text:
Christiane F.
La Christiane Felscherinow, l'è 'na tusa tudesca che l'ha tacaa sü a "sbüsass" quand che la gh'eva dumà trides agn. La sua storia l'è 'gnüda famusa grazia 'l liber biugrafegh scriüü int'l 1978 di düü giurnalista tudesch Horst Rieck e Kai Hermann ciamaa "Chirstiane F. - Wir Kinder vom Bahnhof Zoo" (in Insübregh: "Christiane F - Nüm bagaj de la Bahnhof Zoo". "Bahnhof Zoo" l'è 'l nom de na fermada de la meterpuledana de Berlin indua bagaj e tusann "speciaven client").
El Süzzess[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Liber, gnüü föra int 'l 1978 e scrit in furmat de ducümentari, l'ha faa rescöt un gran süzzess e l'han scüsaa de test de riferiment prufessur, pedagogegh, maester de scöra, e.i.v. asca bagaj e tusann de tüt 'l mund. L'è staa vultaa in 17 lengh e l'ha vendüü a mijun in tüt 'l mund. N'han faa anca di Film.
El Punt de l'Istoria[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'istoria de la Christiane F. la tuca de vesin la realtaa di drugaa de la fin di agn 70, prenzipi di agn '80: la realtaa di giuen che s'hin "sbüsaa", s'hin "faa d'eruina", e che despess han inscí incuntraa la fin de la sua vida. La Christiane, dunca, la gh'ha n'istoria un puu tipega de tücc i drugaa, ciuè l'è vöna di tant e tanc ch'han tacaa sü a drugass un baselin a la völta: a dudes agn la taca sü a trincà, pö la scumenza a fümà 'l hashish, pö, vura che la gh'ha trides agn la taca sü cunt pastich, LSD, e.i.v. fin che, un tuchelin a la völta, la ria a fass 'l so prim "büs".
E inscí cunt 'l sbüsass tücc i dí e 'l vegh besogn de danee (la "roba" la custa bela cara), la finiss anca lee, cumpagna de tant olter tusann e tanc olter bagaj, a la famusa fermada de la metro de Berlin ciamada "Bahnhof Zoo" indua la taca sü a vendes.
El liber 'l parla anca de la mama de la Christiane, che cumpagna de tanc vegg de bagaj che se sbüsen, la ghe met mis, u anca agn a brancà la situaziun de la sua tusa: mai e pö mai l'avaría vüü l'ideja che la sua fiöra, inscí giuena e inscí inucenta, la pudess vess una drugada, suratüt parchè 'l sit indua la taca sü a drugass la prima völta l'è vün di quij sit "sura tücc i sospet": un club de giuen de la Gesa Evangelega (ciamaa "Haus der Mitte" - La cà de mezz).
Ma la vera vida de la piscinna Christiane un puu a la völta la solta föra e inscí, un puu deperlee, un puu cunt 'l so murus, e un puu cunt la sua mama la pröa püvölt a desmet de sbüsass, e püvölt la fa un büs in de l'agua.
L'Istoria narrada int'l Liber[Modifega | modifica 'l sorgent]
A ses agn la Christiane, sua surela e i so vegg fan san martin: lassen ‘l so paesin in de la Sassonia e van a viv a Berlin in del quartee Kreuzberg, un quartee de la burghesia berlines de mezz. I so vegg, a Berlin, vureven dervì una agenzia matrimuniala. Ma de li a poch l’ideja de l’agenzia la va a muntun e a la fameja ghe calen i danee, e alura gh’han de fà ‘ncamò san martin e ‘ndà a viv int un casermun int un quartee pupular ciamaa Gropiusstadt. A’l so papaa la vida grama la ghe pias no, e alura ‘l taca sü a trincà e a volzà i man cuntra la mijee e i tusann. Quand che la mama ghe la fà pü a scüsà de punching ball, la fa sü arm e bagaj e la fà san martin ‘ncamò n’oltra völta: insema ai do tusann la va a viv cunt ‘l so növ murus. Però i do tusann hinn semper lí a tacà briga cunt ‘l murus de la mama e la surela de la Christiane la va a viv ‘ncamò cunt ‘l so papaa.
Quand che la Christiane la taca sü cunt la scöra de mezz, la resta inbesüida d’una cumpagna de class ciamada Kessi, vöna di quij tusann pien de boria e cunt ‘l fà de sciureta: la Kessi la gh’ha perfin giamò ‘l murus... La Christiane e la Kessi devegnen amis e insema van asquas tücc i dí a bütà la gamba int un center de giuen de la Gesa Evangelega ciamaa „Haus der Mitte“ („La cà de mezz“): linscí la cugnuss di amis de la Kessi e la füma per la prima völta Hascisc. De chell punt chi la Christiane la tö na brüta via e cunt i so növ amis la passa i giurnad a trincà, füma Hascisc, e pö la taca sü anch a tö LSD e pastich cuma l’Ephedrin, ‘l Valiu, u ‘l Mandrax. A chel punt chi la nosta Christiane la scumenza a ‘ndà pü ben a scöra e la finis cunt ‘l bügerà la sua mama: peresempi a la mama ghe dis inscí che la va a durmì de n’amisa, ma in realtaa la passaa la nocc in balera cunt la Kessi e i so amis. L’è int una balera süper muderna ciamada “Sound” che la fà di növ amis e la se ciapa una gran cota d’un fiö ciamaa Detlef. Semper in chela balera chi gh’è in gir l’eruina, e un bel dí ‘l Detlef, che ‘dess ghe fà ‘l fir a la Christiane, ‘l pröa l’eruina. De li a poch anca la Christiane, a un cunzert de’l David Bowie, la pröa anca lee a snifà l’eruina. A chel punt chí la Christiane l’eva dumà trides agn e la taca sü a snifà “ero” tücc i dí e inscí de truà i svansegh de crumpala la fa la culeta, la grata bursit e.i.v. Quand che la gh’ha quatordes agn la Christiane la se sbüsa la prima völta e de chel dí lí la se sbüsa tücc i dí finché un bel dí la ciapa l’Epatit. Despö vess stada in uspedaa un bel puu de temp, la ved ancamò ‘l Detlef che’l ghe cünta sü che ‘dess lü ‘l va a la fermada de’l Bahnhof Zoo a bat ‘l marciapè. Già che lee la gh’ha vöja de vedè ‘l so murus, la va a trual tücc i dí a’l Bahnhof Zoo e pö un bel dí, in la cà d’un amis che’l se sbüsa anca lü, la Christiane e ’l Detlef fan l’amur per la prima völta.
Int’l dezember 1976 la Christiane la scumenza a sentiss minga ben e ’l Detlef ’l capiss la sua murusa l’è in astinenza. De chel punt chí i düü bagaj passen tüt ‘l so temp a sercà de fa sü danee, parchè se vün di düü ‘l fa no cünt de truà i sghej de quistà l’ero ‘l va sübet in astinenza e ‘l sta maa de brüt. Una sira, la Christiane la se fà ciciarà sü de vün, e la solta sü in la sua ütomobil indua ‘l ghe fà un “laur de man” e inscí la ciapa un bel pu de danee. La Christiane però ghe dis a’l Detlef de preucüpas no che lee int’l lecc cunt i client gh’andarà mai. De chela sira lí la va anca lee a bat e la se tröa anca di “abitüee”. Un bel dí a la fermada de ‘l Bahnhof Zoo la sbat in de do tusann ch’eva cugnussüü a’l Sound un puu de temp indree: la Babsi e la Stella (se sbüsen e baten anca lur). Inscí I tre tusann fan sü una clach bela strecia anca se hinn minga propi amis parchè in fin de la fera hinn semper dree a sercà danee de quistà la “roba”.
Un dí la Christiane l’è dree a sbüsass in la sua cà quand che la mama la desquata cunt la siringa in man. Alura la mama la fa inscí che la Christiane ‘l so murus Detlef la muchen cunt l’eruina e i sara sü in la sua cà. Na völta che i düü giuen fan cünt de resist l’astinenza e se liberen de l’eruina, inscí , tant per fà, van a’l Bahnhof Zoo a truà i so vegg amis, e lí se resisten no a la brüsa de sbüsass anmò. In del gir di drugaa ghe van pü, però l’ero la ciapen l’istess tücc i dí e de li a poch hin tücc e düü ‘ncamò assüefaa e gh’han de andà a bat ancamò. E pö la scumenza ancamò a bügerà la sua mama inscí che lee la capiss no che la sua tusa l’ha tacaa sü anmò a sbüsass. Però pö la Christiane la vegn catada di pulot e inscí la sua mama la vegn a saè che la sua fiöra la se sbüsa ‘ncamò: alura la mama la mena via de Berlin e la Christiane la va a viv cunt la sua meda e linscí la se libera de la droga. Però pö quand che la vegn anmò indree a berlin, la vegn a saè che un olter amis l’è murüü de “Overdose” e l’è inscí desperada che la se fà sübet na pera.
De li a poch 'l papaa de la Christiane 'l capiss che la sua tusa la va cunt un client asquas tücc i dí e alura la sara sü in de la cà, ma 'l so client 'l ghe dà la "roba" l'istess (de la fenestra). Pö la Christiane la cunveng 'l so papaa ad andà a tö la sua amisa Stella in galera inscí che pö i do tusann vaghen insema in terapija. Però pö inscambi de scumenzà la terapija i do van insema 'ncamò a bat finché la Christiane la sta inscí maa che la va in terapija deperlee. Ma de li a poch la scapa via anmò e la pröa a töjess la vida cunt una "Overdose". Però l'Overdose la fa no föra e alura la va a viv cunt 'l so murus Detlef in la cà d'un client de'l Detlef.
In de'l menter la pröa anca a vend la "roba" ma la vegn catada di pulot. A chel punt chi la sua mama la ciapa sü e la mena via de Berlin, e la Christiane la va a viv ancamò n'oltra völta cunt la sua meda in Sassonia. Chichinscí la Christiane la se tröa minga ben, però pö la ress l'istess a finì la scöra e la cugnuss anca di növ amis.
La Fin[Modifega | modifica 'l sorgent]
La fin de'l liber l'è una fin "overta", 'ma se dis, che la varda in de'l devegnì: un devegnì impienii de dübi ma anca de ideaj, speranz, e insogn.


c: text/html

text:
Holodomor
LHolodomor (ГoлoдoMop in ucrain e russ) a l'è el nom de una famina che l'ha colpid l'Ucraina, dovuda soratut ai politeghe de colletivizzazzion del Stalin. Al dì d'incoeu la soa causa a l'è dibatuda: l'Ucraina, el Parlament europee e 19 Stat independent hann recognossud l'at 'me genocidi, menter che alter hann tolt no posizzion o la retegnen 'n acident. A l'è regordad el quart sabet de november.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote contiene citazioni di o su Holodomor
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Holodomor

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fascia – Calceranica 0 – 0
Formazion del Fascia: Lorenz Manuel, Bernard Manuel, Trottner Luca, Deflorian Giovanni, Cincelli Patrick, Debertol Cristoforo, Lorenz Matteo (35’ s.t. Pezzei Michael,) Cigolla Patrizio (30’ s.t. Rasom Sebastiano), Riz Gianni (27’ s.t. Riz Gabriele), Kola Pietro (20’ s.t. Zanoner Dimitri).
No l’é na venta ma l pont vadagnà contra l Calceranica l’é n bon pont che fosc no tira su te clasifica l Fascia, ence per la ventes de l’autra squadres, ma che l’é ruà aldò de na bona prestazion te na endesfida co n’aversarie che, enceben ades l’abie demò n pont più che i ladins, l’é na formazion de livel aut con jiadores de categoria maora e che se pel segur meter anter la miora cater squadres de chest campionat.
L Fascia, che enscin a chesta partida no aea amò fat soul pont sul ciamp de cèsa, à jià na partida n muie ascorta te la fasa de defendura, saan che l prum obietif l’era aboncont zenza fèr condemanco de se propor inant con de bona jièdes, se pojan soraldut su la bona vena de Deluca, jà dai prumes menuc l più pericolous.
L resultat dai vegeres, dajessa a pissèr a na endesfida mingol stufousa ma coscì no l’é stat e la oportunitèdes de vantac les é states desferentes da na man e da l’autra.
La pruma ocajions les rua dò pec menuc de gra ai doi “veiac” Debertol e Deluca che i desmostra desche jièr ensema egn e egn deida a se troèr beleche a eies seré. Su la pruma, la trata de cef de Paco la é mingol auta sora l remenat, su la seconda l medemo jiador da Poza no le ruà a se comedèr delvers l balon che Debertol ge aea trat dedant usc. Anter chesta doi ocajions per l Fascia, una grana i l’à abuda ence i ghesć aldò de na trata dal cianton olache l balon l’à balà anter la giames dei atacanc valsuganoc zenza che chisc i fosse bogn de la spenjer te sach. Medema situazion che se aea vedù n’atim dant da l’autra man de ciamp enstouta con Lorenz Matteo che semper aldò de na trata dal cianton, se aea vedù rebater la trata su la linea.
Dut l prum temp l’é stat n seghit de azions con n bon ritm de jech. L Calceranica che proèa soraldut con l jech da les pèrts coi forc atacanc Anderle e Scartezzini, semper ben tegnui dai defensores ladins, e l Fascia che responea colp su colp con sie jiadores d’atach, desche dit Deluca ma ence Kola e i zenterciampisć Lorenz e Cigolla.
A la fin dei prumes carantacinch menuc, a fèr cont de la ocajions, segur la miores les é state da man fascèna. Ma l balon no l’é la box e no se venc ai ponc.
Tel secondo temp la endesfida la é restèda belebon balanzèda ence se i ghesć te i ultimes vint menuc à proà a spenjer mingol de più e soraldut Anderle à metù te ciamp duta sia braura proan più che n’outa trates da dalenc che ampò, fora che una ruèda sul remenat de dreta, les è jites dutes apede usc zenza nience che l portier fascian aessa cognù intervegnir.
Mingol de tema per i jiadores de Chelodi ma nia da demanco de chela abuda da chi del Calceranica te l’ultim chèrt de ora canche dant su na gran jièda de Zanoner l portier à cognù fèr n miracol per no ciapèr gol, e a pech da la fin Gabriele Riz se à troà soul contra l’ultim defensor e l se à sgamberlà proprie al moment de trèr l balon te usc.
Al triple scìgol del diretor de jech se pel dir che dut somà, l resultat de parità l’é giust, ma soraldut l Fascia pel esser content de la bona prestazion, de no aer zacan ciapà gol e soraldut de aer fat na bela partida dedant a sia jent.
Chest domenia, pruma de november, l Fascia farà la trasferta più lengia del campionat, jan a jièr a Celledizzo en Val de Pejo. Da mesa les trei contra l Redival. Ence chesta sarà na partida senestra e emportanta per no restèr massa endò.
Per chel che vèrda la squadra mendres, la Juniores à endò perdù, 3a1 (gol de Stefano Dorich) contra l’Oltrefersina. La squadra de mister Degiampietro no la è segur più zompa de la squadres che la endesfida ma i joegn che à ence amò jià, e delvers, co la pruma squadra, no i rua a jièr duc i nonanta menuc co la giusta gaissa e endrez.
I Arleves à perdù 1a0 contra l Levico e i Esordienc “B” à parejà 2a2 contra la Dolasiana.
Chest fin de setemèna, la Juniores contra l’Audace a Caldonazzo, sabeda da les cinch. I Arleves jia a Vich da les cater contra l Piné. I Giovanissimi semper a Vich domenia da mesa les unesc contra l’Arco.


text:
Tenor ina statistica dals davos tschintg onns custan ovs biologics en media 35% dapli ch'ovs producids a moda convenziunala. Quai scriva l'Uffizi federal per l'agricultura. Pli chars èn ils ovs perquai ch'igl è fitg pretensius da tegnair giaglinas ch'ovan biologic.
Svizzers e Svizras èn però para pronts da pajar dapli per ovs biologics. Tenor il rapport da l'Uffizi federal per l'agricultura èn 80% dals ovs producids per il martgà svizzer stads ovs biologics. Plinavant mussa il rapport che bun 75% da las giaglinas èn Svizra pon ir regularmain en il liber.
RR novitads 12:00


text:
Surtut ils dus hotels da 5 stailas Kulm e Palace a San Murezzan n’èn betg d’accord cun ils plans da la Chris Silber St. Moritz SA che è possessura da l’areal «Serletta süd».
Sco quai che la Südostschweiz scriva, hajan las direcziuns dals dus hotels preschentà ina soluziun da cumpromiss e pretendan ch’il project vegniss reducì per 17,5 meters. Quai n’è tenor Martin Meyer, il manader da project betg realistic ed era betg realisabel.
Decisiun decisiva
Il cussegl communal da San Murezzan vegn a tractar il project ils 27 d’avust 2015. La populaziun duai suenter decider a l’urna ils 18 d’october davart la revisiun da la planisaziun locala.
Per la Clinica Gut è quai ina votaziun decisiva. Tenor il CEO Adrian Urfer, avess la clinica da bandunar San Murezzan, sch’il project vegniss impedì vinavant. Quai scriva la Chris Silber St. Moritz SA en ina communicaziun. 130 plazzas da lavur giessan a perder cun la clinica, ulteriuras 80 na vegnissan betg realisadas cun il nov hotel.


text:
cuntegn
Svizra
-
Il jackpot crescha vinavant
La fevra da far lotto en Svizra cuntinuescha. Danovamain n'ha nagin sfratgà il jackpot da record da 64,3 milliuns francs. Nagin n'ha tutgà las 6 cifras gistas plus la cifra da fortuna, sco quai che Swisslos communitgescha.
Autur:
SDA / Corina Schmed
Las cifras gistas fissan stadas:20, 24, 27, 30, 33 e 35. Cunquai è il gieu ì a fin per la 48avla giada senza gudogn principal. La sonda spetgan uschia 70 milliuns francs. La schanza dad ir cun il jackpot è 1 tar 31 milliuns.
RR novitads 21:00


text:
Durant la stgiradetgna èn sulegl, terra e glina en ina lingia. Perquai na survegn la glina nagina glisch directamain dal sulegl. Ella è quasi en la sumbriva da la terra. La terra reflectescha però vinavant glisch dal sulegl. Oravant tut la glisch cotschna riva uschè indirectamain tar la glina. Perquai glischa ella cotschna.
Vinavant è il planet mars uschè datiers a la terra sco dapli 15 onns betg pli. Perquai glischa er el pli ferm ch'uschiglio.
Stgiradetgna da la glina
Venderdi, ils 27 da fanadur è la pli lunga stgiradetgna da la glina dal tschientaner. Durant bunamain trais uras vesain nus la glina mo sco rintg cotschen-misterius.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Durant la stgiradetgna èn sulegl, terra e glina en ina lingia. Perquai na survegn la glina nagina glisch directamain dal sulegl. Ella è quasi en la sumbriva da la terra. La terra reflectescha però vinavant glisch dal sulegl. Oravant tut la glisch cotschna riva uschè indirectamain tar la glina. Perquai glischa ella cotschna.


text:
Dapi ch’ils da Schluein Glion han fatg il pass en la segunda liga avant 3 onns, cumbattan els mintga onn cunter la relegaziun. E quai fin uss mintga giada cun success. Era quest onn vegn ins a stuair investir tut las forzas pussaivlas per restar en segunda liga. Cumenzà ha la stagiun mal cun 3 terradas en roda. La sonda saira ha i dentant dà in pau ina liberaziun, grazia als 3 puncts recaltgads ordaifer cunter il RC Ruggell. Uss è la USSI puspè sur il stritg, sin plazza 9.
Il motiv per las 3 terradas è segir era la fitg lunga glista d’absenzas. Blers giugaders èn blessads. Tscherts mancan l’entira stagiun, auters turnan forsa las proximas emnas en l’equipa. Uschia era il chapitani Ramon Derungs. Sper quellas absenzas ha iera dà uschiglio bleras midadas tar l’emprima equipa da la US Schluein Glion. Plirs giugaders han bandunà l’equipa, betg main che 8 giugaders èn vegni vitiers. Era pervia da quai ha i dà bleras midadas en l’equipa.
La victoria cunter Ruggell po uss franc purtar in zic ruassaivladad a l’equipa, la victoria fetschia fitg bain, manegia il giugader da Schluein Glion Gabriel Derungs. Era el ha sentì las bleras midadas ed absenzas, uschia ha il giugader offensiv stuì giugar la sonda sco defensur.


text:
George Berkeley
Ol George Berkeley (Dysert, 12 mars 1685; Oxford 14 zenér 1753) a l'è stàcc ol pensadùr piö importàt a leèl anglosassone del Setsènt che, impegnàt in prema persona cuntra ol materialismo e l'ateismo e cuntra i libèr pensadùr, l'à tràcc in pé 'na dutréna uriginala féss, idealistéga e che la varda al Platù.
Biografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassìt in Irlanda indel 1685, de religiù anglicana, l' istüdìa a Düblì, doe pò l' à 'nsegnàt inféna al 1713, an che el vèd pò la fì de la prema laborassiù de la sò filoseféa, che l'è ducümentàda prensepalmét in trì scrécc de sto tép ché: Sagio sö 'na teoréa nöa de la isiù (1709), Tratàt in sö i prénsepe de la cugnussénsia ümana (1710), Ciciarade in tra l'Hylas e ol Filonous (1713); ol Berkeley al trà di righe bele ciare zamò co ste spissigade de zuèn.
Dopo sèrte agn dedegàcc a di laùr püblègh a Lundra e in zìr a strösa per l'Öropa, ol Berkeley al manda in stampa ol tratat in latì "De motu" (1721) doe gh' i a càssa là a i dutrene del Newton. L'è prope adess che al Berkeley ghe salta 'n mét de fundà ü colegio a i Bermüde per invià là i Nativ 'meregànegh; la sò idea de lü l'è tegnida sö de la persüasiù che la Bretagna Granda e l' Öropa intrega i era 'dré a scadì moralmèt, dóca meava guadegnaga a siiltà e religiù i forse nöe di zécc zuegn.
Issé indel 1729 ol Berkeley al va là in 'Merega, e 'ntat che 'l spiciaa i sólcc ch' i gh' ia stacc 'mprometicc d'ol parlamét bretanegh, a'l gh' è stacc adré a la campagna e l' à tracc insema i ciciarade de l'Alcifrù doe ghe teca zo la marsena a i dutrene di liber pensadur.
L'óvra la vé föra a Lundra indel 1732, dopo che ol filosef l' ia stacc buserat del parlamét che ghe n'à mandat là gnà ü, e issé gh'è tocat de turnà in Irlanda. Indel 1734 al vé nüminat vescov de Cloyne in Irlanda, e 'ntat che l'è lé in de sta sità l' istüdìa i platonegh andigh e moderni; e ol scrìt che a ' l vé fò indel 1744 e che 'l parla de 'na «cadena de riflessiù e de resérche filosofeghe sö i vertü de l' aqua de catràm» l'öbedes prope debù a di persüasiù ligade al platonismo. A 'l dìs defat che l' aqua de catràm, dovrada a brondò di Nativ 'mereganegh per cürà i malatee, la gh' à ü potére special che a' l ghe ria de Dio per mès de l' etere. In di ültem tép de la sò eta a'l va a sta de cà a Oxford doe 'l mör indel 1753.
Pensér[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'enderéss de pensér che ol Berkeley a 'l 'brassa fin de zuen l'è ligat a la cunvinsiù che «la caüsa de töcc i laur materiai a l'è domà Dio» e doca «l' interesas di caüse segonde a l'è töt tép strasat». Dio l'è inviamét sensa fì che a'l ghe rüga det söbet indel mónd di fenomeni; i caüse segonde i ghe serviss a ü bel negót a Dio che a 'l se met in mostra diretamét co la realtà. Se però l' inviamét diì a 'l mena a tö zo valur de sostansa a i realtà del mónd, chesto el var miga per i spirècc fenicc che, acassibé in manera sótordenada rispèt a Dio, a i gh' à pò a lur inviamét e desidére.
Domà Dio e i spirècc fenicc a i è sènter de atiità; al cuntrare la natüra l'è pasìa e la gh' è perchè l' è ol tèrmen de l' atiità diina, i fenomeni e i fati natürai, prope perchè tèrmen de l' atiità diina, a i rend pasìv pò a 'l sentimét di omègn. In di sò scrécc de lü, ol Berkeley, a 'l ciariss i pucc cardinài de 'sto sistema de 'ntind la realtà che 'l ghe dà a met insema ü ciàr ategiamént religiùs e öna considerassiù sèntefega di fenomeni.
Ol prìm pónt a l'è chel che salta fò indela resérca sö la teorea de la isiù; «la mè idéa de mé, a l' iscriv ol Berkeley, l'è de spigà cumè che 'm fa nóter ed, co i öcc, distansa, grandessa e posissiù di laur»; distansa, grandessa e posissiù di laur i è domà ü vergót di tancc caratèr piö importancc del mónd de fò, i è sertedüne di face piö considerevole de chela realtà de fò e libera che a 's cred la ghe sées in di laur föra de nóter. Moral, la nosta percessiù de la distansa l'è fada issé:
- «Quan che notèr a 'm ghe arda co töcc e dù i öcc a ü laur apröv, a segond che lü a 'l se vesina o che 'l se slontana de notèr, notèr a 'm cambia la disposissiù di öcc, indel tö zó o cress sö ol spasse in tra i burline, 'sta disposissiù o müimét di öcc la se compagna viadré a ü sentì e l'è lü che 'l ghe da al servèl l'idéa de 'na distansa piö o meno granda»;
- «pö ü laur sistemat a öna sèrta distansa de l' öcc, che la larghessa di burline l'è con lé in d'ü rapòrt che 'l dis vergót, quand che a 'l vé isinat, l'è piö tat ciàr , e co piö a 'l vé derènt, piö la sò figüra l'è miga ciàra; dezà che se ed che a'l capita issé töte i ólte, a 's pöl pensà che 'l ghe sées ü ligam üsüàl in tra i tancc basèi de miga ed ciàr e de distansa, de manera che ol miga ed ciàr piö grand a'l ciame sèmper la distansa piö pisséna e ol miga ed ciàr piö pissén la distansa piö granda d'ol laur»;
- «tèrs pónt, quand che ü laur l'è de lontà e pò dopo a'l vé derènt a l' öcc, a'm pöl miga impedìga, almànch per ü petinì de tép, che la figüra la deènte miga ciàra e chèsto con de 'na sèrta tensiù de l' öcc; e alura 'sto sentì a 'l se cambia dét con chèl del ved mia tat ciàr indel ötà la crapa a zödegà la distansa d' ol laur, che l'è zödegat tat piö isì quat piö l'è granda la fadiga o la tensiù de l' öcc per rià a èdega ciàr>>.
Segónd ol Berkeley, chèl che 'l cünta l'è che:«gna ü di tacc cas ch' i ghe öta a fas l' idéa de distansa a ' l gh 'à, per natüra, di ligam che s' vöia co la distansa; 'sti cas a i è bù de cöntaga sö i basei de la distansa domà perchè la maléssia gh 'i à facc ved ligacc a i basei stèss». Dóca la percessiù de la distansa l' è miga ligada a öna distansa ira e la ghe fa mia de spècc; sichè gnà la percessiù de la distansa a 'm ghe da ol permèss de zürà sö öna distansa ira.
Ol Cartesio e ol Galilei a i gh'ìa riacc a la distinsiù di qualità ogetìe e sogetìe di laur pròpe co l' insest söl fat che sertedüne nòste percessiù i è miga ligade a öna realtà stèssa e corispondénta; ma 'ntàt che ol Cartesio e ol Galilei a i ghe rìa a chèsta conclüsiù col parlà de la natüra ciàra e quantitatìa o qualitatìa e miga ciàra di idée. Ol Berkeley a' l ghe rìa al stèss resöltàt co l' analés psicologega del cognóss; pò a lé la fa ed che aspècc importàncc de la percessiù del mónd de fò i ciama pròpe mia ü ligam col mónd de fò, ma i è ligade a di fùrme de atiìtà dol sogèt. Issé l' è francada la premèssa per l' imaterialìsmo d' ol Berkeley, var a dì per la negassiù de l' esistènsa d' öna sostànsa materiàl, che la té sö i facc che a 's dìs ess de fò.
I ogècc de la cognossènsa de l'òmen i è, a 'l dis amò ol Berkeley, o idèe stampade adèss in di sèns o idée percepide co 'l fa atensiù a i emossiù o a i acc d' ol sérvel, o pò a idée trade insèma de la memória e da l' imaginassiù söl teré di idèe risiìde indele dò fòze spigade prima.In piö di idée «a 'l gh' è pò ergót che 'l cognóss o 'l ricév chèle idèe e a 'l ghe fà adré di acc; chèst éser che 'l ricév e che 'l fà l'è ol mé; ol mé a l'è pròpe ü laùr del töt diferènt de töte i idée e i idée a i è in d' ol mé; var a dì i è risiìde; defat l'esistensa de 'n idéa la stà indel véss risiìda: esse est percipi».
Teoréa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dóca, mia domà i nòscc pensér e i nòscc sentimécc e i idée de l' imaginassiù i pö mia èssega sènsa la mét, ma chèsto a'l var pò a per i sensassiù: :«dise che ol taól che dovre per scrìv a 'l gh' è, var a dì che a 'l vede e a 'l toche; e se mé födèss fò del mè stöde diserèss che 'l gh' è: issè 'ntinde dì che pöderess percepél se mé födèss indel mè stöde, o mèi che 'l gh 'è quach otèr spirèt che 'l percepéss adèss; a'l gh 'ìa ün udùr, var a dì l' ìa sintìt; a 'l gh ' ìa ü sun, var a dì l' ìa ödìt; a 'l gh' ìa ü culùr o öna fórma e l' ìa ésta co i öcc o tocada co i mà; ecola, töt chèl che 's pöl intìnd co espressiù del zèner»; dóca a l'è «del töt incomprensìbel chèl che 'l se dìs de l' esistènsa sènsa fal di laùr ch ' i pensa mia, e sènsa gnach ü riferimét al fat ch 'i è percepécc; l' esse di laùr l' è ü percipi e l' è mia possebèl ch 'i pöde ìga üna quach esistènsa che se öl fò di có o di laùr inteligéncc ch 'i a percepéss».
Dóca, se notèr a 'm pénsa che di ogècc sensebél a i ghe seès sènsa besògn de ess percepécc, l' è fòrbe perchè notèr a 'm fà òvra de astrassiù che la deslìga la sò esistènsa dal sò èss percepécc; ma per ol Berkeley la teoréa del Locke de l' astrassiù l' è falàda; töte i nòste idée a i gh 'è pròpe debù e i è singóle; mé pöde mia ìga l' idèa o represantassiù de ü triangól che 'l seès gnach co i bande töte compàgne (equilatéro)o gnà co dù bande compàgne e üna dièrsa (isoscéle) o gnà co i trì bande töte dièrse (scaléno); ògne idèa l'è chèla particolàr idèa che l'è; notèr a 'm dìs che ön' idèa l'è zeneràl quan che 'm ciàpa ön' idèa particolàr e 'm la dovra per vardaga a töte i idée compàgne; dóca a 'm pöl mia fàs l' idéa de öna percessiù che la cömbase mia co i tate impressiù di sènsi: >. Móral, > La dutréna l' è confermàda di contradissiù ch 'i se nìa dét sia indela distinsiù tra qualità prìmare e segóndare, sia indela concessiù de la sóstansa materiàl. I idée di culùr, di saùr, di sùn etc..., i dìs i sostegnidùr de la distinsiù di qualità primàre e segóndare, a i rispècia mia di laùr ch 'i gh ' è fò del có; ma i idée de estensiù, de fórma, de muimét i rispècia di laùr ch' i gh 'è indela matéria. Ma mé pöde mia, a 'l dìs ol Berkeley >. Quat a l' idéa corént de la sostànsa materiàl, ol Berkeley a'l ciàma : >,  >. Del rèst, >. Netàt ol terè da la matéria , notèr a 'm gh 'à de fà üna distinsiù importànt fess tra i nòste idèe; sertedüne i è ligade pròpe debù a la fantàsia e i pöl vèss dessedade e cambiade come se öl; ma  >. I idée del séns i è mia domà piö fòrcc de chèle de l' imaginassiù; lùre a i gh 'à pò > e i dà lögh a >i bèle mage de chèsta cadèna, a 'l fenèss ol Berkeley, a i fà èd deperlùre ol saì e la bontà diìna, defàt i rególe fìsse, i möd dovràcc de la Mét, che notèr a' m ghe s'è ligàcc, per daga i idée del séns, a i se ciàma lége de natüra; e notèr m' i a impàra co la 'speriènsa che la ghe dìs che chèste o chèle idée a i se compàgna viadré con chèste o chèle oltre, indel córs normàl di laùr, chèsto a 'l ghe dà öna sèrta capassità de preisiù , che la ghe mèt in cas de regolà i nòscc acc a segónd di ocorènse de la eta; sènsa chèsta capassità a 'm sarèss sèmper in imbaràss e 'm pödarèss mai saì come dovrà i laùr che 's völ, che ol mangià a l' impienéss, che ol sónch a 'l póssa, che 'l fögh a 'l rescólda, che sómnà con furma l' è l' önègh sistèma per regòi ol gré ol mìs de zögn, in zeneràl che chèscc e chèscc mèssi i pórta a ìga 'sti resöltàcc, töt chèst notèr a 'm la sà mia perchè a 'm descovrìss ü quach lìgàm nesessare in tra i nòste idée, ma domà perchè 'm ghe stà atécc tat fess a i lege de natüra, che sènsa de lùre a 'm sarèss töcc mai sèrte de nigót e confüs, e ün omèn a 'l savarèss mia se fà indela eta de töcc i dé mèi de 'n s-cetì 'pena nassìt.
Dóca l' intensiù d' ol Berkeley l' è mia chèla de töga vià realtà a la natüra: >; l'önegh laùr che se dìs che 'l gh 'è mia l' è chèl  >; issé ghe se fà mia dispèt a l' ümanità, che la se n' incorzerà gnach del mancà de la sostànsa materiàl; e specialmét ghe se tö vià a l'ateo öna giöstificassiù >. Indel insèma i dutréne d' ol Berkeley a i è derécc a chèle d' ol Malebranche, ma al contràre de lü, ol Berkeley a 'l dìs che pò a i spirècc fenìcc i è atìv, issè come l'è atìv Dio, fossura, intat che ol Malebranche a 'l se möv dét indel cap del rassionalismo matematègh, ol Berkeley a'l rèsta ligàt a öna cognossènsa del reàl fondàda sö l' esperiènsa.
Sénsia e religiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Berkeley a 'l se ciàma se la sò concessiù idealistèga la scasse >e la ghe rüghe sö i ....(bösèche?)a > el fòrbe mia ìra che töcc i pass inacc fa de la sénsia i partéss del crèd che la ghe seès debù la sostànsa corporéa o matéria?  >. La sénsia de la natüra però la pöl piö, segónd ol Berkeley, distinguì fra tacc caratèr ch 'i tè sö ol mónd, de considerà obietiv, e di oltèr dati sensebèi de sbiótà, per fà saltà fò giöstomènta a ün ordenamét matematègh de la realtà; töt ol sensebèl e persepebèl l'è, adèss, de tegnéss per ugetìv issé cumè töt l' ubietiv l' è tal a l' istèss titól e a l' istèss leèl. Ol mónd fisègh a ' l vé issé svödat de la sostàssa, var a dì deleguat fò in di sò tacc elemènt sensebèi, töcc particular e mia metìcc insèma in sènter reai fèrmi; l' üniù di fenomèni l' è piö consideràda cumè determinada di sostasse, dóca de sostègni sconosicc; Lè la se risòlv, zà, in di sèmpe  > ligàcc in tra de lùr de l' ordèn stèss che 'l paregia pò a i fenoméni indela 'speriénsia. Ol mónd de la sénsia a 'l pèrd issé töcc i caratèr de sostassialità, de necesità, de 'solütèssa; la sénsia stèssa la rìa a èss üna sèmpe preisiù de chèl che 'l sarà, ligada a i tacc cas doe m' à tocàt con mà che a ü fenoméno ghe n' à egn dré ün oltèr; scassà la sostàssa materiàl l'öl dì scassà pò a 'l ligàm de caüsalità, 'ntìs cumè sègn de ü putér segréto in mà a i fósche sostàsse materiài, defat la caüsalità la é conservàda d' ol Berkeley domà in quat cadéna salda de fenoméni, var a dì quan che notèr a 'm dìs che A l' è caüsa de B, a 'm 'ntìnd dì domà che A e B i è mage sistemade üna in fila a chèl' oltra in chèla cadéna che 'm tóca co i mà.
I beghe d' ol Berkeley cóntra ol Newton i è domà ol resöltat de la manera nöa d' ol Berkeley de 'ntìnd la resèrca senteféga. Come se sà, ol Newton l' ìa dìcc che 's gh 'à de dàga piö realtà al spasse, al tép e al muimét sènsa fal de la matematéga, che gnach al spasse, tép e muimét relatìv, issè comè a i vé catàcc indela percessiù sensibèl. Al contrare per ol Berkeley ol tép, ol spasse e 'l muimét sènsa fal ai è domà laùr caiacc fò de la realtà o, mèi amò, paròle, che notèr a 'm ghe teca dré di percessiù particolàr, dóca a i se gh ' à mia oltèr spasse, tép e muimécc de chèi che 'm persepéss söbèt e 'm misüra indela 'speriènsia, pò a l' atrassiù üniversàl per lü l'è mia che ü nóm per ciamà la percessiù de sèrte ligàm.
Ciaramét indel Newton la matematéga, pör che la gh 'abìe mia ü particolàr significàt ontologègh, la se lìga là a üna isiù de la sénsia doe la sèmpe 'speriènsia la gh 'à besògn de èss intregàda (mia >  >), e l'è pròpe indela diressiù de chèsta intregassiù matematéga de la 'speriensia che la sènsia la deénta ressèrca di caüse, al contrare per ol Berkeley, scancelacc töcc i lìgàm in tra i laùr e i fenoméni, scancelade töte i prodüssiù caüsai, la sènsia la deénta descrissiù e mesürassiù püra e sèmpe di fenoméni.
Intensiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ültéma intensiù d' ol Berkeley, in chèsta ridüssiù fenomenéga de la portada de la sénsia, l'è de natüra religiusa, defat, quat piö la sénsia la se ristréns a cattà ol ligàm pür di fenoméni e la sò cadéna salda, tat piö l' è garantìda la isinansa de Dio a la natüra e a l' omèn e tat piö sigür ol passà dal fenìt a l' infenìt; pò a l' imaterialismo d' ol Berkeley a ' l gh ' à la sò raìs indel fat che la sostàssa matériàl la pöl servéga a i atèi e a i libèr pensadùr per tö vià ol mónd a l' assiù de Dio e ligàl là a ü prensépe fósch che l' iscancela la spiretüalità. La lòta cóntra i libèr pensadùr e i deisti l' è al sénter de töta la riflessiù d' ol vescóv de Cloyne; pò a se de 'na banda la crèss sö indel sircà de daga a la céra religiùsa ü pé sald indela cognossensa ümana e de chèl' oltra la se dèrvess fò indel reciàm fórt del valùr de la rivelassiù e del sò cumpèt de intregà i vedìde de la sénsia. Pò a 'l tentatìv de rend libéra l' etica del séns moràl, a 'l gh' à per ol Berkeley, ü significàt contràre a la religiù; defat lü l' è del parèr che domà la rivelassiù la seés in cas de daga a la lege moràl chèla stabilità che la ghe ocórr per pödì èss de aiöt indela lòta cóntra istìnti e passiù.Dio, issé, l' intervé a guidà l' omèn per dù diverse strade. chèla che, col stabilì i lege de natüra, la ghe dà stabilità e indà inàcc a i fenoméni, e chèla che la ghe sègna a l' omèn la strada de ciapà per rià a gòd la ìra contetèssa. Per chèl che 'l rearda la preöcupassiù de stabilé ü lìgàm sald in tra sénsia e religiù, a 's pöl dì che la strada de pensér ciapàda dal Berkeley la seés mia tròp de lontà de chèla d' ol Leibniz, pò a se ol vescóv anglicano a 'l rìa a cà con d' ün empirismo bel marcàt. Ol mèret piö gròss al spirèt de la cultüra 'lömenestéga l' è chèl che 'l vé fò, indel Berkeley, del sò daga 'dré a l' impiànt realistégh de la sénsia e dal sò vóltà la sènsia stèssa da ressèrca in sö i caüse a nèta descrissiù di fenoméni; ma per ol quadèr intrégh de la filosefea, per la sò preöcupassiù de brassà Dio e l' ünivèrs töt insèma, ol Berkely a 'l se rifà piötòst a i caratèr che la ressèrca filosofega a 'l la gh 'ìa ìt indel secól prima; miga per negót lü l' è ol pensadùr che, caiada fò in partènsa l' ispirassiù da la tradissiù nöa-platonèga de Cambridge, a 'l ghe tórna amò indré a lè in di ültèm agn de la sò eta co 'n d' üna nöa contetèssa, ol mónd a 'l ghe par sempèr piö com è ün organismo rödit insèma e viv doe Dio a 'l gh e cassa dèt la sò vertü mia fenìda.
Bibliografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mario M. Rossi, Saggio su Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1955
- Mario M. Rossi, Introduzione a Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1970
- Paolo Mugnai, Segno e linguaggio in George Berkeley, Edizioni dell'Ateneo, Ruma 1979
- Luigi Neri, George Berkeley. Filosofia e critica dei linguaggi scientifici, CLUEB, Bulogna 1992
- Paolo Spinicci, La visione e il linguaggio. Considerazioni sull'applicabilità del modello linguistico all'esperienza, Guerini e Associati, Milàn 1992
- Silvia Parigi, Il mondo visibile. George Berkeley e la "perspectiva", Olschki, Firéns 1995
- Gaetano Chiurazzi, L'essere inutile. Il problema della mediazione in George Berkeley, nella rivista Filosofia, n.1, 1998 pp. 53-75
- Ornella Bellini, Berkeley e la critica al tempo assoluto newtoniano, in: Il tempo, pp. 199-215, Gesp, Città Di Castello 1999
- Daniele Bertini, Sentire Dio. L'immaterialismo come via per una interpretazione mistica dell'esperienza, Cittadella, Assisi 2007


text:
Enfin uss haja nagin parent dal mez frar da Kim Jong Un identifitgà el. Ord quai motiv na vul Malaysia betg dar liber la bara per vegnir surdada a la Corea dal nord. Plinavant n'haja nagin pretendì il dretg per survegnir la bara. Els dovrian ord quai motiv la DNA d'in parent da Kim Jong Nam.
La Corea dal nord haja pretendì da survegnir la bara, avant che quai possia capitar stoppia dentant vegnir sclerì tut ils dubis. Diplomats da la Corea dal nord hajan empruvà d'impedir l'autopsia da la bara, Malaysia saja dentant stada ferma.
Forensichers sajan vid examinar cun tge tissi che Kim Jong Nam saja vegnì assassinà. Il tissi saja vegnì sprizzà al Kim Jong Nam en fatscha, avant ch'el saja vegnì d'entrar ses aviun per ir a Macau.
La polizia ha interrogà il venderdi duas ulteriuras dunnas. Ina da 28 onns cun in passaport da Vietnam, ch'era vegnida pigliada la mesemna al port aviatic da Kuala Lumpur. In'ulteriura dunna da 25 onns, cun in passaport da l'Indonesia è vegnida pigliada la notg sin gievgia. Plinavant è er in um da Malaysia vegnì interrogà.
RR novitads 14:00


text:
Passa 2 milliuns francs custa la visita respectiv la messa ch'il papa fa a Genevra. Custs che l'uvestgieu sto surpigliar.
En il mender cas na pudain nus betg pli pajar las pajas a nossas collavuraturas e collavuraturs.
Sco ch'il quint final guardia ora precis na possia el però anc betg dir. Bler saja anc avert. Cler èsi però, ch'il vatican sez na surpiglia nagins custs. Però quai na disturbia betg, di l'uvestg auxiliar da Losanna, Genevra e Friburg, Alain de Raemy.
Plaivs duain gidar a finanziar
In conto per donaziuns è vegni drizzà en ed i dettia era blera glieud che vegnia persunalmain a far ina donaziun. L'uvestg auxiliar Alain de Raemy è surprais da la solidaritad. Blers voluntaris èn en acziun, in scrinari ha fatg gratuit l'altar per la messa e las mungias da differentas claustras mettan a disposiziun gratuit las hostias per la messa. E quai èn fitg bleras hostias: 41'000 persunas han bigliets per la messa. Quella è gratuita, uschia che là na datti naginas entradas. Sustegnair finanzialmain l'uvestgieu da Losanna, Genevra e Friburg vul era l’uvestgieu da Cuira.
Plevons grischuns betg perina
Cun telefonar a differentas plaivs en il Grischun sentan ins però che betg tuttas èn intgantadas da gidar a pajar la visita dal papa. Auters vulan spetgar giu il quint final e sch'il deficit è propi grond, gidan els ord solidaritad cun l'uvestgieu. E lura datti er plaivs che gidan bugen cun donaziuns: Il papa dettia bler ed ins possia uschia era dar enavos insatge.
Ina visita spontana
La visita saja oramai vegnida annunziada a curta vista e mettia cun quai sin l'emprova l'uvestgieu, di Alain de Raemy. Sch'ins avess savì pli baud, lura fiss la situaziun in'autra, di el.
Per l'administraziun è la situaziun schon malempernaivla. Uss è dumandada la spontanitad da la baselgia.
Ma era sche la visita maina ina u l’autra discrepanza è el persvas, ch'il positiv vegn a dominar. L'uvestgieu da Losanna, Genevra e Friburg sa legra en mintga cas – era sche la visita porta ina gronda fora en la cassa.
RR actualitad 12:00


text:
dd
dd a l'è on comand di sistema UNIX che 'l cobbia i dacc in blocch e 'l fa i conversion necessari. In Unix i drive hardware a hinn consideraa di file, e dd el serviss per fà i operazion fondamentai.
El po vèss doperaa per pussee ròbb, per esempi, per cobbià di imagen installabel o per fà la cobbia forensa.
Sintassi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La sintassi a l'è:
dd [parameter]
I parameter principai a hinn:
- if, per el file de input
- of, per el file de output
- bs, lensg i dacc in blocch de dimension dada
- count, lavora domà in sul numer daa de blocch


text:
Maximilian Janischs IQ liegt bei 149+und sprengt somit die gängige Skala. Seine schulische Karriere ist beispiellos: Die Primarschule brachte er in drei Jahren hinter sich, die Mathematik-Matura absolvierte er mit neun. Heute ist der Sechzehnjährige der jüngste Student der Schweiz.
Helen Arnet
Reporter (SRF)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Alda Teodorani e Pumino, 'e su gat
Alda Teodorani l'è una scritora rumagnola cnussuda par scrivàr d'i libar dimondi furt, cun un sàc ed murt.
Biugrafia
L'è neda a Lugh, ma la su' fameia l'è d'Masa Lumberda.
Cun Carlo Lucarelli e Loriano Macchiavelli l'a mess in pì 'e Gruppo 13, d'i giallesta emilien e rumagnol, pù la s'è avvieda parché l'aveva d'i prublema persunel, lè mort su pé (2016) ma la cuntenua à lavuré à Romma int'la scola indov l'insegna à scrivar i libar, la Scuola Internazionale di Comics.
A Romma l'a fat pert d'e neo-noir, un gropp ed scritur ch'i scriv "noir" vest "con lo sguardo di Caino", l'a tgnu dal cunferenzi in t'agli université à l'estar e nech in Italia.
In t'e 2016 l'a vint 'e premi "Ravenna e le sue pagine" d'e cuncors Premio Bancarella nelle scuole.
Lèś la vóś ...


text:
Latiers sa tracti da persunas suspectadas tar ils servetschs secrets. Pussaivlas sajan er sancziuns finanzialas cunter singulas persunas. Per ils Stadis Unids na saja betg acceptabel ch'in schurnalist vegn fatg a taschair entras violenza, ha ditg Mike Pompeo, il minister da l'exteriur american. Il president american, Donald Trump, ha ditg davart il mazzament ch'els avevan in nausch concept. I saja vegnì realisà mal e da zuppentar il delict saja stada in dals menders agirs en l'istorgia da zuppentar, uschia Trump. Vitiers ha el aschuntà ch'el veglia discurrer cun il congress davart mesiras penalas.
Il schurnalist critic, Khashoggi, era vegnì mazzà avant trais emnas en il consulat ad Istanbul. La Tirchia discurra d'in mazzament barbaric ch'era planisà.
RR novitads 08:00


text:
Aminuacid
I aminuacid a hinn mulecul urganigh che gh'hann un grüp carbussiligh e un grüp aminigh. In biuchimiga se parla püssee di L-a-aminuacid, cun furmula generiga NH2CHRCOOH e che gh'hann el grüp carbussiligh e quel aminigh a hinn ligaa a l'istess atum de carboni, ciamaa dunca carboni a, cun cunfigüraziun L (asca la glicina che l'è achirala perchè R=-H).
El röl di aminuacid in di esser vivent a l'è quel de furmà i pruteinn.
I aminuacid principaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
I aminuacid che gh'hinn in di pruteinn de tücc i esser vivent a hinn 20 (anca se di stüdi disen che pudarien vess 23) e la sò presenza in d'una pruteina a l'è cudifegada in del DNA. A l'è pussibil truà di aminuacid, püssee rar, ciamaa "ucasiunaj" che vegnen prudot per mudifegh chimigh dopu de la biosintesi de la pruteina.
Una manera de classifegà i aminuacid a l'è in bas a la pularità e a la carega, prupietà che dipenden tüt e dü di carateristigh del grüp R:


text:
Nixas e Neptuns vegnan numnadas persunas che nodan cun ina suletta nudaglia vid ils pes. Quest sport prosperescha il mument e per nizzegiar quest boom ha la scola da nudar Rätia organisà il pli grond inscunter da nixas da l’entir mund.
168 persunas, grond e pitschen, han suandà il clom da la manadra da la scola da nudar, han tratg en lur costum da nixa ed han furmà in grond rudè en il Lai da Cauma. Quai munta in record mundial. Il dumber da 168 persunas è vegnì annunzià al cudesch da records Guiness e sche tut constat vegn il record publitgà uffizialmain proxim atun.
RR actualitad bunura


text:
cuntegn
Ulteriur Grischun
-
Tunnel da sviament Küblis: Di per di 10'000 autos damain
Per il vitg da Küblis è il sviament in grond levgiament, cunzunt areguard il traffic da transit en direcziun da Tavau ubain en direcziun dal Vereina. Quest passa fin ussa cumplettamein tras il vitg.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Il portal vest avant Küblis/Dalvazza ch'il traffic cuntascha sur ina rundella.
RTR, G. G. Flepp
Maletg
2 / 6
Legenda:
Il nov tunnel dadens.
RTR, G. G. Flepp
Maletg
3 / 6
Legenda:
Il tunnel da segirezza che va parallel cun il tunnel da traffic. Sur quel pon ins rivar en il liber en cas d'accident.
RTR, G. G. Flepp
Maletg
4 / 6
Legenda:
Il chanal da fieu
sur il tunnel da traffic. Qua vegn il fim tschitscha en e manà en il liber en cas d'in incendi en il tunnel.
RTR, G. G. Flepp
Maletg
5 / 6
Legenda:
Ina clappa en il plantschieu sura che po vegnir averta per tschitschar il fim or dal tunnel da traffic en cas da fieu.
RTR, G. G. Flepp
Maletg
6 / 6
Legenda:
A l'entrada ost po il traffic che vegn da Tavau e da Claustra vegnir svià en cas d'in accident cun saivs automaticas.
RTR, G. G. Flepp
Tuttina munta damain traffic tras il vitg era damain clientella per tancadis, fatschentas ed ustarias. Ils mainis tar la populaziun da Küblis èn dividids.
Nagins problems - be sfidas
Tenor l'Uffizi da construcziun bassa è tut ì tenor plan. Cun custs da radund 210 millliuns francs è la construcziun restada en il buget e tiers è ella anc stada a fin in zic pli baud che planisà.
Sfidas hai tuttina dà da surmuntar. Tenor Roger Stäubli, il mainaproject, saja ina sfida stada l'aua sutterana ch'il tunnel traversa sin in tschancun curt suenter l'entrada a Küblis/Dalvazza. Sin quai tschancun hajan ins stuì bajegiar tut uschia che l'aua na possia betg entrar.
La segunda sfida è tenor Stäubli stada in tschancun da crappa lucca ch'era da surmuntar en la regiun dal Schanielatobel. Per garantir la segirtad dals lavurers han ins en in emprim pass construì sc'ina stgaffa enturn il profil dal tunnel e silsuenter chavà or la crappa lucca.
RR actualitad 17:00
Dapli infurmaziun davart il tunnel da sviament


text:
Muncravèl
Muncravèl (Moncrivél in Piemuntes; Moncrivello) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 1 433 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 20,2 km² e ona densità de popolaziun de 71 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Türin (cumün de Burgh Masin, Majun, Mazzè, Vila Regia e Visch).
Storia del burgh e del sò castel[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'interpretaziun del tuponim Muncravel la gh'ha de fà riferiment ai prim ducüment che hin rivaa a nüm e che parlen del sit. A l'esist un diploma imperial scrit dal Federich Barbarussa a favur de la gesa de Vercei, in del qual el se legg el nom de Montecrivellum; ma 'l storigh Gian Andrea Irico, le ciama Moncravellum o Monscaprarum ("munt di caver"), denuminaziun cul qual el paes el cumpar in d'un diploma del 1191 (a opera de l'imperadur Enrich VI) In del XIII secul Muncravel la gh'aveva giamò una sua roca furtificada e, anca se l'era stada vendüda al cumün de Vercei, la restava anmò sota la giürisdiziun de la diocesi. In del 1399, dopu un periud de brev egemuia de l'Antoni Fiesch - de la cà genuvesa di Fiesch - la gent la s'è revultada, e inscì el cumün l'è finii sota el cuntrol del Dücaa de Savoia In quel periud la rucafort la mantegniva dumà di funziun militar. De quel temp lì el n'è restaa a nüm el turiun quadrangular, cunt i sò finester de cot, che 'l porta al curtil del castel. A rendel una vera e propia residenza de sciur l'è stada la miee de l'Amedee IX de Savoia, var a dì la Iulanda de Francia (tusa del Carlu VII de Francia): el castel de Muncravel l'è vegnüü la sua residenza preferida, tantu che gh'è anca morta in del 1478.
Ma la storia del castel l'è legada anca ad alter donn che hin staa spus di düch de Savoia: in 'stu lögh a gh'è staa el matrimoni, per esempi, tra 'l Carlu I de Savoia e la Bianca del Munfraa (1472-1519); el Carlu III de Savoia (1504-1553), pö, l'ha dunaa a la sua miee Beatris del Purtugal. Cun quela dona chì l'è finii el periud de splendur del castel, perchè in seguit ai guer d'Italia cumbatüü da Francia e Spagna, quest chì l'è diventaa semper püssee un sit per guarnisun militar, per vess pö cuntendüü tra vari famili piemuntes.
In del 1692 el pussess del castel l'è passaa a la famija Del Caret, fina a quand, tra 'l 1817 e 'l 1825, a l'è staa minga traa giò da un incendi disastrus. Dopu che, in del 1972, l'è staa faa sü de növ, el castel el pò vess visitaa e dupraa per iniziativ cultürai e türistich.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Muncravèl l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Anton Sommer (Mathias Gnädinger) ist ein mürrischer, alter Schwingerkönig. Seinen Nachbarsjungen, den halbjapanischen Hiro, der Sumoringer werden möchte, kann er nicht ausstehen. Doch als Anton ungewollt mit Hiro nach Japan reisen muss, findet er dank dem jungen Begleiter neue Lebensfreude.
Stefan Jäger
tellfilm
SRF
Theo Plakoudakis
Mathias Gnädinger
Loic Sho Güntensberger
Mitsuko Baisho
Hanspeter Müller-Drossaart
Sonja Riesen
Monica Gubser
Gilles Schyven
Reto Stalder
Magdalena Neuhaus
Jonathan Loosli
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Idrôgen
L' idrôgen l'è l'elemèint chìmic piò elementèr, perchè al gh' à un sôl prutòun in dal nùclev e un sôl eletròun ins l' orbitèl 1s.
Al gh' a trî isòtop: al pròti, quèl piò cumùn, al deutéri (cun anca un neutròun in dal nùclev, quìndi màsa atômica 2, ch' al se pôl anca scrìver 'D') e 'l trìti (cun anca 2 neutròun in dal nùclèv, màsa atômica 3, scrìt anca 'T'). In dla natûra al deutéri al s' càta 6.000 vòlti in méno ch' al pròti, mèinter che invéce al trìti al ne se càta brîśa in natûra e al vìn sôl fàt artifisièlmèint: incòri al trìti bśògna dîr ch' l' è radiatîv, e mèinter ch' l' emèt 'na partisèla ß, al se trasfôrma in 'n iśòtop dl' êli.


text:
Al dess gnì a se le dè l’istituziun bibliotecara plü ampla de Südtirol
Dl 2004 àl metü man, cun n concurs por la proietaziun dl maiù zënter bibliotecar de Südtirol, le proiet sön n zënter bibliotecar nü, che dess colié la Biblioteca provinziala „Dr. Friedrich Teßmann“, la Biblioteca zivica „Cesare Battisti“ y la Biblioteca provinziala taliana „Claudia Augusta“. Al dess gnì metü sö l’istituziun bibliotecara plü ampla de Südtirol
Le frabicat dla biblioteca nü, che dess gnì adorè deboriada da döta la popolaziun di trëi grups linguistics, dess tò ite incër 1.100.000 unitês de media, y an s’aspeta che al vëgnes adorè da 400.000 vijitadus.
Cun chësc zënter ne déssel nia ma gnì metü sö na biblioteca scientifica universala zentrala por Südtirol, mo inće na gran biblioteca moderna por la popolaziun dla cité de Balsan, n zënter dla cultura y dla formaziun, n punt de incuntada te cité.
Concurs por la proietaziun
Proiet zënter bibliotecar


text:
(patouè de Gressàn)
RONC DÉSAYMONET Anaïs
Veulla 1890 - 1955
Madama Ronc Désaymonet, cougniya di Valdotèn comme « Tanta Nëisse », l'é itéye metressa, conseillì réjonal (a partì de l'an 1949 é torna élua l'an 1954) é l'a partisipoù a la fondachón di « Comité des Traditions Valdôtaines ».
Metressa eun Cogne, ver lo 1920, l'a idjà a relanchì l'artizanà di pitset que reuscave de se pédre é, eun se idzén avouì de publisitoù destinéye i touriste, l'a tchertchà de lo fiye cougnitre euncò fooua de la Val d'Ousta.
L'a publià trèi livro pe llire pe le mèinoù di-z-élémantére, an publicachón si la viya é le léjande deun la valoù de Cogne é lo requeui « Poésie campagnarde ». D'atre poézì son chortiye si le journal di poste. La signa poézì eun rima é métrica prén ispirachón de la viya campagnarda é totse eun bon livel deun le compozichón de descrichón.


text:
Il dessigner da Trin ha survegnì la lieur da bronz per ses project 'Maisa' ch'el ha realisà sin incumbensa da la firma da dessign 'Zoom by Mobimex' da Seon.
Ils premis che vegnan surdads mintg'onn undreschan mintgamai trais projects en las categorias
- architectura
- design
- cuntrada
quai cun la lieur d'aur, d'argient e da bronz.
Hochparterre vegn a preschentar tut ils projects ch'èn vegnids premiads en lur ediziun dal december sco era sin 'Hochparterre.ch, il link avra en ina nova fanestra'.
RR novitads 06:00
Swiss Design Award
Carlo Clopath da Trin è gia vegnì undrà il zercladur 2014 cun in premi da design, quel dal Swiss Design Awards. El ha survegnì il premi per sia seria da 'Paluttas'.


text:
Vucala aretraa
La carateristica che la definiss 'na vucala aretraa l'è che la lengua l'è pusiziunaa püssee indree che se pö int la buca, senza però creà un ustacul ch'el pudriss vess classificaa cume cunsunant.
I vucal aretraa ricunussüü da l'IPA i henn:
- vucala aretraa seraa mia-redundaa [ɯ]
- vucala aretraa seraa redundaa [u]
- vucala aretraa meza-seraa mia-redundaa [ɤ]
- vucala aretraa meza-seraa redundaa [o]
- vucala aretraa meza-verta mia-redundaa [ʌ]
- vucala aretraa meza-verta redundaa [ɔ]
- vucala aretraa verta mia-redundaa [ɑ]
- vucala aretraa verta redundaa [ɒ]


text:
Emanuel Müller da Basilea e Nina Zoller da Cuira han gudagnà il GP Val, il 34avel classicher da velo da Glion a Val sur 21,5 kilometers. Müller ha attatgà gia baud ed ha la finala triumfà solo en in temp da 38 minutas e 20 secundas.
Emanuel Müller – quart avant trais onns – è stà quest onn bun ina minuta pli sperts ch’il victur da l’onn passà, il mattadur local Vital Albin da Tersnaus. Terz è vegnì l’Austriac Christian Schmitt.
Nina Zoller emprima da las dunnas
Tar las dunnas ha la gronda favurita Nina Zoller triumfà en in temp da strusch 47 minutas. La ciclista da Cuira ha gudagnà il sprint final avant Laila Orenos che veva gudagnà l’onn passà l’Alpen Challenge a Lai. Terza cun in retard da passa duas minutas e mesa è vegnida Allesia Nay.
Tut en tut han 87 ciclistas e ciclists cuntanschì l’arrivada a Val. Il GP Val è la pli veglia cursa da velo en il Grischun.
RR novitads 15:00


text: Roberto I de Normandía (es); I. Róbert normandiai herceg (hu); Róbert 1. af Normandí (is); Roberto I.a Normandiakoa (eu); PoбepT ДbяBoл (ru); Robert I. (de); Roibeard I, Diúc na Normainne (ga); Ռոբերտ I, Նորմանդիայի դուքս (hy); 罗贝尔一世 (zh); Robert 1. af Normandiet (da); Robert I (ro); ロベール1世 (ja); Robert Ier le Magnifique (nrm); Robert I av Normandie (sv); רוברט הראשון, דוכס נורמנדיה (he); 로베르 1세 (ko); Roberto la 1-a (Normandio) (eo); Robert I. Normandský (cs); Roberto I di Normandia (it); Robert I van Normandië (vls); Roberto I da Normandia (pt); Roparzh Iañ (br); PoбepT Д'ябaл (be); بیرینجی رابرت ، دوک نورماندی (azb); Roberto I ng Normandiya (tl); Roberto I da Normandia (pt-br); Robert I, Duke of Normandy (en); โรเบิร์ตที่ 1 ดยุกแห่งนอร์ม็องดี (th); Robert I Wspaniały (pl); Robert I av Normandie (nb); Robert I od Normandije (sh); Robert de Duivel (nl); Robert I de Normandia (ca); رابرت یکم، دوک نورماندی (fa); Robert Ier de Normandie (fr); Roberto I de Normandía (gl); روبرت الأول دوق نورماندي (ar); PoBέptoς A΄ tnς Nopuavδίaς (el); PoбepT I ЧyдoBий (uk) duca di Normandia (it); duc de Normandie, père de Guillaume le Conquérant (fr); hertog van Normandië en de vader van Willem de Veroveraar (nl); repцor HopMaHдии (ru); Herzog der Normandie (ca. 1002-1035) (de); Robert "The Magnificent" (en); Diúc na Normainne, athair Liam Concar (ga); vévoda Normandie (cs); Aoύkaς tnς Nopuavδίaς (el) Roberto el Magnifico, Roberto el Liberal, Roberto I de Normandia, Roberto el Diablo, Roberto el Magnífico (es); Robert le Libéral, Robert le Magnifique (fr); Roðbert 1. (is); Robert el Magnífic (ca); Robert der Teufel (de); Roibeard ollásach (ga); 羅貝爾一世 (zh); Robert I af Normandiet (da); Robert av Normandie (sv); Robert av Normandie (nb); de Schitterende (nl); PoBέptoς A' tnς Nopuavδίaς (el); Roparzh Iañ a Normandi, Roperzh an Diaoul, Roparzh Iañ, dug Normandi, Roparzh an Diaoul (br); 노르망디의 로베르 1세 (ko); Robert the Magnificent (en); PoбepT I ДbяBoл, PoбepT II BeлиkoлeпHый, PoбepT II, PoбepT BeлиkoлeпHый (ru); Robert le Magnifique, Robert le Diable, Robert le Libéral, Robert Ďábel (cs); Robert Veličanstveni, Robert I, vojvoda od Normandije (sh)


text:
Rosales
Rosales l'è 'l nòm de 'n taxon che 'l g'ha ràngo de ùrden segónt el sistéma de clasificasiù biològica del Cronquist. L'è giü dei ùrdegn piö 'mportàncc per la varietà e la diferènsa 'ntra le spéci che 'l reönés.
A la stèsa maniéra de divèrsi óter taxon l'è sèmper sóta reviziù e 'l nömer de famìe e de spéci che gh'è dét el càmbia de spés a segónda del critério de clasificasiù che se dopèra.
Se pènsa che 'l grupo uriginàre de le Rosales el g'ha 'n età de presapóch 89 ÷ 88 miliù de agn, e la diversificasiù del grùpo principàl la sàpe ambiàda 76 miliù de agn fà.
Famìe[Modifega | modifica 'l sorgent]
Clasificasiù tradisiunàla[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segont la clasificasiù del Cronquist (1981) le famìe botàniche che fà part del ùrden de le Rosales i è:
- Alseuosmiaceae
- Anisophylleaceae
- Brunelliaceae
- Bruniaceae
- Byblidaceae
- Cephalotaceae
- Chrysobalanaceae
- Columelliaceae
- Connaraceae
- Crassulaceae
- Crossosomataceae
- Cunoniaceae
- Escalloniaceae
- Grossulariaceae
- Hydrangeaceae
- Neuradaceae
- Pittosporaceae
- Rosaceae
- Saxifragaceae
- Surianaceae
Clasificasiù filogenética[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segónt la clasificasiù filogenética de le famìe de le Rosales de l'APG-II (2003) l'ùrden de le Rosales el reönés 9 famìe, 261 zèner e 7725 spéci.
- Barbeyaceae Rendle
- Cannabaceae Martynov
- Dirachmaceae Hutchinson
- Elaeagnaceae Jussieu
- Moraceae Link
- Rhamnaceae Jussieu
- Rosaceae Jussieu
- Ulmaceae Mirbel
- Urticaceae Jussieu
Rosaceae l'è la famìa cardinàl del taxon, la reprezenta presapóch el 37% de le Rosales, con 95 zèner e presapóch 2830 spéci. Le Rosaceae e le Urticaceae i è le dò famìe piö nömerùze e 'nsèma le fà 'l 70% de le spéci de le Rosales (dòpo gh'è le Moraceae col 14% e le Rhamnaceae col 12%).
Ché sóta se vèt el cladogràma schemàtich che 'l reprezènta le relasiù filética de le famìe de le Rosales:
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II 'N agiornamènt de la clasificasiù de l'APG per i ùrdegn e le famìe de le piànt che fà fiùr: APG II.


text:
Baica Gino che 'l sta nen an pé,
sa stanca se 't lu fai parlé
dop tre paròli 'l taca a strassüvé.
Quand che ijs mangia in pé a lassa sté,
ma, se ijs mangiu, il bali l'ha da graté
ma poeui l'é stracc e riés pi nen a parlé.
Perché l'é 'n pigher da tre generassiùn,
ent il paìs a lu cunessu 'me 'l plandrùn
e la so dona chiel la fa sempri scapé
quintanda che
dop dui o tre uri a l'ha da andé a caghé.
L'é sa tant che s'aussa per mangé,
vers a mes bot fa culassiun,
standa quatà ant in tamagnùn.
Quand l'é ura d'andé a travajé,
sa svicia dop set eut café
tiranda 'n pet per sté an pé.
Se poeui va a catesse da mangé,
poeuri truvelu per da bun
che sta dòrminda an mes i jamlùn.
Perché l'è in pigher e 'l tuca nen la dona,
chiel che 's trassüva mac a pensé d' tasteje 'l cü,
ma chiel l'é fürb, per nen fèssi rumpi 'l bali
al manda n'amis,
che va a truvela quasi tucc i dì.
E quand chila dop aij lu fa noté,
Gino fa finta ad bragalé
mentre s'anséta per pissé.
Pirché a l'é in piciu, ma piciu per da bun,
che fin-a 'l previ a l'ha daije l'estrema unssiùn
quand l'ha truvàlu beli 'ndurmì 'n tla cunfessiun
e l'ha svigialu
con quat sgiaflùn e in càus an't i cuijùn.
Baica is gnu gnu 'me ca 'l marcia stort,
ciapa na busa cun il pé e 'l droca 'me 'n beté,
e s'ausa dop tre dì.
Pirché l'è in pigher
e anche in por piciu va',
tant a l'é l'istéss!


text:
Atualità
-
Stipendiums, 5 miliuns a desposiziun
La Junta provinziala á aprové 5 miliuns por i stipendiums. Implü él ince gnü alzé le limit dl davagn “depuré” da 25.000 a 28.000 euro.
-
Cursc de ladin a Balsan descëda gran interes
D’otober dl 2017 él sté passa 100 partezipanc che s’á scrit ite por fá n curs de ladin - Cursc por prinzipianc y progredis
-
Fin dl ann de scora por 89.000 scolars y scolares
Indoman, vëndres ai 15 de jügn se röia l’ann scolastich por les scores elementares, mesanes, altes y profescionales. Ince por les scolines se stlüj jö l’ann.
-
Scolines ladines: Surandada di posć ai 6 de jügn a Piculin
I posć por les educadësses y colaboradësses dles scolines ladines gnará surandá ai 6 de jügn tla sënta destacada dla Direziun a Piculin.
-
Concurs leterar "SCRIBO": Tëmp cina ai 31 de ma
La Repartiziun Cultura y Intendënza ladina á scrit fora n concurs leterar por porsones apascionades de leteratöra. An pó dé jö l’opera cina en jöbia ai 31 de ma
-
Sön internet: les scolines se presentëia por le pröm iade deboriada
Cun la reelaboraziun dles plates web dla Provinzia él sëgn por dötes les scolines dl Südtirol n su portal internet.
-
La Ntendënta dla scoles ladines ie unida numineda
Edith Ploner sarà tl daunì a cë dla Ntendënza dla scoles ladines. La Jonta provinziela à numinà ncuei la ispetëura ora de na pruposta de trëi inuemes.
-
Scora ladina: Iade de formaziun ti Grijuns
Dla formaziun di insegnanc y dl’insegnamënt scolastich nen éra jüda tratan na vijita de na delegaziun ladina tl Ciantun di Grijuns.
-
Intendënt nü/Intendënta nöia: Consëi scolastich nominëia la terna
Edith Ploner, David Lardschneider y Lara Moroder é i inoms che la seziun ladina dl Consëi scolastich provinzial á nominé por l’inciaria da intendënt/intendënta.
-
Leteratöra y mendranzes: letöres tles scores ladines
Ince inann organisëia le Departimënt Scora y Cultura ladina de plü incuntades cun auturs y auturies tles scores altes ladines.


text:
Johannes Kepler
Johannes Kepler (nasìt a Weil der Stadt, en Germània, ai 27 de dezèmber del 1571 - mórt a Ratisbona, Germània, ai 15 de noèmber del 1630), cunusìt de sòlet col nòm de Kepléro, l'è stat 'na figüra fondamentàl de la revulusiù scentìfica. Astrònomo e matemàtich todèsch, cunusìt suratöt per le sò Légi sùra 'l müimènt dei pianéti sö 'n òrbita entùren al Sul. L'è stat en colaboradùr de Tycho Brahe, che 'l sostetöesarà come matemàtich imperiàl de Rodólfo II.
Biografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Kepler l'è nasìt endèna famìa de religiù catòlica protestante luteràna, che stàa 'ndèla cità de Weil der Stadt endèl Baden-Württemberg. El sò nóno l'ìa stat el sìndech de la cità, ma a l'época che l'è nasìt Keplero, la famìa l'ìa 'n decadènsa. Sò pàder, Heinrich Kepler, l'ìa 'n mersenàre del ezèrcit del Dùca de Württemberg e sicóme che l'ìa quàze sèmper en campàgna militàr, a la sò cà el restàa póch.
Sò màder, Catherine, la mandàa aànti 'na locànda, ma la fàa apò la guaridùra e l'erborìsta, chèste atività piö 'n nacc endèi agn le ghe costarà l'acüza de éser 'na strìa. Kepléro, nasìt sitimì, el g'ha patìt töta la vìta de 'na salùte dèbola. A tré agn el g'ha ciapàt sö 'l vaiòlo, e come conseguènsa ghe restarà 'na vìsta mìa tat bùna. Nonostànte la sò salùte però, l'è stat en pipì desedàt che ghe piazìa 'mpresiunà i viazadùr che se fermàa a la locànda de sò màder co la sò braüra e 'l sò talét en matemàtica.
A fà nàser l'enterès de Kepléro per l'astronomìa g'ha aidiàt apò i sò genitùr: quan che 'l gh'ìa sich agn, i l'ha portàt a éder la cométa del 1577; piö tàrde 'l lasarà scriìt che sò màder la l'éra portàt söndèn dòs per vidìla. A nöf agn sò pàder el ghe fà éder la eclìsi de lüna del 31 de zenér del 1580, e apò a ché 'l regordarà che la Lüna la parìa bastànsa rósa. Keplero piö tàrde 'l stüdiarà 'l fenòmeno e 'l darà la spiegasiù endèn giöna de le sò òpere òtica.
Endèl 1584, el và 'ndèl Seminàre protestànt de Adelberg e du agn piö tàrde, al Seminàre superiùr de Maulbronn.
L'oté lé 'l sò diplòma de fì dei stüde e 'ndèl 1589 el cumìncia a stüdià a l'università de Tubìnga. El sò profesùr de matemàtica, l'astrònomo Michael Maestlin, el g'ha 'nsegnàt el sistéma eliocèntrich de Copèrnico, matéria che 'l riservàa apéna per i sò stüdèncc piö brài.
Endèl 1615, sò màder, che alùra la gh'ìa 68 agn, la vegnarà acüzàda de éser 'na strìa. Kepléro, sigür de la sò inocènsa, el pasarà sés agn a difindìla deànti ai tribünài. Sò màder la pasarà 'n an seràda sö 'ndèla tór de Güglingen e la vegnarà liberàda ai 28 de setèmber del 1621. Endebulìda per i agn dür dei procès de la prizù, la mörarà sés més dòpo.
Keplero el mörarà endèl 1630 a Ratisbóna, en Baviéra, a l'età de 59 agn.
Endèl 1632, endèla Guèra dei Trent'Agn, l'ezèrcit svedés el desfarà fò la sò tómba e le càrte dei sò stüde le narà perdìde 'nfìna al an 1773. Recüperàcc de Caterìna II de Rüsia, adès i se tróa al Oservatòrio de Pulkovo a Sanpietrobùrgo.
Òpera Scentìfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dòpo ìga stüdiàt teologìa a l'università de Tubìnga, inclùzo l'astronomìa condèn sotenidùr de le edèe del Copèrnico, el g'ha 'nsegnàt al seminàre protestànt de Graz. Keplero 'l pröarà a comprènder le légi del müimènt dei pianéti per 'na gran part de la sò vìta.
Endèl 1596 Kepléro 'l g'ha scriìt en lìber endèl qual el g'ha spiegàt le sò edèe. Misterium Cosmographicum (El mistéro còsmich). Dàto che l'ìa 'n òm de vocasiù religiùza bèla sàlda, Kepléro 'l vidìa 'ndèl sò modèl cosmològich 'na celebrasiù de l'ezistènsa, de la sagèsa e de l'elegànsa del Signùr. El g'ha scriìt: «me ülìe éser en teòlogo; ma adès me se rènde cönt che per mès del mé sfórs, el Signùr el pöl véser celebràt apò co l'astronomìa».
Endèl 1600 l'acèta la propòsta de colaborà col astrònomo 'mperiàl Tycho Brahe, che alùra 'l gh'ìa mitìt en pé 'l piö 'mportànte cèntro de oservasiù atronòmica de la sò época. Tycho Brahe 'l gh'ìa a dispuzisiù chèi che alùra i éra i piö precìs dàti de oservasiù astronòmica dei pianéti ma la situasiù dei rapórcc 'ntra Keplero e Brahe l'ìa cumplicàda e i se fidàa mìa tat de giü con l'óter. Keplero 'l riarà a ìga 'n mà i dàti del Brahe apéna dòpo de la mórt de chèsto, dàti che i éra 'n bèl tòch piö precìs de chèi che 'l gh'ìa ìt a dispuzisiù 'l Copèrnico. Endèl stüdià chèsti dàti, suratöt chèi del müimènt retrògrado de Màrte, el s'è rindìt cönt che 'l müimènt dei pianéti el püdìa mìa éser spiegàt col modèl che 'l gh'ìa 'ndèl có lü, bazàt sö i poliédri perfècc e l'armonìa de le sfére.
Keplero 'l se rifüdàa de acetà che 'l Signùr el gh'ìes mìa dispunìt i pianéti segónt dele figüre geométriche sèmpe, e isé 'l s'è dedicàt con ustinasiù a pröàl con ògna sórt de cumbinasiù de sércoi. Quan che 'l s'è cunvincìt che coi sércoi se püdìa mìa alùra 'l g'ha pröàt coi ovài. Endèl véder che pò a con chèi gh'éra mìa mèzo de rià a 'na spiegasiù el g'ha pröàt co le elìsi e con chèle a la fì el troarà chèle che le restarà famùze col nòm de trè légi (püblicàde endèl 1609 endèla sò òpera Astronomia Nova). Chèste scopèrte le g'ha portàt stüpur endèl mónt scentìfich de alùra e i l'ha fat conóser de töcc come 'l piö brào astrònomo de l'época, ma a lü gh'è restàt adòs 'na sèrta delüziù per la mancàda dimostrasiù de la sò intüisiù del prensépe, cioè chèla de l'armonìa de le sfére (perchè pò nà a catà sà le elìsi — el dizìa — semài che gh'è i sércoi che i è piö sèmplici?).
Endèl 1627 el g'ha püblicàt le Tabulae Rudolphine, a le quàle 'l g'ha dedicàt en sfórs enòrme, e che i è stàde doperàde per de piö d'en sècol en töt el mónt per calculà la puzisiù dei pianéti e de le stèle. Co le légi del müimènt dei pianéti l'è stat bù de preéder el pasàgio de Vènere del an 1631 isé de confermà 'na ólta per töte la sò teorìa.
Le trè légi de Kepléro[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al tép de la sò colaborasiù col Tycho Brahe el g'ha mai püdìt stüdià i dàti del müimènt aparènt dei pianéti perchè 'l Tycho el se rifüdàa de dàga chèste 'nformasiù. Dòpo la mórt de Tycho, 'nvéce el riarà a ìga 'n mà i dàti precìs de le òrbite dei pianéti che per agn i éra stàde oservàde e marcàde zó. Gràsie a chèsti dàti, Keplero el pödarà dedùcer le òrbite reài dei pianéti. Per fürtüna, Tycho el s'ìa concentràt sö Marte, che 'l g'ha 'n elìtica bèla marcàda, sedenò ghe sarès stat difìcil al Kepléro de rindìs cönt che le òrbite dei pianéti i éra elìtiche. En prensépe Keplero 'l g'ha pröàt a spiegà le òrbite aparèncc coi sércoi, perchè 'l i a cunsideràa le traietòrie piö perfète, ma i dàti oservàcc i cuincidìa mìa coi càlcoi, e chèsto 'l ghe dülìa al Keplero, ma dàto che 'n erùr de 8 minücc de arch el püdìa mìa fa aparì de mìa idìl, Keplero 'l g'ha capìt che 'l duzìa abandunà i sércoi, ma chèsto per lü 'l significàa che ghe tocàa abandunà apò a l'edèa de 'n "mónt perfèt". A la fì 'l pröarà a doperà le fòrmiule de le elìsi, 'na figüra stràna discriìda de Apolònio de Pèrgamo endèn giöna de le òpere salvàde de la distrüsiù de la bibliotéca de Alesàndria, e 'l scopresarà che chèste le cuincidìa a la perfesiù co le oservasiù del Tycho.
El gh'ìa scuprìt la prìma lége de Keplero:
- "I pianéti i g'ha müimèncc elìtich entùren al Sul, e chèsto l'è colocàt endèn giü dei föch de l'elìse".
Dòpo chèsto rezültàt emportànte, Kepléro 'l s'è dedicàt apéna a oservà i dati e caàn de le cuncluziù e sènsa nesöna edèa pre-cuncepìda. El riarà a stabeléser la velocità del pianéta sö la sò òrbita e 'l troarà la segónda lége:
- "I pianéti, endèl sò percórs sö l'elìse, i 'ntercèta le stèse àree endèn stès tép".
Per en bèl pó tép, el Keplero el g'ha püdìt confermà apéna chèste dò légi pò a per el rèst dei pianéti. Zà apéna isé el sarès stat en rezültàt spetacolàr, ma restàa amò de mèter en relasiù le traietòrie dei pianéti 'ntrà de lùre. Dòpo divèrsi agn, el scopresarà la tèrsa, e 'n grant emportànta, lége del müimènt dei pianéti:
- "El quadràt dei perìodi dei pianéti l'è prupursiunàl al cübo de la distànsa média del Sul."
Chèsta lége, ciamàda apò lége armònica, ensèma a le ótre dò légi, la pirmitìa de ünificà, preéder e comprènder töcc i müimèncc dei àstri.


text:
Ils musicists e las musicistas da l'Engiadina Bassa èn nominads en la categoria Musica populara – quai sper il clarinettist Dani Häusler e l'accordeonist Martin Nauer.
Ils Fränzlis da Tschlin eran «ün pa stuts»
Ils Fränzlis da Tschlin – quai èn actualmain ils frars Domenic e Curdin Janett cun lur figlias Anna Staschia (da Domenic) e Cristina e Madlaina Janett (da Curdin). «Il prüm eschna stats ün pa stuts d’esser gnüts nominats», ha ditg Curdin Janett a l'ANR, «no vaivan il sentimaint chi gnian onurats cul Prix Walo in prüma lingia ils stars dal showbusiness svizzer.»
Er eran in zic surprendì cun vesair, ch'i dettia er ina categoria per musica populara e che lur chapella fetschia part da quella. Els na sajan betg uschia suvent en la televisiun e «quai nun es neir na uschè simpel, illa televisiun es il privel grond chi gnia da quai artificial.»
Sch'els hajan schanzas na sappia Curdin Janett betg dir
«A Dani Häusler ch’eu cugnuosch persunalmaing e chi’d es üna capacità as vezza adüna darcheu illa televisiun, perquai dschessa chi füss bod da suppuoner ch’el survegna il premi.» A Martin Nauer n'enconuschia el betg, raquinta Janett a l'anr, el sappia dentant, che quel saja in enconuschent musicist da la Svizra centrala.
Ils Fränzlis da Tschlin datti dapi radund 35 onns
Al principi dals onns 1980 avevan ils frars Domenic, Duri e Curdin Janett registrà ensemen cun ils musicists Flurin Caviezel e Men Steiner ina platta da grammofon cun intgins tocs da Franz Waser. Quella constellaziun dals Fränzlis è restada enfin che Flurin Caviezel ha bandunà la chapella. El è vegnì rimplazzà da Madlaina Janett.
Avant paucs onns han lura Duri Janett e pauc pli tard er Men Steiner terminà lur carriera da Fränzlis. Per els èn vegnidas Cristina ed Anna Staschia Janett. La furmaziun è instrumentada cun clarinetta, bratscha, gìa, cello e giun.
Proxim project cun Corin Curschellas
«Actualmaing eschna landervia ad elavurar ün program per ün disc cun Corin Curschellas», tradescha Curdin Janett, «ella vaiva fingià avant lönch dit ch’ella fess jent alch cun no, ma lura nu vaivna mai temp, o ella o no d’eiran adüna inclur ingaschats.»
Tar il project cuminaivel sa tractia da chanzuns d’uffants rumantschas: «Il prüm cumpara il disc e davo eir amo il cudesch cun quistas chanzuns in tuot ils idioms rumantschs.»
Il Prix Walo...
... vegn surdà la dumengia, ils 13 da mai, per la 44avla giada en 8 categorias: Quellas èn «Pop/Rock », «Newcomer », «Cabaret/Comedy», «Producziuns sin il palc», «Producziuns da films», «Producziuns per la televisiun», «Acturas ed acturs» e la categoria «Musica populara». Il Prix Walo è il premi pli impurtant dal showbiz svizzer. la notg da gala e la surdada dals premis vegn organisada da la Show Szene Schweiz. Il nom ha il premi causa ils merits da Walo Linder, il fundatur e schef da divertiment da Radio Beromünster.
RR novitads 17:00


text:
Jun
In física e chímica, sa ciàma jun un àtum u una mulécula cunt una càrga elétrica, ca la pö vèss pusitíva (catiún) upüür negatíva (aniún); ul prucèss de pèert u ciapà eletrúni a l'è la junizazziun.
I iuni sa rapreséntenn cunt ul símbul de l'àtum curespundeent cunt un segnètt + u - a segunda de la càrga ca gh'è: per esémpi, ul sòdi al pèert un eletrún, al diventa un catiún e al sa scriff Na+, quant invéci l'ussígen, de eletrúni, na ciàpa dü e al vègn O2-.
La paròla jun la vègn, giüüst per cambià, dal greech ion, particípi passaa de iénai (andà).
L'è staa ul Michal Faraday ca l'à prupòost, in del 1830, l'esisténza dii iuni, anca sa l'è staa l'Arrhenius ca l'à desvilüpaa la teuría: per quèst, l'à ciapaa ul Prémi Nòbel per la chímica in del 1903.
L'energía ca ga vöör per strepàch vía un eletrún a un àtum ga dísenn putenziaal de iunizazziun, ca inn dii custaant físich caraterístich per i difereent àtum.
De sòlit, i valuur dii putenziàj de iunizazziun sa sbàssenn de menemàn ca sa va (in de la taula periòdica) dal vóolt al bàss: istèss sa sa va da drita a manzína. L'andameent de chii valuur chí a l'è prupurziunaal al cuntràri a i valuur del racc atòmich; a l'è natüraal, vist ca in d'un àtum piscinín i eletrúni a inn püssee areent al nücli e dunca a séntenn püssee fórta la fòrza de atrazziun.
Ul primm putenziaal de iunizazziun a l'è quèll ca ga vuraría per strepà vía ul primm eletrún de un àtum; ul seguunt valuur al diss l'energía per strepà vía ul seguunt, e.v.i. I difereenz tra i putenziàj sücesiif a inn gròss (vàrda la taulèta chí de suta), dunca i àtum a fúrmenn dumè puch tiip de iun, quii ca pödenn furmàss cunt dii energii nurmàj.


text:
Cun bouldrar – raiver sin grippa – promov'ins il sentiment da moviment, ins surmunta temas, ins promova la cuminanza ed anc bler auter, per Yannick Friedt in sport ferm social.
En sia halla da bouldrar ha el montà passa 500 tegns cun differentas rutas. Mintgin ha la pussaivladad da raiver en la halla, quels cun experientscha e era ils principiants.
In emprim pass per ir a rampignar en la muntogna
Per rampignar en la halla da bouldrar dovri sulettamain chalzers da rampignar, nagina sua, chapellina u crutschs da carabina. Il ristg d’avair in accident è relativamain pitschen, sch’ins croda da la paraid, sa platg'ins sin matratschas. En la halla da bouldrar ins survegnia la tecnica per ristgar pli tard er a rampignar vi dal crap.
RR actualitad 12:00


text:
Gist numerusas situaziuns nunspetgadas hai dà tar la construcziun da l'implant idraulic GKI sin il cunfin tranter las Svizra e l’Austria durant ils ultims onns.
Per l'ina han ins stuì engaschar duas giadas ina nova firma. L’emprima giada en connex cun ils problems geologics betg previs sco er cun ils retards ch'igl ha dà cun construir la galaria da 23 kilometers. Ed uss causa problems da persunal e finanzas da quella firma incumbensada durant la construcziun dal mir da serra ad Ovella a Martina.
Durant l’enviern eran ils rempars da lavinas emplenids cun naiv, uschia ch'ils collavuraturs na dastgavan betg lavurar sin il plazzal. Ina autra giada ha ina lavina chaschunà per ina inundaziun dal plazzal e finalmain – e quai è la situaziun actuala – è ina firma spezialisada vidlonder da segirar las paraids per evitar crudada da crappa.
Tut quai chaschuna in augment massiv dals custs, previs era ina investiziun da 460 milliuns euros – ussa prevesan ins expensas da radund 600 milliuns euros enfin tar l’avertura che duess esser la fin da l'onn 2022.


text:
L'uschenumnada paritad dals pretschs obligescha ils hotels da betg porscher chombras pli bunmartgadas sin l'atgna homepage che quai che las plattafurmas da reservaziun pon porscher. La moziun ch'il Cussegl dals chantuns ha acceptà ussa scumandass ina tala paritad dals pretschs. Uss va la fatschenta en il Cussegl naziunal.
Hotelleriesuisse taxescha questa decisiun sco pass impurtant per ina concurrenza internaziunala faira e cunter la dependenza creschenta che hotels han da plattafurmas da reservaziun.
RR novitads 06:00


text:
Il tenor è stà positiv suenter l'elecziun da Viola Amherd (PCD/VS) e Karin Keller-Sutter (PLD/SG) en il Cussegl federal. Ils parlamentaris grischuns èn persvas che quella elecziun saja er ina buna per il Grischun.
Sensori per temas da las muntognas e da la Svizra da l'Ost
Uschia enconuschia la Vallesana Viola Amherd bain ils problems e fastidis dals chantuns muntagnards. La cussegliera naziunala socialdemocrata Silva Semadeni è persvadida che Amherd s'engaschia per temas muntagnards sco per exempel ils tschains d'aua.
Er il cusseglier dals chantuns liberaldemocrat Martin Schmid fa quint che Viola Amherd mussia colur per temas che pertutgan er il Grischun. Er ch'i dettia ina vusch da la Svizra orientala saja impurtant.
Il di dad oz mussa che las dunnas vegnan integradas ed elegidas, sch'ellas vulan er propi sa mussar e sa metter a disposiziun.
Las duas novas – duas dunnas capablas
Fitg levgiada ch'il Cussegl federal daventa pli feminin è Silva Semadeni. I saja stà denturn avunda squitsch per ch'i haja er dà dunnas che sajan sa messas a disposiziun. Cun Keller-Sutter ed Amherd sajan vegnidas elegidas duas dunnas capablas.
RR actualitad 11:00++


text:
Lita Ford
La Lita Ford (Streatham al 19 ad Setémbar dal 1958), in cumùṅ la s ciàma Lita Rossana Ford, l'è na cantànta e chitarìsta heavy metal americàna cun di urìgini ingléśi e itagliàni. Sò màdar la s ciàma Isabella (Lisa) mèntar sò pàdar 'l éra 'n militàr ingléś.
L'à tacâ la sò caréra in dal grup dal Runaways dla Joan Jett ma pò l'à cuntinuâ da par lē, tucànd al màsim dal sucès c'n al disc Lita e 'l sìngul Kiss me deadly.
In dal cōrs dal tèmp la s è misa insém a Nikki Sixx di Mötley Crüe, a Tony Iommi di Black Sabbath, a Joe Lynn Turner di Rainbow, a Chris Holmes di W.A.S.P. e a Jim Gillette di Nitro e cun chi lò la gh'à abû anc dū fiōi anc se pò l'à divursiâ in dal 2011.
Biugrafìa
Gl'Inìsi
Dòp ch'al Runaways i s éran mulàdi in dal 1979, la Lita la taca na caréra sulìsta firmànd par la Mercury Records e miténd insém al sò grup, al basìsta canadéś Neil Merryweather e al baterìsta Dusty Watson. Cun chi dū lè la regìstra al sò prim disc in dal 1983, Out for Blood (Fóra p'r al sangṿ), 'n àlbum pēś ma pasâ sénsa lasàr trasa anc parchè la sò cà discugràfica la n s éra minga impgnàda dimóndi par cuciàr-'l in élt.
In séguit la tōś al basìsta Hugh McDonald e al baterìsta Randy Castillo e in dal 1984 la fà gnir fóra al secónd disc Dancin' On The Edge (Balànd a 'l lìmit). 'L àlbum al véd la partecipasiòṅ ad Jeff Lieb in dla scritùra di braṅ e 'l uś ad sintetiśadōr al rénd al sòṅ più alśēr. I sìngui i èṅ Gotta let go, Dressed to kill e Fire in my heart. La Lita la gh la cava a partìr par di cuncèrt in Europa a fiànc di Rainbow e di Black Sabbath ma, durànt al tour, Castillo al la mòla e al vèṅ rimpiasâ p'r Eric Singer, in séguit c'n i Kiss.
Al sucès
Al sò tèrs àlbum al s ciàma Lita e al véd la luś in dal 1988 par la RCA Records. La Lita l'iva tòlt in cal perìud lè la Sharon Osbourne, mujér 'd Ozzy, cuma manager e l'iva dâ a mènt a i sò cunsìli ad tōr di artista bòṅ par lauràr in dal disc, cuma Myron Grombacher, baterìsta ad Pat Benatar e di Vinnie Vincent Invasion, David Ezrin a 'l tastéri e Ozzy Osbourne stés p'r un duét. Al chitarìsta 'l éra Steve Fister, ch'in pasâ 'l iva tintâ, sénsa sucès, ad sunàr pròpria c'n al “Madman”. Anc a livèl ad scritùri, al disc al mét in fila di pès gròs: Nikki Sixx di Motley Crue (un tèmp sò muróś) e Lemmy Kilmister di Motörhead.
Al disc 'l è più melòdic ad chi àtar e, anc par via ad sìngui ad sucès cuma Kiss me deadly (dimóndi traśmìs a la raddio), Back to the cave e Close my eyes forever (cantâ insém a Ozzy), al vénd un muć. Insém a chi pès lè, al disc al pōl cuntàr anc su la rabìda Can't catch me e su la dura Blueberry. Anc par via dal sucès dimóndi grôs ad cal lavōr chè, la Ford la pōl sunàr insém a i Poison in di Stat Unî e a i Bon Jovi in Europa in dua la tira śò, p'r al marcâ d'l home video, un sò cuncèrt ingléś dal 1989 a 'l stadi ad Wembley.
I an Nuànta
Al 26 ad Śugn dal 1990 la Lita Ford la spóśa Chris Holmes, al chitarìsta di W.A.S.P., e sèmpar in c'l an lè la fà vgnir fóra al sò quart disc intitulâ Stiletto, 'n àlbum fat bèṅ ch'al gh'à dènt'r i sìngui Hungry (dimóndi malisióśa) e Lisa (p'r arcurdàr sò màdar), la cover 'd Alice Cooper Only women bleed e di àtar braṅ sòlid cuma Stiletto, Dedication e Cherry red, quésta chè druàda anc in 'n epiśòdi dla telenuvéla Beautiful sensa che lē la saìs gnint.
Purtròp al disc al n à minga abû di riscóntar bòṅ in dal vénditi anc se pò la Lita la s è tòlta listés la sudisfasiòṅ ad cumparìr in dal Circus Rock Hall of Fame, prima dóna dla stòria dal rock a psēr dir 'd avér-g-la cavàda a mét'r-as in bisàca cal tìtul lè.
In dal 1991 la Lita la divòrsia e la taca a lauràr a 'l disc nóṿ, Dangerous Curves (Curvi periculóśi), nóm tòlt in prèst da 'l tìtul dna canta ad Sammy Hagar di Van Halen ch'al l'iva scrita pinsànd a lē. Ma 'l pùblic in cal perìud lè al gh'à di àtar gust, al va adrē a i Nirvana e a 'l grunge, e anc c'l àlbum chè, pîṅ ad côr in di riturnèi e dedicâ a sò genitór mòrt, al n vénd minga abàsta e 'l è 'n pcâ parchè al gh'iva dèntar di braṅ minga mâł cuma i sìngui Shot of poison, Playing with fire, Larger than life, la canta Bad love, ch'la dascurìva di prubléma cun sò marè, e 'l braṅ Little too early, scrit cun Joe Lynn Turner e Ritchie Blackmore.
In dal 1994 la Carmelita la cgnós Jim Gillette (ex cantànt di Nitro) in un club ad Dallas e la 'l spósa dòp dū stmani. Chi lò al fà pò i côr in dal disc nóṿ ad sò mujér, Black (Négar), 'n àlbum pîṅ ad sòṅ grunge e alternative rock, ch'al vèṅ fóra sóta n'etichéta tedésca, la ZYX Records.
In dal 1997 a nas sò fiōl James Leonard Gillette e la Lita la regìstra dū cover di Led Zeppelin, Whole lotta love e Rock & roll, par la compilation Stairway to Heaven. La sa stablìs in Flòrida e in dal 2001, la gh'à 'n àtar putèṅ.
I an Dumìla
In dal Maǵ dal 2000 la Lita la fà vgnir fóra al sò prim disc da 'l viṿ Greatest Hits Live! ch'a ś vèra però cun 'n inèdit in studi, Nobody's Child. I àtar trédas braṅ i èṅ live e i èṅ stâ rigistrâ in dal sud dla Califòrgna, 'l è fàcil durànt al tour dal disc Dangerous Curves.
In dal Mars dal 2009 la firma 'n cuntràt par la Collier Entertainment ad New York e la diś a tut ch'l'è prònta a far gnir fóra un disc nóṿ, a quìnd'ś an da 'l àlbum precedènt.
In d'l Agóst dal 2009 a véd la luś Wicked Wonderland (Paéś dal maravìi catìvi), cun quìndas braṅ dèntar e in du a canta anc sò marè. Al cansòṅ più impurtànti i èṅ al sìngul Crave, Patriotic SOB (in dua la sòna p'r un mumènt un pès d'l inn americaṅ cun la sò chitàra lètrica), Scream 4 me e Bed. Na versiòṅ limitàda in vinîl la vèṅ fóra in Utóbar, cun dū pès tòlt via e i àtar misćiâ in na manéra difarénta.
In dal Favràr dal 2011 la Lita la diś in n'intervìsta ch'l'è drē a pasàr un brut mumènt parchè l'è drē a divìd'r-as da sò marè dòp sed'ś-an ad matrimòni e ch'un sò àlbum nóṿ 'l è bèla prònt par vgnir fóra. Al tìtul al gh'arà da èsar The Healing e al dascurarà ad càncar, malatìi, pèrdidi e separasiòṅ ma cun la vója ad dar curàǵ a chi àtar. Invéci a n và mia acsè parchè al sò utàṿ lavōr in studi al pòrta 'l nóm ad Living Like a Runaway e 'l è prònt in dal Śugn dal 2012. La versiòṅ digipak la gh'à anc na bonus track, la cover 'd Elton John The Bitch Is Back.
Discugrafìa
In studi
- 1983 Out for Blood
- 1984 Dancin' On The Edge
- 1988 Lita
- 1990 Stiletto
- 1991 Dangerous Curves
- 1994 Black
- 2009 Wicked Wonderland
- 2012 Living Like a Runaway
Da 'l viṿ
- 2000 Greatest Hits Live!
- 2013 The Bitch Is Back
Racòlti
- 1992 The Best of Lita Ford
- 1993 Greatest Hits
- 1997 Kiss Me Deadly
- 2004 Platinum and Gold Collection - The Best of Lita Ford
Videugrafìa
- 1989 Lita Video
- 1990 A Midnight Snack
- 1991 Dangerous Videos Vol.1
- 2003 Complete Video Collection


text:
Bundant 100 persunas èn sa radunadas il glindesdi saira sin il plaz da teater a Cuira per festivar en ina tenda il di da la lavur. Tranter quels era il cusseglier naziunal da l’Argovia, Cédric Wermuth ch’ha tegnì ses pled da festa sut la devisa da quest onn: «pli social, pli gist: futur per tuts». Uschia ha el tranter auter tematisà l’ostilitad cunter ils esters en Svizra ed en l’entira Europa u era la malgistadad, co la facultad è repartida. «Ils ritgs vegnan adina pli ritgs, era grazia al parlament a Berna», rinfatscha Wermuth en ses pled.
Mintgatant era be avant 5 persunas
Ch’el ha tegnì ses pled avant uschè pauca glieud, n’ha dentant betg disturbà el. «Jau tegn mintgatant sco cusseglier naziunal era pleds avant be 5 persunas. E gist tar dis sco l’emprim da matg è l’intent pli impurtants ch’il dumber da quels ch’èn preschents e taidlan insumma tiers», di Wermuth. Da quest maini èn era auters socialdemocrats, uschia per exempel era il cusseglier guvernativ da la PS dal Grischun, Martin Jäger ch’è da l’avis ch’i n’importa betg quantas persunas èn preschentas a l’emprim da matg, al di da la lavur, mabain da far vegnir conscient tge valurs ch’èn impurtantas ad ins.
Forsa era in segn ch’i va bain cun nus
Che be 100 persunas èn stadas a festivar il di da la lavur a Cuira, mussia pli probabel era ch’i giaja bain cun nus en Svizra, manegia il cusseglier da la citad da Cuira, Patrik Degiacomi. Il sistem da la segirtad sociala funcziuneschi ed la glieud haja lavur, per gronda part era bain pajada. Ch’i haja dentant pauca glieud quest onn, na lascha el betg valair, almain betg pli pauca ch’ils ultims onns a las festivitads da l’emprim da matg a Cuira.
RR actualitad 06:00


text:
Er en la Tailanda hai dà ferma plievgia. Almain tschintg persunas sajan mortas. Tut en tut sajan passa 20'000 chasadas inundadas communitgescha il ministeri per la protecziun da catastrofas. Er pertutgada saja la chapitala Bangkok. En bleras vias era l'aua uschè auta ch'il traffic è dà ensemen.
Exteriur Morts tar malauras en la Sri Lanka ed en Tailanda
Da ferma plievgia e bovas èn mortas bunamain 60 persunas en la Sri Lanka. Passa 10’000 persunas sajan sin la fugia pervi da las malauras. Quai ha communitgà il ministeri per la protecziun da catastrofas. En il stadi insular ha cumenzà la stagiun da monsun.


text:
Igiena dals mauns è ina da las prevenziuns principalas per evitar infecziuns cun il coronavirus ed era per evitar la derasaziun da quest virus. Il virus vegn numnadamain da surviver plirs dis per exempel sin ina maniglia d’ina porta. Uschia po s’infectar insatgi cun avrir ina porta, era sch'in malsaun aveva avrì quella porta avant plirs dis.
L’affar Aimara da la Val Müstair ha realisà entaifer paucs dis ina soluziun pratica e simpla che sa numna Buddy. Buddy pon ins montar vi da la gronda part da las maniglias usitadas e permetta d’avrir la porta senza duvrar ils mauns.
Aurora Tschenett cun ses um Cla Tschenett ed il frar Fadri Tschenett han sviluppà l’idea e realisà il product entaifer trais dis. Quel pon ins cumprar sin lur pagina d’internet u telechargiar gratuitamain las datas per construir sez in Buddy cun in stampader da 3D u cun in maschina da CNC.
L’affar Aimara ha regalà il emprims models al «Center da sandà Val Müstair» e spera che plirs possian profitar da quest indriz che augmenta la igiena dals mauns. Cla Tschenett, da l’affar Aimara, vesa quest indriz era sco grond agid en tualettas publicas e quai betg mo durant la crisa da corona.


text:
Festa di lëgns cun i assistis d’La Spona
Ai 20 de jügn 2013 él gnü t’La Spona a Pidrô l’verdabosch Patrick a se cuntè dla natöra y dles roes. Al nes é gnü spieghé tan important che al é da sconè la natöra por avëi ega nëta. Dedô sunse jüs te bosch a sentè valgügn lersc. Al é stè bel da jì fora tla natöra y i se an bel dî confortè a chësc bel dé.
I assistis Guido y Ivo
Invit da jì sön Boè (02-04-2014)
I ne essun nia podü damanè plö en bel dé por ji sön Boé, olache la familia Dapunt nes à invié. Le iade cun le lift à portè a valgügn de gran emoziuns, sides por l´ altëza che por le panorama. Sö insom, se aspetâ na bela roda a pé sot al sorëdl y dedô na bona marëna te ütia, ofrida dai proprietars. Ad ëi y ai chi che se à metü a desposiziun le lift ti dijunse ćiamò n iade dër bel giulan.
Invit a na bona marëna tla ütia "Cir"
Ai 20 de merz 2013 é le grup dl salf laûr protezionè "La Spona" jü a Picolin por tó l’ovovia che và sö Jù. Lassö à düć podü amiré la cornisc de munts incëria y les contrades. Dô avëi fat n valgügn varesc a pé ùnse podü jì ia tla ütia Cir a marëna; chësta s’é gnüda ofrida dala familia de Herbert Videsott a chëla che i dijun de cör giulan. N gran giulan i và inće a Pepi Dejaco che se à sponsorisé les chertes por le lift.
Le grup dl „KVW“ d’ Al Plan inviëia i jogn dla Spona a na jita te Fanes
Ai 14 de merz 2012, n dé de sorëdl y dal’ aria ćialdina, à podü i jogn dl Salf de laûr protezionè La Spona, sö invit dl KVW d’Al Plan, jì sö la munt de Fanes. N giat dala nëi a 15 posć à portè na pert dl grup ćina sö la ütia Lavarella. Valgügn é jüs sö a pé. Dô avëi mangé de fora, sö la teraza dla ütia, é le grup pié jö cun la liösa dl vers de Pederü.
Dër n bel giulan ai volontars dl KVW d’ Al Plan.
Festa da carlascè 2012
En jöbia grassa domisdé él gnü fat festa da carlascè tla ćiasa “La Spona” a Pidrô. Por le avenimënt êl inće le bar de ćiasa davert cun vigni sort de duciaries. I assistit à daorì la festa cun n bal. Ai se à prejentè al publich ti costüms fać da ëi instësc. Da pert dl grup dl teater da La Plì él gnü portè dant val’tòch da rì. La festa é gnüda abelida cun i orghi da man. Tröpa jënt à tut pert ala festa, inće le diretur Gebhard Mair y n grup de assistis dl Trayah da Bornech è gnüs te chësta ocajiun adalerch. Da pert de chi dla „Spona“ val n gran ringraziamënt a düć chi ch’à daidé y a düć chi ch’à tut pert a chësta festa.
Invit a marëna sö dal Sciadà
L’lünesc ai 12 de setëmber 2011 è düć chi dla Spona gnüs invià dala assistënta Nicóle sö dal Sciadà a Calfosch a marëna. Sun gnüs tuć ite sciöch’i plö gran sciori y l’cogo nes à vizié cun na boniscima marëna. Un podü passè düć adöm n bel dé y dô marëna à la ustira arjigné ca por nos la tombola y trëi assistis à podü pié dô de bì pesć . Oressun ćiamò ringrazié la Valeria y la Nicóle por düt ći ch’ëres à fat por nos, al è stè dër bel.
Jita te Fanes
La jöbia, ai 15 de setëmber 2011 é jü l'grup de "La Spona" a fà na jita te Fanes. L' ustì jonn dl Hotel Posta da Pidrô se à tut dlaorela da gnì cun nos. Cun sò auto a nü posć di soldas al condüt valgügn assistis y assistënć te Fanes. Por chisc él stè n aventöra nöia, ćiodì che l'auto scassâ cotan ia y ca. I mius da jì a pé, denanche rovè sö te Fanes, é gnüs fora de auto por jì n tòch a pé. Dô che an ê stà tla pićera capela a perié y a ćiantè, sun jüs ia tla ütia "Lavarella" a marëna. L'tëmp ê stè dër bel, al dê sorëdl y al ê bun ćialt. Amesa i curusc dla natüra, che ê ćiamò dër da d'isté, y cun l'sonn dles ćiampaneles dles vaćes, sun pià indô zeruch direziun Pederü. Al é stè por düć dër n bel dé.
Jita a Desproch di assistis y colauradus dla „Spona“
En gaujiun dla festa de iubileum di 25 agn dl salf protezionè da Pidro à la Comunité Comprensoriala dla Val de Puster surandè ai assistis y colauradus dla „Spona“ en bonn por na jita de en dé. I assistis à chirì fora da jì a ciarè ala coraria dles ćiampanes „Grassmayr“ y al „Alpenzoo“ a Desproch. En mercui, ai 09.05.2012 él finalmënter gnü le dé a chël che düć s’à bel dî enconfortè. Sun pià ia da Pidrô dales 08.00 cun la coriera de Taxi Vico. Dô na cürta palsa söl’autostrada sunse jüs inant ćina ala coraria dles ćiampanes. Dailò sunse gnüs menà fora por la ćiasa da na porsona competënta, che nes à cuntè daimproìa sciöche al vëgn fat da corè na ćiampana. A düć ti ál salpü dër interessant. Dedô à ćiamò vignun podü se cumprè na pićia recordënza tla botëga de ćiasa. A marëna sunse jüs te n restorant cineje, daolach’ vignun à podü se chirì fora pro le bufé ći ch’al orô. Domisdé ê sön le program la vijita al zoo. Ćiodì che al n’ê nia poscibl da jì cun la coriera ćina dan le zoo, sciöche al ê preodü, él gnü massa tert por jì sö a pé y insciö unse sburlé la vijita al zoo a en ater iade. Denant co jì a ćiasa unse ćiamò fat na roda te cité. Incër les cinch domisdé sunse rovà indô derevers a Pidrô. I assistis y i colauradus dla „Spona“ rengraziëia la Comunité Comprensoriala dla Val de Puster por le bel dé a Desproch. Al ti à salpü a düć dër bel.
Novitês sön le transport da Taxi por porsones sön scagn a rodes tla Val Badia
Da otober dl 2011 incà à le sorvisc da taxi de Ricki Ploner da Pidrô adegué so auto por trasportè porsones sön scagn a rodes. Les porsones pò gnì trasportades te sò scagn che vëgn fissé te deplü punć dl auto. Cun chësta novité y comodité pol gnì menè porsones ti zëntri soziai, dal dotur o che jiss ion a se fà na jita y che denant ne â degöna poscibilité da fá chësc por gauja de sò handicap.
Na jita sön la nëi de Piz Sorega
I assistis y i assistënć dla Spona é stà invià ai 30 de jenà 2013 da jì sön Piz Sorega a jì cun la liösa y a marëna. Al é stè n bel dé por i assistis che à podü amiré la bela contrada y se gode la bona aria dles munts. Le grup dla Spona oress de cör rengrazié le volontar Iarone Chizzali, le proprietar dl lift Carlo Canins cun süa fomena Waltraud y le patrun dla ütia “Piz Sorega” Andrea Tasser cun süa fomena Brigitte che ti à metü a desposiziun le lift y la marëna debann.
La trasmisciun "Striscia la notizia" é gnüda a La Spona a filmé! En Nadè da sëra dales 20.30 dô l'notiziar vëigon chësc sön "canale cinque"
En mertesc danmisdé, ai 4 de dezëmber él gnü te nosta strotöra la trup che laóra por la trasmisciun "Striscia la notizia" por tó sö val' stligüć de film. Al ê gnü para n strinadù che ti fajô dant valgügn strinać ai assistis y döt chësc gnê tratan filmé. I assistis se lasciâ gian filmé y fajô para döt ći che ti gnê dit.
Gara dles liöses a Terenten
Ai 08 de forà 2011 él gnü organisé da pert dla Comunité Comprensoriala dla Val de Puster na gara dles liöses por porsones cun handicap. Inće l’grup d’La Spona da Pidrô à tut pert a chësta gara y por se arjigné cà bun ési jüs bel les edemes da denant da La Val sö a porvè fora les liöses. La gara é gnüda tignida a Terenten y ala ê partida ite te cater categories: ëres con acompagnadù, ëi con acompagnadù, ëres da sores y ëi da susc. An pò bëgn dì che i assistis â na gran vöia da lascè jì la liösa por podëi se davagné na copa. Bëgn trëi à podü pié dô na copa: Martin Crazzolara da La Ila, Elisa Crepaz da San Ciascian y Ivo Irsara de Badia. Al ne à nia manćé ala fin dla gara val’ de bun da mangé y de bela musiga da balè.
Vacanza al mer 2010
N grup de set assistis, acompagnà da trëi assistënć y na volontara, é stà dai 16 ai 24 de messè 2010 a Jesolo a passè na vacanza al mer. Le grup à sojornè te n Hotel a trëi stëres diretamënter dan l'mer. I assistis se à integré dër bun cun i atri ghesć dl Hotel y an pò dì che al é inće nascü val' amizizies danter assistis y personal dl Hotel. L'bel tëmp à impormetü al grup da jì vigni dé sön la spona dl mer. N dé é jü l'grup dla Spona tl zënter de divertimënt Aqualandia y n ater dé a ti ćiarè ai tiers tl zoo de Lignano. Da sëra êl da jì a fà na roda fora por les strades de Jesolo por ti ćiarè ales botëghes y a se bëre valch por se parè la sëi che an ciafâ canch'al ê dër ćialt. N laûr che düć messâ fà plö iadi al dé ê chël da se lavè y da se mët sö crem da sorëdl. Düć é stà contënć y spera da podëi passè ćiamò n iade na vacanza al mer.


text:
Salügia
Salügia (nom ufizial in italian: Saluggia) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 4 143 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 31,7 km² e ona densità de popolaziun de 131 ab./km².
El paes a l'è traversaa da la Dora Baltea e 'l se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Türin. L'è tacaa ai cumün de Scijan, Chërsantin, Lampö, Livurn, Rondissone (TO), Torrazza Piemonte (TO) e Verolengo (TO).
Tradiziunalment l'è dividüda in quater cantun, che gh'han tücc una gesa o una capela 'me punt de riferiment:
- San Giuvan
- San Roch e Sebastian
- San Giüsep
- San Bunaventüra
Salügia l'è anca famusa per vess la cità di fasöi.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Salügia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.