text:
Dialèt arzân
Al dialèt arzân l'é 'na léngua, o dialèt, dal gróp dal léngui Emiliân Rumagnōl, pió precişamèint al fà pêrt dal gróp ed l' emiliân centrêl, parlê principalmèint int la pruvîncia ed Rèz.
Indice
Zôna quacêda e diferèinsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Ciamê da j arzân "Dialèt Arzân" l'é parlê in 'na zôna che pió o mēno l'é cumpâgn a còla che incō l'é la pruvîncia ed Rèz. Però an 's pōl mia parlêr 'd un sōl gèner ed dialèt arzân per tót al teritôri pruvincêl. S' a 's pèinsa che fîn a la Secònda guèra mundiêla sōl int al cèinter ed Rèz ēren parlê bèin quâter dialèt diferèint: còl dal cèinter, còl ed Sân Pēder, còl ed Sân Stēven, e còl ed Sânta Crōş dóve a gnîva parlê ânch un secònd dialèt ciamê "arzân arsavè". Int al ghèt , fât fêr int al cèinter stôrich ed la sitê da Laura Martinozzi (vèvda 'd Alfonso 'd Este) int al 1669, a gnîva parlê, da j ebrèi, un dialèt ch' l' ēra 'na smerciânsa 'd ebràich e arzân, mó quând a s'é sarê al ghèt (int al peréiod napoleônichi), cun al tèimp l'é stê bandunê e quêşi scurdê a i prém dal '900. In pruvîncia, a pêrt soquânt cmûn e véli dal circundâri, l'arzân pió al se şluntâna dal cèinter ed Rèz pió al se şmêrcia cun diêter dialèt.
Int la bâsa arzâna i cmûn ch' în insém a la rîva dal Po a sèinten in manēra pió o mēno marchêda, a secònd dal pôst, dal pèiş dal Mantvân. L'é alzêr a Burèt e Gualtēr dóve a 's mantînen i sòun ö e ü in ûş in Lumbardìa. A rişûlta pèiş a Guastâla, Lusêra e Rezōl dóve l' é parlê, cun pôchi sfumadûri tra i paèiş, al guastalèiş, sòt gróp dal dialèt mantvân e un bèl pô divêrs da l'arzân. Int al zôna ed Curèz al dialèt l'é quêşi cumpâgn al dialèt carpşân, mèinter int la zôna ed Muntèc e in generêl int la Vâl d' Èinsa l'é pèişa l'impurtânsa dal dialèt pramzân. Diferèint l'é al chêş int l'Apenèin arzân, in particulêr môd da la lénia Vèt-Baîṣ vêrs l'êlt dal crinêl, dóv' în parlê un insèm ed dialèt ch' a 's arvîşen al dialèt lumbêrd ocidentêl mó ch' a preşèint carateréstichi diferèint da paèiş a paèiş. Al civaghîn parlê a Civêgh l'é un chêş a pêrt perchè al paeşèin l'é ârmêş işolê, dal rèst ed la pruvîncia, fîn a j ân '50 dal Novsèint quând è stê finî la strêda ch' l'unîva al paèiş a la Val d'Asta e a Véla Mnôs. Per còl che riguêrda sté dialèt a 's pōl dîr che a gh'é un bòun ligâm cun al parôli e al prunûnsi in ûş in Tuscâna. Civêgh, vést la só puşisiòun ed cunfîn insém al nôster Apenèin, l'é sèimper stê lighê sia cme ûş che cme scâmbi 'd ògni gèner, pió cun al versânt tuscân ed la Garfagnâna che cun al versânt arzân. S ' andòm a fêr di cunfrûnt t'r al parôli dal dialèt a vdòm che soquânti ed còli dal civaghîn an vînen mia druvêdi int i dialèt di paèiş aşvèin ânca s' în luntân sōl pôch chilômeter.
A se stéma che cîrca la metê ed la gînt ed la pruvîncia ed Rèz la pôsa capîr al dialèt parlê.
Eşèimpi ed dialèt ed l '800[modifica | mudéfica la surzéia]
Un racûnt dal Vangēl[modifica | mudéfica la surzéia]
Un zért òm avì dù fió.
Al più pznén 'd 'sti dù diss a sò päder: Papà, däm la mé purzión dla ròba che 'm sta a mé; e al 'gh dividè al sò.
E 'n passò miga tant dé che, muciä su tut, al fiól più cich andò int un paés luntàn luntàn, e là 'l strussiò la sò ròba, vivènd ind i vìzzi.
E quànd l'eb consumä tutt, a véns in cól paés una gran caristìa, e lu cminzipiò a patìr la fam.
E l'andò e 'l s'afermò con un zittadén 'd cól paés, ch'el mandò a una sò pussión a pasclär i nimä.
E l'avìva voja d'impìrs la panza 'd chèl giànd ch'a magnäva i pòrc: e nsun gh'i 'n däva.
Alóra, turnànd in sé, al diss: Quànt servitór in cà 'd mè päder e sguazzn in t' al pan, e mé ché m'in mór d' neclénza!
E 'm turò su, e s'j andarò da mé päder es egh dirò: Papà, mé i jò pecä dnanz al zél e dnanz a vó;
E 'n son ormèi più dègn d'èsser ciamä vóster fiól; tgnìm come un di vóster servitór.
E, tuléndes su, al véns da sò päder. Mò quànd incòra l'era luntàn, sò päder le vdì e 'l 's mòss a cumpassión e, sbalzàndegh incontra, a 'gh trò i brazz al còl e al le basò.
E 'l fiól gh'diss: Papà, mé i jò pecä cóntr'al zél e contra d' vó; mé n' són più dègn d'èsser ciamä vóster fiól.
Alóra 'l päder dsì ai servitór: Prèsti, cavä fóra al più bèl àbit e vestìl, metìgh un anèl in dì e del schèrp in pè;
E mnè ché un vidèl apastä e mazzäl, e che magnèm e fèm un prans;
Perché 'st mè fiól era mort e l'è risussitä; al s'era pèrs e l'è stä catä es prinzipiòrn a fär prans.
A 's da mò che so fiól più grand éra pr i camp e, vëgnénd in zà e svinànds' a la cà, al sintì l'orchèsta e l' ball.
E 'l ciamò un servitór e 'l ghe dmandò cosa vrìva dir st' tèl còss.
Al quäl gh'rispós: L'è rivä vóster fradèl, e vóster päder ha mazzä un vidèl apastä in gràzia d'avérel turnä san e sälev.
E ló s'instizzò e 'l ne vrìva brìsa andär dénter. Dònca so päder, send vgnù fóra, al 's fò a pergèrel.
Ma ló in rispòsta 'l diss a sò päder: Èco, tant ann ch'e v' sèrev e mèi i jò mancä d'ubdìrev, e mèi che m'issi dä un cavrèt da magnär con i mè amìg;
Mò da dòp che st' vóster fiól, che ha magnä tut al sò con del zamàrr, è vgnù, j'avì mazzä per ló un vidèl apastä".
Ma ló gh' diss: Al mé fiól, té t'j ë sèmper mégh, e tutt quèl ch'i jò mé l'è anc tò;
Mgnäva bén fär un prans e fär alegrìa, perché st' tò fradèl éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä".[1]
Da un giurnêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al mé chèr Prusproun,
i tö lettor appèina e vedran sta corrispondeinsa dateda da Roma j armagnrann per sicur a boca averta, perché a dirann: l'amigh Zresa al fa sti viazz? Ma chi él st'originèl? Ma mè en m'imbarazz dal ciaccer ech possen fèr i tö lettor, mè èt dirò sol che son arivè a Ròma jer matèina dop un viazz ch' al m' iva empi al bregh. Smuntè dal convoli e muntè in un fiàcher,che ché i ciamen botti, e mè èt giur che quand un l'é dèinter int una de stel vittor, l'é cumpagna Diogene dèinter int la so bota famosa. Em fè condurr a ca d' un mè amigh, seinsa l'invit da quèl probabilmeint pr' un pezz a gnir Roma la n' aviva miga l' unor dla mè preseinsa. Al mè amigh am ricevè a brazz avert e appeina am fu cambiè al vesti e magnè un pcoun al voss, secondand un mè desideri, gnir a fèr da ciceron. Figuret che piaseir per mè. En prinzipien a girèr e mè et garantiss che a veder chi bë palazz fat ed fresch, el stredi che li prinzipien a slerghèr, as capiss propria che i Roman en hann po’ miga gnan da esser tant melcunteint de buzzurri, perché se sotta al Sant Peder e pagheven meno tass egh iven però pr' el sö cuntred di pultii bel e bon, (am al dziva un Romano de Roma); egh iven meno ginta che adess perchè se al prucissioun e el festi religiosi en attireven che un quelch sgnor curioson (cun quant vatagg ed la religioun me en al so) adessa oltre al mare magnum di impieghe agh corr i negoziant e Roma l'as ved a ghir su come una bella ragazza dal bagn.
Mè come a fa tott j' eter giornalista en ét dirò miga d'avei parlè chè a Roma con di grand personagg, ma seét ho da dèr dal notizi ét dirò sol col ch' j' ho vist e col ch' j' hò sinti. Al pepa ét capirè bein che essend malè al n' ha psu ricever al rapresentant ed Prusproun: ma despiaseint de ste contrattemp l'ha mandè al me allogg, perché l'am fissa el sö scus, una commission ed set Cardinej quatordes Monsgnor e vintot fra camerër, segretari ect. Mè an saviva dove lugher tutta sta gint, ma fortunatamèin per mè e per lor la visita dla Commission em l'era sol insunnièda. Et capire, quand as sa d' esser publicista e dzommel pur con la dovuta modestia, ed quï ch' egh veden cièr, l'é naturel st' insonni perché come ét sé j' insonni en eter che l' immagini del dì guaste e corrotte.(…)[2]
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag.234
- ↑ Pcòun ed l'artécol "Noster corrispondeinz" dal giurnêl ed Rèz "Al Prusproun" nómer 13 ed venerdé 24 dicèmber 1877 scrét e dirèt da Giovanni Ramusani stampê int la tipograféia Torreggiani ed Rèz


c: text/html

text:
Lenk im Simmental
Mudel:Otheruses Cuurdinàde: 46°27′N 7°26′E
Lenk im Simmental a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Obersimmental-Saanen, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 123.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2399 abitant.
El cumün de Lenk im Simmental al se tröva a una altitüden de 1068 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden, Ayent (VS), Icogne (VS), Lauenen, Leukerbad (VS), Mollens (VS), Randogne (VS), Saanen, Sankt Stephan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lenk l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1370col nom de An der Leng.[1] L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lenk in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Tourism website of the region (Todesch)
- Live pictures from Lenk (Todesch)
- Aerial views of Lenk (Todesch)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
I delitti del gatto nero
I delitti del gatto nero (I masamènt dal gat négar) 'l è 'n film ad scarésa fat a epiśòdi dal 1990 ad John Harrison.
'L à fat sù da piò ad sédas migliòṅ ad dòlar in di sōi Stat Unî esénd-an custâ tri e mèś a 'l incìrca.
Sunt
La stria Betty (Deborah Harry) la tórna a cà, dòp ès'r andàda a far dal còmpri, par magnàr-as Timmy (Matthew Lawrence), un putèṅ mis in cadéni in dla sò cuśina. Chi lò, par far in manéra ad śluntanàr da lò l'óra dla mòrt, al gh cònta dal stòri ad scarésa, lèti da 'n lìbar ch'al gh'à sèg, ciamâ “Tales from the Darkside”, par far pasàr al tèmp e spràr acsè ad far-la franca.
In dal prim epiśòdi (Lot 249) Bellingham (Steve Buscemi), un studènt universitàri, al fà turnàr incóra in vita na mùmmia par vindicàr-as ad dū di sò culéga, la Susan (Julianne Moore) e Lee (Robert Sedgwick) ch'i gh'ìvan fat un tòrt. Al móstar al pòrta a cumpimènt i pinsēr catìṿ dal sò padròṅ tirànd fóra al sarvèl p'r al naś ad Lee e scurtlànd a la schina la pòvra Susan. Sò fradèl Andy (Christian Slater) al vèṅ però a savér incòsa e par Bellingham al ròbi i ś métan mâl.
In dal secónd epiśòdi (Cat From Hell), Drogan (William Hickey), un vèć pîṅ ad bèsi ardùt a vìvar in sna scrana a rudèli, al mét sóta paga, par sènt-mila dòlar, Halston (David Johansen) par masàr un gat négar ch'al viṿ lè 'd intóran. Cla bistiàsa lè, al diś al ricàstar, 'l arév bèla masâ tri dla cà, sò surèla Amanda (Dolores Sutton), faghénd-la strabucàr śò da 'l scali, la sò amìga Carolyn (Alice Drummond), rubànd-'g al fiâ, e al magiurdòṁ dla famìja Richard Gage (Mark Margolis), faghénd-ag far 'n incidènt in màchina. Tut i masamènt i èṅ sucès a meśanòt e Drogan al créd che la bèstia, purtàda a cà pròpria da sò surèla, 'l al vója punìr parchè la śò aśiénda 'l à masâ sinc-mila gat par far gnir fóra un fàrmag nóṿ. Halston al ś mét acsè 'd inśégn par cupàr-al ma a n è briśa un quèl fàcil. 'L è pròpria al gat négar invéci a vindicàr-as e 'l al fà insfilsànd-as ad dèntar dla sò bóca, fin in fónd a 'l magòṅ. Quànd pò al péndul al sòna la meśanòt, la bistiàsa la vèṅ fóra da 'l grugn 'd Halston p'r andàr incónt'r a 'l vèć ch'al n pōl far àtar che carpàr par la paùra, cun al sò cōr ch'al gh mòla.
In dal tèrs epiśòdi (Lover's Vow), un pitōr piutòst vilî dla vita ch'al s ciàma Preston (James Remar) al véd un masamènt fat da 'n móstar ch'al par un gargoyle. Qvést chè al gh diś ch'l al lasarà in vita se lò al n cuntarà mai a ninsòṅ quél ch'l à vdû. Dòp avér dâ la sò paròla, Preston al cgnós na dóna dimóndi bèla ad nóm Carola (Rae Dawn Chong) e al la spóśa, avénd anc sèg dū fiōi. Dèś an dòp, a n psénd piò tgnir dènt'r al sò segrét, 'l óm al cònta a sò mujér quél ch'l éra sucès in alóra. A cal punt lè, Carola la càmbia pèl dvintànd incóra al gargoyle dna vòlta e l'è custréta a cupàr-al.


text:
Tisin (fiüm)
El Tisin o Tesin (alter parnunzi: [ta'ziŋ] a Bidree e Osch, [ta'ʒiɲ] a Iragna, Ludrin e Biasca, [al tsik] o [dziŋ] a Gajaa, [ul ti'zeŋ] a Dairagh, [ul ti'zɛ̃ː] a Bienaa; italian: Ticino; tudesch e frances: Tessin; latin: Ticinus; spagnö Tesino) l'è un fiüm de la Svizzera e de l'Italia del nord; el quata un basin de 7.230 km². El toch che 'l passa in mez a Pavia l'è ciamaa anca Canal in la tradiziun lucal, menter che in certi zonn de la Leventina l'è ciamaa la Fim.
El nass arent al Pass de la Nuvena, al cunfin tra 'l Cantun Tisin e la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, dopu de che 'l traversa la Val Bidree, la Val Leventina e 'l Pian de Magadin prima de bütàss in del Lagh Magiur. Ne vegn föra a Sest e 'l cur in direziun süd-est marcand el cunfin Lumbardia-Piemunt; arent a Pavia (4 km inver val) el cunflüiss in del Po, dopu 248 km de curs, cunt una purtada media anüal de 350 m³/s (che ne fan el püssee rich de aqua tra i aflüent del Po).
El fiüm al gh'a granda impurtanza ecunomica; in Svizera l'è duperaa per fà 'ndà i centrai idrueletrich, inveci in Italia l'è duperaa per irigaziun de la pianüra padana (el Navili Grand el part dal Tisin).
L'ambient natüral del fiüm l'è, al cuntrari de quasi tücc i fiüm italian, ben tegnüü: i sò spund italiann a hin prutegiüü da dü parch natürai regiunai (Parch natüral de la val del Tisin, quel lumbard e quel piemuntes) cunt una süperfis tutala de püssee de 97.000 ha, che ne fan l'area natürala de fimm püssee granda in Europa.
Un temp gh'era püssee gent 'ntal fiüm: lavandère, giarö e barchirö i fevan i lur mestè tüt i dì. Pisine ghe n'eran mia, e d'estàa s'feva l'bagn. Quei ca van adess i ciaman tisinatt, een poch e matt.
Cumün traversaa dal Tisin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cantun Tisin
- Distret de Leventina: Airö e Bedret, Quint, Praa, Faid, Anzonegh, Chironegh, Personegh, Böid, Pulesg.
- Distret de Riviera: Biasca, Iragna, Usogna, Ludrin, Crescian, Cree.
- Distret de Belinzona: Molen, Pronz, Gnosca, Gurdün, Arbed-Cagion, Belinzona, Munt Carass, Giübiasch, Sementina, Güd.
- Distret de Lucarnu: Cügnasch-Gera, Lucarnu.
- Piemunt
- Lumbardia:


text:
Merano
Merano (Meran en todèsch; Maran en ladì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 33.404 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 1285 ab./km². Dopo de Bolsàno, l'è la cità con piö tacc abitàncc de la pruvincia.
El cunfìna coi cümü de Avelengo, Cermes, Lagundo, Lana, Marlengo, Postal, Scena, Tirolo, Verano.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit üfizial de'l Cumün de Meran
- Azienda Autonoma di Cura e Soggiorno della Città di Merano
- www.meran.com
- Musee del türism
- Giardin de'l Castel Trauttmansdorff
- Sit üfizial de'l Meranerland


text:
Citogenetica
La citogenetica l'è chèla brànca de la biulugìa che la stüdia la morfologìa dei cromozòmi, per chèl che se rìa a éder col microscopio òtich, e 'l cariotipo, cioè l'ensèma dei cromosomi de 'na cèlula.
L'è stat endèl 1956 che gh'è stat acertàt la stabilità del cariotipo, cioè del nömer e de la strütüra dei cromozòmi. S'è püdìt isé acertà chè le cèlule eucariote le pöl véser aploidi (condèn cromozòma per ogna tipo), o diploidi (con du cromozòmi per tipo). El nömer dei tìpi de cromosomi l'è definit per ogna spéce e se 'l sègna condèna "n": i asècc aploidi se i sègna co "n", chèi diploidi co "2n".
Confrontà i cariotipi de spéci diferènte l'è 'n grant ütil per recoströéser l'evulusiù de le spéci.


text:
Volgograd
Volgograd (Boлrorpaд in rüss) a l’è una cità de la Rüssia.
Al gh'ha 986.400 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Volgograd a l'è in del toch ucidental de la Rüssia eurupea in sü la spunda drita del fiüm Volga.
Storia e nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
la cità la s'è desvilüpada inturna a una furteza, edificada in del 1589 per vardà i cunfin meridiunaj de la Rüssia, e la s'è ciamada Caricyn (ЦapицыH) fina al 1925.
In del 1925, in unur del Stalin, a l'ha ciapaa el nom de Stalingrad (CTaлиHrpaд).
Del 21 d'agust del 1942 al 2 de febrar del 1943 in cità la s'è cumbatüda la Bataja de Stalingrad, indue che l'Armada Russa l'ha fermaa l'esercit tudesch, cun püssee d'un miliun e mez de mort e ferii.
In del 1961 el nom de la cità a l'è vegnüü Volgograd.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Roman Georgievič Grebennikov.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Volgograd a l'è gemelaa cun:
- Chemnitz, Germania
- Chengdu, Cina
- Chennai, India
- Cleveland, Stat Ünì d'America
- Culonia, Germania
- Coventry, Regn Ünì
- Digiun, Francia
- Erevan, Armenia
- Hiroshima, Giapun
- Jilin, Cina
- Kemi, Finlandia
- Kruševac, Serbia
- Liège, Belgi
- Montreal, Canada
- Ostrava, Repüblica Ceca
- Port Said, Egit
- Ruse, Bülgaria
- Toronto, Canada
- Türin, Italia


text:
Dagmersellen
Dagmersellen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5010 abitant.
El cumün de Dagmersellen al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altishofen, Egolzwil, Knutwil, Mauensee, Nebikon, Reiden, Wauwil, Winikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
El prim de ginee del 2006, i ex-cumün de Buchs e Uffikon i è stacc agregacc a Dagmersellen,
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dagmersellen l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1070-90 col nom de Tagmarsellen. In del 1173 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Tagemarsseildon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dagmersellen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Stirling
Stirling a l'è una cità in mezz a la Scozia. A l'è stada la capital del Regn de la Scozia. El sò nom in gaelich scuzzes a l'è Sruighlea, in scots Stirlin.
I dò bataie de Stirling
A Stirling i s’è combatide dò bataie pròpe ‘mportante:
la prima di dò ‘n del 1297, ciamada la bataia del put de Stilring, la ést i Scosès guidàcc dal William Wallace èns cóntra i ‘nglés;
la seconda in del 1314, congnusida come bataia de Bannockburn, che l’è ü paisèl lé apröf a Stirling, la ést i Scosés guidàcc chèsta ólta dal Robert Bruce èns amò öna ólta cóntra i ‘nglés.


text:
Contignü prinzipal
Schuler, Arnold (SVP)
Arnold Schuler ie nasciù a Maran ai 19 d'agost dl 1962. L sta a Plaus, ie paur y maridà cun Maria Alma, i à trëi mutons: Hannes y Stephanie, che à finà si studies, Hannes ie culaburadëur scientifich tl’Università liedia de Bulsan, Stephanie nsënia tla scola mesana a Maran y Claudia ie na sportiva che à tëut pert ai juesc Paralympics a Londra. Schuler ie stat per 24 ani ambolt dl chemun de Plaus y 4 ani alalongia presidënt dl cunsorz di chemuns y dl cunsëi di chemuns. Al mumënt iel assessëur provinziel per l’agricultura, l’economia forestela y la prutezion zevila, cunselier provinziel, cumëmber dl cunsëi dla grupa sportiva dla persones cun handicap fisich, cumëmber dl cunsëi de pluania de Plaus, presidënt dl zënter de sperimënc agricui y forestei Laimburg y da plu che 30 ani cumëmber di studafuech ulenteres.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 22.11.2013 al 15.1.2014 comëmber/comëmbra dla presidënza
- Dai 16.1.2014 assessur provinzial
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
- Dai 28.11.2013 al 18.3.2014 comëmber/comëmbra dla presidënza
Inćiaries tla legislatöra passada/tles legislatöres passades
- Arnold Schuler - In der/den vergangenen Legislatur/en bekleidete Ämter [PDF] - (todësch)


text:
Poesie (Porta)/34 - LA NINETTA DEL VERZEE
LA NINETTA DEL VERZEE
Bravo el mè Baldissar! bravo el mè nan!
l’eva poeù vora de vegnì a trovamm...
T’el seet mattascion porch che maneman
l’è on mes che no te vegnet a ciollamm?
Ah Cristo! Cristo! com’hin frecc sti man!5
Bell bell... speccia on freguj... te voeu geramm,
bolgirossa! che giazz! aja i mee tett!
che bell cojon, sont minga on scoldalett.
Pover tett nèe?... te sentet com’hin froll?
Ma, gh’hoo avuu ona passion, varda, in sti dì10
che l’è stada, per brio! el mè tracoll.
L’è quaj cossa ancamò se sont inscì.
Ven scià... settet giò on poo... già l’è anmò moll,
e poeù coss’eet de fà? l’è venerdì,
gh’è minga d’opra: descorremm on poo,15
ché subet che l’è all’orden te la doo.
Varda el me Baldissar se se pò dà
on mond pussee carogna, on mond pù infamm!
Te se regordet d’avemm vist per cà
quell gioven magher, longh come on salamm,20
ch’el me vegneva a toeù de andà a ballà?
Che di voeult te l’ee vist a peccenamm?
Ben: sent adess, sto roffianon strozzaa
che tir fioeul d’ona negra el m’ha giugaa.
Prima de tutt tee de savè che fina25
de vint agn fa, quand sont restada indree
della povera mamm, la mia medina,
che adess, jesuss! l’è al Gentilin anca lee,
per no invodamm a santa Catarina,
o lassamm andà in cà don quaj mestee,30
la m’ha tiraa in cà sova e tegnuu inguala
d’ona soa tosa vera e naturala.
Sta mia medina l’eva ona tetton,
matta, allegra quell mai che se pò dà:
ghe piaseva a paccià del bell e bon35
e andà dent per i boeucc e boccalà:
ma sora tutt poeù la soa gran passion
l’eva quella de fassela fregà:
oh intuitù de quest gh’è nient de noeuv,
desdott in fira e fresca come on oeuv.40
In quell temp la gh’aveva per gimacch
on gioven d’offellee, fort, traccagnott,
ch’el stava lì in la porta e in l’uss attacch.
Costuu, me cunten ch’el gh’avess de sott
on peston de pirotta masiacch,45
ma basta, fussel mò per sto bescott,
o per quij del mestee ch’el ghe portava,
l’offellee l’eva lu ch’el le ciavava.
S’ha mò de dà l’inconter che costuu
el gh’ha giusta d’avegh anch lu on bagaj,50
che l’è nient alter che quell porch fottuu
che m’è costaa in sti dì tanto travaj.
Inscì, cont el stà insemma tutt e duu,
col giugà insemma e fà quij cattanaj
che fan tucc i fioeu, semm rivaa a quell55
de trovass cott tutt duu senza savell.
Intrattanta, per via della via
dell’intrigh inscì faa della medina,
ne faven dormì nun bardassaria
foeura di pee de lor in la cusina;60
là ne saraven sù all’ave maria
de sira fina a quella de mattina,
e là nun de per nun tutta la nocc
sevem patron de fà onia sort de locc.
Fin però che semm staa duu cisquittitt,65
ciovè a dì de des, vundes, dodes agn,
se semm faa quaj carezz e quaj basitt,
e poeù voltavem là come lasagn;
ma quand emm comenzaa a sentì i gallit
vers la part che comenzen i cavagn,70
se semm accort d’avegh di olter besogn
on poo pussee gajard de quij del sogn.
Ma sì! per dilla giusta, in quant a mì,
sto besogn savarev minga spiegall...
soo che sentiva el sangu come a buì,75
che gh’aveva ona voeuja de tentall
e in l’istess temp vergogna a comparì.
Soo anch che andava in broeuda in del basall
e soo che quand el me toccava i tett
trepillava del gust come on gallett.80
Soo de giunta che, quand alla mattina
me toccava de andà a tend in Verzee
alla banca del pess della medina,
ogni bott che passass on perrucchee
o quajghedun con bianca la marsina,85
me sentiva a rugà fina in di pee:
me andava insemma i onz della stadera
e el coeur l’andava a vella e el coo a stondera.
Mì el mè Pepp el vedeva de per tutt,
e semper ghe l’aveva de denanz:90
mì el vedeva in di tèmol, in di trutt,
in di micch, in la suppa, in di pittanz,
no gh’eva giovenott, né bell né brutt,
che se podess ris’cià de famme di avanz:
respondeva pesciad, desgarb e slepp,95
e tutt sti coss in grazia del mè Pepp.
Né l’è minga de dì che fin d’allora
el m’avess missa alla comunion.
On cazz! Me poden dà on cortell in gora
se mì pensava mai che in di colzon100
ghe fudess dent de quella sort de bora!
A vedè come el mond l’è mai cojon!
Tucc me credeven ona gran canonega,
e seva fatta pesc che né ona monega.
Anzi gh’hoo anmò in la ment la gran paura105
che hoo avuu, quand de lì a on pezz me l’ha daa in man,
l’hoo creduu on boll, ona besiadura,
on bugnon (soeuja mì), on quaj maa de can,
e soo che m’è soltaa ai oeucc addrittura
come on s’cioppon de piang, ma lu, el giavan,110
da bravo perucchee el s’è miss a rid
e a saramel pù strenc in mezz ai did.
Cristo! che sgarbiada de cervell
l’è staa per mì quell cioll in ardion.
Poss dì ch’el m’ha daa in man minga on usell,115
ma el manegh de tucc quanc i cognizion:
allora subet hoo capii tutt quell
che se daven d’intend paricc smorbion
quand lì alla banca me diseven milla
cinad sulla panscietta e sulla inguilla.120
Lì emm comenzaa tutt duu de sto moment
a lavorass intorna de fadiga,
lu a fà onia possa per sonamel dent
e mi olter tant per stoppagh sù la figa.
Fors anca el sarà staa on presentiment,125
ma l’ha avuu pari a sbatt, l’hoo faa stà in riga,
ghe l’hoo basaa, menaa, gh’hoo daa de tetta,
ma de pondamel?... voj! ciappa sta fetta.
Sent mò che macciavella de birbon
l’è rivaa a tira a man per mettem sott.130
L’ha comenzaa a fà el trist, el lumagon,
a fass vedè a mangià pocch o nagott.
Lu el me schivava, el fava repetton,
el sospirava come on mantes rott,
e con pù mì ghe andava per el vers135
con pussee el fava el pregn, el gnucch, l’invers.
Infin quand l’ha creduu de vess a tir
vedi ch’el mett a volta on cortellasc
e ch’el sbassa i cannij incontra al fir:
mi, bona a dagh a trà, fermegh el brasc,140
e prepotenta e franca come on sbir,
Cossa farisset mai, dighi, pajasc?...
Cossa vuj fà, el respond... mazzamm... morì...
fornì sta vitta... contentatt anch tì...
Sanguanon! che dianzer de paroll!145
m’è calaa i forz de sbalz, m’è vegnuu frecc.
Me sont pondada a lu coj brasc al coll,
e lu borlonem là a travers al lecc,
e lì in terra el cortell, in aria el cioll,
lecchem, basem, stroffignem, brascem strecc,150
Ninin... tas... lassem fà... pensa nagotta...
sto fioeul d’ona vacca el me l’ha rotta.
Ona voeulta poeù rotta che l’è stada
no gh’è staa pù resguard né pù respett.
Via ona ciavada on’altra gran ciavada,155
no se fava olter facc che quel giughett,
e se con tant piccià nol m’ha impregnada
l’è proppi robba de fà fà on quadrett,
tanto pù che sti usij già hin certi ordegn
che fornissen el gioeugh con lassà pregn.160
L’eva trii agn pocch manca che st’istoria
l’andava quietament semper inscì,
quand la medina, che Dio l’abbia in gloria,
l’ha tolt sù ona fevrascia de morì.
I dottor l’han creduda inflammatoria165
e gh’han faa vint solass in tredes dì,
ma el dì adree, giust in quella che han dezis
de faghen pù, l’è andada in paradis.
Morta lee, bona nocc ai sonador,
s’è barattaa la scenna in d’on moment;170
mì sont andada in cà del cogitor
e el Pepp l’è andaa in cà anch lu d’un sò parent
e lì, via de vedess e de descor
quaj voeulta per el dì denter per dent,
resguardo sia alla prozion de mezz,175
sant March! gh’è sta sù el gatt per on bell pezz.
Ma mi, tra che a trovamm inscì ligada
in cà del pret moriva de passion,
e tra che el Pepp el m’eva sueffada
de bon’ora a saggià certi boccon,180
assa brutta on bell dì ciappi la strada
e pienti el cogitor come on fuston
ressolutta de tend al fatto mè
senza tance seccad de barolè.
Deffatt per quant sto pover religios185
l’abba faa, l’abba ditt per famm capì
ch’el pass che fava l’eva on pass ris’cios
e che la purgarev forsi on quaj dì,
l’ha traa via el sò fiaa e la soa vos,
anzi el gh’ha avuu de grazia a mondamm lì190
de circa milla lir, che la medina
la m’ha lassaa tra pilla e robba fina.
Con cà pientada, e con quij pocch danee,
fresca, giovena e grassa come sera,
gh’aveva semper gent innanz indree195
alla mia banca mej che né a ona fera;
de coeugh poeù gh’en vegneva di vivee,
e a quist basta domà che ghe fass ciera,
se gh’avess anch venduu merda per pess
sti facc de porca even content l’istess.200
E che fior de partii ch’hoo possuu fà!
(Inscì magara avess vorsuu dattamm)
fioretton de marcant, de famm marcià
inguala di primm sciori, di primm damm;
e se fuss stada tosa de trattà205
soo che on fraa Geromin l’ha vorsuu damm
del pelter assossenn, famm desmett banca,
mandamm in fiacca, e lu comparì nanca.
Ma mi ciocca, imbriaga, incarognada
de sto razza de can d’on tajapieucc,210
tant e quant ghe n’è staa che m’han cercada
olter tant n’hoo casciaa foeura di oeucc;
e sì che giamò on pezz m’en seva dada
ch’el me fava scusà de stoppaboeucc,
ma già nun vacch de donn semm tucc inscì,215
se al mond gh’è on crist el vemm proppi a sciarnì!
E dininguarda e non poeù a fass toeù via,
en fan toninna, en fan de sott e doss.
Pur tropp l’è inscì: mi ch’hoo provaa la mia,
soo cossa gh’è de noeuv con sti balloss.220
Pur tropp sont dada denter in la stria,
e el cogitor l’ha induvinaa tutt coss.
Ah roffianon d’on Pepp!... Varda el mè nan
se gh’è on cristo compagn in tutt Milan!
Minga content sto faccia de figon225
de vess staa lu el strozzaa che el me l’ha rotta,
d’avemm traa i mej partii tucc a monton,
d’avemm drovada pesc d’ona pirotta,
d’avemm semper goduu i pù bon boccon
che gh’aveva alla banca, e per nagotta,230
sagg de mì, del mè ton, della mia inguilla
l’ha comenzaa a miramm anca alla pilla.
In prenzipi col sloffi de dovè
comprà ona cossa o l’oltra a ona quaj posta
el me cercava in prestet per piasè;235
ma in seguet poeù, quand el m’ha vist desposta
a lassagh god in pas el fatto mè,
l’andava al cantarà lu de soa posta,
e lì servo umelissem sur baslott,
ogni freguj, allon, giò on scopellott.240
Ma se! impiastraa de vizzi come l’era,
lallela! gh’en voreva olter che inscì:
l’avarav traa in setton la cà Mellera,
l’Archint, el Greppi, el Melz, staghela lì.
Dì cojon! Lu ostarij, trissett, primera,245
la scènn, lu palch, lu donn de mantegnì;
e mì ciollatononna de massee
compramm i corna cont i mee danee!
Olter che corna! l’ha tentaa per fina
de taccamm ona pesta bolgironna;250
e se no sont allesta ona mattina
a tira i ciapp, indree t’el me le sonna.
Per fortuna del ciel che intanta fina
che hoo faa per compagnamel in la monna
hoo miss i did in mezz a on masarott255
de filapper consciaa cont el scirott.
Eppur: coss’eel?... l’eva inscì tant vergnon,
tant marcadett e tanto fin d’ingegn,
che hoo avuu de grazia a fagh la remission;
anzi l’ha tiraa i coss finna a quel segn,260
de pacciamm (direv squas) anca i mincion,
perché a furia de vend e de fà pegn
el m’ha sbiottada e el m’ha redutt in pocch
come on oss spuvaa foeura d’on pitocch.
No gh’aveva olter pù che el lecc, i scagn,265
la cros de perla e quatter strasciarij,
inscì tra robba dora e quij pocch pagn,
quand besognos de vendem anca quij
on dì el m’è vegnuu in cà, torber compagn
de quand el s’è vorsuu tajà i cannij,270
e piovend giò daj oeucc acqua a monton
press a pocch el me parla de sto ton.
Sent Ninetta, el me dis, i creditor
m’hin taccaa al cuu come tanc can mastin;
se no i paghi in sti pocch vintiquatt’or275
gh’è già in pront la fameja e i manezzin:
donca on fioeu par mè! on fioeu d’onor
l’avarà de reduss a fà sta fin?...
Ah nò Ninetta!... innanz de famm granì
già l’è on moment... faroo quell che soo mì.280
Mì dolza come l’uga, appenna senti
dove van a fornì sti ultem paroll,
deventi smorta, tremi, me spaventi,
e poeù al solet ghe metti i brasc al coll;
infin voo al cantarà: lì me resenti285
della cros, di peritt, del tornacoll,
e ghe dighi, piangend, Ciappa antecrist,
deggià ch’eet mangiaa el rest, mangia anca quist.
Redutta che son stada ona pitocca
senza credet, né robba, né danee,290
s’hoo avuu de pagà el ficc, de mett in bocca,
hoo proppi dovuti mettem al mestee.
Ma fina che gh’hoo avuu taccaa alla socca
sto sanguetta fottuu d’on perucchee,
on quattrin che on quattrin, nanca a pagamel295
sont mai stada patronna de vanzamel.
Infin per compì l’opra adess mò sent
cossa ghe solta in coo a sto porch infamm!
Giust on mes fa el ven chì, el me sara dent,
e el me dis ch’el gh’ha voeuja de ciavamm;300
voo sul lecc: me le mett lì inscì on poo arent,
e poeù, paffeta, el fa per inculamm;
mì allora streng el ghicc, dagh on button,
e dighi... Ovej!... coss’hin sti pretension!
Nanca el cuu poss salvamm sangua de dì!305
Malarbetto ludron, brutto pendizzi!
el cuu l’è mè, vuj fann quell che vuj mì
né hoo besogn de cavatt de sti caprizzi.
S’avess vorsuu dall via, a st’ora chì
sarev fors maridada a vun d’offizzi.310
Figuret mò se sont inscì cojonna
de mettem sott a tì a fà seggionna!
Infin vedend che dura come on sass
no dava a scolt pù al piang né al sospirà,
né al solet sloffi de vorè mazzass,315
el s’è ressolt de fammela pagà;
né savend toeù oltra straa de vendicass
l’è andaa a cercà on poetta e el m’ha faa fa
ona dianzer d’ona bosinada
de famm fà la minee perfinna in strada.320
Ecco el mè Baldissar, ecco on trattin
la reson bolgironna di passion
che me deslenguen come on candirin.
Ma el pussee pesc anmò di mee magon
l’è a vedè che sta birba d’on bosin325
tra i lapp ch’el dis per mettem in canzon
el ghe ne infira voeuna, el mè car nan,
che tend nient manca che a famm perd el pan.
L’è rivaa fina a dì che gh’hoo in di oss
on morbo vecc de brusà via l’ussell!330
Ma se pò dà on trattà pussee balloss,
on’azion pussee infamma e de cortell?
Pacciamm tutt, godemm tutt, e de maross
taccamm anca in l’onor, toeumm, anca quell?
Questa per cristo no la poss capì:335
mì impestada?... Buffon!... dighel mò tì.
Dighel mò tì, per brio! se gh’è ona donna
pussee sana de mì in tutt quant Milan!
Te le taccarà ben lì alla Coronna
la Mora del sciall giald, ma mì, doman!340
Ma ovej!... varda che aria bolgironna
l’ha ciappaa sto tò cioll!... scià... scià el mè nan...
dammel car... toeù... l’è tova... ah dio!... ciccin...!
Vegni... ve... gni... ghe sont... Cecca?... el cadin.


text:
Bamir Topi
Bamir Myrteza Topi (Tirana, 24 de april del 1957), l'è on dottor e politigh albanes.
L'è staa eleggiuu President de l'Albania el 24 de luj del 2007, votaa con 85 vot. El sò predecessor a l'è staa l'Alfred Moisiu.
El scior Topi l'è staa per on bell poo de temp vun di capp del Partii Democratigh d'Albania (center-destra), per el qual l'ha faa on fracch de lavorà: l'è staa el vice primm minister per dò voeult e capp del grupp parlamentar. L'è staa on deputaa del Parlament per tre legisladur e Minister per l'Agricoltura.


text:
Pennabilli
Pennabilli (endèla parlàda locàl: La Péna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 2 946 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 69 km² e 'na densità de 43 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia Tedalda (AR), Carpegna (PU), Casteldelci, Maiolo, Montecopiolo (PU), Novafeltria, Sant'Agata Feltria, Sestino (AR). L'è 'l cümü piö meridiunàl de la regiù Emilia-Romàgna.
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Belén Rodríguez
La María Belén Rodríguez Cozzani, mej cognossuda cont el nomm de Belén Rodríguez (Buenos Aires, 20 de settember 1984) a l'è ona modella e sobrett argentina.
L'é la suréla de Cecilia Rodríguez.
L'è cressuda in Sud America, e l'ha taccaa a fà la modella a dersett agn, e in del 2005 la riva a lavorà in Italia. Là la scomincia a lavorà in di television locai, per poeu rivà a la RAI.
De là la tacca su a vegnì semper pussee famosa e a toeu part a semper pussee programma televisiv, anca 'me presentadris (però mai indeperlee). La vegn famosa de bon quand che la riva segonda a l'edizion quella de ses de L'Isola dei Famosi.
Al dì d'incoeu, dopo vess stada anca ona presentadris del Festival de Sanremm del 2011 (insemma al Gianni Morandi e a l'Elisabetta Canalis) la lavora a la Mediaset. L'è vuna di personalità pussee cognossuu de la television italiana e, in general, del star system, anca per i sò relazion moros cont el giugador de ballon Marco Borriello (2004-2008), el paparazzo Fabrizio Corona (2008-2012). Al dì d'incoeu l'è sposada cont el ballerin Stefano Di Martino, del qual la gh'ha 'vuu on fioeu ciamaa Santiago (nassuu in del 2013, prima del matrimoni).
L'ha tolt part anca a on para de comedi italiann.


text:
Bonvesin de la Riva
Bonvesin de la Riva (Bonvesin dra Riva in milanes antich; Bonvicinus de Rippa in latin; 1240 ca. - 1313) l'è staa el primm e scriv giò in milanes in del secol XIII. Nassuu vers la metà del 1200 e mòrt in del 1313, Bonvesin l'è staa un fraa di Umiliati e l'ha ciappaa el sò nòmm de la Ripa ticinesa, a Milan, in dove el Fraa l'haa sogiornaa del 1290.
In del 1288 l'haa scrivuu in Latin 'De Magnalibus urbis Mediolani', un'opera elogiant la città de Milan che l'è andada perduda per secoi fina a quand l'è stada ritrovada in del 1898 in de la Biblioteca Nacional de Madrid.
La pupart d'i sò òper hin de carater religios.
Òper in milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Disputatio mensium, (gh'è anca una versiun in latin);
- De Sathana cum Virgine;
- De peccatore cum Virgine;
- De anima cum corpore;
- Disputatio rosae cum viola;
- Disputatio musce cum formica
- Libro de le tre Scritture;
- De falsis excusationibus;
- De vanitatibus
- De quindecim miraculis;
- De die iudicii;
- Laudes de Virgine Maria;
- Rationes quare Virgo tenetur diligere peccatores;
- Vulgare de elymosinis;
- Vulgare de passione Sancti Iob;
- Vita Beati Alexii;
- De quinquaginta curialitatibus ad mensam;
- Expositiones Catonis.
La sò òpera pussee importanta, almen segonda i critich modern, l'è el "Liber de le Tri Scriture" (1274 pressapòch), un poema in quartin in milanes, consideraa fondamental per el studi de la lengoa leteraria cumun de la Val Padana in del secol XIII.
El Liber de le Tri Scriture[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è formaa de tri part:
- De scriptura nigra
- De scriptura rugia
- De scriptura aurea
L'incipit de la prima scriptura l'è:
In nom de Jesu Criste e de sancta Maria
Quest’ovra al so honor acomenzadha sia:
Ki vol odir cuintar parol de baronia,
Sì olza e sì intenda per soa cortesia.
Odir e no intende negata zovarave,
E ki ben intendesse anc negata farave,
Ki no metess in ovra so k’el intenderave:
O l’om no mett lo cor e l’ingegn nient vare.
El test el poeud es tiraa giò in formaa pdf dal sit:


text:
Clement August de Wittelsbach
El Clement August Ferdinand Maria Zacint de Wittelsbach (todesch: Clemens August I. Ferdinand Maria Hyazinth von Bayern; Bruxelles, 17 agost 1700 – Ehrenbreitstein, 6 febrar 1761) l'è staa on member de la Cà di Wittelsbach (de la dinastia de Baviera) e arcivescov de Colònia del 1723 al 1761 cont el titol de princip-elettor del Sacro Roman Imperi.
L'è staa anca Signor de Erzstifts, Nunz Apostòlich del Stat de la Gesa in Germania, Grand Maester de l'Ordin Teutònich e vescov de Ratisbona, Münster, Osnabrück, Paderborn e Hildesheim.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Clement August l'è nassuu a Bruxelles. L'era fioeu de l'elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la principessa Teresa Cunegonda Sobieska, nevod del re Giovann II de Polònia. La soa famiglia l'era stada dividuda duranta la Guerra de Succession Spagnoeula e l'è stada per molto temp tegnuda in ostagg in Austria; domà in del 1715 l'ha poduu reunìss de noeuv. El Clement August el gh'aveva vòtt fradei (ona femmina e sett mas'c) e alter cinch che eren nassuu del segond matrimòni del pader.
El sò fradell Carl Albert l'è diventaa in seguit imperador cont el nòmm de Carl VII, l'alter, Giovann Teodòr, inveci l'è divegnuu vescov de Ratisbona, Frisinga e Liegi.
La carrera ecclesiastica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1704 l'è andaa a viv a Mònach con la mader, menter tra 'l 1706 e 'l 1712 el gh'ha avuu de scappà a Klagenfurt e in del 1715, dòpo la guerra, a Graz sòtta el contròll de l'Austria.
L'è staa chì che la cominciaa el pròppi percors de studi cont el frequentà el local colleg di Gesuita. El Clement August l'è staa donca avviaa a la carrera ecclesiastica, come alter sò fradei. Inscì i Wittelsbach s'hinn securaa anmò el contròll religios de la Baviera.
Prest l'è diventaa canònich a Frisinga, Ratisbona e Spira, menter el fradell Filipp Maurizzi l'è andaa a fà la soa carrera in di territòri todesch del nòrd-òvest. In del 1715 l'ha ciappaa i vut e l'è staa nominaa vescov coadiutor del princip-vescov de Ratisbona (el zio Giusepp Clement), al qual gh'è succeduu tra 'l 1716 e 'l 1719. In quell period, insema al fradell Filipp Maurizzi l'ha studiaa e dòpo cinch ann el s'è laureaa in Teologia a Roma.
El pader intrattanta l'ha strengiuu per lù di alleanz che gh'hann permettuu de divegnì princip-vescov de Münster e Paderborn. In del 1722 l'è staa nominaa arcivescov coadiutor del princip-arcivescov de Colònia (semper el sò zio) e l'ann dòpo l'è diventaa el sò successor, a domà 23 ann. Sòtta el governo del zio l'aveva ottegnuu on fracch de incarich a Berchtesgaden, el comand de la diòcesi de Ratisbona (anca se per domà trii ann) e 'l principaa prevostal de Altötting.
In del 1724 l'è diventaa princip-vescov de Hildesheim e quatter ann dòpo el sarii al comand de la diòcesi de Osnabrück. Infin, in del 1732 l'è divegnuu Grand Maester de l'Ordin Teutònich.
Ona delega special la gh'ha permettuu de mantegnì tutt quij diòcesi in union personal, anca grazie ai rappòrt cordiai de amicizia cont el Primm Minister de l'Imperi, el Caspar Anton von Belderbusch. Per 'sti reson el gh'ha avuu el soranòmm de Signor di Cinqu Ges.
La politica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Clement August, che pur el s'è s'ceraa cont i Asburgh duranta la Guerra de Succession Austriaca, l'ha incoronaa personalment el fradell Carl imperador a Francofòrt sul Men in del 1742. A la mòrt del Carl, in del 1745, el Clement August l'è tornaa on'altra vòlta con l'Austria.
In sul pian coltural, el Clement August l'è staa on mecenad di art perfett: l'ha ordinaa la costruzion di palazz de Augustusburg e de Falkenlust a Brühl (incoeu consideraa patrimòni de l'umanità e tutelaa de l'UNESCO) e la gesa de San Michel a Berg am Laim, arent a Mònach.
L'è mòrt in de la fortezz de Ehrenbreitstein in del 1761 e l'è staa sepolt in del Dòmm de Colònia, in de la Dreikönigenkapelle.
I sò caregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta la soa vita, el Clement August l'è staa:
- Prevòst de Altötting (1715-1722), succeduu del Maurizzi Adolf Carl de Sassònia-Zeitz-Neustadt
- Vescov de Ratisbona (1716-1719), succeduu del Giovann Teodòr de Wittelsbach.
- Vescov de Paderborn (1719-1761), succeduu del Wilhelm Anton von der Asseburg.
- Vescov de Münster (1719-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Arcivescov de Colònia (1723-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Duca de Vestfalia (1723-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Vescov de Hildesheim (1723-1761), succeduu del Federich Guglielm de Wittelsbach.
- Vescov de Osnabrück (1728-1761), succeduu del Federich August de Hannover.
- Grand Maester de l'Ordin Teutònich (1732-1761), succeduu del Carl Lissander de Lorena.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Frank Günter Zehnder, Werner Schäfer (Hg.): Der Riss im Himmel. Clemens August und seine Epoche. (El Clement August e la soa epoca) Bonn-Brühl-Köln-Jülich-Miel 2000. ISBN 3-7701-5001-5
- Georg Bönisch: Der Sonnenfürst: Karriere und Krise des Clemens August, Köln 1979. ISBN 3-7743-0172-7 (biografia del Clement August de Baviera)


text:
Aedermannsdorf
Aedermannsdorf a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Soleta. Al gh’ha pressapoch 555 abitant e una süperfiss de 12.88 km², e al se tröva a una altitüden de 531 meter sura al livel del mar.
El cumün de Aedermannsdorf a l'è tacaa ai cumün de Beinwil, Farnern (BE), Herbetswil, Matzendorf, Mümliswil-Ramiswil, Rumisberg (BE), Schelten (BE), Seehof (BE), Vermes (JU).
La prima atestaziun del paés l'è in d'un docüment del 1308 col nom de Odermarstorf. Püssee tard l'è staa menziunaa coi nom de Edermansdorf (1318), Edelmanstorff (1404) e Edermastorff (1518).
Foto del paés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Més
El més (en Lombàrt apò ol mìs; pluràl i mis) l'è 'n ünità de tép, dopràda 'ndèi calendàre e 'ndèi lönàre, lónga piö o méno come 'na lönasiù (29.53 dé), cioè 'l ciclo compléto de le fàzi de la lüna: per ezèmpe de lüna nöa a lüna nöa. De chel che sàlta fò de le ricérche dei archeòlogi, sömèa che l'òm el gàpe cumiciàt a cüntà i dé en relasiù a le fàzi de la lüna amò 'ndèl Paleolìtich.
El més lünar l'è amò 'ncö dopràt come bàze per divèrsi calendàre en tàte bànde del mónt.
El calendàre che se dopèra per la vìta civìl en Italia (el calendàre gregorià) el divìt l'an en dùdes més: Zenér, Febrér, Mars, Bril, Màgio, Zögn, Löj, Óst, Setèmber, Utùer, Noèmber e Dezèmber


text:
Crassulaceae
Le Crassulaceae i è 'na famìa de piànte che töl dét presapóch 1,400 spéci repartìde 'n 33 zèner. I è piànte che gh'è bùne de 'magazinà l'àiva 'ndèle sò fòie suculènte. Se le tróa 'n pó 'n töt el mónt ma suratöt endèl emisfér boreal e 'ndè'Africa del Sud, en pòscc endóche l'àiva l'è póca e 'l clìma l'è sèch.
Nesöna de le spéci de chèsta famìa le g'ha 'na gran importànsa per l'alimentasiù de l'òm, però ghe n'è vergöne che vé de spès dopràde come ornamentài per vìa de la fùrma che de spès l'ò stràna. I è piànte rüsteghe che g'ha bizògn de póche cüre. 'Ntra le piö cunusìde gh'è la Crassula ovata (piànta de la giàda) e la Kalanchoe blossfeldiana.
La clasificasiù intrafamiliàr ale ólte l'è mìa tat fàcil perchè divèrse spéce i è bùne de ibridàs entra de lùre. I sistéme de clasificasiù piö ècc i mitìa le Crassulaceae endèl ùrden de le Rosales, ma i sistémi piö modèrni i l'ha asegnàda al ùrden de le Saxifragales.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Adromischus
- Aeonium
- Aichryson
- Chiastophyllum
- Cotyledon
- Crassula
- Diamorpha
- Dudleya
- Echeveria
- Graptopetalum
- Greenovia
- Hylotelephium'
- Hypagophytum
- Jovibarba
- Kalanchoe
- Lenophyllum
- Monanthes
- Orostachys
- Pachyphytum
- Perrierosedum
- Phedimus
- Pistorinia
- Prometheum
- Pseudosedum
- Rhodiola
- Rosularia
- Sedum
- Sempervivum
- Thompsonella
- Tylecodon
- Umbilicus
- Villadia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Urs Eggli, ed. Illustrated Handbook of Succulent Plants: Crassulaceae (Springer, 2003) ISBN 3-540-41965-9


text:
25 07
Ol dé 25 de löi l'è 'l 206 ( 207 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 160 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de löi al è ul dí da pòost 206 ( 207 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 160 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1992 - Barcelona: s'i inaügüra i Zögh Olímegh de la XXV olimpíada.
2000 - Paris (Fransa): 113 persone i mör fracassant-as ü Concorde d'Air France in la fasa da decolas de l'aeroport de Roissy-Charle de Gaulle.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Jaume, patrònn de Spagna e de Galíssia:
A Catalunya se solia sélebrar la veja de Sant Joan, incö in desüs.
Festa piö granda de Riudoms (ol Baix Camp).
Festa piö granda de Sant Pol de Mar (ol Maresme)
Fira de Sant Jaume a Reus (ol Baix Camp).
A Galíssia:
Dé de la Pàtria Galega.
I agn in che chèst dé al burla in doménega s'al sélebra ün An sant Compostelà.
Festa piö granda de Sant Jaume de Galíssia.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Laufenburg (DE-BW)
Laufenburg l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Waldshut. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 23.58 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 8 658 abitàncc.
Laufenburg la se tróa ai cunfì co la Svìsera, a sud de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 337 méter sura 'l leèl del mar.
La citadina de Laufenburg la se tróa sö la spónda setentriunàla del fiöm Reno endóche chèsto 'l segna 'l cunfì col Canton Argovia (Svìsera). Sö l'ótra rìa del fiöm, pròpe 'n mìra gh'è la citadìna svìsera omònima de Laufenburg. Le dò cità, enfìna al prensépe del sècol XIX i éra 'na cità sùla. L'è stat ai tép del Napuliù che 'l Reno l'è stat cunsideràt el cunfì 'ntra Svìsera e Germania e de alùra la cità l'è stada separada 'n dò parcc.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dotzigen
Dotzigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.25 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1332 abitant.
El cumün de Dotzigen al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Büetigen, Schwadernau, Scheuren, Meienried, Büren an der Aare e Diessbach bei Büren.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dotzigen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Vereinigung für Heimatpflege Büren Distributor of numerous publications about Dotzigen and the Büren district (Todesch)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
1963
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul Paul Cohen al mustra che l'ipòtesi dal cuntínü a l'è mia demustràbila in la teuría di cungjuunt basada süj assiòom da Zermelo-Fraenkel.
13 03 - Barcelona: i conferíssan la Lletra d'Or a "Nosaltres els Valencians", de Joan Fuster.
26 05 - Mallorca: sa celebra el finissimeent del "Diccionari Català-Valencià-Balear".
14 11 - Paris (Francja): Le Monde al püblica di declarazziun de l'abaa de Montserrat, Aureli Maria Escarré, in che lüü al defensa la identitaa nazziunala Catalana che finissaran comportaant che i autoritaa fanquiist l'espulsan del staa spagnöö, el 12 03 de 1965.
11 04 - la Citaa del Vatican (Roma): Joan XXIII püblica l'encíclica Pacem in Teris.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - Rutherford (Nova Jersey, SÜA): William Carlos Williams, poeta Noort-american (n. 1883).
05 03 - Camden (Tennessee, SÜA): Virginia Patterson Hensley, cognossüda coma Patsy Cline, Lloyd Estel Copas cognossüü coma Cowboy Copas e Harold Franklin Hawkins cognossüü coma Hawkshaw Hawkins, cantaant de country, moort in accident d'aviazziun (n. respet. el 1932, 1913 e 1921).
10 10 - Grassa (la Provença): Édith Giovanna Gassion, cognossüda coma Édith Piaf, cantaant Francesa (malgraa ofizzialameent al consta che la möör a Paris l'indoman, l'istess dí che el sò graant amiis Jean Coteau) (n. 1915).
11 10 - Milly-la-Fôret (l'Ísola de Francja, Francja: Jean Coteau, scrituur, pituur e diretuur de cínema Francées, l'endeman de la moort de la sò granda amisa Édith Piaf (n. 1889).
22 11 - Dallas (Texas, SÜA): John Fitzgerald Kennedy, presideent di Staa Ünii (n. 1917).
1963 - El Cairu (Egitt): Abd el Krim, Caudill Marochin (n. Tafersit, Marocch 1882)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Battalia de Jena
La battaglia de Jena l'è scominciada quand, in de la sera del 13 de ottober del 1806, i Frances comandaa del Maresciall Lannes s'hinn incontraa casualment cont i Prussian del General Friedrich Hohenloe; Lannes l'ha subit ciamaa rinforz e in de la nott i Frances hinn rivaa a 'vèggh 50.000 omen, contra i 35.000 prussian. Alter 40.000 Frances eren in marcia.
I Frances gh'even l'intenzion de portà el combattiment in camp avert, indove 'l numer el cunta pussee; Hohenloe l'ha mandaa a ciamà rinforz de 15.000 del Ruche, col sperà de resist fina a quand sarien rivaa.
El Maresciall Ney l'ha lanciaa on assalt minga autorizzaa in del centro, e l'è stada ona stupidada perchè l'ha miss i Frances in seria difficoltà; el Lannes e 'l Bartrand e tutta la cavalleria francesa hann dovuu intervegnì per tirà foeura di pericol el Maresciall, inscì impulsiv.
A la voeuna dopo mezzdì del 14 de ottober, el Napoleon l'ordinava l'avanzada general e in dò or i Prussian, ormai tropp stracch per i combattiment che aveven sostegnuu, s'hinn ritiraa de front a la cavalleria del Murat, col lassà in sul camp 25.000 omen contra i 5.000 frances.


text:
Basej
Basej (in italian Basiglio) l'è on comun de la Provincia de Milan, situaa in la periferia sud del capploeugh lombard.
In del sò territòri l'è present el center residenzial Milano 3, fatt che l'ha portaa a viv in del comun on grand numer de persònn, cont el fà rivà la popolazion a 7 769 abitant.
Basili el se troeuva longh i spond del fiumm Olòna el gh'ha dò frazion, cioè Cassina Colombera e Cassina Vion.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Basej l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Giusepp Clement de Wittelsbach
El Giusepp Clement de Wittelsbach (Joseph Clemens von Wittelsbach in todesch; Joseph-Clément de Wittelsbach in frances; Mònach de Baviera, 5 dicember 1671 - Bonn, 12 november 1723) a l'è staa on arcivescov cattòlich todesch.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Giusepp Clement a l'era el terz fioeu del Ferdinand Maria de Baviera e de la soa miee, l'Enrichetta Adelaide de Savòia. Vist che l'era minga el primm nassuu, l'è staa subit destinaa a la vida de òmm de gesa. L'è staa eleggiuu arcivescov de Colònia in del 1688, dòpo la mòrt del zio Massimilian Enrich, còssa che l'è stada voeuna di caus de la Guerra di Noeuf Ann. On quaj de ann dòpo l'è staa nomenaa princip-vescov de Liegi e voescov de alter diòcesi de la Germania.
Compagn del sò fradel Massimilian Emanuel II de Baviera, el Giusepp Clement el s'è leaa a la Francia duranta la Guerra de Succesion Spagnoeula e per quest l'è staa costringiuu a retiràss in de la soa residenza a Bonn ò a la cort francesa.
Quand che la guerra l'è finida, in del 1713 (Trattaa de Utrecht) al Giusepp Clement hinn tornaa indree i sò diòcesi, che ghe eren staa confiscaa. A l'è mòrt a Bonn e l'è staa seppellii in de la Cattedral de Colònia. Ona bòna part di sò diòcesi hinn staa "ereditaa" del sò nevod Clement August.
Duranta la soa vida l'è staa:
- Vescov de Frisinga (1685-1694), succeduu del Johann Franz Eckher von Kapfing und Liechteneck;
- Vescov de Ratisbona (1685-1723), succeduu del Clement August de Wittelsbach;
- Arcivescov de Colònia (1688-1723), succeduu del Clement August de Wittelsbach;
- Prevòst de Berchtesgaden (1688-1723), succeduu del Julius Heinrich von Rehlingen-Radau;
- Princip-vescov de Liegi (1694-1723), succeduu del Giòrg Luis de Berghes;
- Vescov de Hildesheim (1702-1723), succeduu del Clement August de Wittelsbach;


text:
Guglielmo I d'Inghiltèra
Guglièlmo 'l Cunquistadùr (en inglés: William the Conqueror; en fransés: Guillaume le Conquérant), nasìt a Falaise, vers el 1027 e mórt a Rouen ai 9 de setèmber del 1087, l'è cunusìt apò coi nòm de Guglièlmo 'l Bastàrt (perchè fiöl ilegìtim), Guglièlmo II de Normandìa e Guglièlmo I d'Inghiltèra.
L'è 'l fiöl de Robèrto 'l Magnìfich e de «Herleva» o «Arlette», 'na frilla, cioè 'na segónda spùza segónt la tradisiù danéza (more danico).
Düca de Normandìa zà de l'età de òt agn (l'è stat el quint a ricéver formalmènt el tìtol de Düca de la Normandìa) col nòm de Guglielmo II, el g'ha portàt chèsto tìtol del 1035 enfìna al 1087.
Dopo la batàia de Hastings endèl utùer del 1066 el deènta 'l prim rè d'Inghiltèra de stìrpa Normàna e 'l regnarà dei 25 de dezèmber del 1066 enfìna al dé de la sò mórt, ai 9 de setèmber del 1087. L'è stat giü dei monàrchi piö 'mportàncc de l’Europa ucidentàla.


text:
Gettnau
Gettnau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.06 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1025 abitant.
El cumün de Gettnau al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alberswil, Ohmstal, Schötz, Willisau, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gettnau l'è menziunaa la prima volta in del secul IX col nom de Kepinhouva.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gettnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gli uccelli
Gli Uccelli (Gl'Uśèi) 'l è 'n film ad scarésa dal 1963 'd Alfred Hitchcock trat da 'n racònt ad Daphne Du Maurier dal 1953. La pelìcula l'è stada preśentàda fóra da 'l cuncōrs a 'l 16śum Fèstival ad Cannes.
Al film, custâ 2.500.000 ad dòlar a 'l incìrca, un muć ad sôld in alóra par via di efèt speciài, al véd un cast 'd atōr minga tant famōś par tgnir da cat di bèsi, cun la prutagunìsta Tippi Hedren che chè l'è a 'l sò debùt.
Sunt
In na butéga ch'la vénd dal bèsti a San Francisco la śóvna fiōla 'd 'n editōr ad giurnài pîṅ ad bèsi, la Melàgna Daniels (Tippi Hedren), la cata lè 'l avucàt Mitch Brenner (Rod Taylor) ch'al fà finta 'd a n cgnósar-la minga dascurénd sèg cuma s'la fus na cumésa. Chi lò al gh dmanda dal nutìsi su dū papagài ch'a gh'è lè, masć e fémna, na rasa ciamàda sémp'r insém, parchè 'l i vrév tōr par far un regàl a sò surèla pìcula Cathy (Veronica Cartwright) p'r al sò cumpleàn. I dū i s cgnósan da quànd i s èṅ catâ in tribunàl parchè lē l'éra finìda sóta prucès parchè, girànd in màchina imbariàga, l'iva śbragâ na vedrìna.
Anc dòp al predicòs ch'al gh'à fat, a la Melàgna cal tisi lè al gh piàś dimóndi e acsè la decìd 'd andàr a catàr-al a cà sua a Bodega Bay, in dua lì lò al pasa i Sàbat e al Dméndghi insém a sò màdar, par purtàr-ag chi papagài lè, cumprâ da lē. Durànt al viàś in sal mutuscàṿ a sucéd ch'un gabiàṅ al la bèca in sla tèsta, faghénd-ag un taj.
Cun la vója ad cgnósar méj cal Mitch lè, la Melàgna la decìd ad partecipàr a la fèsta ad cumpleàn ad Cathy dal dè dòp faghénd-as uspitàr par punsàr a la nòt a cà dla mistra dal paéś, la vècia muróśa d'l avucàt, l′Annie (Suzanne Pleshette). Cla sira lè 'n àtar gabiàṅ al sa stablìs atàc a 'l us. Ma qvést chè a n è minga al sōl fat ad c'l àtar mónd ch'a sucéd lè: i pui dla màdar ad Mitch, la sgnóra Lydia (Jessica Tandy), i śmétan ad magnàr; durànt la fèsta ad Cathy un stóral ad curnàci al dà adòs a i putèṅ curénd-'g a drē par bcar-i mént'r i èṅ drē a turnàr a cà; la sira dòp un sentinàr ad pasarìni i vaṅ in dla cà di Brenner pasànd p'r al camèṅ; un cuntadèṅ al vèṅ catâ mòrt cun i òć cavâ via e pîṅ ad siléf ad òpra di uśèi. E tut quést sénsa gnanc un mutìṿ. La gint dal pòst la próa a dar-as dal spiegasiòṅ ma 'n àtar atàc di gabiàṅ, cun al diàv'l adòs, al fà murìr dimóndi parsòni, anc la pòvr'Anna.
Anc i Brenner e la Melàgna i patìsan i àtac di uśèi, specialmènt quàla lè ch'l'éra andàda a védar, séns'usta, cuśa a gh'éra in dal tasèl mòrt: un muć 'd uśèi rabî ch'i ìvan fat un śbrag in dal téǵ catànd la manéra ad vèrar al pasàǵ. Al dè dòp Mitch al decìd ad scapàr via da cal pòst lè insém a la sò famìja e a la Melàgna ardùta a 'n bèg umàṅ par la paùra e par la scarésa d'l asàlt patî. La Cathy la gh dmanda «Pòs-j-a purtàr mèg i papagài? Chi lōr i n aṅ fat gnint.». In cal méntar, là 'd fóra, miàr 'd uśèi pugiâ dapartùt i n fànan più gnint, i tìnan sōl 'd òć i quàtar ch'i partìsan piàn piàṅ cun la màchina ma ninsòṅ al sà cuśa i gh'ànan in dla sò suca.


text:
Foresta Negra
La Forèsta Negra, (en todèsch: Schwarzwald; en latì Marciana Silva) l'è 'na zòna muntuùza de urìgin paleozòica sitüàda 'ndèla part sud-ocidentàl de la Germània, endèl stat federàl del Baden-Württemberg. L'è 'l piö grànt masìcio de la fàsa de mucc del Mittelgebirge.
Cuntegnüü
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Foresta Nera la và del Dreiländereck, che l'è la zòna 'ndóche se tóca le lìnee de cunfì de Svìsera, Frància e Germània en diresiù nord per presapóch 160 km, e la ghe cor dré a la fòsa Renana. Endèla part piö meridiunàla la rìa a ìga 'na larghèsa de 60 km, 'nvéce a nord l'è làrga apéna 30 km
El fiöm Kinzig el fà de cunfì 'ntra la Forèsta Négra setentriunàla (Nordschwarzwald) e la Forèsta Négra Central]] (Mittlerer Schwarzwald). El fiöm Dreisam envéce 'l sègna 'l cunfì co la Forèsta Négra meridiunàla (Südschwarzwald), 'ndóche gh'è le sìme piö àlte e l'è a le ólte ciamàda apò Forèsta Néra Alta (Hochschwarzwald)
Mucc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mut piö alt de la Forèsta Négra l'è 'l Feldberg (1.493 m s.l.m.), übicàt endèla part meridiunàla. Endèla stèsa zòna gh'è apò 'l Seebuck (sìma segondària del Feldberg che rìa ai 1.448 m), el Herzogenhorn (1.415 m) e 'l Belchen (1.414 m). Endèla part setentriunàla la sìma piö àlta l'è 'l Hornisgrinde (1.164 m).
Fiöm e lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiöm piö 'mportàncc che nàs endèla Forèsta Négra i è l'Enz (105 km), el Neckar (367 km), el Wutach (118 km), el Kinzig (95 km), el Murg (96 km), el Nagold (92 km), el Wiese (55 km). De la Forèsta Négra nàs apò a 'l Brigach (43 km) e 'l Breg (49 km) che piö a oriènt (a Donaueschingen) i se önés e i fùrma 'l Danùbio.
I lach piö 'mportàncc i è 'l Schluchsee, el Titisee, el Feldsee, e 'l Mummelsee.
Pòscc türìstich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le cità de Fribùrgo 'n Brisgòvia e Baden-Baden i è le méte piö 'mportàncc del pónt de vìsta artìstich, ma apò a le citadìne de Gengenbach e Sasbachwalden, de Staufen e Schönwald im Schwarzwald.
Del pónt de vìsta paezagìstich envéce se segnàla i mucc Feldberg, Belchen, Kandel e 'l Schauinsland.
Praticament töta la zòna de la Forèsta Négra la fà part de du parch natürài. Chèl de la Foresta Nera centro-setentriunàla e chèl de la Forèsta Négra meridiunala. Con 3.750 km² e 3.700 km² i è 'l prim e 'l segónt per grandèsa de töta la Germània.
Óter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (fr) Sit uficiàl de l'ente per el turismo
- (de) stória e imàgini
- (IT) Fribùrgo e la Forèsta Négra
- (IT) St. Georgen Live Forèsta Négra
- (IT) Friburgo, cittadina da sogno
- (IT) http://biaraven.wordpress.com/2008/05/30/triberg-le-cascate-piu-alte-della-germania/
- (IT) http://biaraven.wordpress.com/2008/05/30/friburgoil-teutonico-borgo-cosmopolita/


text:
1—¡Tãxṹ i penaxi̱xãchiãẽgüxü̃ i pemax! ¡Tupanaãxü̃́ peyaxõgü rü choxü̃́ rü ta peyaxõgü! 2—Chaunatüxü̃tawa nangẽxma i muxũchixü̃ma i nachicagü. Ngẽxguma chi natau̱xguma, rü tãũ chima pemaã nüxü̃ chixu na pexca̱x chayamexẽẽxü̃ca̱x i pechicagü. 3—Rü ngẽxguma marü ngẽ́ma chaxũxgu rü wüxi i pechica chamexẽẽxgu, rü wena táxarü núma chaxũ. Rü pexü̃ tá chayagagü na ngẽma nachica i chomatátama nawa changẽxmaxü̃wa na pengẽxmagüxü̃ca̱x i pemax. 4—Rü pema rü nüxü̃ pecua̱x na ngextá tá na chaxũxü̃, rü marü nüxü̃ pecua̱x i nama i ngẽ́ma nadaxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 5Rü Tumachi rü ñanagürü: —Pa Corix, tama nüxü̃ tacua̱x na ngextá na cuxũxü̃. ¿Rü ñuxãcü tá i nüxü̃ tacuáxü̃ i ngẽma nama? —ñanagürü. 6Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Choma nixĩ i ngẽma nama i Chaunatüxü̃tawa nadaxü̃ chiĩxü̃. Rü aixcüma nixĩ i ngẽma ore i nüxü̃ chixuxü̃. Rü choma nixĩ i duü̃xü̃güxü̃ chamaxẽxẽẽxü̃. Rü chaugaguxicatama nixĩ i Chaunatüxü̃tawa nangugüxü̃ i duü̃xü̃gü. 7—Rü ngẽxguma chi pema rü aixcüma meã choxü̃ pecua̱xgügu, rü Chaunatüxü̃ rü chi ta pecua̱xgü. Rü ñu̱xmaü̃cüü nixĩ i Chaunatüxü̃ pecuáxü̃, erü marü nüxü̃ pedaugüecha —ñanagürü. 8Rü yexguma ga Piripi rü ñanagürü: —Pa Corix, ¡Toxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ ya Cunatü! Rü ngẽxĩcatama i tanaxwa̱xegüxü̃ —ñanagürü. 9Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Piripix, ¿ñuxre ya taunecü marü petanüwa changẽxma rü ñu̱xma rü ta tama choxü̃ cucua̱xégaxü̃? Yíxema choxü̃ dauxe rü Chaunatüxü̃ rü ta tadau. ¿Rü tü̱xcüü̃ i ngẽxguma rü ta cunaxwa̱xexü̃ i pexü̃ nüxü̃ na chadauxẽẽxü̃ ya Chaunatü? 10—¿Tama e̱xna cuyaxõ na choma rü Chaunatümaã rü wüxitama tixĩgüxü̃? Rü guxü̃ma i ore i pemaã nüxü̃ chixuxü̃ rü tama chauechama nüxü̃ chixu. Erü yima Chaunatü ya wüxiwa chomaã ngẽxmacü, rü yima nixĩ ya naxücü i guxü̃ma i noxrütama puracü. 11—Chanaxwa̱xe i choxü̃́ peyaxõgü na choma rü Chaunatümaã wüxitama tixĩgüxü̃. Natürü woo tama ngẽma pixõgügu rü chanaxwa̱xe na choxü̃́ peyaxõgüxü̃ naxca̱x i ngẽma mexü̃gü i taxü̃ i Tupanaãrü poramaã chaxüxü̃. 12—Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü yíxema choxü̃́ yaxṍxẽ rü tá tanaxü i guxü̃ma i choma chaxüxü̃. Rü ngẽma chaxüxü̃ãrü yexera tá taxü, erü choma rü tá Chaunatüxü̃tawa chaxũ. 13—Rü guxü̃ma i ṯacü i chauégagu Tupanaxü̃tawa naxca̱x ípec̱axü̃ rü tá pexna chanaxã. Rü ngẽmaãcü tá chanaxü na chaugagu nangóxü̃ca̱x i Chaunatüarü pora. 14—Rü choma tá chanaxü i guxü̃ma i ṯacü i chauégagu choxna naxca̱x pec̱axü̃. 15—Rü ngẽxguma aixcüma choxü̃ pengechaü̃gu, rü naga tá pexĩnüẽ i chorü mugü. 16—Rü choma tá Chaunatüna naxca̱x chaca na núma pexca̱x namuãxü̃ca̱x i to i perü ngü̃xẽẽruü̃ i Naãẽ i Üünexü̃, na guxü̃gutáma petanüwa nangẽxmaxü̃ca̱x. Rü nüma tá nixĩ i pexca̱x nango̱xẽẽãxü̃ i ore i aixcüma ixĩxü̃. 17—Rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü rü taxucürüwama nanayauxgü, erü tama nüxü̃ nadaugü rü tama nüxü̃ nacua̱xgü. Natürü i pema rü marü nüxü̃ pecua̱x, erü nüma rü petanüwa nangẽxma. Rü guxü̃gutáma pemaã inarüxã̱ũ̱x. 18—Rü tãũtáma núma pexü̃ chawogümare i chomax, erü wena táxarü pexca̱x chataegu, na petanüwa changẽxmaxü̃ca̱x. 19—Rü paxa tá nixĩ na tãũtáma choxü̃ nadaugüxü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü. Natürü i pema rü tá choxü̃ pedaugü. Rü tá pemaxẽ, erü choma rü chamaxü̃. 20—Rü ngẽxguma yuwa ícharüdaxgu rü wena chamaü̃xgu, rü ngẽxguma tá nüxü̃ picua̱xãchitanü na choma rü Chaunatümaã wüxitama tixĩgüxü̃. Rü tá nüxü̃ pecua̱x na pema rü choma na wüxitama ixĩgüxü̃. 21—Yíxema texé ya nüxü̃ cuáxe rü naga ĩnüxẽ i chorü mugü, rü tanango̱xẽẽ na aixcüma choxü̃ tangechaü̃xü̃. Rü Chaunatü tá tüxü̃ nangechaü̃ ya yíxema choxü̃ ngechaü̃xẽ, rü choma rü tá ta tüxü̃ changechaü̃. Rü tüxü̃ tá chaugü chawe̱x —ñanagürü ga Ngechuchu. 22Rü nayexma ga to ga Ngechuchuarü ngúexü̃ ga Yudagu ãẽ́gaxü̃ ta. Rü yema rü ñanagürü: —Pa Corix, ¿tü̱xcüü̃ toxü̃ cugü cuwe̱x, rü tama ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güxü̃ cugü cuwe̱x? —ñanagürü. 23Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Yíxema choxü̃ ngechaü̃xẽ rü naga taxĩnü i ngẽma ore i tümamaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü Chaunatü tá tüxü̃ nangechaü̃. Rü choma rü Chaunatümaã wüxigu tümaxü̃tawa tá tangẽxmagü. 24—Yíxema tama choxü̃ ngechaü̃xẽ rü tama naga taxĩnü i ngẽma chorü ore. Rü ngẽma ore i chauxü̃tawa nüxü̃ pexĩnüẽxü̃ rü tama chorü ore nixĩ, natürü guma Chaunatü ga núma choxü̃ mucüarü ore nixĩ. 25—Ñoma rü ta petanüwa changẽxma rü pemaã nüxü̃ chixu i guxü̃ma i ngẽma ore i pexca̱x choxü̃́ ngẽxmaxü̃. 26—Natürü Chaunatü rü tá chauégagu núma nanamu i Naãẽ i Üünexü̃ na pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. Rü nüma i Naãẽ i Üünexü̃ tá pexü̃ nangúexẽẽ i guxü̃ma, rü tá nüxna pexü̃ nacua̱xãchixẽẽ i guxü̃ma i ore ga pemaã nüxü̃ chixuxü̃. 27—Rü ñu̱xma na pexna íchixũxü̃, rü pexna chanaxã i taãẽ. Natürü ngẽma taãẽ i pexna chaxãxü̃, rü tama ñoma i naãnecü̱̃ã̱x pexna ãxü̃ i taãẽrüü̃ nixĩ. Rü tama chanaxwa̱xe i penaxi̱xãchiãẽgü rü pemuü̃ẽ. 28—Marü pemaã nüxü̃ chixu na pexna tá íchixũxü̃ rü wena táxarü pexca̱x chataeguxü̃ na pemaã changẽxmaxü̃ca̱x. Rü choxü̃ pexĩnüẽ ga yexguma yema ñachaxgu. Rü ngẽxguma aixcüma choxü̃ pengechaü̃gu rü tá petaãẽgü ega nüxü̃ pecua̱xgu na Chaunatüca̱x chataeguxü̃, erü Chaunatü rü chorü yexera nixĩ. 29—Rü naxü̃pa na nangupetüxü̃ i ngẽma, rü pemaã nüxü̃ chixu na choxü̃́ peyaxõgüxü̃ca̱x i ngẽxguma nangupetügu. 30—Marü tãũtáma poraãcü pemaã chidexa, erü marü ínangu i Chataná i ñoma i naãneãrü ãẽ̱xgacü ixĩxü̃. Natürü nüma rü taxuwama choxü̃ narüyexera. 31—Natürü ngẽma tá choxü̃ ngupetüxü̃, rü ngẽmaãcü tá nixĩ na guxü̃ma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü nüxü̃ nacuáxü̃ca̱x na choma rü Chaunatüxü̃ na changechaü̃xü̃, rü chanaxüxü̃ i ngẽma nüma choxü̃ namuxü̃. ¡Rü ipechigü, rü ngĩxã ítixĩ! —ñanagürü ga Ngechuchu.
Copyright
Learn More


text:
Schelira dal terren vul dir che la temperatura en la vischinanza dal terren (mesirada 5 cm sur il funs natiral) po sa sbassar fin al punct da schelira (0°) u pli bass. Sche quai è il cas, poi dar tscherts donns da schelira en l'agricultura ed en la selvicultura.
Avertiments da schelira dal terren vegnan publitgadas mo durant tscherts temps e mo per regiuns bassas (sut 600 m):
- al nord da las Alps dals 15 da mars fin ils 15 da zercladur e dals 15 da settember fin ils 30 da november
- al sid da las Alps dals 15 da mars fin ils 31 da matg e dal 1. d'october fin ils 30 da november, tut tenor l'aura er in pau suenter resp. avant
Natiralmain schela il terren er durant l'enviern. Cunquai che quai n'è dentant nagut extraordinari durant quella stagiun, na dovri er nagins avertiments.


text:
Altipian
In geugrafia un altipian, a l'è una süperfiss piana de tera che la se tröa a un'altitüdin granda. I altipian poden vess bej estendüü o anca piscinit. Se ciama altipian vulcanich un altipian che'l s'è furmaa per atività vulcaniga.
L'altipian püssee grant del mund a l'è l'Altipian Tibetan, ciamaa el tecc del mund, che'l s'è furmaa per la culisiun de la Placa Indo-Australiana adoss a quela Eurasiatiga. L'area de l'altipian Tibetan a l'è de 2,5 miliun de kilometer quadraa e la sò altitüdin a l'è de pressapoch 5000 meter in sül nivel del mar.
L'altipian püssee grant de l'Europa al se tröa in Venet e l'è l'Altipian de Asiagh o di Set cumün.


text:
Niederweningen
Niederweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.88 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 758 abitant.
El cumün de Niederweningen al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Otelfingen, Schleinikon, Schneisingen (AG), Siglistorf (AG), Unterehrendingen (AG), Wettingen (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niederweningen is first mentioned between 1096 and 1111 col nom de Waningen. In del 1269 l'eva menzionaa col nom de Nidirunweningin.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Catalogs de biblioteches
Biblioteches a Balsan
Catalogh dla Biblioteca Provinziala Taliana "Claudia Augusta" (BPI), Balsan
Biblioteches dl Comun de Balsan (BCB)
Catalogh dla Biblioteca dl’Academia Europeica, Balsan
Catalogh dla biblioteca dla Scora alta provinziala por la sanité, Claudiana
Catalogh dla biblioteca dl’Université, Balsan
Biblioteches tl Südtirol
Biblioteches dl Südtirol online, BISON
Catalogs online dles biblioteches dl Südtirol, Open
Catalogh dla Biblioteca dl Istitut Ladin "Micurà de Rü"
Catalogh unitar "Volksliedwerke Österreichs und Südtirols" (VLW)
Codejel dles biblioteches dl Südtirol (indesc dles misciuns)
EHB – Cataloghisaziun dles biblioteches storiches
Explora (BIS, BCB, BPI)
Catalogh dla Biblioteca dl’Istitut superiur de teologia Porsenù
Biblioteches tl Trentin
Catalogh bibliografich dl Trentin
Catalogh dla biblioteca dl’Université de Trënt
Biblioteches tl’Austria
Catalogh dla biblioteca dl’Université da Desproch
Catalogh dla biblioteca „Niederösterreichische Landesbibliothek“ (St. Pölten)
Catalogh dla biblioteca "Oberösterreichische Landesbibliothek" (Linz)
Catalogh dla biblioteca nazionala dl’Austria (Viena)
Catalogh unitar dles biblioteches dl’Austria (ALEPH)
Catalogh unitar dles biblioteches provinziales austriaches
Catalogh unitar "Volksliedwerke Österreichs und Südtirols" (VLW)
Biblioteches ti Paîsc Todësc
Bayerischer Verbundkatalog
Karlsruher virtueller Katalog (KVK)
Deutsche Nationalbibliothek
Biblioteches tla Svizera
Informationsverbund Deutschschweiz, IDS
Schweizer Virtueller Katalog
Biblioteches tla Talia
Istituto centrale per il Catalogo Unico, catalogh unitar talian (SBN)
MetaOpac Azalai Italiano
Indesc di catologs online tla Talia
Biblioteches internazionales
Europeana
The-European-Library-Browser por folieć storics
Library of Congress Online Catalogs
British Library - PORTICO
Bibliothèque nationale de France
The Virtual Library
Portai (aladô dl argomënt)
Foliec storics y revistes
ANNO Austrian Newspapers Online – Folieć y revistes storiches austriaches online
- Tl salf de letöra virtual de foliec y revistes dla Biblioteca nazionala austriaca vára da platerné, lí y chirí te revistes y foliec storics online.
Material digitalisé dla Bibliothèque Nationale de France (Gallica)
- Le portal dla Biblioteca nazionala franzeja tól ite libri, chertes, manoscric, imajes, notes, registraziuns de tons sciöche ince revistes y foliec digitalisá. La maiú pert é operes lëdies dal dërt d’autur. L’aspet plü important dl contignü é la storia dla cultura franzeja dal’eté medievala cina ala fin dl 19ejim secul.
Biblioteca Provinziala taliana "Claudia Augusta" – Biblioteca digitala
- La biblioteca digitala dla Biblioteca provinziala taliana Claudia Augusta presentëia revistes y foliec digitalisá cun referimënt local al tëmp dal 1920 inant sciöche ince n valgügn libri singui digitalisá.
Retro Seals: Swiss electronic academic library service – Folieć digitalisà dla Svizera
- An ti pó pormez a revistes scientifiches digitalisades retroativamënter de Biblioteches universitares svizeres.
Teßmann digital
- La biblioteca digitala dla Biblioteca provinziala Dr. F. Tessmann tól ite plü co 146.000 scric digitalisá: 1,5 miliuns de plates de foliec tirolesc storics, sura 4.000 libri y incër 1.600 grafiches fora dl patrimone de Tirolensien.
The-European-Library-Browser por folieć storics
- Tres le portal online ti pón pormez a passa 18 miliuns de plates de foliec digitalisades da döta l’Europa, danter ater ince a Teßmann digital, y al fej pert dl Portal cultural online Europeana.
Trentino cultura - Patrimonio online
- Tól ite revistes y foliec storics dl Trentin, le catalogh bibliografich (CBT), le sistem informatif di archifs storics (AST) y le Dizionar toponomastich dl Trentin (DTT) y implü ince i „Set manoscric musicai dl Trentin“.
ZEFYS – Sistem informatif de folieć dla biblioteca statala a Berlin
- An ti pó pormez a foliec storics digitalisá dla Biblioteca statala a Berlin y an á la poscibilité da fá na inrescida bibliografica sön le patrimone de foliec te biblioteches todësces y al vëgn dé dant ressurses internet de foliec che é a desposiziun debann sura döt le monn.
Bëgns culturai online
alo – Austrian Literature Online
- Biblioteca digitala cun documënc dal 11ejim secul cina al tëmp da sëgn, a chi che an ti pó pormez debann. Al é a desposiziun te na forma digitala libri, revistes, foliec, manoscric, chertes postales, mo ince dissertaziuns, laurs da diplom y articui scientifics – sovënz cun n referimënt al’Austria.
Bavarikon - Kultur und Wissensschätze Bayerns
- Le portal presentëia tesurs d’ert, cultura y savëi te na manira digitala da istituziuns tl Paiern.
Archif de retrac dla Biblioteca nazionala austriaca
- Plataforma de retrac dla Bibiloteca nazionala austriaca. Al vëgn metü l’azënt sön le patrimone che reverda la fotografia storica tl’Austria.
BOhisto – Bozen-Bolzano’s History Online
- Scritöres digitalisades fora dl Archif dla cité de Balsan (cina sëgn dal 1470 al 1805). Proiet por la presservaziun dl’arpejun culturala dla cité de Balsan.
Biblioteca digitala dla Biblioteca europeica de informaziun y cultura (BEIC)
- L’archif digital dla Biblioteca di informazione e cultura a Milan vëgn caraterisé da na cerna seletiva y multidisciplinara de fontanes y documënc speziai digitalisá de gran biblioteches nazionales y da foradecá a chi ch'an ti pó pormez debann.
Biblioteca digitala dla Biblioteca Nazionala Zentrala de Firenze
- Tl archif digital dla Biblioteca Nazionala de Firenze ti pón pormez a so patrimone digitalisé (monografies, stampes antiches y manoscric).
Biblioteca digitala dl’Université da Desproch
- L'Université da Desproch pita tres chësc portal la poscibilité da ti podëi pormez debann online a stampes digitalisades fora dl patrimone storich dla Universitäts- und Landesbibliothek Tirol, sciöche ince a monografies, teses universitares y revistes digitalisades retroativamënter.
Biblioteca digitala dla Sardegna
- Sardegna DigitalLibrary: Archif digital dla Regiun autonoma Sardegna. Le fin de chësc portal é da cöie adöm y mëte a desposiziun online le bëgn cultural digital dla Sardegna (lapró él ince films y material audio).
Material digitalisé dla Bibliothèque Nationale de France (Gallica)
- Le portal dla Biblioteca nazionala franzeja tól ite libri, chertes, manoscric, imajes, notes, registraziuns de tons sciöche ince revistes y foliec digitalisá. La maiú pert é operes lëdies dal dërt d’autur. L’aspet plü important dl contignü é la storia dla cultura franzeja dal’eté medievala cina ala fin dl 19ejim secul.
Europeana
- Europeana.eu é na biblioteca virtuala che dess ti dé la poscibilité a n gran publich da ti podëi pormez al'arpejun scientifica y culturala dl'Europa dala preistoria cina al tëmp da sëgn tla forma de dac visuai, testuai, audio y audiovisuai.
Archif di foliec da Desproch sön la leteratöra todëscia y de lingaz forest (IZA)
- Al é le maiú post de documentaziun universitar por critica leterara jornalistica tl raiun linguistich todësch che cöi adöm dal 1960 incá, sön la basa de foliec da vigni de y edemai chiris fora, nia ma rezenjiuns classiches, mo ince articui sön düc i ciamps dla vita leterara. L'archif documentëia cotan sura n miliun de articui.
Archifs d’internet
- Archiviëia dal 1996 incá dac digitai tl y fora dl World Wide Web aladô dl'archiviaziun a dorada lungia. Insciö él gnü a s'al dé na biblioteca online che pita l'azes a miliuns de libri, films, software, musiga y cotan de plü, a chi ch'an ti pó pormez debann.
Internet Culturale – Catalogs y racoiüdes digitales de biblioteches talianes
- L'ICCU (Istituto Centrale per il Catalogo Unico) s'ocupëia dl portal "Internet culturale" che pita l'azes a ressurses y catalogs digitai de biblioteches, archifs y istituziuns culturales dla Talia.
Catalogh di bëgns culturai tl Südtirol
- Al é n proiet dla Repartiziun Cultura todëscia y Bëgns culturai por tó ite y cataloghisé i bëgns artistics y culturai dl Südtirol.
Proiet Gutenberg
- Al é na biblioteca digitala che contëgn dantadöt e-books ingleji. I tesć vëgn metüs jö o comedá da porsones volontares y ai pó gní lic o desćiariá debann.
Projekt Gutenberg-DE
- Al é na biblioteca digitala che contëgn dantadöt e-books ingleji. I tesć vëgn metüs jö o comedá da porsones volontares y ai pó gní lic o desćiariá debann.
Teßmann digital
- La biblioteca digitala dla Biblioteca provinziala Dr. F. Tessmann tól ite plü co 146.000 scric digitalisá: 1,5 miliuns de plates de foliec tirolesc storics, sura 4.000 libri y incër 1.600 grafiches fora dl patrimone de Tirolensien.
Trentino cultura - Patrimonio online
- Tól ite revistes y foliec storics dl Trentin, le catalogh bibliografich (CBT), le sistem informatif di archifs storics (AST) y le Dizionar toponomastich dl Trentin (DTT) y implü ince i „Set manoscric musicai dl Trentin“.
Banches dac iuridiches (Südtirol / Trentin / Talia)
Boletin ofizial dla Regiun autonoma Trentin-Südtirol
- Link al'ediziun online dl Boletin ofizial dla Regiun Trentin-Südtirol.
Eur-Lex – Dërt dl’UE
- Ara se trata de na banca dac che pita n azes diret y debann ala legislaziun dl'Uniun Europeica y a d'atri documënc aratá publics.
Gasëta ofiziala
- Tl archif dla Gazzetta Ufficiale él da ciafé dötes les leges che vél dötaurela tla Talia te na verjiun integrala y sciöche PPF, y ince l'archif dal 1946 inant.
Gasëta ofiziala storica (1860-1946)
- Al pó gní desćiarié o consulté les ediziuns storiches dla Gazzetta Ufficiale d’Italia tl format PDF.
Lexbrowser – Provinzia Autonoma de Balsan Südtirol
- Te chësta banca dac él da ciafé la verjiun varënta dla legislaziun provinziala dl Südtirol ti trëi lingac provinziai ofiziai.
Portai por banches dac y foliec digitai
DBIS: Datenbank-Infosystem
– Le DBIS é n sorvisc cooperatif por adorè banches dać scientifiches, laurè fora dala biblioteca universitara Regensburg. A zirca le mez dles banches dać che vëgn dant ti röion pormez debann.
EZB: Elektronische Zeitschriftenbibliothek
– La biblioteca de folieć eletronica é n sorvisc dla biblioteca universitara da Regensburg y dla biblioteca dl’Université Tecnica da München por adorè articui intiers de folieć scientifics tl internet. Passa le mez di folieć che vëgn dant é a desposiziun debann (löm vërda = a desposiziun tla rëi).


text:
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 de Lüi del 1872 - 18 de Giügn del 1928) a l'era un espluradur nurveges di regiun pular. A l'è staa el cumandant de la spediziun antartiga del 1911-1912 che l'è stada la prima a rivà al Pol Süd. A l'è staa anca el prim de semper a cunquistà sia el Pol Süd sia 'l Pol Nord, e a traversà el passagg a nord-est.
L'Amundsen a l'era nassüü in d'una fameja de navigadur e capitan, el quart de des fiö. L'ha stüdiaa 'me dutur ma a 21 agn, a la mort de la mader, l'ha lassaa tüsscoss per dedicass ai espluraziun, in di agn di impres del Fridtjof Nansen che in del 1888, l'aveva traversaa Gruenlandia.
A l'è mort in del 1928, in d'una spediziun urganizada per sucur i member de la spediziun de l'Umberto Nobile, dopo che'l sò dirigibil növ Italia a l'era burlaa giò quand che eren 'dree turnà indree del Pol Nord.


text:
Rodels
Rodels (Roten in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 267 abitant e una süperfiss de 1.68 km², e al se tröva a una altitüden de 684 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rodels a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Paspels, Pratval.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rodels l'è menziunaa la prima volta enturen a la metà del secul XII col nom de ad Rautine.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Selva di Val Gardena
Selva di Val Gardena (en ladì: Sëlva; en todèsch: Wolkenstein in Gröden) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.524 abitàncc, 'na superfìce de 53 km² e 'na densità de 48 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia, Campitello di Fassa (TN), Canazei (TN), Corvara in Badia, San Martino in Badia, Santa Cristina Valgardena.
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zét de Selva de la Al Gardena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol Carlo Senoner campiun de sci
- Ol Karl Unterkircher scalatùr estrém


text:
Chímica teorica
La chimica teorica l'è el broch de la chimica fisica che'l dupra la fisica per spiegà i fenomen chimich. In 'sti agn chì, la chimica teorica l'è suratütt chimica quantistica, che l'è l'aplicassiun de la mecanica quantistica in dij prublema de la chimica.
La chimica teorica la se pö fà in trì tocch:
- stüdi de la strütüra eletronica;
- stüdi de dinamica muleculara;
- mecanica statistica.
Alter arej de ricerca a hinn l'aplicassiun de la matematica (per esempi la tupulugia), e quest broch chì a l'è anca ciamaa chimica matematica.
'Sta roba chì a l'è minga chimica cumpütasiunala, che l'è l'aplicasiun de la chimica teorica segunt schema de aprusimasiun 'me Hartree-Fock, teuria de la densità funsiunala, metud semi-empirich.
A gh'hinn anca chimich teorich che dupren la mecanica statistica per truà un ligamm intra i fenomen micruscopich del munt quantistich e i prupietà del bulk d'un sistema.


text:
18 11
Ol dé 18 de noèmber l'è 'l 322 ( 323 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 44 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de noèmber al è ul dí da pòost 322 ( 323 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 44 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1058 - Barcelona: se'n consagra la catedrala.
2004 - Brüssèl (Bèlzica): Javier Solana, in nom de la Üniú Öropea, al fa saé aj vint-e-sich gu·erns stataj che Català e Valencià i è la istessa lengua.
2005 - La Viquipèdia in Català la ría a 20.000 articuj, con l'artícol !
2004 - Strasburgh (Alsàssia, Fransa): daspus che l'italià Rocco Buttiglione al è stat sübstitüit per Franco Frattini, l'Öròparlament al ratífega l'equip de comissari de Durão Barroso.
2004 - Little Rock (Arkansas, SÜA): Bill Clinton gh'al inaügüra la sò Biblioteca Presidensiala.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Altafula (ol Tarragonès): Miquel Porter i Moix, crítich e storiadur del sínema Català, cineasta, cantant (ü di Setze Jutges), sindicalesta e ex-retor de la Üniversità Catalana d'Estat.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lanz
Lanz (nom ufizial in italian: Lanzo d'Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 1 447 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 10,0 km² e 'na densità de 145 ab./km². El paes, situaa in sül Lagh Ceresi, el se troeuva al confin cont el canton svizzer del Tisin (comun de Arogn e de Lugan).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lanz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Faggee
Faggee (nom ufizial in italian: Faggeto Lario) l'è on comun de la Provincia de Còmm, situaa in del Triangol Larian, che 'l cunta 1 212 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 18,1 km² e 'na densità de 67 ab./km².
El comun l'è dividuu in quatter frazion: Lemna, che l'è 'l center comunal, Molina, Pallanz e Riva, che l'è ciamada inscì perchè la se troeuva longh i spond del Lagh de Còmm. I alter tre frazion hinn situaa sora i mont e on temp eren collegaa de la strada che la portava de Brunaa fina a Bellas.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Faggee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Romont
Romont a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4621 abitant.
El cumün de Romont al se tröva a una altitüden de 780 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Billens-Hennens, Dompierre (VD), La Folliaz, Mézières, Prévonloup (VD), Sédeilles (VD), Siviriez, Villars-Bramard (VD), Villaz-Saint-Pierre.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Víctor Jara
El Víctor Lidio Jara Martínez (nassüü 'l 28 de setember del 1932 a Lonquén arent a Santiago del Chile; murüü 'l 15 de setember del 1973 a Santiago del Chile) l'è staa müsegh, cantant, e regista de teater cilen. L'è staa impresunaa el 12 de Setember 1973 e l'è staa truaa mort 4 dí despö cunt 44 culp de pistola in del corp.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giuenezza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Víctor Jara l'è nassüü a Lonquén, un paesín arent a Santiago del Chile e i so vegg, de mestee, eren vilàn.
El pader del Víctor Jara l'eva vün chel trincava e ghe dava i bot a la sua miee pütost despess. Dopu che 'l pader l'ha lassaa la fameja, l'è stada la mader Amanda che la s'è crüzziada de la fameja, lee deperlee. L'amanda la sunava la ghitara e la canatava pütost ben, suratüt canzun fulcluristegh cilen e südamerican. Dopu la mort de la mader, el giuen Víctor l'ha desmetüü de stüdià de ragiunàt e l'ha tacaa sü a stüdià teulugia catolega per düü agn, però senza mai finì.
Perdüda la Fee, l'ha ciapaa sü e l'è 'ndaa indree a Lonquén indua l'ha faa sü, insem' a un para de amis, una banda ciamada Cuncumén. Pö l'ha scumenciaa a süpdià teater a l'üniversidaa de Santiago. L'incunter cunt la cantant Violeta Parra l'ha müdaa la vida del giuen Víctor. El Víctor l'ha tacaa sü a laurà in del cafè bar de la Parra e lí l'ha anca tacaa sü a cantà. Un bel dí, in del bel mezz d'una turnee de la sua cumpagnía de teater a Musca, la cantant la s'è malada e alura 'l Víctor l'ha ciapaa la sua ghitara e la sunaa e cantaa: el püblegh rüss l'ha reagii entüsiasta e giamò l'istessa sira 'l Víctor l'eva scriüü la sua prima cansun: El cigarrito.
Semper in chi dí chi 'l Víctor Jara l'ha scumenciaa a interessass de pulitega.
Caréra de Cantant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1966 l'è 'gnüü föra 'l so prim LP Víctor Jara. In del medèm ann l'è 'gnüü föra el single La beata, una cansun pupulara cilena. Chela cansun chi l'è 'na cansun ümuristega che la parla de 'na söra che la s'inamura d'un prevet. La versiun del Jara però l'hann retegnüda scandalusa e l'hann faa pü sentì a la radio. Alura la gent l'ha tacaa sü ad andà in del cafè bar de la Barra inscí de sentì 'l Víctor sunà la sua versiun de La beata.
In di agn despö l'ha faa 'l regista però 'l s'è crüzziaa püssee de pulitega e de müsega che del so mestee. Pö del 1970 l'ha lassaa 'l teater del tüt e 'l s'è scuncentraa in sü la müsega. I cansun del Victor Jara parlen de la gent sempliz, de la gent cumün, de la sua vida e di so prublema int una suciedaa cunt grand ingiüstizzij suciaj. Tant di so cansun parlen de scandàj pulitegh e/u de ingiüstizzia suciala.
El Victor Jara l'è vün di represenatant de la „Nueva Canción“ (Nöa Cansun) in Südamerica. La Nueva Cancion l'eva un gross muiment revulüziunari in Südamerica sustegnüü de tanc artista e inteletüaj. I so idej pulitegh eren toch impurtant di so cumpusiziun. A l'eva, inscí 'ma tanc cantant südamerican, un cumünista spetasciaa e diretur de la seziun di artista del partii cumünista cilen. Insem' a olter müsegh l'ha faa cuncert de sustegn per el Salvador Allende e l'Unidad Popular, una liga de partii de senistra.
El dí despö 'l golpe cuntra l'Allende (che l'eva staa elegiüü in manera demucratega) traa inanz de l'Augusto Pinochet (sustegnüü e pagaa di USA), l'è staa cataa sü di gulpista in de l'edifizzi de l'üniversidaa technega indua l'insegnava.
Ciapaa e Cupaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una völta cataa sü, el Victor Jara l'è staa recugnussüü di suldaa gulpista e menaa de quij in del stadi de balun ciamaa Estadio Chile e, insema a olter malcapitaa, turtüraa senza misericordia. Propi in chela cundiziun chi a l'ha scriüü la sua ültema puesia (a cüntàla giüsta sensa titul, però ciamada de tücc inscí 'ma i so prim parol Somos cinco mil, „sem cinch mila“). Pö, püssee tard i so turtüradur gh'hann s'cepaa i man inscí che 'l saria staa pü bun de sunà la ghitara. Tanc hann credüü ch'i man al Victor gh'i even tajaa, ma l'eva minga vera: la sua miee Joan Jara l'haa dii anca lee che l'eva minga vera, e lee l'eva vedüü 'l cadaver del so marii. Quand ch'i suldaa gulpista hann pruaa a ümejàl cunt el dumandagh de cantà, già che de mestee lü l'eva semper faa 'l cantant, de stizza e cunt curagg e urgöj, 'l Victor Jara l'ha traa föra per l'ültema völta la sua vus e l'ha intunaa Venceremos – "Vengiarèm", la cansun del muiment pulitegh Unidad Popular. A chel punt chi, i so turtüradur gh'hann daa sgiò di bot de orb e l'hann faa föra cunt un mitrajadur. Un para de dí despö gh'hann dii inscí a la sua miee che l'even truaa 'l so corp, mort e mütilaa, e de 'gnì a ciapassel. De li a poch la miee del Jara l'ha lassaa 'l Cile, e l'è gnüda anmò 'ndree dumà a la fin di agn '80. In del 1994 l'haa faa sü la "Fundaziun Victor Jara"
In del setember del 2003, cunt el trentesem aniversari del dí che l'hann cupaa, l' Estadio Chile l'è staa ciamaa Estadio Víctor Jara
In del Giügn del 2009 i rest del cantant cilen hinn staa resümaa e gh'hann faa l'ütòpsia: gh'hann truaa 30 oss rot. I oss gh'i even rumpüü cunt tarej e cunt culp de arma de fögh. In del dezember de l'istess ann i so rest hinn staa traa in del fupun central de Santiago indua mijaja e mijaja hinn vegnüü a dagh l'ültem salüd, in tra de quij, anca la presidenta del Cile Michelle Bachelet
Laurà Müsegaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cansun del Víctor Jaras se poden spartii, pü u manch, in sèt toch:
- Cansun che parlen de la sitüaziun pulitega in Cile, p.e. Ni chicha ni limoná e „Movil“ Oil Special. Un para de chi toch müsegaj chi hinn di acüs liregh cuntra i perpetradur de scàndaj e sassinaziun pulitegh, p.e. Las casitas del barrio alto und Preguntas por Puerto Montt
- Cabsun di ton pupular che parlen de la vida di puarít cunt di sutaton revulüssiunari, p.e. Plegaria a un labrador eEl hombre es un creador.
- Toch literari de puèta (suratüt del Pablo Neruda) postpunüü in cansun.
- Cansun che prumöven la sulidaredaa internaziunala, p.e. Una palabra solamente und El derecho de vivir en paz.
- Cansun de olter cantant: I so artista preferii eren Daniel Viglietti, Violeta Parra e Atahualpa Yupanqui.
- Cansun pupular: la püpart de chi cansu chi vegnen del Süd America ma anca vöna nordamericana (Hush a bye). El so LP Canto por travesura l'è tüt de müsega fulcluristega cilena
- Toch istrümentaj: Cai cai vilú, La partida e i quater toch de La remolienda
Driss de la Buca del Víctor Jara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Toch Teatraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1959: Alejandro Sieveking: Parecido a la Felicidad
- 1960: Germán Luco Cruchagas: La Viuda de Apablaza
- 1960: Niccolò Machiavelli: La Mandragola
- 1961: Alejandro Sieveking: La Madre de los Conejos
- 1962: Alejandro Sieveking: Ánimas de Día Claro (Daylight Spirits)
- 1963: Bertolt Brecht: Der kaukasische Kreidekreis
- 1963: Egon Wolff: Los Invasores
- 1963: Raúl Ruiz: Dúo (Duet)
- 1963: Alejandro Sieveking: Parecido a la Felicidad”
- 1965: Alejandro Sieveking: La Remolienda
- 1965: Ann Jellicoe: The Knack
- 1966: Peter Weiss: Marat/Sade
- 1966: Abelardo Estorino: La Casa Vieja
- 1967: Alejandro Sieveking: La Remolienda
- 1967: Germán Luco Cruchaga: La Viuda de Apablaza
- 1968: Joe Orton: Entertaining Mr. Sloane
- 1969. Megan Ferry: Viet Rock
- 1969. Sophokles: Antigone
Discugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
LP in Stüdio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Víctor Jara [Canto a lo humano] (1966)
- Canciones folklóricas de América (1967)
- Víctor Jara [Odeon] (1967)
- Pongo en tus manos abiertas (1969)
- Canto libre (1970)
- El derecho de vivir en paz (1971)
- La población (1972)
- Canto por travesura (1973)
- Manifiesto (1974)
LP Live[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Recital (1983)
- Víctor Jara en México, WEA International (1996)
- Habla y Canta en la Habana Cuba, WEA International (2001)
- En Vivo en el Aula Magna de la Universidad de Valparaíso, WEA International (2003)
Cumpilations Post Mortem[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Te recuerdo Amanda, Fonomusic (1974)
- Presente, (1975)
- Vientos del Pueblo, Monitor (1976)
- Canto Libre, Monitor (1977)
- 10 Anos Cantando con Nosotros (1983)
- An Unfinished Song, Redwood Records (1984)
- Todo Víctor Jara, EMI (1992)
- 20 Años Despues, Fonomusic (1992)
- Deja la Vida Volar (Lass das Leben fliegen) (1996)
- Víctor Jara presente, colección „Haciendo Historia“, Odeon (1997)
- Te Recuerdo, Víctor, Fonomusic (2000)
- Antología Musical, WEA Warner (2001) 2CDs
- 1959–1969 – Víctor Jara, EMI Odeon (2001) 2CDs
- Latin Essential: Victor Jara, (WEA) 2CDs (2003)
- Collección Victor Jara – Warner Bros. (2004) (8-CD-Box)
- Victor Jara. Serie de Oro. Grandes Exitos, EMI (2005)
Literadüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Joan Jara: L'ültema cansun. La vida del Victor Jara. Wilhelm Goldmann Verlag, Münegh 2000, ISBN 3-442-72388-4.
- Joan Jara: El Victor. Una cansun mai finida del tüt. Cà edituriala Volk und Welt, Berlin 1986, ISBN 3-353-00043-7.
Citassiun Unurari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LA Joan Baez l'haa ciapaa la sua cansun Te recuerdo Amanda e la'ha metüda in del so LP de müsega spagnöla ciamaa Gracias a la vida
- El Cumpunista Leon Schidlowsky l'ha cumpunüü misa sine nomine (1973-1975), in so unur.
- La Metalcore band Heaven Shall Burn la canta de lü in di cansun The Weapon they Fear e Buried In Forgotten Grounds.
- La band The Clash la canta de lü in de la cansun Washington Bullets de l'LP Sandinista (1980).
- El cantütur Ernst Born el canta de lü in del so LP Aendschtation Paradies
- La band Simple Minds la met insema in so unur la cansun Street Fighting Years (1989).
- La band ispagnöla Ska-P la canta de lü in de la cansunJuan Sin Tierra.
- La band Zupfgeigenhansel l'ha cumpunüü na cansun ciamada Victor Jara indua 'l se parla de la sua vida.
- La vida del Víctor Jaras l'è 'l tema del Film El Cantor del 1978 de Dean Reed.
- La band Freundeskreis la fa 'l so nom in de la cansun Leg dein Ohr auf die Schiene der Geschichte (1997)
- La band argentina Los Fabulosos Cadillacs la canta de lü in de la cansun El Matador.
- Die Schauspielerin und Sängerin Donata Höffer singt Mitte der 1980er Jahre einige der wichtigsten Lieder von Víctor Jara. Begleitet wird sie u. a. von dem Gitarristen Hector Sandos.
- La regista cilena Carmen Luz Parot in del 1999 l'ha giraa un film ducümentari ciamaa El derecho de vivir en paz in sü la vida del Víctor Jaras indua la sua vedua e un para de omen impresunaa insem' a.
- El Pippo Pollina in de la sua cansun Il giorno del falco 'l cünta sü quel che l'è sücedüü a l' Estadio Chile.
- A lipsia gh'è 'l Verein Victor Jara.
- Sensa vess numinaa, ma sübet recugnussibel, el Víctor Jara l'è un cantant in del liber La casa de espiritu de Isabel Allende.
- La rockband U2 canta in de la sua cansun One Tree Hill de l'LP Joshua Tree: „And in the world a heart of darkness - A fire zone. Where poets speak their heart then bleed for it. Jara sang - his song a weapon - In the hands of one whose blood still cries from the ground“
- La band Calexico la canta de lü in de la cansun Victor Jara’s Hands.
- La cantütura irlandesa Christy Moore l'ha püblegaa una cansun che la parla de la sua vida in sü 'l so LP This Is The Day (2001).
- A Berlin gh'è un dormitori de stüdent ciamaa Victor Jara.