text:
Thilo Krause
Premis federals da litteratura 2012
Thilo Krause
è naschì a Dresden l’onn 1977. El ha studegià inschigner ed economia a Dresden ed a Londra ed ha fatg in doctorat a la Scola politecnica federala da Turitg, nua ch’el lavura sco perscrutader dapi il 2008. Sia emprima ovra «Und das ist alles genug» è cumparida dal 2012 en la retscha «Neue Lyrik» en l’editura Poetenladen. Avant ha el publitgà en diversas revistas ed antologia ed el ha survegnì divers premis. Thilo Krause viva e lavura a Turitg.
«Und das ist alles genug»
Leipzig, Poetenladen Verlag, 2012
ISBN 978-3-940691-39-2
Pleds simpels en in ritmus poetic reactualiseschan en pitschens aperçus e ciclus pli lungs atmosferas e nianzas dal mintgadi famigliar, da spazis urbans e rurals, da la natura viva e morta. Detagls glischents en ina lingua precisa dal preschent e passà da la Saxonia, la regiun d’origin da l’autur, avran perspectivas che transcendan ils cunfins da pajais ed epocas. Questa collecziun da debut persvada grazia a la gronda variaziun da motivs e furmas ed er sco cumposiziun entira bain gartegiada.
Prelecziun da l'autur
Thilo Krause legia ina passascha or da sia ovra premiada „Und das ist alles genug“.
Premis
2009 : Premi da lirica da Feldkirch (2. premi).
2010 : Irseer Pegasus.
2011 : Finalist dal Premi Leonce-und-Lena.
2012 : Premi federal da litteratura per «Und das ist alles genug», Leipzig, Poetenland Verlag, 2012.


c: text/html

text:
La Chadaina da Fortuna ha pudì quintar enfin uss sin ina gronda solidaritad da la populaziun svizra per las victimas dal conflict en Siria.
Enfin oz èn vegnidas rimnadas donaziuns da 19.5 milliuns francs. Cun quests daners ins ha pudì realisar 47 projects da diesch ovras umanitaras.
Ma la miseria resta ed il basegn d’agid è grond. Per accentuar questa situaziun speziala, lantscha la Chadaina da Fortuna ensemen cun otg ovras d'agid partenarias e la SRG SSR l’acziun da collecta #TogetherForSyria.
Donaziun
- donaziuns èn pussaivlas da tut temp online via www.glueckskette.ch , il link avra en ina nova fanestra
- era pussaivel èn pajaments directs sin il conto postal 10-15000-6 (remartga «Siria»)
- cedels da pajament da la Chadaina da Fortuna pon ins era retrair tar mintga uffizi postal
- clients da la Swisscom pon trametter in SMS (gratuit) al numer curt 480 cun l’indicaziun per la collecta e la summa. Exempel: trametter «Siria 50» al numer 480
Quest appel da rimnar daners capita en stretga collavuraziun cun numerus partenaris, numnadamain Adra, la Caritas Svizra, Crusch Cotschna Svizra, HEKS Agid da las Baselgias Evangelicas Svizras, Handicap International, Medair, Solidar Suisse e l’agid a l’uffant da Terre des hommes.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Parsura da la cumissiun regiunala che maina davent da l’onn che vegn la regiun daventa Kurt Steck da Claustra-Serneus. Commembers da la cumissiun èn Tarzisius Caviezel da Tavau, Christoph Jaag da Schiers, Werner Bär da Jenaz ed Anton Hartmann da Küblis.
Vinavant han ils presidents da las vischnancas stgaffì la basa, per surpigliar da la regiun Pro Prättigau la scola da musica sco era la dismessa da rument. Uss ston anc las prestaziuns cun las vischnancas vegnir definidas, scriva la conferenza dals presidents da las vischnancas da Partenz/Tavau.
RR Novitads 12:00


text:
Cun questa adattaziun da la cumpensaziun da perditas saja ademplida la pli impurtanta pretensiun dals chantuns e da las vischnancas, communitgescha il Cussegl federal.
Las autras directivas restan però: Tranter auter la boxa da patenta obligatorica per tut ils chantuns. Quai èn tariffas da taglias pli bassas per entradas or da patents.
I duai ir svelt
Enfin il mars duain il departament federal da finanzas elavurar in messadi correspundent. Quel duai vegnir tractà anc en la sessiun d'atun 2018. Sch'i na dat nagin referendum, pon emprimas mesiras vegnir realisadas l'entschatta dal 2019.
Il Cussegl fedral aveva preschentà il project «Lescha da taglia 17» suenter ch'il pievel aveva ditg na a la «USR III». La nova lescha duai anc custar a la Confederaziun 750 milliuns francs empè da 1,2 milliardas tar la USR III.
RR novitads 16:00


text:
ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh ghj ghjgh ghj gh ghjghjfgh
Для бpoHиpoBaHия или yToчHeHия иHфopMaции пo TypaM HeoбxoдиMo cBязaTbcя c MeHeджepoM koMпaHии Te55596.
koHTakTы koMпaHии:
TeлeфoH: +99898000556
E-mail: [ ПokaзaTb Email ]
CaйT: hg dfghd fghdfghd fg
aдpec: dfghd fghdfg m nn


text:
NATO
La NATO (englais North Atlantic Treaty Organization), per rumantsch Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord u er NATO, è in’organisaziun internaziunala senza dretgs da suveranitad. Ses stadis commembers mantegnan lur cumplaina suveranitad ed independenza. La basa da la NATO furma il Pact da l’Atlantic dal Nord tenor l’artitgel 51 da la Charta da las Naziuns unidas. L’organisaziun na sa chapescha betg be sco allianza da defensiun, mabain er sco organisaziun politic-militara da 29 stadis commembers da l’Europa e da l’America dal Nord cun la finamira da garantir l’atgna segirezza e da promover la stabilitad en tut il mund.
Il quartier general da la NATO dat suttetg al Cussegl da l’Atlantic dal Nord (che furma l’organ principal da la NATO) ed a diversas instituziuns auxiliaras. Quest’instituziun ha dapi il 1967 sia sedia a Brüssel. Suenter avair segnà il 1949 il Pact da l’Atlantic dal Nord è il quartier general stà l’emprim a Londra e tranter il 1952 ed il 1967 a Paris. Ils dus pli impurtants quartiers generals militars sa chattan a Casteau sper Mons (Belgia) ed a Norfolk, Virgina (Stadis Unids).
Cuntegn
- 1 Istorgia e svilup
- 1.1 Preistorgia
- 1.2 Svilup dal 1949 fin il 1984
- 1.3 Svilup dal 1985 fin il 1990
- 1.4 Svilup dal 1991 fin il 1999
- 1.5 Svilup dal 2000 fin il 2009
- 1.6 Svilups dapi il 2010
- 2 Incumbensa ed organisaziun
- 3 Organisaziun
- 4 Commembranzas
- 5 Critica envers la NATO
- 6 Annotaziuns
- 7 Litteratura
- 8 Colliaziuns
Istorgia e svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Bainbaud suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èn sa manifestads ils cuntrasts tranter ils anteriurs participants da la coaliziun cunter Hitler: d’ina vart steva l’Uniun sovietica, da l’autra vart ils Alliads dal vest Reginavel Unì, Frantscha e Stadis Unids. Gia cun il Contract da Brüssel dals 17 da mars 1948 èn ils pajais dal vest Frantscha, Reginavel Unì, Pajais Bass, Belgia e Luxemburg sa cunvegnids da collavurar pli ferm areguard dumondas economicas, socialas e culturalas e d’intensivar l’autodefensiun collectiva. Quest’allianza sa chapiva en emprima lingia sco patg d’assistenza en cas d’in’ulteriura agressiun da vart da la Germania. Il mars 1947 avevan ils Stadis Unids ultra da quai surpiglià da la Gronda Britannia la rolla da la pussanza protectiva sur la Grezia e la Tirchia, per prevegnir ad in’eventuala expansiun da la pussanza da vart da l’Uniun sovietica. Cun la vieuta dal favrer en la Tschecoslovachia e la Bloccada da Berlin l’onn 1948 è ina smanatscha pussaivla da l’Europa dal Vest tras il bloc da l’ost vegnida discutada a moda adina pli seriusa. Ils stadis da l’Europa dal Vest èn sa drizzads als Stadis Unids cun la dumonda d’assistenza militara en cas d’ina eventuala agressiun sovietica.
Sinaquai han ins fatg ina cunvegna vicendaivla, il Contract da l’Atlantic dal Nord. Las tractativas èn vegnidas fatgas a partir dal fanadur 1948; l’avrigl 1949 al han ils stadis dal patg da Brüssel suttascrit ensemen cun ils Stadis Unids ed il Canada. Sco ulteriurs stadis fundaturs èn vegnids vitiers l’Italia, la Norvegia, il Danemarc (incl. la Grönlanda), l’Islanda ed il Portugal. Il Contract è ì en vigur l’avrigl dal medem onn.
Svilup dal 1949 fin il 1984[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims onns ha la Bloccada da Berlin dal 1948/49 occupà l’allianza, en pli l’emprima bumba atomara da l’Uniun sovietica che quella ha testà cun success l’avust 1949. Mez l’onn 1950 è prorutta la Guerra da Corea, en la quala ha er intervegnì a partir dal november la Republica populara da la China. Tras quai è l’allianza vegnida confruntada en l’Orient Extrem cun in ulteriur potenzial da smanatscha militara envers l’agen territori. Ils stadis da l’Europa dal Vest han perquai temì che l’abilitad d’agir dals Stadis Unids en l’Europa pudess sa diminuir ed han decidì d’augmentar lur atgnas mesiras da defensiun. Per motivs da spargn n’han quests plans betg sa laschà realisar dal tuttafatg, e quai cumbain ch’er ils Stadis Unids han prestà vinavant in vast sustegn militar ed han er triplà a partir da l’avust 1950 lur furmaziuns da bumbardaders staziunads en la Gronda Britannia.
Il favrer 1951 ha la regenza approvà il plan d’installar in’armada europeica. En rom d’ina conferenza dal settember 1951 tranter ils ministers da l’exteriur dals Stadis Unids, da la Frantscha e dal Reginavel Unì è vegnì planisà da tschentar si forzas armadas en la Germania dal Vest e d’integrar quellas en in’armada europeica. Il plan dal matg 1952 d’installar ina cuminanza da defensiun europeica ha però fatg naufragi l’onn 1954 en l’assamblea naziunala franzosa. Il favrer 1952 èn la Grezia e la Tirchia vegnids recepids en la NATO.
Cun segnar l’october 1954 ils Contracts da Paris è la Republica federala tudestga vegnida recepida tranter ils stadis dal vest ed envidada da sa participar a l’allianza militara. Sin quest pass, ch’ha gì lieu il matg 1955, ha l’ost reagì cun la fundaziun dal Patg da Varsovia. Medemamain il matg 1955 è vegnida restabilida a Vienna la suveranitad statala da l’Austria; fin l’october 1955 han las truppas d’occupaziun gì bandunà il pajais.
Il settember 1958 han ils Stadis Unids installà en la Gronda Britannia las emprimas rachetas da mesa distanza dal tip Thor; en la Tirchia ed en l’Italia èn suandadas il 1959/60 rachetas da mesa distanza dal tip Jupiter.
Sut ses schefcumandant general Lauris Norstad ha la NATO fatg il 1960/61 ulteriurs pass d’armament nuclear. Il matg 1961 ha il president american John F. Kennedy però accentuà davant la giunta militara da la NATO l’impurtanza da rinforzar la forza da cumbat convenziunala e la necessitad da controllar las armas nuclearas. Pervi da differenzas areguard la strategia futura da la NATO è general Norstad sinaquai sa retratg; ses successur è daventà general Lyman L. Lemnitzer. L’october 1962 ha l’Uniun sovietica staziunà a Cuba rachetas da mesa distanza, quai ch’ha manà a la Crisa da Cuba. Anc mai avant era il privel stà uschè grond ch’i dettia ina guerra atomara.
Il december 1965 è Charles de Gaulle vegnì confirmà en Frantscha sco president. Sinaquai ha el cumenzà a midar sia politica da defensiun. Cun l’emprima explosiun atomara il favrer 1960 a Reggane en l’Algeria era il pajais entrà en il circul da las pussanzas atomaras. De Gaulle ha refusà ina dominanza permanenta dals Stadis Unids en la NATO ed ha pretendì che las unitads americanas e canadaisas staziunadas en Frantscha vegnian suttamessas al commando franzos. Suenter ch’ils Stadis Unids n’han betg dà lur consentiment latiers, ha il president franzos pretendì il favrer 1966 che las truppas alliadas ed ils quartiers generals da la NATO sa retirian dal pajais. El ha fatg valair che la Frantscha tschertgia uss d’exercitar sia cumplaina suveranitad e che quai na saja betg garantì sche forzas armadas estras sajan staziunadas al lieu. Sinaquai han 30 000 schuldads da la NATO bandunà il pajais ed ils organs militars èn vegnids transferids a Mons en Belgia (quartier general militar SHAPE), a Stuttgart (EUCOM) ed a Brunssum en ils Pajais Bass (AFCENT). L’october 1966 han ils commembers dal Cussegl da la NATO er decidì sut squitsch dals Stadis Unids da translocar lur organ politic suprem a Brüssel, quai che de Gaulle n’aveva betg pretendì.
Fin en ils onns 1960 era l’allianza dal vest cleramain superiura a ses concurrent areguard las rachetas ed ils detunaturs atomars. Uffizialmain valeva la strategia da la vendetga massiva: Sco resposta er sin in’attatga convenziunala preveseva la NATO da far diever immediat ed a moda cumplessiva d’armas nuclearas cunter l’Uniun sovietica ed il Patg da Varsovia. Dapi l’entschatta dals onns 1960 ha l’Uniun sovietica però schlargià fitg ferm ses potenzial da strategia nucleara. Quai ha la finala manà ad ina situaziun da pat tranter las duas superpussanzas e sfurzà la NATO da reponderar sia strategia.
Doctrina da duas pitgas[modifitgar | modifitgar il code]
Analog al svilup en ils Stadis Unids sezs ha er la NATO adoptà il 1967 la strategia d’ina reacziun graduada (Flexible Response). Er per reducir il ristg ch’i vegnia fatg diever da meds nuclears na valeva betg pli la strategia da la vendetga massiva; enstagl ha la NATO mess cun la doctrina da duas pitgas il focus per l’ina sin la segirezza militara tras forzas armadas convenziunalas e las armas nuclearas tacticas ch’eran vegnidas sviluppadas da nov e per l’autra sin la politica da detensiun. En il decurs dals proxims onns ha quai pussibilità novas furmas d’avischinaziun tranter la NATO ed il Patg da Varsovia.
Il zercladur 1968, a chaschun da la conferenza dals cussegls dals ministers da la NATO a Reykjavík (Islanda), è vegnida relaschada dad omaduas varts ina decleraziun areguard la reducziun equilibrada da truppas. L’avust 1968 èn truppas dal Patg da Varsovia penetradas en la Tschecoslovachia ed han mess fin a la Primavaira da Prag. Il november 1968 ha l’Uniun sovietica relaschà la Doctrina da Breschnew davart la suveranitad limitada dals stadis socialistics.
L’onn 1969, sin iniziativa da Richard Nixon, han ins empruvà d’extender ils champs d’activitad da la NATO cun integrar t.a. smanatschas che resultan da la polluziun da l’ambient. Ils ulteriurs partenaris han però resguardà dumondas da l’ambient sco part da la politica da l’intern; ultra da quai avevan ils Stadis Unids gist pers la Guerra dal Vietnam ed ins ha considerà questas novas ideas sco emprova da puspè reconquistar la posiziun dominanta entaifer la politica internaziunala ch’aveva prendì donn. Da vulair tractar dumondas da la protecziun da l’ambient entaifer in’allianza militara, uschia han fatg valair ils partenaris dals Stadis Unids, faschessi plitost donn a la collavuraziun internaziunala civila.[1]
L’onn 1970 è partì a Cape Canaveral l’emprim satellit da communicaziun da la NATO. Tranter il 1976 ed il 1984 duevan suandar quatter ulteriurs.
La stad 1971 ha la NATO testà l’emprima giada ina rait da defensiun da l’aria a basa d’ina chadaina da radar da radund 5000 km che tanscheva dal Cap dal Nord e l’Islanda fin Malta e la Tirchia da l’ost e che cumpigliava radund 40 staziuns da radar.
Sco reacziun sin divers exercizis maritims da vart dal Patg da Varsovia ha la NATO realisà il settember il pli grond exercizi militar en l’Atlantic dal Nord da fin qua.
Il fanadur 1973 ha gì lieu a Helsinki l’emprima Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa. L’avust 1975 è vegnida segnada l’acta finala da questa conferenza, la quala furma l’emprim pass per propi vers ina collavuraziun paschaivla en l’Europa.
La resoluziun dubla da la NATO da l’onn 1979 è contestada fin oz, pertge che l’idea d’augmentar la preschientscha da rachetas da mesa distanza en l’Europa offrind a medem temp a l’Uniun sovietica da far tractativas n’ha betg manà a la detensiun giavischada. Da vart d’activists da pasch en tut l’Europa è la resoluziun dubla vegnida crititgada fermamain a chaschun da lur marschs da Pasca. Schebain questa nova unda da rearmament ha furmà in dals motivs per il collaps dal bloc da l’ost, ubain sche lezs pajais stevan oramai curt avant il collaps economic vegn discutà fin oz a moda cuntraversa.
Il november 1981 han cumenzà a Genevra contractivas tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica areguard las rachetas da mesa distanza staziunadas en l’Europa. Il november 1983 ha la NATO realisà en tut l’Europa in exercizi militar da 10 dis ch’ha simulà ina guerra atomara. Il medem mais han ils Stadis Unids cumenzà a staziunar rachetas da mesa distanza en l’Europa. Sinaquai ha l’Uniun sovietica sistì las contractivas.
Svilup dal 1985 fin il 1990[modifitgar | modifitgar il code]
Sut Michail Sergejewitsch Gorbatschow ha l’Uniun sovietica mess ad ir refurmas a l’intern (Glasnost e Perestroika) ed er instradà ina nova politica da l’exteriur. Entaifer ils stadis da la NATO hai dà sinaquai discussiuns cuntraversas, co ch’i saja da reagir sin quai.
Il zercladur 1988 è entrà en vigur il contract areguard la destrucziun da tut las rachetas da curta e mesa distanza (500 fin 5500 km) ed il scumond da producziun da quellas tant en l’Uniun sovietica sco er en ils Stadis Unids. Fin il 1991 èn sinaquai vegnidas allontanadas en l’Europa tut las rachetas da mesa distanza.
Cun la fin dal bloc da l’ost l’onn 1989 è alura sa midada la situaziun geopolitica en l’Europa dal tuttafatg. Suenter la reuniun da la Germania ha l’Uniun sovietica resp. Russia retratg fin il 1994 tut ils 340 000 schuldads ch’eran staziunads en l’anteriura Republica democratica tudestga.
Svilup dal 1991 fin il 1999[modifitgar | modifitgar il code]
Igl è suandada ina fasa da transiziun ch’ha manà a novas ideas e structuras. La NATO dueva er giugar vinavant ina rolla centrala en rom da l’urden da segirezza euro-atlantica e figurar sco liom transatlantic. Novas incumbensas èn vegnidas vitiers suenter la dissoluziun dal Patg da Varsovia. La NATO è vegnida extendida ad in instrument da management da crisas, da verificaziun e da realisaziun da la controlla d’armament ed ad in’allianza militara per mesiras per mantegnair la pasch da las Naziuns unidas e da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE). A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 1991 è vegnida decidida la nova strategia da l’allianza. Quella ha focusà sin la triada dialog, cooperaziun e mantegniment da l’abilitad da defensiun ed ha remplazzà il concept da la Flexible Response.
Tar las ‹novas ideas› ha er tutgà la prontezza da la NATO da far engaschaments Out-of-Area, la quala è vegnida fixada il 1992. Suenter esser vegnida autorisada tras il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas u tras l’OSCE èn uss er pussaivels engaschaments ordaifer il territori da la NATO. La consequenza da questa decisiun ha furmà l’engaschament da guerra activ da la NATO – facticamain surtut dals Stadis Unids – durant la Guerra dal Cosovo (en furma d’attatgas or da l’aria cunter la Jugoslavia). Quest engaschament è vegnì crititgà, damai ch’i n’era vegnì attatgà nagin stadi commember da la NATO e ch’i n’era er avant maun nagina autorisaziun da vart dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Cun pajais interessads da l’Europa Centrala e da l’Ost han ins concludì il 1994 a Brüssel ina collavuraziun en dumondas militaras e da politica da segirezza e mess en vista lur adesiun a la NATO.
Tranter il 1990 ed il 1997 ha la NATO reducì sias forzas armadas terrestras per 35 %, la marina per 30 % e l’aviatica militara per 40 %. Las armas atomaras tacticas staziunadas sin terra han ins allontanà da l’Europa; las truppas americanas staziunadas en l’Europa èn vegnidas reducidas da 300 000 schuldads (1989) sin 100 000 (1997).
La fin dals onns 1990 ha la NATO realisà ulteriuras midadas cun la finamira da pudair intervegnir pli spert en territoris da crisa, da daventar pli flexibla e da sa distatgar dal pensar orientà ad ina smanatscha bipolara d’enfin qua.
A chaschun da la conferenza dals cussegliers da la NATO il zercladur 1996 a Berlin han ins deliberà il concept da la Combined Joint Task Force (CJTF). Quel prevesa unitads spezialisadas multinaziunalas (combined) che vegnan furmadas ad hoc (Task Forces) e che cumpiglian differentas unitads da truppa per in engaschament coordinà (joint). Tranter auter duai questa structura pussibilitar als stadis commembers da la NATO en l’Europa da far diever da material e da la logistica da l’allianza senza participaziun dals Stadis Unids e da realisar operaziuns militaras er ordaifer il territori da la NATO.
Il matg 1997 è vegnida concludida a Paris l’acta da basa areguard las relaziuns, la collavuraziun e la segirezza tranter la NATO e la Federaziun Russa; quella ha furmà ina da las premissas per pudair extender la NATO vers ost. En quest’acta han la NATO e la Russia desistì da tractar in l’auter vinavant sco inimis. Internamain è vegnì decidì da transfurmar la NATO d’ina organisaziun militara en in’organisaziun prevalentamain politica. En quest connex han ins er installà il Cussegl da la NATO e da la Russia sco forum da coordinaziun.
Il fanadur 1997 è vegnida offerta als trais anteriurs stadis dal Patg da Varsovia Pologna, Ungaria e Tschechia l’adesiun a la NATO. Suenter il process da ratificaziun è lur commembranza entrada en vigur il mars 1999.
Svilup dal 2000 fin il 2009[modifitgar | modifitgar il code]
Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 en ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 ha la NATO mess en vigur per l’emprima giada en si’istorgia il stadi da defensiun collectiv tenor l’artitgel 5 dal contract da la NATO.[2] Quest artitgel prevesa, tenor cunvegnientscha cun las regenzas dals stadis commembers, da restabilir e da mantegnair la segirezza dal territori da la NATO; in’attatga armada sin in partenari d’allianza – en quest cas ils Stadis Unids – vegn resguardada sco attatga cunter mintgin dals partenaris da l’allianza.
L’october 2001 han ils stadis da la NATO concludì ina retscha da mesiras per sustegnair ils Stadis Unids en il cumbat cunter il terrorissem internaziunal. Da quai han fatg part il stgomi d’infurmaziuns da vart dals servetschs da spiunadi sco er dretgs da sursgol illimitads e l’access a ports e plazzas aviaticas tras las forzas armadas americanas; en pli è vegnida tramessa ina furmaziun navala permanenta da la NATO en la part orientala da la Mar Mediterrana (Operation Active Endeavour). Malgrà ch’ils stadis commembers han resguardà l’attatga sin il World Trade Center sco motiv per metter en vigur il stadi da defensiun collectiv, han las regenzas dals stadis commembers da la NATO per part giuditgà a moda dal tuttafatg differenta la dumonda tge conclusiuns che sajan da trair da quai.
Al privel creschent tras il terrorissem internaziunal dapi ils 11 da settember 2001 ha la NATO demussà tschertas difficultads da far frunt. Tradiziunalmain sa chapescha l’organisaziun sco allianza da stadis cunter las attatgas d’auters stadis. Perquai èsi difficil da classifitgar talas attatgas terroristicas che vegnan fatgas tras paucas persunas extremisticas e senza ina decleraziun da guerra uffiziala da vart d’in stadi.
Engaschament en l’Afganistan[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter il 2001 ed il 2014 ha ina gruppa da stadis (t.a. la Germania, il Reginavel Unì, il Canada, la Tirchia) manà tras en l’Afganistan ina missiun da segirezza e da reconstrucziun (International Security Assistance Force, ISAF). Dapi il 2003 è quella stada sut il commando da la NATO. La truppa è vegnida installada sin dumonda da la nova regenza afgana e cun consentiment dal Cussegl da segirezza da las Naziuns Unidas. I n’ha betg sa tractà d’ina missiun da chapellinas blauas, mabain d’in uschenumnà engaschament che duaja sfurzar la pasch e ch’è stà sut la responsabladad dals stadis involvids.
Irac[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Stadis Unids han inculpà l’Irac da violar massivamain restricziuns adossadas da las Naziuns Unidas. Il favrer 2003 ha il minister da l’exteriur Colin Powell empruvà da cumprovar davant il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas che l’Irac haja puspè reprendì programs d’armas ch’eran vegnids scumandads. Il material ch’è vegnì preschentà n’ha però betg bastà per persvader il Cussegl da segirezza da consentir ad in engaschament da guerra.
Perquai èn ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì sa stentads d’obtegnair da las Naziuns unidas l’autorisaziun d’attatgar els sezs l’Irac. Quai è però vegnì refusà da la Germania, da la Russia e da la Frantscha. Sinaquai han ins furmà ina Coaliziun da la voluntad, per tuttina chattar ina basa suffizienta sco legitimaziun da guerra. En rom da las preparativas da guerra dals Stadis Unids èsi sinaquai vegnì a l’intern da la NATO ad ina greva crisa: La Frantscha, la Belgia e la Germania han snegà da metter a disposiziun a la Tirchia sistems da defensiun cunter in’eventuala cunterattatga nà da l’Irac suenter l’invasiun americana. Quai ha rinforzà la dissonanza transatlantica tranter quests pajais e la Russia d’ina vart ed ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì da l’autra. Per part èn questas dissonanzas sa mantegnidas er suenter la fin dal temp d’uffizi da George W. Bush l’onn 2008.
Extensiun da la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 2002 a Prag ha la NATO envidà la Bulgaria, la Rumenia, la Slovachia, la Slovenia ed ils trais stadis baltics (Estonia, Lettonia e Lituania) a discurs d’adesiun. Il mars 2004 èn quests set stadis daventads commembers da la NATO.
Svilups dapi il 2010[modifitgar | modifitgar il code]
Dals svilups dapi il 2010 sajan numnads a moda summarica:
- Ina tscherta alienaziun da vart da la Russia che resguarda l’extensiun da la NATO vers ost sco provocaziun.[3]
- Las stentas da la NATO d’endrizzar in sistem da defensiun cunter rachetas (p.ex. da vart da l’Iran u da la Corea dal Nord); i vegn favurisà in sistem modular e mobil enstagl da basas fixas sco enfin qua.
- L’engaschament da la NATO en la Libia en rom da l’insurrecziun cunter il dictatur Muammar al-Gaddafi (mars fin october 2011); quel dueva la finala gidar ils rebels a cupitgar il reschim da Gaddafi.
- Durant la guerra burgaisa en Siria èn per part detunadas rachetas sin territori tirc. Sin dumonda da la Tirchia ha il cussegl da la NATO decidì il 2012 da metter a disposiziun rachetas da defensiun dal tip Patriot.
- L’inscunter suprem da la NATO l’onn 2014 a Newport, Wales, è stà sut l’impressiun da la guerra en l’Ucraina. Sin fundament da divergenzas cun la Russia ha la NATO sistì la collavuraziun militara, mantegnend però il Cussegl da la NATO e da la Russia sco chanal politic.
- Il 2016 ha la NATO decidì d’endrizzar ina truppa da cumbat multinaziunala ch’è staziunada en ils pajais baltics Estonia, Lettonia e Lituania sco er en la Pologna. Tenor il princip da rotaziun duain mintgamai vegnir furmads qua radund 1000 schuldads ch’absolvan er exercizis. Quest engaschament serva a rinforzar il cunfin oriental da la NATO.
Incumbensa ed organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las incumbensas, l’organisaziun ed ils stadis commembers da la NATO èn per gronda part gia vegnids tematisads en connex cun il svilup istoric. I suonda qua ina survista dals puncts centrals en furma concisa.[4]
Basa legala ed obligaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il Pact da l’Atlantic dal Nord furma in’allianza da defensiun cun obligaziun d’assistenza dals commembers. Ils emprims artitgels dal contract obligheschan ils commembers da schliar conflicts paschaivlamain e da concepir las relaziuns internaziunalas a moda amicabla. En pli vegn accentuà da vulair mantegnair l’urden social occidental a basa dals dus princips liberalissem e democrazia, e quai cun promover la collavuraziun politica, economica, sociala e culturala.
En cas d’in’attatga armada sin in dals commembers, oblighescha il contract ils auters stadis commembers a l’uschenumnada autodefensiun collectiva. Questa obligaziun centrala dal contract è definida en l’artitgel V e pussibilitescha als stadis da definir in’attatga sin in singul stadi sco attatga sin tuts. Uschia pon vegnir mobilisadas capacitads communablas cunter l’attatgader. Tge mesiras prender, decida però mintga stadi commember tenor sias atgnas reglas; i na dat pia nagin engaschament militar automatic. Fin uss è l’autodefensiun collectiva vegnida proclamada be ina giada en l’istorgia da la NATO, numnadamain suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001.
Ultra da quai decidan ils stadis commembers en ils gremis politics da la NATO davart obligaziuns per tuts areguard la politica da defensiun. Las expensas da defensiun duain crescher fin il 2024 en mintga stadi commember sin radund 2 % dal product naziunal brut. Cun questa decisiun han ins reagì sin la reproscha ch’ils partenaris europeics s’engaschian memia pauc en congual cun ils Stadis Unids. L’onn 2014 han tut ils stadis commembers da la NATO impundì ensemen 942 820 milliardas dollars per il sectur da defensiun. Quai correspunda a bundant la mesadad dals radund 1,776 billiuns expensas da defensiun en tut il mund. Il quint statal dals Stadis Unids sezs ha cumpiglià 654 264 milliardas, quai che correspunda a radund 2/3 da las expensas da defensiun da la NATO.
Incumbensas e finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Las finamiras fixadas en il Pact da l’Atlantic dal Nord n’èn da princip betg sa midadas, damai ch’il contract è anc adina en vigur en sia formulaziun originara dal 1949. Ins ha però adattà las incumbensas da la NATO a las relaziuns da la politica da segirezza ch’èn sa midadas ed interpretescha quellas oz autramain che dal temp da la Guerra fraida. Quai è surtut sa manifestà en l’extensiun a l’ost da la NATO, sco er en furma da divers programs da partenadi cun la Russia. Medemamain è la doctrina nucleara vegnida moderada in pau. Actualmain (2017) èn anc staziunadas en l’Europa en rom dal Pact da l’Atlantic dal Nord radund 240 armas atomaras americanas (en ils stadis Belgia, Pajais Bass, Germania, Italia e Tirchia che na disponan da naginas atgnas armas atomaras).[5]
Organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la NATO sa tracti d’ina organisaziun a plirs stgalims cun ina structura vaira cumplexa; ella cumpiglia tant unitads d’administraziun militaras sco er civilas. Quellas sa cumponan da represchentants legitimads dals stadis commembers; il commando militar ha d’agir tenor las directivas dal commando civil.
Il quartier general civil da la NATO sa chatta dapi il 1976 a Brüssel. Tar las organisaziuns civilas da la NATO tutgan t.a. il Cussegl da l’Atlantic dal Nord, il secretariat general cun il stab internaziunal e la gruppa da planisaziun nucleara.
A l’organisaziun militara appartegnan la cumissiun militara, il stab militar internaziunal ed ils commandos alliads operaziun e transfurmaziun. Il quartier general militar da la NATO en l’Europa sa chatta dapi il 1967 a Casteau sper Mons en Belgia.[6]
Commembranzas[modifitgar | modifitgar il code]
Stadis commembers[modifitgar | modifitgar il code]
Da preschent sa cumpona la NATO da 29 stadis commembers (situaziun dal 2017). Ils dudesch commembers fundaturs – che tutgan dapi il 1949 tar la NATO – èn: Belgia, Danemarc, Frantscha, Islanda, Italia, Canada, Luxemburg, Reginavel dals Pajais Bass, Norvegia, Portugal, Stadis Unids da l’America e Reginavel Unì.
Dal 1949 fin il 1962 han er ils departaments franzos situads en l’Algeria fatg part explicitamain al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’independenza da Malta il 1964 ha er quest stadi insular appartegnì sco colonia britannica al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’onn 1979 han la NATO e la marina britannica pudì utilisar Malta cunter pajament sco basa militara.
L’onn 1952 èn la Grezia e la Tirchia daventads commembers da l’organisaziun e dapi il 1955 è la Republica federala tudestga commembra da la NATO. La Spagna è aderida a l’allianza il 1982 ed il 1990 è il Pact da l’Atlantic dal Nord vegnì extendì sin il territori da l’entira Germania.
In cas spezial ha furmà la Frantscha che n’è betg stada integrada tranter il 1966 ed il 2009 en las structuras militaras da la NATO. Sco descrit survart, era il pajais extrà sut Charles de Gaulle, il qual resentiva la NATO sco instrument per far passar tras ils interess dals Stadis Unids. El vuleva preservar l’independenza militara e libertad da decider da la Frantscha e betg suttametter truppas franzosas al commando american. Suenter la crisa en la Jugoslavia ha la regenza franzosa midà sia posiziun entaifer la NATO ed ha er puspè prendì part da las sesidas dal comité per la planisaziun da la defensiun; ma pir il 2009 è la Frantscha returnada dal tuttafatg en las structuras da commando militaras.
Medemamain extrads temporarmain da las structuras militaras eran la Grezia (tranter il 1974 ed il 1981) sco er la Spagna (tranter il 1986 ed il 1999).
In cas spezial furma l’Islanda che na dispona da naginas atgnas forzas armadas. La defensiun da l’Islanda è vegnida garantida tranter il 1951 ed il 2006 da vart dals Stadis Unids. Il 2006 han ils Stadis Unids retratg surprendentamain ils schuldads staziunads sin l’insla, garantind però vinavant la protecziun militara da l’insla en cas d’in’attatga. L’Islanda da sia vart è s’obligada da prestar agid medicinal per cas che la NATO vegn attatgada.
En rom da l’extensiun a l’ost da la NATO èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads l’onn 1999 commembers da la NATO. En in proxim pass èn aderids il 2004 ils stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Bulgaria e Rumenia. Il 2008 èn suandads l’Albania e la Croazia ed il 2017 il Montenegro.
Candidats d’adesiun e partenadis[modifitgar | modifitgar il code]
Candidats d’adesiun uffizials èn actualmain la Bosnia-Erzegovina e la Macedonia. Discussiuns d’adesiun èn er vegnidas manadas en la Serbia, la Georgia e l’Ucraina. Per part è la dumonda d’adesiun contestada a l’intern dal pajais (p.ex. en il champ pro-russ en Serbia), per part è er la tenuta da vart da la NATO plitost sceptica (p.ex. en connex cun la Georgia, damai ch’il conflict da quella cun la Russia areguard las regiuns Abchasia ed Ossezia dal Sid pudessan destabilisar l’allianza).
Ils stadis da l’Europa Centrala e dal Vest che n’èn betg commembers da la NATO (Irlanda, Svezia, Finlanda, Malta, Austria e Svizra – pia senza ils stadis fitg pitschens) collavuran cun la NATO en rom dal program Partenadi per la pasch. En Finlanda e Svezia vegn per part discutà ils ultims onns davart in’adesiun a la NATO. En l’Austria n’è quai per il mument nagin tema per motivs istorics. En Svizra vegn il partenadi e la collavuraziun en programs da la NATO per part crititgà sco avischinaziun che pudess manar a lunga vista a l’adesiun; er qua furman motivs istorics (neutralitad) la raschun principala per vulair tegnair ina tscherta distanza envers allianzas militaras.
Per part vegn er discutada in’adesiun pussaivla da l’Israel a la NATO. Surtut da vart dals Stadis Unids èn ins da l’avis che quai pudess contribuir a pacifitgar la regiun. Questa dumonda vegn però discutada a moda cuntraversa. Ina collavuraziun ch’è però sa cumprovada furma il Dialog da la Mar Mediterrana, al qual appartegnan – sper ils stadis commembers da la NATO – tant l’Israel sco er sis stadis arabs.
Critica envers la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
Critica envers la NATO vegn surtut exprimida da vart dal moviment pacifistic.[7] Da questa vart vegn rendì attent che schliaziuns paschaivlas e gistas u almain cumpromiss na sa laschian betg cuntanscher cun agid d’allianzas militaras, mabain be sur instituziuns sco las Naziuns unidas u l’OSCE. La NATO percunter vegn resguardada sco instrument da pussanza per segirar ils interess economics e strategics dal vest e surtut dals Stadis Unids.[8]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Kai F. Hünemörder: Die Frühgeschichte der globalen Umweltkrise und die Formierung der deutschen Umweltpolitik (1950–1973), Franz Steiner Verlag, 2004, ISBN 3-515-08188-7.
- ↑ FAZ: Kollektiver Verteidigungsfall.
- ↑ Hannes Adomeit: Russische Militär- und Sicherheitspolitik, en: Heiko Pleines, Hans-Henning Schröder (ed.), Länderbericht Russland, (Bundeszentrale für politische Bildung), Bonn 2010, ISBN 978-3-8389-0066-7, p. 268s.
- ↑ Tenor nato.int.
- ↑ Otfried Nassauer: US-Atomwaffen in Deutschland und Europa, avust 2007.
- ↑ NATO Organization: Who’s who?.
- ↑ Kritik an Nato-Gipfel aus der Friedensbewegung.
- ↑ Iniziativa Nein zum Krieg – Nein zur NATO.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Aus Politik und Zeitgeschichte 15–16/2009: NATO.
- Bastian Giegerich: Die NATO (= Elemente der Politik). Springer VS, Wiesbaden 2012, ISBN 978-3-531-18409-8.
- Christian Greiner, Klaus A. Maier, Heinz Rebhan: Die NATO als Militärallianz. Strategie, Organisation und nukleare Kontrolle im Bündnis. 1949 bis 1959 (= Entstehung und Probleme des Atlantischen Bündnisses, tom 4). Oldenbourg, München 2003, ISBN 3-486-56757-8.
- Gunther Hauser: Die NATO – Transformation, Aufgaben, Ziele. Lang, Francfurt a.M. e.a. 2008, ISBN 978-3-631-57367-9.
- Mary Ann Heiss, S. Victor Papacosma (ed.): NATO and the Warsaw Pact – Intrabloc Conflicts. Kent State University Press, Kent 2008, ISBN 978-0-87338-936-5
- Heinz Magenheimer: Die Verteidigung Westeuropas. Doktrin, Kräftestand, Einsatzplan. Eine Bestandsaufnahme aus Sicht der NATO (= Reihe Bernard & Graefe aktuell, tom 42). Bernard & Graefe Verlag, Koblenz 1986, ISBN 3-7637-5345-1.
- Anton Pelinka: Die NATO nach 1989: Neue Strategie und NATO-Erweiterung. En: Franz Kernic, Gunther Hauser: Handbuch zur europäischen Sicherheit. 2. ed. repassada, P. Lang, Francfurt a.M. e.a. 2006, ISBN 3-631-55046-4, p. 87–96.
- Heiko Reiter: Die neue Sicherheitsarchitektur der NATO. Vom Verteidigungsbündnis zur Interessengemeinschaft. En: Kritische Justiz 2007, p. 124–143
- Lothar Schröter: Die NATO im Kalten Krieg. Die Geschichte des Nordatlantikpaktes bis zur Auflösung des Warschauer Vertrages. Kai Homilius Verlag, Berlin 2009 (tom 1: 1949–1975, ISBN 978-3-89706-914-5; tom 2: 1976–1991, ISBN 978-3-89706-915-2).
- Sascha Thamm: Institutionelle Reaktionen der NATO auf die Krisen des Bündnisses. Von der Gründung bis zum NATO-Doppelbeschluss. Der Andere Verlag, Osnabrück 2002, ISBN 3-936231-40-0.
- Johannes Varwick, Wichard Woyke (ed.): Die Zukunft der NATO. Transatlantische Sicherheit im Wandel. 2. ed., Leske + Budrich, Opladen 2000, ISBN 3-8100-2905-X.
- Johannes Varwick (ed.): Die Beziehungen zwischen NATO und EU. Partnerschaft, Konkurrenz, Rivalität? Barbara Budrich, Leverkusen 2005, ISBN 3-938094-10-9.
- Johannes Varwick: NATO in (Un-)Ordnung. Wie transatlantische Sicherheit neu verhandelt wird. Wochenschau Verlag, Schwalbach/Ts. 2017, ISBN 978-3-7344-0488-7.
- Norbert Wiggershaus, Winfried Heinemann (ed.): Nationale Außen- und Bündnispolitik der NATO-Mitgliedstaaten (= Entstehung und Probleme des Atlantischen Bündnisses, tom 2). Oldenbourg, Minca 2000, ISBN 3-486-56489-7.


text:
Moviment Internazional de la Cros Rossa e de la Mezzaluna Rossa
El Moviment Internazional de la Cros Rossa e de la Mezzaluna Rossa (cognosuu anca domà 'me Cros Rossa) l'è la pussee granda organizzazion umanitaria in del mond.
La gh'è dal 1863, e la gh'ha 189 stat member.
Principi fondamentaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cros Rossa la gh'ha sett principi fondamentaj:
- Umanità
- Imparzialità
- Neutralità
- Indipendenza
- Volontarietà
- Unità
- Universalità
Bandera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El moviment ha scominciaa con domà la cros rossa, che l'è la Bandera de la Svizzera cont i color invertii. In del 1929, despoeu ona vegia richiesta del Imper Ottoman, la vegn autorizada la mezzaluna rossa, incoeu drovada dai nazion islamegh, vist che l'è el simbol del Islam.
Despoeu ona richiesta de la Persia, l'è metuu anca el simbol de la Persia, incoeu mia drovaa de l'Iran, deventaa Republega islamica.
Israel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Israel el drova la Stella del David rossa, ma l'è minga recongosuda dal Comitaa Internazional.
Dal 2006 a l'è drovaa el Cristall Ross, con denter la Stella del David.
Cristall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dal 2005 l'è aprovaa on noeuv simbol minga religios: On cristall. Denter al cristall pò vess metuu anca on simbol local.


text:
Macedònia Ucidental
La Macedònia Ucidentàla (Autιkή Makeδovίa/Dutiké Makedonía ‘n lèngua gréca; ЗaпaдHa MakeдoHиja/Zapadna Makedonija 'n lèngua macédone) l’è öna di 13 regiù o periferée de la Grécia e la sò capitàl l’è Kozane (KoZάvn ‘n lèngua gréca).
L’è tacàda a la Macedònia Sentràla che l’è a la sò matìna (èst), a la Tesàlia a mesdé (süd) e a l'Epìr a sira (èst). In piö a mut (nòrt) la cunfina con la Albanéa e la Macedònia
I prefetüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Macedònia Ucidentàla l’è fàcia sö da quàter prefetüre:
Someànase[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tur del eròi a Ágios Nikólaos a Kozani
Ol paìs de Ágios Gérmanos-Préspa


text:
L'emprim ha Trump visità ina basa militara americana en il sid da la chapitala Seoul. La è Trump vegnì beneventà dal president sidcorean Moon Jae-in. Tar quest inscunter duai il program d'atom da la Corea dal Nord star en il center dals discurs.
Trump e Corea das Sid rinforzan squitsch sin Corea dal Nord
Ils Stadis Unids e ses allià, La Corea dal Sid, han en mira ina soluziun paschaivla davart la dispita pervia dal program atomar da la Corea dal Nord. Tenor il president sidcorean Moon Jae-in sajan el ed il president american dentant da l'avis ch'ins stoppia augmentar il squitsch sin Pjöngjang, fin che la regenza desistia da ses program atomar. La Corea dal Nord duai turnar a la maisa da discussiun. Ils Stadis Unids e lur alliads possian porscher a la Corea dal Nord in meglier futur.
Il president fa per il mument in viadi da duas emnas en l'Asia. Il conflict cun la Corea dal Nord vegn era a dominar ils ulteriurs discurs da Trump sin ses viadi tras l'Asia. Ulteriuras staziuns èn China, Vietnam e las Filippinas. En vista a la situaziun tranter l'USA e la Corea dal Nord è la visita ina situaziun difficila sin il viadi da duas emnas en l'Asia.
Visità il Giapun ordavant
Sco emprima destinaziun da ses viadi tras l'Asia ha Trump visità il Giapun. Tar in discurs cun il primminister giapunais Shinzo Abe aveva Trump puspè smanatschà al reschim nordcorean. Trump ha ditg che la èra da la pazienza strategica saja a fin. En vista a la smanatscha nucleara da la Corea dal Nord spera la regenza a Seoul sin ina pli ferma allianza cun Washington.
La mesemna tegna Trump in pled avant il parlament sidcorean. Alura va el vinavant en direcziun da Peking.
RR novitads 06:00+


text:
Semperverds grischuns
«Bündnermaitali», «il Eckstein–Schottisch» e «Im alta Schyn»: Las melodias popularas las pli enconuschentas da noss chantun.
Legenda da maletgs:
Jachen Prevost
Er tar la musica populara datti ils gronds favurits, «Obervazer Fecker», «Zwei Bergüner in Casablanca», «Am FC Grischuna z'Basel » ubain il valser a la veglia. Quels tocs vegnan interpretads da la Chapella Oberalp, ils Engadiner Ländlerfründa, ils Fränzlis da Tschlin, Peter Zinsli ed autras chapellas grischunas. Dapi questa gievgia saira a las 19.00 al RR e sin rtr.ch sco podcast.
Ils titels en l'emissiun


text:
Funziun intrega
In anàlisi cumplessa, una funziun intrega a l'è una una funziun, ch'a l'è ulumorfa definida da-par-tütt sül intreegh plan cumpless. Esempi típich i-è i pulinomi, la funziun espunenziala, i funziun trigunumétrich e i summ, prudüii e cumpusizziun da chesti-chí. Cada funziun intrega la pöö vess representada cuma una séria da puteenz cunvergeent da-par-tütt. Ni ul lugariitm ni qual-sa-vöör funziun ariis i-è intreegh.
Una funziun intrega la gh'a una singülaritaa al puunt al infinii, a maanch che la síes custaant. Chesta singülaritaa la sarà un pòol u una singülaritaa essenziala Intal darée caas, a l'è cjamada una funziun trascendenta intrega.
Ul Teurema da Liouville al stabiliss una prupietaa impurtaant di funziun intreegh — : una funziun intrega limitada la gh'a da vess custaant. Chesta prupietaa-chí la pöö vess duvrada par una pröva eleganta dal teurema fundamentaal da l'Àlgebra. Ul teurema da Picard al è un refurzameent cunsideràbil dal teurema da Liouville: una funziun intrega mia custanta la töö cada valuur cumplessa, eceet magara vüna. La darera ecezziun a l'è ilüstrada da la funziun espunenziala, ch'a la töö mai la valuur 0.


text:
News
BarCamp: MINT en la furmaziun futura
18.05.18 / Occurrenza / Internaziunal
Il BarCamp dals 30.11. als 2.12.2018 a Malbun (FL) porscha a persunas spezialisadas sco er a persunas d’instrucziun la pussaivladad da sa barattar davart il tema MINT. Auter che tar ina conferenza classica n’è il program concret dal BarCamp betg cler, mabain vegn gist decidì al lieu.
Furmaziun professiunala e la digitalisaziun
11.05.18 / Furmaziun professiunala / Cumpetenza da medias
La nova ediziun da «skilled», il magazin da l’Institut federal da scola auta per la furmaziun professiunala (IFFP), metta il focus sin la transfurmaziun digitala. Ella tratta, tranter auter, las cumpetenzas futuras necessarias e las novas tecnologias en la furmaziun professiunala.
ZH: Lexicon davart protecziun da datas
09.05.18 / Publicaziun
L’incumbensà per dumondas da protecziun da datas dal chantun da Turitg ha surlavurà cumplettamain il lexicon davart la protecziun da datas en las scola populara. Cun resguardar las experientschas actualas or da la pratica mussa il lexicon soluziuns per persunas d’instrucziun e direcziuns da scola.
Science on Stage
08.05.18 / Concurrenza da scola / MINT
Organisà da Science on Stage Switzerland pon persunas d’instrucziun MINT da tut ils stgalims inoltrar projects da scola che vegnan alura preschentads al festival a Winterthur. Ils quatter megliers projects vegnan envidads a Portugal l’atun 2019. Il termin d’annunzia è ils 30 da settember 2018.
Strategia svizra E-Government
08.05.18 / Publicaziun / Cumpetenza da medias
La cumissiun directiva è s’exprimida davart la strategia svizra da l’administraziun E-Government a partir dal 2020. Ella ha definì tschintg champs d’acziun per sviluppar la futura strategia digitala per las administraziuns.
LOM-CH unterstützt Barrierefreiheit
06.05.18 / educa.ch
Dapi dacurt empermetta il profil d’applicaziun LOM-CH da tschiffar metadatas ch’infurmeschan davart l’accessibilitad senza barrieras da resursas d’emprender e d’instruir. Uschia promova l’Agentura spezialisada educa.ch l’egualitad da las schanzas dals meds d’instrucziun en l’internet.
Agenda
Open Data Student Award
31.05.18 / entira Svizra
opendata.ch realisescha l’emprima concurrenza per studentas e students da las universitads svizras u per tals che han terminà ils studis ils ultims trais onns. Ils participants inoltreschan ina lavur u in studi nua ch’els han utilisà open data u open government data.
Lingua d’occurenza: Tudestg, Franzos, Englais
Stgalim d'instrucziun: Stgalim terziar, Independet dal stgalim
Termin per trametter la documentaziun: 31.05.18
Dis d’informatica 2018
01.06.18 - 02.06.18 / Turitg
Ils Dis d’informatica vegnan organisads da eZürich, ina rait da cooperaziun da passa 100 interpresas da la citad e dal chantun da Turitg. Ellas avran lur portas e dattan uschia in’invista en il mund fascinant da l’informatica. Il program sin la pagina-web vegn actualisads cuntinuadamain.
Lingua d’occurenza: Tudestg
Stgalim d'instrucziun: Independet dal stgalim
3. Congress internaziunal da la furmaziun professiunala
06.06.18 - 08.06.18 / Winterthur
Quest congress metta il focus sin las midadas tecnologicas e digitalas en la furmaziun professiunala e guarda sin las sfidas che sa resultan ordlonder. El serva sco plattafurma da dialog e sa drizza ad in public internaziunal dal champ da la furmaziun, da la politica e da l’economia.
Lingua d’occurenza: Tudestg, Franzos, Englais
Stgalim d'instrucziun: Scuola da la furmaziun professiunala
AlpConnectar
30.06.18 / entira Svizra
Il program da barat naziunal sustegnì da Movetio, AlpConnectar utilisescha las tecnologias digitalas per emprender linguas. Cun agid da tablets, da conferenzas da video ed cun arcuns da cloud sa communitgeschan classas primaras da differentas regiuns linguisticas.
Lingua d’occurenza: Tudestg, Franzos, Talian, Rumantsch
Stgalim d'instrucziun: 2. ciclus (3. fin il 6. onn scolar)
Termin d'inscripziun: 30.06.18
Conferenza Opendata.ch
03.07.18 / FHS Son Gagl
Opendata.ch/2018 è la principala conferenza svizra davart datas avertas. Quest onn metta ella il focus sin il niz da datas avertas per la scienza. Referats dad Open Data, dad Open Smart Cities ed autras actualitads spetgan ils participants e las participantas.
Lingua d’occurenza: Tudestg
Stgalim d'instrucziun: Independet dal stgalim


text:
BAP: «Verdamp lang her»
- Gievgia, 22.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 22.2.2018, 9:30, RTR
Wolfgang Niedecken che ha bainspert 67 onns, è in musicist, ghitarrist e cumponist tut spezial. Sias chanzuns n'han betg texts englais ubain tudestgs, sia lingua è il «Kölsch», il tudestg da la citad da Cologna.
Cumenzà ha tut la fin dals onns 70 sin in areal d'ina fabrica a Cologna, sper in'autrostrada. Là ha la band BAP fatg sias emprimas provas e sias emprimas chanzuns. In da lur imnis è «Verdamp lang her», ina da las chanzuns predilettas da Wolfgang Niedecken, il manader da la band. Là raquint'el da la relaziun cun ses bab. Quel era mort durant che Niedecken era cun la band sin turnea. En sia chanzun fitg persunala, ina conversaziun imaginara cun ses bab, discurra el da la vita, temas, quitads e speranzas e – cun retard – prenda el cumià.
La chanzun daventa in hit, er sche blers auditurs na chapeschan betg bler dal text en «Kölsch». E per la band BAP è quai la chanzun la pli impurtanta ch'els sunan anc adina tar mintga concert.


text:
Oriunda da Quarten sur il Lai Rivaun ha Erica Caduff fatg a Sargans l'emprendissadi da coiffeusa e lavurà suenter 2 onns a Flem. Lura ha ella pudì surpigliar ina fatschenta da coiffeur d'umens a Glion. Ella ha dentant tschertgà vinavant, perquai che sia finamira era in salun per umens e dunnas. L'atun 1973 ha ella lura pudì surpigliar las localitads en la Via S. Clau sut, nua che sia fatschenta «Salon Erica» sa chatta anc oz.
Bleras midadas
En tut quels onns ch'ella ha lavurà sco coiffeusa ha Erica Caduff sa chapescha era vis bleras midadas. Buc mo las frisuras sajan vegnidas sur ils onns pli luccas e libras, mabain era il svilup tecnic, cunzunt tar las colurs da chavels, haja dà adina dapli pusseivladads ad ella d'esser creativa. Fitg sa midà saja dentant era il temp da lavur. Pli baud faschevan las damas in termin gia emnas ordavant ed ils umens vegnivan simplamain la sonda en il salun e spetgavan enfin ch'els vegnivan vidlonder. Ozendi saja la sonda il di cun il pli pauc lavur.
Decisiun spontana
La decisiun da chalar e da surdar sia fatschenta ad ina successura saja crudada quasi spontan la stad vargada. In di haja ella udì ch'ina giuvna coiffeusa - la feglia d'ina famiglia ch'ella enconuscha gia dapi onns entras sia lavur - tschertgia in agen local, sche pussaivel a Glion. Ella haja lura gì contact cun quella giuvna e curt temp suenter ès i stà cler ch'ella vegn a surdar il salun a Nina Caveng.
Erica Caduff e Nina Caveng festiveschan la surdada da fatschenta sonda ils 28 d'avrigl da las 14:00 cun in apero.
Total local 11:45


text:
Igl è stà sco en in film: Senza far canera è il Smart rullà da la via giuadora e cun grond fracass directamain tras la porta da l'apoteca. In maletg che Anne-Sophie Stoll, la responsabla per la prevenziun sin las vias da Losanna, vegn mai ad emblidar. «Ina persuna è vegnida blessada levamain. Ma en l'apoteca eran da quai da diesch persunas, tranter quellas era persunas pli veglias. Cura ch'ins vesa las fotos strusch crain ins quai, i na para betg real. Sch'ins patratga, tge ch'avess pudì schabegiar è quai schon terribel. E tut quai mo pervia dad in auto che n’era betg parcà endretg.»
Adina dapli accidents
E quai schabegia adina pli savens ils davos onns. Il 2015 ha la polizia da Losanna dumbrà 44 cas, dus onns pli tard gia 63. La culpa sajan ils automobilists che na dettian simplamain betg adatg, di Stoll. «Els èn per exempel vi dal telefonin ubain èn vi da studegiar insatge e cura ch'els parcheschan lur auto emblidan els simplamain da trair endretg il frain a maun u da metter en l’emprim gir. E pervi da la pendenza da la via è la ristga gronda che l'auto sa metta lura simplamain en moviment.»
E sche l'auto haja ina giada survegnì chatsch saja memia tard. Tut il rest saja lura fisica elementara. «In auto pign è spert ina giada ina tonna e quattordesch kilometers l'ura n’èn betg la massa. Ma il mument che l'auto collidescha cun insatge èn quai otg tonnas. E quai è impussibel da franar. La suletta pussaivladad è da scappar or da via.»
Consequenzas tragicas
Il pli savens hajan els da far cun donns vi dad auters autos ubain collisiuns cun pitgas ed amplas. I haja dentant era gia dà cas tragics, raquinta Anne-Sophie Stoll. «Jau sun vegnida clamada tar in accident, nua ch'in auto è rullà da la via giuadora. Sin ses traject ès el collidà cun ina tatta ed ì sur ella ora. Schlet lieu, schlet mument. Ella è morta sin il lieu.»
Retratga da la lubientscha da charrar
Cun lur campagna da placats e flyers e cun pledentar directamain las persunas che parcheschan lur auto a l'ur da vias pendentas, veglian els far attents sin ils privels – ed era sin las consequenzas per ils automobilists fallibels. Quels ristgian numnadamain ina dètga multa e da perder per in temps la lubientscha da charrar.
RR actualitad 12:00


text:
L'impurtant en furma concisa:
- tregants zuppads prendan en mira policists durant ina demonstraziun
- 5 policists moran, 6 vegnan blessads
- 3 persunas suspectadas arrestadas
- 1 ulteriur suspectà ch'era sa zuppà è vegnì mazzà dad in roboter da bumba da la polizia
- en bleras citads datti protests cunter la violenza da la polizia
Tenor indicaziuns dal schef da polizia da la citad èn tschintg policists vegnids mazzads. Sis sajan vegnids blessads. Las autoritads èn da l’avis ch’ils policists èn vegnids attatgads da dus tregants spezialisads. Els hajan planisà lur attatga cun armas da precisiun minuziusamain.
Co ch’il schef da polizia da Dallas ha communitgà haja il suspectà ch’è vegnì mazzà ditg avant sia mort ch’el haja vulì mazzar policists alvs. L’um aveva sa zuppà durant uras en ina chasa da parcar. La fin è el vegnì mazzà da la polizia cun material explosiv ch’in roboter ha transportà en sia vischinanza.
Escalaziun a l'ur da demonstraziun paschaivla
Avant avevi dà protests paschaivels cunter la violenza da la polizia envers Afroamericans - a Dallas, ma era en autras citads americanas.
Raschun per las protestas èn dus acziuns da polizia a Minnesota e Louisiana: entaifer dus dis èn vegnids sajettads dus Afroamericans da policists.
Obama pretenda refurmas
Gia avant la demonstraziun e l’attatga sin ils policists aveva il president american Barack Obama pretendì refurmas tar la polizia. Suenter che quella aveva sajettà giu dus Afroamericans ha ditg Obama a l'ur da l'inscunter suprem da la NATO a Warschau, che quai na saja betg mo in tema dals nairs mabain in che pertutgia tut ils Americans.
Il president ha appellà als Americans da betg crudar enavos en il muster da reacziun rutinà. A moda emoziunala ha Obama cità pliras statisticas che cumprovan la discriminaziun d'Afroamericans en il mintgadi.
Ils dus incidents sajan sintomatics per l'inegualitad tar l'apparat da polizia american.
RR novitads 07:00++


text:
Da Wikipedia.
This page is a table, and as such it's too difficult to edit for most users, it's mostly used to present basic information.
If you need to discuss things and publish news use the discussion page. Thanks!
Costa ca a a l'ha daje ij nataj
a la fiamenga figura ëd
, Gioanin Vischerio
Cont ëd la Rata Stiròira,
anlumista litrònich
dël secol che a fa dossèt
Bin ëvnù ant ël pòst giust për amprende lòn che a l'é na wikipedia, coma a travaja, e chi che a-i travaja andrinta.
Ël pòst andoa trovesse chèich-còs da fé, pijé le decision tùit ansema, fé nasse un proget, ò pura bele mach
cambié paròla con dj'àutri utent. E nò, Gioanin Vischerio sërchelo pura pa ant l'enciclopedìa, che a l'é mach na goliardà dël sircol dj'utent. Ambelessì as peul 'cò badinela na frisa për fé 'l travaj pì leger, ma ant le pàgine ufissiaj dla wiki nò, as peul pròpe nen. Codì na piòla ant na ròba seria coma la wiki? A l'é costuma ëd tute j'edission che a-i sia na pàgina tan-me costa, andoa la comun-a dij volontari as treuva për discute e për publiché le neuve, e andoa la gent as conòss e a parla dël travaj. La costuma anternassionala a l'é cola dë ciamé costa pàgina-sì ant na manera colegà a le tradission dla cultura dl'edission, donca për ij piemontèis a l'é smijane giust parej.
A son doèrte le Votassion dij Deuit!
A son doèrte le votassion për serne ij Deuit ufissiaj dla comun-a. Për piasì passé a voté e dësmentieve nen dë firmé quand che i vòte. Mersì.
Wikipedia d'antëresse local e Wikipedia generalista
Ëvnì ambelessì për pijé part a la discussion. Ëdcò costa a l'é na cita pera miliar. La comun-a ëd pms.wiki as buta a discute ëd chila midema. A marca bin.
Wikitel?
A-i é na proposission técnica për dovré la linia telefònica ëd n'àutr sit për cheuje le reassion dël pùblich dla wiki ch'a sa nen ëscrive. Lesì e dì la vòstra ambelessì.
Pàgine giàune
Criteri për nòm, topònim e parlà locaj
La discussion as fa ambelessì. Tuti a l'han vos an capìtol a tuti a peulo smon-e dle solussion, che almanch i rivoma a elaboré na prima polìtica formal nà da 'nt la comun-a.
Mobilitassion general!
Tiroma andrinta dla gent, pì che as peul! A-i n'anfà nen ëd chi che a son, se peui a-i rivèissa mai che a-i fussa
dla gent che a va nen bin i la barerìo fòra, ma rendomse cont che sensa gent ël travaj daspërchiel as fa nen,
e ambelessì ëd travaj a-i në j'é da butesse le man ant ij cavej...
Motobin mersì a Giani Sorìa! Sò disségn dël Giandoja i lo s-ciairoma an tuti j'articoj dla
wikipedia piemontèisa, che a ciama la gent a travajé. Pr'esempi ambelessì. I speroma dë vëdde ij
travaj ëd Giani (e nen mach ij sò) spantià daspërtut për costa wikipedia, e dë vëdde ij dissegnator piemontèis
parte a conquisté 'l mond ëdcò da 'nt le nòstre pàgine.
Neuv Testament
A-i é n' dë
publiché n'edission revisionà dël Neuv Testament an piemontèis. Ma a-i é da manca ëd gent che a daga na man.
idèja motobin anteressanta
Chi ch'i soma e vàire che i l'oma già fait
Ambelessì iv treuve la . Coma che i
peule s-ciairé viroland për le pàgine personaj, i soma già na comun-a ëd cosmopolita che a ambrassa vàire nassion
e continent, coma a l'é normal ant la Ragnà. Ën essend partì al 27 ëd Mars dël 2006, i l'oma già andrinta
lista dj'utent che a son già registrasse 64 347 artìcoj. Visadì che, coma an dirìa qualsëssìa mari piemontèisa, i
l'oma pen-a fait nòstr doèr.
Documentassion dël process decisional
Fé na wikipedia, prima ancò che travajé, a veul dì pijé n'ansema ëd mila cite decision, cheidun-a técnica e
cheidun-a polìtica, ant ël sens che a-j da forma a le nòstre relassion con j'utent.
Ël process ëd pijé ste decision a resta documentà andrinta a l'edission pùblica dla wiki, an manera che gnun a
l'abia dij dùbit e che tùit a peulo dì la soa. Le decision mideme as pijo ën parland-ne ambelessì, e votand a
magioransa, quand che a-i fusso dle ròbe andoa che i soma nen tùit d'acòrdi. Costi-sì a son ij Setor ëd discussion doèrt.
Geneve pa a dì la vòstra! Tut lòn che as dis sùbit an salva na barca ëd travaj da fé peui, për modifiché lòn
che a l'é fasse ma a va nen bin.
Articoj che a sërco n'autor
Për adess le biografìe. Cole che i veule, faite a tre session, conforma al model ëd cola 'd Gustav Colonèt, già
publicà. Për troveve la lista dj'euvre a venta pa esse dij rat ëd biblioteca, a basta mach deurbe
sta pàgina-sì e sërché ij travaj ëd l'autor. Stoma pa lì
a copié la catalogassion, che tant a l'é pa an stàndard ISBN e donca gnun as në fa gnente.
E be'? :) È facile leggere una lingua che si parla già. Consulti
OMMI! Ma io non
SO LEGGERE!! questa pagina e vedrà, in un attimo anche Lei avrà il suo badge da bogianen :)
St'utent-sì a l'é un bogianen
OMMI! pero si YO no
SE LEER!
¿Y que? :) Es fácil aprender a leer un idioma que ya se habla. Consulte usted
esta pagina y verá, en un momento tendrá usted su Badge de Bogianen :)
Reading piedmontese: please visit this page
Deontologìa
MANUAJ për chi @ SCRIV


text:
Wikipedia:Avertèinsi generèli
A n's garantìs minga che i cuntgnû i sìen valid!
A n'se gh'la cheva minga 'd garantìr el verìfichi o i contrôl dal paśni ed cal sit chè da pert ed sogêt ch'i sìen legalmèint abilitê o ch'i gh'àpien el competèinsi ch'a servìs in di camp ch'a s descòr, mèinter che s'i gh'fùsen, l'informasiòun la sarèv sicùra e da tōr più ala lettra.
Nisùn avtōr, cuntribudōr, sponsor, aministradōr, sistemìsta, o 'n ètra pert lighèda ala Wikipedia, la pōl dìr-es responsàbil s'a s cata na quelc infurmasiòun mìa curèda, ofensìva, e gnanc che quelchidùn al dróva cagli infurmasiòun lè, e gnanc ed na quelc ruèina gnuda fóra per cal druamèint lè.
Incòr, la Wikipedia la nn'è minga reviśiunèda in manéra uguèla; anc s'a s s egh próva, a coréger di erōr, mo a n s'egh'la cheva minga ed fèr-el sèimper e anc a n'gh'n è minga al cmànd: 'd in manéra ch'a n'gh'è minga la certèsa che tùti el scrìti i sìen véri.
Per di cunsìli più precîś (p'r eśèinpi ed Medśèina, ed Lēś, in sìm'ai Rìsć) a gh'è da descòrer-'n a 'n profesionìsta ch'al gh'n àpia al tìtol.


text:
I stettia liber a mintgina ed a mintgin da candidar per la regenza Grischuna, sa chapescha er a Linard Bardill. Quai è il tenor general tar tut ils ulteriurs sis candidats.
Ils candidats tranter ils regents actuals
Mario Cavigelli, il president da la regenza è candidat cristiandemocratic manegia, che la candidatura dal candidat independent dettia in zic colur al cumbat electoral e ch'i dettia forsa er dapli attenziun per las elecziuns.
Il liberaldemocrat Christian Rathgeb sa legra sin las debattas cun il chantautur. Tenor el èsi impurtant, ch'er candidats senza partida pon candidar.
Il collega da regenza Jon Domenic Parolini, candidat burgaisdemocrat, enconuscha Linard Bardill gia dapi blers onns e beneventa el sco candidat. El manegia, ch'il candidat independent exprimia sias tenutas da maniera fitg pointada.
Ils candidats novs èn uss en quatter – tuttina...
Da trais candidats novs èsi uss vegnì quatter – tuttina prendan ils candidats novs si gugent a Linard Bardill en lur circul.
Per il socialdemocrat Peter Peyer èsi bun ch'i dettia ina concurrenza per ils sezs en la regenza.
Walter Schlegel, il candidat da la partida populara manegia, ch'el saja spanegià sin il nov candidat.
Er Marcus Caduff, il segund candidat dals cristiandemocrats, prenda serius la candidatura. El sa dumonda dentant sche Bardill possia en uschè curt temp anc mussar a la glieud per tge ch'el stà u sch'ils votants stoppian cumprar il giat en il satg.
RR actualitad 17:20


text:
Sche Vus As decidais da deactivar la reclama online basada sin il cumportament, na signifitga quai betg che Vus na survegnis pli nagina reclama, cura che Vus navigais en l'internet. Las reclamas che Vus vesais sin las paginas-web na vegnan però betg adattadas a Voss interess u a Vossas predilecziuns (deducids da Voss cumportament online). Sche Vus deactivais reclama online basada sin il cumportament, n'ha quai nagin effect sin auters servetschs che utiliseschan la medema tecnologia (cookies) sco l'e-mail, las preferenzas da Voss chanaster da cumpras e photo hosting. Paginas-web che Vus visitais pon plinavant era ramassar infurmaziuns per auters intents.
Vus pudais er administrar cookies via ils parameters da la protecziun da datas dal navigatur che Vus utilisais. Legiai p.pl. noss tschintg toptips. Quels As mussan co che Vus pudais far quai. Nus As vulain però render attent che era tut ils parameters che Vus avais configurà per questa pagina-web pon vegnir eliminads, sche Vus deactivais tut ils cookies dal navigatur. Perquai cussegliain nus da visitar regularmain questa pagina-web per verifitgar Voss parameters.


text:
Masein
Masein (in rumanc: Masagn) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 412 abitant e una süperfiss de 4.2 km², e al se tröva a una altitüden de 865 meter sura al livel del mar.
El cumün de Masein a l'è tacaa ai cumün de Cazis, Flerden, Thusis, Urmein.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Masein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1156 col nom de de Medezenu.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
En ses pled d'avertura per la sessiun d'avrigl dal Cussegl grond ha il president Vitus Dermont tematisà l'integraziun. La politica haja l’incumbensa da stgaffir las cundiziuns da basa per che l’integraziun funcziunia. Saja quai per persunas sin la fugia, persunas che vegnan en il Grischun a lavurar u per giudair la pensiun. Plinavant ha Dermont ditg che l’integraziun saja dentant era in tema aifer il Grischun, per exempel tranter Rumantschs, Talians e Tudestgs.
«Quant amiaivel è il Grischun envers ils umans?»
Cun quests pleds ha Vitus Dermont cumenzà ses pled d'avertura. Ins pudess baingea pensar ch'il Grischun sco sistem statal na possia avair nagins sentiments umans, in sistem statal saja però bler dapli che mo ses territori e sia suveranitad territoriala.
La qualitad d'in stadi sa mussa tenor Dermont dentant er en la qualitad da quella lavur che vegnia pratitgada da la legislativa, executiva e specificamain da la giudicativa. Quai saja lavur umana. Perquai saja la dumonda quant amiaivel ch'il Grischun è envers ils umans, ina dumonda politica.
Ina dumonda che premettia dals politichers e da las politicras dad avair la voluntad dad adina avair en egl il bainstar dals umans. Sco exempel ha el lura menziunà ils differents aspects da l'integraziun, dals fugitivs, sur l'economia fin tar l'integraziun interna culturala e linguistica.
RR novitads 15:00/18:00


text:
Las lieurs alvas èn adattadas perfetgamain per viver en il fraid.
Cuntrari a la lieur grischa, è la lieur alva fitg derasada en il Parc Naziunal. Ella ha tut ils segns tipics d’in animal da muntogna: ina postura bratga, toppas davos ladas ed ureglias curtas. La lieur alva viva en il guaud, en la zundra ed en gondas da crappa grossa. Savens dattan mo las passidas en la naiv perditga da l’existenza da la lieur alva. Las passidas da las toppas davant pli pitschnas èn fitg datiers ina da l’autra, quellas da las toppas ladas davos pli dapart. Las lungas pattas davos da la lieur alva èn fitg pailusas. Ella las po ultra da quai era sbrajattar fitg bain.
L’enviern porta la lieur alva in pail alv sco la naiv, mo ils pizs da las ureglias èn nairs. Durant il temp da midada è il pail taclà cun flatgs alvs e flatgs brin grischs.
Avant che la lieura partureschia la primavaira ses pitschnins, sa copulescha ella danovamain. Era quai è ina strategia da surviver. Perquai che la stad en muntogna è fitg curta, pon nascher dapli lieurets durant la stagiun grazia a questa superfetaziun.


text:
In pur da 53 onns charrava curt avant las 11 da mezdi cun ses vehichel agricul tranter Lumbrein e Surrin da la vart sin ina spunda stipa, scriva la polizia chantunala. Tar ina malgulivezza dal terren è il vehichel agricul cupitgà da la spunda giu. Il manischunz ha pudì sa tegnair ed siglir ord dal vehichel. Il pur è alura vegnì charrà cun l’ambulanza en l’ospital a Glion. Il vehichel agricul è donnegia dal tuttafatg.
Surselva Survalità la spunda stipa
En Val Lumnezia tranter Lumbrein e Surrin è in vehichel agricul cupitgà d’ina spunda giu. Il manischunz è sa blessà lev.


text:
Cassas da malsauns: spargnar tar assicuranzas supplementaras
- Glindesdi, 21.9.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 21.9.2015, 11:15, RTR
Assicuranzas supplementaras vegnan savens fatgas lura, cura ch'i fa senn. Suenter passa il temp ed ils contracts da prestaziun restan ils medems. Cun ils onns fai dentant senn da guardar atras ils contracts e tut tenor visar prestaziuns supplementaras ch'ins na dovra betg pli. Per exempel l'assicuranza per ils dents ubain l'assicuranza per l'indemnisaziun da diarias (Taggeldversicherung) sch'ins è pensiunà. L'expert d'assicuranzas Ruedi Ursenbacher dat tips.


text:
Avant las elecziuns fan las partidas magari grondas empermischuns. Ma sin tge temas mettan las partidas grischunas propi paisa? E co vulan ellas schliar las sfidas da noss chantun?
Durant in’emna ha in strateg da mintga partida respundì talas dumondas, quai mintgamai la bun’ura tranter las 08:00 e las 08:30 al Radio Rumantsch.
Partida burgais-democratica PBD (21-09-2015)
La Partida burgais-democratica è sut squitsch. E quai abstrahà da la decisiun che la cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf fa, sch’ella resta ni chala. A la PBD vegn prognostitgà ina digren da vuschs tar las elecziuns naziunalas. Quai en il Grischun ed era sin palancà naziunal.
In dals temas centrals dals burgais-democratics grischuns en il cumbat electoral è l’energia.
Partida verd-liberala PVL (22-09-2015)
Avant 4 onns han ils Verd-liberals profità dal «bonus dal noviz». Che la Partida verd-liberala na va en nagin schema dretg-sanester para d’avair ses regl tar ils electurs. Uss hai però num per la PVL da sa cumprovar. Las prognosas per ils 18 d’october mussan ina digren da vuschs. En il Grischun ballucca il séz da Josias Gasser en il Cussegl naziunal.
In’economia liberala ed in ambient intact; Quai vul la Partida verd-liberala. In «orcan en in magiel d'aua» hai gì num davart dals Verd-liberals en il parlament en connex cun la fermezza dal franc. Propi mo in «problemet» era per il Grischun cun tut ses turissem?
Partida populara svizra PPS (23-09-2015)
Entant che las autras partidas sa distanzieschan, è la partida populara svizra gia pli dalung sin ina veritabla «unda da success». Tenor las retschertgas vegn la PPS anc pli ferm tar las elecziuns da l’october. En il Grischun è la partida sa declerada sco la partida d’economia. Perquai ch’ins ha gudagnà Magdalena Martullo-Blocher sco candidata?
Partida socialdemocratica PS (24-09-2015)
Per giustia sociala e per l’ambient. La partida socialdemocratica dat cunterpais als populists da la dretga. En il cumbat per pajas gistas han dentant gist duas iniziativas fatg naufragi quest onn. Tar las elecziuns da l’october vul la PS evitar che la dretga vegn anc pli ferma. Sin palancà naziunal vul la partida cuntanscher la marca da 20% da las vuschs. Ambiziuns ha è la PS grischuna.
Partida liberaldemocratica PLD (25-09-2015)
30 onns ha la partida liberaldemocratica pers cuntinuadamain vuschs tar las elecziuns naziunalas. La PLD grischuna n’è ils ultims 4 onns betg stada represchentada en il Cussegl naziunal. Ella ha pers ses mandat als Verdliberals. Gudagnar enavos il mandat è la gronda finamira. Che quai pudess grategiar crain ils experts. Ils electurs sajan puspè pli bainvulents vers la PLD.
Partida cristiandemocratica PCD (26-09-2015)
Per la Partida cristiandemocratica vai engiu. La partida ch’è sa declerada en il servetsch da las famiglias perda vuschs tar las elecziuns naziunalas. Il «C» cristian, quella ierta da pli da baud, lascha prender distanza bain insaquants. Era sch’ella vul esser ina partida surconfessiunala, en las testas è anc adina cementà che la PCD è la partida dals catolics.


text:
Il process che marscha uss cunter il Franzos cun ragischs marocanas pertutga in sajettim cun la polizia, trais dis avant ch'el è vegnì arrestà il mars 2016. Quest process a Brüssel na stat betg en connex cun las attatgas a Paris cun 130 morts.
Il process duai durar fin venderdi. Il derschader ha communitgà che l'attentader na veglia betg vegnì filmà u fotografà durant il process. Tschients policists armads fermamain surveglian il palaz da giustia durant il process.
Chattà tar ina razzia
L'accusà vala sco unic survivent da las attatgas da suicidi dals 13 da november 2015 a Paris. El haja sez purtà ina tschinta cun materia explosiva, n'haja dentant betg laschà explodir quella. Enstagl saja el scappà en Belgia e svanì. Durant mais è el stà l'um il pli tschertgà da l'Europa.
Cura ch'el è vegnì chattà tar ina razzia en in quartier da Brüssel ils 15 da mars 2016, duai el avair blessà ensemen cun cumplizis plirs policists. Trais dis suenter quest sajettim han ins pudì arrestar el ed in cumplizi. Durant quest process vegn tranter auter renfatschà als dus accusads l'assassinat empruvà da policists.
RR novitads 12:00


text:
Plain schlantsch han ils dus co-directurs Stephan Kunz e Nicole Seeberger preschentà la mesemna il program dal Museum d'art dal Grischun da quest onn – in program variant, sumegliant a quel da l'onn passà, ch'è stà cun 47'953 visitaders in onn da record per il museum d’art a Cuira.
Sch’i va dentant per discurrer da las turbulenzas ch’igl ha dà l’onn passà enturn Stephan Kunz, e co i guarda ora ussa en il museum, lura stulescha bainprest puspè quest schlantsch ed il fieu intern sa tschessa. Las respostas dals dus co-directurs vegnan pli curtas.
Tuts èn fitg motivads
Quai che pertutga las renfatschas ch'igl ha dà envers Stephan Kunz pervia da las finanzas ed il persunal che duess esser stà per part malcuntent, na vulan els betg dir bler dapli che:
- Quai che pertutga las finanzas saja els ensemen cun l’Uffizi da cultura grischun sin buna via da survegnir enta maun - i saja in process.
- A la glieud che lavuria en il museum giaja quai bain, gea schizunt fitg bain. Els sajan tuts fitg motivads da lavurar per il Museum d'art e d'esser qua per ils visitaders.
«Cun nus vai bain», di Nicole Seeberger ch'era vegnida la nova directura dal museum d'art il zercladur passà, suenter che Stephan Kunz era vegnì degradà dal directur al curatur. «Nus avain entant pudì puspè chattar enavos la via tar nossas cumpetenzas-clav e nus pudain puspè lavurar», uschia ses facit in mez onn suenter che cusseglier guvernativ Martin Jäger ha installà in co-directori cun ella e Stephan Kunz.
Buna collavuraziun cun Kunz
La collavuraziun cun Stephan Kunz è tenor ella fitg buna: tranter auter era perquai ch’i dettia cleras structuras e che las incumbensas sajan cler repartidas tranter els dus. Sch'els na funcziunassan betg uschè bain ensemen e na respectassan er betg in l'auter, na fissi mai stà pussibel da far in tal program per quest onn, concludan ils dus co-directurs.
Il program da quest onn cumenza il favrer cun l'exposiziun da l'artist-fotograf da Domat, Gaudenz Signorell. Sumegliant sco las exposiziuns da Hans Danuser e Not Vital da l'onn passà, sa deditgescha era quella a differentas ovras dals ultims decennis da l'artist, per dar uschia ins pitschna survista da la creaziun artistica.
RR actualitad 07:00


text:
Minisguard dals 09-01-2016
- Sonda, 9.1.2016, 17:40
Mangiar insects
Mangiar insects – quai na tuna betg uschè delizius en nossas ureglias. Ma en intginas terras èn insects part da las tratgas dal mintgadi. Co vesi ora tar nus en Svizra? Il Minisguard è stà a guardar co che las schanzas èn tar nus da mangiar insects.
Puspè ina iniziativa
Il davos temp aud’ins adina puspè da l’iniziativa per il repatriament effectiv da persunas estras criminalas. Mo tge vul quai propi dir? Tge persunas ston bandunar la Svizra? Il Minisguard declera tge che stat davos quella expressiun cumplitgada e tge ch’ils iniziants ed adversaris vulan.


text:
L'onn passà èn marcantamain damain persunas stadas sur notg en ils albierts per la giuventetgna svizzers. Cumpareglià cun l'onn avant han ils 51 albierts per la giuventetgna stuì nudar in minus da 14,4% cun 814’000 pernottaziuns. Quai demussan las novas cifras da l'Uffizi federal per statistica.
Tar ils campadis è la reducziun moderada cun in minus da 0,6%. Tut en tut han ils 410 campadis en Svizra nudà 2,7 milliuns pernottaziuns.
Las cifras negativas stettian surtut en connex cun l'aboliziun dal curs minimal da l'euro. Quai scriva l'Uffizi federal da statistica.
RR novitads 12:00


text:
Tisin (fiüm)
El Tisin o Tesin (alter parnunzi: [ta'ziŋ] a Bidree e Osch, [ta'ʒiɲ] a Iragna, Ludrin e Biasca, [al tsik] o [dziŋ] a Gajaa, [ul ti'zeŋ] a Dairagh, [ul ti'zɛ̃ː] a Bienaa; italian: Ticino; tudesch e frances: Tessin; latin: Ticinus; spagnö Tesino) l'è un fiüm de la Svizzera e de l'Italia del nord; el quata un basin de 7.230 km². El toch che 'l passa in mez a Pavia l'è ciamaa anca Canal in la tradiziun lucal, menter che in certi zonn de la Leventina l'è ciamaa la Fim.
El nass arent al Pass de la Nuvena, al cunfin tra 'l Cantun Tisin e la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, dopu de che 'l traversa la Val Bidree, la Val Leventina e 'l Pian de Magadin prima de bütàss in del Lagh Magiur. Ne vegn föra a Sest e 'l cur in direziun süd-est marcand el cunfin Lumbardia-Piemunt; arent a Pavia (4 km inver val) el cunflüiss in del Po, dopu 248 km de curs, cunt una purtada media anüal de 350 m³/s (che ne fan el püssee rich de aqua tra i aflüent del Po).
El fiüm al gh'a granda impurtanza ecunomica; in Svizera l'è duperaa per fà 'ndà i centrai idrueletrich, inveci in Italia l'è duperaa per irigaziun de la pianüra padana (el Navili Grand el part dal Tisin).
L'ambient natüral del fiüm l'è, al cuntrari de quasi tücc i fiüm italian, ben tegnüü: i sò spund italiann a hin prutegiüü da dü parch natürai regiunai (Parch natüral de la val del Tisin, quel lumbard e quel piemuntes) cunt una süperfis tutala de püssee de 97.000 ha, che ne fan l'area natürala de fimm püssee granda in Europa.
Un temp gh'era püssee gent 'ntal fiüm: lavandère, giarö e barchirö i fevan i lur mestè tüt i dì. Pisine ghe n'eran mia, e d'estàa s'feva l'bagn. Quei ca van adess i ciaman tisinatt, een poch e matt.
Cumün traversaa dal Tisin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cantun Tisin
- Distret de Leventina: Airö e Bedret, Quint, Praa, Faid, Anzonegh, Chironegh, Personegh, Böid, Pulesg.
- Distret de Riviera: Biasca, Iragna, Usogna, Ludrin, Crescian, Cree.
- Distret de Belinzona: Molen, Pronz, Gnosca, Gurdün, Arbed-Cagion, Belinzona, Munt Carass, Giübiasch, Sementina, Güd.
- Distret de Lucarnu: Cügnasch-Gera, Lucarnu.
- Piemunt
- Lumbardia:


text:
Las istorgias dal vegliurd da Lausanna
- Sonda, 12.5.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.5.2018, 19:00, RTR
Il rappunz Greis na rappescha betg nonsens. Grégoire Vuilleumier vala sco in dals gronds da ses gener. El è enconuschent en Svizra pervia da sias rimas socialcriticas da moda zunt intelligentas.
Cun ses nov project Noti Wümié banduna el bain la senda disada dal rap e hiphop, l'intelligenza resta dentant. Noti Wümié – quai èn il rappunz da Berna / Losanna Greis ed il ghitarrist da Basilea Benjamin Noti. Ghitarra ed istorgias. Istorgias cun ghitarra. Ina cumbinaziun frestga plain spiert d'eloquenza. Er uschia sa la generaziun nova da trubadurs bernais tunar.


text:
10cc: «Dreadlock Holiday»
- Glindesdi, 21.8.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 21.8.2017, 9:30, RTR
La band 10cc da Manchester era ina band cun ina gronda creativitad. Lur musica era il rock e pop d'art e progressiv. In dals hits da stad dal 1978 è pero stada ina da lur paucas chanzunettas en stil da reggae:..
Graham Gouldman, Eric Stewart, Kevin Godley e Lol Creme eran musicists zunt talentads ed innovativs, e cun lur band 10cc han els gì ils onns 70 ina seria da success sco «Im not in love», «Rubber Bullets» e «The Things We Do for Love». En lur furmaziun deva quai dus teams da cumponists. Godley e Creme respunsabels per il experimental, Stewart e Gouldman plitost per il commercial. Ed els duos han er cumponi «Dreadlock Holiday» che raquinta d'in inscunter a Jamaica, in inscunter che cuntegn para er in'experientscha persunala da Eric Stewart. El era cun Justin Hayward, chantadur da Moody Blues en la Caribica e là als èsì capità ch'in tip grobulan vuleva la chadaina d'argient d'in dad els, er sch'els pretendan d'amar la musica jamaicana e ses ritmus. Cler che la chanzun è in reggae e cler ch'i vegn er discurri dal cricket – e da marihuana. E suenter è il mund puspè pli paschaivel. E la chanzun finischa cun: I don't like reggae, oh no, I love it.


text:
En tut han 45 pertschient dals participants detg ch'els sajan malcuntents ni plitost malcuntents cun la politica. 36 pertschient eran da l'opiniun ch'ella saja en urden. Quai correspunda pli u main als resultats da l’onn avant.
Il pli grond basegn d'agir vesan ils participants tar la politica da sanadad. Sin il segund e terz plaz èn l'immigraziun e la politica d'asil. Per l’emprima giada dapi il 2013 n’èn quels dus puncts betg pli a la testa dal barometer da quitads.
Il pli pauc starment fan als participants da la retschertga ils daivets dal stadi, la politica da traffic e transport sco era l'armada.
A la retschertga online da la plattafurma politica Vimentis èn sa participants passa 22'000 persunas, quai dals 16 d’october enfin ils 27 da december 2017.
RR actualitad 12:00


text:
Ghirlandèina
Artéccol in dialètt mudnés
La Ghirlandèina l'è al nàm d'al campanil d'al Dòm ed Modna. L'è èlta 86 meter e 12 zentimeter, e l'as vèd da tot al pèrti ed'la zitê, e as pôl dir ch'la sia al simbol ed Mòdna piò gnusû. L'è parte ed la Piaza Grand ch'le un patrimoni d'l'umanitê d'l'UNESCO.
Prèmma la-s ciameva Torre ed San Zemiàn, quadreda e ed zinc piàni, tireda sò in dal 1179. Dàp, i l'an tireda sò ancàra (anch per ferla piò elta dal tàrri ed Bulàgna) e i gh'an zuntê la punta ottagonèl ed stil gòtic, disegnèda da Arrigo da Campione. La punta l'è orneda da do ghirlandi, do ringheri ed mèrm, chi eg dàn al nàm.
Deinter as es trova la Sala d'la Sèccia (cun di affresch dal Quaterzeint) in du a ghè la Sèccia rapita: una voltà ché a ghera al tesor dal comun ed Mòdna.
La Ghirlandeina vistida[modifica | mudéfica la surzéia]
Al comun l'a restaurê la torre: i lavor i an tachê in dal dicember 2007 par finir in dal 2010.
Durant tot al teimp, l'è steda cuverta da un disegn dal scultor Mimmo Paladino che a dimandi gint l'an pies menga.
Ghirlandèina in d'Art[modifica | mudéfica la surzéia]
Poesia[modifica | mudéfica la surzéia]
La poesia d'la Ghirlandèin l'as-es trova in dal cartuleini ed Mòdna.
Canzòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Cùma t'é bèla, chèra Ghirlandèina,
T'em pèr un quel d’insàni, una vision!
Bianca, in tla préma lus ed la matèina,
T'em pèr un’urazioun.
Rit. Ghirlandèina, véta mia,
T’é por bèla, csa t’em piès!
Vè che tarr! Che maravia!
Ciàpa, to’, ch’at bott un bès!
Bianca, slanzèda, cun la punta al zél
Al campanoun ch’al t’fa totta termer
Guardian piò vigilant e piò fedel
An gh’è dobbi cater
Dal bianchi balaostri, pò... che vésta!
La zitè satta, i mount e al mèr luntan
Du fiòmm luseint, i camp in bèla vésta:
La tèra di zemiàn.»
Artìcol in dialètt pramsân
La Ghirlandén'na l'è al nàm dal campanil dal Dòm ed Modna. L'è èlta 86 metèr e 12 centimeter, e l'as vad da tot al pert ed'la zitè.
I-an tachè a tirerla sò (costruirla) in dal 1179, e i-an fini dàp piò ed duseint ann.
In sô ōnór, l'è stèda fàta nà famosisima poesia, cla' s'cata de spèss sora i cartolen'ni, e anca una cansòn.


text:
L EuregioFamilyPass Südtirol remplazea l Südtirol Pass family o l Südtirol Pass a tarifa famillia, che ne puderà dal 1° de juni 2017 nia plu unì damandà y ne unirà nia plu dat ora.
Do l'ativazion online arà la cherta nueva la funzion dopla de cherta de viac sun i mesuns dl trasport publich ntegrà Südtirol y de cherta vantajes per giapé alesiramënc te butëighes y strutures per l tëmp liede tl Südtirol (la lista ajurneda cun duc i partner che fej pea ie publicheda sun la plata www.provinz.bz.it/familypass).
Chi che bele l Südtirol Pass family
Tl mëns de juni giaperà chi che à bele l Südtirol Pass family o l Südtirol Pass a tarifa familia tres posta, automaticamënter y debant, l EuregioFamilyPass Südtirol nuef.
Dan la ndrova sun i mesuns de trasport publich local muessa la cherta nueva unì ativeda online. Chësc ie de bujën per l cunsëns dl tratamënt di dac persunei coche cherta vantajes.
Sun la plata "Passaje dal Südtirol Pass family al EuregioFamilyPass Südtirol" iel da giapé ndicazions mpurtantes sun chësta fasa de passaje, ntan che sun la plata "EuregioFamilyPass Südtirol" iel publicà la nfurmazions genereles sun la cherta nueva.
Chi che ne à mo nia l Südtirol Pass y uel se damandé l EuregioFamilyPass Südtirol nuef
Chi che sta tl Südtirol y à almanco n mut sot ai 18 ani, possa damandé la cherta online a pië via dal 1° de juni 2017.
Sun la plata "EuregioFamilyPass Südtirol" iel publicà la nfurmazions genereles sun la cherta nueva.


text:
Donnerstag, Juni 15, 2006
Oraziun tier Nossadunna de Ziteil
Salidada seies ti, gloriusa Mumma de grazia! Cun confidonza affonila sin tias buntadeivlas empermischuns fatgas a quei pietus pastur, al qual ti eis cheu comparida, vegnel era jeu oz tier tei, per obtener ina de quellas grazias, che ti partas ora en quei liug, da tei per quest intent elegius, a tes basegnus affons, ils quals visetan tei cheu e domandan tiu agit. O Maria, Regina dil tschiel gida er mei enquest basegns (ins damanda tgeinin). Tgi ha implorau inagâ tia intercessiun en sias tristezias e miserias, e buca sentiu igl effect de tiu agit? Exauda pia era mei, ed in di meina mei cun tiu maun matern avon il tron de tiu divin Fegl, ed allu urbescha ora mi la veta perpetna. Amen. - 3 Salidadas.
Firaus de Ziteil.
Il Santuari de Ziteil ei aviarts dellas dus dil di avon ils suondonts dis. Iuni ils 26 e 29. Juli ils 2, 11, 22, 25 e 26. Uost ils 5, 10, 16 e 24. Settember ils 8, 21 e 29. En quels dis ei mintgaga perdun complein.
Nihil Obstat - Ord. Curiensis. Imprimatur 6 Mart. 1911, I. Balzer Libr. Censor.
Firaus de Ziteil.
Il Santuari de Ziteil ei aviarts dellas dus dil di avon ils suondonts dis. Iuni ils 26 e 29. Juli ils 2, 11, 22, 25 e 26. Uost ils 5, 10, 16 e 24. Settember ils 8, 21 e 29. En quels dis ei mintgaga perdun complein.
Nihil Obstat - Ord. Curiensis. Imprimatur 6 Mart. 1911, I. Balzer Libr. Censor.
Eingestellt von Impos um 17:08
Labels: rhätoromanisch, Ziteil
Keine Kommentare:
Abonnieren Kommentare zum Post (Atom)


text:
News
EUREGIO Writers Corner - Paladina daverta ales minunghes
Pro le “Writers Corner” tl contest dla scomenciadia CULT.night podará vigni ghest naota lí n test aldinfora de trëi tesć chiris fora dal internet, por spo comenté te na manira scrita che sará da odëi por döt le publich presënt.
Sot al moto “Dí tüa minunga, mostra tüa müsa!” é chësta scomenciadia n apel por de plü responsabilité personala te n discurs davert y respetus, nia ma tla vita reala da vigni de, mo dantadöt ince tl internet. Che s’infida pa?
Ai 8 de setëmber dales 18.00 inant tl Stadttheater da Balsan
I tesć vëgn metüs a desposiziun da Maria C. Hilber, Markus Koschuh, Matteo Jamunno. I trëi tesć gnará publicá ai 6 de setëmber sön salto.bz te na verjiun inedita
Idea y conzet: Arno Dejaco
Na scomenciadia dles “Vereinigten Bühnen Bozen” en colaoraziun cun le Festival “Transart 2017” y l’Euregio Tirol – Südtirol – Trentin
Supported by salto.bz


text:
La presidenta communala Anna Giacometti ed ils experts han pudì preschentar novas positivas a Vicosoprano per la populaziun da Bondo e da la Bregaglia. La via chantunala vegn averta puspè sin il traject oriund ils 24 da november, gist baud avunda per la stagiun d'enviern. Uschia po il traffic vers l'Engiadina passar sco usità.
Era il provediment d'aua per Bondo funcziuna puspè normal. Ed il batschigl che duai retegnair material da bovas è puspè svidà. Prest 500'000 meters cubic material han ils chavaterras ed ils camiuns transportà sin las duas deponias sper Bondo.
Il Cengalo è quiet, dentant...
Actualmain è il Piz Cengalo quiet. Quai ha ditg Martin Keiser da l'Uffizi da guaud e privels da la natira. A media e lunga vista possia dentant rumper giu anc ina giada tant material sco enfin ussa. Dimensiuns enormas sch'ins sa che be durant la stad passada èn ruts giu trais milliuns meters cubic crappa dal Piz Cengalo.
Ultra da quai ston ins far quint ch'ina ferma plievgia po puspè chaschunar bovas da plirs 100'000 meters cubic ch'arrivan enfin a Bondo. Lura avess dentant da bastar la capacitad dal batschigl a l'entrada da la vischnanca. Il batschigl è numnadamain ussa puspè vid.
RR novitads 06:00


text:
Übiàl Clanèss
Übiàl Clanèss (Ubiale Clanezzo 'n italià) a l'è ü cümü de la Pruìnsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 1 394 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 7,4 km² e 'na densità de popolasiù de 188 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almèn, Brembila, Capissù, Sedrina, Stròsa e Éla d'Almè
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Übiàl Clanèss l'è furmàt da dò frasiù principài, Übiàl e Clanèss che l'è la frasiù piö de 'nterès istòrech e paesagìstech. A l’è sö la conflüènsa de du fiöm, ol Brèmp e la Màgna chi fùrma i du ài, la Al Brembàna e la al d’Emàgna. Amò ‘ndel Medioevo la pasàa la strada Priula che la portàa i comerciàncc da Enésia in del céntro Euròpa.
L’è amò ‘mpé ol put de Attone, fàcc sö per ol cónte de Lmèn (Almenno San Salvatore) Attone Leuco, chè l’è apèna stàcc rifàcc. Con chèsto put a 's püdìa scaalcà ol trut Imàgna, per pudì ‘ndà da Clanèss a Lmèn. Lé apröf a gh'è anche la dogàna de Clanèss.
La piö bèla custrüsiù l’è ol Castèl de Clanèss: in prensépe i era fàcc sö in del Medioevo, ma l’è stàcc rifàcc in del XVII sécol. A Clanèss i à fàcc tàte guère i Guèlfi e Ghibellìni, pròpe al Castèl de Clanèss che l’era de la famèa ghibelìna di Dalmasano, chèla de Beltramo ed Unguerrando. In del XIV sécol Clanèss, che l'era ligàda a Brembìla, l’ha fàcc tàte guère cuntra de la al d’Emàgna chi i era ‘nvece Guelfi. L'è 'ndàcc inàcc isé 'nfina al prensépe del XV sécol, quàndo töta la Bèrgamàsca l'è 'ndàcia söta Enésia.
A Clanèss a gh'è ànche ü bèl put de córde, ciamàt "ol put che bàla", che 'l pasa sura ol Brèmp.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Übiàl Clanèss l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tenor sia famiglia è Debbie Reynolds morta d'ina insuffizienza dal cor. Ella ha gì 84 onns. Vegnida enconuschenta era Reynolds cunzunt grazia a sia rolla en il musical «Singin'in the Rain» l'onn 1952.
Tenor il portal da medias «TMZ» saja Reynolds vegnida en l'ospital mesemna suentermezdi pervi d'ina insuffizienza dal cor. Quai suenter ch'il fegl Todd Fisher aveva clamà l'ambulanza tar sia chasa a Beverly Hills. Curt avant haja el anc discurrì cun sia mamma davart la sepultura da sia sora Carrie.
Carrie Fisher u «princessa Leia» è morta in di avant sia mumma
L'actura americana Carrie Fisher, la princessa Leia da la seria da films «Star Wars», è morta a Los Angeles.
L'actura da 60 onns saja morta il mardi avantmezdi, ha infurmà in pledader da la famiglia la revista americana «People». Er differentas autras medias ed agenturas rapportan da la mort da l'actura.
Avant paucs dis aveva Fisher gì in'attatga dal cor durant in sgol, curt avant che l'aviun da Londra era atterrà a Los Angeles.
Sco giuvna da 19 onns aveva la rolla da la Leia en Star Wars fatg enconuschenta Carrie Fisher.
Auters films cun Carrie Fisher èn «Harry und Sally» e «Blues Brothers». Fisher ha era publitgà otg cudeschs, tranter auter avant curt si'autobiografia «The princess diarist».
RR novitads 20:00


text:
Ghe som, ghe som un'altra vòlta. La lengua lombarda l'è tornada sota i lum dei jornaî e de li institucion lingüístique del nòst país e l'ha combinad su un pastròc. Ma encœ gh'è una novità, perquè se li vòlte passade parlar de "lengua lombarda" l'era vergota de ideològic e astrat, del 27 de Setembre 2016 el Consilh Regional de la Lombardia l'ha finalment reconoscid el nòst idiòma come oficial e donca adess la definicion de "lengua" riferida al lombard l'è płu real que mai. Oviament un reconosciment de quest tipo l'ha catad su crítique e lamentele de part de tuts, polític e lingüistî. Ma partom del principi.
L'idea de reconóscer a livell polític quell idiòma que internacionalment l'è jamò reconoscid come "lengua lombarda", l'è un'idea que la gira end la comunità lingüística de la nòsta region de sempre. Ògni persona que la g'ha un mínim de consciença filològica la pœl miga negar el lavorar fad de la comunità glotòloga mondial per la salvaguàrdia del patrimòni lingüístic en perícol d'estincion. Lengüe come el lombard, de fad, i è reconoscide sia de l'UNESCO (cond el stàndard ISO 639-3), sia de la Carta Europea de li Lengüe Minoritàrie (European Charter for Regional and Minority Languages, ECRML) e en particolar l'UNESCO istessa la "poncha" li institucion locaî per la sòa protecion. Quell que 'l succed en Itàlia l'è però płu ideològic e meno pràtic. Jamò de la lej 482/1999 el govern italian l'ha volid protèger li minorance lingüístique del nòst territòri, ma quali è-li li lengüe realment reconoscide e soratut qual è-l el resultad de quella lej?
La 482/99 la protej nomà li minorance lingüístique "forestere" o de li region autònome e quest l'è innegàbel. Lengüe come el slovén, el greg, el catalan, el tudesc, i è tute citade insema al francoprovençal (Vall d'Òsta), el furlan e el ladin (Fríul Venécia-Júlia e Sudtiròl) e el sard (Sardegna). Basta. Stranament gnanca el sicilian l'è reconoscid. E insema a lu nessuna de li lengüe que l'UNESCO l'identífica come "autòctone" del nòst territòri: el napolitan-calabrés, el vènet e el contínum galloitàlic cond el piemontés, el lombard, el lígur, l'emilian e el romagnœl. El vén de sè dir que una lej de quell tipo quí l'è płu inútil que útil, perquè al de là de discriminar vergune lengüe de li altre, la crea quell'ideologia que adess l'è dre a far-s sentir. «El lombard l'è mia una lengua». Eh ja, perquè la Quatre-Vòt-Du la'l cita mia e donca l'existe mia.
Ma tornom al discors principal. Come dixivi la Region l'ha finalment accetad de chamar "lengua" el nòst amad lombard. Tuts d'acòrdi? Nò, assolutament. Come sempre a vésser a favor l'è stada la Leiga Nòrd, ma a diferença de li vòlte passade el somelha que l'oposicion la g'habi preferid astegnir-s enveci que dar-g contra. Li fòrce polítique del Partid Democràtic, que end li altre region li s'è sempre metide en prima línia per promœver li lengüe locaî (li l'ha fad per el vènet e per l'emilian), en quell cas quí li ha preferid tàxer. L'è ja vergota, dixom. Melh que fa ostrucion inútil. Ma sarà-l forsi perquè sota sota i reconosç anca lor que l'è una bona ròba, ma i vœl mia sostegnir la "lengua de la Leiga" insí avertament? Mi g'ho l'impression que som rivads al pont endoque enfinamai qui que ghe va contra el sa płu el perquè le'l fa. L'è un pò una cantilena sença sens que la fa fadiga anca a segutar a postar-s a li sòlite quatre credence popolar. Còse compagn de «l'è mia una lengua perquè la g'ha tròpe diference dialetaî» o «l'è mia una lengua perquè la g'ha mia un stàndard» o an'mò «come se fa a dir que l'è una lengua se l'è bona nomà per parlar de vaque e de formaig?» ormai li lassa el temp que li tròva. E endoviniv... i è exatament li còse que el professor Paolo D'Achille, docent de l'Académia de la Crusca (la principal académia que la regolamenta l'us de la lengua italiana), l'ha tirad fœ end un comunicad oficial a propòsit. Se voliv lèger-l, podiv squiçar quí (l'è un laç temporani, el mes que vén el cambiarà). Anca el Fabio Pizzul, que ja havivi criticad mes fa per un'altre sò coment en sul lombard, l'ha volid criticar publicament la decision del Consilh Regional. El podiv lèger quí. Ma adess l'è mia hora de far polémica, per quella dedicarò de quí a un pòc de dí un bell pòst.
Ah, ve regordi que per saveir end el detalh a propòsit de la lej regional, ve fo speitar un par de dí o ve envidi a lèger en sul sit patrimonilinguistici.it. Per adess ve lassi cond i laç sora. Podiv comentar cond noaltre quell argoment quí sota ai vari pòsts del Comitad Salvaguàrdia Patrimòni Lingüístic en sul Facebook o domandand l'inscricion ai du grop "Lingue regionali e minoritarie d'Italia" e "Contro lo spot Rai 2010 sui "dialetti": vergogna, sono lingue vive!". Per entant ve saludi! Chao a tuts!


text:
Quest tschains fixescha la tariffa minimala ch'ils dabuns tar las cassas da pensiun dattan tschains. La raschun per quest pass è la politica da tschains bassa da la Banca naziunala, scriva il Cussegl federal. Las renditas da las obligaziuns federalas sajan uschia crudadas sin in nivel da record bass.
Critica da l’Uniun tetgala dals lavurers Travial.Suisse
L'Uniun tetgala dals lavurers Travail.Suisse è trumpada da questa decisiun. La reducziun dal tschains minimal na saja nagina opziun, scriva Travail.Suisse.
RR novitads 11:00


text:
Il schaner han politologs da la ETH e da l'universitad da Stanford preschentà lur algoritmus per integrar fugitivs sin il martgà da lavur. Gia davent dal settember vul il secretari dal stadi per migraziun SEM far ina emprova da pilot cun 1'000 requirents d'asil. Quai ha il pledader dal secretari confirmà envers l'agentura da novitads SDA suenter in rapport da l'emissiun «10 vor 10».
L'algoritmus propona en tge chantun che mintga requirent d'asil ha la pli gronda schanza da chattar ina plazza da lavur. Sco fin qua vegni la clav da repartiziun tranter ils chantuns er resguardada.
Resultats en dus fin trais onns
L'emprova è concepì uschia, che 1'000 requirents d'asil vegnan repartids tenor criteris sco fin ussa ed ulteriurs 1'000 requirents d'asil tenor il nov algoritmus. La finamira è da chattar ora sch'ils requirents d'asil da la segunda gruppa chattan pli spert lavur ch'ils auters. En general han la Confederaziun ed ils chantuns grond interess, da pudair integrar ils requirents d'asil en il martgà da lavur.
Grond potenzial
En Svizra èn en media suenter trais onns be in terz dals requirents d’asil integrads en il martgà da lavur. Tenor la ETH pudess il dumber dentant vegnir augmentads sin 26%. Il program è vegnì elavurà sin fundament da 10'000 persunas ch’èn gia vegnidas integradas en il martgà da lavur.
RR novitads 12:00