text:
Gnee Domizi Corbulon
Gnee Domizi Corbulon (Cnæus Domitius Corbulo; 15-57) l'è staa on politich e general roman. L'è staa pader e fradèl de miee d'imperador.
Origin e carera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Corbulon l'era el fioeu del Gnee Domizi Corbulon, on patrizi, e de la Vistilia. L'era donca parent de l'imperador Caligola perchè fradel natural de la soa ultima miee, la Milònia Cesònia, tôsa de la Vistilia. L'ha avuu el compit, duranta el regn de Tiberi e quèll de Caligola, de sorvejà la costruzion dij strad italian, che eren andaa in ruina. Quand che'l faseva 'sto lavorà chì l'è staa crudel, e l'imperador Claudi l'ha costringiuu a dà dij danee aj vittim.
I sò guerr e la mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Poeu l'è diventaa legaa de la Germania Inferior, indove l'ha sconfigiuu i Caucc e i Fris, comandaa del Genàsch. Ma'l Claudi l'ha mandaa sul Ren per evità che l'andass dree a conquistà. Chì, el Corbulon l'ha faa sù duu canaj tra la Mosa e'l Ren.
El noeuv imperador, Neron, l'ha mandaa a fà la guèra contra i Part, in Asia. El Corbulon l'ha tacaa el re Vologas I e l'ha ciapaa i citaa de Artaxata e Tigranocerta. Poeu l'ha faa diventà el Tigran V noeuv re d'Arménia e cont el sò successor, Tiridaa I, l'ha faa ona pas tra Roma e quèst regn Asiatich.
Ma i sò success l'aveven renduu popular davant'aj soldaa, e donca el Neron el gh'aveva pagura che voress diventà imperador (anca se quèsta l'era minga l'intenzion del Corbulon). Donca, dòpo che l'era stada tirada giò la congiura del Armi Vincian, el Neron l'ha ciamaa in Grèsa el Corbulon, che quand l'ha savuu che se voreva fàll foeura, s'è suicidaa. La tôsa soa e de la Cassia Longina, Domizia Longina, l'è diventada la prima miee de l'imperador Domizian.


c: text/html

text:
・My pussy ・asian4you pussy ・ls pussy ・sports pussy ・erotic pussy
・lsm young pussy ・Ls Pussy ・lsp pussy ・Ls- pussy ・young virgin pussy
・lsmodels pussy ・icdn pussy ・Huge pussy ・Milf Pussy ・asia pussy
・lsm pussy ・lsm pussys ・met-model pussy ・FTV Shana pussy ・rajce pussy
・lsm pussy 5 ・lsm pussy 3 ・ ||Nymphets ・small pussy ・Asian pussy
・China pussy ・celeb pussy ・sundols pussy 2 ・Young bald pussy ・bottomless pussy
・icdn.ru young pussy ・bikini pussy ・menses pussy ・12teen pussy ・tvn.hu pussy
・gravure.com pussy ・beach hairy pussy ・young nudists boy ・12yo sex ・pissing pussy

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Non expedit
Non expedit l’è öna manéra de dì latìna che la öl dì ‘l convé mia e che de sólet l’è dovràda da la Céza Catòlega, quàndo la öl respónt de nò a öna quach domànda che la ghe é presentàda. L’è öna manéra de dì che la é dal Nöf Testamét, dezà che se la tróa zamò in di Corinsi X, 23 ‘ndóe s’lès Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt.
Piö ‘n particulàr chèsta manéra de dì l’è stàcia dovràda da la Cèza Catòlega al tép del Papa Pio IX per impedì a i catòlech de das de fà ‘n de la éta politìca del Règn d’Italia, dezà che chèsto ‘l portàa ‘nacc co la sò polìtica risorgimentàla öna polìtica anticatòlega e aconfesiunàla che la porterà in del 1870 a ciapà Roma e a finìla fò col potér temporàl del Papa, potér consideràt da la Céza Catòlega indispensàbel per garantìga ‘ndipendènsa e libertà al Papa.
Chèsta proibisiù l'à mia mancàt de fà ét ol pis del eleturàt catòlech, tat che ai elesiù generài del noèmber del 1870 l'à otàt adóma 'l 45,5% di eletùr iscrìcc. Ol diviét l'è restàt in vigùr ach per töt ol puntificàt del Leù XIII e del Pio X e l'è stài abrogàt adóma in del 1919 dal Papa Benèt XV, ma zamò da i prim agn del sécol la gh'éra stàcia piö de öna dispènsa, a partì dall'enciclica Il fermo proposito (Ol propózet salt) del 1905 e sùra de töt dòpo 'l Patto Gentiloni del 1913 che l'à permetìt a catòlech de candidàs e de votà. Ol Non expedit l'è stài bandunàt per tègnega tèsta a i socialìs-cc che i res-ciàa de èns i elesiù dòpo che 'l 30 de zögn del 1912 l'éra entràt in vigùr ol süfràgio üniversàl e isé l'è stàcia metìda de bànda la questiù romàna.


text:
Pievel prenda cumià da lur president barmier Hugo Chavez
- Gievgia, 7.3.2013, 9:18
In di suenter la mort dal president da la Venezuela Hugo Chavez è sia bara vegnida transportada en l'academia dal militar a Caracas. Ordavant eran pliras 100'000 persunas idas sin via durant che l'auto da morts era charrà tras la citad principala.
Suenter in til da bara da bun 7 uras tras la citad è la bara dal schef dal stadi arrivada a l'academia dal militar. Là resta la bara da l'um da 58 onns enfin tar il funeral ch'è venderdi. (sda/fc)
President Hugo Chavez è mort
Hugo Chavez, il president da la Venezuela è mort, ha communitgà il vicepresident Nicolas Maduro a la televisiun statala. L'um da 58 onns aveva dapi 2 onns cancer. Mardi saira ha el pers il cumbat cunter sia malsogna.


text:
1. Relaschs federals en rumantsch
En quest lieu vegnan publitgads en rumantsch relaschs che han ina impurtanza speziala. La chanzlia federala determinescha quests relaschs suenter avair tadlà la chanzlia chantunala dal Grischun.
Actualmain stattan a disposiziun passa 40 relaschs federals en rumantsch, da la Constituziun federala sur il Dretg d'obligaziuns ed il Cudesch civil svizzer fin a la Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas.
Ils relaschs federals rumantschs èn vegnids translatads e revedids dal servetsch da translaziuns da la chanzlia chantunala dal Grischun. En l'avegnir vegnan quests relaschs actualisads regularmain.
Areguard la valaivladad dals relaschs han mo las trais versiuns en tudestg, en franzos ed en talian la medema vigur giuridica. Dal rest n'èsi betg previs da translatar tut ils relaschs federals en rumantsch.
En rumantsch n'exista nagin fegl uffizial federal. Tuttina vegn la scursanida BBl (Bundesblatt) translatada cun «fegl uffizial federal». Las cifras en las translaziuns rumantschas sa refereschan pia al fegl uffizial federal tudestg. Il medem vala per CULF (collecziun uffiziala da las leschas federalas), per CRLF (collecziun repassada da las leschas ed ordinaziuns federalas 1848–1947) ed en tscherts cas er per CS (collecziun sistematica dal dretg federal).
2. Cuntegn dal dretg naziunal


text: 1Pata'aj hua'uta'ijcate'en ɨ tyaɨte mej mi meyan hua'astijre'en aɨme ɨ mej ti'ijta, majta aɨme ɨ mej ti'itɨj cɨn antyujmua'aree. Miche'e meyan huarɨni a'ij mej ti'ijxe'eve'e ɨ mej ti'ijta. Miche'e majta ahuaujca'anye'en mej mi maɨjna cɨn tyu'umuare'en ti'itɨ tɨ a'ij ti'ixa'apɨ'ɨn. 2Capaj hua'ata'acare'en mej a'ij pua'a tihua'ajeeva ɨ ruxa'a tyaɨte silu pata'aj ca'anijra'a hua'uta'an mej mi ru'ihuaamua'a mua'ara'ani tyamua'a naa, mej mi majta rɨ'ɨ tihua'uchaɨn ɨ seica. Miche'e majta rɨ'ɨ tihuaurixaate'en maj cai a'ij mana'a pua'a tyu'ujeeva. 3Capaj yá'uhua'anan a'ij tyej eenya'a ajcua ɨmɨ tyaj cai xɨ tya'atzaahuatya'acaa. Catu ti'itɨj u'umua'areeraca'a. Catu tyajta ti'itɨ a'astijra'acaa. Ti'itɨ tɨ na'a pu tacuanamua. Cu xuee tyej ravaɨra'acaa ca'anyejri cɨme'e ɨ tɨ tatzajta'an seijra'acaa tɨ a'ij pua'a een. Ajta ti'itɨ tɨ ta'aranajchaca'a, aɨj tu tyajta vaɨra'acaa. Ayaa tu ti'itítachaɨca'a tyej hua'ajchaɨra'acaa ɨ taxa'a tyaɨte. Seica mu majta tájchaɨra'acaa ityejmi. Tyajta ityan, ayaa tu che'eta tyana'a ityan tyajɨɨmua'a tu tájaaxaijvi'iraca'a seij tyajta seij. 4Ma ajta aɨn ɨ Dioj ɨ tɨ tu'irajtuaani, aɨ pu taata'a tyej teyan raaseij tɨ aɨn rɨ'ɨ tyamua'a ti'itachaɨ. Aɨ pu ajta taxe'eve'e. 5Aɨ pu xaa tu'irajtuaa. Capu aɨjna cɨn tu'irajtuaa aɨjna cɨme'e tyej teyan huarɨj ɨ tɨ i'ixa'apɨ'ɨn silu aɨjna cɨme'e tɨ aɨn tá'ancu'uvajxɨ'ɨ. Aɨ pu taajajcuare ɨ ruxaijnyu'uca cɨme'e. Cu xuee tyaj tyajtahua'a huanu'eihua ɨ Dioj jemi, aɨjna cɨme'e tɨ ta'ari'iri'i tɨ xana'avi'ira'acaa ɨ tajetze. 6Ruxaijnyu'uca pu xaa huatyajtuaa ityejmi jemi nain cɨme'e ɨ ruxé'evi'ira'a aɨjna cɨme'e tɨ tajapua huanyúu aɨjna ɨ Jesús tɨ ajta i'i Cɨriistu'u. 7Ayaa pu een cɨn raatyajtua tyejmi jemi tɨ i aɨn ayan tiraaxa'apɨ'ɨntare'en tyej ti cai che'e ti'itɨj cɨn autyaturan ɨ jemin aɨjna cɨme'e tɨ tá'ancu'uvajxɨ'ɨ. Ayaa tu een cɨn seijre'e tyej ti teri rachu'eve'e tɨ'ij titáacɨ'ɨti majca'ihua yee tyej ruuri ta'ara'ani jemin para rusen cɨme'e. 8Ayaa pu xaa nya'u ti'ayajna. Aɨj nu cɨn neyan ti'ijxe'eve'e paj muaa ca'anijra'a hua'uta'an mej mi rá'antzaahuate'en tɨj nyana'a neri timue'ixaa aɨme ɨ mej meri ra'astijre'e ɨ Dioj. Miche'e majta rɨ'ɨ mana'a maɨjna jetze ucarute maj rɨ'ɨ titetyújchaɨca maɨjna cɨme'e tɨ i'ixa'apɨ'ɨn. Tɨ pua'a meyan huarɨni, aɨ mu xaa rɨ'ɨ tiraata'asin ɨ Dioj, majta hua'utyavaɨre'en naijmi'ica. 9Ma majta seica, eihua mu maɨjna cɨn tyu'urihua'ura mua'aju'un maɨjna cɨme'e tɨ cai amiteere'e, majta seica maɨjna jetze ucaruti mej meyan ti'ixaata mua'aju'un yee a'atani tevijra'an jetze huanyej ɨ ruhuaacɨxa'astyamua'acɨ'ɨ. Majta seica, ayaa mu tyu'urihua'ura mua'aju'un maɨjna cɨme'e yee a'iqui huataujmua'a aɨjna ɨ nyuucari tɨ ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Moisés tyaacan. Ayaa mu een cɨn meyan autyahuijsin mej mi e'ita'a a'utácɨɨnye, majta mej mi huataujnya'usi'ite'en. Naijmi'i matɨj mana'a meyan e'en matɨj aɨme, camu ti'itɨj vaɨre'e. Capaj hua'ajaahuatya'a. 10Tɨ pua'a a'atɨ ayan tyajá'amua'ɨtziitya'a sej si seyan autyahuiini sej si e'ita'a a'utácɨɨnye, ayaa paj raaruuren. Pata'aj raata'ijmɨ seicajretze, na'ari hua'apuacajretze. Tɨ pua'a auj ayan rɨjca tɨ cai mua'astijra'a, pata'aj raataite ma a'ahua'a. 11Tɨ pua'a cai mua'astijre'e, ayaa papu'u een cɨn peyan tiraamua'aree tɨ aɨn ɨ tevi saɨque na'a ti'imuatze tɨ cai ayan tiraavijte'e. Pu'uri Dioj raaxa'apɨ'ɨntari'iri'i aɨjna cɨme'e tɨ pueijtzi raata'asin. 12Nyaa nu muaataiti'ira mueetzi jemi nyaɨjna ɨ Artemas, nyajta nyaɨjna ɨ Tíquico. Matɨ'ɨj maun a'ara'asti a'u pej a'utyejvee, aj paj xaa ahua'aca'anyen a'achu paj caj ru'umua'aree pej ya tanyen nyeetzi jemi, ayujna Nicópolis. Ayaa nu tiraaxa'apɨ'ɨntare nyej neyan nyeyun a'ateeri tɨj na'a ajna tɨ huaseevi'i a'ame. 13Pata'aj peyan huarɨni nain tɨj na'a tɨ í'irɨni paj hua'utavaɨre'en paɨjna ɨ Zenas, pajta paɨjna ɨ Apolos. Aɨjna ɨ Zenas, ai pu aɨn pueen seij tɨ ti'ixa'apɨ'ɨntare'e. Pata'aj hua'utavaɨre'en mej mi aun a'arácɨɨne. Pata'aj peyan rɨ'ɨ raaruuren tɨ ij cai ti'itɨ tihua'aturaatya'a. 14Majta aɨme ɨ tatyaɨtestyamua'a, ayaa pu ruxe'eve'e mej meyan tiraayɨ'ɨtɨhua'an mej maɨjna jetze ucarute mej meyan rɨjca ɨ tɨ i'ixa'apɨ'ɨn cɨme'e mej mi maɨjna cɨn huataujvaɨre'en. Na'ari cai, camu ti'itɨ cɨn huatyavaɨre'esin. 15Aɨ mu yaj muataujte'e matɨj mana'a pua'amua mej ye huatyáuu nya jamuan. Pata'aj peyan tihua'utataujte'en tajetze ma'acan aɨme ɨ maj taxe'eve'e, ɨ maj meyan che'eta mana'a tya'atzaahuate'e. Che'e rɨ'ɨ tyaja'amuavaɨra'a.


text:
Nicolàus Copèrnich
El Nicolò Copèrnich (latì: Nicolaus Copernicus; en polàch: Mikołaj Kopernik; nasìt a Toruń, ai 19 de febrér del 1473 – mórt a Frombork, ai 24 de màgio del 1543) l'è stàt 'n astrònomo polàch famùs per ìga portàt a l'afermasiù de la teorìa de l'eliocentrìsm, e 'l g'ha cuntribïìt isé a la Revulusiù astronòmica. L'è stàt apò a 'n prét, en giürìsta, en goernadùr, 'n astròlogo e 'n dutùr.
La sò teorìa - che la mèt el Sul al cèntro del sistéma de òrbite dei pianéti del sistéma solàr - la ciàpa dei elemèncc de la scöla gréca de Aristarco de Samo de l'eliocentrìsmo, la teorìa contrària al geocentrismo, che la mitìa 'nvéce la Tèra al cèntro del sistéma. El sò mèret isé l'è mìa l'edèa, zamò tiràda fò dei gréci, ma la sò demostrasiù rigurùza per mès de procedüre de caràter matemàtich.
Biografìa
Copèrnico l'è nasìt endèl 1473 endèla cità de Toruń, che fàa part de la Lega Anseàtica. Restàt òrfen dei töcc dù i genitùr, el vé adotàt ensèma ai sò fredèi del zìo de part de màder Lucas Watzenrode, che dòpo l'è deentàt èscof de l'Ermia.
Endèl 1491 el Copèrnico l'èntra 'ndèla Università de Cracòvia e 'l cumìncia a stüdià l'astronomìa sóta la guìda del sò profesùr Albert Brudzewski. De chèsto perìodo, e del sò ategiamènt envèrs chèsta scènsa, rèsta 'na quach descrisiù 'ntüziàsta che 'l g'ha fat endèi tèscc conservàcc endèla bibliotéca de Uppsala.
Dòpo de quatr'àgn, e dòpo de 'n perìodo cürt pasàt amò a Toruń, l'è nit 'n Itàlia, endóche 'l g'ha stüdiàt el dirìto a l'Università de Bologna (suratöt, el s'è dedicàt al dirìto civìl e al dirìt canònich, dàto apò la olontà del zìo èscof, che 'l la finansiàa, de fal deentà èscof apò a lü).
A Bologna 'l encùntra Domenico Maria Novara de Ferrara, che l'ìa zà 'n astrònomo famùs, che 'l la fà deentà 'n sò aliévo e giü dei sò colaboradùr piö strècc. Con lü, entàt che 'l stüdiàa dirìto civìl a Ferrara (endóche 'l s'è laureàt), el Copèrnico 'l g'ha fat le prìme oservasiù 'ndèl 1497, isé come che 'l regórda endèl De revolutionibus orbium coelestium.
Endèl stès an, el sò zìo l'è stat numinàt èscof de Ermia e Copèrnico canònich a la catedràl de Frombork o Frauenburg; ma lü 'l preferés spetà 'n Itàlia che rìe l'An Sant, e ànse 'l và a Roma, endóche 'l g'ha püdìt oservà 'n eclìsi de Lüna e 'ndóche 'l g'ha tignìt de le lisiù de astronomìa o de matemàtica (de le quàle però gh'è restàt nisü framènt). A ciapà servése a Frauenburg l'è nat endèl 1501, ma 'l ghe restarà per póch dé, giösta 'l tép nesesàre per domandà, e otègner, el permès de turnà a nà 'n Itàlia e fenéser i sò stüde a Padova (ensèma a Fracastoro e Guarico) e a Ferrara (cità del sò maèstro, col Bianchini).
Ché 'l se laurea 'ndèl 1503 en dirìt canònich, e sèmper ché se pènsa che 'l g'hape lizìt le òpere de Platone e de Ciceróne sö le upiniù de i stüdiùs antìch söl müimènt de la Tèra. Endèl 1504 el vàmbia a mèter ensèma le sò oservasiù e le sò riflesiù che i éra dré a s-ciopà fò 'ndèla formulasiù de la sò teorìa.
Quan che 'l turnarà a Frombork el vegnarà numinàt mèmber del Capìtolo de Warmia, e 'l se 'nteresarà de la rifùrma del sistéma monetàre e 'l svelöparà 'na quàch stüde de economìa polìtica che 'l i a portarà a enuncià en anteprìma sèrte prensépe che pò i sarà riasumìcc endèla Lége de Gresham. Endèl 1516 el capìtol el ghe darà l'encàrech de aministradùr de le tère 'ntùren a la cità de Olsztyn, e chèsto 'l ghe darà maniéra de 'nteresàs de quistiù de catàst, giüstìsia e fìsco. Endèl castèl de Olsztyn, endóche 'l g'ha pasàt quàter o sich agn, el g'ha fat dele oservasiù 'mportànte e 'l g'ha scriìt 'na part de la sò òper pricipàla, el De Revolutionibus orbium coelestium. E l'è pròpe 'n chèsto castèl che se tróa amò 'ncö l'ünica tràcia vizìbil de la sò atività scentìfica: 'na tabèla che 'l g'ha fat sön de 'na parét de 'na lòza che 'l doperàa per oservà 'l müimènt aparènte del Sul entùren a la Tèra.
Endèl 1514 el g'ha dat fò ai sò sòci 'na quach còpia del Commentariolus.
Tóca spetà 'nfìna al 1536 perchè 'l sò stüde piö grant el pödes véser includìt endèna òpera finìda, e zamò de la prìma aparisiù la g'harà 'na risonànsa fòrte 'ndèi ambièncc académich de mèza Europa. De divèrse bànde del continènt gh'è riàa l'invìt a püblicà i sò stüde, ma 'l Copèrnico, e mìa a tórt, el gh'ìa póra de la reasiù a le sò edèe, perchè 'l se rindìa cönt che le nàa a destabilizà le conoscènse e le credènse ècie de sentenér de agn. El cardinàl de Capua, Nicola Schonberg el g'ha domandàt 'na còpia del manuscrìt, domànda che la g'ha spaentàt amò de piö 'l Copèrnico perchè se püdìa 'ntraéder en sègn de nervozìsmo de la Céza.
L'òpera, 'n realtà, l'ìa amò de fenéser e lü 'l ghìa gnemò ciapàt la deciziù de mandàl en stàmpa quan che, 'ndèl 1539, el matemàtich de Wittemberg Giorgio Gioacchino Retico l'è riàt a Frauenburg sö 'nsistènsa de Philipp Melanchthon, che 'l gh'ìa tiràt ensèma 'n grùpo de stüde che 'l cumprindìa dei óter scensiàcc. El Retico l'è restàt du agn en contat col Copernico come sò aliévo, e 'l g'ha discriìt endèl sò test Narratio prima l'esènsa dei stüde che 'l ìa dré a svelöpà.
Endèl 1542 Retico 'l g'ha püblicàt, col nòm de Copèrnico, en tratàt de trigonometrìa (dòpo 'ncludìt endèl segónt lìber del De revolutionibus) e 'l g'ha mitìt frèsa a chèl che oramài l'ìa deentàt el sò maèstro per la püblicasiù de la sò òpera. A la fì 'l Copernico 'l g'ha acetàt, apò per vìa de le reasiù, ergöne a favùr, dèle ótre cùtra, ma töte che dimustràa 'nterès, e 'l g'ha dat en mà el tèst al sò sòcio Tiedemann Giese, èscof de Chelmno, perchè 'l ghe la dàes al Retico, che 'l l'harès fat stampà a Norimbèrga.
'Na legènda la cönta che 'l Copèrnico 'l g'ha risiìt la prìma còpia stampàda de la sò òpera el dé stés che l'è mórt. El vegnarà sotràt endèla catedràl de Frombork.
El sistema eliostàtich
El nösöl centràl de la teorìa del Copèrnico, el stà 'ndèl mèter el Sul al centro de le òrbite dei óter pianéti, e mìa la Tèra come che s'ìa sèmper pensàt prìma, alméno 'ndèla concesiù ricunusìda de le autorità. Chèsta teorìa l'è stàda ilüstràda endèl lìber De revolutionibus orbium coelestium (Dele revulusiù dei còrp celèscc) che l'è stat püblicàt l'an che l'è mórt. El lìber l'è 'l pónt de partènsa de 'na conversiù duttrinàla del sistéma geocèntrich a chèl eliocèntrich e la conté i elemèncc piö 'mportàncc de la teorìa astronòmica dei nòst tép, inclùza 'na definisiù corèta de l'ùrden dei pianéti, la revulusiù quotidiàna de la Tèra entùren al sò as e la precesiù dei equinòse.
Colegamèncc estèrni
- Juan Casanovas, Copernico Niccolò Disiunàre Interdisciplinàr de Scènsa e Féde


text:
NASA: Concurrenza per examinar planet Mars
- Sonda, 14.4.2012, 12:11
L'autoritad spaziala dals Stadis Unids da l'America, la NASA, fa ina concurrenza d'ideas per examinar il planet Mars.
Scienziads ed inschigners duain preschentar projects, co ins pudess perscrutar il planet cotschen pli a fund a partir dal 2018. Il mument sa chatta in roboter sin via vers il Mars. El è partì il november e duai arrivar l'avust proxim sin il Mars. Avant insaquantas emnas era la NASA sortida d'in project communabel cun l'ESA. Quai pervi da motivs da spargn. Era lez project aveva l'intenziun da perscruttar il Mars. (fc/sda)


text:
Pruvincia de Cremuna
- Süperfiss: 1.770 km²
- Pupulazziun (2005): 348.367 ab.
- Densitaa: 197 ab./km²
- Nümer de cumün: 115
- Capitaal (pup. 2005): Cremuna (71.313 ab.)
La pruvincja de Cremuna la sa slarga in de la Lumbardìa meridiunaal, al cunfin cunt l'Emilia-Rumagna (a S, pruvinz de Parma e Piasenza). La cunfina a O cunt la pruvincja de Lòot, a N cunt quela de Bergum, a nurdest cunt la pruvincja de Milan, a E cunt Brèssa e Mantua.
Ul sò teritòri a l'è in mezz a i fiümm Ada (a ucideent), Oli (a urieent) e Po (a süüt); a setentriun ul cunfin l'è cunvenziunaal.
Ul teritòri de la pruvincja l'è tutalmeent in de la bassa pianüra lumbarda; propi per quest, fin da i sécul andaa l'agricultüra l'è semper stada preseent in d'una manera pesanta; anca incöö, anca se i paisan a inn dumé ul 3-4% de la pupulazziun tutaal, l'agricultüra cremunesa l'è vüna dii püssee fiureent in Itàlia.
L'indüstria l'è, cumé in tüta la Lumbardìa, impurtanta e basada sü i stabilimeent piscinitt. Semper püssee impurtaant a l'è ul setuur dii servizzi.
La densitaa de pupulazziun l'è volta, anca se l'ambieent al mantegn l'aspett c'al gh'era in dii ann indree, e ul paesacc agricul l'è prevaleent; la pupulazziun l'è pütòost spantegada in sül teritòri, e föra che Cremuna, Crema, Suresina, Casalmagjuur, Castigliòn gh'inn minga citaa d'una certa impurtanza.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial de la pruvincia l'è dumà l'italian.
In ogni cas, el se cunserva ancamò adess el lumbard, spartii giò in dò variant principai: el cremasch a nord e 'l cremunes a süd. El cremasch l'è ciarament un dialet lumbard uriental, cun di fort vesinanz cunt i parlà de la Bassa bergamasca. El cremunes el gh'ha di carater püssee uriginai e una quai relaziun cunt el bass bressan, ma anca cun l'emilian. In d'un quai paes, cumagn de Vulungh e Ustian (che se tröven in sü la riva uriental de l'Oj), se parla bressan. Arent a Casal, giò in de la Bassa cremunesa, la lengua l'è urmai emiliana, e la gh'ha di fort cunessiun cunt el parmesan e 'l mantuan.


text:
Titanic surpassa il cunfin da 2 milliardas
- Glindesdi, 16.4.2012, 11:54
Punctualmain per il 100avel anniversari dal naufragi da la Titanic ha il film davart il viadi fatal da la Titanic surpassà il cunfin d'entradas da 2 milliardas dollars. Quai be mo il film da James Cameron dal 1997, mabain ensemble cun la versiun traidimensiunala che vegn mussada actualmain.
Il sulet film ch'ha enfin uss medemamain purtà passa 2 milliardas dollars en cassa, deriva era da James Cmeron. Il film da science-fiction "Avatar" ha purtà il 2009 2,8 milliardas dollars en cassa. (gc/sda)


text:
Ronny Keller restà schirà
- Gievgia, 7.3.2013, 16:01
Il profi da hockey sin glatsch, Ronny Keller da l'EHC Olten,ha rut il quart spinal dal pèz e resta perquai schirà. Quai ha il schefmedi da la clinica svizra per paraplegichers a Nottwil confermà. En il duel da playoff tranter Olten e Langenthal è il defensur dad Olten, Ronny Keller, vegnì blessà talmain ch'el resta paraplegic. Actualmain è Keller anc sin la staziun intensiva. El n'è betg vegnì blessà vid il chau u il tscharvè. El saja alert, ins possia pledentar el ed el saja era orientà davart las consequenzas da ses accident. (sda/ec)


text:
Henry Ford
Henry Ford (Dearborn, Michigan, 30 de Löi del 1863 – Dearborn, Michigan, 7 de Bril del 1947) l'è stat el fondadùr de la aziènda Ford Motor Company e pàder de le cadéne de montàgio modèrne per la prudusiù sö grànda scàla.
La 'ntrudusiù de la Ford T endèl mercàt automobilìstich la g'ha rivulusiunàt el sistéma de traspósrt e 'l panoràma 'ndüstriàl endèi Stàti Ünìcc. L'è stat n'inventùr prulìfich che g'ha utignìt 161 brevècc registràcc. Cóme ünich padrù de la aziènda Ford, l'è deentàt giöna de le persùne piö sciòre e cunusìde del mónt.
A lü se ghe atreböés apò a 'l fordìsmo, cioè 'l sistéma 'ndüstriàl e econòmich che, per mèzo de 'na organizasiù precìza de la produsiù e la creasiù de la cadéna de montàgio per tègner i prése del prodót bas de 'na bànda e 'na pulìtica de retribusiù bastànsa àlte de l'ótra, el permèt ai lauradùr de guadegnà asé de püdì compràs el prodót che i fàbrica e 'n chèsta maniéra sostègner l'economìa del sistéma.
Aisebé che Ford el gh'ìes 'na edücasiù piötóst limitàda, el gh'ìa 'na viziù globàla, con el consumìsmo come ciàf de la pàce sociàl. El fòrte 'mpègn vers la ridusiù dei cósti el g'ha portàt a 'na gran quantità de 'nvensiù tècniche e comerciài, come per ezèmpe en sistéma de franchìge che g'ha pirmitìt de mèter en pé 'na rét de concesionàrie che la tocàa töte le cità de l'Amèrica e del Cànada e le piö grànde cità de töcc sés i cuntinèncc.


text:
Diocesi de Nuara
La Diocesi de Nuara (Dioecesis Novariensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia del Piemunt, da la diocesi metrupulitana de Vercèj e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi, in del 2004, la gheva 545.065 d'abitant e quasi 525.265 batsàd, con 346 paròchie. L'e guernada dal vesch Renato Corti.
Quasi tüta la diocesi la g'ha el rìt rumàn. El rìt ambrusiàn el gh'è in de le paròchie de è adottato nelle parrocchie di Canöbi, Sant'Agata, San Bartulumee, Trafiüm, Falmenta, Creala, Cavaj-Gürun, Spocia, Cürsel-Urass, Gür, Finer, Traregh-Vigiuna, Caner.


text:
Iris graminea
Iris graminea l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Iridaceae tìpich de l'Euròpa, 'nfìna a la Rüsia ucidentàla. L'è bastànsa frequènte a le altèse medio-bàse de l'arch alpì orientàl, méno 'nde chèl ucidentàl. La pöl crèser enfìna ai 800 méter söl lièl del mar.
L'è 'na spéce che crès de sòlit en mèza ómbra. La fà sö dei fiùr de 8 ghèi de larghèsa
Le fòie tacàde a la bàze i è erète. I è lineàre, piàte e lónghe tra i 25 e i 80 ghèi. Del gamp pöl vègne fò de 1 a 3 fòie lónghe che sorpàsa 'l fiùr.
I fiùr i g'ha 'l gambì condèna spàta carenàda che ghe à dré töt entùren. El peregóne l'è furmàt de 'n tübo cürt e de lacìnie estèrne ovài che tìra al biànch con dèle striadüre zàlde e viòla e lacìnie intèrne de culùr viòla e erète. I fiorés tra màgio e zögn e i è prufumàcc.
El fröt l'è 'na càpsula elìtica, con sés còste, e la g'ha dét divèrsi granì de somésa maròn.


text:
Tuvaia
La Tuvaia (anca Tuaia) l'è un toch de pann cul burd druada par quacià el taul. De furma simil a quela dal pian dal taul (retangular, quadra o tunda) ma de dimenssion püssè grand, de modu che i burd i rigulun föra, de solit de 'na trentina 'd ghei o püssè rarament, ind al casu de un alestiment particularment elegant, fin a 25 ghei da tera, par lassa el spassi par i pé dai cumensal, o al paviment se gh'è miga da setass a taula.
La tuvaia la gh'ha tri ubietiu: l'è prutetiva, parchè la prutegg el pian dal scunsümàss par sfregament, liquid acidentai o roba colda, l'è igienica e l'è decurativa.
Una tuvaia püssè picinina, che la se ciama quarciamacia, la pöd es sistemada in sü a vüna püssè granda.


text:
Sufers
Sufers (Sur in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 124 abitant e una süperfiss de 34.629 km², e al se tröva a una altitüden de 1430 meter sura al livel del mar.
El cumün de Sufers a l'è tacaa ai cumün de Andeer, Casti-Wergenstein, Ferrera, Madesimo (IT-SO), Safien, Splügen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sufers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de Subere.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site (in German)
- Sufers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text: 1Wüxi ga ngunexü̃ ga Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃newa nayexma. Rü nanangúexẽẽ ga duü̃xü̃gü, rü namaã nüxü̃ nixu ga Tupanaãrü ore. Rü yexguma íyadexayane rü yéma nangugü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü. 2Rü ñanagürügü nüxü̃: —¿Texéarü mugagu nixĩ i cunaxüxü̃ i ngẽma núma cuxüxü̃? ¿Rü texé cuxü̃ tamu na cunaxüxü̃ca̱x i ngẽma? —ñanagürügü. 3Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü tá ta pexna chaca, rü chanaxwa̱xe i choxü̃ pengãxü̃gü. 4—¿Rü texé tanamu ga Cuáü̃ na duü̃xü̃güxü̃ ínabaiü̃xẽẽxü̃ca̱x? ¿Pexca̱x rü Tupana yiĩxü̃ ga namucü rü e̱xna duü̃xü̃gümare? —ñanagürü. 5Rü yexguma ga Parichéugü rü inanaxügüe ga nügümaã na yaporagatanücüüxü̃. Rü nügümaãtama ñanagürügü: —¿Ñuxũ ñagügüxü̃ tá? Erü ngẽxguma chi: “Tupana núma nanamu”, ñagügu, rü nüma rü chi ñanagürü tüxü̃: “¿Rü tü̱xcüü̃ ga tama nüxü̃́ peyaxõgüxü̃?” ñanagürü chi tüxü̃. 6—Rü ngẽxguma chi ñagügu: “Yatügümare nuã nanamu”, ñagügu, rü guxü̃ i duü̃xü̃gü chi nutamaã tüxü̃ ínamuxũchigü, rü tüxü̃ chi nadai. Erü nümagü i duü̃xü̃gü rü nagu narüxĩnüẽ na Tupana yiĩxü̃ ga Cuáü̃xü̃ mucü. 7Rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Tama nüxü̃ tacua̱x ga texé núma na namuxü̃ ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ —ñanagürügü. 8Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü ta tãũtáma pemaã nüxü̃ chixu na texé choxü̃ muxü̃ na chanaxüxü̃ca̱x i ngẽma choxna naxca̱x pec̱axü̃ —ñanagürü. 9Rü inanaxügü ga Ngechuchu ga duü̃xü̃gümaã na yadexaxü̃. Rü ñaã ore ga cua̱xruü̃xü̃ namaã nixu, rü ñanagürü: —Nayexma ga wüxi ga yatü ga wüxi ga ubanecü ücü ga norü naãnewa. Rü ñu̱xũchi ñuxre ga puracütanüxü̃na nanaxã na nüxna nadaugüxü̃ca̱x rü yixcama rü norü yoramaã na yayauxyegüãxü̃ca̱x ga yema norü o. Rü ñu̱xũchi ga guma yatü rü nixũ ga yéma rü nuxcüma nataegu. 10—Rü yexguma nawa nanguxgu ga na yadauxü̃ ga yema ubagü, rü guma yatü rü yéma puracütanüxü̃güxü̃tawa nanamu ga wüxi ga norü duü̃xü̃ na naxca̱x íyac̱axü̃ca̱x ga yema ubagü ga nüxna üxü̃. Natürü yema puracütanüxü̃gü rü nanac̱uaixgü ga guma yatüarü duü̃xü̃, rü taxuü̃ma ga uba nüxna naxãgü. Rü yemaãcü ínayamugü. 11—Rü yexguma ga guma yatü rü wenaxãrü to ga norü duü̃xü̃ yéma ta namu. Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü chixexü̃ namaã nixugüe, rü nanac̱uaixgü, rü taxuü̃ma ga uba nüxna naxãgü. Rü yemaãcü ínayamugü. 12—Rü wenaxãrü to ga norü duü̃xü̃ yéma ta namu ga guma yatü. Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü nanapi̱xẽẽ, rü ínanata̱xüchigü ga yema naãnewa. 13—Rü düxwa ñanagürü ga guma naãneãrü yora: “¿Ṯacü tá chaxüxü̃ i ñu̱xmax? Maneca name nixĩ i chaune ya nüxü̃ changechaü̃cü ngẽ́ma chanamu. Rü ngẽxguma nüxü̃ nadaugügu rü bexmana naga tá naxĩnüẽ”, ñanagürü. 14—Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü yexguma guma yatü nanexü̃ nadaugügu, rü nügümaã ñanagürügü: “Ñaããrü tá nixĩ i ñaã naãne i yixcama. ¡Rü ngĩxã tayama̱xgü na tórü na yiĩxü̃ca̱x!” ñanagürügü. 15—Rü ínanata̱xüchigü ga yema naãnewa, rü nayama̱xgü —ñanagürü ga Ngechuchu. Rü yexguma ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güna naca, rü ñanagürü: —¿Ṯacü tá ngẽma puracütanüxü̃maã naxü i ngẽma naãneãrü yora i ñu̱xmax? 16—Rü ngẽ́ma tá naxũ rü tá nanadai i ngẽma puracütanüxü̃gü, rü togüna tá nanaxã i norü naãne —ñanagürü ga Ngechuchu. Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —Chierü tama ngẽmaãcü nangupetüxẽẽãxgu ya Tupana —ñanagürügü. 17Natürü Ngechuchu rü nüxü̃ nadawenü, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Natürü ñuxũ ñaxü̃chiga nixĩ i ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃?: “Yima nuta ya mecü ya ĩãrü üruü̃gü nüxü̃ oechirécü, rü ñu̱xma rü yimatama nixĩ ya Tupana nüxĩra yaxücuchicü na namaã inaxügüãxü̃ ya ĩpata”, ñaxü̃. 18Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Texé ya yima nutamaã yarüñaxẽ, rü tá itapoü̃gü. Rü yíxema tümaẽ́tügu nanguxe ya yima nuta, rü tá tüxü̃ niñáĩxmü —ñanagürü ga Ngechuchu. 19Rü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü yexgumatama Ngechuchuxü̃ niyauxgüchaü̃. Yerü nüxü̃ nacua̱xgü ga nachiga na yiĩxü̃ ga yema ore ga cua̱xruü̃ ga nüxü̃ yaxuxü̃. Natürü tama nayayauxgü, yerü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ. 20Rü yemaca̱x ga yema paigüarü ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃tawa nanamugü ga ñuxre ga norü duü̃xü̃gü na mexü̃ i duü̃xü̃gürüü̃ yéma iyanaxĩnüẽxü̃ca̱x natürü naxca̱x na nadaugüxü̃ca̱x ga ñuxãcü nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacüxü̃tawa Ngechuchuxü̃ na ínaxuaxü̃güxü̃ca̱x. 21Rü yemaca̱x Ngechuchuna nacagü rü ñanagürügü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, toma nüxü̃ tacua̱x rü aixcüma nixĩ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃ rü ngẽma namaã cungúexẽẽtaexü̃. Rü tama duü̃xü̃ãrü düxétüxü̃negu cudawenü erü nacüma nixĩ i cungugüxü̃. Rü aixcüma cunangúexẽẽ i duü̃xü̃gü na Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma namaxẽxü̃ca̱x. 22—Rü dücax, ngẽma ĩãneãrü dĩẽru i ãẽ̱xgacü ya tacü ya Dumacü̱̃ã̱x naxwa̱xexü̃ na tanaxütanüxü̃, ¿rü namexü̃ yiĩxü̃ na nüxü̃́ tanaxütanüxü̃ rü e̱xna tama? —ñanagürügü. 23Natürü Ngechuchu nüxü̃ nacua̱xama na chixexü̃gu naxĩnüẽxü̃ ga yema duü̃xü̃gü, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃ : —¿Tü̱xcüü̃ i chixexü̃gu choxü̃ penguxẽẽchaü̃? 24—¡Choxü̃ ngĩxü̃ pewé i wüxi i dĩẽru na ngĩxü̃ chadauxü̃ca̱x! ¿Rü texéchicüna̱xã rü texééga ngĩgu ü̱x? —ñanagürü. Rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Dumacü̱̃ã̱x ya ãẽ̱xgacü ya tacüchicüna̱xã nixĩ —ñanagürügü. 25Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ãẽ̱xgacüna ngĩxü̃ pexã i ngẽma ãẽ̱xgacüarü ixĩcü, rü Tupanana ngĩxü̃ pexã i ngẽma Tupanaãrü ixĩcü! —ñanagürü. 26Rü yemaãcü ga Ngechuchu rü woo norü orewa rü taxucürüwama chixexü̃gu nananguxẽẽgü ga duü̃xü̃güpe̱xewa, yerü meãma nanangãxü̃. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nangea̱xgümare yerü naḇaixãchiãẽgü namaã ga yema norü ore. 27Rü Ngechuchuxü̃tawa ínayadaugü ga ñuxre ga Chaduchéugü. Rü nümagü nixĩ ga nagu naxĩnüẽxü̃ na tagutáma wena namaxẽxü̃ i yuexü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuxü̃ ñanagürügü: 28—Pa Ngúexẽẽruü̃x, Moĩchéarü mugüwa rü ñanagürü: “Ngẽxguma wüxi ya yatü naxma̱x ngexacüyane nayu̱xgu, rü name nixĩ i naẽneẽtama ngĩmaã naxãma̱x i ngẽma yutecü i naxü̃ma̱x, na ngẽmaãcü naxãxãcüxü̃ca̱x nüxü̃́ ya naẽneẽ ya marü yucü”, ñanagürü ga yema ore. 29Rü ñanagürügü ta ga Chaduchéugü: —Nayexma ga 7 ga nügüeneẽ. Rü naxãma̱x ga guma yacü, natürü tauta naxãxãcüyane nayu. 30—Rü yexguma naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x ga yema ngecü. Rü guma rü ta nayu, rü nangexacü. 31—Rü yexguma rü naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x. Rü yemaãcü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽgü rü ngĩmaã naxãma̱x ga yema nge. Rü gucüma nayue tauta naxãxãcüyane. 32—Rü ngĩma rü ta düxwa iyu ga yema nge. 33Rü ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu, ¿rü ngecürüücü naxma̱x tá iyixĩ i ngẽma nge? Yerü yexguma namaxẽgu rü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽ ngĩmaã naxãma̱x —ñanagürügü. 34Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ñoma i naãnewa rü yatügü rü nixãma̱xgü rü ngexü̃gü rü nixãtegü. 35—Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanape̱xewa mexü̃ na wena namaxẽxü̃ na daxũguxü̃ i naãnewa naxĩxü̃ca̱x rü ngẽ́ma rü tãũtáma nixãma̱xgü rü e̱xna nixãtegü. 36—Erü ngẽ́ma rü tagutáma nayue. Rü daxũcü̱̃ã̱x i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gürüü̃ tá nixĩgü. Rü aixcüma Tupanaxãcügü nixĩgü erü yuwa ínarüdagü. 37—Rü yema ore ga naĩxãcü ga iy̱auratanücüxǘnechigawa, rü Moĩché tüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ rü yuexü̃ rü tá wena na namaxẽxü̃. Erü yema orewa, rü ñanagürü ga Cori ga Tupana: “Choma nixĩ i Abráü̃ãrü Tupana, rü Ichaáarü Tupana, rü Acobuarü Tupana”, ñanagürü. 38—Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x rü woo ñoma i naãnewa nayuegu i duü̃xü̃gü, natürü Tupanaca̱x rü guxü̃guma namaxẽ —ñanagürü. 39Rü yexguma ga ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü ñanagürügü: —Aixcüma meãma nüxü̃ quixu, Pa Ngúexẽẽruü̃x —ñanagürügü. 40Rü yemawena rü marü namuü̃ẽ ga ṯacüchigaca̱x Ngechuchuna na nacagüexü̃. 41Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ duü̃xü̃gü nüxü̃ nixugüe rü Cristu rü nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabítaa nixĩ? 42—Yerü Dabítama ñaããcü nanaxümatü ga Wiyaegüarü poperawa: “Tupana rü chorü Cori ya Cristuxü̃ ñanagürü: ‘¡Nuã chorü tügünecüwawa rüto, ñu̱xmatáta cuxme̱xwa chanangẽxmagüxẽẽ i curü uwanügü na namaã icucuáxü̃ca̱x!’ ” ñaããcü nanaxümatü. 44Rü ñanagürü ga Ngechuchu: —¿Ñuxũcürüwa i Dabítaa yiĩxü̃ ya Cristu ega nümatama ga Dabí rü norü Corimaã naxuãgu? —ñanagürü. 45Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü yéma inarüxĩnüẽ ga yexguma Ngechuchu norü ngúexü̃güxü̃ ñaxgu: 46—¡Pexuãẽgü naxca̱x i ngẽma ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃! Erü nümagü rü norü me nixĩ i mexü̃ i naxchirumaã na naxĩãneãxü̃. Rü cayewa nanaxwa̱xegü na duü̃xü̃gü meã nüxü̃ rümoxẽgüxü̃. Rü ngutaque̱xepataü̃güwa rü norü me nixĩ i ãẽ̱xgacügüma̱xwe̱xewa na natogüxü̃. Rü õna i taxü̃wa rü ngẽma õnaãrü yoraxü̃tawa ügüxü̃ i nachicaca̱x nadaugü. 47—Rü tüxü̃ nawomüxẽẽgüãcüma tüxna nanapuxü̃ ya tümapatagü ya yíxema yutegüxe. Rü ñu̱xũchi nanama̱xẽẽ i norü yumüxẽgü na duü̃xü̃gü nagu rüxĩnüẽxü̃ca̱x na aixcüma mexü̃gü yiĩgüxü̃. Natürü nümagü tá nixĩ i yexeraãcü napoxcuexü̃ —ñanagürü.


text:
Busnagh
Busnagh (nom ufizial in italian: Busnago) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta 6 631 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 1 124 ab./km².
El paes el se troeuva minga lontan de l'Adda e 'l confina con la Provincia de Milan (Trezz, Trezzan e Grezzagh).
Ai temp di piev el partegniva a quella de Pontiroeu.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Busnagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Jun
In física e chímica, sa ciàma jun un àtum u una mulécula cunt una càrga elétrica, ca la pö vèss pusitíva (catiún) upüür negatíva (aniún); ul prucèss de pèert u ciapà eletrúni a l'è la junizazziun.
I iuni sa rapreséntenn cunt ul símbul de l'àtum curespundeent cunt un segnètt + u - a segunda de la càrga ca gh'è: per esémpi, ul sòdi al pèert un eletrún, al diventa un catiún e al sa scriff Na+, quant invéci l'ussígen, de eletrúni, na ciàpa dü e al vègn O2-.
La paròla jun la vègn, giüüst per cambià, dal greech ion, particípi passaa de iénai (andà).
L'è staa ul Michal Faraday ca l'à prupòost, in del 1830, l'esisténza dii iuni, anca sa l'è staa l'Arrhenius ca l'à desvilüpaa la teuría: per quèst, l'à ciapaa ul Prémi Nòbel per la chímica in del 1903.
L'energía ca ga vöör per strepàch vía un eletrún a un àtum ga dísenn putenziaal de iunizazziun, ca inn dii custaant físich caraterístich per i difereent àtum.
De sòlit, i valuur dii putenziàj de iunizazziun sa sbàssenn de menemàn ca sa va (in de la taula periòdica) dal vóolt al bàss: istèss sa sa va da drita a manzína. L'andameent de chii valuur chí a l'è prupurziunaal al cuntràri a i valuur del racc atòmich; a l'è natüraal, vist ca in d'un àtum piscinín i eletrúni a inn püssee areent al nücli e dunca a séntenn püssee fórta la fòrza de atrazziun.
Ul primm putenziaal de iunizazziun a l'è quèll ca ga vuraría per strepà vía ul primm eletrún de un àtum; ul seguunt valuur al diss l'energía per strepà vía ul seguunt, e.v.i. I difereenz tra i putenziàj sücesiif a inn gròss (vàrda la taulèta chí de suta), dunca i àtum a fúrmenn dumè puch tiip de iun, quii ca pödenn furmàss cunt dii energii nurmàj.


text:
Max Planck
Max Karl Ernest Ludwig Planck (Kiel, Germania, 23 de abril del 1858 – Göttingen, Germania, 4 de utùer del 1947) l'è stat en fìzich todèsch cunsideràt el fondadùr de la teoría quantìstica e insidùr del Prémio Nobel per la Fìzica 'ndèl 1918.
Biografía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el vignìa de 'na famìa conde 'na gran tradisiù académica: el sò bisnóno Gottlieb Jakob Planck (1751-1833) e 'l sò nóno Heirich Ludwig Planck (1785-1831) i è stacc profesùr de teologìa a Göttingen, sò pàder Wilhem Johann Julius von Planck (1817-1900) l'ìa profesùr de dirìt a Kiel e Mònaco, sò zìo Gottlieb Karl Georg Planck (1824-1910) l'ìa ach en giürìsta a Göttingen e giü dei pàder del Còdes Civìl de la Germania.
Max l'è nasìt ai 23 de Bril del 1858 a Kiel, fiöl de Julius Wilhem e de Emma Patzig (1821-1914) che lìa la sò segónda spùza. El gh'ìa quàter fredèi (Hermann, Hildegard, Adalbert e Otto) e du fredelàster (Hugo e Emma), fiöi de sò pàder co la prìma moér. El g'ha pasàt a Kiel i sò prim agn prìma che la sò famìa la se trasferìes a Mònaco, 'n Baviera. Lé 'l g'ha stüdiàt al Maximiliansgymnasium. I sò compàgn de clas i éra fiöi de le famìe 'n vìsta de Mònaco. A sédez'agn el g'ha utignìt el sò Schulabschluss cioè 'l diplóma. Dàto che 'l dàa sègn de éser portàt per la müzica (el sunàa l'orghen, el piano e 'l violonsèl), per la filologìa clàsica e per le scènse, l'è stàt endèi döbe quan che s'è tratàt de catà fò l'orientamènt académich. Quan che 'l g'ha cunsultàt el profesùr de fìzica Philipp von Jolly chèsto 'l g'ha rispundìt che 'n fìzica töt l'esensiàl l'ìa zabèla stat scuprìt, e che restàa póch büs de stopà, edèa chèsta cundividìda pò a de divèrsi óter fìzich del tép. Planck però 'l vülìa mìa scopréser móndi nöf ma capéser i fondamèncc de la fìzica isé a la fì el decidarà per chèsta matéria.
Planck el s'è iscriìt per el córs del 1874/75 a la Facoltà de Filozofìa de l'üniversità de Mònaco. Lé, sóta l'ala del profesùr Jolly, Planck el g'ha portàt aànti i sò esperimèncc (per ezèmpe sùra la difuziù de l'idrògeno a traèrs del platino calt) prìma de 'nderesà i sò stüde vers la fìzica teòrica. Óltre che stüdià, l'è stat apò a mèmber del còro de l'üniversità endóche 'ndèl 1876/77 el g'ha cumpunìt 'n operèta col tìtol de «Die Liebe im Walde» e 'ndèl 1877, ensèma conden quach óter compàgn de scöla, en viàs en Italia. El g'ha vizitàt Venésia, Firènse, Gènova, Pavia, el lach de Cóm, chèl de Lügà, el Lach Magiur, Brèsa e 'l Lach de Gàrda.
El córs del 1877/78 el l'ha fat a e Berlìno, a l'Üniversità Friedrich-Willhems, endóche 'l g'ha risiìt le lisiù de fìzich famùs come Hermann von Helmholtz e Gustav Kirchhoff. Del Helmholtz el g'ha dit Planck che l'ìa mìa brào a preparà i sò stüdèncc, che 'l seghetàa a cambià chel che 'l scriìa a la lavàgna e che 'l sömeàa pò a lü stöf compàgn dei stüdèncc che la scultàa. El rezültàt l'ìa che poch dei stüdèncc i restàa 'n clas. A la fì 'n restarà apéna tré, e Planck l'ìa giü de chèsti, ensèma al Rudolf Lehmann-Filhés che dòpo 'l deentarà atrònomo. Envéce del Kirchhoff el dizìa che i sò córs i éra preparàcc con cüra, ma che de spès i parìa sènsa stìmol e monòtoni, e che i stüdèncc i amiràa l'oradùr e mìa el discórs che 'l fàa.[1]. Con töt che la sò upiniù come profesùr l'ìes mìa granchè bùna, col Helmholtz el g'ha ligàt estès 'na bùna amicìsia. A chèl tép lé 'l s'è dedicàt de per sò cönt apò a stüdià l'òpera de Rudolf Clausius, del qual l'amiràa el sò discórs, ciàr e fàcil de comprènder, sùra i prensépe de la termodinàmica. L'è stat sö chèsta matéria che 'l g'ha lauràt per preparà la tézi de duturàt, che g'harà per tìtol «Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie» (Sùra 'l segónt prensépe de la termodinàmica) e che 'l g'ha prezentàt endèl 1879 a Mònaco quan che 'l gh'ìa 21 agn. L'è pò turnàt a Mònaco 'ndèl 1880 per fà 'l profesùr a l'üniversità. Endèl 1889, l'è turnàt a Berlino, endóche 'nfìna al 1892 l'è stat diretùr de la càtedra de fìzica teòrica.
Del 1905 'nfìna al 1909, Planck l'è stat a la cundusiù de la Deutsche Physikalische Gesellschaft (Società Todèsca de Fìzica). Endèl 1913, el s'è mitìt a la diresiù de l'Üniversidad de Berlino. Endèl 1918 el g'ha risiìt el Premio Nobel per la Fìzica per la scopèrta de la mecànica quantìstica. Del 1930 'fìna al 1937, Planck el g'ha dirigìt la Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (KWG, Società del Imperadùr Guglièlmo per l'aansamènt de la scènsa).
Endèla Segónda guèra mondiàl, Planck el g'ha sercàt de convìncer Adolf Hitler de perdunà i scensiàcc ebrèi. Dòpo la mórt del Max Planck, ai 4 de utùer del 1947 a Göttingen, la KWG la g'ha cambiàt el sò nòm e l'è deentàda Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (MPG, Società Max Planck).
Le scopèrte de Planck, che i è stàde verificàde piö tàrde de óter scensiàcc, le g'ha segnàt l'inìsio de 'n camp töt nof per la fìzica, cunusìt come mecànica quantìstica e i è stàde 'na bàze fondamentàl per le ricérche en matérie come l'energìa atòmica. El g'ha capìt endèl 1905 l'impotànsa de le edèe sùra la quantificasiù de le radiasiù eletromagnétiche spiegàde de Albert Einstein, col qual el g'ha colaboràt endèla sò cariéra.
La teurìa quantìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el g'ha ideàt la teorìa dei quànti, che 'nsèma a la teorìa de la relatività de Einstein l'è giü dei pilàster de la fìzica del dé d'encö.
Endèl 1900 Planck el g'ha rindìt püblica la sò ipòtezi endèla qual el dizìa che i scàmbe de energìa endèi fenòmeni de emisiù e de asorbimènt de le radiasiù eletromagnétiche i söcét en fùrma discréta (en prupursiù a la sò frequènsa de uscilasiù, segónt 'na costànt üniversàl), e mìa 'n fùrma cuntìnua, come la dizìa 'nvéce la teurìa eletromagnética clàsica.
Endèl 1901 Planck l'è pasàt de l'ipòtezi a la Teurìa Quantistica éra e pròpia, segónt la quàla i àtom i sorbés e i emèt radiasiù 'n maniéra discuntìnua, per pachècc de energìa (ciamàcc "quànti"), cioè quantità de energìa finìde e discréte. Isé pò a l'energìa la pöl véser pensàda e reprezentàda, isé come la matéria, sóta fùrma granulùza: i "quanti" se pöl pensài apùnto come se i fös dei granì de energìa indivizìbii.
La sò teurìa la g'ha fat vènser el prémio Nobel per la Fìsica 'ndel 1918.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Hermann, Armin (löi del 2000) (en Todèsch). Max Planck, mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten (7ª edisiù). Rienbeck bei Hamburg: rororo. ISBN 3-499-50198-8


text:
Spessa
Spessa (nom ufizial: Spessa) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 609 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 12,2 km² e ona densità de 50 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Reina, Belgiujus, Costa di Nobil, Purtalbra, San Sparian, San Sanón, Stradela, Tur di Negär.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Spessa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Largäntän
Largäntän (nam calöfik: Republik Largäntänik ü República Argentina) binon län lä dil sulüdik Sulüda-Merop. Binon ma sürfat län balid Sulüda-Meropa ä jölid vola. Ätegon km² 2.766.890 vü belem: Andes vesüdo e Latlantean sulüdik lofüdo e sulüdo. Miedon nolüdo Paragvayäni e Boliväni, nolüda-lofüdo Brasiläni e Luruguyäni, e vesüdo Ciläni. Largäntän vilon gitäti topäda nisulas: Falkland (ü Malvinas), ed i nisul: South Georgia sa nisuls di Sandwich sulüdik. Vilon i dili Tarkopa i fa Cilän e Greta-Britän pavilöli.


text:
Spoleto
Spoleto (endèla parlàda locàl: Spuléti; en latì: Spoletium; en fransés: Spolète) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 38 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 349 km² e 'na densità de popolasiù de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta (TR), Campello sul Clitunno, Castel Ritaldi, Ferentillo (TR), Giano dell'Umbria, Massa Martana, Montefranco (TR), Sant'Anatolia di Narco, Scheggino, Terni (TR), Trevi, Vallo di Nera.
Galeria de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü yemawena ga Ngechuchu rü Gariréaanewa yexmagüne ga ĩãnegügu nixũãgüchigü. Rü tama Yudéaanewa nayexmachaü̃ yerü yémacü̱̃ã̱x ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü naxca̱x nadaugü ga na yama̱xgüchaü̃ãxü̃ca̱x. 2Natürü marü ningaica ga yema Yudíugüarü peta ga nagu norü düxenügü yaxügüxü̃ na yemawa nüxna nacua̱xãchiexü̃ca̱x ga ñuxãcü nuxcümaü̃güxü̃ ga norü o̱xigü na naxügüxü̃ ga norü düxenügü ga naĩxã́tünaxca̱x ga yexguma Moĩchéwe naxĩxgu ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa. Rü yemaca̱x nixĩ ga Düxenügüarü Petagu naxãẽ́gaxü̃. 3Rü naẽneẽgü ga Ngechuchu rü ñanagürügü nüxü̃: —Tama name i nuxã Gariréaarü naãnegu curüxã̱ũ̱x. Rü name nixĩ i petaca̱x Yudéawa cuxũ, na ngẽma duü̃xü̃gü i cuwe rüxĩxü̃ i ngẽ́ma ngẽxmagüxü̃ nüxü̃ daugüxü̃ca̱x i ngẽma cua̱xruü̃gü i mexü̃gü i Tupanaãrü poramaã cuxüxü̃. 4—Erü ngẽxguma chi wüxi ya yatü rü duü̃xü̃güxü̃ nügü nacua̱xẽẽchaü̃gu rü tama cúãcü nanaxü i ṯacü i naxüxü̃. Rü ñu̱xma na cunaxüxü̃ i muxü̃ma i mexü̃gü i Tupanaãrü poramaã cuxüxü̃, rü name nixĩ i guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa cunaxü —ñanagürügü. 5Rü yema ñanagürügü ga naẽneẽgü yerü woo ga nümagü rü ta tama nüxü̃́ nayaxõgü. 6Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Tauta nawa nangu i ngunexü̃ na petawa chaxũxü̃. Natürü pexca̱x rü ngẽxü̃rüüxü̃mare i ngunexü̃ nixĩ i mexü̃ na petawa nagu pexĩxü̃. 7—Ngẽma duü̃xü̃gü i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x rü tama pexchi naxaie. Natürü chauxchi naxaie erü chanango̱xẽẽ i ngẽma naxügüxü̃ rü na nachixexü̃. 8—Name nixĩ i petawa pexĩ i pemax. Choma rü tauta ngẽ́ma chaxũ erü tauta nawa nangu i ngunexü̃ i nagu ngẽ́ma chaxũxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 9Rü yexguma yema ñaxguwena, rü Gariréaanegu narüxã̱ũ̱x. 10Natürü nawena ga naẽneẽgü ga petawa na naxĩxü̃, rü Ngechuchu rü ta yéma naxũ. Natürü cúãcü yéma naxũ, rü tama poraãcü duü̃xü̃güxü̃ nügü nadauxẽẽ. 11Rü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü naxca̱x nadaugü ga yema petawa, rü ñanagürügü: —¿Ngextá nangẽxma i ngẽma yatü? —ñanagürügü. 12Rü nügütanüwa ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃, rü poraãcü Ngechuchuchiga ínidexagü. Rü ñuxre ga yema duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —Yima rü wüxi ya yatü ya mecü nixĩ —ñanagürügü. Natürü ga togü rü ñanagürügü: —Ngẽma yatü rü tama name erü duü̃xü̃güxü̃ nawomüxẽẽ —ñanagürügü. 13Natürü taxuü̃ma ga duü̃xü̃gü rü mea togüpe̱xewa Ngechuchuxü̃ nicua̱xüü̃güchaü̃, yerü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügüxü̃ namuü̃ẽ. 14Rü yexguma marü yema petaarü ngãxü̃wa nanguxgu, rü nixücu ga Ngechuchu nawa ga tupauca ga taxü̃ne. Rü inanaxügü ga na nangu̱xẽẽtaexü̃. 15Rü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü, rü naḇaixãchiãẽgü namaã ga yema ore ga Ngechuchu nüxü̃ ixuxü̃. Rü ñanagürügü: —¿Ñuxãcü i ngẽmaãcü poraãcü nüxü̃ nacuáxü̃, rü taguma texé nangu̱xẽẽ? —ñanagürügü. 16Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Ñaã chorü ngu̱xẽẽtae rü tama choxrü nixĩ, erü Chaunatü ya núma choxü̃ mucüarü nixĩ. 17—Ngẽxguma texé naxüxchaü̃gu i Tupanaãrü ngúchaü̃ rü yíxema tá nüxü̃ tacua̱x ngoxi aixcüma Tupanaxü̃tawa chanayaxu i ngẽma chorü ngu̱xẽẽtae rü e̱xna chaugüxü̃tawatama chayaxuxü̃ yixĩ i ngẽma. 18—Yíxema texé ya mexü̃ i tümachigaxü̃tama ixuxe rü ngẽmaãcü tanaxü erü tanaxwa̱xe i duü̃xü̃gü na tüxü̃ icua̱xüü̃güxü̃. Natürü texé nüxü̃ tixu i ore i mexü̃ nachiga i ngẽma tüxü̃ muxü̃, rü aixcüma nixĩ i tümaãrü ore. Rü tama dora nixĩ i ngẽma nüxü̃ tixuxü̃. 19—¿Tama e̱xna aixcüma yiĩxü̃ ga Moĩché pexna naxãxü̃ ga Tupanaãrü mugü? Natürü taxúema i pema naga pexĩnüẽ i ngẽma mugü. ¿Rü ñu̱xma rü tü̱xcüü̃ nixĩ i choxü̃ pima̱xgüchaü̃xü̃? —ñanagürü. 20Rü yema duü̃xü̃gü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Cuma rü ṉg̱oxo cuwa nangẽxmamare. ¿E̱xna texé cuxü̃ tima̱xgüchaü̃? —ñanagürügü. 21Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chanamexẽẽ ga wüxi ga yatü. Rü guxãma i pema rü penuãẽgü naxca̱x ga yema wüxitama ga mexü̃ ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chaxüxü̃. 22—Natürü pema rü ta ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu pepuracüe na nagu pexĩxü̃ca̱x ga Moĩchéarü mugü. Rü Moĩché pemaã nüxü̃ nixu na tüxü̃ ípewiecha̱xmüpe̱xechiraü̃xü̃ ya guxãma ya yatüxe ya buxe. Natürü tama Moĩché nixĩ ga inaxügücü ga yema, yerü nuxcümaü̃güxü̃ ga perü o̱xigüwa nixĩ ga ne naxũxü̃. Rü ñu̱xma i pema rü yema mugagu rü tüxü̃ ípewiecha̱xmüpe̱xechiraü̃ ya guxãma ya buxe ya yatüxe woo ngü̃xchigaarü ngunexü̃ yixĩgu. 23—Rü ngẽmaãcü i pema rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu buxexü̃ ípewiecha̱xmüpe̱xechiraü̃ erü naga pexĩnüẽchaü̃ i Moĩchéarü mugü. ¿Rü ñu̱xma rü tü̱xcüü̃ yiĩxü̃ i chomaã penuẽxü̃ naxca̱x na ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chanamexẽẽxü̃ ga wüxi ga yatü ga iḏaaweecü? 24—Rü ngẽmaca̱x tama name i ngürümare penangugü i ngẽma chaxüxü̃. Rü penaxwa̱xe i meã nagu perüxĩnüẽxira, na aixcüma meã penangugüxü̃ca̱x —ñanagürü ga Ngechuchu. 25Rü ñuxre ga yema duü̃xü̃gü ga Yerucharéü̃gu ãchiü̃güxü̃ rü nügüna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Taux e̱xna daa yiĩxü̃ ya yima yatü ya ãẽ̱xgacügü naxca̱x daugücü na yama̱xgüchaü̃ãxü̃ca̱x? 26—¡Dücax! Gua nixĩ rü yéa guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa nidexa rü taxúema ñuxũ ñatarügü nüxü̃. ¿Taux e̱xna i tórü ãẽ̱xgacügü i marü nüxü̃́ yaxõgüãxü̃ na aixcüma Cristu na yiĩxü̃ i nümax? 27—Natürü i yixema rü nüxü̃ tacua̱xgü na ngextá ne naxũxü̃ i nümax. Natürü ngẽxguma aixcüma Cristu núma ũxgu rü taxúetáma nüxü̃ tacua̱x na ngextá na ne naxũxü̃ —ñanagürügü. 28Rü nüma ga Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃newa ínanangúexẽẽ ga duü̃xü̃gü. Rü yexguma nüxü̃ naxĩnügu ga yema ore ga Yudíugü nüxü̃ ixugüexü̃ ga nachiga, rü tagaãcü ñanagürü: —Pema rü marü choxü̃ pecua̱x rü nüxü̃ pecua̱x na ngextá na ne chaxũxü̃. Natürü tama chaugagu nixĩ i núma chaxũxü̃. Choma núma chaxũ yerü núma choxü̃ namu ga Tupana ya naxwa̱xecü na nüxü̃́ yaxõgüxü̃ natürü i pema rü tama nüxü̃ pecuácü. 29—Choma rü nüxü̃ chacua̱x yerü naxü̃tawa ne chaxũ, rü nüma nixĩ i núma choxü̃ namuxü̃ —ñanagürü. 30Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃ niyauxgüchaü̃. Natürü taxuü̃ma nayayauxgü, yerü tauta nawa nangu ga ngunexü̃ ga na yayauxgüãxü̃ rü na yama̱xgüãxü̃ca̱x. 31Natürü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃́ nayaxõgü. Rü ñanagürügü: —¿Ngẽxguma ínanguxgu ya Cristu rü ṯacü rü cua̱xruü̃ i taxü̃ tá naxü ya daa yatü tama üxü̃ i ñu̱xmax? —ñanagürügü. 32Rü yema Parichéugü rü duü̃xü̃güxü̃ naxĩnüẽ ga yemaãcü Ngechuchuchiga na yadexagüxü̃. Rü yemaca̱x ga nümagü rü paigüarü ãẽ̱xgacügü rü yéma nanamugü ga tupauca ga taxü̃neãrü purichíagü na Ngechuchuxü̃ yanayauxgüxü̃ca̱x. 33Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Paxaãchi tátama nixĩ i petanüwa changẽxmaxü̃, rü ñu̱xũchi tá chataegu naxü̃tawa ya yima núma choxü̃ mucü. 34—Pema rü tá chauxca̱x pedaugü, natürü tãũtáma choxü̃ ipeyangaugü. Erü ngẽma ngextá tá íchangẽxmaxü̃wa rü taxuacü ngẽ́ma pengugü. 35Rü yexguma ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü nügüna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Ngextá tá naxũ ega taxuacütáma nüxü̃ iyarüngaugügu? ¿E̱xna ngẽma Yudíugü i to i nachiü̃ãnewa ngẽxmagüxü̃tanüwa tá naxũ rü e̱xna ngẽma tama Yudíugü ixĩgüxü̃tanüwa tá naxũ na yangúexẽẽãxü̃ca̱x? 36—¿Rü ṯacüchiga nixĩ i ngẽma na ngẽma ñaxü̃: “Tá chauxca̱x pedaugü natürü tãũtáma choxü̃ ipeyangaugü, erü taxuacütáma ngẽ́ma pexĩ i ngẽma tá íchangẽxmaxü̃wa”, ñaxü̃? —ñanagürügü. 37Rü yema nawa iyacuáxü̃ ga petaarü ngunexü̃ nixĩ ga guxü̃ ga togü ga ngunexü̃ãrü yexera rümemaẽxü̃ naxca̱x ga Yudíugü. Rü yema ngunexü̃gu nixĩ ga inachixü̃ ga Ngechuchu rü tagaãcü ñaxü̃: —Rü ngẽxguma texé iṯawaxgu rü ¡nuã chauxü̃tawa taxũ rü tayaxaxe! 38—Rü “texé ya choxü̃́ yaxṍxẽ rü tümaãrü maxü̃newa tá nibaibe i taxü̃ i dexá i maxẽẽruü̃” ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ —ñanagürü. 39Rü yexguma yema ñaxgu ga Ngechuchu rü Tupanaãẽ i Üünexü̃chiga nixĩ ga yadexaxü̃. Rü nüxü̃ nixu ga guxü̃ma ga yema nüxü̃́ yaxõgüxü̃ rü tá na nayauxgüãxü̃ i Naãẽ i Üünexü̃. Natürü tama yexgumatama nanayauxgü, yerü tauta wenaxãrü daxũguxü̃ ga naãneca̱x nataegu ga Ngechuchu na guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ca̱x. 40Rü nümaxü̃ ga yema duü̃xü̃gü rü yexguma nüxü̃ naxĩnüẽgu ga yema Ngechuchu nüxü̃ ixuxü̃, rü ñanagürügü: —Aixcüma ñaã yatü nixĩ i ngẽma Tupanaãrü orearü uruü̃ i ínguxchaü̃xü̃ —ñanagürügü. 41Rü togü rü ñanagürügü: —Daa nixĩ ya Cristu —ñanagürügü. Natürü togü rü ñanagürügü: —Tama nixĩ, erü taxucürüwa Gariréaanecü̱̃ã̱x nixĩ ya Cristu. 42—Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Cristu rü tá Dabítaa nixĩ, rü tá nango̱x i ĩãne i Beréü̃wa ga ngextá Dabí íbuxü̃wa”, ñanagürügü. 43Rü yemaãcü Ngechuchugagu nügü nitoye ga duü̃xü̃gü. 44Rü ñuxre ga yema duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃ niyauxgüchaü̃, natürü taxuü̃ma nayayauxgü. 45Rü yema tupauca ga taxü̃neãrü purichíagü, rü Parichéugüca̱x rü paigüarü ãẽ̱xgacügüca̱x nawoegu. Rü yema ãẽ̱xgacügü rü nüxna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ tama nuã penaga? —ñanagürügü. 46Rü yema purichíagü rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Taguma texé tidexa i ñaã yatü idexaxü̃rüü̃ —ñanagürügü. 47Rü yexguma ga Parichéugü rü ñanagürügü nüxü̃: —¿E̱xna pexü̃ rü ta marü nawomüxẽẽ i nümax? 48—Dücax, rü taxúema i tomax i Parichéugü rü taxuü̃ma i tórü ãẽ̱xgacügü rü nüxü̃́ nayaxõgü i ngẽma Ngechuchu. 49—Natürü ñaã duü̃xü̃gü i tama Tupanaãrü mugüxü̃ cua̱xgüxü̃ rü marü nachixexü̃gugü —ñanagürügü. 50Natürü Nicodému ga Parichéu ixĩcü ga wüxicana Ngechuchuxü̃tagu naxũãnecü, rü ñanagürü nüxü̃: 51—Ngẽma tórü mugü i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Taxuacüma wüxi i yatüxü̃ tapoxcu ega tama nüxü̃ ixĩnüẽxĩragu i norü dexa na nüxü̃ icuáxü̃ca̱x na ṯacü na naxüxü̃”, ñanagürü. 52Rü yexguma ga natanüxü̃gü rü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü nüxü̃: —¿E̱xna cuma rü ta Gariréaanecü̱̃ã̱x quixĩ? ¡Nawa nangu̱x i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ rü ngẽ́ma tá nüxü̃ cudau rü taxuü̃táma i Tupanaãrü orearü uruü̃ rü Gariréaanecü̱̃ã̱x nixĩ! —ñanagürügü. 53Rü yexguma ga wüxichigü rü nachiü̃wa naxĩ.


text:
Pedrèngh
Pedrèngh (Pedrengo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 6 km de la sità e a 262 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 6 014 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,6 km² e 'na densità de popolasiù de 1 671 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Górel, Scans, Seriat e Tur de Ròer.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pedrèngh l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pont-de-Chéruy
Pont-de-Chéruy l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Pont-de-Chéruy, del circondàre (arrondissement) de Vienne e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 5 104 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 2,51 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 196 méter a 'na altèsa màsima de 236 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Pont-de-Chéruy l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Menznau
Menznau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.42 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2868 abitant.
El cumün de Menznau al se tröva a una altitüden de 600 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buttisholz, Grosswangen, Hergiswil bei Willisau, Romoos, Ruswil, Willisau, Wolhusen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Menznau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1185 col nom de Menzenowa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Geiss al gh'eva una popolazione de 85 abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Menznau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Studio 54
Studio 54 (Studi 54) 'l è na cumèdia dramàtica americàna dal 1988 ad Mark Christopher. Al film al cònta la stòria dla discutéca Studio 54 ad New York e ad Tieg Thomas (interpretâ par Ryan Philippe), ch'al gh'à laurâ da 'l 1977 a 'l 1982. Custâ trédas migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù darsèt a 'l incìrca.
In dal film i tōśan part anc di persunàǵ famóś, ch'i faṅ la part ad lì lōr, cuma la Thelma Houston, la Sheryl Crow, l'Ultra Naté, Ron Jeremy, Elio Fiorucci, la Cindy Crawford, l'Heidi Klum, Donald Trump e àt'r incóra.
Sunt
'L è al 1979. Shane O'Shea (Ryan Phillippe) 'l è un ragasōl ch'al viṿ in dal New Jersey cun sò pàdar Harlan (Skipp Sudduth) e dū surèli. Shane al vrév dar-'g un taj a la sò vita ad benśinàr p'r andàr a star a New York. Na sira al decìd cun dū amìg sèg 'd andàr a balàr a 'l Studio 54 ma quànd 'l è là al pruprietàri Steve Rubell (Mike Myers) al decìd ad tōr dèntar sōl lò parchè la discutéca l'è avèrta escluśivamènt par di cliént impurtànt e sarnî. Lè dèntar a gira dimóndi dròga e a s fà dal sès sénsa prubléma.
Druànd dal sò cgnusénsi, Shane al gh la cava a dascórar cun Steve e a far-'s asùmar cuma barìsta cavâ śò. Dòp ès'r-as tòlt mâl cun sò pàdar, ch'al n éra briśa 'd acòrd sèg e cun la vita ch'al sarés andâ a far, al ragàs al và a star a cà ad Greg (Breckin Meyer) e dl’Anita (Salma Hayek), na còpia spuśàda ch'la lavóra insém a lò.
Pròpria méntar Shane al taca a inamuràr-as dla Julie Black (Neve Campbell), atōra ad telenuvéli, qvéi dal tasi i tac'n a tgnir 'd òć al lucàl, ch'l iva tacâ a far sù dimóndi bèsi tut 'd un cōlp.


text:
14 01
Ol dé 14 de zenér l'è 'l 14 dé de l'an del calendare gregorià; manca 352 (353 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 14 de zenér al è ul dí da pòost 14 dal an dal calendari gregurian; i manca 352 (353 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1968 - Miami: Green Bay Packers i veenc la II Superbowl traant gjo Oakland par 33-14.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1994 - Tolosa da Lenguadoc (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Legn
El legn l'è la sustanza che la furma i piant. L'è druvaa per fà sü diversi rob, cume custrüzion edil o mobil, ma anca per fà art. L'è druvaa anca per pizzà 'l fögh in manera da scaldàss. El palper l'è tiraa fö dal legn, per via d'un prucedimen chimich.
I piancc perenn i henn caraterizaa de la presenza del tüder e di brocch che i vegnen sö cuncentricament vers l'estern de ann in ann e del vegh i tessüü fàj sö essenzialment de cellülusa, emicellülusa e lignina. El legn al pö vegh devers nomm, a segond de l'üs al qual l'è destinaa:
- legna se al furniss cumbüstibil (gh'hem el brochelam che l'è faa de i brocch o bachett per el fögh)
- legnam per vess lavuraa de un Legnamer o druvaa ind la custrüziun de edifis de un magütt(el cürtam l'è el legnam cürt)


text:
Naziuns Unidas: Cussegl da segirtad trametta observaturs en Siria
- Sonda, 14.4.2012, 18:38
Il cussegl da segirtad da las Naziuns Unidas ha decidì da trametter en la Siria observaders internaziunals.
Ils commembers dal cussegl da segirtad hajan approvà unanimamain la resoluziun, uschia l'agentura da novitads svizra. Era la Russia e la China, ch'avevan bloccà las emprimas 2 resoluziuns dal cussegl da segirtad da l'ONU, han ussa pia approvà ella. Ils observaders duain survegliar l'armistizi en la Siria. (fc/si)


text:
Barby (FR-73)
Barby l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Saint-Alban-Leysse, del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 3 306 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 2,48 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 292 méter a 'na altèsa màsima de 655 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Mark Harmon (atùr)
Mark Thomas Harmon l’è ün atùr statünitèns nasìt ol 2 de setèmber del 1951 a Burbank, sità de la contéa de Los Angeles in Califòrnia.
Dal 2003 l’ fà la part del Leroy Jethro Gibbs in de la série tv NCIS che l’istà per Naval Criminal Investigative Service, ol servése de investigasiù söi crimini che i gh’à a che fà co la Marina di Stacc Ünìcc.
L’à tacàt a fà l’atùr in di agn 70 del sécol XX e l’è ‘ndacc inàcc per agn a fà la guest star, manéra ‘ngléza per di che l’ fa dóma öna puntàda ‘n d’öna série tv.
La sò prìma part ‘mpó ìmportànta l’è stàcia in Flamingo Road in del 1980, quando l’à facc ol Fielding Carlisle che l’éra ‘l marìt de la Constance Weldon Carlyles interpretàda da la Morgan Fairchild.
Sèmper in di agn 80 la fàcc la part del dutùr Robert "Bobby" Caldwell in de la série St. Elsewhere e l’à lauràt pò ‘n d’öna quach episòde de Moonlighting.
In di agn 90 del sécol XX l’à lauràt in de la série Reasonable Doubts dal 1991 al 1993 ‘ndóe l’ fàa la part del detective Dicky Cobb, pò l’è dientàt famùs quando l’à ‘nterpretàt ol dutùr Jack McNeil in de la série de dutùr Chicago Hope dal 1996 al 2000.
In del 2002 l’à partecipàt a quàter epizòde de The West Wing e pò a dù epizòde de Jag che i l’ là portàt pò a NCIS in del 2003.
Mark Harmon l’à lauràt pò ach per ol cìnema. A la fì di agn 70 l’ gh’à üt öna quach part minùr in di film Comes a Horseman e Beyond the Poseidon Adventure. I film piö ‘mpurtàncc ‘ndóe l’à recitàt i è stacc la comedia romàntega Prince of Bel Air del 1986, la comédia Summer School del 1987, ol thriller The Presidio del 1988 ‘ndóe l’à recitàt ‘nsèma al Sean Connery e a la Meg Ryan. In del 2003 l’è stacc Ryan in del film Freaky Friday.
De regordà che in del 1986 l’à pò facc ü film per la tv The Deliberate Stranger indóe l’éra ol serial killer Ted Bundy.
L’è spuzàt con l'atrìce Pam Dawber e l’ gh’à dò s-cècc, Sean Thomas Harmon nasìt in del 1988 e Tyrone Christian Harmon nasìt in del 1992. L’à facc ol marengù prima de dientà ün atùr.


text:
Gùia
Artìcol in dialët piaṡintëin
Guîa (Guiglia in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 4.110 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Canòsa (faméja)
Artécol in dialèt arzân
I Canòsa ( Canossa in italiân) în stê 'na putèinta faméja, al tèimp di fèdev, ed râsa longobêrda che, a partîr da i prém dêş ân dal X sècol, la s'é fermêda int al vâl ed l' Apenèin arzân .
L'impurtânsa ed la râsa di Canòsa l'é stêda dimòndi lighêda a la puşisiòun dal teritôri in dóv' în stê sgnōr, pôst che prôpria insém a sté zôna, e fîn al XII sècol, a 's în cunfruntê e cumbatû i préma atōr ed la lôta p'r al j invistidûri: al Papêt e l'Impēr.
Al mumèint ed la só mâsima putèinsa, intōren a l'ân 1100, al gvêren di Canòsa al ciapêva, sōl in Itâlia sèinsa cunsiderêr la Lotaringia, dal Lêgh ed Ghêrda fîn a la pêrta êlta dal Lâsi, cun dèinter sitê cme: Mântva, Mòdna, Ferêra, Firèinsa e Perógia. La pruvîncia ed Rèz l' é stêda al cèinter ed la fôrsa militêra e, 'd cunseguèinsa, polética di Canòsa. Int al cōrs ed pôch pió 'd ûn sècol i Canòsa àn tirê só i bastiòun ed difèişa dal véi ed colegamèint che da i pâs ed l'Apenèin andêven zò fîn al Po, acsé da cavêrgla a controlêr la grôsa pêrt di comêrc tra l' Euròpa centrêla e l' Itâlia e ânca quî che insém a la Via Emélia rivêven al Mèr Adriâtich. Prôperia sté şgalmêdra l'à permés a la râsa di Canòsa 'd rinfunsêr e şlarghêr al prôpri intrêdi e al prôpri richèsi.
Sigifredo
Al j urégin ed la "râsa di Canòsa" a cumîncen cun Sigifredo cûnt longobêrd che, indi prém dêş ân dal X sècol a câsva ed la şmachêda strîna che l'Impêr al gh'îva ind i cunfrûnt ed l'indipendèinsa dal pôst, al decéd ed bandunêr la sitê ed Lóca p'r andêr a stêr int al şvinânsi ed Pèrma. Ché, a Vilianum, l'à cumincê a dvintêr impurtânt la fôrsa ed la Faméja insém a tóti dō al rîvi dal Po: per al dvintêr sèimper di pió padròun ed teritôri, per la fûrba poltica matrimoniêla fâta per rinfunsêr i ligâm 'd amicésia sia cun al Papêt che cun l'Impēr.
I Canòsa a gh' l' àn cavêda ânch a intrêregh in môd perfèt int al sistēma ch' al procurêva cârichi religiōşi: dal j êtri fûnti ed richèsi ch' a 's andêven a zuntêr a còli che bèle a gh'îven.
Difâti al fiōl ed Sigifredo, Gotifredo, l'é stê Vèschev ed Brèsa. La fiōla Pragarda l'é stêda mujēra dal fiōl dal Marchèiş ed Turèin Olderico Manfredi I Un cuşèin, cun al 'stès nòm, Sigifredo, l'é stê Vèschev ed Pèrma dal 927 al 945.
Adalberto Atto
Còl ch' l' é gnû dôp, Adalberto Atto (939- 988), ciamê Attone, patriêrca ed la râsa ed j Attoni, l'à fât ed Rèz la só furtèsa e l'à cumincê a rinfunsêr al teritōri lé atōren cun divêrsi costrusiòun ed gèner militêr, cun ânch al castèl insém a la rôca ed Canòsa, che dôp al dvintarà al cèinter dal só règn. L' à sustgnû la regîna Adelaide, l'é stê numinê cûnt dal Ottone I e marchèîş da Ottone II e Ottone III.
Dal matrimòni 'd Adalberto Atto cun Ildegarda è nasû Tedaldo da Canòsa
Tedaldo
Ânch al prém fiōl 'd Adalberto Atto l'à şlarghê e rinfursê al só proprietê, despès l'à pretèiş cme sō di teritōri avû in livèl dal cēşi dal pôst. Carateréstica principêla dal só teritôri l'é stê la cunténva costrusiòun 'd difèişi, fâta cun al tirêr só un castèl a drê cl' êter, a trèi divêrsi altèsi: a seintsinquânta, a trerşèint e a sesèint mēter insém al livèl dal mêr, in puşisiòun stratègichi e fâcil da difènder, che se vdîven ûn cun cl'êter e che cumunichêven tra 'd lōr cun un sistêma de spèc e fōgh. Stà fésa rêda ed difèişi, véli, cōrt e tòri ed difèişa l'é dvintêda la carateréstica cesiònêla ed tót al teritôri sòta i Canòsa, che, ânca se sgnōr ed sitê impurtânti, în sèimper stê lighê al mònd cuntadèin, cme dal rèst tót i fevdatâri dal tèimp, e l'é stê prôpria al teritôri ed campâgna ch' al s'é mustrê al vèir pûnt ed fôrsa ed la Râsa int al batâli e int j atâch ed surprèişa.
Tedaldo l' à zuntê al proprietê al sitê ed Guastâla e Mântva, mèinter Ferêra la vîn regalêda a la faméja da pêpa Giovanni XIV. L'utîn al tétol ed marchèiş da l' Imperadōr, ech da 'na pêrt al gh'îva paûra dal crèser ed la fôrsa generêla di prîncip-vèschv e, da cl'êtra pêrta, in particulêr còl ed la mêrca ed la Tuscia lé a i cunfîn, (oséia al marcheşêt ed la Tuscâna). Dal martimòni ed Tedaldo cun Giólia în nasû: Tedaldo vèschev 'd Arès, Corrado e Bonifacio (985 - 1052).
Bonifacio
L'à zibî l'apôg militêr a l' imperadōr Corrado II ciamê al Salico, int la só spedisiòun in Burgògna, e in câmbi l'à utgnû la Mêrca ed Tuscia, cun còst l'é dvintê al sgnōr ed tóta l' Itâlia centrêla.
Vésta l'impurtânsa stratègica dal nōvi tèri zûntêdi a còli ch' al gh'îva bèle, l'à prû rifiutêres, a la dmânda ed l'imperadōr Enrico III, ed cumpagnêr a travêrs i sō teritôri Damaso III, ch' l' andêva a Ròma, só incâregh ed l' Imperadôr, in ucaşiòun ed l'elesiòun ed Benedetto IX. In tóti al manēri Bonifacio l'à duvû, a la fîn, ritirêr al só rifiót, in rispèt ed l'ôbligh ed dipendèinsa, cun còst l'Imperadōr l'à cgnusû l'ustinasiòun ed Bonifacio, fôrt ed la potèinsa dal só eşêrcit ed l'antîgh ligâm 'd amicésia cun al papêt. Bonifacio l' à dichiarê Mântva capitêla dal só règn, mó la sitê an 'n' à mai arcambiê al gèst, ânca se la gh' è sèimper stêda leêla. A la mōrt ed sō fiōla Matélda, int al 1115, la sitê la s'é costituîda Cmûn Léber. Dôp un préma matrimòni cun Rachilde, Bonifacio, ind l' andêr a drē a la polética di matrimòni 'd interèsi fâta ânca da quî préma ed ló e cme 'd ûş alōra, al s' é spuşê 'na secònda volta.
L' à spuşê int al 1073 Beatrice ed Lotaringia (1017 - 1076), fiōla dal cûnt Federico II e anvōda ed l' imperadōr Corrado II, cun la zûnta a i sō teritôri ânca quî purtê in dôta da la mujēra.T'r al sō proprietê a gh'ēren còli che incō în: la [Tuscâna]],l' Emélia-Rumâgna e la Lumbardéia in Itâlia e lêrghi zôni in Bēlgio, Lusembûregh, Frância e Germâgna int al rèst ed l' Euròpa, e l'ēra cunsiderê al sgnōr pió potèint dôp l'imperadōr. Dal só secònd matrimòni è nasû Beatrice e Federico, môrt tót dû da céch, int al 1053, fōrsi vlinê sèinsa vrèir, e Matélda (1046 - 1115).
Bonifacio al mōr int al 1052 dôp 'n imbuschêda mèinter l'ēra drē fêr 'na batûda ed câsa. La mujēra Beatrîş l'a s' é catêda da per lē a câp dal règn pió potèint ed l'època.
L'à duvû quêşî subét ed turnêres a spuşêr, perché, a l'època, an n' ēra mia pusébil al gvêren ed 'na dòna sèinsa erēd mas'c. La siēlta l'é caschêda insém a Goffredo ed Lotaringia, ciamê il Barbuto, sgnōr ed la Lorena centrêla e cuntrâri a l'Imperadōr. Chiló l'à serchê, sèinsa cavêrgla, 'd impidîr al matrimòni per fêr in môd che al tèri ed Goffredo a 's unésen mia a còli, bèle bundânti, di Canòsa. La môrt ed Goffredo, sucèsa int al 1069, l' à lasê Beatrice sōl cul l' apôg dal Pêpa. Gnân al matrimòni ed la fiōla Matélda cun Gottifredo V ed Lotaringia, ciamê "al gôb" e fiōl naturêl ed Goffredo IV, l'à dê 'na mân a spianêr al dificultê polétichi.
A partîr dal 1076, vést che quêşi int al 'stès mumèint a mōr sia al pêder che la mêdre, a srà Matélda, ónica erēd dal pêder, a duvèir decéder se dêr al só 'apôg al papêt o a l'impēr. Quând int al 1115, Matélda l'é môrta sènsa lasêr erēd dirèt, la râsa di Canòsa la s'é şmarîda e in pêrta la finés.
Al lōr lêregh teritôri al s' è şbrişlê: soquânt castē în armêş in mân a i sgnōri lochêl e a Communi Militum, oséia a cavalēr e suldê a paghamèint; e 'd diêter a quî gnû dōp ed Prangarda, surèla ed Tedaldo, al nôn ed Matélda (fōrsi st' al faméj àn dê véta al faméj pramşâni di Baratti e 'd Attoni o Iattoni 'd Anstesica (frasiòun ed Langhirân) e 'd Beduzzo (frasiòun ed Curnéj) sul sèri pôst ed castē di Canòsa). Soquânti proprietê în stêdi adiritûra scurdêdi, dal j êtri finîdi dèinter al proprietê ed la Cēşa.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Canossa prima di Matilde, Milano, Camunia Editrice SRL, 1990 . ISBN 88-7767-039-8
- Paolo Golinelli, Matilde e i Canossa nel cuore del Medioevo, Milano, Camunia Editrice SRL, 1991 . ISBN 88-7767-104-1
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Canossa (famiglia)| trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Bidree
Bidree o anca Büdree (parnunzia lucal: Bidré[1]; nomm ufizial: Bedretto; latin: Bedoledus) a l'è un cumün svizzer del distret de Leventina. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 70 abitant e una süperfiss de 75 km², e al se tröva a una altitüden de 1402 meter sura al livel del mar.
El cumün de Büdree a l'è tacaa ai cumün de Airö, Cevi, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Obergoms (VS) e Realp (UR).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ DOSI - Leventina (I parte), Centro di dialettologia ed etnografia, Bellinzona, 2005


text:
Ucean Artich
L'ucean Artich (ciamaa ancaucean Glacial Artich), arent al pol Nord, a l'è el püssee piscinin di ucean. A l'ocüpa una cunca a furma pressapoch de serc che la quata un'area de pressapoch 14.090.000 km². L'ucean a l'è arent ai mass terester de l'Europa, de l'Asia, de l'America del Nord de la Gruenlandia e d'un bel poo de isul, inscì 'me mass d'aqua 'me el mar de Barents, el mar de Beaufort, el mar de Gruenlandia, el mar de Laptev, el mar de Lincoln, el mar de Nurvegia, el mar de la Siberia Urientala e i mar di Txuktxis. A l'è ligaa a l'ucean Pacifich per el stret de Bering e a l'ucean Atlantich per el mar de Gruenlandia.


text:
Nikolaevsk-na-Amure
Nikolaevsk-na-Amure (in rüss HиkoлaeBck-Ha-AMype) l'è una citaa de l'estremu urient rüss, in sül fiüm Amur (defat el nom el vör dì Nikolaevsk in sü l'Amur) 80 km primm del sò estüari. Al censimeent 2002, la pupulaziun a l'era de 28.492 abitant.
Anca se la citaa al dì d'incöö l'è piscinina, la gh'ha avüü la sò impurtanza in di ann indree, quand a l'era el port principal de l'estremu urient rüss e capital del Teritori del litural (Primorje).
Fundada dal Gennady Nevelskoj in del mees de agust del 1850 in d'un teritori che alura l'era cines, la passa sota la Rüssia in del 1858.


text:
Intēr coprìm
In dla matemâtica, i nùmer intēr a e b i s dìśen coprìm (o anca prìm tra 'd lōr o anca relativamèint prìm) se e sōl se i n' gh'àn nisùn diviśōr in cumùn fóra edl 1 e dal -1 o, a la stèsa manéra, se 'l só màsim cumùn diviśōr 'l è 'l 1.
P'r eśèimpi, 6 e 35 egl'ìn coprìm (vìst che 'l 6 al s divìd p'r al 2 e p'r al 3, mèinter che 'l 35 al s divìd p'r al 5 e 'l 7), mo 6 e 27 i n'l ìn mìnga, perchè tùt e dū egl'ìn diviśìbil anca p'r al 3.
'L 1 'l è coprìm cun tùt i nùmer intēr; al 0 'l è coprìm sōl cun 'l 1 e c'n al -1.
Na manéra śvélta per catèr se dū nùmer j ìn coprìm, al la dà 'l algorìt'm edl Euclìde.


text:
Esàgon
'l esàgon l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che 'l gh'à sés làti; menimà se ciàma esàgon regolàr, ün esàgon che 'l gh'à i sés làti töi lónch istès e i sés àngoi töi gràncc istès e cioè de 120 gradi.
Ol perìmeter d'ün esàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü esàgon, se 'l esàgon l'è mia regolàr, mè fà l somatòria de töcc e sés i làti, menimà se l'è regolàr bàsta fà.
L'àrea d'ün esàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è dò manére dièrse per troà l'àrea d'ü esàgon regolàr:
'ndóe l l'è 'l làto, a l'è l'apotéma e 6l e 2P i'è 'l perìmeter. Per capì chèsta fórmula, bàsta pensà che 'l esàgon 'l sìes facc de sès triàngoi regolàr e per ògnü de chès-ce triàngoi 'l làto del esàgon l'è la bàze, menimà l'altèsa l'è 'l apotéma, isé per troà l'àrea de ü de chès-ce triàngoi s'fà come per töcc i triàngoi, cioè bàze per altèsa e pò gh'è de dividì töt per dù, e alùra per troà l'àrea del esàgon l'è asé moltiplicà per sés.
Öpör s' pöl fà:
'ndóe l l'è 'l làto e ns' l'è 'l nömer stàndard che per 'l esàgon l'è piö o méno 2,59808.
Ol suernòm de la Frànsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dezà che la Frànsa la gh'à ün aspèt che 'mpó a la luntàna 'l ghe sömèa a ün esàgon, i Francés i è üzàcc a ciàmà la Frànsa col nòm de L'Hexagone.


text:
Mimet
Mimet l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Gardanne, del circondàre (arrondissement) de Aix-en-Provence e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 4 508 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 18,7 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 269 méter a 'na altèsa màsima de 779 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Acid house
La Acid house a l'è un sota-gener de la müsega house cunt un stil ripetitiv e ipnotich, cun campiun o toch parlaa al post de test cantaa. Fundamental a l'è el sun del sintetisadur Roland TB-303, istrüment che'l dupraven i DJ de Chicago per i sò sperimentaziun. In particular se fa riferiment al 1986 e al DJ Pierre. El prim singul a l'è Acid Tracks di Phuture (1987); chel cunt püssé sücess Dream Girl del DJ Pierre (1987)
L'Acid house la s'è pöö spantegada anca in del Regn Ünì, in Australia e Europa, e la sunaven i DJ del scuminci del periud di Rave.


text:
Asiago
Asiago (en vèneto: Axiago; en cìmbro: Sleghe; en todèsch: Schlägen) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 6.496 abitàncc, 'na superfìce de 162 km² e 'na densità de 40 hab/km².
Asiago el cunfìna coi cümü de Borgo Valsugana (TN), Caltrano, Calvene, Castelnuovo (TN), Conco, Enego, Foza, Gallio, Grigno (TN), Levico Terme (TN), Lugo di Vicenza, Lusiana, Ospedaletto (TN), Roana, Rotzo, Valstagna, Villa Agnedo (TN).
El paés el ghe dà nòm a l'altipià omònim e al formài tìpich de la zòna.


text:
Pügrèra
Artìcol in dialët piaṡintëin
Pügrèra (in italian Pecorara) l'é un cumoin italian d'846 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa. L'é un sid chiet in d' la Val Tidon.
Alsëin · Altufrèi · Arvargär · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch · Caminä · Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Nibiàn · Uton · Pügrèra · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn · Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
Virtual DJ
El VirtualDJ a l'è un prugrama per DJ (mixing console) che'l serviss per mixà i canzun. El Virtual DJ l'ha desvilüpaa la Atomix Productions e l'è surtii el 1 de giügn del 2003. A l'è el sücessur del AtomixMP3, che l'era surtii el 25 setember 2000[1].
Ediziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El VirtualDJ a l'è dispunibil in dò versiun, cun carateristich diferent:
- Home Edition — che la fa in manera utumatiga l'analisi del ritm de la müsega e la vüta in del missacc di canzun.[2]
- Professional Edition — che la giunta alter rop a l'interfacia e la dà anca la pussibilità de trà giò di plugin.[3]


text:
Gaerina
Gaerina (Gaverina Terme in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caalina a 26 km de la sità e a 509 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 893 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,2 km² e 'na densità de popolasiù de 172 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albì, Biensà, Casassa, Scé e Spinù.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gaerina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Galaţi
Galaţi (Гaлaц/Galac in russ, bulgher e ucrain; Galac in ungheres; Kalas in turch; Gałacz in polacch) l'è ona città de la Romania cont ona popolazion de 293.500 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in la region storega de la Moldavia (de la qual l'è voeuna di città pussee important), e in del distrett con l'istess nomm.
L'è traversada del Danubi e la se troeuva ben vesina al confin cont el statt de la Moldavia e con l'Ucraina.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la s'è sviluppada in d'on sitt indove la viveva ona tribù de Daci, intorna al VI o V secol prima del Signor. L'area l'è stada occupada di Roman che, arent al paes de Barboşi, hann faa sù on castrum.
El sò nomm el solta foeura per la prima voeulta in del 1445 in d'on document de Steven II de Moldavia, come vun di cinch port del Principaa de Moldavia, insema a Reni, Obluciţa, Chilia e Cetatea Albă (gh'è però chi che dis che l'era la città ciamada Caladda, sotta el controll di Genoves): quand che quei alter quatter lì vegnen conquistaa di Ottoman (1484), Galaţi la resta l'unegh port del principaa. De quell moment, la vegn vun di pont indove passarann soldaa e esercit per i guerr de l'Est Europa. Anmò in del 1789, duranta ona guerra tra Austriegh e Turch, Galaţi la vegn trada giò del tutt e brusada del general russ Michail Fedotovič Kamenskij.
In del 1821 l'è stada voeuna di bas de la Filiké Etaireía, on'organizzazion per l'indipendenza de la Grecia: per 'sta reson in la città gh'è staa di massacher de Turch e de abitant.
In del 1837 l'è vegnuda on port franch, per poeu andàggh adree a la storia de la Romania del dì d'incoeu.


text:
From the Wikimedia Foundation
Sustena Wikipedia!
OFRA ADESS »
Milion de gent in tüt el mond i impareran un quajcoss de növ in sö la Wikipedia incö. Cume pruget no-profit che el sustegn una cumunità de vuluntari in tüt el mond, a fem del tüt per met insema püssee infurmazion e de qualità püssee bona in tüt i lenguv e per tüta la gent del mond, a gratis, e senza ereclam. La to uferta la se jüteraa a 'ndà inanz cun j'uperazion de la Wikipedia, e a fala vegnì anmò püssee ütil.
—Wikipedia la gh'ha el sustegn de la Wikimedia Foundation, 'na "501(c)(3) tax exempt charitable corporation" basaa a San Francisco, in California. Int i Stat Ünii, se pör tö via i ufert dai to entrad tassabil federalment. Tüt i ufert cun la carta de credit j'hinn cumpletà da PayPal.
Capitul
La Wikimedia Foundation l'è sustegnüü da una ragnada de 41 capitul vuluntari da tüt el mond. » Learn more


text:
Mòsc
Mògg o Mòsg (Mòsc in del dialett del loeugh; Moggio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 495 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 13,4 km² e ona densità de 37 ab./km². L'è situaa al confin con la Provincia de Bergom (Vedeseta). L'è ona località de la Valsassina, che la gh'ha avuu in di ann '80 ona certa popolarità come loeugh per i vacanz, grazie anca a ona funivia che la portava ai Pian de Artavagg e che l'è stada dervida de noeuv in del 2006 dòpo ses ann de inattività. Duranta el period invernal, la popolazion la riva a cuntà quas 2000 persònn, che in general vegnen di paes de la provincia lecchesa, comasca ò milanesa.
L'è tacaa ai comun de Barz, Casina in Valzasna, Murterun, Taleggio (BG), Vedeseta (BG).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mògg l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Piemont
El Piemont l'è ona region de l'Italia del nòrd; la confina a sud con la Liguria, a est con la Lombardia, a nòrd con la Svizzera e a òvest con la Franza. El gh'ha ona superfis de 25.399 km2 e ona popolazion (al dicember del 2011) de 4.464.399 abitant. L'è spartii in vòtt provinz e 1.206 comun. El president l'è 'l Sergio Chiamparino.
El Piemont l'è faa su del tòcch pussee occidental de la Pianura Padana, tajaa dal Po. Tutt intorna gh'è i montagn, i Apenin al sud, pussee bass (sòta i 2.000 meter) e i Alp a òvest e a nòrd (che inveci riven a toccà i altitudin maggior de). In Piemont gh'è minga una zenta de montagn bass e de ronch come i Prealp de la Lombardia e del Veneto, e pròppi per quella reson chì la region la gh'ha quell nòm chì, ch'el voeur dì a i pè di montagn.
I fiumm pussee important hinn el Po, ch'el nass in de la region, e i sò tributari de drizza e de mancina: i pussee gròss hinn la Dòra Baltea, el Sesia, el Tesin (ch'el scusa de confin con la Lombardia), el Tanaro. La fà part del Piemont la riva occidentala del Lagh Maggior.
El capp-loeugh l'è Turin, voeuna di città pussee important d'Italia; la gh'ha on poo manch de on milion de abitant, anca se in dij agn indree l'è rivada anca a superàll; a cuntà anca i paesòtt intorna, la riva à toeu dent asquas la mità de la popolazion piemontesa intrega. Gh'è minga alter città gròss, vist che i capp-loeugh de provincia (Novara, Vercej, Cuni, Lissandria, Ast, Verbania) gh'hann di 30.000 a i 100.000 abitant; alter paesòtt hinn Civass, Ivreja, Alba, Bra, Mondovì, Fossan, Pineroeu.
Situazion lingovistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Piemont l'è parlaa comè lingova regionala el Piemontes (nòmm nativ: Piemontèis) che l'è voeuna di lingov galloitàlegh (comè el Lombard), ma gh'è anca di territòri indoe hinn parlaa olter dialett: in de la Provincia de Noara e in quela de Verbania e Versèj se parla dialett insùber, in vargoeuj comun de la Provincia de Cuni se parla el ligur e in di vallad de la provincia turinesa inveci l'arpitan, el frances e l'occitan. Bögna desmentegà no poeu la comunidaa di Walser (che l'è on dialett del Todesch) sù a Alagna (Provincia de Versèj). Ma la lingova pussee parlada l'è l'Italian.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Arlesheim
Arlesheim a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.94 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 8979 abitant.
El cumün de Arlesheim al se tröva a una altitüden de 335 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dornach (SO), Gempen (SO), Münchenstein, Muttenz, Reinach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Arlesheim in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sand Rënat
Chesta paggena 'int'ê variante:
Napulitano litterario - Abbruzzo - Calavria - Lazzio - Mulise - Puglia - [[{{{LUC}}}|Baselecata]]
Sand Rënat è në chëmun ë 2.133 abbëtand ë la prëvingia ë Frësënon dend a gl Lazzië.
Fa part ë gl ggir turíštëchë ë I borghi più belli d'Italia, e a gl 2004 rëcëvètt la ”Bandiera Arancione”, ë gl Touring Club Italiano. Zë tròva end a gl Parch nazziunal ë gl Abbruzz, Lazzië e Mulis.
Gl puaes è un ë gl capëcruc pë gl passagg da gl luat lazzial a quigl abbrëzzes trámëtë gl válëchë ë Forca d'Ácërë.


text:
Francesch Giusepp I de Austria-Ungaria
El Francesch Giusepp de Asburgh-Lorena (todesch: Franz Josef; ungheres: Ferenc Jószef; in Lombard anca Cecco Beppe; Schönbrunn, 18 de agost 1830 - 21 de ottober 1916), l'è staa l'imperador de l'Austria-Ungheria, oltra che re de Croazia e Boemia e del Regn Lombard-Venet (fina al 1866).
L'è salii al trono imperial a desdott ann d'età, e 'l sò regn el n'è duraa 68: vun di pussee longh de la storia.
In del 1854 l'ha sposaa la soa cusina Elisabetta de Wittelsbach (ciamada anca Sissi). Fina al 1866 la soa politiga l'è stada quella de conservà i sò possediment italian e todesch, ma poeu l'ha dedicaa a maggior attenzion al problema de l'Ungheria, che in del 1867 l'ha ciappaa on'indipendenza maggior.
Dopo d'avè perduu in del 1866 la guerra contra i Todesch e i Italian, el s'è faa amis de 'sti dò nazion, cont ona leanza firmada in del 1882.
Quand, in del 1914 a Sarajevo, l'è staa coppaa el sò nevod e 'rede al trono, l'ha taccaa la Serbia, col dàggh origin a quella che poeu l'è vegnuda la Prima Guerra Mondial. Però lù l'è mort (l'era proppi vegg) prima de la fin de 'sta guerra, e inscì l'ha minga vist la fin del sò imperi.


text:
Arles
Arles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de du cantù: Arles-Est e Arles-Ouest e del circondàre (arrondissement) de Arles. La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è 'na sotaprefetüra.
El g'ha 'na popolasiù de 52 510 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre, el g'ha 'na superfìce de 758,93 km² che völ dì che l'è 'l cümü piö grànt de töta la Frància metropolitàna.
L'è sitüàda sö la spónda del Ròdano endóche chèsto el vàmbia a slargàs per furmà la sò fóce. Arles l'è cunsideràda pò a la pórta de la Camargue.
La cità la g'ha ìt 'na 'mportànsa bastànsa grànda ai tép dei Romàni, quan che l'ìa ciamàda Arelate e l'ìa 'nserìda endèla pruvìncia de la Gallia Narbonensis. I monümèncc de l'época romàna i è 'nserìcc endèla lìsta del patremóne de l'umanità de l'UNESCO.
El pitùr olandés Vincent van Gogh l'è stat a Arles endèi agn entrà 'l 1888 e 'l 1889 e 'n chèl perìodo lé 'l g'ha fat presapóch 300 'ntra quàder e desègn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc