text:
Islanda
Territori, clima e vejetazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Islanda (Ísland in islandes) l'è un isola in del'Oceen Atlanteg setentrional just a sud del Circol Polar Arteg ; la se trœva in su la Dorsal Medioatlantega, qe la taia in duu ol paes de Nordest a Sudovest e l'è ol motiv per el qual l'Islanda la g'ha insí tants volcan e geyser.
La metaa incirca del territori islandes l'è constituid de un pian de lava indurida ; ol vundex per cent l'è quaitad de giaç, spartid per la major part in tre grosse vedrete :
- Vatnajökull (8300 km²)
- Langjökull (953 km²)
- Hofsjökull (925 km²)
Ol clima, tegnud cunt de la latitudin, l'è plutost dolç (a Reykjavìk, la capital, la temperadura la va de -1 °C ind el mes de jenar a 11 °C ind el mes de lui); un poo plussee bòzz l'è ol clima de la zona artega, indove l'è anca possibel q'al jela ol mar.
De conseguenza la vejetazion l'è plutost povareta, anca se quand l'è rivad Ereg ol Ross milla agn indree l'isola l'era quaitada per quas ol 40% de la foresta ; a'l dí d'incœ però la major part del territori l'è quaitad de vedrete e tundra.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol popolament de l'Islanda al principia ind el secol VIII, quand ge riven dei frats irlandes ; una colonizazion plussee consistenta la riva però a partir de l'ann 874, quand al comença a rivar un quai navigador viqing, qe vegneven per ol gross de la Norvejia ; per i centcinquant'agn dop l'è staita popolada de fameie de guerrier viqing. Inn staits qists qí a fondar, ind el secol X, l'Althing, qe l'è stait ol prim parlament de la storia d'Europa. Pressapoc ind el ann 1000 l'isola l'ha començad a vessr evanjelizada.
La so storia la va inanz pian pianin fina la metaa del secol XIII, quand la passa sota la Norvejia : ind el 1380 la Norvejia la finiss sota la Denimarca, e l'Islanda cont lee. Al comença insí un ligam q'al narà inanz fina a'l 1918, ann qe l'è staita proclamada l'autonomia e a'l 1944, quand l'Islanda l'è diventada completament indipendenta. Ind el 1949 la va dent ind la NATO.
L'Islanda l'è staita ol prim paes de l'Europa qe 'l g'ha havud una dona comè President de la Republega, del 1980 a'l 1996 (Vigdis Finnbogadottir).
Popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Islanda l'è semper staita popolada poc, vist anca i so condizion naturai ; la popolazion, ind i secoi, l'è naita su e jo, e l'è rivada a un livell stabel domà ind el secol XX (la g'hera 100.000 abitants ind el 1925, e 200.000 ind el 1967). G'è de dir qe in Islanda g'è miga stait l'istess fenomen qe l'ha colpid l'Europa, çoè la diminuzion de la natalitaa ind i ultim agn ; al vœl dir qe ol so tass de increment natural l'è un poo plussee volt qe in Europa.
La popolazion islandesa a'l dí d'incœ l'è considerada per plussee del 90% comè urbana : l'unega citaa importanta l'è la capital Reykjavìk, e la segonda l'è Akureyri ind el Nord.
La lengua plussee doperada l'è l'islandes, una lengua jermanega ; la relijon dominanta l'è ol Protestantesim.
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La bas storega de l'economia islandesa l'è staita la pesca, anca se ind i ultim agn la s'è desvilupada anca l'industria (grazia soratut a l'enerjia jeotermega e idroeletrega a bon mercad).
L'Islanda la g'ha una flota de squas milla nav de pesca e la g'ha una red de stabiliments per ol tratament del pess ( conjelament e intollament ); a l'incontrari, ol rest del setor primari l'è miga trop in forma (agricoltura ge n'è poca, se pienten pom de terra, fen e un poo de fruita e verdura coltivada ind i capanon).
L'economia del paes la par però anc'mò un poo debola, de tute i manere ol livell de vita de la popolazion l'è vun dei plussee volts d'Europa.


c: text/html

text:
En la vischnanca Bregaglia funcziuna tenor Fernando Giovanoli, il sindaco da la vischnanca, actualmain anc il model da la radunanza communala. La participaziun a las radunanzas saja però pitschna. Quai han ins pudì constatar gist durant la pandemia, nua ch’i ha dà votaziuns a l’urna. Là era la participaziun numnadamain bler pli auta.
Tenor Fernando Giovanoli stoppian els perquai sa dumandar, sche la radunanza communala saja er anc en l'avegnir il gist model per la vischnanca cun var 1'200 votantas e votants.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il settember ha il chantun Grischun nudà 993 persunas dischoccupadas. Quai correspunda ad ina quota da 0,9%. Cumpareglià cun il settember d'avant in onn, è quai prest in terz pli paucas persunas ch'èn stadas senza lavur. Dapi l'avust da quest onn è il dumber s'augmentà levamain. Raschun saja sur tut la stagiun da stad ch'è ida a fin e chaschuna mintg'onn in zic dapli dischoccupaziun. Quai scriva l'Uffizi per industria mastergn e lavur dal Grischun.
En tut hajan radund 350 manaschis survegnì indemnisaziuns per lavur reducida en il Grischun.
En Svizra è dischoccupaziun sa reducida
En l’entira Svizra è il dumber da dischoccupaziun sa reducì sin 120'294 persunas. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 2,6%, sco il Secretariat da stadi per l'economia SECO scriva.


text:
Il Cussegl naziunal ha approvà la mesemna ina moziun da sia cumissiun da l'ambient, cun 136 cunter 36 vuschs e 17 abstenziuns. Il Cussegl dals chantuns aveva approvà ina moziun identica da sia cumissiun il mardi.
Las moziuns pretendan tranter auter ch'i vegn adattà ils criteris per che lufs pon vegnir sajettads pli spert, sch'els han stgarpà animals da niz. Uss che omaduas chombras han ditg Gea a las moziuns, sto il Cussegl federal sa metter a la lavur.
Quai vulan las moziuns:
Tenor las moziuns da la cumissiun d’ambient dal Cussegl naziunal e dals chantuns, duai il futur esser pussaivel da sajettar pli spert lufs che stgarpan blers animals da niz u che sa deportan a moda betg natirala, che han per exempel pers la tema dal carstgaun. Il Cussegl federal duai perquai reducir il dumber d'animals stgarpads ch'i dovra per dar la lubientscha da sajettar il luf e sch'i vegn stgarpà muvel grond sco vatgas u asens lura duain valair autras limitas che per nursas.
Ultra da quai duain las mesiras per proteger las muntaneras vegnir rinforzadas. Tut quai entaifer las limitas che la lescha lubescha actualmain. Il Cussegl federal ha gia annunzià ch'el sustegnia la finamira da la moziun e propona perquai d'acceptar quella.
Reacziun sin votaziun
Cun las duas moziuns reageschan ils iniziants sin la votaziun davart la revisiun da la lescha da chatscha che ha fatg naufragi il settember passà. 52% da las persunas ch'eran idas a l'urna avevan lura detg Na a la midada che leva tranter auter dar enta maun als chantuns da regular ils trieps da lufs.


text:
Da cumenzar sia recruta sin tala moda n’avess Ivano Simonet mai pensà: Las emprimas trais emnas mo star a chasa. Cunquai che sia funcziun sco «spezialist da muntogna» cuntegna blera teoria, è l’armada sa decidida ch’ils recruts da quella cumpagnia duain far la part teoretica a chasa avant entrar en caserna. Ad Ivano Simonet para quai dentant flot: el saja pli tard anc avunda ditg en caserna. Lura na disturbian trais emnas «Hotel mamma» betg.
In di structurà
L’armada ha surdà ad el ina planisaziun da l’emna fitg detagliada. La damaun datti adina ina scolaziun via Zoom. Il suentermezdi sto mintgin emprender per sasez. La saira datti per il solit in’ura sport. Ivano Simonet di, che l’armada na sappia betg controllar 100% sch’el fetschia propi tut tenor il plan. Tuttina fa el obedientscha. Suenter las trais emnas datti numnadamain in examen. Tgi che na dumogna betg quest test, sto midar la funcziun. Quai vul Ivano Simonet per tut pretsch evitar.


text:
J. R. R. Tolkien
John Ronald Reuel Tolkien (suënz scurtà a J. R. R. Tolkien) (* 3 jené 1892 a Bloemfontein, Stat Liede Orange; † 2 setëmber 1973 a Bournemouth, Hampshire, Nghiltiera) fova n scritëur nglëisc y ënghe n poet, filologh y n academicher. L ie scialdi cunesciù coche l autor di romans de high fantasy L Hobbit y L Seniëur de la Varëtes. Ël à laurà coche profesëur à la università de Oxford ulache l ova la posizion de Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon dal 1925 al 1945 y la poszion de Merton Professor of English Language and Literature dal 1945 al 1959.


text:
Cicolat
El cicolat a l'è 'n mangià che 'l deriva di somenze de l'alber del cacao, spantegad e mangiad in del mond intregh. A segonda de la qualità de la produzzion el pò vesser fad con la pasta de cacao o cont la polver messedada al buter de cacao. A gh'è anca el cicolat bianch, che 'l gh'ha no dent la polver e donca l'è bianch.
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su cioccolato
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su cioccolato


text:
Región de Valparaíso
La Región de Valparaíso è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región de Coquimbo, al sidost cun la Región Metropolitana de Santiago, al sid cun la Región del Libertador General Bernardo O'Higgins, a l'ost cun l'Argentinia ed al vest cun l'Ocean pacific.
La regiun ha ina surfatscha da 16'396,1 km² ed ina populaziun stimada da 1'869'327 (l'onn 2010). Ella è cun quai la regiun cun la terz gronda populaziun dal pajais. La regiun consista da las provinzas da Isla de Pascua, Los Andes, Petorca, Quillota, San Antonio, San Felipe de Aconcagua, Marga Marga e Valparaíso. La chapitala da la regiun, Valparaíso, è la sedia dal Congress Naziunal dal Chile.
La regiun cumprenda ultra da quai ils territoris da l'uschenumnà Chile insular en il qual sa chattan l'Archipel Juan Fernández, las Inslas Desventuradas e las inslas polinesicas Insla da Pasca (u Rapa Nui) ed Insla Sala e Gomez.


text:
Avant la debatta dals singuls puncts dal preventiv ha il Cussegl dals chantuns crititgà la chombra gronda. Motiv è ch'il Cussegl naziunal ha da tractar, a partir da damaun, quasi 100 propostas da minoritad, inoltradas dals commembers. Uschia ch’ins quinta che la debatta giaja ditg. La fatschenta vegn a fatschentar omadus cussegls durant l'entira sessiun.
Prioritad tar la furmaziun
Temas dispitaivels èn tranter auter la furmaziun ma era l’agricultura. Uschia ha il Cussegl dals chantuns decidì da metter a disposiziun 87 milliuns francs dapli per la furmaziun, prest 2/3 da quella summa duai la ETH survegnir. Da l'autra vart spargna il Cussegl dals chantuns tar l'agricultura. Uschia duai dar 18 milliuns francs pli pauc per sustegnair meglieraziuns e per sustegns per manaschis. Betg spargnar uschè fitg sco il Cussegl federal vul la chombra pitschna tar las organisaziun da famiglias.
Damaun cumenza il Cussegl naziunal la debatta davart il preventiv. Auter che tar la chombra pitschna vul lez spargnar en tut da quai da 700 milliuns francs.
RR novitads 10:00


text:
Bainvgnieu - Bainvgnü
Daspö sia fundaziun l'on 1904 es l'Uniun dals Grischs (UdG) activa per lingua e cultura rumantscha in Engiadina, Val Müstair e Bravuogn. Seis böt es da promouver e mantgnair la lingua ed ils bains culturals dals Rumantschs Ladins.
Daspö il 1911 publichescha ella seis organ ufficial, il Chalender Ladin.
L'Uniun dals Grischs maina ün lö d'inscunter cun libraria e program d'occurrenzas i'l Chesin Manella a Schlarigna.
Cun sias ediziuns e la vendita da cudeschs rumantschs pissera l'Uniun dals Grischs per nouvs cudeschs ed otras medias in rumantsch ladin e per lur derasaziun.
Daspö il 2013 gestiunescha l'Uniun dals Grischs in collavuraziun cun Gion Tscharner il dicziunari puter e'l dicziunari vallader sün sia pagina d'internet.
L'Uniun dals Grischs es organisada sco società e collavura sco uniun affiliada da la Lia Rumantscha cun otras uniuns linguisticas e culturalas.