text:
Frōda
La frōda (fodera in itagliàn) l'è 'n arvestimèint ed stófa, più o meno sustgnùda, ch'al quacia soquànti tapisrìi, cùm'al matràs e i cusèin, al divàṅ e 'l pultròuni, u anc la rivestìs al dedàinter ed soquànt vistî, cuma la s pól catèr a 'l intèren ed serti brèghi, 'd serti vésti e in dal giachi, per dèr-egh piò 'd elegànsa e quacèr méj el cusdùri ch' altrimèinti i se v'drèven in dl arvérs.
El frōdi di vistî
El frōdi i vinen cuśìdi a 'l arvèrsa 'd soquànt vistî, sia per fèr-i bliśghèr méj atàc a 'l corp e sia per tgnìr-egh piò 'd cheld. I pólen ès'r ed séda, cupri, polièster, poliamìda, viscóśa, lana, e cutòun felpê.
Dedàint'r a soquànt vistî a s cata anca dal frōdi ch'i gh'àpien da tgnìr dimòndi cheld, cùma in di capòt e giubòt per 'l invèren, p'r i paéś dal Nord, e alóra el frōdi i s'ràn ed pēl, ed pelìsa, finta e vera. El frōdi i s caten anc'a 'l intèr'n ed soquànt stivàj, 'd scherpi 'd lùs, ed borsi per sgnóra, ed valìśi e via descurènd.
El frōdi dal tapisrìi
El frōdi di matràs e di divàṅ egl'în sovertùt ind un tisû sustgnû, méj s'l è 'd cutòun, ad armadùra uvrèda, e i gh'pólen èser cuśìdi adós u ès'r-egh sulèdi atàc cun dal sernéri, di ptòun, e anc dal velcher.


c: text/html

text:
Muimènt Sinc Stéli
Al Muimènt Sinc Stéli (MoVimento Cinque Stelle) 'l è un partî pulìtic itagliàṅ che però al preferìs ciamàr-as „libra asuciasiòṅ ad sitadèṅ“. 'L è stâ fundâ al 4 'd Utóbar dal 2009 tgnénd a drē a l'esperìnsa dal muimènt Amìg ad Beppe Grillo, in pē da 'l 2005 e preśentâ a gl'elesiòṅ dal 2008 cun soquànti listi civìchi a Sinc Stéli.
Al muimènt 'l è 'l ùnic òrgan pulìtic arcgnusû uficialmènt da 'l còmic Beppe Grillo, cun lì lò ch'al dà al sò apòǵ a 'l batàji purtàdi avànti in si téma culturài e suciài, par mèś di sò spetàcui teatrài e druànd al blòg ch'al gh'à in sal sit beppegrillo.it a far data dal 2005.
'L è par cal mutìṿ lè ch'i militànt dal muimènt i èṅ anc ciamâ da i giurnài Grilèṅ.
Al sinc stéli dal nóm i èṅ lè par dascórar di sinc téma sentrài p'r al muimènt: àqua pùblica, traspòrt, śvilùp, cunét'r-as insém e ambiènt.
Un punt ad śvòlta p'r al muimènt al gh'è al 14 ad Śugn dal 2007 quànd Beppe Grillo al buta lè l'idéa dal V-Day o Vaffanculo Day (Al dè ad mandàr a dar via al cûl), a sò dita, na via ad mèś fra 'l V-Day dal śbarc in Nurmandìa e V cuma Vindéta, da tgnir-as 'l 8 ad Setémbar p'r arcurdàr che «da 'l 1943 a gnir a 'dès a n è cambiâ gnint. Ajér al rè 'l éra in fuga e la Nasiòṅ a 'l śband».
In Setémbar Grillo al dascór da la piàsa ad Bulógna, una dal duśènt piàsi dal V-Day, e al cata sù al firmi (350.000) par purtàr in Parlamènt tri Léǵ vludi da 'l pòpul:
- No a i cundanâ in Parlamènt;
- A 'l màsim dū legiśladùri e pò basta;
- Elesiòṅ dirèta di parlamentâr, scanślànd i numinâ da i partî.
In dal Nuvémbar dal 2008 Grillo al fà catàr al sò sìmbul in di elesiòṅ p'r i cumûṅ e in dal sità dla nòstra regiòṅ al mucia sù dal 3 al 4 % di vōt.
Al 12 ad Luj Grillo al fà savér ch'al s vōl candidàr a 'l primàri dal Partîd democrâtic ma dū dè dòp al PD al gh diś ad no.
In d'l Utóbar dal 2009 a nas uficialmènt al Muimènt Sinc Stéli ch'al ciàpa al 6% di vōt in di elesiòṅ dla regiòṅ Emégglia-Rumâgna, cun al candidâ presidènt, al bulgnéś Giovanni Favia, elèt cunsiliér a Mòdna.
Al Muimènt al crés incóra a gl'elesiòṅ cumunài dal 6 e 7 ad Maǵ dal 2012, cavànd-gh-la a vìnsar al sìndic in dal cumùṅ ad Sarego cun al 35,20%. Dū stmani dòp, in séguit a i balutàǵ, i s śòntan anc i sìndic ad Cmać, Mira e dla sità ad Pärma dal dòp Pietro Vignali, in du 'l à vins Federico Pizzarotti cun al 60,22% di vōt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mezdé (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Al mezdé (mezzogiorno ânca mezzodì o meriggio in italiân) l'é còla dal dòdeş dal j ōri ed la giurnêda int al fûş urâri ed riferimèint, e la divéd la matèina dal dopmezdé. L'urâri cuntrâri l'é la mezanôt.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al sistēma ed la numerasiòun dal j ōri inglèiş, pugê insém a dû gîr ed 12 ōri, l'é cumpâgn al 12:00 pm (post meridiem, dal dopmezdé). Da un pûnt ed vésta astronômich, tgnû fōra i cambiamèint fât da l' ōri normêli, da l' ōra leghêla e da l' equasiòun dal tèimp, al mezdé al cumbîna cun al mumèint dal dé in dōv' al Sōl l'é pió atâch al zenit (mezdé dal Sôl). In teoréia mezdé l'é l'ōra in dōv' al Sōl l'é insém al Zenit; purtrôp, a câşva dal muvimèint a côno ed l'âş ed la Tèra ( precessione degli equinozi) in italiân) e al şlargamèint dal gîr ed la Tèra, l'é sèimper pió luntân dal Sōl, cl'ōra ché l'é ògni giōren un miliardèişem ed secònd pió in ritêrd: adès al Sōl l'é pió êlt intōren al j ōri 12:25 - 12:26.
Vōs coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mezdé (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Mezzogiorno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Marzabotto
Marzabotto (endèla parlàda locàl: Marzabòt) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.257 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 74 km², per 'na densità de 85 ab./km². El cunfìna coi cümü de Grizzana Morandi, Monte San Pietro, Monzuno, Sasso Marconi, Savigno, Vergato.
Endèla Segónda Guèra Mondiàl, el 29 de setèmber del 1944 el paés de Marzabotto l'è stat el löch de 'na stràge (cunusìda apùnto come Strage de Marzabotto) per mà dei todèsch nazìsti. Per chèsta rizù la cità l'è stàda decoràda al Valùr Militàr per la Guèra de Liberasiù.


text:
Brahmaputra
Ul Brahmaputra l'è un fiümm de l'Asia del süüt, in del sübcuntineent indiaan; l'è lünch inturnu aj 2.900 km e al quata suta un basin de 670.000 km². L'è vün dii fiümm cunt la purtada d'acqua püssee granda al muunt (ca la pöö vèss anca de 150.000 m³/s, intant ca gh'è ul munsun). Ul sò nòmm, in sanscrit, al vöör dì bagaj de Brahma.
Al nass in Tibet cunt ul nòmm de Yarlung Tsangpo e al curr inver est per 1.700 km a un'altèzza media de 4.000 meter sura ul livèll del maar. Cumé ca ul fiümm al và föra dal Tibet, al sa sbassa de bòtt e in del staat de l'Arunachal Pradesh, dopu ca l'a ricevüü dü aflüeent impurtaant (Dibang e Lohit) al sa slarga un bel pu' (in d'un quaj tòcch al riva a vèss larch 10 km) e al töö ul nòmm de Brahmaputra.
Una völta c'al riva in Bangladesh al sa spartiss in dü broch: vüna la sügüta a nà inver süüt cunt ul nòmm de Jamuna e la sa trà deent in del Gange, un'oltra la mantegn ul nòmm de Brahmaputra e la cürva in direzziun südest. In tütt i modi i dü broch sa retruven un quaj chilometer dopu e sa tran deent insema in del Gulf del Bengala cunt un delta ca l'è ul püssee gross al muunt.
Ul fiümm, u mej la sò part bassa, l'è cunsiderada sacra daj Indu, anca se tütt i ann, al teemp del munsun, al vègn föra e ga inunda tütt ul sò teritòri.


text:
Renu
El Ren (pr: reen) (Italian, Reno (pr: réno); Ingles, Rhine (pr: ràain); Ulandes, Rhijn (pr: rain); Tudesch, Rhein (pr: rain); Rumanc, Rein; Frances, Rhin) l'è un fiüm de l'Europa central. Al nass in Svízzera, in dii Grigjun, quand sa meten insema i dü turent Hinterrhein e Vorderrhein (arent al paes de Reichenau); da lì, ul fiüm al curr in direzziun nort cunt ul nòmm de Alpenrhein, al marca ul cunfín Svízzera-Liechtenstein e Svízzera-Austria fin a che al sa pucja dent in del Lach de Custanza.
Dopu ca l'è vegnüü fö dal lach, ga sa büta dent l'Aare, vün di sò aflüent püssee impurtant. Ul Renu al marca chì ul cunfin Germània-Svízzera, prima de piegà inver N al ginöcc de Basiléa; al fà da cunfin fra la Francja e la Germània, dopu de che al va dent in Germània per minga vegnì fö püü.
In del teritòri tudesch ul Renu al ricef i sò aflüent püssee impurtant, saría a dì ul Neckar, ul Mèn e la Musèla.
Fra Bingen e Bonn ul fiüm al traversa ul sò trat püsse spetacular, in d'un paes de brich, runch e gur; a l'è ul tòch ciamaa Renu rumantich, prutegiüü da l'UNESCO, quataa de vign e busch. Sübet dopu, inveci, ul Renu al cumencia a curr in de la regiun de la Ruhr, al tuca vüna dopu l'oltra i citaa de Culònia, Düsseldorf e Duisburg e al ciapa dent ul fiüm Ruhr. Chell tòch chì a l'è ul püssee indüstrializaa del sò camín, e l'è dunca anca ul tòcch indué ul fiüm a l'è püsse inquinaa e la sò aqua püssee vuncia.
Dopu de chì, ul fiüm al gira a òvest e al va dent in dii Paes Bass; propi cuma l'è entraa ul fiüm al tuca la sò larghèzza massima (300 meter), perché sübet dopu al sa spartiss in trì bròch: Waal, Nederrijn (Bass Renu) e IJssel, ca vann ognidün per la sò strada fin ca sa trann dent in del Maar del Nòort, furmant un delta insema a la Musa.
In del sò curs al passa per un badalücch de citaa impurtaant; via Culònia, Düsseldorf, Bonn e Duisburg, gemò minzunaa, sa incuntrenn:
- Basilea
- Strasbürgh
- Karlsruhe
- Mannheim
- Ludwigshafen
- Wiesbaden
- Magunza
- Cublenza
- Rotterdam
- Niméga
- Utrecht


text:
Hildesheim
Hildesheim (Hilmessen in bass todesch; Hildesia in latin) l'è ona città de la Germania central, cont ona popolazion de 99 390 abitant (dato del 31. Dic 2013).
La gh'ha el titol de Große selbständige Stadt ("granda città indipendenta").
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hildesheim la se troeuva in del Land de la Bassa Sassonia. L'è foeura di distrett e l'è 'l capploeugh del circondari con l'istess nomm.
L'è traversada del fiumm Innerste, che l'è on affluent piscinin del Leine. A l'è a 30 km a sud-est de Hannover.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hildesheim l'è voeuna di città pussee vegg de la Germania del nord.
La città l'è vegnuda ona sede vescovil in del 815. In del 872 gh'è staa faa el primm domm, tutt in preja. In del 983 l'imperador Otton III el gh'ha daa el diritt de 'vèggh on mercaa. Per on bell poo de ann el capp de la città a l'è staa el vesch, fina a quand l'è staa faa sù on municippi. In del 1249 l'ha ciappaa el status de città. In del 1367 Hildesheim l'ha tolt part a l'Hansa. In del 1542 l'è passada a la Reforma Protestanta.
Duranta el Medioev (1235-1803) l'è stada on Principiaa vescovil, denter al Sacher Roman Imperi. per poeu vegnì part del Regn de Vestfalia. Dopo di guerr napoleonegh (1815) l'è entrada a fà part del Regn de Hannover, e l'è restaa inscì fina al 1866, quand che l'è passada a la Prussia.
El sò center storegh, vun de quei pussee conservaa de tutta la Germania, l'è staa traa giò del tutt di bomb che gh'hann tiraa addoss i Ingles el 22 de marz del 1945. Dopo la guerra l'è staa faa sù anmò compagn de prima.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Angoulême, Francia.
- Al Minya, Egitt.
- Regn Unii:
- Padang, Indonesia.
- Halle (Saale), Germania.
- Gelendžik, Russia.
- Pavia, Italia.


text:
Il chantun Grischun sco anteriura "Republica da las Trais Lias" è s'associà tard a la Svizra. Pir durant la mediaziun da l'onn 1803 è il Grischun daventà formalmain in chantun svizzer.
Il pajais da pass retic, en tschertas parts populà gia dapi il temp mesolitic, è vegnì conquistà dals Romans curt avant il cumenzament da l'era cristiana sco posiziun da clav strategica e commerziala ed è vegnì integrà en lur imperi sco part da la provinza Raetia Prima. L'influenza romana ha caracterisà fermamain noss chantun. Per l'ina cun la tradiziun cristiana – Cuira è dapi l'onn 451 sedia episcopala –, per l'autra cun la lingua rumantscha e cun la civilisaziun romana.
Strusch pertutgà da la migraziun dals pievels daventa il Grischun a partir dal 7avel tschientaner in stadi da la baselgia ch'è facticamain independent e che vegn regnà da la schlattaina indigena dals Victorids. L'onn 843, a chaschun da la partiziun dal reginavel, vegn el attribuì a la Franconia da l'ost, l'Imperi german da pli tard. Ma l'uvestg da Cuira e l'avat da Mustér, tuts dus pertgiraders dals pass ch'èn d'ina gronda impurtanza per l'imperatur, s'endrizzan stadis feudals che restan per gronda part independents.
La "Republica da las Trais Lias"
Il 14avel tschientaner s'uneschan il chapitel catedral, las vischnancas da vallada e la citad da Cuira ad ina front da defensiun, la Lia da la Chadé da pli tard. I suondan l'onn 1395 la Lia Grischa u Lia Sura e l'onn 1436 la Lia da las Diesch Dretgiras, tuttas duas concludidas per garantir l'independenza e la pasch publica. Cun il contract federal general da l'onn 1524, l'emprima brev da federaziun da tut il Grischun, sa dattan las vischnancas giudizialas da tut las trais lias ina constituziun cuminaivla. La "Republica da las Trais Lias" è naschida – ina spezia da stadi federal, en il qual las vischnancas giudizialas han ina fitg gronda autonomia. Il 17avel tschientaner daventa il Grischun – pervia da ses pass – il center strategic da l'Europa e vegn uschia adina puspè stratg en il champ d'interess da las pussanzas grondas che cumbattevan ina l'autra.
L'uniun cun la Svizra ha gì lieu tard
Durant la revoluziun franzosa sa cumbattan armadas franzosas ed austriacas vehementamain als pass grischuns. La dumonda davart l'associaziun cun la Republica helvetica separa puspè ina giada il Grischun en duas partidas, fin che Napoleun decretescha l'onn 1801 l'uniun cun la Svizra. Durant la mediaziun da l'onn 1803 daventa il Grischun la finala formalmain in chantun svizzer.


text:
Scima
Ona scima (o anca colma, colmen) l'è 'l pont pussee volt de ona montagna, de on coll o anca domà d'on tecc[1].
La pò vess definida tant 'me on pont de la superfis de la terra che l'è pussee volt de tucc i alter pont che i gh'è là vesin.
In de la toponomastega lombarda, la parolla scima l'è doperada despess 'me nomm de montagn, per esempi in di vai Mesolcina e Ciavenna (varda per esempi la Scima de Cugn e la Scima del Stagn). Alter sinonem a hinn pizz, ponta, corn, poncion e bricch.
El termen scima e i sò corespondent in di alter lengov romanz vegnen tucc del latin cyma. Quella parolla chì, che a soa voeulta la vegn del grech kûma (kῦua), la voreva dì pont pussee alt d'on fil d'erba[2].
El termen colma el vegn inveci del latin culmen, che 'l voeur dì proppi "scima".
El lemm Corn el vegn del Todesch Horn [3].
El termen piz(z) l'è parent strecc del Retoromanegh Piz, e del Todesch spitze (Volt Todesch: Spizza). Quist ultem el someja anca lu che 'l gh'abbia ona radis comun cont i termen Lombard e Retoromanegh, e ciovè el par che vegnen tucc e trii de la parolla Latina Spiga. On fatt assee important de daggh a trà in del scernì l'esatta etimologia de la parolla, ciovè se 'l sia el termen Germanegh che 'l vegn de quel Latin o viceversa, l'è ch'i monc e picch ciamaa Spitze in del mond de lengua Todesca hinn tucc al sud, menter ch'al nord i montagn e picch gh'hann olter nomm: Gipfel, Stein, e.v.i. [4].


text:
Anon
Anón o Anun o anca dumà Nun (nom ufizial in italian Annone di Brianza) l'è ün cumün de 2 302 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,8 km² e ona densità de 397 ab./km² da la Pruvincia de Lecch.
Al gh'è anca ün oltru cumün italian che sa ciama Annon e sa tröva in da la Pruvincia da Venesia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Anon l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castel Vittorio
Castel Vittorio (scriìt ale ólte pò a töt tacàt ensèma: Castelvittorio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 315 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 25,7 km² e 'na densità de popolasiù de 12 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Apricale, Bajardo, Isolabona, Molini di Triora, Pigna, Triora.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Castel Vittorio l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Drüidi
I Drüidi (Druides in latì; Draoithe in irlandés) i ére di sacerdòti di populassiù cèltech pre-romane.
I Drüidi còme filòsef[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròla prét l'è mai stàda dovràda per segnà i drüidi da part di scritùr classègh; buna part de grégh e romà per segnài i dovràa la paròla filòsef. Ol Diù Crisostum (bóca d'ór) a 'l distinguìss fò de nèt tra drüido e prét.
Stàela in cosè la filosoféa di drüidi? Nóter a m'sé in càs de trà a mà ergüna di sò dutréne principài? La Nora Chadwick, indel sò sagio The Druids l'à oservàt:
Ol Diodòr Sicül a l'dìs issé che:
A l's'è parlàt tàt fèss de la filosoféa moràl di drüidi. A ülì sircà de ritröà chèsta filosoféa ché in di àres, a s'pölerèss mia tègnì in considerassiù l'abregé d'ol Diogèn Laèrs, che per lü la régola principàl de la dutréna di drüidi l'ìa che la zét la gh'à de:  >.
'Nsóma, de tàte àres a l'sàlta fò che i drüidi i credìa che s'gh'à de vìv in bù decórde co la natüra, e ressegnàs al fato che ol dulùr e la mórt a i è mia ol màl, ma che i fà pàrt de la proidènsa divìna, quàd l'önègh màl l'è la debolèssa moràl.
Di libèr in irlandés antìch a l'se èd comè i drüidi a i fodèss interessàt, specialmét, a la Verità, e i predichèss  > (la verità invèrsa al mónd).
Ol Myles Dillon a l'sosté che:  >. Ol Dillon a 'l ghe fà a mét:
La piö ciàra indicassiù del putér de la Verità, tàmen, la pöl fórbe èss oservàda indel audacht, o "testamét" del famùs zödes Brehon, Morann Mac Cairbre, che l gh' à dàcc di iströssiù al Gran Re Feradach Finn Fachtnach (95 - 117 d.C.), riportàde indel Leabhar na Nuachonghbala (Libèr del Leinster):
Tàncc concècc lenguestèch che i fà có a chèsta idéa de verità a i gh'è amò adèss.
L' imortalità de l' anima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Celti i è stàcc tra i prém popolassiù de l' Öropa a svilüpà la dutréna de l'imortalità del spìret e a möves in chèl sens. L' Amià Marselì l'oservàa :  >.
E ol Löcà, indel sò puema Farsalia, a'l ghe dìs issé a i drüidi :
I scritùr de la Scöla de Alesandria i s' è spartìcc sircumsìrca la quistiù di prensépe de chèsta dutrena celtìca. Ergü a'l credìa che lé la fodèss stàcia ü laorére indipendèt di celti; di oltèr i sostegnìa che la rièss di grègh, e specialmèt d' ol Pitagora.
Ol grègh Sandro Curneli Polìstur (105 prima de Crést, staghela lé) a'l representàa l'àres principal de informassiù a propòset d'ol Pitagora, e la sò testimoniànsa l' è stàcia dövràda del Diogen Laers, del Pline ol Vècc e del Steven de Bisansio. Indel sò tratà in sö la filosoféa d' ol Pitagora, 'ntitolàt De Symbolis Pythagoricis, lü 'l disìa de üsà "scartafàss pitagorègh" trasmetìcc di scolar d' ol Pitagora del quart secól prìma de Crést. L' aötentisità de chèste nàves d' ol Polìstur l' è matéria di discüssiù. In töcc i manere ol Polìstur, che 'l scrìia a i stèss tépp d' ol Timagen, a'l dövràa di nàves ch' i pàr piö ege rispèt al Posidóne. Perdepiö ol sò libèr l' è stàcc almanca üna di àres d' ol Mento de Alesandria, ön ateniés nassìt 'dré al 150 d.C., e che pö dopo l' è deentàt ol capo de la scöla catechìstica de Alesandria, e crapàt fö 'dré a i agn 211-216. Ol fato che ol Polìstur a'l sées ön àres d' ol Mento l' è comproàt dal fato che ol Ciril de Alesandria, arsièscov tra ol 412 e ol 414, a'l cita di pass compagn de chèi üsacc d' ol Mento indela sò övra Contra Julianum e a'l sigüra precisamét che lùr i ne vé di libèr d' ol Polìstur e ch' i rearda ol Pitagora. Ol Pitagora, indel sest secól prìma de Crést, l' insegnàa la dutrena de la reincarnassiù o trasmigrassiù de l' anima. Lü a'l disìa de èss istàcc in d' öna passàda reincarnassiù, ol troià Eüforb, copàt fö a Troia. Segónd ol Diodor Sicül, l'è stàcc ol Polìstur ol prìm a dì che tra i Gài la dominàa "la dutrena pitagorìca" che la 'nsegnàa l' imortalità de l' anima. Pò a 'l Timagene par che 'l sèes istàcc de chèst' idéa, e l'Amià Marselì, quad che 'l fà riferimét al Timagene, a'l dìs isé:
Ol Löcà per la sò part ghe fà éco a l' oservassiù de militar indiferét fàda d'ol Cesare per la qual chèsta dutrena l' era decisiva per ol fìdech di Celti in bàtaia. Ol Mento a'l trà 'n pé öna sarabotada co 'l dì ch' i era mia stàcc i drüidi a 'cetà d' ol Pitagora la dutrena de l' imortalità de l' anima, ma piötost ol Pitagora a regòi la dutrena di drüidi.
I prìm filosef cristià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per sarà sö ol discórs in sö la filosoféa di drüidi a'm gh 'à de regordàss ol fato che i Celti i à prodüsit tàcc di piö importàcc tra i prìm filosèf cristià. L'è assé pensà al celta de Gàlia Ilario de Poitiers (315-367 d.C., che l' è consideràt ü di piö löstressem teologi de la cesa cristiana di prìm tépp, e che tra i sò övre se regorda ol De Trinitate; opör a l Eriögena (810 - 880 d.C.) ciamàt ach Gioann Scot stimàt ol piö importàt filosèf del mónd ucidental in tra ol tép d' ol Güstì de Ipuna e ol Tumas de 'Quì.
Tra chès-ce dù importàcc filosèf de rassa celtica, pösta, a'l salta fö ön ólter personagio, che, significativamét, l' è stàcc cüsàt di sò nemìs de sircà de fà ressüsità la "Filosoféa Natüral di drüidi".
A'm sè 'dré a parlà d' ol Pelas (354 - 420 d.C), ü celta che 'l vegnìa ciamàt d' ordinare "Brito", che 'l segnerèss che l' era ü britanègh, ach se ü scritùr di sò tépp a'l la calöfàa co 'l dì che lü l' ìa pié de porridge irlandés, roba che l'à rösàt sertedü stödius a pensà che lü a'l rièss de l' Irlanda, giöstopónt.
In bùna sostàssa ol pelagianismo l' istàa in chèsto: omègn e dóne i è responsabèl de töcc i sò acc, e acassibé i ghe sèes di fatùr de condissionamét al de fó de lùr, l' è prope a lùr che ghe pertöca ciapà l'öltema decisiù. A'l gh' è mia, e gnach 'l pöl èsga pecàt indoe la olontà l' è mia libera del töt, indoe ol sogèt l' è mia in cas de cattà föra tra bé e mal.
Per ol Güstì de Ipuna la olontà le domà de Dio e mia de l'òmen; che ergü a'l fodèss bù o catìv l' era zamò stabilìt e domà de la olontà de Dio a'l deriàa l' inviamét de mèt in cas la olontà de l' omèn de acetà e üsà l' aiöt e la grassia del Spirèt Sant. A's pölerèss dì che indel negà "l' inflüènsa divina" al proposèt, ol Pelas 'ntindìa sögerì che la dutrena cristiana de la "Grassia" l' era rimpiassàda de chèla de la "Natüra", per quant, al parè, lü l' abie mia rüsat ol sò resonamét infena a la cunclüsiù logica, che l' arèss ülìt dì refüdà l"espiassiù". Indel Pelas, comè in ólter filosef celti de chèl tép lé (ol"Britanno de Sicilia" e ol Fastidius, presempe) a's pölerèss descuergì ön' éco, féss fórt, di concesiù filosofeghe di drüidi. Adèss la salta fö öna contradissiù: nóter a'm sà che i Celti i ere famùs per i sò professée; per i sò preisiù fondàde in söl gul di ósei e sö óter sistemi; per la sò capassità de preèd ol domà. La mitulugea e ol fulclùr celtegh i è pié de drüidi ch 'i mèt in piassa ol destì di persone, e i sfórs de chèsce persone de scampà al sò destì de solet i depéns la via stèssa indoe a la fì lùre a i se tröa upunìde a lü.
La quistiù l' è mia issé fassèl de definì. A's pöl sostegnì dù proposissiù. Chèla piö resoneula, e piö sèmples, l' è che tàte fàce de öna visiù filosoféga a i pölèss saltà fò e in efècc i è saltàde fò, dezà che chèla che 'm s' è 'drè a considerà l'è öna civiltà sparsa in töta l'Öropa e per ün arch de tép inguàl a mela e sinquesento agn. L'è forbe piö zöst parlà de filosofée di drüidi che gnach de üna filosofèa di drüidi: sertedüne i acetàa ol destì e la predestinassiù, di óter no.
Fóncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Peter Berresford Ellis, "Il segreto dei druidi"
- Anonyme, Le Dialogue des deux Sages présenté et annoté par Christian-Joseph Guyonvarc'h, Bibliothèque scientifique Payot, Paris, 1999, ISBN 2-228-89214-9
- Jean-Louis Brunaux, Les druides : Des philosophes chez les Barbares, Éditions du Seuil, Paris, 2006, ISBN 978-2-02-079653-8
- Gerhard Herm, "Die Kelten. Das Volk, das aus dem Dunkel kam" (München, 1984) Trad. it. "Il segreto dei Celti" (Bompiani, Milano).
- E. Malaspina,P.Pagliani,R.Alosi,A.Buonopane,R.Ampio,A.Balbo Antico Presente Storia e testi della letteratura italiana edizione Petrini


text:
Augustin Pyrame de Candolle
Augustin Pyrame de Candolle (Ginevra, 4 de Febrér del 1778 – 9 de Setèmber del 1841) l'è stat en botànic e micòlogo svìser.
Candolle l'è nasìt a Ginevra de giöna de le famìe piö antìche de la Proènsa, che però ghìa tocàt scapà de la Frància, a le metà del sècol XVI, per vìa de le persecusiù cùtra i calvinìsti.
Quan che l'ìa s•cèt, el Candolle dàa zà a éder de éser portàt per stüdià e a scöla l'ìa 'nteresàt suratöt a la leteradüra, generàl e clàsica, e amò de piö el s'ìa mitìt en móstra per la braüra e l'elegànsa a scrìer vèrs poétic.
El g'ha cuminciàt i sò stüde scentìfic al colégio de Ginévra, endóche 'l sò profesùr J. P. E. Vaucher el l'ha 'nderesàt a catà fò la botànica come ucupasiù principàl de la sò vìta.
Endèl 1796 l'è nat a sta a Parigi. Le sò prime prudusiù, Historia Plantarum Succulentarum (4 völöm, 1799) e Astragalogia (1802) le l'ha fat conóser al Georges Cuvier, che pò 'l söstetöarà come depütàt al College de France endèl 1802, e al Jean-Baptiste de Lamarck, che piö tàrde 'l ghe darà 'n mà la püblicasiù de la tèrsa edisiù del Flore française (1803-1815). Principes élémentaires de botanique, stampàt come 'ntrudusiù a chèsta òpera, el gh'ìa dét la prìma espuzisiù del sò método de clasificasiù natüràl, en upuzisiù a chèl del Linèo o método artificiàl.
Endèl 1804 ghe stàt dat la làurea de dutùr de la facoltà de midizìna de Parigi, e 'l g'ha püblicàt el Synopsis plantarum in flora Gallica descriptarum. Sö domànda del goèrno fransés, el g'ha pasàt le istàcc dei sés àgn che gh'è ingìt dòpo a minà n'indàgine sö la gricültüra e la botànica de töt el régn de Frància. I rezültàcc de chèsta 'ndàgine i è stàcc püblicàcc endèl 1813.
Endèl 1807 l'è stst numinàt profesùr de botànica de la facoltà de midizìna de Montpellier, e 'ndèl 1810 l'è stat spostàt a la càtedra de botànica, apéna mitìda 'n pé, endèla facoltà de scènse de la stèsa üniversità.
De Montpellier, endóche 'l g'ha püblicàt la Théorie élémentaire de la botanique, (Teurìa Elementàr de la Botànica) (1813), l'è pò nat a stà a Ginevra endèl 1816, e l'an dòpo, i l'ha 'nvidàt a ciapà la càtedra de stória natüràl, apéna creàda, e al stès tép l'è stat numinàt diretùr de l'Órt botànic de la cità.
El rèst de la sò vìta el l'ha pasàt a sercà de elaburà e completà 'l sò sistéma natüràl de clasificasiù botànica. I rezültàcc del sò laurà en chèsto setùr i è stàcc püblicàcc endèl Regni vegetabilis systema naturale, del qual però gh'è stat completàt apéna du völöm, perchè, 'ndèl (1821), dòpo che 'l s'è rindìt cönt de la dificoltà de mèter ensèma 'n òpera isé cumplicàda e de isé làrga scàla, el g'ha 'mpientàt lé la püblicasiù per pasà, 'ndèl 1824, a 'n òpera del stès tìpo ma de estensiù piö pesèna, el Prodromus systematis naturalis regni vegetabilis.
Aisebé che l'ìes piö pesèn, pò a 'l Prodromus l'è mai riàt del töt a la fì. Gh'è stat püblicàt sèt völöm, cioè i du tèrs de l'òpera che 'l gh'ìa 'n progèt.
Dòpo divèrsi agn che 'l nàa mìa tat bé co la salùte, l'è pò mórt endèl 1841, endèla stèsa Ginevra endóche l'ìa nasìt.
Le sò edèe i è pò stàde portàde 'n nacc de sò fiöl, Alphonse De Candolle, che, dòpo ìga ambiàt a stüdià de aocàt, el s'è 'nteresàt sèmper de piö pò a lü a la botànica, 'nfìna a ciapà 'n mà la càtedra üniversitària de sò pàder.
Le piànte discriìde de l'Agustin Pyrame de Candolle le pórta la sìgla DC.


text:
Equaziån
Artéccol in dialatt bulgnais
Un' equaziån l'è 'na cunpagnänza stra däli espresión matemâtic, ch'al s cunpènsen cun dî valûr ed parameter o variâbil ch'al cunténen. Ed sôlit sti parameter s ciamen incògnit. I valûr ch'äli incògnit àn da tôr par fèr vaira l'espresión as ciamen soluzión d'l equaziån e risolver l'equaziån al vré dîr truèr on ed sti valûr. Par esänpi:
l'è un equaziån cåun un incognita, la x. Cum as pôl fèr vadder fazilmänt, avän dû valûr x = 2 e x = 3 ch'al risolven l'equaziån. Tott i èter valûr risoven l'equaziån. Tott i èter valûr i fàn l'equaziån sbagliè. Un èter esänpi al pôl èser:
che pò l'è una equaziån (brîsa algebrica) d'una variâbil. In sti chès qué äl soluzión én: x = 0, x = 2π, etc. As scrîv anch: .
D'abitudin s drôven anch'äl prémmi letter d'l alfabet latén a, b, c, e vî acsé, par denotèr däl costant int'äli equazión, cura ch'as arserva int'äl letter finèl x, y, z, e vî acsé, par indichèr äli incògnit. Äl dåu espressión cunpâgna s ciamen tèrmin d'l'equaziån.
D'acôrd cun la putänza masuma n elevè a l'incògnita as bacâja d'equaziån ed grèd n, par esänpi equaziån ed prémm grèd, equaziån ed secånd grèd, e vî acsé.
In sti chès, ch'as à da verifichèr däli equazión divêrsi tott al stess tänp, as dscårr ed sistema d equazión.
Al concètt d'equaziån l'è generèl e al s pôl applichèr a una funziån e brîsa acsé a un nómmer, In sti chès qué al guaj l'è ch'as à da truèr una funziån o una famàjja d'equazión ch'äl verifichen däl condizión determinè. Par esänpi, as pôl fèr ed manîra che 'na funziån sìa cunpâgna a la sò derivè:
Quassta qué l'è un' equaziån differenzièl, e äl só soluzión én:


text:
La Maddalena (OT)
La Madaléna (nòm uficiàl: La Maddalena) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 11 433 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 49 km² e 'na densità de 233 ab./km²..
El teretóre del cümü l'è custitüìt de l'arcipelago de la Madaléna, furmàt de sèt ìzole principài (Madaléna, Caprera, Santo Stefano, Spargi, Budelli, Santa Maria e Razzoli) e 'n quach óter izolòt minùr. L'abitàt de Madaléna, che 'l risàl al sècol XIII, l'è colocàt sö l'ìzola principal, en mìra al paés de Palau sö la còsta de la Sardégna.
Endèl 2009 la Madaléna la g'harès duzìt ospità la 35° riuniù del G8, che 'nvéce l'è pò stàda tignìda a L'Aquila.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Brėst
Brėst (anca conossuda 'me Beras'ce; БpэcT o Бepacbцe in abecee cirilligh; Brześć nad Bugiem in polacch; БpecT/Brest o БpecT-ЛиToBck/Brest Litovsk in russ; Brestas o Lietuvos Brasta in lituan; בריסק/Brisk in yiddish; БepecTя/Berestja in ucrain) l'è ona città de la Bielorussia meridional, cont ona popolazion de circa 300.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brest la se troeuva in del voblast' omonim, minga lontan del confin con la Polonia.
La città l'è traversada in sul fiumm Bug, che le divid de la città polacca de Terespol.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Slav e l'è voeuna di città pussee vegg de la Bielorussia. L'è stada nominada per la primma voeulta (cont el nomm de Berest'e) in d'ona croniga del 1019, in de la qual se dis che quei de Kiev l'hann tolta via ai Polacch. I Russ e i Polacch se l'hinn combattuda per on bell poo de temp, fina a quand hinn rivaa i Mongol in del 1241, che l'hann trada giò. L'è stada recostruida domà in del 1275; poeu l'ha faa part del Granducaa de Lituania (de quest el vegn el nomm Brest-Litovsk, che 'l voeur dì "Brest Lituana").
In del 1390 l'ha ciappaa i Diritt de Mageburgh, che ghe daven on poo de autonomia rispett al podè central. El sò circondari l'è staa brusaa in Cavalier Teutonigh in del 1379, inscì 'me l'è success anca in del 1500 (però quella voeulta lì hinn staa i Tater de Crimea).
L'è semper partegnuda a l'area polacca e lituana, de la qual l'è stada ona città bella importanta.
L'è stada conquistada di Svedes in del 1657 e in del 1706; in del 1794 l'è stada teater de ona battalia tra i Polacch e i Russ del Suvorov. L'ann dopo l'è finida denter al domini russ, che in del Vottcent hann costruii ona granda fortezza.
In del 1915 l'è stada occupada di Todesch; in del 1918 a Brest l'è stada fada la Pas de Brest-Litovsk, che l'ha viduu sortì foeura de la Prima Guerra Mondial la noeuva Russia bolscevica.
In del 1919 l'è passada a la Polonia, cosa confermada in del Trattaa de Riga del 1921.
In del 1939 l'è stada conquistada di Todesch (battalia de Brest) comandaa de l'Heinz Guderian, per poeu passà al domini sovietigh. In del period de occupazion sovietiga (1939-1941) on fracch de Polacch hinn staa deportaa in Kazakistan.
El 22 de giugn 1941 hinn tornaa i Todesch, che aveven deciaraa guerra a l'URSS; la città l'è crodada dopo ses dì de battalia. Sotta i Todesch, i Giudee de Brest hinn staa coppaa quasi tucc (e lor eren la granda maggioranza de la popolazion: 21.000 sora 50.000 in del 1931). L'Armada Rossa l'è tornada e l'ha liberaa la città el 28 de luj 1944. Restada sotta l'URSS, Brest l'ha vist andàssen via la soa popolazion polacca, dopo 1000 ann de storia, tant che adess ormai de Polacch ghe n'è quasi pù.
Personn nassuu a Brest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Menachem Begin, primm minister d'Israel quell de ses.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Germania:
- Polonia:
- Ucraina:
- Pleven, Bulgaria.
- Russia:
- Botoşani, Romania.
- Coevorden, Paes Bass.
- Xiaogan, Cina.
- Port-sur-Saône, Francia.
- Alepp, Siria.


text:
Rednex
I Rednex i èṅ un grup dance/country śvedéś, cgnusû principalmènt par du dal sò canti di an Nuànta: Cotton Eye Joe e Old pop in A Oak.
In dal grup a n gh'è minga un cantànt sól ma tut i cumpunènt (masć e fémni) i sa spartìsan al lavōr. Cun al pasàr di an, i aṅ patî dimóndi cambiamènt, vdénd andàr e gnir bèṅ quìndas sunadōr.
Biugrafìa
Al grup 'l è n'invensiòṅ di prim an Nuànta di prudutōr śvedéś Janne Ericsson, Örjan "Öban" Öberg e Pat Reiniz ch'i ìvan pinsâ ad misćiàr la mùśica country cun al gènar d'l Eurodance, dimóndi cunsiderâ in chi an lè e ad mòda in dal vèć cuntinènt.
Al nóm Rednex al daśvèṅ da la paròla giustàda "rednecks" ch'la vōl dir gint pòvra dal pòpul, ch'la sà pòc e ch'la vèṅ da i Stat Unî o dal Canada. I Śvedéś i càtan al sucès cantànd a la manéra dance la cansòṅ tradisiunàla folk Cotton Eyed Joe, dvintàda par lōr Cotton Eye Joe. I s faṅ cgnósar pò anc in Itâglia sunànd-la in dl'Istâ dal 1995 a 'l Festivalbar.
Dal 1994 'l è al prim àlbum Sex & violins (Sès e viulèṅ) ch'al véd in dla cupértina i grugn di sinc Rednex riflès in dla pisa śala mòsa in un bucalèṅ parchè a gh'è un cow-boy in pē ch'l è drē a impinìr-al. Al disc al gh'à dèntar trédas braṅ e dimóndi sìngui gnû fóra in dal 1995: Old Pop in an Oak, al lènt Wish You Were Here cantâ par la dóna dal grup Mary Joe (ma al sò nóm vér 'l è Karin Annika Ljungberg), Wild 'N Free e Rolling Home.
Cuma i èṅ gnû fóra, i Rednex i sparìsan par soquànt an quand in dal 2000 i tàcan incóra a calcàr al sèni ma cun na cantànta nóva, la Whippy. Cun lì lē al sò pòst, a véd la luś al disc Farm Out ch'al vénd bèṅ in Europa, specialmènt in Germâgna par via dal sìngul The Spirit Of The Hawk (la s riferìs a gl'indiàṅ 'd America).
'L an dòp l'è la vòlta ad The Chase, un sìngul vindû specialmènt in dal marcâ ad lìngua tedésca (Germâgna, Śvisra e Àustria).
In dal 2003 a vèṅ fat na racòlta ciamàda The best of the west (Al méj dal wèst, cun in cupertìna la stéla a siē punti dal serìf) ch'la fà sù i sìngui di prim dū àlbum e soquànt braṅ nóṿ ad paca (siē p'r èsar precìś) cantâ par la Scarlet a 'l sò debùt e in mèś a i quài a gh'è anc na riviśitasiòṅ dal prim sìngul, dvintâ adès Cotton Eye Joe 2002.
La stagiòṅ dla Scarlet la n dura pò minga tant in di Rednex. La gh stà sól tri an, pò la và via par cantàr da par lē e la lasa al pòst incóra a la biónda Mary Joe (ma anca lē la mularà la baràca in dal 2009).
I vèć mémbar invéci (Crock, Dagger e Ace) i èṅ sèmpar stâ stabìi in dal grup par dimóndi tèmp ma pò i vènan rimpiasâ anca lōr parchè i s éran quistiunâ.
In dal 2005 i Rednex i sònan a 'l IAAF World Championships in Athletics a Helsinki.
P'r al Swedish Melodifestivalen ad 'l 11 ad Mars dal 2006 a Goteborg, i Rednex i rìvan i finàl par mèrit dal nóṿ sìngul Mama Take Me Home e i s piàsan sèst. In dal Nuvémbar dal 2006 i rigìstran al braṅ Fe Fi (The Old Man Died), fat sintìr a i Nickelodeon Kids Choice Awards: par lōr un surprindènt quàrt pòst in dal clasìfichi dal sò paéś.
In sèguit i tàcan a culaburàr cun al grup rumên Ro-Mania.
In dal 2008 i rigìstran na canta p'r i campiunàt europèi ad balòṅ Football Is Our Religion ch'la finìs al prim pòst in Śvèsia.
Cun un cólp ad teàtar, in dal Śnar dal 2009 i vènan cambiâ tut i cumpunènt dal grup e i tórnan indrē la Scarlet, Dagger e Ace.
Discugrafìa
Album
- 1995 - Sex & Violins
- 2000 - Farm Out
Sìngui
- 1994 - Cotton Eye Joe
- 1995 - Old Pop in an Oak
- 1995 - Wish You Were Here
- 1995 - Wild 'N Free
- 1995 - Rolling Home
- 1997 - Riding Alone
- 1999 - The Way I Mate
- 2000 - The Spirit Of The Hawk
- 2000 - Hold Me For A While
- 2001 - The Chase
- 2002 - Cotton-Eyed Joe 2002
- 2006 - Mama Take Me Home
- 2006 - Fe Fi (The Old Man Died)
- 2007 - Looking for a star
- 2008 - Football is our religion
- 2009 - Desert Town
Vìddeo
- 2003 - The Best Of The West


text:
Kradolf-Schönenberg
Kradolf-Schönenberg a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.9 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3575 abitant.
El cumün de Kradolf-Schönenberg al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bischofszell, Bürglen, Hohentannen, Niederhelfenschwil (SG), Schönholzerswilen, Sulgen, Wuppenau.
El cumün l'è staa istitüii in del ann 1996 de la fusion de Buhwil, Kradolf, Neukirch an der Thur e Schönenberg an der Thur.


text:
Selme
Selme (Selma) a l'è un cumün sgüisser del distret de Moesa, in del Cantun Grisun. Al gh’ha pü u manch 33 abitant e una süperfis de 2.88 km², e 'l se tröva in de la Val Calanca a una altitüden de 977 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Selma, che a la fin del 2007 el cüntava dumà 39 abitant, ma 'l vör restà independent l'istess, a l'è tacaa ai cumün de Arvigh, Bragg, Cauch, Santa Maria.
L'andament istoregh de la pupulaziun de Selme l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Ecunumia del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Selme una butia del paes ghe l'han no, però gh'è un uspissi de vacansee e un'ustaria. De Selma ghe cur una füniculara ütomatega che la mena a Landarenca 24 ur al dí. Vün el po anca 'ndà a pee in sü 'n senterin e ghe vören 40 mignüü.
Ligam in sü la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Selma in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Interseziun
In la teuria di cungiunt, l'interseziun de düü cungiunt A e B al è 'l cungiunt che 'l cuntegn tücc i element che partegnen cuntempuraniament a A e a B, e dumà a quij là.
L'interseziun de A e B a l’è nutada .
In de l'algebra booleana, l'interseziun a l’è suciada a l'uperadur logich
e.
Geumetria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In geumetria :
- l'interseziun de dò drit cuncurent a l’è un punt;
- l'interseziun d’una drita e un pian minga paralej a l'è un punt ;
- l'interseziun de düü plà minga paralej a l’è una drita.
In geumetría analitica, el sistema d'equaziun de l'interseziun de düü uget a l'è la reüniun di equaziun de ogni uget.


text:
Lengua araba
La lengua araba (الْعَرَبيّة al-ʿarabiyyah o semplificaa a عَرَبيْ ʿarabī) l'è una lengua semitica, del grüp central, imparentaa cun l'ebraich e l'aramaich, che i vegnen tüt zü da la lengua proto-semitica.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i pais arab se parlann tanta variant diferent de la lengua araba, che de suent i gh'hann anca di diferenz bej marcaa.
Anca se l'esista un Arab üfizial e standard che l'è druaa int i scrit e in sitüazion furmal, int la cumunicazion de tüt i dì la gent la dröva i vari dialet, o lengue ch'i parlen indué i stann.
Quej dialet chì i pören anca vess no cumprensibil intra de lur, a seconda dai region arab. In particular i dialet del Maghreb, che in Arab vör d' Ucident i henn cunsideraa fess divers da l'Arab standard. La cunusienza de l'arab üfizial la dipenda fort dal nivel d'istrüzion, giamò che l'è 'na lengua che la gh'ha mia de parlant nativ, e donca l'è imparaa dumà a scöla.
Al dì d'incö el dialet egiziàn e quel siriàn-libanés i henn tra i püssee cugnussüü e di volt i henn druaa cume lengua franca da la gent che la parla dialet mia comprensìbil.


text:
Piasensa
Piasensa (Piasëinsa in Piasenten; Piacenza in Italian; Piesänza in Bulugnés; Placentia in Latin; Plaisance in Fransés; Placencia in Spagnö; Placência in Purtughés) l'è una citaa italiana ad 102 404 abitant (dato del Dicember 2013[1]) abitaant.
La se tröva tra l'Emilia e la Lumbardia, e tant la cità cume la so pruencia i hann semper sentüü l'inflüenza de Milan, cità con la qual Piasensa l'è stada culegaa sia ecunumicament che sturicament.
El comün de Piasensa al cunfìna coi comün de Calendasco, Caorso, Caseli Landi (LO), Cor Giun (LO), Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Podenzano, Pontenure, Rottofreno, San Roch (LO) e San Steu (LO).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Piasensa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pakistan: Tschertga da schuldads sutterrads va enavant
-
- Zoom
- 130 schuldads èn vegnids sutterrads da la lavina. (Keystone)
La tschertga dals schuldads Pakistans, ch'eran vegnids sut ina lavina ier en il Nord dal pajais, cuntinuescha.
Anc n'hajan ins betg chattà ni baras u survivents, uschia in pledader dal militar Pakistan. Al lieu da l'accident haja la lavina per part in’autezza da fin 25 meters. Las schanzas da chattar survivents saja pitschna. Las totalmain 135 persunas eran vegnidas sutterradas en la regiun da cunfin cun l'India. (fc/sda)


text:
Légami!
Légami! (Lég'-um!) 'l è 'n film dramàtic dal 1990 ad Pedro Almodóvar ricitâ da dū di sex symbol dal cìnema spagnōl cuma la Victoria Abril e Antonio Banderas. In Spaggna 'l è stâ candidâ par vìnsar 15 Prèmi Goya ma al n à mia purtâ a cà gnint.
Sunt
Ricky (Antonio Banderas) 'l è 'n baghét armàst òrfan ch'l à pasâ dimóndi tèmp in un manicòmi. Quànd a vint-a-tri an al vèṅ lasâ lìbar, al sò vulēr al sarés quél ad far-as na vita insém a la Marina Ozores (Victoria Abril), na dóna ch'l à cgnusû na nòt lè dèntar. Chi lē la fà l'atōra, dòp èsar stada na star dal pòran, e la gh'à 'l visi ad tōr dla dròga. Al sò ùltim lavōr che l'è drē a giràr 'l è al film ad scarésa Al fantàśma ad meśanòt, ch'al dascór 'd 'n óm musculóś e mutilâ cun na mascra adòs inamurâ 'd lē. Al regìsta dla pelìcula, Máximo Espejo (Francisco Rabal), 'l è 'n vèć ardùt a vìvar in na scrana a rudèli dòp avér patî 'n ìctus e, esénd atràt da lē, 'l è dimóndi cuntènt ad far di film sèg. Quànd Ricky al vèṅ a savér in du 'l è al sèt, al gh và par catàr-la ma lē la n s arcòrda minga ad lò e la 'l manda via sénsa far-as di prubléma ma lò al gh la cava listés a rubàr-'g al ciàṿ.
Cla sira lè, quànd la Marina la tórna a cà sua, la cata Ricky ch'al gh'i dà e pò al la léga cun na lasa dgénd-ag ch'l è custrét a far cal lavōr lè parchè a gh vōl dal tèmp par far-as cgnósar da lē, esénd al sò ubietìṿ quél ad vìvar sèg e dvintàr al pàdar di sò fiōi. Lē la gh rispónd ch'la n gh vurà mai bèṅ ma lò al gh diś «A vadrém». Purtròp lē la patìs al mancamènt dla dròga e Ricky al s fà càrag ad purtàr-gh-la andànd a dascórar cun una ch'la la dà via stand in mòta (Rossy de Palma).
La surèla dla Marina, Lola (Loles Léon), a n catànd-la piò, la và a cà sua par savér s'a gh'è sucès quèl ma Ricky al la lóga in d'l apartamènt dal vśèṅ ch'al n è minga in sità e ch'al gh'iva dâ 'l ciàṿ parchè lē la psis daquàr i sò fiōr in cal méntar. Dòp avér ciapâ dal bòti p'r avér tintâ ad rubàr dal madśìni p'r al dulōr da purtàr a la Marina, chi lē, vdénd-al pîṅ ad nis e ad taj, la 'l cura e la decìd ad far 'l amōr sèg, tacànd finalmènt a sintìr in dal cōr quèl par lò.


text:
Blasmusik im Radio
Ils polivalents
L’Uniun da musica svizra (UMS) ei l’organisaziun suprema per 32 uniuns affiliadas che han tuttas la finamira communabla da promover la musica instrumentala, dad entusiasmar la giuventetgna per quei bien cultural e da sustener lur formaziun.
2'075 societads en tuttas parts da la tiara realiseschan quels intents e porschan a 76'000 commembers la pusseivladad da far sez musica. En quellas societads ein tut las classas socialas representadas, ed ellas fan musica che va dalla musica sinfonica entochen la musica pop e cumpeglia tut ils stils musicals sco era tuttas formaziuns instrumentalas (brass band e.a.v.).


text:
Albinèa
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Albinèa (Albinea in italiân - ciamêda da j arzân "La Fôla" anca se "Fôla" l'é al nòm dal cèinter dal paèiş) l’é un cmûn ed la pruvîncia ed Rèz al só teritôri al se sparpâgna fra l’êlta pianûra e al prémi culèini ed l’ Apenèin arzân. L’é coleghê a Rèz cun un servési ed trâm sitadèin.
Stòria
Int la stòria 'd Albinèa a gh'é dal prôvi che ché a ghe stêva ed la gînt bèle int al peréiod prema ed la stôria, difâti è stê catê in divêrs pûnt dal cmûn: per eṣèimpi, al Butèighi (in dóv' a segnalê ânch sègn ed cà 'd l’etê rumâna), in localitê Brulèt e 'd la grôta naturêla ed la “ Tâna ed la Musèina” atâch a Bursân. Dal 1797 al 1805 l’é stêda unîda a Rèz, dôp, int al 1808, a Vsân. Cun la Restaurasiòun l’é stêda unîda a Scandiân. Farini int al 1859 al gh’à turnê a dêr l’indipendèinsa. La Pēv 'd Albinèa, ûn di sémbol ed la stòria de sté cmûn, la vîn citêda int al diplôma d’ Ottone II dal 980 cun tétol ed Sân Prôsper , ch’ a’s zûnta in sègvit còl ed la Nativitê ed M.V. Albinèa l’ é numinêda int al 1057 in ‘na bòla dal pêpa Stefano IX in favōr dal cunvèint ed Sân Prôsper. Dal 1070 Albinèa, cun al castèl e la Pēv, l’ēra ‘na proprietê dal vèschev ed Rèz ch’al gh’îva ânch un palâs. Int al 1412 al pêpa Giovanni XII l’à alvê in cuntèa al fèdev ‘d’Albinèa a l’à dê l’invistidûra a Giovanni Manfredi ch’al gh’îva bèle al pusès ed Bursân, Jân, Muntréch, Pratsōl e Muciatèla. La faméja l’à tgnû al fèdev fîn al 1730. Int al 1738 al dóca Francesco III d'Este a n’à invistî al marchèiṣ Alessandro Frosini. Ed particulêr impurtânsa ânca la stòria dal castèl ed Muntréch, pusès préma dal vèschev ed Rèz, pó di Fogliano e dôp di Manfrêdi e d’êter. A la fîn dal XVIII sècol Muntréch al gh’îva 488 abitânt. Cun la Restaurasiòun la frasiòun la và a fêr pêrta dal cmûn de Scandiân e int al 1859 ‘d Albinèa. Al cmûn ed Bursân l’é arcurdê in ducumèint dal 1315. Al s’é mantgnû indipendèint fîn a la fîn dal XVIII sècol quând al gh’îva ‘na popolasiòun ed 896 abitânt, mèinter Albinèa a n’in cuntêva mēno ed 600. Cun al Restaurasiòun Bursân l’é stê unî préma a Scandiân e pó, int al 1859, a ‘d Albinèa.
Personâg famōş
- Daniele Campani, sunadōr ed bateréia di I Nomadi
- Giorgio Morelli, partigiân e giurnalésta
- Mario Simonazzi, ciamê Cmandânt Azór, partigiân
Galeréia fotogrâfica
-
Culèini ed Muntréch e vésta ed la pianûra
-
-
Materiêl p'r andêregh in fònd
(manca):
- Baricchi W., a cura di, Insediamento storico e beni culturali alta pianura e collina reggiana, Reggio Emilia, 1988.
- Bulgarelli M. C., Marzi M.A., Albinea fra arte e storia in età canossiana, Albinea, 1992.
- Enciclopedia dei Comuni d'Italia. L'Emilia Romagna paese per paese, Firenze, 1987.
- Iotti M., Villa Viganò di Albinea. Cenni storici ed…enologici. In Strenna del Pio Istituto Artigianelli, a. VI, n. 2, 1997, p. 39 – 43.
- Ligabue G., La casa a torre dal Tresinaro al Crostolo, Reggio Emilia, 1985.
- Corradini A., Immagini della storia di Albinea, Reggio Emilia, 1979.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Albinèa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Joseph Fourier
Jean-Baptiste Joseph Fourier a l'era un matematigh nassüü a Auxerre el 21 de marz del 1768 e mort a Paris el 16 de magg del 1830.
In del 1822 l'ha introdüü la nutaziun de l'integral definii.
L'ha elaburaa una teuria matematiga del calur.
I porten el sò nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Analisi de Fourier
- Furmula d'inversiun de Fourier
- Serie e cueficient de Fourier
- Trasfurmada de Fourier
Över principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Théorie analytique de la chaleur (1816)


text:
Bowil
Bowil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1358 abitant.
El cumün de Bowil al se tröva a una altitüden de 733 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Linden, Oberhünigen, Oberthal, Röthenbach im Emmental, Signau, Zäziwil.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bowil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1299 col nom de Bonwile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
See also[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Bowil al Wikimedia Commons
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bowil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Còrdoba
Còrdoba (Córdoba in spagnöl) a l'è una cità argentina in del center-ovest de la pruincia umonima, che l'è anca la sua capital.
La gh'ha una süperfiss de 462 kmq e una pupulaziun d'un miliun de tresent cinquanta mila abitant. A l'è un impurtant sit de cumerci e indüstri (indüstria mecaniga, prudüziun de machinari, indüstria chimiga, indüstria del mangià). L'hann fundada in del 1573 e la gh'ha la üniversità argentina püssee vegia e un uservatori astrunomich. A l'è anca un impurtant sit cultüral.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è gemelada cun:


text:
ipod
Artéccol in dialètt mudnés
L'iPod l'é un lettòr ed mùsica digitèl con un hard disk e d'la memoria flash creê da Apple al 9 żner 2001.
Cuma l'è fât[modifica | mudéfica la surzéia]
La prèmma versioun d'l'iPod al gh'aviva un gòss ed policarbonê bianch; po' i an giunt di eter culór e un góss d'allumìni. Davanti al letór al gh'a un bagaj rutànd ch'a se sfiora sultant e as es drova per seleziunèr i canzòun. In dal curs dal tèimp, la Apple l'ha fât di étri versioun. Al 6 żnèr 2004 l'ha lanzê l'iPod mini, un pôc piò cinein e cun al chassis d'allumìni en zinc (pò quater) culór. L'iPod s'as culega al computer cun al programa iTunes, e as pól cumprer online di canzòun via Internet dal negozi dl'Apple, |iTunes Store]]. L'iPod al suporta i codec MP3, WAV, AAC, AIFF, Apple Lossless e al furmat di audio lèbber Audible.


text:
Iran
L' Iran (ايران in parsi) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Irak, a la Türchia, al Turkmenistan, a l'Armenia, a l'Azerbaigian, a l'Afghanistan e al Pakistan.
La capital a l'è Teheran.
Al gh'ha una süperfiss de 1.648.695 km² e una pupulaziun de pressapoch 70 miliun d'abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iran al se ciamava Persia fina al 1935.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iran (nom ufizial: جمهوری اسلامی ايران = Repübliga Islamica de l'Iran) a l'è una repübliga.
El "Cap Suprem" del paes a l'è l'ayatollah Ali Khamenei (del 1989).
El president a l'è el Hassan Rohani (del giügn 2013).


text:
14 02
Ol dé 14 de febrér l'è 'l 45 dé de l'an del calendare gregorià; manca 321 (322 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 14 de febrér al è ul dí da pòost 45 dal an dal calendari gregurian; i manca 321 (322 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1352 - Maiòrca: Piéro III al trà zò i mòr de l'ísola ch'i s'era reöltacch.
1502 - Regn de Casteja e Corona d'Araguna, i Rei Catòlegh i promülga öna pragmàtega che töcc i mösölmà i a de ess batesacc in la fée cristiana.
2003 - Edimburgh (Scossia): biòlegh del Roslin Institute i pràtega l'eutanàsia a la feda Doly a causa del invegjamet prematür che la presentàa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005: Beirut (Líban): Rafik Hariri ex-pröm miníster libanes in öna vetüra-bomba.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Gironela a la comarca del Berguedà
Festa locala a Lívia a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bransach
Branzagh (nom ufizial in italian: Bellinzago Novarese) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 9 713 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,3 km² e ona densità de popolaziun de 247 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Milan (cumün de Nusaa) e cun quela de Vares (cumün de Lunaa Puzzö) e 'l se tröva in sü i spund del fiüm Tisin.
Cuntegnüü
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bransach l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Cultüra e tradizziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi del dialet de Branzagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om al gh'eva dü matai.
E 'l püssè gióvan ad lui l'ha dii al par: “Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!” e 'l par al gh'ha dai al sé toch a tüi dü.
Da là a poch temp al matà püssè gióvan l'ha tirà riva tütcoss, e s'ha 'ndai in pais lunten, e là smorbia cum l'eva e poch da bon, a s'ha mangià ogni grazia di Dii ch'al gh'eva.
E dopo ch'l'ha 'vü mangià tüt, inda cul pais ha gnü una gran calastria, e inura l'ha cmanzà a 'vègh dabsogn.
E l'è 'ndai e s'è matü a fè 'l sarvitù inda vün da cul pais, ch'a 'l mandà in di sé caimp a cürè i porscii.
E tanta l'eva la fam ch'al feva ga gh'eva fin scoss ad mangià 'l sgarobia ch'i mangevan i porscii, ma nzün agh na deva.
Inura 'l matu l'ha cmanzà a pansègh denta, e 'l zeva tra lü: “Mu par al mantegna tancc sarvitui che 'gh manca propia nuta, e mangian ogni grazia da Dii, e mì mòra dla fam!
Mì ciaparò sü e j'andarò a mu par e 'gh zarò: Par mì, j'hò pcà contra 'l ciel e dadnain da tì;
Mì son degn piü ad vess ciamà té matà; tegnam, per carità in cà tóga comè vün di té sarvitui”.
Lü dunca l'ha ciapà sü e l'ha 'ndai da su par; e quand su par l'ha vüst a gnì da lunten, al gh'ha 'vü scarazion; l'ha corü e s'ha bütagh al cöl e l'ha basà.
E 'l matà a gh'ha dii: “Mì j'ho pcà contra 'l ciel e dadnain da tì, e son degn piü ad vess ciamà té matà”
Ma 'l par l'ha dii ai sé sarvitui: “Purtè chì i pagn püssè bii e vistìl, e matìgh un anela in dii e i cuzei in di pii;
e amnè fora 'l vidil ingrassà e mazzèl, e mangiuma e stuma legar:
parchè ist mé matà l'eva mürt e l'è tornà viv, i l'eva pardü e l'ho trogà ancura”. E s'hann matü a fè una gran festa.
Indu cul moment 'l matà püssè grand l'eva fora in di caimp; e quand l'è turnà e l'è stai bela riva a cà, l'ha sintü che denta a 's baleva e 's soneva a tüt andè.
E vüst fora vün di sé sarvitui, a gh'ha ciamà cuss l'eva cul manesg ch'as feva in cà.
E lü gh'ha dii: “Al té fradì l'è gnü cà 'ncura e tu par, par la contantezza l'ha mazzà 'l vidil ingrassà da sgià ch'l'è gnü cà sen e salva”.
Ma lü l'è gnü rabià e l'ha mia vorsü andè 'n cà; ma su par l'è gnü fora a praghèl d'andè denta.
Ma lü a gh'ha dii al par: “Mì l'è sgià tancc agn ch'it fagh al sarvitù, e cul t'am cmandeva l'ho sempar fai guantir; epüra ti te m'é dai nianca una vota un cavret da mangè e stè legar cun i mè camarada.
Ma par ist té matà ch'l'ha mangià tüt insama al vacasc, una vota ch'lè tornà cà, ti ta gh'é mazzà 'l vidil ingrassà”.
E 'l par a gh'ha dii: “Car al mè matà, ti t'è sempar con mì, e tüta la roba méia l'è tóga.
Dunca absogneva fè festa e fè baldoia, parchè ist té fradè l'eva mürt e l'è gnü viv, l'eva pardü e l'è stai trogà 'ncura”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Stellaria media
La Stellaria media, (en bresà: paarìna[1], en milanes: peverascia[2] ) l'è 'na piànta bienàl, de la famìa botànica de le Caryophyllaceae.
Cuntegnüü
Murfulugìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma biològica de la Stellaria media l'è emicriptòfita bienàl/teròfita reptanta (T rept/H bien): piànte a cìclo de du agn (bienàl) coi gamp che và dré a tèra e coi böcc colocàcc al leèl del teré.
De sòlet chèsta piànta la ghe và dré al teré e la rèsta piötòst bàsa, ma 'n sèrte càzi la pöl rià 'nfìna a 80 ghèi de estensiù. L'è cunsideràda 'na mala èrba.
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è sitìle e i è del tìpo a ficù (fitonànte).
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp el stà sbötàt zó e 'l ghe và dré al teré, l'è d'en culùr che tìra al rós, i ram i è ascendèncc a sesiù cilìndrica con 1 o 2 fìle de péi alternàde, prezènte suratöt ai internòdi. L'è 'na piànta che svelöpa divèrsi ram. I gróp del gamp, quan che i tóca tèra, i tènta de trà fò dele raìs nöe.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma de le fòie l'è ovàda o elìtica – a fùrma de cör co la bàze srotondàda e la pùta acùta; i è sènsa péi e l'òrlo l'è 'ntréch. Le fòie bazài le g'ha 'l gambì e chèle söi ram envéce i è sèsii (le g'ha mìa 'l gambì). El gambì l'è peluzèt o cigliàt. La dispizisiù de le fòie ré al gamp l'è opòsta. Le fòie i è grànde 'n ghèl o du.
Enfiurecènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa a séma bìpara (du ramilì fiurìfer opòscc e giü centràl piö cürt) de sòlet la se tróa en puzisiù apicàl ma ale ólte la part apò a la sèa de bràtee vérde (però alùra l'è apéna 'n fiùr sùl)). I gambì che té sö 'l fiùr i è apéna apéna piegàcc e i è lónch de 1 a 3 ghèi.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è pentàmeri, ermafrudìcc, atinomòrf, dialipétali e eteroclamidàcc.
- Càles: i 5 sépali i è lìber e i g'ha 'na fùrma ovàl-oblónga col àpice otùzo, i è lónch dei 3 ai 5 mm. I sépali i è ciliàcc.
- Coròla: i 5 pétali, pò a lùr i è lìber e bilobàcc (cioè i è dividìcc en dò parcc enfèna quàze a la bàze) e biànch bianchèncc, i è lónch 2/3 dei sépali o al piö i è lónch precìs (a ólte i mànca). I pétali de nòt e col bröt tép i se sàra.
- Androcèo: i stam i è variàbii (de sòlet i è de 3 a 5, ma i pöl rià 'nfìna a 10 e ale ólte adiritüra i mànca de töt).
- Ginecèo: l'ovàre l'è sùpero e sincàrpich; i stéi i è 3.
- Fiuridüra: de sòlet de bril a zögn; a segónda del clìma el pöl crèser de preferènsa endèi més invernài, quan che 'l teré l'è ömet e 'l pö fioréser de zenér a dezèmber; .
- Empolinasiù: per mès de le àe e de le mósche.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula a fùrma de öf (ovàda) o de pér (pirifùrma) deiscènta (quan che l'è madüra) per 6 décc lónch en tèrs de la longhèsa de la càpsula che 'nvéce la pöl véser lónga 1,5 – 2 ólte 'l càles che l'è persistènt. Déter gh'è divèrsi granì de somésa a fùrma de réni schisàcc de culùr maròn con 4 serie de bögne sö la schéna. I granì de somésa i è gràncc de 0,8 a 1,3 mm.
Difuziù e habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El geoelemènt de chèsta spéce l'è Cosmop. cioè “Cosmopolita”, che 'l völ dì che l'è 'na piànta che se tróa 'n töte zòne del mónt, nesöna 'n evidènsa particolàr. Pöl das che se tràte de 'na piànta archeòfita, al prensépe de urìgin mediterànea, e pò dòpo dientàda cosmopolìta.
- Difuziù: l'è 'na spéce difundìda en töt el mónt, en Itàlia l'è comùne fés.
- Habitat: se la tróa empertöt endèi ciós cultiàcc, endèle zòne frequentàde de le bès•ce, endèi giardì ma apò endèle zòne ruderài e 'n bànda a le stràde e söi sentér. L'è fàcil troàla apò a 'ndèi cèntri urbàni (piànta sinàntropa). L'è nitròfila ma la se fà nà bé 'n pó töcc i teré.
- Difuziù altitudinàla: de la pianüra 'nfìna ai 1600 méter s.l.m., de rar enfìna a 2500 méter.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spéce Stellaria media, endèla leteradüra specialìstica la pöl véser ciamàda apò a coi sinònim elencàcc ché sóta:
- Alsine media L.
- Stellaria alpicola Lamotte (1877)
- Stellaria apetala Ucria (1796)
- Stellaria brachypetala Opiz (1826)
- Stellaria cucubaloides Pau (1887)
- Stellaria dichotoma Georgi (1800)
- Stellaria grandiflora Woods in Hooker (1838)
- Stellaria monogyna D. Don (1825)
- Stellaria pilosa Dulac (1867)
- Stellaria xanthanthera Pobedimova (1929)
- Stellularia media (L.) O. Kuntze (1891)


text:
Rōl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rōl (Rolo in italiân) l'é un cmûn ed quêsi 4.000 (3.900 int al 2006) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in cunfîn tr' al pruvînci ed Rèz, Mòdna e Mântva, l'é a 37 km da Rèz e cîrca 40 km da Mòdna e Mântva.
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Cèintr abitê fîn da l’ântichitê per la só puṣisiòun "ch’ l’ a gnîva fôra" da la zôna pantanōṣa in dó l’ēra. Ariolas, l’antîgh nòm ed Rōl, a’s vèd la préma vôlta in un diplôma logobêrd dal 772 a sèmbra ch’al tóga urègin da la vōṣ latèina areola, "zôna céca", riferîda prubabilmèint a un sît cultivê in méz a di bôsch o a ‘d’ êtri tèri saldîvi.
Al prémi prōvi ed civiltê pasêdi în ed sicûr al tòmbi ‘d urègin rumâna catêdi in cà “Lodi” e i rèst ed la véla ed campâgna a pôch pâs dal vèc castèl. Al teritôri rolèiṣ ind l’època rumâna, dal pûnt ed vésta aministratîv, quâsi ed sicûr l’ēra dèinter ind la giuriṣdisiòun dal municèpi ed Regium Lepidi.
Int al Medioēv, invēci, la popolasiòun la s’é unîda in cèinter abitê, pió fâcil da prutêṣer, in chêṣ ed biṣògn, cun al tirêr só dal furtificasiòun: la preṣèinsa ‘d un vilâg (Vico Rolesa) l’è arcurdêda da ‘na chêrta scéta da un nudêr ed l’ân 902. In sté peréiod i principêl cèinter ed la véta e l’urganiṣasiòun dal teritôri ēren la pēv e al castèl, nutê però sōl pió têrdi ind i ducumèint, per la pēv int al 1070, ân dóve la cêṣa lochêla ed Sân Zenòun la figurêva fra i bèin ed Bonifacio ed Canòsa e per al castèl dal 1116. Al castèl purtôp an ‘s vèd pió pr’ al fât ch’ l’ é stê butê zò int al 1953 perché an se gh’ la cavêva mìa a restarvêrel dôp la guèra. Ind al tèimp ed l’ etê cumunêla Rōl l’ēra sòta ed la sitê ed Rèz e l’é stê al pôst de scûnter armê fra i guēlf e i ghibelèin.
Ind i sècol dôp ind al teritôri a se andê sèimper di pió fêres valèir al pusès ‘d un râm ed la faméj nôbila arzâna di Sessi, ânch pr’ al grôsi proprietê ed trèin che soquânt ed la faméja a j àn mucê in zôna. Sté faméja l’à ṣlarghê incòra di pió la só fôrsa quând i dû fradê, Azzo e Giacomo Sessi, int al 1446 àn utgnû dal vèschev ed Rèz al dirét ereditâri ed numinêr j arsiprêt ed la pēv ed Rōl, privilèg che la cumunitê rolèiṣa l’à ricevû da l’ûltem fedvatâri e che incòra incō a gh’ l’à, ânca se sōl ed sōvravia, al Cunséli Cumunêl.
Rōl a’s pōl cuntêr fra i pió vèc fèdev imperiêl italiân: secònd ‘na memôria scréta che istès Sessi a s’àn lasê, al prém permès imperiêl al s’ arfaré a Federico Barbarossa, ind la documentasiòun d’archévi tgnûda da cât es câten testimuniânsi dal j invistidûri a cumincêr dal 1496. I sgnōr cunfinânt, àn tintê, in divêrsi èpochi, de dvintêr padròun dal fèdev, sèinsa però maì cavêrghla, grâsia préma ed tót a l’abilitê polética di Sessi e a la prutesiòun dêda a lōr da l’imperadōr, interesê a sfrutêr, in ucasiòun ed guèri, la puṣisiòun ed cunfîn de sté céch stêt padân.
Int al 1776, ân ch’ l’ è môrt al marchèiṣ Gaetano Sessi sèisa lasêr erēd mas’c, al teritôri rolèiṣ l’é pasê sòta al dirèt cuntròl ed l’aministrasiòun imperiêla avstrìaca, int al tèimp dal règn ed Maria Teresa.
Unî al Duchêt ed Mântva, al paèiṣ l’é ste mès ind al distrèt dal Cumisâri ed Gunṣêga. Dôp la cûrta parênteṣi napoleònica, l’é andê a fêr pêrt dal Règn Lumbêrd-Venét, fintânt che int al 1850 l’é stê dê al Duchêt estèins in câmbi ed Quistèl paşeda da Mantva a Mòdna. Al câmbi ed gvêren l'é stê 'na bôta mia céca per la comunitê ed Rōl, cun còst è stê ròt di ligâm che durêven da di sècol cun Mântva e tót al teritôri al s ' é catê işolê da chiêter cèinter dal stêt nōv.
La parôchia però la cuntinvêva a dipènder, dal 1820, dal vèschev ed Mântva e l’é stê per còst che, sòta la presiòun dal gvêren estèins, int al 1853 al pêpa Pio IX l’à mandê fôra al dispuṣisiòun pr’al pasâg ed la cêṣa ed Rōl int la diôceṣa ed Chèrp, còst l’é stê fât sōl int al 1852.
Dimòndi pateriôti rolèiṣ àn tôt pêrta al guèri d’indipendèinsa italiâna; fra quisché trî zòven vuluntâri, i fradê, Pellegrino, Giuseppe e Anastasio Lupazzi, ch’în môrt int al 1849 mèinter cumbatîven cun Garibaldi per difènder la Repóblica rumâna.
Ânca se Rōl l'ēra andê dèinter al nōv Règn 'd Itâlia cme cmûn unî a la pruvîncia ed Rèz al şvilóp che tót spetêven an n'é mia rivê. In tóti al manēr l'é dvintê pôst ed la Guêrdia Nasionêla e 'd un regimèint ed fanteréia, perché int al só teritôri, a gh'ēra al cunfîn cun l'Impēr austr-ungherèîs, sgnê dal Pûnt ed la Tajêda. Cun la costrusiòun ed la stasiòun ed la ferovéia Mòdna-Veròuna Rōl a gh' la chêva a gnî fōra da l'işolamèint a l'à infisî i cuntât cun l'antîga capitêla estèinsa, tânt da dmandêr 'd unîres a la só pruvîncia, dmânda però rifiutêda.
Ind la Reṣistèinsa italiâna al fasîṣem e ind la lôta per la libertê la cumunitê ed Rōl la s’é fâta nutêr ind al tōr pêrta cun al distacamèint ‘’Aldo’’ ed la 77 ª Brgâta S.A.P. a dimòndi asiòun ed rinfôrs e ‘d sabotâg (batâlia ed Gunṣêga, batâlia ed Fâbrich, sabotâg ed Pûnt Êlt, avrîl 1945) dóve în môrt 7 partigiân dal distacamèint.
Monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter l’é in môd carateréstich emiliân, ‘na véia lònga cun al dòpi purdghê. A fiânch ed la cêṣa catòm al véli dal dō pió impurtânti famèj nôbili ed Rôl: “Véla Resti Ferrari” e “Véla Cerillo”. A’s cunsélia ed viṣitêr i giardèin de sté véli, quèl dimòndi rêri in un paèiṣ céch cme còst.
La cêsa ed Rōl l'é un insèm de stîl . La piânta dal pôst religiōṣ l’é 'd sicûr dal quatrsèint, al pôchi pitûri a frèsch armêṣ l’è un splèndid eşèimpi 'd afrèsch dal Sincsèint emiliân. L'altêr, che incō l'é dedichê a la Madòna dal Ruşâri, l'é dal XVI sècol, mèinter i bē stóch che adôben còla dal Sâcher Cōr în dal sē-setsèin L’arnōv dal setsèint al zûnta ‘n altêr ed divêrs mêlmer, ‘na sagrestèia e di cunfesionêl fât dal tót da i mèister intarsiadōr rolèiṣ, ‘na belèsima tòra e bânch intarsiê. Int al 1800 a s’arfân al dō capèli ed fiânch rèiṣi ancòra pió bèli da un fînt mèlmer ed tânt culōr. Ind la secònda metê dal 1900 a vînen fâti al invedriêdi e al rusòun (butê zò ind la secònda guèra mundiêla). I lavōr ed restâver fât da pôch àn permés ed vèder ch' a gh'é un curtîl cun 'd atôrna un murèt ed quadrē ind la zôna che incō la vîn druvêda cme sagrê ed la cēşa, dóve 'na vôlta a gh'ēra l' antîgh simitèri. Ind i lavōr fât int la sagrestéia è stê verifichê che sòt al pavimèint d' incō a gh'é un pavimèint in côt a spîna ed pès.
Al fabrichêt dal cmûn, ‘na fîna costrusiòun ed l’otsèint, l'é stê un cunvèint francescân, dê, da i frê, a la Comunitas Roli, al cunséli di câp faméja dal pôst, e, da alōra, a gh'é sèimper stê dèinter al Cmûn. Al stêbil dal dé d'incō al gh'à 'vû un restâver ind l'Otsèint, mó a 's vèden incòra soquânt sègn pió antîgh, préma ed tót ind la ceşulèina ed S. Francèsch atâch al stâbil âcha lē pêrta dal vèc cunvèint e sèimper armêşa ed proprietê ed la Cmunitê. Ind al XVII e XIX sècol p'r al funsiòun l'é stêda dêda a la cungregasiòun dal SS, Sacramèint, 'na cumpagnía ed lâich dóve j elemèint a rapreşèinten al faméj pió impurtânti dal paèiş, in funsiòun fîn a la préma guèra mundiêla. In cmûn a gh’é al Museo della tarsia rolese, dóve dèinter a’s câten i rolini antîgh e artigiân che fân vèder cme es fà ânch adèsa un têvel intarsiê.
Stèma[modifica | mudéfica la surzéia]
Al stèma dal cmûn l’é fât da trèi crōṣ ed Malta, dedi al Marchèiṣ Ferdinando II da l’ ôrdin ed San Zvân int al 1610.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Produsiòun ed têvli intarsiêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
D'arcurdêr ind l'arigianê lochêl, la fabricasiòun ed tavlèin intarsiê ciamê "Rolini". Sté céchi ôvri d' êrt în 'na tradisiòun rolèiṣa fîn dal 1600, soquânt mudê a's pōlen vèder ânch adès ind i palâs duchêl ed Mòdna, Frêra e ind la règia ed Versilles. La lavurasiòun ed fîn dal lègn rolèiṣa la rîva al só mâsim spiandōr int al XVIII sècol, època ch' a s' arfà ânca la Sagrestèia dal Dôm ed Rèz. Un têvel rolèin" a gh' l' îva ânca la faméja ed Giacomo Leopardi e l'é ânch adèsa in mòstra ind al palâs ed Recanati. In pió di têvel é stê prudòt ânca trumeaux, armâri, castēri e consolles. La specialitê di sté môbil l'é che în sèinsa ciôld e che vînen druvê 'd êlber ed forèsti ed la pianûra emiliân - rumagnôla (la quêrsa rōra, al frâsen, al carpèin e pó di êter). I disègn pió caratérestich fât a 'd intârsi a fân vèder Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, scachēri, intrèc ed brôchi ed fiôr tra quisché l'é carateréstich al sâleṣ.
Produsiòun ed vèin Lambrósch[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi impurtânt ind la cunuméia lochêla l'é la Cantèina Socêla ed Rōl, la fà ûn di pôch vèin Lambrósch certifichê cun tót i D.O.C e D.O.C.G. pusébil.
Produsiòun ed rîṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Vést la preṣèinsa ‘d un trèin dimòndi fangōṣ, fîn dal 1800 la campâgna tra Rōl e Chèrp l’é stêda cunltivêda a rîṣ. În incòra incō în in cumêrc dal qualitê ed rîṣ ed gèner Rolo. Ânch al dé 'd incō ‘na riṣêra artigianêla l’é in funsiòun in sté céch paèiṣ la gh'à in produsiòun divêrs gèner ed rîṣ cun di sistēma che s’arfân a i prém dal ‘900.
Produsiòun dal schêli[modifica | mudéfica la surzéia]
La tradisiòun lochêla ed l’intârsi la s’é ṣvilupêda ind l’ambît industriêl vêrs la prudusiòun de schêli ed ‘na qualitê dimòndi êlta.
Produsiòun ed gèner alimentêr biolôgich[modifica | mudéfica la surzéia]
La cultura cuntadèina ṣmercêda a la vòja ed mudêren, l’à purtê i cuntadèin rolèiṣ a metrés insèm in ‘na coperatîva lochêla per tgnîr adrê al cumêrc ed prudòt biolôgich cultivê int al tèri dal paèiṣ.
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rōl a’s câta apèina préma ed Ròma int la lésta di cmûn italiân mésa in ôrdin alfabètich. Ròma l’é ânch al nòm ed ‘na frasiòun cichîna dal cmûn ed Chèrp a sōl 3 Km da Rōl.
- Rōl al gh’à sōl un semâfor
- L’é al paèiṣ dó l’é nê al trumbetésta Demo Morselli
- Rōl l’é in pruvîncia ed Rèz ma la só diòceṣa l’é còla ed Chèrp (in pruvîncia ed Mòdna)
- A Rōl a ’gh riva la ferovéia e l’avtostrêda mó l’an gh’à mìa ‘na só usîda. La lénia feroviâria Mântva-Mòdna l’ a’s fêrma a Rōl, mó la fermêda l’a’s ciâma Rolo-Novi-Fabbrico. L’avtostrêda dal Brennero la gh’à ‘n’ usîda a Rôl ch’ l’a’s ciâmaReggiolo-Rolo.
Colegamèint estêren[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Graziano Castagnaro , Davide Ferretti , Gianni Truzzi - Note storiche sull'arte della tarsia a Rolo - Novi : LegnoLegno, 1991
- Gabriele Fabbrici - Contributo per la studio della toponomastica storica di Rolo : la leggenda delle origini dei Sessi : Rolo, 23 dicembre 1981 - Rolo : Tipografia Lugli, 1981
- Gabriele Mantovani - Storia di Rolo - Carpi : Libreria cooperativa Il Portico, 1978.
- Sergio Pineschi. Cronache di Rolo di ieri e di oggi - [Rolo] : Edizioni del Circolo Amici del "Diogene", 1996
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Rolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Bigarèl
Bigarèl (en italià: Bigarello) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 102 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 27,0 km² e 'na densità de 78 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castlàr, Castèi, Roncafrèr, San Sòrs e Sorgà (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Bigarèl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Calsèt
I calsèt egl' în cl indumèint 'd sòta ch' al quàcia i pē e na pert del gambi, sìa di òm che dal dòni u, in dal chèś di calsèt lung, i collant, i tìnen quacê tuta la gamba 'd cal dòni.
I calsèt i pólen èsregh ed cutòun, ed lana, 'd séda u 'd fibri sintètichi.
A gh' 'n è 'd soquànti qualitè diferèinti ch' i dipènden anca dal rèst 'dal vestimèint 'd cal dè lè, u da quèl ch' i serviràn: acsè a gh' è i calsèt da tènis, quī per la muntàggna, quī 'd andèr in ufìsi, i collant elegànt 'd cal dòni, i calsèt a réda, stampê, intarsiê, e vìa descurènd.
Vóś lighèdi
Manéri 'd dìr
- (EGL) Purtèr i calsèt a garandèla, (IT) Lasciare i calzini spiegazzati in giù.
- (EGL) Purtèr i scalfaròt, (IT) Indossare dei calzini non pregiati.
Ligàm a fōra
- (IT) D' in dû al deśvìn al só nòm ins etimo.it


text:
Rügen
Rügen (in svedes e danes anca Rygen) a l'è on'isola del Mar Baltegh, e la pussee granda de la Germania.
La se troeuva denanz ai riv del Meclemburgh-Pomerania Anteriora.
La costa de Rügen l'è pienna de lagunn e baj che ghe dann ona forma e on aspett del tutt particular. In del giugn del 2011 l'UNESCO 'l gh'ha daa 'l status de Patrimoni Natural Mondial.
A l'è stada on vegg insediament de popolazion slav. L'è cognossuda de bon per i quader del pitor todesch Caspar David Friedrich, oltra che per ona quai località toristega e balnear.
Del pont de vista ministrativ, el toeu part al circondari de Rügen.


text:
Pruvincia de Pavia
- Süperfis: 2.965 km²
- Pupulaziun (2001): 493.753 ab.
- Densità: 167 ab./km²
- Nümer de cumün: 190
- Capital (pup. 2004): Pavìa (71.486 ab.)
La Pruvincia de Pavia l'è una pruvincia de la Lumbardia ucidentala, traversada dai fiüm Po e Tisin, che se incuntren a quater chilometer a val de la cità de Pavia. La cunfina a nord cun la pruvincia de Milan, a est cun quela de Lod, a ovest cunt el Piemunt (pruvinc de Lissandria e Nuara), a süd cun l'Emilia-Rumagna (pruvincia de Piasenza).
El teritori l'è spartii in trì dai dü fiümm magiur che la traversen:
- la Lumelina, a ucident del Tisin e a nord del Po, l'è un piatun cultivaa per la magiur part a ris;
- l'Ultrepò, a süd del Po, l'è pianüra a nord e al cumeicia a luvà sü (runch de l'ultrepò) fin a rivà a tucà i Apenit a süd (Mont Penes);
- el Paves, in tütt el rest de la pruvincia, da la part de Milan e Lod.
L'ecunumia l'è simel a quii di alter pruvinc de la bassa lumbarda: l'agricultüra la porta via un nümer piscinin de lavuradur, ma l'è intensiva, cürada e se pö rivà a gross risültaa: el ris, el furment e 'l furmentun a hin cultivaa in de la pianüra, la vid in di runch de l'Ultrepò; i muntagn a hinn quataa de busch e pastür. Tipich de la pruvincia a l'è l'alevameent di och. Aziend medi e piscinit a rapresenten el gross de l'indüstria pavesa.
La pruvincia la gh'ha una densità de pupulaziun un poo püssee bassa del rest de la regiun, vist anca che gh'hin i muntagn; i center püssee impurtant a hin la capital Pavia, Vigeven (la "capital" de la Lumelina), Vughera (la "capital" de l'Ultrepò), Stradèla e Murtara.


text:
Lónna
La Lûna l'é l'ónich satèlit naturêl ed la Tèra. Al só nòm al vîn druvê dal vôlti, p'r al significhêt e cun la préma lètra céca ('na lûna), per vrèir dîr "satèlit naturêl" ânca p'r i satèlit 'd êter pianēt.
Al só sègn astronômich l'é 'na rapreşentasiòun disgnêda cun quâter sègn ed quând la crès.
La fâcia ed la Lûna girêda da cl'êtra pêrt ed la Téra l'é cgnusûda ânca cun al nòm fâcia luntâna. Dal vôlti la vîn ciamêda "fâcia scûra", in dó ché al significhêt l'é intèiş cme scgnusû e lughê; as riferés ânch a la mancânsa ed colegamèint (black out) dal comunicasiòun arâdio, ch' a sucēd quând 'na sònda spasiêla as mōv drē da la fâcia luntâna.
Sta fermêda dal comunicasiòun l'é cōlpa ed la mâsa ed la Lûna ch' la blôca i segnêl râdio. Al parôli "fâcia scûra" în despès capîdi, in môd e-sbaliê, cme mancânsa de spēra, mó al Sōl l'inlómina la fâcia luntâna int l'istèsa manēra ed còla girêda vêrs ed nuêter.
La pêrta pió grôsa ed la fâcia luntâna l'an pōl èser mia vésta da la Tèra, perché al gîr ed la Lûna 'd intōrna a la Tèra e al gîr 'd intōrna al só âs a gh'àn l'istès peréiod. 'Na pursiòun céca la pōl èser vésta grâsia a la librazione, ch' la rènd mia pêra al gîr ed la Lûna intōrna al só âs. Int l'insèm da la Tèra as pōl vèder al 59% ed la gròsta ed la Lûna.
La fâcia aşvèin ed la Lûna l'é quacēda da cîrca 30 000 da bòchi (s' as cûnten quî cun un diâmetro 'd almēno 1 chilômeter. La bòca ed la Lûna pió grôsa l'é al bacîn Polo Sud-Aitkenl, la gh'à un diâmetro ed 2500 chilômeter e l'é fònd 13 chilômeter, la ciâpa la pêrta bâs ed la fâcia luntâna.
Urégin dal nòm
Al nòm "Lûna" (ed sôlit céch int l'ûş comûn, mia astronômich) al deşvîm dal latèin lūna, da un pió antîgh *louksna, che a só vôlta al deşvîn da la raîş indoeuropea leik- ch' a vôl dîr "lûş a spèc" ";[1] da l'istèsa raîşa a deşvîn ânca l' avestico raoxšna ("la brilânta"), [2] e êtri fōrmi int al léngui baltiche, slêvi, int l' armeno e int al tocario; [1] as pōlen catêr di significhêt cumpâgn int al sanscrito candramā ("lûna"[3] cunsidrêda cme un dio ("luna"[4] e int al grēch σeλήvn selḗnē (da σέλaς sélas, luşōr, "spiandōr")eşèimpi ch' a mantînen al significhêt ed "(còl) la luşèint" sibèin a sién ed raîşa divêrsa.[5]
Presèinsa ed l'âcva
La Lûna per la grân pêrta ed la só stôria l'éstêda bumbardêda da strèli ch' a câschen e cumèti, dimòndi ed còsti pîni 'd âcva. Al calôr dal Sōl al divéd la pió grôsa pêrt de st' âcva int i sō elemèint principêl, idrôgen e l'oségen, dōve la pió grôsa pêrtt l' as pêrd subét int al spâsi. Però a s'é pinsê che grôsi quantitê de st'âcva a pôsen armâgner insém a la Lûna, insém o dèinter la gròsta.
A câşva ed la schêrsa pîga ed l'âs dal gîr ed la Lûna (sôl 1,5°) soquânti bòchi di pôl pió fònd an ricēven mia la lûs dal Sōl e armâgne sèimper in òmbra. In acôrd cun al j infurmasiòun tôti só int la misiòun Clementine, insém al fònd de sté vêş a prén èser preşèint di depôşiot ed giâş 'd âcva. Al misiòun insém a la Lûna fât dôp àn tintê ed cunfermêr sti rişultê, sèinsa però a dêr 'd j elemèint precîş.[6]
Dèinter al só prugèt ed turnêr insém a la Lûna, la NASA l'à decîş ed finansiêr al Lunar Crater Observation and Sensing Satellite.[7]La sònda l'é stêda prugetêda per guardêr la bôta ed l'ûltem pcòun dal râz Centaur ch' al l'à purtêda in un gîr 'd intōren a la Lûna aşvèin al Polo Sud.[8]
La bôta dal râz l'é sucèsa al 9 otòber 2009, cun a rōda, dôp quâter minût, ed còla ed la sònda che in stà manēra l'à prû traversêr al pnâc, fât da râz, acsé da prèir fêr al nâlişi a la cumpuşisiòun [9]În stê catê di sègn ed l'âcva.È stê catê ânca la preşèinsa ed l' idrossile, prodòt da la divişiòun ed l'âcva invistîda da i râg dal Sōl.
L'âcva (giasêda) la prà, in futûr, èser tirêda fōra e dòunca divîşa in idrôgen e oségen da generadōr 'd energéia solêr. La quanrtitê 'd âcva preşèint insém a la Lûna l'é un elemèint impurtânt per prèir colonisêrla, perché al traspôrt da la Tèra al còsta dimòndi. L'âcva a l'intêren ed la Lûna la pré deşgnîr da quând à ciapê fōrma la Lûna, cm' a vîn dét in un stódi fât da la NASA pôch tèimp fa (mâg 2011) [10]. Al stódi al mèt in vésta che la percentuêla ed l'âcva preşèint in la Lûna la pré èser cumpâgn a còla inséma a la Tèra e dòunca i depôşit catê a prén èser stê fât da erusiòun di tèimp indrē.
Âria
La Lûna l'an gh'à mia un quèl ciamê âria. I pôch âtom ch'a deşvînen da la pêrdita ed gâş (cme al random pêrs da i maségn ed la gròsta ed la Lûna) e dal vèin dal Sōl, ch' al vîn ciapê per pôch dal pèiş ed la Lûna, a vînen mia tratgnû da la fôrsa dal satèlit, dòunca an 's pōl mia parlêr 'd âria vèîra e prôpria.
Taramôt insém a la Lûna
Al misiòun Apòl ch'ân purtê di pilôta 'd astronêva insém a la Lûna àn şbarchê ânca soquânt e-strumèint p'r al taramôt. Sti strumèint àn funsionê per dimòndi ân àn otgnû di rişultê bèin divêrs da quî més insém a la gròsta ed la Tèra. Ânca s' àn registrê soquânt miêr ed taramôt a l'ân, a 's é vést che in mèdia l'energéia libertêda da i taramôt l'é dimòndi bâsa e àn mai andê pió in à dal secònd grêd ed la schêla Richter.
Lûna ròsa
Dal vôlti a câpita ed vèder la Lûna che, int al mumèint ch' la vîn só, la gh'à un culōr rusâster. Tót còst al sucēd perché la só lûş (ch'la deşvîn dal Sōl e spcêda vêrs la Tèra) la dēv traversêr un fôderr 'd âria pió grôs rispèt a còl ch'la câta int al mumèint ch'l'é pió êlta int al cēl. Acsé la lûş la gh'à da traversêr 'na quantitê pió grôsa ed pōlvri e agitasiòun ed l'âria e la subés 'na sparpagnamèint pió grôs. Sté asiòun l'é pió vâlida cun i râg ed frequèinsa pió êlta (ed culōr bló) e mēno cun quîa frequèinsa pió bâsa (ed culōr ròs). Pôst che l'elemèint ròs ed la só lûş l'an vîn mia sparpagnêda e l'arîva dirèta a i nôstr' ôc, nuêter a vdòm la Lûna culōr ròs.
La Lûna int al fôli e int al cultûra popolêra
La Lûna l'é despès prutagonésta in dimòndi fôlo antîghi e cunvinsiòun popolêri. I dimòndi dio în despès fèmni, cme al dèj grēchi Selene e Artemide, e còli cumpâgn a lōr rumâni Lûna e Diâna. As spōlen catêr ânca di dio mâs'c cme Nanna o Sin dio Mesopotanici, Thoth e j Egisiân, Men di Frigi e al dio giapunèiş Tsukuyomi, e ânca Isil, ch'la fà pêrt ed la fôla antîga Arda, mònd inventê fât da J.R.R. Tolkien.
Int la religiòun induesta, 'na sturièla antîga ch'la gh'à cme prutagonésta Ganesha (al dio cun la tèsta 'd elefânt) al spiēga l'urégin dal peréiod ed la Lûna (v. Ganesha e la Luna).
Parôli cme lunâtich a deşvînene da Lûna a câşva ed la cunvinsiòun popolêra che la Lûna la sia 'na câsvâ ed la matâna ògni tânt.
La Lûna la câta dimòndi spâsi ânca int la religiòun işlâmica. Al n'é al sègn, préma ed tót in Éndia, al vîn druvê cme urnamèint.
Grôsa impurtânsa la gh'à la Lûna int al cunvinsiòun popolêri: per i pescadōr bişògna peschêr sèimper int al nôt ed Lûna pîna perché la lûna l'arciâma i pès, mèinter i cuntadèin a dîşen che al mòst al và més int albòti al tèimp ed la Lûna nōva, per fêrel dvintêr vèin. Int j ôrt pó, la Lûna la gh'à un rōl dimòndi impurtânt: bişògna semnêr sèimper quând la Lûna la câla. Per eşèimpi la latûga l'an farémia al mas'c (al fiōr)[11]. Ânch al dé 'd incō a gh'é la cunvinsiòun che quând la Lûna la crès a crèsen anch al nâsiti. Ânch j antîgh pruvêrbi popolêr a 's interèsen dimòndi ed l'impurtânsa ed la Luna insém a tót j aspèt ed la véta cuntadèina, l'é asê pinsêr al pruvêrbi: «Lûna ed grâp a znêr Lûna de s'ciânclèin a fervêr»[12]Sté pruvêrbi l'invîda i cuntadèin a pudêr la vîda cun la Lûna de znêr, p'r avèir 'na vindèmia cun dimòndi grâp 'd'óva, mèinter s'es fà la pudadûra ritardêda al mèiş dôp, a gh'é al rés'c ed tōr só sōl un quêlch s'cianclèin.
Int al fôli antîghi dal Medioēv, la Lûna pîna la gh'à 'na puşisiòun impurtânta: as cherdîva che i lōv manaròun es trasfurmésen a la lûs ed la Lûna e al stréi es riunîven p'r lōr Esbat (fèsti pió céchi ch' a gnîva festegê al peréiod ed la Lûna. Ed sôlit es festegêva la peréiod ed la Lûna pîna, perché as cherdîva ch l'energéia la fós pió grôsa)
Êtri cunvinsiòun popolêri a riguêrden la sunâmbula, che second sté cunvinsiòun la sucēd in preşèinsa ed la Lûna pîna, acsé cm' as crèd che la Lûna la pôsa tirêr i taramôt e la şlêrga j ôc di gât.
Nôti
- ↑ 1,0 1,1 Devoto Giacomo Avviamento all'etimologia italiana – Editōr: Mondadori - Milano 1979
- ↑ Online Etymology Dictionary [1] Vést al 25 setèmber 2011
- ↑ (DE) - spokensanskrit.de - dictionary
- ↑ (DE) - spokensanskrit.de - dictionary
- ↑ Dizionario etimologico - Santarcangelo di Romagna – Editōr: RusconiLibri 2003
- ↑ (EN)From SMART-1 to LRO/LCROSS: precursors for lunar exploration – 17/06/2009 – [2] - Editōr: ESA – Autōr:Bernard H. Foing – Vèst al 14/11/2009
- ↑ (EN) - NASA - John Bluck – New NASA Ames Spacecraft to Look for Ice at Lunar South Pole[3] -10/04/2006 – Vést al 15/06/2009
- ↑ (EN) Mission Overview - LCROSS - Lunar CRater Observation and Sensing Satellite [4] – Editōr: NASA – Vést al: 15/06/2009
- ↑ (EN)NASA'S LCROSS Captures All Phases of Centaur Impact [5] – 16/10/2009 – Editōr: NASA – Vèst al: 14/11/2009
- ↑ (EN) NASA-Funded Scientists Make Watershed Lunar Discovery – 25/05/[6] – Vèst al 09/08/2011
- ↑ Frederick Robert. L'influsso della luna sulle coltivazioni. Bologna, Edagricole 1989
- ↑ Proverbi del mese, ed Carlo Lapucci & Anna Maria Antoni, edisiòun Garzanti, 1985, pag.36-37
Vōş coleghêdi
Colegamèint d'ed fōra
Siĵnsa
- Dizionario della nomenclatura lunare file pdf
- (EN) Fôto ed la Lûna
- (EN) Google Moon
- (EN) The Moon - by Rosanna and Calvin Hamilton
- (EN) The Moon - by Bill Arnett
- (EN) Inconstant Moon - by Kevin Clarke
- (EN) images of Earth's moon
- (EN) Lunar features named after mathematicians insém al sît e-stôrich MacTutor
- (EN) Earth and Moon Viewer
- La Luna dal sito del CODAS (PDF)
- Os Eclipses
Fôli e cunvinsiòun antîghi
- (EN) Do things get crazy when the moon is full? by Cecil Adams
- (EN) Once in a Blue Moon - What is a blue moon? by Ann-Marie Imbornoni
- Influenza delle fasi lunari sulla data di nascita dei bambini - di Stefano Pozzo - 2004
- I parti non aumentano con la luna piena - di Cinzia Colombo - Istituto di Ricerche Farmacologiche Mario Negri - 2005
- La luna e le nascite - CICAP Gruppo Piemonte - 2004
Êter
- Idèj insém al j urégin dal nôster satèlit
- Il ritorno sulla luna: problemi e prospettive (CeMiSS) File pdf
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Lónna
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun 'd un pcòun ed Luna trâta da it.wikipedia.org.


text:
Lengua scots
L' Ingles de la Scozia, ciamaa anca Scots, a l'è una lengua che la ciapa dent i variant anglich ch'a hinn derivaa del Middle English e che hinn dupraa in de la Scossia, in del Ulster, e in del toch de cunfin de la Repüblega Irlandesa (l' Ulster Scots). In del Nord de la Scossia (Highland e in di isul) a l'è parlaa el Gaelich Scuzes che l'è un altra lengua.
El toch de literadüra in lengua Scots che l'è 'l pü cugnussüü al mund a l'è la famusa cansun Auld Lang Syne del renumaa scritur Scusses Robert Burns.
I dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'hinn almen cinch dialet del Scots:
- Scots del Nort (Northern Scots), che l'è parlaa a Nort de Dundee. Alter sò divisiun a hinn: North Northern, Mid Northern, cugnussüü anca 'me North East Scots (Doric), e South Northern.
- Scots del Center (Central Scots), che l'è parlaa de Fife e Perthshire ai Lothians e Wigtownshire. I sò divisiun a hinn: North East e South East Central, West Central e South West Central Scots.
- Scots del Süd (South Scots), ciamaa anca lengua o dialet del cunfin.
- Scots dij Isul (Insular Scots), parlaa in di Orcat (Orkney) e in dij Shetland.
- Scots del Ulster, parlaa in del Ulster e in de la Cuntea de Donegal in de la Repüblega Irlandesa. A l'è ciamaa anca Ullans. In d'un articul recent de la Caroline Macafee, editura del The Concise Ulster Dictionary, el Scots del Ulster a l'è cunsideraa un dialet del Central Scots. El Scots l'aveven purtaa in del Ulster i paisan scuzes.
El Pader noster Scots[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Faither o us aa, bidin abune,
thy name be halie.
Let thy reign begin.
Thy will be dune,
on the erthe as it is in Hevin.
Gie us ilka day oor needfu fendin,
an forgie us aa oor ill-deeds,
e'en as we forgie thae wha dae us ill.
As lat us no be testit,
but sauf us frae the Ill-Ane, amen.


text:
Nümar 5
Ul nümar 5 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 4 e al ven prima dal 6.
Nomm dal nümar in difereent dialett: ciinch, sich...
Ul 5 al è ul teerz nümar primm dapress ul 3 e prima dal 7. Da plüü ul 5 al è ul seguunt nümar primm da Fermat dapress ul 3 e prima dal 17.
Ul 5 al è ul quiint tèrmen di Nümar da Fibonacci, dapress ul 3 e prima dal 8.
Un pulígun da 4 custaa al è un pentàgun. Ul pentàgun regülaar al gh'a de le prupietaa interessante, cugnussüde paj Greech andeegh: par esempi, la resun intra la lunghezza da la suva diagunala e la lunghezza dal sò custaa al è ul nümar auri.
Si sa mültiplica un nümar par 5 s'utegn ul quíntupel da cheest nümar, cura ca dividiint par 5 na s'utegn un quiint, si cheest al è divisíbel par 5. La quinta putenza d'un nümar sa la representa cul 5 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/5 s'al diis ariis quinta.
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 5, sa söö druvá ul prefiss penta cuma in pentàgun.
Ucürenze dal 5:
- Le 5 urazziú diàrie dal Islaam
- In acordi a la tradizziú urientala, a gh'è 5 elemeent:àigua, fööch, tera, fusta e metall
- L'ura típega par töö ul te Anglees
- I diit d'una mà u un pé
- I uceà i è 5
- La valuur plüü bassa da bijett d'euro
- La plüpaart de le stele da maar i gh'a 5 braasc
- I gh'è 5 paees amb drecc da vetó al Cunsej da Sürezza da l'UNO
- Ul vess ümà al gh'a 5 sentüü: vista, üdii, tatt, ulfatt e güüst
- 5 línie al gh'a un pentagrama
- La stela a 5 punte a l'è presenta a l'estelada Catalana. Invertida, a l'è ul símbul dal dimoni
- Aj gjööch Ulímpich i gh'è 5 aarch a la bandera ufizziala
- La dürazziú dal mandaa di pulítich a Francja
- Andegameent, sa i cunsiderava 5 le stagjune dal an
- Ul pentàmetar al è un tiip da veers da basa 5
- Al representa ul siign dal Leú íntal zodíach


text:
Evoluziòun
Artéccol in dialètt mudnés
In d'la biologia, l'evoluziòun d'le speci l'è al fenòmen dal cambiaméint dal fenotipo, espressiòun visibil e franca dal genotipo, ch'l'è po' al patrimòni genetico di individui ed'na specie. L'è impurtànt capìr che al cambiaméint evolutîv al porta brìsa par forza a un quel miòr.
La teoria dl'evoluziòun l'è di mandi important par la biologia d'adésa. Par dirla in pochi paròli, l'è nèda dall'óvra ed Charles Darwin, quel ch'la vèst nella seleziòun nadurèl al mutòr generèl dl'evoluziòun d'la vètta in d'la Téra, e dai stòdi d'la genetica. I prinzìppi generèli d'la teoria dl'evoluziòun iein pacific par tòtta la comunitê scientifica, ma d'etra pért i gh'iein di quistiòun secondari d'la teoria ch'i van profundìdi e difàti incô un bel nòmmer ed rizercadór iein ancàra drê a lavuréregh. Al cuncèt ed evoluziòun l'è stê na gròsa rivoluziòun in dal pinsèr scientific biològic e l'ha ispirê divèrsi teorî e mudéli in di mandi setòr d'la conusciénzia.
[di mandi da fér]


text:
Nuara
Novara (parnonzia: Nuára; Piemontes: Noara; Italian: Novara; Franzes: Novare; Latin: Novaria) l'è el capploeugh de la Provincia de Noara, che la confina con la Lombardia. Ghe viven pussee de 105.200 abitant. L'è la seconda cittaa pussee granda del Piemont, dòpo Turin. Chì a lè parlaa on dialett lombard de transiziun col piemontes, comè anca in tuta la soa Provincia.
El cumün de Novara a l'è tacaa ai cumün de Caltignaga, Cambra, Casalin, Gajaa, Garbagna, Granòss, Nibiula, Armantin, San Pedar e Tracaa.
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cai Calpurni Pison
El Cai Calpurni Pison (Caius Calpurnius Piso; ?-65) l'è staa on senator de Roma del primm secol dòpo la vegnuda de Gesù. L'è staa la figura principal de la congiura fada intel 65 contra l'imperador Neron, cognossuda anca comè la Congiura de Pison.
El personagg e la vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pison el faseva part de la nòbil fameja dij Calpurni. Lù l'ha avuu del pader, del qual se sa minga'l nòmm, relazion cont on fracch de famij important de Roma. L'è staa regordaa comè on bon poetta, avocatt e orator, peroo el Tacit el dis che l'era anca on òmm amant de la lusuria. In del 40, el Caligola l'ha cassaa foeura de Roma, per podè ciappà la soa miee, la Livia Orestila.
Congiura e mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tornaa sòta el regn de Claudi intel 41, l'è diventaa cònsul suffee. Duranta el govern del Neron, l'è staa on senator important e potent. Ma l'amava minga l'imperador, e puu de ona voeulta l'aveva dii aj sò amis che'l Neron l'era dree a ruinà Roma. Intel 65, quand on gran foeugh l'ha tiraa giò ona granda part de la citaa, lù e òlter member del Senaa l'hann deciduu de cassà via l'imperador. El noeuv princip el sarìa diventaa pròpri el Pison. Ma el Milich, on s'ciav del Scevin, vun dij congiuraa, l'ha cuntà tutt a l'imperador. La congiura l'è stada descoverta e'l Pison l'ha deciduu de suicidàss e inscì l'ha faa.


text:
Òr
L' òr l' è n' elemèint chìmic metàlic cul sìmbol Au, nùmer atômic 79 e péś atômic 196,9. L' òr l' è un metàl śàl, lusèint dùtil e maléàbil, ch' à 's càta in natùra sìa int dal stèt pûr, sìa dèinter soquànt mineré.
Al fà pèrt dla famìja dj metàl nòbil, ch' j àn n' élta resistèinsa a la curusiòun e al livèl chìmic j in dimòndi stàbil. L'òr l' è druè in urificerìa, in uduntuiatrìa, per custruìr dal pròteś pr' i dèint e in eletrònica, perchè l'è un bonìs'm cundutôr.
Incòri al 's drôva lighè a d' j èter metàl in dal lîghi per èser piò robùst.
La purèsa dal lîghi dl' òr la s' ciàma cùi carét, ch' j diśèn quànti pèrt d' òr pûr j gh' jn 24 pèrt ed léga. In cla manéra chè l'òr a 24 carét l' è al piò pûr, mèinter che, pr' esèimpi, n' òr a 20 carét al gh' avrà 20 pèrt d' òr e invéci 4 pèrt d' éter metàl.


text:
Comarca
In general, öna comarca a l'è öna estensiú de teritore redüida, igaant öna serta ünità doüda a i condissiú natürale, la stòria o i relassiú de vesinàs intra i mönissipe ch'i la furma.
Aj Paes Català, la comarca sa la dröa come furma d'organisassiú teritoriala. Atüalament, ghe n'è quaranta-öna a la comunitat autònoma de Catalunya, organisade a partí de la divisiú comarcala de 1936, malgrat ghe síes in proget de fá-nn de piö. Al Paes Valencià ol nom ofissial di comarche a l'è Delimitacions Territorials Homologades de 2ª Categoria (Delimitassiú Teritoriale omologade de 2ª Categoréa).
A i ísole Baleare, el consèt de comarca apó al è variat. Per esempe, a la ísola de Mallorca, i comarche i è stade redefinide come i Mancomunitats e al n'è stat definit un total. I otre ísole, Menorca e i Pitiüses, i costitüiss in sí öna ünità comarcala.
Apó ghe n'è a la Catalunya Nord (5 comarche), al Paes Valencià (34) i a la Franja de Ponent (4).


text:
Tiefencastel
Tiefencastel (Casti in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 253 abitant e una süperfiss de 14.85 km², e al se tröva a una altitüden de 859 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tiefencastel l'è 'l capolögh del distret de l'Albula a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Cunter, Filisur, Mon, Riom-Parsonz, Savognin, Stierva, Surava.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiefencastel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nomm de in Castello Impitinis[1].
L'andament storegh de la popolazion de Tiefencastel l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Pruvincia de Cremuna
- Süperfiss: 1.770 km²
- Pupulazziun (2005): 348.367 ab.
- Densitaa: 197 ab./km²
- Nümer de cumün: 115
- Capitaal (pup. 2005): Cremuna (71.313 ab.)
La pruvincja de Cremuna la sa slarga in de la Lumbardìa meridiunaal, al cunfin cunt l'Emilia-Rumagna (a S, pruvinz de Parma e Piasenza). La cunfina a O cunt la pruvincja de Lòot, a N cunt quela de Bergum, a nurdest cunt la pruvincja de Milan, a E cunt Brèssa e Mantua.
Ul sò teritòri a l'è in mezz a i fiümm Ada (a ucideent), Oli (a urieent) e Po (a süüt); a setentriun ul cunfin l'è cunvenziunaal.
Ul teritòri de la pruvincja l'è tutalmeent in de la bassa pianüra lumbarda; propi per quest, fin da i sécul andaa l'agricultüra l'è semper stada preseent in d'una manera pesanta; anca incöö, anca se i paisan a inn dumé ul 3-4% de la pupulazziun tutaal, l'agricultüra cremunesa l'è vüna dii püssee fiureent in Itàlia.
L'indüstria l'è, cumé in tüta la Lumbardìa, impurtanta e basada sü i stabilimeent piscinitt. Semper püssee impurtaant a l'è ul setuur dii servizzi.
La densitaa de pupulazziun l'è volta, anca se l'ambieent al mantegn l'aspett c'al gh'era in dii ann indree, e ul paesacc agricul l'è prevaleent; la pupulazziun l'è pütòost spantegada in sül teritòri, e föra che Cremuna, Crema, Suresina, Casalmagjuur, Castigliòn gh'inn minga citaa d'una certa impurtanza.


text:
Evilard
Evilard (en todèsch Leubringen) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland. La popolazion l'è de magioranza linguistega todèsca (60%) ma con una minuranza franséza importanta (35%). La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.70 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2371 abitant.
El cumün de Evilard al se tröva a una altitüden de 697 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Biel/Bienne, Lamboing, Orvin, Twann-Tüscherz.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Evilard in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- (Todesch) Eidgenössische Hochschule für Sport Magglingen
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Elisabetta de Wittelsbach
La Elisabetta Amalia Ugenia de Wittelsbach (Monegh de Baviera, 24 de dicember 1837 - Ginevra, 10 de settember 1878) l'è stada duchessa in Baviera (todesch: herzogin in Bayern) e imperadris de l'Austria-Ungheria.
L'è stada la miee del Francesch Giusepp I d'Austria-Ungheria. L'era ona donna considerada proppi bella, e anca puttost rebella per el sò temp: la fumava, la viaggiava, la parlava on bell poo de lengov e 'l ghe piaseva minga el protocoll de la cort imperial.
L'è stada coppada in del 1878 de l'anarchigh italian Luigi Lucheni.
El sò soranomm l'è staa Sissi, ma l'è devegnuda popolara come la Sissi despoeu de divers film realizzaa in di ann '50 sora de lee.