text:
A la festa da lutga sin il Brünig hai dà ina raritad. Gist trais lutgaders, Bernhard Kämpf, Philipp Reusser e Christian Stucki, han numnadamain gudagnà quella. Quai pervia ch’i n’a betg dà in victur en la lutga finala tranter Kilian Wenger e Bernhard Kämpf. Per Stucki è quai la terza victoria sin il Brünig suenter quellas da 2009 e 2012.
Las emprimas duas lutgas ha Orlik gudagnà. En la terza e la quarta lutga ha el dentant mo cuntanschì paris. Uschia ha l’atlet da Maiavilla na betg pudì lutgar per la victoria. Er l’auter talent giuven Samuel Giger n’a betg pudì persvader. E Remo Käser ha stuì capitular suenter l’emprima lutga pervia d’ina blessura.
RR sportissimo 17:00


c: text/html

text:
Quella pretenda che las persunas cun impediments pon far diever dal traffic public senza barrieras. Tranter auter stoppia vegnir definì, tgeninas staziuns ch'han da vegnir renovadas e tar tgeninas che bastan mesiras pli simplas sco per exempel l'agid dal persunal.
Mo 35% da las staziuns èn senza barrieras
Fin la fin dal 2016 eran pir 35% da las 1’800 staziuns svizras confurmas a la lescha davart l'egualitad da persunas cun impediments. Cun quai che surtut las staziuns grondas han gia fatg ils midaments necessaris, profiteschian radund 64% da las passagieras ed ils passagiers gia uss dals midaments.
Viafier retica pronta enfin 2023
Sin buna via è la Viafier retica. Sco quai che Yvonne Dünser, la pledadra da la Retia ha ditg al Radio Rumantsch, sajan els optimistics da pudair porscher tar tut las 103 staziuns e fermadas ina schliaziun adequata per las persunas cun impediments.
RR actualitad 17:20

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Valendau survegn visita da la «dama veglia»
- Mardi, 16.6.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 16.6.2015, 11:45, RTR
Il toc che vegn preschentà quest onn a Valendau deriva ord la plima da Friederich Dürenmatt (1921 - 1990). Las gruppas da teater Valendau, Versomi e Stussavgia preschentan «Der Besuch der alten Dame» e quai a mez il vitg da Valendau en il liber. En tut èn var 40 persunas sin tribuna.
Cunquai ch'il toc vegn giugà a mez il vitg ed ils 120 aspectaturs sesan per gronda part en via è il traffic ina sfida. I dat dentant ina via che pussibilitescha in sviament ed uschia pon ins serrar questa per las producziuns. Igl è l'emprima giada ch'i vegn mussà in toc da Dürenmatt a Valendau. Tenor il reschissur Arthur Bühler tutga Dürenmatt tar la carriera da mintga teatrist


text:
Tedèsch
Artéccol in dialètt mudnés
Al tedèsch (nàmm natîv deutsch) l'è 'na léngua appartenèint al grópp nederlandês-germànich d'al râm ucidentêl d'al léngui germànich d'la faméja d'al léngui indo-europei.
L'è la léngua germànica pió difûsa in dal mànd dòp l'inglês.
L'è l'idioma cun al mażor nómmer ed parlèint natîv d'l'Unione Europea, léngua uffizièla in Germâgna, Austria, gran pèrt d'la Svézzra e in dal Liechtenstein; l'è anc parlê e ampiamèint tutelê in d'l' Èlt Èddig' (Itàlia) in dûv al gòd d'un status ed sustanzièl co-ufficialitê cun l'italiân; l'è parlê currentemèint anc in dal Lussembûrg, in d'i cantòun urientèl d'al Bélgi e in pèrti d'la Rumanî, d'la Pulógna, d'l'Alsazia e d'la Loréna (Francia).
Cun 112 miliòun ed parlèint distribuî in 38 naziòun l'è 'na léngua pluricentrica cuma l'inglês.


text:
Per il mument sa chatta la cumpagnia «Stradini» en il Grischun. En il center dal segund toc da teater cul num «Lillith», ina istorgia maritima cun musica e chant, stat il bus vegl che vegn numnà «Giorgina». Per las acturas ed ils acturs è quest bus bler dapli che mo in med da viagiar, el è culissa, tribuna e per part schizunt lieu per durmir.
Grischun Lillith - ina paraula sin 4 rodas
La gruppa da teater Stradini, che preschenta ses segund toc da teater, è sin turnea cun in bus vegl tras la Svizra.


text:
Santana: «Evil Ways»
- Gievgia, 7.12.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 7.12.2017, 9:30, RTR
La fin dals onns 60 datti en la California ina band che fa furore cun ses rock cun elemaints latins. «Santana». Ella daventa ina band cun status da cult e venda durant sia carriera sur 100 milliuns albums. Las registraziuns dal emprim disc il schaner 1969 èn pero difficilas, e la band è pauc cuntenta cun il resultat.
Els provan anc ina giada, cun agid dal impresario Bill Graham. Quel cusseglia da registrar il toc «Evil Ways», ina cumposiziun da Clarence Henry vegnida enconuschenta en la versiun da jazz latin da Willie Bobo. In toc che ha influenzà fermamaing la musica da Santana. Lur emprim disc «Santana» cumpara in avust dal 1969, riva sin plazza 4 da la parada americana, e la single «Evil Ways» sa platga sin plazza 9. Ina buna partenza cun in toc che mussa cleramain la direcziun. Rock cun elements da musica latina, in text plitost curt e simpel e blers solos d'orgel e surtut da la ghitarra da Carlos Santana.


text:
Sch'ina fatschenta sa chasa en ina regiun economicamain debla sa ella quintar cun levgiaments da taglia. Quai tant dal chantun sco era da la Confederaziun. Il Cussegl federal vul ussa dentant definir ina limita maximala per tals sustegns. Oz ha el perquai dà en consultaziun ina revisiun totala da l'ordinaziun correspundenta.
Limita per levgiaments
La finamira saja da crear e mantegnair plazzas. Element central da la revisiun saja perquai d'introducir ina limita per levgiaments da taglia enstagl da la procentuala che vala oz. Il sboz dal Cussegl federal fixescha plinavant la basa per dapli transparenza. En l'avegnir duain uschia vegnir publitgads annualmain ils nums da las firmas ed ils levgiaments da taglia.
Tge regiuns pon insumma profitar
Da discurrer dat dentant betg exnum quella limita, mabain il fatg che la Confederaziun vul il medem mument era definir da nov tge regiuns che pon insumma profitar da tals levgiaments.


text:
Telegram otober – Spezial comerz eletronich
Otober dl 2015: la ZCE de Balsan se conzentrëia sön le comerz eletronich
Por la Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) de Balsan é l'informaziun l'unica dërta erma di consumadus en materia de comerz eletronich, sides nazional che sura i confins fora,. Por alzé le numer de consumadus informá se conzentrëia la ZCE de Balsan tl mëis d’otober sön le comerz eletronich y publichëia comunicac stampa y na newsletter ma sön chësc argomënt. Implü ti á döes espertes dla ZCE splighé, tl cheder de n proiet organisé dal KVW de Balsan, a n valgügn seniors i dërc de che che cumpra tla rëi, les problematiches y les trapolades che vëgn dant plü sovënz y dantadöt co les tigní fora. Düc che che ó nen savëi deplü sön i consumadus & le comerz eletronich pó consulté a plata internet dla ZCE de Balsan.
"Chargeback" o co ciafé impó ciamó zoruch i scioldi
I ëis odü sön n portal de venüda todësch na roda da munt che ves plej dër, i la comanëis atira y i paiëis cun la cherta de credit. Mo che che s’l’á venüda ves lascia alsavëi do che i l’ëis paiada che la roda n’é nia plü desponibla y ves impormët da mëisc da ves rete i scioldi. Te chisc caji messëise assolutamënter valuté la poscibilité de n "chargeback". La condiziun dl chargeback é a vigni moda le paiamënt dl patüc o dl sorvisc tres cherta de credit. Dal momënt che tres de plü consumadus cumpra sön internet cun cherta de credit, á la Rëi dles Zentrales di Consumadus Europeiches (ZCE-Net) fat dl 2014 n'inrescida sön le chargeback ti singui stac dl'Uniun Europeica. I resultac de chësta inrescida é gnüs publicá por inglesc sön le sit de nüsc colegs dla ZCE dla Norvegia.
Cumpres online defora dal'UE – velel i medemi dërc?
Ëise cumpré online cialzá sön n portal de venüda svizer y i s’ëis intenü che le corú é daldöt atramënter dal vi de sciöche al pê sön les fotografies, o i cialzá ne se plej propi nia plü y i orëis fá avarëi osc dërt da se trá zoruch. Mo vára pa?
Cun la jüda en forza de jügn dl 2014 dla diretiva europeica nöia sön i dërc di consumadus (diretiva 2011/83/EU), é i dërc di consumadus dl'Uniun Europeica (cun lapró l’Islanda y la Norvegia) gnüs renforzá dassënn. La diretiva nöia á ince unifiché a livel europeich le termin por le dërt de se trá zoruch ti contrac stlüc jö a destanza, chël ó dí ince sce an cumpra online: ara se trata de 14 dis de calënder te düc i stac dl'UE (cina sëgn êl tla Talia 10 dis de laur). An mëss tigní cunt che chisc dërc vel ma por les cumpres tl'UE. De plü informaziuns sön la cumpra de patüc tl'UE vëgn dades dala ZCE de Balsan tres: tel. 0471-980939 – e-mail info@euroconsumatori.org.
Caje dl mëis
D’aurí dl 2015 á n consumadú talian comané n baghele sön na plata internet spagnola. Aladô dla descriziun por talian dl produt dêl toché lapró ince n ü por le trasport dl möt. N iade che le consumadú á ciafé le poch ál messü constaté che l'ü n’ê nia rové, porchël ál contaté l'aziënda spagnola. Chësta ti á lascé alsavëi che al ê gnü fat n fal tla descriziun dl produt por talian: ara ne dê nia contigní, sciöche la descriziun por spagnol, l'ü y á pité da ti rete 20 euro.
Le consumadú n’é nia sté a öna cun chësta soma ajache l'ü costa 100 euro y é jü dala ZCE de Balsan. I colegs dla ZCE Spagna, che á ciafé la pratica, á albü suzes: l'aziënda ti á retü al consumadú 100 euro por l'ü che al n’â nia ciafé!


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Glaruna
Mintga chantun festivescha sias festas. Ch'ina da questas festas è quasi l'essenza d'in chantun, quai è il cas tar il cumin glarunais. Il chantun Glaruna resta fidaivel a questa furma originara da demussar sia opiniun politica, er sche la communitad vegniss perquai resguardada sco antiquada. Il cumin na vegn atgnamain betg fatg per tut il mund, mabain da e per las Glarunaisas ed ils Glarunais. La realisaziun sco tala custa il chantun mintga onn var 125'000 francs, quai n'è betg dapli che quai che chantuns cumparegliabels dovran per realisar lur elecziuns e lur votaziuns chantunalas.
Las activitads musicalas han ina impurtanza speziala en la promoziun chantunala da la cultura. Senza la promoziun tras il fond chantunal da cultura pudessan preschentaziuns pli grondas vegnir dadas mo darar. Ils imports che ston vegnir pajads ordavant per l'organisaziun e per las solistas ed ils solists surpassan las pussaivladads finanzialas da las uniuns. Perquai sustegna il chantun Glaruna las uniuns cun contribuziuns considerablas, d'ina vart per attrair musicistas e musicists da qualitad musicala en il chantun Glaruna e da l'autra vart per sustegnair artistas ed artists locals en lur activitads en orchesters ed en chors. Da la promoziun chantunala han profità decisivamain surtut las emnas da musica a Braunwald ed il center da cultura e d'uniun Holenstein, uschia che la populaziun glarunaisa ha pudì giudair in pèr delicatessas musicalas.
L'onn 2008 è Anna Göldi vegnida reabilitada dal cussegl guvernativ dal chantun Glaruna e deliberada da la renfatscha da la «tissientada». Cun quai ha la regenza fatg il pass che la populaziun glarunaisa aveva fatg gia daditg en sia conscienza: da declerar sco malgista la sentenzia da l'onn 1782. Davart Anna Göldi e sia reabilitaziun vegn discutà a moda controversa en il chantun Glaruna. La populaziun, ils istorichers ed ils politichers han differentas opiniuns areguard l'interpretaziun dal cas e pertutgant il senn da reabilitaziuns istoricas. Quest cas da giustia glarunais ch'è fitg enconuschent e ch'è vegnì documentà a moda conscienziusa è francà en la memoria collectiva. Co il public e la politica van enturn cun questa memoria collectiva stat en il center da la tradiziun viva. Latiers tutgan oravant tut la discussiun davart l'occupaziun cun l'istorgia tant sco la commemoraziun dals victims d'arbitrariadad e d'abus da la pussanza.
Festas localas en il decurs da l'onn
En il chantun Glaruna datti plunas da tradiziuns, da las qualas pon dentant vegnir registradas mo fitg paucas en l'inventari da las tradiziuns vivas. I sa tracta da praticas localas ch'èn savens francadas en il chalender ecclesiastic. Durant l'advent ha lieu en ils cumins da Glaruna il «Klausschellen». Latiers van ils scolars primars ils 6 da december, pia il di da San Niclà, cun stgellas sin in percurs fixà tras las giassas da las vischnancas e «batlegian» dultscharias. Ils scolars da l'ultima classa primara instrueschan ils scolars pli giuvens, persunas creschidas n'èn betg da la partida. Il favrer ha lieu en il Sernftal il «Schybefleuge», il laschar sgular schibettas. Sco a Danis (GR) vegnan schlavazzadas dals mats dad 11 fin 15 onns schibettas da badugn ardentas giu en la val. En il chantun Glaruna vegn envidà mintgamai ils 6 da mars il «Fridlisfüür», il fieu per festivar il sontg patrun Fridolin. Pli baud han ils uffants da scola plunà si tut quai ch'ins pudeva insumma arder, perquai che mintga vischnanca vuleva avair il fieu il pli grond. Ozendi vegnan ils stgandlers erigids cun agid da la vischnanca, er sco garanzia che las prescripziuns da la protecziun da l'ambient vegnian resguardadas. Sch'ils fieus vegnan envidads, na mancan betg las cumprovas da curaschi ed il fimar cuminaivel - malgrà il scumond da fimar che vala uschiglio per ils uffants.
La primavaira han lieu las duas grondas festas uffizialas. L'avrigl la processiun da Näfels, la «Näfelser Fahrt», ed il cumenzament da matg il cumin, la «Landsgemeinde». Questas èn las «tradiziuns vivas» las pli impurtantas dal chantun Glaruna. Tuttas duas han lur ragischs en il temp medieval tardiv ed en la consolidaziun dal stadi glarunais. Ch'ils Glarunais hajan defendì lur «democrazia da cumin», la «Landsgemeindedemokratie», l'onn 1388 en la battaglia da Näfels è revedì en il fratemp. Quai na sminuescha ni l'impurtanza da la processiun sco act statal e sco commemoraziun da la battaglia, ni la funcziun oriunda dal cumin sco lieu da sentenzia e sco element per confermar la furma da pussanza da caracter oligarchic. Il 19avel tschientaner èn la processiun ed il cumin schizunt anc vegnids rinforzads tras novas significaziuns: La processiun cuminaivla dals catolics e dals refurmads a partir da l'onn 1836 ha mussà la voluntad da las Glarunaisas e dals Glarunais da superar la separaziun confessiunala dal chantun (1623-1837), e la nova constituziun liberala da l'onn 1837 ha mantegnì il cumin sco instituziun constituziunala e sco autoritad suprema dal stadi, entant ch'ella era vegnida abolida a Sviz l'onn 1830.
Referenzas
- Link


text:
Kelly è stà durant 40 onns commember dals «Marines», tranter auter ha el er cumbattì en l'Irac. Kelly vegn savens er numnà il «falcun la protecziun dal cunfin». Il cunfin tar il Mexico ha el numnà ina «smanatscha existenziala».
Ensemen cun Michael Flynn, il cussegliader per la segirezza e James Mattis, il minister da defensiun, fiss Kelly gia il terz anteriur general en la nova regenza americana.
Adversari da politica d'ambient da Obama
Il nov minister d'ambient proponì, Scott Pruitt, vala sco adversari da la politica da la protecziun da l'ambient da Barack Obama. Pruitt è il mument schefaccusader dal stadi federal Oklahoma. En questa funcziun ha el, ils ultims tschintg onns, adina puspè mess en dumonda decisiuns da l'uffizi da l'ambient. Durant il cumbat electoral aveva Trump numnà la midada dal clima in'invenziun per far donn a l'industria americana. Suenter si'elecziun aveva el annunzià da vulair extrar da la cunvegna da clima globala da Paris.
RR novitads


text:
La razzia da questa bun'ura en la moschea An'Nur a Winterthur è succedida en il rom dad ina procedura penala. Quella aveva la procura publica da Winterthur/ Unterland avrì sin basa da tips concrets a la polizia cun la motivaziun «appel public a crim e violenza».
Entant èn quatter persunas en il focus da las autoritads - tranter quellas in imam etiopic.
Mazzar muslims che na vegnian betg ad urar a Winterthur
Durant ina pregia publica ils 21 dad october haja l' imam etiopic appellà da mazzar quels muslims, che refuseschian dad urar cuminaivlamain en la moschea. En pli haja el dumandà ils preschents da denunziar quels muslims. Tenor il Tagesanzeiger saja l'imam pir dapi pauc temp a Winterthur, ma dà en egl entras sias predias radicalas. El vivia en il bajetg industrial sin il lieu.
Tgenina rolla ch’ils ulteriurs trais inculpads hajan en connex cun la pregia na saja anc betg cler e vegnia intercurì, scriva la procura publica vinavant.
La moschea An'Nur era gia vegnida pli adura en nauscha glisch
Pir l'emna passada era vegnì enconuschent che la moschea ha probablamain da serrar la fin da l'onn. Ils locaturs na renoveschan pli il cuntrat da fittanza e l’uniun islamica na chatta pli locals novs. La moschea An’ Nur (arab per la glisch) aveva procurà pliras giadas per lingias grassas pervia dad ina radicalisaziun probabla da giuvenils.
RR novitads 07:00


text:
Ollanda
L’Ollanda (neerlandais Holland) è ina cuntrada en il vest dals Pajais Bass ch’è actualmain dividida en las provinzas Ollanda dal Nord ed Ollanda dal Sid. Las duas provinzas n’èn dentant betg cumplettamain congruentas cun la cuntrada Ollanda. Uschia ha la vischnanca da Woerden midà pliras giadas provinza (tranter l’Ollanda dal Sid ed Utrecht) ed appartegna uss a la provinza d’Utrecht. In ulteriur exempel è la vischnanca da Vianen che fascheva part fin il 2002 da l’Ollanda dal Sid e giascha uss en la provinza d’Utrecht. Ils 30 da november 2011 dumbravan las duas provinzas ensemen 6 259 901 abitants[1] sin ina surfatscha da 5485,72 km², quai che munta ina spessezza da la populaziun da 1141 abitants per km².
Num[modifitgar | modifitgar il code]
Il num deriva probablamain da Holtland u Holdland che munta ‹pajais da lain› u ‹pajais da guaud›. En il 9avel tschientaner menziunada ina cuntrada da quel num, la posiziun da la quala n’è betg enconuschenta. Eventualmain era quai il num dals terrens da turba situads sin omaduas varts da la sbuccada dal flum Oude Rijn (‹Rain vegl›). Plinius il Vegl (23–79 s.C.) referiva a questa cuntrada sco la terra tranter Helium ed Flevo («inter Helinium ac Flevum»), dus roms dal Rain dals quals l’emprim sbuccava sper Den Briel en la Maas ed il segund en ‹ils lais dal nord›.[2] El daventa lura il num da la cuntrada circa horas Rheni (Rijnland). Davent da qua èsi reussì a cont Floris I d’extender ses domini vers nord. Las funtaunas las pli veglias refereschan a quest contadi, che n’è betg definì exactamain, sco Frisia situada en il vest da la Vlie. Fin l’onn 1101 menziunan las funtaunas ils conts da Frisia, ma quel onn survegn Floris II in surnum: el vegn numnà Florentius comes de Hollant, cont d’Ollanda, cunquai ch’il num è passà sin l’entir contadi.
Ordaifer ils Pajais Bass vegn il num savens duvrà sco metonimia per sa referir a l’entir pajais, era sche quai n’è betg correct. Questa furma da pars pro toto vegn mintgatant era duvrada en ils Pajais Bass.[3] En intginas provinzas manegian ins cun Holland be las parts dals Pajais Bass che sa chattan ordaifer l’atgna provinza; en autras provinzas sa referesch’ins cun Holland al vest dals Pajais Bass. La denominaziun ‹Ollandais› per in abitant dal Pajais Bass en general è per blers Nederlanders in affrunt.
Il Pledari Grond porscha tant Ollanda sco er Pajais Bass sco num dal pajais. Sco adjectiv chatt’ins neerlandais (da nederlands; equivalents datti era per franzos, talian e.u.v.) ed ollandais. Il davos è però commentà cun «pop[ular] per: dals Pajais Bass» e damai reservà a la lingua da mintgadi. Per ils abitants datti dentant be la translaziun Ollandais.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Ollanda sa chatta en il vest dals Pajais Bass e vegn cunfinada da la Mar dal Nord en il vest, da Zeeland e Brabant dal Nord en il sid e da Gelderland, Utrecht, Flevoland e l’IJsselmeer en l’ost. Il Rain e la Maas sbuccan en l’Ollanda en la Mar dal Nord ed i dat ulteriurs flums, lais e regiuns umidas. L’Ollanda vegn protegida da la mar tras ina lingia da dunas da costa che vegn interrutta d’intgins cuntschets. La pli gronda part da la terra consista da terren da turba (polder) e giascha sut la surfatscha da la mar. Il punct il pli bass da l’Ollanda sa chatta actualmain en il Zuidplaspolder, numnadamain 6,76 meter sut NAP (livel da mar d’Amsterdam). Per evitar che l’Ollanda vegnia inundada, è necessaria ina drenascha cuntinuanta. En il passà han ins fatg quai cun agid da mulins da vent ch’eran uschè numerus (e ch’èn quai anc oz en tschertas vischnancas) ch’il mulin da vent è daventà in simbol per l’Ollanda. L’Ollanda ha ina surfatscha da 7510,26 km²; da quai èn 5485,72 km² (73 %) terren e 2024,54 km² (27 %) auas. La surfatscha totala munta a var 18 % dal territori dals Pajais Bass. Las citads las pli impurtantas èn Amsterdam, Rotterdam e Den Haag. Amsterdam è la chapitala furmala ed il center finanzial dals Pajais Bass. Il port da Rotterdam è il pli grond en l’Europa ed in dals pli gronds dal mund. A Den Haag sa chatta la sedia da la regenza. Ensemen cun Utrecht ed autras vischnancas pli pitschnas furman questas citads l’aglomeraziun Randstad, ina da las regiuns da l’Europa cun la pli auta spessezza da la populaziun.
Citads principalas[modifitgar | modifitgar il code]
Tabella da citads en l’Ollanda cun passa 100 000 abitants (ils 30 da november 2011):[4]


text:
Sacral, meditativ u simplamain ruassaivel
L'atun è il temp nua che tut vegn pli quiet. La natira sa prepara per l'enviern durant ch'ils dis daventan pli curts. Per accumpagnar quest temp chantan «Noss Chors» oz tocs ruassaivels.
Legenda da maletgs:
Il temp ruassaivel da l'atun er tar ils chors.
Pixabay
Ils dis vegnan pli curts e tut enturn ins daventa in pau pli ruassaivel. Igl è il temp da las davosas racoltas ed il temp che la muaglia banduna cun lur pasturs l'alp. Ina stagiun fitg bella e contemplativa. Perquai chantan «Noss Chors» en l'emissiun dad oz tocs ruassaivels, paschaivels u meditativs.
Ils titels en l'emissiun


text:
En sia sentenzia pretenda il Tribunal federal, ch’il Cussegl grond dal Tessin agiuntia duas ulteriuras excepziuns a la lescha davart il scumond da zuppentar la fatscha. Memia lunsch van tenor la pli auta dretgira disposiziuns che pertutgan la libertad da sa radunar e d’opiniun sco era la libertad economica.
Las novas excepziuns
Da nov duai la lescha lubir a participants e participantas d’ina demonstraziun da purtar mascras, sche l’urden public n’è betg periclità. E sco segund stoi era esser pussaivel d’organisar acziuns da reclama ed autras occurrenzas commerzialas, nua che persunas cuvran lur fatscha.
Cunzunt chastis per fans da ballape
Il scumond da zuppentar la fatscha en il Tessin è en vigur dapi il 1. da fanadur 2016. Fin uss ha quel pertutgà cunzunt fans da ballape mascrads, sco la direcziun da giustia aveva communitgà il cumenzament da l’avust. Dunnas cun burka u niqab percunter n’èn strusch anc vegnidas chastiadas.
RR actualitad 16:00


text:
Per il 1. da fanadur 2006 è la lescha federala davart il princip da la transparenza da l'administraziun (lescha davart la transparenza, LTrans) entrada en vigur. Tenor quella ha mintga persuna il dretg da survegnir access a documents publics da l'administraziun federala, premess che interess publics u privats predominants na s'opponian betg ad ina publicaziun. Quest dretg exista independentamain da la naziunalitad u dal domicil da la petenta u dal petent. I na sto er betg vegnir inditgà in motiv spezial.
Ins po prender invista da documents ch'èn vegnids fatgs pli tard ch'il 1. da fanadur 2006.
Sche Vus As interessais per in document public, inoltrai per plaschair Vossa dumonda al departament cumpetent resp. a la Chanzlia federala:
- Chanzlia federala
- Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun
- Departament federal d'economia
- Departament federal da finanzas
- Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport
- Departament federal da giustia e polizia
- Departament federal da l'intern
- Departament federal d'affars exteriurs


text:
L’avust han ils hotels en il Grischun nudà dapli pernottaziuns ch’anc avant in onn. Las pernottaziuns sajan s’augmentadas per 4,3% sin 578'015 pernottaziuns. Cumpareglià cun la media dals ultims 5 onns è quai in plus da 2,5%. Bunamain 60% dals giasts en il Grischun derivan da la Svizra. Quai è er in plus da 5,1% tar las pernottaziuns da Svizzers. Quai communitgescha l’Uffizi per economia e turissem dal Grischun.
Er en Svizra èn las pernottaziuns s'augmentadas
En l'entira Svizra ha l'hotellaria nudà totalmain bunamain 4,5 milliuns pernottaziuns. Quai è in plus da 4,7% cumpareglià cun la medema perioda da l’onn passà. Quai ha communitgà l’Uffizi federal da statistica.
RR novitads 10:00


text:
En ina dumonda vul la fracziun da la partida populara svizra e dals independents savair da la suprastanza communala da San Murezzan co ella vesa la situaziun e tge pussibilitads ch'i dess da megliurar la situaziun.
La suprastanza respunda che la situaziun na saja betg satisfaschanta e ch'ella fissi pronta da sclerir anc ina giada tar il chantun las pussibilitads da fabritgar ina rondella che calmass il traffic. Ella respunda dentant era ch'in surpassadi dependia da la planisaziun d'areal da la Viafier Retica ch'è anc betg finida e ch'in sutpassadi fissi bler memia char.
La fracziun dal PPS/independents vul discutar questa resposta en la seduta dal cussegl communal da gievgia saira. Ella fa dentant cler envers RTR ch'ella fiss pronta da far squitsch, sch'i na dat nagina soluziun segira entaifer temp util.
RR novitads 17:00


text:
100 onns Edith Piaf
- Venderdi, 18.12.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 18.12.2015, 19:00, RTR
Edith Piaf - la pli renumada vusch franzosa da tut ils temps - ils 19 da december avess ella cumplenì ses 100avel anniversari. A questa chaschun in purtret musical, che cumpiglia ses pli gronds hits sco «Milord» u «Non, je ne regrette rien», ma er diversas represas recentas da chanzuns, sco per exempel «Dans ma rue» davart da la Zaz ubain «La vie en rose» davart dad Iggy Pop.
Redacziun: Benedetto Vigne


text:
Nigel Mansell
El Nigel Mansell (Upton-upon-Severn, el 8 de agost del 1953), l'è un ex pilota de Formula 1 britanich. Mansell l'ha vengiüü un Campiunaa del Mund cun la Williams ind el 1992. L'era ciamaa el Leon d'Inghiltera per la grinta che gh'era quand el cureva.
Cuntegnüü
Cariera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1980-1984: i agn a la Lotus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mansell el corr i prem cinch stagion de la sua cariera cun la Lotus, che in di prem agn Vutanta l'era mia cumpetitiva cume a la fen di agn Setanta. Ind el 1981, al Gran Premi del Belgio, el rüva el prem podi de la sua cariera cunt un terz post. Mansell el rüverà amò a podi quater volt in di agn a la Lotus. Ind el Gran Premi di Stat Ünì del 1984, Mansell el resta a secch a pochi meter del traguard: anca se gh'eren 40 gradi, el Leon el solta giò de la machina per rüzzàla; per la fadiga del Gran Premi e 'l cold, Mansell el se lasa giò e 'l se riciapa dopu l'intervent di sucuritur.
1985-1988: i prem agn a la Williams[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1985 el pasa a la Williams, che la gh'eva el mutur Honda, fort ma amò inafidabel. I prugress faa in de la stagion, però, i marüden a la fen del campiunaa, quand Mansell el vinc dü Gran Premi de fila e Keke Rosberg, sò cumpagn de squadra, el vinc l'ültima cursa de l'ann. Ind el 1986 la Williams la pò cumbatt per el Mundial cuntra la McLaren, che l'era drè a duminà la Formula 1: dopu quater GP, Alain Prost sö McLaren l'è gemò in testa al Campiunaa, ma Mansell el rinvegn in de la part central de la stagion cun quater vitori in cinch Gran Premi. A l'ültim Gran Premi, in Australia, Mansell el gh'ha 70 punti cuntra i 64 de Prost e i 63 del sò cumpagn de squadra Nelson Piquet; a l'ingles el ghe s'ciopa però una guma a 19 gir de la fin e Prost el vinc el Gran Premi cun Piquet segund. Alain Prost el diventa Campion del Mund de la stagion 1986 denanz propi al Leon d'Inghiltera. Ind el 1987 la Williams l'è la machina püssee forta e Mansell el venc ses Gran Premi cuntra i tri de Piquet, che però l'è püssee custant e 'l rüva a dü gar da la fen cun 12 punti de vantagg söl cumpagn de squadra. In di pröf liber del Gran Premi del Giapun, Mansell el fa un brütisem incident e l'è ubligaa a saltà i ültem dü Gran Premi de la stagion. Dopu un 1988 cun tanti ritiri e dü segund posti, el firma per la Ferrari per la stagion 1989.
1989-1992: i agn in Ferrari e la vitoria del '92[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ingles el cumincia ben la sua storia cun la Ferrari cunt una vitoria al prem Gran Premi de la stagion 1989, in Brasil. I dü agn in de la Scüderia, però, i van minga trop ben per l'ingles; ind el 1989 i ritiri hinn tanti e anca el 1990 l'è un ann pien de prublemi. Alain Prost, sò cumpagn de squadra, el cumbatt tütt l'ann cun Ayrton Senna per el mundial, ma a la fen el sarà el brasilian a vinc el Campiunaa del Mund in Giapun, cunt una manovra che la creerà un mar de pulemich. Ind el 1991 el decid de turnà a la Williams, che l'era turnada cumpetitiva. La stagion del 1991 la cumincia cun tri ritiri per Mansell, che el ghe riess minga a recüperà i punti de svantagg sö Ayrton Senna. L'ann che ven l'è però una storia diversa: la Williams FW14B la domina el campiunaa e Mansell el demuless el cumpagn de squadra italian Riccardo Patrese: cun 9 vitori, 3 segund posti e 108 punti, Mansell el diventa Campion del Mund gemò in Üngheria, cinch Gran Premi prima de la fen del Mundial. Mansell, che urmai el gh'eva 39 agn, el decid de ritirass de la Formula 1.
1994-1995: el rientro e l'ültima vitoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu la mort de Ayrton Senna, Mansell el vè ciamaa de la Williams per corr un quaj Gran Premi. El Leon el dimustra de vess amò cumpetitiv specialment a l'ültima gara de la stagion, quand el vinc el Gran Premi d'Australia. Ind el 1995 l'ingles el pröva a restà in Formula 1 cun la McLaren, ma la machina l'è trop inafidabel e Mansell, dopu dumà dü Gran Premi curüü, el se libera del cuntratt e 'l se ritira definitivament de la Formula 1.


text:
Thoard
Thoard l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Digne-les-Bains-Ouest, del circondàre (arrondissement) de Digne-les-Bains e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. El g'ha 'na popolasiù de 735 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 43,69 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 667 méter a 'na altèsa màsima de 1652 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sco quai che Origen scriva en ina communicaziun, vegnia il cusseglier federal Alain Berset ad inaugurar la tur sin il Güglia ils 31 da fanadur. Cun l’opera vocala «Apocalypse» vegn tematisà il naufragi da la Babilonia. Il festival internaziunal da saut porta per l’emprima giada a Riom sautunzs dal ballet dal stadi da la Baviera, quai dasper sautunzas e sautunzs dal ballet da Hamburg, dal Grand Theatre de Genève, dal Nederlands Dans Theater Rotterdam e dal ballet da stadi da Vienna.
Era ils cumediants èn puspè qua
La Commedia schlargia sia tura vers il sid dal Grischun e giu la Bassa. Giugà vegn il classicher da Calderon «La Vida es un sueño», la vita è in siemi.
Ils guids istorics e culturals sa deditgeschan questa stad a las turs dal Grischun. Ultra da quai festivesch la Villa Carisch ses anniversari da 150 onns cun novs locals, i dat concerts ed i vegn engaschà in pastizier per la stad.
RR actualitad 17:00


text:
Slopestyle
- Glindesdi, 12.2.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 12.2.2018, 8:40, RTR
Cun dumagnar in percurs d'obstachels e sigls, emprovan skiunzas e snowboardists da persvader la giuria. Quella valitescha lura il stil, la difficultad e la creativitad dal percurs che l'atleta u l'atlet ha mussà. En tut èsi pussaivel da recaltgar 100 puncts en la disciplina slopestyle.
Ir tras in percurs cun uschè bler stil e qualitad sco pussaivel, quai è la finamira tar il slopestyle. La disciplina ch'i dat per aissa sco era per skis, è dapi ils gieus olimpics da Sotchi olimpica. Medaglias svizras n'hai enfin uss anc dà naginas.
Gronda speranza en il slopestyle cun ski è Andri Ragettli, il giuven da Flem. El è turnà a chasa avant curt cun ina medaglia en il slopestyle dals X-Games ad Aspen.


text:
E tuts vulan anc laschar metter si tschaira als skis. Cun giavischs spezials vegnan en butia - istorgias savess il possessur Bruno Marinoni quintar fitg bleras.
Ils passlungists - quai èn in pievel per sai savess
Curt avant il maraton anc in zic pli spezial sco uschiglio. Per el dentant èn quests dis avant la cursa in punct culminant da l'onn. Mintg’onn puspè special e simplamain fantastic di Bruno Marinoni.
In ski va radund 1200 giadas d'in maun a l'auter per dar si tschaira
Il process per dar si tschaira als skis da passlung è lung. Fin ch'in ski è a fin dovri radund 3 fin 4 uras. Cun metter si pliras giadas tschaira, laschar siar, pulir...


text:
Näfels
Näfels a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.93 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4021 abitant.
El cumün de Näfels al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Glaruna, Innerthal (SZ), Mollis, Netstal, Oberurnen.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Näfels l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de Nevels.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gemeinde Näfels (Todesch)
- Näfels in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Enúgwu
Enúgwu in lèngua Igbo o ach Enugu l’è la capitàl e la sità piö ‘mportànta del Istàt de Enugu in del süd-èst de la Nigéria. Ol sò nòm ‘l nas da i dò paròle igbo Enu Gwu che i völ dì “sö la sìma de la colìna”.
Enúgwu l’è nasìda in del 1912 come sità minerària, dezà che gh’è tat carbù in del sò teritòre. In del 1960 quando la Nigéria l’è dientàda ‘ndipendènta, Enúgwu l’è deintàda la capitàl de la Regiù del Est. Quando chèsta regiù la s’è destacàda da la Nigéria ‘n del mas del 1967 e l’à ciapàt ol nòm de Repüblica del Biafra (1967 - 1970), Enúgwu l’è dientàda la capitàl del Biafra ‘nfìna a la metà de utùer de chèl an, quando l’è stàcia ciapàda da i soldàcc nigerià e la capitàl del Biafra l'è stàcia spostàda a Umuahia.
Amò al dé de 'ncö l'è consideràda la capitàl de la zét Igbo e l'è cognusìda col suernòm de Capital of Igboland, cioè la Capitàl de la tèra di Igbo.


text:
Inhalt
Svizra
-
Trumpf Svizra quinta cun damain svieuta
L'interpresa da tecnologia Trumpf Svizra sto quintar cun ina reducziun da la svieuta per l'onn da fatschenta 2014/2015. Cumpareglià cun l'onn avant mussan las cifras provisoricas ina reducziun da 7 pertschient sin 671 milliuns francs, sco Trumpf scriva.
Era las empustaziuns sajan sa reducidas per bunamain in dieschavel. Il concern-mamma Trumpf annunzia dentant che tant tar la svieuta sco tar las empustaziuns in plus da var 5 pertschient.
RR novitads 15:00


text:
Il club actual da Rodriguez, il VfL Wolfsburg e l'AC Milan stoppian anc contractar davart las modalitads da transfer. Rodriguez ha en ses contract che dura fin la stad 2019 ina clausula da sortida da 22,5 milliuns euros.
VfL Wolfsburg en la crisa
Ricardo Rodriguez aveva midà il schaner 2012 per bun 8 milliuns dal FC Turitg tar Wolfsburg. Cun ils Tudestgs dal nord è el vegnì la stagiun 2014/2015 vice-campiun davos il FC Bayern München. Il medem onn ha Rodriguez gudagnà la cuppa tudestga cun il VfL.
La davosa sesiun ha Wolfsburg cuntanschì ils quart-finals da la Champions League. En questa stagiun è Wolfsburg dentant en la crisa. Duas rundas avant la fin dal campiunadi sa chatta il VfL Wolfsburg be sin il 14avel plaz da la tabella e sto uschia anc cumbatter cunter la relegaziun.
RR novitads 14:00


text:
(Ord cudisch da Tujetsch) Cun paucs plaids - 53,9 kilometers quadrat u 40,25 per tschien digl intschess da Tujetsch cumpeglian las alps. La gronda part ei messa ora bi ademplat siper las rodundas, sco per semeglia Cuolm Val, Caschlè, Tgom e Cuolm Cavorgia. E quellas ch'ein allas rivas d'in'aua ein alzadas ora e zuppentan vi nuot (Val Maighels e Val Val). Mess ensemen ina e scadina, ha ei dau pli baul il diember da schotg, schotg alps ella Val Tujetsch che secloman:
Sch'ins metta d'ina vart las duas alps da Nalps, Curnera e Cavradi vonza ei per Tujetsch aunc adina quitordisch, bein onz bia pils pursanavels dalla val. Zatgeininas dallas alps ein miez carschidas en, sco per exempel Culmatsch e Caschlè e Cavradi. Da daditg enneu han bostga e brutg priu il surmaun e naparts dils pursanavels han insumma piars empau las queidas. Las tegias ed ils feclers ed ils tschalers da magnue sballunan; lavazzas ed urtgiclas mortas recuseschan las perdetgas. E leu nua che la fumeglia dad alp ed ils muvels tuornan, alpegian ins buca pli dus meins e miez e varga, mobein onz pli pauc, ed ils scolars bandunan 1'alp avon la scargada. - Dabia semida; pader Placi a Spescha fagess tinghels cun ses convischins che han suau da manedel avon onns pervia dallas alps. Las alps per propi, sco per semeglia: Val Val, Val Giuv, Alp Tschamut e Tgom appartenevan alla claustra da Mustér ed ils pursanavels da Tujetsch pagavan mintgamai da sogn Martin per las treis alps da vaccas (senza il Tgom), pia culs vischins da Tschamut ensemen, pressapauc 555 kilos caschiel. Els mavan allura sez cul caschiel on claustra; las indicaziuns ella nudauna dian che la marenda pils vischins giu da Tujetsch fuvi ina gronda grevezia. Ils Tuatschins han tschensiu alla claustra entochen ils anno 1866. Allura ein els secumprai ora e stai leds, damai che las pastiras dad alp ch'els possedevan vivon, las atgnas, sco per exempel: Pardatsch, Nual, Caschlè e Cuolm da Vi, quei leu fuva buca grond striegn. Sch'il temps present ha raschun, gliez semuossa si pli tard. En tuttacass ei la poesia dils tschenghels e dils pardatschs sco pigliada naven. Giachen Hasper Muoth fuss a mesa via cun ses idils. Per cletg ha el descret bufatgamein la Val Tujetsch ed ha mussau tscheu e leu vi cul det ed ils Tuatschins hart mess tut bein en salv. Ed ils capetels dallas alps en Tujetsch ein daveras numerus. Essend ch'ils contracts cuntegnan dapli che mo tschentaments, numnadamein nums da glieud e logs ed imports epi surtut il spert dil liug. Per dir la vera verdad fuva la gudida sill'alp in strapaz. Ils purs che vevan da caschar en roda e tener adaquen il latg tenor las stialas e far las midadas mintgamai ed aschia. E denter lezs dis ed ils nos dalla centrala da latg secatta in spazi.
Fontaunas


text:
(text)
Patua tuatschin el focus
Documentaziun scientifica dil dialect tuatschin
Da Martin Cabalzar
Tarcisi Hendry ei s'occupaus da rudien dalla historia, dil lungatg e dalla cultura da Tujetsch. mad
«La cultura viventa en Tujetsch semanifestescha il pli fetg en nies patua tuatschin. El ei nies pli grond scazi cultural, nossa singularitad e nossa luschezia.» Quei di il igl archivar communal e meriteivel perscrutader dalla historia e cultura dalla Val Tujetsch Tarcisi Hendry. El rom d'in project scientific finanziaus dil fondo naziunal perscruteschan scienziats sut l'egida da Michele Loporcaro da rudien il dialect tuatschin. Hendry ei perschuadius che quella cuida che seigi da gronda muntada culturala per la Val Tujetsch vegni a promover la schientscha e rinforzar la sensibilitad ed il quitau per quei patua singular, il tuatschin. Il tuaschin ei numnadamein la varianta locala che sedifferenziescha il pli fetg dil lungatg da scartira sursilvan. Las atgnadads dialectalas principalas semuossan sco quei che Kuno Widmer menziuna en sia contribuziun en La Quotidiana dad oz ton ella fonetica sco ella morfologia ed ella lexicologia.
Il patua tuatschin vegn perscrutaus scientificamein
In project scientific dalla Universitad da Turitg
da Martin Cabalzar
L'Universitad da Turitg perscrutescha il dialect tuatschin cun la finamira da survegnir resultats che lubeschan da trer conclusiuns per la promoziun ed il svilup dil lungatg sco era per la politica da lungatg. Per il premurau archivar communal e perscrutader nunstunclenteivel dalla historia e cultura tuatschina Tarcisi Hendry eis ei in fatg ordvart legreivel che persunas dil fatg perscruteschan da rudien il dialect tuatschin. El ei numnadamein perschuadius che la cultura viventa da Tujetsch semanifesteschi il pli fetg el patua indigen: «El ei nies pli grond scazi cultural, nossa singularitad e nossa luschezia.» Sco Hendry s'exprima enviers La Quotidiana eis el era perschuadius che quei project dil fondo naziunal vegn a promover la schientscha e rinforzar la sensibilitad ed il quitau per il patuà indigen.
Grondas differenzas denter tuatschin e lungatg da scartira sursilvan
Il dialect da Tujetsch ei la varianta locala che sedifferenziescha il pli fetg dil lungatg da scartira sursilvan. Las atgnadads dialectalas da Tujetsch seigien d'anflar ton ella pronunzia sco ellas fuormas ed els plaids. Ellas seigien pia ton foneticas sco morfologicas e lexicalas.
Bein ein las atgnadads per propi limitadadas sin Tujetsch, ei detti denton era bia plaids tuatschins che cumparien ell'ulteriura Romontschia, principalmein enta Medel, denton era el Grischun central ed ell'Engiadina. Sco quei che Hendry constatescha seigien las atgnadads tuatschinas meins fermas sisum la Val. Il lungatg plidau da Selva e Tschamut s'accordi in techet pli fetg cul dialect da Mustér.
In tal project ha ei aunc mai dau en Svizra
Tenor Sabine Stoll, la professoressa da psicolinguistica alla Universitad da Turitg, ha ei aunc mai dau in tal project en Svizra. En vesta al fatg che bia lungatgs e tradiziuns culturalas seigien periclitadas entras la globalisaziun seigi naschiu l'iniziativa da documentar ils lungatgs periclitai e smanatschai sigl entir mund. Per quei intent hagien ils iniziants da quei project gia priu part da documentaziuns linguisticas ella cuntrada dil Himalaya ed hagien saviu recaltgar leu custeivlas experienzas che sappien ussa vegnir applicadas el project svizzer. Suenter che il fondo naziunal hagi approbau il project digl Institut per la sicenzia da lungatgs dalla Universitad da Turitg hagien ins saviu entscheiver gia questa primavera culla preparaziun dil project en Val Tujetsch.
Finamiras dil project
La finamira dil project ei da documentar il lungatg da mintga di, eruir las differenzas da lungatg denter las generaziuns, persequitar l'acquisiziun dil lungatg tiels affons ed observar co la bilinguitad funcziuna. Ordlunder san ins allura trer conclusiuns per la politica da lungatg ni per l'instrucziun da lungatg en scola. L'idea fundamentala da quei project da documentaziun ei denton era da segirar igl artadi cultural. La documentaziun succeda sin fundament d'ina rimnada extendida da tun e maletg, accumpignada d'ina transcripziun detagliada dil lungatg plidau. Vitier vegnan studis dalla grammatica, dil scazi da plaids e dallas reglas da diever dil lungag. Perscrutadas vegnan era las variaziuns localas e la relaziun tiel sursilvan sco lungatg da scartira. Las experienzas fatgs cul rumantsch grischun han demonstrau ch'ina promoziun da lungatg che duei haver success sa mo funcziunar sch'ins sa co il lungatg vegn percepius ed applicaus el mintgadi, di Stoll.
Dimensiun dil project
La lavur ha entschiet l'entschatta matg. «Grazia alla beinvulientscha, mo era grazia alla perschuasiun pil project han sis famiglias surpriu l'incarica da persequitar il svilup d'emprender da lur affons», di Hendry cun satisfacziun. Quei engaschi cuoza numnadamein in onn e pretenda ina registraziun visuala da rodund tschun uras per meins. Las registraziuns duein succeder en in ambient natural, adina denton era cun risguardar la sfera privata. Senza la lubientscha dils geniturs astgan las datas buca vegnir surdadas a tiarzas persunas. Per las registraziuns e transcripziuns han ins engaschau persunas che plaidan il patua tuatschin ni in dialect parentau. Per l'evaluaziun dalla grammatica ein students ed assistents dalla Universitad da Turitg incumbensai.
Lavurs davart il patua da Tujetsch
El decuors dils onns ein plirs auturs s'occupai cul dialect da Tujetsch. Aschia ha pader Baseli Berther fatg attents sillas differenzas localas enteifer la Val e Guglielm Gadola ha presentau el «Glogn» da 1930 «Ina remarcabladad linguistica ord la Val Tujetsch». Las duas sulettas perscrutaziuns da basa dateschan da 1952 ed ein schizun screttas en franzos. La lavur da Leonard Caduff porta il tetel «Essai sur la phonétique de parler rhétoroman de la Vallée da Tavetsch», la lavur da Robert Loriot senumna «Les caracters originaux du dialecte du Val Tavetsch dans la famille des parles sursilvans». Era el Cudisch da Tujetsch, cumparius 1987, ei il patuà da Tujetsch tractaus en in capetel. Sandra Nay ei sefatschentada 2007 cul patuà tuatschin e sia influenza sill'acquisiziun dil lungatg da scartira sursilvan. En La Quotidiana dad oz dedichescha igl anteriur redactur dil Dicziunari Rumatsch Grischun Kuno Widmer ina contribuziun pli extendida allas atgnadads dil dialect tuatschin. (Mira part suandonta!)
Las atgnadads dil patua da Tujetsch
Il dialect tuatschin sedifferenziescha foneticamein, morfologicamein e lexicalmein dil sursilvan da scartira
da Kuno Widmer
Dalla Val Tujetsch ha enzatgi scret dabia prosa e schizun enqual poesia. Praulas e detgas e nums locals dian ed il dialect tuatschin ei apartis. Era scribents dalla Val muossan ora con rehs e variaus ch'il patua da Tujetsch ei en sesez. Forsa che ual quella fontauna ei in muossadet ed influenzescha il rumantsch grischun dad ozildi. Ils Tuatschins sezs ein pertscharts da lur dialect e fan era valer el el discuors da mintga di, schebi ch'els scrivan il lungatg sursilvan. En mintga cass han ils creaders dil rumantsch grischun fatg persenn: en lur Pledari sefa e viva l'expressiun da Tujetsch buca mal.
Perfin eifer las scheinas dalla Val Tujetsch sezza dat ei remarcabladads. Denter ils avdonts da dadens il Dutg grond e dadora (l'aua giud la Londadusa sparta ils vischins da Rueras da quels da Zarcuns e Camischolas e Sedrun) dat ei struschamein variaziuns, forsa foneticamein enqual plaid u l'auter. Ils vischins da Cavorgia perencunter ein onz pli singulars (ins patratgi a Vic Hendry). Essend ch'els ein tschentaners ora stai da lur persei e da negin ein singularitads linguisticas sefatgas, tuttavia denter la glieud pli passada. Eis ei stau l'influenza dils uauls ni il contact culs vischins entasi dallas Cavorgias (mises da Mustér) u sulla cresta da Stagias e la sentupada culs pasturs da Mumpe Medel ella Val Gierm. Buca sclaussa ei schizun la fruntada culs pigurers neuasi dil miezdi (Cuolm Cavorgia e Nalps). – In bienton pli gronda denton ei la differenza da «dadains gl'uaut», dils avdonts da Selva e Tschamut; la stretga da Sumsassi ei ina stagia scosauda. Ed ins numna quei pievelet da dadains la siara era ils Tarleps e ch'ins declari il surnum sco ins vegli; els han en mintga cass nuidis, fetg nuidis da vegnir bullai cun la tezla da Tarleps.
Las semeglias suandontas dattan perdetga:
La differenza lai, silmeins per part, era motivar:
– la isolaziun
(ins patratgi vid il liung unviern)
– caplons e scolasts da sutensi
(d'ordeifer la Val Tujetsch)
– in'ulteriura raschun stat osum la bucca.
Aunc el sedischavel e gissiatavel tschentaner han ins detg per Selva «im Holz» e per Tschamut «Zmut». Ton ch'ils Gualsers han giu ina gronda influenza sin quels da «Dadains gl'uaut». Stat bein siper la detta, sch'ins patratga dallas colonias da num els plats da Caspausa e Scangleras, Planatsch e Mulinatsch.
En scadin cass ei la Val Tujetsch aviarta da tuttas quater varts:
encunter sera: Cuolm d'Ursera
encunter miezdi:
Lucmagn, Nalps e Curnera
encunter damaun:
il funs dalla val e l'aua dil Rein
encunter mesanotg:
il Pass dallas Cruschs e viagiu ella Val da Fier.
Eifer il Cuolm d'Ursera e Garmischeras ein ils svaris dil lungatg semantunai e sestagnai; la isolaziun ei stada gronda.
S'entelli ch'era las ulteriuras vischnauncas dalla Cadi e dalla Surselva han lur atgnadads linguisticas, mo schi da num sco ellas vals da Medel e Tujetsch ein ellas negliu. Matei che la geografia dalla Val ei stada impurtonta.
La scienzia sezza ei tuttavia buca dapertut dil medem meini. – Leonard Caduff ha per exempel en siu «Essai sur la phonetique du parler rhetoroman de la Vallee de Tujetsch» cumparegliau la fonetica dils patuas da Tujetsch e Medel. El scriva ch'il patua da Tujetsch e quel da Medel s'audien senza dubi alla famiglia dil retoroman sursilvan.
Fenomens fonetics e grammaticals muossien denton principalmein en Tujetsch ina fuorma fetg spontana e pli veglia che las ulteriuras vischnauncas dalla Cadi. Leonard Caduff anfla parallelas ell'Engiadina, el Grischun central sco era en la Val dil Blegn ed ella Leventina.
Il commers e la marcanzia sur il Pass dil Lucmagn, pia encunter miezdi (ual sco la Giadina ed il Grischun central) ein stai da gronda purtada. E quei sur la cresta da Stagias, atras l'entira Val Medel epi encunter la vart meridiunala. Ensemblamein culs marenghins pils bos ed ils mutgs han ils purs da Medel e Tujetsch era rabitschau enqual expressiun si dil miezdi – e buca mo cauras e pulenta.
Il transit neu sul Cuolm d'Ursera ei semegliontamein buca staus maneivels ed ils vischins digl Uri e dil Valleis han giu da dir enzatgei, el lungatg era. Schebi ch'ils raps ed ils praus ed ils ers han muntau ad els dapli.
Robert Loriot ha intercuretg originalitads da nies dialect ed ha cumparegliau el cun ulteriurs idioms. El ha denton buc anflau ina scienzia precisa dil daco e dil dacum dil patua da Tujetsch. Igl ei ludeivel che Arnold Büchli ha rimnau e nudau praulas e detgas da Tujetsch, e quei el lungatg original.
Milsanavon ei Karl Hägler sedaus giu culs Tuatschins; el ha fatg studis antropologics ed ei vegnius all'idea ch'il pievel da Tujetsch seigi plitost in raz dil mesanotg, dils habitonts dinars. Gnanc diesch pertschien muossien ora atgnadads meridiunalas.
Ton che la razza tuatschina ei singulara; igl ies dil frunt ha ina cusadira permiezgiu ed il mesiratgaus Karl Hägler stat sissu.
Ina caussa stat sidavon: students dalla romanistica vessen in stupent intschess per ulteriurs studis ella Val Tujetsch, essend ch'in bienton ei aunc adina curclau. Alluscha gliez bein, il vegl lungatg retic ed il latin vulgar, ual sco l'influenza da tuttas quater varts e la stagnaziun ella isolaziun, quei tut ensemen ha dau ina tschecca summa, numnadamein il dialect da Tujetsch.
Ch'ins volvi e meini sco ins vegli: ei vala en mintga cass la peina da mantener il patua da Tujetsch, da tschintschar el bein ed endretg, tuttavia duront il discuors da mintga di, senza scumbigliar el cul lungatg da scartira e tschintschar mo ina mistira. S'entelli ch'il lungatg da scartira duei esser e restar il lungatg dalla Surselva che fa tscheu e leu enqual difficultad (tuttavia la fonetica) al pievel tuatschin.
Enzacontas differenzas denter il lungatg da scartira ed il patua da Tujetsch:
Detagl dil dialect/patua tuatschin
Atgnadads foneticas
Ina dallas principalas atgnadads consista ella diftongaziun dils vocals. Ils diftongs ni vocals dubels ein el tuatschin pli numerus ni differents da quels el sursilvan da scartira.
• Il diftong -ái- enstagl dil sempel -e- cunzun en finiziuns ni suffixs:
– els infinitivs da verbs sco duair, plaschair, schair, vulair enstagl da duer, plascher (pronunzia plischer) , scher, vuler (-r final generalmein met),
– en plaids sco nair, vair enstagl da ner, ver ed el num local Mustair enstagl da Mustér,
– en substantivs sco bastimain, leghermain, piemain enstagl da bastiment, legherment, pigiament (-t final generalmein met),
– en plaids sco ain, ainta, dadains, aindadains enstagl da en, enta, dadens, endadens,
• il diftong -iá- enstagl dil sempel -e- en plaids sco ansiamen , cuntianz, dianter e dianterain, marianda, miasa, sianter enstagl da ensemen, cuntenz (cuntent), denter e denteren, marenda, mesa, suenter,
• il diftong -ué- enstagl da -úo- en plaids sco buép, nuét, uést enstagl da buob, nuot, uost,
• il diftong -éi- enstagl da -e-, -ie- en plaids sco cascheil, eir, greiv, neiv, peida, reiven enstagl da caschiel, ier, grev, niev, peda, rieven,
• il difton g -áu- enstagl dil sempel -o- avon -n- en plaids sco avaun, pardanaunza, taun, uffaun, vaunza enstagl da avon, perdanonza, ton, affon, vonza.
In'autra impurtonta atgnadad consista ella palatalisaziun, vul dir ella pronunzia che aulza la lieunga e strocla ella encunter il palat ni tschiel dalla bucca, producend aschia ils suns palatals . Ella pertucca vocals e consonants e mida -a- tier -e- (aviert, sco tudestg mähen, Fräse), ed en contact cun lez -c- tier -tg-, -g- tier -gi- ni -j-:
• -e- aviert enstagl dad -a- en contact cun consonant palatal:
– els infinitivs dils verbs dalla emprema conjugaziun sco bugner, carger, magler, pazier enstagl da bugnar, cargar, magliar, piztgar,
– en plaids sco bie (plural biers, feminin biera), cugleda, jeda, tgesa, viedi enstagl da bia (biars, biara), cugliada, gada, casa, viadi,
– el num da cultira Valtgeva che tunass en sursilvan da scartira Valcava,
• perencunter agl intern da verbs da treis silbas savens -a- enstagl dad -i- avon palatal, per exempel gartager, ramagler, schurmager, surlascher enstagl da gartegiar (pronunzia gartigiar, gartiar), remegliar (pronunzia ramigliar), schurmegiar (pronunzia schurmigiar, schurmiar), surlischar,
• - tga- ni -tge- enstagl da -ca- en plaids sco martgau, tga, tgaura, tgesa enstagl da marcau, che, caura, casa,
• era tgo- per co- en plaids sco tgomba, tgombra enstagl da comba, combra,
• gia-, -ge-, gio- enstagl da ga-, go- en giassa, varger, gionda enstagl da gassa, vargar, gonda,
• -j- enstagl da -g- en plaids sco lai, pier (3. persuna paia
• nagin -gi- en plaids sco l ier, liom, liongia enstagl da ligiar, ligiom, ligiongia .
Ultra dalla diftongaziun e palatalisaziun eisi ulteriurs tratgs fonetics che dattan la tempra speciala al dialect tuatschin:
• fuormas pleinas sco ora, sedora, sura enstagl dallas scursanidas o, siado, su,
• consonant sempel en aut, fautsch, tgautschas, uaut, uzar (3. persuna auza) enstagl da ault, faultsch, caultschas, uaul, alzar (3. aulza),
• dameins vocals ni miezvocals en ju, gliud, liur enstagl da jeu, glieud, lieur,
• la 3. persuna singular e plural dils verbs far, havair (per haver), ir, savair (per saver) tuna fo, ho, vo, so e f on, hon, von, son enstagl da fa, ha, va, sa e fan, han, van, san,
• semegliontamein ils adverbs locals co, lo, tscho enstagl da cheu, leu, tscheu,
• ils nums da cultira Bugnai, Urschai (Nurschai) cun finiziun -ai enstagl da -eu , cumpareglia Badigneu a Sagogn e Urscheu a Vuorz,
• cass singuls sco betg (betga), brui, ple, se ed anse, ugen, uschia enstagl da buc (bu, buca), brutg, pli, si ed ensi, bugen, aschia.
Atgnadads morfologicas
• la 3. persuna dad esser tuna sè enstagl dad ei, per exempel gevia sè 'l Toni sesfardantaus ni uschea sè 'l mitschaus enstagl da gievgia ei il Toni sesferdentaus, aschia eis el mitschaus,
• il dativ formaus cun li ni sco il genitiv cun da e buca cun a, pia la femna ho engraziau li el, ju ha detg li Paul enstagl da la femna ha engraziau ad el, jeu hai detg al Paul, ni ju dun da Vus il cunti enstagl da jeu dun a Vus il cunti.
Atgnadads lexicalas
• curschauna enstagl da crutscha da miez (part dalla faultsch),
• rasdar (3. persuna reisda) enstagl da tschintschar, il verb da diever pli general che risdar (3. resda) el sursilvan da scartira.
Ina detga en tuatschin
El cazè ded aur
In dé èra 'l tgavrèe sel crap de buna véglia sut Siala. I èer' in artg sul Rain via. E lu ò 'l tgavrèe viu la dunna véglia, tge stèeva sut el crap ain, ed ell' ò detg li el: sche 'l pussi trâ in cazè sugl artg sédòora, schè végni anavuus in ded aur. Mu 'l tgavrèe ò tertgau: sche 'l tili in cazè sédòora, sche vagi el mu in cazè plé, ad el ò betga tratg.


text: Mots clés : Voir Chicago pd en Streaming, Voir Chicago pd Gratuitement, Regarder Chicago pd en streaming, Voir Chicago pd, voir Chicago pd sur Youwatch, Chicago pd youtube, Chicago pd Stream Complet, Chicago pd Exashare, Chicago pd Complet, Chicago pd Sans Coupure, Chicago pd Sans Limite, Chicago pd en VF, Chicago pd VF, Chicago pd VOSTFR, Chicago pd en VOSTFR, Chicago pd VK, Chicago pd Netu, Chicago pd SpeedVideo, Chicago pd Gratuit, Chicago pd DPstream, Chicago pd Full-Stream, Chicago pd Stream HD qualité, Chicago pd HD, Chicago pd USA, Chicago pd en francais, Chicago pd sur iPhone, Chicago pd serie sur iPad, voir Chicago pd sur Openload, voir Chicago pd sur Upvid, voir Chicago pd sur Streamango, voir Chicago pd sur Uptobox.


text:
Ina colliaziun cun pendicularas tut normalas ed ina bella cuntrada, quai dettia en fitg bleras destinaziuns, ha il schef da las pendicularas Flem-Laax Reto Gurtner ditg vers il schurnal regiunal da radio SRF. Perquai stoppian ins porscher insatge spectacular.
Detagls n’èn anc betg enconuschents. Segir è che la vischnanca da Flem pretenda ina staziun a Foppa sur Flem. Davent da là duai la nova colliaziun manar directamain a Cassons. Reto Gurtner vul ch’ins haja sulet anc 15 minutas davent da Flem enfin a Cassons.
Pro Cassons cun speranza
Ch’igl dat nov schlantsch en chaussa Cassons plascha era a la Pro Cassons. Il president Arno Krucker spera, ch’igl giaja ussa vinavant, ch'i capitia finalmain insatge. Enfin ussa saja sulettamain vegni discurri, ma fatg na saja vegnì nagut. La finamira da la Pro Cassons saja, ch’il culm saja uschè spert sco pussaivel puspè collià.
Il schaner proxim vegn la vischnanca da Flem a dar ulteriuras infurmaziuns pertutgant il nov project.


text:
Suenter ina gronda bova da la sonda a bun’ura èn tenor emprimas indicaziuns almain 141 persunas vegnidas sutterradas. La disgrazia è capitada en il cirquit Mao da la provinza Sichuan en il sidvest da la China. Il vitg Xinmo saja vegnì destruì cumplettamain. Sur plirs tschients meters quadrats haja crappa cuvrì tut las chasas.
Medemamain saja ina via vegnida sutterrada sin ina lunghezza da 1’600 meters. Era in flum saja vegnì cuvrì sur 2 kilometers cun crappa e glera. Chaschunà la bova ha ferma plievgia. Dapi emnas datti en la China ferma plievgia da stad che chaschuna mintg'onn inundaziuns e bovas.
RR novitads 12:00


text:
Digitip – Apps da cartas per duvrar offline
- Glindesdi, 9.10.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 9.10.2017, 10:15, RTR
Ir a la mar, far in tur tras ina citad lontana u ir a viagiar en in'auter pajais. La stad porscha uschè bleras pussaivladads per ir en vacanzas. Ma co vegnir al lieu senza apparat da navigaziun? Co chattar l'hotel suenter ina spassegiada tras la citad? E nua datti bunas vias per ir a viagiar?
Per quest digitip avain nus prendì sut la marella intginas apps da cartas. Ma l'impurtant è ch'i sa tracta dad apps ch'ins po era duvrar senza colliaziun cun l'internet, pertge las datas da roaming en l'exteriur èn charas.
Cun «Maps.me» a la destinaziun lontana
L'App Maps.me è ina app da cartas ch'è fitg adattada per duvrar sco apparat da navigaziun. A chasa pon ins dar en il start e l'arrivada e decider la ruta da viadi. Silsuenter lura chargiar giu la carta necessaria. En l'auto pon ins lura montar tut normal ses apparat da navigaziun e smatgar start per ch'il viadi po cumenzar.
L'app ha era ina funcziun cun vusch che dirigia ins e che declera la via. Sco cun in normal navi. Ma ins po per exempel era ir a tschertgar in tancadi datiers sin la ruta. E tut quai funcziuna offline uschia ch'ins paja nagut. Era l'app sezza è gratuita.
Cun «City maps 2 go» tras las citads
City maps 2 go è ina app da cartas sur tut adattada per visitar citads. L'app ha medemamain en cartas ch'ins po chargiar giu gia avant sin il telefonin e lura duvrar al lieu.
Las cartas mussan attracziuns turisticas ma ellas mussan era tips per ir a mangiar. Era da chattar èn fermadas da bus u d'auters meds da traffic publics ed ins po era metter uschenumnads «pins» per exempel per l'hotel. Uschia chatt'ins in pau pli svelt quel suenter. L'app è gratuita ed era las chartas èn gratuitas.
Cun «Bergfex» sur la muntogna en ils pajais vischins
Sco quai ch'il num Bergfex da l'app tradescha gia ha questa app da far insatge cun ir a culm. Las cartas da l'app èn fitg adattadas per ir a viagiar en Svizra, en Austria ed en Germania.
L'app funcziuna fitg simpel. Ins po tschertgar ina regiun u in piz e l'app mussa ad ins ina ruta per arrivar. Sin las cartas vesan ins differents simbols, in per viagiar, in per ir cun velo u per exempel era in per raiver. Cu ins ha elegì la ruta, mussa l'app era la grevezza da la tura, quants meters autezza ch'ins fa e quant lunga che la tura è insumma.
Ins po era qua chargiar giu las cartas uschia ch'ellas pon vegnir duvradas offline. Quella funcziun custa dentant. Ins dovra lura numnadamain la versiun pro da l'app che custa 5 francs ad onn.


text:
Casalin
Casalin (nom ufizial in italian: Casalino) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 599 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,6 km² e ona densità de popolaziun de 40 ab./km².
Sitüada in de la Pianüra Padana, Casalin la cunfina sia cun la Pruvincia de Pavia (Cunfienza) che cun quela de Vercej (Burghi).
Ultra al center cumünal (induve viven pressapoch 700 abitant), el paes el cünta tre fraziun:
Inultra a gh'è un gran nümer de cassinn. Casalin l'è 'l caplögh de l'Üniun del Bass Nuvares, che la cünta anca i paes de Granozz e de Muntisel.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Metede a desposiziun dla sciënza Osta tesa de laurea.
La Biblioteca Provinziala Dr. F. Teßmann cöi adöm teses de laurea che à da nen fà cun le Südtirol. Al vëgn abiné adöm laûrs da diplom, laûrs da master y dissertaziuns.
Dede jö prëibel la copia liada adöm y la detlaraziun de consëns
pro la portina d’informaziun dla Biblioteca provinziala. Le laûr po inće gnì dè jö te na forma eletronica. Ortiede prëibel Osc laûr scrit te n format pdf deboriada cun la detlaraziun de consëns sotescrita tres e-mail a monika.prucker@tessmann.it
o dede jö Osc laûr sön n portadù de dać adöm cun la detlaraziun de consëns pro la portina d’informaziun dla Biblioteca provinziala.
Osta tesa de laurea vëgn registrada ti catalogs eletronics dla biblioteca y po gnì insciö documentada. Os instësc podëis scrì dant sciöche Osc laûr po gnì adorè tres la conzesciun di dërć sön la detlaraziun de consëns.
Sce i ëis ćiamò d’atres domandes contatede monika.prucker@tessmann.it
, T +39 0471 47 18 27
Biblioteca Provinziala Dr. F. Teßmann, A.-Diaz-Str. 8, 39100 Balsan
Detlaraziun de consëns (pdf
)


text:
La cifra – 194
- Mesemna, 11.4.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 11.4.2018, 10:15, RTR
Sulet 194 tschiervs vivan en l'entir chantun da Turitg. Tants èn vegnids dumbrads il 2016, cumpareglià cun il chantun Grischun è quai fitg pauc. Là èn il medem temp vegnidas dumbradas 16'500 tschiervs.
Er sch'i ha mo fitg paucs tschiervs en il chantun da Turitg chaschunan quels problems. Per exempel en la regiun Langnau am Albis: Là han sulet quatter u tschintg tschiervs scursà numerusas plantas e quai fin sin l'autezza da dus meters. Ils tschiervs èn dentant protegids a Turitg – en il mender cas èsi dentant pussaivel da sajettar els sch'il dumber crescha memia fitg.


text:
Inhalt
Grischun Central
-
Surses: Nov vehichel forestal
La vischnanca da Surses ha cumprà in nov vehichel forestal. Il vehichel da la marca HSM 805 HD ha custà 360’000 francs. El vegn a remplazzar dus vehichels vegls. Duvrà vegn el en l’entir territori dal Surses.
Legenda:
Venderdi curt avant gentar è il nov vehichel arrivà a Tinizong. Igl ha dà ina surdada festiva.
RTR, Federico Belotti
Sco quai che Pascal Murbach, il manader da l’uffizi forestal ha ditg, possia il nov vehichel vegnir duvrà sin tut las vias sco enfin qua, era sch’il vehichel è in pau pli grond e pli grev.
Ils turns da la suga possian da nov trair duas giadas 12 tonnas, cun la maschina veglia saja quai stà mo duas giadas 10 tonnas. Uschia daventia la lavur era pli effizienta, di Pascal Murbach.
RR actualitad 17:00 1990: Maschinas da guaud en acziun suenter l'orcan Vivian
Novitads
Grischun Central
Aktueller Artikel


text:
Dapi l'october 2017 vegnan las installaziuns dal lai da fermada Zervreila sanadas. E sanà vegn quasi tut: ils conducts e las installaziuns tecnicas da la svidera da funs, da la gallaria da pressiun e da las turbinas sco era dal conduct d'aua restanta. La gronda part da quellas lavurs progredeschan tenor plan, sulet tar la svidera da funs datti in pign retard da ca. 4 dis.
Blers sediments e temperaturas bassas
Per pudair sanar il conduct e las installaziuns tecnicas da la svidera da funs sto quella l'emprim vegnir stuppada per pudair laschar ir ora l'aua dal conduct. Pir cu il conduct è vid, pon ils lavurers demontar las installaziuns tecnicas e sanar il conduct era endadens. Serrada vegn la svidera da funs – che sa chatta ca. 15 m sut aua – cun in grond bischen d'atschal, quasi ina sort cucun, che vegn betunà en il conduct. Per pudair far quai ston ils sediments ch'èn sa rimnads sur ils onns enturn la svidera da funs, l'emprim vegnir allontanads cun ina sort pumpa che tschitscha davent ils sediments, sco in tschitschapulvra.
Tenor il manader dal project Hans-Peter Capatt, ha l'emprim sistem planisà per tschitschar giu ils sediments betg funcziunà sco previs. Perquai han els stuì far differentas midadas e quai haja chaschunà per part il retard. In'autra part dal retard è la culpa da l'enviern passà cun blera naiv e temperaturas bassas.
Cun temperaturas sut minus 20 grads saja simplamain betg pli stà pussaivel da lavurar vi dal lai.
Lavurs ston vegnir fatgas l'enviern
Tuttina stoppian quellas lavurs vegnir fatgas l'enviern. Durant las lavurs vi dals differents conducts èn las capacitads da laschar giu aua dal lai fitg limitadas, i tanschia gist da svidar la pauca aua che vegn en il lai l'enviern. Sco ch'i vegnia dapli aua, s'augmentia il livel dal lai ed ils plazzals vegnian inundads.
RR actualitad 17:00


text:
Il Cussegl da la citad Cuira ha approvà oz plirs credits. Tranter auter radund 75'000 francs per il mantegniment da la halla purtanta cun aria che cuvra l'enviern il bogn dador da l'Obere Au. Per la construcziun da novs locals accessorics sper las plazzas da ballape da l'Obere Au metta la citad a disposiziun 489'000 francs.
Ultra da quai ha il Cussegl da la citad approvà in credit da 128'000 francs per lavurs da renovaziun vi da l'uschenumnà «Gabentempel» e 33'500 francs per in nov assortiment idraulic per ils pumpiers.
RR novitads 17:00


text:
A la conferenza da medias ha Puigdemont ditg, ch'el na veglia betg sa zuppar da la giustia spagnola. Sch'el survegnia tschertas garanzias returnia el en la Catalugna.
Il medem mument ha Puigdemont appellà da franar las stentas sin la via vers in’independenza da la Catalugna. I na saja betg pussaivel da fundar ina republica per tuts sin ina basa violenta, ha el ditg. E sche quai muntia ch’il svilup en direcziun daventar independent daventia pli plaun, lura saja quai in pretsch raschunaivel.
Belgia betg intgantada
Critica per il viadi da Puigdemont en la Belgia ha exprimì il vice-primminister dal pajais, Kris Peeters. Cura ch’ins proclameschia l’independenza, saja meglier da restar datiers dal pievel, ha Peeters ditg ad in emettur beltg.
Puigdemont ha contact cun advocat spezialisà
Il glindesdi saira era vegnì conuschent, che Carles Puigdemont saja viagià en la Belgia ed haja discurrì cun in advocat spezialisà per dretgs umans en Belgia. Tenor l'advocat Paul Bekaert haja el gì in emprim contact cun Puigdemont. Bekaert ha gia defendì commembers supponids da l'organisaziun clandestina basca ETA, ed ha pli che 30 onns experientscha cun dumondas da l'extradiziun e da l'asil politic da Bascs da la Spagna.
RR novitads 14:00


text:
Dapi il 2014 è Marco Ritzmann president dal CDH Engiadina. Ussa è el vegnì elegì sco president da l’Associaziun grischuna da hockey sin glatsch. Sco quai che Ritzmann ha ditg vers RTR resta el segir anc in onn president dal CDH Engiadina.
Rinforzar collavuraziun cun ils clubs
Sper la promoziun da la generaziun giuvna vul Ritzmann er promover la collavuraziun tranter ils differents clubs dal Grischun. Plinavant saja er da chattar in consens tranter il club da hockey da Tavau ch'è en la liga naziunala A ed ils clubs da las ligas bassas, ha declera Ritzmann vers RTR.
RR actualitad 17:00


text:
Per l’audiziun per ina rolla da solist tar l’opera «Carmen» da la Opera Viva èn s’annunziadas 97 persunas. Mo 27 èn vegnids tschernidas per l’audiziun en l’opera a Turitg. Tranter ils participants da differents pajais sco la Russia, il Cosovo, l’Austria, la Frantscha, l’Italia – ni schizunt er l’America ni la Corea, sa chattan era duas Grischunas. Numnadamain Quirina Lechmann e Nora Bertogg. Ellas èn omadus s’annunzià per la rolla da la «Micaëla».
En var duas emnas vegnan il directur artistic ed il reschissur Andrea Zogg ad esser sa decidì per ils sis solists ch'i dovra. Il fanadur 2018 cumenzan per quels allura las provas, che cuzzan circa trais emnas. Il chor «coro opera viva» cumenza cun las provas gia il schaner. L'opera «Carmen» vegn presentada il fenadur ed avust 2018 a Sursaissa.
RR TSG 17:40


text:
L'incendi en Mesolcina dal december passà ha chaschunà gronds donns. Uss èn ins vidlonder da renovar il guaud da protecziun sur Mesocco. Plantas donnegiadas vegnan pinadas e la scorsa sto vegnir fatga giu. Quai cunzunt per evitar ch'il bau scorsa sa derasa anc pli fitg. Quel è numnadamain gia uss fitg present en il guaud e chaschuna donns.
Accessibel miserabel
Cunquai che la regiun cun ils donns n'è accessibla miserabel perquai ch'i è uschè taiss èsi vegnì transportà containers en la regiun per ch'ils lavurers pon gist star l'entir'emna en il lieu. En tut duain las mesiras custar almain 830'000 francs, la gronda part da quels custs surprendan chantun e Confederaziun.
RR actualitad 17:00


text:
Ad el vegn rinfatschà violaziun dal secret d’uffizi durant ses temp sco cusseglier da la citad da Dübendorf. Bäumle duai avair surdà l'onn 2011 documents secrets ad in schurnalist local. I giaiva per ina vendita da terren dispitaivla. Ils documents avevan confermà che la firma ch'aveva inoltrà il plan da furmaziun, aveva scussiuns en l'autezza da milliuns. La dretgira ha decidì che Bäumle n'avess betg dastgà dar vinavant las datas.
Envers Radio SRF ha Martin Bäumle ditg ch’el veglia far recurs cunter la sentenzia.
RR novitads 18:00


text:
La vischnaunchetta d’Andiast ei semidada fetg ils davos curont’onns. La meglieraziun concludida 1956 ei probablamein stada la pli gronda intervenziun ellas relaziuns da proprietad dils davos tschentaners ed ha purtau grondas midadas ella cultivaziun dil terren. Questa meglieraziun cumplessiva includa ina reit da vias da funs da rodund 50 km lunghezia, l’arrundaziun dil terren, il provediment d’aua da beiber per en casa ed en nuegl, la sanaziun dils baghetgs privats dall’economia agricula e la raziunalisaziun dil menaschi d’alp tras la construcziun dils baghetgs moderns necessaris.
Suenter ch’ils recavs ord igl uaul, onns alla liunga la suletta impurtonta fontauna da gudogn, entscheivan plaunsiu ad ir a fin, spera la vischnaunca da meglierar sias finanzas cun trer a nez las forzas hidraulicas, la suletta materia prima sper la lenna, per cheutras saver ademplir las incumbensas necessarias ord atgna forza.
Naven da 1965 fan ins ils emprems mudests pass en direcziun dil sport d’unviern e scuviera en quel in grond potenzial pigl avegnir. L’uniun da traffic da Vuorz ponderescha da construir runals a Scuein, Alp Dado e Siel-Buriz ad Andiast. Ils 18-12-1972 entscheiva l’avertura dil Péz d’Artgas cun la fundaziun dalla Runals e pendicularas Péz d’Artgas SA (oz Pendicularas BVA SA). 2003 ha l’interpresa contonschiu per l’emprema ga ina sviulta da bunamein 6 miu. Oz lavuran 13 emploiai stabels e varga 70 emploiai stagiunals per la pli gronda interpresa dallas treis vischnauncas (senza las scolas da sports da neiv che porschan medemamein varga 40 plazzas da stagiun).
•
1472
-
Explotaziun da metal en las minieras ella Val dil Tschegn
•
1526
-
Andiast sedistacca dalla vischnaunca principala da Vuorz e mantegn la cardientscha catolica. Las carplinas confessiunalas cun ils da Vuorz cuntinueschan entochen el 19avel tschentaner.
•
1850
-
Naven da quei onn cursescha ina posta da cavals 3 ga ad jamna denter Cuera e Mustér.
•
1854
-
Naschientscha dalla constituziun dil cantun Grischun.
•
1903
-
Avertura dalla lingia Ruinaulta dalla Viafier retica.
•
1925
-
Entochen quei onn ei l’administraziun cantunala s’opponida als avantatgs dil traffic individual motorisau ed ha semplamein scumandau ils autos. Quels valevan el cantun puril sco „termagls da moda“ che devan silla gnarva. Aunc suenter l’annullaziun dil scamond freva la giuventetgna dil vitg suenter crappa als autos.
•
1956
-
La meglieraziun generala vegn decidida.
•
1972
-
Fundaziun dalla „Runals e pendicularas Péz d’Artgas SA“, oz Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA.
•
2003
-
Las duas uniuns da traffic Vuorz/Andiast e Breil uneschan lur stretga collaboraziun sut il tetg dil center turistic e fusioneschan alla BVA Turissem SA.

seg_langs: lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn unk unk unk lmo_Latn unk unk unk lmo_Latn unk unk unk lmo_Latn unk unk unk lmo_Latn unk unk unk ita_Latn unk unk unk lmo_Latn unk unk unk lmo_Latn unk unk unk srd_Latn unk unk unk ita_Latn


text:
Goumoëns
Goumoëns a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 888 abitant e una süperfiss de 13.9 km², e al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de lüi del 2011 in cunseguensa de l'union dei cumün de Eclagnens, Goumoens-la-Ville e Goumoens-le-Jux[1].
El cumün de Goumoëns a l'è tacaa ai cumün de Oulens-sous-Echallens, Bavois, Echallens, Penthéréaz, Saint-Barthélemy e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Hauptinhalt
Comunicać dal Ufize Stampa dla Provinzia
Politica | 18.10.2018
#velessüdtirol18, apel da jí a lité dl presidënt dla Provinzia
Apel da jí a lité dl presidënt dla Provinzia: jí a lité ai 21 d’otober ó dí renforzé la democrazia.
Politica | 17.10.2018
#velessüdtirol18:al gnará lité en domënia, facsimile dla zetola litala
Lites provinziales 2018: al gnará lité en domënia, ai 21 d’otober dales 7.00 ales 21.00 por renové le Consëi provinzial. Facsimile dla zetola litala
Politica | 16.10.2018
Les dezijiuns dla Junta provinziala di 16 d‘otober
De plü é stades les dezijiuns dla Junta provinziala: dai contribuc por l’assunziun de porsones cun handicap, al tram de Balsan, l’Alperia y tröp d’ater.
Trafich | 16.10.2018
Entrada nöia dla Val Badia: mëteman di laurs cun le 2019
Cun la sentënza dl Consëi de Stat é i laurs de costruziun por l’entrada dla Val Badia gnüs assegná al’assoziaziun temporanea de impreses cun a ce Strabag AG.
Politica | 12.10.2018
#velessüdtirol18: Plata internet y codejel cun informaziuns d'ütl
Lites provinziales 2018: i zitadins pó s’informé söles lites tres la plata internet, n codejel y n video. Indöt él bele rové adalerch 7.000 usc tres la posta.
Desvalì | 12.10.2018
San Linert: Rü de Ciadinat en segurëza
L’Ofize Sistemaziun di rüs da munt y paralovines ost dl’Agenzia por la Proteziun zivila á sltüt jö i laurs sön le Rü de Ciadinat a San Linert.
Trafich | 11.10.2018
Rondel nü danter San Laurënz y Bornech: convenziun cun le Comun
La Junta á aprové la convenziun por la realisaziun de n rondel nü danter Bornech y San Laurënz. I laurs é gnüs scric fora por na soma de 1,4 miliuns de euro.
Ambiënt | 11.10.2018
Comité provinzial por la cultura architetonica: Ejëmpl garaté sön Ju
L’ampliamënt dl lüch da paur “Rosshof” sön Ju a San Martin de Tor desmostra sciöche al é poscibl da colié la tradiziun architetonica cun la contrada.
Trafich | 09.10.2018
Statala dl Prener, devers la proibiziun da passé por i camions
Proibiziun da passé por i camions che adora la strada statala dl Prener por ti sciampé al paiamënt dl’autostrada che sará plü cer. De plü mosöres preodüdes.
Politica | 09.10.2018
Dala Junta: Frabiché sozial, areal feroviar y furnadoies
De plü é stades les dezijiuns dla Junta da incö: dales sauridanzes tl frabiché alisiré por chi che fej volontariat al areal dla ferata y furnadoies nöies.
(Atualisà ai: 28/04/2011)


text:
23 10
Ol dé 23 de utùer l'è 'l 296 ( 297 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 70 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de utùer al è ul dí da pòost 296 ( 297 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 70 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 42 a.C. - Guèra civìl romàna: segónda batàia de Filippi - L'ezèrcit de Bruto el vé batìt en maniéra decizìva de Marco Antonio e Ottaviano. Bruto 'l se còpa.
- 1086 - Batàia de az-Zallaqah: l'ezèrcit del Yūsuf Ibn Tāshfīn el bat lezèrcit de re Alfonso VI de Castiglia
- 1863 - Quintino Sella el fónda el Club Alpino Italiano
- 1864 - Guèra de secesiù americàna: batàia de Westport (de le bànde de Kansas City) - Le fórse de l'Üniù del Generàl Samuel R. Curtis le bat le trüpe confederàde del Generale Stirling Price,
- 1911 - Se dopèra per la prìma ólta l'aparèchio endèna guèra: en pilòta italià el part de la Lìbia per 'na ricugnisiù sö le lìnee türche endèla guèra Italo-Türca
- 1915 - Sufragio feminìl: a Nöa York, 25.000-33.000 fómne le màrcia sö la Fifth Avenue per domandà el dirìto de votà
- 1929 - Gran depresiù: dopo d'en declìno costànt del mercàt azionàre, dòpo 'l pic de setèmber, la Bórsa de New York la àmbia a dà a éder dei sègn de pànico
- 1941 - Segónda Guèra Mondiàl: Georgy Zhukov el ciàpa 'n mà 'l comàndo de l'Armàda Rósa e 'l se mèt a lotà per fermà l'avansàda dei todèsch en Rüsia.
- 1942 - Segónda Guèra Mondiàl: cumìncia la segónda batàia de El Alamein - A El Alamein, en Egìto, le fórse britàniche le àmbia là 'na grant ofensìva cùtra le fórse de l'Asse
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Cumìncia la batàia del Gólf de Leyte - La piö gran batàia navàl de la stória la àmbia endèl Gólf de Leyte. Söl frónt orientàl, l'Armàda Rósa, la pènetra 'n Ungheria
- 1956 - Mièr de dimostràncc ungherés i protèsta cùtra le 'ngerènse e l'ocupasiù soviètica de la sò nasiù (la Revulusiù Ungheréza la vegnarà stroncàda ai 4 de noèmber)
- 1965 - Guèra del Vietnam: Operasiù Silver Bayonet - Cumìncia 'na nöa operasiù cumbinàda 'ntra le fórse Americàne e chèle del Vietnam de sud, per sercà de anientà le fórse del Vietnam del nòrt prezènte 'ndèla Pruvìncia de Pleku
- 1973 - Scàndol Watergate: el presidènt americà Richard Nixon l'acèta de consegnà le registrasiù àudio de le conversasiù fàde 'ndèla sàla Ovàl che riguàrda 'l scàndol
- 1983 - Guèra civìl libanéza: la cazèrma dei Marines americà a Beirut la vé culpìda de 'n camion-bómba. L'atentàt el fà 241 mórcc. Apò a la cazèrma franséza la vé culpìda la stèsa matìna, e ché i mórcc i è 58
- 1992 - Akihito el deènta 'l prim dei Imperadùr del Giapù a mèter pè sö la tèra cinéza
- 1998 - Cunflìt Israelo-Palestinés: El Prim Minìster israelià Benjamin Netanyahu e 'l Presidènt palestinés Yasser Arafat i rìa a 'n acórde söl progràma "tèra 'n càmbe de pace"
- 2002 - Crìzi del Teatro Dubrovka a Mósca (Rüsia): Dèi ribèi cecéni i atàca 'l teàtro de la Cà de la Cültura a Mósca, e i ciàpa 'n ostàgio de piö de 800 persùne
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1844, Sarah Bernhardt, atura de teàter Fransesa.
1989, Gregory P. Finley II, atur da cinema american.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bainvegni tar l' uffizi per la scola populara ed il sport
En il sectur da la scola guarda l'uffizi per la scola populara ed il sport (USS) ch'ils fatgs da las scolinas, da las scolas popularas e da las scolas spezialas en il chantun Grischun vegnian manads e promovids en il senn da las leschas correspundentas.
En il sectur dal sport intimescha il USS la populaziun, en spezial ils giuvenils, cun purschidas da sport en las scolas ed en las uniuns da sport d'esser activ corporalmain, da viver en moda sauna e d'entrar en contact social. Plinavant garantescha il USS la coordinaziun e l'interdependenza tranter las persunas e las instituziuns ch'èn activas en il sport.


text:
Pompeu Fabra i Poch
El Pompeu Fabra i Poch (Barcelona, 20 de febrar del 1868 – Prades, 25 de dicember del 1948) l'è staa on lenguista catalan, autor di regoll de la moderna ortografia de la lengua catalana.
De mestee ingegnee industrial, l'era appassionaa de catalan finna da fioeu, e in del 1890-91 el mena innanz in su "l'Avenç" 'na campagna de reforma ortografega del catalan, e in del 1904 el publega on trattaa de ortografia catalana, per rivà in del 1912 a scriv, in spagnoeu, la Gramática de la lengua catalana.
In del 1911 el fa San Martin a Badalona per insegnà catalan a l'Università e 'l vegn president de l'Institut d'Estudis Catalans e de la sò sezion filologega. In del 1913 l'Istitut el publega la norma de la lengua, per poeu publegà in del 1917 l'ortografia e l'ann dopo la grammateca. Semper in del 1918 el publega on cors intermedi de catalan.


text:
Reconescimënt de zertificac linguistics
I zertificac linguistics che vëgn relasciá da istituziuns internazionales reconesciüdes do avëi passé n ejam de lingaz aposta vëgn ince reconesciüs por l’ejam de bilinguism. Düc chisc zertificac se orientëia al Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac y ti corespogn ai liví dl ejam de bilinguism aladô dla tabela chiló dessot.
Zertificac linguistics reconesciüs
Metede averda: al ne vëgn nia reconesciü i atestac che zertifichëia la frecuënza de cursc de lingaz gnanca cun n ejam final passé cun suzes o d’atri zertificac linguistics dá fora da scores de lingaz nia zertificades ofizialmënter.
Por che Osc zertificat linguistich vëgnes reconesciü, messëise ciamó fá n ejam monolingual tl lingaz nia zertifiché chiló da nos, belanfat cal che é Osc lingaz dla uma y Osc titul de stüde. Chiló dessot ciafëise na descriziun dl ejam por vigni livel.
Che?
Dötes les porsones interessades - anfat de ci nazionalité - pó te vigni momënt damané do le reconescimënt de zertificac linguistics por ciafé l'atestat de bilinguism. L'amisciun n'é nia liada a n titul de stüde. Sce an ó damané le reconescimënt de n zertificat linguistich de n livel che ne ti corespogn nia al diplom arjunt, pón zënzater le fá.
Co?
A düc i liví vëgnel azerté les competënzes rezetives, sciöche la comprenjiun tl ascuté sö y tla letöra, y ince les competënzes produtives tl lingaz scrit y a usc.
An pó damané le reconescimënt de n zertificat linguistich ma por un livel d'ejam su. Pornanche chësc percurs é stlüt jö pón indô presenté domanda por le medemo livel o por n ater. La domanda de reconescimënt de zertificac linguistics pó gní fata te vigni momënt online tres le cunt digital o cun i formulars aposta (scuvierj i vantajes dla dumanda online).
Le calënder di ejams vëgn elaboré eletronicamënter y te n ordin cronologich. Al é da tigní cunt che dötaurela aspeton presciapüch 3-4 mëisc da canche an á presenté la domanda.
La domanda de reconescimënt de zertificac linguistics y l'ejam te un n lingaz é debann.
Chi che vëgn instësc dess ince tó para na copia dl zertificat linguistich y na copia dl documënt d’identité.
Olá?
I ejams te un n lingaz vëgn tignis tla sënta di ejams a Balsan tla via Dr.-Julius-Perathoner 10, tla secunda alzada dl frabicat tl parch danter la staziun dla ferata y la staziun dla coriera (linies dl bus dla SASA: 6, 7, 9, 11, 12, 16, 183).
Can?
I ejams te un n lingaz vëgn tignis fora por döt l'ann te un n de cun scomenciamënt dales 8.15.
Le termin dl ejam pó gní sburlé n iade su, sce ara ne vá nia da ester presënc en le de dl ejam, cun na telefonada o na e-mail.
Problems cun la data dl ejam
Resultat dl ejam
Le resultat dl ejam vëgn lascé alsavëi por scrit tres e-mail cina trëi dis da laur do la data dl ejam.


text:
Al Giapòṅ (Giappone in Itagliàn, 日本 in ) 'l è 'n stat dl'Àśia urientàla ch'al stà su 6.852 ìśuli ch'i s càtan in d'l Usèan Pasìfic. Al quàtar più grandi i èṅ Honshū, Hokkaidō, Kyūshū e Shikoku ch'i mét'n insém al 97% dal teritòri a 'l incìrca. 'L imperadōr 'l è Akihito mént'r al prim minìstar 'l è Shinzo Abe.
L'è cgnusû anc cuma 'l Paéś dal Sōl ch'al s léva. I sò abitànt i èṅ da piò ad sènt-vintsèt migliòṅ. La capitàl l'è Tokyo méntar la munéda l'è al Yen giapunéś. In dla regiòṅ ad Chūbu a gh'è anc un vulcàn incóra daśdâ, al Mònt Fuji, élt 3.776 mètar.
Al paéś al gh'à la tèrsa ecunumìa dal mónd e 'l è 'l quàrt espurtadōr. 'L è 'l ùnic stat aśiàtic mémbar dal G7 e dal G8. 'L è squasâ da spés da di taramòt spavintóś cuma qvél che 'l 11 ad Mars dal 2011 ch'l à culpî la regiòn ad Sendai e dal Tōhoku, 9,0 grâd dla scalaróla Richter. Al taramòt, insém a 'l tsunami ch'al s è purtâ a drē, 'l à fat da piò ad vintsìnc-mila mòrt e 'l à dâ vita a 'l diśàstar a la sentràla nucleàra ad Fukushima.
Al sinc sità più grandi dal Giapòṅ i èṅ Tokyo (ch'la gh'à nóṿ miglion 'd abitànt a 'l incìrca), Yokohama, Uśàka, Nagoya e Sapporo.


text:
L’inscunter da chapellas a Bellinzona
-
Gievgia, 23.8.2018, 19:00
Ina sairada cun blera musica populara da la Svizra centrala e dal Tessin.
Legenda da maletgs:
Handorgelduett Zehnder-Schmidig
MAD
Tranter il Tessin e la Svizra Centrala datti bleras colliaziuns, bleras gia dapi tschientaners. La stad passada hai dà in eveniment musical cuminaivel a Bellinzona, cun in inscunter da musica populara. Las chapellas dals chantuns Uri, Sviz, Zug e Sutsilvania èn sa preschentadas ensemen cun furmaziuns dal Tessin. Dapli da quest inscunter udis en las proxima populara dal Radio Rumantsch.
Ils titels en l'emissiun


text:
I haja dà surtut dapli giasts da l'exteriur en ils albierts per la giuventetgna. Quels han generà 403’000 pernottaziuns. In grond plus da passa 18 % hai dà tar giasts da l'Asia. En tut han ins tschiffà las cifras da 52 albierts.
Campadis n’è betg pli uschè attractivs
Las pernottaziuns sin campadis èn perencunter sa sminuidas in zic. L'onn passà nodan ils 412 campadis 2,7 milliuns pernottaziuns, quai è in minus da 6,7 % cumpareglià cun l'onn 2013. Igl è la tschintgavla gia en roda che la cifra da pernottaziuns sin campadis sa sminuescha. Dapi il 2009 èn quellas idas enavos per bunamain 27 %.
RR novitads 11:00


text:
Tenor il «Spiegel» dettian ils documents invista en il sistem da la Malta per fundar firmas e mussia ils patruns da las firmas. Tar quellas tutgan era concerns sco BMW, la Deutsche Bank, Merck, Puma, Bosch u er la Lufthansa. Sulet la Lufthansa tgira tenor Spiegel 18 firmas affiliadas, tranter quellas era la cassa da pensiun.
Sin la Malta ston interpresas da l'exteriur be pajar 5% taglia sin lur gudogn. Quai però be sch'ellas fan er fatschentas sin l'insla.
Migrants da taglia
Tenor indicaziuns da «Mediapart» prenda l’insla cun var 430’000 abitants davent ad auters stadis da l’Uniun europeica var duas milliardas euro entradas da taglia. La publicaziun dat ina invista davos las culissas d’in paradis fiscal pauc enconuschent. Questas examinaziuns en connex cun «fugia fiscala, lavada da daners suspectus e corrupziun» sa basa sin ina glista da tut ils possessurs da las 53’247 firmas registradas a Malta.
Refusà renfatschas
Malat ha refusà tut las attatgas. Il minister da finanzas Edward Scicluna accentuescha che ses pajas n’haja da zuppentar nagut.
RR novitads 12:00


text:
Stadler FLIRT
El Stadler FLIRT (Fast Light Innovative Regional Train, ossia Treno Regional Innovativ Svelt e Linger) a l'è ona familia de elettrotreni fada de la ditta svizzera Stadler Rail per el servizzi suburban e regional.
A l'è modular, e 'l pò avègh da 2 a 6 cass, e gh'è ona version che la gh'ha a bord anca on generator diesel per i lign minga elettrificaa, ordinada de la Val d'Aosta e di zon de campagna de l'Inghilterra.
Cuntegnüü
Caratteristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El FLIRT a l'è on treno de noeuva generazion faa per el straport local e regional. El pò avègh da 2 a 6 cass, alimentaa sia a correnta continua che alternada. L'è disponibil cont pussee scartament.
I varij sezion a hinn taccaa cont on carrell Jakobs e donca a hinn comunicant. I vari treni se pòden anca taccà in tra de lor, finna a quater unità.
El motor doperaa l'è a induzion, e a segonda del servizzi faa e del numer de cass a l'è possibil scernì el numer e 'l posizionament di motor.
Operator[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Originariament faa per i Ferrovij Federai Svizzer e consegnaa per la prima voeulta in del 2004, incoeu a l'è doperaa in Algeria, Azerbaijan, Bielorussia, Cechia, Estonia, Finlandia, Germania, Ongaria, Italia, Lettonia, Paes Bass, Norvegia, Polonia, Serbia, Svezia, Svizzera, Stat Unii e Regn Unii e n'hinn staa venduu 1'094.
Svizzera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Svizzera l'è staa el primm Stat ad avègh El FLIRT. Oltra ai servizzi federai, a l'è doperaa anca de la compagnia TiLo, che la conliga la Svizzera a la Lombardia, e de la Südostbahn che la gh'ha 11 FLIRT. Anca la red regionala de Neuchâtel la gh'ha 3 FLIRT.
Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oltra a la giamò citada TiLo, in Italia el FLIRT a l'è doperaa di Sistemi Territoriali e de la Ferrotramviaria, cont l'Elettrotreno ST ETR 340, di Ferrovie del Gargano cont l'ETR 330.
In sui Ferrovie Emilia Romagna la Trasporto Passeggeri Emilia-Romagna la gh'ha 12 FLIRT.
Germania[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cantus Verkehrsgesellschaft a l'è stada la prima compagnia todesca ad avègh, dal 2006, el FLIRT.
Tanc alter compagnij regionai l'han tolt, finna a la DB Regio che, in del 2006, l'ha ordinaa 5 treni de cinch cass per i servizzi in su la Germania orientala.
L'orden todesch pussee grand a l'è però rivaa de la Angel Trains Europa, che l'ha tolt 25 treni.
Algeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Marz 2006 i Ferrovij Algerin han crompaa 64 treni per el servizzi urban de Algeri.
Azerbaijan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Ferrovij de l'Azerbaijan han crompaa 30 treni a scartament variabil cont cuccett e vagon restorant per la futura linia internazional per Tblisi.
Bielorussia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Bielorussia hinn staa crompaa 16 unità, doperaa soratutt in di servizzi urban de Minsk e di servizzi aeroportoal.
Svezia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Svezia gh'è 7 FLIRT, doperaa de 'na compagnia de Hong Kong per conligà Stoccolma a Gothenburg. Hinn arent a quej de la Norvegia, adattaa per i viagg longh e cont on'area caffè.
Cechia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'operator privaa LEO Express l'ha crompaa 5 unità, doperaa per i servizzi Intercity e per i tratt internazionai per la Slovacchia, classifica 'me elettrotreno CZ 480.
Paes Bass[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 23 de april del 2015 l'operator olandes Nederlandse Spoorwegen l'ha nonziaa de crompà 58 FLIRT, cont on procediment de urgenza per fài in 20 mes senza gara de appalt.
Incoeu a hinn doperaa anca de Arriva e NS R-net.
Estonia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Estonia l'ha crompaa 18 FLIRT e 20 autotreni FLIRT, faa apposta per lor.
Han avuu on quaj problema e hinn staa sostituii in garanzia.
Finlandia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona joint venture in tra i città de Helsinki, Espoo, Vantaa & Kauniai l'ha crompaa 81 FLIRT a quater cass per el servizzi ferroviari suburban de Helsinki. A hinn daa in leasing al Consili Comunal e hinn gestii del VR Group, ferrovia statal finlandesa.
Ongaria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Ferrovij del Stat Ongares MAV i gh'ha 123 FLIRT, e la ferrovia privada GySEV 10.
L'Ongheria l'è el Stat cont la flotta pussee granda di FLIRT.
Norvegia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
50 FLIRT a hinn staa ordinaa de la Ferrovia Nazionala Norvegesa, cont l'opzion per alter 100.
26 a hinn doperaa in su la red suburbana de Oslo, i alter 24 in sui lign regionai.
Dal 2012 a hinn tucc dotaa de la connession Wi-Fi a gratis.
A hinn tucc a cinch cass e gh'è di treni modifegaa apposta per i lign indova el serviss el pianal volt.
Polonia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Koleje Mazowieckie (Ferrovij regionai de la Masovia) han crompaa 10 FLIRT in del 2008 per servì la zona de Varsavia.
Dopo anca la Koleje Śląskie l'ha crompaa 4 vittur e la Łódzka Kolej Aglomeracyjna 20.
Anca i Ferrovij Statai PKP Intercity han crompaa 20 FLIRT per i servizzi de longa distanza.
Incident[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El 15 de febrar del 2012 on treno in proeuva in Norvegia l'è deraliaa a Holmestrand, per on eccess de velocità in curva del ferroviee. L'ha però avuu la sospension de la pena perchè gh'è stada ona mancanza di sistema de sicurezza
- El 16 de magg del 2015 on treno de la WestfalenBahn l'ha avuu on incident al passagg a nivell che l'ha faa 2 mort e 20 ferii. El treno a l'è staa demolii.
- El 9 de febrar del 2016 du treni de la Bayerische Oberlandbahn han faa on frontal cont 11 mort e 80 ferii.
- El 12 de luj del 2016 on FLIRT l'ha faa on incident ad Andria cont on Coradia ETR 200, che l'ha faa 23 mort e 54 ferii.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Jürgen Zbinden Nuovi FLIRT anche al Sud in RF Rivista della ferrovia n. 5 ACME Edizioni p. 8
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- German train crash kills two near Ibbenbueren
- Flirt-toget kjørte i 135 km/t i 70-sonen
- Dømmes, men slipper straff
- Bavaria commuter train crash: at least nine dead in southern Germany
- Italy train crash: 'Twenty-three killed' near Bari in collision


text:
Dapi paucas emnas è il film en producziun. Filmà vegn el en els renumads studios Twickenham a Londra, ed el conturn da Londra.
Cuntegn
Sco basa dal film vala il cudesch «A Giacometti Portrait» dal criticher d'art american James Lord. Quel era in bun ami da Giacometti. Il film vegn buc a mussar l'entira vita da Giacometti, mabain mo ina pitschna part, in pèr paucs onns avant ch'el mora.
Film cun acturs prominents
L’actur Geoffrey Rush gioga Alberto Giacometti. El è enconuschent ord films sco «The Kings Speech», nua ch’el gioga in terapeut da lingua, u ord «Pirates Of The Caribbean».
Ma er auters acturs da num e pum giogan en il film «Final Portrait». Per exempel Tony Shalhoub, che blers enconuschan ord la seria Monk, nua ch’el gioga il detectiv dubius. Er acturs sco Armie Hammer, Clémence Poesy u Sylvie Testud èn acturs che han laschà enavos lur fastizs en films da Hollywood.


text:
Hits da la musica classica 4
- Dumengia, 27.5.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 27.5.2018, 19:00, RTR
Oz cun musica che stgauda cor ed olma.
Vairs hits da la musica classica furman il cuntegn da questa Classica per la fin da matg. Nus udin ovras detg popularas ch'ins taidla adina puspè gugent. Questa quarta part porta cumposiziuns da Mikhail Ivanovich Glinka, Piotr Ilitsch Tschikowsky, Antonin Dvorak, Franz von Suppè, Wolfgang Amadeus Mozart, Georges Bizet, Frédéric Chopin, Felix Mendelssohn-Bartholdy e dals dus Talians: Giacomo Puccini e Pietro Mascagni.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Ils Stadis Unids e la Corea dal Sid han cumenzà cun l'exercizi militar annual ch'els avevan il favrer spustà pervia dals gieus olimpics a Pyoengchang ed uschia favurisà la situaziun tranter la Corea dal Sid e la Corea dal Nord.
Tenor il Pentagon sajan bunamain 300'000 schuldads da la Corea dal Sid e radund 24'000 dals Stadis Unids da la partida. I sa tractia da truppas terrestras, l’aviatica militara, la marina e forzas spezialas. La manevra cun il num «Foal Eagle» vegnia a cuzzar radund in mais, ha in pledader ditg a Seoul. Auters onns aveva l'exercizi militar cuzzà bunamain duas mais.
Examinar prontadad militara
Cun ils exercizis militars regulars vulan ils dus pajais examinar lur prontadad per in conflict sin la peninsla coreana. Quai aveva ils davos onns adina fruntà sin protest tar la Corea dal Nord.
La manevra ha cumenzà bunamain in mais avant l'inscunter planisà tranter Il president da la Corea dal Nord Kim Jong-un ed il president dal la Corea dal Sid Moon Jae-in.
RR novitads 06:00


text:
Peter Schmid è stà commuventà, cura ch’el ha udì che la regenza grischuna fetschia ina denunzia penala cunter nunenconuschent. «Dapi tschintg onns empruvain nus da purtar scleriment en l’entira chaussa, ed ussa datti propi ina strivla d’argient al firmament cun quella denunzia penala», concluda el. Uschia na vegnia a restar naginas accusaziuns pli.
E forsa, cura che tut saja sclerì, sappian ins lura era cumenzar da nov e puspè vegnir perina a Val S. Pieder. «Impurtant a me è cunzunt ch’il chantun ha fatg ina denunzia penala cunter nunenconuschent», manegia il pledader da la gruppa dals «Burgais preoccupads». Perquai ch'i giaja insumma betg per suspectar persunas.
Impurtant è ch’il vitg vegn sisur tge ch’è capità, uschiglio vegn l’istorgia adina puspè a tschiffar nus.
Levgià è er Stefan Schmid, il president communal actual da Val Son Pieder. Il rapport da l'autoritad da surveglianza dal chantun confermia numnadamain che la vischnanca haja lavurà correct ils ultims 4 fin 5 onns. Ch'il chantun haja fatg ina denunzia penala encunter nunenconuschent e uschia surdà tut las actas a la procura publica, chatta er el bun. Schmid na vul dentant betg dir dapli en chaussa, cunquai ch’el n’era betg en uffizi, cura che l'hotel Therme è vegnì vendì il 2012 a Remo Stoffel per 7,7 milliuns francs.
Stoffel n'ha nagut da zuppar
Lura era Margrit Walker anc presidenta. E lezza na vul betg prender posiziun en detagl. Ella di mo tant: «Jau chat bun, sche tut vegn sclerì». Sumegliant tuna quai tar Remo Stoffel. El na piglia bain betg sez posiziun, lascha dentant drizzar ora da ses pledader: ch'el beneventia la decisiun da far ina denunzia penala e che l’entir cas vegnia uschia anc ina giada sclerì giuridicamain. El n’haja numnadamain nagut da zuppar.
Sumegliant tuna quai tar Stephan Schmid, ch'era president dal cussegl d'administraziun dal Hotel Therme durant la vendita. El vegnia a guardar cun calma envers ina procedura penala pussibla.
RR actualitad 17:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Hornschuh nov scheftrenader
Ronny Hornschuh è il nov scheftrenader dals atlets da siglir cun skis. Il Tudestg da 41 onns è gia stà la stagiun passada responsabel per l'equipa svizra, quai sper Pipo Schödler ch'è sa retratg.
Sco quai che Swiss Ski communitgescha haja Hornschuh gudagnà la fidanza dal team da trenaders sco era la fidanza dals atlets. Cun excepziun da Simon Ammann han Gregor Aschwanden e ses collegas già frequentà in emprim curs da trenament.
RR novitads 21:00