text:
Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».
I dat bels albums. I dat grondius albums. «When I Let Go», la nova ovra dad Ursina, fa part da omaduas categorias. Quai ha da far cun la vusch straordinaria da la chantautura sursilvana – ina vusch fina ma zunt modulabla, subtila ma tuttina cutizzanta. Quai ha da far cun ina musicalitad expressiva, iertada ed optimada en tantas etappas, l’art cantica en famiglia e scola a Mustér, las choristas Crambambuli da Claudio Simonet, ils studis da jazz a Lucerna, il segiurn musical en Scandinavia, l’aventura vocala cun la Triada. Quai ha da far cun in dun cumpositori excuisit dad Ursina, cumpartì danov cun ses consort e cunmusicant turitgais Florian Egli. E quai n’ha betg l’ultim da far cun ina producziun da camifo per ovras poppusas da quests dis, curatada dad in maister da fama internaziunala, l’irlandais David Odlum.
L’album, per duas terzas en englais, cumenza cun ina decleraziun ch’ins po udir sco motto, «Lay Low», ubain «(Betg) dar si!». Sur figuras electronicas ligeras-zaclinas chanta Ursina en vusch velusa da na vulair succumber, ni a nauschaspierts, ni a rusnas nairas, ni ad urizis vizius, ni a glischs trumpantas. E baindalunga capriola sia vusch si e giu d’autezzas temerarias per lura sa platgar en il plimatsch dad agens chors multiplitgads en eternitads sfericas. E quel tun sa derasa tras l’entir album, saja en ils texts e titels che varieschan l’appel inizial en in «Hold On» u en in «Let Go», saja en las atmosferas siemiusas plain armunia e tensiuns mez zuppadas.
Ma nus udin adina puspè erupziuns or da quella textura che pudess magari er parair repetitiva. Gia la segunda chanzun, rumantscha, deditgada a «la mar», pia a sentiments marins, ans confrunta cun ina tunalitad differenta, pli bassa, pli calma, che cumprova quasi la constataziun da la chantadura ch’il linguatg matern evocheschia autras tempras musicalas che l’englais. Ina calma che cula or en ina coda da ramurs ambientalas che laschan litteralmain resentir las undas da la mar. Ma er l’encreschadetgna da las Alps.
En la chanzun «Let Go», che dat er il titel a l’album, suonda, suenter in intro retegnì, ina bella ritmica da saut tecnoid, rinforzada qua e là d’in bass invers (in bass sunà cunter la logica armonica). Frestg er il tact da «Miu cor», ina chanzun d’amur bunamain maternala, la melodia la pli poppusa da l’album, cun in refrain da qualitad abbaesca u schizunt beatleana. Ed uschia sa splega er il rest da la nova ovra dad Ursina en moda varianta, cun sturs jazzus sintetics en «Tut semida», cun clavazins arpeggiants classicistics en «Finally», cun accords impressiunistics en la ballada «Feelings», accords che laschan chaminar ora l’album en in finale avert.
E concernent «feelings», la lirica dad Ursina ha propi ina tendenza introspectiva, magari entaup’ins abstractums sentimentals – emptiness, speronza, compassion; ella operescha però cun bleras allegorias e metafras, meteorologicas u seismicas, mintgatant datti terratrembels e fieus artificials, mintgatant datti brentinas u burascas. Ed or da la mar cloman, malgrà calma, spérts, demunis e sirenas. Tut maletgs ch’ins po er considerar in pau stereotipics. Mabain, betg mintga chantautura sto exnum raquintar lungas istorgias ultra-poeticas. Mintgatant tanschi er sch’ins po «connect your body and soul», sco ch’igl ha num en «Let Go». E quai gartegi stupentamain ad Ursina Giger, surtut grazia a sia vusch pelvaira dialica.
Ursina: When I Let Go (Radicalis/Bandcamp)
Dapli & infos: https://www.ursinamusic.com/
Text: B. Vigne, Turitg
Fotografias: (c) ursinamusic, (c) Angelika Annen
PROXIMS CONCERTS:
16.09: Fribourg, Fri-Son @21:00
28.10: Parterre Basel @20.00
03.11: Werkstatt Cuera @20.30
06.11: Cinema Sil Plaz Glion @20.00
Suonda LATABLA!
Da Benedetto Vigne – Avant in pèr emnas è cumparì il primalbum da las Rodas, il trio actual da Corin Curschellas.
Ins pudess bunamain dir che cun las Rodas haja Corin Curschellas chattà sia gruppa optimala, in trio reducì a l’accordeon da Patricia Draeger, al cello da Barbara Gisler ed a sia atgna vusch nunconfundibla – magari er la combo minimala adattada per quests dis pandemics. Ina formaziun che suggerescha intimitad e calma, che projectescha la structura d’ina fina manidla kammermusik. Ma uschè finas n’èn las Rodas betg!
L’accordeon tira endament la musica populara alpina, ma igl è evident che la gruppa na vul betg esser messa en truclets stilistics, e perquai cumenza ses emprim album, cumparì questa primavaira, gist cun ina skizza che oszillescha vagamain tranter jazz e tango. Igl è in fresco musical cun il titel «Zuckerbäcker»: Corin Curschellas propona qua in protestsong elvetic, confrontond regords ad in agen passà precar alpin cun la miseria ch’ans cuntanscha ozendi d’ordaifer sin bartgas naufragiantas, ma er cun il sfarlattim actual da nossas ritgezzas natiralas. Igl è in pamflet detg prosaic – Corin n’è qua betg la gronda poetessa, ma en la epoca «rappunza» dastg’ins senz’auter er esser placativa.
I dat en l’album anc ulteriuras chanzuns dialectalas tudestgas, pulitamain pli poeticas, duas scrittas da la chantautura gia avant onns per vuschs collegas e reprendidas uss en tunalitad «rodaica»: In purtret detg melanconic da la staziun principala da Turitg ed ina sgarschurusa ballada da strias cun trantertuns da Brecht e Weill. La vart tudestga vegn cumplettada d’ina spezia dad «alpsegen» onomatopaic e d’ina veglia chanzun gualsera che citescha las famusas lingias popularas svizras da «muschkchaatä» e «nägeli». Polyglotta sco adina preschenta la Curschellas er ina melodia detg flurusa ch’ella ha cumponì sin in text dal poet englais William Wordsworth, datond dal 1800.
Ma igl èn surtut ils chants rumantschs ch’ans interessan qua. E tge surpraisa frecha ans porscha il primalbum da las Rodas: Corin, la chantadura cun background sursilvan e dimora actuala a Rueun preschenta en tut nov chanzuns exclusivamain engiadinaisas! Ina casualitad. Tranter quellas il chant da balenas «Al mar», tenor ina poesia da Clo Duri Bezzola barmier, la represa d’ina da las pli bellas melodias da Corin Curschellas, cumparida oriund sin l’album «Valdun» dal 1997. E lura spiras autras chanzuns popularas ladinas, veglias e novas, da sautunzas, filunzas, lavunzas. Concret: «Donna donna vè a cha», «Saira per saira», «Laschiva gronda sü’l bügl». Ed uschè vinavant.
Grondius sco las Rodas vegnan da dar a mintga toc in’atgna tempra, in’atgna colur: quai tuna ina giada sco imni d’encreschadetgna, ina giada sco bella tarantella, ina giada vegn la melodia circumdada da musique concrète, ina giada ornada da ghirlandas creolas. E quella varietad gartegia a la gruppa grazia al chant chaud e baintemperà da Corin, al violoncello tentalus da la turgoviana Barbara Gisler, cumprovà tant en musica classica sco en quella populara. Ma surtut al talent arranschader da la zugaisa Patricia Draeger, in’instrumentalista universala ch’ha studegià classica moderna e jazz, ch’ha gia sunà ses accordeon per tut il mund enturn e che vala sco ina da las pli valerusas musicistas svizras da quests dis. Las Rodas - in ensemble che rocla e rolla bain!
Text: Benedetto Vigne, text cumparì ils 3 da matg 2021 en La Quotidiana)
Fotografias: (c) Sava Hlavacek
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne – Fiona Fiasco alias Fiona Cavegn publitgescha ses emprim album «Forever Faking Memoirs» ubain «Regords trumpants per adina».
Avant in tempet hai jau menziunà en ina columna da LQ che a la musica da pop e rock rumantscha manchia in pau ina tscherta «modernitad», vul dir che noss chantauturs e nossas chantauturas zoppegian pelsolit davos ils trends dal temp, sa movan magari pulitamain dasper il zeitgeist. Ma i dat per cletg er excepziuns, pitschents hailaits en il detg grond microsmos chantautural da la Rumantschia. In da quels è la giuvna musicista Fiona Cavegn da Breil che delectescha dapi passa dus onns las tribunettas da Turitg e conturns cun sias chanzuns jazzusas bain ziseladas e ch’ha gia surprendì il mund «viral» cun ses videoclip feministic anti-bellet «Mona Lisa».
E quella chantautura e ghitarrista sursilvana ans surprenda uss cun ses emprim album polyglott «Forever Faking Memoirs». Gist davantor però las surpraisas relativas da l’ovra: Fiona na segna betg suletta l’album – ella vegn accumpognada d’in musicist che sa numna pumpusamain Melodiesinfonie. Rumantscha è tiers quai – sco il titel lascha sminar – mo ina unica da las otg chanzuns. E Fiona n’è betg pli Cavegn, ella ha tschernì per quest project il num d’art bunamain frivol Fiona Fiasco. «Quel tuna ualti cool e va era bein aprau, jeu parel magari da trer ils fiascos!» declera ella.
Anc ina resalva: «Up to date» èn il senn pli stretg è l’album be en sia tunalitad generala, stilisticamain sa mova il duo en las auas d’in jazz d’apero atemporal, masdiglià cun zinslas da bossanova e tifs da chantinella scutinada franzosa, gea, perfin ina scappada en il beat da tecno tempriv aud’ins en la rimnada. E propi da vairas chanzuns na san ins betg discurrer; ils tocs èn plitost ina spezia da texturas repetitivas, per part electronicas, per part analogas, sur las qualas ils dus spondan vuschs e figuras, cun in daletg e stimul nunditg.
E quai davent da l’emprim trac cun il bel titel «Brangelina Fanfiction»: Sur in loop da diversas tastadiras perlantas palaisa Fiona cun in sprechgesang lasciv-letargic che «plastic trees and yoga retreats mean nothing if you don’t love yourself». Vul dir che tut las ritgezzas e vanitads da quest mund na valan nagut sche ti n’has betg gugent tatez(za). E quell’aria autoconscienta feministica gira tras l’entir album. Il pli explicit en lez titel che stat sur ina skizza tropicalica cun trantertuns da blues: «Boys Suck» – per rumantsch schess’ins «buobs fan la chagia».
Danor natiralmain il buob Kevin Wettstein – l’um davos la «Melodiesinfonie» – che cumplettescha cun ses maun jazzus il spiert liber da Fiona. El, ch’ha gia publitgà diversas lavurs sco solist, surpiglia l’unic toc chantà gnugnond per dialect turitgais (cun ina strofa rumantscha da Fiona): «Ich hätt so gärn ich wär wo andersch». Tut insanua auter sa chatta er la chanzun finala «Pazienzia ei clav»: Qua tuna digital be pli la leva battaria, e qua lascha Fiona crudar daltut sias tempras frivolas, chantond en ina moda fitg pura, emoziunala – sco sche rumantsch na fiss betg fatg per la decadenza. Ina musicista cun bleras fatschettas, gea, cun in flair da «star» vegnent; en in lieu confessa ella schizunt: «My name is melody mistery».
A propos da up to date: Moderna è er la publicaziun da l’album «Forever Faking Memoirs» – el cumpara be sco «vegl» disc da vinyl (reciclà!) ubain sco uschenumnà download digital (giu da la renumada plattafurma musicala «bandcamp»), pertge che discs cumpacts èn oramai totalmain ord moda. Ed er betg «sexy», tenor Fiona. Sin youtube entaup’ins dal reminent dus clips dal duo che illustreschan cun bler gust l’atmosfera da sia musica («Brangelina Fanfiction», «Je suis avec toi»).
Fiona Fiasco & Melodiesinfonie: «Forever Faking Memoirs» (Radicalis/Bandcamp)
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 7 d’avrigl 2021 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Fiona Cavegn, Paco Alborghetti
Forsa er insatge per vus:
Da Flavia Hobi (GiuRu) - Avon bunamein in onn, el settember 2017, ei cumparida sia emprema EP Mascra – manegiau ei la musicista Chiara. La giuvna da 19 onns ei carschida si a Rabius – per part stat ella aunc adina leu, per part a Lucerna. La stad ha ella serrau giu la FMS a Glion. Ussa entscheiva ella il aschinumnau „studi preparatoric da jazz“ a Lucerna.
Realisau ha ella la EP ensemen cun sia band CHIARA ch’exista ord sis dunnas giuvnas dil Grischun. Chiara dat adina puspei concerts en differents loghens, seigi quei persula, ensemen cun ina part ni l’entira band. Sch’ella fa buc grad musica s’occupescha ella bugen cun art en general, seigi quei teater, art figurativ ni litteratura. Plinavon gauda ella da far turas da velo.
L’emprema gada ch’ella hagi giu il giavisch da star sezza sin tribuna e da far sia atgna musica seigi stau 2011 cura ch’ella hagi viu la Bibi Vaplan el GKB Auditorium a Cuera a caschun dalla sonda liunga. Per ella eri in mund tut niev e quei ha inspirau ella fetg. „Denton era las duas EP's d'Ursina ch'ein cumparidas igl onn 2014 han fascinau e motivau fetg mei.“ Grazia al project naziunal HelvetiaRockt ha ella lura ensemen cun 5 autras giuvnas saviu registrar duas canzuns, ina da quellas era dad ella sezza. „Ils buns feedbacks da glieud ord miu conturn ed il plascher da registrar han schau nescher il giavisch e l'idea da crear in agen disc cumpact sco lavur da finiziun da mia scolaziun.“ Sfidas seigien per exempel stadas „da nudar las canzuns sin pupi cun in program da musica, dad arranschar las canzuns per la band, dad organisar e manischar quei entir project naven dalla musica tochen la finanziaziun sper la scola.“
La canzun Mascra ha era inspirau ella da dar il num „Mascra“ a l’entira EP: „Il tetel Mascra va bein a prau cun tut las canzuns. Pér sch'ins ei demascraus san ins esser sincers enviers sesez e capir las autras canzuns.“ Da scriver canzuns per romontsch vul ella en mintga cass era mantener el futur. Forsa vegni igl engles aunc vitier, gliez vul Chiara schar aviert.
Pertuccont plans, co ei savess musicalmein ir vinavon, menziuna Chiara ch’il giavisch da registrar in entir album da CHIARA seigi en mintga cass cheu. E sin la damonda, nua ch’ella vesa sesezza el futur resp. co ch’ella vul cumbinar professiun e musica manegia ella: „Cunquei ch’jeu less studegiar jazz e daventar musicista resp. cantadura vegn mia pissiun la musica tier mia professiun, tgei ch’ei in grond privilegi.“
Text: Flavia Hobi, GiuRu
Fotografia: (c) Chiara Jacomet
Tgi che vul udir Chiara el proxim temps live sa far quei:
• ils 3 d'october a Sogn Gagl ella "Grabenhalle"
• ils 6 d'october a Sent a caschun dil batten dil DC "La vita" dad Angelo Andina
• ils 27 d'october a Sogn Gagl alla "Singer-Songwriternight”
En il web:
https://mx3.ch/musicchiara
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne - Il nov album da la chantautura sursilvana è in invit al cor.
«You Have My Heart» – il titel dal nov album dad Ursina, quasi ses segund album, tuna sco in’invitaziun, in invit dad entrar en il mund musical da la chantautura sursilvana: Ti es part da mes cor e da mia cordialitad. Ma malgrà tut quella ospitalitad evidenta, la vusch strafina, las texturas filigranas, n’èsi betg usché lev da suandar il clom da la giuvna musicista. Ins sto vaira sa lavurar en ed approfundar en l’ovra. Gia l’emprima chanzun da l’album, il titel principal, ans irritescha cun sias tschintg quartas, ses glissandis fints e sias progressiuns semitonalas.
Ursina na vul betg ans render la vita simpletta e monocromica, ella sa mova lunsch dals mollissems e tralalas usitads da la musica pop, ella creescha in univers musical zunt ritg e variant, animà da folk, jazz e classica, purtà da melodias inspiradas ed embellì dad inqual tun da sturs forestal.
Ella maina l’auditori en in ambient magic, in ambient da dialas e nanins, da chavriels ed ursins.
E mintgatant para l’artista schizunt dad surmuntar sasezza, en las cadenzas «walrusianas» da «I’ll Fight For You», en l’erupziun ramurusa da «One Two Three». Nundir da las duas perlas rumantschas, omaduas en in tac da trais quartas respectiv da sis otgavlas ed in’atmosfera intima - silpli ins giavischassi dapli chanzuns en l’agen idiom. Ma Ursina s’orientescha evidentamain ad ina carriera internaziunala e preferescha il chant englais.
Ils noss cors ha ella tuttina gia conquistà.
.:. Tips: CD e video youtube:
https://www.youtube.com/user/ucalein
Dapli & infos: https://www.ursinamusic.com/
Text: B. Vigne, Turitg Fotografia: (c) ursinamusic
PROXIMS CONCERTS:
22.03 Lucerna
Schüür
24.03. Aarau
Kiff
31.03. Turitg
M4M Music Festival
12.04. Basel
Cafè Singer
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...
Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...


c: text/html

text:
Colliar las attracziuns grischunas e colliar ellas cun trais differentas rutas – quai la finamira principala da Grischun Vacanazas. Il potenzial da giasts che veglia far ina tala tura saja tenor in studi tar sur 60% en Svizra, ha ditg Martin Vincenz il directur da Grischun Vacanzas. Ed era globalmain saja quai segment da turissem cuntinuadamain vida crescher e la furma da far ina tura saja la varianta preferida per emprender d’enconuscher ina regiun, uschia Grischun Vacanzas.
Profitar cun in'applicaziun
La plattafurma nova «go.graubünden.ch» duai porscher l’access nuncumplitgà a tut las purschidas. Quella applicaziun è vegnida elavurada en stretga collavuraziun cun la Viafier retica. Uschia survegnia il giast inputs e vegnia manà tar las attracziuns definidas, ma el possia er emprender d’enconuscher individual novas chaussas, uschia Martin Vincenz. Quai saja era la schanza per hotels ed ustarias pli pitschnas da sa posiziunar cun lur purschidas sin quella plattafurma ed uschia far part da la nov'applicaziun.
Daners da la nova politica regiunala
En tut vegn il project purtà da 11 destinaziuns, communabel cun la Viafier retica, il chantun Tessin e da l’uniun svizra dals albierts da giuventetgna. Il budget da quatter milliuns francs è in dals pli auts per in tal project fin qua da Grischun vacanzas. Il project fa part da la nova politica regiunal e vegn era sustegnì cun tals daners. Ultra da quai vegnan anc vitiers 12 partenaris che porschan agens products ed eveniments dal «Alpine Circle».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
da sora Armina Maissen
«Observei ils camonds e tschentaments da Diu» (cf. Dt 6,2). Quei che Moses ha recumandau al pievel da gliez temps vala per tut las generaziuns, tochen il di dad oz. Dieus ha tschentau sias leschas en la scaffiziun. «Sias leschas ein perfetgas » (Ps 19,8). Setegn il carstgaun vida quellas, vegn el menaus dil Segner ed ei va bein cun el. Disturba el quellas leschas, sto el baul ni tard pitir. Jeu selubeschel ord quella perspectiva da metter il temps dad oz in tec en damonda. Va ei veramein aschi bein cun nus? Jeu dubetel quei. Ein las leschas dil Segner integradas avunda en nossa societad, en la politica, en il sectur econom? Havein nus buca schon surpassau memia fetg ils condaments da Diu e disturbau siu plan?
«E ti dueias tener car il Segner tiu Diu da tut tiu cor, da tut ti’olma e da tut tia forza» (Dt 6,5). Ei quei buca ina pretensiun nunpusseivla per nus carstgauns, influenzai da sentiments, che disponan pli u meins sur da nies mintgadi. Jesus declara el Niev Testament, co quei ei pusseivel per nus, tgei che carezar Diu vul dir. Ed el metta puspei ses condaments el center: «Tgi che ha mes camondaments ed observa els, quel eis ei che careza mei» (Gn 14,21).
Dt 6,2–6
Moses ha plidau tier il pievel e detg: Respectahagies stema per el il Segner tiu Diu ed observa ses camonds e tschentaments che jeu ordeinel a ti, per che ti vivies ditg.
Sche teidla els pia, Israel, e mira d’observar els stediamein, sinaquei ch’ei mondi bein cun tei e vus vegnîes en ina tiara che fluescha da latg e mèl, sco il Segner, il Diu da tes perdavons, ha empermess a ti. Teidla Israel: Il Segner nies Diu ei in unic Segner. E ti dueis tener car il Segner tiu Diu da tut tiu cor, da tut ti’olma e da tut tia forza. Ed ils plaids che jeu camondel a ti oz duein esser enscrets en tiu cor.
☛ evangeli dalla dumengia: Mc 12,28b–34


text:
Dapli che la mesadad da las scolas grischunas da la tschintg- e sisavla classa han visità l'onn 2018 in dals dis tematics. Ils scolars han mintgamai visità quatter posts da lavur.
Post da lavur 1 «Fieu»
Per pudair sa depurtar correctamain en cas d'incendis vegni mussà en il stabiliment d'exercizi cun visitas guidadas captivantas e cun exercizis pratics, co ch'incendis naschan e co ch'els pon vegnir evitads. En il center stat en quest connex: Co impedesch jau incendis?
Post da lavur 2 «Aua»
L'aua po daventar in privel. Nua po ella penetrar en edifizis durant malauras, co pon vegnir alarmads ils pumpiers? En il center stattan en quest connex exercizis pratics sco:
- dar alarm
- co protegel jau nossa chasa
- salvament d'animals
Post da lavur 3 «Pumpiers»
Las scolaras ed ils scolars appartegnan a gruppas da pumpiers che ston d'ina vart salvar sut circumstanzas difficilas in animal serrà en e da l'autra vart stizzar in incendi da cultira. En quest connex emprendan ellas ed els dad agir a moda correcta sut il titel: Mo ensemen essan nus ferms!
Post da lavur 4 «Il torrent Anugl»
Sche auas grondas e glitta sa derschan tras territoris abitads, sco l'onn 2005 a Claustra u l’onn 2017 a Bondo, sche stabiliments ed infrastructuras vegnan destruids, fan mesiras da defensiun spontanas pauc effect. Segirar la vita dals umans e valurs materialas pli grondas ha l'emprima prioritad tar las mesiras immediatas. A las scolaras ed als scolars vegn mussà vi dal torrent Anugl da sa depurtar correctamain en cas d'auas grondas. La conscienza dal privel e dals eveniments pussaivels augmentan la segirezza da las persunas.
RR actualitad 12:00


text:
Tenor atgnas indicaziuns da l’interpresa PresseTV SA è ella cuntenta da pudair schlargiar la gruppa dals acziunaris. Il motiv per la cumpra da las aczias è che la «Südostschweiz» survegn era ina plattafurma naziunala.
Las emissiuns vegnan emessas sur ils emetturs da la SRG/SSR. Las emissiuns che vegnan il mument emessas sa numnan «NZZ Format» e «Standpunkte Basler Zeitung» uschia survegn era la «Südostschweiz» in format Standpunkte. Per pudair far quai èsi necessari dad esser acziunari da PresseTV. Quai conferma l’editur hanspeter Lebrument a RTR.
La collavuraziun cun l'SRG/SSR è reglada cun in contract da collavuraziun che cuzza fin la fin dal 2018. Quest contract reglescha surtut il temp d'emissiun, la durada da programs e las modalitads finanzialas.
RR novitads 14:00


text:
Il concert per clarinetta en A-Dur (KV 622) ha Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) cumponì l’onn da sia mort, pia il 1791. L’adagio vegn savens duvrà per suttastritgar ina scena emoziunala en in film. Spezial è cunzunt il tun da la clarinetta da bassett, betg da scumbigliar cun il tun d’in corn da bassett.
Gran Partita – ina quadratura dal circul?
Tar la Gran Partita sa tracti da la serenada nr. 10 en B-Dur, KV 361. Nagin’autra serenada da Mozart dovra tant persunal: duas oboas, duas clarinettas, dus fagotts, dus corns da basett, quatter corns, ed in contrabass obligat. Per gronda part sa tracti da vuschs solisticas. Betg sulet pervi da la grondezza ha Mozart fatg – ina giada dapli – furora cun questa musica.
Tenor il titel duess la Gran partita divertir. Mozart na fiss però betg Mozart, sch’el n’avess betg er experimentà en quell’ovra cun set moviments. Quai ha el per exempel fatg en ils menuets. Là audan ins bain il spezial tun dal corn da bassett. Quel sumeglia al fagot u la clarinetta. Cun diversas cumbinaziuns dals instruments dumogna Mozart da crear las pli differentas colurs da tuns. Insumma èsi in’ovra plain variaziuns tant d’instrumentaziun, sco er tematicas.
Resumà pon ins descriver la Gran Partita sco musica en il spiert d’ina uvertura curtaisa, ina sinfonia seriusa, in’opera divertenta e musica da chombra profunda. U simplamain sco musica da Mozart.
Ferdinand Ries – il biograf da Beethoven
Radund ina generaziun suenter Mozart ha Ferdinand Ries (1784-1838) vivì. Er el ha cumponì in notturno per instruments da flad, però per in pli pitschen ensemble (flauta, duas clarinettas, corn e dus fagots). Oz è Ferdinand Ries cunzunt enconuschent sco biograf da Ludwig van Beethoven (1770-1827). Ils dus umens s’enconuschevan bain, cunquai che Ries ha tranter auter er lavurà per Beethoven. Var in decenni suenter la mort dal grond cumponist ha Ries lura mess sin palpiri las uschenumnadas notizias biograficas davart la vita da Beethoven. Per la scienza èn quellas notizias anc oz ina funtauna custaivla.
Da lezzas uras era Ries renumà en tut l’Europa sco pianist e cumponist. Sias cumposiziuns èn però idas svelt en emblidanza. Pir la fin dal 20avel tschientaner ha sia musica puspè resunà en hallas da concerts.
Survista
L’emissiun cun musica classica da differents cumponists ord tut las epocas. Interpretada d’orchesters e solists da renum.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Schaner
14-01, Cuira
RTR preschenta il 38avel Top Pop Rumantsch: Il quintet sursilvan Satöry e la chanzun «Tuttina (tgei che vegn)».
19-01, Cuira
Davent dals 19 da schaner emetta RTR ord in nov studio da televisiun. La tecnica e la grafica dal studio modernisà correspundan a las pretensiuns dad oz.
22-29/01, Soloturn
Als «Dis da film da Soloturn» è vegnì mussà il film da RTR «Ora et laborà – ed il Flyers» da Stefan Dobler.
24-01, Cuira
Per l’emprima giada emetta RTR sin rtr.ch in video-livestream. Quai dal derbi da hockey engiadinais tranter San Murezzan ed Engiadina
Favrer
02-02, Laax
RTR envida a la premiera dal film «Salums - Insla dils beai?» d’Eligi Derungs. Il film mussa istorgias ch’han influenzà e midà quest aclaun a l’ur da la vischnanca da Laax.
02-15/02, Vail/Beaver Creek, USA
RTR rapporta era via livestream dal campiunadi mundial da skis alpin. Roman Dobler ed Andreas Wieland commenteschan tut las 11 cursas da skis live cun tun e maletg sin rtr.ch.
17-02, Cuira
RTR ha ina nova pagina d’internet www.rtr.ch. Quella sa preschenta en in layout modern ed attractiv, survesaivel, bain structurà e metta il focus sin las novitads da las regiuns.
Ina nova purschida è era PLAY RTR per guardar cuntegns da video cura, co e nua ch’ins vul. PLAY RTR datti era sco app per telefonin u tablet.
22-02, Cuira
RTR emetta il fim: «Arno Camenisch – mund sutsu». Christina Pollina e Gian Rupf han accumpagnà Arno Camenisch sin ses viadi a New York ed era visità cun el ses vitg nativ da Tavanasa.
23-02, Cuira
Il cusseglier federal Alain Berset visita RTR e stat a disposiziun per ina discussiun cun il persunal.
Mars
03-03, Cuira
Il directur general da la SRG SSR Roger de Weck visita RTR. En il center da las discussiuns èn las sfidas politicas actualas.
04-03, Cuira
La SRG SSR preschenta la «politbox», sia nova offerta digitala per las elecziuns naziunalas 2015. La finamira da la app «politbox»: examinar la savida generala en connex cun la politica e la societad svizra. Per RTR tgira il correspundent da la chasa federala Adrian Camartin l’app.
08-03, Engiadina
RTR rapporta live dal maraton da skis engiadinais, e quai per rumantsch, tudestg e talian. Per mussar tge che RTR fa durant l’occurrenza èn vegnids envidads giasts che han gì la chaschun da guardar davos las culissas dal maraton.
Avrigl
08-04, Cuira
Lauri Kivinen, il directur da YLE, radio/tv Finlanda, visita la chasa RTR.
08-04, Cuira
Il Cussegl dal public undrescha Petra Rothmund da la TR cun il premi schurnalistic SRG.R per ses film «Dal magic Wood al Action Wood». Il film dat invista en in mund mirveglius en la Val d’Avras che vegn nizzegià da la scena da bouldrar internaziunala.
15-04, Cuira
Ils 15 d’avrigl 2015 avess Tista Murk barmier 100 onns. RTR sa regorda durant il mais d’avrigl da ses piunier, lascha vegnir a pled anteriurs collegas e surtut era Tista Murk sez.
16-04, Cuira
En il rom d’ina discussiun al podium discurra il schefredactur da RTR, Gian Ramming, cun Oliver Krickel, schef da program dal BRF (Belgischer Rundfunk) e Reto Stifel, schefredactur EB/PL (Posta Ladina) davart l’avegnir digital da las medias – la conclusiun: online first, novitads relevantas tutgan immediat en la rait.
29-04, Puntraschigna
RTR preschenta il film: «Nòs somos todos uma famìlia – Portugais en l’Engiadin’Ota» da Ruedi Bruderer. Il film dat invista en il mintgadi da la cuminanza portugaisa e sa fatschenta cun dumondas d’integraziun.
Matg
01-07/05, Milaun
Ils dus correspundents engiadinais da RTR, Anna Caprez ed Armon Schlegel, rapportan durant l’emprima emna da l’exposiziun mundiala ExpoMilano mintga di en il radio, la televisiun e sin rtr.ch.
05-05, Cuira
En collavuraziun cun la SRG SSR organisescha la Chadaina da Fortuna in di naziunal da collecta per las unfrendas dal terratrembel en il Nepal. En la centrala da RTR a Cuira prendan persunalitads sco p.ex. ils cusseglier guvernativs Jon Domenic Parolini e Mario Cavigelli, il directur da la banca Raiffeisen Pierin Vincenz ed uvestg Vitus Huonder encunter ils telefons da donaziun.
11-05, Trento
Al «Trento film festival» en l’Italia vegn il film «Resuns» d’Aline Sutter e Céline Carridroit premià cun la Genziana d’Argento sco meglier film documentar. Il film che fa in viadi tras la cuntrada grischuna ed ils idioms rumantschs è vegnì realisà en coproducziun cun RTR.
14-17/05, Mustér
RTR rapporta dal Festival svizzer per chors d’uffants (SKJF). 34 chors cun 1’200 uffants da tut las quatter regiuns linguisticas da la Svizra s’entaupan a Mustér per chantar e preschentar al public lur chanzuns.
19-05, Turitg
A chaschun d’in inscunter annual tgira RTR il contact cun ils cineasts libers rumantschs. Il 2015 ha quel gì lieu a Turitg.
28-05, Cuira
RTR preschenta il 39avel Top Pop Rumantsch: Katja Wolf e Marius Deflorin chantan «Igl ei sco igl ei».
29-05, Turitg
RTR visita la diaspora ed envida Rumantschas e Rumantschs da la Bassa da star «da cumpagnia» en il studio da televisiun a Leutschenbach. Ils 30 da matg ha lura era lieu la radunanza generala da la SRG.R en las medemas localitads a Turitg.
30-05, Turitg
A chaschun da la radunanza annuala da la SRG.R è la chanceliera federala Corina Casanova vegnida undrada cun il premi da la SRG.R. Quai per ses engaschi per il rumantsch e per ina Svizra quadrilingua. Tenor il president da la SRG.R, Oscar Knapp, è Corina Casanova ina impurtanta ambassadura per il rumantsch.
Zercladur
Cuira
La plattafurma, la rubrica «Simsalabim» e tut las activitads per uffants da RTR vegnan realisadas en l’avegnir sut il titel dal «Minisguard».
Cuira
En collavuraziun cun RTR ha la Scola auta da pedagogia dal Grischun elavurà il med da lingua online interactiv «Chapeschas?» per emprender a moda receptiva da chapir il rumantsch. Tut las contribuziuns da video ed audio duvradas derivan da l’archiv da RTR.
04-06, Cuira
RTR tschertga ils Rumantschs a l’ester. Dapi il favrer 2015 ha Paula Nay, redactura TR, chattà passa 200 Rumantschas e Rumantschs en l’entir mund. Ina charta mundiala interactiva dal project «Da lunsch davent» mussa tgi che viva nua.
13-06, Meiringen
RTR è preschent a la Festa svizra da chant a Meiringen. Registradas vegnan tut las chanzuns da concurrenza ed il concert da gala dals trais gronds chors virils rumantschs (Ligia Grischa, Lumnezia, Surses).
14-06, Berna
La SRG SSR sa legra dal GEA a la nova lescha da radio e televisiun (LRTV/RTVG). La lescha va en vigur 2016 e regla da nov il sistem da taxas. Cun 50,1% encunter 49,0% è la nova lescha vegnida acceptada. En il Grischun han 50,9% ditg gea a la lescha.
14-06, Cuira
RTR rapporta dal gieu da qualificaziun per il campiunadi europeic da ballape tranter la Lituania e la Svizra. I dat era ina premiera: Roger Alig commentescha il gieu en il livestream sin rtr.ch e RTR mussa il gieu era sin SRF+.
Fanadur
05-07, Cuira
«Sas anc?» Durant la stad emetta la TR mintga dumengia films or da l’archiv da RTR – films che valan, tenor il redactur Arnold Rauch, la paina da vegnir mussads anc ina giada.
14-07, Cuira
RTR e la Lia Rumantscha preschentan «Sultan e Tamazi» – in nov disc cumpact da la retscha TOP KIDS.
18-19/07, Laax
RTR e la Lia Rumantscha èn preschents a la festa d’uffants a Laax. Marionna Lombriser e Sandra Carisch raquintan istorgias e chantan chanzuns per uffants e mainan ils uffants en in mund plain magia.
25-07, Tavau
Ina squadra da RTR participescha al Swissalpine 2015 e RTR rapporta da quel en sias emissiuns da sport.
08-11/07, Cracovia, Pologna
RTR è preschent al festival da folk da l’Uniun europeica en Pologna cun Robin Mark da Razén e ses quartet da musica populara.
23-25/07, Degen
RTR rapporta durant trais dis en il radio e sin battaporta.ch da l’Open Air Lumnezia 2015. RTR è preschent a l’Open Air Lumnezia – era sco partenari da medias - dapi l’entschatta, pia dapi passa 30 onns.
Avust
01-08, Cuira
«Per culms e vals» è il motto da l’emissiun naziunala da televisiun da la SRG SSR per il prim d’avust. Per RTR fa Maria Victoria Haas viadi en crusch e travers tras la Svizra. Ella visita p.ex. in scutinader da chavals sin l’Alp Flex e la chasa «ballantschada» ch’il fundatur da zai ski Simon Jacomet ha construì a Surrein.
02-08, Ftan
RTR mussa en ils Cuntrasts «L’Institut otalpin a Ftan – tranter fin ed avegnir», in film che documentescha las turbulenzas enturn l’institut ch’era en privel da vegnir serrà pervia da problems finanzials.
28-08, Cuira
Ils 28 d’avust organiseschan RTR, SRF (studio regiunal dal Grischun) e la chasa editura Somedia en l’auditori da la BCG (Banca Chantunala Grischuna) in podium d’elecziun. En il center: la nova delegaziun grischuna en il parlament federal che vegn elegì ils 18 d’october. L’idea è da laschar vegnir a pled la giuventetgna tar questa decisiun politica. En preschientscha da 300 persunas fan scolaras e scolars dumondas als politichers.
Cuira
Ils resultats da la retschertga da persunal SRG SSR (fatga il matg) èn enconuschents ed èn fitg positivs tar RTR.
Settember
06-09, Duin
RTR envida a la premiera dal film «Mo il tic tac da l’ura». L’autur Eligi Derungs ha documentà cun la camera durant in’entir onn il manaschi da la scola cumplessiva da Duin.
07-09, Berna
Suenter in emprim program da spargn da 20 milliuns francs pervia da main entradas da reclama, sto la SRG SSR spargnar a partir dal 2016 ulteriurs 40 milliuns. Las raschuns: la decisiun dal cussegl federal ch’ils pajataxas na ston betg pajar la taglia sin la plivalur e la cumpart pli gronda da las entradas da taxa per ils emetturs privats. RTR sto spargnar 600’000 francs.
14-09, Cuira
SRF cumenza cun la fasa da pilot per ina nova emissiun d’infurmaziun da mezdi, «Schweiz am Mittag». SRF surpiglia era contribuziuns da la Televisiun Rumantscha.
15-09, Cuira
Ensemen cun la SRG SSR organisescha la Chadaina da Fortuna in di naziunal da solidaritad per fugitivs. Era en la centrala a Cuira prendan numerusas persunalitads puspè encunter ils telefons da donaziun.
17-09, Cuira
RTR preschenta il 40avel Top Pop Rumantsch – «Mia olma» da Mattiu Defuns.
22-09, Cuira
Ina delegaziun da la Televiziunea Romana (TVR) da Timisora en Rumenia visita RTR. Els èn vegnids a Cuira per in barat d’experientscha e per guardar co che RTR lavura.
24-09, Cuira
Il cussegl d’administraziun da la SRG SSR è per ina seduta da lavur en Chasa RTR. El sa lascha infurmar da la suprastanza SRG.R davart las sfidas per la societad purtadra rumantscha e per RTR.
25-09, Cuira
La dieta naziunala SRG SSR, sut il patrunadi da la SRG.R, tematisescha la contribuziun da la SSR a la democrazia. Il referat da basa fa Walter Thurnherr, secretari general dal departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (Datec).
October
03-10, Cuira
Premiera grischuna dal film da kino «Schellenursli - Ursin». RTR ha sustenì la realisaziun dal film cun ina contribuziun finanziala.
13-10, Cuira
RTR preschenta il nov TOP CHORS vol. 8: Chor viril Surses. Sin il disc cumpact èn da chattar p.ex. ovras dal cumponist Gion Antoni Derungs e chanzuns cun texts dal poet pader Alexander Lozza.
18-10, Cuira
La Chasa RTR è il center da medias per l’entir Grischun la dumengia da las elecziuns per il parlament federal. Tschintg chadainas da radio (RR, RSO, RSI, Regi, RTS), quatter chadainas da televisiun (TR, SRF, TSO, RSI) e ca. 10 gasettas rapportan da las elecziuns. Dasperas èn era tozzels politichers e schurnalists en Chasa RTR.
November
06-08/11 Domat
RTR rapporta dals 25avels dis da litteratura che han quest onn il tema: Cuntrabanda. RTR emetta discurs al radio, ils «Cuntrasts» en la televisiun ed infurmescha sin la pagina rtr.ch.
07-11, Vella
«Giuventetgna e musica populara»: sut quest titel fan ils radios da la SSR SRG tschintg emissiuns da chant e musica en l’entira Svizra. A quella a Vella participeschan trais furmaziuns dal Grischun: la «Musica giuvenila Lumnezia», «Ils Janetts da Stugl» e la «Kapelle Oberalp».
30-11, Cuira
RTR preschenta ina premiera en il rom dal Top Pop Rumantsch – ina chanzun da Nadal cun la furmaziun Acavoce, il sextet vocal da Domat.
December
01-12, Cuira
RTR fa puspè sia acziun d’advent e regala mintga di durant il temp d’advent en il Radio Rumantsch in pachet cun bellas surpraisas.
02-12, Cuira
Premiera grischuna dal film da kino «Heidi». RTR ha sustenì la realisaziun dal film cun ina contribuziun finanziala.
11-12, Grischun
RTR è preschenta en ils kinos dal Grischun cun in nov spot. Il spot duai animar da s’interessar e s’annunziar per ina plazza tar RTR.
15-12, Cuira
RTR preschenta cun «Oh, tge bel è Panama» il davos disc cumpact da la retscha TOP KIDS.
16-12, Cuira
«Schischuri», quai è il pled rumantsch da l'onn 2015. La giuria ha gì dad eleger tranter 130 propostas fatgas d’audituras ed auditurs da RTR.
20-12, Landquart
L’emissiun «Cuntrasts» da la TR stat sut l’ensaina da Nadal ed il chant da la romantica. RTR emetta ina filmada dal concert d’Origen en la halla da la Viafier retica a Landquart.
27-12, Cuira
RTR preschenta il film da Eligi Derungs «Ils novs vischins da Laax», in film sur dal center per requirents d’asil avert il favrer 2015.
28-12, Cuira
Sco mintg’onn rimna RTR era quest onn per l’acziun caritativa «2xNadal». Marionna Lombriser visita Salouf e Vella a la tschertga da pachets per persunas basegnusas.
Visitas en chasa RTR
Durant il 2015 han passa 944 persunas (43 gruppas) visità la chasa RTR.


text:
Pennabilli
Pennabilli (endèla parlàda locàl: La Péna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 2 946 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 69 km² e 'na densità de 43 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia Tedalda (AR), Carpegna (PU), Casteldelci, Maiolo, Montecopiolo (PU), Novafeltria, Sant'Agata Feltria, Sestino (AR). L'è 'l cümü piö meridiunàl de la regiù Emilia-Romàgna.
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
238
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 12/04: El imperador roman Gordian II el vien ammazzaa in la batalia de Cartagen. Avendel savuu, el sò pader, Gordian I, el se fá foeura.
- 25/07: El fioeu del Gordian II, Gordian III, el diventa imperador.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Filipp II (Marcus Iulius Severus Philippus), imperador roman.
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Massimin el Tràs, imperador roman.
- 12/04: Gordian I e Gordian II.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Cumün da Val Müstair
Tanter il Pass dal Fuorn e’l Tirol dal Süd, l’Engiadina e la Lombardia es situada la Val Müstair.
Il cumün, lovà in üna culissa natürala, fascinescha sco regiun turistica Val Müstair, maeir sco lö d’abitar e lö da lavur.
Tras tradiziun vivüda (üsanzas), spüertas multifaras dal temp liber e da cultura sco eir tras la lingua rumantscha as profilescha la Val Müstair pro indigens e giasts. Pels indigens es quai simplamaing «la Val» - lur val.
Gnit a savair daplü da quel lö chi collia il Tirol, l’Engiadina, la Vuclina e la Lombardia e scuvri il cumün cun sia istorgia richa sainza congual.


text:
Müsega ambient
La müsega ambient a l'è un gener müsegal particular, che'l da un'impurtanza granda a la atmusfera del toch pütost che ai not. La müsega ambient la nass dopu di speriment de müsega semi-acüstica, del'impressiunism de l'Erik Satie, de la müsega cuncreta el minimalism del Terry Riley e del Philip Glass, e la müsega del Brian Eno.
In Itàlia il müsicista de Müsega ambient l'è il Jean Ven Robert Hal.
La müsega ambient la dupren de spess in di film per la sua capacità de creà atmusfer e ambient sunor.


text:
Marc Gisin era cupitgà grevamain il schaner 2015 tar il Super-G a Kitzbühel. Il skiunz da 28 onns era sa blessà fermamain vi dal chau, ed aveva perquai stuì interrumper la stagiun 2014/2015. Il davos enviern aveva el lura puspè fitgà pe en la cuppa mundiala, tranter auter cun in 5avel plaz en la cursa rapida da Kitzbühel.
Dapi quest atun haja Marc Gisin dentant puspè survegnì problems pervi da la blessura veglia, scriva Swiss-Ski. El avevi tschaffen da puspè cumenzar ina stagiun nova cun il campiunadi mundial a chasa. Uss saja la trumpada sa chapescha tant pli gronda.
RR novitads 16:00


text:
Girona
Girona (Chirona in aragunées; Xerona in astürian; Gerona in spagnöö; Gérone o in Gironne in francées; Gerunda in purtughées) l'è una citaa catalana, capitala də la comarca dal Gironès e də la província da Girona. La gh'eva 83.531 abitaant in də l'an 2004.
Geugrafía[Modifega | modifica 'l sorgent]
La citaa da Girona l'è sitüada a la conflüenza di fjümm Onyar, Guell, Galligants e Ter, a una altezza da 70 m.
I límit da la citaa inn a nòort i cumün da Sant Julià da Ramis e Sarrià da Ter, a est ul cumün da Celrà, al süd-est i cumün da Juià e Qüart, al süd-òvest i cumün da Fornells da la Selva, Vilablareix e Salt, e a òvest ul cumün da Sant Gregori.
Istoria[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm pupüladuur inn-a-staa i Ibeer, finn a l'ucüpazziun romana düraant la quaal Gerunda l'è stada trasfurmada in una piazza-forta. Dopu una épuca sòta ul dumini visigòtic, la passa int i mann di mòor, finn a la fin dal sécul VIII, cur che Carlu Maagn la tœu indree pai cristian, furmaant la Marca Ispànica.
Ul 9 d'utubar dal 827 Abu Marwan, al cumaant d'un esèrcit da l'emiraa da Còrdova, al assédia Girona senza reüssí a andàgh deent.
Guifré I ul Pilós al incòrpora Girona al comtat da Barcelona al sécul IX.
Al sécul XII, Alfons I al cunceet a Girona ul privilesi da cunvertíss in cumün.
A la finn dal sécul XIII, Felip II l'Ardit assédia la citaa.
Ul sécul XIII al è anca l'épuca da la màssima splenduur da la cumünitaa ebràica da Girona. Al cuventa marcà la impurtanza da la scœla cabalística da Girona, in particülaar ul rabin Nahmanides o Bonastruc ça Porta, che al riva a vess Graant Rabin da Catalunya. La cumünitaa ebràica la va in decadénza al sécul XIV, finn a che i gjüdei inn mandaa fœra da la Spagna pei Re Catòlich. Al dí d'incœu, ul Ghett da Girona al è vün di mei cunservaa d'Europa e vüna di atrazziun turístich da Girona.
Düraant i sécul XV, XVI e XVII la citaa la süta a cress e sa fann püssee graant i sœu bastiun, che a servissen a la citaa par resiist ai diveers assedi che la va a sübí a la finn dal sécul XVII e al principi dal XVIII da paart di trupp franzees. A la finn l'esèrcit da Napoleon al reüss a andà deent a la citaa l'an 1809 dopu da sett mees da assedi (Guerra dal Françes (en Català)).
Al 1385 sa permett la Fundazziun dal Consolat da Mar a Girona.
Ul 10 d'aguust dal 1391 i gjüdei da la citaa a vegnen saraa sü in la Torre Gironella par vess ubligaa a cunvertíss al cristianismu.
Ul 19 da febree dal 1416 Ferran I d'Antechera al cunveert ul títul da duc da Girona in cheel da príncep da Girona al mumeent da cunceet-ul a l'ereet al tron catalano-aragunées, ul fütür Alfons IV ul Magnànim.
Al 1417 ul 'capítol catedralici' da Girona al deciit da custrüí la catedraal cun dumà una navada.
Al 1068 sa cònvuca ul concili da paas a Girona de part dal còont Ramon Beringuer I e la seva miee Almodis (videe La pau e treva da Déu (en Català).
Al è a partí da la segunda metaa dal sécul XIX che sa cumíncen a trà gjo i bastiun, e Girona la comenza a tœu la forma che a cugnussemm al di d'incœu.
Ul 4 da febrer dal 1939 i trupp franchiist a ucüpen la citaa.
Al 1960, Girona la sa cunveert
amb la prima Citaa pubilla
cuntun messacc da Josep Mainar e Pons.
Ul 21 d'apriil dal 1990 Felip da Borbó al tœu pussessiun dal títul da Príncep da Girona, propi da l'ereet da la Curòna d'Aragona (en Català), senza cerimònia ufizziaal da investidüra; int i vii, di citaditt le
rebin amb estelades,
la quaal cossa la pròvuca di incideent da pulizzia e di imprisunameent.
Al 1842,Joan Martell Domènech al deventa 'alcalde' da Girona (pudestaa, síndech) càrega che al va a ucüpà finn al 1843
L'alcaldessa atüal l'è Anna Pagans (PSC), che la rempiazza Joaquim Nadal (PSC), ul primm alcalde da l'épuca demucràtica atüal.
Demugrafía[Modifega | modifica 'l sorgent]
Traspòort[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Aerupòort Internazzional Girona Costa Brava, al è cressüü enormemeent in cheest daree agn (al è par quell che al aspira a vess ul seguunt püssee graant da Catalunya) principalmeent pal fatt che Ryanair l'a catà fœra cuma vün di sœu céntar europeus. La relativa prussimitaa da l'aerupòort cunt una bela cumpagnía da céntar turístich da la Costa Brava l'è vün di sœu principai puunt fòort.
La citaa l'è luntana da la costa, ul pòort da Palamós (a 40 chilòmetar) l'è quell püssee vesin.
Ul Tren: integrada al bell mezz da la citaa sa trœva la Stazziun di tren da la RINFE da Girona, cun ligamm regiunai, nazziunai e internazziunai.
La Curéra: al custaa da Stazziun di tren sa trœva la Stazziun di Curéer da Girona cun destinazziun: regionall, nazziunall e internazziunall.
L'Autobs ürban al cünta 10 línii da traspòort püblic che a facíliten la mubilitaa in largh a la citaa.
Architetüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La [[:ca:Catedral de Girona��|Catedraal da Girona]]: fada sü intra i sécul XII e XVIII, la gh'a di elemeent rumànich, gòtich e barocch.
La gh'a la navada gòtica püsee granda al muund (22,98 m). I pezz püsee impurtaant dal sò müsei a inn ul Beat da Liebana, faa sü a Saragossa al 975, e ul Tapís da la Creació, dal sécul XI o XII.
- Gesa da Sant Fèliu (cugnussüda anca cuma 'Església da Sant Fèlix').
- Call Jueu.
- Banys Àrabs.
- Casc Antic o barri vell: al è faa sü intorna par ul bastiun, ul quaal sa pœu parcurr par ul 'Passeig Archeològic' e ul ca: Passeig da la Muralla, cunt un bell panurama sura la citaa.
- Ben caraterístich da Girona a inn i ca' pinjades
sura ul fiümm Onyar.
Tradizziun e Cültüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fèest da Sant Narcís.
- Espusizziun da fiuur.
- Festival da teatar Temporada Alta.
- Festival da cínema da Girona (Girona Film Festival).
- ca: Equus catalonia (Salun Internazziunal dal Cavall)
- Auditori da la Marcè.
- Féra da Girona (Diveers Féer e Salun) 1.
Müséi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Müséi da Stòria da la Citaa.
- Müséi Archeològic.
- Müséi dal Cinema Únic müséi da chèest caraterístich in Spagna.
- Müséi Capitular-Tresor da la Catedraal
Destaca una œvra sura i àltar: ul Tapís da la Creació.
Teatar[Modifega | modifica 'l sorgent]
Edücazziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
La citaa a l'è assuçjada a la Associazziun Internazziunal da Citaa Edücaduur.
La citaa la acœu:
- L'Universitat da Girona (UdG).
- L'Escola d'adults da Girona.
- L'Escola Oficial d'Idiomes.
- L'Escola Municipal da Música.
- EL GALLINER, par la furmazziun teatraal.
Fiœu e tusann da la citaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Francesc Eiximinis (intra ul 1327 e 1332-1409) fraa francescan e scriptuur.
- Lluis Borrassá (1375 (?) - 1425), pituur català.
- Jaume Nunó (1824-1908), cumpusituur da la müsica da l'inn nazziunal mexican.
- Ramon Turró e Darder (1854-1926), fisiòlegh e filòsuf català.
- Joaquim Ruyra e Oms, escriptor (1858-1939).
- Xavier Cugat (1900-1990), cumpusituur,
dibuixant da vinyeta comica, cantaant,   e condütuur d'urchestra.
- Domènec Balmana (1914-2001), futbolista e
- Gemma Nierga Barris (1965-????), periudista.
Cumünicazziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Girona la gh'a di media d'àmbit dal barri, lucaal e da cumün cuma a pòden vess i caas da:
- Televisió da Girona.
- Diari da Girona.
- El Punt.
- El Dimoni da Santa Eugènia da Ter 1.
Apuunt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Al 1995, TV3 la va a emett Secrets da família. Telenuvella ambientada a la citaa.
Spòorts[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'equipe da futbol da Girona, l'è a la tercera divisió un turnéi da la lega spagnola da futbol. A l'è deent ul Grupp V.
Al esiist anca ul Girona Dakar, 1.
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una fuunt ben impurtaant da l'ecunumía da Girona l'è ul turismu.
Una altra fuunt ben impurtaant l'è la prudüzziun da pòmm gja che i püssee impurtaant zonn da prudüzziun da pomm dal staa spagnœu sa trœven a Catalunya ai pruvíinc da Lleida e da Girona. A Girona la sa trœva anca la Fundació Mas Badia, un Centru da Sperimentazziun Agrícula.
Citaa Germanatt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Reggio emilia, Itàlia.
- Albí, Francja.
- Farsia, Sàhara Uçidentaal.
- Bluefields, Nicaràgua.
- 1988 Perpinyà, Francja.
La citaa a l'è anca dree a cunsiderà da furmà una relazziun da citaa germanada cun Nashville, Tennessee.
Legeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh'è un puu da legeent in relazziun cun la citaa da girona:
- I dísen che se sa s·cèpa ul [[:ca:panta de susqueda�|panta de susqueda]]
l'aqua la rivarà finn ai pe dal àngjull che sa trœva sura la catedraal.
- I dísen che i girunitt, prima da andà a fà un viacc luntan, i gh'ann da dàgh un basin intal cüü da la leunessa par che i túrnen saan e saalf.
- La legenda da ca:Sant Narcís.
- La legenda da ca:la cocollona.
- La legenda d'in ca:Gerió fundador da la citaa.
- La legenda dal ca:Tarlà da l'Argenteria
Pàgin relazziunatt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hospital Universitari da Girona,Dr. Josep Trueta.
- Comtat da Girona.
- Cerverí da Girona, cumpusituur.
- La Girona, vascell da l'armada spagnœla.
- Riu Girona dal Paees Valencià.
Ligamm da fœra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ajuntament de Girona
- Diputació de Girona
- Consell Comarcal del Gironès
- Cambra de Comerç de Girona
- [1]
- Universitat de Girona
- Diari de Girona
- El Punt (edició de Girona)
- Televisió de Girona
- Festival Temporada Alta
- Girona Film Festival
- Informació de la Generalitat de Catalunya
- Informació de l'Institut d'Estadística de Catalunya
- Portal de les comarques gironines
- Fira de Girona


text:
di: Minotti Roberto
Hoo giraa on poo tutt Italia
sont andaa fin in Sicilia,
ma ve giuri: ghe n’è nò come Milan
lor gh’avarann el sô
la nèbbia sann nò ‘se l’è
però numm a gh’èmm on gran bellee,
gh'hann voeuja de criticà,
ma ognun la soa città
ghe pias condilla in ‘na quai manera
sarèmm on poo bauscia
va ben, quèll sèmm daccòrd,
ma gh’èmm on poo de coeur in tutt i pòrt;
sarèmm on poo bauscia
va ben, quèll sèmm daccòrd,
ma gh’èmm on poo de coeur in tutt i pòrt.
Ròma la sarà bèlla con tanti monument
Milan l’è tanto bèlla per tutta la soa gent
ormai de meneghin che parla el milanes
ghe n’è restaa on poo pòchi
hinn tucc di alter paes.
La nòstra Madonina che guarda da lassù
se la podèss capilla scorlisaria el coo
fa nient guardèmm avanti,
ma tira minga a man
perchè Milan l’è on gran Milan:
fa nient guardèmm avanti,
ma tira minga a man
perchè Milan l’è on gran Milan.
Se sent passà on tramvai
con la soa campanèlla
la pròssima fermada “Pòrta Romana” bèlla
su e giò per i Navili, cors de Pòrta Cines
avanti, semper drizz, Colònn de San Lorenz.
Rivaa in piazza del Dòmm se sent a ziffolà
la mitica canzon de la nòstra città
numm milanes la cantom in lingua meneghina
la nòstra “Oh mia bèlla Madonina”.
Hoo giraa on poo tutt Italia
però gh’è nient de fà
Milan a l’è la mia città.


text:
E che las dunnas na giogan betg mo ina rolla secundara en il sport da downhill ha la Federaziun svizra da ciclissem Swiss Cycling er mussà cun engaschar avant bun trais onns Alice Kühne da Scuol sco trenadra naziunala dals downhillers svizzers.
Alice Kühne è sezza er sa participada a cursas da la cuppa mundiala fin ch’ella aveva 24 onns. Silsuenter ha ella mess il velo da downhill per in temp dad in maun per ir a studegiar. Oz n’è l’Engiadinaisa betg sulet trenadra naziunala, ella è er psicologa, psicoterapeuta e terapeuta da sport.
Jau vom anc adina fitg gugent cun il velo da muntogna, ma il temp dad ir en gronds ristgs en il sport da downhill è passà, pertge er per ir downhill dovri bler trenament.
Cun Camille Balance dal chantun Neuchâtel, campiunessa mundiala dal 2020 a Leogang, ha Alice Kühne en ses team ina sportista ch’auda tar l’absoluta elita mundiala. La finamira saja uss da manar ulteriurs atlets svizzers pass per pass a la testa. I dettia bain inqualin cun grond potenzial, uschia Alice Kühne a l’ur da las cursas da la cuppa mundiala a Lai.


text:
Novak Djokovic ha gudagnà il gieu da mezfinal a Paris cunter Rafael Nadal - quai en 4 sets cun 3:6, 6:3, 7:6 e 6:2. Igl è la 6avla giada ch'il nummer 1 dal mund cuntanscha il final dals French Open e la segunda giada ch'el batta Nadal a Paris.
Nadal vala sco retg da Paris suenter avair gudagnà quest turnier betg main che 13 giadas. En il final frunta Djokovic sin Stefanos Tsitsipas.
Tsitsipas emprim finalist a Paris
Stefanos Tsitsipas è l'emprim finalist dal French Open da quest onn. Il Grec ha battì en il mezfinal il Tudestg Alexander Zverev en 5 sets cun 6:3, 6:3, 4:6, 4:6 e 6:3.
Il Grec frunta en ses emprim final dad in Grand Slam sin il victur da la partida tranter Rafael Nadal, ch'ha gudagnà 13 giadas a Paris, ed il numer in dal mund Novak Djokovic.
Ferma stagiun sin il sablun
Che Tsitsipas tutga tar in dals favurits a Roland Garros ha el gia mussà bainbaud en la stagiun. Gia l'emprim turnier sin sablun questa stagiun a Monte Carlo ha il Grec gudagnà. Silsuenter ha el fatg a Barcelona il pass enfin il final – la ha el dentant malgrà balla da matsch pers cunter Rafael Nadal. Suenter Barcelona ha l'atlet da 22 onns er gudagnà l'ultim turnier da preparaziun a Lyon.


text:
La situaziun tl Südtirol
-
Contlujiun de n ann de scora particolar
Indoman ai 16 de jügn se röia ofizialmënter l’ann de scolina y scora che gnará recordé porvia dla stlüta antizipada dl insegnamënt en presënza a gaujia dla defujiun dl coronavirus nü.
-
Mangé sann, bun y natural tla scolina:Presentaziun dl proiet ai 19/06
Surandada de morins por cujiné en ocajiun dla presentaziun dl proiet dl’alimentaziun sana tles scolines ladines ai 19 de jügn a San Martin de Tor.
-
Scolines y scores: La Junta stabilësc les regoles por da d’altonn
Insegnamënt en presënza, dantadöt te scores elementares y mesanes, pici grups che nes se müda nia, orars desvalis, flessibilité pro les pauses – insciö dess l’ann de scora 2020/21 pié ia.
-
Assistënza da d'isté: 42 partezipantes y partezipanc
Indöt 42 volontares y volontars s’á scrit ite cina sëgn al sorvisc de assistënza da d’isté tles valades ladines. L’assessur Alfreider: “N bel segnal de sostëgn ales families”
-
Plan de Corones: Acordanza por le passaje de n frabicat ala Provinzia
Le presidënt Kompatscher firma l’acordanza danter Provinzia y Demane: “I ti dun zoruch n frabicat da denant dl militer sön Plan de Corones ala coletivité.”
-
L’otava ediziun de Birba é danman: chësc iade éra dedicada ala forza
L’ediziun nöia de Birba trata la tematica dla forza. La novité plü grana é che la revista pó ince gní lita online.
-
Impëgn volontar por l’assistënza da d'isté: Partezipaziun nezesciara
Ince sce al é la crisa Corona él ofertes da d’isté por mituns y jogn. Mo al n’é nia assá personal. L’assessur Achammer y l’assessur Alfreider spera che al sides porsones volontares danter le personal.
-
Regiun: contribuc por mendranzes y l’integraziun cina ai 30 de jügn
La Junta regionala á dé pro da sburlé le termin por la presentaziun de domandes tl setur dla promoziun dles mendranzes linguistiches y dl’integraziun europeica.
-
Regoles nöies por proes, musighes, cors y teater
Les proes dles musighes y di cors pó indô gní fates. Ince spetacui, presentaziuns de films y rapresentaziuns dan n publich pó gní metüdes a jí te döta la provinzia respetan les mosöres de segurëza.
-
#IpiunindôSüdtirol: n miliun por les artistes y i artisć
I trëi Departimënc por la cultura á aprové n secundo pachet cun aiüc economics sciöche impuls y oportunités de performance por artistes y artisć. Ok al program provinzial por n miliun de euro.


text:
Suenter il concern d'energia Axpo pretenda ussa er il concurrent Alpiq ina indemnisaziun sche l'iniziativa da sortir da l'energia atomara vegn acceptada il november.
La moda e l'autezza da quella stoppian dentant vegnir examinadas cura che quai saja uschè lunsch communitgescha Alpiq.
Il concern quinta cun in donn da circa 2,5 milliardas francs. In dal donn finanzial stoppia vegnir indemnisà, scriva il concern.
Custs fix restan era tar ina sortida
Il concern d’energia haja calculà tut las variantas per ina sortida da l’energia nucleara. Da tschentar giu voluntari las ovras atomaras anticipadamain na vegnia l’interpresa betg da purtar. Ils custs fix restassan era sche las ovras atomars vegnissas tschentadas giu ma las entradas mancassan, quai il facit da las retschertgas da l’Alpiq.
Cumparts vida Gösgen e Leibstadt
Il concern d’energia e cumpiglià cun 40% vida l’ovra atomara a Gösgen ed a Leibstadt cun 32,4%. Questas duas ovras atomaras han nagina limita da permissiun e sch’ellas vegnissan tschentadas giu suenter ina durada da 45 onns alura n’avessan ellas anc betg cuntanschì lur zenit, uschia l’opiniun da l’Alpiq.
RR novitads 11:00


text:
Strada dl lat
La Strada dl lat (dal latin Via Lactea) é la galassia pro chëra che al alda le sistem dl sorëdl.
Al é deplü mic y liëndes en cunt dla nasciüda dla Strada dl lat, danter chisc le lat che la dea Era ti dá a Heracles ti mic dla Grecia, le Gange dl cil tla tradiziun dl’India, Democrit y i astronoms dl’Arabia che la conscidrâ na strada de stëres. Ara é gnüda reconesciüda te süa forma reala da Galileo Galilei y plü tert da filosofs y studiá sciöche Immanuel Kant, William Herschel y Lord Rosse.


text:
Sasògna
La Sasògna (Sachsen in Tedésc, a s lèś [ˈzaksn̩]) l'è na regiòṅ dla Germàgna ch'la s cata in dal sud-èst dal stat, in dla sò banda dèstra. A s trata dal Bundesländer più ric dl'èx Germàgna Èst, cun n'impurtànta indùstria 'd micro-prucesōr ch'la gh'à rigalâ 'l scutmàj ad Silicon Saxony.
La cunfìna cun la Pulógna a èst, la Repùblica Céca a sud, la Bavéra a sud-òvest, la Turìngia a òvest, la Sasògna-Anhalt a nòrd-òvest e 'l Brandebûrg a nòrd. La sò capitàla l'è Drèśda cun Lìpsia, Chemnitz e Zwickau atri sità impurtànti. Al sò fiùm più cgnusû 'l è l'Élba.
La gh'à 10 sircundàri e 3 sità fóra sircundàri, c'n un pès ch'l'éra dla Śléśia, intór'n a la sità 'd Görlitz. In tut la mùcia sù da piò ad quàtar migliòṅ 'd abitànt, cun na superfìsi ad 18 415 km².
Al presidènt dal stat, da 'l dicémbar dal 2017, 'l è Michael Kretschmer dla CDU.


text:
Jacqueline Flepp di ch’el haja emprendì questa professiun perquai ch’ella haja vulì lavurar manual. E perquai ch’il frar lavuria era tar Distec haja quai sveglià l’interess.
Alessandra Capaul di ch’ella n'haja betg chattà insatge che plascheva. Alura haja el guardar en l’internet e chattà questa professiun.
Mo trais polimecanistas en il Grischun
Mintga giuvna possia far questa professiun, dian ellas. Mo igl è grev da dir pertge ch’i dat mo paucas polimecanistas. En il Grischun datti il mument trais.
Il responsabel tar la Distec Marcus Jacomet sa ch’igl è grev da motivar giuvnas per questa professiun. El manegia che las scolas duessan preschentar ella pli detaglià ed uschia pudair motivar e dar curaschi ad ellas.


text:
La pensiun Ospizi da l’Alvra a La Punt Chamues-ch vegn sanada da fund ensi. Oz han cumenzà las lavurs da reconstrucziun. Dal stabiliment ch’è passa 150 onns vegl, e tutga dapi l’onn 2015 a la vischnanca, resta be il mir da fundament. En l’interiur vegn reconstruì il restaurant, las stanzas, las fanestras ed er las installaziuns sanitarias. L’entir project vegn a custar radund 4 milliuns francs.
La radunanza communala da La Punt Chamues-ch ha acceptà la dumonda da credit l’enviern 2019. Tenor Urs Niederegger, il chanzlist da La Punt Chamues-ch, duai l’Ospizi vegnir restaurà cun quest project per ils proxims 30 onns. L’atun 2018 ha l’orcan «Vaia» destruì l’edifizi. Sche tut va tenor plan, duai il nov Ospizi vegnir inaugurà la stad dal 2022.


text:
Als campiunadis mundials da skis dals juniors a Tavau hai dà in'ulteriura medaglia per la Svizra – quai en il team-event. Il quartet cun Camille Rast, Aline Danioth, Marco Odermatt e Semyel Bissig han gudagnà il final encunter ils Norvegiais. Bronz ès ì als Austriacs.
Suenter 5 cursas maina la Svizra cunquai il spievel da medaglias. Sper la medaglia d'aur en il team-event èn quai duas medaglias d'aur per Marco Odermatt en la cursa rapida el il super-G, bronz per Lars Rösti en la cursa rapida e medemamain bronz per Aline Danioth en il slalom.
La dumengia cuntinuescha il campiunadi mundial da juniors a Tavau cun la cumbinaziun dals umens (08:55/12:55) ed il super-G da las dunnas (10:25).
RR novitads 20:00


text:
Quadèren
Al quadèren[1] (quaderno in itagliàṅ) 'l è 'n insèm ed fój 'd chèrta tgnû strìc da du o tri ganć, o anc da na cuśdùra, indû a s egh pòsa scrìver di quêl pugènd-es in sìm'a i só rîg o ai só quadrèt stampê o anca in dal só pàśni biànchi.
Ed quadèren a s in cata ed soquànt formêt diferèint, da quī ch'a dróva i putèin a scóla, A5 e A4 a di formêt più cìc e anca ed fantaśìa.
Ed lung al tèimp, soquànt scritōr i àn druê di quadèren per butèr śò i só pinsér, ciamènd pò anc acsè soquànt só lavōr, c'ma p'r eśèimpi 'l iva fât al Gramsci coi só Quaderni dal carcere o al Valéry coi só Cahiers, e pò anca di èter.
Manéri ed dìr
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Quadèren
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Quadèren»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Nino Schurter è adina stà en la gruppa da testa ed ha intginas giadas attatgà ed empruvà da scappar da la concurrenza. La finala èsi dentant stà il favurit en questa disciplina, il giuven talent ollandais Mathieu van der Poel, ch’ha pudì sa distanziar da tuts en la davosa runda. Van der Poel ha triumfà avant il Franzos Victor Koretzky ch’ha gudagnà il sprint final encunter Schurter.
Cun Mathias Flückiger ha anc in segund svizzer persvadì. Il Bernais è vegnì 5avel davos il Brasilian Henrique Avancini. Cun Lars Forster sco 12avel ha anc in terz svizzer cuntanschì in plaz sut ils top 15 ed è uschia sa mess en ina buna posiziun da partenza per la cursa da cross country da la dumengia.
- 1. Mathieu van der Poel (NED) 20:39
- 2. Victor Koretzky (FRA) + 0:02
- 3. Nino Schurter (SUI) + 0:03
- 5. Mathias Flückiger (SUI) + 0:10
- 12. Lars Forster (SUI) + 0:17
Buna prestaziun da Linda Indergand
Tar las dunnas è la Svizra Linda Indergand vegnida segunda davos la campiunessa mundiala, la Franzosa Pauline Ferrand-Prévot. Indergand è scappadada gia baud da tuttas. Pir en la davosa runda ha ella stuì laschar passar Pauline Ferrand-Prévot. Cumplettà il podest sco terza ha Annie Last da la Gronda Bretagna. Jolanda Neff ha stuì sa cuntentar cun il plaz 13, tschintg posiziuns davos Sina Frei, la segunda meglra svizra en questa cursa da short track ad Albstadt.
- 1. Pauline Ferrand-Prévot (FRA) 20:37
- 2. Linda Indergand (SUI) + 0:01
- 3. Annie Last (GBR) + 0:02
- 8. Sina Frei (SUI) + 0:10
- 13. Jolanda Neff (SUI) + 0:22
- 14. Ramona Forchini (SUI) + 0:26
Las cursas principalas da cross country èn la dumengia, ils 9 da matg. La cursa da las dunnas d'elita è a las 11:20 uras, quella dals umens d'elita a las 14:35 uras.


text:
Durant in di entir han passa 100 uniuns mussà tge ch'ellas fan e quai en differents lieus en l'entir chantun Grischun. Il segund di dal sport grischun ha gì lieu ils 17 settember en il rom dal giubileum da 50 onns da Giuventetgna+Sport. Vers 5'000 persunas interessadas èn sa participadas, scrivan ils organisaturs.
Co chattar ses sport preferì
Cun la purschida vasta da las bleras differentas uniuns n'èsi gnanc uschè simpel da sa decider per in sport. Tras gist sez pudair fufragnar ed empruvar ora las differentas disciplinas han ils uffants sco er babs e mammas pudì guardar tge sports che plaschan u tgenins betg.
Sper gist congualar ils differents sports in suenter l'auter è il di dal sport grischun er ina plattafurma impurtanta per las singulas uniuns da sport.
Jau na hai gnanc savì ch'i dat a Tenna ina uniun da gimnastica.
Bel saja era che betg be presidentas u trenaders da las singulas uniuns eran là, mabain er uffants ch'èn activs en quellas uniuns. Uschia han ils uffants pudì preschentar lur sport ad auters uffants.
Ina vita per l'uniun
Uniuns da sport accumpognan blers uffants durant lur uffanza. Per intginas ed intgins restan ellas dentant er pli tard anc ina constanta da la vita. Saja sco trenadra u commember en suprastanza. Per Claudia Niggli constat quai. Ella ha cumenzà a giugar ballarait en la societad da gimnastica da Samedan cura ch'ella era en il stgalim aut. Anc oz, cun 51 onns, è ella commembra activa, actualmain era cassiera da l'uniun.
Ina plattafurma impurtanta
Per uniuns pli pitschnas èn occurrenzas sco il di dal sport grischun impurtantas per sa mussar. Uschia han ins pudì empruvar ora durant l'occurrenza en ils differents lieus differents sports pauc enconuschents, sco tranter auter pingpong, curling, discgolf, lacrosse, capoeira e swaveboard.
Il di dal sport grischun è vegnì inizià da l'Associaziun grischuna dal sport en collavuraziun cun grischunSPORT. Set comités locals han organisà l'occurrenza a Cuira, Tavau, Landquart, Glion, Samedan, Scuol, Mesocco e Tusaun.
E per meglierar la purschida da Giuvetetgna+Sport ha l'Uffizi federal da sport fatg ensemen cun differentas universitads da la Svizra in studi davart la dumonda quant fitg ch'ils uffants e giuvenils en Svizra sa muventan.
Or da l'archiv


text:
In obligatori da testar u da vaccinar per visitar gronds festivals da musica na chatta nagina maioritad. Quai demussa ina retschertga ch’il festival Paléo a Nyon ha fatg. Tenor communicaziun han 16'000 persunas fatg part da la retschertga online.
Passa dus terzs dals dumandads beneventian bain mesiras da corona sco per exempel purtar ina mascra da protecziun, da dischinfectar ils mauns ed er il contact tracing. Dentant è be ina minoritad per in obligatori da sa laschar testar u vaccinar, numnadamain be 42 respectivamain 46%.
Agid per la decisiun
Ils resultats da la retschertga sajan in grond agid per decider sche la 45avla ediziun dal festival possia vegnir manada tras questa stad u betg, scrivan ils organisaturs. Tenor quai planiseschan els ina versiun reducida sur in entir mais cun maximalmain 5'000 visitadras e visitaders.


text:
Bruna
Bruna (Brno in cech; Brünn in tudesch; Bruna in latin; Bruna in italian) a l’è la capital de la Muravia in Repüblica Ceca. A l’è anca la segonda cittaa pussee granda de l'Repüblega Ceca (del paes per pupulaziun, cun 403.000 abitant (2011).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fiüm Svratka (Svratka in cech) el traversa Bruna.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Brun a l'è gemelada cun:
- Viena, Aüstria
- St. Pölten, Aüstria
- Lipsia, Germania
- Stucarda, Germania
- Musca (Rüsia), Russia
- Rennes, Francia
- Bratislava, Sluvachia
- Türí, Italia (sospenduu ?)
- Daejon, Curea del Süd
- Dallas, Stat Ünì d'America
- Poznan, Pulonia
- Leeds, Regn Unii
- Utrecht, Paes Bass


text:
Passa 37'000 persunas han visità l'onn passà il museum d'art dal Grischun – quai èn tantas persunas sco avant la pandemia. Il bun resultat ha tenor il directur artistic Stephan Kunz differents motivs:
Nus avain gì in'extrema buna stad cun tantas visitadras e visitaders en in di sco uschiglio durant in'entira emna.
Il program per il 2022 vegn a porscher puspè in vast program – tut en tut set exposiziuns temporaras e quatter preschentaziuns ord la collecziun dal museum d'art dal Grischun. Tar tuttas exposiziuns vegn il material ed il spazi a giugar ina rolla principala.


text:
"Fé con duc unfat y laoré adum"
La lista "SVP" de La Pli de Mareo: si candidac y sie program - Dr. Felix Ploner per la enciaria da ombolt
A La Pli de Mareo se met a la lita, dlongia na lista de paisc, na lista de partí dla "SVP", la soula partitica te dut l comun, con a cef dr. Felix Ploner, 35 agn, che é sie candidat a ombolt. El á bele esperienza desche aconsiadour comunal tla ultima legislatura y fova y é atif te desvalifs grems politics y te unions dl paisc, anter l auter pro la musiga. De profescion él ensegnant, ma te sie temp lede se dedicheiel con pascion al zidlé eves y al é president dl marcé di paurs.
Les listes che essa interes de mete si candidac y sie program sun noeles.net é priedes de nes i ortié. La publicazion é debant.
PREJENTAZION DLA LISTA SVP TL COMUN DE MAREO
La Lista SVP se prejenta tl comun de Mareo con 1 n candidat per l'enciaria da ombolt, tla persona dal dr. Ploner Felix y 14 candidac a l'enciaria da aconsiadours:
Nost candidat da ombolt é n joen con esperienza y al vuel ester trasparent, informatif, efizient y damprò da la jent.
Sie moto: „Ie dije cie che i feje y i feje cie che i dije“
Dr. PLONER FELIX
- 35 agn, maridé, 3 mutons
- Laureé te economia aziendala, université a Dispruch
- Ensegnant de conc, scienzes y informatica tla mesana a Al Plan
- 23 agn trombeta pro la mujiga dla Plì,
- Apicoltur y president dal marcé dai paurs,
- Esperienza da jugadour y alenadour pro chi dal palé,
- 3 agn vize sourastant di joegn tla SVP de Südtirol a livel provinzial
- 5 agn aconsiadour tl comun de Mareo y tla comunité de Puster
- Colaboradour lede de foliec desvalifs
- Autour dl liber 100 agn mujiga de La Pli, 1895—1995
-
Ploner Felix
-
Erlacher Richard
-
Complojer Giovanni (Jonson)
-
Rigo Agata
-
Pedevilla Paul (Postin)
-
Agreiter Helmuth
-
Morlang Franz
-
Trebo Manfred
-
Facchini Heinrich
-
Rigo Marta
-
Kehrer Stephan
-
Maneschg Reinhard
-
Rovara Guido
-
Feichter Günther
Nost moto: „Fé con duc unfat y laoré adum”
PROGRAM DLA LISTA SVP 2005 - 2010
1. Na aministrazion per la popolazion
La SVP é per na aministrazion efizienta, daverta a les zitadines y ai zitadins, da capì per duc, clera y trasparenta te vigni sia forma.
La SVP é per:
- na plata INTERNET dl comun
- n miour funzionament dl ofize tecnich
- n miour servisc per la jent
- na mioura informazion ai zitadins
- mioré l renom dl comun
- na reorganisazion dles competenzes di assessours
- mete da na pert i vantajes personai, al ben dal interes general
2. La familia tl zenter dla politica
La familia é la fondamenta de nosta sozieté y de nost comun. Na sozieté zenza mutons che vegn docà n’à degun davegnì; perchel mess la familia gnì defenuda te na maniera particolara da dutes les persones responsables te comun.
La SVP é per:
- n arbassament dla ICI
- daidé les families con plu mutons con na reduzion de coutes, p.e. refudam, eghes pazes, scolina
- l dert a la pruma ciasa
- zones per l fabriché alesiré
- n register dles unités convenzionedes
- daidé la jent atempeda a mioré sia cualité de vita
- strutures de devertiment per nosc joegn
3. Nosta tera nes adora
La patria y la tradizion cherieia identité y enscì la condizion per ester senziers, daverc, segurs de sé enstesc.
Nos, jent ladina, tegnon truep sun i valours cristians y i son liés a les tradizions ladines, nes ghiron a livel comunal y local n empegn zenza reserva te dutes les chestions che reverda l lingaz, la formazion, la scola, la cultura y les usanzes. Nost lingaz dla oma mess vegnì defenù ence a livel de comun y sia adoranza à da vegnì promovuda. L lingaz y la cultura renforza la coscienza de sé y l’identité de vigni persona singula y dla comunité.
La SVP é per:
- desmostré nosta storia y nostes raijes
- n ampliament dl program cultural te nost paisc
- per finanziamenc a les unions culturales y de emergenza
- fé conesce l paisc desche prum paisc dla valeda sot forma de n liber y de n pice museum
- manifestazions culturales – economiches ence a La Pli
4. Mioré la cualité de vita y mantegnì l ambient
Un di doveis plu emportanc per nos é chel de mantegnì n ambient san; chest vuel dì conservé nosc teritore, la natura y la contreda desche richezes naturales y che nes dà enscì la condizion prinzipala per l svilup economich de Mareo.
L ambient de vita che i nes partion mess vegnì mantegnì y svilupé per duta la popolazion, per les families, les mutans y i mutons, les persones atempedes y les persones plu debles dla sozieté.
La SVP é per:
- l mantegniment dla contreda
- na dreta infrastrutura che lascia vive ben ence tles viles
- n sostegn ai paurs y sie laour
- na reduzion dles ones magnetiches y antenes
- l sposté les ciases dal strom fora dal zenter abitatif
- reduzion dal cioment
- finanziamenc a les enteressenzes da l'ega y a les montes
- l miorament dla cualité de vita
- n svilup economich san
5. Laour, economia y formazion
Na fondamenta economica sana é la basa de na comunité che à suzes. L comun é nosta ciasa, sc’al ti pieta a la popolazion aciaseda da laour, segureza y svilup.
La SVP é per:
- l fabriché alesiré tles frazions y tles viles
- na politica de priesc adegueda
- sostegnì la economia
- l turism, i artejans y i laoranc
- contra vene fora l paisc
- unités abitatives per jent atempeda
- ativités y infrastrutures dal temp lede
- n post de laour segur
- poscibeltés d’abitazion
- refornimenc locai funzionanc
- poscibeltés de svilup per les persones singules y per i grups
- aziendes stersces
- strutures economiches modernes
- prestazions soziales garantides te n ambient sconé y san
- coutes giustes
- na bona formazion, la convinzion ch’an ne ruva mai da emparé
6. Les mioures forzes con idees nueves y de bones soluzions
Per l’aministrazion y l svilup di comuns méssel vegnì adoré les mioures forzes. La SVP met tl’aministrazion de nost comun eles y ei che à esperienza, na bona istruzion, na convinzion politica sterscia y na integrité morala y che é persones a cheles ch’al ti sta dret a cuer l ben dla comunité. La SVP à na varieté ampla de persones joenes y nueves che à truepes idees y de bones soluzions per i problems y i doviers tl davegnì. L impegn politich dles eles per les eles dess giaté n artegn particolar. L servisc a la popolazion é per duc l dovei plu d’emportanza.
La SVP é per:
- na rei stradala efizienta enfin a tla vila
- la realisazion dla streda Curt – Plazores – La Pli
- la realisazion dla streda per Brach y Cianoré
- na plaza de gliejia desche post de enduneda
- na soluzion adegueda dla encrojeda a San Laurenz
- na soluzion efizienta per Longega
- poscibeltés de svilup a la economia
- finanzié laours con anuzé la cava
- plu control ai scioldi publics
7. Sparagné con i mesi finanziars publics
La SVP vuel investì te strutures per la comunité desche scoles, scolines, ciases de cultura, implanc per l sport, servisc soziai, te laours publics, te scomenciadives economiches, te debujegns soziai fondamentai, desche l frabiché, ma i scioldi de comun é de duc y an mess fé bel empera. I laours publics é ence na sburla per l'economia locala, perchel dess nostes firmes ence giaté chisc laours.
La SVP é per:
- en “Leitbild” (plan arvenent) per l comun
- na vijion plu ampla y de dureda dles cosses
- na dreta politica de investizion
- cialé dai scioldi publics y nia i sciuré al vent
- i laours publics a les firmes da chilò
8. De bogn servisc dlongia les zitadines y i zitadins
La SVP vuel ester plu dlongia a la zitadinanza y ti fé pesé l manco ch’ala va la burocrazia. La SVP vuel ti jì do ai doviers dal comun con cervel, francheza, giustizia y realism. Ala va debujegn de mete a desposizion de duta la popolazion de bogn servisc.
La SVP é per:
- ti dé conseis a la jent
- traté duc unfat
- adoré i scioldi dles coutes con prudenza
- porté inant i problems de nosc zitadins y i porté a na soluzion ence con l aiut da Bulsan
9. L empegn per la pesc interna
La SVP vuel fé jì a una i interesc desvalifs de dutes les classes soziales dl comun y promueve l vejiné y l vive adum en pesc.
La SVP é per:
- colaboré anter les forzes politiches zenza scluje fora degugn
- rejoné con la jent, zenza destinzions
- dialogh davert anter les categories economiches y soziales
- na bona cultura de discuscion y de confrontazion
10. Colaborazion ativa de duta la jent
La SVP é per na popolazion de comun madura che tol pert a les dezijions, che vegn informeda te na maniera completa, che sà da tó scomenciadives de sia bona deventan enscì coresponsabla dl destin dl comun.


text:
Ils curlists svizzers pon cumbatter als campiunadis mundials a Lethbridge en il Canada per medaglias. Suenter la victoria dad 8:4 cunter la China terminescha l'equipa dal skip Peter De Cruz la Round Robin sin plaz 2 suenter la Svezia ed è qualifitgada direct per ils mezfinals.
En lur gieu dal mezfinal fruntan ils Svizzers la notg sin dumengia a las 03:00 sin in dals victurs dals dus quartfinals. Quels vegnan giugads dal Canada cunter la Scozia e dal Giapun cunter ils Stadis Unids.
RR novitads 07:00


text:
Per in di lung da 12 uras sa preschentan divers manaschis da cultura pli pitschens e pli gronds e porschan a visitaders e visitadras attracziuns individualas. A la 11avla ediziun ha era RTR preparà in program multifar ed extraordinari. Tut ils arranschaments e tut las visitas guidadas èn per rumantsch e tudestg e da giudair tranter las 12:00 – 19:00.
Radio e TV live
Ils products da medias enconusch’ins sco “buccadinas” finidas e consumablas sin moniturs ed en il radio. Ma co fan ins tut las contribuziuns ch’ins vesa ed auda mintga di? RTR dat invista e mussa la lavur concreta en ils studios. Emissiuns vegnan producidas live per e cun il public e tgi che vul po collavurar davos la camera u il microfon.
Fufragnar en l’archiv
Ensemen cun ils collavuraturas e las collavuraturas pon las visitadras ed ils visitaders far ina retschertga davart in lieu preferì en il Grischun u tschertgar istorgias veglias en l’archiv. Pertge betg guardar sch’ins n’è eventualmain sez betg perpetnisà en ina contribuziun da radio u televisiun? Sper retschertgar pon visitadras e visitaders era chargiar agens videos u fotos sin la nova plattafurma «nossaistorgia.ch». Suletta cundiziun: Ils videos ston esser digitalisads (po vegnir fatg al lieu).
Zambregiar in radio DAB+
Tgi ch’è pli vegl che 12 onns po construir tar RTR durant la «Sonda lunga» ses agen radio DAB+. Trais lavuratoris porschan plaz a diesch persunas. Ma er per pli giuvens datti attracziuns: Il moderatur da RTR Sergio Guetg è en cuschina e fa cun uffants tranter 5 e 10 onns stailas dultschas e saladas.
Musica e lirica
Sa chapescha che musica e texts rumantschs n’astgan betg mancar ad in tal arranschament. I dat gist pliras chaschuns d’entupar artists indigens: La chantautura da 18 onns Chiara Jacomet preschenta chanzuns da ses album nov “Mascra”. Severin Brugger e Laura Loretz preschentan lur simbiosa da musica multifara e lirica en il dialect tuatschin.
La survista da tut las attracziuns chattais Vus online sut www.langersamstag.ch/programm, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser ed el carnet da program.


text:
La vischnanca da Trun saja sco para er pronta da pigliar enta maun ina summa pli gronda per realisar la festa l'onn 2024. Quai ha dà d'entellir il president da vischnanca Dumeni Tomaschett a la Fundaziun medias rumantschas.
Plirs scenaris pussaivels
La cumissiun saja sa fatschentada cun plirs scenaris pussaivels. Detagls vul la cumissiun preschentar en il decurs da l'atun. Ses num uffizial ha la festa gia survegnì: «Sut igl ischi 2024».
Da la cumissiun fan part
Da la vart da la vischnanca:
- Dumeni Tomaschett (president da vischnanca)
- Erica Cavegn-Pfister (vicepresidenta)
ed er da la partida èn:
- Magnus Manetsch
- Esther Berther
- Clau Scherrer
- Gieri Venzin


text:
Dapi l'entschatta da las mesiraziuns avant 155 onns hai da sulettamain duas stads ch'èn stadas pli chaudas che la stad 2019. Pli chaud èsi stà la stad passada e durant la stad 2003. Per la stad 2019 èsi da quintar cun ina temperatura intermediara tranter 15 fin 16 grads, quai èn passa 2 grads sur la media. Il pli chaud èsi stà en media il fanadur – il zercladur è dentant stà il segund chaud dapi l'entschatta da las mesiraziuns avant 155 onns.
Chaud bain – ma avunda plievgia
La stad 2019 n'è betg stada ina stad da setgira sco l'onn passà. Quest onn haja dà tut en tut avunda plievgia. Ed er l'avust da quest onn dumogna be tranter ils 20 ils pli chauds ch'èn vegnids miserads.
Dal tut n'è la stad 2019 dentant anc betg passada. Il rapport cun las cifras definitivas da Meteo Svizra, suonda mez settember.
Ord l'archiv:
La stad passada è stada uschè chauda che tschertas alps grischunas, situadas plitost a bass han stuì stgargiar pli baud las alps. Er cun il pavel sur enviern èsi lura vegnì stretg per tscherts purs. Fin en questa stad ha la setgira da l'onn passà gì consequenzas, er tar las plantas enturn Cuira.
RR novitads 17:00


text:
Wikipedia:Steward
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
I üteent che in numinaa steward a pòdan cambiá al livèl d'acèss da qualsiasi áltar üteent sü qualsiasi prugèt Wikimedia. I steward a pòdan dach o tirach via l acèss ai aministraduur, upüür fá diventá bot i ütent. I sò azziún a vegnan registraa in m:Stewards. Chi che gh'a da büsögn dai steward a pò dumandach asistenza chi. Nurmalmeent un steward al fa mia uperazziun che pòdan véss faa da un bürocrat gjamò preseent indala wikipedia lucala.


text:
De atres iniziatives y proiec
Pedagogia musearia sön les pedies de nostes raisc y tradiziuns
Tla bona colauraziun danter le Museum Gherdëina y l’Intendënza y Cultura Ladina se tratera dla continuaziun dla realisaziun de materiai didatics de gran utilité por ilustré le monn ladin cun süa storia ai mituns y ales mitans dles scores d’oblianza.
“Na plecia y trëi odles al vënt”
Por ofrí ales mitans y ai mituns na esperiënza de aprendimënt tres le lingaz dl sonn y la cuntia. Ara se trata dla promoziun de creativité manuala/musicala y l’aprofondimënt dles competënzes di scolars tles modalites dl cunté stories. An vëiga danfora la partezipaziun de 6 classes dles scores elementares cun 20 ores de laboratore por vignöna, 10 laboratori teatrai y 10 de musicai.
“Musi(g)kistl”
Sostëgn pratich al cudejel lauré fora adöm al referat provinzial musiga tradizionala y bal popolar.


text:
Dapi il 1. da fanadur 2015 è la polizia chantunala dal Grischun participada al post da polizia virtual Suisse ePolice. Sur Suisse ePolice pon vegnir fatgas denunzias sin via electronica.
Sin la plattafurma Suisse ePolice pon ins denunziar online l'enguladitsch d'in velo u d'in mofa, la perdita u l'enguladitsch dals numers d'immatriculaziun sco er simpels donns materials. La premissa per far la denunzia electronica è ch'ils delinquents na sajan betg enconuschents, ch'il lieu dal malfatg na cuntegnia nagins fastizs e ch'il denunziant abitia en il Grischun ubain ch'il lieu dal malfatg saja en il chantun. Plinavant pon vegnir chargiadas giu da la plattafurma la dumonda per la permissiun d'acquistar armas ed il contract en scrit per il transferiment d'ina arma.
Meglier service public
La plattafurma Suisse ePolice cumplettescha la purschida da servetschs da la polizia. En spezial pon vegnir registradas denunzias sur formulars electronics e transmessas a la polizia, senza stuair sa preschentar ad in post da polizia. L'utilisader spargna temp e po far sia denunzia da tuttas uras. A medem temp po la polizia reglar en moda pli effizienta las fatschentas en massa. La polizia chantunala dal Grischun sa participescha – en il rom da l'armonisaziun da l'informatica da la polizia – a 10 corps da polizia che porschan gia Suisse ePolice.


text:
Cun 14 referats han experts ed expertas sclerì in public interessà davart dumondas en connex cun il nutriment equilibrà, il cancer da la beglia, problems d’alcohol e massa auter. Ultra da quai han ils passa 1’000 visitaders e visitadras laschà infurmar da stans da 16 differentas instituziuns da sanadad. Blers han era laschà mesirar per exempel la pressiun dal sang, las valurs dal colesterin u han giudì ina massascha.
Jau vegn mintg’onn fitg gugent qua, ins po laschar testar dal tut, ins vegn a savair bler, quai vala la paina d’impunder il temp.
La media da vegliadetgna dal public è plitost auta. Doris Brandenberger, possessura da Medicongress che organisescha ensemen cun 16 ulteriurs partenaris il forum manegia, che la glieud pli passada saja plitost pertutgada da quests temas, e la generaziun giuvna s’infurmeschia sur auters chanals.
Nutriment sanadaivel e moviment
Ils passa 1’000 visitaders e visitadras èn cuntents cun la purschida dal forum, ed era pront d’evaluar lur atgna moda da viver. Per ina buna sanadad è numnadamain in nutriment equilibrà ed avunda moviment essenzial.
42% da la populaziun svizra paisa memia bler, malgrà che 68% inditgescha da mirar quant e tge ch'els mangian. Blers sutvaliteschan, quantas calorias ch’ina spaisa ha, e survaliteschan quantas calorias che vegnan brischadas entras il moviment, di Giulia Casale, cussegliadra da nutriment.
Stimar pli aut il nutriment
Tgi che mangia avunda legums e fritgs, graun entir e nuschs e reducescha charn cotschna, sal, zutger e grass fetschia atgnamain bler endretg. Stritgar duess ins bavrondas cun zutger e sucs, di Michael Coch, medi spezialisà per medischina interna e schefmedi da la Reha Seewis. Impurtant fissi da pajar per la qualitad da las victualias e da cuschinar sez.
Il BMI na vala betg pli
La stadaira e tabellas sco BMI possian ins stritgar, di l’expert. Pli impurtant saja da chattar la paisa da bainstar, ch’ins vegn da sa muventar bain. In zic reservas saja schizunt bun, per temps ch’ins è malsaun.
È esser allergic in?
40% dals creschids inditgeschan ch’els hajan in’allergia u in'intoleranza chaschunada da vivondas. En vardad èn mo 2-4% dals creschids e 4-8% dals uffants pertutgads. Uffants cumportan sur tut betg ovs, latg vatga, nuschs, furment, pesch, kiwi e soja. Creschids èn savens allergics sin nuschs, sellerin, maila, kiwis e carottas. Grevas allergias chaschunan sur tut spagnolettas, fritgs da la mar e nuschs.
Cun nus vai memia bain, nus tschertgain insatge per ch’i na giaja betg uschè bain. E lura datti natiralmain l’industria che nizzegia ora quai.
Persunas ch’èn intolerantas envers glutin, lactosa, istamin u fructosa han levs sintoms, persunas ch’èn allergicas envers tscherta vivonda reageschan immediat e savens vehement, uschia che questas persunas dovran in set d’urgenza cun ina squitta d’adrenalin.
Ingredienzas che san chaschunar allergias e ston vegnir marcadas
Graun che cuntegn gluten, latg, ovs, peschs, giombers, fava da soja, nuschs, sem da sesam, sellerin, mustarda, spagnolettas, dioxid sulfuric e sulfit, lupinas melnas e molluscs.
Diagnostitgar a temp cancer da la beglia
Cancer da la beglia è la terz frequenta sort cancer, mintg’onn datti radund 4’300 novs cas en Svizra. Umens èn pertutgads pli savens che dunnas. 1’600 persunas moran mintg’onn pervi da quest cancer. Avunda e surtut sanadaivel nutriment pon sminuir il risico da la malsogna. Cumbatter ella il pli effectiv po ins dentant sch’ins identifitgescha baud ella.
Deplorablamain vegn il cancer da la beglia savens chattà memia tard. Adina cura ch’jau ves in cancer da la beglia patratg jau «Hai, mo sch’ins avess pudì mirar viaden avant».
Cun 50 onns duess ins laschar controllar l’emprima giada la beglia, il meglier cun l’examinaziun dal begl gross. Sch’ins na chatta nagut vegn questa procedura repetida mintga 10 onns. Cun 50 onns han 25% dals umens e 15% da las dunnas en Svizra polips en la beglia che san sa transfurmar en cancer. Quests polips vegnan gest allontanai tar l’examinaziun. In ulteriur med per chattar baud cancer da la beglia è il test dal passacorp. Quel mira sch’i sa chatta sang en ils excrements. Quest test n’è dentant betg uschè precis sco l’examinaziun dal begl gross.
Viadi tras la beglia passabla
Il penis è l’antenna tal cor
Problems d’erecziun? Quai èn problems d’umens pli vegls, pudess ins pensar. Dentant datti pli e pli blers umens tranter 40 e 50 onns che cumbattan cun quest problem. E quel è da prender serius. Problems d’erecziun pudessan esser in indizi che las arterias n’èn betg en urden, e lura è il risico grond d’in di avair ina attatga dal cor u in culp dal tscharvè – pia il penis sco sistem d’alarm. Perquai èsi impurtant che umens pertutgads van tar in spezialist per sclerir il problem, di Michael Prapotnik, medi superiur dals servetschs psichiatrics grischuns.
Medischina da reparatura enstagl da prevenziun
Dunnas pratitgeschan il pli savens medischina da prevenziun per gnanc daventar malsaunas. Umens van pir tar il medi cura ch’i fa mal. I dat umens che vivan tenor la devisa, uschè ditg che jau na sai nagut da la malsogna sun jau saun. E lura poi era esser in segn da flaivlezza per tschertins dad ir cun in problem tar il medi. Dentant ina giada ch’ins sa exact, tge ch’il problem è, pon ins era schliar el. Michael Prapotnik recumonda als umens da 50 onns e pli vegl dad ir regularmain tar il medi per ina consultaziun preventiva.
RR actualitad 11:00


text:
Ils 28 da schaner 2017 ha quest hotel – l’anteriura chasa da vegls Sontgaclau – avert sias portas cun 15 chombras e 42 letgs. L’entschatta n'è betg stada simpla. L’emprim onn na sajan els betg vegnids en la cifras nairas, di Rico Tuor che maina il Medelina ensemen cun sia partenaria Livia Werder.
Il segund e terz onn avain nus pudì augmentar la svieuta.
Mo alura ha corona franà il svilup. Ils mais passads sajan stà in si e giu, di Livia Werder. Nadal e Bumaun sajan stà bun, sco er il favrer ed il mars. Mender era il schaner.
Tut è stà a curta vista ed ins na sa betg exact tge che vegn.
Sa sviluppar enavant sco team
Impurtant è per els da sa sviluppar enavant. Quai hajan els era fatg sco squadra da 10 collavuraturas e collavuraturs (400-500%). Livia Werder declera ch’i saja sa cumprovà ch’els possian manar l’hotel sco team. Mintgina possia surpigliar responsabladad, ed uschia possian els era esser davent in pèr dis senza stuair temair ch’i na funcziuneschia betg.
E sa sviluppar enavant vul il team dal Medelina era en il sectur dals products regiunals. Els lavurassan fitg gugent pli stretg cun l’agricultura, pudair cumprar products da la val, dals purs, e da communitgar questas istorgias, di Rico Tuor.
Ins na vegn betg ritg cun la gastronomia
Ins na vegnia dentant betg ritg cun la gastronomia en regiuns perifericas, manegia Rico Tuor ch'è era president communal da Medel. Mo sch’ins vegnia da mantegnair in tal manaschi, sch'ins possia pajar las pajas e possia era metter da la vart in pèr daners per far investiziuns ed anc realisar projects – sche quai funcziunia dastgan ins dir cun bun sentiment ch'i sa tractia d'ina istorgia da success.


text:
Preda
Preda è in lieu en la vischnanca svizra da Bravuogn che sa chatta sin 1789 meters d'autezza, sper il portal settentriunal dal tunnel da l'Alvra. Qua finescha la rampa da la Viafier d'Alvra che tranter Bravuogn e Preda surmunta ina differenza d'autezza da 416 m.
Preda e plinavant il lieu da partenza d'ina senda instructiva da la viafier cun 7 km da lunghezza vers Bravuogn che suonda per la plipart il traject da viafier giu per la val.
A l'ost da Preda, sin il Pass da l'Alvra cun 2312 meters d'autezza, sa chatta il sparta-auas tranter il Rain (Mar dal Nord) e l'En (Mar Naira).


text:
A partir dad oz venderdi è il project per ina gallaria da sondagi publitgada per in mais. La gallaria che custa bun 10,5 milliuns francs e duess lura avair ina lunghezza da passa 600 meters. La vischnanca Albula/Alvra decida ils 7 da favrer a l’urna davart il credit.
Cun questa gallaria ch’ha il portal en il sid-vest da Brinzauls vulan ils geologs perscrutar meglier il terren che sa mova per dapli che in meter ad onn. La gallaria sezza n’ha anc anc nagina funcziun da drenascha. Ma grazia a questa gallaria pon ils geologs sclerir definitiv, sch’in project da drenascha pudess franar «igl rutsch» da Brinzauls. In eventual tunnel da drenascha pudess en il meglier cas vegnir construì a partir da la primavaira da l’onn 2022.
Per tadlar curt e compact: