text:
Henri Guisan
Henri Guisan è naschì ils 21 d’october 1874 a Mézières e mort ils 7 d’avrigl 1960 a Pully. Durant la Segunda Guerra mundiala è Guisan stà general ed uschia il schefcumandant da l’Armada svizra.
Cuntegn
Giuventetgna e studi[modifitgar | modifitgar il code]
Il bab da Henri Guisan è stà il medi e maior Charles-Ernest; la mamma Louise Jeanne, naschida Bérengier. Ella è morta diesch mais suenter la naschientscha da Henri Guisan perquai ch’ella era malsauna dal pulmun. Cun diesch onns è Guisan ì al progimnasi a Losanna nua ch’el è era stà commember dal Corps des Cadets. Per meglierar ses tudestg ha el passentà sis mais en la Germania. Suenter ses return en Svizra ha el fatg la matura ed ha cumenzà a studegiar medischina, pli tard scienzas natiralas e dretg. Damai che tut questas direcziuns da studi na cuntentavan betg el, ha Guisan la finala studegià agricultura. El ha visità las scolas agriculas ad Ecully (sper Lyon) e Hohenheim (Württemberg). L’onn 1897 ha Guisan maridà Mary Doelker e fatg il pur a Chesalles-sur-Oron. Il 1902 ha el surpiglià da ses sir il bain Verte Rive a Pully. En ils onns 1930 ha Guisan fatg part dal Comité olimpic internaziunal. Tranter las duas guerras mundialas è Guisan plinavant stà commember da l’executiva da la vischnanca da Chesalles e dal parlament da la vischnanca da Pully.
Carriera militara[modifitgar | modifitgar il code]
Henri Guisan ha cumenzà sia carriera militara cun la scola da recruta l’onn 1894. El ha absolvì la scola da recruta da stad a Bière sco artigliarist da champagna. Enfin l’Emprima Guerra mundiala ha Guisan cuntanschì il grad da maior. Durant la guerra è el stà pliras giadas a la front en l’ost da la Germania per emprender la tactica da guerra. Henri Guisan ha cuntanschì ils suandants grads en l’armada svizra:
- 1894: litinent
- 1904: capitani
- 1908: capitani en il stab general
- 1911: maior; midada da l’artigliaria territoriala tar l’infantaria
- 1916: litinent colonel en il stab general
- 1919: schef dal stab general da la 2. divisiun, cumandant dal regiment d’infantaria 9
- 1921: colonel brigadier
- 1927: colonel divisiunari
- 1932: cumandant dal corp d’armada
Colonel brigadier (tud.: Oberstbrigadier), colonel divisiunari (tud.: Oberstdivisionär) u lura era il cumandant dal corp d’armada (tud.: Oberstkorpskommandant) eran grads ch’igl ha dà fin 1960. Davent da là han ins laschà davent il ‹colonel› respectiv en tudestg l’‹Oberst›.
General Guisan[modifitgar | modifitgar il code]
Entant che la situaziun daventava adina pli dramatica en l’Europa la stad 1939, è Guisan vegnì elegì ils 30 d’avust 1939 da l’Assamblea federala sco general da l’armada svizra. Igl è quai in rang ch’i na dat betg en Svizra en temps da pasch. Perquai ch’el valeva sco bun candidat per quest post e perquai che la regenza era represchentada da quel temp mo cun in cusseglier federal da la Svizra romanda, è Guisan vegnì elegì immediatamain cun 204 da 231 vuschs valaivlas. Durant la guerra chapiva Guisan adina puspè da far curaschi a la schuldada sco era a la populaziun. Uschia per exempel ils 25 da fanadur 1940 cun ses rapport sin il Rütli. Là ha Guisan declerà la strategia dal Réduit che muntava ch’el veglia retrair las truppas en las Alps. Ils 20 d’avust 1945 è Guisan vegnì relaschà sco general damai ch’il servetsch activ e la Segunda Guerra mundiala eran a fin. Guisan ha surdà a l’Assamblea federala in rapport da 270 paginas davart il temp dal servetsch activ.
General Guisan en il Grischun[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il famus rapport sin il Rütli (ils 25 da fanadur 1940) ha Guisan inspectà la brigada da cunfin 12 ed ha festivà cun questa brigada grischuna l’emprim d’avust ad Arosa. Ils 2 d’avust ha Guisan visità nunspetgadamain Tavau. Mez favrer 1941 è Guisan puspè stà en il Grischun. Lura ha el discutà cun il cusseglier federal Enrico Celio e la regenza grischuna la situaziun da la Viafier retica ed ha visità ils 16 e 17 da favrer ensemen cun Celio ed il cumandant da corp Renzo Lardelli il Puschlav e la Bregaglia. Gia l’onn suenter è Guisan puspè stà en il Grischun per inspectar tut las truppas grischunas e lura ils 15 da november 1942 per assister al defilé da la brigada da cunfin 12 a Domat. Guisan è dentant er anc stà en il Grischun cura ch’el n’era betg pli general. Uschia ha el per exempel visità l’indeschavel Tir da la Chalavaina a Tavau ils 2 da fanadur 1946.[1]
La mort dad Henri Guisan[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 7 d’avrigl 1960 è Henri Guisan mort. El è vegnì sepulì ils 12 d’avrigl a Pully. Var 300 000 persunas, tranter auter blers veterans dal servetsch activ en unifurma, èn stads spalier a l’ur dal til da sepultura da Henri Guisan.
Mitus Guisan[modifitgar | modifitgar il code]
Oravant tut per la generaziun veglia vala Henri Guisan sco persuna che ha salvà la pasch en Svizra durant la Segunda Guerra mundiala. Ins vesa Guisan quasi sco simbol per la resistenza da la Svizra. Tar il mitus tutga era la strategia dal reduit. Blera glieud crai che quella strategia e la fermezza da l’armada hajan protegì la Svizra da la Segunda Guerra mundiala.
Critica[modifitgar | modifitgar il code]
Novas perscrutaziuns mussan in maletg in pau pli differenzià da Guisan. D’ina vart n’ha la Germania mai gì interess da conquistar la Svizra e da l’autra vart n’è Guisan betg stà infallibel en ses cumbat sco defensur da la democrazia e da l’independenza. Sco blers da ses contemporans aveva Guisan simpatia per il reschim da Mussolini e fiss era stà pront da manar tractativas cun la Germania. Ils 15 da mars 1939 ha il cusseglier federal Hermann Obrecht bain ditg che nagins politichers svizzers giajan en la Germania e ch’i na dettia nagina collavuraziun cun quest pajais. Malgrà che Guisan aveva gia gì contact cun cumandants da la Frantscha ils onns 1933 fin 1936 ed aveva periclità la neutralitad, sa spruvava el vinavant da s’avischinar a la Germania. Quai n’è dentant mai grategià ad el.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Markus Somm: General Guisan: Widerstand nach Schweizerart. Chasa editura Stämpfli, Berna 2010, ISBN 978-3-7272-1346-5.
- Willi Gautschi: General Henri Guisan: die schweizerische Armeeführung im Zweiten Weltkrieg. Chasa editura Neue Zürcher Zeitung, Turitg 1989.
- Willi Gautschi: Guisan und Wille im gefährlichen Sommer 1940. Ediziun speziala or da la Neue Zürcher Zeitung da sonda/dumengia, 20/21 d’avust 1988, Nr. 193.


c: text/html

text:
Lavurs
Informatichers ed informaticras da la direcziun svilup d’applicaziuns èn spezialists per software. Els realiseschan programs per novs products u per modifitgar proceduras e products existents. Per quai analiseschan els sco emprim ils giavischs dals incumbensaders e noteschan las pretensiuns al program. I po sa tractar da fitg differentas applicaziuns: sistems da diriger il traffic, indrizs da regulaziun per maschinas, automats da bigliets, sistems da navigaziuns, webshops u applicaziuns per exequir divers process da lavur en interpresas sco la contabilitad da pajas e l’administraziun dal material. Suenter l’examinaziun preliminara vegn in concept detaglià elavurà. Ils informatichers programmeschan la software, l’examineschan intensivamain e scoleschan alura ils utilisaders. Mintga pass da lavur vegn documentà per uschia segirar il support ed il svilup da l’applicaziun.
Informatichers da la direcziun tecnica da sistems èn responsabels per l’installaziun ed il mantegniment da sistems d’informatica. Els elegian la hard- e software adattada per ils incumbensaders. Alura installeschan els ils plazs da lavur cun squitschaders e servers. Els configureschan e dattan liber servetschs ed installeschan in backup regular per che naginas datotecas na giajan a perder. Per quai ston els enconuscher bain ils apparats e las applicaziuns che vegnan duvradas en lur fatschenta. Per segirar ch’ils sistems stettian adina a disposiziun als utilisaders quintan ils informatichers era cun variaziuns dal dumber d’utilisaders e cun augments d’access.
Informatichers da la direcziun informatica da manaschi sviluppeschan tut tenor patrun differents puncts centrals. Els examineschan programs e creeschan soluziuns pussaivlas cun agid da meds da l’informatica. Els preparan plazs da lavur cun computer cun installar hard- e software. Ultra da quai mettan els en funcziun ils servers e las raits da ICT (LAN, WLAN), las surveglian e sviluppeschan. Plinavant fan els attenziun da proteger las infurmaziuns e che questas pon vegnir transmessas segiramain. Els sustegnan utilisaders ed utilisadras sco era la clientella tar dumondas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 1-11-2013
Durada
4 onns
Direcziuns
-
svilup d’applicaziuns
- tecnica da sistems
- informatica da manaschi
Furmaziun en la pratica
En in’interpresa da servetschs, en in’interpresa industriala / commerziala u en ina administraziun
Furmaziun en scola
A la scola professiunala, en media 2 dis per emna
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Variantas da furmaziun
Sper l’emprendissadi classic (cun ils trais plazs da lavur manaschi d’emprendissadi, scola professiunala e curs ordaifer il manaschi) vegn era purschì en singuls chantuns ina furmaziun en scola da quatter onns; per l’ina da scolas medias d’informatica chantunalas, per l’autra da scolas privatas.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "informaticher / informaticra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- fitg bunas prestaziuns en ils suandants roms: scienza natirala, matematica e lingua(s)
Pretensiuns
- abilitad da lavurar en in team
- capacitad da pensar logic ed abstract
- bun dun receptiv
- imaginaziun dal spazi
- buna capacitad da savair sa concentrar
- moda da lavur sistematica
- pazienza e persistenza
- bunas enconuschientschas d’englais
- Per regla quintan ils manaschis d’emprendissadi ch’ils interessents fetschian in test da basa per eruir, sch’els adempleschan las premissas.
Furmaziun supplementara
Curs e seminaris
Purschidas da scolas professiunalas e da scolas spezialisadas superiuras, da scolas autas, da diversas associaziuns professiunalas sco era da furniturs da programs e da hardware
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: sviluppader / sviluppadra d’applicaziuns dad ICT, tecnicist / tecnicista per sistems e raits dad ICT, informaticher / informaticra en economia, mediamaticher / mediamaticra
Examen professiunal superiur (EPS)
manager dad ICT diplomà / managera dad ICT diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
Furmaziuns en il sectur d’informatica, p.ex. informaticher / informaticra en economia SSS, tecnicist informatica SSS etc.
Scola auta spezialisada (SAS)
Furmaziuns en il sectur d’informatica, p.ex. Bachelor SAS en informatica, Bachelor SAS en informatica en economia
Cundiziuns da lavur
Informatichers lavuran en interpresas da servetsch, interpresas industrialas e commerzialas sco era en administraziuns publicas. Plazzas en il sectur da servetsch porschan tranter auter bancas, assicuranzas e firmas da software.
Informatichers han ina basa solida per sa perfecziunar cun ina furmaziun supplementara cuntinuanta. Sin la fiera da lavur per spezialists han els bunas schanzas. La dumonda suenter plazzas d’emprendissadi è gronda. Sulettamain annunzias engaschadas e fundadas han ina schanza.
Ulteriuras infurmaziuns
ICT-Berufsbildung Schweiz
Geschäftsstelle
Aarbergergasse 30
3011 Bern
Tel: 058 360 55 50
URL: www.ict-berufsbildung.ch
URL: www.it-dreamjobs.ch

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun passa 50 morts saja quai il di cun las pli bleras unfrendas mortalas dapi la fin da la guerra da Gaza il 2014. Tenor indicaziuns uffizialas sajan ultra da quai radund 2'400 persunas vegnidas blessadas, tranter quellas bleras da sajets dal militar. Gia cunter mezdi han blers palestinais envidà pneus, sco perditgas rapportan han plirs umens empruvà da tagliar tras la saiv dal cunfin.
Tenor indicaziun da l’armada èn radund 35'000 persunas sa participadas en 12 lieus a demonstraziuns al cunfin. Il ministeri da sanadad palestinais rinfatscha ad Israel da commetter ina mazzacra cunter demonstrants betg armads.
Sco motiv per l’escalaziun da las protestas è la midada da l’ambassada americana da la citad da Tel Aviv en la citad da Jerusalem. L'ambassada americana nova è vegnida averta uffizialmain il glindesdi suentermezdi.
RR novitads 17:00


text:
El Fèr l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Fe. El g'ha nömer atòmich 26, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fèr el g'ha vintisés prutù.
L'è 'l metàl che bónda de piö sö la Tèra, tat che 'l rìa a costetöéser el 34,6% de la màsa del nòst pianéta. Sö la grösta terèstre l'è prezènte endèla pursiù del 4,75%.
En natüra se 'l tróa mìa pùro ma sèmper ligàt a óter elemèncc. El fèr pùro el g'ha aspèt arzentàt. L'òm el g'ha 'mparàt zamò de l'antichità a caàl fò dei minerài e dopràl per fà sö i sò strümèncc, tat che töta 'n éra de la nòsta evulusiù l'è ciamàda età del fèr.
L'è 'n componènt primàre de 'na gran varietà de léghe, 'ntra le piö 'mportànte gh'è l'aciàio e la ghìza.
L'è apò 'n elemènt principàl endèl cìclo vitàl de quàze töcc i éser vivèncc (föra che póch batéri).


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe mà 2015Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 35 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
ADI Y VACANZES
En vacanza cun n clich – Ci ch'al é bun da savëi sc'an prenotëia onlineAl basta n clich por stlüje jö n contrat de iade online. Pro chësta sort de contrac ne vëgnel de regola nia odü danfora ch'an po se trá derevers debann: le dërt de retrata por i sorvisc tl setur dl alojamënt y dl tëmp lëde vëgn stlüt fora categoricamënter, sce le contrat prevëiga na data spezifica o n tëmp determiné por l'esecuziun de chisc sorvisc. Che che oress porchël anulé n iade cun döt lapró, mëss dessigü fá cunt cun le paiamënt de na tassa de storno che devënta tres majera, plü dlungia che le dé dla partënza röia. Implü nes comunichëia tres plü porsones che ares á fat adinfal la prenotaziun online de dui iadi, deache la pröma confermaziun dla prenotaziun é rovada automaticamënter sot ai SPAM dl e-mail zënza ch'ares s’un ess intenü. Ince d'atres comunicaziuns importantes dl portal de iade va a finí bindicé sot ai spam: porchël controlede regolarmënter ince i spam dles e-mails! Por de plü informaziuns, consëis y assistënza jide sön nosta plata internet .
COMERZ ELETRONICH Y CONSUMADUS
Barat d'esperiënzes danter la Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) y la Polizia Postala da BalsanLes cumpres online é tl'Uniun Europeica bele dî na cossa da vigni dé; al vëgn sciazé che ma tla Talia él 14 miliuns de cumpradësses y cumpradus online. Ara se trata de n fenomen che crësc tres ciamó, che pîta tröc vantaji y che fej oramai pert dla vita da vigni dé de tröc de nos. An mëss indere danz mëte dër averda y ester cosciënc de düc i prighi por schivé de burtes conseguënzes. Le sceticism ti confrunc dla segurëza di mesi de paiamënt á porté a convinziuns falades, é pö le paiamënt bancar gnü conscidré por tröc agn n stromënt de paiamënt sigü, mo oramai n'éra nia plü insciö. De plü informaziuns che reverda chësta incuntada é da ciafé sön nosta plata internet .
Assistënza al ester: ecuiparaziun por les zitadines y i zitadins dl'UE


text:
Responsabla per la gestiun sin il lai schelà è la «Lago Bianco Valposchiavo - 2243 Ice Paradise» – numnadamain ses manader da gestiun, Louis Schönbächler. L’expert ed amatur da glatsch porta er la responsabladad per il glatsch sin il Lago Bianco.
Segirezza ha prioritad – sin il glatsch e sin la via tar quel
Sco dil pledader da Bernina Glaciers – l’organisaziun che ha lantschà il project – ha declerà saja la pli gronda sfida stada l’elavuraziun da tut ils pass giuridics pussibels en connex cun la nova spierta turistica sin il Lago Bianco.
Tenor Jan Steiner na saja betg be la dumonda da la responsabladad sin il glatsch centrala, mabain er quella da l’access da la glieud al lai. L'access saja pussibel be davent da l’Ospizio Bernina sur ina via che maina giu tar il glatsch. Per laschar traversar la glieud sur ils binaris ha la Viafier Retica dà ina lubientscha speziala.
Differents scenaris – tut tenor la natira
En tge furma che la purschida turistica sa preschenta dependa finalmain da la natira. En il cas ideal datti in'unica vetta da glatsch naira, uschia ch’il manader da gestiun avess la pli pauca lavur.
Pussibel è er ch’ins ha da deliberar il glatsch d’ina vetta da naiv cun spezials «quads» e furmar ina via da glatsch limitada. Ina garanzia totala che la purschida vegn a funcziunar, na dettia dentant betg. En il cas ch’i dess memia blera naiv desistiss ins cumplettamain, uschia Jan Steiner.
Controllas regularas dal stadi da glatsch
La vischnanca da Poschiavo ha dà ina concessiun gratuita a la societad cun Louis Schönbächler a la testa. Quai per in temp da prova da dus onns. Tranter ils 20 da december 2018 ed ils 13 da schaner 2019 po el duvrar ina part da la surfatscha dal Lago Bianco per la purschida d'ir cun patins – quai mintgamai da las 10:00 a las 16:00.
Sin la surfatscha marcada fa Schönbächler regularmain controllas dal stadi dal glatsch. Ultra da quai è el cuntinuadamain en contact cun ils responsabels da la Repower, uschia ch’el vegn a savair immediat sche l’interpresa d’electricitad duvrass aua dal lai e sbassass uschia il spievel da l’aua.
Access coordinà
Il lieu d’access sin la patinera natirala è be lubida davent da l’Ospizio Bernina. I vegn recumandà da duvrar il tren per il transport sin il pass e da laschar l’auto u bain a Poschiavo u sin ils parcadis da la Diavolezza / Lagalb. Autos ch’èn parcads a l’ur da la via dal Bernina vegnian numnadamain multads consequentamain, uschia Jan Steiner.
Sper la pussaivladad da pigliar a fit patins, è previs er ina pitschna ustaria al liber e tualettas en vischinanza dal lai. L’entrada custa 5 francs per persuna, 3 francs per uffants tranter 6 e 16 e gratuit per ils pli pitschens. Per 12 francs datti er patins da prender a fit, scriva la societad da Bernina Glaciers en sia communicaziun a las medias.
RR actualitad 07:20


text:
Sonda, ils 10 da mars, ha il president da l’Arena da skis Andermatt – Sedrun Samih Sawiris avert uffizialmain la colliaziun. Plirs giasts, tranter auter Bernhard Russi, Marc Girardelli e la cussegliera guvernativa da l’Uri Heidi Zgraggen, èn stads preschents e vegnids fin a la staziun da muntogna dal Schneehüenerstock. E suenter èn intgins dad els ì cun skis fin al pass da l’Alpsu sin ina pista marcada, dentant betg preparada.
Ins na po betg bajegiar hotels da tsching stailas sch'ins ha ina offerta da skis da pauc valita
Per l’investider egipzian Samih Sawiris èsi impurtant ch’ils dus territoris da skis èn colliads. Ins na possia betg bajegiar hotels da tschintg stailas e grondiusas abitaziuns e chasas sch’ins haja ina offerta da skis da pauca valita. El è era vegnì fin a la staziun da muntogna dal Schneehüenerstock, schegea ch’il docter haja scumandà ad el dad ir cun skis pervia da l’operaziun al meniscus. El giaja dapi 40 onns cun skis; ed el saja vegnì siadora, perquai ch’el haja stuì spetgar 10 ubain 11 onns sin il di dad oz.
Duas culturas èn colliadas
Per Bernhard Russi va in siemi en vigur. Uss haja quest territori da skis ina plivalur, perquai che duas culturas e dus linguatgs sajan colliads, ins haja ina gastronomia fitg differenta e per part hajan ins era autras relaziun da l’aura. Quai possia esser positiv per omaduas regiuns.
Porscher tut als giasts
Il directur da l'Andermatt-Sedrun Sport SA Silvio Schmid di ch’i saja in di spezial per el. Mo i manchia anc la colliaziun definitiva ch’ins possia era vegnir ensi. Cun il territori autalpin sin ina autezza da 2'600 meters possian els porscher tut als giasts en l’Arena da skis Andermatt-Sedrun, saja quai per quels che cumenzan ad ir cun skis sco era per quels che vulan ir fin al Schneehüenerstock ubain sin 3'000 meters sin il Gemsstock.
Tranter ils giasts era l’anteriur skiunz da professiun Marc Girardelli. Sco el ha ditg ad RTR saja el vegnì, perquai ch’el appreziescha Bernhard Russi e perquai ch’i saja in fitg bun territori da skis.
Acceptà fusiun da las pendicularas
A la radunanza generala da la Andermatt-Sedrun Sport SA ASS sonda, ils 10 da mars 2017, han ils acziunaris approvà il contract da fusiun tranter las duas pendicularas. Gia ils 13 da december aveva la ASS suttascrit il contract cun la Andermatt Gotthard Sportbahnen AG e las Sedrun pendicularas SA.
2012 aveva la ASS suttamess ina offerta publica d’acquistar las duas pendicularas. Tenor il contract da fusiun transfereschan quellas tut las activas e passivas cun vigur retroactiva per ils 1 d’october 2017. Ils acziunaris da minoritad da las pendicularas d’Andermatt survegnan per ina aczia 6.30 francs ed ils acziunaris da minoritad da las pendicularas da Sedrun survegnan 180.65 francs. La Andermatt-Sedrun Sport SA desista dad ina indemnisaziun per sias aczias tar las duas pendicularas.
Cun il contract da fusiun e la registraziun en il register da commerzi vegnan las duas pendicularas schliadas e stizzadas en quest register. La Andermatt Swiss Alps SA posseda 73.88% da las vuschs da las aczias da la Andermatt-Sedrun Sport SA.
Sawiris resta president
Ils commembers dal cussegl d’admininstraziun èn vegnids reelegids: Samih Sawiris resta president; ulteriurs commembers ch'èn enavant en uffizi: Yvonne Baumann, Pancrazi Berther, Renato Decurtins, Franz Egle, Bernhard Russi, Matthias Ernst Jäggi, Franz-Xaver Simmen ed Adrian Murer. Nov commember è Marcel Christen.
Plinavant ha la radunanza approvà il rapport annual ed il quint 2016/17. Quel serra cun ina sperdita da 5’007’535 francs.
RR actualitad 07:00


text:
Ils medis crititgeschan cunzunt las limitas da temp che duain vegnir introducidas. Savens na bastia il temp fixà betg. Era la federaziun dals ospitals H+ crititgescha la midada da la tariffa da medis. Il Cussegl federal aveva annunzià quest emna d'adattar la tariffa da medis sin il cumenzament da l'auter onn.
Santésuisse relativescha l'effect da spargn
Tenor l'uniun tetgala da las cassas da malsauns Santésuisse na vegnia l'intervenziun dal Cussegl federal proabel betg ad avair per consequenza che las premias sa reduceschan l'onn che vegn.
L'emprim stoppian ins vesair ils respargn, uschia Santésuisse. Crodia l'effect da spargn ch'il minister da sanadad Alain Berset ora pli pitschen che 470 milliuns francs, smanatschia in augment da las premias il 2019.
RR novitads 15:00


text:
Tandem d’intercultura
En il rom da l’iniziativa «societad interculturala» tschertga la Fundaziun svizra per la cultura Pro Helvetia projects da l’avertura interculturala che vegnan realisads en tandem cun expertas ed experts.
Cun la publicaziun dal «tandem d’intercultura» sustegna Pro Helvetia instituziuns ed organisaziuns culturalas svizras da tut las spartas d’art che vegnan promovidas publicamain e che vulan lantschar ensemen cun expertas ed experts da lur tscherna projects en il sectur strategic. Ellas duain uschia avair la pussaivladad da profitar da novs puncts da vista e novas metodas da lavur, da cumpetenzas da diversitad e d’ina rait da contacts multifara.
Instituziuns interessadas survegnan per in project concret ina contribuziun per ina persuna singula u in’organisaziun mandatada che dispona da las enconuschientschas professiunalas necessarias per sviluppar avischinaziuns interculturalas.


text:
«Aurora» – la bellezza da l’alva da la damaun
- Mardi, 14.7.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 14.7.2015, 19:00, RTR
La damaun marvegl èsi da festinar, tut ch'ha prescha dad ir a la lavur u a far cumissiuns, igl è in cunfar quotidian! Ma da la miracla che vegn regalada a nus di per di - l'alva da la damaun - da lezza quasi nagin che fa persenn. Nus tadlain ina retscha da chanzuns che dechantan la bellezza da l'aurora. Per exempel la chanzun «Aurora» da Giusep Sialm cun il text da Victor Sialm: «La selva cun siu murmurar, merlotscha che cantina. Tgi less pomai ca selegrar, en l'aria matutina!»
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Turaa
Turaa (nom ufizial in italian: Turate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 9 356 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,1 km² e ona densità de 926 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Scirimid, Cislagh (VA), Fenegrò, Gerenzan (VA), Limid, Lomazz, Rovell.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è citaa per la prima voeulta 'me Thurao in del 712, quand che 'l ghe vegn donaa del re Liutprand al monastee de San Peder a Pavia.
La storia del borgh medieval e moderno l'è ligada con quella de la fameja di Caimm. L'è deventaa on comun autonom del tutt con l'età napoleonega. In del 1802 el vegna spostaa de la Provincia de Milan a quella de Comm. El primm timber ofizzial del comun de Turaa l'è del 1827.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Turaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ugiòn
Ugiòn u anca Vugiòn (Oggiono in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 8 944 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 7,9 km² e 'na densità de 1 132 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ugiòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Detectivs duain dastgar observar persunas suspectadas da retrair renta d'invaliditad per maldiever – e quai era cun sondas da GPS. La cumissiun sociala dal cussegl naziunal pretenda però, ch'i dovra per quai la lubientscha da la dretgira d'assicuranzas chantunala. Ella suonda uschia da principi la cumissiun sociala dal cussegl dals chantuns. Quai cun ina differenza: Lezza vul ina lubientscha obligatorica da la dretgira mo per emetturs da GPS. La cumissiun sociala dal cussegl naziunal percunter vul quella per tut las observaziuns.
Observaziuns era en sfera privata
Uschia duai quai esser pussaivel da far registraziuns da tun e maletg, però era duvrar instruments per localisar persunas. Las observaziuns na duain era betg esser limitadas sin terren public sco vias e parcs, mabain era en la sfera privata, sco per exempel sin il balcun.
Localisaziun via GPS tenor cussegl federal betg commensurà
Il Cussegl federal n'aveva betg vulì lubir instruments per localisar persunas. Tenor il cusseglier federal Alain Berset fiss quai ina intervenziun memia gronda en la sfera privata, che na saja betg commensurada.
RR novitads 20:00


text:
Anthologies et textes romanches
en: Maria Iliescu et Eugeen Roegiest, Manuel des anthologies, corpus et textes romans, Berlin/Boston, de Gruyter 2015, 421-442.
Il rumantsch è in linguatg discurrì sulettamain en il chantun Grischun. El è daventà qua in linguatg pli e pli minoritar davent dal 1850. Il 2000 era la procentuala dals Rumantschs en il chantun Grischun anc 20,5%, ed el ha pers la maioritad en pli che la mesadad da las vischnancas da ses territori oriund. El vegn scrits en tschintg idioms differents praticamain davent da la documentaziun scritta da quest linguatg. Sper ils linguatgs regiunals scrits datti davent dal 1982 er in linguatg da scrittira da standard, ch’ha dentant difficultads da fitgar pè. La varietad dialectala è anc bler pli gronda: la linguistica istorica distingua ventgin zonas differentas. Ils texts tschernids pon damai be dar ina schelta da las variantas scrittas.


text:
Nagin titel da campiun svizzer da passlung per Dario Cologna en sia patria, la Val Müstair. Als 50 kilometers da sonda a Tschierv è il traidubel campiun olimpic vegnì tschintgavel. Dumengia en il sprint d'equipa hai almain dà ina medaglia per Cologna, dentant betg quella d'aur. Ensemen cun ses frar Gianluca Cologna è el vegnì terz en il sprint d'equipa en il stil liber.
Gudagnà aur han ils guardiacunfins cun Ueli Schnider ed Erwan Kaeser avant Tavau cun Jason Rüesch e Toni Livers.
Bilantscha
En Val Müstair han gì lieu questa fin d'emna ils campiunadis svizzers da passlung. Pia bler lavur per tut ils voluntaris ed il comité d'organisaziun enturn il president Cla Filip Pitsch. Bilantscha da quests trais eventiments sportivs en la Val Müstair.
RR Sportissimo 17:00


text:
cuntegn
Exteriur
-
Ulteriuras demonstraziuns en Tirchia
En la metropola tirca d'Istanbul han la quarta saira en seria numerusas persunas demonstrà cunter la refurma da la constituziun dal president Recep Tayyip Erdogan. Radund 1500 persunas sajan s'inscuntradas per protestar cunter la refurma scrivan agenturas da novitads.
Avant aveva la cumissiun d'elecziun renvià la dumonda da l'opposiziun - d'annullar la votaziun da dumengia passada.
Ils Tircs avevan approvà dumengia cun passà 51% da las vuschs ina refurma da la constituziun che dat marcantamain dapli pussanza al president.
RR novitads 06:00


text:
Apple System 7
El System 7 (nòmm in codes Big Bang, per i tant mudad vegnuu con la noeuva version del sistema) l'è staa on sistema operativ de la Apple per i Macintosh.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima version del System 7 l'è gnuda foeura el 13 de magg del 1991. L'è staa l'ultim sistemma de la Apple a ciamàss domà "System", vist comé on tocch del computer.
Fonzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El System 7 l'ha portaa on mucc de robba noeuva in del sistemma, se paragonaa al System 6. Per esempi:
- El multitasking cooperativ integraa in del sistemma, primma disponibel domà cont el Multifinder. I Accessori de Scrivania, forma primitiva de multitasking del System 6, hinn staa mantegnuu ma con ris'c de instabilitàa.
- El pannell de controll l'è staa dividuu in tocch per ona gestion pussee bonna.
- Mittuu i alias, ossia i ligamm
- AppleScript, ossia on lenguagg de scripting fazil de doperà in del utomatizzà i operazion pussee comun.
- Support per i color a 32 bit finn de subit. Cont el System 6 l'era domà on' estension.
- Noeuva GUI a color, ma compatibel cont i vegg modej bianch e negher.
- Noeuva gestion del son, pussee netada e desligada di sched.
- Noeuva gestion de la memoria, pussee orientada ai 32 bit
Curiosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I desviluppador del System 7 eren ciamaa "blue meanies", dal film Yellow Submarine di Beatles. 'Sto nòmm chì le dovuu al facc che, longh el brainstorming per cattà di idej per el noeuv sistemma Apple, i idej pussee normaj per el prossem sistemma hinn staa scrivuu in su di cart bloeu, quej pussee innovativ in sui cart roeus, e hann daa vitta al progett Pink.


text:
Basilega de San Peder
La Basilega de San Peder (latin: Basilica Sancti Petri) l'è la giexa principala del catolicesim. L'è situada in Vatican, in su la riva dreita del Tever, e la so façada la se derv in su piaza San Peder. L'è la plu granda dei quater basilege papai a Roma, de spess descrivida comè la ciexa plu granda del mond. La g'ha ol tronn e la tomba de San Peder.
L'è staita costruida intra ol 1506 e 1626 in sui rovine de l'antiga basilega del IV secol.
Riferiments[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Basilica di San Pietro, cenni storici, vatican.va.


text:
La lia Cooperaziun Val de Puster se presentëi
Pionierleistung in der Vernetzung von Erziehung – Puschtra: 06.04.2016
Unser Netz fängt auf
ai 11 de merz dl 2016
Grand Hotel Toblach
Deboriada ti junse do ala domanda co che le laur de rëi pó gní a s’al dé cun respet y efiziënza. Cun ejëmpli de caji concrec ciarunse tan inant ch’ara se gareta te Puster da daidé mitans y mituns, jones y jogn te de ries situaziuns. I orun mostré sö i punc debli por renforzé la rëi y por odëi sciöche nos instësc se dun da fá por ademplí chësc compit.
„My Future“: coaching por la jonëza
Aste danter 15 y 25 agn? Aste lascé da jí a scora o aste dificoltés da fá le pröm vare tl monn dl laur? Ne saste nia avisa ci strada che te desses tó?
I coach por la jonëza dl proiet My Future y sü partner tla rëi pó te daidé chirí n percurs de formaziun o n post de laur che vá bun por te o te mostré d’atri trus poscibli. Ai te sostëgn da formulé i traverc por to dagní y te stá dlungia canche ara se trata da i realisé. Tl zënter dl coaching por la jonëza él tü interesc, tües capazités y tü punc de forza.
Por de plü informaziuns sön chësta oferta ciara sön nosta plata internet:
scríesse na e-mail: myfuture@netz.bz.it
o chërdesse sö al numer de telefon: +39 3247781356 o 0471/095139
Vire l’intlujiun
Sön le tru devers de na cultura nöia tl raport cun la varieté
ai 20 de merz dl 2015
Grand Hotel Toblach
Intlujiun, na parora che vëgn adorada feter vigni dé. Iadô chësta parora él na trasformaziun soziala che va dër sot y che n’é nia ćiamò gnüda laurada sö sciöche al alda. Tl cheder de chësc convëgn orunse nos, ch’i se dun jö cun mitans y mituns te Puster, s’avijiné al significat de intlujiun y ponsè sura sciöche i podun portè inant n pice pü‘ la gran vijiun che é doìa.


text:
Ad Alvagni en la nova vischnanca Albula/Alvra s'han radunà giuvens e vegls dal PCD. Stefan Engler il president ha gì gust da pudair preschentar als delegads la nova gilda da la PCD per l'avegnir. La giuvna PCD ha mess ensemen sez la glista ed elegì candidatas e candidats.
Corina Caluori è da Panaduz, ha 27 onns, abita ad Igis ed è giurista a Cuira. Ella è suppleanta dal Cussegl grond per las 5 vischnancas.
René Epp è da Sedrun, ha 27 onns ed è spezialist da banca. Epp è deputà dal Cussegl grond ed en il parlament regiunal Surselva.
Caterina Venturi è da Cuira ed ha 26 onns. Ella ha studegia giurisprudenza ed è ussa advocata a Cuira. Ella è burgaisa da la Svizra ed Italia.
Tino Schneider è da Cuira, studegia istorgia ed è deputà dal Cussegl grond. El è president da la giuvna PCD Grischun.
Melanie Janka è da Sursaissa. Ella ha 23 onns e studegia giurisprudenza a Berna.
La PCD para dad esser la partida nua che giuvnas e giuvens s'engaschan anc politicamain.
Sch'ins guarda la fracziun dal Cussegl grond da nossa partida sche ves’ins schon che schon là datti bleras persunalitads, persunalitads fitg giuvnas or da la partida giuvna da la PCD vegnan mintg'onn puspè da nov dunnas ed umens che s'interesseschan. Igl è ussa er differentas dunnas che s'occupeschan cun la politica, cun la partida a quai è mo da beneventar ed er da sustegnair.
Cun ina buna glista ha la partida giuvna PCD gia fatg tar las ultimas elecziuns il meglier resultat da las partidas giuvnas.


text:
Pled Rumantsch 2018
L'annunzia pudais Vus far via telefon sin il numer 081 255 76 92, via Facebook, Twitter u Instagram cun il #pled18
Or da tuttas propostas ch’il public inoltrescha selecziunescha ina giuria 5 propostas. Quellas van lura a partir dals 6 da december en in online-voting, uschia che Vus avais en mintga cas l’ultim pled en chapitel.
Il pled victur vegn communitgà ils 12-12 a las 12:00. Sa participar a l’acziun vala la paina. Sper gloria ed onur gudogna quel u quella cun il pled victur er in marenghin d’aur.
RR actualitad 08:00


text:
Brescello
Brescello (endèla parlàda locàl: Bresèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha 5 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 24 km², per 'na densità de 229 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boretto, Gattatico, Mezzani (PR), Poviglio, Sorbolo (PR), Viadàna (MN).
Evulusiù demogràfich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La via tranter Lantsch e Brinzauls resta vinavant serrada per motivs da segirtad. Sco quai che l'uffizi da construcziun bassa e la polizia chantunala communitgeschan restia la via serrada fin almain mesemna. Lura vegn la situaziun giuditgada da nov.
Bova pitschna cun blera lozza
Il venderdi ils tschintg d'avust ha in sbuvaditsch cun blera lozza sutterrà la via suenter la blera plievgia. Sco quai che Elia Lardi da l’Uffizi da construcziun bassa ha ditg, stoppia il material dal sbuvaditsch da l’emna passada anc vegnir purtà davent da la spunda, e per far questas lavurs stoppia quai esser sitg.
L’aua d’in pitschen aualet aveva tschertgà ina nova via ed è cullada sur la via ora empè da sa fermar en il rempar (guarda grafica). La via tranter Lantsch è Brinzauls adina puspè serrada pervi da la crudada da crappa. In grond rempar protegia la via da la crudada da crappa.
RR novitads 10:00


text:
En il Cussegl grond è la partida socialdemocratica cun ses 15 deputads savens en la minoritad. Tuttina èn quels 15 mandats, recaltgads avant 4 onns, il meglier resultat en l'istorgia da la PS grischuna. Era sch'ella è be la quart ferma forza en il Cussegl grond, influenzescha ella la politica e metta accents. Ella cuntanscha il pievel e vegn da mobilisar. Ella ha per exempel terrà las votaziuns davart gieus olimpics en il Grischun e sin palancà naziunal la refurma da la taglia sin interpresas.
La missiun, definida da la partida tar las elecziuns cirquitalas, da mantegnair il status quo, n'è betg la pli simpla, di il politolog Clau Dermont. Tant pli ch'ins ha chaus prominents che han demissiunà. Persunas che han onns a la lunga politisà en il parlament e sa fatg in num (Jon Pult, Peter Peyer, Christina Bucher, Johannes Pfenninger, Andreas Thöny). Interessant dastgass daventar il cumbat en il cirquit da Tavau. Là emprovan ils socialdemocrats da reconquistar il sez pers avant 4 onns. E quai cun il nov president da la PS Grischuna, Philipp Wilhelm.
PS en il Cussegl grond
2010: 12 sezs
2014: 15 sezs
2018: Nominà 22 (10 veders/12 novs)
RR actualitad 08.00


text:
La davosa fin d’emna è la delegaziun svizra sentupada a Tavau. Quai per survegnir infurmaziuns davart il campiunadi mundial, per emprender d'enconuscher in l’auter ed era per laschar far fotografias.
La Svizra vegn represchentada a Sao Paulo da 40 mastergnants e mastergnantas, quai en 38 differentas clamadas.
Er in Grischun a Sao Paulo
Tranter las 40 persunas è era in Grischun, numnadamain Tizian Ulber da Lantsch. Il polimecanist da 21 onns fa part en la categoria CNC fresar. Sia gronda finamira al campiunadi mundial saja simplamain da dar tut. Sch’i tanschia perfin per ina medaglia, saja quai sensaziunal.


text:
Franch del Liechtenstein
El franch del Liechtenstein a l'è la moneda del Liechtenstein dal 1920. In pratega el Paes el dopera el franch svizzer ma offizialment la gh'è anca 'sta moneda, ligada vun a vun al franch svizzer, che l'è emettuda domà per i collezionista.
Finna al 1920 el Liechtenstein el doperava la soa corona, ligada vun a vun a quèlla de l'Austria-Ongheria ma quand che l'è deventada instàbil han scernuu de ligàss a la moneda svizzera.
In del 1920 a hinn faa i unich banconott, per emergenza, e in del 1930 a l'è finii el còni ordinari e l'è doperada domà 'me moneda collezionistega.


text:
Pliras medias israelianas rapportan da las experientschas negativas dad ina famiglia gidieua en la chasa da vacanzas «Paradies» ad Arosa. Concret vai per ina seria dad avis titulads da las medias sco antisemitics.
Avis drizzads explicitamain als giasts gidieus
Sin via tar il bogn da la chasa da vacanzas cun pliras abitaziuns adressescha in avis explicitamain ils giasts gidieus cun la supplica da far la duscha avant e suenter far bogn. E sin la frestgera en la lobby stettia che giasts gidieus dastgian mo duvrar quel duas giadas a di per in'ura.
Critica e commentaris clers
Las reacziuns sin quests artitgels èn vehementas. In veritabel «shitstorm» è vegnì sur il «Paradies» ad Arosa. Las reacziuns en commentaris van fin a la pretensiun da boicottar hotels en Svizra – e dad arrestar il manager da l'hotel pervi da rassissem.
Tenor Federaziun da las communitads israelitas CH: «Inacceptabel»
Per Jonathan Kreutner, il secretari general da la Federaziun svizra da las communitads israelitas, è quest cumportament inacceptabel. Damai ch'il text s'adresseschia sulettamain als Gidieus, vegnian quels discriminads, ha ditg Kreutner a l'ediziun online da la «Südostschweiz». Da l'autra vart suttastritga el che la convivenza dad indigens e giasts gidieu-ortodoxs funcziunia da princip bain.
Hotel sa perstgisa per pleds «deplazzads»
Entant èn ils responsabels da la chasa da vacanzas sa perstgisads per la formulaziun che saja stada deplazzada – e cun punctuar che giasts gidieus sajan bainvesids en la chasa da vacanzas. Ins n'haja nagut encunter giasts gidieus, ch'ins retschaivia regularmain en il hotel, han ditg ils responsabels da l'hotel a l'agentura da novitads gidieua JTA. Ils avis avessian stuì esser drizzads vers tut ils giasts, e betg mo a las persunas gidieuas.
Arosa turissem: Star nà, curriger ed impedir ch'i sa repetia
L'appell ha consequenzas diplomaticas. Il departament federal per affars da l'exteriur EDA ha confermà ch'ins saja en contact cun l'ambassadur israelian.
Er Arosa Turissem ha reagì. Tenor directur Pascal Jenny na giaja quai insumma betg a prau cun Arosa. La formulaziun na saja betg acceptabla e na vegnia er betg tolerada. Ins vegnia a discutar ed elavurar il cas cun ils pertutgads, uschia Jenny vinavant. Ussa saja quai impurtant da star nà per il sbagl e da far tut che quest na possia betg sa repeter. La chasa «Paradies» vegnia segir ad emprender sia lecziun cun quest'experientscha.
RR novitads 14:00+


text:
Ils dus actuals han in bonus
Urs Marti (PLD) e Tom Leibundgut (Glista libra) han l'avantatg d'esser enconuschents tar votantas e votants. Els han bunas schanzas da vegnir elegids per in'ulteriura perioda ils 5 da zercladur.
La PS en la pole position
Il candidat socialdemocratic Patrik Degiacomi ha lantschà sco emprim sia candidatura, gia il november cura ch'igl è vegnì enconuschent che la suprastanta actuala Doris Caviezel-Hidber chala.
Quai pudess esser in avantatg per il cumbat, cunquai ch'el ha uschia dapli temp per far enconuschent sia persuna e sias posiziuns. Plinavant è la Partida socialdemocratica tradiziunalmain ferma en la chapitala grischuna.
Blers candidats burgais
Las partidas burgaisas da Cuira n'èn betg sa cuvegnidas sin in candidat communabel e preschentan mintgamai in agen candidat:
- Marco Tscholl (PBD)
- Peter Portmann (PCD)
- Hanspeter Hunger (PPS)
- Salome Mathys (PVL)
Il privel è cunquai grond che las vuschs burgaisas vegnan sparpagliadas sin plirs candidats e ch'i na basta betg per in mandat en la suprastanza da Cuira. Sch'i dovra dentant in segund scrutini lura pudessan ils burgais sa concentrar sin in candidat ed uschia cumbatter communablamain cunter la PS.


text:
Gian Peter Niggli: «Pli aut en la politica, meglier ch’ins dorma»
- Sonda, 27.4.2019, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 27.4.2019, 9:03, RTR
Cumenzà sia carriera da pur ha il Samedrin cun agens cunigls. Entant posseda Gian Peter Niggli ina puraria cun allevament da bun 35 vatgas d'Angus, in project ch'el ha realisà avant stgars 30 onns.
Sper sia lavur sin il bain puril è il pli vegl da quatter fragliuns engaschà en differentas funcziuns politicas. Cumenzà sco cusseglier communal da Samedan sur in sez en il parlament regiunal fin tar ses 10 onns en il Cussegl grond.
Causa il spagat che l'um da 60 onns fa adina puspè tranter agricultura ed uffizis, ha el er ses surnum: «Krawattapuur».
Ina da las grondas sfidas è actualmain il presidi da l'Agrischa 2019 a Zernez, l'exposiziun agricula.
En il Profil raquinta l'um sportiv da sias passiuns en connex cun il sport da chavals u era co ch'el surviva, senza savair cuschinar.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Cuvrir e reparar tetgs da crap
Descripziun
Tetgs da crap èn caracteristics per l'architectura tradiziunala dal Sopraceneri e dal nord dal Luganese, nua che l'existenza da gnais ha favurisà la construcziun da quest tip da tetgs. Las plattas grevas utilisadas, che vegnan numnadas en general «piode», han differentas grondezzas e grossezzas. Cuvrids e reparads vegnan ils tetgs a maun tras lainaris-miradurs che vegnan numnads en il dialect «teciatt». Quests mastergnants han emprendì lur mastergn directamain sin ils plazzals da lur collegas pli vegls, nizzegiond lur experientscha. Las plattas da crap vegnan furmadas a maun sulettamain cun agid dal martè e messas sin las travs robustas dal tetg, senza duvrar material da fixaziun. La restauraziun dals tetgs da crap pretenda anc adina ina gronda savida artisanala: Cunquai che mintga tetg ha sias particularitads, stoi mintgamai vegnir sclerì, tge mesiras che pon servir e tge tip da crap ch'è adattà. Reparads vegnan ils tetgs vegls da lainaris-miradurs spezialisads, ma er da laics che han acquistà tschertas enconuschientschas spezialisadas e che sa deditgeschan a questa activitad artisanala surtut durant lur temp liber.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Giovanni Bianconi: Tessiner Dächer (Schweizer Heimatbücher 121). Bern, 1965
Giovanni Bianconi: Costruzioni contadine ticinesi, Locarno, 1983 (prima pubblicazione: 1982)
Centro di dialettologia e di etnografia (Ed.): Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana. Bellinzona, 1952-
Interviste (a cura di Alessandra Bobbià): Reto Cittadini (09.02.2011), Giuliano Strazzini (09.02.2011). Centro di dialettologia e di etnografia. Bellinzona
Giovanni Simonis: Manuale per la costruzione di tetti di beola. Milano, 1976
- Dossier
- Costruzione, copertura e riparazione dei tetti
descrizione dettagliata Ultima modificaziun: 31.05.2018
Dimensiun: 253 kb
Tip: PDF
- Costruzione, copertura e riparazione dei tetti


text:
Elbasan
Elbasan l'è 'na cità de l'Albania centràla, capolöch del distrèt e de la prefetüra omònima. Endel 2015 la cità de Elbasan la gh'ìa presapóch 120700 abitàncc.
Dòpo la refùrma de le entità locàle del 2015, el cümü de Elbasan (en albanés: Bashkia Elbasan) el g'ha 'ncorporàt divèrsi ex-cümü picinì che 'l gh'ìa entùren che adès i è deentàcc unità aministratìve (en albanés: njësi administrative). En töt l'è furmàt de 13 de chèste unità aministratìve: Elbasan, Labinot-Fushë, Labinot-Mal, Gjinar, Shushicë, Gjergjan, Funar, Shirgjan, Tregan, Gracen, Bradashesh, Zavalinë e Papër[1].
Geografìa[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de Elbasan la se tróa endela Albania centràla, sö la spónda dèstra del fiöm Shkumbin, a 'na quarantìna de chilòmetri a sud-est de Tirana.
Stória[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la s'è svelöpàda poch delóns de 'na stasiù de sòsta ciamàda "Mansio Scampa" colocàda dré a la stràda romàna cunusìda col nòm de Via Egnatia, 'na sórt de cuntinuasiù ideala de la Via Appia che minàa de Dyrrachium (la modèrna Durazzo) a Costantinòpoli.


text:
Batik
El batik l’è una tecnica druàda per culurà le stòfe. La tecnica la se ciàma anca Tintüra a riserva perché i vegnen culurade apena dle part de la stofa, che i’hann impermeabilizàd cun la cera o la téra o l’àmid.
El nùm batìk e vegn da l’Indunesia; amba (scrìu) e titìk (punta o anca gùsa) e vurarés dì la roba che as disegna.
Tìpp de disegn de batìk[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Cemurikan: diségn cui ragg.
- Kawung: cun le palme.
- Gringsing: a scàja de pés.
- Nitik: cun d'i quadradìn.
- Parang rusak: per la nubiltà.
- Sawat: i'enn i all de l'üsell Garuda.
- Senen: energia che la anima el mund.
- Udan liris: piògia ligera.
- Tambal: patchwork.
Alter futugrafie de batìk[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Un batik Indunesian
Un batik antìch cinés
Bibliugrafia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Nadia Nava, Il batik - Ulissedizioni - 1991 ISBN 88-414-1016-7


text:
Giovanni Rajberti
El Giovanni Rajberti (Milan, 18 de april del 1805 - Monscia, vundes de dicember del 1861) l'è staa on dotor e poeta milanes.
Vita[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu a Brera. L'ha studiaa medesina a Pavia, anca se prima l'aveva provaa a fà el seminarista a Lecch. L'ha lavoraa a la Cà Granda. In del 1830 el se sposa con la Rosa Prina (morta in del 1853), che la ghe da cinch fioeu. Poeu el se sposa con la Giuseppina Bolgee de Monscia. La sarà lee a regoeuj i oeuver del marì dopo la soa mort, 'me testament in di man del comun de Monscia.
L'ha dirigiuu l'ospedal civegh de Monscia fina al 1859, per poeu andà a Comm. Ma el gh'ha 'vuu renonzià subet a l'incaregh noeuv, perchè i sò idei liberai l'hann miss in conflitt con la polizzia austriegh. Tornaa a Monscia, el ciappa on atacch cerebral che per duu agn le lassa paralizaa a la man destra e senza parolla. El moeur a Monscia in del 1861.
Oeuver[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
El Rajberti l'è consideraa el poeta milanes pussee important del period post-portian. In tra i sò oeuver pussee cognossuu a gh'è la version milanesa de l'Ars Poetica de l'Orazzi (in realtà adattada al contest de la poesia milanesa) e Marz 1848, dedicada ai Cinch Giornad de Milan.
Bibliografia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Claudio Beretta, Letteratura dialettale milanese, Milan, Hoepli, 2003.
- AA. VV., Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi, Libri Schweiler, 2006.


text:
Reggio Calabria
Reggio di Calabria (Rrìggiu 'ndèla parlàda locàl; Rìghi 'n grecànech; PήYιo/Régio 'n gréch; ῬήYιov/Rhégion en gréch antìch; Rhegium en latì; Regio de Calabria 'n spagnöl; Ríjoles en spagnöl stòrech) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Calabria, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Reggio Calabria 'l g'ha presapóch 190.127 abitàncc (dato del 2005), 'na superfìce de 236 km² e 'na densità de 806 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagaladi, Calanna, Campo Calabro, Cardeto, Fiumara, Laganadi, Montebello Ionico, Motta San Giovanni, Roccaforte del Greco, Sant'Alessio in Aspromonte, Santo Stefano in Aspromonte, Villa San Giovanni.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Trujàṅ
In astrunumìa un Trujàṅ 'l è 'n 'n asteròid o 'n satèlit ch'al spartìs la stésa òrbita 'd un pianēd o 'd un satèlit ma ch'al n gh và mai adòs parchè al s cata puśisiunâ a òṅ di dū punt ad Lagrange 'd equilìbri L4 o L5, a 60° davànti o dadrē da 'l còrp celèst più grand.
A 'l inìsi gl'asteròid trujàṅ 'd precìś i éran qvéi 'd Giôv ch'al gh 'n à 'n squantèran, praticamènt in nùmar cumpàgn ad qvéi dla fasa prinsipàla. Anc di àtar pianēd i gh'aṅ però di trujàṅ ch'i gh tîṅ adrē cuma Netûn, Mart e Vènar. Anc la Tèra la gh 'n à òṅ a 'l sò punt L4, un còrp maśagnóś ad tarśènt mét'r ad diamétar a 'l incìrca ciamâ 2010 TK7[1].
Nòti
- ↑ Anc la Tèra la gh'à 'l sò asteròid “trujàṅ” Focus, 28 ad Luj dal 2011


text:
Balestrino
Balestrino (en lìgure: Barestin) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 575 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 11,3 km² e 'na densità de popolasiù de 51 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castelvecchio di Rocca Barbena, Ceriale, Cisano sul Neva, Toirano, Zuccarello.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Balestrino l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Contignü prinzipal
Sentada deboriada
Normalmënter vigni dui agn les adunanzes legislatives dla Provinzia autonoma de Balsan, dla Provinzia autonoma de Trënt y dl Land Tirol se abina te na sentada deboriada che vëgn tignida vigni iade te öna dles regiuns interessades. L'adunanza legislativa dl Vorarlberg é presënta te funziun d'osservadù y tol pert ala sentada deboriada cun so/süa presidënt/presidënta y cun i componënc dl ofize de presidënza amplié.
Composiziun y compic
Normalmënter vigni dui agn les adunanzes legislatives dla Provinzia autonoma de Balsan, dla Provinzia autonoma de Trënt y dl Land Tirol se abina te na sentada deboriada che vëgn tignida vigni iade te öna dles regiuns interessades. Aladô dl articul 1, coma 3 dl regolamënt, trata la sentada deboriada dles trëi adunanzes legislatives "chestiuns d''importanza suraconfinala y d'atres chestiuns d'interès de düc y po tó deliberaziuns söles tematiches en discusciun".
Retrospetiva dles reuniuns deboriada
Dal 1991 inant ćina al dedaincö él gnü tignì - plü o manco vigni dui agn - döes sentades deboriada a cater y 12 sentades a trëi. Les sentades vëgn tignides vigni iade te n'atra regiun. Sön chësta plata podëis ciafè na cörta retrospetiva dles sentades tignides inćina sëgn.
Regolamënc
La preparaziun y le decurs dla sentada deboriada di trëi consëis legislatifs, che prevëiga la incuntada y la surantuta de deliberaziuns da pert di consëis legislatifs sozed aladô de regoles definides indortöra, che la sentada deboriada di trëi consëis legislatifs s'à dè dl 1998 aprovan n regolamënt por la comisciun interregionala y n regolamënt por la sentada deboriada instëssa.
Relaziuns di presidënc dles juntes
I presidënć di organns esecutifs informëia - vignun por so cunt o inće deboriada - i organns legislatifs sura l'atuaziun dles deliberaziuns aprovades. La maiù pert dles deliberaziuns dla sentada deboriada dles trëi adunanzes legislatives é dezijiuns che obliëia les juntes da se möie te n vers o l'ater.
Archif - deliberaziuns
Chilò ciafëise dötes les deliberaziuns aprovades inćina sëgn dales sentades deboriada a cater y a trëi.
Archif - protocoi sentades
N protocol parora por parora cuntëgn ći ch'al é veramënter gnü dit, porchël ne vëgn i intervënć generalmënter nia traslatà tl ater lingaz; chël ô dí che le protocol ne vëgn nia scrit te dui lingać. Le protocol integral dla sentada tignida ai 31 de má 1996 a Riva del Garda é l'unica ezeziun.


text:
Il parcadi «Arkaden» sin la promenada a Tavau saja ina «catastrofa», di il Landamma da Tavau Tarcisius Caviezel. «Cun il nov bajetg da la banca chantunala survegn Tavau la schanza, da metter ils 72 parcadis en ina garascha sutterrana e far or da la plazza puspè in lieu da scuntrada per occurrenzas sco fieras da Nadal ubain public viewing», agiunta el.
Dentant il parcadi è be ina part da totalmain sis midadas planisadas: Tranter auter duai dar in nov kino ed ina nova halla traidubla da gimnastica, e la via da scola duai vegnir sanada. La fin dal mais decida il suveran da Tavau sch'el vul conceder ils 26 milliuns per il project.
Votar sa el dentant be sur da l'entir pachet. Quai vegn er crititgà, per exempel da Hans Vetsch. El avess gugent ina promenada senza traffic, e cun crear novs parcadis sutterrans na vegnia quai mai pussaivel. Autras vuschs criticas din che quai vegnia simplamain nizzegià ina chaschun, senza plan.
RR actualitad 17:00


text:
Saint-Laurent-d'Onay
Saint-Laurent-d'Onay l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Romans-sur-Isère-2, del circondàre (arrondissement) de Valence e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 144 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6,28 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 317 méter a 'na altèsa màsima de 507 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Davant il Stade de France era mort in passant suenter che trais attentaders eran sa siglientads en l'aria durant il gieu da ballape tranter la Frantscha e la Germania. Pliras persunas eran sa blessadas. Sin la tavla che Hollande ha inaugurà è scrit il num dal um ch'era mort en quest lieu.
Tavlas davant trais bars, in restaurant ed il Bataclan
En il decurs da l'avantmezdi duain vegnir inauguradas sumegliantas tavlas commemorativas a Paris, tranter auter en la sala da concert Bataclan, nua che 90 persunas eran vegnidas mazzadas. Ultra da quai èsi planisà per oz in servetsch divin en la catedrala Notre Dame a Paris.
RR novitads 10:00


text:
Punüda int la
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, precisament quel ucidental. El dialet de Vares (ciamaa anca busin) l'è pütost vesin al mudel milanes, anca se 'l gh'ha una quai divergenza, suratüt del punt de vista funetegh. El varesot el furma un continuum bel ciar cunt el cumasch e cunt el lüganes. La zona meridiunal inveci la parla el büstoch, un olter dialet ucidental che però el gh'ha di carater uriginai ben marcaa. In de la riva setentriunal del Lagh Magiur se pöden truà di dialet che se vesinen püssee al mudel tesines pütost che a quel de la cità de Vares.


text:
L'organo
Angelo Cossa (XVIII-XIX secol)
L'organo
(Part 1, scena 2)
BARON: - E così, caro Battistone, sei pronto a eseguire le tue promesse?
BATISTON: - Scior sì, car el mè scior Baron. Per mì no mancaroo a nient; ma per quell che hoo poduu subodorà, el me par che vun di fabricier, el scior Giovann-Felip legnamee, el se sia acort de quai coss.
BAR.: - Come? Dici davvero? Come va questa faccenda?
BAT.: - Ghe diroo: jer sira, prima de andà a scena, mì sera in piazza, e Giovann-Felip el m'è vegnuu vesin, e cont on cert rid sforzaa el m'ha dit: "Ovej, o Batiston, sichè inn i tò carr e i tò bœu che hann de menà chì l'orghen diman matina, n'èl vera?". E mì g'hoo rispost: "Che novitaa! L'è già on mes che lu el le sa, e adess el ven chì a fà l'indian?". E Giovann-Felip: "Ma te sett propri tì quell che ha de menà i carr, o inn i tò fiœu?". E mì: "Sont propri mì e i mee fiœu. Cossa voravel mò dì?". E lu alora, tonfeta, el me dà on button, inscì a l'improvisa e inscì de malagrazzia che, sanguanina!, se mì no sera ben piantaa sarev andaa per terra.


text:
Pruvincia de Mantua
- Süperfiss: 2.339 km²
- Pupulazziun (ISTAT 1999): 374.581 ab.
- Densitaa: 160 ab./km²
- Nümer de cumün: 70
- Capitaal (pup. 2001): Mantua (47.790 ab.)
La lengua[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal l'è l'emilian a Mantua e in del center-süd de la Pruvincia, intant che a nord a se parla el lumbard (de tipu bressan). In certi zonn urientai del Mantuan, se pöden truà di element de vesinanza cunt el venetu (verunes e ruvigot). In de l'Ultrapò mantuan, el dialet urmai l'è püssee vesin al ferares pütost che al mantuan de cità.
Cumün püssee pupulaa[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Dati ISTAT agiurnaa al Dicember 2015


text:
Guiù
Guiù (nom uficiàl en italià: Prevalle) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa.
El g'ha 6 999 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 9,9 km² e 'na densità de popolasiù de 707 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Calvagés, Gaàrt, Musculìne, Nigolènt e Paitù.
El cümü isé come che se 'l conós adès l'è stàt furmàt endèl 1928 co la fuziù de i dù cümü de Guiù de Sùra (uficialmènt: Goglione di Sopra) e Guiù de Sóta (Goglione di Sotto). S'è preferìt cambià 'l nòm uficiàl en Prevalle per evità l'asonànsa de Goglione condèn tèrmine volgàr.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Las attatgas da terror l’ultim onn en Frantscha han procurà che blers corps da polizia han reponderà lur strategia. Concret ha quai influenzas sin las acziuns da polizia. Uschia duajan las patruglias da polizia pudair reagir svelt cun armas effizientas, perquai dovran la polizia armas novas sco las buis d’assagl da l’armada.
Pliras polizias chantunalas han gia cumprà buis d’assagl
Equipadas cun las buis d’assagl duajan ils generalists da la polizia che han fin uss ina pistola u pistolas-mitraglia. Tenor l'emissiun 10vor10 hajan las polizias chantunalas da Berna e son Gagl gia acquistà buis d'assagl. Tar quella da l'Argovia era quai gia capità la primavaira. A Turitg n’ha la polizia chantunala fin uss anc nagins buis d'assagl. Quai surtut perquai che las forzas spezialas da la polizia èn armadas cun buis d’assagl.
RR novitads 20:00


text:
Renato Crotti
Al Renê Cróti (Chèrp, 4 ed mers dal 1921 - Mòdna, 10 ed fervèr dal 2015) 'l è stê 'n imprenditōr e 'n scritōr carpśàn.
Biugrafìa
Fiōl dal Licinio e sgnōra, ch'i gh'ìv'n al negósi "La casa della lana" in dal sàint'r a Chèrp, al Renê al crès in dl ambiìnt giust p'r imparèr fin da ragàs quèl ch'i ìn i sacrifìsi e quèl ch'a servìs per fèr crèser n'aśiènda. Al gh'la cavèva, anch'in tèimp ed Guèra, 'd iscrìv'r-es a la facoltê 'd Economìa e Cumérsi a Bulògna, e vgnû fóra dala Guèra, 'd tōr un gròs prêst ed bési dala banca per mèter sù la só dìta 'd cumérsi e pò 'd produsiòun ed filê 'd lani, che in cal mumèint lè anc dàint'r a la sitê 'd Chèrp a tachèva a gnìr-egh na bòuna dmanda.
Cun na graṅ pasiòun, in soquànt an, al Renê al fèva cgnùser la só dìta SILAN a 'n livêl internasionêl, ch'l'éra dvintèda 'n riferimèint per tùti chegli ètri aśièndi dal tèsil, ch'i fùsen itagliàni o furastéri. Al gh'ìva anc da invièr soquànti ètri fàbrichi fóra ded Chèrp, in dl'Itàglia, ch'l ìva mucê anca 1.360 dipendèint[1]. 'D lung a 'l tèimp al gh'ìva pò anc da patìr dimòndi sù e śò p'r el batàj sindachèli, la concoràinsa in créser di Paēś edl Est, e 'l gh'ìva dòunca da cambièr dimòndi progrâṁ, jutê in queschè dai dū fiō màsć, al Dàvid e 'l Daniēl, in dal tirèr sù insèm a lò, la holding ed famìja[2]
Chegli ètri só ativitê
Daint'r i prìm an Essanta, a 'l Cróti a gh'vin in amèint ed fèr vèder, ai uvrêr piò 'd sinìstra e anc ai sindacalìsta, che i Paēś dal sucialìśem reêl i nn'ìn pò mia acsè da invidièr, e dòunc'al taca a organiśèr di pullman 'd viâś gratis in dla Rusia e in di Paēś edl Est che nisùn al s i pōl eśminghèr[3]. Turnê a cà da chi viàś lè, piò 'd 200 agìnt i còunten el brùti cundisiòun e soquànt diśàster ch'i ìven vist laśò.
I só scrìt
- Renato Crotti, Una crepa nel Muro, Ariete Comunicazione Editore, 2008. Al cumprènd In attesa di un pullman e soquànti pêrt ed Il teorema della padrona di casa e della colf.
- Renato Crotti, @gorà on line. Liberali e libertari: una querelle telematica, Teorema, 2004. Dispunìbil online dū versiòun ch'i gnìven prìma 'd quèla publichèda.
- Renato Crotti, Riflessioni per riflettere, Teorema, 1999 (sgònda edisiòun: 2001). Dispunìbil online. Al cumprènd In attesa di un pullman e soquànti pêrt ed Il teorema della padrona di casa e della colf.
- Renato Crotti, Il teorema della padrona di casa e della colf e In attesa di un pullman, Temi, 1996 (sgònda edisiòun: 1997).
- Renato Crotti, In attesa di un pullman, Calderini, 1991.
Colegamèint estèren
- (IT) 'N artìcol comemoratìv in dal Rest dal Carlèin
- (IT) Al colegamèint a 'n só scrìt in dla reda
- (IT) Al colegamèint ala só paśna Facebook in dla réda.
Referèinsi
- ↑ (IT) Dizionario biografico dei carpigiani del Novecento, dal Mario Pecoraro, 'l Gianfranco Guaitoli, e 'l Sandro Bellei, Mòdna, 1999.
- ↑ (IT) 'N artìcol a 'l riguèrd dla demolisiòun dal već stabilimèint ed Quartirōl 'd Chèrp, màinter che 'l diferèinti produsiòun i fan cô ala DMR
- ↑ (IT) 'L artìcol dal 27 'd utòber 1963 in sìm'a 'l New York Times a 'l riguêrd di viâś in dl URSS dal Cróti


text:
Òvera (MI)
Òvera (Opera) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha 13 748 abitant. Òvera l'è situada a sud-est de Milan, cont el qual la confina, e la gh'ha ona frazion, ciamada Noverasch. A Òvera se troeuva anca ona preson.
Stòria[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La font stòrica pussee antica che la testimònia l'esisenza de on sitt ciamaa Òvera l'è del 1280 e l'è dovuda al Goffred de Busser, che 'l regòrda, in del sò Liber Notitiæ Sanctorum Mediolani, in plebe Locate, in Mirasolum, ecclesia S. Mariae [...] in plebe Locate... Loco Ovari, ecclesia S. Petri. L'istess topònim latin de Overa el se troeuva anca in del nòmm de la vesina frazion Noverasch, cont el toeu via el suffiss -sch (tipich de center d'origin preromana) e on prefiss in- de l'espression "IN-OVERA-SCO".
Giamò a partì del Medioev Alt (per esempi in di capitolari del Carl Magn) la paròla Opera la gh'eva el significaa giuridich de Fabbrica: donca l'espression "Overa S. Petri doprada del Goffred de Busser la pò vorè dì fabbrica de on monastee de San Peder, del qual però gh'è minga i document. A bon cunt, el dì de festa a Òvera l'è pròppi el 29 giugn, var a dì San Peder e Paol.
Tanto Òvera che Mirasol eren loeugh de la Plebe Locate, incoeu Piev. De la piev, center religios e amministrativ, se conoss ona documentazion giamò ai temp di Franch.
Oltra a Òvera e a Mirasol, al temp del Goffred de Busser, i center de la piev eren Locaa, Mulazzan, Fizzonasch, Quint, Rozzan, Santa Maria a la Fontana, Torrigg, Vigentin e i dò cassinn de Boted e Selvanesch. Tucc quij center chì gh'aveven ona gesa a la qual vegniven i sacerdòtt dipendent de la piev. Donca i abitant de Òvera, che in di secoi passaa eren legaa a Milan, in del XIII secol andaven a Piev per i bisògn de tucc i dì.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Òvera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
La perioda d'uffizi a Sagogn dura trais onns ed entschaiva mintgamai l'entschatta fanadur. Demissiunà han sulettamain trais persunas, la suprastanta Marina Cavelti, ina commembra dal cussegl da scola ed ina commembra da la cumissiun da gestiun.
Per il cussegl da scola stat Teresina Jörger-Caminada a disposiziun e per la cumissiun da gestiun è Beatrix Jacomet la candidata. Per la suprastanza ha Sagogn anc chattà nagina candidata ni candidat. Hans Peter Casutt, il president da la vischnanca, quinta dentant ch'i vegnia a dar propostas ord la radunanza. El mender cas possian ins tschertgar vinavant ed eleger a la proxima radunanza il suprastant che manca.


text:
Dapi tschintg mais han entschet las lavurs da perforaziun per il project sur cunfin tranter las ovras electricas d’Engiadina e las ovras electricas dal Tirol. Sche tut va sco planisà vessan ils dus taraders da perfurar en gnanca dus onns in traject da radund 23 kilometers lunghezza. Il Magliadrun, enfin tar la tschiffada d’aua ad Ovella sin territori Svizzer, il Zauberbohrer, la segunda maschina da perfuraziun, enfin pro la centrala tranter Ried e Prutz en l’Austria.
Tut en tut vegn l’ovra electrica a custar bunamain ina mesa milliarda euros. Ella vegn prendida en funcziun il pli baud l’onn 2018 e producescha lura forza per bundant 90’000 chasadas.
Inauguraziun dal Magliadrun en avust dal 2015 a Mariastein en l'Austria
Il Magliadrun en cifras
- Pressiun: 1'000 tonnas
- Prestaziun: 4'000 forzas-chaval
- Lunghezza radund: 200 meters
- Pais: 1'000 tonnas
- Avanzament: ca. 20 meters per di per maschina
- Material da stgavament: total 1’000’000 meters cubic ubain 54’000 chargias da camiun


text:
Matèina (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
La matèina (mattino in italiân) l'é un mumèint ed la giurnêda, ch'l'é cumpâgn al secònd quêrt ed l'ideêla spartisiòun dal 24 ōri dal giōren. In sté significhêt, al vîn dôp ed l' êlba e l'é préma dal mezdé.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
La durêda ed la matèina l'é variâbila perché l'alvêr dal Sōl, a tèimp sfalsê in ciaschidóna dal dō fâci ed la Tèra, la rîva préma int al dé pió lòngh ed l' istê e pió têrdi int al dé pió cûrt ed l' invêren.
In cól mumèint, al Sōl as câta int al quadrânt tra "matèina" e "mezdé" int la pêrta êlta ed la Tèra; tra "matèina" e "sîra" int la pêrta bâsa.
In un significhêt mia adât, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê e avèir l'istès significhêt ed "préma ed mezdé", ch' al ciâpa urâri in dó, a latitódin mèdi, a gh'é in etêren la cundisiòun ed la nôt fònda [1] In un significhêt incòra pió cgnusû, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê ânch a ciapêr tót l'andamèint dal fêr dal dé [2]
Vôş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ In sté sèins, as prōva a pinsêr al parôli "a tréi ōr ed la matèina" [1]
- ↑ As prōva a pinsêr al parôli cme "al prémi lûş ed la matèina" [2]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Matèina (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Mattino trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Ün uffant illegitim ha il dret sülla constataziun da sia paternità.
- Quai po capitar tras il bap pro l'uffizi da stadi civil avant o davo la naschentscha
- Constataziun dal güdisch (process da paternità)
Nu succeda l'arcugnuschentscha pro'l stadi civil a temp ütil, sto l'autorità da protecziun d'uffants e da creschüts determinar ün procuratur e incumbenzar a quel culla regulaziun da la paternità.
No cusgliain gugent a genituors na maridats, sur da la procedura per l'arcugnuschentscha da la paternità. No als infuormain sur dals documaints chi sun necessaris sco eir sur da l'andamaint da la procedura.
Fögls d'infuormaziun:


text:
L’engaschi per la lavur voluntaria classica va enavos, quai tenor in studi da l’institut Gottlieb Duttweiler. Perquai vegnia adina pli grev da chattar voluntaris, uschia il studi. Ad uniuns da musica manchian actuars, a vischnancas presidents ed als pumpiers gidanters. Quai pericliteschia betg be las uniuns e las instituziuns, mabain er il spiert da cuminanza.
Da l’autra vart dettia dapli engaschaments a curta vista ed orientà ad in project. Ils novs voluntaris veglian gidar da reflectar ed er sa participar a la decisiun. I giaja pli e pli per pussaivladads da realisar insatge enstagl da obligaziuns.
RR novitads 10:00


text:
L'approvaziun da 84,1% Gea è anc pli clera che tar la medema votaziun avant 14 onns. Sco Urs Bieri dal gfs.bern ha ditg envers SRF, è quai la 6avla auta approvaziun d'ina proposiziun da las autoritads dapi ils ultims 20 onns. Tenor el mussia quai che la tematica dal nov urden da finanzas na saja betg stà da gronda impurtanza sper l'iniziativa da No Billag e saja simplamain vegnida acceptada senza polarisar.
La basa constituziunala per incassar la taglia federala directa e la taglia sin la plivalur vegn cunquai prolungada fin la fin da l'onn 2035.
Ueli Maurer n'è betg surprais
Il resultat dal nov urden da finanzas na saja betg propi surprendent, ha ditg cusseglier federal Ueli Maurer tar la conferenza da pressa. Cunzunt il grond consentiment saja legraivel, avant 10 onns era quella anc 10% pli bassa che questa giada. Perquai ch'i naja betg dà ina gronda discussiun davart il nov urden da finanzas, ha Maurer declerà en ses pled la taglia federala directa e la taglia sin la plivalur. Che las taglias stoppian vegnir prolungadas, haja raschuns istoricas.
Iniziants èn tuttina trumpads
Il president da la partida independenta, Simon Scherrer, n'ha bain betg quintà cun in Na tar la votaziun, dentant è el tuttina dischillus dal resultat. Almain saja vegnì discutà davart las finanzas federalas. Il comité Na tar in nov urden da finanzas 2021 haja sperà da cuntanscher in resultat sumegliant a la davosa votaziun. Quai ha il comité confermà envers l'agentura da novitads SDA.
Scherrer è tuttina da l'avis ch'i saja bun per il sistem politic sch'i vegnia discutà davart scenaris alternativs. Schizunt cusseglier federal Ueli Maurer haja beneventà la discussiun davart la taglia, ha ditg Scherrer.
Grischun di Gea cun 85,89%
En il chantun Grischun han tuttas vischnancas sustegnì il nov urden da finanzas. La participaziun a la votaziun en il Grischun munta a 51,51%.
En il chantun Vad è l'approvaziun stada la pli gronda, quai cun 88%. I suondan Genevra cun 87% sco era Turitg e Zug cun mintgamai 86%. Quai fa surstar: Tar la votaziun l'onn 2004 aveva Zug sbittà la prolungaziun sco sulet chantun.
Nagin plan B
N'avess il suveran svizzer betg approvà il nov urden da finanzas, avess la Confederaziun gì da sbatter cun cun in shutdown. La Svizra na pudess simplamain betg vegnir finanziada be cun in terz da las entradas, ha minister da finanzas Ueli Mauer ditg durant la campagna da votaziun. In plan b n'avessi tenor sias indicaziuns betg dà.
Iniziativa nov urden da finanzas 2021
La taglia federala directa e la taglia sin la plivalur èn las funtaunas d’entrada las pli impurtantas da la Confederaziun. Quasi dus terzs da las entradas derivan da quellas taglias. L'onn 2016 ha la taglia federala generà bundant 21 milliardas francs. La taglia sin la plivalur bunamain 22,5 milliardas francs.
Il dretg da la Confederaziun d’incassar questas taglias è limità per l’onn 2020. Cun il nov urden da finanzas 2021 vegn quest dretg prolungà fin la fin da l’onn 2035.
Dumengia da votaziuns 12:00+


text:
Las suttascripziuns per la petiziun ha l'allianza «Es reicht!» rimnà a partir dal november. Ella pretenda in administratur apostolic per l'uvestgieu da Cuira, cura che l'uvestg actual Vitus Huonder sa retira pervi da raschuns da vegliadetgna.
Cumenzà aveva l'allianza cun in'acziun sin via. L'allianza è in'uniun d'associaziuns, gruppaziuns e moviments religiusas/catolicas. Concretamain pretenda ella ina nova direcziun da l'uvestgieu da Cuira ed ina fin da la discriminaziun clericala da persunas.
RR novitads 10:00


text:
Sin la via da Roten, sin la via da la Tumleastga e sin la via d'Almen vala da nov in pais maximal da 32 tonnas sin ils trajects curregids. Sin la via da Stierva, tranter la punt Mulegn fin a l'entrada dal vitg da Stierva, poi vegnir charrà da nov cun 32 tonnas. Ultra da quai vegn abolida la limitaziun da la ladezza maximala da 2,3 meters sin quest traject.
Davent da l'entrada dal vitg da Stierva fin a la fin da questa via chantunala vala da nov in pais maximal da 18 tonnas. Sin quest traject vala er vinavant la ladezza maximala da 2,3 meters. Questas mesiras entran en vigur cun l'adattaziun da la signalisaziun correspundenta.