text:
En ina decleranza ha il parlament argumentà sia decisiun cun las ultimas explicaziuns dal president en uffizi, Nicolas Maduro. Quel aveva renvià las pretensiuns da l'UE per elecziuns novas.
Decisiun cun caracter simbolic
Il parlament d'Europa ha uss appellà als singuls stadis commembers da medemamain renconuscher Guaidó. La renconuschientscha dal parlament europeic ha surtut caracter simbolic.
Cumbat da pussanza
En il pajas sidamerican regia in cumbat da pussanza tranter Maduro e Guaidó ch’era sa declerà avant in’emna sco president ad interim. Il minister da l’exteriur britannic Jeremy Hunt ha ditg che Guaidó haja supplitgà el durant in discurs al telefon, che l’UE stoppia vinavant far squitsch sin Maduro.
RR novitads 15:00


c: text/html

text:
Ils proxims mais vegnian las prestaziuns surdadas a la Swisscom, scriva l'uffizi en ina communicaziun. Il pretsch per la partiziun da CMS munta ad 80,2 milliuns. Per ils pachets da software pretenda la Swisscom 65,6 milliuns francs. L'incumbensa da basa vala per 48 mais e po vegnir prolungada.
Raschuns per stuair excorporar las duas partiziuns sajan projects pli gronds e scursanidas dal preventiv. La firma che surpiglia las lavurs surpiglia er ils lavurers. En tut vegn l'uffizi da spargnar uschia 32 plazzas cumplainas.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grafiit
La grafiit l'è la furma del carbòni a pressiun nurmaal. L'è un mineraal muresín, deent del qual ul carbòni a l'è ligaa sü cunt trii ólter a furmà un piàn esagunaal; al g'à trii eletrúni in dii urbitàj bidimensiunàj ciamaa sp2 e un eletrún in de l'urbitaal s. Dal pünt de vedüda macruscòpich, la grafiit a l'è furmàda a fujètt cumè un líber.
La grafiit la sa pö presentà in dò fuurm: alfa, esagunaal, e beta, rumbuidaal, cunt i istèss prupietà físich ma cunt una strutüra cristalína diferenta; in natüra, ul 30% de la grafiit la sa tröva in de la furma beta, invéci la grafiit sintética la g'à dumè la furma alfa.
La grafiit la fà passà la cureent, vist ca i sò eletrúni a inn líber de mövess.


text:
Cours-La Ville
Cours-La Ville l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Thizy, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 3 838 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 19,48 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 437 méter a 'na altèsa màsima de 860 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Modell:Demografia/Cours-La Ville (FR-69)
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Mötschwil
Mötschwil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 137 abitant.
El cumün de Mötschwil al se tröva a una altitüden de 530 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgdorf, Hindelbank, Krauchthal, Lyssach, Oberburg, Rüti bei Lyssach.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mötschwil l'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1328 col nom de Mötschwile.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mötschwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Mötschwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Field Turf Gallery
Artificial Grass in Knoxville, TN and East Tennessee
Artificial Grass in Alcoa, TN • Artificial Grass in Asheville, NC • Artificial Grass in Athens, TN • Artificial Grass in Bristol, TN • Artificial Grass in Chattanooga, TN • Artificial Grass in Cleveland, TN • Artificial Grass in Clinton, TN • Artificial Grass in Cookeville, TN • Artificial Grass in Crossville, TN • Artificial Grass in Dayton, TN • Artificial Grass in Farragut, TN • Artificial Grass in Gatlinburg, TN • Artificial Grass in Greeneville, TN • Artificial Grass in Jefferson City, TN • Artificial Grass in Johnson City, TN • Artificial Grass in Kingsport, TN • Artificial Grass in Lenoir City, TN • Artificial Grass in Maryville, TN • Artificial Grass in Morristown, TN • Artificial Grass in Oak Ridge, TN • Artificial Grass in Pigeon Forge, TN • Artificial Grass in Powell, TN • Artificial Grass in Sevierville, TN


text:
Las propostas dal Cussegl federal en detagl
Il Cussegl federal propona, da sbassar ils cunfins cura che chantuns pon sajettar in luf u regular in triep da lufs.
Proposta per trieps da lufs e per singuls lufs
- Nursas u chauras stgarpadas: enstagl da 15 duain da nov tanscher 10 animals stgarpads per pudair regular. Ils purs ston dentant gia avair prendì mesiras da protecziun raschunaivlas.
- Tar gronds animals da niz (arment, chaval etc.): da nov duain tanscher 3 animals stgarpads.
Regiuns nua ch'i n'ha avant anc betg dà stgarps
- La nova limita è tar 15 animals stgarpads aifer in mais (fin uss 25 animals) – u tar 25 animals stgarpads aifer quatter mais (fin uss 35 animals).
- Qua duai er esser pussaivel da dumbrar animals da niz stgarpads che n'eran betg protegids.
Era dapli daners
Plinavant prevesa il Cussegl federal en l’ordinaziun revedida d’augmentar il sustegn federal per proteger muntaneras. La paletta da las mesiras duai vegnir schlargiada ed i duai dar dapli daners per ils chantuns per mesiras specificas.
Il punct central per la regenza chantunala, sajan ils purs e lur animals da niz. Il Cussegl federal propona, che diesch animals pitschens sco nursas che vegnan mazzadas duain bastar per pudair regular il luf. Fin uss eran quai 15. Tenor la regenza saja quai dentant anc adina memia blers animals.
Cun quellas mesiras na vegnin nus mai ad ina buna fin.
In auter punct che disturba la regenza: Tar animals gronds – vatgas, vadels u chavals – propona il Cussegl federal trais stgarps per pudair regular il luf. Tenor Mario Cavigelli na basta quai: Els sa giavischassan in maximum dad in animal stgarpà, quasi sco «stritg cotschen».
Sajettar ils «schefs da trieps»
Plinavant giavischass la regenza chantunala ina pussaivladad da sajettar «lufs geniturs», che mussan in schlet cumportament. Uschia pudessan ins evitar ch'ils «schefs dals trieps» dattan vinavant lur cumportament sin ils auters lufs, manegia la regenza. Quai n'è actualmain betg lubì.
Che lur pretaisas sajan «sportivas», conceda er il president da la Regenza. Tuttina spera la regenza che lur opiniun vegnia resguardada dal Cussegl federal e possia vegnir realisada entaifer il rom da la lescha actuala.
Co vinavant?
La consultaziun da l’ordinaziun da chatscha revedida dura fin ils 5 da matg 2021. Suenter va il Cussegl federal anc ina giada sur l'ordinaziun or cun las propostas da tut ils chantuns e fa adattaziuns sin basa dals resuns . Pir lura van las nova ordinaziun en vigur.


text:
Làsio
El Làsio (nòm uficiàl: Regione Lazio) l’è ‘na regiù aministratìva de l'Itàlia centràla che g’ha de piö de 5,6 miliù de abitàncc (stìme ISTAT del setèmber del 2009). El capolöch l’è Roma. El Làsio l’è sitüàt sö la còsta del mar Tirreno, el cunfìna a nordèst co la Toscana, a nòrt co l'Umbria, a nord-est co le Marche, a est co l'Abruzzo e ‘l Molise, e a sudèst co la Campania.
Endèl teretóre del Lasio gh’è dét apò a ‘l stat del Vaticano.
Diviziù Aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le sédi principàle de la Giunta e del Conséi de la Regiù Làsio le se tróa a Roma.
El Làsio l'è dividìt en sich pruvìncie:
- Pruvincia de Frosinone
- Pruvincia de Latina
- Pruvincia de Rieti
- Pruvincia de Roma
- Pruvincia de Viterbo
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Làsio lè sitüàt söl versànt medio-tirrenico e 'l cuàrcia zó ‘na superfìce de 17.203 km² de teretóre de la penìzola italiana, dei Apenìni al mar Tirreno.
La murfulugìa del teretóre l’è mìa omogènea e ànse la se caraterìza per la sò eterogeneità, con la prevalènsa de zòne de mut e de culìna. Le pianüre i è colocàde suratöt de le bànde de la còsta.
L’ambiènt de culìna el reprezènta el 54% del teretóre, el 26,1% i è zòne de mut e 'l 20% che rèsta i è pianüre.
A pàrter del nordòvest de la regiù se tróa tré grùpi muntuùs diferèncc de dimensiù modèste: i Mucc Volsini, i Mucc Cimini e i Mucc Sabatini. Le caraterìstiche 'n cümü de chèsti sistémi i è l’urìgin vulcànica, testemognàda de elemèncc geològich, e la prezènsa en ògn'ü de 'n lach: el Lach de Bolsena söi Volsini, el Lach de Vico söi Cimini e ‘l Lach de Bracciano söi Sabatini.
Endèla part orientàl del Làsio gh'è i mucc piö alcc de la regiù, che rìa a 2458 méter söl leèl del mar coi Mucc de la Laga (Mut Gorzano). Sèmper a oriènt gh'è apò i Mucc Reatini, i Mucc Sabini, i Mucc Simbruini e i Mucc Ernici.
Endèl Làsio meridiunàl, a pàrter dei Còi Albani, gh'è töta 'na série de óter sistémi muntuùs che cór en paralél ai Apenìni, dei quai i è separàcc de la àl de la Vall latina endóche cór i fiöm Sacco e Liri-Garigliano, che 'i và a finì 'ndèl Mar Tirreno de le bànde del cunfì co la Campania; se tràta dei Mucc Lepini, dei Mucc Ausoni e dei Mucc Aurunci.
Pò a i Còi Albani, de dimensiù mìa tat grànde, i è de urìgin vulcànica, e pò a ché i lach i è nömerùs: i lach de Albano e de Nemi, chèl oramài sügàt de Ariccia e i laghècc fòsii de Giuturna (al intèrno del Foro romano, de le bànde del Tempio de Vesta), Val Marciana (Grottaferrata) e, envèrs el Nòrt, de Pantano Secco (Mut Compatri), Prata Porci (Tuscolo) e Castiglione (o lach de Gabii).
La zòna de Roma l'è ocupàda de l'Agro Romano che 'l rìa zó, sèmper dré a la còsta, enfìna 'ndèl Agro Pontino, che prima de la bunìfica ezeguìda 'ndèi agn del 1930 al 1940, l'ìà töt palüdùs.
La còsta del Làsio l'è regolàr, bàsa e sabiùza; ma gh'è estès de le sporgènse, compàgn del Capo Linaro a sud de Civitavecchia, la foce del fiöm Tevere 'ntramès ai cümü de Roma e Fiumicino; a sud del fiöm gh'è 'l promontóre de Ansio e Nettuno, el Mut Circeo e 'l promontóre de Gaeta, mia delóns del cunfì co la regiù de la Campania.
Própe 'n mìra a Gaeta gh'è le Isole Ponziane, sés ìzole picinìne töte de urìgin vulcànica.
El Tevere l'è 'l fiöm principàl de la regiù; el rìa zó de l'Umbria, prima condèn andamènt 'nvèrs sud-est, ma pò 'l gìra, 'nvèrs sud-ovest, per streersà töt l'àgher romano 'nfìna al mar.
Cità principàle[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ché sota se ripórta la tabèla co la popolasiù dei cümü principài del Làsio.
Galerìa de fotografìe[Modifega | modifica 'l sorgent]
Municipio
Latina
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Suenter ch’il Cussegl grond ha debattà ier ditg sur da la dumonda, schebain er vischnancas duain esser suttamessas a la nova lescha da transparenza u betg, n’hai betg pli dà blera discussiun oz. La nova lescha da transparenza è vegnida acceptada cleramain cun 98 tar 14 vuschs. Las vischnancas na ston betg introducir la transparenza.
Plinavant han las deputadas ed ils deputads decidì, che tgi che vul avair invista en documents uffizials dal chantun, po far quai per il pli gratuitamain, prendì or sch’il tractament d'ina dumonda è collià cun expensas considerablas.
La nova lescha è applitgabla sin ils documents uffizials dal chantun ch'èn vegnids elavurads ubain retschavids davent da l’entrada en vigur da la nova lescha.
Sclerì gia ier il punct dispitaivel
Schebain las vischnancas vegnan er obligadas d’introducir il principi da transparenza ha il Cussegl grond decidì ier. I ha dà in NA cun 60 cunter 53 vuschs. Surtut la PCD e la BPD èn sa dustadas cunter l’obligaziun per las vischnancas da dar invista en documents uffizials. L'argument principal è stà che surtut en vischnancas pitschnas sappia mintgin tge persuna che saja manegiada, era sch'ils nums vegnissan anonimisads en ils documents.
Per integrar era las vischnancas en la lescha da transparenza ha - sper la PLD - era in'allianza nun-sontga da PS e PPS cumbattì. Ulteriurs detagls da lescha e la votaziun finala suondan en la debatta da mardi.
RR novitads 10:00


text:
Quadrilàter (geometrìa)
Ü quadrilàter l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la gh'à quàter làti, quàter vèrtici, quàter àngoi e dò diagonài. La somatòria di quàter àngoi dèt in d'ü quadrilàter l'è de 360 gradi.
La famèa di quadrilàter[Modifega | modifica 'l sorgent]
S'pöl clasificà i quadrilàter in dièrse categorìe a segónda de cóme i gh'à i làti e i àngoi, isé tra i quadrilàter s'regórda:
- ol trapése, che l'è ü quadrilàter che l' gh'à dò làti che i è paraléli;
- ol paralelogràm, che l'è ü quadrilàter che l' gh'à i làti paraléli a dò a dò, i diagonài che i se tèa 'n del mès tra de lùre; ol paralelogràm l'è ü particolàr tipo de trapése;
- ol rómbo, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à ach töi quàter i làti lónch istès e i diagonài che i se 'ncrùsia 'n del mès de la figüra;
- ol retàngol, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à i làti opòsti che i è lónch istès, a dù a dù, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i se 'ncrùzia 'n del mès de la figüra;
- ol quadràt, che l'è ü quadrilàter e ü paralelogràm regolàr con töcc e quàter i làti lónch istès, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i se 'ncrùzia tra de lùre in del mès de la figüra e i è lónghe stèse; ol quadràt l'è ü particolàr tipo de retàngol e de rómbo.
I quadrilàter convès e i quadrilàter mia convès[Modifega | modifica 'l sorgent]
I quadrilàter s'pöl clasificài pò 'n convès e mia convès; i quadrilàter convès i è chèi quadrilàter che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del quadrilàter ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l và da A 'nféna a B, chèsto 'l rèsta töta dét in de la figüra, töt dét 'n del quadrilàter, menimà i è ciamàcc quadrilàter mia convès chèi che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del quadrilàter ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l mèna da A 'nféna a B, chèsto segmènt 'l istà mia töt dèt in del quadrilàter, ma 'l gh'à ü tòch che 'l rèsta fò de la figüra.
Ol trapése, ol paralelogràm, ol rómbo, ol retàngol e 'l quadràt i è quadrilàter convès.


text:
Lescha da chatscha
Sch’il suveran svizzer avess gì da vuschar l’entschatta avust, avess ina pitschna maioritad approvà la revisiun da la lescha da chatscha. 54% dals votants e da las votantas avessan segir u plitost ditg Gea. 26% avessan percunter ditg segir u plitost Na. Uschia sa dat in cler avantatg per la vart dals aderents, in pèr emnas avant la votaziun. 10% èn anc betg decis.
La lescha da chatscha revedida ha tenor gfs.bern sustegn ordaifer ils centers gronds e tar ils umens. Ed i dat sulet stretgas maioritads tar las dunnas e tar ils abitants e las abitantas da las citads. Tenor gfs.bern pon emoziuns dentant anc influenzar a curta vista il resultat.
Congedi da paternitad
Var dus mais avant la votaziun, avess ina clera maioritad da 63% segir u plitost sustegnì in congedi da paternitad da duas emnas. Plitost u cleramain cunter fissan 35%, betg anc decis èn sulettamain 2%. Uschia han ils aderents dal congedi da paternitad in avantatg da 28% per las davosas emnas avant la votaziun, sco gfs.bern scriva en ses rapport davart la retschertga.
Il congedi da paternitad mussa tenor gfs.bern in muster enconuschent, cun la Partida populara svizra cunter il rest da las partidas. Ferms Geas èn da spetgar dals verds, dals socialdemocrats e dals verdliberals, era in Gea è mintgamai da spetgar da la PCD, da la PLD e da persunas senza lioms cun partidas. En tut discurra gfs.bern d’ina situaziun da partenza confortabla per il congedi da paternitad, in Gea saja il scenari il pli realistic.
Deducziuns per la tgira d’uffants
Ils 8 d’avust avessi dà ina stretga maioritad per las deducziuns per la tgira d’uffants. 51% dals dumandads cun ina ferma intenziun dad ir a vuschar avessan mess in Gea en l’urna, 43% in Na. L’avantatg da la vart dals Geas è stretg, e blers che vulan ir a vuschar èn sulet tendenzialmain decis (47%) u indecis (6%).
Il trend mussa tenor gfs.bern, che la glieud n’è anc ditg betg propi sa decidida co vuschar. E las differenzas tranter la basa ed ils manaders da las partidas laschian supponer, che las intenziuns da vuschar vegnian anc a sa midar pli fitg. Cun resguardar tut ils aspects è gfs.bern da l’avis, che la decisiun davart las deducziuns per la tgira d’uffants saja anc averta.
Cler Na a l'iniziativa da limitaziun
Sch'i fiss vegnì vuschà gia l'entschatta avust, avessan 61% dals burgais cun dretg da vuschar ditg Na u plitost Na a l'iniziativa da limitaziun. 35% avessan approvà u plitost approvà quella. Ils adversaris van uschia cun in avantatg da 26% en quest cumbat da votaziun, scriva gfs.bern.
Prest 70% dals dumandads han gia ina clera opiniun davart l'iniziativa da limitaziun. Els vuschassan pia u cler encunter ubain cler per l'iniziativa. 26% dals dumandads èn plitost per u encunter. Quai munta che la furmaziun da l'opiniun è gia pulit avanzada per esser uschè baud en il cumbat da votaziun.
Per regla è il scenari tar las iniziativas dal pievel, che la cumpart da las vuschs che din Na crescha en il decurs dal cumbat da votaziun. Auter ch'autras iniziativas da l'ultim temp, ha l'iniziativa da limitaziun betg pudì far in start cun in avantatg d'aderents.
Gea a la cumpra da novs aviuns da cumbat
Radund dus mais avant la votaziun avess la maioritad da las votantas e dals votants ditg cun 58% plitost u cleramain Gea a la cumpra da novs aviuns da cumbat. Plitost u cleramain encunter èn 29% da las votantas e dals votants.
Tar la cumpra datti ina gronda polarisaziun tranter ils champs politics ed er tranter ils champs da la societad. Uschia èn ils Verds e la Partida socialdemocratica las sulettas partidas ch'èn cleramain encunter la cumpra. Ma i dat er il foss tranter la Svizra franzosa ch'è plitost cunter la cumpra, e la Svizra tudestga ch'è plitost per. Ma er tranter la generaziun pli giuvna (45% Gea) e la generaziun pli veglia (64% Gea) sa mussan differenzas.
Tar ils arguments datti in cler avantatg per ils aderents dals aviuns: Il sustegn general per in'atgna aviatica militara è collia cun la necessitad da renovar la flotta d'aviuns fin il 2030. Sin la vart dals adversaris n'è nagin argument acceptabel per ina maioritad, scriva gfs.bern en ses rapport.
La retschertga
La retschertga da l’institut da perscrutaziun gfs.bern è vegnida fatga tranter ils 3 ed ils 17 d'avust 2020 tar 29'540 persunas cun dretg da vuschar. La quota da sbagl è tar +/- 2,9 puncts procentuals.


text:
Il Na da la Svizra a la cunvegna da basa engrevgescha la relaziun cun l’Uniun europeica. Perquai vul il Cussegl federal tant pli spert pajar ina segunda milliarda da coesiun. Quest pajament è numnadamain la premissa che la Svizra dastgia insumma sa participar al program da perscrutaziun da l’UE «Horizon Europe».
Radund 1,2 milliardas francs vegnissan transferids a divers stadis commembers da l’UE. Gia en la sessiun d’atun duaja il Parlament federal dar liber ils daners en ina procedura d’urgenza. Il Cussegl dals chantuns vul dentant ir sin ils frains en chaussa. Questa fatschenta impurtanta dovria ina discussiun fundada.
Daners actualmain bloccads pervi da decisiun dal parlament
Da principi aveva il parlament gia ditg Gea a la milliarda da coesiun avant trais onns. Part da la decisiun è però er la cundiziun ch'ils daners restan bloccads, uschè ditg che l'Uniun europeica relascha mesiras discriminantas envers la Svizra. Quai era stà ina reacziun da la Svizra sin la decisiun da l'Uniun europeica da betg renconuscher la bursa svizra. Questa bloccada vul il Cussegl federal uss schliar tant pli spert, per pudair sa participar al program da perscrutaziun.


text:
Dant Ligher
El Dant Ligher (Dante Alighieri in talian) l'era un pueta, scritur e pulitegh talian nassüü a Firenz, famus suratüt per vegh scrivüü la Divina Cumedia, l'övra püssee granda in la literadüra taliana, nöss che tra i püssee impurtant in chela mundial. L'è cunsideraa 'me el pader de la lengua taliana insema al Francesco Petrarca.
El so nomm, per el Jacob Ligher, l'è un ipocoristich de Dürant: in di ducümenc al gh'era anca el patrunimich Alagherii o 'l gentilizi de Alagheriis, menter la variant Alighieri la s'è furmada dumà cunt el rivà del Boccaccio.
Vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Dant Ligher l'è nassüü in del 1265, in tra el 14 de Magg e 'l 13 de Giügn, sota el nomm de "Durante Alighieri." La so fameja l'era impurtanta in Firenz, e la dava sustegn al Papaa. La mader del pueta l'è Bella degli Abati. L'è morta quand ch'el Dant el gh'eva sett agn, e l'Alighiero prest l'ha tö miee anmò, 'sta völta la Lapa di Chiarissimo Cialuffi. Lapa l'ha 'vüü dü fjöö, el fredel del Dant Francesco e la surela "Tana" ( versiun brev de "Gaetana").
A L'è staa numinaa anca Priur de Firenz, la carga pulitega püssee impurtanta a chel temp, in del 1300. El so urientament pulitegh l'era di guelf bianch, in upusiziun a chij negher. Quand che i guelf negher i ha tö 'l puder de la cità, in sö scernida del Papa Bonifacio VIII, el Dant l'è staa sbatüü föra de Firenz, e la so cà l'è stada bütada giò.
El Dant l'ha cumbatüü in del front di trupp di Guelf in la bataja de Campaldino (11 de Giügn, 1289). Apus de la vitoria el Dant l'ha tö un'impurtanta part in la vita püblega.
Quand ch'el Dant l'eva 12 agn, in del 1277, l'ha tö miee la Gemma di Manetto Donati. El Dant l'era giamò burlaa giò in amur cunt un'oltra tusa, la Beatris Portinari che l'è menziunada pür in la "Divina Cumedia", (cugnussüda anca 'me Bice). Agn apus del sò matrimoni cunt la Gemma l'ha incuntraa la Beatris anmò. L'è deventaa interessaa in del scriv puema.
El Dant l'ha 'vüü ses fiöö cunt la Gemma: Jacob, Peder, Giuvann, Gabriel Ligher, e Antonia.
Över[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Vita növa (1292-1294)
- Rimm
- De vulgari eloquentia (1303-1304)
- El Convivi (1304–1307)
- La divina commedia (1304-1321)
- De Monarchia (1312-1313)


text: La carta da bavrondas onurescha tant a Bacchus sco eir a Cere. Raritats dal Tirol dal Süd, il Magdalener sco algordanz’a mia nona, vins schelts dal Signuradi Grischun e vins gronds da l’Italia. Girun, biera da Tschlin, Calanda dal Grischun, las bieras da la Bieraria Appenzellaisa causa chi gustan bain e’l „Klosterbräu“ dad Ittingen es ün classiker. La carta da tès cuntegna preziusitats da ‚l’art du thé‘. Il cappuccino servina sainza puolvra da tschiculatta – sco in Italia, e l’espresso es ün süerv amabel cun üna taimpra da nusch.


text:
Ural'sk
Ural'sk (ypaлbck), ribatezada Oral (Opaл) in kazak dopu l'indipendenza del Kazakistan l'è una citaa del Kazakistan de l'ovest, in sü i riv del fiüm Ural. La gh'ha una pupulaziun de 195.500 abitant (censimeent 1999).
L'han fundada i Cusach in del 1622, che l'aveven ciamada Jaitzk dal nòmm che ghe daven a l'Ural, l'a ciapaa el nom Ural'sk in del 1775 dopu una decisiun de la zarina Caterina II.
La citaa l'è un center agricul e indüstrial de riferiment per la sò pruvincia; vist che l'è slungada sü un fiüm, la gh'ha uviament anca un port. Al dì d'incö l'è un punt impurtant in del trafich via feruvia fra i sit de estraziun del petroli in del basin del Maar Caspiu e i center indüstriai de la zona di munt Ürai.


text:
Liun
Il liun (Panthera leo) è ina spezia d’animal ch’appartegna a la famiglia dals giats (Felidae). Cuntrari ad auters giats viva il liun en rotschas; ultra da quai è el caracterisà tras la coma dals mastgels. Il liun viva oz en l’Africa ed en l’India (en il stadi federativ Gujarat).
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il tigher è il liun il segund grond giat insumma; en l’Africa furma el uschia il pli grond predatur da la terra. Il mastgel cuntanscha ina lunghezza dal chau al bist da 170 fin 250 cm, in’autezza da la spatla da bundant 120 cm ed ina lunghezza da la cua da radund 1 m. Exemplars masculins creschids paisan en media 190 kg; las valurs extremas tanschan da 150 fin bundant 250 kg. Las femellas han ina lunghezza da 140 fin 175 cm, in’autezza da la spatla da 100 cm ed ina cua da 85 cm. En media paisan ellas radund 126 kg. Las femellas èn pia marcantamain pli finas ch’ils mastgels. Ils liuns surpassan bain ils tighers areguard l’autezza da la spatla, ma èn en media in pau pli curts che quels. Ils pli gronds liuns vivan oz en la part meridiunala da l’Africa, ils pli pitschens èn da chasa en l’Asia. Mastgels che vegnan tegnids en zoos e circus cuntanschan per part – grazia a la pavlada optimala – in pais da varga 300 kg.[1]
Il pail dals liuns è curt e da colur da sablun, melnenta u mellen-ocher. La vart sut e las parts internas da las chommas èn adina in pau pli cleras.
Ils mastgels han ina coma ch’è il pli savens brin stgira, ma che po er esser naira, brin clera u brin cotschna. La coma s’extenda da las gautas fin sur las spatlas ora, pli darar era sur il venter ed il pèz. La furma e la colur da la coma na varieschan betg be tranter ils differents exemplars, mabain – tut tenor la constituziun corporala – er durant las fasas da vita dal singul individi. Comas spezialmain lungas e stgiras èn in segn per ina buna constituziun e per bler forza da cumbat; la situaziun ormonala ed il nutriment s’effectueschan numnadamain a moda positiva tant sin la lunghezza sco er sin la spessezza da la coma. Experiments cun mastgels empagliads han mussà che las femellas reageschan a moda positiva sin comas pli lungas e pli stgiras, entant che auters mastgels van or da via a tals models. Tar cumbats da posiziun tranter mastgels rivalisants pudess la coma avair in niz pratic sco protecziun cunter culps cun la tschatta e morsas. Quai explitgass er l’avantatg d’evoluziun ch’ils mastgels han tras ina coma, entant che las femellas èn sa spezialisadas sin la chatscha. Perscrutaziuns pli novas han però er mussà che la temperatura gioga in’impurtanta rolla areguard la grondezza da la coma: en regiuns pli fraidas – e surtut er en ils zoos da la zona temprada – sviluppan ils liuns comas pli spessas ch’èn territoris da derasaziun fitg chauds. Liuns giuvens n’han nagina coma. I dovra varga tschintg onns, enfin che la coma è sa sviluppada dal tuttafatg. I dat però er regiuns nua che las comas èn en general pli pitschnas (liuns da l’Asia) u nua ch’ellas mancan bunamain dal tuttafatg (Africa dal Vest).[2]
In’ulteriura caracteristica dals liuns è la barlocca da la cua naira, en la quala sa chatta in spinal regredì.
Il corp dals liuns giuvens è surtratg cun flatgs stgirs. Quels svaneschan però gia durant l’emprim onn da vita. Be fitg darar restan ils flatgs visibels tar lieus creschids ed er lura be da datiers.
Tuttina sco tar ils tighers datti er tar ils liuns mintgatant cas da leucissem, vul dir d’individis cun pail alv. I na sa tracta però betg d’albinos, damai ch’ils egls cotschens caracteristics mancan. La colur alva dal pail vegn ertada sur in gen recessiv. Damai che liuns alvs vegnan percurschids pli tgunsch d’inimis potenzials, han tals animals pli grev da surviver. Da l’autra vart datti er rapports davart melanissem, pia liuns da colur naira, ma naginas cumprovas per lur existenza reala.
Territori da derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’ultim temp da glatsch avevan ils liuns (che vegnan tut tenor attribuids a pliras spezias u a sutspezias d’ina suletta spezia) in fitg grond territori da derasaziun. Quel tanscheva dal Peru fin l’Alasca (liun american)[3] e da la Sibiria sur vastas parts da l’Asia dal Nord e da l’Europa (liun da cuvels) fin en l’India, l’Arabia e l’Africa.[4] D’ina gronda part da quests territoris èn ils liuns però gia sa retratgs vers la fin dal temp da glatsch.
Il territori da derasaziun istoric dals liuns na cumpigliava betg be grondas parts da l’Africa, mabain er l’Europa dal Sidost, l’Asia dal Vest e l’India. Ed in pau pli baud, en l’olocen tempriv, era il liun anc derasà en la Spagna dal Nord e per il temp tranter 5500 e 3000 a.C. èn cumprovads chats d’ossa da liuns en l’Ungaria ed en la regiun da la Mar Naira.[5] Sin il Balcan eran liuns anc da chasa en l’antica, sco quai che rapportan numerus scienziads contemporans (sco per exempel Herodot, Aristoteles, Plutarch u Xenophon). Ins suppona ch’ils davos liuns en l’Europa sajan svanids en il decurs da l’emprim tschientaner s.C. tras intervenziun da l’uman. Ils davos chats fossils derivan da la Grezia dal Nord. In chat da liun dal temp da fier en la Spagna dal Sid vegn percunter attribuì ad animals importads en connex cun gieus da circus.
Oz sa limitescha il territori da derasaziun per gronda part sin la part da l’Africa situada en il sid da la Sahara. En il nord da la Sahara è la spezia morta ora en ils onns 1940 ed er las populaziuns da liuns asiatics èn quasi vegnidas eliminadas dal tuttafatg en il decurs dal 20avel tschientaner. Be en il Parc naziunal Gir a Gujarat (India) è sa mantegnida ina pitschna populaziun.
Liuns pon s’adattar bain e cumparan en habitats fitg differents. Il spazi da viver preferì furma la savanna, ma il liun è er da chasa en guauds sitgs ed en il semidesert; e pli baud populava el er la steppa da mamut ch’è caracterisada tras in clima sitg e fraid. Mai na chatt’ins però liuns en guauds spess ed umids u en deserts senz’aua. La spezia n’è pia betg represchentada en ils guauds tropics da l’Africa Centrala ed er betg en ils deserts sitgs da l’Africa dal Nord e da l’Asia Anteriura. La caracterisaziun dal liun sco ‹retg dal desert› n’è pia betg correcta.
Effectiv[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tar tut ils animals gronds da l’Africa, munta l’uman er per il liun la periclitaziun la pli gronda. E quai tant a moda indirecta (destrucziun dal spazi da viver) sco er directamain tras la chatscha. En praticamain tut las parts dal territori da derasaziun èsi però reussì ils davos onns da reducir marcantamain la persecuziun dals liuns.
In ulteriur problem furman malsognas, e quai surtut en il Parc naziunal Kruger en l’Africa dal Sid. Suenter in cas mortal da tuberculosa l’onn 1995 han ins fatg controllas sistematicas e constatà che 90 % dals liuns en il sid dal parc eran infectads cun las bacterias mortalas. L’infecziun derivava da biffels ch’eran da lur vart stads en contact cun bovs domesticads. Entant che radund 70 % dals bovs pativan d’ina tuberculosa dal lom, sa manifestescha la malsogna tar ils liuns en furma da disturbis dal tract digestiv. Ils animals vegnan flaivels, smagreschan fitg ferm e moran entaifer paucs onns. Ultra da quai cursescha en la medema regiun ina segunda malsogna da mancanza da defensiun immunitara che flaivlenta supplementarmain ils liuns. Encunter omadus scherms infectus na datti nagins vaccins.
Il dumber actual da liuns che vivan en libertad munta a 16 000 fin 30 000. L’onn 2008 ha l’IUCN (International Union for Conservation of Nature) stimà ch’il dumber da liuns saja sbassà en ils ultims ventg onns per 30 fin 50 %. Ina da las raschuns centralas per quest svilup para dad esser il fatg che vastas regiuns vegnan duvradas sco pastgiras u sco territori da cultivaziun. Perquai classifitgescha l’IUCN il liun sco ‹periclità› (vulnerable). En l’Africa dal Vest è il liun schizunt en privel da svanir (critically endangered).[6] Il liun asiatic (Panthera leo persica), dal qual existan be pli populaziuns selvadias en il Parc naziunal Gir en l’India, vala sco periclità fermamain (endangered). En intgins gronds territoris da protecziun en l’Africa da l’Ost e dal Sid para l’avegnir dals liuns però d’esser segirà per il mument.
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals panterins (u popular: giats gronds selvadis) viva plitost a moda solitaria. Auter è quai però tar ils liuns che vivan en rotschas. Ina tala rotscha consista oravant tut da femellas parentadas e lur descendenza che vegnan defendids d’ina ‹coaliziun› da mastgels creschids. Normalmain datti en ina singula rotscha trais fin quatter mastgels creschids, excepziunalmain fin set e mo fitg darar be in; en l’urden ierarchic èn ils mastgels posiziunads sur las femellas. Ils mastgels dominants èn per regla (ma betg adina) parentads in cun l’auter.[7] La grondezza dal revier ed il dumber d’animals da preda correlescha cun la grondezza da la rotscha (tranter 3 e 30 exemplars). Il revier d’ina rotscha da liuns po cumpigliar tranter 20 e 400 km². Ils cunfins dal revier vegnan marcads cun excrements ed urin; al medem intent serva er l’urlim demonstrativ ch’ins auda lunsch enturn.
Ils giuvens mastgels restan en la rotscha fin ch’els han cuntanschì lur madirezza sexuala (dus fin trais onns); alura vegnan els stgatschads. Tals mastgels giran per part sur plirs onns e sa collian per regla cun auters mastgels nomadisants. Quests lioms tranter liuns parentads u er esters pon daventar fitg ferms. Ils nomads percurran en quest temp fitg gronds territoris, respectan nagins cunfins da revier, ma na fundeschan er betg agens reviers. Per pudair gudagnar in agen revier, ston els stgatschar ils vegls possessurs dal revier u als dumagnar en il cumbat. Tals cumbats èn per regla sanguinus e betg darar fineschan els mortalmain. Manaders da rotschas ch’èn vegnids battids vegnan stgatschads e mainan silsuenter usitadamain ina vita solitaria. Blers moran però er en consequenza da las blessuras dal cumbat.
Suenter che novs mastgels han conquistà ina rotscha commettan els savens infanticid, vul dir ch’ils novs manaders da la rotscha mazzan tut ils giuvens da lur antecessurs (tant ils masculins sco er ils feminins). Il niz biologic pon ins vesair en quai che las femellas èn prest puspè prontas per la paregliaziun, uschia ch’ils novs mastgels pon schendrar atgna descendenza e dar vinavant lur agens gens. Normalmain pon ils mastgels dominants sa far valair be dus fin trais onns envers la concurrenza; alura vegnan els stgatschads u mazzads tras auters mastgels ch’èn pli giuvens e pli ferms. Las femellas però passentan per regla lur entira vita entaifer la medema rotscha.
Liuns n’han betg il medem senn per nettezza sco per exempel ils giats da chasa. Normalmain vegn be nettegià il dies dal nas. Ina tgira dal pail vicendaivla datti be en cas da merda pli groppa, sco per exempel sang dals animals da preda.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Liuns fan surtut chatscha en il stgir u durant las uras da la damaun pli frestgas. Tar ils animals da preda tutgan antilopas, gazellas, gnus, biffels e zebras, ma er lieurs, utschels e mintgatant peschs. En tschertas regiuns sa spezialiseschan liuns sin animals da preda ch’èn plitost atipics, sco quai che mussan dus exempels or dal Parc naziunal Chobe a Botswana: al Savuti fan rotschas da var 30 animals mintgatant chatscha sin elefants mez creschids ed al Linyanti sin ippopotams u er giraffas (per regla animals giuvens). En tschertas parts dal Parc naziunal Hwange (Zimbabwe) furman elefants mez creschids radund 20 % dal nutriment dals liuns.[8][9] Ed a las costas da la Namibia tutgan schizunt urs marins tar ils animals da preda dals liuns.[10] Percunter vegnan schizunt grondas rotschas da liuns betg da mazzar in rinoceros creschì or.
Cuntrari a l’opiniun derasada n’èsi betg uschia ch’ils mastgels sa nutreschan quasi mo da la preda da lur femellas; en realitad procuran els sezs per ina gronda part da lur nutriment. Tenor in studi ch’è vegnì manà tras en il Parc naziunal Kruger van er ils mastgels territorials che possedan ina rotscha regularmain a chatscha, e quai cun grond success. Surtut en regiuns surcreschidas e nunsurvesaivlas paran er mastgels che mainan ina rotscha da sa nutrir pli pauc da la preda da lur femellas ch’en spazis da viver averts. Mastgels betg territorials che n’han anc betg pudì conquistar ina rotscha èn oramai sfurzads da procurar sezs per lur nutriment e van perquai regularmain a chatscha. Entant che las femellas prefereschan en ils territoris intercurids zebras e gnus, fan ils mastgels plitost chatscha sin biffels africans.[11] Liuns giuvens accumpognan en la vegliadetgna da trais mais l’emprima giada la mamma sin la chatscha. Ma pir cun dus onns han els emprendì dal tuttafatg la tecnica da chatschar.
Liuns n’èn betg buns da currer sur lung temp e na vegnan er betg da tegnair ditg lur sveltezza maximala da ca. 60 km/h.[12] Quella sa chatta en pli sut la sveltezza maximala da la gronda part dals animals da preda. Ma pervi da lur statura san liuns accelerar fitg spert. Uschia vegnan els per exempel da tschiffar a curta distanza ina zebra che fiss uschiglio buna da mitschar sur lungas distanzas (cun sia sveltezza maximala da radund 65 km/h). Perquai ston liuns pudair s’avischinar a lur preda sin paucs meters. Els fan quai cun sa schluitar natiers, per part sur tschients meters, nizzegiond mintga bostgam.
Cur ch’il liun è s’avischinà fin a ca. 30 meters, siglia el a dies a la preda faschond plirs sigls da ca. 6 m lunghezza. Tras la vehemenza dal culp perda schizunt ina zebra l’equiliber, cumbain che quest animal paisa duas giadas tant sco in liun. Animals da preda pli pitschens (sco la gazella da Thomson) vegnan alura mazzads cun ina morsa en la tatona. Animals da preda pli gronds (sco il gnu u la zebra) vegnan mazzadas cun morder en la gula. Damai ch’ils dents chanins dal liun èn memia curts per pudair cuntanscher avainas pli grondas, vegn serrada en la giargiatta (trachea), uschia ch’il lom na vegn betg pli provedì cun oxigen.[13]
Suenter avair terminà la chatscha cun success, sa manifestescha la rangaziun sociala entaifer la rotscha: il mastgel dastga magliar sco emprim, silsuenter las femellas che domineschan e pir a la fin ils giuvens. Savens datti enturn il cadaver cumbats da rangaziun sanguinus.
Il success da la chatscha dependa da l’inschign da l’animal che va a chatscha, da l’ura dal di, da las cundiziuns localas sco er da la spezia d’animal che vegn chatschada. En la Serengeti mainan 14 % da las chatschas sin reduncas al success e 32 % da las attatgas sin gnus.[14] Il success da chatscha dals liuns è cun quai bundant pli bass che per exempel quel da chauns selvadis africans u da gepards.
Damai che liuns van a chatscha en cuntradas avertas, augmenta la chatscha communabla la schanza da tschiffar la preda. Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en la Serengeti, sa dublegia il success da chatscha sche duas femellas van communablamain a chatscha. El na crescha però betg da num, sche dapli che duas femellas sa participeschan a la chatscha. In studi en ina regiun mez deserta da la Namibia è percunter vegnì a la conclusiun ch’il success da chatscha saja il pli grond sche las femellas d’ina rotscha coordineschan stretgamain lur tecnica da chatscha. En questa cuntrada emprovan ils liuns per regla da tschinclar la preda, entant che auters stattan a lajetg.[14] In ulteriur avantatg da la chatscha communabla furma il fatg che la preda sa lascha defender meglier en la rotscha cunter auters predaturs sco chauns selvadis u hienas.
Adina puspè maglian liuns er cadavers. Per pudair far quai stgatschan els da lur preda auters predaturs sco hienas tacladas – er sche l’opiniun è derasada ch’i saja gist il cuntrari. En tschertas regiuns da l’Africa da l’Ost prendan ils liuns davent a las hienas betg main che 70 % da lur preda.
Multiplicaziun e svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Ils liuns cuntanschan lur madirezza fisiologica suenter 18 mais e pon sa paregliar suenter dus fin trais onns. Per eruir sch’ina femella è pronta per sa paregliar, fa il mastgel diever da l’uschenumnà organ da Jacobson che sa chatta sin il palat (tschiel da la bucca). Quest fenomen – che vegn numnà en tut las linguas tenor il pled tudestg ‹flehmen› – pon ins observar cur ch’il liun (e blers auters animals sco chavals, tschiervs etc.) tiran enavos il lef sura ed avran levamain la bucca.
Cumbain ch’il mastgel sa chatta sisum l’urden ierarchic, po el be sa paregliar cun ina femella sche lezza consenta quai. Per exprimer quai, sa metta la femella sin il venter e lubescha al mastgel da sa metter giu sin ella. Durant la copulaziun ruia il mastgel a la femella en la tatona; tras quai stat quella instinctivamain airi. L’act da copulaziun dura ca. 30 secundas; quel vegn repetì mintga 15 minutas e quai radund 40 giadas al di enfin che la prontadad da sa paregliar lascha suenter tar la femella suenter ca. tschintg dis.
Suenter in temp da purtanza da ca. quatter mais s’allontanescha la femella da la rotscha e parturescha en il zuppà in fin quatter pitschens. Quels èn tschorvs, paisan ca. 1,5 kg ed han ina grondezza da ca. 50 cm. Els vegnan tezzads radund sis fin otg emnas be da la mamma e restan durant quest temp en il zup. Sche quel è fitg allontanà, va la mamma persula a chatscha. Uschia poi capitar ch’ils giuvens restan fin 48 uras persuls en il zup. Quai è in temp privlus per ils pitschens, surtut pervi da hienas ed auters animals da preda. Suenter maximalmain otg emnas maina la femella ils pitschens en la rotscha; là datti be darar problems cun l’acceptanza.
A partir da quel mument na tettan ils giuvens liuns betg pli be vi da la mamma, mabain er vi d’autras femellas. L’educaziun dals pitschens è uschia in duair communabel da tut las femellas creschidas entaifer la rotscha. En la vegliadetgna da sis mais va il temp da tezzar a fin; a partir da quel mument restan ils giuvens anc ca. dus onns tar la mamma.
In liun cuntanscha en media ina vegliadetgna da 14 fin 20 onns. Questas cifras valan però be per las femellas. Ils mastgels vegnan mazzads bler pli baud tras concurrents pli giuvens u ch’els vegnan stgatschads da la rotscha e moran da la fom. Savens cuntanschan els perquai be ina vegliadetgna da 7 fin 12 onns. En zoos han liuns però er gia cuntanschì ina vegliadetgna da fin 34 onns.
Sistematica externa[modifitgar | modifitgar il code]
Il liun appartegna als panterins (giats gronds selvadis) ed entaifer quels al gener Panthera. Quels sa distinguan tras l’oss da la lieunga che na vegn betg dal tuttafatg ossus. Pli baud er’ins da l’avis che la capacitad da berglar saja d’attribuir a quest’atgnadad. Studis pli novs mussan però che l’urlim caracteristic dals liuns (e d’auters giats gronds dal gener Panthera) è collià surtut cun ina morfologia speziala da la laringia (nuf da la gula). Sco auters giats gronds selvadis è er il liun bun da filar, el fa quai però cun expirar. Ed il filar na tuna betg sco quel d’in giat da chasa, mabain plitost sco in brunclar.
Evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli veglias cumprovas fossilas d’in giat che sumeglia fermamain in liun derivan da Laetoli en Tansania ed han ina vegliadetgna da radund 3,5 milliuns onns. Tscherts scienziads attribueschan quests chats, che consistan be da paucs fragments da la missella e da la chavazza, a Panthera leo; tar auters però è questa cumparegliaziun contestada. Ils emprims chats che vegnan attribuids indiscutablamain al liun n’èn betg main che dus milliuns onns pli giuvens.[15] Avant radund 700 000 onns è cumprovà il liun da Mosbach (Panthera leo fossilis) en l’Italia (Isernia) e cun quai per l’emprima giada sin territori europeic. Ina missella sut d’ina vegliadetgna da 1,75 milliuns onns ch’è vegnida chattada en la Chavorgia d’Olduvai en Tansania mussa sumeglientschas frappantas cun ils liuns da Mosbach. Quels valan sco ils pli gronds liuns da l’Europa ed eran da chasa avant ca. 500 000 onns en l’Europa Centrala. Intgins exemplars eran bunamain tuttina gronds sco ils pli gronds liuns ch’igl ha insumma dà insacura, numnadamain ils liuns americans (Panthera leo atrox) da la California. Quels avevan ina lunghezza maximala da 3,6 meters (lunghezza dal chau al bist ca 2,4 m, cua ca. 1,2 m).
La gronda part dals chats da liuns da l’Europa derivan però dal liun da cuvels (Panthera leo spelaea) ch’era sa sviluppà dal liun da Mosbach e che viveva durant il temp da glatsch. En l’Asia dal Nordost ed en la regiun da la Via da Bering viveva in’ulteriura sutspezia, il liun da cuvels da Beringia (Panthera leo vereshchagini). En l’Europa Centrala, l’Asia dal Nord e l’America èn ils liuns frequents fin la fin dal pleistocen, ma svaneschan alura en tut questas regiuns vers la fin dal temp da glatsch.
Sutspezias[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain ch’igl èn vegnidas descrittas numerusas sutspezias da liun, valan en general be las suandantas sco renconuschidas generalmain:
- Il liun asiatic (Panthera leo persica). Quel è parentà stretgamain cun ils liuns africans. Ses proxim parent è il liun berb da l’Africa dal Nord. Tenor examinaziuns da la biologia moleculara èn ils liuns da l’Africa dal Nord e da l’Asia sa spartids avant ca. 70 000 fin 200 000 onns dals liuns africans ch’èn derasads en il sid da la Sahara.[16] En il Parc naziunal Gir ha la populaziun pudì vegnir engrondida sin 300 exemplars. Ma quels èn exponids fermamain a la reproducziun tranter consanguins, quai ch’ha manà a la sperdita da la varietad genetica da questa sutspezia. Er tar la gronda part dals liuns che vegnan tegnids en curtins zoologics en pajais dal vest sut il num Panthera leo persica na sa tracti betg da stgets liuns asiatics, mabain da cruschadas cun liuns africans.[17] Fin avant 37 000 onns viveva in’ulteriura sutspezia asiatica dal liun (Panthera leo sinhaleyus) er a Sri Lanka.[18]
- Il liun berb (Panthera leo leo) viveva en l’Africa dal Nord e sa distingueva apparentamain tras ina coma spezialmain imposanta. Pervi da la chatscha excessiva sin quests liuns èn ils davos exemplars da la sutspezia che vivevan en libertad morts ora l’onn 1922 (en la Muntogna da l’Atlas). Schebain ils liuns europeics appartegnevan er a questa sutspezia n’è betg enconuschent. Intginas persunas privatas e tscherts zoos (p.ex. Vienna e Dortmund) alleveschan liuns che sumeglian fitg ils liuns berbs. Tests genetics vi da quests liuns duajan mussar, quant gronda ch’è la cumpart berba u sch’i sa tracta en singuls cas forsa schizunt da liuns berbs genuins.
- Il liun dal cap (Panthera leo melanochaitus) da l’Africa dal Sid è segiramain mort ora; en il 19avel tschientaner è el daventà l’unfrenda dals chatschaders da trofeas. Tenor perscrutaziuns pli novas na furmava el però betg ina sutspezia per propi.
- Il liun da Transvaal (Panthera leo krugeri) è da chasa en il nordost da l’Africa dal Sid, incl. il territori da la Kalahari. Ins al chatta per exempel en il Parc naziunal Kruger.[19]
- Il liun da Massai (Panthera leo massaicus) è da chasa en l’Africa dal Nordost ed Africa da l’Ost, da l’Etiopia sur la Kenya e Tansania enfin a Mosambic.
- Il liun da l’Africa dal Vest u liun da Senegal (Panthera leo senegalensis) è da chasa en l’Africa dal Vest. Oriundamain populava el l’entir territori da Senegal enfin en la Republica Centralafricana. Oz vivan be pli intgins tschient animals en populaziuns sparpagliadas; la gronda da quellas è da chasa en il Parc naziunal W-Arli-Pendjari. Tenor l’IUCN èn las populaziuns da liuns da l’Africa dal Vest smanatschadas fermamain (endangered). Analisas geneticas pli novas[20] han mussà ch’ils liuns da l’Africa dal Vest e da l’Africa Centrala sa distinguan marcantamain dals liuns ch’èn da chasa en l’ost ed en il sid dal continent.
- Il liun dal Congo (Panthera leo azandica) viva en il nordost da la Republica Democratica dal Congo.
- Il liun d’Angola u liun da Katanga (Panthera leo bleyenberghi) è derasà en il sidvest da l’Africa, en ils stadis Angola, Sambia ed en il sid da la Republica Democratica dal Congo.
Entant ch’il status da sutspezia dal liun asiatic (Panthera leo persica) vala sco segir, n’èn las relaziuns geneticas dals liuns africans betg anc scleridas dal tuttafatg. Per part attribuivan ins tut ils liuns en il sid da la Sahara a la medema sutspezia. Examinaziuns pli novas tenor ils criteris da la genetica moleculara cumprovan però ch’ils liuns sa laschan sparter en duas populaziuns che sa differenzieschan cleramain ina da l’autra. Tenor quests resultats èn ils liuns da l’Africa dal Vest e da l’Africa Centrala parentads pli ferm cun ils liuns asiatics che cun ils liuns da l’Africa dal Sid e da l’Africa da l’Ost. Sco explicaziun pussaivla vegn allegà ch’il liun da l’Africa dal Vest saja mort ora vers la fin dal pleistocen e che la regiun saja vegnida repopulada pli tard nà da l’Asia. Quest’ipotesa vegn sustegnida dal fatg ch’ils liuns da l’Africa dal Vest èn tuts colliads geneticamain fitg ferm in cun l’auter.
Studis precedents eran surtut s’occupads cun las populaziuns da l’Africa da l’Ost e da l’Africa dal Sid. Quels eran vegnids a la conclusiun che quests liuns sajan tuts parentads relativamain stretg in cun l’auter. Tuttina sa laschia trair ina lingia da divisiun tranter las populaziuns en il vest e quellas en l’ost dal Foss grond. Uschia sa differenzieschan liuns da Tsavo (Kenya da l’Ost) geneticamain strusch da members da la medema spezia a Transvaal (Africa dal Sid); percunter datti differenzas marcantas tar ils liuns che vivan bundant pli datiers en las Muntognas d’Aberdare en la Kenya dal Vest.[21][22]
Gruppa spelaea[modifitgar | modifitgar il code]
Ils liuns preistorics svanids che vivevan en l’America ed en l’Eurasia dal Nord furman in’atgna gruppa da razza (gruppa spelaea) che sa differenziescha geneticamain dals liuns da l’Africa e da l’Asia dal Sid (gruppa leo). A la gruppa spelaea appartegnan:
- Liun da Mosbach (Panthera leo fossilis)
- Liun da cuvels (Panthera leo spelaea)
- Liun american (Panthera leo atrox)
Spezia criptozoologica[modifitgar | modifitgar il code]
La criptozoologia sa fatschenta cun il marozi, in liun taclà a coma curta che duai apparentamain esser da chasa en l’auta planira da la Kenya. Il pail d’in tal liun vegn conservà fin oz en il Museum da la natira a Londra. Dapi ils onns 1930 n’han ins però vesì nagins exemplars pli. La tesa ch’i sa tractia tar quests liuns d’ibrids tranter liuns e leopards è pauc probabla; en la natira sa scuntran questas duas spezias numnadamain a moda ostila. En curtins zoologics èn percunter documentadas pliras cruschadas tranter liuns e leopards. Lur pail mussa però in auter muster che quel che vegn conservà a Londra.
Liuns ed umans[modifitgar | modifitgar il code]
Ils liuns tutgan tar ils animals ils pli enconuschents insumma ed appartegnan als ‹Big Five›, ils tschintg animals selvadis da l’Africa ils pli prominents. Per part vegn anc fatg chatscha sin liuns, ma talas chatschas èn daventadas raras. Anc en il 20avel tschientaner era la chatscha sin liuns colliada cun bler prestige.
Derivanza dal num[modifitgar | modifitgar il code]
En ina gronda part da las linguas mundialas deriva il num per ‹liun› dal latin leo; quel va enavos sin il grec vegl leōn. Oriundamain, uschia vegn supponì, pudess quest num derivar da linguas semiticas (assiric labbu, ebraic leva ‹ils liuns›).[23]
Liuns en religiun e mitologia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia ils chatschaders dal temp da glatsch (dal stgalim da cultura da l’Aurignazian) han picturà liuns avant bundant 30 000 onns. Tar las ovras d’art las pli impressiunantas da quel temp tutga la figura d’in uman cun il chau d’in liun da cuvels, tagliada or d’ivur da mamut, ch’è vegnida chattada en la tauna Hohlenstein-Stadel en il Baden-Württemberg. Forsa ch’ella persunifitgescha ina divinitad.
En bleras culturas ha il liun cuntanschì la posiziun dal ‹retg dals animals›. Quai è d’attribuir a l’influenza dal Physiologus, in cudesch davart la simbolica d’animals che datescha dal temp cristian tempriv e ch’ha en general gì gronda influenza sin la cultura dal vest. Ch’il liun ha adina fascinà ils umans sa mussa er en il fatg che quest animal figurescha sin bleras vopnas (p.ex. Hessen, Luxemburg, Turitg, Aquitania u Montenegro). Sin la bandiera da Sri Lanka cumpara il liun sco simbol dals Singalais. Il num da quest pievel deriva dal pled sanscrit siṁha che munta ‹liun›.
En la mitologia greca aveva il liun differentas funcziuns: il liun da Nemea cumpara sco ina bestia che maglia umans, la quala Heracles dueva mazzar. En l’istorgia dad Androklus tira l’erox, in sclav ch’era fugì, ina spina or da la toppa d’in liun; pli tard vegn el chastia per sia fugia cun al bittar en il foss dal liun; ma l’animal al enconuscha e refusa d’al mazzar.
Er en autras culturas anticas ha il liun giugà in’impurtanta rolla. En l’Egipta vegnivan ils faraos represchentads sco sfinx, ina figura cun il corp d’in liun ed il chau d’in uman. Bain la pli enconuschenta è la Gronda sfinx da Gizeh. Daspera vegniva Sachmet venerada sco dieua cun chau d’in liun, ina cumbinaziun che cumpara er tar ulteriuras divinitads da la mitologia egipziana.[24]
Al firmament dal nord èn da vesair gist duas constellaziuns da stailas ch’èn vegnidas numnadas tenor quest animal: il liun ed il pitschen liun. L’emprima duai esser in’incarnaziun dal liun da Nemea; tar la segunda sa tracti d’ina creaziun dal 17avel tschientaner.
Ch’il liun ha mantegnì fin oz ses image sco animal pussant e ferm ves’ins en quai ch’i dat anc adina umans che sa refereschan a quest animal: il guerrier afgan Ahmad Schah Massoud vegniva per exempel numnà da ses aderents ‹il liun da Pandschir› e l’imperatur etiopic Haile Selassie numnava sasez ‹Liun da Juda›.
Liuns che maglian umans[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Africa han l’ippopotam ed il leopard il num d’esser bler pli privlus per l’uman ch’il liun. Tuttina èn cumprovads intgins cas nua che liuns faschevan intenziunadamain chatscha sin umans. L’onn 1898 han dus liuns mazzà en l’Africa da l’Ost britannica (la Kenya dad oz) tranter 14 e 135 lavurers indics ed africans ch’eran fatschentads cun la construcziun d’ina punt da viafier sur il flum Tsavo. Examinaziuns vi dals dus liuns ch’èn oz exponids en il Field Museum of Natural History a Chicago han cumprovà ch’in dals dus liuns sa nutriva mintgatant e l’auter surtut da charn umana. Sco motiv per questa anomalia vegn fatg valair ina blessura da la massella ch’ha sfurzà in dals dus liuns da tschertgar nutriment ch’era relativamain simpel da tschiffar. Survegnì gust da charn umana avevan ils liuns gia ordavant pervi da la pratica da sepulir negligenta suenter cas da virola e fomina.[25]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tut las indicaziuns generalas tenor M.E. Sunquist, F.C. Sunquist: Family Felidae (Cats). En: Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (ed.): Handbook of the Mammals of the World, tom 1: Carnivores; Lynx Edicions, 2009, ISBN 978-84-96553-49-1.
- ↑ Marjolein Schoe, Etotépé A. Sogbohossou, Jacques Kaandorp, Hans de Iongh: Progress Report – collaring operation Pendjari Lion Project, Benin. Funded by the Dutch Zoo Conservation Fund, 2010.
- ↑ C.R. Harington: Pleistocene remains of the lion-like cat (Panthera atrox) from the Yukon Territory and northern Alaska. En: Canadian Journal of Earth Sciences, 6:(5), 1969, p. 1277–1288.
- ↑ Nobuyuki Yamaguchi e.a.: Evolution of the mane and group-living in the lion (Panthera leo): a review. En: Journal of Zoology, tom 263, nr. 4, 2004, p. 329–342.
- ↑ R.S. Sommer, N. Benecke: Late Pleistocene and Holocene development of the felid fauna (Felidae) of Europe: a review. En: Journal of Zoology, tom 269, nr. 1, 2006, p. 7–19.
- ↑ Philipp Henschel, Lauren Coad, Cole Burton, Beatrice Chataigner, Andrew Dunn, David MacDonald, Yohanna Saidu, Luke T.B. Hunter: The Lion in West Africa Is Critically Endangered. PLoS ONE, 2014; 9 (1): e83500 DOI: 10.1371/journal.pone.0083500.
- ↑ Craig Packer, Anne E. Pusey: Cooperation and competition within coalitions of male lions: kin selection or game theory? En: Nature, tom 296, 1982, p. 740–742.
- ↑ Power, Compion: Lion Predation on Elephants in the Savuti, Chobe National Park, Botswana. En: African Zoology 44, 1 (2009), p. 36–44 online.
- ↑ Loveridge e.a.: Influence of drought on predation of elephant (Loxodonta africana) calves by lions (Panthera leo) in an African wooded savannah. En: Journal of Zoology 270, 3 (2006) resumaziun online.
- ↑ Desert Lion Conservation, Behaviour: Predation consultà ils 21 da mars 2011.
- ↑ P.J. Funstone, M.G.L. Mills, H.C. Biggs, P.R.K. Richardson: Hunting by male lions: ecological influences and socioecological implications. Animal Behaviour 56, nr. 6, december 1998, p. 1333–1345 online (PDF; 299 kB).
- ↑ Christopher McGowan: The Raptor and the Lamb. Predators and Prey in the Living World. Penguin, Londra 1998, ISBN 0-14-027264-X, p. 11.
- ↑ Christopher McGowan: The Raptor and the Lamb. Predators and Prey in the Living World. Penguin, Londra 1998, ISBN 0-14-027264-X, p. 13.
- ↑ 14.0 14.1 Christopher McGowan: The Raptor and the Lamb. Predators and Prey in the Living World. Penguin, Londra 1998, ISBN 0-14-027264-X, S. 34.
- ↑ Lars Werdelin, Margaret E. Lewis: Plio-Pleistocene Carnivora of eastern Africa. Species richness and turnover patterns. En: Zoological Journal of the Linnean Society, 144, nr. 2, zercladur 2005, p. 121–144.
- ↑ Annik E. Schnitzler: Past and present distribution of the North African–Asian lion subgroup: a review. En: Mammal Review, tom 41, nr. 3, p. 220–243, fanadur 2011.
- ↑ S.J. O’Brien e.a.: Evidence for African origins of founders of the asiatic lion species survival plan. En: Zoo Biology, tom 6, nr. 2, p. 99–116, 1987.
- ↑ Manamendra-Arachchi, K., Pethiyagoda, R., Dissanayake, R., Meegaskumbura, M. (2005): A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka. En: The Raffles Bulletin of Zoology, supplement nr. 12, p. 423–434.
- ↑ Davart las sutspezias recentas che vivan en l’Africa cf. M.E. Sunquist, F.C. Sunquist: Family Felidae (Cats). En: Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (ed.): Handbook of the Mammals of the World, tom 1: Carnivores, Lynx Edicions, 2009, p. 137s.
- ↑ Bertola et al.: Genetic diversity, evolutionary history and implications for conservation of the lion (Panthera leo) in West and Central Africa. En: Journal of Biogeography, tom 38, nr. 7, 2011, p. 1356–1367 online.
- ↑ Ross Barnett e.a.: The origin, current diversity and future conservation of the modern lion (Panthera leo). En: Proceedings of the Royal Society, tom 273, nr. 1598, 2006, p. 2119–2125.
- ↑ Jean Dubach e.a.: Molecular genetic variation across the southern and eastern geographic ranges of the African lion, Panthera leo. En: Conservation Genetics. 6, nr. 1, schaner 2005, p. 15–24.
- ↑ Elmar Seebold (ed.), Friedrich Kluge: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24. ed., De Gruyter, Berlin 2002, ISBN 3-11-017473-1.
- ↑ Hans Bonnet: Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte, p. 468.
- ↑ Paetsch, Martin: Hungrige Löwen. «Menschen sind zweibeinige Proteinquellen». En: Spiegel Online, 17 da schaner 2003.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- P. Caputa: Der kahle König. En: National Geographic. Gruner und Jahr, Hamburg 2002.
- Richard Despard Estes: The Behavior Guide to African mammals. University of California Press, Berkeley 1991, ISBN 0-520-05831-3, p. 369.
- Günter Kloss: Der Löwe in der Kunst in Deutschland. Skulptur vom Mittelalter bis heute. Imhof, Petersberg 2005, ISBN 3-86568-054-2.
- Gus Mills, Martin Harvey: African Predators. Struik, Cape Town 2001, ISBN 1-86872-569-3.
- Bruce D. Patterson: The Lions of Tsavo. Exploring the Legacy of Africa’s Notorious Man-eaters. McGraw Hill, New York 2004, ISBN 0-07-136333-5.
- Alan Turner, Mauricio Anton: The Big Cats and Their Fossil Relatives. An Illustrated Guide to Their Evolution and Natural History. Columbia University Press, New York 1997, ISBN 0-231-10229-1.
- Wighart von Koenigswald: Lebendige Eiszeit. Theiss, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1734-3.
- Joachim Burger e.a.: Molecular phylogeny of the extinct cave lion. Panthera leo spelaea, en: Molecular Phylogenetics and Evolution. 30, 2004, p. 841–849.
- Kelum Manamendra-Arachchi, Rohan Pethiyagoda, Rajith Dissanayake, Madhava Meegaskumbura: A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka, en: The Raffles Bulletin of Zoology, supplement nr. 12. Singapur 2005, p. 423–434.
- Mustafa Haikal: Die Löwenfabrik. Lebensläufe und Legenden. Pro Leipzig, Lipsia 2006, ISBN 3-936508-15-1.


text:
Proximamain vegn fundada ina nova firma cun tut ils trais partenaris. Il num da la firma n’è anc betg enconuschent. La nova collavuraziun duai nizzegiar las sinergias ed augmentar las capacitads da la construcziun da lain e la vendita.
L’investider Michael Hartweg ha tranter auter realisà la Chasa Nordica da l’Arena da biatlon a Lantsch. La Firma Zindel United da Maiavilla è in manaschi cun 330 collavuraturas e collavuraturs e cun ina svieuta annuala da bun 150 milliuns francs. La firma è sa spezialisada sin tut ils secturs da construcziun e transports.
RR novitads 14:00


text:
Leture bìbliche dël lessionari për ël 14 Giugn 2014 - Tersa Duminica dòp Pancòsta: 1 Samuel 15:34-16:13
; Salm 20
; 2 Corinti 5:6-17
; March 4:26-34
La Paròla 'd Dé a l'é coma na smens che, quand ch'a l'é sëmnà, a produv daspërchila.
La paràbola dla smens ch'a chërs. "Gesù a disìa ëdcò: "Ël Regn ëd Dé a l'é coma quand n'òm a sëmna 'd smens ant la tèra. Tant s'a deurm o ch'a sia dësvj, ëd neuit e 'd dì, la smens a gica e a chërs sensa che chiel a sapia coma. La tèra a produv daspërchila prima l'erba, e peui lë spi e peui, a la fin, ël forment ant lë spi. Quand che 'l gran a l'é mur, col òm a-i buta dlongh l'amsòira, përchè 'l temp dl'amson a l'é rivà.
La paràbola dla smens ëd senëvra. A disìa ancora: A còs paragonërom-ne ël regn ëd Dé, o con che paragon podrom-ne arpresentelo? A l'é parèj dël gran ëd senëvra che, cand as sëmna an tèra, a l'é la pì cita ëd tute le smens ch'as campo an tèra. Ma dòp ch'a l'é sëmnà, a chërs e a ven pì grand che tute j'àutre piante, e a buta fòra ëd grand branch, tant che j'osej dël cel a peulo fé ij sò ni sota soa ombra.
Parèj, con vàire paràbole ëd costa sòrt, a-j nonsiava la paròla ëd Dé, coma ch'a podìo capila. E a-j parlava nen sensa parabòle; ma an privà a spiegava tut ai sò dissèpoj.
Predicassion an italian: Le lezioni che ci impartisce il contadino (Marco 4:26-34)
.


text:
Dante Alighieri
Dante Alighieri (talian [ˈdante aliˈɡi̯ɛːri]; * matg u zercladur 1265 a Firenza; † 14 da settember 1321 a Ravenna) è stà in poet e filosof da lingua taliana. Cun la ‹Divina Commedia› ha el surmuntà il latin che dominava fin là ed ha introducì il talian sco lingua litterara. Dante è in dals pli enconuschents poets dal talian e dal temp medieval europeic insumma.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
En las funtaunas contemporanas è la biografia da Dante documentada be marginalmain. Ella sa lascha perquai be eruir a moda approximativa cun agid da decleraziuns u allusiuns litteraras cuntegnidas en sias ovras.
Derivanza e famiglia[modifitgar | modifitgar il code]
Dante è naschì a Firenza. La Casa di Dante che vegn visitada oz da turists è bain vegnida erigida pli u main al lieu da la chasa paterna d’antruras; i sa tracta però d’ina construcziun da pli tard che n’ha conservà naginas parts da l’edifizi oriund. La data da naschientscha da Dante n’è betg enconuschenta cun tutta segirezza. Tenor si’atgna indicaziun en la ‹Commedia› aveva el dal temp da ses viadi fictiv en l’auter mund – l’emna sontga da l’onn 1300 – ca. 35 onns ed era naschì en l’ensaina dals schumelins. Da quai sa laschass eruir ina data da naschientscha tranter ils 14 da matg ed ils 13 da zercladur 1265. En pliras impurtantas copias da la ‹Commedia› vegn però inditgà il 1260 sco onn da naschientscha. Sco cumprovada vala percunter la data da ses batten, la sonda sontga (26 da mars) da l’onn 1266. Quai pleda plitost encunter l’onn 1260 e lascha cumparair pli realistic l’onn 1265. Tant Filippo Villani sco er il figl da Dante Jacopo Alighieri inditgescha ch’el saja vegnì battegià sin il num ‹Durante›, il qual saja vegnì reducì en la pronunzia a ‹Dante›. Il num da famiglia Alighieri, ch’è documentà en las pli differentas furmas scrittas, deriva da ses bab Alighiero II e dal tat Alighiero I ed è er vegnì surpiglià dals figls da Dante.
Sia famiglia fascheva part da la noblezza citadina che s’orientava politicamain als Guelfs. L’appartegnientscha a l’aristocrazia para da derivar da l’antenat Cacciaguida (* 1091), l’urat da Dante da la vart dal bab, e da la participaziun da quel a la segunda cruschada. En la ‹Commedia› frunta Dante en il paradis sin ses antenat Cacciaguida. Il bab da Dante, Alighiero II, era tranter auter activ sco emprestader da daners. En l’emprima letg è el stà maridà cun Bella, la mamma da Dante, e suenter la mort prematura da quella (tranter il 1270 ed il 1273) cun Lapa di Chiarissimo Cialuffi; el è mort il 1281/1282. Da ses geniturs e da sia madrigna na fa Dante nagina menziun en si’ovra; il medem vala per sia dunna Gemma di Manetto Donati (contract da dota 1270, maridaglia ca. 1285) e per ses quatter uffants ch’èn sortids da questa relaziun: ils figls Pietro, Giovanni e Jacopo – numnads tenor ils trais apostels preferids da Jesus – e la figlia Antonia.
Be documentada en furma litterara è sia relaziun tar Beatrica ch’el ha scuntrà l’emprima giada en la vegliadetgna da nov onns e la quala dueva influenzar sia vita sur sia mort prematura (1290) ora. Il velar a moda artistica l’identitad da l’amanta tutga dapi ils trubadurs provenzals tar las strategias usitadas da la poesia d’amur medievala. Dante sez illustrescha questa tecnica a moda impressiunanta en la ‹Vita Nova› en furma dal raquint tenor il qual el haja anc elegì in’ulteriura dama per l’aduraziun presumtiva, e quai cun l’intent da manar en er il public. L’identitad da Beatrice è contestada. Dapi Boccaccio han ins savens manegià da pudair identifitgar ella sco Bice Portinari, ina figlia dal ritg commerziant Folco Portinari; da l’autra vart vegn discutà fin oz, schebain i sa tractia insumma d’ina persuna istorica ubain d’ina ficziun litterara da Dante.[1]
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En tge moda ed en tge lieus da scolaziun che Dante ha acquistà sia furmaziun extraordinariamain vasta e docta n’è betg enconuschent cun tutta segirezza. Or da sias poesias e la ‹Vita Nova› resulta ch’el è sa mess gia baud en contact litterar cun poets da la lingua populara sco Guido Cavalcanti e Cino da Pistoia ch’eran da lur vart ordvart erudits. En l’enfiern da la ‹Commedia› preschenta el Brunetto Latini sco ina sort magister, quai ch’ha manà en la perscrutaziun a numerusas speculaziuns. In minz da vardad po esser cuntegnì en quai, damai che Dante aveva apparentamain enconuschientscha da sias ovras e da sias stentas da popularisar la savida latina en las linguas dal pievel.
En il ‹Convivio› menziunescha Dante ch’el haja frequentà in tschert temp «le scuole de li religiosi, e le disputazioni de li filosofanti», pia las scolas dals muntgs e las disputaziuns dals filosofs. Cun quai pudess esser manegià in studium generale ad in dals lieus da furmaziun dals dominicans e franciscans a Firenza, tar ils quals docivan da ses temp impurtants magisters sco Remigius Girolami e Petrus Johannis Olivi. Ils commentaturs da Dante han ultra da quai speculà davart segiurns da studi a las universitads da Bologna e (dapi Boccaccio) Paris; quai è tuttavia pussaivel, ma na sa lascha betg cumprovar a basa da documents istorics. Che Dante haja frequentà in’universitad para fitg probabel sch’ins pensa be a la furma ed al stil da sias ovras latinas ed er dal ‹Convivio›, e quai cumbain ch’ins al po attribuir abilitads autodidacticas extraordinarias.
Carriera politica a Firenza[modifitgar | modifitgar il code]
La vita da Dante è stada segnada da las dispitas politicas da ses temp. El è sez sa participà al cumbat da la defensiun burgaisa dals Guelfs en la Battaglia da Campaldino (1289–1290). En quella han ils Guelfs da Firenza chaschunà ina greva sconfitta als Ghibellins ch’eran vegnids a la pussanza ils onns precedents ad Arezza e Pisa. Sia participaziun per propi als conflicts politics da sia citad nativa è però pir documentada in pèr onns pli tard. Il 1295 s’inscriva Dante en la mastergnanza dals apotechers e medis e stgaffescha uschia ina premissa formala per pudair surpigliar in uffizi politic. Dal prim da november 1295 fin ils 30 d’avrigl 1296 è el commember en il cussegl dal Capitano del Popolo (ina sort cussegl dal ‹burgamester›), dal matg fin il settember 1296 è el commember en il Cussegl dals tschient, il 1297 commember en in ulteriur cussegl che na sa lascha betg eruir precisamain. Il matg 1300 è Dante en missiun diplomatica a San Gimignano e dals 15 da zercladur fin ils 15 d’avust 1300 è el en funcziun sco in da sis commembers dal Priorat, il pli aut gremi da la citad. Dal prim d’avrigl fin ils 30 da settember 1301 è el puspè commember dal Cussegl dals tschient e l’october/november 1301 sa chatta el probablamain a Roma sco commember d’ina delegaziun che maina tractativas cun papa Bonifatius VIII.
Da quel temp era l’Italia en dischuniun pervi dals cumbats violents tranter ils Ghibellins ed ils Guelfs. Explitgà a moda simplifitgada represchentavan ils emprims ils interess da l’imperatur ed ils auters quels dal papa. Ils Guelfs eran ultra da quai dividids en ina fracziun ‹alva› (che vegniva manada a Firenza dals Cerchi; ella s’engaschava per l’autonomia da la citad envers il papa) ed ina ‹naira› (che vegniva manada a Firenza dals Donati). Dal temp che Dante ha occupà ses uffizis han ils eveniments a Firenza prendì in svilup ordvart turbulent; entaifer la structura da partidas ch’era gia avant vaira cumplexa han gì lieu da quel temp spustaments ed ulteriuras separaziuns.
La visita dal legat papal Matteo d’Acquasparta ha manà la stad 1300 a tumults. Dante e ses cunregents en il Priorat han sinaquai bandischà – cunter la voluntad explicita dal legat – betg mo represchentants dals ‹alvs› (tranter auter l’ami da Dante Guido Cavalcanti), mabain er dals ‹nairs› (tranter auter il manader da quels, Corso Donati). Sinaquai è la citad da Firenza vegnida excommunitgada ed il papa ha clamà en l’Italia Charles da Valois sco ‹pacifitgader› per restituir cun agid dals ‹nairs› la suveranitad papala a Firenza ed integrar la Toscana en il stadi papal. Il prim da november 1301 è Charles entrà a Firenza. Ils ‹nairs› ch’èn penetrads cun el han prendì vendetga vi da lur inimis en la citad; tranter auter duai er la chasa da Dante esser vegnida destruida.
Ils 27 da schaner 1302 è Dante vegnì sentenzià en absenza tar in chasti pecuniar e tar l’exclusiun da tut ils uffizis publics. Damai ch’el è sa trategnì en il lontan e n’ha betg pajà la multa, è ses possess en la citad vegnì confiscà. Il mars 1302 è Dante vegnì sentenzià ensemen cun 14 ulteriurs ‹alvs› a la mort sin il stgandler per il cas ch’el returnass en la citad u vegniss arrestà utrò. Sia dunna n’al è betg suandada en l’exil, entant ch’ils figls han stuì bandunar la citad en la vegliadetgna da 13 onns.
Exil[modifitgar | modifitgar il code]
Per ils onns da ses exil mancan documents externs – pia che na derivan betg da sia plima – quasi cumplettamain. Da l’autra vart cuntegna l’ovra litterara da Dante tantas allusiuns a lieus, persunas ed eveniments contemporans ch’i s’avra a la perscrutaziun orientada a la biografia in champ quasi inexauribel. Probablamain è el sa trategnì a partir dal 1302 surtut en l’Italia Superiura e Centrala; per part ha el chattà dimora e sustegn a Verona tar Bartolomeo della Scala (1303/1304), a Treviso tar Gerardo da Camina (1304–1306) ed en la Lunigiana (in territori a Massa-Carrara en il nord da la Toscana) tar ils conts Malaspina (1306 e.a.).
Il schaner 1309 è il Luxemburgais Heinrich VII vegnì curunà ad Aachen sco retg tudestg-roman; l’october 1310 è el sa rendì en l’Italia, nua che Dante al dueva beneventar en ses texts sco spendrader da l’unitad dal pajais e da l’imperi insumma. En pliras citads da l’Italia dal Nord è Heinrich VII sa stentà da pacifitgar las partidas inimias e da restabilir ils dretgs dal Sontg Imperi roman. Dante sez ha forsa era scuntrà persunalmain l’imperatur futur; en mintga cas ha el drizzà ad el sia settavla brev. Ils 29 da zercladur 1312 è Heinrich vegnì curunà a Roma sco imperatur. Ma da quel temp era gia prorut il conflict tranter el ed il papat sco er il retg da Napoli, Robert d’Anjou. Las resursas da Heinrich eran limitadas e l’assedi da Firenza ha fatg naufragi l’atun dal medem onn. (Dante aveva gia appellà a Heinrich avant sia curunaziun sco imperatur da proceder cunter Firenza).
Ma Heinrich, il qual Dante ha stilisà en la ‹Divina Commedia› sco «alto Arrigo», è gia mort ils 24 d’avust 1313. Uschia èn tut las speranzas politicas da vart da Dante idas ad aua. Il 1315 ha Dante refusà in’offerta da returnar a Firenza, damai che quella era colliada cun in chasti pecuniar ed ina penetienza publica. Sinaquai è vegnida renovada la sentenzia da mort dal 1302. Da quel temp para el puspè d’esser sa trategnì temporarmain a Verona a la curt dals Scala ed a partir dal 1318 a Ravenna tar Guido Novello da Polenta. Durant ina missiun a Venezia per incumbensa da Guido è Dante vegnì malsaun ed è mort suenter ses return la notg dals 13 sin ils 14 da settember 1321 a Ravenna nua ch’el è vegnì sepulì. En il decurs dals tschientaners ha la citad da Firenza empruvà repetidamain da manar las restanzas terrestras da Dante en sia citad natala, quai ch’ha manà a vehementas dispitas tranter Ravenna e Firenza. Firenza ha erigì en la basilica Santa Croce in cenotaf monumental en furma d’ina fossa, il qual è però restà vid fin il di dad oz.
Dante sco scriptur e filosof[modifitgar | modifitgar il code]
L’ovra da Dante sa serva a moda suverana da la teologia, da la filosofia e da las ulteriuras scienzas (artes liberales) da ses temp. El sa referescha cun inschign a models cuntegnids en la poesia taliana, provenzala, franzosa e latina. A Dante reusseschi da cumbinar savida e furmaziun litterara cun in aut grad d’originalitad tant en l’appropriaziun intellectuala sco er en l’expressiun linguistica e poetica.
Sco nagin auter poet avant el tschenta Dante l’atgna persuna en il center da si’ovra: sco amant, sco persuna che suffrescha, sco persuna che va en èr e sco persuna ch’emprenda. El na fa quai betg simplamain cun preschentar ses puntg da vista u cun sa metter en la rolla dal cronist da ses agen svilup, mabain stilisescha intenziunadamain il jau da las atgnas ovras en rom d’ina ‹autoficziun› (Hausmann) che sa sviluppa dad ovra tar ovra.
Dante collia quest proceder cun l’auta pretensiun etica da tegnair avant al lectur, a la societad politica e schizunt a la baselgia da ses temp il spievel da l’enconuschientscha da sasez e da porscher in mussavia sin la via da la purificaziun. Per el è questa finamira da chattar en la congruenza cun l’urden universal divin sco ch’el è cuntegnì tenor ses avis en la Bibla ed en l’exegesa dals emprims babs da la baselgia, ma per part er gia en las ovras dals poets (Vergil) e filosofs (Aristoteles) da l’antica.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
‹Rime›[modifitgar | modifitgar il code]
Sut il num ‹Rime› (‹Rimas›) vegnan subsummadas las poesias liricas da Dante ch’el ha creà ca. a partir dal 1283. I sa tracta da radund 90 poesias davart differentas tematicas (surtut poesias d’amur). Vitiers vegnan anc 30 ulteriuras poesias (rime dubbie) che na sa laschan betg attribuir cun tutta segirezza a Dante. Singulas poesias u gruppas da poesias ha Dante integrà ed explitgà en la ‹Vita nova› ed en il ‹Convivio›; abstrahà da quai na para el sez betg d’avair mess ensemen ina collecziun da sias poesias. Areguard la furma sa tracti tar la gronda part da las poesias da sonets e canzone, ultra da quai da balladas e sestinas.
La lirica tempriva da Dante sa basa sin las poesias da trubadurs occitanas sco er sin ils imitaders talians da quellas en la Scuola Siciliana; tranter ses contemporans sa senta Dante surtut obligà a Guittone d’Arezzo. Ensemen cun collegas pli giuvens sco Guido Cavalcanti, Dino Frescobaldi e Cino da Pistoia ha Dante sviluppà in stil che vegn numnà – tenor il term creà dad el sez – dolce stil novo. Caracteristic per quel è il fatg che la tematica da l’amur – en il senn da la pussanza divina dad Amor e da la dama che maina l’amant vers il divin – vegn surelevada filosoficamain. Cun meds linguistics e retorics vegn la tematica enzugliada en engiavins e preschentada ad ina pitschna elita da persunas da medema savida. Da quest ideal da la mina curtaisa divergeschan las tenzone cun Forese Donati (Rime 73–78) da caracter obscen sco er las uschenumnadas rime petrose (Rime 100–103) che dechantan ina brama nunexaudida e ch’escaleschan en la fantasia d’ina satisfacziun sexuala violenta.
‹Vita nova›[modifitgar | modifitgar il code]
Quest’ovra ha Dante scrit tranter il 1292 ed il 1295. Il titel deriva d’ina frasa latina ch’è inserida en il text (Incipit vita nova: ‹I cumenza la vita nova›); en la perscrutaziun vegn l’ovra savens titulada tenor la scripziun taliana ‹Vita nuova›. Il text è concepì sco raquint autobiografic e preschenta al lectur las transfurmaziuns internas ch’il narratur ha fatg tras cun Beatrice dapi lur emprim inscunter dal temp d’uffanza fin a la veneraziun che tanscha sur sia mort ora. Stilisond l’atgna passiun cun agid da siemis, svaniments ed experientschas da conversiun, ma surtut er idealisond Beatrice ad ina figura da salvader cun attributs sumegliants a Cristus, applitgescha Dante en quest text musters stilistics da la tradiziun spirituala ed agiografica. Ma el fa quai en ina moda dal tuttafatg nunusitada cun las applitgar a l’atgna biografia. L’ovra è deditgada al primo amico Guido Cavalcanti, sco public en mira vegnan numnads en emprima lingia ils ‹fidaivels d’Amor› (fedeli d’Amore) en il senn dal dolce stil novo ed explicitamain er las dunnas, permess che quellas sajan dotadas cun la necessaria noblezza da l’olma e chapientscha per l’amur e na sajan betg «simplamain be dunnas» (e che non pure sono femmine, Vn 19,1).
Formalmain sa tracti d’in prosimetrum, vul dir d’ina cumposiziun ch’alterescha tranter prosa e vers. In model correspundent furma d’ina vart la ‹Consolatio philosophiae› da Boëthius, da l’autra vart ils manuscrits dals trubadurs occitans, en ils quals las chanzuns dals trubadurs èn vegnidas cumplettadas posteriuramain cun raquints che tractan a moda anecdotica las circumstanzas da la vita ed istorgias d’amur da quels (uschenumnads razos). La ‹Vita nova› reprenda 31 poesias liricas da Dante (25 sonets u sonets dubels, 5 canzone u stanzas da canzone, ina ballada) e cumplettescha quellas cun divisioni (explicaziuns dal cunteng) e ragioni (raquints davart la genesa da las poesias). La sutdivisiun odierna da l’entira ovra en 42 u 43 chapitels n’è betg autentica, vul dir betg documentada en furma da manuscrits, mabain deriva da l’emprima versiun stampada dal 1576 sco er da l’ediziun dad Alessandro Torri (1842).
‹Convivio›[modifitgar | modifitgar il code]
Il ‹Convivio› (ca. 1303–1306) è in tractat davart l’applicaziun da sabientscha filosofica. Il text nunfinì ma vast exemplifitgescha l’intenziun da l’autur en furma da commentaris tar intginas da las canzone da Dante.
‹De vulgari eloquentia›[modifitgar | modifitgar il code]
‹De vulgari eloquentia› (ca. 1304) è in’ovra nunfinida davart l’adiever da la lingua discurrida en poesias concepidas en in stil elevà (u tragic).
‹Monarchia›[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ‹De Monarchia libri tres› sa tracti da l’ovra filosofica principala da Dante. Ella vul cumprovar ch’i sa tractia tar il domini dal mund tras il Sontg Imperi roman d’ina determinaziun divina e che quel haja dad esser en dumondas profanas independent dal papat (il qual duaja sa restrenscher sin dumondas spiritualas). Tge onns che Dante haja propi scrit il text vegn discutà a moda cuntraversa: Per part vegn l’ovra messa en relaziun cun il conflict tranter Heinrich VII e papa Clemens V, uschia ch’ina data tranter il 1308 ed il 1312 fiss probabla. Damai che l’emprim cudesch sa referescha gia al paradiso da la ‹Divina Commedia›, parta l’autra interpretaziun d’ina data tardiva (ca. 1317) e metta en relaziun il text cun il conflict tranter papa Gion XXII e Ludwig il Bavarais.
‹Eclogae›[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il titel ‹Eclogae› vegn designada ina correspundenza en furma da quatter poesias en hexameters ch’è vegnida manada ils onns 1319/20 tranter Giovanni del Virgilio e Dante. Las poesias tractan la dumonda schebain Dante – sco Giovanni del Virgilio al reproscha – sfarlattia be ses talent cun scriver poesias en la lingua populara destinadas per il pievel talian, enstagl da s’acquistar cun poesias latinas gloria tar ils scienziads da tut ils pajais e per tut ils temps. Las duas poesias da resposta da Dante èn formuladas sco dialog ch’imitescha il stil bucolic da las eclogas da Vergil e demonstreschan, malgrà che Dante refusa la reproscha ch’al vegn fatga, ina qualitad artistica ch’anticipescha la poesia umanistica dals dus tschientaners vegnints. Per part è perquai vegnì suspectà ch’i sa tractia tar quest’ovra d’ina falsificaziun da Giovanni Boccaccio, cun la quala quel haja vulì reabilitar posteriuramain l’onur da Dante.
‹Quaestio de aqua et terra›[modifitgar | modifitgar il code]
La ‹Quaestio de situ et forma aquae et terrae› (‹Retschertga davart la posiziun e furma da l’aua sin la terra›) è in referat che Dante ha tegnì ils 20 da schaner 1320 en la chaplutta da sontga Helena a Verona davart ina cuntraversa ch’era naschida pli baud a Mantua. En quest tractat, che sa chapescha sco ovra filosofica orientada a las scienzas natiralas, vegn dilucidada la dumonda daco che la terra, sco pli bass dals quatter elements, na saja betg cuverta dal tuttafatg cun aua.
La ‹Divina Commedia›[modifitgar | modifitgar il code]
L’ovra la pli enconuschenta è segiramain la ‹Divina Commedia›, vi da la quala Dante ha lavurà da ca. 1307 fin il 1320. Il titel oriund, ‹Commedia›, sa referescha a la fin fortunada dal raquint, a la lingua taliana sco er al stil alternant da l’ovra. Suenter la mort da Dante ha ses admiratur Giovanni Boccaccio cumplettà quel a ‹La divina commedia›; il term ‹divin› na sa referescha betg al cuntegn, mabain duai suttastritgar las qualitads artisticas da l’ovra.
La ‹ Divina Commedia› descriva il viadi tras l’enfiern (inferno), sur il purgatieri (purgatorio) fin en il paradis (paradiso). L’enfiern ed il paradis èn mintgamai sutdividids en stresas (mintgamai en furma da nov circuls concentrics). Pli fitg ch’ins s’avischina als circuls pli stretgs e pli grevs ch’èn stads ils putgads resp. pli sontgas las ovras dals trapassads. La ‹Divina Commedia› vegn er resguardada oz sco simbol litterar principal da la scholastica. Tras quest’ovra è Dante daventà uschè famus ch’ins ha creà en il 15avel tschientaner en ina da las baselgias principalas da Firenza in fresco en si’onur.
- → Artitgel principal: Divina Commedia
Brevs[modifitgar | modifitgar il code]
A Dante è vegnida attribuida en il decurs dals tschientaners in’entira retscha da brevs en lingua latina ed en singuls cas er en lingua populara taliana. Da quellas vegnan resguardadas oz dudesch epistolae latinas sco autenticas. In’ulteriura brev, en la quala l’autur deditgescha il paradiso al Cangrande della Scala ed offrescha in’introducziun en l’ovra en furma d’in commentari, vegn attribuida parzialmain a Dante.
‹Fiore› e ‹Detto d’Amore›[modifitgar | modifitgar il code]
‹Il Fiore› (‹La flur›) è ina poesia allegorica narrativa en 232 sonets che sa basa sin las duas parts dal roman da las rosas dal franzos vegl (ch’è vegnì terminà il 1280). El exista sulettamain en ina copia toscana che vegn conservada a Montpellier. La scienza discutescha a moda cuntraversa, schebain Dante saja l’autur da quest’ovra, u sch’el saja be sa servì dal text per surpigliar singuls vers en la ‹Vita Nova› ed en la ‹Commedia›.[2] L’ovra è segnada d’influenzas dal franzos vegl; quai n’è betg nuntipic per la litteratura taliana da quel temp, ma na cumpara uschiglio nagliur en las ovras da Dante a moda uschè explicita. Ina part dals scienziads tendescha novissimamain ad attribuir l’ovra al giurist Guillaume Durand ch’era oriund da la Frantscha dal Sid e ch’è documentà sco professer a Modena e sco uffiziant en servetsch papal.[3]
Il ‹Detto d’Amore› (‹Poesia davart l’amur› resp. davart Amor) è ina poesia didactica en rimas pèr da set silbas. Damai che l’ovra vegn attribuida al medem autur sco ‹Il Fiore›, vegn Dante eventualmain er en dumonda sco autur da questa poesia.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Nagin auter poet avant e suenter Dante è vegnì commentà uschè savens, uschè vast e cun tala erudiziun; quai ha gia cumenzà curt suenter sia mort en furma da glossaris e commentaris da la ‹Commedia›. Er ses agens figls ed a partir da la mesadad dal 14avel tschientaner Giovanni Boccaccio han attribuì a quest svilup. L’umanissem e la renaschientscha ch’èn sa furmads da quel temp han per part crititgà l’ovra da Dante e per part admirà ella sco anticipaziun (per part be presumtiva) da lur atgnas ideas centralas.
En il temp modern è la rescuverta da Dante stada sut l’ensaina da l’interess romantic per il temp medieval. Medemamain è si’ovra vegnida duvrada per concepir ina nova schientscha politica e culturala durant il temp dal risorgimento (en rom da la furmaziun da la naziun taliana). Dante è vegnì utilisà e per part instrumentalisà da circuls conservativs e reacziunars, catolics e protestants, esoterics ed anticlericals, quai ch’ha agiuntà a si’ovra baininqual defurmaziun.
A la constituziun scientifica da la filologia e perscrutaziun da Dante han attribuì dapi il 19avel tschientaner scienziads da divers pajais (t.a. tudestgs, englais ed en l’ultim temp er americans). La perscrutaziun ha pudì sclerir bleras malchapientschas, ha però er tradì in u l’autra pregiudizi da derivanza betg scientifica. Cun consultar litteratura secundara davart Dante èsi perquai inditgà d’esser precaut e d’avrir ils egls en ina moda sco che quai na fiss forsa betg il cas tar in auter autur dal temp medieval che n’è betg vegnì interpretà e commentà cun la medema intensitad.
Statuas, monuments e munaidas[modifitgar | modifitgar il code]
- Statuas da Dante èn avant maun sin la Piazza Dante a Napoli ed a Mantua, sin la Piazza Santa Croce a Firenza, sin la Piazza dei Signori a Verona ed en il Cortile degli Spiriti Magni da la Biblioteca Ambrosiana a Milaun. Ultra da quai exista a Trent il monument da Dante ch’è vegnì tschentà si il 1896 sco reacziun sin l’erecziun dal monument da Walter von der Vogelweide a Bulsaun (1889).
- Il monument da fossa da Dante sa chatta a Ravenna, nua ch’è er vegnì avert in museum che sa deditgescha a la vita ed ovra dal poet.
- Dante è da vesair sin numerus maletgs da las pli differentas epocas da l’istorgia d’art (per part en furma da purtret, savens er integrà en illustraziuns da la ‹Divina Commedia›).
- Ultra da quai cumpara Dante sin las suandantas munaidas: munaida da 500 liras da la Republica Taliana dal 1965; munaida da 2 euros da la Republica Taliana dal 2011; munaida da 2 euros da la Republica da San Marino dal 2015.
Ediziuns e translaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Das Schreiben an Cangrande. Latin-tudestg, edì da Thomas Ricklin. Meiner, Hamburg 1993, ISBN 978-3-7873-1124-8.
- Disputation über das Wasser und die Erde. Latin-tudestg, translatà ed edì da Dominik Perler. Meiner, Hamburg 1994, ISBN 978-3-7873-1125-5.
- Über die Beredsamkeit in der Volkssprache. Latin-tudestg, translatà da Francis Cheneval. Meiner, Hamburg 2007, ISBN 978-3-7873-1126-2.
- Das Gastmahl. Talian-tudestg, translatà da Thomas Ricklin. Meiner, Hamburg 1996-2004 (4 toms), ISBN 978-3-7873-1298-6/1299-3/1300-6/1302-0.
- La Commedia/Die Göttliche Komödie. 3 toms, ediziun talian-tudestga, translatà e commentà da Hartmut Köhler. Reclam, Stuttgart 2010-2012, ISBN 978-3-15-010750-8 / ISBN 978-3-15-010795-9.
- Dante, Commedia. En prosa tudestga da Kurt Flasch, cun illustraziuns da Ruth Gesser. 2 toms, S. Fischer, Frankfurt a.M. 2011, ISBN 978-3-10-015339-5.
- Dante Alighieri, Die Göttliche Komödie, translatà da Hans Werner Sokop en terzinas originalas, cun explicaziuns e 100 maletgs da Fritz Karl Wachtmann. Akademische Druck- und Verlagsanstalt, Graz 2014, ISBN 978-3-201-01994-1.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Deutsche Dante-Gesellschaft: Dante Alighieri: Lebensdaten.
- ↑ Guglielmo Gorni: Dante prima della ‹Commedia› (= Letteratura italiana antica. Saggi 1). Cadmo, Firenza 2001, ISBN 88-7923-232-0, p. 254s.; Michele Scherillo: Il nome di Dante. En: Zeitschrift für romanische Philologie, tom 20, 1896, p. 15–26, qua p. 23, (Digitalisat (PDF; 1,31 MB)). En pli Domenico De Robertis: Dal primo all’ultimo Dante (= Studi danteschi. Quaderni 13). Le Lettere, Firenza 2001, ISBN 88-7166-568-6, p. 49ss., qua p. 62.
- ↑ Maurizio Palma di Cesnola: Questioni dantesche. Fiore, Monarchia, Commedia. Longo, Ravenna 2003, ISBN 88-8063-368-6, p. 30ss.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Francis Cheneval: Die Rezeption der Monarchia Dantes bis zur Editio princeps im Jahre 1559. Metamorphosen eines philosophischen Werkes (= Humanistische Bibliothek. Reihe 1: Abhandlungen, tom 47). Fink, Minca 1995, ISBN 3-7705-3047-0.
- Ralf Jeremias: Vernunft und Charisma. Die Begründung der Politischen Theorie bei Dante und Machiavelli – im Blick Max Webers (= Konstanzer Schriften zur Sozialwissenschaft, tom 66). Hartung-Gorre, Constanza 2005, ISBN 3-86628-004-1.
- Robert L. John: Dante. Springer, Vienna 1946.
- Kurt Leonhard: Dante. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten (= Rororo 50167 Rowohlts Monographien). 9. ed. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1998, ISBN 3-499-50167-8.
- Bruno Nardi: Dal ‹Convivio› alla ‹Commedia›. (Sei saggi danteschi) (= Studi storici, fasc. 35/39). Istituto Storico Italiano per il Medio Evo, Roma 1960.
- Bruno Nardi: Dante e la cultura medievale. Nuovi saggi di filosofia dantesca (= Biblioteca di cultura moderna, nr. 368. Segunda ediziun repassada ed amplifitgada. Laterza, Bari 1949.
- Ulrich Prill: Dante (= Sammlung Metzler, tom 318). Metzler, Stuttgart e.a. 1999, ISBN 3-476-10318-8.
- Karlheinz Stierle: Dante Alighieri. Dichter im Exil, Dichter der Welt. Beck, Minca 2014, ISBN 978-3-406-66816-6.
- Winfried Wehle: Dichtung über Dichtung. Dantes ‹Vita Nuova›. Die Aufhebung des Minnesangs im Epos. Fink, Minca 1986, ISBN 3-7705-2427-6 (Digitalisat (PDF; 6,83 MB)).
- Winfried Wehle: Rückkehr nach Eden. Über Dantes Wissenschaft vom Glück in der ‹Commedia›. En: Deutsches Dante-Jahrbuch, tom 78, 2003, p. 13–66, (online (PDF; 306 KB)).
- Heinz-Willi Wittschier: Dantes ‹Divina Commedia›. Einführung und Handbuch. Erzählte Transzendenz (= Grundlagen der Italianistik, tom 4). Lang, Frankfurt am Main e.a. 2004, ISBN 3-631-38401-7.
- Heinz Willi Wittschier: Dantes ‹Convivio›. Einführung und Handbuch. Erschriebene Immanenz (= Grundlagen der Italianistik, tom 9). Lang, Frankfurt am Main e.a. 2009, ISBN 978-3-631-55044-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Dante e la ‹Divina Commedia› sin chattà.ch
- Dante e si’ovra, introducziun
- Dantes ‹Göttliche Komödie› or da la retscha Klassiker der Weltliteratur da BR-alpha.
- Princeton Dante Project
- Deutsche Dante-Gesellschaft
- Società Dante Alighieri – Italia


text:
Suenter Sursaissa hai er dà ina ulteriura attatga dad in luf sin ina muntanera da nursas. Quai ha il schef da l'uffizi per chatscha e pestga, Adrian Arquint confermà envers RTR. Sche quai sa tracta dal medem luf che ha avant trais dis stgarpà 12 nursas sin l'alp Gren a Sursaissa n'è anc betg cler.
D'in luf problematic na possian ins anc betg discurrer, uschia il schef da l'uffizi per chatscha e pestga, Adrian Arquint. Per il mument sajan ins vidlonder d'identifitgar ils lufs cun agid da la DNA. Era stoppian ins sclerir sche las bestgas stgarpadas tutgavan tar muntaneras protegidas.
RR novitads 12:00+


text:
La firma Montalta SA da Glion surpiglia da la Candreja SA las parts da far betun, las aczias da la Gera e betun Schluein SA e la partiziun da transports da material per plazzals. Quai han las duas interpresas communitgà oz en ina conferenza da medias a Schluein.
Cun la surpigliada da quellas parts vegn fundà ina nova interpresa Montalta transport e glera SA. Il manader da questa fatschenta è Manuel Montalta. La Candreja SA sa concentrescha en l’avegnir sin la fatschenta da bavrondas, ils transports d’aua da Val ed il commerzi da carburant.
Tut ils lavurers salvan lur plazzas
Ils 22 lavurers da la Candreja SA salvan lur lavur e vegnan integrads en la nova firma Montalta transport e glera SA, che vegn uschia da avair la finala 58 lavurers.
Sur dal pretsch da cumpra na dat i naginas infurmaziuns. La midada vala davent da l’emprim da fanadur.
RR novitads 11:00


text:
Grünes Gold
Einzelheiten
GenerCumedia
In der Hoffnung, sein Leben zu ändern, versammelt ein Ingenieur, der aufgrund der Krise arbeitslos geworden ist, eine unwahrscheinliche Bande von Kriminellen, um den "Coup des Jahrhunderts" zu vollziehen: Er stiehlt eine riesige Menge Cannabis, die von der Polizei aus einem Militärdepot beschlagnahmt wurde, und ersetzt sie durch einfaches Heu.
Mohammed Soudani
Amka Films Productions
RSI
Walter Pozzi
David Pinardi
Lara Fremder
Fausto Sciarappa
Giorgia Wurth
Carlos Léal
Ignazio Oliva
Leonardo Nigro
Gaia Parisi
Diego Gaffuri
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Broeuj elettoral
El broeuj elettoral l'è 'na procedera illegala per falsà el resultaa de 'na votazion.
La parolla la vegn da la lengua veneta, in quij agn la nobiltà povera la vendeva i sò vot al Maggior Consili, che gh'even el scagn per diritt ereditari.
Broeuj in del mond[Modifega | modifica 'l sorgent]
Italia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Italia gh'è staa di accus de broeuj in di plebiscitt per l'annession al Regn d'Italia, a suffragi censitari e, in di tocch d'Italia, in clima de intimidazion, che gh'han avuu di percentuaj de no assee bass.
In del Referendum in su la forma del Stat del 1948 i monarchegh i gh'ha daa la colpa de la sò sconfitta a di broeuj, e in del 1990 la trasmission Matrix, in d'on esperiment social, l'ha daa la colpa al Re che l'ha faa ving la Republica per menà no a ona guerra civil.
Ai elezion politegh del 2006 el Silvi Berluscon l'ha daa la colpa de la soa sconfitta a di broeuj in favor de la lista del Romano Prodi, primma voeulta che 'sta accusa l'è stada movuda de on esponent del governo in caregh.
Stat Unii[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai elezion del 2000 la Florida l'è stada determinanta per la vittoria del George W. Bush, de pocch vot, e gh'è staa di fort sospett de broeuj per fà votà no i minoranz e fà cambià i vot.
El President elegiuu di Stat Unii Donald Trump, che l'ha vengiuu el Consili Elettoral, l'ha daa la colpa de avè perduu el vot popolar a di immigraa irregolar che han votaa illegalment.


text:
En ses pled festiv a Puntina / Innsbruck haja intunà la regenza tirolaisa, quant che la cussegliera guvernativa grischuna haja contribuì a la strategia macroregiunala alpina EUSALP, scriva la regenza grischuna.
Uschia haja Barbara Janom Steiner demussà ina gronda responsabladad per ils temas che sajan d'in interess spezial per ils pajais da las Alps. Ils ultims onns haja ella agì sco motor ferm e permanent da EUSALP. Questa prestaziun extraordinaria vegn onurada cun la «Evla tirolaisa» en aur.
RR novitads 10:00
«EUSALP»
- è ina strategia europeica macroregiunala per las Alps
- acceptada dal 2015 la cumissiun eeuropeica e suenter dal cussegl europeic
- duai promover ina creschientscha intelligenta, ecologica e socialmain gista da las regiuns alpinas
- è vegnida lantschada l’onn 2012 a Bogn Ragaz cun in document d’iniziativa per ina strategia cuminaivla da las regiuns alpinas


text:
Il Grischun ha nudà il december passà 7,8% dapli pernottaziuns, en total èn quai bunamain 460'000 pernottaziuns. Profità han cunzunt las regiuns Engiadina San Murezzan e Lai: Ensemen han ellas pudì nudar bunamain 17'000 pernottaziuns dapli. In plus da passa 60% ha la regiun Val Poschiavo fatg, total èn quai dentant be 850 pernottaziuns dapli.
In minus, cumpareglià cun l'onn avant, datti be en duas regiuns: Arosa cun in minus da 1,5% ed a Bravuogn Filisur cun in minus dad 8,6%.
Giast indigen pitga principala dal turissem
Cun in plus da 4,2% ed in volumen da pernottaziuns da 16,9 milliuns, èn las Svizras ed ils Svizzers giasts fitg loials e la pitga principala dal turissem svizzer. Indigens fan viadis per l'entira Svizra, quai en regiuns champestras sco era muntagnardas. La pitga la segund ferma èn ils giasts da la Germania.
Bunas cifras per l'entira Svizra
La branscha è sa revegnida en l'entir pajais e quai a moda fulminanta. En Svizra è il dumber da pernottaziuns s'augmentà sin passa 37 milliuns. Quai è bun 5% dapli che l'onn avant, e quasi tant sco ils onns da record 1990 e 2008. Quai communitgescha l'Uffizi federal per statistica.
RR novitads 12:00


text:
Metan (chimega)
El metan l'è l'idrocarbur alcan pussee sempliz possibel, descovert del Lissander Volta in del 1776. La soa formula chimega a l'è
o anca:
Ciaschedun di atom d'idrogen el se uniss al carboni per mezz d'on liamm covalent.
A l'è ona sostanza minga polara che la se presenta in forma de gas a temperadura e pression ordinari. A l'è incolor e per negott solubel in aqua in la soa fasa liqueda.
In natura el se produsiss come final de la decomposizzion anaerobega de la materia organega. On bell poo de microrganism anaerobegh el je genera cont el drovà el CO2 come acettor final d'elettron. El costituiss fin al 97% del gas natural. In di miner de carbon el se ciama grisô e l'è ben pericolos, già che l'è facilment infiamabel e esplosiv.
A l'è on gas serra, per el sò contribuì al scoldament global.
Proppietà[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Pont de fusion: -183 °C
- Pont de buidura: -161.5 °C


text:
A Luxemburg vegnan davent dal prim da mars 2020 bigliets per ir cun tren be pli vendids sch'ils trens viagian en pajais cunfinants. Er ils radund 200’000 pendularis da la Germania, Frantscha e Belgia che van mintga di a Luxemburg profiteschian dals bigliets gratuits.
Novum
Luxemburg ha ina surfatscha da 2600 kilometers quadrat, bunamain uschè grond sco il chantun Tessin. Tenor la regenza è Luxemburg uschia l'emprim pajais dal mund che dispona da meds da transport publics ch'èn per tuts gratuit. Il motiv per questa decisiun saja oravant tut ina mesira sociala. Els na quintan betg che blers automobilists midian da l'auto sin traffic public.
RR novitads 15:00


text:
Lainù
Lainù (en Italià: Lavenone), l'è 'n cümü de 555 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
El paés el se tróa 'n Val Sabia, a 41 km de la cità de Brèsa, dré la stràda statàl SS237 "del Càfer" (che de Brèsa la mìna 'nvers el Trentì) e 'l sò teretóre l'è streersàt del Cés. Del cümü de Lainù fà part apò a le frasiù de Bösés e Prezégn. La céza parochiàla de Lainù l'è dedicàda a S.Bartolomé.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.