text:
Contribuc por spëises ordinares y investimënc ales uniuns, ales cooperatives y a d’atri ënc por ativités tl ciamp dles porsones cun handicap, dla psichiatria soziala y dles dependënzes
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Assoziaziuns, cooperatives y d’atri ënc che fej, aladô de so statut, tl teritore provinzial ativités zënza fins de davagn tl ciamp dles porsones cun handicap, dla psichiatria soziala y dles dependënzes, pó ti dé jö al Ofize Porsones cun handicap na domanda por la conzesciun de n contribut por spëises ordinares dles ativités de ocupaziun y laur, inserimënt tl laur, assistënza y integraziun soziala, sojornanzes defora dla sënta, tëmp lëde y promoziun dles relaziuns soziales y gestiun de sorvisc soziai. Al é stlüt fora les cooperatives soziales de sort B; i ënc pó ortié inant ince la domanda de contribut por investimënc.
Le dërt da ciafé contribuc á ënc publics y privac che ti corespogn ai criters dl aricul 20 bis “Conzesciun de contribuc” dla lege provinziala di 13 d’aurí dl 1991, n. 13 “Ordinamënt nü di sorvisc soziai tla Provinzia de Balsan” tla verjiun varënta.
Ala domanda de contribut por les spëises ordinares sön le formular aposta sotescrit dal rapresentant legal dl ënt él da injunté chisc documënc:
- na copia dl at costitutif y dl statut o na detlaraziun che chisc documënc ti é bele gnüs presentá al ofize tla verjiun varënta;
- na relaziun dl’ativité fata tl ann da denant cun lapró i dac statistics cun l’indicaziun di resultac arjunc respet ai fins programá (ciara la relaziun d’orientamënt);
- na relaziun de programaziun por l’ativité odüda danfora po l’ann de referimënt cun la motivaziun por aumënc de spëisa eventuai respet al ann da denant (ciara la relaziun d’orientamënt);
- na detlaraziun che reverda la retignüda d’acunt dl 4% (Tut fora les cooperiatives soziales de sort B)
Ala domanda de contribut por investimënc fata sön le formular aposta sotescrit dal rapresentant legal dl ënt él da injunté chisc documënc:
- na copia dl at costitutif y dl statut o na detlaraziun che chisc documënc ti é bele gnüs presentá al ofize tla verjiun varënta;
- por laurs y acuisiziuns sura 12.000,00 euro (cun lapró la cuta sön le valur ajunté) almanco trëi preventifs dles spëises, le proiet y la relaziun tecnica-ilustrativa relativa; por imporc plü basc bastel un n preventif dles spëises;
- la motivaziun por l’esecuziun di laurs o dles cumpres, cun referimënt al preventif dles spëises chirí fora;
- protocol d’aprovaziun da pert dl organ competënt por ci che reverda i laurs y les cumpres.
Canche i dëis jö le decunt él da injunté chisc documënc:
- na lëtra d’acompagnamënt,
- la detlaraziun dles spëises efetivamënter albüdes,
- la lista di documënc de spëisa,
- la documentaziun dles spëises tl original cun l’atestaziun de paiamënt,
- la detlaraziun sön la retignüda d’acunt (stlüc fora i investimënc)
- sce al é debojëgn, les schedes por les ores de volontariat (ne vel nia por les cooperatives soziales de sort B)
Al é da adoré i formulars chiló dessot.
Martl da bol de 16,00 euro sön le formular por damané le contribut, ater co sce l’ënt é scrit ite tl register provinzial dles organisaziuns de volontariat o organisaziuns d’ütl publich.
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Formulars
Rep 24 Domanda antizipatiun contribut ann 2020 speises corentes Art 20bis LP 13 1991
Domanda contribuc 2019 investimenc handicap, psichiatria soziala y dles maraties dla ressa
Rendicunt contribuc
- Formulars
- Stundentabelle Ehrenamt [492 KB]
- Formulars
Domanda contribuc 2019 speises corentes uniuns y associaziuns
- Formulars
- 24.3 Ansuchen laufende Ausgaben 2019 [731 KB]
- Ferienaufenthalte [119 KB]
- Andere Eigeninitiativen [89 KB]
- Leitfaden Bericht [24 KB]
- Formulars
Domanda contribuc 2019 speises corents Cooperatives soziales Tipo B
REPARTIZIUN 24 - ZIRCOLARA ANN 2019 CONTRIBUC speises corentes Art 20bis Lp 13 1991
- D’atres injuntes
Rep 24 Zircolara antizipatiun contribut ann 2020 speises corentes art 20bis Lp 13 1991
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 10/12/2019)
Ënt competëntOfize Porsones cun handicap
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 82 78 Hubert Morandell
Fax: 0471 41 82 99
E-mail: menschen.behinderungen@provinz.bz.it
PEC: disabilita.behinderung@pec.prov.bz.it
Website: http://www.provinz.bz.it/sozialwesen
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui, vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
La domanda por la conzesciun de n'antizipaziun dl contribut por spëises ordinares por l'ann 2020 mëss gní dada jö cina ai 16 de dezëmber 2019.
La domanda de contribut por spëises ordinares mëss gní ortiada cina ai 28 de forá dl ann de referimënt.
Por la domanda de contribut por investimënc é le termin ai 31 de jená dl ann de referimënt.
Sce al romagn ciamó scioldi a desposiziun sön le capitul de bilanz che alda lapró, pól gní tut en conscidraziun ince les domandes presentades sura le termin fora; te vigni caje mësson les presenté cina ai 30 de setëmber dl ann de referimënt.


c: text/html

text:
Dus mails sin Nadal...
...è il titel da l'emprima exposiziun d'advent ch'il Museum regiunal da la Surselva organisescha. Tematisà vegn il temp da Son Niclà e Nadal en ils onns 1930 enfin 1960. In temp che tut era anc pli modest ed ils regals pli simpels.
Raquints da pli baud
Ina part centrala da l’exposiziun furman registraziuns cun persunas che raquintan co ellas festivavan sco uffants la festa da Nadal. Istorgias impressiunantas èn era d’udir co il Son Niclà gieva enturn cun ils uffants da quels temps.
Regals devi tant da Son Niclà sco da Nadal. Dentant mo in u l’auter. Tut tenor regiun. Regals fitg mudests.
RTR actualitad 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Feliciano López
Feliciano López Díaz-Guerra, cgnusû méj cuma Feliciano López (Tulēd, 20 ad Setémbar dal 1981, a s lèś [feliˈθjano ˈlopeθ ˈdi.aθ ˈgera] in Spagnōl) 'l è 'n tenìsta spagnōl manciàṅ prufesiunìsta da 'l 1997.
Al 2 ad Mars dal 2015 'l è rivâ a ès'r al nùmar dódas dal mónd in singulàr. In dla sò caréra 'l à vins quàtar tìtui ATP, i prim dū su cimènt e chi àtar su l'èrba ingléśa 'd Eastbourne, pardénd inóltar nóṿ finàli. In dópi 'l à vins tri turnèo, al più impurtànt 'l è 'l Roland Garros dal 2016 in dua, insém a Marc López, 'l à batû i śmèj Bryan par 6-4 6-7 6-3.
'L è élt 188 cm e 'l péśa 85 chilo. Al dróa al bras sinìst'r e 'l tira 'l arvèrs cun na maṅ sōla. Al stà a Madrìd. 'L è 'n śugadōr ch'a gh piàś davśinàr-'s a la réda, difàti 'l è stâ bòṅ par tri vòlti ad rivàr in di quàrt a Wimbledon, in dal 2005, in dal 2008 e in dal 2011. 'L à fat cumpàgn anc a gl'US Open dal 2015 mént'r in di àtar dū Slam al s è farmâ par tri vòlti in di utàṿ.
'L è stâ spuśâ p'r ùndas méś cun l’Alba Carrillo ma dòp i aṅ divursiâ cun la sò èx mujér ch'l'à dit che lò 'l è sōl un squasamarléti avénd abû in cal méntar duśènt dóni[1].
Caréra
Feliciano al vins al sò prim tìtul ATP, un Sincsènt, in d'l Utóbar dal 2004 a Vièna baténd in finàl in sinc set 'l argintèṅ Guillermo Cañas. Al spagnōl 'l in mét in bisàca àtar tri, tut Duśènt-sinquànta, da 'l 2010 a 'l 2014 miténd in riga tri francéś, prima Stéphane Robert in sal cimènt ad Johannesburg (7-5 6-1 al puntéǵ), pò Gilles Simon e Richard Gasquet a Eastbourne, tut dū batû in tri set.
Invéci in di turnèo ATP Sincsènt ad Dubai e ad Memphis a gh'è andàda mâł parchè al li à ciapàdi da Roger Federer (2004), da Andy Roddick (2008) e da Kei Nishikori (2013).
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Tennis, l'èx mujér ad Feliciano Lopez: "Al m à tradî cun duśènt dóni" La Gazzetta Dello Sport, 9 ad Luj dal 2016


text:
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Annatina Nay, viva a Trun e Turitg, lavura sco graficra independenta, observadra en differentas situaziuns, savens sin viadi el tren, s'interessescha per carstgaus e lur raquintaziuns, rimna regurdientschas e muments per crear historias el tgau e sin pupi.
Autur LATABLA dapi avust 2016 - Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. El scriva istorgias e chanzuns, el descriva suns e tuns e fa magari er in zic radio. De facto ha el scrit onns or recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà per RTR las emissiuns «La truvaglia» e «Las perlas». Ultra da quai fa el oz part da la gruppa da rock rumantscha-turitgaisa L_MAR.
Autura LATABLA dapi avuost 2016 - Uffanza ad Ardez , studi da romanistica comperativa, tudestg e rumantsch a Turitg, 2013-2017 translatura per il rumantsch en la Chanzlia federala a Berna, 2014-2016 redactura dal magazin da cultura Subkutan tar Radio Bern RaBe, sa participescha al Tavulin litterar dad RTR , dapi 2017 redacziun dal Chalender Ladin. Viva cun ses um e lur dus uffants a Uetikon.
Fundatura ed autura - creschüda sü a Tschlin in Engiadina Bassa. Davo la finischiun da la HTF a Cuoira ha'la lavurà 6 ons i'l marketing pro ün'agentura da viadis. Daspö il 2007 ingaschada sco assistenta pro üna banca.
Auturas LATABLA dapi november 2016 - Claudia Cadruvi ha 51 onns. Viola Nesa Pfeiffer ha 25 onns. Mamma e figlia scrivan omaduas gugent, la mamma sco schurnalista, la figlia sco columnista. Ellas studegian era omaduas, la mamma giurisprudenza e la figlia istorgia, germanistica e rumantsch. Omaduas han l’impressiun che l’agen rom da studi, saja il pli cool ed il pli impurtant. Malgrà che Viola Nesa n’abitescha betg pli a chasa, stattan mamma e figlia en stretg contact. Ellas communitgeschan stedi per email u whatsapp. Quai fan ellas era per LATABLA sut il titel „mamma dumonda figlia“ u „figlia dumonda mamma“.
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Dominique Dosch (21) è carscheida se a Tinizong. Gio da pitschna anse ò‘la invento gugent istorgias, uscheia tg’ella è sa participada a diversas occurenzas da screiver rumantschas. Igl onn 2013 è nia publitgia igl sies roman da fantascheia “Sindoria” dalla Chasa Editura Rumantscha. Ossa abitescha ella a Friburg e fò en studi da psicologia, pedagogia e rumantsch.
Il DRG (Dicziunari Rumantsch Grischun) è in dals quatter vocabularis naziunals e documentescha la lingua rumantscha dal Grischun, qvd. tut ils idioms e dialects rumantschs dal Grischun en furma scritta e discurrida. Il coc dals artitgels dal DRG furma il pled cun sia muntada, sia derasaziun, ses diever e sia derivanza. Latiers tutga era la cultura populara cun locuziuns, spruhs e proverbis. Collavuraturas e collavuraturs dal DRG preschentan qua en questa rubrica pleds e proverbis chattads en il DRG. Quel è dapi il december 2018 er accessibel online. (www.drg.ch)
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Fadrina Hofmann es creschüda sü a Scuol e viva hoz darcheu cun sia famiglia quia. Ella ha stübgià scienza da medias e comunicaziun, schurnalissem e rumantsch a l'università da Friburg. Daspö 2009 è'la redactura pro "Die Südostschweiz". Ella ha publichà plüs cudeschs e diversas istorgias.
Autur LATABLA dapi december 2016 - Mario Pacchioli (*1981 en Surselva) ei musicist ed actur da teater. Suenter haver absolviu il seminari da scolasts a Cuera, sededichescha el cumpleinamein alla musica. Sco collaboratur liber scriva el dapi il 2011 ils “Impuls" per il Radio Romontsch. Oz viva e lavura Mario Pacchioli a Paris sco actur da teater e musicist. (infos: www.mariopacchioli.com)
Autura LATABLA dapi october 2018 - Creschida si e stat a Vilters. Ella ha studegià pedagogia e rumantsch a l’universitad a Friburg. Gugent ha ella temp cun ses chars ed en cumpagnia, discurs, observaziun e reflexiun, musica, tschigulatta da latg, da pudair viagiar e turnar.
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) emprova da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns rumantschas e da la bassa. Ella porscha a giuvnas Rumantschas e giuvens Rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun d’in project cultural rumantsch. La GiuRu è uniun affiliada a la Lia Rumantscha e po trametter quater delegads a las radunanzas generalas. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas, è la YEN la uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa.
Autur LATABLA avust e settember 2016 - naschì e creschì si a Laax en Surselva, scolas e studis a Cuira, Milaun, Turitg e Friburg. Stà en set onns main che quindesch dis ad alp. Ama la mar e la cuschina taliana.
Autura LATABLA dapi schaner 2017 - Romana Ganzoni (*1967) es autura da Scuol. Ella lavura e viva a Schlarigna. Raquints, poesias, essais, columnas. Seis prüm cudesch cumparü in marz 2017 pro Rotpunkt, Turich, ha nom "Granda Grischun“.


text:
Mannheim
Mannheim l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La g'ha 307 997 abitàncc (dato del 31. Dic 2017), segónda cità piö grànda del Baden-Württemberg dòpo de Stocàrda.
L'è übicàda 'ndèla part setentriunàl del sò Land, al cunfì coi Länder de l'Assia e de la Renània-Palatinàto, a presapóch 135 km a nordòvest de Stocarda e 70 km a sud de Francofòrte.
Mannheim l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt.
Cità 'nzemelàde[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bydgoszcz, Polonia
- Chişinău, Moldavia
- Haifa, Israele
- Klaipėda, Lituània
- Swansea, Regn Ünit
- Toulon, Francia
- Ulan Ude, Rusia
- Windsor, Canada
- Zhenjiang, Cina
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Uniun
La SSR è in'uniun. Quella sa cumpona da quatter societads regiunalas cun var 23 000 commembras e commembers. Daventar commember po mintga persuna che s'interessescha per las medias.
Las societads regiunalas francheschan la SSR en la societad cun intimar e manar ina debatta publica davart il service public audiovisual. A medem temp rimnan las societads regiunalas ils giavischs dal public, inoltreschan quels a la SSR ed influenzeschan l'orientaziun e la qualitad da las purschidas da la SSR.
L'artitgel 4 dals statuts da la SSR descriva las incumbensas da las societads regiunalas. La strategia da l'uniun dals 5 da december 2014 concretisescha questas incaricas.
L'organ suprem da l'uniun è la radunanza da delegads. Il cussegl d'administraziun da la SSR è la suprastanza da l'uniun. Ils presidents da las quatter societads regiunalas èn a medem temp commembers dal cussegl d'administraziun e commembers da la radunanza da delegads.
4 societads regiunalas
En mintga societad regiunala garantescha il cussegl dal public il barat tranter il public ed ils responsabels per il program. Il cussegl dal public sustegna uschia la lavur da program da la chasa da medias SSR. In servetsch da mediaziun prenda encunter reclamaziuns che pertutgan la purschida da la SSR e fan or da quellas recumandaziuns per las redacziuns.


text:
Malice - Il sospetto
Malice - Il sospetto (Malice - Al suspèt) 'l è 'n thriller canadéś e americàṅ dal 1993 'd Harold Becker ch'l è stâ fat c'n un budget ad vint migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca.
In na part pìcula a s véd anc la Gwyneth Paltrow.
Sunt
Andy Safian (Bill Pullman) e la Tracy Kennsinger (Nicole Kidman) i èṅ marè e mujér. I vìv'n a Westerley in dal New England e i vrévan métar sù famìja ma prima i gh'aṅ da giustàr la sò vila e star aténti ad nòt 'd a n far-as minga védar, tirànd al téndi quànd i èṅ in cambra da lèt, da 'l fiōl dla sò vśina 'd cà (Paula Plum), Billy (Michael Hatt).
La Tracy, ch'ad mistēr la fà la mistra 'd aśìl, da 'n pôc ad tèmp la sènt di dulōr a la pansa e la decìd acsè 'd andàr a far-as védar da 'n ginecòlug ad Boston, al dutōr David Lillianfield. In cal méntar sò marè al gh'à di àtar prubléma incóra più grand parchè in dla scóla in dua lò al fà al diretōr in secónda a gh'è 'n manìac ch'al cópa al studènti tajànd-ag via di cavìi dòp avér-i masàdi. Al dutōr Jed Hill (Alec Baldwin), vèć cumpàgn ad scóla 'd Andy, al gh la cava a salvàr-an una ma n'atra, la Paula Bell (Gwyneth Paltrow), la fà invéci na bruta fiṅ. P'r al fat ch'l è pròpria Andy a catàr-la e a tucàr al sò cadàvar, lì lò al finìs p'r èsar suspetâ 'd ès'r al masadōr dal ragasōli. La sò amìga Dana Harris (Bebe Neuwirth), detective dla pulisìa, la gh cunsìlia ad far-as far 'l eśàm dla śbòra par vgnir-an fóra pulî. Cla sira lè pò sò mujér l'è custréta a 'ndàr in présia a 'l uśdàł parchè la gh'à un quèl ch'a pâr un càncar a 'n uvàri e al dutōr Jed al decìd ad cavàr-'g-al via e al fà cumpàgn anc cun c'l àtar, sénsa spetàr di àt'r eśam par védar s'l éra mis mâł anc quàl lè. Sōl dòp 'l uperasiòṅ a s vèṅ a savér ch'l éra sè śbif ma in na quàlc manéra a s psiva far quèl listés par salvàr-al. Inóltar la dóna l'éra gravda e acsè l'à anc pardû al putèṅ. Sénsa piò psēr avér di fiōi, la sò vita l'è ruinàda. La Tracy la fà subìt càuśa a 'l uśdàł e a Jed e pò la lasa anc sò marè ch'al n à fat gnint p'r impedìr cal masèl lè e dònca a i sò òć 'l è respunsàbil anca lò. 'L avucàt dla dóna, Dennis Riley (Peter Gallagher), al gh la cava a far-as dar da qvéi dal General Hospital, c'n un patéǵ, déś migliòṅ ad dòlar.
Na sira Andy al rèsta in ufìsi in fiṅ a tardóra e al s mét a cambiàr na lampadìna in cantìna. Chè al cata na scatla cun dèntar dal foto e di cavìi tajâ e al capìs subìt ch'l à catâ 'l manìac: 'l è 'n bidèl, Earl Leemus (Tobin Bell), ch'al vèṅ acsè arestâ subìt. Ma quànd Andy al dascór cun la Dana, chi lē la gh diś ch'l eśam dla sò śbòra 'l iva dit che lò al n è briśa bòṅ ad far di fiōi. 'L óm al pénsa subìt a cla vacàsa ad sò mujér ch'la gh'à mis i còran e ch'la pōl avér-ag cuntâ anc na sfilaràda ad bali su di àtar quèi.


text:
02 01
Ol dé 2 de zenér l'è 'l 2 dé de l'an del calendare gregorià; manca 364 (365 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 2 de zenér al è ul dí da pòost 2 dal an dal calendari gregurian; i manca 364 (365 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1902 - Barcelona: sa al püblega ul primm nümar dal setmanari "Cu-Cut", ch'al passarà a la Stòria paj "fets dal Cu-Cut".
1492 - Granada (Andalusia): l'ucüpazziun da la citaa par i trupp Castejann la ponn fin a la cunchista dal regn da Granada.
Nassimeent[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1920 Isaac Asimov
Necrulogi[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1997 - Pineda da Mar (ul Maresme): Joan Coromines, linguista Catalan.
Fèest[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sco buob siemiav'jau d'ina carriera da ballapedist. Ma il talent n'ha betg tanschì per far ina tala carriera. Durant il studi da musica hai jau stuì sa decider. La decisiun da far musica è stada ina decisiun che jau n'hai mai deplorà.
Ils Trubadurs Sursilvans e suenter La Compagnia Rossini, quai èn ils terms che Armin Caduff ha tschentà per la musica da chors e per la musica classica en Surselva.
Ina vita per la musica
Armin Caduff ha cumponì, arranschà, dirigì e sez chantà – e quai atgnamain gia adina. Sin ses 70avel anniversari metta el ussa a disposiziun 230 chanzuns ed arranschaments en furma electronica per in e scadin. Quai saja ses regal per la Rumantschia.
Betg senza mia dunna Lisabeth
L'um da la musica conceda che senza sia dunna Lisabeth n'avess el mai savì ir quella via da musicist. Dapertut là, nua ch'el saja fitg flaivel saja sia dunna Lisabeth fitg ferma.
Ella è stada mia pitga, ella m'ha dà la forza ed il curaschi dad ir questa via professiunala.
Cun 70 onns ha el ussa anc nagin gust da remetter, cuntrari l’auter onn festivescha La Compagnia Rossini ses 40avel ed era quai cun il maestro Armin Caduff.
RR Il chavazzin dal di 08:40


text:
Rumànc'
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Rumànc' (in uriginèl romontsch o rumauntsch) l'è un gropp linguésstic ch'al tôl insamm totti al languv latén dscåurs in Svézzra (indòvv l è anca langua ufizièl), inparentè cun i dialétt in Trentén-Elt Égg’ e in Friåul.
Indice
Dialétt[modifica | mudéfica la surzéia]
I 5 dialétt én la langua rumancia. Quésst én al sursilvàn, al sutsilvàn, al surmiràn e al putèr e al valladèr. Dl' ân 1980 in zà l'è stè strolghè un linguâg' artifizièl, al Rumantsch Grischun.
Ai mitän insàmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Sursilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sutsilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmiran[modifica | mudéfica la surzéia]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Puter[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Vallader[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[modifica | mudéfica la surzéia]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Itagliàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La volpe aveva fame ancora una volta. Ha visto un corvo in un albero, che aveva un pezzo di formaggio nel becco. Pensava che gli piacerebbe, e ha detto al corvo: "Come sei bello! Se canti si bene come sei bello, sei il più bello di tutti gli ucelli".
Tudàssch[modifica | mudéfica la surzéia]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".


text:
Blers nums na pon ins betg manchentar, sch'ins discurra da la scena da musica rumantscha. Durant 35 onns ha RTR accumpagnà ella e fatg bleras registraziuns. Oz è temp da laschar reviver quest temp cun in concert live en chasa. Vairs highlights èn garantids. Avessas pensà che Elmar Deflorin vegn anc ina giada a chantar «Angelina» sin il palc? Quest' emna è el stà ina giada per far ina emprova cun la band. Curt suenter avain nus inscuntrà el e laschà reviver il temp cura Hades era sin il aut.
Dentant è el betg il sulet chantadur principal ch'è anc ina giada sa catapultà en il temp da rock e pop. Era Olivier Pernet dals Bulais ha laschà persvader da chantar chanzuns dals onns 90. Ed el è fieu e flomma, ina tala acziun possia bain era procurar per in comeback. Tgisà?
Corin Curschellas ha cuntanschì fitg bler en la musica, dentant era en fitg bleras autras spartas culturalas. Ina bella renconuschientscha è segir era stà il premi da cultura dal Grischun 2018. Chantar rumantsch è daventà ils davos onns adina pli e pli preschent per ella. Là sa sentia ella oz fitg da chasa:
Per pudair organisar in concert cun nov bands, ch'èn per part betg pli activas, hai era duvrà ina band. La schliaziun è stada ina band da profis ch'èn buns da sunar ils pli differents stils da musica. Rees Coray, Rolf Caflisch, Sören Dokter ed Andi Schnoz èn musicists da professiun ed han ristgà quest experiment. Andi Schnoz sa regorda da la scena dals onns 90 a Mustér:
RR Magazin da cultura


text:
Fantascienza
La fantascienza l'è on géner litterari indove el plott se svoeulg in d'on mond che l'è minga quell che gh'emm de bon — per esempi on mond futur, on mond alternativ tiraa foeura d'on univers parallel, on mond passaa (ch'el sia per via d'on viagg nel temp o per l'ipòtes che ghe sian staa in del passaa di civiltaa tecnològic alienn o desmentegaa)— o in del mond d'incoeu, però cont di element imprevist comè ona invenzion tutta noeuva, ona invasion vegnuda dal spazzi, etc. Anca se gh'hinn on bel poo d'element fingiuu, gh'han minga de vèssegh element contrari a la lògica o a la scienza, per esempi la magia o i ent legendari comè i vampir o i follett hinn minga de accettà, a menn che se ne daga ona spiegazion scientìfica. On ròbot l'andaria ben, on gòlem no.


text:
La regenza ha terminà la concurrenza d'investurs per l'areal Cadonau sco er la procedura d'offerta per l'edifizi da chemia a la Planaterrastrasse 11 a Cuira. Ultra da quai ha ella concedì differentas contribuziuns chantunalas e surdà l'incumbensa per survegliar spezias da mustgins esters invasivs.
Terminà la concurrenza d'investurs per l'areal Cadonau a Cuira
La regenza ha terminà la concurrenza d'investurs per l'areal Cadonau a Cuira. L'areal tranter la Cadonau- e la Loëstrasse, directamain sut la clinica Waldhaus, vegn structurà da nov en il proxim futur. Per satisfar a las bleras pretensiuns ed als differents interess ha l'uffizi da construcziun auta laschà far ina concurrenza d'investurs. Igl è vegnì tschertgà in concept architectonic-urbanistic che mantegna ils conturns fermamain verds en l'areal e che pussibilitescha tant l'invista a sco er la vista da l'implant da la clinica. Sco part integrala dal studi è vegnida pretendida supplementarmain in'offerta per il tschains dal dretg da construcziun.
Suenter avair examinà las differentas soluziuns ha la regenza decidì da far il contract preliminar tar il dretg da construcziun cun il team d'investurs Asga Pensionskasse Genossenschaft (Son Gagl), Bollhalder Eberle Architektur (Son Gagl) e SIMA BREER Landschaftsarchitektur (Winterthur). Lur project proponì "Baumweissling" furma ina punt dal territori urban al territori rural. Cuntrari a la geometria severa dals edifizis da l'implant da la clinica mussa il project proponì ina surbajegiada cun cubus vivs cun blers chantuns ch'èn adattads al terren creschì ed integrads en la spunda. Il medem mument respecta il project proponì l'implant da la clinica e garantescha zonas intermediaras generusas. Cun ils spazis libers che cunfineschan cun il spazi da via e cun las numerusas vias da colliaziun stgaffescha il project blera publicitad ed interpretescha da nov il lieu existent.
©Bollhalder Eberle Architektur
Terminà la procedura d'offerta per l'edifizi da chemia a Cuira
La regenza ha approvà in contract da dretg da construcziun cun l'associaziun "bainviver-chur" per l'edifizi da chemia a la Planaterrastrasse 11 a Cuira. Il motiv è la midada da l'uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d'animals (USVA) da la Planaterrastrasse 11 a l'edifizi nov dal center administrativ "sinergia" il matg 2020. Ils locals da labor ch'èn vegnids equipads tenor las pretensiuns specificas dal USVA na pon betg vegnir duvrads per autras activitads administrativas dal chantun senza intervenziun architectonica, uschia che l'edifizi duai vegnir surdà a terzas varts per ina nova utilisaziun. Per quest intent è vegnida publitgada ina procedura d'offerta.
Cun giuditgar las offertas en il rom da la procedura d'offerta ha il chantun valità – ultra da l'autezza dal tschains dal dretg da construcziun – supplementarmain la qualitad da las propostas d'utilisaziun areguard la soluziun urbanistica generala ed areguard l'idea concepziunala. Il concept d'utilisaziun preschentà da l'associaziun "bainviver-chur" mussa ina soluziun enritgenta per il quartier a l'ur da la citad veglia cun differentas caracteristicas da qualitad concernent l'engaschament social, il mix d'utilisaziun planisà, la durabilitad e la concepziun dals spazis libers. I vegn fatg quint ch'il project vegnia approvà e chattia sustegn tant en la publicitad sco er tar l'autoritad da la citad.
Surdà l'incumbensa per survegliar spezias da mustgins esters invasivs
La regenza ha concludì da cuntinuar cun il monitoring da spezias da mustgins esters invasivs, ch'è vegnì introducì l'onn 2016 en il Grischun, per ils onns 2019 fin 2021 en la dimensiun vertenta cun in'opziun da cuntinuaziun per ils onns 2022 fin 2024. Per quai ha ella incumbensà la firma gregeco scrl e la scuola universitaria professionale della Svizzera italiana (SUPSI) cun la realisaziun e cun l'evaluaziun. Ils custs per il monitoring importan annualmain 160 000 francs.
Dapi l'onn 2016 fa l'uffizi per la natira e l'ambient (UNA) – en collavuraziun cun tschertas vischnancas – in monitoring davart ils mustgins asiatics. Tant tar il mustgin-tigher (Mesauc, Bregaglia, Brusio, Viamala, Cuira) sco er tar il mustgin da chaglia asiatic (tut il territori da monitoring) ha stuì vegnir registrà onn per onn in augment respectivamain in'extensiun. Ultra da quai è vegnì scuvert il mustgin corean en Bregaglia ed en la vischnanca da Brusio. En vista a quest svilup ed en cunvegnientscha cun il center da cumpetenza per mustgins asiatics da la SUPSI èsi vegnì giuditgà sco necessari da cuntinuar cun il monitoring en il senn da la prevenziun.
©grececo ScRL Collavuraturs da la SUPSI e da la vischnanca da Bregaglia controllan l'aua stagnanta en in tumbin, sch'ella cuntegna larvas da mustgins
Ediziun da la versiun taliana dal med d'instrucziun "Matematica 1 + 2 top"
La translaziun e la publicaziun da las duas broschuras "Matematica 1, carnet da lavur top" e "Matematica 2, carnet da lavur top" en talian è vegnida approvada da la regenza. Ils custs importan 35 000 francs. Per sustegnair ils giuvenils en il Grischun talian che vulessan metter lur accent sin temas matematics en il rom da la "nova structura da temp per l'individualisaziun" duain vegnir messas a disposiziun materialias da lavur supplementaras. Ils carnets da lavur "Matematica top 1+2" èn vegnids concepids da la chasa editura per meds d'instrucziun da Turitg sco cumplettaziun dal med d'instrucziun "Matematica stgalim secundar I" ch'è obligatoric en il Grischun. Quests carnets porschan a scolaras e scolars motivads lezias e pensums supplementars pretensius che pon vegnir elavurads e schliads en moda autonoma ed en atgna responsabladad.
Emprest e contribuziuns chantunalas per engrondir la halla da sport Färbi a Tavau
La regenza ha concedì a la fundaziun per il gimnasi da sport da Tavau ina contribuziun chantunala da maximalmain 1,5 milliuns francs per engrondir la halla da sport Färbi a Tavau. Questa contribuziun consista da 500 000 francs sut il titel "infrastructuras relevantas per il sistem" sco er d'in milliun francs en il senn dal concept per implants da sport d'impurtanza naziunala resp. chantunala (CISIN/CISIC). Supplementarmain ha la regenza deliberà ina contribuziun chantunala da var 348 000 francs sco prestaziun equivalenta a l'emprest federal (1,5 milliuns francs) en il rom da la nova politica regiunala (NPR).
L'investiziun planisada da la fundaziun per il gimnasi da sport da Tavau cumpiglia l'engrondiment e la renovaziun generala da la halla multifuncziunala existenta. Ella è ina infrastructura centrala per il sport d'elita (basa da trenament da Swiss-Ski), per la promoziun dal sport da talents giuvens (gimnasi da sport Tavau) e per il sport da massa da persunas indigenas e da giasts. Grazia a l'engrondiment ed a la renovaziun generala survegnan sportistas e sportists d'elita, en spezial da disciplinas da sport da naiv, ina infrastructura d'atletica autamain spezialisada e topmoderna che po vegnir duvrada er da sportistas e sportists da temp liber. Uschia vegn sviluppà vinavant e rinforzà er il center naziunal da trenament nordic e ski alpin.
©Fundaziun gimnasi da sport Tavau
Sustegn finanzial per la renovaziun da la chamona CAS Grialetsch a Zernez
Sut il titel "Finanziaziun speziala sport" ha la regenza concedì a l'uniun CAS secziun Tavau ina contribuziun chantunala da maximalmain 100 000 francs per renovar la chamona CAS Grialetsch a Zernez. Supplementarmain ha ella deliberà ina contribuziun chantunala da var 139 304 francs sco prestaziun equivalenta a l'emprest federal (600 000 francs) en il rom da la nova politica regiunala (NPR). Cun la renovaziun da la chamona Grialetsch duai vegnir cuntanschida ina gestiun moderna dals giasts che pernotteschan e dals giasts dal di. Il dumber da plazzas da durmir (var 60) na vegn betg augmentà. La finamira da la renovaziun architectonica è quella da metter a disposiziun als giasts in alloschi da muntogna attractiv che attira vinavant er giasts dal di durant la stad.
©Club alpin svizzer CAS, secziun Tavau
Emprest e contribuziun chantunala per engrondir ils locals culturals en l'hotel Laudinella
Per engrondir ils locals culturals en l'hotel Laudinella a San Murezzan ha la regenza concedì a la Laudinella SA ina contribuziun chantunala da var 143 100 francs sco prestaziun equivalenta a l'emprest federal (850 000 francs) en il rom da la nova politica regiunala (NPR). Il project cumpiglia la renovaziun cumplessiva da la sala da concert sco er dals locals existents en l'uschenumnà "tract da metropol" e la construcziun da trais salas novas per occurrenzas da grondezza mesauna. Quests locals culturals duain vegnir utilisads tant dals giasts da l'hotel sco er da persunas indigenas.
©Laudinella SA, San Murezzan
Novas directivas per duvrar vias chantunalas da colliaziun
Suenter che differentas vias chantunalas èn vegnidas renovadas, vegn fixà da nov il pais maximal admess ed abolì in scumond per camiuns cun chars annexs. Sin ils suandants trajects vegn il pais maximal auzà a 32 tonnas: via d'Umbrail, colliaziun Sta. Maria Val Müstair fin Runc Süsom; via d'Überlandquart, colliaziun vitg da Grüsch fin colliaziun N28 Grüsch center; via d'Überlandquart, Pendlasand fin Valzalum; via da Valzeina, Sand fin Boden; via da Pusserein, colliaziun Underpusserein fin colliaziun Büheli; via da St. Antönien, Chrüz fin colliaziun Sand e via da Rüti, colliaziun Büel fin colliaziun Stapfa.
Cun 40 tonnas dastgi vegnir charrà sin ils suandants trajects: via d'Überlandquart, colliaziun N28 Grüsch center fin Pendlasand; via da Valzeina, Au fin Sand e via da Segnas, colliaziun Segnas fin Pignola. Sin il traject numnà sco ultim vegn ultra da quai abolì il scumond per camiuns cun chars annexs.
Ultra da quai èn vegnidas giuditgadas da nov duas ulteriuras vias chantunalas, senza ch'ellas sajan vegnidas renovadas. Uschia dastgi vegnir charrà sin la via da Lon da nov cun in pais maximal da 32 tonnas e sin la via da la Muntogna da Schons da nov cun ina ladezza maximala fin 2,55 meters.
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Prova da lectüra, Chalender Ladin 2020. Il capricorn – üna bescha superbgia, imposanta, ün simbol, ün mitus cun ün’istorgia fascinanta.
Güsta no Grischuns ans identifichain cul capricorn. Ad el nu’s chatta be illa vopna grischuna, eir Silvaplauna, Lavin, Tschlin, Ardez, ils circuls Sur Tasna e Suot Tasna e la Bergiaglia portan il boc da capricorn in lur vopna. Il capricorn es per no Grischuns però dvantà daplü co be üna bes-cha alpina in nossa vopna, el es dvantà ün label, üna marca, anzi ün prodot turistic.
Ma scuvrind l’istorgia dal capricorn stöglia admetter cha la reducziun da quella bes-cha imposanta ad üna marca turistica es ün pa simpla. Il capricorn spordscha daplü co sias cornunas – el zoppainta ün’istorgia fascinanta.
Il capricorn viva daspö millis dad ons quia pro no illas alps. I s’ha chattà disegns in cuvels cul motiv dal capricorn chi han var 30’000 ons, dimena chi sun gnüts pitturats dürant l’ultim temp da glatsch. Il capricorn ha stuvü bandunar da quel temp la spelma e las muntognas e guinchir in regiuns plü bassas sainza glatsch. Davo il temp da glatsch es el tuornà inavo in seis abitat oriund, inavo illas muntognas, sün blaischs alpinas ed illa spelma. Cur cha l’uman es lura eir tuornà in quellas regiuns haja cumanzà a gnir stret pel capricorn.
Chatscha e commerzi
L’uman ha fat chatscha sül capricorn our da blers motivs. Il capricorn gniva admirà sco bes-cha imposanta e ferma. Perquai es el gnü «mitifichà» e bod tuot dad el sco il pagl, las cornas, ils corduns e dafatta seis excremaints gnivan dovrats per far masdinas. Tschientiners a l’inlunga han ils umans ed ils capricorns pudü viver ün sper tschel, fin cha l’uman ha inventà la puolvra naira. A partir da quel mumaint ch’el gniva perseguità cul schluppet, nun ha il capricorn plü gnü ingüna schanza – el es plan a plan gnü desdrüt. Illa mità dal 17avel tschientiner d’eira il capricorn desdrüt in nossas regiuns ed al principi dal 19avel tschientiner d’eira quai il cas in tuot las Alps cun excepziun da var 100 exemplars illa regiun taliana dalla Val d’Aosta. Quista situaziun tragica dal capricon ha dat da pensar eir al silvicultur da quella regiun Joseph Zumstein. El es stat bun da persvader amo ad ün e tschel cumpogn da s’ingaschar pels capricorns. Cun forzas unidas ed ideas visiunarias tils esa reuschi da motivar las instanzas talianas da metter ils ultims capricorns suot protecziun. Uschè sun ils capricorns gnüts miss suot protecziun a partir da l’on 1821 da la chasa da la Savoia, e quai in tuot la regiun. Il salvamaint es gnü l’ultim mumaint. Dal 1856 ha il rai Vittore Emanuele II, declerà precis quella regiun sco ün da seis territoris da chatscha ed ha impiegà a divers guardgiasulvaschinas per survagliar seis territori. Uschè s’ha la populaziun dals capricorns remissa ed es creschüda fin la fin dal 19avel tschientiner sün bundant 3000 bes-chas.
Ün «paradis» per froduladers
Quist fat d’eira natüralmaing eir ün nouv «paradis» pels froduladers. Il marchà illegal cun prodots dals capricorns d’eira finanzialmaing fich interessant. Neir la gronda preschentscha da guardgiasulvaschinas impiegadas dal rai Vittore Emanuele II, nun ha pudü impedir la chatscha illegala, il fraud d’eira omnipreschaint. Ün frodulader cun nom Gabriele Bérard es stat il prüm chi ha gnü l’idea chi’s pudess eir marchantar capricorns vivs, già cha l’interess per quista bes-cha mistica d’eira uschè grond i’ls pajais vaschins. Dit e fat – quist es stat ün grond pass per Gabriele Bérard ma eir per no Svizzers. Tuot in üna jada as pudaiva s’insömgiar d’avair darcheu üna jada capricorns in nossas muntognas. Interessents per usöls our da la regiun dal Grand Paradiso d’eiran possessurs da giardins zoologics e parcs da sulvaschina, ma eir clubs alpins, societats da chatscha e persunas privatas. Quant grond cha l’interess d’eira ed impustüt quant lucrativ cha quist marchà d’eira, muossan ils predschs chi gnivan pajats per ün usöl da capricorn.
Il capricorn ha sia valur
Al cumanzamaint da quist commerzi, voul dir dal 1882, cuostaiva ün usöl 400.- francs, implü gniva pro üna contribuziun dad 80.- pel transport. Dal 1885 ha la secziun da chatscha «Diana» pajà per üna chavra chi’d es gnüda manada fin a Basilea perfin 1000.- francs. Ils predschs ils plü ots chi sun gnüts pajats per üna chavra da capricorn s’amuntan a 3000.- francs. Quai d’eiran sommas straminablas per quel temp, schi’s conguala cun pajas al di da s-chars 4.- francs o pajas al mais da bundant 100.- francs. Schi’s conguala culs predschs dad hoz, as poja dir ch’ün usöl cuostaiva tant sco ün auto da classa media.
Legiai daplü aint il Chalender Ladin actual!
Il Chalender Ladin 2020 po gnir retrat via vendita online ed i'l Chesin Manella
Text: Chalender Ladin 2020, Anna Mathis, collavuratura Parc Naziunal Svizzer
Fotografia: Hans Lozza e Parc Naziunal Svizzer
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret, ün’ouvra da l’artista Dana Schutz. Ella as vaiva laschada inspirar dad üna fotografia (iconica) chi muossa ad ün giuven nair lintschà dal 1955. Il problem 2017: Il mat sülla fotografia d’eira nair, l’artista Schutz es alba. Quels chi staivan davant il purtret d’eiran da l’avis cha quai nu giaja. Duos artistas han dafatta propost da desdrüer l’ouvra da Schutz.
Quai svaglia noschas algordanzas. Las aderentas dal movimaint chi vezza critic l’esser alb (Critical Whiteness) e descriva l’act da’s referir in ün tschert möd sün’ün’otra cultura sco Cultural Appropriation (voul dir: invöl) dschessan: No lain proteger üna minorità, üna gruppa suotprivilegiada, supressa da la majorità chi fa abüs, pigliand davent ogets o simbols a las victimas.
„Check your privilege!“ es lur sbraj da battaglia per far attent a relaziuns da pussanza e discriminaziun. Cha illa appropriaziun chapitalista vegnan declerats ogets tradiziunals da differentas etnias sco roba e stratta our da lur context, dischna. Quai possa pertoccker musica o sot, simbols, ceremonias, vestits, clinöz, frisuras, ma eir il stil da lingua e cumport social.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Grazia a quellas datti variantas in pau pli discretas per numnar ad ina persuna in tabalori, forsa perfin uschè discretas che quella persuna na s'accorschia gnanca da quai.
1. cuccalori
Questa descripziun per in tabalori è enconuschenta surtut en la Surselva. Quels da Pigniu din «in cuccalori dalla bial'aura», quels da Surcasti «in cuccalori d'emprema classa» e quels da Mustèr «in pauper cuccalori». A Riom datti persuenter charins «bungs cucaloris» – quai che tuna almain in pau main malign che la cumbinaziun cun pauper. En l'Engiadina chatt'ins ina varianta sumeglienta cun quest adjectiv: Quels dad Ardez din «tü pover cuc», pia en connex cun il cucu. E percis quel cumpara er a Trun: «ti eis empau parens dal cucu» per persunas in pau tuppas.
2. lappi
Era la suandanta locaziun è derasada plitost en la Surselva: «mo ils laps van a pèr» per dir che mo persunas tuppas èn adina da la medema opiniun. A Trin datti era «vurdar sco in lappi» cura ch'insatgi mira da maniera surpraisa en il vid. A partir da quest pled èsi pussaivel da crear ina pluna pleds rumantschs: cun «lappadira» e «lappamenta» èn manegiads plirs lappis. Ed in «lappenari», «lappiun», «lappori» u in «lappun» èn creaziuns sursilvanas per persunas tuppas, entant che quels da Zuoz din in «lappiatsch» per in lavuraint che na fa betg endretg sia lavur. Dal rest: il lappi rumantsch deriva cleramain dal medem pled tudestg svizzer.
3. martuffel
L'adjectiv «pover» para dad exister era tar questa cumbinaziun: A Strada e Lavin din ins in «pover martuffel». En tscherts lieus da l'Engiadina ed ad Andeer e Lon vegn in «martuffel» era duvrà per exprimer in pitschen mattet, qua n'èsi betg attestà, sche quel mattet è alura in pau in tabalori u betg. Quest spruhin da quels da Lavin demussa ch'i na va betg senza martuffels: «i sto esser eir martuffels per far il muond bel». Tut particulara è er in'attestaziun per Ardez, nua ch'il martuffel po signifitgar in imperatur – tge cana! En sursilvan signifitga «star martuf» dal reminent era far l'umet dals animals.
4. schumar
Savais vus tge ch'in «schumar» è? En l'exclamaziun duvrada surtut en l'Engiadina «quel es ün vaira schumar!» sa zuppa er in tabalori. Atgnamain exprima quel pled in animal, numnadamin il milet e quel animal vegn gea era duvrà sco insulta. Quels da La Punt Chamues-ch din ad ina dunna che ha fatg ina tuppadad senza studegiar: «at maunchan be auncha las uraglias per esser üna schumara». Il legher è ch'in «schumar» po muntar en la Surselva er in um in pau pli corpulent – e quel na sto gea betg exnum esser tup …
5. tamberl
In «tamberl», «tamberlan» ed ina «tamberla» èn enconuschents surtut en l'Engiadina ed en il Surmeir. Quels da San Murezzan din «fer il tamberlun» a persunas che fan termagls cun uffants. Sch'ina dunna chamina cun passins mo pitschens, lura vegn ella numnada a Lavin ina «tamberla chi va traplignond e schmanisond il chül», tenor mai betg propi simpatic. Dal rest, era pauc simpatica è questa furma documentada: la «tamberletta» per ina persuna ch'è ina tuppa chaura.
Text: Annetta Janka-Zini
Fotografia: [13387] Datti qua tranter questas chauras era tamberlettas? Empè da far ina tuppa cumparsa paran ellas dad esser paschaivlas sin il pastg. (C. Meisser / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Annetta Janka-Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quellas sa zuppan mintgatant er en cifras, perquai datti quest mais in pèr locuziuns tipicas per tschintg bellas cifras rumantschas, natiralmain chattadas en il DRG.
1. Dus
Tge chapesch'ins sut l'expressiun «esser en dus»? Atgnamain ch'ins è en dus e ch'ins fa insatge ensemen e betg sulet. Ma en tscherts vitgs munta l'expressiun er il suandant: Per Tschlin vul «esser in duos» era dir ch'ins è sturn, forsa perquai ch'ins vesa alura tut da maniera dubla?!? Per Scuol percunter pon ins dir «ella es in duos» per ina dunna ch'è en speranza. Precis, atgnamain èn ins gea en dus cura ch'ins spetga in uffant. Per la Surselva signifitga «esser sin dus/duas» ultra da quai ch'ins è gista pront per far insatge u ch'ins è indecis.
2. Set
Surtut en l'Engiadina chatt'ins pliras expressiuns che cumbinan set cun autras cifras. En tscherts vitgs, sco p.ex. a S-chanf din ins «quel so set e quatter» per ina persuna che craja ch'ella sappia dapli che autras. A Tschierv percunter duvr'ins per quai «set e ses» ed a Sent «set e quattordesch». E cura ch'insatgi «disch set e quatter» a Schlarigna, survegn l'auter ina charplina da quella persuna.
Tut insatge auter è enconuschent en tut las valladas rumantschas, numnadamain il «ni per set ni per deschset» per signalisar ch'ins na veglia betg far insatge – tuttina per tge pretsch. Per Vaz è attestà er il cuntrari: «per set u dischset» per dir ch'ins vendia insatge per tut pretsch, pia char u bunmartgà.
3. Indesch
Sche quels da Breil din «jeu sun or sils endisch» lura signifitga quai ch'els èn a la fin, pia propi sin ils fiers – quai po esser cun lur sanadat u era cun ils daners. Il legher è ch'en rumantsch grischun dovr'ins perquai la medema frasa, ma cun «quattordesch». E cura ch'ina suppa è memia liquida e debla din quels da Curaglia «ina suppa dellas indisch». Per ina persuna che na sa betg propi ir enturn bain cun daners din ins dal rest era: «quella fa or da ventgadus indesch», vul dir ch'ella fa permez la facultad, tge donn.
4. Ventgaquatter
Per tut l'Engiadina, Val Müstair ed il Surmeir è attestada questa frasa: «quai ma fa vegnir las ventgaquatter» che signifitga ch'ins daventa ravgià e ch'insatge dat sin la gnerva. Pertge datti quai exact per ventgaquatter e betg p.ex. per ventgatrais u ventgatschintg? Quai n'è dal tuttafatg betg cler. Ina chaussa attestada è percunter questa: Per Cinuos-chel datti anc in auter spruh in pau macaber «fer our da vanchaquatter ündesch» per persunas che vegnan bainbaud a murir.
5. Trenta
Quels dad Alvagni din «ir li trenta» cura ch'i van en malura e «far ir tot li trenta» cura ch'i fan ir insatge en malura. Pertge fa precis la cifra trenta ir en malura insatgi u insatge? Quai na decleran quels dad Alvagni betg … Interessant è che «il trenta» po en tut la Rumantschia er esser in'expressiun per il diavel. A mai plascha il meglier la varianta «ün mat/ün puob dal trenta» per in dianter furbaz. Il «trentaisem, trenteisen u trentesim» è dal reminent il num per ina messa da mort trenta dis suenter la sepultura.
Text: Annetta Janka-Zini
Fotografia: Ed anc in'ulteriura locuziun cun la cifra set: «El lavura per set» din ins d'in um ch'è fitg lavurus. Pia in che fa tant sco quests set signurs qua che guardan tuts ora sco copiads in da l'auter. (Caviezel-Wieland / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quest mais na datti nagut da scuvrir e reactivar, damai che gea mintgina e mintgin da nus posseda ses num per ils tartuffels cotgs en paletscha, ubain ils «Gschwellti». Però co als numnan atgnamain ils auters? Qua ina schelta or dal panopticum tartuffelesc.
1. tartuffels or da l’aua e sut l’aua
Tartuffels vegnan cotgs en l’aua. Ina giada cotgs, èni lura simpels «tartuffels or da l’aua» – ch’i saja lura tenor ils da Guarda «mailinterra our da l’aua», tenor in pèr Puters «ardöffels our da l’ova» ubain a la sursilvana «truffels ord l’aua». Entadim la Val Lumnezia però, enta Vrin, là datti tals che san co ch’i va propi: «truffels sut l’aua». Cler, pir sut l’aua pon ils tartuffels daventar tartuffels or da l’aua.
2. tartuffels en pel
Cura ch’ils tartuffels cun paletscha èn tras, ston els ora dal bogn da chalur. Usché blut bluttitschs or da la padella hani lura num a Bever «ardöffels in pel», a Mulegns «tartiffels an pel», ad Andeer «hardeffels en pel» u si Curaglia «truffels cun pial». Qua sin maisa, exposts a las egliadas engurdas, èn quests tartuffels vestgids be cun lur pel creatiras plitost deplorablas. Probabel perquai cuvran intgins ils tartuffels en pel cun ina cuverta – betg per als tegnair chaud, mabain sco act da cumpassiun.
3. tartuffels en chamischa
Per inqual poni esser memia maldeschents, quests tartuffels en lur cumparsa svestgida. Perquai als tirani en ina chamischa: davent da sisum la Surselva, nua ch’ils Tujetschins din «truffels ain tgamischa», fin giudim la Surselva datti exemplars da «truffels cun camischa». «Tgameischas» portan er ils «tiffels» da Tinizong e Mulegns ed en Engiadin’Ota èn derasads ils «ardöffels in chamischa». Dal rest vestgeschan er ils Franzos ils tartuffels a moda sumeglianta, però pli poetic-picant: «pommes de terre en robe de chambre».
… Ch’insatgi da la morala lavurusa ha lura gì l’idea sturna da stuair transfurmar la bella chombra (pli empermettenta) ed anc crear «pommes de terre en robe des champs», quai vulain nus ignorar.
4. tartuffels en mandura
Propi bella figura fa lura il «mailinter in mandura» – en Engiadina il tartuffel en paletscha par excellence! Parada cun mandura fan ils tartuffels però er en il Surmeir e schizunt la Surselva enconuscha singuls «truffels en mondura» (p.ex. a Ladir). Dal reminent èn er ils tartuffels da la Svizra tudestga equipads sco «Herdöpfel mit Montur».
Però ils S-chanfiners, quels na sa cuntentan betg mo cun ina schica mandura. Là portan ils tartuffels per imponer in tenu pli militaric, siglind or da la padella sco «ardöffels in unifuorma». … pronts per sa sacrifitgar per il bainstar e la prosperitad da la patria.
5. caisers
In tartuffel militar po far impressiun, ma anc dapli fa in imperatur. Sa sche fanfaras resunavan, cura ch’i mettevan sin maisa ils caisers a Susch ed a Strada? Gea davairas, là mangiavani «caisers (in mandura)»! Betg ch’ils tartuffels en paletscha avessan quel num en memoria ad ina visita dad in imperatur (u forsa cun excepziun da Carl il Grond incognito?). … Na: questa denominaziun deriva dal simpel fatg ch’i deva ina sort da tartuffels cun il num Kaiser Wilhelm. Tuna halt banal e main imperial.
Text: Silvana Derungs
Fotografia: Tschintg tartuffels davent da sut l’aua fin sin il tron imperial (S. Derungs)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. E mintga idiom e dialect rumantsch han sa chapescha lur atgnadads che procuran mintgatant per malchapientschas tranter ils Rumantschs. Qua in pèr da quels pleds. Tgi da vus enconuscha anc autras malchapientschas?
1. Has stizzà la cazzola?
Sch'in Sursilvan u in Sutsilvan di quai, alura na chapeschan ils Ladins ed ils Surmirans betg propi. Betg ina surpresa: La «cazzola», «chazzoula» u «chazzöla» na pon ins betg stizzar, quai è gea in guaffen dal miradur, numnadamain la palutta da miradur. La «cazzola» percunter è la «glüm» engiadinaisa e la «lampa» surmirana ch'ins po natiralmain stizzar. Omadus pleds han dal rest il medem origin, mo las significaziuns en ils divers idioms rumantschs èn sa sviluppadas differentamain. Ed a Savognin poi dar anc ina confusiun: Là din ins «purtar se cazzolas» per purtar ad insatgi sin il dies.
2. Metta il taglier sin maisa!
… di il Jauer ed è surstà, cura che la Sursilvana u il Surmiran metta in plat sin maisa empè d'ina cuppa. En la Val Müstair ha «taglier» numnadamain ina dimensiun pli gronda che en las autras regiuns rumantschas. Omadus vegnan duvrads en la cuschina, i dependa da la grondezza e pissera per risadas cuschinond. In'autra malchapientscha en cuschina datti tar il pled ladin «test». Co èsi pussaivel da cuschinar cun in test? Quai è bain ina prova u in examen?!? Natiralmain, ma en l'Engiadina signifitga quai era la «cazzetta» per cuschinar.
3. Tes tat è gea fitg giuven
Quai pudess in Ladin dir da maniera surpraisa ad in Sursilvan, Sutsilvan u Surmiran che preschenta ses tat. Igl è fitg simpel: il tat engiadinais n'è betg il tat dals auters idioms. En l'Engiadina è il tat numnadamain il «basat» e pia ina generaziun pli vegl. Il tat sursilvan, sutsilvan e surmiran percunter è il «bazegner» vallader ed il «non» puter. En da quests cas èsi natiralmain in agid, sch'ins enconuscha il context e la situaziun. Il medem cas datti cun la «tatta».
4. Quai è mia femna
I n'è betg adina uschia ch'il medem pled po avair duas significaziuns totalmain differentas, en auters cas vai mo per nianzas. In da quests pleds è «femna» per «dunna». Era qua avain nus ils Ladins che fan insatge auter. Entant che «femnas» engiadinaisas vegnan ad esser permaladas, sch'insatgi las numna uschia, è quai per las autras regiuns rumantschas acceptà. Interessant èsi da savair che quel fenomen n'è betg uschè vegl. Pli baud n'era l'expressiun er en l'Engiadina betg pegiurativa e pia betg insultanta. Dal rest, en tut la Rumantschia datti natiralmain «dunnas» e «donnas» … Il medem fenomen avain nus tar il «magliar» sursilvan e «magler» surmiran. Per ils Ladins fan quai mo ils animals e per umans tuna quai memia grop; quels «mangian».
5. Il falien e l'arogn
E sper quests pleds che sa sumeglian datti ina pluna da quels che vesan ora cumplettamain differents, ma han la medema significaziun. Qua mo in pèr exempels: «il falien» sursilvan, «il filun» sutsilvan e «la filunza» surmirana èn «l'arogn» engiadinais. «L'entschatta» sursilvana, «l'antscheata» sutsilvana e «l'antschatta» surmirana dattan «il scumanzamaint» surmiran ed «il cumanzamaint» ladin. «Il scalfin» sursilvan e surmiran ed «il scalfegn» sutsilvan èn «la putscha» ladina. Ed «il dies» sursilvan, sutsilvan e surmiran è «la rain» valladra e «las arains» puteras.
Text: Annetta Zini
Fotografia: «Il test è sin platta.» – «Häää, ardas tes examen u tge??» (P. Scheuermeier / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. L'onn passà avain nus emprais d'enconuscher diversas expressiuns da la fradaglia. En quest mais da stad vulain nus ans deditgar a tschintg maletgs per dis da gronda chalur.
1. has anc flad?
Avant pauc temp avain nus gì da quels dis: igl era chalurs ed il flad vegniva si da maniera pli greva. Ins fa en da quels cas attenziun da betg perder il flad e stat mo patgific senza moviment, il pli gugent en sumbriva. E sch'i capita tuttina ch'ins è tut ord flad, hai num a Tschlin «eu nu poss trar il flà e stendsch bod». «Que piglia bod il fled» din en quellas situaziuns las Puteras e per ils Surmirans piglia la chalur gista «tot igl flo». Ed en Surselva hai num: «da buca puder si cul flad». Per quels da Lumneins èsi alura era «sco da fladar fiuc» – pia bunamain sco in magliafieu che spida fieu.
2. suadas chaudas
Il pli natiral cura ch'ins ha chaudischem è ch'ins sua. Duas variantas per exprimer suadas or da tut las foras èn s'etablidas bunamain en tut la Rumantschia. Dad ina vart datti il «suar sco in pudel» e da l'autra vart il «suar sco in prer u in pader». Hmmm, tge connex vegnan ad avair il pudel ed il spiritual? Quai n'è betg dal tut cler, ma igl è da sperar che omadus hajan suenter la suada main chaud – precis sco noss Rumantschs. L'expressiun da quels da Mustèr «suar sco in giat tratg ord l'aua» ma plascha en quest connex il meglier. Pauper giat. E cura ch'ins ha suà, toff'ins para da boc.
3. in chaud da …
I para che bunamain mintga vitg haja sia atgna expressiun per dis chauds. Per l'Engiadina Bassa datti per exempel questas expressiuns cura ch'igl è chodischem: «ün chod terribel, pesant, stit o stip». «Ün chad da coschar» a Müstair ed ün «chad dad arder» a Zuoz èn gia expressiuns pli extremas. Il «tgod da crappar u da brasar» dad Alvagni e quel «digl unfiarn» da Lantsch laschan pensar ch'il chaud saja insupportabel. A Trun vai anc pli terribel: «caul da murir u da stenscher».
L'ironic è che quels da Müstair din «id es ün chad chi fa süar sot il nas» er en situaziuns fitg fraidas.
4. sco en in furn
As imaginai in di plain sulegl, senza in ventin e cun temperaturas fitg autas. Il sulegl arda vi dal tschiel e procura ch'i fa in chaud da buglir. En questas situaziuns pon las Rumantschas ed ils Rumantschas duvrar questa moda da dir: «oz èsi sco en in furn». Il sulegl brischa e dat pia fieu. Geabain, igl è alura uschè chaud sco il fieu en il furn. Ed ins n'arriva betg da mitschar da la chalur, ins sto spetgar sin la saira senza sulegl ch'è pli fraida, precis sco il furn che daventa puspè fraid cura ch'il fieu è ars.
5. dar si il spiert
En divers vitgs da la Rumantschia aud'ins l'expressiun «oz èsi per dar si il spiert» per dis cun temperaturas fitg autas. Quai na vul dir nagut auter che ch'ins na funcziunia betg pli endretg cura ch'igl è fitg chaud. Precis sco in auto che dat si il spiert cura ch'ins ha fatg memia blers kilometers u cura che ses motor ha memia chaud. Noss tip per dumagnar la situaziun: far sco ils chauns a Zernez e «chatschar our la lenghia» per fladegiar. U anc meglier: forsa gida era da nudar u da mangiar in glatsch per ch'il spiert sa quieteschia puspè?
Text: Annetta Zini
Fotografia: Tgi sa, sche quests paders suan era sut lur vestgadira … (Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Ed avant che rumper noss chaus pervia da tut ses stgazis giain nus en tschertga da tschintg chaus particulars rumantschs.
1. il lavachau
A Duin din ins «oz hai dau in dètg lavatgau» cura ch'i plova fitg ferm. «Dar in lavachau» signifitga però era ch'ins legia giu ils chapitels ad in. A Sevgein din ins per quai era «semtgar in lavatgau». Fitg simpel, ins lava il chau ad insatgi. En l'Engiadina pon ins era blastemmar dond in «lavatesta». Pli particular èsi che «dar in lavachau» signifitga era dar in chanaster ad ina persuna. Jau spetg gia ussa che mia collega vegnia la proxima giada suenter sortida e dia «her n'haja dat ün lavacheu a quel tip». Speranza n'ha il tip alura betg survegnì ina enturn las ureglias, a Dardin per exempel datti era questa muntada.
2. il rumpachau
Na, qua na vulain nus betg skizzar chaus ruts per mez, ma plitost situaziuns cura ch'ins rumpa il chau figurativamain. Rumpachaus fan pensar e pensar senza fin. Suenter ina greva clausura di il Ladin «quist m'es stat ün vaira rumpatesta». Pertge atgnamain? Insatge è uschè cumplex u grev da schliar ch'ins sto studegiar talmain fin ch'il tscharvè cumenza a «fimar» e rumpa bunamain. Era fastidis san procurar per rumpachaus. Il medem vala era per situaziuns cun diras nuschs, quellas ston ins era rumper per vegnir a la finiziun. Dal rest, chaus san era esser dirs sco nuschs.
3. la creppa
Atgnamain han animals creppas ed umans chaus, ma per spass dovr'ins questa expressiun en l'Engiadina ed en Val Müstair era per umans, cun la consequenza che tut daventa in pau pli grop. A Zuoz gideva pli baud ina «creppa da mort» a tegnair davent il striegn ed a Lavin vuleva dir «avair buna creppa» ch'ins era inschinaivel. La «creppa düra» dals Ladins è enconuschenta dapertut per ils chaus dirs. Legher èn «üna creppa sco ün bouv» per quels da Ftan ed «üna creppa düra sco ün muoj» per quels da La Punt Chamues-ch. Anc pli dir è mo il «creppun». A Stogl per la paja è ina persuna ch'è «dicra da creppa» tuppa. Ed «avair sel nella creppa» utilisesch'ins en l'Engiadin'Ota per persunas fitg intelligentas.
4. il volvachau
Quest fiss ina perfetga descripziun per ina persuna che na vul betg surpigliar responsabladad e volva davent ses chau. In volvachau è propi insatgi che sa volver ses chau e quai bunamain per 180 grads. Persunas na san quai betg far, utschels bain, per exempel la tschuetta ed apunta er il volvachau. I fiss però bel da numnar er a persunas ch'èn indecisas e midan lur opiniun mintga tant temp volvachaus. En Surselva datti dal reminent per quai gia il «volvaculiez».
5. il testard
In cun ina testa dira è en l'Engiadina ed en Surmeir sper il creppun er in «testard». A Susch è il chau uschè dir ch'el è «testard sco ün asen», a Champfèr «scu ün mül» ed a Fex perfin «scu la mülla dal papa». Per S-chanf signifitga quai alura era ch'ins è in pau tup. Per Riom n'ha in testard betg ina testa dira, mabain nagut en sia testa. Quels da La Punt Chamues-ch din «tü est stuorn scu ün giat fich testard» per collegas che han bavì memia – co ch'in giat po esser sturn n'è qua betg dal tut sclerì, ma che giats vulan adina che tut giaja suenter lur testas è enconuschent.
Text: Annetta Zini
Fotografia: Forsa che quest bov ha er ina creppa dira e parta andetg cun char e tut?! (P. Scheuermeier / Fototeca dal DRG
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas ed era da sias sveltezzas. Quest mais preschentain nus persunas spertas ed activitads sveltas chattadas en il DRG e quai en tutta calma e prendond peda.
1. spert/svelt sco …
… ina massa chaussas: «sco il chametg, sco in egl, sco la frizza, sco in giat, sco la pulvra, sco in stgilat, sco in utschè u sco il vent». Quai èn mo in pèr exempels per exprimer persunas spertas. Fitg simpel: ina persuna po esser svelta sco tut las chaussas ch'èn sezzas gia spertas. Ma enconuschais vus era l'expressiun «esser svelt sco ün utschè da plom» documentada per l'Engiadina e la Val Müstair? Il legher è ch'ins di quai d'ina persuna fitg plauna, pia d'ina lindorna. Pauper utschè che stuess sgular cun plum, cler ch'el n'è betg bun da sgular uschè spert sco in'evla.
2. far a la svelta
«Ti has fatg mo alla sperta» pudess ins reproschar ad in da la Surselva che ha fatg sia lavur senza sa dar fadia, gebain forsa perfin in pau memia spert e pia betg da maniera precisa e correcta. Sch'ins pensa al proverbi «svelt e bain, darar ch'i vegn», èsi forsa insumma meglier dad esser in utschè da plum e da prender peda cun lavurar. E betg emblidar in ulteriur proverbi: «tgi che va plaun, va saun» – sveltezza n'è betg adina la meglra soluziun. Dal rest, en rumantsch grischun po «a la svelta» era signifitgar insatge tut auter: «dad oz sin damaun».
3. chaminar spert
Avais vus gia ina giada empruvà da «chaminar cha'ls tachs toccan il chül» u da «correr tg'ins perda igls calzers»? Omadus funcziunan mo, sch'ins chamina propi spert e cun gronds moviments. Jau persunalmain n'hai anc mai perdì mes chalzers cun currer e vus? Insumma, a mai plascha questa expressiun sursilvana per exprimer ch'ins chamina sveltischem: «cuorer ch'il giavel ha da rir». Tgi sa, sch'il diavel ri tar tuts u mo tar persunas che curran senza chalzers u che dattan cun il tac vi dal tgil? In'autra varianta per exprimer la cursa sperta è in pau paradoxa. En il sursilvan «ir tut alla sturna» sa zuppa er il chaminar plain stortas dals sturns.
4. milli
A Guarda enconusch'ins questa expressiun: «ir als milli galops» per persunas che curran spert sco in chaval. A Ftan din ins percunter «svantar in milla malura» per persunas che taglian la corda spertischem. Forsa fiss quai ina nova varianta per svanir a la franzosa or da discussiuns betg simpaticas? L'expressiun da quels da Lavin «tü vast in tanta malura» na vul betg dir ch'insatgi giaja en paglia, mabain propi era ch'ins è en prescha. Quest spruh procura forsa per ina u l'autra confusiun ed offaisas, tgi vul gia udir ch'el giaja en malura cura ch'el è spert?!?
5. ora u giu dal fatg?
«Vignoir or d'in faz» din quels dad Alvagni e «vignir giu dal fatg» ils Tuatschins cura ch'ina persuna vegn vinavant spert e bain cun sia lavur. Er il cuntrari exista sch'ins lavura plaun a Scharans: «que e ign plaun panaglia ca vegn betg or d'in fatg». In'expressiun pli moderna datti a Sagogn: «ti vegns mai giu dil fleck cun tia lavur» per persunas che restan adina sin il medem flatg e na vegnan betg vinavant. E cura ch'ins ha terminà la lavur, schev'ins pli baud en l'Engiadina: «esser giò dals fats» – tuttina sche la lavur era alura vegnida fatga a la svelta u en tutta calma.
Text: Annetta Zini
Fotografia: Quest chaval na va betg a galop, ma forsa observa el insatgi che perda ses chalzers currind spert? (Walram Derichsweiler / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Annetta Zini (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz giain nus en tschertga da l'animal che ha questa emna grond travasch, numnadamain la lieur. Ella n'arriva betg mo da Pasca, mabain è er enconuschenta en ina u l'autra expressiun rumantscha.
1. La lieur da Pasca
Dapi in pèr decennis maina la lieur da Pasca ils ovs a noss uffants. Ma pertge precis quest animalet e betg in auter? Na fissi betg pli logic che la giaglina manass ses agens ovs? Antruras manava sco ch'i para il cucu ils ovs en la Svizra – ina legra imaginaziun, navair? Cunquai che la lieur vala sco simbol da la vita e da la renaschientscha ha ella survegnì questa incumbensa pasciala. Mintga uffant sa legra da las buntads che la lieur maina. Surtut dapi la creaziun da la lieur da tschigulatta passentain nus Pasca cun lieurs. Pensai: en La müdada da Cla Biert custavan las «leivras grondas» mo quatter raps!
2. Temus sco ina lieur
La lieur è enconuschenta sco animal temalier, perquai datti ina massa expressiuns cun la lieur per chajachautschas. Qua mo in pèr exempels: A Champfèr èn persunas «tmuossas scu üna legvra», a Savognin «tamalieras scu ina glioir», ed a Maton han ellas «tema sco liars». En Surselva datti ultra da quai «lieurs temeletgas». Geabain, la lieur sco pitschen animal ha avunda motivs dad esser temusa, uschia è ella attentiva e po mitschar a temp. La baselgia percunter na mitscha betg a Sevgein: «la baselgia ei buc ina lieur», ella resta pia en il vitg.
3. La lieur tuppa u talentada?
Ina persuna emblidusa ha ad Ardez in «tscharvè d'leivra» ed a Riom ina «testa d'leivra». A Flond è ina persuna stupida «ureidia sc'ina lieur». Hmmm, è la lieur propi uschè in animal tup?!? Na! En il Grischun Central po ella era daventar in'experta talentada cura ch'ella è ina «glioir viglia». En Surselva datti l'expressiun «tedlar sco lieurs» cura ch'ins fa quai attentivamain. E savais tge? Cunquai ch'i para che la lieur dormia cun egls averts, è ella er il simbol per l'alertezza. Ella è pia er in animal cun tscherts talents.
4. Il chaun e la lieur
Quest pèr chatt'ins adina puspè. Per exempel en il proverbi engiadinais «bod cuorra il chan e bod la leivra» che signifitga che in di vai bain cun ina persuna e l'auter di cun l'autra persuna. En la Lumnezia vesain nus puspè ch'i basta pauc per l'animalet temelitg: «cura ch'il tgaun uorla, fui la lieur». Ed en Surmeir vegn in gieu en furma da chatscha dal stgazi numnà «igls tgans e las liurs». En la chatscha daventa il chaun l'inimi da la lieur cura ch'el è l'accumpagnader cun il nas fin dal chatschader.
5. Las lieurs da Sent?
Datti propi las «levras da Sent»? Enconuschent sco surnum per ils Sentiners è in auter animal, numnadamain l'asen. Ina tscherta sumeglientscha datti tranter quests dus animals – almain tenor in giuven da Sent. El aveva l'impressiun dad avair schluppettà la «mamma da las levras», la pli gronda lieur. Mangiond il brassà ha el rut ora dus daints vi dal fier-chavagl che appartegnava ad in asen e betg ad ina lieur. Dapi lura datti ils «asens da Sent». Dal rest: ils da Trun vegnan per propi numnads las «liaurs da Trun».
Text: Annetta Zini
Fotografia: Tgi sa, sche la lieur maina quest onn ils ovs en questa maniera? Bella Pasca a tuts! (www.pixabay.com)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Fossano
Fossano (en piemontés: Fossan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo.
El g'ha 24 755 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 130,7 km² e 'na densità de popolasiù de 189 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bene Vagienna, Centallo, Cervere, Genola, Montanera, Salmour, Sant'Albano Stura, Savigliano, Trinità e Villafalletto.
Evulusiù demogràficaModifica
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifica
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quartier d'abitar Ruzön illa fracziun da Zernez
Il quartier d'abitar Ruzön a Zernez spordscha impustüt a famiglias la pussibiltà da realisar ün'aigna chasa a predschs fairs. I sun previsas be abitaziuns principalas. Las prümas duos surfabricaziuns Ruzön I e Ruzön II sun surfabrichadas cun ca. vainch edifizis d'abitar. La terza etappa da fabrica Ruzön III spordscha lö avuonda per bod tuot ils giavüschs. Illa documainta da la planisaziun da quartier Ruzön chattan els tuot las infuormaziuns necessarias.
- Reglamaint plan da quartier Ruzön I (ex Clüs)
- Reglamaint da quartier Ruzön II
- Reglamaint da quartier Ruzön III
- Rapport
- Plans plan da quartier Ruzön III
> Plan da l'inventar situaziun 1:500
> Plan directiv situaziun 1:500
> Plan da fuormaziun schema 1:200
> Plan d'avertüra situaziun 1:500
> Avertüra generala provedimaint ed allontanamaint situaziun 1:500
> Plan d'etappaziun situaziun 1:500
> Preproget via da quartier situaziun 1:500
> Preproget via da quartier profil da lunghezza 1:500
> Preproget via da quartier profil normal 1:50
> Profil traversal 1:100


text:
«Z3» – l’emprim computer
- Mardi, 19.9.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 19.9.2017, 8:40, RTR
In'autra invenziun tudestga è il computer. L'inschigner da Berlin Konrad Zuse ha l'onn 1941 bajegià l'emprim computer cun il num «Z3» che funcziunava cumplettamain automatic e cun il sistem binar.
L'emprim computer veseva sa chapescha or tut auter ch'il computer che nus enconuschain oz. Il «Z3» ch'è numnà tenor ses inventader Zuse era gronds sco ina stgaffa, aveva nagin monitur u tastatura e pareva plitost sco ina orgla.
Pauc success per Zuse
Cumpareglià cun interprendiders da computer dad ozendi sco Bill Gates ha Zuse gì pauc success. Pervia da la segunda guerra mundiala avevan ni las medias ni la populaziun interess vid sia invenziun. Plinavant è il model dal «Z3» vegnì destruì entras attatgas da bumbas sin Berlin. Per Zuse è quai stà fitg tragic, el n'aveva numnadamain nagins mussaments ch'el ha bajegià l'emprim computer che funcziunava. Tuttina vala el sco inventader. Pli tard èsi lura er vegnì bajegià suenter il «Z3» ed oz è quel exponì en il Museum Tudestg a Minca.


text:
Il portiere di notte
Il portiere di notte (Al purtēr ad nòt) 'l è 'n film eròtic, dramàtic e 'd guèra itagliàṅ e americàṅ dal 1974 dla carpśàna Liliana Cavani.
La pelìcula l'è stada giràda a Róma e a Viéna.
Sunt
A dód'ś an da la fiṅ dla secónda guèra mundiàla, 'l èx ufisiàł dal SS Maximilian Theo Aldorfer (Dirk Bogarde) al tira avànti faghénd al purtēr ad nòt in d'l hutèl “der Oper” ad Viéna, lavōr ch'al gh'è stâ śibî da n'asuciasiòṅ ad naśìsta e che lò al fà bèṅ ch'a n gh s pōl dir-ag gnint. 'L è sèmpar dispunìbil cun gl'òspit, specialmènt cun la Erika Stein (Isa Miranda) che, c'n al sò ajùt, la pésca sèmpar di śuvnòt da far-as.
Un dè Max al véd fra gl'òspit dla sala na dóna ebrèja che lò al s faśìva, anc s'l'éra sōl na ragasōla e dasfrutànt la sò cundisiòṅ e 'l sò putēr, durànt la guèra méntar l'éra parśunēra di camp ad stermìni, la Lucia Atherton (Charlotte Rampling). Chi lē la s cata lè par cumpagnàr sò marè (Marino Masè) ch'al fà 'l diretōr 'd urchèstra e ch'al gh'à da tgnir un cuncèrt.
La Lucia l'arcgnós anc lē 'l óm ch'al l'à fata patìr acsè tant ma la decìd listés 'd armàgnar lè, catànd na scuśa, quànd sò marè al gh'à da partìr. La dóna l'è spavintàda e parśunēra di arcòrd ma la vōl turnàr a vìvar chi mumènt là ch'i gh'ànan sgnâ la mènt. Fra i dū a scòca la mòla dla pasiòṅ, in un rapòrt sadumàś.


text:
Mêś serć
In dla matemàtica, al mêś serć 'l è cla pert dal piàn ch'l'è la metê 'd un serć. 'L êrc ch'al prìla d'intór'n a 'l sèinter dal mêś serć al gh'à n'ampièsa ed 180° (o π radiànt) e 'l tōś 'n àngol piàt.
El só proprietê
- Già in dla Grécia antìga al Talēt ed Milēt, al dgìva in dal só Tiuréma, che 'l mêś serć al tìn inscrìt dèinter cal triàngol ch'al gh'à sèimper 'n àngol drìt.
- A s trata 'd un chêś speciêl dal segmèint sirculêr, in dû la corda la nn'è èter che 'l diàmeter stès dal mêś serć.
Vóś lighèdi
- serć (giumetrìa)
- àngol piàt (giumetrìa)
- setōr sirculêr
- êrc (giumetrìa)
- corda (giumetrìa)
- diàmeter
- sèinter (giumetrìa)
- piàn (giumetrìa)
- àngol drìt (giumetrìa)
- triàngol retàngol
- perpendicolaritê
- tiuréma ed Talēt
- trigunometrìa
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mêś serć


text:
Carl d'Asburgh (1771-1847)
El Carl Luis Gioann Giusepp Lorenz d'Asburgh-Lorena, cognossuu anca come Arciduca Carl ò anca come Carl d'Austria-Teschen (Karl Ludwig Johann Joseph Laurentius von Habsbsurg-Lothringen in Todesch; Karol Jan Józef Ludwik Habsburg in Polacch; Firenz, 5 settember 1771 - Vienna, 30 april 1847) a l'è staa arciduca d'Austria e duca de Teschen.
La vida e la carrera militar[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl a l'era el terz fioeu del granduca de Toscana Peder Leopold I d'Asburgh (poeu imperador cont el nòmm de Leopold II) e fradell de on alter imperador, el Francesch II (poeu imperador d'Austria cont el nòmm de Francesch I). Vist che donca che l'era minga el primm nassuu e vist che 'l gh'aveva di crisi epilettich, a l'era staa destinaa a la carrera ecclesiastica, ma luu el s'è semper interessaa puttòst aj art militar. Quand i sò genitor hinn mòrt, l'è staa adottaa de la soa zia Maria Cristina, che l'era sposada a l'Albert de Sassònia-Teschen. La còppia la gh'aveva minga fioeuj, donca el Carl a l'è diventaa l'erede d'on patrimòni immens. E l'è staa donca inscì che el Ducaa de Teschen l'è passaa sòtta el governo di Asburgh (a partì del 1822).
Come general, l'ha participaa a on grand numer de battali de l'epoca napoleònica.
El 18 marz 1793 l'ha combattuu in de la Battaglia de Neerwinden, e l'è staa battuu del frances Moureau a Ettlingen el 10 magg e a Radstadt el 14 luj.
In di agn 1793/1794 l'è staa governador general di Paes Bass Austriach e tra 'l 1796 e 'l 1800 l'è staa el comandant in capp di trupp in Germania, Svizzera e in del Nòrditalia.
El 19 settember 1796 l'ha sconfiggiuu ad Altenkirken e general frances Jean-Baptiste Jourdan e 'l l'ha costringiuu a 'ndà a òvest del Reno.
Tra 'l 1801 e 'l 1809 l'ha presieduu el Consili Aulich: con questa carega, l'ha contribuii minga pòcch a la reforma de l'esercit austriach (con la nassida de la leva inscambi de servizzi militar de mestee, per esempi). Subit dòpo de la Battaglia de Austerlitz (1805) a l'è staa nomenaa Generalissim del fradell Francesch II. Ma anca con quell titol chì l'è minga riessii a convincc l'imperador a entrà minga in de la Guerra de la Quinta Coalizion (el ritegniva, de fatt, che l'Austria la fuss minga assee fòrta per combatt Napoleon). A bon cunt, l'ha sconfiggiuu Napoleon a Aspern, ma l'è staa a soa voeulta battuu in de la Battaglia de Wagram (5 e 6 luj 1809). Anca se l'era riessii a ottegnì la Pas de Znaim el sò fradell imperador l'ha deciduu de toeugh via el comand el 18 luj.
El matrimòni[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl el s'è retiraa a vida privada in del castell de Weilburg. Chì, dòpo el Congress de Vienna, l'ha sposaa la principessa protestanta Enrichetta de Nassau-Weilburg (17 settember 1815). Anca s'eren de dò religion different, el matrimòni a l'è staa felis e gh'hann avuu sett bagaj:
- Maria Teresa Isabella (1816-1867), segonda miee del Ferdinand II de Borbon, re de Sicilia
- Albert Federich Rodolf (1817-1895), duca de Teschen e general, famos per avè vingiuu a Custòza in del 1866 contra i Italian
- Carl Ferdinand (1818-1874), general
- Federich Ferdinand Leopold (1821-1847)
- Rodolf Franch (1822)
- Maria Carolina (1825-1915)
- Guglielm (1827-1895), Grand Maester de l'Ordin Teutònich.
El Carl in del 1815 l'è diventaa governador de la fortezza de Magonza. La soa miee l'è mòrta a Scharlach el 29 dicember del 1829 a domà 32 agn. L'Arciduca l'ha segutada in del 1847.
A l'è consideraa vun di mejor autor de litteratura militar del XIX secol. Tra 'l 1801 e 'l 1804 a l'è staa Grand Maester de l'Ordin Teutònich.
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- David G. Chandler, Le Campagne di Napoleone, Milano, R.C.S. Libri S.p.A., 1998, ISBN 88-17-11577-0


text:
Il resultat schlet da vendita saja la consequenza dal pretsch stabil tar pli paucs cudeschs vendids, scriva l'associaziun svizra dals librarists ed editurs (SBVV). Il curs dal franc ferm na fetschia n'er na pli simpel la situaziun, damai ch'il martgà svizzer saja fitg collià cun las regiuns da l'Euro.
Fitg gronda saja la sminuziun tar cudeschs da giaglioffa (-10,3%) e cudeschs auditivs (-6,9%). La vendita da cudeschs liads resta relativamain stabil (-3,8%). In pau s'augmentada è la vendita da cudeschs d'uffants e da giuvenils (+0,9%).
Ils pretschs per cudeschs èn restads stabils. En la media custa in cudesch 20,25 francs. L'onn 2015 eran quai anc 19,85 francs. Dentant èn ils cudeschs gia vegnids bler pli bunmartgads grazia al curs da l'Euro. Il 2008 è la media anc stada rodund 20% pli auta.


text:
Ortografìa del Bresà
Cuntegnüü
Contèst[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sicóme che 'l Bresà l'è sèmper stat e amò 'ncö l'è 'na lèngua prim de töt parlàda e mìa scriìda, 'na ortografìa acetàda e ricunusìda de töcc l'è mai stàda definìda. Endèi öltem agn la prudusiù leterària 'n dialèt l'è crisìda 'n pó (suratöt comédie 'n dialèt e cumpunimèncc poétic) ma le régole che i autùr i g'ha doperàt per scrìer le g'ha mìa curìt dré a 'n standard definìt ma piötòst a divèrse tradisiù e quàze sèmper con de le variàncc personài. En piö, endèi öltem agn, en quàc cümü (suratöt chèi aministràcc de la Lega Nord) i g'ha ambiàt a mèter i cartèi stradài de indicasiù de le località, có la versiù bilìngue, (Italià e dialèt local) ma apò a 'n chèsto ògni aministrasiù la g'ha doperàt régole ortogràfiche diferènte e de spès machinùze e 'na grafìa cümü la sömèa amò de lóns de ègner.
Le quistiù che g'ha creàt i pio tacc problémi i è la reprezentasiù dei suòni [s] e [z] (rindìcc a segónda del autùr a le ólte có -ss-, a le ólte có -s- o sedenò có -z-) e 'l suòno [ʧ] en contràst col suòno [k] quant che 'l capèta a la fì de la paròla (rindìt a segónda del autùr có -cc, -c o -ch).
Ortografìa modèrna[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le régole dopràde endèi artìcoi marcàcc come scriìcc segónt l'ortografìa modèrna le se rifà a la grafìa del Canossi che l'è sènsa döbe l'autùr dialetàl bresà contemporàneo piö 'mportànte, con apèna 'n quac ritóc, per rindìla piö sistemàtica, endóche 'l poéta l'ìa mìa stàt unìvoco.
Régole ortogràfiche[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le régole i è le stèse che se dopèra per scrìer en Italià föra che per le ecesiù riportàde ché sóta:
Vocài[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se dopèra l'acènto gràve e acùto per distìnguer el fonéma /e/ del fonéma /ɛ/ e 'l fonéma /o/ del fonéma /ɔ/ 'ndèle sìlabe acentàde.
En piö, se dopèra la diérezi per reprezentà le vocài srotondàde /ø/ e /y/.
Üzo del acènto[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'acènto gràfic el g'ha dò funsiù:
- Destènguer le vocài deèrte (è e ò) de chèle seràde (é e ó).
- Indicà la sìlaba che la pórta l'acènto tònic 'ndèle paròle che i è mìa monosilàbiche.
L'è importànte che 'na paròla la na pórte apéna giü de acènti gràfic sedenò se pöl mìa capéser quàla che l'è la sìlaba col acènto tònic.
Töte le paròle mìa monosilàbiche le g'ha de ìga 'na sìlaba col acènto gràfic, sedenò pöl vésega dei döbe sö 'ndoche méter l'acènto tònic e chèsto 'l pöl creà cunfuziù e fa confónder le paròle. Per ezèmpe, se se scrìf fiochel sènsa acènti se sà mìa se se völ dì fiòchel (it.: nevica?) o fiochèl (it.: falcetto).
Sicóme che le vocài àtone (mìa acentàde) le g'ha en valùr distintìf minùr, l'è mìa nesesàre discriminà tra vocài deèrte e vocài seràde. Chèsto 'l völ dì che la paròla vedèl la pöl véser prununciàta tat [veˈdɛl] come [vɛˈdɛl] sènsa compromèter la comprensiù.
Chèsto 'l völ dì che se troarà l'acènto gràfic (acùto o gràve a secónda del valùr de la vocàl) apéna sö la sìlaba che la pórta l'acènto tònic.
Quan che l'acènto tònic el stà söndèna vocàl srotondàda (ezèmpe: ödela [ˈødela]) ocór mìa segnàl perchè gh'è zà la diérezi, però quan che 'la capèta söndèna sìlaba con 'na vocàl mìa srotondàda ma la paròla la g'ha dét 'na quac vocàl srotondàda (ezèmpe: rödèla [røˈdɛla]) alùra bizògna segnàl sedenò se pöl pensà che 'l nàghe söla vocàl srotondàda.
Con chèste régole restarès föra póche paròle che le pödarès fa nàser amò dei döbe, cioè paròle come cümü o bötöm 'ndoche le vocài srotondàde i è dò e giöna de le dò la pórta l'acènto tònic. Per chèste gh'è mìa ótra sulusiù che la memória e l'üzo. De sòlit però l'acènto tònic al và söla segónda de le dò vocài srotondàde, compàgn che 'ndèle paròle apéna lüminàde e apò a 'n fügüret [fyˈgyrɛt] (it. figurati) o sügüremel [syˈgyrɛmɛl] (it. assicuramelo). Adognimòdo se tràta d'en nömer picinì fés de càzi.
Consonàncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le régole per la prunùncia de le consonàncc i è le stèse de chèle de l'ortografìa de la lèngua italiàna föra che per chèle situasiù che l'Italià 'l conós mìa o adognimòdo i è mìa ambìgue. Per ezèmpe:
- Se dopèra 'l digràma -cc en fì de paròla per reprezentà 'l fonéma /ʧ/ (endèle ótre puzisiù chèsto fonéma l'è rindìt per mès de le régole normài de l'ortografìa de l'Italià).
- Se dopèra 'l graféma -z- per rènder el fonéma /z/, compàgn che 'ndèle paròle fazöl (it; fagiolo), zét (it: gente, aceto).
- Se dopèra 'l sègn -s- per rènder el fonéma /s/, compàgn che 'ndèle paròle fasöl (it; fazzoletto), sét (it: sete).
- 'Na sequènsa de consonàncc tìpica dei dialècc de la Lombardìa l'è chèla furmàda de 'na fricatìva alveolar con tacàt 'na africàda postalveolar, compàgn che 'ndèla sequènsa -sʧ-. Per reprezentà chèsta sequènsa se dopèra la grafìa s•c (el Canossi el doperàa la grafìa s.c, ma sicóme che 'l pùnto el g'ha de le funsiù gramaticài zà definìde, se preferés doperà 'l punto a metà rìga.
Chèsta sequènsa, la pöl capetà tat en prensépe de paròla (s•cèt /sʧɛt/) cóme en mès a la paròla (brös•cia /ˈbrøsʧa/) come apò a la fì de la paròla, (giös•cc /ˈʤøsʧ/).
- Endèl Bresà gh'è apò la sequènsa /-sʤ-/, che la vé reprezentàda có la la grafìa -sg- o -sgi-, come in:
- bàsgia /ˈbasʤa/ — bàsge /ˈbasʤe/
- sgionfà /sʤonˈfa/
Diferènse respèt a le régole del Canossi[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canossi el gh'ìa stabilìt de le régole de letüra che i è pò stàde püblicàde 'ndel'apendìce a la sò racòlta de poezìe Melodia e Congedo. Le regole piö ambìgue che s'è sercàt de rasiunalizà i è le seguèncc:
- El suòno [z], el Canòssi el la scriìa 'n dò fòze diferènte, a ólte -s- e a ólte -z- come se pöl véder endèl tòc ché sóta (ciapàt de Melodia e Congedo e che pàrla de le Dés Zornàde de Brèsa:
- tè dise chè l’è stada
- ‘na spécie dè ‘na fèsta. Salta ‘n pé
- töcc quancc, tö sö i füzìi e cór èn strada…
- Le dò paròle dise [ˈdize] e füzìi [fyˈzij] i è prununciàde töte dò cól suòno [z].
- En chèsta situasiù, 'ndèi artìcoi de la wikipedia scriìcc en Bresà có l'ortografìa modèrna se dopèra sèmper el sègn -z-.
- El suòno [s] el Canossi 'l la scriìa a ólte -ss- e a ólte -s-. La prìma grafìa quan che 'l suòno [s] l'éra tra dò vocài e l'ótra en töcc i óter càzi, föra che 'ndèna quac ràra ocaziù 'ndóche 'l dopràa -zz- o -z.
- Endèl tòc riportàt ché sóta se tróa töte quàter le grafìe:
- La baraónda la s’è ambiada issé:
- öna matina èl Comandant dè Piazza
- (l’era la fi dè marz, ai vintitré),
- èl manda ‘n Municìpio a bàter cassa.
- Èl comanda dè dàga lé pèr lé
- sentrentamila svànzeghe.
- Piazza el vé fat rimà con cassa a dimostrasiù che se tràta sèmper de 'na [s]. La z finàl de la paròla marz l'è ac 'na [s] perchè 'n Bresà, en finàl de paròla, le consonàncc sonóre le gh'è mài .
- Endèi artìcoi de la wikipedia scriìcc en Bresà có l'ortografìa modèrna se dopèra sèmper -s- e mài -ss- perchè adognimòdo se tràta mìa de 'na geminàda compàgn che 'ndèl Italià ma de na [s] sèmpia.
- Per el probléma de distìnguer i suòni [k] e [ʧ] a la fì de la paròla se fa compàgn del Canossi cioè -c per el suòno [k] e -cc per el suòno [ʧ]. Vèt le paròle tòc [tɔk], töcc [tøʧ] e quancc [kwanʧ] endèl tòc riportàt ché sóta, ciapàt ac amò de le Dés Zornàde.
- àrmes töcc quancc d’ön tòc dè maranèl
- El Canòssi el gh'éra adotàt la convensiù de mantègner endèla grafìa le consonàncc sonóre en fì de paròla, aisebé che dòpo, 'ndèla apendìce del Melodia e Congedo el gh'éra specificàt che le nàa lizìde come sùrde. Per ezèmpe se 'l scriìa mónd el nàa lizìt [mont].
- Chèsta régola la creàa dèle ambiguità perchè, per ezèmpe, el piat endóche se màia, en Bresà se 'l dis apò tónt e mìa töcc i pöl saì che 'l vé de tondo e che quìndi segóndo le régole del Canossi el narès scriìt tónd.
- Per render piö fàcil la scritüra a töcc, endèi artìcoi de la Wikipedia scriìcc en Bresà có l'Ortografìa Modèrna, s'è prifirìt evità ògna ambiguità e le consonàncc finài se le scrif sèmper compàgn che se le lès (e quìndi, el piat endóche se màia se 'l scriarà tónt).
Per el rèst le régole i è pròpe le stèse del Canossi, con apéna 'na sistematicizasiù de l'üzo dei acènti che però zà 'l Canossi 'l tindìa a doperà de spès per evità cunfuziù cóme 'ndèle paròle dàga, bàter, Municìpio, 'ndoche l'acènto l'è doperàt apò condèle paròle piàne (acènto tònic söla penöltema).
Colegamèncc estèrni[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I tòc ciapàcc de le Dés Zornàde del Canossi se pöl troài apò a söi sicc indicàcc ché sóta:
- http://www.anticabirreria.it/lediecigiornate.html
- http://rsb.provincia.brescia.it/bstovini/la_lingua.htm
Le régole ortogràfiche dopràde del Canòssi i è stàde de lü stès descriìde e püblicàde 'ndel Melodia e Congedo, vülüm cüràt de l'Aldo Cibaldi. Endèi sit riportàt ché sóta i è stàde trascriìde isé cóme le compàr söl lìber apéna lüminàt:
En óter sito de referènsa gramaticàl e de ortografìa l'è chèsto: https://sites.google.com/site/dialetdebresa/grammatica
E ché se tróa un pó de vocabolario: https://sites.google.com/site/dialetdebresa/dizionario


text:
Las pendicularas da Sursaissa Mundaun èn vidlonder da realisar il «Masterplan Mundaun», in program da modernisaziun ed engrondiment dal territori da skis da las vischnancas Sursaissa-Mundaun e Lumnezia. Quai plan preveda era ina nova colliaziun cun duas sutgeras da Misanenga enfin Stein. Quellas duas sutgeras duain remplazzar ils dus runals Misanenga-Untermatt ed Untermatt-Stein sco era la sutgera Kartitscha-Stein, tut installaziuns che èn vegnidas en ils onns.
Emprim pass: sutgera tranter Misanenga ed Untermatt
L’emprim vegn realisà anc questa stad ina sutgera da 4 tranter Misanenga ed Untermatt. Ella remplazza il runal existent che è vegnì bajegià l’onn 1976. La nova sutgera è accuplabla e maina ils skiunz davent da Misanenga, la staziun da val sa chatta gist sper il Rufalipark, en pauc sur 3 minutas e mez a Untermatt, 264 meters pli ad aut.
La secunda sutgera da Untermatt enfin Stein duai vegnir realisada tenor Josef Brunner, il president dal cussegl d’administraziun da las pendicularas, la stad 2018. Ils custs totals per las duas sutgeras muntan a 15 milliuns francs; 5 milliuns per Misanenga-Untermatt e 10 milliuns per Untermatt-Stein. La finanziaziun succeda cumplettamain entras las pendicularas, quai cun agens meds, cun emprests da bancas ed in sustegn finanzial da la Confederaziun e dal chantun en furma d’emprests senza tschains d’ina durada da 10 onns.
RR novitads 07:00