text:
I va per ils dretgs fundamentals sco la libertad d'opiniun, il dretg da libra circulaziun u er da libertad da sentupada. Tranter il mars fin il zerladur da l'onn passà haja la Svizra decidì mesiras urgentas – la polizia aveva dentant l'entschatta da la pandemia naginas directivas per execuir quellas. Tranter auter hajan ins scumandà pauschal demonstraziuns.
En il rapport annual d'Amnesty International stat er ch'ils stadis ritgs stoppian mirar che tut ils carstgauns survegnian gratuit e dapertut vaccin cunter corona. Er la Svizra stoppia esser pli solidarica e betg cumbatter la finamira da schluccar las reglas che protegian la proprietad intellectuala en connex cun vaccins cunter corona. Las firmas da farma stoppian parter lur savida.


c: text/html

text:
Temp medieval
Il term temp medieval designescha en l’istorgia europeica l’epoca tranter la fin da l’antica ed il cumenzament dal temp modern (ca. 6avel fin 15avel tschientaner). Tant il cumenzament sco er la finiziun dal temp medieval vegnan adina puspè tematisads en la discussiun scientifica e fixads a moda vaira divergenta.
Durant il temp da transiziun da l’antica tardiva al temp medieval tempriv è dada dapart l’unitad politica e culturala d’antruras; quella era stada segnada da l’antica grecoromana ch’era sa sviluppada en il territori da la Mar Mediterrana. Entant che l’Imperi bizantin en l’ost è restà intact, è l’Imperi roman dal vest sa schlià l’onn 476. Igl èn naschids novs reginavels en ils quals abitavan pievels romans, germans, slavs e celtics. En la part centrala da l’Europa antica era il cristianissem gia sa derasà avant la fin da l’Imperi roman; en las ulteriuras parts dal continent è quest pass succedì en il decurs dal temp medieval. En il temp medieval tempriv è pli u main sa furmà il sistem politic che dueva er perdurar durant las periodas successivas. Il temp autmedieval è stà segnà d’in vast svilup sin ils champs da l’economia, da la scienza e da la cultura. Durant il temp medieval tardiv sa fan valair successivamain las novaziuns che duevan daventar en lur summa caracteristicas per il temp modern tempriv.
En il decurs dal 7avel tschientaner è naschida ina nova religiun, l’islam, ch’è sa derasada en rom da las conquistas arabas sur l’Asia Centrala e dal Vest, l’Africa dal Nord e parts da l’Europa dal Sid. Fin en il temp autmedieval resp. il temp medieval tardiv han ils regents cristians terminà la reconquista da l’Italia dal Sid/Sicilia resp. da la Spagna. A partir dal 14avel tschientaner ha percunter cumenzà en l’ost l’expansiun dals Osmans.
La furma da la societad ed economica predominanta dal temp medieval era il feudalissem. Tratgs caracteristics da quel temp eran la societad ordinada tenor stans, in maletg dal mund dominà dal cristianissem (cun influenzas decisivas sin l’economia, la litteratura, l’architectura, l’art e la cultura) sco er il latin sco lingua da furmaziun cuminaivla. Suenter il grond Schisma dal 1054 han tant la baselgia catolica sco er la baselgia ortodoxa empruvà d’unir il cristianissem sut l’atgna egida; questas stentas n’han dentant gì nagin success.
Da gronda muntada per l’Europa cristiana eran er ils gidieus. Pervi dal scumond d’incassar tschains da vart da la baselgia catolica eran scumandadas als cristians fatschentas cun finanzas; quellas èn uschia vegnidas pli e pli en ils mauns dals gidieus. Quels giudevan la protecziun dals suverans, ma vegnivan acceptads be navidas sco minoritad. L’antigiudaissem latent ha manà a divers pogroms e stgatschadas da gidieus.
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Autodenominaziun medievala[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp medieval cristian na considerava sasez anc betg sco in ‹temp da mez›. En il context da l’istorgia dal salit resguardav’ins l’atgna epoca sco ina aetas christiana che steva areguard la cretta sur tut las epocas precedentas. Quella aveva cumenzà cun la naschientscha da Cristus e dueva pir ir a fin il giuvenessendi. Ils temps precedents vegnivan dividids en trais, quatter u sis aetates mundi; per l’aetas christiana n’era percunter s’etablida durant il temp medieval nagina sutdivisiun fixa. Emprimas emprovas en questa direcziun han furmà la doctrina da las set periodas da la baselgia (tenor la palentada da Son Gion u er la differenziaziun – tenor Joachim da Fiore – tranter in temp dal ‹figl› (da la naschientscha da Cristus fin ca. 1260) ed il temp sequent sut l’ensaina dal ‹spiert›.
L’idea ch’i pudess er dar entaifer l’aetas christiana svilups istorics en il senn da progress u decadenza n’era tuttavia betg estra al temp medieval cristian. Ord vista da la baselgia romana eran talas ponderaziuns però spinusas: per l’ina na vuleva ella betg laschar valair ch’i saja pussaivel da surpassar la ductrina cristiana dal temp da l’evangeli e dals babs da la baselgia; per l’autra na vuleva ella betg laschar giuditgar ils svilups ils pli novs sut l’aspect da la decadenza. Uschenavant che tals concepts eran colliads cun pretensiuns da refurma envers la baselgia u cun calculaziuns escatologicas da la fin dal mund, vegnivan els cumbattids tras la baselgia romana.
Ord vista politica (ed er qua puspè sut l’ensaina da l’istorgia dal salit) èn emprovas da periodisar il svilup istoric surtut sa manifestadas en furma da l’uschenumnada translatio imperii. Tenor quella era la pussanza imperiala romana l’emprim passada als imperaturs da Bizanz, alura tras la renovatio imperii sin Carl il Grond ed il Reginavel dals Francs e da là tras l’encurunaziun dad Otto il Grond sin ils imperaturs dal Sontg Imperi roman. L’idea da la translatio era cumpatibla cun la ductrina cristiana da la successiun dals seculs. Ella na metteva numnadamain betg en dumonda la posiziun privilegiada e l’unitad dogmatica da l’aetas christiana; il conflict da potenzial era anzi da chattar en la relaziun tranter papa ed imperatur. Ina periodisaziun da l’istoriografia cristiana na sa laschava percunter betg deducir da l’idea da la translatio imperii.
Istorgia dal term ‹temp medieval›[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹temp medieval› è vegnida introducida l’emprima giada en il 14avel tschientaner dals umanists talians (en furma da l’expressiun latina medium aevum). Durant ils emprims dus tschientaners è il term surtut vegnì duvrà per sa cunfinar da quest’epoca resp. per caracterisar l’atgna epoca sco temp da la renaschientscha. L’istoriografia umanistica n’ha tuttavia betg mess en dumonda la cretta cristiana en general, l’ha però substituì sco mesira per giuditgar il svilup da l’istorgia mundiala. En ses lieu han poets e filologs tschentà sco criteri profan in ideal construì da l’antica grecoromana. Ord vista umanista era il temp medieval apparentamain in ‹temp stgir› (aetas obscura), in’epoca da la decadenza e dal declin, en il qual il nivel dal svilup linguistic, litterar, tecnologic e civilisatoric da l’antica era ì a perder pervi da l’invasiun dals pievels germans e la fin da l’Imperi roman occidental. Pir en l’atgna epoca – uschia ils umanists – haja la rescuverta da funtaunas anticas e la renaschientscha da normas stilisticas da l’antica puspè manà natiers in’imitaziun (imitatio) da quest ideal u schizunt surpassà quel (aemulatio).
Parentà cun il temp umanistic da l’aetas obscura è il term dals ‹tschientaners sombers› (dark ages) ch’è s’etablì en l’istoriografia angloamericana. Quel vegn però duvrà en general per periodas istoricas davart las qualas ins sa pauc resp. che n’èn anc betg perscrutadas avunda. En l’istoriografia da l’Engalterra vegn questa noziun per exempel applitgada al temp da la fin da l’occupaziun romana a l’invasiun dals Angels, Saxons e Juts (ca. 5avel/6avel tschientaner).
La noziun ‹temp medieval› è restada en diever er suenter la renaschientscha sco denominaziun d’epoca plitost pegiurativa. Sco cunfins d’epoca vegnivan per ordinari tschentads la fin da l’Imperi roman occidental (476) e la conquista da Constantinopel tras ils Osmans (1453). Quest ultim eveniment vegniva considerà sco stausch inizial per surmuntar l’epoca precedenta, damai che scienziads bizantins avevan manà cun sai sin lur fugia en il vest manuscrits grecs ch’eran restads nunenconuschents al temp medieval latin u ch’eran be vegnids enconuschents indirectamain sur translaziuns arabas.
Ina revalitaziun decididamain positiva è succedida vers la fin da l’illuminissem e surtut durant il temp da la romantica.[1] Il giavisch da puspè s’occupar a partir da la fin dal 18avel tschientaner pli intensivamain cun aspects filologics ed istorics dal temp medieval è d’attribuir per ina buna part ad in’idealisaziun nostalgica ed al desideri da sclerir las atgnas ragischs cristianas e naziunalas.
La perscrutaziun actuala, che fa er diever da novas dumondas e metodas, differenziescha bundant pli fitg.[2] Uschia vegnan accentuadas las prestaziuns originaras dal temp medieval e las lingias da cuntinuitad ch’èn tuttavia avant maun. Al lieu da la perspectiva naziunala vegn il temp medieval savens er analisà sut l’aspect da la schientscha europeica (p.ex. Jacques Le Goff, ‹La naschientscha da l’Europa en il temp medieval›).
Malgrà quai vegnan anc oz tituladas ordaifer il linguatg scientific manieras da pensar, cumportaments u entiras culturas sco ‹medievals›, sch’ins vul caracterisar els sco spezialmain antiquads u segnads da mancanza d’illuminissem ed umanitad.
Cumenzament e finiziun da l’epoca[modifitgar | modifitgar il code]
La denominaziun ‹temp medieval› sa referescha surtut a l’istorgia da l’Occident cristian avant la refurmaziun. Il term vegn strusch duvrà en connex cun culturas ordaifer l’Europa. El concerna pia en emprima lingia l’Europa Continentala e las Inslas Britannicas. Sco cunfins da l’epoca generals pon valair ils onns 500/600 s.C. resp. 1500. In pau pli concreta è la suandanta definiziun: Il temp medieval europeic tanscha da la fin dal temp da la migraziun dals pievels (tenor la scienza l’onn 568) fin l’entschatta da l’epoca da la renaschientscha (ca. 1450/1500).
Las emprovas da fixar il cumenzament e la fin dal temp medieval pon manar a resultats in pau divergents, tut tenor tge aspect dal svilup u tge regiun ch’ins ha en mira. Cun sguard a l’influenza da l’islam e la conquista da vastas parts da l’anteriur territori roman tras ils Arabs e prendend en mira surtut la part orientala da la Mar Mediterrana, marcheschan la hidschra da Mohamed (622) u il cumenzament da l’expansiun araba (a partir dal 632) la fin da l’antica. Sumegliantamain datti differentas pussaivladads da definir la fin dal temp medieval, surtut l’invenziun da la stampa da cudeschs (enturn il 1450), la conquista da Constantinopel (1453), la scuverta da l’America (1492), l’entschatta da la refurmaziun (1517) u er la gronda Guerra da purs (1525). Tenor auters puntgs da vista fiss il spazi da temp schizunt da prolungar marcantamain (uschenumnà ‹lung temp medieval› fin en il 19avel tschientaner, per il qual pledescha p.ex. Jacques Le Goff[3]); ma quai èn parairis plitost a l’ur.
Focusond sin singuls pajais pon ins medemamain arrivar a differentas datas. Al Rain u en la Britannia è l’antica romana ida a fin en rom da la migraziun dals pievels bundant pli baud ch’en l’Italia, l’Asia Minura u la Siria. Da l’autra vart aveva gia cumenzà en l’Italia a l’entschatta dal 15avel tschientaner il temp da la renaschientscha, entant ch’ils medems decennis vegnan attribuids en l’Engalterra al temp medieval. U in ulteriur exempel: En l’Europa dal Nord suonda al temp da la migraziun dals pievels l’uschenumnà ‹temp da fier german›, il qual vegn substituì en Svezia tras l’epoca da Vendel (650–800). En Scandinavia cumenza vers l’onn 800 il temp dals Vikings; quel va a fin ca. 1050 e vegn substituì dal ‹temp medieval nordic›.
Sutdivisiun dal temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Surtut en il territori da lingua tudestga è s’etablida a partir dal 19avel tschientaner la suandanta tripartiziun dal temp medieval che s’orientescha a l’idea naziunala ed a l’istorgia dals regents francons e tudestgs:
- Temp medieval tempriv (6avel tschientaner fin l’entschatta / la mesadad dal 11avel tschientaner): l’epoca dals Merovings, Carolings ed Ottons.
- Temp autmedieval (entschatta/mesadad dal 11avel tschientaner fin ca. 1250): il temp dals Saliers e Staufers.
- Temp medieval tardiv (ca. 1250 fin ca. 1500), en la perscrutaziun pli veglia er numnà l’‹atun dal temp medieval›: suenter il naufragi da l’idea da l’imperatur classica; il temp dals Habsburgais e Luxemburgais.
Questa sutdivisiun s’orientava a l’idea generala da la trinitad ‹svilup, fluriziun e declin›; la perscrutaziun pli nova la tracta però a moda bler pli differenziada. Cun prender en mira novas dumondas, surtut cun s’occupar d’aspects economics, socials e culturals, han ins cumenzà a sa distanziar dal model tradiziunal che tracta l’epoca sut l’aspect da las dinastias regentas; dapi lura resguard’ins surtut ils midaments ch’han gì lieu en il decurs dal 11avel/12avel tschientaner sco cesura decisiva entaifer il millenni che vegn numnà ‹temp medieval›. En consequenza da quai differenziesch’ins per part be pli tranter il temp medieval tempriv e tardiv.
Temp medieval tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
La migraziun dals pievels vegn considerada en la scienza sco liom tranter l’antica tardiva ed il temp medieval tempriv. Cun la fin da la migraziun dals pievels, che vegn colliada tradiziunalmain cun l’invasiun dals Langobards en l’Italia (568), cumenza almain en l’Europa Centrala e dal Vest definitivamain il temp medieval tempriv. Il 6avel tschientaner è pia segnà d’ina transiziun fluctuanta; en la Roma da l’ost (Bizanz) han las structuras administrativas da l’antica anc perdurà intgins decennis ed elements culturals antics èn er vegnids tgirads là bundant pli tard.
Il temp medieval tempriv è segnà da numerus svilups ch’han gì influenza fin viaden en il temp modern. La ierta romana antica è vegnida transfurmada, ma malgrà numerusas rupturas sa laschan tuttavia er fastizar lingias da cuntinuitad. Cuntrari a la scienza pli veglia che valitava il temp medieval tempriv sco epoca ‹stgira› u ‹sutsviluppada›, vegn quest temp giuditgà oz a moda bler pli differenziada. El è segnà tant da cuntinuitads sco er da vieutas sin il champ politic, cultural e social. L’Europa ed il territori da la Mar Mediterrana èn vegnids dividids en ina part cristiana ed en ina part islamica; en pli è il mund cristian sa dividì en ina part latina ed en ina part ortodoxa che cumpigliava l’intschess cultural da Bizanz. Plirs reginavels ch’èn sa furmads en il decurs dal temp medieval tempriv han furmà la basa per stadis ch’existan fin oz.
La cristianisaziun ha er inizià en territoris ch’eran restads fin qua pajauns, sco per exempel en la part orientala dal Rain e pli tard en la Scandinavia, tranter auter tras missiunaris irlandais. Vers l’onn 500 ha convertì l’impurtant retg francon Chlodwig I cun sia noblezza al cristianissem catolic che furmava la cretta da la maioritad da la populaziun gallica. Sut ils Merovings ha cumenzà l’avanzament dal Reginavel dals Francs; sin il fundament da las restanzas da l’Imperi roman occidental e da plirs reginavels da pievels germans (p.ex. dals Burgognais e dals Ostrogots en la Gallia) ha quel pudì far valair sia predominanza en l’Europa Centrala e dal Vest. Dapi il 7avel tschientaner tardiv giascheva la vaira pussanza entaifer il Reginavel dals Francs però en ils mauns dals Carolings, ils quals han tschentà ils retgs francons tranter l’onn 751 ed il 10avel tschientaner. Ils Anglosaxons èn sa chasads a partir da la mesadad dal 5avel tschientaner en la Britannia ed han fundà là plirs reginavels (uschenumnada heptarchia), enfin che Alfred il Grond ha fundà vers la fin dal 9avel tschientaner in reginavel anglosaxon unì. L’onn 1066 è l’Engalterra vegnida conquistada dals Normans sut William. Il Reginavel dals Langobards en l’Italia ha existì fin en il 8avel tschientaner ed è alura vegnì conquistà dals Francs. En Spagna è sa sviluppà il Reginavel dals Visigots ch’ha la finala stuì succumber a las attatgas arabas. Gia en il decurs dal 8avel tschientaner ha cumenzà a partir da l’Astruria la reconquista dals territoris che stevan sut domini arab. En la Spagna maurica (Al-Andalus) ha però cumenzà in temp da fluriziun cultural. L’expansiun islamica ha er gì per Bizanz consequenzas dramaticas, damai che vastas parts da l’Imperi (p.ex. la Siria, Egipta e Cartago) èn crudadas als Arabs. Malgrà quai ha Bizanz pudì tegnair l’Asia Minura sco ses territori central.
En il vest è il Reginavel francon stà il pli impurtant reginavel successur german-roman. L’Imperi roman ch’era ì a fin en il vest l’onn 476 ha furmà durant l’entir temp medieval in punct da referenza central per il pensar politic. Quest svilup dueva culminar en la curunaziun da Carl il Grond sco ‹imperatur roman› tras il papa (en rom da l’uschenumnada translatio imperii); l’impurtant eveniment ha gì lieu da Nadal l’onn 800 a Roma. Carl il Grond ha schlargià ils cunfins dal Reginavel ed ha procurà per in resvegl cultural. Suenter sia mort l’onn 814 è il Reginavel francon però sa schlià plaunsieu. Da la part occidentala è sa sviluppada la Frantscha da pli tard; la part orientala ha cuntinuà sco Reginavel francon da l’ost, il qual dueva sa transfurmar pir en il temp autmedieval en il reginavel ch’è vegnì titulà pli tard Sontg Imperi roman.
Sut ils Ottons ha il Reginavel francon da l’ost cuntanschì ina posiziun quasi egemoniala entaifer l’Europa latina ed ha expandì vers ost en il territori slav e vers sid, nua ch’il Reginavel cumpigliava uss er l’Italia. Cun la curunaziun dad Otto I l’onn 962 è vegnì renovà il domini imperial; sco recumpensa han ils imperaturs engirà envers il papa da surpigliar la rolla dals protecturs terresters da la baselgia. Dapi il temp dals Ottons vegnivan facticamain be pli en dumonda ils retgs ostrofrancons/roman-tudestgs sco purtaders da l’onur imperiala ‹romana›. Da l’autra vart aveva er il papa pudì cumplettar tras l’uschenumnada Donaziun da Pippin dal 754 sia pussanza spirituala tras in domini terrester. Pli tard (surtut a partir dal 11avel tschientaner) han las tentativas tant da l’imperatur sco er dal papa da dar a l’atgna pussanza valur universala adina puspè manà a conflicts; la dumonda cardinala era quella, schebain l’imperatur curunà saja subordinà al papa u betg.
Vers la fin dal temp medieval tempriv han gì lieu las expediziuns da rapina dals Vikings (ca. 800–1050) e dals Magyars (‹invasiuns dals Ungarais›, ca. 900–955). Las Inslas Britannicas e la Frantscha dal Nord èn stadas expostas il pli ferm a las attatgas dals Vikings, ils quals han er fundà agens territoris da pussanza. Il 10avel ed 11avel tschientaner han lura manà en ils stadis successurs carolingics ed en l’Engalterra anglosaxona ad ina consolidaziun statala. Cun las sblundregiadas numnadas e la conquista da l’Africa dal Nord sco er d’ina gronda part da la Peninsla Iberica tras ils Arabs èn svanidas las davosas structuras da l’antica tardiva. En l’Europa dal Vest è sa sviluppà in sistem economic a basa dal feudalissem; ils detagls da quest svilup vegnan anc adina discutads en la scienza a moda cuntraversa. En il vest è il temp medieval tempriv per part stà segnà da l’economia en natiralias (surtut en rom dal svilup dal sistem feudal). Tuttina è l’economia monetara restada in impurtant factur ed er il commerzi a gronda distanza n’è betg svanì dal tuttafatg. I sa lascha er puspè constatar ina tscherta prosperitad economica. Impurtants purtaders da la cultura eran Bizanz, las claustras (surtut quellas da l’urden benedictin) sco er scienziads dal tschertgel cultural arab-islamic, tras ils quals almain ina part da la litteratura e scienza antica ha pudì vegnir conservada.
Temp autmedieval[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp autmedieval è stà il temp da fluriziun da la chavallaria, dal feudalissem e da la poesia da trubadurs. La populaziun è s’augmentada (favurisà t.a. tras il progress en l’agricultura ed il temp chaud medieval), il commerzi ed il mastergn èn creschids e numerusas citads han prosperà. Medemamain è quest temp segnà da prosperitad culturala e scientifica; la furmaziun n’era er betg pli reservada be al clerus. Entaifer ils singuls reginavels èn ils facturs numnads però sa sviluppads a moda divergenta.
Il temp autmedieval è er stà l’epoca dal conflict tranter la pussanza universala terrestra (imperium) e la spirituala (sacerdotium) en rom da la Dispita d’investitura. Quella è prorutta en il Sontg Imperi roman dal temp da regenza da Heinrich IV. Ses successur Heinrich V ha bain pudì schliar il conflict; ma la dumonda da la predominanza tranter imperatur e papa ha perdurà fin en il 14avel tschientaner. Facticamain è la posiziun egemoniala dal Sontg Imperi roman ida a fin durant il temp dals Saliers, e quai tant pervi da la Dispita d’investitura sco er pervi da conflicts tranter la curuna ed ils pussants. Er als Staufers n’èsi betg reussì en il 12avel/13avel tschientaner d’impedir che la pussanza roiala diminueschia. Ils signurs feudals avevan cumenzà a s’opponer a la tendenza da la curuna da surpassar l’exercizi da la suveranitad consensual; facticamain als èsi stà pussaivel uschia d’augmentar marcantamain lur influenza. La politica d’Italia activa da vart dals retgs roman-tudestgs ha er lià grondas forzas en il sid. Surtut Friedrich I ha empruvà da schlargiar la pussanza roiala, resalvond però ils dretgs e las pretensiuns imperialas (honor imperii). Facticamain n’èn els però mai stads buns da rumper dal tuttafatg la resistenza da la Lia Lumbarda; en pli è el vegnì en conflict cun papa Alexander III. A Heinrich VI èsi reussì da gudagnar il Reginavel da Sicilia, or dal qual ses figl Friedrich II ha fatg il center da ses domini. Friedrich II aveva giudì ina vasta furmaziun e vala sco in dals pli impurtants imperaturs dal temp medieval. Ma el è vegnì en conflict cun il papat e suenter sia mort il 1250 è la posiziun dominanta da la chasa staufica entaifer il reginavel facticamain dada ensemen.
En l’Europa dal Nord e da l’Ost èn sa sviluppads novs reginavels en rom da la cristianisaziun (ch’ha cumenzà gia en il temp medieval tempriv). Exempels persuenter furman l’Engalterra (ch’è vegnida occupada il 1066 dals Normans ch’eran er activs en l’Italia dal Sid), la Norvegia, il Danemarc, la Pologna, l’Ungaria e la Boemia. Sut l’influenza dals Vikings e da missiunaris ortodoxs oriunds da l’Imperi bizantin èn medemamain sa sviluppads novs reginavels en l’ost, sco per exempel il Reginavel da Kiev. Bizanz sez aveva cuntanschì sia culminaziun vers l’onn 1000; cun la Quarta Cruschada l’onn 1024 è quest imperi vegnì spussà marcantamain. Il Reginavel dals Rus a Kiev è schizunt vegnì destruì dal tuttafatg en rom da l’invasiun dals Mongols ed er auters reginavels da l’ost (surtut la Pologna e l’Ungaria) han be pudì mitschar cun fadia da lur ruina.
Entant han ils reginavels cristians vischins cuntinuà sin la Peninsla Iberica cun la reconquista dals territoris che stevan sut occupaziun dals Maurs. En la Sicilia èn ils Arabs vegnids rebattids dals Normans; quels han fundà il Reginavel da Sicilia che cumpigliava er la part meridiunala da l’Italia. En l’Europa latina han la Frantscha e l’Engalterra gudagnà adina dapli influenza politica. La chasa englaisa Plantagenet disponiva da grondas possessiuns en la Frantscha, uschia ch’ils retgs englais dapi il temp da Heinrich II stevan per quests territoris en colliaziuns feudalas cun la roialitad franzosa. Quai ha però adina puspè manà a cumbats cun ils retgs franzos. La Magna Charta dal 1214 ha restrenschì la pussanza da la monarchia englaisa a favur dals gronds dal pajais, als quals èn vegnids concedids dretgs fundamentals. En Frantscha percunter èsi reussì a la curuna da consolidar en il decurs dal 12avel/13avel tschientaner sia posiziun. Sut Philipp II è er tschessada l’influenza dals Plantagenets e sut Louis IX ha pudì vegnir stabilisada la posiziun politica da la Frantscha entaifer l’Europa latina. L’Engalterra e la Frantscha disponivan da sistems d’administraziun roials ch’eran relativamain effizients ed èn sa sviluppads plaunsieu a ‹reginavels naziunals›, però senza gia esser stadis naziunals.
Suenter l’appel da papa Urban II a chaschun da la Sinoda da Clermont (1095) han cumenzà las cruschadas en l’Orient. La finamira explicita dals cruschaders era da liberar la sontga citad da Jerusalem dals mauns dals Saracens.[4] Sper motivs religius e socials han per part però er la quaida suenter preda e suenter terrens intimà da sa participar a las cruschadas. L’onn 1099 èsi reussì da conquistar Jerusalem e d’eriger quatter uschenumnads stadis da cruschaders (ils quals èn però tuts ids a perder fin il 1291). Las ulteriuras cruschadas suenter il 1099 èn vegnidas dirigidas main da motivs religius che da politica da pussanza e d’interess economics. Uschia han ins per exempel er fatg cruschadas cunter cristians (per exempel il 1204 cunter Bizanz ed en il temp medieval tardiv en l’Italia cunter ils inimis politics dal papat).
En il decurs da las cruschadas è puspè sa sviluppà il commerzi a lunga distanza vers la Levanta. Da quel han surtut profità las citads-stadi talianas ed en emprima lingia la Republica da Vaniescha. Ensemen cun il commerzi è er s’augmentada la muntada da l’economia da finanzas. Medemamain han ideas novas resp. rescuvertas chattà la via en l’Europa; uschia è per exempel Aristoteles daventà, cun translatar sias scrittiras en latin, la pli impurtanta autoritad na-cristiana dal temp da la scolastica. En l’Italia e pli tard en Frantscha èn sa sviluppadas las emprimas universitads. Surtut en l’Europa Centrala èn progredidas las mastergnanzas ch’han influenzà fermamain il decurs social e politic entaifer las citads.
Las pli impurtantas cuminanzas d’in urden dal temp autmedieval eran, sper ils cisterziens, ils urdens mendicants dals franciscans e dominicans. Daspera èn sa furmads novs moviments da laics cristians che la baselgia catolica ha resguardà sco eretics, tranter auter ils catars e valdais. L’inquisiziun è er vegnida creada per pudair proceder cunter tals moviments.
Temp medieval tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’opiniun da la scienza pli veglia ha l’Europa subì a partir da ca. 1300 in temp da crisa. A moda objectiva sa laschan bain observar midadas da l’aura; ma ditg ha dominà l’opiniun che l’epoca saja er stada segnada da crisas politicas. Questa debatta tranter istorichers ha surtut tangà la medievistica tudestga, damai che la sutdivisiun dal temp medieval en trais parts era là fitg preschenta. En l’Italia u en Frantscha n’han ins percunter betg enconuschì ina tripartiziun uschè severa. Er la nova perscrutaziun entaifer il territori tudestg giuditgescha il temp medieval tardiv a moda bler pli differenziada ed accentuescha las midadas che mussan gia vers il cumenzament dal temp modern. Vitiers vegnan novas avischinaziuns metodicas e novas evaluaziuns da las funtaunas. Tut en tut pon ins dir ch’igl ha gì lieu en il decurs dals ultims decennis ina midada da paradigma areguard la perscrutaziun dal temp medieval tardiv.[5]
Entaifer il Sontg Imperi roman (il term cumpara l’emprima giada l’onn 1254) è la pussanza roiala sa diminuida vinavant a favur dals numerus suverans seculars ed ecclesiastics. Dapi l’interregnum (1245/1250 enfin 1273) vegniva il retg elegì dals prinzis electurs, ils quals prendevan er influenza sin la politica da l’Imperi. La roialitad è stada necessitada da pratitgar pli e pli ina politica da pussanza dinastica per pudair cumpensar la sperdita da bains imperials; las pli impurtantas dinastias ch’han operà en quest senn èn stadas las chasas da Habsburg, Luxemburg e Wittelsbach. L’imperialitad è vegnida renovada suenter la fin dal temp dals Staufers tras la curunaziun da Heinrich VII l’onn 1312. Durant il temp da regenza da ses successur Ludwig IV ha gì lieu il davos conflict da princip tranter monarchia e papat. Sco pli impurtant imperatur dal temp medieval tardiv vegn per regla resguardà Karl IV, al qual igl è reussì da schlargiar marcantamain la pussanza dinastica dals Luxemburgais. Durant ses temp d’uffizi è er vegnida elavurada la Bulla dad aur (1356) che furma ina sort da lescha fundamentala imperiala. Tuttina n’ha betg pudì sa sviluppar ina ferma pussanza centrala, damai che la roialitad roman-tudestga era marcada da gronds deficits structurals. Cun la mort da l’imperatur Sigismund l’onn 1437 è morta ora la lingia masculina dals Luxemburgais. Lur ierta han surpiglià ils Habsburgais; fin la fin da l’Imperi l’onn 1806 han quels occupà bunamain senza interrupziun la dignitad da l’imperatur roman-tudestg.
Cun Akkon è crudada il 1291 la davosa fortezza dals cruschaders en il Proxim Orient. Ma er l’autoritad dal papa è tschessada en rom dal Schisma da l’Occident. La pli gronda catastrofa entaifer l’uschenumnada crisa dal 14avel tschientaner ha però furmà la pestilenza (‹mort naira›) ch’ha furià a partir dal 1347. Quest’epidemia è prorutta sin la peninsla Crim en la Mar Naira, ha tschiffà tut ils pajais da l’Europa ed ha custa la vita ad in terz fin a la mesadad da la populaziun europeica (surtut en las citads). La depopulaziun ha manà a sullevaziuns ed ad ina vieuta da la structura sociala. Quella ha indeblì la posiziun da la chavallaria ed augmentà quella da la burgaisia; ed er en la baselgia catolica èn vegnids instradads intgins moviments da refurma. Suenter la conquista da Constantinopel durant la Quarta Cruschada (1204) è l’Imperi bizantin ì plaunsieu da rendì; sin la Peninsla Iberica han ils reginavels cristians però gudagnà adina dapli terren suenter la victoria sper Las Navas de Tolosa (1212). L’onn 1492 è la reconquista stada terminada cun l’occupaziun da l’Emirat da Granada. Sin il territori reconquistà han ins fundà ils dus reginavels cristians da Portugal e Spagna (che consistiva dals reginavels unids dad Aragon e Castilia). Muslims e gidieus che n’èn betg stads pronts da convertir al cristianissem èn vegnids stgatschads or dal pajais. Il 1453 è Constantinopel crudà als Tircs osmans. Il temp enturn il 1450 è er segnà d’ina invenziun che dueva revoluziunar la derasaziun da texts: A Mainz ha Johannes Gutenberg sviluppà la stampa da cudeschs a basa da letras moviblas.
Pervi da dispitas d’ierta en connex cun la curuna franzosa è prorutta tranter la Frantscha e l’Engalterra la Guerra da tschient onns (1337–1453). Da ca. 1340 fin 1420 han ils Englais dominà il conflict; a l’entschatta dal 15avel tschientaner ha Jeanne d’Arc, enconuschenta er sco purschella d’Orléans, dà als Franzos nova speranza. Sper Orléans han quels victorisà ed en silsuenter ids en l’offensiva. Il 1431 han ils Englais sentenzià Jeanne d’Arc a la mort, ma il 1453 ha la Frantscha pudì terminar la guerra victoriusamain. Ils retgs franzos or da la chasa Valois han sinaquai empruvà da consolidar lur pussanza; a medem temp èn els però vegnids en conflict cun la chasa da Burgogna, ina lingia laterala da la chasa roiala franzosa che persequitava agens interess. L’Engalterra ha patì durant la segunda mesadad dal 15avel tschientaner sut grevs conflicts a l’intern dal pajais. Quels èn la finala escalads en furma d’in cumbat dal tron avert tranter las chasas York e Lancaster (ch’è vegnì enconuschent sut il num ‹Guerras da rosas›). A la fin è sa messa tras il 1485 la chasa Tudor.
L’art e la scienza sa chattavan en il temp medieval tardiv en ina fasa da resvegl. La fundaziun d’universitads (ch’aveva gia cumenzà en il temp autmedieval), surtut en l’Italia (Bologna) ed en Frantscha (Paris), ha dà nov schlantsch a las scienzas ed a la filosofia. La derasaziun da las ideas dals scienziads antics dueva la finala fular via a l’epoca da la renaschientscha. Als artists èn s’avertas novas pussaivladads grazia a lavurs d’incumbensa da vart da la burgaisia che vegniva adina pli segira da sasezza. La pictura sa restrenscheva fin qua a motivs religius ed ha uss chattà novs champs d’applicaziun; en pli han ils artists scuvert la traidimensiunalitad. En rom dal moviment renaschimental ha l’architectura cumenzà a s’orientar als vegls models romans e grecs.
Malgrà la pestilenza ha er l’economia fatg tras in temp da fluriziun. Il temp medieval tardiv è stà segnà da l’avanzament da la burgaisia en las citads e da l’economia monetara. Menziun speziala meritan las citads-stadi talianas, las citads da la Flandra sco er la lia da citads da la Hansa a la Mar dal Nord e da l’Ost. Tras il commerzi creschent ha la Hansa effectuà in’ulteriura colonisaziun da l’Europa dal Nord e surtut da l’Europa da l’Ost, en emprima lingia tras colonisaturs tudestgs. Tras ils contacts commerzials èn ultra da quai naschids en Russia ina retscha da principadis, als quals igl è reussì da sa deliberar pass per pass dal giuf dals Mongols. Dal principadi il pli pussant, quel da Moscau, dueva pli tard sa sviluppar il reginavel zaristic da la Russia.
La fin dal temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Sco per il temp da transiziun da l’antica al temp medieval sa laschan er applitgar per la fin dal temp medieval differents access scientifics. Per tut quels vala la constataziun ch’i sa tracta la finala da midadas cuntinuantas e betg d’ina ruptura che sa lascha datar exactamain. Sco elements significativs per la vieuta dal temp medieval al temp modern valan en general la renaschientscha (tut tenor pajais da la fin dal 14avel tschientaner fin al 16avel tschientaner), l’invenziun da la stampa da cudeschs moderna vers il 1450 ch’ha accelerà la tendenza da fixar la savida en furma scritta, ils viadis d’exploraziun e surtut la scuverta dal Nov Mund tras Christoph Columbus il 1492, ma er la sperdita d’influenza da vart da la baselgia catolica instituziunalisada ed il cumenzament da la refurmaziun. Tut quests eveniments han gì lieu tranter la mesadad dal 15avel ed il cumenzament dal 16avel tschientaner. En il medem spazi da temp pon ins er localisar en l’Europa Centrala la refurma da l’Imperi ch’ha muntà la fin constituziunala dal feudalissem en sia furma classica.
Da menziunar è ultra da quai la conquista da Constantinopel tras ils Osmans (1453); cun la fin da l’Imperi bizantin èn svanidas las davosas structuras statalas ch’eran sa mantegnidas dapi l’antica. Il moviment da fugitivs e scienziads bizantins vers l’Italia vegn resguardà sco in dals stauschs inizials da la renaschientscha. La derasaziun da l’Imperi osmanic ha ultra da quai bloccà las rutas da commerzi vers l’Asia, uschia ch’ils navigaturs da l’Europa dal Vest han tschertgà ina via maritima per arrivar en l’India. Questas stentas duevan tranter auter manar a la scuverta da l’America l’onn 1492.
Ils gidieus en l’Europa medievala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils gidieus furmavan en l’Europa medievala in’atgna minoritad cun in’atgna tradiziun, cultura, lingua e religiun. Entaifer il Sontg Imperi roman giudevan els la protecziun speziala dal retg resp. imperatur; ma er auters signurs als protegivan explicitamain. En l’Europa Centrala interagivan ils gidieus cun ina societad cristiana ch’era savens malvulenta visavi els; la Peninsla Iberica islamica ha percunter tratg a niz las abilitads specificas dals gidieus. Ils gidieus che vivevan en il temp medieval sin la Peninsla Iberica vegnan numnads sefards, quels ch’eran sesents en l’ulteriura Europa sa numnan aschkenasim. Questa differenziaziun è sa mantegnida fin oz en la cuminanza gidieua.[6]
Fin en il 15avel tschientaner eri scumandà als cristians tenor dretg canonic d’emprestar daners encunter tschains. Questa norma na valeva però betg per ils gidieus. Damai che lez na pudevan betg exequir in mastergn e daventar commembers d’ina mastergnanza e na pudevan er betg cultivar terren agricul, gudagnavan els lur da viver sco commerziants, sco emprestaders sin pegn e cun fatschentas da tschains ed operaziuns da stgomi.[7]
Durant il temp medieval tempriv n’hai strusch dà intervenziuns ostilas cunter ils gidieus. Quels giudevan gia en il Reginavel dals Francs ina posiziun privilegiada, cumbain che lur dretgs eran restrenschids. Fin la fin da l’Emprima Cruschada (1099) han ils gidieus pudì viver en l’Europa en relaziuns relativamain segiras. En il decurs da questa cruschada èn però blers gidieus vegnids sfurzads da sa decider tranter ‹batten u mort›. Ils cruschaders vulevan l’emprim sa deliberar dals ‹nuncartents› en ils agens pajais. Millis gidieus che n’èn betg stads pronts da convertir al cristianissem èn vegnids sturnids dals cruschaders. Be en singuls cas èn ils gidieus vegnids protegids cunter violaziuns (p.ex. en la citad episcopala da Speyer).
Ils proxims tschientaners èn ils gidieus adina puspè vegnids attatgads u bandegiads, per exempel il 13avel tschientaner en Frantscha ed en l’Engalterra. Cun l’erupziun da la pestilenza l’onn 1349 ha inizià in’ulteriura unda da pogroms. Ils gidieus vegnivan inculpads d’avair tissientà las funtaunas per extirpar tut ils cristians. Ina gronda part dals gidieus ch’han survivì quest temp èn sa domiciliads en l’Europa da l’Ost.
Er il temp medieval tardiv è stà segnà fin viaden en il temp modern tempriv d’in antisemitissem creschent. Ils gidieus che vivevan en citads èn vegnids sfurzads da viver en ghettos. E suenter che la baselgia catolica ha schluccà il scumond da tschains, han els er pers in pau lur muntada economica. Pli e pli eran uss cristians medemamain activs sco commerziants ed emprestaders da daners, tranter els blers burgais e commembers dal clerus superiur.[8] Ma betg be motivs finanzials, mabain er raschuns politicas e religiusas han flaivlentà la posiziun dals gidieus.[9] Uschia han las attatgas sin gidieus cuntinuà fin en il 16avel tschientaner.
Mitus populars, malchapientschas e puncts da discussiun cuntravers[modifitgar | modifitgar il code]
Gia la renaschientscha ha resguardà l’epoca precedenta sco temp, en il qual la savida e las valurs da las culturas anticas sajan idas a perder; da quai han els deducì in’inferiuradad culturala e spiertala dal temp medieval. Questa tenuta reservada envers il millenni tranter 500 e 1500 è er s’exprimida dal temp da l’illuminissem e durant l’èra victoriana ch’eran orientads vers la raschun e segnads da la cretta en il progress. En il 19avel tschientaner ha però er gì lieu ina recepziun dal temp medieval a basa dal spiert dal temp da la romantica; quella è daventada fitg populara e dueva influenzar il maletg da quest’epoca fin oz. En il decurs dal temp èn uschia sa sviluppadas ideas dal temp medieval che na sa basan struschamain sin funtaunas istoricas, ma ch’èn tuttina s’ignivadas profundamain en la schientscha collectiva.[10] Ils exempels che suondan servan a reveder questas malchapientschas; els tematiseschan però er il graunin vardad ch’ellas pon tuttavia cuntegnair.
Ils umans dal temp medieval pensavan che la terra saja ina rudella[modifitgar | modifitgar il code]
L’idea che la terra na saja betg ina culla, mabain ina rudella platta è tuttavia stada derasada sur lung temp. Ma che quest’imaginaziun saja sa mantegnida fin en il temp medieval n’è betg cumprovà en las funtaunas. Probablamain sa tracti tar quest’idea d’ina projecziun ch’è naschida en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner.[11] A consolidar quest mitus ha surtut attribuì Washington Irving en sia biografia da Columbus dal 1828. Là sugerescha el ch’ils mariners hajan gì tema da crudar da l’ur da la ‹rudella dal mund›. En il temp medieval dominavan però las ideas dad Aristoteles ed il maletg dal mund ptolemeic. Tenor quellas era il mund in sferoid, pia ina culla en furma elliptica.[12]
Ils umans dal temp medieval eran nunscolads e superstizius[modifitgar | modifitgar il code]
Quest’imaginaziun è correcta areguard ina buna part da la populaziun. La rata d’alfabetisaziun en l’Europa muntava anc en il 16avel tschientaner a be 20 procent. Da l’autra vart han operà en il temp medieval impurtants scienziads sco Albertus Magnus, Thomas d’Aquin, Roger Bacon e Maister Eckhart. Er la fundaziun d’universitads, l’engrondiment da citads, svilups tecnologics (p.ex. l’invenziun dals egliers) e la vasta producziun da documents stattan en cuntradicziun cun la tesa pauschala d’in temp medieval ‹barbaric›.[13]
Il mund arab ha purtà la scienza en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard l’influenza dal mund arab-islamic sin la preservaziun da la scienza antica grecoromana ed il return da quella en l’Europa èn ils istorichers da differenta opiniun. Igl è correct che bleras ovras anticas èn idas a perder en il vest suenter il declin da l’Imperi roman; bleras da quellas èn entradas en il mund arab-islamic ed èn returnadas en l’Europa pir en rom da la reconquista e da las cruschadas. Medemamain ha l’Europa profità da filosofs e pensaders arabs che duevan influenzar la scienza dal vest anc sur tschientaners.[14] Da l’autra vart existiva en l’Europa gia a partir dal 8avel tschientaner ina vasta furmaziun (p.ex. en ils centers monastics). Surtut l’uschenumnada renaschientscha carolingica relativescha l’idea che la scienza dal vest saja vegnida surpigliada per gronda part nà da l’Orient. Fitg derasada è er l’idea ch’invenziuns sco la pulvra da sajettar, il palpiri, la stampa da cudeschs, il balester, il cumpass ed il telescop derivian tuttas da la Persia u da la China. Per part è quai bain stà uschia: la pulvra da sajettar è probablamain arrivada en il vest en rom da l’expansiun da l’Imperi mongolic; medemamain sa lascha cumprovar ch’il palpiri è arrivà en l’Europa per lung da la Via da la saida.[15] Ma la gronda part da las invenziuns numnadas enconuscha tuttavia svilups europeics che sa laschan cumprovar fin en l’antica grecoromana.[16] Per ordinari sa tracti pia da svilups parallels ch’èn sa fatgs independentamain in da l’auter en differentas parts dal mund.
Violenza, guerra ed epidemias eran omnipreschentas; l’aspectativa da vita era fitg bassa[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter il 500 ed il 1500 hai bain dà numerusas guerras en l’Europa; i na dat però nagins indizis che quellas fissan vegnidas manadas a moda pli crudaivla che durant il temp modern.[17] In auter punct che relativescha ils pregiudizis numnads furman las relaziuns climaticas ch’èn sa megliuradas en il temp tranter il 12avel ed il 14avel tschientaner e ch’han manà ad in augment marcant da la populaziun. Er l’idea ch’ils umans dal temp medieval eran fitg pitschens sto vegnir revedida. Examinaziuns ch’èn vegnidas fatgas ils davos decennis vi da skelets han mussà ch’ils umans dal temp medieval eran pli u main tuttina gronds sco ils Europeans a l’entschatta dal 20avel tschientaner.[18] En il temp medieval è l’Europa stada segnada d’ina perioda da chalur extendida, durant la quala ins ha schizunt cumenzà a cultivar vignas en il sid da l’Engalterra. Pir vers il 14avel/15avel tschientaner è il clima puspè pegiurà en rom da l’uschenumnà temp da glatsch pitschen. L’alimentaziun manglusa ch’è resultada da quai è s’effectuada en ils proxims tschientaners a moda negativa sin la grondezza en media dals abitants.
Il temp medieval è stà segnà da la pestilenza[modifitgar | modifitgar il code]
Quest’opiniun sto vegnir curregida. Tranter la pestilenza justiniana e la pandemia dal temp medieval tempriv ha existì dal 8avel al 14avel tschientaner ina perioda da 500 onns senza pestilenza. Tenor las pli novas enconuschientschas da la genetica[19] sa tracti tar il scherm infectus ch’ha chaschunà la pandemia da 1347–1353 d’in nov tschep da Yersinia pestis (ch’era prorut en la China). L’extrema virulenza è pia er d’attribuir a la mancanza d’immunitad envers quest nov scherm e betg mo a las relaziuns socialas ed igienicas nunadattadas.[20] Pli tard è creschida d’ina vart l’immunitad e da l’autra vart la savida medicinala necessaria; perquai èn las epidemias sequentas stadas lunschor main dramaticas.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il maletg dal pur mudregià en vestgadira sdratschada è vegnì popularisà surtut tras films davart il temp medieval. En vardad era la vita dal stan inferiur main manglusa che quai ch’i vegn savens imaginà oz.[21] Be in exempel: Il consum da charn era en il temp medieval en media radund set giadas pli aut ch’en l’Europa Centrala durant il 19avel tschientaner ed anc adina pli aut che a l’entschatta dal 21avel tschientaner.[22] Durant la perioda chauda dal temp medieval eran nauschas racoltas bler pli raras che pli tard, quai ch’ha pussibilità il progress social e tecnologic sco er l’expansiun dals territoris da colonisaziun. Ultra da quai sa lascha cumprovar per il temp tranter il 11avel ed il 13avel tschientaner in augment da la populaziun marcant[23], il qual è be stà pussaivel a basa d’in nutriment suffizient. Fluctuaziuns areguard il quantum da racolta hai adina dà (per motivs climatics e stagiunals); d’ina fomina permanenta na pon ins però tuttavia betg discurrer per il temp autmedieval.
Absenza da l’igiena corporala[modifitgar | modifitgar il code]
Exchavaziuns archeologicas cumprovan l’existenza da numerus bogns publics en citads medievalas.[24] Surtut en l’Europa dal Nord èn da chattar per il temp medieval tempriv bogns da vapur e chasas per far bogn construidas or da lain sco ch’ellas èn derasadas oz en la Scandinavia ed en l’Europa da l’Ost. En scrittiras contemporanas vegn animà da sa deditgar extendidamain a la tgira dal corp ed a l’igiena (p.ex. ‹Passionibus Mulierum Curandorum› da Trotula, ‹Regimen Sanitatis Salernitanum› or dal conturn da la scola da Salerno, ‹Compendium Medicinae› da Gilbertus Anglicus). Sco en auters temps ed en auters pajais era l’igiena ina chaussa persunala.[25]
Acts arbitrars, tortura ed execuziuns eran apparientschas omnipreschentas[modifitgar | modifitgar il code]
La persecuziun da strias ha pir cuntanschì sia culminaziun en il decurs dal 16avel tschientaner. Gia il ‹Sachsenspiegel›, in impurtant codex da dretg dal temp autmedieval, cumprova relaziuns da dretg bain structuradas; ina gronda part da la vita era suttamessa a cleras reglas giuridicas. Ils burgais ed ils purs n’eran tuttavia betg senza dretgs.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Latiers a moda critica p.ex. František Graus: Lebendige Vergangenheit. Überlieferung im Mittelalter und in den Vorstellungen vom Mittelalter. Cologna/Vienna1975.
- ↑ Cf. p.ex. Hans-Werner Goetz: Moderne Mediävistik. Stand und Perspektiven der Mittelalterforschung. Darmstadt 1999; Hans-Werner Goetz, Jörg Jarnut (ed.): Mediävistik im 21. Jahrhundert. Minca 2003.
- ↑ Cf. Jacques Le Goff: Pour un long Moyen Age. En: Europe 61 (1983), p. 19–24.
- ↑ Peter Thorau: Die Kreuzzüge. 4. ed., Minca 2012, ISBN 978-3-406-508387, p. 43.
- ↑ Cf. Ulf Dirlmeier, Gerhard Fouquet, Bernd Fuhrmann: Europa im Spätmittelalter 1215–1378. Minca 2003, p. 153s. Cf. er Bernd Schneidmüller: Konsens – Territorialisierung – Eigennutz. Vom Umgang mit spätmittelalterlicher Geschichte. En: Frühmittelalterliche Studien 39, 2005, p. 225–246.
- ↑ Leo Trepp: Die Juden. Volk, Geschichte, Religion. Hamburg 1998, ISBN 3-499-60618-6, p. 66s.
- ↑ Erich Fromm: Das jüdische Gesetz. Zur Soziologie des Diaspora-Judentums, dissertaziun dal 1922. Er sco Die Lage der Juden vor der Emanzipation, 1999, ISBN 3-453-09896-X, p. 99s.
- ↑ Fritz Backhaus: Die Hostienschändungsprozesse von Sternberg (1492) und Berlin (1510) und die Ausweisung der Juden. En: Jahrbuch für Brandenburgische Landesgeschichte. Tom 39 (1988), p. 7–26.
- ↑ Markus J. Wenninger: Man bedarf keiner Juden mehr, Ursachen und Hintergründe ihrer Vertreibung aus den deutschen Reichsstädten im 15. Jahrhundert. Graz 1981, ISBN 3-205-07152-2. (Beiheft zum Archiv für Kulturgeschichte, 14).
- ↑ Regine Pernoud: Those Terrible Middle Ages: Debunking the Myths. Ignatius Press, 2000.
- ↑ Philip Wolff: Wie die Erde zur Scheibe wurde, Spiegel Online, 2 da november 2005.
- ↑ Vgl. Rudolf Simek: Erde und Kosmos im Mittelalter: Das Weltbild vor Kolumbus. Minca 1992, chapitel 3: Die Form der Erde (p. 37–54).
- ↑ Karin Schneider-Ferber: Alles Mythos! 20 populäre Irrtümer über das Mittelalter. Konrad Theiss Verlag, ISBN 978-3-8062-2237-1, Stuttgart 2009.
- ↑ Areguard il transfer da savida da l’antica cf. John Freely: Platon in Bagdad: Wie das Wissen der Antike zurück nach Europa kam. Stuttgart 2012.
- ↑ Institute of Asian Affairs, Hamburg (ed.): Timeline of Chinese-European Cultural Relations (PDF; 164 kB): Cronologia tabelarica areguard las relaziuns tranter la China e l’Europa.
- ↑ Petra G. Schmidl: Two early Arabic sources on the magnetic compass. En: Journal of Arabic and Islamic Studies 1, 1997–98 (PDF; 352 kB).
- ↑ Ewart Oakeshott: A Knight in Battle. Dufour Editions, 1998.
- ↑ Medieval ancestors measured up to our height standards. En: British Archaeology, nr. 84: 51, 19 da settember 2005.
- ↑ Communicaziun da pressa: Genom des Schwarzen Todes vollständig rekonstruiert www.uni-tuebingen.de/aktuell (PDF; 861 kB).
- ↑ Erreger des ‹Schwarzen Todes› von 1348 entschlüsselt Deutschlandfunk, 13 d’october 2011.
- ↑ Norman F. Cantor: The Civilization of the Middle Ages: A Completely Revised and Expanded Edition of Medieval History. Harper Perennial 1994; Werner Rösener: Bauern im Mittelalter. 4. ed., C.H. Beck, Minca 1993.
- ↑ Massimo Livi Bacci: Europa und seine Menschen: eine Bevölkerungsgeschichte. C.H. Beck, Minca 1999, ISBN 3-406-44700-7, p. 69. Hans Jürgen Teuteberg, Günter Wiegelmann: Nahrungsgewohnheiten in der Industrialisierung des 19. Jahrhunderts. LIT Verlag Münster, 1995, ISBN 3-8258-2273-7, p. 99.
- ↑ Werner Rösener: Bauern im Mittelalter. 4. ed., C.H. Beck, Minca 1993, p. 39.
- ↑ Michael Matheus (ed.): Badeorte und Bäderreisen in Antike, Mittelalter und Neuzeit (Mainzer Vorträge 5). Steiner, Stuttgart 2001.
- ↑ Frances Gies: Life in a Medieval Village. Harper Perennial. New York 1991, ISBN 978-0060920463.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Manuals ed ovras da survista[modifitgar | modifitgar il code]
- Lexikon des Mittelalters, 9 toms, Artemis & Winkler, Minca/Turitg 1980–1998, ISBN 3-423-59057-2.
- Dictionary of the Middle Ages. Ed. da Joseph Strayer e.a., 13 toms, Scribner, New York 1982–1989.
- The New Cambridge Medieval History. 7 toms, Cambridge 1995–2005.
- Peter Linehan, Janet L. Nelson (ed.): The Medieval World. Routledge, Londra 2001, ISBN 0-415-30234-X.
- Michael Borgolte: Christen, Juden, Muselmanen. Die Erben der Antike und der Aufstieg des Abendlandes 300 bis 1400 n. Chr. Siedler, Minca 2006, ISBN 978-3-88680-439-9.
- Johannes Fried: Das Mittelalter. Geschichte und Kultur. 4. ed., C.H. Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-57829-8.
- Matthias Meinhardt, Andreas Ranft, Stephan Selzer (ed.): Mittelalter. (Retscha Oldenbourg Geschichte Lehrbuch), 2. ed., Minca 2009, ISBN 978-3-486-58829-3.
- The Oxford Dictionary of the Middle Ages. Ed. da Robert E. Bjork, 4 toms, Oxford University Press, Oxford 2010.
- Johannes Fried, Olaf B. Rader (ed.): Die Welt des Mittelalters. Erinnerungsorte eines Jahrtausends. C.H. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-62214-4.
- Martial Staub, Gert Melville (ed.): Enzyklopädie des Mittelalters. Primus, Darmstadt 2013, ISBN 978-3-86312-353-6.
Descripziuns da las singulas epocas[modifitgar | modifitgar il code]
Temp medieval tempriv
- Hans-Werner Goetz: Europa im frühen Mittelalter. 500–1050. (Handbuch der Geschichte Europas 2), Ulmer, Stuttgart 2003.
- Arnold Angenendt: Das Frühmittelalter. Die westliche Christenheit von 400 bis 900. 3. ed., Kohlhammer, Stuttgart/Berlin/Cologna 2001.
- Franz Neiske: Europa im frühen Mittelalter 500-1050. Eine Kultur- und Mentalitätsgeschichte. Primus, Darmstadt 2006, ISBN 978-3-89678-540-4.
- Chris Wickham: The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000. Penguin, Londra 2009.
- Roger Collins: Early Medieval Europe 300–1000. 3. ed. surlavurada, Palgrave, Basingstoke e.a. 2010.
Temp autmedieval
- Hermann Jakobs: Kirchenreform und Hochmittelalter 1046–1215. 4. ed., Oldenbourg, Minca 1999.
- Michael Borgolte: Europa entdeckt seine Vielfalt. 1050–1250. (Handbuch der Geschichte Europas 3), Ulmer, Stuttgart 2002.
- Peter Dinzelbacher: Europa im Hochmittelalter 1050–1250. Eine Kultur- und Mentalitätsgeschichte. Primus, Darmstadt 2003, ISBN 978-3-89678-474-2.
- Wilfried Hartmann: Der Investiturstreit. 3. ed. cumplettada, Oldenbourg, Minca 2007.
- Thomas Asbridge: Die Kreuzzüge. Klett-Cotta, Stuttgart 2010.
Temp medieval tardiv
- Ulf Dirlmeier, Gerhard Fouquet, Bernd Fuhrmann: Europa im Spätmittelalter 1215–1378. Oldenbourg, Minca 2003.
- Johannes Grabmayer: Europa im späten Mittelalter 1250–1500. Eine Kultur- und Mentalitätsgeschichte. Primus, Darmstadt 2004, ISBN 978-3-89678-475-9.
- Michael North: Europa expandiert. 1250–1500. (Handbuch der Geschichte Europas 4), Ulmer, Stuttgart 2007.
- John Watts: The Making of Polities: Europe, 1300–1500. Cambridge University Press, Cambridge 2009.
- Bernd Schneidmüller: Grenzerfahrung und monarchische Ordnung: Europa 1200–1500. C.H. Beck, Minca 2011.
Introducziuns e tematicas specificas[modifitgar | modifitgar il code]
- Horst Fuhrmann: Einladung ins Mittelalter. C.H. Beck, Minca 1987, ISBN 3-406-32052-X.
- Ferdinand Seibt: Glanz und Elend des Mittelalters. Eine endliche Geschichte. Siedler, Berlin 1987, ISBN 3-88680-279-5.
- Arno Borst: Lebensformen im Mittelalter. Francfurt a.M./Berlin 1988, ISBN 3-548-34004-0.
- Arno Borst: Barbaren, Ketzer und Artisten: Welten des Mittelalters. Piper, Minca/Turitg 1988, ISBN 3-492-03152-8.
- Horst Fuhrmann: Überall ist Mittelalter: von der Gegenwart einer vergangenen Zeit. C.H. Beck, Minca 1996, ISBN 3-406-40518-5.
- Karl Helmer: Bildungswelten des Mittelalters. Denken, Gedanken, Vorstellungen und Einstellungen. Schneider Hohengehren, Baltmannsweiler 1997, ISBN 978-3-87116-762-1.
- Georg Scheibelreiter: Die barbarische Gesellschaft. Mentalitätsgeschichte der europäischen Achsenzeit 5.–8. Jahrhundert. Primus, Darmstadt 1999, ISBN 978-3-89678-217-5.
- Martin Kaufhold: Europas Norden im Mittelalter. Die Integration Skandinaviens in das christliche Europa (9.–13. Jh.). Primus, Darmstadt 2001, ISBN 978-3-89678-418-6.
- Jürgen Sarnowsky: England im Mittelalter. Primus, Darmstadt 2002, ISBN 978-3-89678-420-9.
- Fischer Weltgeschichte: Mittelalter und frühe Neuzeit. 4 toms, Fischer, Francfurt a.M. 2003 (ND), ISBN 3-596-50732-4.
- Jacques Le Goff: Die Geburt Europas im Mittelalter. C.H. Beck, Minca 2004, ISBN 3-406-51762-5.
- Georg Scheibelreiter (ed.): Höhepunkte des Mittelalters. Primus, Darmstadt 2004, ISBN 978-3-89678-257-1.
- Karl Bosl: Europa im Mittelalter. Edì ed elavurà da Georg Scheibelreiter, Primus, Darmstadt 2005, ISBN 978-3-89678-264-9.
- Heinz-Dieter Heimann: Einführung in die Geschichte des Mittelalters. 2. ed., UTB, Stuttgart 2006, ISBN 978-3-8252-1957-4.
- Malte Prietzel: Krieg im Mittelalter. Primus, Darmstadt 2006, ISBN 978-3-89678-577-0.
- Hartmut Boockmann: Einführung in die Geschichte des Mittelalters. 8. ed., C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-36677-2.
- Peter Hilsch: Das Mittelalter – die Epoche. 2. ed., UTB, Stuttgart 2008.
- Harald Müller: Mittelalter. Akademie-Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-05-004366-1.
- Gerhard Lubich: Das Mittelalter. Schöningh, Paderborn e.a. 2010, ISBN 978-3-8252-3106-4.
- Ernst Schubert: Essen und Trinken im Mittelalter. Primus, Darmstadt 2010, ISBN 978-3-89678-702-6.
- Arnold Esch: Wahre Geschichten aus dem Mittelalter. Kleine Schicksale selbst erzählt in Schreiben an den Papst. C.H. Beck, Minca 2010, ISBN 978-3-406-60133-0.
- Ernst Schubert: Alltag im Mittelalter. Natürliches Lebensumfeld und menschliches Miteinander. Primus, Darmstadt 2012, ISBN 978-3-86312-306-2.
- Christine Sauer (ed.): Handwerk im Mittelalter. Primus, Darmstadt 2012, ISBN 978-3-86312-013-9.
- Michael Brauer: Quellen des Mittelalters. Schöningh, Paderborn 2013, ISBN 978-3-8252-3894-0.
- Hans-Werner Goetz: Proseminar Geschichte: Mittelalter. 4. ed., Ulmer, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-8252-4066-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Temp medieval sin chattà.ch
- Seminari istoric da l’Universitad da Tübingen, partiziun per istorgia medievala cun numerus links e collecziuns da materialias
- Istorgia medievala – videos da diversas prelecziuns davart la tematica; medemamain da l’Universitad da Tübingen
- Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters. Messas a disposiziun da la Bayer. Akademie der Wissenschaften
- Internet Medieval Sourcebook Project – funtaunas en versiun englaisa
- Ingrid Heidrich: Einführung in die Geschichte des Mittelalters (versiun electronica surlavurada da Einführung in die Geschichte des europäischen Mittelalters, H-C-I, Bad Münstereifel 2003, ISBN 3-00-010998-6)
- Cudeschs istorics davart il temp medieval (libers dals dretgs d’autur) en furma integrala sut Lexikus
- Essays in Medieval Studies, revista dal fatg englaisa, ediziuns 1984–2000 online

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Antéra
Endèle piànte angiospèrme, l'antéra l'è la part terminàl del stam de 'n fiùr. L'è 'na strütüra omòloga ai microsporàngi che se tróa 'ndele piànte che fa part de ótre sotadiviziù. El g'ha la funsiù de fa sö 'l pòlen. (La paròla la vé del gréco anteros, che öl dì fiurìt, e la se refers al fat che la prezènsa che sàlta bé a l'öcc de le antére l'è sègn de compléta fiuridüra del fiùr (antézi).
Ògna stam de sòlet l'è furmàt de 'n filamènt e de 'na antéra, fisàda a lestremità del filamènt. Se dis de le antére che i è estrórse demài che 'l filamènt el se tàca a l'antéra co la sò fàcia estèrna (chèla piö delóns de l'as fiuràl), e le se ciàma intrórse endèl càzo contràre, che però se 'l tróa méno de spès.
La antéra tìpica de le angiospèrme de sòlet l'è custitüìda de dò parcc, tacàde l'öna a l'ótra, ciamàde téche, ünìde 'nsèma de 'na zòna ciamàda conetìf, che l'è ach la zòna 'ndóche la antéra la se tàca al filamènt. Se se g'hès de taià l'antéra en perpendicolàr al sò as, se pödarès véder che ògna antéra la g'ha dét giü o du sach pulìnich che i se destènt sö töta la longhèsa.
L'antéra l'è 'na strütüa deiscènta, cioè, che se spàca de per sò cönt per fà nì fò 'l pòlen. Ògna sach pulìnich el se dervarà de sòlet conden tài longitudinàl (per lónch) de 'ndóche saltarà fò 'l pòlen.
El stam l'è 'na fòia trasfurmàda per la prudusiù de spòre mas•cc (microspòre) che pò i è i granì de pòlen. I sach pulìnich i è i microsporàngi.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Font Quer, P. (1982). Diccionario de Botánica. 8ª reimpresión. Barcelona: Editorial Labor, S. A.. 84-335-5804-8
- Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C. 1965. Tratado de Botánica. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.
- Strassburger, E. 1994. Tratado de Botánica. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.


text:
Murten
Murten (in frances: Morat) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.02 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6381 abitant.
El cumün de Muntelier al se tröva a una altitüden de 453 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bas-Vully, Büchslen, Courgevaux, Galmiz, Greng, Haut-Vully, Lurtigen, Meyriez, Münchenwiler (BE), Muntelier, Müntschemier (BE), Ried bei Kerzers, Salvenach.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes l'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 515 co la citazion de una postazion difensiva ciamada “Muratum”.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit Ufizial (Todesch) (Inglés) (Franzés)
- The panorama of the battle of Murten
- Photo Gallery from Murten


text:
Eritrea
L' Eritrea a l'è un paes de l'Africa nord-urientala.
A l'è tacada a l'Etiopia, el Sudan e'l Djibouti e 'l la bagna el Mar Russ.
La capital a l'è Asmara.
La gh'ha una süperfiss de 117.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.500.000 abitant.
Storia mudernaModifega
L'Eritrea a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1941. Dopu de la Segunda guera mundiala, i Stat Ünii e i alter stat ucidentaj hann vursüü una federaziun intra l'Eritrea e l'Etiopia, che l'è pöö divegnüda un'anessiun.
L'Eritrea l'ha conquistaa la sò indipendenza in del 1993, dopu de una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitigaModifega
L'Eritrea a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Isaias Afewerki (del 1993).


text:
- Las persunas ch'eran enserradas en il Hölloch en il Muotathal (SZ) èn puspè a chasa.
- Tut ils otg umens han pudì bandunar il cuvel senza blessuras la notg sin venderdi.
- L'aua en il cuvel è tschessada pli spert che quintà.
La gruppa ha pudì bandunar il cuvel da la via d'entrada. La sortida haja cuzzà pliras uras. Suenter ch’in medi haja examinà ils umens, hajan els pudì turnar a chasa. Quai ha communitgà la Polizia chantunala.
Bunamain in'emna en il cuvel
Ils turists eran partids sonda passada sin lur tura. Planisà eri da bandunar il cuvel la dumengia suentermezdi. Il decurs da la notg avevi alura dà ils emprims indizis per aua gronda.
Per l’interpresa ch’organisescha las turas n’ha quest incap almain il mument naginas consequenzas giuridicas. I na dettia nagins indizis ch’i sa tractia dad in cas da negligientscha – ed uschia er nagina investigaziun, ha ditg in pledader da la polizia.
Il Hölloch vala sco in dals pli gronds sistems da cuvels dal mund. L'enviern è da principi il meglier temp per expediziuns.
RR novitads 08:00


text:
Eupen-Malmedy
Eupen-Malmedy, ciamaa anca Canton de l'Est, a l'è el tocch del Belgi indova che la gh'è la minoranza todesca, che 'l roeuda intorna a Eupen, Malmedy e Sankt Vith.
'Sti terr eren part de la Germania ma, cont la sconfitta in la prima guerra mondiala, hinn staa daa al Belgi cont el Trattaa de Versailles. In del 1920 on plebiscitt, assee controvers, el sanciss l'annession. La Germania nazista, durant de la segonda guerra mondiala, l'ha riannettuu el territori, che l'è tornaa al Belgi in del 1945.
Incoeu a l'è part, per la pupart, de la Comunità Germanofona del Belgi.


text:
Ils set da zercladur 1940 è Thomas John Woodward naschì a Pontypridd – ina pitschna citad en Valisa. Sias emprimas emprovas da chant èn spiritualas: el ha chantà en il chor da baselgia. Gia suenter ses temp da scola cun mo 16 onns ha Tom maridà sia camarata da scola Melinda Trenchard. Cun ella è el stà maridà 59 onns fin ch’ella è morta avant quatter onns.
Carriera musicala pass per pass
Tom Jones ha da gliez temp gudagnà ses daners cun vender tschitschapulvras, cun lavurs sin plazzals e cun gidar en fabricas. En ses temp liber ha el chantà en clubs locals. Cun il num d’artist Tommy Scott e sustegnì da la band «Senators». Suenter curt temp èn els daventads pitschens stars en lur regiun. Tom ha dentant vulì daventar musicist professiunal ed ha registrà insaquantas chanzuns ch’èn dentant vegnidas publitgadas pir intgins onns pli tard. Là sa decida Tom per ina carriera da solo e fa ina turnea atras la Gronda Britannia. Il producent Gordon Mills ha scuvrì Tom en in club a Londra e fatg in contract cun el.
Tom Jones il dongiovanni
Ses producent nov dat ad el il num d’artist Tom Jones ch’è restà fin oz. Cun la single «It’s Not Unusual» cuntanscha el directamain la testa da la parada da hits englaisa e daventa enconuschent era sur ils cunfins da l’insla. Il pass definitiv en las paradas da hits internaziunalas gartegia ad el la fin dals onns 60. Da quest temp ha el dastgà far la chanzun per il film da James Bond «Thunderball» e cun «Delilah», «What’s New Pussycat» ni «Green, Green Grass Of Home» gartegia ad el in hit suenter l’auter. Durant ses concerts giaudan oravant tut giuvnas sia vusch da soul. Ed era opticamain porscha Tom Jones ina massa. El sa preschenta adina en chautschas stretgas e cun ina chamischa fitg averta che mussà ses pelegn dal pèz. Per quest motiv è el era vegnì numnà il tigher.
Midadas suondan al temp ruassaivel
Suenter ses grond success durant ils onns 60 suondan onns pli ruassaivels. El sa preschenta pli savens durant shows a Las Vegas. Pli e pli paucs van a tadlar ses concerts. La mort da ses producent ed ami Gordon Mills il 1986 è il punct il pli bass da sia carriera. Suenter cumenza Tom Jones novas vias musicalas, lavura ensemen cun differentas artistas ed artists e sa lavura puspè ensi. Enfin l’onn 1999 cura ch’el publitgescha ses album da success «Reload» cun in da ses pli gronds hits «Sex Bomb». Cun quest album sa schlia el definitiv da ses «tigher-image». 2005 fa la Queen el chavalier. Actualmain è sir Tom Jones da vesair en televisiun sco coach tar l’emissiun «The Voice UK».


text:
This site uses cookies in order to regularly improve the operation of the site. You declare that you agree herewith by using this website. Further information
Ina finamira impurtanta da l’Iscador AG è la cuntinuanta extensiun d’ experientscha scientifica e da lur realisaziun sco era la garanzia da segirtad per ils pazients ed ils pli moderns standards da producziun, distribuziun ed applicaziun da nos products. Tras il provediment d’informaziuns qualifitgadas ed ina assistenza cumpetenta da clients lain nus obtegnair la cuntentientscha da la clientella sco era las meglieras cundiziuns d’applicaziun pussaivlas per nos products.


text:
Las auas grondas da l'avust 2005 èn anc adina en ils chaus da la glieud en la Sursilvania. Per ch'insatge uschia na capitia betg pli èsi vegnì discutà onns a la lunga en il chantun. Suenter diversas votaziuns èn ils da Sursilvania finalmain vegnids perina da bajegiar ina gallaria auxiliara.
La gallaria ch'ha ina lunghezza da 6,5 kilometers duai distgargiar il flum «Sarneraa» da malauras. L'aua duai en l'avegnir tar ina probabla auazun vegnir manada davent dal Lai da Sarnen tras questa gallaria e pir sut il Wichelsee puspè ir en il flum Sarneraa.
L'entir project custa 117 milliuns francs. Radund duas terzas dals custs, numnadamain 75 milliuns francs surpiglia la Confederaziun. Il 2023 duai la gallaria pudair vegnir duvrada tar situaziuns extraordinarias.
RR novitads 15:00


text:
Il super-G, il slalom ed il slalom gigant da l'universiada dal proxim december vegnan ad esser a San Murezzan. Sco il comité d'organisaziun da l'universiada communitgescha, possian ins uschia trair a niz l'infrastructura da las cursas da la cuppa mundiala da las dunnas che vegnia construida insaquants dis avant.
La universiada ch'ha stuì vegnir spustada per radund 11 mais pervi da la pandemia ha lieu dals 11 fin 21 da december en la Svizra Centrala ed en il Grischun. A la pli gronda occurenza multisportiva d'enviern per students e studentas cumbattan atlets ed atletas en 10 disciplinas per 60 serias da medaglias.


text:
Tut ils 7 candidats per la regenza grischuna vulevan esser da la partida a Laax. Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ha dentant betg pudì esser da la partida pervia d'ina grippa. Ils auters han sco emprim giudì in pèr rundas sin ils skis. E quai gia la damaun a las 7 – avant la gronda fulla. Sulet Peter Peyer è pir vegni vitiers pli tard, el na va betg cun skis.
Ils candidats, ensemen cun directurs da pendicularas e persunas dal turissem, han pudì giudair la pista per sasez, tranter il Crap Sogn Gion e Plaun. La tschajera n'ha dentant betg fatg uschè simpel d'insumma vesair la pista.
Politica duai sustegnair las pendicularas
Suenter il divertiment sin pista ed in ensolver, hai dà ina discussiun davart lass rollas da la politica tar las pendicularas. Ils directurs da pendicularas giavischan da la politica, ch'i vegnia fatg tut il pussibel per simplifitgar da realisar projects per renovar u bajegiar novs indrizs.
RR actualitad 17:00


text:
En Svizra manca la basa legala per observar cugliunaders d’assicuranza probabels. Quai constatescha la curt penala. Ussa reagescha la Suva: L’observaziun vegn per il mument franada.
Pervia da la mancanza d’ina basa legala ston assicurads betg pli quintar da vegnir observads. El ha perquai declerà sco illegala la scursanida d’ina renta per in assicurà ch’era vegnì persequità d’in detectiv.
Adattaziuns correspundentas eran gia planisadas oriundamain. Perquai ch’il Tribunal federal aveva però gia decis trais giadas che la surveglianza saja legala, eran ins partids dal fatg che quai tanschia legalmain.
RR novitads 12:00


text:
La campagna da prevenziun d'accidents cun motos "smartrider.ch" ha durà trais onns. Ussa vegn ella substituida tras la campagna dal ppa "stayin-alive.ch". La polizia chantunala dal Grischun vuless – ensemen cun partenaris – promover il pensar da segirezza en connex cun manischar ina moto.
Durant la stagiun principala da motos, dal matg fin l'october, vegnan montads placats da la segirezza dal traffic per lung dals trajects da moto ils pli frequentads e nua ch'i capitan blers accidents. La campagna "smartrider.ch" ch'è enconuschenta e ludada dapertut vegn substituida tras la campagna "stayin-alive.ch". La campagna da motos "stayin-alive.ch" dal post da consultaziun svizzer per la prevenziun d'accidents (ppa) cumenza – cun motivs actualisads – ses terz onn. Ultra da la nova campagna da prevenziun sa basa la polizia chantunala dal Grischun dentant vinavant sin quai ch'è sa cumprovà.
Il Grischun sco chantun d'excursiuns
Ils pass sur las Alps sco er cuntradas e trajects attractivs fan ch'il Grischun è ina destinaziun d'excursiuns bainvegnida. Quai na vala betg mo per viandants e ciclists, mabain er per motociclistas e motociclists! L'onn 2015 hai dà sin las vias dal Grischun passa 160 accidents cun motos. Legraivlamain hai dà damain accidents mortals cun motos che l'onn precedent. En la gronda part dals accidents era la via sitga e l'aura buna. Tar ca. 120 accidents cun la moto èn las motociclistas ed ils motociclists stads sezs la culpa. Da quai vesan ins quant impurtantas che l'abilitad, la pratica e la capacitad da charrar ina moto èn.
Il pensar da segirezza vegn promovì
Blers accidents cun motos derivan d'ina sveltezza nunadattada. Cunzunt tar curvas èsi da dar adatg. In ulteriur privel èn ils auters participants dal traffic. La campagna "stayin-alive.ch" s'occupa da questa tematica/problematica da partenaris. Las autas prestaziuns dals motors e las tecnicas inschignusas dals schassis na van betg adina a prà cun la moda da charrar dals manischunzs. Ma quai è ina premissa indispensabla per ina stagiun da motos cun success e senza accidents. Per quest intent vegnan purschids curs da charrar. En quests curs vegnan trenadas l'abilitad e la fitness da charrar. Il center per la segirezza stradala DrivingGraubünden a Cazas porscha – sut il patrunadi ed accumpagnà da la polizia chantunala dal Grischun – in dumber limità da curs da basa per motociclists, che vegnan sustegnids finanzialmain.
Giudair la moto cun in bun sentiment
En sia prevenziun cunter accidents cun motos sa basa la polizia chantunala – ensemen cun ses partenaris da segirezza – anc adina sin las suandantas trais pitgas ch'èn sa cumprovadas: mesiras repressivas (p.ex. controllas da sveltezza), utilisaziun dal potenzial da la construcziun da vias (p.ex. trajects ch'èn meglier renconuschibels) e lavur da prevenziun (p.ex. acziun da placats ed acziuns sin pass e tar lieus d'accidents). Questas mesiras duain permetter ils motociclists da giudair lur excursiuns en il bel Grischun ed als laschar turnar a chasa senza accidents. Ma cler è er il suandant messadi: Tgi che sa cuntegna correctamain, prospectivamain e precautamain en il traffic sin via, è main periclità da vegnir involvì en in accident.
Qua arrivais Vus tar la campagna "stayin-alive.ch"


text:
L'iniziativa da las Alps pretenda perquai da desister d'ina cuntraproposta directa e la votaziun dal pievel per la midada da la Constituziun. Per cuntanscher pli svelt las finamiras, propona l'uniun ina midada da la lescha via parlament e quai cun ina cuntraproposta indirecta. Da realisar las finamiras per proteger il clima fetschia prescha – e quai surtut en las Alps. Il territori da muntogna dovria perquai promoziun e betg excepziun, scriva l'uniun per la protecziun da las Alps.
Sch'il Cussegl federal na saja betg pront dad elavurar ina cuntraproposta indirecta, lura pretenda l'iniziativa da las Alps midadas vid la cuntraproposta directa:
- La Confederaziun duai sustegnair spezialmain las regiuns muntagnardas per cuntanscher la neutralitad al clima, enstagl da lubir ad ellas cun reglas d'excepziun da pudair nizzegiar combustibels e carburants fossils er anc suenter l'onn 2040.
- Ultra da quai duai il Cussegl federal procurar ch'i na vegnan betg pli mess en circulaziun combustibels fossils gia a partir dal 2040. Pir a partir dal 2050 e cun resguardar aspects tecnics ed economics saja memia tard, scriva l'iniziativa da las Alps.


text:
Villaperuccio
Villaperuccio (el nòm endèla lèngua locàl l'è: Sa Baronia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 1 100 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Narcao, Nuxis, Perdaxius, Piscinas, Santadi, Tratalias.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
A Segl ha preschentà l’intendant d’Origen, Giovanni Netzer, ils siemis d’ina tur da teater sisum il pass dal Güglia. Ina tur da lain pussibilitass da giugar teater durant tut l’onn e cumpigliass trais salas cun grondas fanestras, uschia che la natira e la cuntrada vegnissan integradas en las scenas.
La tur fiss in fabricat temporar ord elements da lain che vegniss demontada la fin dal 2020. La tur custass radund 2,5 milliuns francs, ed il manaschi dal teater radund 2 milliuns mintg’onn. Fin la fin da schaner dal 2017 duessan esser scleridas la finanziaziun ed ils permiss da fabrica.


text:
Svizras e Svizzers han immatriculà danov 29'100 vehichels il fanadur. Quai munta 14% damain ch'il fanadur da l'onn passà, scriva l'Uffizi federal per statistica. Surtut autos da diesel n'èn betg stads tschertgads. Cumpareglià cun l'onn passà èsi 50% pli paucas immatriculaziuns.
Immatriculaziuns novas d'autos da persunas en CH
Boom d'autos electrics ed ibrids
Il dumber dals autos electrics immatriculads da nov è percunter creschì marcantamain per 85% il fanadur. Era autos ibrids vegnan cumprads dapli – quai tant tar ils ibrids regulars cun sustegn electric (+63%), sco tar ils uschenumnads ibrids «plug-in» (+48%) cun ina battaria pli gronda.


text:
Perquai ch'il consum da tartuffels è s'aumentà dapi che las ustarias èn serradas il december passà, sto la Svizra numnadamain importar dapli. Uschiglio na bastassi betg per cuvrir la dumonda. Tranter ils 15 da matg e la fin da zercladur èsi pussaivel d'importar 5'000 tonnas dapli tartuffels, stat scrit en il Fegl uffizial federal.
Quai sajan radund tschintg pertschient da l'entir quantum annual, ha ditg ina pledadra da l'Uffizi federal d'agricultura sin dumonda da l'agentura da novitads Keystone-SDA. Tals augments d'import dettia adina puspè. Uschia hajan donns da schelira sfurzà il 2017 d'importar dapli maila.
Tut il cuntrari sa preschentia la situaziun però tar ils tartuffels da pommes-frites. Perquai che la glieud na mangia actualmain strusch pli en las ustarias, saja il consum da quests tartuffels sa reducì fermamain.


text:
La procedura per ina relaschada ord l'uffizi ha surmuntà in obstachel decisiv. Gia avant che la maioritad da 342 deputads è stada cuntanschida ha la partida da lavur da Rousseff concedì la terrada. Il schef da fracziun José Guimaraes ha ditg durant la votaziun: «Ils conspiraturs dal culp da stadi han gudagnà».
Sco proxim decida il senat en chaussa. Sche quel di er gea vegn Rousseff suspendida en in emprim pass per 180 dis. Questa decisiun vegn probabel a crudar l'entschatta matg.
Renfatschas da corrupziun
A Rousseff vegn rinfatschà d'avair manipulà cifras da bilantscha per segirar sia reelecziun l'onn 2014. La presidenta dementescha questas reproschas e di che quai saja ina emprova da putsch envers sia regenza. Ils critichers rinfatschan ultra da quai a Rousseff ch'ella saja responsabla per la pli greva recessiun en la Brasilia dapi decennis.
Senat ha il davos pled
Uss ha il senat provisoricamain il davos pled en chaussa. Avant la votaziun entras il parlament avevan pliras vuschs ord il conturn dal senat ditg che lez na sustegnia betg la presidenta sch'il parlament sa decidia per la relaschada d'uffizi. Almain 41 dals 81 senaturs stuessan dir gea per che la procedura da relaschada possia cuntinuar. Sche almain dus terzs dals senaturs decidan cunter Rousseff lura vala ella sco culpanta e perda tut ils dretgs politics. Ils proxims otg onns na dastga ella en quest cas betg pli candidar per uffizis politics. En quest cas surpigliass ses rival Michel Temer las fatschentas enfin il december 2018.
RR novitads 6:00


text:
La Swisscom n'ha pers nagins clients pervi dals disturbis en la rait dal davos temp. E pass giuridics da clients cunter la Swisscom n'aja era betg dà. Quai ha il schef da concern, Urs Schaeppi, ditg ad ina conferenza da medias.
L'interrupziun da la rait ed ils disturbis dals numers d'urgenza, ils 9 da fanadur hajan fatg stremblir el e la Swisscom. Chaschunà ils problems aveva in update en in sistem, lontan dals sistems d'urgenza. Tenor Schaeppi haja lura dà in effect da domino e quel vegnia uss examinà. Quai saja sco da serrar ina via a Berna e quai chaschunia ina colonna a Son Gagl, ha Urs Schaeppi ditg. La Swisscom haja fatg emprimas adattaziuns tar las raits. Vitiers sajan els vid examinar la chaussa e quai ensemen cun experts externs.


text:
Sangu
El sangu (anca sangh o sanch) l'è on tessuu fluid de connession contegnuu denter int i venn e i arteri di animaj. La parola la vegn dal latin sanguis, sanguinis, con l'istess significaa. Inscambi, l'aggettiv ligaa al sangu, ossia emategh, el vegn dal grech haimatos.
El sangu l'è faa di cellul che menen via i gas, comé i globui ross, e, despess e soratutt in di animai pussee important, gh'è di cellul comé i globui bianch e i piastrin.
FonzionModifega
- Fonzion respiratoria: el porta l'ossigen dai polmon ai olter tessuu
- Fonzion nutritiva: el porta i nutrient in gir per el corp
- Fonzion escretoria: la mena via i scart del corp
- Fonzion termega: la tegn stabil el calor in del corp
- Fonzion de manteniment del pH
- Fonzion difensiva: la protegg el corp di malattij
- Fonzion emostatega: la mett a post i tessuu quand che gh'è on trauma


text:
Donauwörth
Donauwörth l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Donau-Ries. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 77.02 km² e 'ndel Dicember 2016 la gh'ìa 'na popolasiù de 19 749 abitàncc.
Donauwörth la se tróa sö la spónda sinìstra del Danubio (a nòrt) a 'na altèsa de 410 méter sura 'l leèl del mar.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- - Perchtoldsdorf bei Wien, Austria (del 1 de utùer del 1973)
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La Partida socialdemocratica svizra propona da dir GEA a la nova directiva d'armas. Davart la fatschenta vegn vuschà ils 19 da matg. «Pli paucas armas muntia pli pauca violenza d'armas», communitgescha la partida. In GEA rinforzia plinavant era la Svizra en il spazi da Schengen.
Cun la nova directiva d'armas vegniss il dretg d'armas svizzer adattà a quel da l'Uniun europeica. Per cumprar e posseder ina arma mez automatica cun grond magazin duvrassan ins da nov ina permissiun speziala. Tiradurs stuessan far part ad ina uniun da tiradurs ni mussar si, ch'els exerciteschan regularmain privat. Fin uss ha mo la PPS dà or la parola NA a la nova directiva.
RR novitads 15:00


text:
Tequixquiac
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Tequixquiac (Mbije in Langua Otomí) l'è uno di 125 cmòni dal Stàt Federàl del Messico; as tröva a 84 km da la capitàl Cità del Messico.
Al cmon al ciàpa al sò nùm da la paròla in Nahuatl Tequixquiāc, cl'è furmata da trè paròle: Tequixqui-tl, cl'è un mineràl; ā-tl, che vör dì acqua; e -c , che vurarès dì pòst. Quindi, al nùm par intrég vurarès dì pòst ad l'acqua cùn Tequixquitl.
Santiago Tequixquiac a l'ghè la prima cità per pupulasiun e l'è un vilagg capital dela municipalitaa de Tequixquiac.
DemografiaModifica
La municipalità l'ha una süperfic de 80.34 km² e una populassiun intorna ai 31.080 abitant (2005).


text:
Sch'ins guarda sin la filmografia dad Andrea Zogg è spert cler ch'el è actualmain fitg dumandà per rollas en films. Uschia ves'ins el actualmain en il film «Zwingli», dentant era en il nov film «Der Büezer», ina istorgia d'in lavurant e ses patratgs en la vita. Andrea Zogg è quel che porta il dialect Grischun en quests films. Surriend ed cun ironia di el: «Jau sun il Grischun da las quotas, mintgatant ditg jau era – il successur da Zarli Carigiet».
La lavur vid quels dus films è stada per el fitg differenta. Il motiv èn las cundiziuns per realisar ils films. In film cun in grond budget e l'auter cun in fitg pign.
RR actualitad 17:00


text:
Schaner 1994: Franco Cavegn fa viadi a Kitzbühel. Il skiunz oriund da Vella vul participar a la pli spectaculara cursa rapida dal mund. Cavegn vul ir a la partenza da la Streif a Kitzbühel.
Franco Cavegn aveva lura 23 onns.Gia tar l’emprima cursa a Kitzbühel ha il skiunz realisà ses meglier resultat sin la Streif. Franco Cavegn è vegnì tschintgavel. Meglier Svizzer era lura William Besse sco terz.
L’onn 1994 è naschida l’amur da Franco Cavegn per la Streif. Tar las cursas dil Hahnenkamm a Kitzbühel ha cumenzà la carriera dal skiunz rumantsch en la cuppa mundiala da skis. Durant sia lunga carriera ha Franco Cavegn festivà dus plazzas da podest e 35 resultats da top diesch en la cuppa mundiala da skis.
RR actualitad 08:00


text:
Poesie (Porta)/29 - Signor, se in quanto omm certi travaj
Signor, se in quanto omm certi travaj
che indegnament v’han faa patì i giudee
poss senza ostentazion paragonaj
ai travaj ch’el dà a mì on tal sur Michee,
sont chì col vost esempi a sopportaj5
con pazienza a mesura de quartee,
pront, anch s’el se intendess de redobbiaj,
a lassall fà senza voltamm indree.
Anzi, per imitav anmò de pù,
ve foo quella orazion per sto Pilatt10
che per el vost Pilatt avii faa vù.
Ah sì, el mè car Signor, fegh sù on croson,
nescit enim quid facit, e deffatt
el savè no l’è pan per i cojon.


text:
Ipercomputazion
L'ipercomputazion, anca Super-Turing, a l'è el modell teòrich de calcol che 'l pò dà di output che hinn no di fonzion calcolabil de 'na macchina del Turing. Per esempi on sistema bon de risolv el problema de la fermada o l'Entscheidungsproblem in di assioma de Peano el sarìa ipercomputazion.
Al dì d'incoeu el se sa minga se l'è possibil avègh di modèj de calcol sora quell de la macchina del Turing: Per esempi el Martin Davis, vun di important studios de 'sta materia, el pensa che la sia on mitt.


text:
Morgex
Morgex (Morgèx o Mordzé in Arpitan; Valdigna d'Aosta sòtta el fascismo; Morgentia ò Morgentium in latin) a l'è on comun de la Provincia d'Aòsta con Modell:Dati POP IT abitant. El se troeuva in de l'alta Val d'Aòsta, in de la zòna de la vall ciamada Valdigne (nòmm del qual el vegn anca la soa denominazion italianizzada de l'epoca fascista). Morgex el fa part de la Comunità Montana Valdigne-Mont Blanc.
In del territòri comunal de Morgex se troeuva el Vallon d'Arpy, indove gh'è, oltra a on lagh, el Còll San Carl (Tête d'Arpy in frances), che l'è on valich alpin.