text:
Il plafonament dals custs per la segirtad durant il Forum mundial economic a Tavau è vegnì schlargià dad 8 milliuns sin 9 milliuns francs, quai ha confermà il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini sin dumonda da la gasetta Südostschweiz. Uschia saja questa emna ina cunvegna correspundenta vegnida suttascritta, ha ditg Parolini.
Fin uss vegniva la segirtad garantida cun ina summa dad 8 milliuns francs. La Confederaziun pajava trais milliuns, dus milliuns pajavan mintgamai il chantun ed il WEF e l’ulteriur milliun la vischnanca da Tavau. Questa clav da repartiziun resta era per la nova summa da 9 milliuns francs.
Custs da segirtad èn creschids mintg'onn
L'augment dal plafonament dals custs è stà necessari, perquai ch'ils custs da segirtad èn creschids marcantamain ils ultims onns. Gia ils davos trais onns na sajabetg pli stà pussaivel da garantir la segirezza cun ils 8 milliuns francs previs, rapporta la Südostschweiz.
Ils custs da segirezza eran vegnids surpassads il 2015 cun 198'000 francs. Gia il 2016 avevan ils cust totals però muntà a sur 9 milliuns francs e l'onn passà a 9,53 milliuns francs. Dapi il 2013 è quai in augment da var 2 milliuns francs.
RR novitads 06:00


c: text/html

text:
cuntegn
La chatscha instrumentala
Plaunet sa radunan ils chatschaders puspè en tegia e giaudan anc ina bella saira da chatscha. Ed oz è tut anc ina giada in zic auter: sin las undas rumantschas resuna bella musica instrumentala da chatscha.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
La chatscha ha adina fascinà, cunzunt ils onns da retgs e prinzis. Là èn era naschidas grondas ovras deditgadas a la chatscha sco per exempel la «Sankt Hubertus Ouverture» da Julius Fucik, l'opera «Der Freischütz» da Carl Maria von Weber u «Auf der Jagd» da Johann Strauss. Talas ovras pudais vus tadlar oz, accumpagnà d'anc bleras autras bellas melodias.
Redacziun: Christa Soliva

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Radund 40 persunas fan part dal lavuratori dals Fränzlis da Tschlin. Gias, accordeons, gìuns e trumbettas sunan surtut musica populara, ma era da quella pli moderna. Da la patida èn era uffants che giavischan musica pli moderna.
Ils instructurs vegnan tuts or da la famiglia Janett. Ils 3 frars Curdin, Duri e Domenic e la proxima generaziun cun Madlaina, Cristina ed Anna Staschia.
Program intensiv
Fatg emprova vegn da la damaun fin tard il suentermezdi, silsuenter vegn concertà - mintga di tar in auter bigl en la vischnanca da Tschlin. In venderdi saira è lura il concert final en la sala polivalenta.


text:
Dumengia, ils 7 da zercladur, elegian Tuatschinas e Tuatschins ils gremis communals. Sco nov president stattan Martin Cavegn e Silvio Schmid a disposiziun.
Per la suprastanza manca anc 1 candidata/candidat; ed 1 manca era per il cussegl da vischnanca. Plinavant mancan anc 5 candidats (inclusiv suppleants) per la cumissiun da gestiun.
Pli absolut per suprastanza
Per il resultat da las elecziuns vala il suandant: La suprastanza vegn elegida cun il pli absolut, vul dir: In candidat sto cuntanscher la mesadad da las vuschs plus 1.
Pli relativ tanscha ulteriurs gremis
Ils ulteriurs gremis, cussegl da vischnanca, cumissiun da gestiun, cussegl da scola e suppleants, vegnan elegids cun il pli relativ, vul dir: Ils candidats che han las bleras vuschs èn elegids. Era ina persuna che n'ha betg candidà ed è sin la glista, po vegnir elegida (sch’ella consenta).
Plinavant èsi pussaivel ch’ina persuna cun mo paucas vuschs po surpigliar in uffizi.
In segund scrutini en Tujetsch è ils 12 da fanadur. Alura vala il pli relativ.


text:
Avant ch'i possia dar ulteriurs cravals da demonstrants cun vestas melnas – ils «Gilets jaunes» – agescha la regenza franzosa cun in'ulteriura concessiun. Il schef da stadi franzos Emanuel Macron ha suspendì l'auzament da la taglia sin benzin e diesel per l'entir onn 2019. Mesemna saira aveva il primminister franzos anc discurrì da suspender l'auzament per mez onn.
Uschia ha Macron ademplì ina da las pretensiuns principalas da la gruppa da protesta «Gilets jaunes» ch'organisescha protestas gia dapi pliras emnas. Tar las protestas da la fin d'emna passada era la situaziun lura escalada fin a cumbats averts cun policists.
Il schef da stadi Emanuel Macron ha appellà a la politica, sindicats e patruns da s'engaschar per quietar la situaziun. Suenter ina sesida dal cabinet n'ha il pledader da la regenza Benhamin Griveaux betg sclaus ch'ins pudess clamar il militar per calmar la situaziun.
Moviment diffus e dividì
Per la fin d'emna che vegn han ils «Gilets jaunes» clamà ad ulteriuras protestas en la chapitala franzosa Paris. Il moviment ch'ha ses num tras las vestas melnas en ils autos n'è betg inizià da partidas u sindicats – mabain sa mobilisescha surtut tras medias socialas. Ina gruppa heterogena senza organisaziun clera. Uschia aveva quai dà smanatschas aifer il moviment, smanatschas vers ina gruppa da «Gilets jaunes» ch'era pronta a discurs cun la regenza.
RR novitads 06:00


text:
Senn da la vita
Il senn da la vita è la muntada che mintg’uman dat a sia vita. El è l’«emprova da sclerir las relaziuns en las qualas l’uman sa chatta en e cun il mund» (P. Tiedemann).[1] Tgi che tschenta la dumonda suenter il senn da la vita parta da la supposiziun che la vita correspundia ad in tschert intent u ad ina tscherta finamira (quai che na sto betg exnum esser il cas).
I dat nundumbraivlas respostas a questa dumonda. Savens vegnan fatgs valair cumportaments biologics (reproducziun, mantegnair la spezia) u persvasiuns religiusas. In’autra avischinaziun è quella da conceder a mintg’uman il dretg e l’obligaziun d’eleger sez ed autonomamain in senn e d’attribuir a la vita ina muntada individuala.
Ponderaziuns preliminaras davart lingua e logica[modifitgar | modifitgar il code]
Per ch’ins possia insumma discurrer dal ‹senn da la vita› sto quest’expressiun l’emprim vegnir sclerida linguisticamain. Il pled ‹senn› è in’expressiun equivoca: ins la po chapir u sco expressiun cun in senn teleologic u simplamain sco expressiun linguistica (‹senn›: il cuntegn da quai che vegn ditg). Er l’expressiun ‹vita› cumpiglia duas muntadas. En las suandantas expectoraziuns vegn ‹vita› chapì en emprima lingia sco l’existenza dal singul individi e main sco fenomen biologic general.
In problem che la logica chaschuna areguard dumondas davart il senn da la vita è l’abilitad da l’intelletg uman da metter en dumonda mintga conclusiun e da midar teoreticamain la perspectiva ad infinit. Perquai po la resposta vegnir tschertgada en perpeten senza ch’i fiss pussaivel da la respunder definitivamain. Quai vala er per respostas religiusas u ideologicas: pervi da lur caracter dogmatic èn tals concepts bain immuns envers critica da dadens anora; mintg’ideologia u teoria sa lascha dentant relativar cun agid da criteris externs.
Motivs per la dumonda davart il senn[modifitgar | modifitgar il code]
Apparentamain è mo l’uman abel da far patratgs areguard il senn da la vita. Gia la filosofia antica ha constatà che l’uman è evidentamain la suletta creatira enconuschenta ch’ha sviluppà ina lingua e che dispona da l’intelletg (zoon logon echon). Questas abilitads èn las premissas per pudair reflectar davart l’atgna existenza ed il senn da quella.
Savens è la dumonda davart il senn da la vita strusch preschenta en il mintgadi, uscheditg che la vita na para betg problematica u ‹existenziala›. Rupturas, eveniments da crisa u novas sfidas pon dentant metter en dumonda in concept da la vita che pareva fin alura raschunaivel ed incontestà. En talas situaziuns sforzan ins dumondas sco «tge ma fa cuntenta/cuntent?» ubain «da tge patesch jau?» da sa confruntar cun il senn da la vita.
Ultra da quests aspects da la psicologia da l’individi datti in interess pli general da l’umanitad da sa confruntar cun la dumonda davart il senn da la vita. Quella accumpogna l’istorgia culturala gia dapi l’antica e s’exprima per regla en furma da tractats filosofics. Per part furman quels la basa d’entirs constructs religius u ideologics. Questa discussiun pli vasta e las respostas che las singulas epocas han dà a la dumonda davart il senn da la vita furman la basa per quest artitgel.
Reacziuns sin la dumonda davart il senn[modifitgar | modifitgar il code]
Reacziuns negativas[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’ins dumonda suenter il senn da la vita na ston ins betg exnum chattar ina resposta positiva. Tenor differentas teorias psicologicas prefereschan bleras persunas da supprimer talas dumondas. Ellas guntgeschan ina confruntaziun cun questa dumonda e la finala er cun sasezzas. Uschia ‹funcziunan› ellas en il mintgadi senza ch’ellas dessan en egl, ellas èn dentant – sco la filosofia da l’existenza di – «inveritablas» (uneigentlich, Martin Heidegger[2]). Quai vul dir ch’ellas n’èn betg sa decididas per ina moda da viver conscienta ed autentica.
Persunas che chattan nagin senn e vivan mo pli perquai che las circumstanzas las sforzan da viver e perquai che l’instinct da conservar sasez cumonda quai, han savens la tendenza da daventar cinicas. In’autra reacziun, la desperaziun, è in dals temas centrals en l’ovra dal filosof Søren Kierkegaard. Tgi che reagescha en questa moda e perda tut la speranza, po daventar depressiv u snegar la vita dal tuttafatg (suicidi).
I dat dentant er in puntg da vista different, tenor il qual l’absurditad da la vita na sto betg exnum manar en la desperaziun. Il fatg che la vita sco tala n’haja nagin senn taxescha per exempel l’existenzialist Albert Camus a priori ni sco bun ni sco nausch. Sco quai ch’el exemplifitgescha en Le mythe de Sisyphe na saja questa constataziun betg in impediment per affirmar la vita ed il cletg da l’uman. Il cuntrari: gist en confrunt cun il mund absurd possia l’uman chattar ses cletg.
In’autra furma da reacziun negativa è quella da refusar la dumonda davart il senn sco fallada e da condemnar ella sco nuschaivla. Tenor Theodor W. Adorno (Negative Dialektik) suggereschia la dumonda in’objectivitad a la quala mintga resposta stoppia cuntradir, damai che quellas stoppian vegnir formuladas ed affirmadas subjectivamain. Per Adorno è la dumonda suenter il senn quasi in chaval da Troja en il qual las categorias da la metafisica vivan vinavant. L’esser uman possia mo vegnir curà da la videzza resentida sch’el prendia cumià da la tschertga vana suenter in senn objectiv e surordinà. Adorno propona da remplazzar quel tras il senn per la vita subjectiva ed individuala.
Reacziuns positivas[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’ins sa confrunta cun il senn da la vita pon ins er quintar da chattar respostas positivas. Premissa persuenter è ubain che l’uman disponia d’ina tscherta libertad da pudair determinar sez il senn ubain la presumziun ch’el possia tscherner tranter tschertas pussaivladads che per exempel Dieu haja mess a disposiziun.
I na fa perquai betg surstar che la dumonda davart il senn da la vita stat en il center da la plipart da las teorias religiusas. Da las vardads fundamentalas da mintga religiun resulta la resposta a questa dumonda per regla a moda lianta e ‹logica›. Er instituziuns betg religiusas pretendan per part la suveranitad areguard la dumonda davart il senn da la vita e cumondan tge dretgs e tge obligaziuns che mintga singul haja. Ina tala situaziun poi per exempel dar en cuminanzas ed en stadis totalitars.
Ina decisiun en cumplaina libertad pon ils blers mo prender lura, sche lur basegns fundamentals èn satisfatgs. Quai n’è betg il cas sch’ina persuna patescha fom, said, dolur, sch’ella sto temair u vegn tegnida en fermanza. Tuttina na dastg’ins betg confunder la satisfacziun dals basegns umans cun la determinaziun u cun la scuverta dal senn ch’èn da princip independentas da questa. Exempels sco il psicolog Victor Frankl ch’ha elavurà ses temp en il champ da concentraziun en il cudesch ‹...trotzdem Ja zum Leben sagen› dattan perditga da quai.
La tschertga suenter il senn da l’atgna vita cumpiglia la satisfacziun da basegns corporals, materials, socials e spiertals. Sco senn da la vita po per exempel vegnir considerà il sforz d’obtegnair u da mantegnair la pussanza, d’augmentar il possess u la stima, da segirar la reproducziun, d’avair ina relaziun cun in partenari che cuntenta u da pudair realisar sasez. Auters basegns pon esser l’enconuschientscha spiertala u il svilup persunal. Il senn da la vita po er vegnir chattà en l’agid al conuman u a l’ambient: cun dar vinavant savida u abilitads, esser solidaric en il mintgadi e s’engaschar a moda sociala u politica. Savens s’orientescha quest agir tenor in ideal (p.ex. amur u giustia).
Sch’il senn da la vita na vegn betg tschertgà sulettamain en las interacziuns da l’uman cun ses ambient, mabain en dumondas che concernan il senn u l’origin da tut l’esser (ontologia), po la resposta er vegnir chattada sin via filosofica u spirituala. La finamira è en quest cas da vegnir resveglià spiritualmain u da pudair s’unir cun l’absolut respectivamain cun Dieu. Quai po esser la motivaziun per s’approfundar en ovras filosoficas, per entrar en ina tscherta cuminanza religiusa, per sa decider per ina via spirituala u per suandar in exempel spiritual.
Respostas a la dumonda davart il senn[modifitgar | modifitgar il code]
Respostas da las religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Las singulas religiuns respundan la dumonda areguard il senn da la vita a moda fitg differenta. Las suandantas expectoraziuns preschentan en furma simplifitgada la vista da las tschintg religiuns mundialas. Quai èn las duas religiuns politeisticas hinduissem e budissem e las trais religiuns monoteisticas giudaissem, cristianissem ed islam.
Hinduissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il hinduissem pussibilitescha pliras vias e n’enconuscha ni ina figura ch’avess fundà la religiun ni ina Sontga Scrittira che fiss canonisada e generalmain valaivla. Las ideas filosoficas che furman la basa dal hinduissem han per part concepts differents areguard la vita, la mort ed il spendrament. Gist uschè variants èn ils concepts che pertutgan il senn da la vita. Per blers cartents è il senn da la vita da viver tenor las quatter finamiras da la vita tradiziunalas: artha (bainstanza), kama (desideri), dharma (obligaziun, morala) e moksha (spendrament). Per ils aderents da la ductrina advaita monistica munta moksha da s’unir cun la ‹schientscha cosmica› (brahman). Per ils aderents da la ductrina dvaita è l’amur per Dieu (bhakti) centrala. Per els munta il spendrament d’esser unids en perpeten cun Dieu.
Budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Siddhartha Gautama, il fundatur dal budissem, ha vivì avant circa 2500 onns. El era il figl d’in prinzi ritg, abitava en in palaz ed era lunsch davent da tuts quitads e malempernaivladads. Ma Siddhartha ha resentì questa situaziun sco in’isolaziun ed è mitschà sco giuven adolescent da ses ‹chaset d’aur›. Cun sa confruntar cun la realitad inevitabla da la suffrientscha (dukkha) e cun la mort ha el realisà che la vita ch’el aveva manà fin uss n’aveva nagin senn. El ha tschertgà ina pussaivladad per superar la suffrientscha ed ha chattà sia via en la meditaziun. Grazia a quella ha el cuntanschì il resvegl spiritual (bodhi) che sa lascha descriver sco stadi d’illuminaziun davart ils motivs per la suffrientscha e la via per sa deliberar da questa.
Tenor la ductrina budistica furman l’engurdientscha da viver ed il regl da giudair e d’avair pussanza las raschuns per la suffrientscha en il mund. En il decurs da la lung’istorgia dal budissem èn sa sviluppadas numerusas scolas ch’applitgeschan per part metodas fitg differentas per sa deliberar da la circulaziun da la suffrientscha. L’idea cuminaivla da tut las tradiziuns budisticas è l’uschenumnada Nobla Senda octupla. Quai èn sentenzias da sabientscha e mussavias co agir en la vita che sa laschan cumparegliar cun ils cumandaments da las religiuns monoteisticas.
Il budissem tempriv emprova da surmuntar il ciclus da reincarnaziun permanent (samsara) cun entrar en il nirvana e sa stidar là dal tuttafatg. Tenor las scolas pli tardivas dal budissem da mahayana duaja mintgin aspirar l’existenza ideala d’in bodhisattva che gida l’emprim in’autra creatira da sa deliberar da la circulaziun avant ch’el sez possia entrar en il nirvana.
Giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il giudaissem sa basa sin las tradiziuns religiusas ch’èn sa sviluppadas en il decurs da l’istorgia dal pievel gidieu. Tgi che vul far part da la cuminanza religiusa e viver tenor las ideas da la cardientscha gidieua sto resguardar ina vasta paletta da princips fundamentals e rituals religius.
Per il giudaissem è il senn da la vita da resguardar las leschas divinas, per exempel la veneraziun da Dieu ed il respect da sia voluntad. Las reglas ed ils cumandaments divins (mitzwa) èn rimnads en il Tanach che vegn discutà ed interpretà en il Talmud ed en il Midrasch.
Cristianissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il cristianissem è vegnì fundà dals apostels ch’han annunzià en l’evangeli la nova da Jesus da Nazaret. Sco quai ch’i vegn ditg era el il figl da la purschella Maria, la dunna da Josef, in mastergnant gidieu. Sco figl da Dieu e sco Messias ha el annunzià il reginavel da Dieu e spendrà ils umans dal putgà e da la mort. Quai ha el fatg cun murir voluntarmain vi da la crusch e cun sia resurrecziun da mort en vita. Grazia a quest’unfrenda pon ils umans quintar cun la remischun da lur putgads, sch’els crain en Dieu ed en sia cuminanza.
Per il cristianissem è la finamira da tgirar questa cuminanza cun Dieu e cun il conuman durant la vita e suenter la mort. Ins sto dentant viver en amur, far penetienza e crair en il spendrament tras Jesus Cristus sco quai ch’el vegn descrit en la Bibla. Suenter il batten cumenza la vita liberada dal putgà e da la mort. La vita cristiana cuntinuescha cun far oraziun, cun ils sacraments e cun far bunas ovras.
Islam[modifitgar | modifitgar il code]
L’islam è vegnì fundà da Mohammed ch’è naschì sco figl d’in martgadant en l’Arabia Saudita dad ozendi. Sco quai ch’i vegn raquintà al è cumparì l’archanghel Gabriel ch’al ha surdà ils vers dal Coran. L’islam vesa sasez sco la successiun e l’accumpliment da la palentada gidieua e cristiana.
Per l’islam è il senn da la vita da servir ad Allah e da vegnir remunerà il giuvenessendi cun entrar en il parvis divin. Per cuntanscher quai ston ils cartents crair en Dieu ed en sia providientscha, surmuntar nauschas caracteristicas ed ideas falladas, agir cun responsabladad, defender la giustia e far bunas ovras.
Respostas da la filosofia[modifitgar | modifitgar il code]
Las concepziuns betg religiusas davart il senn da la vita sa laschan scuvrir en l’istorgia da la filosofia. I suondan intginas respostas represchentativas per mintga singula epoca.
Antica e temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
La filosofia da l’antica considerava cunzunt l’acquist da la beadientscha (eudaimonía) sco senn da la vita. Quella vegniva stimada en general sco il bain il pli custaivel ed il pli giavischaivel. La definiziun da beadientscha e las instrucziuns per cuntanscher quella sa differenziavan dentant da scola tar scola.
Tar Platon consista l’olma immortala da trais parts: da la raschun, dal curaschi e dals instincts. Tenor sia concepziun è l’uman ventiraivel, sche questas trais parts da l’olma èn equilibradas e na cuntradin betg ina a l’autra.
Per ses scolar Aristoteles n’è la beadientscha betg in stadi static, mabain in’activitad permanenta da l’olma. L’uman po chattar la beadientscha cumplaina mo cun viver a moda contemplativa (bios theoretikos), per exempel cun filosofar ni perscrutar.
Empè da la beadientscha considerescha il stoicissem la virtid sco centrala. Sulettamain tgi che vivia en armonia cun l’urden dal cosmos, senza affects, senza giavischs, senza passiuns e senza pretensiuns a l’agen destin, possia cuntanscher il stadi final da l’apathia. Quest’insensibilitad per las lunas da la vita, la «quietezza stoica», portia la vaira ventira.
Per Epicur furma il plaschair (edonè) il senn da la vita. Manegià è cunzunt il plaschair betg sensual che sa manifesteschia en ina pasch interna (ataraxìa). La satisfacziun moderada dals basegns fundamentals furmia la basa per arrivar a questa finamira. Per cuntanscher beadientscha stoppian ins en pli sa deliberar da la tema e da la dolur. Epicur cusseglia er da sa retrair da la publicitad e da sa radunar mo cun paucs amis.
Durant il temp medieval dominavan en l’Europa las ideas dal cristianissem. Sulettamain quellas pudevan porscher respostas a la dumonda davart il senn da la vita. Simplifitgà fermamain era la finamira da cuntanscher la vita perpetna, pia da s’unir cun Dieu en perpeten. En il decurs dal temp medieval tardiv è sa spustà l’accent dal senn da la vita che s’orientava fin lura tenor il collectiv ad in senn da la vita che s’orientava plitost tenor l’individi. Ins vuleva cuntanscher la finamira individuala gia durant la vita cun suandar Cristus e cun s’unir misticamain cun Dieu.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Er al cumenzament dal temp modern s’orientava ina gronda part dals umans anc adina tenor la ductrina cristiana. Pir ils illuminists han cumenzà a metter en dumonda questa mentalitad devoziusa che sa fidava da las tradiziuns e da l’autoritad. Empè da sa laschar tschorvamain sin instituziuns profanas u clericalas dueva l’uman puspè duvrar ses agen intelletg (sapere aude) e surpigliar la responsabladad per si’atgna vita.
Immanuel Kant crititgescha ils maletgs convenziunalas da la ventira. Quels sa basavan numnadamain sin l’idea che mintgin saja in subdit da las fluctuaziuns nunprevisiblas da ses instincts, da ses basegns, da sias disas e da sias predilecziuns. El postulescha che l’uman duaja sa suttametter da libra voluntad a leschas da la morala (‹imperativ categoric›). Uschia possia l’uman viver a moda [autodecisiva (autonoma), raschunaivla ed almain cuntanscher cuntentientscha.
Er il determinissem ha influenzà la debatta davart il senn da la vita. Manegià è l’idea ch’in stadi dal mund determineschia ensemen cun las leschas da la natira tut ils stadis dal mund ch’al suondan. Intgins filosofs eran da l’opiniun che quai impedeschia l’existenza da la libra voluntad. Sch’il decurs dal mund saja gia prescrit, na possian ins betg pli sa decider autonomamain per in’acziun. Uschia daventia il senn da la vita ina farsa.
Arthur Schopenhauer accentuescha en sia concepziun filosofica che la vita saja marcada dal princip da la voluntad. Questa voluntad n’è betg ina voluntad individuala, mabain in princip fundamental metafisic che sa manifestescha en tut ils fenomens enconuschents sco resultat d’in desideri inconscient e senza finamira. En consequenza da quai, uschia Schopenhauer, na possia l’uman betg vegnir cuntentà duraivlamain. Mo il daletg estetic, l’approfundaziun en l’art ed en la musica possia deliberar el da la suffrientscha ed al transferir en in stadi d’intuiziun.
Moderna[modifitgar | modifitgar il code]
Friedrich Nietzsche parta d’ina idea dal tuttafatg differenta. L’uman haja l’incumbensa da stgaffir in tip d’uman pli sviluppà: il ‹suruman›. Quel duai esser dir e n’avair nagina cumpassiun ni cun sasez ni cun auters. Per Nietzsche è il senn da la vita da furmar cun agid da l’atgna vita e cun agid da l’entira umanitad in’ovra d’art.
L’existenzialissem è s’occupà intensivamain cun la dumonda davart il senn da la vita. Il punct central furma l’enconuschientscha che mintg’uman po eleger e decider libramain tge ch’el vul far cun sia vita. L’uman vegn ‹bittà› en il mund e sto sa definir sez. Quai munta che l’uman n’è nagut auter che quai ch’el fa da sasez. El concepescha trasor novas skizzas, tenor las qualas el viva alura. Questa libertad munta dentant er da surpigliar il burdi da la responsabladad per sasez e per ses agir. Nagin’instanza pli auta po numnadamain esser ina stgisa per quai ch’ins fa u tralascha.
Parallel a las tendenzas descrittas è sa sviluppada en il decurs dal 20avel tschientaner l’uschenumnada vieuta linguistica (linguistic turn). Partind da las ideas da Wittgenstein e d’auters precursurs metta la filosofia linguistica en dumonda ils objects da perscrutaziun da las epocas precedentas. Percepir ed intercurir, uschia l’enconuschientscha da la filosofia analitica, sa laschia be la lingua. Tenor questa vista giascha la dumonda davart il senn da la vita ordaifer ils champs, en ils quals la filosofia po respunder dumondas, e na tutga perquai betg pli tar il repertori da perscrutaziun.
Tendenzas actualas[modifitgar | modifitgar il code]
La structura da la lingua marchescha pia ils cunfins da quai che sa lascha insumma enconuscher. Or da quest fatg è l’emprim naschì il structuralissem ch’emprova da descriver l’agir da l’uman a basa da leschas linguisticas correspundentas. In pass anc pli lunsch va il poststructuralissem. Qua na vegn la lingua betg pli percepida sco spievel d’ina realitad externa, mabain daventa il lieu d’acziun nua che la realitad vegn insumma construida. Quest constructivissem furma la basa da la postmoderna che sa drizza cunter las ideas absolutas dal temp modern e da las epocas precedentas e che sa fa valair en scienza e cultura.
En quest context returna la noziun ‹senn›, dentant en ina furma plitost funcziunala ch’existenziala. Tenor Niklas Luhmann, il fundatur da la teoria dals sistems sociologica, è il senn il med universal per la morfogenesa da sistems socials e psichics. En il medium dal senn existan models pussaivels (che n’èn anc betg actualisads) e models actualisads (models ch’èn effectivamain realisads). Sistems socials percepeschan questas differenzas ed ageschan cun eleger models pussaivels (selectar). Uschia daventan models selectads models actualisads. Las differenzas tranter models pussaivels ed actualisads pussibiliteschan che sistems socials pon insumma agir. Il senn è il medium che renda pussaivel quest process da selecziun.
Independentamain da la limitaziun sapientiva da la filosofia sin dumondas analiticas e linguisticas mantegna la dumonda davart il senn da la vita sia muntada. La tema da l’extincziun da l’umanitad per consequenza d’ina guerra mundiala, la fin dal progress, la destrucziun da l’ambient che vegn pli e pli visibla, la profezia admoninta areguard la fin dal svilup e la supressiun dal sistem da valurs (sco durant il holocaust) han evocà en il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner in fenomen social ch’è savens vegnì titulà sco «crisa dal senn generala». A medem temp sa fa valair in hedonissem modern ch’accentuescha – sco successur da l’utilitarissem e dal hedonissem classic – l’experientscha ed il desideri dal gust sensual.
Entaifer la filosofia natirala restan ideas teleologicas e cosmologicas – cun u senza in ‹dieu› che dirigia tut – vinavant actualas. Per Teilhard de Chardin e Frank Tipler ha l’evoluziun da l’univers in senn teleologic. La fin da l’univers numnan omadus il punct omega. Tenor de Chardin è la vita in process creativ en il cosmos che vegn adina pli e pli organisà. L’‹energia radiala› da l’evoluziun – e cun quella er da l’umanitad – mainan la finala al ‹punct omega›. Il cosmolog Frank J. Tipler ha publitgà il 1994 in’idea sumeglianta. Il senn da mintga singula vita saja da participar a l’evoluziun da la cultura umana en l’univers.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Herbert Frohnhofen citescha P. Tiedemann, pagina 2 tesa 7: http://www.theologie-beitraege.de/sinn.pdf
- ↑ Martin Heidegger: Sein und Zeit, §§ 9 e 45.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Jürgen August Alt: Wenn Sinn knapp wird. Über das gelingende Leben in einer entzauberten Welt. Campus, Francfurt a.M. e.a. 1997, ISBN 3-593-35684-8 (discussiun da differentas purschidas da senn istoricas e modernas).
- Julian Baggini: Der Sinn des Lebens. Philosophie im Alltag. Piper, Minca 2005, ISBN 3-492-04686-X (il senn da la vita vegn discutà a maun d’exempels fitg actuals).
- Viktor Frankl: Der Mensch vor der Frage nach dem Sinn. Eine Auswahl aus dem Gesamtwerk. 17avla ediziun, Piper, Minca 2004, ISBN 3-492-20289-6 (la logoterapia s’occupa spezialmain da la dumonda davart il senn da la vita).
- T. Metz: Recent Work on the Meaning of Life. Ethics 112 (2002), p. 781–814.
- Terry Eagleton: Der Sinn des Lebens. Ullstein, Berlin 2008, ISBN 978-3-550-08720-2.
- Christoph Fehige, Georg Meggle, Ulla Wessels (eds.): Der Sinn des Lebens. 5avla ediziun, dtv, Minca 2002, ISBN 3-423-30744-7 (excellenta survista da texts da funtaunas impurtants).
- Hartmut Gese: Die Frage nach dem Lebenssinn. Hiob und die Folgen, en: Alttestamentliche Studien, Tübingen 1991, pp. 170-188.
- Beatrix Gotthold, Christian Thies (eds.): Denn jeder sucht ein All. Vom Sinn des Lebens. Reclam, Lipsia 2003, ISBN 3-379-20048-4 (rimnada dals pli differents texts areguard il tema).
- Bernulf Kanitscheider: Auf der Suche nach dem Sinn. Insel-Verlag, Francfurt a.M., Lipsia 1995.
- Peter Lauster: Der Sinn des Lebens. Econ, Düsseldorf e.a. 1991 ISBN 3-430-15911-3.
- Werner Schaeppi: Braucht das Leben einen Sinn? Empirische Untersuchung zur Natur, Funktion und Bedeutung subjektiver Sinntheorien. Rüegger, Turitg e.a. 2004, ISBN 3-7253-0774-1 (teorias individualas davart il senn da la vita).
- Manfred Spitzer: Vom Sinn des Lebens: Wege statt Werke. Schattauer 2007, ISBN 978-3-7945-2563-8.
- Paul Tiedemann: Über den Sinn des Lebens. Die perspektivische Lebensform. WBG, Darmstadt 1993, ISBN 3-534-12030-2 (sistematica da differents tips da concepts da senn).


text:
Marius Bär
L’ediziun 2016 da l'Open Air Lumnezia è la terza ch’il giuven e simpatic chantautur da l'Appenzell ha visità.
Cumenzà ha l’istorgia OAL dal fitg talentà musicist avant trais onns. Là ha el visità per l’emprima giada la Val Lumnezia sco visitader da l’open air.
L’onn passà è el turnà per lavurar davos ina bar dal pli grond festival Grischun. E quest onn – gea tut las bunas chaussas èn propi trais – stat el gia sin la tribuna pitschna da la gievgia.
Giganto & Mattiu
Giganto e Mattiu èn dus giuvens rumantschs che fan dapi bun in onn musica ensemen.
Els èn fitg engaschads, ambizius e sa passan cun gronds pass da palc tar palc da differentas occurrenzas en la Svizra Orientala. Tgenin’autra band che Giganto & Mattiu pudessan quels chavazzins descriver? Uschia è para il proxim pass er in fitg logic – Giganto & Mattiu sunan a l’Open Air Lumnezia.
Delirious Mob Crew
Els èn tuts tranter 17 e 21 e fan musica cun passiun ed ambiziun. Ina giuvna band dal chantun Turgovia dat gas!
Er sche lur band exista pir dapi bunamain in onn han els gia gudagnà divers contest en la Svizra Orientala – ed oz han els mussà lur energia sin il palc da talents da l’Open Air Lumnezia.
Il chantadur Aaron Berliat ed il ghitarrist Jonathan Sachweh èn stà suneter lur concert per ina intervista tar RTR.
No Future
Els èn stads la gievgia sper las Liricas Analas in dals matadors locals cun ina lung’istorgia sco band.
Cun ina fulminanta ed intensiva performance n’han els betg mo persvas ils visitaders – na, els han per propi dà «vollgas» è cun els era il public. I è vegni sautà, chantà e siglì che la terra tremblava.
Liricas Analas
Las Liricas Analas – la primavaira da return cun lur 5avel disc «Banalitad» – e puspè sin il palc da l’Open Air Lumenzia
Flepp, Orange, Jusht e Suivez èn per la quarta giada a l’Open Air Lumnezia. Quai è lur festival «da chasa» ed adina in eveniment special er sch’els èn gia sa preschentads tar festivals pli gronds sco Son Gagl, Gurten e Frauenfeld.
Avant lur concert a Degen han els raquinta a Jachen Prevost davart las reacziuns sin lur disc nov, lur clip da video cun suttext chinais e davart lur return en Lumnezia.


text:
La primministra britannica Theresa May vul terminar la circulaziun libra da persunas da l'UE il mars dal 2019, ha communitgà in pledader. Quai muntass, che la circulaziun libra da persunas finess direct suenter la sortida da la Gronda Britannia da l'Uniun europeica. Il pledader ha confermà che l'opiniun da la primministra areguard la circulaziun libra da persunas, na saja betg midada dapi ses pled da princip davart il Brexit il schaner passà. I vegnia a dar novas reglas ed in sistem da registraziun per immigrants da l'UE suenter la realisaziun dal Brexit.
L'emna passada aveva il minister da finanzas Philipp Hammond anc ditg, ch'i na vegnia betg a dar midadas immediatas da las reglas d'immigraziun. El aveva pledà per ina soluziun transitorica.
RR novitads 15:00


text:
Il cusseglier guvernativ Marcus Caduff, parsura da la Conferenza da las directuras e dals directurs chantunals da l'economia publica Ost (CDE Ost), ha retschavì oz sias collegas d'uffizi da la Svizra Orientala a chaschun da la radunanza annuala da la CDE Ost a Laax. Ultra da la radunanza ordinaria ha gì lieu l'inspecziun da la senda da tschimas la pli lunga dal mund.
La radunanza annuala da la CDE Ost è stada sut l'ensaina dal barat d'experientschas pertutgant las sfidas da l'economia publica en connex cun la pandemia da COVID‑19. Dapi il cumenzament da la pandemia funghescha la CDE Ost sco gremi da coordinaziun regular per mesiras da la Confederaziun e dals chantuns da la Svizra Orientala. A Laax ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff engrazià per la buna collavuraziun durant ils ultims mais.
Suenter la part formala da la radunanza èn las directuras ed ils directurs chantunals preschents sa rendids sin la Senda dil Dragun, la pli lunga senda da tschimas dal mund. Sa basond sin la Lescha per il svilup economic aveva il chantun sustegnì cun ina contribuziun las investiziuns en l'attracziun populara da la destinaziun Flem Laax Falera.
Fotografia agiuntada:
Commembers da la CDE Ost sin la senda da tschimas
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ Marcus Caduff, schef dal Departament d'economia publica e fatgs socials, tel +41 81 257 23 01, e‑mail Marcus.Caduff@dvs.gr.ch
Responsabladad: Departament d'economia publica e fatgs socials


text:
E l’um suspectà che la polizia aveva mazzà è probablamain stà in islamist radical, sco la Procura publica da la Belgia ha ditg ad ina conferenza da medias. Ins haja chattà tar el ina bandiera da la gruppa da terror Stadi islamic ed in cudesch davart il salafissem. L’um cun l’annada 1980 era da l’Algeria e viveva illegalmain en la Belgia. Fin uss era el enconuschent a la polizia mo pervi d’in enguladitsch. Dus umens sajan vegnids arrestads.
L'acziun da la polizia en la vischnanca da Forest datiers da Brüssel è stada en connex cun las attatgas terroristicas dals 13 da november a Paris. Tar l’acziun èn 4 policists vegnids blessads.
RR novitads 14:00


text:
Statoa
Ona statoa (IPA: ['statua]; plural statov, ['statuf]) l'è on'oeuvera de scultura a tutt riliev.. Poeuden vess de vari materiai, compagn del bronz, del marmor e de la preja.
La pò representà on ogett, ona figura umana, on animal, o anca on queicoss de astratt e idealizaa.
Semm bon de scernì foeura e distingh i statov a segonda de la posizion del sogett representaa e de quell che 'l mostra.
I statov hinn vuna di oeuver d'art pussee antigh e spantegaa del mond, doperaa in tutt i coltur e religion, anca al dì d'incoeu.


text:
cuntegn
La stailalva
-
L'amur dat il titel
Per oz avain nus tschernì in bel mantun chanzuns d’amur, per ils stars dal schlagher popular ed er per ils cumponists è l’amur adina puspè in tema fascinant.
Cun « Hey, Diandl spürst es so wie i» da Marc Pircher cumenzain nus la Stailalva dad oz. Plinavant tadlain nus titels sco «Hey Baby küss mich nochmal», « Du hast bei mir a Busserl guat», « I sing a liad für di» il grond hit dad Andreas Gabalier, alura «Vive l’amour» ni «Donnawedda» ed anc bleras autras chanzuns che fan bain al cor.
Redacziun: Christa Soliva
Ils titels en l'emissiun


text:
Hillary Clinton aveva stuì bandunar ina festivitad per la commemoraziun dal 15avel anniversari da las attatgas dals 11 da settember a New York. Suenter 90 minutas è ella vegnida manada dal plaz. Tenor l'agentura da novitads sda, saja ella stada «surstgaudada e deidrada»
Ina puntga saja il motiv per il malesser da la candidata democrata per il presidi american. Il venderdi saja questa gia vegnida diagnostitgada. Plinavant pateschia Clinton dad ina tuss, chaschunada dad ina allergia. Clinton survegnia ussa antibiotica e stoppia midar ses termins.
La sanadad da Clinton è adina puspè stà tema
La diagnosa vegn sco clamada per il rival da Clinton, il Republican Donald Trump. El ha adina puspè attatgà Clinton pervi da sia sanadad che saja apparentamain fragila. La sanadad da Clinton è ils ultims onns adina puspè stada in tema. Il december 2012 ha ella gì ina squassada dal tscharvè ed ha suenter stuì vegnir operada pervi dad ina enquagliada da sang en il chau.
Il medi da Clinton ha dentant publitgà il fanadur ina brev che descriva la sanadad da Clinton sco «excellenta». Plinavant declera il medi en la brev ch'ella saja top fitta per ademplir ses pensum sco presidenta dals Stadis Unids.
RR novitads 07:00


text:
Las proximas emnas vul la Swiss puspè engrondir sia purschida da sgols, ch'è sa diminuida fermamain pervi da la crisa da corona. L’atun vul la societad aviatica puspè sgular en 85% da las destinaziuns ch'eran avant la crisa sin il plan da sgular. Quai dentant pli pauc savens ch'anc avant la crisa. L'emprim vegnia la frequenza a muntar be ad in terz da quella usitada.
Sco i ha num en la communicaziun succedia il schlargiament cun esser d’accord cun las schluccadas e las restricziuns d’entrada en ils pajais. En il focus stat l'emprim il traffic aviatic en las metropolas sco er en destinaziuns turisticas da l'Europa e quai davent da Turitg e Genevra. Bainbaud suondan dentant er gia destinaziuns a lunga distanza.


text:
Cun KalPa Kuopio gudogna per l’emprima giada insumma en l’istorgia dal turnier ina squadra finlandaisa la Cuppa Spengler. Ina squadra giuvna, che ha giugà cun tempo e cor, che n’ha betg dà si cunter in Team Canada, che ha medemamain giugà in turnier ferm.
Il gieu Team Canada vs. KalPa Kuopio
Cun il Team Canada ha giugà il defensur dal titel cunter ils novizs finlandais da KalPa Kuopio. Ina cumbinaziun che laschava sminar, ch'ils Canadais van er questa giada cun la cuppa – ma gia il cumenzament dal gieu ha mussà ch'i na vegn betg simpel:
- L’emprim terz ha cumenzà immediat cun squitsch dals Canadais: direct e svelt davant il gol finlandais, senza saramonas. En il decurs da las emprimas 20 minutas ha quai dentant sa mussà, ch'il bun gieu dals Canadais na sa mussa betg sin la tabella: Als Finlandais èsi gartegià dad evitar in gol canadais – l'emprim terz finescha cun 0:0.
- Il segund terz terminescha sco quai ch’el ha cumenzà – cun 0:0. Il resultat na mussa dentant betg l’intensitad dal gieu. Igl è in gieu attractiv cun schanzas da tuttas duas varts: 22 tuns sin il gol dal Team Canada, 13 da KalPa Kuopio. La dominanza dal Team Canada n’ha però betg tanschì per in gol.
- En il terz terz, suenter 45 minutas da gieu final e 28 tuns sin il gol da KalPa Kuopio, gartegia finalmain a Winnik dal Team Canada da far il 1:0. Dentant: Tar 51' fa Luostarinen il 1:1 per KalPa.
- Il final da la 92avla Cuppa Spengler va en la prolungaziun: Tschintg minutas trais giugaders cunter trais giugaders – nagina decisiun. La cuppa vegn decisa cun sajettar penaltis. Suenter otg penaltis han ils Finlandais da KalPa Kuopio decis il final per sai.
KalPa Kuopio conferma er en il final tar lur emprima cumparsa a la Cuppa Spengler ch'els èn in adversari ch'èn da prender serius. La squadra finlandaisa ha persvadì a la Cuppa Spengler 2018 cun hockey spert ed attractiv, precis tenor il gust da public.
Ils finalists: KalPa Kuopio da la Finlanda ...
Ch'il quint n'è betg be ì si per il public ed ils organisaturs da la Cuppa Spengler mussa la bilantscha sportiva dals Finlandais: Els han gudagnà tut ils trais gieus fin en il final – l'ultim ier saira cun bittar l'osp HCD or da ses turnier da chasa.
Uschia ha la giuvna squadra gia savì nudar tar lur emprima cumparsa al turnier da tradiziun a Tavau in’ulteriura premiera – en l’istorgia da 92 onns Cuppa Spengler è KalPa Kuopio l’emprima squadra finlandaisa che gioga in final.
... ed il Team Canada
Il Team Canada ha persvadì ina giada dapli a la Cuppa Spengler. Ch’ils victurs da l’ultima ediziun da la cuppa defendan lur titel en il final 2018 n’è betg pli ina surpraisa. Er els han gudagnà lur trais gieus per vegnir en il final da maniera suverana.
oSch’ils Canadais gudognan quest final fiss quai betg be lur quarta victoria en seria ma er lur 16avla victoria dal turnier – e cun quai fiss il Team Canada quel team, che ha gudagnà las pli bleras Cuppas Spengler insumma.
RR novitads 12:00 / emissiun live 12:05+


text:
La situaziun tar la restauraziun e la hotellaria en Svizra resta il mument precara. Pervia da la pandemia da corona pudessi dar ina unda da concurs. Quai mussan las cifras las pli novas dal KOF, l'Institut da perscrutaziun da la conjunctura da la ETH.
Blers manaschis da gastronomia èn massivamain en privel d'existenza pervi dal segund shutdown parzial. 59% da las ustarias e 47% dals hotels han inditgà d'esser periclità ferm u fitg ferm.
Per il 2020 ha bunamain mintga terz manaschi annunzià ina reducziun da la svieuta per passa 50%, quai tenor las cifras dal KOF. Tar la restauraziun è la svieuta sa reducida en media per 33% tar ils hotels en media per 46%. En intginas destinaziuns da vacanzas è il donn pli pitschens, grazia als turists svizzers che han fatg vacanzas en l'agen pajais. Fitg dramatic èsi en las citads sco Genevra e Turitg, nua che blers hotels han gia annunzià il concurs.


text:
Avant 3 onns ha el cumenzà cun sia firma, ensemen cun auters guids da muntogna dad autras regiuns. Uschia han els la pussaivladad da gidar in a l’auter e nizzegiar sinergias.
Marco Steinemann abita en Engiadina Bassa, perquai ha quella regiun natiralmain prioritad, ma era ina tura sin il Matterhorn è previsa. Tar sia lavur ston ins esser flexibel. Uschia porscha el turas dad in di ma era da plirs dis, sco per exempel en tschintg dis sin indesch pizs da 4’000.
Definir in giast n'è betg pussaivel per el. Ina giada vul ina famiglia chaminar sin ina muntogna indigena nunenconuschenta, in’autra giada um e dunna sin il Bernina.
Oravant tut curs èn dumandads
Gist en vischinanza, numnadamain ad Ardez datti in curtin da raiver, in ideal lieu per mussar la tecnica da rampignar ed emprender d’enconuscher ils untensils che fan da basegn per lura ir sin agen ristg a far las emprimas experientschas sin naiv e glatsch. Per e tut ils auters datti guids da muntogna sco Marco Steinemann.


text:
Il nov president da l'EHC Cuira, Christian Aliesch (70 onns), è bain ina persuna enconuschenta en la chapitala grischuna. El è stà varga in decenni rectur a la scola d'economia KV Cuira. Plinavant ha el era fatg carriera politica: Per la PPS è el stà 12 onns en il cussegl da la citad, da quai 4 onns president. Uss en vegliadetgna da pensiun ha el surprendì ina nova sfida:
Sch'ins fa insatge cun plaschair lura miran ins betg sin il temp e lura gioga la vegliadetgna era nagina rolla.
Dal ballape, sur la lutga tar il hockey
Christian Aliesch è era adina stà involvì en il sport. Oriundamain vegn el dal ballape, è tranter auter stà giugadur-trenader tar il FC Cuira. Lura ha el era surprendì diversas funcziuns en il sport da lutga.
Il hockey sin glatsch ha el plitost accumpagnà sco aspectatur ed è anc betg stà involvì pli fitg a moda activa. Quai sa mida uss natiralmain cun il post da president tar l'EHC Cuira, ch'el occupa minimum ils proxims dus onns.
Playoffs èn la finamira sportiva
Christian Aliesch vul ord vista finanziala cuntinuar cun la lavur da ses antecessur Urs Knuchel. L'EHC Cuira aveva ils dus davos decennis adina puspè gì da sbatter cun gronds problems en quest metier, ils davos onns è la situaziun dentant sa stabilisada.
Ord vista sportiva avisescha Aliesch in plaz da playoff per l'emprima equipa en la MySports League (terz'auta liga en Svizra). Era sin la scolaziun dals juniors vul el metter paisa. In return en la liga naziunala B saja per el dentant nagin tema il mument:
Il mument è il tema hockey professiunal a Cuira fitg lunsch en il chau davos.


text:
Ils products che creschan en Italia, per gronda part fritgs e verdura, vegnan però vendids sco products svizzers. Quai è lubi. Era sch’il mail o il pair crescha sin territori talian sto el vegnir producì tenor il standard svizzer. Per exempel pon ins be squittar ils pesticids ch’èn era permiss qua en Svizra.
Mo ils purs che vivan al cunfin
Impurtant è però da savair, che quai na po betg far mintga pur. Quai pon mo far ils purs che vivan al cunfin, e quai è mo lubì sin in territori definì. Uschè ch’ils purs dal Puschlav han il dretg da vender il mail u il pair che crescha sin prada taliana sco product svizzer uscheditg ch’els sa tegnan vi da las prescripziuns.


text:
Ils campiunadis mundials èn in eveniment che dura radund 15 dis, suenter daventa quai pli quiet en la vischnanca da San Murezzan. Las abitantas e abitants en vischinanza dal Kulm-Park percorschan quai il pli ferm.
Mintga di millis da persunas davant porta
A partir da las 16:00 regna ina situaziun excepziunala. La musica strasuna sur tut las chasas or, ils fans sbragian al mument da la surdada da medaglias. Enturn las 23:00 sa quietescha lura puspè la situaziun.
Grond traffic, paucs clients
L’event sez n’è betg il punct che disturba. Il pli grond disturbi èn l’enorm traffic e la mancanza dals clients en las fatschentas. Quels n’han betg la pussaivladad d’arrivar fin davant porta ed uschia na vegnan els er betg en butia.
La maioritad dals abitants accepta la situaziun cun umor. Ils blers sa participeschan sezs a las festas e spetgan cun in suspir fin che tut va a fin.
RR actualitad 17:00


text:
Suenter il skiatlon ha Marit Björgen er gudagnà als campiunadis mundials a Lahti aur en la cursa da 10 kilometers en il stil classic. La Norvegiaisa da 36 onns ha dominà la cursa da la partenza fin l’arrivada e triumfà cun in avantatg da passa 40 secundas sin la Svedaisa e defensura dal titel Charlotte Kalla. La medaglia da bronz ha gudagnà la Norvegiaisa Astrid Uhrenholdt Jacobsen. Per Marit Björgen èsi gia la 16avla medaglia dad aur a campiunadis mundials.
Trumpada per Von Siebenthal
Suenter il grondius quart plaz en il skiatlon ha la Svizra Nathalie von Siebenthal stuì magunar ina terrada en la cursa da 10 kilometers en il stil classic. La Bernaisa ha pers bunamein trais minutas sin la victura Marit Björgen ed è vegnida be 30avla. Meglier èsi i a sia collega Nadine Fähndrich ch’ha terminà la cursa sco 25avla. Omaduas partan gievgia en la cursa da staffetta ensemen cun las Grischunas Laurien van der Graaff e Seraina Boner.
RR novitads 14:00


text:
Il Museum d'art dal Grischun ha davent dad immediat ina co-direcziun. Per Linard Bardill, il co-iniziant da l’acziun «Kunzt first», n’è questa schliaziun dentant anc betg avunda: «Jau hai spetgà questa schliaziun minimala.» I saja ina schliaziun che pussibiliteschia a Martin Jäger e ses Departament d'educaziun e cultura (EKUD) da salvar la posiziun ch'els han. Il cusseglier guvernativ Martin Jäger aveva communitgà la gievgia che Stephan Kunz saja a partir dad immediat responsabel per la part artistica e Nicole Seeberger per la part administrativa dal museum. Che Stephan Kunz e Nicole Seeberger vegnian da lavurar ensemen dubitescha Linard Bardill.
Setgentar la palì EKUD
Vid l'exempel Kunz vesian ins co las chaussas vegnian schliadas, cura ch'i na dettia naginas reacziuns e nagin squitsch or da la publicitad. «Quai è il sistem EKUD», crititgescha Bardill. El pretenda che la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond vegnia activa e sclereschia, co l'uffizi da cultura funcziunia. «Jau spetg che l'entira chaussa EKUD – ch'è tenor mai ina palì – vegn setgentada», uschia Bardill vinavant.
Cumissiun da gestiun pil mument anc inactiva
Per il mument n'è anc betg cler sche la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond daventa activa u betg. «La cumissiun da gestiun vegn a s'infurmar en quella chaussa sco tar autras fatschentas dall'administraziun chantunala er ed allura giudicar», ha declerà envers RTR Agnes Brandenburger dalla PPS che presidiescha la cumissiun. Cler saja uss sulettamain ch' ins vegnia a discutar davart la tematica.
RR actualitad 17:00


text:
cuntegn
Ulteriur Grischun
-
Colonnas sin l'A13
Pervi dal traffic da vacanzas hai dà colonna sin l'autostrada A13 en direcziun San Bernardino. Tranter Zezras e Rehanau han ils automobilists stuì spetgar fin 40 min.
Maletg
1 / 3
Legenda:
Autos ed autos sin l'A13 en direcziun San Bernardino...
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
2 / 3
Legenda:
Blers han sptgeà sonda suentermezdi da pudair cuntinuar il viadi vers sid.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
3 / 3
Legenda:
Er en la citad da Cuira hai bler traffic sonda suentermezdi.
RTR, Gion Gieri Flepp
Colonna hai er dà sin la via chantunala tranter Cuira e Realta sco er tranter Landquart e Masans. Plinavant stagna il traffic tranter Ziran e Rofla.
Impediments er sin la ruta dal Gottard
L'etrada sin l'autezza da Caschanutta sco er quella ad Airolo èn serradas. Tranter Caschanutta ed Amsteg hai ina colonna da 5 kilometers ed igl è da quintar cun in temp da spetga da fin 50 minutas. Tranter Chiasso ed Airolo èsi da quintar cun fin in'ura temp da spetga.
RR novitads 15:00


text:
Mèsic Nóṿ
Al Mèsic Nóṿ (New Mexico in Ingléś, a s lèś [nuːˈmɛksɪkoʊ̯], scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1912. I sò scutmàj i èṅ „Land of Enchantment“ (La tèra ch'l'incànta) e „The Spanish State“ (Al stat spagnōl parchè 'l spagnōl 'l è druâ chè insém a 'l ingléś par via di sò abitànt) mént'r al sò mòt in latìn 'l è invéci „Crescit Eundo“ (Al crés in dal méntar ch'al và).
In dal stat i s càtan di deśèrt ma anc al Muntàgni Predóśi cun la sò néṿ. Durànt 'l an a piōṿ pôc e difàti l'àqua a s fà fadìga a tgnir-la dacàt, par furtùna ch'a gh'è na diga ch'la mùcia sù qvéla dal sò fiùm più impurtànt, al Rio Grand, a nòrd ad Las Cruces.
La sò capitàl l'è Santa Fe ma 'l sità più grandi i èṅ, in d'l órdan, Albuquerque, Las Cruces e Rio Rancho. Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2000, al 42,1% di sò abitànt ad dū migliòṅ e pasa, stramnâ su na superfìsi 'd 315,194 km², praticamènt al quìnt stat più grand dla federasiòṅ, i èṅ di ispànig o cun di urìgini acsè. Anc di indiàṅ a gh 'n è dimóndi, dagnóra 'l 10%, a 'l secónd pòst in persentuàl dòp 'l Alàska.
'D Istâ a fà cald dimóndi, a s riva anc a trént'òt grâd. Al rècord dal cald 'l è 'd sinquànta grâd tucâ in dal Śugn dal 1994 davśèn a Loving, par còntar qvél dal fréd 'l è 'd quarànta-siē sóta śèr (a Gavilan in dal Favràr dal 1951).
Al Mèsic Nóṿ al cunfìna a nòrd c'n al Culuràdo, a nòrd-èst cun 'l Oklahoma, a sud-èst c'n al Tèxas, a sud c'n al Mèsic, a òvest cun 'l Ariśòna e a nòrd-òvest, in un punt sōl ciamâ "Four Corners" (Quàtar cantòṅ), c'n al Utah. 'L è divìś in trénta-tri cuntèi e in duśènt-trentaquàtar cumùn.
La sò guvernadōra, da 'l 2011, l'è la republicàna Susana Martinez, n'èx prucuradōra distretuàla ch'la vōl turnàr in présia a la péna 'd mòrt ch'l'è stada abulìda in dal 2009. In dgl'elesiòṅ presidensiàli però 'l ròbi i s arbàltan parchè 'l è da 'l 1992 che chè i vìnsan sèmp'r i demucràtic a part al 2004 in dua George W. Bush 'l à batû John Kerry muciànd sù al 49.8% di vōt cónt'r al 49.1%. S'i ìsan fat para, cum i aṅ dagnóra fat quàt'r an prima Bush cun Al Gore, par la léǵ i gh'ìvan da śugàr-'s al stat cun na maṅ ad poker[1].
In ecunumìa al Mèsic Nóṿ al pōl cuntàr su 'l turìśum, su 'l alevamènt dal bèsti da carna, su la prudusiòṅ dal nóś americàni, di pavrunsèṅ, dal fêṅ e di derivâ dal lat. L'indùstria dl'estrasiòṅ la và fòrt chè parchè al stat 'l è 'l tèrs prudutōr di Stat Unî in fat ad petròli e 'd gas naturàl. Al 18,4% di sò abitànt però 'l è 'd sóta da 'l livèl ad miśèria.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Na partìda a poker la prév decìd'r al Mèsic Nóṿ New York Post, 14 ad Nuvémbar dal 2000


text:
La Svizra ed il dretg internaziunal
Il dretg internaziunal regla las relaziuns tranter ils stadis. Cun furnir reglas e normas communablas en numerus secturs procura el per relaziuns paschaivlas tranter ils stadis. Sche la Svizra ratifitgescha, vul dir accepta ina convenziun internaziunala, è ella obligada da la respectar.
Tge è il dretg internaziunal?
En in mund globalisà ed interdependent serva il dretg internaziunal a regular las relaziuns tranter ils pajais. El regla numerusas situaziuns da la vita quotidiana, senza che nus sajan conscients da quai. Las cunvegnas davart l’imposiziun dubla da taglia permettan per exempel ad ina persuna da betg stuair pajar taglia per ils medems bains duas giadas en dus differents pajais. Ubain las cunvegnas commerzialas che faciliteschan l’import e l’export da bains tranter ils stadis. E las cunvegnas d’assistenza giudiziala e d’extradiziun permettan da persequitar delinquentas e delinquents er, sch’els èn mitschads à l’exteriur.
Cura vegn il dretg internaziunal applitgà en Svizra?
Ina convenziun internaziunala sco tala n’oblighescha betg la Svizra da la respectar; quai è pir il cas, cura che la procedura interna d’approvaziun è terminada. Las convenziuns impurtantas ston vegnir approvadas dal parlament. Plinavant èn ellas suttamessas al referendum obligatoric ubain al referendum facultativ.
L’adesiun ad organisaziuns da segirezza collectiva ubain a communitads supranaziunalas (per exempel a l’Uniun europeica) è suttamessa al referendum obligatoric. Uschia er l’adesiun da la Svizra al Spazi economic europeic ch’è vegnida refusada l’onn 1992 dal pievel e dals chantuns.
Il Cussegl federal po concluder sez cunvegnas, sch’il parlament ha delegà ad el questa autorisaziun en ina lescha ubain en in contract.
Dretg internaziunal u dretg naziunal?
Tge che la Constituziun federala prescriva
La Constituziun federala oblighescha la Confederaziun ed ils chantuns da respectar il dretg internaziunal. Il dretg internaziunal preceda en princip il dretg naziunal (ins di er «el ha la prioritad»). Ina prioritad absoluta dal dretg internaziunal envers il dretg naziunal na po dentant betg vegnir deducida da la Constituziun. La Constituziun prevesa plinavant, ch’ils tribunals ston applitgar tant il dretg internaziunal sco er las leschas federalas. Ella na cuntegna dentant naginas disposiziuns explicitas en cas da conflict.
La giurisprudenza (las decisiuns) dal Tribunal federal
Sin basa da las disposiziuns fixadas en la Constituziun federala e da princips generals giuridics ha il Tribunal federal sviluppà las suandantas reglas:
- En cas da conflict tranter ina disposiziun dal dretg internaziunal che vegn applitgada en Svizra ed ina disposiziun dal dretg naziunal, emprova il Tribunal federal l’emprim d’interpretar e da realisar la disposiziun dal dretg naziunal en il senn dal dretg internaziunal ch’è liant per la Svizra.
- Sch’ina tala interpretaziun n’è betg pussaivla, ha la disposiziun dal dretg internaziunal la prioritad.
- Sch’il parlament ha dentant concludì conscientamain ina lescha che s’oppona al dretg internaziunal, s’applitga excepziunalmain la lescha federala correspundenta.
- Sco excepziun da l’excepziun valan ils dretgs umans garantids dal dretg internaziunal (per exempel il dretg a la vita da famiglia); els precedan adina il dretg naziunal.
Il dretg internaziunal ed il dretg naziunal
Zusatzbericht des Bundesrats zu seinem Bericht vom 5. März 2010 über das Verhältnis von Völkerrecht und Landesrecht
La Convenziun europeica dals dretgs umans (CEDU)
La Svizra ha ratifitgà la CEDU ed è cun quai s’obligada a la respectar. Sche las reglas da la CEDU vegnan violadas, ston ins sa drizzar al cumenzament als tribunals svizzers; al Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg poi pir vegnir appellà sco ultima instanza. Las decisiuns da quest tribunal ston vegnir respectadas da las partidas en conflict.
- La Convenziun dals dretgs umans, accessibla sin la pagina d’internet dal Departament federal d’affars exteriurs
- Tribunal europeic dals dretgs umans (disponibel mo en franzos ed en englais)
- Convenziun europeica dals dretgs umans
Il dretg internaziunal e las iniziativas dal pievel svizras
Il cuntegn d’ina iniziativa dal pievel sto respectar las disposiziuns stringentas dal dretg internaziunal, vul dir ils princips dal dretg internaziunal che la communitad internaziunala ha renconuschì sco inviolablas. I sa tracta per exempel dal scumond da tortura, dal genocid e da la sclavaria. L’Assamblea federala declera ina iniziativa sco dal tuttafatg ubain parzialmain nunvalaivla, sch’ella violescha las disposiziuns stringentas dal dretg internaziunal.
(sco link) guardar l’art. 139 al. 3 da la Constituziun federala.
Ina iniziativa che violescha las disposiziuns betg stringentas dal dretg internaziunal po percunter vegnir declerada sco valaivla. Sco tut las autras iniziativas dal pievel vegn ella suttamessa a la votaziun dal pievel e dals chantuns.
Sch’ina tala iniziativa vegn acceptada, emprova il parlament, en la mesira dal pussaivel, da la realisar en ina moda che permetta da resguardar las pretensiuns da l’iniziativa ed a medem temp da respectar las obligaziuns internaziunalas da la Svizra.


text:
L'uniun democratica (DUP) ch'è pro britannica ha defendì cnap sia posiziun a la testa. La DUP haja ussa 28 sez en il parlament. Quai è in dapli che la partida pro-irica Sinn Fein.
Enfin uss è quai il resultat il pli cnap. Omaduas partidas giaschan mo cun 1'000 vuschs in ord l'auter. La scheffa da la DUP spera ch'i sappian uss ir enavant cun speranza e da puspè daventar curtaschaivel in cun l'auter en la politica. Durant il cumbat electoral aveva quai dà bleras dispitas.
Participaziun fitg auta a las elecziuns
Cun 65% è la participaziun a las elecziuns stada uschè auta sco dapi il 1998 betg pli cura ch'i era vegnì votà l'emprima giada suenter la cunvegna da pasch. Plinavant ha l'uniun democratica l'emprima giada betg la pluralitad dals sez en il parlament ed uschia nagin dretg da veto pli.
Trais emnas per furmar ina regenza
Las duas partidas han ussa trais emnas temp per furmar ina regenza communabla. La ballantscha da la pussanza tranter l'uniun e la Sinn Fein ha bunamain 20 onns pudì mantegnair la pasch en la provinza britannica. Sch'i na gartegia betg ad els da furmar ina regenza en quellas trais emnas, sche surpiglia il parlament britannic provisoricamain la pussanza.
Scheffas da partida elegidas
Las duas scheffas da partida, Michelle O'Neill (Sinn Fein) ed Arlene Foster (DUP) han gia segirà lur sez en il parlament regiunal da l'Irlanda dal nord. La elecziuns per la "Northern Ireland Assembly" han normalmain lieu mintga tschintg onns. La davosa giada è vegnì elegì il 2016. Las elecziuns dad uss èn stadas necessarias damai che las duas partidas Sinn Fein e DUP èn vegnids en charplina pervi d'in program da promover energias regenerablas.
Crisa durant in grev temp
Sinn Fein ha fatg responsabel la scheffa da regenza Foster per il program ch'è malgartegià. Els han destruì la coaliziun cun laschar demissiunar il vice-schef da regenza Martin McGuinness. Tractativas da coaliziun cun Foster a la testa da la DPU pudessan uschia vegnir grevas.
Per la regenza britannica vegn la crisa durant in schlet temp. Il Brexit pericliteschia gia la pasch en la part dal pajais ch'è blers onns stà turmentà d'ina guerra civila. La tema è ch'i dovria in cunfin fortifitgà tranter l'Irlanda dal nord ed il commember da l'UE, la republica Irlanda, cura che la Gronda Britannia sorta l'UE.
RR novitads 06:00


text:
Istorgia da la telecommunicaziun
L’istorgia da la telecommunicaziun preschenta las premissas, las differentas furmas ed il svilup dal stgomi d’infurmaziuns sur lunga distanza, e quai dal temp preistoric fin oz. L’artitgel cumenza cun ina definiziun ed introducziun generala, alura suonda ina cronologia concisa ed a la fin vegn dà in sguard al svilup tecnic actual.
Definiziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term telecommunicaziun (dal grec vegl tnλέ ‹lontan› e latin communicare ‹far cuminaivlamain›, ‹communitgar›) cumpiglia mintga furma da barat d’infurmaziuns sur ina distanza spaziala. La transmissiun dals signals po avair lieu:
- sco medium che vegn transportà fisicamain (posta, messadi a bucca che vegn consegnà tras curriers)
- en furma da la telegrafia optica (signals da fim u da fieu, bandieras, telegrafs a basa da spievels u infracotschen)
- sco signal acustic (corn da tschajera, sirena, corn da chatscha)
- lià a cabels (telegraf electronic, telefon, telescriptur) ubain
- senza fil, vul dir a moda radiofonica (telegrafia radiofonica, radiotelefon, radiodiffusiun).
La tecnica da novitads odierna fa diever quasi exclusivamain da la transmissiun a cabel (cabel da telecommunicaziun, cabel coaxial u sur la rait electrica) ubain da la tecnica radiofonica senza fil. Er la telecommunicaziun optica ha mantegnì ina tscherta muntada en furma da telecumonds (e fin avant curt temp er da modems) a basa d’infracotschen. La transmissiun da signals en furma optica u acustica è gia vegnida duvrada en l’antica ed en temps preistorics.
En il senn modern sa lascha la telecommunicaziun definir sco il process tecnic da trametter, transportar e retschaiver signals cun agid d’apparaturas ed installaziuns da telecommunicaziun. En quest senn tutgan er radio e televisiun (tant en furma analoga sco er digitala), il telefax, la telefonia mobila sco er l’internet tar la telecommunicaziun.
Indrizs da telecommunicaziun furman ina part elementara da l’infrastructura. Per quest motiv e per evitar disparitads territorialas vegnan lur installaziun e mantegniment resguardads sco incumbensas statalas. En rom da la liberalisaziun po il stadi avrir tscherts servetschs da telecommunicaziun a la concurrenza; ma el procura vinavant ch’il provediment da basa saja garantì (en furma d’obligaziuns liantas per ils furniturs da servetschs).
Istorgia e terms impurtants da la telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
- dapi il temp preistoric: signals da fim, jodlar, linguas da tschivlots e.a.
- ca. 3500 a.C.: utilisaziun da vexilloloids, ils antecessuras da las standartas/bandieras
- 1000 a.C.: emprima cumprova da columbas da posta
- Aischylos (525–456 a.C.) descriva co che la conquista da Troja è vegnida communitgada cun agid da signals da fieu sur tschients kilometers fin ad Argos
- 5avel tschientaner a.C.: dal temp da la Guerra peloponnaisa è documentada la telegrafia cun faclas
- 405 a.C.: utilisaziun d’in heliograf (telegraf a spievels)
- quart tschientaner a.C.: telegraf idraulic
- emprim fin 6avel tschientaner s.C.: al Limes roman vegniva dà alarm a las turs vischinas u als chastels en la retroterra cun agid da posaunas (tubae), fim u signals da fieu (faclas)
- dapi tschientaners: transmissiun da novitads cun schumbrar
- temp medieval: diever da fieus d’alarm u d’avertiment
- 1684: Robert Hooke publitgescha emprimas ponderaziuns davart la telegrafia optica; la realisaziun sa mussa però sco problematica
- 1782: Christoph Ludwig Hoffmann fa emprims experiments cun la telegrafia optica, ils quals van però en emblidanza
- 1794: tranter Paris e Lille (270 kilometers) vegn endrizzadas ina lingia telegrafica optica tenor il sistem da Claude Chappe
- 1816: Francis Ronalds sviluppa a Londra in telegraf electric e transmetta novitads sur otg miglias
- 1843: Alexander Bain survegn in patent per la demontascha electrotelegrafica da maletgs
- 1848: F.C. Backwell construescha in ‹telegraf da copiar› tenor il princip da Bain da la palpaziun da maletgs lingia per lingia
- 1861: il magister tudestg Philipp Reis preschenta a la publicitad in’apparatura per transmetter la lingua sumegliant al telefon dad oz
- 1866: emprima colliaziun da cabel permanenta sur l’Atlantic (per la telegrafia)
- 1862: Giovanni Caselli transmetta via cabel simpels dissegns dad Amiens a Paris
- 1873: a Willoughby Smith reusseschi da cumprovar che la resistenza electrica da selen dependa da la glisch; ses collavuratur Joseph May fa diever da quest element per la transmissiun en la telegrafia
- 1875: Werner von Siemens descriva ina cella fotoelectrica or da selen. George B. Carey ha l’idea da transmetter maletgs cun agid d’in champ da fotocellas da selen (vegn pir realisà il 1909)
- 1876: al Scot Alexander Graham Bell che viva en ils Stadis Unids vegn emessa la patenta per l’emprim telefon
- 1877: il directur da la posta Heinrich von Stephan ordinescha d’installar l’emprim servetsch telefonic regular
- 1881: l’emprim servetsch telefonic a Berlin vegn avert cun otg participants; Shelford Bidwell construescha il ‹telefotograf›; a Paris vegn preschentà il teatrofon che transmetta preschentaziuns d’opera e da teater sur il telefon
- 1895: Ferdinand Schneider demonstrescha la telegrafia senza fil
- 1896: patent da Guglielmo Marconi per l’emprim receptur da radio
- 1906: l’emprim cabel da telefon sutmarin vegn mess en il Lai da Constanza
- 1908: a Hildesheim vegn avert l’emprim uffizi da selecziun da lingias da telefon en l’Europa
- 1923: en la regiun enturn Weilheim vegn installà il telefon automatic
- 1927: servetsch da telefon transatlantic a basa dad undas lungas
- 1935: per l’emprima giada vegnan installadas sin lingias da cabel indrizs da transmissiun a frequenza purtadra
- 1956: emprim cabel da telefon transatlantic (d’arom)
- 1963: emprima colliaziun da telefon via satellit
- 1970: per l’emprima giada è pussaivla ina selecziun directa en l’America
- 1987: ISDN vegn introducì cun 750 persunas da test
- 1989: cabel da telefon transatlantic en tecnica da fibra da vaider
- 2001: cun in sulet cabel da fibra da vaider reusseschi da transmetter dapli che 10 terabits per secunda (quai correspunda a 15 milliuns chanals dad ISDN parallels)[1]
Survista da la tecnica da communicaziun moderna[modifitgar | modifitgar il code]
- Modem (analog)
Il term ‹analog› designescha la transmissiun da signals en furma d’undas da sinus. In exempel è la lingua che vegn transmessa sco undas electricas ed a la fin puspè reproducida a moda acustica. Per transfurmar il signal vegn fatg diever da modulaturs e demodulaturs (modems). Colliaziuns da modem datti per ordinari cun ina rata da transmissiun da datas da fin a 56 kbit/s.
- ISDN – Integrated Services Digital Network (digital)
ISDN è l’abreviaziun per ‹Integrated Services Digital Network›; il term designescha il standard internaziunal per ina rait da telecommunicaziun digitala. Sur questa rait vegnan transmess ed intermediads differents servetschs sco telex e telefon. La rata da transmissiun da datas cuntanscha per ordinari 64 kbit/s. Tar ina colliaziun da basa po la capacitad vegnir dublegiada; in chanal multipel cuntanscha ina capacitad da 2 Mbit/s (downstream ed upstream).
- DSL – Digital Subscriber Line
Sur la Digital Subscriber Line (DSL, englais per lingia d’attatg d’abunent digitala) pon vegnir tramessas e retschavidas datas cun in’auta rata da transmissiun (1000 kbit/s fin 500 Mbit/s). Las differentas variantas da DSL sa basan tuttas sin l’attatg da telefon d’enfin qua (cabel d’arom).
- ADSL – Asymmetric Digital Subscriber Line
ADSL resp. ADSL 2+, la lingia da colliaziun digitala asimetrica, pussibilitescha da metter a disposiziun capacitad da transmissiun a moda asimetrica: la spertadad da transmissiun è pli auta tar il downstream (1,5 fin 16 Mbit/s) che tar l’upstream (16 fin 768 kbit/s). Cun agid d’in sviader (splitter) vegn il servetsch da telefon spartì sin la lingia d’arom da las applicaziuns da datas d’auta rata, uschia che la lingia da telefon po vegnir duvrada parallelamain a la transmissiun da datas.
- VDSL – Very High Speed Digital Subscriber Line
La varianta da DSL la pli sperta è VDSL (Very High Speed Digital Subscriber Line). Quella cuntanscha – a basa dal cabel d’arom convenziunal – ratas da transmissiun tranter 12 e 52 Mbit/s (downstream) resp. tranter 1,5 e 2,3 Mbit/s (upstream). La transmissiun è però be pussaivla sur distanzas da transmissiun relativamain curtas. La tecnica da VDSL è vegnida sviluppada, en cumplettaziun tar ADSL e SDSL, per pudair optimar en raits ibridas da fibra da vaider/cabel d’arom la secziun finala fin a la bischla d’attatg dal singul utilisader.
- SDSL – Symmetric Digital Subscriber Line
SDSL lubescha ratas da transmissiun identicas en omaduas direcziun tranter 2 ed actualmain radund 20 Mbit/s. Damai che l’upstream ed il downstream han lieu a medem temp e cun la medema, cumplaina spertadad da transmissiun, è SDSL surtut adattà per clients u partenaris che transmettan grondas quantitads da datas u che disponan d’agens servers.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ http://www.hoise.com/primeur/01/articles/weekly/AE-PR-05-01-3.html NEC transmits at 10.9 Tbit/s over DWDM.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Fridhelm Bergmann (ed.): Taschenbuch der Telekommunikation. 2. ed. Hanser, Minca 2003, ISBN 3-446-21750-9.
- Frank Hartmann: Globale Medienkultur. Technik, Geschichte, Theorien. WUV, Vienna 2006, ISBN 3-8252-2723-5.
- Jan de Vries, Gerd Ballewski: Telefon-/ISDN-Installationen. Hüthig, Heidelberg 2002, ISBN 3-7785-2891-2.


text:
«Exit»: co tuna quei plaid en vossas ureglias? Per mei tuna ei radical, suenter ina via definitiva. Schegie che jeu vai adina puspei dad accumpignar glieud avon ni suenter la mort, sche jeu audel ch’enzatgi seigi ius tier Exit, dat quei da patertgar.
Buca perquei che jeu vess zatgei encunter quella instituziun. Jeu sai ch’ei dat cass nua che carstgauns han da pitir aschi fetg ch’igl ei strusch da supportar. Co duess jeu saver giudicar tgeinina ch’ei la dretga via, sche jeu enconuschel buca las dolurs da l’auter? Forsa ei la sortida ord la veta la suletta via per quella persuna.
E tuttina fetsch jeu mes patratgs. Che jeu vivel cheu sin tiara ei buca stau mia decisiun. La veta ei vegnida regalada a mi. E jeu crei che nus vein da surprender responsabladad per nossa veta, tochen alla fin. Mo tgi decida, cu igl ei a fin? Mintgaton hai jeu il sentiment che nus haveien breigia dad acceptar ch’ina veta va a fin ed emprueien cun tuttas pusseivladads dalla medischina e tecnica da tener en veta enzatgi. Leu savess ins lu era tschentar la damonda, tgi che astga decider sur da veta e mort e sch’ei fuss buca temps da schar liber ina persuna.
Che jeu vivel cheu sin tiara ei buca stau mia decisiun. La veta ei vegnida regalada a mi. E jeu crei che nus vein da surprender responsabladad per nossa veta, tochen alla fin.
Il plaid «Exit» entupein nus denton buca mo alla fin dalla veta, mobein era schiglioc el mintgagi. Sche nus mein tras tunnels, essan el kino ni en halla polivalenta, dapertut ha ei tablas che indicheschan nua ch’ins sa extrar en cass da prighel. Magari ha ei si ina persuna che cuora dad esch ora, forsa eis ei scret si «Notausgang» ni «Exit».
Quellas tablas muossan ina buna via, sco tier in refugi. Quei ei in maletg che nus anflein el psalm 31: «Tier tei, o Segner, pren jeu refugi. Seigies in grep da schurmetg per mei, ina ferma ustonza che salva mei!»
Quei ein ils plaids dad in che sevolva viers quel che tegn enta maun nus. Tier tut las damondas che pertuccan veta e mort astgein nus tenor mei buc emblidar che nus carstgauns savein maina decider cumpleinamein tgei via ch’ei la dretga. Nus stuein acceptar nos cunfins, pia era che nus savein buca definir tgei veta ch’ins sto mantener en tut cass e tgeinina buc. Nus vein era viu en connex cun quei virus ch’ei dat buc in exit definitiv ord la crisa e che nus stuein adina puspei s’adattar alla situaziun.
Ed aschia duessen nus era sespruar da sustener mintgin en sia situaziun persunala. Forsa eis ei lu inaga necessari dad accumpignar enzatgi che vul prender la sortida cun «Exit». Mo jeu sun leda ch’ei dat savens autras vias e refugis.
Jeu giavischel a Vus tuts ina biala dumengia.


text:
Barz
Barz (nom ufizial in italian Barzio) l'è on comun de 1 312 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 21,4 km² e ona densità de 61 ab./km² de la Valsassina, in Provincia de Lecch. El se troeuva in d'ona posizion privilegiada, ponuda in del verd e dinanz ai Grign, al confin con la Provincia de Bergom (Valtòrta, Vedeseta).
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Antigament l'era anca conossuu coi nòmm de Barsio, Barzo, Barso.
In del XVI secol el cuntava pòcch pussee de tricent abitant che viveven in cà sempliz de legn con loggiaa. On cambiament l'è rivaa in del XIX secol, cont el migliorament di condizion econòmich e social de la popolazion e, on poo dòpo, cont el princippi del turismo de massa. De fatt el paes l'è consideraa el capploeugh turistich de la Valsassina, e 'l mostra opportunità numeros ai sportiv.
Barz l'è anca el paes de origin de la famiglia del Lissander Manzon e del pittor impressionista Medardo Rosso.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Barz l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Fundaziun Origen ha ensemen 3,7 milliuns francs per lur project «Salvar Mulegns». Quels daners èn per gronda part vegnids miss a disposiziun da fauturs privats. Ussa mancan anc 1,9 milliuns francs per che la Fundaziun Origen cuntanscha la summa avisada da 5,6 milliuns.
Tge è il project «Salvar Mulegns»?
Il project da la Fundaziun Origen prevesa da mantegnair ils stgazis cultural-istorics da Mulegns; concret da cumprar e segirar l'hotel Löwen e la Chasa Alva ed inventarisar ils objects istorics. La Chasa Alva duai plinavant vegnir spustada per radund 7 meters. Quai per schliar ils problems cun la via fitg stretga en il vitg avant il Pass dal Güglia.
Co vai vinavant?
Per cumprar e dislocar la Chasa Alva fissan ils daners gia avant maun. Avant ch'ins possia dentant cumenzar cun las lavurs da spustament, dovra la Fundaziun Origen anc duas lubientschas:
I dovra ina decisiun dal cumin da Surses, areguard la vendita da las parcellas. Ultra da quai dovri anc il consentiment definitiv da la regenza grischuna.
Giovanni Netzer è optimistic che quellas votaziuns na vegnan dentant betg ad esser in crap da stgarpitsch per il project. Medemamain quinta el fermamain che la Fundaziun Origen vegnia tochen la fin da quest onn era anc ensemen cun ils 1,9 milliuns che mancan. En emprima lingia spetgan els anc sin respostas da fundaziuns che sustegna projects da cultura.
La finamira sportiva è dentant da gia pudair cumenzar l'october 2019 cun las lavurs da preparaziun per il spustament da la Chasa Alva. Quellas vegnan a durar bain in onn, fin che la chasa po alura entaifer sulet 1 di vegnir spustada dal vegl al nov lieu.
Ord l'archiv dal Telesguard
RR novitads 17:00


text:
Las cifras èn alarmantas. Il dumber dad insects ed utschels va enavos sin l’entir mund. Ins discurra da la muria d’insects e da la digren d’utschels. Ma vala quai era per il Grischun?
Casper Nicca ha observà cun la camera ils animalets che dattan il soundtrack a nossa vita, quest mund misterius, plain colurs e plain tuns ed è ì a la tschertga da respostas. El ha vis che utschels ed insects han bleras amias e blers amis tar nus carstgauns e ha pudì discurrer cun glieud che sa, co ch’i va a noss utschels ed insects.
Tranter auter ha el pudì accumpagnar Erika Nicca, la collavuratura da la staziun ornitologica Sempach a Cuira, tar las lodolas da prada ubain il perscrutader da tgirallas Jürg Schmid durant la notg sin la tschertga da tgirallas da notg. Ma sin ils fastizs dad insects ed utschels en il Grischun ha l’autur dal film cunzunt era chattà maletgs impressiunants dals animalets che vivan cun nus.
Damain utschels ed insects?
Da principi èn uschè bain utschels co er insects sut squitsch. I dat differenzas. Cun utschels da guaud vai meglier che cun utschels che vivan en la prada, els èn periclitads fermamain. Utschels co la lodola da parada ubain il puppen brin èn svanids cumplettamain orda la vals e vivan mo pli en las muntognas. La è il ecosistem dentant anc pli u main intact.
Era ils insects che vivan en las pradas èn fermamain sut squitsch. Ma era qua vala quai plitost per la bassa ed en las muntognas main.
Damain insects vid las fanestras dals autos?
Savens vegn quai duvrà sco argument per la muria dals insects. Ma uschè simpel è quai betg:


text:
Casti ha puspè in medi da chasa
- Venderdi, 6.6.2014, 8:01
Dr. Stefano Bonazzi avra la pratica glindesdi, ils 16 da zercladur. La chasa da medis a Casti ch'è en possess da la vischnanca, è stada serrada dapi l'october da l'onn passà.
Stefano Bonazzi ha 57 onns. El è creschì si a Milaun. Tranter auter ha el lavurà sco medi en l'Italia ed a Palma de Mallorca. Dapi 2 onns lavura el en Svizra, il davos sco schefmedi da dermatologia en ina pratica a Rüti en il chantun Turitg. (rtr/fb)
Ospital Surses na collavurescha betg cun Casti
La chasa da medis a Casti resta per il mument vida. L'ospital cirquital Surses ch'aveva mussà interess da manar la chasa da medis a Casti, ha decidì da betg vulair collavurar cun la vischnanca da Casti che posseda la chasa da medis.
Il medi sto bandunar la val
Casti n'ha nagin medi da chasa pli. La vischnanca ch'è en possess da la chasa dal medi, ha visà il contract cun Dr. Bernd Hausmann sin la fin da settember. Ida ordavant è ina dispita da plirs onns.
Nagin center da sanadad a Casti
Casti en Val Alvra na survegn nagin center da sanadad. En quest senn ha la suprastanza communala orientà la populaziun. Previs era d'installar il center da sanadad en la chasa dal medi che tutga a la vischnanca da Casti.
Casti ha decidì da cumprar chasa dal medi
A Casti ha decidì la radunanza da cumprar la chasa dal medi. Il credit da 660'000 francs e vegnì concedì. Er ils ulteriurs credits èn vegnids approvads, 40'000 francs per refar vias da guaud u 21'000 per sanar il santeri.


text:
Glocaliśasiòun
Glocaliśasiòun (glocalizzazione in itagliàṅ) l'è na paròla abàsta nóva, tolta fóra per la prìma volta da 'l sociòlog Roland Robertson e ch'al la traduśìva da ùna in giaponéś bèle druèda infìn dai an Utànta.
A s ciacàra ed glocaliśasiòun per intènder che, arèint ala globaliśasiòun, a dìr la difuśiòun econòmica, culturèla e polìtica ed modē tut cunpàgn, a s egh taca, in cal chèś lè, soquànti volti, anca na localiśasiòun, a dìr che i modē sèimper più cunpàgn stremnê per la Tèra, i tornen a tōr sù di particolèr dal post indû i s śachen e quèl ch'l era globèl, al ciàpa sù n'ètra volta soquànti caraterìstichi lochèli.
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Glocaliśasiòun»
Colegamèint estèren
- (IT) La spiegasiòun in sìm'a 'l disionàri Treccani.


text:
Beschreibung
Divers AuturAs
Litteratura 35 / Sut 35
Rumantsch Grischun, Sursilvan, Surmiran, Sutsilvan, Vallader, Puter
Uniun litteratura rumantscha, 2016, Bestellnummer 20161104
Igl è ina ediziun speziala da la Litteratura, deditgada a la litteratura giuvna, quai vul dir: la redacziun ha fatg in appel a persunas giuvnas da maximal 35 onns da scriver. Vitiers han quellas persunas survegnì la pussaivladad da lavurar vi da lur texts cun inA menturA. S’annunziadas per questa lavur èn sis dunnas giuvnas SUT 35.
Ähnliche Beiträge


text:
Ins possia dir, che la stizun a Zignau perda mintga mais «ina da milli» di Lucas Arpagaus, il president da l'Associaziun consum Zignau e conturn. En quest num Associaziun Zignau e conturn sa zuppa in'atgnadad, numnadamain:
Istorgia
Oriundamain han ils da Zignau fundà quell'associaziun l'onn 1922 e manà dapi lura la stizun da Zignau sut quest num. Pli tard ha l'associaziun da Zignau avert er a Trun ina stizun. Uss san ins dir, che la stizun oriundamain principala serra sias portas e la filiala d’antruras ha surpiglià la funcziun sco stizun principala.
Persunal
La stizun a Zignau vegniva manada da duas persunas en pensums parzials. Quellas duas persunas vegnan integradas en il manaschi da la stizun a Trun.
Ina pitschna consolaziun per ils da Zignau datti dentant: Il tancadi da diesel resta, e tranter Trun e Zignau cursescha il bus da posta. Uschia n'è er la glieud pli veglia betg gist tagliada giu da la pussaivladad da far las cumpras da mintgadi.
RR actualitad 07:00


text:
Suenter che Rebeka Masarova è anc stada senza schanza en l’emprim set ha ella cumenzà cun sia show avant ils fans da chasa e la finala schoccà la gronda favurita da la Serbia.
Damai che l’entir program ha stuì vegnir spustà ils davos dis pervia da la plievgia vegn Rebeka Masarova en paucas uras a dar ses segund gieu a Gstaad, quai encunter Anett Kontaveit da l’Estonia.
Golubic en l’otgavelfinal a Gstaad
Viktorija Golubic (WTA 105) ha cuntanschì l’otgavelfinal al turnier da tennis a Gstaad. La Turitgaisa da 23 onns ha battì la Tudestga Mona Barthel (WTA 57) en trais sets cun 2:6, 6:1 e 7:5.
Il gieu tranter Golubic e Barthel veva stuì vegnì interrut ier pervia da la plievgia. Viktorija Golubi, che veva gia giugà grondius en il mezfinal dal Fedcup a Lucerna, ha danovamain persvadì avant ils fans da chasa. En l’otgavelfinal frunta la Svizra il venderdi sin la Russa Jewgenia Rodina (WTA 102).
RR novitads 16:00


text:
Alex Miescher aveva schlià ses contract la fin d'avust, suenter il campiunadi mundial en la Russia e suenter l'affera davart ils burgais dubels ch'el ha distatgà.
Breiter è stà fin uss manader da la partiziun da dretg. El sa legria fitg da l'elecziun ha el fatg a savair.
Schäfer remplazza Heusler
Claudius Schäfer, il CEO da la Swiss Football League, vegn danov commember da la suprastanza centrala da la federaziun. El remplazza en il gremi Bernhard Heusler che ha mess a disposiziun ses post. La firma da l'anteriur president dal FCB ha survegnì l'incumbensa dal SFV da dilucidar las structuras da la federaziun.
RR novitads 16:00


text:
Fünf alleinstehende, ältere Damen erzählen, wie sie Tag für Tag mit ihrer Einsamkeit ringen. Alle in einem Alter, in dem andere dem Gefühlsleben längst Adieu gesagt haben, wollen sie vor allem eines: weiterleben und das Leben geniessen.
Stéphanie Chuat
Véronique Reymond
Association Climage
Stéphane Goël
Véronique Reymond
Stéphanie Chuat
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Carl Gustav Jung
Carl Gustav Jung (Kesswil, 26 de löi del 1875 – Küsnacht, 6 de zögn del 1961) l'è stat en psichiàtra, psacanalìsta e antropòlogo. La sò maniéra de afrontà 'l probléma e la sò teurìa de derivasiù psicoanalìtica l'è ciamàda "psicologia analitica" o "Anàlizi Junghiàna".
Jung l'è stat per agn vizì a le edèe del Sigmund Freud, ma 'l s'è destacàt de menemà e 'ndèl 1913 el g'ha abandunàt 'na ólta per töte l'asociasiù del Freud, dòpo che 'ndèl '12 el gh'ìa püblicàt el lìber La lìbido: sìmboi e trasformasiù col quàl el ghe nàa cùtra en maniéra ciàra e nèta a le edèe el maèstro vienés.
Jung l'è famùs per divèrse edèe che 'l g'ha portàt endèl setùr de l'anàlizi me la mènt de l'òm, l'è stat giü dei piuniér de la psicologìa profónda, e giü dei stüdiùs de chèsta disciplina piö lizìcc del sècol XX. I sò stüde teòrich e clínich i mitìa 'n ciàr el ligam funsiunàl 'ntra la strütüra de la psìche e chèla dei sò prodócc (cioè, le sò manifestasiù cültürài). Chèsto 'l mìna a 'ncorporà 'ndèla sò metodologìa de le nusiù che vé de l'antropologia, de l'alchimìa, i 'nsòme, l'art, la mitologìa, la religiù e la filozofìa.
Carl Jung l'è mìa stat el prim a 'nteresàs al stüde dei ensòme, però le edèe che 'l g'ha portàt a l'anàlizi dei ensòme i è 'n gran tàte e de prìma 'mportànsa.
Endèla sò vìta 'l s'è 'nteresàt apò a divèrsi óter argomèncc ligàcc a l'atività intelutöàla de l'òm, compàgn del stüde comparatìf de le religiù, la filozofìa e la sociologìa, per rià 'nfìna a la crìtica de l'art e a la leteradüra.


text:
Dialèt ólt mantuà
Al dialèt Ólt Mantuà l'è un dialèt parlàt indèla zona ólta de la pruìnsa de Màntua. L'è 'na parlàda galoitàlega lumbàrda de transiziun vers el Mantuà de cità. El se 'nsömèa, ma l'è mìa istès, al bresà. Per inflesiù, cadènsa e mode de dì a l'è un dialèt mescià 'ntra 'l bresà e 'l mantuà, 'n mès ai quai a l'è 'nficàt dét. Söl dialet ólt Mantuà al g'ha inflüènsa sura de töt al bresà, ma in buna part pò a 'l mantuà, tant che di volte i carateristeghe i è de töcc du. In serte zone al g'ha apò di influense: del cremones n'dela zona de Cané, e del verones n'del zona de Ólta Mantuana.
VariàntModifega
Endèl dialèt alt mantoà se pöl troà divèrse variàncc: le parlàde dei paés de Castiù, Castèl, Médule, Casalmór, Casarimàn, che i se tróa endèla part nord-ucidentàla de la pruìncia de Màntoa, tacàcc al teretóre bresà, i è chèle che se 'nsomèa de piö al bresà, tat sóta l'aspèt fonétich (e tòniga piö deèrta), compàgn che del pont de vìsta lesicàl; 'na fasa 'ntermedia, caraterizada da la perdita de quach fenomeno tìpich del bresà, la töl dét la zona de Àzula, Gidisöl, Ceresàra, Cavriàna e Sulfrì.
La fasa 'ndo che gh'è piö afinità col mantuà lè chèla a oriènt: Ólta Mantuana, Piübega, Gasòlt, Gùit, Redundèsch.
'Ndèi cumü de Monsanbàn, Ólta Mantuana, Pónti söl Mincio, arènt al cunfì co la pruìncia de Veruna, se troa dei dialècc de tranzisiù col verones.
'N di zòne de Cané gh'è di presenze de elemencc de transiziù con el cremones.
Funedega e FunulugeaModifega
L’ólt mantuà el g'ha en cümü con i óter dialècc lombarcc orientai sèrte tracc fonétich:
- pasag de u tonegh latì > ö deanti a m (föm cfr. lomb.occ.: fümo) e en silaba sarada (bröt cfr. lomb.occ.: brüt)
- latì i tonegh > é en silaba sarada e en fì de parola: dé “giorno”, lé “li”
- sparisiù de v intervucalegh romanz, tat endèla parola che 'ndèla fras: caàl “cavallo”, la àca “la vacca”
- cunservasiù de -r ed -l finà dopu ucàl tonega: muér, fiöl (cfr. lomb.occ.: miee, fiöö)
- sparisiù de la nasal dopu ucàl tonega en final de paròla ma mia deànti a consonant ocluziva: bé “bene”, bu “buono”, vi “vino” (ma la nasal la se manté en tèmp, mónt, frónt)
- latì -cl- intervucalegh (con una quach ridusiù da -tl-, cume in vetulus > vetlus > veclus “vecchio”) dà [t͡ʃ]: ècia “vecchia”, césa “chiesa”
- el plöràl feminil l'è in -e[1].
- lenisiù dela cunsunànt tenue > media > zero (esemp: t > d > scumpar), ma con sucesiva restaurasiù dela media olter cas: cùa “coda” (< latì caudam), ma nudà “nuotare” (< latì natare), röda “ruota” (< latì rotam)
- latì o tonegh > ö , en silaba verta, ö anch en silaba sarada o denaànz a cunsunànt palatà: föc “fuoco”, ma òlta (senza o turbà) “volta”
- palatalisasiù de u > ü, che'l ciapa dent pò la u segundaria e la o prutonega, cume en cügnà “cognato”, Türì, “Torino”;
- latì -ct el deventa t: lat (cfr. berg.: lacc)
- acumulasiù di pronom endela cuniugasiù verbal: té te càntet[2].
- gh'è di tendènse al trucamènt di paròle – apocope – [3].
Anca el dialèt ólt mantuà, come töcc i dialèt lombarcc, endel cors dei secui l'è stacc interesàt da na cospicua italianisasiù funedega: el dialèt in zéner lè mai stàcc ön sistema a sé stant, ma lè stai sötapost ai nöe necesità pragmadegh e al custànt inflös del sistema, suraurdinàcc, dela lengoa, che'l s'è semper manifestàt al lièl piö estern e superficial, chèl de i sone. I è ad esempi intervenüt i seguent fenomen:
- restitusiù de -d- intervucalega (e adiritöra de -t-) che l'era sparìda: rutònt (en bànda però a redónt)
- restitusiù de -g- intervucalega che l'era parìda: agòst, ligà , ma cun di rescc quai strìa
- restitusiù de t per c palatal: not, let, fità al post de nocc, lecc, ficià “affittare”.
El fenomen el sè ampliat in di öltèm decen. La presiù de la lengua naziunàl en söl dialèt lè avegnida atravers regol dè cumpurtamènt e canai diverse respett a ön secul fa: menter alura i era i parlant de le class suciàl piö elevàcc a “enzentilì” el sò dialèt col modelà la funedega sö l'italià per marcà i distanse dai class piö bass, incö l'adeguamencc a l'italià el gh'è in ogni strat sucial, facilitat de növ mod de viver, e de la difusiù di mass-media[4].
Gramadega e UrtugraféaModifega
Indicativ Prezènt
Indicatìf pasàt pròsem
Indicatìf Imperfèt
Indicatìf Fütür Sèmpe
Nel lèsech se pöl repurtà i ezèmpe ché sóta:
Per chèl che riguàrda i dé de la setemàna
Per chèl che riguàrda i mis de l'an
Per chèl che riguàrda i nömer
Öna noèla del BocàsModifega
Dialèt de CanéModifega
Mé dìghi dónca, che al tèmp del prim rè de Cìpro, dòpo fàta la conquìsta de Terasànta dal Gotifré de Buglión, è capitàt che 'na gentìl dóna de Guascógna, che l'éra andàda pelegrinà al Sepólcher, nel tornà indrè, riàda a Cìpro, la fü insültàda vilanamènt da quàlch balòs. E lé, pasionàda e sènsa consolasión, l'ha pensàt de andà a fàn rapórt al rè. Ma qualchedün i ghe dis che l'era fadìga bütàda vìa, perchè 'l rè l'éra de vìta tant balórda e póch bóna, che no 'l fàva mai giüsta vendèta dèi insült di àter, ma 'l sofrìva con brüta viltà quèi fat a lü, in manéra che tücc quèi che gh'ìva quàlch ràbia, i la sfogàva con insültàl o minaciàl a lü. La dóna, a sènter 'sta ròba, sènsa sperànsa de podìs vendicà, l'ha pensàt, per solevàs de la sò nòia, de volì sgagnà la mizéria del rè. E la va pianzènt denàns a lü, e la ghe dis: "Càra el mè siòr, vègni mìga denàns a té perchè me spèti 'na vendèta de l'insült ch'i m'ha fat, ma a sodisfasión de quèl, te préghi d'insegnàm cóme te fé a sofrì quèi insült ch'i fa a té, per imparà cosè cóme g'hó de soportà el mè sènsa rabìm, che lo sa el Signór, se podès, te 'l donarès volentéra, giaché te 'n sé un cosè brào portadór".
El rè, che fin alóra l'éra stat tard e pégher, cóme se 'l se füs desmisià dal són, scomensànt da l'insült fat a 'sta dóna, che l'ha vendicàt brüscamènt, l'è diventàt rigorozìsim persecutór de tücc quèi che d'alóra inàns fazèsen qualcòza cóntra l'onór de la sò coróna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 264-265
Dialèt de CastiùModifega
Dìze dóca che al tép del prém rè de Cìpro, dòp che Gofréd e Buiù l'ha ciapàt Terasànta, è sücidìt che una sióra nòbila l'è nàda al Sepólcro en pelegrinàgio, de dóe 'ndèl vègner endrè, riàda a Cìpro, da di balòs l'è stàda maltratàda pròpe da paezà; del qual laùr lé, fàndo i sò lemèncc sènsa consolasiù, la g'ha pensàt de nà a ricórer al rè; ma gh'è stat dit da vargü che la sarès stàda fatìga sbatìda vià, parchè l'éra tat slenàt e bù de póch che 'nvéze de vendicà con giustìsia i tórcc di óter, el na mandàa zó ànse tancc che i ga fàa agh a lü, con una iltà de fà ergógna; e isè töcc quii che gh'ìa quàch brüzùr endèl stòmech, i sa sfugàa col fàga di afróncc a lü. Sentèndo isè la fómna, pèrsa la sperànsa de pudì ès vindicàda, per refàs a la mèi del sò dispiazér, l'ha decìs de pià 'l rè en la sò mizéria; e, nàda aànti de lü pianzènt, la g'ha dit: "Mè siùr, mé no ègne mìga dinàns de té parchè spére che ta ma èndichet de la oféza che i m'ha fat, ma en compènso, te préghe che ta ma insègnet cóme te fét té a supurtà quèle che sènte che i ta fa, en manéra che mé, 'mparàndo de té, pòse supurtà con pasiènsa la mè; che, el Signùr el la sa, se pudès te la darès a té olontéra, tànto che té g'hét le spàle bùne".
El rè, che fina alùra l'éra stat tardìf e pégher, cóme che 'l s'ès de desmisià in chèl momènt, scomensànt da l'asiù fàda a 'sta fómna, che l'ha castigàda a quèl Dìo, l'è deentàt persecutùr rigurùs fis de töcc quèi che fès vergóta cóntra la dignità de la sò curùna.
ibidem, pag. 265
Dialèt de CavriànaModifega
Dìze dóca che al tèmp del prim rè de Cìpro, dòpo che Gofrédo de Buglióne l'ha fat la conquìsta de Terasànta, è süsidìt che 'na nòbil sióra de Guascógna l'è nàda 'n pelegrinàs al Sant Sepólcher e 'ndèl tornà endré de là, ariàda a Cìpro, da quàlche birbàncc de óm l'è stàda maltratàda endèna bröta manéra. De 'sta còza, lé sènsa consolasiù de sórt dolèndos, l'ìa pensàt de nàsen a lamentà daànti al rè; ma gh'è stat dit da argü che se perdaràs la fadìga, perchè lü l'éra tant débol e isé de póch che non solamènt no 'l fàa giüstìsia ai àlter de le oféze risìide, ma ànse con öna viltà che la fa stómech el soportàa quèle sènsa nömer fàte a lü: fin al punt che ognü che gh'aès quàlche argót per el cò, el la sfogàa col fàga quàlche oféza o vilanìa. La dóna, sentèndo 'ste ròba, desperàndo de podés vendicà, per vìga quàlche consolasiù del sò dolùr la s'è fisàda de volì tö per el cül l'imbecilità de 'sto rè. Ed esèndo nàda pianzèndo daànti de lü, la g'ha dit: "Càro 'l mè siòr, mé no vègne mìga a la tò prezènsa perchè té te fàghe vendèta de l'oféza che m'è stàda fàda, ma a sodisfasiù de quèla, te préghe che te m'ensègne cóme té te sopórte quèle che mé sènte che 't vé fàde. Perchè, 'mparàndo da té, mé pòse soportà con pasiènsa la mia; che 'l la sa 'l Signùr, cóme te la donarès vontéra, se podès, esèndo té isé brào de toreràle!".
El rè, che fin alùra l'éra stat indolènt e pìgher, cóme se 'l se desmisiès dal són, scomensàndo da l'oféza fàda a 'ste dóna, che l'ha vendicàt pròpria de rezù, l'è dientàt un perseguitadùr rigorùs de töcc quèi che d'alùra inànse i ès comìs quàlche còza cóntra l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 266
Dialèt de GhidisölModifega
Ghe dìze dóca che ai tèmp del prim rè de Sìpro, dòpo che Gofrédo de Bügliù l'ìa ciapàt la Téra Sànta, gh'è sücès che 'na gran scióra de Guascógna l'è 'ndàda per deosiù al Sànto Sepólcro, e 'ndèl turnà, quand l'è riàda a Sìpro, l'è stàda insültàda de quàlche balòs. Töta föra de lé per 'ste ròba, la vulìa endà del rè a lamentàs. Ma vargü i g'ha dit che l'aràs trat vià el tèmp, perchè 'l rè l'éra 'n óm isè de póch, che óltre no éser gnà bù de vindicà le oféze fàde ai àter, el supurtàa aca quìle ch'i ga fàa a lü; e sücidìa che töcc quii che gh'ìa vargót cóntra lü, i se sfogàa col dìghen de töte le sórcc. La scióra, quand l'ha sintì 'ste laùr, sènsa sperànsa de vindicàs, e per cunsulàs a la méi, la s'è risólta de cuionà la picolésa del rè. Per fà quést, l'è 'ndada de lü có le làgrime ai öcc e la g'ha dit: "Car el mè sciór, mé no ègn mìga davànti a té có la sperànsa de vindicàm da quél ch'i m'ha fat, ma per pregàt almén che te me dìze cóme te fé a supurtà töte le oféze ch'i me dis ch'i ta fa; dizémel e isè podarò emparà a supurtà la mia. E Dio sa, se 'l pudés fà, cóme te la darés untéra a té, che te sé isè brào de supurtàn tànte".
El rè, che fin alùra l'éra stat isè trascüràt e isè pégher, cóme se 'l se fés desmisiàt töt endèna ólta, l'ha scomensiàt a vindicà cóme va l'oféza ch'i gh'ìa fat a 'sta scióra, e l'è deventàt el pö grant nemìch de töcc quii che dòpo 'ste laùr és fat vargót cóntra l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 267
Prudusiù leteràriaModifega
Grupi müzicai e cantàncc che cànta 'n dialet ólt mantuà:
- Di 'n del nas (El Castèl)
- Michele Mari (Ólta)
Us curelàdeModifega
Culegamèncc estèrniModifega
RiferimènccModifega
- ↑ LURATI 2002, p. 231.
- ↑ LURATI 2002, p. 227, 246.
- ↑ ANTOLOGIA DEL DIALETTO BRESCIANO, p. 15.
- ↑ LURATI 2002, p. 247.
- ↑ Per l’ortografia del dialetto di Brescia cfr. PARLATE E DIALETTI DELLA LOMBARDIA, p. 26; per quella del dialetto di Bergamo cfr. Ibidem, p. 23; per il dialetto di Mantova cfr. Ibidem, pp. 45-46.
BibiugraféeModifega
- Clemente Merlo, Italia dialettale
- Glauco Sanga, Dialettologia lombarda
- AA. VV., Parlate e dialetti della Lombardia. Lessico comparato.
- Antologia del dialetto bresciano, a cura di Antonio Fappani e Tom Gatti, presentazione di Giannetto Valzelli, Edizione Vittorio Gatti - La Voce del Popolo, Brescia, 1971.
- Ottavio Lurati, La lombardia, in I dialetti italiani. Storia struttura uso, a cura di Manlio Cortellazzi et alii, Torino, UTET, 2002, pp. 226-260.
- Mario Gerola, Il dialetto di Gazoldo, Edizioni Postumia, 2001.
- Piervittorio Rossi, Parole castiglionesi. Osservazioni lessicali sul dialetto di Castiglione delle Stiviere, Prefazione di Tullio De Mauro, Castiglione d/S.
- Vittore Colorni, Il territorio mantovano nel Sacro Romano Impero. Periodo comitale e periodo comunale, Milano, Giuffrè, 1959.


text:
En tut han 45 pertschient dals participants detg ch'els sajan malcuntents ni plitost malcuntents cun la politica. 36 pertschient eran da l'opiniun ch'ella saja en urden. Quai correspunda pli u main als resultats da l’onn avant.
Il pli grond basegn d'agir vesan ils participants tar la politica da sanadad. Sin il segund e terz plaz èn l'immigraziun e la politica d'asil. Per l’emprima giada dapi il 2013 n’èn quels dus puncts betg pli a la testa dal barometer da quitads.
Il pli pauc starment fan als participants da la retschertga ils daivets dal stadi, la politica da traffic e transport sco era l'armada.
A la retschertga online da la plattafurma politica Vimentis èn sa participants passa 22'000 persunas, quai dals 16 d’october enfin ils 27 da december 2017.
RR actualitad 12:00


text:
Gravina di Catania
Gravina di Catania l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania 'ndèla regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 6 km a nòrt de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 28.068 abitàncc e 'na superfìce de 5,0 km².[1]
Gravina di Catania l'è tacàt ai cümü de: Catania, Mascalucia, Sant'Agata li Battiati e Tremestieri Etneo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]