text:
(1) Cun regolamënt d’esecuziun vëgnel emané les normes sön l'incompatibilité y la proibiziun de amüdlada de funziuns y inciaries, tignin cunt de chisc prinzips y criters:
- a) al n’él nia conzedü l'eserzize dl comerz, dl'industria y dla profesciun lëdia o da avëi n raport de laur o sorvisc privat o publich. Por ci che reverda l’ativité profescionala lëdia vëgnel apliché les desposiziuns varëntes por le personal dirigënt sanitar dl Sorvisc sanitar provinzial; chësta lëtra ne vëgn nia aplicada al personal dla sanité;
- b) al n’é nia conzedü da azeté mandac te sozietés cun fin de davagn, ater co sce al se trata de inciaries nia paiades te cooperatives o inciaries te sozietés o ënc olache la nominaziun o la designaziun vëgn fata dala Provinzia o da d’atri ënc publics; chëstes ultimes inciaries fej pert di dovëis de sorvisc;
- c) al é conzedü da eserzité, desvian dai criters preodüs dales lëtres a) y b), y do avëi ciafé l’autorisaziun y zënza adoré les strotöres y i mesi dl ënt de portignënza, vignitant y a vigni moda fora dl orar de laur, ativités lucratives cun paiamënc brutto, che cunta pro la cuta söl davagn dles porsones fisiches, che ne superëia te vigni caje nia le 30 porcënt dl davagn brutto al ann, aladô dl livel de paiamënt a tëmp plëgn, cun lapró l'indenité integrativa speziala; sce al é n interes cumprové por l’aministraziun pó la Junta provinziala alzé la porcentuala nominada de entrades brutto por singui profii profescionai cina al 50 porcënt dl davagn brutto al ann nominé che ti speta; a vigni moda él conzedü da davagné, sce an á l’autorisaziun, cina 7.000,00 euro brutto al ann; 41)
- d) al é conzedü da surantó zënza autorisaziun inciaries te assoziaziuns, comités y ënc zënza fin de davagn;
- d/bis) al é conzedü da afité, zënza autorisaziun y zënza limit de davagn, ciamenes y apartamënc privac y da afité aladô dla lege provinziala di 11 de ma dl 1995, n. 12, y la lege provinziala di 19 de setëmber dl 2008, n. 7; 42)
- e) por de pices ativités fora dl sorvisc, vel l’autorisaziun sciöche dada cina a 1.000,00 euro brutto por ann solar y a condiziun che al ne sides nia n conflit d’interes o desvantaje por le sorvisc. Te chësc caje tlechel na comunicaziun scrita ala superiura/al superiur che fej i controi che alda lapró; 43)
- f) al é ma conzedü ativités fora dl sorvisc che ne comporta nia n conflit d’interes y olache l’impëgn temporal ne preiudichëia a degöna moda l’ativité de sorvisc; tl caje de conflit d’interes o de conseguënzes negatives por le sorvisc, vëgn l’autorisaziun atira trata zoruch;44)
- f/bis) f/bis) implü ne pó le personal nia tó sö inciaries de colaboraziun da sogec privac che á dötaurela, o che á albü ti dui agn denant, n interes economich significatif a dezijiuns o ativités dl ofize de portignënza; 45)
- g) le personal dirigënt pó ma gní autorisé da fá ativités fora dl sorvisc ocajionales y temporanes, che ne comporta nia n impëgn significatif por ademplí sües funziuns; al vel a vigni moda i limic preodüs dales lëtres c) y f);
- h) tl caje che al vëgnes fat ativités zënza l'autorisaziun scrita dant o zënza se tigní ai limic che alda lapró, vëgnel dé na sanziun disciplinara da stabilí cun chësta lege;
- i) implü n’él nia conzedü da ti surandé inciaries paiades de bel anfat ci sort a porsones en ponsiun che á lauré tl privat y publich, ater co sce al se trata de inciaries por prestaziuns sanitaries, che é poscibles aladô dles desposiziuns varëntes tl Sorvisc sanitar provinzial. Al é ince proibí da ti surandé a chëstes porsones inciaries dirigenziales o inciaries te organs de govern di ënc preodüs dal articul 1 y di ënc y dles sozietés controlades da d’ëi. Stlüt fora é i componënc dles juntes di ënc teritoriai y i componënc o titolars de organs litá. Al vëgn conzedü inciaries y colaboraziuns debann pro aministraziuns publiches, por alplü n ann, che ne pó nia gní arlungiades o renovades; 46)
- al é conzedü da ti surandé al personal bele en ponsiun inciaries te comisciuns de concursc y de ejams, comisciuns de gara, sciöche ince organs colegiai consultifs en conformité cun i prinzips generai dl ordinamënt iuridich;47)
- j) an pó ti surandé al personal bele en ponsiun dl setur publich y privat inciaries por ativités de reladëssa/reladú. 48)
(2) Cun regolamënt d’esecuziun vëgnel emané desposiziuns sön les inciaries y les ativités nia conzedüdes al personal.
(3) Le personal mëss, aladô dles desposiziuns varëntes sön i dovëis de sorvisc y de comportamënt, informé por scrit süa superiura direta/so superiur diret sön i interesc finanziars o nia finanziars che pó porté pro a n conflit d’interes cun l'ativité fata. Sön domanda ti dá le personal porchël ciamó d’atres informaziuns sön süa situaziun patrimoniala y tributara.
(4) Por avëi na suraodüda completa dles prestaziuns, mëss i sogec publics o privac che ti surandá n’inciaria a na porsona dependënta de n ënt publich, ti le lascé atira alsavëi al ënt de portignënza. Ai ti lascia ince alsavëi, en relaziun a chëstes inciaries y a so adempliment, sides le paiamënt fat fora che chël paié al ann, sciöche ince i ajornamënc suandënc.
(5) Le personal cun n raport de laur a tëmp parzial pó gní autorisé da eserzité ativités de laur che ne danejëia nia i bojëgns de sorvisc y che vá a öna cun les ativités istituzionales dl'aministraziun, sce l’ënt ne pita nia te n termin adaté n laur adaté a tëmp plëgn.
(6) Les desposiziuns sön l’incompatibilité ne vel nia por le personal tut sö tl ciamp dl’istruziun o dl’inrescida cun n contrat de laur a tëmp parzial, por curí posć resservá preventivamënter y por n tëmp determiné a espertes y esperc esterns.
La lëtra c) dl art. 13, coma 1 é impröma gnüda integrada dal art. 14, coma 3 dla l.p. di 25 de setëmber dl 2015, n. 11, y spo dedô éra gnüda mudada dal art. 11, coma 1 dla l.p. di 24 de ma dl 2016, n. 10 y dal art. 3, coma 12 dla l.p. di 11 de messé dl 2018, n. 10.
La lëtra d/bis, dl art. 13, coma 1 é gnüda ajuntada dal art. 11, coma 2 dla l.p. di 24 de ma dl 2016, n. 10.
La lettera e) dl art. 13, coma 1 é gnüda mudada insciö dal art. 3, coma 13 dla l.p. di 11 de messé dl 2018, n. 10.
Tl test talian él gnü mudé la lëtra f) dl art. 13, coma 1 dal art. 14, coma 4 dla l.p. di 25 de setëmber dl 2015, n. 11.
La lëtra f/bis) dl art. 13, coma 1 é gnüda injuntada dal art. 3, coma 14 dla l.p. di 11 de messé dl 2018, n. 10.
Ciara ince l’art. 2, coma 1, dla l.p. di 9 de forá dl 2018, n. 1.
La lëtra j), dl art. 13, coma 1 é gnüda sostituida insciö dal art. 14, coma 5 dla l.p. di 25 de setëmber dl 2015, n. 11.
La lëtra k) dl art. 13, coma 1 é gnüda injuntada dal art. 11, coma 3 dla l.p. di 23 de dezëmber dl 2015, n. 18.


c: text/html

text:
Le Landeron
Le Landeron a l'è un cumün svizzer del distret de Neuchâtel, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.31 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4441 abitant.
El cumün de Le Landeron al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cressier, Enges, Gals (BE), La Neuveville (BE), Lignières. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Le Landeron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En la lutga finala ha Armon Orlik fatg curtas cun ses adversari cunfavurit Domenic Schneider. Gia suenter 81 secundas ha Orlik smatgà Schneider en il resgim. A Schwanden en il chantun Glaruna ha Orlik confermà, ch’el s’audia tranter ils pli ferms lutgaders actuals. En la vegliadetgna da gnanc 23 onns ha il lutgader da Maiavilla gia gudagnà per la dieschavla giada en sia giuvna carriera ina festa da lutga da tschupè. En questa stagiun èsi l’emprima da questas festas impurtantas che Orlik ha gudagnà.
Ina festa quasi senza macla
Sin via en la lutga finala è Armon Orlik stà quasi senza macla. Mo encunter Samir Leuppi ha el stuì sa cuntentar cun in pari. Las ulteriuras lutgas inclusiv la lutga finala cunter Dominic Schneider ha Orlik gudagnà. Dals ferms lutgaders da la Svizra dal nordost ha sulettamain Samuel Giger mancà, il lutgader da la Turgovia ch’ha gia gudagnà quest onn duas festas.


text:
Dunnas sajan fitg resistentas e fitg adattadas sco chirurgas. Experientschas negativas quai che pertutga la carriera, ha la neurochirurgia che fa operaziuns al tscharvè ed implantescha p.ex. stimulaturs en il tscharvè da pazients da Parkinson na betg fatg. Ma i saja schon in zic pli grev sco dunna da far carriera en la medischina.
Per sasezza giavischa ella da sa meglierar vinavant. E ch’i saja in di pussaivel da medegiar pazients e betg be cumbatter sintoms.
Impurtant è per Marie Krüger, che dunnas n’han nagin starment da quai che para il dretg. I dettia adina ina via. Il basegn saja qua da meglierar il sistem da l’egualisaziun.


text:
14 parcs naziunals, 40 parcs regiunals, passa 230 territoris da protecziun sur 100 hectaras e pli che 20 autras zonas da protecziun pli grondas furman ina rait da passa 300 territoris da protecziun en las Alps. Els possedan ina cuntrada natirala singulara ed ina ritga ierta culturala. En il rom da la rait da reservats alpins han els la pussaivladad da barattar ideas ed experientschas.
La rait da reservats alpins Alparc è in’applicaziun directa da la Convenziun da las Alps. Ina gruppa da coordinaziun plurilingua retschertga en favur da la rait ils basegns communabels dals reservats, derasa infurmaziuns, promova la communicaziun e coordinescha programs da barat.


text:
P'tit Louis ist in La Chaux-de-Fonds als der weisse Wolf bekannt. Niemand im Neuenburger Jura nennt ihn bei seinem richtigen Namen, Jean-François Robert. Als Bergsteiger, Radfahrer, Höhlenforscher hat er die Welt auf der Suche nach neuen Sensationen und Kuriositäten bereist. Von Beruf Fotograf, teilt er seine Reiseerlebnisse gerne auf öffentlichen Konferenzen. Für den grosszügigen und immer positiven Menschen ist im Leben alles möglich und einfach. Begegnung mit einem temperamentvollen Mann mit einem verschmitzten Lächeln.
Dominique Clément
Passe-moi les jumelles (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Crosifission ëd Gesù. "N’òm ch’a passava da lì e ch'a tornava da la campagna, a l’han obligalo a porté chiel për un pò la cros ëd Gesù. A l'era 'n tal Simon ëd Cirene, pare ‘d Sander e ‘d Rufus. Parèj a l’han ëmnà Gesù ant ël leugh ch’a së s-ciama Gòlgota, ch’a veul dì “Leugh dël Crànio”. A l’han smonaje da bèive ‘d vin mës-cià con ëd mira, ma a l’ha nen vorsune. Apress d’avèj anciovà Gesù a la cros, a son dividusse soe vestimente, gieugandsje ai dà për vëdde lòn ch’a-j tocava a minca un ëd lor. A l’era neuv ore dla matin quand ch’a l’han crosificalo. A l’han ëdcò butà sla cros un cartel andoa ch’a l’avìo scrivuje la càusa ‘d soa condan-a, visadì: “Sto-sì a l’é ‘l rè dij Giudé”. Con chiel a l’han crosificà ‘dcò doi brigant, un a soa drita e l’àutr a soa mancin-a. A l’é compisse parèj la Scritura ch’a dis: “A l’han butalo ant ij rangh dij malfasent”] (Marco 15:21-28).Gesù a l'ha da porté da chiel an sle spale la trav grev dont a sarà pendù anciovà. A sarà peui fàita montè an orisontal an s'un pianton ch'a l'era già an sla colin-a dël Gòlgota e ch'a l'era servì an precedensa për d'àutri condanà. La trav a l'era greva daspërchila, ma la fatiga 'd Gesù a l'era afrosa: a l'avìa pa dormì cola neuit, a l'avìa la schin-a lacerà e sangianta për le tante foëttà ch'a l'avìa ciapà, a l'avìo s-gnacaje an sla testa na coron-a dë spin-e... Gesù a l'era bin n'òm goregn, ma, cobià ai patiment ëd sò spirit, as tratava 'd në sfòrs che bin pòchi d'àutri a l'avrìo podù toleré. Ij sò lagusin medésim as rendo cont che 'n tratament parèj a sarìa stàit tròp për chionque e alora a fòrso n'òm ch’a passava da lì e ch'a tornava da la campagna, a porté chiel për un pò la cros ëd Gesù.
Da la mira spiritual, contut, lòn che Gesù, an coj moment a l'era 'n camin a fé, a lo podìa fé mach chiel. Un qualsëssìa "agiùt", compassionèivol ch'a sìa, a sarìa nen pro bon. Mach Gesù a l'é col ch'a peul porté an sla schin-a l'inmens fardel dla conseguense penaj dij nòstri pëccà përch' i na sìo liberà. L'apòstol Pero a scriv: "Chiel medésim a l'ha portà nòsti pecà an sò còrp an sla cros parèj che nojàutri is dësbarasséisso dal pecà e i vivéisso na vita ëd giustissia. Për soe blëssure i seve stàit varì" (1 Pero 2:24).
A-j dan peuj da bèive ‘d vin mës-cià con ëd mira, ch'a l'era 'ntlora na sòrt d'anestétich dàit për compassion a coj ch'a j'ero condanà a meuire an sna cros. "Dà pitòst da bèive a coj ch'a son perdù, ëd vin a coj ch'a son ant l'amarëssa" (Proverbi 31:6). Gesù a l'ha pa vorsune. Gesù a scapa nen dai sò patiment, gnente a l'ha da pasié soa soferensa, coma se ritiress-ne a volèissa dì pa compì 'l but ch'a l'avìa acetane 'l destin. Bin àutr a l'é la san-a ch'a l'avrìa beivune. A Pero Gesù a l'avìa dije: "È-lo chi l'avrìa nen da bèive da la san-a ch'ël Pare a l'ha dame?" (Gioann 18:11). Ant ël dì darié dël Giudissi, ij pecator ch'a l'han pa pentisse a l'avran lor da "bèive" dal "cales" ëd l'ira 'd Nosgnor, com a dis l'Arvelassion: "a l’avrà da bèive ‘l vin dl’ira ‘d Nosgnor. L’ira ‘d Nosgnor a l’é stàita vërsà fin-a al làver dël càles" (Arvelassion 14:10). Ant ël moment dij patiment ëd Gesù an sla cros, contut, "ël vin ëd l'ira 'd Nosgnor" a lo bèiv chiel al pòst ëd coj che da cola ira a saran salvà: "Motobin ëd pì, an essend adess giustificà pr’ ël sangh ëd Crist, saromne ‘d sicur salvà dal castigh grassie a col’istess Gesù" (Roman 5:9)
Gesù a dventa parèj ël sacrifissi compì, complèt, fin-a soe vestimente a serviran për quaté quajcun d'àutr, l'istess che l'oferta 'd tut chiel medésim "a quata 'n baron ëd pëccà", coma dis Pero: "Dzortut, che vòstr amor l’un vers l’àutr a sìa sèmper caloros përché l’amor a coata motobin dij pecà" (1 Pero 4:8). A l'é për lòn che l'Apòstol a sclama: "Quanta gòj ch'a l'han coj ch'a l’han vëddù përdonesse soa dzubidiensa 'd lor e ij sò pecà butà fòra dla vista për sèmper. Quanta gòj ch'a-i sarà për coj ch'a l'han vëddù Nosgnor dëscanceleje ij pecà ch’a l'avìa pijane nòta ant sò liber!" (Roman 4:7-8).
La rason ëd la condan-a 'd Gesù, cola ch'a l'é? Chiel a l'é Rè, ma, pròpi coma ch'a disìa la paràbola 'd Gesù: "Ora, ij sò consitadin a lo detestavo, e për lòn a l’han mandaje dapress na delegassion për dì ch’a vorìo nen che collì a dventèissa sò rè" (Luca 19:14). La gent a l'era rivà a detestelo, pròpi coma ch'a càpita ancheuj për coj ch'a veulo fé 'd testa soa e ch'a vorìo nen che Nosgnor Dé a-j disèissa coma ch'a l'han da vive. Per lor Gesù a l'é "degn" d'esse butà a mòrt an tra doi brigant. A l'é pròpi parèj! I fieuj ëd cost mond a diso che Nosgnor a sarìa 'n "lader" ch'a "roba" la determinassion ch'a vorìo avèj ëd vive com a pias a lor! Nosgnor Dé, contut, a l'é 'l sovran legìtim dël cél e dla tèra, e gnun a peul pensé 'd podèj arviresse a soa autorità e scampé da sò giust giudissi. Ij sò fedej a séguito a canté fin-a al dì d'ancheuj lòn ch'a na fà la dëscrission ël lìber dl'Arvelassion, quand ch'an mostra ij salvà 'n cél ch'a canto: "A l'é degn l'Agnel ch'a l'é stàit ëscanà, d'arsèive la potensa, le richësse, la sapiensa, la fòrsa, l'onor, la glòria, e la benedission!" (Arvelassion 5:12).
A coj che arviros a Nosgnor a veulo pa esse, l'apòstol Pàul a scriv: "Ch'a i sia donca an vojàutri l'istèss sentiment ch'a-i era an Gesù Crist. Chiel, an efet, combin ch'a l'era Nosgnor, a l'ha nen considerà l'egualiansa con Dé coma queicòsa da ambranchesse, ma a l'é sveudasse, a l'é bassasse coma 'n servidor, a l'é dventà parèj 'd tùit j'àutri, òm fra j'òm. l'é umiliasse e a l'é dventà ubidient fin-a a meuire, ansi, gnente men-o che a meuire an s'na cros. A l'é 'dcò për lòn che Nosgnor a l'ha esaltalo fòra 'd mzura e ch'a l'ha daje 'n nòm ch'a l'é dzora 'd minca d’àutri nòm, parèj che al nòm ëd Gesù tùit as buto an ginojon - a fà nen anté ch’a sio: an cel, an tèra o sot-tèra, e che minca lenga a confëssa che Gesù Crist a l'é 'l Signor, a la glòria 'd Dé 'l Pare" (Filipéis 2:5-11).
Ël sacrifissi pì gran ch'a-j sìa a l'ha falo Gesù Crist e lòn ch'a l'ha pagà chiel a compiss nòstra salvassion l'ora che chiel a dventa nòst Signor e Salvator. A-i è nen d'àutr ch'a serva për scampé nòstra danassion, gnun d'àutr. I farìo bin a pijelo an sël sério!
PREGHIERA
Nosgnor! La rapresentassion ëd col òm, dësfigurà da le ferije e dont ël cheur a l'é brisà dai patiment, a l'é 'dnans ai mè euj. Ancora i sai nen dël tut comprende përchè a sìa stàit necessari tut lòn për salveme dai mè pëccà. Smon-e an cola manera tut chiel medésim! Ij mè pëcca a l'han da esse pròpi afros e fataj për na ròba parèj! Che mi i l'àbia na cossiensa sèmper pì granda 'd coma ch'a son grev ij mè pëccà, për ch'i peussa sèmper mèj apressié vàire ch'a-j sìa costà, al Crist, mia salvassion! Amen.
Dumìnica 4 d'Aost 2019 - Duminica apress la Parncòsta ch'a fà eut
Letture bibliche: Osea 11:1-11; Salm 107:1-9, 43; Colosséis 3:1-11; Luca 12:13-21
Preghiera
Nosgnor! Che toa misericòrdia ch'a mai ven a manch, a nétia e goerna toa Cesa; e, për motiv che la Cesa a peul nen vive an sicurëssa sensa tò agiut, ch'a sia goernà e governà sèmper për ël mojen ëd toa bontà; per Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, për ij sécoj dij sécoj. Amen.


text:
Anhand von Videos, die von Seeleuten gefilmt wurden, die durch die Hölle gegangen sind, erzählt Temps Présent vom Bol d'Or dieses Sommers, auf den ein dantesker Sturm fiel. Fast eine Stunde lang fegte er mit unerhörter Kraft über die Boote, riss die Segel, zerbrach die Masten und liess drei Boote sinken. Und traumatisierte die Überlebenden des Rennens.
Mauro Losa
Fabien Wohlschlag
Olivier Larue
Chan-Won Park
Temps Présent (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Sulstìsi
AL Sulstìsi (da 'l latìn solstitium, cumpòst da "sol" ch'a vōl dir "Sōl" e "sistere", "farmàr-as") in astrunumìa 'l è cal mumènt in du al Sōl al riva, in dal sò muimènt aparènt lung l'eclìtica, a 'l punt ad declinasiòṅ màsima o mìnima, in du dònca al dè (in du a gh'è la luś dal Sōl) al dura da piò (sulstìsi 'd Istâ) o 'd méno (sulstìsi 'd Invèran) tgnénd cònt ad tut al giurnàdi d'l an.
Su 'l calendàri i sulstìsi i dàn'n acsè inìsi a 'l stagiòṅ dl'Istâ e d'l Invèran. Dascurénd d'l emisfēr bureàl, al sulstìsi 'd Istâ a gh'è fra 'l 20 e 'l 21 ad Śugn (a dipénd se 'l an 'l è biśestîl) méntar qvél 'd Invèran al gh'è da 'l 21 a 'l 22 ad Dicémbar. Cum anc par 'l equinósi, al ròbi i s arbàltan par 'l emisfēr austràl.
In dal regiòṅ pulàri durànt i dū equinósi, esénd la Tèra inclinàda 'd 23° 27' rispèt a la perpendiculàra a 'l piàṅ dl'eclìtica, al Sōl al n tramónta minga a 'l uriśònt almànc par vint-quàt'r óri (in di pòst lung i sìrcui pulàr) mént'r a i Pòi al Sōl al gh armàgn fis par siē méś par pò a n far-as minga védar p'r i àtar siē. Cal fenóman chè al s ciàma “Sōl ad Meśanòt”.


text:
L’iniziativa cunter abitaziuns secundaras ha era en Val Schons ina gronda influenza sin projects da construcziun auta. Sco differents impressaris remartgan, è la dumonda per bajegiar chasas d’ina ubain da pliras famiglias sa reducida fermamain.
Tuttina restan ils impressaris optimistics. Els observan che las lavurs per renovaziuns vegnan a pli curta vista ed emprovan d’augmentar lur purschidas en auters secturs sco per exempel cun surprender lavurs en il sectur da construcziun bassa.
Concurrenza ord autras valladas
Era Theophil Petrig da l'interpresa «Luzi construcziun SA» a Ziràn vesa ch’i dat be pacas dumondas en la construcziun auta. En general remartga el ch’il volumen da bajegiar saja restà sco ils davos onns.
Midà haja dentant la situaziun da concurrenza. Era impressaris d’autras valladas s’interessian ussa per ils projects da construcziun auta en Val Schons. Quai che haja per consequenza ch’ils pretschs vegnian sut squitsch.


text:
Padernu
Paderno (nom ufizial in italian Paderno d'Adda in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Lecch con 3 907 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 1 085 ab./km². Vist che a l'è in sul fiumm Adda, el comun el confina con la Provincia de Bergom (Calösch e Medolagh) e anca con quella de Monscia e Brianza (Cornaa).
Loeugh d'interess[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Paderno se troeuva el famos Pont de Paderno, ò Pont San Michel, che 'l sta sora l'Adda. L'è staa costruii tra 'l 1887 e 'l 1889 di officinn Savian de Cuni e sòtta la direzion del svizzer Julius Rothlisberger (1851-1911). El pont l'è longh 315 meter e alt, in sul fiumm, circa 80. In sul pont la passa anca la ferrovia Milan-Carnaa-Bergom.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Padernu l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cavitazion
La cavitazion a l’è la formazión de boll de vapór denter ind on flùìd, che poeu collàssen. La cavitazión l'è caosada de la sbassada locàl de la pressión fin a la tension de vapor del lìquid che per quèst el diventa vapór e ‘l fa su di boll (cavità). Poeu quand che la pressión la va su de noeuv i boll collàssen. La cavitazión la fà di dagn degià che 'l collàss el crea di variazión brusch de pressión. On caso tipich de la cavitazión a l’è quèll che ‘l pò capità in di pomp ‘doe el collàss di boll el càpita per via de l’aumént de la pressión caosàa de lor. I boll pòden formàss quand che ind on quàj sit de la condòtta de aspirazión la pressión la va giò sòta el valór de la pressión de vapór de l'acqua.[1]
Com'a l'è ch'a se verifica l'assenza de la cavitazion in di pomp[Modifega | modifica 'l sorgent]
Prevalenza nètta positiva de aspirazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Introdusèmm el concètt de prevalenza nètta positiva de aspirazion (NPSH- “net positive suction head” in lengua inglesa) o ben la differenza infra la pressión ind on cèrt pont e la pressión de vapór del flùid, esprèssa in meter che la gh’hà de esìst a l'entrada de la pompa al fin de fa minga succéd di fenòmen de cavitazión.
L’NPSH el ven donca definida inscì:
indoe:
- P1 a l’è la pression in corrispondenza de la pompa;
- Pv a l’è la pression de vapor satur de l'acqua
- P a l’è la densità de l'acqua e la var circa 100 kg/m3;
- g a l’è l’accelerazion de gravità e la var pressappòch 9,81 m/s2.
La pression del flùid in corrispondenza de la pompa la pò vèss trada foeura per mèzz del teorema del Bernoulli, quant a la pressión de vapor satùr del’acqua inveci a gh’hinn di fórmol empìrich (varda ► pression de vapor satur de l'acqua).
Verifica de l'NPSH[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al fin che che la succeda nò la cavitazión el gh’hà de vèss:
NPSH(r) a l’è l’NPSH che gh’è besògn, anca ciamàa “depression dinamica totál”:
indoe:
- v a l’è la velocità in del ramm de aspirazión de la pompa (in m/s);
- ∆Hp a l’è la crodada de la pressión a l’entrada de la palettadura (in meter de càregh idràulich).
NPSH (a) a l’è invece l’NPSH disponìbil che ‘l ven calcolà per mèzz del teorema del Bernoulli, per esempi in del caso che la pompa l’aspira d’on serbatòi a superfice lìbera:
Indoe:
- Po l’è la pressión superficiàl del lìquid, esprèssa in Pascal; in del caso che Po l’è la pressión atmosferega P/Y=10,33m
- Ha a l’è el dislivèll infra la bocca de aspirazion e la superfice libera in del serbatòi de indoe el lìquid el ven apiràa de la pompa (in meter) e l’è positiva in del caso che la pompa la staga sora el serbatòi, diversamént negativa;
- Y a l’è el pes specifich de l’acqua Y=pg in N/m3
- Pv a l’è la pressión de vapor satur de l’acqua, o ben la pressión del passagg de stat de l’acqua a la temperadura del flùid in Pascal
- Hw hinn i pèrdit de càregh idràulich in del tratt de aspirazión (in meter).
Se ved che el problèma de la cavitazión a l’è on lìmit a l’altèzza massima de aspirazión Ha, con l’aumént de la temperadura del flùid el se redùss l’NPSH (Ha) e donca la massima altèzza de aspirazión ammissìbil per fa nò succèd la cavitazión. [2]
Vos correlad[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cavitazion in di motor Diesel[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cavitazion in del sistèma vascolar di piant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ https://www.asvstubbe.it/blog/fenomeno-della-cavitazione-nelle-pompe/
- ↑ Nicola Taraschi (2014). Reti idrauliche e impianti termotecnici (in italian). Grafill, 37-38. ISBN 978-88-8207-552-1.


text:
Aschia havess ei saviu esser
Il tetel imposant digl emprem film romontsch sur dalla secunda uiara mundiala. Ord ina pintga idea, in pign film registrau cun il telefonin ei vegniu in project da bunamein 2 onns. Ussa eis el fatgs il film d'uiara romontsch. Premiera festivescha il film sonda che vegn a Sumvitg en sala da scola. Ils giuvenils ein loschs sin lur product final. Tenor Flavian Bearth da Cumpadials e Fabio Tuor da Sumvitg havessan els mai tertgau ch'il resultad seigi aschi buns. Els hagien empriu ina massa sur dil far film ils davos dus onns ed ein spannegiai sin las reacziuns dil publicum questa fin d'jamna.
In pign schatg, igl aschi numnau trailer dil film, datti cheu: Acta 44 - nus eran frars.
Jessica Caprez


text:
Suenter ch'il CB Scuol è vegni relegà la fin da la stagiun passada en la tschintgavla liga datti puspè il derbi engiadinais tranter Scuol ed ils Lusitanos de Samedan. L’equipa da l’Engiadina Bassa è puspè turnada sin la via dal success. Suenter che l’equipa ha pers la stagiun passada partidas en seria, po ella festivar fin qua gia trais victorias. Cun il success è era puspè turnà il gust e la veglia en l’equipa e quest schlantsch vul la squadra sa chapescha prender cun sai en il derbi.
Partenza gartegiada
Las emprimas partidas en tschintgavla liga dad omaduas equipas engiadinaisas èn gartegiadas. Il CB Scuol ha gia gudagnà trais partidas. Anc meglier è la partenza stada per il FC Lusitanos de Samedan. L’equipa ch'exista mo da giugaders cun ragischs portugaisas ha pers mo l’emprima partida. Dapi lura ha ella pudì gudagnar sis giadas en seria.
Victoria è impurtanta
Per omaduas equipas è la victoria dal derbi engiadinais da gronda impurtanza. Ils Lusitanos de Samedan vulan ir cun in pign avantatg en la pausa d’enviern. Els dattan encunter Scuol la davosa partida avant la lunga pausa d’enviern. Da l’autra vart vul il CB Scuol gudagnar la partida a chasa ed uschia restar tranter las meglras equipas da la tschintgavla liga. Il punct da partenza è interessant e lascha sperar sin in gieu intensiv.
RR Sportissimo 17:00


text:
Ils dus biros spezialisads Basler&Hofmann ed Eckhaus SA analiseschan communablamain durant ils proxims tschintg mais la grondezza ed il lieu per la nova scola Grevas a San Murezzan. Uschia ha la suprastanza infurmà il cussegl communal. Suenter questas analisas vegnia decidì, tge ulteriurs scleriments ch’i dovra. Ils custs per l'analisa stima la suprastanta Regula Degiacomi sin 30'000 francs.
Vairamain avess la populaziun gì da decider quest atun davart il credit da planisaziun per la nova chasa da scola. Suenter critica massiva or dal cussegl communal – surtut vi dals custs ed il lieu – èn las lavurs vegnidas sistidas.


text:
Cartas geograficas n’èn betg pli en la moda. Da quest opiniun è Martin Vollenweider ch’è docent a l'Insitut per «Multimedia Production» a la HTW a Cuira. El ha creà cun 2 auters perscrutaders il program «Holographic Grisons» per realitad virtuala che duess projectar il reliev dal Grischun. Fin ussa è dentant be la regiun enturn Arosa vegnida implementà.
Plivalur per il turist
Martin Vollenweider è da l’opiniun ch’igl è difficil da chapir las cartas geograficas da palpiri. Cunzunt n’hajan ins tras quellas betg in maletg quant taiss ch’i va da las vias da viandar ensi sin ils culms. Quellas visualisaziuns sappian gidar da decider tge via da viandar ch'è adequata per il turist. Dasperas datti anc auters extras. Tranter auter san ils egliers simular l’aura actuala e visualisar ils nums dals culms.
Il turissem po profitar
En il mument è quai project anc a l’entschatta. Martin Vollenweider vesa dentant potenzial da metter quel a disposiziun a hotels, biros da viadi u tar exposiziuns da turissem. I fiss planisà ch’i dettia era ina persuna da cussegl che savess gidar da chattar ina ruta adequata per il turist durant las vacanzas en il Grischun. Planisà fissi d’integrar anc autras rutas sco per exempel rutas da mountainbike, pistas da skis u loipas.
RR actualitad 07:00


text:
Wt/lmo/Appendix:Moeud e temp verbai in lombard
Moeud e temp verbai in lombard[edit | edit source]
Moeud infinid[edit | edit source]
Moeud infinid[edit | edit source]
Moeud participi[edit | edit source]
Atenzion: El participi present l'esist domà in d'un quai dialet de la lombardia meridional [1]
Moeud gerondi[edit | edit source]
Atenzion: El gerondi l'esist domà in d'un quai dialet de la lombardia meridional, importad de la lengua italiana [2] MI- PV- Lu- Olp-
Utilizazzion: A se doperà el gerundi domà dopo d'un 'alter verb per indicà una seconda azzion minga separabil de quella indicada del prim verb. (dialet: MI- )
Moeud finid[edit | edit source]
Moeud indicativ[edit | edit source]
Utilizazzion: A se droeuva l'indicativ per indicà di azzion sicure.
Moeud consgiuntiv[edit | edit source]
Utilizazzion: A se droeuva el consgiuntiv per indicà di azzion possibil.
Moeud condizzional[edit | edit source]
Utilizazzion: A se droeuva el consgiuntiv per indicà di azzion condizionade.
Moeud imperativ[edit | edit source]
Utilizazzion: A se droeuva l'imperativ per indicà di comand.
1 I temp sempliz vegnen costruid come l'è descrivud i di pagine ai quai menen i conligament chì de sota (varda ►come conjugà i verb regolar)
2 I temp compost a inn fad su cont el metegh el verb ausiliari conjugad al temp sempliz corispondent. El verb ausiliar l'è vesser per la pussee part di verb intransitiv oppur quei in forma riflessiva, passiva o impersonal , havè per i verb transitiv in forma ativa minga impersonal e on quai verb intransitiv.
* L'imperativ futur el ven conjugad a l'istessa manera de l'indicativ futur, con la diferenza che 'l soget fort (quand che 'l gh'è desgià che l'è minga obligatori) el ven miss in fond a la fras (compagn che 'l se fa semper per i fras imperative)
- Esempi:
- Indicativ: Ti te studiareet
- Imperativ: Te studiareet ti!
Come coniugà i verb regolar[edit | edit source]
In lombard ocidental[edit | edit source]
- ►Prima conjugazzion (verb che finissen con -à)
- ►Segonda conjugazzion (verb che finissen con -è)
- ►Terza conjugazzion (verb che finissen con -er, ma "er" che la se pronunzia minga in lombard ocidental)
- ►Quarta conjugazzion (verb che finissen con -ì)
In lombard oriental[edit | edit source]
- ►Prima conjugazzion (verb che finissen con -à)
- ►A gh'è nò una segonda conjugazzion, i verb de la segonda conjugazzion in lombard ocidental in de la terza in lombard oriental
- ►Terza conjugazzion (verb che finissen con er con er che 'l po vesser o no pronunziad a segonda del dialet)
- ►Quarta conjugazzion (verb che finissen con -ì)
In lombard alpin[edit | edit source]
- ►Prima conjugazzion (verb che finissen con ?)
- ►Segonda conjugazzion (verb che finissen con ?)
- ►Terza conjugazzion (verb che finissen con ?)
- ►Quarta conjugazzion (verb che finissen con ?)
Per i verb iregolar varda ►►► Verb iregolar
Dessorapù[edit | edit source]
Forma progressiva[edit | edit source]
La forma progressiva o costruzzion continua la serviss de indicà un'azzion la suced adree a un temp continov che 'l po vesser o present, o passad o futur.
La se costruiss inscì:
- vesser adree a * + infinid a
* El verb "vesser 'dree a" el ven conjugad al moeud e al temp verbal tipich de l'azion o de l'aveniment.
a infinid del verb che l'indica l'azzion.
- Esempi:
- De scriver
Azzion in sul pont de comenzà[edit | edit source]
In manera compagna:
- vesser adree per * + infinid a
* El verb "vesser 'dree per" el ven conjugad al moeud e al temp verbal tipich de l'azion o de l'aveniment.
a infinid del verb che l'indica l'azzion.
- Esempi:
- De scriver
Opur:
- vesser lì (lì) per * + infinid a
* El verb "vesser lì lì per" el ven conjugad al moeud e al temp verbal tipich de l'azion o de l'aveniment.
a infinid del verb che l'indica l'azzion.
- Esempi:
- De scriver
ma per i precipitazzion meteorologiche se drova inveci la costruzzion:
- (soget debol de 3^ sing. o universal) + andà + a + infinid a
* El verb "andà a" el ven conjugad al moeud e al temp verbal tipich de l'azion o de l'aveniment.
a infinid del verb che l'indica la precipitazzion.
opur
Azzion solite (abitudin)[edit | edit source]
In manera compagna:
- vesser solit a * + infinid a
* El verb "vesser solit a" el ven conjugad al moeud e al temp verbal tipich de l'azion o de l'aveniment.
a infinid del verb che l'indica l'azzion.
Esempi:
De scriver
Opur in (in lombard oriental)
- vesser usad a * + infinid a
Esempi:
Vesser usad a parlà lombard. BG+ BS+
Azzion fade una volta anmò[edit | edit source]
Quand che 'l verb l'indica che l'azzion la ven fada una volta anmò, o ben che l'è sgiamò stada fada almanch 'na prima volta, de marcà quell faa chì a gh'è 'ste possibilità chì:
Verb servil[edit | edit source]
►►►►Varda Verb servil
- ↑ http://www.grandelombardia.org/it/?p=3828
- ↑ http://www.grandelombardia.org/it/?p=3828
- ↑ Circolo Filologico Milanese (2018). Dizionario Milanese. Antonio Vallardi, pag. 239. ISBN 978-88-6987-846-6.
- ↑ Circolo Filologico Milanese (2018). Dizionario Milanese. Antonio Vallardi, pag. 222. ISBN 978-88-6987-846-6.


text:
Cundì
Cundì (nòm uficiàl en italià: Condino) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 1 529 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 33,8 km² e 'na densità de popolasiù de 45 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Daù, Bré (BS), Castel Cundì, Bagulì (BS), Ciméch, Brione, Léder e Stor.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castél San Giuàn
Castél San Giuàn (Castél o Castél San Giuàn ind la parlada piasentina; en italiàn Castel San Giovanni), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 13 848 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 44,7 km² e ona densità de 310 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Arena Po (PV), Borgonovo Val Tidone, Bosnasco (PV), Pieve Porto Morone (PV), Rovescala (PV), San Damiano al Colle (PV), Sarmato e Ziano Piacentino.
I sò frassión i en Bosco Tosca, Creta, Fontana Pradosa, Ganaghello, Pievetta e Campo d'oro.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Castél San Giuàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wikizzionari
El Wikizzionari a l’è on proget cooperativistich gratuit de tante lengue, in su la red, sostegnud de la Wikimedia Foundation, per prodù on dizzionari onlain liber, in tante lengue, con significad, etimologie e pronunce, per mez de l'uso d’ona piataforma wiki compagn de la Wikipedia de la qual a l'è on compagn lessical.
Descrizzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Adree a on'idea nassuda del Daniel Alston, el proget (a l'inviada domà in ingles) l'ha vist la lus el 12 de desember del 2002. I prim Wikizzionari de tante lengue trad in pee, a inn stad quell frances e quell polach, nassud tucc du el 29 de marz del 2004; a setember 2011 a gh'eren di Wikizzionari in 157 lengue, per on total de squas 12 milion di vos.[1]
Fina al 1º de magg del 2004 el proget a l'era stad ospitad in su on URL temporani, e poeu l'è stad moss a l'adress d'incoeu. Al dì d'incoeu (09 otober 2019) la version lombarda la gh'ha dent pressapoch 6900 vos e 29 utent asca di apendici de gramatega lombarda e de lessich.
El 09 otober del 2021 i magior Wikizzionari i eren:
- Ingles: 6.800.011 vos
- Frances: 4.245.896 vos
- Malagasi: 1.709.182 vos
- Russo: 1.148.115 vos
- Todesch: 1.006.713 vos
- Cines: 1.075.000 vos
- Spagnoeul: 908.299 vos
Diversament de tanti dizzionari che i gh'hann denter domà voeuna o do lengue, el Wikizzionari a l'è on dizionari con dent tante lengue e internazzional, o ben el so fin ambizzios a l’è quell regoeuj ogni parolla per ogni lengua conossuda.
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statistiche ufficiali di tutti i progetti Wiktionary. URL consultato in data 25 settembre 2011.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- https://lmo.wiktionary.org (Wikizzionari in lombard)


text:
Canton San Gal
El Canton San Gal (en todèsch: Kanton St. Gallen (Jutt·infurmaziòn)) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 2,026 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 483156 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de San Gal
GeografìaModifega
El cantù de San Gal l'è sitüàt endèla part nordorientàla de la Svìsera. L'è delimitàt a nòrt del Lach de Costànsa (Bodensee). A èst la àl del Réno la sègna 'l cunfì co l'Austria (Vorarlberg) e col Principàt del Liechtenstein. A sud el cunfìna col Cantù dei Grigioni, col Canton Glaruna e col Canton Svit. A ucidènt el cunfìna col Cantù de Zurìgo e col Canton Türgovia. I dù cantù de l'Apenzèl (Apenzèl de Dét e Apenzèl de Föra) i è circondàcc completamènt dei teretóre del Cantù de San Gal.
StóriaModifega
I teretóre del cantù de San Gal i reprezènta le aquizisiù utignìde 'ndèl arch dei sècoi de l'abasìa de San Gal. La fondasiù l'è bazàda sö la legènda ligàda al frà irlandés Gallus (presapóch 550–620 o 640), che 'l gh'ìa stabilìt en éremo de le bànde del fiöm Steinach endèl'an 612. Entùren al 720, en sentenér de agn dòpo de la mórt de Gallus, el prét alemànno Othmar el fà fà sö 'na abasìa e 'l ghe dà nòm Abasìa de San Gal. Endel'an 926, i invazùr ungherés i g'ha atacàt l'abasìa e i paés tacàcc. Entùren a l'ann 1205 l'abàta 'l vé 'ndignìt del tìtol de prìncipe de la céza endèl Sacro Romano Impero. Endèl 1311, la cità de San Gal la deènta 'na lìbera cità imperiàla. A pàrter piö o méno del 1353, le corporasiù, guidàde dei tesidùr, le g'ha utignìt el contròl del goèrno de la cità. Endèl 1415 la g'ga crumpàt la sò pròia libertà del Rè todèsch. Endèl 1405 la regiù de Appenzell, posedimèncc de l'Abasìa la s'è ribelàda e 'ndèl 1411 l'è deentàda aleàda de la Confederasiù Svìsera . Quach més piö tàrde, pò a la cità de San Gal la se önés a l'aleànsa.come mèmbro pié de la Confederasiù e 'ndèl 1457 la se lìbera del töt del contròl del l'Abàte. Endèl 1451 però l'abasìa de San Gal la deènta pò a lé aleàda de Zurìgo, Lucèrna, Svit e Glaruna che i éra ach mèmber de la Confederasiù. Al prensépe del 1490 i quàter cantù, i vé apogiàcc del Abàte cùtra la cità de San Gal e 'l cantù de Appenzell. La Confederasiù la èns e la ciàpa posès de la cità. A pàrter del 1526 el sìndech Joachim von Watt el g'ha 'ntruducìt la refùrma endèla cità de San Gal. La cità la vegnarà isé cunvertìda a la nöa religù refurmàda ma l'Abasìa la restarà 'nvéce catòlica e la restarà 'n baluàrt catòlich en confrónt a la cità protestànta 'nfìna al 1803. Ai tép de la Repüblica Elvética l'è deentàt part del cantù de Säntis. Chèsto l'è stat pusìbil apéna dòpo la secolarizasiù de l'abasià avignìda 'ndèl 1798. Endèl 1803, segónt i acòrdi ciapàcc co l'At de Mediasiù la regiù la s'è ünìda a la Confederasiù Svìsera come Canton San Gal. La custitüsiù la egnarà 'n vigùr endèl 1890.
Südiviziù aministratìvaModifega
A pàrter del 2003, el cantù de San Gal l'è spartìt en 8 distrècc eleturài (en todèsch: Wahlkreise) en sustitüsiù dei distrècc (Bezirke) en vigùr 'nfìna a alùra.
- Rheintal, che g'ha per capitàl la citadìna de Altstätten
- Rorschach, che g'ha per capitàl la citadìna de Rorschach
- Sarganserland, che g'ha per capitàl la citadìna de Sargans
- See-Gaster, che g'ha per capitàl Rapperswil-Jona
- San Gal, che g'ha per capitàl la cità de San Gal
- Toggenburg, che g'ha per capitàl la citadìna de Lichtensteig
- Werdenberg, che g'ha per capitàl la citadìna de Buchs
- Wil, che g'ha per capitàl la citadìna de Wil


text:
Durant la sessiun dal parlament han ils quatter gimnasiasts discutà sur da temas ch'als fatschentan, sco per exempel il plastic, la migraziun e la scolaziun per persunas cun impediment.
Cun in satgados plain experientschas ed impressiuns da l’Armenia èn ils quatter gimnasiasts da la classa 5G puspè returnads enavos ed han raquintà da lur aventura sco giuvens politichers al parlament europeic.
Ils resultads dal parlament europeic da giuventetgna en l'Armenia vegnan uss inoltrads al parlament europeic cun sez a Brüssel. Quai cun la speranza ch'in u l’auter tema haja er chattà udida tar ils politichers da l’Europa.
RR actualitad 11:00


text:
Didier Burkhalter ha manegià ch'ils giuvenils sajan responsabels per il mund da damaun. El haja confidenza en lur creativitad, energia, intelligenza, il dialog e soluziuns cooperativas.
In parlament da giuventetgna saja in scola pratica en chaussa naziunalitad e part d'ina cultura politica. Tenor Burkhalter enritgeschan ils giuvenils la debatta politica entras surpigliar responsabladad per l'avegnir. Responsabladad saja in element central da la politica, uschia il minister da l'exteriur.
La sessiun dal Parlament europeic da giuvenils a Laax cuzza anc enfin dumengia proxima. A Laax en sa radunads 300 giuvenils da 40 pajais per la 83avla sessiun da giuventetgna.
RR novitads 18:00


text:
Lüsa - "Nationale Qualifikation" ai 27.12.15 a Lungiarü
Ai 27 de dezëmber organisëia la seziun lüsa da La Val sön la pista “Do Juvel” na gara por les cualificaziuns ala nazionala de lüsa bassa y lüsa alta.
La sajun dla lüsa 2015/16 é daverta. I atleć se arjigna bel indô ca la lüsa por les competiziuns de chësc invern, deplü novitês é sön le program de chësc ann.
Ince in chësc ann é la scuadra dla lüsa da La Val arjignada a se mosoré adüm ai atri atleć pro les competiziuns desvalies che gnarà tignides fora por i mëisc de dezëmber, jenà, forà y merz. La pröma competiziun che dauriarà la sajun dla lüsa é fisada ai 20 de dezëmber, al se trata prinzipalmënter de na gara de cualificaziun ala nazionala por lüsa bassa. I atlec de lüsa alta tulará l’ocajiun por fa n bun alenamënt y se mosoré competitivamënter un cun l’ater. L’indema gara gnarà spo ince tignida ai 27 de dezëmber sön la pista “Do Juvel“ a Lungiarü. Chësta gara vëgn organisada da pert dla seziun lüsa da La Val, deplö informaziuns pon ciafe sön le program chilò dessot:
Na gran novité de chësta nöia sajun é la gara dl campionat mondial che gnará tignida de furá a Oberperfuss tl’Austria. N bel numer de gares gnará tignide laprò fora por düt l’invern, na odlada a düt le program pon ti dé chilò dessot:
La plata internet sura le "Südtirolcup" é gnüda agiornada cun vigni sort de novitês por ci che reverda la sajun nöia y tëgn n bel archiv de imajes di agn passà. Resultać, tlassifiches y atres informaziuns plö detaliades pudaran jì a consultè sot la nöia plata http://www.sportrodel.it/
Cun n program de gares plö intensif co i atri agn ti fej le U.S. La Val a düc i atlec les mius aodanzes por na buna sajun, plëna de devertimënt y sodesfaziun!


text:
11ª y ultima partida de campionat rit. - Raas
La Val y le Raas se partësc i punc al’ultima de campionat. I ladins se arjüma ia de bones ocajiuns por jì en vantaje, cis tla secunda pert dla partida.
En domënia é ruvá i aversars da Raas a La Val por l’ultima de campionat. La Val pro ciamó de stlü jö bun le rode d’aisciüda, ala fin saltel fora en punt porom, cun les scuadres che süga ala pêr tl pröm tëmp. Tla secunda fraziun é spo i padruns de ciasa che se arjüma ia de gran ocajiuns por fa le secundo gol.
La partida mët man sot na gran plöia y bel dô püc menüc é l’atacant dl Raas che se fej lerch al limit y pro na trata sön le pé lunch de porta che röia por fortüna dlungia ia. La Val che se sënta sot a presciun se sblochëia tosc cun Michele che fej só le palé y crossëia amez, le defensur dl Raas é asvelt y deviada por püch te ciantun. A gauja dl terëgn môl y pesoch é ince le jüch limité, les aziuns vëgn impostades bun, mo i sogadus stënta da controlé le palé che sprinza da vigne pert. Al 30^ menüt de jüch pëia ia Michele te area aversara y vëgn contrasté da dui defensurs, le fal é evidënt y l’arbiter mostra sön le punt di önescmetri. Al é le capitan Marco Castlunger che se presentëia ala trata y la trasformëia tl 1 a 0. Le vantaje por La Val düra püch che le Raas pordüj bel a avalié le resultat. Por en fal defensif vëgn conzedü na puniziun a püc metri dal limit. La trata basa é sëcia sön le pé lunch de porta, le palé rimbalzeia sön le terëgn môl y sprinza dlungia le pé de porta ite, le portier Julian ne röia nia a tignì sö le curan.
Dan le pröm tëmp ne gareta plö degüna ocajiun y insciö pó i sogadus jí te cabina a se stricuré sön le pêr dl 1 a 1.
Al 55^ é spo Michele che á sön le pé l’ocajiun por radoplé le resultat: Marco Sottara fej en bun laur sön na pert y passa amez por l’atacant che röia cun sbunf cuntra porta, a trëi metri dan le verdaporta ne abina chësc nia bun le palé y le fej rové da na pert fora.
Le jüch mët man da se fa grô, plö iadi mëss le arbiter archité le jüch por contrasc y tra fora ince val amoniziun. Al 70^ é Adrian apëna ruvé te ciamp che vega na bela trata sön la passaja dal mezciamp a giré sön le pé lunch de porta, al ne tôl nia jö bun les mosöres y fej ruvé le curan de n pulan dlungia le pé de porta ia. I aversars da Raas röia ma plö sö dainré dan porta ladina y gran ocajiuns da gol ne pon nia alzé fora. Ti ultims menüc de jüch prô ciamó La Val de se porté in vantaje. Le palé concuisté amez ciamp fej pié ia na gran ripartënza da pert d La Val, le palé röia a Christian D. che ti sciampa al defensur da na pert y mët amez n gran preparatif: le pröm a ruvé sön le palé é Freddy che ess ma plö bria de apogé le curan te rëi, chësc ne suzed indere nia, la trata bassa vëgn rebatüda dal pé de porta. Al ne passa tröp tëmp che l’arbiter fej ruvé la partida, en resultat dala saû antia che ess podü ester miú sce les ocajiuns foss gnüdes anuzades sciöche al toca.
Le campionat é ince por La Val ruvé a piz. I resultac debli dles ultimes partides ne ti á nia plö pormetü ai ladins de sté al vare cun les atres concorëntes y é insciö toma zeruch de tlassamënt. Insciö se archita la scuadra al 5˚ y va tla palsa da d’isté por scomencé la nöia sajun de terza categoria da d’altonn.
La Val – Raas : 1-1
Formaziun La Val: 1. Julian Moling, 2. Paolo Vallazza (dal 75^ Werner Sottara), 3. Luca Pescollderung, 4. Martin Ploner, 5. Marco Castlunger - capitan, 6. Freddy Sottara, 7. Christian Dapoz, 8. Max Nagler, 9. Alexander Miribung (dal 55^ Adrian Miribung) 10. Michele Campei (dal 65^ Alex Elzenbaumer), 11. Marco Sottara (dal 60^ Felix Nagler)
Gol por La Val: Marco Castlunger al 30^
Atri resultac:
Altherren: Dietenheim - La Val 2-1
U-10: Taufers I – La Val 3-1


text:
Günthard furmava en ses temp activ communabel cun Josef Stalder, Hans Eugster e ulteriurs gimnasts ina equipa da success che pudeva sa mesirar cun las meglras equipas dal mund. Als gieus olimpics 1952 a Helsinki gudogna l’equipa argient als campiunadis mundials il 1954 bronz. Il 1957 ha el gudagnà aur als campiunadis europeics al rec ed a la barra.
Suenter sia carriera activa è el vegni conuschents cun sia emissiun en la televisiun svizra «fit mit Jack» ed en il radio Beromünster hai dà l'emissiun «Frühturner mit Jack».
RR novitads 16:00


text:
Targnol
Il targnol (Trollius europaeus) è ina spezia da planta or dal gener dals targnols (Trollius) che cumpiglia radund 30 spezias. Il targnol (europeic) è la suletta spezia dals targnols ch’è derasada en l’Europa.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il targnol sa tracti d’ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas da 20 fin 60 cm. Sco organ da magasinar dispona quella d’in rizom, ils brumbels da regiuvinaziun sa chattan datiers da la surfatscha da la terra. Il habitus da la planta è segnà da plirs monis nivs e per ordinari nunromads. Ils fegls dal fund disponan da lur agens monis ed èn entagliads profundamain, ils tschintg segments en furma da maun regordan a feglia da geranis. La vart sura dals fegls dal fund è verd stgira; suten èn quels in pau pli clers. Dal temp da fluriziun pireschan ils fegls dal fund. Ils fegls situads pli ad aut creschan percunter directamain vi dals monis.
La colur melna da la flur deriva da carotinoids; la flur sa chatta sisum il moni nunromà. Targnols disponan da flurs ermafroditas. Ils fegls exteriurs da quellas èn vieuts anen a moda concava e furman uschia la culla ch’è caracteristica per questa spezia da planta. Lur diameter munta a 2 fin 3 centimeters. Mintga flur dumbra tranter 10 e 15 fegls exteriurs e quatter fin diesch fegls interiurs (fegls da nectar). Remartgabels èn ils numerus carpels che sa chattan en posiziun libra en il center da la flur. Il temp da fluriziun dal targnol tanscha dal matg fin il fanadur. Ils singuls fritgs han ina lunghezza da fin a 15 millimeters ed èn ordinads sco fritg cumponì da minz.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 16.[1]
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils fegls da la flur (petals) furman ina cupla uschè spessa che be pitschens insects sco mustgas e baus pon passar – e tranter quels be spezias plitost fermas e robustas. In’impurtanta rolla sco impollinaders han trais spezias da mustgas dal gener Chiastochaeta. Quellas mettan lur ovs en ils ovaris e lur larvas sa nutreschan dals sems che creschan. Perscrutaders han constatà che targnols supportan fin a sis larvas da mustgas che sortan dals ovs; è il dumber pli aut, sa sposta la bilantscha tranter ‹niz tras l’impollinaziun› e ‹donns da magliar› a disfavur da la planta.[2] Tar il targnol po er autoimpollinaziun spontana metter ad ir il svilup dals fritgs.
Mintga flur sviluppa numerus fritgs da minz che cuntegnan mintgamai be paucs sems. Ils sems sa derasan tras il vent, cun tatgar vi d’animals che passan u er da sasez. Per pudair schermigliar cun success è la planta dependenta da l’influenza dal fraid e dal stgir. Il targnol è levamain toxic; la muaglia al evitescha perquai.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il targnol è derasà en l’Europa ed en la Sibiria dal Vest. Ella è surtut da chasa en l’Europa Centrala ed en l’Europa dal Nord, inclusiv il Balticum, la Spagna, las Apenninas e l’anteriura Jugoslavia. Ils effectivs situads il pli al sid creschan en la Spagna Centrala, en l’Italia Centrala ed en la Grezia dal Nord.[3] En ils funds da las vals daventa questa spezia da planta adina pli rara.
Il targnol preferescha prads umids, rivas da dutgs e da lajets ed è surtut da chasa en la muntogna fin en autezzas da 3000 meters sin pastgiras d’erva auta. La planta tschertga terrens ch’èn permanentamain umids e ritgs da substanzas nutritivas.
Taxonomia ed etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il targnol è vegnì publitgà l’emprima giada il 1753 da Carl von Linné en ‹Species Plantarum›.[4] La denominaziun latina ‹trollius› munta ‹vasch radund›. En las differentas regiuns rumantschas è il targnol enconuschent sut divers nums populars sco cuppa pieun u nuv d’aur (sursilvan), flur cup u plumpa (sutsilvan), targnol u bot Sontgiglcrest (surmiran), rol d’or u rambottel (ladin).
Er per tudestg existan sper il num Trollblume nums populars sco Goldköpfchen, Butterblume, Butterkugel (Ankenbollen), Budabinkerl, Butterrosen, Kugelranunkel u Natter(n)knöpfe.
Periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En regiuns bassas è il targnol periclità fermamain e perquai protegì per exempel en Germania e parzialmain en l’Austria. En Svizra vala la planta sco betg periclitada. Motivs per la diminuziun da la spezia pon furmar drenaschas da palids u er il fatg che prads maghers na vegnan betg pli cultivads.
Utilisaziun e muntada culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Il targnol vegniva antruras applitgà cunter il scorbut. Ensemen cun intginas plantas parentadas è il targnol er ina planta d’iert appreziada.
Per approfundar: Il gener dals targnols[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia ditg è il targnol (europeic) la suletta spezia da targnols (Trollius) derasada en l’Europa. Er las ulteriuras radund 30 spezias èn da chasa en l’emisfera nord, en ina sdrima che tanscha da la zona temprada fin en regiuns arcticas. Intginas spezias cumparan en l’America dal Nord, autras en Russia ed en l’Asia Centrala fin en il Himalaja. En China datti 16 spezias, da las qualas 8 cumparan be là. Per lunschor la gronda part dals targnols preferescha terrens plitost umids.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Thomas Gaskell Tutin: Trollius. En: T.G. Tutin, N.A. Burges, A.O. Chater, J.R. Edmondson, V.H. Heywood, D.M. Moore, D.H. Valentine, S.M. Walters, D.A. Webb (ed.): Flora Europaea. 2. ed. cumplettada. Tom 1: Psilotaceae to Platanaceae. Cambridge University Press, Cambridge/New York/Melbourne 1993, ISBN 0-521-41007-X, p. 253.
- ↑ Stiftung Naturschutz: Blume des Jahres 1995.
- ↑ Jaakko Jalas, Juha Suominen (ed.): Atlas Florae Europaeae. Distribution of Vascular Plants in Europe. 8. Nymphaeaceae to Ranunculaceae. Akateeminen Kirjakauppa, The Committee for Mapping the Flora of Europe & Societas Biologica Fennica Vanamo, Helsinki 1989, ISBN 951-9108-07-6, p. 38–39.
- ↑ Carl von Linné: Species Plantarum. Tom 1, Lars Salvius, Stockholm 1753, p. 556.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Xaver Finkenzeller, Jürke Grau: Alpenblumen. Erkennen und bestimmen (= Steinbachs Naturführer). Mosaik, Minca 2002, ISBN 3-576-11482-3, p. 64.
- Wolfgang Adler, Karl Oswald, Raimund Fischer: Exkursionsflora von Österreich. Ed.: Manfred A. Fischer. Eugen Ulmer, Stuttgart/Vienna 1994, ISBN 3-8001-3461-6, p. 268.
- Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands. Ein botanisch-ökologischer Exkursionsbegleiter zu den wichtigsten Arten. 6. ed. cumplettada. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2005, ISBN 3-494-01397-7, p. 485–486.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Trollius europaeus L., sin: infoflora.ch
- Trollblume, sin: floraweb.de
- Thomas Mayer: Trollblume, sin: flora-de


text:
Trasadingen
Trasadingen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 594 abitant e una süperfiss de 4.14 km², e al se tröva a una altitüden de 403 meter sura al livel del mar.
El cumün de Trasadingen a l'è tacaa ai cumün de Eggingen (DE-BW), Hallau, Klettgau (DE-BW), Wilchingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Ufizi Statistegh del Cantun Sciafüsa (Todesch) visitaa ai 2 de December del 2009


text:
L'app per ir cun bartga a vela ed a motor sin il Lago Maggiore è vegnida premiada cun l’emprim plaz. Uschia ha communitgà l’agentura «skipp». L'app infurmescha davart ports, restaurants e tancadis al lai. Quellas infurmaziuns vegnian endatadas a maun e controlladas regularmain e sajan uschia pli actualas che cartas nauticas, hai num. Plinavant vegnan il livel da l'aua sco era infurmaziuns dal vend annunziadas en temp real.
L'app datti dapi il 2017. I dat l'app en sis linguatgs tranter auter en ollandais e russ. Dapi lura dovran passa 4'000 nautichers l'app. L'utilisaziun da questa app è gratuita. La surdada da l'Award vegn ad avair lieu il favrer 2019 a Frankfurt.
RR novitads 17:00


text:
Plaffeien
Plaffeien a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 66.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1904 abitant.
El cumün de Plaffeien al se tröva a una altitüden de 856 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brünisried, Boltigen (BE), Val-de-Charmey, Guggisberg (BE), Jaun, Giffers, Oberwil im Simmental (BE), Plasselb, Rechthalten, Tafers.
Ligam de föraModifega
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Il chantun Grischun è era quest onn da la partida al di digital che stat sut il motto: «Lernen, forschen und entwickeln in GR». Quest di vegn celebrà a la via da la staziun a Cuira. Il di cumenza las 09:00 e dura enfin las 19:00.
En cumparegliaziun cun l'onn avant duessan ils giasts sentir anc dapli las chaussas digitalas da moda e maniera termaglianta.
Ils giasts pon per exempel programmar roboters. Vinavant pon ins seser en in simulatur da tren u emprender variantas da levgiar il mintgadi en firmas.
En pli pon ins tadlar in concert dal «chor digital». Il chor Incantanti chanta live, sustegnì vegn el d'in chor inscenà cun parts digitalas d'auters chors.
RR actualitad 12:00


text:
«In blogger sun jau, betg in bist static. Bloggar n’ha da far nagut cun bloccar, il cuntrari. Las novas pussaivladads lubeschan a mintgin da far attent a l’atgna opiniun. Jau sun enconuschent sco Bruno Blogg e conversesch cun mes enconuschents e main enconuschents via facebook e twitter.»
El è svanì quasi uschè spert sco quai ch’el è cumparì: Tranter l’avrigl 2012 ed il mars 2013 èn cumparidas en ‹La Quotidiana› en tut set columnas sut il pseudonim ‹Bruno Blogg›. Davart la dumonda tge autura u tge autur anonim che sa zuppa davos quest num na duai betg vegnir speculà qua. Percunter lain nus empruvar da far in pitschen psicogram da noss Bruno Blogg…
Bruno Blogg è bab d’in figl quasi creschì e ses status actual è sa midà avant curt – sco ch’el di sez gia per la segunda giada – «da maridà sin betg pli maridà». En sias columnas ans fa noss blogger palais ils pitschens e gronds quitads e fastidis, sin ils quals ins frunta en il mund modern e digital: Da conflicts cun il vischin e ses segapastget, da vacanzas all inclusive, da stress cun pleds-clav da cartas da credit, da recepts da cuschinar sin l’iphone e surtut da la tschertga da l’amur virtuala – il pli tard dapi ch’il figl ha ditg: «Bab, ti ed il chaun, quai n’ha betg perspectiva.»
«Uss sun jau tuttina ma decidì da publitgar mes profil. Betg forsa profils da construcziun. Mes profil persunal hai jau publitgà en ina bursa da contacts en la rait. (…) Jau na sun bain betg academicher, ma tuttina hai jau profilà mia prontadad da m’approfundar e discutar diversas tematicas da la convivenza umana e da ma fatschentar cun ils desideris e basegns d’ina eventuala nova partenaria. Speranza n’han mias anteriuras partenarias betg access a mes profil.»
Las columnas – u meglier ditg glossas – sa laschan leger cun in surrir sco impressiuns bain in pau caricadas, ma betg nunrealisticas da situaziuns en las qualas er ti ed jau ans chattain pli savens che quai ch’igl ans plascha. Ellas tractan da quel che crai d’avair tut sut controlla – e che dat a la fin tuttina en venter; dal giavisch da far diever da las novas purschidas digitalas a moda suverana – e dad esser a la fin il cugliunà; da vulair ir tras la vita a moda suverana – e da tuttina stuair realisar d’avair surstimà sasez e da vegnir suatà dals problems e problemins dal mintgadi. Cun auters pleds: Il psicogram da Bruno Blogg e il psicogram da l’um(an) postmodern e digital insumma. Ans lain consolar cun il patratg che quel che conceda quai, haja gia mez gudagnà la battaglia…


text:
Naschì 1920: L'Artg musical sa regorda da quatter persunalitads cun gronds merits per il chant e lamusica. Vico Torriani (1920-1998, creschì si per part a San Murezzan) – chantadur, actur da film, showmaster ed editur da cudeschs da cuschinar – strusch in auter Svizzer ha fatg ina tala carriera internaziunala. Vic Handry (1920-2014, Tujetsch/Schaffusa) – poet e scriptur. Hans Lanicca (1920-2008, Präz) – cumponist e dirigent. Josias Jenny (1920-1989, Arosa) – ina figura marcanta en il mund da la musica da ländlers svizra.
Quels d'anno 1920 (1. part)
Vico Torriani, Vic Hendry, Hans Lanicca ed Josias Jenny – els avessan quest onn 100 onns!
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il mitos dal nausch luf è naschì gia en il temp medieval: Ils purs avevan be pauc muvel ed avevan da cumbatter per surviver. Sch'in luf stgarpava lura anc in animal era quai ina catastrofa per ina famiglia e valeva savens sco chastì divin. En il 16avel e 17avel tschientaner datti adina dapli conflicts cun il luf, damai ch'ils purs tegnan adina dapli animals da nez.
En il 19avel tschientaner ha quest svilup manà a plirs conflicts: Il guaud era runcà per avair surfatscha cultivabla e la selvaschina era reducida massivamain pervia d'ina chatscha nunlimitada (il capricorn ed il tschierv eran ragischads ora en Svizra). Ils lufs che vegnivan uss pli datiers als vitgs vegnivan sajettads - per part perfin per survegnir ina premia. L'ultim luf en l'Engiadina è vegnì sajettà l'onn 1821, quai tenor las retschertgas da la fundaziun Kora, ch'observa e documentescha a lunga vista il svilup dal luf en Svizra.
Emprima lescha da chatscha
L'onn 1875 relascha la Confederaziun per l'emprima giada ina lescha che regla tge animals ch'ins dastga sajettar e nua ch'i dat territoris da protecziun, scriva l'Uffizi federal per ambient. Grazia a questa lescha datti dapi lura puspè tschiervs, chamutschs e capricorns en Svizra.
Il luf è turnà l'onn 1995 - l'emprim eran quai singuls, per exempel en il Vallais. L'onn 2012 datti l'emprim triep da lufs e quai en la regiun dal Calanda, datiers da Cuira. En l'entira Svizra vivan actualmain circa 80 lufs (stan: fin 2019).
Grischun cun adina dapli trieps
En il Grischun datti adina dapli lufs. L'onn 2019 ha l'Uffizi chantunal da chatscha dumbrà 711 observaziuns da lufs e 17 lufs giuvens èn naschids.
Actualmain vesi ora uschia en Grischun (stan 27.08.2020):
- 7 trieps
- 35-40 lufs
- 170 animals da niz stgarpads (90 da quels ord muntaneras protegidas)
Actualmain procuran ils lufs surtut en Surselva adina puspè per discussiuns. Ina schelta da lingias grassas dals ultims onns:
- mars 2016: Fraudulà in luf en Tumleastga
- avrigl 2016: Sajettà nagin luf al Calanda
- favrer 2017: Discussiun davart la convivenza cun il luf
- october 2018: Plirs lufs giuvens crodan a Trin
- avust 2019: Uras per sajettar il luf a Sursaissa?
- november 2019: Sajettà quatter lufs dal Beverin
- december 2019: Plirs accidents cun lufs sin via e rodaglias
- schaner 2020: Il fotograf Peter Dettling n'ha nagina tema
- zercladur 2020: Sistem d'infurmaziun davart il luf
- fanadur 2020: Filmà il luf sin l'alp d'Andiast
- fanadur 2020: Lufs dattan dapli lavur a l'Uffizi da chatscha


text: G’ho vist un vècio, un dé, chèl pasàa sö la rìa del lac. Él ghia sö’n gichè mendàt dàanti e pò de dré e du scarpù’n di pè co le broche föra de la tomera, che i parìa dò boche ödade. L’era na giurnada longa, longa fis; en po gh’eràl sul èn po gh’era l’ombra, e lü, de na gaiòfa desfödrada, el gà tirat föràn panèt staradis èl se la sgagnàa entant chèl nàa. Èl nàa, sö la rìa del lac. De süra, de dré al ciél chèl la mesiàa, gh’è vignit sö’l vent èl sè ngrimìt èl lac, le onde le sciomàa spacade de le prede de la rìa; e ste vècio el nàa, el nàa istès. Gh’è riàt n’ondada, e la gh’è nada adòs, la l’à bagnat sö töt, ma lü’l nàa… el nàa istès. El nàa dré a na spéra de sùl e a giöna de ombra, e a la fì l’è vignìt föra söt! Èl nàa, èl nàa; ma chi èl pò chèl vècio? I m’à dit che l’eràl temp, èl temp chèl pasàa.


text:
Ils trais frars da San Murezzan Enrico, Marco e Roberto Triulzi han tuts fatg lur emprims pass sin las patinas tar il club da hockey da San Murezzan. Enrico Triulzi ha fatg carriera tar il HCD cun dus titels da campiun mez ils onns otganta. Roberto Triulzi – ch'è il pli giuven dals trais frars – è stà part da l’equipa da campiun da Lugano e suenter era tar il SC Berna.
Fans vulan SC Berna, betg «SC Bündner»
La gronda amur da hockey ha Roberto Triulzi chattà a Berna. Durant dudesch stagiuns è Triulzi stà activ tar l’equipa. Durant quel temp ha Triulzi festivà quatter giadas il titel da campiun. La stagiun 1996/1997 perfin sco capitani da l’equipa.
L'entschatta a Berna è dentant stada difficila. En la crisa la fin dals onns otganta vulevan ils fans in SC Berna «bernais». Renato Tosio, Reto Dekumbis, Pietro Cunti ed era Roberto Triulzi eran tuts Grischuns en il cader da Berna. Quai na plascheva betg a tut ils fans.
Activ tar Berna era suenter carriera
Suenter sia carriera activa che Roberto Triulzi ha terminà tar il EHC Bienna è l'Engiadinais turnà tar il SC Berna. Questa giada sco schef da sport. Era en quella funcziun ha Triulzi festivà in titel da campiun Svizzer.
Lura eri dentant a fin cun hockey. Triulzi è vegni maina fatschenta dal bobrun a San Murezzan. Tras il sport è l’anteriur giugader da hockey turnà en sia patria. Hoz lavura Triulzi en l’economia privata sin il sectur da l’informatica.
RR actualitad 08:00


text:
Il president dal cussegl d'administraziun da la Viafier retica, Stefan Engler, il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ed il commember da la direcziun da Helvetia Svizra, Ralph Jeitziner han plantà las emprimas plantas giuvnas. Quai han els fatg ensemen cun ils dus ambassadurs da Helvetia per il guaud da protecziun, LizAn Kuster e Dario Cologna.
Per pussibilitar als passagiers in viadi segir, èn la Viafier retica ed il chantun Grischun dependents da guauds da protecziun intacts. Helvetia Assicuranzas sustegna perquai il chantun Grischun e la Viafier retica en la plantaziun dal guaud da protecziun en Val d'Alvra e regala 10'000 plantas.
La protecziun cunter privels da la natira è oz la prestaziun la pli impurtanta dal guaud grischun.
Guaud da protecziun daventa pli impurtant
Var dus terzs dal guaud en il chantun Grischun protegian umans, infrastructuras, l'economia ed abitadis cunter privels da la natira. En la vischnanca da Bravuogn han bunamain 80% da la surfatscha da guaud da totalmain 3'000 ha ina funcziun da protecziun. Cunquai che l'effect da protecziun dependa fitg dal stadi dal guaud, sto quel vegnir tgirà cuntinuadamain.
En il chantun Grischun dattan ins oravant tut paisa a la regiuvinaziun, damai che las plantas creschan mo plaun en las autezzas. Per il chantun e per la vischnanca è la tgira dals guauds da protecziun ina sfida adina pli gronda. Sco consequenza da la mobilitad creschenta, da l'utilisaziun dal terren pli intensiva e da la midada dal clima crescha il potenzial da donns.
Sco gia ils piuniers che han construì avant passa 100 onns la lingia da viafier spectaculara tranter Tusaun e San Murezzan, ston oz ils selviculturs far lavur grondiusa per pudair garantir vinavant la segirezza. Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli constatescha: «La protecziun cunter privels da la natira è oz la prestaziun la pli impurtanta dal guaud grischun.»
Protecziun per generaziuns vegnintas
Grazia al 11avel project en favur dal guaud da protecziun da Helvetia Assicuranzas pon ins vinavant regiuvinar sistematicamain ils guauds ed uschia er meglierà l'effect da protecziun per generaziuns vegnintas. Felix Hunger da l'agentura generala Helvetia Cuira sa legra: «Cun noss engaschament per il guaud da protecziun contribuin nus activamain ad evitar donns da persunas e donns materials chaschunads d'eveniments da la natira.»
Ralph Jeitziner, manader vendita e commember da la direcziun da Helvetia Svizra, vesa parallelas tranter il guaud da protecziun e la fatschenta d'assicuranzas: «Sco en nossa fatschenta ston ins er en connex cun in guaud da protecziun planisar a lunga vista. I vegn a durar decennis, fin che las plantas novas vegnan a sviluppar lur effect da protecziun.»
Segirar il Patrimoni mundial da l'UNESCO
La VR enconuscha la rolla centrala dal guaud da protecziun. Ina viafier da muntogna è exposta pli fitg a privels da la natira ch'ina viafier en la planira. «La VR dispona d'in
ferm management da ristga en connex cun privels da la natira. Nus essan conscients quant impurtant ch'in guaud da protecziun intact è. In guaud da protecziun tgirà bain, po sminuir u schizunt evitar il privel da lavinas, crudadas da crappa e sbuvadas», declera Stefan Engler, il president dal cussegl d'administraziun da la VR e cusseglier dals chantuns dal chantun Grischun (PCD).
Nus essan conscients quant impurtant ch'in guaud da protecziun intact è.
Prominenza plantan emprimas plantas
A chaschun da la preschentaziun da l'indeschavel project en favur dal guaud da protecziun ha Stefan Engler oz gist sez pudì vegnir activ. Ensemen cun ils represchentants da Helvetia, il schef dal Departament da construcziun, traffic e selvicultura dal chantun Grischun Mario Cavigelli, il selvicultur chantunal Reto Hefti, l'inschigner forestal regiunal Lukas Kobler, il selvicultur da revier Urs Fliri, il president communal da Bravuogn Peter Nicolay sco er il manader Infrastructura e vicedirectur da la VR Christian Florin ed ulteriuras persunalitads ha el plantà ils emprims pigns e lareschs.
Els èn vegnids sustegnids dals dus ambassadurs da Helvetia per il guaud da protecziun, la moderatura ed interprendidra LizAn Kuster ed il currider da passlung Dario Cologna.
In'atgna planta per diesch francs
Tgi che vul sustegnair la plantaziun da guaud da protecziun, po cumprar per 10 francs in pass da plantas tar la Helvetia. Per mintga pass cumprà, vegn lura plantada in'ulteriura planta en in territori sustegnì - quai mintgamai sin ina parcella nudada spezialmain.
Sin la via da lain e la via d'aventuras da tren a Bravuogn pon ins ir a guardar las plantas novas directamain al lieu. Infurmaziuns en quel connex ed en connex cun ils diesch projects en favur dal guaud da protecziun da Helvetia en Svizra d'enfin qua e cun l'engaschament per il guaud da protecziun en ils pajais vischins èn disponiblas sin www.helvetia.ch/schutzwald., il link avra en ina nova fanestra


text:
Les sozietês dla ferata mëss rete inće les intardiades porvia de “forza plü alta”
La Curt de Iustizia dl’Uniun Europeica che é a Luxemburg à fat fora cun na sentënza che na sozieté dla ferata mëss ti rete, tl caje de intardiades importantes, a sü tliënć na pert dl prisc paié por la trassa, inće sce chësta intardiada é gnüda gaujada da evënć de “forza plü alta”. Tla Zentrala di Consumadus vëgn odüda chësta sentënza de bun edl.
Aladô dl regolamënt UE à che che é sön le iade le dërt da ciafè zoruch altamo le 25% dl cost dl iade tl caje de na intardiada danter öna y döes ores. Sce la intardiada é majera co döes ores mëss la sozieté rete altamo le 50%.
La sentënza reverda dötes les sozietês dla ferata d’Europa. Les tlausoles metüdes ite tles condiziuns dl sorvisc che stlüj fora na retüda ti caji de forza plü alta ne vel nia plü. Chël ô dì por ejëmpl che inće Trenitalia mëss ajornè sües condiziuns generales dl sorvisc. Les regoles vel inće por le trasport local, inće sce che che s’anüza dl sorvisc local ciafa dainré zoruch i scioldi, dantadöt ajache al vëgn dant dainré intardiades de passa n’ora y ajache al é n “lim bagatela”: somes de manco co 4 euro ne vëgn nia retüdes.
Aumënt dles tarifes dl scoaćiamin
Prestaziuns sotmetüdes a CVA dl 10%
Vigni trëi agn vëgn les tarifes dl scoaćiamin ajornades. Mesanamënter é i prisc gnüs alzà dal 2009 incá dl 9%, ater co por ći che reverda le control di föms de desćiaria. La tarifa é gnüda adatada al cost real (n’atra manira da mosoré) y é de 38,97 € (cun la CVA laprò) por combustibli licuig o da gas. Por combustibli solig (lëgna, pellets y i.i.) é la tarifa indere de € 48,85. Le dovëi de control di föms de desćiaria por implanć a combustibli solig é jü en forza dl 2011 cun les desposiziuns sön les emisciuns di implanć termics. Da d’aisciöda de chësc ann incà ne tómel nia plü le terminn por baratè le scoaćiamin, mo al po gnì baratè te vigni momënt. Implü él gnü mudé l’alicuota CVA da apliché: l'Agenzia dles Entrades à tut la dezijiun (cun la ressoluziun 15E) da apliché la CVA dl 10%: por les prestaziuns che reverda la revijiun periodica obligatoria, le control dles emisciuns, sciöche inće i laûrs de netija di implanć de scialdamënt (intervënć de manutenziun ordinara), ma sce istalà te frabicać cun destinaziun abitativa privata.
De plü informaziun sot a: www.centroconsumatori.it.
Metede averda ales spam - ona de e-mails cun ghiranza de paiamënt
Ti ultimi dis ti él rové ala Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) de Balsan tröpes segnalaziuns sön e-mails che reverda la ghiranza de paiamënt por produć o sorvisc mai damanà y mai ciafà. Vigni e-mail é atramënter: i mitënć é desvalis, le produt é n ater, les ghiranzes de paiamënt se referësc a somes desvalies y mëss gnì paiades sön cunć che variëia aladô dl caje. Ći che é indere anfat é la strotöra y la sintassa, le fat che degönes dles porsones che à ciafè l’e-mail n’à comanè val’ y na injunta tl format zip.
Les e-mails s’adressëia normalmënter al utënt fajon referimënt ala misciun e-mail, baia de n “cunt nia paié” y al sta scrit: “al vëgn perié da paié atira” cun n link.
Che che ciafa na te’ e-mail dëss la cancelè y ne daurì l'injunta.
Pro la Zentrala di Consumadus Europeica de Balsan (www.euroconsumatori.org) él da ciafè na brosciüra cun consëis sön co cumprè sön internet en segurëza.
Imprësć personai cun curides d’assiguraziun dl debit che romagn
Le signur T. à tut sö ti ultimi 3 agn imprësć personai desvalis por na soma totala de 25.000 euro. Por vignun de chisc imprësć àl inće stlüt jö n’assiguraziun por curì le debit che romagn: chëstes assiguraziuns é por paié le debit che romagn tl caje de mort dl benefiziar dl imprëst, zënza aziché che che ërpa. Por stlü jö chëstes assiguraziuns à le signur T. messü dè indicaziuns sön süa sanité. Plü dessigü ti à le signur T. ma ćiarè debota a chëstes anotaziuns scrites a pice – y ajache ara ti jô bun, àl dè dant da ne avëi nia problems de sanité. Al s’à desmentié da dè dant che al â da agn problems de presciun alta y che al tolô ite vigni dé medejines. Chësc invern ti àl dè le bot y al é mort; le dotur à scrit sön le zertificat de mort che bonamënter él mort porvia dla presciun alta. I arpadus – la fomena y le möt dl signur T. – vëgn impormò do la mort lassura di imprësć. Mo ai se sta zënza fistide ajache ai vëgn inće lassura dles assiguraziuns. Porchël ti lasci alsavëi ales compagnies d’assiguraziun che al é mort y dà jö döta la documentaziun dl dotur. Dal’analisa dl caje vëgnel fora che le signur T. à detlarè le falz canche al à stüt jö les assiguraziuns y porchël ne pàieres nia. A chësta moda à la vëdua y le möt messü paié döta la soma che messâ ćiamò gnì retüda. Baldi ne n’é chël dl signur T. nia n caje isolé: al é tröpes families che é te chësta situaziun. Y i caji vëgn vigni mëis deplü.
Nüsc consëis
Liede avisa döt le contrat inće ći che é stampè a pice (o dër pice); no detlarede mai cosses che n’é nia vëi; baiede dagnora cun les porsones de familia di imprësć tuć sö a na moda che ares sais.
Refodam: Ćiarè da tignì fora le refodam impede nen fà !
Dessot ciafëise n valgügn consëis por cumprè ite te na manira sostenibla, che vëgn da na scomenciadia di consumadus dla Germania:
- ćiarede da ne cumprè nia ordöra y verzöra te tasces de plastica;
- chiride fora inće ti supermarćià le patüc nia fat ia;
- tignide fora i produć cun confeziuns por nia, por ej. chi cun d’ater cartun. Tignide fora i produć che vëgn fać ia singolarmënter te de pices porziuns, por ej. patüc duc;
- cumprede dal produtur y tla regiun: pro les venüdes por corespondënza vëgnel inće a s’al dè refodam, ajache le patüc vëgn fat ia por la spediziun;
- tolede plülere les confeziuns da ćiarié do, nia ma por le patüc da mangé mo inće por le polber da lavè guant, da lavè jö y la jafa;
- chiride fora les bozes da dè zoruch canche i cumprëis lat o boandes;
- la boanda miù marćé y olache al vëgn sciuré demez manco ressurses é l’ega de pipa, y tla maiù pert di comuns éra inće bona. L’ega te boza à na gran faziun sön l’ambiënt, inće chëra te restaurant;
- tolede bossi, bozes o termos da adorè danü por mëte ite le patüc da mangé y les boandes;
- sc’i cumprëis mebli o aparać eletrics metede averda a süa dorada. Por se informè sön i punć de forza di produć podëise fà referimënt por ej. a revistes de tests sön i produć;
- baratede fora les patrîs cun aparać da ćiarié. Cun chisc vara da sparagné scioldi y ne fà nia refodam problematich;
- les biblioteches é importantiscimes por le sparagn dles ressurses y la sconanza dl ambiënt.
Fotovoltaich: rovà i sostëgns
Bele de messè él gnü arjunt le lim mascimal di sostëgn por la costruziun di implanć fotovoltaics, dà fora tl cheder dl Cuinto Cunt d’Energia (Quinto Conto Energia). Al romagn la poscibilité da trà jö le 50% dala cuta sön le davagn por l'instalaziun di implanć fotovoltaics te ćiases che é bele.
Le Cuinto Cunt d’Energia é gnü stlüt ai 6 de messè. Porchël ne vara nia plü da chësta data da dè jö domandes de sostëgn. Le lim de 6,7 miliarg preodü por i sostëgns por le fotovoltaich é gnü arjunt.
Chël ô dì che śëgn n’él nia plü la poscibilité da podëi s’anuzé de sostëgns por le fotovoltaich por les costruziuns nöies. Por frabicać che é bele indere vara da s’anuzé de na detraziun fiscala por i laûrs de manutenziun y ressanamënt (lege n. 449/1997 art. bis DPR 917-86).
De plü informaziuns é da ciafè sön www.centroconsumatori.it.
Al é pié ia le car sharing: www.carsharing.bz.it
Cun la parora car sharing (dal inglej car “auto” y to share “partì”) mìnon adorè deboriada un o de plü auti. Atramënter co tl caje dl imprëst, pon cun le car sharing adorè n auto inće por n tëmp cört, ćinamai ma por n valgönes ores.
Car Sharing Südtirol é pié ia a mez setëmber a Balsan, Maran y Mals (Balsan 12 auti, Maran 6, Malles 3; spo piaràl ia a Porsenù, Bornech y Sterzing).
Do che an s’à scrit ite pon apostè l’auto por telefonn, tres n’app o tres le portal internet www.carsharing.bz.it y jì a dô l’auto tla plaza da parchè resservada. L’auto podarà gnì daurì cun le Südtirol Pass o cun la tessera tliënć. Les tles é tla lada dant. Le paiamënt vëgn fat tres trasferimënt bancar, cherta de credit o sön domanda cun groaria bancara ala fin dl mëis.
I cosć tol ite: la tassa de registraziun una tantum (25-40 euro), la tarifa anuala (25 euro), la tarifa orara (danter 5 y 6 euro ia por le dé, 1 euro de net) o la tarifa al dé (danter 29 y 39 euro aladô dl auto le pröm dé, y 25-35 euro por i dis dedô). Implü röiel pormez le cost a chilometer de 0,20 euro.


text:
En l'Italia è il dumber d'unfrendas creschì suenter las grondas malauras. Sco las autoritads han communitgà, han dapi il glindesdi almain 10 persunas pers la vita e quatter persunas èn vegnidas blessadas fermamain. In um vala anc sco sparì a Catanzaro en la Calabria.
Pervi dad undas da fin a 10 meters ha la Regiun Liguria serrà tut ils ports da mar. Ils bastiments ston spetgar avant la costa fin ch'il stemprà è a fin. Er l'eroport internaziunal a Genua era serrà il mardi a bun'ura. Tut ils sgols èn vegnids stritgads. Ed en il sidvest da Genua ha il stemprà stgarpà pliras jachts da luxus ord lur fixaziuns ed ha laschà sfratgar ellas cunter la riva.
Er a Venezia è la situaziun precara. Il glindesdi aveva l'aua gronda cuntanschì in'autezza da 156 centimeters sur il livel da la mar. 70% da la citad veglia era inundada. Il mardi è la situaziun sa meglierada levamain, spetgà vegn anc in livel da l'aua da 110 centimeters autezza.
RR novitads 08:00


text:
Il dumber da las persunas che hajan in problem cun la cumpatibilitad tranter la lavur e la vita privata è s'augmenta da 3% sin 21,6%, declera Travail.Suisse. Quai saja dentant reclamà sin aut nivel, conceda l'associaziun.
Radund 40% èn stressads
Sco pli grond pais vegn resentì il stress. 40% dals dumandads sa sentan tenor il studi savens stressads. Per exempel è il squitsch da termins fitg grond. Er sco negativ vegn recepì il temp a disposiziun. Uschia sajan per exempel ils facturs da sururas, cuntanschibladad, dis da lavur lungs u pausas scursanidas s'augmentads dapi il 2015. Intgins lavuran er pli savens sch'i èn malsauns cumpareglià cun avan tquatter onns.
Er valità mender vegn la paja. Dapi il 2015 è il dumber da lavurers che n'è insumma betg cuntent cun la paja creschì da 9,4% sin 11,6%. Quai na smirveglia betg sch'ins contempleschia il svilup da las pajas dals ultims onns, ha ditg il president da Travail.Suisse Adrian Wüthrich.
Dapli investiziuns en collavuraturs necessaria
Bun la mesadad dals lavurers na crai betg ch'i pudessan chattar ina plazza cumparegliabla cun la medema paja, sch'i perdissan lur lavur. Tuttina blers èn da l'avis ch'i na vegnian betg promovids avunda bain da lur patrun. Travail.Suisse pretenda perquai ch'i vegnia investì dapli en ils collavuraturs en furma da scolaziuns.
RR novitads 12:00


text:
Engiadina - In zic sco in carussel: la sutgera da Languard
Igl è ina sutgera pitschna per duas persunas – dentant è ella unica en l'Europa. Igl è numnadamain l'unica sutgera che fa ina gronda storta e mida direcziun. La sutgera è fitg plauna, ma per la paja pon ins giudair la survista.
Il motiv che la sutgera va mo plaunet vers l’alp Languard è, ch'ella è gia pulit veglia (1991) e n’è betg accuplabla. Uschia ston ins laschar ir la sutgera plaun, uschiglio fiss quai malsegir e pac empernaivel da seser sisur.
Suenter circa in terz dal tschancun spetga il punct culminant dal viadi. La sutgera fa lura ina pulita storta, quai grazia ad ina roda cun dents. I dat ina pitschna scurlattada e suenter va i vinavant a dretg ora.
Sisum la sutgera sa chatta in restaurant e davent da là pon ins ir a chaminar vers Muottas Muragl. Sin il viadi vers Muottas Muragl passan ins sperasvi tar il Munt da la Bês-cha.
audio
Mezdi: Penditura - impressiuns dal Munt da la Bês-cha en discurs cun Selina Nicolay (manadra da l'ustaria)
04:35 min, Actualitad dals 28.07.2016.
laschar ir. Durada: 04:35 minutas.
audio
Mezdi: Penditura - live da l'alp Languard
03:33 min, Actualitad dals 28.07.2016.
laschar ir. Durada: 03:33 minutas.
Selina Nicolay ed il Munt da la Bês-cha
Selina Nicolay maina il restaurant sin il Munt da la Bês-cha sin 2'230 meters sur mar. Mintga di fa ella il viadi da Bever fin tar il restaurant. Ensi vai cun la pendiculara ed engiu a pe.
Perquai ch'il restaurant n'è betg cuntanschibel directamain cun auto ni cun ina pendiculara, ston las bavrondas vegnir transportadas cun in helicopter. Las mangiativas portan Selina e ses team sez enfin en il restaurant. Gia il basat ed il non da Selina Nicolay han manà il restaurant da la Bês-cha.
Maletg
1 / 10
Legenda:
La stutgera da la Languard e l'unica sutgera en Europa cun ina stipa storta.
RTR; Fabia Caduff
Maletg
2 / 10
Legenda:
Noss redactur Ursin Lechmann sin penditura, oz a Puntraschigna. La Languard e sia 7 avla pendiculara da quest emna.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
3 / 10
Legenda:
La storta da Languard...
RTR, Fabia Caduff
Maletg
4 / 10
Legenda:
Quels che na ristgan betg dad ir cun la sutgera han la pussaivladad da chaminar vers Languard.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
5 / 10
Legenda:
Davent da la sutgera da Languard vesan ins ils cumins da l'Engiadin'Ota.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
6 / 10
Legenda:
La survista davent da l'alp Languard.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
7 / 10
Legenda:
Navent da l'alp Languard sa po far differentas turas. Nus giainsa en direcziun dal Munt da la Bês-cha e Muottas Muragl.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
8 / 10
Legenda:
Suenter bundand 45 minuts sa riva tar il restaurant dal Munt da la Bês-cha.
RTR; Fabia Caduff
Maletg
9 / 10
Legenda:
Auter sco quai ch'ins è disà da l ‘Engiadin’Ota na datti qua nagin luxus. Ir sin tualetta daventa bunamain in aventura.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
10 / 10
Legenda:
Selina Nicolay respunda las dumondas da noss Redactur Ursin Lechmann.
RTR, Fabia Caduff


text:
Elesiòṅ presidensiàli americàni dal 2020
Gl’Elesiòṅ presidensiàli americàni dal 2020, al 59śmi dla stòria, i gh'ìnan stadi al 3 ad Nuvémbar dal 2020 fra 'l presidènt in carga, al republicàṅ Donald Trump, e 'l candidâ demucràtic dal Delaware Joe Biden, èx vice-presidènt di Stat Unî a i tèmp ad Barack Obama. In dal primàri dal sò partî Joe 'l iva batû al senadōr sucialìsta indipendènt dal Vermònt Bernie Sanders, al migliardàri èx sìndig ad New York Michael Bloomberg, la senadōra dal Massachusetts, l'Elizabeth Warren, la senadōra dal Minneśòta, l'Amy Klobuchar, e 'l sìndig ad South Bend (Indiàna) Pete Buttigieg, vinsidōr a surpréśa in di prim caucus in Iowa.
Cuma vice-presidènta Joe 'l à ciamâ la senadōra 'd culōr dla Califòrgna Kamala Harris, giùdas ad mistēr, méntar Trump al gh'iva incóra da la sò banda Mike Pence, èx guvernadōr dl'Indiàna. P'r al partî libertariàṅ a curìva la Jo Jorgensen méntar p'r i vérd Howie Hawkins. Anc al cantànt Kanye West 'l éra dla partìda p'r al partî Birthday Party.
La partecipasiòṅ a 'l vōt 'l è stada dal 66,9%, la più élta da 'l 1900.
Al 7 ad Nuvémbar, dòp soquànt dè a cuntàr i vōt rivâ par pòsta in di stat deciśìv dla Rust Belt (la „sintùra ruśnènta“) e specialmènt di vōt rivâ da 'l cuntèi 'd Filadèlfia e 'd Pittsburgh, i demucràtic i gh l'aṅ cavàda a rivàr prim in Wiscònsin, Mìchigan e in Pennsylvania, i tri stat che, prilànd al spali a 'l partî demucràtic, i ìvan parmìs quàt'r an prima a Trump ad vìnsar gl'elesiòṅ e che 'sta vòlta i aṅ fat àtar tant par Biden, batśâ da 'l sò aversàri Sleepy Joe (Joe 'l indurminsâ).
Ólt'r a chi tri stat arbaltâ chè, al partî demucràtic 'l à purtâ a cà 'l distrét dū dal Nebràska e i stat meridiunài d'l Ariśòna e dla Geòrgia, pòst ad tradisiòṅ republicàna e ch'in di ùltim trénta-siē an i ìvan vutâ p'r i blù sōl in dal 1996 e in dal 1992 a i tèmp ad Bill Clinton, muciànd acsè 306 grand eletōr cóntar 232.
A livèl nasiunàł Biden 'l à purtâ a cà d piò 'd utànt'un migliòṅ e duśènt-mila vōt, rècord ad sèmpar, cónt'r i stanta-quàtar migliòṅ ad Trump, cun na persentuàla dal 51,3% cónt'r al 46,9%. Da 'l cant suo Donald 'l è dvintâ 'l undicéśum presidènt ch'al n gh l'à minga cavàda a èsar rielèt, al prim da vint-i-òt an da 'sta banda quànd George H. W. Bush 'l è andâ a cà a òpra 'd Bill Clinton.
Par Rudy Giuliani, avucàt dla campàggna 'd Trump, in di séǵ in Pennsylvania a gh'è stâ 'n muć ad bròj ma ricuntéǵ e ricōrs i n aṅ cambiâ gnint. A purtàr avànti i ricōrs a la Cōrt Supréma a nóm dal Tèxas cónt'r i stat dla Geòrgia, dal Mìchigan, dla Pennsylvania e dal Wiscònsin, dòp ch'a Rudy i gh'aṅ catâ 'l COVID-19[1], a s fà avànti Ken Paxton, un giùdas republicàṅ radicàł ch'al daśvîṅ da i Tea Party[2], ma la dmanda la vîṅ buciàda[3].
I demucràtic i èṅ andâ fòrt fra i 'l dóni (57%), i put (58%), i négar (87%), i latino (65%), gl'aśiàtic (61%), gl'ebrèj (76%), gl'àteo (65%), i śōvan sóta i vint-sinc an (65%), i mémbar LGBT (64%), i laureâ (62%) e i sitadèṅ (60%) mént'r i republicàṅ i aṅ abû da piò da la sò banda i biànc (58%), i prutestànt e i cristiàṅ minga catòlic (60%), la gint cun n'educasiòṅ basa (54%), i ric c'n un stipéndi fra sènt e duśènt mila dòlar (58%) e i campagnōi (57%).
Fra i stat in du la difarénsa in vōt l'è stada pôca, Biden 'l è stâ bòṅ ad tiràr da la sò banda la Geòrgia (0,24%), 'l Ariśòna (0,31%), al Wiscònsin (0,63%), la Pennsylvania (1,16%), al Nevàda (2,39%) e 'l Mìchigan (2,78%) méntar Trump 'l à cunquistâ a fadìga la Carulìna dal Nòrd (1,35%), la Flòrida (3,36%) e 'l Tèxas (5,58%). I stat più còmad p'r i demucràtic i èṅ stâ al Vermònt, al Massachusetts, al Maryland, gl'Hawaii e la Califòrgna, tut c'n un màrśan 'd almànc al 25% (ólt'r a 'l Distrét ad Culùmbia cun na difarénsa d'l 86,75%), stés quèl p'r al Wyoming, la Virgìgna Ucidentàla, al Dakòta dal Nòrd, 'l Oklahoma, 'l Idaho, 'l Arkànsas, al Dakòta dal Sud, al Kentucky e 'l Alabàma p'r i republicàṅ, ólt'r a 'l distrét nùmar tri dal Nebràska (vantàś dal 53,02% p'r al GOP).
A la Cambra di rapreśentànt, cun la presidènta Nancy Pelosi cunfermàda, i demucràtic i mantìnan la magiurànsa (222 séǵ a 212) anc se rispèt a dū an prima i republicàṅ i s èṅ fat sóta purtànd-an via quìndas. A 'l Senàt però i demucràtic i róśgan via tri séǵ a 'l GOP finénd para 50 a 50 ma i gh la càvan listés a ciapàr-'n al cuntròl par via dal vōt dla vice-presidènta, la Kamala Harris. Deciśìṿ i èṅ i balutàǵ di dū senadōr in Geòrgia in dua 'l reverénd Raphael Warnock e Jon Ossoff, ch'al s tōś l'arvìnsida dòp la scunfìta in di elesiòṅ in dal sèst distrét cungresuàł dla Geòrgia dal 2017, i èṅ bòṅ ad mandàr a cà i senadōr republicàṅ in carga.
Nòti
- ↑ Rudy Giuliani puśitìṿ a 'l Covid: «Al prév avēr cuntagiâ dal sentinàra 'd parsòni» Il Corriere della Sera, 7 ad Dicémbar dal 2020
- ↑ Al Tèxas 'l è drē 'd tintàr 'd arbaltàr al riśultâ dgl'elesiòṅ Usa, e 'd far vìnsar Trump Il Corriere della Sera, 11 ad Dicémbar dal 2020
- ↑ Usa 2020, la Cōrt Supréma la para via 'l ricōrs p'r arbaltàr la vìnsida 'd Biden | Trump a i suo: cuntinuâ a cumbàtar TgCom24, 12 ad Dicémbar dal 2020


text:
Engurdientscha fa pitir
(Corr.) Malgrad il temps disfavoreivel e plein embrugls politics e finanzials che regia oz pir che zacu en nossa tiara e buca il davos en nies agen cantun muntagnard da spir malperinadads politicas dad auas etc. ed iniziativa, la quala nus sperein fermamein che sgoli dumengia proxima dalla glatscha giu, semegliont allas lavinas e cuflas dad oz.
Amiez tuts tals embrugls e dispetas, sco in schuldau denter spadas e ballas, ha nossa cumpignia da mats pegliau curascha da producir in drama da vaglia, che muossa a nus che "Engurdientscha fa pitir". Bein havess nies comité d'acziun buca saviu eleger in pli instructiv ed edificont drama per il temps dad oz, nua che mo l'engurdientscha e scuidonza regian. Ch'engurdientscha e scuidonza fan pitir, vesein nus sco en in spieghel sin la tribuna a Sedrun, denton sentin nus lu sensiblamein sche nus stuein e laschein gudignar dumengia proxima l'ala seniastra e tut siu progress engiuviars. Ual perquei nies sincer cumpliment al comité d'acziun per sia elecziun d'in drama da vaglia.
La translaziun ha nies reverendissim sur plevon Giusep Durschei procurau, dramatisond la novella dil grond poet e scribent Jeremias Gotthelf cun adattar igl entir fatg a nossas relaziuns muntagnardas. Lectur e lectura dalla Romontscha enconuschan la versada plema dil translatur dil drama "Olma convertenta" e nus duvrein buca menziunar ch'era questa translaziun cuntenti senza dubi il numerus auditori.
Nus lein buca palesar enzatgei dil cuntegn aschi interessants, che representa nossas relaziuns purilas e muntagnardas, denton zatgei palesein nus a Vus lecturs e lecturas cun plascher e luschezia, e quei che nies sur Giusep Durschei ei buca mo translatur da sura drama, mobein era ual regissur ed ustonza dad acturs e acturas. Ad el gia oz nies sincer cumpliment e grond engraziament per sia attaschadadad, quitau e carezia enviers nossa giuventetgna. Il pli bi e cauld engraziament ei denton aunc adina per regissur, acturs ed acturas ina sala fullanada tier mintga producziun. A tuts aspectaturs ed aspectaturas in cordial beinvegni a Sedrun.
-z -z


text:
Lavurs
Serreras e serrers da vehichels construeschan, monteschan e repareschan berts e surconstrucziuns per autobus, autos da pumpiers, vehichels cun schelenteras e sumegliant. Els reconstrueschan ils vehichels tut tenor l’intent d’utilisaziun ed als equipeschan cun installaziuns da cranas e cupitgas, auzaders, portabagaschas, euv. Els resguardan las prescripziuns tecnicas ed ils giavischs e basegns individuals da la clientella.
Il material da lavur il pli impurtant dals serrers da vehichels è il metal. Cun differents proceders d’elavurar furman els tolas, bischens e profils tenor ils giavischs: els als defurman tras storscher, stender e smatgar ensemen. Els taglian, resgian e foran tocca en elavuraziun e buglian, lutegian u rebattan quella. Per quai als stattan a disposiziun guaffens, ma era maschinas modernas. Adina pli savens dovran ins era materia sintetica. Ils lavurers enconuschan las caracteristicas spezialas da las materialias utilisadas.
Serrers da vehichels legian schemas da montascha e dissegns tecnics. Els dovran ils plans sco model da lavur per fabritgar surconstrucziuns. Els cumenzan cun l’armadira che dat furma e stabilitad al vehichel. Vi da quel monteschan els la tocca preparada. Vi da las surconstrucziuns u surfatschas da chargiar monteschan els aissas da lain u da metal, fan modificaziuns vi dal bert e vi dal paralozza ed equipeschan il vehichel cun material supplementar sco chaschas d’utensils, fixaziuns u lampas. Mintgatant cumponan els er entirs implants idraulics u installeschan indrizs d’aria cundiziunada.
Era lavurs da mantegniment e reparaturas fan part da las incumbensas dals serrers da vehichels. Els procuran per la protecziun da corrusiun, fan tests da funcziun, controlleschan l’idraulica da cranas u ils sistems da manischadi e da frain da chars annexs. Tocca donnegiada u isada vegn remplazzada tras nova. Serrers da vehichels lavuran persuls u en in team. La lavur cun maschinas, equipaments e guaffens è colliada cun in privel d’accident. Perquai ston serrers da vehichels resguardar conscienziusamain las prescripziuns davart la segirezza, la sanadad e la protecziun da l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-8-2009
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da construcziun da vehichels u en in lavuratori da carossaria
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- Basa tecnica (quints / fisica, electrotecnica
- instrucziun da materials
- proceders da fabricaziun)
- basas dal manaschi (teoria da manaschi, plaz da lavur, prescripziuns)
- tecnica da vehichels (electrica / electrotecnica, pneumatica, idraulica, propulsurs, dinamica da vehichels)
- fabricaziun e mantegniment (dissegn, bert, construcziun dal vehichel)
Curs ordaifer il manaschi
emprender ed exercitar en la pratica las basas professiunalas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "serrer / serrera da vehichels AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en quints, geometria e dissegn tecnic
Pretensiuns
- grond inschign manual
- senn da visualisaziun spaziala
- forza corporala
- senn da responsabladad
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- abilitad da lavurar en ina gruppa
Furmaziun supplementara
Curs
Purschidas da scolas professiunalas e da l'Uniun svizra da la carossaria
Examen professiunal (EP)
serrer / serrera da vehichels cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
Mainagestiun da carossaria diplomà / diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da metal
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’automobils
Spezialisaziun
sco expert / experta dal donn, furmaziun supplementara en ina cumpagnia d’assicuranzas
Cundiziuns da lavur
Serrers da vehichels lavuran en manaschis da carossaria e da la construcziun da vehichels. I sa tracta per la pli gronda part da manaschis pitschens u mesauns che produceschan e repareschan vehichels per il transport commerzial da persunas e da vitgira.
Ulteriuras infurmaziuns
carosserie suisse
Forstackerstr. 2B
4800 Zofingen
Tel: +41 62 745 90 80
URL: www.carrosseriesuisse.ch
Revista professiunala:
"Carrossier"


text:
Doi de bela vėntes per la scuadres di jėuni dl HC Gherdėina, ntan che la terza partida dlena ąn cialą de nuzé sciche bon alenamėnt
U14 Gherdėina - Bulsan Junior 11:2 (3:0, 3:1, 5:1)
Nia scialdi da dģ ne niel dla partida dla Under 14 n sada dlena passeda n cėsa contra l Bulsan. Coche n vėija dal resultat ą i mutons dl Gherdėina vencił saurģ se purvan dassėnn y fajan truep goi che ie for zeche de bel per duc chėi che vėn a cialé pro. Per l Gherdėina ąl fat sies goi Markus Mair, doi goi Tobias Fill y un n gol prun Philip Demetz, Julian Senoner y Tobias Moroder.
U16 Valpellice - Gherdėina 10:1 (4:0, 3:0, 3:1)
N dumėnia ai 25 de utober ą i mutons dla Under 16 messł furné lonc nchin a Valpellice. N savova danora che la scuadra dl Valpellice ą vencił l ann passą l campiunat Under 14 y che i fova scialdi stersc. Davia che duc i mutons dl Gherdėina ova bele jugą l di dant danter U14 y U18, ulache la ti ą butą dassėnn, fova chėsta partida ududa coche n bon alenamėnt. Sambėn che l trainadėur Marcel ą messł se lascé tumé ite zeche per che fé contra de tei granc y nsci ti ą l Gherdėina fat la vita mpue erta al averser ti metan uni tant vel' pela danter la giames. Sambėn che l arbitradėur se ą tosc ntendł y l Gherdėina giapova menuc de straufonga, ma sibe de 4 contra 5 che monce de 3 contra 5 ąi tenģ tres y ne ą nia giapą goi. Duc ą jugą bėn y ą cumbatł y i verdiaporta fova cunzentrei y ą suvėnz salvą la situazion, scenó ėssen nce pudł pierder plu sėch. Per l Gherdėina ą Tim Linder fat l gol.
U18 Gherdėina - Neumarkt 6:2 (2:1, 2:1, 2:0)
Na bela partida do giut inņ da pert dla Under 18 n sada ai 24 de utober tl stadio de Sėlva. Do che i se ą giapą l prim gol se ąi riesc refat. N ą inņ n iede udł n bel juech de scuadra y i mutons ą sapł da jughé segures nce dovia, ne manacian mei de giapé vel contrapé. I mutons ą vencił saurģ chėsta partida per 6:2. Per l Gherdėina ąl fat i goi Damian Bergmeister (2), Lukas Mair, Andreas Vinatzer, David Pescosta y Juri Runggaldier.
La proscima partides di jėuni n cėsa:
Sada ai 31.10. dala 17.00 fej la Under 18 contra l Chiavenna. N Unissant dala 14.00 juega la Under 16 contra l Kaltern y dala 17.00 la Under 20 contra l Asiago.