text:
Porsones zënza la variora che ne pó nia plü s'anuzé di mesi publics, d'atres che s'á amaré y ne pó nia plü rovëne n meso publich - le trasport local publich röia tres plü tla smorzia dla varianta Omicron.
Do da dui agn de pandemia fej sëgn la varianta nöia Omicron jí sö dër dassënn i numeri dles infeziuns a livel mondial. Cina sëgn éra jüda da gestí valgamia bun la mancianza de personal por gauja dl coronavirus tl trafich dl bus y dla ferata. Deache al é atualmënter dër tröc caji de maratia y de cuarantena y ince deache al vëgn metü sö la regola di 2G él dai 10 de jená inant da fá cunt cun loces tl trafich dl bus y dla ferata ciodí che al mancia personal. Y a zacotan de passajiers y passajieres ne ti gnarál tl dagní nia conzedü l'azes ai mesi de trasport publich.
Super Green Pass (2G) y FFP2
Dal scomenciamënt dl ann incá é les mosöres cuntra le Covid 19 gnüdes plü rigoroses a livel nazional: dai 10 de jená vel por les porsones sura i 12 agn che tol le bus o la ferata l'oblianza dl Super Green Pass. Chël ó dí che les porsones che ne s'á nia lascé fá la variora cuntra le Covid 19 o n'á nia albü l'infeziun ne pó nia plü tó i mesi publics. Al resta inant l'oblianza da se vistí na maschera FFP2 por dötes les porsones che s’anüza di mesi publics.
Regoles ezezionales cina ai 10 de forá por scolars y scolares
Por düc i scolars y dötes les scolares dles scores elementares, mesanes y altes dl Südtirol él gnü arjunt na regolamentaziun d'ezeziun cina ai 10 de forá: da jí y da gní da scora cun i mesi publics vel por intant ciamó la regolamentaziun di 3G. Do dai 10 de forá messará spo sostanzialmënter avëi dötes les porsones sura i 12 agn che tol i mesi publics le Super Green Pass.
Sorvisc dl bus y dla ferata: na gradiscima desfida d'organisaziun
Pro le trafich dl bus y dla ferata vëgnel atualmënter fat döt le poscibl por organisé y garantí le miú che ara i sorvisc tl trasport publich ince sce al vëgn dër gonot a mancé personal al ultimo momënt. Le personal y i ofizi competënc laora de y nöt por ciaré che dötes les linies importantes sides curides, dantadöt tratan i orars de trafich prinzipai, y ciara da sposté personal canche al toma fora zacai al ultimo momënt.
Informaziuns por che che s'anüza di mesi publics:i fajun döt le poscibl
Canche i chiris online i orars y ince tres avisc atuai sön nosta plata web y tres nosta app fajunse döt ci che ara vá por ves lascé alsavëi adora assá sön ci linies che al podess tomé fora val' sorvisc. Mo baldi n'él nia poscibl da lascé alsavëi adora assá vigni iade singul che toma fora y porchël periunse do osta comprenjiun.


c: text/html

text:
Chattar ina abitaziun pajabla per indigens, oravant tut per famiglias, è ina sfida en l'entira regiun Engiadin’Ota e Valladas dal Sid. Tenor la promotura regiunala Claudia Jann èn plirs facturs responsabels – tranter auter la situaziun da las abitaziuns secundaras, ma era il fatg ch'i vegn fabritgà damain abitaziuns adattadas per indigens.
La Regiun Malögia ha laschà elavurar in studi che duess mussar differentas vias per chattar soluziuns a lunga vista. Tenor Jann fissi era impurtant da stgaffir ina plattafurma per simplifitgar la tschertga d’abitaziuns adattadas, oravant tut per famiglias e giuvens.
L'idea da fundar ina cooperativa per construir emprimas abitaziuns fiss in'ulteriura via. Qua fissan dentant da sclerir bleras dumondas cumplexas, di la promotura regiunala. Per exempel las finanzas, u era co organisar la collavuraziun per ina tala cooperativa tranter pliras vischnancas.
La responsabladad resta cleramain tar las singulas vischnancas, la Regiun vul però coordinar ed evaluar strategias. Proximamain duess avair lieu in lavuratori cuminaivel, e sco basa duai ussa valair quest studi incumbensà da la Regiun Malögia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Protecziun cunter discriminaziun
Discriminaziun
La discriminaziun dischavantagescha ina persuna u ina gruppa sociala pervia da ses origin cultural u social, pervia da sia schlattaina, pervia da sia vegliadetgna, pervia da sia appartegnientscha religiusa, etnica u naziunala.
Rassissem
Il rassissem designescha ina tenuta spiertala che umiliescha u ignorescha persunas pervia da lur derivanza, pervia da lur origin u pervia da segns exteriurs caracteristics dal corp, sco p.ex. la colur da la pel.
Discriminaziun rassistica
La discriminaziun rassistica è in'acziun concreta che impedescha la persuna pertutgada u la gruppa pertutgada d'observar ses dretgs fundamentals. Savens vegn ella accumpagnada da diffamaziuns verbalas ed ha lieu en differents champs da la vita, p.ex. en connex cun tschertgar ina plazza d'emprendissadi, a la plazza da lavur, cun acceder al martgà d'abitaziuns, en il spazi public, en il sectur da scola, da furmaziun e da sanadad, en las medias.
Urden giuridic
L'urden giuridic svizzer cuntegna numerusas normas giuridicas che protegian las persunas cunter la discriminaziun rassistica. Vesair Eidgenössische Kommission gegen Rassismus > Rechtsgrundlagen.
Las victimas dal rassissem ed ils posts da cussegliaziun chattan cussegls ed orientaziuns praticas en il Online Rechtsratgeber "Rassistische Diskriminierung"ch'è vegnì edì dal servetsch per il cumbat cunter il rassissem.
Post da cussegliaziun encunter rassissem
Il post da cussegliaziun porscha cussegl e sustegn cumpetent a tut las persunas privatas dal chantun Grischun, ch'èn pertutgadas directamain u indirectamain da discriminaziun rassistica. Persunas directamain pertutgadas, ma er confamigliaras e confamigliars, perditgas u ulteriuras terzas persunas pon sa drizzar al post da cussegliaziun. I vegnan er acceptadas annunzias anonimas.
Ulteriuras infurmaziuns: www.rassismusberatung.gr.ch
Cumissiun federala cunter il rassissem CFR
La cumissiun federala cunter il rassissem è ina cumissiun extraparlamentara ch'è vegnida instituida dal cussegl federal per realisar la cunvegna internaziunala davart l'eliminaziun da tut las furmas da discriminaziun cunter las razzas (CDR). Tenor il mandat dal cussegl federal dals 23 d'avust 1995 "s'occupa la CFR da la discriminaziun cunter las razzas, promova ina meglra chapientscha tranter las persunas da differenta razza, da differenta colur da la pel, da different origin naziunal ed etnic, da differenta religiun, cumbatta tut las furmas da discriminaziun directa ed indirecta cunter las razzas ed observa en spezial ina prevenziun efficazia".
Il bulletin Tangram da la CFR dilucidescha temas centrals or da differentas perspectivas, infurmescha davart la lavur da la cumissiun e fa attent ad activitads ed a projects sin il champ dal cumbat cunter il rassissem. El po vegnir empustà gratuitamain u po vegnir chargià giu sco datoteca da PDF. Ulteriuras infurmaziuns: www.ekr.admin.ch
Projects cunter rassissem e cunter discriminaziun
La confederaziun s'engascha per ina lavur durabla e persistenta a favur da la prevenziun e da la sensibilisaziun cunter il rassissem e cunter la xenofobia e pia per ils dretgs umans. Ella sustegna projects da scola e betg da scola che han la finamira da cumbatter il rassissem, la xenofobia e l'antisemitissem. Ulteriuras infurmaziuns sco er in mussavia per inoltrar dumondas chattais Vus sin la pagina d'internet dal servetsch per il cumbat cunter il rassissem. Vesair: www.frb.admin.ch


text: L liber ie partì su te de plu capituli, che rejona di lëures deferënc sun n luech, sciche l lëur cun l fën, cun la tiera, cun la blava, l lat y si derivac, i lëures te cësa y n.i. Te uni capitul iel da udëi i dessënies dla massaria che n adrova y suvënz nce fotografies. Pra uni pez de massaria iel leprò si inuem y na spligazion de coche n la adurvova. N à cialà de mëter tl liber, tan inant che l fova mesun, fotografies storiches, per lascé udëi tòc de vita da zacan che ne n’ie nia plu. Ma nia dinrer iel mo stat mesun fotografé nce cossesche se à mantenì almanco nchin ncuei.


text:
Castur
Il castur europeic u castur eurasian (Castor fiber), en la lingua da mintgadi er be castur, è il pli grond ruider derasà en l’Europa. El cuntanscha ina lunghezza dal chau e dal corp da 80 fin bundant 100 cm ed ina lunghezza da la cua da fin 35 cm. Animals creschids paisan tranter 23 e 30 kg. Sco ch’igl è tipic per ils casturs viva il castur europeic a moda semiaquatica e populescha auas e lur rivas. Casturs furman lur spazi da viver a moda activa e sa nutreschan exclusivamain da plantas.
Caracteristicas e particularitads[modifitgar | modifitgar il code]
Il corp ha ina lunghezza totala da 113–137 cm ed in pais da 23 fin 30 kg. Il castur è da statura plitost bratga e grossatscha; la part davos dal corp ha ina circumferenza bler pli gronda che la part davant. Il chau è curt, lad e plat survart; pervi da la ferma musculatura da la tatona para el quasi d’esser collià senza culiez cun il bist. Ils egls e las ureglias èn posiziunads fitg ad aut vi dal chau; era sch’il castur noda, pia sch’il corp è sut l’aua, cuchegian nas, egls ed ureglias or da l’aua. Cura ch’il castur sfunsa, vegnan ils egls protegids d’ina pel transparenta. Medemamain sa serran il nas e las ureglias. Grazia a si’abilitad da trair a niz bain l’oxigen po il castur sfunsar fin 20 minutas.
Tant las chommas davant sco er quellas davos èn curtas. Ils pes davant èn furmads per tschiffar e disponan da tschintg dets. Ils pes davos èn gronds e possedan tranter ils dets-pe palmettas che servan a nudar. Il segund det-pe è munì cun ina grifla dubla per sa stregliar. Pervi da las chommas curtas e la statura bratga sa mova il castur be plaun per terra.
Il pail è fitg spess; da vart sura è quel da colur brin grischa fin brin stgira, da vart sut in pau pli clera. Da la vart dal venter è la spessezza dals chavels bunamain dubel uschè auta sco sin il dies (fin a 230 chavels per millimeter quadrat; uman: fin a 6). Durant sfunsar resta enserrada aria en il pail lom, quai che furma in’isolaziun effizienta. Il pail gross è munì cun chavels che daventan pli lads vers ils pizs; quel serva sco protecziun cunter l’aua, uschia che quella na po betg penetrar fin en il pail lom. Il pail vegn tgirà regularmain cun agid dal secret dal castur che cuntegna grass.
La cua, che vegn er numnada palutta, è platta e lada; enstagl da chavels è quella cuverta cun squamas. Ella sustegna il moviment da nudar e serva sco timun da sfunsar; a medem temp gida la cua a regular la temperatura e funcziunescha a l’intern sco deposit da grass. Per avertir members da la medema spezia d’inimis pitga il castur cun la palutta sin la surfatscha da l’aua.
Sco tut ils ruiders ha er il castur incisivs (dents da morder) engrondids che creschan suenter permanentamain. L’emagl dals dents consista, sco tar tut ils mammals che vivan sin terra, per gronda part da l’idroxilapatit anorganic. La vart davant dals dents na cuntegna betg be calzium, magnesium ed autras cumposiziuns da ions, mabain vegn ultra da quai rinforzada cun fier e cumbinaziuns da fier; perquai èn ils dents savens colurads davant cotschen oransch. Sin la vart davos dals dents mancan questas cumbinaziuns da fier, uschia che la vart davant è bler pli dira e n’isa betg uschè spert sco la vart davos. Cun ruier vi dal lain ha quai l’effect ch’ils dents gizzan quasi sasezs a moda natirala. Quest fenomen tira l’uman a niz en la bionica (p.ex. tar la construcziun da manizzadras). Cuntrari als quatter dents da ruier na creschan ils sedesch molars dal castur betg suenter l’entira vita, mabain vegnan midads – sco tar l’uman – dals dents da latg als dents stabels.
Ad egl na sa differenzieschan las schlattas dal castur europeic strusch ina da l’autra. Be femellas che laschan tettar pon ins enconuscher vi dals tettels pli gronds; uschiglio sto vegnir eruì cun palpar sch’i sa chatta en la regiun da la cloaca in oss dal penis. Er tar l’autra spezia da casturs (castur canadais) na sa lascha la schlatta strusch distinguer ad egl.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Areal cumplessiv e svilup dals effectivs[modifitgar | modifitgar il code]
Il castur europeic era oriundamain da chasa en vastas parts da l’Eurasia e populava ina sdrima che tanscheva da la Scandinavia e da la Frantscha dal Sid fin en la Sibiria ed il sidvest da la Mongolia. Pervi da la chatscha sin l’animal e la destrucziun da ses spazi da viver è il castur svanì fin l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner en praticamain tut l’Europa. Sin l’entir continent ha il castur be pudì sa mantegnair en quatter territoris isolads: en la part centrala da l’Elba, al curs inferiur dal Rodan, en il sid da la Norvegia ed en l’intschess idrografic da la Beresina fin al curs superiur dal Dnepr.
Gia l’onn 1714 ha il retg prussian relaschà in’ordinaziun che dueva proteger il castur e promover sia derasaziun. Gia vers la mesadad dal 19avel tschientaner na devi al Rain Superiur nagin castur pli e la fin dal 19avel tschientaner era l’animal sa retratg da vastas parts da l’Europa. A partir da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner han alura numerus pajais europeics mess ad ir programs da protecziun e puspè colonisà il castur. Questas mesiras da recolonisaziun èn vegnidas fatgas cun differentas sutspezias (er estras) e per part er cun casturs canadais (p.ex. en Finlanda, Germania ed Austria).
Grazia a las mesiras da protecziun e la derasaziun natirala è il territori da derasaziun oriund puspè populà (per part datti però largias resp. èn ils effectivs fitg pitschens). Colonias natiralas existan en il fratemp en ils suandants stadis: Norvegia, Germania, Bielorussia, Russia, Kasachstan, Mongolia e China. Stadis ch’han reintroduci il castur europeic èn: Austria, Belgia, Croazia, Republica Tscheca, Danemarc, Estonia, Finlanda, Ungaria, Italia, Lettonia, Liechtenstein, Lituania, Montenegro, Pajais Bass, Pologna, Rumenia, Serbia, Slovachia, Slovenia, Spagna, Svezia, Svizra, Ucraina, Reginavel Unì. Betg pli preschent è l’animal en la Moldavia, il Portugal e la Tirchia. L’IUCN stima l’effectiv total en l’Europa e l’Asia sin 639 000 animals. En l’Asia sezza è la populaziun anc adina relativamain pitschna.
Derasaziun odierna en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
En Svizra è il castur vegnì extirpà a l’entschatta dal 19avel tschientaner. Las mesiras da recolonisaziun han cumenzà il 1957 ed èn stadas terminadas il 1977. Tut en tut han ins mess en libertad 141 casturs da derivanza norvegiaisa, franzosa e russa. L’onn 2008 han ins dumbrà en l’entir pajais radund 1600 animals. Il castur è surtut derasà en ils chantuns Turgovia, Turitg, Zug, Argovia, Friburg, Vad, Soloturn e Vallais.
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
Il castur è in animal monogam; el viva si’entira vita ensemen cun in sulet partenari. Be sch’in dals dus partenaris mora, tschertga il castur survivent in nov partenari. Casturs vivan en pitschnas famiglias che consistan dals geniturs e da lur animals giuvens d’in fin dus onns. En la vegliadetgna da dus fin trais onns cuntanschan ils casturs la madirezza sexuala e bandunan la stirpa. Sche las capacitads dal spazi da viver èn suffizientas, sa domicilieschan els en la proxima vischinanza da lur geniturs. Èn tut ils reviers potenzials occupads, datti savens cumbats: ils casturs mordan in l’auter fin ch’ils giuvens partan en tschertga da novs spazis da viver. Tut tenor la qualitad dal biotop cumpiglia in singul revier in tschancun da 1 fin 3 kilometers d’auas currentas. En tschertga da novs territoris pon casturs migrar fin 100 kilometers (en media ca. 25 kilometers).
La paregliaziun ha lieu tranter il schaner e l’avrigl, e quai sut l’aua. Suenter in temp da purtanza da 105–109 dis naschan la fin d’avrigl u l’entschatta matg dus fin trais, magari er fin sis animals giuvens. Il mument da la naschientscha vesan quels gia ed er il pail è sviluppà a fin; i sa tracta pia da mitschagnieus. Las mammas laschan tettar radund dus mais fin dus mais e mez. Gia cun otg dis cumenzan ils pitschens a consumar nutriment vegetal. Fin en la vegliadetgna da quatter fin sis emnas restan ils giuvens en la tauna, silsuenter fan els emprimas excursiuns accumpagnads dals geniturs u dals fragliuns pli vegls. Els èn gia abels da nudar, ston però anc emprender da sfunsar.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Casturs sa nutreschan exclusivamain da plantas e tiran a niz las spezias da plantas che cumparan il pli savens en lur spazi da viver. Durant la perioda da vegetaziun consumeschan els, sper giuvens chatschs e feglia da lain lom, er pastg e plantas ervusas. Casturs na fan nagin sien d’enviern, mabain èn er activs ed en tschertga da vivonda durant la stagiun fraida (tant en l’aua sco er sin terra).[1] L’enviern consista lur nutriment surtut da lain lom. Il spectrum da vivonda cumprovà cumpiglia 150 spezias da plantas ervusas e 63 spezias da lain. La vivonda vegn surtut tschertgada per lung da la strivla da la riva sco er en l’aua.
Per tagliar la laina sa serva il castur d’ina ‹tecnica d’ura da sablun›: il lain vegn ruis en furma d’ura da sablun fin che la planta croda per terra. Tut tenor la direzza dal lain po in castur terrar en ina notg ina planta d’ina grossezza da fin 50 centimeters. Da preferenza vegnan però terradas pitschnas plantas che sa laschan trair levamain or da l’ulteriur effectiv. Per gronda part vegnan utilisadas plantas cun in diameter dal bist da maximal 8 cm, savens schizunt da sut 3 cm.
Plantas pinadas vegnan sromadas, fatgas en tocs e transportadas tar la tauna. Là vegnan ellas il pli savens duvradas sco lain da construcziun. Ultra da quai fan ils casturs reservas da vivonda en furma da frastgas e roma. Questas ‹punteras da vivonda› vegnan deponidas l’atun davant l’entrada da la tauna. Sche la surfatscha da l’aua è cuverta cun ina grossa stresa da glatsch ed ils casturs èn sfurzads da restar en lur tauna, pon els cuntanscher questas reservas cun nudar e sa nutrir da la scorsa.
La gronda part dal nutriment dal castur consista da fibras da plantas; la cumponenta principala da quellas, la cellulosa, na pon mammals betg decumponer sezs en il begl. Las bacterias simbioticas ch’èn ablas da far quai vivan tar ruiders sco il castur en begls tschorvs engrondids. Il cuntegn dal begl tschorv (che sa cumpona da cellulosa spartida, da bacterias, proteins, vitamins ed encims) vegn immediat puspè maglià dal castur suenter la secreziun (cecotrofia). Ils excrements finals consistan da restanzas da lain indegiriblas.
Taunas, cuntschets e chanals[modifitgar | modifitgar il code]
Il castur è surtut activ tranter stgir e cler e durant la notg; quai vala tant per la tschertga da vivonda sco er per las lavurs da construcziun. Ils casturs fan lur taunas en rievens d’auas. Questas taunas disponan adina d’entradas che sa chattan sut la surfatscha da l’aua e consistan da plirs tunnels che mainan en in cuvel d’abitar. Ils casturs guardan ch’il livel da l’aua sur l’entrada cuntanschia almain 60 centimeters per esser segirs d’inimis. Croda il livel da l’aua memia profund u sia la tauna dal tuttafatg, bandunan ils casturs quella. En in revier sa chattan per ordinari duas fin quatter taunas d’abitar (magari er fin 10). Sper il tract d’abitar sco tal existan tunnels da vivonda, da fugia e da giugar. Il tract d’abitar po cuntanscher a l’intern in diameter da fin a 120 centimeters ed in’autezza da fin a 60 centimeters.
Las taunas èn munidas cun in conduct d’ariaziun; uschiglio èn ellas serradas vers anora, bain isoladas e sitgas. Sch’il funs u la cuverta daventan memia satigls, vegn emplunà ulteriur material (roma, crappa, buglia). Da questa furma da construcziun sa sviluppan taunas che vegnan savens duvradas sur pliras generaziuns. Sa chatta ina tauna d’abitar a l’intern dal cuntschet u sin in’insla ch’è circumdada dal tuttafatg cun aua, discurr’ins d’ina tur da casturs. Turs che vegnan utilisadas dapi blers onns pon cuntanscher diameters da fin a 12 m ed autezzas da fin a 2 m. En las taunas pon er viver auters animals sco per exempel undatras, misarogns u natras grischas.
Cun agid da cuntschets retegna il castur curs d’aua per tegnair sut l’aua las entradas en las taunas. L’aua stuppada al facilitescha er il transport da laina. Cuntschets pli pitschens vegnan fatgs cun roma, channa, plantas ervusas e terra. Cuntschets pli lungs vegnan construids cun bists da plantas giuvnas fatgs en tocca e cun roma; questa construcziun da basa vegn rinforzada cun material pli fin.
En cas d’aua gronda exista il privel che cuntschets che sa chattan en aua currenta vegnan stratgs davent. Casturs pon avrir lur cuntschet per che l’aua curria giu pli spert. Uschia reguleschan els il livel da l’aua da lur spazi da viver e pussibiliteschan er a plantas d’aua pli sensiblas da sa sviluppar en il lajet; quellas servan alura puspè al castur sco vivonda. Surtut en aua currenta èn cuntschets plazzals da construcziun permanents.
En reviers ch’èn gia abitads dapi daditg na sa chattan per ordinari naginas plantas pli en proxima vischinanza da la tauna; quellas èn numnadamain vegnidas terradas ed elavuradas en il decurs dals onns. Ulteriura laina po il castur be transportar sin l’aua. Per quest intent chava el chanals (vias d’aua) d’ina lunghezza da fin a 500 m, sin ils quals el maina natiers bists e roma. Senza vulair poi succeder ch’entirs sistems da flums vegnan deviads e ch’entirs lais (er quel dals casturs sez) sian si.
Inimis e parasits[modifitgar | modifitgar il code]
Ils inimis natiralas dal castur creschì (luf ed urs) mancan oz quasi dal tuttafatg en l’Europa Centrala. Animals giuvens vegnan t.a. tschiffads da chauns, gronds utschels da preda (p.ex. evla da mar) e gronds peschs da rapina (p.ex. glischun e silur).
Sco tut ils animals selvadis vivan er sin ed en il castur numerus parasits. En il chanal da la beglia ed en ils organs interns vivan p.ex. fils-serp ed auters verms. Ed en il pail vivan baus (Platypsyllus castoris) e chariels (Schizocarpus mingaudi). Sco il castur èn questas spezias s’adattadas a la moda da viver semiaquatica.
Muntada per la furmaziun da la cuntrada[modifitgar | modifitgar il code]
Sco impurtant maister constructur da la natira ha il castur ina grond’influenza sin la furmaziun da la cuntrada. Las midadas che resultan da si’activitad da construcziun pussibiliteschan savens ina coexistenza d’auas currentas e d’auas stagnantas. Il dumber da spezias che vivan en auas currentas po tut tenor sa diminuir (damai che la sveltezza dal current e la cumpart d’oxigen en l’aua sa reduceschan e la temperatura da l’aua s’augmenta); precis da quai profiteschan però abitants d’auas stagnantas. Tut en tut s’augmenta la varietad da las spezias ed il dumber d’individis (surtut d’invertebrads) marcantamain en vischinanza da lais da casturs. Tge influenza che cuntschets da casturs han si ils peschs è main cler. Bain pon ils cuntschets impedir peschs creschids en lur migraziuns, surtut en periodas cun pauca plievgia; da l’autra vart chattan peschs giuvens buns zups en las construcziuns dals casturs e tras il pli grond dumber d’invertebrads er ina meglra basa da vivonda. Tut en tut supponan ecologs che l’activitad dals casturs s’effectueschia a moda positiva sin la varietad dals peschs, e quai er sin quellas spezias da peschs che vegnan tratgas a niz da l’uman.
Las midadas en l’aua e per terra che resultan da la preschientscha dals casturs èn surtut da gronda muntada per ils amfibis. Cun observar la moda da viver d’amfibis en novs territoris che vegnan stgaffids dal castur tras runcada, sa laschan gudagnar impurtantas enconuschientschas areguard ils habitats ed ils musters da derasaziun da las singulas spezias d’amfibis. En lieus nua che l’uman desista d’intervegnir en la structura dal guaud, èsi – abstrahà da stemprads u fieus – surtut il castur che stgaffescha cleragls e che presta uschia in’impurtanta contribuziun a la varietad da las spezias. Ins suppona schizunt che bleras spezias da plantas ch’èn oz tipicas per prads umids sajan sa sviluppadas en il conturn da cuntschets. Er als umans preistorics han enclars e cuntschets sitgs si purschì ina buna basa per sviluppar emprimas furmas d’agricultura.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils casturs (Castoridae) appartegnan a l’urden dals ruiders (Rodentia). Els furman ils segund gronds animals ruiders dal mund, suenter ils Capybaras.
Da la famiglia dals casturs èn cumprovads numerus fossils che sa laschan attribuir a fin a 30 differents geners. Tar ils casturs gigants sa tracti d’in gener da casturs ch’ha vivì durant il pleistocen en l’America dal Nord e che cuntanscheva lunghezzas da fin a 2,5 m. Oz però consista la famiglia dals casturs be pli d’in sulet gener, Castor, che sa divida en duas spezias: il castur europeic (Castor fiber) ed il castur canadais (Castor canadensis). Las duas spezias sa differenzieschan tranter auter areguard il dumber da cromosoms (castur europeic 48, castur canadais 40). Els han mintgamai furmà durant ils temps da glatsch pliras sutspezias. Per il castur europeic vegnan descrittas dapli che ventg sutspezias ch’èn renconuschidas, tranter auter:
- Castor fiber fiber L., 1758 (castur scandinav)
- C. f. albicus Matschie, 1907 (castur da l’Elba)
- C. f. galliae Geoffroy, 1803 (castur dal Rodan)
- C. f. vistulanus Matschie, 1907 (castur bieloruss)
- C. f. pohlei Serebrennikov, 1929 (castur da l’Ural)
- C. f. birulai Serebrennikov, 1929 (castur mongolic)
- C. f. tuvinicus Lavrov, 1969
- C. f. belorussicus Lavrov, 1981
- C. f. orientoeuropaeus Lavrov, 1981
Uman e castur[modifitgar | modifitgar il code]
Chatscha sin il castur en temps istorics[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il Concil da Constanza (1414–1418) ha in edict papal dal temp medieval definì il castur sco animal ch’appartegna parzialmain als peschs (pervi da sia cua platta, squamada e sia moda da viver amfibica). Dapi lura dastgava la charn dal castur a partir da las chommas davos (vul dir surtut la cua) vegnir consumada er durant dis da gigina.
Er il pail dal castur era tschertgà ed ha manà ad in’intensiva chatscha. Damai che quel è fitg spess e retegna l’aua vegnivan surtut fatgs londeror chapitschas, ma er culiers u entirs mantels. Per part vegnivan ils chavels er elavurads a chapels, guants e chaltschiels. Anc pli tschertgà era il secret dal castur, vul dir la substanza cun la quala il castur tgira ses pail e marchescha ses revier. Quella vegn producida en ina glonda en vischinanza da l’anus e vegniva resguardada en la medischina populara sco med miraculus, p.ex. en cas da malsognas da la gnerva, cunter mal da giugadiras e mals da menstruaziun. Perquai che casturs sa nutreschan da scorsas e ragischs sa concentreschan en quest secret diversas gruppas da substanzas activas che vegnan er duvradas en la medischina moderna.
Conflicts odierns[modifitgar | modifitgar il code]
En la cuntrada cultivada n’èn ils casturs betg adina bainvis. Perquai ch’els furman lur spazi da viver a moda fitg activa poi dar conflicts cun possessurs da terren. Talas situaziuns da conflict pon esser: vias e rivas che vegnan sutminadas e che pon uschia sbuvar, l’activitad da casturs en vischinanza da rempars da protecziun cunter l’aua, disturbis da lajets che vegnan utilisads da l’uman (puzs da peschs, d’aua da stizzar fieu etc.), inundaziuns (p.ex. da tschalers), impalidaments da zonas d’agricultura u d’abitar.
En blers pajais (t.a. en Svizra) vegnan las activitads dal castur, ch’è protegì severamain, survegliadas. Plans da management da la protecziun da la natira e da las spezias tegnan a disposiziun ina paletta da mesiras per minimar ils conflicts cun ils umans. Da quellas fan part la lavur da publicitad, la surveglianza da las populaziuns, mesiras da prevenziun ed acutas sco er per part il sustegn finanzial da purs e selviculturs pertutgads.
Periclitaziun e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Magari najan casturs en cas d’aua gronda; quest privel exista surtut en auas alingiadas, en las qualas mancan inslas e grugns per sa salvar. En auas tschufragnadas pon infecziuns chaschunadas da morsas manar a la mort. Detergents cuntegnids en l’aua persa reduceschan l’effect isolant dal pail.
Pervi da correcturas d’auas u in’utilisaziun dal terren intensiva mancan al castur savens spazis da viver adattads. Ina contribuziun essenziala a la protecziun dal castur europeic furman perquai las mesiras da segirar e restabilir ses spazi da viver en regiuns fluvialas.
Tar il castur europeic sa tracti d’ina spezia ch’è protegida a nivel europeic tras la Convenziun da Berna. Per ils stadis commembers da l’Uniun europeica existan ulteriuras directivas, en rom da las qualas els èn obligads da cumprovar ch’i sajan avant maun habitats adattads e da segirar il mantegniment da quels a lunga vista.
In sguard al castur canadais[modifitgar | modifitgar il code]
Il castur canadais è in pau pli grond (90–120 cm incl. la cua) e pli grev (17–32 kg, excepziunalmain fin 45 kg) ch’il castur europeic.[2] Uschiglio na sa laschan il castur canadais ed il castur europeic strusch differenziar in da l’auter en lur cumparsa.
Il castur canadais è anc oz derasà vastamain en l’America dal Nord. Malgrà ch’ins ha fatg intensivamain chatscha sin l’animal – surtut pervi da ses pail che valeva per part schizunt sco med da pajament – han las populaziuns al lieu pudì sa mantegnair resp. sa revegnir vaira bain. Per part lubeschan ils effectivs oz puspè la chatscha sin casturs (cun traplas).
Cun metter en libertad animals importads è er vegnida stgaffida en la Finlanda ina populaziun da casturs canadais. Er en l’Austria han ins laschà liber casturs canadais, ils quals èn pli tard però puspè vegnids tschiffads.
Bain il pli grond cuntschet da casturs exista en il Parc naziunal Wood-Buffalo en l’Alberta (Canada dal Nordvest). Quel ha ina lunghezza da 850 meters; sco che perscrutaziuns han mussà, han bleras generaziuns lavurà sur plirs decennis vi da questa construcziun.
Pervi dal commerzi cun pellitschas ch’è stà fitg derasà en l’America dal Nord gioga l’animal ina tscherta rolla sco maletg emblematic. Uschia furma il castur l’‹animal naziunal› tant dal Canada sco er dals stadis federativs New York ed Oregon. Pervi da sia lavur da construcziun e ses num d’esser in animal spezialmain lavurus è il castur er derasà vastamain en il territori anglosaxon sco mascottin d’universitads.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Gerhard Schwab: Biologie des Bibers. Datoteca pdf.
- ↑ Castur canadais (PDF; 39 kB) sin alaska.gov.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Wadim W. Djoshkin, Wladimir G. Safonow: Die Biber der Alten und der Neuen Welt (= Neue Brehm Bücherei, tom 437). Ziemsen, Wittenberg-Lutherstadt 1972.
- Dietrich Dolch, Dietrich Heidecke, Jana Teubner, Jens Teubner: Der Biber im Land Brandenburg. En: Naturschutz und Landschaftspflege in Brandenburg, tom 11, nr. 4, 2002, p. 220–234.
- D. Heidecke: Taxonomische Aspekte des Artenschutzes am Beispiel der Biber Eurasiens. En: Hercynia, tom 22, nr. 2, 1986, p. 146–161.
- Gustav Hinze: Unser Biber (= Neue Brehm-Bücherei, tom 111). 3. ed., Westarp-Wissenschaften-Verlags-Gesellschaft, Hohenwarsleben 2003, ISBN 3-89432-489-9.
- Lewis Henry Morgan: The American beaver and his works. Lippincott, Philadelphia PA 1868, Facsimile.
- Gerhard Schwab, Markus Schmidbauer: Beaver (Castor fiber L., Castoridae) management in Bavaria. En: Denisia, tom 9, 2003, p. 99–106, online (PDF; 727 KB).
- Gerhard Schwab e.a.: Biber in Bayern: Biologie und Management. Bayerisches Landesamt für Umwelt LfU, Augsburg 2009, ISBN 978-3-940009-20-3.
- Meinolf Schumacher: Der Biber – ein Asket? Zu einem metaphorischen Motiv aus Fabel und ‹Physiologus›. En: Euphorion, tom 86, 1992, p. 347–353.
- Hubert Weinzierl: Biber: Baumeister der Wildnis. Bund Naturschutz Service GmbH., Lauf an der Pegnitz 2003, ISBN 3-9808986-0-1.
- Volker Zahner, Markus Schmidbauer, Gerhard Schwab: Der Biber. Die Rückkehr der Burgherren. Buch- und Kunstverlag Oberpfalz, Amberg 2005, ISBN 3-935719-32-9.


text:
Beschreibung
Daniel Badraun
OSL 2452 – La festa d’iffaunts sül Chastè Chastlatsch
Puter
SJW, 2013, Bestellnummer 102452
Hoz nun haun ils scolars da la scoula da Talbach üngüna lecziun da quints. Il magister Claude Bucher vo cun sia classa sül chastè Chastlatsch. Lo vess bainbod d’avair lö üna festa internaziunela dad iffaunts. Da que ho Otto, il spiert dal chastè, grand plaschair. «Finelmaing gira darcho üna vouta qualchosa», pensa’l. «Lo possi alura fer temma ad auncha dapü glieud.»
Traducziun: Anita Gordon
Illustraziuns: Corinne Schroff
Seria: aventüras
a partir da 10 ans
Ähnliche Beiträge


text:
Il Cussegl federal na piglia betg posiziun davart la dumonda, sch'ils chantuns duain survegnir dapli libertad tar la procedura d'eleger. Suenter avair pasà giu ils arguments per e cunter la dumonda haja el decis da desister d'ina proposta, hai num en ina communicaziun. In sistem d'elecziun stoppia correspunder als principis democratics, sco era al context istoric e social.
La cumissiun dal Cussegl dals chantuns vul fixar en la Constituziun ch'ils chantuns èn libers da decider, sch'els vulan eleger lur autoritads tenor il princip da maiorz, proporz u ina furma maschadada. Uschia duai vegnir evità ch'il Tribunal federal possia far prescripziuns als chantuns.
RR novitads 09:00


text:
Sco quai che Otmar Netzer, il manader da la scola da skis da Savognin ha ditg, haja mo ina persuna privata annullà la scola da skis pervi dal fraid. Il glindesdi saja stà anc pli fraid cun temperaturas umidas, il mardi saja grazia a pauc vent e sulegl daventà pli empernaivel. Quest’emna èn radund 160 uffants sin pista a La Nars a Savognin.
Mesiras cunter il fraid
La scolasta da skis Ruth Pool ha ditg, ch’ins giaja dapli cun skis ed ins fetschia pli paucas pausas, cura ch’i saja fitg fraid. I saja simplamain da guardar ch’ils uffants sajan adina en moviment. Natiralmain dettia quai era dapli pausas en la tenda da tipi, nua ch’ils uffants han bavì dapli té. Per ils uffants na saja la fradaglia en general nagin problem, ozendi saja la vestgadira era meglra ch’anc avant 30 onns.
Fradaglias era en il territori da skis Corviglia-Marguns-Piz Nair
Sin il Piz Nair han ins oz mesirà -26 grads. Tuttina èsi glieud sin skis, dentant paran las ustarias en questas fradaglias pli bain emplenidas che uschiglio. Nagins problems cun il fraid n'ha la tecnica. Noss reporter Georg Luzzi ha discurrì cun Christian Rütimann, in dals manaders da la tecnica.
Per ils collavuraturs dal salvament munta il fraid dentant ch'els ston lavurar pli svelt, per ch'ils pazients vegnian spert en il chaud. Georg Luzzi ha discurrì cun il schef dal salvament Linard Godly.
RR actualitad 11:00


text:
Per l’annullaziun d’in partenadi registrà dovri la sentenzia d’ina dretgira civila.
En Svizra sa differenziescha l’organisaziun da las dretgiras tut tenor il chantun. Sche Vus n’essas betg segira u segir a tge dretgira che Vus As stuais drizzar, As infurmai tar l’autoritad da giustia chantunala ubain tar in’advocata u in advocat da Vossa tscherna.
Sche tuts dus èn d’accord
Sche Vus e Vossa partenaria u Voss partenari essas d’accord cun l’annullaziun dal partenadi, As drizzai a la dretgira responsabla da Voss chantun da domicil.
Vus stuais inoltrar ils suandants documents a la dretgira:
Ina dumonda en scrit suttascritta d’omaduas persunas. Dretgiras porschan savens formulars u models correspundents.
Ina cunvegna d’annullaziun, quai vul dir in document en scrit, nua che Vus fixais co che Vus vulais vegnir a frida cun las consequenzas da la separaziun. Tranter auter sa tracti da las suandantas dumondas: Co vegn repartida la facultad? Tgi resta en l’abitaziun fittada cuminaivlamain? Tgi survegn l’abitaziun acquistada cuminaivlamain? En cas da figliastras e figliasters: Dastga l’autra partenaria u l’auter partenari vesair e visitar els vinavant?
Sche Vus n’essas betg perina en tuts puncts, pudais Vus tuttina inoltrar la dumonda d’annullaziun a la dretgira e surlaschar ad ella la decisiun pertutgant las dumondas dispitadas.
La dretgira responsabla po pretender ulteriurs documents.
La procedura per l’annullaziun dal partenadi registrà sa drizza confurm al senn tenor las disposiziuns davart la procedura da divorzi.
Sche Vus na vegnis betg perina
Il partenadi registrà po er vegnir annullà cunter la voluntad d’ina partenaria u d’in partenadi.
Sch’il pèr viva dapi in onn separadamain, po la persuna che vul annullar il partenadi inoltrar ina dumonda correspundenta a la dretgira responsabla.
La procedura per l’annullaziun dal partenadi registrà sa drizza confurm al senn tenor las disposiziuns davart la procedura da divorzi.
Stadi civil: Suenter l’annullaziun dal partenadi è Voss stadi civil «partenadi annullà».
Separaziun dals bains: En in partenadi registrà vala per il solit la separaziun dals bains: En cas d'ina annullaziun da quest partenadi salva damai mintga persuna quai ch’ella posseda. Tgi che surpiglia ils bains acquistads cuminaivlamain, indemnisescha l’autra persuna cun ina summa da daners. Observai: Sche Vus e Vossa anteriura partenaria u Voss anteriur partenari avais transferì Vossas valurs da facultad cun in contract da facultad en la cuminanza, stuais Vus parter quellas.
Pajaments da mantegniment: Suenter l’annullaziun dal partenadi registrà è mintga persuna responsabla per ses agen mantegniment. In dretg d’aliments po dentant vegnir concedì, sch’ina persuna ha reducì u terminà cumplettamain sia activitad da gudogn pervia la repartiziun da las incumbensas. Il dretg d’aliments resta en vigur, fin che la persuna che survegn ils pajaments da mantegniment po puspè procurar sezza per ses mantegniment.
Taglia: Suenter l’annullaziun dal partenadi vegnan omaduas persunas puspè suttamessas separadamain a la taglia.
AVS e provediment professiunal: Omaduas partenarias u omadus partenaris survegnan mintgamai la mesadad da la summa da l’assicuranza per vegls e survivents (AVS) e da la cassa da pensiun ch’è vegnida acquistada durant il partenadi.
Uffants: Sch’ina partenaria u in partenari ha uffants, po la dretgira definir che l’autra persuna dastgia tgirar contact persunal cun las figliastras ed ils figliasters er anc suenter la separaziun.
Ierta: Cun l’annullaziun dal partenadi perdan las duas persunas il dretg da l’ierta da la partenaria u dal partenari. Da resguardar: Sche Vus avais adoptà l’uffant da Vossa partenaria u da Voss partenari (adopziun dal figliaster), vegnan las dumondas d’uffants regladas tenor las disposiziuns dal dretg da divorzi. En quest cas exista in dretg d'in contact persunal tranter Voss uffant e Vus.
Per infurmaziuns specificas davart la procedura d’annullaziun e davart ils custs pudais Vus As drizzar ad in’advocata u ad in advocat ubain ad ina notara u ad in notar da Vossa tscherna.
Il fegl d’infurmaziun davart la constituziun d’in partenadi registrà cuntegna ulteriuras infurmaziuns utilas per il cas che Vus vulais annullar il partenadi registrà (effects sin la facultad, sin l’ierta e.u.v.).


text:
Sche Vus essas maridada u maridà, avais Vus e Voss consort u Vossa consorta automaticamain la tgira genituriala cuminaivla per ils uffants cuminaivels, e quai a partir da la naschientscha dals uffants.
Sche Vus n’essas betg maridada u maridà, pudais Vus preschentar a l'uffizi da stadi civil – a chaschun da la renconuschientscha da l’uffant – ina decleraziun cuminaivla davart la tgira genituriala. Questa decleraziun pudais Vus er consegnar gia avant la naschientscha. Sche Vus vulais surpigliar la tgira genituriala pli tard, stuais Vus far ina dumonda a l'Autoritad per la protecziun d’uffants e da creschids (APUC).
Sche Vus n’essas betg maridada u maridà e sch’in genitur refusa la tgira genituriala cuminaivla, vegn la tgira genituriala concedida a la mamma tar la naschientscha da l’uffant. Il genitur che vul la tgira genituriala cuminaivla sto sa drizzar a la APUC dal lieu da domicil da l’uffant. L’autoritad decida a favur da la tgira genituriala cuminaivla, sch’il bainstar da l’uffant n’è betg periclità.
Per regla vala la tgira genituriala cuminaivla er suenter il divorzi. La dretgira che pronunzia la sentenzia attribuescha il dretg da tgira ad in sulet genitur mo, sch’ella considerescha quai sco necessari per il bainstar da l’uffant.
Sche Vus exequis la tgira genituriala, avais Vus differentas obligaziuns. En spezial stuais Vus prender decisiuns impurtantas per il svilup da Voss uffants, s’occupar da lur svilup ed administrar lur facultad.
Per decisiuns che pertutgan Voss uffants stuais Vus resguardar uschenavant sco pussaivel l’opiniun da Voss uffants, e quai tegnend quint da lur vegliadetgna.
La tgira genituriala cuminaivla na vul betg dir automaticamain che Vus essas tuts dus responsabels per avair quità da Voss uffants en cas d’ina separaziun.
Vus e Voss uffants pon dentant dumandar l’autoritad responsabla d’examinar, sch’ina tgira alternanta è pussaivla. Inoltrai Vossa proposta ad ina dretgira da divorzi u – sche Vus n’essas betg maridada u maridà – a la APUC.
Er sche la tgira genituriala n’è betg vegnida concedida a Vus, avais Vus tuttina il dretg d’avair ina relaziun persunala cun Voss uffants e da vegnir infurmada u infurmà davart eveniments spezials en lur vita. Vus avais per exempel il dretg da survegnir infurmaziuns da las persunas d’instrucziun, da la media u dal medi da Voss uffants.
Ulteriuras infurmaziuns necessarias chattais Vus qua:


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/75
Esempi del dialett de Stremb[edit]
Stremb a l'è on dialett de l'alta Val Rendena.
Al temp dal prum re di Cipro, dop ca Goffredo di Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, 'na siora de Guascogna l'ha volest nar come piligrina a visitar el Santo Sepolcro; e nel vignir indré, quand ca l'è stada a Cipro, l'ha urtà a gàter arquancc óman, ch'apena ch'ei l'ha vigiuda no i ha podest far a men da narghi apé, e farghi tuti li maligrazi ca i ha podest. Par cóst ela, plangigand e travajada, l'ha pinsà da farghi savér al re tut cól ca l'ha dovest sofrir. Pruma par aftro l'ha volest saver informarse chi om ca l'è 'l re, e vergun i g'ha dit ca l'è 'n poch de bon, che no se 'n töl cura gnà de el stess, e men che men di aftri. A sintir 'sti rason, la pora siora l'ha pers ogni spiranza ch'el re el voless törsala su per ela, e castigar i sö ofansor; par aftro, par aver almen en poca de sodisfazion, l'è nada e fass coragg e spirit da nar dinancc dal re ela en parsona, e dirghi ca no l'è bon da negota. Donca en dì l'è nada coi ògg plin di lagrimi dinancc dal re, e la dis: "Sior, mé no ven miga chicì parchè me ireza co té t'il ta 'n toghi a cor par el mal ch'ei m'ha fat; ma invezi parchè ti m'insegni impartì te fé a lassar e inglotir i dispecc ca me irez che i te faga, parchè ci voria imparar anca mé par sofrir con pasienza coi ca i m'ha fat".
Al re, ca fina alora l'era sempro stà trascurant, par 'sti rason ciari e neti da cola bona siora, al s'ha coma disdrominzà, e d'alora inancc no l'ha pardonà pu a nigun ca ofandass l'onor dal sò regno.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 644


text:
Flanke ins All
Einzelheiten
GenerCumedia
Bei Dani dreht sich fast alles nur um Fussball. Doch seine Welt bricht zusammen, als ihm seine Freundin Claudia den Laufpass gibt. Sie sieht mit ihm keine Zukunft mehr für sich und ihren neunjährigen Sohn Nino. Verzweifelt deckt er sich mit esoterischer Ratgeberliteratur ein und lässt sich auf einen sündhaft teuren Liebeszauber ein, um Claudia zurückzugewinnen.
Marie-Louise Bless
Cobra Film
SRF Schweizer Radio und Fernsehen
Josy Meier
Joris Gratwohl
Sabine Timoteo
Lea Schmocker
Peter Zgraggen
Barbara Stehli
Urs Jucker
Karin Lanz
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Uniun Maestri Ladins (UML)
La Uniun Maestri Ladins dla Val Badia é na assoziaziun profescionala lëdia danter insegnanć y dirigënć en sorvisc o en ponsiun dles scores ladines, che ô laurè tla scora y por le bëgn de chësta aladô di prinzips dla religiun catolica.
La Uniun se tol dant de:
- formè la personalité educativa cristiana che garantësc la liberté y dignité dla persona;
- studié i problems dl’educaziun y dla scora, suradöt chi che taca adöm cun nüsc posć, cun les carateristiches y tradiziuns de nüsc paîsc;
- defëne i dërć dla scora ladina y la svilupé por le bëgn dla popolaziun;
- manajè la colauraziun danter Scora, Familia y Dlijia;
- orientè y preparè i insegnanć por les problematiches dla scora, dla sozieté y dl’aministraziun publica. La Uniun fej propostes por les lites di rapresentanć ladins tles organisaziuns desvalies;
- organisé cursc de formaziun, iadi culturai, orela cörta y ativitês sportives por direturs, insegnanć atifs y en ponsiun, maestres y colaboradësses pedagogiches dla scolina y personal de secretariat.
Articui sura l'UML dala "Usc di Ladins"
- uml 1 02.pdf380 K
- uml 2 02.pdf1.6 M
- uml 3 02.pdf3.5 M


text:
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) è partenaria da medias tar differentas occurrenzas en Svizra rumantscha.
Per ils organisaturs è RTR ina partenaria fidada, cumpetenta ed attractiva. Partenadis da medias èn per RTR ina buna chaschun per la tgira dal contact cun il public, per chattar novas collavuraziuns ubain era per tgirar activ contacts existents.
Tge dovri per in partenari da medias?
In partenadi da medias cun RTR sa basa sin prestaziuns da la chasa da medias e cuntraprestaziuns dal partenari.
Exempel da prestaziuns RTR:
- Producziun da signets/trailers
- Lottaria da bigliets
- Preschientscha da RTR avant lieu
Exempel cuntraprestaziun partenari:
- Plazzar logo da RTR sin tuts ils stampats, chanals digitals ed auters meds da communicaziun.
- Exclusivitad sco partenari da medias (excepziun SRG SSR).
- Bigliets per la lottaria en il Radio RTR.
- Pussaivel: lieu per char da transmissiun, plazza per in stan
Per eruir las prestaziuns e cuntraprestaziuns supplitgain nus Vus d'emplenir il formular da dumonda per ina partenari da medias.
Dumonda per in partenadi da medias
Grazia fitg per emplenir il formular e returnar quest a la partiziun communicaziun (communicaziun@rtr.ch).
Suenter avair retschet las indicaziuns giavischadas vegn Vossa dumonda elavurada e Vus retschavais ina resposta.
Per ulteriuras infurmaziuns u dumondas stain nus gugent a Vossa disposiziun: 058 136 30 00 u communicaziun@rtr.ch.


text:
La protecziun da muntaneras è la mesira pli effizienta areguard il luf. Chauns da protecziun, saivs electricas e serragl da notg protegian ils animals il meglier cunter l'animal da rapina. Da realisar questas mesiras da protecziun munta dapli lavur per l'agricultura, e qua vulan Pro Natura Grischun ensemen cun il WWF sustegnair.
La finamira è che voluntaris pon suenter in pitschen curs a l’entschatta dal project sustegnair manaschis purils tar la protecziun da lur muntaneras.
L’emprim curs da scolaziun ha lieu ils 21 e 22 da matg a Segnas en Surselva.
Il project sa chatta en la fasa da svilup – en il mument sajan ins a la tschertga da voluntarias e voluntaris.


text:
Sa regurdais vus da la chapella Barba Peder, la furmaziun cun ses stil da sunar incumparabel cun clarinettas e violina? Quai era ina chapella cun Pol Clo Nicolay, Ernst Bromeis, Marco Cadisch, Andrea Barblan e Rico Falett ed ella è vegnida fundada a Bravuogn ils onns 60. L’emprim faschevan els musica da divertiment, e lura han els scuvert la musica populara veglia da l’Engiadina.
Suns e tuns dals Fränzlis
Sco ina da las emprimas furmaziuns da musica populara han els fatg reviver la musica dals Fränzlis dal 19avel tschientaner, da la chapella legendara enturn il violinist schrv Fränzli Waser. Els avevan survegni las notas da tocs che Steivan Brunies aveva collecziunà bler onns avant, e quels han els interpretà en lur stil agen e genuin.
Davo la faira, la polca da Tumasch ed il valser glisch
Quai eran schottischs, polcas, mazurcas e valsers, tocs curts cun titels simpels che raquintavan altg da la derivanza (Galop da Franz), dal diever (Al bal dals praders) ubain da la tempra dal toc (Schottisch vegl). Quels tocs èn er cumparids sin lur dus discs «Musica populara da l’Engiadina», il 1972 – e sin il disc «Chapella Barba Peder» il 1982
Musica per gruppas da saut
Ils sauts da la chapella Barba Peder eran er sco fatgs aposta per gruppas da saut, e bain spert han els survegnÌ dumondas da tut il Grischun, però er da la Svizra bassa, ed els han accumpogna sautunzas e sautunzs durant bleras sairas.
L'ultima giada
Cun ils onns ha la chapella Barba Peder reduci sias activitads, ils musicants avevan anc autras incumbensas. Il 2002 è lura stà lur ultim concert.


text:
Engi
Engi a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 40.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 609 abitant.
El cumün de Engi al se tröva a una altitüden de 812 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Flums (SG), Matt, Quarten (SG), Schwanden, Sool.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Engi l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1350 col nom de ze engi.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- The History of the Citizen Families of Engi (GL) and their Development
- Karin Marti-Weissenbach: Engi in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La pandemia ha consequenzas enfin en il guaud grischun. Sco ins ha gia constatà la stad e l'atun sa mova er durant l'enviern dapli glieud en la natira. Quai conferma er il biolog da selvaschina da l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga, Hannes Jenny.
Cura che nus giain ordavert, entrain nus en l'abitadi dals animals, en lur stiva. Perquai dovra quai reglas.
Fertant che l'uman po sa vestgir cun pliras stresas per ir a trenar sia fitness, sto la selvaschina spargnar sia energia. La devisa è da sa mover sulet per tschertgar maglia. Tranter auter per che la selvaschina chattia en tscherts lieus ruaus, datti en l'entir chantun var 280 zonas da repaus. Quellas defineschan las vischnancas. Per part vala in scumond da passar absolut, per part dastgan ins traversar la zona, però sulet cun restar sin il trutg. Tgi ch'è vi da planisar ina tura en la natira – duai s'infurmar gia a chasa nua che tge reglas valan nua. Hannes Jenny cusseglia per exempel wildruhe.gr.ch, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser u wildruhezonen.ch, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser. En pli vegn cusseglià da adina restar sin las vias marcadas, d'evitar l'ur dal guaud e surfatschas senza naiv, sco er da tegnair il chaun vi da la corda - il meglier adina.
Sch'ins avess d'inscuntrar in animal – saja impurtant da restar calm, tegnair distanza e segir betg suandar ils animals. Notabene, tgi che cuntrafa a las reglas, sto quintar cun ina multa disciplinara da 150 francs. Tar grevs surpassaments è er ina denunzia pussaivla.
Selvaschina po s'endisar
Sch'il carstgaun sa tegnia vid las reglas da cumportament possian ils animals s'endisar. Considerond che tschiervs, capricorns e chamutschs vegnan 20 fin 25 onns vegls, gioga l'experientscha ina rolla impurtanta: Ils creschids mussian als pli pitschens da restar calms sch'insatgi che fa per exempel ina tura da skis passa, explitgescha Hannes Jenny.
Uschia na fa el nagins quittads en vista a l'augment da glieud che sa mova en l'abitadi dals animals. Cumpareglià cun auters onns na saja quest onn betg bler auter. Sulet la frequenza saja pli gronda, relativescha il biolog da selvaschina.


text:
Cun mo 15 onns è Sara Schmied da Schlarigna la pli giuvna atleta ch'è sa qualifitgada per il campiunadi mundial da bob e skeleton a San Murezzan. En il chanal da glatsch istoric tranter San Murezzan e Schlarigna ha ella pudì mussar sin il skeleton, tge ch'ella sa. La finamira da Sara Schmied era da far en la categoria sut 20 onns il pass tranter las meglras diesch. Questa finamira ha la giuvna sportista cuntanschì. Ella è vegnida novavla.
Da la gimnastica e l’atletica leva tar il sport da skeleton
Sara Schmied è creschida si polisportiv. Sco matta ha ella fatg differents sports, principalmain dentant gimnastica ed atletica leva. In di ha ella vis en scola in inserat, nua ch'in dals trenaders era a la tschertga da giuvnas e giuvens che vulessan ina giada empruvar dar ir cun la schlitta, cun il skeleton. Quest trenader era l’anteriur activ Alexander Kefalas. Sco olimpionic era el stà da la partida tar ils Gieus Olimpics l’onn 2014 a Sotschi en Russia.
San Murezzan è la tgina dal sport da skeleton
Avant passa 100 onns han ils Englais era purtà il sport da skeleton en Engiadina. Il sport ha en il Grischun ina lunga tradiziun. Malgrà quai fan mo paucs indigens il sport da skeleton. Actualmain è tar las junioras mo Sara Schmied activa. Sper ella èn anc ils umens Basil Sieber da Bever e Jean-Jacques Buff da San Murezzan en viadi cun la schlitta en il chanal da glatsch.


text:
Nus dein gronda peisa sin ina buna e solida scolaziun. Sco corp da pumpiers da milissa ein ils pumpiers sfurzai da prestar survetsch. Quei vul dir ch’il cader sto dar tutta breigia da preparar ils exercezis e da porscher ina buna scolaziun. Grazia a 5 instructurs ei quei problem meins gronds, tuttina ein meinagruppas ed officiers era dumandai da preparar buns exercezis che motiveschan la glieud e che preparan els cunzun per il seracass.
Schurmetg da flad ei cumpart dalla scolaziun e s’auda tenor regulativ cantunal tier mintga pumpier.


text:
Fervêr
Artécol in dialèt arzân
Fervêr (febbraio in italiân) l'è al secònd mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân e l'è l'ónich ch' al cûnta 28 dé (29 ind j ân bişestîl). Al vîn dôp znêr e préma ed mêrs e l'è al têrs e ûltem mèiş ed l'invêren ind la pêrta d'ed sōver ed la fâcia ed la Tèra, ed l'istê ind la pêrta d'ed sòta.
Stòria e cultûra
Al nòm dal mèiş al deşvîn dal latèin februare, ch' a vōl dîr "pulîr", "purghêr" o "un rimèdi a j erōr" dal mumèint che int al calendâri rumân fervêr l'ēra al peréiod in dóv' a 's fêven al funsiòun per la liberasiòun da i pchê, tgnûdi in unōr dal dío etrósch Februs e 'd la dèja rumâna Febris, ch' a gnîven festegê al 14. Sté aniversâri pagân al sré andê a finîr int al festegiamèint cristiân ed Sânta Febronia, cambiê pó cun Sân Valintèin, e spustêda al 25 ed zógn. Insèm a znêr l'è stê l'ûltem di mèiş zuntê al calendâri, pôst che i rumân a cunsiderêven l'invêren sèinsa mèiş. L'è stê Numa Pompilio int al 700 d.C a mètri tót dû per prèir adatêr al calendâri a l'ân dal Sōl: al fervêr uriginêl al gh' îva 29 dé (30 in un ân bişestîl). Augusto l' aré tôt via un dé ed fervêr per zuntêrel al mèiş cun al só nòm agòst, (nōv nòm ed Sestilio) in môd che al mèiş dedichê a Giulio Cesare, lój, al sré stê pió cûrt. Sté fât, pruvê da pôchi nutési, l'è però critichê da dimòndi studiōş de stôria che pèinsen sìa pió fâcil che da sèimper fervêr al gh' âbia 28 dé. Ed nòm fervêr l'ēra l'ûltem mèiş ed l'ân rumân, dal mumèint che al nōv ân al cumincêva in mêrs. Soquânti vôlti i prēt rumân a metîven un mèiş: Mercedonius, dôp fervêr per parşêr al stagiòun.
Sturièli
- Fervêr ind j ân normêl al cumîncia cun l'istès dé ed mêrs e novèmber, e 'd agòst ind l'ân bişestîl.
- La prēda dal mèiş l'è la mitésta
- Al fiōr dal mèiş l'è viulèta o la prémola.
- In soquânt chêş a gh'è stê ânca un 30 fervêr: l'è stê més só in Şvèsia e in Uniòun Soviètica int al 1930 e 1931.Secònd al De Anni Ratione ed Giovanni Sacrobosco (1235) l'è stê druvê ânch a Ròma per soquânt' ân a cavâl tr' al I sècol p.C. e al I sècol d.C.
- Tót j ân, al dé dal 28 fervêr, o dal 29 se l'ân l'è bişestîl, l'è l'istès dé dal 4/4, 6/6, 8/8, 10/10 e 12/12 e per i mèiş désper 9/5, 5/9, 11/7 e 7/11.
Per eşèimpi al 28 ed fervêr 2005 l'ēra lunedé dòunca ânch al 4 avrîl, al 6 ed zógn, l' 8 'd agòst, al 10 'd otòber, al 12 dicèmber, e al 9 ed mag, al 15 setèmber, l'11 ed lój e al 7 novèmber dal 2005 ēren di lunedé.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Febbraio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fervêr
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Yasser Arafat
El Yasser Arafat (El Cair, 24 de agost 1929 - Clamart, 11 de november 2004) a l'è stad un politegh palestines, fondator del partid politegh Fatah e president de l'Autorità Nazzionala Palestinesa del 1996 a la soa mort. Insema ai politegh israelian Yitzhak Rabin e Shimon Peres l'ha vensgiud el premi Nobel per la Pas in del 1994, dopo di Acord de Olso. Cognossud per meter despess la Kefiah, deventada poeu simbol del moviment per l'independenza de la Palestina, l'è stad despess considerad de Israell 'me un amis di terrorista menter che per i arab a l'è stad pussee controvers, in tra quei che 'l consideraven un eroe de resistenza e quei che inveci pensaven che 'l fuss trop disponibel con Israell.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Linguaggi' not found.


text:
Locarno
Locarno, en il dialect lumbard alpin Locarn u Luchèrn [loˈkɑːrn, luˈkɛːrn], è ina vischnanca politica en il circul Locarno ed a medem temp il lieu principal dal district Locarno en il chantun Tessin. La citad è situada a la riva dal Lago Maggiore en la planira dal flum Maggia. Il vegl num rumantsch (sursilvan) da Locarno è Lucarn. Il num tudestg Luggárus ch’era en diever pli baud vegn be pli duvrà en il dialect gualser da la vischnanca da Bosco/Gurin. Locarno è la terz gronda citad dal chantun Tessin (suenter Lugano e Bellinzona).
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad è situada a la riva nord dal Lago Maggiore ed a l’ur oriental dal delta da la Maggia. A la spunda survart la citad sa chatta il quartier Monti della Trinita e tar il territori da la vischnanca tutga er in gronda surfatscha situada en la Planira da Magadino che n’è betg colliada cun il territori da la citad, la Gerre di Sotto. Areguard il svilup urbanistic è il territori da la citad creschì ensemen cun las vischnancas independentas Muralto, Minusio ed Orselina.
Las vischnancas cunfinantas èn Ascona, Avegno, Cadenazzo, Contone, Cugnasco, Gerra (Verzasca), Gordola, Lavertezzo, Losone, Magadino, Minusio, Muralto, Orselina, Piazzogna, San Nazzaro, Tegna e Tenero-Contra.
Quartiers da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Ensemen cun l’ulteriur Tessin dal Sid e la provinza Como furma Locarno la regiun metropolitana Tessin (fixada da l’Uffizi federal da statistica).
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Ensemen cun Lugano e Grono tutga la citad tar ils pli chauds lieus da la Svizra; en pli vala Locarno sco abitadi sper in lai cun clima mediterran situà il pli al nord insumma. La staziun da mesiraziun Locarno-Monti, che sa chatta en ina posiziun in pau elevada, ha mesirà per la perioda 1981–2010 ina media annuala da 12,4 °C. Perquai creschan a Locarno bleras plantas meridiunalas sco palmas u citroners. Ed en la Planira da Magadino sper Locarno vegn er cultivà cun success ris. Betg il davos pervi da quest clima miaivel è Locarno segnà fitg ferm dal turissem.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad vegn menziunada l’emprima giada en documents dals onns 751–760 (ad Lucarne) e 807 (locus Leocarni). L’origin etimologic dal num n’è betg sclerì dal tuttafatg. In’interpretaziun pussaivla parta dal term celtic *leuccos, leuccā ‹cler, glischant›. Leukkarni fissan alura ils ‹abitants sper il flum glischant›.
Il territori da la citad odierna era gia populà en il temp da bronz tardiv (ca. 14avel tschientaner a.C.). Da quai dat perditga ina necropola ch’ins ha chattà l’onn 1934. Colonisaziuns posteriuras èn cumprovadas en furma da necropolas che derivan dal temp da Latène e dal temp roman.[1]. L’onn 866 vegn menziunà en in document ina curt roiala. Il 1164 ha Friedrich I concedì a la citad in nov dretg da martgà ed il 1186 il status d’immediatezza imperiala. E l’onn 1342 han ils Visconti conquistà la citad; tranter il 1439 ed il 1504 l’han els infeudà als Rusca.
Ils Confederads han conquistà la citad l’onn 1503; il chastè han els però pir retschet l’onn 1513 or dals mauns dal retg franzos Louis XII. Da qua davent ha in landfoct dals Dudesch lieus exequì la giurisdicziun civila e penala. Regida vegniva la citad da las trais corporaziuns da la noblezza (Capitanei dei Nobili), da la burgaisia (Borghesi) e da nov er dals signurs ch’eran suttamess directamain als Confederads (Terrieri), ils quals sa radunavan en il Magnifico Consiglio.
Vers il 1530 ha la refurmaziun er cumenzà a fitgar pe a Locarno; il carmelit Balthasar Fontana studegiava ensemen cun auters muntgs la Bibla e scrittiras refurmatoricas. A partir dal 1539 èn alura il plevon e magister da la scola da latin en la claustra San Francesco Giovanni Beccaria, il medi Taddeo Duno ed il giurist Martino Muralto stads a la testa dal moviment da refurma che daventava adina pli ferm. Pir il 1547 ha gì lieu la ruptura cun la baselgia catolica ed igl è sa furmada in’atgna cuminanza refurmada (che sa radunava però en chasas privatas). In disput religius l’onn 1549 sut il presidi dal landfoct catolic Nikolaus Wirz n’ha manà a nagina enclegientscha, mabain è ì a fin cun interrumper ils discurs, cun metter a ferm ed expulsar Beccaria. L’onn 1555 han ins sfurzà ils refurmads da renunziar a lur nova cretta evangelica ubain da bandunar Locarno. 170 persunas, radund la mesadad da la populaziun evangelica, è sa decidida da partir ed è sa rendida tras il Grischun fin a Turitg. Suenter emprimas difficultads da s’integrar èn questas famiglias stadas activas en la producziun ed il commerzi da textilias ed han contribuì al svilup economic da la citad.[2]
L’expulsiun dals refurmads, colliada cun suspecziuns ed ostilitads tranter quels ch’eran restads enavos, han gì per consequenza che Locarno è stada ina citad en dischuniun, quai ch’ha franà in pau l’ulteriur svilup. L’onn 1584 è la citad en pli vegnida tutgada da la pesta; quella ha decimà talmain la populaziun che Locarno dumbrava a la fin be pli radund 700 d’oriundamain 4800 persunas.
Suenter la fin da l’ancien régime è Locarno vegnì attribuì l’onn 1798 al chantun helvetic Lugano ch’era vegnì stgaffì da nov. Dapi il 1803 fa la citad part dal nov chantun Tessin ed appartegna ensemen cun quel a la Confederaziun svizra. En turnus ha Locarno figurà sco chapitala dal chantun Tessin ils onns 1821–1827, 1839–1845, 1857–1863 e 1875–1881. En il decurs dals onns 1870, cura che las colliaziuns tant vers nord sco er vers sid èn daventadas meglras, ha cumenzà a sa sviluppar en la regiun da Locarno la hotellaria ed il turissem. Quels furman fin oz la pitga principala da l’economia locala. Il festival da film ha gì lieu l’emprima giada l’onn 1946.
Ils 16 d’october 1925 èn vegnids segnads ils Contracts da Locarno tranter la Germania, la Belgia, la Frantscha, la Gronda Britannia, l’Italia, la Pologna e la Tschecoslovachia. Quels han reglà da nov il status internaziunal da la Germania suenter l’Emprima Guerra mundiala.
L’onn 1928 ha Solduno, fin qua ina vischnanca independenta, fusiunà cun la citad da Locarno. L’onn 2011 han ils votants percunter refusà ina fusiun da las vischnancas Locarno, Muralto, Minusio, Orselina, Brione sopra Minusio, Mergoscia e Tenero-Contra. Sulettamain a Locarno ed a Mergoscia, che n’è betg situà directamain al cunfin cun Locarno, hai dà maioritads.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun è sa sviluppada da radund 1300 l’onn 1800 sur 4000 l’onn 1900 a 7800 l’onn 1950, 14 000 l’onn 1970 e bundant 15 000 l’onn 2010.
L’onn 2000 discurrivan radund 11 000 persunas talian, 1500 tudestg e 1900 in’autra lingua. Bundant 10 000 eran da confessiun catolic-romana, 1100 protestants e 3300 appartegnevan ad in’autra u a nagina confessiun. 9430 persunas eran svizras e 5130 da l’exteriur, quai che correspunda ad ina cumpart da persunas estras da 32,5 %.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
La legislativa da la citad da Locarno furma il Consiglio comunale che dumbra 40 sezs. L’executiva furma il Municipio che sa cumpona da set persunas.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Locarno furma il punct final da duas lingias da viafier. Quellas na fineschan però betg a Locarno, mabain en la vischnanca vischina da Muralto, nua che sa chatta la staziun da Locarno. La lingia da las Viafiers federalas svizras cuntanscha sia staziun a chau situada sur terra nà da l’ost (Bellinzona); quella na tanghescha betg directamain il territori da Locarno. La Viafier dal Centovalli, ina lingia da viafier a binaris stretgs che collia Locarno cun Domodossola, cuntanscha ses punct final nà dal vest. Dapi il 1990 na percurra questa viafier betg pli Locarno, mabain vegn manada sur in tunnel a la staziun da chau sutterrana ch’è medemamain situada sin l’areal da las VFF a Muralto.
Gist sper la staziun dal tren a Muralto cumenzan en pli las lingias d’autobus da la FART (Ferrovie e Autolinee Regionali Ticinesi) – che gestiunescha er la part svizra da la Viafier dal Centovalli – e da l’auto da posta che collian la citad cun las vals lateralas. Passond nà da la Via della Stazione vers la citad arriv’ins a la staziun sut da la funiculara che maina a la Madonna del Sasso; quella sa chatta gia sin territori da Locarno.
Per tegnair davent il traffic da transit dal center da la citad han ins erigì l’entschatta dals onns 1990 il tunnel Mappo-Morettina che tanscha sut Locarno ora (lunghezza: 5,5 kilometers).
La navigaziun tant sin il Lago Maggiore sco er sin ils trais ulteriurs lais da l’Italia Superiura (Lai da Lugano, Lai da Como e Lai da Garda) è en ils mauns da la societad Navigazione Laghi; quella è er responsabla per la part svizra e collia Locarno cun las ulteriuras citads situadas sper il lai.[3]
Sis kilometers en l’ost da Locarno sa chatta l’Aeroporto cantonale di Locarno, il qual dispona er d’in post da commando da l’aviatica militara svizra.
Attracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il sanctuari Madonna del Sasso ad Orselina survart la citad furma l’attracziun principala da Locarno ed a medem temp in dals lieus da pelegrinadi ils pli frequentads da la Svizra da lingua taliana. Sia fundaziun va enavos sin la cumparaziun da Maria davant il frater franciscan Bartolomeo d’Ivrea la notg dals 14 sin ils 15 d’avust 1480. La baselgia da pelegrinadi è enconuschenta per ses ritg equipament; en pli sa chatta qua ina plattafurma panoramica.
Davent dad Orselina maina ina pendiculara sin la Cardada (1340 m s.m.) e da là davent cuntinuescha ins sutgera fin sin la Cimetta (1670 m s.m.)
A Locarno gioga l’enconuschenta novella da Heinrich von Kleist ‹Das Bettelweib von Locarno›.
Piazza Grande[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la citad sa chatta la Piazza Grande; quella è da furma lunghenta e munida cun ina salaschada. Qua han lieu diversas producziuns dad open air: dapi il 2004 mintgamai il fanadur il festival da musica Moon and Stars e l’avust il festival da film internaziunal da Locarno ch’è ina da las pli impurtantas occurrenzas da film en tut il mund. A la Piazza Grande èn situads blers restaurants, cafés e butias. Tut las giassas da la citad veglia mainan vers la Piazza ch’è dapi il 2007 cumplettamain libra da tut il traffic motorisà.
Castello Visconteo[modifitgar | modifitgar il code]
Il Castello Visconteo sa chatta a l’ur da la citad veglia e deriva dal 12avel tschientaner. Probablamain è el vegnì erigì sco sedia dals Capitanei Orelli ch’eran fidaivels a l’imperatur. Il 1260 è il chastè crudà en ils mauns dals Ghibellins. L’onn 1342 han ils Visconti da Milaun attatgà il cumplex nà da la terra e dal lai ed al han conquistà. Da quest temp deriva er il num odiern dal chastè. En possess da la Confederaziun è quel vegnì l’emprima giada il 1503 e definitivamain il 1513. Oz è be pli sa mantegnì radund in tschintgavel dal chastè oriund. La gronda part da las structuras ch’èn sa mantegnidas derivan dal 15avel e 16avel tschientaner. Dal temp da fundaziun dal chastè èn be pli avant maun ils mirs da fundament.
Las restanzas da la bastiun da defensiun Rivellino ch’è situada sper il chastè èn eventualmain vegnidas projectadas da Leonardo da Vinci.
En il Castello Visconteo sa chatta il museum dal chastè cun sia collecziun archeologica.[4]
Occurrenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- Festival internazionale del film Locarno: Il festival ha lieu dapi il 1946 mintg’onn l’avust. Il meglier film entaifer la concurrenza uffiziala gudogna il leopard dad aur (talian Pardo d’Oro). Il festival furma il pli pitschen dals festivals da film da muntada mundiala (uschenumnads festivals da categoria A).[5]
- Moon and Stars: Quest festival da musica sin la Piazza Grande cumpiglia concerts d’interprets da la musica da rock e pop internaziunala.[6]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Aldo Crivelli: Tomba romana a Locarno. En: Rivista Storica Ticinese. 9. annada, nr. 1–6, schaner–december 1946. Istituto Editoriale Ticinese, Bellinzona 1946, p. 1221.
- ↑ Rudolf Pfister: Um des Glaubens willen. Die evangelischen Flüchtlinge von Locarno und ihre Aufnahme zu Zürich im Jahre 1555. Evangelischer Verlag, Zollikon 1955, p. 14.
- ↑ Navigazione Lago Maggiore sin navigazionelaghi.it.
- ↑ Museo civico e archeologico.
- ↑ Festival internazionale del film Locarno, en: ticino.ch, consultà ils 19 da mars 2017.
- ↑ Moon and Stars.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Istorgia
- Gian-Gaspare Nessi: Memorie storiche di Locarno fino al 1660. Locarno 1854; 3. ed.: Introducziun da Virgilio Gilardoni. Edizioni Pedrazzini, Locarno 2009; Nabu Press 2012, ISBN 978-1-286-70032-7.
- Gottardo Wielich: Das Locarnese im Altertum und Mittelalter, ein Beitrag zur Geschichte des Kantons Tessin. Berna 1970.
- AA.VV.: La Conferenza di Locarno del 1925. «Locarno: c’est la nécessité de discuter». Atti del Convegno in occasione del settantesimo anniversario. Bellinzona 1997.
- Dalmazio Ambrosioni: Locarno città del cinema, i 50 anni del Festival internazionale del film. Armando Dadò Editore, Locarno 1998.
- Istorgia d’art
- Johann Rudolf Rahn: I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino. Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, p. 119–172.
- Simona Martinoli e.a.: Guida d’arte della Svizzera italiana. Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
- Yvonne Bölt, Maurizio Checchi: Locarno, guida storico-artistica. Armando Dadò Editore, Locarno 1996.
- Lara Calderari, Locarno rinascimentale. In: Bollettino della Società Storica Locarnese. Nova seria, nr. 16. Tipografia Pedrazzini, Locarno 2012, p. 161–186.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da la vischnanca da Locarno
- Indicaziuns statisticas
- Inventari dals bains culturals
- Locarno sin de.lagomaggiore.net, consultà ils 25 da november 2015
- Locarno sin elexikon.ch
- Locarno sin ticinarte.ch
- Lucarn en il Lexicon istoric retic


text:
Terra incognita
Einzelheiten
GenerFilms curts
Ende der 1920er-Jahre war er kurz in den Schlagzeilen: Igor Leschenko, der junge Physiker aus Hermannstadt, der mit bizarren Experimenten das Gesetz der Schwerkraft ins Wanken bringt. Das Debakel am Kongress der Pataphysiker führt zu einer geheimen Expedition zum Antigravitätspunkt. Rare Filmdokumente einer Reise jenseits von Zentropa durch den bedrohlichen Karfunkel Archipel. Wird er die Insel Nanopol je finden?
Peter Volkart
Reck Filmproduktion GmbH
Peter Volkart
Paul Avondet
Sandra Künzi
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Quai sajan uschè blers sco anc mai ed il dumber paria d'esser alarmants. Ina analisa dals cas mussia dentant, ch'i sa tractia en la maioritad da betg fitg grevs maltractaments, uschia l'ospital d'uffants da Turitg.
551 suspects – 390 cas confermads
En 70% dals cas ha l'autoritad per protecziun d'uffants effectivamain constatà in maltractament. Tar ils uffants pertutgads haja l'ospital d'uffants stuì prender ulteriuras mesiras u porscher sustegn. La finamira saja da proteger ils uffants e da da rinforzar il circul famigliar. En 6% dals cas ha il suspect pudì vegnir sclaus. Ed en 24% dals cas n'haja betg pudì vegnir sclerì, schebain l'uffant saja vegnì maltractà u betg.
Il pli fitg sajan ils maltractaments psichics s'augmentads. Ma er ils cas da negligientscha ed abus sexuals sajan s'augmentads. Cunzunt uffants tranter in e set onns sajan pertutgads. L'integritad sexuala vegnia pli savens maltractada tar mattatschas. Buobs pireschian pli savens sut abus corporals.
RR novitads 18:00


text:
«Ils plaids han maguol ell'ossa, in flad profund, in'olma. Cun gl'agid dil plaid less jeu far la punt denter la musica e la veta dil carstgaun», scriva Arnold Spescha insanua. En trais Artgs musicals emprov jau dad ir sur quella punt vi ed uschia da s'avischinar ad Arnold Spescha – il poet. E nus tadlain sa chapescha chanzuns cun pleds dal poet da Pigniu. La chanzun derasa gea anc pli fermamain la poesia!
RTR posseda en ses archiv circa 60 chanzuns cun pleds dad el. Arnold Spescha – in universal. Um dal linguatg, da la musica, stà magister cun corp ed olma. 2007 ha el retschavì il premi da cultura dal Grischun en renconuschientscha da sia promoziun da lingua e cultura rumantscha e per ses engaschament per la musica instrumentala en Svizra.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Pass per pass
Fontana di Trevi, a dretta. Direcziun mezzanot. Chianti classico. Fermativa a Panzano illa Toscana. A Verona suot il balcun da Julia via, inavant vers nord a Bulsan. Sü dal Vnuost a Meran. Davo avair bavü ün cider da maila cun nouv schlantsch vers il Fuorn. Da Zernez lung la via da l’En fin Tarasp. Ed amo lultim’etappa sper il Lai Nair via ad Avrona.
Natüralmaing chi dà eir otras variantas per rivar pro nus. Da Scuol sur la punt da Gurlaina a Vulpera e davo la senda sü ad Avrona. O sco alternativa: La via vers S-charl tras la chavorgia, lura sü a dretta – e fingià eschat pro nus. Da Tarasp sülla senda sur il Lai Nair – o la via directa seguind la via da god. Vus ans chattarat – uschè o uschà
Cul trafic public
Müdar a la staziun da Scuol dal tren sün l’auto da posta per Tarasp ed ir fin Tarasp Fontana (fermativa terminala). Davo üna spassegiada da var 40 min. sülla strada da god signalisada eschat pro nus.
Cun l’auto
Las coordinatas per il navi:
Breitengrad : 46.77968 | Längengrad : 10.29177
N 46° 46' 46.848'' O 10° 17' 30.371''
Per la tschercha analoga: Sur la punt ota via cuort avant o davo Scuol, tuot tenor d’ingionder cha Vus gnivat, in direcziun Tarasp. A Tarasp Fontana la seguonda strada a schnestra a l’ur dal lai, sü per la muntogna, tras il god, adün’inavant fin cha la via finischa – e Vus eschat pro nus.
D’inviern faja dabsögn suvent da chadainas da naiv. Chi percuorran precautamaing.


text:
Attilio Fontana
L'Attilio Fontana (Vares, 28 de marz 1952) a l'è on politegh e avocatt italian, President de la Lombardia dal 2018, sindegh de Vares dal 2006 al 2016 e President del Consili Regional de la Lombardia dal 2000 al 2006.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Laureaa in giurisprudenza dal 1980 el gh'ha on studi professional. Dal 1979 al 1982 a l'è staa el conciliator de Indun e dal 1983 al 1988 quella de Vice Pretor Onorari a Gaviraa.
Esponent de la Liga Nord l'è staa sindegh de Indun dal 1995 al 1999 e in del 2000 a l'è elegiuu consiliee al Consili Regional lombard e l'è scernuu President, e 'l resta finna al 2005.
A magg 2006 a l'è elegiuu sindegh de Vares al primm turn cont el il 57,8%, e l'è reconfermaa in del 2011, semper al primm turn. El resta in carica finna al 19 de giugn 2016 quand l'è suceduu del Davide Galimberti. A l'è staa President de l'ANCI lombarda.
In del 2007, 'me avocatt de l'Andrea Mascetti el fa condannà el Michele Santoro per diffamazion.
In del 2018 a l'è candidaa del center-destra ai Elezion regionai in Lombardia del 2018 dopo de la renonzia del Robert Maron a fà el segond mandaa e l'è elegiuu squasi cont el 50% di vot.
Controversij[Modifega | modifica 'l sorgent]
Longh de la campagna elettoral per la Region Lombardia del 2018 l'ha dii, a Radio Padania Libera, che boeugna defend l'esistenza de la "razza bianca" che cont l'immigrazion la saria stada a ris'c. Accusaa de razzism e criticaa de squasi tutta la politega l'ha poeu parlaa de on lapsus, ma el s'è difenduu disend che la Costituzion italiana, a l'articol 3, la parla de razza.
I alter candidaa a la Region s'hinn dii indignaa de la fras: El Giorgio Gori l'ha definii on Matteo Salvini in giacca e crovatta, el Dario Violi l'ha dii che l'è vergognos e che 'l gh'ha de pensà a la legalità in del sò partii.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Regionali Lombardia, Berlusconi: "Il candidato del centrodestra sarà Fontana, nessun contrasto con la Lega"
- MICHELE SANTORO CONDANNATO A VARESE PER DIFFAMAZIONE
- Fontana, Mucci e Farioli al primo turno. La Cdl vince a Castellanza e Vergiate. Casale Litta al centrosinistra
- “La razza bianca è a rischio”. Fontana choc, poi le scuse
- Lombardia, Attilio Fontana insiste con la razza bianca: "Allora cambiamo anche la Costituzione, visto che se ne parla"
- Fontana vince di venti punti. Milano, centrodestra al 40%


text:
La crisa da corona è tissi per il turissem. D'ina vart èn ils hotels en las citads da la Bassa quasi vids, cunquai ch’ils turists internaziunals mancan. Da l'autra vart pon ils hotels en il Grischun profitar che blers turists svizzers chattan la via en las muntognas. L'associaziun Hotelleriesuisse vul ussa crear in barat da persunal d’hotel cun la plattafurma «Mountains Calling» – tranter manaschis cun fitg pauc lavur e tals che tschertgan persunal.
Agid da la Bassa
La directura da l'hotel Castell a Zuoz Irene Müller manegia, che questa purschida saja in bun agid en in temp intschert sco ussa. Sch’ella possia gidar il persunal d’hotel en la Bassa cun in'annunzia, fetschia ella gugent quai. En la crisa da corona stoppian ils hotels lavurar ensemen – per uschia evitar relaschadas e tegnair il persunal en la branscha.
Ella sez haja scrit ora quatter plazzas stagiunalas per l’enviern cunquai ch’i dettia lura adina bler da far, ha la directura da l'hotel Castell ditg envers RTR. Ella haja da fertant survegnì in entir dossier cun annunzias – surtut da persunas da Turitg.
Ambassadurs da la Bassa
Il dumber da giasts saja sa reducì fitg, declera il directur da l'hotel «Schweizerhof» a Turitg Andreas Stöckli. Uschia haja ses persunal actualmain pauca lavur. Els hajan gia stuì relaschar intginas persunas.
Tar ina part dal persunal ch’han mussà engaschi ed interess per il project – saja il barat stà in success, ha ditg Andreas Stöckli. In punct positiv vi dal barat saja ch’ins na laschia ils emploiads betg a mesa via, mabain chattia ina soluziun che correspundia a tuts. Uschia vesa il directur da l'hotel «Schweizerhof» a Turitg il project da «Mountains Calling» sco in plan social. Era ils emploiads sajan la finala engraziaivels, e dettian in bun pled en favur da l'hotel.


text:
Auschwitz (KZ)
Cunt 'l termen KZ Auschwitz vegn ciamaa un cumpless de Konzentrazionslager (Camp de Cunzentrament) ed un Vernichtungslager (Camp de Stermini) sitüaa a ovest de la citaa de Auschwitz (Oświęcim in pulach) int 'l teritori Pulach ucüpaa di Nazista int i agn intra'l 1939 e 'l 1945.
I toch di camp de cunzentrament in Oświęcim ancamò lí a'l didincö hin devegnüü müsee e/u munüment. Cunt 'l num "Auschwitz-Birkenau - camp de cunzentrament/stermini nazista tudesch" a l'è sin de' 27 de Giügn 2007 un patrimoni cultüral mundial de l'UNESCO. A chela manera chí la respunsabiledaa tudesca duaría vess püssee ciara che mai. Chinscí gh'è stada la püssee granda cunzentraziun de camp de cunzentrament de tüt 'l ters Reich indua int i agn intra'l 1940 e'l 1945 hin staa cupaa püssee de 1,1 mijun de gent. Chel cumpless edilizzi chí l'è faa sü de trii camp bej grand e de un quaranta campít püssee piscinít. La custrüziun de'l cumpless l'eva stada urdenada 'l 27 de Marz de'l 1940 de'l cumandant di SS Heinrich Himmler.


text:
Gussuléngh
Gussuléngh (nòm uficiàl en italià: Gossolengo; en emilià: Uslèingh) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 5 545 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 31,5 km² e 'na densità de 176 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gazzola, Gragnano Trebbiense, Piacenza, Podenzano e Rivergaro.
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt del nömer de abitàncc de Gussulengh l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Union personala
L'union personala a l'è la situazion de du Stat cont el midemm monarca ma che hinn sovran e independent in tra de lor. L'esempi pussee famos a l'è quell di Reamm del Commonwealth, di Stat sovran che comparissen el Re d'Inghilterra 'me monarca.
I Union personai pòden nass per di question dinastegh che menen pussee Stat a 'vègh el midemm monarca, a di accord in tra i Paes o per di question storegh, 'me in del cas del Commonwealth di Nazion o de guerra, come in del cas de l'Albania italiana, nominalment independent ma cont el Re d'Italia 'me Re.


text:
La candidata democrata Clinton saja entant sa profilada cun fatgs e cifras, a moda cumpetenta e disziplinada. Ella ha adina puspè provocà ses rival republican. Trump ha bain cumenzà bain, pareva lura entant gnervus, ha savens interrut Clinton. El è stà pli emoziunal, pli agressiv e main concentrà.
La debatta è stada l'emprima da trais. Ella vala sco in dals eveniments politics ils pli gronds dals ultims onns. Fin 100 milliuns persunas han persequità l'emprima debatta.
Il rassissem è in punct central en la debatta electorala
Clinton ha accentuà ch'i saja anc adina uschia ch'ils "nairs ed alvs" na vegnian betg tractads medem. I saja impurtant da puspè bajegiar si la fidanza tranter las communas e la polizia. Tuts stoppian sa tegnair vid las leschas.
Ins stoppia prender davent las armas a quels che n'hajan betg da purtar ellas, di Clinton. Donald Trump è d l'avis che l'America dovria dapli "law and order", pia dapli lescha ed urden.
Il cumbat cunter l'SI
L'anteriura ministra per l'exteriur veglia sa metter en per in pli ferm cumbat cunter il Stadi islamic. Las attatgas or da l'aria stoppian vegnir intensivadas. I saja er da far chatscha sin il manader da la miliza da terrur.
Trump ha fatg remproschas a la regenza d'Obama. I saja vegnì fatg gronds sbagls tar l'occupaziun da l'Irak. El ha dentant cuntraditg a Clinton ch'el na saja betg in ristg per la segirtad dals Stadis Unids sch'el survegniss il commando da l'armada dals Stadis Unids. El haja passa 200 admirals e generals da sia vart. El ha era accentuà ch'el saja stà fermamain encunter l'invasiun da l'Irak. Questa pretensiun è dentant vegnida dementada pliras giadas.
L'affera d'e-mails
Trump ha ditg ch'el saja promts da publitgar ses documents da taglia sche Clinton faschaja public ils 33'000 e-mails ch'ella haja tramess sur in server privat. Quels haja la polizia federala dals Stadis Unids (FBI) betg chattà. Tradiziunalmain fan ils candidats per il presidi public lur documents da taglia. Clinton ha fatg quai. Trump refusa quai vehementamain uschia che Clinton è da l'avis ch'el haja da zuppar insatge.
Clinton conceda dentant d'avair fatg in sbatg pertutgant ils e-mails. Quai na saja betg stà prudent.
Clinton sco victura
Emprimas retschertgas mussan che passa 60% da las persunas che han persequità la debatta vesan Clinton sco victura.
RR novitads 06:00


text:
En Svizra regiva l'entschatta schaner la tema, ch'ils ospitals pudessan vegnir als cunfins. Entant va il dumber da las persunas sin las staziuns intensivas però enavos, respectiv stagnescha.
L'entschatta da mars eran las staziuns intensivas anc occupadas cun 187 pazientas e pazients. La fin dal mais eran quai 14 pertschient damain, e quai malgrà ch'il dumber da cas crescha.
En vista a las cifras d’infecziuns novas che creschan adina pli fitg, fa quai surstar. L’entschatta mars era la media da set dis anc tar var 1’000 infecziuns novas, la fin da mars è la cifra per duas terzas pli auta.
Vaccinaziun ha effect
Sco quai ch’il suprastant da l’Uniun dals medis chantunals Thomas Steffen ha ditg sin dumonda da SRF, saja la raschun surtut la campagna da vaccinaziun. Cun la vaccinaziun sajan dapli persunas sur 70 onns protegidas. Ed uschia giajan las ospitalisaziuns ed er ils mortoris enavos.


text:
Ordino
Ordino è tenor l'urden tradiziunal la terza da las sis parròquies da l'Andorra.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Cun ina surfatscha da 85 km² è ella suenter Canillo ed Encamp la terz gronda parròquia.
Situaziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
La parròquia cumprenda l'intschess dal flum Valira d'Ordino u Valira del Nord, en il nordvest dal Principadi. Ella cunfina en il nord cun il País de Faix (Auzat e Vic de Sòs), en l'ost cun Canillo ed en il vest cun la Massana.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Administrativamain è ella dividida en tschintg quartiers che disponan da cussegls propris: Ordino, Sornàs, Ansalonga, la Cortinada i Llorts.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Istoricamain è Ordino sa distinguì per sias fuschinas, spezialmain la Fuschina d'El Serrat e la Fuschina da l'Areny. La serrada da l'ultima fuschina a la fin dal 19 tschientaner ha provotgà ina diminuziun da la populaziun. L'onn 1983 è il territori da skis Ordino-Arcalís vegnì avert.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Ordino n'è betg sulettamain il center industrial istoric, ma era il center cultural da l'Andorra. Qua è vegnì scrit il Manual Digest, numnà la ‹bibla andorrana›. El tracta da l'istorgia, il guvern ed ils usits da l'Andorra. Ses autor è stà Antoni Fiter i Rossell dad Ordino.
Lieus d'interess[modifitgar | modifitgar il code]
Las attracziuns las pli impurtantas èn la baselgia parochiala Sants Corneli i Cebrià cun dus maletgs romanics da Nossadunna dal 12avel e 13avel tschientaner; la baselgia romanica Sant Martí de la Cortinada cun picturas muralas dal 12avel tschientaner; las chasas fortifitgadas Casa Fiter-Riba, nua ch'ins po cotemplar l'original dal Manual Digest, e Casa Areny-Plandolit, da la famiglia-proprietaria da la Fuschina da l'Areny, ch'è vegnida transfurmada en in museum.


text:
Bad Abbach
Bad Abbach l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Basa Baviera. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Kelheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 55.33 km² e 'ndel Dicember 2016 el gh'ìa 'na popolasiù de 12 241 abitàncc.
El cümü de Bad Abbach el se tróa a 'na altèsa de 371 méter sura 'l leèl del mar e 'ndèla part setentriunàl el sò teretóre l'è streersàt del Danubio.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Cussegliaziun en dumondas linguisticas
La cussegliaziun linguistica individuala pertutgant il tudestg sa drizza tant tenor la populaziun immigrada da lingua estra sco er tenor las persunas indigenas ch'èn interessadas d'obtegnair ina integraziun linguistica u che s'occupan professiunalmain u privatamain da l'integraziun da migrantas e da migrants.
Questa cussegliaziun dat a persunas interessadas la pussaivladad da s'infurmar gratuitamain ed independentamain d'in offerent da curs da lingua u d'ina scola da linguas davart la purschida da curs da lingua e d'integraziun en il chantun ed ella cumpiglia definiziuns individualas dal standard linguistic che tanschan dal nivel A0 fin al nivel B2. Ina tala cussegliaziun vegn fatga cun agid da tests da classificaziun e cun agid d'in discurs da cussegliaziun, en il qual vegnan scleridas las cumpetenzas communicativas ch'èn avant maun sco er valitadas las abilitads da leger e da scriver per tudestg.
Nus cussegliain er persunas che n'han betg pudì frequentar ina scola en lur pajais d'origin e che n'èn betg vegnidas alfabetisadas u che han gì mo pauca scolaziun, sco er persunas ch'èn vegnidas alfabetisadas cun in auter sistem da scrittira.
La finamira è quella d'eruir – sin fundament dal standard linguistic – in curs da lingua adattà. Per valitar il nivel linguistic tenor la norma europeica communabla (NEC) vegnan resguardadas er l'experientscha da scola vertenta e la disa d'ir a scola.
Las cussegliaziuns linguisticas ed ils tests da classificaziun ston vegnir chapids exclusivamain sco recumandaziun. Per l'attribuziun definitiva als curs valan ils tests da classificaziun dals offerents da curs da lingua.
La purschida da cussegliaziun stat a disposiziun a tut las persunas interessadas mintgamai la gievgia da las 13.00 fin las 18.30.


text:
Ferrovij Federai Svizzer
I Ferrovij Federai Svizzer (in italian Ferrovie Federali Svizzere SA (FFS); in frances Chemins de fer fédéraux suisses (CFF); in todesch Schweizerische Bundesbahnen (SBB), in romancc Viafiers federalas svizras (VFS)) a hinn el principal gestor de la red ferroviaria svizzera.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del secol XIV i Ferrovij in Isvizzera i eren a gestion di Canton e privatizzaa, cont ona forta capillarità ma cont ona mancanza de standard per via del volt numer di compagnij. Tra l'alter squasi tucc i compagnij eren dree a fallì, per via di volt cost de gestion.
El 20 de febrar del 1898 el Popol el vota per nazionalizzà i ferrovij, e a capodann del 1901 el gira, in tra Zurigh, Berna e Ginevra, el primm treno pagaa de la Confederazion.
Domà el 1 de genar del 1902 nassen offizialment i FFS, che prima eren anmò i servizzi privaa ma pagaa del Stat.
In del 1982 a l'è mittuu l'orari cadenzaa e in del 1986 a l'è approvaa el progett Ferrovia 2000 per el renoeuvament de la red e dei treni, finii in del 2004 e cont el progett de AlpTransit che l'è ancamò de fornì.
Dal 11 de dicember 2005 a l'è proibii fumà in sui treni.
Società[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Ferrovij Federai a hinn spartii in quater division:
- Traffich passegee
- Cargo
- Infrastruttura
- Immobiliar
A gh'è poeu di alter suddivision in materia de sicurezza, qualità e finanza.
Lengov[Modifega | modifica 'l sorgent]
La FFS la lavora in tucc i trè lengov offiziai de la Svizzera: El romancc, che l'è lengua nazionala ma minga offiziala, a l'è no doperaa.
I stazion a hinn ciamaa in la sò lengua, per esempi "Bellinzona FFS", "Basel SBB" e "Lausanne CFF". I treni a hinn marcaa cont tucc i sigl.
I annonzi in di treni locai a hinn faa in la lengua local, e se passen per pussee zon lenguistich in tucc i lengov opportun. Per i treni turistich a l'è anca doperaa l'ingles.
Material rotabil[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al di d'incoeu squasi domà la division cargo la gh'ha di locomotiv, vist che quella passegee l'ha scernuu de doperà elettrotreni e, incoeu, la dopera domà quej e di composizion fondaa in su la Re 460 cont di carrozz IC 2000. La division cargo la dopera di variant del modell TRAXX, immatricolaa 'me Re 482 e 484, e di locomotiv ibrid e diesel.
I elettrotreni de la Division Passegee a hinn per la pupart de la Stadler Rail, comé el Stadler KISS, FLIRT, RABe 514, RABDe 500 e anca i Noeuv Pendolino insemma ai SMILE, che i gh'ha de entrà in servizzi in tra el 2018 e 'l 2020.


text:
Petten
El petten o peccen l'è on istrument cont on'origen proppi antiga, che 'l serviss mett in orden i cavei.
L'è faa sù de ona bas comuna de indè che partissen vari dent, tucc destaccaa vun de l'alter.
I petten poden avèggh grandezz e numer de dent different, e poden vess faa de tanti materiai (de oss, de metall, de plastega...). On quai petten el gh'ha anca on manegh, per podèll doperà mej.
In tra i alter fonzion che gh'hann i petten a gh'è anca quell de toeu via i gropp di cavei o i oeuv di pioeucc.


text:
Bernard Cazeneuve
Bernard Cazeneuve (Senlis, 2 ad Śugn dal 1963, a s lèś a 'l incìrca caś-növ in francéś) 'l è un pulìtic sucialìsta picàrd, prim minìstar dla Frància da 'l 6 ad Dicémbar dal 2016. Da śōvan al cmandàva la federasiòṅ dla sinìstra radicàla dla Girónda avénd lò fat di studi pulìtig a Bordó.
'L à ciapâ c'l incàrag lè da 'l presidènt François Hollande ch'al gh'iva da catàr òṅ ch'al tulìs al pòst ad Manuel Valls ch'al s éra dimìs par tōr part a 'l primàri dal partî sucialìsta par gl'elesiòṅ presidensiàli francéśi dal 2017.
Cazeneuve 'l è stâ 'l sìndig 'd Cherbourg-Octeville da 'l 2001 a 'l 2002 quànd al vîṅ numinâ minìstar di afâr européo al 16 ad Maǵ dal 2012. 'L an dòp Jean-Marc Ayrault al gh fà far al minìstar di cònt in dal sò guèran. Da 'l 2 'd Avrìl dal 2014 a 'l 6 ad Dicémbar dal 2016 al finìs a 'l intèran in di guèran Valls I e II.


text:
Auto da posta
Il Auto da Posta Svizra (tudestg: PostAuto Schweiz, franzos: CarPostal Suisse, talian: AutoPostale Svizzera) è ina societad da traffic public da la Svizra.
IstorgiaEdit
- → Artitgel principal: Istorgia da la posta svizra
La Posta Svizra dad oz è vegnida fundada il prim da schaner 1849; ella ha surpiglià l’administraziun centrala dals transports da persunas sco er la consegna da spediziuns postalas e spediziuns da daners. L’emprim Auto da Posta è cursà il prim da zercladur 1906 da Berna a Detlingen. La PTT, l’interpresa antecessura da la Swisscom e da La Posta Svizra, è sa spartida en dus concerns il 1997: l’interpresa Auto da posta, ch’appartegna sco la Postfinance medemamain a la Posta svizra, ha surpiglià ils servetschs da transport public. Il 2013 è la Posta vegnida transfurmada en ina societad acziunara; ma possessura resta vinavant la Confederaziun – en la rolla d’acziunara che posseda 100 % da las aczias. Il Auto da Posta maina actualmain radund 870 lingias d’auto da posta cun bundant 2190 autos da posta. La rait da lingias ha ina lunghezza totala da 11 869 km; per onn vegnan transportads radund 141 milliuns passagiers. Las lingias vegnan manadas ubain d’Auto da posta sez cun agen persunal, ubain d’ina da las radund 150 interpresas concessiunarias cun agen persunal. Tar l’interpresa sez lavuran radund 2140 persunas (chauffeurs e persunal administrativ); tar ils concessiunaris èn quai en tut stgars 1600 chauffeurs. Per part scriva la Confederaziun ora lingias, per las qualas l’Auto da posta sto concurrer cun auters interessents. Sco ils exempels da l’Engiadin’Ota e da la regiun da Sargans mussan, èsi tuttavia er pussaivel che Auto da posta è la partida perdenta tar ina tala concurrenza. Fin il 1995 finanziava la PTT il deficit dal servetsch d’auto da posta cun agid dal gudogn da la sparta da telecommunicaziun. Dapi il 1996 han tut las interpresas da traffic public d’offrir ordavant lur servetschs als empustaders (Confederaziun e chantuns). Las offertas èn liantas, uschia che l’interpresa da traffic po far ina sperdita u in gudogn. Il 2014 ha Auto da posta gia scrit per la 16avla giada en successiun cifras nairas.


text:
Piccardia
La Piccardia (nom ufizial in frances: Région Picardie) l'è ona region de la Francia del nòrd. L'è dividuda in tre departement e'l sò capploeugh a l'è Amiens. I alter citaa important de la region hinn Saint-Quentin e Beauvais. In Piccardia, oltra al Frances l'è parlaa on'altra lingua d'oïl, el Piccard. Ghe viven 1880890 abitant. La fa part de la Francia del 843.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La region la confina cont el Nòrd-Pass de Calais, la Sciampagna-Ardenn, l'Île-de-France, l'Alta Normandia e la Vallònia (Belgi). L'è bagnada del Canal de la Manega.
Tel chì i trì departement:
- Aisne, con capploeugh Laon, indove l'è cressuu el Carlo Magn.
- Oise, con capploeugh Beauvais.
- Somme, con capploeugh Amiens, e indove el passa el fiumm con l'istess nòmm.
Origin del nòmm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La paròla Picardie la gh'hà minga ona soa origin geografega o linguistica: el vegn infatt de picard, che'l voeur dì "scavator". Quèst l'era el nòmm che i abitant de Paris daven aj abitant dij territòri sora el Valois (indove eren boschiroeu). A nòrd inveci ciamaven picard tucc quij che parlaven el fiammingh.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Giudes
El giudes a l'è el soggett che, in dirizz, el se occupa de gestì 'na cort e de fà rispettà i lesg e la giurisprudenza.
Se suppon che 'l giudes el gh'abia de vess imparzial e, a seconda del sistema, el pò vess 'n arbitro imparzial che 'l scolta tutt i part per poeu ciappà 'na decision o siguràss che 'na giuria la ciappi di decision legai, o 'na part in causa che la fa di indaginn e la ciappa di decision a segonda di resultaa.
De solit i giudes indossen on vestii apposta, che 'l pò vess la toga o anca 'n simbol specifegh compagn de 'na medaja. In del sistema american a l'è doperaa fiss on martellett, ciamaa gavel.