text:
Gambarögn
Gambarögn (Gambarogno in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. L'è staa istitüii in del mes de Abril del 2010 co la fusion dei ex-cumün de Cavian, Conton, Gera, Indemen, Magadign, Piazzögna, San Nezzee, Sant Abondi e Vira.
Al gh’ha pressapoch 5 073 abitant (dato del Dicember 2013) e una süperfiss de 51,74 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gambarögn a l'è tacaa ai cumün de Alt Malcanton, Scona, Cüreja cun Munviasch (IT-VA), Locarn, Minüs, Rivera, Sigirin, Tendru-Cuntra, Vedasca (IT-VA).
Cuntegnüü
Pruverbi in di dialet del Gambarögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magadin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Nezzee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cavian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Senza i sold i prèved i canta mia messa.
- I sbali di dotór i è quatä da la tera, qui di sciori i è quatä di danè.
- Se ch’u piòv per l’Ascensión, u piòv per tücc i messón.
- Sant Andrea l’è un gran ladrón, Sant Antoni l’è un bon padrón.
- Quand ch'u gh'è la festa, u ‘s taca sü el caldirö dra carn per tücc.
- Tücc i cürèd i loda la sóva cüria.
- Chi che cüsiss mia bögin, u cüsiss pö bögión.
Gera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Com l’è l'arbor, i è i früit.
- Par fä ona bona mort, bégna tegnì amis änca el bao.
- Castegn dó ch'i ‘n fa e legnà dó ch'i ‘n da.
- La nev che vegn prima da Santa Catarina la torna nä fign sóla scima.
- Tòo miee e crompä cavai, sara i ögg e recomändet a Dio.
- Lassä nä i cämp a códighe e i dònn a fä la scióra a 's fa prest.
- Col mengiänd e col bivend o 's comeda el temp.
- Grama quela cà che de végg na la sa.
- In cà o gh'è sempro di guai quand la dona la porta i bragh e l'om el scossä.
- Chi dai chevii róss, chi na i pratéga i na i conóss.
- Cavò 'l dincc, cessò 'l dolór.
- O 's pò mia pretend da cavä sängh da un mür.
- El cör e l'ögg i vòo la sò part.
- L'ann bisest l'è l'ann da tücc i pest.
- Prima da creä el gnel, el Signór el crea el motarel.
- Questa l'è la resón del bechee, che a tò la carn o 'gh va i danee.
- Legn da fò e carn da bò, i 'n dròva e i 'n mangia chi che pò.
- Carn ch'a créss la mängie daspéss.
Vairan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A var püssee un asan viv che un dotór mört.
- Óm alegro el ciél l’aiüta.
- Chi che gh'ha el nas voltò vers la testa, i è cativ come la pesta.
Sant Abondi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ogni asen u fa el sò verz.
- Piega l'arbur fin che l'è pinin.
- El temp di castegn l'è cürt.
- El can u mangia mai da sò carn.
- Parola dicia, cuntrat facc.
- Ogni ann u 'n passa vün.
- Ai donn u s'egh conta mia i ann.


c: text/html

text:
mercoledì 6 maggio 2015
"Il Pagéli di Crozè in djalètt Pramzàn".Cagliari Pärma 4-0: Testo pubblicato sulla Gazzetta di Parma del 6 maggio 2015
(Testo in dialetto parmigiano)
Cagliari Pärma 4-0
Iacobucci zéro : al Leo, al second portér dal Barbjàn, ch' l’ andäva in porta in pigiama, sénsa cuàtor narvètt dal znóc' (menìsco) su cuàtor, second mi al gh’ arìss 'na médja äd parädi pù älta che chilù, almeno cuand i gh' tirävon adòs al né sé starsäva mìga
Mendez zéro : a gh’é 'l cäz, che sia a lù che a socuànt so compagn, l’avér fat cuàtor partidi decorózi contra dil scuädri ch’ i 'n gh’ävon njénta da pèrdor, a gh' sia gnù la convinsjón d’ ésor la diféza dal Bayern o dal Barcellona, bentornè a téra ragas !
Costa zéro : avér zughè in déz fòrsi la sarìss andäda méj, in-t-al séns ch’ al gh'à regalè du gol su cuàtor e ch’j ätor du l’éra da tutt ätra pärta rispét al balón; dòpa un campionät discrét, j’ùltmi do partìdi j’én in cascäda sénsa paracadù
Feddal zéro : idem cme i du socio chi su; e sóra al cont gnanca cla grénta e ch’ il zbarädi tant da dir “ a vensarì anca, mo almeno andì a ca' zgrostè” ; njénta, gnan cl’ a sodisfasjón li
Varela zéro : se par sèrti partidi (pochi) l’éra déz par tutt, par sèrti figuri (tanti, tròpi) l’é zéro par tutt, anca se Calimero al sò dovér al l’à fat, mo anca lù second mi as' gh’é 'drè ezaurir il pìlli
Gobbi zéro : Massimo, in pisìna da Cocón éni falì ch' a té t' tir adrè il gambi ch' a té m' paräv al pòvor Garito, tarsén ädj ani 70 che un cuälch arnòch pù arnòch che mi as' l’arcordarà mo a gh' vól 'na béla memoria
Jorquera zéro : par dir la partìda clà fat, par cominciär a scrivvor il pagéli a j’ò mìss zò la formasjón a memòrja, mo j’éron in déz, pénsa mez’ ora fintant ch'a son stè oblighè andär insìmma a un sit a lézor la formasjón parchè pròprja chilù am' l’arcordäva mìga dabón
Mauri zéro : vè gionvòt có fät, tir't indrè par paura äd färot mäl ? òccio che par chi a 'n né mìga abitvè, at' vè a rìssg' äd färot mäl dabón a cla manéra li; dai eh, l’ùltma voläda almeno da figurär decentemént, parchè j’én do partìdi ch' a gh’é da vargognäros cme é stè fìn a farvär
Nocerino zéro : in confuzjón totäla, ciapè in méza cme un giovedì dal prìmm al novantézim minud, al me da l’impresjón che ( cme tutt a dir la vritè ) al né vèdda ätor che l’ora ch' a fnìssa cla stagjón insensäda chi, e po’ la srà cme la srà ch’ la vaga indó la pénda basta ch’ la fnìssa
Ghezzal zéro : simpaticìssim su Sky, però zugär e specialmént fär gol l’é tùtta n’ätra còza; mi scometrìss n' evro contra mìlla che s’andìss in camp Mirko al so post ala fén ädla partìda a 'n s'acorzarìss nisón
Covva zéro : l’ùnnich metè tir in porta al l’à fat lù, metè parchè gnanca còll lì l’é andè in-t-al spéc' ! second mi l’é bravén, mo con i balón pulì ch' a gh' riva li davanti anca CR7 o Messi i farìsson fadiga a tirär in porta
Donadón zéro : Mìsster al generatór d’emergénsa l’à fnì la nafta p'r andär avanti ? a pär äd si ahn ? A gh' n’ in vagh a tór 'na làta par ch’ ilj ùltmi cuàttor partìdi chi, parchè vèddor cl' agonia chi ancòrra par cuàtor partìdi l’é pròprja girär al cortél in-t-la frìda, al fat l’é che äd frìdi a sèmma tutt pjén ch' a ’n vdèmma l’ora ch' a fnìssa tutt, mo mìga a cla manéra chì
AVANTI CROCIATI !!!
Tgnèmmos vìsst
(Testo di Crociato 63)
(Correzione ortografica a cura di Enrico Maletti)
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Blers commemoreschan las unfrendas da l’aviun crudà
- Sonda, 28.3.2015, 22:19
Numerus carstgauns en la Germania ed en la Frantscha han commemorà ils 150 morts da la disgrazia d'aviun da la Germanwings.
En la catedrala da la vischnanca franzosa Digne-les-Bains, ch'è datiers dal lieu da la disgrazia, èn sa radunads abitants da la regiun. Avant l'altar brischavan 150 chandailas.
Ed en las citads tudestgas Meerbusch e Wuppertal han tschients da persunas mussà lur cumpassiun cun ils confamigliars da las unfrendas. Ils confamigliars da lur vart han giavischà da las medias ruaus per pudair esser en cordoli.
RR Novitads 20:00


text:
Bianzun
Bianzun (nom ufizial in talian: Bianzone) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 285 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 17,2 km² e 'na densità de 75 ab./km². A l’è tacaa a Tej, Vila de Tiran e cunt el cumün svizer de Brüs.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vicènsa
Vicènsa (en vèneto: Vicensa; en italià: Vicenza; en francés: Vicence; en todèsch antìch: Wiesenthein o Cimbria; en cìmbro: Wiesentz) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima, de la regiù del Vèneto. La g'ha presapóch 113.898 abitàncc (Dato del febrér del 2007), 'na superfìce de 80 km² e 'na densità de 1424 ab./km². El cümü de Vicènsa 'l cunfìna coi cümü de Altavilla Vicentina, Arcugnano, Bolzano Vicentino, Caldogno, Costabissara, Creazzo, Dueville, Longare, Monteviale, Monticello Conte Otto, Quinto Vicentino, Torri di Quartesolo.
La cità l'è cunusìda come la cità del Palladio, difàti l'Andrea Palladio el g'ha realizàt divèrse òpere de achitetüra e isé 'l g'ha cuntribüìt a fà de Vicènsa 'na cità d'art de 'mportànsa primària. El cèntro stòrich de Vicènsa l'è 'nserìt endèl Patrimônio de l'Umanità de l'Unesco.
Vicènsa però l'è apò 'n cèntro indüstriàl e econòmich importànt en Itàlia. L'è 'l cör de 'na zòna piéna de aziènde de dimensiù média e pesèna tat che la pruvìncia la figüra 'ndèl 1997 al tèrs pòst de le pruvìnce italiàne per cìfra de afàre per l'esportasiù, suratöt endèi setùr de la 'ndüstria metalmecànica, el tèsil e la laorasiù de l'ór, atività chest'öltema 'ndèla quala Vicènsa l'è lìder en itàlia[1].
Cuntegnüü
Pòscc de éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bazìlica Paladiàna
- El Teatro Olìmpich, teàtro 'n lègn e stöch, progetàt endèl 1580 del Andrea Palladio söl modèl dei teàtri antìch.
- Piàsa dei Signori e la Lòza del Capitanio
- Giardì Salvi
- Córs Andrea Palladio
- Palàs Chiericati, che l'òspita del 1855 el Muzeo Cìvich.
- Céza de Santa Curùna: al intèrno gh'ìè 'l Batès de Crìsto de Giovanni Bellini e 'na Adorasiù dei màgi de Véronese. Capèla Valmarana
- Dòm: polìtich de Lorenzo Veneziano che 'l reprezènta la Durmisiù de la vérgine.
- Palàs Valmarana
- Palàs Civena
- Palàs Schio
- Palàs Poiana
Galerìa de fotografìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- www.informagiovani.vi.it Enfurmazùegn de Vicènsa
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Curlistas svizras èn campiunessas mundialas
- Dumengia, 22.3.2015, 10:12
L'equipa svizra cun il skip Alina Pätz ha dumagnà la sensaziun. Las dunnas da Baden han gudagnà il campiunadi mundial da curling a Sapporo en il Giapun.
L'equipa che ha fatg part per l'emprima giada ad in campiunadi mundial da curling ha battì en il final las favuritas, il team canadais, cun 5:3. Quai è il terz titel ch'in team svizzer gudogna a campiunadis mundials. Il 2012 aveva il team da Mirjam Ott gudagnà ed il 2014 il team da Binia Feltscher.
RR novitads 10:00


text:
Hillary Clinton dovra anc 20 vuschs da delegads
- Glindesdi, 6.6.2016, 10:56
La democrata Hillary Clinton gudogna cleramain la pre-elecziun per il presidi american a Puerto Rico. Tenor l'emettur CNN vegn Clinton il mument sin radund 64% da las vuschs, ses rival Bernie Sanders sin bun 36%.
Per la nominaziun uffiziala dovra Clinton uschia be pli radund 28 da las 2’383 vuschs da delegads ch'èn necessarias. Sanders ha recaltgà fin uss 1’563 vuschs. I vegn fatg quint che quai vegn ad esser il cas il pli tard il mardi, tar l'ultima gronda runda da pre-elecziuns. Tranter auter han lura lieu elecziuns en la California ed il New Jersey, dus stadis cun ina gronda populaziun.
RR Novitads 07:00


text:
Viandar cun nus ill’istorgia
La „SOCIETÀ STELVIO-UMBRAIL 14/18“ as sfadiescha per salvar e documentar ils stizis e las restanzas da la prüma guerra mundiala chi’s chatta amo illa regiun dals plü ots pass da muntogna da las Alps e da render tuot accessibel al public.
Illa cruschada da la regiun trilinga Val Müstair (Svizra) – Vnuost (fin dal 1918 Austria-Ungaria) – Vuclina (Italia) as rechattan ils relicts impreschiunants da quistas dispittas militaras rigurusas chi nu s’han fermadas neir davant la dürezza da l’ota muntogna.
La Confederaziun svizra ha gnü la furtüna d’esser statta schaniada da quist grond conflict militar mundial. Millis da sudats svizzers han prestà dürant ils ons 1914 – 1918 lur servezzan da defaisa naziunala in quista regiun da cunfin dals trais pajais. Els sun stats perdüttas da la dispitta sül plü ot chomp da battaglia da l’istorgia mundiala. Las perdüttas ocularas sun mortas. Restadas sun be lur notizias e singuls relaschs.
Gnit cun nus da stà süls stizis lung la rait da nossas sendas da viandar
o visitai nos museum a Sta. Maria.


text:
Noi con Salvini
Noi con Salvini (Numm cont el Salvini in lombard) l'è on partii politegh italian fondaa del Matteo Salvini el 19 de dicember del 2014. A l'è consideraa el partii fradell de la Lega Nord per el Sud Italia, el Lazio e la Sardegna.
I sò idej politegh hinn el populism, el federalism, el regionalism, l'euroscetticism e la lotta a l'immigrazzion clandestina.
El president del partii l'è 'l Salvini, el sò vice l'è 'l Raffaele Volpi, senador de la Lega e 'l segretari sicilian l'è 'l Angelo Attaguile.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despoeu di elezzion europee del 2014 el Salvini l'ha parpognuu de fa su on partii fradell in del Sud Italia, indova la Lega l'è mia attiva. El 19 de dicember el vegn presentaa el partii.
In di primm mes del Partii el partii el fa on poo de lianz: Per esempi cont el moviment neofascista CasaPound.
El 8 de febrar del 2015 el Salvini el visita la sed del Partii a Palermo, e 'l domanda scusa ai sicilian per l'oeudi che la Lega l'ha avuu contra di meridionai.
El 27 de febrar NcS e la LN organizzen on event insema, cont di leader di partii locai, la Giorgia Meloni de Fratelli d'Italia - Alleanza Nazionale e 'l president de CasaPound Simone di Stefano.
A november el parla a Bologna con la Meloni e cont el Silvio Berlusconi. El Di Stefano l'è minga staa invitaa, e i dò partii han confermaa de vorè minga collaborà per di vision politegh different.
In di elezion amministrativ del 2016 Noi con Salvini l'ha ciappaa pòcch vot, dal 1 al 5% circa. A Roma, cont el nomm de Lega Noi Con Salvini, l'ha ciappa el 2,7% e la candidada Giorgia Meloni l'è rivada terza e l'è rivada no al ballottagg, despoeu de la Virginia Raggi e 'l Roberto Giacchetti. Inscambi, la Lega Nord l'è 'ndada ben in del Nord, soratutt in del Veneto.
Anca a quij del 2017 i resultaa hinn staa semper bass, intorna al 3% de media
Ai elezion sicilian del november 2017 sostegnen el vincitor Nello Musumeci, ma la lista, insemma a Fratelli d'Italia - Alleanza Nazionale la riva al 5%, cont FdI storicament. 4%. A la fin el ciappa nissun assessor e sortiss de la maggioranza.
Ideja politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I idej politegh de Noi con Salvini hinn assee euroscettegh e soratutt contra l'Euro, che per el Salvini l'è on "crimen contra l'umanitàa". L'è anca contrari a l'immigrazzion clandestina, che per lor l'è on problema assee gram de l'Italia e del Sud.
In economia, hinn a favor de la flat tax, del federalismo fiscal, del taj di tass e 'l protezzionism.
In socialitàa, hinn contra al matrimoni omosessual, a favor de la fameja tradizzionala e a favor di bordej.
In politega foresta, hinn a favor de dervì el mercaa a l'Est Europa e contra i sanzion a la Russia.
NcS l'è arent 'me idej al Front National o al Partii di Libertàa (Partij voor de Vrijheid, PVV) olandes.
Diputaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El partii el gh'ha tri diputaa, iscritt al grupp "Lega Nord - Lega dei Popoli - Noi con Salvini":


text:
Aragunéś
'L Aragunéś (aragonés [aɾaɣoˈnes] in uriginàl) 'l è na lingua rumànśa ucidentàla ch'a s dascór in dal nòrd dla Spaggna, in dla regiòṅ dl'Aragóna. La n è minga arcgnusùda uficialmènt in dal sò paéś, cuntrariamènt a 'l Galisiàṅ, a 'l Catalàṅ e a 'l Basc, léngui regiunàli in śònta a 'l Spagnôl o Castigliàṅ. I èṅ 10.000 a 'l incìrca al parsòni ch'i la dascóran cuma léngua màdar anc se pò i èṅ da piò qvéi ch'i la capìsan scultànd-la.
Na variànta misćia 'l è al benasquès (o patuès) ch'al mét insém 'l Aragunéś c'n al Catalàn e 'l Ucitàn.
Stòria
La léngua aragunéśa la viṿ al sò mumènt più bèl durànt al Régn 'd Aragóna (1035-1479) e al perìud dla Reconquista. Ma subìt bèla da 'l 1412, cun i Trastámara dla Castìglia ch'i tac'n a 'rgnàr, al Castigliàṅ al dvénta la léngua druàda a cōrt. Cun al pasàr dal tèmp, 'l Aragunéś l'è sèmpar più custrét a far-as da na banda turnànd a èsar dascórs praticamènt sōl in dla piàna d'l Ébar, in di dintóran ad Saragòsa, e in sal muntàgni di Pirenei.
Durànt al franchìśum pò 'l è stâ mis da na banda. Tant par dir-'n una, a scōla i mìstar i gh'ìvan da sunàr-i a i putèṅ bcâ a dascórar in Aragunéś. Al dè 'd incō in Aragóna a s è turnâ a tgnir a drē a la sò léngua màdar, rivànd a butàr śò dal règhli ad scritùra standardiśàda e faghénd vgnir fóra soquànt lìbar e rivìsti scriti in Aragunéś.
'L ént ch'al gh tîṅ a adrē 'l è l’Academia de l'Aragonés.
Ségn distintìṿ
'L Aragunéś al gh'à soquànti difarénsi in di cunfrònt dal Spagnōl:
- al dróa incóra la /f/ a 'l inìsi dal paròli (fillo invéci che hijo, feito invéci che hecho);
- al tîṅ stric la /b/ latìna in d'l indicatìṿ imparfèt (teniba invéci che tenía);
- al pèrd la /e/ in fiṅ ad paròla quànd la n gh'à briśa 'l asènt insìma (gran invéci che grande, importán invéci che importante);
- palatiśasiòṅ di sòṅ latîn /lj/ e /cl/ ch'i dvéntan /λ/;
- partisìpi pasâ, a secónd di pòst, in -au/-iu o -ato/-ito (trobau-trobato invéci che hallado, conoxiu-conoxito invéci che conocido, perdiu-perdito invéci che perdido, pasau-pasato invéci che pasado);
Funémi
'L Aragunéś al dróa al sinc vucàli dal Spagnōl ch'i èṅ pò anc quéli dal Miranduléś sénsa però quéli vèrti (e e ɔ).
Al cunsunànti d'l Aragunéś i èṅ qvisti chè 'd sóta:
Al “Pàdar Nòstar”
Aragunéś
Pai nuestro, que yes en o cielo, santificato seiga o tuyo nombre, vienga ta nusatros o tuyo reino e seiga feita a tuya voluntat igual en a tierra como en o cielo. O pan nuestro de cada dia da-lo-mos hue, perdona as nuestras faltas como tamién nusatros perdonamos á os que mos faltan, no mos dixes cayer en a tentación e libera-mos d'o mal. Amen.
Spagnōl
Padre nuestro que estás en el Cielo, santificado sea tu nombre. Venga a nosotros tu Reino. Hágase tu voluntad aquí en la tierra como en el cielo. Danos hoy el pan nuestro de cada día y perdona nuestras ofensas, así como nosotros perdonamos a los que nos ofenden. Y no nos dejes caer en la tentación y líbranos del mal. Amén.
Miranduléś
Pàdar nòstar ch'at sē in dal cēl, ch'a sia benedét al tò nóm, ch'a végna al tò régn, ch'a sia fat al tò vlēr, in sla tèra cum in dal cēl. Dà-'s al nòstar paṅ ad tut i dè, pardóna i nòstar dèbit, cuma nuàtar a i parduném a i nòstar debitōr e fà in manéra ch'a n caschém minga in dla tentasiòṅ ma lìb'r-as dal mâl, Amèn.


text:
Agid svelt per unfrendas d'asbest
- Gievgia, 23.6.2016, 16:46
Il minister da sanadad Alain Berset vul avrir in fond da 100 milliuns francs. Il proxim pass è d'acquistar ils meds finanzials necessaris.
Ultra da quai duain las unfrendas e lur parents er survegnir agid psicologic. Uschia èn sa cunvegnids ils participants d'ina maisa radunda, instradada dal minister da sanadad Alain Berset.
Tut las unfrendas duain vegnir tractadas tuttina e quai tenor principis simpels e schematics. Il dretg da survegnir in sustegn han da principi persunas ch'èn vegnidas malsaunas da Mesotheliom suenter il 2006. Mesotheliom è in tumor nausch che sa furma pervi d'asbest.
RR novitads 16:00


text:
Revisiun cantunala dalla schazegiada dils beins immobigliars surbaghegiai
Orientaziun dils proprietaris da beins immobigliars
La davosa schazegiada cumplessiva dils beins immobigliars surbaghegiai sil territori dalla vischnaunca da Vella, Cumbel, Morissen, Degen e Vignogn ha giu liug ils onns 2002/2012/2013.
Il biro da valetaziun Glion entscheiva ils 3 schaner 2018 cun la 5avla schazegiada cumplessiva ella vischnaunca Lumnezia, che pertucca quels vischinadis. Cun excepziun dils objects, ch’ein vegni schazegiai suenter ils 03 da schaner 2015, vegn fatga la revisiun per tut ils beins immobigliars surbaghegiai.
Las schazegiadas vegnan adattadas allas relaziuns actualas dil marcau.
Ton pli impurtont eisi ch’ils proprietaris dils beins immobigliars coopereschien ella procedura. Perquei supplichein nus da rispunder cumplettamein il questiunari che Vus survegnis avon la schazegiada da revisiun, e da tarmetter anavos quel.
Per ulteriuras informaziuns stat a disposiziun igl Uffeci da valetaziun d’immobiglias, biro da valetaziun Glion, Plazza Cumin 9, 7130 Glion, tel. 081 257 62 50.
Administraziun
Uffeci communal Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 00
infolumneziach
Uffeci da taglia
Uffeci da taglia Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 08
steueramtlumneziach
Uras da spurtegl
gliendisdis - venderdis
09.30 - 11.30 uras
13.30 - 16.30 uras
ni tenor cunvegnientscha


text:
Clara e Robert Schumann
- Dumengia, 22.5.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 22.5.2016, 19:00, RTR
Clara Wieck è stada la pli famusa virtuusa da clavazin da ses temp, enconuschenta en l'entira Europa, in vair «star». E quai gia sco uffant da diesch onns!
Il bab, Friedrich Wieck era ses scolast da musica. Da quest temp ha lez dà dimora ad in da ses scolars da clavazin – Robert Schumann che era nov onns pli vegls che Clara. In pianist baingea talentà, ma da lez temp strusch enconuschent. Pli tard èn Clara e Robert s'inamurads ed han vulì maridar, mo quai ha chaschunà gronds conflicts cun il bab. L'ami Robert Schumann era daventà in rival: il bab temeva per la carriera da la pianista, temeva dentant era da perder la rolla sco impressario dad ella. En «La classica» udis vus dapli da la via crappusa che Clara e Robert Schumann han gì dad ir, lur chanzuns d'amur e lur musica da clavazin.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Fanny Smith gudogna, umens trumpeschan
- Venderdi, 6.2.2015, 15:12
A moda suverana ha la giuvna svizra Fanny Smith gudagnà l’emprima da 2 cursas da la cuppa mundiala da skicross ad Arosa.
Davent dal 8avelfinal ha Smith mussà bunas prestaziuns ed è sa qualifitgada senza problems per il final. Là ha ella gì pli grondas miserias. La partenza n’è betg gartegiada bain, sin ils davos meters ha ella dentant anc pudì surpassar la Svedaisa Anna Holmlund ch’è vegnida segunda. Sin plaz 3 è la Franzosa Ophélie David.
Ils umens Svizzers n’èn betg vegnids sin turas
Surtut dal Grischun Alex Fiva, che aveva gudagnà l’onn passà ad Arosa, dastgavan ins spetgar in plaz davant. El è dentant crudà ora gia en l’8avelfinal. Uschia era Patrick Gasser e Peter Stähli. Persuenter ha Jonas Lenherr procurà per ina surpraisa. Il skiunz dal cader B è vegnì enfin il mezfinal, nua ch’el è lura crudà. A la fin hai tanschì per plazza 8. Quai che munta la meglra rangaziun da la carriera.
Gudagnà la cursa ha il Svedais Victor Öhling Norberg avant il Russ Sergey Ridzik ed il franzos Bastien Midol.
Sonda è gia la proxima cursa da la cuppa mundiala da skicross ad Arosa.
(RR novitads a las 15:00)


text:
PPS tira la lingia cotschna tar la refurma d’asil
- Dumengia, 2.8.2015, 7:46
La Partida populara svizra vul cumbatter la refurma d'asil per proceduras acceleradas sch'ils advocats gratuits restan part da quella. Il president da la PPS Toni Brunner ha per quest cas annunzià in referendum da sia partida.
Sco quai che Brunner ha ditg envers la «Zentralschweiz am Sonntag» vegniss ina represchentanza legala gratuita a prolungar la procedura d'asil. Quai saja plinavant malgist envers ils Svizzers che stoppian la finala er pajar sezs lur advocats. Il Cussegl dals chantuns ha gia approvà la refurma d'asil, sco proxim decida il Cussegl naziunal.
RR novitads 08:00


text:
a svoltolon sul lèt
‘ngartià ‘nde na flanèla
e i òci fiši sul celór
‘ndorbidi ‘nde qoel slùser
come che ‘l fiòchia, sèmpro e sèmpro
i làori suti, screpoladi
e dent ‘ndei sguardi mèi
‘na rogia la me ronca
pò sule galte roše
na lagrima che brusa, la par sia ‘l föc de dispiazéri
valgùni, chi vesìn
me cònta le sò storie
e qoél saór de rugiol
che me scaveza ‘l fià
l’è sol s’ciafoni, a ‘n cör che völ sgolàr a le sò cà
chi ‘ntorn sèmpro Nadal
co le sò lum che sbrìgola
machine che le rùmega
par dar spintoni al viver
fintant che ‘l sènto dént de mi, ‘mpizà ‘n de l’àrfi
pò ‘l vènt l’avèrge i vedri
e sento ‘n zìfol crùo
su ‘n mèz la néo se cuna
en petalo de rösa
a ‘ncolorirme ‘n pöc de sò, la sera greva senza luna
camìno sui pensieri
su ‘n mèz a le mè val
coi fiori söi de acàz
che è mél par la mè lengua
e quel azùr su sora, capèl sul mè sintér
perdù ‘ndei sogni mèi


text:
Nov cas dad Ebola en Sierra Leone
- Glindesdi, 7.9.2015, 10:36
Suenter ch'ina dunna è morta pervi dad Ebola en la Sierra Leone, han ins constatà il virus tar in'ulteriura dunna. Ella è s'infectada en in vitg ch'era gia sut quarantina, apparentamain tar la dunna ch'era morta la fin d'avust.
Ils novs cas dad Ebola èn ina greva frida per il pajais vest african che vuleva vegnir declerà liber dad Ebola. Mez avust eri gia vegnì giubilà suenter ch'il davos pazient dad Ebola era vegnì relaschà or da l'ospital. Uss turna la tema. Dapi la fin dal 2013 èn passa 11’300 persunas mortas en l'Africa dal vest.
RR novitads 12:00


text:
Idrògen
L'idrògeno (del grech hydor, aiva e gennasin, generà) l'è 'n element chìmich. L'è identificàt col sìmbol H e 'l g'ha nömer atòmich Z=1. L'è l'elemeent piö lezér e piö bondànte de l'üniverso (75% de la màsa e 90% del nömer de àtomi), quaze töcc sota fùrma del sò izòtopo sènsa gne 'n neütrù (pròsio).
Cunsideràt come elemènt pùro, e mìa endena quach ótra molécola, el pöl prezentàs en tré fùrme:
- en cundisiù standard, come gas biatòmich (H - H) sènsa culùr e sènsa udùr, fàcil a tacà föch; l'idrògeno gasus el g'ha 'n pónt de ebulisiù de apéna 20.27° K e 'n pónt de füziù de 14.02° K. L'idrògeno gasuus l'è furmàt de du àtomi tacàcc ensèma per mès de 'n ligàm covalènt sèmplice, endoche i dù àtomi i mèt en cümü i sò eletrù;
- en cundisiù de àlta presiù (come se pöl troà endèla part centràla dei pianéti gigàncc) el ciàpa 'n caràter de metàl;
- en cundisiù de presiù bàsa fés (come 'ndèl spàsio deèrt) el pöl pò a ezìster come gas monoatòmich.
L'idrògeno elementàr el g'ha 'na gran emportànsa per l'üniverso 'ntréch, le reasiù de füziù nücleàr che g'ha löch al dedét de le stèle le part de l'idrògeno, per furmà i vari elemèncc piö gréf e complès che vé dòpo endèla tàola periòdica.
L'idrògeno gasùs en cundisiù normài l'è 'na miscéla de dò fùrme diferènte: òrto-idrògeno e pàra-idrògeno che g'ha spin contràre; de sòlet, el 25% de le molécole i è de fùrma pàra, el rèst òrto. le dò fùrme le g'ha caraterìstiche fìziche en bris diferènte (per ezèmpe, el pónt de ebulisiù el càmbia de 0,1 K).
Cuntegnüü
Aplicasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògeno l'è dopràt per divèrsi procès indüstriài:
- prudusiù de amonìaca;
- idrogenasiù de gras per l'indüstria alimentàr;
- prudusuù de metanòlo;
- produsiù de àcido clorìdrich;
- carbürant per sèrte tìpi de mutùr;
- en fùrma líquida, endel setùr dei supercundutùr;
Compòscc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aisebé che l'idrògeno en fùrma molecolàr H2 l'è mìa tat reatìf en cundisiù normài, el fùrma 'na möcia de compòscc co la magiorànsa dei elemèncc chìmich. Se conós miliù de idrocarbür, ma i se 'nzènera mìa per reasiù dirèta del idrògeno elementàr col carbònio. L'idrògeno el pöl furmà compòscc coi elemèncc piö eletronegatìf, compàgn dei alògeni (fluòro, clòro, bròmo, iòdio) o coi calcògeni (osìgeno, sùlfer, selénio); en chèsti compòscc, l'idrògeno el ciàpa 'na càrica parsiàl pusitìva per vìa de la polarità del ligàm covalènt. Quan che 'l se önés al fluòro, al osìgeno o al azòto, l'idrògeno el pöl partecipà endena modalità de ligàm mìa covalènt ciamàt "ligàm idrògeno" o "put de idrògeno", che l'è fondamentàl per la stabilità de tàte molécole biològiche. L'idrògeno el pöl apò furmà compòscc co elemèncc meno eletronegatìf, compagn dei metài o semi-metài, endei quài el ciàpa 'na càrica parsiàl negatìva. Chèsti compòscc i è ciamàcc idrùri.
L'idrògeno el fùrma 'na gran varietà de compòscc col carbònio. En conseguènsa de la prezènsa de chèsti compòscc endei éser vivèncc, chèsti compòscc i è denuminàcc compòscc orgànich; el stüde de le proprietà de chèsti compòscc l'è la finalità de la chìmica orgànica, e 'l stüde del contèst dei organìsmi vivèncc l'è denuminàt Biochìmica. Segónt sèrte definisiù, i compòscc "orgànich" i g'ha bezògn de la prezènsa de carbònio per véser ciamàcc isé ma mìa töcc i compòscc del carbònio i vé cunsideràcc orgànich (per ezèmpe el monòsido de carbònio, o i carbunàcc metàlich.
En quach ezèmpe de compòscc covalèncc importàncc che conté l'idrògeno i è: l'amonìaca (NH3), l'idrazina (N2H4), l'àiva (H2O), e 'l peròsido de idrògeno o àiva osigenàda (H2O2), el sulfuro de idrògeno (H2S), etc.
Izòtopi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògeno l'è l'ünech elemènt che i sò izòtopi i g'ha nòm diferènt de l'elemènt bàze:
- Pròsio: l'è l'izòtopo piö cümü en natüra; el sò nùcleo l'è furmàt apéna de 'n prutù e nisü neütrù. Isé 'l pròsio el rezülta furmàt de 'n prutù e de 'n eletrù che ghe gìra entùren.
- Deutério (D): el sò nùcleo l'è furmàt de 'n prutù e 'n neütrù. En natüra se 'l tróa endena percetuàl che va del 0,0184 al 0,0082% (IUPAC).
- Trìsio (T): el sò nùcleo l'è furmàt de 'n prutù e du neütrù; l'è sintétich e radioatìf.
- Idrògeno-4: l'è stat sintetizàt per mès del bombardamènt del trìsio con dei nùclei de deutério a àlta velocità; l'è mìa stàbil, e 'l decàt per emisiù de neütrù conden perìot de smezamènt de 9.93696x10-23 segóncc. El g'ha 'n spin de 2-.
- Idrògeno-5: scuprìt endel 2001, entat che i scensiàcc i éra dré a bombardà 'n àtomo de idrògeno con de ióni gréf. El decàt per emisiù de neütrù conden perìot de smezamènt de 8.01930x10-23 segóncc.
- Idrògen-6: el decàt per emisiù de neütrù conden perìot de smezamènt de 3.26500-22 seguunt.
- Idrògen-7: creàt endel laboratóre RIKEN (article) en Giapù.
I valuut marcaa cunt # a inn valuur stimaa, minga calculaa sperimentalmeent. Istèss per i valuur de spin.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògen al taca fööch cunt facilità; al gréma a l'ària per furmà aqua, e al reagíss de viulénza cunt ul flüòor e ul clòor per furmà idrüür. L'aqua pesànta l'è tòssica per quasi tütt i spéci viveent, anca se ga vöör bévenn tànta.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al paar ca l'idrògen l'è staa preparaa püür per la prima völta dal scénziaa Theophratus Bombastus von Hohenheim, cugnussüü cumè Paracèls, quaand l'à mis'ciaa metàj e àciit; in tütt i modi, al s'è minga curgiüü ca quèll ca l'è vegnüü föra l'era idrògen de bun.
In del 1671 ul Robert Boyle l'à descrivüü la reazziun de dü tuchèj de fèr cunt àcit mòll, ca g'à vüü cumé resültaa idrògen; in del 1776 ul Henry Cavendish a gh'è reüssii cunt mercüri e àcit. Ul Cavendish a l'è staa ul primm ca l'à cunsideraa l'idrògen cumé sustànza e ca l'à capii ca a l'ària al cumenciava a gremàss a furmà aqua. Püssee taart, pròpi per quèla resun chí, ul Lavoisier l'à recugnussüü l'elemeent e l'à ciamaa idrògen.
Ul seguunt isòtup de l'idrògen, ul deütéri, l'è staa descuveert in dii ann '30 del '900 dal chímich Harold C. Urey; la descuvèrta del trízzi, ul tèrz isòtup, l'è vegnüda da lí a un quaj ann.


text:
Bleras abitaziuns vidas: Baud u tard ston ils fits ir engiu
- Mesemna, 26.10.2016, 17:32
Ina statistica chantunala mussa las cifras actualas d’abitaziuns vidas en tut il chantun Grischun. I sa tracta d’abitaziuns da vacanzas ed emprimas abitaziuns ch'èn libras dapli che trais mais ed inditgadas da las vischnancas. Las differenzas vis sin sis onns èn per part fitg grondas.
Uschè eran per exempel dal 2010 libras set abitaziuns a San Murezzan. Dal 2016 èn quai 74. U Zuoz cun 0 libras il 2010 ed oz 34 abitaziuns vidas.
L’offerta è pli auta che la dumonda. Ils davos onns è vegnì bajegià memia bler. In auter motiv per la situaziun è era, che fin avant in pèr onns vegnivan abitaziuns per indigens fittadas a giasts. Oz mancan quels, surtut ils Talians en Engiadin’Ota. Las abitaziuns èn vidas.
Anc adina pretschs memia auts
Tiers vegn ch'ils pretschs per in’abitaziun en Engiadin’Ota èn per part anc adina memia auts, era pli auts che quels dal martgà. Tenor Andry Niggli da la firma d’immobiglias Niggli&Zala SA haja quai in motiv simpel: Ils locaturs pon anc sa prestar da laschar vidas las abitaziuns, enstagl dad ir giu cun il fit. Quai savess dentant mintgin sa lubir di Niggli. Ins haja fatg avunda reservas ils davos onns.
Tenor el na dastga in’abitaziun da trais stanzas e mez betg custar dapli che 1’800 francs, forsa 1’900 francs, inclus tut. La Niggli&Zala SA surpigliess mo mandats nua ch’ils pretschs sajan adequats, tut il rest na vegnan era els betg da fittar - oz che l’offerta è per tant pli gronda che la dumonda.
Las vidas sin in sguard
Abitaziuns vidas en tut il chantun suenter regiuns e vischnancas


text:
Svizra vul prender si 3’000 fugitivs sirians
- Dumengia, 13.9.2015, 12:16
En vista a la crisa da fugitivs vulan ils dus Cussegliers federals Didier Burkhalter e Simonetta Sommaruga metter in segn. Quai cun prender si aifer il proxim onn e mez fin 3’000 fugitivs sirians.
Sco quai che la «Schweiz am Sonntag» rapporta sa referind sin circuls da la regenza, veglian ils cussegliers federals er sa participar al mecanissem da l'UE da reparter fugitivs aifer il territori da Schengen.
Per la Svizra muntass quai ch'ella stuess prender si radund 3% dals fugitivs en l'Europa. Dapi il cumenzament da la guerra civila en la Siria han gia 9’000 sirians survegnì asil en Svizra.
RR novitads 10:00


text:
22 07
Ol dé 22 de löi l'è 'l 203 ( 204 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 163 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de löi al è ul dí da pòost 203 ( 204 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 163 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1835 - Reus (ol Baix Camp): la ghe scumensa öna reölta anticlericala che la s'estendarà per buna part del Principat.
2000 - Madrid (Spagna): ol Congress Federal di 35 del PSOE al eles secretare zeneral José Luis Rodríguez Zapatero.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La Val mëss se sotmët a na direziun arbitrala da spavënt debla y mëss ince lascé le ciamp cun nü sogadus
9ª partida de campionat - Mühlwald
La partida cuntra le Mühlwald é tres stada dër aspetada por i ladins, che incunta y se mosöra intres cun na scuadra che bataliëia cina l'ultim por la devënta. Insciö é ince stada la partida dl'ultim fin dl'edma, rica d'ocajiuns y combatüda cina le sciür dla fin. Gran protagonist é sté l'arbiter jonn Mölgg, che á pité na prestaziun eclatanta y ti á tut de plëgn la poscibilité a remunté le resultat ai ladins.
Pro la defenjiun vëgnel bel dal mëteman aporté na mudaziun, a gauja de n infortüne de Marco C. dl’ultima dumënia, mëss chësc gní sostituí cun Werner che é chít bel da plö edemes cuntra na strata ala cössa. Ince sce i ghesc ladins röia indurmedîs te ciamp, é la prüma ocajiun chëra de Stefan: sorví da Michele al limit veghel na trata sëcia cuntra porta che röia indere sön le pé bass. Atira dô é le ot dl Mühlwald che pëia jö por na pêrt y ti sciampa a dui defensurs por sorví le cumpagn amez, la trata te porta porta le vantaje. Al ne passa nia tröp che l'arbiter conzed n önescmetri nia motivé, le diretur á udü n fal de man daldöt nia esistënt, la trata é alta y le tiradú ne atoca nia la porta. La Val respogn y avaliëia atira dô le resultat, na passaja filtranta de Freddy fej ruvé Alex dan le portier che trasformëia la trata por le 1 a 1. Inant fej La Val druch, mo vëgn archité plö iadi dal arbiter por posiziuns de forajüch nia esistëntes, le medemo mët ince man de trá fora le tacuin y partësc fora plö chertes gheles. Al 30^ castighëia ciamó n iad le sterch Oberhuber sön puniziun: la crossada amez fej alzé le atacant che rebat le curan de ce tl'incrujiada de porta. Sënza ruvé da esulté se prejentëia Alex dan le portier é prô le palonët che ti gareta ince mo vëgn desfantë sön la linea de porta dal defensur aversar. Le terzo y ultim gol de chësc dé toma al al 35^, sön n palé arlungé vëgn chësc devié de ce a mezciamp y l’asvelt Gasser anuzëia la posiziun massa inant dla defenjiun por ti sciampé y salté cuntra porta por la trata bassa sön le pé lunch.
Le pröm temp se röia sön le resultat de 3 a 1 por i padruns de ciasa, le Mühlwald!
La Val röia te ciamp cun n ater spirit y se tôl zeruch la partida tles mans, tosc vëgn le bun momënt archité dal mandl fosch, chësc ultim perd daldöt le control dla direziun y partësc fora gheles y cöcenes por fai scëmpli. Adrian, ataché da dui aversars toma a tera y vëgn desgort dal ciamp por dopla amoniziun. Al ne passa tröp che Freddy vëgn inc condüt sot la duscia por dopla amoniziun por n fal daldöt nia grô. A protesté é düta la scuadra adöm al gran publich ladin rové adalerch, nia da nen fá, l’arbiter Mölgg tëgn la süa y ne motivëia nia sües dezijiuns. Cun nü sogadús te ciamp rischiëia i ladins ciamó de rové pro porta. Alex se fej lerch da na pert y mët n bel palé amez, i atacanc ne röia indere nia a tra te porta. La Val tëgn inant le sceter dl jüch tla man, les ripartënzes dl Mühlwald vëgn scialdi architades dala defenjiun. Ince sce le jüch ladin é miú cun manco sogadus tl secundo tëmp, mëssi ti la zede ai aversars pustri che á defenü bun le vantaje mirité dl prüm tëmp. Insciö sciüra le diretur la fin dla partida sot i scrai dl publich y les protestes te ciamp. Al foss sté na partida saurida da arbitré, mo cun tan de gheles por fai da nia y na direziun nia iüsta ti cunfrunc di ghesc, al fat gnì düc i sogadus nervusc y malsigüsc.
Mühlwald – La Val : 3 - 1
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Egon Frenes (dal 65^Felix Nagler), 3. Luca Pescollderung 4. Paolo Vallazza, 5. Werner Sottara (dal 10^ Max Nagler), 6. Freddy Sottara, 7. Alex Elzenbaumer, 8. Christian Dapoz (dal 45^ Franz Tolpeit), 9. Adrian Miribung, 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Michele Campei (dal 45^ Marco Sottara)
Alenadù: Floriani Claudio
Gol por La Val: Alex Elzenbaumer al 25^
Proscima partida:
La Val süga en sabeda ai 31 de otober dales 14:30 a La Val cuntra le Vierschach
Insëra, mercui ai 23 de aurì él gnü sughé l’andata dla semifinala de Copa Provinzia cuntra la scuadra da Ritten, che süga le campionat três te 3 categoria mo te n ater girone. La scuadra da La Val à incuntè na scuadra sterscia, che à lascè udëi sües cualitês portan a ciasa la devënta por 2 a 0. Ai 7 de mà gnaral sughé le ritorno sön le ćiamp dl Ritten.


text:
Ettiswil
Ettiswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.51 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2431 abitant.
El cumün de Ettiswil al se tröva a una altitüden de 518 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alberswil, Grosswangen, Mauensee, Schötz, Wauwil, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
El prim de ginne del 2006 el cumün de Kottwil l'è staa incorporaa in de quel de Ettiswil.[1]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ettiswil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1070-90. Pü tard, in del 1217 e in del 1222 leva menziunaa col nom de Ettiswile.[2]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton of Lucerne, Office of Municipalities (Todesch) accessed 18 August 2009
- ↑ 2,0 2,1 Ettiswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ettiswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kottwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
par Werner Meyer
Ils 18 d’october 1356 ha in terratrembel fatg stremblir la regiun da Basilea. Quest eveniment ha fatg istorgia sco "il grond terratrembel da Basilea" e vala sco la pli gronda catastrofa seismica dal temp istoric en il nord da las Alps. L’andament dal terratrembel pon ins reconstruir en grondas parts a maun da las funtaunas scrittas, dals chats archeologics e da las analisas architectonicas. Numerusas dumondas n’èn però betg anc scleridas. Las funtaunas narrativas rapportan tuttas che la citad da Basilea saja vegnida destruida d’ina vart da las stremblidas da la terra, da l’autra vart era d’incendis e d’auazuns da la Birsig. Perquai èsi grev da constatar oz la dimensiun dals donns chaschunads dal terratrembel. Ultra da quai na dastg’ins betg emblidar ch’igl è vegnî construî bler a Basilea durant il 14avel tschientaner. Baselgias e claustras èn vegnidas transfurmadas, edifizis privats e publics engrondids, auzads u modifitgads autramain. Igl è damai strusch pussaivel da differenziar dal puntg da vista archeologic u architectonic las activitads da construcziun enturn il 1360 da las reparaturas dals donns chaschunads tras il terratrembel.
Ma tut en tut ha il terratrembel chaschunà donns enorms. En la citad han la stremblida ed il fieu donnegià ils edifizis da crap e da lain, en las regiuns ruralas las construcziuns autas da crap sco baselgias e chastels. Las simplas chasas da la populaziun fatgas da lain, arschiglia e travs n’ha il terratrembel betg pudî disfar talmain.
Intginas circumstanzas favuraivlas han pussibilità da reconstruir a moda speditiva la citad e da normalisar las cundiziuns da viver. La muaglia dals purs basilais sa chattava sin pastgira il mument dal terratrembel. Quai ha schanegià ils animals e segirà a la populaziun il provediment da charn. La racolta en ils clavads ordaifer la citad da Basilea vegn strusch ad esser stada pertutgada dal terratrembel ed ha curt suenter pudî vegnir vendida sin las fieras davant ils mirs da la citad.
Il 1356, l’onn da la disgrazia, era Konrad von Bärenfels burgamester da la citad da Basilea. El era in um versà ed energic che ha reagî, ensemen cun il cussegl, a moda scorta e decidida. Cun intginas directivas cleras ha l’administraziun politica procurà per ina reconstrucziun speditiva ed uschia evità ina destabilisaziun sociala e la decadenza economica da la citad.
L’uschenumnada "muria dals chastels" en il temp medieval tardiv, chaschunada tras las midadas politicas, economicas, culturalas e socialas, aveva cumenzà en la regiun da Basilea gia enturn il 1300. Divers chastels che n’èn suenter il terratrembel betg pli vegnids reconstruids u mo a moda provisorica, fissan tuttina ids en decadenza en il decurs dals decennis sequents. Il terratrembel ha damai mo accelerà quest process e betg al effectuà.
Translaziun: Lia Rumantscha, Cuira/Chur
, Werner : Das Basler Erdbeben von 1356 - Verlauf und Bewältigung einer Katastrophe
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 11. Jahrgang 2006, Heft 3, .


text:
par Valentine Chaudez
L'istorgia da Vevey cumenza baud ed è cumplexa. Differents chats laschan supponer ch'il lieu era populà gia dapi il temp preroman. En il 12avel tschientaner era Vevey in lieu da commerzi, las menziuns sco citad cumparan pir en l'emprim quart dal 13avel tschientaner. Il center da l'abitadi furman ils quartiers da Vieux-Mazel e d'Oron, fundads dals signurs da Blonay e d'Oron. En il decurs dal 13avel tschientaner ed en l'emprima mesadad dal 14avel tschientaner èn sa sviluppads ulteriurs quartiers a Vevey. Bourg-Franc, che survegn da Rudolf I d'Oron il dretg da citad, è l'emprima extensiun da l'abitadi oriund.
Las perscrutaziuns archeologicas da François Christe (1989) e da l'autura (2004/05) dattan scleriment davart la fundaziun ed il svilup dal Bourg-Franc e furneschan las emprimas dataziuns archeologicas da la fortezza da la citad da Vevey. La chasa 34 a la Rue des Deux-Marchés è vegnida construida cunter il mir da la citad. Forsa aveva ella la funcziun da mir da sustegn intern che rinforzava la miraglia e protegiva quella cunter in'inundaziun da la Veveyse. Qua sco era en la chasa vischina de Warren disponan ils mirs da passadis che permettevan da chaminar spert sin l'autezza da la curnisch dentada e d'avair access a las balestreras en il plaunterren. Tge posiziun giuridica avevan questas chasas che servivan damai a la defensiun? Appartegnevan ellas a la cuminanza ubain a persunas privatas? Servivan ellas mo a la defensiun u avevan ellas anc autras funcziuns? La chasa 34 a la Rue des Deux-Marchés stueva en mintga cas avair pliras funcziuns. Sin fundament da l'analisa dendrocronologica èn il mir da la citad ed ils bajetgs annexs interns vegnids construids enturn la mesadad dal 13avel tschientaner. I dat damai in interval da passa 10 onns tranter la conferma dal dretg da citad enturn il 1236 e la construcziun dal mir da la citad.
Deplorablamain n'èsi betg stà pussaivel da sclerir pli exactamain la posiziun e la dimensiun oriunda da la maison de Vuippens, sco era ses connex cun il mir da la citad. La preschientscha d'ina chasa fortifitgada betg lunsch davent da la porta da citad "Porte au Vent" ha era influenzà l'infrastructura dal port da Villeneuve, nua ch'ina famiglia pussanta ha laschà construir sper la tur oriunda ina chasa fortifitgada ed è sa patrunada da tscherts dretgs.
Averturas en il mir da la citad, ch'existan probablamain gia dapi il 15avel tschientaner, sco era la construcziun d'ina punt l'onn 1687 e d'in bajetg l'onn 1689 ordaifer il mir da la citad, èn segns da l'impurtanza sminuinta dal mir da la citad. La construcziun d'in bajetg cunter la tur da la citad mussa che quest monument, ch'è vegnî disfatg la fin dal 18avel tschientaner, aveva pers sia muntada.
Translaziun: Lia rumantscha, Cuira/Chur
, Valentine : L’établissement et le développement du Bourg-Franc de Vevey.
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 12. Jahrgang 2007, Heft 1, 11 - 28.


text:
Albà Sant Alisànt
Albà Sant Alisànt piö de spès adóma Albà (Albano Sant'Alessandro in Italià) l'è ü cümü de 8 252 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la pruinsa de Bèrghem a 8 Km de la sità e a 243 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bagnàdega, Brüsa, Costamesàt, Montèl, Pedrèngh, San Pól d'Àrgon, Seriat, Tur de Ròer.
Ol paìs l'è traersàt fò da la strada statàl 42 che la part de Treì e la ria 'nfina al Pas del Tonàl e da la ferovia Bèrghem-Brèsa.
Santöare[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ad Albà gh'è 'l Santöare de la Madóna di Röze, che l'è 'n fèsta ol 4 de Zenér, l'öltima dümìnica de Mas e pò 'l 8 de Setèmber quan che se regórda l'aparisiù de la Sànta Érgine.
Seriöle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Albà la pàsa la seriöla Borgògna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Albano Sant'Alessandro.


text:
Aktuelle Position
Il radio digital DAB
Tge è DAB?
Digital Audio Broadcasting, abrevià DAB, è ina tecnica standardisada en l'entir mund per transmetter a moda digitala signals da radio tras l'aria. La tecnica da DAB permetta da recepir dapertut – per exempel er en l'auto – e senza disturbis programs da radio en ina fitg buna qualitad acustica.
La SSR emetta tut ses programs da radio via DAB. Tranter auter pudais Vus recepir da nov programs ch'ins pudeva fin ussa tadlar mo via cabel u satellit. Actualmain èn disponibels en Svizra, tut tenor regiun linguistica en in'autra cumbinaziun, 10 fin 13 programs da radio via DAB/DAB+. Il commerzi spezialisà offra oz ina vasta paletta da radios digitals.
Per recepir ils programs da radio da la SSR a moda digitala sur l'antenna, duvrais Vus in radio digital dal standard DAB/DAB+. DAB+ remplazza DAB, il standard d'enfin ussa. En il commerzi spezialisà datti gia ina gronda purschida da radios digitals DAB+.
La SSR promova il radio digital
La SSR sustegna il success dal radio digital cun pliras activitads: en il center stat d'ina vart la collavuraziun intensiva cun il commerzi spezialisà ed ils importaders (material da marketing, promoziuns, scolaziuns, etc.), da l'autra vart la propaganda cun ils spots da televisiun ed ils trailers da radio.
Documents
Links
- Digitalradio. Das Schweizer Portal.
Informationen zum digitalen Radioempfang in der Schweiz.
- Digitalradio (DAB)
Informationen von Broadcast zu DAB


text:
Ptòun avtomàtic
Al ptòun avtomàtic, ciamê anca ptòun a presiòun 'l è cal ptòun ed metâl o 'd plâstica ch'al sèra di vistî, del giàchi o di giubòt quànd al sulamèint 'l à da èser śvélt, pràtic e robùst.
'L è furmê da dū cumpunèint 'l ùn in fàcia a cl èter in dal dū bàndi 'd giachèt ch'a bśògna sulèr: al màsć, cun un pirulèin bumbadèin in fóra, e la fèmna, śbuśìda e cun 'na mòla cìca mo robusta per tgnìr strìc al masć ch'à s egh cùcia dèinter. 'L è pràtic perchè per sulèr, al ptòun al và cucê e per dessulèr al va destachê vìa 'd sèc, sàinsa śmachinèr de piò.
La só aplicadûra
Per tachèr i ptòun avtomàtic ai vistî (mo anca a di burslèin, a 'l bórsi, a 'l sìngi e via descurènd) a gh'è biśògn 'd un turchièt, mèj s'l è cun l'aria cumprèsa, cun in sìma i punśòun 'd volta in volta giùst p'r el diferèinti am'śùri e fórmi 'd ptòun: al schisamèint sòta 'l só punśòun dal cumpunèint masć o 'd quèl fèmna, atàc al pès ed stòfa o 'd pèla ch'a gh' è biśògn, al fisarà definitivamèint i dū cumpunèint al pês, pròunt per la suladùra.
Vôś lighèdi
Manéri 'd dîr
- (EGL) Tachèr di ptòun, (IT) Attaccare delle pezze, cominciare dei discorsi lunghi e noiosi.
- (EGL) Tachèr ptòun, (IT) Cominciare un approccio parlato (per provarci).


text:
American beauty
American beauty (Belésa americàna) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1999 ad Sam Mendes vinsidōr ad sinc Prèmi Òscar, ad tri Golden Globe e ad siē Prèmi Bafta dal 2000.
Al gh'à abû anc un sucès cumerciàł dimóndi grôs avénd muciâ sù da piò ad tarśènt-sinquantasiē migliòṅ ad dòlar c'n un budget ad sōi quìndas migliòṅ.
Sunt
Lester Burnham (Kevin Spacey) al gh'à quarànta-dū an e al n s cumpatìs briśa al sò lavōr, qvél ad scritōr p'r un periòdic, cun qvi là ch'i 'l vōl'n anc lasàr a cà. Sò mujér Carolyn (Annette Bening) la fà l'agìnta ch'la vénd dal cà e l'è dimóndi ambisióśa e la pénsa sōl a la sò caréra. I dū i gh'àn'n anc na fiōla ad séd'ś an, la Jane (Thora Birch) ch'la gh 'n à abàsta di sò genitōr. I vśèṅ ad cà nóṿ i èṅ al culunèl di Marines in pensiòṅ Frank Fitts (Chris Cooper), sò mujér Barbara (Allison Janney) e al sò ragàs Ricky (Wes Bentley), òṅ ch'al tōś par lò e al dà anc via dla marijuana sénsa che sò pàdar, dimóndi autoritàri, al sàppia quèl. Ricky al s divertìs anc a tiràr śò la gint cun la sò videocàmra.
Durànt 'l intervàl dna partìda ad basket, Lester al véd in sal camp la cheerleader Angela Hayes (Mena Suvari), n'amìga ad sò fiōla, e cla ragasōla lè la dvènta la sò usesiòṅ. 'L óm, ch'l à sèmpar cunsiderâ la pugnéta sóta la dócia a la matìna al mumènt più impurtànt di sò dè, al taca a insuniàr-'s-la a la nòt, cun lē ch'l'è quaciàda da di pètai ad ròśi rósi. In cal méntar sò mujér la gh fà i còran cun Buddy Kane (Peter Gallagher), 'n óm 'd afâr anca lò.
Lester, pinsànd a la sò dōlsa Angela e al paròli ch'l'à dit lē, che lò al n sarév gnanc da butàr via se sōl al fus un cinèṅ più in fórma, al taca a far-'s i mùscui cun di pēś. Al dvènta anc amìg ad Ricky. Quànd pò al s cata da par lò in cà cun l’Angela, chi lē la gh diś ch'la 'l cata sèxy ma a n sucéd gnint parchè lē l'è incóra vìrgin. Al culunèl, in cal méntar, cardénd ch'al sò vśèṅ al faga dal purcàdi cun sò fiōl, al tōś in maṅ al sćiòp.


text:
Toponomastica
Ti ultimi agn án abiné adöm sistematicamënter i toponims ladins dla Val Badia y de Gherdëna. Chisc é spo gnüs registrá te na banca dac computerisada. Al é gnü chirí adöm i inoms de posć, crëps, pra, rüs y i.i. tignin cunt ince dles variantes.
La gran richëza dla racoiüda é i microtoponims: chi inoms che ma i paurs o la jënt plü vedla conësc y che n'é nia da ciafé sön vigni cherta. I toponims é spo gnüs georeferenziá, chël ô dì che ai é gnüs liá a n punt avisa sön na cherta geografica digitalisada arjignada ca aposta.
La banca dac pîta la poscibilité de injunté informaziuns y fá coreziuns te vigni momënt; tl dagní podarán mëte lapró fotografies, registraziuns y informaziuns sura la storia o l'etimologia di inoms. La publicaziun dles chertes é porchël ma öna na pert de n majer proiet che ciara plü inant. An oress spo presenté le proiet tles scores, por ti fá conësce ince ai plü jogn le valur cultural de chësc laur.
I toponims nes cunta tröp sura le lingaz ladin, les usanzes, la flora y la fauna de nosc raiun. Dilan ala colaboraziun cun les porsones dl post pon tigní sö inoms che jiss zënza a perde cun le passé dl tëmp.


text:
Basadingen-Schlattingen
Basadingen-Schlattingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1731 abitant.
El cumün de Basadingen-Schlattingen al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Diessenhofen, Schlatt, Truttikon (ZH), Unterstammheim (ZH), Waltalingen (ZH).
El cumün l'è staa istitüi in del 1999 de la fusion dei ex-cumün de Basadingen e Schlattingen.


text:
Vully-les-Lacs
Vully-les-Lacs a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 2512 abitant e una süperfiss de 24.4 km², e al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar.
In del mes de nuvemeber del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Bellerive, Chabrey, Constantine, Montmagny, Mur, Vallamand et Villars-le-Grand han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Vully-les-Lacs. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Vully-les-Lacs a l'è tacaa ai cumün de Cudrefin, Avenches, Delley-Portalban, Haut-Vully e Saint-Aubin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Legnan
Legnan, o anca Lignàn (Legnano in italian; Ligni in todesch antich; Ledegnanum in latin), l'è on comun de la Provincia de Milan con 60 262 abitant. La se troeuva pussee a nòrd de Milan e l'è bagnada de l'Olòna. A Legnan la gh'ha avuu loeugh ona famosa bataja tra l'imperador Federich I de Hohenstaufen e i comun lombard (29 magg 1176). A causa de la vitòria che l'ha avuu la Lega Lombarda, Legnan l'è l'unega cittaa italiana, insemma a Ròma, a vess citada in de l'inn nazional de l'Italia:
El territòri de Legnan l'è vun dij pussee sviluppaa e industrializaa in tutta l'Euròpa. El confina con Busti Grandi, in Provincia de Vares, e infatt i dialett dij duu paes hinn simel e on poo different dij alter varietaa del Lombard.
El nòmm de Legnan forsì el vegn de Liciniacum, nòmm daa in onor del consul roman Luci Licini Crass.
Pali de Legnan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tucc i agn a Legnan gh'è la festa del Pali dij contrad. I contrad hinn:
- Lignarell
- Sant'Erasm
- Flora
- Sant'Ambroeus
- San Bernardin
- San Magn
- San Martin
- San Domenegh
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nummer d'abitant del comun de Legnan l'è mostraa in de la tabella chì de sòtta:
Abitàncc censìcc


text:
Müller: «Sut il stritg vom gugent, cura ch'igl è il pli bel»
- Mardi, 15.12.2015, 13:32, actualisà a las 17:49
Philipp Müller na candidescha betg pli per il presidi da la PLD l'avrigl 2016.
Ils pleds da Philipp Müller davart il co e pertge
Il president da la Partida liberaldemocratica svizra vegn bainprest mo pli ad esser en funcziun sco cusseglier dals chantuns. La PLD ha annunzià che Müller na vegnia betg pli a candidar per l'uffizi dal president l'avrigl da l'auter onn.
Cumissiun per evaluar candidatAs per la successiun
Per chattar in successur addattà u ina successura adattada vul la PLD stgaffir ina cumissiun. Il politicher da 63 onns è dapi l'avrigl 2012 president da la Partida liberaldemocratica svizra. Dapi il 2009 è el commember da la suprastanza da la partida.
RR novitads 14:00+


text:
Raviolis da la Valle di Muggio
- Dumengia, 30.4.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 30.4.2017, 12:45, RTR
«I raviöö» da la Valle di Muggio in exposiziun a Schwyz.
«Was isst die Schweiz?» – «Tge mangia la Svizra?» è il titel da l'exposiziun ch'è averta dapi sonda, ils 22 d'avrigl al Forum da l'istorgia svizra a Sviz. L'intent da l'exposiziun è da mussar la gronda varietad culinarica da la cultura svizra. Tranter las tratgas en l'exposiziun chattain nus birchemüsli, la fondue u il Toggenburger Bloderkäse. Il Tessin percunter vegn represchentà dals «raviöö da carnevaa ticinesi». I sa tracta da raviolis dultschs tipics per la tradiziun culinarica dal carnaval.


text:
Studio litterar da la Televisiun Rumantscha
- Sonda, 8.11.2014, 17:25
«Il passà en il preschent.» Quai è il motto dal Studio litterar da la Televisiun Rumantscha als Dis da litteratura 2014 a Domat. Otmar Seiler discussiuna davart il RETRO en la litteratura ed il mintgadi cun la dissegnadra da textilias Marlis Candinas, la collavuratura da l’archiv federal da litteratura Annetta Ganzoni Pitsch ed il psicolog Philipp Ramming. In spezial accent musical porschan Alexi e Marcus, ils dus chantauturs rumantschs ch’èn dapi 30 onns sin tribuna.


text:
Pat Burgener: «Korea»
- Glindesdi, 15.1.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 15.1.2018, 9:30, RTR
L'onn 2008 ha il snowboardist è il svizzer Pat Burgener sa participà per l'emprima giada a la cuppa mundiala – e quai cun pir 14 onns. Enfin oz ha el gia gì gronds success cun l'aissa.
Sumegliant success vuless el uss era gugent avair en ina tut autra sparta. Dapi curt ha Pat Burgener numnadamain lantschà sia carriera musicala. Sper las occurrenzas d'aissa registrescha el uss chanzuns ch'el ha scrit sez e dat concerts. Uschia sai era ina giada capitar ch'el suna la saira in concert e sa participescha l'auter di a l'occurrenza d'aissa.


text:
24 03
Ol dé 24 de mars l'è 'l 83 ( 84 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 283 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de mars al è ul dí da pòost 83 ( 84 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 283 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Biškek (Kirghisistan): mi·ér de manifestanc opositur, ch'i ör che se i repete i comisse parlamentare del 13 03 per possíbel irregölarità e che s' i avanse i elessiú presidensiale, i tö ol control de la sità, i ocüpal palass presidensial e en manda fò ol president pro-Röss Askar Akaev.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1874 - Budapest, Üngaria: Harry Houdini, magh.
1911 - Nöa York, Stacc Ünicc: Joseph Barbera, disegnadur.
1951 - Elmira (Nöa York), Stacc Ünicc: Tommy Hilfiger, disegnadur de moda.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1905 - Amines, Fransa: Jule Verne, scritur.
1916 - Vassel Sussex, afundat per öna torpéden: Enrich Granados, compositur.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1886
'Se l'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La ven inaugurada la Statoa de la Libertà a New York.
- Ultima mostra di Impressionista.
- Pubblicaa el manifest del Simbolismo.
- El Carl Benz el fà sù el primm veicol col motor a s'ciòpp.
- 1 genar: L'Inghilterra l'òccupa Birmania.
- 10 giugn: eruzion del Mont Talawera in Noeuva Zelanda. Moeuren 153 persònn.
Chi l'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi l'è mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bernardino Biondelli, lenguista, numismatich e archeolugh italiàn.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nümar natüraal
Un nümar natüraal (Lumbart Orientàl: nömer natüràl) al è ü quaal-sa-vöör di nümar 0, 1, 2, 3... , 19, 20, 21, 22, ..., 1059.... un miliú, che sa i pöö druvá par cüntá i elemeent d'un cungjuunt. Par esempi, 24 pomm, 2 camiú u 1123 pess i è da le sitüazziú indúe sa cünta cun di nümar natüraj. Ul cungjuunt da tücc i nümar natüraj sa al simbuliza cun la lètera .
Vargügn matemàtegh (spescjalameent a la teuría di nümar) i preferiss mia recugnuss ul zeru cuma nümar natüraal, cura ca d'òolt (spescjalameent a la teuría di cungjuunt, lògica e infurmàtega), i gh'a la pusizziú uposta. In cheest artícul zeru al è cunsideraa un nümar natüraal.
Congjuunt di nümar natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgraa qual-sa-vöör nani s·cett al inténdes vargott ch'a cugnussemm par nümar natüraal, la suva definizziú a l'è mia sémplis. I pustülaa da Peano i descriif da manera ünívuca ul cungjuunt di nümar natüraj:
- 0 al è un nümar natüraal
- Cada nümar natüraal a al gh'a un sigütaant, denutaa par a + 1
- A gh'è nissü nümar natüraal da che ul sigütaant al síes 0
- Si düü nümar natüraj i è difereent, alura i söö sigütaant apó l'i è, vargott a dí: si a ≠ b, alura a + 1 ≠ b + 1
- Una prupietaa ch'a la síes sudisfada par 0 e par al sigütaant d'un qual-sa-vöör nümar par che a l'è sudisfada, a l'è sudisfada par tücc i nümar natüraj.
Cheest darée pustülaa al assüra la validezza da la tèg·nica da demustrazziú cugnussüda cuma indüzziú matemàtega u recürenza.
In la teuría di cungjuunt al è cumü definí cada nümar natüraal cuma ul cungjuunt da tücc i nümar anteriuur a chel. Cheest al permett da stabilí una relazziú d'úrden intra i elemeent dal cungjuunt di nümar natüraj: al sarà magjuur ul nümar ch'al cuntegna plüü da nümar.
Al è pussíbil definí par indüzziú la suma mediaant l'espressiú:
a + (b + 1) = (a + b) + 1,
vargott ch'al cunveert i nümar natüraj (, +) int un munòit cumütatiif, cun elemeent néutar 0, ul numinaa Munòit líbar a un generaduur. Cheest munòi al sudisfa la prupietaa anülativa e par taant sa al pöö mett deent un grupp. Ul minuur grupp ch'al cuntegn i nümar natüraj al è chel di nümar intreegh.
Da manera anàluga, la mültiplicazziú × la pöö vess definida par: a × (b + 1) = a×b + a .
Vargott al cunveert (, ×) int un munòit cumütatiif; suma e mültiplicazziú i è cumpatíbil grazzia a la prupietaa distribütiva, che sa la espressa cuma:
a × (b + c) = (ab) + (a×c).
Da plüü, sa al pöö definí un úrden tutaal scriveent a = b si e noma si al esiist un òolt nümar natüraal ch'al sudisfa: a + c = b. Cheest úrden al è cumpatíbil cun le uperazziú aritmétighe in la sigütaant manera:
si a, b e c i è nümar natüraj e a = b, alura a + c = b + c e a×c = b×c.
Una prupietaa impurtaant di nümar natüraj a l'è che i è bé urdenacc, i.e. qual-sa-vöör cungjuunt mia vöj da nümar natüraj al gh'a un elemeent mínim (ü plüü zich di òolt).
Cura ca in generaal al è mia pussíbil dividí un nümar natüraal intra qual-sa-vöör òolt e che chesta uperazziú la dàghes un nümar natüraal, par qual-sa-vöör düü nümar natüraj a e b, cun b≠0 , a pudemm truvá òolt natüraj q e r taal che
- a = b×q + r e r < b.
Ul nümar q al numinemm quozzieent e r ul resídü da chesta divisiú da a intra b. I nümar q e r i è ünivucameent determinacc par a e b.
Otre prupietaa plüü complesse di nümar natüraj, cuma la distribuzziú di nümar primm par esempi, i è stüdiade par la teuría di nümar.
I nümar natüraj i è duvracc par düü prupòsit fundamentalameent: par descriif la pusizziú d'un elemeent int una sücessiú urdenada, ch'a designaremm par un nümar urdinaal; e par specificá la grandezza d'un cungjuunt finit, pal quaal a druvaremm un nümar cardinaal. Int i cungjuunt finicc, chiist düü cuncett i è cuincideent, cura ca a l'infinit i è mia.
In acordi a Kronecker, un matemàtich Tudeesch (1823-1891)
"Die ganze Zahl schuf der liebe Gott, alles Übrige ist Menschenwerk".
Déu al a creaa i nümar intreegh, tüta la resta a l'è övra dal omm. in tücc caas, següür che Kronecker sa referiva aj natüraj, si a la suva épuca la numenclatüra la füdess l'atüala). Inscí, al dí d'incöö al aress dii:
Déu al a creaa i nümar natüraj, tüta la resta a l'è övra dal omm.
(Cajori, History of Mathematics (London 1919)


text:
09 10
Ol dé 9 de utùer l'è 'l 282 ( 283 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 84 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de utùer al è ul dí da pòost 282 ( 283 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 84 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
827 - Catalunya: Abu Marwà, al cap d'ün esèrsit del emirat de Còrdova, al ataca la Catalunya sentrala e Barcelona e al asesa Girona sensa conseguí d'andá-gh det
1238 - València: al ghe va deet Jaume I ol Cunchistadur al cap d'öna armada Catalano-Aragonesa.
1994 - Catalunya: s'i prodüiss di grave inundassiú in diferente indresse.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1251 - Osca (l'Aragó): Violant d'Ungària, reina del Casal de Barcelona, segonda spusa de Jaume I.
- 1943 - Angelo Canossi, poéta dialetàl bresà.
- 1974 - Hildesheim (Zermania): Oskar Schindler, indüstrial ch'al éa salvat 1.200 zödé de l'olocaust.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé del Paes Valencià
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ina damaun marvegl giascheva in liun davant sia tauna e durmiva. Qua s´avischina ina mieur e rampigna dal dies si al liun. Lez senta quai, volva il chau e «gnam» è la mieur en bucca. Ussa cumenza ella a plirar e roga da po la laschar viver vinavant. Il bun liun bitta sia preda or da bucca e la praschuniera è puspè liberada.
In´autra damaun auda la mieuretta tuttenina il liun che sbragia cun tutta forza. Ella curra bainspert encunter la canera e chatta il pover animal traplà en ina rait. Immediat cumenza ella a ruier las cordas e curt suenter è il liun salvà dals latschs nauschs.
Il pitschen servetsch in a l’auter ha salvà ad omadus la vita.


text:
Duell per la scola
- Gievgia, 16.6.2016, 12:22
Dus candidats - in uffizi: A Cuira cumbattan il socialdemocrat Patrik Degiacomi ed il burgaisdemocrat Marco Tscholl per il terz sez en la regenza da la citad.
Patrik Degiacomi u Marco Tscholl: In dad els dus dictescha durant ils proxims quatter onns las festas en il departament da scola da Cuira.
Plan d'instrucziun 21, scola bilingua, custs da la furmaziun: Dumondas ch'èn sisum l'agenda politica da la capitala Grischuna. Tge manegian ils candidats da quels temas? Tge en lur posiziuns? Il Radio Rumantscha ha dumandà - e survegnì resposta.
RR actualitad 12:00


text:
Treis babs cucu
Cumedia en treis acts Paula Parfinchel incassescha dapi 25 onns aliments da treis umens per siu fegl Paul. Carli Cucu, siu collega Tomas Maset, sco era il striun Gion Meier han adina pagau regularmein, cunquei che mintgin ha giu da gliez temps in “techtelmechtel” cun la giuvna Paula e mintgin tratga dad esser il bab. L′intriga da Paula vegn alla glisch cu la feglia da Cucu s′inamurescha en Paul. Cunquei che Cucu ei dil ferm avis che quels dus seigien fargliuns, emprova el dad impedir quella relaziun cun tutta vehemenza. Plinavon sescognan las duas secretarias da Cucu e Maset igl entir benediu di. Il poet Henry emprova da sluccar empau la situaziun cun ses vers. Entras in dedectiv indiscret intervegnan ils emploiai dalla veta da lur chefs e lu va ei per da dretg sutsu ell′agentura.


text:
Catrina avess tant bels eglins ...
- Sonda, 25.11.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 25.11.2017, 12:45, RTR
Sco cun Martin avant 15 dis sa regordan oz tut ils chalenders grischuns da la Sontga Catrina, ed insumma da tut las Chatrignas e Catregnas, e Tregnas e Trinas e Tinas e Tinettas e Ninas e Ninettas. En Tujetsch datti era il surnum Catriners che demussa la schlattaina Kathriner.
Quest num sulettamain feminin è popular dapi tschientaners e vegn collià cun la sontga Catarina d'Alexandria che para dad esser stada ina persuna inventada. Ella vegn considerada sco fitg scolada e tegneva ferm la cretta cristiana, ed ha perquai pers la vita sco martira vi da la roda. La superstiziun pretenda perquai da betg duvrar oz chars.
En Val Müstair datti in verset d'uffants cun in cuntegn nunspetgà e la sontga Catarina d'Alexandria cumpara era en chanzuns popularas.


text:
Accident da chemia datiers da Genevra
- Sonda, 19.9.2015, 10:24
En la vischnanca Bellevue en la vischinanza da Genevra èn passa 1’500 liters acid idrologic (tudestg Salzsäure) culads ora. Ils pumpiers han evacuà per precauziun 2 bajetgs, quai cunzunt pervi dal grond tuffien.
Radund 30 pumpiers cun spezials vestgids da protecziun han pumpà davent l’acid. Tenor il manader dals pumpiers è l’acziun stada in success ed è vegnida terminada la sonda a las 08:00.
Bajetg donnegià, ma nagins blessads
Capità è l'incident tar in indriz dals manaschis industrials da Genevra SIG. Co l'accident ha pudì capitar n'è anc betg cler. Tenor las autoritads pudessi il liquid corrosiv avair chaschunà gronds donns al bajetg dal SIG. Blessads n’hai da nagins.
RR novitads 09:00


text:
Syngenta sa separa da producziun da semenza da legums
- Gievgia, 3.9.2015, 9:40
Il concern da chemia agrara Syngenta venda sia fatschenta da producziun da semenza da legums. Questa fatschenta haja ina ferma preschientscha sin il martgà mundial, communitgescha Syngenta.
Ultra da la vendita da la fatschenta da semenza da legums ha il concern annunzià da cumprar enavos atgnas aczias per passa 2 milliardas dollars. Quai per quietar ils acziunaris, suenter che la surpigliada tras il concurrent american Monsanto aveva fatg naufragi l'emna passada.
Las entradas en connex cun la vendita planisada duajan esser 3 fin 6 giadas pli autas che la svieuta annuala da 650 milliuns dolalrs ed uschia er pli autas che la cumpra d'aczias.
RR novitads 10:00


text:
Approvà revisiun parziala da la planisaziun da Bever
- Gievgia, 30.6.2016, 10:26
La regenza grischuna ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala da Bever. Ils 30 da settember 2015 era quella gia vegnida acceptada da la vischnanca.
La revisiun cumpiglia la «Zona da protecziun da la cuntrada Lavusters» ed il plan general d’avertura «Loipa da passlung chasa da scola». Cun questas adattaziuns pon ins tegnair quint da la protecziun da la cuntrada. Plinavant èsi pussaivel d'optimar la purschida turistica cun colliar l’areal da la chasa da scola e las loipas gia existentas.
RR novitads 10:00


text:
Reglas pli strictas per reclama per credits pitschens
- Gievgia, 5.3.2015, 10:18
Reclama agressiva per credits pitschens vegn scumandada, per proteger en spezial la giuventetgna d'indebitament. Quai vul il parlament.
La branscha da credit duai dentant definir sez tge che vala sco reclama agressiva. Il Cussegl dals chantuns ha verifitgà la fatschenta ch'è ussa pronta per la votaziun finala. Dispitaivel era sulet sch'i dat ina multa sch'ins cuntrafà per negligientscha al scumond. Quai punct è vegnì stritgà. Surpassar il scumond cun intenziun po dentant vegnir chastià cun ina multa fin 100'000 francs.
RR novitads 10:00


text:
Al furmèint al s'é sèimper semnê a mân a spâj e a turnêdi. Al cuntâdèin cun un sachèt de smèinsa a tracôl al caminêva in môd pêra e al stremnêva la smèinsa cun un gèst lêregh dal brâs.
In dimòndi chêş a s'é semnê a mân fîn dôp la secònda guèra mundiêla perchè i cuntadèin, quêşi tót e-mzêder, an gh'îven mia i bèsi per cumprêr dal mâchini. Dop avèir semnê as fêven i fusadèl ed fiânch p'r al lòngh cun la giósta pendèinsa in môd da fêr pasêr l'âcva int i fôs ch' ēren a i cunfîn dal câmp, che gnîven tgnû pulî prōperia per fêr córer l'âcva. Stî fusadèl ēren fât cun al piōd o dmèj incòra a mân cun un badîl o cun 'na vânga o cun 'na sâpa.
La préma mâchina da semnêr l'é stêda fâta int al 1662 da l'italiân Giuseppe Locatelli: l'ēra un casunèt, ch' al gnîva tachê al piōd, cun un distribudōr a cucêr ch' al girêva cun al muvimèint ed l'istès piōd.
Un êter italiân, al bulgnèiş Giovanni Cavallina, int al 1670, l'invèinta la préma mâchina da semnêr mecânica, che la vîn perfesiunêda dal bresiân Francesco Lana. Perfesiunêda incòra di pió da l'inglèiş Jethro Thull int al 1701 al pûnt che da la mâchina ed Tull a deşvînen còli che vînen druvêdi al dé 'd incō. La préma mâchia nōva inglèişa l'é stêda fâta sōl int al 1730 e int al 1784 l'é stêda trasfurmêda int un giuièl ed la mecânica.
Al prémi mâchini da semnêr a s' în vésti in Itâlia sōl a i prém dal 1900 e ēren fâti a l'èster. Còli fât in Itâlia as vèden insém al marchê vêrs al 1934/35. A la fîn dal 1935 a nâsen al prémi mâchini Garavini. La préma mâchina Garavini, l'ēra fâta da 'na tramògia, in dó gnîva més la smèinsa, cun, int al fònd, divêrs bûş coleghê cun di tûb ch'as pîghen in dó la smèinsa la pasêva per rivêr a tèra. A gh' ēra 'na lēva, manuvrêda a mân, ch' la permetîva 'd arvîr e sarêr i bûş; a livèl ed tèra a gh' ēra di désch girèvel che permetîven a la smèinsa d' èser suplîda. L'é pó al gèner ed mâchina da semnêr ch' as drōva incòra al dé 'd incō
I cuntadèin a l'inési, per tirêr sté mâchini, a druvêven i bō che gh'îven int la stâla, pó pian pianèin a s'é pasê al tîr mecânich di tratōr.
La sèmna dal furmèint ed nôrma la vîn fâta dôp la cultûra 'd un prê (èrba mèdga o sarfòj), 'n êtra manēra, druvêda despès, l'é còla 'd l' artstòpi, oséja semnêr per dû ân, ûn a drē a clêter, int l' istèsa tèra.
Dôp avèir semnê, per quacêr la smèinsa, as parşêva al trèin cun la rebghîna a cadèina.


text:
Walperswil
Walperswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 918 abitant.
El cumün de Walperswil al se tröva a una altitüden de 468 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Bühl bei Aarberg, Epsach, Hagneck, Kappelen, Siselen, Täuffelen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Walperswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Tibadas 2017 – in experiment acustic a Glion
- Mardi, 15.8.2017, 5:21
Dapi il 2010 organisescha il Museum Regiunal Surselva mintg'onn las «tibadas» – ina seria da concerts cun tibas, quels instruments da flad che vegnivan duvrai pli baud sin las alps per communitgar sur lungas distanzas.
La Tibada 2017 è stada tenor la conservatura dal Museum Regiunal Surselva ed organisatura da la tibada, Marianne Fischbacher, in pau in experiment. Sco planisà ha in tibader principal, che sa chattava sin il martgà amez Glion, sunà mintgamai ina curta melodia en direcziun da mintgin dals auters tibaders che sa chattavan en differents lieus en la citad u en il conturn da Glion.
Quels tibaders, che stevan tranter auter sin il tetg da l’ospital, sin la terrassa da la claustra dominicana u er avant la baselgia da Luven, han lura dà resposta cun sez sunar ina curta melodia en direcziun da la plazza dal martgà. In suenter l'auter ha il tibader principal uschia prendì si contact cun ils auters tibaders.
Memia pauc vent
I fascheva bell'aura ed i n'aveva quasi nagin vent, tenor Marianne Fischbacher relaziuns idealas per la tibada. E tuttina n'è betg tut gartegià sco giavischà. Da tscherts tibaders han ins udì flot la resposta, d'auters tibaders han ils circa 40 aspectaturs sin la plazza dal martgà dentant udì pauc u nagut. Tenor il tibader principal Clemens Christoffel hajan els forsa gì memia pauc vent, vent ch'avess purtà il tun da las tibas pli lunsch.
Er sche betg tut è gartegià sco planisà, è Marianne Fischbacher cuntenta cun la Tibada 2017. Ils aspectaturs hajan survegnì ina bun' impressiun da quest instrument, co el vegniva duvrà pli baud per communitgar sur lungas distanzas. E gliez saja la finala la finamira principala ch'il Museum Regiunal Surselva haja cun quellas tibadas.
RR actualitad 07:00


text:
martedì 6 gennaio 2009
Trì esploradùr i fónn fàt parsunìr da una tribù ed canébbal in Àfrica, mó al stregàn ai fé una propósta: "Al nóster càpo l'é un campiàn ed virilitè e l'à un afèri enórum: bàn, se i vùster trì afèri insàmm i én pió lóngh dal só a si tótt trì lébber, a pàt però che i vùster afèri i sèppen mùrt". I azeténn e l'arivé al càpo ch'al pugé in vàtta à la tèvla un quèl ch'al parèva un faturén da barbìr! Il misurénn e l'éra 54 zentémeter! As fé avànti al prémm esploradùr e i misurénn: 29 zentémeter, as fé avànti al secànd e il misurénn: 22 zentémetr. Is fénn curàg' pensànd d'avàir bèle vént fàzil, mó al térz al tiré fóra un quèl invisébbil e il misurénn: 4 zentémeter. Dànca 29+22+4 = 55, i superénn al càpo d'un zentémetr, i v'gnénn liberè, mó is l'éren véssta brótta! Int al turnèr al prémm al gé: "Al mérit l'é stè mì, s'an i éra mé….". E al secànd: "Però un pó ed mérit a l'ò ànca mé". Al sèlta só al térz ch'al dìs: "Stè zétt, sé zétt: i s'arénn bèle magnè tótt trì s'is n'acurzèven che al mì l'éra dùr!".
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
L'esorcista
L'Esorcista (’L Eśurcìsta) 'l è 'n film ad scarésa dal 1973 ad William Friedkin trat da 'n rumànś ad William Peter Blatty ch'al firma anc la senegiadùra. Par via dal sò sucès cumerciàl (custâ 12 migliòṅ ad dòlar, al 'n à fat sù 441), al gh'à abû dū séguit (L'esorcista II - L'eretico dal 1977 e L'esorcista III dal 1990), un prequel (L'esorcista - La genesi dal 2004) e na riedisiòṅ dal 2000 ślungàda 'd ùndas minùt.
In dal 2010 'l è stâ mis in dla lista di film ch'i fànan part dal National Film Registry dla Bibliutéca dal Cungrès di Stat Unî.
Sunt
In un sit archeulògic dla sità ad Ninive in d'l Iràq dal Nòrd, durànt di scâv, a salta fóra na statṿa piculìna dal demòni Pazuzu. Un prevòstar ch'a gh'è là, al vèć e malâ ad cōr pàdar Lankaster Merrin (Max von Sydow), al gh rèsta mâl.
Da cl'atra part dal mónd, a Georgetown in di Stat Unî, l'atōra Chris MacNeil (Ellen Burstyn) la próa arliàda a telefunàr a Róma a sò marè separâ parchè al n s éra minga far sintìr in dal dè dal cumpléan ad sò fiōla, la Regan (Linda Blair). La nòt dòp chi lē la sènt al sò lèt cunàr da par lò e la taca a sigàr. 'L è 'l inìsi 'd un cambiamènt in dal sò cumpurtamènt parchè la taca a dvintàr arvèrsa e a śmadunàr e a dir dal purcarìi cuntinuamènt. Durànt na fèsta p'r avér finî al sò ùltim film, cun òspit Pàdar Dyer (William O'Malley) e al regìsta Burke Dennings (Jack MacGowran), tut 'd un trat a salta fóra in dal salòṅ la Regan ch'l'ingùra a chi lò la mòrt méntar l'è drē a pisàr-'s adòs. I dutōr i gh faṅ dal puntùri ad calmànt ma i n capìsan minga cuśa la gh'àppia.
Na sira la Chris, turnànd a cà, la n cata ninsòṅ e alóra la s arlìa cun la sò segretària Sharon (Kitty Winn) parchè la gh'iva da tgnir-'g a drē. Chi lē la s difénd dgénd ch'l'éra 'd acòrd cun Burke ch'al gh pinsìs lò. Ma chi lò al vèṅ catâ mòrt lè fóra, cun 'l òs dal còl scavśâ, quànd in cà a gh'éra sōl la fiōla. A n saénd piò cuśa far, e tgnénd a drē a 'n cunsìli dal dutōr Samuel Klein (Barton Heymen), la Chris la dmanda ajùt a 'l prevòstar di Geśuît Damien Karras (Jason Miller), 'n óm cun di sèns ad cólpa p'r avér lasâ tròp da spés da par lē sò màdar prima ch'la murìs par tgnir a drē a Geśù Crist e par cal mutìṿ lè 'l è drē a pèrdar la fēd. A vèṅ ciamâ p'r un eśurcìśum pàdar Merrin.


text:
Millis persunas demonstreschan a Windisch
- Dumengia, 19.6.2016, 18:09
Ellas han pretendì da metter ord funcziun immediat l'ovra atomara da Beznau.
I saja impurtant da bandunar a moda reglada la tecnologia atomara per pudair planisar en urden la midada sin il sectur da l'energia. Quai ha ditg Regula Rytz, la presidenta da la partida verda svizra.
Plievgia ha fatg pitschen stritg tras il quint
Malgrà la plievgia èn radund 6'000 persunas sa participadas a las demonstraziuns a Windisch. Ils organisaturs quintavan cun 10'000. L’ultima manifestaziun sumeglianta il 2012 aveva carmalà radund 8'000 persunas.
RR novitads 18:00


text:
Derby turitgais en il quartfinal da la cuppa svizra
- Mesemna, 4.3.2015, 11:45
En il quartfinal da la cuppa svizra da ballape vegni questa saira a Turitg tar il derby tranter il FCZ ed ils Grasshoppers. Il FCZ è en la Super League sin il terz plaz ed uschia classà tschintg plazs meglier che GC che cumbatta encunter la relegaziun.
Plinavant ha il FCZ gudagnà en questa stagiun tut ils trais duels cun GC. En la cuppa Svizra spetga il FC Turitg dentant gia dapi 46 onns sin in success encunter il grond rival GC. Oravant tut la terrada da 5:6 suenter prolungaziun il 2004 n’è anc betg emblidada tar il FCZ.
Il segund duel da la Super League en il quartfinal da la cuppa svizra dat Sion encunter Aarau. Durant che la furma tar ils Vallesans mussa ensi, mussa quella dal FC Aarau engiu. La davosa victoria ha Aarau festivà ils 5 d’october 2014.
FC Basilea – Münsingen per la terza
Tranter ils megliers otg en la cuppa svizra figureschan anc dus clubs en ligas pli bassas, Buochs ord la segunda liga e Münsingen ord l’emprima liga. Per la terza giada ils davos 18 onns frunta Münsingen sin il grond favurit, il FC Basilea. Omadus duels enfin oz ha il FCB gudagnà, quai dentant mintgamai fitg stretg, ina gia cun 3:1 suenter prolungaziun e la davosa gia cun 1:0.
Buochs – Sogn Gagl spustà
Il davos gieu da quartfinal da la cuppa svizra tranter Buochs e il FC Son Gagl è perencunter vegnì spustà. Suenter las plievgias dals davos dis n'èsi betg pussaivel da giugar questa saira sin la plazza da ballape da Seefeld. Il gieu duai vegnir giugà mesemna proxima, ils 11 da mars 2015. Da tge uras n’è anc betg enconuschent.
RR novitads 10:00


text:
Pretschs pli auts pervi da controllas da cunfin
- Gievgia, 17.9.2015, 7:02
Las controllas pli severas als cunfins europeics en vista a la crisa da fugitivs vegnian a chaschunar pretschs pli auts tar ils transports da rauba, quintan ils spediturs europeics.
Ils chauffeurs stettian uras a la lunga colonna als cunfins u stoppian prender en cumpra deturs, ha ditg in represchentant dal commerzi da rauba da la Germania envers l’agentura da novitads DPA.
Nua ch’in camiun haja fin ussa tanschì, dovrian ins entant prest in e mez u dus camiuns. Sche questa situaziun cuntinueschia, vegnia quai er ad avair consequenzas sin ils custs ed uschia er sin ils pretschs da consuments.
RR novitads 06:00


text:
Accident a Zernez: auto sa cupitgà durant surpassament
- Sonda, 26.12.2015, 12:46
Sin la via dal Pass dal Fuorn hai dà la sonda a bun’ura in accident da traffic. Ina persuna da 25 onns è vegnida sgulada en l’ospital chantunal cun blessuras nundefinidas.
Sco la polizia rapporta, charrava l’um a las 08:30 da La Drossa vers Zernez sin la via dal Pass dal Fuorn. A Laschadura ha el surpassà pliras autos. Durant quest manever è ses auto sa glischnà ed è alura sa cupitgà. Silsuenter è l’auto puspè crudà enavos sin via, nua ch’el è sa fermà cun donn total.
La Rega ha transportà il manischunz en l’ospital chantunal a Cuira. Sur da las blessuras da l’um na datti naginas indicaziuns.
RR novitads 14:00


text:
par Elisabeth Crettaz-Stürzel
Cun il Château de Pierrefonds (Dépt. Oise) en Frantscha, il chastè da Kreuzenstein en l'Austria Bassa e la Hohkönigsburg en l'Alsazia èn vegnids endrizzads a la fin dal 19avel tschientaner trais enconuschents museums neofeudals en chastels. A basa da l'idea da crear monuments architectonics naziunals ha era la Confederaziun republicana construì enturn il 1900 dus chastels medievals sco museums a Turitg (museum naziunal) ed a Berna (museum istoric).
L'epoca, durant la quala tals chastels èn vegnids construids ed auters renovads, vegn titulada oz sco la renaschientscha dals chastels. La paletta da las intervenziuns architectonicas per renovar las ruinas ed ils vegls chastels è stada fitg variada. Perquai èsi difficil da differenziar en la renaschientscha dals chastels tranter las diversas intervenziuns architectonicas sco construcziuns novas, reconstrucziuns, restauraziuns, renovaziuns e conservaziuns. Betg mo la dimensiun da las restauraziuns da la miraglia veglia era differenta, era l'intent dals novs chastels era zunt divers. La renaschientscha dals chastels ha generà construcziuns multifuncziunalas.
La reconstrucziun da las ruinas e dals chastels ertads era stretgamain colliada cun l'aristocrazia sco patruns da construcziun. Ma era la burgaisia e la nova noblezza industriala han imità premuradamain l'aristocrazia ed han cumbinà zunt inschignusamain utopias signurilas cun svilups tecnics moderns. Sco exempels lain nus menziunar il chastè da Landsberg datiers dad Essen (August Thyssen, 1904) ubain il Château de Ripaille (Frédéric Engel-Gros). Il sulet che mancava a questa nova classa sociala (la burgaisia e la nova noblezza) era la tradiziun e l'istorgia, duas qualitads che l'aristocrazia possedeva en abundanza. Esser en possess d'in chastè (nov u vegl) era in'expressiun dal success social.
La renaschientscha dals chastels en l'istorissem pon ins divider en trais fasas stilisticas. En l'emprima fasa romantica tranter il 1820 ed il 1850 èn vegnidas fatgas surtut reconstrucziuns da fantasia spectacularas e popularas fin il di dad oz. Dal 1850 fin il 1880, en la segunda fasa, vulevan ils patruns realisar l'unité de style, damai l'unitad stilistica perfetga resp. la purezza stilistica (le château idéal). E durant la terza fasa, che ha durà dal 1880 fin il 1914, era la finamira quella da vulair realisar reconstrucziuns da chastels tenor l'ideal dal temp medieval «real». Differentas epocas da stil istoricas vegnivan cumbinadas sut il tetg d'in sulet edifizi. Il château composé ha substituì il château ideal.
La renaschientscha dals chastels ha cuntanschì enturn l'onn 1900 ses punct culminant, quai tant areguard il dumber da las reconstrucziuns sco er areguard l'interess general public per chastels e lur perscrutaziun scientific spezialisada (Bodo Ebhardt/Otto Piper). En pli vegniva l'architectura dals chastels influenzada dal stil regiunal e dal moviment da refurma internaziunal en l'artisanadi (Arts & Crafts): il jugendstil ha bitschà il temp medieval. Las perscrutaziuns istoricas ed archeologicas dad Ebhardt han dà a la nova Hohkönigsburg, situada sur la planira dal Rain superiur, la credibladad necessaria e la vardaivladad istorica supponida. In chastè renovà da nov dueva ussa vesair or uschè vegl sco pussaivel e suttastritgar la substanza originala.
Lia Rumantscha (Cuira)
, Elisabeth : Die grosse Lust auf Burgen und Museen.
Schlossmuseen und Museumsschlösser im Kontext der europäischen Burgenrenaissance
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 18. Jahrgang 2013, Heft 4, 97 - 107.


text:
par Kurt Bänteli
Da maniera discreta e fin ussa pauc remartgada s'integrescha l'edifizi cun sia vart stretga en la lingia da chasas al sid da la Vordergasse ch'è oz la via cun las fatschentas principalas da la citad. El na sa preschenta pia betg a l'observatur cun sia vart lunga sco quai ch'i fiss adattà per ina chasa municipala e sedia actuala dals parlaments da la citad e dal chantun da Schaffusa. En pli ha l'edifizi il num plitost nunchapibel «Rathauslaube» introducì il 1922 che vala atgnamain mo per la sala senza pitgas en il plaun sura construida da quel temp. Il num irritescha adina puspè ils visitaders da l'edifizi.
Fin avant in pèr onns er'ins da l'opiniun ch'ins haja construì l'edifizi da l'entschatta sco chasa municipala ed en etappas da plirs decennis. L'emprim messadi deriva da l'onn 1382, cura ch'il cussegl ed il vischin Heinrich von Mandach èn sa cunvegnids davart l'utilisaziun dal mir-spartafieu da Mandach e davart la lingia da deflussiun da l'aua da tetg. Ins ha datà l'inauguraziun ensemen cun l'emprima sesida dal nov cussegl grond la primavaira 1412. Il cussegl sa cumponiva da mastergnants e commerziants che han cumenzà a sa participar a la pussanza politica cura ch'ins ha introducì la constituziun da la mastergnanza il 1411. Fin alura era la pussanza en ils mauns da l'aristocrazia.
Pir perscrutaziuns dendrocronologicas han mussà cleramain che l'edifizi è vegnì construì ils onns 1394/95 e che la funtauna dal 1382 è da chapir mo sco decleraziun d'intenziun. Ils quints da la citad mussan che la chasa è vegnida construida l'emprim sco chasa da martganzia per magasinar martganzia, per il commerzi e surtut era per la fiera. Pir cun engrondir l'edifizi ils onns 1411-13 è vegnida tiers la funcziun sco chasa municipala. La datoteca da chasas da citad ch'è vegnida creada en in rom privat ha pussibilità cun agid da cudeschs da taglia, quints da citad ed autras funtaunas en scrit da reconstituir l'endrizzament medieval da l'edifizi e da reconstruir ils purtrets da ses mastergnants da construcziun, dals uffiziants, dals cussegls, dals derschaders, dals praschuniers, dals visitaders da la citad e da blers auters. Las funtaunas han en pli demussà che l'edifizi è vegnì utilisà sco graner, arsenal, local d'exposiziun, sala da festa durant il turnier e probablamain sco residenza temporara dals ducas austriacs. Grazia a lur grondas hallas èn las chasas da martganzia da las citads medievalas daventadas edifizis multifuncziunals da las burgaisas e dals burgais.
Lia Rumantscha (Cuira)
, Kurt : Das Kauf- und Rathaus in Schaffhausen von 1395 - ein multifunktionales Gebäude des Spätmittelalters
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 19. Jahrgang 2014, Heft 2, 59 - 69.


text:
PUMPIERS LUMNEZIA
Cordial beinvegni tier ils pumpiers Lumnezia
Vus sesanfleis silla homepage dils pumpiers Lumnezia. Cheu anfleis vus las informaziuns impurtontas davart noss'organisaziun.
Dapi il schaner 2016 ei la pagina surluvrada ed en niev vestgiu. Ina versiun per tablets e smartphones suonda.
Pumpiers Lumnezia
novitads
Terminau cuors d'officier 1 cun success
La jamna dils 01-05 da matg ha Franco Caminada frequentau il cuors d'officier 1 a Tusaun e terminau quel cun success.
Terminau cuors da meinagruppa cun success
La jamna dils 14-18-03-2016 ha Willi Caviezel frequentau il cuors da meinagruppa a Tusaun e terminau quel cun success.
survesta da prighels
l'aura en Lumnezia
relaziun sin via el Grischun
© pumpiers lumnezia 2016
contact: info@pumpierslumnezia.ch


text:
25 ott 2017
16 ott 2017
Onomàstica lombarda: lêj e costûm per i nòm en lombard
29 set 2017
El se relassa el LoReS 2.0
Dòpo de płussé d'un ann, finalment ghe l'ho fada a publicar la nœva version del PDF que 'l spłega l'us de la grafia LoReS, oviament ajornada. Respet a l'ann passad, gh'è un pò de novità, vergune que v'ho jamò cuntad. Ma vedom-li quí, end una spécie de "guida picennina". Quaîl é-li li diference entrà la LoReS 1.0 e la LoReS 2.0?
24 set 2017
Spagna vs. Catalogna: el destin de li lengue
6 feb 2017
Tòc tòc... la LoReS la chapa el plural metafonétic
Bentrovaîd câr amîc!!! L'è passad un bell pò de temp, ma són finalment tornad. En realtà g'havivi en ment de far un par d'artícoîl, ma ho preferid lassar star perquè far còse tant per far-li l'è mai un bell mester. Encœ però són quí perquè g'ho de presentar-v un mega ajornament en sul sistema ortogràfic LoReS, que prest publicarò comè PDF, per quant a que vedeir deî pluraîl que, come saviv, en lombard i representa una bella gata de pelar jò. La novità l'è sèmplix: l'è stad inxubid el plural metafonétic.
Iscriviti a: Post (Atom)


text:
Dialog
Diog. L' è Diogen quel gran om
Ch' el cerca tra tanti on galantom
Car. Vu Diogen ? … Quel vagabond
Che l' era odiaa da tutt' el mond?
Diog. Oh si pur trop l' era odiaa
Perchè 'l diseva la veritaa.
Car. Da fav savè no fa besogn
Che l' è tant' agn ch'el dorma on sogn.
Diog. E per quest ?... Ve poss respond
Che per on moment l' è tornaa al mond.
Car. A fa che coss ? Cercà i lumag ?
Diog. Del vizi a guarì tant cattiv piag.
Car. Vorrii on parer de bon fradel ?
Tornee a intanav nel vost vassel;
Tornee a smorzà quel Lanternon,
Tornee a dormì la nel foppon;
Perchè se mai ghii el schiribizzi
D' andà per el mond a stroggià i vizi.
Ris' ciarii per i contrad
D' ess la calamita di sassad.
Diog. Credii che mi gh'abbia pagura
Ch'el mond me faga quai rottura?
Basta che la lengua nol me storta
Che vaga el rest poc me n'importa.
Car. Possibil mo che no trovee
Quell'om giust che vu cerchee?
Me par però tra tanta gent
Che trovarii almanc el vun per cent.
Diog. Mi ho giraa Borg, e Zittaa
E no vist che di omen mascaraa;
Son staa in di cassin là tra i villan
Di gatt ho trovaa de quii sorian;
Son staa tra i sciori, e a prima vista
Ho trovaa di avar, di egoista;
Tra i poverit ho slonga 'l ciar
E ho vist di furbi, e di somar;
Son staa tra i amis, e tra i parent
Ho vist l'invidia, e 'l tradiment,
Son staa tra i donn, e tra i tosan
E ho vist la malizia con l'ingan;
Ho giraa per i bottii
Ho scovert l'impostura, ed i bosii;
Ho rugaa anc i maridaa
E ho vist l'intrig, l'infedeltaa;
Son staa tra i artista, e i operari
E ho vist di furbi e di falsari.
Son staa finalment tra i Bettolin
A ved convertiss l'acqua nel vin
Car. Consolev finalment che avii trovaa
On ver galantom nel Carnevaa.
Diog. El Carnevaa l'è on galantom?
Vun senz'onor, e senza nom?
Car. Vun che porta l'allegria
A chi pias i fest, e l'ostaria;
Vun che mett in moviment
I donn, i moros, ed i servent,
I sart, i Marcant, i Perrucchee,
i vicciurin, i Oreves, e i Pattee,
Quel che porta la carestia
Al cassinot de la polleria,
Quel che porta la cuccagna
A chi può spend, e chi guadagna
Ai Bois, ed ai Trattoeur,
E a quii di Festin là de parpoeur,
Che i sonador fa vegnì grass
Col scond i pollin nel contrabass,
Che fa corr i vicciurin
Col polleder de ciocchin;
Che ingrassa i Museg e i Cantant,
I Ballarin, coi Commediant,
Da ciamal no ghi rossor
On om senza credet, e senz'onor?
Diog. Si, quel che hai Donn leva 'l giudizi,
Che fa la cort a tutt'i vizj,
Quel mezz matt, e quel bamboc
Che del dì forma la noc,
Quell'imbriag, quel crapolon
Che strascia i pollin, suga i peston,
Quel che mett guai e scompigli
Nei fioeu de tant famigli;
Che mett i marì de mal umor,
Che cress el numer di creditor,
El cap di imbroj e di pastina
El ciamaroo mi on om da driz?
Car. Ma tutt'i agn la sozietaa
Sempre la m'ha desideraa;
Diog. Desideraa di turluru:
E di mezz matt come sii vu.
Coss' hin sti vantag, e sti piasè
Che pretendii da fam vedè ?
Quatter festin con di tosan
Che spuzzun de rost e rostician;
Mett una mascara dove sovenz
Se dis di spegasc, d'impertinenz
Fa di ozios, e di mocchitt,
Sbregà di danee senza profitt
Car. Semel in anno licet insanire
Diseva Marc Tulli Ciceron,
Quel che col stec mangiava i maccaron
Cioè, permess l'è all'om de fatt
Na voeulta l'agn da fa de matt
Diog.Ma vu dovii ess informaa
Che adess tutt l'ann l'è carnevaa,
E senza besogn d'andà in Teater
Nun podem vedè tutt i caratter
Nun vedem di furbi, e d'impostor,
Di poverit che fa de scior;
Di scrocconi, e d'imbrojò
Sul dagn di olter a fa 'l fatt so;
Nun vedem paric andà in ruina
Per mantegnì na quai strascina;
Di protettor nel temp d'adess
Che fan d'amis per interess;
Di pader de legn mader de stoppa
Di mari senz'veuc e senza bocca;
Di donn oec tenc de bellet
Per fa i galant, e i giovenett;
Vedem stimaa tanti somar
Perchè coi danee gh'an da fass ciar;
Da quest tirem la conseguenza
Che tutt è mascra, ed apparenza.
Car. Ma con sto voster predegott
No avii conclus on bel nagott;
Perchè da ch'el mond l'è sta piantaa
De matt no gh'è mai sta scarsitaa.
Diog. Donc concludem sur Carnevaa
Podii tornà dove sii staa
Perche de mascher, e de finzion
Ghe n'è tutt l'ann d'ogni stagion;
E chi ha danee da buttà via
Gh'è semper di fest dell'allegria.
Car. E mi iscambi intimi a vu
Che a sto mond torne mai pù;
O sur Filosof di bojoc
Fioeu della fam, cap di pittoc,
E renonziee quella Lanterna
Al Custod d'una Caverna.
Diog. Va pur tra i matt in allegria,
E di all'agozzin da parte mia
Che ogni tre or col so gnervett
El te lustra el preterit imperfett.
Car. Se colla tova filosofia
Te voeu vegni a fam compagnia,
Farem corr el burratton
Ti colla frusta, e mi 'l baston.
Diog. Che se bandissa ho decretaa
Eternament al Carnevaa.
Car. E mi col scovin della cusina
Condanni Diogen alla Berlina.
FENIDA.


text:
Còsta l'é la risèta 'd la "Compagnia del Nocino" fundêda a Fâbrich int al 2003
Còl ch'égh vōl
1 léter 'd âlcol a 95°,
1 chîlo e 4 ed nōşi vèirdi,
800 gr. ed sócher,
1 centémeter ed canèla,
3 garufanèin.
Preparasiòun:
Spichêr da la piânta al nôsi la giurnêda ed Sàn Zvân (24 zógn).
Lavêr al nōsi sóta l'âcva curèint e tajêri in quâter pêrt.
Mèter in fuşiòun tóta la rôba in un vêş, ed 5 léterr, al dēv èser ciondê, mètrel fōra al sōl per almēno 90 dé, şmercêr d'in quând in quând.
Filtrêr al prodòt e imbutiliêr.
A's cunsélia ed gustêrel dôp 'na stagiunadûra ed trî mèiş.
Nôti:
I competèint a dîşen che se vînen druvê di frût trôp vèird, al licvōr al pigarà vêrs al vèird, mèinte s' a's drōven dal nōşi trôp madûri al gh'arà al savōr dal lègn.
Un nuşèin perfèt al dēv èser fés, scûr brilânt, cun udurèin e profóm ed nōşa câregh e cunténev, difâti bişògna siēlier cun atensiòun materiêl ed préma qualitê.
La manēra miōra per servîrel l'é a 16 – 18° cme digestîv, opór per cumpagnêr al Grâna o al zlê a la vanélia.
Curioşitê:
Mia per dêr cûntra a un tèst cme al "Vocabolario illustrato della lingua italiana" ed Giacomo Devoto e Gian Carlo Oli, mó mé a gh'ò di dóbi quând a la vōş "nocino" al dîş
"Liquore aromatizzato con malli freschi di noce ed altre erbe e spezie: specialità di Sassuolo (Modena)".
Ché a sòm al sôliti: cme int al chêş dal Grâna , ciamê alōra "Parmesan", che da Muntèc e Bibiân l'é pasê in lésta a la spònda mansèina ed l'Èinsa, o 'd l’ Aşèi Balsâmich Tradisionêl ch'l'é saltê d'ed là dal Sècia ânca se l'ēra bèle scrét in un documèint ed Canòsa dal 1046 o 'd la murtadèla che a Bològna la selta fōra in un léber ed l'agrônom Vincenzo Tanara dal 1644 quând a Salvatèra a n' in parlêven in un inventâri bèle int al 1556. Al capitêli ché aşvèin în sèimper stêdi şvêlti a mèter al capèl insém a i miōr prodòt ed celèinsa ed Rèz. Al nuşèin (còst a l'àn fât saltêr sia d'ed là dal Sècia che d'ed là 'd l'Èinsa), cm' al cgnusòm incō, a sèmbra ch' al sia nasû tra Rèz e Mòdna e pió precişamèint a Caşalgrând per mêrit dal nudêr Pellegrino Prati ch'l’à mudifichê 'na risèta scréta dal vèschev ed Mòdna.
D'ed là da l'Èinsa a Noceto, invēci, a garantésen che al lōr paèiş l'é la pâtria de sté licvōr e che l'aré inventê un suldê ed Pier Maria Rossi (1413 – 1482) ed guarnigiòun int la rôca dal paèiş. Mó ânch chilōr, cme tót chiêter, àn pistê quèl perchè Capacchi Guglielmo (1931 – 2005) int al só léber "La cucina popolare parmigiana" dal 1995 al dîş:
"Peccato che si tratti solo di una leggenda ".
La risèta dal nuşèin pió bòun:
Quêl' éla la risèta p'r al nuşèin pió bòun? L'é impusébil dîrel! Tânt i parèir, tânti al risèti: la risèta dal nôn, ed l'amîgh dal nôn, ed l'amîgh dal secònd piân, dal sìo, dal şvinânt e avânti acsé.
Alōra cme fêr? Chi andêr a drē? A chi dêr rèta?
E pó magâra ét sèint al nuşèin ed l'amîgh:
"Òstia s' l'é bòun! Am dêt la risèta"
"Perbâco tò, ciâpa l’è còsta"
L'ân dôp al mumèint ed l'asâg:
"Al sà ed lègn, ed nâfta, l'é orènd! mó alōra al m'à mia dê la risèta giósta! al l'à fât a pôsta cól viliâch!"
Còst per dîr che mai, cme int al fêr al nuşèin, l'é pusébil avèir di rişultêt cumpâgn int al tèimp: sōl còl industriêl, fōrsi l'é discrēt a la bòca dal prinsipiânt, l'é sèimper cumpâgn, precîş, uguêl...
Chi sà 'l perchè!? Fōrsi la chémica la dà 'na mân? Mah, vâl a savèir!
E alōra? Alōra avânti cun la vôstra riséta! Butêv int al mònd ed la nōşa, magâra partî da la risèta ché insém s’ év pêr, pó cambiêla a vôster góst che sèins’ êter la srà la risèta miōra e al vôster nuşèin al srà al pió bòun perchè al srà, cme secònd vuêter, al dēv èser!


text:
Clemens Poltera presidiescha cumin baselgia Surses
- Mardi, 7.6.2016, 17:44
Clemens Poltera da Rona è vegnì elegì sco president dal cumin baselgia fusiunà da Surses. Plinavant haja la radunanza constitutiva relaschà la constituziun, la lescha da taglia ed il reglament d’indemnisaziun, scriva il cumin baselgia en ina communicaziun.
En la suprastanza èn plinavant vegnids elegids Franziska Demarmels da Salouf, Roger Demarmels da Riom e Maria Pia Signorell da Sur. En la cumissiun da gestiun èn vegnids elegids Franz Carisch da Riom, Giatgen Jegher da Mulegns e Theres Sonder da Salouf. Vid al cumin baselgia da Surses sa participeschan tut las vischnancas dal Surses cun exepziun da Savognin.
RR novitads 18:00