text:
Durant ils dis da Silvester e da Bumaun è la Val Müstair en il center da l’interess mundial da passlung. La Val Müstair è per la terza giada lieu da cursa da la Tour de Ski, dentant per la prima giada sco lieu da partenza da la tour. Tras quai sto ella porscher ina pista da sprint ed ina pista lunga.
Sfida pli gronda
Dus etappas en la stagiun auta ha per consequenza ch'ils organisaturs dovran tut ils letgs disponibels, era en las regiuns vischinantas dal Vnuost e da l’Engiadina. Sper ils letgs vegnan ed esser in problem era ils voluntaris manegia Cla Flipp Pitsch, il directur dal comité d’organisaziun.
Betg anc tut
Sper las dus etappas da la Tour de Ski èn planisadas era dus cursas dal campiunadi svizzer da passlung. Quai è l’emprima giada che vegnan fatgas cursas dal campiunadi svizzer en la Val Müstair. La destinaziun turistica e persvasa che la Val Müstair po profitar proxim enviern da ses engaschament sin il sectur dal passlung.


c: text/html

text:
Per far pli attractiva la senda da viandar Via Spluga è vegnida installada la punt ch’ha ina lunghezza da 42,5 meters ed è trais meters largia. Il transport da radund in kilometer haja entschet a las diesch il venderdi saira. Curt avant l’ina la notg saja il transport arrivà al lieu dal destin, nua che la punt è vegnida installada sin ils fundaments ch’eran gia fatgs. Curt avant las duas la notg saja la punt stada francada. L’auzament da la punt cun la crana al lieu haja la fin finala cuzzà mo 12 minutas.
Iniziants èn indigens
L’idea da construir ina punt sur il lai da fermada da Balamburtg è da Domenig Mani da l’interpresa Mani Holzbau e Flurin Melchior dal hotel Rofflaschlucht e la resgia Zups. L’onn 2010 hajan els discutà, co ch’ins pudess far pli attractiva la senda da viandar. Il giavisch da Flurin Melchior saja stà da construir ina punt cun laina indigena. Ses giavisch è ussa ì en vigur, e la punt po a partir d’immediat vegnir nizzegiada dals viandants. Grazia la nova punt scroda ina pendenza da radund 100 meters autezza tranter Andeer e Sur/Sufers.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pruvincia de Mantua
- Süperfiss: 2.339 km²
- Pupulazziun (ISTAT 1999): 374.581 ab.
- Densitaa: 160 ab./km²
- Nümer de cumün: 70
- Capitaal (pup. 2001): Mantua (47.790 ab.)
La lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal l'è l'emilian a Mantua e in del center-süd de la Pruvincia, intant che a nord a se parla el lumbard (de tipu bressan). In certi zonn urientai del Mantuan, se pöden truà di element de vesinanza cunt el venetu (verunes e ruvigot). In de l'Ultrapò mantuan, el dialet urmai l'è püssee vesin al ferares pütost che al mantuan de cità.
Cumün püssee pupulaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dati ISTAT agiurnaa al Dicember 2015


text:
Uffizi da militar e da protecziun civila
Chastè da Haldenstein, Schlossweg 4
7023 Haldenstein
Voss champ d'incumbensas: L'Uffizi da militar e da protecziun civila è responsabel per sustegnair las appartegnentas ed ils appartegnents da l'armada en il chantun Grischun e per exequir las leschas federalas e las ordinaziuns en il sectur dal militar. En la funcziun che duai vegnir occupada planisais e realisais Vus en moda independenta ils dis d'orientaziun da las persunas obligadas da far la mustra e registrais silsuenter lur datas. Plinavant preparais Vus las preannunzias da servetsch per la recrutaziun e sustegnais il cumandant cirquital dal chantun en la funcziun da substituta u da substitut.
Voss profil: Vus disponis d'ina scolaziun commerziala u equivalenta ed avais intgins onns experientscha professiunala. Da preferenza avais Vus absolvì l'instrucziun d'uffiziera u uffizier ubain da sutuffiziera superiura u sutuffizier superiur da l'armada. Vus avais plaschair da contacts, avais ina gronda cumpetenza sociala, essas ina persunalitad fidada ed orientais Vossa lavur a la prestaziun da servetschs. Ina buna abilitad da communitgar e da stabilir contacts en il mintgadi da lavur ch'è mintgatant hectic tutga tar Vossas fermezzas. L'utilisaziun segira dals programs da Microsoft Office è indispensabla per questa lavur. En il cas ideal avais Vus enconuschientschas d'ina segunda lingua chantunala.
Grad d'occupaziun: 80–100 %
Cumenzament da la lavur: 1. da schaner 2022 u tenor cunvegna
Lieu da lavur: Haldenstein
Termin d'annunzia: 31 d'october 2021
Persuna da contact: Andreas Kieni, telefon 081 257 35 03, andreas.kieni@amz.gr.ch u Susanne Rupp, telefon 081 257 35 40, susanne.rupp@amz.gr.ch


text:
TPS Turku ha battì l'equipa da la KHL, Salawat Ufa en ses emprim gieu a la Cuppa Spengler, quai cun 4:3. Quai munta che Turku ed Ambri cumbattan sonda en la gruppa Torriani per la victoria da gruppa. Il victur è lura directamain en il mezfinal.
L'equipa da Turku ha giugà davent il cumenzament cun fitg grond engaschi. Ils Russ perencunter n'èn betg propi stads inspirads e han giugà, per part, fitg lamaschi. A Turku ha tanschì in spurt da 257 secundas suenter la mesadad dal gieu. Entaifer quai temp han ils Finlandes sajettà trais gols ed èn ir cun 4:1 en avantatg. La reacziun dad Ufa cun dus gols en las ultimas minutas, è vegnì memia tard.
RTR novitads 18:00


text:
Lavurs
Tschentapignas procuran per chalur ed in'atmosfera agreabla en locals d'abitar. Els installeschan dad ina vart pignas da cheminé, stgaudaments cun laina e cun pellets producids a moda industriala. Da l'autra vart construeschan els cheminés e pignas novas. Els s'occupan plinavant cun il mantegniment da pignas, cun la renovaziun da pignas da plattinas veglias custaivlas sco era cun reparaturas da chamins.
La construcziun da fuainas individualas è la lavur ch'è manualmain la pli pretensiusa per tschentapignas. A maun da plans e calculaziuns fan els indrizs da gronda qualitad or da crappa e plattas ch'èn resistentas al fieu. Per revestgir la vart exteriura cun plattinas, cheramica, crap natiral, marmel u liadira èsi impurtant d’avair in flair creativ.
La construcziun da la vita interna da las pignas e l'integraziun d'indrizs supplementars sco installaziuns d'aua chauda, accumulaturs, chalderas d'aua chauda e clappas da fim pretendan savida tecnica. Tschentapignas san leger plans e far skizzas d'elements da construcziun. Els chapeschan er ils process fisicals da la combustiun e la transmissiun da chalur.
Tschentapignas enconuschan ils ristgs da lur conturn da lavur e resguardan las prescripziuns davart la segirezza da la lavur, la protecziun da la sanadad e l'ecologia. Plinavant resguardan els adina las prescripziuns per la protecziun cunter incendis e l'ordinaziun per mantegnair l'aria pura ch'èn reglas impurtantas per els.
Ils indrizs installeschan tschentapignas sulets u en in pitschen team. Els midan savens il plazzal e vegnan en funcziun tar construcziuns novas e reconstrucziuns sco er en chasas abitadas. Els cusseglian lur clientella davent da l'idea fin a la tgira ed il nettegiament d'ina fuaina.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 28-9-2010
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da construcziun da pignas
Furmaziun en scola
Instrucziun davart la professiun en curs da mintgamai in'emna a la scola spezialisada feusuisse a Dagmarsellen/LU
Roms professiunals
- cussegliaziun da la clientella, administraziun, planisaziun da la lavur
- construcziun da pignas e cheminés
- montascha ed installaziun da pignas e cheminés prefabritgads
- segirezza da la lavur, protecziun da la sanadad, protecziun cunter incendis, ecologia
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tschentapignas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en quint e geometria
Pretensiuns
- inschign manual
- constituziun sauna e ferma
- imaginaziun dal spazi
- sentiment per furmas e colurs
- sentiment per connexs constructivs
- fidadadad e perseveranza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la scola spezialisada Froburg sco era da l'industria da furniziun
Furmaziun da basa scursanida
tschentaplattas AFQ, spazzachamin AFQ
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: spezialist / spezialista per sistems da chalur, controllader /controlladra da brischaders u spezialist /spezialista da la protecziun cunter incendis
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra tschentapignas
Scola spezialisada superiura (SSS)
studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. tecnicist /tecnicista dipl. SSS tecnica d'edifizis, approfundaziun en tecnica da stgaudament
Scola auta spezialisada (SAS)
studi en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica d'edifizis
Cundiziuns da lavur
Tschentapignas lavuran en manaschis da pignas. Quests manaschis èn per il solit pli pitschens ed han en media trais collavuraturs. Suenter la furmaziun supplementara pon tschentapignas manar lur agen affar.
Ulteriuras infurmaziuns
feusuisse
Associaziun per stgaudaments da locals d'abitar, cuvridas da plattas e sistems da svapurs
Solothurnerstr. 236
Chascha postala
4603 Olten
Tel: 062 205 90 80
URL: www.feusuisse.ch
Scola spezialisada feusuisse
c/o center da furmaziun SPV
Keramikweg 3
6252 Dagmarsellen
Tel: 062 293 35 62
URL: www.feusuisse.ch
Revista professiunala:
"feusuisse – Das Fachmagazin für Wohnraumfeuerungen, Plattenbeläge und Abgassysteme"


text:
Durant la crisa ha la regenza grischuna decidì en tut 57 conclus. 12 da quels sa basan sin il dretg d’urgenza. Quai ha ditg il president da la regenza grischuna Christian Rathgeb al cumenzament da la sessiun dal Cussegl grond. Igl è l’emprima giada insumma che la regenza grischuna ha stuì far diever da quest artitgel d’urgenza en la constituziun – sco la chanzlia chantunala ha confermà sin dumonda dad RTR.
Uss saja dentant uras ch’il parlament discuteschia puspè, uschia Christian Rathgeb. Plinavant dettia in’analisa cun experts externs per valitar la lavur dal chantun durant la crisa da corona. Las consequenzas finanzialas per il Grischun na sajan anc betg enconuschentas. El quintia dentant quest onn cun in deficit, ed era l’auter onn cun pli paucas entradas da taglia.
La pandemia n’è anc betg a fin
Il minister da sanadad Peter Peyer ha dà in sguard enavos dapi ch’il coronavirus è vegnì chattà en la China. Malgrà ch’i saja capità extrem bler dapi lura, saja bler anc nunenconuschent: I na saja betg cler sch’ina persuna infectada cun il coronavirus saja propi immuna, i na dettia anc nagin test precis dad anticorpuls e surtut na dettia anc nagin vaccin. Perquai ha el conludì ses pled: La pandemia n’è anc betg a fin.
Crisa da corona en l'economia
Passa 3'600 persunas èn cun la fin da matg stadas senza lavur en il Grischun. Quai è 3,3% da las persunas che lavuran. Quai saja ina quota fitg auta per il Grischun ed er sur la media svizra, uschia ha declerà il minister d'economia Marcus Caduff. La crisa sa mussia er en las cifras da lavur curta - totalmain han passa 5'800 fatschentas stuì annunziar per passa 51'000 collavuraturs lavur curta. Quellas fatschentas sajan vegnidas indemnisadas cun totalmain 75 milliuns francs. Per cumparegliar: anc il favrer avevan be 5 fatschentas annunzià lavur curta.
Sin fin settember midada en bajetg Sinergia
L’administraziun chantunala fa a partir da mez avust midada en il center d’administraziun Sinergia a Cuira. Quai ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli annunzià en il Cussegl grond. El quinta che la midada saja finida sin ils 25 da settember.
Pervia dal coronavirus aveva la regenza stuì spustar la midada. Quella fiss stada previsa la fin da mars. Quai na saja betg stà uschè simpel, cunquai ch’ins haja stuì prolungar contracts da locaziun per ils uffizis ch’avessan gì da far midada. En tut duain 440 persunas da 14 partiziuns lavurar en il center d’administraziun Sinergia.


text:
Per tut ils sportists che fan in sport che n'è betg ina disciplina dals gieus olimpics datti ils World Games. Quests gieus mundials cumenzan quest'emna a Breslovia en Pologna. Sco ils gieus olimpics èn ils World Games mintga quatter onns. E sco tar ils gieus olimpics vegn cumbattì per medaglias e quai en 43 differents sports. Sports da tut il gener sco per exempel squash, bigliard u skis d'aua ni er sports en ils quals ils Svizzers èn tradiziunalmain ferms sco cursa d'orientaziun u per l'emprima giada unihockey.
Per l'emprima giada po era Paolo Riedi prender part als World Games a Breslovia. El sa legra en emprima lingia perquai ch'el è enavos en l'equipa naziunala. Dus onns aveva Riedi giugà cun pauc success tar trais differents clubs svedais. Uss, suenter ina buna stagiun cun Cuira unihockey è el da return. En l'unihockey è la Svizra per regla tranter las trais u quatter meglieras naziuns dal mund.
RR sportissimo 17:00


text:
Tenor la lescha federala dovri ina lubientscha per sajettar spezias d’animals protegidas. Quai ha era il Tribunal federal confermà l’onn 2015. Malgrà ch’il Grischun e tut ils auters chantuns han lura survegnì ina directiva da l’Uffizi federal per l’ambient – cuntinueschia il Grischun cun sia pratica da sajettar iruns grischs. Quai scriva Birdlife Svizra, l'Associaziun svizra per la protecziun dals utschels.
La regenza grischuna ha concedì sin ina dumonda or dal Cussegl grond, ch’il chantun ha er il 2019 puspè sajettà otg iruns. Atgnamain stuess il chantun mussar si, ch’ils iruns grischs han fatg donns considerabels, e relaschar ina disposiziun publica.
Tenor BirdLife Svizra na sa tegnan er quatter ulteriurs chantuns anc adina betg vid la lescha federala.
L'uffizi da chatscha e pestga sa defenda
L'Uffizi da chatscha e pestga sa defenda cunter la renfatscha da Birdlife, ch'ins haja sajettà sur onns illegalmain l'irun grisch – ch'è in utschè protegì. 49 dals 75 utschels che sajan vegnids sajettads ils davos 4 onns, sajan vegnids sajettads durant il temp transitoric, cura che quai saja anc stà lubì. Il sbagl ch'il chantun haja fatg saja, ch'ins n'haja betg annunzià ils ulteriurs iruns grischs sajettads.
Plinavant sajan ins era stà en retard cun il plan da mesiras ch'ins avess stuì surluvrar. Pir dapi l'emprim da favrer 2020 valia in scumond absolut da sajettar l'utschè protegì.


text:
Tuggen
Tuggen a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.30 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2980 abitant.
El cumün de Tuggen al se tröva a una altitüden de 409 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken (SG), Rapperswil-Jona (SG), Schmerikon (SG), Schübelbach, Uznach (SG), Wangen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]:
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009
External links[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Obligaziun da formular
Tut las persunas che entran en il pajais – vaccinadas, guaridas u cun in test negativ – ston plinavant emplenir il formular d’entrada en il pajais (Passenger Locator Form, SwissPLF) Einreiseformular (admin.ch). Quai permetta als chantuns da realisar provas da controlla, schebain persunas betg vaccinadas u betg guaridas che èn entradas en il pajais cun in test han fatg in segund test suenter quatter enfin set dis.
Einreiseformular (admin.ch)
Nagina obligaziun da test e da formular per cunfinarias e cunfinaris
Exceptadas da l’obligaziun da test e da formular èn persunas che viagian tras la Svizra senza fermada, persunas che transportan professiunalmain rauba e persunas sco era cunfinarias e cunfinaris e persunas che entran en il pajais da las regiuns da cunfin. Cun quai tegna il Cussegl federal era quint dal stretg barat economic, social e cultural cun las regiuns da cunfin. Uffants e giuvenils pli giuvens che 16 onns na suttastattan betg a l’obligaziun da test.
Disposiziuns d’entrada en il pajais: accumodament al spazi da Schengen
Las disposiziuns d’entrada en vigur restan senza midadas. Il Secretariat da stadi per la migraziun maina vinavant ina glista dals pajais da ristg che definescha tgi che po entrar en Svizra. Tut ils stadis ordaifer il spazi da Schengen che n’èn betg sin questa glista, valan vinavant sco pajais da ristg. Per persunas betg vaccinadas da terz pajais che vulan entrar en Svizra da quels pajais valan restricziuns. Sco stadi associà a Schengen sa drizza la Svizra cun relaschar disposiziuns d’entrada en il pajais tant sco pussaivel a las decisiuns da la UE. Cun il Online-Tool “Travelcheck” pon ins verifitgar tge persunas che entran en Svizra da tge pajais e sut tge cundiziuns.


text:
cuntegn
Grischun Central
-
Enavos per 3'000 onns – tschertga da fastizs istorics en Surses
Dapi tschintg onns visitan students da l’universitad da Turitg mintg’onn il Surses per far exchavaziuns archeologicas. Quest onn è vegnì chavà sur il lai da Marmorera en il conturn da l’Alp Flex. RTR ha fatg ina visita.
Radund 20 students han visità il Surses per far exchavaziuns. En dus lieus han els chattà fastizs en la terra nua ch’i vegniva gudagnà arom. Ils fastizs èn enfin 3'000 onns vegls. Sut la terra èn vegnids natiers charvuns, ch’èn restads enavos da l’elavuraziun da metals. In furn che vegn supponì d'esser en il conturn n’han els betg anc chattà.
Tenor Simon Kurmann, student d’archeologia da l’universitad Turitg, saja il Surses zunt interessant per talas exchavaziuns. I dettia strusch in auter lieu en Svizra, nua ch’ins possia documentar, nua che metals vegnivan elavurads.
Maletg
1 / 7
Legenda:
Radund trais emnas èn las studentas ed ils students e lur docents en acziun en il Surses.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 7
Legenda:
En questa exchavaziun èn da vesair bain ils fastizs che pudessan esser dapli che 2'600 onns vegls.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 7
Legenda:
Duas studentas durant la lavur en il Surses.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 7
Legenda:
Tut sto vegnir mesirà e documentà minuziusamain.
RTR, Federico Belotti
Maletg
5 / 7
Legenda:
Anc è il furn supponì betg anc vegnì chattà.
RTR, Federico Belotti
Maletg
6 / 7
Legenda:
Tut las exchavaziuns vegnan fatgas a maun e senza agid d'in chavaterra.
RTR, Federico Belotti
Maletg
7 / 7
Legenda:
Simon Kurmann, student d’archeologia da l’universitad da Turitg.
RTR, Federico Belotti
RR actualitad 11:00


text:
- En tut datti 21 films da Martin Pfister.
- El ha filmà da 1970 fin 1984.
- Ils films na dovran betg tun, els discurran per sasez.
Biblioteca chantunala rimna
Christan Brassel da la biblioteca chantunala è responsabel per las medias audiovisualas, ed el di che sulettamain da Tschlin e da Tschiertschen dettia sumegliants documents filmic's sco quei da Vuorz. Il films da Martin Pfister sajan dentant unics perquai che Martin Pfister aveva in bun egl per filmar, sco quai che Brassel di.
La saira da film a Vuorz è stada ina saira plain nostalgia. Las persunas ch'han guardà quests films eran intgantadas. Uschia ha Martin Pfister decidì da cumenzar cun questa seria da films. Sco el ha detg, vegnia a dar ina ulteriura preschentaziun l'onn nov.
RR actualitad 11:00


text:
Sur l’entir Grischun ora è la cifra da dumondas da fabrica inoltradas tar las vischnancas restada stabila ils davos onns. Quai mussa ina retschertga dad RTR. Las valurs e cun quai il volumen dals projects da questas dumondas dentant èn idas enavos. Tenor la statistica da la segirada d’edifizis da bun 2,5 mia francs l’onn 2012 sin radund 1,4 mia francs l’onn 2015.
Curt suenter la votaziun eran dentant vegnidas inoltradas fitg bleras dumondas pervia da la malsegirezza, co la lescha vegn a vesair ora. Ins po discurrer dad in ver boom da bajegiar gist suenter la votaziun.
Pli bass na vegnan las cifras dentant betg pli a crudar.
Quai mussia il trend da las cifras da l’emprim mez onn dal 2016.
-10 fin 15% sur l’entir chantun ora
Gia curt suenter la votaziun avevan ils impressaris grischuns fatg quint da perder tranter 10 e 15% da tut las incumbensas. E quai saja ussa era capità, declera Andreas Felix.
Quest regress vala dentant per tut las incumbensas, damai da la construcziun auta plus la construcziun bassa. Las incumbensas dal maun public per la construcziun bassa guliveschian numnadamain per il mument il regress tar la construcziun auta.
Prognosa da BAK Basel
Che il punct il pli bass è cuntanschì aveva era il studi da BAK Basel che l’institut aveva fatg sin incumbensa dals impressaris grischuns prognostitgà dal 2014. Uschia mussa quella prognosa in augment enfin l’onn 2014, in regress dal 2015 ed ina stabilisaziun ni perfin in levet augment davent dal 2016.
Ch’il pli nausch saja surmuntà, na vul Andreas Felix tuttina betg confirmar. I saja da differenziar. Per la Val dal Rain da Cuira vali quai bain, dentant betg per forza per las regiuns turisticas.
Grondas differenzas regiunalas
Sco prognostitgà da l’institut da perscrutaziun han las firmas da bajegiar en la Val dal Rain da Cuira pudì tegnair lur svieuta malgrà l’iniziativa da segundas abitaziuns. Quai conferma era Claudio Giovanoli, schef da Lazzarini e represchantant dal Grischun dal nord tar l'Uniun dals impressaris dal Grischun.
En l’Engiadina ed il GR Central dentant han las firmas da construcziun pers enfin 80% da lur incumbensas tar la construcziun d'abitaziuns. Quai di Roland Conrad da la firma Foffa&Conrad, che represchenta l'Engiadina tar l'Uniun dals impressaris. Perquai hajan intginas firmas stuì reducir il persunal per bundant la mitad.
En Engiadina Bassa e la Val Müstair na vegn per il mument fabritgà gnanc ina unica chasa da pliras famiglias.
Era en Surselva hajan ins constatà in regress tar il volum da construcziun e tar las incumbensas, di Daniel Blumenthal, schef da la Valaulta Berni SA che represchenta la Surselva tar l'Uniun dals impressaris. I sa tractia dad in minus da bundant 50% tar la construcziun d'abitaziuns.
Persunal
Ch’i dà grondas differenzas regiunalas sa mussa era cun in sguard sin las cifras da collavuraturs da las firmas da construcziun. Sur l’entir chantun ora è quella cifra restada magari stabila.
En las regiuns turisticas dentant avevan ins temì da stuair relaschar in terz enfin la mitad da tut ils collavuraturs. En Surselva na saja quai betg stà necessari, ha Daniel Blumenthal, concedì envers RTR. En l'Engiadina ed il Grischun Central dentant haja quai dà firmas che hajan stuì reducir lur persunal massivamain.
La concurrenza è creschida
Cun quai che la lavur manca vi e pli en las regiuns grischunas van intginas firmas da construcziun en auters lieus per incumbensas. Specialmain interessanta è la Val dal Rain da Cuira. Dentant betg mo per firmas grischunas, mabain era per firmas da la Bassa.
Uschia è la concurrenza creschida en questa regiun massivamain, di Andreas Felix. Quai saja ina sfida ma era ina schanza per las firmas da construcziun.
RR actualitad 12:00


text:
Autonomia
N’autonomia por trëi grups linguistics | Timeline dl’Autonomia | Les tapes storiches plü importantes
N’autonomia por trëi grups de lingaz
Indöt virel 520mile porsones tl Südtirol: le 64% fej pert dl grup linguistich todësch, le 24% fej pert dl grup linguistich talian y zirca le 4% fej pert dl grup linguistich ladin. Dlungia i 3 grups linguistics storics s’á aciasé tl Südtirol zirca 46 mile foresć; 31 mile de chisc vëgn da d’atri paisc dl’Uniun Europeica.
La majera pert dla popolaziun é metüda adöm dal grup linguistich todësch: chësc vá zoruch dal punt d’odüda storich ales stlates germaniches, alemanes y baiuvares, che ê passades fora por le Südtirol da sëgn tl tëmp dla migraziun cuntra süd. Na pert d’ëi â tut la dezijiun da sté chiló y s’insedié te chësc raiun.
Dal punt d’odüda storich-cultural é le grup talian le plü “jonn” dl Südtirol; al á odü le momënt de majera chersciüda tl tëmp dl fascism ti agn ‘20 y ‘30 dl Nücënt, canche le rejim de Mussolini â porvé da renforzé le “carater talian” dl Südtirol tres na gran imigraziun da d’atres regiuns. La politica de nazionalisaziun vëgn testemoniada dales zifres: pro la cumpëda dla jënt dl 1910 tl Südtirol êl 7.339 talians, dl 1961 nen êl 128.271. La perzentuala dl grup linguistich talian ê chersciüda te mez secul dal 2,9% al 34,3%.
Le grup linguistich ladin é le plü vedl dla provinzia. Le ladin é n lingaz neolatin o romanich. Do la concuista dles regiuns alpines da pert dl Imper roman dl 15 d. G.C. â la popolaziun locala surantut le latin vulgar di aministradus y di soldas zënza renunzié daldöt a so lingaz. Le ladin s’á a chësta moda svilupé dal idiom adoré dales popolaziuns retiches, noriches y carniches te chël raiun.
La particolarité dl Südtirol vëgn dala conviënza te na provinzia plülere picera de 3 grups linguistics. La conviënza n’é nia dagnora stada pazifica: al é ince sté momënc de gran tenjiun sciöche tl tëmp di atentac dinamitarg. L’Autonomia da sëgn é le früt de n tru lunch de tratatives che á porté a na balanza danter i trëi grups linguistics.
Por garantí la conviënza pazifica danter ladins, talians y todësc él n sistem iuridich comples mo prezis, olache al s’intrecëia la rotaziun dles funziuns, la presënza paritetica ti organisms y la rapresentanza proporzionala de düc i grups linguistics. La balanza danter ëi se basa sön la partezipaziun de düc trëi i grups linguistics al prozes dezijional politich, sön n livel alt de autonomia por vigni grup linguistich, dantadöt tla politica culturala y dl’istruziun, sön le prinzip dl proporz sciöche regola de basa dla rapresentanza politica, dl’assunziun de personal tl sorvisc publich y dla partiziun de certes ressurses publiches (por ej. finanziamënc por la cultura o le frabiché sozial abitatif), y sön le veto dla mendranza sciöche ultima ratio por sconé i interesc fondamentai de so grup linguistich. L’Autonomia dl Südtirol se basa dal punt de odüda legislatif sön la Costituziun taliana, sön le Tratat de Paris y sön le secundo Statut d’ Autonomia.
.
Tratat de Paris (1946)
Do la fin dla secunda vera dl monn romagn le Südtirol raiun talian, cun la condiziun da sconé la mendranza austriaca. Le resultat de chësta condiziun é sté le Tratat de Paris danter Talia y Austria che definësc les fondamëntes dl’autonomia. Chësc contrat rapresentëia la garanzia internazionala dl’autonomia dl Südtirol.
Costituziun taliana (1948)
La sconanza dles mendranzes se basa sön l’articul 6 dla Costituziun taliana.
Secundo statut d’Autonomia (1972)
Cun le secundo Statut d’Autonomia dl 1972 ciafa la Provinzia de Balsan le status de Regiun, mo cun n’autonomia legislativa y aministrativa plü ampla respet ales competënzes de na regiun cun n statut ordinar. Le Statut, aprové dal Parliamënt talian ai 10 de novëmber dl 1971, y jü en forza ai 20 de jená dl 1972, é la basa iuridica por la sconanza dles mendranzes tl Südtirol. Al vëgn gonot ince definí „Pachet“, deache al contëgn na seria de mosöres a bëgn dla popolaziun südtiroleja. Por l’atuaziun dles normes preodüdes dal Pachet, preodüda naota te dui agn, ân messü aspeté indöt 20 agn. Ai 11 de jügn dl 1992 â de conseguënza l’Austria consegné la detlaraziun de contlujiun dl stritoz dan l’ONU che ê gnü porté dant ti agn 60 y insciö podô la chestiun südtiroleja ince ofizialmënter gnü definida sciöche rovada a contlujiun.
Deache l’autonomia é na forma de guern dinamica y che pó gní ampliada tresfora él ince gnü a se le dé do l’ann 1992 de plü trasferimënc de competënzes dal Stat ala Provinzia de Balsan – sot forma de deleghes – y implü él ince gnü lauré sön l’ampliamënt y le mioramënt de normes d’atuaziun bele emanades.
La reforma costituzionala
La Reforma costituzionala dl 2001 á porté n valgönes mudaziuns. Porvia dla situaziun politica da inlaota, mo dantadöt por la mancianza de n referimënt canche al jô debojëgn da ciafé n’intenüda por la clausola de sconanza, ne é le Statut d’Autonomia nia gnü adaté ala Reforma dla Costituziun tl 2001. Sciöche conseguënza él gnü a se le dé de plü sentënzes da pert dla Curt costituzionala che á smendrí l’autonomia dl Südtirol. Dötaurela él en discusciun na reforma nöia dla Costituziun taliana. Chësc iade él scrit tla clausola de sconanza che le Statut d’Autonomia pó ma gní mudé en acordanza danter Stat y Provinzies autonomes. L’obietif dl adatamënt dl Statut é chël da ciafé zoruch ci che é jü a perde ti ultims agn porvia dles sentënzes dla Curt costituzionala y da ciafé lapró ciamó competënzes implü.
Le finanziamënt dl’Autonomia
Le bilanz provinzial é dötaurela de 6 miliarg de euro al ann y reverda les cutes che vëgn paiades tl Südtirol. Dötadöm nü dejimi de chëstes cutes romagn tla Provinzia, la pert che resta ti vëgn surandada al Stat. Cun les ressurses finanziares a desposiziun tres le bilanz provinzial vëgnel finanzié na gran seria de competënzes, danter chëstes le sistem d’educaziun dal’infanzia cina al’Université, la Sanité, le Sozial y la gestiun de döta la Rëi stradala. Chëstes competënzes é ince i investimënc plü gragn, en particolar le setur sozio-sanitar (1,7 miliarg al ann), la scora y la cultura (zirca 1 n miliard al ann), l’aministraziun (zirca 500 miliuns al ann) y le finanziamënt di Comuns (zirca 500 miliuns vigni ann).
Timeline dl’Autonomia
Les tapes storiches plü importantes
10.9.1919
Cun le Tratat de Pesc de San Germain é le Tirol dl Sud rové pro la Talia. La garanzia che le confin dl Prener ti â i governs di Stac Unis d’America, dla Francia y dla Inghilterra bele fat ala Talia dan la vera, sce ara foss entrada tla vera combaton sön la pert di aleac. Ince le presidënt american Wilson, che ne ê nia vincolé da chësta impormetüda, á dit de sce, do na perioda de esitaziun, ala spartiziun dl Tirol. Ala Talia ne ti êl gnüs scrit dant cun le Tratat de Pesc degöna condiziun da mantigní por ci che reverda la sconanza dles mendranzes todëscia, ladina y slovena. Le Re Vittorio Emanuele ti garantî te so discurs al 1 de dezëmber dl 1919 ales provinzies nöies “na sconanza a puntin dles istituziuns locales y dl’aministraziun autonomia”. Baldi ne se â la Talia, ince dan le fascism, nia tigní a chëstes parores y ne ti â conzedü degun dërt de autonomia al Südtirol.
22.6.1939
A Berlin êl gnü sotescrit n pat talian-todësch sön le trasferimënt di südtirolej tl Reich todësch. I südtirolej podô opté cina ai 31 de dezëmber dl 1939 por la zitadinanza todëscia cun l’oblianza da jí a vire foradecá, o por le mantignimënt dla zitadinanza taliana cun la renunzia a düc i dërc de sconanza de natöra etnica. La renunzia da opté orô dí lité por le mantignimënt dla zitadinanza taliana. Aladô de fontanes storiches privates â de indöt 246.036 porsones cun le dërt de lita dla provinzia de Balsan lité 211.799 litadus por la zitadinanza todëscia y 34.237 por le mantignimënt de chëra taliana. L’opziun ê ince stada na gauja de spartiziun al intern dla popolaziun, cun la mendranza di nia optanc che ê vitimes de aziuns de intoleranza y ostilité da pert dla maioranza di optanc. Danter düc chi che â opté por l’Opziun ê indöt 75.000 jüs foradecá.
Ma 1945
I comandanc dles forzes militares todësces â firmé la conclujiun dles batalies cun les forzes americanes, inglejes y franzejes ai 30 d’aurí. Cun chësta dezijiun ê i comandanc dl Reich jüs cuntra le plann de Hitler por la defenüda dla “fortëza alpina” che ess porté a na destruziun de döt le Tirol dl Nord y dl Süd. Ai pröms de ma ê spo les forzes militares americanes, inglejes y franzejes rovades tl Südtirol.
5.9.1946
Al 1. de ma dl 1946 â les cater gran forzes militares (Stac Unis, Inghilterra, Francia y Uniun Sovietica) detlaré da ne ester nia a öna cun la domanda austriaca de n referendum popolar tl Südtirol. Ai 24 de jügn êl ince gnü refodé la proposta da fá ma n valgügn pici spostamënc di confins. Sön ghiranza dles forzes aleades, tratan les trataives dl tratat de Paris, ên impó rová ala stipulaziun de n tratat de sconanza dl Südtirol che restâ pro la Talia. Le tratat ê gnü firmé dal Presidënt di ministri talian Alcide Degasperi y dal minister por l’ester austriach Karl Gruber. Chësta acordanza ti assigurâ ai südtirolej l’introduziun de mosöres speziales por le mantignimënt dl carater etnich y dl svilup economich y cultural. Danter l’ater l’istituziun dles scores por todësch y ladin, l’avalianza di lingac todësch y talian, la spartiziun di posć ti ofizi publics, la revijiun dles opziuns dl 1939, le reconoscimënt di titui de stüde, l’alisiramënt dl barat de marcianzies danter le Tirol dl Nord y dl Sud, y la tlausola plü importanta, la conzesciun de n’autonomia ala popolaziun dla provinzia de Balsan. Le tratat bilateral talian-austriach por le Südtirol ê insciö na pert dl’acordanza de Pesc di Aleac cun la Taila y cun chësc ê la chestiun südtiroleja deventada na chestiun internazionala.
31.1.1948
Le Pröm Statut d’Autonomia vëgn ratifizé dala Costituënta taliana ai 31 de jená dl 1948. La Provinzia de Balsan y chëra de Trënt formëia la Regiun Trentin-Südtirol cun n Parlamënt y Guern regional. Chësc Statut ê gnü formé zënza ascuté sö i rapresentanc de lingaz todësch, sciöche al ê preodü dal Tratat de Paris. L’aministraziun autonoma ê insciö tles mans dla maioranza taliana dl Trentin. La Provinzia de Balsan â ma na forma limitada de autonomia.
21.9.1959
Le minister por l’ester austriach Dr. Bruno Kreisky anunzia tratan l’Assemblea plenara dles Naziuns Unides che l’Austria ess porté da traté la chestiun dl’autonomia südtiroleja ala seziun dl’ONU dl altonn dl 1960, sce les tratatives danter la Talia y l’Austria ne ess porté a degügn resultac. La chestiun é insciö gnüda metüda sön l’ordin dl de dl’Austria pro la 15ejima assembla dl’ONU.
31.10.1960
L'Austria chërda ite por le pröm iade l'indunada generala dles Naziuns Unides porvia dl Tratat de Paris. Süa dezijiun dij che le fin dl Tratat de Paris é la sconanza dla jënt dl Südtirol y l'Autonomia por la sconanza dla mendranza. L'Austria á porchël ince val’ da dí sön l'Autonomia.
1.9.1961
Cun la Comisciun di 19 vëgnel indô baié dla chestiun dl Südtirol tl Govern. La Comisciun á le compit da ti fá propostes al Govern che é spo la basa por discusciuns danter la Talia y l'Austria tl 1964 y spo por les tratatives danter Balsan y Roma. La Comisciun di 19 ê formada da set südtirolej, un n ladin y önesc talians. La Comisciun é ince da odëi tl’otica dla „nöt de füch“ di 11 de jügn dl 1961 tl Südtirol, te chëra che al vëgn fat salté tl'aria desënes de pa dla linia dla tenjiun alta te döt le Südtirol. La „Nöt de füch“ sbörla le Südtirol tl zënter dl interes publich tl'Europa.
20.1.1972
Le Statut d’Autonomia nü, preodü dal "Pachet", vá en forza ai 20 de jená dl 1972. Dles 15 mosöres atuales tres leges ordinares, nen vëgnel realisé 14. Al mancia le reordinamënt sön i collegiums di senaturs. Düc i decrec aministratifs vá en forza, mo a na moda che la Provinzia pois veramënter surantó les competënzes preodüdes dal Statut mëssel gní emané les normes d’atuaziun che toca lapró. Les normes d’atuaziun vëgn elaborades dala Comisciun di Sis canche ara nen vá de competënzes dla Provinzia y dala Comisciun di Dodesc canche ares reverda sides la Provinzia de Balsan co ince la Regiun Trentin-Südtirol. Chëstes normes d’atuaziun ess messü gní emanades cina l’ann 1974, mo cun i rapresentanc dl Südtirol él gnü ciafé na soluziun da ne rové nia a piz te dui agn deache la materia da traté ê dër complicada.
30.1.1992
Le Govern, cun a ce Giulio Andreotti, aprovëia les cater normes d'atuaziun che mancia ciamó. Ma püces ores dedô detlarëia le Presidënt dl Consëi di ministri Andreotti te so discurs de comié dan le Parlamënt che le ”Pachet” é gnü stlüt jö, y che tl dagní podarál ma gní fat mudaziuns en acordanza cun la popolaziun südtiroleja.
22.4.1992
Ai 22 d'aurí dl 1992 ti dá le secreter general dl Minister por l’ester, Bruno Bottai, al ambasciadú austriach a Roma, Emil Staffelmayr, na nota d'acompagnamënt, olache al é la lista dles mosöres atuades dal Govern y dal Parlamënt por le Südtirol. A chësta moda mëtel man i 50 dis, preodüs dal calënder fissé dl 1969, tratan chël che al mëss gní a s'al dé la detlaraziun dl apajamënt che reverda le Südtirol da pert de Viena al ONU. Te chësta nota fejon referimënt al Tratat de Paris.
11.6.1992
En chësc de vëgnel dé jö la detlaraziun de apajamënt y stlüt jö formalmënter les tratatives sön le Südtirol.
25.10.2000
Le Parlamënt talian aprovëia do la letöra dopla dla Ciamena di deputac y dl Senat la lege costituzionala sön la reforma dl statut dles regiuns y dles provinzies cun n statut spezial. A chësta moda vëgn les döes provinzies de Balsan y Trënt revalutades. Implü vëgnel conzedü dërc de proteziun y rapresentanza importanc ai ladins, sides tl Südtirol che tl Trentin. Al vëgn ince inserí la poscibilité da cherdé mëmbri dl consëi provinzial da foradecá.
08.03.2001
Cun l’aprovaziun definitiva dla lege costituzionala söl federalism tres le resultat positif dl referendum popolar di 7 d’otober vá la lege costituzionala nöia en forza. Ara prevëiga danter l’ater l’aboliziun dl’oblianza dla vidimaziun governativa sön les leges aprovades dal Guern provinzial, l’ampliamënt dla competënza primara dla Provinzia y l’introduziun dla diziun ofiziala „Südtirol“ tla Costituziun taliana.
30.11.2009
Le Presidënt Durnwalder sotescrí a Milan cun i ministri Giulio Tremonti y Roberto Calderoli l'acordanza (Acordanza de Milan”) che deura la strada al model nü de finanziamënt dl’autonomia. Al sparësc les cuotes variables y al vëgn garantí segurëzes sön les entrades (9/10 dles entrades). Le model finanziar nü confermëia la copartezipaziun dla Provinzia por balanzé le defizit publich cun l’assunziun di cosć dl eserzize de funziuns statales delegades, sciöche ince cun le finanziamënt de scomenciadies y proiec por raiuns che confinëia.
25.5.2010
Al mör cun 96 agn Silvius Magnago, presidënt dal 1960 al 1989 dla Junta provinziala, che vëgn conscidré le pere dl’autonomia speziala. Sües gran arjuntes é stades le consolidamënt dla Provinzia autonoma söl plann politich y aministratif y garantí la convivënza pazifica danter i trëi grups linguistics y da mëte la basa por le percurs de svilup dl Südtirol te düc i seturs.
14.6.2011
Sön Ciastel Thun a Nonsberg sotescrii i trëi presidënc dles provinzies Luis Durnwalder (Südtirol), Lorenzo Dellai (Trentin) y Günther Platter (Bundesland Tirol) l'at de fondaziun dl Grup europeich de colaboraziun teritoriala (GECT) che á inom “Euregio Tirol-Südtirol-Trentin“. Le GECT é le brac istituzional dl’Euregio, á na süa personalité iuridica y pó ince deventé atif por les trëi provinzies. I ciamps tle de süa ativité é la sconanza dl ambiënt sön la trassa dl Prener, la colaboraziun tla sanité y economia, sciöche ince la colaboraziun di istituc de inrescida.
09.01.2014
Do 25 agn sciöche Presidënt dla Provinzia ti surandá le Presidënt dla Provinzia Luis Durnwalder süa inciaria a Arno Kompatscher. Le Presidënt dla Provinzia da denant fej n ressüme dles arjuntes cun l’ampliamënt y renforzamënt dl’autonomia, la pazificaziun etnica, le svilup sozial y economich dl raiun südtirolej y la daurida tl vers dl’Europa.
15.10.2014
Sigurté iuridica y segurëza tla programaziun é stá i dui obietifs prinzipai dl presidënt Arno Kompatscher tratan les tratatives cun le Govern nazional por l’ajornamënt dl sistem finanziar dl’autonomia. Trami dui i obietifs é gnüs arjunc a Roma, adöm cun i esponënc dl guern Pier Carlo Padoan, Graziano Delrio, Gianclaudio Bressa y Maria Carmela Lanzetta, cun la condivijiun dl pat de garanzia danter Stat y Provinzies. Al vëgn confermé le prinzip di 9/10 che ti speta ala Provinzia dles cutes che vëgn trates ite tl Südtirol. Implü vëgnel stabilí la partezipaziun dl Südtirol al ressanamënt dl debit publich a na manira che le Stat ne pó nia plü damané oblianzes ajuntives y se tigní ressurses che ti speta pordërt al’aministraziun locala tres l’autonomia. Löm vërda ince por n alzamënt de sconanza dl’autonomia tres la partezipaziun dl’Austria.
12.10.2015
Nia ma i südtirolej, mo ince düc i zitadins comunitars y extracomunitars residënc tla Provinzia de Balsan á le dërt da chirí fora danter i lingac todësch y talian ti raporc cun l’aministraziun publica y la iustizia tl Südtirol. Chësta regolamentaziun é preodüda da na norma d’atuaziun dl Statut d’autonomia aprovada ai 12 d’otober dl 2015 dal Consëi di Ministri en presënza dl vizepresidënt dla Provinzia, Richard Theiner.
13.10.2015
Le Senat aprovëia la reforma dla Costituziun che ti vëgn insciö menada inant ala Ciamena di Deputac. Ince sce la reforma é zentralista, á impó i rapresentanc südtirolej lité por la reforma, deache, do na seria de tratavies lungies y complicades, ési stá bugn da inserí na clausola de sconanza por le Südtirol y por dötes les autonomies speziales. Por les Provinzies y Regiuns autonomes ne jará la reforma costituzionala nia atira en forza, mo ma do le percurs de revijiun dles normes y di statuc d’autonomia da fá en acordanza danter Stat y Regiuns. De conseguënza resta le Statut d’Autonomia atual en forza cina canche al vëgn ajorné y al podará gní mudé ma cun le bëgnsté dla Provinzia de Balsan y cun na norma costituzionala.
12.01.2016
La sozieté inhouse daldöt publica "Autobrennero Spa" manajará l'autostrada dl Prener por i proscims 30 agn. Do tratatives lunges di dui Presidënc Rossi y Kompatscher adöm cun le minister por le trasport Graziano Delrio y a dodesc sozi publics á podü sotescrí n protocol d'acordanza por la pröma conzesciun a na sozieté daldöt cun capital publich t'Europa. Por i presidënc Kompatscher y Rossi se tratel de n "travert storich por nosta autonomia".
01.02.2016
A Brdo, tla Slovenia, él gnü aprové la strategia macroregionala alpina EUSALP. 48 Paisc y regiuns alpines á lauré por de plü agn ala realisaziun de chësta istituziun por mioré la colaboraziun danter la regiun alpina y l'Uniun europeica. La strategia alpina reverda 48 provinzies y regiuns di Paisc Talia, Austria, Francia, Germania, Slovenia, Liechtenstein y Svizera. Les tematiches prinzipales dl'EUSALP sará l'inovaziun, mobilité y adoranza dles ressurses.
05.09.2016
Al vëgn festejé le 70ejimo aniversar dl'Acordanza de Paris, la Magna Charta de nosta autonomia. Tratan la scomenciadia organisada dala Provinzia a Ciastel Sigmundskron él sté presënc i ministri dl ester talian y austriach, Paolo Gentiloni y Sebastian Kurz, che á sotligné l'ancoraje internazional dl'autonomia.
24.03.2017
Löm vërda dal Consëi di Ministri ala norma d'atuaziun che alisirëia le reconescimënt dl atestat de trilinguism a chi che fej les scores altes ladines. Al se trata de n provedimënt che valorisëia la scora paritetica dles valades ladines. Düc trëi i lingac vëgn insciö avaliá por ci che reverda les condiziuns d'azes ai ejams de bi- y trilinguim y di ejams dla Provinzia por todësch y talian.
11.06.2017
Por festejé i 25 agn dal apajamënt dl strit él gnü a se le dé n'incuntada danter i dui Presidënc dla Republica taliana y austriaca, Sergio Mattarella y Alexander Van der Bellen, tl Kursaal a Maran. Dan da 25 agn, ai 11 de jügn dl 1992, ti á le minister por i afars cun l'Ester austriach, Alois Moch, surandé al ambasciadú talian a Viena, Alessandro Quaroni, la detlaraziun d’apajamënt dl strit südtirolej danter la Talia y l'Austria dan les Naziuns Unides.
23.11.2019
100 agn do le Tratat de Saint Germain, 80 agn do le scomenciamënt dl'Opziun y 50 agn do la surantuta dl "Pachet”, á le Südtirol istituzional comemoré la storia intravaiada dla provinzia en presënza dl Presidënt dla Republica Taliana Sergio Mattarella y dl presidënt federal austriach Alexander van der Bellen a Ciastel Tirol. I descursc y intervënc á revardé n gran numer de momënc scürs y lominusc dl tëmp dala scomposiziun dl Tirol al Secundo Statut de Autonomia - che anunziâ n tëmp nü de pesc y svilup – cina aldedaincö".


text:
Calabria
La Calabria l'è ona region italiana del Sud. La soa capitala l'è Catanzaro, ma el Consili el se troeuva a Reggio Calabria, città pussee granda de la region.
I lengov parlaa hinn el sicilian, el napoletan, el grecanich e l'albanes, oltra a l'italian. Però domà grecanich e albanes hinn recognossuu dal Stat comé minoranz lenguistegh.
PolitegaModifega
La Calabria la gh'ha on President, a capo de la Giunta, orghen cont el poder esecutiv e member del Consili Regional, l'assemblea legislativa de la Region, cont 30 member.
La Calabria a l'è dividuda in 5 provincc e 1 città metropolitana.
Incoeu el President a l'è l'Antonino Spirlì, fasent fonzion dopo de la mort de la Jole Santelli.
LengovModifega
La Calabria la gh'ha no 'na lengua unega, de facc i dialett parlaa al Nord de la region hinn di dialett de la lengua napoletana, inveci quej del Sud hinn dialett de la lengua siciliana. La division in tra i dò lengov la correspond incirca a la veggia division in tra Calabria Citeriore e Calabria Ulteriore.
Gh'è di isol lenguistegh in Calabria: Vuna de lengua greca, che la parla on dialett ciamaa grecanich, e vuna de lengua albanesa.


text:
Barberêche
Barberêche a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.13 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 523 abitant.
El cumün de Barberêche al se tröva a una altitüden de 569 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de La Sonnaz, Misery-Courtion, Courtepin, Gurmels, Düdingen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
(DE)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Barberêche's Sit Ufizial (Franzés) (Todesch)
- Barberêche in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Foto aèree del catèl de Barberêche
- El castèl de Petit-Vivy (Franzés)
- El castèl de Grand-Vivy (Franzés)


text:
Assistënza economica soziela
N servisc dl raion cumprensoriel
Descriziun generala
- Plata de nfurmazion Assistënza economica soziela / "Reddito di cittadinanza - V. 1.1 - 3/2019 (cëla njontes)
L’assistënza economica soziela ie na cumpetënza di Servijes soziei.
Ala families y ala persones singules cun na ntreda che ne tleca nia, ti vëniel cunzedù n aiut finanzier. Depierpul ti vëniel nce pità na cunsulënza y assistënza per unì ora dla situazion de bujën.
Pra la prestazions de assistënza economica soziela tóchel leprò servijes soziei(Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza):
- Davani minim soziel
- Cuntribut per l fit y per la spëises de njonta dl cuartier
- Prestazion spezifica
- Bonaman
- Mantenimënt dla vita de familia y dla cësa
- Spëises de acumpaniamënt o de trasport
- Vita autonoma y partezipaziun soziala
- Compra y adatamënt de veicui
- Adatamënt de veicui per chëi de familia
- Servisc de tele-aiut a cësa
- Antizipazion dl scech de mantenimënt a scunanza de mëndri d’età (lege pruvinziela nr.15/2003)
- Contribut por la dërta indenité por l’aministraziun de sostëgn
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco dodesc mënsc stabilmënter y tresora tl Südtirol:
- i zitadins talians
- i zitadins de n stat dla Union europeica
- i zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-UE a tëmp lonch data ora dala Talia
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadives
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de prutezion sussidiera.
Oradechël à la rejon de giapé la prestazions de assistënza economica nce chësta persones, sce les sta da cin ani stabilmënter y zënza interuzion tla provinzia de Bulsan, a cundizion che si permanënza sun l teritore naziunel sibe legal:
- i zitadins de Stac terc;
- la persones zënza zitadinanza.
Cëla njontes:
- DOMANDA PRESTAZIUN DE PRÖM LIVEL
- DOMANDA PRESTAZIUN DE SECUNDO LIVEL
- DOMANDA PRESTAZIUN DE TERZO LIVEL
- "Autozertificazion de bujën de cura"
- "Autozertificazion genitor singul"
- Regulamënt d’esecuzion en cont di pruvedimënc de assistënza economica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei (Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza)
- Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimoni: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Recursc: Contra la dezijion dl ënt possel unì prejentà, tl tëmp de 45 dis dala comunicazion, n recurs gerarchich per rejons de legitimità – aldò dl articul 9 dla Lege pruvinziela di 22 de utober 1993, nr. 17 y dl articul 4 dla lege provinziela di 30 d’auril 1991, n. 13 – ala sezion recursc – Repartiziun Politiches soziales.
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Formulars
Dumanda 2020 assistënza economica soziela - prim livel
at 17.12.2019
- Formulars
Dumanda 2020 Antizipazion dl cuntribut de mantenimënt - segondo livel
at 17.02.2020
- Formulars
Dumanda 2020 assistënza economica soziela - terzo livel
at 29.01.2020
- Formulars
Autozertificazion per genitores singui
- Formulars
Autozertificazion dl bujën de cura
- D’atres injuntes
Tabela 2021 Assistënza ecunomica soziela
Anlagen A Grundbetrag 2021 Allegati A Quota base 2021
- D’atres injuntes
Tabela 2021 Antizipazion scech manteniment
a scunanza de mendri d’età
- D’atres injuntes
Plata de nfurmazion Assistënza economica soziela / "Reddito di cittadinanza"
V. 1.1 - 3/2019
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 14/01/2021)
Ënt competëntFinanzielle Sozialhilfe
Seeberg 17, 39043 Tlüses
Telefono: 0472 84 74 94
Fax: 0472 84 57 66
E-mail: dirsoz.klausen@bzgeis.org
Website: http://www.bzgeisacktal.it/
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt – Servisc de assistënza ecunomica soziela.
Sce la dumanda per l servisc de assistënza ecunomica soziela vën presenteda dan l 21 ejim di dl mëns, vën la prestazion paiëda ora dal prim di de chël medem mëns. Sce la dumanda vën al incontra presenteda do l 20 ejim di dl mëns, vën la prestazion paiëda ora pian via dal prim di dl mëns do.


text:
La lescha da linguas pretenda ch'ils trais linguatgs uffizials dal Grischun vegnan represchentads a moda adequata. Quai na capitia betg adina sco giavischà. Uschia ha la politica adina puspè crititgà ch'il tudestg haja surmaun envers il rumantsch e talian. Quai per exempel tar tavlas, inscripziuns u autras infurmaziuns a la populaziun en vischnancas rumantschas, talianas u bilinguas. Per survegliar che quai na capitia betg pli, installescha il chantun uss in post per l'administraziun plurilingua. Quai saja necessari di cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Uss vegnia numnadamein guardà memia pauc che l'administraziun chantunala e las vischnancas applitgeschian correctamain la lescha da linguatgs.
Per ademplir la lescha da linguatg sto insatgi er survegliar quai, quella part è vegnida controllada memia pauc sistematic enfin uss.
Lia Rumantscha e PGI beneventan il nov post
La nova persuna che s'occupa da l'administraziun plurilingua lavura ensemen stretgamain cun las organisaziun da lingua sco la Lia Rumantscha e la Pro Grigioni italiano. Omaduas èn cuntentas ch'il chantun prendia uss vair questa incumbensa. Andreas Gabriel spera cunzunt ch'il post survegnia avunda cumpetenzas per che quel possia er controllar, uschiglio tunia quai be bain en la teoria. La Pro Grigioni italiano spera cunzunt ch'i dettia in meglierament sin nivel da las regiuns. Tenor la secretaria generala Aixa Andreetta vegnia il talian per exempel a la curta en la regiun Malögia, là domnieschan il tudestg ed il rumantsch.


text:
Andy Mettler - il schef da Swiss-Image - ha ina stretga relaziun cun il WEF a Tavau. Sez ha el lavurà en tut 36 onns al WEF, saja quai sco schurnalist u sco fotograf. La mesadad da quest temp è el sta en acziun per sia firma Swiss-Image. Tant pli gronda è la dischillusiun ch'i n'ha betg dà in autra soluziun che la decisiun da schliar il contract cun il WEF.
Igl è donn, il purtret sco tal na vegn betg pli stimà tant sco quai ch'el stuess
Il purtret sco tal na vegnia betg pli stimà dal schef da las medias Adrian Monck. Monck sez na vuleva betg prender posiziun davart las rinfatschas. La collavuraziun saja daventada pli greva cun il nov schef da medias.
Purtar las consequenzas
Cun la decisiun da Swiss-Image da schliar il contract cul WEF va er a perder blera lavur per la firma. Dad in di sin l’auter na saja quai era betg pussaivel da cumpensar tut la lavur e tut il temp ch'ins ha mess en la preparaziun dal WEF. E là nua ch'i va per lavur e per temp, là va quai era per raps. Andy Mettler fa quint cun ina sperdita da plirs dieschmilli francs.
Per emplenir la fora stuess Swiss-Image en prima lingia chattar eveniments per remplazzar la lavur dal WEF durant ils mais da november, december e schaner. Però, era autras mesiras da spargn èn dumandadas. Per exempel è ina persuna vegnida relaschada.
La decisiun da betg pli collavurar cun il WEF na saja betg stada ina simpla. Per ina pervi da las consequenzas finanzialas e per l’autra perquai che Andy Mettler ha ina buna relaziun cun Klaus Schwab, il schef dal WEF. Ord quest motiv è Andy Mettler er vinavant envidà al WEF. Però, schebain el va al WEF u betg, quai na sa el anc betg...


text:
Da nov plaz en il cussegl d’administraziun da las Pendicularas Scuol SA prenda Urs Ryffel da Stäfa ch'è possessur d'ina chasa da vacanzas a Ftan. Tut ils auters commembers dal cussegl d’administraziun èn vegnids reelegids la sonda a la radunanza generala.
Las Pendicularas Scuol SA han plinavant communitgà, ch'ellas vegnan a finir anc quest onn las lavurs per ils cundriz d’ennavar – il project ch'ha custà 12 milliuns francs. L'onn passà han las pendicularas fatg ina svieuta da 13,4 milliuns francs, quai en cumparegliaziun cun l’onn passà in plus da 1,1 milliuns francs.
RR novitads 12:00


text:
Bulais termics da gas per s-chodar terrassas ed ustarias dadoura sun vairamaing scumondats daspö qualche ons. Il motiv es la spüzza, il sguaz d’energia e l’insuos-chamaint da l’ambiaint ed insomma las valuors catastrofalas da co2. Uossa, dürant la pandemia dal coronavirus, es la discussiun intuorn quists s-chodamaints per our il liber darcheu creschüda. La gastronomia voul nempe salvar la stagiun d’inviern cun bulais termics. La Gastrosuisse pretenda dafatta, cha’ls bulais termics stopchan darcheu esser admiss. La motivaziun es, cha dürant la pandemia dess la glieud pudair gnir servida dadoura e cha quai funcziuna be, scha las terrassas possan gnir s-chodadas. Il caos es uossa perfet: tscherts chantuns dan darcheu liber ils bulais termics, scha quels vegnan s-chodats cun energias regenerablas. Oters invezza restan pro’l scumond. Il bilantsch öcologic da quists indrizs da s-chodar nu vain però meglder – cun o sainza il coronavirus.
Sporta importanta dadoura
Eir Mathias Goller da Scuol ha perseguità la debatta. El e sia duonna Fabrizia Goller-Crameri mainan daspö duos ons e mez il MundArt a Scuol. Per quist pitschen cafè cun bar sül Stradun, in vicinanza da la Posta, es il schmertsch chi vain fat dadoura fich important. Implü driva Mathias Goller quista fin d’eivna seis seguond affar cun nom BrauArt, situà i’l Hotel Curuna a Scuol. Quia voul el spordscher a giasts ed indigens la pussibiltà da perseguitar cuorsas e gös da sport illa televisiun in cumpagnia ed in ün ambiaint pachific. Sülla carta as chatta differentas bieras e piculezzas da mangiar. Impustüt voul el eir servir dadourvart fondü da chaschöl. Per cha’ls giasts possan insomma giodair quista sporta cun plaschair, esa stat per Goller fich important da chattar üna soluziun chi s-choda. El ha perquai investi bler temp per chattar ün’alternativa als bulais termics. E bain co mal: a Berlin in Germania ha el chattà la soluziun. Nempe ün plümatsch cun batterias chi s-choda il chül. Eir scha quai nu para nüglia d’innovativ, es Mathias Goller inchantà dal prodot ed el ha investi illa nouva sporta.
Plümatschs s-chodan ot uras
Sco cha Mathias Goller declera, vegnan ils accus dals plümatschs chargiats vi d’üna centrala. Mincha accu tegna s-chars ot uras e s-chodà vegna be, cur cha qualchün sezza lasura. Subit cha la persuna as dozza, nu s-choda il plümatsch plü. «Quist sistem es simpel e persistent», declera l’uster innovativ, «uschè vegna be s-chodà cur cha’l giast sezza sülla sopcha.» Cha quist sistem haja plüs avantags, quinta’l cun persvasiun. «La surtratta dal plümatsch as poja lavar e dischinfectar, la chalur nu va a perder ed il prodot ha üna lunga dürada da vita.» La saira, cur ch’el serra ils affars, metta’l ils accus a chargiar ed il di davo sun quels darcheu pronts per la sfida. El es persvas cha quista soluziun es bler plü ecologica sco tuot las alternativas chi existan sül marchà. Plü ecologic saja be amo star al fraid sainza s-chodar. Però s-chodà vain be il chül e na tuot il corp, as pudessa cuntradir. «Ma almain quel», disch Goller. Cha culs bulais termics giaja nempe a perder passa 90 pertschient da la chalur e cha chod haja be quel chi’d es il plü dastrusch al bulai. «E scha qualchün nun es amo persvas, schi sto’l gnir svess speravia i’l MundArt o i’l BrauArt a Scuol a provar il plümatsch chi s-choda», disch Goller cun ün rierin. El, in mincha cas, s’impipa da tuot las discussiuns e trattativas pels bulais termics.
Text: Nicolo Bass


text:
Cun sias flurs raras, sco per exempel l'anemona alpina, è il pastg sitg sur Tumein da gronda impurtanza. Sias raritads èn dentant periclitadas e vegnan chatschadas enavos. Quai dal cudognast - ina neofita ch'è stada blers onns ina planta fitg populara per en il ierts. Er en ils ierts gist sper il pastg - ed uschia è il cudognast sa derasà pli e pli er ordvart ils ierts.
Regalà flurinas per 17'000 francs als abitants
Quai cumbatta l'Uffizi per la natira e l'ambient dal Grischun ed investescha perquai stgars 30'000 francs. Ensemen cun l'organisaziun «oekoskop» han els fatg attent la populaziun da Tumein sin ils dischavantatgs dal cudognast ed ils avantatgs da la flora indigena.
Vinavant han els laschà multiplitgar las flurs raras dal pastg sitg en ina orticultura a Filisur: circa 5000 flurinas per var 17'000 francs. Quellas ha l'uffizi lura regalà als abitants sper il pastg. Uschia duai il pastg puspè flurir pli fitg cun flurs indigenas e senza neofitas.
«Missiun B» – per dapli biodiversitad
- Dapli dal project «Missiun B».
- Registrai Vossa surfatscha biodiversa sin missiunb.ch, il link avra en ina nova fanestra.
- As participai a nossa gruppa sin Facebook, il link avra en ina nova fanestra.
TR Telesguard 17:40


text:
Cànada
Artéccol in dialètt mudnés
Al Cànada (Canada in itagliàṅ e in ingléś a s lèś /ˈkænədə/) 'l è na munarchìa custitusiunàla e federàla dl'America dal Nòrd fata da déś pruìnsi (Culùmbia Britànica, Albèrta, Saskatchewan, Manitòba, Untàri, Quebec, Brunswick Nóṿ, Scòsia Nóva, Ìśula dal Prìnsip Eduàrd e Teranóva e Làbrador) e tri teritòri (Yukon, Teritòri dal Nòrd-Òvest e Nunavut). 'L è 'l paéś più grand dal mónd dòp la Rùsia e 'l sò sìmbul 'l è na fója granda rósa 'd àser.
'L è famóś p'r i sò lâg, specialmènt i Lâg grand ch'i èṅ sinc (Superiōr, Michigan, Huron, Erie e Untàri). 'D Invèr'n a fà dimóndi fréd (quìndas sóta śèr rivànd anc a -40°), 'd Istâ a s pasa da i vint dal còsti a i 25/30 d'l intèran.
Al sò mòt 'l è „A mari usque ad mare“ (Da mâr a mâr) parchè 'l è bagnâ da 'l ucèan Pasìfic e da qvél Atlàntic. Al paéś, ch'al fà part dal Commonwealth, al cunfìna a sud e a òvest c'n i Stat Unî ma 'l è anc vśèṅ dimóndi a la Gruenlàndia (teritòri danéś).
Al léngui uficiàli i èṅ 'l Ingléś e 'l Francéś parchè da 'l XVII sècul al sò teritòri 'l è stâ spartî in culògni da 'l Régn Unî e da la Frància. Al Cànada 'l è pò dvintâ indipendènt in dal 1867 quànd 'l è nâ, anc s'in na manéra pîna sōl in dal 1931 quànd 'l à srâ tut i pònt c'n al Régn Unî.
Al gh'à da piò ad trénta-sinc migliòṅ 'd abitànt e al dróa 'l dòlar canadéś cuma munéda. La capitàla dal Cànada l'è la sità 'd Ottawa ch'la cònta 1.130.761 abitànt e ch'la s cata in dla pruìnsa d'l Untàri. Àtri sità impurtànti i èṅ Turònt (siē migliòṅ e mèś 'd abitànt a 'l incìrca), Montreal (quàtar migliòṅ sù e śò), Vancouver (2.116.581), Calgary (1.079.310), Edmonton (1.034.945) e Quebec City (715.515).


text:
Gia per la terza giada entaifer otg onns organisescha la societad da lutga da l’Engiadina ina lutga en l’Engiadin’Ota. Suenter la lutga grischuna–glarunaisa l’onn 2009 a Silvaplauna e la festa da lutga NOS l’onn 2012 er al pè dal pass dal Güglia ha questa giada lieu ina lutga sin l’areal da militar a S-chanf. La plazza da tir en l’Engiadin’Ota e predestinada per organisar ina festa da lutga. Qua datti gia ina buna part da l’infrastructura uschia ch’i na sto betg vegnir fatg uschè grondas investiziuns.
140 lutgaders cumbattan per il titel
Radund 140 lutgaders, en emprima lingia dals chantuns Grischun e Glaruna, cumbattan a S-chanf per il titel dal retg da la lutga grischuna-glarunaisa. L’onn passà ha Armon Orlik da Maiavilla gudagnà quest titel a Flem. Ed era quest onn vala il lutgader da 22 onns sco grond favurit.
A Tavau vai jau pudì far la lutga sco jau hai giavischà.
Era sche Armon Orlik ha stuì far questa primavaira ina pausa da sis emnas è il lutgader ch’era vegnì tar la festa federala ad Estavayer fin en la lutga finala segir in candidat per il titel. Tar la festa da lutga NOS a Tavau ha Orlik mussà ch’el ha magunà l’accident tar la festa dal chantun Argovia a Brugg e ch’el è pronts per far il proxim pass. Sin la via vers il punct culminant da questa stagiun, la festa da lutga dad Unspunnen ad Interlaken la fin d’avust, è la lutga grischuna-glarunaisa a S-chanf in ulteriur pass.
Tar la festa da lutga grischuna-glarunaisa a S-chanf è Armon Orlik segir in da quels che la concurrenza ha da batter. Ensemen cun Fabian Kindlimann, Roger Rychen, Peter Horner e Mike Peng tutga el tar ils nauschs da la lutga, vul dir tar quels cun in cranz federal. E quels emprovan franc mintgin da gudagnar la lutga sin l’areal dal militar a S-chanf.


text:
Vesair sa sezzas en la televisiun ed uschia vegnir datiers als atlets, quai saja fitg spezial, uschia Michelle Freud.
Mintga di durant las 2 emnas dal campiunadi mundial han ellas pudì represchentar l'Engiadina cun ils costums engiadinais sin il palc per las ceremonias da medaglias. Avrir la porta a las atletas ed als atlets e tegnair las medaglias.
In'ura avant che tut cumenza sa preparan las giuvnas. Frisura e dar si bellet fan ellas sezzas. Suenter mintga ceremonia tutga er il ritual da baiver in shot, quai per avair èn il costum anc in zic pli ditg che mo las 15 minutas, di Michelle Freund.


text:
Da nov pon ins viandar da la staziun da la Punt/Rehanau, sut l’autostrada A13 ora, sur la punt da fier dal tren vi enfin a Panaduz. Christian Theus, president da l’uniun Die Rheinschlucht/Ruinaulta, è intgantà. Ussa saja pussaivel da traversar il Rain, là, nua ch’ils dus flums culan ensemen. Quai saja in punct magic ed ina vista spectaculara.
Pitschen confiert
Suenter che la senda da viandar tranter Trin e Versomi ha gì fatg naufragi saia quai in pitschen confiert, che almain questa part dal project Ruinaulta saja finì, uschia Theus. El è dentant persvas che l’entir tschancun da la Ruinaulta saja accessibel per viandants e viandantas sin il pli tard l’onn 2024/25.
Magnet per il turissem da stad
Christian Theus siemia da nova infrastructura, na betg en la Ruinaulta sezza, mabain enturn enturn. Per exempel pudessi dar in pavigliun a la Punt/Rehanau, ina staziun da bus a Valendau u ina plazza da campar a Versomi.
Quest project che jau hai dastgà manar enfin uss è simplamain ina perla, in vair magnet per il turissem da stad.
Dentant dapli viandants e viandantas, bikers e persunas che van cun cajac munta era dapli potenzial per conflicts. La senda è savens stretga, sche viandants entaupan bikers na pon quels betg in sper l’auter ora, senza guntgir, uschia Pirmina Caminada, rangera e spezialista da la natira.
Proteger animals e natira
E lura èsi era da dar quità a natira ed animals. Sur tut al gravarel, in utschè rar. En Svizra datti en tut mo 120 pèrs da quests utschels, 60 en il Grischun, 30 en la Ruinaulta.
Ir sin tualetta è in problem, i duvrass dapli pussaivladads. Era il rument è in tema. I dat adina puspè persunas che fan in fieu sper il Rain e laschan enavos tut.
Per che la Ruinaulta restia il paradis natiral ch’ella è, giavischass Pirmina Caminada, che visitadras e visitaders giajan cun respect tras la natira, cun respect per animals e flurs.


text:
En il final da playoff cunter l’EV Zug sto il SC Berna desister per 3 ulteriurs gieus dal defensur Adam Almquist. Il Svedais è vegnì suspendì per 4 gieus pervi dad in check ch’el ha fatg cunter il chau da l’attatgader da Zug, Reto Suri. In gieu ha Almquist gia manchentà pervi da la suspensiun. Sch’i vegn ad in 6avel gieu da final tranter il SC Berna e l’EV Zug, pudess Adam Almquist puspè vegnir en acziun.
Reto Suri è tar il foul dad Almquist vegnì blessà al chau. Il segund gieu da final da la sonda ha el persequità davent da la tribuna. Sche Suri po puspè giugar il mardi è anc intschert.
RR novitads 14:00


text:
Lissandretta
Lissandretta (İskenderun in Turch; al-ʼIskandarūn in Arab; Alexandrétta in Grech; Alessandretta in Italian; Alejandreta in Spagnoeu; Alexandrette in Frances; Alexandretta in Todesch stòrich) a l'è ona città de la Turchia meridional, per la precision de la Provincia de Hatay. La se troeuva longh el Mar Mediterrani, del qual l'è on pòrt important, in del golf che 'l pòrta 'l sò nòmm. L'è vesina al confin con la Siria.
L'è stada fondada del Lissander el Grand e l'è stada part de la Siria francesa tra el 1919 e 'l 1939. On temp la cuntava ona presenza numerosa anca de Arab e de Armen, che però adess l'è molto diminuida, anca grazie ai operazion de guerra etniga operaa di Turch ai inizzi del XX secol.


text:
Sânt'Ilâri
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Sant’Ilâri (Sant'Ilario d'Enza in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt int la pruvîncia ed Rèz.
Al nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Sant’Ilâri l’ēra ciamê’ ind l’ antichitê Sânt’Eulalia, ch' l'é al tétol ed la Cēṣa parochiêla; al nòm l'é stê cambiê in Sant’Ilâri, probabilmèint per la preṣèinsa ed l' Hospitale S.Hilarii, pôst ed ripôṣ e arsôr per i pelegrèin che fêven l'antîga Via Emélia. Al nòm Sant’Ilâri a's vèd la prèma vôlta in un documèint uficêl int al 1714, ânca se al 's câta bèle int la "Chronica" dal frê Salimbene int al 1233. Al Cmûn ed Sant’Ilâri al tōṣ al nòm d'adès int al 1862 quând, cun la dmânda dal Guvernadōr ed l' Emélia, al Cunséli comunêl l'à stabilî d' unîr al nòm Sant’Ilâri la spiegasiòun "d’Èinsa", atravêrs còst al pôst al pōl èser catê subét e spartî da quî cun l'istès nòm.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al peréiod ed l’impēr rumân al pôst in dóv' adès a gh'é Sant’Ilâri l'ēra cun bòuna probabilitê un bōregh ed la sitê ed Tannetum, còst l'é sostgnû da la preṣèinsa ed dimòndi tòmbi rumâni, catêdi specialmèint ind al secònda metê dal XIX sècol. Cun la caschêda ed l’impēr rumân ind la zôna égh vînen dal popolasiòun d' urègin bârbera, cme testimônia la lapîda ed la tòmba ed Mavarta (cun la dâta tr’ al 487 e al 510 d.C.), scréta in carâter barbârich; dôp l’ é stêda la vôlta dal popolasiòun d’ urègin longobêrda, cme testimuniê da divêrs rèst antîgh catê ind al teritōri ed Sânt'Ilâri. L’é stêda pó la vôlta dal popolasiòun frânchi (VIII – IX sècolo) e óngheri (X sècol). Ind al peréiod ed Carlo Magno (774-814) la pēv ed SAnt’Eulalia l’ēra ed sicûr sòta la Diòceṣa ed Pèrma insèm a Campéṣen, Gàida, Calēren, pêrt ed Queriêgh, Bibiân e Bêrch. Finî al peréiod di ungarèiṣ la popolasiòun l’ēra turnêda a ‘n’ ativitê pió stâbila, mó l’é ind i sècol XI, XII e XIII che la via Emélia la vèd crèser i trâfich e l’ é in sté peréiod che vînen fât divêrs hospitali, tra quisché còl ch' l‘ à dê al nòm a Sant’Ilâri. In chî ân l’é Sânt’Eulalia l’ēra préma dal cuntêd, pó dal Duchê ed Pérma e l’ēra un cmûn cèch ch’ al dipendîva da la giurisdisiòun ed Muntèc. Dal 1349 al 1403 Muntèc e al sô véli ēren stêdi dêdi da i Visconti al capitân ed vintûra Alberico da Barbiano; int al 1404 Muntèc e i sô teritôri ēren stê vindû a Ottobono Terzi. A la só môrt al proprietê j ēren pasêdi sóta la sgnurèia ed j Estèins, pó Sânt’Eulalia l’ēra turnêda al Duchêt ed Pèrma e sōl int al 1428 l’ēra pasê dal tót a j Estèins e jostapûnt cme pêrta dal Marcheṣê ed Muntèc. Al pusès estèins, ânca se cun stôri ṣfalsêdi, l’armâgn fîno al 1796, oséja fîn al’uniòun a la Repóblica arzâna ed Sant’Ilâri e Calēren, che s’ ēren stachê da Muntèc per unîres in un lèber cmûn. Ed conseguèinsa int al 1797 Sant’Ilâri al fêva pêrt dal Dipartimèint dal Cróstel ed la Repóblica Cispadâna. Al Cmûn ed Sant’Ilâri a gh’ēren stêdi unîdi al frasiòun ed Calēren e Gàida. Al peréiod dôp l’é stê incòra ‘na vôlta convûls a câvṣa dal guèri napoleônichi, a gh’é stê un cûrt artōren d’ j estèins e a la fîn cun la creasiòun, int al 1800, ed la Repóblica Italiâna da pêrt ed Napoleòun, che dôp la s’é cambiêda 1805 in Règn d’Itâlia. Int al Règn d’Itâlia napoleônic Sant’Ilâri l’ēra cmûn indipendèint. Int al 1814 al Cmûn al gh’îva dèinter Sant’Ilâri, Calēren, Gàida, Tanêto e Marturân. Int al 1815 cun la restaurasiòun ēren turnen j Estèins mó Sant’Ilâri l’ēra ermêṣ cmûn indipendèint fîn al 1 znêr 1828, quând dôp ‘na nôva urganiṣasiòun ed l’aministrasiòun l’ēra ste unî a Muntèc. Int al 1859 la vitôria di frânco-piemontèiṣ a Magenta l’à més fîn per sèimper al pusès estèins e a gh’é stê l’uniòun al Règn ed Sardègna, a la fîn, a partîr dal 1° znêr 1860 al ditadōr Farini l’à promòs Sant’Ilâri a cmûn indipendèint cun la zûta ed la véla ed Calēren. Al 23 mêrs 1860 l’é stêda fâta la préma riuniòun dal Cunsèli comunêl ed Sant’Ilâri cun presidèint al Séndegh Gasparotti Andrea.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Alfredo Gianolio - Sant'Ilario d'Enza dall'Unita d'Italia alla Liberazione : storia e cronaca - Sant'Ilario d'Enza : Comune, 1998
- G. Ambrosetti, R. Macellari, L. Malnati Sant'Ilario d'Enza : l'età della colonizzazione etrusca : strade, villaggi, sepolcreti - Reggio Emilia : s.e., 1989
- Lina Violi - Sant'Ilario d'Enza dal medioevo all'unità d'Italia : storia e cronaca - Sant'Ilario d'Enza : Comune, 1996
- Sant'Ilario d'Enza: Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 199
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Ils campiuns e las campiunessas europeicas dal mountainbike vegna eruids tranter ils 15 fin ils 18 d'october al Monte Tamaro en il Tessin. Quai gist suenter ils campiunadis mundials a Leogang en l'Austria. Oriund eran ils cumbats stads planisads il matg a Graz en l'Austria. Pervi dal coronavirus han ins stritgà quels.
Il club da velo da Monte Tamaro ha experientscha da realisar talas cursas. 2003 han els realisà a Rivera al Monte Ceneri il campiunadi mundial. Tar ils juniors aveva gudagnà Nino Schurter cun 17 onns la medaglia d'argient. Plinavant organisescha la destinaziun dapi il 2014 regularmain cursas en il rom dal Swiss Bike Cup.
Ord l'archiv:
Nino Schurter suenter sia victoria al campiunadi mundial dal 2018 a Lai:


text:
Davent da l'emprim da fanadur ston interpresas ed autoritads annunziar a l'intermediaziun da lavur publica plazzas libras da tuttas professiuns cun ina quota da dischoccupaziun da 8% u dapli. Il Cussegl federal ha confermà la glista da las professiuns obligadas a l'annunzia ch'il SECO ha publitgà gia l'avrigl.
Uschia duain indigenas ed indigens avair in avantatg sin il martgà da lavur. L'obligaziun d'annunzia stat en connex cun la lescha per realisar l'iniziativa d'immigraziun da massa. Davent dal 2020 duai la limita da dischoccupaziun vegnir sbassada da 8 sin 5%.
RR novitads 12:00


text:
Posolènch
Posolènch (Italià: Pozzolengo) l'è 'n cümü de 3 497 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a ridòs de le culìne moréniche del Lach de Gàrda a 41 km en diresiù Sudèst de la cità de Brèsa, ai cunfì co le pruvìnce de Verùna e Màntoa
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il terrorist supponì Salah Abdeslam, ch'è vegnì arrestà l'emna passada a Brüssel, na sa dosta betg pli cunter vegnir extradì a la Frantscha. Tenor ses advocat veglia el vegnir surdà uschè svelt sco pussaivel a las autoritads franzosas per ch'el possia s'explitgar là.
Abdeslam era vegnì arrestà venderdi passà en la chapitala belgia. El duai era avair gì colliaziuns cun ils attentaders da Brüssel. Abdeslam vala sco sulet survivent dals attentaders probabels da Paris, nua che 130 persunas eran mortas il november passà.
RR novitads 12:00


text:
Caino e Abele
In su la Bibia Ebraica, el Caino e l'Abele (ebraic קין,הבל: Hevel, Qayin) (arab: هابيل قابيل - Hābīl e Qābīl) i en du fiœi de l'Adamo e de l'Eva.
Etimolojia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ind el Nœv Testament grec el Caino l'è "ek tou πovnpou", qe al vœl dir 'cativ', o anca 'del cativ'. A bon cunt, pœdaria vesser anca qe el Caino al sia el fiœl de la bissa ind el jardin de l' Eden.
In tute i version de la storia, el Caino a l'è un contadin e l' Abele un pastor. El Caino l'è vedud come un pecator e come el prim judee de la storia, perqè l'ha fad fœra el so fredel, dopo che Dio l'heva refudad i fruts del so regolt in sacrifiç, a l'opost de i bestie de l'Abele. Donca, l'Abele a l' è stad el prim a morir.
Coriusitaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Davide Van de Sfroos al g'ha scrivud una canzon qe la se ciama "Caino e Abele".
- La canzon "Chapter four" de i Avenged Sevenfold, la cunta su la storia del Caino e de l'Abele
- Abel a l'è el nom de un crater in su la superfiç de la Luna.


text:
Gia a l'entschatta da la radunanza ha il president da la Societad grischuna dals impressaris constructurs Markus Derungs exprimì confidenza per Andreas Felix ch'è stà il davos temp fermamain en la critica en connex cun las cunvegnas da pretschs en la branscha da construcziun. I saja vegnì fatg sbagls, conceda Derungs ed el sa perstgisia era per quels. Il sbagl saja stà ch'els n'èn betg stads al lieu per intervegnir. L'uniun stat dentant davos lur manader da fatschenta Andreas Felix.
Nus avain fatg sbagls.
Appel da Cavigelli a la cuminanza dals impressaris
Era il cusseglier guvernativ e schef dal departament da construcziun Mario Cavigelli è stà preschent. El ha appellà a la cuminanza dals impressaris e ditg che la reputaziun da l'entir chantun haja patì fitg. Plinavant ha el ditg ch'il chantun saja in'unfrenda da l'entir scandal e betg forsa in culpant.
Las cunvegnas da pretschs n'èn però betg vegnidas discutadas durant la radunanza generala.
RR actualitad 12:00


text:
In studi da l'universitad da Neuchatel e da l'institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau (SLF) conferma ch'ils envierns vignan pli curts, era en regiuns pli autas. L'atun vegnia la naiv pli tard e la pirmaviara giaja ella pli baud.
En media dettia 12 dis pli tard naiv l'atun ch'anc l'onn 1970. La primavaira lieua la naiv percunter 25 dis pli baud. La naiv saja uschia pertutgada pli ferm la primavaira che l'atun.
Ch'ils envierns vegnian pli e pli chauds na sentian ins betg be en la Bassa mabain era en ils auts fin passa 2000 meters. Per il studi han l'universitad da Neuchatel ed il SLF duvrà las datas dad 11 staziuns meteorologicas en Svizra. Tut las staziuns, situadas tranter 1'100 e 2'500 meters sur mar, han mussà ina marcanta sminuziun dals dis da naiv. Plinavant vign constatà en la studia che l'auteza maximala da la naiv saja ida enavos per 25%.
Quand fitg che quest trend giaja enavant ils proxims onns na sappian ins betg dir sin fundament da la studia. Probablamain vignia dentant ad avair consequenzas per il sport d'enviern, dentant era per l'aua ch'è a disposiziun la stad.
RR novitads 09:00


text:
Tge ha il renumà teolog Hans Küng da tge far cun Bernadette Soubirous, la sontga da Lourdes? Nagut, pudess ins pensar – e tuttina tut! Els èn omadus visiunaris. Suenter avair preschentà en ses ultim Forum il professer Hans Küng, sa fatschenta P. Clau Lombriser uss cun quella giuvna che duess avair vis pliras giada Nossadunna, avant exact 150 onns a Lourdes en Frantscha.
Dapi alura pelegrineschan var 9 milliuns carstgauns onn per onn en las Pireneas franzosas. In Forum davart in dissident ed ina sontga, davart duas parts e dus fenomens a l'intern da la medema baselgia. La nunditga fermentaziun religiusa che siglienta viertgels, buglia suror e tegna en auta stima saja la reflexiun da Küng sco era la visiun da Bernadette.