text:
Dils 6 da mars 1799 e d’andutgels engulai05.07.2017
Las dertgiras circuitalas ein abolidas, mo lur documents ein bein conservai. Igl archiv dil cumin dalla Cadi che sesanfla en casa da scola Cons a Mustér ei in ver scazi ed ils protocols en quel resplendan ina part dalla historia dalla regiun. Denter auter ei da cattar leu il protocol d’uiara da 1799. Quei ch’ei d’anflar en ina localitad el sutterran dalla casa da scola a Mustér ei bein ina part dalla historia dallas vischnauncas sisum la Surselva, mo il medem mument era ina vart umbrivauna. La gronda part dils documents en cudischs, scatlas da cartun e chistas da lenn ei numnadamein cass da dertgira. Ils documents – per ina buna part screts a maun – tonschan naven da sempels cass entochen ad acts criminals e l’uiara culs Franzos la fin dil 18avel tschentaner. «Probablamein dispona buca mintga archiv d’in protocol d’uiara», di igl archivar Gion Tenner prendend enta maun quei cudisch relativamein voluminus per da gliez temps. Ord sia vesta sco archivar seigi quei protocol senz’auter il pli impurtont document historic digl archiv. Igl archiv dispona da documents screts avon la lescha da 1851 davart la divisiun dil cantun Grischun e cun la constituziun da 1854 davart la formaziun dils 39 circuits. Ils cumins ein daventai successurs dallas 48 vischnauncas giudizialas suveranas veglias. Sco communitad exista la Cadi dapi 1251.
Claras directivas
Igl onn 2015 ein ils cumins vegni aboli ed integrai ella nova structura regiunala dil cantun Grischun. Dapi lu ein ils archivs da quels en responsabladad e survigilonza dallas regiuns, respectivamein dils archivars destinai persuenter. Igl archiv dil cumin dalla Cadi ei vegnius surdaus alla Regiun Surselva miez fevrer 2016. El ei restaus leu nua ch’el era avon, numnadamein en casa da scola a Cons a Mustér. La surdada alla regiun ei succedida tenor directivas dil cantun. Medemamein existan ina lescha ed in’ordinaziun che reglan ils detagls, denter auter tgi che astga prender investa da documents en quels archivs. Ligionta pils archivars ei denton era ina directiva digl onn 1982 che regla il temps ch’ils documents ston vegnir archivai. Prender investa da documents digl archiv san da principi tuttas persunas ni instituziuns che san far valer lur interess persuenter. Consultar san ellas denton mo ils documents che pertuccan ellas sezzas. En cass che ulteriuras persunas ein involvidas els cass vegnan quellas anonimisadas. Medemamein stat igl archiv a disposiziun per retschercas per exempel scientificas. Ils archivs ufficials el cantun Grischun vegnan inspiziai periodicamein ni silmeins mintga siat onns entras igl archiv statal.
In ver scazi
In’investa egl archiv dil cumin dalla Cadi el sutterran en casa da scola Cons a Mustér – dil reminent ella vischinonza digl archiv communal – empermetta igl emprem mument nuot spectacular. Els regals paradeschan cudischs vegls, mo era pli novs, screts a maun ed ils davos decennis cun maschina e lu era scatlas cun documents. Sin la damonda, tgei document che seigi il pli prezius, sto igl archivar Gion Tenner buca ponderar ditg: «Quei ei segiramein il protocol dall’uiara culs Franzos la fin dil 18avel tschentaner.» Igl ei in cudisch ch’ei cunvegness da leger, fuss la scartira aschia ch’ins fagess quei empau pli tgunsch. Ell’emprema construcziun san ins leger: «6 da mars 1799. Ei dat novas ch’igl inimitg seigi sin via.» «In protocol d’uiara ei buca mo enzatgei unic per in archiv pign, mobein era per la Svizra en general», di Tenner ch’ademplescha la funcziun d’archivar cun grond senn da responsabladad. Ei caztgass da prender quels cudischs vegls enta maun e sfegliar. Mo il temps ei limitaus. Tonaton dein nus in sguard en ina da quellas interessantas documentaziuns e constatein ch’ei deva era cass pli sempels sco per exempel igl enguladetsch d’entgins schambuns, carn piertg, andutgels e caschiel. Ei stat scret: «Ina part digl enguladetsch ei vegnida anflada tiel delinquent.» La via avon dertgira cantunala a Cuera ei buca stada d’impedir.
Ina ni l’autra damonda
Con gronds ei igl interess vid ils documents egl archiv? «Jeu survegnel sporadicamein damondas. Il davos temps ei quei stau denter auter en connex cun documents davart affons ch’ein vegni plazzai ordeifer la famiglia enzanua auter», di Tenner ch’ei era archivar communal. Egl archiv sesanflan da principi tuttas fatschentas dil cumin dapi la fin digl 18avel tschentaner. «Quei archiv dil cumin ei secapescha pli interessants ch’igl archiv communal. El ha dapli carn vid igl ies e resplenda en quei senn ina part dalla historia dalla regiun, mo era da carstgauns ed instituziuns», di Tenner. Vegnius en contact ina ga ni l’autra cun documents egl archiv ei era igl anteriur mistral Heinrich Huonder: «En tals cass setractava ei plitost d’enzatgei specific ni d’interess particular.» Avon ch’ils documents vegnien sut survigilonza cumpleina d’in archivar stueva il mistral dar la lubientscha a damondas per astgar prender investa da documents.
Reorganisau igl onn 1971
Huonder ch’ei staus mistral da 1991 entochen 1997 relata entgins detagls dalla reorganisaziun digl archiv: «Pli baul sesanfla igl archiv dil cumin en in tschaler dalla Casa cumin a Mustér. 1971 ei miu bab Ludivic vegnius incaricaus da mistral Leo Friberg da reorganisar el. Ensemen cun professer Martin Soliva, in expert d’archivs, ei igl archiv vegnius reorganisaus tenor directivas dil cantun.» Mandats da castitg dil mistral, sentenzias dalla dertgira circuitala, cass civils relaschai dil mistral e camonds ufficials, averturas da dretg e da concuors, damondas per acquist da schischom ni era lubientschas per lottarias han stuiu vegnir sorti aschi bein sco scartiras da pli baul cun decisiuns giudizialas sco administrativas. Per gronda part setractava ei da documents libers che han stuiu vegnir ordinai e ligiai a cudischs. Suenter la construcziun dalla casa da scola nova a Cons ei igl archiv vegnius plazzaus leu. «Quei archiv ei la memoria dil cumin. Igl ei in relict dil temps passau», di igl anteriur mistral ch’ei era staus vegn onns actuar dil cumin dalla Cadi e notar, mo lu era derschader e president dalla dertgira districtuala sco era derschader dalla dertgira cantunala.


c: text/html

text:
Dialog enstagl confruntaziun20.07.2017
Ils possessurs d’habitaziuns da vacanzas ein en Surselva la ferma petga dil turissem.
A Mustér pagan ils varga melli possessurs d’habitaziuns da vacanzas rodund duas tiarzas dallas taxas dil turissem. Dils hotels incassescha Sedrun Mustér Turissem strusch 100 000 francs, dils possessurs d’habitaziuns bunamein 800 000 francs. Culla fundaziun dallas gruppas d’interess han ils hosps che sesentan a Mustér miez da casa era ina vusch. Leo Condrau, in indigen cun sedia ella Bassa, ei commember dalla suprastonza dalla gruppa d’interess. Enstagl da confruntaziun giavischa el il dialog cullas instanzas. Quei ei allura era succediu e Leo Condrau conceda che quella discussiun hagi sluccau l’emprema tensiun suenter igl alzament dallas taxas turisticas. «Ei ha caschunau dapli transparenza e nus havein il sentiment da vegnir pri serius.» La gruppa d’interess dils possessurs da vacanzas sesprova da sviluppar purschidas en favur da lur commembers. Condrau sedamonda co ils possessurs d’habitaziuns da vacanzas a Mustér savessien vegnir integrai meglier ellas decisiuns dil turissem, mo era ellas decisiuns politicas e propona ina meisa rodunda per discutar tals fatgs.
Mustér dumbra varga melli habitaziuns da vacanzas cun rodund 2000 letgs. Las habitaziuns da vacanzas ein la pli impurtonta petga dil turissem. Dalla nova lescha da taxas dil turissem introducida il 2015 ein era ils possessurs dallas habitaziuns a Mustér buca stai incantai. Opposiziun alla gronda hagi ei denton buca dau, conceda Leo Condrau. Igl um indigen cun dimora ad Ennetbaden e sedia da vacanzas en siu vitg patern ei commember dalla suprastonza dalla Cuminonza d’interess dils possessurs d’habitaziuns da vacanzas da Mustér. L’uniun ei vegnida fundada il matg avon in onn, pia ditg suenter l’introducziun dalla nova taxa. Alla radunonza da fundaziun ein 86 persunas stadas presentas ed han allura eligiu Christian Peyer sco president. La fundaziun dalla cuminonza d’interess ei stada la consequenza dalla nova taxa turistica. Dil protocol dalla radunonza da fundaziun: «Igl augment dalla taxa ha caschunau malaveglia. L’informaziun davart dallas instanzas communalas documentescha la munconza d’appreziaziun enviers nus sco hosps da tschep.» L’emprema gretta ei tschessada e Leo Condrau manegia: «Ils discuors cullas autoritads communalas han sluccau l’emprema tensiun. Ils possessurs d’habitaziuns ston vegnir pri serius e ston haver l’impressiun che las taxas vegnien era duvradas cun senn e tenor la lescha.»
Tschercar il dialog
«Ina dallas incumbensas impurtontas ei la tscherca dil dialog culla vischnaunca e culs purschiders da prestaziuns turisticas», di Condrau. Il medem mument constatescha el che la vischnaunca profiteschi bein dils possessurs d’habitaziuns da vacanzas, quels hagien denton negina vusch. Cun ina cuminonza d’interess spera el ina migliur. La visiun dalla cuminonza d’interess seigi da crear ina situaziun «winwin». «La vischnaunca ed ils possessurs d’habitaziuns da vacanzas duein profitar», giavischa Condrau. La cuminonza tscherca era il discuors cun autras cuminonzas d’interess da possessurs d’habitaziuns da vacanzas, en special culla cuminonza d’interress dalla vischnaunca da Tujetsch. «Ensemen essan nus pli ferms», manegia il vischin da Mustér che s’engascha sco president dil comite d’organisaziun dalla Trofea Péz Ault en favur dil turissem el vitg claustral. Tier il contact tier las instanzas vul la cuminonza d’interess era promover il contact culla populaziun indigena. «Nus essan era part da quella.»
Miez milliun dapli
Culla nova taxa turistica pagan ils possessurs da casas da vacanzas a Mustér bunamein
in miez milliun dapli. Tenor la cuminonza ei la contribuziun carschida da 353 000 francs igl onn 2014 sin 784 300 igl onn 2016. «Quei senza plivalur», constatescha il president dalla cuminonza d’interess Christian Peyer. Che quei resti buc aschia s’engaschi el. Quei engaschi munti denton buca confruntaziun. «Confruntaziun porta nuot», ha il president dall’uniun detg. «Nus essan buc adina dil medem meini, mo cul dialog s’avischinein nus ed ei dat dapli transparenza.» Ils bunamein 800 000 francs pagai dils possessurs d’habitaziuns da vacanzas ein duas tiarzas dallas entradas totalas dalla taxa. La cuminonza d’interess sesprova da sviluppar purschidas en favur dils possessurs d’habitaziuns da vacanzas. Ina da quellas purschidas ei ina carta da cumpra per indigens e possessurs d’habitaziuns da vacanzas. Sco il president ha informau duei quella vegnir realisada el decuors da quest onn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per gronda part èn deputadas e deputads cuntents cun il program che mussa tge vias, punts u sviaments ch'èn da sanar u da bajegiar en l'avegnir. En tut vul il chantun investir bunamain 770 milliuns francs per mantegnair e bajegiar vias durant ils onns 2017 enfin 2020.
Tge sviament che vegn realisà sco proxim, suenter quel da Silvaplana, n'ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli betg vulì tradir. Quai dependia da blers facturs, da las vischnancas, ils vaschins fin tar auters projects.
Ils gronds sviaments ch'èn actualmain en planisaziun èn:
- La Punt Chamues-ch
- Sta. Maria
- Susch
Igl è dentant previs da realisar be in sviament a la giada.
RR novitads 15:00


text:
District da la Broye
Il district da la Broye (franzos district de la Broye; patua friburgais dichtri de la Brouye?/i; tudestg Broyebezirk) è in dals set districts dal chantun Friburg en Svizra. El ha ina surfatscha da 173,88 km². La chapitala dal district è la citad istorica da Estavayer-le-Lac.
Il district è vegnì stgaffì entras la constituziun chantunala ch'il chantun Friburg è sa dà ils 19 da mars 1848.
Cuntegn
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il district da la Broye consista da quatter parts che n'èn betg colliades l'ina cun l'autra. Ina part cunfina cun il district da la Sarine e las auters trais èn enclavas en il chantun Vad: Estavayer-le-Lac, Surpierre e Vuissens. Tours, ina quarta enclava fitg pitschna, fa part da la vischnanca da Montagny.
Ils territoris dal district giaschan en la val dal flum Broye en lung il Lai da Neuchâtel.
Il punct il pli aut dal district cun 818 m s. m. sa chatta a Vuissens entant ch'il punct il pli bass cun 430 m s. m. sa chatta a Estavayer-le-Lac al Lai da Neuchâtel.
Districts cunfinants[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Ina piroga (tud. Einbaum) dal temp da crap mesaun (ca. 6'200 a. C.) ch'è vegnì chattà ad Estavayer-le-Lac è fastiz per ina colonisaziun tempriva da la regiun. Numerus chats dal temp da crap tardiv a Portalban permettan la conclusiun ch'il carstgaun è sa domicilà en la regiun fitg baud.
A Cheyres, Font, Estavayer-le-Lac, Autavaux, Gletterens e Portalban han ins chattà centers per la fabricaziun dad ornaments, armas (sigirs, spadas), tessaria e vaschlaria or dals temps da bronz e da crap.
Numerus èn er ils chats celtics e romans. Il num funsil Broye è celtic: Broye = brogia (Landwasser).
A partir dal 500 s. C. daventà perceptibla la cristianisaziun da l'entir territori. Tranter las emprimas baselgias eran quellas da Domdidier, Dompierre-le-Grand, Dompierre-le-Petit e Tours.
La signuria feudala è sa derasada a partir da l'onn 1000. En quel temp han ins cumenzà da bajegiar chastels-fortezza. Plirs chastels e ruinas dan perditga da quel temp. Suenter las Guerras burgognaisas s'augmenta l'influenza da Friburg. L'onn 1536 sa divida la Broye in pliras pars. Entras la Refurmaziun sa furman exclavas catolicas entamet la Broye vadaisa.
Davent dal 16avel tschientaner vegn la vita politica dominada dad intginas famiglias fitg pussantas (patriziat). Questa pussanza va en decadenza tras l'invasiun franzosa a l'entschatta dal 19avel tschientaner.
Suenter la Guerra dal Sonderbund il 1847 sa da il chantun Friburg ina nova constituziun. La Broye daventa in dals set districts e resta senza midadas fin il di dad oz. Ils 19 da mars 1848 entra en vigur la nova constituziun dal chantun Friburg e marca la naschientscha dal district da la Broye.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Il franzos è la lingua principala da la Broye.
Ina fitg pitschna minoritad discurra anc il patua broyard (broyao). Statisticas da la dumbraziun dal pievel dal 1990 han inditgà 169 persunas.


text:
Mo 4 da 23: quai èn las cifras, ch’han fatg la differenza tranter Roger Federer e Novak Djokovic en il final da l’US Open. Tut en tut ha il Svizzer gì 23 schanzas da far in break cunter il Serb. Nizzegià ha el dentant be 4 da quellas. Djokovic è perencunter stà pli effectivs ed ha nizzegià 5 da las 12 pussaivladads da far in break cunter Federer.
Djokovic ha mussà en l’entira partida cunzunt lura ses meglier tennis, cura ch’igl ha fatg da basegn. Uschia per exempel en il terz set cura che Federer manava cun 3:4. En stil d’in champiun ha el pudì parar las duas pussaivladads da Federer da far in break.
L’auter onn puspè
A la fin da la partida ha Federer la fin finala mo fatg dus puncts pli pauc che Djokovic (145:147). Federer è bain stà trumpà da sia terrada: «Dentant jau hai giugà in fitg bun turnier. L’entir viadi en l’America dal nord è stada excellenta», uschia Federer. El saja cuntent co el dettia tennis e charezzia anc adina quest gieu. «Jau empermet a vus, jau vegn a turnar l’onn proxim», uschia Federer ch’ha gia gudagnà 5 giadas l’US Open.
10avel titel da Grand-Slam per Djokokvic
Fertant che Federer ha manchentà a New York ses 18avel titel da Grand-Slam, po Djokovic festivar cun sia victoria a l’US Open gia ses 10avel titel da Grand-Slam. Per il numer in dal mund è quai suenter il 2011 gia la segunda giada ch’el gudogna l’US Open.
RR novitads 06:00


text:
En l'Engiadina vegn stgatschà l'enviern cun colurs giaschlas e cun stgellas e canera. Meteorologicamain cumenza numnadamain oz la primavaira. Il Radio Rumantsch ha accumpagnà las festas da La Punt, Ramosch e Sent.
Sent
A Sent èsi tradiziun ch'il pli vegl mat e la pli veglia matta pon diriger il chant dals uffants. Per las mattas fa quai uest onn Claudia Franziscus che dirigia las chanzuns che vegnan chantadas en trais vuschs.
Ils uffants da Sent han cumenzà a chantar en divers lieus a Sur En ed èn silsuenter arrivads cun l'auto da posta a Sent ed han cuntinuà là sin las plazzas dal vitg. Spezial a Sent è ch'ils pli pitschens uffants èn vestgids da nanins.
Ils uffants a Ramosch sa rimnan sin plazza da scola. Là arrivani in suenter l'auter suenter al char. La plumpa la pli gronda sco emprim ed ils auter suondan. Sin la plazza vegn lura dà cun las giaschla e fatg canera en urden.
In dals uffants, il pli vegl mat da la scola, è mintgamai il reverenda. Quel ha dad ir da chasa tar chasa e rimnar ils daners e guardar ch'ils uffants stattan bain en colonna. Cun ils daners vegn lura fatg viadi da scola.
Suenter il sa radunar sin plazza da scola van ils scolars lura enavant tras il vitg. Il fimar è enfin ussa stà tradiziun tar il Chalandamarz. Ils uffants pudevan pli baud mintgamai fimar durant quest di. Quest onn è quai dentant scumandà.
La Punt
Chalandamarz a La Punt
A La Punt hai naivì a bun'ura cura ch'ils uffants èn sa fatgs pront per il til. In brunsin ha stuì patir in zic fitg dal fraid ed è rut tar quests -14°C. Cun ils brunsins èsi pia da far bufatg. Cun las plumpas pon ils uffants dentant dar tut. Ils uffants van da La Punt vers Chamuestg. Là hai dà cacau per ils uffants, quai che fa er basegn en questa fradaglia.
A La Punt pon las mattas er ir a Chalandamarz. Quai plitost per il motiv ch'i ha uschè paucs uffants. Pli baud hani be pudì chantar cun, oz poni er far part. Ils giuvens van davant or, las mattas suondan.


text:
Cun la marschauna returnan las colurs e la vita en il Parc Naziunal.
Il matg poi tuttavia anc dar navaglias pli grondas en il Parc Naziunal. L’avrigl ed il matg ramplunan savens aval grondas lavinas da chaud che stgarpan davent tut fin al tschispet.
Vers la fin da matg èn danovamain libras las emprimas sendas en las regiuns pli bassas e suleglivas dal Parc Naziunal. Turas en regiuns pli autas anc cuvertas da naiv pon ins far pir vers la fin da zercladur. Quest temp paschaivel è adattà per observar ils animals, cunzunt ils utschels èn particularmain activs durant lur temp da cuar.


text:
Daco datti electrisadas e co evitar quellas
- Mardi, 13.2.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 13.2.2018, 11:15, RTR
Cler è: Il corp sa chargia cun sa sfruschar vi da differents materials cun ina tensiun electrica (protons ed electrons) e porta uschia fitg bain lelectricitad.
Per cas ch'ins porta chalzers cun ina sola da gumma u er in material artifizial, na po quella tensiun betg cular en la terra. Cura ch'ins tutga en lura ina chaussa da metal u sumegliant survegnan ins ina electrisada.
Mo daco datti las pli bleras electrisadas durant il temp fraid denviern ?
Perquai chi dat durant lenviern in'umiditad da laria pli bassa. Aria sitga na maina betg electricitad, aria bletscha schon. Quai munta: schigl è pli umid en ina stanza u giuadora, sa chargia il corp automaticamain sur laria. Quai na senta il corp dentant betg. Schigl è dentant memia sitg, resta la tensiun en il corp, enfin chins tutga en insatge che maina lelectricitad.
Co po ins evitar da survegnir piztgadas cun dar maun ad insatgi auter?
Quai pon ins far cun adina puspè dar giu la tensiun. Ins po fa quai cun tutgar en in radiatur, pia in stgaudament. Plinavant pon ins metter in apparat che fa pli bletsch laria en ina stanza, uschia chil corp dat giu automaticamain la tensiun sur laria. Sche pussaivel pon ins era desister da resti sintetic e da chalzers cun ina sola da gumma.
Er in grond tema è lelectrisada vi da lauto
Schins vuls evitar electrisadas dir or da lauto, duess ins durant chins metta il pe ord lauto, tutgar en la carossaria cun lentir maun. Uschia sa reparta la tensiun sur l‘entira palma maun, ed ins na senta nagut.


text:
Suenter la radunanza da delegads a Seewis saja la suprastanza da la PBD anc ina giada sesida ensemen. Tenor il manader dal cumbat electoral da la partida, Gian Michael, avess ina dunna las meglras schanzas. Nums concrets n’ha el betg tradì ad RTR.
La schanza è fitg pitschna, ma la speranza è qua.
Ils ultims dis sajan ids uschè svelt cun la demissiun dad Andreas Felix e la delegada ch'els n'hajan gnanc gì temp da seser ensemen e discutar la pussaivladad. Plinavant saja il temp fitg stretg enfin tar las elecziuns.
Focus sin Parolini
Suenter la decisiun dad Andreas Felix da betg candidar, aveva la PBD annunzià oriundamain da sa focussar sin la reelecziun da cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Chattar in'autra candidata u in auter candidat per la regenza en uschè curt temp, saja pauc realistic, aveva ditg Michael.
Crap da stgarpitsch per Felix è daventà l'affera da cartel en la branscha da construcziun en l'Engiadina. Il focus sin sia persuna e l’Uniun grischuna dals impressaris haja bittà ina nauscha glisch sin la PBD dal Grischun. Per prevegnir donns d'image saja el perquai sa retratg, uschia Andreas Felix.
RR novitads 07:00


text:
A lur 112avla radunanza annuala ha la fundaziun Schiller undrà en tut trais dunnas cun il premi Terra-nova. En la sparta litteratura las auturas Gianna Olinda Cadonau e Fanny Wobman, en la sparta translaziuns litteraras Marcella Pult-Palmara.
L'engiadinaisa Gianna Olinda Cadonau per ses debut liric «Ultim'ura da la not / Letzte Stunde der Nacht» che cuntegna radund 30 poesias bilinguas.
Marcella Pult-Palmera survegn il premi per sia traducziun dal cudesch d'Oscar Peer «Il rumore del fiume». Cadonau e Pult-Palmera pon pigliar encunter il premi ch'è dotà cun mintgamai 5'000 francs, ils 23 da settember a Lavin.
Il premi Terra-nova vegn dà or dapi l'onn 2013 ad auturas ed auturs svizzers che stattan a l'entschatta da lur carriera, sco era a translaturs che translateschan in cudesch d'ina lingua naziunala en in'autra.
RR novitads 12:00


text:
Asteraceae
I Asteraceae i è öna famèa botàneca di Angiospèrme, (öna ólta ciamada Compositae Giseke, con piö de 23000 spéci (Jeffrey, 2007; Stevens, 2001)[2] che le fa che chèsta famèa la sàpes chèla 'ntra le Angiospèrme co la piö grànda richèsa e diversità biològica.
La famìa la g'ha la caraterìstica che i fiùr i regröpàcc endèna 'nfiurescènsa compòsta ciamàda capulì cunturnàda de giöna o piö fìle de bratèe (envòlucro).
El nòm "Asteraceae" el vé del zèner Aster che 'l g'ha la fùrma tìpica de la famìa, la paròla Aster la vé del gréco ἀσtήp che völ dì "stèla" e la fa riferimènt a la fùrma de la 'nfiurescènsa. AL stès tép, el nòm "Compositae", piö ècc ma amò vàlit, el fa riferimènt al tìpo particolàr de nfiurescensa compòsta tìpica a chèsta de la famìa [3] e che 'l se tróa e póche ótre famìe de Angiospèrme.
Le asteraceae la g'ha 'na sèrta 'mportànsa ecològica e econòmica. I mèmber de chèsta famìa i se destreböés de le regiù polàr enfìna ai tròpic, e i g'ha cunquistàt töcc i habitat dispunìbii, dei dezèrcc enfìna a le mòte e dei bósc enfìna a le sìme dei mùcc. En divèrse regiù del mónt le Asteraceae le rìa a furmà 'nfìna al 10% de la flòra locàl. De la famìa fa part en quac zèner che g'ha 'na grànda quantità de spéci, compàgn del Senecio (che 'l g'ha 1250 spéci), el Hieracium (1000 spéci) e l'Helichrysum (600 spéci).
Tra le esènse piö cunusìde de chèsta famìa gh'è per ezèmpe la Camamèla (Matricaria recutita), l'arteciòc (Cynara scolymus), la segória (Taraxacum officinale) e 'l redécc (Cichorium intybus).
Carduus tenuiflorus (Carduoideae) Gerbera sp. (Mutisoideae). Pertya scandens (Pertyoideae) Cichorium intybus (Cichorioideae). Aster novae-angliae (Asteroideae) El supiù d'en Tragopogon pratensis
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Thorne, R. (2007) An updated classification of the class Magnoliopsida (“Angiospermae”). The New York Botanical Garden. USA
- ↑ Jeffrey, C. 2007. Compositae: Introduction with key to tribes. Pages 61-87 in Families and Genera of Vascular Plants, vol. VIII, Flowering Plants, Eudicots, Asterales (J. W. Kadereit and C. Jeffrey, eds.). Springer-Verlag, Berlin
- ↑ International Code of Botanical Nomenclature. Endèl artìcol 18, inciso 5, el dis: "I nòm elencàcc, dopràcc per tradisù, i è tratàcc come vàlicc: Compositae (Asteraceae; tipo, Aster L.)..."


text:
Al Tribunal penal federal a Bellinzona cumenza il glindesdi il process cunter 13 Tamils che duain avair finanzià da la Svizra anora ils Tamil Tigers en Sri Lanka. Ils accusads duain avair ramassà passa 15 milliuns francs tar Tamils ch'èn fugids en Svizra – quai cun metter quels sut squitsch e per part cun sfurzar els da prender si credits pitschens tar bancas.
I sa tracta dal pli grond process ch'ha fin uss gì lieu al Tribunal penal federal a Bellinzona: Trais derschaders, 3 procuraturs publics, 3 accusaders privats e 13 accusads.
RR novitads 08:00
Guerra civila en Sri Lanka
L'organisaziun paramilitara Tamil Tigers ha cumbattì tranter il 1983 ed il 2009 per in stadi independent en il nord da Sri Lanka. Cura ch'ils cumbats han cumenzà èn millis da Tamils fugids en Svizra. La guerra civila ha terminà cun ina victoria militara da las truppas da la regenza, ch'han ina maioritad singalaisa.


text:
Tujetsch
Tujetsch a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1693 abitant e una süperfiss de 134 km², e al se tröva a una altitüden de 1450 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tujetsch a l'è tacaa ai cumün de Airolo (TI), Andermatt (UR), Disentis/Mustér, Gurtnellen (UR), Medel (Lucmagn), Quinto (TI), Silenen (UR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tujetsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1237 col nom de Thiuesch.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufiziala del cumü de Tujetsch l'è 'l rumanc, chi parlaa in d'una variant del sursilvan da squas tüta la popolazion, cume l'è anca indicaa in de la tabela chi desutta, relativa ai ültim censiment:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Tujetsch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Sedrun in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Tschamut in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tgi na ha betg sco uffant giugà cun Legos. Dentant ins na aveva mai avunda tocca per bajegiar quai ch'ins vuleva. Bunamain 30 uffants da 8 enfin 12 onns da la Surselva han savì realisar in siemi. Bajegiar ina entira citad cun Legos. Ina citad cun chasas, restaurants, hotels, plazza aviatica e schizunt ina baselgia.
1 tonna legos
Per bajegiar la citad è stada a disposiziun bunamain 1 tonna legos. La citad è vegnida bajegiada en ina stanza dal center da la plaiv evangelica libra a Glion sin pliras maisas stuschadas ensemen. Autras maisas repartidas en la stanza èn ils plazs da lavur. Ils tocs ch'ils uffants dovran per bajegiar las chasas èn repartids en chistas sin ils sems e sin maisas agl ur da la stanza.
Sco emprim ina chasa da retscha
Sco emprim sto mintga uffant bajegiar ina chasa da retscha da 4 auzadas. Tar quella è mo la furma dada. Ils detagls e la colur sa mintgin eleger tenor ses gust. Suenter san els eleger ina chasa pli gronda sco p.ex. in stadion da ballape.


text:
Chasa da vacanzas per colonias
Lavin ha caracter e vita
Lavin es ün cumün da paurs chi’s rechatta d’immez l’Engiadina Bassa. Il fat cha l’architectura es influenzada dal Süd ha seis motivs i’l incendi desastrus dal 1869. Trais persunas attempadas sun mortas lapro e var 300 sun restadas sainza tet. La miseria es statta gronda ma eir la solidarità. La collecta da munaida, precursur da la Chadaina da furtüna, ha importà CHF 67‘207.25. Il don percunter s’ha muntà a raduond CHF 700‘000.-. La reconstrucziun dal cumün dess gnir fatta, tenor decisiun dal Pitschen Cussagl dal Grischun, tenor ün plan precis. Ils protocols dal cumün tradischan implü cha la gronda part dals accordants chi han refabrichà las chasas d’eiran Talians cun derivanza da la Lombardia.
Lavin es üna fracziun dal cumün da Zernez ed es magara autonom. Ils ca. 200 abitantas ed abitants e sia mansteranza sun fich activs. Lapro toccan ot paurarias agriculas, duos hotels cun restorant, ün bistro a la staziun, üna furnaria, üna giardinaria biologica (lur manaders fan d’inviern d’artists e prodüan keramica), ün installatör sanitari, duos falegnams (ün d’els fa guitarras) ed ün chanastrer. La populaziun ha salvà da maniera solidarica la butia da cumün ed ella pissera cha la butia possa exister a lunga vista. I vala la paina da tour suot ögl il cumün da Lavin. Nus ans allegrain da Lur visita.
Descripziun dal object
La Chasa per colonias da vacanzas spordscha plazza per ca. 40 persunas e guarda oura sco segua: Entrada vers süd gio’l plan suot cun access in chadafö*, piertan, local da garderoba , local per skis e giodan da depositar, local per as lavar, tualettas, local per süantar büschmainta, our il liber üna maisa per giovar a pingpong. Entrada vers nord i’l plan terrain in la sala gronda (fin 60 plazzas), chaista da ballapè, ascensur per mangiativas, sala pitschna (ca. 30 plazzas) cun paraid per stumplar, gronda terrassa. Tract da durmir sül prüm plan cun las trais chombras Zeznina, Piz Mezdi e Lavinuoz, üna chombra singula, üna dubla (atach da telefon [no. 081 862 27 37] cun atach da WLAN) sco eir indrizs sanitaris. Tract da durmir sül seguond plan cun las duos chombras Plans e Plattas e duos chombras dublas sco eir indrizs sanitaris.
*La chadafö es drizzada aint per cuschinar bain per fin 60 persunsas.
Predschs
Predschs racumandats per persuna e pernottaziun a partir da quatter dis
Il consüm da forza, ils cuosts supplementars, la nettionda finala e las spaisas da telefon vegnan miss in quint separadamaing.
Tour a fit / reservar
Per dumondas da reservaziun per plaschair contactar a nus cun indicaziun da temp e quantità da persunas sur
Anna Margaritta Filli
Somchants 3
7543 Lavin
Tel. 081 862 26 19
Natel: 077 479 03 79
chasafliana@bluewin.ch
Anna Margaritta Filli
Situaziun / arriv
A Lavin as riva bain cul tren o cul auto. Il viadi da tren via tunnel dal Vereina (pussibel eir da chargiar l’auto sül tren) importa davent da Turich be duos uras. Cun l‘auto as riva a Lavin sur ils pass dal Flüela, Alvra, Güglia, Malögia, Bernina o Fuorn. D’inviern es la colliaziun sgüra eir da l’Austria (tunnel da l‘Arlberg).
A la staziun da la Viafier retica as riva in trais minuts e pro la butia e la posta da cumün as riva a pè in duos minuts. Territoris da skis e loipas da passlung, Scuol-Ftan-Sent (a Ftan eir via da schlitra), Zuoz e Clostra. A Lavin eir Pony-Lift e via da schlitra. A Zernez (9 km) e Scuol (16 km) daja pussibiltats attractivas da far il bogn (bogn cuvert e Bogn Engiadina). Lö da partenza per far excursiuns multifarias d’inviern e d‘instà. Stupendas pussibiltats per far spassegiadas aint il Parc Naziunal e seis contuorns.
Sül territori da Lavin (fusiunà a partir dal 2015 cul cumün da Zernez) as rechattan ils incumparabels „Lais da Macun“. I’s tratta dad üna platta da lais cun daplü co 20 lais da muntogna plü pitschens e plü gronds. La gita alpina fin pro l’unica enclava, chi fa part daspö il 2000 dal Parc Naziunal Svizzer, es extraordinaria. Il meglder access s‘haja davent da Zernez sur il Munt Baselgia e la Fuorcletta da Barcli. Pels prüms 600 meters dad otezza davent da Zernez fin a Plan Sech (cunfin dal god) po gnir organisà, sün preavis, ün taxi. Üna colonia da capricorns viva in quist territori. Davo la plazza per far la posa (chi’d es signalisada) pro‘l „Lai dal Dragun“ segua la schmuntada sur l‘Alp Zeznina ed inavant fin a Lavin.
Lavin es ideal sco lö da partenza per excursiuns e quai grazcha a la vicinanza da las valladas cunfinantas ed al bun access.
Istorgia dal fabricat
Il grond success da la Scoula da Paurs Lavin, fundada dal 1957, ed il schlargiamaint da la spüerta eir per duonnas, decisa dal 1960, han pretais bain svelt üna soluziun a reguard s-chaffir localitats da scolaziun adattadas. Las staintas intensivas da ravarenda Rico Parli han pussibiltà cha la società fundada nouv ha pudü cumprar ün edifizi d‘economia adattà e til ingrondir. Als 22 october 1961 ha gnü lö la festa d’inauguraziun da la chasa da scoula e da vacanzas. Il nomer da partecipantas e partecipants s’ha augmantà cuntinuadamaing da maniera cha dal 1980 ha gnü da gnir ingrondida la sala. I sun seguits plüs adattamaints plü gronds e plü pitschens (nouva chadafö etc.). Dürant ils ons 2013/14 sun gnüts isoladas las fatschadas e la tettaglia e nouvas fanestras sun gnüdas montadas. A l’intern sun gnüdas fattas, sper differentas lavurs da renovaziun, nouvas installaziuns sanitarias. Cun quista renovaziun cumplessiva vain nus megldrà nossa spüerta per bainquant. Il stabilimaint as rechatta actualmaing in ün bun stadi chi correspuonda plainamaing a las pretaisas d’hozindi.
La Chasa Fliana spordscha pustüt a scoulas e gruppas pussibiltats dad allogi adattadas. Numerusas persunas profitan da nossa spüerta chi contribuischa sgür al contact social culla populaziun da nossa regiun. La suprastanza da la società „Lö d’inscunter, Chasa Fliana, Lavin“, ed ils collavuraturs s’allegran da pudair spordscher a noss giasts da vacanzas ün allogi modern per ün predsch favuraivel.
Giubileum 50 ons scoula da paurs Lavin
Plan da fabrica
Chasa Fliana
Plan suot
Entrada vers süd ingio chi pon gnir depuonüts büschmainta, s-charpas ed ogets da sport. I sun avant man eir tualettas pella sala, ün local da lavar per colonias, la chadafö sco eir ün local da’s lavar ed ün local da tecnica.
Grundriss UG
Plan terrain
La sala serva sco local per mangiar, scolaziun e seminari e quai eir per arrandschamaints publics. La nouva terrassa dà daplü pussibiltats da trar a nüz la sala.
Grundriss EG
Prüm plan
Sper locals da durmir e da büro sun avant man trais stanzas da durmir cun 22 lets da chomp e cun las s-chaffas chi toccan pro. Sco installaziuns sanitarias stan a disposiziun trais duschas, duos tualettas ed ün büglin lungaint per as lavar.
Grundriss 1. OG
Seguond plan
Sper las duos stanzas dublas per manaders sun avant man duos stanzas da durmir cun dudesch lets da chomp e cun las s-chaffas chi toccan pro. Sco installaziuns sanitarias stan a disposiziun trais duschas, duos tualettas ed ün bügl lungaint per as lavar.
Grundriss 2. OG
Fatschada nord-ost cun la pittüra da Madlaina Demarmels
Ascensur da mangiativas
Plazzas da sport
Maisa da pingpong davant chasa, plazza da sport pro la chasa da scoula Lavin, trais minutas a pè, plazza da ballapè a Susch, trais kilometers opür a Zernez, 10 kilometers distanza, ragiundschibel cul tren sainza problems.


text:
Gia a l’entschatta dal duel ha Tsipras exclus che sia partida la Syriza vegnia a furmar ina coaliziun cun la partida conservativa. Ina gronda colliaziun fiss ina coaliziun betg natirala, ha Tsipras ditg. Pussaivel saja dentant che sia partida sa collia cun partidas pli pitschnas.
Meimarakis da sia vart n’ha betg vulì excluder da principi ina coaliziun gronda per manar il pajais ord la crisa. La Grezia basegnia ina squadra naziunala politica, ha Meimarakis ditg.
Tut las retschertgas mussan per dumengia che vegn in cumbat piz a cup tranter la partida da Tsipras Syriza e la partida conservativa da Meimarakis.
RR Novitads 09:00


text:
Terra crea
La terra crea (variant: creda, crena, greda, cleda[1][2]), ciamada anca terra rossa o gisc[3] l'è on deposet che 'l vegn de la decomposizion di sass che contegnen el feldspad (per esempi el granii). La nass in d'on process natural de temp variabel de desenn de mier de agn. Ona voeulta generada, la terra crea la se produs in su lisivazion a oriziont de cumulazion.
Del pont de vista fisegh a l'è on coloid, cont ona particola proppi piscinina e 'na superfis lissa. El diameter di particoi el gh'ha de vess sotta i 0,002 mm. In la frazion testural la terra crea la pò 'vèggh anca di particoi minga minerai, i fitolitt. Del pont de vista chimegh, inscambi, l'è on silicad idrataa de l'alumini.
A l'è ona terra ladina che la ven doperada despess per fa su di vas e di laterizzi.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm crea el vegn del latin "crēta", in del sens de "terra che la riva de l'isola de Creta"[4]. El termen l'è cognossuu in lombard, piemontes, arpitan, venet e romagnoeu, oltra che in napoletan e sicilian. Inscambi, in italian la creta l'è apena vuna di varietà de la crea. A l'è spantegaa anca l'italianism argilla (de origin greca), che l'è 'l termen pussee doperaa in di lengov romanz.
Inoltra cre(d)a l'ha faa nass di nomm de sit, indè che probabilment a ghe n'era ona motta: per esempi Credera, in del Cremasch.


text:
Bestgas selvadias, bestgas raffantas, bestgas privlusas!
- Dumengia, 11.8.2013, 17:25
Davart lufs, urs e lufs-tscherver
En la sisavla e gia penultima ediziun dal «Sas anc?» da questa stad preschenta Arnold Rauch bestgas selvadias, animals che fan tema ad in u l’auter dapi ch’els èn returnads en il Grischun. Dapi lura datti era raschun da discussiuns sche betg perfin dispitas: Il luf-tscherver, il dretg luf ed cunzunt l’urs!
L’entir 20avel tschientaner ha la glieud vivì senza vegnir confruntà cun l’urs siond che quel è extinct gia avant bunamain 100 onns. Ed ussa, en il 21avel tschientaner èn els puspè qua, ils trais gronds predaturs europeics.
La Televisiun Rumantscha aveva gia fatg patratgs avant passa 20 onns, dumandond tge che capitass sch’els vegnissan e tge che schabegia cura ch’els èn arrivads, singuls, sco preavis a la situaziun dad oz.


text:
Bainvegni tar l'administraziun da taglia
Termins per inoltrar
Per inoltrar la decleraziun da taglia 2016 valan ils suandants termins:
- 31 da mars 2017 per persunas cun activitad da gudogn dependenta, per scolaras e per scolars, per studentas e per students, per pensiunadas e per pensiunads, per persunas senza activitad da gudogn sco er per cuminanzas d'ertavlas e d'ertavels;
- 30 da settember 2017 per persunas cun activitad da gudogn independenta, per societads simplas e per persunas domiciliadas ordaifer il chantun cun interpresas en il chantun Grischun;
- 30 da settember 2017 per persunas domiciliadas ordaifer il chantun cun immobiglias en il chantun Grischun (obligaziun limitada da pajar taglia).
Taglia sin las entradas e sin la facultad
Software da decleraziun SofTax GR NP
Suenter avair installà la versiun da standard da SofTax GR NP sin in computer pon vegnir fatgas resp. emplenidas davent la versiun SofTax 2016 NP maximalmain 10 (enfin SofTax GR 2015 NP maximalmain 5) decleraziuns da taglia da persunas natiralas sin quest computer (windows u mac). Licenzas da mandats e da raits per emplenir in dumber pli grond da decleraziuns da taglia resp. per applitgar la software sin plirs computers pon vegnir cumpradas sur ils partenaris da distribuziun da l'administraziun chantunala da taglia.
Ina versiun rumantscha da la software da decleraziun SofTax GR n'exista betg. Sur ils links che vegnan publitgads qua sutvart vegn chargiada giu la versiun tudestga u taliana.
Download SofTax GR NP
Perioda fiscala 2016 – mussavias e fegls d'infurmaziun
Taglia sin il gudogn e sin il chapital
Suenter l'installaziun da la versiun da standard SofTax GR JP pon vegnir fatgas resp. emplenidas sin il computer (Windows u Mac) maximalmain 5 (fin SofTax GR 2015 JP maximalmain 2) decleraziuns da taglia per persunas giuridicas u per societads da persunas (societads collectivas, commanditaras e simplas). Licenzas da mandats e da raits per emplenir in dumber pli grond da decleraziuns da taglia resp. per applitgar la software sin plirs computers pon vegnir cumpradas sur ils partenaris da distribuziun da l'administraziun chantunala da taglia.
Ina versiun rumantscha da la software da decleraziun SofTax GR n'exista betg. Sur ils links che vegnan publitgads qua sutvart vegn chargiada giu la versiun tudestga u taliana.
Download SofTax GR JP
Taglia sin il gudogn tras la vendita da bains immobigliars
SofTax GR GGSt gida a far decleraziuns da taglia per gudogns tras la vendita da bains immobigliars. Ma SofTax GR GGSt po er vegnir duvrada per calculaziuns da taglia che servan ad eruir l'import da garanzias.
Per evitar da stuair dumandar suenter nunnecessariamain e per evitar sbagls en connex cun l'elavuraziun èsi indispensabel ch'i vegnian inoltradas mo decleraziuns da taglia cun SofTax che han il numer da referenza correct. Il numer è stampà sin la decleraziun da taglia ch'As è vegnida tramessa sin palpiri u sin la brev d'invitaziun d'inoltrar la decleraziun da taglia. Sche SofTax GR GGSt vegn duvrada per calcular e per eruir l'import d'ina garanzia, po vegnir duvrada per quai (dentant betg per l'inoltraziun da la decleraziun da taglia) il numer da referenza 999 999.
Ina versiun rumantscha da la software da decleraziun SofTax GR n'exista betg. Sur ils links che vegnan publitgads qua sutvart vegn chargiada giu la versiun tudestga u taliana.
Download SofTax GR GGSt


text:
Assioma dal cungjuunt da le parte
In matemàtica, l'assioma dal cungjuunt da le parte al è ü di assiòom da Zermelo-Fraenkel da la teuría assiumàtega di cungjuunt. Íntal lenguagg furmaal di assiòom da Zermelo-Fraenkel, l'assioma sa l scriif:
Cuma l’inclüsiú a l’è definida furmalameent par :
la scritüra da l'assioma la pöö sa semplifiá in :
u in d'òolt tèrmen:
- Par cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt P taal che cada cungjuunt F al è un elemeent da P si e noma si al è una paart da E.
Sa l pöö druvá l'assioma d'estensiunalitaa par pruvá che cheest cungjuunt P al è ünich par E daa. A apelemm ul cungjuunt P « cungjuunt da le parte da E », e al nutemm « » (u « »).
L'assioma dal cungjuunt da le parte al è generalameent cunsideraa cuma incuntestàbil, e al, u ü daj söö equivaleent, al pariss in dabot tüta assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt.


text:
Sinsàla
La sinsàla (Culicidae, zanzara in italiàn) 'l è 'n insèt d'l órdan di ditér. Al fémni dal sinsàli i gh'aṅ 'n aparâ bucàl ch'a gh parmét ad pùnśar gl'atri bèsti e 'd ciuciàr-ag al sang, dimóndi ric ad pruteìni, ch'i gh vōlan séns àtar par far maduràr i sò óṿ. La sinsàla la pōl èsar un vetōr ad traśmisiòṅ ad malatìi cuma la Chikungunya o la Malària.
Fra i sò predadōr naturài a gh'è al papastrèl e la rundanina.
Aspèt
Al sinsàli i gh'aṅ un còrp lung, sutìl e delicâ (generalmènt da 3 a 8 mm, a 'l màsim 15 mm). Al còrp dla fémna 'l è dimóndi difarènt da quél dal masć: al fémni i gh'aṅ un bśi ch'al pōl andàr dèntar a la pèl par ciuciàr al sangṿ, i masć invéci i gh'aṅ di anténi cun dal sédli più lunghi e pini.
Biulogìa
Cicclo e śvilup embriunàl
Generalmènt al sinsàli i pōlan parturìr 15 vòlti 'l an. Al śvilùp post-embriunàl al gh'à quàtar stadi ad larva e òṅ ad pupa. Tuta la faś ad śvilùp la s fà in dl'àqua e la gh'à na duràda ch'la càmbia a secónd dla temperadùra e dal clima. In Istâ al śvilùp dal larvi al pōl andàr a cumpimènt in pôc dè méntar p'r al stadi ad pupa i gh vōlan 2 o 3 dè. Generalmènt, al śvilùp dla sinsàla la và da quàtar dè a 'n méś.
I masć grand i vìvan mediamènt 10-15 dè méntar al fémni i scàmpan da 'n méś (in Istâ) a 4-5 méś (quànd i pònsan durànt i méś fréd).
Depuśisiòṅ di óṿ
Dòp avér ciuciâ al sangṿ, al fémni i métan dèntar i sò óṿ (da 100 a 500) in dl'àqua stagnànta. Al larvi, e dal vòlti anc i óṿ, i fànan di ferumòṅ par spìnśar gl'atri fémni a far i óṿ anca lōr, sèmpar in cal pòst.
Quànd i nàsan, al larvi i n gh la càvan minga a tiràr al fiâ da sót àqua ma i gh'aṅ biśógn 'd andàr in superfìsi.
Quànd a gh'è pôc da magnàr, al larvi i pōlan magnàr-as l'una cun cl'atra. Di atri vòlti a sucéd ch'al larvi più grandi i mòlan dal sustànsi tòsichi adòs a quéli ch'i èṅ più pìculi.
Riprodusiòṅ
Quànd i tàcan a vulàr, al sinsàli i tàcan subìt a magnàr dal sustànsi fati ad sùcar. I masć i capìsan se na fémna l'è prónta par cupiàr-as scultànd al rumōr particulàr ch'la fà quànd la vóla. Dal cant suo a 'l fémni i gh piàśan i masć ch'i s métan tut insém ad nòt faghénd di grup 'd insèt ch'i bàlan. Na fémna la pōl cupiàr-as cun soquànt masć ma sōl al prim 'd lì lōr 'l è bòṅ ad fecundàr i óṿ ma 'l è a basta par tuta la sò vita.
Par far maduràr i óṿ, la fémna la gh'à da far un past ad sangṿ ciuciànd 5 ml o anc da piò ad lìquid rós par puntùra.
Sinsàla Tigra
Da i an Nuànta a gnir a 'dès l'è gnuda fóra na rasa ad sinsàli che dal nòstri bandi la n s éra mai vduda: la sinsàla tigra (Aedes albopictus, zanzara tigre in italiàn). C'l insèt lè al s ciàma acsè parchè 'l è pîṅ ad righi bianchi e négri adòs.
A difarénsa dal sinsàli cumùni, la sinsàla tigra la punś durànt al dè e minga sōl ad sira o ad nòt cuma cl'atra.
La daśvèṅ da 'l sud-est aśiàtic e l'è dimóndi rabìda e śvélta. La s cata dimóndi vòlti in campàggna, da spés a l'ària vèrta, e l'è bòna ad pùnśar anc se òṅ al gh'à di vistî adòs.
Sinsalòṅ
In di campàgni emigliàni a s pōl catàr anc 'n àtar insèt d'l órdan di dìter: al sinsalòṅ (Tipulidae, tipulidi o zanzarone in italiàn).
Cuntrariamènt a quél ch'a s pōl pinsàr, al sinsalòṅ al n ciùcia minga al sangṿ ma 'l è vegetariàṅ.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Emmen (LU)
Emmen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 28481 abitant.
El cumün de Emmen al se tröva a una altitüden de 427 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchrain, Ebikon, Eschenbach, Lüzerna , Neuenkirch, Rothenburg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Emmen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de Emau.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- BBC report on the Emmen citizenship tests
- Emmen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Emmenbrücke in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sco quai che la direcziun communitgescha hajan ins nudà cleramain dapli pazients svizzers aifer curt temp.
Quest svilup positiv saja surtut d'engraziar als novs contracts da tariffa cun las assicuranzas da malsauns ed a la cooperaziun cun ils ospitals universitars svizzers.
Il settember 2013 aveva la clinica autalpina stuì annunziar l'insolvenza. Bun in mez onn pli tard aveva l'interprendider e milliardari Klaus Michael Kühne però cumprà la clinica e mess il crap da fundament per ina reorganisaziun dal manaschi.
RR novitads 10.00


text:
Il fossil chattà è 20 centimeters lung. Il chau è pli grond ed il corp è pli curt che tar las sorts enconuschentas. Foreyia maxkuhni è il num da la razza nova chattada en Grischun tar la Ducanfurgga a Tavau sin 2'740 meters sur mar.
Las stresas da chaltschina sin la Ducanfurgga tranter Tavau e Bravugn èn in paradis per paleontologs. Dapi radund 30 onns chattan ils scienziads là fossils da dinosauriers, plantas e peschs.
Il paleontolog da hobi Christian Obrist ha s'occupà dal fossil
La platta da crap cun en ils fastiz è vegnida transportada cun l'helicopter davent da Tavau. En lavur da detagl ha lura Christian Obrist preparà il fossil. En differents pass ha el pulì e «fatg bella» sia scuverta.
Lionel Cavin, expert per peschs fossils en il museum d'istorgia natirala da Genevra, ha lura congualà il pesch grischun cun auters fossils.
Betg be x in pesch-barlocca, ma ina razza nova
La diagnosa da l'expert: Il pesch chattà avant trais onns en Grischun tutga tar razza da pesch-barlocca. Tenor Heinz Furrer, l'anteriur curatur da l'institut paleontologic da l'Universitad da Turitg, è la nova razza surtut interessanta per l'istorgia da l'evoluziun.
Als 20 d'october era il pesch vegnì preschentà a Genevra per l'emprima giada a la publicitad. Il fossil è pel mument mess ora en il Museum da la Natira a Cuira, ensemen cun auters fossils chattads en Grischun.
RR actualitad 17:10
Ils peschs-barlocca
Tar il pesch chattà na sa tractia quai betg mo dad ina spezia nova, ma schizunt dad in gener nov da peschs-barlocca. Ditg aveva la scienza pensà, ch’ils peschs sajan morts ora en il temp dals dinosaurs. En il 20avel tschientaner han scienziads dentant puspè chattà peschs-barlocca.


text:
smartvote è in agid d'elecziun concepì a moda scientifica. A basa da dumondas specificas e dumondas davart l'opiniun vegnan elavurads ils profils politics da las candidatas e dals candidats e memorisads en ina banca da datas. Las votantas ed ils votants pon alura respunder a las medemas dumondas. smartvote recumonda alura las candidatas ed ils candidats che correspundan il meglier a la tenuta politica persunala.
smartvote datti dapi 2003. La pagina vegn sviluppada e mantegnida da Politools, in’uniun senza finamiras da rendita. Durant las elecziuns naziunalas da 2015 è smartvote vegnì duvrà rodund in milliun giadas.
smarvote lantscha punctual sin l’atun d’elecziuns ses blog – cun infurmaziuns ed analisas per l’agid online per las elecziuns e cun purtrets da partidas. Smartvote vul purtar glisch en la tschungla dal cumbat electoral. E quai vul era il blog da Smarvote.
Perquai, guardai sin noss blog: blog.smartvote.ch
Vossa visita faschess plaschair!


text:
Memory Tour el marcau vegl
La Memory Tour ei ina palponta guida atras il marcau vegl da Glion. En gruppas retschercan ils scolar(a)s il passau dil marcau vegl. Ina purschida da mira!cultura per camps da vacanzas e classas da scola dil scalem miez (9-12 onns).
Datums tenor cunvegnientscha, cuoz 120 min., tel. +41 81 925 41 81 (museum) ni per Formular
Retrospectiva sin las occurrenzas 2016
Archiv ni pupi vegl? Experts giudicheschan vos documents vegls
Sonda, ils 29 d'october 2016, 9.30 - 16.00 uras cun bistro.
Mantenis Vus a casa vegls scartirams ni veglias brevs, che dat a Vus da lignar? Schaien tier Vus el surcombras scartiras da maun, cudischs da menaschi, correspondenzas, fotos, films ni porta tuns vegls, e saveis bu nua metter? Vegni a Glion e mussei Vos scazis als experts digl archiv cantunal e dalla biblioteca cantunala dil Grischun. Quels documents vegls savessan esser da gronda valur culturala.
Casa Cumin, CHF 8
RETROSPECTIVA sin il referat 1799 - in onn da sgarschur per la Surselva ed il Grischun
Mardis, ils 3 da matg, allas 20.00 uras
Da 1799 tochen 1802, duront l’uiara da coaliziun, stuevan las vischnauncas dalla Surselva dar, bugen ni nuidis, quatier alternativamein a truppas franzosas ed austriacas. Ils 3 da matg 1799 ei la milissa territoriala sursilvana, il landsturm, semessa el cumbat sper Reichenau/La Punt, cun ina tecnica da far uiara munglusa encunter l’armada franzosa. Gaudenz Schmid da Cuera raquenta en siu referat dils motivs da quei drama.
RETROSPECTIVA: Il Meister da Vuorz alla tablada
Sonda, 3 da settember, allas 14.00 uras
Blanche Keeris ei commembra dil Comthurey alpinum, ina societad che sestenta da presentar a moda viva ina gruppa da viandonts dil temps medieval. 2010 ha la gruppa Comthury alpinum giu siu camp d’atun sil Munt s. Gieri. Sco cuschiniera sa Blanche Keeris tgei spisas che vegnevan messas sin meisa dil temps dil Meister da Vuorz ed en in referat dat ella investa en las manieras da meisa dil temps miez, ed ella presenta rezepts e culinaricas specialas.
Casa cumin Glion, 7 frs.
Maletgs dil referat "1799 - In onn da sgarschur per la Surselva ed il Grischun" dils 3 da matg 2016
RETROSPECTIVA sin il luvratori da sprayar cun Mathias Durisch
Sonda, ils 9 d'avrel, 9-17 uras
Tgei giavischs pil futur han ils giuvenils da Glion e contuorn? Il Museum Regiunal Surselva e la lavur da giuvenils Glion han purschiu ina plattforma speciala per exprimer tals giavischs: in luvratori da sprayar.
Rapports da pressa, maletgs ed in video dil luvratori da sprayar d'ils 9 d'avrel 2016
Art or dal vapurisader – in workshop da sprayar per giuvenils - mirar ils video
RETROSPECTIVA sin il concert "Der Sonnen Glanz" - musica dil temps medieval e dalla renaschientscha
Gievgia, ils 25 da fevrer 2016 en la baselgia da Vuorz, 20 uras
La baselgia da Vuorz cun ses frescos enconuschents ha purschiu idealas cundiziuns per la musica dil duo "Mittelalter-Spiellüt". Cordial engraziament a Jonathan Frey ed Jeannine Gloor per quella biala e divertenta sera d'unviern!
Maletgs ed in video dil concert
RETROSPECTIVA: excursiun silla ruina dil casti da Frundsberg
Sin viseta tier Heinrich da Frauenberg: sonda, ils 10 d’october, 14–16 uras
Da ballezia aura d'atun ein entuorn 25 persunas vegnidas a Ruschein per viagiar communablamein si tier la ruina dil casti da Frundsberg (Frauenberg), situada sin in crest el sidvest dil vitg. La dimensiun dil stabiliment punctuescha l’impurtonza dalla dimora dils da Frauenberg. Suenter l'inspecziun dalla miraglia imposante e las explicaziuns da Gion Mathias Cadruvi e Rosmarie Bartholet dalla Fundaziun Ruina da Frundsberg accumpignau dat in bien aperitiv eis ei puspei iu a Ruschein. Ell'ustria Alpina ha Markus Burgmeier (Balzers) referiu sur d'il castellan Heinrich da Frauenbergcavalier sco cavalier da turnier e trubadur. Duront il referat han ils affons astgau sittar sut provediment professiunal da Marius Hublard e Jürg Hassler paliet ed artg. In di plein sulegl e surpresas per grond e pign.
L'excursiun ei vegnida organisada dil Museum Regiunal Surselva en collavuraziun cun la fundaziun Ruina da Frundsberg
Maletgs dall'excursion "Sin viseta tier Heinrich da Frauenberg" ils 10 d'october 2015
RETROSPECTIVA: Prelecziun "La stria da Dentervals"
Margis, ils 15 da settember, 20–21.30 uras
Entuorn 20 audituras ed auditurs han enflau la via en la Sala terena dil museum quella sera plein brentina ella val. "Brentina ella val", aschia entscheiva il roman «La stria da Dentervals» da Hubert Giger. Era sch'ei setracta dat in roman, se basa el sin fatgs bein rescherschai. Denter 1590 e 1732 ein 300 persunas vegni accusai en Surselva pervia da striegn e silmeins 120 scavazzadas. Era el cumin da Glion/Foppa han denter 1650 e 1700 giu liug process encunter strias. Il roman "La stria da Dentervals" meina anavos egl onn 1674, nua che la dertgira criminala da Mustér enquera ina culponta per eveniments inquietonts succedi ella vischnaunca. Engraziel zun fetg Hubert Giger e Jano Felice Pajarola per quella prelecziun consistenta plein tensiu.
Tgi che ha munchentau sa mirar sutvart las fotografias dalla prelecziun.


text:
bigT, il niev, vegl local da sault e d'après-ski a Sedrun/Dieni alla staziun dalla arena da skis Andermatt Sedrun ha aviert sias portas, ils 29 da fenadur 2017.
Il bigT sepresenta en niev vestgiu e survescha sco local da sault e party, sco bar d'après-ski ni semplamein sco liug da sentupada per giuven e vegl per „chillar“ ella lounge ni sedivertir tier in billiard, tschutti ni dart.
Duront la stad 2017 vegnan differents events organisai. Sper l'avertura dils 29 da fenadur ha liug la „Summer Night Party“, ils 26 d'uost l`emprema „fiasta d`october“, ils 14 d'october. Duront igl unviern ei il bigT aviarts mintgadi naven dallas 15:00 - 21:00 uras sco bar d'après-ski. Las fin d`jamnas e sur Nadal e Daniev ei la disco aviarta tochen tard viaden ella notg.
In’ulteriura purschida ei d`affittar la localitad cun entir inventar, seigi quei per nozzas, apéros, natalezis, sesidas ni per occurrenzas specialas. Bugen stein nus a disposiziun per damondas ni offertas.
Nus selegrein fetg sin Tia viseta el bigT!
Il team dil bigT


text:
La Under 8 ą n sada ai 25 de fauré fat pea pra n turnoi a Corvara. L fova l prim turnoi da Carnescią che l HC Alta Badia ą metł a jģ. L ą fat pea sies scuadres: l Bulsan Academy, l Toblach, l Sterzing, doi scuadres dlAlta Badia y l Gherdėina. Ai mutons ti ąl sapł scialdi bel y i ova na gran legrėza cun la copa che i ą giapą nce sce i ie ruvei ultimi. Rengrazion l HC Alta Badia per l bel di che nosc pitli ą pudł passé.
U12 Gherdėina - Maran 3:2 (0:1, 1:1, 2:0)
N sada ai 25 de fauré ą la Under 12 jugą contra l Maran. Cun chėsta partida y la proscima, che sarą duman sada ai 4 de fauré, sla fajerą chėsta doi scuadres ora per l 9. y 10. post dl campionat 2016/17 dla scuadres dl Südtirol. Tl prim tėmp dla partida de n sada ą l Gherdėina sparanią mpue la forzes perdan 0:1. Tl segondo tėmp ą Raphael Stenico valivą ora. Riesc do fova inņ l Maran danora, nsci stajņvela 1:2. Tl terzo tėmp ą i mutons metł l turbo y ti ą lascią al Maran puecia pusciblteies de fé goi. Te chėsc tėmp ą Leo Moroder fat l prim gol y do mé 2 menuc ą nce Nicolas Hofer fat l gol che ti ą permetł ą nosta scuadra de vėncer la partida.
U16 Eppan - Gherdėina 4:2 (1:1, 1:0, 2:1)
Purtruep ą la Under 16 perdł chėsta partida contra l Eppan n sada ai 25 de fauré. La partida fova perdrėt ntan duc i trėi tėmps de juech bėndebņ valiva, ma mpo ne ąla nia tlecą a la vėncer y do che l trainadėur ą tėut ora l verdiaporta iel mo tumą l cuarto gol per i averseres a cassa ueta. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner y Tim Linder.
U19 Alleghe - Gherdėina 0:5 (0:2, 0:0, 0:3)
La scuadra dla Under 19 ie n lunesc ai 27 de fauré furneda a Alleghe a fé si partida de campiunat. I mutons dl Gherdėina ą vencił do la rata saurģ per 5:0 contra n averser plutosc dėibl, ma la fova mpo una dla plu stleta partides de chėsta sajon. Tl prim tėmp ąi jugą mo drėt bėn, ma tl segondo y terzo tėmp ne nąi nia plu drė jugą deberieda, giapan nce vel' menut de straufonga de massa. Per l Gherdėina Juri Runggaldier (3), Simon Piccolruaz y Damian Bergmeister fat i goi.
Serie C Gherdėina - Sterzing 7:2 (2:0, 2:0, 3:2)
La serie C ą jugą n vėnderdi ai 24 de fauré n cėsa contra l Sterzing. N messova cialé de vėncer a duc i cosć sce n ulova mo avėi na puscibltą de ruvé ti playoff, y nsci iela nce stata. I ą vencił per 7:2 contra na scuadra ulache i se ą scenó perdrėt for stentą dassėnn. L averser ne fova mei periculėus y l Gherdėina ą cumbatł nchin al ultim menut per ne se lascé nia mucé ora dla mans chėsta vėnta. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Gabriel Senoner (2), Diego Glück, Andreas Vinatzer, Samuel Moroder, Damian Bergmeister y Lukas Mair.
Partides di jėuni n cėsa: N sada ai 4 de merz dala 16.00 juega la U16 contra l Kaltern. N dumėnia ai 5 de merz dala 10.00 fej la U14 contra l Vinschgau y la Serie C dala 18.00 contra l Valpellice.
FOTO: L verdiaporta dla U14/U16 Manuel Insam, che ą fat n bon lėur n sada contra l Eppan.


text:
04.04.2014
I'l rom dal proget da cooperaziun Colliar Auas s'haja s-chaffi la prüma documainta per classifichar bes-chas da l'aua i'ls idioms vallader e puter.
In collavuraziun culla Fundaziun Pro Terra Engiadina ed il WWF GR ha lantschà Aqua Viva l'on passà il proget Colliar Auas. Pedagogas e pedagogs da la natüra grischuns sun gnüts scolats per pudair organisar ils dis d'aventüra d'aua cun lur classas in lur regiuns. In quist rom vegnan tradüts uossa divers fögls da lavur e differenta documainta da classificaziun per rumantsch. Prümas tablas per classifichar las bes-chas da l'aua sun fingià disponiblas quia sco download. Ulteriuors materials seguan; precis sco la traducziun in sursilvan.


text:
Nibiònn
Nibionn (nom ufizial in italian Nibionno) l'è on comun de la Provincia de Lecch che'l cunta 3 702 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 1 028 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Bülciagh, Cassagh, Còsta Masnaga, Inverigh (CO), Lambrugh (CO), Veduggio con Colzano (MI).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I trii nucli del paes a hinn Nibionn, Tabiagh (el center comunal) e Zibron, oltra ai frazzion minor de Gagg e Mongodi.
El se troeuva in del center de la Brianza, in mez ai bricch. De la strada che la va de Milan a Lecch a se ved la collina de Tabiagh.
Inoltra, ghe passa arent el Lamber e la Bevera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se cred che i primm insediament del paes i se troeuven propi lì arent al fiumm: per vess precis, in de la zona de Gagg, indè che hann trovaa i rest de 'na palafitta e di osedei de bronz e de preja.
El territori l'è staa abitaa anca di Roman: arent a Tabiagh hann trovaa, in del 1897, ona camera sepolcral.
Semper a Tabiagh, in del XIII secol a gh'era ona torr, considerada vuna di pussee fort de la Brianza: l'è staa lì che hinn scappaa 900 nobei milanes che eren andaa via de la città per via de la guerra in tra i Torrian e i sò nemis. A la fin gh'è rivaa el capitani Ubert Pravesin cont on'armada de soldaa che la rivava anca de Bressa, Cremona e Noara, e che l'ha assediaa el paes. I nobei s'hinn renduu, e tanti de lor hinn staa coppaa; la torr l'è stada trada giò. Al dì d'incoeu l'è anmò lì in pee, anca se con tanti rangiament.
A partì del XIV secol Nibionn l'è staa el center de ona "squadra", vuna di circoscrizzion ministrativ e religios del Milanes. In del 1537 el territori l'è passaa in de la man de la fameja di Sfondraa, che l'hann tegnuu fina al 1788.
Monument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giamò a partì del XIII secol a gh'emm di testimonianz di ges de San Protas a Nibionn e de San Fedee a Tabiagh. Quella chì l'è deventada parocchia invers a la metà del Cincent, e l'è stada dedicada ai Sant Simon e Giuda. Poeu l'è stada modificada e rangiada su in del Vottcent, con la forma che la gh'ha anmò incoeu.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per l'economia del paes, el gh'ha 'vuu ona granda importanza el Lamber, indove che on temp a gh'era on bell poo de morin. Inoltra a gh'era ona produzzion de forment, formenton, ortaj: inoltra a gh'era i vidor per el vin e i moron per fà la seda. Incoeu inveci l'è importanta l'industria, soratutt quella tessil.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Nibiònn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Enciclopedia dei comuni d'Italia. La Lombardia paese per paese, vol. IV, Fiorenza, ed. Bonechi, 1985
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Bill Clinton
William Jefferson Clinton («Bill Clinton») era president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1993 enfin 2001. Democrat dad Arkansas, naschì l'onn 1946. Minister da la giustia, lura guvernatur en Arkansas. L'onn 1992 ha el gudagnà il cumbat electoral per il presidi cunter ils concurrents Bush e l'independent Ross Perot. Quatter onns pli tard ha el gudagnà cunter il republican Robert Dole. La refurma dal sistem da las cassas da malsauns, empermessa da sia campagna politica n'è betg mai cumenzada. En l'affera «Monica Lewinsky» è Clinton mitschà dad ina relaschada d'uffizi. L'extensiun da la Nato e l'intervenziun en la Guerra dal Balcan èn prestaziuns pli grondas en la politica exteriura da sia administraziun.


text:
La Selva sa fa quitads per ils guauds da protecziun. Els pateschian da l’aut effectiv da selvaschina, scriva l’associaziun.
Giu cun els – per la Selva è la chatscha speziala necessaria
Cun 3’501 tschiervs ch'èn vegnids sajettads saja il dumber bain en il rom dals davos onns. Cumpareglià cun ils gronds effectivs da tschiervs na bastia quai dentant betg, scriva la Selva vinavant.
Perquai intuna ella l’impurtanza da la chatscha speziala e beneventa, ch’il chantun vul laschar sajettar anc 1’817 tschiervs e 507 chavriels. Era sche quellas cifras èn marcantamain pli autas ch’ils auters onns saja quella reducziun necessaria per il guaud.
Donns remarchabels vi dals guauds da protecziun
La primavaira passada era vegnì stimà ch'enturn 16'500 tschiervs vivian en il Grischun. Per il guaud grischun na para quella cifra betg supportabla: Uschia scriva la Selva che la cifra auta da tschiervs e chavriels saja tranter auter responsabla per la «situaziun da regiuvinaziun alarmanta dal guaud» e surtut per quella en ils guauds da protecziun.
Ils tschiervs èn memia fritgaivels
Questa bun’ura aveva publitgà l'uffizi da chatscha e pestga dal Grischun las cifras da la chatscha da quest onn. Medemamain ha el dà enconuschent quants tschiervs e chavrieuls che han anc da vegnir sajettads en la chatscha speziala da quest onn.
La realisaziun da la planisaziun da chatscha è indispensabla.
Cun quai ch’ils tschiervs sa reproduceschan ferm, creschia lur cifra da primavaira fin atun per bundant in terz. Per ils tschiervs signifitgass quai in augment da var 5’000 animals. Per pudair adattar la cifra dad animals a lur quartiers d'enviern ed evitar il medem mument che la cundiziun dals animals daventia pli flaivla, saja indispensabel da reducir la cifra dad animals.
Per la chatscha speziala 2016 èn s'annunziads tenor l’uffizi 3’078 chatschadras e chatschaders (onn precedent: 2923). Quai sajan tantas e tants sco anc mai.
RR novitads 16:00


text:
domenica 7 ottobre 2007
Se ricumincia...
E la roeuda la gir.. Duman a ghavarù de andà a lessioun de italian, dopuduman, cines e ingles. Al turnarù a vidè i facch, de gent che stimi e gent che ignori, al turnarù a luttà cont i lètteri...
Ghè gent che ghà dii che sunt ona lòcca. L'è no giamò cont i mèi lingu naturali (Spagnoeul e galizian) l'è no giamò cont l'ingles, e cont l'italian. Neanca cont el mè criticà studi de milanès. (Lingu per la che al continuarù a luttà). Anca provarù cont el cinès.
Se 10 ann indrè me dicevum che capitarien tucc i cos che me capitan adess, probabilmente al credaria no.
E tra 10 di diventarù pussee veccia: 21 ann. Però importas minga, quèll che importa verament adess l'è lottà... E arendas no!
1 commento:
-
-
L'è un piasèe sentì parlà ul me dialett, anca se mi sun visin ai muntagn...
Vòuri ringrasiat cun tuch el cour.
[me gusta que una chica galiziana trabaja para nosotros, muchas muchas gracias]
Pier
- 12 ottobre 2007 16:23


text:
Suenter pliras explosiuns en las ovras atomaras è la radioactivitad creschida. Ina catastrofa! La radioactivitad po esser fitg privlusa per ils umans. Ed il nivel radioactiv po er cuntanscher auters pajais. Pertge n'è il nivel radioactiv betg stà privlus qua tar nus en Svizra?
L'entir mund ha guardà sin il Giapun. Di per di han tut las medias rapportà da la gronda catastrofa. Millis persunas èn mortas e millis persunas n'avevan nagin suttetg.
Ovras atomaras produceschan betg mo energia, mabain era rument radioactiv. Pertge ch'i dat rument radioactiv e co quel vegn dismess pos guardar qua..


text:
Della Valle Tino e Tomaschett Baseli ein sengaschai dapi l'entschatta sco trenaders da Giuventetgna e sport. Il diplom da trenader C han els dus obteniu a Magglingen igl onn 2005.
Suenter haver absolviu ils cuors da mintgamai 2 ga 3 dis a Magglingen ed in di d'examen ha Tomaschett Baseli saviu prender encunter il Diplom sco trenader B. ils 18.06.2010
Actualmein ei Tomaschett Baseli vidlunder cun la scolaziun da trenader A SSV Svizzer. Igl examen d'entschatta e la controlla entras Ruth Sigenthaler ha el absolviu cun bravura. Igl examen final ha liug la fin Avrel 2013 a Magglingen.
La stad 2013 ha Tomaschett Baseli saviu prender encunter il diplom da trenader A. Baseli vegn era el futur a trenar ils giuvenils a Trun sco medemamein ils tiradurs giuvens dil cader grischun. Plinavon ei el era responsabels per ils talent da tir che frequentan la scola da talents a Glion.


text:
2 Almudena Catedral De Spain
Bilder
64 föremål
2 almudena catedral de spainalmudena catedral de la madri Domkyrka av St Mary kungliga personen av La Almudena Catedral de Santa MarÃa La Verklig de La Almudena, Madrid, Spanien3 almudena catedral de madrid Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almude Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almude Inre inre av Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almude Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almude Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almude Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almude Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almude Almudena Cathedral Catedral de Santa Maria la Verklig de la Almudecatedral de-la för almudenacatedral de-la för almudena Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spanien Catedral de la almudena de Madrid, Spaniencatedral de en för almudena la madrid Catedral de la Almudena Interior III Catedral de la Almudena Interior ICatedral de Santa María för La La Verklig de La Almudena Catedral de la Almudena Jag Catedral de la Almudena - Madrid Catedral de la Almudena - Madrid Catedral de la Almudena Interior II Madrid Spanien Catedral de Santa Maria La Real de La Almudena fasadärke- catedral de tillträde för almudena la madrid catedral de-la för almudenacatedral de-la madrid för almudenaför de-la för almudena catedral madrid torncatedral de-la för almudena catedral de-la för almudena catedral de-la för almudena Neo-romansk krypta av Almudena Cathedral Cripta NeorromanInterior av Santa Maria la Verklig de La Almudena Almudena Cathedral är den katolska domkyrkan i Madrid, Spanien Almudena Cathedral är den katolska domkyrkan i Madrid, SpanienDomkyrka av Almudena, i Madrid, Spanien Natt som skjutas av Almudena Cathedral i MadridAlmudena domkyrkaFasad av den Almudena domkyrkan i Madrid domkyrka madrid spainde galeria för catedral domkyrka för almudena central la madrid almudenadomkyrka madrid almudenadomkyrka madrid Madrid Spanien Madrid domkyrka Madrid domkyrka Verkliga Palacio, Madrid, SpanienKyrkligt tak Madrid SpanienDomkyrka i Madrid, Spanien


text:
Val d'Aosta
La Val d'Aosta (frances: Vallée d'Aoste; italian: Valle d'Aosta; arpitan: Val d'Outa; walser: Augschtalann o Ougstalland; piemontes: Val d'Osta) l'è ona vall, ona region e ona provincia autonoma italiana.
La confina a nord con la Svizzera (Canton Valles), a ovest con la Francia (region de Roden-Alp) e a sud-est cont el Piemont (provincc de Versej, Biella e Turin).
A l'è la region pussee piscinina de tutta l'Italia, e la gh'ha ona popolazion de apena 128.021 abitant. El sò capploeugh a l'è Aosta.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val d'Aosta l'è intregament quattada di montagn, i pussee alt d'Italia e de l'Europa ocidental: in tra de lor a poeudom cità el Mont Bianch, el Mont Roeusa, el Cervin e 'l Gran Paradis.
L'è tutta traversada de la Dora Baltea, on afluent del Pò. Dent a la Val d'Aosta nassen tanti sotta-vai, tra i quai a gh'è la Val del Lys, la Val del Gran San Bernard e la Valdigne.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitada fin de la Preistoria, l'è stada la terra di Salass, ona popolazion celtega. Poeu l'è stada conquistada di Roman, che hann fondaa la città de Augusta Prætoria Salassorum (incoeu Aosta), in onor de l'imperador August. In de la città de incoeu resisten anmò i vegg mur roman, l'arch trionfal, el tester e vari port.
Dopo la fin de l'Imperi Roman, l'è passada ai ostrogott, ai longobard e poeu ai burgund, che l'hann portada per la prima voeulta in de l'orbita francesa. Al temp di Franch l'è devegnuda vun di sit per indè che la passava (e la passa) la Via Francigena che la mena de l'Inghilterra fina a Roma. Despoeu de vess partegnuda al Regn d'Italia, l'è passada anmò 'na voeulta al regn de Borgogna. In 'sta manera, la vall l'ha scominciaa a ciappà i caratter de coltura francesa che resisten anca incoeu.
In del 1032 l'è finida in di man di Savoia, e inscì l'è staa fina a l'Unità d'Italia. In del 1861 l'era on circondari de la Provincia de Turin, e l'unega area a conservà la lengua francesa comè lengua ofizial.
Al temp del fascism, gh'è stada ona campagna de italianizazion bella forta, che l'ha portaa a mudà el nomm a tucc i comun. Dopo la fin de la II Guerra Mondial però l'è staa portaa tusscoss a la situazion precedent. La Val d'Aosta, inoltra, l'è stada deciarada region a statutt special, e destaccada del Piemont.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Val d'Aosta el frances l'è lengua ofizial arent a l'italian. El frances l'è semper staa doperaa storegament tant 'me lengua de coltura, e le troeuvom in la gran magioranza di toponem.
La lengua local l'è l'arpitan, che l'è recognossuu 'me lengua regional. In di paes de la Val del Lys a l'è parlaa (semper manch) el walser, ona lengua germanega. In de la bassa vall el s'è spantegaa el piemontes canavesan.


text:
Novitês
Ai 13.05.2010 daurida dla mostra ”Eco?Logical!”
"Eco? Logical!" é l tema dla Maratona dles Dolomites 2010 y l’ecologia é ence l motif per l projet dl 2010 che l comité dla Maratona à metù a jì per tò ite ativamenter les scoles elementares y mesanes dles valedes ladines. Con chesta azion onse volù sensibilisé les scoleres y i scolés a l'importanza dl argoment dla ecologia. Chest projet é conscidré sciche azion de solidarieté, zenza premiazion y segn de reconesciment. L dovei per les scoles elementares é sté chel de crié na opera ”ecologica” che pò avei esprescion tla realisazion de n dessegn sun l tema ”ecologia” o te na opera con material reziclé. Les scoles mesanes à abù sciche laour la creazion de valch de utl con roba rezicleda, che pò vegnì adoré tla vita da vigni dì. An à podù tò pert al projet sciche classa entiera o sciche grup de laour.


text:
Mintga Svizzer e mintga Svizra ha fatg en media radund 3 viadis cun pernottaziun il 2016. E var dus terzs da quests viadis èn ids en l'exteriur, sco l'Uffizi federal da statistica scriva. Il pli savens è quai stà viadis en ils pajais vischinants Germania, Italia e Frantscha. Uschia è il dumber dals viadis da la populaziun Svizra creschì cumpareglià cun ils onns avant.
Ils pli blers viadis ha fatg la populaziun da la Svizra tudestga cun 3 viadis cun pernottaziun – da la Svizra franzosa eisi 2,9 per persuna e da la Svizra taliana èsi 2,6 viadis per persuna.
Era las expensas èn creschidas
Per in viadi privat cun pernottaziun hani pajà il 2016 radund 147 francs per di – quai è 9 francs dapli che l'onn avant. Per ils viadis en l'exteriur han Svizras e Svizzers impundì radund 160 francs per di – quai ch'è radund in terz dapli che per ils viadis aifer la Svizra. Cumprais en quests pretschs èn custs da transport, nutriment ed ulteriuras expensas.
RR novitads 17:00
La retschertga
A la retschertga da l'Uffizi federal per statistica han fatg part radund 3000 persunas en la vegliadetgna da 6 onns ensi. Sco viadis cun pernottaziun quinta l'uffizi absenzas da fin 1 onn.


text:
Curt e concis
- La vischnanca vul installar in cundriz solar per far electric tar la chasa da scola e motivar ils abitants da midar sin energia solara.
- Per motivar ils abitants vulan ins reducir ils pretschs. Il principi: Pli blers che sa participeschan e pli bun martgà.
La vischnanca da Sagogn vul installar sin il tetg da la chasa da scola nova in cundriz solar per far electricitad. La vischnanca emprova da motivar ulteriurs possessurs da chasas da medemamain montar tals cundriz. Lura profitassan tuts d'in pretsch spezial almain 20% pli bunmartgà che usità.
La firma Rhiienergie e la firma Kibernetik fan quest'offerta e vulan cuntanscher almain 2’000 meters quadrats penels fotovoltaics.
Pli blers e pli bunmartgà
Sulegl per Sagogn è ina idea simpla. Sche blers sa participeschan, lura han els in meglier pretsch per ils cundriz da fotovoltaic. L'interess para dat esser avant maun. Quai ha la participaziun dad venderdi saira mussa. Varga 50 persunas èn stadas presentas tar la preschentaziun.
Che la vischnanca da Sagogn giascha idealmain per producir energia solara è cler. Il president da vischnanca Hans Peter Casutt è da l'avis che la vischnanca possia e stoppia s’engaschar per energia schubra.
RR novitads 08:00


text:
Ils ferms urizis da sonda saira han chaschunà donns enorms e procurà per sbuvaditschs, inundaziuns e che l’electricitad è crudada ora. Sco la citad da Zofingen ha communitgà, quinta ella cun in donn da passa 100 milliuns francs.
Varga 320 annunzias da donns
Tranter auter ha quai innundà vias, tschalers ed era manaschis en la zona d’industria. En la chasa da parcar tar la staziun dal tren han las massas d’aua stuschà ensemen ils autos ed uschia chaschunà donns totals tar bun 100 vehichels. En tut ha la centrala d'urgenza nudà passa 320 annunzias da donns.
300 forzas d'agid
En tut eran en acziun a Zofingen la sonda notg radund 300 pumpiers e commembers da la protecziun civila. Er la dumengia han da quai da 120 forzas d’agid fatg urden e rumì si en la citad.
Vias e trajects da tren serrads
La malaura ha era impedì il traffic. Uschia è stada serrada per in temp l'autostrada A1 en la regiun da Zofingen. E medemamain interrut è stà il traffic da tren tranter Olten e Lucerna.
Chametgs in pau dapertut
La sonda suentermezdi e la saira hai dà per part ferms urizis en bleras parts da la Svizra. Ils pli ferms urizis ha MeteoSvizra registrà en la part dal sid dal Giura ed al Lai da Constanza. E plirs lieus èn era stads pertutgads da granella.
RR novitads 06:00++


text:
Giusepp Meazza
Giusepp "Pepp" Meazza (Milan, 1910 - Lissún, 1979) l'è staa vun de pussee grand giugador de fòlber d'Italia. Anca al dì d'incoeu, hinn minga poch quej che disen che l'e' staa el pussee grand de tutt i giugador di balon che l'Italia la gh'ha avuu. El gh'avea vuna manera de giuga' al Folber che l'era consideraa' divina, e el Peppino Prisco, che l'aveva vist giugà per tuda la soa carera el disea che el "Pepp" Meazza el giugava come el Pelé. L'era naa' a Milan 'dree de Porta Tosa in del 1910, e l'è mort a Lissún de 'n cancher al pancreas in del 1979[1]. L'ha giuga' per l'Inter, che a so dì la se ciamava anca "Ambrosiana", poeu per el Milan e per la Juventus, e infin de la carera per l'Inter ancamò. Cont la nazional l'g'ha venciuu du mondial, in del 1934 e in del 1938. L'era anca ciamaa "El Balilla", perche' l'gh'aveva cominciaa a giugà per l'Inter quand l'era vun pinella de 17 ann.
Quand l'è mort, el Comun de Milan el g'ha intitulaa el Stadi de San Siro, per ringrazial del luster che'l gh'ha dà al Fòlber de tuta Milan.


text:
Elezion presidenziai di Stat Unii del 2016
I Elezion presidenziaj di Stat Unii del 2016 hinn staa el 8 de november del 2016 e han vist 'me vincidor el republegan Donald Trump, contra la pupart di pronostegh che daven la Cà Bianca a la democratega Hillary Clinton, che, a bon cunt, l'ha vengiuu al vot popolar.
Cuntegnüü
I candidaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Partii Democrategh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Partii Democrategh l'ha candidaa la Hillary Clinton, miee del vegg president Bill Clinton, vegia senatora e Segretaria de Stat.
El sò avversari el pussee important l'era el Senator del Vermont Bernie Sanders, socialista, bon de portà i giovin in di sò Congress. I primari han daa la vittoria a la Clinton, e 'l Sanders l'ha sostegnuu la Clinton per fermà el republegan Donald Trump.
L'unegh candidaa vicepresident l'era el Tim Kaine, donca elegiuu per acclamazion.
Partii Republegan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I protagonista principai di primari republegan hinn staa el Donald Trump, el Ted Cruz e 'l Marco Rubio.
A bon cunt el pareva favorii el giovin Rubio, consideraa on Obama di Republegan, ma dopo di primm primari l'ha perduu la possibilità de vinc e la pupart del GOP l'ha faa 'n union intorna al Cruz per fermà Trump.
A la fin i primari hinn staa vinciuu dal Donald Trump.
Partii Verd[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Partii Verd l'ha candidaa l'attivista Jill Stein.
Partii Libertarian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Partii Libertarian l'ha candidaa l'ex governator del Noeuv Messegh Gary Johnson.
The Great Meme War[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
The Great Meme War (La Granda Guerra di Meme in lombard) l'è on termen doperaa per indicà el support in sul web ai candidaa, principalment al Donald Trump, ai elezion presidenziai di Stat Unii del 2016.
In 'sto period chi hinn sortii foeura on mugg de meme e in di piattaform comé 4chan gh'è staa di ver e proppi litt in sui candidaa cont i meme ch'han portaa i moderator a intervenì.
Dopo de la vittoria del Trump in sui forum, principalment in sul Reddit /r/The_Donald han scominciaa a doperà i midemm meme per i alter leader europee vesin al Trump, comé 'l Nigel Farage, la Marine le Pen e 'l Geert Wilders.
Particolarment doperaa el personagg de Pepe the Frog, che l'ha menaa anca al cult parodistegh de la veggia divinità egizia Kek. ossia 'na rana.
El vot[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'elezion l'è stada l'8 de november del 2016, cont di modalità e di temp on poo different de Stat a Stat.
Intorna ai 2:30 (ora de Roma) tucc i media daven Donald Trump elegiuu President.


text:
Carpnèida
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Carpnèida (Carpnéda int al dialèt dal pôst - Carpineti in italiân) l’é un cmû ed 4.104 abitân ed l’ Apenèin arzân in pruvîncia ed Rèz. Ch’al gh’à dèinter pêrt ed la còunca dal fiòm Sècia e di turèint Treṣnêr e Tasòbi. Al paèiṣ ed Carpnèida, ciamê ind l’antichitê Carpinetum, l’é a i pē dal Mûnt Antognân in dóve al Prato di Carpineto l’é numinê bèlo dal 957.
Ind la pêrta pió antîga dal paèiṣ în tgnû da cât soquânt fabrichêt d’architetûra antîga. In particulêr al palâs dal Municépi ch’ al dà inséma a’na carateréstica piasèta dedichêda a Matélda ed Canòsa
Stòria
Abitê fîn da la stòria antîga, in sté teritôri în pasê i Lègor, i Rumân, i Biṣantèin e i Longobêrd. Préma ed l’ân mél ind al só teritôri a gh’êra Verabolo, pôst ‘d un pago(distrèt campagnôl) rumân pó biṣantèin. Préma ed la cunquésta longoberda, in època biṣantèina, la cêṣa lochêla, urganiṣêda atōrna a l’ antîga Pēv ed Sân Vitêl, l’êra dipendèinta dal vèschev ed Ravèna. Lòung al crinêl Valèstra-Fósla prubabilmèint a gh’êra al limes, oséja al cunfîn, fra i teritôri sòta a Bisanzio e quî longobêrd. Carpnèida l’ à ‘vû ‘na particulêra impurtânsa al tèimp ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa marchèiṣa ed Tuscâna e ûltma repreṣentânt ed la râsa ‘d j Attoni.
Int al Castèl rumânich, al gh’é incòra adès, més inséma al crinêl dal Fósla-Valèstra – da dōve a s’arvés la vésta inséma a la vâl dal Sècia e dal Treṣnêr- a gh’é stê al «Convegno di Carpineti» dal 1092, dōve j òm ed cêṣa e aleê ed Matélda àn discós al prupôsti ed pêṣ ‘d Enrico IV. La Cuntèsa, incuragêda anca dal fugōṣi parôli ed l’ereméta Giovanni da Marola, l’à tôt la deciṣiòun ed cuntinvêr la lôta cûntra l’imperadôr, ch’ al vîn pó batû e dôp umiliê a Canòsa
A la ruvîna di teritôri matéldich dôp la môrt ed la cuntèsa, Carpnèida l’é pasê sòta a divêrs sgnōr. Int al XIII sècol l’à giurê fedeltê al cmûn ed Rèz, sibèin la fedeltê a la sitê ed pianûra l’é stêda mésa despès in dóbi . In particulêr l’é da arcurdêr la vicènda dal brigânt Domenico Amorotto, che al l’à fâta da padròun int al teritôri ed muntâgna per divêrs ân. Dal XVI sècol l’é dvintê pêrt dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e ch’ al gh’é andê a drê ind la sôrt fîn a l’unitê d’Itâlia.
Ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al gh’à ‘vû 106 môrt.
Al teritôri
Dal pûnt ed vésta ed la puṣisiòun, al teritôri comunêl l’é fât in pêrt da la còunca dal Sècia, l’êlta còunca dal Treṣnêr e pêrt da la còunca dal Tasóbi. Al teritôri l’é carateriṣê da la preṣèinsa ed la dorsêla di mûnt Valèstra e Fósla e, da ch’ l’ êtra pêrt da la còunca dal Treṣnêr, al gróp di mûnt fra Marôla, cun al mûnt Al Borèli, al Mûnt Rè, e al Mûnt Frumblêra. J êlber în quêṣi tóti quêrsi. Ind al teritori comunêl a gh’în dimòndi bôregh, cêṣi e cà a tòr ‘d urègin êlt medievêl, fâti cun al sâs ed côch carateréstich ed la zôna. La strêda principêla l’é la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto
Contéia e véla ed Carpnèida
Int al 1738 Lodovico Ricci al spiêga acsé al teritôri ed Carpnèida:
La véla (oséja al paèiṣ) ed Carpnèida la vîn acsé descréta:
Fu quivi uno de' Castelli della Contessa Metilde, e molti diplomi vi veggono da essa in questo luogo segnati. Dopo la morte di lei l'Imperatore Enrico V andando a Roma lasciò Metilde sua moglie nella Rocca di Carpineto,
Quivi si trovano fonti di perfetta acqua Marziale.»
Puiêgh
L’é ‘na frasiòun céca tra mezdé e matèina dal ‘stès cmûn. A gh’é ‘na cêṣa céca (Cêsa ed Sant’Agata) e un ricôver per ansiân. La cêsa la nâs cme dipendèinta diretamèint ed la Pêv ed Sân Vitêl a Carpnèida.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Alessandra Macinghi Strozzi
La sgnóra Alessandra Macinghi Strozzi (Firèins, 1407 - lè, 1471) l'éra andèda spóśa apèina ai só quatòrd'ś an a 'l fiurintèin Matteo Strozzi e da lò l'ìva avû nōv fiō. Só marì però al gnìva eśiliê vìa dala sitê in dal 1434 dai Medici e acsè al murìva ed pésta a Péśaro cun trī di só fiō: chièter tri fiō masć, turnê a Firèins cun la mèder, i gh'aràn da 'ndèr vìa dala sitê anca lōr mèinter ch'i dvintèven grand. Un ed chi fiōl chè al murà a Napol in dal 1459, mèinter che chièter dū i turnaràn indrē a Firèins na volta pasèda la buféra. La mama Alesàndra la scrivìva dimòndi lettri ai só fiō mèinter che chilōr i eren vìa e difât a gh'n è armêś infìn ai nòster dè in dal nùmer ed 73, datèdi da 'l 1447 a 'l 1470, masimamèint invièdi a 'l fiōl più grand Filìp là a Nàpol.
Al studiōś Cesare Guasti (1822-1889), in dla só publicasiòun dal 1877 ed Lettere di una gentildonna fiorentina del secolo xv ai figliuoli esuli al s à fât ecgnùser cal mònd lè 'd afêt e 'd ragiunamèint famigliêr dal Quatersèint.
Bibliugrafìa
- ed Cesare Guasti (1822-1889):
- Lettere di una gentildonna fiorentina del secolo xv ai figliuoli esuli (Firenze: G. C. Sansoni, 1877) Macinghi Strozzi, Alessandra, 1407-1471;
- Lettere di una gentildonna fiorentina del secolo xv ai figliuoli esuli. Una lettera della Alessandra Macinghi negli Strozzi in aggiunta alle Lxxii (Firenze: Licosa Reprints, 1972, 1877, 1890).
Colegamèint estèren
- (IT) La só schéda in dla treccani in dla réda.


text:
Las societads agriculas da las vals dal sid han exponì a Zernez. Ils purs da la Val Müstair, da la Val Poschiavo, da la Val Bregaglia, da Samignun e da l’Engiadina han preschantà lur muvel. La «Miss Vals dal sid» è daventada la «Samira», ina vatga da la stalla da Beat e Linard Tschenett da Sontga Maria.
Vatgas - però era chavals
Ils allevaturs dals chavals da las Francas Muntognas (freibergers) han mussà lur chavals. Là ha gudagnà Andri Pua da Sent cun sia chavalla «Flicka» ed il stallun «Hamira».


text:
I saja temp da smetter «illusiuns egemonas» che mainan a guerras, ha il minister da l'exteriur da l'Iran Mohammed Dschawad Sarif ditg. Enstagl che mintgin emprovia dad esser il ferm en la regiun saja da reunir las forzas. Perquai veglia l'Iran uss tschertgar il dialog cun ils pajais dal Golf en connex cun la segirtad en la regiun. Tenor Sarif duai ina «rait da segirtad» remplazzar ils «blocs da segirtad».
Quest postulat è vegnì parallel cun l'inscunter dal president american Donald Trump cun il president franzos Emmanuel Macron a Washington. Er quels han discurrì davart l'influenza da l'Iran en il Proxim Orient. Trump smanatscha da desdir la cunvegna d'atom cun l'Iran, sche il program da rachetas e l'influenza da l'Iran sin ils conflicts regiunals na duai betg vegnir tematisà pli fitg.
RR novitads 06:00


text:
Sco deputà dal Cussegl grond è Peter Peyer s'engaschà per dapli dunnas en posiziuns là nua ch'ins prenda decisiuns. El ha er gia pretendì quotas da dunnas en quest connex. Plinavant less Peyer carmalar dapli glieud en il chantun Grischun. El savess s'imaginar da porscher maun cun encurrir plazzas u ina canorta d'uffants.
Per quai vul Peter Peyer s'engaschar
- dapli dunnas en posiziuns da cader
- protecziun dal clima
- carmalar novs abitants en il chantun Grischun
- in bun service public en las regiuns
Veglia vulp en il Cussegl grond
Gia dapi 15 onns politisescha l'um da 52 onns en il Cussegl grond. Là ha el tranter auter collavurà en la cumissiun da finanzas e taxas per la gulivaziun da finanzas.
En cas ch'el vegnia elegì en la regenza grischuna ils 10 da zercladur, avess il deputà perquai er gust da surpigliar il departament d'economia publica u quel da finanzas. L'ultim decenni haja la PS er pudì sa profilar en temas che na sajan betg tipicamain socialdemocratics, uschia Peyer.
RR actualitad 07:00+


text:
Entant èn 16,7% dals uffants e giuvenils memia gross. Quai èn 0,3% pli pau che l'onn avant. Cunzunt en las scolinas dettia oz pli paucs uffants cun surpais. La è la quota sa sminuida per 2,2% sin 11,4%. Sin il stgalim mesaun è bain mintga tschintgavel uffant memia gross, dentant mussan las cifras era en quest sectur in digren da 1,1%. En il stgalim superiur è la quota cun 24,2% il pli auta.
Prevenziun gida
Il zenit è stà l'onn 2010/2011: Lura eran 20,1% dals uffants e giuvenils memia gross, pia stgars 4% pli blers ch'oz. Tenor «Promoziun da sandadad Svizra» saja quai trend ad engraziar als strapatschs da l'organisaziun.
Per chattar or questas cifras ha la «Promoziun da sanadad Svizra» evaluà l'index body mass (BMI) da stgars 14'000 uffants en las citads Basilea, Berna e Turitg.
RR novitads 17:00


text:
Aijla Del Ponte, Sarah Atcho, Mujinga Kambundji e Salome Kora èn curridas ils 4 x 100 m en 42 secundas e 53 tschientavels. Il nov record è per 34 tschientavels megliers ch'il vegl.
Cun quest temp pon las quatter Svizras era concurrer sin nivel internaziunal. Pli sperts che las Svizras èn quest onn stads be ils quartets dals Stadis Unids, da la Jamaica e da la Germania.
Grazia al nov record vegnan las curridras svizras pli segir a pudair sa participar definitivamain als campiunadis mundials a Londra. Là pon las 16 meglras naziuns ir a la partenza. La procedura da participaziun è però cumplitgada. Otg naziuns èn gia sa qualifitgadas als campiunadis mundials sin las Bahamas. Tar tschellas otg naziuns decida il meglier temp.
RR novitads 06:00


text:
A la radunanza da delegads a Langenthal ha la Partida populara svizra elegì il bernais Albert Rösti sco successur da Toni Brunner. Oskar Freysinger resta vice-president e da nov èn elegids Thomas Aeschi e Céline Amaudruz en il vice-presidi.
Toni Brunner è cuntent
Er Toni Brunner ha discurrì da buns 8 onns. El haja surpiglià la PPS en in temp turbulent. Suenter che Christoph Blocher n'eri betg vegnì reelegì en il Cussegl federal haja dà ina spartiziun da la partida. Quai saja stà ina greva situaziun per la PPS. La partida saja stada savens suletta ils ultims 8 onns. Ella haja dentant pudì festivar numerus success sco per exempel l'iniziativa d'immigraziun ubain l'iniziativa per il repatriament. En il futur giavischa Brunner che la PPS possia collavurar pli stretg cun autras partidas burgaisas.
RR novitads 16:00


text:
Libia
La Libia (ليبيا in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a l'Egit, al Sudan, al Ciad, al Niger, a l'Algeria e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Tripul.
Al gh'ha una süperfiss de 1.759.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.700.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia a l'era stada un pussediment di Türch fina al 1912, quand che l'Italia l'ha faa la guera a la Türchia e l'ha ucüpaa el paes.
In del 1952, dopu d'un periud piscinin de aministraziun francesa e inglesa, la Libia l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el [Idris de la Libia|Idris]].
In del 1969 un grüp d'ufiziaj, cunt a guida el Gheddafi, l'ha esiliaa el rè e l'ha pruclamaa la repübliga.
Quela sitüaziun chì l'è dürada fina al 2011, quand che una guera civil a l'ha purtaa a la fin del regim de Gheddafi e a la sua mort. Al dì d'incö gh'è un guvernu de transiziun.
El cap de stat a l'è Muṣṭafā ʿAbd al-Jalīl (del 2011).
El prim minister a l'è Ali Zeidan (del 2012).
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia a l'è el terz paes prudütur de petroli de l'Africa.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia (nom ufizial: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى = Grand Jamahiriya araba e sucialista de la Libia) a l'è una repübliga.
El cap del stat l'éra fina al 2011, minga in manera ufiziala ma "de facto", el Muammar Gheddafi.
Dopu la guera civil del 2011 el paes l'ha cambiaa regim, ma la sitüaziun pulitega l'è gnamò sicüra, perchè la guera la va inanz in manera minga ufizial.
Al dì d'incö el president a l'è 'l Nuri Busahmein (del 2013).
El prim minister l'è l'Abdullah Theney (del 2014).


text:
Ural'sk
Ural'sk (ypaлbck), ribatezada Oral (Opaл) in kazak dopu l'indipendenza del Kazakistan l'è una citaa del Kazakistan de l'ovest, in sü i riv del fiüm Ural. La gh'ha una pupulaziun de 195.500 abitant (censimeent 1999).
L'han fundada i Cusach in del 1622, che l'aveven ciamada Jaitzk dal nòmm che ghe daven a l'Ural, l'a ciapaa el nom Ural'sk in del 1775 dopu una decisiun de la zarina Caterina II.
La citaa l'è un center agricul e indüstrial de riferiment per la sò pruvincia; vist che l'è slungada sü un fiüm, la gh'ha uviament anca un port. Al dì d'incö l'è un punt impurtant in del trafich via feruvia fra i sit de estraziun del petroli in del basin del Maar Caspiu e i center indüstriai de la zona di munt Ürai.


text:
Chris Christie
Christopher James Christie, cgnusû méj cuma Chris Christie (Newark, 6 ad Setémbar dal 1962), 'l è 'n pulìtic americàṅ, 55śum guvernadōr dal stat dal New Jersey.
'L è mémbar dal partî republicàṅ e 'l tîṅ adrē a dal puśisiòṅ ad sèntar. 'L è spuśâ cun la Mary Pat Foste e 'l gh'à quàtar fiōi.
Biugrafìa
Fiōl dna dóna cun di urìgini sicigliàni, la Sondra A. Grasso, e 'd un reviśōr di cònt cun di urìgini scuséśi, Wilbur James Christie dit Bill, Chris da śōv'n al stùdia léǵ a la Seton Hall University par pò dvintàr avucàt 'd mistēr.
Dòp èsar-'s davśinâ a la pulìtica, in dal 2009 al cur par dvintàr guvernadōr dal New Jersey p'r al partî republicàṅ e al gh la cava a bàt'r al demucràtic Jon Corzine c'n al 49% di vōt cónt'r al 45% dal sò rivàł. In dal 2012 al vîṅ cunfirmâ a la sò carga baténd la senadōra demucràtica Barbara Buono.
In dal 2014 'l è finî in mèś a dū scàndai, al „Bridgegate“ (di sò culaburadōr i ìvan fat in manéra ch'i culegamènt cun la sità 'd New York i fùsan sarâ par generàr di ingōrg spavintóś ad màchini par far-'g-la pagàr a 'l sìndig demucràtic 'd Fort Lee) e 'l „Sandygate“ (Christie 'l iva druâ i bèsi federài p'r al vitmi d'l uragàṅ Sandy par far di “spot” anc eleturài).
In dal 2015 al decìd ad cùrar par dvintàr al candidâ republicàṅ a gl'elesiòṅ presidensiàli dal 2016 anc se soquànt cumentadōr i gh'ìvan di dubi ch'un budlòṅ cuma lò al psis cavàr-'g-la par via dal sò péś ad sènt-sinquànta chilo[1]. In dal sò prugràma al vliva tgnir trasa di migrànt cum a s fà c'n i pac[2] ma a s véd subìt ch'in dal primàri dal sò partî al fà fadìga a ciapàr di delegâ. Al 7 ad Favràr dal 2016, dòp 'n àtar riśultâ lòfi in dal New Hampshire, al gh dà a muć ma prima 'l dà a surpréśa 'l sò apòǵ a Donald Trump invéci che a c'l àtar muderâ in camp, al senadōr dal Tea Party dla Flòrida Marco Rubio.
In dl'Istâ dal 2017 'l è stâ bcâ a ciapàr al Sōl cun la sò famìja a 'l Island Beach State Park méntar gl'abitànt dal sò stat i n psìvan minga andàr a 'l mâr par via dal blòc di lavōr aministratìṿ fat da lò parchè al n s mitìva minga 'd acòrd c'n i demucràtic. In un prim mumènt Christie al s è diféś dgénd ch'a n éra briśa véra ma quànd i èṅ saltàdi fóra 'l foto ch'i 'l inciuldàvan, al sò purtavóś al 'l à diféś dgénd che «al n à minga ciapâ 'l Sōl parchè al gh'iva 'n brét da baseball in cô». A la dmanda 'd un giurnalìsta ch'al vliva savēr s'a gh parìva curèt druàr na spiàgia saràda a tut a part lò, Christie 'l à rispòst malmustóś «Curî a la carga 'd guvernadōr e a prî avēr anc vò na residénsa lè»[3].
Tgnéd adrē a 'n sundàǵ dl'Università 'd Quinnipiac, Chris 'l è 'l guvernadōr americàṅ c'n al tas ad gradimènt più bas ad tut, al 15% a 'l incìrca[4].
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Usa, pōl-'l un ciciòṅ dvintàr presidènt? Al caś dal republicàṅ Christie Il Giornale, 3 'd Utóbar dal 2011
- ↑ Usa, Christie: “S'a dvènt presidènt, i migrànt trasâ cum a s fà c'n i pac” Il Fatto Quotidiano, 31 'd Agóst dal 2015
- ↑ Usa, la bruta figùra dal guvernadōr: al sèra 'l spiàgi a tut a part la sò famìja La Repubblica, 3 ad Luj dal 2017
- ↑ New Jersey, al guvernadōr al sèra 'l spiàgi ma 'l vîṅ futugrafâ mént'r al ciàpa 'l Sōl Il Corriere della Sera, 3 ad Luj dal 2017


text:
Tl sistem de trasport ntegrà de Südtirol se defrenziea la chertes de viac nsci:
- chertes de viac a tarifa chilometrica (cherta scëmpla, cherta valor, Südtirol Pass y EuregioFamilyPass Südtirol);
- chertes de viac a tëmp (Südtirol Pass abo+, Südtirol Pass 65+);
- chertes de viac debant.
Duta la chertes de viac muessa unì cunvalidedes y chël per uni trata. La cunvalidazion vën fata canche n scumëncia l viac:
- per la chertes de viac a tëmp y per chëles debant iel de bujën la cunvalidazion per l cuntrol dla validità y l relevamënt dl numer di viagiadëures. L ne muessa nia unì dat sëura la destinazion;
- sun la linies de trasport, cun na trassa mé tla medema zona tarifera, ne iel nia de bujën de dé sëura la destinazion;
-
per la chertes de viac a tarifa chilometrica y per la linies de trasport che passa tres de plu zones tariferes iel da dé sëura la destinazion:
- per la chertes de viac a tarifa chilometrica cun tecnologia a vëta manietica muessen, canche n scumëncia l viac, dé sëura la destinazion;
-
per la chertes de viac a tarifa chilometrica, cun tecnologia contactless muessel unì fat l "check in" canche n zapa sun l mesun de trasport, ntan che la fermeda de destinazion vën data sëura canche n zapa tl mesun o tres l "check out" dan jì ora.
Sce la fermeda de destinazion ne vën nia data sëura, vëniel ratà la tarifa che curespuend a duta la trassa dl mesun de trasport. Tl cajo dla ferata curespuend chësta tarifa ala trassa Mals - Sanciana, ora che ti caji che l sistem tecnologich ie bon de recostruì i detai dl viac fat.
Per ti alesiré ai utënc l’adurvanza di servijes dl trasport publich iel puscibl cumpré sun la corieres extraurbanes chertes de viac scëmples, chertes valor y chertes dl dì per roda.