text:
Safari
In safari è in viadi cun la finamira da far chatscha sin selvaschina gronda u – adina dapli – d’observar e fotografar quella. Savens han talas excursiuns lieu en reservats da selvaschina situads en la savanna da l’Africa da l’Ost ed Africa dal Sid. Tar omaduas furmas dal safari giogan ils uschenumnads ‹big five› – biffel, elefant, liun, leopard e rinoceros – in’impurtanta rolla.
Etimologia e diever da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹safari› deriva oriundamain dal suaheli e designescha là viadis da tut gener. Per exempel po er ina simpla spassegiada pli lunga esser in safari. Dal temp colonial è la noziun vegnida surpigliada dals anteriurs signurs colonials en l’englais ed en autras linguas europeicas. Da quel temp serviva ella surtut a designar in viadi da chatscha en l’Africa da l’Ost, a chaschun dal qual ils participants sajettavan per ordinari selvaschina gronda. Pli tard è la noziun vegnida extendida sin autras parts da l’Africa e dal mund, per exempel sin territoris ritgs da selvaschina en la part meridiunala da l’Africa ubain sin l’India.
Ils ultims decennis è il diever da la noziun sa midada. Oz sa referescha ella surtut al turissem da fotografar en parcs naziunals resp. reservats da selvaschina, en ils quals ins po observar animals en lur abitadis natirals. Oriundamain in passatemp per persunas bainstantas, è il safari sa transfurmà ad ina veritabla industria per in e scadin, cun lodges e guids professiunals.
Chatscha sin selvaschina gronda[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamain eran safaris resalvads a chatschaders bainstants che pudevan sa prestar l’equipament ed ils custs per ils numerus purtaders. Enconuschents chatschaders da selvaschina gronda èn per exempel stads ils dus retgs britannics Georg VI ed Eduard VIII sco er il president american Theodore Roosevelt.[1] Ed il safari en sia furma classica ha er adina puspè inspirà scripturs e reschissurs, sco per exempel Ernest Hemingway, il chatschader da selvaschina gronda passiunà che tracta il tema safari en reportaschas e raquints sco ‹Green Hills of Africa› (‹Die grünen Hügel Afrikas›) u ‹True At First Light› (‹Die Wahrheit im Morgenlicht›).
In impurtant aspect da la chatscha furmavan las trofeas en furma da cornas, dents, griflas, pails, chaus u entirs animals empagliads. Quellas vegnivan manadas enavos en l’Europa sco cumprova da la temerariadad dal chatschader e da ses success da chatscha ed exponidas, savens en l’agen da chasa, sco simbol da status e da brama per la natira intacta e l’exotic, furmond uschia in cuntrast tar l’ambient europeic adina pli industrialisà. Sco pendant tar las trofeas d’antruras pon valair oz las fotografias ch’ils turists da safari mainan cun sai a chasa e sin las qualas mintgin spera da pudair cumprovar d’avair vis ina fauna uschè vasta ed impressiunanta sco pussaivel – ed en il meglier cas ils ‹big five› (cf. sutvart).
Ma sper la furma ‹miaivla› dal safari da fotografia che prevala oz, n’è la chatscha sin la selvaschina gronda betg svanida dal tuttafatg. Fin oz èsi pussaivel da sajettar en bleras regiuns da l’Africa selvaschina gronda, per part cunter summas fitg autas. Er questa furma da safari è daventada in impurtant sectur economic. En tschertas parts da l’Africa han ils purs midà da la cultivaziun da plantas u da la tegnida da bovs sin terrens adina main fritgaivels a l’uschenumnà ‹game farming›.
Sco tar la chatscha en l’Europa vegnan las spezias da selvaschina dal lieu da princip protegidas e be il ‹surpli› vegn dà liber a chatschaders da trofea. Talas farmas ston sa laschar registrar e la selvaschina sajettada vegn dumbrada e controllada. Correspundentamain pon per ordinari be in u dus chatschaders cun ses accumpagnaders sa trategnair a medem temp sin ina farma; e durant tscherts temps da protecziun è la chatscha scumandada dal tuttafatg. Ma sco en l’Europa datti er qua cuntravenziuns da vart dals manaders da las farmas u da vart dals chatschaders; ed er questa furma da chatscha vegn discutada a moda fitg cuntraversa, betg il davos da vart d’activists per la protecziun d’animals. L’idea che la chatscha sin la fauna carismatica da l’Africa possia contribuir sut tschertas circumstanzas ad in’utilisaziun persistenta dal terren sco er al mantegniment da territoris da protecziun e da las spezias indigenas frunta savens sin malchapientscha.
Reservats da selvaschina gronda[modifitgar | modifitgar il code]
Tar in reservat da selvaschina gronda sa tracti d’in territori da protecziun statal u privat che serva a proteger spezias da selvaschina. Questa noziun vegn surtut duvrada per designar ils reservats da selvaschina privats en l’Africa. Daspera existan però er reservats statals en l’America dal Nord ed en l’America dal Sid sco er en intgins pajais da l’Asia. Ils asils da selvaschina en l’Europa Centrala na vegnan percunter per ordinari betg subsummads sut questa noziun. Cumbain che reservats da selvaschina pon esser circumdads d’ina saiv, sa differenzieschan els d’asils da selvaschina e da parcs natirals tras lur caracter bundant pli selvadi ed intact, vul dir liber da quasi tutta intervenziun umana.
La pli auta spessezza da reservats da selvaschina che servan a la chatscha sin trofeas dumbra l’Africa dal Sid. Là furman tals parcs in impurtant element dal turissem da natira e da chatscha e genereschan ina svieuta da radund ina milliarda dollars ad onn. Cuntrari a la situaziun en auters pajais africans sa chattan qua ils animals e tras quai er ils dretgs da chatscha en ils mauns dals possessurs e betg dal stadi. Uschia posseda la selvaschina per ils possessurs dals reservats ina valur economica ed els s’engaschan per lur mantegniment, savens a moda pli effizienta che las autoritads statalas. Tals reservats (p.ex. da liuns u rinoceros) han alura er effectivamain pudì contribuir al mantegniment da tschertas spezias en regiuns nua che lur effectivs eran periclitads.
Parcs naziunals[modifitgar | modifitgar il code]
In dals pli gronds territoris da protecziun da selvaschina en l’Africa è il Parc naziunal Kruger. Quel s’extenda en furma d’ina sdrima en il nordost da l’Africa dal Sid, ha in’extensiun da 350 km en direcziun nord-sid e da radund 54 km en direcziun ost-vest e cumpiglia ina surfatscha da radund 20 000 kilometers quadrat. En il parc vivan var 150 spezias da mammals, inclus ils big five, ultra da quai bundant 500 spezias d’utschels, radund 110 spezias da reptils, 35 spezias d’amfibis e 50 spezias da peschs. Quest territori da protecziun è vegnì fundà l’onn 1898 sut il num Sabie Game Reserve dal president sidafrican da lez temp Paul Kruger cun l’intent da proteger la selvaschina. Il 1926 ha il territori survegnì il status da parc naziunal ed il num odiern.
Cun attribuir a l’anteriur reservat il status da parc naziunal èn er daventads pli impurtants ils aspect da la protecziun da la flora e da la natira e biodiversitad en general. Il medem vala er per auters parcs naziunals ch’han in intent da protecziun da la natira cumplessiv, che sa restrenscha betg a la protecziun da singulas spezias u gruppas d’animals, e che cumpiglian savens er els l’entira paletta da la selvaschina inclus ils big five.
L’exempel bain il pli famus furma la Serengeti che s’extenda en l’ost dal Lai da Victoria da la Tansania dal Nord fin en la Kenia dal Sid e che cumpiglia ina surfatscha da radund 30 000 kilometers quadrat. Da quai furman radund la mesadad il parc naziunal da medem num (ch’appartegna dapi il 1981 al Patrimoni natiral mundial da l’UNESCO); radund dus terzs dal territori fan part dal reservat da biosfera e diversas ulteriuras surfatschas en il territori da cunfin dal parc naziunal furman ulteriurs reservats e territoris da protecziun.
Il num Serengeti deriva dal masai (siringitu, ‹pajais infinit, planira infinita›) ed è quasi daventà in sinonim per la zona da vegetaziun resp. da cuntrada da la savanna. Quella è situada tranter la zona subtropica arida dals vents da l’ost ed il clima umid dals guauds tropics. Il tratg caracteristic da la savanna furma la cumbinaziun da vegetaziun bassa serrada ed ina stresa da bostgaglia e plantas cun bist aut plitost averta. Ulteriurs parcs segnads d’ina sumeglianta vegetaziun – che porscha cundiziuns idealas gist er als big five – èn da chattar en stadis sco la Kenia, Tansania, Namibia, Botsuana, Sambia ed Africa dal Sid.
Big five[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹big five› deriva oriundamain dals chatschaders da selvaschina gronda en l’Africa (ch’eran savens d’origin europeic u da l’America dal Nord). Cun ils ‹tschintg gronds› èn manegiads l’elefant (en emprima lingia l’elefant african, er numnà elefant da la steppa), il rinoceros (il rinoceros nair pli agressiv ed oriundamain pli derasà ubain il rinoceros alv ch’è pli grond), il biffel african, il liun ed il leopard. La tscherna na sa referescha betg en emprima lingia a la grondezza da l’animal – uschiglio avess ins per exempel er stuì trair en consideraziun la giraffa – mabain surtut a las difficultads ed als privels en connex cun la chatscha.
Ils big five èn oz tranter auter da chattar a Botsuana, Kenya, Mosambic, Namibia, Simbabwe, Africa dal Sid, Swaziland, Tansania ed Uganda. Tar safaris da big five en quests pajais sa tracti ubain da viadis da chatscha u – il pli savens – d’excursiuns turisticas a chaschun da las qualas ils animals vegnan observads e fotografads.
Entras fraud, la vendita da dents lungs d’elefants, dals corns da rinoceros e biffels ubain da pails da liuns e leopards sin il martgà nair èn ils effectivs dals gronds tschintg per part smanatschads ed intginas spezias sa diminueschan adina dapli.[2] Quai mussa l’ambivalenza da la noziun ch’exprima d’ina vart bain respect envers la grondezza, la forza e l’inschign dals animals respectivs, ma che renda quels a medem temp spezialmain attractivs ed uschia fitg vulnerabels. En il fratemp ha la gronda part da las chatschas – abstrahà dals cas da fraud – però lieu en reservats nua ch’ils effectivs vegnan tgirads e controllads. E per lunschor la gronda part dals safaris cumpiglia be pli turists che fan ‹chatscha› cun lur cameras sin ils big five talmain desiderats.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Richard Leakey: Wildlife – Ein Leben für die Elefanten. S. Fischer, Francfurt a.M. 2002, ISBN 3-10-043208-8, p. 47.
- ↑ ‹Big five› – Safari zu den Letzten ihrer Art, sin: welt.de, 25 da mars 2016.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Carl-Albrecht von Treuenfels, John Reader: Game Farming. Schlachtwild. En: Geo-Magazin, Hamburg 1978, 12, p. 34–58.
- Peet van der Merwe, Lindie du Plessis: Game farming and hunting tourism. 1. ed., African Sun Media, 2014, ISBN 978-0-9922359-1-8.
- Barney Dickson, Jonathan Hutton, William A. Adams (ed.): Recreational Hunting, Conservation and Rural Livelihoods: Science and Practice (= Conservation Science and Practice). Wiley-Blackwell, 2009, ISBN 978-1-4443-0318-6.
- Bernhard Gissibl: The conservation of luxury: Safari hunting and the consumption of wildlife in twentieth-century East Africa. En: Luxury in Global Perspective. Cambridge University Press, 2016, ISBN 978-1-316-25791-3, p. 263–300.
- Brent Lovelock (ed.): Tourism and the consumption of wildlife: hunting, shooting and sport fishing. Routledge, Londra 2007, ISBN 978-0-203-93432-6.
- Heinrich Lamping: Tourismusstrukturen in Namibia: Gästefarmen, Jagdfarmen, Lodges, Rastlager. (Frankfurter wirtschafts- und sozialgeographische Schriften, secziun Überseeische Strukturforschung), 1996.
- Wouter van Hoven: Private Game Reserves in Southern Africa. En: René van der Duim, Machiel Lamers, Jakomijn van Wijk (ed.): Institutional Arrangements for Conservation, Development and Tourism in Eastern and Southern Africa. A Dynamic Perspective. Springer Verlag, Dordrecht e.a. 2015, ISBN 978-94-017-9528-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Das sind die legendären Big Five, sin rhinoafrica.com


c: text/html

text:
#WOODVETIA sa cloma l’acziun da la «Iniziativa lain svizzer» e da l’Uffizi federal d’ambient, che vul promover il lain svizzer. La finamira da l’acziun è da far attenta la populaziun a la varietad dad arbers e las pussaivladads che lain porscha sco material da construcziun. A lunga vista duai la dumonda suenter lain svizzer vegnir augmentada.
20 persunalitads svizras
Per cuntanscher quella finamira ha in artist creà ord lain 20 figuras da persunalitads svizras en grondezza natirala. Ina da quellas figuras è l’architect da Flem Rudolf Olgiati. E sa chapescha che quella figurà è vegnida inaugurada en la Chasa Melna a Flem, ina chasa renovada tenor las ideas dad Olgiati.
RR actualitad 07:20
Autras figuras gia realisadas
- Gilberte de Courgenay
- Simon Ammann
- Polo Hofer
- Simone Niggli-Luder
- Iris von Roten
- Giovanni Segantini
- Lux Guyer
- Alfred Escher
- Johanna Spyri
- Auguste Piccard
- Marie Tussaud

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils davos 15 fin 30 onns sajan la derasaziun u il dumber da quellas sa reducids fermamain, scriva la fundaziun Info Flora, ch'actualisescha questa glista.
Da l'aura vart hajan mo paucas spezias da plantas indigenas, che valivan il 2002 sco periclitadas, pudì sa stabilisar u perfin puspè sa derasar pli fitg scriva Info Flora.
Examinà 2'613 spezias
Per la glista cotschna èn vegnidas examinadas passa 2'600 spezias. Per la pli gronda part da questas plantas eran avant maun avunda infurmaziun per pudair determinar il stan da lur periclitaziun. En tut cumpeglia la banca da datas naziunala (che vegn actualisada incuntin) bunamain 5 milliuns indicaziuns da chattada. Per radund 800 spezias han stuì vegnir fatg examinaziuns en la natira.
Grond basegn d'agir
Il motiv per la nauscha situaziun da la flora svizra èn la perdita dal spazi da viver e la sminuziun da la qualitad ecologica dals spazis da viver restants.
RR novitads 12:00


text:
Sin l’areal dal plazzal dal center da giustia e polizia da la citad da Turitg è vegni mess in fieu questa notg, quai conferma la polizia. Pervi da l'incendi eran pliras 100 chasadas per 2 uras senza current electric.
La notg enturn las duas e mesa han emploiads da la viafier federal constatà che plirs containers brischavan, era tschiffa fieu ha ina staziun da trafo da las ovras electricas da la citad da Turitg. Ord quest motiv è il current electric crudà ora, scriva la polizia da la citad da Turitg. Naginas persunas èn vegnidas blessadas. Il donn munta tenor las emprimas stimaziuns a sur 200'000 francs.
RR novitads 12:00


text:
Var 10’400 persunas han suttascrit in appel en quest senn. L’appel è vegnì inoltrà mardi a la Chanzlia federala per la cussegliera federala Doris Leuthard.
Arguments
In dals arguments da l’iniziativa da las Alps è che bunamain 1/3 dals camiuns ch’èn vegnids controllads l’onn passà en il chantun Uri, sajan crudads tras. Tranter auter pervi da defects tecnics, chargias memia grevas u per betg avair resguardà ils temps da lavur e da paus. E tuttina vegnia anc adina be var quatter pertschient dals transports da rauba sin via controllads, argumenteschan l’iniziativa da las Alps.
Indriz da vapur manipulads
Il favrer 2017 saja vegnì scuvrì che blers camiuns da l’exteriur sajan en viadi cun indriz da vapur manipulads. Dapi lura ha la polizia fermà dapli che 100 camiuns cun manipulads imports da AdBlue. Quest scandal haja mussà, cun tge metodas ch'ils transportaders guardian per lur avantatgs.
I vegn pretendì da realisar in grond center per traffic da camiuns pesants al sid dal Gottard. Els pretendan vinavant ch’ils resultats da controlla vegnan publitgads annualmain.
RR novitads 11:00


text:
- La Federaziun svizra da pestga pretenda limitas pli severas per pesticids
- Quai sco reacziun sin in studi da l'institut da perscrutaziun Eawag davart la quantitad da pesticids en las auas svizras
La Federaziun dals pestgaders sa mussa schoccada dals pesticids che l'institut da perscrutaziun Eawag ha chattà durant il 2017 en auas currentas en Svizra. Il studi dal Eawag mussa, ch'auals pitschens en regiuns nizzegiadas intensivamain da l'agricultura sajan contaminads cun pesticids. Ils peschs sajan strapatschads tut a dubel entras la fulla da pesticids. Dad ina vart decimeschian ils pesticids la maglia dals peschs, da l'autra vart tissientia ella ils animals.
Per meglierar la situaziun dovria in'entira retscha da mesiras per exempel da remplazzar substanzas dubiusas e da reducir il diever da pesticids. Era las organisaziun per la protecziun da l'ambient Greenpeace, BirdLife, WWF e Pro Natura sa drizzan cun in appel a la politica. I dovria uss ina midada da paradigma en l'agricultura; davent da pesticids en direcziun da metodas ecologicas.
RR novitads 12:00


text:
Enturn Paris procuran las chaumas cuntinuantas era oz glindesdi per colonnas da traffic da plirs tschients kilometers. La bun'ura enturn las 08:00 stevan ils autos airi sin radund 600 kilometers – durant dis regulars datti colonnas sin var 300 km.
Er las chaumas tar il traffic public enturn Paris cuntinueschan. Quai è gia il 5avel di en fila cun disturbis massivs tar il traffic public. Pertutgà è er il traffic a lunga distanza. Tenor la viafier statala SNCF vegn be mintga 5avel TGV a cursar oz. Ed er ils proxims dis n'èsi betg da far quint che la situaziun sa megliereschia. Per mardi han ils sindicats clamà ad in nov protest da massa.
La chauma sa drizza cunter la refurma da rentas planisada da la regenza dal president Emmanuel Macron. La mesemna vul il primminister, Édouard Philippe, preschentar ils detagls dals plans da refurma.
Refurma da rentas en Frantscha
Cun la refurma da rentas vul la regenza dal center dal primminister Édourad Philippe far fin a la divisiun en 42 sistems singuls per tschertas gruppas da professiun. Reglamentaziuns spezialas che vegnan interpretadas dals auters sco privilegis datti per exempel per ils impiegads da la viafier u da l'economia d'energia. Uschia pon locomotivists teoreticamain ir il mument cun 50 onns en pensiun. La vegliadetgna da pensiun regulara vegn cuntanschida cun 62 onns.
En futur duai in sistem da puncts decider davart l'autezza da la renta. Ultra da quai vul la regenza motivar la glieud da lavurar pli ditg.
La refurma da rentas è in project dal president franzos Emmanuel Macron. Sia pli gronda contrahenta, la populista da la dretga Marine Le Pen, ha gia pretendì il referendum tar la refurma dispitaivla.
RTR Novitads 10:00


text:
Bain èn adina dapli abitaziuns en Svizra vidas. Suenter in creschament da duas cifras l'onn passà è il dumber d'abitaziuns vidas ils davos mais creschì moderà. Quai mussan las cifras da l’Uffizi federal da statistica.
Totalmain eran il 1. da zercladur 2019 en Svizra 75'323 abitaziuns vidas. Quai èn 1,66% da tuttas abitaziuns, inclus chasas d'ina famiglia. Cumpareglià cun l'onn avant eran 3'029 abitaziuns dapli betg occupadas, quai è in augment da 4,2%.
Trend vers engiu cuntinuescha
L’uffizi discurra d'in trend che saja d’observar dapi ils ultims 10 onns. La dinamica sin il martgà d'abitaziuns è dentant sa calmada. En la medema perioda da l'onn passà aveva l'augment d'abitaziuns vidas muntà a 13%, la quota d'abitaziuns vidas era tar 1,62%.
Grond augment en il Tessin
Il pli grond augment d’abitaziuns vidas hajan nudà il Tessin e la Svizra Bassa. Las pli bleras abitaziuns vidas ha, sco gia l'onn avant, il chantun Soloturn. Sco sulet chantun ha il Soloturn surpassà la martga da 3%. Bleras abitaziuns vidas datti era en ils chantuns Turgovia (2,65%), Giura (2,59%) ed Argovia (2,59%).
Sut la martga dad 1% restan ils chantuns Zug (0,42%), Genevra 0,54%), Sursilvania (0,87%) e Turitg (0,89%).
RR novitads 10:00


text:
Quest pitschen restabiliment il terz quartal, na tanscha dentant betg tenor il KOF per ina fin d'alarm. L'indicatur saja anc adina fitg bass ed ins quinta che ulteriuras plazzas da lavur vegnian stritgadas. Ils ultims 15 onns saja l'index stà sulettamain trais giadas pli bass.
Differenzas tranter las branschas
Las differenzas tranter las branschas èn tenor il KOF considerablas. En las branschas, ch'han patì fitg sut las mesiras da la Confederaziun, sajan las prognosas suenter la fin dal lockdown sa meglieradas, uschia per exempel tar l'industria da construcziun, il commerzi en detagl u en la branscha dals servetschs.
Dentant er en questas branschas saja anc memia baud per ina fin d'alarm. Ils indicaturs d'occupaziun sajan anc adina negativs. Remartgabel saja quai cunzunt tar ils ulteriurs servetschs.
Restauraziun ha da cumbatter
Malempernaivel è tenor il KOF la situaziun en la restauraziun. Là è l'indicatur cun -40 puncts bunamain tuttina bass sco en il quartal avant. Auter ch'il 2020 n'è l'indicatur anc mai stà pli bass che -30 puncts.


text:
Migrants e migrantas n’han betg adina bun access al provediment da sanadad en Svizra. Ord quest motiv duai la Svizra promover la participaziun, la savida e las cumpetenzas da las pazientas. Quai resulta d'in studi internaziunal sut la batgetta da l’universitad da Berna.
La Svizra posseda tenor il studi in bun sistem da sanadad, l’access al sistem varieschia dentant tranter la populaziun. Uschia dovrian migrantas per exempel pli pauc purschidas per diagnostitgar a temp problems da sanadad. Cunzunt l' access en las vischnancas e quartiers ad infurmaziuns per ils migrants e las migrantas stoppia vegnir reconstruì.


text:
- Transacziuns sur questa plattafurma duain vegnir scumandadas.
- Il president american vesa en la plattafurma in «privel per la segirtad naziunala».
- Donald Trump ha relaschà in decret che va en vigur en 45 dis.
Dacurt aveva sia regenza gia annunzià da vulair proceder uschia per motivs da segirtad. En il decret hai uss num che Tiktok possia vegnir duvrà per propaganda, da la quala la regenza chinaisa profiteschia e possia vegnir tar datas da burgais americans. Tenor la Chas'alva è l'app gia vegnida telechargiada 175 milliuns giadas en ils Stadis Unids.
Ord l'archiv da SRF
Microsoft en posiziun per surpigliar Tiktok
Suenter massiv squitsch politic da la Chas'alva è il gigant da software american, Microsoft sa mess en ils stadals per surpigliar la fatschenta americana da l'app da video Tiktok. Fin mez settember vul l'interpresa negoziar in deal cun il possessur privat chinais. Microsoft veglia, tenor atgnas indicaziuns, procurar che tut las datas persunalas da burgais americans vegnian transferidas en ils Stadis unids e dastgian mo vegnir rimnadas là.
Crititgà da la China
La China crititgescha vehementamain ils Stadis Unids per lur agir cunter l'app da video Tiktok. L'acziun dals Stadis Unids saja mobbing ha ditg il pledader dal ministeri da l'exteriur chinais. Els prendian per stgisa dubis davart la segirtad naziunala per uschia supprimer interpresas betg americanas. Er Tiktok vul proceder cunter il scumond. Il president american Donald Trump aveva annunzià in decret che scumonda a burgais americans da far fatschentas cun Bytedance, il possessur da la applicaziun.


text:
1921
AvenimeentModifega
- 1 genar - Nicaragua: Diego Manuel Chamorro ghe el scumenza el mandaa presidenzial, caraterizaa da una custanta agitaziun.
NassimentModifega
- Türin: Giovanni Agnelli, impresari, patriarca del grüp Fiat.
- 16 april - Svizzera: Peter Ustinov, cineasta Britanegh d'urigin rüssa.
- 22 otober: Georges Brassens, cantant frances.
NecrulogiModifega
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Quests daners duain star a disposiziun ils proxims 5 onns per sustegnair chantuns e vischnancas ch'augmentan lur subvenziuns per la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia. Ultra da quai propona il Cussegl federal da cofinanziar projects ch'adatteschan meglier l'offerta cun ils basegns dals geniturs.
La finamira dal nov program è da recudir als geniturs ils custs per la tgira d'uffants. Cunzunt per las dunnas duaja cunvegnir da pratitgar ina professiun. Uschia vul il Cussegl federal cuntascher ch'i vegnia fatg meglier diever dal potenzial da lavurers indigens.
En la consultaziun avevan la PPS e la PLD refusà la proposta dal Cussegl federal.
RR novitdas 16:00


text:
Ramacca
Ramacca l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 35 km a sudòvest de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 10.630 abitàncc e 'na superfìce de 305,8 km².[1]
El teretóre del cümü de Ramacca el töl dét apò a la frasiù de Libertinia.
Ramacca l'è tacàt ai cümü de: Agira, Aidone, Assoro, Belpasso, Castel di Judica, Lentini, Mineo, Palagonia, Paternò e Raddusa.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
di: Margorani G.; Patterlini F.
Deperlù el va e intorna se sent
on aria noeuva passà
on aria e on ciel che fann de tutt per cambià
e in tèrra che crèss gh’è l’erba noeuva
mazz adagiaa gh’è tanti bèi fior
appèna appèna spuntaa
che hinn el segnal che la natura la da
del gran cambiament de la gran proeuva.
Denter de mì me senti rinass
la primavera l’è chì
la senti in del coeur
la me da tanta emozion
la voeuja de viv la vita noeuva.
E tutta la gioventù la senti vibrà
insèma senti che tì te voeuret stà chì
pròppi taccada a mì
taccada inscì edera noeuva.
L’è ver e par on sògn
sentì che adèss mì podaroo trovà
tutt quèll che gh’hoo bisògn
e che me da serenità.
musica
Denter de mì me senti rinass
la primavera l’è chì
la senti in del coeur
la me da tanta emozion
la voeuja de viv la vita noeuva.
E tutta la gioventù la senti vibrà
insèma senti che tì te voeuret stà chì
pròppi taccada a mì
taccada inscì edera noeuva.
La primavera per mì l’è tentà de viv
l’è la stagion che me da di grand sensazion
e che regala al mè coeur
tutt quèll che me da emozion.


text:
La participaziun da votar saja stagnada ils ultims onns sin fitg bass nivel. En Grischun saja la participaziun anc pli bassa che la media naziunala, uschia il deputà da la PPS enavant.
Per meglierar questa situaziun pretenda el da la regenza dad adattar la lescha uschia che Grischunas e Grischuns survegnan en avegnir cuvertas francadas tar votaziuns communalas, chantunalas e naziunalas. Ils custs persuenter stuess lura il chantun purtar. Cun quai possia la participaziun vegnir auzada per dus puncts procentuals, quai mussia in studi da l'Universitad da Friburg. La raschun persuenter saja ch'i dettia pli pauca lavur per ils votants.
RR novitads 17:00


text:
Lo squartatore di New York
Lo squartatore di New York (Al scvartadōr ad New York) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1982 ad Lucio Fulci. In Itàglia 'l è vgnû fóra al 4 ad Mars muciànd sù da piò 'd un migliàrd ad Franc e faghénd bèṅ pò anc a 'l èstar.
Sunt
A New York 'n óm al buta 'n spróc a 'l sò caṅ ch'al gh al pòrt' indrē squasànd la cóa. Dòp 'n àtar tir la bèsta la cata però na maṅ cavàda via, qvéla dna putàna ch'l'éra sparìda in chi dè lè. Al caś al finìs a 'l tenènt Fred Williams (Jack Hedley) ch'al dmanda nutìsi a la pruprietària 'd 'n albêrg in du a durmìva la rója. Chi lē la gh diś che la ragàsa la gh'iva apuntamènt c'n un cliènt ch'al gh'iva la vóś cumpàgna a qvéla 'd Pavarèṅ. Soquànt dè dòp chi lò 'l in fà fóra n'atra ch'l'iva litgâ sèg e pò 'l ciàma Williams par dir-ag ch'al cuntinuarà incóra.
Al tenènt al dmanda ajùt a 'n prufesōr universitàri ch'l in sà dimóndi ad psichiatrìa, al dutōr fnòć Paul Davis (Paolo Malco), ma chi lò al sarvìs a pôc. Da n'atra banda dla sità na dóna in là c'n i an ma incóra bèla e ch'la s fà gusàr da di purturicàṅ in di bar, la Jane Lodge (Alexandra Delli Colli), la guàrda 'n spetàcul pòran cun davśèṅ 'n óm cun na bruta ghigna e sénsa dū dida, al grèc Mikos Scellenda (Howard Ross). Finî al spetàcul chi lōr dū lè i vaṅ a lèt insém mént'r al manìac invéci al masa cun na butìglia la dóna dal sexy show (Zora Kerowa) e pò anc cla ninéta dla Jane.
Più tard n'atra ragàsa, la Fay Majors (Almanta Keller), la la scampa par pôc in metrupulitàna. La finìs a 'l uśdàł e la cònta qvél ch'a gh'è sucès a 'l sò muróś Peter Bunch (Andrea Occhipinti) e a Williams. A và pèś invéci a la putàna Kitty (Daniela Doria) ch'la vèṅ cupàda cun na lama da raśōr. 'L è ciàr ch'al sasèṅ al gh 'l à c'n al dóni, specialmènt qvéli più bèli e qvéli più malnéti, giusà parchè.


text:
Granges
Granges a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.5 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 818 abitant.
El cumün de Granges al se tröva a una altitüden de 753 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Attalens, Bossonnens, Chardonne, Palézieux, Puidoux, Les Thioleyres.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial (Franzés)
- Granges (Veveyse) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La lescha da chavar cristals è per la Lumnezia ina adattaziun a la fusiun. Avant la fusiun avevan Vrin e Lumbrein ina tala lescha. Cun questa approvaziun vala la lescha ussa sur l’entira Lumnezia.
Sin proposta da la surveglianza da chatscha vegn il chavar cristals e minerals restrenschì sin il temp davent dals 1 da zercladur fin ils 30 da november. La raschun per quai è che las chauras chamutsch fan ansiel durant il matg, e dovran quest ruaus.
La taxa annuala per Indigens munta a 100 fin 200 francs, las lubientscha per ina emna en 50 fin 100 francs.


text:
Il proxim temp ha Sedrun Mustér Turissem da remplazzar tant il mainafatschenta Hans-Kaspar Schwarzenbach sco er il president da l'organisaziun Curdin Brugger. Ils 23 da december 2017 è vegnì enconuschent che Schwarzenbach banduna la Surselva, cura exact n'è anc betg enconuschent.
Motivs per sia demissiun
Curdin Brugger ch'è stà trais onns president da «Sedrun Mustér Turissem» sa retira pervi dad opiniuns differentas areguard la strategia da l'organisaziun. Sco el ha confermà envers la gasetta «La Quotidiana» vulevan els suenter bleras discussiuns davart structuras puspè metter il giast en il center da l'activitad. Sco i para giaja ussa dentant anc adina per structuras e fatgs politics. Ord quest motiv haja el sa decidì da chalar era sch'el n'haja anc betg cuntanschì la limita dal temp d'uffizi.
Proxim proceder
Uss duaja Corinne Staub succeder ad Curdin Brugger sco presidenta. Quai proponan las suprastanzas communalas. Staub è possessura d'ina abitaziun secundara a Mustér e s'engascha tar Viva Disentis. La radunanza extraordinaria è ils 18 da schaner 2018.
RR novitads 06:00


text:
La Biblioteca provinziela Teßmann tòl pert cun mo d’autra 16 istituzions de duta l’Europa al proiet dla Union europeica „Europeana Newspapers – A Gateway To Newspapers Online“ che à l fin de otimisé y scemplifiché la nrescida sun plates de zaites storiches digitalisedes.
La zaites da uni di ie na funtana de nfurmazion mpurtanta – no mé pervia che les cuntën nutizies atueles n cont dla cronica y politica locala o mundiela, ma nce ajache les ie testemunianzes dl passà y reprejentea a chësta moda fundamëntes de nrescida per tuédes storiches, soziologiches o linguistiches. Per alesiré l azes a zaites storiches y per scuné tl medemo mumënt l papier che manacia de se desfé à na lingia de biblioteches y d’autra istituzions ti ultimi ani scumencià a scanerisé de gran cuantiteies de zaites per les mëter a despusizion de si utënc y utëntes te na forma digitela.
Nsci à nce la Biblioteca provinziela Teßmann danter l 2006 y l 2011 digitalisà ntëur 1,5 milions de plates de zaites che la mët a despusizion dal 2010 sun l portal „Teßmann digital
“. Plu che 40 zaites y revistes dl raion dl Tirol storich ie azessibles per i utënc/la utëntes tres chësc portal y possa unì crisses ora a na maniera saurida da na lista de tituli o tres la navigazion tl calënder. Davia che chësta plates digitalisedes ie al mumënt permò a despusizion coche documënc de imajes ne possa i tesć dla zaites nia unìi crisc tres automaticamënter cun paroles tlé, ma i muessa – avisa sciche si uriginei tla forma de papier – unì cialei tres un al iede. Chësc dëssa śën se mudé tres la partezipazion dla Biblioteca provinziela al proiet UE „Europeana Newspapers“ che se à tëut dant de fé a na maniera che l devënte puscibl fé na crissa mireda sun la plates. Oradechël vën la plates digitalisedes elaburedes cun na software per l recunescimënt automatisà de tesć (OCR – Optical Character Recognition) y per la segmentazion di articuli (OLR – Optical Layout Recognition). A chësta moda iel da una pert puscibl crì tres diretamënter i tesć tla zaites digitalisedes y dal’autra pert nce udëi la posizion de na parola tlé te n test y senialan per ejëmpl mé chëla abinedes te chëles che la parola crissa ie presënta tl titul o tl test de ntroduzion.
Na desfideda particulera per l recunescimënt automatisà di tesć ie l fat che na gran pert dla zaites storiches ie scrites tla vedla scritura tudëscia (Frakturschrift) che ne vën nia for recunesciuda avisa dala software-OCR. Perchël ie l’Università de Dispruch y la firma tudëscia CCS - Content Conversion Specialists GmbH sën tl lëur de miuré tl cheder dl proiet UE l recunescimënt automatisà di tesć de operes de stampa storiches y i resultac unirà documentei te n nsci tlamà Papier-Best-Practice che puderà unì nuzà coche basa nce da d’autra istituzins y te d’autri proiec per l azes automatisà a tesć digitalisei.
Canche l proiet UE sarà stlut jù puderà la biblioteches che tòl pert ala scumenciadiva mëter a despusizion per na nuzeda liedia plu che 18 milions de plates de zaites digitalisedes y azessibles per la nrescida tres l portal-culturel-europeich-online Europeana (www.europeana.eu
). La Biblioteca provinziela Teßmann dajerà depò nce ite la plates dla zaites elaburedes tecnicamënter per na nrescida otimala te si portal „Archif digital dla zaites“ acioche i utënc y la utëntes posse nsci fé na crissa mireda tl patrimone digitalisà de zaites dla Biblioteca.
Istituzions che fej pert dl proiet:
Deplù nfurmazions n cont dl proiet abinëis sun la plata web dl proiet UE sot a www.europeana-newspapers.eu
.
Sce ëis dumandes n cont dl proiet pudëis cuntaté Karin Pircher (Karin.Pircher@tessmann.it
).


text:
Fin la fin da l'onn saja la mancanza da locomotivistas e locomotivists surmuntada. Cun ir en l'offensiva da recrutaziun saja gartegià da scolar avunda persunal. 12'800 persunas s'hajan annunziadas per la scolaziun dapi l'entschatta 2020. In pledader da las Viafiers federalas ha confermà in rapport da la gasetta «NZZ am Sonntag».
Il november 2019 han las Viafiers federalas augmentà la paja da furmaziun per 10'000 francs. Sinaquai hajan passa 1'600 persunas s'annunziadas. Anc avant dus onns mancavan a las Viafiers federalas passa 30 locomotivistas e locomotivists mintga di per il traffic da persunas e da rauba.
Ord l'archiv
Er tar la Viafier retica n'è la mancanza da locomotivistas e locomotivists nagin tema nunenconuschent. Il 2019 ha RTR rapportà ch'ellas ed els hajan bleras sururas e na pudevan actualmain era betg reducir lur pensums da lavur.


text:
Mesemna, ils 6 da favrer 2013, ha lieu en tut la Svizra il test annual da las sirenas: las 13.30 il "alarm general" e las 14.15 il "alarm dad aua". Cun ils tests da las sirenas vegn d'ina vart controllada la prontezza da funcziun da las sirenas e da l'autra vart po la populaziun emprender d'enconuscher ils differents signals d'alarm, cun ils quals ella vegn alarmada en cas da privel acut.
1. Alarm general
Il "alarm general" vegn dà en tut il chantun da las vischnancas, e quai a las 13.30. A las 14.00 vegn dà anc ina giada il "alarm general" en tut il chantun. Quest alarm serva ad examinar il telecumond da la sirena.
Il "alarm general" è in tun urlant che va si e giu e che dura ina minuta. I na ston vegnir prendidas naginas mesiras da cumportament e da protecziun.
Sch'il signal "alarm general" resuna però ordaifer la controlla da las sirenas annunziada, vul quai dir ch'ina periclitaziun da la populaziun saja pussaivla. En quest cas duai la populaziun tadlar radio, suandar ils avis da las autoritads ed infurmar las vischinas ed ils vischins.
2. Alarm dad aua
Il "alarm dad aua" vegn dà cun las sirenas da l'alarm dad aua a las 14.15. I sa tracta d'in tun bass interrut regularmain che dura sis minutas. I na ston vegnir prendidas naginas mesiras da cumportament e da protecziun. L'alarm dad aua resuna mo en l'intschess da mirs da fermada. Dals plans da fugia en cas d'alarm dad aua pon ins prender invista tar questas vischnancas.
Sch'il signal "alarm dad aua" resuna però ordaifer la controlla da las sirenas annunziada, vul quai dir ch'ina periclitaziun da la populaziun saja pussaivla. En quest cas duai la populaziun bandunar immediatamain il territori periclità.
Ulteriuras infurmaziuns e reglas da cumportament sa chattan sin las ultimas paginas da mintga cudesch da telefon sin il fegl d'infurmaziun "alarm da la populaziun”. Niev san ins era mirar sin il Teletext, pagina 662, e sil internet www.sirenentest.ch
. La populaziun vegn supplitgada d'avair chapientscha per las dischagreabladads en connex cun las controllas da sirenas.
Infurmaziuns:
Hans Gasser, parsura Uffizi da militar e da protecziun civila, Tel. 081 257 35 22, E-Mail hans.gasser@amz.gr.ch
Gremi: uffizi da militar e da protecziun civila
Funtauna: rg uffizi da militar e da protecziun civila


text:
Suenter 15 da las 21 cursas da la stagiun ha il manischunz da Mercedes 40 puncts avantatg sin il segund, Sebastian Vettel. Il manischunz da Ferrari ha finì la cursa sco terz cun passa 30 secundas retard. Tranteren è sa plazzà in Neerlandais Max Verstappen cun Red Bull-Renault.
Hamilton ha cun questa victoria uss er gudagnà quatter giadas a Singapur, sco Vettel. Verstappen ha procurà cun ses segund rang per il novavel plaz da podest per Red Bull.
Per l'equipa da Sauber hai dà per la 9avla giada en questa stagiun puncts. Charles Leclerc, che mida proxim onn tar Ferrari è vegnì 9avel ed ha fatg 15 puncts. Ses collega da team, Marcus Ericsson ha manchentà sco 11avel da far in plaz en ils puncts.
RR novitads 17:00


text:
En la Brasilia perda la regenza transitorica in ulteriur minister aifer be in'emna. Il schef per il cumbat cunter la corrupziun Fabiano Silveira è sa retratg.
Gist ad el era vegnì renfatschà d'avair impedì inquisiziuns en in scandal da corrupziun. Pervi da las medemas renfatschas ... aveva gia il minister per la planisaziun Romero Juca demissiunà avant in'emna.
La crisa politica en Brasilia s'intensivescha cunquai. 3 emnas suenter la suspensiun da la presidenta Dilma Rousseff. Er ella è confruntada cun renfatschas da corrupziun.
RR novitads 06:00


text:
Anc il di ch’ella è entrada en uffizi ha Theresa May prendì en maun las mastrinas per manar la Gronda Britannia tras il temp suenter la votaziun da Brexit.
Nominà ina seria da ministers
Adherents dal Brexit duain esser responsabels per las relaziuns da la Gronda Britannia cun l'exteriur. May ha nominà l'anteriur president da la citad da Londra, Boris Johnson sco nov minister da l'exteriur.
Il nov-creà post d'in minister per la sortida da l'UE surpiglia il parlamentari conservativ David Davis. Ils ulteriurs posts impurtants en la regenza da May van a politichers ch'èn attaschads a la UE.
Gratulaziuns ed appels a May
La chanceliera tudestga, Angela Merkel ha gratulà a la nova prim-ministra britannica, Theresa May. Tenor il pledader da la regenza tudestga sajan omaduas dunnas perina ch'ins stoppia cuntinuar cun la collavuraziun cumprovada dals dus pajais.
Il president da la cumissiun da l'UE, Jean-Claude Juncker ed il president franzos François Hollande han appellà a May, da tschentar svelt ina dumonda per sortir da l'Uniun europeica.
May spera sin contractivas constructivas
May da sia vart haja ditg en ils telefonats cun Merkel ed Hollande che la regenza britannica dovria temp per preparar ils discurs da sortida. Ella speria sin contractivas constructivas.
RR novitads 06:00


text:
Commembranza
La contribuziun da commember cumpiglia il LUDO JOURNAL e l'assicuranza da responsabladad collectiva. Uschespert che nus retschavain Voss pajament, As tramettain nus Vossa carta da commember ed il pled-clav per il login cun il qual vus pudais profitar da meglras cundiziuns en bleras stizuns en Svizra.
Ulteriuras infurmaziuns As dat il secretariat .
Tgi po daventar commember da nossa federaziun?
- Persunas singulas e/u gruppas
- Persunas che s'occupan da la fundaziun u dal manaschi d'ina ludoteca
- fautursulteriuras persunas interessadas
Contribuziuns da commember 2018
La radunanza da delegadas 2017 ch’ha gì lieu a Küssnacht am Rigi ha approvà las contribuziuns novas. Sur il login da commember pon ins leger il protocol.


text:
Val Bregaglia
La Bregaglia ( [ˌvalbreːˈgaʎɐ]?/i, lumbard: Bargaja, tudestg: Bergell, talian: Val Bregaglia) è ina val en las muntognas grischunas da pli u main 30 km da lunghezza. La Bregaglia vegn percurrì dal flum Maira.
LinguasEdit
La lingua uffiziala da l'entira Bregaglia è il talian. En il mintgadi discurra ina gronda part da la populaziun oravant tut en il Sopraporta era il bargajot, in gruppa da dialects ch'appartegnan al rom occidentala da la lingua lumbarda. Il bargajot è fermamain influenzà dal rumantsch, oravant tut dal puter.


text:
Beschreibung
FONTAUNAS CLAR RESUNAN
150 onns Flurin Camathias
Ediziun giubilara/Jubiläumsausgabe
Rumantsch (deutsche Kurzzusammenfassungen)
220 S; CHF 35.00
ISBN 978-3-905956-23-8
Chasa Editura Rumantscha 2021
Ina ediziun da giubileum da Flurin Camathias
Igl onn 2021 sa regorda la vischnanca da Laax da sur Flurin Camathias (1871-1946), il poet e scrivent naschì avant 150 onns.
Camathias appartegna a la retscha dals impurtants poets e scrivents rumantschs. Da numnar èn en spezial sias poesias ch’èn vegnidas messas en musica – tant profana sco sacrala. Enconuschents è el era sco translatur d’ovras ord auters linguatgs (tudestg, slav, provenzal, catalan).
En questa scrittira giubilara «Fontaunas clar resunan» s’avischinan plirAs auturAs a la persunalitad Flurin Camathias entras dilucidar differents aspects.
Mintga capitel vegn cumplettà cun ina curta resumaziun per tudestg. Il cudesch vegn enramà d’ina seria da fotografias dals lieus nua che Camathias ha vivì e cuntegn vitiers bleras regurdientschas da l’album da famiglia sco era numerus documents.
Contribuziuns: Remo Arpagaus, Bettina Berther, Sandro Buchli, Leonard Caduff, Laura Decurtins, Ursicin G.G. Derungs
Fotografias: Susanne Stauss
In’ediziun da la Fundaziun Pro Laax


text:
fotografias: Roger Sac (Pumpiers Mustér)
Alexi Loretz ei dapi dus onns cussegliader da segirtad dalla vischnaunca da Mustér. Suenter ver inventarisau tut ils baghetgs e plazs da lavur, suondan mesiras concretas per optimar la segirtad els menaschis communals.
Ils 27 e 28 da settember 2004 han ils emploiai da tuttas spartas giu instrucziun co sedepurtar en cass da fiug e co far diever dils indrezs da stizzar avon maun. Per la scolaziun ein ton ils pumpiers, sco era Roland Cavelti dalla firma Primus stai engaschai.
Ils presents – varga 60 persunas ord las spartas administraziun, scola, center da sport, cudisch funsil, serenera, stradalesser, forestalesser ed ils emploiai dalla Banca Raiffeisen Mustér/Cadi – ein vegni scolai sin dus posts. Al post 1 ha ei giu num emprender co luvrar cun in stezzafiug. Ils participonts han viu las consequenzas ch’il falliu mied da stizzar sa ver el falliu liug. Bein ein tuttas localitads da vischnaunca equipadas aschia che mieds falli ein strusch pusseivels da duvrar, tuttina fa in’explosiun da grass impressiun e muossa beinspert che aua e grass secumportan buc in cun l’auter.
Era il diever dil stezzafiug sto vegnir exercitaus, biars han numnadamein mai luvrau cun in tal uaffen. Ils presents emprendan d’enconuscher las treis sorts da stezzafiug: puorla, spema e gas, vesan ella pratica ils avantatgs e disavantatgs da mintga mied ed emprendan co stizzar. Schizun la cozza da fiug vegn demonstrada per mussar ch’ins sa cun sempels mieds ver grond effect.
Il post 2 muossa in ulteriur mied da stizzar: l’aua, il mied il pli bienmarcau ed il meglier disponibel. La damonda da partenza ei: tgei far sch’ei brischa?
Gia cheu dat ei plirs meinis. En vesta dil temps che passa denter il clom d’urgenza entochen ch’ils pumpiers arrivan, ein ussa denton tuts pertscharts che alarmar ils pumpiers sur telefon 118 ha emprema prioritad. Cun risguardar l’atgna segirtad suonda pér lu la liberaziun da persunas ed animals sco emprovas da stizzar il fiug.
Che stizzar fiug ei buca semplamein derscher aua ed aua sin quel, han tuts era saviu seperschuader. Pil pli tonscha ei cun pauca aua da controllar in fiug e schizun da stizzar quel. Nus lein stizzar il fiug e buca neghentar quel, pia buca caschunar ulteriurs donns entras l’aua!
Ils participonts han giu la pusseivladad d’emprender fatgs interessants davart il fiug e las modas da cumbatter quel cun aua.
Alla fin dil cuors e suenter che tuts han giu stizzau inagada cugl uder pign, han differentas damondas saviu vegnir sclaridas.
L’investiziun da temps da 90 minutas ha valiu la peina, negin ch’ei ius a casa senza ver empriu enzatgei. Aschia ei igl eco era staus positivs.
Igl ei buca l’emprema gada ch’ils Pumpiers Mustér segidan cun talas scolaziuns. Gia la primavera vargada havein nus organisau in semegliont cuors per las vischinas da Segnas. Vischinadis che han medemamein interess d’ina tala scolaziun – cunzun per las dunnas ch’ein duront il di persulas els uclauns – san s’annunziar tier il cumandant.
Diever dil stezzafiug da gas (dioxid carbonic) tier in barschament da liquids.
Han procurau inagada per fiug: Remo Monn e Severin Lutz.


text:
Suenter avair frequentà l'onn passà l'Älggi-Alp, il center geografic da la Svizra, tutga ussa a la citad federala d’esser la tribuna per las festivitads da l'emprim d’avust. Berna vegn ad esser il lieu d’inscunter dals quatter animaturs che sa preparan per in nov viadi tras las regiuns las pli remartgablas da la Svizra. Sin lur gir cruschan els la via da scolars entusiastics, da numerus amaturs da la cuntrada e natira e da persunas vairamain passiunadas per lur professiun, tuts pronts da mussar ils stgazis zuppads en lur regiun.
En Claustra
En la claustra da renum mundial San Jon a Müstair entschaiva il viadi da Maria Victoria Haas. Là dastga ella visitar las mungias da clausura. Suenter in trekking cun lamas riva ella en il God da Tamangur, in lieu mistic cun ina gronda forza simbolica per ils Rumantschs. A S-charl emprenda Maria Victoria a far in sgraffito, avant che ses viadi cuntinua en direcziun da Tarasp. Là sa scuntra ella cun Snook alias Gino Clavuot. Il rapper rumantsch n`è betg vegnì cun mauns vids, mabain cun sia nova chanzun «Las valischs». Co ch'ins tegna quacras è il tema a S-chanf, avant ch’igl è lura dad ir en l’aria.
Epiney surviva en il guaud
Sven Epiney accumpogna ina classa da la scola da Seelisberg per la festa da giubileum «Via da la Svizra» al Rütli. Sin il bastiment inscuntran els il cusseglier federal Alain Berset. Sin la plazza aviatica da Dübendorf entaupa Sven la bognera la pli sperta dal mund, ina sutga da biro che va cun injectur e lur inventaders. L’ustaria da muntogna Aescher vala sco in dals lieus ils pli spectaculars dal mund. A chaschun da sia visita po Sven gist gidar en cuschina. Per finir absolva el in trenament da surviver en il guaud, emprenda a far fieu ed a tschertgar nutriment.
A bord dal Pilatus
In viadi captivant en la Svizra taliana en cumpagnia da Clarissa Tami che tschertga lieus fascinants, curiusitads e persunas passiunadas. In viadi che parta en il Mendrisiotto, maina tras cuntradas da siemi ed innovaziuns tecnologicas, per finir en il tschiel sur la Leventina cun la patruglia da sgol acrobatic «P3 Flyers». Clarissa passa a Curzútt, ina vischnanca reanimada grazia ad ina visiun ed ina gronda amur per la cuntrada, e fa era ina visita en il Grischun talian, nua che la passiun per la folclora svizra e las tradiziuns vegnan ad esser ils protagonists.
Trens da miniatura
L'emprim d'avust
- las 20:10 sin SRF1
- las 20:35 sin RTS Un
- las 20:45 sin RSI – LA1
Circumdà da scolars vallesans va Jean-Marc Richard a bord dals trens da miniatura renumads dal Bouveret per tschertgar las pli bellas regiuns da la Svizra romanda. El traversa a pe il Bisse de Savièse (in vegl indriz da sauar), fa ina visita al Museum da las vignas e dal vin en il chastè d’Aigle, nua ch'el fa l'enconuschientscha dal cumpositur vadais Michel Hostettler. Suenter avair explorà il reservat natiral Les Grangettes, sa dirigia el a bord d'ina veglia nav a vapur vers Montreux. La davosa etappa è ina scuntrada a Cerniat en il chantun da Friburg cun Judith Baumann, la scheffa da cuschina spezialista per plantas. In gir da gurmant per gustar las festivitads dal 1. d'avust!
Suenter avair traversà las quatter regiuns linguisticas da la Svizra èsi ura e temp per las festivitads a Berna! L’emissiun preschentada dals quatter moderaturs savais vus guardar l'emprim d'avust 2016.


text:
Lombardism
Per lombardism se intenden di parole entrad de la lengua lombarda in di alter lengov.
Per lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Italian[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'italian standard l'ha ricevud un poo de parole del lombard in l'antighità, ch'eren relativ soratut a di situazzion tipegh de l'Altitalia. Di esempi classegh a inn, ligad al clima, "bufera", "slavina" e, a ipotizzà che el nones l'è lombard, "ciaspola", ligad a l'ambient e al mangià songino (de songin), brugo (de brugh), rugiada (de rosada), brughiera, cascina (de cassina) e fesa. Anca ciabatta l'è rivad del lombard sciavata, termen rivad probabilment de la Spagna e, anca se 'l deriva de la lengua veneta, "ciao" l'è rivad in italian con l'intermediazzion del milanes.
In di prim edizzion di du moros el Lissander Manzon l'heva doperad di forme assee lombard e frances in del test, roba che l'ha menad a un test assee gram de lensger, tant de menàll a "resentà i pagn in l'Arno" e a meter giò i bas de la lengua italiana del dì d'incoeu.
Con l'unità d'Italia Milan l'è deventad la capital economega del Pajes e donca inn entrad in italian di noeuv parole ligad soratut al mond del lavorà e de l'economia.
Italian de Lombardia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'italian de Lombardia el gh'ha pussee de lombardism, sia in di forme gramategai, per esempi "essere dietro a" (compagn de "vesser dree a") e 'n gran us di verb frasai (scrivere giù, fare su, mangiar fuori), che in di parole, compagn de schiscetta, brancare (de brancà) e comò.
Frances[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'esempi pussee cognossud de lombardism in frances l'è "artichaut", che 'l deriva diretament de articioch e l'è passad poeu a l'ingles.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Paolo Zolli, Le parole dialettali, Milano, Rizzoli, 1986, p. 74, ISBN 88-17-85884-6.
- La Lingua di Alessandro Manzoni - Università de Milan Bicoca
- Sentori di lingua «toscano-milanese» nei notabilia manzoniani inediti alla Tancia di Michelangelo Buonarroti il Giovane


text:
L'interess per la davosa infurmaziun da las quatter vischnancas Lon, Maton, Casti-Vargistagn e Donat è stà modest ils 19 da zercladur. Enturn 50 persunas han laschà s'infurmar. Uschia paran las opiniuns dad esser fatgas. Ina emna avant la votaziun han ils responsabels preschentà anc ina giada quai ch'era gia enconuschent:
- Num da la nova vischnanca «Muntogna da Schons»
- Pe da taglia da 100% da la taglia chantunala simpla
- Linguas uffizialas: rumantsch e tudestg
- Lingua da scola: rumantsch
Discussiuns n'hai strusch dà. Il sulet che para anc dad esser dispitaivel è la lescha d'agricultura. Per che la fusiun gartegia ston tuttas quatter vischnancas dir Gea a quella.
Privel u schanza per rumantsch?
Sco lingua uffiziala è previs rumantsch e tudestg. Tenor Andreas Gabriel da la Lia Rumantsch è quai in privel ed ina schanza. Per il status dal rumantsch sajan talas fusiuns in privel, cunquai che vischnancas rumantschas èn da nov en ina fusiun rumantsch-tudestgas. Da l'auter maun constatescha Andreas Gabriel schanzas per il rumantsch en il mintgadi. Oz dettia ina pratica tudestga en vischnancas ch'èn atgnamain rumantschas. Suenter la fusiun stoppia quella er esser per part rumantscha.


text:
Il 2015 aveva il concern cun sedia a Baar en il chantun Zug anc nudà ina perdita da 5 milliardas dollars. Quai ha communitgà il concern. Era ils debits haja Glencore pudì reducir per 40% sin 15,5 milliardas dollars. Avant paucs onns muntavan ils debits numnadamain anc a 50 milliardas dollars.
Glencore era vegni en la crisa tras la cumpra da l’interpresa da miniera svizra Xstrata. Curt suenter la surpigliada eran ils pretschs per materia prima sa reducids marcantamain ed il concern aveva nudà grondas sperditas.
Las prognosas per l'onn current èn tenor il schef dal concern, Ivo Glasenberg, er positivas.
RR novitads 12:00


text:
«Nus n'ans laschain betg metter sut squitsch», ha ditg la pledadra da l'organisaziun per la liberaziun da la Palestina PLO Hanan Aschrawi. Donald Trump n'haja sabotà sez lur stentas per pasch, libertad e giustia.
Donald Trump aveva avertì ils Palestinais da franar ils daners d'agid perquai ch'els na veglian betg negoziar per la pasch cun l'Israel. Tenor la pledadra fetschia el uss responsabels ils Palestinais per las consequenzas da sia decisiun irresponsabla. Entschatta december aveva il president reconuschì Jerusalem sco chapitala da l'Israel.
RR novitads 09:00


text:
Roger Federer ha gudagnà per l’otgavla giada il turnier da Grand Slam a Wimbledon. En il final ha il Svizzer battì il Croat Marin Cilic cleramain en trais set cun 6:3, 6:1 e 6:4. Grazia a questa victoria è Federer il victur da record a Wimbledon – er è Federer il pli vegl victur dal turnier. Ultra da quai èsi gia ses 19avel titel da Grand Slam en sia carriera.
A partir da l’autr’emna è Federer il numer 3 dal mund. Quai davos il Scot Andy Murray ed il Spagnol Rafael Nadal.
Nizzegià la gronda schanza
Roger Federer ha nizzegià la gronda schanza da daventar sulet victur da record a Wimbledon.
Era Martina Hingis triumfescha
Ensemen cun il Brit Jamie Murray ha Hingis gudagnà la concurrenza maschadada, il mixed. En il final ha il duo battì Henri Kontinen e Heather Watson en dus sets cun 6:4 e 6:4. Per Hingis è quai il 23avel titel da Grand Slam da sia carriera: 5 giadas ha ella gudagnà en la concurrenza singula, 12 giadas en il dubel e 6 giadas en il mixed.
RR sportissimo 17:00


text:
Enturn 8 milliuns francs pon ils da Puntraschigna duvrar l'auter onn per reconstruir il Rondo en in nov center da vischnanca e da congress, la Chesa cumünela en ina chasa da scola e canorta d'uffants e per reconstruir las localitads dals pumpiers. La radunanza communala dad ier saira ha approvà quest credit.
Credit ord fondo per bajetgs da vischnanca
Spezial vi da quest credit saja, ch'i sa tractia latiers da daners ord il fondo per «bajetgs da la vischnanca», scriva la vischnanca. Quel haja pudì vegnir furmà a chaschun da la rectificaziun da la bilantscha, cura ch'igl è vegnì introducì il nov sistem da preschentaziun da la bilantscha HRM2. Il fondo cuntegn actualmain var 10 milliuns francs. La finanziaziun ord il fondo ha l'avantatg che las investiziuns pon vegnir scrittas giu immediat e n'indebiteschan per consequenza l'onn che vegn betg il quint annual.
Preventiv 2019 è sut tetg
Medemamain ha la radunanza communala approvà il preventiv per l'auter onn. Tar expensas totalas da bun 30 milliuns prevesa quel ina perdita dad 830'000 francs.
Ultra da quai ha la vischnanca approvà senza cuntravuschs las cunvegnas da prestaziun cun la regiun Malögia areguard la promoziun da cultura sco er cun la destinaziun Engiadina San Murezzan Turissem SA per la finanziaziun da 10 top events.
Anja Hüsler è nova suprastanta
Plinavant è Anja Hüsler vegnida elegida en suprastanza communala per il temp restant da legislatura che terminescha il 2020. Ella succeda a Margit Rothwangl che n'abita betg pli a Puntraschigna.
RR novitads 06:00


text:
Tenor la procura publica sa tracti tar l'um ch'è charrà en las persunas, d'in um da 35 onns ch'è student e viva a Heidelberg. Il motiv che l'um ha gì per ir en las persunas cun ses auto n'è anc betg enconuschent. Enfin uss n'è l'um betg stà enconuschent a la polizia.
Sin l'um aveva la polizia sajettà, ma la plaja n'è betg stada privlusa per sia vita. Suenter l'operaziun che l'um ha stuì avair pervi dal sajet è el en l'ospital. Là vegnia l'um survegilà enfin ch'el po vegnir spustà en in ospital da la praschun. En in'emprima interrogaziun n'haja il suspectà ditg nagut.
La procura publica accusa ussa l'um da murdraretsch, murdraretsch empruvà, pervi da grevas blessuras corporalas e pervi da mazzament empruvà.
RR novitads 16:00


text:
Quel revelescha la «Raetiae alpestris topographica descriptio». Grazia a l'ediziun transcritta e translatada, sa uss ina e mintgin s'approfundar en il mund dal refurmatur engiadinais Durich Chiampell.
Quai è bler main sitg che quai ch'i tuna a prima vista: Igl è in mund sgiaglià cun muntanellas, muntognas e draguns, ma er cun Engiadinais valurus, in latin cumplitgà e mungias putgantas.
Noss guid da viadi en quest mund famigliar e tuttina ester è Florian Hitz, l'istoricher ed elavuratur da la nova ediziun – nossa maschina da temp: la descriptio da Chiampell.


text:
Morrens
Morrens a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.68 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 980 abitant.
El cumün de Morrens al se tröva a una altitüden de 702 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Assens, Bretigny-sur-Morrens, Cheseaux-sur-Lausanne, Cugy, Etagnières, Lausanne.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Morrens (Franzés) Official website


text:
Digiòṅ
Digiòṅ (in Francéś Dijon, di'ʒɔ̃) l'è na sità francéśa ad 151.212 abitànt ch'la s cata in dal dipartimènt dla Còsta 'd Òr in dla regiòṅ dla Burgóggna. L'è divìśa in ùndas quartēr.
Al sò sìndic 'l è al sucialìsta François Rebsamen, in carga da 'l 2001 (mandâ cunfermâ in dal 2008), prim sìndic ad sinìstra dla sità in dla quinta repùblica.
Dijon l'è famóśa par la sò mustàrda e p'r al sò dialét, al burgugnéś, ch'a s pōl arcgnósar scultànd la manéra ad dir la R e par la lunghésa ad sèrt funéma cuma la EU e la A. In sità i n dìśan minga «chenil» (cucia) ma «chnil».
Stòria
L'è nada cuma 'n "castrum" rumàṅ ciamâ Divio in sla strada ch'la purtàva a Magónśa da Liòṅ. In dal tèrs sècul 'l imperadōr Auregliàṅ al l'à furtificàda. In dal quìnt sècul l'è pasàda a i Burgùnd par pò dvintàr la capitàla dla regiòṅ e dal Ducâ ad Burgóggna. In dal 1477 l'è pasàda a 'l régn ad Frància.
In dal 1963 la s è śmlada cun la sità emigliàna ad Réś.
Persunàǵ famóś ligâ a Digiòṅ
- La tenìsta Virginie Razzano
- 'L inśgnēr Gustave Eiffel
- 'L architét Jacques Cellerier
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Digiòṅ


text:
Sonda passada è la cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf stada tar la famiglia da Hans Luzi e Ruth Stucki a Turisch. Ella saja stada l’emprima giada là. Cun sia visita veglia ella appreziar la lavur ch’ils manaschis purils fetschian ed en spezial la famiglia Stucki che fetschia quai cun bler optimissem, entusiassem e products excellents. La finala na saja quai betg simpel da viver a Turisch sin 1260 meters sur mar. En quest aclaun ch’è ca. 5 km davent da Valendau vivan 11 persunas.
Surselva Eveline Widmer-Schlumpf ad ensolver a Turisch
Ils ensolvers da l’emprim d’avust sin in bain puril han tradiziun en il Grischun. E savens fan era persunas prominentas part da quels.
RTR/hg


text:
En la 26avla runda da la National League perda il HCD danovamain. Era cunter Zug na vegnan ils da Tavau betg ord la crisa. Uschia è il HCD cun 20 puncts sulet sin la penultima plazza da la tabella. Per vegnir sur il stritg manca al HCD il mument 18 puncts.
Berna gudogna cunter ils Lakers cun 2:1. L’EHC Bienna perencunter perda a chasa cunter Friburg Gotteron cun 1:4. En il derby tessinais vegn Ambri-Piotta tar ina victoria cunter il rival dal sid. Ambri gudogna cun 3:1 cunter Lugano. Ils ZSC Lions perdan cunter Genevra a chasa cun 0:2.
Tabella Liga naziunala
RR novitads 23:00


text:
L’emprim derbi grischun en la MySports League tranter l'EHC Cuira ed l'EHC Arosa ha carmalà passa 2’000 fans en il stadion a l'Obere Au a Cuira. Tranter quels era pliras legendas da hockey sco Renato Tosio, l’anteriur goli ch’ha lantschà sia carriera a l’entschatta dals onns otganta tar Cuira.
Oz sesa l’icona «Toto» èn ils stadions sulet sco fan – fan da l'EHC Arosa, damai che ses figl Maurin Tosio dat actualmain tar l’equipa dal Scanvetg. Il bab percunter ha lantschà sia carriera tar l'EHC Cuira. Auter che Renato Tosio ch’è pli tard daventà ina legenda a Berna nua ch’el ha gudagnà quatter giadas il titel da campiun svizzer cun il SCB, n’è ses figl betg goli, mabain giugader.
Che Maurin Tosio ha midà da Cuira ad Arosa na procura oz betg per grondas lingias grassas. Tar il temp da ses bab Renato Tosio avant passa 30 onns fiss quai dentant stà in scandal. Avess il «Toto» midà da lezzas uras da Cuira tar Arosa u Tavau fiss el pli probabel vegnì tractà sco traditur.
RR actualitad 06:00


text:
Pliras giada il di haja Daniela Zinsli guardà l'ultima emna sin l'app d'aura. Il favugn dals ultims dis ha fatg quitads a la scheffa da l'ustaria «Battaglia Hütte». Nagina naiv, nagins turists, pli pauca svieuta. La naiv che croda uss na basta dentant betg.
Ins spera ch'i vegn anc dapli (naiv) sin ils 24. Lura po la stagiun propi cumenzar.
Gist ils dis enturn Nadal e Bumaun sajan impurtants per far ina buna fatschenta. Ils dis quiets nizzegia Daniela Zinsli cun preparar anc in pèr chaussas per ils dis che la chamona da lain è puspè plaina.
Sumegliant guardi or tar il Malixerhof. Sur mezdi han l'ustier Gerhard Spitzer e sia dunna tuttina in pèr giasts, surtut indigens. Sche las pistas fissan avertas fiss la chasa dentant plaina. Ils var 30 centimeters da questa fin d'emna auzan puspè la speranza. Els han dentant in pau pissers pervia dals emploiads. Sch'i na dat nagut da far ed els n'han naginas entradas na pon els betg tegnair sur pli lung temp ils emploiads.
«Igl è frustrant»
Var 100 meters pli enavant è il post da la scola da skis. Gist dasperas èn parcads las maschinas per far pista. Malgrà ch'i naiva uss: per far pista èsi memia pauc. Renè Holzner, magister da skis è frustrà.
Nus avain pront 10 magisters da skis, ma nagin ha lavur.
Ils curs da la fin d'emna han els stuì anular. Surtut per ils uffants che sajan s'annunziads stettia el mal.
Dapli motivaziun ha questa sonda Wilma Fischer. La dunna da la IG Brambrüesch prepara en la naiv ina schuppa. Quai per l'avertura dal territori da skis. Schuppa datti tuttina, er sch'ils runals n'èn betg averts.
Nus purtain il sulegl en il cor. Quai vegn schon bun.
Vers suentermezdi vegnan ad arrivar anc auters commembers da l'IG sco er auters. En cumpagnia emblidian ins, ch'igl ha per il mument memia pauca naiv.
Downhill empè da skis
Tar la staziun da mez da Brambrüesch, il Känzeli, scuntran ins la fin d'emna in u l'auter cun velo. Ils trajects da downhill èn numnadamain averts – fin in pèr dis avant Nadal.
Tenor Patrick Arnet, ils manader da las pendicularas Brambrüesch, gidan ils trajects da cumpensar in pau che las pistas n'èn betg prontas. El spera dentant er sin dapli naiv.
Nus duvrain var dus dis fin che nus pudain far ir ils runals. Nus sperain da pudair avrir ils runals durant ils dis da Nadal.
Cun quai che Brambrüesch fa ina mesadad da la svieuta da stad e l'autra d'enviern n'èn quests dis nauschs betg la fin dal mund. Patrick Arnet vesess dentant era gugent ch'ils skiunz pon finalmain ir sur Cuira cun ils skis.
RTR actualitad 11:00


text:
Igl è in zic sco da skypar, dentant cun l'entira persuna. Ins è en ina stanza e vesa il vis à vis da sisum fin giudim. Be: In portal è en il foyer da la sala da congress a Tavau, l'auter è per exempel a Berlin, a Texas, a Mexico ubain en Jordania. En tut 30 portals ha il project «shared studios» sin tut il mund. Michelle Moghtader, ina da las manadras dal project declera la finamira: «Uschia pon ins far raits ubain discurs cun persunas ch'ins na vesess uschiglio mai.» Per exempel ha gist ina pura da tschagulas dultschas da Texas pudì discurrer cun Xavier Bettel tras il portal, il primminister da Luxemburg.
RR actualitad 12:00


text:
Il motiv per il plant a Cuira saja il fatg ch'ils statuts sajan vegnids modifitgads suenter la votaziun dal suveran d'Engiadin'Ota. Quai uschia ch'els cuntradian a la voluntad dal pievel, ha suttastritgà il vicepresident da San Murezzan, Michael Pfäffli vers RTR.
Cussegl da fundaziun dispitaivel
Ils midaments dals statuts pertutgan surtut la constellaziun dal cussegl da fundaziun e dal cussegl administrativ. Nov n’èn las vischnancas betg pli libras tar la tscherna da lur delegai. Els ston metter ina persuna ord la suprastanza communala en il cussegl da fundaziun.
Violà principis
Ultra da quai impedeschian las prescripziuns en ils statuts da la Fundaziun provediment da sanadad Engiadin'Ota, che persunas ch'hajan ina colliaziun cun il sectur da sanadad, na pon betg far part dals dus gremis. Tenor ina communicaziun da la vischnanca da San Murezzan haja il Cussegl regiunal violà ils dretgs politics da la populaziun d’Engiadin’Ota, sco er il princip da la separaziun da las pussanzas e da l’autonomia da vischnanca.
Tenor Michael Pfäffli saja grev da giuditgar quant ditg ch’ins haja da spetgar sin ina resposta da Cuira en chaussa. Empè da surlaschar il midament da statuts simplamain a la nova Regiun Malögia, haja la vischnanca da San Murezzan dentant vulì ir a la segira ed ha perquai inoltrà plant tar la Dretgira administrativa.
RR actualitad 11:00


text:
En la dispita da linguas en scola ha il cusseglier federal Alain Berset dumandà ils chantuns da far ina valitaziun da la situaziun giuridica. Quai ha la chanzlia federala communitgà suenter ils usché numnads discurs da Wattenwyl. Tar quels discurs è il cussegl federal s'inscuntrà cun ils manaders da las partidas.
RR novitads 22:00
Il cussegl federal s'engascha vinavant per duas linguas estras en scola primara. Plirs chantuns han dentant laschà sentir da vulair stritgar il franzos en scola primara.


text:
Enstagl da rinforzar il servetsch public maini questa iniziativa ad ina reducziun dal provediment fundamental da posta, viafier e telecommunicaziun. Per ils chantuns da muntogna fiss quai fatal. Be cun in provediment da basa fidà saja la qualitad da viver ed la capacitad da concurrencar ecomomicamain garantida.
Tar il model existent gidian las citads da finanziar il provediment fundamental da las regiuns perifericas. Quest modell da finanziaziun vul l'iniziativa «Pro Service Public» stritgar. Quai muntass dischavantatgs per tschertas regiuns, scriva la conferenza.
La Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins refusescha plinavant l'iniziativa perquai ch'ella scumandass er a las interpresas dal servetsch public da far gudogn. Tenor la CRCA muntass er quai ina reducziun da la purschida.
Il suveran svizzer votescha ils 5 da zercladur da la fatschenta.
RR novitads 12:00


text:
A Berna ha l'interpresa «Cargo sous terrain» preschentà il stan da las lavurs ed annunzià ch'els hajan survegnì empermischuns da finanziaziun en l'autezza da 100 milliuns francs.
Cunquai adempleschan els in criteri impurtant da la Confederaziun. Per che lezza dettia glisch verda e preschentia ina lescha correspundenta aveva ella pretendì da cumprovar che l'economia privata sustegna il project.
Investiziuns da 33 milliardas
Davent il 2045 duai in emprim tunnel colliar ils magasins e centers da logistica en la regiun da Härkingen, chantun Soloturn cun la citad da Turitg. Pli tard duai ina rait da tunnels da 450 km colliar las citads grondas da la Svizra. En ils tunnels duai la rauba vegnir transportada en chars electrics ed ina pendiculara che funcziuneschan automatic. Uschia saja pussaivel da reducir il dumber da camiuns pesants per 40 pertschient, dian ils iniziants. Els quintan cun investiziuns da 33 milliardas francs.
RR actualitad 12:00


text:
Sebastian Vettel
Sebastian Vettel (Heppenheim, 3 ad Luj dal 1987, a s lèś [zeˈbastjan ˈfɛtəl] in tedésc, “Śebàstian Fètel” a la miranduléśa cun la “S sunòra” ad “śéndar” a 'l inìsi) 'l è 'n pilòta 'd màchini tedésc ad Formula 1 dla Scuderia Ferrari, vinsidōr ad quàtar campiunâ 'd fila fra 'l 2010 e 'l 2013 (dòp un secónd pòst in dal 2009). 'L è élt 175 cm, al péśa 62 chilo e al cur c'n al nùmar sinc in sal casc. 'L è bòṅ ad dascór'r anc in itagliàṅ.
In dla sò caréra 'l à muciâ dimóndi record cuma 'l più śōv'n a 'vér vins un gran prèmi e 'n tìtul mundiàł, fat na pole position e avér fat sù più punt in na stagiòṅ (397 in dal 2013). Inóltar 'l è anc al prim par nùm'r ad pole position in na stagiòṅ (15 in dal 2011) e ad gari vinsi (13 in dal 2013 cuma Michael Schumacher).
In dla sò caréra 'l à curs par la BMW Sauber, par la Toro Rosso ad Fënza, par la Red Bull (sèg 'l à vins la sò prima gara sóta la piōva a Mónśa in dal 2008) e par la Ferrari da 'l an 2015 quànd 'l à lasâ la squàdra austrìaca par Maranèl.
Cun la cà emigliàna 'l à purtâ a cà dū sucès (in Malèśia e in Ungherìa) e àtar sinc pòdi.
Culegamènt estéran
- (EN)/(DE) Al sò sit uficiàł


text:
Stria
La stria (da 'l grèc strigx, barbagiàṅ) l'è na dóna catìva dla mitulugìa e dal cardénsi di pòpui cun di putēr màgic e bòna 'd tiràr dal striarìi o di incantéśum par far dal mâł a chi àtar. Ligàda a la figùra dal Diàvul, la s śibìs a lò balànd nûda cun di atri strìi durànt di incóntar ciamâ saba che da spés i finìvan cun dgl'òrgi.
L'è bòna 'd viaśàr p'r i cēi insìma a na masarìna o a na granàda (anc s'la n và minga cunfùśa cun la Befàna) e la gh'à sèmpar sèg na bèstia a dar-ag di cunsìli diabòlic cuma 'n gat négar, un ròsp, un grandòć, un córuv, na sivéta o 'n sórag. Dal vòlti l'è figuràda cun la pèla vérda, un naśòṅ a punta, di pòr su la ghigna, di vistî nég'r e 'n caplàs grôs in cô ch'al finìs a côn arbaltâ.
Durànt al Mèdi éṿ i tribunài catòlic dla Santa Inquiśisiòṅ i aṅ cundanâ e bruśàdi vivi ssanta-mila dóni a 'l incìrca parchè batśàdi cuma strìi. In Germàgna, da 'l 1450 a 'l 1550, i 'n aṅ fat fóra sènt-mila. Prima 'd èsar bruśàda viva p'r ereśìa anc dla Śvàna 'd Arc i ìvan dit ch'la faghìs dal striarìi.
La figùra dla stria l'è druàda dimóndi in dal fòli par spavintàr chi putèṅ o anc in di film ad scarésa. A 'l dè 'd incō dar dla “stria” a na dóna a vōl dir ch'l'è catìva e sénsa cōr.
Manéri ad dir
Referènsi
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Stria
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Stria»


text:
En sia seduta ha il parlament communal da Ilanz/Glion approvà quatter fatschentas per mauns da la votaziun a l'urna ils 16 da matg 2021. Duas fatschentas pertutgan l'adattaziun da la planisaziun locala:
- La zona d'economisaziun da material en il territori da Salavras a Rueun duai vegnir extendida perquai ch'i va a perder plaz da deposit en il Plaun Grond (deponia da rument da la Regiun Surselva).
- Il territori d'explotaziun da glera Bigliel a Sevgein duai vegnir integrà en la planisaziun d'utilisaziun cun ina surfatscha da 3,4 ha ed in volumen d'explotaziun da 700'000 m3 glera. Las reservas da glera dal territori Tschentaneras èn prest exauridas.
Plinavant ha il palament deliberà dus credits d'impegn per sanar la via da scola da la citad da Glion per 1,87 milliuns francs e la Via s. Clau sura per 1,16 milliuns francs. Ils dus projects duain vegnir realisads en trais etappas tranter ils onns 2021 fin 2023.
Per tadlar il bulletin da novitads:


text:
Damai che Scuol fetschia part dal reservat dapi il cumenzament da l'onn haja il cussegl dal reservat decidì d'adattar il num - sco la Biosfera Engiadina Val Müstair scriva. Betg pli part dal num fa il Parc naziunal. Cun integrar il pled Engiadina en il num possian er autras regiuns da l'Engiadin'Ota e Bassa far part al project senza ch'ins stoppia danovamain midar il num.
En la communicaziun annunzia la biosfera era da vulair schlargiar il secretariat. L'inserat cumpara en il decurs da quest mais.
RR novitads 20:00


text:
Dapli che 1000 musicants èn sa scuntrà questa fin d’emna a la Festa da tamburs da la Svizra orientala a Wädenswil. Tranter els era var 60 tamburs da Domat, Cuira e Vaz Sut. En la pli auta categoria da secziuns han ils tamburs da Domat sut la batgetta dad Andri Seglias vegnids terz. En la categoria 3 da las secziuns èn ils tamburs da Cuira vegnids 7avels.
Categoria singula
46 grischuns han prendì part a la concurrenza singula. I ha lurà da en total 17 tschupels per ils tamburs grischuns en las categorias singulas. 15 da quests van a Domat e mintgamai in a Cuira ed a Vazsut.
Juniors
Tar ils juniors 2 han Sebastian Ludwig (Vaz Sut) ed Armando Altherr (Domat) cuntanschì ils plazs da final 10 e 13.
Tar ils juniors 3 han Gian-Marco Coray da Domat (2.) e Silvan Frischknecht (3.) era da Domat gì success.
Manader da secziun
Era il manader da secziun Roman Germann da Cuira ha cuntanschì il segund plaz en la categoria T3.
RR novitads 06:00


text:
Gievgia saira ha l'assicuranza d'edifizis dal Grischun envidà ad ina saira da referats. Il tema: Aura extrema. Ils referents: Thomas Bucheli e David Bresch. Ferms urizis, chalurs, pauca naiv, sitgiras la stad e scheliras la primavaira – gugent vegni dà la culpa a la midada dal clima. Quai na possia ins dentant betg adina, manegia il meteorolog dad SRF Meteo, Thomas Bucheli. Igl è dentant fatg che l'aura sa mida e ch'i dat ina midada dal clima. Quella porta er novas sfidas cunzunt per purs e turistichers.
Novas strategias e nischas
Quels stoppian guardar da chattar novas strategias, quai di l'auter referent da la saira, David Bresch. El è professer per scienzas d'ambient a l'ETH a Turitg. Ed el è persvas ch'i saja per tuts pussaivel da chattar soluziuns.
Ils turistichers stoppian sa dumandar tge ch'il giast vul – forsa vul el en il futur vegnir la stad en ils culms per fugir da las chalurs en la bassa enstagl da vegnir cun skis l'enviern.
In zic pli cumplitgà saja quai tar ils purs, quels stoppian guardar fitg exact tge via ch'els veglian ir. Il viticultur en la Val dal Rain haja autras sfidas ch'il viticultur a Schaffusa, perquei na saja quai betg pussaivel da far in recept da patent che valia per tuts. Tge che valia dentant per tuts, turistichers sco er purs, saja d'analisar la situaziun e guardar da s'adattar a las novas sfidas ch'il clima portia – saja quai sitgiras, auas grondas u pauca naiv.
RR actualitad 07:00


text:
Mess ad ir l'inquisiziun penala aveva l'Uffizi chantunal da taglia l'october 2016. Dasper falsificaziun da documents han ins era renfatschà a Stoffel fraud fiscal, ha communitgà la procura publica. Las renfatschas stattan en connex cun la cumpra da l'interpresa Avireal SA entras la Ability SA. Quai era capità gia ils 28 d'avrigl 2005.
La procura publica è vegnida a la conclusiun che la bilantscha intermediara da Avireal, dals 30 da zercladur 2005 ed ina conferma da la banca dal 2009 na sajan betg stadas correctas. Tscherts documents sajan plinavant vegnids zuppads fin il 2006. Stoffel haja laschà valair quests fatgs, malgrà che tschertas chaussas fissan surannadas en curt.
Cun las autoritads da taglia è Stoffel sa cunvegnì ed ha pajà «a moda substanziala taglia». Ina cauziun da 20 milliuns francs saja ida directamain da las autoritads penalas tar quellas da taglia, scriva la procura publica.
Laschà crudar ils auters puncts
Pervi da la cunvegna cun l'uffizi da taglia ed in'expertisa ha la procura publica laschà crudar ils auters puncts dal plant. La procura publica ha entant er serrà giu las examinaziuns pervi da fraud fiscal e delicts da documents. Il mandat penal e la disposiziun per sistir ils auters puncts ha cun quai vigur legala.
Pir il zercladur ha Stoffel pers in cas davant il Tribunal federal. El sto pajar suenter 60 milliuns francs taglia.


text:
Bellinzona
Bellinzona (franzos Bellinzone; antiquà rumantsch Blizuna?/i[1], franzos Bellence, tudestg Bellen(t)z, latin Bilitio) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul da medem num en il district Bellinzona. Cun 18'008 abitants è ella davos Lugano la segund gronda citad dal chantun.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad è situada a l'ost dal flum Ticino. Bellinzona sa chatta quasi sin il limit tranter il Sopraceneri (Tessin dal nord) ed il Sottoceneri (Tessin dal sid). La citad s'extenda en la planira da la val dal flum, circumdada dal massiv dal Gotthard.


text:
Archivaziun
La Fonoteca naziunala svizra dispona d'in archiv digital da pli nov standard che accumplescha tut las exigenzas da segirezza e cuntinuitad segund normas internaziunalas. Sia structura è flexibla e sias capacitads remartgablas permettan d'offrir era in servetsch d'archivaziun a terzs. Quest servetsch è particularmain interessant per privats u pitschens archivs che n'han ni ils mezs ni la massa da datas per rentabilisar l'acquist ed il mantegniment d'in agen archiv digital da quest tip.
Cundiziuns
- La Fonoteca naziunala svizra conserva en ses sistem d'archivaziun digital las datotecas d'auta resoluziun che ston vegnir archivadas cun las datotecas d'access en format cumprimà, las datotecas cun metadatas tecnicas en format XML, sco era tut auter tip da datoteca necessari al client, en furma d'unitad AIP (Archival Information Package).
- Il client survegn in access segir e criptografà a ses agen fond digital via FTP (File Transfer Protocol). Quest access garantescha tut ils dretgs (leger, scriver, stizzar, etc.) a las datotecas magasinadas, ed implitgescha damai ina tscherta responsabladad era da la vart dal client. Ils responsabels da la Fonoteca naziunala svizra han l'access a quests fonds unicamain per incumbensas d'administraziun.
- La Fonoteca naziunala svizra garantescha la segirtad e l'integritad da las datas segund il model da referiment OAIS (Open Archival Information System). Mintga datoteca è accumpagnada d'in code d'integritad (checksum) e vegn arcunada en moda transparenta en almain dus lieus differents.
- La Fonoteca naziunala svizra s'inchargia la renovaziun periodica da l'infrastructura tecnica per pudair garantir l'archivaziun e l'access a lung term. Avant mintga intervenziun relevanta vegn ins ad infurmar il client.
- Ils contracts stipulads n'èn betg limitads temporarmain. Mintga fond resta en la proprietad exclusiva dal client che po retrair en mintga mument sias datas suenter in preavis trais mais avant.


text:
Animals da chasa e biestga na pon betg s'infectar cun il coronavirus e vegnir malsauns. Uschia ch'els pon er betg infectar carstgauns cun il virus, di Giochen Bearth, il veterinari chantunal.
Tge che po dentant esser: Sco era sin ina sava d'isch ubain sin ina cuppina po il virus era «seser» sin in giat ubain sin in chaun – pia po l'animal esser contaminà cun il virus senza avair sez el.
Perquai saja impurtant da prender mesiras igienicas sco per exempel adina lavar e dischinfectar ils mauns cur ch'ins ha gì contact cun l'animal sco er betg prender el en il letg, avair nagin contact da bucca tar bucca cun l'animal, schubregiar dapli las cuvertas da letg ubain metter la cuppa da magliar da l'animal en la maschina da lavar e betg be schubregiar el cun aua fraida.


text:
cuntegn
Mes vitg ed jau
-
Il Zernezer, in da cumpagnia
Las Zernezras ed ils Zernezers èn gugent en cumpagnia. Uschia era Rosmarie Müller e Chatrina Schorta. Las 2 amias s’engaschan dapi onns per la cuminanza a Zernez. Saja quai per ina societad, per la scola u er simplamain or da voluntad. E nua ch’ins sa gidar èn ellas adina da la partida.
La cuminanza vegn scritta grond a Zernez. Ins s’entaupa la saira per ir da cumpagnia a baiver in, ins s’entaupa vi da la maisa radunda per discurrer e discussiunar ensemen.
Er èn ils Zernezers fitg engaschads en las societads: a Zernez datti sur 30 differentas societads e quai sin sulettamain 1’100 abitants.


text:
Zinch
El zinch l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Zn. El g'ha nömer atòmich 30, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ram el g'ha trènta prutù.
El zinch l'è 'n metàl de culùr gris che tìra al celèst. A temperadüra e presiù stàndard l'è al stat sòlit. L'è mediamènt reatìf, el se cumbìna co l'osìgeno e quach óter "mìa-metàl". El g0ha caraterìstiche che se 'nspomèa a chèle del Calcio ma 'n confrónt a chèst l'è méno reatìf.
Mes•ciàt al ram el fùrma 'na léga ciamàda utù che l'è 'na léga metàlica cunusìda zabèla ai tép dei Romàni.
El zinch ene natüra el se prezènta sota fùrma de sich izòtopi: 64Zn (chèl che bónda de piö, 48,6%), 66Zn, 67Zn, 68Zn e 70Zn.
I izòtop66Zn, 67Zn e 68Zn i è stàbii, envéce 64Zn e 70Zn i g'ha 'na emivìta de 2,3 × 1018 e 1,3 × 1016 agn, divérsi ùrdegn de mizüra de piö de la vìta de l'ünivèrs, tat che l'è pusìbol pensài come stàbii e mìa tègner en cönt la póca radioatività.


text:
- Ils Young Boys lantschan lur stagiun europeica cun la 2. runda da la qualificaziun per la Champions League.
- Il campiun svizzer frunta sin il victur da la partida Slovan Bratislava (Slovachia) – Shamrock Rovers (Irlanda).
- L'emprim gieu è fixà ils 20/21 da fanadur, il gieu da return ils 27/28 da fanadur. YB dat l'emprim ordaifer.
Trais rundas ston ils Young Boys e lur nov trenader David Wagner surmuntar, sch'els vulan dar il 2021/2022 en la Champions League. L'emprim adversari en la segunda runda da qualificaziun vegn ad esser il victur da la partida tranter Slovan Bratislava ed ils Shamrock Rovers. Quai ha la sort decidì la mesemna a Nyon. Il pli tard ils 14 da fanadur sa YB sin tgi ch'els fruntan.
Qualificaziun per la Conference League
En la segunda runda da qualificaziun per la nova Conference League frunta il club da ballape da Basilea sin il victur tranter Partizan Belgrad da la Serbia ed il represchentant da la Moldavia Sfintul Gheorghe. Servette ha da cumbatter cunter Molde da la Norvegia.
Il victur da la cuppa Svizra, Lucerna vegn a s'engaschar pir a partir da la terza runda da qualificaziun.


text:
L’exposiziun actuala en il Museum a Segl preschenta las protagonistas en furma d’ina curta biografia, illustrada en rumantsch, tudestg e talian. Ultra da quai èn er expostas ovras da las 24 dunnas. Tranter auter er lavurs a maun, fotografias, chartas e perfin in diari d’ina Segliotta.
Jau vess mai pensà che nus pudain perfin exponer il enconuschent schal verd da Marcella Maier.
Sper pionieras enconuschentas sco Annemarie Schwarzenbach u Marcella Maier, u era las scripturas Romana Ganzoni e Jessica Zuan, vegnan er purtretadas per exempel las duas soras Anna e Teodora Maurizio da la Bergiaglia. Ellas che han fatg carriera e s’engaschadas adina puspè per lavur da dunnas. Tranter auter cun instruir e porscher lavur a Bergamo a la Scuola di Macramé (ina tecnica da nuar ornaments, textils e cliniez).
Giunfra Clementina
Regurdientschas e material cun blers fastizs èn er avant maun da la poetessa e mediatura per litteratura rumantscha, Clementina Gilly, oriundamain da Zuoz. Fin tar sia mort il 1942 saja tut sia vita stada il svilup e la promoziun dal rumantsch, uschia la curta biografia en l’exposiziun a Segl. Ina fotografia speziala mussa la dunna gia pli attempada ensemen cun l’ustiera da Segl, Annigna Godly. Fotografà las duas pionieras aveva Annemarie Schwarzenbach.
Las biografias persunalas da dunnas en las valladas dal sid e l’Engiadina dals ultims trais tschientaners fissan anc bler pli numerusas. Finalmain ha la curatura Barbara Liebster simplamain gì da far ina selecziun dal material ch’ella ha ramassà dapi il 2018.
L’exposiziun Valladas da las dunnas resta anc fin la primavaira dal 2021 en il Museum a Segl.


text:
Lavurs
Dissegnaders dissegnan e construeschan plans, skizzas e models per projects da construcziun. Els sa tegnan vi da sbozs da spezialists, p. ex. architects, inschigners da construcziun u planisaders dal territori. En cas da basegn fan els l’emprim registraziuns al lieu. A basa da quellas datas ed a basada plans existents fan els lura cun agid da programs CAD u a maun dissegns tecnics, plans tridimensiunals e models che correspundan a la scala.
La glieud da professiun surpiglia era pensums tecnic-professiunals e planisatorics. Dissegnadras sustegnan ils experts da la planisaziun da construcziun e da la planisaziun dal territori sin tut ils nivels dal project. Cun elavurar soluziuns per projects da construcziun fan ellas calculaziuns matematicas e resguardan las leschas da las scienzas natiralas sco era lad prescripziuns concernent il dretg da construcziun. Ellas enconuschan las caracteristicas chemicas e fisicalas dal material da construcziun e fan attenziun che la moda da construir saja adattada a l’ambient. Ultra da quai han dissegnadras incumbensas administrativas, fan preschentaziuns sco era controllas da construcziun. Tut tenor lur direcziun da scolaziun sa spezialiseschan ellas en in sectur.
Dissegnaders da la direcziun architectura elavuran plans da projects e plans d’execuziun da construcziuns autas da tuts geners, sco per exempel da chasas d’abitar, centers da cumpra, edifizis da biro u d’industria.
Dissegnadras da la direcziun construcziun d’inschigneria s’occuppan da construcziuns purtantas da construcziuns autas (da betun armà, atschal u lain) sco era da la planisaziun da construcziuns bassas (infrastructura per il traffic, construcziun idraulica, protecziun da l’ambient, provediment ed allontanament).
Dissegnaders da la direcziun architectura d'interiurs sa participeschan a projects da renovaziun e da reconstrucziun, p.ex. d’abitaziuns, locals commerzials, locals da negozi u stans da fiera.
Sin basa da lur enconuschientschas da plantas realiseschan dissegnadras da la direcziun architectura da cuntradas plans per zonas verdas e cuntradas en spazis vitals differents, saja quai en secturs d’abitar, da lavurar, da sa recrear sco era en secturs dal temp liber, dal turissem u da la protecziun da la natira.
Dissegnaders e dissegnadras da la direcziun planisaziun dal territori s’occuppan da la planisaziun d’abitadis, dal traffic, da las cuntradas e da l’ambient. Els gidan a sviluppar ed a concepir quartiers, vitgs, citads u entiras regiuns.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 28-9-2009 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Direcziuns
-
architectura
- construcziun d’inschigneria
- architectura d'interiurs
- architectura da cuntradas
- planisaziun dal territori
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la direcziun respectiva, p.ex. en in biro d’architectura u d'inschigneria da construcziun
Furmaziun en scola
Durant l’emprim onn d’emprendissadi 2 dis, suenter 1-1½ dis per emna ad ina scola professiunala, tut tenor chantun e/u tenor direcziun er instrucziun en bloc
Roms professiunals
- basa matematica e basa da las scienzas natiralas
- planisaziun
- visualisaziun
- lavur da project
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Cun fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "dissegnader / dissegnadra AFQ" (Direcziun architectura, inschigneria da construcziun, architectura d'interiurs, architectura da cuntradas, planisaziun dal territori)
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun grondas pretensiuns
- bunas prestaziun en matematica, geometria, dissegn tecnic e linguas
Pretensiuns
- abilitad exprimida da s'imaginar il spazi
- pensar abstract-logic
- chapientscha per relaziuns cumplexas
- abilitad da crear dissegns e skizzas a maun
- interess da reglas matematicas e da reglas e connexs da las scienzas natiralas
- plaschair da lavurar al computer
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- talent d’organisar
- abilitad da lavurar en in team
- plaschair dal contact cun umans e dun da contractar
- per las direcziuns architectura da cuntradas e planisaziun dal territori: grond interess per la natira e l’ambient
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas, da scolas spezialisadas superiuras e da scolas autas spezialisadas
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: ecobiolog / ecobiologa da construcziun, manader / manadra da construcziun paraids e mirs exteriurs, planisader / planisadra da glisch, expert / experta da la protecziun cunter incendis
Examen professiunal superiur (EPS)
cun diplom federal: ecobiolog / ecobiologa da construcziun, manader / manadra da construcziuns autas, manader / manadra da construcziuns bassas
expert / experta da la protecziun cunter incendis
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS planisaziun da construcziun u tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS surveglianza da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science en inschigneria da construcziun, Bachelor of Arts en architectura, Bachelor of Science en architectura da cuntradas u en planisaziun dal territori, Bachelor of Arts en architectura d'interiurs
Cundiziuns da lavur
Dissegnaders e dissegnadras lavuran tenor lur direcziun en biros d’architectura, d’inschigneria da construcziun, da planisaziun u en uffizis communals da construcziun. La purschida da plazzas d'emprendissadisa differenziescha tut tenor la direcziun da scolaziun. Per la tschertga da plazzas ston ins mussar bler engaschament. Suenter la finiziun da lur furmaziun han els bunas schanzas sin il martgà da lavur. Cun furmaziuns supplementars ed experientscha da lavur adequata san els manar projects e surpigliar funcziuns da cader.
Ulteriuras infurmaziuns
Plavenir
Eichistrasse 1
6055 Alpnach Dorf
Tel: +41 41 670 02 02
URL: https://zeichnerberuf.ch


text:
INFO
Mostra
1914-1918 "La Gran Vera"
Moena, Teater Navalge
Orarie
dai 26 de jugn ai 12 de setember
SERA' DE SABEDA
10.00-12.30 / 15.30-19.00
Priesc e vijites vidèdes
Atività Didattica de la Gran Vera
per endrez di Servijes Educatives del Museo Ladin
didattica@istladin.net
tel. +39.0462.760182
Desciarea la brochure di percorsc de la Didatica de la Gran Vera
1914-1918 "LA GRAN VERA" GALIZIA, DOLOMITES
Per i cent egn dal scomenz de la Gran Vera, l Comun de Moena, l'Istitut Cultural Ladin e la Sociazion culturèla “Sul Fronte dei Ricordi”, col sostegn del Comun General de Fascia, i à realisà n'esposizion tematica che porta dant i evenc de vera dal front austro-rus (Galizia-Bucovina-Volina) enfin a la vera a l’auta sui monts de Fascia e Fiem, per recordèr no demò i fac storics ma soraldut sie efec su la jent del post.
Cher de l'esposizion l’é dantdaldut la colezion “Simonetti - Caimi”, con passa 20 mondures da zacan, reperc, retrac, e c.i., en dut beleche mile tòc che é stac metui a la leta dal Museo Ladin de Fascia, con apede amò da etres reperc de colezions privates.
La mostra se dejouc sun cater sezions staboles (Galizia 1914, La trincea, Dolomites 1915 e Vera a la Vera!), che troa lèrga ti gregn spazies del Teater Navalge de Moena, olache vegn dant un dò l’auter diorames zis scenografics, vedrines tematiches, placac con tesć, retrac da zacan e gigantografìes, che met ensema na esposizion de presciapech 500 metres cadrac. Amò apede, ogne an la mostra tol ite na sezion temporana dedichèda a n tem particolèr: "Èrt e Standschützen", "1916: Taliegn a l'Assaut!" e per l'istà 2017 "Richard Löwy, n judier a Moena".
Ideatores e curadores de la mostra l’é Michele Simonetti Federspiel e Mauro Caimi, conservatores onorères del Museo Ladin; i alestiments é stac realisé col didament operatif di volontadives de la Sociazion “Sul Fronte dei Ricordi”, che se cruzia ence de endrezèr i percorsc vidé sui lesc del front sun Costabela, Sèn Pelegrin e Boce.


text:
Mosella
La Mozela (fransés Moselle, todèsch Mosel, Lüsembürghés Musel) l'è 'n fiöm che 'l streèrsa Francia, Lusemburgo e Germania, per 'na longhèsa en töt de 545 km.
La mozèla la nas endèl masìcio dei Vosgi e la se svelöpa endel teretóre de la Frància francese nordorientàla. La pàsa de Épinal, Charmes, Nancy, Metz, Guénange e Thionville e dòpo la sègna per en bèl tòch el cunfì 'ntra la Germania e 'l Lüsemburgo, e pò 'ndel öltem tòch, a pàrter de la cità de Treviri la deènta en fiöm apéna todèsch. La fenés per sbötàs endel Réno, de le bànde de Coblènsa.
AffluentiModifega
I aflüèncc piö 'mportàncc i è:


text:
Divers AuturAs
Mintga di
Rumantsch Grischun
Chasa Editura Rumantscha, 2015, numer d’empustaziun 978-3-03845-032-0
Quest cudesch cun dies liber cumpara sco rimnada da carnets. Ils fascichels cun ina cuverta colurada èn deditgads mintgamai ad in tema e vegnan accumpagnads d’illustraziuns en furma da fotograms. Sin bunamain mintga pagina datti pleds che vegnan preschentads en tut ils idioms ed en tudestg. Pleds ch’èn u relevants per chapir l’istorgia u pleds ch’èn per propi fitg differents dad in idiom a l’auter.
14 auturas ed auturs
Maria Cadruvi, Silvio Camenisch, Rita Cathomas-Bearth, Aita Dermont-Stupan, Dominique Dosch, Flavia Hobi, Fadrina Hofmann, Chatrina Josty, Myriam Pelican-Camenisch, Viola Pfeiffer, Tinetta Rauch, Eva Riedi Collen, Claudio Spescha, David Spinnler


text:
Tranter ils bun 900 participants da l'entira Svizra sa chattan era intgins rumantschs. Els cumbattan per il titel da campiun svizzer en ina da 75 clamadas. Bleras da quellas giuvnas e giuvens han gist absolvì lur emprendissadi ed han gia gudagnà la qualificaziun chantunala (organisada da da las federaziuns professiunala) per pudair sa participar als Swiss Skills.
Quels vegnan organisads la segunda giada suenter il 2014 en questa furma sin l’areal da la Bernexpo ed èn uschia la pli gronda show da professiuns dal mund. I vegnan spetgads var 150’000 aspectaturs durant quell’emna. Qels pon observar ed era empruvar or sper las 75 professiuns en concurrenza anc ulteriuras 60 professiuns che vegnan preschentadas praticamain.
RTR @ Swiss Skills 2018
Durant l’emna dals Swiss Skills rapporta RTR sin tut ils vecturs cun istorgias da ed enturn las concurrenzas. Gia el ordavant dumandain nus en la Marella dal Radio Rumantsch tge che stat davostiers e tge che quels Swiss Skills portan insumma?
Sin rtr.ch/SwissSkills, il link avra en ina nova fanestra essas vus adina up to date tge che pertutga ils campiunadis Svizzers da professiuns e la dumengia suenter che las medaglias èn vegnidas repartidas guardain nus enavos cun ils participants e las participantas rumantschas sin quell'emna a Berna.
RTR @ Swiss Skills
- «Mes emprim mais» – ina seria ch'accumpogna l'emprim mais d'emprendissadi
- Tge stat davostiers e tge portan ils Swiss Skills? – Marella dals 2-9-2018 a las 09:00
- Rapports ed istorgias live da Berna dals 12 als 16 da settember
- In sguard enavos sin l'emna dals Swiss Skills – Marella dals 16-9-2018 e la saira a la televisiun las 17:10 sin SRF1.
RR actualitad 17:00


text:
La regenza dal chantun Vad prenda mesiras urgentas per evitar ulteriurs assagls sin transports da daners. Quels dastgan a partir dad immediat vegnir fatgs mo pli en autos ferm-armads e quai tranter las 05:00 e las 22:00. La summa che mintga vehichel dastga transportar vegn limitada sin 10 milliuns francs.
Ultra da quai ston ils transports esser equipads cun in mecanissem che destruescha ils daners ed objects da valur en il cas d'in assagl. Nov ston almain duas persunas, inclus il chauffeur, accumpagnar il transport.
Las mesiras urgentas sajan vegnidas decidas suenter discussiuns cun la Polizia chantunala dal Vad e da l'Uniun svizra da servetschs da segirezza. Sustegnidas vegnian las mesiras er da las interpresas da transport, scriva la regenza dal chantun Vad.
Ord l'archiv da SRF:
Tar l'ultim assagl sin in transport da daners a Daillens l'entschatta da quest mais han ils laders – sco gia tar ulteriurs assagls – ars ils autos per eliminar fastizs.
RTR novitads 16:00


text:
Stazion feroviaria
Ona stazion feroviaria a l'è el pòst inindove i passegger pòden saltà-su e andà-giò dal treni e/o i mercanzij a pòden vess caregaa putost che descaregaa.
I primm stazion a eren costruii per gestì passegger e mercanzi insemma. Al dì d'incoeu, i mercanzij a hinn de solet caregaa in grand stazion costruii aposta. I stazion se troeuven visin o a la fin d'ona linia feroviaria. De solet a gh'hinn di banchin da indove i passegger pòden andà-sù o vegnì-foeura dal treno in manera fazil e segur. Tant stazion gh'hann tant ròbb comè i ripar per la piòva, cassetta di biliett e panchin.
La stazion pussee afollada del mond a l'è la stazion de Shinjuku de Tokio, Giappon. La pussee granda stazion a l'è la stazion de Nagoya a Nagoya, semper in Giappon. La pussee afollada stazion in Europa a l'è Clapham Junction a Londra, indove in di or de ponta, a gh'è on tren ògni tredes segond, menter la pussee afollada in Lombardia a l'è la stazion Central de Milan.
Different tip di stazion feroviari[Modifega | modifica 'l sorgent]
Stazion de Luxulyan in Cornovaja, ona stazion feroviaria normala. I treni se ferman chì domà a ricesta. La gent che la voeur vegnì-giò dal tren le gh'ha de dighel al personal che 'l laura in sul tren. La stazion a l'è doperada domà da circa 1.000 personn a l'agn.
Stazion capp-linia (ne la foto gh'è la stazion de Milan Cadorna). I treni che gh'hann de andà atravers (e donca finissen minga lì) gh'hann de cambià direzion dent la stazion. Tutavia, la gent chì la pò caminà da ona banchina a l'alter senza dovè traversà i binari.
Shinjuku a l'è ona di pussee afollaa del mond. La se troeuva in Tokio. De media, tucc i dì, 3,6 milion de gent la dopera.
Binari a la stazion de Affer, Affer, Milan.
Servizzi che se troeuven denter la stazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I stazion feroviari pòden avegh e la cassetta di biliett putòst che la machinetta di biliett. Tant stazion a gh'hann anca negozzi putost che 'l giornalee.
I stazion pussee grand gh'hann de spess anca restorant o restorant de fast-food. In on quaj paes a gh'hinn stazion che gh'hann anca chisebev putost che ostarii. Alter ròbb che se pòden trovà in di stazion a hinn: bagn, locaj de depòset bagaj, ofizzi ogett smarrii, tabella di orari, carrej, sal d'attesa, parchegg di tasì e fermaa di corrier.