text:
La fundaziun «Felsentherme» è in pass pli lunsch. Las tractativas tranter la Priora SA da l'interprendider Remo Stoffel e la vischnanca da Val S. Pieder èn sut tetg. Uschia ha Stefan Schmid, il president communal orientà la populaziun da Val.
Planisà a lunga vista
L'onn 2012 è l'hotel Therme da Val vegnì vendì a Remo Stoffel – gia lura cun l'opziun da cumprar enavos la «Therme» e metter quella en ina fundaziun. La summa simbolica per quella cumpra munta ad in franc. Las tractativas per far la fundaziun «Felsentherme» han cuzzà plirs onns. In crap da stgarpitsch è sta la politica da pretsch d’entrada per la «Therme».
Sco quai che Stefan Schmid di, hajan ins vulì negoziar cundiziuns spezialas per la populaziun indigena e per ils ulteriurs hotels da Val. Il contract da diever tranter la fundaziun «Felsentherme» sco possessura futura e la Priora SA sco utilisader cuntegna era che l'utilisader è responsabel per il mantegniment da la «Therme». Ils detagls dal contract vegnan preschentads pli tard a la populaziun da Val.


c: text/html

text:
Collin McMahon
La spada magica – In pensum prigulus
Sursilvan
Lia Rumantscha, 2012, numer d’empustaziun 978-3-03900-097-5
Cura che Falibur, la spada magica misteriusa, entscheiva puspei a glischar, sa Jannik immediat: la glieud da Falrasia ei en prighel. Jannik e Lea targlinan buca da gidar lur amitgs el mund magic. In monster enorm fa temer ils habitonts da Falrasia. Valerusamein surpren Jannik il pensum prigulus e cumbatta il monster cun sia spada magica…
Translaziun dal cudesch: Das Zauberschwert – Ein gefährlicher Auftrag

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Beschreibung
Claudia Cadruvi
Omlettas e la battaglia da Lepanto
Rumantsch Grischun
Uniun Rumantsch Grischun, 2013, Bestellnummer 978-3-03900-975-6
La segunda aventura da Leci, Laina, e Laura.
Tge orrur! La mamma planisescha da far ina tura atras tuttas chapluttas lumnezianas. Cun ils uffants! Durant las vacanzas! Leci, Laura e Laina sa despereschan.
Lura capiti: La battaglia da Lepanto – la pli renumada pictura da la val – svanescha ord la baselgia a Vella. La polizia n’è betg pipa d’arrestar ils laders e perquai prendan ils trais fragliuns enta maun la chaussa. Agid obtegnan els d’in organist che mangia omlettas sco in purschè, d’ina misteriusa vendidra da chalamandrins e d’ina matta ch’als mussa las chavazzas da Vrin.
Ähnliche Beiträge


text:
Il biker en viadi, il viandond en direcziun vers l’alp, ma era l'interessà per museums – la «engadin.app» duess dar resposta. Pia ina app per tut ils basegns. Uraris d’avertura, numers da telefon, trails e rutas per chaminar – ma era restaurants en vischinanza.
Per giasts ed indigens
Ma era per l’indigen duess questa app esser nizzaivla. L’organisaziun turistica prevesa d’actualisar permanentamain sch'ina via vegn serrada ni ina senda n'è betg pli transibla.
L’organisaziun turistica en Engiadina Bassa lantscha quest project sco regiun da pilot ensemen cun Turitg Turissem e l’Associaziun d’albierts da giuventetgna Svizra. La finamira da la firma che producescha questa app, la Swiss Discovery, è da pudair insacura offrir questa applicaziun per l'entira Svizra.
Download «engadin.app»
La beta-versiun da questa applicaziun pon ins telechargiar a partir dals 18 da zercladur cun scriver en il normal «browser» il pled engadin.app.


text:
La Dretgira administrativa dal chantun Grischun ha uss prendì ina emprima sentenza en chaussa. Para sa tracta quai d'impostas betg pajadas dals onns 2003 e 2004, rapporta il schurnal regiunal da radio SRF.
Il 2003 aveva Stoffel survegnì in emprest da 22,5 milliuns francs d'ina banca dal Principadi dal Liechtenstein ch’el n’ha betg inditgà correctamain a las autoritads fiscalas.
Ils passa 100’000 francs da custs da dretgira sto Remo Stoffel bunamain pajar tuts sez. Stoffel ha gia annunzià da trair vinavant la sentenza al Tribunal federal.
RR novitads 16:00


text:
Muhen
Muhen (Muhe in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Aarau. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 590 abitant e una süperfiss de 7.03 km², e al se tröva a una altitüden de 433 meter sura al livel del mar.
El cumün de Muhen a l'è tacaa ai cumün de Gränichen, Hirschthal, Holziken, Kölliken, Oberentfelden, Unterkulm.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Muhen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1045 col nom de Mucheim
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Muhen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Oberägeri
Oberägeri a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.2 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5592 abitant.
El cumün de Oberägeri al se tröva a una altitüden de 737 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Einsiedeln (SZ), Feusisberg (SZ), Hütten (ZH), Menzingen, Rothenthurm (SZ), Sattel (SZ), Unterägeri. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
StoriaModifega
Oberägeri l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1150 col nom de Agregia. In del 1538 inscambi l'eva menziunaa col nom de Ober Egere.[1]
La famusa bataia del Mortgarten (1315), event fondativ de la Confederazion Elvetica, l'è stada cumbatüda in tra Mortgarten (ades part del cumü de Oberägeri e Sattel. El monument che ricorda la bataia el se tröva in del teritori del cumün de Oberägeri.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a popolazion de tüt l'ex cumün de Ägeri 1660 (1'413); 1743 (1'519); 1798 (2'238).


text:
Las cifras da la vendita da biera producida a Martina mussan che la strategia da la Bieraria Engiadinaisa è stada la gista. Fin la fin da settember ha l’interpresa vendì bundant 25% dapli biera che l’onn passà. Il factur che haja gidà a quel resultat saja oravant tut la collavuraziun cun la bieraria Doppelleu Boxer da Winterthur.
Corona, in product regiunal ed il label «bio» han influenzà il pli ferm la fitg buna vendita ils ultims mais.
Dapi il schaner 2020 venda la Bieraria Engiadinaisa ensemen cun la Doppelleu Boxer la biera che vegn fatga anc adina a Martina. La distribuziun da la biera en tut la Svizra saja uss daventada pli simpla ed er pli bunmartgada, admetta Andrea Gilli.
Collavuraziun strategica
Per rinforzar la collavuraziun tranter las duas bierarias, ha la radunanza extraordinaria elegì a Philip Bucher en il cussegl administrativ da la Bieraria Engiadinaisa. Bucher è il fundatur e manader da gestiun da la Doppelleu Boxer SA.
Per Andrea Gilli è numnadamain cler che la producziun dad oz fin 2'000 hectoliters biera l’onn, possia anc vegnir augmentada ils proxims onns. Ideas e projects dettia gia, dapli na vul il president dal cussegl administrativ dentant betg tradir. Be tant: la Bieraria Engiadinaisa duai restar sin il territori da la vischnanca da Valsot.


text:
Josif Stalin
El Josif Vissarionovič Džugašvili (Иocиф BиccapиoHoBич ДжyraшBили in ciriligh; იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი in scritüra geurgiana), cun suranom Stalin (CTaлиH), che in rüss al vör dì azal, a l'era nassüü a Gori, in Georgia, el 18 de desember del 1878 e a l'è murüü a Musca el 5 de marz del 1953.
A 20 agn al laurava giamò in del muiment revulüziunari marxista geurgian. Dopu che la pulizia zarista l'aveva arestaa e depurtaa un poo de völt in Siberia, in del 1912 a l'è andaa a fà part del Cumitaa Central del Partii Bulscevigh Rüss.
El Lenin, in prenzipi, al ciamava el Stalin el meravijus geurgian, però inanz de murì, 'l Lenin l'eva dii bel e ciar che'l Stalin l'eva periculus e l'eva impurtant tegnìl delunsg del pudè.
Dopu de la Revulüziun d'Utuber l'ha ciapaa un poo a la völta el pudè in del Partii Cumünista e in del 1922 el Cumitaa General l'ha nominaa Secretari General.
De quel mument lì e fina a la sò mort l'ha guernaa l'Üniun Suvietiga cuma un ditadur e l'è acüsaa de vegh mandaa a murì o depurtaa miliun de gent.


text:
Maschinas da pista ed ulteriurs vehichels a motor da lavur duain en l'avegnir vegnir liberads da la taglia da traffic. La regenza grischuna suttametta al cussegl grond ina missiva correspundenta davart la revisiun parziala da la lescha introductiva tar la lescha federala davart il traffic sin via.
Cun il sboz per mauns dal parlament ademplescha la regenza ina incumbensa dal cussegl grond. En sia sessiun da zercladur 2012 ha il cussegl grond acceptà ina incumbensa concernent la liberaziun da la taglia da traffic per maschinas da pista. Cunquai ch'i na vegn betg charrà cun maschinas da pista sin las vias, na duain lur possessurs er betg pajar ina contribuziun per cuvrir las grevezzas stradalas generalas. En sia missiva tar la revisiun parziala correspundenta da la lescha introductiva tar la lescha federala davart il traffic sin via fa la regenza dentant in pass enavant consequent. Cunquai ch'i na vegn er betg charrà cun auters vehichels a motor da lavur – sco per exempel ina splattitscha u ina maschina da catramar – sin vias en il vair senn dal pled, duain er quests vehichels vegnir liberads da la taglia da traffic. La regenza ha proponì la suandanta formulaziun: Liberads da la taglia da traffic èn "vehichels a motor da lavur che ston per regla vegnir transportads al lieu, nua ch'els vegnan duvrads". Las perditas tar la taglia da traffic che resultan tras la regulaziun vegnan calculadas a totalmain circa 120 000 francs per onn.
Il cussegl grond vegn a tractar la fatschenta en la sessiun d'avust 2013. La revisiun da la lescha duai entrar en vigur il 1. da schaner 2014.
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. 081 257 25 01, e-mail: Christian.Rathgeb@djsg.gr.ch
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
En il gieu da la dumengia suentermezdi tranter il HCD ed il HC Lugano era quai vegni tar ina attatga tras l’attatgader da Lugano Alessio Bertaggia cunter Du Bois. El aveva fatg in check da banda cunter Du Bois. Sco ils responsabels dal HCD scrivan oz è Du Bois sa blessà vid ina costa sco er vid la spatla. Bertaggia era gia vegnì puni durant il gieu cun in chasti da gieu. Oz ha la cumissiun da la liga naziunala serrà Bertaggia per il proxim gieu da Lugano. Ina partida da la cuppa svizra da hockey.
Era il giugader da Kloten Drew Shore è vegnì chastià pervi d’in foul cunter Ambri cun in scumond da giugar.
RR novitads 18:00


text:
20% da las emploiadas ed emploiads vesan lur plazza da lavur en la situaziun actuala sco betg segira. L'avrigl eran quai be 12%.
La tema da perder la plazza da lavur è creschida fermamain dapi il cumenzament dal monitoring. Han il mars 21% da las persunas activas temì da perder la plazza da lavur, èn quai uss gia 31%.
Plazzas intschertas e relaschadas spetgadas sa chattan savens surtut en ils secturs da turissem, restauraziun ed hotellaria, sco era en il sectur dad art e cultura. Qua èn var 40% da las plazzas pertutgadas.
Ma er plazzas en secturs che n'èn betg pertutgads directamain da la pandemia ed il lockdown èn periclitadas. Uschia er collavuraturs da medias u da las spartas creaziun e communicaziun.
Remartgabel è oravant tut il ferm augment da persunas en lavur curta. Pli ditg che la situaziun cuntinuescha, mendra che la perspectiva dad in di returnar en relaziuns da lavur normalas è.
Vinavant drastic è la situaziun dals independents. Malgrà schluccadas vastas èn 20% dad els confruntads cun in deficit cumplain. Ulteriurs 37% han pli pauca lavur ch'anc avant la crisa.
La retschertga
Per questa quarta retschertga ha la SRG SSR incumbensà l'institut da perscrutaziun Sotomo. La retschertga è vegnida fatga dals 5 fin ils 8 da zercladur en tuttas parts dal pajais. Igl èn vegnids resquardads ils questiunaris online da 31'011 persunas. La quota da sbagls munta a +/- 1,1 puncts procentuals.


text:
Al turnier da tennis a Roma ha Martina Hingis pudì festivar sia 55avla victoria en il dubel. Ensemen cun sia partenaria Sania Mirza ha Hingis gudagnà il final cunter il duo russ Jekaterina Makarowa/Jelena Wesnina en trais sets cun 6:1, 6:7 e 10:3.
En il singul ha Serena Williams gudagnà. L'Americana ha battì en il final sia cumpatriota Madison Keys en dus sets cun 7:6 e 6:3. Igl è l'emprima victoria da Williams quest onn e la 70avla en sia carriera.
Collavuraziun fritgaivla
Per Hingis èsi stà il 55avel titel da dubel (dasper 43 da singul), e gia il tschintgavel da quest onn. Uschia èn Hingis/Mirza puspè sa posiziunadas cleramain sco favuritas per il French Open che cumenza en in’emna.
Il turnier Roland Garros è il sulet dal Grand Slam che la Svizra da 35 onns e sia partenaria da l’India (29) n’han anc betg gudagnà ensemen. Ellas giogan dapi 14 mais ensemen.
RR novitads 17:00 / RR Sportissimo 17:00


text:
La parti da Silvester illegala a Lieuron, en la Bretagne, è schliada tenor l'agentura da novitads AFP. Durant bunamain dus dis han 2'500 persunas festivà la midada da l'onn encunter tuttas reglas da corona. L'indriz da musica saja montà giu e las partizipantas ed ils partizipants bandunian il territori, scriva AFP vinavant.
Avant ha il ministeri da l'intern franzos clamà ad ina seduta da crisa. Singulas vuschs ord la politica èn s'exprimidas frustradas perquai che la polizia n'ha betg schlià pli baud la parti illegala.
Restricziuns
En Frantscha valan restricziuns da contact ed in scumond da sortida la notg tranter las 20:00 e las 06:00. Ultra da quai aveva la regenza cusseglià che da Silvester nua duajan betg dapli che sis persunas sa scuntrar a chasa.


text:
Per la proxima perioda d'uffizi restan trais departaments en ils medems mauns:
- Departament federal dals affars exteriurs (DFAE) Schef resta Ignazio Cassis (PLD/TI).
- Departament federal da l'intern (DFI) Schef resta Alain Berset (PS/FR).
- Departament federal da finanzas (DFF) Schef resta Ueli Maurer (PPS/ZH).
Novas sfidas per Parmelin e Sommaruga
Midaments datti tar quatter departaments. La repartiziun mussa ch'ils actuals han pudì metter tras lur giavischs e surpigliar ils departaments ch'els giavischavan.
- Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR) NOV schef è Guy Parmelin (PPS/VD) – el surpiglia da Johann Schneider-Ammann (PLD/BE).
- Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (DATEC) NOVA scheffa vegn Simonetta Sommaruga (PS/BE). Ella surpiglia da Doris Leuthard (PCD/AG).
Per la PS ha Simonetta Sommaruga pudì surpigliar il departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun – in success per sia partida.
Las novas: Keller-Sutter survegn la giustia, Amherd il militar
Quai vul dir che las duas cusseglieras federalas novas han survegnì quels departaments ch'èn vegnids libers:
- Departament federal da giustia e polizia (DFGP) NOVA scheffa vegn Karin Keller-Sutter (PLD/SG). Ella surpiglia da Simonetta Sommaruga (PS/BE).
- Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (DDPS) NOVA scheffa vegn Viola Amherd (PCD/VS). Ella surpiglia da Guy Parmelin (PPS/VD).
La PCD na tutga betg tar las victuras da la roschada. Viola Amherd è bain l'emprima dunna insumma che maina il militar svizzer, ses departament da giavisch n'era quai dentant betg propi.
Emprimas grondas discussiuns en il Cussegl federal nov
Il Cussegl federal vuleva gia communitgar il venderdi passà, tgi che duai manar en avegnir tgenin departament. Surprendentamain n'eran ils magistrats e las magistratas betg vegnidas da sa metter d'accord. Perquai èn las decisiuns e la communicaziun sa retardadas enfin glindesdi.
Suenter las demissiuns da Doris Leuthard e Johann Schneider-Ammann èn ils departaments da traffic, energia e communicaziun sco er il departament d'economia, furmaziun e perscrutaziun stads vacants.
RR novitads 14:00


text:
Historia dalla pleiv da Sevgein
La pleiv catolica Sevgein/Castrisch/Riein cumpeglia ils rodund tschientrenta habitonts catolics dil vischinadi Sevgein sco era ils rodund tschientschunconta habitonts catolics dallas fracziuns vischinontas Castrisch e Riein.
La baselgia parochiala s.Tumasch ei pustada sin in crest marcant bein veseivla da lunsch entuorn. Sin fundament dallas excavaziuns igl onn 1969 eis ei enconuschent che Sevgein e siu contuorn era habitaus gia dapi 3000 onns e ch’ei ha dau gia dapi varga 1000 onns baghetgs sacrals sil crest-baselgia.
Ecclesiasticamein ha Sevgein fatg part entochen la reformaziun 1530/1537 dalla pleiv da Castrisch, ferton ch’ils libers purs da Sevgein appartenevan politicamein als conts da Laax. Igl onn 1517 ein els sedistaccai dils conts da Laax. Silsuenter ei vegniu fundau a Laax in’atgna dertgira che ha cuzzau entochen igl onn 1850. Suenter la reformaziun ein ils da Sevgein era sesparti ecclesiasticamein da Castrisch, cunquei ch’ils da Castrisch eran sedecidi per la reformaziun. La pluralitad dils da Sevgein ei stada fideivla alla cardientscha catolica. Igl onn 1647 ei in’atgna pleiv seformada ch’ei vegnida menada e pastorada (cun in’interrupziun ils onns 1823-1844) da paders caputschins entochen igl onn 1929. Dalunaven vegn la pleiv pastorada da spirituals.
Las vischnauncas antruras autonomas Sevgein, Castrisch e Riein appartegnan dapi igl 1. da schaner 2014 alla vischnaunca fusionada Ilanz/Glion. La pleiv catolica fa dapi igl 1. d’avrel 2018 part dalla colligiaziun dallas pleivs Glion/Schluein/Sagogn/Sevgein. Giuridicamein resta la pleiv Sevgein/Castrisch/Riein vinavon autonoma.


text:
Oh don Peder! - Oh el mè don Romuald!
Come stal? - Stoo benissem mì; e lù? -
Discretament anca mì. - Sentel stoo cald? -
Marcadetta se'l senti! no en poss pù;
Rivi adess de l'offizi a Sant Caloss
E sont bagnaa che pari staa in d'on foss.
- La, donch, che'l vegna chì se l'è sudaa.
Chì, chì lontan de l'aria, el mè don Peder -
Grazie tant! - Hal giamò cicolattaa? -
No signor, hoo bevuu on agher de zeder
Con dent on para de bescott del gerlo -
Mo bravo lù! la colazion del merlo!
Bottega!....el cicolatt! - El fa bell dì,
Don Romuald, a scoeudes i caprizzi:
Lù el guadagna, lù el va de chì e de lì,
Ogni bott lù el pelucca on quai offizzi;
Ma mì, con quella messa di des or,
Hoo pari a sbatt, no me capponi on bor.
Carlo Porta


text:
Duchêt ed Mòdna e Rèz
Artécol in dialèt arzân
Stêt italiân (int al peréiod ed mâsima grandèsa al gh’îva dèinter ânca al Duchêt ed Mâsa e Carêra) in véta, cun un intervâl fr’al 1798 e al 1814, dal 1452 al 1859, sòta al pusès ed la faméja 'd j Este.
Urègin: i pusès estèins
Al cmûn léber ed Mòdna int al 1288, a câşva da lôti civîli fra al faméj di nôbil dal pôst, l’îva rinuncê a la libertê comunêla cun al sotomètres a Obizzo II d'Este, marchèiş e Frêra. Un ân dôp ânca Rèz la s’ēra zibîda a Obizzo II ch’lé dvintê acsé sgnōr de sté dō pruvînci cme fevdatâri ed l’imperadōr, mèinter a Frêra al l’ēra dal Pêpa.
Int al 1452 Borso d'Este (1413-1471) l’îva ricevû da l’imperadōr da Sâcher Rumân Impēr Federico III al tétol ed Dóca 'd Mòdna e Rèz e int al 1471 dal Pêpa Paolo II al tétol ed Dóca 'd Frêra.
La pèrdita ed Frêra
Al 27 utòber 1597 al murîva Alfonso II d’Este, ch’ àn n’îva mìa ‘vû di fiō sibèin ch' a’s fōs spusê trèi vôlti e sibèin che al famōş strôlegh Nostradamus al ‘gh avés pervést la nâsita ‘d un fiōl mâs’c da la têrsa mujēra. Alfonso II l’îva sgnê per testamèint al cuşèin Cesare d'Este cme só erêd e sucesōr, mó an n’é mai stê arcgnusû dal pêpa Clemente VIII (Ippolito Aldobrandini ed Fân), che, dôpa cîrca 260 ân ed bòun gvêren d’ j Estèins dal fèdev papêl, al vrîva turnêr èser al padròun ed Frêra, dvintêda int al ‘500 un cèinter ed dimòndi valōr artéstich e culturêl e cun ‘na cōrt splèndida. Al Pêpa al pinsêva difâti Cesare ûn mìa ed la ‘stèsa râsa 'd Alfonso I d'Este, che l’îva spuşê préma Anna Sforza e pó, môrta còsta, Lucrezia Borgia e l’îva ‘vû quâter fiō, du legétim Ercole II d'Este, còl che al gh’é gnû dôp, e Ippolito II d'Este cardinêl e dû da Laura Dianti che, cun pôca fantaséia, l’îva ciamê i dû fiō Alfonso e Alfonsino.
Al nutèsi che cuntêven i fât ed lèpoca a dîşen che Alfonso I "...per soddisfare la sua esuberanza.... si provvide di una concubina..." Laura Dianti fiōla ‘d ûn ed Frêra ch’ al fêva al brèti, ch’ al l’à pó spouşeda préma ed murîr e ch’al gh’à regalê la Delésia dal Verginèiṣ e l’à dê al fiōl Alfonso al teritôri ed Muntèc, purtê a marcheşêt da l’imperadôr Ferdinando.
Alfonso l’à spuşê Giulia della Rovere fiōla dal dóca d’Urbino e da sté matrimòni é nasû Cesare, che al Pêpa an n’à mìa vrû cunsiderêr ed la ‘stèsa râsa d’ j Estèins, cun al citêr ‘na bòla papêla ed Pio V ch’al scartêva dal sucesiòun, ind i fèdev ed la Cêşa, quî mìa ed la ‘stèsa râsa. Clemente VIII l’à scumunichê Cesare quând al s’é numinê dóca e l’à mandê al só trópi cmandêdi da l’anvōd cardinêl Aldobrandini a Faèinsa a i cunfîn dal duchêt. A Cesare, ed carâter bòun e ânca tradî da j aleê che ló 'l pinsêva 'gh désen 'na mân, an gh’é armêş êter che mulêregh. Al duchêt al s’é ridòt al sōli dō pruvînci ed Mòdna e Rèz, fèdev imperêl e mìa ed la cêşa, cun Mòdna capitêla preferîda a Rèz dal nōv dóca.
Şvilóp ch’în gnû dôp
Vicèndi ed guèra gnûdi dôp àn fât quistêr a j Este l’avtoritê in séma 'l Duchêt ed la Mirândla, al Principêt ed Curèz e la Cuntèa ed Nuvalêra, préma stêt indipendèint. Da j inési dal XV sècol l’ēra gnûda a fêr pêrt ânca la Garfagnâna.
Int al 1796 al duchêt l’é stê ocupê da Napoleòun e l’é andê a fêr pêrta ed la Repóblica Cispadâna. Cun al cungrès ed Vièna al duchêt l’é pasê a Francesco IV Asburgo Este, ch’ l’ à ereditê da la mêdra ânch i teritôri dal Duchêt ed Mâsa e Carêra acsé l’utîn ânca 'l sbòch al mêr. In sté peréiod al duchêt al gh’îva uficialmèint sté pruvînci: Mòdna, Rèz, Mirândla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carêra.
Cun un tratêt pacéfich, int al 1847 al Duchêt a gh’é stê zuntê ânca Guastâla, préma l’ēra dal Duchêt ed Pèrma e Piaşèinsa, a s’é rivê acsé a la mâsima grusèsa dal teritôri.
Al só teritôri, insèm a Pèrma e a la Tuscâna, l’é dvintê pêrta dal pruvînci unîdi ed l’Itâlia centrêla zuntêdi al Règn ed Sardègna dal 1860.
Al dâti e i fât
- 27 utòber 1597 : Cesare d'Este al dvèinta Dóca ed Frêra, Mòdna e Rèz e al quèsta dal tót Sasōl, bèle 'd la faméja di prîncip Pio .
- 13 znêr 1598 : cun al Cunvensiòun faentèini al Stêt Pontifési tgnû da Clemente VIII al vín in pusès ed Frêra. Mòdna la dvèinta la capitêla dal Duchêt sòto al gvêren dal dóca Cesare d'Este.
- 1628: a dvèinta dóca Alfonso III d'Este ch’al spôşa Isabella ed Savoia, ch’ la môr mèinter la da a la lûş al quatordicèişem fiōl la lêsa Alfonso ind la disperasiòun, ch’ al li pôrta a pinsêr de dvintêr frê.
- 1629: Alfonso al tôş i vōt da Capusèin cun al nòm ed Giovanni Battista da Mòdna e l’arnûnsia al cmând a favōr dal fiōl Francesco I d'Este.
- 1632: cumîncia la costrusiòun dal Palâs duchêl ed Mòdna, incō pôst ed l’Acadèmia Militêra.
- 1658: Alfonso IV d'Este al ciâpa al pôst ed Francesco I.
- 1659: Alfonso IV l'è invistî dal Principêt ed Curèz.
- 1662 : Alfonso IV al mōr: cmând pruvisôri ed só mujēra Laura Martinozzi p'r al fiōl Francesco II d'Este ch’al gh’à dû ân.
- 1674 : Francesco II a 14 ân al ciâpa al cmând, cun l’ucasiòun ch’ an gh’é mìa só mêdra ch’l’ ēra andêda in Inghiltèra p'r al matrimòni ed la fiōla 'd quendşân Maria Beatrice cun al dóca ed York erēd al trôno d’Inghiltèra.
- 1694 : mōr Francesco II.
- 1695 : al cardinêl Rinaldo d'Este, sío ed Francèsco, al dvèinta dóca ed Mòdna cun l'arnûnsia 'd èser cardinêl cun dispèinsa dal pêpa e cun al spuşêr Carlotta Felicita di Brunswick per asicurêr la râs a la cà d’Este, perchè Francèsco II l’ēra môrt sèinsa lasêr fiō.
- 1 agòst 1702: a sègvit di fât ed guèra ed la Guèra ed sucesiòun Spagnôla i francèiş ed Luigi XIV ed Frância a vân dèinter ed Mòdna.
- fervêr 1707: al dóca Rinaldo, cun l’ajót ed l’eşêrcit imperiêl, al tôrna a Mòdna e al tôrna a mèter só un gvêren legtim.
- 1707: Rinaldo al cûmpra da l’Impēr al Duchêt ed Mirândla e còl ed Cuncôrdia.
- 1721: cumîncia la costrusiòun ed la véla ed Rivêlta atâch a Rèz.
- 1737: Rinaldo l’é invistî di fèdev ed Nuvalêra e Bagnōl in Piân
- 1737: Francesco III d'Este al sucêd al pêder Rinaldo.
- 1738: cumîncia la costrusiòun ed la Via Vandelli per coleghêr al sitê ed Mòdna Mâsa e Carêra
- 1740: Guèra ed sucesiòun in Avstrìa.
- 1741: j Avstrîach a ciâpen al Duchêt e Francèsco II al scâpa.
- 1746: Francesco III, sèinsa sôld, al vènd per 100.000 schînd'ôr venesiân a Augusto II, rè 'd Polônia e eletōr ed Sasônia, 100 quêder ed valōr ed la galerèia estèins che vân a Dresda in dōv' a gh'în incòra adès. La galerèia óna dal dmèj d' Eurôpa la vîn acsé screditêda ch'l'armâgn vâlida ânca per efèt d' j aquést fât da i dóca gnû dôp.
- 1748: pêş d' Aquisgrana.
- 1753; Francesco III al vîn numinê gvernadōr ed la Lumbardìa cun al stêr ed cà ind la Véla d 'Este fâta da ló a Varèiş e gvernând da lé ânca Mòdna in dōv' al fa dimòndi intervèint ind la sitê, fra còst la costrusiòun 'd un grôs uspedêl e 'd l' Albêregh di pôver, incô pals di muşèi. 'Na stâtva cun ló a cavâl fâta tirêr só da i mudnèiş per arcgnusèinsa, cla stâtva la gnirà pó pêrsa dôp ch'l'é stêda butêda zó a martlêdi da un fanâtich, ch' al vrîva fêres di mêrit cun Napoleòun rivê a Mòdna.
- 1761: al Dóca l'arvés al póblich la Bibliotêca Estèinsa ed Palâs Duchêl e al giardèin.
- 1780: Ercole III d'Este al sucêd al pêder Francesco III, al spôşa Maria Teresa Cybo Malaspina, fiōla ónica, ch' égh pôrta in ereditê al duchê ed Mâsa e Carêra, ch'al pasarà a la fiōla Maria Beatrice Ricciarda bèla prumésa spôşa a un arsidóca d'Asburgo.
- 1781: in c'l ân ché al dóca Ercole III al fa tirèr só al Belvedere a San Michêl (al tèimp sàta Castlarân, incóo al fà pèrt ed Sasól)
- 1796: invasiòun di francèiş: Napoleone Bonaparte al rîva a Mòdna e Ercole al nômina un câp pruvisôri ind la persòuna ed Benedetto d'Este, fiōl naturêl ed Francesco III, al và a Venèsia cumpagnê da la favurîda Chiara Marini cantânt, che dôp la dvèinta só mujēra. Benedèt al cunclód un acôrd cun Napoleòun in dó 'l Dóca o chi per ló, al s'impègna a paghêr 7 miliòun e mèz ed frânch francèiş in trèi râti e dêregh grâtis vînt fra i quêder pió ed valōr ed la galerèia. In câmbi Napoleòun al s'impègna a garantîr ch'al só trópi mèinter a pasêven p'r al teritôri dal duchêt a n'avrén mìa fât perquişisiòun e arén paghê 'l gióst prèsi p'r ôgni rôba cumprêda. Al dóca al rifiûta ed paghêr gnînto ânca se l'à purtë sëgh a Venèsia al teşôr dal stët perché, al dgîva, al n'ēra al proprietâri, e Benedèt l'é custrèt a fër dimòndi dèbit, a bzër ins éma ai sitadèin e saczêr al cēşi e cunvèint di lōr caplavōr mèinter al j ôvri d'êrt a ciâpen la strêda ed Parîg. Ercole II al vîn ciapê a Venèsia da un gróp ed gînta armëda che 'gh impònen al pagamèint ed duşeinméla schîn, pôch mēno de stânta quintël d'ôr. A palâs Rangoni a Mòdna a fân 'na riuniòun i deleghê ed Mòdna, Rèz, Bològna e Frêra che insèm a fân la Repóblica Cispadâna, a fân pó 'na secònda riuniòun a Rèz in dóv' a vîn dichiarê cme bandēra al triculôr e vînen scanşlê tót i tètol nobiliêr.
- 1797: Napoleòun al fa andêr la Repóblica Cispadâna in còla Cişalpèina.
- 1803: Ercole III al môr in esèli. A finès acsé la râsa di mâs'c in lénia dirèta.
- 1805: Napoleòun a's fa dichiarêr imperadōr di francèiş e rè d'Itâlia, a vînen més só ed nōv i tétol nobiliêr e tôt via al této ed “sitadèin”. Mèinter al pâsa da Mòdna 'l vîn ricevû cun intusîâşem , égh vîn dë alôg in grân lóso ind al palâs duchêl e lé a 'gh vîn dê al cëvi ed la sitê.
- 1814 : Napoleòun l'é batû. Dôp al cungrès ed Vièna a Mòdna a vîn restarvê al duchêt sòta la cmând ed Francesco IV d'Este Asburgo, fiōl ed Ferdinando d'Asburgo Lorena, fiōl ed Maria Teresa imperadōra d'Avstrìa, e da Maria Beatrice, fiōla d'Ercole III erēde da só pëder dal duchêt ed Mòdna e Rèz e ed Maria Teresa Cybo Malaspina ed còl ed Mâsa e Carêra.
- 1820: Francesco I al mânda fôra un decrét cûntra i carbonêr
- 1822: al tribunêl de Stêt al procèsa quarantasèt persòuni acusê ed fêr pêrta ed la Carboneria, e nōv ed lōr a vînen cundanê a môrt, però a vîn masê sōl al prēt Giuseppe Andreoli.
- 1831: rivôlta ed Ciro Menotti. Francesco IV al fà imperşunêr e pó impichêr Ciro Menotti e Vincenzo Borelli.
- 1834: Francesco IV al fà fêr a Mòdna al Marchê dal bèsti: "a onore e comodo dei fedeli agricoli", mó quisché 'gh dân ed nêş e al fabrichêt l’armâgn vōd, i vultòun a vînen sarê e al grôs fabrichêt in sègvit al vîn druvê in divêrsi manēri. Incô l’é al post ed la facoltê ed cunuméia ed l’Universitê.
- 1839: cumîncia la costrusiòun dal Teâter Comunêl ed Mòdna. Inavgurê int al 1841.
- 1846: Francesco V d'Este al ciâpa al pôst dal pêder Francesco IV.
- 1847: in ubidiĵnsa al Tratêt ed Firèinsa, a la môrt ed Maria Luigia d'Avstrìa al Duchêt ed Mòdna al 's unés al Duchêt ed Guastâla e a vînen cambiê i cunfîn cun al Pramşân e a vîn quistê Rōl, paèiş dal Lumbêrd-Vènet in teritôri duchêl.
- 1848: Francesco V al se şluntâna per soquânt mèiş da Mòdna, câşva i muvimèint ed rivôlta.
- 1856: inavgurê a Rèz al grandiōş Teâter Municipêl ed Rèz
- 11 zógn 1859: Francesco V al lêsa per sèimper al duchêt, dôp che j Avstrîach în stê batû a Magèinta, al và a Mântva cun a drē 3500 suldê fedelèsim e 118 uficêl cmandê dal generêl Sacozzi che a fâncòla che vîn ciamê la Brighêda Estèins. Al pôrta sēgh j ôr e tóta la rôba presiōşa ed faméja e ânca 80 cundanê a vèta in cadèini che vînen sarê ind al perşòun ed Mântva. A Mòdna a rîva Luigi Carlo Farini, cumisâri dal Gvêren piemuntèiş, numinê pó ditadōr e dôp guvernadōr ed tóta l’Emélia ch’la vîn unîda al Piemûnt insèm a la Tuscâna.
- 1860: tót i Mudnèiş aprûven l’uniòun al Règn ed Sardègna
- 1863: a Vièna a vîn sarê l’imbasêda (ciamêda “Legasiòun”) Estèins e l’eşêrcit dal Dóca incòra fedêl a ló e fērom in Vènet (la Brighêda Estèins), al 24 setèmber al vîn deşfât.
- 1875: a Vièna mōr al 20 novèmber Francesco V ûltem Dóca ed Mòdna, al vîn suplî ind al Soterâni Imperiêl ind la cêşa di Capusèin.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le antiche province modenesi, Modena 1956 e 1986
- Luigi Amorth, Modena capitale, Martello editore, Milano 1967
- Benedetti, Biondi, Boccolari,Golinelli,Righi, Modena nella storia, Edizioni il Fiorino, Modena 1992
- Silvio Campani, Compendio della storia di Modena, Ediz. Aldine, Modena 1992
- G. Carlo Montanari, I fedelissimi del duca. La brigata estense, Edizioni il Fiorino, Modena 1995
- Bruno Rossi, Gli Estensi Mondadori, Milano 1972
- G. Panini, La famiglia Estense da Ferrara a Modena, Ed. Armo, Modena 1996
- AEDES MURATORIANA, Modena 1977 Giornale della Reale Ducale Brigata Estense Ristampa anastatica


text:
La partida partenaria da la CDU, la CSU sustigna era vinavant la candidatura da Angela Merkel sco chanzeliera. Quai han ils responsabels communitgà suenter ina sesida dals dus presidis a Minca. Merkel aveva gia inditgà il november da star a disposiziuns per in'ulteriura perioda d’uffizi suenter las elecziuns dal Bundestag d’atun proxim.
La CSU ch’è domiciliada en la Bavaria aveva ils ultims onns adina puspè crititgà la chanceliera surtut pervi da la politica da fugitivs. Uss sustegn la CSU Merkel sco candidata uffiziala.
RR novitads 14:00


text:
Zernez Energia 2020
Avant passa 100 ons han visiunars fuondà il parc naziunal svizzer. Il Cumün da Zernez ha fat pel 100avel giubileum ün regal special: el voul fin dal l'on 2020 cuvernar tuot il consüm d'energia chi pertocca stabilimaints our d'aigna producziun e sbassar il bilantsch CO2 sün nolla. Ün'ouvra da pionier, sco chi'd es stat eir avant passa 100 ons la fundaziun dal parc naziunal ed eir ün pass curaschus a favur da l'ambiaint.
Set commembers da la cumischiun, elets dal cumün, sun respunsabels per las masüras pel plan d'acziun "Zernez Energia 2020". Daplü chattan Els suot


text:
Ins na possia betg sbassar las emissiuns da CO2 cun quatter dumengias cun damain traffic. Quai saja cler, di la cussegliera da la citad da Winterthur Katrin Cometta. Dentant duain las dumengias far attent sin il diever dals autos. I na saja er betg pussaivel da serrar tut las vias – per exempel na sajan las vias chantunalas betg en la cumpetenza da la citad. Dentant vulan ins serrar tantas vias sco pussaivel. Quellas duain vegnir duvradas quellas dumengias per autras activitads. Uss sajan ins vid planisar ils concepts per sclerir ils detagls, numnadamain sco insumma ed en tge furma che quellas dumengias pudessan vesair ora.
En il Grischun na datti betg dis, nua che vias vegnan serradas per autos. I na saja era betg planisà insatge, di il post responsabel dal chantun.
Cura ch'il traffic è stà salda en tut la Svizra
En tut la Svizra hai dà l'ultima giada ina dumengia senza autos il 1973. Pervi da la crisa dad ieli aveva il Cussegl federal scumandà il traffic sin quatter rodas per trais dumengias. Medemamain aveva quel decidì da contingentar il benzin. Durant quellas dumengias aveva la populaziun pudì duvrar las vias per autras activitads. Uschia hai dà turas da velo sin las autostradas ubain uffants che giugavan sin las vias.
Il Grischun ed ils spaventagls sin quatter rodas
En il Grischun hai dà in scumond dad autos dal 1900 fin il 1925. Quai suenter che in postigliun aveva infurmà la regenza che quests autos spaventian ils chavals. Immediat ha la politica reagì e scumandà il autos.


text:
Oberland Bernes (region aministrativa)
La regiù aministratìva de l'Oberland Bernés (en todèsch: Verwaltungsregion Oberland), l'è giöna de le sich regiù aministratìve del Canton Berna, custitüìde al prim de zenér del 2010.
L'è furmàda de apéne 'n cìrcoi aministratif (Verwaltugskreise):
Geografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Oberland Bernés l'è la part piö àlta del Canton Berna en Svìsera, sitüàt endèla part meridiunàl del cantù. El töl dét la zòna 'ntùren al lach de Thun e al lach de Brienz, e le ài de le Alpi Bernéze.
I dialècc svìser todèsch parlàcc endèl Oberland i è clasificàcc come Todèsch Alemànich, a diferènsa de chèi de la cità de Berna e de la part setentriunàla del cantù endóche i è clasificàcc come Todèsch Bernés Alt Alemànich (High Alemannic Bernese German).


text:
Ils lufs han chaschunà era quest onn bleras emoziuns. Dapli lufs, dapli stgarps d'animals da niz, puspè dapli trieps, ins ha gì il sentiment anc ina giada dapli emoziuns. Per pli bleras emoziuns ch'ils lufs sez ha la votaziun sur da la revisiun da la lescha da chatscha federala procurà.
- Sco emprims han ils lufs da Sursaissa procurà per agitaziun
- La dumonda dals ibridsvegn adina puspè tschentada
- Ils conflicts cun las muntaneras da vatgas mamma cumenzan
- La Lumnezia vul serrar vias da viandar
- Anc ina giada dus trieps dapli
- Ils lufs stgarpan uss er asens
- La revisiun da la lescha da chatscha procura per chaus cotschens
- Il pli grond privel per ils lufs: autos e trens


text:
Stazion de Stabio
La Stazion de Stabio a l'è 'na stazion ferroviaria svizzera de l'omonim comun tesines che la interconnett la ferrovia Mendris-Vares e la linia turistica Mendris-Malnaa.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fada su el 27 de giugn 1926 de la Società Anonima per la Ferrovia Mendrisio-Stabio-Confine a l'è sarada el 30 de april 1928 per i difficoltà finanziari. Dal 1 de giugn el sarà anca l'offizi de la dovana.
Doperaa dòpo de la guerra 'me pont de raccord ferroviari in del 1980 a l'è ceduu ai Ferrovij Federai Svizzer che la amplia e la dopera, dal 1989, per di treni diesel/vapor turistich.
Dal 15 de dicember 2014 a l'è doperada anmò per el traffich passegee comun.
Struttur e impiant[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion del 1926 la gh'aveva on binari tronch e vun de raddoppi e on fabricaa viaggiator, incoeu sed de la Polizia comunala. Incoeu a gh'è du binari passant e nissun fabricaa viaggiator.
Moviment[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion a l'è servida di treni de la red celer del Canton Tesin, lign S40 e S50, dal 2014 in di fasc orari de ponta e dal 2016 de tucc i treni. Dal 7 de genar 2018 a l'è servida stabilment di treni per Vares e dal giugn 2018 ona corsa su du a l'è estenduda a Malpensa T2.
Dal 1928 al 2014 a l'era servida domà di treni merci e turistich.
Servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion la gh'ha:
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Katia Accossato (a c.), Il «magazzeno» di Stabio, opera dimenticata di Robert Maillart, in archi, 2003, n. 6, pp. 44–51.
- [Consiglio federale] (CF 1929), Rapport du Conseil fédéral à l'Assemblée fédérale sur sa gestion en 1928, Berna [1929], 514 p.
- Paolo Ladavas e Fabio Mentesana, Valle Olona Valmorea. Due nomi, una storia. La Ferrovia Castellanza-Mendrisio, Editoriale del Garda, Desenzano del Garda 2000, 205 p.


text:
Per realisar il referendum cunter il president Nicolas Maduro dovra quai uss la conferma persunala da las 200’000 suttascripziuns tras ils signataris, ha annunzià la presidenta dal cussegl electoral naziunal. Quai duai succeder tranter ils 20 ed ils 24 da zercladur e tras verificaziun da l'identitad cun l'impronta dal det.
Ella ha dentant avertì da vulair bloccar immediat il proceder sch'ils protests violents cuntinueschian. L'opposiziun vul stgatschar il president Nicolas Maduro. En ses egls porta quel la culpa per la gronda crisa economica en la Venezuela.
Gia il matg aveva la coaliziun d’opposiziun surdà al cussegl electoral radund 1,8 milliuns suttascripziuns per cumenzar in referendum. Pir il mardi eran 1,3 da questas suttascripziuns lura vegnidas decleradas sco valaivlas. Duvrà avessi 200’000.
RR novitads 11:00


text:
Sechs Medaillen an Atletica Gherdëina
Am Sonntag, den 13.06.2021 fand am Sportplatz Lana der 2. Gran Prix der Kategorien Schüler/innen B und A statt. Es erschienen sehr viele Athleten/innen aus ganz Südtirol, um sich sowohl die Punkte der Einzelwertung als auch die Punkte für die Mannschaftwertung zu ergattern. Vom heimischen Verein Atletica Gherdeina Raiffeisen waren rund zwölf Athleten/innen anwesend.
Trotz brühender Hitze von rund 34°C schafften es der...
Alessia Goffi: Bedaia de bront pra i campiunac de atletica lesiera Indoor a Padova
Miec ne pudova la sajon dl’Atletica Gherdëina Raiffaisen nia scumencé. Ai 21 de fauré 2021 garejea Alessia Goffi, la portaculëures de nosta lia, pra n meeting tla proves multiples y ruva segonda. La se tratova de na manifestazion sportiva cun la partezipazion de atletes da dut l nord dla Talia y dassova vester dantaldut na prova generela per I campionac Talians indoor che fova pona sun l program ai 06 y 07 de merz 2021. L gran resultat...
Alassia Goffi: Campiunëssa taliana de atletica lesiera tla proves multiples
No mé granda, ma grandisciscima ie stata l’emozion n dumënia ai 4 de utober ntëur mesa la un domesdi canche la se tratova de se bater per la bedaia d’or a Forlì tl Emilia Romagna, na bedaia che valova per l titul talian tla proves multiples de atletica lesiera y canche n ova udù che l travert per chël che n ova laurà dut l’ann fova dan man. Puec menuc do fovel segur: l titul talian...
Campiunac talians de atletica lesiera per bën trëi atletes de Gherdëina
Un di majeri fins dl per la sajon dl’atletica lesiera ie chël de se davanië la rejon de pudëi fé pea pra i campiunac talians. Nstadì ons bele abù l mesum de pudëi scrì vel rissa sun la partezipazion de Chiara Goffi, ma ntant nes ie unida la comunicazion ufiziela dala Fidal che mo d’autra mutans ie cualifichedes y possa nsci garejé a livel naziunel. La se trata de Alessia...
4.post per Chiara Goffi pra i campiunac talians de atletica lesiera
Dai 11 ai 13 de setëmber fovel sun l program dl atletica lesiera I campiunac talkians de atletica per la categuries alieves. Pra chisc campiunac muessen sambën se cualifiché y demsusrté su cer resultac, ajache la partezipazion ie dassën limiteda. Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen fova Chiara Goffi de Urtijëi cualificheda, nchinamei ted oi disciplines: tl smaché la lanza y tl smaché l pëis. Dal mumënt che la doi garejedes fova...
Campiunac Regiunei a Maran y Campiunac dl Euregio a Dispruch
Nstadì, ai 5 y 6 de setëmber fovel sun l program dl ateltica lesiera doi garejedes, una a Maran y l’autra a Dispruch. A Maran fovel sun l program la garejedes che valova per l titul Regionel assolut nia mé dl ëiles y i ëi, ma nce dla alieves, y tlo fova l’Atletica Gherdëina Raiffeisen presënta cun Chiara Goffi tl smaché l pëis y tl smaché la lanza. Te tramedoves la...


text:
Sur notg haja dà radund 50 cm naiv, uschia ils organisaturs. Cura e nua che la cursa vegn prendida suenter n'è anc betg enconuschent.
Cursas a Sölden en il passà
Avant in onn aveva la medema cursa stuì vegnir annullada pervi da ferms vents. Il 2010 avevi memia blera tschajera. Il 2006 eri memia chaud ed ha pluvì, uschia che l'entir program a Sölden è dà en l'aura. Las dunnas han fin uss gì dapli cletg: Fin tar la cursa avant dudesch onns ha la cursa da las dunnas adina pudì vegnir manada tras sco planisà.
RR novitads 09:00


text:
Socialdemocrazia
La socialdemocrazia l'è 'n ideja politega del mond socialista nassuda in tra la fin del secol quell de XIX e 'l principi de quell de XX.
Originariament ligada al revisionism del marxism, la s'è poeu svesinada al socialism reformista e ai principi de l'economia keynesiana, e donca l'ha accettaa el capitalism.
[Modifega | modifica 'l sorgent]
I partii socialdemocratich hinn spantegaa in tutt el mond, ma hinn on poo in declino, e i partii socialdemocratich hinn pussee orientaa al liberalism social, al socialism liberal e a la terza via.
- Italia: Partii Democrategh, Noeuv PSI
- Regn Unii Partii Laborista
- Franza: Parti Socialiste
- Germania: Sozialdemokratische Partei Deutschlands
- Paes Bass: Partij van de Arbeid
- Spagna: Partido Socialista Obrero Español
- Palestina: Fatah


text:
Cun famiglia ed amis
Lessan Els as unir sco pêr? Nus Tils accumpagnain jent pro quist pass e dain fuorma, insembel cun Els, a las nozzas in üna da nossas baselgias. La copulaziun es, tenor la vista evangelica, üna festa da benedicziun. Il rom dal cult divin e la preschentscha da la famiglia e dad amis mettan in evidenza l’importanza particulara da quist mumaint. Blers pêrs as regalan ün anè sco segn da la colliaziun vicendaivla.
Premissa per nozzas in baselgia es la marida pro’l stadi civil. Implü sto esser ün dals partenaris commember da la baselgia. Copulaziuns ecumenicas esa pussibel da far, pretendan però la preschentscha dals ravarendas refuormà e catolic. Sün giavüsch pon Els, sco pêr, eir as laschar benedir – sainza copulaziun civila preliminara.
Autorisada/autorisà per copulaziuns e benedicziuns es la ravarenda da Lur raspada. Ella ha plaschair dad imprender a cugnuoscher ad Els sco pêr.


text:
Chieti
Chieti (Chijtë endèla parlàda locàl; en latì: Teate) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de l'Abruzzo, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Chieti 'l g'ha presapóch 56.000 abitàncc, 'na superfìce de 58 km² e 'na densità de 865 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bucchianico, Casalincontrada, Cepagatti (PE), Francavilla al Mare, Manoppello (PE), Pescara (PE), Ripa Teatina, Rosciano (PE), San Giovanni Teatino, Torrevecchia Teatina.
Geografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chieti la se tróa 'ndèla part centro-orientàla de l'Abruzzo, a 330 méter söl leèl del mar, söndèna culìna che la sepàra le àive del fiöm Aterno (a nòrt) de chèle del fiöm Alento (a sud).
La cità[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità l'è spartìda 'n du nùclei ciamàcc Chieti Alta e Chieti Nöa.
Chieti Alta l'è colocàt söndèna culìna e l'è la part piö antìca de la cità..
Chieti Nöa 'nvéce l'è la part a vocasiù piö comerciàla. Sitüàda endèla valàda a nòrt de la culìna la rìa 'nfìna a lìàrzen dèster del fiöm Aterno. L'è popolàda apò a de divèrsi stüdèncc del Campus de l'Università Gabriele d'Annunzio (che 'ndel'an académich 2007-2008 la cöntàa 30.000 iscrìcc).


text:
L'avantmezdi ha la Polizia chantunala survegnì il clom ch'in auto saja collidà cun la paraid dal tunnel tar l'entrada da la gallaria da Salez. La giuvna da 19 onns charrava cun ses auto da Tavau en direcziun Claustra. Avant l'entrada da la gallaria haja l'auto cumenzà a glischnar sin la via cuverta da naiv. Sinaquai haja l'auto sdrimà il mir da naiv da la vart dretga ed è lura collidà cun il portal da la gallaria.
Tar l'accident è la dunna sa blessada be lev ed è lura vegnida transportada cun l'ambulanza en l'ospital da Tavau.
RR novitads 16:00


text:
Ella propona plinavant a la Confederaziun, da desister dal tut d'in center naziunal da sport d'enviern. Persuenter duai Berna sustegnair l’uniun “Iniziativa per il sport da naiv” che coordinescha offertas dal sport popular. Quai eviteschia duplicitads e saja pli bunmartgà.
Per promover il sport planisescha il Cussegl federal in center da sport da naiv per 60 fin 85 milliuns francs. Entant èn mo pli 4 lieus en la cursa. Dasper Lai èn quai Tavau, Andermatt e Fiesch. La consultaziun dura anc fin ils 19 da settember.
RR Novitads 16:00


text:
Alvistì
Alvistì (nom uficiàl en italià: Valvestino) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 184 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 31 km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondù (TN), À, Gargnà, Ìder, Magàza, Tignàl.
Alvistì l’è sitüàt endèla val omonima, ‘ntra la Val Sàbia e ‘l Lach de Gàrda. L’è furmàt de sés frasiù: Arem, Bolù, Droàne, Moèrna, Persù e Törà, ‘ndoche gh’è la sede del cümü. L’è giü dei nöf cümü mèmber de la Comunità Montana Parch Alt Garda Bresà. El so teretóre el töl dét apò a la part nord del lach de Alvistì, de formasiù artificiàl.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Alvistì l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dapi il 2013 mettia il chantun gia a disposiziun in atelier d’abitar a Vienna. Ussa vul el collavurar en ina fasa da pilot cun il chantun da Son Gagl ed il Principadi da Liechtenstein per ils onns 2019 e 2021.
Artistas ed artists grischuns possian viver e lavurar gratuitamain en l’atelier d'abitar a Roma en il quartier San Lorenzo a la Via dei Latini 18. Sper la dimora gratuita en l’abitaziun mobigliada porschia il chantun anc 2'000 francs il mais suren sco supplement per ils custs da viver.
Tenor la chanzlia chantunala possia s’annunziar, tgi che saja artista u artist professiunal, haja domicil en il chantun Grischun ed ina stretga relaziun cun quel o cun sia cultura. Las annunzias sajan d'inoltrar fin ils 26 d’october per tut las spartas e na sajan betg liadas a la vegliadetgna.
RR novitads 10:00


text:
Per se enjignèr a l’Aisciuda ladina l’é stat endrezà n cors per ladin per ciantèr, en colaborazion co la scola de musega Il Pentagramma e l maester Ilario Defrancesco. A chest cors à tout pèrt bec e gregn che rejona e che no rejona ladin. Na ocajion per ladins e no ladins de se arvejinèr al lengaz de mendranza se dajan ju co l’èrt del ciantèr.
I resultac del cors i é stac porté dant endèna l’inaudazion de l’Aisciuda ladina 2019 te Sorastanza de la Scola Ladina de Fascia.
Te l’enjonta i tesć de la cianties emparèdes al cors.


text:
Curt e concis
- Fin 2020 restan 32 postas tradiziunalas en il Grischun.
- 4 postas tradiziunalas restan en Surselva: a Mustér, Glion, Vella e Flem.
- En Surselva vegnan 15 postas examinadas (stan mars 2018).
En Surselva ha la Posta gia serrà trais filialas l’onn passà: ils 18 da settember a Versomi (la posta è integrada uss en la stizun dal vitg), ils 2 d’october a Sursaissa (la posta è en la stizun Maxi) ed ils 8 da november a Val s. Pieder (la posta è en il biro da turissem).
En discussiun cun Breil, Laax, Tujetsch e Trun
Cun quatter vischnancas saja la Posta en discussiun, sco la responsabla per la communicaziun da la regiun ost Carmen Lama ha ditg ad RTR: cun Laax, Breil, Trun e Tujetsch. Cun questas vischnancas tschertgian els ina schliaziun.
En connex cun las plazzas di la responsabla per la communicaziun, che la Posta veglia impedir da relaschar persunal nua che quai è pussaivel. Sch’ils plans da restructuraziun pertutgian collavuraturs dettia quai dad ina vart il contract da lavur collectiv cun il plan social. E da l’autra vart offria la posta la pussaivladad da chattar ina funcziun sumeglianta en l’interpresa, ubain ch’ins gidia in collavuratur da chattar ina schliaziun.
32 postas tradiziunalas restan fin 2020
En il Grischun restan 32 filialas da posta cun il model tradiziunal almain fin il december 2020. Era en Surselva è quai il cas cun quatter filialas: Mustér, Glion, Vella e Flem.
Critica dal sindicat
Mo il concept «Rait da postas 2020» ha chaschunà critica. Il sindicat syndicom crititgescha ils puncts suandants, sco il secretari central Roland Lamprecht ha ditg ad RTR:
- La Posta pratitgeschia dumping da pajas; ella dischlocheschia lavur dad in sectur cun bunas pajas tar la posta en in sectur cun pajas bassas sco per exempel en ina stizun dal vitg.
- En Svizra vegnian 1'200 plazzas reducidas. Quantas ch'èn pertutgadas en il Grischun n'è betg anc enconuschent.
- En ina retschertga ch’il Cussegl federal ha laschà far èsi sa mussà, che las interpresas pitschnas e mesaunas n'èn betg cuntentas cun ils servetschs en las agenturas da la Posta.
Tschertgar schliaziuns cun ils pertutgads
La pledadra da medias da la Posta Jacqueline Bühlmann refusescha las reproschas.
- Els na midian betg filialas en agenturas per cuntanscher cundiziuns favuraivlas. Mo la Posta stoppia s’adattar, perquai ch’ils clients hajan auters basegns e perquai che la societad e las structuras sa midian. La Posta stoppia eleger tranter schliar las postas tradiziunalas ubain porscher alternativas.
- La Posta haja adina communitgà che 1'200 plazzas en Svizra sajan pertutgadas dal concept «Rait da postas 2020». Quai na veglia dentant betg dir che questas plazzas vegnian reducidas. I dettia la pussaivladad ch’in collavuratur chattia lavur en in auter sectur. Uschia dettia en la regiun da Landquart fin l'onn 2020 in nov center regiunal da pachets, e là dettia quai plazzas novas.
- La Posta veglia meglierar cuntinuadamain ils servetschs per las interpresas pitschnas e mesauns, di Jacqueline Bühlmann. Per exempel ch’ins possia trametter blers pacs ubain bleras brevs enina. E la finala hajan las agenturas avert pli ditg ch’ina posta. Ed els sajan adina pronts da tschertgar schliaziuns cun ils pertutgads, e da prender resguard dals basegns regiunals e locals.
RR actualitad 07:00


text:
Norbert Brunner va en pensiun. El è president da la Dretgira chantunala grischuna – ed el è il sulet derschader che discurra rumantsch.
Las minoritads, pia ils Rumantschs e Talians, ston esser represchentadas a moda adequata a la dretgira chantunala. Quai stat scrit en la lescha. Gliez na fiss betg il cas, sch’il Cussegl grond n’elegia l’avust nagin derschader rumantsch u nagina derschadra rumantscha pli.
Che la minoritad linguistica n’avess nagin derschader a la pli aulta dretgira, fiss a Berna, a Friburg ed en il Vallais «nunpussaivel» u «nunimaginabel».
Berna – trais derschaders franzos
11% da la populaziun bernaisa è da lingua franzosa. Da 21 plazzas da derschaders a la Dretgira suprema da Berna èn trais plazzas adina reservadas per la minoritad francofona. Vul dir: in zichel dapli che la procentuala da la populaziun.
Senza derschaders franzos n’avess la populaziun nagina fidanza pli en la giurisdicziun bernaisa
Vallais – dus derschaders tudestgs
28% dals Vallesans discurran tudestg. Dals 11 derschaders alla dretgira chantunala derivan adina dus derschaders u derschadras dal Vallais Sura, pia da la minoritad tudestga. Questa repartiziun haja il parlament chantunal decidì il 1999, di Thomas Brunner, vicepresident da la Dretgira chantunala. La repartiziun saja sa cumprovada ed i na dettia neginas emprovas da la midar.
Friburg – 2,4 derschaders tudestgs
Radund 25% dals Friburgais èn da lingua tudestga. Las plazzas da derschaders e dad actuars sajan repartidas tenor questa procentuala, di Christian Pfammatten, president da la dretgira chantunala.
Politicamain fissi nunacceptabel d'avair nagins derschaders da la minoritad
Plinavant hajan ins era fatg bunas experientschas cun derschaders bilings che possian far tractativas e scriver sentenzias per tudestg sco era per franzos. Ils derschaders bilings porschian a la dretgira ina flexibilitad, sch'ins stoppia dumagnar ina giada in pau dapli cas franzos ed in’autra giada dapli cas tudestgs.
La bilinguitad n’è per nossa dretgira betg mo ina obligaziun, mabain era ina onur
Las medemas leschas sco il Grischun
A moda minuziusa procuran Friburg, Berna ed il Vallais che lur minoritads linguisticas hajan lur derschaders a las dretgiras supremas. Ils trais chantuns n’han betg leschas pli severas. Anzi, lur disposiziuns decisivas èn formuladas tuttina sco quella en il Grischun che pretenda ina represchentanza adequata da tuttas linguas uffizialas a las dretgiras supremas.
La differenza tar il Grischun è dentant: Ils parlaments en ils trais chantuns bilings resguardan era questa disposiziun cun eleger consequentamain derschaders da lur minoritads a las dretgiras supremas.
Il cussegl grond dal Vallais observa la represchentanza da la minoritad


text:
Agid finanzial
L'agid a victimas po surpigliar las consequenzas finanzialas d'in delict. La victima ed ils confamigliars pon ultra da quai survegnir ina satisfacziun morala per la suffrientscha psichica subida.
Avais Vus difficultads finanzialas en consequenza d'in delict? U avais Vus ina dumonda davart l'agid finanzial a victimas, p.ex. co che Vus pudais survegnir ina satisfacziun morala? Alura contactai in post da cussegliaziun da l'agid a victimas. Quel po conceder a Vus agid finanzial immediat ed As sustegnair en dumondas da sustegn finanzial.
Qua chattais Vus tut ils posts da cussegliaziun da l'agid a victimas
Agid immediat
En cas urgents po l'agid a victimas surpigliar ils custs resultads d'in delict (agid immediat). Quai èn p.ex. ils custs per
- in segiurn en ina chasa da dunnas per Vus e Voss uffants,
- in'intervenziun terapeutica en cas da crisa u
- emprims scleriments tras in'advocata u in advocat u
- l'emprim provediment medicinal.
Agid a pli lunga vista
L'agid a victimas po finanziar ulteriurs sustegns da terzs che stattan en connex cun il delict, in uschenumnà agid a pli lunga vista. Quai èn per exempel ils custs per
- in segiurn pli lung en la chasa da dunnas,
- ina psicoterapia u
- la represchentaziun tras in'advocata u in advocat en la procedura penala.
L'autezza da quest agid finanzial dependa da la situaziun finanziala da la victima.
Indemnisaziun
L'agid a victimas po surpigliar donns finanzials resultads dal delict, p.ex. indemnisar la perdita da paja u las spesas da viadi. Er ils custs da sepultura u ils custs d'in agid en il tegnairchasa pon vegnir indemnisads da l'agid a victimas, dentant betg donns materials.
L'autezza da l'indemnisaziun dependa da la situaziun finanziala da la victima.
Satisfacziun morala
A victimas pertutgadas particularmain ferm d'in delict po l'agid a victimas porscher ina satisfacziun morala. La satisfacziun morala è in'indemnisaziun ed ina reparaziun per la suffrientscha psichica subida. En questa moda presta il stadi ina contribuziun da solidaritad e renconuscha la situaziun difficila da la victima u da ses confamigliars.
Per inoltrar dumondas d'indemnisaziun e da satisfacziun morala èsi da resguardar ils termins da scadenza. As drizzai perquai a temp ad in post da cussegliaziun da l'agid a victimas.


text:
L'onn passà èn naschids en Grischun almain 30 pitschens en ils trieps da lufs. Quai tar ils trieps dal Ringelspitz, Valgronda, Beverin, Stagias e Muchetta. Nagins novs lufs hai dà tar il triep dal Calanda, quai sco gia l'onn avant.
Mesadad dals pitschens mora
Morts èn l'onn passà 17 lufs tar accidents da via u sin ils binaris. En il rapport stat ch'i saja da parter dal fatg ch'i dettia ils proxims onns anc dapli lufs en Grischun. Quai malgrà l'auta rata da mortoris dals pitschens da radund 50% durant l'emprim onn da vita. Ils lufs populeschian adina dapli regiuns. Spezial saja qua quant ferm ch'ils territoris dal Ringelspitz e dal triep da Valgronda sa cruschian.
Dapli observaziuns da lufs
Ch'ils trieps sa repartian pli ferm, saja er da vesair vi dal dumber d'observaziuns da lufs. L'onn 2019 hajan ins nudà 711 observaziuns da lufs che l'Uffizi da chatscha ed il Parc Naziunal hajan examinà. L'onn passà èn quai stadas 2'762 observaziuns.
Cun in dumber pli aut da lufs haja er dà dapli animals datiers dals vitgs ed er dapli animals da niz sajan vegnids stgarpads. Per puspè spaventar ils lufs per ch'i tegnian distanza e per vesair las rutas, ha la mamma dal triep da Valgronda survegnì in emettur da GPS ed er il mastgel dal triep da Stagias.
Triep dal Beverin problematic
S'augmentads ferm èn ils stgarps d'animals da niz. Uschia èn 50 animals vegnids stgarpads gia la primavaira (l'onn avant nagins) e fin la fin da l'onn èn vegnids stgarpads total 257 animals (l'onn avant 127). Per l'emprima giada èn er vegnids stgarpads in vadè ed in asen. Plinavant èn nov vadels vegnids duvrads dals lufs. Numerus animals èn vegnids stgarpads dal triep dal Beverin, fertant ch'il triep da Muchetta è stà fitg ruassaivel.


text:
L’october 2013 ha la populaziun da Sta. Maria dà glisch verda per in sviament da la vischnanca. Er sch’in project che custass radund 20 milliuns francs fiss vairamain sin maisa datti uss tuttina puspè discussiuns.
Influenza da la decisiun da Ferrera/Schmitten
L’october 2019 ha il Tribunal federal valità l’interess public per il spazi cultural pli aut che quel da la populaziun ed ha refusà tras quai ina construcziun d’in sviament a Ferrera/Schmitten. Per evitar ina tala decisiun a Sta. Maria, ha il chantun pia da far adattaziuns dal plan directiv. Tenor l’inschignier chantunal, Reto Knuchel, saja ins uss vid sclerir projects alternativs che correspundan a tut ils interess.
Via sutterrana
Ina alternativa pussaivla è da metter la via sut terra uschia che la cuntrada na va betg en malura ed oravant tut na vegniss betg destruì la furma da crusch istorica da la vischnanca. Quella varianta che custass radund 50 milliuns francs, sustegna er il parc da natira Biosfera Val Müstair. Tenor il maina gestiun da la Biosfera Val Müstair, David Spinnler, fiss ina soluziun persistenta d’in sviament er impurtant per il turissem. Numnadamain visitan blers giasts la Val Müstair pervi da la cuntrada culturala d’auta valur.
Varianta che cuntenta tuts
Che Sta. Maria dovra in sviament stettia ord discussiun, uschia il president communal da la Val Müstair, Rico Lamprecht. Gist durant la stad chaschunian mintga di var 4'500 vehichels che sajan en viadi en il Tirol dal sid u sur il pass da l’Umbrail chaos e colonnas en la vischnanca. Tenor Lamprecht sto il sviament però cuntentar tut ils involvids, saja quai la populaziun da la Val Müstair sco er las diversas organisaziuns.


text:
Per porscher in post da consultaziun nuncumplicau stat la presidenta communala a disposiziun a vischinas e vischins. Aschia san habitontas e habitonts exprimer lur damondas a moda nunbirocratica. L'audienza ha mintgamai liug gievgia dallas 17.00 entochen las 19.00 en casa cumin a Glion.
In'annunzia preliminara per e-mail info@ilanz-glion.ch ni telefon 081 920 15 15 ei necessaria. Ils termins dall'audienza cun la presidenta communala vegnan mintgamai publicai sin questa pagina d'internet sut «Publicaziuns > Publicaziuns ufficialas» ed el Fegl ufficial Surselva.


text:
Las activitads en connex cun las festivitads da refo500 pertuccavan in spectrum vast dad occurrenzas ed eveniments. Vul gir, che ton occurrenzas communalas pli pintgas sco era occurrenzas surregiunalas pli grondas han giu liug. La gliesta detagliada aschuntada dallas occurrenzas en connex cun las activitads da refo500 porscha ina buna survesta. Cheutier eis ei specialmein da menziunar il suandont:
a.) L'exposiziun organisada dil Museum Regiunal Surselva «Kreuz oder Hahn – Da messa ni da priedi» che tematisescha a moda exemplarica la spartgida confessiunala ella Surselva. Cheutier ei l'enconuschientscha relevanta, ch'ils accents confessiunals dependan en emprema lingia dall'influenza culturala e pli pauc dall'influenza religiusa.
b.) Il congress internaziunal per la scienzia davart la muntada dallas brevs d'artechel da Glion ha buca mo aviert novas discussiuns scientificas denton era tschentau Glion el center dalla discussiun dil moviment da democrazia ell'Europa. La rendita scientifica da quei congress semuossa la finala ellas actas dallas dietas, e plinavon ell'acta cantunala dil stadi «500 Jahre Artikelbriefe und Bundesbrief» (1524-2024), la quala sesanfla il mument ella preparaziun.
c.) Al teater al liber «Comander – eine historische Kriminalkomödie im Städtli von Ilanz», che vegn responsaus dall'Anna Catrina SA e vegn accumpignada da persunas dil fatg historic, eis ei gartegiau da fascinar ina gronda part dalla populaziun lunsch sur ils cunfins cantunals e da sensibilisar ella per la tematica historica.
d.) L'analisa scientifica dil svilup confessiunal dil lungatg e dalla cultura ella Surselva (Romania e Renania) ha demussau a moda exemplarica ch'il lungatg, la cultura, la baselgia e la politica eran ed ein colligiai a moda extraordinaria.
e.) Unicas eran segir las festivitads da terminaziun davart il tema «REUNIUN. einander begegnen | gemeinsam feiern», ch'ein separtgidas en ina fiasta da scola (21-06-2019) ed ina fiasta communala (22-06-2019): Tschiens scolaras e scolars han empriu d'enconuscher la vischnaunca e sias fracziuns e cantau communablamein canzuns; e tschiens habitontas ed habitonts dil marcau e dallas fracziuns han festivau ensemen el marcau vegl da Glion la REUNIUN terminonta.
Las activitads san era vegnir illustradas cun entginas cefras: 500 scolarAs han cooperau, ca. 200 persunas han prestau tschiens uras da lavur cumina, 70'000 carstgauns han priu part allas festivitads dil 2017 tochen il 2019 e 35 sesidas ha la gruppa da lavur refo500 teniu. Totalmein ein lavurs ed investiziuns ella valeta d'ina mesa milliun CHF vegnidas fatgas. Naturalmein eis ei grev da schazegiar la valurisaziun e la persistenza dallas occurrenzas dils davos onns.


text:
La sonda passada èn radund 40 fans da l'EHC Cuira sa rimnads tar lur stadion da glatsch a l'Obere Au. Quai per beneventar il giugader dal rival EHC Dübendorf, Steven Widmer, a Cuira. Tge? Gea, vus avais legì correct.
L'attatgader Widmer è in giugader che polarisescha en la MySports League, in che tschertga la provocaziun. Uschia hai dà pliras giadas talas cun ils fans da l'EHC Cuira en il passà. Ma quella relaziun è vegnida meglra, in zichel tar in «amur-odi». Ils fans da Cuira enconuschan Widmer, e lez ils fans da Cuira:
Ins sto schon ir lunsch a tschertgar enfin ch'ins chatta ina cultura da fans en il sport d'amaturs sco qua tar l'EHC Cuira.
Cunquai che Widmer ha dacurt pers in patg cunter ils fans da Cuira ha el stuì ir cun velo da Dübendorf fin a Cuira. Là è el vegnì retschavì dals fans cun applaus. Quai è mo in'anecdota che demussa quant activ ch'ils fans da l'EHC èn.
Cultura da fans: Unica e diversa
En la MySports League (terz'auta liga en Svizra) saja la cultura da fans da l'EHC Cuira unica. Quai manegian almain ils fans da l'EHC. I dettia bain singulas gruppaziuns, sco d'Arosa, Basilea u Lyss, ma cun la scena da Cuira vegnian er quellas equipas betg da tegnair cun.
Ils fans èn in dals gronds motivs daco che jau sun uss qua uschè ditg.
Interessant vid la cultura da fans da l'EHC Cuira è segiramain, co ils fans èn organisads. I dat numnadamain betg mo in fanclub tar quel tuts fan part, mabain differentas uniuns/gruppaziuns:
- Fanclub EHC Cuira (ca. 200 commembers): responsabels per choreografias, fanshop e viadis cun car als gieus ordaifer
- EHC Fans (8 commembers): responsabels per la lavur redacziunala (p.ex. pre-/post-gieu rapports, videos, fotografias); fitg activs
- Bock uf EHC (ca. 50 commembers): fan bler lavur voluntara (p.ex. mainan la bar da la festa da la citad, u pli baud la bar Schmalspur en la citad veglia); il retgav va en favur dal club
- KHUR33: ina sort gruppaziun da donaturs, cumpran l'abo da stagiun per in pretsch simbolic, daners van a l'emprima equipa; «sponsurs privats»


text:
3. liga
Per l'emprima giada dapi blers onns dattan puspè trais equipas rumantschas en la 3. liga. Sper il CB Trun/Rabius èn da nov er il CB Lumnezia ed il CB Surses part da la 3. liga. Pervia d'ina restructuraziun tar la Federaziun da ballape da la Svizra orientala hai dà inqual midada en la gruppa 1 da la 3. liga. Equipas sco Triesen, Triesenberg u Buchs na tutgan betg pli tar questa gruppa. Perencunter èn da nov Uznach, Glaruna u Eschenbach da la partida. Quant fermas che questas equipas èn, vegn il decurs da la stagiun a mussar.
Il favurit sin la promoziun en 2. liga è probabel Bogn Ragaz, che ha manchentà l'ultima stagiun la promoziun mo per il nair da l'ungla. Bler dastgan ins dentant er spetgar da Eschenbach – che ha suenter la relegaziun en 3. liga segir puspè la finamira da dumagnar la promoziun ensi.
Tge dastgan ins spetgar da las equipas rumantschas?
Il pli bler dastgan ins segir spetgar da Trun/Rabius che dat la terza stagiun en seria en 3. liga. L'ultima stagiun ha l'equipa da la Cadi evità la relegaziun pir en il davos gieu da campiunadi. Quest onn ston las finamiras esser pli autas. La qualitad è segir quà da far in plaz en l'emprima mesadad da la tabella. La finamira da l'equipa è er da dar in ballape pli offensiv questa stagiun ch'ils ultims onns.
La finamira principala da las ulteriuras equipas rumantschas sto esser da tegnair la liga. Il CB Lumnezia cumbatta cun problems enconuschents: Sco gia auters onns è il cader fitg pitschen. Blessuras u giugadurs serrads na po l'equipa strusch vertir. Cun Yanick Demont ha plinavant il topscorer da l'equipa terminà sia carriera. En la preparaziun han ils Lumnezians stuì dar forfait il gieu da Cuppa grischuna sco er da la Cuppa svizra, pervi da memia paucs giugaders.
Spannegià dastgan ins esser sin il CB Surses che dat per l'emprima giada insumma en la 3. liga. En la preparaziun ha l'equipa surmirana fatg ina buna figura. Tuttas partidas han els gudagnà. Tranter auter dus gieus da la Cuppa svizra. Tuttina èsi da quintar che Surses sto cumbatter cunter la relegaziun. Dumagnar questa sfida è mo pussaivel sco equipa omogena.
2. liga regiunala
Cun il CB Domat e la US Schluein Glion dattan duas equipas grischunas quest onn en la 2. liga regiunala. Il CB Domat ha dumagnà la promoziun e dat uschia per l'emprima giada dapi la stagiun 2017/2018 en la 2. liga. Per Schluein Glion èsi la terza stagiun en roda en la 2. liga.
Tge dastgan ins spetgar da las equipas grischunas?
Per Schluein Glion vegn er questa stagiun in cumbat cunter la relegaziun. Insatge che l'equipa da Mate Lekishvili enconuscha avunda bain. L'ultima stagiun han ils Sursilvans segirà la classa pir grazia ad ina victoria en l'ultim gieu. Sin la nova stagiun hai dà inqual midada en il cader da Schluein. L'equipa giuvna è anc vegnida pli giuvna. Tranter auter ha il goli David Hornacek midà tar Cuira 97. Ina sfida per Schluein Glion vegn ad esser dad integrar ils novs giugaders en l'equipa, e da purtar quests giugaders sin nivel da la 2. liga.
Il CB Domat perencunter na vul betg avair da far insatge cun la relegaziun. L'equipa è per gronda part la medema sco la stagiun passada, e singuls giugaders èn anc vegnids vitiers. La finamira da l'equipa dal trenader Walter Frizzoni è in plaz amez la tabella.
2. liga interregiunala
Cuira 97 va sco meglra equipa grischuna en in'ulteriura stagiun en la 2. liga interregiunala. Sco mintg'onn hai era questa stagiun dà inqual midada en il cader. Betg pli part da l'equipa fa tranter auter Fabrizio Cavegn. Il giuven talent sursilvan dat da nov tar il FC Son Gagl. Nov en il cader èn spezialmain giugaders giuvens. Franc è che Cuira 97 na tutga betg tar ils topfavurits en quest campiunadi.
Tge dastgan ins spetgar da Cuira 97?
Cuira 97 ha mussà ils ultims onns ch'èls tutgan tar l'elita en la 2. liga interregiunala. La stagiun 2019/2020 eran els sin plazza 1, cura che la stagiun è vegnida interruta ed annullada pervi dal coronavirus. L'ultim campiunadi ha l'equipa da la chapitala grischuna finì sin plazza 5 da la tabella.
Sin Cuira 97 spetga tenor il trenader Maximilian Knuth, ina stagiun da transiziun. Els hajan gì ina greva preparaziun. Blers giugaders hajan adina puspè mancà pervia da vacanzas u blessuras. Perquai saja bler malguess avant il cumenzament dal nov campiunadi. La finamira saja ina plazza en l'emprim terz da la tabella. La promoziun en la 1. liga n'è actualmain nagin tema. Spezialmain da giugaders giuvens sco Lars Caduff e Marino Cavegn spetga Maximilian Knuth uss dentant il proxim pass.


text:
Surprendent, tgi che ha tut ditg da na: Tut las pussaivlas Host Cities – Tavau, San Murezzan e Cuira – han tramess ils gieus olimpics 2026 giu per l'aissa. Durant che vischnancas sco Bravuogn, Maton e Sumvitg han ditg gea. En las decleraziuns dals presidents communals dat quai grondas parallelas.
Pudì profitar e betg suffrir las consequenzas
Il president communal da Maton, Silvio Clopath di che las pendicularas avessan pudì profitar dals effects positivs dals gieus, senza suffrir da las consequenzas negativas, sco per exempel l'infrastructura che va en malura.
In effect che era il president da vischnanca da Sumvitg ha menziunà è che las regiuns pitschnas sajan dependentas da las grondas e vesian uschia plitost il basegn da lavurar ensemen e na esser memia egoistics. Er a Bravuogn guarda la situaziun ora tuttina.
Facit pussibel
Vischnancas che avessan il meglier cas pudì profitar ed avessan gì da perder nagut èn plitost stadas per ils gieus olimpics. Vischnancas ch'avessan stuì ir en in ristg pli aut han plitost ditg na als gieus.
RR actualitad 08:00


text:
Il giugader dal club da hockey da Tavau Dino Wieser na dastga betg dar questa saira il gieu cunter Ambri-Piotta. El n'haja pliras giadas betg purtà ses equipament a moda correcta. Quai ha decidì la Federaziun svizra da hockey. Dasper ch'el è serrà per in gieu sto Dino Wieser era anc pajar ina multa da 3'420 francs.
Cunter Robert Kousal, collega da team da Dino Wieser, vegn plinavant intervegnì pervi d’in eventual surpassament cunter la regla da l’associaziun mundiala116 (culp/stausch cunter in arbiter) en il gieu da sonda cunter ils ZCS Lions.
RR novitads 11:00


text:
Futsal è in sport dal sid
Che gest Portugais han fundà l’emprim club da futsal dal Grischun è nagina casualitad. Il sport deriva atgnamain da l'America dal sid. En l'Europa è futsal plitost derasà en ils pajais dal sid. Il pled futsal è ina cumposiziun dals pleds spagnols fútbol sala ni dil portugais futebol de salão.
Giugaders portugais cun l’emblem dal capricorn sin il dress
Il Futsal Club Engadin consista quasi exclusivamain da giugaders portugais. Malgrà ch'i vegn discurrì portugais en il club na vul il president Daniel Ricardo Rodrigues betg discurrer d'in club portugais. Els sajan averts per tuts. Perquei n’hajan els era betg tscharnì las colurs dil Portugal cotschen e verd sco colurs dil club. Lur dress saja blau-mellen ed en l’emblem saja in capricorn, in simbol tipic per l’Engiadina ed il Grischun.
Bleras differenzas tar il ballape
Tranter ballape e futsal datti bleras differenzas. En halla vegn dà cun 5 enstagl dad 11 giugaders. Tut è pli pign: la plazza, ils gols e schizunt la balla. La pli auta liga da futsal en Svizra è la Premier League, suandada da las ligas naziunalas A e B. Il Futsal Club Engadin cumenza ils 20 da november il campiunadi ella liga naziunala B. Giugà vegn mintgamai la dumengia en furma d’in pitschen turnier. Da chasa è il Futsal Club Engadin en il center da sport Promulins a Samedan. Sco ils blers giugaders vegn era il trenader dal Portugal. Fernando José Madeira ha gronda experientscha ed ha era gia trenà en il Portugal ed en l’Engalterra.
RR Sportissimo saira


text:
En il teater va quai per ina insla cun ina tur da sun, che po sulet surviver sch’ella tuna bain. Per quai guarda «Letra», ina dunna, che ramassa ils tuns per la tur. In di turna enavos «Dezibel», in um, ch’è stà bandischà da l’insla e che vul ussa midar l’intent da la tur. «Marto», il maister da la tur vesa quai, per las duas guardias da la tur na para quai betg dad esser uschè mal.
Per ch’ì na dettia betg dapli donns, sto «Letra» uss far or da l’insla ina plazza nua che tuts sa sentan bain.
Giubileum d’85 onns ProCap Grischun
Il teater è vegnì scrit aposta per l’85avel anniversari da la «ProCap» e quai dal autur Vincenzo Todisco. En il center da l’istorgia è la sensibilisaziun per glieud cun in impediment. Ils diesch acturs èn tuts amaturs e han era tuts in impediment. En pli èn era duas giuvnas sautunzas en acziun. La reschia maina la pedagoga da teater Justina Derungs.
Era sche ti n‘audas e vesas nagut, ti vegns a sentir, quai la quintessenza dal toc da teater.
Bleras sfidas enfin che las emprovas pon cumenzar
Las provas per quest teater han lieu in ina gronda halla en il quartier d’industria a Zezras quai amez las caneras da las ufficinas d’enturn. Ma quai è sulet ina da las sfidas tranter bleras. Er chaussas sco transports dals acturs ni era bleras uras da lavur ed ina culissa plitost speziala sun part da questas sfidas. Er il teater savess è vegni midà ferm per che quai saja insumma pussaivel da preschentar el sin il palc.
Emprima preschentaziun ils 22 d’october
La prima da las total sis producziuns giugadas en la «Postremise» a Cuira ha lieu ils 22. October 2016. Per persunas surdas ni talas che n’audan betg uschè bain vegn installada in apparat d’inducziun. Ina da las sis represchentaziuns vegn perfin translatada simultan en la lingua da segns.
RR actualitad 17:00


text:
La nova bova è vegnida da las 21.30
Las fermas plievgias da la notg passada han laschà ir a val in'ulteriura bova sur il vitg da Bondo. Sco RSI scriva online saja il batschigl da retegniment vegnì emplenì e per part ì surora. Quest batschigl era vegnì svidà ils davos dis dal material da las emprimas bovas. Tenor infurmaziuns dad SRF datti abitants che bandunan il territori enturn Bondo e Promontogno. La forza electrica saja interrutta, i saja stgir a Bondo ed a Promontogno.
Autoritads avertì
Las autoritads da la vischnanca da Bregaglia avevan avertì d'ulteriuras bovas ord la Val Bondasca pervia da las plievgia. Plinavant era vegnì avertì da sa tegnair si en il territori privlus. Bleras persunas han bandunà voluntariamain la zona periclitada en Bregaglia.
Betg panica, ma prevenziun
Las plievgias intensivas, ch'ils meteorologs han prevesì per la notg da la gievgia fin il venderdi a mezdi augmentian il ristg dad ulteriuras bovas che pudessan cuntanscher er Bondo.
Quai scriva il comune di Bregaglia en ina communicaziun a las medias. Duas chasas vischinas da la chasa communala a Promontogno vegnian preparadas per in'eventuala evacuaziun.
Svidar il batschigl da retegniment è il pli urgent
Al mument saja il pli impurtant da svidar il batschigl da retegniment per ch'i dettia spert nov spazi per material dad eventualas bovas novas. Quai vegnia fatg cun 16 baggers e radund 20 camiuns fitg gronds, di David Spinnler.
El è actualmain sper la chasa communala Bregaglia. Quella è bain a Promontogno, dentant gist sper il batschigl dal flum Bondasca e cun quai mo pauc sur la bova.
Hotel Bregaglia serra per questa stagiun
Fertant ch'auters sa preparan per in temp transitori, serra l'Hotel Bregaglia gist dil tuttafatg per questa stagiun. Els hajan tantas annulaziuns, ch'i na rendia betg da laschar avert.
RR actualitad 17:10
Per gidar a Bondo:
La chadaina da fortuna ha endrizzà in conto da donaziun per Bondo. Per gidar datti differents access:
- La pagina d'internet www.glueckskette.ch
- L'app «Swiss Solidarity»
- Conto da posta 10-15000-6 cun l'avis «Bondo»
- Ils cedels da pajament sin mintga posta en Svizra


text:
Berberis
El Berberis a l’è on géner che ‘l gh’hà dent circa 500 specie de arbùst semperverd e caducifoeuj alt in fra vun e cinch meter. A hinn si specie originari di clima temperàa e sub-tropicàj de l'Euròpa, l'Asia, l'Africa, l'America del Nòrd e del Sud. A hinn ligàa cont el géner Mahonia, che per on quàj botanich l’è dent in del gener Berberis.
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quèll gener chì l’è caraterrizàa per la soa formazion bimòrfica, con di fust longh che fànn su la struttura de la pianta, e di fust curt de 1 -2 mm de longhèzza. I foeuj che se troeuven in sui fust longh fànn nò el mestée de la fotosintesi clòrofilliana e s ‘hinn sviluppàa ‘me di spin tripli de 3 a 30 mm. El germèj de la sèja deogni spina el sviluppa donca on fust curt con divèrsi foeuj normàj che fànn el lavorà de la fòtosintesi. Quèsti foeuj pòden vègh de 1 a 10 cm de longhèzza, hinn sempliz e pòden vègh di bòrd spinós. I foeuj cressen domà in sui fust longh di germèj giovin e ‘l fojàmm caratterisctich el se sviluppa in sui piant de 1-2 ann.
I speci caducifoeuj compagn del Berberis thunbergii e del Berberis vulgaris hinn vistós per la soa coloridura d’autun de già che i foeuj vegnen ross o roeusa innanz de borlà giò. In quajvuna di speci che vegnen de la Cina, i foeuj gh’hànn la soa part de sòta bianca sberluseénta, ch’a i fà molto attraènt.
Fior[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fior el butta in deperlù o insèma de alter in grupp, ein quèll caso chì anca fin a vint in sul’istèss fust. I fior hinn de colór giald-arancion de 3 a 6 mm de longhèzza, con ses pètali e ses sèpali, in grupp alternàa de trii. De sòlit i sèpali gh’hànn l’istèss colór di pètali. El frut l’è ‘n’ pìccol borlìn longh de 5 a 15 mm, che quand che l’è madùr el ciapa on colór ross scur o bloeu despèss cont on bottón roeusa o violètt. La forma la pò vèss, segond la specie, sférega o slongàda.
Frutt[Modifega | modifica 'l sorgent]
I frutt hinn commestìbil, ricch de vitamina C e de savór àcid. A cattai l'è diffìcil per via di fust spinós. A hinn on mangià importànt per tanti speci de usèj, i quàj jutten anca a spentegànn la somenza. in Iran s'è sòlit a consumàj 'me frutta sècca (e vegnen ciamàa zereshk in lengua persiana). In Ucrania vegnen doprà 'me è profumànt ind on marmellada molto famosa. In Patagònia e alter región de l'America del Sud 'na quaj specie de otras regiones de Berberis in quèj pòst conossùda 'me calafate o michay i eren gimò conossùd e consumàd di natìv.
I speci de quèll gèner chì servissen ‘me mangià per on quaj fantasma di lepidópteri.
Pianta ornamentàl[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tanti Berberis vegnen coltivàa in di giardìn ‘me di speci ornamentàj e servissen anca de fà su di recinzión vivént, impenetràbil per via del el sò fojàmm dens e i sò spin guzz.
La Berberis in del mond[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Berberis buxifolia e la Berberis darwinii hinn dò speci de la Patagònia comùn in Argentina e Cile. I sò frutt vegnen dopràa de fà i marmellad e i decòtt e hinn di piant tipich de quèlla región là. La superstizión la diss che chi ‘l mangia ‘n’ borlìn de Berberis buxifòlia el gh’hà la sicurèzza de tornàgh in Patagònia.
In Euròpa el Berberis vulgaris el l'è cà e e 'l fà el lavorà del mèzz de traspòrt per el fung Puccinia graminis, e quèsta chì l’è la resón che in tanti zòn la soa coltivazion l’è proibida.
‘Na quàj Berberis l’è diventàda invasora quand che la ven piantada foeura del sò leough d’orìgin, per esempi la Berberis glaucocarpa in Noeuva Zelandia, indoe la soa coltivazion l’è adèss proibida, e la Berberis thunbergii in ‘naq quaj àrea de l'America del nòrd.
El paes indoe vegnen doperà pussée despèss l’è Iran.
Tassonomia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El géner l’è stàa descrivùu del Carl von Linné e pubblicàa in Species Plantarum 1: 330–331. 1753.[1]
Berberis: nòmm generich che ‘l ven de la forma latinizada del nòmm árab de la frutta.[2]
Quajvuna di speci[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Berberis aetnensis
- Berberis aggregata
- Berberis agricola
- Berberis amoena
- Berberis amplectens
- Berberis angulosa
- Berberis approximata
- Berberis aquifolium
- Berberis aristata DC
- Berberis bealei
- Berberis beauverdiana
- Berberis brachypoda Maxim.
- Berberis brachystachys
- Berberis buchananii
- Berberis buxifolia -
- Berberis calliantha
- Berberis campylotropa
- Berberis canadensis Mill.
- Berberis chrysosphaera
- Berberis concinna
- Berberis darwinii Hook.
- Berberis dictyophylla
- Berberis dictyota
- Berberis dryandriphylla
- Berberis elliotii
- Berberis erythrocloda
- Berberis everestiana
- Berberis fendleri Gray
- Berberis franchetiana
- Berberis francisci-ferdinandi
- Berberis fremontii
- Berberis gacschkeana
- Berberis gagnepainii C.K.Schneid.
- Berberis gilungensis
- Berberis griffithiana
- Berberis gyalaica
- Berberis haematocarpa
- Berberis harrisoniana Kearney e Peebles
- Berberis hemsleyana
- Berberis hobsonii
- Berberis humido-umbrosa
- Berberis hypericifolia
- Berberis ignorata
- Berberis incrassata
- Berberis jamesiana
- Berberis johannis
- Berberis julianae C.K.Schneid.
- Berberis karkaralensis
- Berberis kartanica
- Berberis kongboensis
- Berberis koreana
- Berberis latifolia Ruiz & Pav.
- Berberis leptopoda
- Berberis linearifolia
- Berberis longispina
- Berberis ludlowii
- Berberis lutea Ruiz & Pav.
- Berberis microphylla G.Forst.
- Berberis minutiflora
- Berberis multicaulis
- Berberis multiserrata
- Berberis negeriana
- Berberis nervosa
- Berberis nevinii
- Berberis nullinervis
- Berberis obovatifolia
- Berberis ×ottawensis Schneid.
- Berberis parapruinosa
- Berberis pinnata Lag.
- Berberis piperiana
- Berberis platyphylla
- Berberis polyantha
- Berberis pruinosa
- Berberis pulangensis
- Berberis pumila
- Berberis racemulosa
- Berberis repens
- Berberis sabulicola
- Berberis sherriffii
- Berberis sikkimensis
- Berberis x stenophylla Lindl.
- Berberis stiebritziana
- Berberis swaseyi
- Berberis taronensis
- Berberis taylorii
- Berberis temolaica
- Berberis thunbergii
- Berberis trichiata
- Berberis trifoliolata
- Berberis trigona
- Berberis tsangpoensis
- Berberis tsarica
- Berberis tsarongensis
- Berberis ulicina
- Berberis umbratica
- Berberis valdiviana
- Berberis vernae
- berberis verruculosa
- Berberis vinifera
- Berberis virescens
- Berberis vulgaris L. -
- Berberis wilcoxii Kearney
- Berberis wilsoniae Hemsl.
- Berberis xanthophlaea
- Berberis zayulana


text:
Bainvegni tar l'uffizi per economia e turissem
L'uffizi per economia e turissem (UET) sustegna cun contribuziuns e cun emprests il svilup economic dal chantun Grischun. Sco furnitur da servetschs As cussegliain e gidain nus gugent.
Tge faschain nus per interpresas?
Nus As gidain a fundar u ad expander Vossa interpresa orientada a l'export. Projects innovativs pudain nus sustegnair cun contribuziuns, cun emprests u cun facilitaziuns fiscalas. Ultra da quai procurain nus per Vus infurmaziuns e contacts impurtants pertutgant temas sco per exempel evaluaziun dal lieu, zonas d'industria, finanziaziun, taglias e martgà da lavur u transfer da savida e da tecnologia.
Tge faschain nus en il sectur dal turissem?
Nus cussegliain furniturs da prestaziuns, organisaziuns turisticas, vischnancas e persunas privatas areguard promoziun d'occurrenzas, interpresas d'alloschament, infrastructuras turisticas, meds da transport ed indrizs d'ennavar, stabiliments da sport, purschidas turisticas innovativas e projects da cooperaziun. Ultra da quai essan nus Voss post da contact en il sectur dal sport da muntogna e da naiv.
Tge faschain nus per nossas regiuns?
Noss post da servetsch sustegna – en collavuraziun cun la confederaziun – cun contribuziuns e cun emprests il svilup da l'economia regiunala en il territori da muntogna, en l'ulteriur territori rural ed en las regiuns. Quests daners duain tranter auter rinforzar la cumpetitivitad sin plaun chantunal da las branschas cardinalas orientadas a l'export (turissem, industria, furmaziun e sanadad).
Tge faschain nus per las abitantas ed ils abitants e per l'administraziun?
Sco liom tranter la confederaziun e las vischnancas sustegnain nus noss partenaris interns ed externs e procurain per in andament effizient da numerusas retschertgas impurtantas.
In vast circul da persunas interessadas da l'economia, da la publicitad e da l'administraziun cussegliain nus cun agid d'infurmaziuns statisticas; paisa dain nus qua als secturs populaziun, economia, fatgs da construcziun e d'abitaziuns sco er turissem.
Nus ans legrain da Voss contact.


text:
Caribica
La Caribica è ina regiun situada en la part occidentala, tropica da l’Ocean Atlantic al nord da l’equator. Sco part dal subcontinent da l’America Centrala consista quella da las inslas e gruppas dad inslas situadas en la Mar Caribica e dal territori da mar situà tranter quellas. En il vest tanscha la Caribica fin en il Golf da Mexico.
Il num da la Caribica deriva dal pievel dals Caribs, sin ils quals ils conquistaders spagnols èn fruntads sin las Pitschnas Antillas (latin ante ilium, ‹inslas situadas davantvart›). La regiun vegniva e vegn er numnada India dal Vest, damai ch’ins ha cret dal temp che quellas èn vegnidas scuvertas ch’ins sa chattia sin via directa vers l’India.
Geografia e populaziunEdit
Tenor la cunfinaziun da l’Organisaziun idrografica internaziunala sa chattan las inslas da la Caribica, ordinadas en furma d’artg, entaifer la Mar Caribica.[1] Questa furma davent da la Peninsla Yucatán fin la part settentriunala da l’America dal Sid quasi in rectangul. Ultra da quai sa chatta davant la costa da Belize il segund grond sistem da grips da curals dal mund, il Belize Barrier Reef. La pli auta elevaziun da la Caribica furma il Pico Duarte cun 3098 m s.m. che sa chatta en la Republica Dominicana. Las pli grondas cascadas èn ils Mt. Carmel Falls.
En l’entira Caribica vivan radund 40 milliuns umans da derivanza fitg differenta sin ina surfatscha totala da ca. 220 000 km². Sper las fitg pitschnas cumparts restantas d’etnias autoctonas vivan sin las differentas inslas surtut umans d’origin african ed europeic, creols sco er Inds (surtut sin Trinidad e Tobago) e Chinais. Il spagnol cun radund 70 % e l’englais cun radund 24 % furman las linguas principalas da la Caribica, daspera vegn er discurrì franzos (surtut a Haiti), ollandais e diversas furmas da creol u caribian (surtut en il mintgadi).
L’aspectativa da vita en la regiun ha muntà il 2013 en media 72 onns. 26 % da la populaziun eran pli giuvens che 15 onns, 9 % pli vegls che 65 onns. L’emigraziun è per ordinari in pau pli gronda che l’immigraziun, tuttina è la spessezza da la populaziun relativamain auta cun 180 abitants per km².[2]
Impurtantas instituziuns da furmaziun en la Caribica – che vegnan purtadas da numerus stadis en la regiun e cun sedia sin differentas inslas – furman l’University of the West Indies ed il Centre for Hotel and Tourism Management. Il turissem è ina da las pli impurtantas funtaunas d’entrada dals stadis caribics. Daspera existan en il sectur dals servetschs da finanzas bleras oasas fiscalas, surtut sin las Inslas Cayman.
La cuschina da la regiun è oravant tut segnada da peschs, leguminosas e spezarias.
GeologiaEdit
La Mar Caribica fa da sia vart part da la Mar Mediterrana Americana e cuntanscha en il Foss da Cayman ina profunditad da 7680 m. La mar sa chatta per gronda part sin la platta caribica, be la part en il nordvest, da l’autra vart dal foss maritim, sa chatta sin la platta nordamericana. Tras activitads tectonicas als cunfins da las plattas datti adina puspè terratrembels e per part erupziuns da vulcans. Uschia han ins stuì dar si il 1995 suenter pliras erupziuns dal vulcan Soufrière la chapitala dal Montserrat, Plymouth, suenter che gia var 800 umans eran fugids. L’ultim grond terratrembel a Haiti l’onn 2010 ha chaschunà la mort da radund 300 000 persunas.
Natira e climaEdit
En general prevala in clima tropic, vul dir ch’i regia in clima tenor il di (las differenzas da temperatura tranter di e notg èn pli grondas che tranter las stagiuns) cun temperaturas d’en media sur 20 °C. Ils mais da stad dal zercladur fin il settember è la probabilitad da plievgia ca. 30–50 %; ils mais d’enviern tranter november ed avrigl percunter èn cun tschintg fin nov dis da plievgia ils mais ils pli sitgs. Ultra da quai ha il Current dal Golf che sa mova vers l’Europa ses origin en las Bahamas. La denominaziun sur/sut il vent da las Antillas renviescha a l’influenza dal passat dal nord. In ulteriur fenomen da la natira furman huricans che passan sperasvi e che chaschunan regularmain donns, per exempel tras inundaziuns.
Tar las spezias d’animals indigenas tutgan tranter auter il manati (vatga da mar) da la Caribica, la langusta da la Caribica u leguans. Autras spezias sco ils misarogns da la Caribica èn gia morts or pervi dad influenzas antropogenas. Tras la cultivaziun da plantas d’export (tradiziunalmain p.ex. channa da zutger) sin plantaschas en furma da monocultura vegnan spezias da plantas indigenas sco las mangrovas stgatschadas ferm a l’ur. Blers dals terrens da la regiun èn d’origin vulcanic e da differenta fritgaivladad.
Istorgia e scuverta da la CaribicaEdit
En l’emprim millenni a.C. èn arrivads nà da la Venezuela sin las inslas Caribicas Indians Arawaks (ch’appartegnevan surtut als Taíno). Sur Trinidad èn quels sa derasads vers nord. Ad els èn suandads radund 1500 onns pli tard ils Caribs guerrescs, ils quals han stgatschà plaunsieu ils Arawaks da las Pitschnas Antillas. Dal temp dals viadis da scuverta da Cristof Columbus vivevan ils Arawaks sin las inslas Cuba, Hispaniola e sin las Bahamas, entant ch’ils Caribs vivevan sin las Pitschnas Antillas.
Ils Arawaks, che discurrivan tuts linguas parentadas, vivevan en vitgs (communas) e cultivavan tranter auter granezza, patats e manioc. Els eran abels da filar e taisser, na tegnevan però nagins animals da chasa e na disponivan da nagin fier.[3] Muntada cultica aveva tar ils Arawaks in crap triangular, numnà zemi (‹sontg›) che serviva a marcar la posiziun ierarchica dal dieu protectur da mintga chasada, ma che simbolisava er ils dieus, ils defuncts e las pussanzas cosmicas en general.[4] Ozendi existan etnias d’Arawaks be pli sin la terra franca americana; en la Caribica èn els morts or curt temp suenter ch’ils Europeans han prendì possess da questa regiun.
Ils Caribs èn immigrads tranter il 8avel ed il 15avel tschientaner en la Caribica odierna. Anc oz vivan Caribs en ils stadis Venezuela, Guyana, Suriname ed en la Brasilia dal Nord; quests pievels numnan sasezs Kalihna resp. Galibi. Lur lingua tutga tar la famiglia caribica ch’è derasada vastamain en la part settentriunala da l’America dal Nord. Ils Caribs ch’eran arrivads en la Caribica (dal temp da Columbus surtut sin las Pitschnas Antillas) eran percunter sa maschadads là cun ils Arawaks, furmond uschia il pievel dals Kalinago che discurrivan ina lingua che tutgava tar la famiglia arawak. Da quests ‹Caribs da las inslas› vivan oz anc radund 3500 sin l’insla Dominica. Da la maschaida tranter ‹Caribs da las inslas› e sclavs africans derivan ils uschenumnads ‹Caribs nairs›, ils Garifuna.[5] Entant che Columbus descriva ils Arawaks sco paschaivels, valevan ils Caribs sco guerrescs. Schebain els pratitgavan però – sco che Columbus rapporta a basa d’infurmaziuns dals Arawaks – praticas cannibalicas, è contestà.
Cur che Columbus è ì a riva per incumbensa da la curuna spagnola l’onn 1492 a San Salvador (Bahamas), era el surtut en tschertga dad aur e d’autras ritgezzas. Ma ils pievels indigens n’han betg dà grond pais a quai ch’ils Europeans consideravan sco ritgezza. Uschia è la Caribica bain vegnida conquistada, ma ils conquistadores èn gia bainspert ids vinavant sin il continent american. En il decurs dal temp èn arrivads Englais, Ollandais e Franzos; schizunt il Danemarc, la Svezia e la Curlanda possedevan intginas colonias. St. Barthélemy per exempel è stà stgars in tschientaner en possess svedais. Ina gronda part dals Indians autoctons èn la finala daventads l’unfrenda da malsognas e sclavaria.
La Caribica ha surtut furmà en il 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner il champ d’acziun da bucaniers e pirats (uschenumnà temp dad aur da la pirataria). Las pitschnas inslas purschevan als pirats, ils quals eran per part sco corsars en viadi per incumbensa d’in retg, numerusas pussaivladads da refugi e las flottas da tresor spagnolas eran ina finamira d’attatga buna e lucrativa. Port Royal a Jamaica e la colonia franzosa sin l’insla Tortuga furmavan da quel temp veritablas colonias da pirats.
Inslas e territoris da la CaribicaEdit
En la Caribica sa chattan tant stadis independents sco er inslas ch’èn dependentas da stadis (surtut europeics). En direcziun da l’ura èn quai:
Legenda: CELAC: Cuminanza dals stadis da l’America Latina e da la Caribica, CARICOM: Cuminanza caribica, ALBA: Allianza da Bolivar per l’America, SICA: Sistem d’integraziun da l’America Centrala, OECS: Organisaziun dals stadis da la Caribica Orientala, UE: Uniun europeica, UNASUR: Uniun da las naziuns sidamericanas
1 Persunal militar al lieu. 2 Abità temporarmain da pestgaders haitians. 3 Cumplettà cifras mancantas cun agid da las paginas dals pajais respectivs.
Stadis che vegnan attribuids a la CaribicaEdit
Ils suandants stadis tutgan geograficamain tar la terra franca americana, vegnan però – pervi da lur istorgia coloniala sco er lur relaziuns economicas, da traffic e linguisticas – savens attribuids a la Caribica:
3 Cifra tenor la pagina dal pajais respectiva.
Stadis vischins da la CaribicaEdit
Ils suandants stadis cunfineschan cun la Caribica (dal nordvest vers il sidost):
- America dal Nord: Stadis Unids, Mexico
- America Centrala: Belize, Guatemala, Honduras, Nicaragua, Costa Rica, Panama
- America dal Sid: Columbia, Venezuela, Guyana, Suriname, Guyana Franzosa
Partiziuns d’inslas e gruppas d’inslas communablasEdit
Las suandantas inslas vegnan administradas da plirs stadis:
- Hispaniola: Haiti e Republica Dominicana
- St. Martin (insla): Dependenta da la Frantscha e dals Pajais Bass
Las suandantas inslas vegnan reunidas a gruppas:
- British West Indies: Pitschnas Antillas anglofonas, las qualas èn colliadas tras instituziuns ed occurrenzas.
- India occidentala franzosa: Las Pitschnas Antillas francofonas.
- Inslas Virginas: Spagnolas (vest), americanas (part centrala) e britannicas (ost).
- Inslas da la vart protegida cunter il vent (leeward): Pitschnas Antillas dal nord e sidvest.
- Inslas da la vart exposta al vent (windward): Pitschnas Antillas meridiunalas.
- Inslas ABC: Aruba, Bonaire, Curaçao sa chattan geograficamain ina sper l’autra.
- Inslas BES: Bonaire, St. Eustatius e Saba furman vischnancas particularas dals Pajais Bass.
Las suandantas gruppas d’inslas èn vegnidas schliadas:
- India dal vest danaisa: ha existì fin il prim d’avrigl 1917 e furma dapi lura las Inslas Virginas americanas.
- Federaziun da l’India dal vest: ha existì fin ils 31 da matg 1962.
- Antillas ollandaisas: ha existì fin ils 10 d’october 2010.
- Arrondissement Saint-Martin-Saint-Barthélemy: ha existì fin ils 22 da favrer 2007.
AnnotaziunsEdit
- ↑ International Hydrographic Organization: Limits of Oceans and Seas, terza ediziun, Monte Carlo 1953.
- ↑ Länderdatenbank, consultà ils 6 da mars 2014.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States: 1942-present. Harper Perennial Modern Classics, New York 2005, ISBN 0-06-083865-5, p. 3.
- ↑ Michael D. Coe (ed.), Dean Snow, Elizabeth Benson: Weltatlas der alten Kulturen: Amerika vor Kolumbus. Geschichte, Kunst Lebensformen. Christian, Minca 1986, ISBN 3-88472-107-0, p. 161s.
- ↑ Cf. Christopher Taylor: The Black Carib wars. Freedom, survival and the making of the Garifuna. Signal Books, Oxford 2012.
- ↑ World Factbook, consultà ils 6 da mars 2014.
LitteraturaEdit
- Ottmar Ette: Von Inseln, Grenzen und Vektoren. Versuch über die fraktale Inselwelt der Karibik. En: Marianne Braig e.a. (ed.): Grenzen der Macht – Macht der Grenzen. Lateinamerika im globalen Kontext. Vervuert, Francfurt a.M. 2005, p. 135–180.
- Heinrich Hasebeck, Andreas Venzke (ed.): Gasparan oder die letzte Fahrt des Francis Drake. Benziger-Verlag, Turitg 1996, ISBN 3-545-36531-X.
- Bernd Hausberger, Gerhard Pfeisinger (ed.): Die Karibik. Geschichte und Gesellschaft 1492–2000. Promedia, Vienna 2005, ISBN 3-85371-236-3.
- Holger Henke: Modern Political Culture in the Caribbean. Kingston: Univ. of the West Indies Press 2003, ISBN 976-640-135-7.
- Holger Henke: Between Self-Determination and Dependency: Jamaica’s Foreign Relations, 1972–1989. The University of the West Indies Press, Kingston 2000.
- Gabriele Knauer, Ineke Phaf-Rheinberger (ed.): Caribbean worlds – Mundos caribeños – Mondes caribéens. Vervuert, Francfurt a.M. 2020, ISBN 978-84-9192-106-6.
- Matthew Mulcahy: Hurricanes and society in the British Greater Caribbean, 1624–1783. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2006, ISBN 0-8018-8223-0.
- Edith Oppens: Karibik. Mittelmeer der Neuen Welt. Prestel, Minca, 2. ed. repassada, 1981, ISBN 3-7913-0431-3.


text:
Puter
Puter (mintgatant er scrit putèr) è in idiom rumantsch. El vegn discurrì en l’Engiadin’Ota tranter Malögia e Cinuos-chel sco er a Bravuogn.
IntroducziunEdit
Tar il puter sa tracti d’ina varianta dal ladin. La noziun ‹ladin› designescha en Svizra las variantas rumantschas da l’Engiadina e da la Val Müstair. Sper il puter èn quai il vallader (Engiadina Bassa) ed il jauer (Val Müstair). Il ladin en Svizra furma ina part dal rumantsch dal Grischun ed è da distinguer cleramain da la lingua ladina che vegn discurrida en il Tirol dal Sid (Dolomitas).
Il puter è stà da muntada speziala per il svilup dal rumantsch sco lingua scritta. Il pli vegl text litterar rumantsch pli lung furma la ‹Chanzun da la guerra dalg Chiastè d’Müs› (1527), scritta en puter da Gian Travers da Zuoz. Er l’emprim cudesch stampà rumantsch deriva da l’Engiadin’Ota: il 1552 è cumparì in catechissem protestant ed il 1560 il Nov Testament, omadus translatads en puter da Jachiam Bifrun da Samedan.
Scripziun e pronunziaEdit
Malgrà numerusas adattaziun en il decurs dals tschientaners ha la lingua scritta da l’Engiadin’Ota mantegnì fin oz numerus tratgs fitg vegls, quai che renda la pronunzia pli difficila che quella dals quatter auters idioms scrits dal rumantsch.
In exempel furma la pronunzia dad -aun- sco ‹än› avant consonant resp. schizunt sco ‹äm› avant vocal ed a la fin dal pled. Il num rumantsch Silvaplauna (tud. Silvaplana) vegn perquai pronunzià sco ‹Silvapläma›.
In’autra atgnadad da la scripziun dal puter furma la finiziun -ieu che tuna sco ‹ia› (cun i accentuà ed a curt). Pervi da questa ed autras reglas vegn bainvgnieu pronunzià ‹bäjnfnjía› e vstieu (vestgì) vegn pronunzià ‹schtía› (senza v).
La differenza la pli evidenta dal puter envers il vallader (e savens er envers ils auters idioms) furma il fatg ch’in lung a vegn savens remplazzà tras in lung e (e vegn er scrit en quests cas sco e). Entant ch’igl ha num en l’Engiadina Bassa chasa, Banca chantunala, dumandar, ala vegn ditg e scrit en Engiadin’Ota chesa, Banca Chantunela, dumander, ela (mintgamai cun e lung ed accentuà).
Lingua da scolaEdit
Sco tut ils idioms rumantschs na furma er il puter betg be in dialect discurrì, mabain ina lingua scritta cun grammatica ed ortografia normada. Perquai vegn l’idiom er duvrà sco lingua da scola en tut las scolas rumantschas e bilinguas da l’Engiadin’Ota.
Scripturas e scriptursEdit
- Gian Travers (1483–1563)
- Jachiam Bifrun (1506–1572)
- Giovannes Mathis (1824–1912)
- Simon Caratsch (1826–1892)
- Gian Fadri Caderas (1830–1891)
- Gian Pitschen Balastèr (1833–1894)
- Clementina Gilly (1858–1942)
- Gian Bundi (1872–1936)
- Artur Caflisch (1893–1971)
- Ursina Clavuot-Geer (1898–1983)
- Reto Caratsch (1901–1978)
- Selina Chönz (1910–2000)
- Irma Klainguti (1917–2000)
- Martin Raschèr (1920–2016)
- Gion Gaudenz
- Göri Klainguti
- Attilio Bivetti
- Anna Ratti