text:
Dialèt bresà
El bresà (bressan en lombàrt ocidentàl; en Italià dialetto bresciano), l'è 'na parlàda che fa part del ram gallo-italico de le lèngue romànze. Se 'l pàrla, 'ndèle sò diferènte varietà, endèl teretóre de la pruvìncia de Brèsa.
Careterìstiche principàiModifega
'Na bùna part de le paròle del Bresà le g'ha urìgin latìna, compàgn de l'italià: difàti i dialècc del Lombàrt i vé del latì volgàr parlàt en chèle zòne abitàde al tép de la culunizasiù romàna de zèncc de stìrpa cèltica. El teretóre bresà, en particolàr l'è stat séde dei Galli Cenomani che i s'è stabilìcc a sò ólta sùra a le popolasiù che gh'èra za lé, facilmènt de stìrpa compàgna ai Liguri e ai Euganei endèle ài e de zèncc de urìgin Etrüsca 'ndèle pianüre. Piö tàrde 'l teretóre bresà l'è stat envadìt dei Longobardi, popolasiù germànica che vignìa de la Scandinavia. La lèngua dei Longobardi la g'ha lasàt mìa póche órme 'ndèle paròle bresàne.
ClasificasiùModifega
El Bresà 'l fà part del ensèma de le lèngue romànze, e 'n particolar, secóme che l'è 'n dialèt lombàrt, el fà part del ram Gallo-itàlico.
Endèla categurìa dei dialècc del Lombàrt, el Bresà 'l se piàsa, 'nsèma al Bergamàsc e al Cremàsc, 'ndèi dialècc Lombàrcc Orientài.
VariànccModifega
Le variàncc del dialèt bresà i è tàte. Per lo piö se tràta de variasiù de prunùncia piötòst lezére, ma sèrte parlàde, compàgn per ezèmpe del Mezanés (dialèt de Lemezàne) e i dialècc de la Àl Camònega, le ezebés diferènse piö marcàde, al pónt che 'l deènta difìcil pò a capìss de giü con l'óter.
Zòna de difuziùModifega
La distribusiù del Bresà la corespónt piö o méno ai cunfì aministratìf de la pruvìncia. Secóme che la Pruvìncia de Brèsa l'è piötòst grànda, apò a le varietà de dialèt i è tàte e le resènt de la 'nflüènsa dei dialècc parlàcc endèle pruvìncie vizìne.
Endèla zòna ucidentàl el Bresà 'l sföma 'ndèl Bergamàsc (che 'l se 'nsömèa fés) sènsa 'n cunfì nèt. Endèle parlàde de la bàsa (teretóre de pianüra 'ndèl sud de la pruvìncia) l'è fàcil reconóser l'acènto cremunés e mantoà, aisebé che l'è 'l Bresà che 'n realtà 'l scunfìna. I dialècc parlàcc a Àsola (MN), Castiù (MN), Castèl (MN), Ostià (CR), Robèc (CR), ecc. i è dialècc piö vizì al Bresà che nó al Mantoà o al Cremunés.
A nòrt, endèla pàrt setentriunàla de la Al Camònega i dialècc i è piötòst de tìpo Lombàrt-Alpìno, sul de la média àl a nì 'n zó i ciàpa le caraterìstiche tìpiche del Bresà. El Bresà 'l scunfìna apò a 'ndèl teretóre de la pruvìncia de Trènt. I dialècc de la àl de Léder e la àl d'Àmpola i è cunsideràde variàncc locài del Bresà.
FunulugìaModifega
La descrisiù e i ezèmpe riportàcc en chèsto artìcol i se referés a la varietà parlàda 'ndèl'àrea urbàna de Brèsa. I prensépe generài i è bù apò a per le ótre varietà del Bresà, aisebé che 'l sape normàl troà de le diferènse locài importànte.
El Bresà 'l g'ha 9 vocài e 20 consonàncc.
ConsonànccModifega
- Le consonàncc sonóre /b/, /d/, /g/, /v/, /z/, /ʤ/ se le tróa mài a la fì de la paròla.
- El fonéma /ʧ/ l'è prununciàt [j] quan che 'l vé prima de 'na consonànt. Chèsto 'l söcét mài en mès a 'na paròla perchè la sequènsa /ʧ/+consonànt la ezìste mìa 'n Bresà. Envéce, 'l pöl capetà semài che 'l fonéma /ʧ/ l'è 'n puzisiù finàl de 'na paròla che la vé prìma de giöna che àmbia per consonànt. Per ezèmpe:
- i è nacc a Bèrghem - [iɛnaʧaˈbɛrgɛm]
- i è nacc vià - [iɛnajˈvja]
- La consonànt lateràl palatàl /ʎ/ se la tróa apéna 'ndèla paròla englià /enˈʎa/ (che völ dì de là) e 'ndèl vèrbo sbaglià e 'ndele sò fùrme cuniugàde. Ezèmpe:
- vé 'nglià a éder - /venʎaaˈedɛr/
- me só sbagliàt - /me so sbaˈʎat/
- I suòni /j/ e /w/ i è semi-consonàncc aprosimàncc, palatàl la prìma e labiàl-velàr (coarticulàda) la segónda. I è fonémi diferèncc de le vocài /i/, /u/. Le còpie mìnime riportàde 'ndèl ezèmpe che sóta, le mèt en evidènsa chèsta situasiù:
- quàt /kwat/= it. quanto
- cuàt /kuˈat/= it. covato
- piàt /pjat/= it piatto
- piàt /piˈat/= it morso
- En sèrte zòne, el suòno [s] el vé süstitüìt còn [h]. Chèsto 'l capèta suradetöt endèi dialècc de la Val Trompia, de la Àl Camònega e 'n Franciacürta. En chèste zòne, per conseguènsa, Brèsa 'l vé prununciàt [ˈbrɛhɔ] 'nvéce che [ˈbrɛsɔ].
- Gh'è de dì che apò a 'ndèle zòne 'ndóche chèsto fenòmeno l'è la régola, gh'è dele ecesiù interesàncc de tègner en cönt. Paròle còme grasie le vé mài prununciàde *[ˈgrahje]. La prunùncia più fàcil de troà 'ndèle generasiù piö züine l'è [ˈgrasje], ma de le persùne ansiàne l'è mìa rar sintìl prununcià amò [ˈgrahʧe] che l'è la versiù piö genüìna.
En quàc óter ezèmpe de chèsta caraterìstica:
- licensià / lehencià -> [liʧenˈsja] / [lehenˈʧa] ma mài [liʧenˈhja]
- pasiunàt / pah•ciunàt -> [pasjuˈnat] / [pahʧuˈnat] ma mài [pahjuˈnat].
- El fonéma /ʃ/, aisebé che'l vègne dopràt endèn nömer sèmper piö grant de paròle, l'è mìa genüì e 'l vé dopràt suradetöt per le paròle che vé de l'italià e de ótre lèngue. Per ezèmpe:
- scià /ʃiˈa/ = it. sciare
- sciàmpo /ˈʃampo/ = en. shampoo
- sciòr /ʃɔr/ = mil. sciur (en bànda a la versiù piö genüìna siòr).
VocàiModifega
El Bresà 'l g'hà 9 fonémi vocàlech:
Apéna tré fonémi vocàlech i è pirmitìcc endèla sìlaba finàl semài che chèsta l'è mìa acentàda:
- el fonéma /a/, ma apéna endèle sìlabe deèrte
- i fonémi /o/ e /e/, tat endèle sìlabe deèrte cóme 'nde chèle seràde.
Dèle ótre vocài le pöl véser prezènti 'ndèle paròle töde 'n prèst de ótre lèngue.
El suòno finàl endèle paròle caàj, mài, formài, ecc. l'è 'n realtà la consonànt aprosimànt /j/.
- Del pónt de vìsta stretamènte fonétic, la -j finàl l'è difìcil de distìnguer del fonéma vocàlec /i/, ma la sò natüra de consonànt en chèsto càzo l'è mitìda 'n evidènsa del comportamènt denàcc a 'na vocàl, cóme 'ndèi ezèmpe che sóta:
- dés gnàri enfilàcc fò - se 'l prunùncia [des'ɲariɱfilaj'fɔ].
- la e- de enfilàcc la sparés perchè la -i de gnàri l'è 'na vocàl.
- dés caàj enfilàcc fò - se 'l prunùncia [deskaˈajɛɱfilajˈfɔ].
- el vé mài en zó - se 'l prunùncia [elvemajɛn'zo].
- g'hó du formài endèla moscaröla - se 'l prunùncia [godufor'majɛndɛlamosca'røla].
- le e- de enfilàcc, en e endèla le sparéss mìa perchè le -i finài le se compórta mìa de vocài ma cóme 'na semi-vocàl /j/.
Endèna bùna part de le varietà del Bresà, 'l fonéma /a/ 'l vé rindìt condèl alòfono [ɔ] quan che chèsto l'è l'öltem suòno de 'na paròla (semài che la sìlaba l'è mìa acentàda; bizògna sta atènti a mìa cunfundìl condèl fonéma /ɔ/).
Ezèmpe de /a/ finàl:
- [ˈlynɔ] (lüna)
- [sɛtɛˈmanɔ] (setemàna)
A diferènsa del Lombàrt Ucidentàl, el Bresà — isé cóme i óter dialècc del Lombàrt Orientàl — el g'ha mìa vocài lónghe 'n upuzisiù a vocài cürte. Endèle paròle cóme caàl (it. cavallo), caaöcc (it. libellula), péer (it. pepe), deèrt (aperto), ecc., le dò vocài le fùrma 'n iàto.
Del pónt de vìsta stòrich, chèsta situasiù l'è sèmper creàda de la sparisiù de la consonànt intervocàlica -v-, per ezèmpe: caàl < *cavàl < lat. vol. caballus, caaöcc < *cavaöcc, deèrt < *devèrt, péer < *péver < lat. piper.
Prudusiù leteràriaModifega
I prim ezèmpe de tèscc scriìcc en Bresà i è dèi tòch de 'na lòde cunusìda cóme Mayor gremeza il mund no pothevela ancor aver, un tèst scriìt a mà 'ndel sècol XIV e ritroàt a Böegn (Val Trompia).
Datàda 24 de óst del 1339, e ritroàda de Mons. Paolo Guerini endèl Archive Stòrich Civich, gh'è apò 'na Descrisiù de töte le fontàne de Brèsa. Se tràta de 'na descrisiù tècnica cumpilàda de 'n anònim perìt endèla lèngua volgàr bresàna del tép. L'incipit de chèsto docümènt el dis:
- "Fontana la qual si trata del canò mayster de li fontani de la rasò del Comun de Bressa è in dela tera de Mompià..."
Fórse póch piö recènt l'è la Passio Christi (conusìda apò col sò incipit: "Cum fo tradith el nos Segnor") ritroàda del Giuseppe Bonelli endèn còdes dei Disciplinati de S.Cristoforo de Brèsa e püblicada per la prima ólta 'ndèla rivista "Brixia Sacra" 'ndèl 1914. Se pènsa che la sàpe datàbil 'ntrà la fì '300 e 'l prensépe del '400. Endel stès còdes, gh'è stat ritroàt piö de recènt du óter tèscc, coévi del prim, cunusìcc come "Planctus Virginis Mariae" e "Sententia finalis iudicii", che 'nséma co la Passio i costetöesarès 'na sórt de ofése paralitürgich per el dé del Giöedé Sant[1].
Estràt de la Passio ChristiModifega
Cum fo tradith el nos Segnor
e vel dirò cum grandt dolor
Al tempo de quey malvas Zuthé
Un grant consey de Christ sì fé
Estràt del Planctus Virginis MariaeModifega
Chi vol othí grant pietath
Ascolt la Virgen ch’à parlath.
Quant ela vith el so fiol
Morí in cros a xí grant dol
Estràt del Sententia finalis iudiciiModifega
Contra tug i pechathor conclusiva
La quala Yesú Christ nos Segnor darà
Quant a la fí del munt lu si vegnirà
Xí cum De veras in sua mayestath
E che ognom sí serà resuscitath
Cum el proprio corp e cum l’anima
I quay in quest munt viveva insema.
En bèl pó piö cunusìda l'è però la Massera da bè en cumpunimènt en vèrs de Galeàs dei Urs (en italià: Galeazzo dagli Orzi), segretàre de Mariotto Martinengo, en nòbil del pòst, püblicàda a Brèsa 'dèl 1554, endóche gh'è descriìt le virtü de la bràa maséra Flor de Coblat, endóche Coblat l'è la versiù antìca de Cobiàt, en italià Collebeato, che alùra l'èra en paizì tacàt ai mucc a nort de la cità de Brèsa.
Al dé d'encö, la prudusiù leterària l'è crisìda 'n quantità e se tràta per lo piö de comédie 'n dialèt e cumpunimèncc de poezìa. Àngel Canòssi (1862-1943) l'è la figüra piö 'mportànte de la poezìa en Bresà, ma i mèrita de véser regordàcc apò l'Aldo Cibaldi nasìt a Salàdega 'ndèl 1914 e mórt a Gösàc endèl 1995, el manerbiés Ricardo Regósa, e 'l Franco Fava de Izé, ecc.
Ezèmpe de dialèt de l'OtsèntModifega
La parabola del Fiöl SlandrùModifega
Dialèt de BrèsaModifega
Ön òm el gh'ìa du s'cècc.
E 'l piö zùen el dizè al sò bobà: "Bobà, dèm la part de béni che me pertóca!" e lü el ga fé le parcc.
Póch dòpo el piö zùen, fat sö töta la sò ròba, el se metè 'n viàs per ön paés lontà, e là 'l maiè föra töt el sò, endèi vése.
Dòpo che 'l g'ha consömàt töt, s'è fat en quèl paés öna gran caristìa, e lü 'l scomensè a troàs en bizògn.
E l'andè e 'l se metè a sèrver giü de quèl paés che 'l la mandè endèi sò camp a fà pascolà i porsèi.
E l'aerés volìt impienì la sò pànsa de le taèle che i mangiàa i sì, ma nisü ghe 'n dàa.
Tornàt pò 'n lü, 'l dizè: "Quàcc servitùr en cà del mè pàder i g'ha abondànsa de pà, e ché mé möre de fam.
Learò sö, e 'ndarò da mè pàder e ga dizarò: Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó;
Zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl; tignìm cóme giü dèi vòst servitùr".
E, leàt sö, l'andè de sò pàder. Sò pàder el la vedè, che l'éra amò de lóns, el s'è moìt a compasiù e, corèndogh incóntra, el gh'è sbalsàt al còl e l'ha bazàt.
Alùra 'l fiöl el g'ha dit: "Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó; zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl".
Ma 'l pàder el dizè ai sò servitùr: "Zó, prèst, portè ché 'l piö bèl àbit e vistìl, e mitìga l'anèl en dit e le scàrpe 'n pè;
E menè föra 'n vedèl engrasàt e copèl, e mangióm e stóm alégher!
Perchè 'sto mè fiöl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'éra pèrs e l'è stat catàt" e i sa metè a tàola.
E s'cèt piö grant l'éra 'ndèl camp, e 'ndèl vègner a càza, quant che l'è stat vizì, el sentè a sonà e cantà.
E ciamàt föra 'n servitùr, el ga domandè che noità gh'éra.
E lü 'l ghe rispondè: "L'è riàt tò fradèl e tò pàder l'ha copàt ön vedèl engrasàt perchè 'l l'ha ricüperàt sà".
E lü l'è andàt en còlera, e no 'l volìa andà dét; ma sò pàder l'andè föra e 'l se metè a pregàl.
E lü 'n rispòsta 'l ghe dizè: "Ardè, l'è tacc agn che ve sèrve e no v'ó mài dizübidìt; e vó no m'ì mai dat gnà 'n cavrèt per godìmela coi mè cameràde;
E adès che quest àlter cheché, che l'ha maiàt föra 'l sò có le dóne, l'è tornàt, ì copàt per lü 'l vedèl engrasàt!"
E 'l pàder el g'ha rispòst: "Car el mè s'cèt, té te sé sèmper con mé, e quèl ch'è mè l'è tò;
Bizognàa fà past e godìsela, perchè 'sto tò fradèl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'ìe pèrs e l'ó catàt".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 53
'Na noèla del BoccaccioModifega
Dialèt de AenùModifega
Al dì d'incoeu Avenon l'è ona frazion del comun de Pertega Bassa, in de la Val Sabbia.
Dìze dóca che ne tép del pròm rè de Cìpri, dòpo che Gotifré de Bugliù l'ìa conquistà Tèra Sànta, l'è vignìt fò che öna sciùra de Guascógna l'è nà a pelegrinà al Sepólcro. Dòpo che l'è turnà a Cìpri, da vargü borlandòcc de òmegn l'è stà maltratà. Éla, sènsa negüne consolasiù, la 's dulìa; e la pensàf de nà dal rè; ma vargü i g'ha dét che la fa la faìga endàren, perchè l'éra tant sènsa spìret che, ólter no èser bù de vendicà i detòrcc di óter, el sofrìa da bislàch i fat a él, sichè quèi che gh'aìa quàlch magù, i se sfogàa cóntra de él. Quand 'sta fómla l'ha sintìt 'sto laùr, desperà de vendicàs, per sentìs om pó solevà del sò mal la pensàf de vulì mortificà la mizéria del rè. La gh'è nà avànti e la ghe dit: "Car el mè sciòr, mé no vègn mìa da él perchè 'l me vendicàs di ensülcc che i m'ha facc; ma per saì cóme 'l fa él a sofrì quèi che i ghe fa, che pòse 'mparà da él a soportài. El sa 'l Signùr come gh'éi dunarès volontèra, da che l'è isè bù de soportài!".
Ol rè, che fìna alùra l'éra stà tardìf e pégher, compàgn che 'l se disciàs fò dal sòn, l'ha scomensàf a vendicà de razù l'ingiüria fàta a 'sta fómla, e dòpo el s'è mit a perseguità de cör quèi che fàa dizonùr a la sò curùna.
Giovanni Papanti, Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 142
Dialèt de BagulìModifega
Bagolin el se troeuva in de la Val del Caffer (ona lateral de la Val Sabbia), al confin cont el Trentin.
Déch tóca che 'ndài tép dal pröm rè de Sìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'àa ciapàda Tèra Sànta, süsedé che 'na nòbela de Guascógna la né pelegrìna al Sepólcher, e de liò egnéndo, reàda 'n Sìpri, da quàlcie balòs de òm la reseé dle bröte asiù. De la quàl còza, sènsa consolasiù crösàndose, la pansé de reolgìs al rè; ma 'l ghe egné dét da argiü ca l'éra fadìga tràda ìa, perchè a l'éra sé dèbol e sé bascòt che no mìa s'afróncc dèi àtre con östìsia l'endecàs, ma 'l ne toleràa abòt pròpe da coió de quì facc a èl, tat che quì che gh'ìa qualcie rògne a i le sfogàa col fàch dei detòrcc o di ensülcc. Santìda quèla còza liò la fómla, desparàda de endecàs, per véch quàlcie consolasiù del sò dolùr la 's fisè de olì mordì la meschenetà de quèl rè; e, nàdasan pianzèndo denàcc a èl la 'gh déde: "Vö, siór, mé no égn mìa da ö per endèta che 'm spète del detòrt che m'é stà fat, ma 'nvéze de quèla, ev prégo che m'ensegnàf comparté fé a sofrì quì che mé sènte ca i ve fa, asiochè, emparàndo da ö, mé pòse con pasiènsa soportà 'l mè. Ché 'l le sa 'l Segnùr, se 'l podès fà, de töt ciör v' donarès, dal momènt che gh'ì sé bùne spàle".
El rè, che fina aliùra l'éra stà mezariù e pégar, comià s'al se fós desadà, ha scomansà dal tòrt fat a quèla fómla, ca 'l vandeché seeramènt, al persagueté con töt regùr tócc quì che d'aliùra inàcc fàa argót cùtra l'onùr de la sva corùna.
ibidem, pagg. 142-143
Dialèt de BrèsaModifega
Dìze dóca che ai tép del prim rè de Cìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'ha ìt ciapàt la Tèra Sànta, l'è sücedìt che öna zentildóna de Guascógna l'andè pelegrìna al Sepólcro, e de là endèl tornà, quàndo la riè a Cìpri l'è stàda maltratàda de quàch birbànti. E lé la se 'n dolìa sènsa consolasiù; la pensè de 'ndà a fàn istànsa al rè; ma ergü i g'ha dit che sa perderès el fiàt, perchè l'ìra isé schif e isé póch de bé che gné 'l vendicàa le ingiürie di àlter, ma ànsi el toleràa con gran debolèsa quèle sènsa fì ch'i ga fàa a lü, cóze che quèi che i gh'ìa de le ràbie i ia sfogàa a fàga di despècc. Quàndo la fómna l'ha sintìt 'sto laùr, disperàda de vendicàs, per consulàs del sò mal l'ha pensàt de pià la mizéria de 'sto rè; e l'è 'ndàda de lü a piànzer e a dì: "El mè siòr, mé no vègne de té per ìga vendèta de l'insolènsa che i m'ha fat, ma per ìga sodisfasiù, ta préghe a ensegnàm cóme ta fé a tolerà quèle che i ta fa a té, perchè, a 'mparà da té, a mé pòse tolerà con pasiènsa la mia, perchè 'l la sa 'l Signùr che se mé 'l podès fà, te la donerès, perchè ta sé ön fachì isé brào".
El rè, che fìna alùra l'ìra stat pégher e tàrde, cóme se 'l se fös desedàt, l'ha scomensàt a vendicà 'l mal de 'sta fómna, e l'ha podìt fàl sènsa fadìga, e pò l'è deentàt persecüdùr di piö sevéri de töcc che i fès ergóta cóntra l'unùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 144
Dialèt de MunticiarModifega
Mé dich dóca che al tèmp del prim rè de Sìpro, dòpo che Gofrédo de Buglióne l'ha ciapàt la Tèra Sànta, è sücès che öna sciùra de Gascógna isè pelegrinàt l'è nàda al Sepólcro, e nel tornà endré, riàda a Sìpro, l'è stàda maltratàda da dièrs balòs. E, per el dispiazér che la g'ha ìt, l'ha pensàt de lamentàs dal rè; ma ergü i g'ha dit che la fàa la fadìga endàren, perchè 'l rè l'éra tat timorùs e tat da póch che no se podìa sperà che 'l castighès i tórcc dèi àlter, se con ergógna el sorbìa i tórcc che isè despès i ga fàa a lü; e per quèst töcc quèi che gh'ìa con lü quàch brüzùr, no i lasàa de sodisfàs sènsa fàga le piö bröte asiù. Sentìt isè la fómna, e ést che no la podìa endicàs, per soleàs dal dispèt, la s'è risolvìda de pià la mizéria del rè. E isè, pianzìt l'è nàda dignàns a lü e la g'ha dit: "Sciór, mé no ègne da té perchè spére d'éser endicàda de l'afrónt che i m'ha fat, ma per pregàt d'ensegnàm envésce cóme te fé a soportà quèi che sènte che i te fa a té, e al tò ezèmpe a emparà a béer zó el mè, che se podès, el la sa el Signùr, de bóna òia te 'n farès ön regàl, tant che te sarès brào de sorbìtel".
El rè, che fina alùra l'éra stat ön minciù, cóme se 'l se füs desedàt, l'ha scomensàt a castigà sènsa remisiù l'oféza che i gh'ìa fat a 'sta fómna, e per l'aègner l'ha castigàt a bòt töcc quèi che gh'aès ofés l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 146
Dialèt de SalòModifega
Dìze dóca che nèi tèmp del prim rè de Cìpri, dòpo la conquìsta fàta de la Tèra Sànta da Gottifrè di Buglione, è sücès che 'na gran dàma de Guascógna l'è andàda en pelegrinàgio al Sepólcro e turnàndo 'ndré, rivàda en Cìpri, da dèi gran berechì l'è stàda 'nsültàda en módo vilà; de 'sta ròba lé, lamentàndose sènsa nesöna consulasiù, l'ha pensàt de andà a reclamà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedü che se bötoràs vìa la fadìga, perchè gl'ìra de vìta isè mischìna e de sè póch, che non soltànt el no vendicàva con giüstìsia le insolènse dèi àlter, ànsi con viltà de biazimàs el soportàva quèle che gh'éra fàte a lü; entant che ognü che gh'ìa quàlche crüsio, el lo sfogàva col fàch insolènsa e vergógna. La fómna, sentèndo 'ste ròbe, desperàda de vendicàs, per quàlche consolasiù de la sò nòia l'ha stabilìt de volì schernì la mizérgia de 'sto rè; e, andàda pianzèndo davànti a lü, l'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne a la tò prezènsa perchè spète vendèta de l'insolènsa che m'è stàda fàda, ma a sodisfasiù de quèla, te préghe che te m'ensègne cóme te patìset quèle che mé sènte che i te fa perchè, emparàndo da té, mé pòse portà con pasciènsa la mia; che, 'l la sa 'l Signùr, se 'l podès fà, volentéra te dunerès, perchè te ne sé cozé bù portadùr".
El rè, enfìna alùra stat tard e pégher, cóme se 'l se descès dal sòn, scomensàndo da l'insolènsa fàta a quèsta fómna, che con ràbia l'ha vindicàt, l'è deventàt gran persecütùr de töcc quèi che, cóntra l'unùr de la sò corùna, quàlche ròba ei fès d'alùra en avànti.
ibidem, pagg. 146-147
Dialèt de TrubiölModifega
Dìze dóca che nèi tép del prim rè de Sìpro, dòpo che Gotifé de Bugliù l'ha quistà la Tèra Sànta, öna nòbela de Guascógna, pelegrinànd, l'è nà al Sànto Sepólcro, de dóe tornànt en Sìpro, quàlch barù i l'ha isé vilanamét maltratà. Che, lamentàndes töta sconsolà, l'ha pensà de nà a ricórer al rè. Ma i g'ha dit quàlch d'ü che l'éra fià bütà vìa, perché l'éra isé fiàch e isé de niènt che, óltre no éser bù de castigà con giüstìsia l'insült fà ai óter, el sgorlìa de bislàch sènsa vergógna tancc e tancc dèi óter vèrs de lü, finchè quèi che gh'ìa di crüsi i se sfogàa con dèi dispréze cóntra 'l rè. Endèl séter 'ste laùr, disperàda de no podì vendicàs, tat per podì ìga öna quàlch consolasiù de la sò nòia, l'ha pensà de spónzer la debolèsa del rè. E, prezentàndes pianzèndo, la g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègn mìa ché a domandàch giüstìsia de l'asiù che i m'ha fà, ma per sodisfasiù de quèla el préghe de insegnàm cóme 'l fa töte quèle che gh'ó sintìt che i ghe fa a lü, per imparà la maniéra de soportà con pasiènsa la mia; che 'l sa 'l Signùr cóme la dunarès volentéra a lü, che l'è isé bù de portàsela vìa.
ibidem, pagg. 147-149
Dialèt de Eröla NöaModifega
Dìze dóca che 'ndi tèmp del prüm rè de Cìpri, dòpo fàda la conquìsta de Tèra Sànta da Gofrédo de Bügliù, gh'è sücés che 'na siùra de Guascògna l'è 'ndàda per diusiù fìna al Sepólcro, e 'ndèl turnà 'ndré, riàda 'n Cìpri, l'è stàda maltratàda da sérte balòs sènsa creànse. E sicóme per 'ste laùr l'éra föra de lé, la g'ha pensàt de 'ndà del rè; ma gh'è stat de quèi che i g'ha dit che la tràa vìa 'l fiàt per negót, perchè lü 'l menàa 'na vìta isè fiàca e isè 'nsülsa per el bé, che 'nvése de vendicà con giüstìsia le oféze dèi àlter, el na soportàa ànse con sò gran dizunùr 'na infinità ch'i ghe fàa a lü stès. Al pünto che töcc quèi che gh'ìa vargóta per i còrni, i se sfogàa col fàga di dispècc e col mancàga de rispèt. Sintìda 'ste ròba, la fómna, pèrsa la sperànsa de pödìs vendicà, la g'ha pensàt, cóme per cunsulàs, de spónzer la viltà de 'ste rè; e, 'ndàda töta pianzolènta deànti a lü, g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne mìga a la tò prezènsa perchè vòe éser vendicàda de la oféza ch'i m'ha fat, ma 'n sodisfasiù de quèsta, te préghe che te me 'nsègnet comè té te sopórtet quèle che g'hó sintìt che i ta fa perchè, 'mparàndo da té, pöde soportà con pasiènsa la mé che, 'l Signùr 'l la sa, te donarès ontéra se pödès, zà che te sé isè brào de supurtàle".
'L rè, che 'nfìna alùra l'éra stat lónch e pégher, comè se 'l se desedès 'n quèl momént da 'n sòn, 'l g'ha scomensàt a vendicà fis la vilanàda che i gh'ìa üzàt a 'ste fómna, e pó l'è deentàt ön bòia d'ön persecütùr de töcc quèi che d'alùra inàns i gh'ès fat argót cóntra l'unùr de la sò curùna. ibidem, pagg. 149-150
Dialèt de CastiùModifega
Dìze dóca che al tép del prém rè de Cìpro, dòp che Gofréd e Buiù l'ha ciapàt Terasànta, è sücidìt che una sióra nòbila l'è nàda al Sepólcro en pelegrinàgio, de dóe 'ndèl vègner endrè, riàda a Cìpro, da di balòs l'è stàda maltratàda pròpe da paezà; del qual laùr lé, fàndo i sò lemèncc sènsa consolasiù, la g'ha pensàt de nà a ricórer al rè; ma gh'è stat dit da vargü che la sarès stàda fatìga sbatìda vià, parchè l'éra tat slenàt e bù de póch che 'nvéze de vendicà con giustìsia i tórcc di óter, el na mandàa zó ànse tancc che i ga fàa agh a lü, con una iltà de fà ergógna; e isè töcc quii che gh'ìa quàch brüzùr endèl stòmech, i sa sfugàa col fàga di afróncc a lü. Sentèndo isè la fómna, pèrsa la sperànsa de pudì ès vindicàda, per refàs a la mèi del sò dispiazér, l'ha decìs de pià 'l rè en la sò mizéria; e, nàda aànti de lü pianzènt, la g'ha dit: "Mè siùr, mé no ègne mìga dinàns de té parchè spére che ta ma èndichet de la oféza che i m'ha fat, ma en compènso, te préghe che ta ma insègnet cóme te fét té a supurtà quèle che sènte che i ta fa, en manéra che mé, 'mparàndo de té, pòse supurtà con pasiènsa la mè; che, el Signùr el la sa, se pudès te la darès a té olontéra, tànto che té g'hét le spàle bùne".
El rè, che fina alùra l'éra stat tardìf e pégher, cóme che 'l s'ès de desmisià in chèl momènt, scomensànt da l'asiù fàda a 'sta fómna, che l'ha castigàda a quèl Dìo, l'è deentàt persecutùr rigurùs fis de töcc quèi che fès vergóta cóntra la dignità de la sò curùna.
ibidem, pagg. 264-265
RiferimènccModifega
- ↑ Tagliani, R., Bino, C.M., "Testi confraternali e ‘memoria’ della Passione a Brescia tra Tre e Quattrocento. Il Planctus Virginis Mariae e la Sententia finalis iudicii dei Disciplini di San Cristoforo", en Filologia e critica, Salerno Editrice - 2011; XXXVI (1): 74-123
Ligàm de föraModifega
- El dialèt de Brèsa (có na gramàtica de baze e en vocabólario)
- En stöde söl dialèt de Toscolà-Madéren
- Proèrbe de Brèsa
- Óter proèrbe bresà, de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Manére de dì de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Óter proèrbe de Brèsa
- Vocabolàre de Cùrten mai finìt
- Infurmasiù söl dialèt de Bùren
- Ótre infurmasiù a mèret del dialèt de Bùren
- La cantina di Ermete - musica progfolk in dialetto bresciano
- A mèret del dialèt de Bagulì


c: text/html

text:
Il club da ballape turitgais FCZ sa separa da ses trenader Ludovic Magnin. Ils Turitgais èn suenter trais gieus cun be in punct a la cua da la tabella da la Super League.
La relaschada da Magnin n'è nagina surpresa. Guardà sur la stagiun actuala enavos, ha la squadra giugà 12 gieus en seria senza ina victoria. La terrada da 0:4 da l'ultima sonda ordaifer cunter la squadra promovida da Losanna, ha sfurzà il president, Ancillo Canepa, dad Agir. Ad interim surpiglia Massimo Rizzo da trenar il FCZ.
Magnin ha surpiglià il 2018 da trenar il FCZ, quai suenter che Uli Forte era vegnì relaschà. Il matg da quel onn ha el lura manà la squadra a la victoria da la Cuppa Svizra. En la stagiun suenter ha il FCZ en la campagna da l'Europa League tranter auter battì il FC Bayern Leverkusen ed è sa qualifitgà per la fasa da k.o..

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mario Monti
El Mario Monti (Vares, 19 de marz del 1943) l'è on economista, accademigh e senator italian.
In la soa carrera, el gh'ha 'vuu di incarigh a nivell europee (sotta i Commission Santer e Prodi), oltra che a nivell universitari (l'è 'l president de la Università Luigi Bocconi de Milan). El 13 de november del 2011 el President de la Repubbliga Giorgio Napolitano (che on quai dì prima l'aveva anca nominaa senator a vita) el gh'ha daa l'incarigh de fà sù on govern noeuv dòpo de quell del Silvio Berluscon, che'l s'era dimettuu el dì prima. L'è staa el President del Consili del 16 de november del 2011 al 27 de april del 2013.
El sò governo (de natura tecnega) l'era sostegnuu soratutt del Partii Democrategh, del Popol de la Libertà, de l'Union de Centro e de Futur e Libertà per l'Italia. In del dicember del 2012 el PdL el gh'ha levaa via la fiducia. Per 'sta reson, gh'è staa i elezion anticipaa. Monti el s'è presentaa 'me capp de ona coalizion fada su de l'UDC, de FLI e de ona lista noeuva ciamada Scerna Civega. Ai elezion del febrar 2013 l'ha ciappaa pu o manch el 9% di consens.


text:
Mintgina e mintgin da nus è pertutgada resp. pertutgà dal coronavirus. La Svizra stat perquai davant grondas sfidas. Nus vulain savair tranter auter:
- Co vai cun Vus durant quest temp excepziunal?
- Co manischais Vus Voss mintgadi?
- Co vesi ora a la plazza da lavur?
- Quant aut stimais Vus il privel entras il coronavirus?
- Tge spetgas avais vus da la politica?
Prendai in zic temp ed As participai a nossa retschertga!
Qua chattais Vus la retschertga
As participar pudais Vus anonim. Las respostas vegnan tractadas a moda confidenziala. Per la retschertga ha la SRG SSR incumbensà l'institut da perscrutaziun Sotomo. Ils resultats da la retschertga vegnan publitgads ils 24 da mars sin tut ils chanals da RTR, SRF, RTS e RSI.
Coronavirus
Dapli fatgs, infurmaziuns ed istorgias chattais qua.


text:
Chattan ils scolars e las scolaras dal stgalim aut da Müstair lur professiun preferida? Tge attira spezialmain l'attenziun dals visitaders e da las visitadras? E co va quai als fans e las famiglias dals candidats e da las candidatas? Èn bab e mamma forsa schizunt pli gnervus che lur figl u lur figlia che cumbattan per la medaglia d'aur? ... Qua chattais vus istorgias da ed enturn ils passa 120'000 visitadras e visitadras che vegnan spetgads entaifer ils tschintg dis sin l'areal da la Bernexpo a Berna.
«Igl è sco dad ir sin viadi da scola»
Venderdi vers mezdi è ha l'entir team da l'Uffizi per furmaziun dal Grischun visità ils Swiss Skills. A l'entschatta hai dà bainvegni uffizial tras Theo Ninck, il manader dal medem uffizi dal chantun da Berna e vicepresident dal comité d'organisaziun dals Swiss Skills 2018. Lura ha la gruppa visità differentas professiuns, tranter auter ils construiders e reparaders d'instruments.
Ma i na gieva betg be per far in viadi communabel. L'uffizi ha er l'incumbensa dal parlament e da la regenza Grischuna da sclerir sch'i fiss pussaivel dad organisar Swiss u schizunt World Skills er en il Grischun. In aspect da dat tenor il manader da l'uffizi, Curdin Tuor framc bler da ponderar èn las dimensiuns. 60'000 meters quadrats spazi cuvert ed anc ina giada 40'000 meters quadrats ulteriur spazi dovran ils Swiss Skills en la furma sco els èn organisads a Berna.
Da ferrers da chavals, muliners e constructurs da bastiments...
Tscherts visitaders e visitadras han ina clera finamira, vegnan per guardar co lur figl, figlia ni collega cumbatta per la medaglia. Auters sa laschan simplamain trair en ina u en l'autra direcziun e puspè auters vulan cunzunt guardar professiuns main enconuschentas sco ils ferrers da chavals u ils muliners.
Per esser sincera, quai vesa ora detg cumplitgà e jau ma dumond co ins po s'interessar per quai... Ma i vesa tuttina ora fitg cool.
Quai che dat en egl, i ha propi blers giuvenils, classas da scola or da l'entira Svizra che s'interesseschan per las 135 professiuns che vegnan preschentadas. Passa 60'000 scolaras e scolars èn s'annunziads. Quai ch'ins po però er constatar: Tar professiuns sco florista, cosmeticra u spezialista da sanadad hai cunzunt giuvnas e tar ils mecanists, miradurs u polimecanists hai plitost giuvens. Pia datti anc adina tipicas professiuns che tirans plitost las dunnas e talas che tiran plitost ils umens.
Quai è propi bun, ina chaschun per scuvrir novas professiuns ed uschia chattar sia professiun.
RR actualitad 17:00 +


text:
Culùmbus (Ohio)
Culùmbus (Columbus in ingléś, a s lèś /kəˈlʌmbəs/) l'è na sità di Stat Unî 'd utsènt-ssantamìla abitànt a 'l incìrca, la 14śma più granda dal paéś, capitàł dal stat d'l Ohio. La s cata in dal cuntèi 'd Franklin, ad Delaware e 'd Fairfield.
L'è stada tiràda sù in dal 1812 in dal sit in du i s incróś'n i fiùm Scioto e Olentangy e la ciàpa 'l nóm in unōr ad Cristoforo Colombo. Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s divìd in un 61,5% ad biànc, un 28,0% ad négar, un 0,3% ad natìṿ americàṅ e 'n 4,1% 'd aśiàtic.
Da 'l 2016 al sò sìndig 'l è 'l demucràtic Andrew Ginther.


text:
Bogas
Bogas[1] (Albogasio) l'è ona frazion del comun comasch de la Valsolda.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Lugan, minga delongg del confin cont el Tesin (comun de Lugan, frazion de Gandria). A l'è in mezz in tra la frazion de Oria e quella de San Mà. A l'è anca spartii in del paes de Bogas ver e proppi e la località de Bogas de Sora.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1928. La scormagna di sò abitant a l'è sciocch.
Bogas l'è cognossuu per vess vuna di ambientazion del romanz pussee famos de Antonio Fogazzaro, cioè Piccolo Mondo Antico.


text:
La partida burgais-democratica PBD e la partida dals Verdliberals PVL han decidì las parolas per las votaziuns dal 25 da settember. La PBD di cleramain «Gea» a la nova lescha dal servetsch secret e gist uschè cler «Na» a l'iniziativa davart in'economia verda. Gia il schaner ha la PBD decidì in «Na» a l'iniziativa AVS-plus.
Ils Verdliberals dian er «NA» ad AVS-plus, «Gea» a l'economia verda e per la nova lescha davart il servetsch secret han ils delegads decidì nagina parola e da dar la libertad da votar.
RR novitads 15:00


text:
Costa version ëd la Bibia ebràica e cristian-a an lenga piemontèisa, soagnà da Pàul E. Castlin-a, pastor evangelich, a-j va dapress al métod ëd l’equivalensa dinàmica (pënsé për pensé).
Sò bu a l’é la divulgassion dla Paròla ‘d Nosgnor e “parlé al cheur” dla nòstra gent con un lengagi “ëd minca dì”. Për coj ch’a veulo fonghé ancreus lòn ch’a leso, dle nòte al pé dla pagina a dan ëd pcite spiegassion e rendission alternative dl’istess vers, ma i arcomandoma sèmper ëd comparisioné tut a ‘d bibie an d’àutre lenghe.
I l’oma fàit nòstr travaj – e sossì a l’é nòstr prim presupòst – ant la përsuasion che la Bibia a l’é nen “un liber qualsëssia, ma ch’a trasmët la Paròla ‘d Nosgnor. A l’é për lòn che an fasend sto travaj i l’oma avù la pì àuta diligensa e rispet. I l’oma ‘dcò rispetà la tradission ëstòrica dla magioransa dle bibie publicà da le cese cristian-e e dle sinagòghe ebràiche ant në spirit ecuménich.
Costa version ëd la Bibia a l’é basà an sël travaj editorial sientìfich ëd la version anglèisa dla Bibia ciamà “NET Bible” (New English Translation) an comparassion con vàire d’àutre version bin spantià ant ël mond. La NET Bible a l’é compagnà da 60.932 nòte ch’a dëspiego ‘l motiv ëd la particolar sernìa ‘d minca espression dovrà ant la tradussion e dl’interpretassion dàita a cole paròle o vers ch’a l’é malfé rendje con precision. A cole nòte i adressoma ‘l letor ch’a veuja comprende ‘l motiv ëd nòstre sernìe d’espression.
Për lòn ch’a riguarda ël Testament Vej (la Tanach ebràica), ël travaj ‘d tradussion a l’é dzurtut col ëd Majo Galin-a, e Giovanna Gribaud ch’a l’ha falo la pì part ant j’agn 1980 e ch’a l’ha publicalo an sl’arvista La Slòira. I l’avroma da manca d’un pò ‘d temp për tracopielo ambelessì përchè a l’è nen stàit digitalisà, ma i rivroma!
Për lòn ch’a riguarda ‘l Testament Neuv, costa tradussion piemontèisa as peul consideresse na revision stilistica dël Testament Neuv an lenga piemontèisa dël 1841[1], con comparassion scrupolosa dij pì bon test grech a nòstra disposission ancheuj.
Copyright © 2021 | Theme by MH Themes


text:
L’idea sco tala è atgnamain bainvisa en omaduas chombras. La moziun vuleva pussibilitar als chantuns da fabritgar enturn stallas ni clavads, ch' èn situads ordaifer la zona da fabrica e che na vegnan betg pli duvrads. Il plan directiv dals chantuns vess però stuì vegnir resguardà.
Però cul na a la moziun dal parlament n' è la tematica anc betg giu da maisa. Previs è ch' il Cussegl federal preschenta quest atun ina proposta per la revisiun da la lescha da la planisaziun dal territori. En quella duai era la problematica da stallas e clavads che na vegnan betg pli duvrads avair plazza.
RR novitads 16:00


text:
Cadonau fa vin. Vin rumantsch, cun nums sco «Gion Gialet», «Il Cardun» ubain «La Randulina». E quai a Quinten, da l'autra vart dal Lai Rivaun. En la pitschna vischnanca, che ins cuntanscha mo cun la bartga. Ma enfin che Hanspeter Cadonau è rivà a Quinten èsi stà in lung viadi.
In Rumantsch nunconvenziunalHampi Cadonau, che sa numna sez gugent in «punk», è stà lavurer da guaud, ustier en il Portugal e blers onns construider da tunnels sin l’entir mund. Ussa ha el chattà ses port en l’idilla sper il lai. Dentant bler pli ruassaivla n’è sia vita betg vegnida. Casper Nicca, redactur Telesguard, ha accumpagnà cun la camera il viticultur oriund da Vuorz durant in onn, ed ha uschia survegnì ina invista en ina vita nunconvenziunala dad in Rumantsch.


text:
Il palmarès da Heidi Diethelm sa lascha vesair: Sper sia medaglia da bronz als gieus olimpics da Rio è ella vegnida era duas giadas campiunessa d’Europa cun la pistola da sport sur 25 meters.
Quai fa impressiun ed uschia è il star da la scena da tiradurs er vegnida retschavida a Mustér. Hubert Tomaschett il manader dal Tir chantunal ha beneventà ella. El ha manegià che, cura ch’els hajan vesì l’annunzia da Heidi Diethelm sajan els stads tut euforics ed èn sa legrads da quella onur. Tomaschett accentuescha che Heidi Diethelm saja l'ambassadura da sport da tir en Svizra. E ch’ina tala visita en il Grischun fetschia grond plaschair.
La sportista sezza ha manegià ch'ella haja bunas colliaziuns cun il Grischun. Sias vacanzas passentia ella a Beiva ed ella haja da sias uras fatg l'emprendissadi a Cuira. Che Heidi Diethelm è ina tiradura segira, ha ella mussà avant ils aspectaturs e las medias. Tut ses sajets èn stads da quels da 10. Da las fullas da glieud na sa lascha ella betg disturbar.RR actualitad 17:00


text:
13 autoritads americanas han publitgà venderdi in rapport dal clima che cuntradi en pliras parts a las posiziuns da la regenza da president Donald Trump. En quel vegn exprimì cler e net, ch'il stgaudament global saja effectuà per gronda part dad umans. Malgrà il grond cuntrast cun las atgnas posiziuns, n'haja la Chasa alva betg empruvà da bloccar la publicaziun. Quai rapportan pliras medias americanas.
Consequenzas dal stgaudament climatic
En il rapport vegn tranter auter avertì ch'il livel da la mar pudessi crescher fin l'onn 2100 per 2,4 meters. Plinavant vegnan era menziunà ils donns ch'èn capità fin uss en ils Stadis Unids da l'America en consequenza dal stgaudament climatic.
«Igl è extrem probabel ch'il stgaudament global vegn effectuà per gronda part dad umans». Uschia hai num en quest document che cumpiglia 2'000 paginas. Il rapport è vegnì elavurà da tschients scienziads da la regenza e dal mund academic.
Remartgas pli reservadas
Il president american Donald Trump aveva avant sia elecziun sco president american menziunà pliras giadas che la midada dal clima saja ina «invenziun». Pli tard èn sias remartgas lura vegnidas pli intschertas. Trump ha dentant cumenzà a schluccar la politica da clima da ses antecessur Barack Obama. Critica hai dentant era dà per l'annunzia da vulair sortir da la cunvegna dal clima da Paris.
RR novitads 06:00


text:
Hotels che na rendan betg pli mo sco hotel pon tenor la lescha federala per segundas abitaziuns transmidar la mesadad da l'hotel en segundas abitaziuns. Sin il territori da la Val Bregaglia ston quels hotels esser caracteristics per il lieu e betg gia esser en ina zona definida.
Quai è il cas tar l'Hotel Kulm, Palace u Bregaglia. En questas zonas èsi gia definì tge che po vegnir fatg. La lescha per segundas abitaziuns n'ha betg influenza, di la presidenta communala da la Bregaglia Anna Giacometti. L'Hotel Kulm saja ultra da quai in cas spezial, perquai ch'ins stuess sco emprim definir, sch'in edifizi ch'è serrà dapi passa 10 onns vala tenor la definiziun insumma sco hotel.
Passa 400 edifizis caracteristics per il lieu en Val Bregaglia
In'emprima evaluaziun fatga da la vischnanca communala parta dal fatg ch'i dat dapli che 400 edifizis ch'èn caracteristics per il lieu. Tranter quels bleras stallas. Tals objects pudessan vegnir transfurmads en segundas abitaziuns.
RR actualitad 07:00


text:
Düü testimoni scomud
Düü testimoni scomud (Some Like It Hot) l'è un film american dal 1959 diret da Billy Wilder.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pelicula, ambientada in de la Chicago dal pruibissiunism, la cunta la storia de dü müsicista sensa sold che i campun a sunà in tante urchestre cun scritüre impruisade.
Finidi sensa laurà, par una surtida de i pepiat in d'un speakeasy, i finissun par es i testimoni de la famusa strage de San Valentin dal 1929.
Cast[Modifega | modifica 'l sorgent]
I prutagunista dal film i en tri di püssè famus atur de la Hollywood di an d'or: Marilyn Monroe, Tony Curtis e Jack Lemmon. Cun lur i gh'en anca George Raft, Joe E. Brown, Pat O'Brien, Nehemiah Persoff, Joan Shawlee, Billy Gray, George E. Stone, Dave Barry, Mike Mazurki, Barbara Drew, Beverly Wills e Danny Richards.
Premi[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film l'ha vensüd un premi Oscar e tri Golden Globe, tra i qual quel par migliur atur in dun film cumedia o müsical grassie a Jack Lemmon che par la sò interpretassion l'ha ciapad anca el premi BAFTA.
Adatament en lumbard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Some Like It Hot l'è stai dupiad en lungua lumbarda dal Teater Pupular de la Svizzera Italiana (TEPSI), i stess che i evun adatad el film di banditi del John Ford, Se ta cati ta copi.
I persunagg dal film i en insì tanti che gh'è stai bisogn de fà di pruvin, ai quai i han partecipad 150 persune, par truà le persune e le vus giüste. I atur i han pö duvid fà un curs acelerad de dission e dupiagg spartid in tri session de quator dì l’üna. Par la TEPSI l'è stai anca un'ucasion par slargà la sò banca vus cun gent che la pudaress es ciamada par dupia alter film.


text:
Plirs onns han las vischnancas da l'Engiadina Bassa retratg la gronda part da la forza electrica da las Ovras electricas bernaisas (BKW). Uss annunzian las vischnancas – Zernez, Scuol e Valsot – in return tar la Ovras electricas d'Engiadina SA.
Las vischnancas da concessiun da la OEE fan questa midada il schaner 2020, sco la Corporaziun Energia Engiadina e la OEE communitgeschan ensemen. Ils pretschs garantids da las Ovras electricas d'Engiadina sajan uss puspè attractivs.
E sco il president da la corporaziun Emil Müller di, profiteschia la regiun era grazia la OEE dals, per la regiun fitg impurtants, tschains d'aua. Plinavant procuria la OEE en Engiadina per numerusas plazzas da lavur.
Ord l'archiv
RR novitads 17:00


text:
L'atun 2018 ha la regiun cumenzà ad elavurar quest concept che sto vegnir fatg sin fundament da la lescha federala da la planisaziun dal territori. Vitiers vegnan fixadas en las vischnancas las directivas per il svilup territorial ils proxims 15 fin 20 onns.
Ils temas dal concept da spazi regiunal èn infrastructuras da spazi, abitadi e traffic, las relaziuns funcziunalas entaifer la regiun ed anoravers. Ultra da quai er l'endrizzament per il provediment regiunal sco er ils champs da lavur per mastergn, idustria e servetsch.
Plinavant ha la conferenza da presidents Partenz/Tavau er decidì da sa participar al project chantunal davart l'internet da spectrum lartg ultra aut.


text:
Gerusa
Gerusa (Gerosa in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Brèmbila a 27 km de la sità e a 760 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de Erùr: Còdice sbagliàt016 112 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 10,0 km² e 'na densità de popolasiù de Eror in l'espression: operador < minga spetad. ab./km².
El cunfìna coi cümü de Blèl, Brembila, Còrna, Füipià, San Gioàn Biànch, San Pelegrì e Taècc.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gerusa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tenor la procuratura sa tractia dal schef da segirezza, dal responsabel per il traffic da viafier e d'in emploià da la firma securitas sco er d'in dals lavurers sez. Il grev-blessà saja gia vegnì interrogà l'emna passada en l'ospital. L'examinaziun dal cas duai mussar tge ch'è propi capità quai di sin ils binaris. Il cas pudess dentant er vegnir sistì senza in resultat.
Tar l'accident l'emna passada èn dus lavurers da viafier vegnids tschiffads ord motivs anc nunenconuschents d'in tren al portal sid dal tunnel. In dad els è mort, l'auter è blessà grevamain.
RR novitads 18:00


text:
Quest’avantmezdi ha l’uvestgieu da Cuira publitgà sin sia pagina en la rait il rapport detaglià da l’enquista e las conclusiuns da l’uvestg Huonder tar quella.
Las conclusiuns da l'uvestg
En ina charta a tut ils collavuraturs da l’uvestgieu da Cuira declera l’uvestg detagliadamain sias conclusiuns tar ils resultads da l’enquista:
- Far in uvestgieu Svizra originara - vegn mess tenor ils resultads da l’enquista e las posiziuns da las regenzas ad acta. L’uvestg haja preschentà quell’idea per vegnir encunter als crettaivels en la Svizra interna.
- Far in uvestgieu Turitg – cun quai che l’idea haja chattà accoglientscha da pliras varts, metta Huonder en discussiun la dumonda, schebain sch’el duess installar «ina pitschna cumissiun» en chaussa. Tenor la charta da l’uvestg sajan vegnids quantitativamain dapli arguments a favur dad in uvestgieu da Turitg. El valitescha dentant ils arguments tenor lur relevanza «per la prosperitad a lunga vista da l’uvestgieu e ses crettaivels».
- Reorganisar tut ils uvestgieus en Svizra - na maina pervi da la cumplexitad da tractativas tenor l’uvestg betg ad ina soluziun.
Per vegnir a quels resultats ha l'uvestg da Cuira contactà 900 collavuraturs da la baselgia. Sco quai che l'uvestg scriva en sia brev davart ils resultats saja l'enquista fruntada sin ina gronda resonanza. Radund 50% dals dumandads hajan prendì posiziun en chaussa.
L’uvestgieu da Cuira tutga tar la DNA dal Grischun.
L’uvestg sa mussa cuntent dal fat, che la regenza dal chantun Grischun è decisamain per Cuira sco sedia episcopala. Huonder sustegna quell’idea. Gia or da raschuns organisatoricas e geograficas possia Turitg mo avair ina valur simbolica e na pratica, dimena «pastorala».
L’uvestgieu da Cuira tutgia, malgrà differentas discordias en l’istorgia cun il Grischun, «tar la DNA da quest chantun».
L'enquista dettia in’impressiun represchentativa, communitgescha l’uvestgieu. Ch'i dettia nagin moviment per «sa-schliar-da-Cuira» valiteschia el sco mussament da confidenza, scriva Vitus Huonder.
RR novitads 09:00+


text:
Polizia chantunala
Ringstrasse 2
7000 Cuira
Voss champ d'incumbensas: La partiziun ICT da la Polizia chantunala dal Grischun è responsabla per il manaschi da sistems e d'applicaziuns spezialas en ils conturns da las organisaziuns da segirezza. Sco spezialista u spezialist da sistems ICT essas Vus cumpetenta u cumpetent per manar e per sviluppar vinavant nossa infrastructura da IT. Qua è Voss focus sin sistems da Windows virtualisads. Sco ulteriura incumbensa manais Vus las tecnologias d'access a la rait. En projects gidais Vus a sviluppar vinavant soluziuns ICT en il champ d'incumbensas. Ultra da quai essas Vus pronta u pront da far periodicamain servetsch da pichet.
Voss profil: Per questa activitad multifara vegn premessa ina persunalitad independenta e fidada che lavura gugent en in team cumprovà. Er sut squitsch da temp essas Vus abla u abel da liquidar las incumbensas en moda structurada ed exacta.
Vus avais terminà in emprendissadi d'informatica e fatg d'avantatg ina furmaziun supplementara sco tecnicista u tecnicist SSS d'informatica. Plinavant avais Vus enconuschientschas pli profundas da servers, dal management da sistems e da raits da Windows. Medemamain avais Vus experientscha cun las soluziuns da virtualisaziun e cun ils sistems operativs actuals da Microsoft. In pensar cumbinatoric ed ina moda da lavurar fidada ch'è orientada al team cumpletteschan Voss profil.
Grad d'occupaziun: 80–100 %
Cumenzament da la lavur: 1. da schaner 2021 u tenor cunvegna
Lieu da lavur: Cuira
Termin d'annunzia: 31 d'october 2021
Persuna da contact: Tomas Hummer, telefon 081 257 73 80, tomas.hummer@kapo.gr.ch


text:
Sorvilier
Sonvilier a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.02 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 263 abitant.
El cumün de Sorvilier al se tröva a una altitüden de 802 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bévilard, Champoz, Court, Romont, Péry.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Lavurs
Electricists ed electricistas da rait lavuran cunzunt en il liber ed en il team. Els s’occupeschan da la construcziun nova, da la renovaziun sco era dal mantegniment d’indrizs a cabel d’auta e bassa tensiun, indrizs a cabel da communicaziun e datas, conducts en il liber, cabinas da distribuziun da cabels, staziuns da cumond e da transfurmaziun, illuminaziuns publicas sco era lingias electricas dal traffic public. Durant tut questas lavurs è la segirezza in tema central: Els sa protegian dals privels dal current e ston pudair sa fidar cumplainamain dals auters commembers dal team. Els resguardan las prescripziuns davart la segirezza da lavur, la protecziun da la sanadad sco era la protecziun da l’ambient en tut ils cas. En quella professiun vegnan distinguids trais accents: energia, telecommunicaziun e lingias electricas.
Tar igl accent energia tschentan electricists da rait conducts d’auta e bassa tensiun en terra. Els preparan las finiziuns dals cabels per la colliaziun, monteschan mongettas da sviaziun ed installeschan ils cabels vi dals elements da rait (staziuns da transfurmaturs, attatgs). Tar lingias en il liber mettan els si masts, vid ils quals els ferman las lingias d’electricitad e da communicaziun. In ulteriur champ da lavur è la construcziun ed il mantegniment da staziuns da transfurmaturs e distributurs. Electricists da rait cun il focus sin energia s’occupeschan era dal mantegniment d’indrizs d’illuminaziun publics per vias, stradas e plazs. Els controlleschan ils corps da glisch, remplazzan laternas defectas e tiran en cabels novs sch’i fa basegn.
Electricists da rait cun il focus sin telecommunicaziun construeschan, mantegnan e repareschan raits da datas e communicaziun en las tecnologias d’arom e fibra da vaider. Lur occupaziuns principalas èn la splissadira e lavurs da montascha. La glieud da professiun gida a tschentar ils cabels ed metta quels en la rait tar las posiziuns finalas en las centralas u en ils edifizis da la clientella. Cun agid d’ina mesiraziun da collaudaziun e da controlla vegn la qualitad da las lavurs examinada e garantida.
Electricists da rait cun il focus sin lingias electricas monteschan e mantegnan lingias electricas per la viafier, il tram ed il trolleybus. Quai fan els cun l’agid da trens da construcziun u vehichels dal traffic sin via cun punts idraulicas u cranas. Per ch’els na disturbian betg il traffic public ston els savens exequir quellas lavurs durant uras marginalas u la notg.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 30-5-2013
Durada
3 onns
Accents
- energia
- telecommunicaziun
- lingias electricas
L’accent vegn definì a l’entschatta da la furmaziun professiunala da basa en in contract d’emprendissadi.
Furmaziun en la pratica
En il manaschi d’emprendissadi
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- matematica / informatica
- dissegn dal fatg
- fisica / chemia / enconuschientschas da materials
- electrotecnica
- enconuschientschas professiunalas (lescha d’electricitad, enconuschientschas da materials, tecnicas da lavur e segirezza da lavur)
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar la basa professiunala en la pratica
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "electricist / electricista da rait AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- buna sanadad
- esser senza sturnizi
- nagins disturbis da la vesida da colurs
- moda da lavurar precisa
- abilitad da lavurar en in team
- prontadad per servetschs durant la notg
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas, scolas spezialisadas e professiunalas sco era da manaschis da la branscha d’electricitad
Examen professiunal (EP)
spezialist / spezialista da raits cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da mantegniment cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister d’electrica da rait diplomà / maistra d’electrica da rait diplomada, manader da mantegniment diplomà / manadra da mantegniment diplomada, cussegliader / cussegliadra d’energia ed effizienza cun diplom federal
Scola spezialisada superiura (SSS)
roms da studi en direcziuns parentadas; p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS electrotecnica
Scola auta spezialisada (SAS)
tar ina furmaziun preliminara adequata: roms da studi en direcziuns parentadas; p.ex. Bachelor of Science SAS en electrotecnica, Bachelor of Science SAS en tecnica d’edifizis (direcziun da studi Gebäude-Elektroengineering)
Cundiziuns da lavur
Electricists da rait lavuran en interpresas d’electricitad, da telecommunicaziun, da transport sco era en manaschis da la construcziun da cabels, lingias electricas e lingias al liber.
Els prestan per part lavur da squadra, durant la notg u la fin d’emna. Era servetschs nun-planisads e servetschs da pichet èn pussaivels e pretendan ina gronda flexibilitad.
Grazia a purschidas diversas per furmaziuns supplementaras existan bunas pussaivladads da svilup e promoziun.
Ulteriuras infurmaziuns
Verband Schweizerischer Elektrizitätsunternehmen VSE
Hintere Bahnhofstr. 10
Postfach
5001 Aarau 1
Tel: 062 825 25 25
URL: www.strom.ch
Vereinigung von Firmen für Freileitungs- und Kabelanlagen VFFK
Schöntalstr. 34
Postfach 11
8486 Rikon im Tösstal
Tel: 052 397 04 40
URL: www.vffk.ch
Schweizer Netzinfrastrukturverband SNiv
Rautistr. 33
8047 Zürich
Tel: 058 224 61 23
URL: www.sniv.ch
Verband öffentlicher Verkehr VöV
Dählhölzliweg 12
3000 Bern 6
Tel: 031 359 23 23
URL: www.voev.ch


text:
Avant 40 onns ha el purschì materia per in film da kino russ «emplenì cun clischés sovietics» (dodis.ch/49291). L’onn 1977 s’interessavan era cineasts en Svizra per «il tema anc adina pulit brisant» (dodis.ch/49292): I sa tracta da l’assassinat dal diplomat sovietic Wazlaw Worowski tras Moritz Conradi, in Svizzer en Russia, l’onn 1923 a Losanna. In mazzament cun consequenzas extendidas.
Film documentar da Helen Stehli-Pfister
Uss ha Helen Stehli-Pfister realisà per RTR in film documentar davart quest mument central da las relaziuns svizras-sovieticas en il temp tranter las guerras. Da la partida sco expert è Sacha Zala, directur dal post da perscrutaziun Documents Diplomatics da la Svizra. A chaschun da la premiera dal film ils 5 da mars 2017 ha il DDS arranschà in e-Dossier cuntegnend documents istorics exclusivs ord la banca da datas online Dodis davart l’«affera Conradi».
In mazzament a Losanna
Igl è il confess d’in assassin: «Forsa vegnan pir noss vegnintsuenter a chapir mia acziun ed esser engraziaivels ch’jau hai cumbattì sco emprim cunter questa banda da delinquents internaziunala», ha Moritz Conradi dà per protocol a la polizia da Losanna. Ils 10 da matg 1923 aveva el schluppettà en l’Hotel Cécil davant perditgas il diplomat sovietic Wazlaw Worowski. Suenter il murdraretsch ha el sa laschà arrestar senza resistenza. El aveva agì ord persvasiun: «Tranter tals ch’èn sa participads al declin da la Russia ed indirectamain a quel da l’entira umanitad, na dati nagins innocents» (dodis.ch/48619).
Svizzer en Russia ed anti-bolschevist ardent
Ils Conradis, emigrads en la mesadad dal 19avel tschientaner dal Grischun, manavan a St. Petersburg, da lezza giada chapitala da la Russia zaristica, ina pastizaria flurinta. Suenter la Revoluziun d’october l’onn 1917 èn lur bains vegnids expropriads; il bab e l’aug da Moritz assassinads dals Bolschevichi. Durant la guerra burgaisa russa ha Conradi cumbattì sco uffizier da «l’Armada Alva» cunter ils «Cotschens». Suenter la sconfitta da las forzas cunterrevoluziunaras è el scappà via la Tirchia enavos en sia veglia patria. Qua è el vegnì en contact cun emigrants russ. Quests han probablamain intimà l’anti-bolschevist ardent al mazzament.
«Crim dad ina persuna privata ad autras persunas privatas»?
Il di suenter l’assassinat è sa radunà il Cussegl federal a Berna. En in communiqué ha la Regenza federala sentenzià questa «violaziun da la morala e da la lescha» cun «indignaziun». Ulteriur basegn d’agir n’ha il Cussegl federal dentant betg vesì. Giuristicamain sofisticà n’ha la regenza betg taxà l’attentat sco delict politic, mabain sco «crim malign, commess dad ina persuna privata ad autras persunas privatas» (dodis.ch/44914). Il diplomat sovietic Worowski era bain delegà sco observader a la Conferenza da l’Orient ch’aveva lieu a Losanna. Pervia da divergenzas internaziunalas n’era el dentant betg accredità uffizialmain sco participant da la conferenza (dodis.ch/44913).
Decisiv per la sistida da las relaziuns
La posiziun dal Cussegl federal vers l’attentat era fitg delicata. Tschun onns avant, il november 1918, aveva la Svizra exilià ina missiun sovietica, perquai ch’i vegniva renfatschà als diplomats bolschevics d’avair fatg «propaganda revoluziunara» ed aschia dad esser conculpaivels a la chauma generala svizra dal 1918 (dodis.ch/43740). Dapi lura era il rapport tranter Berna e Moscau mals (dodis.ch/44885). L’«affera Conradi» è alura stada decisiva per la sistida da las relaziuns da la Svizra cun la Russia sovieta durant plirs decennis. Pir suenter la Segunda Guerra mundiala han las duas regenzas puspè reprendì contacts uffizials.
Cumplicitad dal Cussegl federal?
En ina nota diplomatica ha il minister da l’exteriur Georgi Tschitscherin crititgà vehementamain la posiziun dal Cussegl federal concernet il murdraretsch: La «refusaziun illegitima» dad attribuir il status diplomatic a Worowsi, saja stà in «act nunlubì ed ostil» ed haja chaschunà ina «situaziun anormala ed ambigua» che haja provocà attatgas cunter il delegà sovietic. Tuttina n’hajan las autoritads «prendì naginas mesiras preventivas» per impedir in act da violenza cunter el. Perquai portia la regenza svizra ina «responsabladad absolutamain evidenta e gronda», ina cumplicitad a l’assassinat (dodis.ch/44916).
Murdraretsch cunter violenza revoluziunara
Il Cussegl federal ha reagì cun in telegram salà sin las «accusaziuns impertinentas e malvulentas» da Tschitscherin. Il Departement politic federal (DPF, oz DFAE), manà dal anti-communist persvadì Giuseppe Motta, ha refusà tut las renfatschas ed è passà a la cunterattatga. I saja chaussa da la Regenza sovieta da finalmain conceder in’indemnisaziun per «las expropriaziuns ed ils acts da violenza nunditgs» ch’èn vegnì commess durant la revoluziun a millis Svizzers en Russia (dodis.ch/44917). Il process penal cunter Conradi menà fitg emoziunalmain vegn era a suandar questa logica.
Acquittament da l‘assassin
Las tractativas davant la dretgira da giuraders a Losanna durant il november 1923 eran orientadas pli pauc vers il mazzament effectiv, mabain vers la qualificaziun dal reschim da cussegls en Russia. A moda explicativa è l’act da Conradi vegnì congualà cun il destin tragic da sia famiglia, las suffrientschas dals Svizzers en Russia en general e las unfrendas dals Bolschevichi (dodis.ch/48632 e dodis.ch/48633). Ils giuraders han alura pelvair acquittà l’assassin. Na betg mo en Russia era l’indignaziun gronda. Il Cussegl federal da l’autra vart ha refusà tut las renfatschas cun renviament rigurus al federalissem e la separaziun da las pussanzas (dodis.ch/44953).
Represa da relaziuns per aut pretsch
La Russia sovieta ha decretà in scumond d’en- ed extrada per Svizras e Svizzers e declarà in boicot per martganzia svizra. Prest ha Moscau signalisà interess per ina «regulaziun da la situaziun», insistiva dentant «sin ina tscherta satisfacziun en chaussa Worowski» (dodis.ch/44999). Adina puspè è il chass vegnì negozia cun mediaziun internaziunala (dodis.ch/45015 e dodis.ch/45172). L’onn 1927 è vegnì cuntanschì almain ina sligiaziun temporara (dodis.ch/45319). Igl ha dentant cuzzà fin l’onn 1946, fin che Berna – per in aut pretsch politic – ha cuntanschì la represa da relaziuns uffizialas cun la URSS (cf. e-Dossier).
Vus pudais leger quest e-Dossier era per tudestg, franzos, talian ed englais.
Per il film: Link RTR.
Data d'emissiun:
dumengia, ils 05-03-2017, 17:25 sin SRF1
mesemna, ils 08-03-2017, 08:35, 09:30 e las 12:50 sin SRF info
gievgia, ils 09-03-2017, 11:00 sin SRF info
venderdi, ils 10-03-2017, 13:15 sin RSI LA2
sonda, ils 11-03-2017, 14:20 sin RTS 2 e las 17:15 sin SRF1
dumengia, ils 12-03-2017, 07:30 sin RSI LA1
mardi, ils 14-03-2017, 14:55 sin RTS 2


text:
Premissas per stipendis dal Christian-Schmid-Fonds èn confessiun evangelica, domicil en il Grischun e lieu da burgais en il Grischun.
Petentas e petents cun domicil a Cuira (cidad) exclusivamain stipendis per scolaziuns terziaras u scolaziuns sin la segunda via da furmaziun.
Il Post da stipendis chantunal renviescha dumondas per in stipendi, che adempleschan tut las premissas per in stipendi dal Christian-Schmid-Fonds, al cussegl da fundaziun che examinescha questas dumondas. Sche las premissas vegnan ademplidas, surpiglia il Christian-Schmid-Fonds ils stipendis confurm a las calculaziuns dal Post da stipendis chantunal.
Sche las premissas per stipendis chantunals na vegnan betg ademplidas, avais Vus la pussaivladad da far ina dumonda da stipendi al Christian-Schmid-Fonds. La cundiziun è che las premissas per stipendis dal Christian-Schmid-Fonds èn ademplidas.
En il decurs dal schaner d’in onn da scolaziun current infurmain nus cun in inserat en las gasettas dal di ed en il Fegl uffizial dal Chantun davart la pussaivladad per stipendis dal Christian-Schmid-Fonds. Las dumondas per stipendis reguardan mintgamai l’onn da scolaziun current. Per exempel il schaner 2022 per l’onn da scolaziun 2021/2022. Il termin final per inoltrar dumondas è mintgamai ils 10 da mars.
Utilisai per plaschair per ina dumonda noss formular da dumondas. Sin quel chattais Vus tut las infurmaziuns davart ils documents necessaris per inoltrar la dumonda, il termin final da consegna, la titulaziun e.u.v. Il formular pudais Vus empustar qua.
Il cussegl da fundaziun examinescha las dumondas che vegnan inoltradas directamain al Christian-Schmid-Fonds. Il cussegl da fundaziun salva sia radunanza per regla la fin da matg/entschatta da zercladur. Uschespert ch’il cussegl da fundaziun ha decis davart tut las dumondas, vegnan tut las petentas e tuts ils petents infurmads en scrit davart la decisiun.
Da stipendis dal Christian-Schmid-Fonds n’han ins nagin dretg legal.


text:
Scurattà la prèia: letteralment voeur dì “Sculacciare la pietra” ma el significaa l’è ben different.
L’era on’ usanza cominciada intorna a la metà del 1200.
In Piazza di Mercant, pròppi visin al pozz, che in chi temp là el se trovava in l’altra part del Palazzi de la Reson, doe adèss gh’è la Via di Mercant, gh’era on bèll sasson “la prèia”.
Quand on commerciant el falliva, el faseva saltà el banch (da chì la paròla “bancarotta”) oltra a la galera, el doveva vèss toeu in gir , sbeffeggiaa pubblicament e el gh’aveva l’òbbligh de sbassass i calzon e sfregass i ciapp su la prèia a cuu biòtt.


text:
politbox «app»
Giugar e testar la savida cun la politbox. Adina puspè cun novs temas.
Quai cun la «app» da politbox per iPhone , il link avra en ina nova fanestrae per Android, il link avra en ina nova fanestra.
Ils ultims 10 onns è il dumber da las lampas en in’abitaziun da 4 stanzas s’augmentà da 14 a 23. Ultra da quai avain nus adina dapli apparats electrics en las chasadas.
Noss smartphone stuain nus dentant chargiar prest mintga di, ed era il laptop e la televisiun dovran energia.
Però, quant energia consumain nus atgnamain ? Ed essan nus conscients danunder ch’il current electric deriva? Davart questas ed autras dumondas avain nus discutà venderdi, ils 28 d’avust tar la Volière a Lucerna.
Discutescha era ti - era mobil:
Tge è tia opiniun? E co stimas ti tes agen consum d’energia?
Avant, durant e suenter l'emissiun live pos Ti far part a la discussiun via Twitter, il link avra en ina nova fanestra (#politbox), Facebook , il link avra en ina nova fanestraubain Instagram, il link avra en ina nova fanestra. Nus vulain savair tia opiniun!


text:
Gnanc in'emna avant la radunanza communala da Silvaplauna dals 9 da mars 2016 che decida davart l'imposta da 2. abitaziuns hai dà venderdi saira signals da cumpromiss da tuttas varts.
Differentas opiniuns
Durant ina discussiun al podi organisada dals proprietaris da chasas da l'Engiadin'Ota a Puntraschigna èsi sa mussà che in augment da la taxa da cura savess esser in cumpromiss valabel. La represchentanta dals possessurs da 2. abitaziuns ha ditg che l'imposta saja simplamain in affrunt envers ils giasts ils pli fidaivels. L'augment da la taxa da cura fiss percunter in instrument che pertutgass tuts e betg mo ina gruppaziun. Era ils giuvens indigens che han lantschà l'iniziativa che vul impedir l'imposta per 2. abitaziuns vesan in augment moderà da la taxa da cura sco soluziun pussaivla.
1 milliun francs manca
La presidenta communala da Silvaplauna, Claudia Troncana, è anc adina persvadida che l'imposta per 2. abitaziuns fiss in instrument valabel per la vischnanca. Ella savess dentant era viver cun in augment da la taxa da cura che è actualmain bler pli bassa che en vischnancas sco Segl e San Murezzan. In tal augment propona la suprastanza communala per il cas che l'imposta na vegniss betg acceptada. A Silvaplauna manca radund 1 milliun francs en la chascha communala per finanziar projects ed infrastructuras turisticas.


text:
Cler Na a l'iniziativa da limitaziun
Sch'i fiss vegnì vuschà gia l'entschatta avust, avessan 61% dals burgais cun dretg da vuschar ditg Na u plitost Na a l'iniziativa da limitaziun. 35% avessan approvà u plitost approvà quella. Ils adversaris van uschia cun in avantatg da 26% en il cumbat da votaziun principal, scriva gfs.bern en ses rapport davart la retschertga.
Prest 70% dals dumandads han gia ina clera opiniun davart l'iniziativa da limitaziun. Els vuschassan pia u cler encunter ubain cler per l'iniziativa. 26% dals dumandads èn plitost per u encunter. Quai munta che la furmaziun da l'opiniun è gia pulit avanzada per esser uschè baud en il cumbat da votaziun.
Per regla è il scenari tar las iniziativas dal pievel, che la cumpart da las vuschs che din Na crescha en il decurs dal cumbat da votaziun. Auter ch'autras iniziativas da l'ultim temp, ha l'iniziativa da limitaziun betg pudì far in start cun in avantatg d'aderents.
Gea a la cumpra da novs aviuns da cumbat
Radund dus mais avant la votaziun avess la maioritad a las votantas e dals votants ditg cun 58% plitost u cleramain Gea a la cumpra da novs aviuns da cumbat. Plitost u cleramain encunter èn 29% da las votantas ed ils votants.
Tar la cumpra datti ina gronda polarisaziun tranter ils champs politics ed er tranter ils champs da la societad. Uschia èn ils Verds e la Partida socialdemocratica las sulettas partidas ch'èn cleramain encunter la cumpra. Ma i dat er il foss tranter la Svizra franzosa ch'è plitost cunter la cumpra e la Svizra tudestga ch'è plitost per. Ma er tranter la generaziun pli giuvna (45% Gea) e la generaziun pli veglia (64% Gea) sa mussan differenzas.
Tar ils arguments datti in cler avantatg per ils aderents dals aviuns: Il sustegn general per in'atgna aviatica militara è collia cun la necessitad da renovar la flotta d'aviuns fin il 2030. Sin la vart dals adversaris n'è nagin argument acceptabel per ina maioritad.
La retschertga
La retschertga da l’institut da perscrutaziun gfs.bern è vegnida fatga tranter ils 3 ed ils 17 d'avust 2020 tar 29'540 persunas cun dretg da vuschar. La quota da sbagl è tar +/- 2,9 puncts procentuals.


text:
Las mesiras da segirtad per in president american al WEF èn bler pli grondas che per auters schefs da stadi.
1'500 persunas enturn Bill Clinton
Secret Service
Il Secret Service è vegnì fundà il 1865 cun l'intent da cumbatter la lavada da daners. Dapi il mazzament dal president american William McKinley l'onn 1910 è l'incumbensa principala dal Secret Service da proteger il president ed il vice-president american e lur famiglias. Bun 7000 persunas lavuran per il Secret Service.
Quantas persunas ch'accumpognan il president american Donald Trump a Tavau n'è betg cler. Be tant: Tar l'ultima visita d'in president american - Bill Clinton l'onn 2'000 - han 1'500 persunas accumpagnà el. Quai di l'expert tudestg per servetschs secrets, Wolfgang Krieger sin dumonda dal schurnal regiunal dad SRF.
Persunas dal Secret Service sajan gia ordavant a Tavau per controllar il hotel, il persunal dal hotel ed era l'infrastructura da l'ospital.
La Polizia chantunala grischuna vegn ad avair grev da tegnair las mastrinas enten maun.
Era sche la Polizia chantunala dal Grischun saja atgnamain responsabla per la segirtad dals 3000 participants dal WEF, saja grev da restrenscher las activitads dal Secret Service american. Impurtant saja ina buna collavuraziun.
Situaziun sumeglianta tar prominents en il Vatican
Era tar il Papa en il Vatican fan presidents, schefs da stadi ed autras persunas prominentas e cun pussanza savens visita. Ed er lura dovra in grond dispositiv da segirtad. In'invista en questa maschinaria ha il rumantsch William Kloter survegnì durant ses temp sco maior tar la guardia papala. Er el ha gì da contractar cun il Secret Service american - quai p.ex tar la visita da d'anteriur vicepresident american Joe Biden. Quai che na saja betg adina stà simpel.
Magari avevan els il sentiment ch'els sajan ils pli impurtants en quest mument.
Cun declerar la situaziun dal Vatican e ch'i n'haja betg plaz per tschients persunas da segirtad davos quels mirs saja lura gartegià da reducir lur pretensiuns. La gronda part da l'enturascha da segirtad restia dentant en l'Italia - nua ch'ils giasts stettian sur notg tar talas visitas. Sche la guardia papala haja dentant il davos pled ha Kloter betg savì dir. I giaja la finala per la segirtad e na betg per chatschar atras l'agen chau. Uschia ch'els sajan adina vegnì tar in consens.
Politica e prominenza da l'entir mund
Il WEF a Tavau ha lieu dals 23 enfin ils 26 da schaner. Il president american Donald Trump vegn a tegnair il pled final. Plinavant èn anc blers auters presidents, schefs da stadi e prominents da la partida.
RR actualitad 12.00


text:
Burghêda
Artécol in dialèt arzân
Cun burghêda (borgata in italiân) a 's intènd un gróp ed cà dimòndi céch, in prâtica în sèimper pôchi cà, cun 'na cunuméia fâta insém a l'agricultûra[1]. Al significhêt ed la parôla l'é quêşi cumpâgn a l'inglèiş hamlet e al francèiş hameau[2]
In Itâlia
La burghêda in Itâlia, ânca se mìa bèin precişêda da 'na lèg, la rapreşèinta al valōr ménim ch' al vîn druvê per sgnêr un pôst abitê (ed mēno a gh' în sōl al cà sparpagnêdi); ind al dêr al nòm a i pôst ( strêdi, sitê, véi, piâsi e vìa acsé) l'é dal vôlti sgnêda cme località e an n' é quêşi mai sgnêda da un cartèl stradêl. Da pôch, "'burghêda" l'à ciapê ânca al significhêt ed gróp ed cà ed la periferéia ed la sitê, in môd particulêr dôp ch' în stêdi butêdi zò dal cà popolêri o int al tentatîv ed fêr di quartēr pió dignitōş[3]In Êlt Adige cun "burghêda" a 's intènd un cèinter abitê pió impurtânt dal Cmûn.
In Rumanéia
In Rumanéia i gróp ed pôchi cà în ciamê cătunuri (singulêr: cătun) e în cunsiderê da la lèg vilâg e més int al stèsi statéstichi. In sèimper sgnê da un cartèl e a fân pêrt 'd un Cmûn.
In Inghiltèra
In inghiltèra j hamlets în arcgnusû da la lèg e dichiarê da la Cēşa cme un vilâg o gróp ed cà sèinsa 'na cēşa e dòunca al fà pêrt ed la parôchia ed n'êter vilâg o 'd n' êtra sitadèina.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- ↑ G.Devoto; G.C.Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze, Le Monnier, 1971.
- ↑ H.J.de Blij, Geografia umana. Cultura, società, spazio, Bologna, Zanichelli, 1994.
(In la tradusiòun in italiân a vîn druvê, in môd e-şbaliê, "bōregh" invēci ed burghêda per tradór "hamlet").
- ↑ Giacomo Devoto; Gian Carlo Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze,
Le Monnier, 1971:"... tale è il caso delle borgate di Roma "
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Borgata trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Ellas èn giuvnas ed ellas èn stars sin YouTube ed Instagram. Ozendi atgnamain nagut spezial. Priscilla Schwendimann e Claudia Steinemann èn dentant tuttas duas era plevonessas. E Claudia sto cumbatter cun la malsogna ADHS, Priscilla cun ses coming-out sco dunna omosexuala, ch’è creschida si en ina baselgia independenta che na tolerescha betg omosexualitad.
E gist quai èn tematicas ch’ellas discutan cun lur community sin lur chanal «Holy Shit» – avertamain e cun ina purziun umor. En general tematiseschan ellas la baselgia e la cardientscha, l’esser giuven, la sexualitad ni la sanadad psichica.
Nus n'avain nagin recept general, tut è er in zic in experiment.
Cun «Holy Shit» vulan las duas plevonessas cuntanscher dapli glieud – oravant tut glieud giuvna – ed intermediar a quella la fascinaziun da la cardientscha cristiana ed er ils avantatgs da far part a la Baselgia refurmada.
Vita e cretta ha discurrì cun Priscilla Schwendimann davart motivaziun, finamiras, resistenza e tabus.
In giuven è dacurt entrà en la Baselgia refurmada, nua che mia collega Claudia è plevonessa. El ha argumentà, ch'el veglia entrar, perquai che la baselgia haja pudì pledentar el per l'emprima giada insumma cun «Holy Shit». Quai fa enorm plaschair.


text:
L'SRG SSR fa in ulteriur pass per dar liber l'access a sias datas digitalas. Sin la pagina d'internet «api.srgssr.ch», il link avra en ina nova fanestra sa chatta ina plattafurma cun ina selecziun da las datas da l'SRG. Las datas messas a disposiziun sa laschian nizzegiar per la perscrutaziun e per sviluppar novas applicaziuns per computers tablets e telefonins, scriva la SRG.
I sa tracta tranter auter da documents da tun, videos, vegls programs da radio e televisiun sco era resultats da votaziuns ed elecziuns. Il material il pli vegl datescha da l'onn 1905. Il diever da las datas è gratuit per ils perscrutaders e sviluppaders d'applicaziuns.
RR novitads 12:00


text:
Purzelbaum "bisch fit"
Entras il project « Cupitgarola » survegn il mintgadi da scoletta slontsch. Persunas d’instrucziun retscheivan sustegn en damondas da moviment e nutriment. Ils affons profiteschan dalla diversitad dallas pusseivladads da moviment e dallas tschaveras sanadeivlas.
Entras differents materials vegn scaffiu cantuns da moviment per sdavalar. Las localitads ein concepidas aschia ch’ellas porschan als affons la pusseivladad da semover libramein. Aschia sviluppeschan els in meglier sentiment corporal. Entras empruar e dumignar finamiras da moviment daventan ils affons pli inschignius, curaschus e sviluppeschan ina pli ferma fidonza en sesez. Nutriment sanadeivel vegn promovius entras sanadeivlas e communablas pausas e tschaveras equilibradas. Ils affons vegnan integrai activamein ella preparaziun da tschaveras ed emprendan aschia d’enconuschar e schazegiar vivonda da basa.