cun al tradusiòun ch' în stêdi fâti dôp l’é dvintê préma Langbard e dôp Longobardia o Langobardia fîn ad arivêr a Lumbardéia, ch' al vré dîr "Tèra di Longobêrd".
I cèinter principêl dal pruvînci Lumbêrdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
La Lunbardî l'è na regiån itaglièna con stra sè e nå nôv migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Milàn. La Lunbardî la cunféna piò sò cun la Svézzra (Cantån Tizén e Grisòn), a sîra col Piemånt, a maténna col Vènet e col Trentén-Elt Égg’/Südtirol, e piò zå cun l'Emégglia-Rumâgna. L'aministraziån regiunèl l'è int'al Gratazîl Pirelli, a Milàn.
Al nòmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòmm Lunbardî al vénn da la parola germànica e lungubèrda Langbardland o Langbardaland, che cun al traduziòn ch'ali én stè fati dåpp l'è advintè prémma Langbard e dåpp Longobardia o Langobardia fén ad arrivèr a Lunbardî, ch'al vré dîr "Tèra dî Lungubèrd".
Äl chèplôg ed pruvénzia d'la Lunbardî[modifica | mudéfica la surzéia]
Artìcol in dialët piaṡintëin
La Lumbardia (in italian: Lombardia) l'é una region d' l'Italia nord-ucidentäla. In dil so 12 pruvinci i ga stan pö d' növ milion d'abitant. La so capitäla l'é Milan. La cunfëina a nord cun la Svisera, a ovest cul Piemont, a est cul Venet e cul Trintëin-Ält Adige e a süd cun l'Emilia-Rumagna.
Al num Lumbardia al vegna da la parola germanica-lungubärda Langbardland o Langbardaland che, dop dil mudifich in latëin e in italian, l'é cambiä in Langbard, po in Longobardia o Langobardia par 'rivä al num d'incö. Völ di "Tera di Lungubärd", la tera d' cul popul germanic ca l'era vegn zu in Italia in dal 568 d.C. e l'äva mis la so capitäla a Pavia. Alura la Longobardia l'era una zona bëin püsè granda d' cula d'adès.
Al simbul d' la region l'é la rösla camuna (in bianc cun dré dal verd) e l'é stä ispirä da un'incision in sil predi d' la Val Camonica ch' i ävan fat i om d' l'antiga civiltä di Camuni. Cun la rösla i völan ricurdä la storia milenäria e la caltüra antiga d' la region. A gh'é una leg' d' la region par dä o dä mia 'l parmès da druä al simbul lumbärd.
Al motto üficiäl d' la Lumbardia l'é: "Una regione per fare" (una region par fä).
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Lumbardia la s' divìda quäsi a metä tra pianüra (pö o menu 'l 47,1%) e muntagna (40,5%). Al 12,4% ca 'l resta la culëina.
La region la pöl ves dividì anca in quatar zoni par descriv il carateristich geugrafich: la pärt propri cun i Älp, vüna d' meza muntagna (Preälp) o culëina, un'ätra d' pianüra (Älta e Basa) e cula suta 'l Po.


text:
Castelfrànch
Artéccol in dialètt mudnés
Castelfrànch (Castelfranco Emilia in italiàn, Castel in bulgnés) l'è un cumùn ed circa 35.000 cristiàn in d'la pruvèinsa ed Mòdna. Prémma dal 1929 l'éra söta la pruvèinsa ed Bulägna.
L'è stèda tirèda só in dal 1226 dai Bulgnés, cun al nömm uriginàri ed "Bòrgh Frànch"; al nóv paés l'éra l'ùltem sèinter petruniàn atàch al cunfèin cun i nimìgh zemiàn e al-s druvèva da avampòst ed difésa.
D'alóra, sta sitê l'è stèda tèra d'cunfèin tr'él nimìghi Mòdna e Bulägna, ch'i s'la s'én cuntésa in tótt e per tótt. Adèsa, la gh'à dimòndi influèinsi da tótt e dô al pèrti: al dialètt dal lógh l'è 'na variànt dal dialètt bulgnés, mèinter l'architetùra l'è cla tipica di Este dal mudnés.
Castelfrànch al gh'à la paternitê dla pió cgnusùda pasta emiliàna: i turtlèin. Infàti l'è chè ch'i én stèdi fàti per la prémma volta, cun l'ispirasiòun a l'umbréghel dla bèla dea Venere.
Artéccol in dialatt bulgnais
Castel (Castelfranco Emilia in italiàn, Castelfrànch in mudnais) l'è 'na cmónna ed 35.000 cristiàn e sblîsga int'la pruvéinza ed Mòdna. Prémma dal 1929 l'éra såtta la pruvénzia ed Bulåggna.
L'è stè tirè só dal 1226 dai Bulgnîs, cun al nómm urigineri ed "Båurg Frànc"; al nôv pajais l'éra l'ûtum zänter bulgnais atais al cunfén cun i nimìgh mudnîs e al-s druvèva da avampòst par difàndris.
D'alåura, sta zitè l'è stè tèra d'cunfén str'äl nimìghi Mòdna e Bulåggna, ch'i s'la s'én cuntésa in tótt e par tótt. Adès, l'à di móndi influänza da tótt e dåu al pèrti: al dialatt dal sît l'è 'na variànt dal dialatt bulgnais, månter che l'architetûra l'è cla tèppica di Este dal Mudnais.
Castel l'à la paternitè dla pió cgnossó pâsta emiglièna: i turtlén. Difâti l'è qué ch'i én stè fât per la prémma volta, inspirànds al blîguel dla bèla dea Venere.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Scighera
La scighera (ciamada anca nebia o burda) a l'è un fenomen meteurulogich che l'è pruvucaa de l'evapuraziun de l'aqua che la gh'è in del sör o in d'una distesa de aqua in süperfiss. A cuntat cun l'aria, el vapur de l'aqua al vegn püssee fregg e'l se cundensa in d'un areosol furmaa de gut piscininn che rifrang la lüs del suu e la fan vegnì d'un culur panaa (bianch). D'Inverna in de la pianüra padana al càpita de spess che ghe sia la scighera, suratüt dopu che'l cala o 'l leva sü el suu.
La scighera la sa furma minga dumà in pianüra ma anca in del fund di val.


text:
Il ladro
Il ladro (Al làdar) 'l è 'n film dramàtic dal 1956 'd Alfred Hitchcock trat da 'n fat sucès dabòṅ al 14 ad Śnar dal 1952 quànd Christofer Emmanuel Balestrero, 'n óm americàṅ uriginàri ad Fibìni in Piemónt, 'l è stâ mandâ in parśòṅ da di giùdas, da di pulisiòt e da di magistrâ par dal rapìni mai fati. Hitchcock 'l iva lèt la nutìsia in sla rivìsta Life Magazine al 29 ad Śugn d'l an dòp.
Quànd 'l è vgnû fóra in Itâglia i dupiadōr i aṅ cambiâ al cugnóm dal prutagunìsta da Balestrero a Ballister par na sèrta cinsùra dal tèmp ch'la n vliva minga che 'n cugnóm itagliàṅ al fus mis incòst a 'n làdar.
Al film 'l à frutâ in alóra a qvéi dla Warner Bros dū migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst 'd un migliòṅ e duśènt-mila.
Sunt
Al sunadōr ad cuntrabàs Chistopher Emanuel Manny Balestrero (Henry Fonda) al lavóra in dl'urchèstra dal Stork Club ad New York par campàr, lò, sò mujér Rose (Vera Miles) e i sò dū putèṅ Robert (Kippy Campbell) e Gregory (Robert Essen). Par pagàr-'s al curi 'd un dentìsta par sò mujér al decìd 'd andàr a dmandàr di bèsi in prèst da la sò asicurasiòṅ. Rivâ là, al dóni a 'l spurtèl i créd'n ad véd'r in lò al làdar ch'in dal méś ad Luj 'l iva rubâ lè duśènt dòlar. Balestrero al vèṅ purtâ in parśòṅ e, par vgnir fóra, al gh'à da spetàr che sò cugnâ Eugene (Nehemiah Persoff) al faga sù, a fadìga, i 7.500 dòlar dla causiòṅ.
'L avucàt O'Connor (Anthony Quayle), ch'l al difénd, al gh diś 'd arcurdàr-as cuśa 'l fus drē a far cal dòpmeśdè dal 14 Luj quànd l'è stada rapinàda l'agensìa. A Manny a gh vèṅ in mènt ch'l éra drē a śugàr a 'l carti cun tri cliènt dna pensiòṅ. Ma quànd 'l i và a catàr al vèṅ a savér da dū putìni minga tant gustóśi che òṅ 'l è mòrt da dū méś e da na dóna che c'l àtar 'l è sparî via sénsa lasàr dit gnint. La Rose la taca a 'ndàr śò 'd tèsta parchè tut a và a l'arvèrsa e al sò viti i èṅ ruinàdi sénsa 'vér fat gnint. La dóna la s tōś la cólpa parchè tut 'l è sucès p'r i sò dènt da mét'r a pòst e dal fat ch'i éran sèmp'r in buléta parchè lē la n éra bòna ad métar via gnint. Malàda ad matéria e sénsa vója ad vìvar, chi lē la và in clìnica méntar sò marè al vèṅ mis sóta da i giùdas a prucès.
In cal méntar un laśaròṅ ch'al sumìlia a Manny (Richard Robbins) al próa a śgranfgnàr di bèsi in na drugarìa ma al negusiànt al gh la cava a ciamàr la pulisìa.


text:
Corylus avellana
Ol Corylus avellana (in Bergamàsch Nisöl o ach Còler[1]; en Bresà: Nisöl, Nisöla, Nösöl o Nösöla; in Lumbard Ucidental Pianta di nisciöl), specie de la faméa di Betulaceae, lè ü boscàl ólt fina a 5/6 méter, che l' vé da l'Euròpa e da l'Asia Minùr e l' crès selvàdech da la pianüra fina ai 1.300 méter.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lónghe fina a 12 ghèi, i è piö o méno tónde, ma con öna bèla pónta che la signa fò e i è pò 'mpó a cör a la base; l'órlo l'è dò ólte dentàt (l'gh'à dò ùrdegn de décc). Sura i è érde, sóta i è piö ciare e 'mpó peluse.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Corylus avellana l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa, ön insèma de tace fiùr.
L'enfiurescensa mas·cc del nisöl l'è öna sórt particulàr de spiga, l'è ön spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènt. L'è zalda, lónga 'nfina a dés ghèi e la böta ü bèl tòch prima di fòie, de spès zamò 'n zenér i amèncc i è zamò bötàcc.
La 'nfiurescensa fèmina la sömèa a ü böt, l'è picinìna e la gh'à 'n sima ü ciöf rós.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (i nisöle) i si a maia, i è grande piö o méno 2/3 ghèi, i gh'à 'l sò gös de lègn de spàca per tirà fò l'arma.
Ol Nisöl de Dalmasia e 'l Nisöl de Costantinopoli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nisöl l'è mia de confónt col Nisöl de Dalmasia, 'l Corylus maxima e gnà col Nisöl de Costantinopoli, ol Corylus colurna che i è dò ótre spéce ach se 'mpó i ghe sömèa al Nisöl.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I quaderni del Parco, Vol.9 - Le piante selvatiche commestibili. Consorzio Parco Oglio Nord


text:
Eculugia
L'eculugia a l'è una scénza ca la stüdia i relazziun ca g'inn tra i urganism e ul sò munt inturn e tra i diferent urganism tra de lur; a l'è una bròca de la biulugia. Ul cuncètt de bas dii stüdi eculògich al sa ciama ecusistéma, c'al cumprent la cumünità biulògica (biucenuus), ul sitt fìsich indue a vívenn e i relazziun ca g'hinn tra lur, cumpagn dal traspòrt de matéria e de energía.
L'eculugìa a l'è una scénza mültidisciplinar, ca la ciapa cuncètt e mecanism da i ólter scenz cumpagn de la fìsica, la chìmica, uviament la biulugia, la geulugia. La paròla eculugìa l'è stada creàda in del 1866 da l'Ernst Hackel, ca l'à ciapaa i paròll greech oιkoς (oikos, cà) e λόYoς (logos, discuurs). In dii ültimm trent'ann la paròla eculugìa l'è stada duperàda de spèss per dii muvimeent (ciamaa eculugist) ca g'erenn per ubietiif un puu de cuntròl in matéria de ambient, suratütt cunt i guvèrn a tütt i livèj (varda per esémpi Greenpeace u WWF); püssee in general, in di chí ültim ann generalment la gent la sa scunfunt de spèss tra eculugìa e ambient, ch'inn no la stèssa ròba.


text:
Greifensee (ZH)
Greifensee a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.30 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 126 abitant.
El cumün de Greifensee al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fällanden, Maur, Schwerzenbach, Uster, Volketswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Greifensee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Greifensee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Greifensee Openair
- Media relaa a Greifensee ZH al Wikimedia Commons
- Media relaa a Gallus chapel al Wikimedia Commons
- Media relaa a Greifensee castle al Wikimedia Commons


text:
March Claudi Tacit
El March Claudi Tacit, conossuu anca con domà el nòmm Tacit (Marcus Claudius Tacitus in Latin; 200 circa - giugn 276) l'è staa imperador de Ròma del november 275 fina a la soa mòrt.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uniga altra informazion sora la soa vida l'è che l'è staa consol in del 273, cont el Giuli Placidian. L'Historia Augusta la dis che l'era de l'istessa famiglia del famos stòrich Publi Corneli Tacit, ma l'è minga ona notizia certa.
In de l'autunn del 275, dòpo de la mòrt de l'Aurelian, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa; al moment lù l'era a Terni (Interamna) e, quand l'è rivaa a Roma, la soa elezion l'è stada reconossuda anca del Senad. La soa primma azion l'è stada quella de fà diventà on dio el sò predecessor e de fà coppà on grand numer de congiuraa sospettaa de avèll mazzaa.
El par che al contrari de l'Aurelian, la soa la sia stada ona politiga de reconciliazion cont el Senad. El gh'ha avuu avuu i titoi de Auctor veræ Libertatis (Creator de la vera Libertaa) e Restitutor Rei Publicæ (Salvador del Statt);
La mòrt de l'Aurelian l'aveva portaa la fin di progett de campagn in Orient, per la qual eren staa soldaa di tribuu germanigh come i Erui e i Meòtid. Quei chì, restaa senza danee, hann deciduu de devastà i region de l'attual Turchia. El Tacit l'ha allora nomenaa el sò fradellaster March Anni Florian prefett del pretòri, l'è andaa con lù in orient e l'ha vingiuu i ribei. Per quest el gh'ha avuu el soranòmm de Gothicus Maximus (El pussee grand di Gòtt).
L'imperador l'è mòrt in del giugn del 276, menter l'era dree a tornà in Italia. I stòrich Zòsim e Zonara disen che 'l sia staa coppaa de on quai de autor de l'assassini del governador de la Siria Massimin e de l'Aurelian. Gh'è succeduu el Florian.


text:
Nümar 6
El numer 6 l'è el numer integher ch'al siguta ul 5 e al ven prima dal 7.
Nomm dal nümar in difereent dialett: siis sees...
6 al è ul seguunt nümar cumpòost, i söö divisuur i è 1, 2 e 3. Ul nümar cumpòost següeent al è ul 12. Ul 6 al è un nümar parfett gja che al è istess a la suma di söö divisuur. Ul segueent nümar parfett al è ul 28. Ul 6 al è apó un nümar divisuur armònich e un nümar altameent cumpòost.
Ul plüü ziich grupp mia abelià al è ul grupp simétrich S3 ch'al cuntegn 3! = 6 elemeent
Ul 6 al è un nümar triangülaar: 6=1+2+3. Uviameent, 6 al è un nümar esagunaal. In basa 10, ul 6 al è un 1-nümar autumòrfich.
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 6, sa söö druvá ul prefiss esa cuma in esàgun, esaédar, esàpud, esàmetar.
- Un esàgun al è un pulígun da 6 custaa.
- Un esaédar al è un puliédar cun 6 fasce, cuma un cübi
- Un esàpud al è un animaal cun 6 pé, vargott ch'al trà deent i insett.
- Un esàmetar al è una furma puética cunsisteent in 6 pé par línia.
Ul prefiss esa- apó s'al dövra int i nomm sistemàtegh u difereent cumpuneent chímegh, cuma esametiil.
Ucürenze dal 6:
- Símbul da perfezziun a la càbala gjüdea
- I dí da la creazziú in acordi al Génesi
- Repetüü tré völte al è ul símbul dal dimoni
- Int un bell puu da gjööch da taula, cunt un 6 sa turna a tirá ul daad, igaant inscí un tuurn extra
- Ul nümar da gjügaduur da volley
- A i gh'è 6 cuntineent a la Tera
- Ul nümar da puunt da la stela da Dàvid
- 6 corde gh'a-la la ghitara
- S'al nòmena seest sentüü la intüizziú
- Al dessigna la meza dunzena.


text:
Umbert I d'Italia
L'Umbert I de Savoia (Turin, 1844 - Monscia, 1900) l'è staa on monarca italian, el segond dopo de la fondazion del Regn d'Italia. L'è staa re d'Italia del 1878 finn a la sova mort, in del 1900. Duranta 'l sò regn la s'è realizzada on'union in tra Italian, Todesch e Austriegh (la Tripliz Allianza) e gh'è stada l'espansion colonial vorsuda del primm minister Francesco Crispi.
Anca se l'era staa ciamaa el re bon, invers la fin del secol, denanz ai protest di moviment socialista, l'ha miss in att ona politiga de forta repression; quella robba chì l'ha spingiuu l'anarchigh Gaetano Bresci a coppàll a Monscia.


text:
Scin
Scin (nom ufizial in italian: Claino con Osteno) de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 545 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 13,1 km² e ona densità de 42 ab./km².
L'è on paes piscinin situaa in sul Lagh de Lugan e formaa de tanti frazion.
Per el sò nòmm italian hinn staa scernii i dò pussee grand, var a dì Scin e Osten. Oltra a quij dò chì a gh'è alter quatter località, ciamaa Barscin, Rescia, Righeggia e San Luzzi.
Ai temp di piev el faseva part de la Piev de Porlezza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Scin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cai Calpurni Pison
El Cai Calpurni Pison (Caius Calpurnius Piso; ?-65) l'è staa on senator de Roma del primm secol dòpo la vegnuda de Gesù. L'è staa la figura principal de la congiura fada intel 65 contra l'imperador Neron, cognossuda anca comè la Congiura de Pison.
El personagg e la vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pison el faseva part de la nòbil fameja dij Calpurni. Lù l'ha avuu del pader, del qual se sa minga'l nòmm, relazion cont on fracch de famij important de Roma. L'è staa regordaa comè on bon poetta, avocatt e orator, peroo el Tacit el dis che l'era anca on òmm amant de la lusuria. In del 40, el Caligola l'ha cassaa foeura de Roma, per podè ciappà la soa miee, la Livia Orestila.
Congiura e mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tornaa sòta el regn de Claudi intel 41, l'è diventaa cònsul suffee. Duranta el govern del Neron, l'è staa on senator important e potent. Ma l'amava minga l'imperador, e puu de ona voeulta l'aveva dii aj sò amis che'l Neron l'era dree a ruinà Roma. Intel 65, quand on gran foeugh l'ha tiraa giò ona granda part de la citaa, lù e òlter member del Senaa l'hann deciduu de cassà via l'imperador. El noeuv princip el sarìa diventaa pròpri el Pison. Ma el Milich, on s'ciav del Scevin, vun dij congiuraa, l'ha cuntà tutt a l'imperador. La congiura l'è stada descoverta e'l Pison l'ha deciduu de suicidàss e inscì l'ha faa.


text:
Battaja de Arbed
La Battaja de Arbed (on paisott minga lontan de Bellinzona) l'è staa on sconter armaa tra el Dugaa de Milan e i svizzer. La battaja l'è stada fada el 30 de giugn del 1422.
Cuntegnüü
I antefatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De on quai ann, i canton svizzer eren dree a ciappà terren in del Tesin del dì d'incoeu, per rivà a fà sù ona specie de zona-cossinett in tra de lor e 'l Statt de Milan. In tra el 1403 e 'l 1411 aveven conquistaa la Leventina, la Riviera e la Val Maggia; poeu, cont el sostegn de l'imperador, aveven crompaa Bellinzona ai scior de la città, i de Sacch. Ma el duca de Milan, el Filipp Maria Viscont, el s'è sentii in pericol. Prima l'ha provaa a conquistà Bellinzona cont i danee, ma l'è minga riessii a mettes d'accordi coi Svizzer. Donca, l'ha deciduu de toeula con la forza di armi. In del 1422 el cont de Carmagnola, con sedesmilla soldaa, l'ha conquistaa de noeuv Bellinzona e i vai Maggia e Riviera. Allora i Svizzer, dopo tanti discussion a nivell federal (e senza vess sostegnuu de Berna), hann mandaa giò on esercit de 2500 soldaa, che vegniven de Zurigh, Luzerna, Nidvald e de la Leventina. Però hinn minga riessii a conquistà Bellinzona, e inscì hann faa sù el sò campament lì arent, a Arbed, per spettà di renforz. Ma i soldaa svizzer gh'aveven minga tanta disciplina, e on ses'cent de lor l'è scappaa via e l'è andaa in de la Mesolcina per saccheggiàlla.
La battaja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 30 de giugn el Carmagnola el s'è incorgiuu che i nemis aveven perduu di soldaa. Inscì l'ha deciduu de taccài anmò. Prima hinn partii i cavalier, che però hinn staa fermaa per 'na quai ora. A quell pont, el Carmagnola l'ha ordenaa ai sò soldaa de smontà di cavai e taccà a combatt a pee. I lanzer svizzer, ch'eren bon de combatt soratutt contra i cavalier, hann scominciaa a scappà, anca perchè intrattant eren dree a rivà anca i fant milanes, che voreven circondài. Per riessì a scappà, i Svizzer hinn andaa in direzion del mont Arpin; poeu dopo, anca per via del fatt ch'eren tornaa indree i disertor, hinn riessii a superà i linei di Milanes e hinn scappaa sù fina al San Gottard.
I conseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tucc duu i esercit hann perduu on bell poo de omen (i Svizzer 1330, i Milanes 1000). I canton svizzer hann perduu el controll di terr a sud de la gora del Piottin, e per de pù i Milanes hann poduu conquistà l'Ossola. A bon cunt, con la pas del 1426, hinn riessii a 'vèggh l'esenzion di dazzi per entrà in del Ducaa.
On quai ann dopo (in del 1449) i Svizzer hann provaa anmò a vegnì giò in del Tesin, ma hinn staa battuu on'altra voeulta, a Cagion (on paes arent a Arbed, tant che al dì d'incoeu hinn taccaa insemma in de l'istess comun).


text:
Lucciana
Lucciana l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Borgo, del circondàre (arrondissement) de Bastia e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 4 754 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 29,16 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 687 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Lengua sardagnöla
El sardagnö (nom nativ sardu o limba sarda in lugudüres, lìngua sarda in campidanes) l'è una lengua che la fa part del grüp rumanz di lenguv indoeuropej. L'è parlaa int l'isula de la Sardegna. L'è classificaa tra i lenguv rumanz ucidental e tanta stüdius i la cunsideren la püssee cunservativa tra i lenguv ch'i venen dal latin. I so dü variant principal j'hinn el campidanes e el lugudüres-nuores.
Dal 1997 l'è lengua uficial de la Sardegna, insema a la lengua uficial del Stato italian.


text:
La passione turca
La passione turca (La pasiòṅ turca) 'l è 'n film eròtic e dramàtic dal 1994 ad Vicente Aranda, trat da 'l rumànś umònim 'd Antonio Gala, ch'l à vins dū Prèmi Goya cun dódas candidadùri.
In Spaggna al gh'à abû dimóndi sucès ad pùblic cun da piò 'd un migliòṅ e dū ad spetadōr e dagnóra quàtar migliòṅ 'd euro purtâ a cà.
Sunt
La Desideria Oliván (Ana Belén) l'è na dóna ad trént'an ch'la stà a Àvila insém a sò marè Ramiro (Ramón Madaula), un bèl óm ma minga tant pasiunàł. Dòp sinc an ad matrimòni la còpia la n gh l'à minga cavàda incóra a 'vér di fiōi.
Durànt la fèsta ad cumpléan ad Ramiro, i dū i decìd'n ad partìr par na vacànsa in Turchìa insém a di sò amìg. Mént'r al grup al s cata a Ìstanbul, la dóna la cgnós Yaman (Georges Corraface), un śuvnòt ch'al gh fà da ciceròṅ e ch'l è bòṅ 'd impisàr al fōg ad dènt'r a la Desideria. Chi lē la taca a far 'l amōr sèg dapartùt parchè par la prima vòlta in dla sò vita l'à capî dabòṅ a gudér-'s al sès cum a s dév. Dū stmani dòp però al viàś al riva a la fiṅ e lē la gh'à da turnàr in Spaggna insém a sò marè. La gh vōl bèṅ incóra ma a lèt lò al gh fà vgnir al lat a i śnòć.
A cà la Desideria la n pōl far àtar che pinsàr a 'l sò amànt turc, specialmènt quànd la s rénd cònt 'd aspitàr un fiōl da lò parchè Ramiro al n è briśa bòṅ 'd avér-an. Quànd lē la gh cònta incòsa, lò prima al s rabìs ma pò al decìd listés ad far-ag da pàdar. Purtròp al putèṅ al scampa pôc e la Desideria, dòp al funeràł, la decìd ad partìr par la Turchìa p'r andàr a catàr al sò Yaman.


text:
Cosa avete fatto a Solange?
Cosa avete fatto a Solange? (Mo cuśa î'v fat a la Solange?) 'l è un film śal ad Massimo Dallamano dal 1972 ch'al tóś ispirasiòṅ a la larga da 'n rumànś 'd Edgar Wallace da 'l tìtul The Clue of the New Pin. La pelìcula l'è stada giràda a Lóndra durànt siē stmani in d'l Aṿtòṅ dal 1971. La futugrafìa l'è 'd Joe D'Amato.
A 'l èstar i al cgnósan cuma ¿Qué habéis hecho con Solange? (in Spaggna), What Have You Done to Solange? (in dal Régn Unî), Mais qu'avez vous fait à Solange? (in Frància) e Das Geheimnis der grünen Stecknadel (in Germâgna).
Sunt
Enrico Rosseni dit "'Henry" (Fabio Testi) 'l è 'n śóv'n insgnànt 'd Itagliàn ch'al lavóra in na scóla par sōli fémni dla capitàla ingléśa. Chi lò 'l è spuśâ cun l’Herta, insgnànta anca lē ad matemâtica ma più catìva. Purtròp par lò, al matrimòni 'l è 'n diśàstar, difàti Enrico al gh'à na relasiòṅ ad nascòst cun una dal sò studénti, l’Elizabeth (Cristina Galbó). Al ròbi i vànan bèṅ par lōr dū in fin tant ch'i decìdan ad far un viàś lung al fiùm Tamìgi in dua i càtan al còrp masâ dna ragàsa in clas sèg.
'L ispetōr ad Scotland Yard Barth (Joachim Fuchsberger) al s fà càrag ad purtàr avànti al caś pròpria méntar dagl'atri studénti i vénan masàdi da na figùra cun i pagn da prêt adòs ch'al gh insfìlsa sèmp'r un curtlàs in dla pèpa prima ad lasàr-ag davśèṅ na spila vérda. Par cal mutìṿ lè i suspèt i càsc'n adòs a Enrico ch'l è acsè custrét a dar-as da far par catàr par sò cònt la véra, jutâ anc da sò mujér. A pâr ch'insaplàda fin a 'l còl a gh sia na sèrta Solange, na śóvna ch'la fava na vita pîna ad visi.


text:
Nino Staffieri
Nino Staffieri, ma el só num de batésim cumplét l'é Bassano, (Casál, 14 de febrár 1931) l'è el Vèsc emerit de la Diocesi de La Spezia-Sarzana-Brugnato dal 6 de dicember 2007.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Casál, in de la Basa Ludesana, el 14 de febrár 1931, l'é diventá pret el 9 de giügn 1955.
L'é stái vicari general de la Diocesi de Lod, in d'i ann '80, cui vesc Magnani e Capuzzi, e l'é stai cunsacrád vesc de Carpi el 9 de setémber 1989, dal Cardinal Poletti.
L'é stai trasferìd a la Spezia el 10 de lüi 1999, indùe l'é restád in carica fin al 6 de dicember 2007.
Incö, l'é Vice-President de la Cunferensa di Vesc de la Ligüria.


text:
Josif Stalin
El Josif Vissarionovič Džugašvili (Иocиф BиccapиoHoBич ДжyraшBили in ciriligh; იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი in scritüra geurgiana), cun suranom Stalin (CTaлиH), che in rüss al vör dì azal, a l'era nassüü a Gori, in Georgia, el 18 de desember del 1878 e a l'è murüü a Musca el 5 de marz del 1953.
A 20 agn al laurava giamò in del muiment revulüziunari marxista geurgian. Dopu che la pulizia zarista l'aveva arestaa e depurtaa un poo de völt in Siberia, in del 1912 a l'è andaa a fà part del Cumitaa Central del Partii Bulscevigh Rüss.
El Lenin, in prenzipi, al ciamava el Stalin el meravijus geurgian, però inanz de murì, 'l Lenin l'eva dii bel e ciar che'l Stalin l'eva periculus e l'eva impurtant tegnìl delunsg del pudè.
Dopu de la Revulüziun d'Utuber l'ha ciapaa un poo a la völta el pudè in del Partii Cumünista e in del 1922 el Cumitaa General l'ha nominaa Segretari General.
De quel mument lì e fina a la sò mort l'ha guernaa l'Üniun Suvietiga cuma un ditadur e l'è acüsaa de vegh mandaa a murì o depurtaa miliun de gent.


text:
An lüce
L’an lüce, a diferènsa de chèl che ‘l pöl fà crèt ol nòm “an”, l’è öna ünità de mizüra de longhèsa e mia de tép e l’è, per ès piö precìs, la stràda che la lüce la ghe rià a fà ‘n d’ün an de tép in del ispàsio öt.
Dezà che la lüce la viàgia ‘n del vöt a 299.792.458 méter al segónt, cioè quàze 300.000 km al segónt, in d’ün an la ghe rià a fà 9.461 miliàrcc de km. Ün an lüce l’è lónch 9.461 miliàrcc de km e l’è öna ünità de mizüra che l’è dovràda adóma ‘n astronomìa sura de töt per i còrp celès-cc che i è fò dal sistéma sulàr, dezà che chèsta mizüra l’è tròp grànda per ès dovràda in di óter ragiunà di òmegn, de fati per rià a fà ün an lüce ghe sarès de ‘ndà dal sul a la Tèra per 63.241 ólte.
Al contràre in del ispàsio l’an lüce l’ diènta ‘nfìna picinì, de fati se la stèla piö vizìna a la tèra, che la se ciàma Proxima Centauri, l’è a 4,2 agn lüce, l’è normàl per i astrònomi parlà de miliù e pò ach de miliàrcc de agn lüce ad ezèmpe adóma la Stràda de San Giàcom la gh'avrès ü diàmeter che 'l và da 70.000 a 100.000 agn lüce.
Cóme m’à zamò dicc l’an lüce l’è mia öna ünità de mizüra del tép, ‘n tóte i manére la ghe permèt però de “viagà ‘ndré” ‘n del tép, dezà che l’ ghe pórta a ragiùna bé sö la velocità de la lüce che l’è pròpe granda adóma se m’ragiùna col có del òm, ma che l’è pròpe picinìna se ‘m pènsa a quat l’è grant l’ünièrs. De fati, se cóme m’à dicc la Proxima Centauri l’è metìda a 4,2 agn lüce de nóter, la lüce che l’è dré a sprigiunàs adès sö sö la stèla la ghe tegnerà 4,2 agn a rià ‘nfìna a la tèra, cioè ghe sarà bizògn de spetà 4,2 agn per vèdela; alùra chèl che l’ söcet ‘n chèsto momènt sö la Pròxima Centauri me l’ vederà adóma tra 4,2 agn, menimà se de nòcc m’ gh’è àrda sö ‘n cél a chèsta stèla me la ét cóme l’éra 4,2 agn fà. Con chèsto ragiunamèt m’ pöl “turnà ‘ndré” ‘n del tép per miliù e miliàrcc de agn, de fati se m’vàrda i galàsie e i elemèncc celès-cc piö de luntà de nóter che i stà a miliù o miliàrcc de agn lüce, mi ét come i éra miliù o miliàrcc de agn fà, me èt che céra ch’i gh’éra miliù o miliàrcc de agn fà.
Ótre mizüre astronòmeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insèma a l’an lüce i astrònomi i dóvra ach ol Parsec che l’ compàgn de 3,26 agn lüce.


text:
Camparada
Camparada (pronunciaa on temp Camparèda; inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta 2 034 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 1,6 km² e ona densità de 1 271 ab./km².
El confina con la Provincia de Lecch (comun de Casanoeuv) e 'l se troeuva in la veggia Piev de Vimercaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Camparada l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'e-mail, ciamada anca posta eletronega o mail, a l'è un servizi internet per mandà e ricef dij messacc. A l'è l'aplicaziun Internet che incö a l'è chela püssee cugnussüda e duprada. A l'è stada inventada in del 1972, quand che el Ray Tomlinson l'aveva istalaa in sül ARPANET un sistema per scambià messacc intra dij üniversità, anca se l'era staa el Jon Postel a definii el sò funziunament.
Un esempi de adress email a l'è nom@postaeletroniga.com, che nom a l'è el nom o'l suranom de quel che'l dupra la mail, e postaeletroniga.com a l'è el sit del servizi email.
La mail de spess che la gh'ha dent messacc che se vören nò, de solit de reclam, a l'è ciamada in ingles spam. Per furtüna a gh'hinn dij prugrama che lauren 'me filter per blucà in manera utumatega la spam.
L'e-mail, ciamada anca posta eletronega o mail, a l'è un servizi internet per mandà e ricef dij messacc. A l'è l'aplicaziun Internet che incö a l'è chela püssee cugnussüda e duprada. A l'è stada inventada in del 1972, quand che el Ray Tomlinson l'aveva istalaa in sül ARPANET un sistema per scambià messacc intra dij üniversità, anca se l'era staa el Jon Postel a definii el sò funziunament.


text:
Mus musculus
El Mus musculus (in Insübregh: Murigiö (de cà), Ratìn o Murgiö; in Bergamàsch: Rat; in Bressan: Sorèc; in Camün sorés o horèc), l'è un animal ruditur ben piscinin che'l pertuca a la fameja di murinae, la qual, a sua völta, la pertuca a la fameja di muridae (rat). I murigiö gh'è in asquas tücc i paes de'l mund.
I murigiö vegnen druaa int i laburatori in del fà esperiment.
Parensa di Murigiö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El murigiö, de'l crapin fin a'l dedree, a l'è lungh de set a vündes ghei, e'l gh'ha na cua che l'è lunga de set a des ghei. El pesa de vint a vintcinch gram. Però i murigiö bianch druaa int i laburatori hin de solet ben püssee gross. I dinc de sura de'l murigiö hinn un puu intajaa. El corp de sura l'è gris, gris-marun, però de suta a l'è d'un culur püssee ciar. La cua l'è ben squamada e la gh'ha anca un puu de pej. Quand ch'i murigiö de cà hinn chersüü sü de'l tüt, la difarensa cunt i murigiö de campagna la vegn ciara e patent già che i murigiö de campagna gh'han un cuin che l'è ben püssee cürt de la cua de'l murigiö de cà adült.
Möd de Viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Murigiö 'l va no a drumì d'inverna, però quand che l'è ben fregg giazzaa u 'l gh'ha poch de majà, a l'è bun de crudà in una trance e de restà inscí un bel puu de temp. I murigiö che viv in di sit indua gh'è tant de majà fan minga una scorta inscí granda. De solet i murigiö vegnen föra di sö pertüs de nocc, quand che i omen hinn in de'l lecc a drumì, però se senten ben segür u gh'han na bela fam, vegnen föra anca de dí.
Dürada de la sua Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i laburatori, i murigiö poden viv ánca püssee de düü-trii agn, però quij che viven deparlur poden minga speciass de viv inscí a lungh: gh'han desegür na vida ben püssee cürta.
Nemis Natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nemis natüral nümer vün di murigiö a l'è 'l gat. Pö gh'è anca 'l martur (anca ciamaa fuin), e in di er la stria bianca (che la cascia anch int i edifizzi). Delunsg di cà i murigiö vegnen casciaa anca di üsej rapazz, di strii de tücc i tip, di martur, e fignanch di gulp russ.


text:
Filusufia
Filusufia in general[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filusufia a l'è una scenza (u disciplina) che la dupera la logica u el ragiunament per cercà de dà una spiegaziun del mund, de la natüra e del post de l'om in del mund (e, in manera püssee estesa, in de l'Ünivers); l'è stada anca definida cume el stüdi dii cuncètt fundamentaj ingabulaa cunt el pensee, l'aziun, la realtà. In general la filusufia la gh'hà no un metud rigid, vist che anca quel che rapresenta la filusufia el cambia a segunda de la cultüra de riferiment.
El termin filusufia l'è staa cataa dal grech: "Φιλoσoφίa" (filosofía) al vör dí amur per la cunuscenza.
La filusufia l'è no, uviament, una scenza esata, vist che i quistiun filusofich se poden minga tratà cunt un metud empirich, ma l'è gnanca cumè la religiun perchè l'è minga nassüda da una rivelaziun. Una definiziun la vegn dal Diziunari Oxford de Filusufia, che la definiss la riflesiun filusofica cume derivada diretament da la pratica nurmal de tutt i camp de ricerca inteletüal. In di ann indree, defat, la fisica l'era inscì ligada al cuncett filusofich che l'era ciamada filusufia natüral; prima ammò, al temp di grech antich, la filusufia l'era cunsiderada semplicement cume desideri de cunuscenza e dunca cume stüdi, cume usservaziun del mund, spartii da i rob materiaj cunsideraa roba "bassa".
Ghe vör dì che, generalment, in del parlà de tütt i dì, se dupera la parola filusufia de indicà tütt i credenz e i maner de vedè la vida di diferent persun.
Broch de la filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filusufia la gh'ha tanti broch diferent, vist che se pò truà una "filusufia" per tütt i rob ca vegnen stüdiaa; in particular, però, gh'è una quaj broca che la gh'ha püssee impurtanza di alter:
- Epistemulugia: la parla de la filusufia de la scénza; segund un'altra manera de vedèla, però, la sa pò riferì anca a la filusufìa de la cunuscenza (gnuseulugia);
- Estetica: el stüdi de quistiun cume l'art e ul bel;
- Etica: sa sforza de vedè se una quaj aziun a l'è giüsta u sbajada, e de cume se pò duperà per remedià a prublem de cuscenza;
- Metafisica: dal prefiss grech metà, el stüdi de tütt i rob föra del dumini del percepibil;
- a gh'hin pö anca tütt i filusufii di diferent scenz che se stüdien, che vàrden el ben e el mal del stüdi scentifich e cerchen de dà una man a remedià a i prublem che nassen de meneman che se va inanz cunt el stüdi: se stüdien dunca la filusufia de la pulitica, la filusufia de la storia, la filusufia de la biulugia, e.v.i..


text:
Sinergia: Il project è vegnì approvà
- Dumengia, 11.3.2012, 13:50
Il center per l'administraziun chantunala a Cuira po vegnir bajegià. Votantas e votants han ditg gea al project Sinergia cun 27'261 vusch gea e 27'074 vuschs na.
La participaziun a la votaziun munta a 41,28 %. 50,17 % da quels han ditg gea, e 49,8 % han refusà il project. En il center da Cuira duain vegnir installadas 400 plazzas da lavur da l'administraziun chantunla. Ils custs duain vegnir sbassads, las sinergias nizzegiadas meglier ed ils pass da lavur optimads. En tut custa il project 69 milliuns francs. Reacziun Bruno Klaus, deputà liberaldemocrat e commember dal comité encunter il project Sinergia è trumpà. Al Radio Rumantsch ha el ditg ch'il comité pondereschia, da pretender ch'ins dumbria ora anc ina giada las vuschs. Revisiun è vegnida approvada Er ils segund project chantunal, la revisiun parziala da la constituziun chantunala è reussida. 45'576 han ditg gea e mo 6'314 han ditg na. La revisiun duai reglar da nov il dretg da protecziun da l'uffant e da creschids. (fb/rtr)


text:
Lunà
Nota: chest articol ché l'è scritt en del Bresà che 'l se parla en dela banda de sóta del lach de Garda.
Lunà (Lonato del Garda en Italià; Lonàt en Bresà) l'è 'n cümü de la pruincia de Brèsa vizì al lach de Garda. El g'hà 16 064 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), che i se ciama lonatés. A Lunà g'hè 'n castèl ciamàt la Rocca Viscontea e divèrse céze, 'ntra le ótre la Bazìlica de San Gioàn e la céza de Sant'Antóne.
A Lunà la g'ha sede 'na squadra de curidùr diletàncc, la Feralpi-Pool Cantù, e 'na squadra de fobal, la Feralpi Calcio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Lunà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
-
-
-
-
Cà del Podestà
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Scuol: Engiadina gudogna derby engiadinais
- Gievgia, 17.11.2011, 7:22
Il club da hockey Engiadina gudogna l'emprim derby engiadinais dal hockey en 2. liga. Il CDH Engiadina batta a chasa a Scuol il EHC San Murezzan cun 4:2.
La victoria dal CDH Engiadina va en urden, la squadra da l'Engiadina Bassa ha nizzegià consequentamain las schanzas. Il EHC San Murezzan n'ha betg persvadì en il powerplay e n'ha era uschiglio betg savì crear bleras schanzas. Il club da Prättigau-Herrschaft ha pers la partida cunter Illnau-Effretikon cun 1:2. En la tabella è il CDH Engiadina ussa sin plazza 2 cun 2 puncts retard sin il leader Rheintal. Il EHC San Murezzan resta sin plazza 5. (rtr/ds)
Resultats emprima liga hockey regiunal Duas victorias dals clubs grischuns: Ils Cuira Capricorns han gudagnà la partida cunter Chiasso cun 3:2 suenter prolungaziun. Arosa ha gudagnà la partida ordaifer cunter Frauenfeld cun 5:4 4 suenter sajettar penaltis.


text:
Dorf
Cuurdinàde: 47°34.319′N 8°38.882′E
Dorf a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.55 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 633 abitant.
El cumün de Dorf al se tröva a una altitüden de 426 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andelfingen, Buch am Irchel, Humlikon, Neftenbach, Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1044 col nom de Dorf, ma 'l docüment indè che l'è menzionaa l'è una copia del 1347.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Dorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bùca dla Verità
La Bùca dla Verità l’è un medajòn de marmu a furma de faciòn de omm cun la barba, müràd in del pòrtegh dla Cesa de Santa Maria in Cosmedin, a Ruma, dal 1632.
Ste mascheròn chì, prubabilmént, l’è stài sculpìd in del I sècul D.C., el g’ha un diàmeter de 1,75 méter e el pesa quasi 'na tunelàda e 300 chilu. El faciòn che se véd pödd dass ch’el sia de Giove Ammone, fiöl d’Ucean; d’un uràcul; o d’un fauno.
Se sa nò de precìs a che roba el sia servìd: tanti i dìsen cume funtana, tanti cume tumbìn o adiritüra pisatòi; altri amò i disèn che la gent ghe treva dènn le létere de denunce anonime chi gh’even no el curàgg de dì.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- AA. VV., Guida ai Misteri e Segreti di Roma, Sugar Editùt, Milàn, 1968
- Cèsar D'Onofrio, Un popolo di statue racconta, Ruma 1990


text:
Zollikofen
Zollikofen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 9831 abitant.
El cumün de Zollikofen al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Bremgarten bei Bern, Ittigen, Kirchlindach, Münchenbuchsee.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Albligen
Albligen a l'è staa un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 4.3 km².
In del mes de ginee del 2011 el s'è tacaa insema al cumün de Wahlern per furmà la növa entitaa aministrativa de Schwarzenburg.
L'abitaa de Albligen al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Albligen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1346 col nom de Alblingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dubler, A-M: Albligen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-06-14.


text:
Còsta Serina
Costa Serina l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Serina öna lateràl de la Al Brembana e l' se tróa visì al mut Àlben. Ol paìs l' se tróa a 29 km de la sità e a 868 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 977 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 12,1 km² e 'na densità de popolasiù de 81 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àlgua, Aviàdech, Braca, Cornalba, Gagianiga, Serina, Èrfa e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còsta Serina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Batìsta
La batìsta l' è 'na tela dimòndi sutìla 'd lèin ch' l' è sèimper stèda apresèda 'd lung al tèimp per la só finèsa e delicatèsa.
La só stòria
In di tèimp antîg a s'éra sèimper tisû la fibra 'd lèin, mo mìa cun cla graṅ finèsa ch' i tesidôr i a'rèven catè in dal Cambrè francéś intór'n al Duśèint, fènd bàter piò vòlti el stòpi 'd lèin lasèdi sughèr prìma in 'dl' èra 'd agòst. La purèsa e sutilèsa 'dla fibra 'd lèin ch' a s' catèva in cla manéra nóva chè, la permitìva 'd tèser dal teli 'd batìsta dimòndi fîni e apresèdi anca fóra di cunfîn cambréś. Cul graṅ sucès che la batìsta la catèva arèint a la gìnta 'd fóra e anc' ai s'gnôr dal perìod, e la só dmànda in crèser anca da pèrt di furastér ed cal pèsi lavurèdi lè, i tesidôr i s' inśegnaràn ed tèsri anca fóra dal Cambrè, cùma in dalValensièn, a Duè, a San Quentèṅ e a Bapòme.
Fin che la moda l' a nn' gh'ìs cmandè diversamèint e anca l' introdusiòun masìva dal cutòun e la mecaniśasiòun industrièla di tlèr la n' diśmitìs un póc a la vòlta la tesidûra artigianèla 'dla batìsta, la só produsiòun la s éra dimòndi dimòndi ingrandìda, mo però durant l'Otsèint e dop anca cun la Prima Guèra mundièla, la tesidûra artigianèla 'dla batìsta in dal Cambréś la vgnarà diśmisa, e al dè d' incō s' a se dmànda cl' artìcul chè, al s' catarà tisû 'd fîbri 'd cutòun petnê e anca richî 'd soquànti fìbri 'd viscôśa e polièster per dèregh 'dal lìs.


text:
Surman
Surman (nom ufizial in italian: Sormano in talian) l'è un comün del nord de l'Italia situat ne la pruvincia de Com.
Surman 'l gh'ha 638 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,0 km² e ona densità de 58 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Asso, Barni, Bellas, Caglio, Lasnigh, Magrèj, Ness e Gelbi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Surman l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
historia / l' uniun oz
Igl onn 1903 ei l' uniun dramatica Breil vegnida fundada. Duront decenis ha ella presentau plirs tocs dramatics. Quei entochen igl onn 1963. Dapi lu ei la activitad sereducida sin in minimum.
Igl onn 1987 ei l' uniun vegnida reactivada sin iniziativa da plirs giuvens amaturs dil teater popular. Dapi lu presenta l' uniun mintga atun in teater da different gener alla tribuna.
Igl intent da nossa uniun ei da tgirar e promover il teater popular romontsch.
Nus essan commembers dalla uniun grischuna per il teater popular.
Oz dumbra l' uniun dramatica da Breil 47 commembers, denter quels fetg bia giuventetgna.


text:
Ayas
Ayas l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 419 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 129 km² e 'na densità de 11 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brusson, Chamois, Châtillon, Gressoney-La-Trinité, Gressoney-Saint-Jean, La Magdeleine, Saint-Vincent, Valtournenche, Zermatt (CH-VS).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Meierskappel
Meierskappel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.23 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1258 abitant.
El cumün de Meierskappel al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Küssnacht (SZ), Risch (ZG), Root, Udligenswil, Walchwil (ZG), Zug (ZG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Meierskappel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nom de Cappell.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Meierskappel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sîra
Artécol in dialèt arzân
Sîra (ovest o occidente o ponente in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel. L'é al cuntrâri ed matèina e a piòmb ed Nôt e Mezdé.
Sîra l'é la diresiòun in dó al Sōl câla int al giōren che al dó l'é lòngh cumpâgn a la nôt.
L'urégin ed la parôla ovest [1] la deşvîn dal francèiş ouest, che a só vôlta al deşvîn dal tedèsch west ch' al deşvîn dal svedèiş wester e dal gôtich vasi. Vâsi al deşvîn prubabilmèint da l'istèsa raîş sancrita vas'-ati (nôt) da dó deşvîn al latèin ves-per (sîra) per sgnêr al pûnt in dó al câla al Sōl. La parôla vèsper (vespri in italiân) l'é atmêşa in italiân apûnt per sgnêr al j urasiòun ed la calêda. Int al léngui rumânzi a s'é unî l'artécol a la parôla west e acsé còsta l'é dvintâda ovest.
Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin a sîr ch' al tgnîva só al quarciòun: Vestri, a cunfērma ed l'urégin ed la parōla int i paèiş frèd.
Cun l'Ovest despès as vōl arfêres al nasiòun ocidentêli. Quând al vîn druvê in sté sèins, al pōl vrèir dîr tânt lavōr da la NATO, a Europa e Nord Amèrica, cun o sèinsa Giapòun, fîn a l'intēra civiltê ocidentêla
Int la Cina préma ch' la dvintés modêrna, l' ovest al sgnêva la tèra dal Budda e al pôst da dó deşvînen al sâcri scritûri budésti
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Urégin ed la parôla ovest, disionâri ed l'urégin dal parôli insém a Internèt
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Ovest trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Canton Uri
El Canton Uri l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part central del paés, e l'è giü dei quàte Waldstätte (cantù forestài). Uri l'è 'na regiù alpìna con tacc ghiaciài e pàscoi alpì, streersàda del fiöm Reuss, che 'l vé zó del Masìcio del San Gotàrt e 'l se sböta 'ndèl lach dei Quàter Cantù de le bànde de Flüelen. La lèngua piö parlàda l'è 'l todèsch e la popolasiù l'è de presapóch 35.000 abitàncc. La capitàl del cantù l'è la cità de Altdorf.
Endèl an 1291, ensèma al Canton Svit e al Canton Untervald — co la firma de la Lètera de Aleànza (ciamàcc apò Bundesbrief o Pat del Grütli) — el g'ha fondàt la lega che g'ha custitüìt el nùcleo uriginàre de la Confederasiù Elvética.


text:
Ortonovo
Ortonovo (en lìgure: Ortëneuo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 8 478 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 13,8 km² e 'na densità de popolasiù de 614 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carrara (MS), Castelnuovo Magra, Fosdinovo (MS), Sarzana.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ortonovo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Emilian (imperador)
El March Emilio Emilian, mej conossuu cont el nomm de Emilian (Marcus Æmilius Æmilianus in Latin; Gerba, 207/213 - Spolee, settember del 253) l'è staa imperador roman in del 253. L'è staa on tipigh esponent de la crisi del III secol.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ascensa al trono[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Emilian l'è nassuu a Gerba (isola de la Tunisia) e l'era de origin africana. L'ha sposaa la Cornelia Supera, anca lee africana.
L'è vegnuu on general e l'era staa mandaa in de la Mesia de Sotta in del 252. La situazion al temp l'era molto dura, perchè on ann prima l'imperador Decio l'era mort insema al sò fioeu in de la battaglia de Abrittus contra i Gott. El noeuv august, el Trebonian Gall, l'eva stringiuu ona pas coi German con la qual Roma la gh'aveva de dàggh a lor ogni ann on tribud. Se sa però che l'Emilian l'è riessii a batt i Gott in d'ona battaglia in del 253: la reson del sconter l'è stada o la volontà de difend i città de la region o quella de pagà minga anmò el tribud.
Per quella vittoria chì, i legion de l'Emilian l'hann proclamaa imperador, contra el Trebonian Gall che l'era minga staa bon né de batt i Gott, né de batt i Persian, né de batt la peste a Roma. L'Emilian donca l'ha scernii de partì per l'Italia coi sò soldaa prima che ghe rivass anca el Valerian, on general fedee a l'imperador. Per 'sta reson el Senad l'ha deciaraa l'Emilian hostis, cioè nemis del Statt. A bon cunt, l'Emilian l'ha vingiuu la battaglia contra l'imperador arent a Terni. El Trebonian Gall l'ha provaa a scappà e l'è rivaa fina a Folign, ma lì i sò soldaa l'hann tradii e ghe l'hann portaa mort a l'Emilian per avèggh ona recompensa. A l'era el luj del 253.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist che 'l Senad al princippi gh'eva minga tanta voeuja de deciaràll imperador, l'Emilian gh'ha promiss che 'l sò obbiettiv l'era domà batt Gott e Persian e che poeu el saria tornaa domà on general. Inscì l'è riessii a vegnì imperador e a nominà augusta la soa miee Cornelia Supera. I storigh disen che 'l sò governo l'è minga staa tropp violent.
Ma intrattant el Valerian l'era rivaa giò in Italia e 'l gh'aveva intenzion de vess lù el noeuv imperador. A la fin de l'estaa i duu rivai s'hinn scontraa, ma poeu i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e l'hann coppaa tra Narni e Spolee. Forsi el gh'è staa on sò general ciamaa Silbannach che l'ha provaa a resist a Roma contra el Valerian, ma l'è staa battuu anca lù.
Quand che 'l Valerian l'è diventaa imperador l'ha daa a l'Emilian e a la soa miee la damnatio memoriæ.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Vitt di Ceser
- Eutropi, Breviarium ab Urbe condita
- Giovann de Antiochia, Croniga
- Zonara, Epitome di stori


text:
27 11
Ol dé 27 de noèmber l'è 'l 331 ( 332 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 35 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de noèmber al è ul dí da pòost 331 ( 332 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 35 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Guadalajara (Mèssich): Pasqual Maragall gh'al inaügüra la Fera del Líber che, sota i aüspissi del Istitüt Ramon Lull, la gh'a la cültüra Catalana come invidada d'onur; i la visitarà un 450.000 persone.
399 - ol Vaticà (Roma): ol conclaf al proclama papa Anastas I.
1912 - Fransa e Spagna: chès·c du stacc i signa ün acorde, per ol qual ol pröm al recognuss al segont öna zona d'inflüensa in del nord del Maroch, in che s'al stabilirà ü protetorat.
2004 - Kíev (Ucraina): i negossiassiú intra i representanc del goèrn e de l'oposissiú i fà che ol parlament Ucraines al declare nüj i resültacc eletoraj del dé 21.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1380 - Medina del Campo (Valladolid, Spagna): Ferran I, rei Catalano-Aragones.
1701 - Uppsala (Suéssia): Anders Celsius, inventur e astrònom Suench.
1891 - Madrid (Spagna): Pedro Salinas Serrano, pueta de la Generassiú del 27.
1940 - San Francisco (Califòrnia, SÜA): Lee Jun Fan cognossit come Bruce Lee, atur de sínema e espert in arc marsiale Stadünindench d'orísen Sines (Kowloon, Hong Kongh).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
8 aC - Roma (Itàlia): Orasse, pueta latí.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Niederweningen
Niederweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.88 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 758 abitant.
El cumün de Niederweningen al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Otelfingen, Schleinikon, Schneisingen (AG), Siglistorf (AG), Unterehrendingen (AG), Wettingen (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niederweningen is first mentioned between 1096 and 1111 col nom de Waningen. In del 1269 l'eva menzionaa col nom de Nidirunweningin.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]