text:
Las datas publitgadas qua sa basan sin infurmaziuns dal monitoring naziunal da l'aua persa da la Confederaziun. Dapi il schaner 2022 registrescha il monitoring naziunal da l'aua persa da la Svizra e dal Principadi da Liechtenstein en intervals regulars la chargia virala da SARS-CoV-2 en l'aua persa da 110 sereneras (ARAs).
Las provas da l'aua persa en las sereneras vegnan prendidas trais fin sis giadas per emna. La chargia virala absoluta (copias geneticas/di) vegn inditgada per 100 000 abitantas ed abitants. In factur da rarificaziun sin basa dal volumen da deflussiun da la serenera vegn resguardà, per exempel en cas da periodas da sitgira. La chargia virala relativa è la cumpart da la chargia virala mesirada (copias geneticas/liter) en relaziun cun la valur maximala istorica mesirada. La cumpart da la chargia virala relativa vegn calculada cun divider la cumpart da la chargia virala absoluta tras la cumpart da la valur maximala istorica da la chargia virala. La populaziun vegn registrada en l'intschess respectiv da la serenera (ARA). Las variaziuns stagiunalas da la populaziun betg permanenta che influenzeschan la chargia virala oravant tut en ils territoris turistics frequentads fermamain, na vegnan betg resguardadas. Las sereneras che na sa participeschan betg pli al project na vegnan betg resguardadas tar la calculaziun da la cumpart da la chargia virala per categoria. Las valurs da mesiraziun istoricas pon però vegnir consultadas vinavant sur il svilup temporal.
Infurmaziuns detagliadas davart la metoda da mesiraziun e davart la terminologia stattan a disposiziun sin la pagina d'internet da Eawag. Novas enconuschientschas scientificas pon effectuar che la calculaziun da las datas vegn adattada.
Repartiziun geografica
Chargia virala en l'aua persa, Zug, dals 07.02.2022 fin ils 26.09.2022
La preschentaziun mussa la chargia virala relativa en pertschient en la media da 7 dis en las sereneras (ARAs), e plinavant la differenza da la chargia virala envers l'emna precedenta en puncts procentuals (pp) en Svizra ed en il Liechtenstein. L'indicaziun en puncts procentuals vegn duvrada per cumparegliar las procentualas. La quota relativa per 7 dis sa referescha a la valur maximala istorica mesirada per mintga serenera.
Repartiziun geografica en il decurs dal temp
Scuvri il svilup da la chargia virala en l'aua persa en differentas sereneras da la Svizra e Liechtenstein.
La grafica mussa la chargia virala absoluta e relativa en pertschient en la media da 7 dis en las sereneras (ARAs) sco er la differenza da la media da 7 dis envers l'emna precedenta en puncts procentuals (pp) en Svizra ed en il Liechtenstein. La quota relativa per 7 dis sa referescha a la valur maximala istorica mesirada per mintga serenera.
Datas disponiblas per singulas ARA Tschertga tenor ARA


c: text/html

text:
Ovras electricas
Sper la furniziun d’aua da diever sco era da stizzar fiug, cuntegn igl aquaduct 3 ovras electricas, numnadamein a Sax, Fontaunetta ed a Giondatscha. Las turbinas da pelton ch’ein ligiadas cun ina gronda e ferma roda vid il generatur che producescha electricitad, ein integradas aschia, che l’aua vegn turbinada entochen duas gadas.
Nossa aua custeivla producescha sper nos ulteriurs basegns pressapauc 1.8 GWh ad onn. Per far ina cumparegliaziun savein nus spisgentar intragliauter 245 casas dad ina famiglia ad onn cun quella energia schubra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il federalissem è vegnì introducì en Svizra l'onn 1848. El pussibilitescha da viver la diversitad en in'unitad. Per la Svizra cun sias quatter linguas naziunalas e sias grondas differenzas geograficas è il federalissem ina premissa impurtanta per la convivenza.
La Constituziun federala fixescha, tge incumbensas che la Confederaziun ed ils chantuns ston ademplir. Ils chantuns fixeschan da lur vart las cumpetenzas per las vischnancas sin lur territori.
Las cumpetenzas èn repartidas tenor il princip da subsidiaritad sin la Confederaziun, ils chantuns e las vischnancas.
La Confederaziun surpiglia mo las incumbensas che surpassan las pussaivladads dals chantuns u che dovran ina regulaziun unitara tras la Confederaziun.
Tenor quest princip na dastga ina instanza sin il plaun politic pli aut betg surpigliar ina incumbensa, sche quella po vegnir liquidada sin il stgalim pli bass. Viceversa: Sch'ina incumbensa surstrapatscha la forza d'ina vischnanca, duess il stgalim surordinà – pia il chantun – sustegnair la vischnanca.
La Confederaziun è cumpetenta dapertut, nua ch'ella vegn autorisada tras la Constituziun federala – per exempel:
en la politica exteriura ed en la politica da segirezza
en ils fatgs da duana ed en ils fatgs monetars
en la legislaziun che vala en l'entira Svizra
en la defensiun
Incumbensas che la Constituziun federala n'attribuescha betg expressivamain a la Confederaziun, èn en la cumpetenza dals chantuns. En tscherts secturs, sco sin il champ da las scolas superiuras, partan els las cumpetenzas.
Tenor la Constituziun federala han tut ils chantuns ils medems dretgs e numerusas cumpetenzas. Chaussas chantunalas èn per exempel:
las finanzas
il sistem politic
las taglias (incassament da taglias)
Mintga chantun ha in'atgna constituziun, atgnas leschas, in agen parlament, in'atgna regenza ed atgnas dretgiras.
Er las regenzas chantunalas vegnan elegidas dal pievel, per il solit tenor il sistem electoral da maiorz. La furma direct-democratica dal cumin exista mo pli en ils chantuns Glaruna ed Appenzell dadens.
L'unitad politica la pli pitschna en Svizra è la vischnanca. Actualmain datti circa 2300 vischnancas. Circa in tschintgavel da las vischnancas ha in agen parlament. Quai èn oravant tut las citads.
Ils quatter tschintgavels restants enconuschan percunter la decisiun direct-democratica a la radunanza communala, a la quala tut las abitantas e tut ils abitants cun dretg da votar pon sa participar. Quai vul dir ch'il pievel na sa lascha betg represchentar da deputadas e deputads, mabain prenda sez ils conclus ed elegia sez l'executiva (regenza).
Ultra da las incumbensas che vegnan attribuidas a las vischnancas tras la Confederaziun e tras lur chantun (p.ex. la gestiun dal register d'abitants u la protecziun civila), han ellas er atgnas cumpetenzas, per exempel:
en ils fatgs da scola ed en ils fatgs socials
en il provediment d'energia
en la construcziun da vias
en la planisaziun locala tar las taglias


text:
En il sid dals Stadis Unids ha ina front da stemprads massiva chaschunà gronds donns. Pervi da tornados ed inundaziuns andetgas a Texas e Louisiana sajan mortas almain otg persunas. Vinavant hajan las malauras destruidas numerusas chasas e cupitgà pliras plantas, che han bloccà vias ni ch'èn cridadas sin lingias d'electricitad.
En dumengia è la front ida vinavant en direcziun nordost. Tenor rapports da medias sa preparan New York sco era la citad principala Washington sin la front.
RR novitads 06:00


text:
Il resultat final na saja nagina surpraisa ha Franco Tramér, il president dal cussegl d'administraziun da la Diavolezza Lagalb SA declerà als acziunaris en il Rondo a Puntraschigna. Passa dus milliuns francs èn vegnids investids en renovaziuns da las staziuns e revisiuns da las pendicularas.
En pli sajan las frequenzas durant l'enviern 17/18 stadas mediocras, surtut pervia da la trid'aura durant las fin d'emnas.
Reanimaziun club 8848
L'enviern 18/19 ha la Diavolezza Lagalb SA pudì augmentar las frequenzas per bundant 10%. Quai era grazia a la reanimaziun dal club 8848 sin la Lagalb. Commember daventa tgi che fa 11 giadas la descensiun e chamina 4 giadas sin il piz durant in di. Passa 600 commembers ha il club gudagnà quest enviern.
Tegnair l'enviern - fabritgar ora la stad
Per l'avegnir vul la Diavolezza Lagalb SA tegnair las cifras da l'enviern ed augmentar quellas da la stad. Quai surtut cun attrair gruppas.
Emprim onn suenter barat da muntognas
L'emprim da zercladur 2017 han la Diavolezza Lagalb ed il Piz Nair barattà possessur. Il Piz Nair tutga dapi lura a l'Engiadina Mountains SA, la Diavolezza e la Lagalb vegnan da nov gestiunadas ensemen cun la Corvatsch SA. Quest barat da muntognas era vegnì fatg per salvar la Lagalb suenter che l'Engiadina Mountains SA vuleva serrar ella.
RR novitads 17:00


text:
8ª partida de campionat - derby ladin cuntra la Val Badia
Te n derby emozionant y combatü cina l'ultim menüt mëss les döes formaziuns ladines se acontenté cun en punt porom.
Al bel publich de spetadus rové adalerch a La Val l’ultim fin dl’edma ti él dessigü gnü pité en derby plajor y interessant, cun le resultat insigü cina l’ultim menüt de jüch. Les döes scuadres ladines a cunfrunt combat por la devënta, insciö da cöi adum punc preziusc por se garantì la salvëza de categoria. De chësc vers s'à ince fat sintí la tenjiun te ciamp, cis tla prüma pert dla partida, daulache al á en pü mancé la segurté y la prezijiun ti passaji.
Sot la plöia lisiera é la Val Badia che pëia ia cun sbunf, passan bele ti prüms menüc in vantaje, plö avisa al 8^ menüt: Matthias Stampfer se fej lerch da na pert jö y crossëia amez por le compagn Alex Felder, chësc ultim röia a dërt mumënt por rebat cun dezijiun le palé cun le ce te porta. Do le svantaje por La Val pro ince i padruns de ciasa a costruí le jüch, les passajes debles vëgn indere interzetades dai ghesc y anuzades por les repartënzes. Al 35^ impostëia La Val l'aziun da na pert jö, ulache Luca Pescollderung pro la crossada cuntra porta, la trata alta indere é indirizada cuntra porta y é fatala por le un dla Val Badia Rene, che pro da se destrá sënza suzes y le curan röa sot l’ incrujiada por le 1 a 1. Ti ultims menüc dan la fin dl pröm tëmp ne ele nia plö da alzé fora gran ocajiuns.
Al é la Val Badia che mët info man le secundo tëmp cun plö determinaziun, bele al 50^ ti conzed le diretur en önescmetri ala Val Badia, gaujé da n fal de man tla defenjiun da La Val. A se presenté ala trata é l' atacant Stampfer, che tira sigü te porta por le 2 a 1. Püch plö tert röia dal'atra pert Stefan sú dan porta y vëgn contrasté dal verdaporta Rene, l'arbiter ne sighita nia y se vëigha le fal, mostran sön le punt dla mascima puniziun. Chilé á Alex E. l’ocajiun de avalié le resultat, indere Rene lî bun la trata zentrala y se tëgn la cogura ti brac. Insciö manacia ciamó i ghesc de segné le terzo gol cun na trata de Felder che rebat indere sön le pé lunch de porta. La Val crëia inant y al 81^ röia le per: le defensur Paolo Vallazza vëgn sorví dan area y pro la trata de prüma cuntra porta che ti gareta ince, Rene pro da se destrá mo ince in chësc iade le palonët é plö alt co les manëces dl numer un. Le bel gol porta avaliëia le resultat y descëda ince la formaziun de ciasa. Al 83^ röia Alex E. a dërt mumënt sön n palé alt a rebat de ce sura le portier ite, chilo é le defensur dla VB reatif a desfanté le curan sön la linea de porta. Dal'atra pert driblëia Stampfer la defenjiun y se presentëia su dan le portier Sepl, al'ultim mumënt antizipëia indere le defensur Marco C. la trata salvan insciö le resultat. A püc menüc dala fin röia ciamo na crossada sön le ce de dl sogadú a mezciamp Max, chësc pro le stach de ce che röia indere de püch dlungia ia. Cun le sciür dl'arbiter röia insciö le derby ladin anter La Val y La Val Badia, na partida emozionanta y combatüda cina la fin cun en resultat iüst. Cun le punt se porta la VB insciö al terzultim post adüm al Vandoies cun 13 punc, deperpo che La Val resta al'ultim post cun 12 punc. Ala fin dl campionat restel ciamó trëi partides, da chëres che vigni punt davagné pudará fa la desfarënzia por la salvëza de categoria.
La Val – Val Badia 2-2
Formaziun La Val: 1. Kantioler Josef, 2. Pescollderung Luca, 3. Campei Michele, 4. Dapoz Christian, 5. Castlunger Marco, 6. Vallazza Paolo, 7. Frenes Michael (dal 60^ Nagler Max), 8. Tolpeit Franz, 9. Elzenbaumer Alex, 10. Stefan Sottara – capitan, 11. Frenes Daniel
Goi por La Val: 35^ Luca Pescollderung, 81^ Paolo Vallazza
Atri resultac
Altherren (La Val): La Val – Rodenech 0-4
Juniores (La Val/Mareo/Rina): Chienes – La Val 1-2
U-13 (La Val): Obopuschtra Jugend – La Val 7-0
U-10 (La Val): Stegen – La Val 1-3


text:
Dialet de la feruvia
La Koinee ticinesa o püssee popularment Dialett de la feruvia[1] l'è üna varietà de la lengua lumbarda ucidentala parlada in dal Cantun Tesin e druvada anchia di parlancc di dialecc lucai (in particular quii che a divergen de l'istessa koinee, per esempi al dialet de la val Leventina), quand che i cumunichen cunt parlancc de olter dialecc dal Tesin, di Cantun Grigiun, dal Piemunt o de l'istessa Lumbardia.
La parlada l'è üna spece de lengua franca nassüda a la fin dal 1800, quand l'è stada dervüda la linea feruviaria dal San Gutard. I feruvier, che i g'hevan bisögn de capì e de fass capì da tücc, i han finì per crear üna lengua cumün tra Airöl e Ciass, üna mistüra tra le parlade di center magiür dal Tesin cum Lügan, Belinzuna e Lucarn, che la murbidiva tüte le particularità lessicai di dialecc lucai.[2] In de la koinee ticinesa l'è forta anchia l'inflüensa dal dialet meneghin e suratütt de quel cumasch[3].
Al dialet de la feruvia l'è a la bas dal ticines mudern druvà in de le trasmissiun in dialett de la televisiun de la Svissera tagliana, in particular da Yor Milano. La koinee l'è stada anchia druvada per dupià in lumbard al film de John Ford, The Searchers, cunt al titul de Se ta cati ta copi[4].
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ I dialetti e le lingue delle minoranze di fronte all'italiano: atti dell'XI Congresso internazionale di studi, Cagliari, 27-30 maggio 1977, Volume 2, Società di linguistica italiana, Federico Albano Leoni, Bulzoni, 1979
- ↑ Dizionario dell'Italiano Ticinese, Grigionese e "federale" by Tabasio
- ↑ Ottavio Lurati, Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana
- ↑ John Wayne tradotto in dialetto ticinese da Ilgiornale.it
Bibliugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Centro di dialettologia e di etnografia, LSI – Lessico dialettale della Svizzera italiana, Bellinzona 2004.
- Comrie, Bernard, Matthews, Stephen and Polinsky, Maria: The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World. Rev. ed., New York 2003.
- Grimes, Barbara F. (ed.): Ethnologue: Languages of the World. Vol. 1, 2000.
- Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio–Chiasso 1987.
- Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
- Petrini, Dario: La koinè ticinese: livellamento dialettale e dinamiche innovative (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
- VSI – Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana, Lugano / Bellinzona 1952–.


text:
Las mesiras da segirezza per il festival da musica en la Part Sura Bernaisa èn vegnidas rinforzadas. Sco ils organisaturs scrivan sin la pagina d’internet dastgan ils visitaders mo pli prender tastgas u satgados sin l’areal da concert ch’en pli pitschens ch’il format A4. Era vegnian ils visitaders controllads intensivamain avant entrar en l’areal dal festival. Argumentadas vegnan las mesiras pli severas cun ils schabetgs actuals ma els na numnan betg detagls.
Il venderdi passà ha in festival en la Germania stuì vegnir interrut pervi da suspect da terror.
RR novitads 06:00


text:
Bun da savair en quest connex: Il derschader Peter Schnyder è commember da la PBD. El è quel che ha fatg attent sin il cas d'ierta, nua ch'il president da la dretgira Norbert Brunner duai avair midà ina sentenzia en atgna reschia. La Partida burgaisdemocratica pretenda perquai vinavant che Schnyder vegnia reelegì sco derschader – cuntrari a la proposta da la cumissiun da giustia dal Cussegl grond che ha sclerì ils svaris en la Dretgira chantunala.
Las ulteriuras posiziuns
Tut las fracziuns deploreschan quai ch'è capità e sa mussan prontas per sclerir tut ils fatgs. La fracziun socialdemocratica pretenda dapli transparenza: Ella propona da publitgar il rapport cumplessiv da la cumissiun e betg mo la resumaziun. La fracziun liberaldemocratica deplorescha il donn da reputaziun ch'ils svaris han per la Dretgira federala. La fracziun da la PPS vul s'exprimer davart persunalias pir suenter avair tadlà tut las derschadras e derschaders. Ella crititgescha dentant che quatter commembers da la Dretgira chantunala èn sa preschentads dacurt a las medias ed han crititgà la lavur da la cumissiun da giustia. La fracziun cristiandemocratica ha communitgà ch'ella vegnia a decider pli tard davart las elecziuns da la Dretgira chantunala. Proxim glindesdi vegnia ella a tadlar il president da la dretgira, Norbert Brunner, ch'è dal reminent da la PCD.
Omadus derschaders sa dostan dal reminent: Peter Schnyder sa metta a disposiziun per in'ulteriura perioda d'uffizi:
Ed il president da la Dretgira chantunala Norbert Brunner na lascha betg valair d'avair malduvrà ses uffizi e sfalsifitgà documents: El haja simplamain mess en urden ina sentenzia.
Elecziun pir l'avust
L'elecziun dals derschaders fa il Cussegl grond pir en sia sessiun d'avust. Proxima emna tracta il parlament dentant la proposta da la cumissiun da giustia da betg reeleger Peter Schnyder sco derschader. Plinavant stat era ina reclamaziun da Norbert Brunner cunter la cumissiun sin la glista da tractandas.
Cumissiun da giustia dal Cussegl grond
La cumissiun sa cumpona dad 11 deputadas e deputads da differentas partidas:
- Bondolfi Ilario, PCD, president
- Schutz Felix, PLD, vicepresident
- Casty Guido, PBD
- Derungs Gian, PCD
- Flütsch Peter, PLD
- Kunfermann Roland, PCD
- Müller Julia, PS
- Perl Andri, PS
- Salis Mario, PPS
- Wellig Hans Peter, PLD
- Widmer Ursin, PBD
La cumissiun è il gremi che surveglia las dretgiras, uschia prepara ella per exempel las elecziuns per la Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa dal Grischun, piglia posiziun tar leschas che pertutgan la giurisprudenza e rapporta al Cussegl grond davart las activitads tar las dretgiras chantunalas.
Dacurt ha la cumissiun da giustia dal Cussegl grond preschentà ses rapport e sias recumandaziuns:


text:
Bibla
La Bibgia (per rumauntsch grischun Bibla; tradiziunelmaing eir nomneda il cudesch dals cudeschs) es üna colliaziun da scrittüras chi vegnan consideredas per sonchas i'l giudaissem ed i'l cristianissem.
Cuntgnieu[modifitgar | modifitgar il code]
Düraunt cha la religiun güdeva acceptescha be l'uschedit Tenach, dimena la Bibgia hebraica, disferenzescha il cristianissem traunter il Vegl Testamaint (chi correspuondescha per la granda part a la Bibgia hebraica) ed il Nouv Testamaint scrit in grec chi raquinta da Gesu da Nazaret (ils evangelis) e'l svilup da las prümas raspedas.
Traducziuns[modifitgar | modifitgar il code]
La Bibgia es gnida tradütta intaunt in bod tuottas linguas d'importanza ed ultra da que in milliuns da linguas pü pitschnas ed in dialects locals. In l'Engiadina vain druveda impustüt la Sencha Scrittüra elavureda dals ravarendas refurmos Jachen Ulrich Gaudenz e Rudolf Filli.


text:
Vucala averta anteriuur rundida
La vucala averta anteriur rundida (bassa) l'è una vucala da da l'ütilizzaziun incerta. Ul sò símbul in l alfabett funétich internazziunaal al è [ɶ], e ul sò equivalent in símbul X-SAMPA al è &.
CaraterístichModifega
- Ul sò grad d'avertüra al è bass, ch'al signífica che la lengua l'è pusizziunada püssee luntan pussibil dal palaa;
- Ul sò puunt d'articülazziun al è anteriur, ch'al signífica che la lengua l'è pusizziunada püssee avanti pussíbil;
- Ul sò caràter da rundidüra al è rundii, ch'al signífica che i làvar i henn rundii.
LeenchModifega
L'esistenza da leench ch'i dröven ul funema [ɶ] l'è mía stabilida. Se na tröva un esempi vesin int i dialett bavarees e austrian dal tudesch, ch'i gh'ha un funema generalment representaa par chest símbul-chí. Da tüta manera, chesta vucala l'è da fatt l equivalent rundii da la vucala bassa süperiuur [æ] e mía da la vucala bassa [a]; la duvaress dunca pütòst vess representada par [œ̞].
Esempi :
- Dialett austrian dal tudeesch : Seil [sɶː] u [sœ̞ː] « corda »


text:
Dapi mez avrigl 2017 saneschan il chantun Grischun e la citad da Maiavilla la salaschada en la citadina da Maiavilla. A medem temp vegn construida ina colliaziun privata tranter la chasa Brügger / von Sprecher e la garascha sutterrana «Klosterhof».
En connex cun las lavurs da stgavament per questa colliaziun èn vegnidas chattadas en la zona d'archeologia restanzas istoricas d'ina chanalisaziun, ruinas dal mir e dal foss al vest da la citad e da l'uschenumnà «Churer Tor». Questa structura fitg cumplexa che sa cumpona da divers mirs e da divers sistems da chanalisaziun basegna ulteriuras analisas ed ina documentaziun exacta tras il servetsch archeologic dal Grischun, pervia da las intervenziuns architectonicas previsas.
Via Luzisteig resta serrada
Questas analisas retardeschan la construcziun da la nova colliaziun sco er la sanaziun da la salaschada. Per quest motiv sto la via dal Luzisteig probablamain restar serrada fin la fin da fanadur 2017.
RR novitads 10:00


text:
One Direction
I One Direction inn una boy-band britanega fada su del Niall Horan, del Liam Payne, de l'Harry Styles e del Louis Tomlinson ativa del 2010 al 2016 in del camp del teen pop. Fina al 2015 la gh'haveva dent anca el Zayn Malik, ativ poeu 'me solista. Incoeu inn in pausa, donca vann no inanz a fà musega, ma i so contegnud inn ancamò publegad.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su One Direction
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su One Direction


text:
Il Grischun ha dumbrà l'avust 638 persunas dischoccupadas, quai èn 21 pli pauc ch'il mais avant. La quota da dischoccupaziun munta a 0,6%. Quai ha communitgà l'Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun. La pli auta cifra ha la gastronomia cun 101 persunas dischoccupadas, suandà dal sectur da sanadad e social-esser (69 persunas) sco er da la branscha da construcziun (57 persunas).
Pervia da la buna situaziun d’occupaziun en il turissem ed en l’industria da construcziun noda il chantun Grischun dapi onns durant ils mais fanadur ed avust il dumber il pli bass da persunas dischoccupadas.
Situaziun en Svizra
En Svizra resta la dischoccupaziun sin in livel fitg bass. La quota da dischoccupaziun è stada l'avust tar 2%. Quai è vinavant uschè bass sco il davos avant passa 20 onns.


text:
Sacrao
Al sacrao l'é un piât 'd influénza tódèsca e tradizionäl in t'la cusén'na pramzâna e piasinten'na: al gust, tant c'me al nòm, al voól imitèr i "sauerkraut" ch'i todèsc i magnón tant ed lóntéra insèmà ai loór salamén bojù, i "würstel".
Al sacrao a Pärma al s'magna quäsi sémpór col cotghén, mo anca con dil cótghi, con di pè, con di còvén, con di musètt o dj orèćì; un pò a la manéra di milanés con la "cassœula", c'la gha parò un gust diférént bombén.
Par fär dal sacrao a g'vól 'na vérza su par sò da'n kilo, 'na sigòlà, un bićér d'asèj, un cućèr ed conćentrè'd tomâca, méz cućèr ed sucar, sócuanti bâchi 'd znévór, dò polèsì d'aj e broòd e butér par n'färoól miga sughär intant cal coza par tri quärt d'ora. Al cotghén –o col ca ghe da mètròg– al s'pol fär cósar da lù o insèmà al sacrao.


text:
Truntan
Truntan (nòm uficiàl in italian: Trontano) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 650 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 57,9 km² e ona densità de popolaziun de 28 ab./km².
Una part del teritori cumünal de Truntan l'è sitüaa in la Val Granda e l'è traversaa del fiüm Tos.
L'è tacaa ai cumün de Beura, Cussögn, Dòm, Dravegn, Malesch, Mascira, Premusél e Santa Maria.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Truntan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Übold
Übold o anca Ambold[1] (nom ufizial in italian: Uboldo) a l'è un cumün da la Pruvincia da Varés. El gh'ha 10 658 abitant (dato del Dicember 2015[2]), 'na süperfis de 10 km² e 'na densità de 1 066 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Scerr (MI), Gerenzan, Uricc, Rescaldina (MI) e Saronn.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Übold l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi Italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Confederaziun paja radund 5,6 milliuns francs per sanar ils implants da tir, ch'èn contaminads cun plum ed antimon. Per survegnir questas contribuziuns ston ils implants vegnir equipads cun tschiffaballas artifizials senza emissiuns e quai enfin la fin dal 2020. Tar ils stans da tir da 300 meters paja la Confederaziun 8’000 francs per schiba u 40% dals custs da sanaziun.
En il Grischun datti 140 stans da tir
Na vegnan ils stans betg equipads cun la nova tecnica fin il termin, perdan las vischnancas ed ils chantuns las contribuziuns per la sanaziun. Perquai duai vegnir creà en la lescha chantunala ina basa legala explicita. En il Grischun èn actualmain en funcziun var 140 stans da tir cun 240 tschiffaballas. Quai èn stans dal militar, da chatscha e da sport.
Be pli muniziun senza plum
Tscherts implants n'èsi per motivs tecnics betg pussaivel da sanads cun tschiffaballas artificials. Quai èn stand da tir nua ch'i vegn sajettà sin columbas d'arschiglia u sin lieurs che rodlan. Per survegnir contribuziuns federalas er per quests stans dastga suenter il 2020 be pli vegnir sajettà cun muniziun senza plum.
Las midadas duain ir en vigur il mars dal 2020.
RR novitads 11:30


text:
Marijuana
La Marijuana l'è 'na droga che la se toeu foeura di fior suciaa di pient de la fameja Cannabis. In tucc chi pient chi gh'è di sostanz, e la sostanza la pu importanta l'è 'l delta-9-tetrahydrocannabinol, ciamada anca THC (tii-èicc-sii). A l'è illegala in squasi tutt el mond, anca se gh'è di variedaa legai doperaa per esempi in la parfumazion o in di tesuu, cont on bass contegnuu de THC. In d'on quaj Stat a l'è anca possibil vend marijuana de fumà se la gh'ha no el THC, che l'è la sostanza dróganta de la marijuana.
Gh'è trè varietdaa cognossud de marijuana: Sativa, Indica e Ruderalis. La marijuana l'è considerada na droga lingera, che la da minga dependenza fisega.


text:
Wohngenossenschaften
Einzelheiten
GenerSocietad
Liegt die Lösung für ein billigeres und besseres Wohnen in geselligeren und umweltfreundlicheren Räumen? Dies bieten die neuen Wohnungsbaugenossenschaften, die in der Westschweiz einen beeindruckenden Erfolg verzeichnen. In diesem neuen partizipatorischen Modell werden die Bewohner der Genossenschaft an allen Entscheidungen beteiligt. Was wie ein Paradies aussieht ist alles andere als einfach.
Catherine Gerber
Temps Présent (RTS)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Il bus saja ì ord raschuns anc betg enconuschentas en ina saiv directiva e saja lura sursaglì. Tenor emprimas enconuschientschas haja dà tantas unfrendas perquai ch'il bus haja er brischà. Sch'el haja brischà sco emprim u sch'el ha cumenzà a brischar suenter ch'el è sursaglì n'è anc betg cler.
Total sajan radund 50 passagiers e dus manischunzs stads en il bus, ha declerà la polizia. Tar las unfrendas sa tractia sur tut dad Albans. Il bus saja stà registà a Skopje, e saja ì da la Tirchia en Bulgaria ed eria da viadi en Mazedonia dal Nord.
La procura publica generala è vid examinar il cas.


text:
Val Sàbia
La Val Sàbia l'è giöna dèle trè ài principài dèla pruvincia de Brèsa. La pàrt de la strèta dei Türmegn e la rìa 'nfìna a Nòrt del Lac d'Ìder, ai cunfì co la pruvìncia de Trènt. L'è streersàda del Cés e l'è caraterizàda de mucc piötòst bas endèla part piö bàsa che però i diènta sèmper piö alcc e àsper menemà che se và 'nvers el Nòrt.
Le atrasiù türìstiche de la àl i è suratöt le tèrme de Vài e 'l Carneàl de Bagulì.
I cümü de la Val Sàbia i è: Anf, Bagulì , Bàrghe, Biù, Boàren, Capovalle, Cast, Elanöa, Gaàrt, Gnùzen, Ìder, Lainù, Müra, Ódol, Paitù, Pèrtega Àlta, Pèrtega Bàsa, Prezéi, Proài, Roè, Sàbio, Sèrle, Treìs, Vài, e Vistù.


text:
Lifc y mplanc portamont
La scumenciadiva de fé mplanc portamont te Sëlva ie n gran pert unida purteda inant da fulestieres nchin ti ani do l 1970. Nce mo do la viera y ti ani 1968/70 canche l turism jiva bele drët bën ne se à nosta jënt nia nfidà a tò scumenciadives tl ciamp di mplanc portamont. Nsci ie duta la majera furnadoies (Ciampinëi, Dantercëpies, Piz Sela, Sasslong) unides fates su cun la partezipazion de maiuranza de fulestieres. Mé i pitli mplanc ie unii fac su da jënt dl luech, per la majera pert dai patrons dl grunt. La capazità de mené jënt fova nfin ti ani 1960 mé de n valguna cënt persones al’ëura pra uni lift y perchël ruvova duc i lifc de nosc luech adum mé feter a 1000 persones al’ëura. Zifres avisa cunëscen permò dal ann 1982 incà; l ann 1982 menova i lifc de Sëlva su 29.670 persones al’ëura, l ann 1990 bele 34.026 p/h, l ann 2000 43.228 p/h y l ann 2010 53.053 p/h. L numer di lifc ie ti ani jit zeruch; sce l fova l ann 1970 te Gherdëina y sun la Mont de Sëuc 86 lifc, pona n iel l ann 2010 mé plu 75, y 37 de chisc ie te Sëlva. Nfin ala fin di ani 1960 ova uni pitl lift si cherta y n messova per pudëi furné cun i schi tò ora l tacuin pra uni stazion, magari cumpran chertes da 10 o 20 viac. Chësc purtova l schiadëur a messëi sté n di ntier o almanco plu ëures sun l medem purtoi. Ma la ueia dl schiadëur de jì inant y de ruvé te n di pra plu purtoies, ne fova nia da tenì su y n à messù pensé ora velch de plu saurì. Nsci iel nasciù ala fin di ani 1960 sun scumenciadiva dl’azienda de turism la cherta a ponc (i bollini) da zaré ju a segonda dl priesc. L ann 1970 iel unì metù a jì sun scumenciadiva dl’azienda de turism y dl cumité dal sport “Sportkomitee Gröden” cun a cë l presidënt Erich Demetz l prim sistem de schipas dl’Elpes che à purtà pona riesc do i Campionac dl mond de schi, ai 20 lugio dl 1971, ala fundazion dl Cunsorz di mplanc portamont de Gherdëina y dla Mont de Sëuc, che se à cruzià de mëter a jì da iló inant l schipas dla valeda y bën nce chël tla Dolomites.
Presidënc de chësta urganisazion iel stat:
Gianni Marzola dal ann 1971 al ann 1972
Vinzenz Demez da dezëmber dl 1972 a juni 1973
Franz Perathoner dal ann 1973 al ann 1978
Margherita Kostner dal ann 1978 al ann 1992
Clemente Pasti dal ann 1992 al ann 2003
Paolo Cappadozzi dal 2003 inant.
La cherta unica de valeda fova massa puech, l turist se damandova de pudëi jì cun l medem documënt nce tl’autra valedes y dantaldut de pudëi fé la Sellaronda y nsci iesen stac boni de mëter mpe l ann 1974 l “Dolomiti Superski“, al scumenciamënt mé danter la cater valedes ntëur l Sela, Cortina y Plan de Corones y pona do y do iel unì tëut ite la 12 valedes dolomitiches. La sënta fova dal 1974 a Cortina y de dezëmber dl 1979 iela unida spusteda te Sëlva.
Presidënc dl “Dolomiti Superski” iel stat:
dr. Gianni Marzola dal 1974 al 2000
Fiorenzo Perathoner de Cianacëi dal 2000 al 2008
dr. Sandro Lazzari dal 2008 inant.
Dan la segonda viera fovel te Sëlva mé trëi lifc: doi lusons (“slittovie”) y n pitl schilift
Costabella
Chësta ie stata la prima slitovia (luson trat da na corda de acel) te Sëlva y la ie unida fata l ann 1937 y giaurida do Nadel da Karl Demez, ost da La Bula, feter avisa sun l medem post ulache l ie mo al didancuei la sentadoia. L luson menova 16 persones al iede nfin sun l ëur de “Pastura” coche l ova inuem ntlëuta. Ju de Pastura jiva 3 purtoies dai schi che ruvova inò duc ju pra la ferata. L luson ie mé jit nchin dl 1946 d’ansciuda y pona per 4 ani ne n’iel stat degun mplant. L ann 1951 iel unì fat na sentadoia a un post che menova su mé ntëur a 150 persones al’ëura y plu tert 500 persones che fova per ntlëuta na marueia. L ann 1982 iela unida putenzieda (a 1.200 persones al’ëura) y ie jita nfin dl 1997 canche la ie unida mudeda ora cun na sentadoia automatica da 4 posc. L mplant da fé nëif ie unì fat l ann 1997.
Ciampinëi (tlameda ntlëuta Sassolungo)
L ann 1938 iel unì fat su l luson ulache l ie ncuei la sentadoia. La slitovia menova su ntëur a 150 persones al’ëura. La ie unida fata su dala “Società Slittovie Selva a garanzia limitata” cun sënta a Bulsan y cun a cë l baron Vittorio d’Altenburgo de Bulsan. I autri cumëmbri fova l dr. Aldo Albonetti de Roma y l dr. Francesco Rasi de Padova. Per ntlëuta fovel na marueia; cun 1.275 metri de lunghëza y 560 de deslivel che univa arjonc te 7 menuc fovela la slitovia plu bela y priejeda dla Elpes. La ova n motor de 60 ciavei (cumprà de segonda man dal’Austria ite) y doi lueses da 16 persones l’una. La jiva a 3,5 metri al secunt. I doi gran lusons messova da sëira se fermé tamez y i doi uemes che avisova messova unì ju a pe per la nëif. La corda sfriova via per fonz, dlaciova ite, y se giavova for plu sot, perchël metoven uni tant n ciuch sotite acioche la jisse mpue plu saurì. Mascinist de chësta prima furnadoia fova Victor Prinoth de Tondo y Pubi Schenk dl Ingram avisova la luesa. La pistes ju de Ciampinëi fova numeredes da un a sies (la prima trëi fates bele l ann 1938, la “cater“ dl 1940 dal’azienda y la “cinch“ y la “sies” plu tert); la “un” jiva ora n Mont de Sëura y ju n Pana, la “doi” jiva via l Comici y ju per i prei da Sela, l’autra pistes dai schi ie chëles cunesciudes mo al didancuei nce sce les fova scialdi strëntes y melciafiedes. La “cinch” jiva da suinsom la slitovia via per la riva redëusa de Ciampinëi per ruvé sun l ëur da Tieja ulache la se destacova dala “un” y jiva ju per l pra da Tieja de viers de Plan de Gralba y Plan. Per ruvé sun la “trëi” messoven dala slitovia mo jì a pe sun piza per feter 20 menuc nchin dl 1957 canche l ie uni fat su n pitl lift (piza Pransëies). De merz dl 1940 ti iel unì dat ala Soc. Sportiva Val Gardena (schiclub sota l fascism) l unëur de urganisé i Campionac talians de schi sun Ciampinëi. Bele ti ani do l 1940 rujenoven tl’azienda de turism de mudé la slitovia y fé na sentadoia a na maniera de la nuzé nce d’instà y n ova nce bele metù a despusizion na soma de 5.000 lire. Ma ntant ova la ntraunides dla viera fermà l svilup. L ann 1949 da Nadel fovel brujà ora l motor y n ova messù n tò n nuef dala Lancia a Bulsan. Dal ann 1949 al ann 1951 fova Hansi Vinatzer dala Krone patron dla “Sassolungo”, ma l ova messù la dé zeruch ajache l ne fova nia ruvà do a la paië ju. Dal 1954 al 1957 ne fova chësc lift nia plu drë atuel y l ne jiva nia plu regularmënter. Permò l ann 1958 ie la slitovia unida mudeda te n lift a condles da 2 persones che menova su 300 persones al’ëura nce sce la jiva mé a 1,8 metri al segont. La sozietà che la ova fata fova unida metuda su l ann 1957 y ova giapà n gran finanziamënt da pert dl’azienda de turism. Per l ultim iede iela unida mudeda l ann 1980 fajan na sentadoia dopla che mëina passa 1.000 persones al’ëura. L patron dla furnadoia de Ciampinëi à mudà plu iedesc: dant la Società slittovie Selva, pona Hansi Vinatzer, l ann 1957 iela unida cumpreda dala Società Telecabine dl Ciampinoi cun cumëmbri l cav. Marcaurelio Pasti, l inj. Artuto Tanesini, Bovio y d’autri, l ann 1969 dala S.I.F. cun l azionist de maiuranza la familia De Gasperi de Bulsan y l ann 1996 ie la maiuranza unida cumpreda dala Secëda S.p.a. de Urtijëi.
Passo Sella
L ann 1938 iel sun l Jëuf de Sela unì fat n pitl schilift, sambën cun corda bassa y rampins da taché ite, prësciapuech ulache l ie al didancuei, che ie unì fermà ntan la viera y à inò scumencià si atività l ann 1947. L menova su mé ntëur a 120 persones al’ëura. L ie unì fat da nuef l ann 1963 y pona inò dl 1973 slungià coche l ie al didancuei.
Do la segonda viera mundiela
Ciampinoi
La Ciampinoi (furnadoia) de al didancuei (dan l hotel Europa nchin sun la Piza de Ciampinëi) ie unida giaurida l ann 1969 per la proves di Campionac dl mond de schi y pona mudeda te na “telecabina a agganciamento automatico” l ann 1989. Dl 1985 iel unì fat su tlo l mplant per fé nëif sun duta la pista “trëi”, sun la pista “cater” y n pert sun la pistes “cinch” y “sies”.
Piza Pransëies 2
L ann 1970 iel unì fat su l prim schilift dala utia Vallongia nfin sun Ciampinëi da 500 persones al’ëura y mudà te sentadoia da 2 posc l ann 1998. L inuem ie restà chël dl lift che jiva dant su per l ëur.
Strënc-Ëur da Tieja
Fat su l ann 2001 do bën 15 ani de pruzedures burocratiches da Leo Comploj da Tieja. La sentadoia da 2 persones à na capazità de 1.200 persones al’ëura y ie l prim cunliamënt danter Mont de Sëura y Plan de Gralba. L ann do iel unì fat nce l mplant da fé nëif.
Campo Frëina
Fat su da Giuani Senoner l ann 1948 cun na lunghëza de 200 metri. L lift cun rampins (ganci) da taché ite fova mé bon de mené su 7 persones tachedes ite. L motor fova a penzin y la stazion suinsom tacheda pra n lën. Do 5 ani fovel unì mudà ora l motor cun un a lectrisc. Mudà te n schilift cun la corda auta l ann 1960 y pona inò dl 1978 y 2008 da Ernst Senoner.
Terza Punta
L schilift ie unì fat su da Ulrich Perathoner da Frëina l ann 1953/54 cun rampins (ganci) da taché ite te na corda che fova al’autëza dla persona y pona mudà dl 1965 te n schilift cun corda auta y renuvà l ann 1986.
Fungëia
La sentadoia plu curta dl mond (mé 136 metri) ie unida fata su l ann 1997. Sun chësc pra fovel bele unì frabicà mpue plu inora n schilift dl 1957 da Vittorio Rudatis dla Pension Carmen, che ie jit per 4 o 5 ani.
Sasslong
La prima furnadoia da Ruacia sun Sochers y la sentadoia da Sochers sun Ciampinëi ie unides fates su l ann 1969 y ova na capazità de 500 persones al’ëura. La furnadoia ie unida mudeda l ann 1990 te una da condles a 12 posc y na capazità de 2.000 persones al’ëura. La sentadoia de Sochers fova a un post nchin dl 1981 canche la à giapà stuei dopli y dal ann 1987 a 3 posc. Dl 2006 iela unida mudeda cun una a 6 posc y cun na capazità de 2.800 persones al’ëura. La storia dla prima furnadoia da Ruacia su ie stata drët muvimenteda y per plu iedesc argumënt de descuscion ajache la minonghes te chemun fova spartides danter chëi che ulova chësta furnadoia da La Poza su y chëi che la ulova ora Ruacia. Venciù ova la minonga de la fé ora Ruacia nce pervia di finanziamënc che fova per la gran pert unii dai vedli patrons dl luech Maciaconi (familia Riffeser) che ntant fova jic a sté a Milan. Te chësta sozietà fovel pona zapà ite plu persones de Plan da Tieja y S. Cristina. N udova de bon uedl de giapé na furnadoia fata su cun scioldi da oradecà y n ne se nfidova nia a fé debic per mëter scioldi te n mplant portamont. Plu gën se cumedoven su la cëses per dé d’albierch ai patins. L mplant da fé nëif ie unì fat su l ann 1985.
Schilift Sochers
Fat su l ann 1969 sun l ëur plu a sud dla conca de Ciampinëi dala medema sozietà che à fat la sentadoia, iel unì mudà ora cun na sentadoia da cater l ann 2006. Tl medem tëmp iel nce unì zarà ju n segondo schilift fat su tla medema conca for ntëur l 1970.
Col Raiser
Fat su da Luis Schenk ti ani 1961/63. Giaurì l ann 1963 cun condles daviertes da 2 persones che adurvova 20 menuc a ruvé sun Raiser y menova su feter 300 persones al’ëura. L lift de Col Raiser, mé n pert sun la spersa dl Chemun de Sëlva, passa via grunc privac de 18 patrons. Renuvà l ann 1988 cun cabines da 8 persones y pona inò dl 2008. La sozietà de Col Raiser ie stata una dla primes a fé n mplant da fé nëif sun dut l purtoi dal ann 1982 inant.
Schilift Plan da Tieja
L prim lift baby te pra da Tieja ie unì fat da Luis Schenk da Dosses l ann 1955 y pona l ann 1965 da Matthias Comploj da Tieja cun na capazità de 500 persones al’ëura. Renuvà l ann 1969 y 2009. Nce tlo iel bele unì fat n mplant per fé nëif dl 1991.
Gherdëina Ronda
Dl 2003 iel unì frabicà n cunliamënt sota tiera danter la furnadoies de Ruacia y Col Raiser. L se trata de na ferata cun doi vagons te n tunel. I vagons vën trac da na corda y ie boni de mené feter 2.000 persones al’ëura. Chësc cunliamënt ie garatà do ani de proietazion da pert de Luis Schenk y dl Cunsorz de turism de Gherdëina (che à fat y paià i prim dessënies). L ie pona unì metù su na sozietà a chëla che l ie unì nvià a fé pert duta la populazion de Gherdëina. L presidënt de chëi ani dl Cunsorz de turism de Gherdëina dr. Andreas Sanoner da Mauriz à purtà inant l proiet cun gran mpëni tant che te doi ani de lëur iel unì fat sibe l tunel che la furnadoia.
Risacia
L prim schilift sun Risacia ie unì fat l ann 1952 d’autonn per 1.050.000 lire dal’azienda de turism cun l aiut de Valantin Bernardi dl Fever. N ova spustà y mpue slungià l schilift che fova dant ja Nives y jiva dal hotel Oswald nchin sala stazion dla ferata. L fova pona unì cumedà su, mudà y dat a fit a Valantin per 270.000 lire al ann. L ann 1956 ova l patron dl grunt Rudolf Perathoner de Col fat su da nuef l schilift sun Risacia cun na capazità de 500 persones al’ëura. L vedl schilift fova l ann 1958 unì vendù a S. Cristina. Mudà iel unì dl 1978 y dl 1988 te doi schilifc. Chësc lift à n mplant da fé nëif dal ann 1984.
Larciunëi
Fat su ti prei da Nives coche prim schilift l ann 1959 da Zenz Mussner senior da Larciunëi y da Batista Demetz da Sotanives. L se tratova de n lift cun rampins da taché ite y bele tl prim inviern se al desmustrà de gran utl tant che bele puech do à nce i ujins fat lifc dut ntëur via. Mudà te n schilift a corda auta l ann 1967. L mplant da fé nëif ie unì fat l ann 1989.
Nives
Fat su l ann 1960 da Hansi Lardschneider dl Tina. Mudà te n lift cun corda auta y rampins l ann 1967 y pona slungià mpue suvier a na maniera de se cunlië miec cun i lifc dessëura dl 1986.
Biancaneve
Fat su l ann 1960 da Alessio Prando de S. Cristina y Luis Comploi dl Pizuela da S. Cristina. Renuvà da Paulo Mussner da Plazola l ann 1964. L schilift, che ie ncuei, ie unì fat l ann 1979 dai patrons dl grunt Anton Welponer & Co. cun na capazità de 700 persones.
Cadepunt
L schilift ie unì fat su l ann 1960 da Daniele Mussner de Cëdepuent y Tone De Sisti. Mudà l ann 1965 y pona inò dl 1995. L ann 1990 iel unì fat n mplant per fé nëif.
Micky Mouse
Chësc pitl lift per pitli mutons da se tenì cun la mans (manovia), ntëur a 100 metri lonch y cun n deslivel de 10 metri ie unì fat l ann 1996 da Robert Lardschneider dl Tina y l ann do afità ala Scola de schi de Sëlva.
Val
Te Val iel unì fat su dl 2005 dala sozietà patrona dla condles de Dantercëpies na sentadoia a doi posc.
Dantercëpies
L ann 1949 iel unì fat su l prim lift da stuei per una persona (giaurì d’inviern dl 1950) che menova su 180 persones al’ëura. La sentadoia ova nce na stazion a mez (sota la segonda gran raida dl purtoi Cir) per ti dé la puscibltà de jì cun i schi nce canche l fova massa frëit o da vënt. Nteressant iel che l mplant dl Dantercëpies fova bele udù danora dal prim plann per l frabiché fat dal podestà fascist l ann 1929 cun la stazion da pië via sëura l hotel Oswald y la purtoi de Dantercëpies nfin jal Ghetun. Mudà l ann 1959 cun condles da 2 posc (390 persones al’ëura), l ann 1972 cun n aganciamënt automatich cun cabines da cater che purtova 720 persones al’ëura (1.000 dal 1979) y pona l ann 1984 cun cabines da 6 persones (1.200 persones al’ëura) y l ann 1992 (2.200 persones al’ëura). L ie udù danora de fé su n mplant da condles nuef l ann 2012. Ju de Dantercëpies iel unì ju nfin l ann 1969 mé un purtoi dai schi dal gran Punton, i autri purtoies ie unii fac per i Campionac dl mond dl ann 1970 y l purtoi ju per Col dl Tina puec ani do. L ann 1983 iel unì scumencià a fé l mplant da fé nëif sun duta la pista. La sozietà patrona de chësc mplant ie dal scumenciamënt incà stata tla mans de la familia Pasti de Unieja (deplù sota hotel Cir).
Cir
La sentadoia cun 30 stuei a un post ie unida fata l ann 1948 y inaugureda ai 3 de jené dl 1949 y purtova 147 persones al’ëura, mudeda l ann 1960 cun 228 persones al’ëura y dl 1966 cun 300 persones. L ann 1978 ie la capazità unida auzeda a 1.028 persones al‘ëura y pona l ann 1994 mudeda te sentadoia a 4 posc da 2.200 persones al‘ëura. Nce chësc mplant ie stat da for tla mans dla familia Pasti.
Monte Carlo-Val Setus
L prim schilift sun la spersa dl Chemun de Sëlva a unì da Colfosch su cun l inuem Monte Carlo ie unì fat da Robert Senoner da Valantin y Oskar Mussner da Costa l ann 1965. L ann 2002 iel unì fat na sentadoia da 4 posc y 2.200 persones al’ëura metan su la sozietà Val Setus.
Panorama
L schilift Panorama tla posizion da ncuei ie unì fat su l ann 1965 da Otto Mussner da Guton y Vinzenz Senoner da Cësanueva y mudà l ann 1975 y pona l ann 1994. Dant fovel te chësc post doi schilifc cun rampins da taché ite. L prim fat su l ann 1955 cun l inuem Bustac da Vinzenz Demez da La Bula sun l grunt tëut a fit da Sepl Senoner da Cësanueva, che do n valgun ani l ova dat a fit a Albert Mussner da Plazola. L ann 1961 ova pona Otto Mussner fat su n lift dlongia l prim, sun si grunt (mé n 50-60 metri plu a man ciancia) y nce la utia, tramedoi cun l inuem Panorama. Tramedoi lifc ie jic nfin l ann 1965 canche l ie unì fat su l Panorama coche l ie al didancuei.
Piz Setëur
La prima sentadoia cun stuei da un ie unida fata su l ann 1947 tres la sozietà “Sciovie del Sella” da Amadio Kasslatter dl Droc adum cun la familia dl inj. Bruno Falk de Bulsan y Luis Perathoner dl Nucia che puec ani do à frabicà la ustaria Piz Setëur. Bera Amadio che ova judà y ascundù saudeies americans sun l finé dla viera fova unì judà da chisc cun na bela soma de scioldi. L ann 1968 ie la maiuranza dla sozietà unida venduda a Gianni Marzola y Sandro Lazzari che l’à mudeda ora te na sentadoia a doi posc y pona dl 2000 te na sentadoia automatica a 4 posc. L mplant da fé nëif ie unì fat ti prim ani 1990.
Val Pudra
Fat su dala medema sozietà che ova fat l Piz Setëur l ann 1966 iel nce unì vendù dl 1968 adum cun la maiuranza dla sozietà. L medem schilift ie urmei n funzion da plu de 40 ani. Dant fovel tlo per zirca 10 ani n pitl schilift a rampins.
Senoner
L schilift sun Plan de Gralba ie unì fat su l ann 1962 da Luis y Heini Senoner da Frëina che à fat l ann 1994 nce l mplant da fé nëif.
Gran Paradiso
L schilift a un post ie unì fat su da Tone Perathoner de Ronch l ann 1960 cun na capazità de 320 persones al’ëura. L ann 1978 iel unì spustà a na maniera da vester nce de cunliamënt per chëi che da Piz Sela uel furné via Ciavazes. L ann 1988 iel unì purtà a na capazità de 900 persones al’ëura.
Sotsaslonch
Fat su l ann 1974 dal Chemun de Sëlva y dat a fit. Dl 1989 iel unì vendù a Vinzenz, Paolo y Luis Mussner che l à pona mudà dant te n majer schilift y l ann 2007 te na sentadoia automatica da 4 posc fajan nce l mplant da fé nëif.
Sole
L schilift ie unì fat su l ann 1970 da Vinzenz Mussner da Larciunëi y mudà dl 1980 te n schilift da doi, te na sentadoia da trëi l ann 1991 y te una automatica da 4 l ann 2007. L mplant da fé nëif ie unì fat dl 1991. Ti ani 1962 y 1963 fovel sun l medem purtoi n pitl lift a rampins fat su da Pepi Perathoner dl Nucia.
Città dei Sassi (dant schilift “Sassolungo”)
L schilift fat su da n valgun cumëmbri dl CAI de Bulsan danter l 1950 y l 1960 ie unì cumprà l ann 1968 dala Società Sciovie del Sella. L jiva dut ite per l ëur da Setëur da ulache n jiva tres la Zità di sasc nchin pra la utia Valentini sun Jëuf de Sela. Nchin dl 1978 fovel mé n troi da nëif drët rie da giaté danter i sasc. Dl 1978 ova l’azienda de turism fat ite na pista lergia 6 o7 metri per passé cun n giat stlupetan ora y tulan demez de plu gran sasc. L lëur fat ntan l’ena de “Ferragosto” zënza lizënza ova nce purtà a na gran straufonga. L ann 2000 iel unì mudà ora cun na sentadoia automatica da 4 persones spustan la trassa mpue a man ciancia a na maniera da schivé l vënt ite per l ëur.
Sasso Levante
Sentadoia da una persona fata su l ann 1967 da Erildo Cappadozzi che cun si familia ova a fit la utia dl Jëuf de Sela. Mudeda ora cun na sentadoia da trëi l ann 1988 iela mo for n funzion. L 2011 iel udù danora de la mudé cun na sentadoia automatica da 6 persones. L mplant da fé nëif ie unì fat dl 1999.
Furcela de Saslonch
L lift a condles daviertes ie unì fat l ann 1957 dal inj. Ciucci de Ancona y ie per ani nce stat daviert d’inviern. L fova per uni bon schiadëur na cuestion de unëur vester stat sun la Furcela y vester jit cun i schi danjù y dojù de viers de Plan de Cunfin. Sambën che cun puecia nëif o cun dlacia fovel dassënn periculëus per i sasc spic che cucova ora y cun scialdi nëif per la levines y l ie stat tres i ani n grum de desgrazies y n valgunes monce cun morc. Ntëur l 1980 ie la furnadoia unida cumpreda dala sozietà “Sciovie del Sella y Piz Sella” che la à cumededa metan su la condles stlutes che ie mo al didancuei. Dal ann 1989 ne n’ie la furnadoia nia plu davierta d’inviern.
Piz Sella
La furnadoia cun cabines da 40 persones ie unida fata su l ann 1964 y pona mudeda ora cun una da 100 persones bona de mené su 1.200 persones al’ëura l ann 1983 y inò revisioneda l ann 2003. L mplant da fé nëif sun i prei da Sela ie unì fat dl ann 1988.
Comici 1
Chësc prim schilift ti prei da Sela fova mé da arjonjer da Ciampinëi via tres l ëur da Tieja o da Piz Setëur demez. L ie unì fat su l ann 1955 da Ascanio Palchetti y Kettmaier de Bulsan che ova nce finà de frabiché la utia dl Comici. Vendù ala Soc. Piz Sella tosc do y pona mudà te na sentadoia da 2 y pona dl 2004 te na sentadoia automatica da 6 posc.
Comici 2
Fat su l prim schilift a corda bassa l medem ann dl Comici 1 iel unì mudà te un a corda auta dl 1964 y pona te na sentadoia da doi l ann 1984.
Dolomiti
L schilift Dolomiti ie unì fat su l ann 1966 da Luis Senoner da Frëina y Luis Crepaz. Do n valgun ani cun puecia nëif iel unì vendù tl 1985 ala Sozietà Piz Sella dl dr. Gianni Marzola. L schilift ie mo al didancuei sciche dl 1966 y l ie mé unì fat i lëures de manutenzion scric dant.
Lifc che ne n’ie nia plu al didancuei
Nce sce n ie per la gran pert dla minonga che duc i lifc te Sëlva à abù suzes, n iel mpo stac 19 che per na gauja o l’autra ie unii tëuc demez y nia baratei ora. Vel’un ie sambën nce unì spustà o surpassà dal svilup, tant che l ne fova nia plu de bujën.
Schilift Nives
Fat su l ann 1950 dal hotel Oswald dlongia la cësa da La Sia su nfin ulache l ie ncuei l stadio dala dlacia. L schilift ie unì tëut ju l ann 1952 y purtà sun Risacia. La scumenciadiva fova de bera Valantin Bernardi dl Fever che l ova frabicà adum cun l’azienda de turism.
Schilift La Sëlva
Te chësc raion iel stat trëi schilifc; l prim fat su da Tone Perathoner de Ronch ntëur l ann 1956, l segondo sëura l residence La Sëlva (ntlëuta pension) fat su da Richard Puntscher y l terzo da Corda su de viers de Pozzamanigoni fat su da Gabriel Senoner da Dlaces l ann 1961 y pona dat inant a Ossi Insam da La Sëlva l ann 1963 y jit nchin d’ansciuda dl ann 1968. Gabriel Senoner ova fat su l lift cumpran y spustan l lift che fova ja Larjac.
Schilift Col dala Forcia
Fat su l ann 1957 da bera Giuani Demetz da Iman adum cun Hansi Planker da Larjac iel unì tëut ju l ann 1961 o 1962. L prim schilift jiva dala scola d’ert su nfin sun l col y dal’autra pert ju de viers de Larjac nchin feter pra la stazion dla ferata. L fova bën per ani l sëul lift che purtova su jënt de doi viers. L segondo ie pona unì fat mé dala pert da Larjac su.
Schilift “Ta Costa”
Sun l pra da Costa feter ulache l ie al didancuei l hotel La Tambra iel stat n schilift dal ann 1965 al ann 1968.
Schilift Pastura
Fat su l ann 1967 dlongia la stazion dla condles de Dantercëpies nfin sun l ëur de Costabella o de Pastura da Ferdinand Senoner de Burdengëia y Candido Delazer da Dlaces y tëut ju l ann 1988.
Schilift Col da Plazola
Pepi Perathoner dl Nucia ova fat su dl 1963 n pitl schilift a rampins da taché ite da ulache al didancuei ie la Pension Belsté nfin sala cësa Jolanda. Chësc lift fova unì inò tëut demez do doi ani.
Schilift Campo Valentini
Fat su l ann 1957 da Vittorio Rudatis y tëut ju l ann 1962.
Schilift Principe
Fat su l ann 1964 sun Piz Culac da Gerhard Mussner de Paulin y tëut ju l ann 1994, metan su na manovia che ie jita dal 1995 al 1999.
Schilift Bustac
Fat su sota l Panorama l ann 1955 da Vinzenz Demez da La Bula iel jit per feter 12 ani.
Schilift Piza Pransëies sun Ciampinëi
Dal ëur dla ”cater” sun la piza dl purtoi “trëi” fat su dl 1957. L schilift cun rampins da taché ite jiva avisa su per l ëur, che fova drët strënt y mé i bon schiadëures fova boni de jì su. Tumé ne daussoven nia, ajache scenó ruvoven ju da una o dal’autra pert. Chësc lift ie jit nchin l ann 1968 y ne n’univa nia plu adurvà canche l ie unì fat la furnadoia sun la piza de Ciampinëi.
Schilift Tramans
Fat su da Tone Perathoner de Ronch l ann 1962 y tëut ju doi o trëi ani do. Chësc lift fova puech do la utia dl Comici ju de viers de Pana per ca. 200 metri y pudova mé jì sce l fova n grum de nëif pervia che l grunt fova curì da de gran sasc. Chësc lift univa bele menà da n motor a strom.
Schilift Piazza
Fat su dala Sozietà Sasslong l ann 1976 iel jit nchin l ann 1992.
Schilift Bruno
Fat su ti ani 1968/69 dala sozietà de Sochers iel unì zarà ju canche l ie unì fat la sentadoia orainsom la conca de Ciampinëi dl 2006.
Schilift Ëur da Tieja-Ciampinëi
Fat su da Batista Demetz da Sotanives y Tone Perathoner de Ronch ti ani 1960/62. Chësc lift fova dant unì metù su sun Ciampinëi dl viers de S. Cristina y pona spustà dal’autra pert. Ajache degun di doi ne n’ova butà iesi dui doi stac mé per doi invierns. L fova sambën lifc cun n motor a nafta y na corda cun rampins da taché ite.
Schilift Col de Toi (perdrët ne n’ova l lift degun inuem)
Fat su ntëur l 1950 iel mé jit per n valgun ani. L piova via a man ciancia dla plaza dai auti dlongia la utia Valentini y jiva su nfin a man drëta dla utia Maria Flora (Col de Toi), passan sëura stradon ora che ntlëuta fova d’inviern for zarà.
Schilift Rodella
Fat su da Sepl Mussner da Costa y Engl Peratoni da Linacia ulache l ie al didancuei la sentadoia de Col Rodella l ann 1958 y jit nchin l ann 1964 canche n ova messù zeder pervia che l fova mudà l patron dl grunt.
Schilift Valentini
L ann 1964 iel unì fat n segondo schilift da sota la utia Valentini paralel al prim ma che piova via mpue dessëura a man drëta y che ie unì tëut demez dl 1967 canche l ie unì fat la sentadoia Sasso Levante.
Schilift Torri del Sella
Fat su dai cumëmbri dl CAI de Bulsan Carlo Mosca y Battisiti l ann 1960 y cumprà n 10 ani do dala “sozietà Sciovie del Sella” iel unì stlut l ann 1980.
Schilift Juac
Fat su da Batista Comploj da Tieja l ann 1971 iel unì stlut dl 1991, do n valgun ani cun puecia nëif.


text:
San Filìs
San Filìs (nom uficiàl en italià: San Felice del Benaco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 3 391 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 113 ab./km². El cunfìna coi cümü de Garda (VR), Manèrba, Puegnàch, Salò e Torri del Benaco (VR).
El cümü l'è colocàt so la spónda bresàna del Lach de Garda e isé come che l'è adès l'è stat furmàt endèl 1928 co l'uniù dei cümü de Portés e San Filìs de Scovolo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de San Filìs l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vietnam
El Vietnam (Việt Nam in vietnames, IPA:ˈʋɪɛtnɑːm) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è tacaa al Laos, a la Cina e a la Cambogia.
La capital a l'è Hanoi.
Al gh'ha una süperfiss de 331.689 km² e una pupulaziun de pressapoch 85 miliun d'abitant, che'l 73% al vif in di campagn.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Vietnam (nom ufizial: Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam = Repübliga Sucialista del Vietnam) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Nguyễn Phú Trọng (del 2018).
El prim minister a l'è el Nguyễn Xuân Phúc (del 2016).
Ghjurnali[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
da sora Maria Vincenz
Ils leprus dil temps da Jesus stuevan viver ordvart, dapersei da lur famiglias, dalla societad, sco en in «ghetto». Quei vegn gia scret el cudisch Leviticus dil Veder Testament (Lev 13,45s). Aunc pli gronds e profunds fuva il sentiment d’esser emblidai da Diu. Ils leprus han dau si la speronza da survegnir in di agid e vegnir medegai. – Gedius e samaritans, schiglioc inimitgs, partan la medema situaziun, miseria e malsogna en lur camp. In sulet giavisch unescha els: «vegnir sauns».
Jesus, sin via viers Jerusalem, vesa quels 10 leprus – va encunter ad els – auda lur clom: «Jesus, mussader, hagies cumpassiun da nus!» (17,13). Jesus sveglia speronza en els! El medeghescha tuts 10 e tarmetta tuts, sco la lescha pretenda, tier ils sacerdots. Sin via vegnan tuts medegai, purificai. Mo in dils diesch medegai tuorna anavos tier Jesus ed engrazia ad el ed a Diu! … La sentupada cun Jesus medeghescha! – Jesus offerescha salit al carstgaun che sevolva cartend tier el. Nua ein ils auters nov? Emblida il carstgaun aschi dabot d’engraziar!
Lc 17,11–19
11Sin viadi viers Jerusalem ei Jesus ius permiez atras la Samaria e la Galilea. 12Vegnend el en in vitg, ein diesch leprus vegni encunter ad el. Els ein stai dalunsch, 13han alzau lur vusch e clamau: Jesus, mussader, hagies cumpassiun da nus! 14Vesend els, ha el detg ad els: Mei e sepresentei als sacerdots! E duront ch’els eran aunc sin via, ein els vegni purificai. 15In dad els, vesend ch’el era sauns, ei turnaus anavos ed ha ludau Diu cun aulta vusch. 16El ei sefretgs per tiara avon ils peis da Jesus ed ha engraziau ad el. E quei fuva in Samaritan. 17Jesus ha priu il plaid e detg: Ein buca diesch vegni purificai? Nua ein tschels nov? 18Ha mo quei jester anflau per bien da turnar e dar gloria a Diu? 19Ed el ha detg al Samaritan: Stai si e va! Tia cardientscha ha salvau tei.


text:
LADINS: plen sostegn a n referendum a souramont
Dutes les forzes politiches, dutes les istituzions y les unions publiches y privates dess sostegní chesta scomenciadiva
L Moviment Politich Ladins veid de bon uedl la domanda dles unions di ladins de Ampez, de Col y de Fodom ai comuns de fé n referendum che deura la poscibelté de se unì a la Provinzia Autonoma da Bulsan/region Trentin-Sudtirol, ciuldì che chest é n vare emportant per renforzé l’unité storica y l’ identité di ladins y per crié condizions per podei laoré miec per l ben dla Ladinia y de sia popolazion.
Perchel envieia la Lista Ladins la popolazion, dutes les forzes politiches, dutes les istituzions y unions publiches y privates a sostegnì de vigni vers chesta scomenciadiva.
Lista Ladins


text:
La Fundaziun Collecziun grischuna d’art crititgescha la reorganisaziun da la direcziun dal Museum d’art. Per il president da la fundaziun Walter Reinhart è la degradaziun da Stephan Kunz in affront. El na sa betg metter avant co il Museum d’art less lavurar vinavant senza Stephan Kunz sco directur. Kunz saja la persuna en il museum cun tut ils contacts e perquai pretenda la fundaziun ch'il chantun mettia puspè en Stephan Kunz sco directur dal Museum d’art.
La fundaziun crititgescha l’agir dal chantun. Anc adina na saja betg cler pertge ch’il chantun haja fatg quella restructuraziun da la direcziun. Enfin ussa haja il chantun sulettamain communitgà ch’i haja dà mancos da management. Tge che quai veglia dir, na saja betg cler, uschia il president da la fundaziun Walter Reinhart.
La Fundaziun Collecziun grischuna d’art posseda las ovras dal museum d’art dal Grischun, ella administrescha las ovras e decida sur d’emprests ad auters museums.
RR actualitad 07:00


text:
Elisabeth Kopp
Elisabeth Kopp è l’emprima dunna che ha fatg part dal Cussegl federal svizzer (1984–1989). En rom da l’uschenumnada ‹affera Kopp› ha ella demissiunà anticipadamain. Pli tard è ella dentant vegnida declerada libra da tuttas inculpaziuns.
Emprimas experientschas politicasEdit
Elisabeth Kopp è naschida ils 16 da december 1936 a Turitg, è creschida si a Berna ed ha studegià dretg a l’Universitad da Turitg. L’onn 1960 ha ella maridà Hans W. Kopp, era quel giurist, ed è sa domiciliada ensemen cun ses um a Zumikon (ZH).
Cur ch’il chantun Turitg ha dà il dretg da votar a las dunnas (1970) è ella vegnida elegida en il cussegl da vischnanca da Zumikon per la Partida liberaldemocratica svizra (PLD). Da 1974 enfin 1982 è ella stada presidenta da vischnanca da Zumikon.
L’onn 1979 è Elisabeth Kopp vegnida elegida en il Cussegl naziunal e reelegida quatter onns pli tard cun in resultat da sur 100 000 vuschs. L’onn 1984 è ella daventada vicepresidenta da la PLD.
Elecziun en il Cussegl federalEdit
Il medem onn (1984) è Elisabeth Kopp vegnida preschentada sco candidata per il Cussegl federal. Las medias han bain entschet gia baud ina campagna encunter Kopp e crititgà oravant tut ses um. Ma curt avant l’elecziun ha il vent midà cun l’argument ch’ins na possia betg far responsabla ella per ils sbagls da ses um.
Ils 2 d’october 1984 è Elisabeth Kopp vegnida elegida sco emprima dunna en il Cussegl federal, e quai cun 124 da 244 vuschs. Ella è daventada parsura dal Departament da polizia e giustia ed ha refurmà la politica da fugitivs e dad esters. Medemamain è ella s’engaschada per ils dretgs da la dunna. L’onn 1988 è ella vegnida elegida sco vicepresidenta da la Confederaziun per l’onn 1989.
Il ‹scandal›Edit
L’‹affera Kopp› ha terminà andetgamain la carriera da l’emprima dunna en il Cussegl federal. Il ‹Beobachter› ha scrit l’avust 1988 che l’um da Kopp na haja betg paja correctamain la taglia. Il december dal medem onn ha questa pretaisa pudì vegnir declerada sco faussa. Medemamain fascheva Hans W. Kopp part da quel temp dal cussegl d’administraziun da la firma ‹Shakarchi Trading AG› ch’è vegnida inculpada da lavar daners. Cura che Elisabeth Kopp ha udì da quai ils 27 d’october 1988, ha ella telefonà a ses um e giavischà ch’el sortia da quest cussegl d’administraziun. Senza targlinar ha Hans W. Kopp dà suatientscha al giavisch da sia dunna.
Ils 4 d’october ha il Tages-Anzeiger publitgà grondas inculpaziuns vers la firma ed ha era menziunà il fatg che Hans W. Kopp era sa retratg be avant curt dal cussegl d’administraziun. Ils 12 da november han era ulteriuras medias dumandà suenter in eventual tip che Hans W. Kopp haja survegnì or dal departament. Schizunt l’Advocatura federala ha cumenzà ad ir suenter a questas novas.
Sut quest squitsch ha Cussegliera federala Kopp infurmà il Cussegl federal e silsuenter las medias davart il telefonat. Las medias han scrit entaifer paucas uras d’ina affera Kopp e pretendì sia demissiun pervia d’avair ignorà il secret d’uffizi. Tut las medias èn sa messas encunter Kopp ed han uschia creà in clima da hectica. La gasetta tudestga ‹Die Welt› ha gia scrit lura d’in «Kesseltreiben» en Svizra.
Malgrà che la populaziun sustegneva la Cussegliera federala, ha Kopp declerà ils 12 da december sia demissiun per la fin da favrer 1989. Ella ha dentant punctuà da «betg avair ina culpa giuridica ni morala» e ch’ella sa retiria «pervi dal clima, e betg pervi da la chaussa».[1] Suenter che las inculpaziuns èn idas vinavant e l’Advocatura federal ha cartì da vesair ina culpa, ha Elisabeth Kopp demissiunà gia ils 12 da schaner 1989.
La firma ‹Shakarchi› è pli tard vegnida declerada nunculpanta. Il favrer 1990 ha la Dretgira federala constatà che Elisabeth Kopp na haja betg violà il secret d’uffizi. Tuttina è ella restada anc ditg ina persuna spretschada ed ha chattà pir en il decurs dals davos onns ina tscherta reabilitaziun sociala.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Yvonne-Denise Köchli: Grosse Empörung – Vom ominösen Telefonanruf bis zum Rücktritt. Die Weltwoche, 4/2007 (Cronologia dals 27 d’october 1988 enfin ils 12 da schaner 1989).
LitteraturaEdit
- Mich trifft keine Schuld. Elisabeth Kopp, erste Bundesrätin. Eine Dokumentation. Ringier Verlag, Zürich 1989, ISBN 3-85859-248-X.
- Catherine Duttweiler: Kopp & Kopp – Aufstieg und Fall der ersten Bundesrätin. Weltwoche-ABC-Verlag, Zürich 1989, ISBN 3-85504-121-0.
- Jeanne Hersch (ed.): Rechtsstaat im Zwielicht – Elisabeth Kopps Rücktritt. Verlag Peter Meili, Schaffhausen 1991, ISBN 3-85805-153-5.
- Werner Furrer: Die Affäre Schweizer Presse. Info-Public Verlag, Basel 1991, ISBN 3-906459-01-2.
- Esther Girsberger: Abgewählt: Frauen an der Macht leben gefährlich. Xanthippe, Zürich 1994, ISBN 3-9522868-2-6.
Film documentarEdit
- Andres Brütsch (reschia): Elisabeth Kopp – Eine Winterreise, 2007.


text:
En Svizra pudess il consum da forza electrica vegnir reducì per 25 fin 40% cun impunder relativamain pauc. A questa conclusiun vegn in rapport da l’Uffizi federal d’energia ch'è avant maun a la «SonntagsZeitung». Las chasadas, firmas ed autoritads stuessan per quest intent simplamain trair a niz las pussaivladads tecnicas. En emprima lingia stuessan vegls apparats electrics – che dovrian bler energia – vegnir remplazzads d’apparats pli moderns.
Gia il 2011 aveva l’Agentura svizra per effizienza energetica fatg avant il quint ch’il consum d’energia pudess sa reducir per 36 pertschient enfin l’onn 2035 grazia al progress tecnic.


text:
Ils 22 da settember 2010, cur che Simonetta Sommaruga è vegnida elegida en il Cussegl federal, è quel stà dominà per l'emprima giada da las dunnas cun 4 cusseglieras federalas e 3 cussegliers federals. Questa situaziun ha durà fin a la demissiun da Micheline Calmy-Rey l'onn 2011. In simbol suenter in lung temp da spetga.
Ils 22 da settember 2010, cur che Simonetta Sommaruga è vegnida elegida en il Cussegl federal, è quel stà dominà per l'emprima giada da las dunnas cun 4 cusseglieras federalas e 3 cussegliers federals. Questa situaziun ha durà fin a la demissiun da Micheline Calmy-Rey l'onn 2011. In simbol suenter in lung temp da spetga.
L'onn 1984: L'emprima dunna
Las dunnas svizras han stuì spetgar fin a l'elecziun dad Elisabeth Kopp l'onn 1984, fin ch'ellas èn stadas represchentadas al timun da la Svizra. Suenter avair survegnì il dretg da votar e d'eleger l'onn 1971 han ellas stuì avair pazienza anc 13 onns, fin ch'ina dad ellas è vegnida acceptada en la regenza federala.
La successiun
Actualmain fan 3 dunnas part dal Cussegl federal: Simonetta Sommaruga (elegida l'onn 2010), Viola Amherd (del 2019) ed Karin Keller-Sutter (del 2019).
Ultra da las politicras menziunadas qua survart han anc Ruth Dreifuss (1993-2002, l'emprima presidenta da la Confederaziun l'onn 1999) e Ruth Metzler-Arnold (1999-2003), Micheline Calmy-Rey (2003-2011, presidenta da la Confederaziun l'onn 2007 ed 2011), Eveline Widmer-Schlumpf (2007-2015, presidenta da la Confederaziun l'onn 2012), Doris Leuthard (2006-2018, presidenta da la Confederaziun l'onn 2010 ed 2017), occupà in sez en il Cussegl federal. Pia hai dà fin ussa 9 cusseglieras federalas.
Ultima midada 27.12.2018


text:
Hannover
Hannover (a s lèś [haˈnoːfɐ] in tedésc) l'è na sità dal sèntar-nòrd dla Germâgna ad sincsènt-daśdòt-mila abitànt, capitàla dla Sasògna Basa. Miténd insém tut i cumùṅ dl'àrea metrupulìtana la pasa 'l migliòṅ 'd abitànt.
In dla sità a gh pasa 'l fiùm Leine e la pōl cuntàr su trédas dastrét urbàṅ ciamâ Stadtbezirk e siē quartēr. Dòp la secónda guèra mundiàla, in du l'è stada dastrùta dagnóra dal tut, l'è stada tiràda sù 'd nóṿ druànd di critèri urbanìstic mudèran.
'L è 'n impurtànt sènt'r industriàł (al màchini dal Volkswagen, al gumi dla Continental e 'l baterìi dla VARTA) e cumersiàł e in dal 2000 'l à tgnû a batéś la manifestasiòṅ d'l Expo tant ch'la sò féra l'è la più granda dal mónd.
Al sò sìndig, da 'l 2013, 'l è al sucialìsta Stefan Schostok.
Persunàǵ ligâ a Hannover
- Erdoğan Atalay, atōr
- Vinicio Capossela, cantant e cumpuśidōr
- Klaus Meine, cantànt di Scorpions
- Matthias Jabs, chitarìsta di Scorpions
- Francis Buchholz, èx basìsta di Scorpions
- Per Mertesacker, śugadōr ad balòṅ
- Emile Berliner, inventōr di disc in vinîł


text:
- 1. Thomas Pidcock (GBR) 1:20:55
- 2. Mathieu van der Poel (NED) + 1:00
- 3. Mathias Flückiger (SUI) + 1:15
- 7. Nino Schurter (SUI) + 3:04
- 27. Vital Albin (SUI) + 6:17
- 68. Andrin Beeli (SUI) + 10:27
- Ursin Spescha (SUI) DNF
Mathias Flückiger ha ditg cumbattì per il segund plaz encunter il grond favurit Mathieu van der Poel. A la fin ha l'Ollandais pudì sa distanziar dal meglier svizzer en questa cursa.
Ina classa per sa sez è dentant stà Tom Pidcock. Il Brit da 21 onns è scappà gia en la terza runda da l'entira concurrenza e la finala triumfà cun in avantatg d'ina minuta sin Van der Poel. Per Pidcock èsi uschia l'emprima victoria en sia segunda cursa da la cuppa mundiala cun l'elita.
Betg la cursa da Schurter
Suenter il segund plaz ad Albstadt ha Nino Schurter stuì magunar ina terrada a Nove Mesto. Gia baud è Schurter crudà ord il cumbat per in plaz sin il podest. En la quarta da sis rundas è il mountainbiker grischun schizunt cupitgà ed uschia anc ina giada pers intgins plazs. La finala ha el cuntanschì l'arrivada sco 7avel cun in retard da passa trais minutas sin Thomas Pidcock. A Nove Mesto n'èn questa giada er betg stadas las relaziuns giavischadas da Schurter. Igl è stà bletsch e part blera buglia.
Ina buna cursa ha danovamain Vital Albin mussà. Er tar sia segunda cursa cun l'elita è il mountainbiker da 22 onns stà classà sut ils top 30, quai sco 27avel cun in retard da bun sis minutas.
Classament cuppa mundiala umens d'elita (2/6)
- 1. Mathieu van der Poel (NED) 570 puncts
- 2. Thomas Pidcock (GBR) 490 puncts
- 3. Victor Koretzky (FRA) 483 puncts
- 4. Nino Schurter (SUI) 435 puncts
- 5. Mathias Flückiger (SUI) 419 puncts
Indergand puspè la meglra svizra
Sco gia ad Albstadt è Linda Lindergand er stada a Nove Mesto la meglra svizra. Ella è vegnida 6avla (+ 2:50) ed uschia danovamain suttastritgà sias ambiziuns per in plaz da partenza als gieus olimpics a Tokyo. Gist davos Linda Indergand han cun Sina Frei sco 7avla (+ 3:22) e Jolanda Neff sco 8avla (+ 3:39) duas ulteriuras svizras cuntanschì in plaz sut las top 10.
Lecomte ina classa per sa sezza
Loana Lecomte n'è il mument betg da franar. Sco tar l'emprima cursa da la cuppa mundiala en questa stagiun ha la Franzosa er declassà a Nove Mesto tut sias concurrentas. La giuvna da be 21 onns ha gudagnà suveran avant l'Americana Haley Batten (+ 1:39) e l'Australiana Rebecca McConnell (+ 1:51). Per Lecomte èsi stà en sia quarta cursa tar l'elita gia la terza victoria.
Suenter ina pausa da quatter emnas cuntinuescha la cuppa mundiala da mountainbike ils 12 e 13 da zercladur a Leogang en l'Austria.


text:
I è uss da gidar a quels che han gia pauc.
Forsa ch'in u l'auter bada gia ch'i restan pli paucs daners en la bursa la fin dal mais. L’inflaziun è per il mument tar 3.5% ed ils pretschs d’electricitad creschan en tut la Svizra. En las proximas emnas vegnan era communitgadas las tariffas per las premias da las cassas da malsauns. Prognosas da Santésuise, l’organisaziun da tetg da las cassas da malsauns, prevesan ch'ils custs creschian per var 10%. Uschia che bleras persunas pudessan vegnir en las stretgas cun pajar tut ils custs. Perquai debattescha il Cussegl naziunal davart las pussaivlas mesiras.
I è da gidar, mabain betg dad exagerar.
Il cussegl ha uss votà per duas mesiras per mantegnair la capacitad da cumpra:
- Retschaviders e retschavidras da l'AVS survegnan l'onn che vegn ina cumpensaziun da chareschia plaina per lur pensiuns. Il Cussegl naziunal ha approvà ina moziun da l'Allianza dal Center cun 99 cunter 92 vuschs
- La Confederaziun augmenta sia contribuziun per la reducziun da las premias da cassas da malsauns per 30%. Il Cussegl naziunal ha approvà ina moziun da la PS cun 97 cunter 95 vuschs.
A curta vista fissi da scursanir las taxas sin ieli e benzin
Tut las cuntrapropostas da la PPS n'han gì nagina schanza en la chombra gronda. Quella era sco il Cussegl federal cunter l'adattaziun da las rentas d'AVS. La PPS aveva proponì da laschar davent ina part da la taglia sin ieli ni benzin per mantegnair la capacitad da cumpra.
Proxim’emna cuntinua la debatta en il Cussegl dals chantuns.


text:
Il chantun vul davent da immediat er vaccinar en scolas superiuras. Quai ha la media chantunala grischuna, Marina Jamnicki ditg ad ina conferenza da medias. Mintga scola che veglia, possia er s'annunziar tar il chantun per la vaccinaziun. Marina Jamnicki punctuescha dentant che mintga scolar e mintga scolara sappia e duaja decider sez sch'el veglia schar dar la virola u betg.
In sforz n'existia però betg. Ils uffants da la scola superiura duajan dentant, a moda simpla, survegnir questa pussaivladad. Stan actual èn 18% dals uffants e giuvenils en il Grischun virolads encunter il coronavirus.
Critica envers l'intent dal chantun
Survegnir la virola – spontan e nuncumplitgà. Uschia l'intent. Avant radund duas emnas ha il chantun fatg offertas a las scolas superiuras da schar virolar uffants davent da 12 onns directamain en scola. La purschida ha aber procurà tar singuls geniturs per grondas agitaziuns. Uschè grondas che la media chantunala ha oz prendì posiziun.


text:
Dialet paves-vugares
El Paves-Vugares (o anca dumà paves) l'è la varianta gall-italica parlaa int la Pruvincia de Pavia, a partì da Pavia cità e rivanda fín ai pee de l'Apenín paves, pü o men int i zon de Varz, e dividüü dai dü spond del Po. El rapresenta un continuum dialetal ch'el va da una part püssee arent al milanes (tant 'me la parlada de Pavia cità) al dialet de l'Ultrepò Paves (ciamà anca dialèt ultrepadan) püssee de transizion cun el Piemuntes e l'Emilian (tant 'me la zona de la bassa Vala Stafura). Denter a quel continuum chì gh'hinn di alter micro-variant, ma a hinn assee simil per pudè vess metüü insema int l'istessa macro-varianta. El Paves-Vugares el gh'ha no una classificazion precisa a l'intern di lenguv gallo-italich. Biondelli, int el so sagg, l'aveva metüü insema ai parlad Emilian, e l'istess l'aveva faa anca el Pellegrini, disend però ciar e net che se trata d'una varianta de pasagg dal Lumbard ucidental. Di ricerch püssee recent inveci el meten insema al Lumbard ucidental (presempi el laur de Daniele Vitali), anca per via de cambiament recent, duvüü a l'inflüenza che i gh'hann avüü i parlad de la pruvincia de Milan.
ParnonziaModifega
I püssee tant parol che a trövum int 'l Paves-Vugares i henn cumpagn de quij di alter parlad insübrich, cun 'na quaj diferenza int la parnunzia, che la revarda suratüt i vucal.
VucalModifega
Dal pont de vista di vucal, el Paves-Vugares el gh'ha di carateristich sia lumbard che emilian. Presempi, el gh'ha la sincope di vucal atonich (suratüt la 'e'), che l'è tipica di parlad emilian. Quel prucediment chì de suent l'è pöö trasfurmaa püssee ancamò per via de la prustesi, che la gointa 'na vucala a l'inizzi de la silaba. Chì suta fum un paragon intra el piasentin, el vugares, e un dialet de l'insübrich central. El prucediment ch'el va da la sincope a la prustesi l'è marcaa cun '->':
Una carateristica indè che inveci el Paves-Vugares l'è distant da l'emilian ma arent al lumbard l'è la mancanza de trasfurmazion in ditongh de la 'e' pre-nasala, che di volt la fà burlà del tüt la cunsunanta nasala, che chì l'è missa intra parentes:
LessichModifega
Cambiament lessicalModifega
El fat che el paves-vugares el s'è spustaa püssee invers i alter parlad insübrich el se pör ved suratüt da cert cambiament lessical, principalment int i verb usiliar e i articul. Chì gh'è un quaj esempi de cambiament de la varianta de Vughera.
El cambiament püssee grand che l'ha fat la varianta vugaresa int l'ültim secul l'è quel d'avè perdüü la "r" int i articul (son che l'esista anmò int un quaj dialet del turtunes):
Parol dialetalModifega
Gh'è pöö 'na quaj parola che la se tröva mia int alter parlad insübrich:
LeteradüraModifega
- Angiul Ferar, class 1874 (varianta de Pavia).
- Dario Murän, class 1897 (varianta de Pavia).
- Gianni Maggi (varianta de Pavia).
- Fabrizzi Läna, class 1952 (varianta de Pavia).
- Lissandren dra Roussela, class 1850 (varianta de Vughera).
- Angiul Vicini (varianta de Vughera).
- Rino Zucca (varianta de Burgh Tisén). Video de la puesia Nadal chì.
I verb in pavesModifega
Verb vessModifega
- Indicativ present: mì sum, tì 't seet, lü l'è, nüm a suma, vialter sii, lur i henn.
- Indicativ imperfet: mì seri, tì 't seret, lü l'era, nüm a seram, vialtar serav, lur i eran.
- Indicativ fütür: mì säroo, tì 't sareet, lü 'l sarà, nüm a saruma, vialter sarii, lur i saran.
- Cungiüntiv present: che mì sia, che tì 't siet, che lü 'l sia, che nüm a siam, che vialter sii, che lur i sian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì seri, che tì 't seret, che lü l'era, che nüm seram, che vialter serav, che lur i eran.
- Cundiziunal present: mì sarissi, tì 't sarisset, lü 'l sariss, nüm a sarissam, vialter sarissav, lur i sarissan.
- Infinii present: vess.
- Participi passaa: stat.
Verb avèghModifega
- Indicativ present: mì gh'hoo, tì 't gh'eet, lü 'l gh'ha, nüm gh'uma, vialtar gh'ii, lur i gh'han.
- Indicativ imperfet: mì gh'avivi, tì 't gh'avivat, lü 'l gh'aviva, nüm gh'avivam, vialtar gh'avivav, lur i gh'avivan.
- Indicativ fütür: mì gh'avroo, tì 't gh'avreet, lü 'l gh'avrà, nüm gh'avruma, vialtar gh'avrii, lur i gh'avran.
- Cungiüntiv present: che mì gh'abia, che tì 't gh'abiat, che lü 'l gh'abia, che nüm gh'abiam, che vialtar gh'avii, che lur i gh'abian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì gh'avissi, che tì 't gh'avissat, che lü 'l gh'aviss, che nüm gh'avissam, che vialtar gh'avissav, che lur i gh'avissan.
- Cundiziunal present: mì gh'avrissi, tì 't gh'avrissat, lü 'l gh'avriss, nüm gh'avrissam, vialtar gh'avrissav, lur i gh'avrissan.
- Infinii present: avégh/'végh.
- Participi passaa: avüü.
I cuniügaziunModifega
- Indicativ present: mì guardi, tì 't guardat, lü 'l guarda, nüm guardam, vialtar guardii, lur i guardan.
- Indicativ imperfet: mì guardavi, tì 't guardavat, lü 'l guardava, nüm guardavam, vialtar guardavav, lur i guardavan.
- Indicativ fütür: mì guardaroo, tì 't guardareet, lü 'l guardarà, nüm guardaruma, vialtar guardarii, lur i guardaran.
- Cungiüntiv present: che mì guardi, che tì 't guardat, che lü 'l guarda, che nüm guardam, che vialter guardii, che lur i guardan.
- Cungiüntiv imperfet: che mì guardassi, che tì 't guardassat, che lü 'l guardass, che nüm guardassam, che vialtar guardassav, che lur i guardassan.
- Cundiziunal present: mì guardarissi, tì 't guardarissat, lü 'l guardariss, nüm guardarissam, vialtar guardarissav, lur i guardarissan.
- Infinii present: guardà
- Participi passaa: guardaa.
II cuniügaziunModifega
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
III cuniügaziunModifega
- Indicativ present: mì scrivi, tì 't scrivat, lü 'l scriva, nüm scrivam, vialtar scrivii, lur i scrivan.
- Indicativ imperfet: mì scrivivi, tì 't scrivivat, lü 'l scriviva, nüm scrivivam, vialtar scrivivav, lur i scrivivan.
- Indicativ fütür: mì scrivaroo, tì 't scrivareet, lü 'l scrivarà, nüm scrivaruma, vialtar scrivarii, lur i scrivaran.
- Cungiüntiv present: che mì scrivi, che tì 't scrivat, che lü 'l scriva, che nüm scrivam, che vialtar scrivii, che lur i scrivan.
- Cungiüntiv imperfet: che mì scrivarissi, che tì 't scrivarissi, che lü 'l scrivariss, che nüm scrivarissam, che vialtar scrivarissav, che lur i scrivarissan.
- Cundiziunal present: mì scrivariss, tì 't scrivarissat, lü 'l scrivariss, nüm scrivarissam, vialtar scrivarissav, lur i scrivarissan.
- Infinii present: scriv.
- Participi passaa: scrit/scricc.
IV cuniügaziunModifega
- Indicativ present: mì senti, tì 't sentat, lü 'l senta, nüm sentam, vialtar sentii, lur i sentan.
- Indicativ imperfet: mì sentivi, tì 't sentivat, lü 'l sentiva, nüm sentivam, vialtar sentivav, lur i sentivan.
- Indicativ fütür: mì sentaroo, tì 't sentareet, lü 'l sentarà, nüm sentaruma, vialtar sentarii, lur i sentaran.
- Cungiüntiv present: che mì senti, che tì 't sentat, che lü 'l senta, che nüm sentam, che vialtar sentii, che lur i sentan.
- Cungiüntiv imperfet: che mì sentissi, che tì 't sentissat, che lü 'l sentiss, che nüm sentissam, che vialtar sentissav, che lur i sentissan.
- Cundiziunal present: mì sentarissi, tì 't sentarissat, lü 'l sentariss, nüm sentarissam, vialtar sentarissav, lur i sentarissan.
- Infinii present: sentì/sëntì/sent.
- Participi passaa: sentii.
Esempi de dialetModifega
Diferenz tra el dialet paves de cità e quel ariusModifega
Dialet paves del VotcentModifega
Dialet de PaviaModifega
Gh'era ona volta on òm, ch'äl gh'ìva dü fiö.
E 'l minór l'ha dit a sò pàdär: "Papà, ch'äl mä daga quäl ch'äm toca 'd mè part!" E lü l'ha spartii la sostänza in tra i dü fiö.
E dä lì a poch dì, dopo avè fat sü fagòt, äl minór l'è 'ndat pr'äl mond int on paìs lontän, e là l'ha trat via tütcòss int i vizi.
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-Italici, pag. 246
Dialet de BronnModifega
Ün òm al gh’aviva dü fiö.
E al secónd l’ha dit a sò padar: “O pà, dèm la part dla roba ch’a ‘m toca!” E lü al gh’ha spartii in tra lor la sò sostanza.
E da lì a poch dì, avènd miss tütcoss assema, al fiö dardè al ‘s n’è andat in pais lontan, e là l’ha consümaa tüt al fat sò a bagurdà.
ibidem, pag. 244
Una nuvela del BucascModifega
PaviaModifega
Mei disi donca che quand gh'era äl prim re 'd Cipri, dop che Gotifred äd Büglion l'ha guadagnaa Tera Santa, è sücess che una siurena nobila l'è andata in pelegrinagg äl Sepolcar e, 'gnind indree, quand l'è rivaa a Cipri, l'ha truvaa di balusson ch'l'han trataa propri da can. E lee, sentend tüt äl dispiasé, sensa nanca un'anma ca la cunsulàss, gh'è 'gnid in ment d'andà dal re e fà föra i sò rason: ma gh'è stat quaich d'üi ca gh'ha dit dit ch'la trava via 'l fiaa, parchè lü äl menava una vita gnent afat bona e 'l fava gnent äd bei; ansi, vigliach com l'era, äl sufriva e 'l cunsidrava par gnint i ingiüri che i altar ägh fasivan a lü, in manera che quai ca gh'aviva dispiasé con lü, a 's vendicavan fandagh di ingiüri. E la dona, sentend 'sta roba, sicome la gh'aviva nessüna speransa da pudé utegn giüstisia, par 'végh da cunsulàss dal sò dispiasé, l'ha guardaa bei äd tirà a dla sua 'l re, e l'è andata da lü. Quand l'è stata là, piangind davanti a lü, la gh'ha dit: "O 'l mè car siur, mei son chì davanti a tì no par vendëta äd l'ingiüria ch'm'han fat, ma par 'végh un poo 'd sudisfasion äd quäla, ät preghi d'insegnàm com at fee a sufrì quëi ingiüri che senti ch'i altar a 't fan, parchè insì, imparand da tì, pössa anca mei regulàm e supurtà la mé part äd pasiensa, che a la sa 'l Signor, se mei pudiss fa, ät regalariss vulentera, dal mument che tì 't see insì brav äd supurtàla".
Äl re, che fen alora l'era sempar stat pultron e pigar fen ai oss, comé ch'äl se füss dassdaa, cuminciand ad l'ingiüria fata a 'sta dona, che con rigor l'ha vendicaa, l'ha pensaa da mët a pan e pëss tüti quëi che 'ndand inans avissan fat quaicoss contra 'd lü.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 349-350
VugheraModifega
Dis adónca che int i temp dël prim re 'd Cipro, dop la conquista dlä Tera Sänta fata da Gofred ëd Büglión, l'è sücess che üna nobildona 'd Guascogna l'è andata in pelegrinagg al Sepólcär, e quand l'è tornaa, arivaa in Cipro, di baloss i gh'han fat di vitüperi. Lee, pödendas nò consolà, l'ha pensaa ben d'andàss a lamentà däl re. Ma i gh'hän dii che lü l'era tanto trascüraa che no sol ël fava nò giüstisia ai ofes patii dai altär, ma incasì cui ch'i 'gh favan a lü për gross ch'i füssan ni soportava, ä la mira che se quaich d'ün ël gh'aviva quaich fastidi, 'l se sfogava fändägh quaich figüra. Sentenda 'sta roba lä dona, savenda për cmè fà për vendicàss, tant për consolàss ün poo l'ha pensaa 'd vorè in quaich manera fà pentì 'l re dla sò manera 'd fà e, ändändä pianzend dädnans a lü, la gh'hä dit: "Sciór, mì vën nò a la tò presensa për vendicàm dl'ingiüria ch'i m'han fata, ma in sò riparassión ët pregh dä möstràm cmè ch'a't fee tì a sofrì cui ch'i 'm disän ch'i 't fan, che inscì impärärö a soportà cula ch'i m'hän fat a mì, ch'ä 't regalariss volontera sä podiss, dä già che tì 'l see pörtài inscì ben"
Ël re, fén alór pigär e trascüraa, quasi ch'u 's dessedass da dormì, comincianda da l'ingiüria fata a cula dona, che l'ha vendicaa teribilment, l'è dventaa tremend cóntra tüti cui che d'alór in pö i han mancaa 'd rispet a la sò cöröna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 351-352
Esempi de VugaresModifega
'L vugares mudernModifega
L’Apenén, la cädenä äd muntagn che 'me ‘na spena dursal la traversa tütä la penisula itäliana äl cumencia a l’altässä dël pass dël Türchén, fra Genua Voltri e Lissändria. Un quaidün äl fa l’ipotesi che ‘l nom Apenén äl vena da Pen, äl diu ligür di bosch e di muntagn; da chi lü i sarissan pö derivaa incasì i nom di mont Pëna e Pënës.
I nümer in vugaresModifega
- vön/vöna
- dü/du
- trii/tre
- quatar
- cencu
- ses
- set
- vot
- növ
- des
- vöndas
- dudas
- tredes
- quatordas
- quendas
- sedes
- derset
- dasdot
- dasnöv
- vent
'L Pader NosterModifega
Padar Noster che t'see int i ciel
ca'l sia santificà 'l to nom
ca 'l vena 'l to regn
ca sia faja la to vuluntà
insì in ciel tant 'me in tera
I mes de l'an (dialet de la Piev)Modifega
I dì de la setemana (dialet de la Piev)Modifega
PruerbiModifega
Pruerbi dla Bassa pavesaModifega
Pruerbi dla zona 'd Santa Cristina e Miradò:
- Lä lenguä lä gh'hä no i oss, ma s'jä fa rump.
- Bisògnä végh 'mar in buca e spüdà duls.
- Ogni fiö al vegnä äl mund cul sò cävägnö.
- Bisògnä fà 'l pass secundä a la gämbä.
- Chi gh'ha i fiö in cünä 's na fa növä da nissünä.
- L'è mej fà invidiä che pietà.
- Lä gälinä ch'ä girä pär cà s' lä mängiä nò, l'ävrà mängiaa.
- Lä gatä mälfidentä quäl ch'lä fa, lä pensä.
- Pän e pagn, i è bón cumpagn.
- Ä vess vestii cun la roba di altär s'è sempär biut.
- Indè ca 'gh n'è, ägh na va.
- Lä tròpä cunfidensä lä fa perd la riverensä.
- Äl büs dlä gulä l'è strèt, mä 'gh passä cà e tecc.
- Chi vör fà ä sò möd, äl mängiä la minesträ e pö äl bevä äl bröd.
- Äl tròp äl strupiä.
([1])
Pruverbi de PaviaModifega
- I ciaciär e i candiler ad lägn ja ciapän näncä äl mont äd pietà.
- L'ustäriä däl cärnee, chi nä vöö 's nä portä 'dree.
- Grämä clä cävagnä ch'lä vegnä nò bonä unä voltä ä l'an.
- Ciel fat a pän, piövä nò incö, piövä dumän.
- Svelt äl fögh, svelt äl cögh.
- Ä fà crätä pär ch'as stätä, quänd che pö 's gh'ha dä pägà, pär ch'agh siä dä crepà.
- O piculä o grossä, ognidün gh'ha lä sò crus.
- Chi l'è che gh'ha la cuvä 'd pajä, 'l gh'ha pägürä ch'la 'gh brüsa.
- Chi lävurä pr'äl cumün, al lävurä pär nessün.
- Chi è 'd cussiensä, 'd robä 'l restä sensä.
- Chi nödä 'l mes d'ägust, nödä ä sò mal cust.
- Se 'l scörs äl gä vediss e lä liprä lä 'gh sentiss, pocä gint as sälväriss.
- Äl bunurä 'l va nò a lümentàss ä cà däl tardi.
- Gesü Crist jä mätä äl mond, pö jä cumpägnä: un mäcäron e 'nä läsägnä.
- Magg, ädagg ädagg.
- Un färgüj äd mal, bsognä mätäl in sun pal.
- Un poo pr'öi fa mal ä nissöi.
- Mars märsät, pr'äl cäméi tegnä 'l sucät.
- Mars märsot, longh äl dì cumpägn dlä not.
- I mascär äs fan äd Cärnuval.
- Nädal, al pass d'un gal.
- Nädal sulon, Cärnuval tison.
- Cul temp e la pajä mädürä i nespul.
- Nuvel nuvel, tütcoss l'è bel.
- Pän dä nus, mängià dä spus.
- L'è mej un öv incö che 'nä gälinä dumän.
- Pänsä pinä pensä nò par quälä vödä
- Pän e pägn henn bon cumpägn.
- Äl pän di altär al gh'ha set crust.
- Parent äd socä, tüt al mond al ciocä; parent äd cälson, stän bei förä di cujon.
- D'inverän i plärö vegnän filatul.
- La pontä 'd pet l'è nò carnä dä pueret.
- 'Vègh i puf e pägài nò l'è tänt 'me näncä 'vèghi.
- Tüt i rävlö ä msürä dlä bucä 's pödä nò 'vèghi.
- Pänsä pinä lä vör ripos.
- L'ämnesträ riscäldaa lä va bei nò.
- L'è mej 'gnì russ ad la värgognä che verd äd lä rabiä.
- Säraa un üss, as vera unä fnesträ.
- Tüt i sänt agh vör la sò cändilä.
- Süch e mlon a la sò stägion.
- L'è mej vess sul che mal cumpägnaa.
- Chilè ch'gh'ha lä forsä dä gà, gh'ha lä forsä 'ncä dä supurtà.
- Al Signur äl da lä tägnä e 'l cäpel da quätàlä.
- Al temp e al cüü 'l fa quäl ch'äl vör lü.
- Quëi dal capel a trii cänton, s'i gh'hän bei tort vörän 'vègh rägion.
- Quël ch'ä va nò in sölä, va in tümerä.
- Pär fà un urdin agh vör un disurdin.
- Ä tüt i urluch agh pär bei i sò urluchin.
- L'è mej un üsé in män che cent in ariä.
- Värnis e stüch stopä i ögg ai mämälüch.
- Agh piäsäriss ä tüt vess bei, vess siur e vess gränd.
- Äpril, tüt i dì 'n bäril.
- Äpril, näncä un fil.
- L'aquä lä fa märsì i duv, äl véi nò.
- L'aquä da päisän la par nò e la bagna 'l gabän.
- Guärdèv bei dai ävucat, speciälment s'a gh'ii rägion.
- Sta mal un rat in bucä al gat, ma pegg un om in män a l'ävucat.
- Äl bel al sa mängiä nò.
- Lä robä püssee belä l'è quälä ch'a pias.
- Tüt i mort ch'a va ä lä büsä i gh'hän tüti la sò scüsa.
- Fà 'l siur sensä entradä, l'è 'nä vitä buzzäradä.
(traa de: Aristide Annovazzi, Nuovo Vocabolario Pavese-Italiano, Pavia, 1934).
Pruverbi sura i mesModifega
- In giänar, pr'äl frägg zelä i crov.
- Äd fäbrar tegnä bon äl täbar.
- Pär tüt fäbrà, gnent in däl praa.
- Cun fäbrar che fa la brinä, semp i vach ä lä cässinä.
- Äpril näncä un fil, magg ädagg, giügn slargä 'l pügn.
- Giügn l'è 'l mes ch'marüdä i sires.
- Mes äd giügn, lävur dä mat pär furment, féi e bigat.
- Chi dromä äl mes d'ägust, äl dromä ä sò mal cust.
- Aquä 'd nuembär, nev äd dicembär; zee äd giänar, rmol äd fäbrar.
Alter pruerbi pavesModifega
- A Sän Michel la merenda la vula in ciel.
- Sänt'Ägnesä lä lüsertä lä va sü pär lä siresä.
- Äl Suu 'd febrar 'l fa andà la muiee ä l'uspidal.
- Sä piövä 'l dì äd Sänt'Änä, piövä un mes e 'na stmänä.
- Äl prim ch'l'ha lävuraa l'è mort, ma chi 'l fa gnent gh'ha la stessä sort.
- Con l'ämur a 's fa nò buì lä pignatä.
- Ä lävurà a 's mängiä, ä lävurà nò a 's dzunä.
- Ä dàgh ädree a 's finissä ogni mästee.
BibliugrafiaModifega
- Aristide Annovazzi, Nuovo Vocabolario Pavese-Italiano, Pavia, 1934.
- Ettore Galli, Dizionario Pavese-Italiano, Pavia, 1965.
- Alessandro Maragliano, Dizionario Vogherese-Italiano, in püssee de un'ediziun:
- Ed. Patron, Bologna, 1976.
- CEO - Comunità Editoriale Oltrepò, 2003 (ristampa).
Vus curelaaModifega
Ligam de föraModifega
- Diziunari piscinin del dialet de la bassa pavesa
- Sit ufizial del grüp paves di Fiö dla Nebia, cunt infurmazion sura el dialet paves
- El Statüt del muviment "Identità Oltrepò" in dialet
- Repertori de parol del dialet vugares
- Repertori de parol di dialet de la bassa pavesa
- Dizionari del dialett de Cava
- Puesii in paves
- A pruposet de la Madona de la Versa e del sò dialet


text:
Ciciarada:Val Mesolcina
m's'è sigür che chèsto l'è 'l nòm lumbàrt? --Aldedogn (ciciarade) 00:43, 26 Utu 2012 (CEST)
- Credi de sì: la pagina l'ha scrivuda vun de Roree, on mesolcines. --Eldomm (ciciarade) 08:16, 26 Utu 2012 (CEST)
L'anonim credi de vess staa mì, in d'una quai pagina. A Milan se dis "Mesulcina", inveci lilinscì in quela val prubabilment se dis "Mesolcina". A Milan e in de la zona inturna l'esist minga la O minga acentada, menter che in Svizzera quela lì la gh'è despess. Tra l'alter, hoo scuvert che in de la Mesulcina gh'hinn gnanca la Ü e la Ö. --Eldomm (ciciarade) 14:45, 26 Utu 2012 (CEST)
Comenza una ciciarada a proposit de Val Mesolcina
I pagine de ciciarada a inn el loeugh indove che la sgent la discut de come scriver i contegnud de Wikipedia mej che l'è possibil. Te podet drovà questa pagina chì per tacà una discussion cont un quaivun d'alter sora la manera de mijora Val Mesolcina.


text:
Biandraa
Biandraa (nom ufizial in italian: Biandrà in Piemuntes; Biandrate in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 289 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,7 km² e ona densità de popolaziun de 101 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Casalbaltram, Casalin, Riscàt, La Badia, San Pedar Mugiösch e Vidlunch.
A la cità l'è legaa el nom del sò cunt Guid III, vün di prutagunista di guer tra la Lega Lumbarda e 'l Federich Barbarussa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Biandraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La regenza grischuna ha deliberà la missiva tar la revisiun totala da la lescha chantunala dal dretg da burgais per mauns dal cussegl grond. La lescha chantunala dal dretg da burgais duai vegnir adattada al dretg federal revedì ed als basegns che resultan da la pratica giuridica.
Il 1. da schaner 2018 vegn ad entrar en vigur la revisiun totala da la lescha federala davart il dretg da burgais svizzer. Pervia da questa revisiun èsi necessari d'adattar la lescha chantunala dal dretg da burgais che regla l'acquist e la perdita dal dretg da burgais chantunal e communal. La realisaziun permetta da concepir la lescha chantunala dal dretg da burgais en ina moda pli survesaivla. Pervia da la nova structura dovri ina revisiun totala.
Per ina natiralisaziun pretenda il dretg federal revedì da nov ina permissiun da domicil sco er enconuschientschas linguisticas en scrit d'ina lingua naziunala. Questas premissas pli severas da la confederaziun vegnan integradas en la lescha chantunala. Plinavant sto vegnir resguardada en il dretg chantunal l'armonisaziun dals termins da domicil chantunals e communals, ch'è vegnida introducida da la confederaziun. En il chantun Grischun chaschuna quai ina reducziun per part marcanta da la durada minimala da la dimora che valeva fin ussa en la vischnanca da natiralisaziun. Cun la revisiun vegni ultra da quai profità da l'occasiun per tegnair quint da differents basegns da la pratica giuridica. Per exempel duain Svizras e Svizzers che vulan daventar Grischunas e Grischuns stuair ademplir premissas da qualificaziun main severas che candidatas e candidats esters. La finala vegni tegnì quint da differents giavischs da la consultaziun. In da quels pertutga il dretg da burgais suenter fusiuns da vischnancas. En vischnancas fusiunadas sa drizza il dretg da burgais tenor la vischnanca politica. Uschia sa mida il dretg da burgais per ina part da las burgaisas e dals burgais d'ina vischnanca fusiunada da nov. Questas burgaisas e quests burgais duain survegnir da nov la pussaivladad d'agiuntar al nov dretg da burgais ina remartga davart il dretg da burgais avant la fusiun. La remartga n'è betg giuridicamain lianta e na stabilescha betg in nov lieu d'origin che resultass or da la cumbinaziun dal dretg da burgais vegl e nov.
Il cussegl grond vegn a tractar questa fatschenta en la sessiun da zercladur 2017. Las midadas duain entrar en vigur il 1. da schaner 2018.
Agiunta
Missiva
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. 081 257 25 01, e-mail Christian.Rathgeb@djsg.gr.ch
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Preparaziun dal plazzal
- examinar ils plans dals architects e suandar las instrucziuns dals capolavurers
- prender la mesira da la surfatscha da lavur e calcular la quantitad necessaria dal material
- organisar il transport dal material e dals guaffens e deponer tut precautamain sin il plazzal
- controllar il stadi da las paraids ed ils palantschieus sura e far emprimas lavurs da preparaziun en cas da necessitad (p.ex. isolar e stuppar)
- curclar parts da construcziun e palantschieus, p.ex. cun folia u crep da picturs
Sin il plazzal
- liar giu (surtrair) a maun u cun guaffens e maschinas pitschnas paraids internas e palantschieus
- eriger paraids da construcziun a sitg ord plattas da gip u auters materials
- montar roms da metal vid ils palantschieus e fixar londervi plattas da gip semtgadas ordavant
- montar revestgiments exteriurs vid las paraids exteriuras
- isolar paraids e palantschieus ed als proteger da fieu ed umiditad
- decorar las surfatschas cun stuccaturas (ornaments), p.ex. cun glistas, rosettas u curnischs
- allontanar liadiras u mirs da separaziun u pinar surfatschas e stuccaturas durant lavurs da renovaziun
- rumir il plaz da lavur, nettegiar ils guaffens e dismetter il material e rument restant adattà a l'ambient
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 22-7-2014
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da stuccatura
Furmaziun en scola
Curs da bloc en il center da scolaziun da l'Associaziun svizra dals interprendiders picturs ed interprendiders da stuccatura SMGV a Wallisellen ZH (10 curs da bloc da mintgamai in’emna per onn da scolaziun). Per emprendists che abiteschan lunsch davent stattan a disposiziun albierts.
Roms professiunals
- planisaziun, preparaziun e rapport da las lavurs
- smaultar e montar plattas da construcziun en gip
- garanzia da la segirezza da la lavur, da la protecziun da la sanadad e da la protecziun da l’ambient
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar la basa professiunala
Diplom
Attestat federal professiunal "practicist / practicista da stuccatura"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- forza fisica
- conscienza da servetschs
- nagina tema d’autezza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era da l'Associaziun svizra dals interprendiders picturs ed interprendiders da stuccatura SMGV
Stuccatur e construider / Stuccatura e construidra da materialias sitgas AFQ
Practicists da stuccatura AFP pon absolver ina furmaziun scursanida sco stuccatur e construider da materialias a sitgas AFQ (access al segund onn da la furmaziun). Suenter han els las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco stuccaturs e construiders da materialias a sitgas AFQ .
Cundiziuns da lavur
Practicistas e practicists da stuccatura lavuran en manaschis da stuccatura. Quai èn savens manaschis pitschens e manaschis mesauns cun 2 fin 20 collavuraturs. La lavur po esser fitg strentga per il corp. Practicists e practicistas da stuccatura lavuran da tutt'aura dadens ed or en il liber.
En la branscha da construcziun èn persunas qualifitgadas fitg tschertgadas. Els han perquai bunas schanzas da chattar in plazza da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra dals interprendiders picturs ed interprendiders da stuccatura SMGV
Grindelstr. 2
Chascha postala 73
8304 Wallisellen
Tel: +41 43 233 49 00
URL: www.gipser-werden.ch