text:
Biodiversitad
La noziun biodiversitad u diversitad biologica designescha entaifer las scienzas biologicas il dumber da las variantas geneticas resp. visiblas da mintga spezia (flora e fauna) e da la varietad dals ecosistems d’in tschert spazi da viver (biotop, biom, ecoregiun) u d’in territori geografic definì (p.ex. muntogna u pajais).
Tenor Carl Beierkuhnlein è la biodiversitad ina mesira per la multifariadad qualitativa, quantitativa e funcziunala da la vita sin tut ils nivels d’organisaziun en il territori intercurì.[1] Uschia furma quella in impurtant criteri per giuditgar quant degn da vegnir protegì ch’in territori è, ma er tge muntada ecologica che quel ha per l’uman.[2]
Davart il svilup da la noziun e sias implicaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Term tecnic entaifer la biologia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia dapi daditg exista la noziun da la ‹diversitad› sco term tecnic ecologic per descriver la varietad da las caracteristicas da biocenosas u sistems ecologics (diversitad a e Y, cf. sutvart). Il pli enconuschent criteri per descriver la diversitad furma sper il dumber da spezias (species richness) l’index da Shannon-Wiener ch’ins ha deduci da la teoria d’infurmaziun. Quel resguarda tant la repartiziun tenor frequenza sco er la ritgezza da las spezias. In ulteriur index da diversitad derasà en la biologia è l’index da Simpson.
La diversitad d’ina biocenosa en il senn sco definì qua survart è da considerar l’emprim sco noziun descriptiva da l’ecologia senza intenziun valitanta. Indexs da diversitad na sa laschan perquai betg trair nà senz’auter per interpretar a moda normativa quant degn da vegnir protegì ch’in territori è.
La noziun en la politica da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Biodiversitad è la furma curta da la noziun ‹diversitad biologica› (englais ‹biological diversity›, ‹biodiversity›). La noziun ‹biodiversity› deriva oriundamain or da l’ambient scientific dal moviment per la protecziun da la natira dals Stadis Unids. Cun sa servir da la noziun er en connex cun lavurs da perscrutaziun, è il champ da perscrutaziun da la biologia da la protecziun da la natira vegnì politisà in pau. D’etablir la noziun dueva servir a far passar pretensiuns politicas.[3] Il titel ‹Biodiversity› dal cudesch dal biolog Edward O. Wilson cumparì l’onn 1986 è stà l’emprima utilisaziun da la noziun ch’è vegnida recepida vastamain. Al cudesch era precedida en ils Stadis Unids ina dieta davart il medem tema. Il 1992 han las Naziuns unidas deliberà la Convenziun davart la diversitad biologica, quai ch’ha procurà per in’ulteriura derasaziun ed utilisaziun da la noziun.
Fundaments da la perscrutaziun da la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
Ils fundaments per perscrutar la biodiversitad furman taxonomia, sistematica e biogeografia, damai la dumbraziun, classificaziun e descripziun da las spezias. Per exprimer la repartiziun da la biodiversitad è surtut adattada la cartaziun da la diversitad da las spezias da plantas sco furmas da vita las pli frequentas e determinantas da quasi tut ils ecosistems da la terra. Questas chartas servan sco indicatur per l’entira biodiversitad: Da la repartiziun da las spezias da plantas sa laschan deducir e determinar ils cunfins da las singulas unitads biogeograficas – dals biotops ils pli pitschens fin tar ils pli gronds spazis da viver. En questa moda vegn la varietad da las spezias e dals ecosistems messa en relaziun tar la surfatscha. Las chartas che resultan servan a giuditgar en general la repartiziun da la biodiversitad globala.[4]
Nivels, mesiras ed indicaturs per la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
La biodiversitad biologica cumpiglia plirs nivels:
- diversitad genetica – d’ina vart la diversitad da tut ils gens entaifer ina spezia (= variabilitad genetica), da l’autra vart l’entira varietad genetica d’ina biocenosa u d’in ecosistem;
- diversitad taxonomica – il dumber da las diversas taxa, surtut da las spezias, entaifer in ecosistem u er a nivel superiur;
- diversitad dals ecosistems – la multifariadad da spazis da viver ed ecosistem;
- biodiversitad funcziunala – la diversitad da funcziuns e process ecologics che vegnan realisads en l’ecosistem (p.ex. stimà a basa dal dumber dals differents tips da furmas da vita u da cuminanzas ecologicas).
Per caracterisar la biodiversitad a moda cumplessiva èsi necessari da resguardar tuts quatter nivels.
Ina proposta co mesirar la varietad da las spezias en in context pli grond che quel da las singulas cuminanzas da vita, ha fatg Robert H. Whittaker. El parta la diversitad da las spezias en alfa, beta, gamma, delta ed epsilon. Quests stgalims descrivan musters da diversitad en relaziun tar surfatschas observadas a divers stgalims resp. en diversas scalas: punctual, local u regiunal.
En connex cun la Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas vegn la biodiversitad globala eruida – pervi da difficultads metodicas – a basa da criteris che na descrivan betg la biodiversitad sezza, mabain valurs da substituziun che sa laschan mesirar meglier. Tals indicaturs furman t.a.:
- l’abundanza e derasaziun da spezias
- il Living Planet Index
- la surfatscha da guaud
- la dimensiun da habitats marins
- la surfatscha d’areals protegids (territoris natirals protegids e.a.)
- la qualitad da l’aua (mars ed auas dultschas)
- la sanadad e bainstanza da cuminanzas umanas ch’èn directamain dependentas d’ecosistems locals
- il dumber da purtaders da savida da la natira tradiziunala e la diversitad linguistica tranter la populaziun autoctona.
Varietad biologica e culturala[modifitgar | modifitgar il code]
En tuttas regiuns cun gronda varietad biologica vivan bleras cuminanzas indigenas e localas. La Societad internaziunala per l’etnobiologia stima che quellas disponan da 99 % da las resursas geneticas disponiblas en tut il mund. Schebain igl exista in connex direct tranter la varietad biologica e la varietad culturala na sa lascha betg cumprovar. Il grond dumber da culturas indigenas e da linguas dat però en egl.[5]
Modas da cultivar tradiziunalas e biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
Percunter exista in connex incontestabel en furma d’ina relaziun da dependenza reciproca tranter l’ambient natiral e las modas da cultivar tradiziunalas (orientadas a la subsistenza) da las gruppas localas. D’ina vart dependan quests umans per lur subsistenza d’ina gronda varietad da resursas; da l’autra vart augmentan las metodas tradiziunalas la diversitad locala. (Quai sa lascha er cumprovar istoricamain per la cuntrada culturala da l’Europa Centrala: il mosaic da surfatschas utilisadas a moda extensiva e da guauds disponiva d’ina varietad da las spezias cleramain pli gronda che la vegetaziun da climax potenziala).[6] L’integraziun da gruppas localas en l’economia da martgà pretenda da gudagnar surplis, quai che vegn per ordinari cuntanschì cun introducir meds da producziun industrials u cun elavurar be products ch’èn economicamain interessants. Per ordinari maina quai a la destrucziun da spazis da viver natirals ed uschia ad ina sminuziun da la diversitad biologica.
Sperdita da la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
In team da scienziads dad otg pajais ha identifitgà l’onn 2000 ils tschintg pli impurtants facturs d’influenza che mainan ad ina diminuziun da la biodiversitad globala:
- midadas en l’utilisaziun dal terren, surtut en furma da runcadas da guauds e da la transfurmaziun dad ecosistems natirals en surfatschas agriculas;
- midadas dal clima, inclusiv precipitaziuns e temperatura;
- contaminaziun da las auas cun nitrogen (surtut tras ladim artifizial, fecalias e svapurs d’autos;
- l’introducziun da neofitas;
- l’augment da la concentraziun da dioxid carbonic en l’atmosfera.
Divers rapports pli novs (p.ex. Living Planet Report 2016 u Global Assessment Report 2019) constateschan in svilup desastrus da la biodiversitad globala. Tar las 14 000 populaziuns da vertebrats registradas haja gì lieu ils ultims 40 onns ina diminuziun dals effectivs da bunamain 60 %. Pertutgads fitg ferm sajan surtut las spezias che vivan en auas dultschas (peschs ed amfibis), las qualas sajan sa diminuidas en quest interval en tut il mund per var 81 %.[7]
Cun diminuziun n’è betg manegià en quest connex ch’il dumber da spezias saja sa reducì talmain, pia la diversitad taxonomica, mabain en emprima lingia la diversitad genetica entaifer las populaziuns d’ina spezia u sias sutspezias entras ina reducziun dal dumber d’individis. En quest connex discurr’ins er d’in’erosiun genetica.
Hotspots da la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
Regiuns geograficas, en las qualas la biodiversitad è spezialmain gronda ed a medem temp spezialmain periclitada, numnan ins hotspots da la biodiversitad. In impurtant studi en connex cun hotspots han publitgà l’onn 2000 Myers e.a. Ils auturs defineschan ils hotspots sco territoris cun in aut dumber da spezias da plantas endemicas «las qualas han gia pers en questa regiun la gronda part da lur spazi da viver oriund». Sco indicaturs valan pia il criteri da la varietad da las spezias e da la periclitaziun, deducì da la sperdita da spazi da viver.[8]
Biodiversitad e funcziunalitad dad ecosistems[modifitgar | modifitgar il code]
La muntada da la multifariadad biologica per il funcziunament dad ecosistems vegn discutada dapi decennis a moda cuntraversa. A la fin dals onns 1960 han las discussiuns cuntanschì in emprim consens: diversitad favurisescha stabilitad. Quest consens è però vegnì disturbà pauc pli tard cur che Robert May è vegnì a basa da simulaziuns matematicas a la conclusiun che la constanza da las spezias en ecosistems da model cun bleras spezias saja pli bassa che en sistems cun paucas spezias. La constanza da la structura da las spezias valeva da quel temp sco impurtant indicatur per la stabilitad d’in ecosistem. En ils onns 1980 è alura David Tilman s’occupà a moda intensiva cun la dumonda da la relaziun tranter la diversitad e la stabilitad. La dumonda suenter la muntada da la biodiversitad per la funcziunalitad dad ecosistems furma in dals accents principals entaifer la perscrutaziun dad ecosistems e l’ecologia da la protecziun da la natira. Il consens scientific actual areguard la tematica sa lascha resumar sco suonda[9]:
- Las caracteristicas funcziunalas da las spezias han ina ferm’influenza sin las atgnadads da l’ecosistem. Da la frequenza relativa d’ina spezia sulet na sa lascha betg adina deducir la muntada da questa spezia per l’ecosistem. Er spezias relativamain raras pon influenzar fermamain la tempra da l’ecosistem.
- A tschertas spezias, savens sa tracti da dominantas, prevegna entaifer la cuminanza da vita ina rolla decisiva (uschenumnadas spezias-clav). La sperdita da quellas maina a midadas drasticas areguard la structura e funcziun da la biocenosa.
- Ils effects da la spariziun da spezias e da midadas en la cumposiziun da las spezias pon sa differenziar in da l’auter areguard las caracteristicas da l’ecosistem, il tip da l’ecosistem e la via co che las midadas s’expriman en la cuminanza.
- Tschertas caracteristicas dad ecosistems èn a l’entschatta pauc sensiblas areguard l’extincziun da spezias, damai che pliras spezias adempleschan forsa ina sumeglianta funcziun entaifer in ecosistem (redundanza), perquai che singulas spezias contribueschan forsa relativamain pauc a la funcziunalitad d’in ecosistem ubain perquai che surtut cundiziuns da l’ambient abioticas determineschan l’ecosistem.
- Pli gronda ch’è la variabilitad territoriala e temporala e pli grond ch’è il dumber da las spezias ch’èn necessarias per la funcziun d’ecosistems.
Sco probabel vala:
- Da pli bleras differentas spezias ch’ina biocenosa sa cumpona, e pli pitschen ch’è il privel che neobiota (spezias estras che sa derasan tras l’uman) possian s’etablir; quai dependa però er dad auters facturs (dumber d’individis esters, disponibilitad da resursas e.a.).
- Sche singulas spezias entaifer in ecosistem reageschan a moda differenta sin disturbis, po la funcziun da l’ecosistem sa mantegnair pli tgunsch en cas da disturbis che sche las spezias reageschan a moda sumeglianta.
[modifitgar | modifitgar il code]
La Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas suttastritga er la valur da la biodiversitad en connex cun aspects ecologics, genetics, socials, economics, scientifics, d’educaziun, culturals, estetics ed areguard sia funcziun da recreaziun; sper ils aspects instrumentals suttastritga la convenziun l’atgna valur da la biodiversitad.
Ipotesa d’assicuranza e valur d’assicuranza[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’ipotesa d’assicuranza ecologica (Ecological Insurance Hypothesis) sa lascha supponer ch’in augment da la varietad da las spezias (e/u da la variabilitad genetica entaifer la populaziun d’ina spezia) haja in effect stabilisant sin divers parameters processuals da sistems ecologics. Cun augmentar il dumber da las spezias crescha la probabilitad ch’igl èn avant maun pliras spezias che pon surpigliar ina funcziun ecologica fitg sumeglianta (redundanza funcziunala), ma che sa distinguan en lur toleranza envers influenzas da l’ambient. Tras quai sa sbassa la probabilitad che midadas areguard las cundiziuns da l’ambient mainian a l’extincziun da tut las spezias che pon surpigliar la funcziun respectiva.
In grond dumber da spezias furma er ina premissa per ch’i possia vegnir surpiglià entaifer in ecosistem in grond dumber da differentas funcziuns ecologicas (diversitad funcziunala). Sa midan las cundiziuns da l’ambient, po ina funcziun ch’era avant pauc impurtanta daventar relevanta. Vegn in ecosistem per exempel separà da l’apport da cumbinaziuns da nitrogen exteriuras, s’augmenta a l’intern la muntada d’organissems ch’èn abels da fixar nitrogen. Sumegliantamain suppon’ins che las relaziuns reciprocas tranter las singulas parts da la chadaina resp. rait da nutriment sajan en cas da gronda diversitad pli stabilas.
Sche la diversitad biologica gida a stabilisar process e stadis entaifer sistems ecologics, alura po vegnir attribuida a la biodiversitad ina valur d’assicuranza. Quai è almain adina lura il cas, sche servetschs d’ecosistem dependan dals process e stadis respectivs. Tras in’auta biodiversitad sa laschan tals servetschs utilisar tendenzialmain a moda pli fidabla.
In exempel: Ins ha pudì cumprovar ch’ils purs stiman ils avantatgs d’in’auta agrobiodiversitad (cultivaziun da diversas spezias da fritgs dal funs, englais crop diversity), perquai che quella sminuescha las fluctuaziuns annualas areguard la rendita da la racolta. La valur agronoma da la diversitad dals fritgs dal funs vegn però limitada tras il fatg che la cultivaziun da be paucs fritgs dal funs porta avantatgs da spezialisaziun.[10]
Muntada per la farmazia e l’alimentaziun mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Muntada economica ha la biodiversitad ultra da quai sco reservuar da substanzas activas potenzialas per medicaments, da plantas da vivonda e da gens per la cultivaziun da sorts en l’agricultura, per process biotecnologics e per svilups bionics (applicaziuns da fenomens da la natira en la tecnica).
Il niz da medicaments a basa da plantas è immens: Gia oz èn enconuschentas bundant 20 000 spezias ch’èn relevantas per la medischina, da quai 1400 che pon vegnir tratgas en consideraziun per sviluppar meds cunter cancer. Lur valur economica è vegnida stimada l’onn 1987 sin 40 milliardas dollars. Cun la diminuziun cuntinuanta da la biodiversitad sa reducescha quest potenzial massivamain.
95,7 % da las plantas che vegnan tratgas a niz en tut il mund sco nutriment derivan oriundamain da regiuns tropicas e subtropicas, nua che la biodiversitad è spezialmain auta. Perquai sa lascha supponer ch’i sa chattan en questas regiuns er impurtantas resursas geneticas per l’alimentaziun globala futura. Quai surtut perquai che la producziun da mangiativas sa basa en tut il mund sin radund 30 spezias, cumbain ch’igl existan radund 30 000 spezias da plantas mangiablas. Da sa spezialisar sin paucas spezias da granezza e legums è ristgant. I na basta betg da mantegnair la diversitad genetica be en bancas da sem. Sco per las plantas selvadias vala er per tut las plantas cultivadas la regla che be ina varietad genetica suffizienta protegia a lunga vista cunter svilups nunspetgads (sco p.ex. malsognas u infestiuns cun parasits). Ultra da quai han ins constatà ch’ina gronda varietad d’insects impollinaders gida a reparter a moda spezialmain efficazia il pollen e maina uschia a racoltas pli autas e pli segiras (p.ex. tar la cultivaziun da zitgas).
Entant che scienziads e firmas han pudì sa servir pli baud libramain da la biodiversitad da pajais esters (biopirataria), ha la Convenziun davart la biodiversitad introducì dretgs da proprietad d’in stadi areguard sias resursas geneticas. Cun agid d’in mecanissem numnà Access and Benefit Sharing vegn empruvà da simplifitgar l’utilisaziun da resursas geneticas, ma da laschar participar a medem temp ils pajais d’origin da la biodiversitad al niz economic da quella.
Mantegniment da la sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
La diminuziun da la varietad da las spezias po augmentar la prevalenza da malsognas infectusas en in ecosistem (derasaziun da virus e bacterias, ma er da bulieus patogens). Tras quai po vegnir en privel la sanadad d’umans, ma er da las plantas e dals animals restants.
[modifitgar | modifitgar il code]
D’ina sminuziun da la biodiversitad è savens pertutgada l’emprim la populaziun rurala povra; quella dependa numnadamain savens directamain da servetschs d’ecosistems, ils quals sa basan da lur vart sin in ambient biologic multifar ed in’utilisaziun persistenta. Alternativas tar quests servetschs d’ecosistem n’èn savens betg accessiblas a questas parts da la populaziun ubain memia charas.
Protecziun da la diversitad biologica[modifitgar | modifitgar il code]
Sco cuntramesiras adattadas vala la substituziun da combustibels fossils e da laina tras funtaunas d’energia alternativas, ma cun extender uschè pauc sco pussaivel l’utilisaziun da combustibels sin fritgs dal funs; en pli l’extensiun dals territoris da protecziun che servan a mantegnair ils ecosistems primars, surtut, en il guauds tropics, sco er il mantegniment da la diversitad tar spezias da plantas e d’animals selvadis e dumestitgads.
Convenziuns[modifitgar | modifitgar il code]
In’impurtanta basa per la protecziun da la varietad da las spezias furma la Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas; quella è vegnida deliberada e segnada l’onn 1992 da 192 stadis commembers a Rio de Janeiro. Ils stadis signataris èn s’obligads da retegnair la sperdita da la diversitad biologica. Las trais finamiras principalas èn: La protecziun da la biodiversitad, l’utilisaziun persistenta da quella e la gulivaziun gista dals avantatgs che resultan da l’utilisaziun da resursas (geneticas).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Carl Beierkuhnlein: Der Begriff Biodiversität. En: Nova Acta Leopoldina, NF 87, nr. 328, p. 52–71 (2003), p. 66.
- ↑ Philipp Mayer, Clemens Abs, Anton Fischer: Biodiversität als Kriterium für Bewertungen im Naturschutz – eine Diskussionsanregung. En: Natur und Landschaft, tom 11, 2002, p. 461–463.
- ↑ Reinhard Piechocki: Landschaft – Heimat – Wildnis: Schutz der Natur – aber welcher und warum? Beck, Minca 2010.
- ↑ Wilhelm Barthlott, Gerold Kier, Jens Mutke: Globale Artenvielfalt und ihre ungleiche Verteilung. En: Courier Forschungsinstitut Senckenberg, 215, Francfurt a.M., settember 1999, p. 7–22.
- ↑ Anja von Hahn: Traditionelles Wissen indigener und lokaler Gemeinschaften zwischen geistigen Eigentumsrechten und der public domain. Springer, Berlin 2004, p. 38s.
- ↑ Reinhard Piechocki: Landschaft – Heimat – Wildnis. Minca 2010, ISBN 978-3406541520.
- ↑ WWF Deutschland: Living Planet Report 2016. Deutsche Kurzfassung, ISBN 978-3-946211-06-8 (PDF 4,9 MB).
- ↑ Thomas M.Brooks e.a.: Habitat loss and extinction in the hotspots of biodiversity. En: Conservation Biology, nr. 16 (2002), p. 909–923.
- ↑ Thomas M. Smith, Robert L. Smith: Ökologie. Pearson Studium Verlag, ISBN 978-3-8273-7313-7.
- ↑ Sandra Rajmis, Jan Barkmann, Rainer Marggraf: Pythias Rache: zum ökonomischen Wert ökologischer Risikovorsorge. En: GAIA 2010/19(2), p. 114–121.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bruno Baur: Biodiversität. UTB, Berna 2010, ISBN 978-3-8252-3325-9 (UTB 3325, UTB Profile).
- Bundesamt für Naturschutz (ed.), Thomas Potthast (elav.): Biodiversität – Schlüsselbegriff des Naturschutzes im 21. Jahrhundert? Bundesamt für Naturschutz, Bonn-Bad Godesberg 2007.
- Felix Ekardt, Bettina Hennig: Ökonomische Instrumente und Bewertungen von Biodiversität. Metropolis Verlag, Marburg 2015, ISBN 978-3-7316-1120-2.
- Forum Biodiversität Schweiz: Biodiversität in der Schweiz. Zustand, Erhaltung, Perspektiven. Wissenschaftliche Grundlagen für eine nationale Strategie. Haupt, Berna 2004, ISBN 3-258-06800-3.
- Uta Eser, Ann-Kathrin Neureuther, Albrecht Müller: Klugheit, Glück, Gerechtigkeit. Ethische Argumentationslinien in der Nationalen Strategie zur biologischen Vielfalt. (Naturschutz und Biologische Vielfalt, nr. 107), ed. Bundesamt für Naturschutz. Bonn-Bad Godesberg 2011, ISBN 978-3-7843-4007-4.
- Kevin J. Gaston, John I. Spicer: Biodiversity. An Introduction. 2. ed., restampa, Blackwell, Malden MA 2005, ISBN 1-4051-1857-1.
- Carsten Hobohm: Biodiversität. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2000, ISBN 3-8252-2162-8, (UTB 2162, Biologie, Ökologie).
- Peter Janich, Mathias Gutmann, Kathrin Prieß: Biodiversität: wissenschaftliche Grundlagen und gesellschaftliche Relevanz. Springer, Berlin, 2002.
- Thomas E. Lovejoy, Lee Jay Hannah (ed.): Climate Change and Biodiversity. Yale University Press, New Haven CT 2006, ISBN 0-300-11980-1.
- Josef H. Reichholf: Ende der Artenvielfalt? Gefährdung und Vernichtung der Biodiversität. Ed. da Klaus Wiegandt. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 2008, ISBN 978-3-596-17665-6, (Fischer 17665).
- Bruno Streit: Was ist Biodiversität? Erforschung, Schutz und Wert biologischer Vielfalt. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-53617-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina d’internet Bioversity International
- Secretariat da las Naziuns unidas en connex cun la Convenziun davart la biodiversitad
- Der Wert der Vielfalt
- Bundeszentrale für politische Bildung: Artenvielfalt
- Biodiversitad, artitgel da survista sin www.spektrum.de
- Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun: Biodiversitad
- Forum Biodiversität Schweiz: Portal tematic biodiversitad


c: text/html

text:
El sa sentia responsabel envers ils giugaders. Vitiers ha Tschagajew inditgà da vulair pajair ina part da la taglia da funtauna da 1,5 milliuns francs anc betg pajada. Quai na saja dentant betg in confess da culpa, ha precisà Tschagajew.
Cuntrari a Tschagajew n'è il segund accusà, l'anteriur vicepresident Islam Satujew, betg cumparì avant dretgira. Lezza ha refusà da far dus process independents. Per Satujew sto perquai vegnir fixà in nov termin. Uschia n'èsi betg da quintar cun ina sentenzia sperta.
RR novitads 08:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per la dretgira è il cardinal George Pell culpabel d'avair malduvrà u attatgà sexualmain dus uffants che chantavan ils onns 90 en il chor da la catedrala da Melbourne. Ils dus buobs eran da lez temp 12 e 13 onns. Ils cas va enavos sin ils onns 1996 e 1997, cura che Pell era gist vegnì archuvestg da Melbourne.
Davart la mesira penala vegn decidì davent da damaun
Il chasti che spetga l'um da 77 onns sto anc vegnir fixà. Pell sto dentant far quint cun fin a 50 onns praschun. Via ses advocats ha el danovamain refusà tut las reproschas. El vul far recurs cunter la sentenzia.
RR novitads 06:00


text:
Distrett de Berat
El distrett de Berat (Rrethi i Beratit in Albanes) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania. El gh'ha ona popolazion de 130.000 abitant e 'l sò capploeugh l'è la città de Berat, che la da anca 'l nòmm a la prefettura in de la qual se troeuva.
GeografiaModifega
El distrett se troeuva in del center sud de l'Albania, in la piana de Myzeqe. La banda de mezz del distrett l'è traversada de la bassa val del fiumm Osum, che 'l finiss in del visin Distrett de Skrapar. In sul confin de mattina se troeuva el Mont Tomor, la scima pussee conossuda de l'Albania meridional.
Suddivision amministrativaModifega
In del distrett a gh'è dò municipalità e des comun.


text:
“Cialé de cunëscer i sënies dl tëmp y i nterpreté aldò dl vaniele”, chësta ie una dla cosses de majera mpurtanza che se damanda l cunzil vaticanum II bele dan plu de 50 ani (GS4).
Te chisc 50 ani se à mudà truep tla dlieja: la bona tradizions an cialà de mantenì, ma nce truep de nuef ie unì docà. Per vester boni de mantenì viva nosta dlieja, vala de bujën che i laics tole pert ala vita dla pluania. Tres la ciarestia de prevesc te nosta Diozeja an udù ite che la và de bujën de strutures nueves per vester boni de tenì su nce per l daunì na vita pasturela te duta la pluanies. Metan adum de plu pluanies che ie tla medema situazion y che à plu o manco i medemi bujëns se sparaniun truepa forzes y n possa fé truep deberieda. I laics muessa tlo se sëurantò na gran respunsabeltà. Me tres n gran sustëni da pert di laics pudran garantì che la cura dl’anes vede inant tla pluanies.
Tres l decret dl Vescul di prims de jené dl 2012 ie unida metuda su la Union Pasturela Gherdëina, de chëla che fej pert Urtijëi, Bula y Rucadic, Santa Cristina y Sëlva. Chësta Union nes dà la chance che cun l aiut dl Spirit Sant abinun troies nueves tl’evangelisazion, tla vita pasturela dla pluania cun si mumënc nce de festa. Chësta Union ie unida njinieda ca per trëi ani alalongia y sën vëniel pità regularmënter scumenciadives, azions y festes a livel de dut l Decanat. Var per var muessa la jënt crëscer y se adaté a chësta situazion nueva, sentì y lascé pro che zeche se mude tl Decanat. Uni cristian dëssa tò pert ativamënter ala vita dla pluania, aldò de si talënc y de si puscibelteies.
Tl daunì muessa se mantenì la vita pasturela tla singula pluania dassëula. L cunsëi de pluania, l cunsëi aministratif, l cor de dlieja y l’autra lies y grupes tla pluania fajerà inant si atività a bën dla pluania. La festes y i sacramënc ne pudran per via di puech prevesc nia plu tenì sciche mo al didancuei. La catechesa di sacramënc, l lëur cun i pitli y cun i jëuni, i cursc per l crëidum y l lëur caritatif unirà lià ite te na rë a na maniera che la singula pluanies vënie sustenides te si lëur. N cialerà de mëter a jì puscibilmënter proiec che va sëura i cunfins dla singula pluanies ora a na maniera che n sparania forzes y scioldi.
L Cunsëi dla pluanies dl’Union Pasturela Gherdëina ie metù adum da chësta persones: dal Digan Vijo Pitscheider, da d’autri prevesc o diacons, dal’assistënta pasturela y da doi rapresentanc de duta la pluanies. La singula pluanies ie ublighedes a se tenì ala deliberes dl cunsëi dla pluanies. Dal prim de setëmber dl ann 2013 lëura la assistënta pasturela Maria Delago a tëmp plën tla Union Pasturela Gherdëina; si lëur ie dantaldut chël de acumpanië y ti judé ai jëuni sun si strëda dl svilup persunel. L Cunsëi dla pluanies y l Cunsëi de pluania dura medemo giut.
Dal 2016 fej pert chësta persones di Cunsëies dla pluanies:
Muderadëur: Seniëur Vijo Pitscheider Digan
Prevesc: Seniëur Pire Clara, Seniëur Raimund Perathoner, Seniëur Johann Tscholl, Seniëur Vitalis Delago
Per Urtijëi: Georg Kostner – presidënt, Claudia Perathoner Mussner – vize presidënta
Per S. Cristina: Doris Perathoner, Alexander Kostner
Per Sëlva: Elfriede Rifesser Demez, Augustino Senoner
Per Runcadic: Florian Perathoner, Lotte Hofer
Per Bula: Hubert Mayrhofer, Johann Goller
Proiec y scumenciadives dla Union Pasturela Gherdëina (suvënz adum cun i cunsëies dla pluanies)
Di dla Union Pasturela
Nuet longia dla dliejes
Festival dla jeunëza
Trasmiscions sun tematiches dla religion
Ajurnamënt, discuscions y mëises turondes…
Liber dla prieres per la families ajurnà y adatà ai bujëns nueves


text:
La furmaziun da linguas estras sur ils differents stgalims da scola. Tge coerenza didactica verticala ed orizontala? Tge collavuraziun? Exempels, projects e models en las scolas svizras.
La furmaziun da linguas estras sin ils differents stgalims da scola è ina vaira sfida en Svizra, tant per scolaras e scolars ch’èn confruntads cun novs cuntegns, novas metodas e modas da lavurar, sco era per las persunas d’instrucziun che ston integrar differentas cumpetenzas linguisticas e process da lavur.
Ultra da la cumplexitad pedagogica ed organisatorica che caracterisescha in tal passagi tranter ils stgalims da scola, vegnan vitiers divers acturs da scola e da furmaziun (persunas d’instrucziun, scolas, departaments da scola chantunals, scolas autas da pedagogia, gruppas da lavur, scienziads etc.) che han actualmain anc savens differentas spetgas e metodas da lavur.
Fitg savens datti en il mument dal passagi tranter scola primara e scola secundara ina veritabla midada da paradigmas. Entant che l’instrucziun da linguas estras en scola primara è u duess esser inductiva, communicativa, orientada a l’acziun, ludica e pauc formala tenor plan d’instrucziun e directivas didacticas, è la metoda d’instruir en scola secundara pli formala, deductiva ed explicita. Gist quest passagi maina mintgatant a divergenzas e malenclegientschas che derivan per part da pregiudizis ch’ins emprendia memia pauc durant l’instrucziun da linguas estras en scola primara e ch’ins stoppia cumenzar da nulla en scola secundara.
Per tegnair quint a quests fatgs èn ils novs plans d’instrucziun svizzers (PI21, plan d’instrucziun tessinais) vegnids edids cun las directivas metodologicas correspundentas e cun ils principis che garanteschan ina cuntinuitad en la furmaziun plurilinguistica tar il passagi tranter ils differents stgalims da scola e spezialmain da la scola primara a la scola secundara.
Per promover quest concept han differents acturs scolastics ed instituziunals sviluppà ils ultims onns novs manuals, sco era novs models da furmaziun cun didactica integrada e fatg diever da novas metodas d’instrucziun en l’instrucziun da linguas estras. Questas metodas sustegnan ils aspects da l’integraziun e progressiun linguistica en il pass cadenzà cun ina logica dal transfer da linguas ed in svilup dal repertori linguistic-communicativ. Era las scolas autas da pedagogia reflecteschan questa realitad e promovan studis (scolaziun da basa e perfecziunament) e projects da perscrutaziun e da svilup che mussan en la medema direcziun.
Questas lavurs e contribuziuns èn dentant anc pauc enconuschentas sin nivel naziunal. Ultra da quai èn ils segns da dumondas e las difficultads davart las persunas d’instrucziun in fatg d’acquistar e realisar en las scolas ina metoda concreta integrada e plurilingua – sco tar las scolas autas da pedagogia – che sustegna ina cuntinuitad didactica tranter ils differents stgalims da scola.
Las debattas e discussiuns en il differents chantuns areguard il cumenzament da l’instrucziun da linguas e la successiun (tudestg, franzos, englais, talian) u areguard la midada da 7 uras sin 8 uras sin il stgalim secundar I èn be in exempel che las midadas en la furmaziun da linguas estras han consequenzas tant sin il nivel vertical – en ils differents stgalims da scola, sco era sin nivel orizontal – tar las differentas linguas estras.
Igl è pia tuttavia inditgà da metter en dumonda la cuntinuitad pedagogica e didactica en l’instrucziun da linguas estras durant l’entir temp da scola obligatoric e da chapir oravant tut tge furma d’applicaziun ch’è la pli adattada per cuntanscher las finamiras da furmaziun svizras en il champ da linguas (savair, savair far, agir).
Tras situaziuns concretas ed analisas empiricas ha il “Convegno Plurilinguismo” (organisà tras la SUPSI/DFA, la PHVS e la SAPGR) l’intenziun da sa deditgar a las metodas e pussaivladads d’ina coerenza didactica e pedagogica en la furmaziun da la didactica da linguas ed en la furmaziun da linguas durant la scola obligatorica, spezialmain tar il passagi ad in nov stgalim da scola.
Ditg pli exact, porscha il Convegno ina moda da considerar tals problems a maun da 4 differents champs d’accent:
- La metoda didactica: tge metodas d’instrucziun permettan da mantegnair/optimar la qualitad tar il passagi tranter ils stgalims da scola ed il transfer da cumpetenzas tranter differentas linguas?
- Ils meds d’instrucziun: Tge rolla han ils meds d’instrucziun tar il svilup d’ina cuntinuitad pedagogica e coerenza en l’instrucziun da linguas estras durant il temp da scola? Tge exempels?
- La valitaziun: Tge criteris ston ins resguardar (aspects da furmaziun, cuntegns didactics, situaziuns da communicaziun etc.) per valitar formativ e summativ las cumpetenzas da l’acziun communicativa ed il repertori pluriling da scolaras e scolars en ina perspectiva da l’integraziun orizontala, sco era da la progressiun verticala? E co duain ins valitar las metodas d’instrucziun ed ils meds d’instrucziun areguard quests aspects.
- La coordinaziun: Tgenina è en general la rolla da la coordinaziun e dal barat tranter las scolas ed ils differents acturs da scola areguard la promoziun d’ina furmaziun da linguas estras integrada? Tge difficultads? Tge exempels?
Il “Convegno Plurlinguismo 2018”, che sa drizza a persunas d’instrucziun, dentant er a scienziadas e scienziads ch’èn activs en la didactica da las linguas estras e da la plurilinguitad, dentant er a tut las autras persunas interessadas, porscha la pussaivladad dad accentuar e far enconuschent exempels, projects e models da la progressiun coerenta tranter ils differents stgalims da la scola obligatorica svizra; sin questa moda duain vegnir cumparegliads situaziuns ed aspects concrets empirics, sco era elements teoretics ed aspects en il senn d’in barat e discussiun.


text:
Durant la conferenza da pressa aveva dal venderdi aveva l'Uffizi federal per sanadad BAG confermà la mort d'in um sut 30 onns. L'um saja stà l'emprim giuven tranter 20 e 29 onns ch'è mort pervia dal coronavirus.
La saira scriva il Chantun Berna en ina communicaziun, che quai na constettia betg. Qua sa tractia d'ina infurmaziun fallada. Quai saja capità pervia d'ina intschertezza tar in'annunzia. Dal chantun Berna n'haja dentant dà nagina annunzia d'in cas da mortori al BAG.
Il BAG haja declerà ch'el curregia la glista da mortoris.
Bleras infecziuns capitan en il pajais
Plinavant ha l'Uffizi federal da sanadad infurmà che las bleras infecziuns capitian en Svizra e na vegnian betg importadas da persunas che turnian da l'exteriur. Tant davart las infecziuns novas sco era quellas dals mortoris ha il BAG ditg, che las cifras sa laschian cumparegliar cun quellas da noss vischins, per exempel l'Austria.
Il venderdi ha il BAG annunzià 268 novas infecziuns entaifer 24 uras. En il Grischun n'hai danovamain dà nagins cas novs.


text:
nossaistorgia.ch
Venderdis, 22 da november 2019, han rtr ed il Forum cultural Tujetsch envidau alla presentaziun dalla plattafuorma nossaistorgia.ch. Ver 70 persunas han visitau l’occurrenza en Sala Cristalla a Sedrun.
La plattafuorma nossaistoria presenta fotos, films, documents dil cantun Grischun e vegn tgirada dad rtr. Rodund 4000 documents da different gener ein gia accessibels per mintgin. Tujetsch ei representaus cun 756 documents ord igl Archiv cultural Tujetsch. La plattafuorma stat a disposiziun per mintgin che vul sez emplenir quella cun da ses documents.André Schmid, il president dil forum cultural Tujetsch beneventa cun grond plascher la sala pleina e quei in suentermiezdi allas duas. El presenta e beneventa Flavio Huonder, il responsabel da nossaistorgia tier rtr. Pil Forum cultural Tujetsch seigi la plattafuorma ina grondiusa pusseivladad da mussar la diversitad dalla cultura tuatschina, punctuescha il president. Il giavisch ei era quel, che biars Tuatschins nezegien era quella pusseivladad cun era publicar sin nossaistorgia.ch ni surdar agl archiv cultural.
Flavio Huonder meina ils presents tras la pagina d’internet nossaistorgia.ch. L’entschatta dat el cun il film da nies scribent Vic Hendry digl onn 1986. La schelta da fotos da Tujetsch gia publicadas muossa la cuntrada tuatschin atras tuttas stagiuns ed el decuors da plirs decennis. Autras fotos muossan la cultura d’antruras, co nos antenats luvravan, co els festivavan, cantavan e tgiravan la veta religiusa. Las fotos ein pil pli accumpignadas d’in text informativ. Las persunas ein las pli biaras indicadas cul num, quei che dat veta alla document fotografic. Interess ha naturalmein la fotografia viva, il film, svegliau. Ils dus film: Fiasta da 75 onns dalla Societad da musica Sedrun ed il Fallun da glin a Gonda digl indigen Lucas Berther muossan l’impurtontadad dalla rimnada egl archiv cultural. In’egliada en documents d’autras vischnauncas muossa la diversitad e la valeta culturala da quella plattafuorma pil Grischun.La presentaziun ei vegnida engraziada cun in ferm applaus ed il resun silsuenter ei staus fetg positivs ed ha svegliau da tuttas interessantas discussiuns duront il puschegnet da creflis e caffè.
Ils responsabels dil Forum cultural Tujetsch animeschan ils presents da segidar d’engrondir igl archiv cultural cun documents culturals da tut gener. Leu semantegn la cultura e viva vinavon per nos vegnetsuenter.
La suprastonza dil Forum cultural engrazia pil bi segn da susteniment per quella activitad culturala.


text:
Quel cudesch dess en emprima lingia sensibilisar ils pli giuvens per noss sistem politic di Othmar Schärer da Laax. Sco commember da la Nova societad helvetica è el in da quels ch'ha inizià il cudesch:
La glieud giuvna duai savair ch'ella po muventar insatge en ina democrazia. Il cudesch duai dar ina basa e mussar co che quai è pussaivel.
Per ir sin ils fastizs da la democrazia sa metta Globi cun la Helvetia sin in viadi d'aventura tras la Svizra.
In viadi da Cassis fin tar Gabriel
Il duo inscuntra per exempel il Cusseglier federal Ignazio Cassis che declera ad co ch’ins vegn Cusseglier federal. Dentant vegn Globi er en contact cun il Rumantsch.
El inscuntra ad Andreas Gabriel da la Lia Rumantscha che declera tge ch'ina minoritad è e pertge e co ch’ins po e sto mantegnair quella. Quai èn mo duas da las aventuras che mainan a Globi tras la Svizra.
Dapli che be in cudesch da pops
I saja in cudesch che possa er vegnir duvrà sco mez d’instrucziun di Othmar Schärer da la Nova societad helvetica. Sin ina moda simpla e chapaivla decleria Globi il sistem da la democrazia en Svizra:
Globi e la gista figura per scolar la basa per noss sistem politic cun quai che el è tier nus ina figura d'identificaziun.
Per il mument datti l’aventura da Globi be per tudestg. Exclus na saja però ch'i dettia il cudesch anc en auters linguatgs. Ina pitschna schanza dettia uschia er per ina versiun rumantscha, di Schärer.
RR actualitad 12:20


text:
Ypres – sentupada culla 1. Uiara mundiala
Quei vesas Ti el camp 2019
Marcau dad Antwerpen Port da mar Gent Ypres – 1. uiara mundiala Neeltje Jans Oostende – Blankenberge
La casa ad Antwerpen ei reservada!
La casa ad Antwerpen ei reservada pil camp 2019. Infos davart quella anflas Ti cheu: Antwerp Central Youth Hostel
Antwerpen 2019
Termin: 5 tochen ils 12 d’october 2019 Participontas e participonts: 4. – 9. classa* (onn da scola 2018/19) dallas vischnauncas dalla Cadi + Breil (stan 5-10-18) *) 9. classa: separticipar san giuvenils ch’ein gia stai el camp 2017 e 2018 e ch’ein sedepurtai endretg. Per quels giuvenils vgn fatg ina gruppa separada che vegn tgamunada…
Uorden da prender
Per damondas davart igl uorden duvrar la pusseivladad da commentar giusut! Documents e viadi carta d’identitad ni pass valeivel carta dalla cassa da malsauns proviant per il viadi (da beiber e da magliar) Daners daner da sac (adatg: retrer en Svizra directamein EURO!) Solver e tscheina, entradas, ils surnotgs, las entradas en museums, parcs, exposiziuns, menaschis…


text:
Il Cussegl federal è cunter in scumond cumplessiv da la reclama da tubac.
Perquai cusseglia el, da refusar l'iniziativa «Gea a la protecziun d'uffants e giuvenils da la reclama da tubac». Quella pretendia mesiras memia radicalas, scriva il Cussegl federal. Davos l'iniziativa stattan diversas organisaziuns da sanadad.
Tuttina vul el proteger meglier la populaziun e cunzunt ils uffants e giuvenils da las consequenzas negativas dal consum da tubac. Ina mesira planisada è da scumandar reclama da tubac en kinos e sin placats.
RR novitads 12:00


text:
Il december aveva la reassicuranza Swiss Re schazegià ils custs da donns globals cun radund 85 milliardas dollars - quai èn bun 82 milliardas francs. Cumpareglià cun l'onn avant è quai 1/5 pli pauc. L'onn 2015 muntavan ils custs entras donns globals 113 milliardas.
Media bler pli auta
Cun 92 milliardas dollars (stgars 89 mia francs) èn ils custs er pli bass che la media sur 10 onns. Lezza munta a 192 milliardas dollars ubain bun 185 milliardas francs.
In dals motivs per quest sbassament da custs saja la stagiun da huricans en ils Stadis Unids che haja chaschunà donns pli pitschens che usità.
RR novitads 11:00


text:
Il suicidi tutga tar in dals pli frequents geners da morts sin quest mund. Bain saja il dumber da posts da prevenziun creschì ils ultims onns sin l’entir mund, uschia la WHO, en blers pajais na dettia dentant anc adina memia paucs u nagins posts adattads. Ord quest motiv pretenda l'organisaziun uss dapli mesiras da prevenziun da tut ils stadis sin quest mund. Tranter auter duai l’access a meds chemics vegnir engrevgià. Plinavant stoppian ins far dapli per cumbatter il stress tar giuvenils ed identifitgar meglier persunas periclitadas.
Blers posts en Svizra
En Svizra èn tenor las ultimas cifras da l'Uffizi federal da statistica mortas 1016 persunas entras suicidi. Da quels eran 759 umens e 257 dunnas. Ils pli blers che han prendì la vita eran tranter 50 e 59 onns (219 persunas: 172 umens e 47 dunnas). La Svizra dispona da blers posts da prevenziun, quels na communitgeschan dentant betg avunda in cun l'auter.
Ord l'archiv:
Quest tema ha era fatschentà la giuventetgna en Surselva. La Giuventetgna Cadi aveva organisà ina discussiun da podium davart il suicidi tar giuvenils.
RR novitads 17:00


text:
Katowice
Katowice (parnonzia: [katɔ'vʲitsɛ] (Cec: Katovice, Todesc: Kattowitz; Slesian: Katowicy) l'è la dexima citaa plu granda de la Polonia, insì come la capital de la rejon da Silesia, a'l sud de la Polonia, a la vora dei valdej Kłodnica e Rawa. Qella citaa qì l'è vun dei center industriai principai de la Polonia e la citaa plu importanta de la Zona industriala de la Volta Silesia, una megalopoli de 3.487.000 abitants (2001).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'area intorna a Katowice, la Volta Silesia, a l'è staita abitada de Silesian etneg fin dei prim secoi. L'è staita prima governada de la dinastia Polonesa dei Piaast fin a l'estinzion, per pœ passar int i domini dei Asburg. La citaa medema l'è staita fondada int el secol 19, un period ind el qual l'area l'era sota el domini Prussian, e Katowice l'ha gagnad ol status de citaa int el 1865. Abitada principalment de Todesc, Silesian, Gjüiif e Polones, Katowice l'è deventada part de la Segonda Republega Polonesa grazia ai Powstania śląskie (vardee anca, in Ingles: Silesian Uprisings), intra ol 1918 e 1921. L'area l'è staita dividuda de una comission alliada, qe l'ha lassad Kattowitz del costad Polones, cont una autonomia importanta. La citaa l'è fiorida grazia a un gross deposit de minerai int i montagne vexine. Una esensiva cressuda de la citaa la dependeva de l'estrazion del carbon e i industrie de l'açal, scomençada durant la revoluzion industriala. De recent, grazia a dei reforme economege, a g'è stait un despiazament de l'industria pesanta vers ol setor terziari. Intra ol 1953-1956 Katowice l'è staita renominada Stalinogród dei Comonists Polac. Un bell poo de dagn ecolojeg i è staits faits durant ol govern comonista, però dei cambi recents ai regollaments, procedure e politege i ha fait diminuir la plupart dei dagn.
Distrets[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cultura e ozi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Teatr[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Teatr de Silesia (Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego)
- Teatr Ateneum (Teatr Ateneum)
- Teatr Korez (Teatr Korez)
- Teatr Cogitatur (Teatr Cogitatur)
- Teatr-cinema Rialto (Kinoteatr Rialto)
Musega[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Filarmonega de Silesia (Filharmonia Śląska)
- Estrada Śląska
- Scena GuGalander
- Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia
Cinema[Modifega | modifica 'l sorgent]
- IMAX
- Cinema City - Punkt rozrywki 44
- Cinema City - Silesia City Center
- Centr del Cinema Helios (Centrum Filmowe Helios)
- Cinema Cosmos (Kino Kosmos)
- Cinema Światowid (Kino Światowid)
- Teatr-Cinema Rialto (Kinoteatr Rialto)
Musee[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Musee de la Silesia (Muzeum Śląskie)
- Musee de Storia Katowice (Muzeum Historii Katowic)
- Musee Archidiecezjalne
- Musee Misyjne OO. Franciszkanów
- Musee Biograficzne P. Stellera
- Musee Prawa i Prawników Polskich
- Musee Najmniejszych Książek Świata Zygmunta Szkocnego
- Izba Śląska
- Centrum Scenografii Polskiej
- Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego
Media de comunegazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- TVP 3 Katowice
- TVN24 - department Katowice (TVN24 - oddział Katowice)
- Radio Katowice
- Radio Flash
- Radio Roxy FM
- Radio Planeta
- Dziennik Zachodni
- Gazeta Wyborcza - department Katowice
- Fakt (gazeta) - oddział Katowice
- Echo Miasta
- Metro (gazeta) Katowice
- Nowy Przegląd Katowicki
Persone famose de Katowice[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hans Bellmer, fotogref surealista
- Henryk M. Broder, periodista
- Maria Goeppert-Mayer
- Kurt Goldstein, neurolojista
- Jerzy Kukuczka
- Kazimierz Kutz
- Franz Leopold Neumann
- Hans Sachs
Vardee anca[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Area metropolitana de la Volta Silesia (Górnośląski Okręg Przemysłowy)
- Kopalnia Wujek (Kopalnia Wujek)
- Aeroport internazional de Katowice (Międzynarodowy Port Lotniczy Katowice-Pyrzowice)
- Lista de sindeg de Katowice (Prezydenci Katowic)


text:
Vegl Testament
Il Vegl Testamaint (per rumauntsch grischun Vegl Testament) significha i'l spazi dal cristianissem daspö var l'an 180 zieva la naschentscha da Gesu Crist las scrittüras senchas dal giudaissem chi sun cumpiledas per la lingua ebraica e chi vegnan nomnedas dals Güdevs Tenach. Il Vegl Testamaint cristiaun cumpiglia impü cudeschs chi sun apocrifs e derivan da la Septuaginta, üna traducziun greca dal Tenach chi es gnieu canoniso intuorn l'an 250.
Cuntgnieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il Vegl Testamaint raquinta da la creaziun da tuottas chosas, dal exodus (que voul dir: la sortida) dals Israelits our da l'Egipta scu l'experienzcha da salvamaint centrela e da la lia da Dieu cun sieu pövel elet Israel chi vain renoveda adüna darcho.
Il pled ebraic Tenach as declera tres la partiziun dals cudeschs biblics:
- ils tschinch cudeschs da Moses (= Tora = cumand, uorden, tschegn)
- ils profets (= Nevi'im)
- las scrittüras (= Ketivim)
Scienza teologica[modifitgar | modifitgar il code]
Augustinus da Hippo ho dit üna frasa e dimena creo ün möd da dir chi'd es dvanto populer in sieu temp da l'antica tarda, ma lura eir düraunt il temp da la refurmaziun:
- Novum Testamentum in Vetere latet, et in Novo Vetus patet: „Il Nouv Testamaint es zuppo i'l Vegl, il Vegl vain fat palais i'l Nouv."[1]
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia dal text[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Naumann (Universited da Siegen): Die Textüberlieferung der Bibel Alten Testaments (= La tradiziun da text da la Bibgia dal Vegl Testamaint) (Datoteca da PDF; 140 kB)
- Concordanza (cun pais sün la linguistica: Controlla automatica d'ün text definieu in che möd ch'el correspuonda al text inter)
Cumprouvas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Quaestiones in Heptateuchum 2, 73


text:
martedì 31 dicembre 2013
Bón Sån Silvèstår å tüti!
Dål Renato Ornaghi:
Å Sån Silvèstår,
'l an vèg ål fa i vålìš
e pö 'l va ål èstår...
lunedì 30 dicembre 2013
Réšisténså milånéšå.
Un bèl "cürt" sùrå lå Réšisténså milånéšå (quaši) tüt in milånéš.
martedì 24 dicembre 2013
Åugüri!
Pår dìlå giüstå, ‘l è giåmò un pò ch’ås nå vådå pü chi då nüm…
Må in ògni caš
Tånti åugüri å tüti!
sabato 21 dicembre 2013
G. G. Belli: 'l ültim sunåt.
Int ål 150° 'd lå mòrt dål grån Puétå rumån ( 21 dicémbår 1863), lå vérsión in diålåt lümlén dål sò ültim sunåt, ål 2279°: "Sora Crestina mia, pe un caso raro". Då lå préšéntåsión dål lìbår-cd "Belli in Lomellina".
I du vérsión:
venerdì 20 dicembre 2013
Belli e i suldà bón.
Dumån ål sårà ål 150° ånivérsàri 'd lå mòrt dål puétå rumån Giüšèp Giuåchìn Bèli (21 dicémbår dål 1863). Pår l'ucåšión, un àltår di sò sunåt ch'ö trådùt int ål nòs diålåt: "I suldà bón", då lå préšéntåsión dål lìbår-cd "Belli in Lomellina".
I du vérsión:
martedì 3 dicembre 2013
Saltamartin e cåvålåtå.
Saltamartin in Briånså, cåvålåtå chi då nüm, må lå cånsón l'è "Money for Nothing" di Dire Straits:
Iscriviti a: Post (Atom)


text:
Ulteriuras mesiras pudessan esser dapli barricadas e bloccadas. Plinavant vegnia il spazi d'aria surveglià a moda pli rigurusa - 80 aviuns da cumbat be a Rio. Il militar survegnia er il dretg da pudair sajettar giu objets suspectus.
Schibain turists sco era abitants ed abitantas ston quintar cun restricziuns pervi da diversas zonas da segirezza durant ils geius.
En tut duain 85'000 polizists e schuldads proteger ils gieus olimpics a Rio de Janeiro. Durant ils gieus sustegnan forzas da sgirezza spezialisadas or da plirs tozzels pajais las autoritads brasilianas.
RR novitads 06:00


text:
La populaziun dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ha approbau ils 9 da fevrer 2020 all'urna la revisiun totala dalla planisaziun locala. Il mument ei la procedura pendenta tier la Regenza (art. 49 al. 1 LPC). La Regenza sa curreger prescripziuns illegalas e sbagls formals duront la procedura d'approbaziun suenter l'audiziun dalla suprastonza communala e dils pertuccai.
Cun scriver dils 3 da november 2020 ha il cantun mess en mira diversas correcturas e resalvas el rom alla procedura dalla lubientscha. La suprastonza communla ha l'intenziun da prender posiziun resp. da far ina proposta tenor il sboz dils 18 da fevrer 2021.
Damai ch'in grond diember da possessurs da terren ei pertuccaus, succeda l'audiziun cun ina publicaziun ed in'exposiziun publica (art. 49 al.3 en cumbinaziun cun art. 13 al. 3 OPC analog).
Acts d'exposiziun:
- tut ils acts dalla revisiun totala dalla planisaziun locala dils 9 da fevrer 2020 (mira giusut)
- scriver digl Uffeci da planisaziun dil territori cantunal dils 3 da november 2020 pertuccont l'audiziun (cheu)
- sboz dalla risposta dalla vischnaunca Ilanz/Glion dils 18 da fevrer 2021, inclusiv las aschuntas menziunadas; aschuntas 2 - 12 (cheu)


text:
En in'intervista lascha il fundatur dal WEF Klaus Schwab dubitar, che Tavau vegn ad esser era il 2022 ospitant dal Forum mundial d’economia. Singapur saja in’alternativa. A questa conclusiun èn ins vegnì, perquai ch'igl avess gì da dar pervi da la pandemia in WEF en furma pli pitschna a Singapur. Dentant er quel è vegnì annullà pervi da la pandemia.
Dad ir vers Asia saja er ina ponderaziun, perquai ch'il center economic sa spostia en quella direcziun, di Schwab en l'intervista. Entant che Singapur vegn ludà sco bun'alternativa, crititgescha el dentant l'excess da pretschs a Tavau e la dimensiun dad eveniments enturn il WEF. In punct da critica ch'il landamma da Tavau, Philipp Wilhelm, po chapir. Gia dapi onns sa fatschenta Tavau cun quella problematica. Ins emprovia anc ina giada da schliar quella, di Wilhelm.
Tuttina è el pulit segir ch'il WEF 2022 ha lieu a Tavau. Ins saja gia vid organisar quel e quai ensemen cun il WEF. L'unic che pudess far in stritg tras il quint fiss il coronavirus, è Wilhelm persvadì. Da las decleraziuns da Klaus Schwab na sa lascha el betg far vegnir malsegir. Philipp Wilhelm descriva perfin la relaziun tranter Tavau ed il WEF sco fitg buna e fitg averta.
Sch'il WEF ha definitivamain lieu a Tavau, vegn decidì l'avust.
Tavau u betg – analisa da Fabia Caduff
«Tenor mai è quai tactica da crear malsegirezza – e sche insatgi sa, co che tactica funcziuna è quai Klaus Schwab. El crititgescha dapi onns che l’excess da pretschs a Tavau n’è betg acceptabel e che tut quai enturn il WEF stoppia vegnir redimensiunà. Ed ussa cun avair Singapur sco alternativa ha el in instrument per far squitsch ch'i funcziunass era senza Tavau, sche la situaziun na sa mida betg.
La probabilitad è e resta dentant gronda, ch'il WEF resta almain per il 2022 anc a Tavau. D’ina vart ha Klaus Schwab empermess quai a las persunas da Tavau en ina charta da lecturas e lecturs. Be uschia n'ha el segir betg fatg quell‘empermischun. Ed in auter punct è, ch'i vegn gia lavurà vi da l’organisaziun per il WEF 2022. Contracts sco quels tranter l’hotellaria ed il WEF èn gia curt avant la suttascripziun. Ed il landamma da Tavau, Philipp Wilhelm, ch'è era regularmain en contact cun il WEF, ha mussà grond optimissem. Perquai dubit jau, che Singapur daventia il nov Tavau.
Era perquai ch’ins na po betg sutvalitar il «Davos Spirit» – ins pudess dir che quai è era in dals trumfs da Tavau. Da dar si quel spiert che fa ora il WEF n’è segir betg en l'interess dal Forum mundial d’economia.
Fabia Caduff
Correspundenta Chasa federala
Fabia Caduff rapporta per RTR da Berna. Sco correspundenta persequitescha ella la politica naziunala, quai vul dir decisiuns dal Cussegl federal e debattas dal Parlament federal. Ella rapporta dentant era en general da temas svizzers ed en spezial dals Rumantschs en la Bassa.


text:
Numer primm
On numer primm a l'è on quajsevoeur numer natural che 'l se pò divid domà per 1 e per lu midemm.
Per convenzion el numer primm pussee bass a l'è 2, e l'è anca l'unich numer primm pari, vist che tucc i alter se pòden divid per 2.
Per el teorema fondamental de l'aritmetica ogni numer a l'è fattorizzabil in numer primm in manera unega.
A l'è demostraa che i numer primm a hinn infinii.
Primm specifich[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh'è di primm che seguissen di modej:
- numer primm de Mersenne (de forma Mp = 2p - 1 indova p l'è primm)
- numer primm de Sophie Germain (on p primm tal che 2p + 1 l'è primm)
- numer primm giumej (p e p + 2 primm)
- numer primm de Fermat (de forma )
In crittografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In crittografia i numer primm hinn doperaa in la crittografia a ciav publega per creà 'na ciav sicura cont el moltiplicà de du numer primm assee grand (in sul mijee de cifer) e grazia al fatt che la fattorizzazion l'è assee onerosa in computazion, anca cont di supercomputer o di botnet, inveci la moltiplicazion a l'è lingera.
Cont l'algoritm de fattorizzazion de Shor in su 'n computer quantistich a l'è possibil fattorizzà in d'on temp resonevol, e donca sbassà la sicurezza de 'sta crittografia.


text:
Il quint annual dal 2018 da la fundaziun da l'ospital da l'Engiadin'Ota e da la chasa da tgira Promulins serra cun il plus da passa 2,4 milliuns francs. Cun quai saja la finamira per l'onn passà cuntanschida, scriva la fundaziun.
Las cundiziuns da basa na sajan però betg stadas simplas, suenter ch'il Cussegl federal ha decidì la stad passada da sbassar las tariffas per tractaments ambulants. Perquai che l'ospital ha dumbrà dapli pazientas e pazients èn las entradas dentant restadas sin il livel da l'onn avant. Tar la chasa da tgira Promulins èn ils 104 letgs en media stads occupads cun 85 cussadentas e cussadents. Quest dumber ha tanschì per cuvrir ils custs.
Per l'avegnir vesa la fundaziun grondas sfidas: Tranter auter stoppian ins chattar soluziuns per cumpensar las tariffas che sa sbassan e per las prescripziuns da qualitad che vegnan pli severas.
RR novitads 17:00


text:
Evoluziun
Evoluziun numn’ins la midada da segns caracteristics ertavels d’ina populaziun da creatiras en la transiziun da generaziun tar generaziun. Quests segns caracteristics èn codads en furma da gens che vegnan copiads tar la fructificaziun e dads vinavant a la descendenza. Tras mutaziun poi dar differentas variantas da quests gens, uschenumnads allels, che effectueschan caracteristicas midadas u dal tuttafatg novas. Questas variantas e lur recumbinaziuns mainan tar differenzas ertadas (variabilitad genetica) tranter ils singuls individis. Sa mida il dumber da tals allels (l’uschenumnada frequenza d’allels) en ina populaziun e vegnan las caracteristicas correspundentas avant pli savens u pli da rar, alura discur ins dad evoluziun. Quai po succeder tras selecziun natirala (ratas da surviver e da reproducziun pli autas u pli bassas en consequenza da caracteristicas ch’èn sa midadas) u er tras l’uschenumnà drift genetic, pia tras midadas casualas durant la reproducziun genetica.
La teoria da l’evoluziun tras selecziun natirala ha Charles Darwin preschentà per l’emprima giada l’onn 1859 èn si’ovra The Origin of Species. Durant ils onns 1930 han ins cumbinà la selecziun natirala tenor Darwin cun las reglas da reproducziun elavuradas da Mendel e creà uschia la teoria sintetica da l’evoluziun. Tras sia immensa forza explicativa è la teoria da l’evoluziun daventada il principi organisatoric central da la biologia moderna. L’evoluziun explitgescha a moda cumplessiva la diversitad da la vita sin terra.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Evoluziun e diversitad sin chattà.ch


text:
Quel vegn a partir da l'atun a star a disposiziun a mintgin e mintgina ch'ha in iPhone 6s ed ensi. Enstagl ch'il sistem vegn chargià giu pli u mais automatic sin il telefonin ha l'utilisader questa giada la schelta sch'el less restar sin il vegl sistem u chargiar giu il nov. Il nov sistem porta intginas midadas per la qualitad da viver da l'utilisader.
Intgins exempels
- Il navigatur Safari survegn in nov design e novas funcziuns
- La funcziun da cartas e navigaziun vegn pli detagliada e dad dapli invistas
- I dat intginas midadas per la protecziun da datas
- Novas applicaziuns


text:
Duminica 27/12/2020 – Leture bìbliche an piemontèis
Duminica 27 Dzèmber 2020 – Prima dòp Natal
Leture bìbliche: Salmo 147; Isaia 61-62:1-3; Galat 3:23-25; 4:4-7; Gioann 1:1-18 con le vos ëd Pàul Castlin-a, March Moretti, Màssim Marietta, Anin Ferrero, Gianni Marietta.
Grassia e Vrità a son ëvnùe a nojàutri ‘d manera ùnica e suprema ant la Përson-a e l’euvra dël Signor e Salvator Gesù Crist. Cola-lì a l’é l’arvelassion definitiva che gnente a-j peul esse giontà o gavà vìa. Costa a l’é la confession ëd fede fondamental ch’a tèrmina la letura dël vangel ëd costa duminica. A l’é nen che cost’arvelassion a pija ‘l pòst ëd tut lòn ch’a l’é rivane da le Scriture Sante ebràiche, nò, ma a lo pòrta a compiment e a n’é l’integrassion. La “grassia” as opon pa a la “lege” (Torah), ma a l’é chila midema un tèrmin giurìdich ch’as relassion-a ‘d manera ch’as peul nen separeje. Ël Crist an salva da le conseguense ‘d nòstre trasgression a la Lege ‘d Nosgnor e an deurb la stra a n’arnovà e gioiosa ubidiensa. Tut sossì a l’é selebrà ant le càntiche ‘d làude dla prima e sconda letura d’ancheuj, e dëspiegà ant la tersa. Apress d’avèj ëscotà coste leture, che Nosgnor av daga ‘d fonghé ancreus ant ël mëssagi ch’a dan.
I. Salm 147 – Che bel ch’a l’é canté ‘d làude a nòst Dé!
Ël mond dij mischërdent a fa finta ‘d nen savèj o a meprisa ‘l Dé ver e viv ch’a l’é arvelasse an Gesù Crist tut a travers ëd le Scriture Sante dël Testament Neuv e del Testament Vej. Coj che Nosgnor a l’ha salvà dal pecà e da soe conseguense, contut, a l’han tante rason per laudelo e ringrassielo per sèmper. Lor a l’han, an efet, fàit l’esperiensa concréta ‘d coma Nosgnor a-j variss l’ànima e a buta ‘n pé për lor ëd realità neuve. Con Nosgnor a l’han un rapòrt ëstrèit perché chiel a-j conòss për nòm. A l’han tocà con man soa providensa e l’abondansa dij sò don. Lor a lo làudo dzurtut për la sapiensa ‘d soa Paròla ch’a-j dà conossensa e sicurëssa për soa vita ‘d lor. Coste-si a son ëd ròbe ch’a trasparisso da cost Salm.
“Laudé Nosgnor! Che bel ch’a l’é canté ‘d làude a nòst Dé! A dà pròpi ‘d piasì! La làuda a-j conven. Nosgnor a l’é ‘n camin ch’ arcostruv Gerusalem e ch’a ‘rpòrta a ca j’esilià. A guariss coj ch’a l’han ël cheur dësfàit e ‘mbinda soe ferìe. A conta le stèile e a-j ciama tute për nòm. Quant ch’a l’é grand Nosgnor! Sò pòdej a conòss gnun confin! Soa sapiensa as peul nen mzuresse! Nosgnor a sosten ij crasà ma a sbat a tèra ij gram. 7Canté vòstra ‘rconossensa a Nosgnor! Canté ‘d làude a nòst Dé con l’arpa! A l’é Chiel ch’a quata ‘l cél con ëd nìvole! A l’é Chiel ch’a pronta la pieuva për la tèra! A l’é Chiel ch’a fà chërse l’erba an sle colin-e! A l’é Chiel ch’a dà da mangé a le bestie servaje e ch’a nuriss ij croass quand ch’a crijo. Nosgnor a pija gnun piasì ‘nt la fòrsa d’un caval o ‘nt la potensa d’un guerié. Nò, Nosgnor a l’ha ‘d piasì an coj ch’a l’han ëd riguard për chiel an coj ch’a l’han fiusa ant sò amor ch’a ven mai a manché. Dà glòria a Nosgnor, òh Gerusalem! Canta ‘d làude a tò Dé, òh Sion! Përché Chiel a l’ha rinforsà le protession dij tò porton e a l’ha benedì ij tò fieuj ch’a stan al sicur ant la sità anvironà da murajon. A l’é Chiel ch’a sicura la pas ëd toa nassion e ch’a pasia toa fam con ël mej frument. Nosgnor a manda ij Sò òrdin për ël mond – quant ch’a l’é lesta Sòa Paròla! A l’é Chiel ch’a manda la fiòca tanme ‘d lan-a molzin-a. A l’é Chiel ch’a spatara la brin-a an sla tèra tanme ‘d sënner. A l’é Chiel ch’a tira le nos ëd tempesta tanme ‘d pere. Chi é-lo ch’a podrìa ‘rziste a Sò frèid? E peui, quand ch’a dà ‘n comand, tut as ëslingua. A manda ‘l vent e la giassa a fond. A l’é Chiel ch’a l’ha ‘rvelà Soa Paròla ai fieuj ëd Giacòb, ij Sò decret e Soe decision ai fieuj d’ Israel. A l’ha fàit tut sossì për gnun-e d’àutre nassion. Lor a conòsso nen Soe régole. Laudé Nosgnor!”.
II. Isaìa 61:10-11-62:1-3
La giustissia dont a parlo le Scriture Sante a l’é motobin da pì e ‘d mej ëd lòn che ‘l mond a ciama: “giustissia sossial” o lòn ch’i spetoma ch’an rendo ij tribunaj. La giustissia ‘d Dé a l’é la conformità a soa volontà e sapiensa, cola ch’a l’ha arvelà ant soa Lege. A soe lege chiel a l’ha sogetà tut ant ël creà, e a-j podoma nen ëscapé. Soe lege a son dàite përchè tut a funsion-a bin e an armonia. Coma ch’a traspariss da j’espression profètiche d’Isaìa, ël servitor mëssianic ëd Nosgnor “a peul nen stess-ne chiet” fintant ch’a l’àbia fàit trionfé cola giustissia-lì an cost mond caraterisà dal pecà e da l’arvira a Nosgnor. A sarà chiel a la fin a trionfé.
“I sarai pien ëd gòj për Nosgnor, mè Dé, përché Chiel a l’ha ‘rvestime con la vestimenta dla salvëssa e festonà con ël mantel ëd la giustissia. I smijo a në spos con soa vestimenta ‘d nòsse, i smijo a na sposa ch’a porta sòa giòja. Nosgnor Dé a mostrerà soa giustissia a le nassion dël mond. Tuti a lo lauderan! Soa giustissia a sarà coma ‘n giardin ant ël temp ëd le fior con ëd piante ch’a chërso daspërtut! (…) Pròpi përch’ i veuj bin a Sion, i starai pa ciuto. Pròpi përch’ i sosnisso Gerusalem, i peuss nen stemne chiet. I chitrai nen ëd preghé për chila fin-a a tant che soa giustissia a splendrà tanme ‘l sol a la primalba, e soa salvëssa a brusrà tanme ‘n flambò afoà. 2Le nassion a vëdran toa giustissia. Tùit ij rè dël mond a saran sbalucà da toa glòria. A ti at sarà dàit un nòm neuv da la boca midèma ‘d Nosgnor. Nosgnor at tnirà an man parèj che tùit at vëddo – na splèndida coron-a ‘nt le man ëd Dé. Mai pì it saras ciamà “La sità bandonà” o “Tèra ‘d desolassion”. Tò nòm neuv a sarà: “Sità delissia ‘d Nosgnor” e “La sposa ‘d Dé”, përché an ti Nosgnor a treuva Soa delissia e at vorerà coma Soa sposa.“.
III. Galat 3:23-25; 4:4-7
J’apostoj dël Crist, tanme Pàul ant la litra ai Gàlat, a l’ha lassane la pì bon-a e autorèivola spiegassion dl’Evangeli. A j’ero tante antlora le deviassion da lòn che Gesù a l’avìa mostrà e tante ancora a son le fàusse deviassion ancheuj ch’a-j son pa an lìnea. Da d’eror ëd cola sòrt jë scrit dj’Apostoj an guerno. Sto-sì a l’é ‘l cas ëd lòn che l’Apòstol a dis a propòsit dël Crist, ch’a l’ha dël tut onorà la Lege arvelà da Dé e an dà la significassion giusta. Ël Crist a l’era nà e a l’avìa passà soa vita an sla tèra “an sogession a la lej” përché nojàutri i podèisso osservela pa coma dë s-ciav, ma coma ‘d fieuj. La diferensa an tra coste doe categorìe a l’é granda e i l’oma da comprendla bin.
“Anans che ‘l senté dla fé an fussa stàit mostrà, nojàutri i j’ero coma ‘d gent detenùa sota la sorveliansa dla Lej. I j’ero stàit butà “sota na guerna protetiva” ant l’aspetativa dël moment che la fé an fussa arvelà. As podrìa ‘dcò di che antlora la Lej an fasia da guida për ch’i rivèisso al Crist, përch’ i fusso rendù giust për ël mojen ëd la fé. Ma ora ch’i l’oma conossù ‘l senté dla fé, i l’oma pì nen da esse sota la sorveliansa dla Lej. (…) Quand che, però, a l’é vnuje ‘l temp giust Nosgnor a l’ha mandà Sò Fieul, nassù da na fomna, nassù an sogession a la Lej. Nosgnor a l’ha mandalo a caté la libertà për coj ch’a j’ero djë s-ciav ëd la Lej, parèj ch’a podèissa adotene e dene la condission ëd fieuj ch’a l’han tùit ij drit, ij sò. E përchè adess i soma ij sò fieuj, Nosgnor a l’ha mandà lë Spìrit ëd sò Fieul ant ij nòstri cheur e ch’an cissa a ciamé Nosgnor con ël nòm ëd “Abbà”, visadì, papà, pare. A l’é parèj ch’ adess I seve pì nen dë s-ciav ma ‘d fieuj gènit ëd Nosgnor, e dàit ch’ I seve ij sò fieuj, Nosgnor a l’ha fave ij sò ardité”.
IV. Gioann 1:1-17
Ant la Bibia antrega a-i é pa n’àutra dotrin-a ch’a sìa pì ancreusa e arvelatriss ëd cola ch’a l’é mostrà ant ël prim capìtol dl’evangeli scond Gioann. Ël tòch ch’i andoma adess a lese, a buta an evidensa, a la fin, coma che la lege ‘d Mosé (la Torah) e la dotrin-a ‘d grassia e ‘d vrità dël Signor e Salvator Gesù Crist a sìo ij fondament dl’arvelassion ëd Nosgnor. A l’é pa ch’a sìo an contraposission (com a diso coj ch’a vorìo dëstòrze le Scriture Sante), ma as fondo an armonìa. A l’é nòstra responsabilità cola d’arsèive con fiusa cost’arvelassion, comprendla tut’ ansema e passela anans a d’àutri fidelment.
“Ant ël prinsipi a-i era ‘l Verb, e ‘l Verb a l’era con Nosgnor, e ‘l Verb a l’era Nosgnor. Ël Verb a l’era con Nosgnor al prinsipi. Tute le còse a son stàite creà da chiel e a-i é gnente ch’a sia stàit creà ch’a sìa nen stàit creà da chiel. An chiel a-i era la vita, e la vita a l’era la lus ëd j’òm. E la lus a splend an sël top, ma ‘l top a l’ha nen podula stenze. A l’é vnuje n’òm, mandà da Nosgnor. As ciamava Gioann. A l’é vnuit për fé da testimòni, për rende testimoniansa a la lus, parèj che tuti a chërdèisso për sò mojen. A l’era nen chiel la lus, ma a l’é vnuit mach për rende testimoniansa a la lus. La vera lus, ch’a dà la lus a tuti j’òm, a l’era ‘n camin ch’a vnisìa ‘nt ël mond. A l’era ‘nt ël mond e ‘l mond a l’é stàit creà da chiel, ma ‘l mond a l’ha pa nen arconossulo. A l’é vnuit dai sò, ma ij sò a l’han nen arseivulo. Nopà, a tuti coj ch’a l’han arseivulo – a coj ch’a chërdo an sò nòm – a l’ha dàit ël drit ëd dventé fieuj ‘d Nosgnor – nen fieuj nà coma coj ch’a nasso da ‘n pare e na mare, o da na volontà uman-a, opura për decision ëd quaidun, ma da Nosgnor. Ora, ël Verb a l’é dventà ‘d carn uman-a e chiel a l’é stàit an tra ‘d noi. I l’oma vëddù soa glòria – la glòria dël Sol e Ùnich ch’a l’é vnù dal Pare, pien ëd grassia e ‘d vrità. Gioann a l’ha rendune testimoniansa e a l’ha crijà: “Sto-sì a l’é col dont i l’avìa dit: ‘Col ch’a ven apress ëd mi a l’é da consideresse pi grand ëd mi, përchè chiel a esistìa già prima ‘d mi”. Përchè da soa pienëssa i l’oma arseivù na grassia dòp l’àutra. La Lej a l’é stàita dàita për ël mojen ëd Mosè, ma la Grassia e la Vrità a son ëvnùe për ël mojen ëd Gesù Crist. Gnun a l’ha mai vëddù Nosgnor. L’Ùnich, ch’a l’é chiel istèss Nosgnor, ch’a l’é ant la pì strèita comunion con ël Pare, a l’é col ch’a l’ha arvelalo”.
Orassion
Nosgnor tut-potent! It l’has arvërsà an sù nojàutri la neuva lus ëd toa Parola fàita carn: acòrdane che costa lus, anviscà ant ij nòst cheur, a peussa splende an nòstra vita; për Gesù Crist, nòst Signor, ch’a viv e regna con Ti, ant l’unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.


text:
Novas reglas per persunas senza vaccin u che n'èn betg guaridas
- Per entrar la Svizra, ston quellas persunas mussar in test d'antigen u da PCR negativ. Quai vala independentamain dal med da transport ed i vala er per traversar il cunfin cun velo u a pe.
- Quatter fin set dis suenter l'entrada, ston las persunas anc ina giada sa laschar testar sin corona. Quest test custa.
Novas reglas per tuts
- Tuttas persunas che entran, ston emplenir il formular da localisar electronic.
Excepziuns da l'obligatori da testar u per il formular
- Excepziuns valan per cunfinarias e cunfinaris, viagiaders da transit che na fan nagin stop en Svizra, manischunzas e manischunz da professiun, sco era persunas sut 16 onns, uffants e giuvenils, sco er entradas da zonas datiers dal cunfin.
Datiers dal cunfin èn:
Principadi da Liechtenstein
Austria:
- Tirol
- Vorarlberg
Italia:
- Piemont /Val d'Aosta
- Lumbardia
- Trentino / Tirol dal Sid
Frantscha:
- Grand-Est
- Bourgogne / Franche / Comté
- Auvergne / Rhône-Alpes
Germania:
- Baden-Württenberg
- Bayern
Novas decisiuns davart il certificat
- Il certificat da Covid svizzer datti uss er per persunas che vegnan en Svizra ed han sa laschà vaccinar en l'exteriur encunter il coronavirus u èn guarids. Premissa è ch'il vaccin duvrà è lubì en Svizra u da l'agentura per medicaments europeana (EMA).
Tgi che na resguarda betg las novas reglas da corona po vegnir chastià. 200 francs èsi da pajar sch'il test negativ manca, 100 francs per il formular da localisar electronic che manca.
Dentant vegnia probablamain a dar largias, sco cusseglier federal Alain Berset ha declerà. Sin blers cunfins vegnia numnadamain fatg controllas sporadicas e betg controllada mintga singula persuna.


text:
Nosc corp
Mertesc, 19.10.2021 da les 20:50-21:06
Tl raport danter psiche y fisich ie l corp per la persona na sort de cësa, mpue sciche la crosa per l snech. Propi ajache n on mé un vala de cialé dassënn sun nosc corp y chësc se tol de fat nce trueps dant. Purempò à la persones rejons desfrëntes per valorisé si nosc corp, dal'estetica nchin ala mutivazions liedes ala sanità. L potenzial de nosc cialè ora possen nsci ncueicundì miuré a plu manieres.
Program y cunzet: Ivan Senoner, Tai: Hans Peter Karbon, a cura de Leo Senoner


text:
Bun 2,7 milliuns persunas, u radund 38% da la populaziun che viva permanent en Svizra aveva l'onn passà ina biografia da migraziun. Tenor uffizi federal per statistica è quai in augment dad 1,3% visavi l'onn precedent. 80% da quellas persunas èn naschidas en l'exteriur ed appartegnan uschia a l'emprima generaziun (2,2 milliuns). Ils auters èn naschids en Svizra e tutgan tar la segunda generaziun. La pli gronda part da las persunas cun ina biografia da migraziun deriva da la Germania u da l'Italia, mintgamai radund 10%.
Set indicaturs davart l'integraziun en il martgà da lavur da la populaziun cun biografia da migraziun èn vegnids actualisads. Ils resultats mussan, che persunas cun biografia da migraziun da l'emprima generaziun èn tar tut ils set indicaturs mender vidlonder che persunas senza biografia da migraziun.
Segunda generaziun gia posiziunada meglier
Per exempel munta la quota da persunas senza gudogn tar l'emprima generaziun a 7%, quella è pia prest trais giadas uschè auta sco tar la populaziun senza biografia da migraziun (pli pauc che 3%). Tar la segunda u pli autas generaziuns è er mender vidlonder quai che pertutga la quota senza gudogn, la repartiziun tenor mastergn e la quota da persunas cun gudogn independent. Tar l'esser surqualifitgà, temps da lavur malregulars u posiziuns da manar na stettian quels da la segunda generaziun betg enavos.
Il status da migraziun n'è dentant betg l'unic factur per questas differenzas tranter las gruppas da populaziun. Autras variablas sco la vegliadetgna u il nivel da l'educaziun giogan er ina rolla.
Per tadlar curt e cumpact:


text:
cuntegn
Regiunal
-
Duvin: In vitg, ina passiun
Malgrà che l'uniun da tir da Duvin ha mo 10 commembers – han els sustegn dal vitg.
Er a Duvin vegn sajettà durant il Tir chantunal. Il stan da Duvin è occupà durant las trais fins d'emna da festa. Il venderdi da la segunda fin d'emna hai dentant dà ina pitschna panna. Sco Peter Camenisch, president da l'uniun da tir da Duvin declera saja in'uniun che avess gì da sajettar la bun'ura ida en il fallà lieu. Uschia na tunava anc betg da sajets la bun'ura a Duvin. Peter Camenisch manegia dentant schon ch'i giaja si cun l'organisaziun malgrà il retard.
Var 14 gidantras e gidanters a Duvin
Malgrà il pign dumber da commembers da l'uniun da tir Duvin han els avunda gidantras e gidanters per la festa. Il sustegn dal vitg saja adina qua di Peter Camenisch. Uschia hajan els er avunda gidanters. Quai sajan gidanters da giuven enfin vegl.
Maletg
1 / 8
Legenda:
A Duvin vegn sajettar sin quatter schibas electronicas.
RTR, Linus Livers
Maletg
2 / 8
Legenda:
Il stan da sajettar, è er in bel plaz per far festa.
RTR, Linus Livers
Maletg
3 / 8
Legenda:
Ils tiradurs gentan sin il plaz, ei dat mintga di in auter menu.
RTR. Linus Livers
Maletg
4 / 8
Legenda:
Remo Capeder in dals capo tiradurs da Duvin.
RTR, Linus Livers
Maletg
5 / 8
Legenda:
Peter Camenisch sa adina quintar cun agit dalla populaziun.
RTR, Linus Livers
Maletg
6 / 8
Legenda:
Flavia Capeder fa il biro durant il Tir chantunal.
RTR, Linus Livers
Maletg
7 / 8
Legenda:
Ils commembers da l'uniun da tir Duvin han ina passiun communabla.
RTR, Linus Livers
Maletg
8 / 8
Legenda:
Societad da tir Duvin è ina ferma uniun dal vitg.
RTR, Linus Livers
RR actualitad 08:00


text:
A la radunanza generala ha l'uniun Maraton d'Engiadina infurmà ch'i dettia ina cursa supplementara la notg avant il maraton – quai da Segl a Puntraschigna. Tenor il mainagestiun Menduri Kasper duai quai esser ina cursa da clerglina. Il maraton d'Engiadina duai en l'avegnir daventar dapli che ina cursa da passlung.
Deficit tras restructuraziuns
Era ha l’uniun preschentà il quint per il 2015/2016 che serra cun ina sperdita da radund 109'000 francs. Motiv per la sperdita saja ch’in dals sponsurs principals haja disditg la collavuraziun e custs extraordinaris per persunal a recrutaziun, scriva l’Uniun maraton engiadina a las medias. Custs extradordinaris ch'i haja dà suenter la demissiun da la suprastanza da fin ussa.
RR novitads 18:00


text:
iLounge, uschia sa numna il nov post d’infurmaziun da turissem da San Murezzan. Davent dad ina cussegliaziun al fanestrigl, ad ina cussegliaziun averta cun contact pli direct cun il giast.
Adattà al temp digital dad ozendi
Fin oz vegniva il giast a San Murezzan infurmà en il plaun sut da la chasa communala. Là vev'i in biro cun differents fanestrigls. Ussa e vegnì avert in nov post d’infurmaziun che sa numna «iLounge».
L’idea deriva da las enconuschentas butias dad Apple-Store. Amez il local sa chatta in'insla da cussegliaziun, enturn quest'insla èn plazzads ils visurs, uschè ch'ils collavuraturs pon infurmar il giast persunalmain, direct e digital.


text:
507
Salta a la navigazzion Và a cercà
Ün an indré / Ün an inàcc
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Batàia de Vouillé: Clodoveo I, rè di Franch, l' vèns i Vizigòcc di bande de Poitiers e i a casa vià da la Galia (Fransa).
- Gesalec l' ciapa 'l pòst de sò pàder Alarico II e l' diènta 'l rè di Vizigòcc.
- Ol prim e 'l piö picèn di dò Buddha de Bamyan l' vé tiràt 'mpé in del mès del Afghanistan.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Alarico II, rè di Vizigòcc, mórt in de la batàia de Vouillé;
- Domangart mac Ferguso, re del Dál Riata;
- Buretsu, imperadùr del Giapù.


text:
Òć
'L òć (da 'l latìn oculus) 'l è 'n òrgan ad sèns ch'al parmét a i èsar vivènt ad védar e ad rèndar-'s cònt ad qvél ch'a sucéd lè dintóran dasfrutànt la luś d'l ambînt.
Gl'ès'r umàṅ i gh 'n ànan dū ad sōvar da 'l naś da 'l dū bandi. La part culuràda d'l òć la s ciàma ìride e la pōl èsar négra, griśa scûra, vérda, blù, maròṅ o celèsta. In mèś a s cata al lum (o lumìna) d'l òć un punt négar ch'a parmét a la luś ad pasàr dènt'r a la balòta da 'l òć e che quànd a gh'è scûr al sa śgrandìs par far-an pasàr da piò. La part biànca la s ciàma biànc d'l òć o scléra. Par far in manéra che la pólvra la n finìsa minga dènt'r a i òć, ad sōvar e anc atàc a la pèl ch'a gh fà da gus, ciamàda palpébra, a gh'è di sij, di pēi fat apòsta par prutéś'r-i. Par tgnir-i mój al palpébri i s sèran da spés vlénd-al o anc da par lōr. Quànd na parsòna la patìs dal dulōr, fìśic o in dal cōr, da gl'òć i vènan śò dal gósi 'd àqua salàda ciamàdi làgarmi.
La luś la pasa par 'n òrgan ciamâ cristalèṅ, ch'a n è àtar che na lènt ch'a sarvìs par mét'r a fōg al figùri, e pò la finìs a la rétina e a 'l néruv òtic. I signài ch'i rìvan i vènan elaborâ pò in dal sarvèl.
'L òć umàṅ al nè minga bòṅ ad védar tut i culōr ch'a gh'è in natùra ma sōl qvéi ch'i s càtan a na sèrta frequénsa. Ad sóta dal rós (raś infra-rós) e ad sōvar dal viulét (raś ultra-viulét) al parsòni i n èṅ briśa bòni ad védar méntar soquànti bèsti sè.
Al parsòni ch'i n èṅ briśa bòni ad védar gnanc un culōr i èṅ di òrub méntar qvéi ch'i gh védan pôc, mâł o stòrt i èṅ di balûg o di stràbic. A di àtar cun la cungiuntivît a s fórma da la banda intérna la ricòta da 'l òć. Magnànd di óṿ dla Tègna sólium a s và in a risć ch'i sò bêg i finìsan pròpria in dla balòta da 'l òć e a s pōl anc dvintàr òrub parchè lōr i màgnan la balòta faghénd vgnir un brut mâł ch'a s ciàma neurocisticircóśi.
Al parsòni ch'i gh védan pôc, da luntàṅ o da davśèn, i s pōlan métar di uciài o dal lènt a cuntàt par véd'r-ag méj anc parchè dvintànd vèć i prubléma i crésan e i èṅ più grâṿ. In soquànt caś a s pōl anc druàr al làśer par guarìr.
Manéri ad dir
- (MIRND) A n'avér-ag gnanc i òć da piànśar: èsar acsè tant puvrèt da n'cavar-'gh-la gnanc ad piànśar
- (MIRND) Verar i òć: rivàr a capìr di qual
(CARPŚ)


text:
L’economia spagnola vegnia quest onn a stgaffir ina mesa milliun plazzas novas, ha ditg Rajoy durant la debatta el parlament. Ils menders muments da la crisa sajan uss surmuntads. La finamira da stgaffir 3 milliuns plazzas novas ils proxims onns saja realistica, ha manegià il primminister spagnol.
Quest atun han lieu las proximas elecziuns dal parlament en la Spagna. Prognosas laschan supponer ch’i vegn a dar in cumbat electoral tranter la partida da protest sanestra Podemos, ina partida da medema tempra sco Syriza en la Grezia, e la partida dal pievel dal primminister Mariano Rajoy.
RR Novitads 17:00


text:
La stizun da la MoorStore Swiss SA a Rabius è serrada dapi passa in onn. Vendids vegnivan là tes, ielis cun ervas ed auters products cosmetics. Gia il 2010 aveva la MoorStore chaschunà per discussiuns. L’iniziant Jörg Löser vuleva realisar a Trun ed a Rabius fabricas per vender products cosmetics per la medischina e products cun ervas. Mo quai n'è betg reussì e la finala ha il figl uffizial da commerzi annunzià che la firma saja concurs. Quai n'è dentant betg sa verifitgà, tuttina han ils confundaturs da la firma Faustin Carigiet da Breil e ses figl bandunà il cussegl d’administraziun.
Project betg realisà
Löser ha era gì plans per bajegiar a Rabius duas chasas cun nov abitaziuns. Era quests plans n'èn betg vegnì realisads. Perquai vul la vischnanca da Sumvitg laschar metter en urden puspè il plaz.
RR novitads 12:00


text:
Il Böögg ha duvrà in pau pli ditg quest onn fin ch'el è explodì. 17 minutas e 44 secundas – quai vul dir che la proxima stad na vegn betg ad esser propi ina bella.
Pli svelt e meglier che la stad daventa, quai almain tenor la prognosa dal Böögg. Tut quai ch'è sut 5 minutas munta tenor la tradiziun ina stad chauda e sulegliva. Tar in temp sur 15 minutas spetga ina stad bletscha cun naiv.
Temp dals ultims onns
- 2018 – 20 min. 31 sec.
- 2017 – 9 min. 56 sec.
- 2016 – 43 min. 34 sec.
- 2015 –20 min. 39 sec.
RR novitads 20:00


text:
Il 1986 ha el fundà cun sis auters la partida liberal democratica giuvna. Là è el daventà secretari e president. Cun 30 onns è el entrà en la partida mamma e daventà president. Sper quai è Christian Rathgeb stà deputà en il Cussegl grond e president dal Cussegl grond. Il 2012 è Rathgeb vegnì elegì sco cusseglier guvernativ. Ina carriera politica cun quasi tut las staziuns pussaivlas.
Siemià u gì la finamira da far uschia ina carriera n’ha il giuven da 16 onns ch'ha fundà la PLD giuvna dentant betg gì da quai temp. Tenor Christian Rathgeb s'auda er bler cletg vitiers, esser en il dretg mument en il dretg lieu e cunzunt avair il plaschair vid la politica.


text:
Vucal
Una vucal l'è un son articulaa fasenda sunà l'aria cun i vibrazion di cord vucal, senza giuntà alter ustacul al so passag. I diversi vucal i henn creaa cambianda vün o püssee de quater parameter:
- mudificanda el sit ch'el fa da risunadur acüstich, overa la buca, tegnindela püssee verta o püssee seraa.
- cambianda la furma di laver (in pusizion pü o meno redunda)
- tegninda vert o seraa i naris
- cambianda la pusizion de la lengua, che la pö spustass püssee inanz o püssee indree.
La parola 'vucal' la vena dal latin vocalis, ch'el vö dì "dà vus" o "parlant".


text:
Tenor igl uorden liturgic vegnan impurtonts texts biblics legi en in turnus da treis onns. Il ciclus ei definius cun ils bustabs A, B e C. Mintga onn ei dedicaus ad in dils evangelis sinoptics: onn A = Mattiu, onn B = Marc, onn C = Lucas. Igl evangeli tenor Gion ei oravontut previus pil temps d’advent, nadal, cureisma e pastgas.
Ils texts dils evangelis derivan dalla «Bibla romontscha ecumena». Ils ulteriurs texts biblics ein pri dils lecziunaris. Cheusut vegnan els ordinai successivamein tenor igl onn ecclesiastic:
Cun agid da quei simbol san las contribuziuns davart ils texts biblics vegnir abonnadas cun il sistem da RSS.


text:
Narcissa alva
La narcissa alva (Narcissus poeticus) è ina spezia da plantas or dal gener da las narcissas (Narcissus) entaifer la famiglia da las Amaryllidaceae.
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
La narcissa alva crescha sco planta ervusa perenna che cuntanscha per ordinari in’autezza da 40 fin 50 cm. Sco tar tut las narcissas serva la tschagula a la planta sco organ da perdurada; a la fin da l’enviern proveda ella quella cun l’energia necessaria per pudair chatschar sco ina da las emprimas plantas insumma. Ils fegls verds vegnan be 5 fin 8 millimeters lads.[1]
Sin mintga moni crescha ina suletta flur; quellas èn ermafroditas, da colur alva e portan entamez ina curuna secundara da colur mellen cotschnenta. La colur da quest’ultima deriva da cristals da carotin. Tant la colur da la curuna secundara sco er sia savur pli intensiva servan ad attrair impollinaders. A l’intern cuntegna questa bavrola sis stamins, dals quals trais sa chattan en posiziun pli bassa e trais en posiziun pli auta. Questa caracteristica gida a differenziar la narcissa alva da la Narcissus radiiflorus, tar la quala tut ils sis stamins èn ordinads en medema autezza. Il temp da fluriziun tanscha da l’avrigl fin il matg.
Sco la narcissa melna è er la narcissa alva fitg toxica. Surtut la tschagula cuntegna ils alcaloids toxics narcissin e narcipoetin.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Narcissas alvas eran oriundamain be da chasa en la regiun da la Mar Mediterrana. Entras cultivaziun las chattan ins oz en tut il mund. La planta preferescha lieus umids cun pauca chaltschina sco prads umids u palids bassas.
Sco planta selvadia en il territori da derasaziun oriund è la narcissa alva periclitada fitg ferm ed è perquai protegida severamain.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A moda vegetativa sa multiplitgescha la narcissa alva cun agid da bulbinas. La bavrola da la flur vegn fin a 3 centimeters lunga e vegn surtut impollinada tras splerins.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Economicamain è la narcissa alva la segund impurtanta (suenter la narcissa melna). Tant sco flur da tagl sco er per plantar en eras vegn ella vendida en grondas quantitads.
In sguard al gener da las narcissas en general[modifitgar | modifitgar il code]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las narcissas (Narcissus) furman in gener da plantas en la sutfamiglia da las Amaryllidoideae ch’appartegnan a la famiglia da las Amaryllidaceae. Il territori da derasaziun natiral furma surtut l’Europa dal Sidvest e l’Africa dal Nordvest. (Oriundamain eran las narcissas surtut da chasa sin la Peninsla Iberica; da là han intginas spezias fatg il sigl sur la stretga da mar da Gibraltar ed han colonisà successivamain la costa africana.) Be intginas spezias cumparan er en il territori da costa da la part orientala da la Mar Mediterrana. Entaifer il gener da las narcissas vegnan, tut tenor autur, differenziadas tranter 52 e 85 spezias u ibrids.
Territoris da derasaziun spezialmain vasts enconuschan la narcissa alva e la narcissa melna (Narcissus pseudonarcissus). La narcissa alva è derasada da las Pireneas fin en il territori da las Carpatas rumenas e da la Mar Naira e per lung da la costa dinarica fin en Grezia. La narcissa melna cumpara da la Peninsla Iberica sur las Vogesas fin en la Frantscha dal Nord e la Belgia ed ha er fatg il sigl en la Gronda Britannia, nua ch’igl existan populaziuns selvadias fin en la Scozia dal Sid.
Parita[modifitgar | modifitgar il code]
Ina da las caracteristicas da las narcissas furma la curuna secundara. En il svilup da la planta è quella sa furmada or dals fils da stamins cuntegnids en la flur. Quels èn creschids ensemen ad ina bavrola ed ils satgets da pollen èn sa reducids cuntinuadamain. En l’ulteriur decurs da l’evoluziun ha la flur furmà novs stamins. La curuna secundara ch’è resultada da quest svilup cuntegna a la basa substanzas olfactoricas che savuran intensivamain. Tras questa funcziun promova la curuna secundara ch’impollinaders potenzials visitian la flur.
La curuna secundara ha furmà e furma anc adina la mira principala da las mesiras da cultivaziun. Uschia sviluppa quella tut tenor lunghezza ina trumbetta, in chalesch u ina cuppa ubain è – sco che quai è il cas tar la narcissa alva – sa reducida fitg ferm.
Fritgs e sems[modifitgar | modifitgar il code]
La flur cuntegna sis stamins ed in pistil. Tar la gronda part da las spezias cuntegna mintgina da las chombras da l’ovari 12 furmasems.
Da flurs fructifitgadas sa sviluppan fritgs en furma da capsla. Tar la gronda part da las spezias cuntegna mintga capsla maximal 36 sems; intginas paucas han er fin a 60 sems per capsla. Enfin ch’ils sems èn madirs vai radund tschintg fin sis emnas.
I sa tracta da capslas cun sfessa che s’avran, cura ch’ellas èn madiras, vi da la cusadira dal dies da mintga carpel. In suffel u il moviment d’in animal che passa sperasvi basta per far crudar il sem or da la capsla.
Las narcissas – plantas toxicas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tut las Amaryllidaceae cuntegnan las narcissas alcaloids. Quels pon sa differenziar da spezia tar spezia. Per la planta furman questas substanzas toxicas ina protecziun natirala cunter l’infestiun d’insects.
Tissientadas datti magari perquai che las tschagulas sumeglian en il stadi da paus fitg ferm quellas da la tschagula da cuschina. Ils sintoms suenter avair consumà talas tschagulas èn vomitar, diarrea, segns da paralisa e collaps; dosas fitg autas pon er chaschunar la mort.
Il suc da la planta po manar localmain ad irritaziuns da la pel. Questa dermatitis da contact, che vegn er numnada malsogna da narcissas, cumpara surtut tar ortulans. I sa tracta d’ina reacziun toxica sin cumponentas da las narcissas sco acids oxalics, acid chelidonic e licorin. Suenter la fin da la racolta svaneschan ils sintoms da sez.[2]
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
La denominaziun ‹narcissa› deriva dal pled grec vάpkeιv narkein che signifitga ‹durmentar, narcotisar›. La narcissa alva, la quala crescha er en Grezia, derasa propi in’odur ordvart intensiva. Ils Romans han surpiglià il num da la planta en la furma narcissus. Ovid aveva descrit en sias ‹Metamorfosas› la ditga da Narkissos e descrit las plantas a moda uschè clera ch’i sto senza dubi sa tractar da las plantas che vegnan numnadas oz ‹narcissas›. Stgaffind Carl von Linné (1707–1778) ses sistem binar dals nums da plantas ha el mantegnì la noziun ‹Narcissus›. La denominaziun Narcissus poeticus (‹narcissa da poets›) per la narcissa alva è però vegnida duvrada l’emprima giada gia da Matthias Lobelius (1538–1616).
Istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Antica[modifitgar | modifitgar il code]
La pli veglia cumprova che narcissas vegnivan duvradas sco decoraziun da flurs furma in tschupè da tazettas (dal talian ‹cuppins›, ina spezia che vegn numnada uschia pervi da la furma caracteristica da la curuna secundara) cun lur flurs alvas ch’è vegnì chattà en ina fossa da la Veglia Egipta. Il poet grec Strasinos ch’ha vivì en il 8avel u 7avel tschientaner a.C. menziunescha medemamain las narcissas, e quai en in chant en il qual el descriva la bellezza e ritgezza da las flurs che creschan sin l’insla Cipra. Er tar Theoprast cumpara ina flur ch’el numna narkissos; i sa tracta probablamain da la spezia Narcissus serotinus che cumpara en las regiuns da costa da la Grezia ed en la part meridiunala da l’Asia Minura. Ed ils maletgs da paraid ch’èn vegnids a la glisch a Pompei mussan ch’ils Romans enconuschevan sper la narcissa alva er gia la narcissa melna.
Muntada tut speziala ha la narcissa cuntanschì en l’antica en la mitologia greca. La narcissa gioga ina rolla centrala en duas ditgas ch’èn vegnidas dadas vinavant da Homer resp. da Pausanias e las qualas er poets romans sco Ovid han pli tard elavurà en lur poesias.
Tar l’emprima da questas duas ditgas sa tracti dal rapinament da Persefone, la giuvna figlia da Demeter, tras Hades. En la versiun da Homer tuna quella uschia: Entant che Demeter, la signura da la racolta, lavurava cun la farcla dad aur, giugava Persefone ensemen cun las figlia dad Okeanos e clegeva flurs: rosas, minicolas, violas, iris, giacintas e narcissas. Tenor il plan da Zeus aveva la terra fatg nascher la narcissa sco trapla miraculusa per la bella mattatscha, e quai per plaschair a Hades che retschaiva baud ni tard tuts. La planta era per mintgin, dieus immortals ed umans mortals, in aspect magnific. Or da sia ragisch creschivan tschient chauets che derasavan ina dultscha savur; quella fascheva rir il vast tschiel e l’entira terra e las undas da la mar. La mattatscha è stada intgantada ed ha stendì or omadus mauns per tschiffar questa bellezza. Ma faschond quai, è s’averta la terra e Hades, il regent il qual nus tuts vegnin ad inscuntrar in di, è vegnì or da quella cun ses chavals. Supplitgond adumbatten d’avair cumpassiun cun ella, è Persefone vegnida tratga en ses char dad aur. (Homer, Imnis 5,21)
Tar la segunda sa tracti da l’enconuschenta ditga da Narcis (la quala dueva er dar num en la psicologia al fenomen dal narcissem). Narcis era in giuven d’ina bellezza extraordinaria. En quel è s’inamurada la nimfa da funtauna Eco. Il destin dad Eco eri però ch’il giuven na pudeva betg udir co ch’ella tschertgava sia favur: ella pudeva numnadamain be dar enavos ils pleds che vegnivan drizzads ad ella. Narcis percunter fascheva beffas dad ella, entant ch’ella al bramava uschè fitg ch’ella è sparida e ch’igl è be pli dad udir ses eco. Per avair fatg quai è Narcis vegnì punì cun s’inamurar mortalmain en ses agen maletg che sa reflectava sin l’aua. Uschia è s’accumplì quai ch’aveva preditg il profet Teiresias, numnadamain ch’el vegnia be ad avair ina lunga vita sch’el n’emprendia betg a conuscher sasez. In di è Narcis stà giu sper in lai per sa delectar da ses maletg. Tras sort divina è in figl crudà sin l’aua; las undas han turblà il maletg e crajend Narcis ch’el saja trid è el mort. Suenter sia mort è el vegnì transfurmà en ina narcissa. (Pausanias 9.31,7)
Narcissas en la cultura islamica[modifitgar | modifitgar il code]
En la cultura islamica tutgavan e tutgan las narcissas tar las flurs d’iert preferidas. Dal regent persian Chusrau Anuschirwan ch’ha regì ils onns 537 fin 579 vegn ditg ch’el venerava talmain las narcissas ch’el na pudeva betg prender part a festinas, damai che lur flurs al regurdavan ad egls. En la poesia araba èsi documentà a partir da la fin dal 8avel tschientaner che la narcissa vegn messa a pèr cun l’egl; quest maletg è sa mantegnì fin oz. L’auta stima che las narcissas giaudan en il Proxim Orient resorta er d’ina sentenzia che vegn attribuida a Mohammed: «Tgi ch’ha dus pauns duai vender in e cumprar persuenter narcissas; pertge ch’il paun nutrescha be il corp, la narcissa però er l’olma.»
Narcissas en la cultura chinaisa[modifitgar | modifitgar il code]
Narcissas che tutgan en la gruppas da las tazettas èn probablamain arrivadas tras commerziants arabs sur la Via da Saida fin en China. Sco planta d’iert n’ha ella betg cuntanschì là ina muntada speziala; percunter vala ella sco simbol da fortuna. Per la festa da primavaira (la festa da Bumaun chinaisa) vegnan tratgas uschenumnadas nimfas da tschient chaus: Las tschagulas da narcissas vegnan tagliadas en pliras giadas, uschia ch’i creschan or d’ina tschagula fin a diesch monis da flurs. Damai ch’i sa tracta da narcissas da pliras flurs e che bleras tschagulas vegnan plantadas stretgamain ina sper l’autra, pon sa sviluppar uschia en in pitschen vasch fin a 100 flurs.
Cultura d’iert en l’Europa Occidentala[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa Centrala na vegn strusch fatg menziun da las narcissas, e quai praticamain en l’entira litteratura medievala. Magari las vesan ins en la pictura da manuscrits e cudeschs. A partir dal temp medieval cumparan narcissas er sin maletgs che represchentan la crucificaziun. En quest connex signifitga la narcissa la speranza sin la resurrecziun (cf. il num tudestg ‹Osterglocke› per la narcissa melna). In dals paucs che fa menziun da la narcissa en furma scritta è Albertus Magnus (‹De vegetabilibus et plantis›). El cumpareglia la feglia d’in’erva ch’el numna narcissus cun quella dal por.
En il decurs da la renaschientscha èsi vegnì en moda en l’Europa Centrala da munir ierts e parcs cun plantas decorativas uschè exoticas sco pussaivel. En la perioda tranter il 1560 ed il 1620 (che vegn numnada la perioda orientala) han ins importà da l’Europa dal Sid e dal Sidost tulipanas, giacintas e narcissas. Joachim Camerarius tgirava il 1588 a Nürnberg gia nov differentas sorts da narcissas. Ed en il Hortus Eystettensis da l’onn 1613 èn enumeradas betg main che 43. Bain n’ha la narcissa betg cuntanschì da quel temp la popularitad da la tulipana (la quala è surtut daventada durant l’uschenumnada Mania da tulipanas in veritabel object da speculaziun). Ma tuttina cultivav’ins gia narcissas alvas, melnas ed autras, e quai en grond dumber. En l’iert dal temp baroc tempriv tutgava la narcissa ensemen cun la tulipana tar las pli impurtantas flurs da la primavaira.
In catalog d’in’orticultura ollandaisa da l’onn 1739 enumerescha gia 50 sorts, tranter quellas cun Soleil d’Or schizunt ina ch’ins po cumprar fin oz. Cun premura tut speziala vegnivan cultivadas tazettas da pliras flurs. A l’entschatta dal 20avel tschientaner èn vegnidas exportadas 50 milliuns tschagulas da narcissas da l’Ollanda en ils Stadis Unids, e quai be d’ina suletta sort, numnadamain da la tazetta ‹Paper White›.
In’impurtanta rolla en la cultura da narcissas ha giugà la Gronda Britannia. Gia il 1804 ha William Wordsworth, in dals impurtants poets da la romantica, dechantà en sia poesia ‹I wandered lonely as a cloud› la bellezza dals golden daffodils. L’emprima conferenza da narcissas è vegnida manada tras il 1884 da la Royal Horticultural Society ed il 1898 han ins fundà a Birmingham l’organisaziun da la quala dueva sa sviluppar la Daffodil Society odierna. La pli enconuschenta revista spezialisada davart la cultura da las narcissas vegn edida oz da la American Daffodil Society.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Infurmaziuns generalas tenor Narcissa alva sin floraweb.de.
- ↑ Las narcissas sco plantas da tissi.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands. 2005, ISBN 3-494-01397-7.
- M.A. Fischer, W. Adler & K. Oswald : Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol, Linz, 2005, ISBN 3-85474-140-5.
- John W. Blanchard: Narcissus. A Guide to Wild Daffodils. Alpine Garden Society, Woking 1990.
- Dumont’s Gartenhandbuch: Blumenzwiebeln und Knollen. Dumont Buchverlag, Cologna 1998, ISBN 3-7701-4336-1.
- Walter Erhardt: Narzissen – Osterglocken, Jonquillen, Tazetten. Ulmer Verlag, Stuttgart 1993, ISBN 3-8001-6489-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Narcissa alva sin floraweb.de
- Narcissus sin heimbiotop.de
- Territori da derasaziun da la narcissa alva en Svizra sin www.infoflora.ch
- Las narcissas sco plantas da tissi


text:
Tenor las reglas ston ils lobists publitgar lur mandants sin la pagina d'internet da la SPAG, sch’els vulan daventar commembers da la SPAG. Las davosas emnas aveva la suprastanza da la societad dumandà 20 da ses commembers da cumplettar lur indicaziuns. Para n’han tschintg da quels betg fatg quai.
Las reglas professiunalas che la SPAG ha stgaffì avant dus onns per meglierar sia reputaziun, duessan render pli transparent l'influenza sin il sistem politic. L'obligaziun cumpletta da publitgar è dispitaivla entaifer l'uniun.
RR novitads 11:00


text:
Salsìsa
La salsìsa (salsiccia o salciccia in itagliàṅ) 'l è 'n magnàr fat cun la carna dal nimàl ch'la s cuśìna in Itàglia e in dimóndi paéś dal mónd.
Par preparàr la salsìsa a s impinìs na budèla dal ninét cun la sò carna maśnàda, misćiànd insém al sò parti magri cuma la spala cun qvéli grasi cuma la panséta. Lè dènt'r a s mét anc dal sâł e in gènar a s śònta dal vèṅ, dal pēvar, dal pavrunsèṅ, dal curiàndul, dal fnòć, dla nóś muscàda e via dascurénd.
La pōl èsar magnàda frésca (ma a gh'è prima da cōś'r-la) o séca (dònca stagiunàda). La s pōl magnàr da par lē cun dal paṅ ma anc in dal pùcio, in dal purè o cun dla pulènta.


text:
Cheiry
Cheiry a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.49 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 357 abitant.
El cumün de Cheiry al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Combremont-le-Grand (VD), Combremont-le-Petit (VD), Forel-sur-Lucens (VD), Granges-près-Marnand (VD), Prévondavaux, Sassel (VD), Surpierre.
L'è staa menziunaa per la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Chirie.
In de l'ann 2005 gh'è staa agregaa l'ex cumün de Chapelle che prima l'eva indepedent.
Evoluzion demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cheiry in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La via tranter Lantsch e Brinzauls resta vinavant serrada per motivs da segirtad. Sco quai che l'uffizi da construcziun bassa e la polizia chantunala communitgeschan restia la via serrada fin almain mesemna. Lura vegn la situaziun giuditgada da nov.
Bova pitschna cun blera lozza
Il venderdi ils tschintg d'avust ha in sbuvaditsch cun blera lozza sutterrà la via suenter la blera plievgia. Sco quai che Elia Lardi da l’Uffizi da construcziun bassa ha ditg, stoppia il material dal sbuvaditsch da l’emna passada anc vegnir purtà davent da la spunda, e per far questas lavurs stoppia quai esser sitg.
L’aua d’in pitschen aualet aveva tschertgà ina nova via ed è cullada sur la via ora empè da sa fermar en il rempar (guarda grafica). La via tranter Lantsch è Brinzauls adina puspè serrada pervi da la crudada da crappa. In grond rempar protegia la via da la crudada da crappa.
RR novitads 10:00