text:
Budapest
Budapest (pronunzia ungaraisa ['budɒpɛʃt]) è la chapitala ed a medem temp la pli gronda citad da l’Ungaria. Cun bundant 1,7 milliuns abitants furma Budapest la novavel gronda citad da l’Uniun europeica. Tenor Euromonitor International tutga ella tar las ventg citads europeicas che vegnan frequentadas il pli savens da turists. La vischnanca unitara Budapest è sa furmada l’onn 1873 tras fusiun da las citads fin là independentas Buda, Óbuda, omaduas situadas en il vest dal Danubi, e Pest en l’ost dal Danubi. Il num ‹Budapest› sez na cumpara betg fin là; usità en la lingua da mintgadi era ‹Pest-Buda›.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Posiziun[modifitgar | modifitgar il code]
La citad Budapest è situada al Danubi, il qual banduna en quest lieu la Muntogna Mesauna Ungaraisa e curra en la Planira Ungaraisa. Il pli aut punct da Budapest furma la collina János cun 527 meters; daspera existan numerusas autras collinas, numnadamain la collina dal chastè (Várhegy), la collina da rosas (Rózsadomb), la collina dal sulegl (Naphegy), la collina da l’evla (Sashegy), la collina da Martin (Mártonhegy), la collina dals Svabais (Svábhegy) e la collina Széchenyi (Széchenyi-hegy). Ord vista geotectnoica è la citad situada sin ina ruttadira; perquai è surtut Buda ritg da funtaunas termalas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la posiziun a l’intern dal pajais e l’effect protegind da las collinas è Budapest segnà d’in clima continental relativamain sitg cun envierns fraids e stads chaudas. La temperatura media munta il schaner a −1,6 °C ed il fanadur a 21 °C. L’entschatta da la stad cuntanschan las precipitaziuns lur maximum. La media annuala da las precipitaziuns munta a 500 fin 600 millimeters.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Emprim millenni[modifitgar | modifitgar il code]
Temp dals Romans[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da Budapest cumenza vers l’onn 89 cun la fundaziun d’in champ militar roman sin territori populà avant da la stirpa celtica dals Eraviscs.[1] Enturn il champ è alura sa sviluppada pass per pass la colonia romana Aquincum, la quala ha furmà tranter il 106 ed il 296 la chapitala da la provinza Pannonia inferior. Sut domini roman ha la citad prosperà: i sa laschan cumprovar in palaz guvernativ, plirs amfiteaters e bogns; ultra da quai è la citad, situada al Danubi che furmava il cunfin da l’Imperi roman, vegnida protegida tras in mir.
Temp da la migraziun dals pievels[modifitgar | modifitgar il code]
A la fin dal quart tschientaner han gì lieu en rom da la migraziun dals pievels adina dapli invasiuns da stirpas dals Germans e dals Hunns ed Alans. Suenter il declin da l’Imperi roman ed a la fin dal temp da la migraziun dals pievels è sa stabilida qua l’emprim ina populaziun slava; a partir da l’onn 896 è quella però vegnida stgatschada d’Ungarais, pievels urals ch’èn immigrads en il Batschigl Pannonic.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Temp medieval tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Ungarais ch’èn pli tard vegnids cristianisads e daventads sedentars abitavan en vitgs cun baselgias e vivevan da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals. Situà en il center d’impurtantas vias da traffic è Pest daventà adina pli impurtant. Gia da quel temp è sa sviluppà sur il Danubi (ca. sin l’autezza da la punt Elisabet odierna) in viv traffic da navettas vers Buda situà da l’autra vart dal flum. Suenter la curunaziun da Steffan I (il di da Nadal 1000 ubain il prim da schaner 1001) sco emprim retg da l’Ungaria han ils Ungarais extendì lur domini. L’invasiun dals Mongols l’onn 1241 ha però smanatschà seriusamain il reginavel (Battaglia sper Muhi). La residenza roiala han ins l’emprim translocà a Visegrád. L’onn 1308 è la citad vegnida renovada ed il 1361 è ella puspè daventada la chapitala dal reginavel. L’onn 1513 ha gì lieu ina sullevaziun da purs.
Occupaziun tirca[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da l’onn 1446 han ils Osmans adina puspè attatgà ils Ungarais, quai che duva culminar en l’occupaziun da la gronda part dal pajais. L’onn 1526 è crudà Pest, 15 onns pli tard Buda ch’era protegì in pau tras la fortezza. Chapitala da l’Ungaria betg occupada, la quala consistiva quasi be pli da l’Ungaria Superiura (che correspundeva pli u main al territori odiern da la Slovachia), ha furmà tranter il 1536 ed il 1784 Bratislava. Entant che Buda è daventà la sedia d’in pascha tirc, ha Pest pers sia muntada ed ina gronda part dals abitants èn tratgs davent.
Temp dals Habsburgais[modifitgar | modifitgar il code]
La finala èsi reussì als Habsburgais, ch’eran dapi l’onn 1526 retgs da l’Ungaria, da stgatschar ils Osmans e da restabilir l’Ungaria. Per la populaziun da Buda e da Pest n’è però betg sa midà bler – els vegnivan er vinavant administrads dad esters e stuevan pajar fitg autas taglias. La populaziun ha empruvà da sa dustar cun ina sullevaziun, ma quella è vegnida abattida.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Sedia dal retg[modifitgar | modifitgar il code]
Pest era dapi il 1723 la sedia da l’administraziun dal reginavel. Malgrà las cundiziuns disfavuraivlas ed in’aua gronda desastrusa l’onn 1838 cun 70 000 unfrendas, è la citad creschida en il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner sco strusch in’autra. L’onn 1780 è il tudestg vegnì introducì dals Habsburgais sco lingua uffiziala. Quai han ins er fatg per pudair controllar meglier ils moviments revoluziunars che sa faschevan adina puspè valair. Tras quai han ins er tegnì quint dals colonisaturs tudestgs che vegnivan adina puspè clamads en il pajais e ch’avevan en il fratemp populà vastas parts da la citad. Il territori central dals Croats, che correspunda pli u main al territori da la Croazia odierna, era suttamess a Budapest.
Construcziun da l’emprima punt stabla[modifitgar | modifitgar il code]
In dals motivs principals per il svilup da Budapest ha furmà l’existenza d’ina punt durant la stad; quella sa cumponiva da bartgas fermadas ina vi da l’autra. Sin iniziativa dal refurmatur ungarais cont István Széchenyi han ins remplazzà quella ils onns 1839 fin 1849 tras in’emprima punt stabla. Animà da far quai aveva il fatg ch’el aveva stuì spetgar in’emna per pudair arrivar a la sepultura da ses bab da l’autra vart dal flum. La punt, la pli veglia e pli enconuschenta da las nov punts dad oz, porta alura er cun raschun ses num (Széchenyi Lánchíd).
La revoluziun dal 1848/49[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la Revoluziun ungaraisa dal 1848 ha Budapest furmà in dals lieus principals da las sullevaziuns cun las qualas ils Ungarais battevan cunter la suppressiun habsburgaisa drizzada cunter refurmas. Bain è la sullevaziun la finala vegnida abattida sanguinusamain cun agid da la Russia; ma ils eveniments dal 1849 duevan indirectamain tuttina manar il 1867 al Cumpromiss austriac-ungarais. Tras quel ha l’Ungaria cuntanschì pli u main ils medems dretgs entaifer la monarchia dubla Austria-Ungaria. Simbol da quest cumpromiss ha furmà la preschientscha da pliras emnas ad onn da l’imperatur Franz Joseph a Budapest. Sco retg da l’Ungaria residiava el sin il chastè da Buda ed exequiva da quel temp – en lingua ungaraisa e purtond in’unifurma ungaraisa – cun ils ministers e la dieta da l’Ungaria ses uffizis ungarais.
Uniun da Buda e Pest[modifitgar | modifitgar il code]
L’uniun da Buda, Óbuda e Pest era gia vegnida ordinada l’onn 1849 sut la regenza revoluziunara da l’Ungaria. Suenter ch’ils Habsburgais han gì restituì lur pussanza, han els però revocà quest conclus. Pir l’onn 1873, sis onns suenter il Cumpromiss austriac-ungarais, han las duas parts da la citad pudì fusiunar definitivamain. Per preparar quest pass avev’ins gia furmà l’onn 1870 in «cussegl da la chapitala per lavurs publicas», il qual dueva coordinar il svilup da construcziun ed infrastructura da la citad cumplessiva.
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Cumenzament dal tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Per il millenni da l’arrivada dals Ungarais en il Batschigl Pannonic l’onn 1896 han ins realisà en connex cun l’exposiziun millennara numerus projects gronds sco la Plazza dals eroxs e l’emprima metro da l’Europa continentala. Il dumber d’abitants en l’entir territori da la citad è creschì tranter il 1840 ed il 1900 da bundant 100 000 sin radund 730 000.
Emprima Guerra mundiala e tranterguerras[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la sconfitta en rom da l’Emprima Guerra mundiala è l’Ungaria sortida l’onn 1918 da la monarchia dal Danubi. Cun il contract da Trianon ha l’Ungaria pers bunamain trais quarts da ses territori oriund.
La republica da cussegls communistica, fundada il mars 1919 sut Béla Kun, ha existì be quatter mais. Quella è dada ensemen l’avust dal medem onn cur che truppas rumenas han occupà en rom da la Guerra tranter l’Ungaria e la Rumenia Budapest e vastas parts da l’Ungaria. Sinaquai è il socialist Gyula Peidl stà per curt temp primminister; sia regenza è però vegnida destituida ils 6 d’avust 1919 en rom d’in putsch da la dretga. Stadi successur è daventà il Reginavel da l’Ungaria sut Miklós Horthy. Suenter sia victoria è Horthy entrà ils 16 da november 1919 a la testa da las truppas conservativas en la chapitala ed è daventà regent dictatoric da l’Ungaria, la quala era formalmain anc adina ina monarchia.
Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
L’occupaziun tudestga da l’Ungaria durant la Segunda Guerra mundiala ha cumenzà ils 19 da mars 1944, e quai suenter che l’Ungaria aveva empruvà da sa schliar da la Germania cun la quala il pajais era stà allià fin qua. Fin la fin da la guerra han ils Tudestgs sinaquai deportà e mazzà – surtut ad Auschwitz – radund in terz da la populaziun gidieua ungaraisa che dumbrava 600 000 persunas. Da l’autra vart ha l’engaschi da plirs diplomats, tranter quels il Svedais Raoul Wallenberg ed il Svizzer Carl Lutz, salvà ad in grond dumber da gidieus da Budapest la vita e protegì els da la deportaziun. Il medem onn èn parts da Budapest vegnidas destruidas tras attatgas or da l’aria americanas e britannicas. Las pli grondas destrucziun duevan alura avair lieu cur che forzas armadas sovieticas han assedi Budapest da la fin december 1944 fin l’entschatta 1945 cur che la citad ha pudì vegnir conquistada. Durant lur retratga sin la vart da Buda han las truppas tudestgas ed ungaraisas entschercladas siglientà tut las punts sur il Danubi. 38 000 civilists èn morts en questa fasa da la guerra.
Èra sovietica[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la guerra han ins proclamà il 1946 la republica ed il 1949 la republica populara da l’Ungaria. Ina curta episoda ha furmà ils onns 1945–1951 il project da giuvenils Gaudiopolis. L’onn 1956 ha Budapest furmà il punct da partenza da la sullevaziun ungaraisa drizzada cunter l’Uniun sovietica. Suenter avair abattì quella sanguinusamain, èn suandadas en l’entir pajais acziuns da purificaziun.
Dapi la vieuta dal 1989[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 23 d’october 1989 han ins proclamà a Budapest la Republica da l’Ungaria. Quest pass ha tranter auter fullà via a la fin da l’Uniun sovietica e da l’entir bloc da l’ost. L’onn 2000 han gì lieu en l’entir pajais festivitads en connex cun il millennari da la fundaziun dal stadi; en quest connex han ins er investì en la chapitala cun eriger il center da cultura Millenáris ed il quartier dal millenni cun il teater naziunal; medemamain è vegnì modernisà da la vart da Buda il campus da l’universitad tecnica. Festivà en l’entir pajais, e surtut en la chapitala, han ins er l’adesiun da l’Ungaria a l’Uniun europeica il prim da matg 2004.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1873, cur che las trais citads Buda, Pest ed Óbuda èn vegnidas reunidas, dumbrava Budapest stgars 300 000 abitants. L’onn 1930 ha il dumber da la populaziun surpassà 1 milliun. In grond sigl ha quel alura fatg tranter il 1949 ed il 1960, e quai pervi da l’incorporaziun da set citads e 16 vischnancas cunfinantas. Uschia è la populaziun creschida il prim da schaner 1950 per 582 000 persunas sin 1,64 milliuns, la surfatscha da 206 kilometers quadrat sin 525 kilometers quadrat ed il dumber dals quartiers da la citad da 14 sin 22. Ils onns 1970 fin 1990 ha la citad dumbrà bundant 2 milliuns abitants; dapi lura è la cifra sa reducida sin 1,7 fin 1,8 milliuns (situaziun dal 2019: 1 752 286 abitants).
Svilup da la cumposiziun etnica[modifitgar | modifitgar il code]
En il 15avel tschientaner era la populaziun da Pest per gronda part ungaraisa. Suenter la fin dal domini osmanic en l’Ungaria è surtut Buda vegnì dominà da Tudestgs. Dals radund 178 000 abitants l’onn 1851 eran 56,4 % Tudestgs, 36,6 % Magiars, 5 % Slovacs, 2 % auters. Silsuenter è la cumpart dals Tudestgs sa reducida cuntinuadamain, entant che quella dals Magiars è creschida (1891: 67,1 % Magiars, 23,7 % Tudestgs).[2]
La situaziun actuala sa preschenta sco suonda (cifras dal 2001): 91,2 % Magiars, 1 % Tudestgs, 0,8 % Roma, 0,3 % Slovacs, 1,5 % ulteriurs, 5,2 % naginas indicaziuns.[3]
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1870 vivevan en la citad 72,3 % catolic-romans, 4,8 % refurmads, 5,4 % luterans, 16,6 % gidieus ed 1 % commembers d’autras cuminanzas religiusas. Ils proxims decennis è la cumpart dals refurmads e gidieus creschida cuntinuadamain; la cumpart da quests ultims ha cumpiglià il 1920 23,2 %, è alura però sa sbassada cuntinuadamain fin la fin da la Segunda Guerra mundiala (1930: 20,3 %; 1941: 15,8 %, 1949: 6,4 %).
Administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Parts da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
La citad sa cumpona da trais citads ch’eran oriundamain independentas e ch’èn pir vegnidas reunidas il 1873 a la vischnanca Budapest.[4] Da la vart orientala, planiva dal Danubi sa chatta Pest che cumpiglia dus terzs da la surfatscha da la citad; da la vart occidentala, muntagnarda cumpiglian Buda ed Óbuda l’ulteriur terz da la citad. Questas duas ultimas parts, che cumpigliavan antruras autas cumparts da populaziun da lingua tudestga, sa numnavan per tudestg Ofen (Buda) resp. Alt-Ofen (Óbuda).
Districts[modifitgar | modifitgar il code]
Administrativamain è Budapest sutdividì en 23 districts. Il prim da schaner 1950 han ins stgaffì 22 districts; il 23avel (XXIII.) è pli tard vegnì separà dal 20avel (XX.). Partind da l’emprim district enturn il quartier dal chastè (Vár) vegnan ils districts numerads en direcziun da l’ura cun cifras romanas, e quai cun sursiglir repetidamain il Danubi.
Attracziuns e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Edifizis, vias e statuas[modifitgar | modifitgar il code]
Blers impurtants edifizis da la citad èn situads a la riva dal Danubi. Sin la vart occidentala, la vart da Buda, s’auza la collina Gellért grippusa cun la statua da la libertad e la citadella. Al pe da la collina sa chatta il hotel Gellért cun ses famus bogn termal sco er dal flum giu l’edifizi principal da l’universitad tecnica. En il nord da la collina Gellért è situada la collina dal chastè cun l’anteriur chastè roial. En il palaz sa chattan la biblioteca naziunala, la galaria naziunala ed il museum istoric. Sper il chastè ha il president dal stadi ungarais sia sedia en il palais Sándor classicistic. Al pe da la collina dal chastè è situà il Várkert Bazár che furma la finiziun dal cumplex fortifitgà vers il Danubi.
En la part settentriunala da la collina dal chastè s’auza la baselgia da Matteus e davantvart, vers il Danubi, la bastiun dals pestgaders. Il quartier dal chastè da Buda ed il panorama dal Danubi fan part dapi il 1987 dal Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Sut il quartier dal chastè maina in sistem da labirint ch’è per part accessibel al public.
A la riva orientala dal Danubi, da la vart planiva da Pest, s’auza l’edifizi dal parlament, l’academia da las scienzas, ina retscha da gronds hotels per lung da l’uschenumnà corso dal Danubi, la sala da concert Pesti Vigadó, l’universitad d’economia ed in pau pli vers sid il teater naziunal ed il palaz d’art.
Il Danubi furma per sasez l’attracziun principala da la citad e dumbra en tut nov punts che dattan da lur vart tempra al maletg da la citad. La pli impurtanta, perquai ch’ella è la pli veglia ed a medem temp l’ensaina da la citad, furma la punt da chadainas.
Da qua maina da la vart da Pest il pitschen rintg tar la punt da la libertad, sperasvi la gronda sinagoga, il museum naziunal e la gronda halla da martgà. La sinagoga situada en la Dohány utca marchescha l’access al quartier gidieu istoric, situà tranter il pitschen ed il grond rintg. Il pitschen rintg suonda pli u main il decurs da l’anteriur mir da la citad, dal qual las ultimas portas da la citad èn vegnidas disfatgas la fin dal 18avel tschientaner. Singulas parts dal mir èn però sa mantegnidas. Tranter il pitschen rintg ed il Danubi sa chatta il center da la citad per propi. Parallel tar il flum tanscha la Váci utca, la pli veglia via da commerzi da la citad ed oz la pli enconuschenta via da flanar. Quella collia la halla da martgà gronda cun il Vörösmarty tér. En il nord dal center da la citad, ma anc adina en il 5avel district central, s’auza la pli gronda baselgia da Budapest, la basilica da S. Stefan.
Il grond rintg (Nagykörút) è vegnì erigì tranter il 1872 ed il 1906. Quel maina da la punt Petőfi tar la punt Margreta e furma in dals pli impurtants ensembles architectonics da ses temp en l’entir’Europa. La staziun da viafier dal vest (Nyugati pályaudvar) che sa chatta qua furma ensemen cun la staziun da viafier da l’ost ina perditga imposanta da l’architectura da staziuns.
Al rintg grond, ils tschancuns dal qual portan il num da s. Stefan e dals districts cunfinants Teréz-, Erzsébet-, József- e Ferencváros sa chattan plirs teaters (fin la siglientada l’onn 1965 er il teater naziunal) e kinos (dals quals intgins han stuì serrar cur ch’ins ha avert en auters lieus da la citad kinos multiplexs). Tar la plazza Oktogon vegn il rintg cruschà da l’Andrássy út che collia il center da la citad cun il guaudet da la citad.
L’Andrássy út furma in dals projects urbanistics ils pli ambizius en l’istorgia da la chapitala ungaraisa. En be 14 onns, dal 1871 fin il 1885, han ins erigì in’alea d’ina lunghezza da 2,5 kilometers che vegn flancada da chasas d’abitar da sis auzadas en il stil tipic da quel temp (istorissem), da l’opera statala ungaraisa, da la chasa dal terror e da pliras plazzas. Ella maina vers la plazza dals eroxs, la quala vegn da sia vart flancada da la halla d’art e dal museum dals bels arts. Sin questa plazza sa chatta il monument millennari ch’è vegnì erigì il 1896 a chaschun dal giubileum da l’arrivada dals Magyars en il Batschigl Pannonic. En il sid da la Plazza dals eroxs sa chatta la plazza lunghenta cun il monument che regorda a la sullevaziun dal 1956. Quel è vegnì inaugurà precis 50 onns suenter la sullevaziun e sa chatta al lieu nua ch’ins aveva cupitgà il 1956 in monument da Stalin.
Dapi il 2002 tutga er l’Andrássy út tar il Patrimoni cultural mundial. Sut la via cursescha l’emprima metro da Budapest; igl è quai stà ina da las emprimas metros electricas en tut il mund e suenter la London Underground ina da las pli veglias dal mund.
Vers ost, gist davos la plazza dals eroxs, sa chatta en il guaudet da la citad il chastè Vajdahunyad, ch’è vegnì erigì a chaschun da l’exposiziun millennara l’onn 1896, il zoo, il circus, la patinera ed il bogn da cura Széchenyi. Ensemen cun il bogn Gellért tutga quel tar ils pli enconuschents bogns termals da Budapest.
Il Mausoleum da Gül Baba sa chatta sin la collina da rosas a Buda. Quest monument en furma d’octogon è vegnì erigì vers il 1545 e furma il sanctuari da l’islam situà il pli lunsch vers nord. Gül Baba è stà in dervisch e poet tirc dal 16avel tschientaner.
Ordaifer il center da la citad, a la riva dal Danubi occidentala, è situada la colonia romana Aquincum. Ultra da quai sa chatta qua il parc da sculpturas cun statuas dal realissem socialistic.
A la riva orientala è situà il monument commemorativ Chalzers a la riva dal Danubi che regorda als pogroms cunter ils gidieus en la Segunda Guerra mundiala.
Teaters e salas da concert[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli impurtant teater è il teater naziunal ungarais Nemzeti Színház che sa chatta dapi il 2002 en il parc Bajor Gizi. En il decurs da si’istorgia ha questa tribuna, la pli impurtanta dal pajais, midà repetidamain sia sedia. L’emprim edifizi sa chattava tranter il 1837 ed il 1908 a la Kerepesi út, oz Rákóczi út visavi l’hotel Astoria.
Al Hevesi-Sándor-Tér sa chatta il Magyar Színház (teater ungarais). Ad in public giuven sa drizzan las represchentaziuns dal teater Katona József en la Petőfi Sándor-utca. Ina tribuna alternativa per projects da teater extraordinaris porscha il teater Krétakör.
Amis da musical ed operetta visitan gugent l’Operettszínház al ‹broadway ungarais› en la Nagymező utca. Ina tribuna cun ina lunga tradiziun furma il Vígszínház (teater da cumedias) al Körút sin la vart da Pest. Amis da l’opera stiman las represchentaziuns da l’opera statala ungaraisa Magyar Állami Operaház en l’Andrássy-út, in edifizi ch’ha sumeglientschas cun l’opera statala a Vienna.
La pli enconuschenta sala da concerts furma la sala da festa en stil floreal da l’academia da musica al Liszt-Ferenc-Platz. A las pretensiuns acusticas las pli modernas correspunda la halla da concert da Béla Bartók che sa chatta en vischinanza dal teater naziunal. Er en las localitads dal center da congress da Budapest han lieu concerts.
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda collecziun d’art, il museum dals arts figurativs da Budapest, sa chatta a la Plazza dals eroxs. Quella cumpiglia ina collecziun egipziana, ina collecziun antica, ina galaria dals vegls maisters, ina collecziun or dal 19avel e 20avel tschientaner, ina collecziun da sculpturas baroccas ed ina collecziun da pictura tudestga, austriaca, ollandaisa e flama. Ultra da las exposiziuns permanentas vegnan realisadas regularmain exposiziuns temporaras da muntada internaziunala, sco il 2006 l’exposiziun d’ovras da Vincent van Gogh ch’ha gì in enorm success.
Visavi il museum sa chatta la halla d’art da Budapest che porscha spazi a projects d’art contemporans. La pictura ungaraisa vegn exponida en la galaria naziunala en il palaz dal chastè. Sper il nov teater naziunal sa chatta ultra da quai il palaz dals arts.
A l’Üllői út è situà l’edifizi en stil floreal dal museum ungarais per art applitgà ed a la plazza Kossuth il museum etnografic. Dapi il 2004 sa chatta en la sinagoga Páva e gist daspera en il nov edifizi dad István Mányi il center da documentaziun davart il holocaust.
Sper ils bundant 30 museums da tut gener dispona Budapest sco center cultural da l’Ungaria er da bleras pitschnas galarias, da las qualas la gronda part è situada en il center da la citad u en il quartier dal chastè.
Occurrenzas culturalas[modifitgar | modifitgar il code]
Mintg’onn han lieu a Budapest dus gronds festivals da cultura, en rom dals quals vegnan surtut purschids programs per ils amaturs da la musica classica: il Festival da la primavaira da Budapest ed il Festival d’atun da Budapest. Per amaturs da film ha lieu il favrer in festival naziunal e l’avrigl il festival internaziunal Titanic ed ultra da quai in festival da teater internaziunal. L’avust ha lieu il festival sin l’insla ‹Sziget› cun blers concerts surtut per in public giuven.
In nov center da cultura da la vart da buda è il Millenáris ch’è vegnì avert l’onn 2000 en rom dal giubileum millennar da la fundaziun dal stadi sin l’areal d’ina veglia fabrica. Qua han lieu la stad concerts, exposiziuns ed autras occurrenzas culturalas. La plazza da gieu per uffants dispona da figuras stgalpradas a maun che derivan d’ina paraula populara. Dapi il 2005 ha er il museum d’uffants ungarais Palaz dals misteris in nov dachasa.
Ulteriuras occupaziuns da temp liber[modifitgar | modifitgar il code]
Il conturn muntagnard da Budapest porscha bleras pussaivladads d’excursiun sco per exempel la citadina pittoresca Szentendre en il nord da la citad u il chastè a Gödöllő, il lieu preferì da la regina ed imperatura Sisi. Il Schanugl dal Danubi s’extenda fin ad Esztergom. En il sid da la citad, sin l’insla Csepel sper Halásztelek, s’auza l’antenna d’emissiun Lakihegy.
En las collinas da Buda, da las qualas la pli auta elevaziun è cun 527 meters la collina János, cursescha ina viafier d’uffants. Qua finescha er la senda da viandar internaziunala che maina dad Eisenach (Turinga) a Budapest. Per la citad ch’ha plitost paucs parcs gioga er l’Insla Margreta ina rolla centrala sco lieu da recreaziun.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
A Budapest existan numerus clubs da ballape. Il pli enconuschent è Ferencváros Budapest; ulteriurs clubs che giogan en la pli auta liga naziunala èn Újpest Budapest, Honvéd Budapest e Vasas Budapest.
Daspera ha Budapest tradiziunalmain ina gronda muntada en il boxar. Tranter auter han gì lieu qua ils campiunadis europeics ils onns 1930, 1934 e 1985 ed ils campiunadis mundials dal 1997. Il boxist László Papp, oriund da Budapest, è ultra da quai stà l’emprim boxist ch’ha gudagnà aur tar trais gieus olimpics successivs.
Dapi il 1984 ha lieu mintg’onn il maraton da Budapest, al qual sa participeschan mintgamai plirs milli curriders.
Impurtantas squadras da hockey da Budapest èn Újpesti TE, Ferencvárosi TC e MAC Budapest.
Economia ed infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Interpresas domiciliadas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco che quai è usità en bleras chapitalas, han er a Budapest in grond dumber d’interpresas naziunalas lur sedia principala (t.a. Magyar Telekom, Zwack, Orion Electronics, MOL ed Ikarus) ed èn preschentas qua numerusas interpresas internaziunalas cun lur sedia naziunala ungaraisa.
Commerzi en detagl[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas vias da cumpra da Budapest sa chattan en il 5avel cirquit en il center da la citad. La pli enconuschenta e la Váci utca, nua ch’èn represchentads quasi tut ils gronds labels da moda dal mund. Sin la plazza Vörösmarty ha lieu mintg’onn ina gronda fiera da Nadal. Dals gronds negozis tradiziunals han be paucs pudì sa mantegnair; enstagl vegnan endrizzads en ed ordaifer la citad adina dapli gronds centers da cumpra tenor il muster american (plazas).
Bogns[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia dals bogns da Budapest tanscha enavos var 2000 onns. Gia ils Romans han fatg diever da las funtaunas da la citad. Da l’onn 1178 datti indicaziuns davart ina colonia Felhéviz sin il territori da la citad dad Óbuda da pli tard – il num signifitga ‹funtauna termala›. A la collina Gellért vegn menziunada la funtauna dad Elisabet (sontga Elisabet era la figlia dal retg Andreas). Il domini dals Osmans ha tranter auter introducì in’autra cultura da bogn en la citad; ils monuments architectonics da quel temp èn en diever fin oz. En il 18avel tschientaner, a basa d’in decret da Maria Theresia, èn ins s’occupà da l’analisa da las funtaunas termalas da la citad. L’onn 1812 han ins, sin proposta da Pál Kitaibel, cumenzà a sistematisar las funtaunas; el ha er scrit in’idrografia da la citad. L’onn 1930 ha la citad retschet sco citad cun las pli bleras funtaunas curativas il titel ‹citad dals bogns›.
Ils pli impurtants bogns da cura e bogns averts èn: Csepeli (bogn avert), Csillaghegyi (bogn avert), Dagály (bogn da cura e bogn avert), Dandár (bogn da cura), Gellért (bogn da cura, bogn avert e bogn da divertiment), Király (bogn da cura, bogn tirc), Lukács (bogn da cura, bogn da nudar, bogn tirc), Palatinus (bogn da cura e bogn avert, edifizi en stil floreal sin l’insla Margreta), Paskál (bogn avert), Pesterzsébeti (bogn avert), Pünkösdfürdői (bogn avert), Római (bogn avert e bogn da divertiment), Rudas (bogn da cura, bogn tirc), Széchenyi (bogn da cura, bogn da nudar), Újpesti (bogn avert), Veli Bej (bogn da cura, bogn tirc). Intgins dals bogns han ina subcultura specifica: En il bogn Széchenyi vegn giugà uras a la lunga schah en l’aua chauda; il bogn Lukács furma tradiziunalmain in lieu d’inscunter d’acturs ed artists ed il Palatinus, numnà Pala, è tradiziunalmain in bogn per giuvenils.
Daspera datti er blers bogns da nudar a Budapest, ils pli enconuschents èn il Császár a Buda e la halla da nataziun sin l’insla Margreta che porta il num dal victur olimpic Alfréd Hajós. Il 2008 ha ultra da quai avert in dals pli gronds parcs tematics d’aua da l’Europa, il Ramada Resort.
Gastronomia[modifitgar | modifitgar il code]
Tuttina sco Vienna ha er Budapest enconuschì en il 19avel tschientaner ed a la vieuta vers il 20avel tschientaner ina ritga cultura da cafés. In dals centers litterars furmava il kávéház Café New York che dumbra dapli che tschient onns e ch’ha existì dal temp dal communissem sut il num Hungária Kávéház.
In dals lieus d’acziun da la revoluziun dal 1848 ha furmà il café Pilvax, en il qual sa reunivan ils aderents da Sándor Petőfi. Ils cafés han er servì sco plaz da lavur per scripturs, poets e schurnalists – Ferenc Molnár è per exempel stà in visitader frequent da talas chasas da café. Dal temp dal communissem èn quels vegnids statalisads ed han midà lur funcziun, blers èn svanids u en vegnids negligids sur lung temp. Da quel temp furmavan ils pitschens Presszós (espressos) ils sulets locals en ils quals ins pudeva giudair in Fekete, in pitschen nair café ungarais ch’ins ha laschà coier ditg.
Il Café Centrál al Ferenciek han ins reavert ils onns 1990 en veglia traglischur. Il Café Museum a la Múzeum körút è daventà in restaurant pli nobel. Sco café il pli bel ed exquisit vala il Café Gerbeaud al Vörösmarty tér. Las duas pli veglias conditorias a Buda èn la conditoria Ruszwurm en il quartier dal chastè e la conditoria August sper la fiera Fény-utca.
In’atgnadad a Budapest, cun in dumber che crescha ad in crescher, furman las uschenumnadas bars en ruinas. Ina da las emprimas è stada la Szimpla kert en il quartier gidieu, il 7avel district da Budapest.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà l’enorma ladezza dal Danubi (radund 300 meters) è la citad munida cun numerusas punts. Dal nord vers il sid èn quai:
- Megyeri híd, erigida il 2008 (autostrada)
- Újpesti vasúti híd, erigida il 1896/1955 (viafier)
- Árpád híd, erigida il 1950
- Margit híd, erigida il 1876
- Kossuth híd, erigida il 1945/46, demontada il 1960
- Széchenyi Lánchíd, erigida il 1849
- Erzsébet híd, erigida il 1964
- Szabadság híd, erigida il 1896
- Petőfi híd, erigida il 1937
- Rákóczi híd, erigida il 1995
- Összekötő vasúti híd, erigida il 1953 (viafier)
- Deák Ferenc híd, erigida il 1990 (autostrada)
Cumbain che la cumpart dal traffic individual al traffic general è plitost pitschna, datti mintga di colonnas en ed enturn la chapitala ungaraisa. Engrevgiada vegn la situaziun tras la mancanza da chasas da parcar en la citad. A distgargiar la citad dal traffic da transit serva il rintg d’autostradas che sa chatta en construcziun resp. è per ina buna part gia terminà.
L’enviern patescha la citad da smog, uschia ch’ins ha introducì il 2009 ina lescha tenor la quala l’ir cun auto po vegnir scumandà durant tscherts dis: En cas da concentraziuns da particlas finas memia autas dastgan be cursar ils dis spèrs autos cun cifra spèra, ils auters dis ils autos cun cifra pèra sin il numer da l’auto. La polizia na po betg chastiar cuntravenziuns cun multas, mabain be appellar als automobilists. Cur che quest scumond è vegnì applitgà l’emprima giada è il traffic d’autos sa reducì per radund 18 %.
La cumpart dals velocipedists al traffic general è a Budapest cun ca. 1–2 % relativamain bassa. Sin l’entir territori da la citad datti damain che 200 kilometers vias da velos (damain ch’in tschintgavel da las vias da velos en la citad da Vienna ch’è pli u main tuttina gronda); tar radund dus terzs da questas vias sa tracti en pli be d’ina lingia da separaziun malegiada sin il trottuar. Duas giadas ad onn demonstreschan a Budapest velocipedists en rom d’ina Critical Mass per meglras cundiziuns per velocipedists. Cun fin a 80 000 participants sa tracti d’ina da las pli grondas occurrenzas da quest gener en tut il mund.
Budapest furma in’impurtanta cruschada dal traffic da viafier e sa chatta al punct final meridiunal da la ‹magistrala per l’Europa›. Tar quella sa tracti d’in impurtant project transeuropeic, en rom dal qual duai vegnir realisada ina viafier ad auta sveltezza tranter Paris e Budapest.
Enstagl d’ina staziun principala dispona Budapest da trais staziuns a chau ch’èn colliads ina cun l’autra tras la metro. La pli impurtanta staziun furma il Keleti pályaudvar (staziun da l’ost). Da qua davent cursescha la gronda part dals trens internaziunals. Ultra da quai existan qua er bleras colliaziuns naziunalas. En il nord da la staziun da l’ost, medemamain da la vart da Pest, sa chatta la staziun dal vest Nyugati pályaudvar cun ses museum da viafier interactiv; da qua davent curseschan ils trens vers l’ost dal pajais ed en direcziun da l’Ucraina. Da vart da Buda sa chatta la staziun dal sid Déli pályaudvar; qua partan ils trens vers il sidvest dal pajais, per exempel en direcziun dal Lai Balaton.
L’interpresa da transports publics da Budapest (BKV) transporta mintga di 3,8 milliuns passagiers sin ina rait da bundant 2000 kilometers. Quella sa cumpona oravant tut da bus (41 % da tut ils passagiers che vegnan transportads cun il traffic public), da trams (26 %) e da lingias da metro (22 %). L’emprima lingia da metro è gia vegnida terminada il 1896 e furma uschia la pli veglia metro sin l’entir intschess continental da l’Europa. Daspera mainan pendiculara, funiculara resp. viafier a roda dentada sin diversas collinas situadas sin il territori da la citad (János-hegy, collina dal chastè, Svábhegy).
La plazza d’aviaziun internaziunala da Budapest, Ferihegy, è situada ca 15 kilometers ordaifer il center da la citad. Quella è cuntanschibla bain cun auto, bus u viafier. Dapi il 2004, cur che diversas airlines bunmartgadas èn s’etablidas entaifer il martgà ungarais, è il dumber da passagiers creschì fitg ferm.
La muntada da la navigaziun è s’augmentada ils ultims onns d’in cuntin. Sper viadis d’excursiun organisads da societads da navigaziun indigenas curseschan navs da lingia vers Bratislava e Vienna. Cruscheras fluvialas, dal flum giu per exempel davent da Passau e dal flum si nà da la Mar Naira, mainan mintg’onn tschientmillis passagiers en la citad. Durant la stagiun da stad pon ins dumbrar a las rivas da la citad fin a 100 navs da passagiers a di. Daspera exista in port per transtgargiar martganzia che cuvra ina surfatscha da bundant 150 ha.[5]
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima universitad ungaraisa è vegnida fundada il 1635 dal cardinal Péter Pázmány sco collegi da gesuits a Trnava, Slovachia (ch’appartegneva da quel temp al Reginavel da l’Ungaria).[6] L’emprim existiva be ina facultad da scienzas umanas ed ina facultad teologica. In pass decisiv en il svilup da l’universitad ha furmà la fundaziun da la facultad da giurisprudenza l’onn 1667. Dapi la fundaziun da la facultad da medischina l’onn 1769 sumeglia la structura da l’universitad quella d’autras scolas autas europeicas.
L’onn 1777 ha la regina Maria Theresia dà la lubientscha da transferir l’universitad a Buda. Entaifer la facultad da scienzas umanas han ins fundà l’onn 1782 l’institut per inschigneria, il qual è alura vegnì surpiglià l’onn 1857 da l’universitad politecnica e fa part dapi il 1871 da l’universitad tecnica. Daspera existan a Budapest numerusas ulteriuras universitads e scolas autas statalas e privatas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las infurmaziuns davart l’istorgia da la citad tenor Hauszmann: Kleine Geschichte Budapests, cf. bibliografia.
- ↑ Pallas Nagylexikon: Budapest.
- ↑ Dumbraziun dal pievel ungaraisa dal 2001.
- ↑ Matthias Eickhoff: Ungarn. DuMont Reiseverlag, 2009, ISBN 978-3-7701-7670-0, p. 35.
- ↑ Donaumetropolen und ihre Häfen, consultà ils 10 d’avust 2010].
- ↑ Memoria universitatum et scholarum maiorum Regni Hungariae.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Janos Hauszmann: Kleine Geschichte Budapests. Pustet 2012, ISBN 978-3-7917-2454-6.
- Arne Hübner, Johannes Schuler e.a.: Architekturführer Budapest. Verlag DOM publishers, 2012, ISBN 978-3-86922-157-1.
- András Székely, fotografias Harald A. Jahn: Jugendstil in Budapest: die Sezession in Ungarns Metropole um die Jahrhundertwende. Harenberg, Francfurt a.M. 1995, ISBN 3-88379-698-0.
- Peter Haber: Budapest. Jüdisches Städtebild. Jüdischer Verlag, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-633-54159-4.


c: text/html

text:
Suenter che Tavau aveva gudagnà la fin d’emna a Zug ha il HCD er pudì batter per l’emprima giada ils da Zug a chasa, quai piz a cup cun 3:2 en la prolungaziun. Procurà per la decisiun ha Enzo Corvi en la 62avla minuta.
Il quart gieu è danovamain stà in dir cumbat da l’emprima fin la davosa minuta. La finala è la victoria da l’equipa d’Arno del Curto pli che meritada, damai ch’ils da Tavau han giu dapli dal giug ed era dapli schanzas. Il HCD n’è dentant betg stà fitg effizient avant il gol ed ha stuì cumbatter e lavurar fitg per quella victoria.
Spectacul en il segund terz
En l’emprim han ils da Tavau giu las schanzas da gol, Zug è dentant stada l’equipa ch’è ida curt avant la pausa en avantatg. En la 20avla minuta ha Fabian Schnyder sajettà il 1:0 suenter in sbagl dal HCD en la zona neutrala. Spectacul lura a la fin dal segund terz. L’emprim vegn il HCD da volver il gieu entras dus gols da penalti, quai en la 34avla ed en la 39avla minuta. Omaduas giadas ha Perttu Lindgren prendì enta pugn l’iniziativa e quai cun success. Il Finlandais ha omaduas giadas tuc il gol e na laschà nagina schanza al goli da Zug, a Tobias Stephan.
Il plaschair da l’avantatg na dentant betg cuzzà ditg. Be paucas secundas pli tard ha Zug pudì reagì ed egualisà al 2:2 entras Sandro Zangger. Damai ch’i na dà nagins ulteriurs gols en il terz terz ha la prolungaziun stuì decider quest quart gieu da mezfinal. Quella ha cuzzà bun ina minuta fin che Enzo Corvi ha pudì far tut cler cun in sajet da distanza al 3:2.
Gievgia saira vegni a Zug tar il 5avel en questa seria da mezfinal tranter il EVZ ed il HCD.
RR novitads 23:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gist la saira ves’ins els dapertut enturn, las giugadras e ils giugaders che dattan pétanque. Quest sport ch’ins enconuscha er sut il num da boccia. I dat però pitschnas differenzas tranter ils dus sports cun culla. Pétanque pon ins dat dapertut, i na dovra betg ina pista. E la culla da pétanque è da metal.
Actualmain è a Marseille era gist il campiunadi mundial da pétanque. En la citad da port mediterrana na vegn durant quests dis betg mo dà ballape, ma er ils megliers giugaders da pétanque curuneschan lur campiuns.
RR actualitad


text:
En Svizra vegn a partir dad immediat raziunalisà la gronda part dals medicaments, tranter quels ils pli enconuschents meds cunter il mal e meds per sbassar la fevra – quai ha decis il Cussegl federal la mesemna sin basa dal «dretg d'urgenza» che vala actualmain.
Las apotecas en Svizra dastgan a partir dad immediat be pli dà ora ina stgatla medicamants per client. Pertutgads èn tut ils medicaments che pretendan in recept, ma er a products sco aspirin, preparats da calzium, tscherts medicaments cunter la tuss, paracetamol, ibuprofen, diclofenac, acid da mefenamin u er products cun codein.
Excepziuns tar questa raziunalisaziun datti per persunas cun malsognas cronicas. Cun in recept dal medi pon quellas retrair lur medicaments per la durada da fin a dus mais. La raziunalisaziun vegn a cuzzar 6 mais.
300 cas dapli ch'il mardi
Il dumber dals infectads en Svizra è entant creschì sin 3'000 (stadi dals 18 da mars a bun'ura). Quai èn radund 300 dapli che anc il mardi, communitgescha l'Uffizi federal da sanadad.
Coronavirus
Dapli fatgs, infurmaziuns ed istorgias chattais qua.


text:
Il comité avertescha da las consequenzas negativas per l’economia en il Grischun ed en l’entira Svizra. L’iniziativa saja bler memia radicala, scriva il comité che s’engascha per restar tar la via bilaterala cun l’Uniun europeica.
L'iniziativa da limitaziun pretenda la fin da la libra circulaziun da persunas.
Tenor il comité saja dentant gist il Grischun dependent da lavurants e spezialists da l'ester. Quai per exempel en ils secturs sanadad, gastronomia, agricultura u construcziun.
Vinavant pudass la Svizra perder l'access sin il martgà europeic. Quai perquai che la libra circulaziun da persunas penda vid auters contracts bilaterals cun l'Uniun europeica. Cun quai pedess la Svizra per exempel er la collavuraziun internaziunala da perscrutaziun e furmaziun.
Tgi fa part al comité?
Il comité independent sa cumpona dad ina vart dad associaziuns economicas. Uschia fan part per exempel Hotelleriesuisse Graubünden u Chombra da commerzi e federaziun dals patruns dal Grischun. Vinavant s'engaschan plirs politichers da tut las partidas, auter che da la PPS, en il comité.
Il suveran svizzer decida ils 27 da settember davart l’iniziativa da limitaziun. Quasi tut las partidas e federaziuns d’economia refuseschan l’iniziativa da la PPS.
Dossier online rtr.ch/votaziuns
Sin in clic tut las fatschentas federalas e communalas.


text:
Nivola lenticolar
I nìvol lenticolàr hinn correlàd cont el fenòmen di ond orografich. I ond orografich se foeurmen quand che l’aria, in di condizion de atmosfera stàbil l’è ruzada a rampegà on ostàcol orografich compagn de ‘na cadèna montagnosa, de manera che ghe sìen nò di vòrtes turborent de là de sta chì. I ond orografich se foeurmen quan che la corrent d’aria la fa su di ond de là de l’ostàcol. I ond hinn fàd su de crèst e di vall e i nivol lenticolar se foeurmen in corrispondenza di crèst de l’onda, che la soa ampièzza la pò vèss ‘fin anca de 2000 meter. Quèj nìvol chì hinn desponnùd in manera regolar de già che hinn originà di ond, e pòden trovàss anca fin a ‘na distanza de 100 km de la cadèna montagnosa. Se inveci hinn cosàd de on rilièv insolaa se smòrzen quasi sùbit.[1]
Quèj nìvol chì gh’hànn l’aspètt de ‘na lenta oppùr de ‘n’armandola scisciada e doarìssen fa su on gener in deperlù, anca se a s’è sòlit classificàj denter in del gener altocumul (‘me altocumulus lenticolaris). De forma lenticolar gh'è poeu anca i stratocumulus lenticolaris e i cirrocumulus lenticularis. I sò bòrd de sòta hinn pussée nètt di sò bòrd de sora de già che i primm hinn fàa su de gottìnn de acqua, inscambi i segond de gugg de giazz. I confin de stì nivol chì hinn nètt de già che se ingeneren despèss in condizion de atmosfera stàbil e sècca intraversada de la corrent d’aria che la scavalca l’ostàcol orografich che di vòlt l’è sbarrada de sora de 'n’inversadura tèrmica. El sò aspètt el po’ vèss iridescent per via del fenòmen de la diffrazion di gottinn d’acqua sora fondùd.[1]
Vos correlad[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 495-496. ISBN 88-483-1168-7.


text:
En la chasa, nua ch' igl ha brischà la sonda passada a Zezras è vegnida chattada ina bara. Quai sco la la polizia chantunala ha conferma envers RTR. La bara chattada, vegnia per il mument examinada en la medischina forensica. Fin ch' ins n’haja betg in rapport da la medischina forensica na possian ins betg communitgar detagls en chaussa, uschia Markus Walser, il pledader da medias da la polizia chantunala.
Ultra da quai era tar l'incendi da sonda passada in um vegnì blessà grevamain. El era vegnì transportà cun la Rega en l'ospital universitar a Turitg.
RR novitads 12:00


text:
La delegaziun da Turitg è vegnida manada dal president da la regenza Markus Kägi. Accumpagnà è el vegnì da las cusseglieras guvernativas Carmen Walker Späh, Silvia Steiner, Jacqueline Fehr, dals cussegliers guvernativs Mario Fehr, Thomas Heiniger ed Ernst Stocker sco er dal chancelier Beat Husi.
L’on passà era la regenza grischuna a Turitg. Quest onn era la cuntravisita. Questas visitas servian a «en emprima lingia a tgirar las relaziuns amicablas ed a barattar experientschas sin ils champs da la cultura, da l'economia e da la politica», scriva la regenza en la communicaziun a las medias.
RR novitads 20:00


text:
L'augment n'ha dentant betg da far cun il giubileum da 25 onns ch'il concours festivescha quest onn mabain cun las desditgas da blers auters concours, tranter auter quel da Zuoz.
Chavaltgaders che fissan partids a Zuoz èn uss vegnids a San Murezzan, simplamain per insumma pudair partir ad in concours.
Quai malgrà ch'il concours a San Murezzan n'ha nagina plazza da sablun. In motiv per blers chavaltgaders da betg pli partir sin il prà da San Murezzan.
Senza concept da segirezza na va nagut
Per vegnir sin la plazza ston ins sa registrar ed ins survegn in bindel enturn il maun. Las maisas davant la tenda èn partidas en en secturs ed en las stallas valan las reglas da l'uniun da chavaltgaders. Tuttina è Ladina Meyer cuntenta ch'ins ha realisà il concours, malgrà il ristg.
RTR actualitad 17:00


text:
Büttenhardt
Büttenhardt a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 356 abitant e una süperfiss de 4.00 km², e al se tröva a una altitüden de 658 meter sura al livel del mar.
El cumün de Büttenhardt a l'è tacaa ai cumün de Lohn, Merishausen, Thayngen, Sciafüsa, Stetten e Tengen (DE-BW).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Büttenhardt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1238 col nom de Butinhart.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Büttenhardt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cun 34 cunter 77 vuschs è la resoluziun betg vegnida surdada a la regenza – quai malgrà che passa 70 deputadas e deputads avevan suttascrit ella. Durant la debatta han la mesadad da las deputadas e deputads midà opiniun. L'argument principal da la regenza cunter l'augment da daners per cas da direzza: Ins na sappia betg quant ditg che la pandemia giaja anc e quants daners ch’i dovria anc per las mesiras da sustegn.
Quai vuleva la resoluziun
La resoluziun lantschada dals socialdemocrats avess pretendì ch'il maun public surpiglia enfin 100% dals custs fix per interpresas che pateschan da la pandemia - enfin uss èn quai 50%. Ultra da quai pretendeva ella era che dapli interpresas duain survegnir daners.
Quai è areguard la politica da finanzas in scandal da pretender che nus na sappian betg pajar quai.
Cunzunt las branschas da turissem e da gastronomia duain avair in access pli simpel a credits cun garanzias dal chantun. «Finanzialmain n'è quai nagin problem per il chantun Grischun, nus avain in agen chapital da 2,5 milliardas francs», di il socialdemocrat Lukas Horrer che ha instradà la resoluziun. Argumentar ch'ins na possia betg pajar quai, è tenor el in scandal.
Regenza cumbatta la resoluziun
Auter vesa quai il minister d'economia Marcus Caduff. El cumbatta cun tutta forza la resoluziun. Il chantun sclereschia gia, sch'ins possia auzar l'indemnisaziun. L'argument ch'il chantun haja avunda daners na lascha el betg valair: Quai saja in argument da la politica sanestra.
Insacura sto insatgi pajar enavos quels daners.
Las opiniuns van pia dapart: Duai dar indemnisaziuns generusas per las interpresas u sto il chantun guardar da tegnair sut controlla las finanzas e persuenter forsa betg spendrar mintga interpresa?
Tant è gia pajà
Il chantun Grischun ha enfin oz pajà 1,5 milliuns francs per cas da direzza. Els hajan elavurà 44 dumondas, ha ditg il minister d'economia Marcus Caduff sin dumonda dad RTR. Contribuziuns d'ulteriurs 4 milliuns francs sajan er gia concedidas e vegnian pajadas ils proxims dis. Las reglas per cas da direzza vegnan er discutadas oz en il Cussegl grond.
Ord l'archiv


text:
L’inschign da l’anteriur cusseglier naziunal (1979-1999) da contractar ha purtà milliuns en il Grischun. Exact cons daners ch’èn vegnids entras la Neat en il Grischun ha nagin quintà ensemen. Dumeni Columberg stimà che quai saja ina mesa milliarda francs. Davent da la Viafier retica fin tar ils mastergnants ed en furma da tagliais, hajan blers pudì profitar da quest project.
Svizra Dumeni Columberg ha fatg tractativas a favur da la regiun
In che ha gì davent dal cumenzament in pled en chapitel pertutgant la Neat è stà Dumeni Columberg.
RTR/ll


text:
- La branscha svizra d'events e divertiment dumonda agid da la Confederaziun.
- Bunamain 30'000 persunas en il sectur da la cultura sajan pertutgadas fermamain da la crisa da corona.
- Las reservas da la branscha sajan suenter bunamain in onn crisa duvradas.
Malgrà l'urgenza vegnian lagid ed indemnisaziuns memia tard , scrivan radund in tozzel organisaziuns culturalas en ina brev averta al president da la Confederaziun Guy Parmelin ed il minister da finanzas Ueli Maurer. Ellas pretendan tranter auter ch'i dettia en l'entira Svizra criteris unifitgads per ils pajaments e damain birocrazia. Ultra da quai duajan las premissas per indemnisaziuns vegnir sbassadas per che tut las interpresas pertutgadas possan vegnir sustegnidas.


text:
Sijan
Sijan (Asijan in Piemuntes; Asigliano Vercellese in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 1 454 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 26,3 km² e ona densità de popolaziun de 55 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Custansan-a, Dsan-a, Partèngh, Psan-a, Plarö, Strupian-a, Vercèj.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sijan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tar il cas da cugliunaria tar la Repower gievi per il suandant: Tranter il november 2009 e l'avust 2011 aveva in collavuratur da la Repower cugliunà il concern per radund 5,8 milliuns francs. Schebain el sco er ses cumpliz eran vegnids sentenziads da la Dretgira chantunala a 42 mais praschun e chastis ed indemnisaziuns a la Repower.
Er involvida en il cas è ina terza persuna che haja gidà da lavar ils daners. Tar quella persuna n'èsi però anc betg decis, sch'ella sto pajar in'indemnisaziun a la Repower per ils daners engulads u betg. La Dretgira chantunala n'aveva prendì nagina decisiun en chaussa cun l'argumentaziun che quai duvrass in process supplementar.
Il Tribunal federal curregia uss dentant quai e di che la Dretgira chantunala avess gì da decider en chaussa. Uschia turna la dumonda da l'indemnisaziun per la terza persuna involvida tar la Dretgira chantunala.


text:
1310
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La nass, in de l'Altopian de Asiagh, la Federazion di Sett Comun (la pussee antica de la stòria dòpo de la Svizzera)
- 11 magg: vegnen brusaa 54 member di Templar, accusaa de vess eretich
- 10 giugn: Vittòria di Guelf a Genoa contra el Capitan del Pòpol Opizzino Spinola
- 1 settember: Gioann I de Lussemburgh, cont de Lussemburgh el spòsa la Elisabetta de Boemia, erede de la fameja real boema.
- 23 ottober: L'Imperador Enrich VII de Lussemburgh el vegn giò in Italia per portà la pas.
- 9 dicember: Vist che 'l re de Boemia Enrich de Carinzia l'è staa casciaa de Praga di nòbil, l'Imperador Enrich VII el decid che 'l noeuv re del regn el sarà el sò fioeu Gioann.
- 23 dicember: L'Enrich VII el riva a Milàn.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gil Álvarez Carillo de Albornoz, conossuu anca come Egidio Albornoz, cardenal spagnoeu (m. 1367)
- Basarab I de Valachia (m. 1352)
- Francesco Bon, politich venezian
- Lorenzo Celsi, politich e doge venezian (m. 1365)
- Andronich III de Trebisonda (m. 1332)
- Leonòra de Casteja, regina de Aragona (m. 1359)
- Leonòra de Guzmán, morosa de l'Alfons XI de Casteja e León (m. 1351)
- Pietro Farnese, condottier italian (m. 1363)
- Gioanna d'Évreux, regina de Francia e Navarra perchè miee del Carl IV de Francia
- Leon V d'Armenia (m. 1341)
- Francesco II Ordelaffi, signor de Forlì (m. 1373)
- Papa Urban V (m. 1370)
- 30 april: Casimir III de Polònia
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bianca de Francia, miee de l'erede al tròn castejan Ferdinand de la Cerda (n. 1252)
- Bianca de Napol, miee del re d'Aragona Giacom II (n. 1283)
- Costantin III d'Armenia (n. 1278)
- Sempad d'Armenia (n. 1277)
- 17 febrar: Sant'Alessio Falconieri
- 1 ottober: Beatris de Borgogna-Borbon, miee del Robert de Clermont, fioeu del re San Luis IX de Francia (n. 1257)
- 10 dicember: Steven I de Bavera (n. 1271)


text:
Il tschains da referenza ipotecar per tschains-chasa resta tar 1,5%. Quai communitgescha l'Uffizi federal d'abitaziuns (BWO). Exact avant in onn è il tschains da referenza crudà sin quest livel da record. Locataris na pon uschia betg pretender ina reducziun dal tschains-chasa. Da l'autra vart na dastgan però ils possessurs da las abitaziun er betg auzar ils tschains.
Dapi il 2008 vegn duvrà en Svizra in tschains da referenza unitar per determinar ils tschains da locaziun. Quel po sa midar mintgamai per in quart pertschient. Dapi l'introducziun dal tschains da referenza, n'è quel anc mai s'auzà. 2008 era quel anc tar 3,5%, silsuenter ès el sa sbassà pass per pass. Dapi il zercladur dal 2017 munta quest tschains pia a 1,5%. Ina midada datti pir, cura ch'ils tschains ipotecars sa sbassa en media sin sut 1,38% u s'auza sin sur 1,62%.


text:
La classificaziun d'in edifizi sco ‘caracteristic per il lieu u per la cuntrada’ sto tranter auter vegnir fatga da principi en la planisaziun locala, scriva il chantun. Quai vul dir che las vischnancas han l’incumbensa da decider, tgenins bajetgs che duain esser caracteristics per il lieu.
Grondas pretensiuns archtectonicas
Ina tala classificaziun n'è dentant anc betg automaticamain ina lubientscha da midar l'edifizi en abitaziuns secundaras. Il project da restructuraziun sto ademplir grondas pretensiuns architectonicas.
Plinavant pretenda la lescha ina cumprova ch’il mantegniment permanent d’in edifizi na possia betg vegnir garantì en autra moda che cun transfurmar el en abitaziuns secundaras.
RR novitads 10:00


text:
La regenza grischuna ha approvà il project per la correcziun da la via da la Lumnezia cun intginas cundiziuns sco er cun las permissiuns spezialas, scrivan la regenza grischuna. Il mument è la via chantunala suenter l’ustaria Porclas per part stretga e nunsurvesaivla.
Via actuala na correspunda betg als pretensiuns modernas
La via existenta na correspunda betg pli a las pretensiuns actualas da segirezza, scriva la regenza. La via vegn uschia schlargiada sin ina lunghezza totala da var 620 meters sin la ladezza da norma da 5,8 meters. Ultra da quai duai vegnir megliurada il sistem da drenascha.
RR novitads 11:00


text:
In um da la Slowachia (29) ed in da l’Italia (33) vulevan ir a rampignar entadim la Val Stussavgia. Sin in autezza da 1’800 meters, amez las navadas, èn els vegnids en ina lavina spontana ch’ha cuvrids els dil tuttafatg.
Suenter ch’ils confamigliars avevan annunzià lur scumparsa, han las forzas d’agid da la secziun SAC Piz Terri e la staziun da salvament Stussavgia chattà els la dumengia avantmezdi. Las lavurs da tschertga eran difficilas cun quai ch’il privel da lavinas è creschì anc vi pel di.
Diversas lavinas spontanas
La sonda avantmezdi haja dat pliras lavinas tar Tavau Glaris ed en Stussavgia. 4 persunas èn vegnidas en lavinas. A tuts 4 èsi reuschi da sa deliberar sez. Ina persuna è sa blessada levamain.
Era en la regiun da skis Corvatsch a Surlej è in um vegnì en lavina dador las pistas marcadas. A persunas, ch’eran en vischinanza, èsi retuschi, da salvar el. L’um s’è blessà levamain ed è vegni sgulà da la Rega en l’ospital Samedan.
Privel da lavinas grond
Causa da las grondas navadas e vents ferms aveva l’Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas SLF a Tavau admoni la fin d’emna dal privel da lavinas. En il sid aveva il SLF annunzià cul staglim 4 schizunt grond privel da lavinas. Staglim 4 vegn mo annunzià en 2% dals cas dad in enviern.
RR novitads 12:00


text:
Ensemble De Visee
Ensemble De VISEE realisëia n repertore renascimental-baroch cun fabló duc, traverert, chitara y violoncello (cuntrabas).
Al é metü adöm da studëntes y studënc adulc che vëgn da classes desvalies y ince da defora. A che che fej para ti vëgnel damané na certa autonomia tla preparaziun.
Le grup proa plülere sovënz ia por l'ann de scora y tol pert al proiet "Musica del Cuore" cun conzerc te ciases de cura y de palsa. Implü sonel canche la scora de musiga porta dant sü toc al publich.


text:
Per ils dus posts en il parlament da Glion datti mo ina candidata. Numnadamain la presidenta dal parlament da Glion Ursula Brändli Capaul, è vegnida nominada. L’autra persuna che na vul betg vegnir numnada, ha mussà interess per il post vacant en suprastanza da la vischnanca da Glion. Sco quai che Ursula Brändli Capaul ha detg, saja quai ina surpraisa positiva. Ella beneventass sche Rueun sco segund gronda fracziun da la vischnanca da Glion savess tschentar in candidat en suprastanza.
A la radunanza da fracziun a Rueun èn 15 persunas stadas preschentas, e spert èsi stà cler, naginas da quellas vulan candidar per il parlament. Eventuals candidats han anc peda fin ils 14 d’avrigl da s’annunziar sco candidats per il parlament.
Las proximas emnas vegnan las ulteriuras fracziuns da Glion ad ir a la tschertga da candidats per il parlament. Elegì vegn ils 21 da matg per la perioda d’uffizi 2018 fin 2021.
RR actualitad 07:00


text:
Tel messaje de salut al comitat esecutif, l president de la Provinzia autonoma de Busan Arno Kompatscher l’à dit: “La crepes ge ensegna a la jent che vif alò che per aer suzess ge vel aer fiduzia un te l’auter e creer te la cooperazion”. L’à dit ence che chesta vida de pissèr la va ben ence per i Stac, la Regions e la autra organisazions de la rei EUSALP. “Tel raion alpin, sacotenc spazies fondamentèi i é colé: da la costes de la crepes a la zitèdes te la pianures, da la zones rurèles ai zentres urbans. Demò se pisson a duc e duc ensema podon portèr inant i cruzies de duc i raions alpins.
Fèsc pèrt de Eusalp 48 regions de set stac alpins: Austria, Germania, Tèlia, Franzia, Svizra, Slovenia e Liechtenstein, che i é dò a lurèr fora projec ensema per ge fèr front a la endesfides emportantes del raion alpin. Nef gropes de lurier (che ge vegn dit gropes de azion) strumenc zentrèi te chest prozess: l Sudtirol e l Trentin i à na pèrt de prum pian te trei de chisc: l’Agenzìa CasaClima de la Provinzia autonoma de Busan, dessema co la region franzousa Auvergne Rhone Alpes, la rec l grop de lurier 9 en cont de la fazion energetica e su la energìes che se pel renovèr, enveze la Provinzia autonoma de Trent rec l grop de lurier 3 en cont de l’istruzion, che se cruzia, anter l’auter, de engaissèr l’azess al marcià del lurier tras l’istruzion e la formazion. Tinùltima l’Euregio Tirol-Sudtirol- Trentin l’é a cef del grop de lurier 4 “Trasporc e mobilità”. Vegn fora donca la desvarianza di dovers e de la endesfides per chi che raprejenta i sentadins che vif anter Monaco e Milan, spartii fora te n raion geografich che va da nord di Balcans a la èlpes franzouses.I membres de la board Eusalp i à aprijià e i é stac a una en cont di ponc emportanc de la candidatura dessema de Trentin e Sudtirol, despieghèda te trei ponc de lurier: binèr sù i ejic miores de la esperienzes de endrez de Eusalp da dant; valorisèr la capazitèdes de resistenza e de flessibilità di raions da mont e de sie relazion co la pianures e la zitèdes; esser cuna per pontèr via da nef, dò n trat de temp senester desche chel de la pandemia.
Per sostegnir la candidatura l’é stat portà dant ence n video, che l met dant la carateristiches prinzipèles di doi raions che ge à sapù bel al consei de l’Eusalp: https://youtu.be/61DN1-GcHRA
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)


text:
Teater a Rueras
(Corr.) Puspei ei il temps dils teaters arrivaus. Cun gronda premura e perseveronza ei l'uniun dramatica da Rueras semessa ad uras ed en temps vid la lavur. L’elecziun ei curdada sin il drama: Clau de Flia — il sogn Herox. Savend dallas grondas pretensiuns ch’il toc fa, astgein esser, suenter ver persequitau las representaziuns dils onns vargai, perschuadi che quell’uniun vegn era uonn buca a schar per breigia da mussar als aspectaturs enzatgei endretg.
La biala sala, las culissas per part novas vegnan segir a dar in bi e nunemblideivel maletg dil drama. Sur dil toc tradescha gia il tetel ad in e scadin sufficient. A scadin svizzer ei gie la veta, la lavur, il viver ed ils combats da nies sogn patrun, Fra Clau enconuschents. En bials maletgs, en bialas scenas repassa avon nus il viver ed ils combats da gliez temps, il viver ed operar da nies sogn naziunal.
La translaziun ei fatga da sur canonicus Christian Berther plevon a Rueun. Il bi, lom e zun entelgeivel lungatg ei in ver deletg per l’ureglia.
Da cor giavischein all'uniun, bien success e sala fullanada tier mintga presentaziun. Aspectaturs da lunsch e da maneivel buca laschei per breigia, me e mirei il drama, Clau de Flia - il sogn Herox, el meretta speciala attenziun.
...t
Teater a Rueras
Vulas Ti seperschuader empauet co ei steva cun nossa Svizra el 15avel tschentaner, co ella schemeva en embrugls ed intrigas denter tiara e marcaus, con osum il precipezi ch’ella steva da gliez temps, lu va a teater a Rueras.
Ti vegnas lu era a capir meglier la muntada da sogn Clau da Flia, il bab e sogn herox da nossa patria, igl um che ha liberau ella dall'uiara segira denter burgheis e frars. Ti vegnas ad esser commuentaus co Clau da Flia e sia dunna anflan en dir e liung cumbat intern la forza per il grond sacrifeci da snegaziun da tuts agens interess, da tuts interess da famiglia, casa e cuort, uffecis, honurs e possess. Il sogn enquera ed anfla Diu e daventa aschi habels era da survir als carstgauns. Siu plaid e cussegl da sabientscha e forza surhumana portan pasch e reconciliaziun als tgaus calirai.
Cun in sentiment d’engrazieivladad bandun’ins la sala da Rueras. Engraziament a Diu che ha dau a nus il dretg um el dretg mument. Engraziament denton era a regissur, giugadurs e collaboraturs da quei drama. Els han schau muncar ni breigia ni capientscha. Ch'in vitg muntagnard sco Rueras ei habels per in toc aschia, para strusch pusseivel. In mussament da cultura e premura... In mussament che leu nua che unitad ed idealissem regian ein grondas caussas era el 20avel tschentaner pusseivlas.
M.


text:
Voyager 2
Voyager 2 l'è 'na sonda spasiàla automàtica (sènsa equipàgio) amò 'n funsiù, lanciàda de Cape Canaveral ai 20 de óst del 1977 co la misiù de esplorà Giove e Saturno. L'è stàda portàda en òrbita del vetùr Titan III-Centaur e l'è partìda póch prìma de la sónda sorèla Voyager 1.
Endel córs del viàs, i tecnich de la NASA i s'è rindicc cönt che i g'harès püdìt sfrötà 'na sèrta cunfigürasiù planetària bastànsa ràra per dàga 'na acelerasiù a la sónda e fàla rià a vizità pò a Urano e Netuno. Le 'nformasiù che se g'ha a dispuzisiù al dé d'encö sö chèsti du öltem pianéti i è stàde catàde sö suradetöt gràsie ai dati mandàcc sö la Tèra de chèsta sónda, che la rèsta mò l'ünica sónda a ésega pasàda derènt.
En töt la Voyager 2 la g'ha vizitàt quàter pianeti:
- Giove (9 de löi del 1979)
- Saturno (26 de óst del 1981)
- Urano (24 de zenér del 1986)
- Netuno (25 de óst del 1989)
De alùra la sónda l'è dré a slontanàs sèmper de piö de la Tèra e del Sul e la g'ha sorpasàt la zòna de 'nflüènsa magnética del Sul endel setèmber del 2007.
La baterìa de alimentasiù de la sonda l'è progetàda per funsiunà 'nfìna al 2025 ma le cumunicasiù co la Tèra le g'harès de desmèter zà endel 2016 perchè g'harès de desmèter de funsiunà el giroscòpio che permèt de tègner l'orientamènt corèt de l'antèna de trasmisiù. A chèla data la sónda la g'harès de troàs a 110÷114 UA del Sul.


text:
En in proxim pass vegnan elavurads ils contracts da vendita tranter chantun, citad e Confederaziun ed il contract da midada da terren cun la citad burgaisa. La citad stuess sa participar cun radund 30 milliuns francs al project ch'è calculà en tut cun 60 milliuns.
L'ultim pled en chaussa vegn però il pievel ad avair. En duas votaziuns decida el per l'ina davart il barat da terren cun la vischnanca burgaisa e per l'autra davart ils daners per cumprar il terren da la caserna.
Centralisar il militar en in lieu
Finamira dal project è ch'il militar vegnia centralisà en in lieu al Rossboden empè dals dus lieus sco fin qua. Er per la citad è il lieu nua che la caserna stat ina parcella interessanta. Là duai dar plaz per abitar, lavurar e per il diever public. Ils plans per il project èn vegnids preschentads fin avust.
Approvà plan d'investiziuns fin il 2031
Cuira vul investir ils proxims 12 onns passa ina mesa milliarda francs. Il parlament da la chapitala grischuna ha approvà cun 15 cunter 4 vuschs il plan d’investiziuns da 540 milliuns francs fin l'onn 2031.
Ils daners vegnan repartids tenor il sistem 60/45/30. Quai munta ch’i vegn investì ils emprims quatter onns mintga onn 60 milliuns francs, lura 4 onns mintgamai 45 milliuns e lura ils davos 4 onns 30 milliuns ad onn. Vinavant è vegni decidì unanimamain da betg laschar crudar la quota da l'agen chapital sut 60%.
RR novitads 16:00


text:
El quintia che quai saja sia davosa perioda d'uffizi, ha Heinrich Schifferle ditg en l'emissiun «Samstags-Rundschau» da radio SRF. Il Turitgais ha cumenzà il 2011, ed il november passà ha la Swiss Football League elegì el per dus ulteriurs onns. La fin dal 2021 vegn el pia ad esser diesch onns en uffizi. Quai tanschia, manegia Schifferle.
Sbagls fundamentals na ves jau betg tar nus.
Schifferle defenda la SFL
Atgnamain eri previs da renovar las structuras da la Swiss Football League durant in seminari da strategia il matg. La pandemia ha dentant retardà quest process. «Las structuras eran dapi ch'jau hai cumenzà adina las medemas. Nus stuain examinar chaussas sco la grondezza dal comité», ha ditg Schifferle al radio SRF.
Temp pesant
Heinrich Schifferle ha plinavant tradì, che la fasa actuala cun las bleras midadas pervi da corona saja in pais per el. Quai vegnia sutvalità da persunas externas.
Jau fetsch gugent mia lavur, hai dentant l'impressiun ch'i tanscha cun la fin da questa perioda d'uffizi.


text:
En connex cun ses giubileum da 50 onns ha il Forum Helveticum organisà in eveniment cun il titel «Plurilinguitad 4.0» a Turitg ils 23 fin ils 24 da november. La finamira da quest eveniment è stà da promover la plurilinguitad en Svizra en il futur en vista a la digitalisaziun.
Forum Helveticum
Il Forum Helveticum (FH) sa metta en per la chapientscha linguistica e culturala en Svizra. L'associaziun è vegnida fundada l'onn 1968. En emprima lingia sa deditgescha il FH a la diversitad linguista e s'engascha per la chapientscha tranter las quatter linguas.
Suenter intgins referats davart las schanzas da la digitalisaziun per il plurilinguissem è vegnì organisà ensemen cun opendata.ch in «Hackathon».
La finamira è stada da collavurar interdisciplinar tranter linguists, interprendiders, analists da datas, sviluppaders e designers vi dad in project e trair a niz open data. «Open data» uschia numnan ins datas ch'èn accesiblas a tuts sur l'internet.
Las participantas ed ils participants han pudì sa decider per in dals 15 projects preschentads ed elavurar soluziuns durant 24 uras. Tranter quels projects èn era stads differents projects che duessan promover il rumantsch.
«Il dicziunari davos la mieur»
In da quels projects rumantschs ha proponì Martin Cantieni, suprastant da la Pro Svizra Rumantscha (PSR). Numnà el in «hacker» è segiramain in zichel surfatg. Martin Cantieni ha dentant pudì persvader inqual. Uschia ha ina gruppa lavurà durant la fin d'emna passada vi da la realisaziun da ses project «il dicziunari davos la mieur».
L'idea davos quest project è d'elavurar in supplement per il navigatur, per chapir meglier texts rumantschs. Quai vul di suandant: Mintga giada, cura ch'ins legess in text rumantsch sin il computer, cumparess automaticamain la translaziun giavischada en in auter idiom u en auters linguatgs e quai cura ins giess cun la mieur dal computer sin il pled ch'ins na chapescha betg.
Quest project duess crear in pitschen supplement per il navigatur, per translatar pleds rumantschs ch'ins na chapescha betg en in auter idiom u en ina lingua estra.
La gruppa da lavur da radund sis persunas ha pudì producir durant il «Hackathon» in prototip che sa basa sin open data. Martin Cantieni è cuntent cun quest resultat e spera ch'ins possia cuntinuar cun quest project en il futur.
RR actualitad 11:00


text:
Ka'ba
La Ka'ba a l'è un cubo sit a la Meca, in Arabia Saudita, e l'è l'edifizzi el pussee sacher de l'Islam, che 'l pensa che 'l sibia el prim tempi fad su per Allah de Abram e poeu doperada di politeista per i so idoi. I musulman fann la soa orazzion vers la Ka'ba, l'inscì ciamada Qibla, e in l'Hajj besogna giràgh intorna per set voeulte, una pratega pagana readatada poeu di musulman.
Al dì d'incoeu a l'è circondada de la Masjid al-Haram, la moschea pussee sacra de l'Islam, e l'è ministrada de la familia real saudita. L'è quatada de la Kiswah, un vel con scrivud in fil d'or e arsgent di toch del Coran e che 'l costa squasi 5 milion de dollar de fà.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote contiene citazioni di o su Kaʿba
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Kaʿba


text:
Michael ha 50 onns ed è pur a Donat, plinavant è el commember dal Cussegl grond e schef da fracziun da la Partida burgais-democratica (PBD).
Sper la scola èn ils meds da massa bain ils elements ils pli essenzials per il mantegniment e la promoziun da la lingua rumantscha.
Plinavant sa midian ils meds da massa il mument fitg, en spezial er ils rumantschs, uschia Michael. El sa legria da sa participar activamain al project «Medias rumantschas 2019».
Michael succeda a Martin Gabriel
Suenter stgars quatter onns dat Gabriel giu il presidi dal cussegl da fundaziun da l’ANR. El aveva surprendì il post da Jon Domenic Parolini, ch’era vegnì elegì lura, pia il 2014, en la regenza. Avant in onn è Gabriel vegnì elegì sco secretari general da la Lia Rumantscha. Sinaquai aveva el gia annunzià da smetter il post da presidi. Sco soluziun transitorica è el restà en uffizi fin uss.
Las lavurs per salvar La Quotidiana sajan stadas las pli marcantas durant ses temp d’uffizi. Gabriel resta en il cussegl da fundaziun da l’ANR, quai sco represchentant da la Lia Rumantscha.
RR novitads 12:00


text:
Grondas navs da cruschera na dastgan betg pli entrar en la laguna da Venezia, quai a partir dal prim d'avust. Quai ha decis la regenza taliana. Il scumond vala – tranter auter – per cruscheras ch’èn pli lungas che 180 meters, sco era per navs cun valurs da svapur memia autas. Concret munta quai che las navs na pon betg pli passar tras il Canale della Giudecca, il Bacino di San Marko ed il Canale di San Marco, en il center istoric. Quai saja in impurtant pass per proteger la laguna.
Guntgir temporarmain a Marghera
Da fertant duain las cruscheras guntgir sin il port da Marghera ch'è sin terra franca. Là sa tracti plitost d'in port d'industria. Il minister d'infrastructura vul investir là 157 milliuns euros en il port. Tuttina vegnia quest port a restar probablamain be ina schliaziun temporara. Il port da Venezia tschertga numnadamain parallel ina schliaziun per in auter port. Ils proxims dus onns vul ina cumissiun ussa examinar differentas propostas. Enfin il 2023 duai lura vegnir decidì co vinavant.
Dispita cuzza gia onns
Dapi onns dispitan activists, indigens l'industria da turissem pervi da las cruscheras en la laguna. Tenor ils critichers destrueschan las navs gigantas l'ambient da la laguna, donnegian ils fundaments da la citad e tschufrognan l'aria. Il turissem da las cruscheras na portia plinavant betg tant a la citad, perquai ch'ils turists na pernotteschian betg en citad ed els na laschian betg là blers daners.
Reacziun sin Unesco
Cun il scumond reagescha Roma sin las pretensiuns da l'Unesco. Lur expertas ed experts han proponì avant paucas emnas da metter Venezia sin ina glista negativa per Patrimonis culturals mundials periclitads, tranter auter pervi da las navs da cruscheras. Els pretendan per exempel da trametter las navs en auters lieus en il conturn. Venezia e la laguna han dapi il 1987 il status da Partimoni cultural mundial.


text:
Radund 525 juniors dal passlung, davent da las classas U8 enfin U16 èn partids a Rona en differentas disciplinas. Malgrà l’aura da plievgia sajan las loipas stadas en ina buna cundiziun. Perquai ch’ins ha stuì preparar ils davos dis las loipas cun blera lavur manuala, quinta Torriani da pudair tegnair en mo stgars il preventiv da bun 70’000 francs. «L’idea fiss atgnamain stada, da pudair investir il gudogn per il passlung en il Surses, ma pervi da la lavur supplementara da preparar las loipas vegn probabel a restar nagut pli».
Giavisch per ulteriuras cursas
En l’avegnir duai puspè ina giada dar cursas da passlung pli grondas, forsa en dus fin trais onns ha ditg Torriani. El spera, ch’il center da passlung a Rona possia en l’avegnir daventar anc pli enconuschent, grazia a questas occurrenzas. Il november da l’onn passà ha la radunanza communala da Surses approvà in credit da bun 1,3 milliuns francs per il traject e l’infrastructura dal center da passlung a Rona.
RR actualitad 06:00


text:
cuntegn
... betg mo lavurar
-
Restar fit – er a chasa
Florian Wiesner da Panaduz è coach da crossfit e mussa co che vus pudais far fitness a chasa cun rauba dal mintgadi.
Cunquai ch'i vegn cusseglià da bandunar la chasa uschè pauc sco pussaivel èsi scort da trenar en l'atgna stiva.
En l'emprim video mussa Florian Wiesner exercizis da basa ch'ins po senz'auter er far a chasa.
En il segund video mussa il coach da crossfit co ch'ins po metter ensemen in trenament effectiv sin basa dals exercizis e tge utensils che pon sustegnair il trenament.


text:
Gas sèrra
I gas sèrra hinn di gas che intercètten e poeu manden foeura de noeuv la radiazion terrèstra, o ben la radiazion tèrmica emisa de le Tèrra vèrs el spazzi che l’è in part fermada e rimandada giò in tèrra de sti gas chì. La radiazion che la torna giò in Tèrra (ciamada anca contra-radiazion), fada su de ragg infraross la determina on aument de la temperadura del pianètta (e ‘l meccanismo a l’è ciamàa effètt sèrra). [1] L’effètt sèrra a l’è on fenòmen natural e defàtt senza i gas sèrra la Tèrra la gh’avariss ‘na temperadura pussée bassa de 30°C! Tuttamanch l’òmm cont i sò attività el cambia l’equilibri e ‘l fa vegnì pussée fòrt l’effètt sèrra.
I gas sèrra principaj hinn:
- el biòssid de carbòni o anidride carbònica
- el vapor de acqua
- el metano
- el protòssid de azòto
- l’ ozòno
- i clòrofluòrocarburi - CFC
- i idrofluòrocarburi - HCFC
Gh’hinn poeu el tetraclorur de carbòni (CCl4), el metilclòroformi (CH3CCl3), l’esafluòroetàno (C2F6), l’esafluoruro de sólfer (SF6), [1]
Anidride carbònica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L’anidride carbònica (CO2)in natura l’è misa denter ind l’atmosfera per mèzz de la respirazion di organismi vivent, e per mèzz di oceani che manden foeura quèlla che gh’è desleguada ind l’acqua (leg de l'Henry) e trada via de la fotosintesi di piant e desleguada de noeuv in di oceani (i oceani frègg tenden a surbila, quèj cald a mandala foeura per via de la leg de l'Henry). A quèj contribuzion chì gh’hèmm de giontàgh i attività di òmen (combustion). Quand che se trànn giò i piant (anca per mèzz di incendi) el và su el livèll de CO2 de già che la dinuìss la fotosintesi e la temperadura la tend a’ndà su, de sorapù quand che la temperadura la va su i oceani tenden a mandànn foeura pussée de CO2 che a sò turn el farà andà su de noeuv la temperatura e inscì innanz. La CO2 la gh’ha ancasì on andana giornadera e stagional, d’inverna la varia con la direzion del vent, d’estàa inveci la gh’hà on massìm de nòtt e on minìmm i di or diuni (infra el mèzzdì e i quatter or del dòpomesdì) per via de la fotosintesi che la succed quand che gh’è la lus. La concetrazion de l’anidride carbònica a l’è de 370 ppm[2] e ‘l sò temp de residenza in atmosfera a l’è variàbel. [3]
Metàno[Modifega | modifica 'l sorgent]
El metano in atmosfera el gh’hà on temp de residenza de 8-12 ann e ‘na concentrazion pressappòch costanta de 1,7 ppm. Al’è miss denter ind l’atmosfera di risér, di procèss de fermentazion, di attività de estrazion del carbon e del petròli e de la combustion di biomàss, el ven trà via per mèzz de la reazion chimega con el radical ossidrìl(OH). La presenza de metano la gh’hà el so mìnim ind l’estàa tarda. [4]
Protòssid de azòto[Modifega | modifica 'l sorgent]
El protòssid de azòto el gh’hà on temp de residenza in atmosfera de 114 ann e ona concentrazion de 0,31ppm. El ven miss denter ind l’atmosfera de l’attivitàa di batteri in del soeul, de la combustion di combustibil fòssil che ‘l gh’hànn denter, de l’uso de ingràss a l’azòto. El ven trà via de la reazion de fotoseparazion ind la stratosfera. [5]
Ozòno[Modifega | modifica 'l sorgent]
L’ozòno el gh’hà on temp de residenza in atmosfera d’ona quaj or e ‘na concentrazion in volùmm viariàbel de circa 0,03ppm. El ven prodòtt per fotoseparazion de l’ossigen e fotoossidazion di òssid de azòto. El ven tràa via per deposizion in su i piant, fotoseparazion de l’ozòno e reazion cont el monòssid de carbòni. La soa presenza l’è correlada anca cont l’inquinament atmosferegh de già che in di àarej di città d’estàa ghe n’è pussée per via de la fotoseparazion di quaj inquinant precursór compagn di òssid de azòto. La fotoseparazion de l’ossigen e la fotoseparazion de l’ozòno hinn di reazion naturàj in atmosfera ch’hinn part del ciclo de reazioni conossùu ‘me reazion del Chapman. [6]
Clòrofluòrocarbùri[Modifega | modifica 'l sorgent]
A ghe n’è divèrsi tipi de clòrofluòrocarburi; i pussée spaneagàa hinn el CFC-11 (che la soa fórmola chimica a l’è CCl3F e ‘l gh’hà ‘me temp de residenza 45 ann), el CFC-12 (che la soa fórmola chimica a l’è CCl2F2 e ‘l gh’hà ‘me temp de residenza 100 ann), el CFC-13 (che la soa fórmola chimica a l’è C2Cl2F3 e ‘l gh’ha ‘me temp de residenza 85 ann). I cloroflusocarburi hinn miss denter ind l’atmosfera terrèstra domà di òmen (de già ch’a hinn doprà ‘me fluid rinfrescant in di figorifer e in di condizionator, per nettà via i component elettrònich e in di spray). Adèss a hinn stàa proibì per via di sò dagn al strat de ozòno stratosferich conossùu ‘me bus de l'ozòno de già che quand che riven su ind la stratosfera subissen la fotoseparazion che magia via l’energia che la servìss per la fotoseparazion de l’ossigen necessaria de fa su l’ozòno second i reazion del Chapman. [7]
Idrofluòrocarbùri[Modifega | modifica 'l sorgent]
I idrofluòrocarburi hinn di prodòtt pussée recent di clòrofluòrocarbur, i pussé important hinn l’HFC-23 (CHF3), l’HCFC-22 (CHClF2) e l’HFC 134a (CF3CH2F). el temp de residenza l’è variàdel segond el tipo de sostanza. [8]
Vapor de acqua[Modifega | modifica 'l sorgent]
El vapor de acqua el gh’hà ‘na concentrazion variàbel ind l’atmosfera che l’è rappresentada de umidità atmosferega. La soa concentrazion in volùmm a l’è de sòlit comprésa intra el 0,5 e ‘l 3%. In di region sècch o in di mass d’aria molto frègg sora i continent ghe n’è pòch, gh n’è tant inveci sora i oceani. La soa concentrazion, ancasì la va giò insèma a l’altèzza. [9]
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 79. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ ppm=part per milion
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 80-82. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 82-83. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 84. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 48,85-86. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 86-87. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 87. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 78. ISBN 88-483-1168-7.


text:
La stagiun da la NHL cuntinuescha il prim d’avust. La liga ed il sindicat dals giugaders èn sa cunvegnids en chaussa. Pervi da las bleras infecziuns cun il coronavirus en ils Stadis Unids han tut las partidas lieu a Toronto ed ad Edmonton en il Canada – e quai senza aspectaturs. Sco emprim datti ina runda da qualificaziun, suenter suondan playoffs cun 24 squadras. Il pli tard l’entschatta d’october duai esser decis, tgi che gudogna il Stanley Cup.
En pli han la liga ed il sindicat prolungà il contract collectiv da lavur fin ils 2026. Quella cumpiglia er la pussaivladad ch’ils giugaders dastgan far part als gieus olimpics.


text:
Cordial beinvegni sin la pagina dilLa cultura tuatschina ei ina part dalla cultura dallas Alps. Semeglionta cultura entupein nus pia quasi ell'entira regiun dallas Alps europeicas. Ei dat silpli differenzas localas - cultura ch'ei sesviluppada tenor las habilitads ed ambient dalla populaziun e lur pusseivladads. En tutta cass han ins mirau sur las scheinas ora - novs colonists, nova glieud han purtau novas ideas alla val e dau vinavon cultura.
Tier la baselgia ein seformadas tradiziuns religiusas - promovidas dils plevons e caplons - savens jasters. - Aschia ha la val survegniu sia cultura. Cultura ei permanentamein en in process e svilup - tut tenor la populaziun, mintga singul, semida quella - tut tenor il viver sefuorma ella auter ni svanescha. Il destin dalla cultura dependa dil carstgaun dil liug - magari mo da singuls. Singuls promovan - singuls destrueschan.
Occurrenza communabla cu IG Tujetsch, ils 17 d'october 2020
Filmau da Janos Janka, Surrein/Tarcisi Hendry, ils 5 da matg 2018
En rama dil giubileum da 100 onns Ustria/Hotel Krüzli a Gonda/Sedrun ha il Forum cultural Tujetsch iniziau la tschentada d'ina crusch sil Pass la Crusch. Quella ha giu liug ils 12 d'october 2014. Mira! ni LQ 04-11-2014
Casti da Putnengia, fin october 2014
Settember 2017 (Foto sura e sut: Klaas Kriegeris)
Atun 2017
2018
Perscrutaziun egl Uaul Cavorgia
Pius Hendry, dretg, veva gia da buob giu viu leu ed anflau crustas da metal. Gion Giachen Monn, Tarcisi Hendry ed il Pius han quei di fatg buna raccolta ed anflau cun pintga lavur numerusas crustas. Ellas ein vegnidas sut las ragischs da quei pegn ora. Quei territori valess la pein dad intercurir pli da rudien. Ella vischinonza ein numerusas restonzas da mirs, indecis da l'existenza da baghetgs. Igl ei da supponer ch'il fier dalla Val Nalps, forsa era neu da Medel, vegneva culaus leu.
Pertuccont il cavar fier en Tujetsch mira: https://www.historia-tujetsch.ch/de/tradiziuns/il-cavar-fier
Il resultat scientific
Resultat da quei tochet:
Irom 0.3 %
Fier 37 %
Zinc 1 %
Plum 0.2 %
Resultat da quei tochet:
Irom 0.2 %
Fier 32 %
Zinc 0.3 %
Plum 0.15 %
Expertisa entras professer Beda Hofmann, Berna


text:
Sco medias americanas rapportan pudess il president american anc laschar temp fin ch’el introducescha las sancziuns cunter l’Iran. Ellas quintan cun fin a 180 dis fin ch’ina decisiun definitiva da Trump è da spetgar. Il president ha discurrì d’ina cunvegna desastrusa ch’è da principi betg buna e che n’impedescha era betg l’Iran da producir armas atomaras. Trump ha annunzià d’introducir sancziuns severas. L’Iran vegnia a vulair ina cunvegna nova, el saja pront per contractivas.
Cunvegna insuffizienta
Gia dapi mais è la cunvegna en la critica e Trump pretenda che quella duai vegnir tractada anc ina ulteriura giada. Tranter auter pretenda il president american che l’Iran stoppia limitar ses program d’atom era suenter l’onn 2025.
Tge è la cunvegn d'atom cun l'Iran?
L’Iran ha signà il contract il 2015 cun tschintg stadis da veto da las Naziuns Unidas. Quai èn la Russia, la China, la Gronda Britannia, la Frantscha ed ils Stadis Unids sco era anc cun la Germania. La republica islama dal Iran era sa declerada pronta da renunziar sin il svilup d’armas nuclearas e da dar access a lur ovras atomaras. Sco cuntramesira avevan ils stadis dal vest schlia las sancziuns cunter l’Iran.
Uniun europeica e l'Iran vulan vinavant la cunvegna
Il president iranais Hassan Ruhani ha ditg a la televisun ch'el veglia tuttina sa tegnair vinavant vid la cunvegna. Enstagl d'ina cunvegna cun sis stadis hajan ins ussa ina cun tschintg. La decisiun da Donald Trump na midia nagut. Els na laschain betg tiers che Trump gudognia questa guerra psicologica. Er ha Ruhani renfatschà a Trump da sez mai avair ademplì las obligaziuns da la cunvegna.
Da vart da l'UE hai num ch'ins veglia er vinavant la cunvegna, uschè ditg che l'Iran sa tegnia vi da sias obligaziuns. Er la Svizra ha appellà a tut ils participants da la cunvegna da cuntinuar cun quella. La situaziun per la Svizra na sa midia betg. Ma la malsegirtad en connex cun il commerzi cun l'Iran s'augmentia, uschia èsi da leger en ina communicaziun dal Departament federal d'affars exteriurs.
RR novitads 21:00+


text:
A S-chanf duess vegnir instradada in’ulteriura inquisiziun administrativa. Quai ha decidì la suprastanza communala. Questa giada duess vegnir examinada la deponia Bos-chetta Plauna. Quai suenter ch’ins aveva fatg l’onn passà gia in'inquisiziun administrativa da la gestiun forestala e da la resgia. Quai ha confermà il president communal Riet Campell. Sco emprim stoppian els ussa trair en offertas per questa inquisiziun.
L’emprim’inquisiziun aveva demussà tschertas irregularitads en la gestiun forestala e da la resgia.
Sche las duas inquisiziuns hajan insatge da far ina cun tschella na vegn betg commentà. Enconuschent è che la deponia sco era la resgia suttastevan al medem manader.


text:
Ils uffizis chantunals sajan pronts da meglierar tar els la preschientscha dal rumantsch e dal talian. Da quest avis è la regenza grischuna. Ed era la schientscha per la muntada da la trilinguitad saja qua tar ils uffizis e tar las instituziuns linguisticas, scriva la regenza.
La regenza ha prendì per enconuschientscha il rapport dal Center per democrazia Aarau concernent promover las linguas en il Grischun.
Sco proxim datti in rapport cun mesiras concretas per ils differents secturs da l'agir statal che la regenza lascha elavurar il Departament d'educaziun e cultura.


text:
L’istorgia da success da la pli gronda occurrenza da passlung en Svizra ha cumenzà cun l’emprima ediziun da la cursa: da Malögia a Zuoz ils 16 da mars 1969. 945 persunas eran participadas.
L'eveniment è sa midà – el è sa sviluppà al pli grond eveniment sportiv d’enviern en l'Engiadina. E cun l'eveniment èn er la vestgadira ed ils skis da passlung dals participants sa midads. In'invista en quels 50 onns istorgia survegn ins en il Museum Alpin. Films e maletgs gidan a quintar l'istorgia dal Maraton da skis engiadinais.
L’exposiziun speziala en il Museum Alpin a Puntraschigna «50 onns Maraton da skis» dura anc fin als 20 d’october 2018.
Er Baracchi festivescha ses giubileum
Per Pietro Baracchi, in dals 13 ch'èn currids tuttas 50 giadas il Maraton da skis Engiadinais, è l’exposiziun sco ina retrospectiva sin sia carriera sin ils skis da passlung.
Il Schlarignot sa regorda bain a l’emprima ediziun dal Maraton da skis engiadinais. Ses bab aveva annunzià el per la cursa. La finamira principala actuala da l'um da 74 onns na saja dentant betg da far in nov record – el veglia simplamain arrivar a S-chanf saun e salv.
RR actualitad 17:00


text:
Sco Swissmedic scriva, tractian els tut las dumondas d'admissiun en connex cun la pandemia da Covid-19 a moda pli speditiva, e cun dapli persunal. Las duas dumondas d'admissiun per in vaccin d'enfin uss, han ils concerns Pfizer/Biontech ed Astra-Zeneca inoltrà il mais passà.
Tar il vaccin pussaivel da Moderna è il furnitur dal Vallais, Lonza, er participant. El duai producir la substanza per il vaccin uschespert che quel vegn sin il martgà. Ina lingia da producziun a Visp en il Vallais saja gia en construcziun. La producziun duai cumenzar là anc quest onn.


text:
Fin avust il grond schoc per Seraina Ulber. El gieu da supercup cunter ils Dietlikon Jets è ella passada fallà. 1-2 emnas pli tard hai dà la diagnosa ch'ella sto laschar operar vid il pe. Davent da quest mument èsi stà in cumbat cunter il temp per l'attatgadra da Piranha Cuira.
Adina stada optimistica
Suenter il schoc al cumenzament, è Seraina Ulber spert puspè stada optimistica. Ella ha lavurà mintgadi per esser fit sin il campiunadi mundial a chasa. Ensemen cun il fisioterapeut saja ella ida fin als cunfins. E quest cumbat ha valì la paina. Fin november ha ella dà ses comeback cun Piranha Cuira en il campiunadi svizzer.
Uss punctualmain sin il campiunadi mundial sun jau tar 100%.
Gia 99 gieus ha ella giugà per la squadra naziunala. In campiunadi mundial avant ils agens fans è dentant ina premiera. Per la giugadra da 29 onns è quai in punct culminant da sia carriera. E simplamain mo esser da la partida n'è betg la finamira. La gronda finamira saja dad esser en il final ils 15 da december e da gudagnar quel, di Seraina Ulber. Ella sa dentant mo bain che la Svezia è avant la Finlanda e la Svizra il grond favurit. Dapi il 2007 èn las Scandinavas adina daventadas campiunessas mundialas.
Campiunadi mundial
Il campiunadi mundial da las dunnas 2019 ha lieu a Neuschatel. Quai dals 7 - 15 da december 2019. Suenter il 2003 e 2011 èsi la terza giada che in campiunadi mundial da las dunnas ha lieu en Svizra .
RTR actualitad 17:15


text:
Cun quitads prendia il cussegl enconuschientscha che las temperaturas en las regiuns polaras creschian duas giadas pli spert ch’en il rest dal mund, hai num en la decleranza finala da la conferenza. Plinavant pretenda il Cussegl arctic da reducir ils gas cun effect da serra. Las finamiras da l’ONU stoppian vegnir realisadas fin il 2030.
Svizra survegn status d’observatur
Ils otg stadis cunfinants da l’Arctica ed ils represchentants dals pievels indigens concedan a la Svizra il status d’observatur en lur cussegl. Sco observatur n’ha la Svizra nagin dretg da cogestiun u da votar, ma ella survegn invista en la lavur dal Cussegl arctic e dastga sa participar a ses projects. La Svizra è il 13avel stadi betg arctic cun status d’observatur.
Ils Stadis Unids, il Canada, la Finlanda, la Svezia, la Norvegia, il Danemarc e l’Islanda han fundà il Cussegl arctic l’onn 1996 ensemen cun represchentants dals pievels indigens, quai cun la finamira da promover la protecziun dal clima e la segirezza al Pol dal Nord.
RR actualitad 07:00


text:
En l’atmosfera da success al campiunadi europeic da ballape dad ina ed il debachel islandais entras ils Panama-Papers da l’autra vart han ils Islandais tschernì l’istoricher Gudni Th. Jóhanesson sco president nov.
Ses antecessur Elafur Ragnar Grimsson n’ha betg candidà anc ina giada – er è stà 20 onns en uffizi. Il president da l'Islanda ha bain cunzunt incumbensas represchentativas, gioga dentant ina rolla impurtanta tar la furmaziun da la regenza.
La fiduzia dals Islandais en lur represchentants politics era vegnida scurlattada entras l’affera dals uschenumnads Panapa-Papers. En il curs da quella era il president da la regenza islandaisa, Sigmundur David Gunnlaugsson, sa retratg da ses uffizi.
RR novitads 11:00


text:
La debatta ha cumenzà cun votums engaschads e passiunads. Surprendentamain ha il cusseglier naziunal Gerhard Pfister da la PCD retratg ses project per ina cuntraproposta che leva francar en la constituziun la uschenumnada «pratica da Schubert». Quella di ch’il Tribunal federal sto tractar prioritarmain ina nova lescha federala avant in contract statal sch’il legislatur ha explicitamain decidì che quai duai esser uschia.
Decidì n’ha il Cussegl naziunal anc nagut. La debatta vegn cuntinuada proxima mesemna. Passa 80 parlamentaris èn s’inscrits sin la glista d’oraturs, passa la mesadad da la PPS.
Tge che l'iniziativa pretenda
L'iniziativa d'autodeterminaziun «Schweizer Recht statt fremde Richter» vul francar che la Constituziun federala vala en mintga cas avant il dretg internaziunal ed è da resguardar avant lez. Excepziun fissan sulettamain las definiziuns obligantas dal dretg internaziunal.
Tar in conflict stuessan Confederaziun e chantuns adattar ils contracts dal dretg internaziunal a las prescripziuns da la Constituziun federala. Sche las contractivas giessan da la glatscha giu, stuess il contract che cuntrafa a la Constituziun vegnir visà. Obligaziuns dal dretg internaziunal che cuntrafan a la Constituziun na pudess la Confederaziun betg pli surpigliar u acceptar.
RR actualitad 12:00


text:
La paja da Sergio Ermotti è sa reducida per 600’000 francs sin 13,7 milliuns francs. L’onn avant eran quai anc 14,3 milliuns francs. La raschun sajan stadas bunificaziuns pli bassas. Quai resulta dal rapport da gestiun che la banca ha publitgà.
Totalmain han ils emploidas da l'UBS obtegnì bunificaziuns da 2,9 milliardas francs. Quai èn 17% damain che l’onn 2015.
Il gudogn da la UBS è l’onn avant sa reducì da 6,2 sin 3,2 milliardas francs. Motiv per las midadas èn reservas per contraversas giuridicas sin il martgà d’immobiligas en ils Stadis Unids da l’America.
Ils acziunaris ston anc approvar las bunificaziuns a lur radunanza generala.
RR novitads 08:00


text:
Acid
Un àcid a l'è un cumpost chimigh che'l gh'ha di prupietà acid in acordi ai diferent definiziun de "acid" che gh'hinn staa in del temp.
Acid segund la teuria de l'Arrhenius[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per l'Arrhenius del 1887[1] a hinn acid i cumpost che liberen per dissuciaziun in de l'aqua jun H+. A l'incuntrari, una bas a l'è el cumpost che'l libera i OH-. Burlen dent in quela definiziun chì tücc i cumpost che nurmalment ja ciamum acid per i prupietà curusiv e iritant: acid fort 'me quel cluridrigh o debuj 'me quel acetigh.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Acid segund la teuria de Brønsted-Lowry[Modifega | modifica 'l sorgent]
El chimigh danes Johannes Nicolaus Brønsted e l'ingles Thomas Martin Lowry, in del 1923, aveven pübligà in manera indipendenta una teuria sura el cumpurtament di acid buna per tücc i sulvent, minga dumà per l'aqua.[2]. La definiziun de acid a l'è divegnüda: "un acid a l'è una sustanza che la pö ced un prutun a una bas". E la bas a l'è dunca el cumpost che'l ciapa 'l prutun.
Esempi de acid in diferent sulvent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Acid cluridrigh in acid acetigh
Clurür d'idrogen amuniaca al stat gassus
Cun la teuria de Brønsted-Lowry el cuncent d'acidità al vegn estendüü anca a cumpost che nurmalment ne paren minga di acid, cumè per esempi la reaziun intra el metanol (che'l fa l'acid) e'l idrür de sodi (la bas).
- CH3OH + NaH → CH3O-Na+ + H2
Acid segund la teuria del Lewis[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ancamò, la teuria de Brønsted-Lowry a l'è minga larga assee per tirà dent tücc i cas de cumpurtament acid perchè a l'è limitada a l'interscambi di prutun. La dis nigota di sustanz senza prutun 'me l'anidrid carboniga CO2, o el triossid de sulfer, SO3, che se cumporten de acid in presenza d'ossid 'me ossid de calci, CaO, o l'ossid de sodi, Na2O, in assenza del sulvent, dunca senza trasferiment d'un quaj prutun in mezz, per furmà i saa carbunaa de sodi, CaCO3 e sulfaa de sodi, Na2SO4, per esempi.
In de la teuria del Gilbert Newton Lewis, enunziada l'ann [[1923][3] e desvilüpada in del 1938, un acid a l'è "una sustanza buna de acetà un dubiet eletronigh d'un'altra sustanza chimiga che l'è la bas. De l'üniun de l'acid cun la bas la gh'è la furmaziun d'un ligam cuvalent
L'esempi classegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'esempi püssee cumün de cumpurtament basigh in acordi a la teuria del Lewis a l'è la reaziun intra el trifluorür de bor e l'amuniaca.
- H3N: + BF3 → H3N→BF3
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Arrhenius Svanta August, On the Dissociation of Substances Dissolved in Water. Zeitschrift fur physikalische Chemie, I, 1887 p.631 [1]
- ↑ {{Johannes Nicolaus Brønsted, Some Remarks on the Concept of Acids and Bases. Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas, 42, 1923 pg. 718-728 [2]}}
- ↑ Mudel:Gilbert Newton Lewis, ''Valence and the Structure of Molecules''. The Chemical Catalogue Co, 1923


text:
Andrin Beeli ha mussà ina da sias meglras stagiuns insumma. Tuttina n’hai la finala betg tanschì per il campiunadi mundial. Per Beeli n’è quai dentant nagina disgrazia, er sch’el saja in zic trumpà. Al cumenzament da la stagiun n’avess el insumma betg cartì ch’el saja in candidat per quest campiunadi mundial. El saja perquai led d’avair fatg in pass enavant e la proxima schanza suondia gia puspè en in onn.
La finala èn ils atlets a Leogang ch’han er merità dastgar ir a la partenza a quest campiunadi mundial.
La dretga decisiun
Mez avust era Andrin Beeli sa decidì per ina cursa dal Swiss Bike Cup enstagl dad ir a la partenza al Swiss Epic ch’ha manà quest onn per la segunda giada tras il Grischun, quai per uschia salvar la schanza da sa qualifitgar per il campiunadi mundial. Ma da questa decisiun na stat il mountainbiker da Sagogn betg mal, er sch’el avess prendì in’autra decisiun avant bun dus mais avess el savì ch’i na tanschia betg per ir a Leogang. Sco atlet stoppian ins dentant far tut il pussibel, sch’ins haja la schanza da sa qualifitgar per in tal punct culminant.
Jau sco atlet da reserva na giavisch franc betg ch’i capitia anc insatge cun in da mes collegas a Leogang per ch’jau vegnia clamà al campiunadi mundial. Quai na less jau propi betg.
Dira e gronda concurrenza
Sco Svizzer n’èsi il mument betg simpel da sa qualifitgar per in campiunadi mundial. La Svizra vala dapi onns sco la naziun numer 1 en il sport da mountainbike e la concurrenza è gronda. Fiss Andrin Beeli oriund dad in’autra naziun, fiss el pli probabel gia stà pliras giadas a tals eveniments. Dessi pli pauc buns atlets, fiss la schanza pli gronda da sa qualifitgar, da l’auter maun profiteschia el er fitg da questa gronda concurrenza, uschia Andrin Beeli. Tras quest aut nivel en Svizra fetschia mintgin in meglier svilup, quai che gidia la finala er fitg en las cursas internaziunalas.
Dal tut davent dal campiunadi mundial da mountainbike a Leogang na vul Andrin Beeli dentant betg star. Sch’i saja insaco pussibel vegnia el a persequitar la cursa dals umens d’elita a la televisiun. El veglia savair, tge che ses collegas fetschian en questa cursa. Il campiunadi mundial saja onn per onn insatge spezial.


text:
Fiander
I Fiander (olandes: Vlaanderen; frances: Flandres o Flandre; todesch: Flandern; italian: Fiandre; ingles: Flanders; limburghes: Vlaondere; spagnoeu: Flandes) l'è vuna di tre region del Belgi.
La confina cont el Mar del Nord, cont i Paes Bass, con la Francia, la Valonia e la region de Bruxelles.
L'è la region del Belgi indove la lengua ofizzial l'è l'olandes, che chichinscì el ciappa el nomm de fiamengh. A bon cunt a gh'è di comun indè che i abitant poeuden doperà anca el frances per parlà cont i autorità.
On temp eren cognossuu 'me "Paes Bass spagnoeu" (e poeu "austriegh"): l'era la zona de lengua olandesa che l'era restada fedel a la Spagna e a la Gesa Catolega.
El capploeugh di Fiander a l'è Bruxelles (Brussel). Alter cità important a hinn Anversa (Antwerpen), Gant (Gent) e Ypres (Ieper).