text:
La pesc de St. Germain y la costituzion dl “Andreas- Hofer-Bund Tirol” l ann 1919
L ann 1917 foven unii al savëi l cuntenut dl test dl Tratat de London di 26 de auril 1915, che ti segurova ala Talia l cunfin dl Prëner, tl cajo che la ëssa tëut pert ala viera. Chësc ulova dì che la putënzes dla “entente” ti mpermetova ala Talia l Südtirol coche cumpensazion de viera. Do che dut fova tumà ndalauter tl 1918 fovel unì nvià via truepa scumenciadives te Südtirol, che fova unides sopiedes da truepa lies per defënder l tudësch y per l Südtirol, per schivé la spartizion ududa dant. Ma duta la fadies fova states per nia, l presidënt di Stac Unii d’America Wilson, sun chël che n sperova dassënn y che ova te si program de 14 ponc nce l dërt de autodeterminazion di populi, ova tëut la dezijion per l cunfin dl Prëner. Chësc fova unì fat per gaujes strategiches, pervia che n ova tëma che Österreich y Deutschland ëssa pudù se mëter adum.
La politica cun i stac fulestieres de Viena ova te chëi ani propi sciche fin l “Anschluss“ a Deutschland, al cuntrer dl Tirol, ulache n ova udù na puscibltà cuncreta de mantenì l’unità dl raion (n sperova cun chësta pruposta de cumbater la politica di franzëusc che temova che Österreich y Deutschland ëssa pudù jì adum te n Stat y de ti tò forza ai argumënc strategics di talians per l cunfin dl Prëner). Dantaldut la “Tiroler Volkspartei”, de tendënza catolica, ova sustenì chësc plan y ai 3 de mei fovel nce unì dat pro la pruposta, sambën mé n pert, davia che tl Tirol fova stac i sozialdemocrac y na pert di “Deutschfreiheitlichen” de contra. Sce l’unità ne fossa nia unida mantenida, pona ëssen manacià de pertënder che l Tirol fossa jit pra Deutschland. Chësta pruposta ne n’ova abù deguna fazion sun i aleac y sun l guviern de Österreich. L Deutschland udova tl’ativiteies tirolejes n pericul sëuraprò per arjonjer si obietif: chël de jì adum cun Österreich y ova cialà de nfluenzé la dezijions tl Tirol. Te n prim mumënt fova nce la Talia nia tan de contra a n “Freistaat Tirol“, ma chësc messova deventé per i talians n si prutetorat.
Ala fin de mei fova la perduda de Südtirol sun la Cunferënza de pesc de St. Germain definitiva. Ai 2 de setëmber ti fovel unì sëurandat a Österreich la cundizions de pesc; ai 3 de setëmber ova mandà l Cunsëi dl Lont dl Tirol al Minister per i raporc cun i stac fulestieres na comunicazion, ulache l fova scrit, che n ne recunescerà mei la “pesc fata cun forza”; ai 6 de setëmber ova l Parlamënt de Österreich dat pro l Tratat de pesc, nce sce i parlamenteres dl Tirol ne n’ ova nia dat ju si usc, y tlo fovel leprò na ressoluzion contra l destaché Südtirol; ai 10 de setëmber 1919 fovel unì sotscrit ala fin dla finedes l Tratat de pesc; ai 23 de setëmber 1919 ova l Cunsëi dl Lont dl Tirol mo n iede dat ju na nota de prutesta contra l destaché Südtirol dal rest dl Tirol y ova cunfermà la ulentà de jì cun Deutschland.
La lies de sustëni tudësces y de Österreich se ova tl prim tëut dant de schivé la spartizion dl Tirol y deberieda cun truepa d’autres, coche chëles di cores, di maestri y n.i. oven fat ntan l ann 1919 tresora manifestazions. Daldò fova si funzions states chëles de mustré su la situazion te Südtirol y de desmustré la mesures de represcion dla Talia, cun l fin de na revijion di Tratac de pesc y per arjonjer inò n Tirol dut adum.
La lies per Südtirol ova per Österreich n gran pëis n cunfront a d’autres y fova n sëni sterch tla cuscienza dla jënt. La trëi lies plu mpurtantes fova l “Deutscher Schulverein Südmark”, l “Andreas-Hofer-Bund Tirol” y la “Arbeitsstelle für Südtirol”.
Tl Deutschland fovel ora dl “Andreas-Hofer-Bund”, che ova si reprejentanza nce tl raion dl sud, y dla “Gesellschaft der Freunde Südtirols”, metuda su tl 1931, deguna urganisazion aposta per Südtirol. Se dé ju cun l “Südtirol-problem” fova na pert dl lëur dla gran lies per l tudësch, dantaldut dla lia “Verein für Deutschtum im Ausland”.
La lia “Verein für Deutschtum im Ausland”, metuda su tl 1880 coche “Allgemeiner Deutscher Schulverein”, che ova mudà tl 1909 si inuem, fova a una dal 1918 incà per mëter Österreich pra Deutschland. Cumpetënt per Südtirol fova na pert dla lia, l “Landesverband Bayern”; chësta se cruziova dantaldut dla scola te Südtriol y ti fajova avëi ala “Katakombenschulen” l material de scola che jiva de bujën.
Ora dla “Andreas-Hofer-Bundesgruppe München”, dl “Landesverband Bayern” y dl “Verein für Deutschtum im Ausland” ova la lies de sustëni tudësces, n cont de Südtirol, na pusizion neutrala sciche chëla dl Ufize statel per i raporc cun i stac fulestieres a Berlin. De tò ju l cunfin dl Prëner fova per chëstes n travert per l daunì plu o manco melsegur. L duvier plu mpurtant fova chël de ti pité sustënies culturei y economics ai südtirolesc.
La lia plu militanta fova l “Andreas-Hofer-Bund Tirol”, dant tlameda “Bund Heimat” y “Tiroler Volkstumsbund (TVB)”.
L “Tiroler Volkstumsbund (TVB)” fova la prima lia tiroleja cun ravises sotes y univa cunscidreda dal “Andreas-Hofer-Bund” coche ejëmpl per si atività de prupaganda. La fova unida metuda su tl ann 1905 dal tudësch dut. Wilhelm Rohmeder che fajova pert dl “Allgemeinen Deutschen Schulverein” de München. A chësta maniera giapova chësta nce sustënies finanziei dal “Reich” tudësch. Tl “Tiroler Volkstumsbund (TVB)” cumandova cërtli radicai y nazionalisć che se batova nia mé per mantenì l tudësch ti raions de cunfin, ma i ulova nce arjonjer na tudeschisazion di raions talians, per fermé śires d’autonomia da pert taliana. Chisc mpënies de tudeschisazion ne n’ie ala fin dla finedes nia garatei, nce sce l’atività culturela dl TVB fova dantaldut de nsenië la rujeneda tudëscia te luesc talians, o dant tudësc o ladins, a sud dl cunfin de rujeneda, metan su scolines y scoles y n.i. L “Allgemeiner Deutscher Schulverein” refudova l sustëni per de tel ativiteies, ajache l ova n chësc cont plu respet per l’autra cultures che no l “Tiroler Volkstumsbund (TVB)”.
L mpëni dl TVB tl ciamp economich fova for restà mënder che no chël per la scola. Ntan la prima viera oven cialà de mëter a jì scumenciadives per slargë ora la puscions per tudësc.
Ntan la viera oven da mustré su mé plu puecia scumenciadives, nsci i “Volkstage” ai 8 de mei 1918 a Sterzing sciche nce ai 13 de utober dl medem ann a Persenon, ulache n fajova valëi ghiranzes che n ne pudova nia arjonjer. Danter l auter de teles de egemonia zënza lims di tudësc te Südtirol n cont de n cunfin y de n mudamënt radical dla scola te “Welschtirol” cun l tudësch sciche materia de ublianza; na cossa da nia capì, davia che l fova da udëi danora che dut jiva ndalauter. L TVB restova mo mpe do la viera, ma l ne n’ova plu degun pëis; ntëur l ann 1922 ovel dat su si lëur.
Si prupaganda per Südtirol cun julantins, scric de informazion y per fé valëi rejons fova bele chëles de na lia de sustëni. La urganisazions che fova unides metudes su daldò metova a jì dantaldut ativiteies de prupaganda.
Ai 2 de mei dl 1919, dan l jì ndalauter dl Tirol, che fova da udëi danora, fovel unì metù su l “Bund Heimat“ ora dl “Tiroler Volkstumsbund (TVB)”, ulache l dut. Reut-Nicolussi ova na pusizion sterscia. Aldò di statuc, che ova udù danora l mpëni per “salvé la Heimat manaceda”, fajovel n lëur de informazion, cun manifestazions y ntervënc pra l Guviern dl Lont dl Tirol, chël nazionel de Viena y pra si cumpanies dl Tirol tl Reich tudësch; l susteniva dantaldut l’idea de n “Freistaat Tirol”. Canche la spartizion de Südtirol dal rest dl Tirol ne fova nia plu da schivé, oven tëut la dezijion de mëter su n forum lerch per la batalia per Südtirol. Tla senteda dla direzion di 9 de agost dl 1919 ne n’oven nia mé tëut la dezijion de mëter su statuc nueves y na strutura nueva, ma nce de ti dé ala lia n inuem che ebe suzes.
Ai 29 de agost dl 1919 fovel unì metù su a Dispruch tl Cunsëi dl Lont dl Tirol, te na senteda di sëurastanc slargëda ora al “Bund Heimat”, l “Andreas-Hofer-Bundes für Tirol”. Leprò fova l dut. Reut-Nicolussi, che ova giaurì la senteda, l pruf. Brandl, l pruf. Wopfner, l G.R. Zingerle, l pruf. Heidegger, l dut. Frank, l dut. Galler, l cumandant Hilber, l dut. Dörr, l dut. Pembaur, l “Stadtbaumeister” Illmer, Plawenn y l “Hofrat” pruf. Hörmann.
Pra la prima senteda generela ai 27 de setëmber 1919 a Dispruch ova tëut pert l dut. Heinrich von Schullern, coche prim sëurastant y l dut. Michael Hechenblaikner coche si sostitut. Ai 26 de utober ova la lia nueva metù a jì si prima ancunteda de prupaganda ulache l ova tëut pert 2.000 persones. Pra chësta ova rujenà l dut. Pembaur, l fra Willram, deputat Dillersberger y prufessëur de Università Walter Hörmann.
L inuem dijova dut. L fova l simbol per la lidëza y la batalies dl Tirol cun a cë Andreas Hofer, contra i franzëusc y bavaresc. “Andreas Hofer, che fova l simbol dla batalia per la lidëza dl Tirol ie nce al didancuei la speranza per l popul südtirolesc metù ala strëntes”.
Y cun chësc inuem univel nce documentà la finaliteies dla lia: inò fova Tirol n pericul, inò fovel unì tëut ite da na putënza da oradecà y inò messoven, coche tl 1809, fé na batalia, ma na batalia cun d’autri mesuns. L fin dl Bund fova la unità dl Tirol sota l moto “Tirol tudësch y nia spartì da Kuftsein nchina Salurn”. Chësc fova l travert che l “Andreas-Hofer-Bund für Tirol” se ova tëut dant.
L fin dla lia fova de renfurzé l iredentism y chësc ova fat fazion sun la politica dla Talia ti prim ani vint dl secul passà. La Talia ova tëma de ti cunzeder ala grupa tudëscia na pusizion sterscia, davia che na tel dezijion ëssa pudù dé la puscibltà a Südtirol, tres la prupaganda custanta che univa fata, de se destaché dala Talia. Judà do ova nce l viac de prupaganda che l presidënt dl “Andreas-Hofer-Bund” dut. Kogler ova fat l ann 1922 ti USA y l apel de chësta urganisazion a Lloyd George dl instà 1922.
L “Andreas-Hofer-Bund” ova scumencià si atività bele ntan che l univa metù su, puec dis do la sotscrizion dl Tratat de pesc. N se ova fat inant pra l Guviern dl Lont dl Tirol per pertënder che l unisse udù dant n di per pluré: „n ucajion dl Tratat de pesc, che ie deventà realtà, ne bastel nia che na manifestazion vënie mé fata tl Cunsëi dl Lont. Dut l Lont muessa dé n sëni sterch y desmustré che chësc ie stat n at de gran viulënza, che va contra uni dërt y duta la mpermetudes fates. L muessa unì dit n iede per for, coche nce da pert de si reprejentanc litei y nce dal popul, che l Lont Tirol ne possa mei vester a una cun chësta pesc umilianta“.
Mo de nuvëmber dl 1919 ova l Guviern dl Tirol metù a jì na scumenciadiva per ti mëter da garat ala lia n sustëni da pert dl Stat. Al ufize cumpetënt dl Guviern te Österreich ti oven fat la pruposta de ti fé avëi al “Andreas-Hofer-Bund” n sustëni statel. N se ova tëut dant de cuntrolé nsci miec si ativiteies y si prupaganda a na maniera che la restëssa te streda y ne jissa nia massa contra la Talia.
Sce l “Andreas-Hofer-Bund” se cruziova dantaldut de manifestazions, festes y d’autra scumenciadives, pona fova l’atività publizistica sun la cuestion de Südtirol, nsci l servisc stampa y l dé ora nutizies, zaites y n.i. tla cumpetënza dla “Arbeitsstelle für Südtirol” a Dispruch.
I politicri te Südtirol a cë dl “Deutschen Verein” ova bele al scumenciamënt dl 1920 fat n plan per mëter su te n Stat oradecà na zentrela per la prupaganda. L’idea fova pona unida tëuta su de jené dl 1925 a Dispruch pra na ancunteda dla lies de sustëni dl “Andreas-Hofer-Bund”, “Südmark”, “Wiener Schulverein” y dl “Deutscher Schutzbund”, che ova fat ora de finanzië dut chësc y de partì su la spëises per duc unfat. La costituzion fova unida a se l dé cun l aiut dl Ufize per i raporc cun i stac fulestieres de Berlin. Pra na ancunteda danter l dut. Reut-Nicolussi, Carl von Loesch y funzioneres dl Minister per i stac fulestieres fovel unì fat ora che la lia dassova scumencé cun si atività permò do che l fova unì stlut ju l Pat de Locarno. Ala Talia ne n’uloven nia ti dé ucajion de avëi velch de contra pra la tratatives per marciadé ora chësc pat de segurëza. Ntan l inviern 1925/26 ova pona scumencià la ripartizion prugaganda, sota la direzion dl “Bezirkshauptmann” de Bulsan da dant y l secreter dl “Deutscher Verband” Ernst Mumelter, si lëur y se ova cruzià de coordiné l’atività de prupaganda per Südtirol. Si ncëria fova stata de abiné adum la nutizies che univa da Südtirol y de les dé inant ai servijes stampa de Österreich y tudësch. Dal 1923 inant univel dat ora uni doi enes la zaita “Südtirol”, tl 1928 se tlamovela “Der Südtiroler”.
La gran pert dla spëises per chësta strutura purtova la lia de Paiern “Verein für das Deutschtum im Ausland” che scrijova nce dant l’atività de prupaganda. Plutosc riesc fovel unì su defrënzes de minonga cun l ufize per i raporc cun i stac fulestieres a Berlin, davia che la pertendudes radicales dla lia ne ti scusova nia. Ma l nflus dla lia “Verein für das Deutschtum im Ausland” foven stac stac boni de smendrì cun l tëmp.
Mpo fovel for mo stat deficulteies cun l Ufize per i raporc cun i stac fulestieres. Duta la lies de sustëni che ova tëut pert ala strutura se ova damandà la revijion dl cunfin dl Prëner. Ntant sce se ova pertendù l Minister per i raporc cun i stac fulestieres coche nce i politcri a cë de Südtirol che n fossa jic via sun posizions plu mujeles.
Reprejentant de chësta linia dura ne fova nia Ernst Mumelter, ma dantaldut l sëurastant da do dl “Andreas-Hofer-Bund”, l dut. Reut-Nicolussi. Ël menova śën la strutura y l fova stat tl “Deutschen Verband” n superiëur de Mumelter, coche nce i doi de München Rohmeder y Hörl, l sëurastant dla grupa AHB a München. L cunflit se slargiova ora nce tla lies de sustëni, che fova tachedes adum tla grupa de lëur. La lia “Verein für Deutschtum im Ausland” de Paiern pertendova de pudëi fé prupaganda nce tl Trentin che n pertendova de avëi nce de reviers. Davia che l’autra lies, sustenides dai südtirolesc, fova contra chësta scumenciadiva, se teniva nce chësta zeruch n chësc cont.
Do che l dut. Reut-Nicolussi, l sëurastant dl “Deutschen Verband” ova messù se n jì tl 1927 da Südtirol, deventova la urganisazion sota si influs inò plu radicala. Tl 1928/29 fovel rot ora na batalia per l pudëi danter ël y Sternbach, che susteniva na politica plu de mesura. Davia che l ova perdù la legitimazion n cunfront dla persunaliteies sudtirolejes, l ova Reut-Nicolussi perduda.
Sun chësta ova pona Reut-Nicolussi metù su, l “Südtirolausschuss auf freiem Boden (Stauf)”, ajache l ne fova nia stat bon de abiné l cuntrol sun la urganisazion. Puech do ovel messù la dé su, davia che l ne pudova nia pië do finanziamënc dal Minister per i raporc cun i stac fulestieres per si posizions massa radicales.
L “Deutscher Schulverein Südmark” fova unì su do che l “Deutscher Schulverein” y “Südmark” se ova metù adum ai 25 de merz 1925. L “Deutscher Schulverein” fova unì metù su tl 1880. Aldò de si inuem fova si ncëria chëla de se cruzië dla scola. La lia “Südmark”, metuda su tl 1889, se dajova ju cun i sustënies economics per i raions de cunfin te Kärnten, Krain, Steiermark y sun l Mer adriatich. Do la viera ova chësta lies mo metù a jì, uniuna per si cont, si atività te Österreich y se ova plu tert metù adum per se cruzië de duc i tudësc che stajova ora de si cunfins. Tramedoi lies fajova pert dl “Landesverband Österreich” dl “Verein für Deutschtum im Ausland”. Do che la lia “Deutscher Schulverein Südmark” ova perdù te Südtirol si strutures coche libraries, scolines y scoles, se ovela dat ju dantaldut cun prupaganda, lauran nce politicamënter.
Duta la lies de Österreich fajova pert dla lia “Deutscher Schutzbund”. Chësta fova tl prim unida metuda su per sustenì i tudësc ti raions ulache n ova tenì referendums tl 1919, pona se ovela, sota Carl von Loesch, svilupà te na urganisazion tët dla lies etniches. Pra chësta lia tët ovel fat pea dal 1922 incà l “Deutscher Schulverein”, l “Deutscher Schutzbund” che fajova dantaldut na atività de informazion y de retlam, y la lia “Verein für Deutschtum im Ausland”, che se cruziova di sustënies economics y culturei per la rujeneda y cultura tudëscia ora di cunfins.
La bona culaburazion danter la lies de Österreich y tudësces fova resteda mpe nce do che i nazionalsozialisć fova ruvei al pudëi te Deutschland. La majera pert dla lies de Österreich fova deventedes politicamënter for plu nazionalsozialistes y sce les ne se sotmetova nia do l “Anschluss” dl 1938, univeles sfurzedes de la dé su. Chësc fova nce stat nsci pra l “Andreas-Hofer-Bund Tirol”.
L “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol
Unì desmincià belau defin ie l’atività dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtiroler ti ani ntan la Segonda Gran Viera. Dal 1939 al 1945 fovel stat n muvimënt de resistënza di südtirolesc tudësc y ladins. I se ova batù contra fascism y nazionalsozialism, per la reunificazion dl Tirol sota Österreich.
La resistënza contra la sotmiscion taliana-nazionalista dal 1918 inant y chëla sterscia fascista dal 1922 inant, fova unida fata te Südtirol da doi grupes ideologicamënter defrëntes. Una de chëstes fova la pert catolica-patriotica, ulache la dlieja, nia unida tucheda dai fascisć, ova na cërta lerch da se muever. Prevesc coche l Kanonikus Michael Gamper ova metù a jì la “Katakombenschulen”, ulache l ti univa nsenià ai sculeies südtirolesc l tudësch, che fova pruibì. Nce la grupes catoliches per i jëuni se ova cruzià de defënder l’identità di südtirolesc mantenian la rujeneda tudëscia, l cianté, fé mujiga y la tradizions.
Dal’autra pert se ova metù adum cumëmbri de d’autri urientamënc politics che fova pruibii, urganisei te lies tudësces liberales, ulache l fova nce leprò studënc y grupes de jëuni de tendënza tudësch-nazionela, che se ova metù adum tl 1933 tl “Völkischen Kampfring Südtirol” de urientamënt nazionalsozialistich.
De juni dl 1939 ova reprejentanc auc dl Deutschland nazionalsozialistich y dla Talia fascista fat na acurdanza per la “Opzions”, ulache i südtirolesc ova messù tò nchin ala fin dl ann la dezijion de resté pra la Talia, cun l pericul de unì mandei te regions dl sud o tla colonies o de opté per l Deutschland y de jì a sté iló.
Canche la acurdanza sun la “Opzions” fova ala fin de juni dl 1939 unida a urëdla dla jënt, fova la desperazion tl prim granda. Nce l “Völkische Kampfring Südtirol” fova de contra. Pona fova la direzion dl “Kampfring”, do na ancunteda cun Heinrich Himmler, tosc stata a una y ova bele ai 15 de lugio dl 1939 tëut la dezijion de jì cun l Führer.
Svilupà se ova na batalia de prupaganda danter i optanc per l Deutschland y i “Dableiber”. “Dableiber” fova stac dantaldut persones che fajova pert de grupes catoliches y patriotiches. Da chësta grupes fova nasciù l “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol che fova uni metù su ai 20 de nuvëmber dl 1939 a Bulsan da na desëina de nteressei. Al inuem curespuendova l program: coche ai tëmps de Andreas Hofer, che ova cumbatù contra n pudëi da oradecà “zënza Die”, uloven bater l fascism y l nazionalsozialism y ruvé pra n Tirol liede y reunificà. La gran pert di cumëmbri fova dl mond catolich: Kanonikus Michael Gamper, Friedl Volgger, l prim sëurastant dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol, o Hans Egarter, secreter diozejan dla junëza catolica da dant tla diozeja de Persenon. Nsci ova la urganisazion nce abù cuntat cun Josef Mayr Nusser, l presidënt dla junëza catolica tla pert tudëscia dla diozeja de Trënt, y cun l assistënt Josef Ferrari. Nce Hans Gasser de San Laurënz, Josef Nock de Lana y Johann Gamper de Algund univa dal ciamp catolich; Erich Amonn y Josef Raffeiner fova reprejentanc de chël liberal. Cumëmbri fundadëures fova nce stac l deputat, reprejentant de Burnech, Paul von Sternbach y Alois Puff de Bulsan.
L “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol se ova tëut dant dantaldut de jì contra la prupaganda per la “Opzions” per Deutschland y de cialé che i südtirolesc reste ulache i fova da cësa. Tl ufize dl Kanonikus Gamper, tl Marieninternat a Bulsan, fovel unì stampà julantins per fé cunëscer ala jënt l drë mus dl nazionalsozialism y de ti tò nsci forza ala prupaganda. N cunfront ala mascin de prupaganda dl “Völkischer Kampfring Südtirol”, che univa sustenì dassënn da Deutschland, fova i mesuns dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol mé pitli. Truep univa fat tres cuntac persunei. I 30 nchin 40 cumëmbri atifs tl scumenciamënt fova nsci truep ncantëur, nchin ite insom la valedes. Una dla scumenciadives plu garatedes fova stata ntlëuta dessegur chëla de Hans Egarter, che ova scrit ntëur la poejia di optanc scrita da Karl Felderer.
Felderer ova scrit:
So reißet vom sonnigen Erker
Die letzte brennende Lieb;
Die Treue zu Deutschland war stärker,
Das Heiligste, was uns blieb.
Wir nehmen sie mit im Herzen,
Für andere dereinst Symbol;
Sie stille des Heimweh Schmerzen:
Leb wohl, du mein Südtirol!
Egarter ova fat dainora:
Am Erker blühet wie immer
Die leuchtende „Brennende Lieb“
Die Treue zur Heimat war stärker,
Wie jauchzen wir, dass sie uns blieb.
O blühe und leuchte Du Blume –
Ein Zeichen der Treue Du bist!
Und künde, dass Glaube und Heimat
Das Höchste für uns ist.
Cun dut cie che l “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol cialova de fé de contra, ne pudoven purtruep nia fermé su che ntëur al 86 % di südtirolesc optova per l Deutschland. Do che bele na gran pert di dependënc dl Stat talian fova ruvei te Südtirol y i vedli dependënc dl Stat südtirolesc, dant sota Österreich y śën sota la Talia, fova unii mandei tla Talia dl sud o lascei jì, ova trueps cherdù ala ciacula che i optanc per la Talia ëssa nce messù se n jì da si ncësa.
La situazion se ova dassënn mudà canche i tudësc ova tëut ite la Talia ai 8 de setëmber dl 1943 y i nazionalsozialisć ova nsci l pudëi tla “Operationszone Alpenvorland”, pra chëla che nce Südtirol tucova leprò. L Kanonikus Michael Gamper fova stat bon de mucé cun de gran deficulteies tla Talia, ulache l ova laurà ora pona n memorandum, per cunvëncer i aleac de dé zeruch Südtirol a Österreich, do la viera tant che venciuda.
Friedl Volgger, sëurastant dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol, fova, coche truep d’autri cumëmbri dl Bund, unì pià y śarà via tl KZ Dachau. Si post da sëurastant ova sëurantëut Hans Egarter.
L’atività de prupaganda fova resteda chëla de majera mpurtanza. Chëi che fova al pudëi ova metù man de mëter su te Südtirol cater regimënc de polizai y tlo fovel unì ficià sëura dantaldut “Dableiber” plu de tëmp y nia adatei a fé l saudé. I ufezieres univa metui tla polizai de segurëza tudëscia o te uniteies dla “Wehrmacht” da dant. I regimënc dla polizai fova unii metui su, per la gran mancianza de personal, pra l militer tudësch da spusté te Südtirol y per tenì sota curatel i “Dableiber” che univa udui cun desfidënza.
Perdrët ova nsci giapà i “Dableiber”, che fova ruvei pra i regimënc dla polizai – danter chisc nce n valgun cumëmbri o simpatisanc dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol – na furmazion da saudé y tla mans cunescënzes aldò de adurvé ermes, munizions y sucrëc militeres. L “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol fova stat bon, tres la grupa de resistënza de Österreich “Patria”, de mëter su n cuntat cun i servijes sucrëc nglëisc y franzëusc, che fova atifs tla Sbaiz. Da chisc ovi giapà scioldi y aparac per mandé inant informazions.
I regimënc dla polizai “Alpenvorland”, “Schlanders” y “Bulsan” univa tëuc ca dantaldut tla Talia dl nord per cumbater i partisans. Aldò dl sëurastant dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol Egarter fova l regimënt “Alpenvorland” per l 100 %, i regimënc “Schlanders” y “Bulsan” per l 80 % sota l nflus dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol. Ai cumandi ne n’ovi nia ulgà y ova tëut su cuntac cun i partisans talians che ova giapà nsci per tëmp y ëura informazions sun la azions dla trupes nazistes. L vëscul de Belun ova rengrazià cun na lëtra l sëurastant dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol Egarter, davia che a chësta maniera oven pudù salvé truepa vites. Da pert di partisans ne pudova i südtirolesc nia se aspité n rengraziamënt. Ntant ova partisans talians fat, ai 23 de merz dl 1944, n atentat al regimënt dla polizai “Bulsan” tla Via Rasella a Roma, ulache l fova mort 33 südtirolesc. Ne tenian nia ite la usanzes de chëi tëmps fova i saudeies dl regimënt, che ova sëuravivù, nia unii sfurzei a mazé persones inuzëntes per straufonga y de fé “l massacher dla fòsses ardeatines”, ajache n ova udù ite che vel’ da de tel ne pudoven nia pertënder.
L majer nflus ova l “Andreas-Hofer-Bund” abù sun i regimënc dla polizai, canche i polizaies dl ultim regimënt “Persenon”, metù su ai 22 de fauré 1945 (l ultimo do i “regimënc Alpenvorland”, “Bulsan” y “Schlanders”), ova fat l juramënt. Nce do de plu cumandi dl Gauleiter Franz Hofer, l cumisser plu aut dla “Operationszone Alpenvorland”, restova i ëi stoms y muvova pra la formula de juramënt mé i slefs. Coche straufonga fova l regimënt “Persenon” unì metù sun la front a est, ulache l ova da cumbater cun ermes nia cunesciudes contra i rusc y ova perdù trueps de si uemes. I südtirolesc ova ancuntà tl raion de Hirschberg tla Slesia i descendënc di “Inklinanten” dl Zillertal, che fova unii mandei demez tl 1837 ajache i fova prutestanc. Purtruep fova la legrëza per chësta ancunteda mé stata curta.
Te Südtirol fova l’atività dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol jita inant, dantaldut cun prupaganda a usc. Chëi che desartova dala “Wehrmacht” y SS (aldò de sciazedes ntëur a 300 nchin 400 ti ani dal 1943 al 1945) univa ascundui y judei. Tla Val de Passeier cumbatova grupes de desartëures y d’autri che fova de contra al servisc di saudeies, contra la trupes per ne n’unì nia piei y nsci fova la Val unida cunscidereda coche raion di partisans.
Hans Egarter ova cuntà do la viera nce de truepa azions de sabotaja che l “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol dassova avëi fat. L fova rie da dì sce i respunsabli fova chëi dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol o partisans talians. Puech dan la fin dla viera ova pudù rujené l sëurastant dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol Egartner pra na ancunteda cun l servisc sucrët nglëisc a Bern, de plans per deliberé i piei dl ciamp de cunzentramënt a Bulsan, de aiuc per lascé dé sëura i fliegri di aleac, dla librazion de perjunieres cunesciui dl KZ śarei via sun l Pragser Wildsee (leprò fova nce Léon Blum, Édouard Daladier, Kurt Schuschnigg, Martin Niemöller), y de tò ite la stazion-radio de Bulsan, fajan n apel ala jënt de se paré. Dut chësc ne fova nia unì a se l dé per ntraunides dla viera unides docà massa aslune.
I cuntac danter l “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol tudësch y l “Comitato di Liberazione Nazionale (CLN)” talian, fova for stac speres. L “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol ova cumbatù contra fascism y nazionalsozialism per n Tirol democratich, reunificà cun Österreich; l “Comitato di Liberazione Nazionale (CLN)” per l Südtirol delibrà dal fascism y nationalsozialism cun la Talia. Purempò fovel unì a se l dé tratatives per na culaburazion cun l diretëur de fabrich Manlio Longon, che ova menà la grupes de Bulsan, y cun si culaburadëur Ferdinando Visco Gilardi, nchin che tramedoi fova unii piei ai 19 de dezëmber dl 1944. Longon fova plu dessegur unì mazà te perjon. Pra la resistënza taliana te Südtirol ova abù dal 1944 inant i nazionalistisć na gran parola, che udova tla resistënza tudëscia n cuncurënt meludù y da cumbater. La direzion dla grupa dl CLN de Bulsan ova sëurantëut Bruno de Angelis de Milan.
Ai 2 de mei 1945 fovel stat, do la tratatives cun i aleac (operazion “Sunrise”), la capitulazion dla forzes armedes tudësces tla Talia. L general dla SS Karl Wolff y chël dla “Wehrmacht” Heinrich Viertinghoff, che cumandova la trupes tudësces tla Talia, ova dat ju l di do la aministrazion dla zità de Bulsan a Bruno de Angelis y a Ferdinando Visco Gilardi, che fova unì tëut ora de perjon. I aleac ova pona cunfermà chisc doi te si funzions de Prefet y Vizeprefet. Si prim cruze fova stat chël de mëter su l “tricolore” te duc i chemuns de Südtirol y sun l “cunfin sant” dl Prëner y de derturé su l monumënt ala vitoria fascist a Bulsan. Belau duc chëi che ova ncëries mpurtantes sota l fascism fova inò unii metui te si stieres.
L “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol, che ova la rejon de unì cunscidrà tl’aministrazion coche muvimënt de resistënza dla maiuranza dla populazion, fova restà cun la mans uetes. L sëurastant Egarter ova purvà, zënza arjonjer velch, de vester leprò pra la tratatives “Sunrise” de chëles che l fova unì nfurmà. Egarter y i autri che fova a cë dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol fova mé plu unii adurvei per giapé l bënsté dl guviern militer di aleac per mëter su la Südtiroler Volkspartei “nasciuda dala resistënza” ai 8 de mei dl 1945. Daldò oven cialà de l mëter te n piz y n pert nce de l criminalisé.
Ai 15 de utober dl 1945 ova i aleac cumandà de lascé su l “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol, sustenian che si fin fossa unì arjont. Te chëla ucajion ova la autoriteies di Stac Unii d’America ulù ti sëurandé, ai 300 cumëmbri dl “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol l “Alexander-Patent” (denuminà aldò dl general Harold Alexander), na uneranza recunesciuda cun chëla che viulënzes fates ntan la resistënza ne pudova nia unì straufedes dala sunieries. Hans Egarter y i siei ova refudà l “patent”, ajache scrit tla rujeneda taliana y l “Andreas-Hofer-Bund” univa metù tla lingia dla lies talianes di partisans, canche ëi nstësc se sentiva tirolesc y pert de Österreich. La refudanza dl “patent” ova abù cunseguënzes. Egarter fova unì pià a mez dezëmber dl 1945 y l fova unì damandà ora per doi dis alalongia sun si cuntac cun i stac oradecà (dantaldut Österreich). Do che i l ova damandà ora y sciautrì ju, fovel unì metù tla zaita “Alto Adige”, ntervistes sfauzedes, cun chëles che Egarter ëssa dassù pierder la crëta pra si jënt, sciche l pruzes dan sunieria contra 18 partisans de Passeier, sustenii dal “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol. Pra chësc pruzes ti fovel unì trat dant ai uemes de Passeier la mort de trëi persones pra n stlupetamënt danter desartëures y uniteies de saudeies.
Nsci ti ova dat la sunieries talianes, cun a cë truep fascisć restei sun si stiera, la gauja ai uemes dla resistënza tudëscia per cosses che i ne n’ova mei fat.
L “Andreas-Hofer-Bund” de Südtirol ie nsci unì sfrià ora dala memoria coletiva.
L “Andreas Hofer-Bund Tirol” metù su da nuef
Do la segonda gran viera ova l “Bergiselbund” sëurantëut la “funzion de defendura” de Südtirol te Österreich y tlo dantaldut tl Tirol. Ti ani nuvanta dl secul passà fovel pona unì lascià su te Tirol. L “Andreas-Hofer-Bund Tirol” fova unì metù su da nuef de mei dl 1993 a Telfs, sun scumenciadiva de n valgun tirolesc, dantaldut cumbatënc südtirolesc per la lidëza, che fova bele atifs tl “Andreas-Hofer-Bund e.V.” de Deutschland, metù su dl 1979, y ova i medemi fins sciche la lia de dan la viera. Sustëni tla aministrazion ova l cumité de fundazion dl “Andreas-Hofer-Bund” dl Tirol giapà dala lia tudëscia.
L cumité de costituzion dla lia se ova dat ju, tla sentedes ai 8 de dezëmber 1993 y ai 19 de jené 1994, cun i statuc. Nsci oven pudù mëter su, ai 6 de fauré 1994, l “Andreas-Hofer-Bund für Tirol” ufizialmënter tla ustaria Schupfen. I statuc fova unii dac pro ai 31 de agost 1994 dal Minister dl intern, do che l fova unì fat mudazions.
Bele pra la senteda de costituzion tla ustaria Schupfen se oven ntendù che, bonamënter, scrijova su l servisc sucrët talian i numeri de targa dla persones che fova leprò pra la senteda. Chësc ova purtà pro che i südtirolesc, che fova leprò, se n fova tosc jic a cësa.
L fova unì su l suspet che n cumëmber dl “AHB e.V. Deutschland” ëssa nfurmà l servisc sucrët talian. L fova leprò cumëmbri politicamënter massa de man drëta, y chësc fova n auter problem. Chisc ne n’ ova dopro nia plu pudù resté leprò. D’autra deficulteies oven abù do che na ativista per Südtirol fova unida aresteda cun n’azion fetra sun l Timmelsjoch, nce sce ëila ne fajova nia pert dl Bund ti ani di atentac, ma fova politicamënter daujin a d’ël. I media dijova y scrijova te chëi ani che l “Andreas-Hofer-Bund für Tirol” fova na “lia de terorisć ”, y chësc ova purtà pro che n valgun cumëmbri ne n’ ova nia plu fat pea. Permò canche l ing. Josef Felder fova deventà sëurastant se ova la cossa chità ju y n ova pudù lauré cuncretamënter. L sëurastant Felder ova menà l “Andreas-Hofer-Bund Tirol”, nchin al ann 2013. Chësc ova ntëur a 100 cumëmbri atifs y zirca 1000 cumpanies che l susteniva y che i nfurmova tresora sun l’atività dl Bund y sun la situazion politica te Südtirol. Tl 2013 fova l ing. Winfried Matuella unì lità sëurastant; ël fova ruvà leprò permò tl 2003. Matuella ie da iló inant a cë dl “Andreas-Hofer-Bund Tirol”.


c: text/html

text:
Nino Niederreiter ha anc mai dà uschè bain sco la stagiun vargada. Igl attatgader oriund da Cuira ha fatg 25 gols ed ha dà 32 assists en la meglra liga da hockey dal mund, la National Hockey League. Ed era ses club Minnesota Wild è stà en la qualificaziun uschè ferm sco anc mai. Mo la trumpada è vegnida en ils playoffs. Minnesota ch’era in dals cunfavurits ha pers gia en l’emprima runda.
Uss persequitescha el ses amis en il final
Dentant ha Nino Niederreiter gia cumenzà ses trenament da stad a Cuira. Da qua anora guarda el il final “svizzer” tranter ils Pittsburgh Penguins cun Mark Streit ed ils Nashville Predators cun Roman Josi e Yannick Weber. Ses cumpatriots en la NHL sajan era ses amis. En spezial Mark Streit che è stà al cumenzament da sia carriera ses collega d’equipa tar ils New York Islanders.
Predators enavos en il cumbat
Ils Nashville Predators cun Roman Josi e Yannick Weber han gudagnà il terz gieu da final encunter ils Pittsburgh Penguins a chasa cun 5:1 ed uschia scursanì la seria da best-of-seven al 1:2. Josi ha persvadì cun in gol e dus assists. Il quart gieu da final è danovamain a Nashville.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Intel 4004
L'Intel 4004 a l'è staa el primm microprocessor de la storia de l'informatega, progettaa per la Intel del Federico Faggin, leader del progett, del Ted Hoff e del Stanley Mazor, sortii al publegh el 15 de november 1971 e restaa in commercc finna al 1981. In principi doperaa di calcolatris de la Busicom, l'è staa poeu faa 'n accord per doperàll anca in di computer in cambi de 'na riduzion del prezzi di component.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I computer e i calcolatris elettronich de l'epoca gh'even la CPU fada in component discrett. El team de la Intel el studiava de temp la possibilità de mett la logica in d'on unich chip, ma el resta bloccaa finna al rivà del fisich Federico Faggin, espert di semiconduttor, che l'ha daa 'na svolta al progett, pensaa per la calcolatris elettronega Busicom 141-PF, ispirada a nivell de architettura a la Programma 101, computer de tavol de mità agn '60.
Degià che l'architettura voruda de la Busicom l'avaria domandaa on processor cont 40 pin el team el decid de partì la calcolatris in quatter chip: La ROM (4001), la RAM (4002), i register a scorriment (4003) e 'l processor (4004). A nivell software a l'è staa tutt implementaa 'me macchina a stat finii.
In del 2006 Intel, per i 35 agn del processor, la mett in del publich domini el manual e i progett del processor, el 15 de ottober 2010 Faggin, Hoff e Mazor riceven del Barack Obama la Medaja Nazionala per la Tecnologia e l'Innovazion.
Architettura[Modifega | modifica 'l sorgent]
El processor el fonzionava a 4 bit e cont on clock de 740 kHz e 'l gh'aveva 16 register general purpose de 4 bit, che pòden operà anca 'me 8 de 8 bit, on accumulator de 4 bit, on program counter de 12 bit e on stack a trii nivell de 12 bit ciascun.
Cont el processor a l'era possibil indirizzà finna a 4096 word de 8 bit 'me ROM e 1280 word de 4 bit per la RAM.
Set di istruzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El set di istruzion a l'era faa de 46 istruzion, de vun o du bit, che permetteven de spostà di dacc, de fà di operazion de aritmetica, operazion de controll del fluss e de l'I/O. I dacc se podeven indirizzà in manera immediada, diretta o indiretta.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Intel 4004 – The First Commercial Integrated Circuit Central Processing Unit
- Intel 4004 microprocessor architecture
- Inventing The Microprocessor: The Intel 4004


text:
Schwabach
Schwabach l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken).
Schwabach l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. Coi sò 40 707 abitàncc (dato del 31. des 2016) l'è la piö pesèna de le cità extracircondariài de la Baviera.
Sitüàda a 14 km de la cità de Norimbèrga, a 17 km de Fürth e a 'na trentìna de la cità de Erlangen, ensèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga che la pàsa 'l miliù e duzentmìla abitàncc[1] e l'è giöna de le piö 'mportànte conurbasiù de la Germania.
Colegamènc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
SPAZI SPESCHA – RELASCH DA MATIAS SPESCHA
EN PLANISAZIUN:
DEPOT D'ART EN FABRICA DA PONN TRUN
Ell'anteriura fabrica da ponn a Trun vegn il relasch artistic da Matias Spescha presentaus alla publicitad el decuors da 2022. Grazia alla generusa donaziun dils artavels eis ei pusseivel da presentar ina survesta representativa da si'ovra artistica e quei en siu vitg natal.
Il baghetg viers sid dall'anteriura fabrica da ponn dils onns 1960 dispona da hallas da producziun cun bia glisch.
La halla da fabricaziun da 1000m2, ella quala Matias Spescha ha fatg igl emprendissadi da cusunz, daventa spazi d'exposiziun. Cheu vegnan ins ad exponer sias ovras ord il relasch en sequenzas variontas.
TRUN CULTURA
OGNA collaborescha intensivamein cun l'uniun Trun Cultura. Il relasch d'art el SPAZI SPESCHA e la sculptura transibla cumpletteschan in l'auter optimalmein. Quei possibilitescha in'egliada pli profunda ell'ovra d'art da Matias Spescha.
ACZIUN DA CUMPRA GRAFICAS D'ART
La renovaziun ed installaziun da SPAZI SPESCHA sco era l'elaborazaiun dil relasch ein calculai cun CHF 436'000. Ord il relasch d'art san ins cumprar davos exemplars da stampats grafics dad aulta valur. Cun la vendita da tals segideis Vus da realisar quei project. Il recav ord quella vendita va cumpleinamein en favur da SPAZI SPESCHA.
IIn exempel dallas graficas ord il relasch d'art da Matias Spescha.
Vus saveis cargar giu la broschura da cumpra ed il talun d'empustaziun.
OGNA - IN FENOMEN ACUSTIC
L'OGNA da Matias Spescha ei buca mo ina tribuna fascinonta sut tschiel aviert mobein era in truc da resonanza da tempra speciala per artists, musicists e chors.
La fuorma unica digl interiur cun 48 m lunghezia, 30 m ladezia e 5.5 m altezia creescha ina atmosfera ed acustica extraordinaria.
La Fundaziun OGNA selegra da beneventar numerusas visitadras e numerus visitaders a caschun da concerts ed events en quei spazi tut aparti.
NEWSLETTER
Abonei il newsletter. Aschia savein nus informar Vus ad uras davart ils termins actuals.
VIADI TIER LA SCULPTURA
Cun mieds publics / a pei: Naven dalla staziun RhB Trun viers ost sper la renomada caplutta da s. Onna ora, lu dretg sur la lingia da viafier en direcziun dil campadi e suenter il flum puspei a
dretg.
Cun auto: neu da Cuera tochen all'entrada dil vitg, tiel muossavia Campadi / Ogna seniester e sur ils binaris dalla Viafier retica, silsuenter a dretg. Pusseivladads da parcar sper la plazza da giug d'affons ni spel campadi.


text:
Mintga fracziun sto esser represchentada en la suprastanza communala da Scuol. Quai prescriva la constituziun communala. La glista actuala da candidaturas per la suprastanza communala dals 13 da settember sa preschenta sco suonda.
Candidaturas per la suprastanza communala
- Curdin Thomas, Ardez
- Fadri Blanke, Ftan,
- Fadri Häfner, Guarda
- Andrea Mattossi, Scuol
- Dario Giovanoli, Scuol
- Lidia Domenig-Etter, Sent
- Chasper Alexander-Felix, Sent
Unic da la fracziun da Tarasp na datti nagina candidatura fin mesemna ils 14. da settember.
Sche Tarasp na metta a disposiziun nagina candidata u candidat, era betg en il segund scrutini, lura vegn elegida quella persuna cun las pli bleras vuschs da l'entira vischnanca.
Scuol e Sent cun duas candidaturas
Las duas fracziuns suramenziunadas han duas persunas che sa mettan a disposiziun. Per quels datti senz’auter anc ina schanza. Sche in dad els sa metta ina segunda giada a disposiziun dastga quel cun las pli bleras vuschs en il segund scrutini surpigliar il post vacant da Tarasp.
Las elecziuns communalas da Scuol han lieu ils 25 da settember. In eventual segund scrutini ha lieu ils 23 d'october.


text:
Defacement
El defacement a l'è l'attacch faa a on sitt web per modifegànn l'aspett grafich. A l'è staa doperaa anca di hacktivista 'me metod de prostesa.
Metodologij de attacch[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è possibil fà on defacement cont pussee tecnegh, i pussee comun a hinn:
- Doperà ona Remote File Inclusion per caregà ona shell in del sitt e modifegàll de dent
- Descovrì i password doperaa per l'access, tipicament in FTP, e modifegà i file del sitt
- Doperà di component fallaa di CMS per entrà e modifegà i paginn
- Doperà ona SQL injection per modifegà i contegnuu caregaa o ottegnì i password per modifegà el sitt
- Doperà ona XSS per caregà on contegnuu minga autorizzaa che 'l defaccia el sitt


text:
Sulbiaa (MB)
Sulbiaa (nom ufizial in italian: Sulbiate) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 4 186 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 837 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Verdee de Sott (LC), Cornaa, Bernaregg, Icurz, Mezzagh, Vimercaa e Bellusch.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sulbiaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Región Metropolitana de Santiago
La Región Metropolitana de Santiago è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región de Valparaíso, al sid cun la Región del Libertador General Bernardo O'Higgins ed a l'ost cun l'Argentinia.
Cun ina surfatscha da 15'403,2 km² è ella la pli pitschna ma cun ina populaziun stimada da 7'003'122 abitants (2009) a medem temp la pli populada regiun dal pajais. La regiun sa cumpona da las provinzas da Chacabuco, Cordillera, Maipo, Melipilla, Santiago e Talagante. La chapitala da la provinza è Santiago de Chile, la chapitala naziunala.


text:
La regiun Engiadina San Murezzan spordscha üna granda spüerta pel temp liber e per fer sport d'inviern scu eir da sted. Quista spüerta unica vain nüzzageda dad indigens e giasts. Cun quatter muntagnas principelas e 350 km pistas da skis, 150 km sendas e 190 km loipas vela l'Engiadina San Murezzan scu üna da las pü grandas destinaziuns pel sport d'inviern da tuot la Svizra. Eir la sted es l'Engiadina ün paradis per glieud activa: ir in muntagna, rampcher, ir a sella e pas-cher, ir cun la barcha a vela u cun l'assa da surf, ir culs inline skates, giuver a golf (Zuoz posseda ün implaunt da golf da 18 fouras) e fer turas cul mountainbike.
La guida turistica Gault-Millau muossa cha'ls giasts nu mangian be bain düraunt il festival Gourmet St. Moritz. La quantited da puncts da Gault-Millau illa val significha effectivmaing "Haute cuisine" sül tet dal muond, causa cha bgers dals restorants da prüma qualited as rechattan sur 1'800 m s.m. Lotiers müda la scenaria scu las specialiteds multifarias. Süllas cartas sun trats da gourmet, specialiteds excellentas da l'Italia chi's rechatta in vicinanza, highlights regiunels scu capuns e'ls evergreens svizzers scu fondue e raclette. In divers cafès, bars e lounges do que da tuot las uras club-sandwiches e buns paninis. Adüna buna per üna degustaziun: La tuorta da nusch engiadinaisa. Ils pastiziers indigens haun raffino quista specialited cun gramma, caramella e nuschs. Uschè nu s'ho be sviluppeda la renumneda specialited "tuorta da nusch engiadinaisa", dimpersè üna tradiziun fich cuntschainta.
Bars classicas cuntschaintas, nouvas lounge bars e clubs cun scharm internaziunel sun preschaints impustüt düraunt las nots da la stagiun ota. Vi pel di s'inscuntran bgers indigens e giasts illas bars e süllas terrassas sper e süllas pistas e la saira pel drink d'après-ski in vschinauncha. I'l casino San Murezzan chi's rechatta ill'ela dal vest dal Kempinski Grand Hotel des Bains vain spüert bun divertimaint in ün bel ambiaint, e que na be per glieud chi vuless pruver la furtüna culs gös.
La natüra fo adüna darcho ster schmort ad indigens e giasts, ün chalender d'occurrenzas multifari ed ün vast program da cultura nu laschan mê gnir lungurus in Engiadina. E scha's vuless vzair qualchosa oter, as po giodair ün "Gelato" sülla plazza da Poschiavo u fer üna spassageda illa vschinauncha idillica da Soglio in Bergiaglia. Eir fich interessantas sun üna visita illa clostra a Müstair u i'l museum dal Parc Naziunel a Zernez u fer üna gita in Engiadina Bassa u in Italia chi's rechatta in vicinanza.


text:
Durant la notg s'han verifitgadas las temas da las autoritads da salvament en la regiun da l'Italia Centrala: Oz a bun’ura ha la protecziun civila curregì il dumber dals morts da 159 sin almain 247 persunas. 368 blessads èn fin uss vegnids transportads or da la regiun dad Amatrice ed Accumoli.
Las forzas da salvament tschertgan vinavant cunquai che bleras persunas sa chattan anc adina sut las ruinas. Ed anc adina n'èn intgins lieus da la regiun betg cuntanschibels.
- Dapi il terratrembel da la notg dal mardi sin mesemna è vegnida squassada la regiun da passa 250 terratrembels posteriurs.
- Ils quatter lieus Amatrice, Accumoli, Pescara del Tronto ed Arquata del Tronto èn pertutgads da las pli grondas devastaziuns. Parts da lur quartiers na datti betg pli.
- Il terratrembel principal aveva squassà la terra da l’Italia centrala cun ina fermezza da 6,2. El aveva ses epicenter en ina profunditad da mo diesch kilometers sut terra.
RR novitads 10:00


text:
Florida
La Florida a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha süperfiss de 154.077 km² e una pupulaziun de 15.982.378 abitant.
A l'è un penisula che l'è intra el Gulf del Messich a ovest e l'Ucean Atlantigh a est; a l'è tacaa a nord a l'Alabama e a la Georgia,
La capital a l'è Tallahassee (156.612 abitant). La cità püssee pupulada a l'è Jacksonville (735.617), ma de cità impurtant gh'è anca Miami, Tampa, Saint Petersburg, Hialeah, Orlando e Fort Lauderdale.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Florida la gh'ha 27 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Corridor pli lad ed engrondir zona da ruaus
Ils guardiaselvaschina hajan dus giavischs, sco il guardiaselvaschina da la Surselva Werner Degonda di: a) Far il corridor che maina da Cungieri sin il territori da skis da Mustér tras la zona ruaus in pau pli lad e b) Engrondir la zona da ruaus en direcziun da la Val Strem.
Runal planisà tutga la zona da ruaus
Quests dus giavischs hajan els pudì resguardar, di il directur da las pendicularas da Mustér Rudolf Büchi. Il corridor che exista gia sco senda da viandar la stad vegnia marcà meglier en l’avegnir per ch’il giast percorschia, nua ch’el dastga ir.
Midadas haja quai dà en connex cun il runal che vegn construì sin il Cuolm da Vi. Cun quest runal hajan els dus lieus che pertutgan la zona da ruaus da la selvaschina. In lieu è nua che pista da skis exista gia, l’auter è nua ch’il runal cumenza. Là vegn la zona redimensiunada in pau, mo persuenter vegn ella engrondida en la vischinanza ed en direcziun da la Val Strem (sco Werner Degonda ha giavischà).
Proteger chamutschs, capricorns ed urblaunas
La finamira saja da proteger chamutschs e capricorns ed era las urblaunas che vivan en questa regiun. Per proteger quellas vegni tschentà si tablas d’infurmaziun.
Ils plans per la pendiculara nova Sedrun/Salins – Cungieri – Cuolm da Vi/Parlets vegnan exponì a partir dals 3 da favrer.
RR actualitad 17:00


text:
L'organisaziun svizra dals medis d'uffants appellescha da restrenscher sin in minimum las mesiras da corona en las scolas, quai malgrà ch'il dumber d'infecziuns crescha ad in crescher. La grevezza da malsogna saja er tar la varianta Delta cuntrari tar ils creschids in toc pli pitschna tar ils uffants. Quai ha ditg l'infecziolog Christoph Aebi da l'Inselspital Berna envers SRF.
Tests, mascras e quarantina duain perquai star en in rom raschunaivel. Ils donns secundars pervia dad ina quarantina sajan da valitar in toc pli auts ch'ina infecziun da corona. L'infecziolog ha numnà distrubis psichics e surpaisa.


text:
La gievgia en damaun hai dà en l’entira Svizra punctualmain interrupziuns da UUC/UKW e DAB+ tar ils emetturs da la SRG SSR e tar ils emetturs privats. Il problem è vegnì chaschuna tras in disturbi d’in element central da la rait. Tenor in’infurmaziun da la Swisscom ha il problem pudì vegnir schlià enfin oz da mezdi. Uschia pudais Vus ussa era puspè tadlar Radio RTR senza interrupziuns. La Swisscom deplorescha quest incap e sa perstgisa tar las audituras ed ils auditurs.
SRG SSR Interrupziun dals emetturs
RTR novitads 12:00


text:
Turén
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Turén (in itagliàn Torino), l'è la zitè piò impurtanta dal Piemånt. L'arà stra sé e nò un miglión d'abitant e l'è famòusa par la sò tårr, la Mole Antonelliana e parché l'è stè la capitèl d'l Itaglia fén al 1866.
Al só nomm al vén da la parôla cèltica Tau, ch'al vré dîr Muntâgna, anca se un bel pò ed zänt la pänsa ch'al só significhèd l'è quall ed Tårr cinénna. I romàn i l'avêven ciamè Augusta Taurinorum pr'al lår imperadåur Augustus.
Int'al zénc-zänt la zitè l'è gnó la capitèla del duchè ed Savoya, e da cal mumänt l'à sänper misdè la só stòria con qualla d'la famàjja ch'l à realizè l'unitè itaglièna, advintand la prémma capitèla Ràggn d'Itâglia int'al 1861.
La zitè l'è traversè dal fiómm Po e da la basa e la só economî l'è concentrè såura tott såura l'indósstria automobilésstica, cme la FIAT, la pió granda d'la naziån.
Stra i sénnbol d'la zitè ai è la Mole Antonelliana, un gran palâz che quand ch'l è stè tirè só l'era al pió èlt dal månd. Ai é anch'un Musêo d'l Egétt che l'è al pió inpurtant al månd, int'al só gènder, dåpp quall dal Cairo.
La sindichèsa ed Turén al s ciâma Chiara Appendino.


text:
Calóls e Cùrt
Calóls (nom ufizial in italian Calolziocorte) l'è ü cümù de 14 015 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992. In chèsto pais l'è nàsida Michela Vittoria Brambilla (1967).
Ol paés a 'l g'ha ü pó de frasiù, ciamàde: Cornèl, Cùrt, Föpenìch, Galaéza, Lurentì, Pàscol, Russì, Sàla e Suracòrnola.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Calóls e Cùrt l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Suenter ch’i ha dà pliras attatgas confermadas da lufs, vul il chantun Vad sajettar lufs. Il chantun ha fatg la dumonda a la Confederaziun per sajettar in luf.
Dapi mez zercladur saja la biestga chargiada en il Giura vadais e las attatgas sin vadels sajan d‘attribuir ad in triep da lufs, ha communitgà il Departament per ambient e segirezza dal Vad. Il chantun saja conscient da la situaziun difficila dals purs e garanteschia ad els lur sustegn.
Ord l'archiv:
Er il chantun Grischun vul sajettar lufs problematics. Cunzunt in luf en il Partenz crodia en egl, sco il manader da l'Uffizi da chatscha e pestga Adrian Arquint ha ditg. RTR ha rapportà:


text:
Bandera de l'Afghanistan
La Bandera de l'Afghanistan a l'è la bandera nazzional doperada in Afghanistan, representada de l'emoji .
El governo recognossud internazzionalment del Pajes, la Republega Islamega de l'Afghanistan, el dopera un tricolor negher, ross e verd cont el stema in del mez, menter che 'l governo de facto di taleban, l'Emirad Islamegh de l'Afghanistan, el dopera un drapon bianch con dent la Shahada.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Bandiera dell'Afghanistan


text:
Lengua greca antiga
El Grech Antich (nòmm nativ: ἡ Ἐλλnvιkή Yλῶσσa o Ἐλλnvιkόv; trasliterazion: hē Hellēniké glôssa o Hellēnikón; in Grech Modern: Apxaίo Eλλnvιkό; trasliterazion: Archaío Ellēnikó ) l'è l'union di dialett parlaa in de la Grecia Antiga e, in de la soa varietaa Iònegh-Attega, l'è cont el Latin la lengua che l'ha fondaa la civiltaa occidental. On esempi de Grech Antich l'è: "Eu bainómenoi en têi Ouikipaideía, têi eleutherêi engkuklopaideía hê pántes dúnantai sôizein gráfein" (= Ben vegnuu in la Wikipedia, l'enciclopedia lìbera che tucc pòden juttá a scriv).
I Origin[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Grech l'è ona lengua indoeuropea come 'l Latin, el Persian, l'Armen e 'l Celtegh. I Indoeuropee che hinn migraa in Grecia in del 2000 A.C. parlaven el Protogrech, che poeu el s'è evoluu in d'ona varietaa granda de dialett. Perchè l'è avegnuda ona ròbba simel? Perchè la Grecia l'è ona region che la gh'ha on numer grand de mont, che hann separaa i vari gent Ellenigh, donca el s'è nò formaa on Statt unii. Se 'l gh'è nò on Statt unii, nanca la lengua la pò vess istèssa (per esempi, anca in Italia l'è avegnuu l'istess).
I dialett Ellenegh e la lengua comun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del Protogrèch hinn nassuu on numer d grand e varietaa: el Micenee (parlaa a Micén, in del Peloponnes), el Dòregh (parlaa in Lacònia, in Macedònia e a Creta), l'Eòlegh (parlaa in de la Grecia Central e in di isol del Mar Egee), l'Arcadegh-Cipriòta (parlaa in Arcàdia e a Ciper) e 'l Iònegh (parlaa in Attega e in de la part de l'Asia Minor ciamada Iònia). Nun gh'hemm minga testimonianzi de tucc 'sti dialett chì, anca perchè la maggior part di scrittor hann scrivuu in Attegh. Ona menzion particolara la spetta a la lengua che l'è stada doperada per scriv i duu poema epich del poetta Omee, var a dì L'"Iliad" (ἠ Ἰλιάς) e l'"Odissea" (ἠ Ὀδuσσeίa). A longh la soa lengua l'è stada considerada on'union tra l'Eòlegh e 'l Iònegh, ma in temp vesin a nun l'è staa stabilii che in realtaa l'eva ona lengua artificial, fada per el meter cont el qual eren staa scritt (ciamaa "esameter"). I duu poema hinn staa diffonduu a longh per via oral, fin al moment in cui el dittator de Atene, el Pisistraa je ha minga faa copià.
Poeu, dòpo la vittòria contra i Persian (479 A.C.) la s'è dervida per la Grecia on'etaa de splendor coltural immens, in de la qual Atene la gh'ha avuu el ròl principal. Questa etaa l'è ciamada classega. Chì la lengua Attega l'è devegnuda la lengua de la poesia, de la filosofia (cont el Platon e l'Aristòtel), del teater (con l'Eschil, l'Euripid e 'l Sòfochel) e de la storiografìa (con l'Eròdot e 'l Senofont). Poeu, quand che Atene l'ha perduu la Guerra del Peloponnes, l'Attegh l'ha mantegnuu el sò valor.
Infin, in del IV sec. A.C. Lissander III el Grand, re de Macedònia, l'ha prima ciappaa tuta la Grecia, e poeu tucc i territòri di Persian, e l'ha faa sù l'imperi pussee grand de l'antichitaa. Donca, per amministrà on territòri d'ona natura tal, la serviva ona lengua unega e comun. Lisander l'era Grech, ma minga Attegh, donca l'ha contribuii a fà ona varietaa del Grech (con bas el Attegh, peroo) che la uniss la maggior part di dialett e che la fuss comprensibil a tucc i sò dominaa (nanca lor eren Grech). Inscì l'è nassuda la lengua Greca comun, ciamada in Grech per l'apunt "koιvή διάλektoς" (= koiné diálektos). Questa lengua chì la gh'ha avuu l'istess ròl del Toscan in Italia e l'è anca la lengua che la ven studiada a scoeula. Anca i Roman, che hann ciappaa la Grecia in del 146 A.C. hinn staa affasinaa de questa lengua e infatt tucc i òmen de coltura la studiaven. El Ceser quand di congiuraa l'hann coppaa l'ha dii i sò ultimm paròll in Grech (Kaí sù, téknon?, ch'el voeur dì: "Anca tì, fioeu?"). De la koiné l'è vegnuu el Grech Medieval e poeu quell modrno (con tucc i sò dialett). Anca i Vangee hinn staa scrivuu in chesta lengua.
El dialett Iònegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
In particolar, el Iònegh (ὀ Ἰάς διάλektoς, ho Iás diálektos) l'eva parlaa in dij Ciclad, in la còsta turca e su quella del mar Egee (in Attega, per esempi). El sò abecee l'e quell che poeu l'è diventaa l'abecee grech moderno. Come differenz de la koiné, el Iònegh:
- Muda semper la A longa in Ē (a es.: Troíē, minga Troía);
- El fa diventà dittongh i "E" e i "O" (a es: Koúrē, minga Kórē; e Peíras, minga Péras);
- El gh'ha minga i contrazion (a es: Géneos, minga Génous);
- I dittongh "AU" diventen "Ō" (a es: "Thōmázō", minga "Thaumázō");
- I sòn in "RR" diventen "RS";
- I sòn "TT" diventen "SS", come anca in de l'Attegh pussee antich;
- El sòn "GN" el diventa "N" (a es: Nínomai, minga Gígnomai);
- El dativ de la I e II declinazion el finiss in "SI" (a es: Anthrópoisi, minga Anthrópois);
El dialett Dòregh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- In di paròll che in del Grech Arcaegh gh'aveven on "s" prevocalegh e ona lettera ciamada jod (J) el Dòregh, comè l'Attegh el mett ona "H".
- El Dòregh el tegn l'antega lettera "w" (scrivuda F); a esemp wérgon, minga érgon (lavorà);
- El tegn ona "t" indove in del Attegh la gh'è ona "s"; per esempi, tú, minga sú (tì);
- El sòn "th" el diventa "s"; per esempi, siós, minga theós;
- El sòn "z" el diventa "sd"; per esempi, melísdetai, minga melízetai;
- El genitiv plural maschil l'è in "ā", minga in "ōn";
- El genitiv plural feminil l'è in "ân", minga in "ôn";
- El genitiv singolar maschil de la I declinazion l'è in "a", minga in "ou";
- El genitiv singolar maschil de la II declinazion l'è in "ō", minga in "ou";
- L'acusativ plural maschil de la II declinazion l'è in "ōs", minga in "ous";
- "Nun" l'è Hamés, minga Hēmeîs;
- "Violter" l'è Humés, minga Humeîs;
- L'articol "i" l'è toí, mina hoi;
El dialett Eòlegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialett Arcàdegh-Cipriòta[Modifega | modifica 'l sorgent]
De 'sto dialett chì se sa minga tant, anca se l'è conossuu 'l fatt che l'eva vun di lengov grech che la somejava pusse al Micenee. Come l'è indicaa del sò nòmm, l'eva parlaa in de l'Arcadia (Peloponnes) e in de l'isola de Ciper, indove, al dì d'incoeu, l'è parlaa on dialett pussee compagn del Grech Antich che de la lingoa parlada in Grecia.
La lengua omerega[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua omèrega l'è ona lengua artificial in de la qual hinn staa mis'ciaa form de pussee dialett, come l'attegh, el iònegh e l'eòlegh. Donca l'è puttòst difficil trovà i caratteristegh principal. Tel chì on quai esempi:
- I "a" longh diventen "ē".
- Gh'è minga semper i contrazion vocàelgh.
- Se pò trovà despess "pt" inveci de "p"
El Grech Antich al dì d'incoeu[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Grech l'è comenzaa a vess restudiaa al inizzi del Renasiment, quand l'è nassuda la corrent del Umanism, anca se gianmò in de l'Etaa de Mezz l'eva doperaa in dij monastee e daj Arab (che gh'aveven ciappà dij part del territòri dij Bizantin) comè lingoa de la filosofia. Ora, in Grèsa l'è studiaa comè da nun el Latin, perchè el gh'hà la soa istessa funzion. In Italia l'è materia de studi in dij licee classegh cont el Latin. I numer, i preposizion e i desinenz del Grech vegnen anca mò doperaa in la nomenklatura scientìfega e médega.
L'Alfabee[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Alfabee Grech l'è derivaa de l'alfabee fenìss e el gh'hà 24 letter (6 vocaj e 18 consonant):
A, a (álfa): A
B, B (bêta): B
Γ, Y (gámma): G (parnonzia: GH)
A, δ (délta): D
E, e (épsilon): E (parnonzia: É)
Z, Z (zêta): Z
H, n (hêta): Ē (parnonzia: È)
Θ, θ (thêta): TH (parnonzia: TZ)
I, ι (ióta): I
K, k (káppa): K
A, λ (lámbda): L
M, u (mu): M
N, v (nu): N
E, E (xi): X
O, o (ómikron): O (parnonzia: Ó)
Π, π (pi): P
P, p (rho): R
E, σ/ς (sígma): S; l'è scrivuda anca "C".
T, t (taû): T
Y, u (úpsilon): U (parnonzia: U)
Φ, φ (fi): F
X, x (chi): CH (parnonzia: KH)
Ψ, ψ (psi): PS
Ω, w (òmega): Ō (parnonzia: Ò)
ATENZION: Se la "S" l'è in del mezz d'ona paròll, la se scriv σ, ma se l'è a la fin l'è scrivuda inveci ς.
Del alfabee grech deriven l'alfabee latin (ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ) e chel cirìlegh (AБBГДEËЖЗИЙKAMHOПPCTyФXЦЧШЩЪЫbЭЮЯ).
Sòn particolar[Modifega | modifica 'l sorgent]
AI, ᾳ: ĀI (parnonzia: A).
AI, aι: AI (parnonzia: AI).
AY, au: AU (parnonzia: AO).
ΓΓ, YY: GG (parnonzia: NGH).
ΓK, Yk: GK (parnonzia: NK).
ΓN, Yv: GN (parnonzia: GHN).
ΓE, YE: GX (parnonzia: NX).
ΓX, Yx: GCH (parnonzia: NKH).
EI, eι: EI (parnonzia: EI).
EY, eu: EU (parnonzia: EO).
HI, ῃ: ĒI (parnonzia: È).
HY, nu: ĒU (parnonzia: EO).
KK, kk: KK (parnonzia: NK).
OY, ou: OU (parnonzia: O).
ΩI, ῳ: ŌI (parnonzia: Ò).
I Dittongh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Derent'al Grech Antich gh'hinn dij leter che, si vegnen mettuu insèmm, l'è comè se farissen ona soeula lètera. Chest grupp chì hinn ciamaa dittongh e hinn: aι, au, eι, eu, oι, ou.
Òlter nòrm de ortografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Aj inizzi de paròll (se comenzen per vocal o per "R") el doeuv semper vess present el spirit, ona partisela che la se mèt sora la prima lètera e che la determina se ona vocal l'è aspirada o nò. Se l'è aspirada, el spirit el se ciama "asper", se l'è minga aspirada el se ciama "dolz".
Esemp: ἉYaθός (bon) el se traslitera "Agathós" parchè el spirit l'è dolz. Ma Ὁpάw (vedè) el se traslitera inveci "Horáō", per el motiv contrari.
I accent pòden vess sguzz o sirconfless. L'accent sguzz poeud stà sora tucc i vocaj e sin a la tersultima silaba, ma el sirconfless soeul sora i vocaj longh (a, n, ι, u, w, ᾳ, ῃ, ῳ) e i ditongh (aι, au, eι, eu, oι, ou) e sin a la penultima silaba. Sora i ditongh, l'acent el vien mettuu adòss a la vocal final ma s'el parnonzia sora la prima (esemp: ἀYaθoί el se traslitera agathoí ma el se parnonzia agatzòi). La a, la ι e la u pòden vess sia longh che cort.
Chesta modalitaa de parnonzia la se ciama "etacista" (parchè la n la se parnonzia "E"). In Grèsa inveci la vien dovrada ona oltra fòrma de parnonzia, ciamada "itacista", per el motiv che la n, la u e i dittongh oι, uι e eι hinn parnonziaa "I". Semper con chesta parnonzia, aι el se legg "E", δ "DH", B "V", uπ "B, MP, MB" e vt "D, NT, ND".
Similituden cont òlter lengov[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Grech Antich l'è ona lingoa indoeuropea, donca el gh'hà similtuden cont i alter lengov de chesta familia lingoistega.
Grech/Ingles[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Aeίπw, Leípō: I leave (mì lassi);
- ΘuYάtnp, Thugátēr: Daughter (fioeua);
- Mῦς, Mûs: Mouse (ratt);
- Ὑπὲp, Hupèr: Over (sù);
- ἚpYov, Érgon: Work (lavor);
- Γeλάw, Geláõ: I laugh (mi ridi);
- Ὂλoς, Ólos: All (tutt);
- Metὰ, Metà: With (cont);
- Ἄvὴp, Anèr: Man (òmm);
- Kaλέw, Kaléō: I call (mì ciami);
- ΓιYuώσkw, Gignóskō: I know (mì sô);
- ἈYaθός, Agathós: Good (bon);
- Ἐσθίw, Esthíō: I eat (mì magni);
- Ὓδop, Húdor: Water (aigoa);
- Nέoς, Néos: New (noeuv);
- Πῦp, Pûr: Fire (foeugh);
- Kύwv, Kúōn: Hound (can);
- Eἰuί, Eimí: I am (mi son);
- Πoῦς, Poûs: Foot (pé);
- Ἒkuσov, Ékuson: I kissed (hoo basaa);
- Nῦv, Nûn: Now (nunch);
- Πaῖς, Paîs: Boy (bagaj);
- Mάxn, Máchē: Match (bataja);
Grech/Latin[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Baίvw, Baínō: Venio (mì vegni);
- Ἐπὶ, Epì: Apud (arent);
- Ὑπὀ, Hupó: Sub (giò);
- Ὑπὲp, Hupèr: Super (sù);
- Aύkoς, Lúkos: Lupus (lof);
- Ἐk, Ek: Ex (foeura de);
- Ἀπό, Apó: Ab (da);
- Kaί, Kaí: -que (e);
- Ἠpῶς, Hērôs: Vir (eròe);
- Φέpw, Férō: Fero (mì pòrti);
- ἘYὼ, Egò: Ego (mì);
- Eὺ, Sù: Tu (tì);
- Πόλeuoς, Pólemos: Bellum (guèra);
- Eὺv, Sùn: Cum (con);
- Oἶvoς, Oînos: Vinus (vin);
- MέYaς, Mégas: Magnus (gran);
- Boύλouaι, Boúlomai: Volo (mì voeuri);
- ΓιYuώσkw, Gignóskō: Cognosco (mì cognossi);
- Aύw, Lúō: Solvo (disligà);
- Γέvoς, Génos: Genus, Gens (gent);
- Πeιpάw, Peiráō: Experio (mì proeuvi);
- Θeός, Theós: Deus (dio);
- Neός, Neós: Novus (noeuv);
- Eἰuί, Eimí: Sum (mì son);
- Eἶuι, Eîmi: Eo (mì voo);
- Aίδwuι, Dídōmi: Do (mì doo);
- Πoῦς, Poûs: Pes (pee);
- Γpάφw, Gráfō: Scribo (mì scrivi);
- Ἂλλoς, Állos: Alius (òlter);
- Ἂpktoς, Árktos: Ursus (ors);
- Πάvteς, Pántes: Cuncti (pròpri tucc);
El Pader Nòster in koiné[Modifega | modifica 'l sorgent]
Πάtep ἡuῶv ὁ ἐv toῖς oὐpavoῖς (Pader nòster, quell in di cej)
ἁYιaσθήtw tὸ ὄvouά σou· (sia santificaa el tò nòmm)
ἐλθέtw ἡ Baσιλeίa σou· (vegna el tò regn)
Yevnθήtw tὸ θέλnuά σou, (sia fada la toa volontaa)
ὡς ἐv oὐpavῷ kaὶ ἐπὶ tῆς Yῆς·(come in cel, inscì anca in terra)
tὸv ἄptov ἡuῶv tὸv ἐπιoύσιov δὸς ἡuῖv σήuepov· (damm incoeu el nòster pan de tucc i dì)
kaὶ ἄφeς ἡuῖv tὰ ὀφeλήuata ἡuῶv, (e rimettom i nòster debit)
ὡς kaὶ ἡueῖς ἀφίeuev toῖς ὀφeιλέtaις ἡuῶv· (come anca nunch i rimettom ai nòster debitor)
kaὶ uὴ eἰσevέYkῃς ἡuᾶς eἰς πeιpaσuόv, (e portem minga in tentazion)
ἀλλὰ ῥῦσaι ἡuᾶς ἀπὸ toῦ πovnpoῦ, ἀuήv.(ma liberom del mal, amen)


text:
Partida è la seria cun la dumonda: «Tge fiss, sche…». Questa dumonda maina a bleras variantas pussaivlas. Las 10 istorgias fictivas èn concepidas per in public giuven. Las tematicas fatschentan, ed animeschan ad ina segunda ponderaziun.
Nus giavischain Bun divertiment!
Ma adatg: betg prender memia serius. En cas d’effects secundars supplitgain da contactar il team da social media RTR (social@rtr.ch).
Tut las episodas da Let's say cun in clic
Episoda 08
Dieus da la terra, dieus da la charezza, dieus la creaziun, da l’univers etc. Dieus datti blers differents, tge religiun ha blers, tgenina mains, tgenina be in u tgenina insumma nagins. Ma tge duvrassi, per che mintgin fiss ventiraivel? Tgenin fiss il meglier?
En la otgavla episoda da Let’s say giugain nus in zic cun tut quels dieus e profets e giain a la tschertga en ina sort show da candidats adattads. In pitschen spoiler gia qua: «Dieu» na vegni betg ad esser.
Episoda 07
Finì cun online shopping! T'imagina, tge consequenzas che quai avess! En la setavla episoda da Let’s say rapinain nus tes patratgs en il consum da resti.
Sch’i dess numnadamain ina polizia, uschènumnà «Fashion police» che guardass che tut è ì bain cun il toc resti che ti portas gist, lura fissan tut quels problems schliads, u betg?
Episoda 06
Bleras persunas han pussanza. Ed in per paucas han fitg blera pussanza. Ma tge fiss, sch’il mund na vegniss betg regì da persunas da la politica u economia, mabain da stars da la televisiun? Per exempel da las Kardashians?
Il mund… mah quel sa midass en in tempel da belezza… E dapertut dessi reality-tv. Attractiv, u betg?
Episoda 05
Sch'il stgaudament dal clima capitass en in di, lura avessan nus tuts bain ils medems problems.
Ma tge faschessas ti? La chalira affectuass tut: L'aura, il terren, l'aua... Betg mo ils umans avessan memia chaud, era ils animals. Nua giessan ins anc per chattar sumbriva? Nua per chattar in bun schluc aua fraida?
Episoda 04
Sche ti pudessas midar il «sistem da controlla», tge midassas?
En Svizra è reglà bain mintga pitschna chaussa, mintga surpassament u delict ha il bler ina consequenza. En la quarta episoda da Let's say rapinain nus puspè tes patratgs en in mund dals games. Concret en il mund da GTA (Grand Theft Auto), nua che la polizia ha en quest cas l'emprim la controlla sur la populaziun. Ma quai mida en il decurs da l'istorgia. Cun consequenzas.
Videos explicativs davart Let's say...
Episoda 03
Sche ti pudessas far da tge che ti vulessas in upgrade en tia vita, tge fissi?
Co fissi, sche ti pudessas far in upgrade per tut en tia vita? Nagin auto? Nagin problem, simplamain far in pugrade. Sgol be en economy class? Nagin problem, upgrade your life e ti pudessas simplamain sgular first class.
En la terza episoda da Let's say rapinain nus puspè tes patratgs en in mund ipotetic da upgrades.
Episoda 02
Bain mintgin ch'è sin las raits socialas enconuscha els ed ellas: ils followers. Tgi ha dapli, tgi pli pauc. Ma t'imagina che quels fissan reals! T'imagina che Cristiano Ronaldo, ch'ha cun 319 miu. ils pli blers followers sin Instagram, avess tut ses followers che al suandassen propi. En il mund real. E co fissi tar tai?
Nus giain per vus als fastizs dals followers, tgi ha insumma ils pli blers e quants users èn uschènumnads «heavy users» en Svizra, pia utilisaders che èn mintga di dapli che quatter uras sin las raits socialas.
Episoda 01
L'emprima episoda da Let's say pren tes patratgs sin in pitschen viadi: Tge fiss, sche tut quai che fiss scrit en l'internet fiss vair? A tge u a tgi pudess ins anc crair? Tge na vulessan ins forsa pli gugent betg crair?
Ma co san ins, tge infurmaziuns che constattan e tgeninas betg? En il video da Nouvo vegn declerà co ins po demascrar infurmaziuns falladas.
Era adattà al tema: In studi da Londra ha chattà ora, che be dudetsch persunas èn responsablas per dus terzs da las infurmaziuns falladas en connex cun fatgs dal coronavirus.


text:
Quest enviern è vegnì serrà il passadi curt che va dals parcadis tar ils runals da Beiva. La raschun è, ch’ils possessurs da la senda privata han serrà quella cun in scumond uffizial. Uschia ston ils skiunzs far in detur da 30 meters per vegnir tar la staziun da val.
Nagins abunaments – perquai nagin passadi
La raschun per quel agir dals possessurs da la senda è, ch’ils runals da Beiva na regalan betg pli ils quatter abunaments gratuits sco recumpensaziun per il dretg da passadi.
Cunquai che betg tut ils skiunzs han resguardà quest scumond, hai dà ina denunzia penala cunter ils Runals da Beiva SA, e cunter in emploià dals runals e sia dunna. Quai conferma il directur dals runals Fridolin Vögeli.
Runals fan recurs
Cunter la denunzia vegnian ils runals a far recurs, ha Vögeli ditg envers RTR. La vischnanca da Surses vul uss intermediar: Il suprastant Giancarlo Torriani ha ditg, ch’ins veglia s’inscuntrar proximamain cun ils Runals da Beiva SA per discutar, tge ch’ins pudess far per ch'i dettia ina schliaziun che cuntentia tut ils involvids.
RR novitads 17:00


text:
Il contract da lavur per nettegiunzas, mattas per ils uffants ed agids da chasa duai vegnir prolungà e la paja minimala duai vegnir augmentada. La consultaziun è a fin e crititgà vegn l'adattaziun da la paja.
Per la federaziun dals patruns e l'uniun d'artisanadi e mastergn è l'augment da 1,9% memia grond. Las duas organisaziun renvieschan al svilup actual en lur branschas, spezialmain en la gastronomia.
Ils sindicats perencunter beneventan l'adattziun da la paja minimala sin 22 francs l'ura e l'introducziun d'ina 13avla paja.
Per persunas senza emprendissadi vala da nov ina paja minimala da 18.90 francs l'ura. Ina emploiada da chasa cun emprendissadi po quintar cun 22.85 francs l'ura.
RR novitads 09:00


text:
Dapi quatter onns vegnan ellas renovadas, las arcadas dretg e sanester da la scala che maina dal vitg siadora a la claustra. L’auter onn duain quellas da vart sanestra puspè vegnir avertas. E lura duain era puspè las stizuns chattar là in suttetg. Dentant autras stizuns ch'enfin ussa, di l’avat da la claustra da Nossadunnaun, Urban Federer. «Betg pli mo ina corda da rusari, in crucifix u mo ina chandaila. I sto avair dapli varietad. Ed i dastga gugent esser insatge regiunal, pia da Nossadunnaun.»
Products regiunals èn en il cas concret l’emprim ina giada chaschiel e chandailas da Nossadunnaun. Quels dis han ils emprims locataris suttascrit il contract per l’arcada. La manufactura da latg e la fabrica da chandailas Schnyder. Omaduas interpresas produceschan a Nossadunnaun.
Schanza per producents regiunals
Per Dominic Braun da la fabrica da chandailas era cler ch’els veglian tschappar la chaschun ed avrir ina stizun en quai lieu istoric. «Ina fabrica da chandailas tutga si tar la claustra. Nus essan la pli veglia fabrica da chandailas da Nossadunnaun. Avant 1798 aveva la claustra il monopol sin la producziun da chandailas. Suenter ch’ils Franzos han occupà la Svizra era quai privilegi crudà e la fabrica da chandailas Schnyder è vegnida fundada.» Ins saja bainprest stà perina pervi dal tschains. Era sch’i custia bain dapli che insanua auter. Els vesian quai era sco mesira da reclama.
Tema ch’i pudess dar critica, che la claustra guardia mo sin ils daners e betg per ils pelegrins n’ha l'avat Federer betg. Dapi 1500 onns saja l’aspect commerzial ina part dal pelegrinadi, di el. Impurtant saja che nagin da quels dus aspects haja il suramaun. Tar in lieu da pelegrinadi tutga tant la spiritualitad sco era il commerzi.
Vinavant naginas tualettas e nagin stgaudament
Restar medemas vegnan las installaziuns da las arcadas. Ellas n’han nagins bogns u tualettas ed era nagin stgaudament. Quai saja bain bun per il chaschiel ch’els veglian vender qua, di René Schönbächler, il maina fatschenta da la chascharia locala. Ma i possia lura schon era esser in zic fraid per il persunal. «L’enviern segir fraid mo la stad agreabel frestg. Da endrizzar ina stizun en quellas localitads istoricas è segir ina gronda sfida.»
Natiralmain saja quai era in ristg. Mo els sperian ch’ils pelegrins ed era ils turists ed indigens vegnian sperasvi e profiteschian da la nova purschida. Quai avess lura era l’effect che la plazza avant la claustra da Nossadunnaun sa transfurmeschia puspè en quai ch’ella era ina giada: in lieu da sentupada.
RR actualitad 12:00


text:
En l’Australia fugian millis turists ed indigens dals incendis da chagliom en il stadi Victoria. Il responsabel da l’autoritad per la protecziun en cas da catastrofas ha ditg che pervi da las temperaturas sur 40 grads, il vent ferm e urizis saja il glindesdi ina sfida per ils servetschs da salvament. Uschia creschia il privel da fieu.
En tut avevan las autoritads appellà la dumengia a var 30’000 abitants e turists da bandunar ina regiun ch’è circa 280 km en il vest da la citad da Melbourne pervi dal privel d’ulteriurs incendis da chagliom.
270'000 cunter fieu artifizial a Sydney
Politichers e tschient millis abitants da l'Australia insistan da dir giu il fieu artifizial durant la notg da Son Silvester a Sydney. Enfin glindesdi marvegn han passa 270'000 persunas suttascrit ina petiziun online correspundenta. La chapitala Canberra sco er ulteriuras citads pli pitschnas han gia ditg giu ils fieus artifizials pervi dal privel da fieu.
Incendis da chagliom dapi il settember
Dapi il settember furieschan incendis da chagliom en tschintg stadis australians. Passa quatter hectaras funs èn gia vegnidas destruidas. Nov persunas han pers la vita en las flommas.
RTR novitads 12:00+


text:
Aldo Manuzio
Aldo Manuzio "al Vêć" (Bassiano, Velletri 1449 - Venésia 1515) 'l è stê 'n umanìsta, editōr e tipògref dimòndi cgnusû.
'L ìva studiê al latèin a Ròma dai mìster Gaspare da Verona e Domizio Calderini, pò al studièva al gréc antîg a Frèra sòt'a 'l mìster Batìsta Guarèin (fiōl dal grand umanìsta Gvarèin Veronéś). A s sà che in dal 1482 al Manùsi 'l éra òspit in dla sitê dla Mirandla da 'l Count Pico dla Miràndla, ch'l era stê 'n só cumpâgn 'd estùdi. Al Manusio 'l armagnìva òspit a la Miràndla per du an, e quand al Pico 'l sarèv andê a Firèins per purtèr avanti i só stùdi, dòunc'al lasèva a 'l Manùsi al còumpit 'd educhèr i só du anvō (fiō 'd só surèla Cat'rèina), 'l Alberto III Pio e 'l Lionello Pio, prìnsip ed Chêrp.
'D lung a 'l tèimp, al prìnsip carpśàn Alberto III Pio 'l armagnarà sàimper dimòndi tachê e stimadōr dal só mìster ed latèin e 'd gréc antîg, e anc 'l al jutarà in di só progêt 'd avièr na tipografìa. Col giudìsi che a Venésia 'l avrèv catê dimòndi manoscrìt gréc e latèin (c'm'anca quī che 'l Cardinêl Bessarione 'l ìva lasê a la Baśìlica 'd San Marco a la só mòrt in dal 1468) e incòri na gran quantitê 'd man d'ōvra da cupìsta e coretōr 'd bôśi in lìngva gréca, al Manùsi al vrà tachèr la só ativitê 'd editōr e 'd stampadōr pròpi a Venésia, in dû 'l gh'andrà a stèr in dal 1490. Là in Venésia, difât, in cal mumèint chè, a s catèva na gran comunitê 'd studiōś ch'i gh's ér'n arfugê dôp edla diśgregasiòun edl Impér biśantèin dal 1453.
La só ativitê 'd stampadōr e 'd editōr
Al Manùsi al véra la só butéga 'd tipògref in dal 1494, in dla cuntrèda 'd Sant'Agostèin, présti jutê da 'l amîg tipògref Andrea Torresano in dal mèter su egli atresadùri piò bòuni 'd cal tèimp lè. Lò e 'l Torreśàṅ i s mitràn in socetê in dal 1495, insèm anc'a 'l Pierfransèsc Barbarìgo, edvintènd acsè la mjóra cà 'd edisiòun 'd cal tèimp lè.
La só pasiòun per gli ōvri dla cultùra gréca antìga e p'r i clàsic, la 'l cuciarà a impinìr i só casèt ed tipògref ed tîp ed caràter romàṅ e gréc, fabrichê apòsta da 'l inciśōr bulgnéś Fransèsc Griffo, ch'l imitarà la manéra 'd scrìver di umanìsta e di studiōś orientêl preśèint lè in dla Venésia 'd cal mumèint, cui asèint, i spìrit e 'l ligadùri cunpàgni.
In dal 1494 i gh'la chèven 'd gnìr fóra da 'l só stampi al puéma Ero e Leandro dal Muśèo, sìa in gréc che in latèin, e la Galeomyomachia, tut e du i lìber però sàinsa purtèr stampèda la data. 'L an dôp a gnarà fōra (cun la data) la Grammatica greca dal Costantino Lascaris, la Grammatica greca dal Teodoro Gaza, i Idillî dal Teòcrit, al De Aetna dal Pietro Bembo, i Diaria de bello Carolino dal dutōr Alessandro De Benedetti, e 'l prìm ed sìnc e-v'lùm edla racòlta ed tùti egli ōvri dl Aristòtel: chi èter quat'r e-v'lum i gnaràn fôra a 'rivèr fîn a 'l 1498. Sèimper in dal 1498 i vdìven la lûś 'n Aristòfaṅ in gréc e na bèla edisiòun dai Opere edl Àngel Polisiàṅ. A srà pròpi in dla dédica in sìm'a l'ōvra dal Polisiàṅ, ch'a gnarà imprês per la prìma volta al stèma strulghê da 'l Aldo p'r el só edisiòun, e ch'l éra disgnê cun n'àncora arvujèda dintóren da 'n delfèin: al sìmbol al vlìva significhèr festina lente, a dir "và in fuga laintamèint", présia e fermèsa in dal stès tèimp[1].
In dal 1499 in dla só tipografìa i vìnen stampê soquànt lìber in gréc, cùma qui dal Tucìdid, dal Sòfochel, dl Eròdot, dal Senofòunt, dl Eurìpid, dal Demòsten e dal Platòun; sèimper in dal 1499 a vin fōra dal só tòrchi la prìma edisiòun dai Scrittori Astronomici e Dioscoride e la singolêr ōvra Hypnerotomachia Poliphili (a dìr "Al cumbatimèint amurōś ed Polifilo in dl insògni"), cun dimòndi bèli xilografìi, ch'in faràn un di v'lùm più presiōś edl umanéśim itagliàṅ (al s pôl guardèr chè).
Dal 1500 l' era la publicasiòun dai Epistolae ed S. Cat'rèina.
'Rivê chè, al Manùsi al pèinsa d' ardùr al furmè di lìber ch' l' andèva a stampèr, pasènd dal furmè in-4° al furmè in-8° (enchiridii forma), piò pràtic da manegèr, cun l' inovasiòun di caràter in cursîṿ (piò cumpât) che l' incisôr Griffo 'l éra dré a preparèregh: cun 'na tiradùra ed mìl pès solamèint, al Manùsi in dal 1501 al stampa al Virgilio; seimper in dal stès an i vèden la lùś 'n Horatius e ai Cose volgari di Francesco Petrarca. Dal 1502 l' è 'n edisiòun ed Dante.
El sô gròsi inovasiòun in dl' èrt edla tipògrafìa 'd cal tèimp lè i gh' purtaràn di apresamèint da tùt i cultôr ed lìber e anca al turà di dirìt d' utilìśi escluśìṿ dal caràter cursìv (mutìv ed diśgùst cul Griffo, ch' a i îva custruì) sia dal Cunsìli venesiàn, sia dai dū pèpa dal tèimp, mo gnìnt' a gh' la cavarà 'd fermèr egli imitasiòun da la pèrt p'r eśèimpi ed Filìp Giunti ed Firèins, dai Soncino ed Fano, dal Baldasàr I ed Gabiàn e dal Bartolmé Trot ed Liòun.
Cun la publicasiòun dal 1502 edla prima edisiòun ed Sofocle, a vìn imprès in dl' intestasiòun ("Venetiis in Aldi Romani Academia mense Augusto MDII") anca al prìm arcòrd ed l' Académia Aldèina, cal grùp ed più studióś grêc ch' a s' catarà dorenavànt chè in dla cà dal Manùsi: ginta ch' a descòr solamèint in dla sô lìngva grêca in sìma agli ôvri dla clasicitè, dvintènd acsè la piò gròsa e antìga cunsulèinsa dal savér ed 'na cà editoriêl.
I du an 1502 e 1503 i vèden dimòndi lìber stampè da la só edisiòun: un Dante, ai Epistolae familiares 'd Ciceròun, un Lucàṅ, 'n Uvìdi, un Catùl, un Tibùl e Propèrsi, 'n Ammonius, 'n Ulpiàn, 'n Orìgene e 'n Anthologìa graeca; i càten la lûś anca el primi edisiòun gréchi ed Tucìdide, ed Sofocle, 'dl' Eròdot, dl Eurìpid e dal Senofòunt.
In dal 1504 i vinèn fóra i du v'lùm dl Omér gréc.
Colegamèint estèren
- (IT) Mario Infelise, La só schéda, in dal Dizionario Biografico degli Italiani - Vlùm 69 (2007), Treccani.
- (FR) Paul Dupont, Histoire de l'imprimerie, Paris, 1854.
- (EN) La vōś in dl'Ensiclopedìa Catòlica ingléśa.
- (IT) Na mostra virtuèla 'd soquànt lìber stampê da 'l Manùsi dala Marciàna 'd Venésia in sìm'ala réda.
Referèinsi
- ↑ «...Il concetto è questo: „Affrettati lentamente, infatti chi agisce con cautela e senza errori, è meglio di uno audace e sicuro di sé”. Sono infatti più sicure quelle azioni che vengono ragionate con decisioni lente piuttosto che quelle affrettate da propositi impazienti. Che lo stesso detto piacque a Tito Vespasiano lo si comprende facilmente dalle sue antichissime monete, delle quali Aldo Manuzio mi ha fatto vedere una d'argento, sicuramente di antico conio romano, che diceva essere un dono inviatogli da Pietro Bembo, patrizio veneto, giovane assai erudito, ed indagatore attento di ogni antichità letteraria. Le figure rappresentate nella moneta erano queste: da una parte il volto di Tito Vespasiano con un'iscrizione, dall'altra un'àncora, la cui metà o timone era avvinta da un delfino attorcigliato...»(IT)(Affrettati lentamente (Festina lente) edl Erasmo da Rotterdam, Edisiòun aldèina, 1508)«...Al punt 'l è queschè:„Và in fuga lentamèint, e difât chi 'l fà i lavōr piàn e sàinsa śbaglièr-es, 'l è méj 'd ùn fort e sicûr 'd se stès.” Egl'ìn difât più sicùri chegli asiòun ch'i vìnen ragiunèdi cun dal deciśiòun làinti piutôst che quìli fati in fuga cun d'intèint impasiìnt. Che 'l stès dìt al piaśìs a 'l Vespaśiàn, al s capìs da 'l só munédi dimòndi antìghi, che 'l Manùsi 'l 'm 'n à fata vèder ùna 'd argìnt, sàins èter 'd antìga fatùra romàna, ch'al dgìva èser un preśèint da pêrt da 'l Pietro Bembo, patrìsi vènet, śóven dimòndi istruî, e atèint studiōś 'd tùti gli antichitê 'd lettri. El figùri disgnèdi in sìm'a la munéda i éren quìsti: da na pêrt la ghìgna dal Vespaśiàn cun n'iscrisiòun, da cl'ètra n'àncora, cun la metê o timòun arvujèda sù da 'n delfèin prilê lè dintórna...»(MUD)


text:
Umbert I d'Italia
L'Umbert I de Savoia (Turin, 1844 - Monscia, 1900) l'è staa on monarca italian, el segond dopo de la fondazion del Regn d'Italia.
L'è staa re d'Italia del 1878 finn a la sova mort, in del 1900. Duranta 'l sò regn la s'è realizzada on'union in tra Italian, Todesch e Austriegh (la Tripliz Allianza) e gh'è stada l'espansion colonial vorsuda del primm minister Francesco Crispi.
Anca se l'era staa ciamaa el re bon, invers la fin del secol, denanz ai protest di moviment socialista, l'ha miss in att ona politiga de forta repression; quella robba chì l'ha spingiuu l'anarchigh Gaetano Bresci a coppàll a Monscia.


text:
Dapi gievgia a mezdi hai dà 194 confermas novas. Quai munta ch'il dumber da persunas cun il coronavirus è s'augmentà sin 1009. Quai ha confermà l'Uffizi federal da sanadad mesemna a mezdi. Tar 116 ulteriuras persunas manca anc la conferma dal segund test.
Tenor il BAG hai fin ussa cas da corona en 24 chantuns da la Svizra ed er en il Principadi da Liechtenstein. Cun distanza ils pli blers cas ha fin uss il Tessin cun 215 cas da corona confermads. En Grischun ha il chantun il venderdi suentermezdi confermà 43 cas da corona.
52% dals malsauns èn umens, 48% dunnas. La vegliadetgna mediana è tar 49 onns. Quai munta che la mesadad dals malsauns èn pli giuvens e tschella mesadad pli veglia. A l'entschatta da l'emna dumbrava la Svizra en total anc 281 cas.
En il chantun Vad èn duas ulteriuras persunas mortas en connex cun il virus. Co il chantun ha communitgà sa tracti tar unfrendas da dus umens sur 80 onns. Omaduas persunas sajan mortas la notg sin venderdis. Il dumber da persunas ch'èn mortas pervia dal coronavirus crescha sin 9. Mintgamai trais persunas èn mortas en il Vad ed il Tessin, duas a Basilea-Champagna ed ina a Basilea-Citad.
RTR novitads 14:00


text:
Tenor l'Uffizi federal per statistica è quest svilup surtut d'engraziar als pretschs per tractaments ambulants en ils ospitals. Quels èn numnadamain crudads per bunamain 5%, cun la midada da las tariffas ch'è ida en vigur il 1. da schaner 2018.
La stad passada aveva il Cussegl federal decidì da scursanir las indemnisaziuns per medis spezialisads ed en ils ospitals. Quai suenter ch'ils partenaris da tariffa n'eran betg vegnids da sa cunvegnir.
Franar ils custs da sanadad
Ils pertutgads - ospitals sco era medis - avevan crititgà il Cussegl federal per questa intervenziun tar las tariffas Tarmed. Tenor il cusseglier federal Alain Berset pon ins uschia spargnar 470 milliuns francs. Las cassas da malsauns dentant avevan avertì che l'effect da spargn vegni ad esser bler pli pitschen.
RR novitads 10:00


text:
La sessiun è la perioda, durant la quala il parlament s'inscuntra per deliberar. Il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns sa radunan regularmain a
sessiuns ordinarias.
Mintg'onn han lieu quatter sessiuns ordinarias durant trais emnas: la sessiun da primavaira il mars, la sessiun da stad il zercladur, la sessiun d'atun il settember e la sessiun d'enviern il november/december.
Per reducir la glista da las fatschentas po vegnir fatga in'ulteriura sessiun, ina
sessiun speziala. Da sessiuns extraordinarias po mintga cussegl decider independentamain da l'auter cussegl. In quart dals commembers d'in cussegl u il Cussegl federal po plinavant pretender da convocar ils cussegls ad ina
sessiun extraordinaria.
Datas da las sessiuns da l'onn 2022
Temps da sesida dals Cussegls
Las sesidas han lieu per regla:
Cussegl naziunal
* Il mardi suentermezdi è liber per las sesidas da las fracziuns.
Sesidas nocturnas (19.00 – 22.00) vegnan fatgas tut tenor dumber ed urgenza da las fatschentas. Per ordinari ha lieu ina sesida nocturna il glindesdi da la segunda emna da sessiun.
Cussegl dals chantuns
* Il mardi suentermezdi è liber per las sesidas da las fracziuns.
Sesidas nocturnas (senza limitaziun dal temp) vegnan fatgas tut tenor dumber ed urgenza da las fatschentas.


text:
Tut en tut haja quai dà 1451 dumondas d'asil il matg, uschia la cussegliera federala. Il matg 2016 eran quai anc 1885 dumondas d'asil. En vista al dumber da record da fugitivs e migrants en l'Italia na vul Sommaruga però betg far nagina prognosa, quantas persunas che pudessan far ina dumonda d'asil en Svizra.
La situaziun possia tenor Simonetta Sommaruga senz'auter puspè daventar precara. Glindesdi s'inscuntria ella cun il minister da l'intern talian per discussiunar la situaziun.
RR novitads 14:00


text:
Nicolàus Copèrnich
El Nicolò Copèrnich (latì: Nicolaus Copernicus; en polàch: Mikołaj Kopernik; nasìt a Toruń, ai 19 de febrér del 1473 – mórt a Frombork, ai 24 de màgio del 1543) l'è stàt 'n astrònomo polàch famùs per ìga portàt a l'afermasiù de la teorìa de l'eliocentrìsm, e 'l g'ha cuntribïìt isé a la Revulusiù astronòmica. L'è stàt apò a 'n prét, en giürìsta, en goernadùr, 'n astròlogo e 'n dutùr.
La sò teorìa - che la mèt el Sul al cèntro del sistéma de òrbite dei pianéti del sistéma solàr - la ciàpa dei elemèncc de la scöla gréca de Aristarco de Samo de l'eliocentrìsmo, la teorìa contrària al geocentrismo, che la mitìa 'nvéce la Tèra al cèntro del sistéma. El sò mèret isé l'è mìa l'edèa, zamò tiràda fò dei gréci, ma la sò demostrasiù rigurùza per mès de procedüre de caràter matemàtich.
Biografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Copèrnico l'è nasìt endèl 1473 endèla cità de Toruń, che fàa part de la Lega Anseàtica. Restàt òrfen dei töcc dù i genitùr, el vé adotàt ensèma ai sò fredèi del zìo de part de màder Lucas Watzenrode, che dòpo l'è deentàt èscof de l'Ermia.
Endèl 1491 el Copèrnico l'èntra 'ndèla Università de Cracòvia e 'l cumìncia a stüdià l'astronomìa sóta la guìda del sò profesùr Albert Brudzewski. De chèsto perìodo, e del sò ategiamènt envèrs chèsta scènsa, rèsta 'na quach descrisiù 'ntüziàsta che 'l g'ha fat endèi tèscc conservàcc endèla bibliotéca de Uppsala.
Dòpo de quatr'àgn, e dòpo de 'n perìodo cürt pasàt amò a Toruń, l'è nit 'n Itàlia, endóche 'l g'ha stüdiàt el dirìto a l'Università de Bologna (suratöt, el s'è dedicàt al dirìto civìl e al dirìt canònich, dàto apò la olontà del zìo èscof, che 'l la finansiàa, de fal deentà èscof apò a lü).
A Bologna 'l encùntra Domenico Maria Novara de Ferrara, che l'ìa zà 'n astrònomo famùs, che 'l la fà deentà 'n sò aliévo e giü dei sò colaboradùr piö strècc. Con lü, entàt che 'l stüdiàa dirìto civìl a Ferrara (endóche 'l s'è laureàt), el Copèrnico 'l g'ha fat le prìme oservasiù 'ndèl 1497, isé come che 'l regórda endèl De revolutionibus orbium coelestium.
Endèl stès an, el sò zìo l'è stat numinàt èscof de Ermia e Copèrnico canònich a la catedràl de Frombork o Frauenburg; ma lü 'l preferés spetà 'n Itàlia che rìe l'An Sant, e ànse 'l và a Roma, endóche 'l g'ha püdìt oservà 'n eclìsi de Lüna e 'ndóche 'l g'ha tignìt de le lisiù de astronomìa o de matemàtica (de le quàle però gh'è restàt nisü framènt). A ciapà servése a Frauenburg l'è nat endèl 1501, ma 'l ghe restarà per póch dé, giösta 'l tép nesesàre per domandà, e otègner, el permès de turnà a nà 'n Itàlia e fenéser i sò stüde a Padova (ensèma a Fracastoro e Guarico) e a Ferrara (cità del sò maèstro, col Bianchini).
Ché 'l se laurea 'ndèl 1503 en dirìt canònich, e sèmper ché se pènsa che 'l g'hape lizìt le òpere de Platone e de Ciceróne sö le upiniù de i stüdiùs antìch söl müimènt de la Tèra. Endèl 1504 el vàmbia a mèter ensèma le sò oservasiù e le sò riflesiù che i éra dré a s-ciopà fò 'ndèla formulasiù de la sò teorìa.
Quan che 'l turnarà a Frombork el vegnarà numinàt mèmber del Capìtolo de Warmia, e 'l se 'nteresarà de la rifùrma del sistéma monetàre e 'l svelöparà 'na quàch stüde de economìa polìtica che 'l i a portarà a enuncià en anteprìma sèrte prensépe che pò i sarà riasumìcc endèla Lége de Gresham. Endèl 1516 el capìtol el ghe darà l'encàrech de aministradùr de le tère 'ntùren a la cità de Olsztyn, e chèsto 'l ghe darà maniéra de 'nteresàs de quistiù de catàst, giüstìsia e fìsco. Endèl castèl de Olsztyn, endóche 'l g'ha pasàt quàter o sich agn, el g'ha fat dele oservasiù 'mportànte e 'l g'ha scriìt 'na part de la sò òper pricipàla, el De Revolutionibus orbium coelestium. E l'è pròpe 'n chèsto castèl che se tróa amò 'ncö l'ünica tràcia vizìbil de la sò atività scentìfica: 'na tabèla che 'l g'ha fat sön de 'na parét de 'na lòza che 'l doperàa per oservà 'l müimènt aparènte del Sul entùren a la Tèra.
Endèl 1514 el g'ha dat fò ai sò sòci 'na quach còpia del Commentariolus.
Tóca spetà 'nfìna al 1536 perchè 'l sò stüde piö grant el pödes véser includìt endèna òpera finìda, e zamò de la prìma aparisiù la g'harà 'na risonànsa fòrte 'ndèi ambièncc académich de mèza Europa. De divèrse bànde del continènt gh'è riàa l'invìt a püblicà i sò stüde, ma 'l Copèrnico, e mìa a tórt, el gh'ìa póra de la reasiù a le sò edèe, perchè 'l se rindìa cönt che le nàa a destabilizà le conoscènse e le credènse ècie de sentenér de agn. El cardinàl de Capua, Nicola Schonberg el g'ha domandàt 'na còpia del manuscrìt, domànda che la g'ha spaentàt amò de piö 'l Copèrnico perchè se püdìa 'ntraéder en sègn de nervozìsmo de la Céza.
L'òpera, 'n realtà, l'ìa amò de fenéser e lü 'l ghìa gnemò ciapàt la deciziù de mandàl en stàmpa quan che, 'ndèl 1539, el matemàtich de Wittemberg Giorgio Gioacchino Retico l'è riàt a Frauenburg sö 'nsistènsa de Philipp Melanchthon, che 'l gh'ìa tiràt ensèma 'n grùpo de stüde che 'l cumprindìa dei óter scensiàcc. El Retico l'è restàt du agn en contat col Copernico come sò aliévo, e 'l g'ha discriìt endèl sò test Narratio prima l'esènsa dei stüde che 'l ìa dré a svelöpà.
Endèl 1542 Retico 'l g'ha püblicàt, col nòm de Copèrnico, en tratàt de trigonometrìa (dòpo 'ncludìt endèl segónt lìber del De revolutionibus) e 'l g'ha mitìt frèsa a chèl che oramài l'ìa deentàt el sò maèstro per la püblicasiù de la sò òpera. A la fì 'l Copernico 'l g'ha acetàt, apò per vìa de le reasiù, ergöne a favùr, dèle ótre cùtra, ma töte che dimustràa 'nterès, e 'l g'ha dat en mà el tèst al sò sòcio Tiedemann Giese, èscof de Chelmno, perchè 'l ghe la dàes al Retico, che 'l l'harès fat stampà a Norimbèrga.
'Na legènda la cönta che 'l Copèrnico 'l g'ha risiìt la prìma còpia stampàda de la sò òpera el dé stés che l'è mórt. El vegnarà sotràt endèla catedràl de Frombork.
El sistema eliostàtich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nösöl centràl de la teorìa del Copèrnico, el stà 'ndèl mèter el Sul al centro de le òrbite dei óter pianéti, e mìa la Tèra come che s'ìa sèmper pensàt prìma, alméno 'ndèla concesiù ricunusìda de le autorità. Chèsta teorìa l'è stàda ilüstràda endèl lìber De revolutionibus orbium coelestium (Dele revulusiù dei còrp celèscc) che l'è stat püblicàt l'an che l'è mórt. El lìber l'è 'l pónt de partènsa de 'na conversiù duttrinàla del sistéma geocèntrich a chèl eliocèntrich e la conté i elemèncc piö 'mportàncc de la teorìa astronòmica dei nòst tép, inclùza 'na definisiù corèta de l'ùrden dei pianéti, la revulusiù quotidiàna de la Tèra entùren al sò as e la precesiù dei equinòse.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Juan Casanovas, Copernico Niccolò Disiunàre Interdisciplinàr de Scènsa e Féde


text:
Was die Chirurgie von Laborschafen lernt
Einzelheiten
GenerScienza, Medischina
Die AO nahm im August 2021 einen Stall mit sogenannten SPF-Schafen in Betrieb. Die Tiere sind «spezifisch pathogen frei» und in diesem Sinne frei von bestimmten Krankheitserregern. Damit wollen die Forschenden sicherstellen, dass bei Studien keine versteckten Krankheiten ausbrechen, die die Ergebnisse verfälschen könnten. Die SPF-Herde soll von heute 50 auf etwa 200 Tiere wachsen. Sie werden von konventionellen Schafen getrennt und hinter Schleusen gehalten.
François Loriol
Martina Mieth Polke
Einstein (SRF)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Suenter ina seria da terradas vegn il HCD puspè tar ina victoria. Gist in shorthander in gol cun in um pli pauc sin il plaz ha procurà per l’avantatg da Tavau. Uschia marca Enzo Corvi en il segund terz il gol decisiv tar il 3:2. Bienna era ì duas giadas en avantatg en l’emprim terz. Il HCD ha dentant grazia a dus gols da powerplay pudì egualisar la partida. E suenter il gol decisiv da Corvi n’ha Bienna betg pli pudì reagir. Tuttina perda Tavau ina plazza en la tabella.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 24avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 23:00


text:
Suenter ina decisiun giuridica federala dal november 2013 ha la cumissiun per l'electricitad ElCom stuì reglar ina segunda giada la valur da tut ils indrizs tecnics che furman la rait d'electricitad. Da quella disposiziun nova resulta ussa, ch’ils concerns d’energia svizzers survegnan anc ina segunda giada raps per ils indrizs tecnics ch’els han vendì l’onn 2013 a l’interpraisa Swissgrid.
La possessura actuala da la rait d’electricitad, la Swissgrid, sto perquai pajar suenter 415 milliuns francs als concerns d'energia svizzers. La gronda part da la petta survegn cun 160 milliuns francs l’Axpo. L'Alpiq po quintar cun bun 100 milliuns.
La Repower spetga ils radund 4,5 milliuns francs da la Swissgrid afier il prim quartal 2017. Tenor la communicaziun da la Repower na vegnan las tariffas da la Swissgrid per il transport d’energia betg a patir da questa decisiun.
RR novitads 20:00


text:
Il chantun ha planisà 84 plazzals sin vias principalas. 111 plazzals èn planisads sin las vias da colliaziun da la rait da vias ch'ha ina lunghezza da passa 1'400 kilometers. Tar 97 plazzals vegn il traffic reglà cun amplas. Quai communitgescha l'Uffizi da construcziun bassa.
Midada tar amplas
Tar las amplas dals plazzals mida «mellen sbrinzlond» da la posiziun amez a la posiziun giusum. L'uffizi supplitgescha d'agir cun responsabladad e da sa cumportar confurm a la situaziun e da prender resguard sin las lavurantas ed ils lavurants.
RR novitads 10:00


text:
E sin quest viadi è Andres Janser il locomotivist, u meglier ditg il curatur. Sch'el guarda enavos sin l'istorgia da design da la SBB, dat al fan da las viafiers surtut ina constanta en egl:
Ina tscherta sort dad umor è sa mantegnì tras e tras sin ils placats da las Viafiers federalas.
Uschia sa regorda Janser per exempel vi da placats cun slogans ch'èn restads en memoria enfin oz: «Der Kluge reist im Zuge» u «Gute Idee SBB».
Stop da giugar
In auter fan da trens è Heinz Peter Stucki. El construescha models da viafier. Ensemen cun auters ha el mess a disposiziun ina part da ses models per l'exposiziun. I na sajan models che mussan in ad in cuntradas svizras. Dentant hajan las cuntradas ina tscherta «swissness», declera Stucki cun mussar sin in dals models nua ch'in tren passa sur ina punt en ina cuntrada da guaud.
La decisiun da metter a disposiziun ils models n'è betg stada simpla: Uss na pudain nus betg pli lavurar e giugar a chasa cun nossas viafiers.
I saja in dals hobis ils pli variads, defenda Stucki il giugar e lavurar cun models da viafiers. Ina u l’autra remartga stoppia el adina puspè udir. Dentant fetschia el lura reclama per in passatemp che vegnia sutvalità: Els hajan ina giada dumbrà quants mastergns ch'il construir models cumbineschia. I sajan var 50 – da l’electricist enfin tar l’ortulan.
Da mussar ils models ad in public pli grond saja ina schanza per il hobi. Els sa legrian lura dentant er puspè, cura ch'ils models sajan puspè a chasa pronts per lavurar e giugar, di Heinz Peter Stucki cun in rir.
L'exposiziun dura enfin ils 5 schaner 2020.
RR actualitad 12:00


text:
Dapi bundant dus onns accumpogna la Televisiun Svizra a giuvens talents da sport. En la seria da documentaziun «Morgen sind wir Champions» accumpognan las cameras a talents da ballape, a dunnas che dattan ballape e dapi quest enviern er a talents da hockey. Ils talents che vegnan purtretads èn tuts part da la naziunala Svizra sut 18 onns e futuras speranzas sin il glatsch.
Dal Cdh Engiadina tar l’elita dal HCD
In dals talents che vegn era a pled en la seria è Fabian Ritzmann da Scuol. Il giuven da 18 onns ha emprais l’amulain da hockey tar il Cdh Engiadina. Cun 15 onns ha el dentant gia savì ir a Tavau a dar cun la U15 dal HCD. Silsuenter ha Ritzmann fatg il pass en la naziunala U16, U17 ed era en la U18. Tar il HCD dat l'attatgader actualmain en l’equipa da l’elita, en la U20. Dasperas ha il hockeyan gest pudì cumenzar cun il giarsunadi da commerzi tar il Club da hockey da Tavau. Sin il secretariat ha el fatg ses giarsunadi ch'el sa terminar, sche tut va bain, questa stad.
Purtret da la vita da Fabian Ritzmann
En la documentaziun «Morgen sind wir Champions» ves'ins danunder ch'il giuven talent deriva, co ch'el trenescha a Tavau, e co ch'el dat sin il glatsch per la U20 dal HCD. Ultra da quai dat il doc era ina invista en la vita privata dal talent, ed en ses mund da lavur.