text:
2010
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt - ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrita in püssee d'una variant del Lumbard.
L'ONU l'à decidìt che 'l 2010 l'è l'àn internasiunàl de la Biodiersità.
Cuntegnüü
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zenér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 12 de Zenér - Ü teremòt del 7 grado de la scala Richter, a i ure 16.53 l'à culpìt l'ìzola de Haiti e sura de töt la capitàl Port-au-Prince.
Fevrér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 18 de Fevrér - Ol Presidènt di Stacc Ünìcc, Barack Obama l'à 'ncontràt a la Cà Bianca ol Dalai Lama la güida del Tibet e de töcc i Büdisti. La Cina l'à protestàt 'n manéra üficiàl.
- 23 de Fevrér - In del cör de la nòcc ergü mia identificàt l’à facc ‘ndà dét in del fiöm Làmber miliù de lìter de idrocarbür da la Lombarda Petroli a Munscia. Ol petròle l’è pò pasàt in del Pò, ma l’è stacc fermàt prima de rià al delta, ‘n töte i manére l’è stacc ü dizàstr ambientàl.
- 27 de Fevrér - Ü teremòt de 8,8 gradi de la scala Richter, l'à culpìt ol Cile e töt ol Pacìfech meridiunàl. L'epicèntr l'éra di bande de la sità de Conception e i mórcc i è piö de 800.
- 27 de Fevrér - Ol Giuliano Razzoli, a i Ulimpìadi d’Invèren de Vancuver in Canada, l’à enzìt la medàia d’ór in del islàlom speciàl denàcc al Ivica Kostelic, segónt, e al André Myhrer, tèrs.
Mars[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 20 de Mars - ol coridùr de bici Óscar Freire l' vèns la Milà San Remu, segónt ol Tom Boonen tèrs ol Alesànder Petacchi.
- 21 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama l' ghe rìa a fà aproà la sò rifórma de la sanità. La sanidaa in Ameriga la resta a bun cünt privada, ma i dit de asicüraziun poden pü refütà de assicürà la gent che la gh'ha di "pre-existing conditions", ciuè "cundiziun (medegh) pre-esistent". Pö l'assicüraziun la vegnaraa ubligatoria e se vün 'l ghe l'ha no 'l gh'ha de pagà 700 dolar a la finn de l'ann. Però 'l guerna 'l ghe daraa una man e 'n pagaraa un tuchelin a quij che gh'hann pocch danee.
- 29 de Mars - a Mosca dò dòne i se fà saltà 'n aria in del metró a l'ura de pónta e i fà 38 mórcc e piö de sènto ferìcc; se pènsa che i sìes teroréscc del Caucaso.
- 29 de Mars - a i elesiù regiunàle de la Lombardéa ol Robèrt Formigù 'l vèns cóntra 'l Filipo Penati e 'l diènta, per la quarta ólta, goernadùr de la regiù.
- 29 de Mars - in Iraq, a Mossul, öna bómba tiràda contra öna famèa de cristià la cópa ü s-cetì.
- 29 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama, l'à anünciàt che l' permeterà de turnerà a trielà in del mar per sircà 'l petròle.
Avrìl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 8 de Avrìl - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama e 'l presidènt de la Rüsia, ol Dmitrij Anatol'evič Medvedev i firma a Praga ol tratàt Start 2 per ol dizàrm nücleàr.
- 10 de Avrìl - L'aereoplà del presidènt de la Polònia l' se schiànta a tèra intàt che l' sircàa de aterà a l'areopórt de Smolensk in Rüsia: i mör ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér Maria, ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek, e töta la delegasiù üficiàla che l'ìa dré a 'ndà a Katyń per prezensià a i selebrasiù 'n memoria de la stràge soviètega de polàch per mà de Stalin.
- 11 d'Avril - El pilota Mattia Pasini el dà un'intervista ins Italia 1 cumpletament in lengua Emiliana-Rumagnöla. L'è vön di puchissim esempi de üsagg d'una lengua regiunala ins una television italiana.
- 12 d'Avril - Ol tréno Mals - Meran de la Sad partìt a i 8.20 l'è restàt sóta öna frana e l'è finìt fò di binàre: i mórcc i è 9 e i ferìcc 28. (Articul Prinzipal)
- 14 d'Avril - Teremòt in Cina de 7,2 gradi de la scala Richter piö de méla mórcc.
- 14 de Avrìl e dé seguèncc - Ol vülcà che l'se tróa sóta ‘l giasèr Eyjafallajokull in Islanda l’à tacàt a erütà de bröt e l’à bötàt fò öna nìola de sènder isé granda che ‘l tràfech aèreo l’è stai fermàt in mèza Eüròpa, a partì prima dal nòrt Eüròpa prima per rià pò fina al cèntro e süd Eüròpa in di dè dòpo.
- 16 de Avrìl - Semper per la nìola de sènder del vülcà islandés i è stai scancalàcc di gùi pò da l’areopòrt de Enésia 53 pò da l'areopòrt de Öre al Sère e di 28.000 gùi giurnalìer che se fà ‘n Eüròpa i n’è partìcc dóma 11.000, i óter i è stai töcc scancelàcc.
- 18 de Avrìl - Töt o spàsio aèreo de la Al Padana e de mèza Eüròpa l'è stai seràt fò per la nìola de sènder.
- 18 de Avrìl - I se té i fünerài del presidènt polàch Lech Kaczyński, ma tace capi de stat i ghe ria mia a èsga per la nìola de sènder del vülcà islandés che i permèt mia a i aèrei de gulà.
- 19 de Avrìl - Melér e melér de persune blocade da dè e dé in di areopòrt de töta Eüròpa i sirca de partì o de turnà a cà co la coriera o col tréno. La Gran Bretagna la möf tri naf de guèra per indà a ciapà i sò citadini che i è restài blocàcc in Fransa e Spagna.
- 22 de Avrìl - In del Gólf del Mèsico la s-ciòpa fò öna piatafùrma per ol petròle ciamada Deepwater Horizon de la società Transocean, ólta 122 méter che la se tróa a 50 chilòmeter da i còste de la Lüisiana. I mör öndes perùne e l'è ü di piö bröcc dizàster ambientài che ghe sìes mai capitàcc, dezà che per dé e dé s'ghe rìa mia a fermà 'l petròle che sènsa piö la piatafùrma 'l vé fò desperlü 'n del mar compàgn de l'aqua de ü tübo restàt sènsa 'l sò rübinèt. Per fermà 'l petròle prima che l' rie 'nfina sö i còste del la Lüisiàna se próa ach a daga föch.
- 27 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ol rating del dèbet di stacc de la Grécia e del Portogàl e i cròla töte i bórse del mónt.
- 28 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ach ol rating del dèbet de la Spagna da AA+ a AA e töte i bórse del mónt i và zó amò tùrna; la crès la pùra che la crisi de la Grécia la contàgie sö töcc.
- 29 de Avrìl - La canceliéra todèsca, la Angela Merkel, dòpo i 'ncontràt ol presidènt del FMI l'à finalmènt decidìt de ötà e de prestàga di palànche, 'nsèma a töcc i óter paìs de l'Eüròpa e la FMI, la Grécia: la bórsa de Atene la sèra fò con ü +7%.
Mas[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de Mas - A Nöa York l' falés ün atentàt a Time Square, 'ndóe öna machina 'mbutìda de esplosìf la é troàda e disinescàda prima che la pöde saltà 'n aria.
- 2 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI l' và 'n pelegrinàg a Türì per la ostensiù de la Sacra Sindone.
- 4 de Mas - Claudio Scajola l' rasègna le dimisiù da minìster del laùr del IV goèrno Berlusconi. Ol sò ministér l' sarà ciapàt ad interim pròpe dal Presidènt del Consèi italià.
- 5 de Mas - In Grécia sciòpero generàl de töcc i lauradùr che i và 'n piasa a protestà cóntra i mizüre del Goèrno che l' sìrca de salvà l' paìs dal falimènt e per fal l'à teàt i stipèndi di statài e liberalizàt i licensiamèncc in del setùr privàt. La zét la sìrca de 'ndà dét in del Parlamènt e i se pìca co la polisìa. Öna quach manifestàncc col müs iscondìt i ghe dà l'asàlt a la filiàl de öna bànca e i ghe tìra dèt ach di molotof: tri dipendèncc de la bànca i mör dét in del föch.
- 5 de Mas - A Roma l'Inter là èns la finàl de la Còpa Itàlia cóntra la Roma per 1 a 0, gol in del prim tép del Diego Milito. La Roma la fenés i 10, dezà che 'l Francesco Totti l' ciàpa 'l cartelì rós per ìga dacc ü gran pesadù al Mario Balotèl.
- 6 de Mas - Elesiù 'n Gran Bretagna, i vèns i Tory, i Conservadùr del David Cameron, che i ria a 305 sègi, ma i ghe rìa mia a ìga ol 50% piö ü di sègi per pödì goernà desperlùr, ol parlamènt l' rèsta isé "hung", che 'l völ dì "tacàt vià per aria", manéra de dì che gh'è nisü che l' pöl goernà desperlü e i è töi lè che i spéta de capì chèl che l' söcederà.
- 6 de Mas - Ol parlamènt de la Grécia l'vóta a faùr di poredimèncc del goèrno che i sirca de salvà 'l paìs dal falimènt.
- 6 de Mas - Ol Dow Jones e 'l Nasdaq, per la pura che i dèbecc de la Grécia i tire dét in di fastöde töcc i paìs de l'Eüròpa, i pèrt ol 3,5%, ma a ün ura de la fì i perdìa adiritüra 'l 9%; se pènsa però che ghe sìes stacc ün erùr del compiuter o ün erùr de quach operadùr che i à sbaiàt a mèt dèt ün ùrden.
- 7, 8 e 9 de Mas - Adünada di Alpì nömer 83 a Bèrghem; 500.000 alpì i à sfilàt da i 9 de matina a i 9 e mèsa de sira 'n mès a la zét töta 'n fèsta.
- 8 de Mas - L' part ol Giro d'Italia nömer 93 da Amsterdam col "Crono Prologo".
- 8 e 9 de Mas - Dopo che la speculasiù internasiunàla la metìt sóta atàch i stacc de l'Eüròpa e i gràne de la Grécia i rés-cia de tirà dét 'n di fastöde töta l'Eüròpa i capi de stat e i minìster di finanse i laurà dù dé per riàga a 'ndà decórde e i per das de fà töcc 'nsèma per tègn sö l'Eüro e i stacc piö 'ndebitàcc.
- 11 de Mas - I Borse i fà fèsta, dòpo che i capi de stat e i minìster di finanse de l'Eüròpa i è 'ndàcc decórde: Milà la sèra fò adiritüra con ü +11,28%.
- 11 - 12 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI 'l và pelegrì 'n Portogàl per visità la Madóna de Fatima.
- 12 de Mas - 'l Altetico Madrid l' vèns la prima finàl de la Eüropa League cóntra 'l Fulham per 2 a 1 a i tép süplementàr: gol de Diego Forlan (Atletico) e de Davies (Fulham) in del prim tép e gol finàl in del segónt tép süplementàr amò del Diego Forlan.
- 16 de Mas - L'Inter la èns l'öltima partìda del Campiunàt 2009 - 2010 a Siéna per ü a zéro cóntra 'l Siéna, gol del Diego Milito, e la èns ol campiunàt italià con 82 póncc, segónda la Roma con 80. I và 'n Còpa di Campiù ach ol A.C. Milan e la Sampdòria. 'n B menimà i fenés ol Siena, Ol Liórn e l'Atalanta.
- 22 de Mas - L'Inter la èns al Bernabeu de Madrid la Còpa di Campiù cóntra 'l Bayern Munchen, con dò gòal del Diego Milito.
- 30 de Mas - Ol coridùr de bici de Varés Ivan Basso l' vèns ol Giro 2010 che partìt de Amsterdam l'8 de Mas l' fenés a Verùna.
- 30 de Mas - L' fenés ol campiunàt de Serie B, Lecce e Cesena söbet in Serie A, Salernitana, Gallipoli e Mantova söbet in Serie A; Brescia, Sassuolo, Torino e Cittadella i và a i play off, menimà Triestina e Padova i và a i play out.
- 31 de Mas - In de la nòcc di ativìsti filo palestinés e di pacifisti i sirca de foorsà 'l blòch de Israél sö Gaza. Sö trè bàrche i part da la Türchia e i sìrca de rià via mar a Gaza e portà di gèner de prima necesità, ma la marìna de Israél la ghe à cóntra i repàrcc speciài i ràmpa sö sö i bàrche e l'is-ciòpa fò öna batàia, i mör di pacifisti e töt ol mónt l' se lamènta con Israél.
Zögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 4 de Zögn - L’vé copàt ‘n Türchìa 'l vèscof lumbàrt Luigi Padovese;
- 5 de Zögn - La Padania la èns la finàl cóntra 'l Kurdistan per 1 - 0 e isé la èns l'edisiù nömer 4 de la Viva World Cup, zögàda a Gozo. La Padania l'è campiù del mónt per la tèrsa ólta.
- 5 de Zögn - Ol Valentino Rossi l’ s’è rómp öna gàmba ‘n di próe lìbere del sàbat matina al Mugèlo;
- 09 de Zögn - Elesiù in di Paìs Bas, i vèns i Liberài (VVD) del Mark Rutte che i rìa prim con dóma ü sègio denàcc a i Socialìst del Job Cohen, ex sìndech de Amsterdam, ma sura de töt l'à enzìt ol Geert Wilders e 'l sò partìt anti islàmech, ol PVV che l'è dientàt ol tèrs partìt del paìs. Menimà l'è 'ndàcia pròpe mal a i Cristià Democràtech del Jan Peter Balkenende, ex capo del goèrno che l' s'éra apéna dimetìt che i è pasàcc da 41 a 21 pòst in parlamènt. Chès-ce i risültàcc: 1) V.V.D.; da 22 a 31 pòst col 20.06%; 2) PvdA da 33 a 30 pòst col 20%; 3) PVV da 9 a 24 pòst col 16%; 4) CDA da 41 a 21 pòst col 14%; 5) SP da 25 a 15 pòst col 10%; 6) GroenLinks da 7 a 10 pòst col 6.6%; 7) D66 da 3 a 10 pòst col 6.6%; 8) ChristenUnie da 6 a 5 pòst col 3.3%;
- 11 de Zögn - I è cüminsàcc i Mondià de Fùbal in Süd Áfriga, la prima partida l'è pròpe Süd Áfriga - Mèsico, finìda 1 a 1.
- 13 de Zögn - Elesiù 'n Bèlgio. In di Fiandré ol prim partìt l'è la Nöa Aleànsa Fiamìnga (N-VA), ol partìt del Bart De Wever. La Nöa Aleànsa Fiamìnga la öl la secesiù di Fiàndre e gh'è la pusibilità che 'l Bèlgio l' se divide 'n dù: Fiàndre e Valònia.
- 18 de Zögn (e dé dòpo): l'è numinàt Minìstro del Federalìs, tra i döbe de la Léga Nòrt, 'l Aldo Brancher esponènt del PDL. Söbet ol nöf minìstro l' domànda 'l legìtimo 'mpedimènt per rimandà i procès 'ndo che l' gh'à de comparì. Dòpo i polémighe nasìde 'ntùren a chèsta situasiù e dòpo che 'l Presidènt de la Repübliga l'à dìcc che l'éra mia ü laùr giöst, ol Brancher l' renüncia al legìtimo 'mpedimènt.
- 24 de Zögn - Dòpo dù pàri de fìla col Paraguay (1 - 1) e co la Nöa Zelànda (1 -1), la nasiunàl de balù italiana la pèrt co la Sloàchia per 3 a 2 e la tùrna a cà sènsa riàga a pasà ‘l girù eliminatòre ‘ndo che la rìa adiritüra öltima: Paraguay 5, Sloàchia 4, Nöa Zelànda 3, Italia 2.
- 24 de Zögn - Ol Masimo Tartaglia l'è asòlt co la giustificasiù che l'éra mia bù de ragiunà 'n del momènt che l'à tiràt la statüìna söl müs al Berluscù.
- 28 de Zögn: Ol Pietro Taricone, óm de spetàcol e atùr italià, l' mör in de la nòcc dòpo ìga üt ün incidènt col paracadüte.
- 29 de Zögn - Ol Marcello Dell'Utri, senatùr del PDL e cofondadùr de Fórsa Itàlia, l'è condanàt in Apèl dal tribünàl de Palèrm a sèt agn de galéra per concórs estèrn in asociasiù mafiùza (periodo fin al 1992); l'avrès tratàt pò co la mafia per ès ötàt o mia ostacolàt in di afàre econòmech (supermercàcc e antène tv). Asolüsiù per i facc dòpo ol 1992, cioè da l'acüza de ès istàcc ol legàm tra mafia e politega, per ès piö precìs tra mafia e Fòrsa Itàlia, asolüsiù dezà che il fatto non sussiste che l' völ dì che chès-ce laùr i è mai söcedìt.
Löi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de Löi: da Rotterdam 'n di Paìs Bas l' pàrt ol Tour de France nömer 96 e l' pròlogo l'è enzìt dal coridùr sguìser Fabian Cancellara.
- 4 de Löi: endèle elesiù 'n Polònia, 'l vèns ol Bronisław Komorowski, candidàt cóntra ol Jarosław Kaczyński, fradèl del presidènt mórt a Smolensk en avrìl.
- 5 de Löi: ol minìstro del Federalìsmo Aldo Brancher, en tribünal, el dis de ülì rasegnà le sò dimisiù.
- 10 de Löi: Uruguay e Germània i zöga la finàl per ol tèrs e quart pòst di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Germania per 3 a 2.
- 11 de Löi: Spagna e Olànda i zöga la finàl di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Spagna per 1 a 0 a i tép suplementàr con ü goal de Andrés Iniesta.
- 18 de Löi: dòpo l'incidènt ol Valentino Rossi l' tùrna a cór con d'ü ciót in de la gàmba e l' rìa quàrt al Gran Premio de Germània söl circuìto del Sachsenring, dré al Dani Pedrosa, prim, al Jorge Lorenzo, segónt, e al Casey Stoner, tèrs.
- 25 de Löi: l' fenés ol Tour de France 2010, 'l Alberto Contador l' rìa a Parigi co la màglia zàlda el' vèns ol sò tèrso Tour, segónt ol Andy Schleck e tèrs ol Denis Menchov.
Aóst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Del prim de Aust l'è scumenzaa l'insci ciamaa SWIFT": un prugrama che'l revarda la trasmissiun forzada ai servizzi federaj segret american di infurmaziun in sü i cünt in banca (e di so detentur) de tücc quij che viven in de l'EU. El Jan Korte, representant del partii pulitegh tudesch Die Linke l'ha ciamaa "un nöf scandal perpetraa de la rugansa americana ai dagn de la gent üropeja".
- 04 de Aóst: ol presidènt de l'Iran, Mahmoud Ahmadinejad, l' iscàpa a ün atentàt di bande de la sità de Hamadan sènsa fas gna 'mpó de mal.
- 07 de Aóst: i Talebà i fà saì de ì copàt ol dé prima 9 "misiunare cristià". I persune copàde i éra 8 dutùr, öna dutùra todèsca, öna dutùra 'nglésa e 6 dutùr americà, 5 òmegn e 1 dòna, piö ü tradutùr afgà. I dutùr, che i éra di volontàre del la International Assistance Mission, i éra 'ndàcc a cürà di persùne in del Nuristan ciamàcc da la zét del pòst e finìt l'intervènt i éra dré che i turnàa a Kabùl, quando i è stai ciapàcc da i Talebà che i à metìcc in fìla, i gh'à sbaràt e i gh'à robàt töt. S'è salvàt adóma ü di dù tradutùr afgà, dezà che 'l s'è metìt a uzà che l'ìa müsülmà e l'à tacàt a recità 'l Corano, menimà gh'è stài negót de fà per i dutùr che i gh'à üt la "cólpa" de portàs dré di Bibie.
- 19 de Aóst: dòpo 7 agn de guèra i öltem soldàcc americà mandàcc in Iraq per combàt i làsa 'l paìs e i tùrna a cà; i è partìcc piö de dès dé prima del dé stabilìt che l'éra 'l 31 de Aóst, 'n töte i manére i rèsta 'n del paìs amò 50.000 soldàcc americà che i è mia lé per combàt ma per insegnàga a combàt a i soldàcc de l'ezèrcito irachéno.
- 21 de Aóst: l'Inter la èns, a San Sir la Süper Còpa Italiana còntra la A.S. Roma, per 3 a 1.
- 27 de Aóst: l'Atletico Madrid l'vèns la Süper Còpa Eüropéa còntra la Inter, per 2 a 0.
Setèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 de Setèmber: ol pilòta giapunés de Moto2, Shoya Tomizawa 'l pèrt ol contròl de la sò mòto e 'l vé 'nvestìt da dù óter pilòti, ol Scott Redding e 'l Alex De Angelis in de la gara de Misano Adriatico; portàt in ospedàl 'l mör de lé a póch.
- 19 de Setèmber: ol Papa Benedèt XVI l’ l’ lümìna beàt ol cardinàl John Henry Newman a Rednal.
Utùer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 de Utùer - söl circuìto de Sepang in Malesia ol Jorge Lorenzo l' rìa tèrs e l' diènta campiù del mónt de Moto Gp.
- 12 de Utùer - i scomìncia le uperasiù de sucùrs che i portarà 'n süperfìce i 33 minadùr restàcc sòta 700 meter de profondità per 69 dé 'ndèna minéra 'n Cìle.
- 31 de Utùer - Dilma Vana Rousseff del Partìt di Laoradùr (Partido dos Trabalhadores, PT) la èns ol balotàgio di elesiù presidensiài 'n Brazìl col 55% e la ciapa 'l pòst del Luiz Inácio Lula da Silva.
Noèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de Noèmber - Söl circuìto de Interlagos in Brazìl la Red Bull la èns per la prima ólta 'l campiunàt del mónt a squadre de Formula 1.
- 3 de Noèmber - Asia Bibi, dòna pakistana de religiù cristiàna e màder de 5 is-cècc l'è condànda a mòrt per blasfemia dòpo ès istàcia mètida 'n galéra nel Zögn del 2009.
- 14 de Noèmber - Söl circuìto de Abu Dhabi in di Emiràcc Àrabi Ünìcc ol Sebastian Vettel pilòta de la Red Bull l' vèns la gara e 'l diènta per la prima ólta 'l campiù del mónt de Formula 1 e co i sò 23 agn 'l diènta 'l piö zùen campiù del mónt de Formula 1
- 24 de Noèmber - Al Cairo cristià còpti d'öna banda, polisiòcc e müsülmà de l'ótra i sé pica in di strade de la sità, dòpo che i aütorità i à fermàt la costrüsiù d'öna cèza, l' mör ü s-cèt cristià de 19 agn.
- 26 de Noèmber - La sparés da Brembàt de Sura öna s-cèta de 13 agn de nòm Yara Gambirasio.
- 28 de Noèmber - In Sguìsera l'è aproàt col 52,9 % de sé ü referèndum che l' rènt obigatòre casà vià dal paìs töi chèi che i forestér che i è stài condanàcc per ü reàt penàl.
- 28 de Noèmber - Elesiù 'n Catalògna, l' vèns ol partìt nasiunalést CIU guidàt dal Artur Mas con 62 ségi sö 135 del parlamènt català.
Dezèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 de Dezèmber - A Stocólma, ün integralést islàmech l' se fà saltà 'n ària in del cör de la sità tra la zét che la gira i negòse per i regài del Nedàl, ma l'atentàt l'falès e l'mör adóma l'atentadùr. In de la rivendicasiù gh'è di minacé per la Svésia, dezà che l'à fai negóta cóntra ü dizegnadùr de vignète che, segónt i 'ntegralèsch islàmech, l'à ofendìt la sò religù de lur.
- 14 de Dezèmber - A Roma se óta la sfidücia al Goèrno Berlüscù: a la Camera i vóta cóntra 'l goèrno 'n 311, menimà i vóta per ol goèrno 'n 314 e 2 i vóta mia, al Senàt i vóta cóntra 'l goèrno 'n 135, menimà i vóta per ol goèrno 'n 162 e 11 i vóta mia: ol goèrno l'gh'è rià isé a ìga la fidücia dal Parlamènt.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 8 de Mars - Ol Tonino Carino giurnalìsta sportìf de la Rai.
- 3 de Avrìl - Ol Maurizio Mosca giurnalìsta sportìf de la Gazzetta e de la televisiù.
- 8 de Avrìl - Ol Malcolm McLaren, produtùr discogràfech, müzicista e manager di Sex Pistols nasìt in del 1946.
- 10 de Avrìl - Ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek in d'ü dizàster aèreo a l'areopórt de Smolensk in Rüsia.
- 15 de Avrìl - Ol Raimondo Vianello atùr e condutùr televizìf.
- 3 de Zögn - Ol Monsignùr Luigi Padovese, vèscof lumbàrt de la Céza Catòlega.
- 4 de Zögn - Ol Carmélo Francia, poéta e gramàtech del Dücàt de Piassa Puntida.
- 29 de Zögn - Ol Pietro Taricone, atùr e concorènt del prim Grande Fratello.
- 16 de Löi - Ol Mino Damato, giurnalìsta e condutùrt de la televisiù.
- 17 de Aóst - Ol Francesco Cossiga, presidènt, capo de goèrno e minìster de la Repüblica Italiana.
- 5 de Setèmber - Ol Shoya Tomizawa, pilòta giapunés de Moto2.
- 21 de Setèmber - La Sandra Mondaini, atrìce e moér del Raimondo Vianello.
- 29 de Setèmber - Ol Vincenzo Crocitti, atùr.
- 30 de Setèmber - Ol Tony Curtis, atùr americà.
- 27 de Utùer - Ol Néstor Carlos Kirchner, ex presidènt de l'Argentina.
- 11 de Noèmber a Los Angeles - Agostino de Laurentiis, ciamàt Dino, produtùr cinematogràfech.
- 11 de Noèmber - Leslie Nielsen, atùr americà.
- 11 de Noèmber - Mario Monicelli, regìsta toscà.
- 18 de Dezèmber - Blake Edwards, regìsta americà, Oscar a la cariéra, famùs per i sò film compàgn de Breakfast at Tiffany's (colasiù da Tiffany), Hollywood Party e sura de töt chèi de la Pantéra Ròza.
- 18 de Dezèmber - Tommaso Padoa Schioppa economista e ex minìster del Goèrno Prodi.
- 21 de Dezèmber - Enzo Bearzot, alenadùr de la squàdra de balù de l'Itàlia che 'n del 1982 l'à enzìt ol Campiunàt del Mónt de Fùbal.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Dialett milanes
El Milanes (conossuu anca in manera informal come meneghin) l'è ona varietaa de la lengova Lombarda parlada in de la citaa de Milan e in part de la sova provinzia.
In di contest italiano-parlant, el Milanes (comè la pupart d'olter varietaa lenguistegh parlaa in di confin del Statt talian) a l'è ciamaa despess, de manera generica, on dialett. Quest chi l'è despess capii comè on dialett de l'Italian, cosa che se da nò el cas, de fatt, el Milanes e l'Italian hinn lengov different e hinn no mutoalment intelligibij.
El Milanes l'è ona particolara (e de prestis) varietà del Lombard parlada a ponent de l'Adda, intelligibil ai parlant d'olter varietà Lombard, con pussee fadiga de part de chi che viv a levant. La spiegazion del fatt l'è che domà a partì de Napoleon la region l'è stada unida.
Comè tucc i olter dialett de la lengova Lombarda, el Milanes l'è ona lengova romanica del grupp occidental, relata a Frances, Romancc, Occitan, Catalan, e, in mesura minor, a l'Talian e al Castejan.
Al dí d'incœu, el Milanes el gh'à nò de status offizial in Milan o in quaj olter sitt.
On bell poo de dizionari, quaj gramatica, literadura estesa e ona traduzion di Vangel hinn disponibij.
Cuntegnüü
- 1 Distribuzion geografiga e variant
- 2 Evoluzion del Milanes in di secol
- 3 Ortografia
- 4 Ona comparazion cont el Talian
- 5 Ona comparazion cont el Frances
- 6 Test d'esempi
- 7 Esempi de comparazion tra vari ortografii
- 8 Proverbi milanes
- 9 Pussee important scrittor e poeta in Milanes
- 10 Vos correlaa
- 11 Ligamm de foeura
Distribuzion geografiga e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come che 'l dis el nòmm, el centro lenguistigh de quella parlada chì l'è la città de Milan. Foeura di mur de la città el dialett l'è parlaa anca in di territòri inglobaa a Milan e in la pupart de la provincia. In particolar, i influss milanes se senten in de la banda pussee occidental de la provincia, in direzion del Tisin e del Varesòtt. A nòrd-òvest el Milanes, longh el cors bass de l'Olòna e arent a Sarònn, el riva a la zòna ciamada Alt Milanes, indove i parlad scomincen a ciappà caratteristigh on poo different: a Legnan e Bust i dialett hinn puttòst divers. In ògni cas el dialett bosin l'è pussee compagn del Milanes che del Bustòcch. A nòrd-est i dialett se vesinen al Brianzoeu e, in de la zòna de l'Adda, al Bergamasch, anca se mantegnen caratter insubrigh.
La zòna de Melegnan e Paù la gh'ha di parlad de transizion cont el Lodesan, tant 'me i dialett del sud-òvest gh'hann on quai caratter che 'l se vesina al Paves.
A bon cunt, el Milanes l'è semper staa la variant pussee prestigiosa del Lombard Occidental, e quest l'ha faa sì che i dialett di città pussee important de l'Insubria, indove la se trovava la class dirigent lombarda, ciappassen semper pussee caratteristigh meneghinn: l'è 'l cas de la parlada pavesa, che l'è pussee compagna del Milanes che di dialett de la provincia. Inscì el succed anca per el Brianzoeu (sorattutt quell de la bassa Brianza), che per el lenguista Francesch Cherubin l'era domà ona variant minor del Milanes. Fina a on quai desenni fa el termen Milanes l'era dovraa in d'on sens ben pussee largh: Milanes eren tutt i parlad tra Landrian e Bereguard a sud e la riva de Lecch con la Valsassina a nord; a est el confin a l'era l'Adda e, segond el Biondell, a ovest se rivava fina a Novara.
On'altra ròbba de savè l'è che despess el Milanes el gh'ha di differenz a segonda del quartee: defatt, a segonda de la zòna, el parlà de la gent el ciappava di caratteristigh dialettai de quei che vegniven de foeura. Per esempi, a Pòrta Cicca gh'era di influenz pussee paves, a Pòrta Tosa influenz lodesann e via inscì. Al dì d'incoeu el dialett de la città l'è molto pussee condizionaa de l'Italian rispett a quei de la provincia.
I variant del Milanes parlaa foeura de la città hinn conossuu anca 'me Milanes arios. Quei variant chì poden avèggh anca domà variazion de parnonzia, o anca di variazion in del lessegh: per esempi a Robecch a se dis nugra inscambi de nivola, e Niviri inscambi de Navili; a Cugiònn l'articol determinativ a l'è ol, compagn de quell che 'l suced in del Varesòtt.
Esempi d'on dialett arios: el corbettin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Corbetta l'è on paes che 'l se troeuva a ovest de Milan, in de la zona del Magentin, minga lontan del Tisin. I dialett de quei band i gh'hann di carateristegh in comun cont i parlà bositt, novares e paves.
Vedemm on quai esempi de diferenz fonetegh in tra el dialett de Milan e quell de Corbetta:
- Presenza de la vocal [o] in posizion tonega
- BOTTON: milanes [bu'tũ] = corbettin [bu'toŋ]
- VOTT: mil. [vɔt] = corb. [vot]
- DONNA: mil. ['dɔna] = corb. ['dona]
- Parnonzia in A de tanti E atonegh e di monosilleb:
- EL: mil. [ɛl] = corb. [al]
- VIALTER: [vi'aːlter] = corb. [vi'ɔːltar]
- Parnonzia in I de tanti E atonegh:
- VEGNÌ: mil. [ve'ɲi] = corb. [vi'ɲi]
- DESSEDÀSS: mil. [dese'das] = corb. [dise'das]
- CORBETTIN: mil. [kurbe'tĩ] = corb. [kurbi'tiŋ]
- Parnonzia diferenta de la desinenza de l'imperfett indicativ de la prima coniugazion:
- mil. tì te andavet = corb. tì te andevet (parnonzia: [ti ta an'dea])
- El particippi passaa de vess, stà, andà, fà e dà el gh'ha ona forma pussee arcaica:
- mil. staa = corb. stai.
- mil. andaa = corb. andai.
- mil. faa = corb. fai.
- mil. daa = corb. dai.
Evoluzion del Milanes in di secol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Milanes del dì d'incoeu el gh'ha di caratteristigh che gh'era minga in de la parlada di temp adree. Tra el XVIII e 'l XX secol gh'è staa on poo de trasformazion in de la parlada e in de la fonetiga:
- L'ortografia di paroll 'me olter, volt e via inscì l'è mudada in alter, alt (cont ona A che l'è minga proppi quella italiana, ma l'è gnanca pù la Ò averta d'on temp, che la se conserva anmò in di parlad arios).
- L'è sparii, prima che in di alter dialett del Lombard, el passaa remott (giamò a la fin del Settcent).
- La negazion l'è vegnuda domà post-verbal, menter anmò per tutt el Vottcent (almanch in del Milanes letterari) l'esisteva anca quella pre-verbal.
- Milanes antigh: Quella robba chì no la me pias.
- Milanes moderno: Quella robba chì la me pias nò/minga.
- La prima persona singolar de l'imperfett on temp la podeva finì anca in -a, menter al dì d'incoeu la finiss domà in -i (segond el Cherubin, quella forma chì l'era pussee brianzoeula).
- Mì credevi/credeva => mì credevi.
- Ona quai parola la s'è italianizzada:
- becchee => becchee/macellar.
- scrivuu => scritt.
- sgenee => genar.
- fevree => febrar.
- mettuu => miss.
- On poo de paroll che gh'aveven el rotacismo hinn tornaa a la L, come 'l giamò citaa scoeura => scola.
- La Z che gh'era in d'ona quai parola la s'è mudada in C (Franzesch => Francesch; Verzei => Vercei).
- Hinn sparii i sonn /ts/ e /dz/ (giamò in temp lontan).
- El sonn /o/ l'ha resistuu almanch fina a la segonda mità del Vottcent.
- In la pupart di cas, l'è sparii quell plural metafonetigh che gh'era, per esempi, per i aggettiv/pronomm possessiv:
- quist => quest.
- quii => quei.
- cavii => cavei.
- Tanti paroll che gh'aveven el sonn /ø/ l'hann mudaa in /ɔ/:
- oeuli => oli.
- scoeura => scola.
- El grupp latin -CT, che in la pupart di dialett lombard l'è vegnuu CC, in d'on quai cas in Milanes l'è vegnuu TT, per influenza de l'Italian:
- nocc => nott.
- lacc => latt.
- lecc => lett.
- Vecciabbia => Vettabbia.
- tecc => tecc (per minga sconfondes cont i tett).
- tucc => tucc/tutti.
- El condizional present el gh'aveva anca la terminazion in v:
- el saravv => el sariss/saria.
- In de la lengua poetiga esisteven di formi alternativ per el present del verb podè:
- mì podi = mì poss.
- numm podom = numm pomm.
- lor poden = lor ponn.
- L'esisteva la forma de cortesia vù (different del pronomm vialter), che al dì d'incoeu l'è sostituii de lù/lee.
- Ona quai parolla, anca sotta l'influenza de l'Italian, l'ha mudaa la soa desinenza in -Ô in -OR. Al dì d'incoeu el resist domà resgiô:
- pescô => pescador.
- lavô => lavor.
Ortografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In part a causa del status minga offizial del Milanes, pussee convenzion ortografegh hinn staa sviluppaa.
La pussee veggia anmò in us, e probabilment la pussee largament utilizzada, l'è la convenzion adottada de tucc i grand scrittor de la letteratura milanesa, di quai el pussee famos l'è 'l Carlo Porta. L'è tipich de chest sistema el trigraf oeu o œu, significant /ö/, come in Frances. El graf o ammett domà i lettur /ò/ o /u/, come in Occitan. El sòn /ó/ l'esist nò in del Milanés d'incoeu: questa trasformazion fonetega la par avègh avuu loeugh a l'inizzi del secol XIX (vardee: G.Sanga: ). A 'l se pò trovà anmò el son /ó/ in di paes arent a Milan, per paroll 'me quejcóss, vólt, ólter, ó, o per i verb che finissen per "oo", come presempi soo, gh'hoo, e quij al futur come ciaparoo, vidaroo,...
A bon cunt, sta ortografia, purtròpp, a l'è bòna domà per el Milanes e i dialett vesin: per esempi, el saria etimologicament sbajaa scriv libro per el Ticines /'libru/, perchè la -u finala a l'è propi quella de la font latina volgara, e la vegn nò d'ona trasformazion de 'o' come in del suffiss milanes -zion. (Sanga, cit.) De manera analoga, el trigraf oeu/œu l'ammet nò d'utilizzazion in posizion atònica. Per esempi, en Milanes : mi troeuvi , però trovà (/tru'a/), quand in Bergamasch me tröe e tröà (/trö'a/).
Di convenzion fonetegh, che droeuven ü e ö inscambi de u e oeu hann tòlt pòst, principalment per evità confusion de lettura per i parlant alfabetizzaa in Talian.
Ona comparazion cont el Talian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è inscì tant differenz intra'l Milanes e 'l Talian standard che i duu hin dur de paragonà. A bon cunt, la comparazion l'è fada natural per el fatt che i parlant Milanes hinn anca parlant Italian.
- El Milanes el gh'ha pussee vocaj del Talian: ö, ü, e a hinn present. Asca, el gh'è l'opposizion de quantitaa vocalega: parlà (infinitiv) l'è different de parlaa (participi). De manera analoga, pass e paas hinn different. Quella caratteristega chì l'è stressada a fond in de l'ortografia unificada.
- Al contrari del Talian, i paroll Milanes derivaa del Latin, perden la vocal final, (a manch che la parolla la finissa in "a")
- Pont, mur, dur, fosch Vs Talian Ponte, muro, duro, scuro.
- Lunna, roeuda, dura Vs Talian Luna, ruota, dura.
- I pronòmm soggett Milanes deriven generalment del dativ o del accusativ Latin, quand in Talian del nominativ. (E.g. "mi" - che l'è accusativ o dativ in Talian - in Milanes pò vess anca nominativ).
- Generalment la pronominalizzazion del soggett l'è obbligatòria, però questa caratteristega l'è dree a perdes sòtta la pression sintattega del Talian. La resist però a la 2a e 3a persona singular:
- te set (fr. tu es, it. sei )
- ti te set (fr. toi tu es, it. tu sei)
- La negazion l'è pòst-verbal (gh'è però de regordà che in de la forma scritta questa chì a l'è ona mudazion putòst recenta, del princippi del XIX secol, vist che despess el Carl Porta in di sò poesii el gh'eva anca la negazion pre-verbal):
- Te seet minga/nò (fr. tu n'est pas, eng. you are not, it. non sei, dt. du bist nicht)
- Mi a soo minga/nò (fr. je ne sais pas, eng. arch. I know not, it. non so, dt. Ich weiß nicht)
- El Gerundiv 'l ghe nò:
- Son dree a scriv (Talian: sto scrivendo)
- L'è dree a vegnì (Talian: sta venendo)
- La formazion del plural l'è sigmatega e nò vocalega come in Talian
- Tant paròll derivaa del Latin, vegnen del Tard Latin e hin different de quij Talian, per esempi:
- Sidell Vs. Secchio
- Serc Vs Cerchio
Ona comparazion cont el Frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vun di loeugh comun pussee diffus sora el Milanes a l'è quell del sò vess compagn del Frances, a causa di dominazion forestée d'Oltralp a Milan. 'Sta opinion l'è diffonduda anca perchè gh'è di paròll simel (come coeur = cœur; ò bloeu = bleu) e di sòn inguaj (come la oeu che l'è compagna de la eu francesa, ò anca la u, che l'è parnonziada a l'istessa manera anca in Francia).
Ma st'opinion chì a l'è sbagliada: prima de tutt, i dominazion frances de Milan (la prima in del Rinasciment; la segonda sòtta Napoleon) a hinn staa tròpp curt per avè poduu influenzà in manera inscì permanenta come se cred comunement el dialett milanes. Poeu, ovviament gh'è di paròll milanes de origin francesa, ma per la maggior part a hinn quij neologismi (compagn de armoar, giambòn, mersì...) che hinn comun anca a tanti alter lengov (anca l'Italian) e che gh'hann de vess recondòtt al period in del qual el Frances a l'eva la lengoa de la coltura e de la diplomazia, la lengoa che tucc i òmen cont ona certa istruzion e importanza gh'aveven de conoss e de parlà: a l'è staa inevitabil che on poo di paròll sien entraa in del parlà de ògni dì.
A propòsit de quest loeugh comun la gh'era ona filastròcca che la parlava d'on turista frances che a Milan el s'era trovaa a parlà cont on ortolan che 'l vendeva di nos:
- Frances: Comment s'appelent-ils? (come se ciamen?)
- Milanes: Se pelen nò, se schiscen
- Frances: Comment? (come?)
- Milanes: Coi man, coi pee, come te voeuret!
- Frances: Je ne comprends pas... (capissi minga...)
- Milanes: Se te voeuret minga comprài, lassa pur stà!
In tucc i cas, la vegn chì propòsta ona tabella de comparazion tra Latin, Frances, Milanes e Italian:
Se pò vedè donca come el Milanes, ma inscì tutta la lengua lombarda, el faga part minga del sistema lenguistich frances ò de quell italian: de fatt el Milanes e 'l gh'ha sì di caratteristich de tucc e duu i sistema, ma quest el succed anca cont alter lengov neolatinn. Se pò dì che 'l Lombard, e tutt i alter lengov gallo-italich sien di lengov a cavall tra i parlad italian e frances, a confin traj dò arei geografich, e che questa situazion de confin l'abbia portaa di caratteristich sia intermedi che originaj.
Test d'esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la Bibia, Luca 2, 1-7 (Version ingles: http://www.gnpcb.org/esv/search/?q=luke+2)
A podii chest test registraa per on parlant nativ Italian de Milan
Ortografia originala (asquas l'istess che la classica)
2:1 In chi dì là, on decrett de Céser Augùst l'ordinava che se fasess on censiment de tutta la terra. 2 Sto primm censiment l'è staa faa quand Quirini l'era governador de la Siria. 3 Tucc andaven a fass registrà, ciaschedun in la soa città. 4 Anca Giusepp, che l'era de la cà e de la famiglia de David, da la città de Nazareth e da la Galilea l'è andaa sù in Giudea a la città de David, ciamada Betlemm, 5 per fass registrà insèma a Maria, soa sposa, che l'era incinta. 6 Ben, pròppi intanta che se trovaven in quell sit, s'hinn compii per lee i dì de partorì. 7 L'ha mettuu al mond el sò primm, l'ha faa sù in di fass e l'ha miss giò in d'ona gruppia perchè gh'era minga de post per lor in la locanda. (Circolo Filologico Milanese, I Quatter Vangeli de Mattee, March, Luca e Gioann in dialett milanes, Milan 1995)
Ortografia unificada
2:1 In chi dí lá, un decrètt de Céser August l urdinava che se fasèss un censiméent de tüta la tèra. 2 Stu primm censiméent l è staa faa quaant Quirini l éra guvernaduur de la Siria. 3 Tücc andaven a fass registrá, ciaschedün in la súa citá. 4 Anca Giüsèpp, che l éra de la cá e de la famíglia de Davit, da la citá de Názareth e da la Galiléa l è andaa sü in Giüdéa a la citá de Davit, ciamada Betlèmm, 5 per fass registrá insèma a María, súa spusa, che l'éra incinta. 6 Bén, pròpi intanta che se truvaven in quèll siit, s'inn cumpii per lée i dí de parturí. 7 L'a mettüü al muunt el sò primm, l a faa sü in di fass e l a miss giò in d'una grüppia perchè gh'éra minga de pòst per luur in la lucanda.
Esempi de comparazion tra vari ortografii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò anca comparà l'ortografia classica, l'ortografìa Hull e quella insubriga unificada (voeuna di ortografii doperaa 'me standard in quella Wikipedia chì) in quest test del Tommas Gross (La fuggitiva):
Original (ortografia classica):[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera settada in terra col coo in man,
e i gombed sui genœucc: me ziffolava
el vent in di cavij: demaneman
che vegneva on quaj bôff, el me portava
comè ona vôs che vegneva de lontan;
la me pariva la soa vôs, alzava
i œucc, guardava intorna: ma l'è nott,
l'è senza luna e no se ved nagott.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissun rispond, [...]
[2]
Etimològica (Geoffrey Hull)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'era setada en tèrra, col cau en maun,
e egl gombed sugl genuogl: me zifolava
el vent ent egl cavegl: demanamaun
che vegneiva un quagl bof, el me portava
come una voux che vegna de lontaun:
ella me pareiva la soa voux, alzava
egl uogl, guardava entorna: ma el es nuoit,
el es senza luna, e no se ved negot.
Clame. Pedrin! Pedrin!. Neissun respond.
Ortografia insubriga unificada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera setada in tera cul coo in man,
e i gumbed süi genögg: me zifulava
el vent in di cavii: demaneman
che vegneva un quai buf, el me purtava
cumè una vus che vegneva de luntan;
la me pariva la sua vus, alzava
i ögg, guardava inturna; ma l'è not,
l'è senza lüna e nu se ved nagot.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissün rispund, [...]
Trascrizion IPA[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'sera se'tadan 'tɛra ku'lkuː 'in mɑ̃ː,
'ei 'gumbet 'syj d͡ʒe'nøt͡ʃ 'me sifu'lava
'el veːnt 'indi ca'viː; demane'mɑ̃ː
'ke ve'ɲevan 'kwaj 'buf, 'elme pu'rtava
ku'mɛ na'vuːs 'ke ve'ɲeva deluntɑ̃ː;
'lame pa'riva 'la 'sua vuːs, a'lsava
i øt͡ʃ, gwa'rdava i'ntuːrna ma'lɛ 'nɔt,
'lɜ 'sẽːnsa 'lyna 'e 'nuse veːt na'gɔt
't͡ʃami pe'drĩː, pe'drĩn, nisỹː ri'spuːnt...
Proverbi milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'erba di alter l'è semper la pussee bòna.
- El Signor prima je fa e poeu je combina.
- La bocca l'è minga stracca se la sa nò de vacca.
- Te seet andaa a scoeura de giovedì.
- Voeuja de lavorà saltom addòss che mì me spòsti.
- Zucca e melon a la soa stagion.
- Quand gh'è scappaa el porscell, sarren el stabiell.
- Gatta inguantada la ciappa minga i ratt.
- In agost el Sô el va in del bosch.
- Offelee, fa el tò mestee!
- L'aqua l'ha faa i oeuv, el gh'ha inscì de pioeuv.
- Te gh'eet l'oeugg pussee grand del boeucc.
- A Milan i moron fann l'uga
Pussee important scrittor e poeta in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lancin Curt (1460-1512)
- Fabi Vares (Vares, 1570 - Milan, 1630)
- Carlo Maria Magg (Milan, 1630-1699)
- Carl'Antoni Tanz (Milan, 1710-1762)
- Domenegh Balestree (Milan, 1710-1780)
- Giusepp Parin (Bosis, 1729 - Milan, 1799)
- Carlo Porta (Milan, 1775-1821)
- Francesch Cherubin (Milan, 1789 - Massaja, 1851)
- Tommas Gross (Bellan, 1790 - Milan, 1853)
- Cletto Arrighi (Milan, 1828-1906)
- Emilio De Marchi (Milan, 1851-1901)
- Gaitan Crespi (Bust Grand, 1852 - Milan, 1913)
- Carlo Bertolazz (Rivoeulta d'Adda, 1870 - Milan, 1916)
- Delio Tessa (Milan, 1886-1939)
- Franco Loi (Genova, 1930-...)
- Dario Fo (Sangian, 1926-...)
Pussee important cantant e composidor in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alfredo Bracchi (Milan, 1897-1976), composidor.
- Giovanni D'Anzi (Milan, 1906 - Santa Margherita Ligure, 1974), cantant e composidor.
- Fiorenzo Carpi (Milan, 1918 - Roma, 1997), composidor.
- Enzo Jannacci (Milan, 1935), cantant e composidor.
- Nanni Svampa (Milan, 1938), cantant e composidor.
- Walter Valdi (Cavenagh, 1930 - Milan, 2003), cantant e composidor.
- Nino Rossi (Milan, 1923-1997), cantant e composidor.
- Dario Fo (Sangian, 1926-...), composidor e ai volt anca cantant.
- Gianni Magni (Milan, 1941-1992), cantant e composidor.
- Walter Di Gemma (Milan, 10 Genar 1968), cantant e composidor.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Lombard occidental
- Milanes arios
- Dialett brianzoeu
- Milan
- Litteradura milanesa
- Dialett lodesan
- Dialett paves-vogheres
- Dialett varesott
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carlo Salvioni, Fonetica del dialetto moderno della città di Milano, ed. Loescher, Turin, 1884
- I proverbi milanesi raccolti, ordinati e spiegati per cura di Eugenio Restelli coll'aggiunta delle frasi e de' modi di dire più in uso nel dialetto milanese, Milan, 1885
- El Dragh Bloeu - Division per la Lengua
- milanofree.it
- milanometropoli.com
- proloco-fagnanoolona.org
- la canzon milanesa
- Milanesiabella (Antologia de litteradura milanesa)
- I Maltrainsema (Musiga de la tradizion popolar in Milanes
- Accademia del dialett milanes - Sciroeu de Milan
- Circolo Filologico Milanese
- Ona serie de poesii in Milanes
- Alter informazion sora el Milanes
- Giovanni Raiberti, L'arte poetica di Quinto Orazio Flacco esposta in dialetto milanese, Milan, 1836
- L'Inferno di Dante esposto in dialetto milanese da Francesco Candiani, Milan, 1860
- A propòset del dialett de Cugiònn

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Robert Kubica
Robert Kubica (a s diś [ˈrɔbɛrt kuˈbiʦa]) 'l è un pilòta ad màchini pulàc, nâ a Cracòvia al 7 ad Dicémbar dal 1984.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Robert Kubica al taca subìt a quàt'r an a cùrar in màchina mèntar a déś an al fà al campiunàt ad go-kart dla Pulógna e al vins 6 tìtui in 3 an. In séguit al sa stablìs in Itâglia par cùrar in di àtar campiunàt e 'l impàra anc a dascórar dimóndi bèṅ in Itagliàn. In fiṅ al 2006 al cur la Monaco Kart Cup, la Margutti Trophy, la Elf Masters races, la Formula Renault, la Formula 3 Euro Series (quand, a séguit 'd un brut incidènt, al và in a risć ad pèrdar un bras) e la Macau F3 Grand Prix.
Durànt un tèst a Barcelóna cun la Renault al vèṅ duciâ par Mario Theissen, respunsàbil dla BMW, ch'al al mét sóta cuntràt par la stagiòṅ 2006.
2006: 'l eśòrdi cun la BMW Sauber
Dòp 'n inìsi cuma culaudadór, al fà al sò debùt in dal sircùit in dal gran prèmi 'd Ungherî al pòst ad Jacques Villeneuve, dvintànd al prim pulàc a córar in Fórmula 1. Al finìs subìt a punt ma al vèṅ squalificâ parchè la sò màchina l'éra tròp alśéra par 2 chìlo. In dal gran prèmi 'd Itâglia al riva tèrs quand in gara 'l ira stâ anc prim par soquànt gir.
2007: na bèla stagiòṅ
La stagiòṅ 2007 la taca mal cun du gari sénsa punt ma dòp al taca far-an sèmpar fiṅ a quànd al fà 'n incidènt spaventóś in Canada al turnànt "L'Epingle" ma al pèrd sól na gara, quéla in di Stat Unî, rimpiasâ p'r al śóvan Sebastian Vettel. Al tórna a 'l cursi in Frància finénd quàrt. Al finìs pò la stagiòṅ al sèst pòst cun 39 punt e cun dimóndi piasamènt bòṅ.
2008: la prima vìnsita
La prima gara dal 2008 in Austràglia 'l è dimóndi dasfurtunàda parchè, dòp èsar partî in prima fila, al vèṅ buciâ sénsa cólpa par la Williams ad Nakajima durànt i gir da drē a la safety car.
In dla gara dòp in Malèśia al riva secónd da drē a Kimi Raikkonen. Al 5 'd Avrìl dal 2008 al fà la sò prima pole position in sal sircùit dal Bahrein (la prima in dla stòria dla BMW) finénd pò tèrs.
In Spaggna e in Turchìa al finìs quàrt ma la sò giurnàda più bèla la riva 'l 8 ad Śugn dal 2008 quànd al vins al gran prèmi dal Canada miténd-as anc al prim pòstt dla clasìfica generàla.
La stagiòṅ la và avànti bèṅ cun soquànt piasamènt e finénd in sal pòdi a Valénsia, a Mónśa e in Giapòṅ a Fuji. A la fiṅ al s piàsa al quàrt pòst cun 75 punt.
2009: un diśàstar ad stagiòṅ
Al 2009 'l è stâ 'n an diśastróś par lò anc par cólpa dla màchina ch'la n andàva minga. In dla prima gara al partìs da 'l quàrt pòst ma Sebastian Vettel al al buta fóra in dal tentatìṿ ad pasàr-al quand al pulàc 'l éra al secónd pòst. I prim punt i rìvan sól dòp soquànti gari cun un sètim pòst in Turchìa. In dla stagiòṅ a s pól arcurdàr sól un quàrt pòst in Bélgi e un secónd in Braśìl, in tut al mùcia sù 17 punt finénd quaturdicéśum in clasìfica.
2010: al pasàǵ a la Renault
In dal 2010 al pasa a la Renault par rimpiasàr Fernando Alonso ch'l éra pasâ a la Ferrari. La scuderìa francéśa la gh'à dimóndi prubléma ecunòmic ma Robert al fà bèṅ la sò part finénd da spés a punt, rivànd secónd in Austràglia e tèrs a Muntecârl e in Bélgi. A la fiṅ al mùcia sù 136 punt finénd utàṿ in clasìfica.
2011: 'l incidènt prima d'l inìsi dal campiunàt
Al 6 ad Favràr dal 2011, quand 'l éra drē a cùrar na gara ad rally in Itâglia in Ligûria, al sa stablìs atàc a na céśa e al patìs di dan ad c'l àtar mónd: pèrdidi ad sangṿ dèntar, bruti fratùri e na maṅ mèśa saltàda via. I dutór i 'l aṅ uprâ soquànti vòlti sèmpar bèṅ ma Kubica al và in a risć listés ad n cùrar mai piò. Invéci al pilòta ch'l éra sèg al n s è fat gnint.[1]
Al sò pòst la Renault la tóś in présia al tedésc Nick Heidfeld.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Grave incidente di Kubica nel rally di Andora Corriere.it, 6 ad Favràr dal 2011


text:
Felònica
Felònica (nòm uficiàl en Italià: Felonica) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 419 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 63 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Calto (RO), Castelmassa (RO), Ficarolo (RO), Salara (RO) e Sèrmad.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Felònica l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Falòpp
Falòpp (nom ufizial in italian: Faloppio) l'è on comun de la Provincia de Còmm, in direzion de la Svizzera.
El paes, che 'l gh'ha ona popolazion de 4 560 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 4,2 km² e 'na densità de 1 086 ab./km². El gh'ha dò frazion: Camnagh e Gaggin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Falòpp l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bortunogh
Bertònegh (Bortunogh in del Lodesan dal post; Bertonico in Italian) l'è on comun de 1 174 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) de la Provincia de Lòd, situaa tra l'Adda e la Muzza, pòcch prima che 'sto canal el finissa in del fiumm.
El confina con la Provincia de Cremona.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bertònegh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bollodingen
Bollodingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 205 abitant.
El cumün de Bollodingen al se tröva a una altitüden de 476 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettenhausen, Hermiswil, Oberönz, Ochlenberg, Steinhof (SO), Thörigen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bollodingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1266 col nom de Bolathingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bollodingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Aüstralia
L'Australia a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Canberra ma i cità püssee grand hinn Sydney e Melbourne.
La gh'ha una süperfiss de 7.741.220 km² e una pupulaziun de pressapoch 21.250.000 abitant.
L'è circundada dal mar: l'ucean Pacifich a est e l'ucean Indian a l'òvest.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Australia (nom ufizial: Commonwealth of Australia) a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è el Tony Abbot (Liberal, del 2013).


text:
Loson
Loson (nomm ufizial: Losone) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6329 abitant e una süperfiss de 9.5 km², e al se tröva a una altitüden de 238 meter sura al livel del mar.
El cumün de Loson a l'è tacaa ai cumün de Scona, Caviglian, Cent Vai, Locarn, Tegna, Versc.
Pruverbi in del dialet de Lusun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A fà dal begn ai asen, u s'ofend el Signór.
- In mancanza da cavai i trota i asen.
- Mej uncél da bósch che uncél da gabia.
- La cicoria, pissee la végn tendra, pissee la diventa 'mara.
- L'è pazzia cifolàa quand che 'l merlo u ne vóo cantàa.
- Al vizzi da la góla u buta a l'aria la cjà.
- La mort la cónscia tanti rob.
- Quand ch'a piòu e tira el vent, sara l'uss e sta' in convent.
- L'aqua d'april la impiniss el baril.
- Quand ch'i perd l'afezzión, i fa più navot da bón.
- Dò femen e un cò d'aj, l'è un marcò bel e fai.
- Chi ch'a mangia cander, i cäga stopit.


text:
Ethnologue
Ethnologue: Languages of the World (Ethnologue: Lenguf del Mund) a l'è una publicaziun eletronega e sü carta del SIL International (che l'era cugnussüda prima 'me Summer Institute of Linguistics, Istitüt Estif de Lenguistega), e una urganizaziun cristiana che la stüdia püssee i lenguf ch'a hinn cugnussüü de men, suratüt per fà rivà el messagg de la Bibia al püssee grant nümer de gent in de la sua maderlengua.
In del ediziun chela de quindes, fada in del 2005, Ethnologue al gh'ha denter i statistech de 6.912 lenguf (l'è staa un mejurament perchè, in chela de quartodes del 2000, i lenguf seren 6.809) e per ugnidüna la da infurmaziun cume el nümer de gent che parla una lengua, i paes, i dialett, i afiliaziun lenguistech, se se tröa la Bibia, etc...
In 'stu mument chì a l'è l'inventari di lenguf cunt dent püssee roba insema al Linguasphere Register.
In del 1984 l'Ethnologue l'ha faa un sistema de codes a trì leter per i lenguf ciamaa codes SIL. Quest insema chì de codes al süperava i standard de prima ISO 639-1 e RFC 3066.
In de chela de quartodes ediziun gh'eren dent 7148 codes che curispundeven minga al standard ISO 639-2. Alura, in del 2002 la SIL l'ha lauraa insema cunt el ISO (Urganisasiun Internasiunala per i Standardisasiun) per giuntà 'sti codes chì in del standard internasiunal: adess l'Ethnologue a'l dupra quest standard chì, che l'è ciamaa ISO 639-3.
I diferenz intra i dò versiun se poden vidè al [1]. L'ediziun chela de quindes, del 2005, la gh'ha denter 7299 codes.
L'Ethnologue, per el nòm principal d'una lengua, al met anca cum'è che la ciamen quij che la dupren, el guern, i furestee, e alter nom che a hinn staa dupraa in del passaa e in de la literadüra, anca se poden vess definiziun minga ufiziaj, ufensif, o minga giüst. Quest insema de nom alternatif a l'è grant ma anca de spess minga cumplet.
Ethnologue 'l gh'ha dent i sò erur, che magara vegnen metüü apost in di ediziun növ. Per esempi, in chela de quindes edisiun a hinn staa giuntaa di lenguf e alter i hann staa töö via.


text:
Borzonasca
Borzonasca (en lìgure: Borsonasca) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 103 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 80,0 km² e 'na densità de popolasiù de 26 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Mezzanego, Ne, Rezzoaglio, San Colombano Certénoli, Santo Stefano d'Aveto, Tornolo (PR), Varese Ligure (SP).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Borzonasca l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Settara
Settara (Settala) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 7411 abitant. Se troeuva tra l'Ada e'l Lamber, 15 km a est de Milan, vers la Provincia de Lòd. La scormagna dij Setares a l'è "i gambon de Setara", indove "gambon" el poeu vorè dì o "gamb grand" o "gamb bònn". El gh'ha dò frazion, giamò paes indipendent:
- Careppi (Caleppio), giontada al comun intel 1753. La cunta circa 2450 abitant e l'è a sud de Setara.
- Premenugh (Premenugo), giontada al comun intel 1869. A nòrd de Setara, la gh'hà on center antich e domà 1200 abitant, anca se l'è dree a diventà pussee grand.
Gh'è anca ona localitaa, ciamada Calandron (Calandrone) che l'è compòsta de tre cassinn e l'è su la strada che de Setara la va vers Paù. Ghe abiten 300 personn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Settara l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Lengua italiana
L'italian o, de spess in Lombard Oriental taià (nòmm nativ: Italiano) l'è ona lengoa latina moderna. L'italian l'è efetivament ona lengoa franca, perchè i so parlant de spess parlen anca lengov regional e i doperen l'italian domà per parlà cun i gent forest. L'italian l'è lengoa offizzial de l'Italia, de San Marin, de la Svizzera (insema al franzes, al todesch e al romanc) e de la Citaa del Vatican (insema al latin). L'è lengoa offizzial in Istria insema al Croatt e al Sloven. L'è parlada anca in del Principaa de Monaco, a Malta, in Corsica, a Nizza e provincia, e minga tropp in Albania, Tunisia e in Libia. I so dialet de spess hinn influenzaa da vari lengov regional e local parlaa in 'sti teritori chì.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengoa italiana la vegn del dialett fiorentin del Toscan del XIV secol. A l'è pròpri duranta sto temp chì che l'è nassuda la literadura toscana, eree de quèlla siciliana (che l'è staa el primm volgar italian dopraa dij poeta). Hinn staa di autor comè Bonagiunta Orbicciani de Lucca e Guidon d'Arezz in d'on primm moment e poeu quij de la scoeura del Dolz Stil Noeuv a fà diventà el Toscan la lengoa literaria pussee importanta de la penisola. El pussee grand autor del temp l'è staa el Dant Alighiee, seguii del poetta Franzesch Petrarca e del scrittor Gioann Boccaccio. Duranta el Renassiment e in di secol dòpo, tucc i autor italian scriveven o in latin o cont el Toscan di quij trii litteraa. Donca se pò dì che l'Italian medieval l'è restaa in vida a longh (basta pensà a quij che in ann vesinn scriveven anmò degl'impiegati, de', allor che etc.).


text:
Portofino
Portofino (en lìgure: Portofin) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 449 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 2,6 km² e 'na densità de popolasiù de 173 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Camogli, Santa Margherita Ligure.
El cümü l'è sitüàt endèla part ucidentàla del golfo del Tigullio endèna baia ai pè del promontóre omònimo, a 36 km de Gènova. El sègna 'l cunfì geogràfich 'ntra 'l Golfo Paradiso e 'l Tigullio.
Portofino 'l fà part del Parco natüràl regiunàl de Portofino
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Portofino l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
10 12
Ol dé 10 de dezèmber l'è 'l 344 ( 345 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 22 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de dezèmber al è ul dí da pòost 344 ( 345 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 22 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1640 - ol coll de Balaguer (Vandelòs e l'Hospitalet de l'Infant, ol Baix Camp): i terços Castejà gh'i trà zò i resistenc Català (bataja del Coll de Balaguer, guèra di Ranzadur).
1809 - Girona: daspus ün ases de set mes, la sità se la rendess aj Franses (guèra del Franses).
1898 - Cuba s'independisa de Spagna malgrat la reste sota control di Stacc Ünicc ch'i la recugnussarà definitiament ol 20 05 de 1902.
1948 - sé di Nassiú Ünide (Nöa York): l'ONÜ la proclama la Declarassiú Universal di Drecc Ümà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1986-Rafael Manuel Gorgue Tórtola (València), gjögadur de baschetbol
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1198 - Marràquesh (ol Maroch): Averroes, filòsof Andalusí.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé internassiunal di drecc ümà
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Perpignan
Perpignan (inscì anca in frances e in la pupart di lengov del mond; Perpinyà in catalan; Perpinhan in occitan; Perpignano in italian; Perpiñán in spagnoeu; Perpinhã in portoghes) l'è ona città de la Francia sud-oriental, cont ona popolazion de 117.400 personn.
La lengua originaria de Perpignan l'è 'l Catalan, anca se al dì d'incoeu l'è 'l Frances el parlà pussee druvaa e anca l'unigh offizial.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Perpignan la se troeuva in de la region de la Lenguadoca-Rossijon (dipartiment di Pirinee Urientai, del qual a l'è 'l capploeugh), int la region geografega del Roussillon.
La città l'è traversada de duu fiumm: el Têt e la Basse.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona l'è stada bitada di Iberigh (minga di Celta), che hinn staa conquistaa di Roman dopo de la Segonda Guerra Puniga. A quei temp l'esisteva minga Perpignan, ma la città de Ruscino (al dì d'incoeu el quarter Château-Roussillon, che in Catalan el se dis Castell Rosselló). Del nomm de Ruscino la ven foeura la parola Rossijon.
I primm notizzi de Perpignan inveci hinn del 927, e se troeuven denter a on contratt de vendita de on cert Aton al vescov de Elne, che 'l dis inscì: ...de, alio latere in ipso termino de la villa Cabestangio et le terlio 1atere in ipso termino de villa Perpignano....
L'è stada la capital de la Contea del Rossijon per poeu finì, in del 1172, sotta la corona d'Aragona. In del 1197 la gh'ha 'vuu el status de comun.
Tra el 1276 e 'l 1344 Perpignan l'ha viduu el sò period doraa, perchè l'era la capital de terra del Regn de Maiorca, el regn che l'era staa faa sù de Giacom I d'Aragona per el sò fioeu pussee piscinin.
In del 1346, dopo domà duu agn de la riannession al regn aragones, gh'è rivada la peste: quella che l'era stada voeuna di città pussee important de la zona, in gir a on bienni l'era crodada proppi in bass.
In del 1463 Perpignan l'è stada occupada di Frances, ma la popolazion la s'è ribellada e, in del 1475, la città l'è tornada a vess aragonesa, e poeu spagnoeula (con l'union di coronn de Aragona e Castiglia). Vista la soa posizion de confin tra el regn spagnoeu e quell frances, la s'è trovada in mezz ai guerr tra i duu Statt: in del 1642 l'è stada occupada anmò di Frances e assegnada per semper a lor in del 1659, col Trattaa di Pirinee. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del rest de la Francia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hannover, Germania.
- Lancaster, Regn Unii.
- Statt Unii:
- Mostaganem, Algeria.
- Tir, Liban.


text:
Epaticch
L'Epaticch (latin: Epaticcus o Epaticcu; ...-35) a l'era el fradell del re Cunobelin di Cativellaun (e donca fioeu del Tassiovian), tribù celtega de la Britannia. Di moned cont el sò nòmm, trovaa in de l'area de Calleva Atrebatum (incoeu Silchester, in de la contea de l'Hampshire), che l'era la capidal di Atrebat, demostren che el n'è diventaa el re intorna al 25. Fòrsi el gh'ha avuu el permiss del fradell per regnàgh sora, al fin de aumentà l'egemonia cativellauniga, che l'Epaticch l'ha portaa in del sud-est de la Britannia.
El sò successor a l'è staa el nevod Caratach.


text:
Partîd democrâtic
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Partîd Democrâtic (PD) l'è un partîd puléttic itagliàn ed zänter-mancénna.
L'è nèd dal 14 d'Utåbber dal 2007, coli eleziån primèri par fèr in môd ch'la zänt l'adlizéss al segretèri naziunèl e l'Asenblêa costituänt. Al partîd al s'è presentè ai eletûr par la prémma vôlta cme quall ch'al tôl só qual ch'l avêva fât l'Ulîv, parté dal 1995 par tor só al bon ch'ai è stra la socialdemocrazî, al socialîsum democrâtic, al cristianêsum democrâtic, al liberalîsum e l'anbientalîsum.
Al segretèri naziunèl l'è Walter Veltroni, la so män forta l'è al frarais Dario Franceschini. Al prémm presidänt l'è stè Romano Prodi, da la so fondaziån fén al 16 d'avréll 2008, quand ai avêva dè só.
Al PD l'è nèd par la volontè ed tott i partîd pió inpurtànt ed mancénna, i Democrâtic ed mancénna (DS) e La Margarétta (DL) – ed mètters insamm par fèr un prugèt pió grand e pió Muvmänt Repobblicàn d'l Euròpa (MRE), Itâglia 'd Mèz, Lêga Rifurméssta, Rpobblicàn Democrâtic e dî èter gropp regiunèl cme al Partîd Democrâtic Meridiunèl e Prugèt Sardàggna.
Anca se al prinzéppi i dgêven ch'ai srè piasó ed fèri pèrt, i àn dezîs ed lasèr pêrder al prugèt dal PD: i Sucialésst Democrâtic Itagliàn (SDI), l'Itâglia dî valûr.
Cârg dal partîd[modifica | mudéfica la surzéia]
Presidént[modifica | mudéfica la surzéia]
14 d'utåbber 2007 - 16 d'avréll 2008: Romano Prodi
Segretèr[modifica | mudéfica la surzéia]
15 d'utåbber 2007 - in cârga: Matteo Renzi
Män forti[modifica | mudéfica la surzéia]
27 d'utåbber 2007 - in cârga: Dario Franceschini


text:
Siblingen
Siblingen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 758 abitant e una süperfiss de 9.42 km², e al se tröva a una altitüden de 508 meter sura al livel del mar.
El cumün de Siblingen a l'è tacaa ai cumün de Beringen, Gächlingen, Hemmental, Löhningen, Neunkirch, Schleitheim.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat


text:
Prefettura de Alessi
La prefettura de Alessi (Qarku i Lezhës in albanes) a l'è voeuna di 12 prefettur albanes. La se troeuva in de la part a nòrd-òvest del paes, la confina a òvest cont el Mar Adriatich, a nòrd con la prefettura de Scutar, a nòrd-est con quella de Kukës, a est con quella de Dibër e a sud con quella de Durazz.
El territòri l'è montuos a est e pussee in pianura vers el mar. La còsta l'è longa 38 chilòmeter e 'l mont pussee alt a l'è el mont Kunore (2121 meter), in del distrett de Mirditë.
Distrett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prefettura gh'hinn trii distrett:


text:
Schlierbach (LU)
Schlierbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.23 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 701 abitant.
El cumün de Schlierbach al se tröva a una altitüden de 697 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Büron, Geuensee, Rickenbach, Schmiedrued (AG), Triengen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Commonscat:Schlierbach LU


text:
Nümar intreegh
I nümar intreegh (Lumbart Orientàl: nömer intrèch) i è una estensiú di nümar natüraj furmada paj nümar natüraj (1,2,3...), i söö curespundeent negatiif (-1,-2,-3...) e ul nümar 0. Ul cungjuunt da tücc i intreegh generalmeent sa al denota pal símbul . I nümar intreegh i è un sübcungjuunt di nümar razziunaj.
Par sumar düü nümar intreegh dal istess segn: - Sa i suma i valuu assulüü di sumaant - Sa mett l istess segn di sumaant par sumar düü nümar intreegh da difereent segn: - sa i resta i valuur assulüü di sumaant. - sa mett ul segn dal sumaant ch'al gh'a ul magjuur valuur assulüü.
Par restá düü nümar intreegh sa suma ul primm a l'upòost dal seguunt. (-5)-7= (-5)+(-7)= -12
Par mültiplicá düü nümar intreegh: - sa i mültiplica i valuur assulüü di fatuur. - Si i è dal istess segn sa mett segn pusitiif, si i è da difereent segn sa mett segn negatiif.
Par dividí düü nümar intreegh: - al cuventa che ü al síes mültipel dal òolt - sa i dividiss i söö valuur assulüü. - Si i è dal istess segn sa mett segn pusitiif, si i è da difereent segn sa mett segn negatiif.


text:
Rivulüziun de Liegi
La Rivulüziun de Liegi (in valun: Binamêye revolucion, var a dì felis rivulüziun) a l'è quel'espressiun cun la qual s'intend parlà d'un viulent rivulgiment pulitich che, a la fin del XVIII secul, l'ha dervii la strada per la fin del Principaa de Liegi. La rivulüziun l'è scumenzada el 18 agust 1789 e l'è stada definitivament repressa el 12 genar del 1791.
Cuntegnüü
- 1 El cuntest storich
- 2 La rivulüziun
- 3 L'ucüpaziun e la mediaziun prüssiana
- 4 La fin de la Rivulüziun
- 5 I event sücessiv
- 6 El giüdizi di storich
- 7 Vus curelaa
El cuntest storich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quistiun de la sücessiun e de la Custitüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì del 1772 fina al 1784 el princip-vescuv de Liegi l'era staa el vescuv Francesch Carl de Velbrück (1719-1784), che l'aveva incuragiaa i idei ilüminista: per esempi, in del 1779 l'aveva faa sü una Societé d'Émulation (Sucietaa d'Emülaziun) per favurì el güst di art, di leter e di scienz. De questa Sucietaa hinn surtii un quaj de cap de la rivulüziun.
Ma a la sua mort l'è staa elegiüü de l'imperadur cume növ vescuv (de fat el Principaa de Liegi a l'era vün di stat del Sacher Ruman Imperi) el Ceser Custantin Francesch de Hoensbroeck. Quel vescuv chì l'è staa giüdicaa un reaziunari e un asulütista, mina dumà per la sua poca prupensiun ai növ idei, ma anca perchè l'aveva minga favurii una redüziun di pudè che la "Custitüziun" del Principaa la dava al suvran.
In particular, de circa un secul, i discüssiun pulitich eren inturna a l'inscì-dii Regulament del 1684, una custitüziun pulitica che 'l Massimilian Enrich de Baviera, princip-vescuv tra 'l 1650 e 'l 1688, l'aveva creaa per sustitüì quela precedent, che la lassava magiur pudè al Terz Stat (e per Terz Stat s'intend, natüralment, la class burghesa, minga la magiuranza del popul) in materia de l'eleziun di magistrat citadin l'aministraziun münicipal.
Quel Regulament del 1684 chì l'aveva pudüü vess impost anca perchè la fameja di Baviera l'aveva cunchestaa l'auturità cun la repressiun de dò insüreziun: la prima, del 1649, l'aveva vist adiritüra el predecesur Ferdinad de Baviera bumbardà la cità; e la segunda inveci l'era avegnüda in del 1684.
De quel mument el pudè pulitich l'è partegnüü, per un secul e mezz, al princip-vescuv, ai canonich de la Catedral de San Lambert e a l'aristucrazia (i tréfonciers), che l'esercitaven cunt un'assemblea ciamada "di Stat". E, per un secul e mezz la burghesia ürbana l'ha pudüü mai utegnì de avègh indré i sò antich dirit.
A bun cünt, gh'è de dì che 'l Regulament l'intervegniva dumà sura i quistiun di eleziun di magistrat citadin e aministraziun münicipal, ma 'l lassava inscì cume eren prima i vegg cart. Per esempi, i "Stat" aveven cunservaa del tüt el dirit de vutà i tass. E sura la storia de l'esclüsiun de la sua cumpusiziun di segment inferiur del Prim (i pret), del Segund (la picula nubiltà) e del Terz Stat, questa esclüsiun l'era minga un scandal in de l'Europa del XVIII secul che l'era duminada, al temp, del principi de la munarchia assulüda. Gh'è de pensà che anca un famus pulemista radical frances, el Mirabeau, quand che l'ha visitaa el Principaa (1787, a la vigilia de la Rivulüziun) l'ha cumentaa: Nüm Frances cercum de fà una rivulüziun per utegnì una quaj di garanzii che vialter de Liegi gh'avii de secuj.
El fat de la Cà de Giögh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Traj aveniment che han purtaa a la Rivulüziun la vegn regurdada la quistiun di cà de giögh de la cità termala de Spa: chì el princip l'aveva cuncedüü el monupòli del giögh d'azard aj abitant del lögh, che 'n gestiven dò. Quand in del 1785 un tal Noël-Joseph Levoz el n'ha dervida una terza, el princip-vescuv l'ha mandaa cume reaziun, düü agn püssee tard, 200 suldaa e 2 canuni per serala, perchè la ritegniva illegala.
El fat l'è diventaa pulitich, perchè el monupoli l'era staa daa del de Hoensbroeck de sua sula auturità, menter che la custitüziun la diseva che una legg la pudeva minga vess prumulgada senza el cunsens di Stat.
El serà la cà de giögh l'è dunca diventaa l'emblema de una lunga serie de abüs di pudè custitüziunaj che i burghes atribuiven al princip. La quistiun l'ha pertant scatenaa i pulemich de l'upusiziun antimunarchiga.
L'esempi frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma el Principaa l'era un Stat trop piscinin perchè la pulitega interna la pudess lassà perd i aveniment di pudenz arent. E per quest l'ha avüü una granda impurtanza la nutizia de la Ciapada de la Basteja a Paris el de lüj del 1789 e tücc i alter aveniment de la Rivulüziun Francesa, cumpagn de la nassida de l'Assemblea Naziunala Custituent, che l'aveva decidüü l'abrugaziun di diritt feudaj e del sistema curpurativ.
La rivulüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ciapada del pudè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 18 agust 1789 el partii demucratich, incuragiaa de quej event de föra, l'ha atuaa un culp de man: una milizia burghesa, menada del Jean-Nicolas Bassenge l'è andada al münicipi (hôtel de ville), induve hann impost i dimissiun del magistraa in carega e la sua sustitüziun cun düü burghmaster pupular, ciamaa Jacques-Joseph Fabry e Jean-Remy de Chestret. Ultra a quest, la milizia burghesa l'ha ciapaa anca la citadela de Liegi, che la se tröva sü la culina de Sainte-Walburge. El princip-vescuv l'è staa scurtaa de la milizia al münicipi, induve, sota la pressiun di revultus l'ha acetaa i düü növ magistraa e, suratüt, l'ha renünciaa al cuntestaa Regulament del 1684. El dì dopu, la milizia burghesa l'ha assistii a la messa in Catedrala. E pöö el princip-vescuv l'è staa purtaa in del sò castel de Seraing.
La füga del vescuv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma un quaj de dì dopu el vescuv l'è riessii a scapà a Trevir, in Germania, che l'era la sed d'un impurtant principaa vescuvil. El vescuv de Trevir, che l'era anca un princip eletur de l'Imperi, el gh'ha avüü tanta influenza de dumandà e utegnì che 'l tribünal imperial de Wetzlar el cundanass l'insüreziun de Liegi e l'urdenass, cunt un decret del 27 agust, che al princip el füssen recunsegnaa i sò pudè. Ma 'sti aveniment hann spingiüü i rivulüziunar püsee radicaj traj demucratich a fà nass a Liegi la repüblica e ad apruvà una custitüziun pütòst liberala.
La situaziun internaziunala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La füga del vescuv la meteva la növa repüblica in d'una situaziun internaziunala pütòst instabel. El sò teritori el se truvava traj Pruvincc Ünii e i Paes Bass Austriach, düü paes che eren in man a guverni minga a favur del culp de stat:
- I Pruvincc Ünii eren guvernaa del Güglielm V d'Orange, che propri düü an prima l'aveva spengiüü in del sangü la Prima Rivulüziun Batava, che la gh'aveva avüü di intenziun assee cumpagn a quij de la rivulüziun de Liegi;
- I Paes Bass Austriach eren guvernaa del Giüsep II d'Austria che l'era anca el Sacher Ruman Imperadur. Lü l'era preucüpaa del fat che i revendicaziun di rivultus lieges ghe regurdaven quij di sò südit belga. De fat, un quaj de an prima lü l'aveva pruvaa a fà apruvà di refurm istitüziunaj che avrien grandement acressüü i sò pudè, a dann di aristucrazii lugaj, che aveven daa vida a vari revòlt (a Bruxelles, per esempi, el 14 magg 1787), e anca a la Secessiun di Stat del Brabant e de l'Hainaut el 18 giügn 1789.
Però al mument l'Imperi el gh'aveva minga möd de intervegnì diretament a reprim la rivulüziun perchè la magiur part de l'esercit l'era impegnaa in urient a cumbat i Türch e i poch forz rimagnüü in di Paes Bass, sota el cumand del general irlandes Richard d'Alton, eren impegnaa in de la repressiun di rivultus belga. Quest però el vör minga dì che se pudessen avègh di ilüsiun sura i intenziun de l'imperadur se 'l Giüsep II l'avess finii cunt una vitoria la guera cuntra la Türchia.
El sustegn ai rivultus belga e l'Insüreziun del Brabant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruspetiva d'un intervent imperial l'è sumejada a vesinàss quand l'è rivada la nutizia di dò grand vitori del general Ernst Gideon von Laudon a Belgrad (8 utuber) e quela del princip de Cubürgh sül fiüm Rymnik (21 setember).
L'è staa anca per quest, ultra che per simpatia naziunala, che i rivulüziunari de Liegi hann decidüü de dà el propri sustegn a quela granda part de la class dirigent di Paes Bass Austriach che l'era dree a tentà una rivölta.
I cungruenz ideulogich gh'hann avüü una sua impurtanza, vist che menter i esüj de part aristucratica avevev scernii de andà in esili in di Pruvincc Ünii, in del teritori de Liegi s'hinn truvaa i esüj de part "pupular" o "demucratica". El cap di demucratich l'ha passaa el cunfin in del 1788 e l'è andaa a stabilìss in de la cità de Hasselt. Chì el guvernu repüblican ghe ha cuncess de fà sü una sua banda militar fada de un bun nümer de espatriaa di Paes Bass Austriach e de esercitàj in evulüziun militar.
E l'è stada propri vöna de quij band chì che, partida de Breda (che la se truvava in di Pruvincc Ünii, i quaj la supurtaven perchè l'era sota el cumand de l'upusiziun antiaustriaca de part aristucratica) l'è entrada in di Paes Bass el 24 utuber 1789 e l'ha batüü l'esercit imperial in de la bataja de Turnhout.
E dunca hinn rivaa lì alter culon de patriota belga a partì de Liegi e de l'Ulanda che, cuntra ogni previsiun, hinn riessii a cascià via i trüp imperiaj de Gand e Bruxelles e a custringg adiritüra el general d'Alton a scapà in Lüssembürgh.
La partecipaziun del guvernu lieges a l'Insüreziun del Brabant la pò minga vess dübitada: per esempi, vöna di culon de insurt, che l'andava vers Namur, l'era passada el 20 nuvember a Liegi, induve l'era stada uspitada cun granda uspitalità di auturità.
L'ucüpaziun e la mediaziun prüssiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ariv di Prüssian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Menter i Paes Bass austriach se liberaven del princip "furest", quas cuntempuraneament a la Repüblica de Liegi gh'è tucada un'ucüpaziun militar. Infati l'era avegnüü che, dopu l'apel del princip-vescuv in esili al tribünal imperial de Wetzlar, quest ültim l'aveva incaregaa el Circul de Vestfalia (al qual l'apartegniva el Principaa de Liegi) de repurtà la legalità istitüziunala.
A sua völta, el Circul de Vestfalia l'aveva ciamaa el re de Prüssia, el Federich Güglielm II, che l'aveva acetaa de mandà i sò trüp. Quij hin rivaa in del Principaa del han ucüpaa tüt i magiur cità e furtezz.
In teuria, el cumpit de l'esercit prüssian a l'era quel de purtà de növ sül tron el princip-vescuv, ma el Federich Güglielm II el gh'aveva di alter intenziun. Inscì lü l'ha ciapaa abastanza avertament la part di ribej cuntra el sò princip e, per salvà la fascia, l'ha interpretaa i istrüziun de la camera imperial cume un mandaa a medià fra i rivulüziunari e 'l Circul de Vestfalia. Questa circustanza la se ved in möd ciar cunt el legg dò leter che 'l re de Prüssia l'ha scrivüü al de Hoensbroeck (el 31 dicember 1789 e 'l 9 marz 1790), in di quaj el sustegniva che i sò 6000 suldaa, anca se eren padruni de Liegi, gh'aveven minga una forza tal de impòn l'esecüziun del decret imperial; el prupuneva dunca de acetà di cumprumiss e 'l minaciava, in cas cuntrari, de turnà a cà cunt el lassà aj ribej el Principaa de Liegi in del stat in qel qual l'aveva truvaa quand i sò suldaa l'aveven ucüpaa.
Intratant, i Prüssian sumejaven vess püssee prupens a jütà i ribej pütost che a sutametej. E el Federich Güglielm II, per rend ancamò manch equivuch i sò intenziun, l'ha cumandaa al general Schönfeld de acetà el cumand de l'esercit ribel del Brabant.
I ver intenziun de la Prüssia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In realtà, el re de Prüssia l'era indiferent sia al princip-vescuv che aj ribej. El cumandant del corp de ucüpaziun, general Schlieffen, in d'un'impurtanta letera del 23 febrar 1790 al general La Fayette el diseva:
L'ünich intent de la Prüssia l'era dunca quel de rend püssee debul l'Austria, che al mument l'era dree a cumbat i Türch insema aj Rüss e che dunca al mument el pudeva nò surtì föra di teritori del Lüssembürgh. In de l'istessa manera, el prim minister prüssian, l'Ewald Friedrich von Hertzberg, l'ha pruvaa de suvent (e senza sücess) a cunvincc i sò leaa de la Triplis Leanza (el Regn Ünii e i Pruvincc Ünii) a recugnuss l'indipendenza del Belgi ribel a l'Austria.
Inultra el 31 genar del 1790 el s'è acurdaa cunt el sültan Selim III per fàl andà inanz cun la sua guera cuntra l'Austria e la Rüssia per tüta la primavera, roba che l'ha ubligaa el növ imperadur Leupuld II a mandà 100000 omen lungh el Danübi e in Buemia.
In 'stu cuntest, l'apar ciarament cume 'l destin del Principaa de Liegi l'avess minga vargüna impurtanza per i putenz eurupei, a part che per l'Austria, vist che la repressiun de la rivulüziun liegesa l'avria representaa un inevitabil curulari a la sperada repressiun de l'insüreziun del Brabant.
Dunca, fin del rivà del corp de ucüpaziun prüssian, se pò dì che i ribej de Liegi hin mai staa liber e che la sò indipendenza l'è dürada dumà trii mes. Per tüt el rest del temp, lur hin minga staa alter che pedinn in di man de la curt de Berlin, senza avègh i mezz per truvà una quaj sulüziun.
La situaziun del princip-vescuv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca el de Hoensbroeck el se truvava in d'una situaziun de impussibiltà a fà una qualsessia cosa, anca se in del december del 1789 l'aveva utegnüü un növ parnunziament de la camera imperiala. i sò chance de sücess vegniven dumà de la recunchesta austriaca di Paes Bass. Ma anca in 'stu cas, l'era minga dii che 'l pudess reinstaurà la Custitüziun del 1684 senza prublema: de fat l'istess Leupuld II, quand l'era divegnüü imperadur dopu la mort del fradel, l'aveva prumetüü aj Belga che l'avria lassaa tücc i sò vegg "privilesg" (gh'è de regurdàss che 'l Leupuld II, quand che l'era grandüca de Tuscana cunt el nom de Peder Leupuld I l'era staa vün di prutagunnista de l'assulütismu ilüminaa).
La fin de la Rivulüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'acordi traj putenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La crisi tra Viena e Berlin l'è rivada al sò cülmin in de l'istaa 1790, cunt i düü esercit s'ceraa al cunfin tra la Buemia e la Slesia. L'è staa alura che 'l Leupuld II l'ha renünziaa a pretend de l'Imperi Utuman, batüü sül camp, che di minim guadagn terituriaj, e 'l Federich Güglielm II a ogni alter guadagn teriturial in Pulonia e anca a ogni sustegn aj rivulüziun belga. L'acordi l'è staa siglaa el 27 lüj del 1790, a la Cunferenza de Reichenbach.
Al cungress de Reichenbach l'è segütaa quel de L'Aja (setember 1790), a la presenza di minister del Sacher Ruman Imperi, de la Prüssia, de l'Inghiltera e di Pruvincc Ünii. Ma urmai gh'era pü nagot de decid: el 31 utuber el cungress l'ha mandaa aj Pruvincc Ünii del Belgi un ultimatum de vint dì. El Belgi, inscambi, l'ha pruvaa a mantegnì la propria indipendenza in cambi de la nomina a Re del Belgi de l'arcidüca Carl d'Asbürgh, düca de Teschen, terz fiö del Leupuld II. La pruposta l'è stada purtada al feldmarescial Blaise Colobaran von Bender, che però el l'ha refüdada sdegnusament.
La fin de l'Insüreziun del Brabant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anzi, el von Bender l'è sübit andaa cunt i sò 40000 suldaa cuntra la cità de Namur, che la s'è rendüda el 24 nuvember, dumà düü dì dopu la pruposta fada di ribej. El 2 dicember l'è cadüda Bruxelles. In general, nissüna cità di Paes Bass Austriach la upost resistenza, ma gh'è de pensà che i suldaa belga eren cumandaa del prüssian Schönfeld, quel general che l'era staa mandaa in Belgi del Federich Güglielm II e l'è facil vedè in quest un'altra demustraziun de cume la pulitega spregiüdicada de quel munarca l'avess trasfurmaa i ribej di düü stat belga in miser pedinn per el sò grand giögh internaziunal.
El return del de Hoensbroeck[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Turnaa i Paes Bass Austriach sota el sò vegg padrun, l'era urmai quistiun de poch temp prima che 'l Principaa de Liegi el füss ciapaa di Imperiaj. Ma la repüblica liegesa l'è cuntinuada a viv fina al rivà a Liegi di suldaa de l'Imperi (che però han truvaa minga upusiziun), el 12 genar 1791.
Sübit gh'è stada una forta repressiun che l'ha spingiüü un bun nümer de upusitur a l'esili (la magiur part l'è andada in Francia, suratüt a Paris).
I auturità rivulüziunari s'hin sutametüü aj decret de la camera imperiala e han aceta la restauraziun del pudè del princip-vescuv. Ma el de Hoensbroeck gh'aveva de guvernà cunt el respestà i custitüziun precedent a quela del 1684. De fat l'ha faa sü una legg che la sanziunava el principi cunsacraa de l'antiga Pas de Fexhe, var a dì quel principi che 'l diseva che i legg duveven vess discütüü e acetaa cun l'acordi di tri Stat; inultra el princip el s'impegnava (e cun lü anca tücc i sò sücessur) a fà minga sü di legg senza prima cunsültà i Stat.
Cume se ved, la se tratava de una sustanziala ritrataziun di mutivaziun che aveven purtaa aj fat de la Cà de Giögh de Spa e a la rivulüziun del 1789. L'istessa cosa la sücedeva in di Paes Bass Austriach, ma l'è minga una cuincidenza strana, se se 'l cünta che 'l de Hoensbroeck el duveva el propri return al pudè dumà a l'imperadur Leupuld II. Questa cosa la fa anca vedè cume in efet i dò rivüluziun, quela del Brabant e quela liegesa, a la fin di cünt gh'abien di fort afinità (anca se uviament gh'hin anca di gros diferenz, cume 'l fat che i rivulüziunari del Brabant eren d'estraziun nubiliar, quij de Liegi inveci gh'aveven ideaj demucraticu-giacubin).
I event sücessiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1792 el de Hoensbroeck l'è mort e 'l gh'è sücedü el Francesch Antoni Maria de Méan. Ma anca lü l'ha duvüü scapà del Principaa quand, cunt una vitoria in de la bataja de Jemappes, i esercit frances hann cunchestaa tüt el teritori.
Quest chì a l'è staa el mument in del qual i giacubin de Liegi, in esili in Francia e turnaa cuj suldaa frances del general Charles François Dumouriez s'hin rendüü respunsabil de la distrüziun de la Catedrala de San Lambert e del plebiscii che, in del 1793, l'ha purtaa a l'anessiun de Liegi a la Francia.
El giüdizi di storich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di völt, cun l'espressiun Rivulüziun de Liegi vegnen cumprendüü anca i event ch'hin vegnüü dopu, fina a la segunda anessiun del Principaa a la Francia (1795).
Questa sintesi la respund prima de tüt a esigenz de semplicità espusitiva, ma despess anca a una visiun de la storia de tradiziun francofila al prublema de l'interpretaziun di anessiun del Belgi e de la Cisrenania a la Francia. Per esempi, l'Hervé Hasquin el sustegn che la rivulüziun de Liegi la sia un specc de quela francesa, de la qual la pò vess cunsiderada, per lü, una part.


text:
Spartacus
Spartacus (Tracia, circa 109 A.C. – Lucania, 71 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier trace, ca l'ha capegiò una rivolta da s'ciavi, la pùsé impegnativa dai guer servili che Roma la dovù affruntà. L'é cugnusü cum'é Ül s'ciav che l'ha sfidò l'Imper.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primi Ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al sa cugüns poc da precis da quand Spartacus l'era giujn: l'è però cert che l'é nasüü in Tracia da una famiglia da pastur appartenent a la tribù di Maedi; l'ha intrapres la prufessiun dal pà, ma al finiss in miseria e acceta d'entrà in da l'esercit ruman, e al cumbat in Macedonia cul grad da milite ausiliari. La dùra disiplina ubligada e i tanti episòdi da rasism ca l'ha duvù subì all'intern da la milisìa l'han cunvint a disertà e a scapà. Caturò, al vegn giudicò disertur e cundanò, secundo la legg criminal militar rumana, a diventà s'ciav. In seguit, circa al 75 a.C., al vegn destinà a fà ül gladiatur; Spartacus, di fati, al vegn vendù a Lentulus Batiatus, v'un lanista cal pusedeva una scòla da gladiatur a Capua. Spartacus al vegn ubligà a cumbatt denter l'anfitiatri campan cuntra i belv e cuntra alter gladiatur.
La Ribelliün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Spartacus, esasperò dai càtìf cundisiün che Lentulus al ga riservava a lü e agli alter gladiatur, al decid da ribelass e in dal 73 a.C. l'é scapò dall'Anfiteatri capuan in duà l'era cunfinà; alter 70 gladiatur l'han seguì fin al Vesuvi, la prima tapa da la rivòlta spartachista. Quand i ribel in pasò su la strada ca la purtava alla muntagna i ribel sa scuntran cun un drapell da suldà da la lucal guarnigiun, ch'eran stò mandò incuntra per fermà l'avansada. Al vincc però Spartacus, cal vegn elett cap dai ribell insèma ai galli Oenomaus e Crixus e sa rifùgian ai pied dal vulcan per riurganizass, aumentà i propri forss accugliend alter s'ciavi.
Prim fasi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül Senà da Roma l'ha inviò, in rapida sucesiün, 2 pretori (prima Gaius Claudius Glaber e dopu Publius Varinius) in Campania cun l’ordin da fermà la rivòlta. Glaber l'ha arruolò, una legiün da 3000 unità circa, furmada da omàn inespert e minga addestrà. Quand Glaber cins d’assedi la pusisiun in dua eran asserraglià Spartacus e cumpagni, questi ultim, prufitand da l’uscurità, in riusì ad agirà l’accerchiament sensa che i sentinell ruman se n'acorgan, e a riesàn adiritura a circundà l’acampament ruman e l’atachen, sterminand gran part dai legiunari, e alter in scapò in quela ca vegn denuminada "Bataglia dal Vesuvi". Ül success militar pùsé eclatant rivultüs l'é stò quel cunseguì cuntra ül pretur Varinius e i sö legati propretur, Furius e Cossinius: Spartacus al s'é minga limitò a scunfigg i suldà, ma al s'impadruniss di cavall, dall'insegn di legiuni e dai fasci litòri dal pretur. Cossinius colt da surpresa quand al faseva ül bagn a Saline, v'una lucalità tra Herculaneum e Pompei l'é riussì a salvass, per il mument, dal culp da man uperò dai ribell. Successivament dopu un inseguiment, Spartacus l'ha uperò l’assalt final fasend murì tanti legiunari e ül legà Glaber. Dopu al vegn ül turno da Varinius che, dal sö cant, l'aveva pres di cuntrumisur preventiv att a fermà gli attacch da sorpresa dal nemìs, ma la disiplina militar in dal camp ruman lasava a desiderà: part dai legiunari eran malà e i superstit s'eran ammutinà evidentement per l’incapacità dal cumand miitar da Varinius. Evidentement, i cunsuli in carica Gaio Cassius Longino e Marco Terenzio Varrone Lucullo aven poch interess a impegnass in cala campagna chi e la sutavalutasiun da Spartacus l'é stada la causa da l’ingrandiment dal cunflitt, ca l'ha causò tanti perdit uman ed economich. Spartacus l'ha decis da marcià vers sud in diresiun da Cuma, dopu avé scunfitt gli omàn da Varinius e i ribell spartachisti riesan a svernà in dal 73-72 a.C. indisturbò. I ribell Galli e Germanich, capeggiò da Crixus ed Oenomaus vulevan cuntinuà a atacà i legiun ruman, inveci Spartacus, ben cunsapevul da la resistensa e capacità da ripresa su la lunga distansa di esercit rumani, l'era cuntrari. I ribell han decidù d'estender la rivòlta anca a Sud da la Campania, e ocupan la Calabria e la Lucania. In chi zon chi, cuntra gli ordin stess da Spartacus i ribell Galli e Germanich s'abbandunaron ad ogni viulensa, sacchegg, devastasiun: villagg brusà, donn stuprà e assassinà, bestiam depredà, sembrava che un’apucaliss sa fuss abatuda sulla Campania. Tucc i tentativi da Spartacus d’impedì gli eccidi in stò vani, tant che i sö seguaci han cuminciò a udial. In dal 72 a.C. sembrò che ül Senà inisiass a ciapà sul seri la rivòlta spartachista, sulla scia da l’indignasiun pupular ch'aveva sullevà la scia da sang, sacchegg e stupri cumess dai ribell e deliberò che i cunsul da quell’ann, Lucio Gellio Publicola e Gneo Cornelio Lentulo Clodiano a schiscià la rivòlta. Crixus, cun una magiuransa da ribell celti e germanich ai sö ordin, l'é scess in Apulia, ma chi al vegn scunfitt da Publicola in da la "Bataglia dal Gargan" e Quinto Avio, ül propretur da Gellio, riess a masà Crixus cun un pugnal. Spartacus al s'é minga intimurì per la mort dal sö alleà, e anzi al riess a batt anca mò i trupp ruman, cumandà dai consoli Lucio Gellio Publicola e Gneo Cornelio Lentulo Clodiano. L'esercit cumandà dal console Clodiano Lentulo, in dal tentativ da sbarrà ül pass ai ribell, l'é stò sconfitt (estò dal 72 a.C.) in dal Appennin tusc-emilian. Spartacus al batt anca ül guvernatur da la Gallia cisalpina, ül proconsole Gaio Cassio Longino Varo, in di press da Mutina (l'atual Modena) cün un esercit da 10.000 omàn, ma al vegn leteralment sbaragliò. Perciò, l'ha guidò i sö trupp vers la Lucania e al s'é fermò in di press da Turi, e l'ha riarmò ül sö esercit.
L'intervent da Crassus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal dicembar dal 72 a.C., propri quand Spartacus turnava in Lucania, ül Senà ruman l'ha dò al proconsole Marcus Licinius Crassus l'incaric da fermà la rivòlta. Crassus l'ha ciapò ül cumand su 8 legiuni, per vincc a tucc i cost. Crassus l'ha muvù cuntra Spartacus cun ses legiuni, e alter 2 legiuni cunsulari ripetutament scunfitt, che i funt, però, riferisan ess stò decimà da Crassus stess. Infati, al sa narra che, cumbatend cun l’esercit da Spartacus, Crassus al vegn scunfitt e per punisiün l'ha urdinò la decimasiün di legiuni cunsulari fin all’imman cifra da ben 4.000 legiunari giustisiò cun ül sistema da la Verberatio (a bastunà) per la cudardia mustrada in di cunfront dal nemìs. Ma ül principal respunsabil da cal ruvesci chi l'era stò un amis da Crassus, Mummius, che, insèma ad alter nobil, al s'era post agli ordin dal proconsole, cum’era cunsuetudin per la nobiltà quand s’intraprendeva v'una campagna al cumand da valurüs cundutier, per metàs in lüss in di campagn pulitich; Mummius disubbedìs agli ordin e atacò Spartacus, ma questi al reagìs suprafacendul. Cun la Verberatio, Crassus s'é guadagnò püsé da Spartacus la paura e ül timur reverenzial di sö omàn, e al ristabiliss la disiplina e la fedeltà di sö trupp. Spartacus, ciapò in cuntratemp da ca la decisiun chi, l'ha deciss da sbarcà in Sicilia per o e uniss a una rivolta da s'ciavi, indipendent da la sua, in Trinacria. Tutavia, a causa dal tradiment dai pirati cilici (che s'eran miss d'acordi cun ül famigerò guvernatür da la Sicilia, Verre), al vegn custrett a stà fermu, nunustant ül tentativ d' atraversà ül strett cun i zatér che però riusivan no ad assicurà l’apròd, anca perché Verre aveva furtificà i coste in di press da Messina. Crassus urdinò la creasiün d'un gran mur in da la part püsé streta ca l'ha separava ül mar Ioni dal mar Tireni, in prusimità da l'istmo da Catanzaro, prutett da un fussà largh e prufund, che, tagliand da mar a mar la Calabria blucass Spartacus e facess minga arrivà rifurniment d' alcun genar ai sö trupp, tenend in dal cuntemp impegnà e ben allenà i legiunari. Difati, acadéva che Spartacus riceveva aiuti da briganti, s'ciavi fugitiv e disertur, tutavia, Spartacus, dopu una seri da tentenament, l'ha decidù da fursà ül blocc, fasend traversà i sö trupp in un punt di oper da difesa che l'era stà neutralisà.
La Scunfìta e la Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rütt ül blocc, Spartacus al sa dirigg verso l’Apulia, secund alcuni perché al vureva salpà alla vòlta da la Tracia, secund alter perché al vureva fà ribellà gli s'ciavi da l'Apulia. Alüra Crassus atacò Spartacus ai spall, ma ül trace al riess a vincc in da la Bataglia da Petilia. Tutavia, per la stanchésa di sö omàn, Spartacus l'ha pudù minga sfrutà al meij ül success, in dal genar dal 71 a.C., anca perché l'esercit ruman, numerüs e ben armà, l'ha custrett Spartacus prima a scapà vers Brindisi, (semper a Brindisi, i sö ex alleà, Castus e Gannicus, han atacò i ruman e han perdù netament), e dopu alla ritirada, ancamò vers la Lucania. Difati la piana dal metapuntin, l'è teater dal passagg da l’esercit da s'ciavi e disperà da Spartacus ca ghan permiss da ciapa alter cunsensi. Plutarcus parla da l’arriv da tanti mandrian e pastur da la regiun che, gent giuijna e rubusta, s'in unì al grupp, e han sachegià i cità, tra i quali Heraclea (incö Policoro), e Metapontum (incö Metaponto), in dal post che ül gladiatur ribell al s'é incuntrò cun il pirata cilicio Tigrane per urganisà l'imbarc da Brindisi a Cilicia, dopu falì per ül tradiment dal pirata. La bataglia final ca l'ha vist la scunfita e la mort da Spartacus in dal 71 a.C. s'é svolta in di press dai surgenti dal fium Sele.
Popularità dopu la mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adatament cinematugrafich e televisiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Spartaco, film dirett da Giovanni Enrico Vidali (1913)
- Spartaco, film dirett da Riccardo Freda (1953)
- Spartacus, film da Stanley Kubrick, 1960
- Spartaco - Il gladiatore, film da Robert Dornhelm (2004)
- Spartacus: Blood and Sand, seri televisiva americana da la Starz, 2010, interpretò da Andy Whitfield
- Spartacus: Gods of the Arena, seri televisiva americana da la Starz, 2011, cun la vòs da Andy Whitfield
- Spartacus: Vengeance, seri televisiva americana da la Starz, 2012, interpretò da Liam McIntyre
- Spartacus: War of the Damned, seri televisiva americana da la Starz, 2013, interpretò da
In di Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tanti squader da calcio da la Bulgaria g'han ül nom da Spartacus: i püseé impurtant a in PFC Spartak Varna, FC Spartak Plovdiv e FCP Spartak Pleven.
- La püseé vègia e la püseé cugnusuda squadra da calcio in Sluvachia l'é la Spartak Trnava.
- Tanti squader da la Russia sa ciamén FC Spartak, e la FC Spartak Moscow da calcio l'é la püseé vincent, e Spartak sport society l'é numinada in unur a Spartacus.
- La Spartakiad l'era la versiun suvietica di gioch ulimpic.
- Spartacus 7s l'é ül nom da una squadra da rugby a 7 creada in dal 2006.
Spartacus Peak[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Antartid, precisament in di Isùl da Livingston, gh'é un picc da giàss alt 650 meter, ca l'han ciamà cul nom da Spartacus, Spartacus Peak.


text:
Triticum aestivum
El Triticum aestivum l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Poaceae. L'è cunusìt cóme formét tèner e l'è giü dei cereài piö cultiàcc endèl mónt. Se 'l dòpra 'ndèl setùr alimentàr per fà sö le farìne che dòpo le ocór per fà 'l pà e la pàsta, ma l'è 'n ingrediènt emportànt apò a de sèrti tìpi de bìra.
L'è 'na piànta ezaplòide có genòmi BAD, 2n=42. L'è deriàt de l'ibridasiù de 'na sotatspéce cultiàda de T. turgidum e 'l pòlen de 'na spéce salvàdega, la Aegilops tauschii. I formécc tèner i è de divèrse varietà e i g'ha 'n estesiù cultüràl piö grànda en confrónt a dei óter formécc perchè, per la sò bùna rezistènsa al frèt, i è i ünich che se pöl cultià endèi paés nòrdich.
Urìgin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El formét l'è 'n cereàl autùno-primaverìl, cunusìt zamò dei tép antìch e l'è stat giöna de le prìme cultüre de làrga scàla. L'è uriginàre de l'Àsia meridiunàla-ucidentàla, e piö de precìzo de la zòna ciamàda Mezalüna Fèrtil 'ntra el Tigri e l’Eufrate e l'è stàda giöna de le prìme piànte a éser cultiàde stabilmènt dei pòpoi stansiài. Al dé d'encö l'è cultiàt en töcci cuntinèncc e la prudusiù mondiàl l'è crisìda costantemènte endèi öltem agn, enfìna a rià a süperà i 564 miliù de tonelàde. I magiùr prudutùr i è la Cina e 'l Cànada.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caraterìstiche del formét tèner:
-Raìs: Fascicolàde
-Gamp: Drìt
-Fòie: Lanceolàde
-Nervadüre: Paraléle
-Fiùr: Nömer de pétali 3 e i sò mùltipli