text:
André Gerth è fitg interessà en la politica tudestga. E per el èn las elecziuns 2021 ina premiera. Per l'emprima giada dastga l'um da 53 onns ir sez ad eleger. Per el èsi cler: I stoppia dar midadas en Germania. Cun la SPD e la CDU a la testa na crai el betg che quai capitia. L'um oriund da Mustér n'è betg uschè intgantà dad Olaf Scholz (SPD) ed Armin Laschet (CDU). La suletta speranza è per el la candidata dals Verds Annalena Baerbock.
La dunna Baerbock ha pli bia power da veramain metter en moviment inqual chaussa. Tar tschels dus n'hai jau betg questa speranza.
André Gerth giavischass ina midada svelta ed effizienta en la politica dal clima. Tenor stan actual vul la Germania, per exempel extrar da l'energia da charvun (Braunkohle) enfin il 2038. Quai stoppia ir pli svelt, di l'ami da la natira.
Annalena Baerbock saja tranter ils trais candidats per il post da chancelier(a) la suletta persuna che saja autra. Ella saja pli giuvna, haja autras prioritads, autras ideas ed er in auter stil, uschia Gerth. Olaf Scholz ed Armin Laschet èn perencunter dus politichers rutinads e versads. Dus politichers che tschertgan dentant er gugent il cumpromiss e na vulan betg vilentar auters.
Laschet e Scholz n'èn betg pli pronts dad ir en ristgs e na vulan er betg far mal ad insatgi.
Sper ina politica per il clima metta l'um da 53 onns er grond pais sin in engaschi per plazzas da lavur sco er ina politica che gughegia d'ir novas vias. La Germania stoppia vegnir pli moderna ed innovativa sin il sectur da lavur. La finamira stoppia esser da vegnir in lieu da la scienzia e dal svilup digital. Munta era: Vegnir davent dal sectur d'industria e producziun. Cun la CDU e la SPD na crai il Rumantsch dentant betg ch'i dettia midadas.
Anc adina in lieu da catastrofa
Gea, las elecziuns stattan avant porta. Per blera glieud da la regiun dad Ahrweiler en il vest da la Germania nua ch'er André Gerth abitescha, è quai dentant be ina chaussa marginala en il mintgadi. Uschia na dettia er nagin cumbat electoral en la regiun. La catastrofa dal fenadur cun las auas grondas è anc adina fitg vesibla e preschenta. Ina normalitad saja lunsch davent, raquinta André Gerth. El e sia famiglia hajan gì cletg. Lur chasa na saja betg vegnida destruida durant las auas grondas. Els sappian viver pli u main normal. Per la gronda part da la citad da Bad Neuenahr-Ahrweiler èsi dentant anc ina lunga via enavos en in mintgadi normal. Dals 30'000 abitants n'han blers anc adina betg gas per stgaudar u aua currenta.
Gia uss èsi cler che tschertas parts da la citad e da la val n'han betg la pussaivladad da stgaudar durant ils mais d'enviern.
N'er anc betg pussaivel èsi da far cumissiuns en la citad. Butias, mazlarias u pasternarias na dettia betg pli. La rait da telefon na funcziuna betg adina ed er la rait d'electricitad saja instabila. Quai èn tut puncts che fan unfis la populaziun, manegia l'um da 53 onns. Blers n'han er betg pli auto per ir a far cumissiuns en auters lieus. La glieud saja pli e pli fitg frustrada ch'i na giaja betg pli spert vinavant. I dettia adina dapli conflicts tranter la glieud. Uschia è la normalitad en la regiun Ahrweiler anc lunsch davent.


c: text/html

text:
Las cumissiuns da gestiun examineschan la gestiun dal Cussegl federal, da l'administraziun federala e d'ulteriurs purtaders d'incumbensas federalas a maun d'inspecziuns e scleriments e cun deliberar rapports annuals e rendaquints (en spezial dal Cussegl federal e da las Dretgiras federalas).
Communicaziuns a las medias
Commembers Cussegl naziunal
Commembers Cussegl dals chantuns
Secretariat da las cumissiuns
Las Cumissiuns da gestiun disponan d'in secretariat permanent che ha l'incumbensa da sustegnair las cumissiuns a realisar lur mandat e da garantir la cuntinuitad da la surveglianza suprema parlamentara.
Vulais Vus ulteriuras infurmaziuns davart las CdG u lur inquisiziuns? Savais Vus da mancanzas u da dischfuncziuns en la gestiun da las autoritads federalas? Na targlinai betg d'ans contactar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tär
Artìcol in dialètt pramsân
Al Tär l'è 'n fiumm dl'Italia setentrionälâ lông 126 km, c'al sgorgâ int l'Apenén ligùr e scórâ pr'al pù int'la Provénsa d' Pärma int l' Emilia Romägnâ.
Al sò basén idrografîc l'è d' 2026 km² e al comprendâ d'î afluent cme î torént Sèn, Récc e Stirôn. Al Tär e al Sén nasôn sôra al mont Pèna (1735 m), fra î provênsî d' Genova e Pärma. A's buta dòpâ al pasàg svèn a centör cme Borög Tär o Fornöv d' Tär, int'al Po cme afluent d'la riva dêstra e a's trôva int'ì svinanzî d' Gramignas.
Al fiumm al g'ha un regìm tipicament torentisî, con importantî variaziôn à sgondâ d'la stagiôn. In t'li ìsté l'è facilmênt sèch mentôr in t'î periōd piovôs al 'riva facilment ai 1000 m³/s äd portäda, e àncha al dopî pr'j pin'ni ecesionäli (détì sentenäli), cme côla dàl 9 novembôr dl'1982.
La valâ dal Tär l'era na volta un pasag' important atravers j Apenèn. L'era infati pärcorsa dala via Francigena, ch'la condusäva diretamênt a Róma i pelegrên e viasadôr dal nord-Europa.
'Na pêrtâ dal côrs dal Tär, 20 km compres tra Fornôv d' Tär e Pont da Tär, sôra la via Emilia s'vèn a Pärma, atraversa la zóna protéta dal Pärch fluviäle dal Tär, fondé in t'al 1988. Côsta zona a's trôva ai pé d'i Apenén, in dòva al lêt dal fiumm se slärga e l'è pinn di isolót d' sabìa ed giära. Côsta l'è 'na fasja c's estenda subit dópa la confluensa col Sên, in tal côn äd deieziôn dal fiumm, in dóva a's g'ha 'na gran varieté botanicâ e ornitologicâ. Dòpa la via Emilia al Tär s'l insinua in t'la Pianura Padana cò i sò meandör.
Al fiumm l'ha dé al nómm al Taro, vecc dipartiment francês.


text:
Avértîs
I avértîs (o, pù rär, avèrtîgh) i én il pònti di bùt dla fórma salvâdga dla pianta Humulus lupulus che, par intendórs, l'é cól c'al s'dróva a fär la birà.
Par esténsion al nòm avértîs de spès al s'da a tuta la pianta intréga. A s'cata al but par'na lónghèsà ed 20 bòr al mâsim, in Avrîl o Mağ, e aghé da tgnir cónt che chi pù gròse grâs i én i pù bón.
In cusén'na i s'dróvén a la stèsa manéra di sparéz (di fati i s'polon anca séntir ćiamär sparéz salvadégh, che parò i n'én miga la stèsa pianta), a s'ghé pól fär al rizoòt, la fritäda o col ca ghniv vóija.


text:
Hansueli Bühler, il nov possessur dal Schweizerhof a Sta. Maria en Val Müstair, è gia vid la lavur per pudair avrir ses nov hotel l'entschatta da fanadur.
Nov duai il Schweizerhof attrair amaturs da töfs sco quels da Harley Davidson. Dentant er amaturs d'autos americans duain esser da chasa en il Schweizerhof.
Bühler vul offrir a ses giasts tant töfs sco era dus cabriolets per far turas davent da l'hotel. Dasperas duain era giasts che aman la natira e vulan per exempel ir a viandar esser il public dal Schweizerhof. Per Bühler n'è in hotel per amaturs d'autos americans e töfs nagina cuntradicziun per ina Val che è ina Biosfera.
Bühler vul pli tard era anc lantschar projects per la Biosfera ed uschia collavurar cun la Biosfera sco hotelier dal Schweizerhof.
RR actualitad 17:00


text:
La regenza ha fixà la tariffa da contribuziun per purschidas da la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia per l'auter onn. Cun 3,36 milliuns francs vegn il chantun a sustegnair canortas, uniuns da geniturs da di sco er geniturs da di privats. Sper contribuziuns dal chantun vegnan questas structuras da tgira er finanziadas tras contribuziuns dals geniturs, tras donaziuns sco era tras las contribuziuns da las vischnancas.
La regenza fixescha mintg'onn ils custs normads e la tariffa da contribuziun dal chantun per purschidas da la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia.
Tenor planisaziun dal basegn da las vischnancas quintan ins cun var 690 plazzas per la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia.
RR actualitad 09:00


text:
L'annunzia succeda tenor il Reglament davart sustegn per uniuns e gruppaziuns d'interess ed ei d'inoltrar entochen ils 30 da settember.
Contribuziuns retscheivan
- uniuns cun activitads sin ils secturs art e cultura, social ed ambient
- uniun cun activitads sin il sectur sport e moviment, aschilunsch ch'ei vegn prestau lavur activa per la promoziun da giuvenils
- gruppaziuns d'interess tenor art. 76 dalla constituziun communala
Aschuntas obligatorias (sa vegnir inoltrau en fuorma electronica, mira giusut)
- gliesta da commembers actuala
- gliesta dallas activitads duront igl onn vargau (datum, occurrenza)
- statuts (mo tier uniuns novas)


text:
Ils 18 d’october quenta mintga vusch. Ina vusch ed aunc ina vusch dattan tuttenina pliras vuschs e quellas san midar ton elecziuns sco era votaziuns. Nus tuts havein pia la pusseivladad dad influenzar las elecziuns digl october. Nus savein sustener las persunas che s’exponan politicamein per nos interess, nies meini e nies cantun muntagnard cun differentas culturas e differents lungatgs. Cun Martin Candinas havein nus gia oz ina persuna ch’enconuscha bein nies cantun, che muossa colur e che s’engascha cun fetg bien instinct politic ed ina buna strategia pils interess dils cantuns muntagnards. Martin Candinas ha ella davosa perioda d’uffeci a Berna mussau a nus ch’el s’engascha per nies bien. Buca mo sin palancau federal ei Candinas in um engaschau – era sin palancau cantunal, regiunal e communal eis el ina persuna fidada e luvrusa che vesa nua ch’igl ei da s’engaschar. El ha adina in’ureglia aviarta per las sfidas ella periferia ed ei promts da plazzar quellas sfidas sin palancau politic – e quei cun success. Jeu sustegnel Martin Candinas cun mia vusch e sun perschuadius d’investar mia vusch en in fetg capavel, simpatic ed engaschau candidat. Ei basegna buca mo mia vusch, mobein quella da biaras e biars. Tarmettei pia Martin Candinas a Berna e quei cun metter ell’urna la gliesta 11 «pcd Grischun» ni la gliesta 2 «pcd – ils giuvens». Curdin Tuor, suppleant dil cussegl grond, TrunIls 18 d’october quenta mintga vusch. Ina vusch ed aunc ina vusch dattan tuttenina pliras vuschs e quellas san midar ton elecziuns sco era votaziuns. Nus tuts havein pia la pusseivladad dad influenzar las elecziuns digl october. Nus savein sustener las persunas che s’exponan politicamein per nos interess, nies meini e nies cantun muntagnard cun differentas culturas e differents lungatgs. Cun Martin Candinas havein nus gia oz ina persuna ch’enconuscha bein nies cantun, che muossa colur e che s’engascha cun fetg bien instinct politic ed ina buna strategia pils interess dils cantuns muntagnards. Martin Candinas ha ella davosa perioda d’uffeci a Berna mussau a nus ch’el s’engascha per nies bien. Buca mo sin palancau federal ei Candinas in um engaschau – era sin palancau cantunal, regiunal e communal eis el ina persuna fidada e luvrusa che vesa nua ch’igl ei da s’engaschar. El ha adina in’ureglia aviarta per las sfidas ella periferia ed ei promts da plazzar quellas sfidas sin palancau politic – e quei cun success. Jeu sustegnel Martin Candinas cun mia vusch e sun perschuadius d’investar mia vusch en in fetg capavel, simpatic ed engaschau candidat. Ei basegna buca mo mia vusch, mobein quella da biaras e biars. Tarmettei pia Martin Candinas a Berna e quei cun metter ell’urna la gliesta 11 «pcd Grischun» ni la gliesta 2 «pcd – ils giuvens». Curdin Tuor, suppleant dil cussegl grond, TrunIls 18 d’october quenta mintga vusch. Ina vusch ed aunc ina vusch dattan tuttenina pliras vuschs e quellas san midar ton elecziuns sco era votaziuns. Nus tuts havein pia la pusseivladad dad influenzar las elecziuns digl october. Nus savein sustener las persunas che s’exponan politicamein per nos interess, nies meini e nies cantun muntagnard cun differentas culturas e differents lungatgs. Cun Martin Candinas havein nus gia oz ina persuna ch’enconuscha bein nies cantun, che muossa colur e che s’engascha cun fetg bien instinct politic ed ina buna strategia pils interess dils cantuns muntagnards. Martin Candinas ha ella davosa perioda d’uffeci a Berna mussau a nus ch’el s’engascha per nies bien. Buca mo sin palancau federal ei Candinas in um engaschau – era sin palancau cantunal, regiunal e communal eis el ina persuna fidada e luvrusa che vesa nua ch’igl ei da s’engaschar. El ha adina in’ureglia aviarta per las sfidas ella periferia ed ei promts da plazzar quellas sfidas sin palancau politic – e quei cun success. Jeu sustegnel Martin Candinas cun mia vusch e sun perschuadius d’investar mia vusch en in fetg capavel, simpatic ed engaschau candidat. Ei basegna buca mo mia vusch, mobein quella da biaras e biars. Tarmettei pia Martin Candinas a Berna e quei cun metter ell’urna la gliesta 11 «pcd Grischun» ni la gliesta 2 «pcd – ils giuvens». Curdin Tuor, suppleant dil cussegl grond, Trun
23.09.2015 / Medien / /


text:
Nuara
Novara (parnonzia: Nuára; Piemontes: Noara; Italian: Novara; Franzes: Novare; Latin: Novaria) l'è el capploeugh de la Provincia de Noara, che la confina con la Lombardia. Ghe viven pussee de 105.200 abitant. L'è la seconda cittaa pussee granda del Piemont, dòpo Turin. Chì a lè parlaa on dialett lombard de transiziun col piemontes, comè anca in tuta la soa Provincia.
El cumün de Novara a l'è tacaa ai cumün de Caltignaga, Cambra, Casalin, Gajaa, Garbagna, Granòss, Nibiula, Armantin, San Pedar e Tracaa.
Citaa ingemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vos corelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Einsiedeln (SZ)
Einsiedeln a l'è un cumün svizzer del distret de omonim, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 99.1 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 14385 abitant.
El cumün de Einsiedeln al se tröva a una altitüden de 882 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpthal, Altendorf, Feusisberg, Freienbach, Innerthal, Oberägeri (ZG), Oberiberg, Rothenthurm, Unteriberg, Vorderthal.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
De vett[Modifega | modifica 'l sorgent]
Person ligaa a Einsideln[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Paracels (1493–1541).
- Andreas Küttel, (born 25 April 1979) saltadur coi sci.
- Meinrad Lienert, (1865–1933) Poeta diletal svizzer.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Einsiedeln in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligamm de fö[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Einsiedeln su Wikimedia Commons
- Einsiedeln (SZ) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La Val Müstair rumantscha
La quarta lingua naziunala sco bain cultural
Damain dad 1% da las abitantas e dals abitants da la Svizra tilla domineschan. Quels chi san rumantsch, discuorran almain ün’ulteriura lingua fluidamaing.
35'000 umans discuorran rumantsch e’s dan d’inclegiar uschè illa quarta lingua naziunala da la Svizra.
Causa las caracteristicas topograficas da las vals grischunas chi d’eiran da temp vegl fich isoladas e d’eiran cun quai independentas üna da tschella, s’han sviluppats cul ir dal temp differents dialects. Sün fundamaint da quels s’han fuormats ils tschinch idioms ufficials. Ün da quels es il vallader chi vain discurrü e scrit in Val Müstair. El es francà illa constituziun cumünala chi ha defini il vallader sco lingua uffficiala e dad instrucziun. Il dialect discuorrü da la val vain nomnà jauer. Perquai vegnan nomnats ils abitants da la val: ils Jauers.
Sper il vallader appartegnan al rumantsch ils idioms puter (Engiadin‘Ota), surmiran (Surset, Alvra), sutsilvan (Sutselva/Rain posteriur) ed il sursilvan (Surselva/Rain anteriur). Daspö il 1982 es in adöver implü eir la lingua da scrittüra surregiunala, il rumantsch grischun.
Tudais-ch san in Svizra ca. 70% da las abitantas e dals abitants. A chi nu tantessa qua da nodar ün païn cunter il curraint e da’s masdar tanter l‘1%?
Imprender rumantsch significha da conservar ün bain cultural.
Expressiuns dal minchadi in vallader
Ulteriuras infuormaziuns
Chi chi’s voul fatschendar da maniera plü approfundida culla lingua rumantscha, chatta sülla
agina dad internet da la Lia Rumantscha infuormaziuns davart cuors da lingua ed oter plü.


text:
La carriera dal ciclist Matteo Badilatti ha cumenzà pir avant tschintg, sis onns. Durant ses studi d’economia a Son Gagl ha Badilatti cumenzà d'ir cun velo. L’emprim be sco hobi. Alura ha il sportist dentant cumenzà da sa participar a cursas regiunalas, sco il Engadin Radmarathon, u la cursa da Cuira ad Arosa. Suenter ils emprims success ha el intensivà il trenament e pudì far part a la squadra Vorarlberg Santic. Da là è la via ida enavant tar la Israel Cycling Academy. L’emprim sco stagiere e dapi questa stagiun sco ciclist da professiun. Badilatti ha suttascrit in contract da dus onns.
Emprimas experientschas
Cun l’equipa Israel Cycling Academy ha Matteo Badilatti sa participà questa stagiun tranter auter al Giro da la Columbia, al Tour da la Runada ed al Giro da la Sicilia. Il Tour da la Ruanda ha il ciclist da professiun perfin terminà sin il podest. Badilatti è vegni terz dal classament general. Sco profi va el uss per l’emprima giada al Tour de Romandie che cumenza cun la prova encunter l’ura ils 30 d’avrigl a Neuchâtel.
Forza ina giada er ad ina gronda cursa
Tut è auter en ina equipa professiunala. Il trenament, la recreaziun e sa chapescha era il ir cun il velo. Matteo Badilatti ha d'emprender d'ir cun velo cun ina equipa. Fin da qua fascheva el quai tut persul. Uss ha el dentant ina equipa da la vart che organisescha bleras chaussas per el, uschia che tut e daventà in pau pli simpel. Matteo Badilatti è l’emprim ciclist grischun dapi Nino Schurter l’onn 2014 che sa puspè ina giada far part al Tour de Romandie. Per el vegn quai a vegnir ina experientscha tut speziala.
Sportissimo 17:00


text:
La PPS e la PLD refusan restricziuns anc pli severas. Tenor la PPS sa maschaida il Cussegl federal en las cumpetenzas dals chantuns. La PLD da sia vart tema ch’i dettia novas ingiustias e birocrazia tar in obligatori da lavurar da chas’ora.
Ils Verd-liberals percunter èn per mesiras pli severas e per introducir in obligatori da far home office. La finamira stoppia esser da sbassar il dumber da mortoris ed infecziuns. Ed era ils Verds e la PS sustegnan las mesiras ch’il Cussegl federal ha en mira. Per la PS è era la serrada da butias pussaivla, ma be sco ultima mesira.


text:
Al sisavel di dal Tour de ski en Val di Fiemma n'hai betg tanschì per ils top 10 per ils Svizzers. Roman Furger è sco meglier Svizzer sin plaz 11, Dario Cologna è vegnì 12avel. En il classament è Cologna uschia sa lavurà enavant sin plazza 6. Sin il podest ha il Grischun uss in retard dad 1:30.
Ina plazza davant Cologna è sa tschentà Furger oz en la cursa, sin plazza 11. Er Beda Klee sco 14avel e Jonas Baumann sco 25avel han anc pudì ir per puncts per il classament en la cuppa mundiala. La tschintgavla victoria en seria ha il Russ Alexander Bolschunow pudì festivar. El ha laschà enavos Cologna e Furger en l'ultima runda per radund 15 secundas.
Sonda e dumengia stattan anc il sprint classic sco er l'Alpe Cermis sin il program.


text:
Tenor meteorologs sa mova Matthew actualmain cun 140 kilometers l’ura – quai che correspunda ad in hurican da la categoria 1. Gia il venderdi era el vegnì classà en la categoria duas da quatter sin la scala da privel.
Matthew en il sidost dals Stadis Units
En ils stadis federativs da South Carolina e Georgia haja dat diversas inundaziuns. Da persunas mortas na scrivan las agenturas betg. A Florida percunter èn mortas 5 persunas. Ed era a Florida èn grondas parts da la costa da Florida inundadas, ha ditg il guvernatur dal stadi federativ american.
En tut èn passa dus milliuns abitants vegnids admonids dad ir en lieus segirs. Tenor las medias è quai la pli gronda evacuaziun dapi il stemprà Sandy l'onn 2012 en l'ost dals Stadis Unids.
Anc dapli unfrendas a Haiti
Cun fugar sur la Caribica ha il hurican chaschunà la mort d'almain 800 persunas. Quai ha il senatur da Haiti ditg. Da regiuns isoladas da l'insla arrivan adina puspè rapports dad ulteriurs mortoris.
RR novitads 6.00 ++


text:
- A Visperterminen è la pli auta vigna da l'Europa.
- Plievgia ferma durant il schaner ha chaschunà gronds donns.
- Ina part dal bain cultural en il Vallais è destruì tras bovas.
- Ils donns muntan ad almain quatter milliuns francs.
Ils pli gronds donns haja quai dà giudim il vitg, nua che radund 500 meters cubic terren sajan sbuvads aval, ha ditg il president da vischnanca da Visperterminen. Era passa 200 mirs sitgs sajan destruids. Las vignas da Visperterminen ed ils mirs sitgs valan sco bain cultural d’impurtanza dal chantun Valais.
Mirs sitgs destruids
La consternaziun è gronda. Ils mirs èn vegnids bajegiads a maun avant passa tschient onns dals tats e basats, e quai tut senza maulta. Perquai valan ils mirs sco bain cultural d'impurtanza dal Valais. Per mantegnair il monument caracteristic avevan il chantun Valais e la Confederaziun mess a disposiziun il 2011 radund 7,6 milliuns francs per sanar ils mirs.
Radund la mesadad da las lavurs da sanaziun èn finidas. Ed ussa quai. Radund dus kilometers dals en tut radund 47 kilometers mirs sitgs èn vegnids destruids. Ils donns da radund 4 milliuns na possia la vischnanca da Visperterminen betg purtar sulet. La vischnanca ha dumandà per agid il chantun e la Confederaziun. Il rest emprovan els da cuvrir cun agid d'autras organisaziuns.
Emprimas lavurs marschan gia
Malgrà che la finanziaziun n'è anc betg sclerida dal tuttafatg, vegnan ils emprims mirs gia puspè reparads. Enfin che tuttas lavurs vi dals mirs sajan finidas, vegnia quai a durar plirs onns, uschia Richard Stoffel, il maister viticultur.
RR novitads 11:00


text:
La noziun «archeologia» deriva dals pleds grecs «archaios» (vegl) e «logos» (instrucziun). Ella vul dir uschè bler sco «enconuschientscha dal temp antic» u «scienza dal temp antic», sa referind adina a l’istorgia da l’uman e da ses conturns. Oriundamain sa fatschentava l’archeologia cun las epocas senza scrittiras u cun epocas ch’èn povras da documents scrits, quai vul dir da la preistorgia e da l’istorgia tempriva. Pli tard è la metoda archeologica vegnida applitgada er per epocas istoricas.
(Foto: Dieter Schütz / pixelio)


text:
Vavru
Vaver (Vavru in Nuvares; Vavron in Piemontes; Vaprio d'Agogna in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 015 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,1 km² e ona densità de popolaziun de 100 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Barénch, Cavajet, Mismarich, Mum, Vlésc e Sön.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vavru l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La partida socialdemocratica dal Grischun è pronta da retrair l'iniziativa «90 deputads èn avunda.» En ina communicaziun scriva la PS ch'ella fissia pronta da retrair sia iniziativa sut la cundiziun ch'i vegn suttamess al suveran sulet il sistem da proporz, il model C, sco sistem electoral dal Grischun.
La cumissiun per politica da stadi dal Cussegl grond ha communitgà oz ch'ella favuriseschia quest model. La sessiun da favrer tracta il Cussegl grond dus models electorals: il model E, in sistem maschadà maiorz e proporz sco er il model C, in sistem da proporz.


text:
Dentant ch’il chantun paja vinavant quasi in mez milliun francs ad onn vi da projects, ha la Confederaziun augmentà sia contribuziun per radund 40% sin dapli ch’in milliun francs ad onn. Sco quai ch’il Parc Ela scriva en ses davos Newsletter, saja uschia pussaivel da realisar dapli projects. Trais plazzas novas sajan gia vegnidas occupadas. Ina plazza nova promovia la biodiversitad ed ils insects, ed en il sectur da la furmaziun dettia ina segunda plazza.
Grazia las novas resursas saja era pussaivel d’augmentar il servetsch dal ranger dal Parc Ela, e da drizzar en in post d’infurmaziun a Casti. Da nov surpiglia il Parc Ela da la Regiun Alvra ils projects en connex cun la promoziun da products regiunals ed il svilup da l’economia sin basa persistenta.


text:
La Svizra candidescha per ils Special Olympics World Winter Games il 2029. La pli gronda ocurrenza da sport per persunas cun impediments. En il center dalla candidatura stat il Grischun. Uschia hai num en il dossier da candidatura ch'è vegnì surdà oz a la ministra da sport Viola Amherd.
Tut las nov disciplinas duain avair lieu en il Grischun. A Cuira las disciplinas en halla unihockey, floorhockey, short track e patinadi artistic. Ad Arosa ski e snowboard ed a Lai passlung, cursa cun gianellas e sport da sautar. Durant set dis è Cuira il center dals gieus.
Festa da finiziun a Cuira
La festa d'avertura fiss planisada a Turitg, la festa da finiziun a Cuira. Per l'occurenza da 12 dis e cun 2'500 sportistas e sportists vegn fatg quint cun custs da 38 milliuns francs. 75% da quels stuess il maun public surpigliar, tranter auter er il chantun Grischun ed ils lieus d'occurrenza. La candidatura duei vegnir inoltrada il schaner, la surdada succeda lura il fanadur.
Cuntrari a gieus olimpics e paralimpics èn ils World Games nagina concurrenza da sport da prestaziun. Tuttas partizipantas e tuts partizipants duain avair success. En nagina disciplina datti be mo ina victura u mo in victur.
Per tadlar curt e cumpact:


text:
Mar Caspi
El mar Caspi (Rüss Kacпийckoe Mope Kaspijskoe more, Azer Xəzər dənizi, Farsi دریای خزر, Kazak Kacпий Teңiзi Kaspij Tenizi, Türkmén Hazar deňizi) l'è la püssee granda massa d’acqua seraa sü int la Tera, e cun 371.000 chilometer quaderl'è classificaa cume 'l püssee grand lagh del mond. Se tröva a 28 meter sota al livel di ucean. El se slunga per 1.200 km da nord a süd, e 'l riva a vess prufund quasi 1.000 meter. L'è spartii fra cinch stat: Rüssia, Kazakistan, Türkmenistan, Azerbaigian e Iran; i cità püssee gross che 'l varden hin Baku, capital de l'Azerbaigjan e Machačkala, in Rüssia. In del Mar Caspi se svöjen dü gross fimm: l'Ural e 'l Volga.


text:
Prato-di-Giovellina
Prato-di-Giovellina l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Niolu-Omessa, del circondàre (arrondissement) de Corte e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 45 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12,21 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 235 méter a 'na altèsa màsima de 848 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La situaziun tl Südtirol
-
Regoles nöies por proes, musighes, cors y teater
Les proes dles musighes y di cors pó indô gní fates. Ince spetacui, presentaziuns de films y rapresentaziuns dan n publich pó gní metüdes a jí te döta la provinzia respetan les mosöres de segurëza.
-
#IpiunindôSüdtirol: n miliun por les artistes y i artisć
I trëi Departimënc por la cultura á aprové n secundo pachet cun aiüc economics sciöche impuls y oportunités de performance por artistes y artisć. Ok al program provinzial por n miliun de euro.
-
Stradon Tluses-Gherdëina: lëures tl tunel de Laion
N mierculdi à metú man l ressanamënt dl tunel de Laion cun la presënza dl assessëur Daniel Alfreider y l ambolt de Laion Stefan Leiter.
-
Concurs d'idees söl plurilinguism: "Da n lingaz al ater zënza fadia"
L’Aministraziun provinziala dl Südtirol á scirt fora n concurs d’idees por jones y jogn che dess fá gní vëia de lingac y plurilinguism.
-
Ejam de maduranza: la regules per l ejam de Stat ie ruvedes
Ai 17 de juni meterà man l ejam de Stat che sarà mé a usc y zentrà sun cin’ materies liedes danter d’ëiles. Na valutazion cumplessivamënter nueva per l ejam de Stat.
-
Covid-19: sön 655 tesć 5 porsones positives
L’Aziënda sanitara dl Südtirol comunichëia i dac ajorná a livel provinzial sön la situaziun dl’epidemia da Covid-19.
-
Scolines ladines: vela di posć per l ann de scolina ai 22 de mei
La vela di posć per l ann de scolina 2020/2021 ie n vënderdi ai 22 de mei 2020 dala 8:00 inant. Per gauja dl’emergënza Covid-19 unirà la vela di posć fata esclusivamënter online.
-
La strada söl Ju de Frara é indô daverta zënza restriziuns
Ara é indô daverta zënza restriziuns la strada che porta söl Ju de Frara.
-
Covid-19: sön 433 döes porsones positives, un n caje de mort
L’Aziënda sanitara dl Südtirol comunichëia i dac ajorná a livel provinzial sön la situaziun dl’epidemia da Covid-19.
-
Covid-19: degun caje positif implü, degun caje de mort da 7 dis
L’Aziënda sanitara dl Südtirol comunichëia i dac ajorná a livel provinzial sön la situaziun dl’epidemia da Covid-19.


text:
Pumpiers
Insembel cun la vschinauncha da Silvaplauna cumplettescha la vschinauncha da Segl aint il ram da l’uniun d’interess cumünela «punct da sustegn trais lejs» la lezcha dals pumpiers. La suprastanza da l’uniun es respunsabla per la recrutaziun. Candidats e candidatas chi’s vulessan annunzcher pel servezzan da pumpiers as dessan drizzer al punct da sustegn.
A Segl staun a dispusiziun per l’applicaziun ün auto-cisterna dals pumpiers, ün veicul da pionier cun üsaglia da salvamaint pel ingaschamaint d’ün accidaint da trafic, ün auto per la squedra e pel materiel scu eir üna s-chela girabla, motoriseda, mecanica. Il magazin cumünel as rechatta traunter l’Hotel Maria e l’Hotel Seraina a Segl Maria. Abitants chi nu faun servezzan da pumpiers pejan taxas da cumpensaziun pumpiers (traunter Fr. 220.– e Fr. 1'500.– p.a.)


text:
ISO 639
L'ISO 639 l'è un standard internaziunal de codes cürt per i nom di Lenguv.
ISO 639-1[Modifega | modifica 'l sorgent]
Püblicaa per la prima volta del 2002. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv: Alpha-2 code.
L'è un codes cun dü leter ch'el semplifica l'ISO 639-2. 'Sta cudifica chì l'è staa rivedüü e curegiüü fin al ann 2003.
ISO 639-2[Modifega | modifica 'l sorgent]
Püblicaa per la prima volta del 1998. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv. Alpha-3 code.
In quela cudifica chì gh'hinn ventidü lenguv cun dü codes e tri leter. Per quej lenguv chì el prim codes a tri leter l'è per mutiv bibliugrafich (ISO 639-2/B), menter el second l'è per mutiv de terminulugia (ISO 639-2/T). 'Sta cudifica chì l'è staa rivedüü e curegiüü fin al ann 1999.
ISO 639-3[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pübblicaa per la prima volta del 2005. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv. Alpha-3 code.
El cudifica el grüp püssee cumplet de lenguv ricunussüü uficialment, cumpres quej ativ, quej estint, quej artificial e quej antich. L'è un codes cun tri leter basaa ins la version de prima, la ISO 639-2, e el so fin l'è quel de cumpletà e retificà la division. Tüt j'ann la ISO la püblica una version agiurnaa gh'i ciamen "Draft International Standard" (scürtaa a DIS int l'ISO/DIS 639-3).


text:
Sonda bun'ura a las 07:48 ha la gestiunaria piglià giud la rait l'ovra atomara da Leibstadt ed ha tschentà giu quella. Quai pervi d'in disturbi tecnic. Quai ha communitgà la gestiunaria sin sia homepage. Suenter che las raschuns per il disturbi èn evaluads, duai l'ovra uschè svelt sco pussibel puspè vegnir vid la rait.
L'inspecturat federal da la segirezza nucleara ENSI, che surveglia las ovras atomaras en Svizra ha communitgà che la segirezza per carstgauns ed ambient saja stada garantida l'entir temp. Il reactur saja vegnì tschentà giu automaticamain.
L'implant sa chatta en in stadi segir
La rait che surveglia automaticamain l'entir conturn da Leibstadt n'haja mussà nagin augment da radioactivitad.
Transfurmatur barattà
Gia l'avrigl ed il matg 2019 è l'ovra vegnida tschentada giu automaticamain. Omaduas giadas pervi da la medema raschun. Tenor ENSI ha in transfurmatur da resultats da mesiraziun inditgà faussas datas e perquai è l'ovra vegnida tschentada giu.
Suenter il segund cas ha la gestiunaria barattà il transfurmatur cun in nov. In'examinaziun ha mussà ch'i ha dà problems da contact tranter duas platinas ch'eran ina sur l'autra. Quest problem ha lura chaschunà las faussas mesiraziuns. Damai ch'i n'ha betg pli dà quest sbagl èn ins ì da quai ora ch'i saja liquidà.
Reducziun da persunal ha chaschunà problems
Betg be la tecnica ma er ch'ins ha reducì il persunal ha purtà problems durant quest onn a Leibstadt. A questa conclusiun vegn in rapport da la Confederaziun ch'è vegnì publitgà la fin avust.
Tenor quest rapport è la reducziun da persunal dapi l'onn 2015 ina da las raschuns essenzialas per ils problems en l'ovra atomara da Leibstadt. Facturs umans ed organisatorics hajan ina cumpart impurtanta vid ils eveniments. La gestiunaria da l'ovra vul reducir il persunal da 500 sin 470 plazzas, quai sur tut tar posts che na pertutgan betg la segirezza da l'ovra, ha accentuà la gestiunaria.
La gestiunaria sto ussa cumprovar a l'ENSI co ella vul garantir vinavant la segirezza cun pli pauc persunal. La ENSI examinescha il mument la proposta che la gestiunaria da l'ovra ha fatg. Plinavant fa l'ENSI il mument controllas pli severas a Leibstadt, quai gist perquai ch'ella ha resalvas pervi da la cultura da segirezza tar l'ovra.
RTR novitads 14:00


text:
Per la realisaziun dad eveniments ed occurrenzas dad in ni plirs gis sco ustrias occasiunalas ni da fiastas nua ch'ei vegn consumau atgnas spisas e bubrondas ni talas che vegnan furnidas, drov'ei ina lubientscha dalla vischnaunca. Per dar giu spisas e bubrondas en spazi privat e serrau drov'ei medemamein ina lubientscha aschinavon che quei succeda a moda commerciala.
La damonda per la cumpartgida d'ina lubientscha ei d'inoltrar alla vischnaunca silmeins in meins avon igl eveniment ni l'occurrenza.


text:
Guerra civil
Ona Guerra Civil a l'è 'na guerra indova i part partegnen al midemm Stat o popolazion, spartii in fazion avvers e indova, tipicament, almen vun di contendent a l'è mìnga ona forza armada regolar.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Prima Guerra Civil romana (88 aC-81 aC))
- Segonda Guerra Civil romana (49 aC – 45 aC)
- Terza Guerra Civil romana (43 aC - 42 aC)
- Guerra di dò Roeus
- Guerra Civil catalana
- Guerr carlin
- Guerra de Secession americana
- Guerra Civil russa
- Guerra Civil irlandesa
- Guerra Civil cinesa
- Guerra Civil spagnoeula


text:
Biography
Il Chor viril Ligia Grischa è vegnì fundà l'onn 1852 sin iniziativa da reverenda Gion Martin Darms da Flond, da lez temp plevon a Castrisch. Ils emprims statuts dal chor èn vegnids suttascrits ils 6 da favrer 1853 a Sagogn da 24 commembers da las vischnancas da Castrisch, Duin, Flem, Flond, Glion, Luven, Pitasch, Riein, Sagogn, Schnaus, Sevgein e Valendau, pia da la regiun refurmada da la Foppa. L'emprim quart tschientaner è il chor vegnì furmà quasi sulettamain da chantadurs da las vischnancas numnadas. Vitiers vegnan anc chantadurs da Trin davent dal segund onn d'existenza.
L'intent da la fundaziun è stà da promover il chant rumantsch viril e da represchentar quel a las festas da chant chantunalas e federalas. Quai ha la Ligia Grischa, sco ch'il chor vegn per regla numnà, fatg regularmain dapi sia fundaziun. L'emprima festa da chant federala ha la Ligia Grischa frequentà l'onn 1862 a Cuira, la davosa l'onn 2008 a Weinfelden.
Ils emprims onns da sia existenza ha la Ligia Grischa surtut gì da cumbatter cun problems organisatoris: nua, cura e co far ils exercizis da chant, essend ch'ils chantadurs eran sparpagliads lunsch enturn. Rimnar chantadurs d'in vast conturn era da lez temp ina chaussa stentusa. Quest problem è stà actual fin che la lingia da viafier da Cuira a Glion è vegnida averta l'onn 1903 e quella da Glion a Mustér l'onn 1912. Da qua davent è il viadi a Glion a las emprovas da chant vegnì levgià grondamain per quels da pli lunsch davent. Anc bler pli simpels èn ils viadis daventads il mument ch'ina gronda part dals chantadurs disponiva d'in agen auto.
Ils emprims set decennis è il chor viril Ligia Grischa vegnì dirigì da dirigents amaturs, per regla da scolasts. Pir davent dal 1924 stat el sut la direcziun da musicists professiunals. L'emprim è stà Robert Cantieni, il cumponist da la renumada chanzun "Chara lingua da la mamma". Lura suondan Hans Lavater, Turitg, Walter Aeschbacher Berna/Basilea, Ernst Schweri, Cuira, e Gion Giusep Derungs, Surcasti/Cuira. Sut tut quests dirigents professiunals ha il chor gì blers gronds success a chaschun da concerts e festas da chant, saja quai federalas, chantunalas u districtualas.
Oz stat la Ligia Grischa sut la direcziun da Peter Appenzeller, creschì si a San Murezzan, sesent a Feldmeilen ZH.
La Ligia Grischa dat a ses commembers la chaschun d'emprender ultra da las chanzuns tradiziunalas rumantschas era ovras musicalas pli pretensiusas che na pon betg vegnir chantadas en mintga chor d'in vitg e da preschentar quellas a chaschun dals concerts annuals e magari era a chaschun d'occurrenzas spezialas. Bainvegnì en il chor viril Ligia Grischa è scadin che ha plaschair dal chant e ch'è pront da far part stediamain dals 15 fin 20 exercizis da chant ad onn. Quels han per regla lieu en chasa da scola a Glion, dumengia saira da las 19.00 fin las 22.00, mintgamai cun ina pausa d'ina mes'ura a las 20.30.


text:
La svieuta netta da la Gruppa Ems è s'augmentada sin 1'002 milliuns francs (+3,7%) cumpareglià cun cun l'onn precedent.
Uschia ha la gruppa realisà il prim mez onn dal 2016 in gudogn net da 215 milliuns francs. Quai èn 16,1% dapli ch'avant in onn.
Sco l'interpresa communitgescha hajan ins realisà en tut las spartas in creschament plaschaivel. Il bun resultat saja cunzunt d'attribuir al creschament marcant cun spezialitads dad autas marschas ed il medem mument a custs ch'èn creschids mo sutproporziunalmain.
RR novitads 06:30


text:
La finamira è da stgatschar la milissa da terror stadi islamic davent dal cunfin da la Tirchia. Sco la televisiun statala tirca rapporta sajan ils tancs s’avanzads a la citad da Dscharablus che vala sco center da la milissa da terror stadi islamic. L’offensiva communabla da la Tirchia e la coaliziun militara manada dals Stadis Unids ha cumenzà gia la notg. Uschia han aviuns americans e tircs attatgà posiziuns dal SI.
Tirchia ha er en mira ils curds
Era ina part da la strategia è d’evitar che cumbattants curds reconquistan la regiun. Uschia han els annunzià d’avair reconquistà la citad da Hasaka en l’ost da la Siria. Uschia controlleschan ils curds gia grondas parts dal nord da la Siria. La regenza tirca persequitescha cun suspect ils success militars dals curds perquai ch’ella tema uschia in creschament da la partida da lavurants curda (PKK) en l’agen pajais. Uschia vul la Tirchia evitar che la regiun da Dscharablus vegnia en ils mauns dals cumbattants curds.
RR novitads 11:00


text:
Dapi l'atun 2019 datti ad Uri in institut da l'Universitad da Lucerna che perscrutescha la cultura en las Alps. Sco organisaziun è l'intstitut independent da l'universitad. Unic in contract da cooperaziun ed il sustegn finanzial collia las duas instituziuns. Il nov institut datti en in emprim pass per ils proxims trais onns. Durant quests onns vulan ils scienziads realisar divers projects. Tranter auter vulan els cumparegliar, co che l'agir da persunas en regiuns alpinas è sa midà durant il decurs dal temp.
Ideas da projects ha era la populaziun dad Uri pudì inoltrar. Uschia han ins vulì vegnir en contact cun ils indigens.


text:
Bibliotechêr
Al bibliotechêr (biblotecario in itagliàṅ) 'l è cla persòuna che per mistēr al gh'à da curèr 'l órdin di lìber in na bibliutéca, śibìr-i a quī ch'i gh'i dmànden, vèder ch'i n'sparìsen dai scafē, tgnìr-i da cât bèin, in dl interèsi dla strutùra ch'la gh'à dê 'l incàreg e dla comunitê dintórna.
Più ch'la bibliutéca la srà granda e più che 'l bibliotechêr al gh'arà da èser specialiśê e 'spêrt.
Vōś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Bibliotechêr
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Bibliotechêr»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (IT) Al disiunàri di bibliotechêr itagliàṅ dal XX sécol in dla réda.


text:
Mulinèla
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
La Mulinèla l é na zitè ch'la s câta int la pruvénzia ed Bulåggna.
Al teritòri dal cmónn al s estànnd såuvr d na suparfézzi ed 127,87 km2 con n'altazza ed 8 mêter såur al livèl dal mèr. L é un teritòri ed pianûra ed uréggin aluviunèl sulchè da tant cûrs d âcua. I cmónn cunfinant i én: a nord Arżännta (FE) a sud Midgîna (BO), al sud-ovest ai é Bûdri, a nord-ovest ai é la Bariṡèla. La populaziån dal cheplôg l'à 9059 abitànt, mäntr int äl frazión l é cunparté acsé: San Pîr Chepfiómm 2113 abitànt, Mermåurta 1322, San Martén in Èrżen 1796, Sêlva Malvazz 505, la Guèrda 322. In tótt al cmónn al arżónnż 15.090 abitànt. Al teritòri l é travarsè da na lénnia feruvièria (Bulåggna - Pôrt Mażåur). Äl prinzipèl ativitè industrièli äli én l'indósstria eletrumecânica ed eletrònica e la produziån ed mâchin agréccol. Äli én inpurtànt äl ativitè agréccol e al artiżanèt.
Anzôla · Arżlè · Bariṡèla · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Caṡalàcc’ · Caṡalfiumanaiṡ · Castèl Guêlf · Castèl Mażåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèṡi · Castèl d Èrżen · Castnèṡ · Castión · Crevalcôr · Dåzza · Èlt Raggn · Funtanàllṡ · Gâg’ · Galîra · Granarôl · Griżèna · Iómmla · Liżàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgéṅna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèṡen · Månt San Pîr · Måntränz · Munżón · Murdàn · Użàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Sèla · San Bandàtt · San Żôrż · San Żvân · San Lâżer · San Pîr in Caṡèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Valsamûż · Varghè · Żôla Predåuṡa


text:
La demonstraziun dal Ku-Klux-Klan e da l'uschenumnà moviment All-right è sa drizzada cunter las autoritads da Charlottesville. Lezza vul numnadamain disfar in monument istoric dal general da la guerra civila (1861-1865), Robert E. Lee.
Ils cravals hai dà cura che plirs tschient extremists da dretga stevan visavi ad aderents da gruppas antifaschisticas. Omaduas varts sajan stadas armadas cun fista, buttiglias ed auter. Las autoritads han clamà or il stadi d'urgenza.
Las autoritads da la citad en il stadi federativ da Virginia discurran da trais morts ed almain 35 blessads. Ina dunna è morta cura ch'in auto è charrà sco i para cun intenziun en ina fulla da glieud. A l'ur da la demonstraziun è crudà giu in helicopter da la polizia.
Reacziun dal president dispitaivla
Il president dals Stadis Unids Donald Trump è vegni crititgà tant dals democrats sco dals republicans ch’el na saja betg sa distanzià cler avunda da la violenza tras extremists da la dretga en la citad da Charlottesville en ils Stadis Unids. Reacziuns pli positivas hai entant dà per il tweet da ses antecessur en uffizi, Barack Obama.
RR novitads 06:00+


text:
Actualmain èn en il Grischun 1'702 persunas senza lavur. Cumpareglià cun il mais d'avrigl è quai ina reducziun da 374 persunas. Ultra da quai han ins registrà 1'111 persunas che tschertgan lavur, èn dentant betg senza lavur. Quai èn persunas che prendan part ad ina furmaziun supplementara u ad ina mesira d'occupaziun. Pia han il matg totalmain 2'813 persunas tschertgà lavur.
Restauraziun avant interpresas da construcziun
Da quellas 1'702 persunas senza lavur èn 855 dunnas ed 847 umens. La pli gronda quota da dischoccupads ha la restauraziun (722), interpresas da construcziun (144), commerzi en detagl (102) sco era il sectur da la sanadad e socialesser (89).
Dischoccupaziun en Svizra
La quota da dischoccupaziun svizra è sa sbassada il matg 2018 sin in punct uschè bass sco dapi onns betg pli. Il mument giascha ella tar 2,4%, suenter ch'ella è stada l'avrigl sin 2,7%. Cun quai procura la buna situaziun economica er per schlantsch sin il martgà da lavur.
RR novitads 08.30


text:
La resistenza cunter la plazza d'atterar per helicopters che la Rega e la vischnanca da Tavau vulessan eriger a Frauenkirch vegn da differentas varts:
Cunter il project è d'ina vart la gruppa d'interess Tavau senza heliport. Radund 300 persunas fan part da questa gruppa ch'è betg cunter la Rega, mabain cunter il heliport a Frauenkirch. Sco quai ch’il president da la IG Tavau senza heliport ha ditg envers il Schurnal regiunal da radio SRF, temian els ch'il heliport da la Rega saja l’emprim pass tar in heliport turistic.
Anc in pass enavant va la segunda gruppaziun ch'è cunter il heliport, l’uniun Natura nostra. L'uniun è vegnida fundada avant duas emnas ed è da principi cunter in heliport a Tavau. Tenor Natura nostra pon ils helicopters da la Rega sa platgar er en futur tar l’ospital da Tavau.
Ord l'archiv:
RR novitads 06:00


text:
Biensà
Biensà (Bianzano) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 34 km de la sità e a 600 méter söl lièl del mar. Ol paìs l'è a mèsa còsta söl mùt Plér e sö ü teràs naturàl sura 'l lach de Spinù.
El g'ha 'na popolasiù de 629 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,6 km² e 'na densità de popolasiù de 95 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Scé, Gaerina, Léf, Pèa, Ranzanìch, Spinù.
Bèl de èt l'è ol medioevàl castèl Suardo di cóncc Suardi, a pianta quadrada, con dóma öna tur pròpe sura l'ingrès 'ndóe gh'è amò ol put leatoio.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Biensà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
- En Svizra èn naschidas 42’838 poppas e 45’013 pops il 2018.
- 504 poppas èn vegnidas battegiadas sin il num Emma e 446 pops sin il num Liam. Quai resulta da las novas cifras da l’Uffizi federal da statistica.
- Da la populaziun totala sa numnan ils blers Maria e Daniel.
Differenzas regiunalas
Tranter las regiuns linguisticas datti però grondas differenzas. Sin il territori rumantsch èn Alessio e Chiara ils favurits. En la Svizra tudestga èn quai Noah e Mia, en la Svizra franzosa Liam ed Emma ed en la Svizra taliana Leonardo e Sofia.
Ils prenums ils pli populars dals onns 2018 e 2017
Daniel e Maria
En l'entira Svizra èn Daniel e Maria ils prenums ils pli usitads. Las preferenzas sa midan però fitg cun il temp. Dals umens cun l'annada 1958 sa numnan ils blers Peter, tar las dunnas dominescha Maria. Tar l'annada 1978 èn Daniel e Sandra ils prenums preferids. Tar l'annada 1998 èn quai Laura e Luca.
A propos nums rumantschs:
RR novitads 09:00


text:
L'um sa chattia dapi plirs mais en arrest d'inquisiziun ha la Rundschau da SRF chattà or. Davart las rinfatschas cunter l'um na veglia la procura publica betg s'exprimer. Tenor retschertgas da l'emissiun «Rundschau» sa basa il suspect sin il sustegn e la commembranza d'in'organisaziun da terror.
L'um è ina persuna enconuschenta en la scena da salafists a Winterthur. Là visitava el ina moschea che vegn messa en connex cun viadis en il Dschihad.
Svizra Arrestà figura centrala da la scena da salafists
Per l'emprima gia ha la procura publica federala laschà arrestar in chau da la scena da salafists da Winterthur. Il convertit visitava la moschea An'Nur ed aveva sco i para contact cun dschihadists da Winterthur ch'èn viagiads en la Siria ed en l'Irac.
L'um sa chattia dapi plirs mais en arrest d'inquisiziun ha la Rundschau da SRF chattà or. Davart las rinfatschas cunter l'um na veglia la procura publica betg s'exprimer. Tenor retschertgas da l'emissiun «Rundschau» sa basa il suspect sin il sustegn e la commembranza d'in'organisaziun da terror.
srf/sc


text:
528
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cumpilazziun da tüti i legg vigeent al Imperi ruman par paart da Gjüstinian I
- Ul generaal ruman Belisari al trà gjo l'esèrcit Persian a Daras
- Graant teratrémul a Antiòchia
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Balgach
Balgach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4494 abitant.
El cumün de Balgach al se tröva a una altitüden de 404 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Au, Berneck, Diepoldsau, Oberegg (AI), Oberriet, Rebstein, Reute (AR), Widnau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
StoriaModifega
Balgach l'è menziunaa in d'un ducüment per la prima völta in de l'ann 890-91 col nom de Palgaa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Balgach Online Sit ufizial
- Balgach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ils plazs cun la meglra survista restan vinavant serrads en ils bus da Cuira, da l’Engiadina ed en ils autos da posta. Quai per che la distanza tar il chauffeur possia vinavant vegnir tegnida e lez na stoppia betg avair si ina mascra l’entir di. Ils chauffeurs hajan a disposiziun mascras, meds da dischinfectar e guants, ma plexiglas na vegnia betg montà.
Blers chauffeurs speran ch’ils blers clients cumprian lur bigliet vinavant online e che mo paucs cumprian direct en il bus.
Schegea ch’ins possia puspè cumprar ils bigliets direct en il bus u l'auto da posta, appelleschan las interpresas da traffic public a lur clients da tuttina cumprar vinavant lur bigliets online u tar in automat. La raschun daco che l’AutoDaPosta ed ils bus hajan schluccà quella mesira, saja la gronda dumonda suenter la vendita directa.
Nov sistem en l’Engiadina
En l’Engiadina possian ils giasts, cura ch’els cudescheschan in hotel u ina abitaziun da vacanzas, gist er cumprar ils bigliets per il bus. Uschia vegnia evità ch’els cumprian direct tar il chauffeur, di il pledader da medias, Ralf Kollegger.
Sentiments maschadads tar ils chauffeurs
Ils sentiments sajan maschadads, di il pledader da medias d l’AutoDaPosta, Urs Bloch. In qual sa legrian da puspè dastgar vender bigliets ed uschia avair contact cun ils clients. Ma auters hajan era respect da quella nova situaziun.


text:
Wikipedia:Prugèt ed tót
Prugèt bisti d'la canpagna emiglièna[mudéfica la surzéia]
anàdra ev èsen bigàt bessa bà can gàt
Scritûra dla lengua :-) e gramâtica[mudéfica la surzéia]
As lavora (per al momeint in ITALIÀN) a la lista ed tot i fonema ed tot i fonema dl'emiliàn e dal rumagnòl.
A gh'é ânca un prugèt ed gramâtica per capîr i carâter cumpâgn di dialèt.
Al tèimp ch'al scòr[mudéfica la surzéia]
Secònd, Minùt, Ōra, Dè, Smàna, Més, Ân, Lòster, Sècol, Milèni
Templates: Tabela di més, Tabela di gioren
Categurî: Category:Teimp Teimp
finì al 2 Żner 2008, piffy
Fôto tôti da la gînta ed sta vichipedèia[mudéfica la surzéia]
E sûn d'avîs che prôm fêr un quèl ed bòun a tór dal fôto dal nòstri sitê e mètri ché, per miliorêr i artéchel e magâra per fêr gnîr la vòja a quelchidûn ed scrèver di artéchel nōv. Quând carghê na fôto, metîgh al modèl {{FOTOMIA}}.
Prugèt Pruvînci e Cmûni[mudéfica la surzéia]
Alé, al prugèt "pruvînci e cmûni" l'é partî! Curî a scréver la pâgina dla vòstra cmûna preferîda! I particulêr dal prugèt e cme fêr a dêr na mân e's câten int la pâgina d'urganiṣasiòun. --Tèstaquêdra 01:36, 2 Dzèmber 2007 (UTC)


text:
Linfocitt
El linfocitt l'è vun di leucocitt, la sò caratteristega l'è de avègh el nucleo grand tanme el citoplasma.
I linfocitt hinn spartii in:
- Linfocitt B, faa in del midoll di oss e partcde la immunità umorala: El fà i anticorp. Ona voeulta toccaa on antigen pòden vegnì di cellul de attacch o de memoria, per permett a l'organism de vess semper pront a combatt l'infezion.
- Linfocitt T, faa in del tim, se occupen de l'immunitàa cellulara. A sò voeulta hinn dividuu in trì linfocitt: Quej che coppen i cellul malaa, infettaa o degeneraa, i helper che jutten a gestì la resposta immunitaria e quej che permetten de evità che i linfocitt T tacchen di cellul bon.


text:
Identitaa trigonométrica
Una identitaa trigonométrica l'è una relazziun implicaant da li funziun trigonométrich e verificada par tüti li valuur da li variàbil í cuntegnüdi. Sti identitaa a pòden vess ütil, cur che una espressiun cunteneent da li funziun trigonométrich la gh-a besogn da vess semplificada. Li funziun trigonométrich inn un bell puu ütil in intégrazziun, par integrà da li funziun «non trigonométrich»: un prucedimeent abitüaal, al cunsist a fà un cambi da variàbil ütilizant una funziun trigonométrica, e a semplificà da séguit l'integrala utegnüda cun li identitaa trigonométrich.
Notazziun: cun li funziun trigonométrich, a definiremm sin2, cos2, etc., li funziun tai che par ògni real x, sin2(x) = (sin(x))2, ...
A partí da li definizziunModifega
Periodicitaa, paritaaModifega
Al è fàcil vidé sül círcul trigonométrich che:
(la demustrazziun la depeent sü la definizziun da li funziun cosinus, sinus)
In física, al è important savé che tüti li cumbinazziun lineaal da òndi sinusoidaal da la medésima períoda, ma da fasa difereent, l'è, da l'istessa manera, una ònda sinusoidaal da la medésima períoda ma cunt una fasa diversa.
In d'òlter tèrmin :
intúe
A partí dal teoréma da PitàgoraModifega
Teuréem d'adizziunModifega
Ul medi ul püssee sveelt par pruvà sti fòrmül al è d'ütilizà li fòrmül d' Euler in anàlisi cumplessa.
La fòrmüla da la tangeent la seguiss a partí da li òltri dò:
Fòrmül da l'angül dòpiModifega
Sti fòrmül a pòden vess utegnüdi rempiazzaant inti teuréem d'adizziun, e ütilizaant ul teoréma da Pitàgora par li ültim dò, u anca ütilizaant la fòrmüla da de Moivre cunt .
Fòrmül da l'angül mültipliModifega
Si Tn è ul n-ésim polinòmi da Chebychev alura
La fòrmüla da de Moivre la sa scriif:
- int-úe i a l'è l'ünitaa imaginària.
Ul nücli da Dirichlet Dn al è la funziun definida par :
- par ògni real x,
Ul prudott da cunvulüzziun da una funziun da quadraa integràbil e da períoda 2p cul nücli da Dirichlet a l'è l'istess che la suma d'òrdin n da la suva série da Fourier.
Fòrmül da redüzziun da li putenziModifega
Sti fòrmül a permétten da scriif cos2(x) e sin2(x) in funziun dal cosinus da l'angül dòpi.
Fòrmül da l'angül metaaModifega
Rempiazzaant x par x/2 inti fòrmül da redüzziun da li putenzi, e ricavaant da séguit l'espressiun da cos(x/2) e sin(x/2), nü utenemm:
Mültipliemm tan(x/2) par 2cos(x/2) / ( 2cos(x/2)) e sü(b)stitüemm sin(x/2) / cos(x/2) par tan(x/2). Ul nümeratuur al è alura istess a sin(x), grazzia a la fòrmüla da l'angül dòpi; ul denominatuur al è istess a 2cos2(x/2) - 1 + 1 che, da l'istessa manera, al è istess a cos(x) + 1.
La secònda fòrmüla la veen da la prima mültiplicaant par sin(x) / sin(x) e semplificaant ütilizaant ul teoréma da Pitàgora.
Fòrmül implicaant la « tangeent da l'arc metaa »Modifega
Si punemm , truvemm:
sti fòrmül permétten da semplificà di calcüi trigonométrich arivaant a di calcüi sura di frazziun razziunaal. I permétten da l'istessa manera da determinà ul cungjuunt di puunt razziunaal dal círcul ünitaa.
Dai prudott a li summModifega
Sti fòrmül a pòden vess demustraa desvelüpaant i mémber da drita pai fòrmül d'adizziun :
Da li summ ai prudottModifega
Al è assee da cambià x par (x + y) / 2 e y par (x– y) / 2 inta li fòrmül da trasfurmazziun da prudott in suma.
Funziun trigonométrich inversiModifega
Si x > 0 alura
Si x < 0 alura
Da plüü, per ògni x,y, al var
Un bell puu d'identitaa símil a a pòden vess utegnüüt a partí dal teoréma da Pitàgora :
Identitaa senza variàbilModifega
Richard Feynman, retegnüü d'avé imparaa beníssim li fòrmül da trigonometría, al s'è sempru recurdaa da chesta cüriusa identitaa:
Una taal identitaa a l'è un esempi d'identitaa che la cunteen nò da variàbil, e la s'obteen a partí da l'üguaglianza??? :
Li relazziun segueent a pòden, da l'istessa manera, vess consideradi cuma da li identitaa senza variàbil :
Sa trœva che la mesüra in degree di àngui la dà mía una fòrmüla püssee sémplis che la mesüra in radiaant, cur che a cunsideremm chesta identitaa cun 21 ai denominatuur:
Ma i fa(c)tuur 1, 2, 4, 5, 8, 10 a pòden fà pensà ai nümer inter inferiuur a 21/2 che gh'ann mía da fa(c)tuur cummün cun 21. I ültim esempi inn cunseguenzi d'un resültaa da basa sura i polynòmi cyclotòmich; i cosinus inn li parti reaal di radiis da sti polinomi ; la suma di zéer la dà la valuur da la funziun da Möbius in 21 (ín dal cas precedeent); dumà la metaa da li radiis inn preseent in la relazziun precedeent.
AnàlisiModifega
In anàlisi, al è esenziaal che i àngui che aparíssen cuma argümeent da li funziun trigonométrich, a síen mesüraa in radiaant; si a inn mesüraa in degree u int importa-mía quaal òltra ünitaa, alura li relazziun reportaa chí-da-sòta a devénten fòlsi. Si li funziun trigonométrich inn definidi geometricameent, alura li sœu derivadi a pòden vess utegnüdi demustraant prealabilmeent sti límit :
e
e ütilizaant la definizziun cunt i límit da la derivada in un puunt, inscí cuma i teuréem d'adizziun; si li funziun trigonométrich a inn definidi par li sœu série da Taylor, alura li derivadi a pòden vess utegnüdi derivaant li sérii inteer tèrmin a tèrmin.
Li òltri funziun trigonométrich a pòden vess derivadi ütilizaant li identitaa precedeent e li régul da derivazziun, par esempi :
Li identitaa sura li integrali a pòden vess truvaa in la Taula da l'integrali.


text:
Neuv Sermon Subalpin
Ij Neuv sermon Subalpin[modifiché]
ed Pàul Castlin-a
Introdussion[modifiché]
Ël prim document ch'i conossoma, scrit an piemontèis (combin che arcàich) a l'é 'd sermon, ëd predicassion cristian-e. A ven adéss ciamà "Sermon Subalpin" e as treuva ant la Biblioteca Nassional ëd Turin. A l'é n'archeujta 'd vintedoi sermon complet, coma coment a le leture dla liturgìa dl'ann. L'euvra a armonta al sécol ch'a fà dodes. As pensa, fra vàire possibilità che a peulo esse rasonà, che a sia stàita scrita da un frà dël convent ëd San Solutor. N'àutra ipòtesi che a l'é da consideré a l'é che a sia stàit ëscrivù ant la Prevostura d'Oulx, contut che sì as parlèissa (fòrse già) ël Provensal. Sòn a vnirìa da le paròle dovrà, contut che la lenga dla scritura a sia sens'àutr piemontèis e nen provensal. Ël but dl'autor a smija che a fussa col ëd procuré n'utiss pastoral ai predicator, franch ant la lenga che la gent a capìa e a dovrava, che a l'era pì nen ël Latin (ël Consili 'd Tours ant l'813 a l'avìa già considerà costa necessità). La scritura a l'é lesta e dësgropà, e a mostra che l'autor as la gavava bin a scrive an volgar piemontèis, a la mira da fé pensé che costa a fussa nen la prima còsa che a scrivìa an volgar, opura che a l'avèissa sot man quàich àutr esempi. Sti semon a conten-o già caràter spessifich dla lenga piemontèisa e paròle dovrà ancora ancheuj.
I presentoma ambelessì coj ch'i l'oma ciamà "Ij neuv sermon subalpin". Scrit dal pastor evangèlich Pàul Castlin-a, ch'a-j buta a disposission dël pùblich, a veulo esse compagn ëd soa version dla Bibia an piemontèis e a l'han për bu 'd concure a l'arnàssita dla lenga piemontèisa e a la diffusion dl'Evangel an nòstra marelenga, la lenga dël cheur, parèj ch' ël cheur dij piemontèis a 'rsèiva ancora mej la Paròla 'd Nosgnor.
Pàul Castlin-a, Magg 2017


text:
Castell Sforzesch de Milan
El Castell Sforzesch de Milan l'è staa faa su in del XV secol del Francesch Sfòrza, che l'era diventaa de pòcch Duca de Milan, sora di rest de ona fortificazion del XIV secol.
Di temp del Ducaa milanes e spagnoeu a l'era 'na fortificazion proppi importanta e strategica, tant che 'l sò castellan a l'era in tra i caregh pussee important del Stat, sotta i austriegh l'ha perduu importanza e l'è deventaa sed de la Milizia Urbana. In di primm agn del Regn d'Italia a l'era borlaa in disgrazia e on poo de gent l'ha parpognuu de sbattél giò per fàgh su 'na zona residenziala, tant che 'l sindegh Giulio Bellinzaghi l'ha approvaa el progett, ma a la fin la volontà di gent de coltura l'ha prevals e l'è staa restaveraa a la veggia gloria di Sforza, anca per desmentegà i secoi de domini militar.
Al dì d'incoeu l'è vun di sitt pussee visitaa de Milan, e denter el castell gh'è di musee, ligaa sia a la storia del Castell sia a l'art che a la storia antiga.
L'è servii de du stazion de la metropolitana milanesa: Cadorna FN e Cairoli.


text:
Chalandamarz è mo pli ina regurdanza, il fraid n’è betg vegnì. “Chalandamars cha’l giat es ars” schevan noss antenats, il fraid “ardeva” perfin il giat che surviva uschiglio tut. Quest animal chasaun uschè derasà è pauc documentà en nossa litteratura. Ma proverbis datti blers, era da quels cumbinads cun ses inimi, il chaun. E forsa che nus pudessan perfin prender in exempel dad els: Magliar sco in giat e baiver sco in chaun stuain far per restar saun!
Il forum 2007-2008 Far da chaun e da giat
Chalandamarz è mo pli ina regurdanza, il fraid n’è betg vegnì. “Chalandamars cha’l giat es ars” schevan noss antenats, il fraid “ardeva” perfin il giat che surviva uschiglio tut.


text:
Gia la primavaira da l'onn passà, cura ch'il cusseglier federal Didier Burkhalter aveva annunzià sia demissiun, era Martin Schmid vegnì numnà. Per ils parlamentaris grischuns fiss el gia lura stà in candidat cun il profil per in cusseglier federal sco ch'els avevan respundì a la dumonda da RTR.
Uss sa repeta la situaziun: Puspè demissiunescha in cusseglier federal e puspè cursescha il num dal cusseglier naziunal grischun Martin Schmid sco candidat pussibel per la successiun da la PLD en il Cussegl federal.
Martin Schmid sez dentant haja anc betg decis, sch'el veglia candidar. El na sa lascha betg guardar en las chartas:
I dat 246 parlamentaris e la probabilitad ch’i vegn lura numnà ina giada in num è tgunsch pussaivla.
Cura ch’el sa decida è anc avert.
Martin Schmid senta dentant era il squitsch da la partida da preschentar ina dunna sco successura da Johann Schneider-Ammann. Il num cità actualmain il pli savens è quel da Karin Keller-Sutter, la presidenta dal Cussegl dals chantuns.
Auters nums ord la PLD
Sper Keller-Sutter vegnissen en dumonda era las cusseglieras naziunalas Daniela Schneeberger (BL), Regina Sauter (ZH), Christa Markwalder (BE) e Doris Fiala (ZH). Vinavant pudessan era las cusseglieras guvernativas Carmen Walker Späh (ZH), Petra Steimen-Rickenbacher (SZ), Barbara Schär (UR), Yvonne von Deschwanden (NW) u Maya Büchi (OW) valair sco candidatas.
Sin dumonda, sch'ina dunna vegnia a succeder el ha respundì Schneider-Ammann: «Natiralmain faschess quai bain a la partida».
RR novitads 17:00+


text:
Peider Könz
Il tscharvè verd
Vallader
Uniun dals Grischs, 2006, numer d’empustaziun 3-908611-25-3
Ils ots raquints relkateschan da forzas e dad evenimaints chi ans pon parair curius ed inchapibels, ma chi fan part dals misteris da la vita. E sco illa vita nu voulan temp e distanzas dir bler. Cun quai parta il lectur per ün grond viadi tras il muond – pro no in Europa, ill› AsiaCentrala, illas dschunglas dal südost asiatic, in America Latina – ma eir tras il temp – her, hoz, daman …. Nota da l’autur


text:
La storia de Sëlva
Dai Rec nchin ai Romans
Bele tl’Età dl Bront y dl Fier (850-15 dan G.C.) fova l raion dl’Elpes zentreles abità da plu populi y canche i romans ova arjont la Elpes fova chisc populi unii denuminei duc adum “Rhaeti”. Ce popul che i rec fova ne n’ie nia dl dut tler. I studiëusc ne n’ie mo al didancuei nia a una danter na descendënza etrusca y chëla sustenida da de plu, de na descendënza celtica. La Raetia fova per i romans ai tëmps de Augusto (dal ann 15 dan G.C.) mé na region aministrativa y i populi che vivova tlo ne n’univa nia recunesciui sciche descendënc dla medema raza. I populi che abitova nosta tiera ova dessegur cumbatù nfin che la jiva contra la duminazion di romans, ma i ne n’ova sambën abù deguna puscibltà de vëncer contra n’armeda tan bën urganiseda sciche chëla de Roma. I rec perdova sot ala duminazion di romans bel plan si identità y la rujeneda univa romaniseda mescedan l ret cun l latin. Mo al didancuei iel restà te nosta rujeneda de plu paroles retiches, sciche crëp, roa, troi, barantl, dascia… Che nce i romans sibe passei y ebe n pert abità vel’raion de nosta val, ie desmustrà da plu reperc de fòsses romanes (per ej. a S. Cristina).
Dai romans ova la populazion autoctona nce mparà n grum de cosses nueves, sciche l frabiché cëses de mur, cultivé plu ntensivamënter la tiera, ma nce la prima formes dl viver n cumenanza y n.i. Ala fin dl mper roman dl 476 do G.C. ie la Elpes (dal Friul nchin a Bulsan) unides tuchedes dala migrazions di populi y ala fin ocupedes l ann 568 dai longobardesc che univa dal est y che, pervia che i ne fova nia trueps, ne n’ie nia stac boni de mudé la rujeneda y ie unii assimilei dal “ladin arcaich” che univa rujenà tla Elpes. Prësciapuech 100 ani do ie la Elpes unides ocupedes dai baiuvaresc che univa dal nord, ma che ne n’ie nia ruvei te uni valeda y à plucheauter sotmetù la Sbaiz, la Val Venuesta ntan che i longobardesc se trajova zeruch tla Val de Flëm, tl Ciadura y sambën nce te nosta valeda. I baiuvaresc tulova ite dal 592 do G.C. la Val d’Isarch y Puster y tlamova la populazion che rujenova la rujeneda neolatina “Walsche”, inuem che ie restà y n pert mudà per numiné i ladins “Krautwalsche”, che tl scumenciamënt fova “Walsche de Chur o de Coira”. I baiuvaresc cialova de resté tla valedes y de cultivé la tiera y njinië ca luesc y mejes. La legions romanes y nce i longobardesc ne fova nia plu urganisei sciche l toca y perchël ova i ocupanc baiuvaresc saurì da tò ite la valedes prinzipeles; i “latins o ladins” univa sburdlei ite tla mëndra valedes (Val Venuesta y valedes dolomitiches).
Dal 592 nchin ntëur l ann 1000 ie l raion de Sudtirol unì duminà for inò da d’autri populi y for striscià da ocupanc che univa dal nord: alemanns y baiuvaresc. Chisc ie i tëmps de Carlo Magno - Karl der Große (768-814), ncurenà dal papa l ann 800 cun la ncëria de defënder l’Europa cristiana dala nvajion di musulmans. Sota Karl der Große fovel nce unì urganisà aministrativamënter duta l’Europa te contées, “Grafschaften-contee”, che pudova tré ite chëutes y aministré la giustizia per cont di guvernadëures. Canche Otto I ova metù su l “Sacro Romano Impero-Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation” y tëut ite l’Elpes zentreles ovel ubligà duc a rujené tudësch y chësc fova inò na gauja ciuldì che l ladin ie mé restà tla valedes secunderes (952). Zeche de segur sun Gherdëina an permò inò dl 999 te n documënt ulache l grof baiuvar Otto von Andechs (che se temova dala fin dl mond ududa danora per l ann 1000) ova dunà al vëscul de Freising adum cun d’autra puscions nce l bosch de Gherdëina “Forestum ad Gredine”. Te chësc tëmp ie bonamënter nce unì nridlà da Laion demez nosc luech, ulache chëi che vivova plu inite messova nce paië si chëutes dajan ju smauz, blava y nce bestiam. Do l vëscul de Freising ie passà nosc raion al vëscul Ulrich de Augsburg. Da chësc documënt pudëssen capì che Sëlva fova nfin al ann 1000 do G.C. mé plu o manco n bosch. L nridlamënt de Sëlva ie unì a se l dé bonamënter bel plan te de plu seculi nridlan dantaldut la pert da surëdl y nia massa ërta. L bujën de vester mo boni de cultivé blava (orde, siela y avëina) fajova crì ora l luech ulache n fajova su la prima cëses. La strutura geologica de nosc luech desmostra chësc mo al didancuei tlermënter. Ulache l fova massa ërt, ulache l fova massa puech surëdl per fé crëscer blava y per sëuraviver iel restà bosch. Permò dedò, cun l tenì bestiam se à la cultivazion auzà plu alauta taian l bosch nce per fé pastures y prei da mont. Tl 12ejim y 13ejim secul ie nosta valeda unida urbaniseda mpue dlonch ulache la jiva, taian bòsc y njinian ca ciamps y pastures. I prim luesc che vën numinei storicamënter te Sëlva (tl 13ejim secul) ie i luesc Ruveis (Dorives), Cavelun (Ciablon), Caphedepont (Cëdepuent) y Plan che fova duc dl grof Mainhard. Dan l 1300 fovel te Sëlva ndut 13 luesc da paur y l seniëur Randolf de Villanders (che dl 1293 ova giapà l Ciastel de Val, la pastures y i luesc ntëur via dai seniëures de Ciastel Rupert, Fritz y Ulrich) ova pona lascià pro de taië bosch per fé mo d’autri 7 luesc. Na dezijion che ntlëuta ova bele fat dé ite na prutesta dai abitanc di autri luesc che perdova a chëla maniera pastures y lënia da verder che fova dui doi de mpurtanza vitela. La unificazion dl Tirol ie unida cumpleteda da Mainhard II (1258-1295) ti tulan pudëi tempurel ai vësculi. Dessegur fova Sëlva sota la contea de Gudon y nce sota la medema sunieria, pona passela ala sunieria de Wolkenstein che ova cumpetënza nce sëura Colfosch. Ntëur l 1200 fova mo la Val Venuesta y la Val d’Ega ladines. Dl 1363 fova la contea dl Tirol passeda ai Habsburger y deventeda defin austriaca y la pert dolomitica dl Ciadura fova ruveda sota Unieja, situazion resteda nscila nfin ala fin dl 1700 canche l ie rot ora la vieres napoleoniches.
Tl 14ejim secul fovel suzedù te nosc raions n grum de desgrazies. L ann 1338, dl 1340 y dl 1341 fovel stat de gran nvajions de saioc, che ova purtà la ciarestia, dl 1348 fovel n gran tremot te duta l’Elpes urienteles y dl 1348/49 la pest. Per l segondo iede iel stat la pest dl 1636 ntan la viera di trënt’ani. Sambën ne n’ova la pest nia fat tan de gran danns te nosta val, ajache la jënt vivova plutosc sëula y zënza de gran cuntac cun la ziteies. La cunseguënza fova stata che dal 1350 al 1400 ne fova la valeda nia unida tan nridleda sciche tl secul dant. I luesc numinei l prim iede tl 14ejim secul ie: Pramazachan (Maciaconi), Tschieza (Tieja), Gutun (Guton), Plazoles (Plazola), Larschyneid (Larciunëi), Ruschalday (Rustlea), Fratthof (Frata), Golsell (Curijel). Dl 15ejim secul fovel pona stat l prim “gran frabicamënt” te Sëlva; l fova unì frabicà bën 20 luesc da paur y nce la prima capela ti prei da Nives l ann 1503. Mé tl ridl da Ruacia y Dorives fovel unì frabicà 10 luesc. Propi te chësc tëmp ti fovel unì cunzedù ai paures i prim dërc politics y nce na reprejentanza tl parlamënt dl Tirol “Landtag“, a na maniera che i paures ne pudova nia mé unì mudei ora dai seniëures, patrons dl grunt. Nce l dërt de suzescion da pere a fi fova unì recunesciù te chësc secul. Dal 1500 al 1700 fovel for mo ruvà leprò luesc y dl 1780 fovel te Sëlva 93 luesc da paur. Nce i Tiroler Freiheitskämpfe, al scumenciamënt dl 1800, à tucà Sëlva mé de puech.
Dl 1809, ntan la viera danter l Tirol y l Paiern adum cun la Franzia, fovel ruvà n batalion de 1.200 saudeies de Napoleon cun l generel Peyri te Plan y ova metù su tënda, unian da Fedom tres Curvea y l Jëuf de Frea ca. Tlo ovi pià Johann Andrea Moroder de Urtijëi, cumandant di scizeri. Ël univa acumpanià da n valgun jëuni drët gherc y da snait tlamei i Nockri y i Orneles. Dl 1809 pra l cumbatimënt a Pruca ova Jan Mattie Senoner de Ciablon mazà, stlupetan da dalonc, n ufezier franzëus y fova unì cris per plu tëmp dai saudeies franzëusc. Ël se n fova mucià sun Ciablon sëura Daunëi y fova unì cris per nia. Da dedò, semeiel, che i l criva per l tò ite a paiamënt pra i saudeies franzëusc ajache l fova tan bon de stlupeté. Perdù la vita ntan i Tiroler Freiheitskämpfe ova Matie Pitscheider, sigat de Sëlva, y Demeine Mussner che ie unii stlupetei ju a Mauls ai 29 de agost dl 1809. N’autra ntraunida, suzeduda dl 1866 ie denumineda Landsturm: 200 uemes dla cumpania di scizeri d’Urtijëi jiva ai 11 de agost ite per la valeda, te Sëlva ovi albergià. L di do daduman abenëura ovi fat la streda ërta y sfadiëusa, che menova ntlëuta sun Jëuf de Frea, ulache la cumpanies de Sëlva y Santa Cristina ova bele tëut ite si luegia ti fòsc permò giavei. I uemes dl Landsturm de Urtijëi se à nciasà tla sosta Cier y ntëur via. Ma mo n chëla sëira fovel unì adalerch n pelegrin a nunzië che l’Austria y la Talia ova fat la pesc y che l Landsturm pudova se n jì inò a cësa. Riesc ovi puchenà adum dut sun Frea y fova jic ju nchin te Sëlva, ulache i ova inò metù su si tëndes y ulache l fova nce unì caprò la cumpanies de Fíe y Ciastel. L di do fovel dumënia y mëssa alalergia sun i biei prei de Nives di grofs Wolkenstein-Trostburg. Da sëira fovel pona na cëina tla ustaria da Dëur (Urtijëi); i ufezieres dl Landsturm ova fat na viva al ambolt Ujep Sanoner da Costa. Ai 4 de lugio dl 1867 pona ti fovel unì sëurandat cun solenità la bedaia d’arjënt al Landsturm de Urtijëi, che fova marcià nchin sun Frea per defënder l ncësa.
Tl calënder de Gherdëina dl 1948 iel repurtà n scrit dl 1897 dl capuziner, pater Fedele Demetz de Solech (fi dl sartëur da Plazola) che repurton tla grafia uriginela: “L plu bel luech da ji a ste ie Sëlva. A peina che n rua sun col de Rustlea (la vedla streda de Gherdëina jiva da Col da Rainel su y da Rustlea sjal Ghetun), veighen te n scibl i biei prei da Nives y tamez la bela dlieja cun la scola dlongia, y po l pitl grum de ceses dl Ghetun cun la gran bela cesa – ustaria ala Posta- La Gërva. Depona veighen nteur ora sche pareis de na sala da una pert i biei bosc, dal’autra coi y prei dla Vila dessëura (al didancuei Daunëi) y Vila dessot; y finalmenter i biei creps: Meisules a man dreta, Stevia y Puez a man ciancia, creps che per metui ilo sche furtezes contra i abitanc dl autra valedes.” Inant scrij pater Fedele: ”Ie che son enghe de Sëlva per grazia de Die ne posse fe auter che scri npué de zech de Sëlva y di Salvans”… “chi che n uel n savei de plu muessa liejer l liber de Franzl Moroder da Lenert che ie scrit per tudesch, che puec te Gherdëina ntent”. Do l scrit de pater Fedele à Sëlva dl 1897 156 cëses y feter 1000 abitanc y ie spartida te trëi ridli: Plan, Larciunëi y Ruacia. Pater Fedele prova nce a spieghé l inuem Sëlva che ël dij unì dal latin ”Silva” che uel dì gran bosch spës.
Ël dij che “l nëine de si pere cuntova bel avisa che da Rustlea ite stentoven a udei la capela dla Modona ajache l bosch te i prei da Nives fova tan spës. Bele ntlëuta ala fin dl 1800 ruvova te Sëlva d’insta plu fulestieres a se goder la bona aries, la bona eghes y nce a goder l’alegria di Salvans.
Sëlva, ntlëuta univa numineda nce S. Maria, per via dla dlieja dla Madona dl Aiut y po nce Wolkenstein per via de si prim abitanc/patrons de i grunc.” Pater Fedele ratova che Sëlva ebe scumencià a se populé ntëur l 1200 tres i grofs muciadives che ova frabicà l Ciastel de Val.
La cëses plu vedles dëssa vester: Cëdepuent, Daunëi, Ciajea; l plu vedl troi da Juac jú de viers de Val (bonamënter n tòch dl troi Paian).
Drët nteressant ie l articul sun l lingaz rujenà te Sëlva, ulache pater Fedele dij che la “jënt sëura i 40 ani ne n’ie nia bona de se capì per n autra rujneda che no l Gherdëina. Chëi sota i 40 ani” dijel ël “che a forza de messei traté cun i fulestieresc che rua te Sëlva d’instá ie per la gran pert boni de se fé capí nce per tudësch. Feter ntëur l 1870 an scumenciá te scola a mparé a scri npué per tudësch, dant nparoven a scri n pué per talian y spiegá i conc univel me per Gherdëina.” Ora dl scrit de pater Fedele iel mo repurtà te de plu pertes de chësc liber sota i articuli che à da nfé cun la scola, la dlieja, l Ciastel, i Wolkenstein, i prevesc y nsci inant.
L 19ejim secul à nce purtà de gran spavënc. La gran ciarestia dl 1816 determineda da na situazion tlimatica drët frëida cun degun instà pervia de na gran eruzion dl vulcan Tambora tl’Indonesia y pona la gran eghes dl 1882 y dl 1886. Sëlva ie unida stravardeda nfin dl 1914 per gran pert da avenimënc de viera. I gran spustamënc de populazions y de saudeies da nord a sud ne n’ie nia passei te nosta valeda che ne fova nce nia nteressanta da n pont de ududa dl militer y nianca economich.


text:
Arcimboldo
Giuseppe Arcimboldo o Arcimboldi (Milan, 1527 – Milan, 11 lüi 1593) l'è staa un pitur lumbard, cugnussüü suratüt per i so Teste Composte, sumejanz de scoch, che 'l faseva metend insema intra de lur, int una speci de Trompe-l'œil, rob de l'istess gener (früta, verdüra, pess, üsel, liber, e.i.v.) culegaa metaforicament al suget rapresentaa.
La vitaModifega
El Giüsep Arcimboldo l'è nassüü a Milan del 1527, fiö del Biag, pitur cun una certa repütazion a la fabrica del Dom de Milan e vegnüü zü da una rama d'una fameja aristocratega milanesa.
Giüsep l'ha tacaa a laurà int la bütega de so pader vers al 1549, quand che l'è staa impegnaa a disegnà di carton ch'i gh'aveven de vess druvaa per fà sü i vedrad del Dom. I henn atribüii a lü anca i carton preparatori di stori de Santa Caterina de Lissandria, realizzaa del 1556 da un maester vedree tudesch.
Del 1556 l'ha lavuraa int el Dom de Munscia, fasend un afresch monümental che 'l reprresenta l'Albero di Jesse, in culaburazion cun el Giuseppe Meda. Del 1558 l'ha lauraa per realizà un carton per el Dom de Com.


text:
Il Grischun è in chantun giud via. I dat en il Grischun dentant vals e glieud che èn anc pli giud via che auters. Per exempel ils aclauns da la vischnanca da S. Martin en val Lumnezia. Pader Clau Lombriser visita cun vus ils aclauns da Munt, Mariaga e Travisasch a la tschertga da la vita giud via. E da Son Silvester fa el cun vus in pelegrinadi tar S. Antoni da Travisasch, là nua che il "giud via" daventa tuttenina "il center dal mund".
Il forum 2007-2008 Viver giud via – Silvester a Travisasch
Il Grischun è in chantun giud via. I dat en il Grischun dentant vals e glieud che èn anc pli giud via che auters. Per exempel ils aclauns da la vischnanca da S. Martin en val Lumnezia.


text:
Uschia po festivar Laurien van der Graaff ses – enfin uss – pli grond success quasi avant sia porta chasa: L’atleta da Tavau gudogna cun ina prestaziun suverana l’emprima cursa dal Tur de ski 2017/2018. Secunda vegn l'Americana Sophie Caldwell, terza la campiunessa mundiala da la Norvegia, Maiken Caspersen Falla.
Van der Graaff era sa qualifitgada sco suletta Svizra cun tschintg autras curriduras per il final dal sprint da skating. Suenter ina buna partenza e la qualificaziun per il quartfinal èn Nadine Fähndrich, Nathalie von Siebenthal e la biatleta Selina Gasparin betg pli vegnidas vinavant.
Umens svizzers betg cun tant success
En in foto-finish cun ses collega d’equipa Roman Schaad ha manchentà Dario Cologna la qualificaziun en il mezfinal. Il Grischun finescha l’emprim di dal Tour de ski cun 10 secundas da bonus e la 14avla plazza en il sprint. Meglier Svizzer è stà Jovian Hediger sin plazza otg, trais plazzas avant Roman Schaad.
Sergey Ustiugov ha defendì ses titel dal Tour de ski da l’onn passà. Il Russ ha gudagnà avant il Taglian Federico Pellegrino ed il Franzos Lucas Chanavat e survegn uschia 60 secunda da bonus sin il classament total.
RR novitads 12:00++
Program dal Tour de ski a Lai
Sonda, 30-01
- 10:30 qualificaziun sprint en stil liber (umens e dunnas)
- 13:00 final sprint en stil liber (umens e dunnas)
Dumengia 31-01
- 10:30 partenza singula umens – 15 km en stil classic
- 15:00 partenza singula dunnas – 10 km en stil classic
Glindesdi 01-01
- 11:00 persecuziun dunnas – 10 km en stil liber
- 13:00 persecuziun umens – 15 km en stil liber


text:
Varéna
Varenna (istess in Italian; parnonzia local: [va'rena]) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 786 abitant (dàto del Dic 2015 [1]). El gh'ha ona superfis de 11,22 km² e 'na densità de 70 ab./km².
La se troeuva in sul Lagh de Comm e denanz a Belas (gh'è on batell che je collega). L'è chì che l'è nassuu el famos industrial Giovann Battista Pirelli (1848-1932).
StoriaModifega
L'è stada nominada per la prima voeulta in del 769, e l'è cognossuda tant 'me on paes de pescador.
Ai temp di Comun la s'era leada con Milan, e per quest a l'è stada trada giò di Comasch in del 1126. Quand in del 1169 l'è capitaa l'istess a quei de l'Isola Comasina, quei de Varenna hann ospitaa i abitant de quell paes.
Quei là hinn andaa a viv in d'on quartier che 'l s'è ciamaa Insula Nova, nomm che despoeu a l'è passaa a tutt el borgh, che l'è 'gnuu vun di pussee ricch del lagh. Anmò al dì d'incoeu la ven fada ona celebrazion de l'esodo di comasitt e del rivà sò de lor a Varenna, el sabet e la domenega de la settemana de San Giovann (24 de giugn). In quella occasion chì el lagh el ven lumaa de on fracch de lumitt ciamaa lumaghitt.
Anca se la se troeuva dent a la Diocesi de Milan, a Varenna la messa la se fa col rito roman.
Evoluzion demograficaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Varéna l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sbarch in Normandia
El sbarch en Normandia (nòm en còdes operasiù Neptune, part de la piö generàl operasiù Overlord), l'è stàda la piö grànda 'nvaziù anfìbia de la stória, mitìda 'n at de le "fórse aleàde" per dèrver en segónt frónt en Europa e isé invàder la Germania nazista. El sbàrch l'è stat fat sö le spiàge de la Normandia, endèl nord de la Francia e l'è ambiàt a le 6:30 de la matìna del 6 de zögn del 1944, dé pasàt a la stória come D-Day. Endèle setemàne che gh'è vignìt dòpo, le operasiù i è nàde 'n nacc co la campàgna de tèra (batàia de Normandia)[2], che la g'ha ìt l'obietìf de renforsà e slargà fò l'avampòst endèla Francia ocüpàda, 'nfìna a la liberasiù de Parigi (25 de óst) e la ritiràda dei todèsch de là de la Sèna (completàda ai 30 de óst).
Dopo de chèsta prìma fàze la strategìa dei aleàcc la miràa a eliminà del töt le fórse todèsche schieràde a òvest, penetrà 'n profondità per liberà l'Europa ocüpàda e rià, in cooperasiù co l'Armàda Rósa, che la vignìa 'n sà de oriènt, a invàder la Germania e 'nfìna a desfà fò del töt el Tèrs Reich.
I combatimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
La batàia l'è cuminciàda endèla nòt del 6 de zögn del 1944, quan che i paracadutìsti americà de la 82.ª e 101.ª Diviziù aerotrasportàde e de la 6.ª Diviziù aerotrasportàda britànica i è riàde a ciapà puzisiù dedré de le lìnee de diféza todèsche, per mìa lasà che i todèsch i riès a fà rià i rinfórs, perchè el piö gròs de la fórsa de diféza dei todèsch l'ì stàda lasàs 'n pó 'ndré de la còsta en conseguènsa dei bombardamèncc che i aleàcc i gh'ìa fat endei dé prìma. L'obietìf l'ìa de sbàter pelària de vìe de cumunicasiù e l'artiglerìa todèsca.
El Segont Bataiù Ranger dei americà l'è sbarcàt a Pointe du Hoc per fà che i todèsch i püdìes mìa doprà i sés canù che i gh'ìa catüràt ai fransés per contrastà 'l sbàrch sö le spiàge de Omaha e Utah. Chèsta l'è stàda 'na misiù difìcil perché dòpo ìga rampegàt sö dré a dei curnù natürài endoche se pensàa che i éres enstalàcc i caù, i s'è nincurzìcc che iéra mìa lé. Adognimòdo, dòpo de dò ùre de batàia, envèrs le nöf de la matìna, sich dei sés canù i éra stacc rindìcc inofensìf. Per du dé amò i g'ha duzìt difènder la puzisiù enfìna che 'nvers séra de l'8 de zögn gh'è riàt i rinfórs de Omaha Beach isé de rià a mantègner Pointe du Hoc quan che oramài restàa apéna 90 òm dei 225 Rangers che gh'ìa cuminciàt l'operasiù. Pointe du Hoc el se tróa a 5 km a ucidènt de Omaha Beach, ma dàto che Omaha l'è stàda la spiàgia piö difìcil de ciapà, i rinfórs i g'ha mìa püdìt rià prima.
I soldàcc americà, britànich e canadés i è sbarcàcc sö le spiàge de Normandìa che gh'ìa stat suernuminàde co dei nòme encòdes: Omaha Beach e Utah Beach (endoche g'ha combatìt suradetöt i americà), Sword Beach e Gold Beach (ciapàde dei britànich) e Juno Beach (endoche gh'ìa 'mpegnàt i canadés). A chèsto sbarch g'ha partecipàt presapóch 100.000 soldàcc americà, 58.000 soldàcc britànich e 17.000 soldàcc de l'ezèrcit canadés. Agual de séra la puzisiù de avanguàrdia (có-de-put) l'ìa oramài stàda creàda e 'ndèle setemàne che gh'è nit dòpo miér e miér de soldàcc aleàcc i g'ha püdìt envàder la Normandìa.
La spiàgia piö difìcil de ciapà l'è stàda chèla de Omaha, perchè gh'ìa dei curnù de 'na trentìna de méter che seràa la spiàgia. En piö, lé arènt gh'ìa 'na diviziù todèsca che gh'ìa dré a fà ezercitasiù e i mès de sbarch i g'ha ciapàt tèra a 'n quach de distànsa del pónt che i gh'ìa progetàt. A omaha gh'è mórt 6000 americà e 15.000 i è restàcc ferìcc. Però, aisebé che gh'è restàt copàt 'na bùna metà dei soldàcc che gh'ìa sbarcàt co la prìma ondàda, le fórse americàne i è riàde a streersà la spiàgia e fà saltà pelària le furtificasiù todèsche.
Sö la spiàgia ciamàda 'n còdes Utah, la prìma ondàda de 'nvazùr la g'ha canàt el pónt de sbàrch e l'è nàda a finì en kilòmetro piö a sud, ma per sò fürtüna l'è riàda enden pont endoche le diféze dei todèsch i éra mìa isé concentràde. En chèsta operasiù i americà i g'ha pirdìt 197 òm, el cönt méno gréf de töta l'operasiù Overlord.
La spiàgia endoche la rezistènsa todèsca l'è stàda la piö difìcil de bàter l'è stàda chèla de Juno, difindìda de du bataiù de la 716.ª diviziù de fanterìa. L'invaziù l'ìa stàda asegnàda a dò diviziù canadéze e 'l sbarch l'è ambiàt a le 07:49 de la matìna. Casàcc endré endèn prim momènt, i canadés i è riàcc a penetrà le diféze todèsche dòpo de 'n ùra de combatimèncc gràsie ai rinfórs e ai cararmàcc Sherman DD. 'Na ólta ciapàda la spiàgia, i combatimèncc i è nacc en nacc envèrs l'intèrno e i è finìcc apéna quan che l'ìa zà dré a fà nòt. Le pèrdite canadéze i è stàde de 980 òm entra mórcc, ferìcc e prizunér.
Gold Beach l'è rezültàda la segónda piö fàcil de ciapà dòpo de Utah. Le trùpe ingléze i sbarcàde a le 07:25 de la matìna e, dòpo de 'na rezistènsa todèsca che en prensépe la s'ìa demustràda bèla gaiàrda, i inglés i g'ha ciapàt el sò obitìf con 400 pèrdite a cöntà morcc e ferìcc.
A Sword Beach i soldàcc britànich i è sbarcàcc a la stèsa ùra che a Gold Beach e 'n poch méno de 45 minücc, i g'ha ciapàt la puzisiù, con mìa póche dificoltà, per vìa de la rezistènsa todèsca. Le pèrdite i è stàde entùren ai 700 òm en totàl.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Eddy Bauer, Storia controversa della seconda guerra mondiale Editore: De Agostini Grandi Opere ISBN-10: 8840236287.
- ↑ De piö de 39 diviziù aleàde i è stàde 'mpegnàde endèla bataia de Normandia 'nfìna ai 30 de óst del 1944: 22 americàne, 12 britàniche, trè canadéze, giöna polàca ed giöna franséza (Gerhard Weinberg, A world at arms - A global history of World War II, Cambridge University Press, p. 684.)


text:
4
Salta a la navigazzion Và a cercà
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'imperadur Augüst el nomina sò eredi el Tiberi e l'Agripa Postüm, per següràss la sücessiun.
- El Tiberi l'adota el Germanich cume erede.
- Cunsulaa del Sest Eli Catun.
- A Roma la ven presentada la Lex Aelia Sentia cuntra l'abuliziun de la s'ciavitüü.
- Pat d'amicizia intra l'Imperi Ruman e i Cerüsch, una tribüü germanica.
- El Nicola de Damasch el scriv el vulüm quel de quatordes de la sua Storia del Mund.
- El Pulian Maradoni el diventa el növ arcunt de Atene.
- La Giülia Magiur, tusa de l'imperadur, la returna del sò esili, per viv a Rez de Calabria in del disunur tutal.
- L'Augüst el perduna el Gnee Curneli Cina Magn, che l'aveva cuspiraa cuntra de lü.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lüci Giüni Muderaa Gulümela, scritur ruman (m. 70).
Necrulògi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cai Asini Puliun, pulitich ruman (n. 76 a.C.).
- Cai Ceser, member de la famiglia imperial rumana (n. 20 a.C.).


text:
En il Tessin po il scumond da burca ir en vigur sco planisà il prim da fanadur. Sco quai che la regenza tessinaisa communitgescha n'haja il Tribunal federal betg concedì in effect da suspensiun per dus recurs. Davart il cuntegn dals recurs n'ha il Tribunal federal però anc betg decis.
Il 2013 aveva la populaziun dal chantun Tessin approvà in’iniziativa per in scumond da sa cuvrir dal tuttafatg. En lieus publics èsi uschia tranter auter scumandà da purtar vels che cuvran l'entir corp (burca) u er la fatscha (niqab).
RR novitads 18:00


text:
Il Gottard ha giugà ina rolla essenziala en il svilup da la schientscha naziunala svizra, e quai dal temp da fundaziun fin la defensiun spiertala dal 20avel tschientaner. Las relaziuns, politicas, da traffic e socialas en fluctuaziun sa manifesteschan er en ils ospizis sin il pass.
Il teater e si’architectura
Dapi la naschientscha dal teater classic en la Grezia antica èn acturs adina puspè zappads sin il palc da la tribuna per preschentar in’acziun dramatica. Questa publicaziun illustrescha co che quella è sa sviluppada d’in pèr aissas a la tribuna cun l’artg proscenium dad oz.


text:
In pajais suenter l'auter serra la ruta dal Balcan. Era la Macedonia ha serrà ils cunfins per ils fugitivs cumplettamain. Quai rapportan las medias localas sa referind a la regenza. Tge che capita cun ils radund 13milli fugitivs ch'èn il mument en il nord da la Grezia, n'è betg cler.
Uschia suonda il pajais a l’exempel da la Slovenia, la Croazia e la Serbia che na laschan betg pli traversar ils fugitivs. Sulettamain fugitivs cun in pass valaivel pon anc entrar en quests pajais. Uschia applitgeschan els puspè las reglas da Schengen.
L'onn passà èn passa 1 milliun fugitivs arrivads sur la ruta dal Balcan en l'Austria e la Germania.
Sco reacziun sin questas mesiras ha l'Ungaria tramess dapli schuldada e polizists al cunfin en il sid dal pajais. Plinavant ha l'Ungaria proclamà il stadi da crisa per l'entir pajais.
RR novitads 16:00


text:
En il chantun Grischun hai dà in enorm svilup ed augment d’implants solars ils ultims diesch onns. Sco l’Uffizi chantunal d’energia e traffic scriva sin dumonda datti diesch giadas dapli implants solars ch'avant diesch onns. Era la producziun d’energia è creschida enorm. Uschia vegniva il 2010 producì circa 10 uras gigawatt energia ad onn cun implants solars. Il 2019 era quella producziun sin 65 uras gigawatt ad onn.
Ina persuna dovra fin 2’000 kWh electricitad
Cura ch’ins discurra da consum d’energia vegni inpau cumplitgà. La finamira dal consum d’energia èn tranter 1’500 e 2’000 uras kilowat per persuna ad onn. Quai è ina norma relativa. Sch’ins va uss da quai anora ch’ils implants solars en il Grischun produceschan ad onn circa 65 uras gigawatt electricitad alura pudessan pia radund 32’500 persunas vegnir provedidas cun tala electricitad. Quai èn dentant adina cifras teoreticas.
Energia d'implants solars
Nua datti ils blers implants solars en il chantun?
L’Uffizi chantunal d’energia n’ha betg rimnà las cifras exactas nua che quai ha propi ils pli blers collecturs solars sin ils tetgs. Da principi èsi impurtant ch’il sulegl dat stediamain là nua ch'i vegn installà las cellas fotovoltaicas. Uschia èsi da grond avantatg d’avair sur onn bler sulegl. Chasas en vitgs nua ch’il sulegl svanescha per intginas emnas durant l’enviern n’èn betg propi adattadas per implants solars.
Adina dapli indrizs solars
En la lescha revedida d’energia èsi previs che mintga chasa nova ha da producir sezza ina cumpart d’electricitad. Quai vegn per gronda part fatg cun implants solars. Uschia èsi da quintar che anc dapli ovras solaras vegnan a vegnir fatgas sin ils tetgs en il chantun.


text:
Laśarèt
Al laśarèt (lazzaretto in itagliàṅ) 'l era 'n edifìsi public indû, fin a la fin edl Otsèint, a s egh tgniva sarê dàinter di malê despès cun la pésta o di lebrōś, avànti cun la malatìa e ch'i s mucèven lè dàinter sovertùt quand a gh'era 'l pestilèinsi.
El precàri cundisiòun ed pulisìa e la miśéria i stremnèven la mort mìa pôc lè dàinter, e soquànti volti i ciapèven anc al personêl medic.
A 'l dè 'd incō, coi progrês ch'a s è andê avànti, di laśarèt c'ma quī 'd na volta a n'gh'n è minga più.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Laśarèt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Laśarèt»
Colegamèint estèren
- (IT) Na spiegasiòun in sìm'a 'l laśarèt ed Venésia in dal sit saluteavenezia.org.


text: L'Engiadin'Ota è caracterisada d’ina planira verda e da quatter lais, tuts furmads da l'En: ils lais da Segl, Silvaplauna, Champfèr e San Murezzan. Questa zona è circumdada da guauds da schembers e lareschs e sisum las muntognas datti glatschers. La val sa chatta sin in’autezza tranter 1600 e 1800 meters sur mar. L'Engiadin'Ota è colliada cun la Val Bergiaglia tras il Pass dal Malögia, cun la Val Puschlav tras il Pass dal Bernina e cun il Surses tras il Pass dal Güglia. Las vischnancas da l’Engiadin’Ota èn (dal vest a l'ost): Segl, Silvaplauna, San Murezzan, Schlarigna, Puntraschigna, Samedan, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf. [Tenor Vichipedia].