text:
Sco quai ch’il president da la Golf Sagogn-Schluein SA, Leo Cahtomas ha ditg, possian ins cun questa mesira eliminar la bilantscha deficitara ed era spargnar daners. Enfin ussa pajava la societad enturn 45’000 francs taglia sin interpresas, cun reducir il chapital d’aczias da 9'490'000 francs sin 4'745'000 francs, sa reduceschia era la taglia sin var 20’000 francs. Per pudair far quai pass hai duvrà ina radunanza generala extraordinaria d’acziunaris. Quels han approvà questa proposta dal cussegl d’administraziun senza discussiun.
Ulteriuras mesiras
En tut manca mintg’onn 400’000 francs en cassa da la societad. Perquai ha il cussegl d’administraziun preschentà als acziunaris ulteriuras mesiras che duain purtar var 200’000 francs en cassa. Sco quai che Leo Cathomas ha ditg vegnan las taxas per entrar en il Club da golf duain vegnir reducidas per la mesadad. Uschia vulan ins vegnir tar dapli commembers. «Nus quintain da survegnir tar almain 50 novs commembers, quai dess entradas supplementaras da bun 100’000 francs», di Leo Cathomas. Vinavant vulan ins laschar a tschains l’ustaria durant l’entir onn e na betg sco ussa be durant ils mais ch’il plaz da golf è avert, laschar a tschains parcadis ed optimar il menaschi.
Sustegn da vischnancas ed organisaziun turistica
Ils proxims tschintg onns duain las vischnancas da Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein surpigliar ensemen cun la destinaziun da turissem Flem Laax Falera Management SA surpigliar 200’000 francs per onn. La destinaziun da turissem ha fatg valair sia cumpart da 100’000 francs da la decisiun da Sagogn e Schluein. Omaduas vischnancas han decidì a la radunanza communala da sustegnair la Golf Sagogn-Schluein SA cun 25’000 francs per onn. Laax e Falera han medemamain gia decidì da sustegnair cun 50’000 francs per onn. Glindesdi ils, 14 da december decida lura anc la vischnanca da Flem medemamain davart la summa da 50’000 francs.
Far amortisaziuns e cumprar chasa dal club
Cun tut questas mesiras quinta Leo Cathomas che la Golf Sagogn-Schluein SA sa revegnia fin 2021 e daventia fit. Uschia saia pussaivel d’amortisar ils emprests, remplazzar tschertas maschinas e na betg sco ultim crear ina reserva per lura cumprar la chasa dal club.


c: text/html

text:
Lengua ladina
El Ladin (nom nativ: Ladin; ciamaa Ladino in Talian e Ladinisch in tudesch) l'è una lengua Reto-rumanza parlada int i Dulumit intra el Trentin/Südtirol e el Venet, cioè int la Ladinia. El ladin l'è un parent strec del rumanc e del furlan. Inscí de scunfund no el ladin cunt el ladin giüdeo-spagnö (che l'è una lengua rumanza derivada de spagnö, lengua ebraica, türch, e grech), se parla de suent de Ladin dolomitan o Ladin standard.
El ladin l'è parlaa int i cumün de:
- Pruincia de Bulzan:
- Urtisèj (Ladin: Urtijëi, Tudesch: St. Ulrich, Italian: Ortisei)
- Santa Cristina de Gardena (Ladin: Santa Cristina Gherdëina, Tudesch: St. Christina in Gröden, Talian: Santa Cristina di Val Gardena)
- Selva (Ladin: Sëlva, Tudesch: Wolkenstein, Italian: Selva di Val Gardena)
- La Val (Ladin: La Val, Tudesch: Wengen, Italian: La Valle)
- Marèb (Ladin: Mareo, Tudesch: Enneberg, Italian: Marebbe), cunt:
- San Martin de la Tur (Ladin: San Martin de Tor, Tudesch: Sankt Martin in Thurn, Italian: San Martino in Badia)
- Badía (Ladin: Badia, Tudesch: Abtei, Italian: Badia), cunt:
- Curvara (Ladin: Corvara, Tudesch: Kurfar, Italian: Corvara)
- Còlfusch (Ladin: Colfosch, Tudesch: Kolfuschg, Italian: Colfosco)
- Pruincia de Trent (Val di Fassa):
- Canazej (Ladin: Cianacei)
- Campitell de Fassa (Ladin: Ciampedèl)
- Mazin (Ladin: Mazin)
- Puza de Fassa (Ladin: Poza)
- Vigh de Fassa (Ladin: Vich)
- Suraga (Ladin: Soraga/Sorega)
- Muena (Ladin: Moena)
- Pruincia de Belün:
- Val Livinalungh (Ladin: Fodom, Tudesch: Buchenstein)
- Curtina d'Ampess (Ladin: Anpëz, Tudesch: Petsch-Hayden)
El ladin de la Val di Fassa (Ladin: Val de Fascia) l'è divis in düü ram: el "Cazét" che l'è parlaa in de la part nord de la val, e el "Brach" che l'è parlaa in de la part sud. I diferens j'hinn principalment funulogich. Presempi, in Cazét "aqua" l'è "ega" menter in Brach l'è "aga".
El ladin l'è ricunussüü uficialment dal guveren italian, ma dumà per i parlant ch'i stan in delTrentino/Ades Vòlt, e non per quej ch'i stan in Venet.
Di parlad che gh'han di inflüenz ladinn se tröven anca in de la Val de Nun e in de la Val de Sul.
El Pader Noster in Ladin Dolomitan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pere nost, che t'ies n cel, (Pader noster, che te seet in ciel)
sibe santificá ti inuem, (che 'l sia santificaa el tò nom)
vënie ti rëni, (che 'l vegna el tò regn)
sibe fata ti ulentà, (che la sia fada la tua vuluntà)
coche n ciel nsci n tiëra. (cume in ciel inscì in tera)
Da-nes ncuei nosc pan d'unidi,(dan incö el noster pan de tücc dì)
y lasce-nes dò nosc debit, (e perdunun i noster debet)
coche nëus lascion a nosc debitëures. (cume nüm je perdunum aj noster debitur)
Y non nes mené tla tentazion, (e menun minga in de la tentaziun)
ma libre-nes del mel, amen. (ma liberun del mal, amen)
(font:[1])

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
20 giadas era il biatlet Martin Fourcade partì questa stagiun. E 20 giadas è el stà tranter ils meglier trais. Tar la 21 avla e davosa partenza la dumengia è la seria da podest però a fin: il biatlet franzos vegn 19avel tar la cursa da partenza a massa sur 15 kilometers en Russia. Ina culla da cristal datti perquai tuttina per quintupel victur d'Olimpia.
Victoria cun avantatg da chasa
Dominà la davosa cursa da la stagiun en la Russia ha in cun avantatg da chasa: Maxim Zwetkow. Ils ulteriurs plaz da podest occupan duas Norvegiais. Segund è Erland Bjöntegaard e terz è Johannes Thingnes Bö.
Il Svizzer Benjamin Weger n’ha gì nagina schanza. El è vegnì 30avel.
RR novitads 17:00


text:
Monuments culturals
En la val Medel secattan duas baselgias e numerusas capluttas. La baselgia parochiala cul santeri sesanfla a Platta. En egl dattan il clutger en stil romanic ed il maletg da s. Cristoffel alla fatschada dil sid, in'ovra da Antonio de Tredate da Locarno (TI). En la baselgia da Curaglia secatta in altar gotic ord l'entschatta dil 16avel tschentaner. Ulteriuramein era ina pictura al fresco "Il giuvenessendi" ed ina impressiunonta via dalla crusch en mosaic, creada dil pictur-artist indigen Titus Lutz (*16.01.1918, +16.09.1993) dil temps modern.
La caplutta da s. Bistgaun a Mutschnengia ha medemamein da presentar scazis historics d'art da gronda valeta, denter auter in altar da Jakob Greutter ord l'entschatta dil 17avel tschentaner. La caplutta dil hospezi a Sogn Gagl ei ornada cun frescos ord il 14avel tschentaner. Denton era las ulteriuras capluttas dalla vallada a Soliva, Biscuolm, Pali, Pardé, Fuorns, Acla, Sogn Gions e Sontga Maria cuntegnan bia interessant ed envidan il visitader da sefermar.


text:
Inhalt
Exteriur
-
Mort pervi d'ina surdosa per sbagl
Il star da la musica da pop, Prince, è mort pervi d'ina surdosa per sbagl dal med cunter las dolurs Fentanyl. Quai scriva il mediciner forensic responsabel sin Twitter. Avant han pliras medias gia rapportà d'ina surdosa da meds cunter la dolur sco motiv da la mort.
Sco motiv uffizial vegn la mort da Prince declerada sco accident. Il med Fentanyl vegn duvrà sco med cunter las dolurs e vala sco spezialmain privlus. Il privel d'ina surdosa è fitg grond.
Prince è mort ils 21 d'avrigl en la vegliadetgna da 57 onns.
RR novitads 22:00


text:
Tant Gasparin, sco er Cuenot han gudagnà suenter il titel dal sprint er anc il titel da campiun svizzer a la concurrenza cun start da massa. Elisa Gasparin è vegnida campiunessa svizra avant Irene Cadurisch. Ella ha mess la basa per il titel en il stan da sajettar. Elisa Gasparin ha tuc 19 da 20 sajets. Gaspard Cuenot ha gudagnà avant Benjamin Weger.
Victoria per Aita Gasparin e Severin Dietrich
Tar las junioras è era gartegià ad Aita Gasparin la victoria dubla. Il Grischun Severin Dietrich gudogna aur tar ils juniors.
RR sportissimo 17:00


text:
Le mertesc ai 29 de mà à i cronisc dla Val Badia tignì süa riuniun anuala por ti ciarè al liber de cronica impormò gnü fora y por fà sües valutaziuns. Le "Sas dla Crusc" à bele da val' ann arjunt so limit de grossëza: le fotografè digital à da öna na pert daidé pro che les plates gniss plü beles y da corusc y che tres plü porsones podess se ciafè invalgó tla publicaziun. Ince i tesc pîta aldédaincö plü informaziuns co dandaìa y tröpes porsones da foradecà che ciafa le liber de cronica tla man dij che te so comun o te süa valada podessi mâ se somié val' tan de bel! Tratan la riuniun él indere impò gnü fora tler che dantadöt la cualité di tesc mëss ciamò gnì miorada y la desposiziun dles informaziuns deventè plü valìa danter n paîsc y l'ater. Insciö saràl te n dagnì ince plü saurì da ciafè les informaziuns che an adora por ejëmpl por scrì la storia de na uniun, de na personalité o de n paîsc. Porchël gnaràl ciamò tignì val' curs por i cronisc a na manira che ara vais plü saurì da laurè adöm y ciamò damì co ch'al n'é gnü fat cina sëgn.
29 de mà 2007
Le vëndres ai 13 d'aurì à la Uniun di Ladins albü l'onur y le plajëi da presentè a n publich tan co mai numerus le liber "Larjëi - 1000 Jahre Bewirtschaftung der Lärche im Campilltal, Südtirol" metü adöm da Giovanni Mischì (test) y Roswitha Asche (dessëgns) cun l'aiüt de Günther Asche, l'óm de Roswitha, y de Ernst Detlef Schulze, diretur dl Max-Planck-Institut (BGC) da Jena. Pro la presentaziun che à doré oramai döes ores n'él nia mâ gnü splighé le laûr ch'é gnü fat por mëte adöm le liber, mo al é ince gnü presentè i dessëgns de Roswitha Asche te so format original y splighé avisa l'importanza che i larjëis à albü tla storia de nosta valada, sciöche resserva de lignan da frabiché, mo ince sciöche pastüra por i tiers y funtana de sostanzes da medejina che jô bun por curé tröpes maraties dles porsones y di tiers. I bosc de lersc mëss gnì zidlà y porchël taca süa esistënza ince adöm cun la colonisaziun di paîsc dla Val Badia. Ai à debojëgn de gnì curà por che ai ne crësces nia ite y le professur Schulze à splighé te na manira scëmpla y tlera sciöche ai alda da gnì curà por che süa esistënza pois gnì garantida inant. Bele le dé dan la presentaziun, ai 12 d'aurì, é n pice grup de mëmbri dl Consëi dla Uniun di Ladins y dl Ofize Parcs Naturai jü deboriada cui i verdabosc y le professur Schulze a fà n'escursciun tl larjëi da Lungiarü olache ai à podü odëi söl post ci che é gnü splighé tl liber.
13 d'aurì 2007


text:
Terza Guerra de Indipendenza italiana
La terza guèra de Indipendenza la s'è combatuda int el mes de giugn e quel de agost del 1866, e l'è stada favorida de l'aleanza in tra el noeuf Règn d'Italia e la Prùsia. I talian sont staa scunfigiuu sia in tèra, a Custoza el 24 de giugn, sòta el comand del La Marmora che in mar Lissa el 20 de luj. La ùnica bataja vinciuda dij talian l'è stada quèla de Bezzecca, in trentin, el 21.de luj. In del menter, però, l'esercit austriach el vegniva scunfigiuu dij prùsiàn a Sadowa e el se vedeva costrett a ciamaa la resa, de manera che a la fin de la guèra l'Italia la gh'haa ricavaa el Vènet grazzia a i soo aleaa.


text:
I RACCONTI DI CARLO PAGNINI IN PILLOLE
L’inverne el giva avanti tranquéll come sempre sa la su’ solita flemma.
Sotta i tett mèlardott dle casnén de Pantèn, cuperti da ‘na morbida e candida stesa de név, la vita la pulsèva a fadiga.
I riscaldament, dentra tantle abitazion, ancora i nn’esisteva. C’era i madon de tera cota che, scaldèdi in tla brègia del camén e vruchièdi in t’una peza de pann, quant s’ giva a lett, i s’ meteva sotta i pid. I calzett, fati a mèn sa ‘na lena capréna sórta e rozza, i contribuiva a proteggia, par un pèra d’ora, da le temperatur pió bass dla nutèda. I capott, i giacon, le mantell e tutt i pagn pió pesant ch’a i avémmi, i se stendeva sóra el lett, al post dle cupert e dle imbutid, (che spess l’en c’era), par manténa el pió posibil chel po’ de calor indispensabil par non murì congelèd.
La necesità la stimolèva continuament la ricerca de qualca ingegnosa invenzion. Par esempi: “el prét” e “la moniga”; dó congegn inventèd par la stagion pió rigida dl’ann. “El prét”, una spec de barchetta de legn rivestida de lamira zinghèda, l’aveva el compit da téna solevèd le cupert par non fè arcida i lanzói. “La moniga” invec, la i era un tighèm de cocc, sa un manigh com un cmarel e ‘na gran bocca larga da rimpì sa i carbon aces, la i era fata par essa pugèda dentra “el prét” tre o quatre ora préma da gì a durmì in mod da truvè, al moment giust, el lett tiepid e sciutt. In tle fnestre sganganèd, sa i vetre crétt o adiritura rotti del tutt ch’i lascèva pasè anca la galaverna, tuchèva chiuda le fesur sa la carta e i stracc.
O s’ no muchiè la név da d’ fora in mod ch’an pudessa entrè i spifre da tutt le part. E stèd propi in t’una nutèda régida e ventosa del 16 de g’nèr del 1933 che, mi’ pèdre, dipendent dl’Ospedèl l’era rincasèd, a la fin d’un turne de lavor, a le dó dop de meza nott. Pareva tutt normèl. Mi’ pèdre e mi’ mèdra i durmiva in tla cambra matrimonièl e neatre fioj, tutti insiem, in t’un cl’atra. Me a i era el pió pcén de quatre maschi e tre femin mo, malé a i ermi sol in cinque parchè quant a so’ nèd, un fradèl e una surela i era già mort.
Poch dop che la campèna pió grosa del campanil di Capucén la i aveva fatt sentì i quatre rintocch, mi pèdre svighiand ma mi’ mèdra i à détti ch’el se vleva gambiè la biancheria intima; osia la maja pesant e le mutand longh de lèna. Cla volta el pigiama ann’usèva in tle faméj di purett. Spaventèda lia j à dmandèdi s’el stèva poch ben. “Me dol un bel po’ el stomigh”. J à risposti ló sa un fil de voc.
Vést che ancora an c’era gnanca el telefon, mi’ mèdra j à dmandèdi: “A i ò da mandè ma un de chi ragazz a chiamè ma ‘l dutor?” “Fa un po’ com te cred.” J à détt ló “Mo, sta volta, me sa tant, ch’an te farà in temp a fè un gran ché.”
A le dó l’era vnud a lett. A le quatre el s’era svighièd. A le quatre e vént l’era già mort. Mi’ mèdra, spalancand la fnestra, la s’è messa a urlè par dmandè aiut. S’è svighièd tutta la strèda. In t’un atim i parent, j amigh, i conoscent, i aveva rimpid la chèsa. Me, tramezz a tutta cla confusion de gent, sa i calzuncén in t’una mèn e le papucc in t’un cl’atra, a m’so’ truvèd, imbrigiulid dal fredd, davanti a una scena pietosa che da grand a i ò arvést in ti quèdre e in tle stètue important.
Mi’ mèdra in snoch’ in tel mezz del lett sa mi’ pèdre in tla bracèda ch’ l’era spirèd mentre che lia j gambièva la maja.
Una mi’ cugéna la m’à vruchièd in t’una cuperta e la m’à purtèd a chèsa sua. Mi’ pèdre, a quarantasei ann, an c’era pió par nisciun.
Una lèdra silenziosa i l’aveva purtèd via par sempre lasciand una pora dona, de quarantadó ann, sa cinqv fioj d’arlevè e proteggia.
El pió grand l’aveva dicdot ann e me, ch’a i era el pió pcén, ancora an n’aveva gnanca cinque.


text:
Giganto e Mattiu: il rappunz e ses chantadur
Cun spiert e spass e plain plaschair da chantar e sunar mussan ils dus musicists Giganto alias Ivo Orlik e Mattiu Defuns quant vast che lur spectrum da musica è. Cun ina band davostiers sautan ils dus chantadurs dad in stil en l’auter, dal hip hop en il pop ed enavos. Hip pop rumantsch at its best.
Giganto e Mattiu sin Mx3, il link avra en ina nova fanestra
Nic Gyalson: power-rock cun in flair psichedelic
Nic Gyalson na tuna betg fitg talian. Ma Nic Gyalson è Nicolò Mariani, ed el vegn cun sia band si dal Tessin per sunar a Cuira. Il sound internaziunal fa tutt’onur al Tessin. Novs tuns cun in’atmosfera tut aparti.
Nic Gyalson sin Mx3, il link avra en ina nova fanestra
The Melodic Eggs: pulschains musicals senza retegnientschas
Quatter giuvens mats da Cuira vulan purtar lur motto sin tribuna: i sto simplamain far spass. E spass n’han per da regla betg mo els sin tribuna, mabain er ils aspectaturs ed auditurs. Spass e plaschair da lur cumparsa nonchalanta, plaschair da far ina nova scuverta musicala. Cun quels ovs musicals èsi segir anc da far quint ils proxims onns.
The Melodic Eggs sin Facebook, il link avra en ina nova fanestra
Bumblebees: ils tavauns che impollineschan e fructifitgeschan lur fans
Ils Bumblebees (tavauns) èn sgulads sur il Gottard per ir a star a Turitg. Ed els vulessan impollinar betg mo ils Turitgais cun lur musica, mabain nagut pli pauc che l’entir mund. A Cuira vegn questa missiun a cuntinuar. Quai cun in sound che sgola dals onns 70 vi en il mund dad oz.
The Bumblebees sin Mx3, il link avra en ina nova fanestra
Pascal Gamboni: il chantautur ch’è er in rocker
Cun ses scharm bunamain arcaic e tipic muntagnard fascinescha el adina puspè ses public. Naginas firlefanzas – nagut auter che musica. Ma ins senta ch’el ha gia sunà e chantà sin las grondas tribunas da quest mund: al festival da jazz a Montreux, a New York, a Londra, a Vienna ed a Bristol. Lo-Fi sin in nivel fitg aut.
Pascal Gamboni sin Mx3, il link avra en ina nova fanestra
Bell Baronets: bels baruns cun in flair per la musica retro
Il zercladur ha SRF3 declerà els sco «Best Talent». Ina scuverta per propi. Ils rockers da Zofingen en il chantun Argovia persvadan tant sin tribuna sco er cun lur album «The strong one». In bel groove cun ina ghitarra che lascha reviver ils gronds onns da la musica da rock. Ed ina vusch da mai murir.
Bell Baronets sin Mx3, il link avra en ina nova fanestra
The Broots: strange reggae e dirty beats da Losanna
En l’ediziun 8x15 da Cuira represchentan els la Svizra franzosa. Lur musica ans trai trasora vi e nà tranter l’atmosfera ligera en in café da Jamaica e la chalur d’ina bar urbana entamez ina citad europeica. Garmadi, dir, explosiv.
The Broots sin Mx3, il link avra en ina nova fanestra
Hedgehog – Pop Rap dal Grischun
El è il matador local. Oriund da Seewis en Partenz ha Sandro Gansner ils ultims onns fatg il pass decisiv en la scena da Pop Rap en Svizra. E dapi che SRF3 ha nominà el sco «Best Talent» ha sia carriera fatg in sigl enorm. Ses Pop Rap ubain Hip Pop derasa immediat in sentiment d’allegria.
Hedgehog sin Mx3, il link avra en ina nova fanestra
Nagin bigliet? Nagin problem
RTR preschenta quest'emna las bands al Radio Rumantsch. Mintga bunura e mintga mezdi ina da las bands. E per part pudais anc gudagnar bigliets per la saira dad «8x15» a Cuira.


text:
Mintga uman ha en sia vita success e desditgas. Per il pli pon ins dar la culpa als auters. Ma in quel cas nua ch'ins è sez la culpa fiss pratic da savair co analisar la situaziun e tge ch'i fiss da far per na pli far il medem sbagl. Tge che mangiar ha da far cun analisas da desditgas e co che pasts pon gidar ord la buglia descriva Philipp Ramming en il Forum.
Il forum 2007-2008 Desditgas e pasts
Mintga uman ha en sia vita success e desditgas. Per il pli pon ins dar la culpa als auters. Ma in quel cas nua ch'ins è sez la culpa fiss pratic da savair co analisar la situaziun.


text:
Telegram cunsumadëures Lugio/Agost 2016Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 49/56 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
E-COMMERCEMosöres por cumpres online
L’Europa ascuta sö i bojëgns di consumadus y ti dij “basta” ai impedimënc che tëgn sö le svilup dl comerz eletronich. La Comisciun europeica á anunzié ai 25 de ma mosöres por che i consumadus pois cumpré online a na manira plü scëmpla y sigüda te döta l’Uniun. Al dess gní: 1) arferé le geo-blocking; 2) smendrí i prisc y alzé la cualité dles spediziuns sura i confins fora y 3) renforzé la Consumer Protection Cooperation. De plü informaziuns é da ciafé chiló.
VACANZES Y IADISot ejam les assiguraziuns de iadi
Sce an á debojëgn de n dotur en vacanza o sce an ó renunzié al iade al ultim momënt o atira do l'avëi aposté: por afronté le miú che ara vá chëstes impreodüdes vára da stlü jö n'assiguraziun de iade. Metü danfora che n consumadu talian pó stlü jö n'assiguraziun foresta (les condiziuns generales dles assiguraziuns regolëia normalmënter chisc caji) á la ZCE – Ofize de Balsan savaié da ester n consumadú che chir na assiguraziun de iade adatada a sü bojëgns y á spo fat n ressumé di resultac te na tabela.
Chiló ciafëise na lista de consëis pratics sce i orëis stlü jö n'assiguraziun de iade.
VACANZES Y IADI09/06/2016 – Conferënza stampa sön le tema
Vigni de vá consumadus dala ZCE cun domandes sön i iadi. Di 2.732 consumadus che dal scomenciamënt dl 2016 cina al dedaincö á contaté la ZCE Talia, á 1.378 albü problems y domandes sön i iadi (le 50%). Porchël vál debojëgn da pité sön chësc argomënt na assistënza y consulënza tres plü ajornada y sota. De plü informaziuns sön l'argomënt é da ciafé sön le sit dla ZCE de Balsan.
Caje dl mëis
Le signur K tol pert a na lizita online sön Ebay y s'aiudichëia n'ora de marca por 150 euro. Le paiamënt, a bëgn de n venditur privat tl'Inghiltera, vëgn fat cun n sistem de paiamënt online conesciü cun sënta a Luxenburg. Do da n valgügn dis ciafa le signur K le poch cun l'ora. Porimpó ne döra la ligrëza dl signur K nia dî: da ti ciaré plü avisa al'ora ti vëgnel imënt che l'ora ne sides nia dërta y porchël la lascel ejaminé da n belijier, che constatëia che ara se trata de n produt falz che costa plü o manco 10 euro. La delujiun é grana, ince sce le venditur tëgn pro da dí dal'Inghiltera che ara se trata de n toch autentich. Spo vá le signur K dal sistem de paiamënt adoré che ti impormët da ti rete la soma sce al ti ret l'ora al venditur. Le signur K ortia zoruch l'ora, mo le poch vá a perde tratan la spediziun. La sozieté se refodëia porchël da rete la soma. Le signur K damana spo aiüt pro la ZCE Talia – Ofize de Balsan, che cherda sö i colegs dla ZCE de Luxenburg, che fej inant: la sozieté aconsënt a ciafé na soluziun deboriada y ti ret i scioldi al signur K.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Basilea-Champagna
En il chantun Basilea-Champagna datti multifaras tradiziuns vivas che han savens in'impurtanza regiunala ed en il cas da l'isanza «Chienbäse» a Liestal er surregiunala. Tradiziuns vivas na vegnan dentant betg mo preschentadas en occurrenzas tradiziunalas grondas, mabain èn savens fitg impurtantas en la vita da mintgadi dals umans. Il chantun Basilea-Champagna prenda quai sco punct da referenza per sia promoziun da la cultura. La finamira è quella da mantegnair il patrimoni cultural dal chantun, da render accessibel quel e da l'intermediar ad ina gronda gruppa da la populaziun. El na differenziescha en quest connex betg per se tranter il patrimoni cultural material ed immaterial, perquai ch'igl è per il solit difficil e betg fitg raschunaivel da separar quests dus munds. Anzi, els èn cumplementars.
Ina tgira da la cultura bain etablida
La responsabladad per conservar l'ierta istoric-culturala ed istoric-natirala dal chantun han en emprima lingia il Post spezialisà per l'archeologia, la citad romana Augusta Raurica, il museum chantunal «Museum.BL», l'archiv chantunal Basilea-Champagna, la biblioteca chantunala Basilea-Champagna ed il Post spezialisà chantunal per la tgira da monuments.
Il Museum.BL conserva las collecziuns tant da las scienzas natiralas sco er da las scienzas culturalas che stattan en connex cun la regiun e dat paisa a l'intermediaziun interdisciplinara. En sia lavur collia el chaussas actualas cun chaussas passadas e chaussas localas cun chaussas globalas. In accent tut spezial metta el per exempel sin la conservaziun e sin l'intermediaziun da la tessaria da bindels da saida, er numnà la posamentaria. Malgrà che quella n'è betg pli d'ina gronda impurtanza economica dapi ils onns 1920, è ella preschenta fin oz en la memoria sco in dals chapitels ils pli caracteristics da l'istorgia industriala dal chantun. En exposiziuns, en curs d'entretschar bindels ed en ulteriurs projects per mantegnair la posamentaria vegn contribuì activamain a render accessiblas a las proximas generaziuns betg mo las chaussas materialas, mabain er las enconuschientschas davart l'artisanadi da la tessaria da bindels da saida.
Entant ch'il Post spezialisà chantunal per la tgira da monuments è cumpetent per la tgira da la substanza architectonica dal chantun che vegn anc utilisada oz, è il Post spezialisà per l'archeologia responsabel per segirar, per perscrutar e per mantegnair il patrimoni archeologic ch'el intermediescha al public. D'ina impurtanza tut speziala è latiers la cuntrada da chastels medievals. Cun Augusta Raurica perscrutescha, tgira ed intermediescha il chantun en moda approfundada l'ierta archeologica e las ruinas scuvertas da la citad coloniala romana. Las producziuns etablidas al teater roman tras la promoziun da l'art e da la cultura contemporana pussibiliteschan ina simbiosa tranter il patrimoni cultural roman e la musica ed il teater contemporan.
Fassettas impurtantas dal patrimoni cultural immaterial dal chantun èn las chanzuns, la musica cun instruments da lain, la pratica dal saut popular e la lavur sin il champ musical dals numerus chors e da las uniuns da musica che furman ina scena da musica viva e multifara. Quest patrimoni cultural è derasà en tut la Svizra dal nordvest e per part sur quella ora. Cun sias vastas mesiras da promoziun per chors, per uniuns da musica e per producziuns contemporanas s'engascha il chantun fermamain per la lavur sin il champ musical en la regiun.
Ina part considerabla dal patrimoni cultural chantunal è la cultura da scriver promovida dal chantun. La Biblioteca chantunala s'occupa tranter auter da la collecziun e da l'intermediaziun en moda moderna da tut las publicaziuns e scrittiras da Basilea-Champagna. Per edir la cultura da scriver da Basilea-Champagna è cumpetenta la Chasa editura chantunala.
Tradiziuns localas e tradiziuns pli giuvnas
Ina isanza dal patrimoni cultural dal chantun Basilea-Champagna ch'attira il pli bler public è l'isanza «Chienbäse». La dumengia suenter la mesemna da la tschendra vegnan purtads tras la citad tschients da gronds tizuns ardents («Chienbäse»), accumpagnads da var 20 chars en flommas. Questa isanza vegn visitada mintg'onn da pliras 10'000 persunas.
Ils «Pfingstblütter» ad Ettingen ed il «Nünichlingler» a Ziefen èn er tradiziuns francadas localmain. Entant ch'ils «Pfingstblütter» spassegian la damaun da Tschuncaisma tras vischnanca vestgids cun frastgas da fau ed emprovan da sprizzar cun frastgas bletschas sin las visitadras e sin ils visitaders, è il «Nünichlingler» in'experientscha. La saira dals 24 da december passan tras il vitg umens vestgids en mantels, sin tgau in aut cilinder ed enturn culiez ina stgella.
Impurtant per tut las vischnancas da Basilea-Champagna è il di da cunfin «Banntag». Pli baud vegnivan percurrids e controllads quest di ils cunfins communals - oz daventa il di pli e pli fitg in di da festa communal per la populaziun. Er da plazzar la planta da matg è ina tradiziun fixa en passa la mesadad da las vischnancas da Basilea-Champagna.
Ultra da questas praticas francadas istoricamain ston però er vegnir numnadas tradiziuns pli novas, sco per exempel las plazzas da giugar da Robi en la regiun Arlesheim da Basilea-Champagna ed ils projects per midar l'utilisaziun d'areals industrials betg nizzegiads (per exempel il Walzwerk a Münchenstein, l'arsenal a Gelterkinden, la Revue Thommen a Waldenburg u il Hanroareal a Liestal). Gist quests projects per in nov diever da stabiliments permettan da crear numerus novs projects culturals ed èn francads fermamain en la regiun da Basilea.
Referenzas
- Link


text:
Per cuntanscher il label han las vischnancas d’accumplir pliras premissas a reguard infrastructura e purschida. Puntraschigna porscha tranter auter la via tar il glatscher da Morteratsch, il Pumptrack Cuntschett, il parc da raiver sin sugas autas, la chascharia alpina, la regiun da skis Languard u er la plazza da glatsch Roseg.
Plinavant correspundan 2 hotels, 4 restaurants e radund 50 abitaziuns da vacanzas a Puntraschigna al profil dumandà.
Fitg cuntent cun il nov sigil da qualitad
Sco quai ch’il manader da Puntraschigna Turissem, Jan Steiner scriva en la communicaziun a las medias, sajan ins fitg cuntent cun il nov sigil da qualitad. Surtut en in temp fitg pretensius en il turissem dovria er Puntraschigna ina purschida innovativa per attrair dapli giasts, er cun famiglias.


text:
Naster
Al naster 'l è na banda sutìla 'd soquànt materiē diferèint, cùma 'd stòfa, 'd plàstica o 'd cherta, ch'la pōl servìr per lighèr di quêl, fèr dal decorasiòun, o anca p'r un quèlc significhêt simbòlic, c'm'anca per fabrichèr dal cuchèrdi, dal porta-m'dàj, e incòr vgnîr tajê in dagli inavgurasiòun e ai traguêrd ed soquànti impréśi spurtìvi.
I naster ed stòfa
I naster ed stòfa, c'ma 'd cutòun, 'd lèin, 'd polièster o 'd poliamìde, i pólen vgnìr tisû in sìm'a di tlêr ch'i prepèren più pês in dal stès mumèint, cun dal cimóśi ai fiànc p'r ognùn, o piotòst, per qui 'd materiē sintètic, in na pèsa ùnica, ch'l'a gh'arà pò da gnìr tajèda p'r al lùng in tanti bandi sutìli (i naster) cun 'na tètnica a ultra-sòun, ch'la ferma i śbavamèint ed fîl dal polièster e di èter materiē sintètic.
Egli armadûri di naster i pólen èser a tela per quèla piò śèimpia, a canvâs, a dir piò sustgnùda, a gro grèin, a fórma 'd spighê o lisca 'd pès, a rêś o dòpi rêś p'r avér 'l efêt lìs, e vìa descurènd. I naster i càmbien anca in dl'altèsa, vìst ch'a s in càta da quī elt 3 mm, 5 mm, 8 mm, 10 mm, su su infìn ai 66 o anc'ai 100 mm.
I naster tisû i vinen druê in dal decorasiòun 'd pachèt ed preśèint, per blìr di vistî o per sustgnìr e der robustèsa a soquànti cuśdùri, c'm'a quìli dal fònda del brèghi e 'dl arvultamèint in dèinter dla stófa 'd soquànt giachèt o vistî.
El scrìti in sìm'ai naster
I naster, ch'i sìen ed stòfa, ed cherta o 'd plàstica, i pólen purtèr sēg dal scrìti, mesâǵ 'd areclâṁ o 'd avgùri o 'd na quelc ètra sorta: el scrìti in sìm'ai naster i gh'pólen gnìr stampèdi, sia in rotatìva, che in tampografìa, sérigrafìa, termotrasferimèint, impresiòun a chèld, sublimasiòun) o in dal chèś di naster tisû, gnìr calèdi in dal stès mèinter ch' a s è drē a tès'r-i.
Al naster stampê o intarsiê cun già 'l scrìti sēg, strulghèdi in dla giùsta manéra, 'l è la premèsa per cavèr-gh-en fòra, tajènd-el in pcunsèin cìc, el diferèinti etichèti 'd infurmasiòun da cuśìr pò atàc dèinter i gulèt del camìśi o dal màj o di vistî, etichèti ch'i staràn lè a dìr-es al nòm edla fàbrica 'd produsiòun, la tàja 'd vistibilitê, la cumpuśisiòun dal tisû e gli acortèsi p'r i lavàǵ.


text:
Martin Raschèr
Martin Raschèr (*1920; burgais da Zuoz, †10-2-2016)[1] è sta in anteriur magister e scrivent rumantsch. El ha publitgà ses emprim cudesch cun passa 91 onns.
Vita
Sco uffant illegitim è Martin Raschèr creschì si tar ses nons sin in bain puril a Zuoz.
Suenter il seminari scolastic a Cuira ha Raschèr frequentà la scola da sutuffiziers ed ha prestà durant trais onns servetsch militar. A partir dal 1943 ha el instruì a Termin (Trimmis) e lu a l'internat a Freienstein en il chantun Turitg. Dasper sia lavur da magister ha el fatg il studi da pedagogia curativa. Alura ha el durant 19 onns dà scola ad Arosa. Sin quai è Raschèr turnà a Freienstein, nua ch'el ha surpiglià la direcziun da l'internat. En quest post è el stà fin tar sia pensiun. Dapi lura viva el a Grub en il chantun Argovia.
Ovra
Curt suenter sia pensiun il 1985 ha Martin Raschèr fatg in curs da scriver ed ha cumenzar a notar reminiscenzas per sia dunna e ses dus uffants; quai per tudestg damai che sia famiglia na sa betg rumantsch. 35 istorgias ha el rimnà en in pitschen carnet cun il titel Seifenwasser dal qual el ha regalà otg exemplars. In da quels exemplars ha el regalà ad in anteriur scolar che en il fratemp ha emprendì rumantsch e che ha intimà Raschèr da scriver si sias reminiscenzas per rumantsch. Pli tard ha el cumenzà da translatar sias istorgias en puter. «Pli ditg ch'jau ma fatschentava cun la translaziun e pli lev ch'ella gartegiava. Jau n’avev betg emblidà mia lingua materna! Ella era mo cupidada e stuvaiva vegnir svegliada» vegn el cità en La Quotidiana. Ils 18 da zercladur 2012 è cumparì ses cudesch biling puter-tudestg cun il titel Ova da savun/Seifenwasser.
Publicaziuns
- Ova da savun/Seifenwasser. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2012
Annotaziuns
Colliaziuns
- Martin Raschèr tar la Chasa Editura Rumantscha (rumantsch, era disponibel per tudestg)
- Istorgias chi vaun a cour en Engadiner Post/Posta Ladina dals 31.10.2012 (consultà ils 09.11.2012)
- Emprim cudesch da Martin Raschèr cun 92 onns, ils 25.10.2012 tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (consultà ils 26.10.2012)
- In cudesch plain plaschair da vita – malgrà tut! en La Quotidiana dals 18.06.2012 (consultà ils 26.10.2012)
- Ein Buch voller Lebensfreude en Bündner Tagblatt dals 12.06.2012 (consultà ils 26.10.2012)


text:
Andrin Beeli dat invista tge che sa midà il pli fitg en quest mument ch'el ha il cumenzament da la stagiun fatg il pass davent dals U23 tar l'elita mundiala da mountainbike. Igl è er stà difficil da far puncts d'UCI e far bun plazs da partenza. Andrin Beeli ha dentant la pazienza ch'i dovra. Ed el dat a sa sez il temp. Quai stoppia mintga mountainbiker cura ch'el fetschia la midada da la categoria U23 tar l'elita.
Sa qualifitgar per il CM fiss stà ina miracla
Il campiunadi mundial CM da mountainbike dal settember a Lai è ord puntg da vista d'Andrin Beeli vegnì in onn memia tard, u el è naschì in onn massa baud. Scadin cas fissi stà tant sco ina miracla sch'el fiss vegnì da sa qualifitgar gia en ses emprim onn tar l'elita, per questa campiunadi mundial.
RR sportissimo 12:00


text:
Il vitg da Surava è sta in lieu industrial, e quai pervia dal dutg dal mulin che fascheva marschar las rodas per resgias, mulins da farina e la producziun d’electricitad.
La fabrica da «Zwieback» a Surava era enconuschenta lunsch sur ils cunfins dal Grischun cun ses products sco biscotgs e merenga. Ella è stada serrada passa 10 onns ed ussa datti ina pitschna producziun da glatsch en questa fabrica.
La resgia a la staziun da Vuorz, ina fabrica da palettas, è serrada dapi ils onns 70. Ussa è ella in deposit dal militar. Pli baud purscheva ella lavur a circa 25 persunas.
La schanza da siglir cun skis a Mustér ha existì mo in curt temp, forsa è ella perquai ida en emblidanza. RTR ha chattà las restanzas dals mirs da questa schanza. Sper ils mirs da la sigliera regorda nagut pli da quest sport a Mustér.
En val Tujetsch devi ina fabrica da producziun da cuntels, la Smart SA. Dapi 1970 fin 1992 è vegnì producì en las hallas entamez il vitg da Sedrun. Suenter ha la NEAT surpiglià il bajetg ed ussa èn plirs locaturs indigens en la fabrica.
La fabrica da ponn Trun ha existì dapi 1912 fin l'onn 2001. Ils onns 70 lavuravan 400 persunas en questa fabrica che sa chatta entamez il vitg da Trun. La pli gronda part da la fabrica na vegn ussa betg pli nizzegiada. In pèr mastergnants indigens èn sa chasads en las localitads da la fabrica ed inqual persuna privata giauda las localitads per differents hobis.


text:
Café
Café (tirc kahve da l’arab قهوة qahwa ‹bavronda stimulanta›, sa basond sin il num da la regiun d’origin Kaffa[1]) è ina bavronda chauda da colur naira che cuntegna cafein e ch’ha in effect psicotrop. La bavronda vegn gudagnada da la fava da café (vul dir dals sems dals fritgs da la planta da café) che vegn brassada e mieuta. Tant il grad da brassada sco da mieuta varieschan tut tenor moda da preparaziun. Café cuntegna il vitamin niacin. Las denominaziuns ‹Bohnen› e ‹Bohnenkaffee› (ch’èn er vegnidas surpigliada en il rumantsch sco ‹fava› e ‹café da fava›) èn adattaziuns etimologicas popularas dal term arab بن bunn che munta ‹fritg da la planta da café›.[2] Quests terms na signifitgan pia betg che la planta da café saja parentada cun las plantas da fava (leguminosas). Er la segunda interpretaziun dal term ‹Bohnenkaffee› sco ‹café entir› maina en errur; la denominaziun sa referescha numnadamain a la purezza dal product e duai gidar a differenziar café per propi da ses surrogats (producids or da cicoria, malt d’ierdi e.a.).
La fava da café vegn gudagnada dals fritgs da cros da differentas spezias da plantas da la famiglia da las Rubiaceae. Las duas spezias las pli impurtantas èn Coffea arabica (café arabica) e Coffea canephora (café robusta), mintgamai cun bleras sorts e varietads. Tut tenor sort e lieu da cultivaziun datti differents grads da qualitad. Il café vegn cultivà oz en tut il mund en varga 50 pajais.
Cuntegn
- 1 Istorgia
- 2 Cultivaziun
- 3 Elavuraziun
- 4 Commerzi
- 5 Preparaziun
- 6 Cumponentas ed effect fisiologic
- 7 Ulteriur diever dal café
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Legendas d’origin, scuverta ed etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1671 ha Antonius Faustus Naironus perpetnisà en ses cudesch De saluberrima potione cahve la legenda la pli derasada en connex cun la derivanza dal café. Sco quai ch’el raquinta, duain pasturs en il reginavel da Kaffa, situà en il sidvest da l’Etiopia odierna, avair constatà in effect vivifitgant d’ina planta cun fritgs cotschens sin las chauras: ils animals ch’avevan maglià da questa planta currivan enturn fin viaden la notg, entant che las chauras ch’avevan pasculà en in auter lieu eran daditg stanclas. In pastur abessin cun num Kaldi duai er avair sagià ils fritgs da questa chaglia e constatà vi da sai il medem effect. Muntgs d’ina claustra vischinanta hajan sinaquai preparà in’infusiun da quests fritgs. Quai als haja pussibilità da restar ditg alerts e da far oraziun e discurrer fin tard viaden la notg. Autras funtaunas raquintan ch’il pastur haja spidà ils fritgs crivs nunmangiabels en il fieu; l’odur aromatica che saja sortida haja fatg nascher l’idea da brassar ils fritgs.
Independentamain da la dumonda, quant vardaivlas che questas legendas èn, vegn supponì che la regiun Kaffa saja il lieu d’origin dal café. Là vegn el numnadamain gia menziunà en il 9avel tschientaner. Da l’Etiopia è il café probablamain arrivà en il decurs dal 14avel tschientaner cun commerziants da sclavs en l’Arabia. Brassà e consumà al han ins là probablamain pir vers la mesadad dal 15avel tschientaner. La cultivaziun da café ha purtà a l’Arabia ina posiziun da monopol. Il center commerzial furmava la citad da port Mocha, er numnada Mokka, che furma la citad Al-Mukha odierna, situada en il Jemen.
La moda da preparaziun derasada en l’Etiopia è probablamain l’originara: suenter avair brassà la fava en ina gronda padella da fier vegn quella mieuta u pisada en il murter. La muliziun fan ins alura buglir cun aua e zutger en l’uschenumnada jabana, in vasch da terracotga en furma d’ina caraffa. Silsuenter vegn il café servì en pitschens cuppins.
In term ‹café› sa laschà deducir da l’arab qahwa che po signifitgar tant café sco vin. Sur la varianta tirca kahve è il num arrivà en il talian (caffè) e pli tard en il franzos (café). Da questas variantas è il pled arrivà en las ulteriuras linguas da l’Europa.
Imperi osmanic[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 16avel tschientaner è il café arrivà en l’Imperi dals Safavids en la Persia ed en l’Imperi osmanic. Enturn il 1511 èn vegnids endrizzads ils emprims cafés a Mecca. Pervia d’in scumond sever da consumar café han quels dentant puspè stuì vegnir serrads per in temp. A Cairo è la bavronda documentada l’emprima giada il 1532; daspera è ella er sa derasada en la Siria ed en l’Asia Minura. In grond svilup hai dà suenter il 1538, cura che l’Imperi osmanic ha annectà il Jemen e la costa africana opposta. Il 1554 è lura vegnì avert l’emprim café en la chapitala Istanbul – er qua suenter opposiziun vehementa da vart dal clerus islamic e da las pussanzas statalas. Murad III ha relaschà vers la fin dal 16avel tschientaner in scumond da baiver café; Murad IV ha laschà destruir ils cafés e persequitar persunas che na sa tegnevan betg vi dal scumond. Da là davent eran ils cafés savens zuppads davos la fatschada d’in barbier u d’in auter affar. La renconuschientscha definitiva dal café entaifer l’Imperi osmanic è succedida pir il 1839 en rom da la politica da refurma numnada Tanzimat.
Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Il medi dad Augsburg Leonhard Rauwolf ha gia gì chaschun il 1573 ad Aleppo da sagiar il café e descriva quel il 1582. Ulteriuras infurmaziuns davart il café èn arrivadas en l’Italia il 1592 tras Prospero Alpino. L’onn 1645 devi cafés a Venezia, il 1650 ad Oxford ed il 1652 a Londra. En Frantscha èn suandads cafés a Marseille (1659) ed a Paris (1672/1689). A Vienna ha l’emprim café avert il 1685; en Germania èn documentads emprims cafés a Bremen (1673), Hamburg (1677), Regensburg (1686), Leipzig (1694) e Berlin (1675/1721).
En il 17avel tschientaner è la planta da café sa derasada en las colonias ollandaisas sco Java ed ha segirà als Ollandais la posiziun predominanta sin il martgà da café. Cumbain ch’il café era oriundamain relativamain char, ha quel gia baud cumenzà a sa derasar en pli vastas parts da la societad. L’import dal café e sia regulaziun èn uschia daventads facturs impurtants entaifer il sistem economic dal mercantilissem derasà da quel temp. Uschia ha per exempel Friedrich il Grond scumandà l’import ed il commerzi privat cun café, pli tard eri schizunt scumandà a privats da brassar café. Be il stadi prussian dastgava martgadar cun café, quai che dueva emplenir la cassa statala. Ma l’effect è be stà in augment da la cuntrabanda cun fava da café. Er ‹savuraders da café› statals, che duevan scuvrir brassarias da café illegalas n’han betg purtà il niz giavischà. Damai che la cuntrabanda creschiva ad in crescher e donnegiava l’economia publica, è il scumond vegnì abolì il 1787.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamain eran las plantas da café be derasadas en l’Africa ed en l’Arabia. Ma gia baud èn ins vegnì sin l’idea da las plantar e cultivar er en autras regiuns adattadas. L’emprima plantaziun ordaifer l’Africa e l’Arabia è succedida tras van Hoorn, il guvernatur da l’India ollandaisa il 1690 (tenor autras funtaunas gia il 1658) a Ceylon ed il 1696 (ni 1699) sin l’insla Java. Las plantas ch’ins ha duvrà per questas emprovas derivavan da l’Arabia. Da questas novas plantaschas èn plirs exemplars arrivads il 1710 en l’Europa, nua ch’ins las ha cultivà en plirs curtins botanics, per exempel ad Amsterdam.
Il 1718 han ils Ollandais purtà il café a Surinam, il 1725 ils Franzos a Cayenne, il 1720/1723 a Martinique ed il 1730 a Guadeloupe. Tras ils Portugais èn emprimas plantas da café arrivadas il 1727 en Brasilia. Vers la fin da 18avel tschientaner tutgava il café gia tar las plantas da cultura las pli derasadas en las Tropas.
Sin las plantaschas da café latinoamericanas e caribicas eran engaschads – fin a l’aboliziun da la sclavaria – per gronda part sclavs africans.[3] Las relaziuns da viver dals plantaders da café en l’India da l’Ost ollandaisa ha l’autur Eduard Douwes Dekker descrit il 1860 en ses roman Max Havelaar. Quest’ovra plain critica sociala vala fin oz sco simbol cunter l’explotaziun dal Terz Mund tras l’Europa bainstanta.
Cultivaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Plantas da café[modifitgar | modifitgar il code]
Las plantas da café appartegnan tuttas al gener botanic Coffea entaifer la famiglia Rubiaceae. Per gronda part vegnan cultivadas las spezias C. Arabica (café arabica) e C. Canephora (café robusta) che derivan tuts dus da l’Africa; be ina pitschna part da la producziun sa reparta sin ils geners C. liberica e C. Excelsa.
Tar las plantas sa tracti da chaglias che pon vegnir fin 4 m autas (en las plantaschas vegnan ellas dentant tegnidas pli curtas). Suenter 3 fin 4 onns porta la planta l’emprima giada abundantamain fritg, a partir d’ina vegliadetgna da radund 20 onns sa reducescha la producziun.
Las flurs èn da colur alva, ils fritgs madiran entaifer 6 fin 8 mais (C. Canephora) resp. 9 fin 11 mais (C. Arabica). En quest temp madiran fritgs da cros che midan lur colur da verd sur mellen al cotschen. Ils dus sems cuntegnids en il fritg furman la fava da café. Ils dus favs èn separadas tras pliras pels da la pulpa dal fritg ch’als circumdescha.
Geners e sorts[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 60 % da la producziun mundiala è d’attribuir al café arabica. Questa sort, che cuntegna be la mesadad dal cafein da la robusta, vegn apprezià surtut pervia da ses aroma. La robusta che cumpiglia radund 36 % da la producziun mundiala sa differenziescha opticamain tras sia crenna guliva (entant ch’il fav da l’arabica ha ina crenna velada). Ils producents stiman questa sort en spezial pervia da sia robustadad ed il temp da madiraziun ch’è pli curt.
L’excelsa vala sco raritad ed è vegnida scuverta pir il 1904 al Lai da Tschad. Da tut las plantas da café è ella la pli ferma e resistenta; ella sa sviluppescha er sin terrens pli sitgs e porta bun fritg er durant onns maghers. Tuttina cumpiglia sia cultivaziun be radund 1 % da la producziun mundiala.
Ils ulteriurs 3 % sa repartan sin differentas sorts ch’èn economicamain da pitschna muntada, sco per exempel Stenophylla e Liberica (Africa dal Vest) u Maragogype (Mexico e Nicaragua). Per part vegnan dentant producids cun questas sorts cafés exquisits, sco l’enconuschent ‹Highland Coffee› che vegn gudagnà a Sierra Leone da la Stenophylla cultivada sin in’autezza da fin 700 m s.m.
Territoris da cultivaziun adattads[modifitgar | modifitgar il code]
Plantas da café dovran in clima equilibrà senza temperaturas extremas e senza memia bler sulegl u chalur. La temperatura media adattada munta a 18 fin 25 °C; il maximum na duess betg surpassar 30 °C, il minimum betg restar memia savens sut 13 °C. Temperaturas sut nulla na supportan las plantas da café insumma betg.
Il consum d’aua annual munta a 250 fin 300 mm. Per pudair cultivar plantas da café dovri pia regiuns cun precipitaziuns annualas da radund 1500 fin 2000 mm. Sche quellas muntan be 1000 mm ad onn vegn sauà; regiuns cun precipitaziuns sut 800 mm ad onn n’èn betg adattadas per plantaschas da café. Il terren sto esser profund e humus.
Resguardond questas pretensiuns da la planta, giaschan ils territoris da cultivaziun en las regiuns tropicas sin in’autezza da 300 fin 800 m s.m. (Robusta) resp. da 600 fin 1200 m s.m. (Arabica). Cafés cultivads en regiuns muntagnardas èn d’ina qualitad tut speziala.
Influenza sin l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Tradiziunalmain vegnivan las plantas da café cultivadas en la sumbriva da grondas plantas circumdantas. Questa metoda garantiva in bun equiliber ecologic. Il temp da madiraziun è dentant pli lung e per hectara sa laschan uschia cultivar pli paucas plantas da café. Perquai han blers purs da café cumenzà a transfurmar lur plantaschas en monoculturas sut tschiel avert.[4] Ils pretschs sbassants dal martgà mundial e la crisa da café han anc accelerà quest process. Studis mussan dentant che questa metoda da cultivaziun intensiva ha effects ordvart negativs sin la biodiversitad.
Bler main problematica ord vista da l’ambient è la cultivaziun ecologica da café. Quella scumonda per exempel da duvrar pesticids e pretenda a medem temp mesiras cunter l’erosiun dal terren. Plinavant po la cultivaziun biologica gidar a stabilisar las entradas dals purs da café, sco quai che mussa l’exempel da Chiapas (Mexico).[5] Il 2010 èn vegnids cultivads radund 6,5 % da la producziun da café mundiala tenor criteris ecologics. Bundant 90 % da questas surfatschas èn situadas en ils trais stadis Peru, Mexico ed Etiopia.[6]
Racolta[modifitgar | modifitgar il code]
Racoltà vegn ina giada l’onn, en tschertas regiuns er duas giadas l’onn. En il nord da l’equator è il temp da racolta situà tranter il fanadur ed il december; en il sid tranter l’avrigl e l’avust. En vischinanza da l’equator po vegnir racoltà durant tut las stagiuns. Il temp da racolta dura 10 fin 12 emnas, damai ch’ils fritgs vi d’ina singula planta na madiran betg tuts il medem mument. Racoltar a maun dat la meglra qualitad, damai ch’i vegnan mintgamai clegids be ils fritgs madirs. Questa metoda vegn per il pli applitgada tar il café arabica. Tar l’uschenumnà ‹stripping› vegnan tut ils fritgs prendids giu en ina, saja quai a maun u cun agid da maschinas; silsuenter po la qualitad vegnir megliurada tras zavrar ils fritgs madirs dals main madirs. Questa metoda che spargna lavur vegn applitgada tar la producziun da café robusta, en la Brasilia ed en l’Etiopia per part er tar la producziun da café arabica che vegn silsuenter elavurà a moda sitga (cf. chapitel elavuraziun).
La racolta da café betg elavurà munta en media a 680 kg/ha. Questa cifra po dentant variar tut tenor la metoda da plantar e da racoltar. En l’Angola munta la media 33 kg/ha, a Costa Rica 1620 kg/ha, tar novas plantaschas en la Brasilia schizunt 4200 kg/ha. Per gudagnar in satg da 60 kg café criv dovri en media la racolta da radund 100 plantas (café arabica).
Elavuraziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’elavuraziun da café – da la racolta fin al product ch’è pront per vegnir consumà – enconuscha dus pass d’elavuraziun: la producziun da café criv, che succeda per regla al lieu da racolta, ed il process da brassar café ch’ha savens lieu pir en il pajais da destinaziun.
Producziun da café criv[modifitgar | modifitgar il code]
Per gudagnar café criv vegn il fav liberà da la pulpa dal fritg e da las palletschas ch’al circumdeschan. Quai po succeder a moda sitga u bletscha. Café robusta e café arabica da la Brasilia e da l’Etiopia vegnan gudagnads cun agid la metoda sitga; en ils ulteriurs lieus vegn producì café arabica tenor la metoda bletscha che dat in café da pli auta qualitad.
Tar la metoda sitga vegnan ils fritgs da la planta da café (che vegnan er numnads ‹tschareschas da café›) rasads ora e vieuts da temp en temp. Entaifer 3 fin 5 emnas croda la cumpart da l’aua en il fritg da 50 fin 60 % a 12 %. Silsuenter vegnan la paletscha sitga e la pulpa sitga allontanadas a moda mecanica.
Cun l’elavuraziun da bletsch vegn sche pussaivel cumenzà entaifer 12 fin 24 uras suenter la racolta. L’emprim vegnan ils fritgs lavads e mundads, silsuenter vegnan la paletscha dal fritg e la pulpa squitschads davent cun agid d’ina apparatura speziala. I suonda in process da fermentaziun che gida a lumiar la paletscha da pergiamina che circumdescha il fav. Suenter 12 fin 36 uras vegn la fava puspè lavada ed è uss pronta per vegnir sientada (al sulegl u cun agid d’aria chauda) fin che la cumpart d’aua en il fav è crudada sin ca. 12 %.
Per gudagnar in kilo café criv tenor la metoda bletscha vegnan duvrads radund 130 fin 150 liters aua.[7] Cun la finamira da spargnar aua e tuttina cuntanscher ina qualitad superiura a quella da l’elavuraziun sitga, è er s’etablida ina metoda mez sitga: Ils emprims pass èn ils medems sco tar la metoda bletscha; enstagl da fermentar la fava, vegn quella dentant sientada directamain e liberada en moda sitga da la paletscha restanta.
Suenter quests pass d’elavuraziun è il fav anc circumdà da la paletscha da pergiamina e da la pel d’argient ch’al circumdeschan. Cun spaletschar a zavrar la fava resulta il café criv (da colur verda fin brin clera) ch’è pront per vegnir transportà en tut il mund.
In café che vegn elavurà tenor ina metoda tut speziala è il Kopi Luwak da l’Indonesia. Quel vegn gudagnà dal luwak, ina sort mustaila, che maglia tschareschas da café ed excretescha la fava. Tras la fermentaziun en la beglia da l’animal vegnan extratgas da la fava substanzas amaras, quai ch’ha in’influenza positiva sin il gust dal café. Uschia è quest ‹café da giats›, sco ch’el vegn er numnà, sa transfurmà d’in café dals povers ad ina spezialitad tschertgada.
Brassar café[modifitgar | modifitgar il code]
Cun brassar il café criv han lieu en la fava differents process chemics e fisicals. Tras quels vegnan libras las substanzas aromaticas e sa furman las qualitads specificas da mintga sort da café. Durant la procedura da brassar vegn la temperatura augmentada successivamain da 60 °C e fin a 200–250 °C. En la producziun industriala vegnan er utilisadas temperaturas da fin 550 °C per accelerar il process. Café d’auta qualitad cuntanschan ins cun eleger in café criv d’ina buna sort e da brassar quel sur lung temp a bassa temperatura. Tras questa metoda da brassada pon vegnir decumponids pli blers acids e furmadas pli bleras substanzas aromaticas.[8]
Areguard la durada da la procedura da brassar vala la suandanta regla: café cler è plitost aschin, ma cuntegna pli paucas substanzas amaras; café brassà pli ferm gusta pli dultsch, ma a medem temp pli amar. Las brassadas usitadas èn: brassada clera (er numnada brassada sblatga u da chanella), brassada mesauna (brassada americana u d’ensolver), brassada ferma (brassada franzosa clera u brassada da Vienna), brassada dubla (brassada continentala u brassada franzosa), brassada taliana (brassada d’espresso), torrefacto (brassada cun agiunta da zutger, usitada oravant tut en Spagna; questa metoda da brassar reducescha tant ils acids sco la cumpart amara dal café).
Commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
Muntada economica[modifitgar | modifitgar il code]
Il café è ina da las pli impurtantas martganzias che vegn exportada dals pajais en svilup. Per intgins pajais, per exempel per il Timor da l’Ost, è il café schizunt il sulet product da commerzi da num.[9] Il retgav tras la vendita da café variescha fermamain: da 14 milliardas dollars il 1986 (la summa da record insumma) è el crudà sin 4,9 milliardas l’onn da crisa 2001/2002.[10] Questa uschenumnada Crisa da café ch’ha durà plirs onns ha gì consequenzas per ils producents da café en tut il mund. Tut ensemen èn engaschads radund 25 milliuns umans en la cultivaziun, la producziun ed il commerzi da café. Ensemen cun ils confamigliars pon ins stimar che radund 100 milliuns persunas en tut il mund vivan da la producziun da café.[11]
Producziun mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
En tut èn vegnids racoltads il 2011 8,46 milliuns tonnas café criv. Ils 20 producents ils pli gronds han producì 92,2 % da la producziun mundiala:
Dal café arabica (Coffea arabica) existan radund diesch milliardas plantas, dal café robusta (Coffea canephora) radund quatter milliardas. A quests dus geners sa laschan attribuir betg main che 98 % dal café che vegn producì. Il café robusta deriva per il pli da l’Africa dal Vest, da l’Uganda, da l’Indonesia e dal Vietnam, ma er da la Brasilia e da l’India. Café arabica vegn cultivà surtut en l’America Latina, en l’Africa da l’Ost, en l’India e Papua-Neuguinea.[13] Radund 70 % dal café vegn producì en manaschis pitschens.
Consum[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli gronds consuments da café (en cifras absolutas) èn ils Stadis Unids, la Germania, la Frantscha, il Giapun e l’Italia. Il 2003 han ils Stadis Unids consumà 1.216.477 tonnas café. Repartì sin tut ils abitants dal pajais correspunda quai ad in consum da 1,8 cuppins da café a di.
Ils pajais cun il pli aut consum per persuna èn la Finlanda, la Norvegia e la Svezia. Mintga abitant da la Finlanda ha consumà il 2009 en media 8,5 kg café, quai che correspunda a 1305 cuppins ad onn resp. 3,6 cuppins a di.[14]
Cunvegnas da café internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista da l’economica publica correspunda la producziun da café ad ina curva d’offerta fitg nunelastica. Il motiv è la lunga durada da madiraziun da la planta da café. Facticamain dovri quatter fin otg onns fin ch’ina nova plantascha ha effect sin il martgà. Da l’autra vart è er la dumonda suenter café relativamain nunelastica. Quella è dependenta da las disas da baiver e da mangiar dals singuls pajais che na sa midan betg uschè spert.[15]
Da tut quests facturs resulta il suandant: in augment da l’offerta d’in procent ha per consequenza ch’il pretsch dal café croda per quatter procent. Per regular quests effects vegn il commerzi regulà dapi il 1963 tras cunvegnas internaziunalas. Actualmain èn radund 85 % dal martgà da café mundial suttamess a questas intervenziuns. Da vart dals pajais producents vegn la politica da pretschs savens determinada tras il stadi. Savens è quel dependent dal commerzi da café sco funtauna principala per generar entradas da devisas. Ma er da vart dals pajais ch’importeschan café sa chatta la regulaziun savens en ils mauns da paucas brassarias grondas (Kraft Foods, Nestlé, Tesco, Sara Lee, Starbucks; en l’Europa Centrala er Tchibo, Aldi e.a.). Structuras oligopolas èn pia avant maun dad omaduas varts da la chadaina da commerzi.[16]
Fair trade[modifitgar | modifitgar il code]
Preparaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La moda da preparaziun dal café variescha tut tenor la cultura, las disas dals singuls pajais u il gust persunal. Ils tratgs communabels da praticamain tut questas modas da preparaziun è ch’il café vegn mieut (tut tenor pli grop u pli fin) e ch’el vegn sbuglientà cun aua. L’aua ha ina temperatura ideala da radund 90 °C fin 95 °C. Aua memia fraida fa ch’il café gusta asch e pauc aromatic; aua memia chauda schlia dapli substanzas amaras cuntegnidas en il café ed ha uschia medemamain in’influenza negativa sin il gust.
La metoda da preparaziun la pli directa (e probablamain er la pli originara) è da dar il café en in cuppin e da derscher aua surengiu. Suenter in mument è il fundagl sa tschentà sin il fund dal cuppin ed il café è pront. Da qua deriva er la veglia metoda d’orachel da predir il destin or dal fundagl. La varianta indirecta da questa metoda è da preparar il café en ina chanta e da far passar il liquid tras in culin avant d’al consumar. En la cafetière usitada en Frantscha è integrà in cundriz cun il qual il fundagl vegn smatgà suenter intginas minutas vers il fund, uschia ch’il culin n’è betg pli necessari.
La metoda da preparaziun la pli derasada en l’Europa Centrala ed en l’America dal Nord è il café da filter. Tar questa metoda vegn l’aua chauda derschida en in stgarnuz da palpiri che cuntegna la pulvra da café. Questa metoda da filtrar è vegnida inventada il 1908 da Melitta Bentz.
Tranter auter en l’Italia vegn bavì espresso. Auter che tar las metodas descrittas survart basegni qua café mieut fitg fin. Tras quel vegn l’aua manada cun gronda pressiun (radund 9,5 bar), uschia ch’i sa furma ina stgima che cuntegna ielis da café, la crema. Espresso gusta uschia pli ferm (‹concentrà›) che café da filter. Ma da l’autra vart cuntegna espresso pli pauc cafein che café da filter, damai ch’i vegn duvrà fava brassada fitg ferm per far espresso; plinavant n’è l’aua betg uschè ditg en contact cun la pulvra da café sco tar il café da filter e na po uschia betg extrahar tant cafein.
Ina metoda cumparegliabla furma la preparaziun da café cun uschenumnads pads. Quai èn satgets da filter prefabritgads ch’èn emplenids cun café mieut fin. En maschinas da café spezialas vegn l’aua alura pressada tras il satget. La pressiun è dentant pli bassa che tar ina maschina d’espresso e na sa lascha per regla er betg variar. Ma er qua sa furma ina crema.
Per il diever a chasa è derasada en l’Italia l’uschenumnada chanta da moka. Quai è ina chanta da fier a duas auzadas cun in recipient da café entamez. L’aua vegn agiuntada en la part giudim da la chanta; alura vegn quella plazzada directamain sin la platta e stgaudada. Tras pressiun da vapur vegn l’aua chauda smatgada tras il recipient da café en la part superiura da la chanta. Il princip è pia da cumparegliar cun quel da la maschina d’espresso; il resultat è percunter in tut auter, damai che la temperatura da l’aua è pli auta e la pressiun pli bassa (ca. 1,5–2 bar). Café or da la moka cuntegna dapli substanzas amaras; perquai ch’i vegnan schliads pli paucs ielis na sa furma nagina crema. Il num ‹moka› n’è betg da confunder cun ‹mocca›.
Tar la preparaziun da café tirc (Tirchia, Balcan; en Grezia er numnà café grec; en general er numnà mocca[17]) vegn café mieut fitg fin – al qual vegn agiuntà bler zutger – fatg buglir en in parlet d’arom spezial da furma conica. Damai che quest café è fitg ferm ed amar vegnan magari agiuntas spezarias sco chanella, cardamon u aua da rosas. Quest café vegn derschì en ils cuppins senza al filtrar; ins spetga lura fin ch’il fundagl è sa tschentà e baiva il café senza derscher memia fitg il cuppin.[18]
Il pli nov svilup entaifer las metodas da preparaziun da café furman las capslas da café. Igl è quai ina metoda netta e sperta cun bleras variaziuns e ch’empermetta da conservar bain l’aroma. Ma da l’autra vart èn las capslas bundant pli charas che metodas da preparar café convenziunalas.
Café dissolvabel (er numnà extract da café u café instant) è ina pulvra da café che vegn schliada en aua chauda e che po vegnir bavida senza ulteriurs pass da preparaziun. Tar la producziun da café dissolvabel vegn l’emprim preparà café tenor ina da las metodas descrittas survart; silsuenter vegn retratga l’aua fin ch’i resta be pli l’extract da café.
Partind da questas preparaziuns da basa datti oz tschients differentas modas da servir il café. Las bleras da quellas, a nivel internaziunal, èn dultschas. Savens vegn il café er cumbinà cun products da latg, cacau u bavrondas alcoholicas. Exempels: café crème, café cun latg, latte macchiato, café chargià e blers auters.
Cumponentas ed effect fisiologic[modifitgar | modifitgar il code]
Cafein ed autras cumponentas dal café[modifitgar | modifitgar il code]
Café (arabica) cuntegna en media las suandantas cumponentas:[19]
Café ha ina valur pH da 5. Quai deriva d’ina vart dal cafein che gusta asch, ma da l’autra vart influenzeschan er bleras autras cumponentas l’aroma caracteristic dal café. Da muntada per la colur ed il gust dal café èn en spezial er ils products da caramelisaziun e da condensaziun che resultan dal process da brassar il café (cf. tabella survart).
Ina da las cumponentas caracteristicas dal café è il cafein cun ses effect stimulant. In cuppin da 125 ml café da filter cuntegna ca. 80–120 mg cafein. Tschertas sorts da café cumpiglian anc pitschnas cumparts d’ulteriuras substanzas psicoactivas. La planta da café sezza producescha il cafein sco med per sa proteger cunter insects. Johann Wolfgang von Goethe ha gì l’idea da destillar la fava da café. Suandond quest patratg ha il chemicher Friedlieb Ferdinand Runge scuvert il cafein. L’insecticid natiral cafein cumpara er en autras plantas sco cacau, en autas dosas en spezial en té nair e té verd (3–3,5 %) e guarana (4–8 %).
Il corp è er bun da resorbar il cafein directamain sur la mucosa da la bucca. Perquai è l’effect dal cafein pli direct e pli ferm, sch’ins lascha il café in mument en bucca, avant d’al tragutter. Il medem effect sa lascha er cuntanscher cun schlogns che cuntegnan cafein. Tar la recepziun sur l’ulteriur tract digestiv passa il sang l’emprim il gnirom che filtrescha immediatamain ina part dal cafein.[20]
Radund 10 % dal café vegn vendì sco café senza cafein. Quel vegn gudagnà cun decafeinar il café cun agid d’in med d’extracziun (p.ex. diclormetan). Sper quest cafein extratg da plantas datti er proceduras da crear cafein a moda industriala. Bavrondas da cola pon cuntegnair cafein producì a moda natirala u industriala. 100 ml Coca Cola cuntegnan per exempel 10 mg cafein natiral (entant che 100 ml café da filter cuntegnan 64–96 mg cafein).[21]
Effect fisiologic[modifitgar | modifitgar il code]
En in’emprima fasa suenter il consum ha il café in effect calmant. Igl è enconuschent che bleras persunas sa durmentan pli tgunsch, sch’ellas sa mettan a ruaus 15 minutas suenter avair bavì café. Il motiv è quel ch’il sang circulescha meglier en il center dal sien dal tscharvè. Quest effect calmant dal café vegn per part applitgà en ospitals. Sch’ins spetga memia ditg, cumenza dentant il cafein ad avair effect, quai che po disturbar u schizunt impedir da sa durmentar. Tar glieud pli veglia gida il café plinavant a mantegnair auta la frequenza da respiraziun en la fasa da sa durmentar, quai che po megliurar la qualitad dal sien.
En ina segunda fasa sa fa lura valair l’effect stimulant dal cafein. L’effect fisiologic sa lascha descriver suandantamain: Il cafein blochescha recepturs d’adenosin, quai che stimulescha il corp da producir dopamin. Stimulants a basa da dopamin promovan en general la concentraziun. Quest effect dal café sa lascha visualisar cun agid da la tomografia a resonanza magnetica. Stimuladas vegnan surtut questas parts dal tscharvè, en las qualas sa chatta la memoria a curta durada.
In consum da café fitg aut maina dentant ad in effect cuntrari, numnadamain ad in disturbi da concentraziun ed ad iperactivitad. Ins discurra en quest connex dals sintoms dal cafeinissem. Il mecanissem che maina a quest effect n’è anc betg perscrutà suffizientamain.
Per pudair profitar il meglier da l’effect stimulant dal café e da la concentraziun augmentada, fissi bun da baiver l’entir di pitschens sitgs da café, enstagl da baiver la damaun in grond cuppin. Tras quai sa laschass effectuar in’influenza dal cafein baintant pli gronda sin il center dal sien en il tscharvè. Questa strategia è inditgada en spezial tar persunas che lavuran la notg: ella gida a restar pli tgunsch alert ed a mantegnair la concentraziun sur pli lung temp.
Sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
La dumonda tge effect ch’il café haja sin la sanadad vegn adina puspè discutada a moda cuntraversa. In exempel: Sper auters aliments cuntegna er il café la substanza furan, da la quala tscherts scienziads èn da l’avis ch’ella possia promover il svilup da cancer. Auters studis percunter mussan gist il cuntrari, numnadamain ch’il consum da café gida a reducir il privel da tscherts geners da cancer. Blers effects positivs vegnan cunzunt attribuids als antioxidants cuntegnids en la fava da café. Quels cumparan per exempel er en fritgs e verdura e gidan a proteger la cella.[22]
Areguard ils effects negativs vegn savens er fatg valair ch’il café auzia il spievel d’insulina, la pressiun dal sang ed il zutger dal sang, plinavant ch’el retiria al corp aua ed haja uschia in’influenza negativa sin il cor e l’entira circulaziun dal sang.[23] Er qua datti argumentaziuns ch’emprovan da relativar: En cas d’in aut consum da café metta il corp per exempel en funcziun mecanissems da cumpensaziun da la bilantscha d’aua, uschia che la perdita da liquiditad n’ha betg lieu cuntinuadamain.[24]
En general pon ins constatar che studis pli novs relativeschan ina gronda part dals effects negativs che vegnivan accentuads pli baud.[25] Uschia hai per exempel num da vart d’instituts da retschertga: «Il parairi ch’il consum da café saja en general nuschaivel, n’è betg pli valaivel. (...) Pli baud han ins per part transferì l’effect negativ da singulas cumponentas a l’entir cumplex dal café.»[26] Sch’ins na fa betg pli quai, pon ins tuttavia – er da vart medicinala – vegnir a la suandanta conclusiun: «Il consum regular da trais fin quatter cuppins café a di ha in’influenza positiva sin differents organs e sin differentas funcziuns dal corp. Tar singulas malsognas para il café schizunt d’avair in effect preventiv u schizunt protectiv. En ils blers cas n’èsi pia betg inditgà da desister sin café per motivs medicinals. Excepziuns furman surtut dunnas en speranza.»[27] Il cafein po numnadamain retardar il svilup dal fetus ed è collià cun il ristg d’in pais da naschientscha reducì.
Ulteriur diever dal café[modifitgar | modifitgar il code]
Las ulteriuras furmas da diever – sper il café sco bavronda – sa laschan divider en duas gruppas: d’ina vart l’elavuraziun da fava entira en cuschina, da l’autra vart la reutilisaziun dal fundagl en il tegnairchasa ed en iert. Fava entira sa lascha mangiar be uschia, vegn dentant per regla utilisada en cuschina per exempel sco ingredienza u sco ornament da turtas, pettas e biscuits.
En cuschina ed en iert vala il café da vegl ennà sco med universal. Café fraid che na vegn betg pli bavì cuntegna ina fitg auta cumpart da nitrogen lià organicamain e sa lascha perquai utilisar sco ladim. Il café cuntegna bler calium, fosfor ed auters sals minerals che promovan il svilup da las plantas. Blers ortulans dovran er gugent fundagl per engraschar rosas u autras flurs d’iert. Café u fundagl po er vegnir utilisà sco pesticid natiral cunter glimajas.
En il tegnairchasa è il café sa cumprova sco med efficazi per lavar mauns fitg tschufs. La structura granellusa ha in effect levamain smerigliant ed ils ielis cuntegnids en il café unschan gist ils mauns. L’effect smerigliant dal fundagl vegn er tratg a niz per nettegiar recipients ch’èn mal accessibels, sco per exempel buttiglias da termos.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Wolfgang Pfeifer (ed.): Etymologisches Wörterbuch des Deutschen, Minca (dtv) 1995, p. 607.
- ↑ Erdmute Heller: Arabesken und Talismane: Geschichte und Geschichten des Morgenlandes in der Kultur des Abendlandes. C.H.Beck, 1992, p. 145, ISBN 3-406-34066-0.
- ↑ Jochen Meissner, Ulrich Mücke, Klaus Weber: Schwarzes Amerika. Eine Geschichte der Sklaverei, Minca 2008, p. 213, ISBN 978-3-406-56225-9.
- ↑ David Salvesen: The Grind Over Sun Coffee, en: Zoogoer, avust 1996.
- ↑ Maria Elena Martinez-Torres: Organic Coffee: Sustainable Development by Mayan Farmers, Ohio University Press, 2006, ISBN 978-0-89680-247-6.
- ↑ Julie Craves: Eco-certified coffee: How much is there?. Consultà ils 16 d’avrigl 2014.
- ↑ Frank Kürschner-Pelkmann: Der Wasser-Fußabdruck. 140 Liter für eine Tasse Kaffee, en: Süddeutsche, 21 d’avust 2006.
- ↑ Deutscher Kaffee-Verband e. V.: Kaffeewissen: Vom Anbau bis zum Endprodukt. 2004, p. 73 e Steffen Schwarz, Martin Kienreich: FAQ Kaffee – Fragen, Antworten, Quintessenzen, 2008, p. 59.
- ↑ Uffizi da statistica naziunal dal Timor da l’Ost, rapports annuals 2004 fin 2008.
- ↑ Deutscher Kaffeeverband: Kaffee – ein bedeutendes Agrarhandelsgut. (PDF; 241 kB).
- ↑ TransFair-Materialheft Kaffee, p. 16.
- ↑ Faostat Statistik der FAO 2013, consultà ils 8 da december 2013.
- ↑ Deutscher Kaffeeverband e. V.: Kaffee-Digest 1: Daten und Hintergründe – Welt, Europa und Deutschland. Stadi dal 2005.
- ↑ Consum mundial da café (WebArchive).
- ↑ Cf. en general N. Gregory Mankiw: Grundzüge der Volkswirtschaftslehre. Schäffer-Poeschel, Stuttgart 2001, ISBN 3-7910-1853-1.
- ↑ Deutscher Kaffeeverband: Einfluss von nationaler und internationaler Politik auf die Kaffeepreise.
- ↑ En la tradiziun da café viennaisa munta ‹mocca› in café nair d’auta concentraziun.
- ↑ Glossari da café, consultà ils 26 d’october 2011.
- ↑ St. Kaiser, I. Melle, H.J. Becker: Zur Chemie des Kaffees, en: Praxis der Naturwissenschaften – Chemie, 46. annada 1997, nr. 6, p. 17–22.
- ↑ Wolfgang Grebe: Kaffee und physiologische Leistungsfähigkeit, Wirkungen auf die Gesundheit, PDF, consultà ils 25 da schaner 2013.
- ↑ Stiftung Warentest: Koffeingehalt in Lebensmitteln, consultà ils 22 da schaner 2013.
- ↑ American Chemical Society: Coffee is number one source of antioxidants (PDF; 66 kB).
- ↑ L.M. Juliano, R.R. Griffiths: A critical review of caffeine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features, en: Psychopharmacology, Berlin, october 2004; 176 (1), p. 1-29; PMID 15448977.
- ↑ Grandjean et al.: The Effect of Caffeinated, Non-Caffeinated, Caloric and Non-Caloric Beverages on Hydration, en: Journal of the American College of Nutrition, tom 19, nr. 5, p. 591–600, 2000.
- ↑ Ina Hübener: Die ewige Mär vom giftigen Kaffee-Genuss, Welt online dals 27 d’avust 2011.
- ↑ Cità tenor Sebastian Herrmann: Die Wunderbohne, Spiegel Online, 11 da mars 2006.
- ↑ Kaffee: Wirkungen auf die Gesundheit, editur: Deutsches Grünes Kreuz, Marburg 2009.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Jean de La Roque: Gründliche und sichere Nachricht vom Cafee und Cafee-Baum. Nach dem französischen Exemplar übersetzt. Boetius, Leipzig 1717 (Digitalisat).
- Heinrich Eduard Jacob: Sage und Siegeszug des Kaffees. Die Biographie eines weltwirtschaftlichen Stoffes. Rowohlt, Berlin 1934. Reediziun actualisada, Minca: Oekom Verlag, 2006, ISBN 978-3-86581-023-6.
- Oskar Eichler: Kaffee und Coffein, 2. ediziun. Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg, New York 1976, ISBN 3-540-07281-0.
- Hans Gerhard Maier: Chemische Aspekte des Kaffees. En: Chemie in unserer Zeit, 18. annada 1984, nr. 1, p. 17–23.
- Maritsch, Fritz; Uhl, Alfred (1989): Kaffee und Tee. En: Scheerer, Sebeastian; Vogt, Irmgard; Hess, Henner: Drogen und Drogenpolitik. Campus, Frankfurt/New York 1989, ISBN 3-593-33675-8.
- Daniela U. Ball (ed.): Kaffee im Spiegel europäischer Trinksitten. Johann-Jacobs-Museum, Turitg 1991, ISBN 3-906554-06-6.
- Gérard Debry: Le café et la santé, John Libbey Eurotext, Paris 1993, ISBN 2-7420-0025-9.
- Mark Pendergrast: Kaffee. Wie eine Bohne die Welt veränderte. Edition Temmen (2001). ISBN 3-86108-780-4.
- Ulla Heise: Kaffee und Kaffeehaus. Eine Geschichte des Kaffees. Insel, Frankfurt am Main 2002, ISBN 978-3-89836-453-9.
- Ernesto Illy: Von der Bohne zum Espresso. En: Spektrum der Wissenschaft, p. 82–87, matg 2003.
- Stewart Lee Allen: Ein teuflisches Zeug. Auf abenteuerlicher Reise durch die Geschichte des Kaffees. Campus, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-593-37290-8.
- Cornelia Teufl, Stephan Clauss: Coffee. Zabert Sandmann, Minca 2004, ISBN 978-3-89883-077-5.
- Martin Krieger: Kaffee. Geschichte eines Genussmittels. Böhlau, Cologna e.a. 2011, ISBN 978-3-412-20786-1.
- Bernhard Rothfos: Kaffee - Die Produktion, 2. ed. Gordian-Max Rieck GmbH, Hamburg 1982, ISBN 3-920391-06-3.
- Bernhard Rothfos: Kaffee - Der Verbrauch, Gordian-Max Rieck GmbH, Hamburg 1984, ISBN 3-920391-07-1.
- Deutscher Kaffeeverband: Faszination Kaffee, Bucher Verlag, München 2012, ISBN 978-3-7658-1879-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal davart l’istorgia dal café
- Descripziun dal process da producziun, cun bleras skizzas infurmativas
- Resumaziun da studis davart la tematica ‹café e sanadad›
- Museum da café a Vienna cun bleras infurmaziuns
- KaffeeWiki – Vichi en lingua tudestga davart café e maschinas da café
- Di dal café
- Svilup e stan actual dal pretsch dal café
- Café e commerzi – effects sin il Terz Mund


text:
Prince - Mort d’ina icona
- Venderdi, 22.4.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 22.4.2016, 19:00, RTR
A Minneapolis è mort ils 21 d'avrigl il musicist Prince, a la vegliadetgna da be 57 onns.
Cun Prince è mort ina da las figuras las pli marcantas da la musica pop. Sco paucs auters ha quest chantant, ghitarrist e producent american savì cumbinar erotica e tuns, e sia mixtura da funk, rock e jazz ha influenzà entiras generaziuns dapi ils onns '80. En «Las perlas» udin nus ina rimnada da ses pli gronds hits, alternond cun inquala truvaglia or da sia vasta discografia.
Redacziun: Benedetto Vigne
Contribuziuns
-
Las perlas dals 07-06-2013 - Prince
55 onns cumplenescha Prince quest venderdi. Ina chaschun per tadlar in pèr da las pli bellas chanzuns da quest monument american. Per exempel ses famus «Purple Rain» en versiun integrala. Ubain ina truvaglia psichedelica sco «Mountains».
Ubain ina skizza jazzusa pli recenta sco «Musicology» ...
Redacziun: Benedetto Vigne


text:
Hoffmeister e Krommer – cumponists da la segunda retscha
- Dumengia, 15.4.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 15.4.2018, 19:00, RTR
Franz Anton Hoffmeister (1754-1812) e Franz Krommer (1759-1831) eran da lur temp dus cumponists fitg renconuschids e populars.
Els han lavurà a Vienna e quai dal temp da Mozart, Beethoven e Schubert.
Hoffmeister, cumponist e surtut editur da musicalias, era in bun ami da Mozart. Hoffmeister ha scrit 9 operas, 70 sinfonias, 42 quartets, serenadas e concerts. Dad el udin nus l'uvertura «Der Königssohn aus Ithaka» e la sinfonia en C-dur.
Franz Krommer ha survì a divers aristocrats ed il davos a l'imperatur Franz I. Krommer ha scrit da quai da 300 cumposiziuns, 9 sinfonias, 10 concerts, 80 quartets e musica sacrala. Dad el dudin nus dus moviments dal concert per duas clarinettas ed orchester, Es-Dur, op. 35.
redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Mar Adriatich
El mar Adriatich (en italià: Mare Adriatico; en albanés: Deti Adriatik; en serbo-croàto: Jadransko more; en slovéno: Jadransko morje) l'è la part de mar Mediterraneo che se tróa 'ntra la Penìzola Italiàna e la Penìzola Balcànica. El mìsa le còste de sés stàti: Itàlia, Slovénia, Croàsia, Bosnia Erzegòvina, Montenegro e Albania.
L'è 'na lèngua de mar lónga presapóch 800 km e làrga en média 150 km, per 'na superfìce d'àiva de 132.000 km². L'è mìa profónt de piö de 300 méter endèla part piö setentriunàla ma 'l rìa a 1.222 méter piö 'n zó, dré a la lìnea de Bari a le bóche de Cattaro. La salinità media l'è de 3,8%, ma gh'è de le bèle diferènse 'ntra 'l Nòrt, meno salàt, e 'l Sud.
I fiöm piö gròs che se sböta 'ndèl Adriàtich i è 'l Pò, l'Adige, l'Isonzo, 'l Tagliamento, 'l Brenta, 'l Piave, 'l Reno, la Narenta, 'l Metauro e l'Aterno-Pescara.
I pórcc piö gràncc e 'mportàncc sö l'Adriatich i è:
- 'n Itàlia: Ravenna, Trièste, Venésia, Pescàra, Ancóna, Bari e Giulianöa;
- 'n Slovenia: Capodìstria;
- 'n Croàsia: Pòla, Fiöm, Zara, Sebenìco, Spàlato e Ragüza;
- 'n Montenegro: Antivar;
- 'n Albanìa: Düràs e Valòna.
El cunfì col mar Ionio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mar Adriatico l'è tacàt al mar Ionio per mès del Canal d'Otranto, cioè 'l strèt de mar 'ntra la pónta Palascia, endèl Salento, e capo Linguetta (Kepi i Gjuhezes) 'n Albania (la rìga A 'ndèla figüra ché 'n bànda). Chèsta lìnea de demarcasiù la vé spostàda piö 'n zó de sèrte convensiù nàutiche, che per véser piö fàcii de 'nterpretà le ghe và dré a le lìnee dei paraléli.
- Per el Meteomar e per le Informasiù nàutiche dei avertimèncc ai navigadùr, el cunfì 'ntra Adriatich meridiunàl e Ionio setentriunàl l'è dat del 40º paralélo Nord (la rìga B)
- per i óter Avertimèncc ai navigadùr (portolà, far e fanài, Navarea III, etc.) el cunfì convensiunàl l'è colocàt a Santa Maria di Leuca (punta Mèliso, dré al meridià 18°22' E). A stà a chèsta convensiù, el cunfì idrogràfich el ghe narès dré al paralélo 39°47' N, de pónta Mèliso a le còste setentriunàle de l'ìzola de Corfù (la rìga C).
L'Organizasiù idrogràfica internasiunàla la ciàpa per bùna chèsta öltema definisiù.


text:
Mobilité incër Balsan: trëi dezijiuns dala Junta
Furnadoia nöia cina San Senese, aprovaziun de döes operes stradales a Balsan Süd: la Junta provinziala s’á dé jö cun la mobilité dl capolüch.
Al é dl architët Marco Sette le proiet che á davagné le concurs de idees por la furnadoia nöia che porta a San Senese sura Balsan. La trassa romagn chëra atuala, al gnará indere aumenté le numer de passajiers. Le proiet de Sette é gnü chirí fora da na iuria de esperc dl setur, danterater rapresentanc dla Provinzia y di Comuns de Balsan y San Senese. La motivaziun por le pröm post é stada l’integraziun otimala dl proiet tl ambiënt y tla contrada, la funzionalité y l’identité sterscia dl’opera. “Les novités plü granes é che la staziun a val gnará fata daldöt danü, sciöche ince chëra a munt, che gnará ince spostada n pü’ ”, spliga l’assessur por la mobilité Florian Mussner. Tla staziun a Balsan dessel ince gní realisé n infopoint, 55 posć por i auti da parché y 200 posć por les rodes. Ince tla staziun a San Senese él preodü n infopoint y 90 posć por les rodes. La fasa de proietaziun dess gní stlüta jö iniann, dl 2019 gnará spo scrit fora i laurs che dess scomencé d’altonn dl 2019.
La Junta provinziala á ince aprové te süa sentada ai 29 de ma les carateristiches tecniches dl secundo y terzo lot dla zirconvalaziun de Balsan. Al é preodü rondí nüs sides sön la strada Einstein a Balsan Süd che ince de coliamënt cun la Mebo. L’opera é ponsada por fá zircolé damí le trafich tla zona de Balsan Süd. Por i loc dui y trë él preodü, do le mudamënt dles carateristiches tecniches, n investimënt de 59 miliuns de euro. “Tl metëman él preodü na spëisa de 80 miliuns, insciö sarál poscibl da sparagné 20 miliuns de euro”, dij l’assessur por la mobilité Florian Mussner. Indöt él preodü cater loc. Porvia de na convenziun danter la Provinzia, le Comun de Balsan y l’autostrada dl Prener sarál ince l’autostrada dl Prener che contribuësc al investimënt.
N ater proiet che reverda la mobilité dlungia Balsan é la creaziun de dui rondí pro l’incrujada dla MeBo cun la strada statale che porta da Kaltern/Eppan a Balsan. La Junta provinziala á aprové sön proposta dl assessur por la mobilité Florian Mussner ai 29 de ma les carateristiches tecniches dl’opera. Al é preodü n investimënt de 13,9 miliuns de euro. L’obietif prinzipal é chël da fá zircolé le trafich plü debota cun ince vantaji por la segurëza stradala.
USP


text:
Cun in’iniziativa dal pievel vul la Partida socialdemocratica distgargiar persunas cun entradas bassas tar las premias da cassas da malsauns. Quai rapporta la «NZZ am Sonntag».
Ils delegads da la PS duajan uffizialmain approvar l’uschenumnada «Iniziativa da premias» il zercladur. La finamira saja da limitar ils custs per las premias a maximalmain 10% da las entradas d’ina chasada. Las premias da cassas da malsauns sajan s’augmentadas a tala moda ils davos onns, che famiglias stoppian per part impunder fin 20% da lur entradas – argumentescha la partida.
Cuosts da premias creschan dapli che las subvenziuns chantunalas
Finamira da l’iniziativa n’è betg en emprima lingia da reducir ils custs da las premias en general, mabain d’augmentar las subvenziuns individualas per uschia reducir ils custs d’ina chasada en relaziun tar las entradas. Dapi 2011 na suondia il budget per reducziuns da premias dals chantuns betg pli il svilup da las premias. Vul dir, ils custs per las premias èn creschids pli ferm che las expensas dals chantuns per subvenziunar las premias individualmain. Uschia argumenteschan ils iniziants.
RR novitads 09:00


text:
Ord la vendita da las novas aczais spetga la CS in retgav net dad 1,32 milliardas francs, sco ella communitgescha.
Augmentar reservas per 6 milliardas francs
Totalmain vul la banca meglierar ses pulstrà da chapital per dapli che 6 milliardas francs. Ella fa quai en 2 pass. In da quels è il plazzament d’aczias gist annunzià. Quel duai purtar a la CS ina part da las 4,7 milliardas francs d’auzament.
Schlargià il consorzi da bancas
Per cuntanscher questa finamira da 4,7 milliardas francs hajan ins engrondì il consorzi da la banca, uschia la CS vinavant. Tge bancas ch’èn represchentadas en il consorzi n’è dentant betg vegnì explitgà en il messadi.
RR novitads 08:00


text:
En il cas vai per ina seniora che ha abità fin il 2008 en il chantun Turitg. Suenter ha ella abità per motivs da vegliadetgna durant dus onns tar sia figlia en il chantun Uri.
L'onn 2010 è la seniora lu entrada en ina chasa da vegls en il chantun Turitg ed il 2012 ha ella inoltrà davent da là la dumonda per prestaziuns supplementaras. La vischnaunca turitgaisa n'ha dentant betg vulì pajar quellas e tarmess vinavant la dumonda al chantun Uri.
Il chantun Uri n'ha dentant er betg vulì pajar las prestaziuns supplementaras. Suenter la via tras pliras instanzas ha il Tribunal federal lura sustegnì la posiziun da la vischnaunca turitgaisa.
I na dependia er betg dal fatg che la dumonda per prestaziuns supplementaras saja vegnida inoltrada pir cura che la seniora eria gia en la chasa da vegls turitgaisa. Tenor la lescha sto l'ultim chantun da domicil pajar las prestaziuns supplementars.
Betg disfavurisar ils chantuns cun bleras chasas da vegls
Quella lescha duai evitar che chantuns cun bleras chasas da vegls e sumegliantas instituziuns hajan in disavantatg envers tals cun paucas instituziuns. Uschigliò stuessan quels cun bleras instituziuns pajar bler dapli ch'ils auters. Savens è l'entrada en la chasa da vegls numnadamain pir il motiv ch'ina persuna sto retrair prestaziuns supplementaras.
RR novitads 15:00


text:
- La bacteria che chaschuna la palusa bletscha na surviva betg l'enviern si d'alp. Ella vegn adina purtada da nov en las alps.
- 13'000 nursas estras sin las alps en il Grischun èn in privel, cunquai ch'ellas na vegnan betg controlladas uschè bain.
- Ina banca da datas naziunala per nursas dess ina survista ed ameglierass uschia la situaziun.
Ch'il chantun Grischun è sin buna via cun sias mesiras cunter la palusa bletscha mussan ils dus cas da contaminaziun da quest onn da maniera exemplarica. Las duas alps ch'han gì cas da palusa bletscha sajan numnadamain tuttas dus cas extraordinaris, nua che la palusa bletscha è vegnida puspè purtada en Grischun.
Ils dus cas da palusa bletscha èn dus cas extraordinaris
In cas è quel dad in'alp cun be nursas da la Bassa. Da là damai, nua che la controlla n'è betg uschè rigurusa sco en il Grischun. En tut vegnan chargiadas var 13'000 nursas da la Bassa sin differentas alps grischunas.
L'auter cas è in'alp grischuna che cunfinescha cun il Tessin. Giochen Bearth, il substitut dal veterinari chantunal, ha confermà a RTR che las nursas sin quella alp sajan vegnidas infectadas pervi dal contact cun las nursas da l'alp tessinaisa.
A partir da l'auter onn duai dar ina banca da datas naziunala per las nursas. Lura spera Bearth ch'era ils auter chantuns dumognian la malsogna contagiusa.
Scharboda sco bun exempel
Las passa 100 nursas da Scharboda sur Vrin han pudì turnar a chasa quest atun saunas e grassas. Lur pastura Pia Solèr è cuntenta dad avair bandischà la palusa bletscha da l'alp. Erwin Vincenz, il veterinari da Vella, è persvas che la buna collavuraziun tranter purs e veterinari haja gidà da dumagnar la palusa bletscha.
Grischun cun controllas rigurusas exempel per auters chantuns
Durant l'enviern e la primavaira vegnan las nursas controlladas e be, sche tuttas en saunas dastgan ellas vegnir chargiadas. Uschia sajan ils purs vegnids sensibilisads e quai haja purtà fritg.
RR novitads 06:00 / actualitad 07:00


text:
Terz dal segund trenament è vegnì il Franzos Adrien Theaux cun in retard d’ina mesa secunda. Ils dus dominaturs da la stagiun, il Norvegiais Kjetil Jansrud ed Aksel Svindal, n’han anc betg chattà il dretg recept a Santa Caterina. Jansrud ha pers 1,58 secundas ed è vegnì 8avel, Svindal ha schizunt pers 2,65 secundas ed ha stuì sa cuntentar cun il 19avel plaz.
Svizzers lunsch davent dals megliers
Insumma betg sin turas a Santa Caterina vegnan ils skiunzs da Swiss Ski. Meglier svizzer è stà sco gia egl emprim trenament Carlo Janka. Il skiunz da Sursaissa ha pers bun trais secundas ed è vegnì 22avel. El n’ha cunquai betg pudì sa megliurar en cumparegliaziun cun l’emprim trenament. Là era Janka vegnì 20avel.
Cun Fernando Schmed sco 29avel cun in retard da 3,48 secundas è anc in segund svizzer classà sut ils megliers 30. Tut ils auters skiunzs svizzers han pers tranter 4 e 6 secundas.
RR novitads 14.00


text:
Novitês
30.12.2011 Fin dl ann tl Museum Ladin Ciastel de Tor a San Martin de Tor
Program:
20.30 - 24.00 le Museum Ladin Ćiastel de Tor é davert debann, cun audioguida pàion por chësta sëra 2,00 €
20.30 - 24.00 Shuttlebus debann dala plaza da parchè dl lift da Piculin al Museum Ladin, al archita inće dan l’ Ostaria Posta y dan l’Assoziaziun Turistica
dales 21.00 inant musiga cun le Quartett Saksò te plaza dl Museum Ladin, al vëgn inće dè fora vin cöt y checs
21.30 fiacolada cun chentli sön la pista Piculin
22.00 füć artifiziai tl areal dl museum
Gnide düć a festejé la fin dl ann tl Museum Ladin Ćiastel de Tor
Le Museum Ladin Ćiastel de Tor y le Museum Ladin Ursus ladinicus é daverć dai 26 de dezëmber fina ai 7 de jenà vigni dé dales 3 domisdé fina les 7 da sëra.


text:
Barbada
Barbada (nòm uficiàl en italià: Barbata) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la basa pianüra al cunfì co la Pruinsa de Cremuna (cümü de Camisà e Casalèt da Sura) a 31 km de la sità e a 105 méter söl lièl del mar.
El g'ha 707 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 8,0 km² e 'na densità de popolasiù de 88 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Antegnàt, Camisà (CR), Casalèt da Sura (CR), Cóv, Fontanèla (BG), Iss.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Barbada l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En l’elecziun dal venderdi gieva quai per il curs dal pajais. Ruhani stat per avrir il pajais, Raeissi ch’è il primcandidat dal clerus stat per l’isolaziun da quel.
Dals 56,4 milliuns electurs registrads han passa 40 milliuns prendì part a las elecziuns.
Segund temp d’uffizi
En ses segund temp d’uffizi vuless Ruhani cuntinuar sia politica d’avertura dal pajais. Sco success il pli grond da l’um da 68 onns vala la cunvegna d’atom la quala ha manà il schaner 2016 ad in’aboliziun da sancziuns encunter l’Iran. Tut en tut na tschenta Raeissi betg en dumonda questa cunvegnientscha cunquai che quella vegn approvada dal parsura-religius Ayatollah Ali Chameney. Chameney rinfatscha dentant a Ruhani d’avair fatg memia pauc ordlonder.
Ruhani ha supplitgà ils Iranais en il cumbat electoral per dapli temp, per pudair trair a niz meglier la cunvegna d’atom. Ultra da quai ha el empermess in rinforzament dals dretgs dals burgais e dapli libertads culturalas. Ses contrahent conservativ stettia per ina «logica da scumonds» admonescha Ruhani, e quel chapeschia nagut da diplomazia.
Relaziun cun tensiun
Malgrà las concessiuns da l’Iran areguard il program atomar resta la relaziun tranter il pajais ed ils Stadis Unids da l’America ina cun tensiun. Il president Donald Trump ha proclamà la gievgia ulteriuras sancziuns encunter il program da rachetas da l’Iran. La fin d’emna visita Trump l’Arabia Saudita – il rival da l’Iran.
RR novitads 10:00


text:
L'emprima mesadad è passada senza gols, dad omaduas equipas. L'US Schluein Glion ha gudagnà il gieu unter Valposchiavo Calcio en la segunda mesadad. Schluein Glion ha gì intginas schanzas davant il gol da Valposchiavo Calcio. Gols han els fatg be 1 cunter l'equipa ch'è ina liga pli a bass. Ma els han fatg lur duer e tutgà. Sajettà il gol decisiv ha il capitani Gabriel Derungs en la 66avla minuta.
Favurit è Schluein Glion – cunter Valposchiavo però adina stà stretg
L'ultima giada han ils Puschlavins gudagnà il final cunter ils da Schluein Glion, la penultima giada èsi stà ils Sursilvans. La bilantscha è pia gulivada. Tuttina valan ils Sursilvans sco favurits: Era sche Schluein cumbatta cunter la relegaziun èni disads in auter ritmus da gieus en la segunda liga che Valposchiavo Calcio en terza liga.
Favurit u betg: Ils gieus da Schluein Glion encunter Valposchiavo Calcio èn adina finids cun resultats stretgs. Quai era oz, cun 1:0
livestream 15:50


text:
Engiadina - CAS vul attrair dapli famiglias en chamona
Tschintg chamonas dal Club Alpin Svizzer porschan programs spezials per giuven e vegl. Entant ch’ils creschids pon ir en muntogna u a rampignar, tgira il team da chamona ils uffants e trategna els cun aventuras enturn chamona.
Cun il project «vacanzas per famiglias» vul il CAS surtut animar famiglias da passentar in pèr dis en las muntognas e porscher insatge per ils differents interess. Uschia è gia il viadi si tar la chamona in’aventura nua ch’ils uffants pon scuvrir a maun da tablas las bellezzas da la natira.
Animaziun per uffants
Entant ch'ils geniturs pon ir a far ina tura pli lunga u er ir en regiuns aut-alpinas cun ina guida-muntogna, han ils uffants la pussaivladad da scuvrir il mund da flora e fauna, els emprendan ils emprims pass per ir a raiver, u giaudan la vita simpla cun differents gieus. Quai tut cun agid e sustegn d’ina persuna ch'è responsabla per l’animaziun dals uffants.
Inizià l’idea da porscher vacanzas per famiglias en chamonas dal CAS, ha Ursula Hofer. Ella è la capo-chamona sin la Lischana sur Scuol. L’austriaca enconuscha gia dapi sia uffanza pussaivladads en muntogna ch'animeschan er ils pli pitschens da chaminar ed ir en muntogna.
Chombras per famiglias
Las 5 chamonas che sa participeschan quest onn a l’acziun, porschan tuttas er chombras pli pitschnas da 4 u 5 letgs, nua che tut la famiglia po durmir ensemen. Cumprais en il pachet pauschal è sper la pernottaziun e pensiun plaina er l’animaziun per ils uffants. Grazia a l’acziun dal CAS vul il club era procurar per dapli pernottaziuns en las chamonas.
Emprimas experientschas
Sco che Ursula Hofer ha declerà, haja l’acziun cumenzà en moda modesta, ma quai saja gist ideal per cumenzar. Dentant sajan las reservaziuns en la Chamona Lischana per las proximas emnas fitg bunas, tranter auter grazia la bell’aura prognostitgada.
Da la partida tar il project ch'il CAS ha lantschà questa stad èn:


text:
Dapi il 2012 che quell’empermischun è vegnida fatga n’èsi dentant betg vegnì realisà insatge en quella direcziun. Cuntrari: il plaz, nua che la halla dueva vegnir eregida, è ussa reservà per il Parc da Tadao Ando, l’architect da renum dal Giapun. Ussa para quai project da survegnir nov schlantsch. La pli gronda midada è che la halla vegn bajegiada sper la chasa da scola e betg sco previs a l'entschatta, sper il l’hotel 7132.
Finanziada vegn questa halla mez da la vischnanca e mez da la 7132 SA. La vischnanca na sto betg prender daners enta maun. Quai vul dir: Remo Stoffel paja ils 6 milliuns ch’el avess da pajar per l’hotel en quest project halla polivalenta. Plinavant èsi previs, ch’el mettia anc ina giada 6 milliuns vitiers per realisar la halla communabla. Quest’idea cun in prim project vegn preschentada gia l’enviern a la populaziun da Val.
L’iniziativa sto vegnir tractada entaifer 6 mais
L’iniziativa gist inoltrada pretenda da Remo Stoffel ils 6 milliuns entaifer 1 mais. Quai ord il motiv ch’ins na vul betg pli spetgar. Dentant fa l’iniziativa strusch senn uschia. Quai vesan ils iniziants auter - els na retirain betg l’iniziativa.
Stoffel e vischnanca vulan halla polivalenta
Sco Marcel Rieder, in dals iniziants, ha detg ad RTR, na crain els betg che la cunterpartida tegnia pled. Tge che po dentant capitar è che l’iniziativa vegn tractada memia tard, pia pir suenter la decisiun da bajegiar la halla polivalenta. Tge che schabegia en quai cas n’è anc betg clar.


text:
Gottard
Il mument stagnescha il traffic tenor il servetsch da traffic TCS sin 4 kilometers avant il portal dal nord. Quai munta ad in temp da spetga radund 40 minutas. Er en direcziun nord datti colonnas. Tranter Quinto ed Stalvedro è la colonna 7 kilometers lunga. Quai correspunda ad in temp da spetga da radund 1 ura e 10 minutas.
La colonna è vegnida spetgada. Dapi ier èsi numnadamain vacanzas da stad en l'entira Svizra, la Germania e l'Ollanda.
Alternativa A13
Sco ruta alternativa vegn cusseglià l'A13 dal San Bernardino. Ma er sin l'autostrada A13 stagnescha il traffic. Quai sin plirs trajects tranter Cuira-Sid e San-Bernardino.
Vias e traffic
Qua tar la situaziun actuala da las vias e dal traffic.
RR novitads 07:00+


text:
Quai ha ditg l'advocat da Blatter, l'American Richard Cullen. El respundia uschia a rapports da pliras medias, che la chombra d'inquisiziun da la cumissiun etica da la FIFA proponia da suspender Blatter per 90 dis.
La cumissiun etica da la FIFA è sa reunida dapi glindesdi a Turitg. Ina decisiun davart il destin da Sepp Blatter è da spetgar fin venderdi.
Cunter Blatter aveva la Procura publica federala avert ina procedura penala pervi da suspect d'administraziun nuncorrecta. E Platini ha stuì dar pled e fatg en connex cun il scandal da corrupziun da la FIFA.
RR Novitads 23:00