text:
21 10
Ol dé 21 de utùer l'è 'l 294 ( 295 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 72 dé a finí l'an.
Ul dí 21 de utùer al è ul dí da pòost 294 ( 295 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 72 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1805 - Guère de Napuliù: Batàia de Trafalgar - La flòta britànica comandàda de l'amirài Horatio Nelson la bat la flòta Franco-Spagnöla endèle àive spagöle
- 1824 - Joseph Aspdin el brevèta 'l cimènto Portland
- 1861 - Guèra de secesiù americàna: Batàia de Ball's Bluff - le fórse üniunìste del colonèl Edward Baker le vé batìde de le trüpe confederàde endèla segónda gran batàia de la guèra. Baker, en sòcio strèt de Abraham Lincoln, el mör en batàia
- 1866 - Anesiù per mès d'en plebiscito, a la fì de la Tèrsa Guèra de 'Nndependènsa, del Vèneto al Régno d'Itàlia
- 1879 - Thomas Edison el pröa la prìma lampadìna che funsiùna. La restarà 'mpìsa 13 ùre e mèza prim de brüzàs.
- 1895 - La Repüblica de Taiwan la cröda sóta l'invaziù de le fórse giapunéze
- 1941 - Segónda Guèra Mondiàl: le trüpe todèsche le còpa mièr de civìi endèl régn de Jugoslàvia
- 1941 - Segónda Guèra Mondiàl: la flòta italiàna stansiàda 'ndèl pórt de Taranto la vé anientàda dei Britànich
- 1945 - En Frància le fónn el và a votà per la prìma ólta
- 1959 - A Nöa York dèrf el Guggenheim Museum profetàt de Frank Lloyd Wright
- 1967 - Guèra del Vietnam: de piö de 100.000 dimostràncc i se reönés a Washington. 'Na manifestasiù pacìfeca al Lincoln Memorial la vé seguìda de 'na màrcia söl Pentagono e pò dòpo de 'ncidèncc coi soldàcc e i United States Marshal che i difènt el palàs (La manifestasiù la narà 'n lónga 'nfìna al 23 de utùer.
- 1986 - En Libano, i rapidùr filo-Iranià i anùncia 'l rapimènt del scritùr americà Edward Tracy (el vegnarà molàt endèl més de óst del 1991)
- 1998 - Massimo D'Alema 'l deènta Presidènt del Consìglio. Nas el Goèrno D'Alema I
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1859 - Francesc Macià, presidènt de la Generalitat de Catalunya.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1984 - François Truffaut, regìsta fransés.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Antrogna
Antróna o anca Antrogna (Antruna in del dialet de Intra;[1]; nòm uficiàl in italian: Antrona Schieranco) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 445 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]), cunt ona superfis de 100,0 km² e ona densità de popolaziun de 4 ab./km².
El se tröva al cunfin cun la Svizera, per la precisión cunt el cantón Vales (cumün de Saas-Almagell e de Zwischbergen).
El teritori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün ussulan el cumprend in del sò teritori tüta la part süperiura de la Val Antróna, la valada del riaa Uvesca, aflüent de drita del fiüm Tos, e l'è duminaa a ovest dai Alp.
El cumün a l'è nassüü aministrativament in del 1928 de la füsión de düü cumün alpin preesistent: Antróna Piana e Antróna S'ceranch, tücc e düü pien de storia antiga. El paes l'è un otim punt de partenza per escürsión vers i lagh sitüaa in quij zonn chì. El lagh de Antruna l'è nassüü dopu la frana del 1642 e l'è staa mudificaa sücessivament per pudè vess dupraa a fin idrueletrich. Gh'è anca alter lagh artificiai, che disegnen el paesagg de la part püssee alta de la val.
Storia e munüment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza de insediament üman ad Antróna Piana l'è ducümentada a partì dal XIII secul, ma gh'è di indizi che fan pensà a urigin püssee antigh. La sua culucazión particular, sitüada in sü l'antiga via che la tacava l'Ossula a la Val de Saas, in del cantón svizer del Vales, l'ha faa de Antróna Piana un center impurtant fina al 1700, quand che la sua pupulazión la rivava a 1650 abitant.
Una frana granda del 1642 l'ha müdaa multu el paesagg e l'ha tucaa anca el paes: i cronach del temp parlen de 95 o 150 mort. Inultra, cunt el cambià el curs del riaa Truncón l'ha purtaa a la furmazión del Lagh de Antróna. In de la sciagüra l'è stada trada giò anca la növa gesa de San Lurenz.
La parochia de San Lurenz del dì d'incö l'è stada fada dopu la frana, cume ampliament de l'uratori piscinin de San Roch, che l'era staa risparmia da la füria de la natüra. La gesa l'è cumposta da tre navad, dividüü da pilaster e cupert da volt a vela. Al pronau delicaa, sura el qual l'è incisa la data de ültimazión del tempi (1685), l'è cuntraposta l'aüsterità de la fasciada. Arent a la gesa la gh'è la tur campanara, fada sü tra 'l 1653 e 'l 1650.
La gesa de San Peder la se tröva in de l'umonima frazión, caplögh del cumün supress de S'ceranch. Anca quela custrüzión la gh'ha avüü urigin da un disaster natüral: in del 1640 un'alüvión l'aveva traa giò la gesa vegia, cun l'ubligà i abitant a fàn un'altra. La gesa növa l'è stada finida in del 1662. La fasciada l'è cumposta da un rusón e un purtal in stilo rumanich, opera de l'architet Giannino Ferrini, famus per vess fradel del Beaa Cuntard. El perimeter del sagraa de la gesa l'è circundaa dai capel de la Via Crucis, cun disegn del XIX secul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Antrogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diziunari intres-italian, pag. 11
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tö sü i sòld e scàpa via
Tö sü i sòld e scàpa via (Prendi i soldi e scappa, in Ingles Take the Money and Run), l'è un film american del 1969 dirèt da Woody Allen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è un fàls documentàri che'l cünta sü la vita de Virgil Starkwell, un làder falìd. L'è, praticamènt, tüta la storia de la sò vita, cüntàda sü in d'una versiòn comica asèè.
L'è stài mèss dal' American Film Institute in del' AFI's 100 Years... 100 Laughs (ì 100 film püsè da rìd per l'ann 2000 al 66º pòst).


text:
Lengua ingriana
L'ingrian (nomm local: ižoran keeli) l'è ona lengua baltofinnega parlada in de la region istorega de l'Ingria, in Russia. Al dì d'incoeu l'è dree a descomparì, e l'è parlada domà de on centenee de personn. Quei che parla l'ingrian hinn recognossuu 'me minoranza del Statt russ.
Esempi de lengua: la deciarazion universal di Diritt de l'Omm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kyik' inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät üts'tõõsõgaq vele muudu läbi käümä.


text:
Il mattino dopo
Il mattino dopo (’L admàṅ matìna) 'l è 'n thriller girâ in dal 1986 par Sidney Lumet. 'L à fat sù da piò ad vint-sinc migliòṅ ad dòlar in tut a frònt 'd un cóst ad trédas. La Jane Fonda l'è stada candidàda par vìns'r al Prèmi Òscar par l'atōra prutagunìsta.
La Kathy Bates la fà 'n cammeo faghénd la part dna pasànta.
Sunt
L’Alex Sternbergen (Jane Fonda) l'è n'atōra in sal viâl dal tramònt e l'è anc n'imbariagòsa. Al sò matrimòni cun Joaquin Manero (Raul Julia), ad mistēr paruchēr, al và mâł parchè qvést chè, dòp déś an ad vita insém, al s è mis a tgnir a drē a l’Isabel (Diane Salinger), fiōla dal giùdas Harding (Michael Prince), e adès al vōl al divòrsi. Anca lē però la gh mét dal suo andànd a lèt cun di óm péna cgnusû.
Na matìna la s darséd cun darènt a lē al cadàvar 'd un futógraf ch'la n s arcòrda briśa, anc parchè la sira prima l'iva alvâ dimóndi al gòmat. Lì lò 'l è stâ masâ cun un curtlàs insfilsâ in dal pèt. È-la stada lē ma adès l'à daśmindgâ incòsa o è-la na trapla? Daspràda l’Alex, dòp avér pruâ a scanślàr tut, la taca a scapàr via par tōr 'n aparéć ma tut i vōi par San Francisco i èṅ pîṅ. Lung la via 'l incróśa 'n ex pulisiòt, Turner Kendall (Jeff Bridges), ch'al créd a qvél ch'la gh diś e al gh dà 'l sò ajùt. A s vèṅ a savér ch'al futógraf al s éra mis a far di ricàt a l’Isabel.


text: 1Ajna xɨcajra'a jetze, Jesús pu huiirajraa u chi'ita. Au pu a'ará'a ajna tɨ a'avastɨme ɨ jaj. Aa pu a'utayeijxɨ. 2Aj mu mi eihua ajtyáxɨɨraca'a ɨ tyaɨte a'u tɨ a'ij eenya'a. Tyamua'a mu ti'itamui'icaa ɨ tyaɨtye. Aɨj pu cɨn atyajraa baarcu jetze tɨ aata'a a'acáva'acaa. Au pu i a'aracatii. Majta maɨn ɨ tyaɨte, aa mu a'ucaitɨma'acaa a'apueiri jetze cumu tɨ hua'uja'usi ɨ jaj. 3Ajta e'eyan tihua'ajmuá'ate seij nyuucari cɨme'e. Ayan tɨcɨn: ―A'atɨ hui tɨ ti'ihuastyahua'a, u pu a'umej tɨ tyaja'ahuaste'en. 4Aa pu auma'aca ratáhua'anáa imue'eri. Seica pu i imue'eri juye jetze huavatzɨ́jraa. Aj mu mi pina'ase utya'ɨmɨ ava'acanyáa, maraara'aje'ipɨ. 5Ajta seica pu huavatzɨ́jraa tetej tzajta'a a'u tɨ cai eihua chuej á'uca. Aj pu'i huara'ahuaa, a'ini capu huatyetyee ɨ chuej tɨ ucarutixɨ'ɨn ɨ naana'ara'an. Tɨ'ɨj huara'apɨstaca'a ɨ chuej, aj pu i ca'anacan ajnyej ɨ imue'eri. 6Ajta tɨ'ɨj u e'ire'enye ɨ xɨcaj, aj pu'i huara'ahuaa ɨ xɨcaj cɨme'e ɨ tɨ huanyej. Aj pu cɨn jij huara'ahuaa a'ini capu ajtanáana'ama'acaa. 7Ajta seica ɨ imue'eri, au pu a'uvatzɨ́jraa a'u tɨ a'utzicare'ejmee. Tɨ'ɨj aɨn tzicare'e huavaujse, aɨ pu i ra'ava'ana ɨ tɨ ti'ihuasti'ihuaca'a. Aɨj pu cɨn cai huácɨɨraca'a. 8Aru seica pu huavatzɨ́jraa a'u tɨ a'uré'en ɨ chuej. Aɨ pu xaa i ajnyej. Tɨ'ɨqui huavaujse. Tyamua'a pu'i tyu'ucɨɨraca'a. Seica pu imue'eri, ayan airajraa tɨ huacɨɨraca'a seij ajta seij tɨ ajnyej a'achu cumu anxɨte ɨ atzi tɨ cáté'etejma'acaa. Ajta seica, ayan tyu'ucɨɨraca'a a'achu cumu hueicate. Ajta seica, seite japuan tamuaamuata'a pu cáté'etejma'acaa seij ajta seij. 9Mɨ saj huitánajca'amua, xaanamuajri'i hui tyamua'a naa. 10Aj mu mi ajtyáxɨɨraca'a a vejli'i jemin ɨ Jesús aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Aj mu mi meyan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn peyan tihue'ixaate'e ɨ tyaɨte nyuucari cɨme'e tɨ cai a'atɨ yau'eite? 11Aj pu i ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Muejmi pu Dioj tyaja'amue'ixaate'e a'ahuauritaacan cɨme'e aɨjna tɨ ru'avaa aɨjna cɨme'e tɨ Dioj ari tie'ijta nainjapua iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Ma majta aɨme ɨ seica, capu a'atzu rɨ'ɨri mej mi yau'eitaa mua'ara'ani a'ini capu Dioj ayan hua'uta'a. 12Ayaa pu ti'en: cɨme'en aɨjna ɨ a'atɨ tɨ á'ujca'anye tɨ ayan cɨj caj tiyau'eitaa a'ara'ani ɨ Dioj jemi, Dioj pu eihua huapɨ'ɨ raata'asin aɨjna. Ajta aɨjna ɨ a'atɨ tɨ cai á'ujca'anye tɨ eitze'e yau'eitaa a'ara'ani ɨ Dioj jemi, Dioj pu rá'ari'ira a'achu tɨ caj ari tiru'umua'aree. 13Aɨj nu cɨn neyan tyaja'amue'ixaate'e nyuucari cɨme'e mej mi cai yau'eitaa mua'ara'ani. Ayaa pu ti'en aɨme jemi. Aɨ mu maunyejnye'e, aru camu ti'itɨj seij. Majta mu ti'inamua, aru camu ti'itɨj namua. Camu majta yau'eite. 14Ayaa pu ari arauraste hua'a jemi a'ij tɨ ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Isaías tyaacan, ɨ tɨ ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan tɨcɨn: Muan xu xaa raanamua tɨj na'a tɨ i yu auumé. Ma sajta muan, caxu yau'eitaa xa'aju'un. Muan xu xaa maunyéjnye'eri xa'aju'un. Ma sajta, caxu ti'itɨj seijran. 15Ayaa ti'en, a'ini aɨ mu jemin antaujnaamɨ ɨ rutzajta'an. Cɨj mu'u caj tete'ityánajca'amua. Camu á'ujca'anye maj a'atanyéjnye'ere mej raaseij ti'itɨ tɨ pɨrɨcɨ. Na'ari cai, aɨ mu yau'eitaa mua'aju'un. Majta mu maunyéjnye'eri mua'aju'un mej raaseij ti'itɨ tɨ pɨrɨcɨ. Majta mi ra'astíjrá mua'aju'un ɨ maj ranamua. Majta mu nyeetzi jemi ye ve'eré'eninyéica mua'aju'un nyej ni tihua'utauuni'i. Ayaa pu cɨme'en tira'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Isaías tyaacan. 16’Ma sajta muan i saj á'ujhua'an nya jamuan, sata'aj huataujtyamua'ave'en saɨjna cɨme'e ɨ saj huityánajca'amua sej si ra'ara'astijre'en ɨ saj ranamua, sajta ahuaujca'anyen saj a'atanyéjnye'ere sej si raaseij ti'itɨ tɨ pɨrɨcɨ. 17Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e, mui'itɨ ɨ maj rɨ'ɨ ti'ityetyaɨtestaca'a, majta aɨme ɨ maj ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan, eihua mu raxe'eva'acaa mej meyan tyu'useij a'ij sej seri ti'iseij inye jemi. Ma majta, camu a'atzu raaseij. Ayaa mu che'eta mana'a ti'ijxe'eva'acaa mej meyan raanamua a'ij sej seri ti'inamua inye jemi. Ma majta, camu xaa nya'u raanamuajri'i. 18’Casi'i, xaanamuajri'i a'ij tɨ huataujmua'a i nyuucari tɨ cɨme'en raxa aɨjna ɨ a'atɨ tɨ raahuaste ɨ imue'eri. 19Tɨ pua'a a'atɨ raanamua ɨ nyuucari tɨ cɨme'en raxa Dioj tɨ tie'ijta nainjapua iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua, tɨ pua'a aɨn cai yau'eitaa, aɨjna tɨ a'ij pua'a een aɨ tzajta'a huataseijre'esin. Aj pu i rá'ari'ira ɨ nyuucari tɨ rú'umua'areeracaa. Aɨjna ɨ a'atɨ, ayaa pu een tɨj ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa ajna juye jetze. 20Ajta, aɨjna ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa ɨ tetej tzajta'a, ayaa pu een tɨj ɨ a'atɨ tɨ anacai ra'aranajchaca'a ɨ tɨ raanamuajri'i. 21Aru capu ti'itɨ japuan ninyei aɨjna ɨ a'atɨ. Tɨ pua'a a'atzu rajpueitzi aɨjna cɨme'e mej seica ra'axaahuari'ira maɨjna cɨme'e tɨ ra'ara'astijre'e inyeetzi, na'ari tɨ pua'a seica a'ij pua'a ma raaruure, cɨj pu'u te'eviicue'ira a'ame. Ca'anacan pu ma nyajauujɨsin. 22Aɨjna tɨ hui huavatzɨ́jraa a'u tɨ a'utzicare'ejmee, aɨ pu ayen een tɨj seij ɨ tevi tɨ xaa ranamua ɨ nyuucari. Aru eihua pu ti'imuajcaa aɨjna cɨme'e a'ij tɨ te'eme iiyan chaanaca tyej japuan seijre'e. Ajta, nain tɨ tí'ijcha'ɨ, aɨ pu raamue'itɨ aɨjna ɨ tevi. Aɨj pu cɨn, cai che'e ra'utamua'areera a'ij tɨ tiraanamuajri'i. Capu ajta che'e rɨ'ɨri tɨ aɨn tevi ayan raatyavaɨre'en ɨ Dioj. 23Ajta aɨjna ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa japuan ɨ chuej tɨ huare'en, ayaa pu een tɨj ɨ a'atɨ tɨ yau'eite tɨ'ɨj raanamua ɨ nyuucari. Eihua pu ti'ijvaɨre'e ɨ Dioj. Yaa pu tiraatatuire'esin ɨ Dioj jemi tɨj aɨjna ɨ imue'eri tɨ huacɨɨraca'a a'achu cumu anxɨte tɨ cáté'etejma'acaa, na'ari hueicate ca'ɨn seite japuan tamuaamuata'a ɨ imue'eri. 24Ajtahua'a seij ayan tihua'uta'ixaa ɨ nyuucari cɨme'e aɨjna ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'irɨnyaca ijii Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. A'atɨ pu imue'eri huahuaste japuan ɨ ruchuej tɨ huare'en. 25Ajta e'eyan matɨ'ɨj náijmi'i tícu'utzuca'a, saɨj pu hui ave'ere'enye tɨ rájchaɨre'e aɨjna tɨ chuej ticha'ɨ. Ajta aɨn tɨ rajchaɨre'e, aɨ pu ɨxaj huahuaste tzajta'an aɨjna ɨ triigu. Aj pu i á'uraa. 26Aj pu i ajnyej aɨjna ɨ triigu, ajta aɨjna ɨ ɨxaj. Tɨ'ɨj huavaujse, aj pu i huíjmueiyuxɨ aɨjna ɨ triigu. Aj mu mi raamua'areeri'i tɨ ajta seij huáviviihuaca'a ɨ imue'eri a'ini capu huíjmueiyuxɨ aɨjna ɨ ɨxaj. 27Majta maɨn ɨ mej ti'imuare'e, au mu hui a'uju'un mej mi tiraata'ixaate'en aɨjna tɨ chuej ticha'ɨ. Meyan tɨcɨn: “Tavastara'a, tɨ pua'a paɨn huahuaste imue'eri tɨ re'en aujna a'a chuej japua, ¿a'uni ajnyej aɨjna ɨ ɨxaj?” 28Aj pu i aɨjna tɨ chuej ticha'ɨ, ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: “Saɨj tɨ nyejchaɨre'e ayan naaruu.” Majta meyan tiraataihua'uri'i aɨme ɨ mej ti'imuare'e meyan tɨcɨn: “¿Ni mua'araanajchi tyaj u a'uju'un tyaj ra'ijcuuxɨ'ɨn tyaɨjna ɨ ɨxaj?” 29Aj pu i ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: “Capu ruxe'eve'e sej raacuta saɨjna ɨ ɨxaj, a'ini tɨ pua'a seri ra'ijcuunan aɨjna ɨ ɨxaj, ajta pu áijcuuxɨjsin aɨjna ɨ triigu a'ini rujetze pu huáuu. 30Che'e ayan eenye'en tɨ naijmi'i huavaujse'en asta cai tyaja'ure'enyen tye'entia'asin. Aj nu ni hua'utaijte'esin aɨme ɨ mej ti'imɨjhuaca mej mi anacai ra'ijcuuxɨ'ɨn maɨjna ɨ ɨxaj, mata'aj raajɨ́'ɨque'en mej mi rajsaɨre'en mata'aj ra'antyataira. Majta e'eyan, maɨn maru'utyátuaasin maɨjna ɨ triigu u chi'ita, a'u mej tyéjé'eyuuhuaca.” 31Jesús pu ajtahua'a seij hua'uta'ixaa ɨ nyuucari. Ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'en Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Ayaa pu een tɨj tu'upi ti'itɨ tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn mustaaza. A'atɨ pu raahuaste ɨ atza'ara'an ajna a'ahua'a a'u tɨ tya'atachuej. 32Aɨjna ɨ mustaaza, ayaa pu e'enye'en tyajatze'e tɨ eitze'e i'i cɨle'en cai seica ɨ atzij. Ma ajta, tɨ'ɨjta huavaujse'en, eitze'e pu ajtɨtɨ'ɨ a'ame cai seica ɨ tu'upi tɨ iiyan seijre'e chaanaca japua. Yaa pu ajtɨtɨ'ɨ a'ame tɨj cɨye. Aj mu mi ave'ere'enyejsin ɨ pina'ase maj ra'ara'a mej mi antyájautauritu'ajte'en an cɨya'ara'an jetze. 33Ajtahua'a seij nyuucari hua'uta'ixaa. Ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ajta ti'en cɨme'en Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Ayaa pu een tɨj aɨjna ɨ levaduura. Aɨjna ɨ jɨita'a, aɨ pu hueica mediida ru'utyajraa ɨ ariina. Aj pu i rajcueijtzitaca'a levaduura jamuan. Ajta aɨn ɨ levaduura, aɨ pu tzajta'an huanyajxɨ nainjapua ɨ cueijtzi. 34Ti'itɨ tɨ na'a tɨ tihue'ixa'atyahua'a ɨ tyaɨte, Jesús pu nain tihua'uta'ixaa nyuucari cɨme'e. Capu ti'itɨ hué'ixaatya'acaa tɨ ahuaurite silu nyuucari pu'u cɨme'en. 35Ayaa pu tyu'uruu tɨ ij ayan aráurasten a'ij tɨ tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ tɨ ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan tɨcɨn: Nyaa nu tihua'uta'ixaate'esin nyaɨjna cɨme'e ɨ nyuucari. Nyaa nu nyaɨjna huataxajta, aɨjna tɨ ru'avaa nain xɨcaj tzajta'a tɨ yu e'ivere'enye tɨ'ɨj Dioj raatyataahuaca'a eijna i chaanaca tyaj japuan yen seijre'e. 36Aj pu i Jesús airajraa ɨ tyaɨte jemi. Aj pu i utyajrupi u chi'ita. Au mu ajtyáxɨɨraca'a jemin aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Aj mu mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aisɨ, taata'ixaate'e a'ij tɨ huataujmua'a aɨjna ɨ nyuucari aɨjna tɨ cɨme'en raxa ɨ ɨxaj tɨ huavaujse a'u tɨ e'ejnye tasaahua japua. 37Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aɨjna ɨ tɨ raahuaste ɨ imue'eri tɨ re'en, nyaa nu nyaɨn pueen, inyaa i nyaj nyajta tyaata'a jetze a'iraanye. 38Ajta aɨjna ɨ tasaahua, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn ɨ chaanaca i tyaj japuan yen i'i seijre'e. Aɨjna ɨ imue'eri tɨ re'en, ayaa pu e'en tɨj aɨme ɨ maj ahuaujca'anye tɨ Dioj tihua'utaijte'en. Ajta aɨjna ɨ ɨxaj, ayaa pu e'en matɨj aɨme ɨ maj i'ityaɨtestyamua'ame'en aɨjna ɨ tiyaaru'u. 39Ajta hui aɨjna tɨ rájchaɨre'e, aɨjna tɨ raahuaste ɨ ɨxaj, ai pu aɨn pueen aɨjna ɨ tiyaaru'u. Ajta, aɨjna ɨ xɨcajra'a me jetzen ti'itzaanan, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn ajna xɨcajra'a tɨ jetzen te'entipua'ari i chaanaca japua. Majta maɨn ɨ mej ti'itzaanan, ai mu aɨn pueen ɨ mej ti'ivaɨre'e u tajapua Dioj tɨ e'eseijre'e. 40Ayaa pu che'eta na'a te'eme ajna xɨcajra'a tɨ jetzen nain te'entipua'ari a'ij mej titetyujcha'ɨ matɨ'ɨj rá'ijcuuxɨ́ɨn maɨjna ɨ ɨxaj mej mi ra'antyataira. 41Nyajta inyaa, i nyaj nyajta tyaata'a jetze a'iraanye, nyaa nu hua'utaijte'esin aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e u tajapua mej mi á'ucɨɨnye nainjapua tɨj na'a ɨ nyaj cɨn antinmua'aree mej mi aun hue'irajtuaani aɨme ɨ maj a'ij pua'a tirata'aca ɨ Dioj, aɨme ɨ maj a'ij pua'a rɨcɨ. 42Au mu huája'ucáhua'axɨjsin aɨjna tzajta'a a'u tɨ anu'utaa. Au mu ruyeinixɨ'ɨsin eihua, majta ancurá'ujcɨ'ɨmáa mua'aju'un ɨ rutamej cɨme'e maɨjna cɨme'e mej huapɨ'ɨ rajpueijtzi. 43Majta maɨn ɨ maj meyan rɨcɨ a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj, ayaa mu maun e'eséira'a mua'aju'un aujna hua'aya'upua tɨ tie'ijta. Ayaa mu seira'a mua'aju'un tɨj ɨ xɨcaj tɨ aiiraxɨ'ɨxɨre ɨ aiitɨri jetze. Ajta, a'atɨ tɨ na'a tɨ huiityajnamua, che'e aɨn raanamua tyamua'a naa. 44’Aujna a'u tɨ Dioj tie'ijta, iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua, ayaa pu ti'irɨni tɨj ɨ a'atɨ tɨ ti'itɨ tɨ huátyau tɨ ru'avaa, tɨ ajta huapɨ'ɨ ti'ijnajchi. Au pu ráatyau tasaahua japua. Aj pu i ajtahua'a raatyá'avaata aujna che'eta mijmu. Eecan pu rutyamua'ave'e aɨjna cɨme'e tɨ ráatyau. Aɨj pu cɨn, nain tuani a'achu tɨ caj tí'ijcha'ɨ. Aj pu i e'eyan, aɨ pu rananan aɨjna ɨ chuej. 45’Ajta, ayaa mu rɨcɨ aɨme ɨ maj rahuahuau mej mi maun a'utyarute Dioj tɨ e'eseijre'e, ayaa mu che'eta mana'a rɨcɨ tɨj a'atɨ tɨ ti'itu'araca. Aɨ pu a'ucha'acan tɨ aɨn rahuauni ti'itɨ perla tɨ naa e'en. 46Tɨ'ɨj seij huátyau, tɨ huapɨ'ɨ ti'ijnajchi, u pu á'umej tɨ ij nain tyu'utuaani a'achu tɨ caj tí'ijcha'ɨ. Aj pu i aɨjná nanan ɨ perla. 47’Ajtahua'a seij ɨ nyuucari: ayaa pu een Dioj tɨ tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. Dioj pu ayan rɨcɨ matɨj aɨme ɨ maj hue'ité vivi'iraca xajmua'ari cɨme'e tɨ vivéj. Matɨ'ɨj ra'atyáahua'axɨn a jaata'a, aj pu i cha'ana'a hue'itásaɨre'esin ɨ hue'ité. 48Matɨ'ɨj cai che'e u'uvejri ɨ xajmua'ari tzajta'a, aj mu mi ra'itapijsin a jaata'a maɨjna ɨ xajmua'ari. Matɨ'ɨj mi huáchijte'e á yaupíjsin aɨme ɨ maj hue'ité vivi'iraca. Au mu a'uráasajrá'ɨn. Aj mu mi hua'ava'ɨxɨ'ɨsin ɨ hue'ité maj re'en. Majta maɨn ɨ hue'ité ɨ maj re'en, sicɨri jetze mu hua'atyátuaasin. Majta ɨ maj cai re'en á mu huáuhua'axɨjsin. 49’Ayaa pu che'eta na'a te'eme ajna xɨcajra'a tɨ jetzen nain te'entipua'ari iiyan chaanaca japua. Aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e ɨ ta japua Dioj tɨ e'eseijre'e, aɨ mu huiiraaju'un mej mi hua'ava'ajajpuaxɨ'ɨn rujɨme'en ɨ tyaɨte ɨ mej a'ij pua'a rɨcɨ, majta ɨ maj xa'apɨ'ɨn rɨcɨ. 50Matɨ'ɨjta mi maun huauucáhua'axɨjsin ɨ oorno tzajta'a aɨme ɨ maj a'ij pua'a rɨcɨ mej mi rajpueijtzi mua'ara'ani taij cɨme'e. Au mu ruyeinixɨ'ɨn, majta ancurá'ujcɨ'ɨmáa mua'aju'un ɨ rutamej cɨme'e aɨjna cɨme'e maj rajpueijtzi. 51Aj pu i Jesús ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni sacai nain au'eitaa xa'araa muan? Aj mu mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Jee. 52Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aɨj pu cɨn, tɨ pua'a saɨj tɨ tyu'ujmua'ate ɨ yu'uxari jetze, tɨ pua'a aɨn ajta a'utejcheni aɨjna jetzen ti'ihuaujmua'aten a'ij tɨ ti'irɨ'ɨri tɨ Dioj tira'ijte'en nain cɨme'e, ayaa pu eenya'a a'ame aɨjna ɨ a'atɨ tɨj saɨj tɨ huatyeechi'i. Eihua pu te'irajcha'ɨ aujna ruchi'ita. Ajta, a'anaj tɨ na'a pu tye'iraatɨ'ɨcɨ aɨjna tɨ ti'ijájcua, ajta tɨ ti'imí'ima'acan. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 53Tɨ'ɨj Jesús ra'antipua'ari tɨ tihue'ixaate'e nyuucari cɨme'e, aj pu i á'uraa. 54Au pu a'ará'a a'u tɨ a'uve'ese. Aj pu i a'utyejche tɨ tihua'umua'aten hua'ateyujta'a. Majta maɨn ɨ maj raanamuajri'i, eecan mu a'ij ra'utaseij. Ayaa mu tyú'urixaatya'acaa tɨcɨn: ―¿A'uqui ya'urɨ́'ɨre amɨjna tɨ ayan tyamua'a naa tiru'umua'aree? ¿Ti'itajni muare'eri'ira'a pueen ɨ tɨ cɨn ayan rɨcɨ aɨjna ɨ tyaj cɨme'en a'ij yá'useij? 55Amɨjna, aɨ pu hui yaujra'an aɨjna tɨ ti'isi'ichaca. Ajta naanajra'an, aɨ pu aɨn pueen aɨjna ɨ Mariiya. ¿Ni macai maɨn pueen ɨ juutzimua'ame'en aɨjna ɨ Jacobo, ajta aɨjna ɨ José, ajtahua'a seij aɨjna tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Simón, ajta aɨjna ɨ Judás? 56¿Ni macai majta ye che ta jamuan, aɨme juutzimua'ame'en ɨ ma juuca? Tɨ pua'a ayan ti'ayajna, ¿a'uni e'ema'acan aɨjna ɨ mua'atziira'ara'an tɨ ya raatyajtuaa amɨjna mɨ Jesús? 57Matɨ'ɨj mi rá'anchueeraca'a maɨjna ɨ Jesús. Aɨj mu cɨn, mi raatamuari. Ajta, ayaa pu tihua'uta'ixaa ɨ Jesús tɨcɨn: ―Naimi'i mu rɨ'ɨ tiraata'aca aɨjna jemi ɨ tɨ ti'ixaxa'a ɨ Dioj jetze ma'acan. Ma majta, aɨme ɨ maj huacaitɨme a'u ma e'eche, majta aɨme ɨ tyaɨtestyamua'ame'en ɨ mej e'eche jamuan, camu rɨ'ɨ tiraata'aca. 58Aj pu i cɨn cai eihua ayan tyu'uruu aɨjna cɨme'e ɨ muáre'eri'ira'ara'an aujna a'ini camu ra'atzaahuatya'acaa.


text:
Altstätten
Altstätten a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 39.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 10985 abitant.
El cumün de Altstätten al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eichberg, Feldkirch (AT-8), Gais (AR), Marbach, Oberegg (AI), Oberriet, Ruggell (LI), Rüte (AI), Rüthi, Sennwald, Trogen (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Altstätten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Altstätten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tünisia
La Tünisia (تونس in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a la Libia e a l'Algeria e la bagna el Mar Mediterani. La capital a l'è Tünis, che l'è anca la citáa püssée grossa de tüta la Repüblica. La gh'ha una süperfiss de 163.610 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tünisia a l'è stada un pruteturaa frances del 1881 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tünisia (nom ufizial: الجمهورية التونسية) a l'è una repübliga.
El president a l'è Moncef Marzouki (del 2011).
El prim minister a l'è Mehdi Jomaa (del 2011).


text:
Aquanégra
Aquanégra (nòm uficiàl en Italià: Acquanegra sul Chiese) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 989 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 28,3 km² e 'na densità de 106 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àsula, Bòsul, Calvatone (CR), Cané, Marcarìa, Mariàna e Redundèsch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Aquanégra l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diesel
Diesel a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
Cuntegnüü
Persùne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rudolf Diesel, inzegnér todèsch che l’à ‘nventàt ol motùr che l’ pòrta ‘l sò nòm.
- Vin Diesel, atùr americà.
Mecànega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mutùr Diesel, machinàre che l’sèrf a generà energia mecànega sènsa sòste bazàt sól ciclo Diesel;
- Gazöle o nàfta ligéra, combustìbel dovràt in di mutùr Diesel, ciamàt ach Diesel;
- Ciclo Diesel, ol cìclo termodinàmech di motùr a combustiù ‘ntèrna.
Müzéga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hell N' Diesel, band métal svedéza.
- Diesel, àlbum muzìcal del Eugenio Finardi.
Amò Diesel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diesel, màrca de estìcc e de acesòre;
- 10093 Diesel, asteroide de la fasa principàla.
- El Diesel, bira e coca-cola messedaa insema.


text:
Renato Brunetta
Renato Brunetta (Venésia, 26 de màgio del 1950) l'è 'n òm pulìtich e economìsta italià.
Fiöl piö zùen d'en vendidùr ambulànte el se làurea en Sciènse Pulìtiche e Econòmiche a l'Üniversità dei Stüde de Pàdova ai 2 de Löi del 1973, e l'è deentàt profesùr urdinàre de Economìa del Laurà a ł'Università dei stüde de Roma Tor Vergata.
De formasiù socialìsta, el colàbora, come consigliér econòmich, coi goèrni Craxi I, Craxi II, Amato e Ciampi.
Endèl 1999 el vé iligìt deputàt al Parlamènt Europèo endèle lìste Fórsa Italia. L'è iscriìt al grùpo europèo PPE-DE,
Endèl 2008, el vé numinàt Minìster de per la Aministrasiù Püblica e l'Inovasiù per el quàrt goèrno Berlusconi e con chèsto 'ncàrech el se mèt en evidènsa per el propózet de migliurà la trasparènsa 'ndèla aministrasù püblica e per la sò asiù cùtra l'asenteìsmo.


text:
Retàngol
Ol retàngol l'è öna figüra geomètrica piàna, l'è ü polìgon e l'è ü quadrilàter che 'l gh'à quàter vèrtici, quàter àngoi, töi quàter de 90 gradi, e quàter làti, de chès-ce i lati opòsti i è lónch istès, a dù a dù.
La sóma di quàter àngoi dèt in d'ü retàngol l'è de 360 gradi.
I dò diagonài d'ü retàngol i è lónghe stèse i se 'ncrùsia 'n del mès, ma i è mia metìde a perpendìcol tra de lùre.
Ol perìmeter d'ü retàngol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü retàngol m'è fà l sóma del làto piö córt e del làto piö lónch e moltiplicàt töt per 2, öpör moltiplicà 'l làto piö córt per 2, moltiplicà 'l làto piö lónch per 2 e pò fà la sóma di dù rizültàcc.
L'àrea d'ü retàngol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü retàngol mé moltiplicà la bàze per l'altèsa.


text:
Henri Matisse
Henri Émile Benoît Matisse (Le Cateau-Cambrésis, 31 de dicember del 1869 - Nizza, 3 de november del 1954) a l'è staa on pitor, incisor, inlustador e scultor frances.
A l'è vun di artista frances pussee important del XX secol, e l'esponent pussee cognossuu del moviment ciamaa fauvisme.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'inizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu in d'on paes del Nord-Pass de Calais, Matisse l'è cressuu e vegnuu grand a Bohain-en-Vermandois (Picardia), indè che i sò gent i gh'aveven on comerz de somenza. L'era el fioeu pussee grand.
In del 1887 a l'è andaa a Paris per studià legg e lavorà 'me impiegaa. Duu agn dopo l'ha scominciaa a dipingg, intant che l'era a cà dopo vess staa operaa per l'apendicite. In 'sta manera, come l'ha dit anca lù, l'ha descovert ona sorta de Paradis.
Inscì l'ha deciduu de vegnì on grand artista, anca se 'l sò pà l'era minga tant d'acordi. In del 1891 l'è tornaa a Paris per studià a l'Académie Julian, indè che l'è deventaa on istudent de Bouguereau e Moreau. A l'inizzi el dipingeva natur mort e paesagg, second la tradizion fiamenga, e l'ha otegnuu anca on poo de sucess. In del 1896 l'ha faa on'esposizion de cinch quader al salon de la Società Nazional di Art Bei, e duu de lor hinn staa anca compraa del Statt frances. In del 1897-1898 l'ha strengiuu di raport cont el pitor John Peter Russel, che 'l viveva in Bretagna. Quell lì el gh'ha faa cognoss a Matisse l'impressionismo e i oeuver de Van Gogh): la rivelazion de 'sta manera noeuva de fà i quader l'ha cambiaa del tutt el stil de Matisse.
In del 1894 el gh'ha 'vuu ona tosa, Marguerite, e la soa mamm a l'era la modella Caroline Joblau. In del 1898 inveci el s'è sposaa con l'Amélie Noelie Parayre, che la gh'ha daa alter duu fioeu: Jean (1899) e Pierre (1900).
El Fauvismo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa prima esposizion l'è del 1904, ma la gh'ha minga avuu on gran bell sucess. L'ann dopo el s'è spostaa in del sud de la Francia, per lavorà insemma a l'André Derain; quella esperienza chì l'ha portaa a la scerna de dàggh anmò pussee importanza al color. I quader de 'sto period gh'hann la caratteristega de vess dipingiuu con formi piatt e lign controllaa, con l'espression che la domina in sui detali.
Al Salon d'Automne del 1905, anca alter artista hann presentaa di quader con di scerni artistegh compagn. Per via de 'sto fatt, quei artista chì hinn staa soranomenaa fauves ("besti selvadegh"), e Matisse a l'era recognossuu 'me vun di pussee important. Al temp, però, quell lavorà chì el voreva dì vess criticaa de bon, già che la tradizion a l'era anmò bella forta.
El Fauvismo a l'era giamò in declin in del 1906, ma el Matisse l'ha sutaa a dipingg: i sò quader del period in tra el 1906 e 'l 1917 hinn i pussee cognossuu e important.
El Matisse el gh'ha avuu on longh raport cont el colezionista d'art russ Sergej Ščukin, e per lù l'ha faa La Danza, vun di sò capplavor.
Gertrude Stein, l'Académie Matisse e i sorei Cone[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intorna al 1904 Matisse l'ha cognossuu Pablo Picasso, che l'era pussee gioven de lù de ben dodes agn. I duu hinn vegnuu amis in de la vita e rivai in de l'art. Matisse e Picasso s'incontraven despess in del salon parisin de la Gertrude Stein e de la soa morosa Alice B. Toklas. La Stein, insemma anca ai sò fradei Leo e Michael, a l'è stada vuna di colezionista e sostenidris pussee forta del lavorà de Matisse. Anca i sorei Cone, amis de la Stein, gh'hann daa ona man bella granda al Matisse e al Picasso.
I amis de Matisse hann poeu mettuu in pee l'Académie Matisse (1911-1917), ona scoeula privada senza pretes de guadagn, indè che 'l Matisse l'educava i artista pù gioven.
Dopo Paris[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1917 el Matisse el s'è trasferii a Cimiez, on rion de Nizza. I sò quader del desenni sucessiv hinn pussee relassaa e morbed respett a quell del period parisin. Quella chì a l'eva ona tendenza tipega de tant alter artista dopo de la fin de la I Guerra Mondial, e la vedom anca in Picasso e Stravinskij. Per 'sta reson, on quai critegh d'art del dì d'incoeu el dis che i sò quader de quii temp hinn on poo superficiai. Despoeu el 1930 però l'art de Matisse l'ha ciappaa de noeuv del vigor.
In del 1939 el s'è separaa de la soa miee. In del 1941 gh'è vegnuu on cancher a l'intestin: guarii, l'ha scominciaa a girà cont ona cadrega a rodell. In 'sto period l'ha segutaa a lavorà, col fà di murales, di collages (ciamaa gouaches découpés), ilustrazion grafegh e ilustrazion in bianch e negher per on quai liber.
In del 1954 a l'è staa ciappaa de on infart al coeur, e l'è mort. A l'è sepelii in del campsant del monastee de Cimiez.


text:
Saint-Marcel
Saint-Marcel a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la region dla Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dl'Eure
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dla Savòja
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd j'Ardënne
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Indre
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Morbihan
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Tigri
Ul Tigri l'è vüün dii dü fiümm impurtaant de l'Irak, insemm a l'Eüfraa.
Al nass in dii muntàgn del Tauru, in Türchìa (in dela regjun del Kurdistan), e al curr per 1.800 km circa in del desèrt de l'Irak fin a rivà al Guulf Pèrsich cunt un estüari in cumün cunt l'Eüfraa, cjamaa Shatt al Arab.
Insema cunt l'Eüfraa, c'al scurr un quaj chilometer püssee inver uçideent, al delimita ul cöör del staat de l'Irak, cjamaa, fin daj teemp andaa, Mesuputamia.
In del sò percuurs al tuca la citaa de Mosul, in del nòort de l'Irak, Baghdad, capital de l'Irak e l'oltra granda citaa de l'Irak, Bassora, ca l'è bagnada dal Shatt al Arab.
Ul fiümm l'è semper staa impurtaant, in dela stòria, per tütt i geent c'an pupulaa l'Irak fin daj teemp dii Sümeer; ul Tigri, insema a l'Eüfraa, defatt, al porta l'acqua dii vòolt muntagn de la Türchìa fin deent in del cöör de una regjun tra i püssee còolt e sèch in del muunt.
Ul fiümm a l'è defatt sbaraa in 'un bel pu' de püünt, propi per dach l'acqua a tütt i zòn circustaant; fin daj teemp antich, quand i Sümeer a pupulaven la Mesuputamia, l'è stada custrüida una reet de canal de irigazziun.


text:
Sant Angiäl
Sant Angiäl, o anca Sant Angiär[1] (nom ufizial: Sant'Angelo Lomellina) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 832 abitant (dato del Dicember 2013[2]), cont ona süperfis de 10,4 km² e ona densità de 80 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Castel, Castarnöv, Saré, Còss, Zem.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Sant Angel l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dòrmia
Artéccol in dialètt mudnés
La paròla dòrmia la vin dal vèreb latèin dormio, dormis, dormīre (durmìr). Acsè cum a dis al nòm, la dòrmia l'è 'na sostànsa druvèda in medzèina ch'la fà adurmintèr, tótt al còrp o anch sól 'na pèrta. .
Agh n'è in dû qualitê: per durmìr e per fèr in mòd ech chi la tól an sèinta mia al dulór. La secònda qualitê l'è druvèda in di uspidèl, quand is fan al-i operaziòun ed chirurgéa o quand agh è un ch'al córr al rés'c ed dvintèr mat perchè al sèint tròp mèl (ad esèimpi s'al s'è brusê in 'na brótta manéra).


text:
Grafiit
La grafiit l'è la furma del carbòni a pressiun nurmaal. L'è un mineraal muresín, deent del qual ul carbòni a l'è ligaa sü cunt trii ólter a furmà un piàn esagunaal; al g'à trii eletrúni in dii urbitàj bidimensiunàj ciamaa sp2 e un eletrún in de l'urbitaal s. Dal pünt de vedüda macruscòpich, la grafiit a l'è furmàda a fujètt cumè un líber.
La grafiit la sa pö presentà in dò fuurm: alfa, esagunaal, e beta, rumbuidaal, cunt i istèss prupietà físich ma cunt una strutüra cristalína diferenta; in natüra, ul 30% de la grafiit la sa tröva in de la furma beta, invéci la grafiit sintética la g'à dumè la furma alfa.
La grafiit la fà passà la cureent, vist ca i sò eletrúni a inn líber de mövess.


text:
Canis lupus familiaris
Canis lupus familiaris l'è 'l nòm scentìfich del cà, en mamìfer carnìvor, demestegàt de l'òm de la famìa biològica dei Canidae. Del pónt de vìsta genétich el reprezènta 'na sotaspéce del luf (Canis lupus) del quàl par che 'l sàpe 'n discendènt. Le dimensiù, la fùrma e 'l culùr del pél i pöl véser a bèi diferèncc a segónt de la ràsa. El g'ha 'n udìto e 'n olfàt en grànt svelöpàcc, e 'l nas se pöl dì che 'l sàpe 'l sò òrgano sensoriàl piö 'mportànt. Le ràse de dimensiù piö pesèna le pöl rià 'nfìna a 20 agn de vìta se i è cüràcc bé dei sò padrù, sedenò la sperànsa de vìta l'è presapóch entùren ai 15 agn.
Endèl sècol XXI, i ricercadùr i è riàcc a 'n consènso quàze totàl sö l'ipòtezi che dà per probàbil fés che la demestegasiù la sàpe cuminciàda piö che óter per adatasiù spontànea del cà a vìver arènt a l'òm piötòst che per la volontà de l'òm.[1]. Chèsta tendènsa la sarès duzìda al fat che per el cà l'ìa vantagiùs vìver tacàt a l'òm perchè 'l costàa méno fadìga troà de maià a stà coi òm piötòst che a vìver al stàt salvàdech.
In di agn l'òm l'ha selesiunàt dièrse rase de cà, piö de 300, e 'l laurà de selsiù l'è dré che l' và 'nacc amò al dé de 'ncö, ach se gh'è de regordà che la piö part di cà i è mia de rasa e per chèsto de sólet i è ciamàcc bastardì. Menimà tra i ràse de cà se regórda ol pastùr bergamàsch che l'è öna ràsa de cà de pastùr che la s'è uriginàda 'n Lumbardéa sö sö i mucc de la Pruìnsa de Bèrghem.


text:
Lantsch/Lenz
Lantsch/Lenz a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 532 abitant e una süperfiss de 21.82 km², e al se tröva a una altitüden de 1328 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lantsch/Lenz a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Alvaschein, Arosa, Brienz/Brinzauls, Vaz/Obervaz.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö la magiuranza de la popolazion la parla tudesch ma 'nfina a poch ann fà la lengua püssee parlada l'eva el Rumanc Surmiran. Adiritüra, in del 1910, el 97,02% de la popolazion el parlava rumanc, ma giamò in del 1941 la percentual l'eva calada a 86,6% e po in del 1970 al 74%.
L'andament dei ultim an l'è mustraa in de la tabela chi sott:
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion de Lantsch/Lenz l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lantsch/Lenz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gorizia
Gorizia (inscì anca in Italian; Gurize in Forlan; Guriza in Forlan gorizian; Gorisia in Venet; Gorica in Sloven e Croatt; Görz in Todesch stòrich; Goritia in Latin) l'è ona città italiana che la cunta 35946 abitant e che l'è 'l capploeugh de l'omònima provincia.
La città l'è semper stada al confin tra el mond latin e quell slav e, in la soa component italiana, tra la coltura forlana e quella giuliana.
Gorizia la confina in manera diretta con la Repubblica slovena (comun de Còi, Noeuva Gorizia e San Peder Vertòiba).


text:
Villa (CO)
Villa (nom ufizial in italian: Albavilla) l'è on comun de 6 432 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,6 km² e ona densità de 607 ab./km² ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. A l'è nassuu in del 1928 de l'union di comun de Villa Albesa e Carcan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Villa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Frutigen
Frutigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 71.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6718 abitant.
El cumün de Frutigen al se tröva a una altitüden de 800 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden, Diemtigen, Kandergrund, Kandersteg, Reichenbach im Kandertal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frutigen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1234 col nom de Frutingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Frutigen tourism (Inglés)


text:
Conton
Conton (parnonzia local: [ku'ntoŋ] o [ka'ntoŋ][1]; in Italian: Contone) l'è ona frazion del comun tisines de Gambarogn, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva minga lontan del Mont Scender, in sù la strada de Locarna a Bellinzona. El confina con Magadin (ovest), Locarna (nord-ovest), Monscendra (sud), Cadenazz (est), Gud (nord).
La scormagna di contones l'è majascendra, per via de la vesinanza cont el mont con l'istess nomm.
L'è staa on comun indipendent infina al 2010.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Ottavio Lurati, Nomi di luoghi, famiglie e i loro "perché?"


text:
Unterägeri
Unterägeri a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.1 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8121 abitant.
El cumün de Unterägeri al se tröva a una altitüden de 727 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baar, Menzingen, Oberägeri, Sattel (SZ), Steinerberg (SZ), Walchwil, Zug. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberägeri l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1150 col nom de Agregia. In del 1538 inscambi l'eva menziunaa col nom de Ober Egere.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Oberägeri in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Giovedé
Artécol in dialèt arzân
Giovedé (Giovedì in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr'al Mercordé e al Venerdé, dal latèin Iovis dies, giōren ed Giôve
L'inglèiş Thursday al deşvîn invēci dal nòm dal dio Thor e l'é prubâbil che da l' istèsa raîşa a deşvègna la parôla thunder (tròun); fólmin e tròun în ânch coleghê a la figûra ed Thor.
Ed giovedé, secònd l'uşânsa, a câschen al fèsti ed l'Asensiòun (40 dé dôp Pâsqua) e dal Corpu Domini (60 dé dôp Pâsqua).
I giovedé specêl:
- Giovedé Sânt: int la stmâna préma ed Pâsqua.
- Giovedé grâs: al prém giovedé ed caranvêl. Int la règola ambruşiana l'é al giovedé préma dal sâbet grâs.
- Giovedé eletorêl: int al Règn Unî ed sôlit al j elesiòun a vîen fât ed giovedé.
- Al giovedé ed Sara e Claudio (Ròma)
- Al giovedé amîgh (Coneliân). Fèsta privêda per di fédegh bèin alenê
- Al GioveDJ dei 3 Mori, l'esperiĵnsa ed mùşica e cuşèina ed chî al vō stêr bèin
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giovedé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Giovedì trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Abadìa
Abadia Sarìt (Abbadia Cerreto in italiàn) l'è un cumün de la pruincia de Lod, Lumbardia, cun 300 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El num Abadia el gh'è perché sül só teritóri a gh'era un'abasìa benedetina, e Sarìt perché gh'era pien de Quercus cerris.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Abadia Sarìt l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Scala
El Teater a la Scala de Milan, l'è vun di teater de musica lirica, musica classega e ballett pussee famos del mond. El teater sa troeuva in la Piazza de la Scala, che la toeu el nòmm dalla Gesa de Santa Maria a la Scala, impientada nel 1381 e ciamada inscì in onor de Regina de la Scala, miee de Bernabò Visconti.
El teater l'è opera de Giuseppe Piermarini e l’è stà impientaa per volontà de ona societaa de palchettista che gh'hann avuu la permission de Maria Teresa d'Austria a fabricà on teater noeuv, dopo che nel 1776 el Teater Ducal, che gh'era prima, e che se trovava dent in del palazz real, l'è andà a foeugh. Per avegh semper on teater taccaa al palazz, insemma a la Scala hann faa sù on alter teater, quell della Cannobiana, che adess se ciama Teater Lirich.
L'inaugurazion de la Scala la s'è tegnuda el 3 agost 1778, con l'opera Europa riconosciuta, de Antonio Salieri.


text:
16 06
Ol dé 16 de zögn l'è 'l 167 ( 168 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 199 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de zögn al è ul dí da pòost 167 ( 168 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 199 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1802 - Menorca: in nom de Spagna, ol capità zeneral de Mallorca, Joan Miquel Vives i Feliu, al tö possessiú de l'ísola daspus de la darera ocüpassiú Britànega.
1938 - Castelló (la Plana Alta): i tröpe franchéste i ocüpa la sità.
1983 - Ascó (la Ribera d'Ebre): la entra in funsionamet la sentrala nöcleara Ascó II.
2002 - 'l vé canunizàt in San Pietro ol Padre Pio da Pietrelcina
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1937 - Madrid (Spagna): Andreu Nin polítegh e scritur Català, sassinat per elemenc stalinis&moddot;c.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Hockenheim
Hockenheim l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rhein-Neckar. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 34.84 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 20 874 abitàncc.
Hockenheim la se tróa a 'na altèsa de 102 méter sura 'l leèl del mar.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Póch delóns de la cità gh'è 'l circuito per gàre automobilìstiche ciamàt Hockenheimring, endèl qual se cór, 'ntra le ótre, le gàre del Gran Premio de Germania del Campiunàt Mondiàl de Formula 1.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
22 06
Ol dé 22 de zögn l'è 'l 173 ( 174 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 193 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de zögn al è ul dí da pòost 173 ( 174 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 193 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1343 - Palma (Mallorca): a la sé, Pere III ol Serimonius al è proclamat rei de Mallorca, con che i teritore del Regn de Mallorca i resta reincorporacc a la confederassiú Catalano-Aragonesa.
1941 - Öròpa: Zermania la invadiss la Üniú Soviétega (Segonda Guèra Mondiala).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2006 - Barcelona: Marta Mata pedagoga e depütada sossialesta al Parlament, i Corte Spagnöle e ol Senat.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La congiura degli innocenti
La congiura degli innocenti (Al cumplòt ad quéi ch'i n aṅ fat gnint) l'è na cumèdia négra dal 1955 'd Alfred Hitchcock, trat da 'n rumànś cic ad Jack Trevor Story. Al tìtul uriginàl a vōl dir „Al prubléma cun Harry“ ch'a sarév pò 'l mòrt.
Dòp i sucès ad La finestra sul cortile e ad Caccia al ladro, qvéi dla Paramount Pictures i aṅ lasâ carta biànca a Hitchcock par giràr un film ch'al vliva lò, miténd in sal tàvul un migliòṅ ad dòlar ad budget.
Par la part ad Jennifer l'è stada tòlta la Shirley MacLaine, chè a 'l sò debùt.
Sunt
Un putèṅ ch'al s ciàma Arnie (Jerry Mathers) al cata in un camp in na culìna dal Vermònt al cadàvar 'd Harry Worp (Philip Truex). In paéś i èṅ in tri a crédar 'd avér-al cupâ sénsa vlér tacànd da 'l vèć capitàn Albert Wiles (Edmund Gwenn) ch'al pénsa 'd avér-ag tirâ na sćiuptàda méntar 'l éra a casa. La Jennifer Rogers (Shirley MacLaine) invéci un quèl la gh 'l à fat dabòṅ, qvél ad tiràr-ag na śbutigliàda in cô, a gh'è da védar se Harry, ch'a sarév pò sò marè che lē l'à lasâ dòp ch'l è nâ Arnie, 'l è pò mòrt par quàl lè. E pò a gh'è la sgnóra Ivy Gravely (Mildred Natwick), na puta in là c'n i an, ch'la gh'à mulâ na pédga c'n i tac dal sò scarpi dòp ch'l éra saltâ fóra da 'n cespùi mèś imbambî p'r al cólp dla Jennifer.
Sam Marlowe (John Forsythe) al decìd ad jutàr i sò amìg e i sò vśèṅ ad cà. Ninsòṅ a vōl ch'a s cata 'l còrp, in gir a gh'è al vice-sierìf Calvin Wiggs (Royal Dano), e acsè al grup al decìd ad lugàr al cadàvar sót-tèra, saplénd-al e dassaplénd-al par soquànti vòlti, e pò i al métan in na vasca da bagn.


text:
Sahara
El desert del Sahara a l'è in de l'Africa setentriunala, e l'è el desert cald püssee gross del mund (intra tücc i desert al vegn dopu de l'Antartid[1]). A l'è quasi 9.065.000 chilometer quadraa. Un quaj scenziaa al pensa che'l sia vegg 2,5 miliun d'agn. A l'è el sit püssee cald de la Tera ma a l'è minga quel püssee sücc, che l'è inscambi el desert d'Atacama, in de l'America del Süd. El nom Sahara al vegn de la parola araba, صحر , che la vör dì propi desert.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ De già che 'l piöv poch in Antartide, 200 mm a l'ann in di cost e dent un frach de men, el denter del cuntinent a l'è tecnicament el püssee gross desert del mund.


text:
Boulogne-sur-Mer
Boulogne-sur-Mer (Boulonne in piccard; Bonen o Beunen in olandes; Bolonia, Bononia, Gesoriacum, Portus Itius o Portus Britannicus in latin) l'è ona città de la Francia del nord cont ona popolazion de circa 45.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Boulogne-sur-Mer (che podarissom voltà 'me Bologna sora el mar) la se troeuva in de la region del Nord-Pass de Calais, e in particolar in del dipartiment del Pass de Calais.
Come 'l dis anca el sò nomm, l'è in sù la costa del mar (el canal de la Maniga), là indove la gh'è la fos del fiumm Liane.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona de Boulogne l'è stada abitada prima de tutt del popol germanigh di Morin; la città però l'è stada fondada in del 55 prima de Crist del Giuli Ceser in persona, perchè 'l voreva ona bas per partì per l'Inghilterra (i nav poeu hinn partii de pussee a nord, a Wissant). El gh'ha daa el nomm de Bolonia, in riferiment a la città emiliana. I storigh hann deciduu che quella Bolonia lì la correspond a quella che al dì d'incoeu l'è la città alta. Là arent el gh'era anca el port, ciamaa Portus Itius, che poeu l'è vegnuu ai temp de l'imperi la sede de la flotta de la Maniga.
In del III secol la città l'era ciamada Gesoriacum (la città bassa). El Svetoni el dis che l'imperador Caligola el gh'ha faa sù on far proppi grand, compagn de quei del Mediterrani, e che l'esisteva anca in del Medioev.
In del Medioev, Bologne l'è stada el centro de ona contea. Vun di sò cont, Ustachi II "Bei Barbiss", l'ha juttaa el Guglielmo I de Normandia in la soa invasion de l'Inghilterra; el sò fioeu l'è staa el famos Goffred de Bujon, che l'è quell che l'ha liberaa Gerusalemm di Musulman in del 1099: el sò fradell Baldovin l'è staa el primm re cristian de Gerusalemm.
On alter cont de Boulogne, Steven de Blois, l'è staa re d'Inghilterra in del period 1135-1141.
La contessa Matilda II l'è diventada regina del Portogall, col sposà l'Alfons III, che per quest l'è staa ciamaa anca el Bolognes.
L'è staa a Boulogne che gh'è staa el matrimoni tra Isabella de Francia e 'l re ingles Edoard II.
Boulogne l'è stada attacada tre voeult di Ingles (che gh'even anmò el port de Calais) duranta la prima metà del XVI secol. El 26 de luj 1544 la torr romana l'è stada trada giò; a settember l'è stada conquistada di Ingles a settember, per tornà a la Francia domà dopo la Pas d'Ardes (giugn del 1546): l'assedi che 'l princip Enrigh (el futur Enrigh II de Francia) l'aveva faa a la città l'era andaa mal perchè i sò mercenari faseven minga quell che 'l diseva lù.
A bon cunt el poeta frances Ronsard, in del sò inn a Enrigh II el gh'ha ditt anca:
(E senza fà frecass, cont on sforz meraviglios/tì te avevet giamò conquistaa i fort de Boulogne/e cont i armi costringiuu 'sta arroganza inglesa/a vendett Boulogne e fàlla francesa)
Besogna poeu dì che al temp la pupart de la popolazion l'era minga francesa, ma fiamminga.
In del 1662, dopo che 'l Luis XIV l'eva compraa del re ingles la città de Dunkerque, tolta via ai Spagnoeu quattr'ann prima de ona coalizion anglo-francesa, i abitant de Boulogne s'hinn ribellaa contra de lù perchè la pression fiscal l'era cressuda.
La rivoeulta l'era sostegnuda del re de Spagna (che l'era el re di Fiander, minga lontan de Boulogne), tant che dopo cinch ann (1667) l'è s'cioppada anmò la guerra. El podè central frances l'ha faa ona repression tremenda contra la region; oltra a tutt i personn che hinn staa coppaa, gh'è de savè che 3.000 ch'eren soravivuu hinn staa menaa ai galer.
In del XVIII secol Boulogne l'era on port de pesca in decadenza, indove se pescaven i aringh in autunn e i sgomber in primavera, tant che i abitant, per cattà sù on quai danee in pù, vegnen anca sfrosador tra l'Inghilterra e la Francia. Lor portaven de sfros (in gergo smogglage) tè, tissuu, aquavitt, vin, zenever, che in Inghilterra eren tassaa de bon. El sfros l'era sostegnuu de la Francia e l'è rivaa al sò massim intorna al 1780.
A Boulogne gh'è anca di pirata al servizzi de la corona francesa, che combatten in de la Guerra de Succession Spagnoeula (1744-1748) e in de la Guerra di Sett Ann (1756-1763).
Ai temp del Napoleon, Boulogne la gh'ha vari benefizzi, perchè la torna a vess ona città portual importanta.
In del 1905 a Boulogne 'l gh'è staa el primm convegn internazional sora l'Esperanto. La Deciarazion de Boulogne l'è voeuna di prej miliar de la storia de l'Esperanto. Duranta la Prima Guerra Mondial, la città l'ha minga patii el front, anca se l'era minga tropp lontan del confin franco-belga.
La Segonda Guerra Mondial inveci l'ha vist la popolazion proppi attiva contra i Todesch. I bombardament (sia todesch che leaa) hann risparmiaa la città alta (la part pussee veggia), ma hann traa giò tutta quella bassa e 'l port.
Anca al dì d'incoeu Boulogne-sur-mer l'è on port imporant de la Francia del Nord.
Personn nassuu a Boulogne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Franck Ribéry (1983), giugador de ballon.


text:
Turtona
Turtùna (en dialèt turtunés: Turtona; en latì: Derthona; en piemontés: Torton-a; en dialèt nués: Tortóunna) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha presapóch 25.227 abitàncc, 'na superfìce de 99,29 km² e 'na densità de 254 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lissandria, Bosco Marengo, Carbunera, Carzòu, Casternöv, Paderna, Puncròu, Pozzolo Formigaro, Sale, Sarsòu, Spineigh, Vigsö, Vila Vernia, La Vilëta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Algebra
Artéccol in dialatt bulgnais
L'algebra l'è 'na pèrt 'd'la siänza dî nómmer cun däl lètter (a, b, c,..) o dî èter simbol druvè par dipénzer dî nómmer brîsa cgnossò. Int'l algebra, l'adiziån, la sotraziån, la multiplicaziån e la divisiån én druvè par truèr al nómmer (al valåur) int'un problema (l'equaziån) quant'an s i cgnóss brîsa.
- Par esänpi: s'avéss da truèr la x (la variâbil) int'l equaziån: .
Cåun l'algebra as pôl azontèr zénc ai dû lè ed saggn cunpâgna (=). (), donca al risultè l'è: . Pió fén:
- A man cénna: un negatîv 5 e un positîv 5 al fà 0 a partîr da "".
- A man drétta: un positîv 2 e un positîv 5 al fà 7.
- Arscrîver l'equaziån:
- ,
- dunca
- .
Quasst as ciama "l'algebra elementèr", o algebra fundamentèl. Ai sré ancåura: l'algebra astratta, l'algebra lineèr, e l'algebra universèl.
L'algebra la pôl èser druvè par truèr la soluziån ed problêm reèl parché äl rêgol fundamentèl äli én cunpâgna a la realtè e pôlen èser däli imâzin dal månd e dî valûr reèl.
- Par esänpi, s'a dâg 5 munaid a n'amîg e an rèsten 10, quant'ain ò vò prémma? Zarcän ed scumétter quant ain ò vó prémma e al ciamän quasst x. Quanti munaid a jò vò prémma mänc a quall ch'ai ò adèss, dånca . A psän azontèr zénc a tott i lè par truèr che ; acsé . x, al nómmer ch'a jò vò prémma l'è cunpâgna a 15.
Létter d'la algebra[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'l algebra, l'adiziån z a y (o y e z) l'è scrétta cme y + z. Int'l algebra, la sotraziån z ed y (o y mänc z) l'è scrétta cme y - z.
Int'l algebra, la multiplicaziån y par z (o y o z) as pôl scîver in 4 môd: y × z, y*z, y(z), o yz. Al yz l'è al môd piò druvè ed scrîver dû prodott ed y e z int'l algebra.
Quant a multiplicän un nómmer e 'na lettra int'l algebra, a scrivän al nommer davänti la léttra. Quant al nómmer l'è on, dåpp al nè brîsa un nommer parché s'a multiplicän pr'on as à sänper cal nommer.
Int'l algebra, as divîd: y divîs par z l'è scrétt cme y */* z o y/z. Al y/z l'è druvè piò spass.
Cum as dipénz l'algebra[modifica | mudéfica la surzéia]
L'algebra l'introdûs dî diséggn e la formula fundamentèl y=mx+b cåun la b ch'l'è intersechè par y int'al grâfic e la m ch'l'è la pendänza. Sta fòrmula la s'àpplica al curdinè dal cuurdinati dal grâfic o (x,y).


text:
La cumissiun per economia, taxas e politica da stadi (CETPS) ha
predeliberà la missiva concernent las revisiuns parzialas da la lescha
da vischnancas e da la lescha davart la gulivaziun da finanzas dal
chantun Grischun en preschientscha da cusseglier guvernativ Hansjörg
Trachsel. La fatschenta vegn tractada dal cussegl grond en la sessiun da
december.
Sco quai che la regenza scriva en sia missiva, han ils dus projects
differents puncts cuminaivels. Els servan a realisar la constituziun
chantunala, la sanaziun da las finanzas ed il program da la regenza. Il
numnader cuminaivel il pli impurtant è la promoziun da la collavuraziun
intercommunala e da fusiuns da vischnancas. Cun mesiras da promoziun
correspundentas e cun l'eliminaziun d'impediments vuless la regenza dar
la direcziun per ina refurma da las structuras territorialas.
En la lescha da vischnancas dal chantun Grischun vegnan actualisadas
las disposiziuns davart la collavuraziun intercommunala e quellas davart
la fusiun da vischnancas. En connex cun la fusiun da vischnancas èn
vegnidas fatgas cumplettaziuns en ils secturs da la promoziun e dal
sforz. Tras la revisiun da la lescha da vischnancas vegn ultra da quai
stgaffida la basa legala per reorganisar las corporaziuns regiunalas.
Tras la nova lescha davart la gulivaziun da finanzas e tras
l'ordinaziun executiva respectiva duain vegnir rinforzads ils impuls per
fusiuns da vischnancas ed eliminads impediments existents. En la missiva
propona la regenza per quest intent in nov model per la gulivaziun da la
forza fiscala ed ina nova regulaziun en connex cun la resalva persunala
per contribuziuns ad ovras publicas.
Entant che la CETPS va d'accord cun tut ils puncts che la regenza
propona en la missiva tar la lescha davart la gulivaziun da finanzas e
tar l'ordinaziun executiva respectiva, fa ella differentas propostas da
midar la lescha da vischnancas. Uschia vuless la CETPS midar ils statuts
da las corporaziuns regiunalas e da las corporaziuns da vischnancas en
quel senn ch'il referendum da las vischnancas sco er da las votantas e
dals votants na duess betg mo esser pussaivel cunter tscherts conclus da
la radunanza da delegadas e da delegads, mabain er cunter conclus da la
radunanza regiunala. Cunquai che mintga vischnanca sto appartegnair ad
ina corporaziun regiunala, vuless la cumissiun plinavant ch'ina
vischnanca duess pudair s'associar mo en cas excepziunals cun in'autra
corporaziun regiunala per ademplir tschertas incumbensas. Ina minoritad
da la cumissiun propona ch'ils statuts da las corporaziuns regiunala
stoppian prevair stringentamain che la suprastanza regiunala vegnia
elegida da la totalitad da las abitantas e dals abitants da la
corporaziun cun dretg da votar. In'autra minoritad da la cumissiun
vuless che l'artitgel che prevesa da pudair far votaziuns consultativas
en il rom da projects e da tractativas davart ina fusiun da vischnancas
vegnia stritgà senza cumpensaziun. Dal rest è la cumissiun suandada per
gronda part las propostas da la regenza ed ha la finala deliberà la
missiva da la regenza per mauns dal cussegl grond.
Gremi: cumissiun per economia, taxas e politica da stadi
Funtauna: rg cumissiun per economia, taxas e politica da stadi


text:
Gressy
Mudel:Dablink Cuurdinàde: 46°45′N 6°38′E
Gressy a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.23 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5918 abitant.
El cumün de Gressy al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belmont-sur-Yverdon, Essertines-sur-Yverdon, Pomy, Valeyres-sous-Ursins, Yverdon-les-Bains.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Basa legala
La basa legala vertenta per las incumbensas da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun è la lescha chantunala davart las vias da l’emprim settember 2005. Questa lescha determinescha la planisaziun, la projectaziun, il stabiliment ed il mantegniment da las vias chantunalas e definescha era las incumbensas da la polizia stradala. Ultra da questa lescha datti natiralmain anc autras leschas ed ordinaziuns da la confederaziun e dal chantun che ston vegnir resguardadas per las incumbensas multifaras da l’Uffizi da construcziun bassa.
Leschas ed ordinaziuns dal chantun Grischun
Las pli impurtantas leschas federalas davart las vias


text:
Pròsper Grech
Pròsper Grech, O.S.A. (Vittoriosa, Malta 24 de dicèmber 1925) l'è un cardinàl e arcivésch catòlich maltès.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Vittoriosa el 24 de dicèmber 1925, l'è stài urdinàd pret in del Urdin di Frà Agustiniàn el 25 de màrs del 1950. L'è stài per tanti ann prufesùr de Teulugia in tante Üniversità.
El vòtt de febràr del 2012 l'è stài cunsacràd arcivèsc da Mons. Pául Cremona, e el desdòtt de febràr, cardinal dal Papa Benedètt XVI; l'è èl prìm calrdinàl maltès dòpu 168 ann[1] dal 1863, quànt l'è mort el cardinal Sceberras Testaferrata.
Stema e mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« In te, Domine, speravi » (« Ho speràd in tì, o Signùr »)


text:
Quaterniú
I quaterniú, i è una generalizazziú di nümar cumpless, da tala manera che, si un nümar cumpless al definiss dò dimensiú gjuntaant la cumponeent i (al cuventa recordá che ), un quaterniú al definiss quàtar dimensiú gjuntaant le cumponeent i,j,k, da manera che:
Sa pöö resümí in chesta taula da mültiplicazziú:
Un quaterniú, dunca, al è un nümar da la furma: z = a + bi + cj + dk, indúe i 4 nümar reaj a, b, c e d i definiss ünicameent ul quaterniú z. Ul valuur assulüü dal quaterniú z sa l definiss cuma:
La mültiplicazziú da quaterniú la gh’a le prupietaa assucjativa e distribütiva però mia la cumütativa: ul cungjuunt di quaterniú al è dunca un còorp mia abelià.
I quatrniú i è staa ideaa par Sir William Rowan Hamilton, ul 16 de utuber dal 1843 (un lündesdí) dapress da pensá assée da teemp sü cuma mültiplicá "triplett" da nümar (da fatt, al è impussíbil). Cura ca, caminaant cun la suva dona, al nava a presedí una reuniú a l'Académia Reial Irlandesa, la idea la ga venía al impruviis e al sa n alegrava taant ch’al scriíva la fórmüla pensada a ü di pilàstar d'un puunt ch’a gh’eva sül sò camí.


text:
Barbados
Barbados a l'è un paes di Caraib che l'è furmaa dumà del isula "Barbados".
La capital a l'è Bridgetown.
La gh'ha una süperfiss de 430 km² e una pupulaziun de quasi 280.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barbados a l'è staa un pussediment del Regn Ünì del 1625 fina al 1966, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barbados a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim ministr a l'è el Freundel Thomas (del 2010).


text:
Ziziphus zizyphus
El Ziziphus zizyphus l'è 'n boscàl spinùs uriginàre de la Cina, ma che 'l crès come negót apò a 'ndèle regiù del mediteràneo. El fröt, cunusìt col nòm de zöbia, l'è bù de maià, ma al dé d'encö l'è póc cunsideràt. L'è amò cultiàt evéce endèl Estrémo Oriènte endóche se 'n tróa 'n divèrse varietà.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'n àlber o arbùsto alt de 6 a 10 m coi ram spinùs (ma gh'è apò a de le varietà sènsa spì).
Le fòie i è càduche, bislónghe, co i òrli a capitìne fìne e condèle stìpole spinùze.
I fiùr i è pesègn e de culùr i tìra al zaldì, i ve fò a la sèa de le fòie.
El fröt, la zöbia, l'è 'na drùpa a fùrma de öf picinì, prìma zàlda e pò dòpo rósa quan che l'è madüra. La g'ha dét en giandì dür de fùrma elìtica. La pólpa l'è dólsa de 'n saùr dèbol.
Le zöbie le conté tàte vitamìne, suratöt vitamina A et C e per chèsto le vé doperàde de spès endèla preparasiù de midizìne.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ziziphus jujuba P. Mill.


text:
Perù
El Perù (Perú in spagnöl) a l'é un paes del America del süd.
El cunfina cunt l'Ecuador, la Culumbia, el Brasil, la Bulivia e'l Cile. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost.
I cità püssee impurtant a hinn la capital Lima, Cusco, Trujillo, Arequipa, Iquitos, Puno, Piura, Chiclayo, Tacna e Cajamarca.
La gh'ha un süperfiss de 1.285.220 km² cunt una pupulaziun de quas 30 miliun d'abitant.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Francisco Pizarro l'aveva cunquistada in del 1533. A l'è indipendenta del 1821.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ël Perù (nòm ufizial: Repübliga del Perú) a l'é una repübliga.
El president a l'é l'Ollanta Humala (dal 2011).
El prim minister a l'é el René Cornejo (dal 2014).
Dipartiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amazonas
- Ancash
- Apurímac
- Arequipa
- Ayacucho
- Callao
- Cajamarca
- Cusco
- Huancavelica
- Huánuco
- Ica
- Junín
- La Libertad
- Lambayeque
- Lima
- Loreto
- Madre de Dios
- Moquegua
- Pasco
- Puno
- San Martín
- Tacna
- Tumbes
- Ucayali
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fest Nazionài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ólter di festività nazionài, ogni provincia la gh'ha duu dì festiv, ed ogni comun álter duu pussee, cont on nùmer total de fest officiài in Perù de 12.


text:
Lengua greca antiga
El Grech Antich (nòmm nativ: ἡ Ἐλλnvιkή Yλῶσσa o Ἐλλnvιkόv; trasliterazion: hē Hellēniké glôssa o Hellēnikón; in Grech Modern: Apxaίo Eλλnvιkό; trasliterazion: Archaío Ellēnikó ) l'è l'union di dialett parlaa in de la Grecia Antiga e, in de la soa varietaa Iònegh-Attega, l'è cont el Latin la lengua che l'ha fondaa la civiltaa occidental. On esempi de Grech Antich l'è: "Eu bainómenoi en têi Ouikipaideía, têi eleutherêi engkuklopaideía hê pántes dúnantai sôizein gráfein" (= Ben vegnuu in la Wikipedia, l'enciclopedia lìbera che tucc pòden juttá a scriv).
Cuntegnüü
- 1 I Origin
- 2 I dialett Ellenegh e la lengua comun
- 3 El Grech Antich al dì d'incoeu
- 4 L'Alfabee
- 5 Sòn particolar
- 6 Òlter nòrm de ortografia
- 7 Similituden cont òlter lengov
- 8 El Pader Nòster in koiné
I Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech l'è ona lengua indoeuropea come 'l Latin, el Persian, l'Armen e 'l Celtegh. I Indoeuropee che hinn migraa in Grecia in del 2000 A.C. parlaven el Protogrech, che poeu el s'è evoluu in d'ona varietaa granda de dialett. Perchè l'è avegnuda ona ròbba simel? Perchè la Grecia l'è ona region che la gh'ha on numer grand de mont, che hann separaa i vari gent Ellenigh, donca el s'è nò formaa on Statt unii. Se 'l gh'è nò on Statt unii, nanca la lengua la pò vess istèssa (per esempi, anca in Italia l'è avegnuu l'istess).
I dialett Ellenegh e la lengua comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del Protogrèch hinn nassuu on numer d grand e varietaa: el Micenee (parlaa a Micén, in del Peloponnes), el Dòregh (parlaa in Lacònia, in Macedònia e a Creta), l'Eòlegh (parlaa in de la Grecia Central e in di isol del Mar Egee), l'Arcadegh-Cipriòta (parlaa in Arcàdia e a Ciper) e 'l Iònegh (parlaa in Attega e in de la part de l'Asia Minor ciamada Iònia). Nun gh'hemm minga testimonianzi de tucc 'sti dialett chì, anca perchè la maggior part di scrittor hann scrivuu in Attegh. Ona menzion particolara la spetta a la lengua che l'è stada doperada per scriv i duu poema epich del poetta Omee, var a dì L'"Iliad" (ἠ Ἰλιάς) e l'"Odissea" (ἠ Ὀδuσσeίa). A longh la soa lengua l'è stada considerada on'union tra l'Eòlegh e 'l Iònegh, ma in temp vesin a nun l'è staa stabilii che in realtaa l'eva ona lengua artificial, fada per el meter cont el qual eren staa scritt (ciamaa "esameter"). I duu poema hinn staa diffonduu a longh per via oral, fin al moment in cui el dittator de Atene, el Pisistraa je ha minga faa copià.
Poeu, dòpo la vittòria contra i Persian (479 A.C.) la s'è dervida per la Grecia on'etaa de splendor coltural immens, in de la qual Atene la gh'ha avuu el ròl principal. Questa etaa l'è ciamada classega. Chì la lengua Attega l'è devegnuda la lengua de la poesia, de la filosofia (cont el Platon e l'Aristòtel), del teater (con l'Eschil, l'Euripid e 'l Sòfochel) e de la storiografìa (con l'Eròdot e 'l Senofont). Poeu, quand che Atene l'ha perduu la Guerra del Peloponnes, l'Attegh l'ha mantegnuu el sò valor.
Infin, in del IV sec. A.C. Lissander III el Grand, re de Macedònia, l'ha prima ciappaa tuta la Grecia, e poeu tucc i territòri di Persian, e l'ha faa sù l'imperi pussee grand de l'antichitaa. Donca, per amministrà on territòri d'ona natura tal, la serviva ona lengua unega e comun. Lisander l'era Grech, ma minga Attegh, donca l'ha contribuii a fà ona varietaa del Grech (con bas el Attegh, peroo) che la uniss la maggior part di dialett e che la fuss comprensibil a tucc i sò dominaa (nanca lor eren Grech). Inscì l'è nassuda la lengua Greca comun, ciamada in Grech per l'apunt "koιvή διάλektoς" (= koiné diálektos). Questa lengua chì la gh'ha avuu l'istess ròl del Toscan in Italia e l'è anca la lengua che la ven studiada a scoeula. Anca i Roman, che hann ciappaa la Grecia in del 146 A.C. hinn staa affasinaa de questa lengua e infatt tucc i òmen de coltura la studiaven. El Ceser quand di congiuraa l'hann coppaa l'ha dii i sò ultimm paròll in Grech (Kaí sù, téknon?, ch'el voeur dì: "Anca tì, fioeu?"). De la koiné l'è vegnuu el Grech Medieval e poeu quell modrno (con tucc i sò dialett). Anca i Vangee hinn staa scrivuu in chesta lengua.
El dialett Iònegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In particolar, el Iònegh (ὀ Ἰάς διάλektoς, ho Iás diálektos) l'eva parlaa in dij Ciclad, in la còsta turca e su quella del mar Egee (in Attega, per esempi). El sò abecee l'e quell che poeu l'è diventaa l'abecee grech moderno. Come differenz de la koiné, el Iònegh:
- Muda semper la A longa in Ē (a es.: Troíē, minga Troía);
- El fa diventà dittongh i "E" e i "O" (a es: Koúrē, minga Kórē; e Peíras, minga Péras);
- El gh'ha minga i contrazion (a es: Géneos, minga Génous);
- I dittongh "AU" diventen "Ō" (a es: "Thōmázō", minga "Thaumázō");
- I sòn in "RR" diventen "RS";
- I sòn "TT" diventen "SS", come anca in de l'Attegh pussee antich;
- El sòn "GN" el diventa "N" (a es: Nínomai, minga Gígnomai);
- El dativ de la I e II declinazion el finiss in "SI" (a es: Anthrópoisi, minga Anthrópois);
El dialett Dòregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In di paròll che in del Grech Arcaegh gh'aveven on "s" prevocalegh e ona lettera ciamada jod (J) el Dòregh, comè l'Attegh el mett ona "H".
- El Dòregh el tegn l'antega lettera "w" (scrivuda F); a esemp wérgon, minga érgon (lavorà);
- El tegn ona "t" indove in del Attegh la gh'è ona "s"; per esempi, tú, minga sú (tì);
- El sòn "th" el diventa "s"; per esempi, siós, minga theós;
- El sòn "z" el diventa "sd"; per esempi, melísdetai, minga melízetai;
- El genitiv plural maschil l'è in "ā", minga in "ōn";
- El genitiv plural feminil l'è in "ân", minga in "ôn";
- El genitiv singolar maschil de la I declinazion l'è in "a", minga in "ou";
- El genitiv singolar maschil de la II declinazion l'è in "ō", minga in "ou";
- L'acusativ plural maschil de la II declinazion l'è in "ōs", minga in "ous";
- "Nun" l'è Hamés, minga Hēmeîs;
- "Violter" l'è Humés, minga Humeîs;
- L'articol "i" l'è toí, mina hoi;
El dialett Eòlegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialett Arcàdegh-Cipriòta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De 'sto dialett chì se sa minga tant, anca se l'è conossuu 'l fatt che l'eva vun di lengov grech che la somejava pusse al Micenee. Come l'è indicaa del sò nòmm, l'eva parlaa in de l'Arcadia (Peloponnes) e in de l'isola de Ciper, indove, al dì d'incoeu, l'è parlaa on dialett pussee compagn del Grech Antich che de la lingoa parlada in Grecia.
La lengua omerega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua omèrega l'è ona lengua artificial in de la qual hinn staa mis'ciaa form de pussee dialett, come l'attegh, el iònegh e l'eòlegh. Donca l'è puttòst difficil trovà i caratteristegh principal. Tel chì on quai esempi:
- I "a" longh diventen "ē".
- Gh'è minga semper i contrazion vocàelgh.
- Se pò trovà despess "pt" inveci de "p"
El Grech Antich al dì d'incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech l'è comenzaa a vess restudiaa al inizzi del Renasiment, quand l'è nassuda la corrent del Umanism, anca se gianmò in de l'Etaa de Mezz l'eva doperaa in dij monastee e daj Arab (che gh'aveven ciappà dij part del territòri dij Bizantin) comè lingoa de la filosofia. Ora, in Grèsa l'è studiaa comè da nun el Latin, perchè el gh'hà la soa istessa funzion. In Italia l'è materia de studi in dij licee clàssegh cont el Latin. I numer, i preposizion e i desinenz del Grech vegnen anca mò doperaa in la nomenklatura scientìfega e médega.
L'Alfabee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Alfabee Grech l'è derivaa de l'alfabee fenìss e el gh'hà 24 letter (6 vocaj e 18 consonant):
A, a (álfa): A
B, B (bêta): B
Γ, Y (gámma): G (parnonzia: GH)
A, δ (délta): D
E, e (épsilon): E (parnonzia: É)
Z, Z (zêta): Z
H, n (hêta): Ē (parnonzia: È)
Θ, θ (thêta): TH (parnonzia: TZ)
I, ι (ióta): I
K, k (káppa): K
A, λ (lámbda): L
M, u (mu): M
N, v (nu): N
E, E (xi): X
O, o (ómikron): O (parnonzia: Ó)
Π, π (pi): P
P, p (rho): R
E, σ/ς (sígma): S; l'è scrivuda anca "C".
T, t (taû): T
Y, u (úpsilon): U (parnonzia: U)
Φ, φ (fi): F
X, x (chi): CH (parnonzia: KH)
Ψ, ψ (psi): PS
Ω, w (òmega): Ō (parnonzia: Ò)
ATENZION: Se la "S" l'è in del mezz d'ona paròll, la se scriv σ, ma se l'è a la fin l'è scrivuda inveci ς.
Del alfabee grech deriven l'alfabee latin (ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ) e chel cirìlegh (AБBГДEËЖЗИЙKAMHOПPCTyФXЦЧШЩЪЫbЭЮЯ).
Sòn particolar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
AI, ᾳ: ĀI (parnonzia: A).
AI, aι: AI (parnonzia: AI).
AY, au: AU (parnonzia: AO).
ΓΓ, YY: GG (parnonzia: NGH).
ΓK, Yk: GK (parnonzia: NK).
ΓN, Yv: GN (parnonzia: GHN).
ΓE, YE: GX (parnonzia: NX).
ΓX, Yx: GCH (parnonzia: NKH).
EI, eι: EI (parnonzia: EI).
EY, eu: EU (parnonzia: EO).
HI, ῃ: ĒI (parnonzia: È).
HY, nu: ĒU (parnonzia: EO).
KK, kk: KK (parnonzia: NK).
OY, ou: OU (parnonzia: O).
ΩI, ῳ: ŌI (parnonzia: Ò).
I Dittongh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Derent'al Grech Antich gh'hinn dij leter che, si vegnen mettuu insèmm, l'è comè se farissen ona soeula lètera. Chest grupp chì hinn ciamaa dittongh e hinn: aι, au, eι, eu, oι, ou.
Òlter nòrm de ortografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aj inizzi de paròll (se comenzen per vocal o per "R") el doeuv semper vess present el spirit, ona partisela che la se mèt sora la prima lètera e che la determina se ona vocal l'è aspirada o nò. Se l'è aspirada, el spirit el se ciama "asper", se l'è minga aspirada el se ciama "dolz".
Esemp: ἉYaθός (bon) el se traslitera "Agathós" parchè el spirit l'è dolz. Ma Ὁpάw (vedè) el se traslitera inveci "Horáō", per el motiv contrari.
I accent pòden vess sguzz o sirconfless. L'accent sguzz poeud stà sora tucc i vocaj e sin a la tersultima silaba, ma el sirconfless soeul sora i vocaj longh (a, n, ι, u, w, ᾳ, ῃ, ῳ) e i ditongh (aι, au, eι, eu, oι, ou) e sin a la penultima silaba. Sora i ditongh, l'acent el vien mettuu adòss a la vocal final ma s'el parnonzia sora la prima (esemp: ἀYaθoί el se traslitera agathoí ma el se parnonzia agatzòi). La a, la ι e la u pòden vess sia longh che cort.
Chesta modalitaa de parnonzia la se ciama "etacista" (parchè la n la se parnonzia "E"). In Grèsa inveci la vien dovrada ona oltra fòrma de parnonzia, ciamada "itacista", per el motiv che la n, la u e i dittongh oι, uι e eι hinn parnonziaa "I". Semper con chesta parnonzia, aι el se legg "E", δ "DH", B "V", uπ "B, MP, MB" e vt "D, NT, ND".
Similituden cont òlter lengov[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech Antich l'è ona lingoa indoeuropea, donca el gh'hà similtuden cont i alter lengov de chesta familia lingoistega.
Grech/Ingles[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aeίπw, Leípō: I leave (mì lassi);
- ΘuYάtnp, Thugátēr: Daughter (fioeua);
- Mῦς, Mûs: Mouse (ratt);
- Ὑπὲp, Hupèr: Over (sù);
- ἚpYov, Érgon: Work (lavor);
- Γeλάw, Geláõ: I laugh (mi ridi);
- Ὂλoς, Ólos: All (tutt);
- Metὰ, Metà: With (cont);
- Ἄvὴp, Anèr: Man (òmm);
- Kaλέw, Kaléō: I call (mì ciami);
- ΓιYuώσkw, Gignóskō: I know (mì sô);
- ἈYaθός, Agathós: Good (bon);
- Ἐσθίw, Esthíō: I eat (mì magni);
- Ὓδop, Húdor: Water (aigoa);
- Nέoς, Néos: New (noeuv);
- Πῦp, Pûr: Fire (foeugh);
- Kύwv, Kúōn: Hound (can);
- Eἰuί, Eimí: I am (mi son);
- Πoῦς, Poûs: Foot (pé);
- Ἒkuσov, Ékuson: I kissed (hoo basaa);
- Nῦv, Nûn: Now (nunch);
- Πaῖς, Paîs: Boy (bagaj);
- Mάxn, Máchē: Match (bataja);
Grech/Latin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Baίvw, Baínō: Venio (mì vegni);
- Ἐπὶ, Epì: Apud (arent);
- Ὑπὀ, Hupó: Sub (giò);
- Ὑπὲp, Hupèr: Super (sù);
- Aύkoς, Lúkos: Lupus (lof);
- Ἐk, Ek: Ex (foeura de);
- Ἀπό, Apó: Ab (da);
- Kaί, Kaí: -que (e);
- Ἠpῶς, Hērôs: Vir (eròe);
- Φέpw, Férō: Fero (mì pòrti);
- ἘYὼ, Egò: Ego (mì);
- Eὺ, Sù: Tu (tì);
- Πόλeuoς, Pólemos: Bellum (guèra);
- Eὺv, Sùn: Cum (con);
- Oἶvoς, Oînos: Vinus (vin);
- MέYaς, Mégas: Magnus (gran);
- Boύλouaι, Boúlomai: Volo (mì voeuri);
- ΓιYuώσkw, Gignóskō: Cognosco (mì cognossi);
- Aύw, Lúō: Solvo (disligà);
- Γέvoς, Génos: Genus, Gens (gent);
- Πeιpάw, Peiráō: Experio (mì proeuvi);
- Θeός, Theós: Deus (dio);
- Neός, Neós: Novus (noeuv);
- Eἰuί, Eimí: Sum (mì son);
- Eἶuι, Eîmi: Eo (mì voo);
- Aίδwuι, Dídōmi: Do (mì doo);
- Πoῦς, Poûs: Pes (pee);
- Γpάφw, Gráfō: Scribo (mì scrivi);
- Ἂλλoς, Állos: Alius (òlter);
- Ἂpktoς, Árktos: Ursus (ors);
- Πάvteς, Pántes: Cuncti (pròpri tucc);
El Pader Nòster in koiné[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Πάtep ἡuῶv ὁ ἐv toῖς oὐpavoῖς (Pader nòster, quell in di cej)
ἁYιaσθήtw tὸ ὄvouά σou· (sia santificaa el tò nòmm)
ἐλθέtw ἡ Baσιλeίa σou· (vegna el tò regn)
Yevnθήtw tὸ θέλnuά σou, (sia fada la toa volontaa)
ὡς ἐv oὐpavῷ kaὶ ἐπὶ tῆς Yῆς·(come in cel, inscì anca in terra)
tὸv ἄptov ἡuῶv tὸv ἐπιoύσιov δὸς ἡuῖv σήuepov· (damm incoeu el nòster pan de tucc i dì)
kaὶ ἄφeς ἡuῖv tὰ ὀφeλήuata ἡuῶv, (e rimettom i nòster debit)
ὡς kaὶ ἡueῖς ἀφίeuev toῖς ὀφeιλέtaις ἡuῶv· (come anca nunch i rimettom ai nòster debitor)
kaὶ uὴ eἰσevέYkῃς ἡuᾶς eἰς πeιpaσuόv, (e portem minga in tentazion)
ἀλλὰ ῥῦσaι ἡuᾶς ἀπὸ toῦ πovnpoῦ, ἀuήv.(ma liberom del mal, amen)


text:
Orta
Orta (nom ufizial in italian: Orta San Giulio) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. L'è stada inserida in de la lista di cumün püssee bei d'Italia.
El gh'ha ona popolaziun de 1 150 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,8 km² e ona densità de popolaziun de 169 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund del lagh umonim, induve, in sü l'Isula de San Giüli, l'è sitüaa anca el sò nücli principal. L'è tacaa ai cumün de Amén, Bulzan, Gussön, Miasin, Pèla, Pitnasch, San Maurizi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Orta l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Curtmagiùr
Cortemaggiore (en emilià: Curt Magiùr) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 4 608 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 36,8 km² e 'na densità de 125 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Besenzone, Cadeo, Caorso, Fiorenzuola d'Arda, Pontenure, San Pietro in Cerro, Villanova sull'Arda. L'è 'l post endóche gh'è nasìt l'astrònomo Lorenzo Respighi.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Curtmagiur l'è mustrat endèla tabèla ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Digimon
Digimon (デジモン Dejimon, Digimon: Digital Monsters, stilizaa DIGIMON), breviazion de "Digital Monsters"(デジタルモンスター Dejitaru Monsutā), l'è on media franchise giapones che 'l includ videogioch, anime, manga, film, e gioeugh de cart.
Protagonist del franchise i henn i digimon, che a henn di moster che viven ind on "Univers Digital", un mond parallel che l'è nassuu da i comunicazion de internet ins la Tera. De spess, i Digimon henn traa soeu de di omm ciamaa "Tamers", che insema fan soeu grupp per faa foeura el digimon grem (che gh'ha el roeul de antagonist) che l'è dré a proeuvaa a traa giò el Mond Digital.


text:
Ins (BE)
Ins a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3229 abitant.
El cumün de Ins al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bas-Vully (FR), Brüttelen, Cudrefin (VD), Erlach, Gampelen, Haut-Vully (FR), Lüscherz, Marin-Epagnier (NE), Müntschemier, Tschugg, Vinelz.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Ins in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Ins in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina. Il chantun svizzer cun la surfatscha la pli gronda cumpiglia in sisavel dal territori da la Svizra.
Il Grischun è la part dal sidost da la Svizra e s'extenda – dal nord al sid – sur l'entir artg alpin. La surfatscha dal chantun il pli grond importa 7105 kilometers quadrat. Dus terzs dals cunfins chantunals èn a medem temp cunfins naziunals svizzers. Cunfins chantunals communabels ha il Grischun al sidvest cun il Tessin, al vest cun l'Uri sco er al nord cun Glaruna e cun Son Gagl. Il Grischun furma cunfins naziunals da la Svizra cun il Liechtenstein sco er cun l'Austria al nord (stadis federativs Vorarlberg e Tirol) e cun l'Italia a l'ost ed al sid (provinza autonoma Bulsaun-Tirol dal sid e Lumbardia).
Tipica cuntrada muntagnarda ed alpina
Var 90 pertschient dal territori grischun sa chatta sur 1200 m.s.m. Avras, la vischnanca ch'è situada il pli aut, sa chatta sin 1963 m.s.m.; sia fracziun Avras-Giuf schizunt sin 2126 m.s.m. Il pli bass sa chatta San Vittore sin 279 m.s.m. Il punct il pli aut è il Piz Bernina sin 4049 m.s.m. L'autezza mesauna è sin 2100 m.s.m. Cun questa autezza è il Grischun la regiun la pli auta da l'entir artg alpin. Ch'il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina sa mussa er vi dal fatg che 41 pertschient da la populaziun grischuna viva sin autezzas sur 1000 m.s.m. En l'entira Svizra importa questa media mo 3,1 pertschient.
Var 40 pertschient dal territori chantunal tutga a la vegetaziun nunproductiva. Las pastgiras extendidas cuvran circa in quart dal terren. In pau dapli ch'in quart da la surfatscha (26,7 pertschient) è guaud. L'agricultura po trair a niz mo 1,8 pertschient da la surfatscha sco terren per la cultivaziun dad ers e da prads sco er per la pumicultura u per la viticultura.
Las auas grischunas curran en trais mars
Auals, flums e passa 600 lais èn ina part da la cuntrada muntagnarda grischuna fascinanta. Cascadas e chavorgias han stgaffì scenarias singularas en la cuntrada, sco p.ex. la Viamala u la Ruinaulta. Davent dal Grischun curran las auas en trais mars: il Rain sbucca tar Rotterdam en la Mar dal nord, l'En curra en il Danubi che sbucca pli tard en la Mar naira, e las auas dal Mesauc, da la Bregaglia, dal Puschlav e da la Val Müstair culan pli tard en l'Adria.


text:
Schönwald im Schwarzwald
Schönwald im Schwarzwald l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Schwarzwald-Baar. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 27.81 km² e 'ndel 31. Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 2 291 abitàncc.
El cümü de Schönwald im Schwarzwald el se tróa 'ndèla zòna de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 1000 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
01 03
Ol dé 1 de mars l'è 'l 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 306 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de mars al è ul dí da pòost 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 306 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1951 - Barcelona: la scumensa la " Greva di tram", come resposta a l'increment del press del tram che ol goèrn Spagnöl ía apröat ol 19 12 del 1950.
1974 - Ol Pardo (Comunitat de Madrid, Spagna): ol consej di miníster presidit per Franco al confirma la pena de mort per Puig Antich e Heinz Ches (che ol sò nom real al era Georg Michael Welzel): i esegüta l'indomà a Barcelona e Tarragona, respetivament.
1983 - i ísole Baleare: al entra in igur ol statüt d'autonoméa.
1991 - Madrid: ol Tribünal Costitüssional Spagnöl posa mia di objessiú a l'esigensa del cognussement del Català aj funsionare de la Generalitat de Catalunya.
1993 - i Paes Català: ol press del líter de gasolina söper al ría a i 100 pessete.
2002 i munede e bijecc di valüde locale i desmet da circölá: l'euro al n'è l'önega muneda da curs legal.
2005 - Calvià (Mallorca): la scumensa a emett la Radiotelevisiú de Baleare IB3.
1493 - Baiona (Galíssia): la ghe ría la caravèla "La Pinta" daspus del pröm viagg a l'América de Cristòfor Colomb.
1871 - Fransa: la cressent impopülarità e ol desaster de Sedan i pròvoca l'abatiment de Napoleú III, ch'al scapa éa a Anglatèra.
1896 - Paris (Fransa): Henri Becquerel al descuvriss öna propietà nöa de la matéria: la radioati·ità.
1983 - Spagna: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa de la Comünità de Madrid.
1994 - Öròpa: Suéssia, Àustria e Finlàndia si incòrpora come nöf sossi de la Üniú Öropea: la sarà l'Öròpa di Quíndes.
2005 - Montevideo (l'Uruguaj): Tabaré Vázquez, adagnadur di elessiú del 31 10 del 2004, al tö possessiú come president del paes.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1870 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Català (m. 1970).
1852 - Petila de Aragó (Navarra): Santiago Ramón y Cajal, biòlegh Spagnöl, Premi Nobel de Medesina (m. 1934).
1904 - Clarinda, (Iowa, SÜA): Glenn Miler, compositur Stadünindench (m. 1944).
1922 - Zerösalèm (Palestina): Isaach Rabin, cap de stat d'Israel (m. 1995).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Laives
Laives (Leifers) (Bavares: Laifors) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 15.238 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 635 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolzano, Bronzolo, Nova Ponente, Vadena.
El se tröa un des chilometer a süd de Bulsan. Laives l'è la püssée giuena di vot cità de'l Südtirol e despö Bulsan 'l sit indua gh'è 'l toch püssée grand de gent che la parla in Talian.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc