text:
Epidemias
Ils scienziads ston sviluppar il virus da colera per pudair producir in vaccin efficazi cunter la...
«La grippa è in inimi malign – igl è difficil da la traplar en flagranti al lieu dal delict.» La...
La malsogna bovina dal tscharvèDurada: [05'01''] SF: 10vor10
L'emprim cas da la malsogna bovina dal tscharvè en Svizra surprenda l'entira Svizra e metta en...
Ils effects da la sturnadad bovina han fatg vegnir malsegira la populaziun svizra. L'Uffizi federal...
La meninghitis vala sco ina malsogna fitg contagiusa che pertutga surtut uffants e...
Il svilup dal virus da la grippa d'utschelsDurada: [02'11''] SF: Tagesschau
Il virus da la grippa d'utschels è transmissibel dad uman ad uman. Dapi ch'il virus da la grippa...
Catastrofas annunziadas – nua èn ellas restadas?Durada: [47'59''] SR DRS: DRS1
En il passà è la populaziun svizra stada confruntada cun divers privels. Èn quels vegnids...
Pandemia en la citad da TuritgDurada: [05'35''] SR DRS: Regionaljournal Zürich
Sch'i duess dar en consequenza d'ina mutaziun dal virus da la grippa d'utschels (H5N1) ina pandemia...
La malsogna da la lieunga blauaDurada: [01'16''] TSI: Telegiornale
L'emprim cas da la malsogna da la lieunga blaua en Svizra. Sco mesira da protecziun è vegnì mess en...
La contribuziun mussa il vitg paschaivel da Grimentz en il Vallais, nua che las abitantas ed ils...
La grippa vegn: l'epidemia da grippa dal 1918Durada: [03'32''] SF
In sguard retrospectiv commovent sin l'epidemia da grippa devastanta dal 1918. Bundant 800...
Genevra è la sedia d'organisaziuns internaziunalas sco l'ONU ed il CICC. Ensemen cun il mund da...
Il virus A/H1N1: panica artifiziala u privel d'ina pandemia?Durada: [07'32''] SF: Rundschau
I regia tema pervia da la grippa da portgs, il virus mortal – daventan reals ils scenaris sco quai...
Co vegnan sviluppads vaccins cunter la grippa?Durada: [04'32''] SR DRS: DRS1
Per producir in vaccin cunter la grippa dovri avunda virus da la grippa. I dat duas metodas...
Context
Ditg han grondas epidemias en l’istorgia da l’umanitad valì sco auspizis dal nausch. Ellas vegnivan acceptadas dals umans sco il chasti da Dieu e supportadas cun umilitad.
En il temp medieval per exempel carteva la glieud ch’ella vegnia deliberada da malsognas, sch’ella giaja en baselgia – quai percunter promoveva supplementarmain la derasaziun dals virus.
Ultra d’acziuns pauc effectivas (t.a. arder ervas cunter l’aria impestada) èn savens vegnidas prendidas mesiras era tuttavia raschunaivlas cunter la derasaziun da las epidemias. Uschia han ins per exempel mess ils malsauns en quarantina. Quai han ins fatg sin fundament da la scuverta che las malsognas n’èn betg pli cumparidas suenter in tschert temp. Vitgs pertutgads da la pestilenza èn schizunt vegnids barricadads dal militar.
La tschertga da meds medicinals cunter las malsognas è uschè veglia sco las malsognas contagiusas sezzas.
Trais terms impurtants d’in proceder scientific tenor la chapientscha odierna èn
- il svilup da l’emprim microscop enturn il 1632 (Antoine von Leeuwenhoek) – quel instrument ha permess da scuvrir las bacterias ed ils corpuls da sang cotschens,
- la scuverta da l’onn 1861 (Louis Pasteur) che las bacterias na sa furman betg da sasez sco er
- il svilup dal penicillin enturn il 1928 (Alexander Fleming).
Oz fa la tema d’epidemias part da noss mund globalisà. Malgrà las pussaivladads apparentamain illimitadas en ils secturs da la scienza e da la medischina, tegnan virus novs u tals ch’ins quintava d’avair sragischà en moviment l’umanitad.
Quant gronds ch’ils privels èn ozendi propi per ils umans è mintgamai fitg grev da stimar. L’interess immens da las medias per catastrofas e smanatschas – betg il davos, perquai che tals titels da sensaziun augmentan l’ediziun – difficultescha ina valitaziun realistica da la situaziun effectiva. Questa circumstanza sa lascha documentar bain a maun da las duas undas d’isteria medialas en connex cun la grippa d’utschels (2006) e cun la grippa da portgs (2009).
Ina trista realitad resta la repartiziun malgista da las resursas medicinalas sin quest mund. Uschia moran per exempel anc adina mintg’onn in milliun umans en consequenza da malaria. Las differenzas immensas tranter ils sistems da sanadad èn per finir mettain er il motiv per il different svilup d’ina epidemia entaifer ina tscherta regiun.


c: text/html

text:
Check da sanadad per automobilists pir a partir da 75 onns
- Mesemna, 13.9.2017, 11:24
Il parlament vul che automobilistas ed automobilists ston pir a partir da 75 onns ir regularmain tar il medi per in check da sanadad. Enfin ussa è la limita tar 70 onns.
L’iniziativa parlamentara ha chattà ina maioritad en omaduas chombras parlamentaras. Era il Cussegl federal sustegn la fatschenta. Cun questa midada vegnia l’atgna responsabladad dals automobilists pli passads rinforzada. Plinavant vivan senioras e seniors ozendi pli sanadaivel e sajan responsabels per pli paucs accidents.
Plirs chantuns e partidas da la sanestra èn s’exprimids cunter la midada, instanzas medicinalas, il TCS e pliras partidas burgaisas èn per la midada.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dracula's Legacy - Il fascino del male
Dracula's Legacy - Il fascino del male (Al làsat 'd Dràcula - 'L incànt dal mâł) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 2000 ad Patrick Lussier, prudót par Wes Craven. Al gh'à abû dū séguit: Dracula II: Ascension dal 2003 e Dracula III - Il testamento dal 2005.
In dal sulòna sunóra dla pelìcula i s càtan di pès heavy metal cuma Avoid the Light di Pantera, Bloodline di Slayer, The Metro di System of a Down, Break You Down di Godhead insém a Marilyn Manson e One Step Closer di Linkin Park.
Custâ sinquànta-quàtar migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà quarànta-sèt a 'l incìrca.
Sunt
Abraham Van Helsing (Christopher Plummer), faghénd finta 'd ès'r invéci al sò anvōd Matthew, 'l è 'l diretōr 'd un muśèo 'd antiquariâ a Lóndra. Cardénd che chi lò al tgnis lugâ 'n teśôr in dal caveau, la sò segretària Solina (Jennifer Esposito) la strulga 'n cōlp insém a di àtar par fargàr-'g incòsa purtànd-ag via na casa da mòrt. Mént'r i làd'r i èṅ drē a vulàr in aparéć vèrs la Luiśiàna, un vampîr quaciâ par dal sangvétuli al salta fóra da 'd lè e al i masa tut. A s trata 'd Dràcula in parsòna (Gerard Butler).
Abraham al partìs subìt par New Orleans par cumbàt'r al sò nemìg insém a 'l sò asistènt Simon Sheppard (Jonny Lee Miller).


text:
Armada ha eliminà cumandant da SI
- Sonda, 7.3.2015, 16:51
L'armada da la Siria ha tenor atgnas communicaziuns mazzà in aut cumandant da la milissa terroristica Stadi islamic. Quai saja capità durant d'attatgas ord l'aria scriva l'agentura da novitads Sana.
Il post d'observaziuns per dretgs umans en la Siria conferma las attatgas ord l'aria. En tut sajan 26 cumbattants da l’uschenumnà Stadi islamic vegnids mazzads.
Il cumandant mazzà aveva funcziunà en la regiun sco guvernatur proclamà sez per il Stadi islamic.
RR novitads 17:00


text:
Naginas reglas pli severas per deposits da duana
- Venderdi, 6.3.2015, 14:07
Il Cussegl federal desista il mument da reglas pli severas per deponer rauba en uschè numnads deposits da duana quai suenter la critica en la consultaziun.
La regenza vul dentant adattar las prescripziuns per che tals deposits pon vegnir controllads.
Cun la revisiun parziala ch'è vegnida approvada per mauns dal parlament vul il Cussegl federal eliminar differentas mancanzas e foras.
Malduvrà deposits per rauba illegala
Ils deposits da duana eran vegnids crititgads ils onns passads perquai ch'els èn vegnids malduvrads per deponer rauba illegala e per defraudar taglia u lavar daners.
RR novitads 14:00


text:
Pilsner Urquell
Plzeňský Prazdroj (IPA: [ˈpl̩.zɛɲskiː ˈprazdroj], che öl dì presapóch Sorgènt Uriginàla de la Pilsner), cunusìda però sura de töt col sò nòm todèsch Pilsner Urquell (IPA: [ˈpɪlznɐ ˈʔuːɐ̯ˌkvɛl]), l'è 'na bìra a bàsa fermentasiù en prudusiù zamò del 1842 endèla cità de Plzeň (en todèsch: Pilsen), endèla Repüblica Ceca. La vé pruducìda 'ndèl birifìcio PPAS (Plzeňský Prazdroj A.S.), el stès endóche 'ndèl 1842 — quan che 'l se ciamàa amò Bürgerlichen Brauhaus — gh'è stat enventàt el stil Pilsner.
El söcès utignìt zamò de sübet el g'ha fat sé che la ghe dàes nòm al stil de bìra che gh'è deentàt popolàr prìma 'n Germània e pò a 'n töt el mónt. El procès de prudusiù particolàr de le bìre Pilsen l'è stat en realtà quàze 'na scèlta ubligàda per i màster birér de la cità de Pilsen, per vìa de l'àiva 'n grant lezéra che i gh'ìa a dispuzisiù. Difàti, per rià a 'n leèl de acidità utimàl per vìga 'na sacarificasiù eficènte, ghe tocàa mèter en pràtica dei trüch che pò dòpo i è deentàcc la sò caraterìstica speciàl. El saùr de malt che se oté col procès de sacarificasiù l'è bilanciàt condèna bùna quantità de fiùr de luertìs de qualità Saaz che la ghe dà pò 'l tìpich aròma profumàt.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Marsch dal 1. da mars
Descripziun
Sco ch’il num di, ha quest marsch tradiziunal lieu mintga onn il 1. da mars per commemorar la revoluziun da Neuchâtel. A chaschun da quest firà, che mo ils Neuchâtelais celebreschan, sa rimnan ils abitants dal chantun Neuchâtel la damaun marvegl a Le Locle. Suenter marschan els a La Chaux-de-Fonds ed a La Vue-des-Alpes, fan in pitschen detur als vitgs Malvilliers e Valangin ed arrivan la fin finala al chastè da Neuchâtel. Quest traject da 30 kilometers absolvan ils participants vestids bel chaud per gronda part sin vias. Els suondan la via dals revoluziunaris che han stgatschà l'onn 1848 ils chastellans prussians, passa 30 onns suenter ch’il chantun da Neuchâtel è entrà en la Confederaziun svizra. La fulla sa metta en moviment pir cura ch'ella auda ils culps da murters dals chanuns da la «battaria 13» che annunzia dad aut mintga pass ch'ella fa preparond sia salva. «Plazza! Emprima culla pronta! Pitgar! Segunda culla pronta! ». Il marsch cumenza adina a las 9.00. Suenter mintga etappa survegnan las persunas che fan il marsch ina cuppina té, in toc petta da levon da Neuchâtel u ina cuppa schuppa. L'onn 1985, cur che l'usit è vegnì introducì sin iniziativa dal moderatur da radio Rémy Gogniat, han mo circa 60 persunas participà al marsch, l’onn 2011 han participà stgars 800 persunas. Il record è stà l’onn 1998 cur che var 6000 persunas han suandà tenor stimaziunsils fastizs da lur perdavants renumads a chaschun dal giubileum da 150 onns chantun Neuchâtel,.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Isabelle Lapôtre, Ariane Tripet: Il marsch commemorativ dal 1. da mars. Intervista da Rémy Gogniat, 2011 © Isabelle Lapôtre, Ariane Tripet, Rémy Gogniat
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Commémoration du 1er mars par RTN. Pas de quoi faire la Révolution. In : L’Impartial. La Chaux-de-Fonds, 2 mars 1985
La marche du siècle. Quand un canton se met en mouvement. In : L’Impartial. La Chaux-de-Fonds, 2 mars 1998
Marche du 1er mars. Modernes, les républicains prennent les tunnels. In : L’Impartial. La Chaux-de-Fonds, 2 mars 2000
Les Neuchâtelois courent. In : L’Express. Neuchâtel, 2 mars 2005
Près de 200 marcheurs ont rallié le Château depuis le Val-de-Travers. In : L’Impartial. La Chaux-de-Fonds, 2 mars 2008
Révolution actuelle. In : L’Express. Neuchâtel, 2 mars 1990
- Dossier
- Marche du 1er mars
description détaillée Ultima modificaziun: 04.01.2013
Dimensiun: 1788 kb
Tip: PDF
Il document da video selecziunà è fitg grond. I vegn recumandà da guardar el cun ina connexiun da wifi.
- Marche du 1er mars


text:
Ils auters cun nossa correspundenta Mirella Zen
- Sonda, 31.1.2015, 12:15
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 31.1.2015, 12:15, RTR
«Sul divano di ...»
«Sul divano di ...» è ina performance da lartist tessinais Silvano Repetto. Durant in onn entir è el ì per il mund enturn a tschertgar in sofa per seser giu cun il patrun e per far ina fotografia, in «selfie». El ha inscuntrà amis, parents e vischins, ma er persunalitads impurtantas da la politica, da la musica, da leconomia... sin lur sofa. Dapli da nossa correspundenta Mirella Zen.


text:
Francfòrt
Francfòrt o Francfòrt su 'l Mên (Frankfurt am Main in tedésc, a s lèś [ˈfʁaŋkfʊɐ̯t am ˈmaɪ̯n]) l'è na sità dla Germâgna ad dagnóra setsènt-mila abitànt, la quìnta più granda dal paéś dòp Berlîṅ, Ambûrg, Mònag 'd Bavéra e Culògna e la più impurtànta dla regiòṅ dl'Àssia. Miténd insém tut i cumùṅ dl'àrea metrupulìtana la riva a sinc migliòṅ e mèś 'd abitànt.
In sità a gh pasa 'l fiùm Mên e i s èṅ stablìdi lè la Banca Federàla Tedésca, la Banca Sentràla Europea e la Bórsa 'd Francfòrt, la tèrsa più impurtànta a 'l mónd cuntànd i scambi asiunàri. Dū i èṅ i giurnài stampâ chè: al Frankfurter Allgemeine Zeitung e al Frankfurter Rundschau.
Durànt la secónda guèra mundiàla i bumbardamènt i aṅ śbatû śò al 70% di palàs e praticamènt tut al sèntar stòric. Adès l'è divìśa in sédas distrét (ortsbezirke) e la pōl cuntàr fra i sò sitadèṅ su vintsèt-mila turc e quatórdas-mila itagliàṅ, cruàt e pulàc a 'l incìrca (dat dal 2014).
Al sò sìndig, da 'l 2012, 'l è al sucialìsta Peter Feldmann.
Persunàǵ ligâ a Francfòrt
- Johann Wolfgang von Goethe, filòśuf
- Carl al Plâ, imperadōr
- Anna Frank, scritōra
- Otto Hahn, chìmig Prèmi Nobel
- Henri Nestlé, imprendidōr
- Jamie Hampton, tenìsta
- Tré Cool, baterìsta di Green Day
- Andreas Möller, ex śugadōr ad fólbar


text:
Isola del Cantone
Isola del Cantone (en lìgure: L'Isöa do Canton) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 1 544 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 47,8 km² e 'na densità de popolasiù de 32 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Arquata Scrivia (AL), Busalla, Gavi (AL), Grondona (AL), Mongiardino Ligure (AL), Roccaforte Ligure (AL), Ronco Scrivia, Vobbia, Voltaggio (AL).
L'è 'l cümü piö setentriunàl de töta la Liguria, e l'è sitüàt sö l'Appenìno lìgure, en val Scrivia, endóche el torènt Vobbia el se sböta dét endèl fiöm Scrivia, a 40 km de Genova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Isola del Cantone l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alain Berset: Attenziun dals populists da dretga
- Sonda, 3.12.2016, 14:23
En ses pled al di da partida da la PS ha il cusseglier federal Alain Berset fatg attent al privel dals naziunalists.
Quels n’hajan nagina resposta per ils problems da quels che hajan pli pauc – ha ditg il cusseglier federal Alain Berset. En vista a l’elecziun da Donald Trump sco president dals Stadis Unids, ha el cità a Winston Churchill. Lez aveva ditg che l’America fetschia adina il dretg, suenter ch’ella haja empruvà or tut tschai.
Populists da la dretga considereschian tuts che sajan cunter els sco elita.
« Quai n’è betg mo postfactic, ma simplamain nunsenns. »
Alain Berset
Cusseglier federal (PS)
Els dettian da crair da discurrer en num dal pievel – e dividian el uschia. Precis la Svizra na saja betg adattada per naziunalissem. I saja numnadamain la multifariadad culturala e linguistica che fetschia da la Svizra in pajais interessant e cun in auta qualitad da viver.
RR novitads 14:00


text:
Tram
El tram (o tramvai) a l'è 'na forma de trasport publich in su rodaia, tipich, ma minga esclusiv, del trasport urban. L'è distint del treno perchè el circola a vista, quand che el treno el viaggia a segnalament.
Quell che 'l guida el tram a l'è ciamaa manetta, per via del sistema de giuda di tram de Milan che doperen 'na manetta.
Caratteristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tram a l'è sostanzialment on mezz ferroviari linger e desviluppaa per podè andà sia in sed propria sia in sed promiscua cont i alter veicol e de andà per la pupart del sò percors cont la marcia a vista.
A l'è tipicament, per via del facc de vess vincolaa, pussee capient de on autobus e de on filobus. L'è donca doperaa soratutt indova i autobus a hinn no sufficient ma ona metropolitana a l'è tropp costosa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vantagg e svantagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I vantagg principai del tram a hinn el bass inquinament local, el consumà men energia di autobus e la possibilità de fà di percors e di curv pussee strengg de quej di alter mezz de straport e l'è pussee economich de 'na metropolitana.
I svantagg inveci a hinn la rigidità del percors, che 'l pò vess no mudaa se gh'è on quaj ostacol e de 'vègh squasi semper men capacità de ona metropolitana.


text:
Cumbatter messadis d'odi en l’internet
- Glindesdi, 5.12.2016, 9:31
Ils gronds concerns d'internet duain agir pli svelt cunter messadis d'odi en la rait, quai pretenda la cumissiun da l'Uniun europeica.
Uschiglio possia l'UE era sfurzar concerns sco Facebook Twitter Google e Microsoft cun agid da leschas da vegnir activ, ha la cumissara responsabla, Vera Jourova, annunzià.
Retschertgas hajan mussà che questas firmas na sa tegnian betg avunda vid la cunvegna voluntaria suttascritta avant in mez onn. Quel prevesa che las firmas reageschan entaifer 24 uras sin messadis d'odi. Be en 40 pertschients dals cas hajan ils concerns reagì aifer quest temp. Entaifer da 48 uras vegn en las raits sozialas per pli reagì gia reagì sin 80 pertschient da tals messadis. E quai mussia ch’i saja pussaivel da cuntanscher la mira pretendida, quai ha Jourova ditg a la ‘Financial Times’.
RR novitads 09:00


text:
Nataša Zvereva
La Natal’ja Maratovna “Nataša” Zvereva (Minsk, 16 'd Avrìl dal 1971, HaTaлbя MapaToBHa ЗBepeBa in Rus) l'è stada na tenìsta dla Rùsia Biànca (e prima dl'Ugnòṅ Suviètica).
L'è cgnusùda specialmènt p'r èsar stada na śugadōra ad dópi dimóndi fòrta, avénd purtâ a cà in dla sò caréra, insém a la cumpàgna Gigi Fernández, daśdòt tìtui dal Gran Slam e utànta in tut (cun anc na mdaja ad brónś a gl'Ulimpìadi ad Barcelóna dal 1992).
Anc in singulàr l'à fat la sò part, cun quàtar turnèo vins ('l ùltim al 20 ad Śugn dal 1999 a Eastbourne, 0–6, 7–5, 6–3 a la francéśa Nathalie Tauziat) e na finàla dal Roland Garros pardùda in dal 1988 cóntar la tedésca Steffi Graf par 6-0 6-0.
L'à śmis ad śugàr in dal 2002.


text:
Canton Giüra
El Canton Giüra l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèla part nord-ocidentàl del paés. La capitàl l'è Delémont e la denominasiù uficiàla en fransés (lèngua magiuritària del cantù) l'è République et Canton du Jura.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El re de Borgògna 'l g'ha dunàt el gròs del teretóre che 'ncö 'l fùrma el Canton Giüra al vèscof de Basilea endèl an 999. La regiù l'è stàda 'n stat sovràno part del Sacro Romano Impero per de piö de otsènt agn. Dòpo 'l Tratàt de Westfalia del 1648 el Giüra el g'ha cuminciàt a ìga dei ligàm strècc co la Confederasiù Svìsera. Al Congrès de Vienna el Giüra l'è pò stat asegnàt al Canton Berna. Chèsta deciziù la g'ha proocàt fòrte malcontét. El Giüra l'ìa de lèngua franséza e de religiù catòlica, quan che 'nvéce el Canton Berna l'ìa suratöt de lèngua todèsca e de religiù protestànt. La popolasiù de la regiù del Giüra la g'ha domandàt l'endependènsa. Dòpo de 'na lòta de agn e agn, la custitüsiù l'è stàda acetàda 'ndèl 1977 e 'ndèl 1978 la spartisiù l'è deentàda uficiàla quan che 'l pòpol svìser el g'ha votàt en sò favùr. Isé, 'ndèl 1979 el Giüra l'è deentàt chèl dei vintisés dei cantù de la Confederasiù Svìsera.
Südiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Distrècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton giüra l'è dividìt en 3 distrècc:
- Delémont (Todèsch: Delsberg) - capital: Delémont
- Porrentruy (Todèsch: Pruntrut) - capital: Porrentruy
- Franches-Montagnes (Todèsch: Freiberge) - capital: Saignelégier
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cümü del Canton Giüra i è 64:
- Alle
- Basse-Allaine
- Bassecourt
- Beurnevésin
- Boécourt
- Boncourt
- Bonfol
- Bourrignon
- Bressaucourt
- Bure
- Châtillon (JU)
- Clos du Doubs
- Coeuve
- Corban
- Cornol
- Courchapoix
- Courchavon
- Courfaivre
- Courgenay
- Courrendlin
- Courroux
- Courtedoux
- Courtételle
- Damphreux
- Delémont
- Develier
- Ederswiler
- Fahy
- Fontenais
- Glovelier
- Grandfontaine
- Haute-Ajoie
- La Baroche
- La Chaux-des-Breuleux
- Lajoux (JU)
- Le Bémont (JU)
- Le Noirmont
- Les Bois
- Les Breuleux
- Les Enfers
- Les Genevez (JU)
- Lugnez
- Mervelier
- Mettembert
- Montfaucon
- Montsevelier
- Movelier
- Muriaux
- Pleigne
- Porrentruy
- Rebeuvelier
- Rocourt
- Rossemaison
- Saignelégier
- Saint-Brais
- Saulcy
- Soubey
- Soulce
- Soyhières
- Undervelier
- Vellerat
- Vendlincourt
- Vermes
- Vicques


text:
Verena Diener na candidescha betg pli
- Glindesdi, 2.2.2015, 10:54
La cussegliera dal chantuns verdliberala da Turitg, Verena Diener, sa retira da la politica. Ella na candideschia betg pli tar la elecziuns naziunalas da l'atun ha fatg a savair la politicra da 65 onns.
Diener represchenta dapi il 2007 il chantun Turitg en la chombra pitschna.
Il cusseglier naziunal Martin Bäumle duai defender il sez dals verdliberals en il cussegl dals chantuns, uschia è scrit en la communicaziun. Questa decisiun sto dentant anc vegnir acceptada da la radunanza da delegads da la partida verdliberala.
(RR novitads 11:00)


text:
Neel Jani gudogna cursa da 24 uras a Le Mans
- Dumengia, 19.6.2016, 16:28
Per il pilot da Porsche svizzer è quai ina premiera. Jani è pir il segund Svizzer che gudogna quest classicher a Le Mans.
Trais minutas avant la fin da la cursa è l’auto da Toyota cun il svizzer Sébastien Buemi ch’era en avantatg stà airi sin la guliva dal start. L’equipa da Toyota aveva atgnamain in avantatg da passa ina minuta sin l’equipa da Porsche cun Jani. Porsche surpiglia uss er la testa en il classament general
Jani è il segund Svizzer suenter Marcel Fässler che gudogna la cursa da 24 uras a Le Mans.
RR novitads 16:00


text:
par Werner Meyer
Basilea vegn considerada sco enconuschenta citad da turniers dal 13avel fin il 15avel tschientaner. Termins preferids èn ils dis da tschaiver ed ils otg da settember, l'anniversari da Maria, la protectura da la citad. Ils turniers han lieu sin il Münsterplatz, sper la chasa «Haus zur Mücke», nua che l'aristocrazia celebrescha sias festas. Ils gieus da cumbat e da chavaliers cumpiglian il turnei (cumbat en massa) e la giustra (cumbat en dus cun chaval e cun lantschas).
Fastizs archeologics dals anteriurs turniers han ins chattà en occasiun d'exchavaziuns da chastels en il conturn da Basilea. In turnier particular è il duel ch'è vegnì fatg il 1428 a pe cun pliras armas tranter in chavalier spagnol ed in chavalier basilais. Ils turniers mainan savens ad accidents. Durant temps da tensiuns politicas regia il privel ch'els sa transfurman a tumults. Al «tschaiver cun ina nauscha fin» il 1376 hai dà gronds acts da violenza che han manà a difficultads politicas a Basilea. Pervia da quels han ils turniers pudì avair lieu pli tard mo sut mesiras da segirezza massivas. L'ultim turnier a Basilea è documentà per l'onn 1491.
Lia Rumantscha (Cuira) .
, Werner : Die Turnierstadt Basel
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 19. Jahrgang 2014, Heft 1, 1 - 7.


text:
L'Assamblea federala è dividida en fracziuns e betg en partidas. Las fracziuns cumpiglian commembers da la medema partida u d'ina partida da medemas ideas. Ina fracziun n'è damai betg adina identica cun ina partida.
Per furmar ina fracziun dovri almain tschintg commembers d'in cussegl. En il Cussegl dals chantuns datti mo fracziuns informalas.
Las fracziuns èn impurtantas per la furmaziun da l'opiniun. Ellas predelibereschan fatschentas impurtantas (votaziuns, fatschentas actualas) ed emprovan da fixar posiziuns unitaras ch'ils commembers represchentan en il cussegl e vers las medias ed il public. En il Cussegl naziunal ston ins esser commember d'ina fracziun per pudair participar ad ina cumissiun.
Partidas ch'Èn represchentadas en il parlament
Statistica da las fracziuns dapi il 1912 (XLS)Midada dal format
Fracziuns da la 50avla perioda legislativa 2015 – 2019
Repartiziun en l'Assamblea federalA
Repartiziun en il Cussegl naziunal
Repartiziun en il Cussegl dals chantuns
Reparitiziun en il Cussegl naziunal ed en il Cussegl dals chantuns


text:
Adriana Chiabrando, un-a dle mej ëscritriss piemontèise d’ancheuj, a l’é nà a Bardonecia, andoa a l’ha respirà l’aria ossitan-a, ma soe rèis a son fongà ’nt la tèra dij sò cé, la Granda.
A l’ha sempe avù la passion ëd conté dë stòrie e a l’ha publicà, për Gioventura Piemontèisa, Cand a pieuv e a fà sol, Cora Berta a filava, Seeet! e la version an piemontèis d‘Ël Cit Prinsi (Le Petit Prince). Vàire dij sò scrit a resto, belavans, inédit.
A mostra Lenga e Coltura Piemontèise ant le scòle, convinta ch’i l’oma tuti ’l dovér ëd trasmëtte a nòstre masnà l’ardità pressiosa ’d nòstra tèra, dij nòstri vej e ’d nen lassé che nòstra lenga-mare, nòstre tradission e nòstra siviltà as dëstisso.
.
.
.
.


text:
Anna Stepanovna Politkovskaja (en
rüso: AHHa CTeпaHoBHa ПoлиTkoBckaя;
Nöa York,
30 de óst del
1958 -
Mósca,
7 de utùer del
2006) l'è stàda 'na giornalìsta rüsa e ativìsta per i derécc de l'òm cunusìda per la sò upuzisiù a la guèra 'n
Cecénia e al presidènt de la
Rüsia
Vladimir Putin.
[1]
La Politkovskaja la s'è fàda 'n nóm coi sò reportàge sùra la Cecénia, endóche divèrsi giornalìsti e lauradùr umanitàre i è stacc sequestràcc e facc fò. 'Na ólta pò a lé l'è stàda arestàda e pò fàda ogèt de na simulasiù de ezecusiù de la part dei militàr rüsi.
'N ótra ólta, endèl setèmber del
2004, quan che gh'ìa 'n bal la crìzi dei ostàgi de
Beslan, entàt che l'ìa söl aparèchio per nà a Beslan, l'è stàda mal e la g'ha pirdìt conoscènsa. L'aparèchio el g'ha duzìt turnà 'ndré per dàga socórs. I dutùr i è mai stacc bù de spiegà 'l malùr ma 'n tacc i pènsa che la sàpe stàda 'nvelenàda, però lé l'è scampàda e l'è nàda 'n nacc a fà informasiù.
La g'ha scriìt divèrsi lìber, tat sùra la guèra 'n Cecénia come sùra la Rüsia de Putin e la g'ha risiìt divèrsi prémi 'ntenasiunài.
Ai
7 de utùer del
2006, Anna Politkovskaja la vé copàda 'ndèl ascensùr de la sò cà, entàt che l'ìa dré a rientrà. La sò mórt la g'ha mitìt en müimènt divèrse persùne e organizasiù en Rüsia e 'ndèl mónt, per fà sé che le circostànse de l'omicìdio le vignìes ciarìde prìma pusìbol.


text:
Germanwings: Segirà DNA da 78 unfrendas
- Dumengia, 29.3.2015, 17:17
Suenter la disgrazia d'aviun en las Alps franzosas, han ils investigaders segirà fin uss la DNA da 78 passagiers.
Questas emprovas duain gidar d'identifitgar ils morts cun cumparegliar ellas cun confamigliars. Quai ha la procura publica da Marseille communitgà.
Anc adina betg chattà han ins la segunda black-box che duai dar ulteriur scleriment davart la crudada.
Plinavant vegn realisada ina via champestra al lieu da l'accident per avair access cun vehichels. Fin uss è il territori mo cuntanschibel cun helicopters u a pè. L'aviun da la societad Germanwings cun 150 persunas a bord era crudà giu il mardi.
RR novitads 18:00


text:
Armin
meinafatschenta, proprietari stampadur d'offset, planisader da marketing, econom da menaschi, EMBA
La veta ei quei che ti fas ordlunder. Quei vala era pil temps liber. Tuttina nua che ti eis, tgei che ti has e cun tgi che ti fas ei.
Sch’el fuss ina maschina da stampar, luvrass el silmeins en duas squadras ina suenter l’autra, mirass sez per las incumbensas, ils texts, las graficas ed ils maletgs, s’occupass dall’elavuraziun finala e dalla furniziun e vendess era aunc tut sez – in interprendider cun tgierp ed olma!


text:
Novas sancziuns da l’UE na van betg en vigur
- Glindesdi, 9.2.2015, 16:04
Ils ministers da l’exteriur da l'UE han decis da betg laschar entrar en vigur las novas sancziuns cunter ils separatists pro-russ ed il politichers russ. La raschun è l'iniziativa da pasch da la Germania e la Frantscha.
Uschia duain vegnir augmentadas las schanzas per in success da l'inscunter suprem da crisa la mesemna a Minsk. La decisiun dals ministers da l'exteriur prevesa dentant che las sancziuns entran en vigur automaticamain il glindesdi proxim.
RR novitads 16:00


text:
Auto croda 20 meters d'ina spunda giu
- Gievgia, 5.3.2015, 18:55
A Maladers hai dà in accident cun auto la gievgia suentermezdi. In pèr dal chantun Tessin charrava sin la via dal Scanvetg ch'era cuverta cun naiv.
En ina storta da manaivel da la fermada da posta a Malix è l'auto glischnà, rut tras ina saiv ed è crudà 20 meters d'ina spunda giu. Sco quai che la polizia communitgescha hajan las duas persunas pudì bandunar l'auto senza blessuras.
L'auto è vegnì donnegià dal tut. Durant che l'auto è vegnì salvà ha la polizia stuì serrar la via dal Scanvetg per mes'ura.
RR novitads 20:00


text:
Dretgira na vul betg persequitar tesa da suicidi
- Mesemna, 25.3.2015, 11:10
La Dretgira chantunala dal Vallais ha refusà in recurs da confamigliars da las unfrendas da l'accident da bus a Sierre dal mars 2012.
La Dretgira na vul betg persequitar enavant la tesa d'in suicidi eventual dal chauffeur da bus. Questa tesa na possia er betg manar ad ina sentenzia perquai ch'il chauffeur saja medemamain mort durant l'accident. La dretgira na vul er betg reconstruir l'accident, er quai era vegnì pretendì d'ina gruppa da geniturs.
Accident da bus
Avant trais onns era in bus da la Belgia siglì en la paraid d'in tunnel datiers da Sierre. 28 persunas eran mortas, tranter quellas 22 uffants ch’eran sin viadi a chasa d’in camp da skis.
RR novitads 11:00


text:
President da la PCD lauda colliaziun dals burgais
- Sonda, 28.3.2015, 17:31
Il president dals cristiandemocrats, Christophe Darbellay è persvadì dal pachet da mesiras che las partidas burgaisas PCD, PLD e PPS han preschentà quest'emna per rinforzar il lieu d'economia svizzer.
Meglras cundiziuns per la Svizra sajan indispensablas, ha Darbellay ditg en la «Samstagsrundschau» da radio SRF. Da l'autra vart ha el concedì che la PCD na saja betg vegnida da persvader las ulteriuras partidas burgaisas per in cler GEA a la via bilaterala cun l'UE. Schizunt la PLD na veglia betg discurrer surlonder avant las elecziuns.
Las schanzas d’elecziun da la PCD vesa Darbellay sco intactas, malgrà ina situaziun da partenza difficila. Il potenzial saja grond. Simpatisants stoppian dentant vegnir mobilisads meglier.
RR novitads 17:00


text:
Cussegl grond è per dapli barat da linguas
- Mardi, 8.12.2015, 18:34
Las scolas en il Grischun da tuts livels duain far dapli barats linguistics. Il Cussegl grond ha surdà cun 63 cunter 30 vuschs ina incarica en quest senn. Il chantun duai elavurar in concept che promova il barat linguistic.
Da preschent vegnian las purschidas da barats linguistics betg nizzegiads bain. Da 60‘000 francs budgetads per da quellas purschidas, sajan per exempel per l’onn 2014 vegnids nizzegiads be 31‘000 francs. Quai ha detg il schef dal departament d’educaziun Martin Jäger durant la debatta dal parlament grischun. En l’ordinaziun da linguas chantunala vegn definì ch’il chantun sustegna quella purschida cun 90 francs il di per scolar.
Betg dapli custs al chantun
Il concept duai sa basar sin purschidas gia existentas. Quellas duain dentant vegnir fatgas pli attractivas, sco la socialdemocrata da Cuira Locher Benguerel ha ditg durant la debatta. Dapli custs na duain betg resultar al chantun.
RR novitads 20:00


text:
Giusta n meis dò la proiezion de gran suzess portèda dant te l’Università de Parma ai 11 de otober, l straordenèr docufilm “Missus” ruarà ence tel raion ladin: l vegnarà portà dant a Soraga, te La Gran Ciasa, en sabeda ai 11 de november, da les 20.30.
La possibilità de veder chest emportant document storich e linguistich ence tel raion ladin é ruèda tel chèder del “Missus Tour”, te chel che Glesie Furlane à portà l film fora per duta la Tèlia e soraldut ti lesc olache vif mendranzes linguistiches. Per l raion ladin la proponeta é stata touta sù da l’Union di Ladins de Fascia e da l’Istitut Cultural “majon di fascegn”. Ma de che se tratel avisa?
“Missus”, l film
L film “Missus”, opera del regist Massimo Garlatti-Costa (www.missusfilm.com) l documentea la batalies di preves de Glesie Furlane per la messa tel lengaz furlan.
Dut pea via ai 28 de aost del 1974, canche l Piscop de l’arcidiozesa de Udin l’envìa duc i preves de la Ciarnia a zelebrèr na messa adum te la veiora Pieif mère de Sèn Piere de Zui (Zuglio). I preves, duc furlegn, domana de poder ofizièr per “marilenghe” e a la resposta negativa del Piscop i scrif na letra recordan la parabola del Bon Pèster che chiama sia feides per inom e pech dant dal scomenz i consegna chest document zenza tor pèrt a la zelebrazion.
Da chest at de protesta, unich e straordenèr, nasc Glesie Furlane, n grop de cristiegn e furlegn che travers studies e documentazions chier de jir ite te sia reijes culturèles e religiouses, e pea via n percors de rivendicazion che no à amò troà resposta. Anter i inomes de Glesie Furlane troon l preve e professor Checo Placerean (1920-1986), a chel che l’é dedicà l’Istitut Ladin Furlan, pre Toni Beline e n muie de etres, fin a monsegnor Roberto Bertossi, piovan de Vencion e anchecondì president de Glesie Furlane.
“Missus” conta apontin chesta storia di preves de Glesie Furlane, la Gejia di furlegn, e sia batalia dì per dì per tegnir vif si lengaz.
L’inom del film vegn da n rit musical tradizionèl che vegn amò ciantà tel Friul tel temp da Nadèl, con etres ric veiores che fona sia reijes tel calandèr liturgich del Patriarcat de Aquileia, de chel che ence i ladins fajea pèrt con la Diozesa de Sabion-Persenon enscin a l’an 798.
L documentarie é stat finanzià ence da l’ARLEF (Agjenzie Regjonâl pe Lenghe Furlane) e dal Fondo Regional per l'Audiovisif del FVG; l’é per furlan e l’à i sot titoi tant per talian che per ingleis per poder ruèr tel zircuit nazionèl e internazionèl.
L “Missus Tour”
L film “Missus” é stat portà stroz per la Tèlia da chest istà en colaborazions con la sociazion LeM Italia (Lengac del Mediteran) e con desvaliva Universitèdes, ruan te la comunanzes grica del Salento, arbëreshë de Calabria e Sizilia e francoprovenzal de la Puglia.
La proiezion te l’Università de Parma se à vadagnà ence l’atenzion del Corriere della Sera e l’à abù l’aprijiament del dozent de linguistica Davide Astori che l’à sotrissà l’emportanza de chest film, apede che a livel cultural en general, te sie setor de competenza soraldut per entener la dinamiches linguistiches e soziolinguistiches de la mendranzes, prejentèdes te chest film a na vida dassen straordenèra. Gran ence l’enteress da pèrt del publich, che no lascèa più ló de fèr domanes, e grana l’emozion del president de Glesie Furlane pre Roberto Bertossi tel veder l’enteress de la joena generazions per chesta batalies.
La proiezion te Fascia l’é la soula ocajion che vegn metuda dant per duc i ladins de veder chest document de gran emportanza, che met apede la valuta storica e linguistica con n gran empat emotif.
Dò la tapes te nosc raion l tour jirà inant ti raions de lengaz ozitan del Piemont e te la Sardegna per ruèr en ùltima “a cèsa” tel Friul tel temp de l’Avent, apontin canche vegn ciantà l Missus.


text:
Îsla ed Franza
Artéccol in dialètt mudnés
L'Îsla ed Franza (Isola di Francia o Île-de-France in itagliàn e in francés) l'è una regiòn ed la Franza setentriunêla. L'è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l'è Parì, che l'è anc la capitèla dal paés. Èter sitê importanti i én Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versàil (en francés Versailles).
Economìa[modifica | mudéfica la surzéia]
In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.


text:
Netanjahu tuttina per schliaziun da dus stadis
- Venderdi, 20.3.2015, 9:06
Il primminister, Benjamin Netanjahu è puspè sa distanzià da ses na ad ina schliaziun da dus stadis cun ils Palestinais.
Natanjahu haja ditg en discurs suenter sia reelecziun ch'el na sa sentia betg s'obligà pli ditg a questa schliaziun, ha ditg in pledader american. Quai muntia ch'els stoppian valitar da nov lur posiziun en questa chaussa.
En il cussegl da segirezza da l'ONU eviteschan ils Stadis Unids adina puspè resoluziuns criticas envers l'Israel.


text:
Olginaa
Olginaa (nom ufizial in italian Olginate) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 7 001 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 7,9 km² e ona densità de 886 ab./km².
Olginaa el se troeuva in su i spond i spond del lagh omònim, lagh che 'l nass del cors del fiumm Adda, appena sortii del pussee important Lagh de Lecch.
Olginaa inoltra on temp l'occupava on territòri pussee grand, che 'l comprendeva anca in comun de Garlaa e de Valgreghentin.
In 'sto paes hinn nassuu el còmich Antonio Albanese, el vescov Cesare Orsenigo e 'l giugador de basket Angelo Gilardi.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Olginaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cusy
Cusy l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Alby-sur-Chéran, del circondàre (arrondissement) de Annecy e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 1 783 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17,43 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 420 méter a 'na altèsa màsima de 1365 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Les Adrets
Les Adrets l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Goncelin, del circondàre (arrondissement) de Grenoble e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 914 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 560 méter a 'na altèsa màsima de 2440 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Les Adrets l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ingredient
7 oeuv intregh
2 ross de l’oeuv
300 gr de farina
100 gr de butter
1 bustina de vanillina
1 ciccinin de saa
½ bustina de levaa per dolz
100 gr de zuccher
¼ de latt
La pèll de limon grattada
1 lt de òli de melgon
Comincèmm col mètt in d’ona cazziroeula el latt, la vanillina, el zuccher, la pèll de limon grattada, on ciccinin de saa, el butter e rugà ben ben e quand el latt el tacca a buì giontigh la farina e el levaa, che avevon in precedenza mes’ciaa insèma, smorzèmm el foeugh e impastèmm polito cont on “mini-pimer”.
Quand l’impast l’è omogèni pizzèmm anmò el foeugh con la fiamma bassa e poeu andèmm avanti a rugà fin quand in sul fond de la cazziroeula se forma ona spece de patina bianca, quèst l’è el segnal ch’el nòster impast l’è pront.
Adèss occor giontagh prima i duu ross de oeuv e poeu a vun, a vun i sètt oeuv; lassèmm sfregì on moment l’impast e intanta preparom a part ona padèlla con denter l’òli; quand quèst el sarà sui 160 gradi, mettèmm in de l’òli mèzz cuggiaa a la vòlta de impast.
Cerchèmm de fann ses ò sètt a la vòlta e ògni tant girèmm cont on cuggiaa de lègn i tortèi in de l’òli. Quand hinn ben indoraa ciappon el cazzuu quèll cont i bus e tirom foeura da l’òli i tortèi che mettarèmm a sugà su on foeuj de carta de cusina. Intrattant in ona terrina, indoe avrèmm mettuu del zuccher, ghe fasèmm pirlà denter i tortèi, ècco adèss hinn bèi cald e pront de mangià.
Bon appetitt.


text:
Lo squartatore di Los Angeles
Lo squartatore di Los Angeles (Al scvartadōr ad Los Angeles) 'l è 'n film ad scarésa dal 1978 ad Dennis Donnelly.
In dal 2003 al regìsta Tobe Hooper 'l à girâ 'n arfacimènt ad cla pelìcula chè ciamâ La casa dei massacri.
Sunt
'N óm vistî 'd négar, pasànd p'r al stradi 'd Los Angeles, al véd na ragàsa ciamàda Kathy far 'n incidènt in màchina e murìr. Subìt dòp chi lò al và a cà dla sgnōra Andrews (Faith McSwain), na dóna puòsa ch'la stà in un cundumìni 'd pruprietà ad Vance Kingsley (Cameron Mitchell), e al la masa druànd un tràpan tirâ fóra da la sò caséta di atrés, pò al s mét in cô 'n pasamuntàgna prima 'd andàr via.
Al sergînt Cameron (Don Diamond) e 'l detective Jamison (Tim Donnelly) i tàc'n a far dgl'indàśin ma 'l manìac al culpìs incóra, prima masànd la Debbie (Marciee Drake) cun na martlìna e pò la pòvra Maria (Evelyn Guerrero), ch'la pasàva da 'd lè, c'n un casavîd. Al dè dòp 'l è 'l tùran dla Dee Ann (Kelly Nichols), cupàda cun na pistòla spara-ciòld parchè la fava tròp la purcùsa in dla sò vasca da bagn esénd ch'la s masturbàva méntar la s lavàva in dla sćiùma. Cla sira lè 'l óm al rapìs la Laurie Ballard (Pamelyn Ferdin), na ragasōla 'd quìnd'ś an ch'la viṿ in cal quartēr lè in dla val ad San Fernànd insém a sò màdar Joanne (Aneta Corsaut) e a sò fradèl Joey (Nicolas Beauvy).
Joey al s dà da far da par lò par pascàr sò surèla anc parchè Jamison al n créd briśa ch'la sia stada rapìda. Dand 'n òć a 'n apartamènt 'd una dal vitmi, al ragàs al gh cata dèntar Kent (Wesley Eure), anvōd dal sgnōr Kingsley e cuśèṅ dla Kathy esénd lē sò fiōla. Kent al s cata lè par cònt ad sò sîṅ par pulìr i mur e i tapē da tut al sànguv stramnâ in gir acsè da psēr dar in afìt gl'apartamènt lasâ lìbar.
Joey al vîṅ a savēr ch'al sasèṅ 'l è Vance in parsòna dòp avēr catâ i sò atrés da marangòṅ in dal sò garàǵ ma purtròp al n fà minga in tèmp a liberàr la Laurie, tgnuda ligàda a lèt in dla cambra dla Kathy e tratàda cuma s'la fus lē dabòṅ da 'l manìac, parchè Kent 'l al masa dand-ag fōg.


text:
Didier Burkhalter ha manegià ch'ils giuvenils sajan responsabels per il mund da damaun. El haja confidenza en lur creativitad, energia, intelligenza, il dialog e soluziuns cooperativas.
In parlament da giuventetgna saja in scola pratica en chaussa naziunalitad e part d'ina cultura politica. Tenor Burkhalter enritgeschan ils giuvenils la debatta politica entras surpigliar responsabladad per l'avegnir. Responsabladad saja in element central da la politica, uschia il minister da l'exteriur.
La sessiun dal Parlament europeic da giuvenils a Laax cuzza anc enfin dumengia proxima. A Laax en sa radunads 300 giuvenils da 40 pajais per la 83avla sessiun da giuventetgna.
RR novitads 18:00


text:
E-Mobilità
E-mobilità
La tendenza es e-mobilità. Adüna daplü umans pensan -pervia da las consequenzas da la müdada dal clima- ecologic. Quai eir sül chomp da la mobilità. La EE-Energia Engiadina as fa pronta per l’avegnir insistent e realisescha insembel cun partenaris üna infrastructura per chargiar autos. Pel mumaint manain nus duos staziuns sün plazzas publicas a Scuol. Il böt es da furnir la e-mobilità in tuot nos territori da provedimaint.
Autos electrics sun fich efficiaints e cun pitschnas emissiuns. Nus spordschain pro las püttas da tancar be forz’electrica prodota cun forza idraulica da nossa regiun.
Ost-mobil.ch – Uossa müdar sün mobilità electrica!
Ulteriuras infuormaziuns sun sülla pagina tudais-cha!
Uossa registrar!
Rait da chargiar Ost-Mobil


text:
Imper Bizantin
L'Imper Bizantin (nom dovrad dai storeg modern per indiçar l'Imper Roman d'Orient) l'è stait la continuazion de l'Imper Roman ind la zona orientala, con capital Costantinopel, a partir da la Tarda Antigitaa e in tœt ol Medioevo. L'Imper l'ha resistid ai invasion del V secol e a la fin de la part ocidentala, e l'è durad circa mella agn, fina a la conquista otomana de la capital ind el 1453.
I ajetiv "Bizantin" e "Oriental" i è di termen creads dai storeg dopo la fin de l'Imper. I so citadin i dovrava ol nom "Imper Roman" (in grec: Baσιλeίa tῶv Ῥwuaίwv, trasliterazion: Basileia tôn Rhōmaiōn; in latin Imperium Romanorum) o "Romania" (grec: Ῥwuavίa), e i sa faxiva ciamar "Roman" o, in grec, "Romei" (Ῥwuaῖoς).
Cronolojia essenziala[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 330 Costantinopel nœva capital de l'Imper.
- 395 Mort del Teodosi I e fin de l'unitaa de l'Imper, qe l'è dividid intra l'Arcadi (prim fiœl del Teodosi, part oriental) e l'Onori (Ocidental) .
- 527 Ol Justinian I l'è imperador.
- 532 Revolta de Nika.
- 533-554 Campagne militar del Justinian I: al descaça vià i Vandai dal Nordafriga, al conquista part de la Spagna, e a la fin conquista anc l'Italia despò de la guerra gotega
- 565 Mort del Justinian I.
- 568-628 L'imperador Eracli I al destrus l'esercet sasanide e al fà deventar la Persia un stat tributare.
- 634-641 I Arab i conquista i province orientai de l'Imper.
- 730-787 Period iconoclasta.
- 843-1057 Regn de la Dinastia macedona.
- 1002-1018 Ol Basili II al taca i Bulgar, e, grazie a una granda vitoria, al reporta la frontiera de l'Imper al Danubi.
- 1054 Cisma d'Orient.
- 1071 Ol Roman IV l'è vencid dei Seljuqids ind la bataia de Manzicerta: qesta fraca la met fin a la dominazion de l'Anatolia da part dei Bizantin.
- 1097 Bizantin e croxads i riconquista Nicea.
- 1186 I Bulgar i se revolta e i fonda un nœv regn.
- 1204 La conquista de Costantinopel de part dei croxads e la creazion de l'Imper Latin i porta a la desligazion dei domini bizantin intra l'Imper de Nicea, l'Imper de Trebisonda e il Despotad d'Epir.
- 1261 Costantinopel l'è riconquistada de l'imperador bizantin Miqel Paleolog.
- 1331 Borlada de Nicea.
- 1354 I Otomagn i passa ol Dardanei e i riva in Europa.
- 1402 I Otomagn i è vencids del Tamerlan aprœv a Ankara.
- 1422 I Otomagn i assedia Costantinopel.
- 1444 Vitoria dei Otoman a Varna contra un esercet croxad.
- 1452 Un olter tentativ de reunificazion dei ciexe.
- 1453 Borlada de Costantinopel e fin de l'Imper.
- 1460 Borlada de Mistra, col despotad de Morea.
- 1461 Borlada de Trebisonda, capital de l'Imper de Trebisonda, governads de la dinastia dei Comnen.
- 1472 Matrimone de Ivan III de Russia e Sofia Paleolog: Mosca la deventa insé la Terza Roma.
Riferiments[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Impero Bizantino ind la Treccani
- (IT) Impero Bizantino ind el Zanichelli
- (IT) Warren Treagold, Storia di Bisanzio, Bologna, Società editrice il Mulino, 2005, ISBN 978-88-15-13102-7.


text:
La dretgira d'appellaziun ha refusà il recurs da la regenza americana. Quella aveva fatg recurs cunter la decisiun d'in derschader da Seattle che aveva decis da metter ord funcziun il decret da Trump che aveva scumandà a persunas da set pajais muslims d'entrar en ils Stadis Unids – era cun visums valaivels.
La dretgira da Seattle aveva decidì che quai na saja betg legitim. Il decret mettia nà tuttas persunas muslimas sco terrorists. Quai na saja betg legitm. Cunquai che la dretgira ha refusà il recurs da la regenza americana ha ella dà raschun a la dretgira da Seattle.
Dapi la sonda pon persunas dals set pajais pertutgads dal decret puspè entrar en ils Stadis Unids sch'els han in visum valaivel.
RR novitads 11:00


text:
En sia carriera ha Arsène Wenger gudagnà trais giadas il titel da campiun englais, mintgamai set giadas il FA-Cup ed il super-cup ed è sa qualifitgà 20 giadas en seria per la Championsleague.
L'onn passà era Wenger dentant vegnì crititgà adina pli fitg. Per l'emprima giada dapi la stagiun 1997/98 n'è il club betg sa qualifitgà per la Champions League. Era questa stagiun na vesi anc betg or sco sche la qualificaziun gartegiass. En la liga è Arsenal London sin il sisavel plaz ed i mancan 14 puncts sin il grond rival da la citad Tottenham Hotspur.
RR novitads 11:00


text:
Part 2 - Preambol
Preambol
Adess ve cunte su la tremenda bataia e i faits qe i è sucedids a Romaneng tants agn fa per le brœte intenzion del grand Lorenz Anguillara. Lu l’era el comandant de l’esercit venezian a Crema, e al s’era metid ind el coo de assaltar el castell de Romaneng qe, in confront a le forze qe al g’hiva lu, l’era prope picinin: defait a Romaneng g’era poc armaments e soldads.
Ma la bravura a combater e la granda sperienza del Bassian Piat e de la jent de Romaneng i è staits assee per resistir a un assaltament compagn. A la fin de la storia, i cativ proposits del Lorenz, i è servids a nigot per lu. El Jerolem Zardin, un om istruid qe l’era anc pò el dotor del pais, l’è stait bon de mandar via da le mura del castell tœte le s’cere de soldads qe el Lorenz l’era riessid a meter su insema per el so complot.
O glorios San Jorj, té qe ta seet el protetor de la nosta Patria e qe ta comandet l’esercit del Signor, ven qé de banda de num! Vœtom a desmentegar-s miga dei fœg de la guerra, smorzads da la to forza celesta e da la potenza de San Paol!
A la fin de la bataia, i è staits i noster nemix qe i g’ha perdid, e la jent de Romaneng la g’ha podid alzar su a’l ciel el stendard de la vitoria !


text:
Il podest
- Nicholas Goepper (USA)
- Andri Ragettli (SUI)
- James Woods (GBR)
Grazia a quest segund plaz ha Ragettli segirà la culla da cristal sco victur dal classament general. Il giuven da Flem ha gudagnà gia la segunda giada questa culla suenter il 2016.
Adina sin il podest
Andri Ragettli è stà tar tut las tschintg cumpetiziuns da la cuppa mundiala, nua ch’el è stà da la partida sin il podest. A Snowmass en ils Stadis Unids è el perfin stà sisum dal tut. Ils gieus olimpics a Pyeonchang percunter èn stads ina dischillusiun. Là è el vegnì settavel.
RR novitads 15:00


text:
Buś négar
Un buś négar l'è na regiòṅ dal spasitèmp c'n un camp gravitasiunàł acsè fòrt che gnint da 'l sò intéran a pōl saltàr fóra, gnanc la luś. La śveltésa 'd fuga da 'n buś négar la gh'arév da èsar più granda dla śveltésa dla luś ma qvést chè 'l è 'n quèl impusìbil parchè 'l è 'n lìmit ch'a n s pōl minga pasàr dònca gnanc na partisèla 'd matèria o 'd energìa la pōl śluntanàr-as da 'n buś négar. Gl'ugèt celèst ch'i gh'ìsan da pasàr-ag davśèṅ i èṅ tirâ dènt'r a 'l buś négar par via dla sò masa dimóndi élta.
I buś négar i s fórman dal vòlti quànd na stéla la mōr e la matèria, invéci 'd èsar sparpajàda via, la s mùcia sù in dal sò sèntar. La superfìsi dal buś, ciamàda anc uriśònt di evènt, 'l è 'l cunfîṅ estéran 'd in dua la matèria la taca a ès'r aspiràda dèntar par via dla fòrsa 'd gravità. A s créd ch'in tut al galàsi a gh sia almànc un buś négar.
Al tèrmin „buś négar“ 'l è stâ invintâ da 'l fìśig John Archibald Wheeler méntar prima a s dascurìva 'd „stéla scura“ (dark star) o 'd „stéla négra“ (black star).
Al categurìi di buś négar i èṅ quàtar a secónda ad quànt l'è granda la sò masa: sùper-cumpàt (da 'n migliòṅ a 'n migliàrd ad vòlti qvéla dal Sōl e 'n raǵ da 0,001 a 400 UA), ad masa mèdia (mila vòlti qvéla dal Sōl e 'n raǵ cuma qvél dla Tèra), stelàr (da tri a trénta vòlti qvéla dal Sōl e 'n raǵ ad trénta km a 'l incìrca) e cic (cuma qvéla dla Luna e 'n raǵ 'd un dècim ad mm a 'l incìrca).


text:
El ha gia vis il buc chavriel davent da la chamona da chatscha, ensemen cun ina chaura chavriel e dus ansiels. Uschia haja el immediat fatg in plan, prendì la buis en maun e saja ì en il dretg lieu. Bun duas uras ha el spetgà, avant ch’el ha pudì sajettar il furtget dad in onn.
La chatscha ha da far cun cletg. In onn po in sajettar, in auter onn in auter.
Ursin Decurtins ha gia dà la davosa buccada al chavriel. En quest mument haja el engrazià, ch'el haja dastgà prender quest animal ord la natira. El haja sentì plaschair da la preda, dentant era respect envers l'animal.
Prender ora l'animal è per Ursin Decurtins nagin problem. Quai haja el emprendì gia avant ch'el dastgava ir a chatscha. Il dir vegnia el a parter la saira cun ils collegas da la gruppa da chatscha.
RR actualitad 06:00


text:
Carlo Goldoni
El Carlo Goldoni (Venezia, 25 de febrar del 1707 – Paris, 6 de febrar del 1793) l'è staa 'n drammaturgh e scrittor veneto. L'è consideraa vun di pader del teater e de la commedia moderna e la sò fama la vegn di sò oeuver in lengua italiana e in lengua veneta.
L'ha sostanzialment reformaa el teater de commedia, prima basaa in su l'improvvisazion. Lu l'ha mittuu el copion e la centralità de l'autor sora de l'attor, che 'l gh'ha el roeul de interpretà.
La sò oeuvra pussee considerada in la letteradura italiana l'è La locandiera. Per la letteradura veneta l'è assee important I rusteghi.


text:
Lengua italiana
L'italian o, de spess in Lombard Oriental taià (nòmm nativ: Italiano), o anca toscan l'è ona lengua latina moderna. L'italian l'è anca, in d'on quaj canton, ona lengua franca, perchè i sò parlant parlen anca lengov different e i doperen l'italian domà per parlà con i gent forest, ma l'era ona situazion pussee spantegaa in del secol quell de 19-20, perchè poeu i politegh de genocidi lenguistegh del Stat italian han portaa la noeuva lengua a la pupart di italian. L'italian l'è lengua offizzial de l'Italia, de San Marin, de la Svizzera (insema al franzes, al todesch e al romanc) e de la Citaa del Vatican (insema al latin). L'è lengua offizzial in Istria insema al Croatt e al Sloven. L'è parlada anca in del Principaa de Monaco, a Malta, in Corsica, a Nizza e provincia, e minga tropp in Albania, Tunisia e in Libia. I so dialet de spess hinn influenzaa da vari lengov regional e local parlaa in 'sti teritori chì.
Stòria[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua italiana la vegn del dialett fiorentin del Toscan del XIV secol. A l'è pròpri duranta sto temp chì che l'è nassuda la literadura toscana, eree de quèlla siciliana (che l'è staa el primm volgar italian dopraa dij poeta). Hinn staa di autor comè Bonagiunta Orbicciani de Lucca e Guidon d'Arezz in d'on primm moment e poeu quij de la scoeura del Dolz Stil Noeuv a fà diventà el Toscan la lengua literaria pussee importanta de la penisola. El pussee grand autor del temp l'è staa el Dant Alighiee, seguii del poetta Franzesch Petrarca e del scrittor Gioann Boccaccio. Duranta el Renassiment e in di secol dòpo, tucc i autor italian scriveven o in latin o cont el Toscan di quij trii litteraa. Donca se pò dì che l'Italian medieval l'è restaa in vida a longh (basta pensà a quij che in ann vesinn scriveven anmò degl'impiegati, de', allor che etc.).


text:
Mulecula
General[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In chimica, una mulecula l'è la part püssee piscinina de un cumpost che la mantegn i so prupietà; una mulecula l'è dunca furmada da atum ligaa.
Una prupietà impurtanta di mulecul l'è la so furmüla empiriga, che la descriv la prupurziun che gh'è tra i so atum custitüent; per esempi, l'aqua (H2O) la gh'ha un atum de ussigen e dü de idrogen.
El cuncet de mulecula l'è staa metüü in pè per prim dal scenziaa italian Amedeo Avogadro, in del 1811.
Ligam in di mulecul[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In d'una mulecula, se pö imaginà che i urbitai di diferent atum se meten insema, fin a furmà un ünegh urbital bel gross, ch'el tegn dent tüt i atum de la mulecula; a segunda de la diferenza de eletru-negatività di atum che furmen la mulecula, el ligam el sarà pür, u el gh'avarà una pularizaziun.
Asca quei tra i so atum, i mulecul gh'hann, de solit, anca di ligamm tra de lur; tra i principai a gh'hinn:
Quij ligam intramulecular chi hinn suvent impurtant per i efett in sü i pünt de bülizziun u la sulübilità.


text:
Dumènica
Artécol in dialèt arzân
La Dumènica (Domenica in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr' al Sâbet e al Lunedé.
In Europa e in Amèrica latèina l'é cunsidrê l'ltem dé ed la stmâna, int i Stêt Unî, in Giapòun e in Braşîl invēci l'é cunsidrê al prém.
Préma 'd l' arîv dal Cristianèişem, sté giōren ché al cumbinêva cun al dies solis, oséia al "giōren da Sōl in unōr dal dio Sol Invictus. Incòra incō sté nòm al 's e-tgnû da cât int al légnvi tedèschi cme int l'inglèiş Sunday, o int al tedèsch Sonntag.
Indice
Urégin ed l'arpûns ed la dumènica[modifica | mudéfica la surzéia]
L'arpûns ed la dumènica an gh'à mia 'n' urégin pagâna mó cristiâna. Al 7 ed mêrs dal 321 l'imperadōr Costantino (che alōra l'ēra un inscrét al Sol Invictus al 's é pó batşê in pûnt ed môrt, a la fîn al dvèinta cristiân) al decrēta che 'l prém dé 'd la stmâna (al giōren dal Sōl, dies Solis) al duvîva èser dedichê a l'arpûns perché la cēşa préma ed ló fîn dal tèimp ed j apôstel la rispetêva la dumènica.
La religiòun dal Sol Invictus l'é armêşa 'd môda fîn al famōş decrēt ed Tessalonica ed Teodosio II dal 27 ed fervêr, dōve l'imperadōr al decéd che l'ónoca religiòun de stêt l'ēra al Cristianèişem, al mèt al bând e al ciâpa ed mîra ògni êtra religiòun.
Per còsta ragiòun, al 3 ed novèmber 383 al dies Solis al câmbia nòm in dies dominicus (Giōren dal Sgnōr) e in cla fōrma ché l'é rivê fîn a nuêter.
Significhêt int la religiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al Cristianèişem la dumènica l'é dedichêda a la religiòun.
Int la religiòun catôlica a 's arcôrda la Risuresiòun ed Crést (Marco 16,2; Luca 24,1; Giovanni 20,1) e a vîn santifichê la dumènica cun la partecipasiòun a la Cumeniòun e a l'arpûns dal lavōr. Tóti 'l dumènichi în giōren ed precèt.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Dumènica
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Domenica trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas chauras «linguisticas» or da la muntanera dals pleds – u cun auters pleds: mias «top tschintg» locuziuns cun chauras. Bavradas da la funtauna dal DRG.
1. tuppa chaura
Èsi insumma adequat da duvrar «ti tuppa chaura» per descriver ina persuna (per ordinari ina femna) main dotada cun intelligenza? Ils Engiadinais (refurmads) han almain l’opziun dad «esser scorts sco la chavra dal ravarenda», cura ch’els èn effectivamain scorts. Ma sche la tradiziun populara (panrumantscha) sa serva da la chaura per caracterisaziuns main scharmantas, sto bain esser insatge londervi. Èn chauras propi tuppas? Tut tenor mettain bain. Èn umans tups? Tut tenor … Mintgacas: tenor nossas locuziuns han persunas che crain da savair tut meglier, ma che na chapeschan gnanc in pip da la chaussa, «in spiert sco ina chaura» u ch’ellas èn «scortas sco la chavra dal vicari» – u sco quels da Medel din: «Quel sa tudestg sco las tgauras digl uestg.» Pia insumma betg.
2. bitschar ina chaura tranter las cornas
Co va quai: Bitschar ina chaura tranter las cornas? Para ch’ils Engiadinais san far quai, però be, sch’els èn maghers avunda – almain vi dal chau. A Zernez è perfin l’entir corp dad ina u l’auter uschè «meger ch’el gess tras las cornas d’üna chevra». Ma tenor mai: sch’in è abel da bitschar ina chaura tranter las cornas, lura n’è quel betg mo magher setg ed in zic gagliard, ma simplamain betg dal tut tschient.
3. far sco las chauras per il sal
Co dir, sch’insatgi è scharfira – p.ex. sin dultscharias? «Quella fa per ils grassins sco las chauras per il sal!» Quai po sa chapescha era vegnir extendì sin auters geners da garegiaments, sco quai che nus chattain p.ex. en in attest per Trun: «Quel fa per femnas sco las cauras pil sal.» E che regls e desideris na chalan betg cun la fin da la giuventetgna, mussa er ina locuziun da Dalin: «Las tgoras viglias letgan è bugen sal.» (Pli explicita ed explicativa che en il DRG è qua la remartga tar ils collegas da l’Idiotikon: die alten Geissen schlecken auch noch gern Salz – gemeint sind geile, alte Weiber.)
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
4. las chauras en ils seghels
Allusiuns maldeschentas sco sura fissan qua ed uss, al cumenzament dad in onn nov e net, in pau «sco las chauras che van per ils seghels», pia al fauss lieu. «Tü hast las chavras chi van pels sejels» vegn (u vegniva?) ditg en Engiadina Bassa als uffants che han la mutschigna en il fauss lieu, qvd. culond giu dal nas. Però: il maletg da las chauras en il seghel po bain esser bel, ma ozendi è’l probabel empè dad ina locuziun duvrabla plitost in lign.
5. ir sin chauras alvas
Qua e là guard’ins sin chauras alvas, p.ex. fixond palpiris alvs durant scriver (u betg scriver). Dentant, insacura èsi dad agir! E tuttenina ans dat x ina luna lura quel stumpel da simplamain far, senza grond plan e senza pasar las schanzas dad avair success – e lura giain nus sin chauras alvas. Per tschertins n’è quai – empruvar a bun gartetg – nagin chaprizi, mabain in motto, sco quai che l’exempel da Mustér ans mussa: «Jeu mun sin tgauras alvas, aber ampruar amprov’jeu.» Il parairi «quel va schon sin chauras alvas» po era vegnir duvrà per commentar stentas amurusas, numnadamain cura ch’in giuvenot va sin visita tar ina matta, malgrà che tut ils auters san gia ordavant ch’i na dat nagut ordlonder. Il pauper schani sa senta lura forsa sin la sava sco las chauras en ils seghels … Ma almain ha’l empruvà.
Fotografia: Chauras a Sufers, 1915 (O. Kunz / Fototeca dal DRG).
Suonda LATABLA!
-
Jeu spetgel ... Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc…25 da settember 2019234 giadas
-
5 patatis en paletscha Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…18 da settember 2019410 giadas
-
«Oravontut plai lur humor a mi, quel ei fetg sco a Danmarc» Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en…04 da settember 2019492 giadas
-
Da furmiclas e salips … e larmas Da Benedetto Vigne – Duas festas popularas, visitadas e reportadas. Igl eran massunas furmiclas che cumparivan da tuttas quatter varts da l’enorma arena da…28 d'avust 2019458 giadas


text:
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester sinfonic. Accumpagnà vain l'ouvra dad ün cudesch chi includa las poesias in la versiun originala rumantscha cun translaziuns tudais-chas e francesas. Mario ha pero amo oters sömmis e giavüschs
Mario, tü vivast hoz a Paris?
Gie, avon prest nov onns sun jeu ius a Paris per far ina scolaziun sco actur da teater. Quella hai jeu serrau giu treis onns pli tard e sun restaus a Paris entochen oz.
Purquoi Paris?
Jeu savevel eleger denter Paris e Berlin. Mo damai che jeu luvravel gia musicalmein vid in impurtont project da «chanson» ed erel savens en Svizra franzosa ed a Paris, sun jeu sedecidius per Paris.
Forsa il cuntrari da la Surselva chi’t faszinescha?
Igl equiliber denter la veta urbana e quella silla tiara, denter il pign ed il grond, quel fa bein a mi. Jeu drovel omisdus munds. Pertgei in gida a capir meglier l’auter.
Tü hast masdà teis origen rumantsch cun tia vita preschainta in Frantscha. Uschè es naschü ün album cun «chansons» rumantschas. Co es quai capità?
REMAS ei il fretg da pliras inspiraziuns musicalas. Dalla canzuns popularas romontschas, dallas operas talianas cullas qualas jeu sun carschius si, elu dalla chanson franzosa che fa part da miu mintgadi.
Ensemen cun Anita Capaul dalla Chasa Editura Rumantscha vein nus ediu in cudisch cun translaziuns dallas poesias e cun texts accumpignonts da differents autur(a)s romontsch(a)s per tudestg e per franzos, per aschia dar in niev access a nossas poesias romontschas.
In dils poets romontschs che tucca mei il pli profund ei Alfons Tuor
Che chansonier at ha inspirà il plü ferm? E che poet rumantsch?
Jacques Brel per la chanson, e quei sco artist cuplet. Sia eleganza da metter texts en musica, sia precisiun d’interpretaziun e siu talent d’actur.
Alfons Tuor per la poesia romontscha. Cun siu spért viv ed allert, sia plema poetica, melanconica, e buca sco davos cun sia biografia.
La chanzun "Romontschs" piglia pel chül ils rumantschs chi ütiliseschan gugent germanissems. Co es quai pro tai svessa?
Oh, jeu sun igl emprem che s’identificheschel cun quella poesia da Bistgaun Cathomas. Cu jeu drovel il «bien» romontsch, cunzun per la lavur, lu hai jeu adina il vocabulari sursilvan sper mei. Ed el discuors dil mintgadi schula halt in ni l’auter plaid tudestg viaden.
Cugnuoschast pleds chi dà be per rumantsch?
Gion Cadieli scriva en sia poesia «Ad ina matta veglia» che siu cor seigi «…na dad amur, mo da carezia pleins». Nus romontschs essan ils sulets che distinguin «amur» e «carezia». E quei quetel jeu bellezia !
Tü hast dit cha tü insömgiast per rumantsch. Che es stat teis ultim sömi, da che as trattaiva quel?
Jeu hai semiau tschella notg che l’iniziativa «No Billag» vegni refusada. Speronza daventa quei siemi realitad!
Cumparter nossas poesias romontschas, transmetter in patrimoni cultural ch'ei ius empau en emblidonza ei important
Co guarda oura cun sömis in sen da giavüschs? Che sun teis giavüschs per ils prossems mais ed ons?
Ei dat il siemi universal e perpeten che va avon a tuts, e che ei quel dalla pasch!
Elu dat ei mellis pigns siemis e giavischs persunals. Daquels hai jeu biars. In da quels ei da saver s’exprimer aunc ditg entras la musica ed il teater.
L’Album es gnü registrà a Prag?
Avon in temps hai jeu empriu d’enconuscher il dirigent Jérôme Kuhn da Fribourg. El ha raquintau a mi da siu niev orchester, il PSE Prague Symphonic Ensemble. Aschia ha quella collaboraziun denter il Grischun e Fribourg entschiet, accumpignada da differentas collaboraziuns internaziunalas.
Co es statta la collavuraziun cul ensemble symphonic da Prag?
Quei ei stau in’experientscha fetg intensiva e professiunala. Ensemen cun Jérôme Kuhn e cun Nicolas Charron da Paris che ha creau las partituras, vein nus collaborau stretgamein ordavon per preparar las registraziuns. Cu igl orchester ha sunau per l’emprema ga mias cumposiziuns hai jeu buca saviu retener las larmas.
Tü chantast a divers concerts da l’orchester Kammerphilharmonie Grischun. Che significha quai per tai?
Igl inscunter cun igl auditur ei in impurtont pass per REMAS. Cumparter nossas poesias romontschas, transmetter in patrimoni cultural ch'ei ius empau en emblidonza. E da far quei ensemen culla Kammerphilharmonie dil Grischun ei enzatgei fetg bi.
Che es il rumantsch per tai?
Il romontsch ei miu lungatg mumma ed el medem mument ina da mias pli fermas ragischs. E quella vi jeu era tgirar.
Scuvierer ed empustar il cudisch/CD MARIO PACCHIOLI - REMAS saveis vus sut: https://www.mariopacchioli.com/
Text: C. Gustin, Turitg
Fotografia: (c) Ester Vonplon, mariopacchioli.com
Suonda LATABLA!
PROSSEMS CONCERTS:
insembel cun l’orchester Kammerphilharmonie Grischun:
27.12.2017
20h
Flem, Waldhaus
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
28.12.2017
17h30
Lenzerheide, Kirche San Carlo
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
30.12.2017
20h
Scuol, Baselgia evangelica
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
01.01.2018
18h
Arosa, Baselgia evangelica
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
02.01.2018
17h
Chur, Stadttheater
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
03.01.2018
17h30
Pontresina, Rondo
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
05.01.2018
20h
Glion, Klosterkirche
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
25.05.2018
20h
Fribourg, Equilibre
REMAS - IL CONCERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
26.05.2018
20h
Chur, Stadttheater
REMAS - DAS KONZERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
Forsa er insatge per Vus:
Jeu spetgel ...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel...
5 patatis en paletscha
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga...


text:
World: Rumantsch: Societad
Top: World: Rumantsch: Societad:
See also:
- Chantun Grischun
- La pagina offiziala dal chantun grischun.
- Confoederatio Helvetica
- Las autoritads federalas da la Confederaziun svizra: Assamblea federala, Cussegl federal, Tribunal federal
- Agüd svizzer per mamma ed uffant - Iniziativa per la protecziun da l'uffant betg naschi e per l'agid a sia mamma en basegn.
- Biblioteca chantunala dal Grischun - [Cuira] Sco biblioteca d’archiv grischuna maina diversas collecziuns da purtaders d’infurmaziun ch’èn vegnids producids en il Grischun u che han il Grischun sco tema. Temps d'avertura, novitads, catalog online.
- Biblioteca naziunala svizra - Berna - Prestaziuns da servetsch, istorgia, contact, access ed uras d'avertura.
- Biblioteca populara Disentis/Mustér - Biblioteca publica cun ca. 8'500 mieds romontschs. Temps d'avertura, prezis.
- Biblioteca-Laax - Temps d'avertura, novitads, catalog online.
- Clostra San Jon a Müstair - Sguard en la vita da las Benedectinas da Müstair e infurmaziuns per visitar il museums e la butia da la claustra.
- Decleranza universala dals drets da l'uman - Charta da las Naziuns unidas.
- Fonoteca Naziunala Svizra - Ha l'incumbensa da rimnar, da render accessibles e metter a disposiziun portatuns cun in cuntegn che sa referescha en ina moda u l'autra a l'istorgia e la cultura da la Svizra.
- Lia Rumantscha - Organisaziun da tetg da tut las uniuns linguisticas e culturalas rumantschas. Sustegn, promoziun e coordinaziun da las lavurs da las societads linguisticas e culturalas, curs da lingua. Vendita online da cudeschs, discs compacts, cassettas da musica.
- Ligia perpetna digl Uost 1291 - Ligia denter Uri, Sviz e Unterwalden.
- Octopus - Chasa editura da Cuira: historgia, cudeschs rumantschs, links.
- Perdüttas da Jehova - Paginas da la religiun e la Bibla.
- Pro Patria - Fundaziun per mantegnair e tgirar ils bains culturals svizzers. Actul, products, projects.
- Uniun dals Grischs - Uniun per promouver e sustegner la lingua rumantscha. Cuors intensivs da rumantsch, chalender ladin.
The content of this directory is based on the Open Directory and may have been modified by DWodp
Powered by DWodp live version 1.1.4 Copyright © 2003 Dominion Web
Other sites:


text:
La skiunza svizra Wendy Holdener gudogna la cumbinaziun alpina a Lai.
Suenter il super-G era Holdener anc quarta. Cun ina buna cursa da slalom distanziescha ella la segunda e la terza:
- Wendy Holdener da la Svizra (2:01,18)
- Marta Bassino da l'Italia (+1,55)
- Ana Bucik da la Slovenia (+1,56)
La gronda surpraisa è stada la Slovena Ana Bucik ch'è daventada terza grazia al ferm slalom. Avant era ella anc 30avla. L'emprima dal super-G, l'Americana Lindsey Vonn, daventa la finala quarta.
Las ulteriuras Svizras
- 8. Denise Feierabend
- 9. Michelle Gisin
- 12. Lara Gut
- 14. Priska Nufer
Out tar la premiera
Il debut da Luana Flütsch n’è betg gartegià sco giavischà. Tar sia premiera en la cuppa mundiala è la giuvna skiunza da 23 onns da St. Antönien crudada ora gia en il super-G.
Per Luana Flütsch è l’impurtant dentant stà da rimnar intginas experientschas e da finalmain dastgà ir a la partenza cun las meglras skiunzas dal mund.
RR novitads 14:00


text:
L'IBC maina il mument ina centrala secundara sin l'areal da l'anteriur lavuratori forestal entamez la citad. Uschia ina centrala transfurmescha la tensiun electrica d'auta en tensiun media. Questa centrala furnescha electricitad als ospitals, las chasas da vegls, la citad veglia e la regiun enturn staziun. La centrala sto vegnir remplazzada ord motivs da vegliadetgna.
Damai ch'il plaz na tanscha betg al lieu ch'els èn uss vulan els midar en il chantun tranter la via da Masans dal Quader. La plazza da gieus vegniss serrada durant in onn. Quest project custass radund 20 milliuns francs che l'IBC finanziescha.
La stad 2017 duain las lavurs da construziun cumenzas, il 2018 duain quellas esser a fin. Il bajetg nov da l'IBC na saja betg malsegir pervia da radiaziun. Quai vgnia tut protegì bain. Ils plans publics per la construcziun sutterrana vegnan publitgads uffizialmain il mars.
Inventx bajegia sin l'areal da l'anteriur lavuratori forestal
Gia la fin matg ha la Citad orientà davart ina cunvegna per planisar cun la fatschenta dad IT renomada Inventix. L'Inventx ha il mument radund 140 collavuraturs. La fimra è creschida fermamain ils ultims onns. Il nov bajetg duai pussibilitar da crescher vinavant. La firma vul porscher plazzas per radund 200 persunas.
Er intginas abitaziuns sajan previsas en quest bajetg nov. La preschentaziun detagliada dal project è prevesida per la primavaira 2017. L'ultim pled en chapitel ha la finala il suveran da Cuira.
Er per l'archiv datti ina schliaziun
L'archiv da la citad da Cuira cumbatta gia dapi blers onns cun problems da plaz. Cun il nov bajetg da l'Inventx fiss er quest problem schlià. Il bajetg nov lubiss da construir stanzas specialmain adattadas per archivs. La citad planisescha in contract da fittar cun l'opziun da cumprar. Tut tenor la decisiun dal cussegl communal sto era vegnir votà davart quest contract.
RR novitads 14:00


text:
Lengua sardagnöla
El sardagnö (nom nativ sardu o limba sarda in lugudüres, lìngua sarda in campidanes) l'è una lengua che la fa part del grüp rumanz di lenguv indoeuropej. L'è parlaa int l'isula de la Sardegna. L'è classificaa tra i lenguv rumanz ucidental e tanta stüdius i la cunsideren la püssee cunservativa tra i lenguv ch'i venen dal latin. I so dü variant principal j'hinn el campidanes e el lugudüres-nuores.
Dal 1997 l'è lengua uficial de la Sardegna, insema a la lengua uficial del Stato italian.


text:
Nus (AO)
Nus l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 2 964 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 57 km² e 'na densità de 52 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bionaz, Fénis, Oyace, Quart, Saint-Marcel, Torgnon, Verrayes.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
cuntegn
Exteriur
-
Mort d'ostagi giapunais confermà
La milissa da terror Stadi Islamic ha confermà la mort dad in dals 2 ostagis giapunais. L'ostagi saja vegnì executà suenter ch'il Giapun haja laschà passar l'ultimatum, ha ditg in pledader dal Stadi islamic envers l'agen emettur da radio Al Bajan.
Il segund ostagi saja anc en lur mauns. Ins veglia barattar quel per in'extremista ch'è vegnida arrestada en la Jordania. L'islamista sesa dapi il 2005 en praschun pervi d'avair sustegnì in'attentat da suicidi.
RR Novitads 06:00


text:
Dad oz enfin sonda vegn festivà a Savognin – e quai sco ch’i tutga per ina mazlaria: cun massa charn. I na dat dentant betg mo charn, cüplis e vin, mabain er ina nova fatscha. U plitost la nova fatscha: David Steier - il successur dal possessur Pietro Peduzzi ha cumenzà a lavurar en la fatschenta quest’emna.
La fin d’avrigl va Pietro Peduzzi en pensiun e l’emprim da matg surprenda il biadi da sia sora, David Steier, la mazlaria da tradiziun. Per l’um da 27 onns vali d'emprender anc ina massa ils proxims dus mais – e per il maister mazler Pietro Peduzzi da dar vinavant tut sia savida.


text:
L'universitad da Turitg paja ils 100'000 francs che l'ETH da Turitg n'è betg pli pronta da pajar. Quai ha confermà Richard Trachsler, il manader dal seminari rumantsch da l'universitad da Turitg, envers la gasetta Bündner Tagblatt. Cunquai che l'avegnir dal seminari è uschia salvà è er la plazza per la successiun dal professer actual, Cla Riatsch, scrit ora. En l'avegnir vul l'universitad da Turitg collavurar stretgamain cun l'universitad da Friburg, che porscha medemamain in seminari rumantsch.
RR novitads 17:00


text:
Sin dumonda da RTR ha il president dal cussegl d’administraziun Beat Glaus confermà, ch’el saja vidlonder d'elavurar in nov plan da fatschenta per la bieraria cun restaurant a Flem. Ina ponderaziun saja, da laschar producir la biera en in’autra bieraria (Lohnbrauen) per spargnar custs.
Medem recept
Sche quella midada vegnia fatga, vegnissan las bieras sco Marenghin ni Blutzcher producidas vinavant tenor il medem recept, sulet il lieu da producziun fiss in auter, uschia Beat Glaus. Plinavant saja il restaurant Brau-Keller, che sa chatta en las localitads da la bieraria, tenor il nov plan da fatschenta betg pertutgà da midadas.
Enfin la fin matg vul Beat Glaus avair la versiun finala dal plan da fatschenta sin maisa. Lura possia el infurmar en detagl sur da l’avegnir da la Surselva Bräu.


text:
Olimpiades de talian por 1.086 studëntes y studënc
Incö él gnü a se le dé la secunda ediziun dles olimpiades de talian sciöche secundo lingaz cun 1086 studënc. La finala sará ai 20 de forá
Indöt al tut pert ala sesta ediziun dles Olimpiades de talian sciöche secundo lingaz 30 scores altes dles valades ladines y dl’Intendënza scolastica todëscia. Danter chëstes él 5 scores profescionales, 13 lizeums y 12 istituc tecnics. Al á tut pert indöt 1.086 studënc, 585 tla categoria Iunior y 499 te chëra Senior. Porvia de assënzes por maraties de sajiun y d’atres gaujies él sté 144 di 1230 studëntes y studënc scric ite che ne á nia tut pert. Les classifiches de categoria gnará publicades sön la plata ofiziala dla competiziun cina en lönesc ai 21 de jená. Les studëntes y i studënc de un n istitut podará fá la gara impormó ai 22 de jená por gaujes tecniches.
Por savëi düc chi che tol pert ala finala che gnará a se le dé ai 20 de forá a Porsenú, sarál da aspeté che düc ais fat la proa. Che che arjunj i pröms dui posć te vigni scora y categoria podará tó pert ala finala. La scomenciadia é gnüda organisada dal istitut tecnich por l’economia, la grafica y la comunicaziun “Julius Durst” de Porsenú cun le sostëgn dl’Intendënza scolastica todëscia.
USP/USP


text:
Grazia a questa victoria termineschan ils da Tavau ina seria negativa. Per la squadra dad Arno del Curto è quai numnadamain stà l'emprima victoria suenter quatter terradas en seria.
Ils gols per il HCD han sajettà Magnus Nygren en la terza minuta, Tino Kessler en la 27avla ed en la 36avla minuta, Enzo Corvi en la 42avla minuta, Nando Eggenberger en la 43avla minuta. Tut cler ha fatg Andres Ambühl en la 59avla minuta, cura ch'el ha tutgà en il gol vid da Friburg.
En la tabella è il HCD vinavant sin plazza 5. A la testa resta il SC Berna. Quai avant Zug e Lugano.
Sco proxim frunta Tavau ordaifer sin Bienna. La partida è sonda, ils 20 da schaner. Ella cumenza a las 19:45.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 45avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 22:00


text:
La radunanza communala da Segl ha decidì da cumprar in plaun da la chasa da la societad d'abitaziuns d'attempads Chesa Fonio per 800'000 quai cun ina admissiun da dretg da giudida.
Vinavant ha la radunanza approvà la cunvegna da prestaziun tranter las vischnancas da l’Engiadin’Ota ed il biro d’inschigners per in sistem d’infurmaziun geografic.
Er han ils vischins da Segl approvà las midadas en il contract dal dretg da construcziun cun la Furnaria Grond SA en la zona da mastergn Föglias.
RR novitads 06:00


text:
Cussagl da scoula
Il cussagl da scoula executescha la ledscha da scoula dal stadi, chantun e cumün. La direcziun da scoula suottasta al cussagl da scoula chi survaglia la gestiun da scoula.
Criteris
- el tscherna e relascha la direcziun da scoula sco eir las persunas d'instrucziun
- el relascha directivas per la gestiun e la promoziun da la scoula
- el fa il preventiv a man da la suprastanza cumünala
Commembers
- Beat Schärer, president dal cussagl da scoula
M. +41 79 600 79 07
- Gian Thom, vicepresident dal cussagl da scoula
- Jolanda Andri, commembra dal cussagl da scoula
- Linard Godly, commember dal cussagl da scoula
- Jürg Wirth, commember dal cussagl da scoula


text:
- Ils possessurs d'abitaziuns secundaras da Breil e conturn pretendan dapli transparenza da las vischnancas e da Surselva Turissem, co lur daners vegnan duvrads.
- Per megliurar la transparenza vul la gruppa d'interess trametter in delegà en il cussegl d'administraziun da Surselva Turissem.
- La gruppa d'interess mida structura. Da nov datti ina gruppa ch'è activa en mintgina da las 4 vischnancas Breil, Sursaissa, Lumnezia e Glion.
- Era il num mida la gruppa sin «Gruppa d'interess possessurs d'abitaziuns secundaras Surselva».
Ina da las finamiras impurtantas da la gruppa d'interess è la transparenza. Tenor il president da la gruppa Ignaz Derungs, hajan enfin oz ni las vischnancas ni Surselva Turissem declerà en detagl, con che possessurs d'abitaziuns secundaras pajan en total taglias e taxas da turissem e cunzunt per tge che quels daners vegnian duvrads. Quai chaschunia gronda malcuntentientscha tar commembras e commembers.
Sco proponì da la suprastanza, ha la radunanza generala da la gruppa d'interess perquai acceptà ier saira a Breil l'idea da pretender in sez en il cussegl d'administraziun da Surselva Turissem. In delegà dals possessurs d'abitaziuns secundaras gidass tenor Ignaz Derungs da crear dapli transparenza, era gia sche quei delegà avess mo ina rolla sco observatur senza dretg da vuschar. Sche quai saja dentant insumma pussibel, stoppia la suprastanza da la gruppa d'interess uss sclerir cun Surselva Turissem.
Novas structuras
La radunanza generala ha era decidì da crear novas structuras entaifer l'organisaziun. Per pudair discutar pli effectiv cun las vischnancas, vegnan creadas 4 fracziuns, ina fracziun per mintgina da las 4 vischnancas Breil, Sursaissa, Lumnezia e Glion. Quellas 4 fracziuns persequiteschan finamiras communalas, entant ch'il tetg da la gruppa d'interess discuta temas regiunals e chantunals. Cun quella midada da l'organisaziun mida era il num. La «Gruppa d'interess possessurs d'abitaziuns secundaras Breil e conturn» daventa «Gruppa d'interess possessurs d'abitaziuns secundaras Surselva».
RR actualitad 07:00


text:
Oberon l'è 'n satèlite natüral del pianeta Urano, chèl piö estèrno dei sich satèliti principài del pianeta, el segónt per dimensiù 'ntra i satèliti natürài de Urano (dopo Titania) e chèl dei nöf, sèmper per dimensiù, de töt el Sistema Solar.
Oberon el ghe gìra 'ntùren a Urano conden perìot de presapóch 13 dé e mès (dé terèstri); el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 583519 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de presapóch 0,0016 e 'n inclinasiù de 0,7° en confrónt al equatùr de Urano.