text:
Curt suenter las 4 ha in abitant alarmà la centrala da la Polizia chantunala grischuna pervi da fim en sia abitaziun. La polizia haja lura alarmà ils pumpiers da Tusaun e Mantogna Sura. Ils pumpiers han constatà in braschlim tranter ina paraid davos ina pigna da laina.
Per far la segira èn ils 20 abitants da la chasa vegnids evacuads en in chantunament. Ils 50 pumpiers hajan svelt gì sut controlla il fieu en la chasa sut protecziun da monuments. La summa dals donns na possian ins anc betg numnar. Il cas vegn intercurì dals investigaders da fieu da la Polizia chantunala.
RR novitads 10:00


c: text/html

text:
La Baselgia catolica dal Grischun porscha servetschs en ils suandants secturs
- scolaziun ForModula
- instrucziun da religiun
- catechesa da la plaiv
- lavur da baselgia a favur dals giuvenils
- mediateca da baselgia
- cussegliaziun per dumondas da lètg, famiglia e vita
e metta a disposiziun in post da consultaziun che sustegna ils responsabels, ils participads e tut ils interessads en las plaivs ed ils cumins-baselgia. Ella promova en quests secturs la qualitad ed il svilup en collavuraziun cun l’Ordinariat episcopal. Tenor pussaivladad e basegn collavura ella cun la Baselgia evangelic-refurmada dal Grischun.
Per la surveglianza e la coordinaziun dal post da consultaziun èn responsabels ils commembers da la cumissiun per secturs spezials che la cumissiun administrativa elegia mintgamai per ina durada d’uffizi da quatter onns. La cumissiun per secturs spezials da la Baselgia catolica dal Grischun sa cumpona da nov commembers. Trais da quels furman il comité directiv (cussegl da manaschi).
Ella ha surtut las suandantas incumbensas:
- approvar il program da lavur ed il rapport annual dals secturs spezials per mauns da la cumissiun administrativa;
- examinar il preventiv ed il quint annual dals secturs spezials per mauns da la cumissiun administrativa;
- controllar cuntinuadamain las purschidas en ils secturs spezials areguard ils basegns da las gruppas en mira.
Il reglament dals secturs spezials da la Baselgia catolica dal Grischun è da chattar en la collecziun da leschas.
Il comité directiv per la perioda d’uffizi 2018 – 2021
Filip Dosch, Cunter (presidi)
vicari general Andreas M. Fuchs, Cuira
Lars Gschwend, Seewis
Las regiuns ed ils represchentants dals secturs spezials
plevon Dominik Bolt, Puntraschigna
Gabriela Cabalzar, Trun
Anita Decurtins, Domat
Erno Menghini, Grono
Regula Schnüriger, Cuira
Marco Sgier, Vella

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ina raschun per il bun resultat è l’Italia. Sin quai martgà sajan ils novs champs sa sviluppads bain. Per exempel hajan ins pudì extender la purschida en l’electromobilitad. Plinavant haja la Repower introducì novs servetschs.
Problems tecnics a Teverola
Il resultat è cun quai meglier che quintà suenter l’emprima mesadad da l’onn. Là ha la Repower anc gì in mender resultat. Quai tranter auter pervi da l’ovra electrica cumbinada cun gas Teverola che ha gì in defect tecnic e n’ha betg producì per plirs mais. Durant la segunda mesadad sajan ils problems dentant stads schliads e l’ovra haja funcziunà senza problems. Plinavant è il pretsch per l’energia creschì, quai che ha er contribuì al bun resultat.
Emprima dividenda dapi 2013
Sin basa dals gudogns stabils da l’interpresa propona il cussegl d’administraziun per l’emprima gidada dapi il 2013 puspè ina dividenda da 50 raps per aczia.
Trend positiv duai cuntinuar
Las bunas cifras da l'onn 2018 duajan quest onn anc ina giada vegnir surpassadas. Per quai tschantschan trais facturs:
- pretschs d'electricitad favuraivels
- fiera en l'Italia empermetta success
- nova strategia da fatschenta porta emprims fritgs
Schegea che la Repower mira cun optimissem en il futur dat i dentant er ina chaussa che fa studegiar ils responsabels:
La cunvegna da l'electricitad cun l'UE è da gronda impurtanza per l'entira industria d'energia en la Svizra, era per la Repower.
Sch'i na vegniss betg tar ina cunvegna fiss i pussaivel che la Repower vegniss sclausa ord fieras. Quai fiss problematic: I duvrass contracts bilaterals cun ils pajais e tut vegniss pli cumplitgà.
RR actualitad 17:00 / TSG 17:40


text:
Il minister da l’exteriur tudestg Frank-Walter Steinmeier è vegnì undrà cun il «Premi europeic per cultura politica 2016» da la Fundaziun Hans Ringier. L’ospitant Frank A. Meyer ha ditg che Steinmeier vegnia stimà en l’entir mund. El sa deditgeschia a l’idea europeica cumplainamain.
Il premi è dotà cun 50’000 francs e vegn surdà mintg’onn ad Ascona. Er vegnids undrads cun quest premi èn tranter auter il president da la cumissiun da l’UE Jean-Claude Juncker, l’anteriur minister da l’exteriur tudestg Hans-Dietrich Genscher u er il filosof tudestg Jürgen Habermas.
RR novitads 22:00


text:
Quest’idea n’è betg nova: Avant 3 onns aveva l'idea d'introducir ina taxa per la ruta dal Gottard vegnida refusada en la consultaziun. Ina maioritad dals chantuns e da las partida eran s’exprimidas cunter la taxa. Critichers temevan ch’i vegnia uschia svià sur il Simplon ed il San Bernardino.
Sustegn da tut las partidas
Cun extender l’idea da la taxa, crescha il sustegn però. Tant politichers da la PBD, la PCD, la PLD e la PPS han suttascrit la moziun da Grossen. Quest sistem da taxas duai la finala evità che las traversadas svizras da las Alps attirian dapli traffic.
Mainis dividids tar exponents grischuns
Jon Pult il president da la PS grischuna e fervent adversari dal segund tunnel dal Gottard beneventa l'idea e ch'i vegn discuttà davart ina tala taxa.
Pli sceptic vesa cusseglier dals stans e commember da la cumissiun da traffic, Stefan Engler, l'entira chaussa. Per el purtass in sistem da taxas memia bleras dumondas che fissan da sclerir sco p. ex. tgè far cun ils vaschins da la Mesolcina che charreschan mintga di tras il tunnel dal San Bernardino.
Medemamain adversari da l'idea da taxas è cusseglier guvernativ Mario Cavigelli. Per el è il sistem existent che finanziescha e reglescha il traffic, er quel da transit, tras la vignetta e l'uschènumnada «LSVA» megliers ch'in sistem da taxa. Quel fiss malgist perquai ch'ins stuvess pajar be per ils tunnels en la muntogna e betg per quels en la Bassa. Plinavant patiss tenor Mario Cavigelli er il turissem dad ina tala taxa.
RR novitads 06:00


text:
L'emna passada aveva il directur dal CIA, Mike Pompeo ditg che l'impurtant saja ch'ils Stadis unids vesian ina pussaivladad da separar la regenza nordcoreana enturn Kim Jong Un da las armas atomaras. Pompeo haja cun quai surpassà in cunfin. Ussa saja cler che la finamira da la regenza da Trump saja da midar ora la regenza en la Corea dal Nord, uschia il ministeri da l'exteriur da la Corea dal Nord.
Preparaziuns per in ulteriur test atomar
Tenor indicaziuns dals Stadis Unids pudess la Corea dal Nord esser vidlonder da preparar in nov test da rachetas. Sin in areal da test en il nordvest da la chapitala Pjöngjang saja d'observar activitads pli autas. Quai inditgeschia in start d'ina racheta, uschia ils Stadis Unids.
Pliras giadas cuntrafatg a scumond da l'ONU
Las naziuns unidas han scumandà a la Corea dal Nord da sviluppar u testar rachetas. Tuttina ha il pajais testà ils ultims dus onns tantas rachetas sco anc mai en uschè curt temp. Er dus dad en tut tschintg tests atomars han gì lieu en quest temp.
Il president american, Donald Trump aveva l'entschatta fanadur avertì che l'èra da pazienzia strategica cun al Corea dal nord saja a fin. Plinavant aveva el supplitgà la China da far dapli squitsch sin ses allià.
RR novitads 07:00


text:
Planisais da viagiar in ün pajais lontan? Vais pisserà per las vaccinaziuns e masüras da protecziun necessarias?
Nos schefmeidi ha il titel da specialist per la medicina da las tropas e dals viadis. El As cussaglia jent. El güda a tour las masüras adequatas da protecziun avant il viadi, per redüer il ris-ch da malatias sco la malaria, la feivra gelgua, il tifus, il mal d'otezza eui. El As cussaglia jent davart la prevenziun ed il dret cuntegn in cas d'urgenza, sco eir davart vaccinaziuns o masdinas racumandablas. Tschertas vaccinaziuns as sto exeguir fingià ses mais avant il viadi. Pisserai perquai a temp pels preparativs medicinals! As mettai adura in contact cun nus! Manai Vossas masdinas e Voss attestats da vaccinaziun scha Vus gnis a'ns consultar!
Per cas da malatia pür davo il retuorn, eschna specialisats per diagnostichar e chürar malatias da las tropas e dals viadis.
Contact:
Dr. med. Theodor von Fellenberg
Telefon: 081 851 61 00


text:
1'200 scolastas e scolasts han respundì durant il december ed il schaner las dumondas dal Sindicat svizzer dals servetschs publics, VPOD. Durant l'onn 2020 sajan 87% dad els stads sut in pli grond squitsch psichic. Malgrà che 81% hajan inditgà da pudair tegnair en il plan d'instrucziun, saja quai collià cun dapli lavur. Tar 57% saja la cuntentientscha cun la lavur sa sbassada. 31% eran da l'avis d'esser pli pauc sauns.
56% da la magistraglia han inditgà che lur scolaras e scolars stoppian anc pigliar suenter intginas chaussas da la primavaira 2020. En la Svizra tudestga han 27% il sentiment ch'intginas scolaras e scolars hajan pers il fil. En la Svizra romanda èn quai perfin 57%.
Dischavantatg da furmaziun
Or da l'enquista ha il VPOD concludì ch'ils deficits dal lockdown dovrian gronda attenziun. Ils dischavantatgs stoppian puspè vegnir eliminads. Sco tar l'agid per cas da direzza dovria meds per puspè gidar ils scolars sin las chommas. Per l'onn da scola current na fai tenor il VPOD nagin senn d'adattar las notar u las frequenzas da tests. Il dumber da tests stoppia vegnir sbassada. Plinavant dovria concepts co scolaras e scolars possian tuttina cuntanscher lur diploms.
Anc ina pli gronda paisa stoppian ins metter sin il sustegn psicologic dals uffants e giuvenils. Divers posts da cussegliaziun per psicologia da giuvenils han gia pliras giadas dà alarm perquai ch'i dat adina dapli depressiuns. Plinavant stoppian chantuns e vischnancas far insatge per che la magistraglia na vegnia betg surchargiada.


text:
Spezialists da l'armada han controllà la bumba ed identifitgà ella sco bumba d'aviuns ch'è vegnida duvrada per exercizis. Danunder che la bumba deriva n'è anc betg cler. Entant è quella però vegnida allontanada. Per la populaziun n'ha mai existì in privel.
La cifra 450 kilos
En il chantun Schaffusa han ins chattà ina bumba da 450 kilos. Quella era deponida tar ina firma da reciclar. Ils collavuraturs han chattà la bumba cun guardar tras in mantun da ferramenta veglia ch'è vegnida dada giu.
RTR La cifra 10:15


text:
Bain eri la bun'ura gia frestg. Tuttina sajan ils organisaturs anc stads optimistics suenter la visita dal tschancun da cursa e suenter avair consultà la previsiun da l'aura. Uschia ha la cursa cumenzà tenor plan. Curt suenter èn las cundiziuns dentant sa midadas pervi d'in urizi a Tavau e sin il pass dal Flüela, scrivan ils organisaturs sin la pagina d'internet. Sinaquai hajan ils responsabels per la segirtad en l'aua e sin il tschancun da velo stuì reagir immediat e rumper giu la cursa, pervi da la segirtad dals participants.
«Challenge Davos» è ina da las fitg paucas cursas da triatlon ch'i dat quest onn.


text:
Liban
El Lìban (لبنان in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a la Siria e a l'Israel. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Beirut.
Al gh'ha una süperfiss de 10.452 km² e una pupulaziun de pressapoch 3.800.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Liban (nom ufizial: ﻠﺠﻤﻬﻮﺮﻴﺔ ﺍﻠﻠﺒﻨﺎﻨﻴﺔ, Al-Jumhūriyyah al-Lubnāniyyah; République du Liban in Frances) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Michel Aoun (ميشال عون) (del 2016).
El prim minister a l'è el Najib Mikati (نجيب ميقاتي) (del 2021).


text:
da Maria Cristina Derungs-Bartolomei
Quei Evangeli envida en nus a suandar Jesus che va «vinavon» ed era «ordavon a tuts» (igl original grec ha omisduas muntadas) viers Jerusalem. Buca per entrar en el sco triumfader: El bragia mirond sil marcau, nua ch’el vegn a vegnir truaus alla mort. Mo, sco ils giuvnals che contan laud a Diu, savein nus renconuscher en Jesus il Messias migeivel e humiliteivels, che ademplescha las profezias e realisescha l’annunzia da Nadal «gloria en tschiel e pasch sin tiara», variada cheu en «Pasch en tschiel e gloria ell’altezia»: La pasch per Jesus ei buca sin quest mund, mobein ella levada.
Il text porscha bia indezis per encuraschar a sefidar de Jesus. Sco el capetel 22 (cura ch’igl ei d’anflar ina sala per la tscheina pascala), tarmetta el ses discipels cun indicaziuns curiosas ed era ughiadas: «vus vegnis ad anflar in pulein…». Mo «sin siu plaid» van els ed anflan «sco il Segner veva detg». Quei di a nus che il maun de Diu sezuppa els schabetgs de nossa veta. Nus astgein sefidar: Negin era aunc sesius sin quei pulein. Quei vul dir: ei vegn encunter a nus enzatgei maisudiu, dil tut niev ella historia humana, enzatgi misterius ch’ei nies Retg, Signur, Salvader.
Lc 19,28–40
28Suenter quels plaids eis el ius vinavon viers Jerusalem. 29S’avischinond a Betfage e Betania, damaneivel dil schinumnau Cuolm dallas ulivas, ha el tarmess ordavon dus da ses giuvnals e detg: 30Mei el vitg davon vus. Entrond leu, anfleis vus in pulein ch’ei rentaus. Sin quel ei aunc negin sesius. Disrentei el e vegni cun el. 31E sch’enzatgi empiara vus: Pertgei disrenteis el? sche schei: Il Segner drova el. 32Ils tarmess ein i ed han anflau tut sco el veva detg ad els. 33Cura ch’els disrentavan il pulein, han ses patruns dumandau: Pertgei disrenteis il pulein? 34Els han rispundiu: Il Segner drova el.
35Ed ei han menau il pulein tier Jesus, han tschentau sin el lur mantials e fatg seser Jesus sissu. 36Entschevend el ad ir, han ei rasau lur vestgadira sin via avon el. 37Arrivaus damaneivel dil liug, nua ch’ins descenda dil Cuolm dallas ulivas, ha l’entira roscha dils giuvnals entschiet plein legria a ludar Diu cun aulta vusch per tut las miraclas ch’els vevan viu. 38EIs han clamau:
Benedius il retg
che vegn el num dil Segner!
Pasch en tschiel e gloria ell’altezia!
39Enzacons farisès ordenter la fuola han detg ad el: Mussader, scamonda quei a tes giuvnals! 40Mo el ha rispundiu: Jeu ditgel a vus: Sch’els queschan, vegn la crappa a grir.


text:
En media munta in credit da start per purs giuvens a rodund 150’000 francs. Sin uschè in credit ha in pur il dretg, sch'el è pli giuvens che 35 onns e fa ina pli gronda investiziun. Ils dus onns passads han mintgamai 34 purs dumandà per in emprest. Quai è dapli che la media dals davos tschintg onns.
Dumber da purs na sa sbassa betg , il link avra en ina nova fanestra
Sch'ins guardia sin questas cifras, possian ins dir ch'il dumber da purs giuvens na giaja betg enavos fermamain, constatescha Hansjörg Hassler, il president da la societad per credits a l'agricultura. Tenor Hassler na ston ins betg far quitads ch'i dettia adina pli paucs purs che vegnan suenter. I dettia dentant tschertas regiuns ch'ils purs giuvens prefereschian envers autras.
Senza credit betg pussibel
Roman Niederberger è in dals purs giuvens, che han survegnì in credit da start da la societad per credits a l’agricultura dal Grischun. Dapi l’entschatta da quest onn maina el ses agen puresser a Fidaz sur Flem. In puresser cun 48 hectaras prads e bunamain 100 chaus biestga.
«Surpigliar quest puresser senza l’agid finanzial da la societad per credits na fiss betg stà pussibel», conferma l’um da 27 onns. I saja in credit senza tschains, ch’el stoppia rembursar entaifer 12 onns.
Mo il credit na tanscha betg
Il credit che Roman Niederberger ha survegnì muntia a pli che la mesadad da la summa ch’el haja stuì pajar per il bain. I saja in impurtant agid e tuttina...mo il credit na tanschia betg. Per pajar il rest da la summa haja el survegnì daners da sia famiglia. Ultra da quai saja l’anteriur possessur vegnì encunter cun il pretsch. Entschaiver sia atgna existenza sco pur senza far daivets na saja deplorablamain strusch pli pussaivel ozendi.


text:
Gotland
Gotland (Ojamaa in eston) l'è on'isola del Mar Baltegh. L'è la segonda isola pussee granda de 'sto mar, dopo de la Selandia. Intorna a l'isola a troeuvom anca i isolott de Stora Karslö, Lila Karslö, Gotska Sandön e Fårö.
La se troeuva a sud de Öland, e la partegn a la Svezia. Del pont de vista ministrativ, l'isola la costituiss ona contea, che la partegn a la region del Götaland. La città pussee importanta l'è Visby.
Se pensa che quella chì la sia stada la patria del popol di Gott. In passaa se parlava el gutnegh, on dialett del nors antich.


text:
Lavurs
Constructurs e constructuras lavuran en manaschis da l’industria da maschinas, da metal e da l’electroindustria (industria da MEM). Els s’occupeschan cun il svilup, la midada e la construcziun da tocs singuls, gruppas da construcziun e da products da mintgadi.
Els sviluppeschan e modelleschan apparats mecanics, electrics ed electronics, maschinas ed implants sco era guaffens ed indrizs da producziun. Sche per exempel in nov etui per telefonins, in spoiler per in auto da sport u in nov design per in favugn èn giavischads, gidan els da far quels products. Sper quels svilups da products novs tutgan savens era lavurs da midada da construcziuns existentas tar ils pensums da constructurs. En tut las fasas dal process da construcziun lavuran els stretg cun autras persunas dal fatg sco p.ex. cun inschigneras e realiseschan cuminaivlamain in concept.
Per chattar soluziuns sa basan constructurs sin carnets da duairs che cuntegnan ils pensums principals davart la funcziun, la producziun, la qualitad ed ils custs. En cas da necessitad procuran els per autras infurmaziuns. Els elavureschan in concept ensemen cun ils inschigners, sviluppaders ed incumbensaders responsabels. Els discuteschan differentas pussaivladads dad ademplir ils giavischs da la clientella, las pretensiuns tecnicas e da resguardar las normas. Ils emprims sbozs vegnan per ordinari fatgs a maun.
Uschespert che constructurs han elegì ina soluziun adequata sviluppeschan els dissegns da construcziun tridimensiunals al computer cun l’agid da programs CAD. Els fan calculaziuns necessarias e nodan la furma geometrica, la massa, las toleranzas ed indicaziuns davart la structura da la surfatscha ed ils materials sin ils plans. Sin basa da quels documents po vegnir construì in prototip. Sche quel è cuntentaivel elavurescha la glieud da professiun ils dissegns definitivs per la producziun da seria, ils documents tecnics cun las datas da producziun e la glista da tocca.
Constructurs elavureschan documents per la producziun, la montascha, la funcziun ed il mantegniment dad apparats, maschinas ed implants. Sper ils dissegns da construcziun cuntegnan quels era descripziuns da products, datas tecnicas sco era directivas per il diever ed il mantegniment.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 3-11-2008 (stadi dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da maschinas, da metal e da l’electroindustria (industria da MEM. En ils emprims 2 onns da furmaziun han lieu la scolaziuns da basa e la scolaziun supplementara. En il 3. e 4. onn ha lieu ina concentraziun sin minimum dus champs d’activitad dal manaschi.
Furmaziun en scola
1-2 dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- basa tecnica (matematica, informatica, tecnica d’emprender e da lavurar, fisica)
- englais tecnic
- tecnica da material e da fabricaziun
- tecnica da dissegn e da maschinas
- electrotecnica e tecnica da regulaziun
- projects interdisciplinars
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar las basa professiunala en la pratica
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "constructur / constructura AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim da scola superiur u mesaun cun bunas prestaziuns
- bunas prestaziuns en geometria, matematica e fisica
Pretensiuns
- interess vi da relaziuns tecnicas e mecanica
- enclegientscha tecnica
- enclegientscha per correlaziuns abstractas
- bun’imaginaziun spaziala
- mauns inschignaivels per ina lavur exacta
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- pazienza, perseveranza ed abilitad da sa concentrar
- plaschair vi da la lavur al computer
- abilitad da lavurar en in team
- talent d’organisar
- fidadadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas, d’associaziuns professiunalas e da la Swissmem Kaderschule e da Swissmechanic/VMTW
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal: p.ex. spezialist / spezialista d’automatica, spezialist / spezialista da process, commerziant tecnic / commerzianta tecnica
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas (cun approfundaziun en tecnica da construcziun), tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS electrotecnica
Scola auta spezialisada (SAS)
tar furmaziun preliminara adequata, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas, en electrotecnica u en mecatronica
Cundiziuns da lavur
Constructurs lavuran cunzunt en manaschis da l’industria da maschinas, da metal e da l’electroindustria (branscha da MEM). In’occupaziun en biros d’inschigneria u en administraziuns publicas è era pussaivla.
Las schanzas da chattar in engaschament sin il martgà da lavur èn per constructurs relativamain bunas.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissmem Berufsbildung
Brühlbergstr. 4
8400 Winterthur
Tel: 052 260 55 00
URL: www.swissmemberufsbildung.ch
URL: tecindustry.ch


text:
Be ils politichers tranter dad els èn sa radunads en la sala polivalenta a Ramosch. La festa tradiziunala cun il num «Quiz» ch'avess gì lieu l’emprima dumengia da l'onn è vegnida stritgada causa la pandemia da corona.
Per il vegl e nov president communal Victor Peer è la ceremonia in act impurtant. A chaschun da quella engiran ils commembers da la suprastanza communala, dal cussegl da scola ed er ils trais commembers da la cumissiun da gestiun da far lur lavur tenor meglier savair e pudair e da tegnair secret quai che sto restar secret.
Sper la saramentaziun ha gist er lieu l’emprima sesida da la nova suprastanza communala. En quella vegnan surdads ils ressorts per ils proxims 4 onns.


text:
Lavurs
Mariners e marineras da la navigaziun interna AFQ fan part da l’equipa da la nav. Da principi lavuran els da tutt’aura. Els gidan tar il sbartgament e durant la partenza da las navs e preparan da fermar u da far liber las navs dal port da sbartgar. Tar tut quai communitgeschan els sur func cun il chapitani avant e durant il manevrar, fan da savair las distanzas fin il quai u fin la porta da la sclusa. Els ferman u fan liber la nav manualmain u cun agid da meds mecanics a moda professiunala e segira.
Sut surveglianza dal chapitani navigheschan mariners da la navigaziun interna la nav e manevreschan il timun, ils motors e meds nautics sco il radar, il func e l’echolot. Els controlleschan apparats sco l’indicatur da la pressiun da l’ieli, il dumbragirs, ils turns e las pumpas. Tar disturbis durant la navigaziun prendan els mesiras adequatas tenor las instrucziuns dal chapitani. Els gidan da transportar ils bains, da chargiar e stgargiar las navs, controlleschan e segireschan la chargia ed èn attents a la stabilitad da las navs.
Era il transport da passagiers orientà al servetsch tutga tar ils pensums da mariners da la navigaziun interna. Ensemen cun il chapitani procuran els per la segirtad prescritta dals passagiers.
Mariners da la navigaziun interna AFQ mantegnan e tgiran las navs, utensils d’equipament, indrizs idraulics, pneumatics ed electrics, sistems da bord ed indrizs da tracziun e da perfuraziun. Els utiliseschan las maschinas auxiliaras a moda professiunala.
Mariners da la navigaziun interna AFQ resguardan las prescripziuns da la lescha e dal manaschi sco era l’utilisaziun adequata cun bains da privel e restanzas resp. l’utilisaziun d’energia e material. Els respectan las directivas davart la segirezza da la lavur e da la sanadad e davart la protecziun da l’ambient. Els fan guardia en roda, controlleschan ils locals da las maschinas e dovran bandieras e glischs da signal.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 21-4-2011
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
Sin ina nav sin il Rain
Furmaziun en scola
Instrucziun en bloc a la scola professiunala Schiffer-Berufskolleg Rhein, Duisburg (GER)
Roms professiunals
- gidar da trair las navs tar in auter plaz da giaschair
- gidar da navigar
- gidar da transportar ils bains e persunas
- gidar da mantegnair e tgirar las navs ed ils implants
- resguardar las prescripziuns
Maturitad professiunala
Abitur professiunal a la scola professiunala Schiffer-Berufskolleg Rhein, Duisburg (GER)
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mariner / marinera da la navigaziun interna AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- tut tenor la scola differentas cundiziuns; per ordinari è in fufragnadi giavischà
Pretensiuns
- plaschair vi da la lavur pratica ordadora
- inschign manual
- senn da responsabladad
- fidadadad
- conscienza per l’ambient
- buna vesida e buna udida
- nagins disturbis da la vesida da colurs
- buna sanadad e resistenza a l’aura
- nagina sensibilitad envers canera e vibraziuns
- naginas allergias
- perseveranza
- plaschair vi dal contact cun carstgauns
- prontadad da lavurar da temps irregulars
- abilitad da lavurar en ina gruppa
Furmaziun supplementara
Curs e spezialisaziun
certificat ADN per transports da bains da privel, timunier / timuniera (suenter 5 onns experientscha da navigaziun), chapitani / chapitania cun patent da navs sin il Rain (examen da maister / maistra) e suenter patent da radar
Navigaziun sin l’auta mar
tar midada e furmaziun supplementara adequata e qualificaziun: navigatur / navigatura, radiofonist / radiofonista ed uffizier / uffiziera da navs
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal: spezialist / spezialista da duana, policist / policista (tar la polizia dal Rain)
Midada en auters secturs da la navigaziun interna
chapitani / chapitania sin navs da pumpiers, da la protecziun da las auas, en il sectur da la construcziun idraulica, guardian / guardiana da sclusas, possessur / possessura da l’atgna nav da bains, navs-cisterna u navs da passagiers, navigatur / navigatura sin lais svizzers, lavurs d’administraziun en atgna societad da navigaziun u agentura da port euv.
Cundiziuns da lavur
Mariners da la navigaziun interna AFQ lavuran per meds da traffic internaziunals (societads da navigaziun u possessur da navs independent). Lur lavur en la navigaziun interna è fitg pretensiusa. Els vivan e lavuran sin la nav ed èn savens sin viadi durant pliras emnas sur ils cunfins ora. Per ordinari lavuran els en in team e da tutt’aura, era durant la notg e las fin d’emnas. La segirezza a bord è fitg impurtanta. Perquai portan mariners da la navigaziun interna vestas da nudar e chalzers da segirezza. Igl è scumandà da consumar alcohol e drogas sin la nav. Tar il servetsch d’instrucziun da la cussegliaziun da professiuns a Basilea chattan ins ina glista da purschiders d’emprendissadi.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerische Vereinigung für Schifffahrt und Hafenwirtschaft
4019 Basel
Tel: 061 631 29 19
URL: www.svs-ch.ch


text:
Anguis fragilis
L' Anguis fragilis (en bergamàsch: Signòrbola; en bresà: Sebórgola) l'è 'na spéce de rètil de la famìa dei Anguidae. A leèl popolàr l'è cunsideràt en bis, ma del pont de vìsta genétich l'è 'na lözèrta che gh'è sparìt le sànfe (àpoda). De le sànfe al estèrno rèsta pròpe negót, ma 'l schèletro 'l consèrva amò 'n quach tràse. I ezemplàr adùlti i rìa a 30 o 40 ghèi de longhèsa, la fèmina la pöl rià a ólte 'nfìna a mès méter. El còrp l'è quarciàt zó de schìde gròse e löstre. El culùr el pöl nà del gris löster enfìna al celèst.
La colonìza pràcc e ambièncc ömecc de l'Euròpa 'nfìna a l'Asia Orientàla. Dificilmènt se la tróa en ambièncc sèch. L'è 'na bès•cia perlopiö crepuscular a la piö notùrna, dàto che la preferés el scür e 'l frèsch.
Tasonomìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Anguis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis colchicus (Alexander von Nordmann, 1840)
La sotaspéce Anguis fragilis fragilis se la tróa n' töta Europa, la sotaspéce Anguis fragilis colchicus la tróa endèl'Europa sudorientàla, endèl Càucazo e 'n Iràn.


text:
Peter Grossen è naschì ils 31 d'avust 1961 a Fruttigen en il chantun Berna, ed el è in dals musicants e cumponists enconuschents en Svizra. Gia da pitschen ha el fatg musica e pli tard ha el sunà l'orgelet en diversas chapellas da vaglia sco ils ils «Swiss Ländler Gamblers», il «Berner Örgeliplausch» ed ils «Ländlerbuebe Biel». Da Peter Grossen datti passa 200 cumposiziuns, ed in pèr da quellas tadlain nus en occasiun da ses 60avel ed el raquinta er da sia musica e sia passiun.
Peter Grossen ha 60
In musicant e cumponist da renum ha anniversari.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La nova lescha davart il servetsch d'infurmaziun haja survegnì in cler «Na» da la partida. Tras questa lescha vegnian las cumpetenzas dal servetsch d'infurmaziun extendidas massivamain, ha communitgà la suprastanza da la partida socialdemocratica (PS) grischuna. Il servetsch d'infurmaziun pudess entrar en la sfera privata dals burgais era senza in ferm suspect per in delict.
Gea per rinforzar AVS e l'economia per ils biadis
La PS è per l'iniziativa da l'AVS+, perquai ch'i saja impurtant d'investir en l'emprima pitga che saja pli calculabla che las cassas da pensiun.
Era l'iniziativa per in'economia verda sustegn la partida PS. A lunga vista na possian ins betg duvrar dapli resursas che quai ch'è avant maun. Cun in «Gea» a l'iniziativa sajan ins sin la dretga via.
Las iniziativas e la lescha van en votaziun a l'urna ils 25 da settember 2016.
RR novitads 16:00


text:
L’emprendissadi ha Domenic Janett fatg sco falegnam. Ma en il sang circulava gia adina la musica. Cun la clarinetta sut bratsch è el partì per Turitg a far il conservatori. Cun l'emprim toc «Mecal jo per cuotscha» ha cumenzà sia carriera. Radund 100 tocs da musica ha el scrit fin il di dad oz.
Musica senza cunfin
Marschs, polcas, mazurcas, jazz e blues ed auter pli ha l'engiadinais che viva oz a Stugl cumponì per tutta sorts gruppas da musicas. Ses repertori è vast.
Cun la clarinetta en viadi
Da piz a chantun cun ils «Engadiner Ländlerfründa» e pli tard era cun ils «Fränzlis da Tschlin». Na be sco cumponist, mabain era sco musicant ha Domenic Janett cuntanschì in renum remartgabel.
Per sia ovra ha Domenic Janett retschavì il premi cultural Grischun dal 2016. La surdada ha gì lieu ils 9-06-2016 a Bravuogn. Il premi è dotà cun 30'000 francs.
Sia vita, sia musica
Domenic Janet en ina emissiun da Radio Rumantsch dal 2014:


text:
Dapi in per onns datti a Mustér ina colonia d’iruns grischs (Graureiher). Per blers pestgaders è quai in concurrent che maglia blers peschs, cunzunt ord pitschens flums e dutgs laterals.
Quai ha er il pestgader passiunà Bruno Lombris constatà e decis da betg pli ir tant a pestga en talas auas e schanegiar uschia la populaziun da peschs.
El piglia er dapli peschs cun blessuras che pli baud. Quellas blessuras derivan dal bec da l’irun grisch e fan survegnir als peschs infecziuns da bulieus.
L'irun n'ha betg uschè gronda influenza
Tenor il survegliader da pestga da la Surselva, Roland Tomaschett, haja l’irun grisch bain in'influenza sin la populaziun da peschs – dentant betg ina uschè gronda sco pretendì d’intgins pestgaders.
Il chantun tegnia la situaziun en egl, acziuns spezialas encunter l’irun grisch na sajan dentant betg planisadas per il mument.
L’irun grisch saja in utschè protegì e quai restia era uschia.
Meglier per ils peschs: Dapli aua restanta e renaturalisaziuns
Pli impurtant è tenor Roland Tomaschett da schliar la problematica da l’aua restanta e da promover projects da renaturalisaziuns da flums.
Flums che mainan avunda aua e cun rivas natiralas porschian in meglier ambient als peschs e l’irun grisch haja pli grev da pigliar peschs en tals flums. Quai fiss pia ina schliaziun pli durabla ed effectiva che da cumbatter directamain l’irun grisch.
RR actualitad 07:10
L'irun grisch (Graureiher)
- 90 - 98 cm grond
- 155 - 195 cm avertura da las alas
- 1 - 2 kg grev
- maglia peschs, mieurs ed amfibias


text:
A la concurrenza naziunala d’artisanadi da furnaria-pastizaria-dultscharia ha Giorgio Bordoni mancantà be per il nair da l’ungla la medaglia d’aur.
I m'han mancà be trais puncts però eu sun cuntaintischem per la distincziun cun la medaglia d’argient.
Il panettone da chastognas vegn fatg en in vaider da conserva. Tras quai resta el fitg lom ed era umid per in fitg lung temp da fin 5 mais. Quai senza duvrar meds da conservaziun.
Il furner da Poschiavo è sa participà gia il 2017 a la Swiss Bakery Trophy cun ses «Grissini misti». Là ha el gudagnà la medaglia d’aur.
TR Telesguard 17:40


text:
L’idea è dad individualisar textilias cun squitschar si fotos u logos, declera Eugen Demont in dals iniziants. Ensemen cun Manuel Maissen ha el avert ina stizun che squitscha si tatgaders sin pullovers e t-shirts. Els sajan adina a la tschertga da novas ideas, uschia sajan els il mument era vi da producir mascrinas e tgi che veglia possia laschar squitschar si il logo da sia interpresa u tge ch’el vul.
Chattà plirs relicts da la fabrica
Els hajan endrizzà las localitads en l’anteriur biro da pajas, di Demont cun in surrir. Qua hajan els chattà per exempel ils negativs d’ina platta per squitschar placats, quella saja exponida. Era maschinas veglias hajan els empruvà da metter puspè en scena ed uschia render onur a la lunga istorgia industriala. Quai saja impurtant per els, decleran ils dus umens da Trun.


text:
I tuna suenter dapli che quai ch'igl è: La scol'auta pedagogica da la Turgovia ha ina nova purschida per rumantsch. I na dat dentant betg curs da rumantsch ubain in nov studi da rumantsch, mabain: Ils scolasts ch'instrueschan rumantsch sin il livel gimnasial e n'han betg fatg il diplom per sec 2, il «Lehramt» sco quai ch'ins di, pon, u meglier ditg ston prender suenter quai diplom. Bainchapì, tut quels ch'instrueschan senza diplom ston far quai, betg mo las persunas ch'instrueschan rumantsch. Il squitsch da far quai è vegnì dal chantun. «Atgnamain stuessan las persunas d'instrucziun schon avair il diplom cura ch'ellas cumenzan», di Hans Peter Märchy, il manader da l'uffizi per furmaziun media superiura.
Il docent vegn tar il student
Ch'igl è gist la PH da la Turgovia che fa uschè ina purschida er per rumantsch ha differents motivs. Per l'ina n'ha la PH Grischuna betg ina tala purschida - ella ha be ina furmaziun per instruir sin il stgalim primar ubain er secundar. Per l'autra ha la PH Turgovia gia fatg in project sumegliant ensemen cun la scola chantunala. E la PH Turgovia è flexibla. Uschè flexibla, ch'il docent vegn schizunt tar ils students. En l'Engiadina èn ils scolasts gimnasials che ston prender suenter il diplom numnadamain sa mess ensemen tar ina classa da radund 30 persunas. E per che quellas na stoppian betg ir adina puspè a Kreuzlingen, vegn il docent per parts dal studi simplamain en l'Engiadina.
RR actualitad 12:00


text:
Tge ch'èn ils motivs per il naufragi da la lescha da CO2 n'è betg cler, ha ditg Simonetta Sommaruga a la conferenza da medias dal Cussegl federal. La lescha saja probabel stada surchargiada. Uschia saja era il punct d'attatga pli gronds. Il Cussegl federal era s'explitgà per la lescha da CO2.
Tenor Simonetta Sommaruga saja ussa grev da cuntanscher las finamiras per la protecziun dal clima. Senza novas mesiras na saja strusch pussaivel. Ella veglia perquai tschertgar las proximas emnas il discurs cun il parlament e suttametter al Cussegl federal ina lescha che promova las energias regenerablas.


text:
Èbula
L’Èbula l'è 'n vìrus dla famìja Filoviridae dimóndi rabî in di cunfrònt d'l óm in dua al fà vgnir la févra muràgica. 'L è stâ catâ par la prima vòlta in dal 1976 in dla Repùblica Demucràtica dal Cóng e 'l à tòlt al sò nóm da 'n fiùm ad cal bandi là.
A vgnir a 'dès i èṅ sinc i tip difarènt dal vìrus d'l Èbula cgnusû, quàtar murtài p'r al gèn'r umàṅ (a s và da 'n 50% a 'l 89%). 'L è fàcil ch'al vìrus al daśvéggna da 'l bèsti ('l è stâ catâ in dal simi e in di papastrèi) e al s pasa quànd a s tóca di flùid dal còrp (sudōr, sangṿ, pisa, salìa, gòmit, e via acsè) 'd un sugèt malâ e cun di sìntum.
A na parsòna ch'la s mala 'd Èbula a gh vèṅ subìt, in dal gir ad pôc dè, na févra dimóndi élta, davśèṅ a i trénta-nóṿ grâd, e pò di dulōr a la pànsa, mâł 'd tèsta e a i mùscui, stufìśia, mâł 'd góla, ingósa e prilamènt 'd tèsta. Pò a riva 'l gòmit ch'a pâr cafè, sangvinamènt (ad dènt'r e ad fóra), pét scûr, maci in sla pèla, cagaròt, òć rós ślargâ, presiòṅ basa e batrìa 'd cōr. Dòp dū stmani in gènar a s mōr, i èṅ pôc qvéi ch'i guarìsan.
Dal madśìni o di vasèṅ uficiài a 'l dè 'd incō i n gh'ènan minga incóra ma di studióś i èṅ drē a preparàr quèl.


text:
Galeazz Maria Sforza
El Galeazz Maria Sforza (Fermo, 24 de genar del 1444 - Milan, 26 de dicember del 1476) l'è staa duca de Milan.
L'era el primm fioeu del Francesch Sforza e de la Bianca Maria Viscont.
A la mort del pader a l'era in Francia: ciamaa in patria de soa mader, el gh'ha 'vuu frontà on viagg pien de pericoi, perchè l'ha dovuu passà per i territori di Savoja, sò nemis.
El 20 de marz del 1466 l'è rivaa a Milan: in di primm temp l'ha governaa con la Bianca Maria, ma col temp el sò caratter autoritari l'ha ruzaa la mader a 'ndà via de Milan.
El par che proppi el sò caratter el sia staa vuna di reson de la soa mort: de fatti l'è mort per ona congiura de nobei milanes, che soportaven pu el sò fà de tirann. El 26 de dicember del 1476 l'è staa copaa de Gianandrea Lampugnan, Girolom Olgiaa e Carlo Viscont, arent a la Gesa de San Steven.
El s'è sposaa con la Bona de Savoja: del matrimoni hinn nassuu ona motta de fioeu:
- Gian Galeazz Sforza (1469-1494), duca de Milan.
- Ermes Maria Sforza (1470-1503), marches de Tortona.
- Bianca Maria Sforza (1472-1510), miee de l'imperador Massimilian I.
- Anna Maria Sforza (1473-1497), miee del Fonso I d'Este.
Inoltra el gh'ha 'vuu anca di fioeu de foeura del matrimoni. De la Lucrezzia Landrian hinn nassuu:
- Carlo Sforza (1458-1483)
- Caterina Sforza (1463-1509), sciora de Forlì e de Imola.
- Lissander Sforza (1465-1523), scior de Francavilla.
- Chiara Sforza (1467-1531), miee del Francesco Dal Verme.
Con la Luzzia Marlian:
- Galeazz Sforza, "contin" de Melz.
- Otavian Maria Sforza (1475-1545), vescov de Lod.


text:
Ils temas da la terza baterlada
- Il meglier ballapedist ch'il Grischun ha gì fin uss, Paul Friberg (anteriur giugader dals FC Son Gagl e FC Lucerna), enconuscha bain il trenader naziunal Vladimir Petkovic ed ha er ses numer da natel. Cun el saja el adina puspè en contact, ha ditg Friberg. Dat el forsa er tips a Petkovic? Tge di el dal campiunadi mundial fin uss?
- Er tema è natiralmain l'ultim gieu da gruppa da l'equipa naziunala Svizra cunter la Costa Rica. A la Svizra basta in pari per vegnir en l'otgavel final. Per daventar emprim da la gruppa fissi dentant da gudagnar, quai è er la finamira da Petkovic.
- Discurs cun Flavio Candinas, il giugader da la vart da Zuzwil. El è in grond fan da bal e manegia che la Frantscha daventia campiun mundial. Per el fiss in highlight sche la Svizra fruntassi en l'otgavel final sin la Germania e bittas ord il turnier il campiun mundial dal 2014.
- Ils adversaris dals emprims otgavels finals èn enconuschent (FRA-ARG, URU-POR, ESP-RUS, CRO-DEN) e quai dat er da discurrer en la canorta dal Radio Rumantsch.
Ils temas suenter la segunda emna
- L'emprim baterlada da la segunda canorta hai dà cun Mario Dietrich, in grond fan da ballape. Per il gieu cardinal da la Svizra cunter la Serbia vesa el mo ina strategia: «enavant, enavant». Quai che pertutga la cumposiziun dals giugaders avess el dentant schon ina proposta: far ina midada davanttiers.
- E suenter èsi ì en lingia directa en la Russia: tar Kevin Albin, Romano Candinas, Damian Mazzetta e Carlo Bearth ch'èn amez l'eveniment en Russia. Els han raquintà co igl è da sustegnair l'equipa en Russia. Ma els van betg mo per l'equipa svizra els stadions. Els èn stads e van a mirar gieus a Rostov, St. Petersburg, Moscau e Nuschni.
Ils temas da la premiera
- La balla-baterlada ha cumenzà cun Romana Brunold. Ella ans ha quintà la reacziun da sia famiglia sin sia bandiera favurisada e raquintà dals «cumbats» en stiva durant ils gieus.
- Ed er la segunda candidata è stada ina dunna: Elisabeth Catschegn. Ella ans ha declerà ses dilemma tar l’emprim gieu da la Svizra.
- Nus avain er discurrì cun Dario Cathomas. El crai ch’i pudess vegnir in bun campiunadi per l’Engalterra e manegia che l’equipa vegn enfin en il mez-final. Là perdia ella però pli tgunsch la cursa cunter la Brasilia. Er quai che pertutga la Svizra è el optimistic. El tema dentant la concurrenza vischina: la Germania.
- Il cor da Daniel Blumenthal batta per la patria, la Brasilia u la Belgia. Ils gieus da la patria vegnia el per franc betg a manchentar. E quels gieus na mira el betg sin il canapé...
- Ils fegls da Jeremias Risch èn nars da rimnar paninis ed ans ha raquintà da la via enfin tar il cudesch plain. E raquinta dals usits en famiglia durant il campiunadi mundial.
- Ed er nossa moderatura Georgina Janki ha raquintà da sia relaziun cun il ballape e co ch’ella è vegnida tar ses assistent da studio durant la canorta, la schimgia da plisch Sir David.
- A fin è la canorta ida cun tuns sonors: noss moderatur da l’emprima canorta, Guido Derungs ha chantà l’imni svizzer.
Making of balla-baterlada
Avant che cumenzar a baterlar davant ballape, han Georgina Janki ed ses assistent Sir David anc preparà il studio.
RR balla-baterlada


text:
Suenter l'arrivada da l'emprim tren da persunas sin la peninsla Krim ha l'Ucraina instradà ina procedura penala pervi da violaziun dal cunfin. Il tren da Son Petersburg haja traversà illegalmain il cunfin da stadi da l'Ucraina sin la punt da la Krim - han communitgà las autoritads a Kiew. La peninsla Krim tutga tenor dretg internaziunal tar l'Ucraina. Per il vischin, la Russia tutga ella tar territori russ.
Dacurt ha il president russ Wladimir Putin inaugurà la punt da viafier dispitaivla tranter la Russia e la peninsla Krim.
RR novitads 18:00


text:
La fusiun dals dus concerns sto anc vegnir approvada da las autoritads da concurrenza ed er ils acziunaris ston anc ir d'accord. Tenor la communicaziun duai la fusiun vegnir realisada aifer ils proxims 12 - 15 mais.
La branscha d'autos è sut squitsch ed uschia è la fusiun nagina casualitad. Constructurs d'autos ston investir milliardas en autos autonoms e l'electromobilitad. Il nov concern fusiunà venda ad onn radund 8,7 milliuns vehichels e vegn sin ina svieuta annuala da stgars 170 milliardas euros. Sulet VW, Toyota ed il concern franzos-giapunais Renault-Nissan èn anc pli gronds.
PSA e Fiat Chrysler
PSA maina sper Opel las marcas d'autos da Peugeot, DS e Citroën.
Fiat Chrysler ha las marcas d'autos Alfa Romeo, Chrysler, Dodge, Jeep, Lancia e Maserati.
RTR novitads 08:00


text:
Mardi èn s'inscuntrads ils schefs da las viafiers da la Svizra, l'Italia e la Germania a Lugano. Els planiseschan ina colliaziun directa da Frankfurt a Milaun.
En direcziun sid vai tras il Gottard; en direcziun nord tras il Lötschberg. Uschia duai vegnir pussibilità colliaziuns directas da la Germania vers Lucerna ed il Tessin, sco er dal Vallais vers la Germania. Profitar duai cunzunt il turissem.
Plinavant han ils schefs da viafier concludì da coordinar il sistem da bigliets e da simplifitgar l'organisaziun.
RR novitads 07:00


text:
«Umor e la mort – quels dus tutgan ensemen.», di l’actura e teatrista Sara Francesca Hermann en vita e cretta. L'umor saja fitg parent cun la mort. La tragica e la comica na vegnian ora ina senza l’autra.
Sche nus pensain vi da nossa vita, lura saja l’unica gronda absurditad, che nus morian, manegia Sara Francesca Hermann: «Nus vivain per murir. E quai fa vegnir nossa existenza absurda. Per na gist finir la vita, èsi da viver cun ligerezza. E perquai dovri umor.»
Il bragir ed il rir – omadus portan larmas – quels ston tutgar ensemen.
Rir sto Sara Francesca Hermann davart las pitschnas situaziuns dal mintgadi. Legher è insatge che capita en la vita. Umor saja, sch’insatge na giaja betg si. Umor è quai ch’ins ha sez.
Umor posseda mintga uman.
Sch’ins vegnia da rir sur da chaussas, lura hajan ins umor. Ed umor possian ins era emprender, è Sara Francesca Hermann persvadida filosofond en Vita e cretta.


text:
Quai ha schon dà da magunar e da pensar, mo uss vi jau anc empruvar ina davosa stagiun.
Suenter lungas ponderaziuns è Eligius Tambornino sa decidì da prolungar sia carriera per ina davosa stagiun, quai cun la finamira da pudair sa participar ina davosa giada a gieus olimpics. Malgrà ch’el sto uss planisar, organisar e trenar quasi sulet e sin agen cust – è el da buna speranza ch’e quest siemi giaja en vigur. Grazia a ses sponsurs survegn el era il sustegn finanzial ch’el dovra per prolungar sia carriera per in onn. Finanzialmain stoppia simplamain constar, era perquai ch’el saja bab da famiglia cun dus uffants. Quai saja ina premissa per insumma far vinavant, uschia Tambornino.
Jau sun prest 20 onns en il sport da prestaziun, hai vivì 20 onns ord il valisch e uschia è quai mia davosa stagiun.
La stagiun 2021/2022 è sia davosa stagiun, silsuenter vul Eligius Tambornino terminar sia carriera da sport, quai suenter esser stà bun dus decennis en quest metier. Suenter ils gieus olimpics da Sotschi il 2014 aveva il sportist oriund da Trun midà dal passlung tar il biatlon. Igl è pia la davosa giada che Tambornino fa tut quests sforzs cun tut ils dirs e lungs trenaments da stad – per anc ina giada mussar bunas prestaziuns sin loipa ed en il stan da sajettar. El saja dentant da buna speranza che quai gartegi, er cun ils resultats en la cuppa mundiala. El stoppia uss mo anc dumagnar ensemen tut sin il punct, uschia il biatlet da 34 onns.
Pudair ir als gieus olimpics il 2022 a Peking è ina finamira realistica.
Suenter questa otgavla e davosa stagiun da biatlon vul Eligius Tambornino lura turnar cun sia famiglia dad Andermatt enavos en la Surselva, e barattar ils skis e la buis cun ils cudeschs da scola. Il scolast primar vul en l’avegnir dar scola rumantscha, quai en sia patria, uschia ina giada ils plans.


text:
In segund plant argumentescha ch'in Brexit cuntrafetschia a cunvegnas internaziunalas davart il process da pasch en l'Irlanda dal Nord. En l'Irlanda dal Nord era ina maioritad s'exprimida cunter il Brexit tar la votaziun il zercladur.
Er en l'Engalterra datti gia in plant che pretenda ch'il Brexit na saja legalmain betg pussaivel senza avair il consentiment dal parlament. La primministra Theresa May na tegn nagut d'ina tala votaziun en il parlament. Ella vul dentant inoltrar la dumonda uffiziala d'extrar or da l'UE pir cura che sia regenza ha elavurà in plan per la relaziun futura tranter l'Engalterra e l'UE.
RR novitads 09:00


text:
Ad el vegn rinfatschà violaziun dal secret d’uffizi durant ses temp sco cusseglier da la citad da Dübendorf. Bäumle duai avair surdà l'onn 2011 documents secrets ad in schurnalist local. I giaiva per ina vendita da terren dispitaivla. Ils documents avevan confermà che la firma ch'aveva inoltrà il plan da furmaziun, aveva scussiuns en l'autezza da milliuns. La dretgira ha decidì che Bäumle n'avess betg dastgà dar vinavant las datas.
Envers Radio SRF ha Martin Bäumle ditg ch’el veglia far recurs cunter la sentenzia.
RR novitads 18:00


text:
Il 2017 era la halla da chavaltgar vegnida scritta or per il diever privat. In project inoltrà è lura vegnì persequità, ma lura laschà crudar in onn pli tard. Dapi lura hajan ins nizzegià la halla a moda sporadica per eveniments occurrenzas.
Diever primarmain per occurrenzas culturalas
La cumissiun da planisaziun da la halla saja perquai sa fatschentada a moda intensiva cun la halla, ses bajetgs annex e las pussaivladads per duvrar quella, scriva la vischnanca. En avegnir duai la halla vegnir duvrada per occurrenzas pli grondas da musica u events culturals, ma er per martgads, exposiziuns u occurrenzas sportivas.
Cun in studi da realisabladad duai uss vegnir evaluà tge mesiras concretas ch'ins stuess far per pudair realisar il concept da diever. Plinavant duai quest studi er resguardar co ins pudess nizzegiar il spazi exteriur.
En in emprim pass vegnia uss tschertgà il team per planisar il project. Quest team duai lura cumenzar sia lavur il schaner 2021.


text:
La midada dal clima, las temperaturas pli autas ed era las stads pli sitgas, laschan enavos fastizs en ils guauds indigens. En il Vallais ed en la Val dal Rain da Cuira crappan ils tieus ed en la Bassa fan guauds da faus tut brins quitads als selviculturs. Il chantun Argovia vul perquai gidar als possessurs da guaud da s'adattar a la nova situaziun.
En ils guauds da l'Argovia datti canera. Betg la ramur dal vent che sufla tras la roma, mabain las resgias a motor disturban l'idilla. Era sch'ins sto forsa dir che idilla è il faus pled. En blers lieus ves'ins plunas da laina. Las restanzas da las plantas che han gia patì la stad passada da la setgira e che l’enviern cun ses stemprads ha lura dà il rest. E tiers tut quai periclitescha in bulieu ils fraissens che perdan tutta feglia. Blera lavur pia per ils lavurers da guaud. I fa numnadamain prescha, il bau scorsa spetga schon.
Guaud na renda betg
E pervi da tut quellas raschuns datti il mument bler memia blera laina sin il martgà. In grond problem per ils possessurs da guaud, di il directur dal departament da construcziun dal chantun Argovia, Stephan Attiger.
«Il pretsch da laina è sa reducì ed els na survegnan nagin pretsch gist pli. Il medem mument han els stuì derscher anc dapli pervia dal bau scorsa. Quai è sco in circul vizius. Ussa vulain nus sustegnair ils possessurs tar la plantaziun da guaud.»
Cun prest 10 milliuns francs vul la regenza ussa sustegnair ils possessurs da guaud. Gratuit na saja quai agid dentant betg. Ins spetgia era insatge dad els.
«Nus vulain ina midada en il guaud. Impurtant è che nus avain en avegnir in guaud cun plantas ch'èn ablas dad ir enturn cun chalur.»
Transfurmar il guaud
Per exempel ruvers u sorts pli exoticas sco per exempel la douglasia che deriva da l'America dal Nord. Mo quellas investiziuns na pon ils possessurs da guaud strusch sa prestar, il pretsch dal lain è gia dapi intgins onns en tschaler. Ma i na giaja ad els betg mo per ils problems dals possessurs, mabain era da mantegnair il guaud sco spazi da viver per fauna e flora e sco lieu da recreaziun per ils abitants, di Stephan Attiger.
«Il guaud presta bler. Nus avain vis quai durant la crisa da corona. Ils abitants tschertgan il guaud, els van en il guaud per chattar ruaus, ensemen cun la famiglia.»
E perquai vul la regenza ussa dar 10 milliuns per ils proxims quatter onns. Mo l’emprim sto ussa anc il parlament chantunal decider. Il mument è la proposta en consultaziun.


text:
Le re de Fanes tradësc só popul y fej fajan na alianza cun i nemisc, por concuisté l’or dl’Aurona. Al ti aconsiëia da ti detlaré vera ai Fanes y ti asigurëia che Dolasila ne foss nia jüda a combate aladô de ci che ara ti â impormetü a Ey de Net. Le re aspeta sön Lagació da odëi la desfata dles armades de Fanes. Le profil de pera dl re de Fanes, le “Re Falz” che ti dé l’inom al Ju de Falzares é da odëi te formes desvalies ti crëps de Fanes.
iTunes Google Play Test dla ciantia
DIDASCALIA Fotogram dal film Le Rëgn de Fanes
HOME
© düc i dërc resservá


text:
Ils resultats onomastics, specialmain en la toponomastica, han impurtanza fundamentala per la valitaziun d'ina cuntinuitad d'urbanisaziun, che surviva la midada da lingua (cfr. areguard las Alps gia Steub 1867 e von Greyerz 1933). Qua stuain vegnir differenziads dus tips semantics: d'ina vart vegnan adoptadas formas anticas da linguas da substrat ("[j]ene oft unangenehmen Verräther anderer Zeiten", (translaziun: quels traditurs savens malempernaivels d'auters temps) co Steub 1867, 142 ha exprimì quai). La scuvrida da quellas formas sto considerar las regularitads da la fonetica istorica ed a medem temp quintar cun excepziuns multifaras che savens èn caschunadas da remotivaziun provocada da l'etimologia populara. Da l'autra vart dat i nums che "pledan": cun tschels vegnivan designads ils pledaders da las linguas da substrat, sco per exempel en ils nums alemans e bavarais cun la basa wal(l)-, walch-, welsch- 'neolatin' (cfr. l'ovra classica d'Ernst Schwarz 1970). La moda da proceder po succeder da duas perspectivas oppostas, numnadamain cun tschertgar correspundenzas pli giuvnas u actualas partind da cumprovas anticas (en itineraris, sin craps da miglia e.a.) u che en direcziun cuntracurrenta cun identifitgar etimons en furma da cumprovas anticas u da reconstrucziuns linguisticas per furmas actualas.
L'emprima perspectiva è senza dubi pli simpla pervia da las datas d'input survesaivlas, pertge ch'ella furnescha in effectiv da nums romans ch'en general èn da localisar bein. Quest effektiv po vegnir analisà sistematicamain. Bler pli exigenta ed er fitg pli expressiva è la perspectiva retrospectiva: qua mancan per gronda part las premissas per ina lavur da success che cuvra in spazi vast; blers territoris n'èn betg explorads onomasticamain, perquai ch'i n'existan ni variantas dialectalas recentas ni cumprovas temprivas. Almain en Svizra è vegnida fatga in'entschatta empermettenta cun il portal toponomastic svizzer ortsnamen.ch.
Ultra ils toponims che sa refereschan ad abitadis è impurtanta la documentaziun dals nums da cultira (per exempel da muntognas ed alps), perquai che pussibilitescha conclusiuns a l'utilisaziun nuninterruta dal terren. Tar quai l'exempel suandant, fitg provisoric: En ses studi impurtant davart l'urbarisaziun da la Baviera Sura meridiunala e dals territoris cunfinants tirolais ed en la regiun da Salzburg scriva Franz Weindauer 2014 davart il resultat d'ina valitaziun extendida dals chats archeologics: "Der Abgleich mit den Ergebnissen der Ortsnamenkunde und der Patrozinienforschung hat ergeben, dass erneut die bereits in spätrömischer Zeit besiedelten Regionen stichhaltige Hinweise auf romanisches Leben im Frühmittelalter liefern. Dazu zählen in erster Linie das Ammerseegebiet, das Werdenfelser Land, das östliche Chiemseegebiet und der Rupertiwinkel, aber beispielsweise auch die Region um das Mangfallknie, um Rosenheim und um den Starnberger See (Weindauer 2014, 249; translaziun: l'armonisaziun cun ils resultats da la toponomastica e da la perscrutaziun dals patrocinis ha mussà che danovamain las regiuns gia populadas durant l'epoca romana tardiva furneschan indizis valaivels da vita neolatina en il temp medieval tempriv. Da quai fan part en emprima lingia il territori da l'Ammersee, il Werdenfelser Land, il territori dal Chiemsee oriental ed il Rupertiwinkel, ma per exempel er la regiun enturn il Mangfallknie, enturn Rosenheim ed enturn il Starnberger See.). La distribuziun dals lieus da chat s'orienta en la part alpina dal champ da perscrutaziun da Weindauer fitg evidentamain als pass, pia per exempel a la ruta dal Brenner che sa sparta ad Innsbruck (sch'ins guarda dal sid) en in rom occidental (per il Zirlerberg a Garmisch ed en la regiun prealpina) ed in rom oriental (l'En engiu). Gia in tgit onomastic cursoric sin la chadaina da muntognas dal Karwendel, ch'è en igl angul da questas duas rutas e nua ch'i na sa scuntra nagin abitadi in zic pli grond fin oz, mana a la glisch en l'interval da be paucs kilometers romanissems evidents u pleds preromans ch'èn vegnids transmess en furma neolatina:
* la Fereinalm < lat. veranum, cfr. spa. verano 'stad' sco er il tunnel dal Veraina en Engiadina Bassa;
* la Krapfenkarspitze per la basa preromana *krapp- 'grippa', cfr. surs. crap cun fitg numerusas cumprovas en la toponomastica grischuna (cfr. Schorta 1964, 111-114);
* la Pleisenspitze per la basa preromana *blese 'blais d'erva spundiva', cfr. roh. blaisch, blais, bleis, bleisa (cfr. DRG 2, 373 sco er qua las numerusas cumprovas toponomasticas en Schorta 1964, 44-46);
* il Hochgleirsch per lat. glarea 'glera' + iciu cun spustament d'accent sin l'emprima silba; cfr. las correspundenzas svizras, sco il toponim rumantsch glaretsch a Mustér (cfr. Schorta 1964, 164) ed il toponim alleman da la Svizra Orientala Glaretsch a Pfäfers (cfr. ortsnamen.ch);
* la Larchetalm < lat. laricetum 'guaud da lareschs', da larix + etum, cfr. las numerusas cumprovas rumantschas dal tip laret, a la varianta lat. larictum en Schorta 1964, 185;
* il num da muntogna Juifen < lat. iugum 'giuf', puspè detg bleras parallelas sparpagliadas lunsch enturn, cfr. ils toponims Juferte en la Simmental al sid da Berna, pliras Juf e giuf/giuv en il Grischun (tuts en il portal toponomastic da la Svizra) sco er il Jaufenpass en il Tirol dal Sid; in pau ad ost da Juifen è la muntogna Guffert, il num dal qual sto vegnir mess sper la varianta da la Simmental numnada.
In'analisa accurata manass a la glisch anc bler dapli. Ins considerescha en il davos exempel plinavant la furma fonetica neolatina e cleramain betg pli latina (-g- > -v-, -f). Tut quests exempels da toponims presupponan contact cun ina populaziun da lingua neolatina che duvrava la muntogna per la subsistenza e bain er per l'acculturaziun a sia furma da vita. En quai senn ha gia s'exprimì Gamillscheg 1935, 306: "Der alemannische und bajuwarische Bauer, der dem neubesiedelten Boden seine Frucht abringt, stellt die Verbindung mit den unter gleich hart Bedingungen arbeitenden Romanen her. Nichts zeigt deutlicher, daß sich hier keine nationalen Kämpfe abgespielt haben, als die Tatsache, die altromanischen Ortsnamen und die jüngeren deutschen hier ebenso friedlich nebeneinander weiterbestehen wie Ladiner und Deutschtiroler. Das Eindringen der Alemannen und Bajuwaren in den rätisch-norischen Alpen hat keine Kulturzerstörung im Gefolge gehabt." (translaziun: Il pur alleman e bavarais che obtegna cun grond sforz fritga dal terren danovamain urbarisà, creescha la colliaziun cun ils Romans che travaglian sut las medemas cundiziuns difficilas. Nagut mussa pli evidentamain che qua na han gì lieu cumbats naziunals ch'il fatg che il toponims neolatins antics e tschels tudestgs pli giuvens coexistan vinavant uschè paschaivlamain in sper l'auter sco Ladins e Tirolais da lingua tudestga. L'invasiun dals Allemans e dals Bajuvars en las Alps reticas-noricas na ha betg gì per consequenza la destrucziun culturala.)
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Onomastica (Citar)
Orizont da la savida (Citar)
Quest portal infurmescha en trais differentas dimensiuns:
(1) davart realitads extralinguisticas ('chaussas'),
(2) davart concepts, u: categorias tematicas che n'èn betg liadas a singulas linguas u singuls dialects,
(3) davart [[expressiuns|tipisaziun] linguisticas da las linguas e dals dialects examinads.
Il tractament separà da (2) e (3) è fundamental, perquai ch'ils concepts relevants n'èn tuttavia betg adina documentads ('lexicalisads') cun denominaziuns specificas en tut il territori da retschertga; uschia na datti p.ex. en grondas parts dal territori bavarais nagin pled per il chaschiel che vegn producì da scharun (cf. persuenter gsw. Ziger, ita. ricotta, fra. sérac), entant ch'i na dat savens betg in'expressiun per la massa da chaschiel frestga anc betg furmada (bar. Topfen, deu. Quark) en ils dialects rumantschs sco er en il talian da standard. La relaziun dad (1) d'ina vart e da (2) e (3) da l'autra vart è mintgatant era pli problematica ch'i para a l'emprima egliada; uschia chatt'ins mintgatant expressiuns linguisticas cun in status semiotic nuncler, perquai ch'ils documents na mussan betg, sch'i sa tracta da denominaziuns da concepts u eventualmain da nums per chaussas; quai è p.ex. il cas, sch'in pledader titulescha in'alp particulara, per exempel quella ch'el dovra sez, cun in pled generic sco munt u pastüra.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)
Tags: Linguistica Context extralinguistic
(1) davart realitads extralinguisticas ('chaussas'),
(2) davart concepts, u: categorias tematicas che n'èn betg liadas a singulas linguas u singuls dialects,
(3) davart [[expressiuns|tipisaziun] linguisticas da las linguas e dals dialects examinads.
Il tractament separà da (2) e (3) è fundamental, perquai ch'ils concepts relevants n'èn tuttavia betg adina documentads ('lexicalisads') cun denominaziuns specificas en tut il territori da retschertga; uschia na datti p.ex. en grondas parts dal territori bavarais nagin pled per il chaschiel che vegn producì da scharun (cf. persuenter gsw. Ziger, ita. ricotta, fra. sérac), entant ch'i na dat savens betg in'expressiun per la massa da chaschiel frestga anc betg furmada (bar. Topfen, deu. Quark) en ils dialects rumantschs sco er en il talian da standard. La relaziun dad (1) d'ina vart e da (2) e (3) da l'autra vart è mintgatant era pli problematica ch'i para a l'emprima egliada; uschia chatt'ins mintgatant expressiuns linguisticas cun in status semiotic nuncler, perquai ch'ils documents na mussan betg, sch'i sa tracta da denominaziuns da concepts u eventualmain da nums per chaussas; quai è p.ex. il cas, sch'in pledader titulescha in'alp particulara, per exempel quella ch'el dovra sez, cun in pled generic sco munt u pastüra.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)
Tags: Linguistica Context extralinguistic


text:
Il pli savens manchia la cumpetenza professiunala e tar 45% da las offertas da plazzas, dettia quai naginas annunzias, scriva Manpower. En Svizra en 41% da tut las interpresas pertutgadas da la mancanza da talents, global èsi 38%.
Svizra Interpresas svizras han bregias da chattar lavurers adequats
Bunamain mintga segunda interpresa en Svizra ha bregia da chattar lavurers adequats. Il problem saja sa pegiurà en cumparegliaziun cun ils davos onns, mussan retschertgas da l’interpresa da lavur Manpower.
sda/gc


text:
La Chanzlia federala haja examinà e lubì l’iniziativa, ha declerà Rösti. Mez schaner 2018 cumenzia la Partida populara svizra PPS a rimnar las suttascripziuns per l’iniziativa. Il cusseglier naziunal dal chantun Berna ha rinforzà che l'immigraziun en Svizra stoppia vegnir limitada. Mintg'onn 80'000 immigrants sajan memia blers.
La clausula da «guillotina»
Concret pretenda l’iniziativa ch’il Cussegl federal negozieschia cun l’Uniun europeica davart la visada da la cunvegna davart la libra circulaziun cun l’Uniun europeica entaifer in onn. Sche quai na gartegia betg, duaja il Cussegl federal visar la cunvegna entaifer in mais.
Per cas ch’il suveran svizzer schess gea a l’urna, scadessan er tut las ulteriuras cunvegnas bilateralas cun l’UE. Quai è la consequenza da la clausula da «guillotina» da las cunvegnas bilateralas 1.
RR novitads 06:00


text:
Obsession - Complesso di colpa
Obsession - Complesso di colpa (Usesiòṅ - Cumplès ad cólpa) 'l è 'n film thriller dal 1976 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit insém a Paul Schrader. 'L è stâ girâ a Firénse.
Custâ un migliòṅ e quàt'r ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò fat sù quàt'r e quàtar.
Sunt
In dal 1959 la vita dal migliardàri Michael Courtland (Cliff Robertson) la patìs un brut cólp quànd na banda 'd laśaròṅ la gh pòrta via sò mujér Elizabeth (Geneviève Bujold) e la sò putìna Amy (Wanda Blackman). P'r avér-i indrē i rapidōr i gh dmànd'n un muć ad bèsi. La pulisìa però la gh cunsìlia 'd a n cédar minga e acsè lò al gh dà na valìś impinìda cun di fujét ad carta e 'n rilevadōr. Quànd i malvivènt i capìs'n al sò tragatèṅ e i s càt'n i pulisiòt tut 'd intóran, i decìdan ad scapàr via c'n al dū dóni sèg ma, durànt al viàś, i gh'aṅ 'n incidènt spavintóś ch'al fà sćiupàr la màchina. Courtland al s tōś lò la cólpa dla mòrt ad sò mujér e ad sò fiōla.
Quìnd'ś an dòp la sò usesiòṅ par la daśgràsia ch'l à cuntribuî a far sucédar la n gh'è incóra pasàda. 'L óm al và sèmp'r a viśitàr al mununènt dla céśa che lò 'l à fat tiràr sù tgnénd a mènt a 'l pòst in dua 'l iva cgnusû l’Elizabeth dimóndi an prima a Firénse. Quànd al sò sòci Robert LaSalle (John Lithgow) al gh dmanda 'd andàr sèg p'r un viàś 'd afâr in dla sità tuscàna, lò al gh và e là al véd na dóna cumpàgna a sò mujér, la Sandra Portinari. Michael al taca a 'ndàr-'g a drē, faghénd-la dvintàr prima cumpàgna a l’Elizabeth e pò spuśànd-la. Durànt la prima nòt ad matrimòni, la Sandra la vèṅ purtàda via e, cuma 'l éra sucès tant tèmp fà, Courtland al cata 'n mesàǵ cumpàgn a qvél ch'i gh'ìvan scrit in alóra i vèć rapidōr.


text:
Quai che mo paucs cuntanschan, ha Ian Spescha, oriund da Breil, cuntanschì: El è in dals megliers 100 da la stagiun actuala da «Deutschland sucht den Superstar - DSDS» . Sia versiun da «Hush» da la band Deep Purple ha persvadì la giuria enturn Dieter Bohlen.
Ch'el n'ha betg chantà ina chanzun moderna, mabain in classicher dals onns 60, ha da far cun l'uffanza da Ian Spescha. Cun geniturs ch'èn gronds fans da la band - uschè gronds ch'els han schizunt numnà lur figl tenor il chantadur da Deep Purple Ian Gillan - è Ian creschì si cun quella musica. Uschia n'è er betg surprendent ch'il giuven da 24 onns chanta regularmain chanzuns da Deep Purple cun sia band, ch'el ha tranter auter ensemen cun ses frar e ses bab.
Ma betg mo il chant è ina gronda passiun da Ian, mabain era da sautar u da far il beatboxen. El è in showman gia da pitschen ensi. E ch'el è stà cun ses talent in dals megliers 100 da 28'000 tar DSDS, quai haja anc ina giada dà in ulteriur stausch ad el da cuntinuar sin quella via. Er sch'el na sappia gist uss betg anc en tge furma exact, el sa, ch'el tutga sin la tribuna.


text:
La Confederaziun presta in sustegn finanzial da passa 12 milliuns francs per lantschar la SwissCollNet (Swiss Natural History Collections Network) – ina plattafurma da perscrutaziun digitala. Quai ha communitgà l’Academia svizra da las scienzas natiralas. En museums, scolas autas e curtins botanics da l’entira Svizra dettia passa 60 milliuns scuvertas dad animals, plantas, bulieus e fossils. Da quels objects sajan fin uss be 17% vegnids digitalisads.
Cun questa plattafurma vulan ils perscrutaders stgaffir la basa per far accessiblas meglier las datas da las collecziuns biologicas e geologicas da la Svizra. En pli duaja la plattafurma svizra vegnir colliada cun plattafurmas internaziunalas.


text:
En quest cudesch descriva el la lavur dals emploiads da l’armada svizra e da la Pro Lucmagn per tegnair avert la via dal pass. Quai da 1955 – 2015. Igl è ina incumbensa da l’armada perquai ch’ella ha ina staziun da radar sin il Piz Scopi sin 3'200 meters.
Lavinas
Surtut ils emprims onns e decennis han lavinas chaschunà fastidis e blera lavur. En memoria è anc adina la lavina dad Acla ch'ha custà la vita a trais persunas, tranter auter ad in emploià da l’armada, Battesta Flepp.
Ina persuna ch'è stada engaschada dapi l’entschatta è Martin Giger (*1927). El sa raquintar bleras istorgias.
Censura da l'armada svizra
Ciprian Giger ha dentant era pudì profitar da rapports, protocols e fotografias ord l’archiv militar. Mo il militar n'ha betg lubì da duvrar tut las funtaunas. Il cudesch è illustrà en tut cun passa 160 fotografias.
L'idea dal schef
Sco l’autur di haja ses schef, Clemens Berther, gì l’idea da documentar ils fatgs per l’archiv militar. La finala saja il material sa rimnà, ed el haja alura proponì d'edir in cudesch.
Quel na documentescha betg mo il servetsch d’enviern dals ultims 60 onns, el è era ina part impurtanta da l’istorgia locala e regiunala.
RR actualitad bunura


text:
Il pensum da la Innosuisse vegn ad esser da garantir il transfer da savida tranter la perscrutaziun ed las interpresas, per che la Svizra restia cumpetitiva. Era duajan absolvents da scolas autas survegnir sustegn per la perscrutaziun scientifica, dasper il sustegn tras il Fond naziunal svizzer. Per far quai vul la Confederaziun impunder in zic dapli ch’in milliun francs ad onn.
Da la nova instituziun spetgan il Cussegl federal ed il parlament dapli transparenza, ina meglra direcziun e dapli flexibilitad. Ils custs restan en il rom da fin d’uss. Cunter la nova lescha era sa messa la PPS.
RR novitads 12:00


text: Quant bain sas ti rumantsch: «Tschertge quatter mangiativas che cumenzan cun ils bustabs c ed s!» Tge sas ti dal rumantsch: «Tge onn è il rumantsch vegnì renconuschì sco quarta lingua da la Svizra?» Il set cumpiglia 100 cartas cun mintgamai duas dumondas e las respostas davosvart. Las chartas dattan la pussaivladad da repeter cuntegns ch'èn vegnids tractads durant il temp da scola e pon vegnir duvradas en lavur singula, da partenari u da gruppa. Pratic per repeter, approfundar e perfeziuncar, ideal per scola, chasa, tren e giaschaditsch; adattà per mintga giaglioffa e mintga tastgina.


text:
Zagros
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
Gl mund Zagros (perziane : رشته كوه زاگرس ; curd : Çîyayên Zagrosê) suó la cchiù ròssa caténa e gl Iraq é la secunna cchiù ròssa e gl Iran. È lònga 1.500 km da gl penènd e gl Iran (Curdištan, a gl chembine de gl Iraq) fin’a gl Gòlf Pèrzeche. La caténa fenisc a gl Štritt d’Ormuz. Le cime cchiù ávete suó gl Zard Kuh (4.548 m) é gl Déna (4.359 m).
Ze suó criate da gl tuzz tra la tívera aurasiáteca che chélla arábbeca.
Gl Zagros dénd a la štòria[cagna | cagna surgente]
La zzòna è addevendata assá desèrteca pure se pare ca na vòta éva cchiù vérd é ca la crapa è štata demata pruopia lòche, 10.000 ann fa, a la fin’e gl lúteme períede jacciale. L’análese genéteche retrospettive de gl DNA fòssele fa penzà ca gl uómmene ave, pe sse mendagn, prime arrajetate le pepelaziune de crape salváteche accedènn gl predature, é puó l’ave allevate.
Sign ca ze fatiava già la tèrra pe le còšt de sse mendagn a gl 8.570 p. C. ze tròvane a ciért paise ca mo ze chiámane Anshan é Susa.
Jarmo é Shanidar suó ddu zéta archeològgeche de la zzòna. A sse lúteme suó štate trevate riéšt schelètrece e gl òme de Neanderthal.


text:
Judaism
Ol judaism (del ebree יהודה, Yehudah, a travers ol grec Iouδaϊσuός e ol latin Iudaismus)[1] o ebraism l'è la relijon dei ebree. L'è la plu antiga dei tre relijon monoteiste majore, e i oltre do i è derivade de qesta.
Ol judaism d'incœ l'è l'evoluzion de la relijon biblega, vegnida for (segond la tradizion) de la lianza intra Dé e ol popol ebree. I so tests fondamentai i è la Torah, ol Tanakh e la tradizion orala suplementara, çoè i tests de la Mishnah e del Talmud.
Fina a la creazion del stat de Israel, l'era relijon ofiçala de nissuna banda.


text:
Lissandria
Lissandria (Lissandria anca in piemuntes, Alessandria in talian, Lisòndria int el dialet lissandrin, Lisandria in munferin, Lisciundria in ligür, Alexandria in latin, AλeEάvδpeιa Itaλίaς in grech) l'è un cumün del Piemont.
Al gh'ha 93 805 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 204,0 km² e ona densità de 460 ab./km². L'è el terz püssè pupulaa de la region dopu de Turin e Nuvara; l'è anca la capital de la pruincia cun l'istess nom.
El cumün de Lissandria l'è tacaa ai cumün de Bosco Marengo, Castellazzo Bormida, Castelletto Monferrato, Frugarolo, Montecastello, Oviglio, Pecetto di Valenza, Pietra Marazzi, Piovera, Quargnento, Sale, San Salvatore Monferrato, Solero, Tortona e Valenza.
A l'è stada fundada di trüpp de la Liga Lumbarda per difendes del Munferaa pro Imperatur.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Lissandria l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mintga terza interpresa svizra è stada pertutgada l'onn passà d'in agir illegal e betg etic ch'è vegnì a la glisch grazia a whistleblowing. Quai resulta dal nov rapport da whistleblowing che la Scola auta spezialisada dal Grischun a fatg ensemen cun la EQS Group SA. En connex cun las consequenzas ch'il whistleblower grischun Adam Quadroni a stuì purtar ha ditg il manader dal project tar la scol'auta, Christian Hauser, envers il schurnal regiunal da radio SRF che betg tut ils whistleblowers fetschian talas experientschas negativas. Experientschas negativas dettia dentant tuttina anc bler memia savens. Quai er, sch'i sa tractia propi d'in abus che possia er metter en privel la publicitad u custar bler als pajataglias.
Damain annunzias da whistleblowing il 2020
La media da 34 annunzias saja var in terz pli bassa ch'il 2019 en firmas svizras. Lura vevan ils posts da whistleblowing nudà en media 52 annunzias. Quai scriva la Scola auta spezialisda dal Grischun en ses rapport da whistleblowing – fatg ensemen cun la EQS Group SA. Passa 300 interpresas svizras han respundì al studi. En Svizra han tenor il studi passa 60% da las interpresas dumandadas in post per prevegnir e scuvrir abus.
Abus en connex cun homeoffice e reducziun da plazzas
La pandemia da corona saja in motiv per las annunzias d'abus dal 2020. Quella haja en tschertas firmas numnadamain muntà dapli homeoffice ed er ina reducziun da plazzas, uschia che structuras e process sajan sa pegiurads per collavuraturas e collavuraturs. Er puncto post d'annunzia per abus hajan ins constatà mancos, uschia scriva la FHGR vinavant en ses rapport.


text:
Elesiòṅ regiunàli dl'Emìglia Rumàgna dal 2014
Gl’Elesiòṅ regiunàli dl'Emìglia Rumàgna dal 2014 i gh'èṅ stadi al 23 dal méś ad Nuvémbar, soquànt méś prima dal duvû par via dal dimisiòṅ dal presidènt Vasco Errani. I cunsiliér dal parlamènt regiunàl da elèśar i èṅ 50 in tut, 48 fra i candidâ cunsiliér in lista e i 2 fra i candidâ a presidènt più vutâ.
La cunsultasiòṅ l'è stada vinsa p'r al candidâ dal Partî demucràtic, al mudnéś ad Campgajàṅ Stefano Bonaccini, ch'l à batû i sò rivài, qvél ad sèntar-dèstra, al leghìsta sìndic ad Bundèṅ Alan Fabbri, e qvéla dal Muimènt Sinc Stéli, la miranduléśa Giulia Gibertoni. Gl'àtar candidâ ch'i aṅ tòlt part a gl'elesiòṅ i èṅ stâ la Maria Cristina Quintavalla p'r al partî Cl'atra Emìglia Rumàgna (sinìstra radicàla), Alessandro Rondoni par 'l Ugnòṅ ad Sèntar e p'r al Sèntar-Dèstar Nóṿ e Maurizio Mazzanti par la lista Lìbar Sitadèṅ par l'Emìglia Rumàgna.
Gl'emigliàṅ e i rumagnōi andâ a vutàr i èṅ stâ dimóndi pôc, al 37,71% (1.304.841 vutànt a frònt ad 3.460.402 ch'i gh'ìv'n al dirìt) cónt'r al 59,26% dgl'elesiòṅ prima. Al schédi biànchi i èṅ stadi 15.327 (1,17%), al schédi nuli 34.145 (2,62%) méntar qvéli cuntestàdi i èṅ stadi 111 (0,01%).


text:
Il Cussegl dals chantuns na vul betg regular il martgà da latg - sco quai che plirs chantuns pretendan. El vul dentant ch’il Cussegl federal daventia activ en chaussa, ed approva ina tala moziun.
Ina sort contingents
Il Cussegl federal duai s'engaschar, per che l'organisaziun da la branscha da latg «BO Milch» fixeschia ils pretschs dal latg per almain trais mais – en segments pli auts. Ils producents duain er en il futur pudair decider sch’els vulan vender latg en segments pli bass, e per pretschs pli bass.
Ils producents e las interpresas ch’elavuran il latg dovrian ina segirezza da planisar, ha ditg il pledader da la cumissiun Isidor Baumann (PCD Uri). Quai gidia da meglierar la valur agiuntada. Sco proxim tracta il Cussegl naziunal questa moziun.
RR novitads 15:00


text:
Suenter l'extrada planisada da la Gronda Britannia da l'UE na duai il pajais betg pli far part al martgà intern da l'UE ed er betg da l'uniun da duana. Quai ha ditg la primministra Theresa May en ses pled da princip.
Cun agid d'ina cunvegna da commerzi liber duai la Gronda Britannia dentant avair in access uschè grond sco pussaivel al martgà. May è per ina separaziun clera.
Pli restrictiv cunter immigrants
Ultra da quai è previs ina lingia dira en connex cun l’immigraziun da burgais da l’Uniun europeica. En l’avegnir na duajan quels betg pli pudair viver e lavurar senz’auter en la Gronda Britannia.
Il dumber dals immigrants è memia aut.
Plinavant na vul la regenza a Londra betg pli suttametter al tribunal da la Communitad europeica a Luxemburg suenter il Brexit.
Reacziuns
Il minister da l'exteriur tudestg, Frank-Walter Steinmeier, beneventa che May ha procurà per dapli clerezza areguard il plan per il Brexit. El ha dentant suttastritgà ch'ils discurs cumenzian pir cura che la Gronda Britannia haja communitgà ses giavisch da sortir da l'Uniun europeica uffizialmain.
Davart ils resultats da las contractivas decida la finala il parlament a Londra. Quai vegn ad esser il pli baud il 2019.
RR novitads 15:00


text:
Radund 4 milliuns meters cubic material avevan sa distatgads dal Monte Conto durant il temp da tschaina. La bova n’ha betg be sepulì la citad bainstanta da Piuro, mabain er custà la vita da bunamain tut ils 1’000 abitants.
Piuro – il paese che non c’è
Oz exista Piuro be anc en furma dal num Comune di Piuro, cun las fracziuns da Prosto, Borgonuovo e Santa Croce. Quellas èn situadas da la vart dretga dal flum Mera, damai da tschella vart da l’anteriura citad renumnada. A maun da regurdientschas dals paucs ch'han survivì la tragedia, aveva la famiglia bainstanta Vertemate laschà picturar in maletg da la citad.
Adina dapli infurmaziuns
Dapi ch’ins ha cumenzà il 1966 cun emprimas exchavaziuns dal uschenumnà «Pompei da las Alps» han ins er pudì reconstruir en furma da 3D in maletg magari detaglià da Piuro avant 400 onns. Per il president da l’Associaziun Scavi, Gianni Lisignoli, è la lavur archeologica da grond’impurtanza per savair dapli da la citad entamez l’Europa. Visibel anc oz da quella èn:
- Palazzo Vertemate (il sulet ch'è restà da set!)
- Il clutger a Borgonuovo (uss cun nov zain)
- Parts dal Palazzo Belfort (exchavaziuns actualas)
In toc identitad manca
Per il president communal dal Comune di Piuro, Omar Iacomella, è la bova dal 1618 daventada in part da la vita dals abitants giusum la Val Bregaglia. Tras la tragedia avant 400 onns saja er ì a perder ina part da lur identitad.
En occasiun da las festivitads «400 onns bova da Piuro» han ils Talians er inaugurà in nov zain per il clutger da Borgonuovo ed laschà benedir els dals uvestgs preschents. Il nov zain duess regurdar mintgadi a las persunas ch'han pers lur vita ils 4 da settember 1618.
RR actualitad / TR Telesguard


text:
Devoziun da finiziun a Rabius ed a Trun: 18-06-2021
Devoziun da finiziun a Rabius:
Per ils affons dalla casa da scola da Rabius ha la devoziun da finiziun digl onn da scola liug a Rabius allas 14:00.
La devoziun da finiziun ha liug senza la preschientscha dils geniturs.
Ils bus da scola curseschan avon messa 15 minutas pli tard che usitau.
Suenter messa spetgan ils bus da scola sin plaz scola per transportar ils affons ellas vacanzas.
Devoziun da finiziun a Trun:
Per ils affons dalla casa da scola a Trun ha la devoziun da finiziun digl onn da scola liug a Trun allas 14:15 el Center communal.
Sulettamein ils geniturs dallas scolaras e dils scolars dalla 3. superiura astgan prender part.
Igl auto da posta cursescha tenor urari usitau.


text:
Mardi la damaun è in’alpinista morta sut la Fuorcla Prievlusa sin il territori da Samedan. Sco la Polizia chantunala scriva, era ina Svizra da 34 onns partida ensemen cun ses partenari davent da la chamona Tschierva en direcziun dal Piz Bernina. Cura che la dunna haja vulì sa tegnair vi dad in grip, saja quel sa statgà e la dunna saja crudada 50 fin 100 meters en la profunditad. La Polizia chantunala dal Grischun vegn ad intercurir l'andament da l'accident.
Samedan Accident mortal sut Fuorcla Prievlusa
RTR novitads 10:00


text:
Il sport na saja betg il principal en questa situaziun da crisa, e tuttina fetschia mal da betg pudair cuntinuar cun il campiunadi, di Donat Albin, il trenader da Trun/Rabius. Mez schaner aveva l’equipa sursilvana cumenzà cun ils trenaments per er far ina buna figura en la runda da primavaira. Suenter la mesadad dal campiunadi sa chatta il CB Trun/Rabius numnadamain amez la tabella en la terza liga.
Jau hai il sentiment che nus na dettian betg pli ballape fin questa stad.
Dad in di sin l’auter è tut vegnì bittà sin il chau. Sco tut las autras equipas na dastga il mument er l’equipa da Trun/Rabius betg trenar. Donat Albin spera simplamain che ses giugaders fetschian dentant insatge durant quest temp per restar fit en il cas ch’i vess tuttina dad ir liber in di. Quai che manchia dentant saja franc il contact in cun l’auter, pertge durant in temp senza corona fissan els ussa duas fin trais giadas ad emna ensemen, uschia il trenader.
Tabella 3. liga
Actualmain è il campiunadi interrut ina giada fin la fin d’avrigl, quai ha decidì il OFV, la Federaziun da ballape da la Svizra orientala.


text:
Cameron ha ditg ch’el cumbattia per ina Gronda Britannia entaifer l’Uniun europeica, e betg per ina varianta d’ina Engalterra pitschna. Plinavant ha el exprimì sia tema che la Scozia pudess en cas d’ina sortida da l’UE puspè votar davart l’independenza.
Farage da la partida populara da la dretga UKIP ha rinfatschà a l’UE che quella tegnia sut curatella la Gronda Britannia. Ed el ha pretendì da limitar l’immigraziun e da controllar meglier ils cunfins.
Il suveran britannic decida ils 23 da zercladur sche lur pajais duai restar en l’UE u bandunar quella.
RR novitads 06:00


text:
Pervi d’in sbagl da sajettar sin pais è Wiestner crudà enavos. Ma tuttina ha il currider da Trin mussà ina buna prestaziun è vegn la finala 11avel. L’ulteriur Svizzer Benjamin Weger n’ha betg mussa ina buna cursa e vegn 52avel.
Nov campiun mundial daventa il franzos Martin Fourcade. El era ina classa per sasez. Argient va en la Norvegia tar la legenda da biatlon Ole Einar Björndalen e bronz gudogna l'ucranais Sergej Semenow.
Selina Gasparin manchent ils top 60
Per la biatleta engiadinaisa Selina Gasparin è l'emprima cursa al campiunadi mundial da biatlon en Norvegia ina ina trumpada.
Cunquai ch'ella ha sco 67avla manchentà in classament tranter ils top 60 en il sprint na po ella betg ir a la partenza a la cursa da persecuziun damaun dumengia. Gia tar l'emprim post da sajettar ha Gasparin tutgà duas giadas dasperas.
Megliera svizra è Lena Häcki sco 21avla. Irene Cadurisch è vegnida 46avla.
RR novitads 14:00+


text:
La debatta da 90 minutas è stada engaschada e per part intensiva. La democrata ed il republican èn vegnids en ils chavels tar temas sco abort, leschas d’armas e l’occupaziun dals pli auts posts da derschaders.
En il duel ha Trump danovmain tschentà en dumonda da reconuscher ils resultats d'elecziun dals 8 da november. «Jau vegn lura a guardar quai, betg ussa.», uschia Trump.
Ils ultims dis aveva Trump discurrì pliras giadas dad in cumplot e pretendì che l'elecziun vegnia manipulada. Cumprovas u indizis persuenter n'ha el però betg pudì furnir.
La Russia vesa pli gugent ina poppa sco president american.
Clinton ha rinfatschà a ses cuntracandidat da sustegnair la spiunascha cunter l'agen pievel. I saja evident che las ultimas attatgas da hacker, ch'han manà a la publicaziun da datas sin la plattafurma da scuverta Wikileaks, sajan vegnidas timunadas da circuls da la regenza russa, uschia Clinton.
Trump haja pliras giadas exprimì laud envers il president russ Wladimir Putin. Il president russ sustegnia Donald Trump perquai ch'el haja pli gugent ina «poppa sco president dals Stadis Unids», uschia Clinton.
El n'enconuschia betg Putin, ha ditg Trump. Il president russ na saja betg ses meglier ami. I saja però segir d'avantatga sch'ils Stadis Unids sa chapeschian cun la Russia.
Hillay discurra dapi 30 onns, na dumogna però nagut sin la retscha.
Trump da sia vart ha ditg che Clinton na saja «betg abla». En il sectur privat haja el fatg bler meglra lavur ch'ella en il sectur public. Trump ha punctuà sias prestaziuns sco um da fatschenta ch'haja stgaffì firmas. A Clinton ha el ditg ch'ella discurria dapi 30 onns, na dumognia però nagut sin la retscha.
Tenor in'enquista da l'emettur CNN ha Hillary Clinton gudagnà er quest duel. Tar l'enquista da l'institut Ipsos ch'è vegnida fatga suenter il segund duel da televisiun (12 d'october) maava Clinton cun in avantatg dad 8% sin Trump.
La successura u il successur da Barack Obama vegn elegì ils 8 da november.
RR novitads 06:00


text:
L’impurtant:
- La proposta da la cumissiun da stadi dal Cussegl naziunal da realisar ina «favurisaziun d’indigens light» na chatta betg propi adherents a Brüssel.
- L’UE vuless realisar la migraziun cun ina cunvegna da basa instituziunalisada. Il Cussegl federal refusa ina tala.
- Ina cunvegnientscha n’è il mument betg realistica.
La mesemna vegnan ils ambassadurs dals stadis commembers da l’UE a s’inscuntrar en ina sesida secreta. Il tema vegn ad esser las contractivas da la cumissiun da l’UE cun la Svizra davart l’immigraziun. En in document confidà ha la cumissiun uss infurmà gia sur da las contractivas. Sco SRF scriva èn els en possess da quest document. La conclusiun è ch’èn ils puncts centrals na vegn quai betg tar ina cunvegnientscha.
Il Cussegl federal è cunter derschaders esters
Era tematisà duai vegnir la proposta da la cumissiun da stadi dal Cussegl naziunal fatga l’entschatta da settember. «L’UE tractia en quest document secret explicit questa proposta», ha conferma in correspundent da SRF. Ord vista da l’Uniun europeica dovra quai ina cunvegna da basa instituziunala per che betg il Cussegl federal haja la cumpetenza da decider ma la finala in derschader da l’UE. E quai na vul il Cussegl federal betg.
Ina cunvegna è dalunsch davent
Era autras ideas per realisar l’iniziativa èn para vegnidas discutadas sco per exempel ina clausula da protecziun, sco il Cussegl federal aveva proponì.
Suenter bunamain dus mais vegnan proxim glindesdi il president da la Confederaziun Johann Schneider-Ammann e Jean-Claude Juncker a s’inscuntrar per discurs a Turitg.
RR novitads 16:00


text:
San Biàs
Biás de Sebaste l'era un dutùr armén del 3° e 4° sécul. L'é diventái vesc de la só citá.
L'ha minga vursüd rinegá la césa católica, e quindi l'é stai turtürá e cundaná a mort in del 316.
L'é venerád cume sant de la césa católica e anca de quela utrtudósa.
La sò festa lé el 3 de febrár in Ucidént e el 11 de febrár in Uriént. In de la Basa Ludesana l'é Patrón de Cudógn e de Cor Giùn. Ind el rest dla Lumbardia l'é patrón de Aquafrèda (BS), Cavrìn, Casàl Lita, i Castèi, Cavriana, Isan, Milsan, Mungüss, Müss, Saresére, Süséra, Tröv e del cumün nuarés de Gnün.
Tradisòn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cume dutùr, la tradisón la dìs che l'ha guarìd tantisima gent. Per quest l'é invucád per prutegg le malatie, e suratüt quele del mal de gula.
San Biás l'é stái turtürád cun di péten de fer, per petená le pégure; per quest, truémm semper di péten in de le scultüre de San Biás.
Per el dì de San Biás se dìsun vari pruerbi:
Alter futugrafìi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La césa de San Biás di Armén, a Ruma


text:
Pianét terèster
Ü pianét terèster l'è ü pianét fài sö quàze adóma de préda e de metàl e i è ciamàcc isé dal nòm del nòst pianét, la Tèra.
In del sistéma sulàr i pianécc terèster i è quàter e i è Mercùrio, Vèner, la Tèra e Màrt, menimà i óter pianécc i è ciamàcc gigàncc de gas, dezà che i è facc de idrògen, élio e àqua e i gh'à mia öna superfìs stàgna 'ndó che s'pöl pogià i pé. I pianécc terèster del sistéma sulàr i è chèi piö vizì al sul e pròpe per chèsto i è ciamàcc pianécc del sistéma sulàr intèrn.
I pianécc terèster i gh'à mia di satèliti o, se i ghe n'à, i ghe n'à póch,i ghe n'à ü tòch de méno di pianécc del sistéma sulàr estèrn: ad ezèmpe, la Tèra la gh'à adóma la Lüna, menimà Giòve 'l gh'à 63 lüne.
Cóme i è facc[Modifega | modifica 'l sorgent]
De sólet quàze töcc i pianécc terèster i gh'à 'n del mès ol nücleo de metàl, per lo piö de fèr, intùren gh'è ü mantèl de silicàcc e sura öna rösca düra. Fò sùra i gh'à ach ön atmosféra che l'è però ön atmosféra secondària, cioè che la s'è fàcia co i gas che i vé dal pianéta stès, cioè co i gas bötài fò da i vülcà, ma sö la tèra ach co i gas de la éta, compàgn del osìgeno, menimà sö i pianécc gigàncc de gas la gh'è ön atmosféra primària, cioè che l'è fàcia co i gas de la nìola uriginària de 'ndö l'è nasìt ol sul.
I còrp terèster[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Lüna, insèma a Io e a Europa, che i è dù satèliti de Giòve, i è di còrp terèster, de fati i è de préda, acasibé i sìes mia di pianècc, dezà che i gìra mia intùren al sul.


text:
Engelberg n'è betg pli isolà dal rest dal mund. I dat in sviament. Quai communitgescha la Polizia chantunala da la Sutsilvania. Suenter ch'igl ha pluvì la sonda saira intensiv en la Svizra Centrala è ina bova ida giu sin la via tranter Wolfenschiessen ed Engelberg e quella ha stuì vegnir serrada.
Trens na curseschan dentant nagins tranter Wolfenschiessen ed Engelberg. Tenor la SBB cuzza l'interrupziun almain fin venderdi che vegn. A Wolfenschiessen han radund in tozzel persunas stuì vegnir evacuadas.
Grondas quantitads da plievgia
Tenor SRF Meteo hai pluvì fermamain la notg sin dumengia en bleras regiuns da la Svizra. La pli gronda quantitad da plievgia è vegnida mesirada a Gersau en il chantun Sviz cun 70,3 millimeters aifer in di.
Pervi da la blera plievgia è la situaziun er en la Part Sura Bernaisa tendida. La blera plievgia ha emplenì anc ina giada il Lai da Thun ch'era gia plain. En consequenza è il traffic da bartgas sin il lai sistì per la dumengia.


text:
Interlaken
Modell:Otheruses Cuurdinàde: 46°41′N 7°51′E
Interlaken a l'è un cumün svizzer, capolöch del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 332 abitant.
El cumün de Interlaken al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bönigen, Därligen, Matten bei Interlaken, Ringgenberg, Unterseen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fina al 1891 Interlaken l'eva cognussüü col nom de Aarmühle.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
External links[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit uficial
- Sit uficial del cumün (Todesch)
- Interlaken (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il gi da giugs ei in gi per grond e pign, giuven e vegl. En gruppas da min. 2 persunas astgeis vus far part al parcours che meina vus atras differents posts egl uaul sil trutg dil vita-parcours. Ils differents posts ein da sligiar sil plaz ed il temps vegn prius alla fin. Ils pli sperts che han ils pli bia puncts tier ils singuls posts gudognan la cuorsa.
Mo far cun ei gest schi bi sco gudignar, pertgei tier nus va negin cun mauns vits a casa. Grazia a nos buns sponsurs astgein nus offerir a mintga participont e mintga participonta in premi.
Il parcours ei aviarts naven dallas 11.00 - 14.00 uras. La rangaziun suonda ton pli spert, sil pli tard allas 15.00 uras. Il gi da giugs ha liug da tutt'aura!
Cordialmein envida
L'uniun da giuventetgna Morissen


text:
Bülach
Bülach a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.09 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 503 abitant.
El cumün de Bülach al se tröva a una altitüden de 416 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachenbülach, Eglisau, Embrach, Glattfelden, Hochfelden, Höri, Rorbas, Winkel. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bülach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de Pulacha.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial de Bülach
- Bülach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Spital Bülach
- Vetropack
- Sigristenkeller Art Gallery
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il cumenzament da zercladur han il chantun Grischun e la TECHNOPARK® (Liechtenstein) SA fundà il TECHNOPARK® Grischun. Il Grischun survegn uschia in nov center per interpresas giuvnas da tecnologia en in lieu central a la staziun da Landquart. L'activitad dal center d'innovaziun cumenza il 1. da settember 2020.
Cun quest center vul il chantun promover surtut interpresas giuvnas e creativas en Grischun. Uschia garantescha il chantun lura er la finanziaziun da partenza per il tecnoparc per ils emprims 5 onns – cun in'opziun da prolungar quella per ulteriurs 5 onns. Per il manaschi dal center quinta il chantun cun custs annuals da 260'000 francs.
Gestiunà vegn il tecnoparc d'ina uniun purtadra ch'è vegnida fundada aposta. President da l'uniun è il Grischun, Rudolf Minsch, il vicedirectur dad economiesuisse. In mainagestiun per il tecnoparc vegn actualmain anc tschertgà.


text:
Ils delegads da l'Uniun chantunala dals chatschaders da patenta han elegì il landamma da Tavau Tarzisius Caviezel sco nov president. Quai cun 179 encunter 8 vuschs ed in'abstenziun. El cumenza questa incumbensa a partir da l'entschatta da l'onn proxim. Enfin uss è Caviezel vicepresident.
Tarzisius Caviezel succeda a Robert Brunold che sa retira suenter sis onns en uffizi en temps cun bleras sfidas per la chatscha Grischuna, uschia Caviezel. El saja conscient ch'el surprendia l'uffizi en temps cun bleras sfidas per la chatscha Grischuna.
Jau sai ch’jau surprend in job en quel ch’igl è grev da chattar soluziuns che plaschan a tuts.
Pervi da la crisa da corona han ils delegads elegì il president en scrit e betg sco planisà gia mez matg a lur radunaza. Quella era vegnida annullada pervi dal scumond da sa radunar.
Ulteriurs nov elegids
Sco vicepresident è vegnì elegì Arnold Giger. Nov president da la cumissiun da tgira è Toni Hoffmann, nov president da scolaziun è Riccardo Ryffel e nov primtiradur è Ruggero Plozza, ch'è vegnì elegì en il segund scrutini. Responsabel per las relaziuns publicas resta Flurin Filli.


text:
Ses pli grond quità saja, ch'ella stoppia bandunar la terra, declera Anna Lee Famos. Ella haja anc il pass svizzer e be ina residenza permanenta per la Gronda Britannia. «L'ambassada svizra n'ha betg scrit a mai, l'administraziun englaisa n'ha betg scrit a mai. Jau sai però che l'administraziun englaisa ha scrit a divers svizzers e ditg ch'i stoppian dumandar per la permissiun da restar suenter il Brexit.»
Worst case: in exodus da na-Brits
Il pir saja sch'i dettia tuttenina in exodus da glieud che na saja betg burgais englais. Gist Londra saja ina citad multiculturala nua ch'in dependia da tschel. Insumma, manegia Anna Lee famos, regia caos e confusiun totala en il mument. «Nagin sa propi tge che capita u vegn a capitar e questa intschertezza dat propi sentiments terribels tranter il public general», constatescha ella.
Nagin grond sustegn èn tenor ella era ils politichers responsabels. Ella na vesia betg che tals possian spendrar la situaziun. Fertant ch'ella resta en la Gronda Britannia èn intgins da ses enconuschents schizunt sa decidids da bandunar il pajais.
RR actualitad 12:00


text:
L’istorgia da las Zoclas cumenza gia avant la fundaziun l’onn 1985. Eugen Monn, in dals fundaturs, sa regorda ch’i sajan vegnids ensemen ed hajan decidì da far part al til da tschaiver a Trun. Tuts hajan laschà plaschair quai. Ma l’uniun è vegnida fundada pir il december 1987.
Els hajan stuì cumenzar tar null, raquinta Eugen Monn. Uschia haja quai gì num rimnar in per daners tar parents ed enconuschents, per pudair cumprar insaquants instruments. Quels hajan els chattà via in inserat en la gasetta. Ils instruments da ritmica han ils musicists zambregià sez. I vegniva improvisà bler en cumparegliaziun cun oz. Era las emprovas na vegnivan lura betg prendidas uschè serius da tuts.
RR actualitad 06:00


text:
En l'affera enturn l'anteriur schef da la Raiffeisen, Pierin Vincenz, vegn uss er il Principadi da Liechtenstein activ. La procura publica da Liechtenstein fetschia in'inquisiziun «en causa Raiffeisen Svizra» pervi dal suspect da lavar daners, ha ditg il procuratur public Robert Wallner.
L'inquisiziun sa drizzia vers pliras persunas, ha ditg Wallner tar in artitgel correspundent dal portal online «Inside Paradeplatz». Tenor l'artitgel duaja ir en las inquisiziuns per pajaments en l'autezza da pli ch'in milliun francs. Quels sajan vegnids transferids sur la banca en il Principadi dal Liechtenstein LGT. Uschia haja ina societad da Beat Stocker – in partenari da fatschenta da Pierin Vincenz ch'è er accusà – l'onn 2015 pajà ina auta summa da 7 cifras al schef da Raiffeisen da quella giada, Pierin Vincenz.
RR novitads 10:00


text:
- A Berlin è in camiun furià il glindesdi saira en ina fiera da Nadal datiers da la Gedächtniskirche. Almain 12 persunas èn mortas, 48 èn vegnidas blessadas, per part grevamain.
- La polizia ha arrestà ina persuna suspectada. Il cunautist è mort.
- Il camiun è oriund da la Pologna, probablamain è el vegnì engulà.
- Per las 13.00 dad oz mardi è annunziada ina conferenza per ils meds da massa. Il president da la citad da Berlin Michael Müller vegn ad infurmar.
Sco la polizia da Berlin ha communitgà, haja ella arrestà il probabel manischunz dal camiun. Quel aveva manà il camiun en la fiera sin in traject da 50 fin 80 meters. Alura era el l'emprim fugì.
La persuna suspectada è in um da 23 onns dal Pakistan. L'um che ha duvrà pliras identitads è probablamain arrivà sco fugitiv en la Germania. Per la chanceliera tudestga fissi per tuts fitg grev da chapir ch'ina persuna fa ina tala attatga, suenter avair dumandà en il pajais per agid e protecziun.
En il camiun aveva la polizia chattà ina persuna morta. Probabel sa tracti d'in manischunz da la Pologna, il camiun aveva numers polacs. La firma da transport n'aveva dapi las 16:00 gì nagin contact pli cun il manischunz. Il camiun aveva transportà atschal ord l'Italia ed avess gì da stgargiar quel il mardi a Berlin. Il speditur suppona ch'il camiun è vegnì rapinà.
Il schabetg fa endament in'attatga cun in camiun a Nizza la stad passada.
Il president dals Stadis Unids da l'America Barack Obama ha exprimì sia profunda condolaziun durant in telefon cun la chanceliera tudestga. Ses pajais vegnia a far tut per gidar a sclerir quest'attatga. Era condolà a las famiglias da las unfrendas da Berlin ha il president da la Confederaziun Johann Schneider-Ammann.
Ed il futur president american Donald Trump è s'exprimì via twitter sur da l'attatga supponida a Berlin. Per el èsi franc ina attatga.
RR novitads 22:00 ++


text:
La finamira dals organisaturs dal campiunadi mundial 2017 a San Murezzan è da laschar enavos la natira uschia sco quai ch'ella era avant las cursas alpinas – gieus persistents quai era lur credo. Mintga crest, mintga fora ed aual duess vesair ora sco avant. Per accumplir quella finamira han geometers registrà il terren avant a las cursas.
Il militar fa las lavurs da grop e Jon Jachen Flura da Müstair cun sia firma fa las lavurs finas. El è responsabel che l’erva creschia sin ils prads, exactamain quell’erva ch'existiva avant il campiunadi. Per cuntanscher quella finamira han ins tratg sem spezial cun exact quellas flurs che creschian sin quell’autezza ed en quai lieu a Salastrains.
Sche tut funcziuna lura vegn ad esser la cuntrada enturn Salastrains sur San Murezzan la fin da questa stad precis uschia sco avant ils gieus.
RR actualitad 17:00