text:
Tumults dal 2008 en Tibet
Ils tumults en Tibet han cumenzà ils 10 da mars 2008 cun demonstraziuns paschaivlas dals muntgs budistics a Lhasa, la chapitala da la regiun autonoma dal Tibet. Quellas han gì lieu a chaschun dal 49avel di commemorativ da la revolta tibetana dal 1959 encunter il reschim da Peking. Ils muntgs han pretendì il return dal 14avel Dalai Lama Tenzin Gyatso or da l’exil e l’independenza dal Tibet da la Republica Populara da la China. Ils protests ed ils cravals han cumenzà cur che 300 muntgs han pretendì la relaschada d’auters muntgs tegnids en fermanza dapi l’atun 2007. Paucs dis suenter quests protests han gì lieu ils emprims acts da violenza ch’èn sa drizzads tant cunter civilists chinais sco er cunter las autoritads statalas. Oravant tut giuvens Tibetans han rebellà a Lhasa, ma suenter er en autras parts dal pajais.[1]
Situaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper la situaziun politica en il Tibet datti in bun dumber da facturs socio-economics ch’han manà als acts da violenza a Lhasa. Il reporter James Miles da ‹The Economist› vesa en ils eveniments bain in’emprova dals Tibetans (tant en il Tibet sco er ordaifer il pajais) da trair a niz ils Gieus olimpics en China per render attent a lur situaziun politica. Ma indizis per in’activitad organisada n’haja el betg constatà. Il cuntrari: la situaziun insupportabla a Lhasa giuditgescha el sco almain uschè impurtanta per analisar il succedì sco il protest politic.[2] En in auter rapport di Miles ch’ils excess parian dad esser en emprima lingia l’erupziun d’in odi etnic.[3] Tscherts Tibetans èn sa lamentads da discriminaziun sociala, da pajas malgistas ed èn er sa referids a las tunas che muntgs tibetans sajan vegnids arrestads e perfin mazzads ils dis avant ils tumults.[4]
Ils onns precedents eran blers migrants d’autras parts da la China vegnids a Lhasa ed avevan acquistà ina gronda part da las pitschnas fatschentas da la citad. Ils Tibetans a Lhasa han subì sinaquai in’inflaziun ch’ha manà a pretschs elevads da mangiativas e da bains da consum. Ils abitants eran en pli preoccupads che la colliaziun da viafier tranter Lhasa ed autras parts da la China augmentia be anc il dumber da migrants en la citad. Ma els han acceptà la colliaziun, perquai che la regenza aveva empermess ch’in transport pli favuraivel sbassia er ils pretschs. Sco en autras regiuns dal pajais èn ils pretschs tuttina creschids vinavant, effectuond resentiments tranter las etnias a Lhasa.[3] La giuventetgna tibetana sa lamenta cuntinuadamain da betg avair las medemas cundiziuns per l’access a plazzas da lavur ed a la scolaziun.[5]
La restituziun dal Tibet a la Republica Populara da la China l’onn 1951 e la revolta betg reussida dal 1959 genereschan vinavant tensiuns. Entant che la legitimitad da la suveranitad da la China è renconuschida da vart da la gronda part dals stadis e da las Naziuns unidas, è ella vegnida messa en dumonda d’advocats dal Moviment internaziunal per l’independenza dal Tibet. Ma il Dalai Lama ha exclus en sias consideraziuns l’independenza; el dumonda ‹be› l’autonomia entaifer la China.[6]
Decurs dals eveniments[modifitgar | modifitgar il code]
Ils protests han cumenzà glindesdi, ils 10 da mars 2008, il 49avel di commemorativ da la revolta tibetana dal 1959 ch’ha sfurzà il Dalai Lama da fugir en l’India. A l’entschatta han 300 fin 400 muntgs da la claustra da Drepung demonstrà paschaivlamain sin las vias da Lhasa e pretendì il return dal Dalai Lama e l’independenza dal Tibet. Quests protests èn anc vegnids tolerads da las autoritads chinaisas.
Ils 14 da mars han cumenzà ils excess en la citad veglia da Lhasa, nua che surtut Tibetans abiteschan. Ils protests èn oravant tut sa drizzads cunter ils Chinais d’origin Han (gruppa etnica, a la quala appartegnan 90 % dals Chinais).[7] Lur fatschentas e vehichels èn vegnids sblundregiadas ed arsentads. Tenor indicaziuns da las autoritads chinaisas èn pliras persunas vegnidas blessadas grevamain e 13 mazzadas, per gronda part civilists chinais che sajan vegnids assassinads da Tibetans grits.[8] Ma en general èsi grev da verifitgar las cifras, cunquai ch’il dumber da schurnalists era restrenschì. En il decurs dal di èn ils tumults sa derasads en ulteriuras parts da la citad.[9] Il medem di è arrivà a Lhasa in grond dumber da policists e schuldads chinais.[1] Las trais pli grondas claustras a ed enturn Lhasa (Drepung, Gandain e Sêra) èn vegnidas serradas. Perditgas han rapportà d’attatgas sin polizia, pumpiers e sanitaris da salvament. Tscherts policists hajan er duvrà gas lacrimogen e sajettà en l’aria; tenor ‹Radio Free Asia› sajan duas persunas mortas tar questas acziuns. A turists e collavuraturs d’organisaziuns d’agid è vegnì ordinà da bandunar il Tibet. Forzas da servetschs da segirezza chinais faschevan patruglia atras Lhasa.[10]
Blers Tibetans, tranter els er blers muntgs, han demonstrà ils 16 da mars 2008 ad Aba (district da Ngawa, provinza da Sichuan). Tenor las indicaziuns da Tibetans en exil hajan ils servetschs da segirezza sinaquai utilisà gas lacrimogen, circumdà ina claustra e sajettà almain otg persunas. Ils 20 da mars ha l’agentura da novitads Xinhua communitgà sin basa d’infurmaziuns da la polizia che quatter demonstrants sajan vegnids blessads tar quest’operaziun tras sajets.[11] Tenor infurmaziuns da gruppas tibetanas en exil èn gruppas da fin 300 Tibetans marschadas en il district autonom Gannan ed a Sangchu[12] en la provinza da Gansu tar las chasas da la regenza cun maletgs dal Dalai Lama. En la citad da Lanzhou èn 100 students tibetans sa participads en l’universitad locala ad ina chauma da seser. En las provinzas vischinas Sichuan, Gansu e Qinghai duajan medemamain plirs umans esser morts, surtut muntgs tibetans che demonstravan là.[8] La regenza tibetana en exil discurra d’almain 80 morts.[13]
Il Dalai Lama è sa mussà preoccupà ed ha appellà ad omaduas varts da desister da la violenza. Sche la vart tibetana na chalia betg cun la violenza, vegnia el a sa retrair sco manader politic dals Tibetans e da la regenza en exil, ha il Dalai Lama smanatschà ils 18 da mars.[14] Ils 18 d’avrigl ha il Dalai Lama declerà en in’intervista cun in schurnalist canadais che tenor ses savair sajan almain 400 persunas vegnidas mazzadas dapi il cumenzament dals tumults en il Tibet e passa milli persunas sajan vegnidas arrestadas.[15]
Reacziuns en China[modifitgar | modifitgar il code]
La regenza chinaisa ha refusà in’examinaziun internaziunala dals eveniments succedids. Er la preschientscha d’in delegà da las Naziuns unidas na ha in pledader dal ministeri da l’exteriur a Peking betg vulì acceptar cun l’argument che quai fiss in’intervenziun en «fatgs da l’intern». A medem temp ha el rinfatschà al Dalai Lama d’avair coincità ils tumults e ch’el engionia la publicitad internaziunala cun ina pluna manzegnas.[16] Ils appels a la pasch dal Dalai Lama n’èn betg vegnids mussads a la publicitad chinaisa. Davant l’Assamblea naziunala populara da la China ha il primminister Wen Jiabao giustifitgà il proceder da las forzas da segirezza cunter ils demonstrants. El ha fatg responsabel ils adherents dal Dalai Lama per ils tumults e qua tras per las unfrendas e las destrucziuns. Plinavant ha el rinfatschà al Moviment per autonomia da torpedar cun quest conflict ils Gieus olimpics da stad.[17] Wen Jiabao ha accusà il Dalai Lama d’avair planisà quests acts[18], ma quel ha renvià las rinfatschas cun l’argument che questas revoltas sajan l’effect d’ina malcuntentientscha generala entaifer il Tibet.[19]
Dapi ils 17 da mars èn vegnids relaschads cumonds d’arrest per 21 persunas participadas presumtivamain als tumults. Fotografias da las persunas suspectadas èn vegnidas chargiadas sin sina.com e sin il portal chinais da Yahoo.[20] Ils 19 da mars 2008 ha Zhang Qingli, il secretari da la partida communistica chinaisa en il Tibet acutisà la dispita. El ha discurrì d’in «cumbat per vita e mort cun la clicca dal Dalai Lama» e che quest cumbat pretendia controllas politicas pli rigurusas en ils territoris autonoms.[21] Ils schurnalists Georg Blume (correspundent da la ‹taz› e la ‹ZEIT›) e Kristin Kupfer (correspundenta da ‹Profil›) èn vegnids bandegiads sco ultims schurnalists dal Tibet ils 20 da mars 2008.[22]
Excepziunalmain han ins lubì ad ina gruppa da 26 schurnalists dal vest da far ina tura guidada en il Tibet. Ils 27 da mars ha ina gruppa da muntgs disturbà ina tura da pressa organisada da las autoritads chinaisas tras Lhasa cun demonstrar cunter la politica chinaisa.[23] Ils schurnalists da quella delegaziun eran vegnids selecziunads da las autoritads chinaisas e survegliads severamain durant lur temp a Lhasa.
Ils 23 da mars 2008 èn per l’emprima giada entaifer la China s’annunziadas vuschs criticas envers il cumportament da la regenza. En in manifest en l’internet han 29 docents da scolas autas, auturs, advocats ed activists per dretgs da burgais preschentà ‹dudesch propostas davart la situaziun en il Tibet›.[24] Ils 25 d’avrigl è la regenza chinaisa sa declerada nunspetgadamain pronta da retschaiver in represchentant dal Dalai Lama per in discurs.[25]
Bloccada da YouTube[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 16 da mars 2008 è l’access al portal da video ‹YouTube› vegnì bloccà en tschertas parts da la Republica Populara da la China. Tenor la gasetta ‹Focus› è quai succedì suenter che divers films davart ils protests en il Tibet eran cumparids là. ‹YouTube› era gia vegnì bloccà l’october 2007.[26] En China vegnan paginas web estras per regla bloccadas immediatamain, sch’ellas cuntegnan critica envers la regenza.[27]
Reacziuns ordaifer la China[modifitgar | modifitgar il code]
Per il di commemorativ ils 10 da mars 2008 è er vegnì demonstrà en citads ordaifer la China. Protests da ca. 3000 demonstrants en la citad da Kathmandu èn vegnids schliads da las autoritads nepalaisas, plirs demonstrants èn vegnids arrestads. En l’India dueva in marsch da sis mais cun ca. 100 Tibetans en exil manar da Dharmshala fin en Tibet. La polizia ha dentant fermà quest marsch suenter paucs kilometers ed arrestà pliras persunas.
Sin l’entir mund hai dà protests da Tibetans en exil davant ils stabiliments da las represchentaziuns diplomaticas da la Republica Populara da la China, uschia p.ex. a Washington D.C., Sydney e Copenhagen. A Turitg è vegnì bittà crappa sin il consulat chinais. A Melbourne ha la polizia schlià cun violenza ils protests davant il consulat chinais. A Paris han ils demonstrants attatgà l’ambassada e la polizia ha fatg diever da gas lacrimogen. A Minca han ca. 30 demonstrants attatgà il consulat general chinais e scrit parolas sco ‹Stop Killing› u ‹Rettet Tibet› vi da l’edifizi. La polizia ha prendì en fermanza 26 persunas. La ‹Tibet Initiative München› ha sinaquai appellà a la nunviolenza. Durant ina manifestaziun da solidaritad per il Tibet davant l’ambassada a Berlin ils 20 da mars 2008 ha in Tibetan schizunt dà fieu a sasez per protestar cunter la politica chinaisa. El ha pudì vegnir salvà da passants.
La ministra da l’exteriur dals Stadis Unids, Condolezza Rice, ha appellà als demonstrants da desister da violenza e supplitgà la regenza chinaisa da sa retegnair en situaziuns da protests. La chanceliera federala tudestga Angela Merkel ha declerà ils 14 da mars 2008 che la regenza tudestga sustegnia gia adina ils sforzs per dapli auonomia religiusa e culturala en il Tibet.[28] Ma a medem temp sa drizzia la regenza cunter tut ils sforzs separatistics.
Boicot dals Gieus olimpics[modifitgar | modifitgar il code]
Ils rapports davart la situaziun en il Tibet han effectuà sin l’entir mund discussiuns davart in boicot pussaivel dals Gieus olimpics 2008 a Peking. Tibetans han demonstrà davant l’edifizi dal Comité olimpic internaziunal a Losanna. Tuttina èn il Dalai Lama, il Comité olimpic internaziunal, la chanceliera federala tudestga Merkel ed ils ministers da sport da l’Uniun europeica s’exprimids cunter in boicot dals Gieus olimpics. Il Dalai Lama ha sustegnì ils Gieus olimpics a Peking e ditg ch’il pievel chinais meritia d’organisar quests gieus[29], ma ses delegà ha pretendì da la regenza chinaisa da metter ina fin a la razzia militara e da betg integrar il Tibet en la ruta da la cursa da la flomma olimpica.[30][31]
Ils 22 da mars ha l’emprim politicher da num, il parlamentari da l’Uniun europeica Hans-Gert Pöttering (CDU), smanatschà cun in boicot dals Gieus olimpics. Sche Peking na veglia betg communitgar cun il Dalai Lama, sajan mesiras per in boicot giustifitgadas. Ils 30 da mars ha l’Uniun europeica decidì a Brdo en Slovenia da s’exprimer communablamain cunter in boicot dals Gieus olimpics. Quai schegea ch’ils commembers eran da differentas opiniuns, tranter els il president franzos Nicolas Sarkozy che na vuleva betg excluder in boicot.
Durant la cursa da la flomma olimpica hai dà divers incidents pervi da demonstrants pro-Tibet (u en singuls cas er pro-China). Ils curriders e purtaders da la flomma han stuì vegnir protegids da forzas da segirezza per impedir che la flomma vegnia stizzada.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Profil (numer 13/2008): Als der Zorn nach Tibet kam, 21 da mars 2008.
- ↑ CNN: Transcript: James Miles interview on Tibet, publitgà ils 20 da mars 2008, consultà ils 9 d’avrigl 2008.
- ↑ 3.0 3.1 The Economist: Fire on the roof of the world, publitgà ils 14 da mars 2008, consultà ils 19 da mars 2008.
- ↑ The New York Times: Pressed Over Tibet, China Berates Foreign Media, publitgà ils 25 da mars 2008, consultà ils 23 d’avrigl 2008.
- ↑ «Sie haben sich am heftigsten beklagt, dass sie nicht die gleichen Stellen oder die gleiche Schulbildung bekommen wie die Chinesen, dass die Chinesen mehr Geld haben.», Neue Zürcher Zeitung: Die Jugend will mehr, publitgà ils 23 da mars 2008, consultà ils 9 d’avrigl 2008.
- ↑ BBC News: China blames Dalai Lama for riots, publitgà ils 18 da mars 2008, consultà ils 19 da mars 2008.
- ↑ Die Zeit: Angst vor Repression, 17 da mars 2008
Frankfurter Allgemeine Zeitung: China und die tibetische Kultur: Museum des Hasses, 18 da mars 2008
The Economist: Tibet: Fire on the roof of the world, 14 da mars 2008
Neue Zürcher Zeitung: Unruhen in Lhasa fordern zahlreiche Tote, 16 da mars 2008.
- ↑ 8.0 8.1 tagesschau.de: Überall, wo Tibeter wohnen, kommt es zu Aufständen, 17 da mars 2008 (cun maletgs ed intervistas da video cun il correspundent da l’ARD Jochen Grabert).
- ↑ The Economist: Tibet: Fire on the roof of the world, 14 da mars 2008.
- ↑ Spiegel Online: China-Tibet-Krise: Tote bei Aufruhr in Lhasa – Dalai Lama in Sorge, 14 da mars 2008
Stern: Protest der Mönche: Neue Unruhen in Lhasa, 15 da mars 2008 (cun video)
Die Welt: Lhasa: Proteste in Tibet fordern erste Todesopfer, 14 da mars 2008
Die Zeit: Angst vor Repression, 17 da mars 2008.
- ↑ Die Welt: Neue Proteste von Tibetern in Chinas Provinz Sichuan aufgeflammt, 16 da mars 2008
Oberösterreichische Nachrichten: Antichinesische Proteste in Tibet weiten sich aus, 16 da mars 2008
Westdeutsche Allgemeine Zeitung: Steinmeier: Wir wollen wissen, was in Tibet passiert, 21 da mars 2008.
- ↑ Stern: Protest der Mönche: Neue Unruhen in Lhasa, 15 da mars 2008 (cun video).
- ↑ Amnesty International: UN scrutiny of Tibet crisis required, 17 da mars 2008
Spiegel Online: Gewalt in Tibet: Dalai Lama droht mit Rücktritt, 18 da mars 2008.
- ↑ Spiegel Online: Gewalt in Tibet: Dalai Lama droht mit Rücktritt, 18 da mars 2008.
- ↑ Le dalaï-lama, la Chine et Hitler, Radio-Canada.ca, Citat: «Selon lui, depuis le début des manifestations au Tibet, il y a un mois, au moins 400 people ont été tuées et des milliers d’autres arrêtées. Il déplore que les armes l’emportent maintenant sur la raison.»
- ↑ Frankfurter Rundschau: Vereinte Nationen: Ban fordert von China Zurückhaltung, 17 da mars 2008.
- ↑ tagesschau.de: Unruhen in Tibet: «Die Dalai-Lama-Clique ist schuld», 18 da mars 2008.
- ↑ Wen Wei Po: 温总促达赖停止西藏暴力 (Premier: ample facts prove Dalai’s role in Lhasa riot, door of dialogue still open), publitgà ils 31 da mars 2008, consultà ils 31 da mars 2008.
- ↑ Dalai Lama Calls Again For Crackdown Probe.
- ↑ Xinhua: Internet portals carry images of wanted Lhasa riot suspects, 20 da mars 2008.
- ↑ Spiegel Online: Proteste in Tibet: China droht mit Kampf auf Leben und Tod, 19 da mars 2008.
- ↑ die tageszeitung: Folgen des Aufruhrs in Tibet: taz-Reporter aus Tibet ausgewiesen, 20 da mars 2008
Die Zeit: Bericht aus Tibet: Georg Blume: «Es geht viel verloren», 20 da mars 2008.
- ↑ tagesschau.de: Mönche protestieren vor ausländischen Journalisten, 27. März 2008.
- ↑ New Century News: 关于处理西藏局势的十二点意见, 22 da mars 2008; traducziun tudestga en Die Welt: Mutiges Manifest: Chinesische Intellektuelle für neue Tibet-Politik, 23 da mars 2008.
- ↑ FAZ.net: Peking sucht wieder Kontakt zum Dalai Lama 25 d’avrigl 2008.
- ↑ InfoWorld: YouTube blocked in China; Flickr, Blogspot restored, 18 d’october 2007.
- ↑ Spiegel Online: Tibet-Revolte: China blockiert YouTube, 16 da mars 2008
Focus: China blockiert YouTube-Webseite, 16 da mars 2008.
Süddeutsche Zeitung: blockiert YouTube wegen Tibet-Videos, 16 da mars 2008.
- ↑ Reuters: Merkel lehnt Olympia-Boykott wegen Unruhen in Tibet ab, 17 da mars 2008.
- ↑ Reuters: Dalai Lama backs Olympics, says violence outdated, publitgà ils 10 d’avrigl 2008, consultà ils 12 d’avrigl 2008.
- ↑ Agence_France-Presse: China urged to drop Tibet from Olympic torch route, publitgà ils 4 d’avrigl 2008, consultà ils 4 d’avrigl 2008.
- ↑ Sify News: Dalai Lama calls for more global pressure on China, publitgà ils 4 d’avrigl 2008, consultà ils 4 d’avrigl 2008.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Chinas Problem mit Tibet, dossier d’artitgels da la Neue Zürcher Zeitung
- Tibet in Aufruhr, dossier da la tageszeitung (cun rapports da Georg Blume e Kristin Kupfer or da Lhasa)
- Unruhen in Tibet, dossier da la Zeit (cun ulteriurs rapports da Blume e Kupfer)
- Tibet - Aufstand auf dem Dach der Welt, dossier da Spiegel Online
- Tension in Tibet, paginas spezialas da BBC News
- Muslime als dritte Partei im Tibet-Konflikt, artitgel da la NZZ dals 26 da mars 2008
- Tibet. Die Lobby des Dalai Lama, commentaris davart ils tumults en il magazin eurasic


c: text/html

text:
Lengua persiana
El persian (nomm nativ فارسی fārsī [fɒːɾˈsiː]) a l'è ona lengua indoeuropea del scepp iranegh. A l'è parlaa in de l'Asia centrala, soratutt in Iran, Afghanistan (indova l'è offizialment recognossuu coma Dari a partì del 1958), in del Tagikistan (recognossuu coma Tagich a partì de l'era sovietega), e in alter region visin che storegament a eren part del Grand Iran e hann avuu tant di influenz de la cultura persiana. Al dì d'incoeu, a gh'hinn al mond pressapoch 110 million de parlant persian.
El persian iranian e quell afghan a hinn scrivuu cont el abecee persian, che l'è ona variant mudifegada de quell arab, ma la sò variant tagica l'è scrivuda cont el abecee cirillegh.
El persian del dì d'incoeu a l'è la continuazion storega del Persian medi, la lengua offiziala, religiosa, e litteraria de l'Imper sasanid (224-651), e che l'era a sò volta la continuazion del Persian antigh, lengua de l'Imper achemenid de l'antichitàa classega; el ciappa el sò nomm de l'antiga capital achemenida, Persis (incoeu in la provincia de Fars, Iran); el nomm a l'era Pārsīg in del persian medi (indova -īg, incoeu -ī, el gh'ha l'istessa origen de l'"-egh" lombard), ma in del passà al persian modern la /g/ finala l'è borlada giò, menter la /p/ l'è devegnuda /f/ per influenza de la lengua araba, che la gh'ha minga el son /p/ e donca la dopera /f/. El mond cultural de la lengua persiana l'è ciamaa Persofonia, e ona persona che la parla persian a l'è on persòfon. La grammatega del persian modern a l'è compagna de quell di tant olter lengov europej.
La lengua persiana l'ha influenzaa (soratutt in del lessegh) tucc i lengov visin, soratutt i lengov turch de l'Asia centrala, del Caucas e de l'Anatolia, i olter lengov iranegh, l'armen, el georgian, e i lengov indoarian, soratutt l'urdu (ona variant de la lengua hindustani). El persian el gh'ha anca avuu influenza sora la lengua araba, soratutt quella parlada in del Bahrain, ma lu stess l'è staa influenzaa de l'arab a partì de la conquista musulmana de la Persia del secol quell de sett.
Cont ona longa storia litteraria giamò denanz de l'Islam, el persian a l'è staa la primma lengua minga araba del mond islamegh a vess doperada per scriv litteradura, e soratutt la poesia persiana l'è devegnuda ona tradizion de pressapoch tucc i cort nobiliar de l'Asia central e de l'India finn a l'etàa moderna. La litteradura persiana a l'è vuna di pussee important del mond, e la conta oper coma el Shahnameh del Ferdowsi, el Rubaiyat de l'Omar Khayyam, i poesij del Rumi, el Panj Ganj del Nizami Ganjavi, el Divān de l'Hafez, e dò oper de poesia e prosa del Saadi Shirazi, el Gulistan e 'l Bustan.
Variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
El persian a l'è ona lengua pluricentrica, perchè el gh'ha trii standard different:
- El Farsì (فارسی fārsī), anca ciamaa Persian Occidental o Persian Iranian, a l'è la variant pussee parlada e la pussee spantegada. A l'è la lengua maggioritaria de l'Iran e l'è anca parlaa de minoranz lenguistegh in l'Iraq e in di staa arab del Golf Persegh.
- El Darì (دری darī), o Persian Oriental o Persian Afghan, a l'è la variant persiana parlada in l'Afghanistan, dova l'è vuna di dò lengov offiziaj (insema al Pashto) e l'è parlaa de pressapoch la metàa de la popolazion.
- El Tagich (Toҷиkӣ tojikī) o Persian Tagich a l'è la variant parlada in del Tagikistan e anca da minoranz in Uzbekistan (el dialett de la cittàa de Samarcanda a l'è la bas del tagich standard), Kazakistan, e Kirghizistan; a partì de l'etàa sovietega, a l'è despess consideraa ona lengua in de per lee, ma l'è anmò comprensibil per i parlant de olter variant persian, soratutt del Darì, anca se el gh'ha pussee arcaismi e paroll ciappaa del russ e di lengov turch visin.
Tucc i region de la Persofonia a gh'hann anca i lor dialett locaj specifegh, e, soratutt in Iran, gh'hinn di lengov locaj coma el Luri, el Lari o el Mazanderani ch'hinn in part comprensibil per i persofon.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
El primm articol de la Deciarazion Universala di Diritt Uman:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Be paucas uras suenter la FED en ils Stadis Unids augmenta er la Banca naziunala svizra (BNS) danovamain il tschains directiv. Quai per 0,75 puncts procentuals sin plus 0,5%. Questa politica monetara pli severa duaja far frunt a l’inflaziun ch'è creschida en Svizra, ha declerà la BNS. I na saja betg sclaus ch’i vegnia ad esser necessari d’augmentar ils tschains anc pli fitg per stabilisar ils pretschs a vista mesauna. Cun quai èn ils tschains negativs suenter bunamain otg onns istorgia. La SNB aveva introducì quels il december 2014.
Igl è gia il segund augment dal tschains directiv da quest onn. Mez zercladur aveva la BNS augmentà il tschains directiv da -0.75% sin -0.25%.
Tenor la SNB è il franc svizzer anc adina survalità. Perquai vegnia la banca naziunala ad intervegnir vinavant al martgà da devisas, sche quai saja necessari. Actualmain vala in franc dapli ch’in euro. In euro vala actualmain 97 raps. L'onn passà aveva la Banca naziunala svizra cumprà valutas estras per passa 21 milliardas francs.
Bancas auzan tschains – per part era per contos da spargn
Suenter che la Banca naziunala svizra ha danovamain augmentà il tschains directiv, aboleschan pliras bancas svizras ils tschains negativs, sco per exempel la ZKB e la Postfinance. Autras van anc pli lunsch ed augmentan schizunt ils tschains sin respargns: La Banca Chantunala Grischuna (GKB) ha annunzià d'augmentar ils tschains per tscherts contos da spargn sin 0,25% a partir da l'october – quai vala per ils contos da la terza pitga e per la quarta stufa da la piramida da spargn da la GKB. Er las bancas Valiant e WIR vulan puspè augmentar ils tschains.


text:
Il rectur Jürg Kessler resta sur il temp da pensiunament a la testa da la Scola auta spezialisada dal Grischun, FHGR. Il cussegl da la scol'auta ha elegì Kessler per dus ulteriurs onns. En il chantun Grischun èsi pussaivel da prolungar in engaschament fin trais onns sur il temp da pensiunament ora, sch'i dat interess surordinads.
Las grondas sfidas dal mument pretendian ina cuntinuitad, ha communitgà la FHGR. Quai sajan la pandemia, ina nova strategia ed ils novs stabiliments planisads, sco era da furmar ina rait naziunala. Jürg Kessler resta uschia fin la fin dal 2024 rectur da la PHGR.
Jürg Kessler
- dapi 2003 rectur da la FHGR
- professer per il management d'interpresas
- diplomà inschigner da mesiraziun (MSc ETH)
- studià d'economia publica (MA UZH)


text:
La Confederaziun n'ha per il mument naginas cifras actualas tar la producziun ed il consum d'electricitad. Fin il december vul l'Uffizi federal d'energia perquai preparar in monitoring.
La Confederaziun survegnia las datas tar il consum d'electricitad cun in retard da plirs mais. Fin quà sajan avant maun las datas fin il matg. Per il zercladur datti calculaziuns approximativas. Quai scriva l'Uffizi federal d'energia. Las cifras davart il consum d’electricitad a partir da l'avust sajan avant maun la fin da december. La raschun per quest retard saja che la digitalisaziun manchia tar las interpresas d'electricitad.
Las cifras actualas gidian da precisar appels da spargnar
Las proximas emnas duai perquai vegnir elavurà in monitoring davart il consum d’electricitad. Tenor l’Uffizi federal d'energia duain quellas integrar las datas actualas da la branscha d’energia. Questas infurmaziuns duain lura vegnir cumbinadas cun la situaziun da provediment en l’Europa sco er cun las datas davart il svilup da l’aura.
Grazia a quest monitoring possian uras u dis critics vegnir renconuschids ordavant. Appels a la populaziun e l’economia per spargnar electricitad possian lura vegnir fatgs cun cleras finamiras. Sumegliant al dashboard durant la pandemia da corona duain questas datas vegnir messas a disposiziun a la publicitad.
La fin d’avust aveva la Confederaziun appellà a l’economia ed a la populaziun da spargnar voluntarmain electricitad per evitar in'eventuala mancanza d’electricitad. Sche questa voluntariadad na basta betg, avess il Cussegl federal da restrenscher contigentar il consum d’electricitad.


text:
Il chantun duai daventar in patrun da lavur pli attractiv. Il Cussegl grond e la regenza vulan posiziunar il chantun Grischun pli ferm – per betg perder terren en la concurrenza per persunal qualifitgà. Cunzunt duain las cundiziuns da lavur vegnir adattas uschia, che las collavuraturas ed ils collavuraturs han in meglier equiliber tranter la vita professiunala e la vita da famiglia.
La raschun saja ch'il chantun haja dapi onns pli e pli gronds problems da recrutar las persunas spezialisadas ed ils caders – ch'èn necessaris per in'administraziun chantunala moderna, effizienta e concisa. Quai scriva la chanzlia chantunala.
Quellas midadas èn previsas en il rom da la revisiun parziala da la lescha da persunal. La consultaziun dura fin ils 22 da zercladur.


text:
52
El 52 a l'è 'n ann del prim secol.
Cossa l'è sucedud[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Claudi el finiss l'Acquedot Claudi.
- El San Tomas, apostol del Gesù Crist, el riva in India per predegà el Vangel.
- El Plini el Vegg el finiss de scriver el sò cunt di Guerre Germaneghe.
- El Tiridaa I, fradel del Vologes I e nemis di Roman, el diventa el noeuv re d'Armenia.
Chi l'è che l'è nassud[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi l'è che gh'è mort[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su 52


text:
A San Murezzan è ì a fin il venderdi il project «2030» che duai definir co la vischnanca duai vesair ora en l'avegnir. Durant bun in onn èsi vegnì rimnà ideas e visiuns per il svilup da la vischnanca - quai ensemen cun la populaziun.
Ideas e visiuns per il futur
Cun workshops, sairadas da discussiuns, retschertgas online ed era cun integrar ils scolars ha San Murezzan rimnà e discutà las pli differentas ideas e visiuns per il svilup futur. Vegnids ora èn nov temas, che han da far cun sport, cultura, ambient, turissem u era la digitalisaziun.
Ambient e traffic sco prioritads
La suprastanza communala ha entant definì dus puncts sco ils pli impurtants: l'ambient enturn il lai da San Murezzan ed il traffic che duess vegnir pli ecologic en l’avegnir.
San Murezzan ha fatg l’entir project en vista da la revisiun totala da la planisaziun locala, che è 20 onns veglia. Tut las conclusiuns furman ussa la basa per questas lavurs che vegnan a cumenzar proximamain. Il plan avess dad esser a fin - cun l'entira revisiun, vul dir leschas, plans da zonas e tut quai che tutgan tiers - l'onn 2023.
RR novitads 06:00


text:
Dapi l'onn passà èn las ustarias serradas. Medemamain han era las terrassas en ils territoris da skis ussa stuì serrar. Lavureras, scolars e turists ston daventar pli creativs sch’i va per emplenir il magun da mezdi.
Burger, dürüm, pizza
Actualmain datti per ils blers mo il take away sco alternativa tar l’ustaria. Amez il Kornplatz sesa in um sin ina talera da velo e mangia in dürüm.
Sche jau sun en viadi lura datti magari era insatge pli malsanadaivel sco in dürüm
Normalmain sappia el dentant magliar en cantina dal ospital chantunal, nua ch’el lavura. In per tschients meters pli lunsch èn dus giuvens vid seser sin ina maisa da pingpong. Lur tschavera tschernida è pizza. Cunquai ch’els hajan gì scola oz n’han els betg studegià ditg tge ch’i duai dar da gentar.
Ina pizza è insatge ch’è fatg spert e ch’è bun
I va era senza terrassa
A Laax Murschetg èn ils paucs plazs enturn las eras da flurs emplenidas. Tut enturn èn las ustarias serradas, be inqual tavla inditgescha ch’i dat take away. Enturn in foodtruck spetgan pliras persunas en colonna sin lur pommes frites. La purschida reducida lascha dentant betg ruinar ils sentiments da vacanzas tar ils turists e turistas.
Jau hai chapientscha ch’i è ussa uschia ed jau sustegn las mesiras da las autoritads
Blers mangian insatge ch’els han prendì cun sai da chasa. Auters han gist laschà ora il gentar e baivan perencunter in vin sin in dals bancs.


text:
Bettina Vital, Pia Valär
Traideschin – Üna tarabla engiadinaisa
Vallader
Chasa Editura Rumantscha, 2014, numer d’empustaziun 978-3-03845-025-2
In quist’ediziun vain quintada la tarabla dal traideschavel uffant d’üna famiglia engiadinaisa; il text es gnü adattà da Bettina Vital, las illustraziuns ha Pia Valär creà da nouv. La publicaziun d’üna tarabla classica rumantscha, cun illustraziuns finas chi invidan a s’approfuondar. Per uffants pitschens e gronds. E per creschüts.
Üna tarabla engiadinaisa illustrada da Pia Valär, raquintada da Gian Bundi, adattada da Bettina Vital


text:
L'interiur sco er la fatscha da l’anteriur hotel a la Neudorfstrasse vegn sanà. Possessura da l’immobiglia è la Narva Capital SA da Sarnen en il chantun Sursilvania. Quella ha cumprà l’immobiglia avant circa trais onns d’ina interpresa indigena. Dumondas davart la sanaziun da l’immobiglia na respunda la firma betg: «Nus n'essan betg interessads da discurrer cun las medias», scriva il directur da l’interpresa Chistopher Lilliefelth en in email a RTR.
Sin la pagina d’internet da la Narva Group è da leger ch’i vegnan construidas 20 abitaziuns da dus e mez fin trais e e mez stanzas sco er in spazi per in'interpresa industriala. Ina visita al lieu a Tusaun mussa che singulas abitaziuns èn gia abitadas. Ina garascha cun in ascensur per ils autos vegn anc construì il mument. In ascensur per la chasa è gia vegnì installà.
Vischnanca beneventa la renovaziun
Il president communal da Tusaun Curdin Capaul è led ch’i vegn ussa, suenter plirs projects da renovaziun ch’han fatg naufragi, finalmain ad ina soluziun per l’anteriur hotel Viamala. «Nus essan fitg cuntents che l’immobiglia vegn mantegnida ed avain plaschair che l’entrada dal vitg vegn puspè embellida», uschia Capaul. Cuntent saja el plinavant ch’i dettia puspè abitaziuns d’affittar che sajan stgarsas a Tusaun.
Davosa staziun da viafier en direcziun Engiadina
In sguard en l'istorgia mussa quant impurtant ch’il hotel era ina giada. La fin dal 19avel tschientaner devi in grond svilup turistic. Tusaun era in vitg impurtant en direcziun Pass dal Spleia, ed a Tusaun terminava durant ils emprims onns dal manaschi da l'hotel la Viafier retica. En ina reclama en la revista Alpine Post da l’onn 1898 è anc da leger: «Thusis, the last railway station between Zürich and St. Moritz». Tusaun, la davosa staziun tranter Turitg e San Murezzan.
Durant l’Emprima Guerra mundiala vegniva l’hotel nizzegià sco lazaret ed alloschi per internads da la Germania. Suenter la fin da la guerra n'è l’hotel mai pli vegnì avert. A partir dal 1920 è l’hotel vegnì duvrà per abitar, il mantegniment da l'immobiglia n’è però betg adina stà bun. Er ina scrinaria devi ina giada en l’anteriur hotel, quai però en la part da l'hotel ch’è oz gia sbuvada e nua che la Migros ha sia butia.
Boom turistic
L’hotel Viamala a Tusaun è in da plirs hotels ch’èn vegnids construids tranter ils onns 1850-1900 a Tusaun. Tusaun vuleva daventar in lieu da cura modern cun funtaunas termalas. L'hotel Viamala aveva 130 letgs ed in parc da 25'000 meters quadrat. El è vegnì construì circa l’onn 1890 or d’in bajetg existent, pliras giadas hai dà engrondiments.


text:
„Un buon libro è un compagno che ci fa passare dei momenti felici“
(Giacomo Leopardi)
L ann 2021 ie per la bibliotech San Durich jit scialdi ben. Davia che tl 2020 ne fovel pervia dla restrizions contra la pandemia nia puscibl fé truepa atività, se an mpensà de purvé a mëter a jì tl 2021 vel manifestazion online. Scumencià al cun na relazion sun l tè y la craitles, tenida da l jëun de Urtijëi Ujep Runggalier. Jic inant iesun cun na relazion sun la situazion tla families ntan la pandemia da pont de uduta psicologich cun l psicologh Dott. Stefano di Carlo. La terza relazion online ie unida tenida dal giardinier bio Alexander Huber che à rujnà de co anjinië ca l verzon d’ansciuda. Manifestazions online ie dessegur na bela alternativa te chisc tëmps che la jënt prijea nce, chësc an udù cun chësta pitla lingia de manifestazions che ie states de gran suzes. Purempò ie l’ancuntedes dal vif de gran mpurtanza per l valor soziel de na cumenanza, dantaldut per i mëndri.
Per l dì mundiel dl liber ti an anjinià ca ala mutans y i mutons che univa te chëla ena tla bibliotech de bloc sënialibri da pastelné nstëss.
D’ansciuda fova l’agenda 2030 y i 17 ubietifs per n mond sustenibl n argumënt tla bibliotech. Da bulsan an giatà truepsc libri che reverda chësta tematica y n à pudù saludé l clown Karamela che ti à prejentà a na tlas de scola i fins te na maniera scialdi darì.
D’instà iel inò unida a sl dé l’azion da liejer per sculées y sculeies dla scola elementera che à chëst’ann scialdi butà. Ala fin dl instà iel ntan na pitla festa unic premiei i letëures lezitënc trajan ala busca. Nce pra l’azion da liejer d’instà, metuda a jì dal Amt für Bibliotheken und Lesen “LiL – Lesen im Liegestuhl” an partezipà.
Ntan l’instà à nce inò l Gomitolando scumencià a se urté tla bibliotech per fé a ciauzia deberieda.
De lugio iel unida a sl dé na manifestazion scialdi garateda. La scritëura jëuna de Runcadic Nadia Rungger à tl verzon dala rojules sa Bula liet ora de si nuef liber “Das Blatt mit den Lösungen” de beliscima poejies y tesć. Marion Moroder la à acumpanieda cun de bela cianties, scrites da ëila nstëss. Dut adum à fat nascer na beliscima atmosfera.
Per i mëndri iel mo stat urganisà n blot turnoi de “Mensch ärgere dich nicht” sun plaza dan la bibliotech.
Ala fin dl instà iel stat urganisà n curs per la bibliotecheres de Gherdëina de liejer dant cun Donatella Gigli. Ëila à mustrà tecniches nueves y dat de bon cunsëis.
N ucajion di 100 ani dla Lia Eves Gherdëina iel stai metui ora truepsc libri sun l’eves y sun la miel.
De setëmber y utober iel inò unit a sl dé l „Literakino“, ulach l vën mustrei de biei films, suvënz trac ora de ne liber.
La bibliotech à nce teut pert a l pruiet “FAIRever Coffee” metù a jì dala OEW. Per chësc proiet an, n culaburazion cun la Butëiga dl Mond Gherdëina, ai prim de utober pità sun plaza de dlieja café fair debant, chësc per sensibilisé la jënt a cumpré café fair mpede chël cumerziel.
Scialdi butà à inò l marcià di libri adurvei de Segra Sacun, na manifestazion urganiseda dala trei biblioteches dla val.
De utober iel stat urganisà n curs de cujì per prinzipianc cun Barbara Moroder y Simona Kostner. La dumanda per chësc curs fova scialdi auta, perchël uniral dessegur cialà de l pité n segondo iede tl daunì.
Per l di dla biblioteches à la biblioteches dla valeda, San Durich, Tresl Gruber, O.v.Wolkenstein y la bibliotech ladina metù a jì deberieda n’ena ulach l univa liet dant na storia per pitli uni di te n’autra bibliotech.
D’autonn an pona mo pudù nvie la tlasses dla segonda y terza scola elementera a ti cialé ala bibliotech.
Dassën bel fovl a pudëi saludé l scritëur de libri per mutons tudesch Rüdiger Bertram. Ël ie stat te n danmesdì te duta la trei biblioteches publiches dla val, ulache l ti à prejentà a tlasses dla quarta o quinta scola elementera si liber “Stinktier & Co.”.
Per finé via l ann iel mo stat metù a jì l “English Café” cun Edmund Dellago y stat mustrà n film da Nadel per mëndri.
Leprò iel mo ntan dut l ann states fates truepa de bela mëises de libri sun tematiches atueles.
Tl 2021 iel unì mprestei ora 43.006 libri y media:
- 30.552 libri
- 5.232 DVD
- 2.911 zaites
- 3.548 CD
- 601 juesc
- 162 autri media
La bibliotech San Durich cumpëida 15.698 media:
- 12.632 libri
- 1.377 CD
- 1.359 DVD
- 75 zaites
- 103 juesc
- 152 autri media
L valor soziel y culturel dla bibliotech ne possen dessegur nia mustré mé cun chisc numri, ma i desmostra che la ie na istituzion mpurtanta che vën nuzeda scialdi da nosc zitadins.
I libri mprestei ora l plu suvënz ntan l ann 2021 fova:
Romans:
Libri tematics per granc:
Libri per jëuni:
Libri per mutans y mutons:
Archivio rapporti d'attività
Rapporto d'attività 2021
Rapporto d'attività 2020
Rapporto d'attività 2019


text:
Punct da partenza per scriver il rapport «Prevenziun cunter incendis da guaud 2030» è stà il grond incendi la fin 2016/entschatta 2017 a Soazza en Val Mesauc. 119 hectaras guaud èn quella giada brischadas giu – igl è dentant gartegià detg bain als responsabels (pumpiers, protecziun civila, militar, uffizi forestal etc.) da retegnair il grond fieu ed evitar ina catastrofa.
Ma pertge è quai gartegià? È quai be stà cletg? Tge schabegiass, sch'il fieu rumpess or en in'autra regiun dal Grischun? L'Uffizi chantunal da guaud e privels da la natira è ì suenter a questas dumondas.
Investiziuns da 20 milliuns francs fin il 2030
Il rapport ha mussà, ch'i dat anc bler da far, cunzunt en las regiuns dal nord dal Grischun:
En il sid dal chantun essan nus gia bain equipads. Uschia vegni uss a dar pli blers novs batschigls d'aua en la part dal nord.
La situaziun na saja per il mument dentant betg dramatica. Tuttina hajan ins decidì d'investir 20 milliuns francs fin l'onn 2030, per pudair agir meglier en cas d'urgenza.
- construcziun da 66 novs batschigls d'aua e renovaziun dad 8 lieus existents da tschiffar aua (custs: 19 milliuns francs)
- nov material da pumpiers cunter incendis da guaud per ils differents puncts da sustegn (custs: 1 milliun francs)
- pumpiers duain vegnir scolads e sensibilisads meglier tras furmaziun
- metter pli ferm paisa sin l'infurmaziun da la populaziun
RR novitads 10:00


text:
Panzeròtt
El panzeròtt a l'è on prodott gastronomigh di rosticcerii, on serc de pasta repiena, voltaa-giò inscì da deventà ona mezzalunna. A l'è on prodott tipegh di region center-meridionai de l'Italia, ma anca a Milan a l'è cognossuu comè mersì a von di prestinee storegh de la cittaa.
A gh'hinn tant possibel maner per el repien di panzeròtt: chel tipegh pujes a l'è impienii de tomates e mozzarella, ma, de spess, hinn giontaa oliv senza gandólla, inciòd, scigol o caper. Per el carneval, se preparen anca i panzeròtt dolz, impienii de marmelada, mascarpa putost che cavolatt gianduja e composta de castegna de Montella, cont de sora el zuccher a vel. El pò vess còtt in del forn putost che frigiuu denter l'oli extravergin d'oliva.
Origen del nòmm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nòmm "panzeròtt" el vegn dal diminutiv de panza, ona manera de ciamà la panscia in on quai dialett italian, in referiment al tipegh gonfior de la pasta che 'l regorda chell d'ona panscia.
Anca se l'origen del nòmm a l'è l'istessa, la paròlla pansott la se referiss a on piatt totalment desferenziaa: i pansott a hinn ona specia de ravioeu tipegh de Genova.
Vós ligaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Articol in Milanes
- Articol in ortografia milanesa
- Piatt unegh
- Cusina campana
- Cusina pujesa
- Cusina calabresa
- Prodott agroalimentar tradizional de la Campania
- Prodott agroalimentar tradizional del Lazzi
- Prodott agroalimentar tradizional de la Puja
- Prodott agroalimentar tradizional de la Calabria
- Prodott agroalimentar tradizional de la Basilicada
- Mangià de strada
- Fritur


text:
Il perdert derschader
autur: Johann Peter Hebel
In um ritg aveva pers ord imprudientscha ina considerabla summa da daners, la quala era cusida en ina taila. El ha per consequenza publitgà sia sperdita ed empermess sco ch’ins era disà, al chattader sincer ina remuneraziun. Sinaquai è in bun e sincer um vegnì natiers cun ils daners ch’el aveva chattà. L’um ritg dentant ha cugliunà il chattader e lez n’ha uschia betg retschavì la remuneraziun. Quest cas è vegnì avant dretgira ed il derschader è stà pli malign che l’um ritg…
© SABE Verlag, Johann Peter Hebel


text:
Il snowbordist grischun Dario Caviezel po danovamain festivar ina plazza da podest. Il giuven da 23 onns da Cuira è vegnì segund en il slalom parallel da la cuppa mundiala Moscau. Per la victoria han be mancà dus tschientavels. Gudagnà la cursa ha Andrej Sobolew da la Russia. Avant in'emna aveva Caviezel medemamain manchentà be per pauc la victoria a Bad Gastein.
Plaz da podest era tar la dunnas
Era las snowboradistas da la Svizra persvadan era a Moscau. Julie Zogg gudogna a Moscau il slalom parallel da la dunnas. Per Julia Zogg da club da skis Flumserberg è quai la segunda victoria d'ina cuppa mundiala.
RR novitads 20:00


text:
Las duas leschas actualas dateschan da l'ultim tschientaner e na correspundan betg pli a las pretensiuns d'ozendi. Perquai duain ellas vegnir remplazzadas tras ina nova lescha. Quella duai, sper la dumonda dal possess da l'aua, er reglar la protecziun cunter auas grondas, il diever da las rivas sco er la protecziun da flums ed auals.
Perquai che la nova lescha è uschè dispitaivla, han las partidas sanestras la finala fatg in referendum autoritar, uschia ch'il pievel ha da votar davart la nova lescha l'entschatta favrer.
Tge din ils adversaris da la lescha?
Encunter la nova lescha èn cunzunt las partidas sanestras ed ils Verds. Els vesan principalmain il privel che firmas privatas u er concerns gronds pudessan avair en avegnir cun la nova lescha la pussanza ed uschia decider davart il provediment d'aua. Quel è tenor els in dretg uman che na duai betg esser en mauns privats.
Plinavant èn els er da l'avis ch'ils flums ed auals na vegnian betg protegids meglier cun la nova lescha. Ed er l'access liber a las rivas vesan els sco periclità.
Tge din ils aderents?
Quai èn la regenza, las partidas burgaisas ed ils cristiandemocrats. Els èn da l'avis che la nova lescha adatteschia las reglas al temp dad oz. Uschia saja ella la basa, per che flums ed auals stettian schubers e che la populaziun saja protegida d'auas grondas. En pli vegnian er reglads aspects ecologics en cas da renaturaziuns.
Tar il punct il pli dispitaivel, la dumonda tgi che duai posseder u avair il dretg da decider davart il provediment d'aua, èn els da l'avis che la nova lescha regleschia questa dumonda schizunt meglier che la veglia. Gia oz saja pussaivel che privats possedian provediments d'aua en la furma da societads cooperativas u societads acziunaras. La nova lescha garantiss tenor els ch'il davos pled en chaussa provediment d'aua restass tar las vischnancas. Uschia no possian ins betg discurrer d'ina privatisaziun.
RR actualitad 12:00


text:
Punt ed fùm
Al punt ed fùm (punto di fumo in itagliàṅ) 'l è la tàimpradùra indû 'n óli o 'n grâs drē a scaldèr-es al taca a butèr fóra dal fùm celestèin ch'al pùsa e 'l dà fastìdi. In cal fùm lè a s pōl catèr-egh anch edl'acroleèina, na sustàṅsa tòsica[1] da respirèr.
Dôp che l'acroleèina, al fùm edla fritùra al pōl avér-egh di idrocarbûr policìclic aromàtic, dali amìni eterocìclic, dla formaldèida, dl'asetaldèida e dl'acrilamìda. L'International Agency for Research on cancer (IARC) l'à clasifichê cagli èmisiòun chè c'ma "probabil agèinti dal cancher".
Al punt ed fùm al dipènd da 'l volti ch'a s dróva sàimp'r al stès òli per frìś'r-egh dàinter, da 'l tîp ed grâs ch'a s dróva e, in dal chìmic, da l'aciditê dal grâs estès.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- ↑ (EN) La tosicitê dl'acroleèina in dal Regìster p'r el sustànsi tòsichi e 'l malatìi dl'Agensìa dla Geòrgia


text:
Tranter ils onns 2019 enfin 2029 dovria la branscha da sanadad 43'400 novas persunas sin stgalim terziar e 27'100 persunas tar il persunal da tgira dal stgalim da la secundara II. Cun la nova generaziun che stettia a disposiziun, quintan ils auturs dal rapport a pudair cuvrir 67% respectiv 80% dal basegn. Questa prognosa sa basa sin in'ulteriur augment dal dumber da persunas che fan la scolaziun en ina professiun da tgira, suenter ch'ins ha gia augmentà ils ultims onns las stentas per la scolaziun.
Dapi il 2012 enfin il 2019 è il dumber da persunal da tgira gia creschì per 29'100 persunas. Quai è in augment da 19%. Il pli ferm saja creschì il dumber tar la Spitex (+39%), suandà dal persunal da tgira en chasas d'attempads (+17%) sco era en ospitals e clinicas (+13%).
Basegn d'agir resta
Malgrà quests buns resultats, na possian ins dentant betg reducir las stentas. Malgrà il svilup legraivel e las prognosas tar la scolaziun en la tgira, dettia anc adina ina gronda largia tranter la purschida e la dumonda. Questa largia vegnia ozendi savens serrada entras persunal da l'exteriur. Tar il persunal diplomà fetschia questa cumpart or radund 30%, gaurdà sur l'entira Svizra. Regiunal dettia dentant fitg grondas differenzas.
La pandemia da corona ha mussà a nus sur tut en ils chantuns da cunfin che quai po dar gronds ristgs e che quai metta en privel noss sistem da sanadad
Mantegnair il persunal da tgira
Dasper ulteriuras stentas tar la scolaziun, dovria perquai er sur tut mesiras per mantegnair il persunal da tgira. Vitiers tutgia er da pudair cumbinar meglier la lavur cun la famiglia sco er da lavurar en bain il persunal. Er tar la planisaziun da la carriera, il svilup en il job e per promover talents dettia anc potenzial, hai gì num vinavant. Quai saja bain en emprima lingia chaussa dals manaschis. La politica e las autoritads stoppian dentant stgaffir las cundiziuns da rama necessarias e metter a disposiziun avunda meds.
Il rapport
Tar quest rapport naziunal 2021 sa tracti dal terz tal rapport dapi il 2009 ed il 2016. Realisà il rapport han l'observatori svizzer da sanadad (Obsan), la GDK sco er OdASanté.


text:
Gesa de Gesù Cristo di Sant di Darer Dì
La Gesa de Gesù Cristo di Sant di Darer Dì, ciamada pussee despess "Gesa mormona", a l'è la gesa magioritaria del mormonism e che la se ciama part del cristianesim.
Oltra che in su la Bibia l'è fondada in sul liber de Mormon, de 'l che el deriva el nom comun de la denominazzion. L'è stada fondada del Joseph Smith e la ciama per un tornà a la Gesa cristiana di origin e la nega la Trinità. Di alter test sacher a inn Dotrina e Lianz e Perla de Gran Prezzi.
L'è la religion la pussee seguida in del Utah, fondad di mormon perseguitad in fuga di Stat Unid.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- James G. Allen - Glenn M. Leonard, The Story of the Latter-Day Saints, Deseret Book Company, Salt Lake City, 1976.


text:
Danubi
Il Danubi è cun ina quantitad d’aua d’en media 6855 m³/s ed ina lunghezza totala da 2857 kilometers il segund grond e segund lung flum da l’Europa (suenter la Volga). Il flum maina davent l’aua da vastas parts da l’Europa Centrala ed Europa dal Sidost. El percurra u tanghescha en tut diesch pajais (Germania, Austria, Slovachia, Ungaria, Croazia, Serbia, Bulgaria, Rumenia, Moldavia ed Ucraina) – uschè blers sco nagin auter flum en tut il mund.
Il num ‹Danubi› porta il flum a partir da quel mument che s’uneschan ils dus flums da funtauna Brigach e Breg che naschan omadus en la part centrala dal Guaud Nair. Il Danubi traversa trais gronds batschigls: La regiun prealpina settentriunala ed il Batschigl da Vienna (curs superiur), la Planira Pannonica (curs central) e la Planira da la Valachia (curs inferiur). Las muntognas che spartan quellas traversa il flum en chavorgias, da las qualas las pli enconuschentas èn la Ruptura dal Danubi sper Beuron, la Vachau, la Porta da Hainburg (er Porta da Pressburg) e la Porta da Fier. Il flum sbucca sur il vast Delta dal Danubi en la Mar Naira.
Tar il Danubi sa tracti d’ina da las pli veglias ed impurtantas rutas da commerzi europeicas, la quala collia a medem temp divers tschertgels culturals. Tensiuns politicas e guerras han adina puspè impedì la via navigabla u gì per consequenza ch’ins ha serrà quella. Dapi ch’è crudada la tenda da fier ha il Danubi puspè reacquistà sia muntada economica d’antruras. Il flum collia blers spazis natirals libers da surfabricaziuns e segnads d’ina gronda ritgezza da las spezias e cumpiglia a medem temp impurtantas ovras idraulicas.
MuntadaEdit
Il Danubi è da grond’impurtanza geografica, istorica e culturala per l’Europa, cumparegliabel en l’Europa Centrala a la muntada dal Rain. Areguard l’intschess idrografic sa chatta il flum cun radund 796 000 km² (8 % da la surfatscha da l’Europa) davos la Volga (1 360 000 km²) e davant il Dnepr (531 817 km²) sin il segund plaz.
Num ed etimologiaEdit
Tut ils nums moderns dal flum – tranter quels tudestg Donau, rumen Dunărea, bulgar, serb e croat Dunav, sloven Donava, ungarais Duna sco er tschec, slovac, polonais, ucranais e russ Dunaj – derivan dal num dal temp roman Dānuvius (cun il dieu dal flum da medem num). Da la medema furma (cun transfurmaziun dal v en b) derivan er rumantsch Danubi ed autras furmas neolatinas. Las ragischs dal term èn però pli veglias; ils nums dals flums Donau, Dnepr, Dnister, Donez e Don sa laschan eventualmain manar enavos sin in origin iranais u celtic. Ils nums pon derivar tant dals Scits e Sarmats che discurrivan iranais sco er dals Celts da l’Europa da l’Ost. In’attribuziun linguistica precisa na sa lascha strusch far, damai che omadus pievels èn penetrads fin a Don e Danubi e perquai che tant il celtic sco er l’iranais furman linguas indogermanas, uschia ch’il pled per ‹flum› sa lascha manar enavos tant en l’iranais vegl (cf. avestic dānu, ossetic don) sco er en il celtic (cf. valisic Donwy) sin la medema ragisch indogermana *dʰenh₂- ‹cular, currer›.
En l’antica ha il Danubi purtà sur lung temp dus nums: Il curs superiur sa numnava Danubi, il curs inferiur Ister u Hister, dal grec vegl Ístros (Ἴσtpoς). Intginas citads romanas situadas al curs inferiur purtavan l’agiunta ‹ad Istrum›, per exempel Nicopolis ad Istrum. Quest pled stat en connex cun in idronim indogerman general *heisr- ‹svelt, furius› ed ura ‹aua, flum›. En il territori da colonisaziun celtic da pli baud datti er ina retscha d’ulteriurs nums da flums che sa laschan manar enavos sin la medema ragisch: Eisack (Tirol dal Sid, Italia), IJssel (Pajais Bass), Isar (Germania), Isel (Austria), Isère (Frantscha), Iskar (Bulgaria), Jizera (Tschechia) ed Yser (Belgia).[1]
Pir avant radund 2000 onns, cur che l’Imperi roman era s’extendì sur l’entir curs superiur dal Danubi e ch’ins aveva eruì ils connexs cartografics, è vegnida renconuschida l’unitad da las duas parts dal flum. Anc fin la fin da l’antica è il num Ister stà in num usità per il flum, entant che Dānuvius sa referiva plitost al curs superiur.
Intschess idrograficEdit
Geografia e quantitad d’auaEdit
L’intschess idrografic dal Danubi cumpiglia radund 817 000 kilometers quadrat.[2] Da quai sa chattan radund 56 % a sanestra (en il nord) e 44 % a dretga (en il sid) dal flum. Tuttina derivan radund dus terzs da tut l’aua da la vart sanestra, damai che sa chattan là las pli grondas surfatschas muntagnardas, las qualas tschiffan ultra da quai la gronda part da l’umiditad che vegn manada natiers dals vents dal vest e dal sidvest. Il meglier sa mussa quai en la Planira Pannonica: da dretga sbucca qua la Save en il Danubi, il flum lateral che maina per lunschor il pli bler aua; da sanestra arriva la Tisza che na maina betg mez tant’aua, ma che furma per lunschor il pli lung flum lateral dal Danubi.
La gronda part dals flums laterals naschan en las Alps Orientalas ed en las Carpatas sco er en las muntognas situadas sin il Balcan. Las Carpatas spartan la part inferiura da la part mesauna dal Danubi, las Alps dal Nordost la part mesauna da la part superiura.
FuntaunasEdit
En vischinanza da Donaueschingen s’uneschan ils dus flums Brigach e Breg al Danubi. Da quests dus flums è la Breg, che nascha in pau pli en il sid e pli ad aut, tenor tut ils criteris da l’idrologia il flum in pau pli grond. Daspera vala simbolicamain la funtauna dal dutg dal Danubi, ch’è situada en vischinanza dal lieu nua che s’uneschan Brigach e Breg, tradiziunalmain sco funtauna dal Danubi. Da qua davent ha il Danubi ina lunghezza da bundant 2810 kilometers.
Flums lateralsEdit
Ils flums Tisza, Prut, Save, Drava, Olt, Siret ed En han tuts ina lunghezza da varga 500 kilometers. Flums che mainan dapli che 500 m³/s aua èn Save, Theiss, En e Drau.
InslasEdit
Il Danubi dumbra numerusas inslas pli grondas e pli pitschnas. Tar las pli enconuschentas tutgan l’Oberer ed Unterer Wöhrd a Regensburg, il Jochenstein, l’Insla dal Danubi a Vienna, l’insla Žitný Ostrov en la Slovachia, l’Insla Margreta a Budapest e la Gronda Insla da la Guerra sper Belgrad.
Stadis cunfinantsEdit
Diesch stadis cunfineschan directamain cun il Danubi, en direcziun dal flum èn quai (mintgamai cun la cumpart procentuala da l’intschess idrografic dal flum): Germania 7,3 %, Austria 9,9 %, Slovachia 5,9 %, Ungaria 11,4 %, Serbia 9,5 %, Rumenia 28,4 % (= ils stadis situads dad omaduas varts dal flum), Croazia 4,3 %, Bulgaria 5,9 %, Republica Moldavia 1,5 % ed Ucraina 4,0 % (= ils stadis situads be dad ina vart dal flum).
Tut en tut furman 1071 kilometers (37 %) dal curs dal Danubi cunfins statals.
Ils ulteriurs pajais che fan part da l’intschess idrologic èn (tenor la grondezza da lur cumpart): Bosnia ed Erzegovina 4,7 %, Tschechia 3,0 %, Slovenia 2,2 %, Montenegro 0,9 %, Cosovo 0,7 %, Svizra 0,2 % sco er, mintgamai cun ina cumpart sut 0,1 %, Italia, Macedonia, Pologna ed Albania.
Sur numerus chanals è il Danubi collià cun auters flums; ils impurtants èn il Chanal Main-Danubi sco er ils chanals che mainan tar il Dnjestr, il flum vischin situà en il nordost. Uschia che er ulteriurs pajais sco la Frantscha ed ils Stadis dal Benelux ubain la Russia, la Bielorussia ed il Balticum han indirectamain, sur la navigaziun interna, access al Danubi.
Citads situadas al DanubiEdit
Al Danubi èn situadas las suandantas citads (* = chapitala):
- En Germania: Donaueschingen, Geisingen, Tuttlingen, Fridingen, Sigmaringen, Mengen, Riedlingen, Ehingen an der Donau, Ulm, Neu-Ulm, Günzburg, Dillingen an der Donau, Donauwörth, Neuburg an der Donau, Ingolstadt, Kelheim, Regensburg, Straubing, Deggendorf, Vilshofen an der Donau e Passau.
- En l’Austria: Linz, Steyregg, Grein, Ybbs an der Donau, Melk, Dürnstein, Mautern an der Donau, Krems an der Donau, Tulln, Stockerau, Korneuburg, Klosterneuburg, Vienna* e Hainburg an der Donau.
- En la Slovachia: Bratislava*.
- En l’Ungaria: Győr, Komárom, Esztergom, Visegrád, Vác, Budapest*, Dunaújváros, Paks, Kalocsa, Baja e Mohács
- En Croazia: Batina, Vukovar ed Ilok
- En Serbia: Apatin, Bačka Palanka, Novi Sad, Belgrad*, Pančevo e Smederevo
- En Rumenia: Drobeta Turnu Severin, Brăila, Galați e Tulcea
- En l’Ucraina: Ismajil
- En la Bulgaria: Widin e Russe
DecursEdit
GermaniaEdit
Da la funtauna da la Breg fin al cunfin austriac maina il Danubi sur ses emprims 618 kilometers tras la Germania. Radund 75 kilometers suenter la funtauna perda il Danubi però la gronda part da si’aua en la Donauversinkung, la gronda part da l’onn schizunt tut l’aua. En la Aachquelle vegn quest’aua puspè a la glisch e cula da là sur il Lai da Constanza en il Rain.[3] Las pli grondas citads per lung da questa part superiura dal flum èn Tuttlingen, Ulm, Neu-Ulm, Neuburg an der Donau, Ingolstadt, Regensburg, Straubing e Passau. A Passau culan l’Ilz e l’En en il Danubi.
Impurtants edifizis situads per lung dal flum èn l’abazia da Beuron, il chastè dals prinzis da Hohenzollern a Sigmaringen, il münster gotic ad Ulm cun il pli aut clutger dal mund (161,53 m), l’abazia da Weltenburg e la halla da la liberaziun sper Kelheim a la fin da la stretga da Weltenburg. I suondan la punt-crap ed il dom da s. Peder a Regensburg sco er la Walhalla sper Donaustauf. Il maletg da la citad da Passau dominescha il dom da s. Stefan, en il qual sa chatta la pli gronda orgla da catedrala dal mund.
AustriaEdit
La Val dal Danubi e sias cuntradas lateralas furman il spazi central da l’Austria: Quel cumpiglia bain be radund 15 % dal territori statal, ma radund la mesadad dals otg milliuns abitants vivan qua, da quai bundant dus milliuns en la regiun metropolitana da Vienna. En quest spazi sa concentrescha la prestaziun economica dal pajais, cun zonas principalas en l’Austria Auta ed en la regiun da Vienna. La Val dal Danubi furma cun las rutas da transit alpinas (Brenner, Tauern e Pyhrn) in’impurtanta axa da transit da l’Austria.
Dal cunfin tudestg fin al cunfin slovac percurra il Danubi l’Austria sin radund 349 kilometers. Il flum rumpa pliras giadas tras collinas da granit e gnais (Massa Boemiana) e cula tranteren per lung da l’ur settentriunal da la regiun prealpina. Intginas da questas chavorgias suondan gist suenter Passau, avant e suenter la citad da Linz. Alura passa il flum sper Melk vi cun si’immensa claustra barocca ed arriva en ina da las pli bellas cuntradas dal Danubi insumma, la Vachau. Sinaquai sa storta el enturn ils ultims bratschs al nordost da las Alps e cuntanscha il vast Batschigl da Vienna. La chapitala austriaca è stada sur tschientaners la pli impurtanta citad situada al Danubi e cun 1,8 milliuns furma ella fin oz er la pli gronda citad per lung dal flum (suandà da Budapest cun 1,7 milliuns e da Belgrad cun 1,4 milliuns; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2016). Fin curt suenter Vienna ha il Danubi plitost il caracter d’in flum da muntogna, pir da qua davent sa transfurma el in pau a la giada en in flum da la bassa. Il flum s’avischina alura al territori statal vers la Slovachia e cuntanscha il Batschigl Pannonic; qua finescha il curs superiur dal flum. Sper Bratislava banduna il Danubi l’Austria.
Quasi l’entir territori statal da l’Austria maina l’aua sur il Danubi en direcziun da la Mar Naira. Sin territori statal austriac sa chattan per lung dal Danubi indesch implants electrics; quels furman la basa dal provediment d’electricitad da l’Austria.
SlovachiaEdit
En ina distanza da be stgars 45 kilometers da Vienna, gist suenter il cunfin statal, percurra il Danubi la chapitala slovaca Bratislava. Suenter la chapitala furma il flum il cunfin cun l’Ungaria. En vischinanza da Bratislava sa sparta in bratsch dal Danubi, il Pitschen Danubi, e maina en blers meanders – e cumpigliond la pli grond’insla da flum en l’Europa – en la Váh che furma il pli grond flum lateral dal Danubi en la Slovachia. Sper Komárno sbucca la Váh sezza puspè en il Danubi.
UngariaEdit
Gia en il sid da Bratislava, a Čunovo al cunfin ungarais, sa sparta il Danubi danovamain. Be il bratsch settentriunal furma alura il cunfin statal tranter la Slovachia e l’Ungaria, entant ch’il bratsch meridiunal percurra qua gia territori ungarais. A l’ur da la riva da quest bratsch sa chatta la citad universitara e d’industria e commerzi Győr. En l’ost da la citad maina quest bratsch lateral puspè enavos en il bratsch principal dal Danubi.
Sin l’ulteriur decurs communabel dal Danubi per lung dal cunfin slovac-ungarais furma l’anteriura chapitala Esztergom bain la citad ungaraisa ch’ha gì en l’istorgia la muntada la pli impurtanta.
Sper Szob banduna il Danubi il cunfin statal e sa chatta uss dad omaduas varts sin territori ungarais. A partir dal Schanugl dal Danubi sper Visegrád, nua ch’il flum fa ina midada da direcziun impressiunanta da quasi 90 grads, maina il flum per quasi 500 kilometers consequentamain vers sid.
Suenter radund 40 kilometers percurra il Danubi Budapest, la chapitala da l’Ungaria, che furma cun radund 1,7 milliuns abitants (situaziun dal 2016) la segund gronda citad al Danubi. Qua cuntanscha il flum ina ladezza da 400 fin 500 meters. Budapest è dal flum giu l’ultima citad situada dad omaduas varts dal Danubi. A medem temp banduna il Danubi en quest lieu las Muntognas Mesaunas Ungaraisas e marchescha da qua davent il cunfin occidental da la Gronda Planira Ungaraisa. Suenter avair passà numerusas citads pli pitschnas sco Dunaújváros, Paks, Kalocsa e Baja, banduna il flum suenter Mohács il territori statal ungarais.
CroaziaEdit
Cun 137 kilometers ha la Croazia suenter la Moldavia e l’Ucraina la pli curta cumpart al curs dal Dunav, sco ch’il flum sa cloma qua. Il flum arriva en il pajais a Batina en la regiun da cunfin tranter l’Ungaria, la Serbia e la Croazia. Il Danubi furma il cunfin natiral tranter la Croazia e la Serbia. La pli impurtanta citad croata situada a la riva dal flum è Vukovar, ma er Osijek sa chatta en vischinanza dal Danubi, be 20 kilometers davent da la sbuccada da la Drau en il Danubi.
SerbiaEdit
A l’entschatta furma il Danubi il cunfin tranter la Croazia (riva dretga) e la Serbia (riva sanestra). En vischinanza da Batina sa sparta a sanestra il grond chanal da Batschka, il qual fa oz part dal sistem da chanals dals flums Danubi e Tisza. Sper Bačka Palanka fa il Danubi ina storta e percurra alura la Serbia en direcziun sidost, dal cunfin croat vers il cunfin rumen.
25 kilometers suenter ch’il flum ha passà il cunfin nà da l’Ungaria è situada la citad da port Apatin, l’emprima citad pli gronda al Danubi. Qua abitavan fin la fin da la Segunda Guerra mundiala quasi be uschenumnads Svabais dal Danubi.
Pli lunsch dal flum giu percurra il flum la citad Novi Sad e suenter ulteriurs 75 kilometers cuntanscha il Danubi Belgrad, la chapitala serba e cun 1,4 milliuns abitants (situaziun dal 2016) la terz gronda citad al flum. Cun in’istorgia da colonisaziun che tanscha enavos radund 7000 onns sa tracti d’in dals abitadis al Danubi cun ina da las pli veglias istorgias da colonisaziun. La colonia è sa sviluppada per lung da la sbuccada da la Save; il center da quella furma la fortezza Kalemegdan, situada sin in’autezza sur la sbuccada.
Sin ses ulteriur viadi tras la Serbia percurra il Danubi las citads d’industria Pančevo e Smederevo. Sper Stari Slankamen sbucca nà da sanestra la Theiss en il Danubi, il pli grond flum lateral da quel insumma.
Sutvart la ruina da la fortezza serba Golubac entra il flum en la Chavorgia dal Danubi a l’uschenumnada Porta da Fier. Sin quest tschancun impressiunant, fin als dus mirs da fermada Đerdap 1 e 2, furma il Danubi il cunfin tranter la Serbia e la Rumenia.
RumeniaEdit
Sur 1075 kilometers, pia dapli ch’in terz da sia lunghezza totala, maina il Danubi (rumen: Dunărea) tras la Rumenia. Igl è quai il pli lung tschancun da tut ils stadis che cunfineschan cun il flum. A l’entschatta furma il Danubi per la Rumenia il flum da cunfin vers la Serbia, alura vers la Bulgaria. Suenter ina midada da direcziun vers nord maina il Danubi a l’intern dal pajais tras las regiuns rumenas Bărăgan e Dobrudscha; a la fin furma il flum puspè il cunfin tar la Moldavia e l’Ucraina e sbucca la finala en la Mar Naira. Sin terren rumen è il Danubi collià a moda pli directa cun la Mar Naira sur in chanal.
Anc avant la Porta da Fier spectaculara, che furmava fin l’entschatta dals onns 1970 il traject il pli privlus dal Danubi, entra il flum en il sidvest da las Muntognas dal Banat sin territori rumen. Suenter avair passà en vischinanza dad Orșova il tschancun il pli stretg, cuntanscha il flum Drobeta Turnu Severin. Alura fa il Danubi ina vieuta vers sid e furma sur ils proxims 400 kilometers vers ost il cunfin cun la Bulgaria. A la riva dal flum èn situadas las citads rumenas Dăbuleni, Corabia, Turnu Măgurele, Zimnicea, Giurgiu (visavi la citad bulgara Russe), Oltenița e Călărași. Qua al cunfineschan vers vest las autezzas da la Dobrudscha; il flum cuntinuescha sperasvi Cernavodă, Topalu, Hârșova, Giurgeni e Gropeni e cuntanscha las duas pli grondas citads, Brăila e Galați. Gist suenter daventa il Danubi flum da cunfin vers l’Ucraina e cuntanscha vers ost, suenter avair passà Tulcea e Pardina, bainprest il Delta dal Danubi.
BulgariaEdit
En il nord da la Bulgaria furma il Danubi quasi sur l’entira lunghezza il cunfin dal pajais vers la Rumenia. Il Danubi è bain il sulet flum navigabel da la Bulgaria; ma per questa part dal pajais pauc populada è il flum quasi be da muntada regiunala.
Per lung dals bunamain 500 kilometers ch’il Danubi cunfinescha cun la Bulgaria existan be duas punts. La punt pli veglia collia dapi il 1954 Russe, la pli gronda citad bulgara situada al Danubi, cun Giurgiu en la Rumenia. La segunda punt è vegnida averta il 2013 e collia Widin cun Calafat en Rumenia.
Igl existan en tut dudesch ports dal Danubi sin territori bulgar cun ina pitschna flotta da commerzi. En la citad Swischtow cuntanscha il Danubi il punct il pli meridiunal, silsuenter curra il flum plaunsieu puspè vers nord e banduna suenter Silistra il territori bulgar.
Republica MoldaviaEdit
Da tut ils stadis cunfinants ha la Moldavia la pli pitschna cumpart al curs dal Danubi. Be sin ina lunghezza da 340 meters tutgava oriundamain il piz il pli al sid dal pajais il Danubi tranter la Rumenia e l’Ucraina. L’onn 1999, en rom d’in stgomi da territori, ha l’Ucraina surlaschà a la Moldavia ulteriurs 230 meters, uschia che la riva moldava ha oz ina lunghezza totala da 570 meters. La Moldavia ha l’intenziun da far diever da l’access al Danubi per construir il port da Giurgiulești; per motivs da la protecziun da l’ambient è quel però fitg contestà.
UcrainaEdit
Curt suenter ch’il Pruth è sbuccà en il Danubi, furma quest ultim il cunfin tranter la Rumenia en il vest e l’Ucraina en l’ost. Las pli impurtantas citads ucranaisas situadas al Danubi èn Ismajil, Kilija e Wylkowe. Suenter il traject ucranais mainan ils dus bratschs da sbuccada meridiunals puspè sur territori rumen, entant ch’il bratsch settentriunal furma vinavant il cunfin vers l’Ucraina. En ses territori da sbuccada en la Mar Naira s’extenda il flum al Delta dal Danubi che cumpiglia ina surfatscha da radund 800 000 hectaras (da quai radund 680 000 hectaras sin territori rumen).
Svilup geologicEdit
Geologicamain marchescha il Danubi la lingia per lung da la quala è sa serrada en il miocen (a partir da ca. 12 milliuns onns avant oz) la Paratethys. Questa mar da cunfin graschla è sa serrada pli e pli dal vest vers l’ost en rom da la collisiun cuntinuanta da la platta continentala africana cun la platta continentala eurasiana ed è la finala siada or dal tuttafatg. La furmaziun da las Alps e da las Carpatas eran da quel temp gia en cumplain svilup ed han per part er cumpiglià gronds lais, dals quals las vastas planiras en l’Ungaria e Valachia dattan perditga.
En il decurs da l’ulteriura furmaziun da muntognas èn ils lais en il curs mesaun ed inferiur dal Danubi vegnids sedimentads ed il curs superiur – che s’extendeva antruras bundant pli lunsch vers vest – ha stuì succumber al Rodan e surtut al Rain. Uschia è il sistem dal Danubi sa spustà vers ost en sia posiziun odierna. Quest process cuntinuescha, uschia ch’adina dapli flums laterals en il curs superiur vegnan a manar en l’avegnir lur aua en direcziun dal Rain. Cun la Donauversinkung è gia mess ad ir en noss temp in process en il decurs dal qual l’entir intschess idrologic dal Guaud Nair vegn ad ir a perder en direcziun dal Rain.
Istorgia da l’utilisaziun dal flumEdit
En il decurs dal settavel tschientaner a.C. èn Grecs, ch’eran vegnids nà da la Mar Naira sur la citad Tomis, oz Constanța, navigads dal flum siadora. Lur viadi da scuverta è ì a fin a la Porta da Fier cun ses cataracts grippus. Il curs inferiur han ils Grecs numnà Istros, il curs superiur als era nunenconuschent. Quest num per il curs inferiur han l’emprim er surpiglià ils Romans; il curs superiur han quels numnà tenor il num celtic Danuvius, il qual vegniva venerà en l’antica sco dieu.
Dal temp dals Romans furmava il Danubi quasi da la funtauna fin a la sbuccada il cunfin tar ils pievels situads en il nord. A medem temp ha il flum furmà la ruta per transports da truppas e per il provediment da las colonias situadas giu per il flum. Da l’onn 37 fin il temp da da regenza da l’imperatur Valentinian I (364–375) ha il Limes dal Danubi furmà, cun intginas interrupziuns, il cunfin da l’Imperi roman vers nordost. Da penetrar sur il Danubi en la Dacia è reussì a l’imperi pir suenter duas battaglias ils onns 102 e 106 e suenter avair construì l’onn 101 ina punt sper la citad da garnischun Drobeta a la Porta da Fier. Da questa victoria sur ils Dacs sut Decebalus è resortida la provinza Dacia; l’onn 271 è quella puspè ida a perder.
En il 9avel tschientaner ha il Danubi furmà la ruta da migraziun dal pievel da pasturs dals Magiars. Quels èn arrivads nà da l’Europa da l’Ost sur l’Imperi da Cazars sco staziun intermediara fin en il territori da l’Ungaria odierna. Là han els, ensemen cun la populaziun slava indigena, mess ils proxims 150 fin 200 onns, surtut sut Steffan I, il fundament da la naziun ungaraisa odierna.
Er la ruta Charlemagne che l’armada da Godefroy de Bouillon ha prendì tranter il 1096 ed il 1099 a chaschun da l’Emprima Cruschada, ha manà da Regensburg fin a Belgrad per lung dal Danubi. Radund 340 onns pli tard è la direcziun sa vieuta: per l’armada osmanica ha il Danubi furmà per sia campagna militara tras l’Europa dal Sidost la ruta centrala per transportar las truppas ed il provediment. Il flum ha pussibilità d’avanzar svelt: gia l’onn 1440 han gì lieu las emprimas Battaglias sper Belgrad; la conquista da la citad è reussida il 1521. L’onn 1526 ha l’armada osmanica fatg ir en muschna il Reginavel ungarais en l’Emprima Battaglia sper Mohács. Damai che Ludwig II è vegnì per la vita, è l’Ungaria crudada a l’Austria habsburgaisa. Quai vala sco origin da la Monarchia dal Danubi.
L’onn 1529 han ils Tircs cuntanschì la citad da Vienna che furmava da quel temp il center da l’Europa Centrala. Els han assaglì quella, ma èn vegnids abattids. Uschia è l’expansiun dals Osmans per lung dal Danubi stada franada ed a partir da la Segunda Battaglia sper Mohács (1687) han quels pers ina part dals territoris ch’els avevan conquistà e da lur pussanza. Ch’igl è reussì da chatschar enavos successivamain ils Tircs è d’attribuir per gronda part a l’iniziativa da l’Austria-Ungaria ch’è vegnida tras quai adina pli ferma. Sper l’Austria è l’Imperi roman però restà il pli impurtant factur politic en l’Europa dal Sidost, e quai fin la sperdita definitiva dal Balcan en rom da las guerras tranter la Russia e la Tirchia (1768–1774) e las guerras dal Balcan 1912/13. Il Danubi n’è betg be stà da quel temp da grond’impurtanza militara e commerziala, mabain ha er furmà il cunfin politic, cultural e religius tranter Occident ed Orient.
En rom dal Contract da pasch da Versailles suenter l’Emprima Guerra mundiala è il Danubi vegnì declerà il 1919 ensemen cun Elbe, Memel ed Oder sco flum internaziunal.
Suenter la Segunda Guerra mundiala (l’Uniun sovietica aveva tranter auter occupà l’Ungaria e parts da l’Austria), han ins prendì en egl il 1946 in nov urden areguard la navigaziun sin il Danubi che dueva remplazzar la cunvegna da Paris dal 1921. Quest contract han ins segnà a chaschun da la Conferenza da Belgrad l’onn 1948; la Germania ha però – pervi da resalvas da l’Uniun sovietica resp. Russia areguard in dretg da cundecisiun da vart tudestga – pir pudì aderir a quella il 1998.
Fin la crudada da la tenda da fier l’onn 1989 percurriva il Danubi en l’ost da Hainburg, al cunfin tranter l’Austria e la Tschecoslovachia, la lingia da cunfin da la guerra fraida. Tras quai è quest’impurtanta axa da traffic che collia a travers il continent divers spazis economics, stada pli u main bloccada. Pervi da la politica autonoma da Tito è er il cunfin jugoslav dal Danubi vers l’Ungaria e la Rumenia vegnì surveglià fitg ferm. Pir cun la fin da la Guerra fraida e la dissoluziun dal bloc da l’ost en il decurs dals onns 1990 è puspè daventà pussaivel in traffic da persunas e da rauba ordinari tranter vest ed ost.[4]
Il 1977 avevan l’Ungaria e la Tschecoslovachia fatg in contract internaziunal areguard l’utilisaziun communabla da l’energia dal Danubi. En la regiun dal Schanugl dal Danubi, tranter la Slovachia e l’Ungaria, dueva s’extender sur 200 kilometers in sistem da stgalims da fermada. Per motivs finanzials ed er pervi da protestas da vart da protecturs da l’ambient a l’intern dal pajais, ha l’Ungaria tratg a la lunga il project a partir dals onns 1983/84; questas protestas èn sa repetidas il 1989, cur ch’èn vegnidas preschentadas al parlament ungarais 140 000 suttascripziuns cunter il project. La finala èn las lavurs vegnidas sistidas dal tuttafatg. Per avair visà il contract a moda unilaterala è però prorut tranter ils dus pajais in conflict avert ch’ha manà il 1993 fin avant il Tribunal internaziunal a Den Haag.
En l’Ungaria (Paks), Bulgaria (Kosloduj) e Rumenia (Cernavodă) existan a la riva dal Danubi ovras atomaras che retiran dal flum aua da sfradentar.
Recepziun culturalaEdit
Sco segund grond flum europeic ha il Danubi laschà blers fastizs en las culturas dals stadis cunfinants e sur quels ora. Cun ses num grec vegn il Danubi menziunà tar Hesiod sco figl dad Okeanos e Tethys (Teogonia 339). Ultra da numerusas ditgas e legendas èn er scripturs s’occupads dal flum, dad Ovid che descriva l’impressiun dal flum schelà (Tristia, cudesch 3, poesia 10) fin a Claudio Magris e Péter Esterházy ch’èn s’occupads a la fin dal 20avel tschientaner da la tematica. En l’Europa da l’Ost vala il Danubi dapi il temp medieval sco archetip d’in flum. En cronicas ed epos vegn quel mess a pèr cun objects biblics (in dals quatter flums dal paradis, portal a la Terra empermessa e.a.). Ed en Russia vegnan tut ils gronds flums sco Don, Dnepr u Moskwa denominads simbolicamain sco Danubi.
In vast resun cultural ha il Danubi er chattà en la musica, per exempel en il Donauwalzer da Johann Strauss (ch’era oriundamain vegnì scrit e represchentà cun in auter text). Insumma è l’image da l’Austria collià spezialmain ferm cun il Danubi, quai sa referind a la monarchia dal Danubi d’antruras cun ses radund 1300 kilometers per lung dal flum (dapi il 1945 ca. 350 km). Uschia cuntegna l’imni naziunal austriac la frasa «Land am Strome», ed er en ils imnis naziunals da la Bulgaria (Mila Rodino), Croazia (Lijepa naša domovino) ed Ungaria (Himnusz) vegn fatg allusiun al flum.
Il Danubi sco spazi da viverEdit
Il Danubi percurra bleras differentas cuntradas e zonas climaticas; correspundentamain sa preschenta er la flora e fauna a moda fitg multifara. Malgrà numerusas intervenziuns da l’uman, per part cun consequenzas gravantas, è sa mantegnida sin blers tschancuns ina cuntrada fluviala ordvart ritga. Intgins dals spazis da viver ils pli sensibels furman en il fratemp territoris natirals protegids.
FaunaEdit
Tut en tut vivan per lung dal flum dapli che 300 spezias d’utschels. Il Danubi furma ina da las pli impurtantas vias da la migraziun dals utschels; ils territoris natirals en sia vischinanza furman savens impurtants areals d’envernada, da cuada e da paus; quai vala oravant tut per il Delta dal Danubi.
Be en il Delta dal Danubi vivan dapli che 150 spezias da peschs. Er en il curs mesaun e superiur dal flum è la varietad gronda. Intginas spezias èn schizunt endemicas en il Danubi u ses flums laterals, uschia per exempel la lampedra dal Danubi. L’umber da Kramer, dal qual ins aveva pensà ch’el saja mort ora il 1975, han ins rescuvert il 1992 e pudì recolonisar en rom da programs d’allevament secundar.[5]
Er a bleras spezias da reptils ed amfibis porscha il Danubi cundiziuns idealas, uschia per exempel a diversas natras, luschards e tartarugas. Ina spezia endemica furma la piutscha crestada dal Danubi.
Ma medemamain mammals sco fiergna alva, fiergna nobla, mustaila, tais u schizunt giat selvadi, castur e ludra èn qua da chasa. En il delta vivan tranter auter er il visun ed il telpi.
FloraEdit
Impurtantas spezias da plantas da las zonas alluvialas da lain lom èn il trembel alv, en il curs superiurs er l’ogn grisch ed il salesch alv. Per las zonas alluvialas da lain dir è da menziunar il fraissen stretg, che cumpara da Vienna engiu, en pli differentas spezias dad ulms. En il Danubi sez vivan plantas da l’aua sco per exempel diversas spezias d’uderettas.
Parcs naziunals e reservatsEdit
Al Danubi èn situads numerus reservats da la natira, parcs regiunals e parcs naziunals. Quels sa chattan tant per lung dal curs superiur en Germania ed en l’Austria, dal curs mesaun – tranter auter en la regiun nua ch’il Drau s’unescha cun il Danubi – e tanschan per lung dal curs inferiur fin al Delta dal Danubi a la Mar Naira.
Il Delta dal Danubi furma gia dapi l’onn 1991 in Patrimoni natiral mundial da l’Unesco. Sper il delta da la Volga sa tracti dal segund grond delta da l’Europa. Quest ecosistem d’ina grondezza da 5000 km² è unic en il mund, furma la pli gronda regiun umida en l’entira Euorpa ed il pli grond territori da channa dal mund. Il Delta dal Danubi è il spazi da viver da bundant 4000 spezias d’animals e 1000 spezias da plantas. A la riva dal Danubi sa chattan en questa regiun guauds selvadis da ruvers, saleschs e paplas. L’onn 2000 èn las regenzas da la Rumenia, Bulgaria, Moldavia ed Ucraina ultra da quai s’obligadas da renaturalisar las zonas umidas per lung dals radund 1000 kilometers dal curs inferiur dal Danubi. Quest corridor verd furma uschia il pli grond territori natiral protegì transcunfinal en l’entira Europa.
En planisaziun è ultra da quai d’endrizzar in parc da biosfera da l’Unesco en la regiun da Danubi, Drau e Mur. Quest territori da 630 000 hectaras per lung dal curs central furma in project communabel dals stadis Slovenia, Serbia, Ungaria, Croazia ed Austria. Ina cunvegna correspundenta è vegnida suttascritta il 2009.
Correcziuns dal curs da l’aua e lais da serraEdit
Sco blers auters flums ha er il Danubi enconuschì dapi l’entschatta da l’industrialisaziun grevas intervenziuns da vart da l’uman. Be 20 % dals territoris d’inundaziun ch’existivan en il 19avel tschientaner èn anc avant maun e be radund la mesadad dal curs dal flum sa lascha designar sco natiral.
Per minimar per exempel las consequenzas da las inundaziuns dal Danubi a Vienna, è quel vegnì regulà massivamain a partir dals onns 1870. Tras quai èn sa furmads il Chanal dal Danubi ed il Vegl Danubi, ch’eran anteriurs bratschs dal flum, e l’ultim temp quartiers sco la Donaucity e l’Insla dal Danubi che vegn utilisada sco territori da recreaziun e d’inundaziun.
Sper la polluziun creschenta tras industria, agricultura e turissem e l’afflussiun d’auas persas, han surtut er la regulaziun tras sclusas e mirs da serra restrenschì decididamain il spazi da viver. Damai che gist diesch stadis fan valair lur interess economics per lung dal flum, èsi relativamain grev da realisar ina protecziun cumplessiva e transcunfinala.
Ils onns 1964–1972 e 1977–1984 han la Jugoslavia e la Rumenia realisà communablamain duas grondas ovras idraulicas en la regiun da la Porta da Fier tranter las Carpatas dal Sid e la Muntogna da Fier Serba. En quest connex han ins dischlocà tut en tut 17 000 persunas. Ed er per l’ambient èn las consequenzas stadas gravantas, tranter auter na pon ils sturiuns betg pli nudar dal Danubi siadora per cuntanscher lur plazzas da frega oriundas. Per restrenscher ils donns culturals ed ecologics han ins percunter sapientivamain conservà artefacts geomorfologics, archeologics ed istoric-culturals en dus parcs naziunals e museums.
Actualmain èn en planisaziun ulteriurs projects da gronda dimensiun. Tranter auter èsi previs da schlargiar il flum per la navigaziun, e quai en rom d’in project da l’Uniun europeica che vul meglierar l’infrastructura tranter l’Europa dal Vest e l’Europa da l’Ost e che cumpiglia ina lunghezza dal flum da radund 1000 kilometers. Là nua ch’èn tangads territoris natirals sa fan però valair resalvas politicas e la resistenza da vart da la protecziun da l’ambient. Quai è per exempel il cas sin il tschancun da radund 70 km tranter Straubing e Vilshofen che furma ina da las ultimas parts dal flum nua che quel cula libramain, senza vegnir interrut da rempars e serras.
Il Danubi sco spazi economicEdit
Utilisaziun d’auaEdit
Aua da baiverEdit
Il Danubi è per lung da ses curs in’impurtanta funtauna d’aua da baiver per radund diesch milliuns umans. En il curs superiur en Germania deriva ina buna part da l’aua da baiver dal Danubi, uschia per exempel er en citads sco Ulm e Passau. L’Austria percunter retira 99 % da l’aua da baiver or d’aua sutterrana ed aua da funtauna. Il medem vala er per l’Ungaria ed auters stadis situads per lung dal curs mesaun. Pir abitadis en Rumenia, nua che la polluziun dal Danubi è in pau main gronda, fan puspè diever d’aua or dal flum (Drobeta Turnu Severin, Delta dal Danubi).
Forza idraulicaEdit
Tschintg stadis che cunfineschan cun il Danubi retiran da quel quantitads pli grondas d’energia or da forza idraulica, numnadamain la Germania, l’Austria, la Slovachia, la Serbia e la Rumenia. Auters stadis na disponan betg d’ina controlla territoriala suffizienta per pudair prender en vista tals projects (ils stadis Croazia, Bulgaria e Moldavia cunfineschan mintgamai mo cun ina riva dal flum; en l’Ucraina è il curs dal flum betg adattà per endrizzar implants electrics) ubain che projects correspundents èn fruntads sin resistenza per motivs da protecziun da l’ambient (Ungaria).
Las ovras electricas al curs superiur en Germania han ina prestaziun plitost modesta, damai ch’il flum na maina qua betg anc fitg grondas quantitads d’aua. En l’Austria cuvran las ovras dal Danubi percunter radund 20 % dal basegn d’energia public ed en la Slovachia èn quai 16 %. La pli grond’ovra idraulica betg mo al Danubi, mabain en l’entira Europa sa chatta a la Porta da Fier ed è vegnida averta il 1972 suenter in temp da construcziun dad otg onns. Fin oz furma quella ina da las pli impurtantas funtaunas d’energia da la Serbia (37,1 %) e da la Rumenia (27,5 %). Per che la navigaziun possia passar senza problems, han ins installà sin l’autezza da las ovras idraulicas numerusas sclusas per lung dal Danubi.
Edit
La ruta da navigaziun Rotterdam-Constanța furma la colliaziun navigabla la pli curta tranter la Mar dal Nord e la Mar Naira. Quella maina sur il Rain, la Main, il chanal Main-Danubi, il Danubi ed il chanal Danubi-Mar Naira.
Per navs da grondezza mesauna è il Danubi navigabel a partir dad Ulm. Per navs grondas è quai pir il cas a patir da Kelheim (radund 440 kilometers sutvart la funtauna). Davent da là maina la via navigabla anc sur 203 km sin territori da la Germania. Da Kelheim fin en la Mar Naira han las navs da surmuntar en tut 20 stgalims da fermada cun sclusas.
Differents projects da navigaziun en las Alps, ils quals avessan collià il Danubi cun l’artg alpin, n’èn la finala betg vegnids realisads. Uschia per exempel il chanal En-Maloja ch’avess collià nà da Vienna il Danubi sur l’En ed il Pass dal Malögia cun il Lai da Como; ubain il chanal dal Spleia ch’avess manà sur il Pass dal Spleia fin a Genua a la Mar Mediterrana – il Danubi avess ins collià en quest ultim cas sur il Lai da Constanza al Rain.
La navigaziun sin il Danubi parta il traject navigabel en trais tschancuns: Danubi Superiur da Kelheim fin a Komárom/Komárno, Danubi Mesaun da Komárom/Komárno fin a Drobeta Turnu Severin e Danubi Inferiur da Drobeta Turnu Severin fin a la sbuccada en la Mar Naira.
Edit
Il Danubi furma ina da las pli veglias e pli impurtantas rutas da commerzi europeicas. Gia en temps preistorics serviva il flum sco via da transport per martganzias sco per exempel pels che vegnivan transportadas cun simplas punteras per lung dal flum. Dal temp dals Romans è alura vegnida pratitgada ina navigaziun per propi. Da quel temp ed anc ditg suenter transportav’ins però surtut rauba dal flum giu, entant che la via da return, pia cunter il current, era memia stentusa. Perquai sa serviv’ins savens da navs d’ina construcziun plitost simpla e demontava alura quellas per vender las aissas sco lain da construcziun.
Sur millis onns èsi be stà pussaivel da manar navs dal flum si cun runar quellas. Per quest intent sa muvevan umans ed a partir dal 15avel tschientaner adina dapli chavals per lung d’uschenumnadas vias da runar, tirond cun sai las navs fermadas vi da suas. Questa procedura era ordvart stentusa: Pervi d’impediments u lieus pauc profunds eri savens necessari da midar vart e las navs avanzavan be fitg plaun.
Edit
Las emprimas navs a vapur e pli tard er la concurrenza tras las viafiers han mess ad ir il declin da la navigaziun tradiziunala sin il Danubi. Las ultimas colonnas da navs èn vegnidas tratgas vers il 1900 dal flum siadora. Gia l’onn 1812 han ins mess en servetsch l’emprima nav a vapur ed il 1829 han ins fundà la societad cun il num che dueva vegnir enconuschent sco in dals pli lungs pleds cumponids insumma, la Donaudampfschifffahrtsgesellschaft. Grazia a quest nov tip da navs è la navigaziun daventada bundant pli svelta. La nav a vapur Franz I duvrava per exempel il 1830 per il viadi dal flum giu da Vienna fin a Budapest 14 uras e 15 minutas; per far il medem viadi dal flum si duvrava la nav 48 uras e 20 minutas. La mesadad dal 19avel tschientaner ha er furmà la culminaziun dals runanavs a chadaina: Cun agid da la forza da maschinas a vapur runavan da quel temp navs sasezzas dal flum siadora, e quai cun agid d’ina chadaina ch’ins aveva installà avant fix en il letg dal flum.
Edit
Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner han ins promovì la navigaziun sin il Danubi cun diversas mesiras da correctura e da construcziun. Tar quellas tutgan passadis parallels che servan a guntgir impediments, la regulaziun d’aua bassa cun la finamira da garantir ina profunditad minimala dal livel d’aua u mesiras da stagnar l’aua per pudair passar sur grips ora.
L’emprim plan cumprovabel per ina colliaziun tranter il Rain ed il Danubi va enavos sin Carl il Grond (793). El ha ordinà la construcziun da la Fossa Carolina. Ils onns 1836 fin 1846 han ins realisà il chanal tranter Main e Danubi che collia Kelheim e Bamberg sur ina lunghezza da 172,4 km. L’idea da trair a niz quest tschancun sco via navigabla moderna han ins alura realisà il 1992. Tar il chanal dal Danubi a Vienna na sa tracti betg d’in’aua artifiziala, mabain d’in letg dal flum istoric. Dapi il temp medieval hai adina puspè dà tentativas da colliar il Danubi cun l’Oder; cun excepziun da pitschens tschancuns n’è quest project mai vegnì realisà. Sin l’ultima part dal flum guntgescha il chanal che maina en la Mar Naira il Delta dal Danubi; questa via navigabla d’ina lunghezza da 64,4 km reducescha la via dal Danubi en la Mar Naira per radund 240 km.
Situaziun odiernaEdit
Sper la navigaziun cun navs da vitgira curseschan oz sin il Danubi radund 100 cruscheras fluvialas che mainan en viadis da plirs dis surtut tranter Passau e Budapest e da là fin en la Mar Naira. Navs per far excursiuns d’in di partan en Germania surtut a Passau ed en l’Austria en la Vachau.
Disposiziuns giuridicasEdit
Bain ha il Danubi furmà da vegl ennà in flum da commerzi liber; tuttina eri usità che mintga pajais cunfinant retirava dazis da commerzi. En rom da la Pasch da Paris l’onn 1856 han ins codifitgà l’emprima giada il dretg sin commerzi liber e stgaffì ina cumissiun correspundenta. L’onn 1948, en rom da la Conferenza da Belgrad, è quest dretg vegnì conferm: sin il Danubi dastgan sa mover bastiments da tuttas bandieras, cun excepziun da bastiments da guerra da bandieras estras.
Selvicultura ed agriculturaEdit
En il 18avel e 19avel tschientaner ha il Danubi servì sco via da transport per laina or dal Guaud da la Boemia. Sin l’emprim tschancun vegniva la laina flottada, alura transtgargiada sin bastiments e transportada fin a Vienna, nua ch’ins vendeva quella sco laina da brisch.
La muntada da la pestga, da la quala viveva en il temp medieval en tscherts vitgs quasi l’entira populaziun, è sa diminuida fermamain en il decurs dal 19avel e 20avel tschientaner. En Germania ed en l’Austria existan be pli singuls pestgaders professiunals. Ina muntada in pau pli gronda ha la pestga pudì mantegnair en la regiun dal Delta dal Danubi.
En intgins stadis vegn pratitgada a las costas dal flum la viticultura. En l’Austria è quai surtut il cas en la Vachau ed en l’Ungaria da Visegrád fin al cunfin meridiunal dal pajais. Vitiers vegnan centers regiunals sco Ilok en la Croazia u Fruška Gora sper Ruma en la Serbia.
TurissemEdit
Sper bleras famusas attracziuns singulas per lung dal Danubi – per exempel las citads Regensburg e Vienna che tutgan tar il Patrimoni cultural mundial – èn er numerusas cuntradas e parcs da la natira da muntada turistica. Exempels furman il parc da la natira Obere Donau en Germania, la Vachau ed il parc naziunal Donau-Auen en l’Austria, la Porta da Fier tranter la Serbia e la Rumenia ed il Delta dal Danubi transnaziunal.
Er il turissem da cruscheras fluvialas è impurtant. Sper il tschancun tranter Vienna e Budapest ch’è fitg frequentà, mainan singuls bastiments da Passau fin al Delta dal Danubi ed enavos. Da stagiun auta curseschan dapli che 70 cruscheras sin il flum. Surtut il Danubi Superiur, ch’è liber da navs, porscha la pussaivladad da far turas cun il canu ed en bartga.
Confurm a sia gronda muntada istoric-culturala ed a la ritgezza e varietad da las cuntradas, porscha la regiun dal Danubi er ina buna infrastructura per lung dal flum, per exempel en furma da raits da vias per velos (Donauradweg) e da viandar (Donausteig). In’ulteriura attracziun è la via turistica che maina da Regensburg sur Passau, Linz, Vienna e Bratislava fin a Budapest; quella vegn tgirada e preschentada – faschond allusiun a la ritga istorgia segnada t.a. dals Habsburgais – sut il num Die Strasse der Kaiser und Könige.[6]
AnnotaziunsEdit
- ↑ Hans Bahlow: Deutschlands geographische Namenwelt. Etymologisches Lexikon der Fluß- und Ortsnamen alteuropäischer Herkunft. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1985, p. 239s.
- ↑ Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz und Reaktorsicherheit: Hydrologischer Atlas von Deutschland, Freiburg i.Br. 2003.
- ↑ aachquelle.de, consultà ils 8 d’avrigl 2013.
- ↑ diepresse.com: Die Donau war ein Sehnsuchtsort.
- ↑ Species in Danube, fishbase.org, consultà ils 8 d’avrigl 2013.
- ↑ Donau – Strasse der Kaiser und Könige.
LitteraturaEdit
- Amt der OÖ. Landesregierung. Kulturreferat: Die Donau: Facetten eines europäischen Stromes. (Catalog d’exposiziun), Landesverlag 1994.
- Franz X. Bogner: Die Donau aus der Luft. Von der Quelle bis Passau. Rosenheimer, Rosenheim 2008, ISBN 978-3-475-53877-3.
- Christian Fridrich: Donau. Wieser, Klagenfurt 2012, ISBN 978-3-99029-014-9.
- Melanie Haselhorst, Kenneth Dittmann: Die Donau. Von Kelheim zum Schwarzen Meer. Delius Klasing, Edition Maritim, 2. ed., Hamburg 2013, ISBN 978-3-89225-586-4.
- Melanie Haselhorst, Kenneth Dittmann: Kreuzfahrt-Guide Donau – Passau bis Schwarzes Meer. Edition Maritim/Delius Klasing, Hamburg 2011, ISBN 978-3-89225-642-7
- Claudio Magris: Donau. Biographie eines Flusses. Hanser, Minca/Vienna 1988, ISBN 3-446-14970-8.
- Bernhard Schütz, Achim Bunz: Die Donau: Kulturschätze an einem europäischen Strom. Hirmer, Minca 2012, ISBN 978-3-7774-2331-9.
- Michael Weithmann: Die Donau. Ein europäischer Fluss und seine dreitausendjährige Geschichte. Pustet, Regensburg 2000, ISBN 3-7917-1722-7 e Styria, Graz 2000, ISBN 3-222-12819-7.
ColliaziunsEdit
- donaukarte.eu – charta turistica
- ARGE Deutsche Donau – pagina cun infurmaziuns turisticas
- ARGE Donau Österreich – pagina cun infurmaziuns turisticas
- junge-donau.info


text:
Tar il stgalim terziar tutgan
las universitads (inclusiv SPFT e la SPFL)
las scolas autas spezialisadas
las scolas autas da pedagogia
Universitads ed SPF
Scolas autas spezialisadas
Scolas autas da pedagogia
Las scolas autas na porschan betg tuttas ils medems roms da studi e las medemas direcziuns da studi. As infurmai en la banca da datas online davart las differentas pussaivladads a las singulas scolas autas.
Sche las cundiziuns per in studi èn ademplidas, ston ins s’immatricular en l’universitad entaifer il termin fixà. Per intginas direcziuns da studi, p. ex. per la medischina, valan disposiziuns spezialas.
S’immatricular ston ins directamain en la scola auta correspundenta. Sin la pagina d’internet da la Conferenza dals recturs da las scolas autas svizras (swissuniversities) chattais Vus las adressas ed ils termins d’immatriculaziun da las scolas autas.
Termins d’immatriculaziun da las scolas autas svizras (cun infurmaziuns en tudestg, franzos, talian ed englais)
Disposiziuns spezialas
Per intginas direcziuns da studi èn las plazzas da studi a las scolas autas limitadas. A la plipart da las universitads svizras vegni decidì mintga onn sin basa dal dumber d’annunzias, sch’i vegnan manads tras examens d’admissiun per ils roms da studi da medischina, da chiropratica e da scienzas da sport e da moviment. Er a scolas autas spezialisadas datti per tschertas direcziuns da studi in dumber limità da plazzas da studi.
Infurmaziuns detagliadas davart las proceduras d’admissiun pon vegnir retratgas tar las scolas autas


text:
Musica insolita in ün lö insolit – opür, la prova, d’ir cun vuschs experimentalas, cun, tanter oter, cemballo e guitarra electrica in tschercha dal sun e cling da la maschinaria d’ün taler – anzi, da plüs talers. Uschè es pudess resümar la prüma preschantaziun da la cumposiziun moderna «Minimal Minima» da Helena Winkelmann illa producziun da l’Ensemble «Kugelförmigkeit» suot la bachetta da Francesca Gaza, chi ha gnü lö in sonda e dumengia i’l tablà da la Clostra Son Jon a Müstair.
Bundant 150 persunas s’han chattadas sün invid da la Tessanda Sta. Maria in sonda davomezdi i’l tablà da la Clostra – turmantà d’üna invasiun da muos-chas – per esser perdütta, sco ch’üna simpl’idea s’ha sviluppada in ün concert chi ha attrat dafatta l’interess dal emitur da radio naziunal, SRF Kultur.
Quatter duonnas – ün proget
Dimena, cur cha l’amia da la Tessanda, Margarit Jacobs, ha dudi darcheu üna jada il «tac-tac-tac-tac ...» regular cun qual las tessunzas laschan resunar lur talers da lain creond textilias da qualità superiura, ha ella gnü l’idea, da transmüdar quist ritem da la lavur manuala in musica. Ella e la manadra da gestiun da la Tessanda, Maya Repele, han in seguit incumbanzà a la cumponista e musicista renumnada Helena Winkelmann da Basilea d’intesser il sun da la lavur manuala culla regiun e sia natüra in ün’ouvra musicala.
Winkelmann ha dit schi, tut allogi per ün’eivna illa suldüm da la Clostra Son Jon e s’ha laschada inspirar dals suns dals talers illa Tessanda a Sta. Maria e da la Val Müstair insomma. Naschü landroura es l’ouvra «Minimal Minima» cha l’Ensemble «Kugelförmigkeit» – ün proget da stüdi da Francesca Gaza – ha intunà in maniera moderna ed in ün masdügl da stils musicals tanter jazz, musica veglia e contemporana, classica e perfin musica chi algordaiva a soundtracks, cun üna schurma d’instrumaints sur la lunghezza originala dal toc da 35 minuts.
Francesca Gaza e Ana Cop han contribui lur vuschs, Eleonora Biscevic la flöta barocca, Kira Linn la clarinetta, Adrian King la posauna e Giulio Tanasini la viola tradiziunala da Gamba, Iannis Obiols ha sunà clavaziun e cemballo, Martin Theurillat la guitarr’electrica e Nacho Laguna il lüt «theorbo», Nadav Erlich ha sunà il gïun e Mattia Galeotti la battaria. Sco giasts han accumpagnà Josué Melendez-Pelaez al cornett, Helena Winkelmann a la gïa e Maria Morozova-Mélendez a d’ün orgel da s-chaffa l’ensemble «Kugelförmigkeit». Quel unischa musicists da jazz sco eir specialistas e specialists da musica veglia.
Tanter posa e movimaint
Tuots 15 insembel han preschantà i’l rom dal concert «In die Zeit gewoben» eir las duos cumposiziuns coerentas «Erhebung, without motion» e «Fioritura» cha Francesca Gaza ha scrit ingon. Cumposiziuns chi perscruteschan l’equiliber tanter posa – i’l sen d’interrupziun – e movimaint in nouv e vegl timbre da cling. Tenor Gaza lessan las cumposiziuns esser tessüdas grazcha a la configuraziun da tuot l’instrumentari sül palc in ün spazi imaginari e sferic. Ün spazi in qual vain perscrutà – sco simultanamaing – eir scholt il preschaint, il passà e l’avegnir.
Güsta sco cha las tessunzas fan quai sunond «tac-tac-tac-tac ...» dürant lur lavur quotidiana, las muongias di per di i’l silenzi da lur clausura e las muos-chas seccantas – «sum-sum-sum-sum ...» – dürant la premiera i’l auditori. Dimena i’l tablà, tuottavia lur dachasa.
Il concert «In die Zeit gewoben» es gnü registrà da Radio SRF 2 Kultur. I’l linc sül concert sarrà publichà apaina cha quel es disponibel sülla pagina d’internet: www.tessanda.ch.
Autur e fotografias: Jon Duschletta


text:
Ils hotels en il Grischun han nudà il favrer stgars 20% damain pernottaziuns, cumpareglià cun il favrer dal 2020. Da las grondas destinaziuns ha cunzunt quella dad Engiadina San Murezzan pers bleras pernottaziuns – quai cun in minus da var 27%. Enstagl da 240'000 pernottaziuns ha quella regiun pudì nudar be stgars 175'000 pernottaziuns. Quai annunzia l'Uffizi per economia e turissem.
Be ina pitschna reducziun da las pernottaziuns hai percunter dà en las regiuns da Lai e da Laax/Flem. Enstagl dad 81'000 pernottaziuns hai dà quai stgars 78'000 pernottaziuns ed uschia ina reducziun per be radund 4%.
Bler damain Tudestgs, ma dapli Polacs
En Grischun han surtut ils giasts da la Germania mancà il favrer. Il segund mais dal 2020 avevan anc passa 130'000 Tudestgs e Tudestgas pernottà en il chantun, il favrer da quest onn èn quai stads be passa 34'000 persunas da la Germania. Quai correspunda ad ina reducziun da stgars 74%.
Persuenter han dapli turists da la Pologna visità quest favrer il chantun Grischun. En tut passa 20'000 pernottaziuns han Polacs e Polacas generà il favrer en Grischun. Quai è in plus da 370%, cumpareglià cun il favrer dal 2020, cura che passa 4'300 pernottaziuns eran idas sin il conto da turists da la Pologna.
40% damain pernottaziuns en l'entira Svizra
Er il favrer han cunzunt ils giasts da l'exteriur mancà en ils hotels svizzers.
Il dumber da pernottaziuns en ils hotels en Svizra è sa reducì il segund mais dal 2021 per 40% - cumpareglià cun l'onn avant. En tut èn uschia en l'entira Svizra vegnidas dumbradas 2 milliuns pernottaziuns en hotels. Quai annunzia l'Uffizi federal da statistica, sin basa da cifras provisoricas. Il schaner aveva corona procurà per ina reducziun da schizunt 58% tar il dumber da pernottaziuns.
Tar ils giasts da l'exteriur hai dà il favrer ina reducziun da 80% tar las pernottaziuns. Ma er 4% damain Svizzers han pernottà il favrer en hotels en Svizra.