text:
Gioàn Scòt Irlandés
Ol Gioàn Scòt Irlandés (en latì medievàl: Johannes Scotus Eriugena: Irlanda 810 - 880) l' è stacc ü frà, filòsef, teòlogo e tradütùr irlandés.
Cuntegnüü
La éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Che lü l' éra de rassa irlandésa a l' se capìss söbet del sò nòm: defàti l'è ü scòt, che 'l völ dì abitànt de la Scotia Maior, nòm de l' Irlanda a chi tép là; perdepiö, in di sò scrécc a l' se firmàa Eriugena che 'l völ dì nassìt (gena) in Irlanda (Eriu): Irlandés giöstopónt. In del 843 a l' è indàt in Galia per guidà la Scöla Paltina del Carlo Pelàt che l' gh'à dàcc pò a' ol còmpet de tradüsì del grégh ol Corpus Areopagiticum del Dionìs l' Areopagìta, che ol Scòt l' à stödiàt e interpretàt in latì, co 'l redesàs apröf al Platonìsmo növ. L'à stödiàt e tradüsìt pò a' i scrécc de l' Orìzen e di Pàder de la Capadòcia e tra chèsti ol San Basilio ol Grànd, ol San Massìm ol Cunfesùr e ol San Grìgö de Nìssa.
La sò filosoféa la ghe và dré a chèla d'ol San Göstì in söl Platonìsmo e la teologéa nigatìa. Sènsa döbe, l' Irlandés l'à ülìt spiegà la realtà co 'n d'ü sistéma ragionéol e ünitàre in descórde co i contràs-cc de la religiù – che i dìs che Dio e ol mónd i è dò realtà diferènte – e i dutréne sö la creassiù e la olontà diìna.
Per ol Scòt, resù e féde i è debù navès de conossènsa ira, dóca a i pò mia èss in contradissiù; però se l' fodèss issé, l' è la resù che la gh'à de prealì. Chèsta dichiarassiù, insèma al Panenteismo (töcc i laùr a i vé de Dio e a Lü i ghe tùrna 'ndré) che l' Irlandés l'à sostegnìt indel De divisione naturae, a i gh'è costàde la condana de la Césa Catòlega per eresìa, che l' à püdìt ischïà dóma grassie a la protessiù del rè. Sö la sò mórt gh'è stat cöntàt sö tàte stòrie, öna de chèss-ce la dìs che dòpo la mórt del sò protetùr a 'l se sarès refügiàt in Inghiltèra, endoche l'è stacc copàt fò di frà ch'i l'la consideràa eretègh; acassibé chèsta stòria la sées la piö bèla, gh'è de mia credéga.
La persecüssiù d'ol Scòt Irlandés de part de la Césa la s'è mia fermàda co la sò mórt. Indel 1210 la gh'è riada üna sentènsa concordare postöma, co la condana a brüsà ol sò lìber De divisione naturae; amò 'ndel 1225 ol papa Onöre III a 'l ghe invierà öna lètera a i escóv fransés per sircà de regòi sö töte i còpie del libèr per mandàle al fögh zó a Roma.
Ol diì e la resù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol Scòt Irlandès, la filosoféa e la teologéa i è 'l stès laùr. Defàt lü 'l dìs issé:  >. Filosofà l' öl dì èd e riconóss ol valùr e la stabeletà di prensépe ch'i stà al pè de la ira religiù. Prope per chèsta sò intréga identificassiù di prensépe religiùs co 'n d chèi filosofègh, l' Irlandés el s'è facc tacc nemìs. Moral che per ol frà, ol ligàm e l'indà 'ntis tra féde e resù l'è intrìnsech, perchè töte dò i è generàde de öna stèsa caösa, che la sarès la Sapiènsa diìna, che la s'è manifestàda 'ndela Sacra Scritüra. Se l'è mia sostegnìda de la resù, la féde la ris-cia de trabalà, issè ol Scòt Irlandés el rìa a dì che bisògna  > e  >. Dóca, in chèst, l' Irlandés el se fa féss derét al pensér d'ol San Göstì, che per lü 'l valìa ol credo ut intelligam et intelligo ut credam (crède per capì e capésse per crèt).
Dóca, per l' irlandés, la fède l' è l' esàm e la pòcia de 'ntìnd ol significàt di Scritüre, che 'l pórta a riconóss ol sò natöral sistéma ragionéol; lùre, defàt, ai gh'à de éss lesìde e capìde indel significàt simbòlegh e mia leteràl, perchè ol Sant Ispéret, che 'l parlàa per mès di profèti, a 'l se manifestàa co 'n di figüre e di metàfore che i gh'à di significàcc mia fenìcc. Per ol Gioàn Scòt, pò a i scrécc di Pàder de la Cesa a i gh'à de èss lesìcc in dièrsi significàcc, perchè öna quach ólta i somèa èss in contradissiù tra de lùr, e chèst l'è mia pussébel. E l'è adóma grassie a la resù, che la dipénd de l' Ispéret, che nóter 'm pöl vèd e comprènd i motìf e i vìe d'interpretassiù, e pò passà fò d sura chèssce, indela profondità önega e diìna de la erità che la 'nzènera chèssce dièrse esposissiù.
I quatèr natüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dóca ol Scòt Irlandés a 'l mèt zó la sò teoréa del divì a partì del Platonìsmo Növ, ma a 'l ghe càssa dèt pò a l' idéa cristiàna de la natüra personàl de Dio, Creatùr d' ol mónd. Per ol filosòfo, Dio l' è l' önéga realtà ira, e dóca l' önègh “personagio” de la sò filosoféa: defàt, töcc i laùr i dipénd e i è generàcc de Lü e töcc i laùr a ghe tùrna sèmper indré a Lü, per l' Irlandés che 'l ghe dìs a l' insèm de töcc i laùr “natüra” e dezà che la natüra l' è ingual a Dio, lü in lé a'l desmes-cia fò i quatèr divisiù de l' esèr divì. Lùre i è:
1. la natüra mia creàda e creànt che l' è Dio; l' Eser divì, in chèsta prima divisiù, l' è consideràt comè prensépe prim, etèrno, e che 'l rèsta sèmper chèl; a la sò conossénsa l' òmen a 'l pöl domà fermàss, sènsa però mai rià a üna dègna representassiù e comprensiù. Defat, Lü a 'l pàssa fò 'd sura la natüra, la bontà, la sostànsa e dóca chèl che 'l se dìs de Lü in di Scritüre l' è dìcc mia per Lü in Sè stès, ma per nóter, ach per chèl che 'l reàrda, presémpe, la Trinità. Dóca co l passà fò 'd sura töt chèl che l' è èrt a nóter, la realtà de Dio l' è ol mia èss, ntìs comè chèl che süpera ol confì de l' èser. Chèsta idéa la sarà pò töcia sà amò per la formassiù de la teologéa nigatìa del Nicòla Cüsà e de óter teològi e filosòfi.
2. La natüra creàda e creànt che l' è ol Vèrb procedént de Dio: pò a in chèsta segónda divisiù Dio l'è ol Creadùr di caöse prìme o di esemplàr originài de töcc i laùr. Chèssce “spéce” o “fórme” i è face del pensér divì. I è etèrne comè Dio, e, in quànt creadùre de töcc i laùr, i pò a üna Sò manifestassiù. L' è ciàr che in chèsta divisiù l' Irlandés a 'l tö sà amò ol concèt platònegh di idèe, co n d ' üna spiegassiù in ciàv cristiàna.
3. La natüra creàda e mia creànt che l' è töta la realtà materiàl ( o fìsega) cassàda lé indel tràmet e indel tép: chèsta divisiù la sarèss la manifestassiù di idée divìne (co 'n d' ü óter reciàm a la teprèa di idée platòneghe), perchè l' ünivèrs intrégh, 'ntìs comè ùrden fìsegh, a 'l vegnerèss zó di resù ideài, e 'l sarèss efèt de chèle caöse primordiài preséncc indel Vèrbo divìno. Dóca l' ünivèrs l' è creàt e etèrno, perchè l' esìst indel Vèrbo etèrno, e 'l sarèss fàcc de spirèt e còrp, comè ü grànd organìsmo viv. I laùr materiài che i 'l la fùrma i sarèss dóca adóma ün' aparènsa, perchè ol sò fondamént genüì l' è spiritüàl. Pò ach a chèsta tési l' è töcia sà amò d' ol Platonìsmo Növ, che 'l dìs issé che gh'è öna sostànsa önega, che l'è chèla divìna, e ol mónd l' è adóma öna manifestassiù de chèsta sostànsa (teofania, o manifestassiù divìna). Per ol Scòt Irlandés, dóca, >>Deus fit in omnibus omnia>> (Dio a 'l deénta töt in töcc i laùr), pròpe comè per ol Pseudo Dionìs ol Aeropagìta.
4.La natüra mia creàda e mia creànt, che l' è Dio stèss, 'ntìs comè ergü che töt ol Creàto a 'l ghe ténd là, chèsta divisiù la reapresénta Dio come méta e fì del mónd, dezà che töt chèl che 'l vé de ü prensépe a 'l ghe dà natöralmént a tornàga . Dóca ol filòsofo 'l presénta là i argomèncc del vegné zó e turnà al prensépe, carateréstegh del Neoplatonìsmo. In töt chèst, perdepiö, l' ómen a 'l se tróa indel mès tra ol mónd di còrpi e chèl di esènse; per l' Irlandés, l' ómen l' è ün' ünivèrs pissenì che, co l' inteligènsa a'l ghe rüga dét indela resù piö profónda di laùr, el sìrca de ritroà ön' esènsa ünega, che la pàsse fò 'd sura la smarmaiada e la quantità confüsa del mónd materiàl e del mónd inteletüàl. Dóca chèl che 'l se premüra de sircà chèsta primordiàl ünità, el capìss che i laùr che i è creàcc emortài, a i è invèsse coetèrne al Vèrbo perchè espressiù di esènse. Gràssie a la féde e a la resù l'òmen el rìa a catà ol divìno che gh'è 'ndèl mónd, e issé 'l contribüìss al tornà indré de l' ünivèrs a Dio. L' inteligènsa de l' ómen, dóca, l' è adóoma öna rissórsa per contemplà ol Vèrbo, ma lé la pöl perdès vià dét in di laùr e pèrd la capassità de conóss la erità. La redensiù de l' inteligènsa, che per sò natüra de lé l' è destorziàda da la erità, la pöl vègn adoma per mèret del Signùr, che 'l rènd possìbel turnà a la conossènsa che Dio 'l gh'à del mónd e de Lü stès.
Issé, dóca, i quatèr natüre a i fà ü sircól divì, endoché Dio stès l'è 'l pèrno, e che 'l se manifèsta in manéra contìnüa e etèrna, sènsa mai ndà fò de Lü, perchè a 'l crea töt deperLü , dét in de Lü e per Lü. Pò a in chèsta proposissiù ol Scòt Irlandés l' è derét al San Göstì che 'l pàrla de sércol ermenèutegh reard a resù e féde.
La libertà de l'òmen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Gioàn Scòt Irlandés l' è stacc a ü gran sostenidùr de la libertà de l'òmen, suradetöt cóntra la negassiù che 'l n'ìa fàcc frà Gödescàlch: chèst' öltem, co l'interpretà in manéra estréma e leteràl i proposissiù del san Göstì d'Ipóna, l'ìa furmàt la dutréna de la Dópia predestinassiù, e 'l sostegnìa che Dio, 'nfina del prensépe, l'à destinàt di ómegn a la salvèssa e al bé e di óter a la perdissiù e al mal. Ma ol Scòt Irlandés el respónd che l'è mia pussìbel adossàga a Dio öna pre destinassiù, 'ntìsa comè “destinà prìma” perchè in Dio a 'l ghè mia ü prìma e gnach ü dòpo. Lü 'l part da la teologéa nigatìa del Dionìs, e perdepiö 'l dìs issé che l'è mia pussìbel afàcc condissionà la olontà. El se rifà menimà al Göstì, e 'l dìs issé che 'l mal l'è mia öna realtà, ma ü mia – éser e dóca Dio 'l la conóss mia se de no 'l la crearèss perchè 'l pensér e l'atività in Dio i è l'istèss laùr. Dóca ol mal l'è öna mancànsa de perfessiù o sedenò öna nigassiù de realtà. Isé che 'n Dio ghe pöl mia éss afàcc presiènsa del mal de l'ómen, e de conseguènsa ghe pöl mia èsga predestinassiù al mal. Ol caràter esensiàl de l'ómen, l'è per l'Irlandés, ol lìber arbìtrio, che öl dì la possibilità de fà pecàt o de mia fà pecàt; tamèn, acassibé lìber l'òmen 'l pöl godì de la Gràssia divìna. Però chèsto pensér el l'à esponìt a l'acüsa de Pelagianésem e defàt la sò dutréna la sarà condanàda de dù congrèss.
Ovre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De divina prædestinatione.
- De divisione naturæ (Titol original: Periphyseon).
- Expositiones super Ierarchiam celestem S. Dionysii.
- Expositiones super Ierarchiam ecclesiasticam S. Dionysii.
- Expositiones seu glossæ in mysticam Theologiam S. Dionysii.
- Homilia in prologum S. Evangelii secundum Joannem.
- Commentum in S. Evangelium secundum Joannem.
- Annotationes in Marcianum.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mario Dal Pra, Scoto Eriugena ed il neoplatonismo medievale, Fratelli Bocca, Milan 1941
- Tullio Gregory, Sulla metafisica di Giovanni Scoto Eriugena, Sansoni, Firenz 1960
- Werner Beierwaltes, Eriugena, I Fondamenti del suo pensiero, Milan 1997
- Francesco Paparella, Le teorie neoplatoniche del simbolo. Il caso di Giovanni Eriugena, Vita e Pensiero, Milan 2008
- Maieul Cappuyns, Jean Scot Erigène sa vie, son œuvre, sa pensée. Paris: Desclée de Brouwer 1933. Réimpression anastatique: Bruxelles: Culture et Civilisation, 1964
- Emmanuel Falque, "Dieu, la chair et l'autre" (ch. 2, Dieu phénomène - Jean Scot Erigène) PUF, 2008
- Stephen Gersh, "From Iamblichus to Eriugena: an investigation of the prehistory and evolution of the pseudo-Dionysian tradition" Leyde: Brill 1978
- Édouard Jeauneau, Etudes érigéniennes, Paris: Études augustiniennes 1987
- Édouard Jeauneau, Tendenda vela. Excursions littéraires et digressions philosophiques à travers le Moyen Âge, Turnhout, Brepols, 2007
- René Roques, Libres sentiers vers l’érigénisme, Roma, 1975
- Endro Von Ivanka, "Plato Christianus", Paris: PUF 1991
- Avital Wohlman, "L'homme, le monde sensible, et le péché dans la philosophie de Jean Scot Erigène" Paris: Vrin, 1987


c: text/html

text:
Cagliari
Cagliari (en lèngua sàrda Casteddu; en spagnöl stòrich: Caller; en català: Càller; en latì: Caralis) l'è 'na cità italiàna, capitàl de la regiù de la Sardégna e capolöch de la pruvìncia omònima.
La popolasiù l'è de 158.351 abitàncc, la superfìce del teretóre cumünàl l'è de de 85 km² e la densità l'è de 1863 ab./km².
El cunfìna cümü de Cagliari 'l cunfìna coi cümü de Assemini, Capoterra, Elmas, Monserrato, Quartu Sant'Elena, Quartucciu, Selargius, Sestu.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cagliari ('na ólta ciamàda Karalis) l'ìa zà abitàda de tribù locài quan che piö tàrde i Fenìci i g'ha colonizàt la Sardegna. Endèl sècol V prìma del signùr l'è pasàda sóta 'l contròl dei cartaginés e 'n chèl perìodo lé la cità la g'ha ìt en svelöp piötòst ràpido. Endèl an 238 a.C. l'è pasàda sóta l'impéro Romano (ensèma a töt el rèst de la Sardegna e pò a de la Corsica). A metà del sècol V dòpo del signùr l'è stàda ocupàda dei Vandali ma piö tàrde l'è stàda riconquistàda de Giustiniano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Solanaceae
Le Solanaceae (Juss.) i è 'na famìa botànica de piànte erbàcee o lignùze co le fòie alternàde, sèmpe e sènsa stìpole, che fa part de l'ùrden de le Solanales, de la clas de le Magnoliopsida (Dicotilédoni).[1] Endèl ensèma de le Solanaceae gh'è dét en sentenér de zèner e 2700 spéci.[2]. Le solanàcee le prezènta 'na gran diersità de portamènt, murfulugìa e ecología. La famìa l'è cosmopolìta, cioè l'è destribüìda en pó 'n töt el mónt föra che 'ndèl Antártide. La diersità piö grànda se la tróa 'ndèla América del Sud e 'ndèla América Centràl.
De chèsta famìa botànica le fa pàrt divèrse spéci de piànte cumestìbile compàgn de la patàta (Solanum tuberosum), el pondór (Solanum lycopersicum), el marezà o melansàna (Solanum melongena) e 'l peerunsì (zèner Capsicum). Divèrse piànte ornamentài famùze le fà part de le solanàcee, compàgn de la Petunia, 'l Schizanthus, el Salpiglossis e la Datura. Sérte spéci i è cunusìde en töt el mónt perchè le vé dopràde come medicamènt o per i sò efècc psicotròpich. Per la ricérca le solanàcee i è 'mportànte perchè le g'ha dét 'n quach organìsmo modèl per stüdià quistiù biològiche fondamentài a leèl celulàr, molecolàr e genétich, compàgn de la piànta del tabàch (Nicotiana tabacum) e la petùnia.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Olmstead, R. G., J. A. Sweere, R. E. Spangler, L. Bohs, and J. D. Palmer. 1999. Phylogeny and provisional classification of the Solanaceae based on chloroplast DNA. Pp. 111-137. En: Solanaceae IV: advances in biology and utilization, M. Nee, D. E. Symon, R. N. Lester, and J. P. Jessop (eds.). The Royal Botanic Gardens, Kew Artìcol en inglés
- ↑ Olmstead, R.G. and Bohs, L. 2007. A Summary of molecular systematic research in Solanaceae: 1982-2006. Acta Hort. (ISHS) 745:255-268


text:
Nurvegia
La Nurvegia (Kongeriket Norge in bokmål e Kongeriket Noreg in nynorsk, Regn de Nurvegia) l'è un stat de l'Europa de la Region bureal, ch'el se tröva int la part ucidental de la Scandinavia. A est l'è tacaa a la Svezia, a nord-est a la Finlandia e a la Rüssia, a ovest al Mar de Nurvegia e a sud al Skagerrak. La so capital l'è Oslo. La gh'ha una süperfiss de 385.155 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.700.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Norvegia (nom ufizial: Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg) a l'è una munarchia custitüziunala.
El rè a l'è Harald V (del 1991).
El Prim Minister a l'é el Erna Solberg (del 2013).


text:
Lipid
I lipid (ciamaa anca grass, del grech lypos, grass) a hinn bio-mulecul urganigh miss insema per i prupietà cumpagn de sulübilità: se dislenguen minga in de l'aqua (se disen per quela resun chì idrofub) ma inscambi se dislenguen ben di in sulvent urganigh minga pular 'me l'eter o l'acetun.
I lipid gh'hann una densità che l'è piscinina rispet a l'aqua, e l'è 'l mutiv perchè l'oli, el grass de la carna e'l büter galegen in sü l'aqua. I lipid a hinn de solet faa per la püssee part de atum de carboni e de idrogen ligaa intra de lur cun ligam cualent poch pular (carateristiga che la da l'idrofubicità).
A bun cünt, cum'em dii in principi, i lipid a hinn cumpagn per sulübilità ma a hinn propi diferent intra de lur per strütüra chimiga. A segunda de la cumplessità del lipid, se classifighen in trì categurij: lipid semplis, lipid cumpless e lipid derivaa.
Lipid semplis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A hinn faa dumà de carboni, idrogen e ussigen, e tiren dent terpen, steroid e prostaglandinn.
Triglicerid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I triglicerid a hinn i lipid püssee abundant in nadüra, e hinn i grass animaj e i oli vegetaj. Servissen suratüt 'me deposit per l'energia prudota e imagazinada.
Un triglicerid a l'è faa d'una mulecula de glicerol che'l gh'ha ligaa trì acid grass. El glicerol (1,2,3, prupantriol) a l'è un alcol cun trì atum de carboni, ognidün cunt un grüp ussidriligh. L'acid grass al gh'ha un grüp carbossiligh (el coo) e una cadena idrocarbüriga (la cua). El ligam intra el glicerol e i acid grass a l'è una reaziun d'esterifigaziun, e despess i trì acid grass a hinn diferent. La diferenza intra grass e oli a l'è che in di grass i acid grass gh'en han minga de ligam dubi: se ciamen acid grass satür e porten a la furmaziun d'un grass solid. In di oli, inscambi, i acid grass gh'hann vüna o püssee insatüraziun ('n'altra manera de ciamà i ligam dübi). I oli a hinn liquid perchè i ligam dubi fan di piegh in de la cadena: per quela resun chì i caden a hinn minga arent e i se sluntanen. Cadenn sluntanaa al vör dì ligaa poch, poch cumpat: i interaziun intramulecular a hinn fiach e'l lipid al sarà liquid inscambi de solid.
Cer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una cera a l'è l'ester d'un alcol süperiur monovalent (cunt una cadena lunga e dumà un grüp alcoligh) cunt un acid grass. Se tröen in di invertebraa e gh'hann una funziun de rivistiment in di früt 'me pir e pom e besti 'me i üsej.
Terpen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumün in del mund vegetal, i gh'hann un'ünità de bas che l'è l'isopren (una strütüra a cinch atum de carboni).
Lipid cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A hinn el prudot de l'esterifigaziun di acid grass cunt alter alcol. Tiren dent fosfolipid, fosfatid, glicolipid e solfolipid. I se disen anca saunifigabij perchè in sulüziun alcalina liberen i saun. Despess l'alcol a l'è un glicerol mudifegaa.
Fosfolipid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumpagn di triglicerid per la strütüra, i gh'hann un grüp fusfaa che'l porta una carega negativa e, dunca, una pularità a la mulecula. Alura el fosfolipid al gh'ha un coo idrofil e una cua idrofuba: per quela resun chì al se dis anfipatigh. Quela strütüra chì a l'è propi buna per furmà i membrann biulogigh che hinn inturna ai celül e i orghen celülar perchè i coo cunt i grüp idrofil se meten vers l'aqua che l'è fö e dent a la celüla e i cuv i se meten in pusiziun mediana: quest chì a l'è ciamaa dubi strat lipidigh.
I fosfolipid a hinn i cumpunent principaj del toch lipidigh membrann celülar. Gh'en è de dü tip:
- fosfoglicerid
- sfingolipid: abundant in del sistema nervus


text:
Laureana di Borrello
Laureana di Borrello l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Reggio Calabria. El g'ha 5 263 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 35 km² e 'na densità de 150 ab./km². El cunfìna coi cümü de Candidoni, Feroleto della Chiesa, Galatro, Rosarno, San Pietro di Caridà, Serrata.
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Baranzaa
Baranzaa (Baranzate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 11538 abitant. El comun l'è nassuu in del 2004 per separazion de Bollaa.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes de Baranzaa el ven citaa per la prima vòlta in d'on còdes longobard del 994 cont el nòmm de Balanziate. In del 1235 l'è documentada l'esistenza del Comun de Baranzaa: molti terren partegnen al Monastee Maggior de Milan e al Monastee de Sant'Ambroeus. In del secol XIII la se cita l'esistenza de la gesetta de San Vincenz.
In quell period chì del Medioev Bass l'economia del paes l'è tutta basada su l'agricoltura: el paes l'è costituii de on nucli central circondaa de camp. In del 1450 el contròll de la zòna el passa a la famiglia di Sfòrza, che l'introduss la coltivazion del gels cont el scòp de prodù seda, attività che la restarà fiorent fina al princippi del secol XX.
Dòpo la dominazion di Sfòrza, in del 1530 el feud de Des, del qual el fa part Baranzaa, el ven elevaa a marchesaa e 'l resta proprietà di cont Gallaraa fina al 1580, quand finissen i eredi de la famiglia e donca el passa in di man di fradei Manriquez.
In del secol dòpo la ven costruida, sora i ruvinn de l'antiga gesetta, ona gesa noeuva dedicada a la Natività de la Vergin Maria.
Dòpo el domini austriach e la nassida del Regn d'Italia, Baranzaa la ven taccada al comun de Bollaa (1869). Dòpo el referendum propòst in del 1997 e attuaa in del 1999 l'è staa deciduu de divid de noeuv i duu comun, division che l'è stada fada definitivament in del 2004.


text:
Dialetto laghée
Il dialetto laghée[1] è un dialetto appartenente al ramo occidentale della lingua lombarda, ed è parlato nelle zone settentrionali delle Provincie di Como, Lecco e nel Cantone Ticino.
Esso viene parlato, a seconda delle zone, con notevoli apporti linguistici da queste nel comasco, nel lecchese e nel ticinese.
Tra paese e paese, si sono sviluppate notevoli differenze causate dalle non facili possibilità di frequentazione nei secoli passati, soprattutto nelle valli più isolate delle montagne del lago.
In Tremezzina la parlata è riconosciuta dalla finale en nei nomi che normalmente finiscono con in (per esempio misulten per misultin). A Cremia terminano i nomi femminili in e invece che a (Marise al posto di Marisa). La gente di Lezzeno spesso usa la o al posto della a (lona al posto di lana). Quelli della Valle Albano, in seguito alle emigrazioni in Sicilia, hanno subito forti influenze da quella regione: per esempio è frequente l'uso della erre retroflessa, il loro dialetto è chiamato muncecch.
In Val Cavargna, valle isolata, si è sviluppato un dialetto assolutamente originale, anzi, qui è stato elaborato un vero e proprio dialetto gergale, il rungin, incomprensibile ai non iniziati.
Indice
Caratteristiche[modifica | modifica wikitesto]
Se rapportiamo il laghée con il milanese, variante principale del lombardo occidentale, si trovano le seguenti differenze:
- Le a diventano o: per esempio, óltru, cóld, mólta, sólta anziché alter, cald, malta, salta.
- Le ü diventano ö: per esempio, föm, piöm, sö, vön, löna anziché füm, piüm, sü, vün, lüna.
- Mutano gli accenti sulle o: per esempi, suta, mórt, vólta, sfrós, dóna, gió anziché sòta, mòrt, vòlta e sfròs, dòna e giò.
- Presenza della particella pronominale i davanti alla terza persona plurale dei verbi: i sann, i gh'hann, i henn anziché sann, gh'hann e hinn.
- Negru, sempru, vedru, libru e óltru anziché negher, semper, veder, liber e alter.
- Azión, televisión e sezión anziché asiùn, televisiùn e sesiùn.
- Sc'tremizzi, drizz, sénza e giazz anziché stremissi, driss, sénsa e giass.
- Culù e pesc'cadù anziché culùr e pescadùr.
- Sc'cultà, sc'cund, sc'capà anziché scultà, sgund e scapà.
- Mé, té, ché, basén, maténa, méa anziché mì, tì, chì, basìn, matìna e minga.
- Rüà e bücér anziché rivà e bicér.
Varie
- L'uso dell'accento circonflesso è frequente nei participi passati (es. fâ - fatto, dî - detto). Ci sono casi particolari come le parole con la vocale mista allungata, per esempio düü dove la vocale dovrebbe essere solo una, ed oltre alla dieresi dovrebbe avere anche l'accento circonflesso.
- L'accento acuto o grave serve per indicare la vocale chiusa o aperta, per esempio pan póss (pane raffermo) oppure salàm (salame).
Esempi di dialetto laghee della zona di Dongo[modifica | modifica wikitesto]
Una parabula[modifica | modifica wikitesto]
Un om el gh'eva düü fiö.
E 'l püssee penin de lur el dis al pà: "Pà, dam el fat mè!" e 'l pà el gh'ha spartii la roba.
E de lì a poch dì, el fiö püssee penin, faa sü fagot, l'è andaa a girà in d'un paies luntan, induvè l'ha mangiaa tüt el fat sò menand vita cativa.
E dopu che l'ha spendüü tüt el fat sò, una carestia fiulona la s'è fada sentì in quel paies, siché lü l'ha scumenzaa a patì la fam.
E l'ha tolt sü a metes al servizzi de un padron de quel sit, che l'ha mandaa in di sò lögh a cürà i purcei.
E lü el cercava d'impienì el butasc dei giand che mangiavan i purcei, ma nessün ghe ne dava.
Inlura, pensand ai sò cas, l'ha dii: "Oh, che mota de giurnad del mè pà gh'han del pan a despressi, e mì crepi de la fam!"
Mi tujaroo sü e anderoo del mè pà e ghe disaroo: Pà, mì hoo falaa contra el ciel e inanz a tì.
E meriti minga de vess ciamaa tò fiö: dam un post de tò famej".
Lü donca l'ha tolt sü e l'è vegnüü dal sò pà: e lü, quand l'era ancamò de luntan, el sò pà l'ha vedüü e ghe n'ha 'vüü cumpassion e l'ha curüü e 'l ghe s'è bütaa al col e l'ha basaa.
E 'l fiö el gh'ha dii: "Pà, mì hoo falaa contra 'l ciel e inans a tì; e meriti minga de vess ciamaa tò fiö".
Ma el pà l'ha dii ai sò servitur: "Tuvii scià el vestii de la festa, e metìghel sü, e metìgh dent un anel al dit e metìgh sü i scarp!
E menee scià el vedel ingrassaa e cupél; e majem, e fem una sceriada;
perché 'stu mè fiö l'eva mort, e l'è risüscitaa; l'eva perdüü, e l'em truvaa". E s'hin metüü a fà festa cumè.
Inlura el sò fiö püssee grand l'eva föra in di lögh; e vegnend indree, quand l'è staa arent a cà, l'ha sentii a sunà e a balà.
E, ciamaa vün di servitur, l'ha dumandaa cusa vurevula dì quela roba.
E lü el gh'ha dii: "El tò fradel l'è turnaa a cà, e 'l tò pà l'ha mazzaa el vedel ingrassaa perché l'ha quistaa ancamò san e salv".
Ma lü l'ha faa caprizzi e l'ha minga vulüü andà dent. Donca el sò pà l'è vegnüü föra e la pregava de andà dent.
Ma lü respundend l'ha dii al pà: "Vitel lì, giamò tanci an mì te servissi, e gnanca una volta hoo disubedii ai tò orden; e pö mai te m'heet daa un cavret per stà alegher insema ai mè amis.
Adess mò che 'stu tò fiö, che l'ha majaa tüta la tua roba cui bagasc, l'è turnaa a cà, tì te gh'heet mazzaa el vedel ingrassaa".
E lü el gh'ha dii: "Fiö, tì te seet semper insema a mì, e tüta la roba mia l'è tua;
Dunca besugnava fà festa e stà alegher, perché 'stu tò fradel l'eva mort e l'è resüscitaa; l'eva perdüü e 'l s'è truvaa".
Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e della diocesi di Como, 1841, pag. 417-418
Una nuvela del Bucasc[modifica | modifica wikitesto]
Donca mì disi che in di temp del re de Ziper, dopu che Gufred de Büjon l'ava ciapaa Tera Santa, l'è sücedüü che 'na bona sciura de Guascogna a l'è nada in pelegrinagg al Sant Sepulcher; in del turnà a cà, quand l'eva rüvada a Ziper, ona manega de lifroch vilan i l'han tolta a perzipità. Lee la se ne casciava, e no pudend fà passà el magon, l'ha pensaa de nà del re a met giò quarela; ma quaighedün i gh'han dii che l'eva fiaa traa via, che quel re l'eva 'n por tabalöri che, inscambi de vendicà i olter, el mandava giò quii balussad che ghe faven anca a lü; e inscì tücc quii che ghe l'aveven sü con lü i se n'impagaven fasendeghen 'na quaivüna. Quela sciura, quand che l'ha sentüü inscì, desperand de utegn vendeta, tant per cunsulàss on zich, l'ha pensaa de casciàghela a quel re, e fàl nicorgg che l'eva 'n biciulan; e, tüta caragnenta, la ghe s'è presentada e gh'ha dii: "O sciur, mé vegni minga scià a pregàt de vendicàm de quii balussad che hoo patii, ma inscambi te preghi de 'nsegnàm coma te feet mò mai a ciapàt sü mocc mocc quii che te fan a té, e inscì, imparandel de té, poda anca mé ciapàm in pas i mè fastidi; che, se 'l pudess, le sa el Signur come i bütaress tücc vuluntera adoss a té, che t'i suportet inscì cucc e cuntent".
El re, che infina alura l'eva staa 'n margnach indurmentaa, el s'è dessedaa fö; e scumenzand l'ha vendicaa i birbunad che l'ava patii quela pora sciura, e pö el s'è metüü a fàla pagà salada a tücc quii che fasessen vergot contra de lü e del sò unur.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 184-185
Note[modifica | modifica wikitesto]
Bibliografia[modifica | modifica wikitesto]
- Clemente Merlo, Italia dialettale
- Glauco Sanga, Dialettologia lombarda


text:
Bonvesin de la Riva
Bonvesin de la Riva (Bonvesin dra Riva in milanes antich; Bonvicinus de Rippa in latin; 1240 ca. - 1313) l'è staa el primm e scriv giò in milanes in del secol XIII. Nassuu vers la metà del 1200 e mòrt in del 1313, Bonvesin l'è staa un fraa di Umiliati e l'ha ciappaa el sò nòmm de la Ripa ticinesa, a Milan, in dove el Fraa l'haa sogiornaa del 1290.
In del 1288 l'haa scrivuu in Latin 'De Magnalibus urbis Mediolani', un'opera elogiant la città de Milan che l'è andada perduda per secoi fina a quand l'è stada ritrovada in del 1898 in de la Biblioteca Nacional de Madrid.
La pupart d'i sò òper hin de carater religios.
Òper in milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Disputatio mensium, (gh'è anca una versiun in latin);
- De Sathana cum Virgine;
- De peccatore cum Virgine;
- De anima cum corpore;
- Disputatio rosae cum viola;
- Disputatio musce cum formica
- Libro de le tre Scritture;
- De falsis excusationibus;
- De vanitatibus
- De quindecim miraculis;
- De die iudicii;
- Laudes de Virgine Maria;
- Rationes quare Virgo tenetur diligere peccatores;
- Vulgare de elymosinis;
- Vulgare de passione Sancti Iob;
- Vita Beati Alexii;
- De quinquaginta curialitatibus ad mensam;
- Expositiones Catonis.
La sò òpera pussee importanta, almen segonda i critich modern, l'è el "Liber de le Tri Scriture" (1274 pressapòch), un poema in quartin in milanes, consideraa fondamental per el studi de la lengoa leteraria cumun de la Val Padana in del secol XIII.
El Liber de le Tri Scriture[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è formaa de tri part:
- De scriptura nigra
- De scriptura rugia
- De scriptura aurea
L'incipit de la prima scriptura l'è:
In nom de Jesu Criste e de sancta Maria
Quest’ovra al so honor acomenzadha sia:
Ki vol odir cuintar parol de baronia,
Sì olza e sì intenda per soa cortesia.
Odir e no intende negata zovarave,
E ki ben intendesse anc negata farave,
Ki no metess in ovra so k’el intenderave:
O l’om no mett lo cor e l’ingegn nient vare.
El test el poeud es tiraa giò in formaa pdf dal sit:


text:
Lag Jerond
El Lag Jerond (o Gierond) (segond la prononça de Crema [dʒe’runt]; in italian “Gerundo”) se cred qe l’era un specc d'aqua paltucenta, un pantan qe ‘l se trovava in Lombardia in mez a duu fiœum, l’Ada e ‘l Sere.
I documents antig i la descriven poc: l’è cognossid plussee per la tradizion local. Segond la jeolojia, qell lag qé al par vesser esistid in epoca preistorega. In epoca storega la zona l’è stada sojeta a le inondazion dei duu fiœum, ma putost qe melmosa, l’è semper stada miga tant fertil, perqè el terren l’è fait in sostanza de giera, coverciada da pressapoc 45cm de terra.
Indel mez del "lag" g’è una isola fertil, qe la se ciama Insula Fulcheria (pœl dar-s qe ‘l mon al vegn da pulchra, qe vœl dir “bella" in latin): l’è l'uneg sit fertil circondad da una zona steril e piena de giera.
Etimolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pœl dar-s che il nom "Jerond" al vegn da la giera, çoè da le prede e dai sass qe i se troven indel terren (vedii anca la toponomastega local, per esempe indel nom del pais Gera d'Ada).
Lejenda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fantasia popolar la cunta su qe una vœlta indel’aqua del Lag Jerond viviva un drag qe ‘l se ciamava Tarantasio qe l’andava vixin a le rive e al fava un mazzament de om e specialment de s’cietin. El drag al fava spuzzar l'aria tœt intorna cont el so fiat sofegant. Le esalazion le g’eren de sigur, e i eren produxide dal metan e da l’Acid solfidreg qe g’è sota terra, un fenomeno qe per la jent l’era misterios e qe donca ge dava la colpa a esser mostros e de fantasia.
Segond una lejenda el moster l’è stad mazzad da un eroe qe l’era miga gnanc’mò cognossid fin a qel dé lé, e qe ‘l g’ha sugad su anca el lag: l’era el prim jenitor de la famea dei Visconts de Milan qe, dopo qella azion gloriosa qé, el g’ha catad fœra l’imajen del bisson per el so stemma. Un’oltra lejenda la dix qe ‘l lag l’è stad sugad su da san Cristofor, qe ‘l g’hiva mazzad el drag, o dal Barbarossa.
El meiorament del territore in realtaa l’e stad fait dai moneg dei convents vixin. G’è stad anca dei moviments jeolojeg, per esempe el livellament dei deposits moreneg vixin al pont indov l'Ada al va dent indel Po.
Posizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lag l’era tra l’Ada e ‘l Sere, ma anca, segond oltre opinion, tra el Bremb e l’Oi (in italian “Oglio”). Pœl dar-s allora qe la posizion del lag l’era indele provinçe de Bergem, de Lod, de Cremona e de Milan.
La riva est del lag, segond certi autor, la andava infina a Fara de Sœla (in italian “Fara Olivana con Sola”) e la procediva a est de Crema infina a Grumel e pœ anca vers le vai del Ces (in italian: “Chiese”) e de l'Oi quase infina indov al va dent indel Po. Specialment se pœl veder una zona granda limitada da un arjen qe el sujeriss indov l’era l'antig incav del lag, o mei anc’mò el toc plussee profond; qella linia qé incœ la se pœl veder ben vixin a la riva ocidental de l'Ada, da Cassan su l’Ada a Castion (in italian “Castiglione d'Adda”). In mez al lag se levava una fassa de terra longa e streita qe la començava vixin a Careas (in italian “Caravaggio”), e la ruvava infina a Crema e Castiglion (in italian “Castelleone”).
Adess el terren al se sbassa in vers al leit dei fiœm, a vœlte con crœste e pendenze, tant’me indel territore de Truccazzan, su la strada provincial 14 "Rivoltana", a Formigera, e a Cef (in italian “Chieve”).
G’è un sac de cumun qe i dedican una via al lag qe adess l’è scomparid. Su la bergamasca indel cumun de Cassan, g’è una localitaa qe la se ciama Taranta, e qe pœl dar-s la ciapa el so nom da la lejenda del drag.
Realtaa storega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dei esam jeolojeg i permet de veder qe la val de l’Ada l’era jamò formada 5000 agn fa, e la se presentava tant’me l’è adess. El fiœm al g’ha a so mœd mostrad el slargar-s su de le so curve e i cambe del so percors, per esempe in manera plussee granda de l'Oi. La zona l’era anc’pò abitada, perqè i g’han trovad dei ojets galleg (III e II secol a.C.) e roman, e anca una strada romana da Milan a Cremona, propes a travers del "lag Jerond".
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Defendente Lodi, Discorsi historici in materie diverse appartenenti alla città di Lodi, Lodi, Bertoetti, 1629, ISBN miga disponibil.
- Livia Feroldi Cadeo, Il Gerundo. Antico lago di Lombardia dall'Adda all'Oglio, Soncin, Museo della Stampa, 1980, ISBN miga disponibil.
- Italo Sordi, Leggende sulle acque in Lombardia, Bressa, Grafo, 1997, ISBN miga disponibil.
- Carlo Fayer e Mario Signorelli, Racconti del Gerundo. Aspetti di un territorio, Milan, SIED, 2001, ISBN miga disponibil.
- Autor vari, L'araldica della regiona Lombardia, Istitut rejonal de ricerca de la Lombardia, Milan, 2007, ISBN miga disponibil.
Ligam de fœra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- virtusloci.it portal per el studi e la cognossenza del territori cremasc


text:
Ancona
Ancona (Ancône 'n fransés) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la pruvincia omònima. Ancona la g'ha presapóch 102.499 abitàncc, 'na superfìce de 123 km² e 'na densità de 832 ab./km².
El cümü de Ancona 'l cunfìna coi cümü de Agugliano, Camerano, Camerata Picena, Falconara Marittima, Offagna, Osimo, Polverigi, Sirolo.
L'è postàda sö la còsta del Mar Adriàtich, söndèn promontóre furmàt de le còste setentriunàle del mut Conero. L'è giü dei pórcc principài de l'Itàlia. L'è cunsideràda 'na cità d'art e 'l cèntro stòrich el vànta divèrsi monümèncc a testemognànsa de 'na stória lónga miér de agn. L'è la cità piö pupulùza de la regiù de le Màrche..
-
Tramónt a Portonovo
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Ancona ésta de Falconara Marittima

seg_langs: lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn unk lmo_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk ast_Latn


text:
La casa del sorriso
La casa del sorriso (La cà dal surìś) 'l è na cumèdia dramàtica itagliàna dal 1991 ad Marco Ferreri ch'l'à vins 'l Òrs 'd òr a la 41śma edisiòṅ dal Fèstival ad Berlîn c'n al pùblic ch'al fisćiàva e Ferreri ch'al dgiva «Fisćiâ, fisćiâ pur che mè a m divertìs!».
L'è anc stada numinàda par vìnsar quàtar David ad Dunatèl e dū Nàstar 'd Argìnt ma la n à purtâ a cà gnint.
Sunt
La Giovanna Bottini (Lucia Vasini), armàśa védva ad sò marè Alberto e cun dū ragasōli da tiràr sù, la manda la màdar dal mòrt, la śvedéśa ex "miss surìś" Adelina (Ingrid Thulin), in 'n uspìsi rumagnōl par vèć ciamâ “La cà dal surìś”. La gh fà vénd'r anc al sò apartamènt in manéra ad gòd'r-'s in paś i sènt-a-ssanta migliòṅ ad franc dl'asicurasiòṅ.
La nóna la dvènta amìga 'd 'n óm cal viṿ anca lò in dla cà prutèta ch'l è spuśâ cun n'ungheréśa, l’Esmeralda (Elisabeth Kaza). Chi lò al gh'à ssanta-sinc an, al s ciàma Andrea (Dado Ruspoli), dit “al mìstar”, e al sà sunàr la chitàra africàna. C'n al pasàr dal tèmp i dū i dvènt'n amànt e i tàc'n anc a far 'l amōr in dla sò cambra e in na roulotte pituràda cuma na langória ch'l à tòlt in prèst da di sò amìg africàṅ.
Quànd gl'infarméri i capìsan ch'la fà la spurcaciòna, par dispèt i gh lōgan la dintéra. L’Adelina la s vargóggna dimóndi e la dmanda di bèsi a sò nōra par cumpràr-an n'atra ma chi lē la n in vōl savér. Alóra la dóna la s in mét una c'n i dènt ad Dràcula.


text:
Pulimer
Un pulimer l'è una macrumulecula (l'è una mulecula cunt un pes mulecular propi grand) che l'è fada sü de toch che se ripeten un bel poo de völt, ch'a hinn ciamaa ünità strütüraj, e a hinn ligaa intra de lur cun ligam cualent. I esempi püssee cugnussüü de pulimer a hinn la plastica e'l DNA.
I ünità strütüraj poden vess istess intra de lür (alura el pulimer el se ciama omopulimer) o discumpagn, (cupulimer). De spess cun la parola pulimer vegnen in ment dumà i macrumulecul sintetich, 'me i plastich, i gom sintetich e i fiber di tessüü, ma a hinn pulimer anca i macrumulecul naturaj, cume i pruteinn, i acid nücleich e i polisacarid.
El grad de pulimerisaziun el fa vidè el nümer medi de monomer del pulimer:
- piscinin - a'l gh'ha de men de 100 monomer;
- medi - intra i 100 e 1000 monomer;
- grant - püsee de 1000 monomer.


text:
Val de Cerv
La Val de Cerv (Valle Cervo in Italian) l'è ona vall piemontesa de la Provincia de Biella.
La ciappa el nomm del riaa Cerv (Sërv in Piemontes) e la se troeuva a nord de la città.
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ona vall puttost streggia che la s'estend tra la Val del Lys, la Valsesia e la Valsessera. On temp l'era ciamada Val d'Andorn, del nomm del paes principal.
I sò abitant gh'hann ona tradizion de magutt e despess hann portaa la soa opera foeura de la vall (per esempi a Exilles o a Fenestrelle, in Provincia de Turin, o a Bard, in Val d'Aosta) a causa de l'emigrazion.
La Val de Cerv l'è spartida tra l' Alta Vall (indove la gh'è la pupart de la comunità montana, conossuda anca 'me Bürsch) e Bassa Vall.
I montagn de la vall fann part o di Prealp Bielles (in la bassa vall) o di Alp Penninn; el mont pussee alt l'è 'l Mont Bo (2556 meter). I alber a hin fò o castegn. On temp a gh'eren anca di cav de preja.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima del X secol gh'è proppi pocch notizzi (in del sens che se sa pocch di abitant de la zona). El par che ghe sia vivuu sia gent celtiga che mediterranea, e la proeuva la se trovaria in del dialett (variant ariosa de quell bielles) e in di toponim.
In del Medioev, la storia l'è pussee certa: el primm document che 'l cunta sù quaicoss de la vall l'è ona bolla papal de Innocenz III (2 de magg 1207). De quella lì, se sa che la gh'era ona comunità che la viveva arent a la gesa de San Martin a Campiglia.
In del 1379 la vall, insema a tutt el territori bielles, l'è entrada in di domini di Savoia. De quell moment l'ha segutaa la storia de tutt el Piemont.
I paes de Andorn e Sajan se disputen la nassida de on patriota piemontes, el Pietro Micca, che l'ha salvaa Turin de l'assedi di Frances.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andorn, Campiglia, Miajan, Pedecavall, Pralongh, Quittengh, Ronch, Rosazza, Sajan, San Paol, Tavijan, Ternengh, Tollegn, Zumaja.


text:
Ruvigh
Ruvigh (en vèneto: Rovigo) l'è una citaa italiana, de la region del Vèneto, capolögh de la pruvincia omonima .
El cumün el gh'ha 52 099 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), una superfis de 108,6 km² e una densitaa de de 480 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Anguillara Veneta (PD), Arquà Polesine, Barbona (PD), Boara Pisani (PD), Bosaro, Ceregnano, Costa di Rovigo, Crespino, Lusia, Pontecchio Polesine, San Martino di Venezze, Vescovana (PD), Villadose e Villanova del Ghebbo.
Cuntegnüü
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer dei abitant del cumün de Rovigo l'è mustra in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Urigin del nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ruvigh l'è cunussüü ancasì cun el nom de Cità di rös per causa d'una descrizion fata da Lüdvigh Ariosto int l' Urland furius, indè ch'el dis che el nom Ruvigh el vena zü dal latin Rhodigium e quindi da la parola greca pόδov (rhòdon), che la vör dì rösa
Quela derivazion chì però l'è cunsideraa una fantasia puetica da la magiur part di storich.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bedford, Gran Bretagna
- Tulcea, Romania
- Satonévri, Burkina Faso (cooperasiù 'nternasiunàla)
- Silàndro, Itàlia
- Viernheim, Germània
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ventimiglia
Ventimiglia (en lìgure intemelio: Ventemija; en lìgure genovés: Vintimìggia; en fransés: Vintimille; en latì: Albintimilium; en ucità; Ventemilha) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 24 745 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 54,1 km² e 'na densità de popolasiù de 457 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Airole, Camporosso, Castellar (Francia), Dolceacqua, Mentone (Menton) (Francia), Olivetta San Michele. La cità l'è 'nzemelàda col cümü de Piazza Armerina.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ventimiglia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giusep Verdi
El Giusepp Fortunin Franzesch Verdi (Roncole, 10 Ottober 1813 - Milan 27 Genar 1901) l'è staa on composidor talian, utor de melodramm che hinn ancamò representaa in di teater de tutt el mond.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verdi l'è nassuu in de la campagna de Roncole, ona frazion de Busseto (Parma), el 10 Ottober de'l 1813. A l'è 'l fioeu de'ä Carlo Verdi, che l'era 'n agricoltor piacentin. Anca se l'era minga ricch, el Giusepp l'è reussì a imparà a sonà l'orghen perchè l'orghenista de la gesa de Roncole ghe l'insegnava a gratis. Dopo quei agn, vist el grand talent de'l Giusepp, gh'è staa anca regalaa 'na spinetta de on bottiatt de'l loeugh. El Giusepp gh'aveva domà quindes agn quand che, in de'l 1828, ona sò sinfonia de overtura, in loeugh de quela de Rossini, l'è stada sonada in de la representazion de "El barbee de Siviglia" al teater de Busseto. In de'l 1832 l'è andaa a Milan indoe l'haa cercaa de entraa a'l conservatori de Milan. Purtropp el gh'aveva sorpassà el limit de età, inscì l'ha studiaa sota Vincenzo Lavigna, maester de La Scala. In de'l 1836 a l'ha tolt Margherita Barezzi in miee. In de'l 1839 l'è reussii a fà 'na representazion de 'na sò oeuvra a La Scala de Milan; l'era L'Oberto, Conte di San Bonifacio.
Nabucco[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist el success de l'Oberto, gh'è stada commissionada on'oeuvra comega ciamada Un giorno Di Regno, ma 'l Verdi l'è staa minga bon de scriv 'n oeuvra comeg perchè la sò miee e i sò fioeu eren mort in chi temp lí. Dopo quest insuccess Verdi l'ha scrivuu voeuna di oeuver pussee important de la sò carrera: El Nabucco. In de l'istoria el poppol giudee l'è s'ciav de'l sovran babilones Nabucodonosor.
L'aria pussee importanta del Nabuco l'è el Va Penser.


text:
Vorasecca
Vorasecca o Gorasecca (Golasecca in italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 690 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 384 ab./km²..
El paes, situaa in de l'Alt Milanes, el confina con Sest, Somma, Vergiaa e Castellett (NO).
Vorasecca l'è stada el loeugh indove la s'è sviluppada ona coltura pre-istòriga durada fina al V secol prima de Crist. In vari musei in tutta la val del Tisin a hinn conservaa testimonianz de quella civiltà chì, conossuda soratutt per la soa art funeraria raffinada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vorasecca l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cumor
I isul Cumor (Komori in lengua comora, لقمر in arab, Comores in frances) a hinn un paes de l'Africa.
El stat a l'è faa de trì isul in del Canal de Muzambich, al nord-ovest del Madagascar e denanz al Muzambich.
La capital a l'è Moroni.
I gh'hann una süperfiss de 2.235 km² e una pupulaziun de pressapoch 800.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Cumor a hinn staa un pussediment de la Francia del 1912 al 1975, quand che hann utegnüü l'indipendenza.
Mayotte, che la fa part de l'arcipelagh di Cumor, l'ha vutaa per restà sota la Francia, ma la rivendica el guern di Cumor.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Comore (nom ufizial: Udzima wa Komori / اتحاد القمر / Union des Comores) a hinn una repübliga.
El president a l'è l'Ikililou Dhoinine (del 2011).


text:
Ettingen
Ettingen a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.35 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 4865 abitant.
El cumün de Ettingen al se tröva a una altitüden de 342 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch, Blauen, Hofstetten-Flüh (SO), Nenzlingen, Pfeffingen, Therwil, Witterswil (SO). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca. Ettingen is also a Catholic village and is sometimes considered a town.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Music Band Ettingen ,Musikverein Ettingen
- Ettingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lunbardî
Artécol in dialèt arzân
La Lumbardéia l'é ‘na regiòun italiâna cun cîrca nōv miliòun d'abitânt. La só capitêl l'é Milân. La Lumbardéia la cunfîna a mezanôt cun la Svésra (Cantòun Ticîn e Grisòun), a sîra cun al Piemûnt, a matèina cun al Vènet e cun al Trintèin-Êlt Âdis/Sudtirōl, e a mezdé cun l' Emélia-Rumâgna. L'aministrasiòun regiunêla l'é int al Gratacēl Pirelli, a Milân.
Indice
Al nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Lumbardéia al vîn da la parôla tedèsca e longobêrda Langbardland o Langbardaland, che cun al tradusiòun ch' în stêdi fâti dôp l’é dvintê préma Langbard e dôp Longobardia o Langobardia fîn ad arivêr a Lumbardéia, ch' al vré dîr "Tèra di Longobêrd".
I cèinter principêl dal pruvînci Lumbêrdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
La Lunbardî l'è na regiån itaglièna con stra sè e nå nôv migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Milàn. La Lunbardî la cunféna piò sò cun la Svézzra (Cantån Tizén e Grisòn), a sîra col Piemånt, a maténna col Vènet e col Trentén-Elt Égg’/Südtirol, e piò zå cun l'Emégglia-Rumâgna. L'aministraziån regiunèl l'è int'al Gratazîl Pirelli, a Milàn.
Al nòmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòmm Lunbardî al vénn da la parola germànica e lungubèrda Langbardland o Langbardaland, che cun al traduziòn ch'ali én stè fati dåpp l'è advintè prémma Langbard e dåpp Longobardia o Langobardia fén ad arrivèr a Lunbardî, ch'al vré dîr "Tèra dî Lungubèrd".
Äl chèplôg ed pruvénzia d'la Lunbardî[modifica | mudéfica la surzéia]
Artìcol in dialët piasintëin
La Lumbardia (in italian: Lombardia) l'é una region d' l'Italia nord-ucidentäla. In dil so 12 pruvinci i ga stan pö d' növ milion d'abitant. La so capitäla l'é Milan. La cunfëina a nord cun la Svisera, a ovest cul Piemont, a est cul Venet e cul Trintëin-Ält Adige e a süd cun l'Emilia-Rumagna.
Al num Lumbardia al vegna da la parola germanica-lungubärda Langbardland o Langbardaland che, dop dil mudifich in latëin e in italian, l'é cambiä in Langbard, po in Longobardia o Langobardia par 'rivä al num d'incö. Völ di "Tera di Lungubärd", la tera d' cul popul germanic ca l'era vegn zu in Italia in dal 568 d.C. e l'äva mis la so capitäla a Pavia. Alura la Longobardia l'era una zona bëin püsè granda d' cula d'adès.
Al simbul d' la region l'é la rösla camuna (in bianc cun dré dal verd) e l'é stä ispirä da un'incision in sil predi d' la Val Camonica ch' i ävan fat i om d' l'antiga civiltä di Camuni. Cun la rösla i völan ricurdä la storia milenäria e la caltüra antiga d' la region. A gh'é una leg' d' la region par dä o dä mia 'l parmès da druä al simbul lumbärd.
Al motto üficiäl d' la Lumbardia l'é: "Una regione per fare" (una region par fä).
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Lumbardia la s' divìda quäsi a metä tra pianüra (pö o menu 'l 47,1%) e muntagna (40,5%). Al 12,4% ca 'l resta la culëina.
La region la pöl ves dividì anca in quatar zoni par descriv il carateristich geugrafich: la pärt propri cun i Älp, vüna d' meza muntagna (Preälp) o culëina, un'ätra d' pianüra (Älta e Basa) e cula suta 'l Po.


text:
Benedetto Cairoli
El Benedett Cairoli (Pavia, 1825 - Napoli, 1889) l'è staa on omm politigh italian.
A l'era mazzinian e l'ha tolt part ai campagn del 1848, 1859, 1860 e a la preparazion di agitazion del 1853.
In del 1861 l'è staa eleggiuu deputaa e 'l s'è miss a sinistra. L'è staa con l'Agostino Depretis, e poeu in del 1876 l'è 'ndaa a l'opposizon e infin l'è staa dò voeult (1878 e poeu 1879-1881) president del consili.
L'è staa accusaa de vess staa debol contra i moviment democratigh, in particolar vers la Francia, quand che quella l'ha trasformaa la Tunisia in d'on protettoraa.


text:
Sainte-Foy-lès-Lyon
Sainte-Foy-lès-Lyon l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Sainte-Foy-lès-Lyon, del circondàre (arrondissement) de Lione e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 21 585 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6,83 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 170 méter a 'na altèsa màsima de 322 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Caseli Lüràni
Caséli Lürani o le Casele (Caselle Lurani in Italian) l'è un paés al center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 3 111 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), in del més fra el Lamber e el Lamber Meridunál. L'é al cunfìn fra la Pruìncia de Lod e quela de Pavia
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stai pruprietá di Visconti, che l'hann dái ai Trivulzio (secul XIV), che a só volta ghe l'hann dái ai Lurani in del 1647. L'é dai só ültim cunt che el se ciama pròpi Caséli Lürani.
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultüra l'è la princuipal funt de laurá, anca se gh'é una qual azienda e de le imprese artigiane. La magiùr part de la gent, la va a laurá a Milan.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El castell, trasfurmád in Palási Lürani a metà del sécul XVII; la cesa de Santa Caterina, del sécul XVI; la cesa de Maria Bambina, a Calvensán.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caseli Lürani l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Attinghausen
Attinghausen a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 1579 abitant e una süperfiss de 46.83 km², e al se tröva a una altitüden de 469 meter sura al livel del mar.
El cumün de Attinghausen a l'è tacaa ai cumün de Altdorf, Bürglen, Engelberg (OW), Erstfeld, Isenthal, Schattdorf, Seedorf, Wassen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Attinghausen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de Attingenhusen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
12 11
Ol dé 12 de noèmber l'è 'l 316 ( 317 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 50 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de noèmber al è ul dí da pòost 316 ( 317 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 50 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1660 - la Cerdanya: in compiment del tratat di Piriné signat ol 7 11 del an pröma, Fransa ocüpal ergot che adess al è l'Alta Cerdanya e la éla de Llívia se la convertiss in ün enclavament.
2004 - Miravet (la Ribera d'Ebre): i líder di particc parlamentare Català se gh'i reüniss per prepará la redassiú del nöf statüt de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1817 - Teheran (l'Iran): Bahà'u'làh, religjus iranià, fondadur de la Fe Bahà'in.
1896 - Orsha (Bielorössia): Lev Vygotsky, pedagogh e psicòlegh.
1929 - Filadèlfia (Pennsilvània, SÜA): Gracia Patricia Kelly, cognossida come Grace Kely, atura de sínema Stadünidenca e prinsessa consorta de Mònaco.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sarònn
Sarònn (nom ufizial in italian: Saronno in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Varés cun 39 422 abitant (dato del Dicember 2013[1]), ona süperfis de 10,86 km² e 'na densitaa de popolazion de 3 630 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Ceriano Laghetto, Caron e Pertüsela, Cogliaa, Gerenzan, Origg, Rovello Porro, Soree e Übold.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sarònn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Limoux
Limoux (in ucitan e catalan: Limós) l'è 'na cità franséza de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e del circondàre (arrondissement) de Limoux. L'è sota-prefetüra del dipartimènt de l'Aude.
La g'ha 'na popolasiù de 10 155 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 32,41 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 156 méter a 'na altèsa màsima de 740 méter söl leèl del mar.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citadìna de Limoux l'è famùza per el sò Carneàl töt particolàr che 'l düra tré més, da zenér a mars.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Limoux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Carèn
Carèn (nom ufizial in italian Carenno) l'è ü cümù de 1 470 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992, cun la quàl adès la cunfina (cümù de Còsta Imagna e Alsèca). In chèsto pais l'è mòrt el Davide Albertario, presbiter e giornalista del Osservatore Romano.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carèn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aruna
Aruna (scrivüü in Piemuntes Aron-a, ma prunünciaa in de l'istessa manera; Arona in Italian) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuvara, situaa in sül Lagh Magiur.
El gh'ha ona popolaziun de 14 268 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,9 km² e ona densità de popolaziun de 958 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Cümiaagh, Drumlét, Invó, Meina, Ulesc Castel, Parscé.
L'è vün di center püssee grand de la pruvincia e di püssee antigh de tüta la regiun (l'è stada fundada di Ligür). Al dì d'incö, grazie a la sua pusiziun lungh la via tra 'l Sempiun e Milan, l'è un paes impurtant e svilüpaa, e anca un rinumaa center türistigh.
Cumün gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è gemelaa cun trii paes eurupei:
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Aruna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Capital
In pulitiga, una capital (ciamada anca cità capital o capital pulitiga) a l'è la cità principala che l'è la sed assuciada al guèrn d'una regiun aministrativa specifiga. La cità capital a l'è, in de la püssee part di cas, la cità induè che se tröen i ufizi guvernativ. La parola "capital" la vegn del latin caput che'l vör dì "coo" o "cap".
De solet, in de la capital d'un stat, paes o regiun a hinn cuncentraa di ufizi e servizi aministrativ, pulitich, sanitari, etc. A gh'hinn anca di stat cun püssee capitaj, e ogni capital a l'è la sed d'un particular broch de l'aziun del guern.
Minga semper la capital a l'è la cità püssee granda o inflüenta del paes: per esempi, Washington in di Stat Ünii (rispet a cità 'me New York o Los Angeles), o Berna in Svizera (püssee piscinina de Ginevra o Zürich 'me pupulaziun).


text: 1Rü yexguma guma ma̱xpǘnewa yanaxüegu ga Ngechuchu, rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü nawe narüxĩ. 2Rü Ngechuchuca̱x nixũ ga wüxi ga yatü ga chaxünemaã iḏaawecü. Rü Ngechuchupe̱xegu nayacaxã́pü̱xü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, ngẽxguma chi cuma cunaxwa̱xegu, rü chi cuxü̃́ natauxcha na choxü̃ curümexẽẽxü̃ —ñanagürü. 3Rü yexguma ga Ngechuchu rü nüxü̃ ningõgü, rü ñanagürü nüxü̃: —Ngü̃, chanaxwa̱xe. ¡Rüme! —ñanagürü. Rü yexguma yema ñaxgu ga Ngechuchu, rü naxca̱x nitaane ga guma yatü ga na nachaxüneã́xü̃. 4Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Dücax, taxuxüü̃táma quixu texémaã! ¡Natürü ngẽ́ma paixü̃tawa naxũ, rü cugü iyawe̱x! ¡Rü nüxna naxã i ngẽma ãmare ga Moĩché tüxü̃ muxü̃ na duü̃xü̃gü nüxü̃ cuáxü̃ca̱x na curümexü̃! —ñanagürü. 5Rü Capernáũwa naxũ ga Ngechuchu. Rü yexguma yéma nanguxgu, rü wüxi ga churaragüarü ãẽ̱xgacü ga capitáü̃ ga Dumacü̱̃ã̱x rü Ngechuchuca̱x nixũ. Rü Ngechuchuxü̃ naca̱a̱xü̃, rü ñanagürü: —Pa Corix, chorü duü̃xü̃ rü nanaw̱ãĩxãchi. Rü ngürücarewa nangẽxma i chopatawa, rü poraãcüxüchima ngúxü̃ ninge —ñanagürü. 7Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Marü tá ngẽ́ma chaxũ na naxca̱x chayataanexẽẽxü̃ca̱x —ñanagürü. 8Natürü nüma ga capitáü̃ nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Corix, choma rü taxuwama chame na chopatagu na cuxücuxü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i curü orewaxicatama nüxü̃ quixu, rü tá naxca̱x nitaane i chorü duü̃xü̃. 9—Erü choma rü ta rü chorü ãẽ̱xgacüme̱xẽwa changẽxma. Rü cho̱xme̱xwa nangẽxmagü ta i ñuxre i churaragü. Rü ngẽxguma chanamu̱xgu i wüxi na ngextá naxũxü̃ca̱x, rü ngẽ́ma naxũ. Rü ngẽxguma chaugüxü̃tawa naxca̱x changemagu i to, rü chauxü̃tawa nangu. Rü ngẽxguma wüxi i chorü duü̃xü̃xü̃ chamu̱xgu na ṯacü na naxüxü̃ca̱x, rü choxü̃́ nanaxü —ñanagürü. 10Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Ngechuchu rü naḇaixãchiãẽ. Rü ñanagürü nüxü̃ ga yema duü̃xü̃gü ga nawe rüxĩxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü taxuü̃ma i Yudíugütanüwa nüxü̃ ichayangau i wüxi i duü̃xü̃ i ñaã yatürüü̃ aixcüma yaxõxü̃. 11—Rü choma rü pemaã nüxü̃ chixu rü muxũchixü̃ i duü̃xü̃gü rü guxü̃wama tá ne naxĩ, rü Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa tá nachibüe namaã ya tórü o̱xigü ya Abráü̃ rü Ichaá, rü Acobu. 12—Natürü muxü̃ma i Abráü̃tanüxü̃gü i Yudíugü rü tãũtáma nichocu i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa. Rü ẽãnexü̃wa tá nawogü. Rü ngẽ́ma tá naxauxe, rü tá nixü̃́xchapütagü —ñanagürü. 13Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü yema capitáü̃xü̃: —¡Cupataca̱x nataegu! Rü tá naxca̱x nitaane i curü duü̃xü̃, erü cuyaxõ na naxca̱x tá yataanexü̃ —ñanagürü. Rü yexgumatama naxca̱x nitaane ga yema capitáü̃ãrü duü̃xü̃. 14Rü Pedrupatawa naxũ ga Ngechuchu. Rü yéma ngĩxü̃ nadau ga Pedru na̱xẽ ga ngürücaregu irüxã̱ũ̱xcü yerü iyaxaxüne. 15Rü Ngechuchu ngĩxme̱xgu ningõgü, rü yexgumatama iga̱u̱xãchi ga yema na yaxaxünexü̃. Rü íirüda ga ngĩmax. Rü ñu̱xũchi naxca̱x inamexẽẽ ga õna. 16Rü yexguma marü yanaxücuchaü̃gu ga üa̱xcü, rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga ṉg̱oxoã̱xgüxü̃. Rü wüxitama ga oremaã Ngechuchu ínanawoxü̃ ga yema ṉg̱oxogü. Rü nanameẽxẽẽ ta ga guxü̃ma ga yema togü ga iḏaaweexü̃. 17Rü yemaãcü Ngechuchu nayanguxẽẽ ga yema ore ga nuxcümaü̃xü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Ichaía nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: “Rü nüma rü tüxü̃ naporaexẽẽ i ngẽxguma ituraegu, rü tüxü̃ narümeexẽẽ i ngẽxguma iḏaaweegu”, ñaxü̃. 18Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü na nüxü̃ íchomaẽguãchixü̃, rü norü ngúexü̃gümaã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: —¡Rü ngĩxã, rü naxtaxaarü tocutüwa taxĩ! —ñanagürü. 19Rü wüxi ga ngúexẽẽruü̃ ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü Ngechuchuca̱x nixũ, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃ Pa Ngechuchux, cuwe charüxũxchaü̃ i ngextá cuma ícuxũxü̃wa —ñanagürü. 20Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ngowagü rü nüxü̃́ nangẽxma i naxmaü̃gü, rü werigü rü nüxü̃́ nangẽxma i naxchiãü̃gü. Natürü choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü nataxuma i chauchica i ngextá nagu chicuxeruxü̃ —ñanagürü. 21Rü wüxi ga to ga norü ngúexü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, cuwe charüxũxchaü̃, natürü chanaxwa̱xe i chaunatü tüxü̃ ichayata̱xira —ñanagürü. 22Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Noxtacüma chowe rüxũ! Rü nüẽ́ i ngẽma cutanüxü̃ i tama yaxõgüxü̃ iyata̱xgü i ngẽma yuexü̃ —ñanagürü. 23Rü yexguma ga Ngechuchu rü wüxi ga nguegu nixüe. Rü norü ngúexü̃gü rü ta ínayaxümücügü, rü inaxĩãchi. 24Rü ngürüãchi naxtaxaarü ngãxü̃tügu nüxü̃ naxü ga wüxi ga buanecü ga taxüchicü. Rü guma nguewa rü niyaucuchichigü ga dexá. Natürü ga Ngechuchu rü nape. 25Rü yexguma ga norü ngúexü̃gü rü ínanaḇaixgügü, rü ñanagürügü nüxü̃: —Pa Corix, ¡toxü̃ rüngü̃xẽẽ, erü ngẽmama itabaxü̃gü! —ñanagürügü. 26Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Duü̃xü̃gü i Tama Aixcüma Yaxõgüxü̃x, ¿tü̱xcüü̃ pemuü̃ẽ? —ñanagürü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ínarüda. Rü buanecü rü yuapena nachogü. Rü ínayachaxãchi ga buanecü, rü inayarüxo ga yuape, rü ínachaxanemare. 27Rü nümagü ga norü ngúexü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü, rü nügümaã ñanagürügü: —¿Ṯacü e̱xna nixĩ i ñaã yatü rü ngẽmaca̱x a̱i̱xrüxü̃ i buanecü rü yuape rü naga naxĩnüẽxü̃? —ñanagürügü. 28Rü Ngechuchu rü norü ngúexü̃gü rü naxtaxaarü tocutüwa nangugü ga Gadaraarü naãnewa. Rü yexguma yéma nangugügu, rü Ngechuchuca̱x yéma nibuxmü ga taxre ga yatügü ga duü̃xẽchíque̱xetanügu yarüxauchigütanüneü̃xü̃. Rü yema taxre rü niṉg̱oxoã̱x, rü nidüraexüchi. Rü yemaca̱x taxucürüwama texé yéma namawa taxüpetü. 29Rü yema taxre rü aita naxüe, rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ toxü̃ nuã cuyachixewe, Pa Ngechuchu ya Tupana Nane? ¿E̱xna nuã cuxũ na toxü̃ ícuyawoxü̃xü̃ca̱x tauta nawa nanguyane na Tupana toxü̃ poxcuexü̃? —ñanagürügü. 30Rü yema nachicaarü ngaicamana nachibüe ga muxü̃ma ga cuchigü. 31Rü yema ṉg̱oxogü rü Ngechuchuxü̃ naca̱a̱xü̃gü, rü ñanagürügü: —Rü ngẽxguma toxü̃ ícuwoxü̃gu, ¡rü ngẽma cuchigügu toxü̃ nachocuxẽẽ! —ñanagürügü. 32Rü yexguma ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃: —Ẽcü, ¡ngẽ́ma pexĩ! —ñanagürü. Rü yexguma ga yema ṉg̱oxogü rü ínachoxü̃ nawa ga yema taxre ga yatügü, rü yema cuchigügu nayachocu. Rü ñu̱xũchi guxü̃ma ga yema cuchigü rü inaxü̃ãchi, rü naxtaxacutüarü ma̱xpǘxü̃wa nayarüyuxgü, rü yexma nayi. 33—Rü yema cuchigüarü dauruü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü, rü ĩãneca̱x nibuxmü. Rü yexguma ĩãnewa nangugügu, rü nüxü̃ nixugügü ga guxü̃ma ga yema ngupetüxü̃ ga ñuxãcü naxca̱x na yataanegüxü̃ ga yema taxre ga yatügü ga ṉg̱oxoã̱xgüxü̃. 34—Rü yexguma ga guxü̃ma ga yema ĩãnecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü, rü Ngechuchuxü̃tawa naxĩ. Rü yexguma Ngechuchuxü̃ nadaugügu, rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü na ínaxũxũxü̃ca̱x ga yema norü naãnewa.


text:
Rumànc'
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Rumànc' (in uriginèl romontsch o rumauntsch) l'è un gropp linguésstic ch'al tôl insamm totti al languv latén dscåurs in Svézzra (indòvv l è anca langua ufizièl), inparentè cun i dialétt in Trentén-Elt Égg’ e in Friåul.
Indice
Dialétt[modifica | mudéfica la surzéia]
I 5 dialétt én la langua rumancia. Quésst én al sursilvàn, al sutsilvàn, al surmiràn e al putèr e al valladèr. Dl' ân 1980 in zà l'è stè strolghè un linguâg' artifizièl, al Rumantsch Grischun.
Ai mitän insàmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Sursilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sutsilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmiran[modifica | mudéfica la surzéia]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Puter[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Vallader[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[modifica | mudéfica la surzéia]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Itagliàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La volpe aveva fame ancora una volta. Ha visto un corvo in un albero, che aveva un pezzo di formaggio nel becco. Pensava che gli piacerebbe, e ha detto al corvo: "Come sei bello! Se canti si bene come sei bello, sei il più bello di tutti gli ucelli".
Tudàssch[modifica | mudéfica la surzéia]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".


text:
De gustibus non disputandum
De gustibus non disputandum u anca De gustibus non est disputandum, u anca sol De gustibus... 'l è na manéra 'd dir latèina per significhèr che quand a s trata 'd gùst, ed preferèinsi, 'l è gnanca inùtil stèr lè a quistiunèr-gh in sìma, e dòunca, a la lèttra, In sìm' ai gust a n' s dév mìa quistiunèr-egh. In dla sustànsa, a s dìś per fer capìr che a ognùn a gh' pièś i lavór a só mōd, mo mìa per quèst a gh' è biśògn ed fèr-egh di romànś.
Anca 'l Guldòun 'l ìva ciamê acsè 'n só dràma schersōś in dal 1754.
Vari sono degli uomini i caprici.
A chi piacciono l'armi, a chi gli amori.
A chi piaccion le torte, a chi i pastici.
De' gusti disputar cosa è fallace;
Non è bel quel ch' è bel ma quel che piace.»
Diferèint egl'în el quistiòun ch' a fa i òm
Chi gh' piêś fer la guèra e chi gh' piêś fer 'l amór
Chi gh' piêś el tórti e chi i pastìs
In sim' ai diferèint gust, 'l è sbagliê 'd ster lè a quistiunèr;
Al n' è mìa bel quel ch' è bel, mo quel ch' a piêś.»


text:
Mont-Noble
Mont-Noble a l'è un cumün svizzer del distret de Hérens. in del Canton Vales. Al gh’ha pressapoch 911 abitant e una süperfiss de 43.0 km², e al se tröva a una altitüden de 1286 meter sura al livel del mar.
Cunt el referendum popolar del 24 de Fevree del 2008, i citadin dei cumün de Nax, Vernamiège e Mase han acetaa la fusion per furmà un cumün növ ciamaa Mont-Noble. La decision l'è vegnüda ufizial al prim de ginee del 2011, data che la segna inscì l'istituzion de quest cumün[1].
El cumün de Mont-Noble a l'è tacaa ai cumün de Grône, Anniviers, Saint-Martin, Sion e Vex.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office (Todesch) accessed 19 July 2011


text:
Nümar 3
Ul nümar 3 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 2 e al ven prima dal 4.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M.trii... F.trè...
- Ul 3 al è ul seguunt nümar primm e ul primm nümar primm díspari. Da plüü ul 3 al è ul primm nümar primm da Fermat e ul segueent al è ul 5.
- Ul 3 al è apó ul seguunt nümar triangülaar, dapress dal 1 i prima dal 6.
- Ul 3 al è ul quaart tèrmen di Nümar da Fibonacci, dapress ul 2 e prima dal 5.
Si sa mültiplica un nümar par 3 s'utegn ul trípel da cheest nümar, cura ca dividiint par 3 na s'utegn un teerz, si cheest al è divisíbel par 3. Ul cübi d'un nümar s'al representa cul 3 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/3 s'al diis ariis cüba.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 3 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: ter i tri, cuma in terziari e trinitaa.
Int un bell puu da cültüre, ul 3 s'al representa par trii puunt u tirett (urizuntaal u verticaal): par esempi, in la nümerazziú rumana (III) e in la nümerazziú cinesa (三).
Ucürenza dal 3:
- Intal cristianiism al è un nümar símbul da Déu, gja che trè i è i custaa dal triàngul cun che sa la representa e trè i è le persone ch'i al furma. Par taant al pariss int un bell puu da övre religjuse.
- Le trè fase dal prucess dialèttich da Hegel
- S'al referiss al tèrmien medià, al equilibri
- Ul nomm d'un strümeent a corda
- Tri tiip dànima in acrodi a Aristòtil
- Le dimensiú aparente dal üniveers
- I trii pudée dal Statt da Drecc: esecütiif, legislatiif e gjüdizziaal
- Le negazziú da Sant Pédar
- Le culuur primàrie: russ, gjaalt, bleu


text:
Amalfi
Amalfi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Salerno. El g'ha presapóch 5.421 abitàncc, 'na superfìce de 6 km² e 'na densità de 904 ab./km². El cunfìna coi cümü de Agerola (NA), Atrani, Conca dei Marini, Furore, Scala.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stória de Amalfi l'è ligàda suratöt al perìodo che l'è stàda giöna de le Repübliche Marinàre, 'nsèma a Genova, Pisa e Venésia, e trà chèste par che l'ìes giöna de le piö antìche, Amalfi, la gh'ìa svelöpàt en sistéma de scàmbe comerciài co Bizànsio e co l'Egìto de dimensiù 'mportànte. I mercàncc de Amalfi i gh'ìa 'n pó portàt vià ai árabi el monopóle del comèrcio söl Mar Mediteràneo, co la fondasiù endèl sècol X de la bàze mercantìl de l'Itàlia meridiunala en Médio Oriènt. Entrà le testemognànse piö 'mportànte de la grandèsa de Amalfi rèsta le "Tàole Amalfitàne", en còdes che 'l tiràa 'nsèma le nòrme del derét marìtim che gh'è restàt en vigùr per töt el médio évo. Amalfi, che la g'ha tocàt la sò potènsa màsima endèl an 1137 l'è pò stàda sachegiàda dei pizà, culpìda de gran inondasiù e anitìda al Regn Normànno. Dòpo de la cunquìsta dei Normanni, Amalfi la g'ha ambiàt 'na decadènsa ràpida, 'nfìna a éser sustitüìda de Napoli endèl ruòlo de potènsa mercantìl.


text:
Assioma dal cungjuunt da le parte
In matemàtica, l'assioma dal cungjuunt da le parte al è ü di assiòom da Zermelo-Fraenkel da la teuría assiumàtega di cungjuunt. Íntal lenguagg furmaal di assiòom da Zermelo-Fraenkel, l'assioma sa l scriif:
Cuma l’inclüsiú a l’è definida furmalameent par :
la scritüra da l'assioma la pöö sa semplifiá in :
u in d'òolt tèrmen:
- Par cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt P taal che cada cungjuunt F al è un elemeent da P si e noma si al è una paart da E.
Sa l pöö druvá l'assioma d'estensiunalitaa par pruvá che cheest cungjuunt P al è ünich par E daa. A apelemm ul cungjuunt P « cungjuunt da le parte da E », e al nutemm « » (u « »).
L'assioma dal cungjuunt da le parte al è generalameent cunsideraa cuma incuntestàbil, e al, u ü daj söö equivaleent, al pariss in dabot tüta assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt.


text:
Rita Atria
La Rita Atria (Partanna, 4 de setèmber – Roma, 26 de löi l’è stàcia öna testimòne de giöstìsia siciliàna, öna testimónia e mia öna pentìda, dezà che l’à mai facc di reàcc.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è nasìda 'n d’öna famèa de màfia e a 11 agn l’à perdìt sò pàder Vito, mafiùs de la famèa de Partanna, che l’è stài copàt da Cosa Nostra al tép de la segónda guèra de màfia che l’à portàt i Corleunés a comandà töta la màfia.
Dòpo che gh'è mórt sò pàder, la Rita la se ligàda tat al sò fradèl Nicòla, pò a lü 'n de la màfia, e a la sò cögnàda Piera Aiello e pròpe dal sò fradèl l'è egnìda a saì töcc i afàre di famèe mafiùze de Partanna fina che in del zögn del 1991 'l sò fradèl Nicòla 'l vé copàt pò a lü.
L'è alùra che la sò cögnàda, la Piera Aiello, l'à decidìt de dientà öna colaboratrìce de giöstìsia e la Rita, che la gh'éra adóma 17 agn, la gh'è 'ndàcia dré pò a lé e l'è 'ndàcia di magistràcc per contàga sö chèl che la saìa isé de fà ciapà chi che gh'éra copàt ol pàder e 'l fradèl. Ol prim a regòi i sò confidènse l'è stacc ol Paolo Borsellino che l'è dientàt per lé compàgn d'ü pàder e l'è isé che con chèl che i à contàt sö la Piera Aiello e la Rita Atria i è stacc arestàcc tàce mafiùs e i è stacc indagàcc ach di polìtech compàgn del Vincenzo Culicchia.
Ol 19 de löi del 1992 ol magistràt Paolo Borsellino 'l sàlta 'n ària in de la stràge de via d'Amelio, la Rita l'è disperàda e la gh'à piö nisü, dezà che co la màder, che la ölìa mia che la 'ndès di magistràcc, la se pàrla gnà piö. Isé la se fà ciapà da la biligòrnia e da la depresiù e 'l 26 de löi, apéna öna setimàna dòpo che l'è mórt ol Paolo Borsellino, la se böta zó da la finèstra del apartamét de Roma indo che l'è scundìda e la se cöpa.
Dòpo la sò mórt sò màder la ghe spacherà sö a martelàde töta la tómba e la straserà sö la sò someànsa.
La sociasiù antimàfia Rita Atria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sìto del sociasiù antimafia che la pórta 'l sò nòm [1].


text:
Sabrina Salerno
Sabrina Salerno l'è na cantànta, atōra e showgirl itagliàna nada a Gènuva al 15 ad Mars dal 1968.
Purtàda al sucès par Claudio Cecchetto, l'è dvintàda famóśa in di an Utànta dòp ch'l'à partecipâ a dal traśmisiòṅ televiśìvi quai W le donne e Premiatissima in dua a s vdiva ch'l'éra pròpria gnuda sù bèṅ, cun dal fórmi dimóndi sexy (e a n gh'éra minga al silicòṅ in alóra). Cuma cantànta l'à vindû da più ad vint migliòṅ ad disc in tut al mónd e l'à anc fat soquànt film.
Biugrafìa
Debùt
Dòp èsar carsùda da pìcula a Sanremo cun i nunòṅ e avér vins un tìtul ad belésa (Miss Liguria), l'à fat al sò debùt in televiśiòṅ in dal 1984 in dal prugràma ad Rete 4 W le donne cundót par Andrea Giordana e Amanda Lear. 'L an dòp l'à laurâ a Premiatissima in dal Canale 5 insém a Johnny Dorelli.
La vèṅ duciàda par Claudio Cecchetto ch'a gh fà far na cansòṅ Sexy girl in dal 1986, siggla dal Festivalbar ad c'l an lè. Al stil dal sìngul, ch'al vénd bèṅ in Itàglia e Austraglia, 'l è quél dance. In cal mèntar la cuntìnua a lauràr in televiśiòṅ faghénd Grand Hotel in dal 1986 e Sandra e Raimondo Show in dal 1987, sèmpar par Canale 5.
I an Utànta: al sucès internasiunàl
Fra 'l 1986 e 'l 1987 la fà gnir fóra al sò prim àlbum Sabrina ch'al gh'à dèntar al sìngul bèla publicâ Sexy Girl, dal cover (Lady Marmalade, Kiss ad Prince, My sharona e Da ya think I'm sexy ad Rod Stewart) e dal canti nóvi ad paca, cuma Hot girl e Boys (Summertime love). Quést chè specialmènt 'l è stâ al sìngul ch'al gh à vèrt tut i us in Europa. Al canti ad Sabrina i éran da spés cumpagnàdi da di viddeo dimóndi malisióś, cun lē cun adòs di giachét sgualsî e pìcui ch'a gh stricàvan al téti bèli pini e quand la balàva, al regipèt al fava sù e śò cun in mèś di crucifìs gigànt.
In Spaggna, tant par dir-'n una, l'à fat sù un caś nasiunàl quand, durànt na sò eśibisiòṅ 'd Hot girl, la gh'è gnuda fóra na téta p'r un pès. I éran i tèmp dla muvida e Sabrina l'è dvintàda subìt n'icóna sexy.
Sèmpar in chi an lè, l'à anc fat di film: Grandi magazzini (1986), Professione Vacanze (telefilm, 1987) e il thriller Le foto di Gioia ad Lamberto Bava (1987) in du la fà na mudèla e la vèṅ magnàda viva par di aśióli e dal vrèspi, murénd cun dla mèl in dal grugn e na facia pina ad bugni.
In dal 1988 a véd la luś al secónd àlbum, Super Sabrina, cun dèntar soquànt sìngui ad sucès cuma My chico, All of me e Like a yo-yo ad Giorgio Moroder, siggla finàl dal prugràma dal Sàbat sira Odiens, spetàcul ad Canale 5 cun Lorella Cuccarini, Ezio Greggio, Gianfranco D'Angelo e Sabrina.
In dal 1989 l'incìd 'n àtar sìngul Gringo (ch'al s piàsa al dècim pòst in Itàglia) e la fà un cuncèrt in Russia a 'l Olimpisky Stadium ad Mosca in frònt a 50.000 parsòni, gnû fóra anc in VHS cun al tìtul ad Sabrina Live In Moscow.
Sempre in c'l an lè la gira 'n àtar film, na cumèdia ad Neri Parenti, Fratelli d'Italia, cun Christian De Sica, Massimo Boldi e Jerry Calà. Quést chè al scumét un milione ad franc ch'al gh la cavarà a purtàr-s-la a lèt anc s'l'è la mujér dal sò padròṅ, ma a n gh la cavarà minga.
In cal mèntar in Inghiltéra, in du l'è stada la prima cantànta itagliàna a piasàr al sò canti in di piaṅ alt dla clasìfica, i s invéntan che Sabrina e Samantha Fox, l'atra cantànta dal mumènt cun dal téti gròsi, i n s pòsan minga supurtàr l'una cun cl'atra.
I an Nuànta: mùśica, televiśiòṅ, teàtar e cinéma
I an Nuànta i s vèran cun na compilation 'd òt braṅ rimixâ cun dèntar anc al sìngul Gringo, Super Remix, publicàda par la Casablanca.
In dal stés an l'incìd al sìngul Yeah yeah purtànd-al anc al Festivalbar e pò l'è insém a Scialpi in dal cast dal prugràma ad Rai 2 Ricomincio da due cundót par Raffaella Carrà.
Sèmpar in dal 1990 a vèṅ fóra al tèrs àlbum ad Sabrina, Over the Pop, cun di pès ad Giorgio Moroder cum al sìngul Shadows of the night e Love is like magic.
Al 1991 'l è 'n an dimóndi impurtànt par Sabrina parchè la regìstra la sò prima canta in itagliàṅ, Siamo donne, purtàda a Sanremo insém a Jo Squillo. Par 'l ucaśiòṅ a vèṅ ristampâ Over the Pop e fat gnir fóra al sìngul Dirty boy look. Cun c'l àlbum chè Sabrina la taca anc a scrìvar al sò canti cuma Domination.
In Francia la fà gnir fóra al sìngul Cover Model propria mèntar la soubrette Angela Cavagna (in pasâ na sò curìsta e balerìna), la gh diś da drē ch'la gh'à i làbar e al téti arfàti ad nóṿ. Al caś 'l è pò finî in di tribunài parchè la Salerno la gh'à dmandâ un riśarcimènt.
In cal perìùd lè Sabrina la taca a vlér un cambiamènt, la n vōl piò figuràr sól p'r èsar n'artìsta sexy cum a gl'inìsi, e la vèṅ in cuntràst cun al sò manager ch'al vrév ch'la cantìs di braṅ scansunâ e malisióś e basta.
In Dicèmbar dal 1991 la fà part dal cast dla traśmisiòṅ ad Canale 5 Bellezze sulla neve e la canta la siggla Love Dream. In Favràr la 'rdòpia laurànd in Spaggna in dal prugràma Bellazas en la nieve par Telecinco.
In dal 1994 la s dastàca dal sò manager Gianpiero Menzione e la fà gnir fóra du sìngui dance: Rockawillie e Angel Boy. In séguit a vèṅ publicâ al sò prim disc in du la canta in itagliàṅ, Maschio dove sei, cun déś braṅ in culaburasiòṅ cun Massimo Riva e Vasco Rossi. 'L àlbum 'l è anc stâ pò ristampâ cun al tìtul Numeri cun al stési canti cun da piò Numeri.
In dal 1995 la fà al sò debùt a teàtar cun la cumèdia I cavalieri della tavola rotonda 'd Alessandro Capone in dla part ad Morgana insém a Tosca d'Aquino, Gianfranco D'Angelo e Daniele Luttazzi.
In dal 1996 a véd la luś na compilation remix di sò braṅ più famóś, Sabrina Remix 1996, publicàda par la cà discugrafica RTI Music. Sabrina la tórna anc a lauràr in televiśiòṅ insém a Jocelyn in dal game-show Il grande gioco del mercante in fiera (al gran śóg dal marcànt in féra), traśmìs par TMC.
In dal 1997 l'è a teàtar cun la cumèdia Uomini sull'orlo di una crisi di nervi e in dl'istâ d'l an dòp la fà còpia cun Carlo Conti in dal show ad Rai 1 Cocco di mamma.
In dal 1999 la fà gnir fóra in Itaglià e in Spaggna un nóṿ àlbum, A Flower's Broken ma al disc al n vénd minga cum a s pinsàva, anc s'al prim sìngul, I Love You, 'l iva fat un pòc ad stus parchè na Sabrina cavàda śò la baśàva un robot dóna che pò la dvénta na fémna dabòṅ. Sèmpar in c'l an lè la gh'à na part in dal film di 883 Jolly Blu.
I an Dumìla
Dal 2001 al 2003 l'è stada impgnàda cun sucès insém a Ambra Angiolini e Vladimir Luxuria in teàtar cun al musical Emozioni ad Sergio Japino.
In dal 2002 l'è in dal cast dal prugràma 'd Italia 1 Matricole & Meteore in du la fà l'inviàda in gir p'r al mónd a intervistàr di persunàǵ daśmindgâ da tut cuma Gary Coleman, Jimmy Sommerville e Charlene Tilton.
Du an dòp la dvénta mama par la prima vòlta: al sò putèṅ al s ciàma Luca Maria e la'l abû dal sò cumpàgn Enrico Monti spuśâ in dal 2006, an in du la tórna a cantàr faghénd gnir fóra al sìngul I Feel Love (Good Sensation).
Al ritóran uficiàl a la mùśica 'l è dal 3 'd Utóbar dal 2008 quand la fà catàr in di negòsi al greatest hits dòpi Erase/Rewind Official Remix par l'etichéta Edel: al prim CD al gh'à dèntar trédas pès dal pasâ cantâ incóra in ciaṿ mudèrna mèntar al secónd CD al cuntèṅ trédas braṅ nóṿ. Al sìngul 'l è Erase/Rewind di The Cardigans.
In dal Śugn dal 2010 la fà còpia cun Samantha Fox e la canta al braṅ di Blondie Call me e in Luj la cundùś quàtar puntàdi dla traśmisiòṅ 'd Italia 1 Mitici 80.
Discugrafìa
Album
- 1987 - Sabrina
- 1988 - Super Sabrina
- 1988 - Something Special
- 1990 - Super Remix
- 1991 - Over the Pop
- 1996 - Maschio dove sei
- 1999 - A Flower's Broken
- 2008 - Erase/Rewind Official Remix
Sìngui
- 1986 - Sexy Girl
- 1987 - Lady Marmalade
- 1987 - Boys (Summertime Love)
- 1987 - Hot Girl
- 1988 - All of Me (Boy Oh Boy)
- 1988 - My Chico
- 1988 - Like a Yo-Yo
- 1988 - Sex
- 1988 - Pirate Of Love
- 1989 - Gringo
- 1990 - Yeah Yeah
- 1991 - Siamo donne
- 1991 - Shadows of the Night
- 1991 - Cover Model
- 1994 - Rockawillie
- 1994 - Angel Boy
- 1995 - Boys '95
- 1996 - Fatta e rifatta
- 1999 - I Love You
- 2006 - I Feel Love (Good Sensation)
- 2008 - Erase/Rewind
- 2009 - Erase/Rewind (rimixâ p'r Andrea T Mendoza vs Tibet)
- 2010 - Call Me (insém a la Samantha Fox)
Picture Disc
- 1987 - Boys (Summertime Love)
- 1988 - Hot Girl
- 1987 - Super Sabrina
- 1988 - Interview (limited edition made in London)
- 1988 - Something Special
- 1988 - Sex
- 1989 - Gringo
- 1990 - Yeah Yeah
- 1991 - Over The Pop
- 1991 - Shadows of the Night
- 2010 - Call Me (insém a la Samantha Fox)
Dal viṿ
- 1988 - Sabrina live on stage
- 1989 - Sabrina Live in Moscow
Televiśiòṅ
- 1984 W le donne, Canale 5, Retequattro
- 1985 Premiatissima, Canale 5
- 1986 Grand Hotel, Canale 5
- 1987 Sandra e Raimondo Show, Canale 5
- 1990 Ricomincio da 2, Rai Due
- 1991 Bellezze sulla neve, Canale 5
- 1992 Bellezas en la nieve, Telecinco
- 1996 Il grande gioco del mercante in fiera, TMC
- 1998 Cocco di mamma, Rai Uno
- 2002 Matricole & Meteore, Italia 1
- 2010 Mitici 80, Italia 1
Filmugrafìa
- 1986 Grandi Magazzini, ad Castellano e Pipolo
- 1986 Professione vacanze, ad Vittorio De Sisti - epiśòdi Nove settimane e un mazzo
- 1986 Ferragosto OK, ad Sergio Martino
- 1987 Le foto di Gioia, ad Lamberto Bava
- 1988 Festa di Capodanno, ad Piero Schivazappa
- 1989 Fratelli d'Italia, ad Neri Parenti
- 1998 Jolly Blu, ad Stefano Salvati
- 1999 Tutti gli uomini sono uguali, ad Alessandro Capone e Fausto Brizzi
- 2004 Colori, ad Cristiano Ceriello
- 2006 Film D, ad Cristiano Ceriello
- 2009 Taglia & Cuci, ad Michele Foresta
Teàtar
- 1995/1996 I cavalieri della tavola rotonda ad Alessandro Capone
- 1997/1998 Uomini sull'orlo di una crisi di nervi ad Alessandro Capone
- 2001/2003 Emozioni ad Sergio Japino
Culegamènt estéran
- (IT) Sabrina Salerno Sit Uficiàl
- (IT) Sabrina Salerno MySpace Uficiàl
- (IT) Sabrina Salerno su last.fm
- (IT) Discugrafìa ad Sabrina Salerno su discogs.com
- (EN) Sabryfansite Sit di fan
- (IT) Filmugrafìa ad Sabrina Salerno su IMDB


text:
Rüschlikon
Rüschlikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.94 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 392 abitant.
El cumün de Rüschlikon al se tröva a una altitüden de 406 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adliswil, Kilchberg, Küsnacht, Langnau am Albis, Thalwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Rüschlikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- IBM Zurich Research Laboratory, Rüschlikon
- Zürcher Verkehrsverbund (ZVV), responsible for public transportation in Rüschlikon.
- Gottlieb Duttweiler Institut in Rüschlikon


text:
Vasto
Vasto (Uast endèl dialèt locàl; en Grech: Ἱσtόvιov; en Latì: Histonium, Istonium, o Histonios; zà cunusìda apò come Guastaymonis, Il Vasto, o Il Vasto d'Aymone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 35.116 abitàncc, 'na superfìce de 70 km² e 'na densità de 502 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalbordino, Cupello, Monteodorisio, Pollutri, San Salvo.
Dòpo de Chieti, l'è 'l cümü piö pupulùs de la pruvìncia e 'l quart per estensiù de töta la regiù.


text:
Dòss (CO)
Dòss (nom ufizial in italian: Dosso del Liro) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 275 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 23,2 km² e 'na densità de 12 ab./km². L'è sitüaa al confin cont el canton Grison (comun de Cama, Gron e Rorè).
Del 14 ottober 2007 l'è 'vert el Museo del Dialett, realizzaa in d'on vegg edifizzi scolastich.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Dòss (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giüssàn
Giüssàn (nom ufizial in italian: Giussano in Italian, Gluxianum in Latin) l'è un cumün de la pruvincia de Munza e Brianza cun 25 199 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,3 km² e ona densità de 2 447 ab./km².
Famus l'Albert de Giüssàn, condotier de la battàja de Legnan (1176).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Giüssàn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Valsesia
La Valsesia (inscì anca in Italian e Piemontes; Tseschrutol in Walser) l'è ona val alpina situada in la Provincia de Vercei, de la qual l'òccupa la banda settentrional. I sò aqui finissen in del fiumm Sesia, che 'l dà nòmm a tutt el territòri. Anca se la troeuva in del Vercelles, fann part de la vall anca i comun novares de Romagnan, Praa e Grignasch.
La val l'è stada voeuna di primm zònn latin colonizzaa de la popolazion de Walser.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La val la s'estend del Mont Roeusa (e donca al confin con la Val d'Aòsta) fina a Romagnan e la comprend vari valloni laterai, traversaa de riaa che finissen tucc in de la Sesia.
La val prinicipal la se ciama Val Granda, la gh'ha ona forma de S sdraiada e la finiss cont el comun de Alagna. Trai vari valloni minor a cuntom a mancina la Val Mastallon e la Val Sermenza, a dritta la Val Sòrba, la Vall Artògna, la Val Vògna e la Val d'Òtro. Arent a El Borgh se troeuva la Val Sessera. La val l'è conossuda 'me la val pussee verda d'Italia.
Mont principai de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La val l'è circondada de montagn di Alp Penninn, in particolar del massiv del Mont Roeusa. I sò scimm pussee alt a hinn:
- Ponta Gnifetti - 4554 m.
- Ponta Parrot - 4432 m.
- Ludwigshöhe - 4342 m.
- Còrno Negher - 4322 m.
- Piramid Vincent - 4215 m.
- Ponta Giordani - 4046 m.
- Ponta Grober - 3497 m.
- Còrno Bianch - 3320 m.
- Mont Tajaferr - 2964 m.
- Scima Carnera - 2741 m.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Valsesia a l'è specializzada in la produzion tessil, di rubinett e di lavorazion meccanich. I industri se troeuven soratutt in di comun de Varall, El Borgh, Quaròna, Valduggia e Grignasch, in la bassa val.
In de l'alta val, sora de Varall, l'industria la lassa el pòst al turismo, sia d'estaa che d'inverna. Varall, l'antiga capital de la Valsesia, l'è conossuda per el Sacro Mont (Sël Mont in valsesian), fondaa in del XV secol del fraa Bernardin Caimi, che 'l voreva realizzà a Varall ona Gerusalemm Noeuva per i pellegrin che podeven pù andà in Terrasanta, finida in man ai Turch. In del 2003 el Sacro Mont de Varall a l'è staa deciaraa de l'UNESCO patrimòni universal de l'Umanità.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storicament taccada al Sacro Roman Imperi e al Ducaa de Milan (e de fatt el dialett valsesian el gh'ha di influenz lombard), la Valsesia l'entra a fà part del Ducaa de Savòia domà a partì del 23 febrar del 1707, quand che, dòpo la fin de l'assedi de Turin del 1706 e la sconfitta di Frances, el Vittòri Amedee II el ricev e l'imperador i territòri noeuv de Valsesia, Monferraa, Lissandria e de la Lomellina. In epoca napoleòniga la marcava el confin tra Francia e Italia.
Comun de la Valsesia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alagna, Balmuccia, Bocciolet, El Borgh, Campertògn, Carcòfor, Cei, Cervatt, Civiasch, Cravajana, Fobell, Gattinara, Grignasch, La Mòja, Pila, Piòv, Praa, Quaròna, Rassa, Rima, Rimasch, Rimella, La Riva, Romagnan, Rossa, Sabbia, Scova, Scopell, Sarraval, Valduggia, Varall (el capploeugh) e Vocca.


text:
Tirol (Bundesland)
El Bundesland (Stáa Federál) Tirol 'l pertuca a l'Austria e'l representa 'l toch austriegh de'l Tirol istoregh. El cunfina cunt el Vorarlberg, el Salzburg e la Carinsia, e a nord cunt la Bavaría (Germania), a südovest cunt i Grisun (Sgüissera) e a süd cunt el Südtirol e a südest cunt la Pruvinzia de Belün (Italia).
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunt una süperfiss de 12.647,71 chilometer quadráa, 'l Stáa Federál Tirol l'è 'l terz püssée grand de tüta l'Austria.
Divisiun Aministrativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Stáa federál Tirol l'è fáa sü de 9 distret. De nord a süd e de ovest a est, i distret hín:
- Nordtirol
- Osttirol


text:
1936
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 02 - Spagna: el Fruunt Pupülaar al veenc de bun i elezziun.
19 07 - Spagna: part de l'esèrcit e i fassiist sa sülevan contra el governameent. I repüblican i töö i aarm par defeend la Repüblica.
21 07 - Barcelona: se suspeend l'Olimpiada Pupülara de Barcelona a causa de la sülevazziun fassista.
21 07 - Barcelona: Lluís Companys, Presideent de la Generalitat, al crea el Comitè Central de Milícies Antifeixistes.
07 08 - Formentera: i repüblican a ocüpan l'ísola.
20 09 - Eivissa e Formentera: i fassiist a ocüpan chesti ísul.
07 03 - Berlín (Germània): Adolf Hitler al órdena d'ocüpá i zoon desmilitarizaat de la Renània.
01 10 - Burgos (Spagna): Franco al è nomenaa Cap del staa e Generalisimo a la zona controlada paj nacionals.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
28 04 - Barcelona: i fradéj Josep e Miquel Badia, militanc de Stat Català, sassinacc per quàter pistolér vincölacc a la FAI.
19 07 - Barcelona: Apel·i Mestres e Oñós, scrituur.
06 08 - Barcelona: Josep Sunyol i Garriga, presideent del FC Barcelona, diretiif de la Federazziun Catalana de Futbol, destacaa polítegh d' Esquerra Republicana de Catalunya, depütaa d’ERC a i Corts de Madrid el 1931, 1933 e 1936, presideent del RACC, graant amaant del spòort, mecenaa cültüraal, fundaduur e impülsuur del periòdich sportiif La Rambla, lütaduur e patriota Catalan.
20 11 - José Antonio Primo de Rivera, ditaduur Spagnöö.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Michel Ney
Michel Ney (1769-1815), maresciall frances, l'è entraa in de l'esercit in del 1787 e l'ha combattuu depertutt durant el period napoleonigh; in tra i alter l'haa ciapaa part aj bataj de Jena, de la campagna de Russia, de Lipsia e in quèla decisiva de Waterloo.
L'era staa in fra quei che in del 1814 aveven convinciuu el Napoleon a retiràss e 'l s'era poeu miss al servizzi di Borbon, ma durant i cent dì l'è tornaa con el Napoleon e dòpo l'è staa accusaa de tradiment e fusilaa el 7 de december del 1815, quand l'è staa lù a dàggh l'ordin al ploton d'esecuzion de sparà.


text:
Lén
Lén (en Italià: Leno), l'è 'n cümü de 14 444 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 22 km a Sud de la cità de Brèsa.
El teretóre de Lén l'è abitàt amò de l'época dei Romàni e facilmènt prima amò apò a dei Cèlti Cenòmani che i gh'éra ocupàt la pianüra a sud de Brèsa. I nom de le frasiù de Milsanèl e Porsà i fa pensà a nòm asegnàc quàn che gh'è stat fat la centüriasiù dei teretóre de la Pianüra Padana a dei legionàre de nòm Milicius e Portius.
L'Abasìa de Lén[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai tép dei Longobardi, sö ùrden del re Desiderio, a Lén gh'è stat fat sö 'na Abasìa che g'ha ciapàt en póch tép 'na grant emportànsa e che controlàa teré, mìa apéna 'ndèla bàsa bresàna ma apò a 'ndèle pruvìnce e regiù vizìne, 'nfìna al Piemónt, l'Emìlia e la Toscàna (el pas de la Cìsa, per en cèrto perìodo l'è stat controlàt de l'Abasìa de Lén).
Le béghe col Vèscof de Brèsa, i incèndi del 1135 e 1148, e le vicènde de la stória le g'ha fat calà la potènsa che l'Abasìa l'ìa riàda a ciapà, al pónt che 'ndel 1205 i abitàncc de Lén i s'è riultàcc cutra a l'abate per otègner 'n pó piö de autonomìa.
L'abasìa la seghetarà a pèrder emportànsa de menemà e 'ndel sècol XV Bartolomé Averoldi, l'öltem dei abati de Lén, el fenesarà per cidìghela al cardinàl Pietro Foscari en càmbe de la séde vescuvìl de Spàlato.
De ché 'n aànti, l'abasìa la sarà sèmper de piö abandunàda al sò destì 'nfìna a rià a deentà póch de piö de 'na ruìna dirocàda. A la fì, la Repüblica de Venésia la ghe darà mandàt a la faméa Dossi, che l'ìa deentàda padrùna del monastér e de le tère 'ntùren, de sbàter zó apò a chèi quàter mür che gh'ìa restàt. Al dé d'encö, söl sit de l'abasìa se tróa 'na abitasiù fàda sö 'ndèl sècol XIX.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Padernu
Paderno (nom ufizial in italian Paderno d'Adda in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Lecch con 3 902 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 1 084 ab./km². Vist che a l'è in sul fiumm Adda, el comun el confina con la Provincia de Bergom (Calösch e Medolagh) e anca con quella de Monscia e Brianza (Cornaa).
Loeugh d'interess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Paderno se troeuva el famos Pont de Paderno, ò Pont San Michel, che 'l sta sora l'Adda. L'è staa costruii tra 'l 1887 e 'l 1889 di officinn Savian de Cuni e sòtta la direzion del svizzer Julius Rothlisberger (1851-1911). El pont l'è longh 315 meter e alt, in sul fiumm, circa 80. In sul pont la passa anca la ferrovia Milan-Carnaa-Bergom.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Padernu l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pogn
Pogn (prunünciaa lucalment Pògn, in Piemuntes inveci Pugn; Pogno in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 542 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,0 km² e ona densità de popolaziun de 154 ab./km².
El paes a l'è al cunfin cunt i pruvincc de Verbania (cumün de Bulèj) e de Vercej (Valdügia).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pogn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wikipedia:Steward
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
I üteent che in numinaa steward a pòdan cambiá al livèl d'acèss da qualsiasi áltar üteent sü qualsiasi prugèt Wikimedia. I steward a pòdan dach o tirach via l acèss ai aministraduur, upüür fá diventá bot i ütent. I sò azziún a vegnan registraa in m:Stewards. Chi che gh'a da büsögn dai steward a pò dumandach asistenza chi. Nurmalmeent un steward al fa mia uperazziun che pòdan véss faa da un bürocrat gjamò preseent indala wikipedia lucala.


text:
Suleta
Suleta a l'è una citadina svizzera del Canton Suleta. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6,29 km² e in del dezember del 2006 la gh'eva una popolazion de 15.086 abitant. L'è capital del cantun e capolögh del distret omònim del qual l'è anca l'ünegh comün member.
El cumün de Suleta al se tröa a una altitüden de 30 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellach, Biberist, Feldbrunnen-St._Niklaus, Langendorf, Rüttenen, Zuchwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Citaa gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Heilbronn, Baden-Württemberg, Germania, dal 1981
- Le Landeron, Svizzera, dal 2003
- Cracovia, Polonia