text:
De dl lingaz dla uma, al vëgn chirí parores che se somëia
Iniziativa dl Sorvisc por l’integraziun en ocajiun dl De dl lingaz dla uma, por ciafé parores che se somëia te deplü lingac. I pröms 200 che mëna so contribut ciafa na malieta.
En ocajiun dl De UNESCO dl lingaz dla uma organisëia le Sorvisc de coordinamënt por l’integraziun n’iniziativa che vëiga dant la partezipaziun di zitadins por ciafé parores che se somëia te deplü lingac. Deache mec i lingac de döt le monn é en prigo d’estinziun, recorda l’UNESCO ai 21 de forá l’importanza dl lingaz dla uma sciöche espresciun dl’identité culturala y le multilinguism sciöche tlé por se capí damí un cun l’ater y por se respeté deplü. En colaboraziun cun les scores, les lies interculturales, i zëntri por la jonëza, i comités y les strotöres de formaziun y döta la popolaziun interessada, ó le Sorvisc de coordinamënt por l’integraziun cöie adöm parores de deplü lingac che se somëia o che recorda n’atra parora por talian, todësch o ladin (p. ej.: wino in polacco = vino por talian; Musse por arabo = Messer por todësch).
Chëstes parores dess gní scrites tl lingaz original, traslatades tl ladin, talian o todësch, al pó ince gní scrit da olá che la parora vëgn. La parora dess ince gní metüda en relaziun cun la parora che ti somëia tl ladin, todësch y talian y la pronunzia dess gní tuta sö te n file audio o video, olache al pó ince gní dé spligaziuns implü.
I contribuc mëss gní mená por mail a coordinamento-integrazione@provincia.bz.it cina ai 1 de forá 2021, adöm cun le formular che an ciafa sön la plata internet dla Provinzia dedicada al’integraziun, te n format word o pdf o sciöche file audio y video. Ai gnará spo valutá en colaboraziun cun l’Ufize Sorvisc por la jonëza dan gní publicá sön www.provincia.bz.it/integrazione. Ales prömes 200 porsones che menará ite so contribut ti gnaral scinché na malieta (mosöra M o L) dla campagna de sensibilisaziun #multilingual!, che an podará jí a to pro le Sorvisc de coordinamënt por l’integraziun tla Strada Andreas Hofer 18 a Balsan.
jw/fgo


c: text/html

text:
Metropolitana de Glasgow
La metropolitana de Glasgow (in ingles: Glasgow Subway; dal 1936 al 2003: Glasgow Underground, e prima anmò Glasgow District Subway) a l'è el sistema de treni svelt de la cittaa de Glasgow, in Scòzia. Inaugurada el 14 de desembre 1896, a l'è compònnuda da domà ona linia circolara de 15 stazion cont convòj de trii vagon che origenariament andaven cont on sistema a cav (comè i Cable cars de San Francisco) ma elettrificaa intra i primm mes del 1935 (chej in sens anti-orari) e la fin de l'ann istess (chej ne l'alter sens).
La metropolitana de Glasgow a l'è la terza red pussee veggia del mond depos quej de Londra e Budapest.
Dal 1950 i vagon, origenariament coloraa cont el color cavolatt e poeu bianch e ross, a hinn staa tutt pituraa de ross, el color istess doperaa per i corrier de Londra. Intra el 1977 e 'l 1980, tuta la red a l'è stada serada per vess fada pussee moderna.
Red[Modifega | modifica 'l sorgent]
La red metropolitana de Glasgow a l'è componnuda domà de ona linia:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Muzambich
El Muzambich (Moçambique in purtughes) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Eswatini, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.
Storia mudernaModifega
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitigaModifega
El Muzambich (nom ufizial: República de Moçambique) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Armando Guebuza (del 2005).
El prim ministr a l'è l'Alberto Vaquina (del 2010).


text:
En il chantun Glaruna ha questa damaun danovamain stremblì la terra. Il servetsch seismologic da l'ETH Turitg ha registrà ina fermezza dal terratrembel da 2,5. Tenor la pagina d'internet dal servetsch da terratrembel era l'epicenter puspè ad Elm. Cun donns na ston ins tar in terratrembel da questa fermezza betg quintar, hai gì num. Il moviment da la terra haja ins dentant bain pudì sentir.
Dumengia, terratrembel cun magnituda 4,4
Gia la dumengia saira enturn las 20:35 uras ha la terra stremblì pliras giadas. Il pli ferm terratrembel aveva ina magnituda da 4,4 ed è stà da sentir en bunamain l'entira Svizra orientala. Terratrembels da tala fermezza èn rars en Svizra.


text:
Le Re de Fanes vá cun Dolasila y n tlap de soldas a chirí le scioz dl Lech d’Arjënt . I soldas ciafa na scatora cun daite na pilicia de belora y polver grisc, mo al comparësc trëi zbergli che i prëia da ti la dé zoruch. Dolasila se mëna picé y ti la porta zoruch, insciö che ai la recompensëia.
I zbergli ti dij a Dolasila da sciuré le polver tl lech por fá florí le scioz y da lascé fa n vistimënt da jí te vera adinfora dla pilicia, deache ara dess deventé na gran combatënta. Ara ne dess mai jí te vera sce la pilicia blancia sciöche la nëi dla Marmolada ess da mudé curú. Pro le scioz dl Lech d’Arjënt aldel saites che ne fala mai.
DIDASCALIA Fotograms dal film Le Rëgn de Fanes
Biblioteca digitala – La Marmolada
HOME
© düc i dërc resservá


text:
Saint-Antonin-sur-Bayon
Saint-Antonin-sur-Bayon l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Trets, del circondàre (arrondissement) de Aix-en-Provence e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 131 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17,57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 277 méter a 'na altèsa màsima de 1015 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
[la version italian-a ‘d cost artìcol a l’é ambelessì]
An mes a le mie montagne, saba dòp-mesdì, a j’era smijame ‘d capì quaicòs, bele se i savìa nen nì i sai dì lòch.
I j’era partì dal fond dla val Grana e i l’hai armontala, an màchina, fin-a a anté ch’a l’é stàit possìbil, visadì fin-a a che la stra a j’era nen blocà da la fiòca, quàich chilòmetro passà ël santuari ‘d Castelmagn, fermandme bon ben sovens për contemplé ëi paisagi e fé ëd curte spasgiade. A fasìa tanta frèid, ma ël dòp-mesdì a j’era bel combin le prevision. (A l’é nen na metafora ‘dcò costa, miraco?)
I sai nen spieghelo, certe ròbe probabilment a esisto nen ant le paròle, però i sai che mi an mes a le mie montagne im sent an pas con mi, im sent seren. I pens nen ch’as peussa parlé d’argioissansa, përchè probabilment col ëstat a l’é dëdlà dl’argioissansa. A l’é come la stansia dacant a la stansia dl’argioissansa, quaicòs parèj.
Am compagnavo j’imàgini, j’imàgini dzora ‘d tut, lë spetàcol maravijos che la natura a l’avìa organisà për mi. E peui am compagnavo ij son, prinsipalment doi: lë score giojos e pasi dl’eva e ‘l cant seren d’osej dij quai – aidé – i conòss nen ël nòm.
A l’é mnume an mente un liber lesù tanti agn fà, La via del Toro ëd Leo Buscaglia, dël qual i arcòrd pochissim ma i sai ch’a descrivìa sensassion ch’a smijavo cole ch’i l’hai provà saba.
E am sovnìa la squilla argentina ëd dantesca memòria.
La pas dla ment a l’é fàita ‘dcò ëd ròbe strane, dle vire, ëd sensassion che a conteje probabilment a perdo gran part dël sò pèis specìfich.
Anvers l’ambrunì a fasìa tanta frèid, un termòmetro ch’ l’hai vist a segnava quat grado, ma tuta l’atmosfera la temperatura l’aria la luce declinanta ij son e le ròbe a j’ero magicament combinà ant un tut un andoa che mi im sentìa assolutament seren e an pas con mi, come am càpita sempe quand ch’i son ant le mie montagne.


text:
Suenter la critica en la consultaziun ha il Cussegl federal preschentà in rapport da segirtad surlavurà. En quel ha el actualisà ils temas terrorissem dschihadistic e migraziun.
Terror, attatgas da cyber e Russia
Uschia ha Parmelin accentuà ch’il privel da terror per la Svizra saja sa pegiurà marcant. Motiv saja la situaziun geopolitica sco la milissa da terror stadi islamic en Siria, Libia ni en l’Irac.
Ultra da quai sajan attatgas da cyber in privel latent e da prender serius, ha ditg Parmelin. Betg mo las pussaivladads tecnologicas sajan sa midadas ma er l’infamadad da tscherts pajais da nizzegiar quellas. Ed er la relaziun dals stadis dal vest e la Russia saja ina nova realitad per la politica da segirtad. Il conflict en l’Ucraina dal ost haja mussà che cunfins internaziunals na vegnian betg pli resguardads, ha accentuà Parmelin.
Sa cumprovada è la rait da segirezza
La rait naziunala da segirezza ch’è vegnida lantschada il 2010 saja sa cumprovada. Uschia sajan las smanatschas sa midadas marcantamain, uschia scriva la regenza svizra. Ils privels sajan vegnids anc pli cumplex, colliads anc pli ferm in cun l'auter ed anc pli nunsurvesaivels.
Il Cussegl federal fa en intervals regulars rapports da segirtad. L'ultim era vegni fatg il 2010.
RR novitads 15:00


text:
Center da perscrutaziun d’energia alpin AlpEnForCe
Il Center per la perscrutaziun d’energia alpin AlpEnForCe ei ina fundaziun da retscherca senza la finamira da far gudogn cun sedia a Mustér. La fundaziun promova la retscherca interdisciplinara dall’energia cun risguard special dils cantuns da muntogna e las regiuns alpinas.
La fundaziun s’occupa d’aspects tecnics, economics, giuridics e politics che stattan en connex cun l’energia cun risguard particular dalla zona alpina. La fundaziun collaborescha cun instituziuns da retscherca naziunalas ed internaziunalas sco era cun associaziuns che han ils medems interess.
La Fundaziun Center da perscrutaziun d’energia alpin ei vegnida fundada la primavera 2016 a Mustér. Sper la perscrutaziun e la retscherca da pusseivladads futuras dalla producziun d’energia, organisescha ella era mintg’onn ils Dis da discussiun davart la perscrutaziun dall’energia a Mustér. Duront quels dis s’entaupan scienziats dil sectur dall’energia a referats e discussiuns en gruppas. Ina part da quels dis ei era in arranschament public cun differents referats.
ACTUAL:
DISCUORS DAVART LA PERSCRUTAZIUN DALL'ENERGIA MUSTÉR 2021 (ONLINE)
ils 20 entochen ils 22 da schaner 2021
Ils sisavels Discuors davart la perscrutaziun dall’energia Mustér han liug naven dils 20 entochen ils 22 da schaner. Mourt las restricziuns da Corona sulettamein en ina versiun online. Il program ei vegnius adattaus persuenter.


text:
Aire-la-Ville
Aire-la-Ville a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.89 km² e in del Lui 2013 al gh'eva una popolazion de 1119 abitant.
El cumün de Aire-la-Ville al se tröva a una altitüden de 326 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bernex, Cartigny, Russin, Satigny. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa. L'abitaa l'è sitüaa in sü la sponda manzina del fiüm Rodan.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Aire-la-Ville in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tranter Nadal e Bumaun carmala la Cuppa Spengler mintg'onn fans da hockey a Tavau. Ina occurenza, ch'emplaina er hotels – cun quantas pernottaziuns exact na sa l'uniun da turissem betg dir. Quest onn vegnan dentant nagins fans dal turnier tradiziunal. Sper il WEF sto Tavau er desister da la Cuppa Spengler.
«Uschia stuain nus anc pli fitg empruvar da carmalar giasts Svizzers en ils hotels», di Tamara Henderson, presidenta da la Hotel Gastro Tavau. Cunquai che la cuppa Spengler è mintgamai tranter ils dis da festa spera ella, ch'ils hotels na perdian betg memia bleras pernottaziuns. E per l'emna dal WEF saja la Hotel Gastro vid ponderar ensemen cun las pendicularas e l'uniun da turissem ina purschida speziala. Il WEF procurava mintga onn per radund 37'000 pernottaziuns a Tavau.


text:
Il campiun olimpic sa chattava en la gruppa da testa. En la quarta da sis rundas è Schurter lura vegnì franà d’in defect ed è uschia crudà enavos. Profità da quai ha la finala Lars Forster dal Team BMC ch'ha gudagnà la cursa, set secundas avant Mathias Flückiger e bun duas minutas avant Andri Frischknecht, il fegl dal pionier da mountainbike Thomas Frischknecht.
Anc dapli discletg che Nino Schurter ha il Franzos Julien Absalon gì. Il dubel campiun-olimpic ha pervia d'in defect stuì terminar la cursa gia suenter l'emprima runda.
Jolanda Neff sisum il podest
Tar las dunnas ha Jolanda Neff gudagnà, quai en il sprint final avant la campiunessa d'Europa da las U23 Sina Frei e Linda Indergand. Neff ha uschia mussà che sia furma constat duas emnas avant l'emprima cursa da la cuppa mundiala a Nove Mesto en Tschechia.
In plaz da podest hai er dà per Vital Albin en la categoria dals U23. Avant ses isch-chasa è Albin vegnì terz cun in retard da 26 secundas sin il victur, il Tessinais Filippo Colombo. Er ils ulteriurs Sursilvans han persvadì. Andrin Beeli da Sagogn è vegnì en questa categoria 5avel ed Ursin Spescha da Sevgein 11avel.
RR Sportissimo 12:00


text:
Spegg
El spegg l'è ona superfis (de veder) che l'è assee lucida de fà riflett i robb.
Quell pussee doperaa l'è 'l spegg pian, ma ghe n'è anca tanti alter, che poeuden vess doperaa per tanti reson diferent, per esempi:
- Vardàss in cera, controllà el proppi aspett (anca intant che se se pettena, se trucca...).
- Fà su strument ottegh.
- In di vettur, controllà la strada e quell che ghe suced dedree de numm.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla spegg la riva del latin speculum, con l'istess significaa (ligaa al verb spicĕre, che 'l voeur dì "vardà"). El termen l'è comun anca a tanti alter lengov romanz (italian specchio, spagnoeu espello, sardegnoeu isprigu, forlan spieli...); del latin el s'è spantegaa in basch (ispilu) e, in temp antigh, anca in d'ona quai lengua germanega (cf. todesch e olandes spiegel, danes spejl, norveges spegel...) e de lì anca in alter lenguagg europei (finlandes peili, eston peegel, letton spoguli).


text:
Cun surlischar, in bugaz ed in visicatur
Cun surlischar, in bugaz ed in visicatur
Tujetsch, ils 2 da november 1862
Car frar,
....... Il davos di vai jeu buiu brav aua. L'auter di fageva ei empau mal igl tgau. Jeu sundel ius ad alp si Tiarms. Igl tgau ha fatg pli e pli mal. L'auter di sundel jeu vegnius a casa, ius enta letg e suau brav. Vida mesa notg ha ei entschiet a far mal il pèz e serrar ch’jeu pudevel strusch trer flad. Quei ha cuzzau duas uras. La damaun, ch’era ina sonda, ha ei fatg il semgliont. Quei di sun jeu staus "schuahs". La sera vida las nov ha ei fatg puspei il medem. La dumengia (quei ei stau 8 dis suenter quei che jeu vevel scret tia brev) erel jeu ualti taffers. Sundel levaus e suenter viaspras ha ei turnau ad entscheiver. Nus vein lura fatg vegnir e surlischar (Aderlass). Schigleiti sco il saung ha giu "luvt", sche vai jeu sentiu negin mal pli. Gliendisdis sun jeu levaus bein marvegl. Il mardis han ei schau ir a cuolm ed jeu stevel vess a casa. La gievgia sundel jeu era ius si Londadusa e vai luvrau brav tschun sis dis. L'autra gievgia vai jeu stuiu star enta letg. L'auter di vein nus tschintschau cul docter. Quel ha dau in burgaz (Abführmittel) e sch'ei vegni buca meglier sche stoppi jeu turnar a far surlischar. Il burgaz ha burgau pauc, ha catschau si el tgau ch’jeu savevel muentar nuot la pial dalla fatscha. La Naschientscha vein nus puspei fatg surlischar, mo lezza gada eisi stau tuttina. Treis, quater dis ha ei fatg mal il tgau sgarscheivel. Il docter ha lu dau in visicatur (Zugpflaster). Quel ha tratg brav il mal ed ha lu calau. Mo la pial dalla fatscha ha dau ditg da vegnir meglier. Pli che 15 dis vai jeu buca saviu tschintschar scoiauda. Jeu vevel negin mal, mo jeu erel vegnius schi "schuahs" ch’jeu pudevel strusch ira per la stiva entuorn. Igl ei vargau pli che tschun jamnas avon ch’jeu possi luvrar. Gl'emprem cu jeu vai fatg zatgei, vai jeu scudiu, pudevel aber buca dar ton stagn. Gl'ei aber vegniu trasora meglier. Ei maunca aunc empau possa, gl'auter sun jeu ussa schi sauns sco avon.
Collecziuns:
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Taraxacum officinale
El Taraxacum officinale Weber ex F.H.Wigg. (en Bresà: sicória o segórgia o pisacà) l'è 'na piànta erbàcea de la famìa de le Asteraceae. L'è 'na èrba de ciós che se tróa facilmènt e che la vé catàda sö suratöt en primaéra per dopràla 'n cuzìna come èrba còta o crüda 'ndèle 'nsalàte.
DescrisiùModifega
L'è 'na piànta anöàla i perène condèna raìs primària e 'na rozèta bazàl, de altèsa rar la rìa a 40-50 ghèi. La g'ha fòie altèrne, sènsa gambì diferensiàt, pinnapartìde coi lòbi a fùrma triangolàr e òrli dentàcc e acùti. El gamp del fiùr l'è öt. I fiùr, ermafrudìcc, de culùr zalt doràt i la rènt fàcil de conóser. La coròla la prezènta dèle lìgule (tìpiche de sèrte categurìe de asteraceae) che le fenés con sich dintì picinì. El fröt l'è 'n achénio dotàt de pàpo.
El Taraxacum officinale l'è difundìt en töcc i cuntinèncc e se 'l tróa facilmènt en bànda ai sentér, endèi pràcc, ma apò a 'ndèi giardì, tat che i giardiniér de spès i la cunsìdera 'n èrba 'nfestànta.
ApicültüraModifega
L'è giöna de le spéci principài de la flòra de 'nterès apìcol endèle praterìe. le àe le ghe fà vìzita ontéra ai sò fiùr che i dà 'na bùna quantità de nètare e pòline. Per vìa de la sò distribusiù cosmopolìta, l'è cunusìda dei apicultùr de töt el mónt.
VarietàModifega
- Taraxacum officinale var. alpinum Koch
- Taraxacum officinale subvar. dissectissimum Koidz.
- Taraxacum officinale var. dissectum Schinz & Thell.
- Taraxacum officinale var. kalbfussi Sch.Bip.
- Taraxacum officinale var. lividum Koch ex A.Gray
- Taraxacum officinale subsp. paludosum Schinz & R.Keller
- Taraxacum officinale var. paludosum F.W.Schultz
- Taraxacum officinale var. palustre Benth.
- Taraxacum officinale var. parvula Hook.f.


text:
Faschissem è l’emprim stà l’autodenominaziun dal moviment politic ch’ha dominà sut Benito Mussolini en l’Italia ils onns 1922 fin 1943/45 cun eriger in sistem da regenza dictatoric. A partir dals onns 1920 è la noziun vegnida duvrada per tut ils moviments, ideologias e sistems da domini extrem naziunalistics, organisads tenor il princip dal manader, da tenuta antiliberala ed antimarxistica ch’han empruvà dapi l’Emprima Guerra mundiala da substituir las democrazias parlamentaras. [Tenor Vichipedia].
(Foto: PD via Wikimedia Commons)


text:
FAQ Play Suisse
Pertge lantscha la SSR la plattafurma da streaming Play Suisse?
Play Suisse è resultà dal giavisch da dar a la purschida ordvart multifara da la SSR ina dimensiun naziunala e dad era render accessibla quella purschida en tut la Svizra. La plattafurma porscha cuntegns da program tenor giavisch, e quai or da tut las regiuns linguisticas da la Svizra. Sin Play Suisse chattan las utilisadras ed ils utilisaders cunzunt atgnas producziuns da las unitads d'interpresa da la SSR (RSI, RTR, RTS e SRF) sco era coproducziuns, a las qualas la SSR sa participescha en il rom dal Pacte de l'audiovisuel. En il focus èn films documentars e serias documentaras sco era ficziuns (films e serias).
Quants titels stattan a disposiziun sin Play Suisse?
En la fasa da lantschada stattan a disposiziun var 1000 titels da las quatter regiuns linguisticas. Mintg'emna vegnan vitiers numerus titels novs. Nossa finamira è da metter a disposiziun a lunga vista in catalog cun var 3000 titels.
Quant ditg stattan a disposiziun las serias ed ils films sin Play Suisse?
Quai dependa, sch'i sa tracta dad in'atgna producziun u d'ina coproducziun. Atgnas producziuns – damai producziuns finanziadas exclusivamain cun il budget da la SSR – po la SSR metter a disposiziun nunlimitadamain sin Play Suisse. Coproducziuns èn disponiblas tranter sis mais e tschintg onns sin Play Suisse.
Datti cuntegns che la SSR mussa exclusivamain sin Play Suisse?
Play Suisse porscha cuntegns che vegnan emess parallelamain sin noss chanals existents. Mo en cas excepziunals chatt'ins tscherts cuntegns, per exempel en il rom da cooperaziuns da festivals, exclusivamain sin Play Suisse.
Èn ils cuntegns disponibels en tut las linguas naziunalas?
Gea. Tut ils cuntegns èn disponibels en la lingua originala cun suttitels tudestgs, franzos e talians. Ina selecziun da titels stat a disposiziun er en rumantsch. Uschenavant ch'ina sincronisaziun è pussaivla, porscha la plattafurma er audioversiuns en differentas linguas.
Tge plivalur ha Play Suisse?
Play Suisse porscha ina vasta paletta da films, serias, documentaziuns, reportaschas e contribuziuns d'archiv da las differentas parts da la Svizra – en lingua originala e cun suttitels, e quai en trais fin quatter linguas. Play Suisse reunescha en in lieu il meglier da tut las regiuns e fa punts tranter las differentas culturas. En il catalog da Play Suisse chattan las utilisadras ed ils utilisaders numerusas producziuns dals secturs cultura, furmaziun ed infurmaziun – dals «Cuntrasts» rumantschs sur la «Storie» taliana fin al «Temps présent» da la Svizra franzosa e l'emissiun da savida «Einstein» da la Svizra tudestga. Grazia a la structura tematica dal catalog e sistems da recumandaziun persunalisads pon las utilisadras ed ils utilisaders scuvrir purschidas da las autras regiuns linguisticas da la Svizra fin qua nunenconuschentas e profitar d'ina purschida da program bler pli vasta – e quai cura, co e nua ch'els vulan.
Co è structurà il catalog da Play Suisse?
Il catalog sa cumpona en emprima lingia d'atgnas producziuns da las unitads d'interpresa da la SSR (SRF, RTS, RSI, RTR) e da coproducziuns, a las qualas la SSR è participada en il rom dal Pacte de l'audiovisuel (serias da film e films da kino). Play Suisse metta il focus sin ficziun sco era sin films documentars e serias documentaras, per ils quals la SSR posseda ils dretgs correspundents. Play Suisse preschenta medemamain ina selecziun da contribuziuns, da las qualas la SSR è partenaria da producziun. La SSR tscherna titels da las differentas regiuns e dals differents coproducents, cun ils quals la SSR collavura – per represchentar uschia l'entira diversitad linguistica e culturala da la Svizra.
Co chattan las utilisadras ed ils utilisaders cuntegns che als interessan?
La plattafurma porscha differentas pussaivladads da scuvrir cuntegns captivants:
- Navigar tenor categorias: Play Suisse ordinescha ils cuntegns tenor ficziun, documentaziun, famiglia e festival. La repartiziun en differentas categorias facilitescha a las utilisadras ed als utilisaders da chattar ils cuntegns giavischads.
- Retschertgar tenor temas: Ils cuntegns da program èn ordinads tematicamain. Tut ils cuntegns chatt'ins sin l'interfatscha d'utilisader survart, en la categoria «Temas», mintgamai sut il chavazzin correspundent.
- Tschertgar cun la funcziun da tschertga: Cun la funcziun da tschertga pon ins tschertgar chavazzins e titels.
- Profitar da las recumandaziuns: La purschida lavura cun sistems da recumandaziun. Sin fundament da Vossa utilisaziun survegnis Vus recumandaziuns che pudessan interessar Vus.
Sin tge plattafurmas è la purschida disponibla?
Play Suisse è disponibel via computer, smartphone (iOS, Android) e televisiun intelligenta (Apple TV, Android TV ed era sco app sin Swisscom blue TV). La SSR è en discurs cun ulteriurs purschiders da telecommunicaziun e d'internet.
È la plattafurma er accessibla a l'exteriur?
En in emprim pass ha la SSR la finamira da porscher in servetsch d'auta qualitad a la populaziun che viva en Svizra. Limitas dals dretgs online ans restrenschan fitg d'extender la plattafurma da streaming a l'exteriur, pertge che nus pudain mussar a persunas che vivan a l'exteriur mo quels cuntegns, dals quals nus avain tut ils dretgs necessaris per l'exteriur. Per la SSR fissi memia char d'acquistar per las coproducziuns ultra dals dretgs per la Svizra er ils dretgs per l'utilisaziun en ulteriurs pajais. En il futur han ins eventualmain access limità a las atgnas producziuns da la SSR a l'exteriur.
Cun agid dal login examinescha la SSR plinavant la pussaivladad da porscher a persunas domiciliadas en Svizra che sa trategnan temporarmain a l'exteriur (p.ex. durant las vacanzas) access als cuntegns da Play Suisse.
Tge custa Play Suisse?
Play Suisse vegn finanzià cun il budget regular da la SSR. Per las utilisadras ed ils utilisaders na resultan damai nagins custs supplementars. La finanziaziun è garantida en il rom da la taxa da medias che vegn incassada mintg'onn per la gestiun da radio e televisiun da la SSR.
Datti reclama sin Play Suisse?
Na, sin Play Suisse na datti nagina reclama – tuttina sco sin las autras purschidas online da la SSR. I po però esser che tscherts videos cuntegnan il sponsoring da l'emissiun respectiva mussada en la televisiun. Tenor il dretg da radiodiffusiun è la SSR obligada da preschentar sin Play Suisse il sponsoring respectiv dad emissiuns sponsuradas mussadas en il program e purschidas sin Play Suisse – precis tuttina sco ch'i vala era per l'ulteriura purschida online da la SSR.
Tgi sviluppa ils algoritmus da Play Suisse? Co funcziunan quels?
Il team da Play Suisse sviluppa ils algoritmus sin nossa plattafurma da datas sa basond sin las datas d'utilisader che nus ramassain. Questas datas na bandunan mai il sistem da la SSR. Ina transmissiun a terzs è exclusa.
Avais Vus dumondas davart il login e la persunalisaziun?
Co resguard'ins la protecziun da la giuventetgna?
Actualmain n'è previs nagin login specific per uffants e giuvenils. Pertge ch'il mument na datti era betg in cuntegn specific per uffants e giuvenils. I dat però il sectur «Famiglia». Quel gida ils geniturs a chattar cuntegns adattads per tut la famiglia. La SSR ha sviluppà in sistem d'avis, cun il qual ella avertescha da cuntegns betg adattads per uffants e giuvenils. La signalisaziun da vegliadetgna è marcada – tuttina sco en la televisiun – cun ina trav melna u cotschna, uschia ch'ils geniturs pon s'orientar bain.
Tge vegnan las abunentas ed ils abunents a savair en la newsletter da Play Suisse e quant savens vegn ella spedida?
La newsletter infurmescha las utilisadras ed ils utilisaders davart novs cuntegns en il catalog da Play Suisse e davart novas funcziunalitads da la plattafurma da streaming. Ella vegn spedida maximalmain ina giada l'emna.


text:
La viafier vala sco med da transport ecologic. Ma dal cumenzament ennà sto ella cumbatter cunzunt en las Alps cunter la natira e vegnir protegida cun gronda lavur cunter las forzas da la natira. L'onn 1935 documenteschan las VFF lur vastas ovras da protecziun da la vart dal nord e dal sid dal Gottard fotograficamain en in album. Dapi il cumenzament dal tschientaner protegian guauds da protecziun ed ovras da crap, da binaris e da traversas il traffic da viafier cunter lavinas e cunter bovas. Sin las spundas libras che s'auzan sur ils binaris, construeschan ins rempars da lavinas che duain prevegnir la naiv da glischnar.
« La saira da Nadal, ils 24 da december 1881, è l'emprim tren passà tras il tunnel dal Gottard. 7 onns e 5 mais avevan ils umans cumbattì cunter la muntogna. »Carnet OSL Nossa Viafier dal Gottard, p. 23, 1965


text:
Il chor viril Breil
Ils 20 da december 1901 ein las empremas statutas dil Chor viril Breil vegnidas screttas e prelegidas al chor. Deplorablamein ein d’anflar neginas notizias davart igl act da fundaziun. Aschia eis ei buca pusseivel d’eruir, schebein il chor che haveba gia existiu ei mo vegnius reactivaus e provedius cun statutas ni sch’igl ei veramein vegniu fundau ina nova uniun. Segir ei denton ch’il plevon Flurin Camathias da Laax ed il scolast Mathias Friberg da Danis ein stai ils iniziants dalla fundaziun dalla scocietad da musica e dil chor viril.
Igl onn 1905 han il chor viril e la societad da musica cumprau da cuminonza ina bandiera cun l’inspiraziun „Harmonia Breil“ dad ina vart e „Pro Deo et Patria“ da l’autra vart. Ulteriuras bandieras ein vegnidas cumpradas 1947 e 1980.
Igl emprem grond pensum ch’il chor viril ha giu d’ademplir ei stau d’organisar la Fiasta da cant districtuala la fin d’avrel digl onn 1913.
Il pensum central ei denton stau il cant sacral en quter vuschs. La cronica dall’uniun relata denton era da fiastas polularas e giubileums el vitg e viadis da concert ella Bassa.
Dapi igl onn 1991 seconcentrescha il chor sil cant profan, promovend ton la canzun populara sco artistica.
El decuors da sia historia ha il chor viril participau a treis fiastas federalas, endisch cantunalas, 28 districtualas e sis cecilianas.
Igl onn 2001 ha il chor viril festivau sia fiasta centenara ed ediu ina cronica ch’ei vegnida cumpilada da Michael Friberg. Tenor quella ei il pli vegl document che relata d’ina cultura cantica a Breil d’anflar egl urbari vegl dalla pleiv da Breil che datescha digl onn 1804.
Aposta per il giubileum da 100 onns ha il Chor viril Breil era realisau il disc cumpact cul tetel „Auras e lunas“. Il portatun cumpeglia ina rischlada da 25 cumposiziuns che documenteschan igl operar musical dil chor.


text:
Attentaa in del Club Notturn de Istanbul del 2017
Intorna ai or 1:30 de l'ora de Ankara, pocch dopo l'inizi del 2017, on omm vestii de ner, anca se i primm dacc diseven da Bobà Nedal, entren in d'on Club Notturn de Istanbul (Ortaköy) cont di AK-47, e coppen 39 person (25 omen i 14 donn) con circa 70 ferii.
Di omen s'hinn buttaa in del Bosfor per salvàss e hinn staa recuperaa de la Polizia turca.
El governo turch l'ha parlaa de terrorism da subit e l'è staa dii che 'l terrorista parlava arab. Anca se pensaven che l'era mort, l'è staa poeu descovert che l'è scappaa via e che l'è de la Region cinesa autonoma del Xinjiang, e l'ISIS, giamò accusaa di russ, l'ha rivendicaa l'attacch.


text:
Copyleft
L'espression ingles copyleft l'è un giögh de parol cun copyright, e la se riferissa a un mudel alternativ de gestion di diritt (o destort..) d'autur ch'el se basa ins un sistema de licens pr'el qual l'autur el lassa libertà de druvà, mudificà e spantegà la sua opera sensa fastidi, basta che se vaga adrera a certi cundission principal. Int la version uriginal del copyleft la cundission principal la obliga i druvatt de l'opera de lassà a sua volta libera qualsiasi mudifica ch'i fan. In quela manera chì la copyleft la garantissa la libertà de scambi d'infurmassion.


text:
Mantva
Mantva (Mantua in mantuàn e latén; Mantova in itagliàn) l é óṅna däl zitè dla Lunbardî con 48.000 abitànt, capitèla dla pruvénzia dal nómm cunpâgn.
La s câta drî al Ménz, l é stè fundè dal 2000 prémma ed Crésst; dåpp l é stè un pajaiṡ etróssc ch'i àn dè al nómm dal låur dìo, Mantus. I Romàn l'àn ocupè int la prémma e int la secånnda guèra pûnica, e ataiṡ a la zitè ai êra nèd Virgélli, famåuṡ povêta latén.
Dal rinasimänt Mantva l'êra gvarnè dai Gonzaga, dåpp dai tugnén dl'Austria.
Napoleån l à dgé fèr batâglia par tôrla dal 1796; po dåpp Mantva l é entrè a fèr pèrt dla Repóbblica Cisalpéṅna (furmè da l'ugnån dla Repóbblica Transpadèna con la Repóbblica Cispadèna), dal Raggn d Itâglia såtta Napoleån e dal Raggn Lunbèrd-Vênet. A la fén dla Têrza guèra d indipendänza, dal 1866, Mantva l é entrè a fèr pèrt dal Raggn d Itâglia såtta i Savoja.
Guèrda anc
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Avant l’uffizi civil da Cuira, sin il Kornplatz, vegn tratg ris e figlia da rosas, u sufflà borlas da savun. Ils nozzadurs dattan quest venderdi bunamain la manetscha in a l’auter en il maun. Il viturin che spetga sin dus nozzadurs raquinta, ch’el haja stuì dir giu a dus pèrs per quest di.
In termin apprezià ...
La spusa che sesa en la charrotscha raquinta, ch’ella haja gì fadia da pudair reservar questa data. Impurtant saja quai per ses um. Lez conceda, che la cifra 7 saja sia cifra preferida e ch’il termin saja forsa er pli simpel da tener endament.
... u casualitad
In auter pèr raquinta ch’il termin saja spir casualitad, quai era la suletta data che gieva a tuts. Ussa saja quai ina bellezza data, perquai ch’els hajan maridà quest di.
RR actualitad 17:05


text:
(1) Tl respet de ći che vëgn preodü dal articul 7, ti vëgnel fat a che che ti va do tl teritore provinzial a na profesciun dada dant tl articul 2 zënza avëi l’abilitaziun aposta, na straufunga aministrativa da 600,00 euro a 1.800,00 euro. La medema straufunga aministrativa ti vëgn fata a che che s’anüza por l’ativité de n’aziënda de porsones zënza l’abilitaziun preodüda dal articul 6.
(2) Che che eserzitëia na profesciun preodüda dal articul 2 y ne fej nia bele danfora na comunicaziun zertificada dl scomenciamënt dl’ativité preodüda dal articul 5, mëss paié na straufunga aministrativa da 100,00 euro a 300,00 euro.
(3) Che che ne se tëgn nia ai dovëis scrić dant dal articul 10, coma 1, mëss paié na straufunga aministrativa da 100,00 euro a 300,00 euro.
(4) Che che fej na profesciun preodüda dal articul 2 zënza avëi n’assiguraziun de responsabilité zivila preodüda dal articul 10, coma 3, mëss paié na straufunga aministrativa da 200,00 euro a 500,00 euro.
(5) Che che ne se tëgn nia ales normes de chësta lege por chëres che al ne vëgn nia bele preodü na straufunga te chësc articul, mëss paié na straufunga aministrativa da 50,00 euro a 150,00 euro.
(6) Al resta te vigni caje impé les desposiziuns penales independëntemënter dales straufunghes aministratives.
(7) Le personal dla Repartiziun provinziala Turism, inćiarié da so diretur/süa direturia, le Corp forestal provinzial, la polizia locala sciöche inće i organns de segurëza publica y de polizia statala ćiara che chësta lege vëgnes respetada.


text:
Commembranza illa
società PRO IDIOMS
Eu vess gugent da sustgnair l'idea e la lavur da la PRO IDIOMS e vuless gnir
commember /-bra da la società PRO IDIOMS.
Commember /-bra da la PRO IDIOMS po dvantar minchün /-a pajond üna contribuziun annuala da fr. 10.-.
Donaziuns sun bainvissas.
Las datas persunalas vegnan dovradas be internamaing e nu vegnan datas inavant e neir na publichadas in ingüna maniera.
Chi chi vess gugent da pajar la contribuziun sur internet, dess far il bain da s'annunzchar cul formular suotvart e da pajar l'import sül conto cul nomer
IBAN CH 97 8114 4000 0315 0112 6
Adressa:
PRO IDIOMS
7530 Zernez
Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair, nomer clearing da banca: 81144
Conto da posta: 70-577-1
Chi chi vess gugent da pajar la contribuziun cun ün vagl da pajamaint, dess far il bain da s'annunzchar cul formular suotvart. Nus tramettain alura il vagl da pajamaint per posta electronica.
Grazcha fich!


text:
L'Iniziativa da las Alps vegn acceptada l'onn 1994 cun 52 pertschient vuschs affirmativas: La Constituziun federala duai proteger il territori alpin da las consequenzas negativas dal traffic e scumandar da renovar las vias da transit. Ultra da quai duai il traffic vegnir spustà sin la viafier. La decisiun dal pievel accelerescha il svilup da la NVTA ed influenzescha la Cunvegna davart ils transports cun la Communitad europeica da l'onn 1999.
« L'Iniziativa da las Alps instradescha ina politica da traffic progressiva en Svizra ed en l'Europa. »Iniziantas ed iniziants, Explicaziuns davart la votaziun, p. 15, 20 da favrer 1994


text:
Gudagnà ha per l’emprima giada il Brasilian Henrique Avancini ch’ha battì en in sprint final l’Ollandais Milan Vader. Schurter ch’è adina stà en la gruppa da testa ha controllà la cursa da la partenza fin l’arrivada, n’è dentant betg vegnì da sa distanziar da la concurrenza. Cun Filippo Colombo ha anc in segund svizzer cuntanschì in plaz sut ils top 10. Il giuven tessinais è vegnì 10avel. Lars Forster, il collega d’equipa da Schurter, è vegnì 12avel e Mathias Flückiger 17avel.
Jolanda Neff sto dar si
Tar las dunnas han Sina Frei ed Alessandra Keller procurà per ils megliers resultats ord vista svizra. Frei è vegnida 8avla e Keller 9avla. Jolanda Neff ha stuì terminar la cursa gia en la segunda runda pervia da problems da sanadad.
Gudagnà la segunda cursa da la cuppa mundiala a Nove Mesto ha la Franzosa Pauline Ferrand-Prévot. La campiunessa mundiala ha triumfà cun in avantatg da 21 secunda sin l’Ollandaisa Anne Terpstra. Cumplettà il podest sco terza ha la Franzosa Loana Lecomte che aveva gudagnà avant quatter dis l’emprima cursa en Tschechia.
I spetga il punct culminant da la stagiun
Per ils megliers mountainbikers dal mund vai uss vinavant a Leogang en l’Austria. Là vegn cumbattì l’emna proxima per medaglias al campiunadi mundial. Nino Schurter parta sco defensur dal titel ed emprova da gudagnar ses 9avel titel da campiun mundial.


text:
Umbert II d'Italia
Umbert II de Savoia (Racconigi, 1904 - Zenevra, 1983) l'è staa on monarca italian, el quart de la nassida del regn.
L'è staa l'ultim re d'Italia prima del referendum istituzional che l'ha proclamaa la Repubbliga, col governà per pocch dì in del mes de magg del 1946, despoeu che 'l sò pader, Vittori Emanuel, l'era partii per l'esili a Lissandria d'Egitt.
Giamò in del 1944 el desvolgeva i fonzion de re al post del pader, cont el titol provvisori de loeugh tenent del Regn. In del mes de giugn del 1946 l'è partii per l'esili anca lù e l'ha vivuu la pupart di sò agn a Cascais in Portogall.
L'è staa soranomenaa re de magg.


text:
Wii Sports
Wii Sports a l'è 'n videogioeugh de simulazion sportiva venduu insemma al Wii dal 2006 e che l'ha venduu pussee de 80 milion de copij.
El permett de giugà a di simulazion del Tennis, del Baseball, del Golf, del Pugilaa e del Bowling. Per tucc i gioeugh ghe voeur el Wiimote, per el pugliaa anca el Nunchuck. Tucc i sport gh'han anca trè modalità de allenament per miôrà i prestazion del giugador. I utent pòden fà anca, 'na voeulta al dì, el test fisich, cont trii gioeugh de allenament che determinen la bravura e l'età sportiva del giugador.
In del 2009 a l'è sortii el successor Wii Sports Resort.


text:
Discussioni utente:Selks~emlwiki
Léngva emiliâna e rumagnōlaModifica
Ciâo Selks, j'ó vést che t'ê turnê a scréver a tóta manèta! Masmamèint, l'ēra prôpia ōra che quelchidûn al scrivésa quèl sòuvra al sugèt ed la léngva emiliâna e rumagnōla; se t'é vést, j'ó mudê al tètol da Emigliàn, perché et pêrel ânca dal rumagnōl, e chi lōr j'în dimòndi sutîl ed pèla. Mé e crèd ch'al sìa impurtânt ed fêr na prân bèla pâgina, e e'gh vòj mèter 'na piantèina cun tóti al varietê, dal gèner ch'et cât ché. Mó an gh'é mìa la diviṣiòun tr'al bulgnèiṣ e al rumagnōl! Cgnòset un sît in dó a's pōl catêr quèl ed sicûr, fidê e profesionêl? Bòun lavōr e a arvèdres. --Tèstaquêdra 00:11, 1 Lój 2007 (UTC)
Cmóni e prugètModifica
Un salót. J ó vèst che t'é drē a impîr tóta la lésta dal cmóni ed Bulògna; vréset mìa scréver la tó pâgina ed presentasiòun e gnîr a discóter int la pâgina dal bar? E gh'ó l'idèia d'inviêr un prugèt per fêr al pâgini (lòunghi e bèin fâti) ed tóti al cmûni in dó a's pêrla emiliân o rumagnōl, e té et pré dêr un ajót dimòndi impurtânt! Arvèdres --Tèstaquêdra 11:57, 18 Utóber 2007 (UTC)
DmândaModifica
E't dmând ed dîr ed sé ( D'acôrdi :) o ed nó ( Contrâri :) a la candidadûra. --Tèstaquêdra 00:31, 12 Nuvàmber 2007 (UTC)
GràsieModifica
Cerchi da fèr al pusìbil, eh? Sculta, parchè at màt mia una bela pagina persunala?
Rei Momo 08:45, 1 mar 2010 (UTC)
Article requestsModifica
Hi! Do you do article requests?
en:Dynit has its head office in the Bologna area. Maybe it would help to have an article about the local company in the local dialect? WhisperToMe (discussioni) 14:31, 29 apr 2012 (UTC)
Al tó nòm utàint al s'rà cambiêModifica
Salùt,
I svilupadōr edla Wikimedia Foundation gl'ìn adrē a fèr di cambiamèint a la manéra ed funsionèr di acòunt, dàinter i nòster sfòrs per dèr di strumèint nōv e sèimper mijōr ai nost'r utèint, c'ma 'l nutìfichi da na wiki a cl'ètra. Quest al 's permettrà ed dèr-et dal nóvi funsiòun perchè 't pôs cambièr el vōś e discùter mej cun chi èt'r utèint, acsè c'ma di permès utàint piò flesìbil pr'i strumèint. Chi cambiamèint chè però i gh'àn biśògn che 'l tó nòm al sia sèimp'r al stès in sìm'a tùt i 900 progèt ed Wikimedia. (Per dagli èt'r'infurmasiòun, te dév léśer al scrìt.)
'T î sfortùné che 'l tó acòunt al bistìsa cun 'n èt'r acòunt ch' al 's ciàma Selks. Per esèr sicûr che tùt e dū a psidi cuntribuìr sàinsa probléma ai noster progêt int dàl futùr, al tó acòunt a biśgnarà andèr-'l a ciamèr acsè: Selks~emlwiki. Al cambiamèint dal tó nòm utàint, al gnarà fàt in dl avrìl dal 2015, insèm a soquànt èt'r acòunt.
Al tó acòunt al funsiunarà c'ma prima, c'm'anca i sràn sèimper tó chi cambiamèint 't ê fat fin adès. 'L ùnic cambiamèint 'l è che, da chè in avànti, et gh'avrê da intrèr cun al nōv nòm utàint. Se 'al nōv nòm al n't piaśìs brìśa, te prê dmandèr 'n èter nòm cun cal mòdul chè.
A dmandòm scuśa p'r al distùreb.
Yours,
Keegan Peterzell
Community Liaison, Wikimedia Foundation
22:55, 17 mar 2015 (UTC)
Numinê 'd nōvModifica
Cl acòunt chè 'l è stê numinê 'd nōv c'ma pert dla finalisasiòun dal login unifichê. S't î al proprietàri ed cl acòunt chè, 't prarê intrèr druènd al nòm 'd prìma e la password per savér-en de più. S'a n't piaśìs mia cal nòm nōv chè, 't prarê sernìr-en 'n èter druènd cal mòdul chè dôp intrê: Speciale:GlobalRenameRequest. -- Keegan (WMF) (talk)
04:27, 19 Avr 2015 (UTC)


text:
La Pro Natura pretenda via libra per ils animals selvadis. Mo sch’els sappian viandar, possian els surviver, scriva la Pro Natura.
Animals sco il tschierv u il chavriel circuleschan durant l’onn en in territori vast tranter lur plaz da pavlar, da durmir e da ruassar. Uschia èsi er garantì, che la populaziun en in territori na vegn betg memia pitschna e resta geneticamain sauna.
En Svizra sajan dentant quests corridors da selvaschina interruts per gronda part, scriva la Pro Natura vinavant. Da 304 rutas interregiunals sajan engrevgiadas u schizunt interruttas ¾ da vias, autostradas, lingias da tren u abitadis.
Quai haja per consequenza ch’i dettia passa 20’000 accidents cun animals selvadis. Tenor la Pro Natura custassan quels accidents radund 40 fin 50 milliuns francs ad onn.
RR novitads 11:30


text:
cuntegn
Exteriur
-
Emprim discurs tranter UE e GB
La dispita davart las refurmas che la Gronda Britannia pretenda da l'Uniun europeica cuntinuescha. Il president dal cussegl da l'UE Donald Tusk ha annunzià suenter in inscunter cun il primminister britannic David Cameron, ch'i dettia ulteriuras tractativas las proximas 24 uras.
Tenor in pledader da Cameron ha la Gronda Britannia cuntanschì ina concessiun, in frain d'urgenza tar las prestaziuns socialas per immigrants.
David Cameron pretenda da l'UE refurmas. E silsuenter duain ils burgais britannics vuschar fin il pli tard il 2017, sche lur pajais duai restar en l'Uniun europeica.
RR novitads 06:00


text:
Utah
'L Utah (a s lèś /ˈjuːtɔː/ o /ˈjuːtɑː/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1896 e ch'al fà part di Stat Usidentài.
'L Utah 'l è 'l 13śum stat più grand dla federasiòṅ c'n i sò 219.653 km² e 'l mùcia sù dagnóra tri migliòṅ 'd abitànt. Al gh'à vint-nóṿ cuntèi e duśènt-quarantasiē cumùṅ. Al ciàpa 'l sò nóm da na tribù indiàna dal pòst, i Ute, e cla paròla lè la vōl dir gint ad muntàgna.
Al cunfìna a nòrd cun 'l Idaho e c'n al Wyoming, a èst c'n al Culuràdo, a sud cun 'l Ariśòna e a òvest c'n al Nevàda. In un sōl punt al tóca anc al Mèsic Nóṿ, a sud-èst. In dal stat i s càt'n al Muntàgni Predóśi. Al 62% di sò abitànt al tîṅ adrē a la Céśa 'd Gesù Crist di Sant di Ùltim Dè, curènt magiuritària dal muimènt di murmòṅ.
La sò capitàl e sità più granda l'è Salt Lake City cun West Valley City, Provo e West Jordan atri sità impurtànti. Al sò mòt 'l è „Industry“ (Indùstria) mént'r al sò scutmàj 'l è Beehive State (Al stat brésca).
Al sò guvernadōr, da 'l 2009, 'l è 'l republicàṅ Gary Herbert. Al stat sturicamènt 'l è sèmpar stâ da la banda di republicàṅ tant ch'i vìnsan chè da 'l 1968. In dal 2012 Barack Obama 'l è stâ spasâ via chè ciapànd sōl al 24,8% cónt'r al 72,8% ad Mitt Romney.


text:
(1) L'ativiteies nunziedes tl articul 2 possa unì tëutes su pernanche la comunicazion dl scumenciamënt dl'atività ie unida prejenteda al chemun, te chël che l'atività de feries sun l luech da paur vën dejëuta. Chësta comunicazion muessa cuntenì:
- la detlarazion che atestea la cualifica de mprenditëur agricul aldò dl articul 2, coma 1;
- na descrizion prezisa dl'ativiteies che n uel dejëujer;
- la ndicazion dla frabiches y dla sperses che vën nuzedes per l'atività;
- la ndicazion dla capazità rezetiva;
- la ndicazion di orares de giaurida;
- sce damandà, nfurmazions sun i prudoc dl'azienda agricula y dl'aziendes agricules dl raion.
(2) Ala comunicazion iel da njunté:
- la documentazion adateda a mustré su l nluegiamënt y la grandëza dl'azienda agricula;
- la documentazion che azertea la furmazion prufescionela adateda dl mprenditëur agricul o de na persona de familia che tol pert al'atività de feries sun l luech da paur.
(3) Do che l chemun à fat i azertamënc che ie debujën possel, tl lim de tëmp de 60 dis, formulé usservazions mutivedes dajan dant n lim de tëmp per adatamënc. Sce la usservazions n cont dla mancianzes ne ie nia grieves possa l'atività unì meneda inant. Sce la mancianzes y la iregulariteies ie grieves, possa l chemun cumandé che l'atività vënie fermeda debota y che la reste chieta nchin che l nteressà ebe eliminà chësta mancianzes y iregolariteies tl lim de tëmp dat dant dal chemun y nchin canche l chemun ebe verificà che les ne ie nia plu.
(4) L chemun dà ora l'atestazion de iscrizion tl indesc cumenel di mprenditëures che pieta "feries sun l luech da paur", sce l ne vën pra i cuntroi nia usservà iregulariteies y mancianzes o tl cajo che les fossa unides usservedes, pernanche les ie unides eliminedes.
(5) Contra la negazion dl'iscrizion tl indesc cumenel "feries sun l luech da paur" possel unì fat recurs pra la Jonta provinziela tl lim de tëmp de 30 dis dala data dla nutificazion o dla comunicazion per via aministrativa dl pruvedimënt o da canche la persona nteresseda nen sibe unida a plëina cunescënza.
(6) Ora che sce les ie unides reabilitedes ne ti iel nia cunzedù dejëujer l'atività de "feries sun l luech da paur" a persones che:
- ti trëi ani passei ie unides cundanedes per un di delic nunziei ti articuli 442, 444, 513, 515 y 517 dl codesc penal, o per un di delic tla materia de igena y de sanità o de trapularia pra la preparazion de maiadives, udui danora da leges spezieles.
- ie sometudes a mesures de prevenzion aldò dla lege di 27 de dezëmber 1956, n. 1423 y mudazions dadedò, o che ie unides detlaredes delincuënc de viz.
(7) Per cuntrolé l setor de "feries sun l luech da paur" tl Südtirol y per fins de promozion, nce da pert de ënc y lies dl setor agricul autorisedes, muessa i chemuns dé ite i dac che reverda i mprenditëures agricui scric ite tl indesc de chemun nunzià tl coma 4, tl archif provinziel di eserzizies rezetives. 6)


text:
Portofino
Portofino (en lìgure: Portofin) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 449 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 2,6 km² e 'na densità de popolasiù de 173 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Camogli, Santa Margherita Ligure.
El cümü l'è sitüàt endèla part ucidentàla del golfo del Tigullio endèna baia ai pè del promontóre omònimo, a 36 km de Gènova. El sègna 'l cunfì geogràfich 'ntra 'l Golfo Paradiso e 'l Tigullio.
Portofino 'l fà part del Parco natüràl regiunàl de Portofino
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Portofino l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fara de Söla
Fara de Söla (Fara Olivana con Sola in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se troa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca al cunfì con la pruìnsa de Cremùna.
El g'ha 'na popolasiù de 1 293 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,9 km² e 'na densità de popolasiù de 264 ab./km²
Ol pais e l' se tróa a 29 km de la sità e a 107 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Barià, Castel Gabbiano (CR), Cóv, Fornöv, Iss, Musanega e Romà.
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fara, l'è öna paròla che la é dal la lèngua longobàrda, de fati la Fara l'éra öna insèma de famèe longobàrde piö o méno 'mparentàde tra de lùre che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt pròpe per chèsto l'è sigür che Fara l'é stacc ün insediamènt Longobàrt.
Söla, l'è öna paròla che la derìa dè "söl", suolo in Italià (Lebèr: "Paesi e luoghi di Bergamo. Note di etimologia di oltre mille toponimi". Autùr: Umberto Zanetti. Editùr: Grafica & Arte. 1986). Ergü l'à scrécc che al nom al ghè stacc dacc per ol fato che öna olta a l'éra na cassìna desperlè, sperdìda ndì bosch apröf al Foss bergamasch; chèsto al pöl mia dàs perchè se la föss issè la frassiù la sa ciamerèss "Sùla" piötòst de "Söla".
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fara de Söla l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mostra itineranta – dal 2020
Mejes de Gherdëina – La memoria de na cuntredaI mejes de Gherdëina ie architetonicamënter unics tla cuntreda y n valguni va de reviers nchin al 13ejim secul. Sëurapro a si gran valor culturel iesi n archif de savëi dl frabiché tla montes y de formes estetiches. Pervia dla mudazions economiches y sozieles, ma nce la deficulteies y la cëria finanziela canche la va de adaté la cëses y tublëi storics ai bujëns dal didancuei ie chësta frabiches storiches manacedes dal scumparì do y do. Chësc svilup ie plutosc festidient. Cun uni mesc che vën trat ju sfantel n toch de storia culturela de Gherdëina y chësc ie na perduda definitiva per la valeda, si abitanc y nosta cultura materiela alpina.
La mostra fej luné ora cun marueia la belëza di mejes tres la nueva fotografies a blanch y fosch dl cunesciù fotograf d’architetura Václav Šedý.
La mostra ie acumpanieda da n catalogh tla forma de n bel liber d’architetura ilustrà, cun passa 200 fotografies de 71 mejes storics te duc i cater chemuns de Gherdëina y testc te cater rujnedes, publicà dal editëur renumà de Milan “Officina Libraria”. LINK Publicazions
La mostra itineranta patrozineda dala Fundazion Dolomites UNESCO ie metuda a jì en culaburazion cun i Chemuns de Urtijëi, S. Cristina, Sëlva y Ciastel, la Region Trentin-Südtirol y la Repartizion Cultura ladina.
Sce eis ntres ala mostra itineranta "Mejes de Gherdëina – La memoria de na cuntreda” pudëis nes cuntaté tres email ala adrès: info@museumgherdeina.it o nes cherdé su al no. +39 0471 797554.
Respunsables dla mostra itineranta: Dr. Paulina Moroder, Dr. M. Christina Zingerle


text:
Trais finalists, trais innovativs models da fatschenta, in victur: Franco Jenal e Daniel Kohler da la firma Buyfresh han gudagnà il premi d’interprendiders giuvens dal Grischun 2016.
Cun lur plattafurma che venda spezialitads regiunalas online, il link avra en ina nova fanestra en l’entira Svizra èn els sa mess atras cunter l’agentura Eventfieber e Professional Assistance Schlumpf, scriva il Bündner Tagblatt.
Vast sortiment culinaric
Buyfresh è dapi radund 15 mais online. Cun il slogan «Coolinahrig» porscha la stizun en l’internet products da radund 70 purschiders. Il sortiment è fitg dependent da la stagiun e cumpiglia products sco Single Malt da l’Engiadina sur charniez da delicatessa appenzellais fin chaschiel Vacherin dal Friburg.
En il focus schai adina la producziun che schanegia l’ambient e resursas e ch’è d’auta qualitad. Er la tegnida d’animals adequata a lur natira è in dals puncts centrals.
RR novitads 07:00


text:
Parlasch
Parlarsch o anca Perlasch (nom ufizial in italian Parlasco) l'è on comun de la Provincia de Lecch, situaa in la zòna del Triangol Larian. L'è tacaa ai comun de Belàn, Isen, Perled, Tasen, Vendrogn.
El paes el cunta 141 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,0 km² e ona densità de 47 ab./km².
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Parlasch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Oz è cumparida la pagina da la Giuventetgna Rumantscha en la gasetta Quotidiana. Telechargiar gratuit be cun in clic qua per retschaiver la pagina da las vuschs giuvnas d’avrigl sco pdf.
Blers lecturs e lecturas han probabel gia desiderà la seguonda part da It’s a match da Mila Beerli. Vitier vegn in artitgel per far attent sin la radunanza generala a la quala ina successura per Flavia Hobi, la responsabla per la pagina da las vuschs giuvnas, vegn elegida. Tgi surprenda lura la redacziun ed il rimnar texts? Sa chapescha che era il president prenda temps per emplenir la pagina cun ina contribuziun sche nagin scriva. Fiss dentant bel sche insatgi auter avess era interess da scriver per rumantsch in text. Dat tuttina mintgamai almain 50 francs, cun mintga extra sco ina bella fotografia 25.- là sura. Ans trametta tes text!
Ils statuts cun la versiun actualisada sa chattan sut #telechargiar o gist qua. Da reacziuns ans legrain nus sco communitgà en igl artitgel publitgà en la quotidiana.


text:
Napoleon Bonapart
Napoleon Bonapart (Frances: Napoléon Bonaparte, Talian: Napoleone Buonaparte), l'è nassüü a Ajàss, in de la Còrsega, el 15 de agost del 1769, giust dòpo pòch mes che la repùblica de Genoa la gh'aveva vendüu l'isola ai frances. L'è stàa fatt general durant la rivoluzion francesa, quand che l'ha contribuì a difènd el pais contra i stàa de la reazion ch'el ghe daven contra.
In del 1804 l'è reussìi a fass nominàa imperador de Francia in de la catedral de Notre Dame a Paris, e l'ann despö l'è stàa fàa anca Re d'Italia cont ona incoronazion in del Domm de Milàn. L'è reussìi a cattà su tutta l'Europa cuntinentala, ma cont l'invasion de la Russia in del 1812 e la ritirada de Mosca, quand l'hàa perdüu tutt el sò esercit intra la fin del 1812 e el principi del 1813, l'hàa segnàa la soa fin politega.
Relegàa in su l'isola d'Elba, in del mes de marz del 1815 l'è tornàa a Paris in dove l'hàa governàa ancamò per cent dí, finn a quand l'è stàa definitivament battüu a Waterloo dij ingles e dij prussian.
Per vess segur ch'el tornava minga un'altra volta, ij ingles l'hann tràa in su l'isola de Sant'Elena, giust in del mezz de l'ocean atlantegh, in dove che l'è morüu el cinqu de magg del 1821.
A part che per i sò vittori milidar, el Napoleon l'è regordàa anca per i sò codes che in quij temp la hann dàa i legg in squas tucc i paes del mond.
I prim agn e el prinzipi de la carrera militaraModifega
Nassüu de Carl Maria Buonaparte e de Letizia Ramorino, a növ agn el pader l'hàa portàa a la scola milidar de Brienne, in dove che l'è restàa per cinqu agn. L'era giamò on ufizial quand che in del 1789 l'è sciopada la Rivoluzion francesa. Vegnüu indree in de la Corsega a l'epoca de la guèra civil (I corsegan comandàa del Pasqual Paoli s'eren rebellàa aj frances) la soa fameja la gh'ha vüu de gnì indree ancamò indree perchè l'era stada accusada d'avè tradìi e de vess amisa dj frances.
In favor de la rivoluzion, el Napoleon l'è andàa innanz in de la gerarchia militara e in del dezember del 1793, quand che l'era tenent colonell de l'artijeria, l'ha liberàa Tolòn di monarchegh e di ingles e l'è devegnüu general.
In del 1795 l'è stàa fàa comandant de la piazza de Paris del Barras, member del direttori che l'eva giamò favorìi, e l'ha combattüu contra i monarchegh che voreven taccà la Convenzion Nazional. Ajudàa del Murat, el Napoleon l'ha salvàa la Franza de un colp de stàa. In premi el Barras l'ha nomenàa comandant de corp d'armada.
La campagna d'ItaliaModifega
El 9 de Marz del 1796 el Napuleoon l'hàa sposàa la Giusepìna Beauharnais, e dopu solament dù dì l'è partìi per el front talian, in dove doveva combatt contra ij austriach per quela che in del coo dj member del direttori la doveva vess soltant una diversion, perchè l'atacch principal l'era previst in sul Rèn. El sò esercit el gh'aveva solament 38.000 omen e l'era mal equipagiàa.
El gèni l'è vegnüu föra: la scunfigiüu i forz piemontes/austriach a Dego, a Milèsim, a Cairu Muntenott e a Cosseria. El 10 de magg el travolgeva l'ultima difesa austriaca in sul pont de Lod, e el 15 l'è entràa triunfalment a Milàn. In del mes de giugn la veniva proclamada la Republica Transpadana (cont capidal a Milàn) e in de l'otober de l'istess ann la vegniva formada la Legion Lombarda, che per prima la gh'aveva come bandera el tricolor verd, bianch e ross.
I Savoja se vedeven costrett a firmàa el 28 de avril l'armistizi de Cherasco, cont el qual Nizza e part de la Savoja vegniven passàa a la Francia. Ij austriach, spaventàa per l'avanzada che la pareva inarestabil, , el 17 de otober del 1797 firmaven el Tratàa de Campoformio ch'el meteva la parola fin a la campagna d'Italia che l'aveva dervìi ij occh al mond de fronta al genj milidar del corsegan, suranominàa el 'caporal piscinin' per la soa stadura e per el mood che el gh'aveva de stagh vesin aj sò omen.
La campagna d'EgittModifega
El Direttori el voreva limitàa el poder dj inglees e la soa capacitàa de lor de viagiàa vers l'India. A l'istess temp el voreva limitàa el poder de Napuleoon avendighel minga intorna. In del 1798 la vegniva inscìi deciduda la spedizion in Egitt.
Metüu insèma on esercit de 40.000 omen, el Napuleoon l'hàa fàa rota su Malta, subit ciapada, e pö su Alesandria che la s'è aresa dopu poch oor de l'ariv de la flota francesa.
Napuleoon el viagiava vers l'internu, in direzion del Cairo ling el Nilo, sconfigend i mamalucch prima a El Rahamaniya e pö, el 21 de luj, in de la bataja dj piramidi. El sò esercit l'era però decimàa del cald, dj fever e de la fatiga, e in de menter l'era ridott a 25.000 omen. Ultra tutt la soa flota, de la qual i a dipendeven i rifurniment, la vegniva completament distruta el primm de agost in de la baja de Abukir de l'amiraj inglees Orazi Nelson, de manera che el Napuleoon el gh'aveva püu la posibilidàa de tornàa indree per mar.
A quest punt el decideva de marciàa vers la Siria. Rivàa el 19 de marz del 1799 a Acri, l'antiga fortessa cruciada, el sò esercit el perdeva dù mes in de l'assedi e lù el decideva de tornàa indree. A Abukir, in dove l'ann prima la soa flota l'era stada distruta, el scunfigeva i turch, ma ghe rivaven notizzi preocupant de la Francia in dove l'esercit el vegniva sconfigiüu in sù tutti i front e el Direttori l'aveva perdüu grand part del sò puder.
El 22 de agost el se imbarcava in segrèt in su una barca piscinina per tornàa in Francia, mentra quell che el rimaneva del sò esercit l'era da consideràa perdüu in de l'Egitt.
Gh'è de ricordàa che el Napuleoon l'era partìi per l'Egitt portandes adree diversi scienziàa e studioos. In tra i scovert che questj hann fàa la pusee famosa l'è stada la Stèl de Rosèta, che per la prima volta l'hàa permitìi de interpretàa el significàa dj geruglifici per capìi la stòria de l'antich Egitt.
El 18 de BrumaiModifega
El 9 de otuber del 1799 el Napuleoon el rivava a Frejus e intant ch'el marciava vers Paris la gent el aclamàva. Rivàa en la capidàl l'hàa reunìi igent che voreven cuspiràa contra el Direttori. De la soa part a gh'eren el fradel Giusèpp e l'alter fradell Lusiàan ch'el presideva el Cunsej dj cinqucent, ch'el gh'aveva el podel legislatìiv insèma cont el consilj dj vecc.
De la sua part a gh'eren anca el Roger Ducos, member del Direttori, e el Emanuèl Giusepp Sieyès che a l'era l'ideolugh de punta de la burghesia rivuluziunaria, e pö el minister dj esteri Talleyrand e el minister de la pulizia Giusepp Fouchè. Barras, alter member del Direttori, l'hàa decidüu de fass de part per vess minga contra el Napuleoon.
Dopu de avee fatt giràa la voos che i monarchich i eren adree a organizàa on culp, Napuleoon l'hàa ciamàa al Cunsej di vecc e a quell dj cinqucent de trasferiss el 18 Brumaj (9 de November) a Saint Cloud, föra de Paris. Napuleoon l'è anca stàa fàat comandant general de l'esercit.
El trasferiment el serviva a fàa in mod che ij deputàa contrari al culp de stàat che el Napuleoon l'aveva programàa podessen minga parlàa a la populaziòn. Napuleoon el voreva che i dù camer i passassen a lù i sò puderi de lor. L'è andàa minga inscìi: el Cunsej dj vecc l'è minga restàa impresionàa del sò discors, e l'altra camera la voreva perfin ghijuttinall.
Per soa fortuna el Fradell president del Cunsej di Cinqucent l'è essìi de la camara e l'hàa parlàa al soldàa che gh'eren de föra contand che a gh'eren dj terrurista in tra i deputàa, e l'hàa fàa in modu che l'istess esercit desperdèss i member de la camara.
A un cert moment l'hàa puntàa la soa spada al coll del fradell disend che l'avaria copàa si l'avess savüu che lù el voress limitàa i libertàa del paees.
Dopu che l'esercit l'aveva disperdüu i deputàa i dò camer vegniven desfàa l'istessa sira, e el vegniva votàa la legg che ghe dava tucc i poder aj trì consuli: Ducos, Sieyes e Napuleoon.
El consolàaModifega
Nominàa consoli provisòri, i tri padruni da la Francia scriveven giò una növa costituzion, quèla de l'ann VìiI, che cont una votazion popular la vegniva ratificada e inscìi la legalizava el culp de stàa.
Napuleoon el controlava diretament el poder esecutiv, ma anca el legislativ, dividüu in quatter camer, el podeva vess tegnì sota control. Nominàa primm consol, el Napuleoon l'impostava la strutura centralizada del paes che l'è inscì ancamò al dì d'incö, cont i provinvi, i distrett, e i comun aminisstràa dej prefett, dej sota-prefett e dej sindach.
I cass del stàa vegniven risanàa grazzia aj conquist de la guèra e a la fondazion de la Banca de Francia, e anca cont l'ìintroduzion del franc d'argent. La despariva l'inflazion.
La guèra cont el Papa la finiva cont el concordàa del 1801, firmàa del Pio Vìi, ch'el restituiva minga a la gesa i ricchezz espropriàa duranta la rivoluzion.
Nal camp de l'istruzion vegniven fondàa licei e politecnich, ma se preferiva lassàa el popul in de l'ignuranza per avegh un governo stabil e un esercit ubidieent.
Cont la votazion del 2 de agost del 1802 el consolàa del Napuleoon el divegniva a vida, primm pass per la formazion del imper.
Enver l'ImperiModifega
Durant de l'assenza de Napuleoon che l'era in Egitt ij francees ij eren stàa scunfigiüu dij austriach en Italia (Novi Ligure) e in sul Rèn. IN Italia, pö, la coaliziòn contra i francees l'haveva fàa feura la Republica Napuletana del 1799, fundada dj francees, e anca quèla rumana. El 6 de Magg del 1800, dopu ses mes del colp del 18 de Brumaj, Napuleoon el ciapava ancamò el comand de l'esercit francees.
Cont una marcia impunenta l'hàa pasàa ij Alp al Grand San Bernard, in dove che ij austriach s'el spettaven minga, e ij hàa scunfigiüu a Montebello entrand ancamò en Milan. El 14 de giugn s'hàa cumbatida la famusa bataja de Marengo, la pusee famosa dj bataj napuleonich en Italia, e anca la pusee definitiva, vinciuda grazzia a l'ariv del general Desaix che l'è mort in sul camp.
La pàas en Italia la vegniva formalizada cont el tratàa de Luneville ch'el riconfermava el Tratàa de Campoformio. In del 1802 el Napuleoon el vegniva proclamàa President de la Republica Taliana (vìis president a lìera el nobil milanees Francesc Melzi d'Eril), titol ch'el tegniràa sina al 17 de marz del 1805 quand el vegniràa nominàa Re d'Italia.
La nocch de Nadal del 1800 el Napuleoon, la mijee e la scorta s'eren salvàa per un miracol de un atentàa dinamitard mentra che ij andaven a l'Opera. Lù l'hàa ciapàa l'ocasion de mett föra legg i giacobin (esijandj en Guiana e i munarchich. Per dagh un segnal fort aj Burbuni che voreven tornàa in sul tròn l'hàa fàa restàa in sul confin francees del Brabant el Duca D'Enghien, acusàa de cospirazioon contra el primm consul, e l'hàa fàa fusilàa. El minister Talleyrand l'hàa definìi l'assassini del Dura un grand error. Anca el General Moreau el vegniva mazzàa perchè implicàa in del complott munarchich.
In del 1802 anca l'Inghiltera la firmava la Pàas de Amien cont la Francia. El Napuleoon l'aveva distrugìi la coalizion contra de luavendegh anca l'appogg del Tzar Paolo I. Per dù ann l'Europa la saràa finalment in pàas.
In del 1802 el Napuleoon el vendeva la pusee part del Nord America aj Staa Unii, dopu che l'esercit che l'aveva mandàa a ciapàa Santu Domingu l'era stàa distrugìi de la febbr giàla e de la resistenza comandada del Toussaint l'Overture. Cont i sò forz a l'ovest metüu inscìi el Napuleoon l'aveva capìi che l'era minga el càas de cercàa de difènd la Luisiana, come la se ciamava l'America francesa del nom dj Re de Francia.
Dopu che l'aveva largàa la soa influenza in su la Svizzera e in su l'Alemania, dj problema in su de Malta gh'hàa dàa el pretest aj francees de diciaràa ancamò la guèra aj inglees che ghe daven supoort aj munarchich francees.
Uramaj consul a vida, el Napuleoon a l'era el padron total de la Francia. El 18 de magg del 1804 el senàa el proclamava Imperador dj francees e el 2 de divcember del 1804, in de a catedral de Notre Dame, la vegniva fàda la cerimonia de incoronazioon. Se dìis che lù l'aveva ciapàa la curòna dj màan del Papa Pio Vìi per mètela in sul coo de per lù per minga ricognoss l'auturitàa papal, ma prubabilment l'è minga inscìi perchè el Papa l'aveva benedett ij insegni imperiàal. El fatto l'è che el Napuleoon el s'è incoronàa lù e pö l'hàa incoronàa la soa mijee Giusepina Bàauharnais.
En Francia la tornava la munarchia, ma l'era minga quèla veggia. Napuleoon a l'era minga 'Re de Francia e Navarra per grazzia de Diu' come se diseva un temp, ma 'Imperador dj francees per voluntàa populàar'. La gh'era minga la nobiltàa feudàal ma rimanèven i principij de la rivoluzion francesa, e el Napuleoon el divegniva el primm imperador rivoluziunari, el paradoss pusee grand de la storia.
El 26 de Magg del 1805, in del Dòm de Milan, el Napuleoon el vegniva anca incoronàa Re d'Italia cont la Curona Ferrea che l'era (e l'è ancamò ) conservada in del Dòm de Monza.
La cunquista de l'EuropaModifega
In del 1805 la vegniva formada in de l'Europa la terza coaliziòn contra el Napuleoon. Lù l'aveva pasàa l'ultim ann in su la costa de la Nurmandia a preparàa l'invasiòn de l'Inghiltèra insèma a la Spagna, ma vidend che la situaziòn la se faseva periculusa l'è tornàa indree per mètes al comand de la Grand Armada per portala in del cör de l'Europa a sconfigg i sò nemìis, anca perchè el 21 de otober la flòta francesa comandada del amiraj Villeneuve la vegniva distrugia al larg de Trafalgar de quèla inglesa del Nelson (ch'el moriva in de la bataja) e inscìi se scancelaven i sogn de invàad l'Inghiltèra.
I forzi prusià, austriach e rùss (sota del nuvell tzar Lissander I ij eren pusee foort. A gh'eren dù front: quell tudesgh, in dove l'imperador el guidava la soa armada, e quèll talian, in dove el Massena el comandava l'ardama d'Italia. El 20 de otober el general nemiss Mack el se rendeva, el 30 ij francees a vinceven en Italia a Caldero e pö el Murat el ciapava Vièna, ma el gross de l'esercit nemìis el rimaneva intatt, ma el dù de dicember al Napuleoon el meteva la parola 'fin' a la guèra cont la bataja de 'Austerlitz', el sò capulavor strategich cont el qual l'è divegnìi el padron de l'Europa. El dì dopu ij sò nemìis ij ciamaven la pàas. L'Austria la perdeva Venèzia, cha la vegniva unida al Règn d'Italia, e la pardeva anca la soa influenza in de sura de l'Alemania che la divegniva Confederazion del Rèn.
Se diss che dopu de avee savüu de Austerlitz el primm minister inglees Gujerm Pitt l'hàa domandàa al sò nevod re rutulà una carta de l'Europa che la gh'era in cà de lù, ricognossend che el continent l'era stàa tutt ciapàa dj francees.
L'ann dopo el Bònapart el umiliava la Prùsia el 14 de otober cont la bataja de jena.
El 14 de giugn del 1807 a Friedland l'imperador el sconfigeva la quarta coalizion comandada de la Prùsia, dopu de la sanguinusa bataja de Eylau. El Tzar Lissander I el vegniva custringiüu a firmàa la pàas in de l'inconter de Tillsit. L'Europa la vegniva dividida in dù zon de influenza: quèla ucidentala sòta la Francia, quèla urientala sòta la Rùsia. La rimagniva averta la question de la Pulònia, che el Napuleoon vereva indipendenta mentra che el tzar la voreva ciapàa. En Pulònia l'imperador l'aveva incontràa una nobildòna, Maria Walesa, che la divègn la soa amant e la andarà a incontrall anca quand el imperador el andrà en disgrazia.
L'inghiltera a l'era l'unica putenza ancamò in pè contra ij francees, e per indebulila el 21 de november del 1806 el Bònapart l'aveva diciaràa el blocch continental de tucc i materiàal: i nàaf inglees sarissen minga püu entràa in dj port cuntinentaj e ghe saria püu stàa comerc cont l'Inghiltèra. Per ij inglees l'è stàa un prublema, ma per l'Europa el prublema l'è stàa ancamoo pusee grand: la Francia l'hàa perdüu parecc in del commerzi, ma el blocch l'è fallìi perchè diversi paìs aveven minga aderìi completament e gh'aveven ancamò scambi cont i inglees. Quand el Purtugall l'hàa dervìi i sò porti aj Inglees l'imperador l'hàa invadüu la Spagna, e quand che el tzar l'è usìi del blocc l'hàa lanciàa la campagna de Rusia che l'hàa segnàa la soa fin.
In del 1808 in de la famija real spagnola a gh'era sort un diverbi in tra el Re Carl IV e el sò fiö, el Princip dj Asturia Ferdinand. El Napuleoon l'hàa constringiüu tuc e dù a ritirass e l'hàa ciapàa la Spagna per anètela in de l'imper. In del menter i sò trupp a conquistaven el Portugall, in dove però ij inglees sbarcaven dj trupp al comand del Duca de Wellington che l'hàa liberàa el pees e l'hàa creàa dj prublema anca in Spagna, in dove la popolaziun a l'era insorta contra i francees e l'aveva costringiüu el Re Giusepp a scapàa. El Napuleoon el vegniva giò e el 4 de dicember Madrid la se rendeva a l'imperador, ma la nasida de la quinta coalizion la ghe impediva de completàa la soa opera e la Spagna la rimagniva un prublema.
In tra el cinqu e el ses de luj del 1809 l'imperador el sconfigeva la quinta coaliziun a Wagram, dopu de avee ocupàa Vièna includìi el palazz de Shonbrunn. I condiziòn de pàas per l'Austria i eren pesanta: la perdeva el Trentin, l'Altu Adig, l'Istria e la Dalmazia, e la gh'aveva de pagàa un indennizi de guèra enorma. El 7 de magg del 1809 Napuleoon l'haveva anca ordinàa l'anesiòn del stàat Puntifizi in del Imper francees.
In de 1810 l'Europa de Napuleoon a l'era sistemada, la Francia la s'era ingrandida, e tucc ij alter stàa i eren divegnìi sò satellit o leàa. El Règn d'Italia l'era governàa del Vìis rè Eugeni, fiö de la mijee Giusepina, la Republica de Lucca e part de la Tuscana i eren governàa de la sorela Elisa Bònapart cont el sò spoos el princip Felis Baciocchi, el Ducàa de Guastàla l'è andàa prima a la sorela Paulina Bònapart sposada cont el Princip Borghese, e pö al Règn d'Italia; el fradell magiòr Giusepp Bònapart l'era divegnìi Re de Spagna, el fradell Luis Re de Ulanda dopu de avee sposàa la Urtensia Beauharnais, fiöla de la mijee Giusepina. Ancamò, el fradell Girolam Bònapart el gh'hàa avüu el Règn de Westfalia e el general Murat, che l'aveva sposàa la sorela Carulina Bònapart l'aveva avüu el Règn de Napuli.
El Maresciall Bernadotte el gh'hàa avüu el Règn de Svezia (ma l'hàa pö tradìi entrand in de la coalizion cha a la fina l'ha scunfigiüu) dopu de avee sposàa el primm amur de Napuleoon Desiree. Anca la Confederaziòn dèl Rèn l'era sòta el controll de l'imperador.
Dopu de la pàas de Schonbrunn el Napuleoon e el primm minister austriach Metternich i s'eren acordàa per un matrimoni de stàat. el 14 de december del 1809 l'imperador el divorziava de la Giusepina Beauharnais, la mijee infedela ma amada (tant che i dù a remaneven legàa financa ai temp de l'esili de Sant'Elena per sposàa el primm de avril del 1810 la tosa de l'imperador d'Austria, Maria Luisa de Asburg. Essend inscìi legada anca del matrimoni, l'Austria la rapresetava adess una növa leada. Dopu che la prima mijee la gh'aveva minga dàa un fiö, la segunda el 20 de marz del 1811 l'è riessida a dagh a l'imperador l'ered del tron: Napuleoon Francesc, disüu el 'Re de Roma', che però el saria mai andàa verament in sul tron per morì a 21 ann solament in del 1832.
La campagna de Russia del 1812Modifega
Rusia e Francia ij eren formalment leàa, ma l'ecunumìa rusa l'era danegiada cont el bloc cuntinental contra ij inglees, e el tzar Lissander el serava volentera un occ per quij ch'el violaven, inscìi el Napuleoon l'è tràa insèma una 'Grande Armee' formada de pusee de 500.000 omen per stremill.
El tzar el s'è minga stremìi, e l'hàa ordinàa la formazion de düu armadi, comandàa dij general Barclay de Tolly e Bagration.
El 24 de giugn del 1814 i francees pasaver la frontera e tacaven l'invasion; de front de lor l'esercit russ el se ritirava in ordin senza combatt, salvu bataj de importanza limitada come quej de Smolensk e de Valutino. La vanzada l'è rivada senza prublema a 110 km de Musca quand i russ, adess sòta el comand delgeneral Kutusov, aveven posizionàa 120.000 omen a Borodino.
I francees rimast i eren 133.000, e cont coragg e cont el sacrifizi de la Guardia Imperial eren riesìi a pasàa per entràa in d'ona Musca brusava e abandunada dij sò abitant.
Napuleoon l'è restàa cinqu setiman in de la cità, spedand in d'una resa dij russ che la rivava minga, pö l'è cominciada la ritirada pusee disastrosa de la stòria.
In quel ann la neev l'è vegnida gioo avàant del solit; la fàam e ij attacch dij Cusacc derviven buch tremend in dij fila francees. Per traversàa la Beresina l'è seriva una bataja de düu dì cont la qual i mort s'hann contàa minga.
El 5 de dicember Napuleoon el lassava el sò esercit per corr a Paris a ciamàa rinforz. El sette del istess mes i francees essiven de la Rusia; dij 500.000 che eren partìi ghe n'era tornàa mèn de 20.000!
La campagna de Alemagna del 1813Modifega
Dopu de vess tornàa de la Rusia cont el esercit a tocch, el Napuleoon l'è cercàa de rimett insèma una armada per fàa front a la sesta coaliziòn che l'andava montand contra de lu.
L'hàa cominciàa a combatt per restabilìi el sè poder de sura de la Alemània, vincend contra i prusian leàa dij russ a Lutzen e a Bautzen, de modo de firmàa un armistizi e podee ciapàa fiàa. d agost, però, anca l'Austria la decidd de combatt, e i bataj tachenn ancamò.
Ij aleàa eren guidàa del Blücher per i prusiàn, del Schwarzenberg per ij austriach e del Bernadotte per i svedees. La campagna l'è cominciada cont la vitòria del Bònapart a Dresda contra ij austriach, ma pö la gh'è stada una lunga seri de sconfitt per ij francees: a Kulm l'armada del general Vandamme l'è stada distruda, el Macdonald l'è stàa sconfigiüu del Blücher a Ketzbach e el Ney del Bernadotte a Dennewitz. La tàtica leada de combatt cont ij omen de Napuleoon lasand perd el imperador la funziunava ben!
Decisiva l'è stada la bataja de Lipsia, durada trìi dì, che l'è considerada la bataja pusee granda de tutt el period napuleonich: l'esercit francees l'è stàa squasi distrugìi e lìè stàa on miracol de potee ritirass ancamò cont un quaidun. A quel punt düu leàa del Napuleoon, la Baviera e la Sasònia, i pasaven intra i sò nemìis, e l'esercit de la prima l'hàa anca tacàa i francees che se ritiraven de l'altra part del Ren.
La campagna de Francia del 1814Modifega
Dopu de vess pasàa per ij campagn disastroos del 1812 in Rusia e del 1813 in Alemània, el Napuleoon l'hàa cometüu l'eror de minga acetàa la pàas che i sò nemìs ghe proponeven, limitand la Francia aj sò confin naturali dij Alp e dèl Rèn.
Adess lù el se trovava cont l'esercit formàa de soldàa nuvej, contra ij ingles del Wellington e ij prusian che eran om de esperienza. El ghe s'era metüu contra giamoo de un quaj temp anca el sò maresciall Bernadotte, che l'era divegnìi princip de Svèzia.
Nonustant tuttscoss el Napuleoon el toeva vitòrij a Brienne, La Rothiere, Champaubert, Montmiral, Chateau Thierry, Vauchamps, Montreau e Craonne, el maresciall Macdonald el vegniva però sconfitt a Bar-sur-Aube e ij maresciall Mortier e Marmont a La Fere-Champenoise.
Anca si l'era pusè debol l'è stàa constrett a lanciàa l'atach contra el Blücher a Laon, in dove che l'è stàa sconfigiüu. Subit dopu l'hàa perdüu ancamò contra el Schwarzenberg, austriach, a Arcis-sur-Aube. Mentra ch'el tornava a Paris per dagh ona mann al Marmont e al Mortier, questi chi s'eren giamoo arees.
El 31 de Marz Paris la vegniva ocupada, e in d'una setimana i sò maresciall el convinceven a abdicàa, cosa che l'è avegnida el 11 de avril.
L'ìsula d'ElbaModifega
Despö de la abdicazioun a Fontainebleau el Napouleoun l'è stad mandad a l'Ìsoula d'Elba, indoù che l'è rivad el 4 de maj del 1814.
L'ha poudud tegnir ouna scorta de mila òmegn, e l'ha counservad el tìtoul de emperadour (de l'Elba).
Al principi el Bonaparte el s'è empegnad a refourmar el gouern de l'ìsoula, ma bein prest l'ha coumençad a pensar a retournar a Parix indoù in sul tron l'era stad metud el Louïx XVìiI.
El 26 de fevraer el Napouleoun el scapava de l'ìsoula d'Elba.
I cent dìModifega
Napuleoon, scapand de l'Elba e l'è sbarcàa visin a Cannes con 600 omen de la soa guardia, e el s'è subit rees cont che la Francia a l'era minga suddisfada del re Luis XVìiI. A Grenoble el quint regiment l'era stàa mandàa per restall, ma ij sò omen sont pasàa con't l'imperador.
Tucc i trupp inviàa contra de lù pasaven de la soa part, tant che se dìis che lù l'abia inviàa un mesagg al Re che 'l diseva 'càar fradell, smett de mandamm altri omen, ghe ne hoo asee'.
El 19 del marz el Re el scapava e l dì dopu Napuleoon el formava el nöf Govèrno. Dopu dù mees de quand che l'è rivàa in Francia el gh'aveva 280.000 omen al sò comand.
Contra de lù han cominciàa a movess el Duca de Wellington cont 110.000 omen e el prusian Blücher cont 120.000. Napuleoon l'hàa rapidament invadüu el Belgi cont 125.000 omen per dividd i ingles e i prusian. El voreva tacàa prima i tudesgh, mandand el maresciall Ney conta ij ingles.
El 16 de giugn Napuleoon el tacava i prusian a Ligny, dandegh al Ney el ordin de avanzàa vers Quater Bras. A Ligny i francees han vinciüu, ma a Quatre Brass un grupètt de ingles l'è stàa bon de fermàa el Ney finna a l'arriv dj rinforzi. El fàat de mingia ciapàa la postazion l'è stàa quèl che l'hàa condizionàa la campagna.
El 18 Napuleoon el mandava un corp comandàa del Grouchy contra i prusiàn e l'hàa tacàa el Wellington, ma quand che finalment el pareva riessìi a sfondàa hìin rivàa la plu part dij prusian e la bataja la s'è decidida inscì. In del istess dì el Glouchy a Wavre el bateva solament un corp minor dj prusian.
Tornàa indree a Paris, el Davout l'hàa domandàa al Bònapart de combat ancamò, del moment che in del istess temp un'alter esercit francees l'aveva scunfigiüu i austriach, ma l'imperador el se sentiva stracch e el 22 de giugn l'hàa abdicàa anmò.
Sant'ÈlenaModifega
Dopu de la sua bataja final a Waterloo, Napuleoon l'hàa pasàa des setiman in sù la nav inglesa 'Northumberland'. La sua destinazion l'è stada Sant'Elena, una isulèta controlada dij ingles a pusee de 2000 km de la costa de l'Africa.
La cà in dove el doveva stàa, ciamada 'Longwood', l'era non anmò finida quand l'imperador l'è arivàa, inscì l'è stàa costrett a stàa près de una familia inglesa, i 'Balcombes', in cà da lor.
El raport con el governadur de l'isula, Sir Hudson Lowe, l'era minga bon, e l'imperador el s'è lamentàa diversi volt del tratament ricevüu: el Bonapart el se lamentava de podee minga cavalcàa senza la scorta inglesa, e anca del fatt che el Governadur el ciamava 'General Bonapart' mentra che lù el voreva ves ciamàa 'Vossa Maistàa'.
Napuleoon el se lamentava anca de veggh minga roba de mangia suficient per lù e i sò acompagnadoor, ma in dej document de l'epoca el risulta che ij ingles ghe pasaven tucc i dì la belezza de 40 kg de carna, nöf pulaster e dersett butej de vin!


text:
Tar ina collisiun frontala datiers da Schiers è in automobilist da 19 onns mort il glindesdi avantmezdi. Il giuven charrava sin la via naziunala da Küblis vers Landquart – da tschella direcziun vegniva ina automobilista da 50 onns. Al lieu «Über der Landquart» èn ils dus autos collidads frontalmain in cun l'auter. Las duas persunas che manischavan ils autos èn vegnidas serradas en.
Il giuven è mort anc al lieu. La dunna ha stuì vegnir deliberada dals pumpiers or da l'auto. La Rega ha transportà la dunna cun grevas blessuras en l'Ospital chantunal a Cuira.
La via è stada serrada var quatter uras. Daco ch'igl ha dà la collisiun n'è anc betg enconuschent. La Polizia chantunala tschertga perditgas.


text:
Letonia
La Letonia (Latvija in letun) a l'è un paés del nord-est de l'Europa.
A l'è tacada a l'Estonia, a la Rüssia, a la Bielurüssia, a la Lituania. El Mar Baltich al bagna i sò cost.
La capital a l'è Riga.
La gh'ha una süperfiss de 64.589 km² e una pupulaziun de pressapoch 2.300.000 abitant.
L'è stada ocupada da l' Union Soviedega per quarantaset an dopp la fin de la secunda guera mondial, comm l'Estonia e la Lituania. L'è turnada indipendent en el 1991
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitigaModifega
La Letonia (nom ufizial: Latvijas Republika) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Egils Levits (del 2019).
El Prim Minister a l'è l'Arturs Krišjānis Kariņš (del 2019).


text:
Furmézen
Artéccol in dialètt mudnés
Furméżen (Formigine in italiân) l'è un cumûn ed 34.323 (2015) cristiân ed la pruvèinza ed Mòdna. Al so frazioni i én Casnèlb, Clumbèr, Corel e Magreda.
Da vader a ghè al Castèl ed Furméżen, dal XI sécol, la villa Gandini, c'l'è dvinteda la Bibilioteca Comunèl e la Césa ed San Bartolomeo.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Dapi il lockdown è creschida la dumonda suenter videos e maletgs cun pornografia d'uffants. Europol discurra d'in augment da 30%. Tenor l'Uffizi federal da polizia Fedpol haja dà en Svizra in augment tranter il mars ed il matg, scriva la NZZ am Sonntag.
La persecuziun da delinquents giaja pe zop. Las autoritads hajan manchentà dapi onns la tematica e sajan lunsch davent dals delinquents, hai num ord circuls d'investigaders. Quai conferma er in rapport intern da la Fedpol. Il fenomen da la criminalitad pedosexuala na vegnia betg renconuschì en sia dimensiun da tut ils posts involvids, hai num.


text:
Cap Verd
Cap Verd (Cabo Verde in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.
A l'è faa d'una desena de isul, minga tüt abitaa, in de l'Ucean Atlantich, 500 km a ovest del Senegal.
La capital a l'è Praia.
Al gh'ha una süperfiss de 4.033 km² e una pupulaziun de pressapoch 420.000 abitant.
Storia mudernaModifega
Cap Verd a l'è staa un pussediment del Purtugal del 1456 al 1975, quand che l'ha cunquistaa l'indipendenza.
Urganizaziun pulitigaModifega
Cap Verd (nom ufizial: República de Cabo Verde) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Jorge Carlos Fonseca (del 2011).
El prim minister a l'è el Ulisses Correia e Silva (del 2016).


text:
Liütt
El liütt l'è un gener de strüment müsegal cunt i cord, donca al tö part in de la categuria de i cordofun.
StrutüraModifega
El liütt al gh'ha una s'cena tunda e bislunga, fada de list de legn. Al gh'ha una front piada, cunt un coll ch'al gh'è intacaa sö. Despöss a chij cord chì, a gh'eren cord ligaa al coll, induve el sunadur al schisciava giò per sunàggh i nott. Chij cord chì i eren ciamaa tast. La part de front del corp a l'è fada de tòcch pian de legn, e cugnussüü cumè la tavula armonega. La gh'ha un bell büss decuraa in del senter ch'a l'è ciamaa rösa.
StoriaModifega
I so avModifega
El prim liütt l'è staa purtaa in Spagna de i Mor. Olter pöden vess staa purtaa in Europa de i ter arabich. El liütt l'è vön di av de la ghitara classega.
El liütt l'è staa prima sunaa cunt un pleter per spizzegà i cord. Püssee tard s'è passaa a sunàj dumà cunt un did.
Dürant el Renassiment, i henn staa designaa liütt püssee grand. La grand part di liütt a chel temp lé i even sett o vot grupp de cord. Di növ gener de liütt henn staa inventaa: vön l'era la teòrba. Un olter mudel l'è staa l'arciliütt.
In de la müsega classega Europea el liütt l'è staa vultaa in del clavisembul, e in del mandulin.
Incö a gh'henn olter mudej de liütt anmò sunaa in Grecia, Türchia, e in di pais parlancc l'arab. El liütt del Renassiment a l'è anmò sunaa incö, in di pais ucidentaj, cume el liütt tudesch che al ven sunaa a l'istessa manera de una ghitara.
Urigin del nommModifega
Vön ch'el fà sö o mett a post i strümencc müsegaj l'è un liüter, ch'al ven de la parola liütt. La parola liütt la ven del Arabich Al-Uud, un strüment a corda del Medi Urient.


text:
Stèt dla Cîṡa
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Al Stèt dla Cîṡa (in itagliàn Stato della Chiesa) l é stè un stèt itagliàn prémma dl'Unitè.
StòriaModifica
Al Stèt dla Cîṡa l êra nèd dal 756, quand al rà franzaiṡ Pepén al dé una ciupatta dl Itâglia (Al cminzéppi såul al Lâzi) al Pèpa. Col tänp i teritòri i se ṡlarghénn tant ch'a la fén la Cîṡa l'era rivè a tgnîr såtta una bòta dl Itâglia centrèl.
Dal 1506 i suldè dal pèpa Giólli II i gnénn atåuren Bulåggna; da alåura fén al 1860, Bulåggna l é stè quèsi sänper såtta al Stèt dla Cîṡa.
Dal 1598 i tulénn såtta anc Frèra che prémma l'era stè una zitè inpurtanta dal Duchèd Estense.
Dal 1631, al pèpa Urbàn VIII al żonté anc al Duchè d Urbén ch'al controlèva bèle dal 1625.
Al 14 ed setànber dal 1791 i dgénn dèr só a la zitè d Avignon in Fränza parché al Napoleån la vlé indrî. Dal 1798 i franzîṡ i ocupénn la zitè ed Råmma e al pèpa, Pio VI, al fó fât parsunîr e purtè in Fränza, indóvv ch'al muré l'àn dåpp.
Dal 1809 anc la zitè ed Råmma la fó żuntè a l Impêr franzaiṡ.
Dal 1815 int'al Cunsélli ed Vianna al Stèt dla Cîṡa al fó arméss insamm.
Al 20 ed setànber dal 1870, Råmma la fó tôlta dai suldè dal rà Vittorio Emanuele II e al Stèt dla Cîṡa al dsmitté ed èsri.
Guèrda ancModifica
I lîber ch'i dscårren (in itagliàn)Modifica
- Ludovico Carolus Farini, Storia dello Stato Romano dall'anno 1815 al 1850


text:
Ord la Gasetta Romontscha dils 9 d’october 1919:
Ils vischinadis de Selva e Tschamutt han survegniu uonn ina stupenta casa nova de scola. Ella ei baghiada a Sutcrestas sper 1’ enconuschenta caplutta de „Maria digl agid“ ne „Maria Hilf“. Igl ei ina casa lenn bein luvrada ora e stupent decora da dadens e dado cun bials ornaments, tagliai ora en preits e plantschius. Ella porscha pilver igl aspect d’ ina nobla vella.
Ils quosts ein stai considerabels. Grondas difficultats ha principaimein il rabitschar il material sil plaz dau. Quel han ins numnadamein stovia spedir cun agid d’ ina suga dal stradun tochen sin il plaz de baghiar. Il vitget de Sutcrestas, che schai denter Selva e Tschamatt, ei vegnius baghiaus els emprems decenis dil davos tschentaner suenter la gronda catastrofa della lavina de Selva d’anno 1808. Igl emprem, ch’ ei vegnius sil pertratg de translocar il vitg pli anen en In liug segir de lavina ei stau pader Placi a Speecha. Siu plan ei vegnius realisaus en quei senn, ch’ ins ha laschan las casas de Selva leu e fatg si a Sutcrestas casas novas. Cura ch’ igl unviern termetteva l’ emprema neiv, Iura emigrava igl entir vischinadi a „Maria Hilf“ e habitava leu entochen la primavera. Quei descriva nies poet Giachen Giusep Steiner en sia poesia sur la vall Tujetsch sco suonda:
Ed in quart ura pli anen,
Eis ei in vitg cun tgesas lenn.
Cu ei smanatscha la lavina,
Sche fuian ei ain co adina.
Leu ei la mumma digl agid
Che dat ad els fetg grond confiert.
Ussa succeda quella emigraziun a „Maria Hilf“ buca pli. Ins ha gia transportau pliras casas anora e gleiti restan leu mo caplutta e casa de scola pli. II vitg de Selva ei numnadamein buca pli exponius al prighel de Iavina. Dad ina vart vegn quella impedida entras in spess uaul, plantaus avon circa 50 onns e da l’autra vart han ins pinau ora il cagliom videifer, aschia che la neiv seleischna giu dafertontier ch’ei neiva.
Essed las relaziuns el decuors dil temps semidadas sin tala moda, han ils vischins de Selva anflau per convignent, ch’ ins vegni era cun la scola a Selva. Lur pretensiun pareva era d’ esser giustificada muort la circumstanzia, ch’il viadi da Selva a Sutcrestas ei buca senza prighel de Iavina. Era ei la cuorsa da Tschamutt a Selva buca per pli che duas minutas pli liunga, che da Tschamutt a Sutcrestas, aschia ch’ ei emporta pauc, sch’ils de Tschamutt van giu Sutcrestas ne giu Selva a scola. Mintgaga, cu ei dat neiv, ston ils affons de Tschamutt rumper via per ir a scola, fertond che da Tschamutt a Selya eis ei adina ina buna via de schlusida. Plinavon havess la casa de scola udiu a Selva, essend leu la casa pervenda ed il grond diember dils affons, q. v. d. duas tiarzas de quels. Cun quei che la casa de scola ei aschi allontanada dals vitgs habitai, vegn la scola tier mintga nevada interrutta per enzaconts dis. Scehe nus havessen a Selva la casa de scola, vegness quei buc avon.
Ins ha denton dau negina ureglia alla bein motivada pretensiun dils vischins de Selva. Nus vulein cheu tuttavia buca passar si encunter la sentenzia d’ aultas autoritats e nus astgein era buca dubitar sur la gestadat de quella, schege che nus vesein buc en ella, essend nossas enconuschientschas giuristicas cumpatg memia pintgas. In motiv principal ch’ins ha buca dau la scola a Selva ei bein quei, ch’ ins temeva, d’alura era stuer dar als de Tschamutt in’ atgna scola e quei vulevan ins ord interess evitar. Basta, la casa de scola ei ussa baghegiada a „Maria Hilf“ e nus lein e stuein esser cuntents aschia e termetter viaden nos affons, quei vul dir exponer els al prighel, aschi ditg sco Dieus pertgira quels da disgrazias tras lavinas, las qualas ein en nossa vall de larmas buca raras.