text:
Jauer
Il jauer è il dialect rumantsch che vegn discurrì tradiziunalmain en la Val Müstair sco lingua da maioritad. Ensemen cun il vallader ed il puter appartegna quel al rom ladin da la lingua rumantscha.
NoziunEdit
Il num dal dialect deriva dal pled «jau», ina caracteristica da la Val Müstair e da la vischnanca da Zernez en l’Engiadina Bassa, là en la furma «jo». En il rest da l’Engiadina dovran ins «eu» u «eau». Ils abitants da la Val Müstair han perquai num «ils jauers» – quels che din «jau».
Interessantamain è Heinrich Schmid, cun stgaffir l’onn 1982 la lingua da standard rumantsch grischun, gist tar il pled ‹jau› betg sa tegnì vi da la purschida dals gronds idioms sursilvan, surmiran e vallader (jeu/ia/eu), mabain ha elegì il ‹jau› ch’è caracteristic per la Val Müstair.
Caracteristicas dal dialectEdit
Il jauer n’ha mai sviluppà in’atgna lingua da scrittira, vul dir ch’il dialect n’ha mai cuntanschì il status d’in idiom. Percunter vegniva tuttavia scrit per part jauer ils onns 1938 fin 1943 en il ‹Giuven Jauer›, la gasetta da la Val Müstair fundada da Tista Murk. Là vegniva il diever dal jauer sco lingua scritta schizunt propagà ed instruì en in’atgna rubrica.
En las scolas han ins instruì fin l’onn 2008 l’idiom vallader e dal 2009 fin il 2013 la lingua da standard rumantsch grischun. Il 2012 è vegnida acceptada in’iniziativa dal pievel ch’ha fixà da puspè returnar tar il vallader sco lingua d’alfabetisaziun.
Atgnadads linguisticasEdit
In tratg caracteristic dal jauer è l’accentuaziun nunusitada da quels verbs che fineschan en il rest da la Rumantschia cun la desinenza -ar accentuada. En la Val Müstair vegnan quels verbs accentuads sin la penultima silba e la desinenza vegn indeblida daventond -er. In exempel per quai è il verb guárder enstagl da guardár. In’autra caracteristica, surtut cumpareglià cun il vallader, è la pronunzia da la silba -an- accentuada sco -aun-, per exempel en il pled rumauntsch enstagl da rumantsch. Questas duas atgnadads s’uneschan en il verb cháunter che vegn pronunzià en vallader chantár.
Il jauer sco part dal ladinEdit
Ensemen cun il vallader ed il puter furma il jauer il rom ladin da la lingua rumantscha. La communicaziun tranter ils pledaders dals trais idioms funcziunescha senza problems.
Svilups pli novsEdit
L’onn 2007 è cumparì cun il titel ‹Dschon Uein id atras istorias grischunas› da Plinio Meyer l’emprim cudesch scrit en jauer. Quel è er vegnì publitgà sco audiocudesch legì da Plinio Meyer sez.
Prova da textEdit
Il suandant exempel mussa ils tratgs cuminaivels e las differenzas tranter il jauer ed ils idioms da scrittira ladins.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Tenor: Lia Rumantscha (ed.): Rumantsch – Facts & Figures. 2. ediziun actualisada, Cuira 2004, ISBN 3-03900-033-0, p. 31.


c: text/html

text:
Il HCD ha mussà morala en quest emprim duel cun Berna, quai suenter che l’equipa da Christian Wohlwend ha survegnì ina brava duscha fraida a la fin da l’emprim terz. Entaifer strusch quatter minutas han ils Bernais sajettar ils emprims trais gols. Wohlwend para dentant d’avair chattà ils dretgs pleds en la cabina. En il segund terz han Andres Ambühl e Marc Wieser numnadamain pudì scursanir al 1:3 respectiv al 2:3 ed uschia anc ina giada procurà per tensiun. A partir dal segund terz ha Sandro Aeschlimann er remplazzà Robert Mayer en il gol dal HCD.
Decisiun en la prolungaziun
En il davos terz ha il HCD anc ina giada mobilisà tut las forzas e fatg enorm squitsch. La finala èsi reussì a Benjamin Baumgartner d’egualisar il gieu al 3:3 en la 58avla minuta, quai cun in’acziun singula. Uschia ha la prolungaziun stuì decider quest emprim gieu da pre-playoff, quai cun la meglra fin per ils Bernais. Il gol decisiv ha sajettà Jesper Olofsson en la 78avla minuta.
HCD sto gudagnar
Il SCB maina uschia la seria da best-of-three cun 1:0. Gia il venderdi saira a las 19:45 uras vegni tar il segund duel, lura dentant a Berna. Il HCD sto gudagnar quest gieu per salvar la schanza da cuntanscher ils playoffs. Gudogna il SC Berna er quest gieu è la stagiun dal HCD a fin.
Brisanza er pervia da la persunalia Raeto Raffainer
Dapi bun dus mais è Raeto Raffainer nov schef da sport tar ils Bernais. Amez la stagiun ha el bandunà il Club da hockey da Tavau. Tge ch'ha effectuà inqual commentari critic. Sin la via en ils playoffs datti uss in revair cun ses anteriur club. L'Engiadinais punctuescha che la relaziun cun il HCD saja dentant anc adina buna. Tge che Raffainer deplorescha è ch'ils dus clubs da tradiziun stoppian sa duellar gia en questa fasa, e che la stagiun giaja prest a fin per ina equipa, u per Tavau u per Berna. Il schef da sport dal SCB vesa en questa seria curta las schanzas tar 50:50.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gia avant la partida hajan els sentì, che l’adversari na saja betg propi pront per la partida, di il chapitani da Cuira 97 Carlo Bearth. Ils giugaders sajan vegnids fitg tard sin il plaz per sa preparar sin il gieu. E sin il pli tard suenter ils emprims 2-3 gols saja stà cler che quest adversari na vegnia betg a tener pitg:
Questa equipa aveva in nivel da quarta liga, sche insumma.
Gronda part da l’equipa en vacanzas
Il motiv che l’equipa da Turitg United era uschè flaivla è para che 8 dals giugaders sajan anc en vacanzas e turnian pir quest’emna. Plinavant haja blers giugaders bandunà il club cura che l’equipa è crudada da l’emprima liga en la segunda liga interregiunala.
Per Cuira 97 èsi stà ina fitg buna partenza en la stagiun. Grazia a la clera victoria è Cuira il mument sin l’emprim rang da la tabella cun ina differenza da gols da plus 16. Decisiv per la tabella, sche pliras equipas han tuttina blers puncts, èn en questa liga dentant betg ils gols mabain ils puncts da chasti.
RR actualitad 17:45


text:
Caj
Caj (nom ufizial in italian: Caglio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 451 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6,5 km² e 'na densità de 69 ab./km².
El se troeuva in de la Valassina, de la qual l'ha condidividuu tucc i avveniment stòrich. Fina al 1947 Caj el faseva part del comun de Santa Valeria, insema aj paes de Rezzagh e Sorman. I abitant del paes hinn ciamaa gòss.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Caj l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cun «Dein Kuscheltier» da l'Alpenklang-Quintett cumenzain nus la Stailalva dad oz. Plinavant tadlain nus titels sco «Hey Baby küss mich nochmal», «A bisserl mehr Herzlichkeit», «I sing a liad für di» il grond hit dad Andreas Gabalier, alura «Das nenn ich Glück» u «Sieben kleine Sünden» ed anc bleras autras chanzuns che fan bain al cor.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Por jí cun l'auto te na manira sigüda
La sicurëza sön strada depënd da trëi cosses:
La strada: strades nia cunciades fora, plënes de otes nia mostrades dant, encrujades olache an vëiga püch. An dess mët averda!
L'auto: i montli, i frens, les löms. Chësc depënd dal ciafêr, al dess controlè l'auto plü gonot.
L'ciafêr instëss: jí cun cherianza, le nia mët averda canche les strades n'é nia te beles condiziuns por la plöia o la nëi, le adorè le fonin, le bëre alcol tratan o denant che an va cun l'auto.
Chëstes é dötes situaziuns olache al podess ester prigo da fà inzidenc.
Ci fej pa l'alcol?
L'alcol che vëgn boiü röia naôta tl ciorvel y dà na sensaziun de euforia. An se sënt plü stersc, plü sigüsc y plü da sciafié co zënza. Mo metede averda!!! L'alcol è sciöche na pilora por calmé, al fej aladô che i reflesc se apanëies y ais plü dî da reagí. Chësc oress di che an adora plü dî da arforé sce an va cun l'auto, y an adora le dopl o trëi iadi tan por rové do a ci che an mëss fà.
Ci sozedl pa sce an bër?
Canche an à n tant de alcol tl sanch ne vëigun nia plü dales pertes y al comparësc na vijiun a tunel. An ne vëiga nia plü i auti che ô jí dlungia ia, tles encrujades valutëiun mal les distanzes, al pê che an ais lerch assà da sorpassè y deperpo n'él nia vëi.
Tan de alcol él pa te n gote?
N gran gote de bira, n gote de vin o n stamperle de ega de vita à plü o manco le medemo contegnü de alcol laîte. Ciodi? Va bun che la bira à le mez di gradi de alcol co le vin, mo porchël nen él te n gote dala bira le dopl laîte.
La lege dij che por jí cun l'auto ne dessun nia avëi deplü co 0,5 gr de alcol por liter de sanch. Ara ne va nia da dí avisa tan che an po bëre por arjunje chesc limit, al depënd en pü da vignun de nos: le pëis, l'eté, le ses, sce an bër plü gonot o nia, sce an à le magun plëgn o no. Ince le smaltí l alcol ne è nia pro düc anfat. An po dí plü o manco che an adora n'ora por vigni gote buiü. En dess tigní presënt che sce an bër tröp da sëra spo pon ince ester sura le limit ciamò le dé do dadoman.


text:
Valora resta a las staziuns. L’interpresa ha retschavì da las Viafiers federalas SBB l’incumbensa per manar 262 kiosks e stizuns pitschnas. Tenor ils concepts surlavurads da Valora prevesa l'interpresa da reducir sfarlattim da mangiativas. Er areguard ecologia veglia l’interpresa ir novas vias tge che pertutga ils materials da pachetadis. Quels concepts hajan persvadì il pli fitg.
Il contract da locaziun per tuttas surfatschas da kiosks gieva a fin la fin 2020. Las Viafiers federalas avevan scrit ora quel publicamain.
RR novitads 08:00


text:
Ils purschiders da l'exteriur èn creschids dubel uschè ferm sco ils purschiders svizzers. Quai resulta dal «E-Commerce Report 2017» ch'è vegnì fatgs da la Scol'auta spezialisada da la Svizra Nordoccidentala. En total han las Svizras ed ils Svizzers l'onn passà empustà rauba en l’internet en in volumen da 8 milliardas francs.
In tschintgavel da las expensas van en l’exteriur
Il mument vegnan stgars in tschintgavel da tut las cumpras en l’internet fatgas tar purschiders en l’exteriur. Quai munta en cumparegliaziun cun avant in onn in creschament da quasi 15%. Dapi il 2012 è la cumpart da questas cumpras sa dublegiada.
RR novitads 17:00


text:
Ils democrats han nominà uffizialmain Joe Biden sco candidat per il presidi. Sco spetgà haja l’anteriur vicepresident da 77 onns survegnì las vuschs necessarias dals delegads. Quai rapportan plirs emetturs americans. Pervi da la crisa da corona han ils dis da partida dals democrats gì lieu per gronda part virtualmain.
Per el e sia famiglia muntia quai tut, ha Biden ditg en ses emprim statement. Uffizialmain vegn l'um da 77 onns ad acceptar sia nominaziun gievgia, cura ch'ils dis da partida van a fin.
Ils dis da partida dals republicans èn l’emna proxima. Lura duai il president en uffizi, Donald Trump, vegnir nominà uffizialmain sco candidat. L’elecziun dal president american è ils 3 da november.


text:
Da mattetta tgirava Petra Battaglia sias poppas, Anita Pedretti era gia en scolina en il chantun da l’ospital e Fabiana Sac gidava gia adina gugent als umans. Tuttas trais tutgan tar quellas persunas, senza las qualas ch’i na va betg – senza las persunas, che lavuran en la tgira. Corona ha accentuà lur valur. Tuttina regna anc savens l’idea che lavurar en la tgira saja metter si plasters, lavar pazientas e pazients ed als dar medicaments. Il mintgadi, ch’ellas trais han laschà observar ad Isabelle Jaeger, redactura da RTR, per ils «Cuntrasts», mussa bain spert, ch’il mastergn da la tgirunza pretenda betg be engaschi, ma ina passiun per la tgira. La documentaziun datti da guardar dumengia, ils 14-03-2021 a las 17:25 sin SRF1 ubain da tuttas uras sin rtr.ch.
Livestream: Controvers spezial davart la tgira en pitgiras
In onn corona vul era dir in onn da tgira al limit. Co è quest onn spezial sta per las chasas da tgira ed attempads ni en ils ospitals? Suenter ils «Cuntrasts» discuta il moderatur da RTR, Andri Franziscus, en il studio cun expertas ed experts davart la tematica. En ina emprima runda èn ils ospitals pitschens e las chasas da tgira ed attempads en il center, en ina segunda runda las dumondas politicas en connex cun la tgira.
Ils giasts da l’emissiun:
- Claudia Tomaschett, manadra da la chasa da tgira ed attempads Glion
- Urs Cadruvi, directur da l’ospital Schiers da la fundaziun Flury
- Renate Rutishauser, presidenta da l’Associaziun da las tgirunzas e dals tgirunz secziun Grischun
- Martin Schmid, cusseglier dals chantuns (PLD) e president dal cussegl d’administraziun da l’ospital chantunal dal Grischun
Infurmaziun davart las emissiuns
Cuntrasts «Cun corp ed olma – Mit Leib und Seele»:
- Dumengia, ils 14-03-2021, 17:25 sin SRF 1 (cun suttitels tudestgs) ubain sin Play RTR
- Repetiziun: sonda, ils 20-03-2021, 17:10 sin SRF 1
Controvers spezial «La tgira en pitgiras – Die Pflege im Notstand»:
- Dumengia, ils 14-03-2021, 17:55 sin SRF info ubain sin rtr.ch


text:
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'è un paes del Galess in sü l'isula de Anglesey.
El gh'ha 3.040 abitant.
Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'é 'l paes cunt el nom püssee lungh de tüt el Regn Ünì (e 'l terz in tüt el mund).
El nom al vör dì: Gesa fr Santa Marìa, in de la valada del nisciöl bianch, arent ai rapid e a la gesa de San Tysijl, arent a la caverna russa.


text:
Tecnesio
El tecnésio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Tc. El g'ha nömer atòmich 43, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tecnésio el g'ha 43 prutù. El fà part de la categurìa dei metài de tranzisiù. L'è de culùr gris arzentàt, l'è radioatìf e l'è stat el prim elemènt a éser stat pruducìt en maniéra artificiàla, e chèsto fat l'è apò a l'urìgin del sò nòm perchè "texvntός (technetos)" völ dì artificiàl. El tecnesio l'è giü dei ünech du elemèncc endei prim 82 a mìa ìga gne 'n izòtopo stàbil (l'óter elemènt l'è el promésio). I radio-izòtopi piö stàbii i è 98Tc, che 'l g'ha 'n tép de smezamènt (emivita) de 4,2 miliù de agn, 97Tc (2,6 miliù de agn) e 99gTc (211100 agn).


text:
Cumenzà aveva l'onn 2020 tut flot per Ursin Spescha, suenter la recruta d'elita da sport cun las emprimas cursas. Lu ha la pandemia franà tut per in fitg lung temp. La stagiun da mountainbike ha pir pudì cumenzar l'atun. Cura ch'il mountainbiker da Sevgein è stà a la partenza, ha el stuì constatar ch'el ha ils mais senza cursas trenà bler massa bler. El era stanchel e ses chau na pudeva betg sa concentrar sin l'essenzial. Vitiers è vegnì il squitsch ch'Ursin Spescha ha fatg a sasez.
Igl è stà ses ultim onn en la categoria U23. A la sava tar l'elita avess el urgentamain duvrà buns resultats. En spezial er per che ses team, il Thömus Bike Team, da l'anteriur profi Ralf Näf, avess prolungà e dà ad el in contract era per ses emprim onn cun l'elita da mountainbike. Ma ils resultats n'èn betg vegnids e la fin da l'onn è era la collavuraziun cun il team da profis ida a fin.
Jau n'hai betg dà tant da mia vita per chalar curt avant il pass tar l'elita
Ursin Spescha discurra d'ina fitg schletta stagiun. El ha ina giada dapli gì da sbatter cun disturbis da mangiar, perquai ch'el è en il ravugl dal mountainbike in atlet fitg grond ed uschia er pli grev ch'ils auters. Vitiers ha el sentì in squitsch permanent ed ha savens mess en dumonda sias abilitads. Il giuven da Sevgein ha perquai spluntà per agid professiunal tar ina psicologa da sport.
Sch'el guardia enavos, haja el emprendì bler en quest onn e lavurà intensiv vid sias flaivlezzas, di Ursin Spescha. El ha decidì, era senza contract cun paja, da far si'emprima stagiun tar l'elita – senza squitsch. Da l'Ostschweiz Druck Team, ch'era gia in da ses sponsurs principals, survegn el sustegn surtut en chaussa material. Ursin Spescha lantschescha sia stagiun en la pli auta categoria per uschè da dir sco «One-Man-Team». El è anc adina part da l'equipa naziunala da mountainbike.


text:
Maudet haja tradì tuts cun dir – mais a la lunga – manzegnas, uschia de Senarclens. Plinavant ha el ditg che sche la basa sustegnia Maudet, lura demissiuneschia el.
Era il cusseglier naziunal, Christian Lüscher, ha crititgà ferm Maudet. El ha surtut renfatschà al cusseglier guvernativ d’avair ditg manzegnas a tuts. Sche sia amur per la partida saja sincera, lura stoppia Maudet ussa sa retrair – per l’amur da la partida, uschia Lüscher.
«Sorry»
Maudet da sia vart è sa perstgisà per sias manzegnas e ses cumportament sbaglià. El sez na possia betg sa perdunar. Maudet ha supplitgà la PLD da Genevra da pudair restar en la politica.
Dapli che spetgà
Ils delegads da la PLD da Genevra èn sa reunids per discuter sche la basa da la partida chantunala sustegna anc il cusseglier guvernativ Maudet u betg. A la fin han els decis da sustegnair Pierre Maudet. Quai cun ina differenza da stgars 30 vuschs da las 709 vuschs pussiblas. Var 800 persunas èn stadas preschentas. S'annunzià eran var 500 persunas.
La procura publica investighescha cunter il cusseglier guvernativ da Genevra pervi d'in viadi dispitaivel ad Abu Dhabi la fin dal 2015.
RR novitads 21:00


text:
Sco quai che la polizia communitgescha è la lavina sa distatgada enturn las 13:00 sin in'autezza da 2'450 meters en la regiun dal Plan du Fou al Mont Gond. La skiunza disgraziada era equipada cun in apparat da tschertga en cas da lavinas, uschia ch'ils auters commembers da la gruppa han spertamain chattà ella. Malgrà l'emprim agid dals patrugliaders e da las forzas da salvament da la Air-Glacier n'han ins mo anc pudì salvar morta la giuvna da 20 onns.
Gia il 2013 è in skiunz da la Svezia sa disgrazià en la medema regiun.
RR novitads 20:00


text:
Suenter dratgadas intensivas sajan duas bovas vegnidas giu la sonda suentermezdi e bloccheschan la via da l'Alvra. A Filisur, en la regiu na Bellaluna, ed a Bravuogn, datiers da la chava da glera Oldis, na saja la via betg passabla. Quai communitgescha la polizia chantunala.
Policists sajan al lieu per giuditgar la situaziun. Persunas na sajan betg vegnidas en las bovas. Il sviament per ir en l'Engiadina saja pussaivel mo via Flüela ubain Güglia, uschia la polizia.
La polizia chantunala quinta da pudair avrir la via la dumengia saira a las 19:00.
RR novitads 17:00


text:
La Posta vul mantegnair l’atgna filiala a Mustér. Els na sajan betg en contractivas cun la vischnanca, conferma la Posta sin dumonda da RTR. Ina garanzia per il futur na possian els dentant betg dar, di il pledader da la Posta per la Svizra orientala, Thomas Schifferle. Uschia furmia la filiala a Mustér ina impurtanta pitga per la Posta en Surselva, e cumpletteschia la filiala a Glion.
Vella senza atgna filiala da posta
A Vella vul la Posta dentant midar l’atgna filiala en ina purschida cun partenari. Els sajan en contractivas cun la Posta, ma decisiuns finalas na sajan anc betg sin maisa, conferma il president communal Daniel Solèr. La finamira principala saja da mantegnair ina buna purschida da posta per la Lumnezia, e quai saja era pussaivel cun ina filiala da partenari. Ma la sperdita d’ina purschida e da las plazzas da lavur na sajan betg da beneventar, di il president en uffizi dapi l’entschatta dal onn.
Era la Posta conferma da vulair la schliaziun cun partenari, ma decisiuns finalas na sajan anc betg crudadas. A Vignogn nua ch’i dat fin uss ina purschida cun in partenari, serria il partenari la stizun. Perquai vegnian els a porscher in servetsch a chasa, explitgescha Thomas Schifferle.
Strategia da la Posta cun 800 atgnas filialas
La Posta vul mantegnair radund 800 atgnas filialas en l'entira Svizra. Uschia vul ella mantegnair e realisar il service public.
En il Grischun saja l’access ad ina purschida da posta en 20 minutas dà quasi dapertut en il chantun, di Thomas Schifferle. E la Posta vegnia era en futur ad avair en mintga vallada ina purschida.


text:
La squadra da Surses gudogna a chasa cunter il CB Trun/Rabius cun 2:1. Igl è stada ina partida egualisada. En l'emprima mesadad avess la squadra da Trun/Rabius stuì ir en avantatg - ha dentant manchentà la schanza davent dal punct da penalti. Curt suenter pausa èn ils da Surses ir en avantatg cun 1:0 e curt avant la fin han ils da Surses schizunt augmentà sin 2:0. Il gol per il CB Trun/Rabius è crudà per en las ultimas secundas da la partida ed uschia memia tard per far ina differenza. Omaduas equipas vegnan uss suenter 5 partidas sin 6 puncts e sa chattan uschia sulettamain trais puncts sur il stritg.
Il CB Lumnezia na vegn betg or da la fora. Er en la tschintgavla partida da la stagiun resta il CB Lumnezia senza puncts. Ordaifer cunter il leader da la tabella, il FC Glaruna, perdan ils Lumnezians cun 1:3. Cun 0 puncts resta Lumnezia cleramain a la cua da la tabella. A la testa resta vinavant il FC Glaruna, ch'aveva gia avant duas emnas battì ordaifer il CB Trun/Rabius cun 3:2.
Tabella 3. liga
Terrada per Cuira 97
Ina schleppa sto Cuira 97 magunar en la segunda liga interregiunala. L'equipa dal trenader Maximilian Knuth perda a chasa cunter il FC Weesen cun 2:5. Suenter 6 partidas sa chatta la meglra equipa grischuna sin posiziun 10 da la tabella e cun 6 puncts be 2 puncts sur il stritg.
Tabella 2. liga interregiunala
Schleppa per Schluein/Glion
L'US Schluein/Glion perda a chasa cunter Vaduz cun 1:5. Per Schluein/Glion èsi gia la terzada la stagiun terrada en la 5avla partida. Cun sulettamain dus puncts sa chattan ils Sursilvans sin l'ultim plaz da la tabella ed uschia er sut il stritg. La distanza sin posiziun 7 en la tabella è dentant pitschna: sulettamain trais puncts.


text:
L'iniziativa che vul abolir taxas da radio e televisiun, numnada curt «No Billag», tutgass en il Grischun betg sulet RTR, RSI e las parts da SRF, mabain er la chasa da medias Somedia. La Somedia producescha tant products da print sco las gasettas «Südostschweiz», il «Bündner Tagblatt» e la «Quotidiana», sco er ina purschida online, «Radio Südostschweiz» e «Tele Südostschweiz». Or dal pot da taxas survegn la Somedia radund 7 milliuns francs. La «Tele Südostschweiz» vegn finanziada per 70 pertschient da quellas taxas, il «Radio Südostschweiz» per bun la mesadad. «Senza quels daners, na fiss quai betg pli pussaivel dad emetter», di Andrea Masüger, il CEO da la Somedia.
I na dat nagin plan B
Er in program reducì na fiss betg pussaivel da far cun ina mancanza da daners tant gronda: «Lura stuvessan nus reducir uschè fitg, che nus pudessan forsa anc far in'ura program per di, e quai n'è betg pli attractiv», di Masüger. Ed er subvenziunar RSO e TSO a travers, entras autras spartas da la Somedia saja betg realistic: «Nus na pudain betg prender 7 milliuns francs da zanua auter.»
In cler «Na» er da la PCD
Il referat d'Andrea Masüger è stà il mardi saira ina part dal program da la radunanza da delegads da la PCD, ch'ha gì da decider davart l'iniziativa «No-Billag». Tschiffar quella parola n'haja betg chaschunà grondas discussiuns. La votaziun e la pli gronda part dals delegads sajan cleramain stads per refusar l'iniziativa.
RR actualitad 07:00


text:
Fosforo
El fòsforo l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol P. El g'ha nömer atòmich 15, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fòsforo el g'ha quìndes prutù. El fà part de la categurìa dei mìa-metài e l'è colocàt endèl grùpo de l'azòto.
En natüra se 'l tróa mìa al stat elementàr, ma sóta fùrma de fosfàt (sal de l'àcido fosfòrich), el bónda en sèrte préde e 'ndèle cèlule dei éser vivèncc, de le quàle el costetöés en elemènt esensiàl. El fòsforo elementàr l'è 'n gran tat reatìf e, al cumbinàs co l'osìgeno l'emèt 'na lüminesènsa dèbola dèbola. De chèsta caraterìstica gh'è nasìt el sò nòm, che 'l vé del greco "φόσφopoς", cioè "phosphoros", che völarès dì "portadùr de lùce"). L'üzo endüstriàl principàl del fòsforo l'è per la prudusiù de fertilizàncc, ma se 'l dòpra apò a per i espluzìf, i sonfanèi, i föch artificiài, le cüre per le piànte, i dentifrìci, i detergèncce e i led bianch.
El fòsforo l'è stat izolàt per la prìma ólta del chìmich todèsch Hennig Brand endel 1669. Entat che 'l tentàa de distilà i sài che restàa de l'evaporasiù de l'urìna, s'è furmàt en materiàl biànch, che se idìa pò al scür, che a brüzà el fàa 'na fiàma bèla lüminùza. De alùra, la paròla fosforescènt l'è stàda dopràda per descrìer töcc chèi materiài che se èt al scür (i emèt 'na lùce dèbola) sènsa brüzà.


text:
Hauenstein-Ifenthal
Hauenstein-Ifenthal a l'è un cumün svizzer del distret de Gösgen. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 316 abitant e una süperfiss de 5.30 km², e al se tröva a una altitüden de 675 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hauenstein-Ifenthal a l'è tacaa ai cumün de Eptingen (BL), Hägendorf, Läufelfingen (BL), Rickenbach, Trimbach, Wangen bei Olten, Wisen.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit Ufizial (Todesch)
- Hauenstein-Ifenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Uffants e giuvenils
En blers secturs na pon uffants e giuvenils anc betg decider ed agir independentamain. Els dovran perquai insatgi che defenda lur interess e lur dretgs. En emprima lingia èsi l'incumbensa dals geniturs da represchentar lur uffant e da procurar per in'educaziun, per ina tgira e per ina scolaziun commensurada.
Sch'i resultan – pervia da circumstanzas externas u per motivs persunals – difficultads en connex cun l'assistenza e cun l'educaziun, pon ils geniturs – dentant er ils uffants e giuvenils – sa drizzar a terzas persunas ubain ad instituziuns ch'als cusseglian e sustegnan. Sche las stentas da la famiglia, d'autras persunas da referiment, da la scola u d'auters posts na tanschan betg u sche talas paran dal cumenzament ennà nunsuffizientas per evitar ina periclitaziun da l'uffant, sto daventar activa la APUC. Sch'ils geniturs na pon betg represchentar lur uffant, sto l'autoritad nominar ina represchentanza legala.
Informaziuns davart la protecziun d’uffants en lingua simpla
Sustegn entras terzas persunas


text:
Trescùr Balneàre
Trescùr Balneàre (Trescore Balneario in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàasa Al Caalina a 15 km de la sità e a 271 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 9 951 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 13,3 km² e 'na densità de popolasiù de 748 ab./km²
Ol pais l'è famus per i tèrme. El cunfìna coi cümü de Albì, Caròbe, Cenàt Sura, Cenàt Sóta, Credér, Entràdech, Gandòss, Gorlàgh, Lössàna, San Pól d'Àrgon e Zandòbe. .
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Trescùr Balneàre l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lumbard ucidental
El lumbard ucidental (o insübrich) l'è vöna di du variant principal de la lengua lumbarda. L'è parlaa int i zonn de Milan, Com, Lecch, Pavia, Vares, Lod, Nuara, Verbania, in Brianza, in Ümléna, in Valtelena e in Svizra (in Tisin e in part di Grisun). Gh'hinn anca di part nord de l'Emilia ch'i pudrissen vess cunsideraa insübrich, ma per adess l'esista no'na classificaziun presisa. Par quel pruposit chì, giamò del 1853 el Biondelli el faseva nutà che el piasentin el gh'aveva tüt dü i vucal türbaa del lumbard (la /ø/ e la /y/), roba che la sücedeva no int la püssee part di parlad emilian. A la fin parò el Biondelli el classificava el piasentin cume emilian (pütost che lumbard) de passag.
L'Urtugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I möd de scriv in lumbard ucidental a hinn sustanzialment dü: vünn che 'l trà ispiraziun de l'urtugrafia leteraria milanesa (cumpagna de quela piemuntesa e ligüra) e vünn alter che 'l pò vess ciamaa de ispiraziun svizara (che l'è quel in del qual l'è scrivü quel articul chì). Del prim hinn carateristigh i grafema /oeu/ e /u/, a la francesa, menter del segund invezi i grafema /ö/ e /ü/, a la tudesca. La magiur part di urtugrafii l'è basada sura vün di dü mudei. Un'altra pruposta de urtugrafia la saria quela del lenguista Geoffrey Hull, in del cuntest de una lengua padanesa che la picaria dent tüt i lenguv gal-italigh e returumanigh.
Gramatiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Articuj[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. In certi cuntest la vucal de l'articul definii la pö drucà, o diventà 'na schwa, in quej cas chì l'articul el pö vess scrivüü cun l'apostrofi (pres. 'l/'r)
Prunom persunaj suget[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (vialtar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
2. Int i püssee tant variant del lumbard ucidental, gh'è na distinzion fra vialter/violter e vü: i prim i henn i prunom plural nurmal, mentr'inveci el second l'è la version che la se dröva per rivolgess a 'na persona per la qual se gh'ha rispet, e donca l'è plüral dumà gramaticalment, perchè in efeti la se riferiss a 'na persona singula (in certi dialet el "vü" l'è diventaa arcaich, e quela fünzion chì l'è passaa al "lü").
Prunom persunaj cumplement debul (clitich)[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (es. ma, ta, e.i.v.). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int i question, el clitich el pö spustass dop del verb:
1. lü el dis -> 'sa disel?
2. lee la dis -> 'sa disla?
Int la tabela de sura, la part tra parentes l'è la furma post-verbala.
In certi variant insübrich, quel spustament chì l'è ubligatori, mentr'inveci in alter variant (suratüt variant del Milanes) questa strütura l'è 'dree perdess, e donca (1) e (2) i diventen (3) e (4):
3. 'se'l dis?
4. 'se la dis?
Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nümer e quantificadur[Modifega | modifica 'l sorgent]
'L Lumbard ucidental 'l marca la diferenza intra mas'c e femena fin al nümer tri:
I alter nümer i gh'hann dumà una versión (La "e" atonega la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet, e 'l nümer el pö vess scrivüü anca cun la "a" (quatar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa. Quij cas chì i henn ripurtaa chì suta cun la vucala etimulogica).
4) quater/quatru
5) cinch/sinch/cinqu/cenchi
6) ses/sesi
7) set/seti
8) vot/votu
9) növ/nöi
10) des/desi
11) vündes/vündas
12) düdes/dodas
13) tredes/tredas
14) quatordes/quatordas
15) quindes/quindas
16) sedes/sedas
17) dersett
18) desdott/disdott
19) desnöv/disnöf
20) vint/vent
30) trenta
40) quaranta
50) cinquanta
60) sessanta
70) setanta
80) (v)utanta/(v)otanta
90) nuvanta
100) cent
1000) mila/mill
Verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb Vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
Möd Indicatif, Temp Present[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Passaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Imperfet[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevat staa/staio 'me lur i eran/evan staa/stai). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
La v in de l'imperfett l'è cunsiderada arcaica in di variant püssee inuvativ (per esempi quela de Milan).
Möd Indicatif, Temp Trapasaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevato 'me lur i eran/evan). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür anteriur(?)[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Infinit, Gerundi e Participi Pasat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb (A)vègh/vèch, Avè[Modifega | modifica 'l sorgent]
Möd Indicatif, Present[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Passaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Imperfet[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int l'indicativ imperfet, el verb avè(gh) el gh'ha anca una version püssee cürta, che l'è el risültaa d'una cuntrazion funulogica (cumpagna de quej di ausiliar ingles):
Möd Indicatif, Trapassaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür anteriur(?)[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Funulugia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cunsunant[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. L'africaa /ts/ l'esista dumà int i variant insübrich del nord, a partì dal brianzö fin al ticines.
2. La fricativa /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont (pres. el nuares).
3. La fricativa /ʒ/ la gh'è dumà int una quaj varianta centrala (principalment int el milanes) e suratüt int i parol ch'i riven diretament dal frances. Cumpagn de la /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont.
4. La palatal /ʎ/ l'esista dumà int una quaj varianta aplina, suratüt quej che j'hinn inflüenzaa dal Rumanc (presempi el pus'ciavin).
Vucal[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lumbard insübirch el gh'ha 8 vucal cumün e dü principalment dialetal: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /ø/, /u/, /y/, /ʌ/, rapresentaa da i segn chì suta:
- a, e, i, o, ö, u, ü, ä (grafia ünificada)
- a, e, i, ò, oeu/eu, ó/ou, u, ä (grafii classich: classega milanesa, Ortografia classega ocidental).
La /o/ e la /ʌ/ j'henn principalment dialetal, perchè la prima l'esista no int el milanes, mentr'inveci la seconda l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan.
1. Quela vucal chì l'è cumpagna de la "terza vucal piemuntesa", e l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan. Quand che l'è marcaa int l'urtugrafia, l'è scrivüü "ä".
Furtizion e lenizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Int i püssee variant de l'insübrich a trövum el prucediment de furtizion cunsunantica in pusizion final, un prucediment che l'è fess ativ anca int i lengu germanich. El risültaa de 'sta furtizion cunsunantica l'è che i fricativ e i plusiv debul i perden la vus quand che i henn in fin de parola:
- [nøva] -> [nøf]
- [verda] -> [vert]
Quel prucediment chì l'è no ativ int i parlad de cunfin, cume presempi el paves e quej variant insübrich parlaa int i zone suta l'aministrazion del Piemont. Gh'è pö da dì che anca int i zon püssee central, el nivell de furtizion l'è no inguaa per tüt, e gh'è di variazion sia a nivell dialetal che adritüra tra 'na persona e l'altra (e quindi a nivell idiuletal). Presempi, certa gent la fa distinzion fra [nøf] (l'agetiv) e [nøv] (el nümer), mentr'inveci alter i gh'han semper la version cun la furtizion, e quindi i disen [nøf] in tüt dü i cas.
Variazion dialetal[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se l'insübrich el gh'ha tanti variant a seconda di pais e di cità indè che l'è parlaa (e denter i cità el gh'ha di diferenz da 'na cantunada a l'altra), l'Insübria linguistica la se pö divid in tre zon dialetal principal: el nord (ch'el parta da la Brianza e el va a finì in Tisin), macro-Milan (ch'el cumprenda Milan cità e i sit int el sud de la pruincia), e ovest-e-bassa (che la cumprenda i zon del nuares e quej de l'Ümlena, e la va a finì o a Pavia o int el territori che el va da Turtona a Piasenza, a seconda d'indè che se decida de tirà el cunfin linguistich tra lumbard e emilian). A l'interen de quej tre zon chì i parlad i mustren di cambiament de parnonzia e anca lessical che a volt i cambien da un paisin a l'alter, però quest el cambia no el fat che quela tripartizion chì l'è pussibil, e anca d'una certa impurtanza.
Funulugicament, l'isugloss püssee ciar l'è quel de la distinzion fra "o" e "u" in pusizion tonica pre-nasala. Se a partum da la zona ovest-e-bassa, a pudum nutà che la sequenza "ùN" (l'acent l'indica che la vucal l'è tonica e la N l'è 'na manera per ciapà denter sia la [n] che la [ŋ]) l'esista no. Se se mövum int el macro-milanes, a vedum che la roba l'è a l'incuntrari, perchè la sequenza "ùN" l'è fess druaa, e l'è l' "òN" che l'esista mia. Se pö a vam sü int la zona nord, a trövum sia vün che l'alter. La tabela chì suta la fa un quaj esempi:
Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet del Lumbard ucidental[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dialet milanes
- Dialet brianzö
- Dialet cumasch
- Dialet lümelin
- Dialet ludesan
- Dialet tisines
- Dialet paves-vugheres
- Dialet turtunes
- Dialet valtulines
- Dialet nuvares
- Dialet varesot
- Dialet büstoch
Vidè incasì: Koiné ticinesa


text:
Martedé
Artécol in dialèt arzân
Martedé (Martedì in italiân) l'é al giōren ed la stmâna tr' al Lunedé e al Mercordé, dal latèin Martis dies, giōren dal dio Mêrt. L'inglèiş Tuesday (in svedèiş Tisdag) al deşvîn dal dio tedèsch Týr ch' l'é stê més pêra, a tgnîr cûnt dal só funsiòun, a Mêrt int al capés rumân.
I martedé specêl:
- Martedé grâs; l'ûltem giōren ed caranvêl, secònd la règola rumâna ed la Cēşa Catôlica.
- Martedé nîgher: druvê per sgnêr al 29 otòber 1929, giōren ed quând l'é andêda zò la Bōrsa valōr ed New York ch'l'à dê al via a còla che vîn viamê la "grôsa crîşi".
- Martedé eletorêl: ind i Stêt Unî ed sôlit al j elesiòun a vînen fâti ed martedé. Al j elesiòun federêli a vînen fâti al martedé dôp al prém lunedé ed novèmber.
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Martedé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Martedì trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Patt del Nazaren
La locuzion Patt del Nazaren (Patto del Nazareno in italian) la indega on accord politegh in tra el Silvio Berlusconi e 'l Matteo Renzi el 18 de genar del 2014 cont l'obietiv de fà 'na reforma del titol quint de la Costituzion e de trasformà el Senad de la Republica in d'ona cambra di autonomij. La reforma poeu l'è deventada la reforma costituzionala Renzi-Boschi, scassada in del Referendum Costituzional del 2016 in Italia.
El nomm el vegn da la strada indova che gh'è la sed centrala del Partii Democrategh e 'l s'è disligaa cont l'elezion del Sergio Mattarella 'me President, in del febrar 2015.


text:
Paù (BS)
Paù (en Italià: Pavone del Mella), l'è 'n cümü de 2 794 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna a 36 km a Sud de la cità de Brèsa, a 'na altèsa de 54 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Sìgole, Otalènc, Lé, Milsà e Pralbuì
L'abitàt de Paù el se tróa söla spónda dèstra del fiöm Mèla che 'l sègna 'l cunfì col cümü de Sìgole.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La vignetta per ils manaschis d'emprendissadi
La vignetta per ils manaschis d'emprendissadi è vegnida introducida l'onn 1997 en la Svizra romanda. L'onn 2004 è ella vegnida lantschada en tut la Svizra.
La vignetta è ina renconuschientscha ed in grazia fitg als manaschis d'emprendissadi per lur engaschi en la furmaziun professiunala. Ella è in bun instrument da marketing: Tgi che scolescha emprendistas ed emprendists po mussar quai cun la vignetta a sia clientella sco er a sias partenarias ed a ses partenaris da fatschenta.
Il tatgader radund po vegnir retratg en tut las quatter linguas naziunalas en trais grondezzas (diameter da 3,5 cm, 14 cm u 20 cm). Sin questa pagina d'internet stattan ultra da quai a disposiziun models electronics.
L'uffizi federal da furmaziun professiunala e da tecnologia (UFFT) surpiglia la finanziaziun ed edescha la vignetta per ils manaschis d'emprendissadi.
Ils models electronics
Il dretg da duvrar quests models han tut ils manaschis d'emprendissadi, q.v.d. ils manaschis che possedan ina permissiun da scolaziun ch'è actualmain valaivla.
Las vignettas vegnan messas a disposiziun en ils formats EPS, PDF PNG. Ina versiun en alv e nair è er avant maun per stampats sco palpiri da brevs u per il fax.
Models electronics_vignetta_rumantsch (7807 KB)
Utilisaziun da las vignettas per ils manaschis d'emprendissadi
I dat bleras pussaivladads per ils manaschis d'emprendissadi da duvrar la vignetta. Il tatgader po per exempel vegnir fixà vi da la porta d'entrada, sin la vaidrina, sin la chascha da brevs, vi da la cassa, sin l'auto da fatschenta u dapertut là, nua che uschè bleras clientas ed uschè blers clients sco pussaivel al vesan. Blers manaschis d'emprendissadi dovran la vignetta er en furma electronica sin lur correspundenza, sin lur pagina d'internet u en la signatura da l'e-mail.
Sin la sutpagina Informationsmaterial und Bilder zur Vignette chattais Vus fotografias dal diever da la vignetta.
Andament d'empustaziun per ils chantuns
Il center svizzer da servetschs per la furmaziun professiunala (CSCP), sectur da medias "furmaziun professiunala", infurmescha ils uffizis chantunals per la furmaziun professiunala directamain davart l'andament d'empustaziun. L'empustaziun tar il CSCP vegn fatga en mintga chantun sur la persuna da contact designada.
Bestellformular Kantone (deutsch) (177 KB)
Andament d'empustaziun per ils manaschis d'emprendissadi
Ils manaschis d'emprendissadi empostan la vignetta gratuitamain tar lur uffizi chantunal per la furmaziun professiunala.
Liste der Berufsbildungsämter
Material d'infurmaziun e maletgs davart la vignetta
Qua chattais Vus documents che pon vegnir surpigliads e duvrads libramain per publicaziuns, per rapports per las medias, per preschentaziuns e.u.v.


text:
Era il settember è il tema migraziun en il center dals quitads da las 1'253 persunas dumandadas. 67% dals dumandads taxeschan la migraziun sco il problem central ubain segund-impurtant da la Svizra. Quai vers ils 49% da la retschertga dal fanadur.
Anc mai èn las spetgas en ina campagna electorala stadas uschè monotematicas ils ultims 20 onns sco questa giada cun la migraziun.
Bler pli tard vegnan quitads sco l'AVS (18%), tematicas enturn las cunvegnas bilateralas cun l'Uniun europeica (16%) e la dischoccupaziun (15%). Per l'emprima giada betg aifer ils 5 quitads che fatschentan il pli fitg èn la midada da l'energia e las dumondas enturn l'ambient.
Cumpetenzas: PS per sozial, PPS per migraziun e PLD per Europa
Las persunas ch'han inditgà lur quitads centrals han en mira surtut 3 partidas per schliar ils problems. PPS, PS e PLD han pon dominar mintgamai ina tematica per els, din ils dumandads:
- La PPS è tenor ils dumandads la partida la pli cumpetenta per schliar las dumondas da la migraziun. Era sche la cumpetenza attribuida è sa reducida cun las ultimas retschertgas, survegn la PPS la nota da cumpetenza da 25% tar la migraziun.
- A la PS vegn attribuì la cumpetenza per schliar ils problems da al segirtad sociala e la dischoccupaziun. Surtut tar la tematica da la dischoccupaziun ha la PS tenor ils dumandads pudì augmentar la cumpetenza sin 32%.
- La PLD duai schliar il meglier las tematicas enturn las cunvegnas bilateralas cun l'Uniun europeica. Era la PLD ha pudì augmentar sin 28% las persunas che sa fidan dad ella per schliar las tematicas enturn l'Europa e las bilateralas.
La PES avessia il champ da cumpetenza tar las dumondas per l'ambient. Questas problematica na ranschescha però betg pli tranter ils emprims 5.
RR novitads 17:00


text:
GW170817
El 17 de agost del 2017 pussee de 70 osservatori astronomich han rilevaa di ond gravitazional duraa circa 100 segond dovuu a la fusion de dò stell de neutron. L'event a l'è staa ciamaa GW170817 e l'è staa nonziaa el 16 de ottober 2017.
Provenient de NGC 4993, a l'è staa relevaa ai or 12∶41:04 UTC prima de l'interferometer VIRGO e poeu del LIGO. A hinn staa trovaa no di neutrin in la fusion.
Osservazion elettromagnetichModifega
1,74 ± 0,05 segond dopo de l'onda a l'è staa relevaa on lusnaa gamma, ciamaa GRB 170817A, trovaa del telescopio FERMI e se l'INTEGRAL.
El primm oggett ottich a l'è staa relevaa inveci 10 or e 52 menut dopo, ciamaa SSS17a.
Inveci i ragg X a hinn staa relevaa circa 9 dì dopo.
Vos correlaaModifega
- GRB 170817A, resultaa de la fusion


text:
Fitg chara è vinavant rauba d'import. Quels han custà il fanadur 8,4% dapli che l'onn passà. Tar la rauba da la Svizra ha la chareschia muntà a be 1,8%. Cun quai èn las cifras restadas entaifer las stimaziuns dal economs – quellas han dentant varià fermamain. Quels avevan quintà cun ina inflaziun da tranter 3,0 e 3,7%.
La stabilitad dals pretschs resultia da svilups cuntraris: Ils pretschs d’ieli da stgaudar sajan sa reducids, medemamain quels per vestgadira e chalzers grazia la vendita a pretschs reducids. Percunter sajan ils pretschs da gas e da la parahotellaria creschids.
Aut nivel per la Svizra – ma betg cumpareglià internaziunal
L'inflaziun en Svizra giascha cun sias novas valurs vinavant sin in nivel bass, cumpareglià internaziunalmain. La chareschia en la zona da l'euro è stada il fanadur cun 8,9% uschè auta sco anc mai dapi l'introducziun da la munaida il 1999. En ils Stadis Unids è l'inflaziun stada cun 9,1% uschè auta sco betg pli dapi il december 1981.
La Banca naziunala svizra aveva auzà mez zercladur ses tschains directiv per 0,5% sin -0,25%. Quai cun menziunar l'inflaziun ch'ins ha spetgà. Cun quai ha ella per l'emprima giada dapi 15 onns puspè augmentà la pressiun sin il tschains.


text:
Il gudogn da 9,5 milliardas francs munta in minus da 16%, ha il concern communitgà. La sminuziun da la valur e restructuraziuns hajan chaschunà quest digren dal gudogn. Era per quest onn quinta Roche sulettamain cun in carschen moderà.
La svieuta da Roche è s’augmentada per 1% sin 47,5 milliardas francs. Sch’il curs dal euro cun il franc fiss restà constant, alura avess la svieuta munta a 5%.
RR novitads 08:00
Svizra Il gudogn da Roche è sa reducì
Il concern da farma svizzer Roche ha fatg damain gudogn en cumparegliaziun cun l’onn avant.
Il gudogn da 9,5 milliardas francs munta in minus da 16%, ha il concern communitgà. La sminuziun da la valur e restructuraziuns hajan chaschunà quest digren dal gudogn. Era per quest onn quinta Roche sulettamain cun in carschen moderà.
sda/gc


text:
Tgi che vul per il mument sa laschar vaccinar en in dals centers da vaccinaziun dal Grischun, sto per part avair pazienza. Il temp da spetga, per survegnir in termin variescha tranter in di e passa in mais. Sco la media chantunala Marina Jamnicki ha ditg, haja il Grischun bain avunda vaccins:
Dapi ch'il Cussegl federal haja ordinà l'obligatori dal certificat, sajan las annunzias puspè creschidas andetgamain. Ils centers ch'avevan reducì las capacitads, ston uss perquai puspè augmentar quellas. Plinavant saja ina sfida logistica da reparter ils vaccins, perquai ch'i dettia adina dapli pussaivladads da sa laschar vaccinar cun las acziuns da walk-in u er cun ils bus da vaccinar en las regiuns.
Chantun aveva spetgà augment
Sco RTR ha rapportà ier, aveva il chantun spetgà ch'i dettia dapli annunzias, damai ch'il certificat da corona è uss vegnì obligatoric ed il chantun ha anc ina giada schlargià pli ferm che la Confederaziun l'obligatori.


text:
La vischnanca da Malans ha approvà la revisiun totala da la constituziun communala. Tranter auter ha quai midà che la constituziun prevesia uss er votaziuns ed elecziuns a l'urna. Sut la resalva da l'approvaziun da la regenza va la nova constituziun il 1. da zercladur 2021 en vigur.
Quint annual positiv
Ultra da quai ha la radunanza communala er approvà il quint annual che serra cun in plus dad 1,7 milliuns francs. Il quint serra meglier che budgetà. Ins haja er pudì realisar in cashflow da var 1.91 milliuns francs. Las investiziuns nettas sa movan il 2020 tar 1,09 milliuns francs e han pudì vegnir finanziadas cumplettamain or dals cashflow.
Stgaudament
Era approvà ha il suveran da Malans in credit da 710'000 francs en connex cun la renovaziun dal sistem da stgaudament en l'edifizi da la vischnanca amez il vitg. Igl è vegnì decidì d'installar in stgaudament da pellet.


text:
Machačkala
Machačkala (cirilligh: Maxaчkaлa; in aver: MaxIaчxъaлa; in cumucch: Marbaчkъaлa; in lak: Anži; di vòlt traslitteraa anca 'me Makhachkala) a l'è ona città de la Russia meridional.
La città la se troeuva in sul Mar Caspi e l'è la capital de la Repubbliga autònoma del Daghestan. Ghe viven 426.412 abitant.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città la se troeuva in del centro del Daghestan, in sul Mar Caspi e longh la strada che la pòrta de Astrachan' a Baku, in Azerbaigian.
Machačkala l'è spartida in di trii distrett de Leninskij, Sovetskij e Kirovskij, de ciara origin sovietiga.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città l'è stada fondada in del 1844 cont el nòmm de Petrovskoe: quest in onor al zar Peder I el Grand, che l'era passaa in del Daghestan in del 1722. I fondament hinn staa faa in sù l'antiga città de Tarki, che al dì d'incoeu l'è domà on quartee piscinin.
El paesòtt l'è diventaa on pòrt important e giamò in del 1857 l'ha ciappaa el titol de città, oltra che on nòmm noeuv, cioè Petrovsk-Port. I abitant del sitt però le ciamaven Anži Kala (cioè Fortezza de Terra).
El nòmm de adess l'è staa daa in del 1922, in onor del rivoluzionari comunista Magomed-Ali Dachadaev, che come scormagna el gh'aveva pròppi Machač.
Machačkala l'è stada colpida de on terremòt in del 1970.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sfax, Tunisia.
- Oldemburgh, Germania.
- Spokane, Statt Unii.
- Siping, Cina.
- Vladikavkaz, Russia.
- Yalova, Turchia.


text:
Monarchia
Il term monarchia (grec vegl uovapxίa monarchía‚ ‹regenza d’ina singula persuna›, da uόvoς monos ‹in› ed ἀpxeῖv archein ‹reger›) designescha ina furma da stadi e da pussanza, tar la quala per ordinari in aristocrat occupa l’uffizi dal schef da stadi tras ereditad u elecziun per vita duranta. La monarchia furma uschia il pendant tar il term modern da la republica. Las cumpetenzas da pussanza da la persuna respectiva pon variar tut tenor la furma da la monarchia. Il spectrum tanscha da praticamain nagina pussanza (monarchia parlamentara) sur ina pussanza che vegn restrenschida tras la constituziun (monarchia constituziunala) fin ad ina pussanza politica exclusiva ed illimitada (monarchia absoluta). La furma degenerada, illegitima e despotica da la monarchia è la tirannia. En pli vegn fatg la differenza tranter monarchia ereditara e monarchia d’elecziun: En l’emprim cas vegn il regent ordinà tras successiun ereditara, en il segund cas tras elecziun – per ordinari per vita duranta. En monarchias ereditaras vegn la revendicaziun da pussanza dal schef da stadi per il pli manada enavos sin vocaziun divina (element sacral). Er ina veneraziun sco atgna divinitad u sco persuna d’origin divin è pussaivla; quai è stà fitg derasà en imperis da l’antica (p.ex. en l’Egipta, en furma modifitgada er en l’Imperi roman), ma tuttavia er fin en il temp modern (p.ex. en l’Imperi da la China u, fin suenter la Segunda Guerra mundiala, en il Giapun).
La teoria resp. ideologia dal stadi che giustifitgescha la monarchia è il monarchissem u roialissem. In aderent da la monarchia vegn numnà monarchist u roialist, in adversari vegn designà sco republican u antimonarchist.
Quest artitgel preschenta l’emprim il svilup istoric da la monarchia e las trais furmas da basa da quella (monarchia absoluta, monarchia constituziunala e monarchia parlamentara). Silsuenter vegnan approfundadas la monarchia constituziunala e la monarchia parlamentara cun preschentar las differenzas, il svilup e las tematicas centralas da questas duas furmas da la monarchia ch’èn oz las pli frequentas.
Svilup istoricEdit
La furma da monarchia che sa legitimescha tras in referiment ad ina divinitad sa lascha manar enavos fin en la Veglia Egipta. Il medem vala per il sistem imperial en la Veglia China, nua ch’il regent vegniva tranter auter numnà ‹figl dal tschiel› e sia regenza chapida sco ‹mandat dal tschiel›.
La monarchia d’elecziun (savens cun in circul da candidats e d’electurs restrenschì) para d’esser istoricamain pli veglia che la monarchia ereditara; quest’emprima ha l’avantatg da reducir a moda marcanta il privel ch’i prorumpia pervi da la successiun ereditara ina guerra civila. Il Reginavel da la Pologna ed il Sontg Imperi roman èn stads fin lur fin monarchias d’elecziun. Tar ils suandants pajais dad oz sa tracti da monarchias d’elecziun: il Vatican, Cambodscha, Malaisia ed ils Emirats Arabs Unids.
En l’Europa era per il pli da chattar fin la cristianisaziun ina furma da la monarchia d’elecziun. Tant stirpas germanas sco er celticas elegevan lur capos che derivavan però per ordinari da clans da famiglia pussants ed influents. Tuttina n’existiva per quels nagina successiun automatica sco en ina monarchia ereditara. En cas da mort u sperdita dal salit roial vegniva elegì u proclamà in nov capo cun agid da differents rituals (thing, auzar sin il scut).
Quest urden prefeudal, ch’aveva per part tratgs democratics, è ì a fin cun la cristianisaziun. Cun l’Edict da toleranza da l’onn 313 ha l’imperatur Constantin il Grond mess a pèr il cristianissem a las autras religiuns; cun quai ha cumenzà in’allianza tranter las instituziuns ecclesiasticas e l’autoritad statala. La baselgia da quel temp ha legitimà il domini absolut e la successiun ereditara cun l’ideologia dal domini ‹per grazia da Dieu›. E per sasezza ha la baselgia segirà uschia ina posiziun privilegiada e la participaziun a la pussanza; quest status ha ella pudì mantegnair en la gronda part dals pajais fin en il temp da la Revoluziun franzosa.
En il temp medieval han dominà en l’Europa pli e pli monarchias ereditaras. Il retg steva a la testa d’in sistem da dominis che vegnivan surdads a sia suita en furma da feuds. Quest sistem feudal ha furmà la basa da l’administraziun e dals fatgs dal militar. Pli e pli è quel però vegnì mess en dumonda da vart dals vasals che vulevan sezs disponer en successiun ereditara da lur territoris e pudair surdar quels a l’atgna suita. Enfin ch’èn sa sviluppadas furmas temprivas dal stadi modern ha il monarc roman-tudestg u polonais facticamain pers perquai pussanza a l’aristocrazia feudala, la quala è avanzada en questa moda adina dapli. En Frantscha ed en Prussia ha la monarchia percunter privà l’aristocrazia da sia pussanza e realisà en questa moda la monarchia absoluta.
Furmas da la monarchiaEdit
Cun il svilup dal stadi modern èn sa furmadas en l’Europa dal temp modern tempriv trais furmas da la monarchia:
Monarchia absolutaEdit
En questa furma dispona il monarc sulet da la pussanza dal stadi; l’aristocrazia perda sia posiziun en il sistem feudal, gudogna però privilegis entaifer l’administraziun dal stadi ed ils fatgs dal militar. Il monarc è ‹legibus absolutus› (‹distatgà da las leschas›), quai che signifitga ch’el sez n’è betg suttamess a las leschas ch’el relascha. La pli enconuschenta sentenza areguard il dretg dal monarc sin il domini absolut deriva dal ‹roi-soleil› Louis XIV: «L’État, c’est moi» («Il stadi sun jau»); quella po valair sco prototipica per quest svilup.
A lunga vista na sa lascha la pretaisa da pussanza absoluta però betg far valair, e quai betg cunter l’aristocrazia ed anc bler main cunter la burgaisia ch’avanza adina dapli. Là nua che la monarchia absoluta surviva, surpiglia ella elements da la republica u da la democrazia. Malgrà tuttas difficultads da trair clers cunfins, sa laschan oz ils suandants stadis designar sco monarchias absolutas: Brunei, la Citad dal Vatican, l’Arabia Saudita, Swasiland ed eventualmain anc ulteriuras monarchias arabas al Golf da la Persia. Fin il 2006 valeva quai er per il Nepal e fin il 2008 per Bhutan.
Monarchia constituziunalaEdit
En ina monarchia constituziunala n’è la pussanza dal monarc betg pli absoluta, mabain limitada e reglada tras la constituziun. La regenza vegn però manada vinavant dal monarc e betg d’ina represchentanza dal pievel; medemamain è la regenza dependenta da quel, vul dir ch’el po destituir la regenza. Exempels furman l’Imperi tudestg (1871–1918) sco er Monaco (dapi il 1911). Tar il Principadi da Liechtenstein sa tracti percunter d’ina monarchia ereditara constituziunala, en la quala la regenza vegn elegida dal parlament e sulettamain instituida dal prinzi. Damai che la regenza dependa però er qua da la confidenza dal prinzi, sa lascha il Principadi da Liechtenstein designar sco monarchia constituziunala cun ferms tratgs democratic-parlamentars.
Monarchia parlamentaraEdit
Cuntrari a la situaziun en la monarchia constituziunala na conceda la monarchia parlamentara al monarc nagin dretg da relaschar la regenza. Ultra da quai ha el per ordinari be pauca influenza sin las fatschentas dal stadi, damai che quellas vegnan manadas dal parlament e da la regenza. Perquai ademplescha il monarc il pli savens be anc funcziuns represchentativas. En l’Europa è questa furma dal stadi da chattar en ils suandants pajais: Belgia, Danemarc, Reginavel dals Pajais Bass, Svezia, Spagna, Reginavel Unì da la Gronda Britannia e da l’Irlanda dal Nord; ordaifer l’Europa per exempel en l’Australia, il Giapun, il Canada e la Nova Zelanda. Monarchias parlamentaras disponan adina er d’in sistem da regenza parlamentar: il schef da regenza u er ils auters commembers da la regenza vegnan elegids uffizialmain e de facto dal parlament e dependan er da quel. Ils custs per las singulas chasas roialas europeicas vegnan per gronda part purtads dals pajataglia.
Monarchia constituziunala e monarchia parlamentara: differenzas, svilup e tematicas centralasEdit
DefiniziunEdit
Tar ina monarchia constituziunala sa tracti d’ina varianta da la monarchia, en la quala la pussanza dal monarc vegn limitada tras ina constituziun. En quest senn sa lascha la noziun ‹monarchia constituziunala› chapir en duas differentas modas:
- Sco furma istorica transitorica – situada tranter la monarchia absoluta e la monarchia parlamentara – ch’ha gì sia culminaziun en l’Europa dal 19avel tschientaner.
- Sco noziun generala, distatgada dal temp, la quala exista er anc oz.
Surtut en il territori anglosaxon vegnan ils terms ‹monarchia parlamentara› e ‹monarchia constituziunala› per part duvrads a moda sinonima. Il motiv per quai è l’idea ch’ina monarchia munida cun constituziun (e tras quai per ordinari cun in sistem represchentativ) sa sviluppia quasi adina ad in sistem da regenza parlamentar. La finala èn la legislaziun ed il budget dal stadi meds da pussanza dal parlament per far passar ina politica tenor agen giavisch.
Er sch’ina constituziun na prevesa betg explicitamain che la represchentanza dal pievel – sco gremi legislativ – saja involvida en la furmaziun da la regenza (vul dir da l’executiva), po ella de facto tuttina influenzar quella a moda decisiva. En intgins pajais hai per exempel dà la situaziun che la represchentanza dal pievel n’è betg pli sa participada a la lavur legislativa ed ha refusà d’approvar il budget statal, e quai fin ch’il monarc è sa declerà pront d’eleger en la regenza persunas che giudevan la confidenza da la represchentanza dal pievel. En quest senn po ina monarchia constituziunala esser a medem temp parlamentara (en il senn da ‹participada a la furmaziun da la regenza›).
PreistorgiaEdit
Antica e temp medievalEdit
Instanzas da controlla da monarcs u regents hai gia dà en l’antica. En l’istorgia d’Athen è l’emprim suandada a la monarchia l’oligarchia da las famiglias noblas. La finala han diversas refurmas structuralas manà a la democrazia classica attica. (Quella na disponiva però da nagin schef da stadi curunà e na tutga en quest senn betg pli tar la tematica da la monarchia che vegn tractada en quest artitgel).
Il Senat roman ha furmà fin la fin da la Republica la pli impurtanta instituziun da l’Imperi roman. Quest’impurtanza n’era betg be d’attribuir al gremi dal Senat sco tal, mabain al fatg che ses commembers, ils senaturs, eran adina persunalitads impurtantas e renconuschidas generalmain en l’Imperi. Cumbain ch’ils dretgs dal Senat – il qual furmava en emprima lingia ina radunanza d’anteriurs magistrats – n’èn mai vegnids fixads en scrit, ha el determinà fin en il temp dad Augustus la politica romana, ed en situaziuns excepziunalas er anc sur quest temp ora. Durant il temp dals imperaturs ha il Senat bain existì vinavant fin la fin da l’antica tardiva, sia posiziun envers ils imperaturs è però daventada adina pli flaivla. Il Senat bizantin u Senat da la Roma orientala ha furmà la cuntinuaziun dal Senat roman. Quel è vegnì stabilì l’entschatta dal quart tschientaner tras l’imperatur Constantin. L’instituziun dal Senat ha survivì qua ils tschientaners, cumbain che sia relevanza è sa diminuida cuntinuadamain, fin ch’el è svanì en il 13avel tschientaner.
En l’Europa dal Vest è sa sviluppà suenter la fin da l’Imperi roman il feudalissem. Ils retgs tudestgs ed imperaturs tudestg-romans n’eran bain betg liads ad in senat u ad in’instanza parlamentara; ma els stuevan prender resguard sin l’opiniun dal prinzi e na pudevan betg reger a moda absoluta. Sut Carl il Grond ha gì lieu l’onn 777 l’emprima giada ina radunanza da l’Imperi (a Paderborn en la Saxonia).[1] Dapi il 12avel tschientaner èn las reuniuns da la curt sa sviluppadas a la Dieta dal Sontg Imperi roman; l’onn 1495 è quella alura daventada in’instituziun fixa, garantida a basa constituziunala. Oriundamain furmava la Dieta la radunanza dals stans da l’Imperi; cun il temp è quella daventada la cuntrapaisa a la pussanza centrala da l’imperatur.
Sco Stans generals designeschan ins en Frantscha la radunanza dals represchentants dals trais stans; quella ha retg Philippe IV instituì l’onn 1302. Mintga stan (clerus, noblezza e terz stan) disponiva da 300 represchentants. Per ordinari vegnivan ils Stans generals convocads dal retg en temps da crisa, cur ch’igl aveva num da far passar novas taglias u da laschar confermar impurtants contracts da la politica exteriura. Ils origins dals Stans generals èn da chattar en la veglia obligaziun ed il dretg da l’aristocrazia da cussegliar il retg. Adina puspè hai dà emprovas da vart dals Stans generals da prender influenza sin la legislaziun roiala – per ordinari senza grond success.
Svilup vers il constituziunalissem e parlamentarissemEdit
Intgins dals origins dal parlamentarissem modern e da la monarchia constituziunala èn da chattar en l’Engalterra. La Magna Charta dal 1215 ha furmà ina cunvegna tranter il retg John e l’aristocrazia revoltanta. Ella vala sco pli impurtanta funtauna dal dretg constituziunal englais. Tar ina part centrala da la Magna Charta sa tracti d’ina copia verbala da la Charter of Liberties da Henry I ch’aveva concedì a l’aristocrazia englaisa ses dretgs. La Magna Charta ha garantì als nobels lur libertads politicas fundamentalas envers il retg englais. Er a la baselgia è vegnida garantida l’independenza visavi la curuna. Be sut grond squitsch da vart dals baruns ha il retg approvà il document.
Suenter che la Magna Charta era stada per in temp main preschenta, è quella puspè daventada impurtanta en il 17avel tschientaner, cur ch’il conflict tranter la curuna ed il parlament è s’agravà en rom da la Guerra civila englaisa. Tras adattaziuns e cumplettaziuns cuntinuantas èn vegnids concedids dretgs ad ulteriuras classas socialas; la finala è sa sviluppada da quai la monarchia constituziunala. Pir la Bill of Rights dal 1689 dueva remplazzar en puncts centrals la Magna Charta sco document constituziunal fundamental. Ensemen cun la Bill of Rights furma la Magna Charta er il fundament da tut la legislaziun dals Stadis Unids. Surtut la constituziun dals Stadis Unids dal 1787 sa referescha per part als dretgs fundamentals ch’eran vegnids fixads en quests documents.
La constituziun dal 1791 da la Pologna-Lituania vala sco emprima constituziun moderna da l’Europa en il senn da l’illuminissem. Sa basond sin quest document è s’etablida l’emprima monarchia constituziunala.
La constituziun franzosa da l’onn 1791 ha l’Assamblea naziunala deliberà quatter mais suenter la constituziun da la Pologna-Lituania. A basa da quella è la Frantscha revoluziunara vegnida transfurmada d’ina monarchia absolutistica en ina monarchia constituziunala. Quella ha però durà be in onn, enfin che la monarchia è vegnida remplazzada dal tuttafatg tras structuras statalas republicanas. Il 1814 ha alura la Charte constitutionnelle furmà la basa dal Reginavel franzos restaurà.
L’istorgia da la monarchia constituziunala en ils pajais tudestgs cumenza ils onns avant il 1800. En blers stadis tudestgs era sa sviluppà in absolutissem illuminà, vul dir ina monarchia che n’era betg be focusada sin la pussanza dal stadi, mabain ch’intendeva er da meglierar il bainstar dals subdits. Il stadi dueva vegnir modernisà tenor princips raziunals e las differenzas tranter ils stans mitigiadas. Perquai è il squitsch da realisar refurmas stà main grond en Germania ch’en la Frantscha da l’Ancien Régime, nua che la monarchia refusava quasi dal tuttafatg l’illuminissem. Ma malgrà tut: Er en Germania era la monarchia la finala tuttina anc absoluta, perquai ch’i n’èn betg vegnids concedids als subdits dretgs politics. Ils umans duevan viver tenor princips da l’illuminissem e betg senz’auter tenor tals ch’els avevan sezs elegì.[2]
Vers la fin dal 18avel ha la monarchia subì en l’Europa ina greva crisa da finanzas e da legitimaziun. La noblezza n’aveva per ordinari da pajar naginas u be paucas taglias, ils monarcs faschevan daivets, guerras mettevan en ruina ils pajais e là nua ch’era sa furmada ina burgaisia bainstanta vuleva er quella prender influenza sin la politica. Suenter avair pers ina guerra resp. suenter il success d’ina revoluziun han il retg u ils novs regents per ordinari introducì ina constituziun, e quai per ils suandants motivs:
- Politica da finanzas: Ils burgais ritgs che pajavan taglias duevan pudair cundecider tge che capitia cun lur daners. Cun in sistem da taglias modern che prendeva main resguard sin vegls privilegis pudevan vegnir incassads dapli daners.
- Integraziun: La populaziun u almain la classa superiura en territoris annectads u conquistads da nov dueva vegnir integrada en il stadi.
- Statalitad: A basa d’ina constituziun accentuava il stadi envers auters stadis l’atgna suveranitad ed independenza.
La monarchia constituziunala ch’ha furmà il resultat da quest svilup è segnada d’in dualissem, il qual po tuttavia er esser giavischà ord vista da la separaziun da las pussanzas. Leschas na pon betg entrar en vigur, sch’il monarc u la represchentanza dal pievel na dattan betg lur consentiment; e senza leschas u in budget approvà na po ina regenza betg funcziunar. Uschia han per exempel er ils liberals constituziunals en l’Assamblea naziunala da Francfurt (1848/49) tuttavia giavischà da mantegnair il monarc sco cuntrapaisa a la represchentanza dal pievel: il guvern da terrur en Frantscha dals onns 1793/94 als era anc memia preschent, per vulair surdar la pussanza exclusivamain en ils mauns dal parlament.
In tal dualissem era pussaivel senza manar automaticamain al parlamentarissem. Monarchias constituziunalas pudevan però daventar instabilas u far naufragi sch’il monarc sa serrava envers il dualissem. La finala dueva la monarchia constituziunala sa mussar sco furma istorica transitorica, damai ch’il princip democratic ha prendì suramaun en il decurs dal 20avel tschientaner. Al monarc èn quasi be pli restadas funcziuns represchentativas, ubain ch’el è vegnì remplazzà tras in president elegì a moda democratica. En cas nua che la controlla democratica n’è betg vegnida renconuschida, ha l’ulteriur svilup però er pudì manar en in reschim autoritar.[3]
Tematicas centralasEdit
Il princip monarchicEdit
Il sociolog Max Weber ha differenzià tranter trais furmas da pussanza. Applitgond quellas sin la monarchia munta quai il suandant:[4]
- La monarchia vegniva per il pli chapida sco pussanza tradiziunala. La basa da quella furmavan la vegliadetgna istorica da bleras dinastias e la voluntad da Dieu: Dieu ha stgaffì il mund ed attribuì ils umans als differents stans. Talas argumentaziuns han però pers lur forza en in temp raziunal e secularisà; ed intgins monarcs han sezs sutminà quest princip cun nominar u destituir auters monarcs.
- Raziunala era la pussanza roiala en quel mument ch’ella adempliva ina tscherta funcziun entaifer l’absolutissem sclerì u ina constituziun. La funcziun sociala dal retg era quella d’intermediar tranter las differentas gruppas da la populaziun u er da furmar ina bastiun da l’aristocrazia cunter pretensiuns socialas. En in tal context daventava il retg in organ constituziunal che n’era betg pli exnum lià ad ina dinastia concreta (e che sa laschava tut tenor schizunt destituir).
- En situaziuns da crisa pudevi er esser ch’in manader carismatic cumpareva ed empermetteva da schliar ils problems dal pajais. La legitimaziun vegniva tut tenor rinforzada tras plebiscits pseudodemocratics. Ils exempels ils pli enconuschents èn Napoleun I e Napoleun III. Malruaus socials, crisas u sconfittas militaras mettevan però en privel ina tala legitimaziun.
En il 19avel tschientaner era la monarchia (constituziunala) derasada vastamain, e quai malgrà la decapitaziun dal retg franzos Louis XIV l’onn 1793. Tranter il 1815 ed il 1914 aveva be in stadi europeic pli grond nagin monarc: la Svizra. Jürgen Osterhammel discurra schizunt d’ina «reinvenziun da la monarchia» ed alleghescha tranter auter ils suandants exempels: ils imperis colonials, en ils quals la monarchia è vegnida exportada[5]; la revalitaziun da la monarchia britannica; la funcziun da l’imperatur en il Giapun; l’Imperi tudestg, en il qual Wilhelm I ha giugà ina rolla integrativa; la Frantscha sut Napoleun III.
La responsabladad dals ministersEdit
Tradiziunalmain regia il monarc cun ministers, ils quals el nominescha e destituescha sco ses servients persunals. Ses cabinet cun ils ministers na furmava facticamain betg dapli ch’in organ auxiliar. En la monarchia constituziunala han ils ministers alura pudì agir a moda pli independenta. La basa persuenter ha furmà l’uschenumnada responsabladad ministeriala. Quest princip ha partì la regenza monarchica en ina part permanenta e nunresponsabla, il monarc; sco dal temp da l’absolutissem na pudeva el betg vegnir destituì u fatg responsabel per ses agir. L’autra part da la regenza, ils ministers, era responsabla e pudeva vegnir destituida. In cumond u in’ordinaziun dal monarc entrava pir en vigur en quel mument ch’era in minister aveva agiuntà sia suttascripziun. Cun far quai surpigliava il minister la responsabladad e pudeva eventualmain vegnir proseguì giudizialmain sch’el violava ina lescha u la constituziun.
Sch’in minister n’era betg cuntent cun ina decisiun dal monarc, alura na cuntrasegnava el betg quella. Cumbain ch’il minister pudeva vinavant vegnir relaschà dal monarc, ha la responsabladad ministeriala tuttina rinforzà si’autonomia, perquai ch’il monarc na vuleva betg perder ministers qualifitgads. Ma er la monarchia constituziunala è vegnida rinforzada uschia, perquai che la represchentanza dal pievel sa cuntentava per ordinari cun destituir il minister responsabel, senza clamar suenter la relaschada dal monarc.[6]
Represchentanza dal pievelEdit
Avant il svilup vers il constituziunalissem eran monarcs europeics be darar ‹autocrats›; excepziuns han furmà ils ultims onns da regenza da Napoleun Bonaparte u la Russia avant il 1906.[7] Abstrahà da monarchias absolutisticas ‹genuinas› avevan represchentanzas dals stans per part vastas cumpetenzas da cundecisiun en la legislaziun, en l’incassament da la taglia ed en intginas dumondas da l’armada. Dapi il 1800 èn alura sa sviluppadas constituziuns che prevesevan ina represchentanza dal pievel. Modern eri sch’ils represchentants na vegnivan betg delegads d’ina gruppa da la populaziun che sa definiva a basa dals stans (aristocrazia, mastergnanza), mabain vegnivan elegids dal pievel.
Las represchentanzas dal pievel da monarchias constituziunalas sa differenziavan però anc ferm da parlaments democratics odierns. Praticamain tut questas represchentanzas sa cumponivan da duas chombras, pia da duas gruppas da represchentants, che sa radunavan dapersai ed eran organisadas separadamain. Ina da las duas chombras vegniva elegida dal pievel e sa numnava chombra dals deputads, chombra dal pievel u chombra bassa. L’autra era la chombra auta, chombra dals Lords, chombra signurila etc. Sistems d’ina chombra devi plitost en stadis fitg pitschens u che quels figuravan en ils plans dals democrats.
La chombra auta serviva per ordinari ad integrar elements dals stans en la represchentanza dal pievel u da segirar almain parzialmain privilegis aristocratics. Uschia duevan vegnir rinforzads ils conservativs ch’eran fidaivels al retg. Ils commembers da la chombra auta vegnivan nominads dal retg, delegads d’ina mastergnanza, universitad u baselgia u elegids da ritgs possessurs da terren; tscherts members da la noblezza auta appartegnevan er per motivs ereditars a la chombra auta. La chombra auta pudeva servir a conservar ad anteriurs prinzis ina tscherta rolla politica.
La chombra bassa vegniva bain elegida, ma be da parts dal pievel. Il dretg d’eleger restrenschì excludeva da las elecziuns tut ils burgais che na pajavan betg ina taglia minimala. Tenor in auter sistem vegnivan bain admess tut ils burgais a las elecziuns, ma las vuschs da la classa sociala ritga avevan dapli pais. En intgins stadis avevan persunas ritgas, pli veglias u academichers vuschs supplementaras. Be darar era avant maun in dretg d’eleger general ed egual. Insumma dastgavan be votar ils umens e pervi da la structura da vegliadetgna da la societad excludeva er ina vegliadetgna minimala da 25 u 30 onns blers electurs potenzials.
En la monarchia constituziunala entrava ina lescha be en vigur, sche tant la represchentanza dal pievel sco er il monarc l’approvavan. Il medem valeva per il budget dal stadi, pia per las entradas ed expensas. Tuttina sco tar la furmaziun da la regenza sa tractavi er tar la lavur legislativa d’in cumbat da pussanza che gieva ina giada a favur dal monarc, in’autra giada a favur da la represchentanza dal pievel. In grond problem per las represchentanzas dal pievel eri savens che tscherts secturs da la politica sco la politica exteriura u il militar eran reservads al monarc. Ina controlla parlamentara che s’extendeva sin quests secturs era spezialmain difficila da realisar.
Il svilup en singuls pajais europeicsEdit
Cumbain ch’intginas monarchias europeicas eran gia baud suttamessas a mecanissems da controlla dals stans u da l’aristocrazia, na devi sur lung temp nagina constitiziun cumplessiva che definiva il process politic u reglava la separaziun da las pussanzas. Cun l’entschatta da l’illuminissem en il 17avel e 18avel tschientaner èn ins alura sa stentà adina dapli da definir e reglar la pussanza dal monarc en furma scritta.
Sco pli veglia constituziun d’ina monarchia constituziunala vala quella da la Pologna-Lituania dal 1791 che furma a medem temp la pli veglia constituziun europeica moderna insumma.
La segund veglia monarchia constituziunala ha furmà la Frantscha (medemamain l’onn 1791). Fin l’onn 1877 è la Frantscha stada segnada da spezialmain bleras midadas dal reschim e da la constituziun; e trais giadas è la monarchia constituziunala vegnida terminada dal tuttafatg: 1792, 1814 e 1830. Da la structura ennà è il pajais restà monarchic: schizunt cur che la Frantscha aveva in consul u in president, na pudeva quel quasi betg vegnir destituì en la pratica (p.ex. Napoleun Bonaparte u Louis-Napoleon). Fatg naufragi han las monarchias sch’i mancava la prontezza da democratisar il dretg d’elecziun, pia sche vastas parts da la populaziun eran exclusas da la participaziun politica, plinavant en cas da crisas economicas (1830 e 1848) u suenter avair pers guerras (1814 e 1870).[8]
La Frantscha è savens vegnida resguardada sco exempel, per l’ina perquai ch’il pajais ha sviluppà gia baud bleras constituziuns, per l’autra perquai ch’igl èn vegnidas ‹exportadas› constituziuns en rom da guerras da conquista. Las autoritads constituentas en auters pajais elegevan tranter ils models franzos la constituziun ch’als cunvegniva il meglier: quella dal 1814 preveseva in ferm monarc sco ch’i correspundeva al spiert dal temp; vulevan els percunter in ferm parlament, s’orientavan els a quella dal 1791 u 1830. Sin la constituziun americana da caracter republican na pudevan ils monarcs europeics però betg sa basar bain.
La monarchia ollandais è vegnida fundada il 1814/1815. Fin la mesadad dal tschientaner han ils retgs regì a moda vaira autonoma, e quai cumbain che la monarchia disponiva gia d’ina constituziun. Alura ha la represchentanza dal pievel cumenzà a sa far valair pli ferm. En il decurs dals onns 1860 dueva il parlamentarissem sa metter tras dal tuttafatg ed il 1918 è il dretg d’eleger vegnì democratisà.
En Germania cumenza il constituziunalissem dal temp da Napoleun en la Germania dal Sid (p.ex. Baviera 1818). L’emprova da sutensi da realisar in Imperi tudestg en furma d’ina monarchia constituziunala è vegnida abattida il 1848/49 cun la forza. Il 1867/1871 è lura sa furmà da surengiu il stadi naziunal modern, e quai medemamain en furma d’ina monarchia constituziunala. Sur lung temp ha il chancelier da l’imperi giugà ina rolla centrala, entant ch’il resultat da l’elecziun en il Reichstag era areguard la furmaziun da la regenza be da muntada secundara. A partir da l’october 1917 han las regenzas alura dependì de facto da la confidenza dal Reichstag, a partir da l’october 1918 er a basa da la constituziun revedida. Cun la Revoluziun da november ch’ha gì lieu curt suenter è la monarchia constituziunala en Germania ida a fin.
Martin Kirsch è sa fatschentà cun la dumonda schebain la Germania haja enconuschì en il 19avel tschientaner in svilup ‹retardà› areguard la furmaziun da represchentanzas dal pievel entaifer la monarchia. A partir dal 1814/1815 sa chattavan la Frantscha, ils Pajais Bass e la Germania dal Sid sin il medem stadi da svilup da la monarchia constituziunala, cun in ferm monarc ed in parlament cun be pauc influenza. Ils stadis absolutistics Prussia, Sardegna-Piemunt e Danemarc èn suandads quest svilup a partir dal 1848. En cumparegliaziun cun la Frantscha sut Napoleun III aveva il parlament en Prussia per exempel dapli pussanza.
Ils onns 1869/1870 avevan la Frantscha, la Prussia e l’Italia cuntanschì pli u main il medem stadi da svilup. En nagin da quests trais pajais eri reussì fin là d’etablir entaifer il stadi constituziunal la democrazia ed il parlamentarissem. Ed en nagin era vegnida realisada la giustia sociala. D’in conflict ch’è prorut tranter la represchentanza dal pievel ed il monarc n’èsi reussì ni en la Prussia ni en il Danemarc da rinforzar la posiziun da la represchentanza dal pievel; ed il retg talian ha relaschà il 1859 Cavour malgrà che quel disponiva da la maioritad parlamentara. Er pli tard n’ha il parlament talian betg ristgà da s’opponer a quest proceder dal monarc. Il monarc en Germania disponiva d’ina gronda pussanza, quai ch’era però er il cas fin il 1917 en Svezia e fin il 1918 en l’Austria. Ed er il fatg ch’il monarc era il cumandant suprem da l’armada n’era nagina atgnadad tudestga, mabain furmava en praticamain tut ils pajais il cas normal. Il retg beltg aveva facticamain schizunt bundant dapli cumpetenza da decisiun che l’imperatur tudestg.
Las circumstanzas dal svilup da la constituziun tudestga correspundevan als tratgs generals en l’Europa ed in auter svilup fiss tuttavia stà pussaivel. A moda fundamentala sa differenziava la Germania – ensemen cun l’Austria – da las ulteriuras monarchias constituziunalas be tras ses federalissem exprimì. Kirsch: «Dal stadi da svilup dal constituziunalissem monarchic en ils singuls pajais na sa lascha pia betg trair conclusiuns areguard eventuals svilups spezials; tut tenor tge epoca ch’ins prenda en mira, s’avischinavan quels in a l’auter u s’allontanavan puspè.»
AnnotaziunsEdit
- ↑ Rudolf Schieffer: Christianisierung und Reichsbildungen. Europa 700–1200. Minca 2013, p. 37.
- ↑ Dieter Grimm: Deutsche Verfassungsgeschichte 1776–1866. Vom Beginn des modernen Verfassungsstaats bis zur Auflösung des Deutschen Bundes. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1988, p. 49/50.
- ↑ Martin Kirsch: Monarch und Parlament im 19. Jahrhundert. Der monarchische Konstitutionalismus als europäischer Verfassungstyp – Frankreich im Vergleich. Vandenhoeck & Rupprecht, Göttingen 1999, p. 410s.
- ↑ Tenor Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. Eine vergleichende Verfassungsgeschichte Europas von den Anfängen bis zur Gegenwart. 3. ed., C.H. Beck, Minca 2002 (1999), p. 430.
- ↑ Jürgen Osterhammel: Die Verwandlung der Welt. Eine Geschichte des 19. Jahrhunderts, C.H. Beck, Minca 2009, p. 829 e 835.
- ↑ Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. Eine vergleichende Verfassungsgeschichte Europas von den Anfängen bis zur Gegenwart. 3. ed., C.H. Beck, Minca 2002 (1999), p. 429.
- ↑ Jürgen Osterhammel: Die Verwandlung der Welt. Eine Geschichte des 19. Jahrhunderts, C.H. Beck, Minca 2009, p. 839, 835.
- ↑ Martin Kirsch: Monarch und Parlament im 19. Jahrhundert. Der monarchische Konstitutionalismus als europäischer Verfassungstyp – Frankreich im Vergleich. Vandenhoeck & Rupprecht, Göttingen 1999, p. 387–389.
LitteraturaEdit
- Horst Dreitzel: Monarchiebegriffe in der Fürstengesellschaft. Semantik und Theorie der Einherrschaft in Deutschland von der Reformation bis zum Vormärz. 2 toms, Böhlau, Cologna e.a. 1991, ISBN 3-412-22788-9.
- Hartmut Fähndrich (ed.): Vererbte Macht. Monarchien und Dynastien in der arabischen Welt. Campus, Francfurt a.M./ New York 2005, ISBN 3-593-37733-0.
- Tobias Friske: Staatsform Monarchie. Was unterscheidet eine Monarchie heute noch von einer Republik? Universität Freiburg, 2007.
- Pierre Miquel: Europas letzte Könige. Die Monarchie im 20. Jahrhundert. DVA, Stuttgart 1994, ISBN 3-421-06692-2.
- Torsten Oppelland: Die europäische Monarchie. Ihre Entstehung, Entwicklung und Zukunft. Merus, Hamburg 2007, ISBN 978-3-939519-52-2.
- Gisela Riescher,Alexander Thumfart: Monarchien. Nomos, Baden-Baden 2008, ISBN 978-3-8329-3827-7.
- Martin Kirsch: Monarch und Parlament im 19. Jahrhundert. Der monarchische Konstitutionalismus als europäischer Verfassungstyp – Frankreich im Vergleich. Vandenhoeck & Rupprecht, Göttingen 1999.
- Christian Hermann Schmidt: Vorrang der Verfassung und konstitutionelle Monarchie. Eine dogmengeschichtliche Untersuchung zum Problem der Normenhierarchie in den deutschen Staatsordnungen im frühen und mittleren 19. Jahrhundert (1818–1866). (Schriften zur Verfassungsgeschichte, nr. 62), Berlin 2000, ISBN 3-428-10068-9.
ColliaziunsEdit
- What is constitutional monarchy, sin royal.gov.uk


text:
Parè
Parè (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun comasch de Colverd.
El paes el se troeuva a ovest de Drezz e a nord de Gironegh (i alter duu center del comun), e al confin cont el comun tesines de Ciass. A Parè ghe viven 1.786 personn.
StoriaModifega
Duranta l'età napoleonega el comun de Parè l'è staa tacaa a quell de Gironegh, al qual gh'hinn staa giontaa anca quij de Drezz e de Montan.
In del 1928 i comun de Parè, Drezz e Cavallasca hinn staa taccaa insema per formà el noeuv comun de Lieto Colle (nomm ideaa de la Margherita Sarfatti). Parè l'era la sede comunal. Quella union chì l'è durada fina al 1956, quand che i comun hinn tornaa tucc indipendent. L'è staa inscì fina al 2014.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Parè l'è mostraa in de la tabella chì de sotta
Abitant censüü


text:
Naturno
Naturno (Naturns) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 5.074 abitàncc, 'na superfìce de 67 km² e 'na densità de 76 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelbello-Ciardes, Lagundo, Lana, Parcines, Plaus, San Pancrazio, Senales, Ultimo.
Al se tröa a pü u manch dudes chilometer de Meran. Anca se a nivel geugrafegh 'l pertuca a la Val Venòsta, a nivel aministrativ a'l cuntrari 'l pertegn a'l Bürgraviáa.
Natürn al ciaparès el so nom de la radis celtega "ana duron", che'l vör dì „Cà int la pantana“: 'l so teren, che l'è semper staa pütost paltuscent, l'è gnüü finalment sücc dumà a'l prinzipi de'l ventesem secul.
Situasiù linguìsticaModifega
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc


text:
Bele dl 1905 fòvel vegnù fora a Dispruch n foliet ladin che portova l titul “L´amik di Ladins“. Chel foliet ova abù vita curta, avisa desche i calendri ladins vegnus fora dal 1912 al 1915. Spo fòvel rot fora la gran vera che ova sofoié daldut chest prum tentatif de na stampa ladina y i ladins à messé aspeté fin al 1949 per podei endò tò tles mans n foliet ladin. Ai prums de mei de chest ann 2019 à la Union Generela, adum con l foliet “La Usc di Ladins”, festejé i 70 agn dla stampa ladina. Nos volon recordé chilò plu avisa l pere dla stampa ladina, l dr. Salvester Erlacher da La Pli; al à publiché dal 1949 al 1972 l foliet “Nos Ladins”.
1.Pié via con fortuna
Salvester Erlacher é avisa nasciù en San Salvester dl 1910 a La Pli de Mareo tl ciasarei Frena tla ciasa de Plaza. Frena é na vila soura la Pli su, oramai sot Plan de Corones. L medem di é l pice mut vegnù porté ju La Pli a batié.
En cheI di fòvel dessegur n gran fredon, ma la tradizion ghirova che i pici vegnissa batiés en l di dla nasciuda, unfat cie temp che al fova, ciuldì che an se temova che ai morissa zenza batum y che ai fossa spo ruvés tl limbo, n post olache al ne é no bel no burt, sciche ensegnova laouta la religion.
Chest volova vigni genitour schivé per siei pici mutons. L pere Pire de Plaza ne ova nia azeté la proposta dl degan da La Pli Pire Pallua (1884 – 1914) de porté ite tl register dl batum che l mut fova nasciù l di do, en Nanuef dl 1911; al ne volova nia che si pop Festl de Plaza – enscì ti dijòven a La Pli – essa metù man sia vita con na baujia. L pere la à danz urteda da nia ti stimé al degan; rodunt a chi nascius dal 1911 al 1915 ti àla toché i agn dl 1930 da jì te vera tla Abessinia.
2. I agn de stude y chi de vera
Laouta messova i maiours mutons pié via adora pro n paur a vardé les biesces, a daidé te stala; apena che ai fova fora dla scola ti tocòvel a na pert da jì dlafora te Puster a patron desche mutons de stala, fameis o pici fanc per imparé todesch sciche an dijô.L pice Salvester endere à podù jì a scola a La Pli y spo a studié foradecà. Ensegnanc a La Pli fòvel chi agn Lejio Baldissera (1895 – 1974), Scolastica Agreiter ( 1881 – 1932) y Jepele Frontull ( 1864 – 1930 ). Dessegur ova l maester Jepele Frontull capì che Salvester ova talent y che al essa podù fé scoles plu autes che demé chela elementara a La Pli. Festl de Plaza fova l plu joen di 14 mutons dla familia y propi el à podù jì a studié scemia che la familia se stentova da emplenì tant de boces. Salvester Erlacher é ju demez a scola, la mesana àl podù fé a Trent, alberch y l mangé giatòvel pro de bones families. La scola auta y la matura àl fat a Persenon.
L diretour Salvester Erlacher
Spo àl laoré l´ann 1935 -1936 tl comun da Bulsan y dal 1935 al 1939 él ince sté scrit ite a l’Université de Padoa per studié materies leterares. Dal 1936 fin ai 27 de november dl 1939 àl ensegné a Ortijei pro i cursc de lingac foresć talian y franzeis che durova chi doi agn; anterite jìvel a Padoa a fé ejams. Dal 1937 al 1939 àl ence fat l secreter dla biblioteca dla Sozieté Dante Alighieri a Ortijei. Al à sclut ju si studes a Padoa con la “Laurea in Belle Lettere” ai 10 de november dl 1939.
Ai 27 de november dl 1939 à Salvester de Plaza opté forapert, ma al s’à tres tegnù la zitadinanza taliana y la residenza a La Pli de Mareo. Dl 1940 él vegnù enciarié sciche zitadin talian de ensegné tl Lizeum a Dispruch talian y franzeis; trueps südtiroleisc studiova chi agn lafora. Salvester Erlacher n´à nia abù bria de fé l saudé fin ai 25 de jugn dl 1943 ajache al vegniva adoré da tegnì scola a Dispruch; spo l àn cherdé pro la Wehrmacht a fé sergent interpret y ilò él resté fin a la fin d´auril dl 1945.
3. Ensegnant y diretour
Da d’auton dl 1945 ova Silvester Erlacher giaté da tegnì scola a Persenon tl lizeum – ginasium; al fova la stracocia de ensegnanc, puec ova podù studié sot al fascism y na pert ne fova nia plu vegnus da la vera. L prof. Erlacher ensegnova filosofia, storia, talian y geografia. Si diretour fova l dr. Martin Benedikter ( 1908 – 1969 ) da Türesc,na persona dret competenta che ensegnava ince cineis tla Université a Napoli y a Padua; al tegnova truep sun i ladins.
Dl 1946 à Erlacher tout pert a la gran desmostrazion di ladins sun l jouf de Frara per L’UNITÉ LADINA, manaciova pu la politica endò de despartì su i ladins te deplù provinzies. L enteres per l ladin à l prof.Erlacher ence desmostré con la publicazion dl pice liber “Storia dai Ladins dla Val Badia“, vegnù fora dl 1951 a Persenon. Ilò pòrtel dant de vigni sort fora dla storia di ladins: la colonisazion dles valedes ladines – la Val Badia sot a Ciastelbadia – i gragn de Brach – les veres per l fer d´agnel – les veres y rejiaries anter Mareo y Ampez per les montes autes – i ladins y Napoleon – l angel dla mort. Chi agn rodòvel puec y degugn libri sun i ladins y sia storia, l ladin vegniva raté de puecia importanza.
L ann 1951 fova genitours de Gherdeina jus a Roma a damané sce an essa metù su a Ortijei na scola mesana, cie che é vegnù conzedù; ala è gnuda daverta ai 6 de nuvember dl 1951; al se tratova de na sezion dla scola mesana taliana a Bulsan; dut messova vegnì ensegné per talian y chest ne ti scusova a la gran pert di gherdeines nia, ai essa volù l’avei paritetica sciche la scola elementara dles vals ladines y tles mans de na persona ladina. I trei ambolc de Gherdeina é spo jus a Persenon a damané l prof. Erlacher sce al essa sourantout la direzion dla scola mesana a Ortijei.
Chest é sté a una y é ruvé diretour a Ortijei dl 1953; al é sté bon da arjonje che la scola mesana vegniva paritetica. Bele dl 1954 àl arjont de mete su a Ortijei l Istitut Tecnich Comerzial; enscì manajova l diretour Erlacher does scoles. L gran problem fova tres sté de abiné ensegnanc adatés y ence locai aladò; empermó do n valgugn agn de strentura éla garateda da giaté de beles ciases de scola a Ortijei. Fin al 1974 é Erlacher sté diretour dla mesana y fin al 1979 dla scola auta, spo él jù en pension do 34 agn de servisc te scola y 26 agn de diretour te Gherdeina. Fora de chestes scoles él vegnù cotant de persones studiedes che à fat de bones carieres y é stedes de gran utl per la popolazion ladina; nia n pice merit ti speta al diretour Erlacher. Siei agn en pension ben merités àl passé te sia ciasa a Ortijei che ova inom Alnei; l cognom Erlacher vegn da Alnei y chest dal latin alnus, che vuel dì ‘aunic’ (per todesch ‘Erle’). Ester en pension vuel dì jì fora dles ombries. Salvester Erlacher é jù viadelá ai 4 de setember dl 1991 y al palsa tla cortina da Ortijei. An dij: Canche na persona vedla muer s’en va na biblioteca.
4. Prum foliet ladin
Do la vera fòvel te Südtirol na situazion politica scialdi intravaieda y anter talians y todesc daldut nia n bon clima. Ence l tratrat de Paris dl 1946 n´ova nia porté cis la pesc tant aspeteda. Trueps fascisć fova jus pro la Democrazia Cristiana, ma daite fòvei restés pro les idees dles ciamejes fosces. Di ladins ne rejonova feter degugn, al manciova la jent studieda, l idiom ladin vegniva raté no demé dai fascisć n dialet talian, ence da pert todescia y da nia puec ladins fova l ladin sbaufé, ai ova puecia stima de si lingaz, ne l ratova nia adaté no degn da vegnì ensegné te scola. Per fortuna fova chi puec che fova per l ladin stés bogn de arjonje a Roma la scola paritetica con na ora de ladin a l´edema. La faela ladina ne podova nia jì perduda, i antenac nes la ova tramandeda da generazions encá con la speranza che ala jissa trasmetuda inant.
Prum numer dl foliet NOS LADINS
Bele da n pez ova l prof. Erlacher l’intenzion de fé valch de concret per i ladins y de dé fora n foliet ladin, n´ova pu i ladins da gran temp encá nia vedù na publicazion ladina. Sciche un di puec academics ladins de chi agn volòvel concretisé la idea de na stampa ladina ence per apajé via les rejiaries contra l ladin y cherié armonia anter i ladins enstesc. Y ala é garateda: al prum de merz dl 1949 vegnìvel fora l prum numer de n foliet blot ladin dal inom “Nos Ladins”! I ladins ova debujegn de vegnì informés sun sia storia, sia cultura, si lingaz, de defene i derc y la identité ladina; ai ova bel plan capì che no i talians y no i todesc ne ti essa sciuré do valch, ma che ai messova ei enstesc tré ite les manies y se fé inant. L foliet “Nos Ladins” vegniva stampé n iade al meis a Persenon tla stamparia Weger, spo da mez dezember dl 1950 inant vigni chindesc di. L prof. Erlacher tegnova scola a Persenon y ova con l foliet metù man n laour sfadious: al messova se cruzié di articui, chirì abonés y colaboradours, reclams per paié en pert les speises, petlé a Bulsan i scioldi per la stampa. Da canche al ova sourantout te Gherdeina la direzion de does scoles òvel n laour dopl: scola y redazion dla plata ladina. Al vegniva dit: de di laora l diretour Erlacher per les scoles y de nuet per l foliet ladin. Te chest foliet vegnìvel porté dant storia, te vigni numer l pensier religious, usanzes, tradizions y lijendes. Per Erlacher fova la cossa finanziara chela plu da spines; al giatova ben contribuc da Bulsan, i todesc mostrova dolarata plu simpatia y comprenjion per si problems, ma al ne manciova nia critiches da pert de ladins che minova finamai che Erlacher se fajessa scioldi con l foliet; depierpul messòvel gonot paié la stamparia ence con de siei scioldi. Chest problem fova vegnù tres plu pesoch y n bel di manciòvel scialdi les finanzes, perchel s’ova l prof. Erlacher vedù sforzé do 22 agn da dé su la publicazion de “Nos Ladins” con l prum numer de jené dl 1972, na cossa desplajenta no demé per el ma per la gran pert di ladins. Ma, per fortuna,
cie che Erlacher ova semené ne è nia jù perdù per merit de n valgugn idealisć y la publicazion dl foliet ladin à podù jì inant con n redadour y n titul nuef: “La Usc di Ladins”.
5. Erlacher, na arpejon per i ladins
Al à volù ester da pert de Erlacher n gran idealism, pascion per la gauja ladina, gran creta tl souravive di ladins, competenza y n credo sterch te se enstes.
La Union di Ladins ti ova de november dl 1980 sourandé a cinch pioniers dla cultura ladina na onoranza: (dmc) a siour Angel Dapunt, al diretour Salvester Erlacher, a siour Ujöp Pizzinini, al diretour Franz Pizzinini y al maester Stachio Costa.
L boteghier Bernhard Mair da Bornech (Zeugschmied) ova abù la bona idea de mete empé la fondazion “Per na aisciöda ladina” en colaborazion con l Istitut Ladin; ai 28 d´otober dl 1990 à Erlacher giaté l prum pest de chesta fondazion. Tla “laudatio“ él vegnù recordé i gran meric dl prof. Erlacher per avei con sie foliet “Nos Ladins” fat i prums varesc dla stampa ladina y avei chi agn do la vera descedé cotant de enteres pro i ladins che ai se dae ei enstesc da fé y defene sie lingaz, sia cultura, sies rejons, sies scoles.
I agn dedò él ben vegnù arjont nia puech a ben dla comunité ladina, ence sce al resta duta orela ciamó truep da fé. A Salvester Erlacher podonse demé ti dì n granmarcé, n dilan fort per dutes les bries, i cruzesc y i problems che al à soporté; al ne s´à nia lascé sprigolé o destó da si laour, al à mostré gran convinzion, coraje y na volonté sterscia de porté inant la comunité ladina.
Lois Trebo
110360 iadesc liet


text:
L'uniun Africana sa cusseglia anc enfin sonda ad Addis Abeba davart l'agir cunter Boko Haram. Ils crims sgraschaivels dals islamists e lur "spretsch cunter la vita umana" sajan senza paregl hai gì num a l'inscunter dal cussegl da pasch e segirtad en la chapitala da l'Etiopia.
Consequentamain stoppian tut ils pajais da la regiun mobilisar in'allianza multinaziunala cun 7500 schuldads. Las attatgas dals extremists en il nordost da la Nigeria avevan cuntanschì las davosas emnas dimensiuns maiudidas.