text:
Dialet lüganes
El Lüganes l'è un dialet del Lumbard parlaa in de la zona de Lügan, in del bass Cantun Tisin.
L'è cumpagn assee del Cumasch e, insema al Mendrisiot, el custitüiss el ram meridiunal del Tisines.
Cuntegnüü
- 1 Carateristegh e variant
- 2 Esempi de dialet del Votcent
- 3 Pruverbi per paes
- 3.1 Malcantun
- 3.2 Vernaa
- 3.3 Munscendra
- 3.4 Cavriasca
- 3.5 Valcola
- 3.6 Val Mara (bass lüganes)
- 3.7 Lügan e i sò quartier
- 3.8 Alt Lüganes
- 3.9 Bass Lüganes
- 4 Bibliugrafia
- 5 Vus curelaa
- 6 Ligam de föra
Carateristegh e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet lüganes de cità a l'è, cume em giamò dit, bel vesin al Cumasch e dunca, a la luntana, al Milanes. Insema al dialet de Belinzona l'è vün di centri de la koiné ticinesa.
Föra de la cità, inveci, a gh'è anmò di trat cunservativ che, in certi cas, poden vess pütost particular.
- Cumpagn de Brianzö, Cumasch, Varesot e Mendrisiot, tendenzialment i E atonegh del Milanes vegnen di A (anca se in de l'alt Lüganes e in de la Val Cola l'è minga semper inscì):
- mil. depertüt = lüg. dapartüt
- La negaziun la se fa cunt el mia
- Gh'è tanti O atonegh (ma anca tonegh) che vegnen parnunziaa tant 'me di Ó, che l'è un lavurà che a Comm e a Milan gh'è propi poch.
- In del bass lüganes i participi passaa de la I cuniügaziun finissen in -ad
- mil. cantaa = lüg. cantaa = b. lüg. cantad
- In de l'alt lüganes inveci i participi finissen in -ò
- mil. cantaa = lüg. cantaa = a. lüg. cantò
- A Lügan e in del bass lüganes la prima persona di verb la finiss, cumpagn del Milanes, in -i. Quela roba chì la süced minga semper in de l'alt lüganes.
- mil. mì vegni = lüg. mì vegni = a. lüg. mì vegn
- In de la vegia piev de Agn e in del Malcantun se duperen di participi passaa particular per i verb püssee impurtant:
- mil. faa = malc. facc
- mil. traa = malc. tracc
- mil. dii = malc. dicc
- mil. cot = malc. cöcc
- mil. andaa = malc. nacc
- mil. daa = malc. dacc
- mil. staa = malc. stacc
- mil. vegnüü = malc. nücc
- mil. tolt = malc. töcc
- In de la Cavriasca (cumpagn de quel che 'l süced anca in certi zonn del Nuvares), la Ŏ cürta latina la ciapa un son diferent a segunda se gh'è un nom de mas'c u de dona:
- or fiö, ra fiòra
- In de la Cavriasca se dupera anmò 'me prunom clitegh impersunal i inscambi de a
- mil. e lüg. a se slunga i dì = cavr. i se slónghe i dì
- In de la Val Cola resisten anmò di vucai atun a la fin di parol:
- mil. el temp = lüg. ul temp = valc. ur tempe
- mil. el dent = lüg. ul dencc = valc. ur dence
- Semper in Val Cola, i nom feminil finissen i A anca al plüral:
- mil. i vach = lüg. i vach = valc. i vaca
- In di paes de Sunvigh, de Vila, de Bren, de Fescogia e in de la Cavriasca de sura, la Ü l'è parnunziada tant 'me una U nurmala:
- mil. tüt = lüg. tüt = sunv. tut
- In del Malcantun, parol cumpagn de pover, negher, veder, setember se parnunzien povra, negra, vedra, setembra.
- In de la Cavriasca, i parol chì de sura se parnunzien povre, negre, vedre, setembre.
- In de la Cavriasca, arent al Munt Scender e in de la Valcola, la S denanz a cunsunant la se prunüncia propi inscì 'me l'è in Milanes, e minga cumpagn del rest di parlà tisines.
- Semper in de la Cavriasca, cumpagn de quel che 'l süced anca in Mesulcina, in la Valtelina e in de la Bergamasca, la prima persona plüral di verb la se fa cunt el met la partisela om (che la vegn del latin HOMO) prima de la III persona singular:
- mil. cantum = lüg. cantum/cantom = cavr. om canta = bg. am canta = valt. en canta
- De norma, cumpagn de Cumasch, Mendrisiot e Vares, l'articul determinativ maschil a l'è ul, o 'na sua variant grafega.
- In d'un quai dialet arius (minga a Lügan), l'articul determinativ l'inflüenza anca i prepusiziun articulaa:
- mil. del, de la = cum. e men. = dal, da la = lüg. dal, da la = lüg. ar. dul, du la.
- Al cuntrari del Mendrisiot e del Cumasch (ma cumpagn di dialet ticines püssee a nord), gh'è una forta presenza del rutacismu, suratüt in di parlà arius:
- mil. el = cum. e men. ul = lüg. ul = lüg. ar. ul/ur/or
- mil. scola = lüg. scöla = lüg. ar. scöra
- mil. Muntagnöla = lüg. Muntagnöra
- In di dialet de l'alt Lüganes, cumpagn de quel che 'l süced anca in del Surascender, se pò truvà 'me prunom clitegh de la III persona singular u/o inveci de al/el:
- mil. lü el canta = lüg. lü al canta = a. lüg. lü u canta.
- In d'un quai dialet arius, cumpagn de quel che 'l süced anca in de la Lumbardia uriental e in Valtelina, la III persona singular e plüral hinn istess:
- mil. lur canten = lüg. lur cantan = lüg. ar. lur i canta
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula del Fiö Trasun (tradüziun libera)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'era un om che l'aveva düü fiö.
El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü.
De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi.
Prest prest el s'è truvee in grenda miseria. L'è sücedüü che in del paes che lü l'eva, essendegh uan grenda crastia, tücc murivan de fam; imaginev in che bisogn se truveve alura 'stu mezz disparee, che l'aveva già cunsümee tüt.
Ve disi che par no murì de la fam l'ha duvüü cerché un padron, che u l'ha mandee sübit föra a pass i ciun in una sò massaria, duve per la grend fam l'avrav mingiaa vuluntera i gend che mingiavan quei purscii, ma nenca de quist u 'n pudeva avè par scudàss la fam.
U gh'ha vedüü alura a müdé vita e, pentii, al diseva en del sò cör: “Quanci in cà de mè peder i mingian e bevan e ne ghe manca el pen, e chì mì crepi de fam?
Ah, ne vöi fé piü olter 'sta vita. Tornerò de mè peder e ghe dirò: Peder mì, hoo comiss un grend pechee cuntra Diu e cuntra vü;
nu sunt piü degn d'ess ciamee par voss fiö; tegnìm in cà cum vün di voster famej e mì n'ho assee”
Cusì disend, el se met in viagg de la cà, quand el peder, vedendel a vegnì, benché scolz, senza capel e strascichee cum un leder, u l'ha sübit cunussüü par el sò fiö e, sentendasa cum öv tüt el cör de la cunsulzion, el cur in pressa a basàla e brasciàl sü cui lagrim ai öcc del grend cuntent.
E fiö, enca lü piangenda a tenta buntee de sò peder: “Peder” el ghe dis “cher Peder, mì cunfessi che ho pechee e cuntra Diu e cuntra de vü e nu puteva fà de pegg; nu meriti piü d'ess ciamee cul nom de de voster fiö”.
El bon peder süi dü pee el cumenda ai sò servitur d'andé a tö el piü bel di vestii, capel, scarp e culzet, e l'ha vestii tüt de növ, dandegh persina l'anel de met al dit;
e cumendend de tö sübit el senguen e un vedel de grassa vulend che se facess un grend past in segn d'alegria, disend: “'Stu mè fiö l'era mort e l'è risüscitee; l'era perdüü e adess el s'è truvee”. E i han cumenzee a mingià, bev e suné alegrament.
In 'stu mezz de temp l'olter sò fiö, venend a cà da la campagna e sentend 'sta legria, ne savend cosa foss sücedüü,
el ved en la cuntrada vün di servitor, e 'l ghe dis: “Cusa l'è 'sta cossa?”
e lü ghe rispond: “L'è turnee a cà el voster fradel e per mostré el sò cuntent voster peder l'ha cumandee de tö el senguen a un vedel de grassa, e de fé un grend past per la legria d'ess lü turnee san e salv”.
Sentend 'sta növa, tüt cuntürbee e pien de stizza 'sto olter fradel nu vuleva piü venì in cà per el grend dispett che n'aveva; unde 'l peder l'è andee lü stess föra en cuntreda a pregàl de vegnì en cà lü e ralegràss del ritorn de sò fradel.
Me custü, scrulend el coo e mugnend el dis a sò peder: “I hin sgià tanci an che mi ve servi, e mai hoo trasgredii nenca vün di voster cumand, e vü ne m'avii nenca dee un bucin de gud insema di mè amis.
E quest olter vost fiö, che l'ha semper fee 'l baloss, e l'ha prudighee tüta la sustenza cun quii de sasela, l'è apena rivee a cà che per lü avii sübet mazzee el piü grass e gross di videi”.
El bon peder alura rispond a sò fiö disendegh: “O fiö, ti see pür che tì ti stee semper chì in cà mia e tüt quel che 'l gh'è l'è tò;
me per 'sto olter tò fradel l'è giüst che se faga banchet e particuler alegria, perchè mì el credeva già mort e l'è turnee a vist, l'era smarii, e adess el s'è truvee”.
Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 416-418
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca va cüntaroo ch'al temp dal prim re da Cipri, ul prim capii, dopu che Gofree Büglion l'aveva liberaa la Tera Santa, una dona pulida da Guascona l'era andaia in pelegrinagg al Sant Sepulcar, e turnand indree l'era capitada in mezz a di baloss ch'i n'ha fai da lee ca sa pò dì da pesg. 'Sta povra dona, pudend minga dàssan pas, l'ha pensaa d'andà a cüsài al re. Ma, quaididün avendagh dii che l'avaress bütaa via ul fiaa, ca 'l re l'era un pantalon ca 'l lassava burlà in tera i ingiüri senza fin ch'i fava a lü, figüras pö quij fai ai altar, l'è restada lì un poo sura pensee; ma pö, rabiada da minga pudèss vendicà da quij baloss, e vurendas pür tö una quai sudisfazion, l'ha risolt d'andà istess dal re, se non altar par dàgh una bona tafiada sü quel sò fà da mincion. La va donca dal re e, dopu avègh cüntaa sü caragnand la sua disgrazia, la ga dis: "Ca 'l creda però minga ca mì sia vegnüda par dumandàgh giüstizia, soo ca la gh'ha seca e mì vöi minga secàl; sont vegnüda doma par dumandàgh in grazia cuma 'l fa lü a purtà in santa pas tücc i tort ca 'l ricev da tanti part, ca mì par vün nu trövi più requi, e sa pudess ga 'l regalaress da cör".
Ul re, ca l'era sempar stai indurmentaa, a 'stu poch svegliarin al vert finalment i ögg e, cumenzand da quela balussada a tirà giò sech cul stafil da la giüstizia, l'ha seguitaa inscì senza remission fin ca l'è scampaa, cul più lassàn passà nanca una mezza.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag 629-630.
Una businada del 1925[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quii ch'ha mai - vedüü Lügan
podan minga - imaginàss
tüt la gent - cul cör in man
e gh'è di curs - per andà a spass
e Lügan - l'ha fai prugress
a s'è mai vist - cumpagn d'adess
l'è una vera - citadela
dal nost cantun - la püssee bela.
Gh'em da bun - che i nost agent
cunt ul bastun - e 'l pom d'argent
beret növ - e la montura
ma quant l'è not - i fann pagüra.
Tüt ul mund - l'è tüt istess
ma da tusann - ga n'è ch'a cress
sura cent - setanta hinn bunn
e tüt i alter - gh'hann sü i calzun
a la gran moda - vann adree
e quant l'è bel - vann giò sül Che,
ma lur sann ben - che i giuvinot
o prest o tardi - ga burlan sot.
La sua bela - capigliatüra
la fann tajà - sura misüra.
Se lur gh'avessan - düü barbis
sumejan om - propi decis.
Anca i om - vann a la moda
minga tant - in di vestii
gh'è i tusann - che tant ja lodan
s'a gh'hann lungh - i sò cavii
al cuntrari - 'sti tusann
i vann adree - a per ul coo
e se gh'hann lungh - un poo i cavii
i curan sübit - a tajài giò.
Cunt i dispens - ch'a riva chì
l'è 'na pazzia - tegnìi inscì.
I dispens - quand i è finii
sa pò ligài - ma ben pulii.
Al nümer quater - in pessina
a gh'è dumà - 'na scaletina.
Al prim pian - gh'hoo l'atelier
la gent par cred - hann da vedé.
Bonn fest a tücc - i mè client
e saroo tantu - ben cuntent
se sa regordan - un zichinin
una volta a l'ann - del Garganin.
24 dicember 1925.
(ciapaa de Dizionario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. II - Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona/Lügan, 1952-...)
Pruverbi per paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malcantun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bren[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Er cald d'avóst o va vignì bón or móst.
- I ómen che gh'ha róss or copin i gh'ha dro birichin.
- Mangiàa e balàa è bot a comensà.
- Ra razze di cojón l'è mai perdude.
- Sant'Ane, un'óre da nane.
- Tucc i mes ch'i vaghe a bandón, ma che masg e avóst ch'i faghe da bón.
Bubiöva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Camignö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi gh'ha pressa ch'i córa, e chi è cióla ch'i staga a cà sóva.
- Ogni cojón u vò dìi ra sò resón.
Caslan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fescogia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant'Ane, metà campagne.
Majas[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi sapa la vigna in agóst, impieniss ra tina da móst.
- Otubar otubrel, ra cà comè ur bordel e ur cüü comè 'r cifel.
- Par Sant'Agnes, cur i lòssur par la sces.
- Ur lacc di vach al sta in cassina e ur lacc di donn al sta in cantina.
Muntegg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I vent da San Matee i guasta i castegn.
Mügena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alba róssa, o ch'o piòv o ch'o bófa.
- A r'aqua bassa, tücc i cojón i 'gh passa.
- A Sant Ambrös, or pan a cöss, a Denedà o 's torna a fà.
- A tirà i cavii dro copin, i fa vérd or bochin.
- Cör content or ciel l'aiüta, ma s'o bürla in tera o 's rómp ra gnüca.
- Föja, legn e stram, o s'en fa tüt or ann.
- Fortünada quela cà che da végg la sa.
- Genar sücc, castegn a mücc.
- In dro mes d'avóst, ora marende l'è in dro bósch.
- I nebi d'agóst i mangia tüt i castegn.
- L'è mej vess üsel de bósch che üsel de gabia.
- Or amór drom l'è comè or vin dro fiasch: a ra sira l'è bón, e a ra matin l'è guast.
- O va pür ben ra cavra zopa, fin che 'r lüf o no r'intopa.
- Per San Barnaba r'uga la vegn e or fió o va.
- Per Santa Madalena, u s'inarma re castegna.
- Pitost che tacàa lit, l'è méj portàa via on toch de cojón.
- San Abóndia l'è on gran sant, ma San Carla l'è on gran birbant.
- Se o pò vegnì avrì, a te 'j lassi piü morì.
Punt da Tresa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand in marz al prina, l'è pien granee e cantina.
Püra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ann nevós, ann bondanziós.
- Candelara, mezza fenara.
- Nas ch'a guarda la trsta, l'è cativ cumè 'na pesta.
- Ur sóo d'agóst u lapa sü ur erba.
Stan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chii di cavii róss, chi na i próva na i cognóss.
- Di ögg gris e cavii e róss, poch an n'è e ga 'n fóss!
- Genèe sücc, u fa i castegn inca i sciüch.
- In cà pinina, u sta roba assèe.
- Ögg negra e cavii biónd, l'è ra püssè bela ch'a gh'è ar mónd.
- S'u piöv ur dì d'Ascenzión, u fa castegn fin i boscón.
Vernaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coma l'è ra dóna, istess l'è ra sò cà.
Munscendra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bironegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ann sücc, castegn a mücc.
- Chi mal capiss, pesg respund.
- Donn d'òst, serve de prèvet, asan da murinee, libera nos dominé.
- El mes de marz l'è 'l fiö d'una baltroco: int una muntagna u piòv, in quel'altra u fioco.
- Quand che la Mügie la fa sü 'l capel, pundo la ranza e ciapa ul rastel.
- Quand ch'u piöv par San Barnabà, tö sü la frasca e pòrtolo a cà.
Mezzvich-Vira[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se i castegn i spaiss d'avrii, i fa 'n grat e gradì, se i spaiss de magg i regöj cul sach, se i spaiss de giügn i regöj cul pügn.
- U 's pò miga cavàa sangh da un mür.
Ros[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rüvera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arisc gross, castegna magra; arisc magra, castegna grossa.
- Dop San Bartolomee, tera inanz e fen indree.
- L'è mej una trista sapada de mars che vüna bona d'april.
- Re consolazión di aflit l'è quéla de vedé i altra a tribülà.
- Sant'Ana un tir de cana, San Roch un tir de s'ciop.
- Tücc i cà de sass i gh'ha 'l sö fracass.
Sigirin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cavriasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Curtisciasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lupagn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Valcola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A ra dominega cióch, al lünedì lóch.
- Aurì, possa ra scuèla e va a durmì.
- Ro ciel al sta su senza pontéi, e 'r böcc dro cuu al se rónscia senza bindéi.
Scarea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scertara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- April, fiö d'um pescadóo, da 'na montagna 'l piòv e da r'altra a 'gh va el Sóo.
- Avrii, sira no pò vegnì.
- In di sirada d'aóste, làghet miga ciapà in do bósche.
- I ómen i 's ciapa pe ra parola e i férma per i cavì.
- Lünedì cióch, martedì lóch.
- Otóbre spolverós, castegn e nós.
- Quand che 'l cör no dò, piange no 's pò.
- Quand che ra Sgazzariòra la met el capel, laga era ranza e ciap'el rastel.
- Santa Sbarba e San Simón, Dio n'inguarda dra sfrasela e do trón.
- Se fervè l'è bisest, o ch'al mör tüt i donn o ch'al seca tücc i ginestra.
Sciümadera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai cüriós as ghe da el cazzü in sül nas.
- A gügiada a gügiada, a 's fa el gümesel.
- Centesim fa centesim.
- De cojón a 'n manca mai.
- Fa miga bisögn da zifolà se 'l caval al vò miga bev.
- Femna bóna la met sü ra cà, cativa la ra desfà.
- In do corp üman al gh'è miga sü de ciav.
- Per i ladre i ciav i è mai bóna assee.
- Qui dai cavii róss, poch i ja cognóss.
- Sa 'l piòv per r'Assensia, per quaranta dì ün ghe s'è iente.
Sunvigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aira róssa, o ch'al pióv o ch'al bófa.
- Avrii, tucc i dì un barii.
- Chi tut maja, tut caga.
- D'aóste l'è la fuira di mósche.
- De marze, chi no gh'ha calze vaga descalze; d'avrì, chi no gh'ha calze pò morì.
- I spes inutil i rovina ra cà.
- La prima aqua d'avóste la rinfresca 'r bósche.
- Lengua in bóca, pós cópa.
- Majà castegn, vita de legn.
- Quél che coménsa ben a l'è a metà del laór.
- R'aqua de Sant'Ana l'è mej dra mana.
- R'asen l'è 'r caval dro povro.
- Ro Só sui oriv, r'aqua sui ciap.
- Un nemis l'è trop, e cent amis i è miga assé.
Vila[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Val Mara (bass lüganes)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al gh'ha sü 'l capel San Giorgg, l'aqua l'è in scoss.
- Ciel fai a lana, se no piöv incö, piöv 'sta setimana.
- Masg fangós, vóst spigós.
- Val Mara scüra, tüt al mund la düra; Val Mara ciara, tüt al mund la lava.
Melan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A camp tempestaa no var benediziun.
- A fà ul dutór gran pratiga ga vör, e la pratiga la sa fa da ün sü cent.
- Amór, panza, rógna e tóss i sa fa sübit cognóss.
- Gh'è püssee da fà a fà cent scüd che centmila franch.
- La cunsulazión di puverit l'è quéla da fà l'amór.
- Par cugnóss l'inferno, bisögna fà ol cögh d'estaa e 'l carozzee d'invernu.
- Secónd el fraa, sa ga fa la capa.
Röv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al dadent l'è pai padrón, al dafö l'è pai cujón.
- Al mes da vóst al gh'ha i zocur in man.
- Al püssee gran castigh dal Signór l'è 'n asan da manegià.
- Aprii, una góta tüt i dì.
- April l'è 'l mes dal gambur: un dì inanz e l'altru indree.
- Aqua e fögh, iüta 'l cögh.
- Aqua ostana e sóo setembrin, l'è tanto òr fin.
- A 'stu mónd al Signór al vö nissügn content.
- Avrii, una gügiada e va' a durmì.
- Cà növa, se nu s'an porta, nu s'an tröva.
- Carna che sa ritira, la var nanca un sesin la lira.
- Chi gh'ha 'l pan da mengià, gh'ha anch i cagnö da fà saltà.
- Chi sa spüda adoss gh'ha piü domà trii dì a morì.
- Chi sussénn fira, póch cüsiss.
- Da Denadaa, chi i è cuntent chi i è tribülaa.
- Da mezz ann, al cüü al fa scagn.
- Fa püssee dagn una furmiga tirà via che nè 'n para da bö trà cà.
- Genar sücc, fa castegn tüt i sciüch.
- Insalata senz'aj, süpa senza formai, donn senza tet, i è tre rob da maladet.
- In un dì da masg nas un asen e i ga met sü 'l bast.
- I parent i sa cugnóss dó vólt in vita: quand sa marida e quand sa mör.
- La bóna cantina la fa 'l bón vin.
- La cavara l'ha püssee car i pee in la nev che i corni a la presev.
- La fioca novembrina la méngia la cassina.
- La legura la sa ciapa senza cór.
- La méssa di spós l'è la méssa di curiós.
- L'amór l'è minga polenta.
- L'ann bisest sa marida tüt i pest.
- L'aqua da Sant'Ana l'è 'na mana, da la Madona l'è ancamò bona, da San Bartulamee bófagh dadree.
- L'è mej un brüt pezzón che un bel bögión
- Liga l'asan indóva vö 'l padrón, e se 'l sa strozza l'è sò dagn.
- L'óm al tira a cà 'l material, la dona la fabrica la cà.
- No nass agnel che no gh'abia 'l sò pradesel.
- Pa 'na taca bürla migna gió 'n albur.
- Prima da parlà büsögna sbat i ar tre volt.
- Quand la cióca l'è 'nviada, cun poch la sa mantégn.
- Quarant'ann, quaranta magagn.
- Rairu in dal camp, spess in scuvela.
- Sant'Agata, tera fiada.
- Sant'Ana e Santa Madalena, i fa bügada insema.
- Se l'amór l'ha da vess bona, trii dì 'n còlura e un dì da bona.
- Se 'l fa bel al dì da la Senzia, l'üsürari 'l volta al stee cul cüü 'n sü.
Lügan e i sò quartier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lügan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A cumandà hinn bun tücc.
- A la sira león, a la matina cojón.
- A San Bernardin, cascia la spiga ul grand e 'l pinin.
- Ciel faa a pagnot, se no piöv del dì piöv la not.
- I bravi óman sa conóssan quand i gh'è piü.
- In dal dì da la Ziriöla da l'inverno nüm sem föra, se 'l fa o breva o vent in da l'inverno turnum dent.
- Induva ga sta ‘n bucun, ga sta ‘nca ‘na parola.
- La fevra quarantana, i giuvan ja risana, e pai vegg la fa sonà la campana.
- Quand ul Generus al gh'ha sü 'l capel, duman l'è brüt se incö l'è bel.
- Santa Caterina la porta un sach da farina.
- Tegn l'amis incö cuma se duman al deventass nemis.
- Tüta l'aqua la va al mar.
Brè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Davesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand ul Boglia al gh'ha ul capel, mola la ranza e ciapa scià ul rastel.
Gandria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amór e scioreria vöran miga compagnia.
- Ciar el Sóo da matina e róss da sira, el fa bel vot dì da fira.
- Cör trop cuntent, mort visina.
- Trii fradéi, trii castéi.
Granscia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A ra sira lión, a ra matin cujón.
- Aria da vent, aria d'acqua.
- Bat ur bón, ar miglióra; bat ur cativ, ar pegióra.
- Chi gh'ha trop cör, prést mör.
- Dopo la Madona d'agóst, la prima aqua la finiss ur istad.
- Dü o tri böö d'or in pais i va miga maa.
- I amis sa cugnóssan in di bisögn.
- I risc a Sant'Ana, luntan 'na spana.
- I üsürari, se 'l piöv el dì de la Senzia, i ghe cómpra la vesta de seda a la dona; se 'l fa bel, i la batan de la rabia.
- Panigada e castegn, mangian fin ch'a tu see pien.
- Quand bófa ra Carunasca, sa sent i campann da Carabia.
- Ra castegna ra vegn dru legn, ma ra da nissün sustegn.
- R'asan ar tira a cà 'r fen e 'r mangia ra paja.
- S'al fa bel ur dì dr'Ascensión, ur gran al vegn dent a muntón.
Suragn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Viganel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A chèga püssee un bò che cent róndol.
- A cuntentà ul cumün sa cuntenta nissün.
- Ai pesciad sa cugnóss ul mül, a la cuva sa cugnóss la gulp, al bast sa cugnóss l'asan e ai paròl sa cugnóss la gent.
- A lavàgh la testa a l'asan sa büta via ul smöj.
- Asan da natüra a capiss gnanca la sua scritüra.
- Cà néta, cà benedéta.
- Caval magar, padrun grass.
- Cumè l'albur, i è i büt.
- Disgrazziada quela cà indóva gh'è minga cavii bianch.
- Ga vör un sold a cumincià e cent a finì.
- Ginögg da óman, ciap da donn, nas da gat e müsu da can, sa pò fà ul giazz tüt l'ann.
- La fam l'è 'l migliur cögh che ghe sia.
- L'asan, in mancanza da fen, al mangia la paja.
- Par San Giuann, sa spiana i scigol e l'aj.
- Past da castegn, past da legn.
- Quand che l'urégia sinistra la sóna, ul cör l'è sicür.
- S'a gh'è miga la breva par la Seriöla, d'invernu sem föra.
- Se tücc i passar cunosséss ul mej, adiu camp!
- Tantu fen in cassina e poch vin in cantina; tantu vin in cantina e poch fen in cassina.
Alt Lüganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Agra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bedan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Busch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Da San Lüis a San Giuann, un sbradagg d'un gal.
- Per Sant'Ana, un'ura men de campagna.
Cuman[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tücc i can i ména ra cua, tücc i cojón i vö dì ra sua.
Gravesan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi vör trop, ciapa nagót.
- I bal di can e i danee di ciól a i è sempru in móstra.
- La consolazión di óman i è dó: quand ch'u pórta a cà la miee e quand ch'i ga la pórta via.
- La consolazión di poverit l'è quéla da voltàgh ul cüü ai travit.
- Tüt u va al cüü, salvu 'l manigh dal cazzüü.
Lamon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Purza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A tira püssee düü péi da pota da quatar cavai che trota.
Savusa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amur e gelusia i sa fa sempru cumpagnia.
- A Santa Caterina, o nev o prüvina.
- Chi trasa da giuvin, i la caga da vegg.
- Dònn róss, gnanca 'l diavul ja cugnóss.
- La dona ch'a nina la cüna la tégn in pee ul mund.
- La giüstizia l'è cumè 'l cudee: quaidün ga l'han dananz, quaidün dadree.
- L'è mej gris che peraa, l'è mej peraa che crepaa.
- Nas ch'a varda 'n sü, cativ ch'al na pò piü.
Scim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Turesela[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La nebia de marz la fa nè ben nè maa, ma quel d'april la tö 'l pan e 'l vin.
- La pazienza l'è la virtü da l'asan.
- Metee sü 'l drapel, che 'l Cüsél u gh'ha sü el capel.
Vaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi mangia ra somenza, caga el paiel.
Bass Lüganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brüsin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amór da cüsin, amór d'assassin.
- Dopo San Martin, i castegn i è maconzin.
- I castegn i tegn mia past.
- San Paul e San Gaetan, cürém di biss e di can, di sass spurgent e da la brüta e cativa gent.
Melii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I prim oradigh i quata tücc i técc.
- Marz l'è ul fiö d'una baltroca: o al lüdra ul vent, o al tróna, o 'l piöv, o 'l fioca.
- Tüt al va al cüü, för che ul manegh dal cazzüü.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.


c: text/html

text:
Principaa vescovil de Liegi
El Principaa de Liegi (frances: Principauté de Liège; vallon: Principåté d' Lidje, ulandes: Bisdom Luik, tudesch: Bistum Lüttich, latin: Dioecesis Leodiensis,) a l'era on antich stat ecclesiastich in del Sacher Roman Imperi, che 'l se trovava in del center e in de l'est del Belgi del dì d'incoeu. Nassuu vers la fin del X secol, dòpo ona serie de fatt violent cognossuu sòtta el nòmm de Rivoluzion de Liegi l'è staa taccaa a la Francia insemma aj territòri di Paes Bass Austriach (Trattaa de Lunéville, febrar 1801); de lì el s'è trovaa in del regn d'Olanda (1815) e poeu in quell del Belgi (1830).
Cuntegnüü
El territòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El territòri del Principaa el se stendeva longh la Mosa belga, con l'eccezion di region de Namür, de Dinant e fina al territòri de la contea de Looz. Inscì el formava on'enclave drent aj Paes Bass Austriach, cont el divid el Ducaa del Lussemburgh e quell del Limburgh del rest, a sud, del rest di Paes Bass, a nòrd. Al Principaa eren legaa anca el Ducaa de Buglion e la cittaa de Maastricht, governada del princip-vescov prima in collaborazion cont el Ducaa de Brabant, poeu (dòpo la Guerra di Vottant'Ann) cont i Provincc Unii.
El Principaa el comprendeva 23 cittaa bònn:
- Châtelet (val: Tcheslet)
- Ciney (val: Cînè)
- Couvin (val: Couvén)
- Dinant (val: Dinant)
- Fosses-la-Ville (val. Fosse)
- Huy (val. Hu; ol. Hoei)
- Liegi (val: Lidje; fr: Liège; ol: Luik; tod: Lüttich; lat: Leodicum)
- Thuin (val: Twin)
- Verviers (val: Vervî)
- Visé (val: Vizé; ol: Wezet; tod: Weset)
- Waremme (val: Wareme; ol: Borgworm)
- Beringen (limb: Berringe)
- Bilzen (limb: Bilze)
- Bree
- Hamont-Achel (limb: Haëmet-Achel)
- Hasselt
- Herck-la-Ville (ol: Herk-de-Stad)
- Looz (val: Lô; ol: Borgloon)
- Maaseik (limb: Mezeik)
- Peer
- Sint-Truiden (fr: Saint-Trond; limb: Sintruin)
- Dilsen-Stokkem (limb: Dilse-Stokkem)
- Tongres (ol: Tongeren; lat: Atuatuca Tungrorum)
Al dì d'incoeu, 'sti cittaa se troeuven in di provincc de l'Hainaut, de Namur e del Limburgh.
La stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nassida de la diòcesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de la diòcesi de Liegi hinn pussee antich de quij del principaa: de fatt la diòcesi de Liegi l'è la pussee antiga del Belgi e l'è stada fondada in del IV secol del San Servazi, che 'l n'ha mettuu i sed a Tongres e a Maastricht. Aj inizzi del VIII secol l'Ubert de Liegi l'ha spostaa la sed a Liegi, indove el gh'aveva avuu el martiri el sò predecessor, el San Lambert de Maastricht.
La nassida del principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I domini de la gesa de Liegi hinn cressuu cont i progressiv donazion di princip locaj vers i vescov. El Nòtger (972-1008), per segurà a la soa sed l'autoritaa feudal sora la Contea de Huy, l'è riessii a ottegnì la nòmena a Princip-vescov. Quest l'ha consentii aj sò successor de mantegnì drent al Sacher Roman Imperi (sòtta el qual el se trovava al moment Liegi) ona indipendenza de governo, anca se i podè temporaj eren manch important e rilevant de quij spirituaj.
Questa indipendenza virtual l'è stada dovuda per la maggior part a l'abilitaa di vescov de la diòcesi, sòtta i quaj el principaa (situaa tra Francia e Germania) l'ha savuu giugà ròl important de mediazion. Voeuna di caratteristich fondamentaj del governo del Nòtger l'è stada el svilupp che l'ha reservaa a l'educazion, in seguit anca aj iniziativ giamò ciappaa de vun di sò predecessor, l'Eracli; grazie a 'sti dò vescov e al Wazo, Liegi l'ha poduu ricoprì on ròl important assee minga domà politicament ma anca per quij còss che riguarden la coltura general e la litteratura. Vescov come el Balderich de Looz (1008-1018), el Wolbòd (1018-1021), el Durand (1021-1025), el Reginard (1025-1038) el Nitard (1038-1042), el giamò citaa Wazo e 'l Teoduin (1048-1075) hann sostegnuu con valor l'ereditaa del Nòtger. I scoeur de la cittaa de Liegi hann daa a la Gesa Cattòlega di papa come 'l Steven IX e 'l Nicòla II.
Sòtta el regn de l'Enrich de Verdun (1075-1091) l'è staa istituii el Tribunal de la Pas, faa sù per corregg quij che andaven contra la legg de Dio. L'Otbert (1091-1119) l'ha estenduu el territòri del Principaa finna a ottegnì la Signoria de Buglion. Inoltra el s'è mettuu sòtta la protezion de l'Enrich IV del Sacher Roman Imperi. El Lisander de Juliers (1128-1134) el gh'ha avuu l'onor de vedè vegnì a Liegi el Papa e 'l San Bernard de Ciaravall.
On period de grand splendor coltural el s'è avuu quand che i scoeur de Liegi hann scomenzaa la sò collaborazion con quij de Paris: la diòcesi lìè riessida a dàgh on bon numer di sò dottor, traj quaj regordem el Guglielm de Saint-Thierry, el Gerard de Liegi, el Goffred de Fontaines e l'Alger de Cluny.
Contrast in del principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1191 a l'è staa eleggiuu vescov de Liegi l'Alberon I de Lovani, ma l'imperador Enrich VI, cont el dì che l'elezion a l'era minga stada legal, e l'ha daa la sed al Lotari de Hochstadt. L'elezion de l'Alberon l'è stada ratificada del Papa, ma in del 1192, el noeuv vescov l'è staa coppaa a Reims di trii cavalier todesch. El probabil mandant de l'esecuzion el podria vess staa l'imperador, ma a bon cunt el pòver Alberon l'è staa canonizzaa.
In del 1195 l'Albert de Cuyck (1195-1200) l'ha recognossuu formalment i diritt de la popolazion de Liegi. In del XII secol, el Capitol de la cattedral l'ha ciappaa ona posizion de fondamental importanza in de la relazion cont el vescov, e l'ha scomenzaa a giugà on ròl important in de la stòria del principaa.
In di secoj XIII e XIV gh'hinn staa fòrt contrast traj nòbil e 'l pòpol, in di quaj el vescov l'è intervegnuu despess. I contrast hinn rivaa al massim quand, in del XV secol l'è stada trada giò la cittaa episcopal. On arcidiacon de Liegi l'è diventaa papa cont el nòmm de Gregòri X e l'ha casciaa l'indegn vescov Enrich de Gheldria (1247-1274). La Pas de Fexhe (1316), sòtta el regn de l'Adolf de la Marca (1313-1344), l'ha regolaa i relazion traj princip-vescov e i sò sòottapòst; a ògni moeud i discòrdi hinn segutaa, e l'episcopaa de l'Arnald de Hornes (1378-1389) l'è staa signaa del trionf del partii popolar. In del 1366, la contea de Loon l'è stada taccada a la diòcesi, che adess la contegniva donca la maggior part de l'attual provincia belga del Limburgh.
L'egemonia borgognona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì de la mòrt del Luis II, cont di Fiander (1384), i Paes Bass hann iniziaa la sò unifegazion cont i Paes Bass borgognoni. Anca se 'l principaa l'è restaa nominalment indipendent, el Duca de Borgogna el gh'ha avuu ona semper maggior influenza sul governo del territòri de la diòcesi. Luis de Borbon (1456-1482) l'è staa mettuu sora el tròn de Liegi di macchinazion politegh del Filipp el Bon. La Borgogna l'ha infin invaduu el principaa. La distruzion de Dinant in del 1466 e quella de Liegi in del 1468, per òper del Carl el Gròss, hann signaa la fin de l'ascensa "democratega" del principaa.
L'egemonia spagnoeula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl V l'ha finii l'union di Dersett Provincc in di agn '40 del XVI secol, e, formalment, l'ha controllaa anca el principaa.
L'ha nomenaa l'Erard von der Mark (1505-1538) come reggent de la sed vescovil. L'Erard a l'è staa anca ona sòrta de mecenaa di art, che l'ha combattuu con decision la reforma protestanta, come hann faa anca tucc i sò successor. In questa battaja el s'è distint in moeud particolar el Gerard de Groesbeeck (1564-1580). El papa Paol IV, con l'obbietiv de ajuttà Liegi, l'ha reorganizzaa con la bolla Super Universas (12 magg 1559) i circoscrizion ecclesiastich di Paes Bass. 'Sto cambiament el gh'ha avuu di effett important aj spes de la diòcesi de Liegi; on mugg di sò parròcchi hin staa ceduu a vantasg de la nassida di diòcesi de Roermond, Bosch Ducal ('s Hertogenbosch) e Namur, e di porzion del sò territòri hinn staa comprenduu in de l'arcidiòcesi de Malines e in quella de Anversa, tutt e dò de noeuva erezion. El numer de diaconaa drent a la diòcesi l'è staa redòtt a tredes.
L'egemonia austriaca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La maggior part di vescov del XVII secol a l'era d'origin foresta e de sòlit 'sti vescov gh'aveven pussee diòcesi de governà, donca gh'eren quas mai a Liegi. I sò assenz hann daa el pretest a territòri come quij de Chiroux e Grignoux de rebellàs, còssa che l'ha spingiuu el vescov Massimilian Enrich de Baviera (che l'era anca arcivescov de Colònia) a fà su di editt restrittiv, traj quaj gh'è la contestada Costituzion del 1684, causa de on mucc de tension politich in di agn a vegnì.
In del secol seguent, el Principaa l'ha conossuu on moment de splendor coltural sòtta el regn del de Velbrück (1772-1784), che l'ha daa coragg aj idej illuminista e enciclopedista nassuu in quell temp i Francia.
La Rivoluzion e la fin del Principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varda anca: Rivoluzion de Liegi
In del 1789, in de l'istess period in del qual la gh'è stada la Rivoluzion francesa, on violent avveniment politich l'ha casciaa via del principaa el successor del de Velbrück, var a dì l'Hoensbroeck. La Rivoluzion de Liegi (inscì l'è staa ciamaa l'avveniment) la s'è unida aj ribellion che hinn nassuu in Brabant e compagn de quij l'è stada interrompuda in del 1791 de on còrp de invasion austriaca, che l'ha reportaa el princip-vescov al podè.
Ma 'sto reinsediament l'è duraa pròpri pòcch, vist che i trupp austriach hinn staa battuu de quij frances in del 1792. La Francia l'ha conquistaa el Principaa e l'ha taccaa aj noeuv departiment creaa per i Paes Bass. L'ultim princip-vescov, el Francesch Antòni Maria de Méan l'è staa esiliaa e anca la diòcesi la gh'ha avuu de ced dinnanz a l'anticlericalismo rivoluzionari.
El Principaa, la fin del qual l'era stada giamò ratifegada de la Pas de Lunéville (1801) e del Concordaa, l'è minga staa restauraa dòpo el Congress de Vienna, ma inveci l'è staa taccaa al Regn di Paes Bass prima e al Regn del Belgi poeu, dòpo i mòt del 1830.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stanislas Borman, Les Seigneuries allodiales du Pays de Liège, avec une introduction historique, Liegi, J. Gothier, 1867.
- Georges Hansotte, Les institutions politiques et judiciaires de la principauté de Liège aux Temps modernes, Bruxelles, Credit Comunal, 1987. In-8° broché, 355 p., (collezion « Histoire », serie in-8°, n° 73, 1987).
- El principaa de Liegi in del XVIII secol : ona guida bibliografica.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yzeures-sur-Creuse
Yzeures-sur-Creuse al é una municipalitaa Francesa dal departament da Indre-et-Loire, en la reson da Centre, Franza. Yzeures cont ona popolazion de 1500 abitant.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Yzeures al se tröa a la cunflüenza de la Creuse in de la Gartempe.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se ciama Yzeures-sur-Creuse dumà del 1926.
Prima la se ciamava Hicciodero, Iciodorum vicus, Pagus Iciodorensis, Ysorium e Yzeures.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Alain Chartier (del 2007).
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müseu Mado Robin
- Müseu Minerve
Monümenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Figüre sélebre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mado Robin
- Agnès Sorel
- Paul Haviland
- Suzanne Lalique


text:
Marie Curie
Maria Skłodowska, cunusìda piö de spés col sò nòm de spuzàda Marie Curie (Varsàvia, 7 de noèmber del 1867 – Passy, 4 de löi del 1934), l'è stàda 'na chìmica e fìzica polàca, natüralizàda franséza. Endèl 1903 la g'ha insìt el prémio Nobel per la fìzica (ensèma al sò spus Pierre Curie e a Antoine Henri Becquerel) e, 'ndel 1911, del prémio Nobel per la chìmica per i sò stüde söl radio.
Le urìgign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìda a Varsavia, fiöla de Wladyslaw Skłodowski (1832-1902) e de Bronislawa Boguska (1834-1879); en Polonia, la g'ha ambiàt i sò stüde ensèma col sò bubà, de autodidàta, e pò l'è nàda 'n nacc a Varsavia e piö tàrde a l'Università de la Sorbóna de Parigi. La s'è laureàda en chìmica e fìzica. Maria l'è stàda la prìma fómna a 'nsegnà 'ndèla università parigìna, 'ndóche la g'ha apò cunusìt en óter docènt, Pierre Curie, col qual i se spuzarà.
Le scopèrte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che Antoine Henri Becquerel el gh'ìa scuprìt che le làstre fotogràfiche che 'l gh'ìa mitìt en bànda 'nsèma al solfàt de potàsio-uranile i éra restàde 'mpresiunàde, e che 'l gh'ìa capìt che l'impresionamènt l'ìa stat cauzàt del uranio cuntignìt endèl solfàt, Maria Skłodowska la g'ha ambiàt a mizürà la radiasiù de l'urànio per mès de la piezoeletricità, scuprìda del sò spus Pierre, en colaborasiù col sò fredèl Jacques. L'è stàda Maria Skłodowska a propunì la paròla radioatività per indicà la proprietà de l'uranio de emèter radiasiù. La dimustrarà apò che la prezènsa de chèsta radioatività apò a 'nden óter elemènt: el torio. Ensèma col sò spus Pierre i g'ha troàt che a fà mizürasiù söi campiù de pechblenda col fì de rafinàla, saltàa fò che sèrte campiù i emitìa piö tàta radioatività che nó se i éres facc de urànio pür, e chèsto vülìa dì che 'ndèla pechblenda gh'ìa dét dele quantità mìnime (mìa rilevàbii de le anàlizi chìmiche normài) de elemèncc amò piö radioatìf del urànio. El pas dòpo l'è stat chèl de ezaminà tonelàde de pechblenda (de le miniére de Joachimstal en Cecoslovàchia). Endèl 1898, difàti i spus Curie i riarà a izolà 'na quantità picinìna de pólver négra che gh'ìa 'na radioatività presapóch 400 vólte piö àlta de chèla de l'urànio. Chèsta pólver l'ìa custitüìda de 'n elemènt chìmich nöf che gh'ìa dele caraterìstiche che se 'nsomeàa a chèle del telùrio e che 'l vegnarà ciamàt polonio, en unùr al paés endóche l'ìa nasìda la Maria, la Polonia. Nàndo 'n nac co l'investigasiù i g'ha scuprìt amò che 'l polònio 'l püdìa mìa giustificà dei leèi isé alcc de radioatività come chèi che i gh'ìa troàt, e alùra, sèmper endèl 1898, i troarà amò 'n óter elemènt, condèna radioatività amò piö àlta de chèla del polonio, e proprietà chìmiche che se 'nsomeàa piötòst a chèle del bario. L'elemènt nöf el vegnarà ciamàt ràdio per vìa de la sò radioatività isé fòrte. El rendicönt de chèsti stüde l'è deentàt, endèl 1903, la tézi de duturàt de la Maria Sklodowska.
I premi Nobel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ensèma col sò spus e con Antoine Henri Becquerel, Maria Sklodowska-Curie la g'ha ciapàt — prìma fómna endèla stória — el prémio Nobel per la fìzica endèl 1903:
Òt agn dòpo, endèl 1911, la g'ha turnàt a ciapà 'l prémio Nobel, staólta per la chìmica:


text:
Busnagh
Busnagh (nom ufizial in italian: Busnago) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta 6 750 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 1 144 ab./km².
El paes el se troeuva minga lontan de l'Adda e 'l confina con la Provincia de Milan (Trezz, Trezzan e Gresciagh).
Ai temp di piev el partegniva a quella de Pontiroeu.
El dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Busnagh se parla ona variant brianzoeula oriental de la lengua lombarda. Chì de sotta, on quai esempi de diferenz de prononzia in tra la parlada del paes e quella milanesa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Busnagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Che fine ha fatto Baby Jane?
Che fine ha fatto Baby Jane? (Che fiṅ à-la fat la Baby Jane?) 'l è 'n thriller psiculògic in biànc e négar dal 1962 ad Robert Aldrich trat da 'l rumànś umònim 'd Henry Farrell. 'L è stâ preśentâ a 'l Fèstival ad Cannes dal 1963 e 'l à pò vins al Prèmi Òscar p'r i custùm dla Norma Koch. Al gh'à abû àtar quàtar Nomination, c'n anc qvéla par l'atōra prutagunìsta, la Bette Davis, ch'la fava la part dla Baby Jane. Cal persunàǵ chè 'l è stâ mis in dal 2003, da 'l American Film Institute, a 'l 44śum pòst di sinquànta più catìṿ ad sèmpar dal cìnema americàṅ.
Al film al mét insém dū star 'd Hollywood di an pasâ, la Davis e la Crawford, ch'i gh'ìvan d'l òdi dabòṅ l'una cun cl'atra tant che la Bette la s éra misa a bévar sèmpar dla Coca-Cola in sal sét saénd ch'al marè dla Joan al fava 'l aministradōr delegâ dla Pepsi Cola. Quànd la Davis l'è stada numinàda p'r al Prèmi Òscar, la Crawford, ch'la sprava che lē la n vinsìs minga la statṿa, la s éra śibìda 'd andàr a tōr al prèmi a 'l pòst dl'Anne Bancroft, numinàda p'r al film Anna dei miracoli, ch'la n psiva briśa. Quànd pò l'è andàda pròpria acsè, la Crawford l'à dit a la Davis: “La gh'à da scuśàr-um, a gh'ò 'n Òscar da ciapàr”. La Davis, da 'l cant suo, la dgiva dla Crawford «L'à durmî cun tut al stéli dla MGM, a part la caggna Lassie» e quànd l'è mòrta in dal 1977 «Òṅ al n gh'à mai da dir di quèi brut in si mòrt, sōl di quèi bèi... La Joan Crawford l'è mòrta, che bèl!».
Par la cansòṅ I'm Written a Letter to Daddy (A-j-ò scrit na létra a 'l mè papà) cantàda a 'l inìsi dal film da la Baby Jane a s è tòlt spunt da 'l braṅ cantâ par la Marilyn Monroe in dla pelìcula Facciamo l'amore dal 1960, My Heart Belongs to Daddy (Al mè cōr 'l è 'n quèl dal papà).
In alóra 'l è custâ a 'l incìrca un migliòṅ ad dòlar e al 'n à purtâ a cà nóṿ.
In dal 1991 'l è stâ fat 'n arfacimènt ad cla pelìcula chè cun la Lynn e la Vanessa Redgrave.
Sunt
In dal 1917 la Jane Hudson (Bette Davis) l'è na putìna prudìgi ch'la gira i teàtar di Stat Unî par śibìr-as, insém a sò pàdar ch'al gh sòna al piàṅ, in spetàcui dal gènar vaudeville in dua lē la canta e la fà di balét, cun di fiòc e di nàstar in si cavìi biónd e risulèṅ. Al sò sucès l'è acsè grôs ch'i gh fàn'n anc dal bàmbuli sumiliànti. In cà però l'è visiàda e la fà i caprìs cuma na diva e la dà sèmp'r adòs a sò surèla timda, la Blanche (Joan Crawford).
Al ròbi però i càmbian, e dimóndi, soquànt an dòp. Dvintàda na baghéta granda, la Baby Jane la pèrd al frésc di an indrē e la gint la taca a daśmindgàr-'s ad lē. Par cóntar la Blanche la taca na caréra ad sucès in dal mónd dal cìnema quànd la dvènta na star in dla Hollywood di an Trénta. Purtròp par lē, in dal 1935 la patìs 'n incidènt minga ciàr quànd na màchina la gh và adòs śbragànd-ag la spina dursàla. La pòvra Blanche l'è acsè custréta a vìv'r in na scrana a rudèli p'r al rèst dla sò vita. A pōl èsar ch'a sia stada pròpria sò surèla a mét'r-la sóta quànd lē l'éra drē a vèrar al cansèl p'r andàr in cà.
Dimóndi an dòp, in dal 1962, al dū surèli i èṅ dvintàdi vèci e i vìv'n insém in dla vila granda dla Blanche. La Jane la gh'à da tgnir-'g a drē ma la l'òdia parchè la gh dà la cólpa 'd avér-ag fargâ al sucès, la gh'à di distùrub in dla tèsta e l'è da spés imbariàga. La Jane la gh fà patìr incòsa, un dè la gh fà catàr in dal piàt al sò canarèṅ mòrt e in séguit anc na póndga rustìda, dgénd-ag prima, in dal méntar ch'la gh dava la clasiòṅ, ch'l'a catâ di sórag in cantìna.
Cardénd ad psēr tiràr indrē al lanséti dal tèmp, la Baby Jane, ch'l'à pasâ i sinquànta, la ciàma in cà un śóvan pianìsta śbandâ, Edwin Flagg (Victor Buono), par turnàr a far i sò nùmar da na vòlta vistìda da putìna, cuma la canta ad I'm Written a Letter to Daddy. Vdénd-as a 'l spèć però lē la capìs ch'l'è 'n diśàstar, ch'la fà sōl rìd'r i pui e ch'l'è dvintàda bruta e vècia. Al magòṅ ch'la s pòrta dèntar al crés incóra, acsè cuma la sò matéria.
La Blanche, in cal méntar, la próa in tut al manéri a persuàdar la surèla a véndar la sò cà e a far-as curàr in na clìnica par malâ psichiàtric ma a n gh'è gnint da far, la Jane la dvènta incóra più catìva sèg, rivànd anc a cupàr a śmartlàdi la camaréra dla Blanche, l’Elvira (Maidie Norman), ch'la tulìva la sò part e ch'l'iva capî i quèi catìṿ ch'la gh fava patìr. Un dè, amprufitànd-as dal fat che sò surèla la fus fóra, la Blanche la fà 'l scali, traśànd-as par tèra, p'r andàr a telefunàr a 'l sò dutōr par dmandàr ajùt ma la n gh la cava minga parchè la Jane la fà in tèmp a turnàr e a bcàr-la méntar la dascurìva sèg. Dòp avér ciamâ lē al dutōr, dgénd-ag che sò surèla la 'n iva sarnî 'n àtar, la taca a dar di cals a la Blanche par far-'g-la pagàr e pò la la sèra in cambra sua, ligànd-la a lèt.
In un mumènt in dua la tórna putìna in dla tèsta, la Jane la decìd ad purtàr sò surèla a 'l mâr. L'è lè ch'la Blanche la gh cònta cuś'éra sucès dabòṅ al dè d'l incidènt. Cl'atra la n fà na piga, la gh śibìs un ślâ e la gh diś «Alóra in tut chi an chè a 'révan psû ès'r amìghi».


text:
Gioiosa Marea
Gioiosa Marea l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 7 198 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 26,3 km² e 'na densità de popolasiù de 274 ab./km².
Gioiosa Marea el cunfìna coi cümü de Patti, Piraino, Brolo, Capo d'Orlando, Montagnareale e Sant'Angelo di Brolo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Gioiosa Marea l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cunt emilian-rumagnö a s'intend un grüp de dò lenguv gal-italegh pütost cumpagn tra de lur, ciuè l'Emilian e 'l Rumagnö.
Hin parlaa in del centru-nord de l'Italia: in Emilia, in Rumagna, in d'un quai tuchelin de la Lumbardia, del Venetu, de la Tuscana e di March, ultra che in la Repüblega de San Marin: inflüenz luntann i se sent anca in Ümbria, Piemunt e in Ligüria. Fina a un quai an fa l'era cunsiderada una lengua ünega, mentr'al dì d'incö l'è stada spartida in di dò lenguv che ne furmen el nom.


text:
Varasdin
Varasdin (Varaždin in croatt; Varasdino in italian; Warasdin in todesch; Varasd in ungheres; Varasdinum in latin) l'è ona città de la Croazia de tramontana.
La se troeuva arent al fiumm Drava, a 81 chilòmetri de Zagabria e arent al confin sloven. L'è 'l capploeugh de la region omònima.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima voeulta che la città l'è stada nominada l'è in del 1181, in d'on document legal el re ungheres Béla III l'ha scritt giò anca de on sitt ciamaa Garestin.
On alter re ungheres, l'Andrea II, el gh'ha daa a la città el titol de borgh in del 1209: ben prest la città l'è vegnuda el centro economigh e militar de la Croazia del nord, anca per podèss difend di invasion di Turch, in del Renassiment.
Chichinscì gh'è rivaa i Cavalier Ospedalee (Ivanovci in croatt), che gh'hann faa sù on monastee e ona gesa. Ai temp de la reforma cattoliga la città l'è stada impienida de ges barocch e de scoeul de Gesuita.
In del 1756, Varasdin l'è stada nominada capital de la Croazia (al temp ona region del Regn Ungheres), ma vint ann dopo on incendi l'ha trada giò quasi del tutt; la capital donca l'è stada spostada a Zagabria, indove l'è anca al dì d'incoeu. A bon cunt, in del XIX secol Varasdin l'ha conossuu on alter moment de splendor.
Ai temp de la Guerra de Indipendenza Croata (1991) Varasdin l'ha patii proppi pocch.


text:
1995
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
19 04 - Palma (Mallorca): a Son Tugores s'inaugüra el primm impiaant potabilizaduur di ísol Baleaar, cont un eflüeent de 30.000 m3/dí d'aigua.
10 01 - Pariis (Francja): el rei de Spagna, Gjuan Carl I, e l'ex-presideent di Staa Ünii, Jimmy Carter a otegnan el Premi de la Paas de la UNESCO.
17 01 - Kobe (el Gjapun): un teratrémul, de 7'3 degrée de lascala Richter al trà gjü la citaa e al causa püssée de 6.400 vítim.
14 12 - Pariis, (Francja): sa signa l'Acordi de Dayton col che la finiss la guèra de Jugoslàvia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
15 02 - Palma (Mallorca): Guillem d'Efak, scrituur e cantaant Majorchin (n. 1929).
03 03 - Salt Lake City (Utah, SÜA): John William Hunter, religjuus Noort-american, presideent de la Gesa de Jesüscriist di Saant del Darée Dí (n. 1907).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Castiel
Castiel a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 125 abitant e una süperfiss de 5.41 km², e al se tröva a una altitüden de 1174 meter sura al livel del mar.
El cumün de Castiel a l'è tacaa ai cumün de Calfreisen, Lüen, St. Peter-Pagig, Praden, Says, Trimmis.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Castiel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1132 col nom de Castellum.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Castiel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tavullia
Tavullia (La Tomba 'n Gal-Italich Marchigian) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 5.230 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 124 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colbordolo, Gradara, Mondaino (RN), Montecalvo in Foglia, Montegridolfo (RN), Montelabbate, Pesaro, Saludecio (RN), San Giovanni in Marignano (RN), Sant'Angelo in Lizzola.
Valentino Rossi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tavullia l'è 'l paìs del Valentino Rossi.


text:
Intēr coprìm
In dla matemâtica, i nùmer intēr a e b i s dìśen coprìm (o anca prìm tra 'd lōr o anca relativamèint prìm) se e sōl se i n' gh'àn nisùn diviśōr in cumùn fóra edl 1 e dal -1 o, a la stèsa manéra, se 'l só màsim cumùn diviśōr 'l è 'l 1.
P'r eśèimpi, 6 e 35 egl'ìn coprìm (vìst che 'l 6 al s divìd p'r al 2 e p'r al 3, mèinter che 'l 35 al s divìd p'r al 5 e 'l 7), mo 6 e 27 i n'l ìn mìnga, perchè tùt e dū egl'ìn diviśìbil anca p'r al 3.
'L 1 'l è coprìm cun tùt i nùmer intēr; al 0 'l è coprìm sōl cun 'l 1 e c'n al -1.
Na manéra śvélta per catèr se dū nùmer j ìn coprìm, al la dà 'l algorìt'm edl Euclìde.


text:
1Rü yexguma ga Agripa rü ñanagürü Pauruxü̃: —Marü name i ñu̱xma i cugüétüwa quidexa —ñanagürü. Rü yexguma naxunagüme̱xẽ ga Pauru, rü inanaxügü ga nügüétüwa na yadexaxü̃, rü ñanagürü: 2—Chataãẽ, Pa Ãẽ̱xgacü Pa Agripax, erü cupe̱xewa chidexa i ñu̱xma na chaugüétüwa chachogüxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma choxü̃ na ínaxuaxü̃güxü̃ i ngẽma chautanüxü̃ i Yudíugü. 3—Rü yexeraãcü chataãẽ erü cuma nüxü̃ cucua̱x i guxü̃ma i tocüma i toma i Yudíugü, rü guxü̃ma i Moĩché ümatüxü̃ i mugü i naxca̱x yadexagüxü̃ i chautanüxü̃gü. Rü ngẽmaca̱x cuxna chaca na meã choxü̃́ icurüxĩnüxü̃ca̱x. 4—Rü guxü̃ma i ngẽma chautanüxü̃gü i Yudíugü rü nüxü̃ nacua̱xgü ga ñuxãcü na chamaxü̃xü̃ ga natanüwa ga chauchiü̃ãnewa rü Yerucharéü̃wa ga yexguma changextü̱xüüragu. 5—Rü ngẽxguma chauchigaxü̃ yaxugüechaü̃gu, rü nüma nüxü̃ nacua̱xgü ga choma rü woetama Parichéu na chiĩxü̃. Rü toma i Yudíugü i Parichéugü na tixĩgüxü̃, rü toma nixĩ i guxü̃ma i totanüxü̃ i Yudíugüarü yexera na poraãcü tanaxaurexü̃ i ngẽma tocüma. 6—Rü ñu̱xma i ngẽma chautanüxü̃gü i Yudíugü rü nuã pepe̱xewa choxü̃ nagagü erü chayaxõ na Cristugagu nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃, yema Tupana nuxcümaü̃güxü̃ ga torü o̱xigümaã inaxunetaxü̃rüü̃. 7—Rü guxü̃ma i totanüxü̃gü i Yudíugü rü ínanaṉg̱uxẽẽgü na nüxü̃ nadaugüxü̃ rü tá na yanguxü̃ i ngẽma uneta. Rü ngẽmaca̱x Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü rü guxü̃guma i ngunecü rü chütacü rü Tupanaãxü̃́ napuracüe. Rü choma rü ta íchanaṉg̱uxẽẽ na nüxü̃ chadauxü̃ rü tá na yanguxü̃ i ngẽma uneta, rü ngẽmaca̱x nixĩ, Pa Ãẽ̱xgacüx, i ñu̱xma i choxü̃ ínaxuaxü̃güxü̃ i ngẽma chautanüxü̃gü i Yudíugü. 8—¿Rü tü̱xcüü̃ tama peyaxõgü na Tupana wena namaxẽxẽẽxü̃ i ngẽma yuexü̃? 9—Rü choma nagu charüxĩnügu ga noxri rü name ga muxü̃ma ga chixexü̃ namaã na chaxüxü̃ ga yema Ngechuchu ya Nacharétucü̱̃ã̱xãxü̃́ yaxõgüxü̃. 10—Rü yemaca̱x nawe chingẽchigü ga Yerucharéü̃wa. Rü paigüarü ãẽ̱xgacügüxü̃tawa naxca̱x íchaca ga popera na chanapoxcuexü̃ca̱x ga yema yaxõgüxü̃. Rü yexma chanapoxcue ga muxü̃ma. Rü yexguma chautanüxü̃ ga Yudíugü nadaixgu ga yema yaxõgüxü̃, rü choma rü chorü me nixĩ. 11—Rü muẽ̱xpü̱xcüna rü chanapoxcuexü̃ na nüxü̃ naxoexü̃ca̱x ga yema na yaxõgüãxü̃. Rü yemaãcü chanaxü ga guxü̃nema ga ngutaque̱xepataü̃güwa. Rü poraãcü naxchi chaxaxichi ga yema yaxõgüxü̃, rü yemaca̱x nawe chingẽchigü ñu̱xmata to ga nachiü̃ãnegune ga ĩãnegüwa. 12Rü ñanagürü ga Pauru: —Rü yema yaxõgüxü̃xü̃ na chapoxcuexü̃ca̱x nixĩ ga Damacuwa chaxũxü̃. Rü yemaca̱x ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü choxü̃ namugü rü choxna nanaxãgü ga popera ga nawa choxna naxãgagüxü̃ na chanapoxcuexü̃ca̱x ga yema yaxõgüxü̃. 13—Rü yexguma namagu taxĩyane, Pa Ãẽ̱xgacüx, rü yexguma meãma tocuchiwa nanguxgu, rü nüxü̃ chadau ga wüxi ga omü ga daxũwa ne ũxü̃ ga üa̱xcüarü yexera ixĩxü̃ ga choxü̃ baxixü̃ rü yema chomücügüxü̃ rü ta baxixü̃. 14—Rü guxãma ga toma rü ñaxtüanegu tayayi. Rü choma rü nüxü̃ chaxĩnü ga wüxi ga naga ga Yudíugawa choxü̃ ñaxü̃: “Pa Chauru Pa Chaurux, ¿tü̱xcüü̃ nawe quingẽchigü i ngẽma duü̃xü̃gü i choxü̃́ yaxõgüxü̃? Poraãcü cugütama cuchixexẽẽ ñoma wüxi i ṯacü i ãmaguxü̃gu cucuxgüxü̃rüü̃”, ñanagürü choxü̃. 15—Rü choma chanangãxü̃, rü ñacharügü: “¿Texé quixĩ, Pa Corix?” ñacharügü. Rü nüma ga Cori rü ñanagürü choxü̃: “Choma nixĩ i Ngechuchu rü chorü duü̃xü̃gü nixĩ i ngẽma nawe quingẽchigüxü̃. 16—¡Natürü írüda rü inachi! Rü marü cuxca̱x chango̱x i ñu̱xmax, erü cuxü̃ chamuxchaü̃ na choxü̃́ cupuracüxü̃ca̱x rü nüxü̃ quixuchigaxü̃ca̱x i ngẽma ñu̱xma na choxü̃ cudauxü̃ rü ngẽma yixcüra tá chauxü̃tawa nüxü̃ cudauxü̃. 17—Rü cuxna tá chadau i natanüwa i cutanüxü̃gü i Yudíugü rü ngẽma tama Yudíugü ixĩgüxü̃ i ñu̱xma tá natanüwa cuxü̃ chamuxü̃. 18—Rü ngẽ́ma cuxü̃ chamu na ngẽma duü̃xü̃güxü̃ choxü̃ cucua̱xẽẽxü̃ca̱x rü nüxü̃ naxoexü̃ca̱x i nacüma i chixexü̃gü rü chauga naxĩnüẽxü̃ca̱x. Rü ngẽ́ma tá cuxũ na Chatanáme̱xẽwa ícunanguxü̃xẽẽxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü na chowe naxĩxü̃ca̱x rü choxü̃́ yaxõgüãxü̃ca̱x na choma rü nüxü̃́ nüxü̃ changechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü, rü nüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i nachica namaã i guxü̃ma i chorü duü̃xü̃gü i üünegüxü̃”, ñanagürü choxü̃ ga Cori. 19—Rü yemaca̱x ga chomax, Pa Ãẽ̱xgacü Pa Agripax, rü naga chaxĩnü ga yema ore ga Ngechuchu chomaã nüxü̃ ixuxü̃ ga yexguma choxü̃ nabaxixgu ga yema omü ga daxũwa ne ũxü̃. 20—Natürü noxri rü Damacucü̱̃ã̱xgümaã nüxü̃ chixuchiga ga Tupanaãrü ore. Rü yixcama ga Yerucharéü̃cü̱̃ã̱xgümaã, rü yemawena rü guxü̃ ga Yudéaanewa, rü ñu̱xũchi yema tama Yudíugü ixĩgüxü̃maã nüxü̃ chixu. Rü ñacharügü: “¡Nüxü̃ perüxoe i pecüma i chixexü̃gü, rü Tupanaca̱x pedaugü, rü meã pemaxẽ na duü̃xü̃gü nüxü̃ daugüxü̃ca̱x na aixcüma peyaxõgüxü̃!” ñacharügü. 21—Rü yemaca̱xtama nixĩ ga tupauca ya taxü̃negu choxü̃ yayauxgüxü̃ rü choxü̃ yama̱xgüchaü̃xü̃ ga chautanüxü̃gü i Yudíugü. 22—Natürü Tupana choxü̃ narüngü̃xẽẽ rü ngẽmaca̱x taguma íchayachaxãchi na guxü̃ma i duü̃xü̃gümaã nüxü̃ chixuxü̃ rü woo buxü̃ rü yaxü̃. Rü namaã nüxü̃ chixu ga yema ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü rü Moĩché nüxü̃ ixugüxü̃ na ñuxãcü tá nüxü̃ nangupetüxü̃ ga Cristu rü ñuxãcü tá na nayuxü̃, natürü yemawena rü nüma tá yiĩxü̃ ga nüxĩra yuwa ínadaxü̃. Rü namaã nüxü̃ chixu ta ga yema nuxcümaü̃güxü̃ãrü ore ga ñaxü̃: “Rü Cristu rü tatanüxü̃ i Yudíugümaã rü ngẽma to i duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃maã tá naxunagüãxü̃ i ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃”, ñaxü̃. Rü yemachigaxü̃xĩcatama nixĩ ga namaã chixuxü̃ —ñanagürü ga Pauru. 24Rü yexguma yemaãcü nügüétüwa yadeaxgu ga Pauru, rü ñanagürü ga Festu tagaãcüma: —Cungẽãẽmare Pa Paurux. Rü ngẽma na yeü̃cürü cungúechaü̃, rü düxwa nawa cungẽãẽ —ñanagürü. 25Natürü ga Pauru rü nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Tama changẽãẽ Pa Ãẽ̱xgacüxüchi, Pa Festux. Erü ñaã ore i nüxü̃ chixuxü̃, rü aixcümaxü̃chima nixĩ. 26—Rü daa ãẽ̱xgacü ya Agripa rü meãma nüxü̃ nacua̱x i guxü̃ma i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü ngẽmaca̱x tama chamuü̃ãcüma chorü taãẽmaã nape̱xewa nüxü̃ chixu, erü nüxü̃ chacua̱x na nüma rü ta nüxü̃ nacuáxü̃ i ṯacüchiga na yiĩxü̃ i guxü̃ma i ñaã ore. Erü tama ngextámare cúãcü naxüpetü i ngẽma. 27—¿Cuyaxõxü̃, Pa Agripax, i ngẽma Tupanaãrü orearü uruü̃gü nüxü̃ ixuxü̃? Choma nüxü̃ chacua̱x rü cuyaxõ —ñanagürü ga Pauru. 28Rü Pauruxü̃ nangãxü̃ ga Agripa, rü ñanagürü: —¿E̱xna cuma nagu curüxĩnügu rü ngẽmaãcü noxre i curü oremaã na choxü̃ cuyaxõxẽẽxü̃? —ñanagürü. 29Rü ñanagürü ga Pauru: —Woo noxre i oremaã rü woo muxü̃ i oremaã rü Tupana nanaxwa̱xe na cuyaxõxü̃. Rü tama i cuxicatama, natürü guxü̃ma i ñaã nuã choxü̃ ĩnüẽxü̃ rü ta, rü Tupana nanaxwa̱xe na chauxrüü̃ yixĩgüxü̃, natürü tama chauxrüü̃ daa cadenagümaã na yana̱ĩ̱xgüxü̃ —ñanagürü ga Pauru. 30Rü yexguma inachigü ga Agripa, rü Festu, rü Bereníche, rü guxü̃ma ga yema namaã yéma rütogüxü̃. 31Rü yexguma ga nümagü rü noxrüwama naxĩ na yéma nügümaã Pauruchiga yadexagüxü̃ca̱x. Rü ñanagürügü: —Rü ngẽma yatü, rü taxuü̃ma i chixexü̃ naxü na naxca̱x yamáxü̃ rü e̱xna naxca̱x napoxcuxü̃ —ñanagürügü. 32Rü Festuxü̃ ñanagürü ga Agripa: —Ngẽxguma chi tama nümatama naxca̱x ínacaxgu na Chécharu nüxna c̱axü̃ca̱x, rü chi ítananguxuchixẽẽ —ñanagürü.
Copyright
Learn More


text:
Surman
Surman (nom ufizial in italian: Sormano in talian) l'è un comün del nord de l'Italia situat ne la pruvincia de Com.
Surman 'l gh'ha 639 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,0 km² e ona densità de 58 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Asso, Barni, Bellas, Caglio, Lasnigh, Magrèj, Ness e Gelbi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Surman l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mòia
Mòia (nòm uficiàl en Italià: Moglia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 5 600 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 31,6 km² e 'na densità de 177 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Gunsàga, Novi di Modena (MO), Pegügnàga, Quistèl, Reggiolo (RE), Rolo (RE), San Benedét.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Mòia l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mollens (VS)
Mollens a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.1 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 939 abitant.
El cumün de Mollens al se tröva a una altitüden de 1070 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Inden, Lenk im Simmental (BE), Leukerbad, Miège, Randogne, Salgesch, Varen, Venthône.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)


text:
Küsnacht
Küsnacht a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.35 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 13 524 abitant.
El cumün de Küsnacht al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Erlenbach, Herrliberg, Kilchberg, Maur, Rüschlikon, Thalwil, Zollikon, Zumikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl Gustav Jung, psichiàtra e psicanalìsta: l'è mort a Küsnacht.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Küsnacht in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Küsnacht ZH al Wikimedia Commons
- Sit ufizial (todesch)


text:
01 07
Ol dé 1 de löi l'è 'l 182 ( 183 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 184 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de löi al è ul dí da pòost 182 ( 183 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 184 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1982 - Paes Valencià: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa.
1994 - Mallorca: piö de quaranta entità zuenile i créa Zúens de Mallorca per la Lengua.
1903 - Ol pröm Tour de Fransa de la stòria.
2002 - 175 km al NE de Qandahar (l'Afganistan): l'aviassiú de la coalissiú internassiunala la mitraja ü casament e la ghe causa almanch 120 vítime intra morcc e fericc.
2002 - Owinzen (Baden-Württembergh, Zermania): ol s'cioch intra ü Boeingh 757 de càrrega e ü Tupolev Tu 154 bielorús de viasadur che al fàa ol trazet Moscòa-Barcelona al causa plö de 140 morc.
2004 - Bagdad (l'Iraq): Saddam Hussein al è acüsat de zenosside, crímen de guèra e contra la ümanità davat ü tribünal spessial Irachè.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Charle Laughton (1899-1962) a Scarborough (Yorkshire, Anglatèra).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1566 - (Fransa): Nostradamus, astròlegh e matemàtegh. (n. 1503)
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Àlgebra relazziunala
L'àlgebra relazziunala a l’è un cuncet matemàtich da relazziú da la teuría di cungjuunt.
L'àlgebra relazziunala al è stada inventada in 1970 par Edgar Frank Codd, ul diretuur da recerca dal céntar IBM da San José. La è custitüida d'un cungjuunt d'uperazziú furmale sü i relazziú. I uperazziú relazziunale i permett da creá una nuvela relazziú (table ) a partí d'uperazziú elemeentare sü d'otre table (par esempi l'üniú, l'intersezziú , u amò la diferenza).
I prinzipi da l'àlgebra relazziunala i è fisc druvaa al dí d’incöö paj SGDB par la gestiú da le base da daat infurmàteghe cuma ul SQL, DBase, etc.


text:
Istituziuns
Istituziuns A-Z
Les istituziuns plü importantes dl Südtirol po gnì chirides tres na cerna tl ordinn alfabetich dala a ala z. Sce i metëis ite la pröma lëtra dla denominaziun, ciafëise les repartiziuns o i ofizi dl’aministraziun publica, i comuns, les comiunitês raionales, les scores, les apoteches y tröp d’ater.
Istituziuns por categories
Ćiarede tla gran racoiüda dles istituziuns dla Rëi zivica dl Südtirol. Chiride fora les categories che Ves interessëia deplü y chiride fora i resultać damproia. Por vigni istituziun ciafëise i contać y i sorvisc, che é tla Rëi zivica dl Südtirol.
Lies
Chilò ciafëise la racoiüda dles organisaziuns scrites ite tla Rëi zivica dl Südtirol. Al vëgn chirì por categories o comuns. Vigni organisaziun à a desposiziun debann ćina a 10 MB de webspace.


text:
Bos taurus primigenius
L'uro (Bos taurus primigenius, Linnaeus 1758) l'è un gran buvin estint, spantegaa uriginariament in Europa.
Diversi speci, anca se i eren scumpars, hin stò ricreò cui acupiament cunt alter buvin.
Rinascita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uro l'è staa ricreaa in Germania dai fredei Heck cun l'incrusà i razz buvinn derivant da l'uro uriginal.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Uro da Heck - Uro rinassüü secund ul mudel dai fredei Heck
- Raza buvina piemuntesa - Razza derivada da l'acupiament tra l'Uro e ul Zebu pakistan.


text:
Gùit
Gùit (en italià: Goito) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 10 364 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 78 km² e 'na densità de 133 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cavriàna, Sarezére, Ghidisöl, Marmiröl, Pòrt Mantuàn, Ròdegh e Ólta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc de Gùit l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Scritta da: Silvana Stremiz
in Poesie (Poesie vernacolari)
Desgrazzi de Giovannin Bongee
Deggià, Lustrissem, che semm sul descorsCommenta
de quij prepotentoni de Frances,
ch’el senta on poo mò adess cossa m’è occors
jer sira in tra i noeuv e mezza e i des,
giust in quell’ora che vegneva via
sloffi e stracch come on asen de bottia.
Seva in contraa de Santa Margaritta
e andava inscì bell bell come se fa
ziffoland de per mì sulla mia dritta,
e quand sont lì al canton dove che stà
quell pessee che gh’ha foeura i bej oliv
me senti tutt a on bott a dì: Chi viv?
Vardi innanz, e hoo capii dall’infilera
di cardon e dal streppet di sciavatt
che seva daa in la rondena, e che l’era
la rondena senz’olter di Crovatt;
e mì, vedend la rondena che ven,
fermem lì senza moeuvem: vala ben?
Quand m’hin adoss che asquas m’usmen el fiaa,
el primm de tutt, che l’eva el tamborin,
traccheta! sto asnon porch del Monferaa
el me sbaratta in faccia el lanternin
e el me fa vedè a on bott sô, luna, stell,
a ris’c de innorbimm lì come on franguell.
Seva tanto dannaa de quella azion
che dininguarda s’el fudess staa on olter.
Basta: on scior ch’eva impari a sto birbon,
ch’el sarà staa el sur respettor senz’olter,
dopo avemm ben lumaa, el me dis: Chi siete?
Che mester fate? Indove andé? Dicete!
Chi sont?, respondi franco, in dove voo?
Sont galantomm e voo per el fatt mè;
intuitù poeu del mestee che foo,
ghe ven quaj cossa de vorell savè?
Foo el cavalier, vivi d’entrada, e mò!
ghe giontaravel fors quaj coss del sò?
Me par d’avegh parlaa de fioeu polid,
n’eel vera? Eppur fudessel ch’el gh’avess
ona gran volentaa de taccà lid,
o che in quell dì gh’andass tusscoss in sbiess,
el me fa sercià sù de vott o des
e lì el me sonna on bon felipp de pes.
Hoo faa mì dò o tré voeult per rebeccamm
tant per respondegh anca mì quajcoss,
ma lu el torna de capp a interrogamm,
in nomo della legge, e el solta el foss,
e in nomo della legge, già se sa,
sansessia, vala ben?, boeugna parlà.
E lì botta e resposta, e via d’incant;
Chi siete? Giovannin. La parentella?
Bongee. Che mester fate? El lavorant
de frust. Presso de chi? De Isepp Gabella.
In dovè? In dì Tegnon. Vee a spass? Voo al cobbi.
In cà de voi? Sursì. Dovè? Al Carrobbi.
Al Carrobbi! In che porta? Del piattee.
Al numer? Vottcent vott. Pian? Terz, e inscì?
El sattisfaa mò adess, ghe n’hal assee?
Fussel mò la franchezza mia de mì,
o ch’el gh’avess pù nient de domandamm,
el va, e el me pienta lì come on salamm.
Ah, Lustrissem, quest chì l’è anmò on sorbett,
l’è on zuccher fioretton resguard al rest;
el sentirà mò adess el bel casett
che gh’eva pareggiaa depôs a quest.
Proppi vera, Lustrissem, che i battost
hin pront come la tavola di ost.
Dopo sto pocch viorin, gris come on sciatt
corri a cà che nè vedi nanch la straa,
foo per dervì el portell, e el troeuvi on tratt
nient olter che avert e sbarattaa...
Stà a vedè, dighi subet, che anca chì
gh’è ona gabola anmò contra de mì.
Magara inscì el fudess staa on terna al lott,
che almanch sta voeulta ghe lassava el segn!
Voo dent.. ciappi la scara... stoo lì on bott,
doo a ment... e senti in suj basij de legn
dessora inscimma arent al spazzacà
come sarav on sciabel a soltà.
Mì a bon cunt saldo lì: fermem del pè
della scara... e denanz de ris’cià on pien
col fidamm a andà sù, sbraggi: Chi l’è?
Coss’en disel, Lustrissem, vala ben?
A cercà rogna inscì per spassass via
al dì d’incoeu s’è a temp anch quand se sia.
Intant nessun respond, e sto tricch tracch
el cress, anzi el va adree a vegnì debass...
Ghe sonni anmò on Chi l’è pù masiacch,
ma, oh dess! l’è pesc che nè parlà coj sass;
infin poeù a quante mai sbraggi: Se pò
savè chi l’è ona voeulta, o sì o nò?
Cristo! quanti penser hoo paraa via
in quell’attem che seva adree a sbraggià!
M’è fina vegnuu in ment, Esuss Maria!
ch’el fuss el condam reficciô de cà,
ch’el compariss lì inscì a fà penitenza
de quij pocch ch’el s’è tolt sulla conscienza.
El fatt l’è ch’el fracass el cress anmò;
e senti ona pedanna oltra de quell
proppi d’ona personna che ven giò;
mì allora tirem lì attacch a portell,
ché de reson, s’el se le voeur cavà,
l’ha de passà de chì, l’ha de passà.
Ghe semm nun chi al busilles: finalment
vedi al ciar della lampita de straa
a vegnimm alla contra on accident
d’on cavion frances de quij dannaa,
che inscì ai curt el me dis: Ett vô el marì
de quella famm, che stà dessora lì?
Mì, muso duro tant e quant e lu,
respondi: Ovì, ge suì moà, perché?
Perché, el repia, voter famm Monsù
l’è tré giolì, sacher Dieu, e me plè.
O giolì o non, ghe dighi, l’è la famm
de moà de mì, coss’hal mò de cuntamm?
S’è che moà ge voeu coccé cont ell.
Coccé, respondi, che coccé d’Egitt?
Ch’el vaga a fà coccé in Sant Raffajell,
là l’è loeugh de coccé s’el gh’ha el petitt!
Ch’el vaga foeura di cojon, che chì
no gh’è coccé che tegna. Avé capì?
Cossa dianzer ghe solta, el dis: Coman!
A moà cojon?, e el volza i man per damm.
Ovej, ch’el staga requi cont i man,
ch’el varda el fatte sò de no toccamm,
se de nò, Dia ne libra! sont capazz...
e lu in quell menter mollem on scopazz.
E voeuna e dò! Sangua de dì de nott,
che nol se slonga d’olter che ghe doo!
E lu zollem de capp on scopellott.
Vedi ch’el tend a spettasciamm el coo,
e mì sott cont on anem de lion,
e lu tonfeta! on olter scopazzon.
Ah sanguanon! A on colp de quella sort
me sont sentuu i cavij a drizzà in pee,
e se nol fudess staa che i pover mort
m’han juttaa per soa grazia a tornà indree
se no ciappi on poo d’aria, senza fall
sta voeulta foo on sparposet de cavall!


text:
Kriens
Kriens a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.31 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 26474 abitant.
El cumün de Kriens al se tröva a una altitüden de 490 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hergiswil (NW), Horw, Lüzerna (Luzern), Malters, Schwarzenberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kriens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- website of Kriens (in German)
- Kriens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kriens and Horw in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tägerig
Tägerig a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 363 abitant e una süperfiss de 3.30 km², e al se tröva a una altitüden de 396 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tägerig a l'è tacaa ai cumün de Hägglingen, Mellingen, Niederwil, Stetten, Wohlenschwil.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Tägerig in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tägerig in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carvensà
Carvensà o Colvensà, Corvensà (nòm uficiàl en italià: Calvenzano) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n chèl tòcc de la basa pianüra de la bergamasca ciamàt Géra D'Ada chèl tòcc de la média pianüra bergamasca apröf al cunfì co la pruinsa de Milà che storicàmènt l'à sèmper fai part del Ducàt de Milà e l'è mia stacc sóta la Serenisima.
El g'ha 'na popolasiù de 4 188 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,5 km² e 'na densità de popolasiù de 644 ab./km²
Calvensà l'è a 24 km de la sità e a 110 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Arsàch, Careàs, Casiràt, Misà, Treì, Ailàt (CR).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Carvensà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Scundarōla
La scundarōla 'l è 'n śōg ch'a gh'piêś fèr ai putèin quand i gh'àn soquànt post in dû 'ndèr a lughèr-es.
El règhli egl'ìn mìa cumplichèdi, tant che a scundarōla i gh'śóghen anca i putèin dimòndi cìc: un ragasōl a bśògna ch'al còunta atâc a la "pòma" o "tana" per soquànt poc tèimp, dgènd di nùmer o anca na filastróca, mèinter che i só amîg i van a lughèr-es in di post più misteriōś (mo anca dedrē a na scrâna, a và bèin 'l istès): al tèimp ed catèr-i e ciamèr-i a la tana, al dēv èser più curt ch'i n'gh'la chèven prìma lōr ed rìvèr a fer pòma; altrimèinti i vìnsen chi èter e a tè at tòca sèimper 'd stèr lè a cuntèr.
Manéri 'd dìr
(EGL) "Chi è dàint'r è dàinter, chi è fóra è fóra"[1]: a s dîś prìma 'd partìr a serchèr i ragasō lughê.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (IT) La vóś in sìm'a la Treccani.