text:
Alison Riske
L’Alison Riske (Pittsburgh, 3 ad Luj dal 1990) l'è na tenìsta americàna, prufesiunìsta da 'l 2009. L'è élta 175 cm e la péśa 66 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. La stà a Atlànta.
In dla sò caréra l'è rivàda a èsar la nùmar sinquànta-tri dal mónd al 13 ad Śnar dal 2014. L'à vins siē turnèo ITF.
Caréra
A quatórd'ś an la śóga 'l qualificasiòṅ a cà sua, in d'l ITF ad Pittsburgh, ma la pèrd da l'Ol'ga Alekseevna Pučkova par 5-7 1-6. La gh próa anc 'l an dòp e 'l an dòp incóra ma a n gh'è gnint da far. In dal 2007 la tōś part a 'l qualificasiòṅ di US Open in dua la bat la Sorana Cîrstea par 6-2 7-6 ma pò la fà 'l valìś cun la Julie Ditty par 2-6 1-6.
In dal Maǵ dal 2009 la riva in semifinàl in d'l ITF da sinquànta-mila dòlar 'd Indian Harbour Beach e pò la cuntìnua bèṅ abàsta cun na finàl a Hilton Head e na semifinàl a Boston e a Atlànta, tut tri turnèo ITF americàṅ. In Utóbar la vins al tìtul ITF ad Troy in dua l'è bòna ad bàtar, lung la strada, la Jamie Hampton, l'Anna Tatishvili, la Madison Brengle e la Christina McHale, qvésta chè in finàl par 6-4 2-6 7-5. La sèra 'l an a la puśisiòṅ 222 dal mónd.
In dal 2010 la s fà nutàr a Birmingham, turnèo WTA ingléś, in dua la bat la Sandra Záhlavová par 7-6 4-6 6-0, l'Aleksandra Wozniak par 6-2 6-4, l'Anna Čakvetadze par 4-6 7-5 6-1 e la Yanina Wickmayer par 6-7 6-4 6-3 prima ad cédar in semifinàl a la Marija Šarapova par 2-6 6-4 1-6. In Setémbar e in Utóbar la śóga quàtar finàli ITF a Saguenay (Cànada), a Barnstaple (Régn Unî), a Joue-Les-Tours (Frància) e a San Raflèṅ (Frància) pardénd cun la Rebecca Marino par 4-6 7-6 6-7 e vinsénd cun la Johanna Larsson par 6-2 6-0, cun la Vesna Dolonc par 5-7 6-4 6-1 e cun l'Urszula Radwańska par 6-4 6-2. L'americàna la mònta sù a 'l 118śum pòst dal ranking dal fémni.
La taca la stagiòṅ 2011 pardénd in dal qualificasiòṅ ad Brisbane cun la Vania King e a 'l prim tùr'n a Melbourne da la Svetlana Kuznecova par 3-6 2-6. In Maǵ e Śugn la riva in finàl e in semifinàl a Indian Harbour Beach (tèra) e a Nottingham (èrba) e acsè la mùcia sù da piò ad sènt punt bòṅ par la sò clasìfica rivànd a èsar la nùmar sènt-sinc dal mónd. In dal WTA ad Birmingham la pèrd in di quàrt da la Daniela Hantuchová par 2-6 4-6 mént'r a Wimbledon la pòrta via 'n sét a la nùmar tri dal mónd, la Vera Zvonarëva, ma la pèrd listés a 'l prim tùran. In Utóbar e in Nuvémbar la s mét in bisàca 'l ITF ad Joue-Les-Tours e anc qvél ad Nantes ma in tut al manéri la finìs pèś 'l an crudànd śò a la puśisiòṅ 135 dal mónd.
In dal 2012 la cata incóra subìt la Svetlana Kuznecova pardénd-ag a 'l prim tùran a Auckland par 3-6 2-6 mént'r a Melbourne invèci l'è l'Urszula Radwańska a far-ag far al valìś dòp ch'la s éra qualificàda baténd l'Aleksandra Panova. La stagiòṅ la n và minga bèṅ, la n pasa mai un prim tùran in di turnèo WTA e da spés la n pasa gnanc 'l qualificasiòṅ, e difàti la ślìcia śò a 'l 179śum pòst.
L’Alison la gh'à da spetàr al Luj dal 2013 par far incóra la vóś grôsa e la 'l fà in sl'èrba ad Birmingham in dua la riva in semifinàl baténd la Sabine Lisicki e pardénd pò in tri sét da la Daniela Hantuchová. C'n al tèrs tùr'n ad Wimbledon (2-6 3-6 da la Kaia Kanepi), l'americàna la pasa da 'l 167śum pòst a 'l 107śum pòst. In dla mità ad Luj la pòrta a cà 'n àtar riśultâ bòṅ in d'l ITF ad Portland, cun la finàla pardùda cun la giapunéśa Kurumi Nara. In Agóst, dòp avér pasâ 'l qualificasiòṅ a New Haven avénd-ag la méj cun l'Eleni Daniilidou, l'Irina-Camelia Begu e la Yanina Wickmayer, la fà fóra la Stefanie Vögele e pò la Riske la và in a risć ad mandàr a cà anc la Petra Kvitová ma la nùmar nóṿ dal mónd la la scampa vinsénd sèg par 7-6 4-6 6-3. Ma la céca la n pōl far gnint a gl'US Open quànd l’Alison la la sćiànca a 'l tèrs tùran par 6-3 6-0 dòp avér dâ la paga anc a la Cvetana Pironkova 6-3 6-3 e a la Mona Barthel 6-4 6-2. Incóra na vòlta l'è la Daniela Hantuchová a dar-'g un daspiaśēr baténd-la par 6-3 5-7 6-2 in di utàṿ. A 'ndàr a la fiṅ d'l an la mét in fila dū quàrt in di ITF ad Poitiers e a Barnstaple e na semifinàl in qvél 'd Albuquerque e acsè la riva a èsar la nùmar sinquànta-sèt dal ranking.


c: text/html

text:
Lècch
Artéccol in dialatt bulgnais
Lècch (Lecch par lunbèrd, Lecco in itagliàn, Leucum par latén; Leck in tedèsch) l'è una cmónna ed stra sé e nå 47.000 abitànt e l'è la capitèl d'la Pruvénzia ed Lècch.
Al sît[modifica | mudéfica la surzéia]
Lècch al s câta int'la pèrt pió meridiunèl dal râm dal lègh ed Còm ch'al gh'ha al só istess nomm, int'la rîva urientèl, indóvv dal lègh al vén fòra al fiómm Adda. Lècch l'è culeghè a cl'ètra rîva dal fiómm da tri pónt: al Pånt Kennedy (da la metè dî ân Zincuanta dal sècol pasè), al Pånt Azzone Visconti (al pió vèc', ch'l'è dal Mediuév) e al Pånt Alessandro Manzoni (inaugurè dal 1985)
La zitè l'è zircundè da un moccia ed muntâgn: al San Martén, al Dåu Màn, al Melma, al Piz d'Erna, al Resegån e al Magnòden i én i pió inpurtànt.
Lècch l'è traversè da tri turént: al Gerenzån, al Caldån (par 'na gran pèrt interè), e al Biån.
I riån[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teritòri d'la cmónna ed Lècch acsé cum l'è al dé d'incû l'è stè trè só stra'l 1923 e al 1928, quand i àn mèss insamm i teritòri d'ónnds cmónni: Lècch, Castèl såura Lècch, San Zvân a la Castègna, Ranc ed Lècch, Laurca, Ulè, Aquè, Germanaid, Belaid, Magiànech e Ciùs.
Incû la cmónna ed Lècch l'è divîs in zénc fraziån:
- 1. Zänter ed Lècch e la vècia fraziån ed Pescarènich;
- 2. Castèl e Vièl Turati;
- 3. San Zvàn, Laurca, Ranc, la vècia fraziån ed Bunazénna e Ulè;
- 4. Germanaid, Belaid, la vècia fraziån ed Caleòt e Aquè;
- 5. Magiânech e Ciùs.
L'ecunumî[modifica | mudéfica la surzéia]
L'ecunumî d'la zitè ed Lècch la s fånda incû såura al setåur d'la siderurgî.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1917
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 febrar - Messich: la se pruclama la Custitüziun.
- 13 febrar - Paris (Francia): el serviss de spiunagg frances el detegn la Mata-Hari in d'un hotel da la cità.
- 5 marz - Stat Ünii: per la segonda völta, nominen Woodrow Wilson president.
- 25 marz – Rüssia: el guvernu refurmista de l'Aleksandr Kerenskij l'abuliss la pena de mort; la serà restabilida da l'URSS dopu descadenament de la Guera Civil.
- 6 april - I Stat Ünii deciaren la guera a la Germania (Prima Guera Mundial).
- 25 utuber - Irlanda: l'Eamon de Valera l'è elegiüü president del Sinn Féin.
- 2 nuvember - Lundra: el minister Balfour el ghe fa püblega la deciaraziun che la pruclama el süport Britanegh ai insediament giüdee a Palestina (siunism).
- 7 nuvember - Rüssia: la ghe scumenza la revulüziun cumünista.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 lüj - Barceluna: Joan Camprubí i Alemany , cugnussüü cume Joan Capri, atur e ümurista Catalan (m. 2000).
- 11 setember - Sarrat (Ilocos Norte, Filipinn): Ferdinand Marcos, ditadur e president di Filipinn (1965-1986) (m. 1989).
- 29 magg - Brookline (Massachusetts, SÜA): John Fitzgerald Kennedy, pulitegh Nord american, president di 35 di Stat Ünii d'America (1961-1963) (m. 1963).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Biulugìa
La biulugía (dal greech BιoλoYίa, faa de Bίoς, bìos = "vida" e λόYoς, lògos = stüdi, descuurs") a l'è ul stüdi scentífich de la vida; la stüdia i caraterístich físich e de cumpurtameent dii urganiism, i maneer de classificài, la sò urígin e i maneer ca g'ann de viff insèma. La biulugía, uviameent, la g'à un gròss muntún de bròch e bruchètt, a segúnda del caamp de stüdi e del livèll de scara ca sa varda.
Dunca, ga pödenn vèss tanti difereent livèj:
- i scaar dii mulécul a inn de cumpeténza de la biulugía muleculaar, la biuchímica e la genética muleculaar;
- ul livèll celülaar a l'è stüdiaa da la citulugía e la biulugía celülaar;
- ul livèll mülticelülaar al vègn stüdiaa da la fisiulugía, l'anatumía e l'istulugía;
- ul livèll de l'urganiism de par lü l'è ul caamp de la biulugía del desvilüpp;
- a la scara dii pupulazziun, a g'inn la genética dii pupulazziun e l' etulugía (cumpurtameent); g'è anca una bròca, la sistemàtica, ca la varda la divisiun dii urganiism (ca síenn viff upüür gemò estiint) in difereent spéci, la stòria di 'sti spéci e i relazziun tra de luur;
- l'eculugía la stüdia i ecusisteem, saría a dí i relazziun tra i urganiism e ul sò ambieent;
- la g'è pöö un'óltra bròca de la biulugía, cunsideràda dumè da un quaj vünn, ca ga dísenn esubiulugía: l'è però vöja de cuntegnüü, vist ca la sa òcupa de la vida föra de la Tèra, e dunca l'è dumè una specülazziun a livèll quasi filusòfich.


text:
Magunza
Magunza (Mainz in tudesch e in aleman; Mayence in frances; Magonza in italian; Maguncia in spagnö; Mogontiacum in latin; Mogúncia in purtughes storigh) l'è una cità de la Germania del süd-ovest cunt una pupulaziun de quasi 200.000 abitant.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magunza l'è la capital del stat federal (en tudesch Land) de la Renania-Palatinaa e l'è föra di circundari. L'è bagnada del fiüm Renu e propi quasi in mira a 'ndue el ricev le acque del fiüm Menu.
El fiüm Renu al fa anca de cunfin con el Land de l'Assia e de l'altra banda del fiüm gh'è la cità de Wiesbaden che l'è la soa capital.
Magunza l'è la sede de una diocesi catoliga e un'üniversità, ultra a vess famusa per el sò Carnaval.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori de la cità del dì d'incö l'ha uspitaa tempurani de caciadur düranta l'ültima era glacial circa vintmila agn fa e le dimustren i retruvament archeulogigh ch'hin staa faa in del 1921.
El prim insediament stabil però l'è de urigin celtiga, già che in Renania ghe viveven i Celta. I Ruman j'han batüü e han faa sü l'insediament de Mogontiacum, tuponim che 'l ciapa el nom de la dea celtiga Mogon. A partì del 89 l'è staa el caplögh de la pruvincia de la Germania de Sura.
Giamò ai temp di Ruman la gh'era forsi una cumünità cristiana, e 'l par che in del 343 ghe füss un vescuv ciamaa Marin: a bun cünt, l'esistenza de la diocesi de Magunza l'è demustrada dumà a partì de VI secul. El svilüp de Magunza l'è staa caüsaa anca del sò röl d'evangelizzaziun di popul germanigh e slav, guidaa del vescuv Bunifazz (746-754): cul passà del temp, l'arcidiocesi de Magunza l'ha ciapaa inscì tant pudè che l'era l'üniga, ultra a Roma, a vess ciamada Santa Sede. L'arcivescuv l'era ciamaa "primas Germaniæ".
L'arcivescuv Adalbert I el gh'ha daa di privilesg fiscai ai sò citadin, anca se pö el Barbarussa j'ha tolt via, cul trà giò anca i mür de la cità. Cul passà del temp però la cità l'ha ciapaa anmò i sò libertà cumünai. L'è vegnüda la sede de vün di vescuv eletur de l'Imperi; in del 1477 la gh'è stada fada l'Üniversità e propi chichinscì in del 1450 el Johannes Gutenberg l'aveva inventaa la stampa a carater mobil. Quand che l'è rivada la Refurma Prutestanta, Magunza l'è riessida a restà catoliga.
Düranta la Guera di Trent'Agn l'è stada cunquistada di Svedes, anca se la gh'eva di mür bei fort, ma dopu la fin de la guera la s'è ripresa ben assee.
Ai temp de la Revulüziun Francesa l'arcivescuv de Magunza l'ha sustegnüü la ligna düra cuntra i revulüziunari, ma la cità l'è stada cunquistada di Frances in del 1792, che gh'han faa nass una republiga giacubina. La Repübliga de Magunza l'è stada forsi la prima demucrazia de la storia tudesca. In del 1793 i Prüssian han scasciaa via i Frances, che però hin turnaa quatr'agn dopu. Sota Napuleun, Magunza l'era capital d'un departiment frances.
In del 1816 l'è finida sota al Principaa de Assia-Darmstad. In del 1837 el nass el sò Carnaval. Pö l'è finida sota el növ Imperi Tudesch (1871) e l'ha perdüü el sò röl storigh de furtezza, cul cugnuss un periud de svilüp.
Dopu la Prima Guera Mundial l'è stada ucüpada di Frances, e l'è vegnüda una cità libera dumà in del 1938: quel an istess l'è finida sota la Germania nazista. Düranta la Segunda Guera Mundial hin staa depurtaa quasi tücc i sò 3000 giüdee e l'è stada trada giò per quasi el 80% di bumbardament di Leaa.
In del 1945 Magunza l'è stada ucüpada per la terza volta di Frances, menter in del 1950 l'è vegnüda el caplögh del sò Land al post de Cublenza.
Gemelagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Watford, Regn Ünii.
- Francia:
- Zagabria, Cruazia.
- Valencia, Spagna.
- Haifa, Israel.
- Baku, Azerbaigian.
- Erfurt, Germania.
- Louisville, Stat Ünii.


text:
Sassuolo
Sassuolo (endèla parlàda locàl Sasól) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha 41 126 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 38 km², per 'na densità de 979 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalgrande (RE), Castellarano (RE), Fiorano Modenese, Formigine, Prignano sulla Secchia, Serramazzoni.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Safnern
Safnern a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.6 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1873 abitant.
El cumün de Safnern al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Pieterlen, Meinisberg, Büren an der Aare, Meienried, Scheuren, Orpund, Biel/Bienne.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Safnern l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1251 col nom de Savenieres.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Josef Radetzky
Josef Radetzky (nomm intregh in todesch: Johann Josef Wenzel Anton Franz Karl Graf Radetzky von Radetz; nomm intregh in cecch: Jan Josef Václav hrabě Radecký z Radče; in milanes anca Radeschi; Trebenica, 1766 - Milan, 1858) l'è staa on general austriegh.
L'è nassuu in Boemia. L'è 'ntraa in de l'esercit in del 1784 e l'ha tolt part a la guerra contra i Turch in del 1788-1789 e a quei contra la Francia rivoluzionaria e anca quei contra el Napoleon. In del 1831 l'è staa nominaa comandant comandant di trupp austriegh in Italia.
In del 1848, s'cioppada la rivoluzion a Milan, l'è staa bloccaa cont i sò trupp cinch dì in de la città che l'è staa poeu costringiuu e bandonaa per sarràss in del quadrilater, on insemma de de fortezza in tra Mantova, Peschiera e Verona e Legnago, indove l'ha spettaa i rinforz cont i quai l'ha poeu sconfiggiuu el re Carl'Albert.
L'ann dopo l'ha battuu ancamò a Novara i Piemontes, el 23 de marz, cont el constringg i nemis a l'armistizzi e 'l sò re a l'esili.
Nominaa governador militar del Regn Lombard-Venet, el Radetzky l'è vegnuu famos per la soa severità e per la repression d'ogni sentiment de indipendenza, ma el popolin milanes el ghe voreva ben, inscì lù l'ha poduu viv pacificament in la città fina a la mort.


text:
I nümar intreegh (Lumbart Orientàl: nömer intrèch) i è una estensiú di nümar natüraj furmada paj nümar natüraj (1,2,3...), i söö curespundeent negatiif (-1,-2,-3...) e ul nümar 0. Ul cungjuunt da tücc i intreegh generalmeent sa al denota pal símbul . I nümar intreegh i è un sübcungjuunt di nümar razziunaj.
Par sumar düü nümar intreegh dal istess segn: - Sa i suma i valuu assulüü di sumaant - Sa mett l istess segn di sumaant par sumar düü nümar intreegh da difereent segn: - sa i resta i valuur assulüü di sumaant. - sa mett ul segn dal sumaant ch'al gh'a ul magjuur valuur assulüü.
Par restá düü nümar intreegh sa suma ul primm a l'upòost dal seguunt. (-5)-7= (-5)+(-7)= -12
Par mültiplicá düü nümar intreegh: - sa i mültiplica i valuur assulüü di fatuur. - Si i è dal istess segn sa mett segn pusitiif, si i è da difereent segn sa mett segn negatiif.
Par dividí düü nümar intreegh: - al cuventa che ü al síes mültipel dal òolt - sa i dividiss i söö valuur assulüü. - Si i è dal istess segn sa mett segn pusitiif, si i è da difereent segn sa mett segn negatiif.


text:
Sur En: Siemis en il labirint da glatsch
- Gievgia, 5.2.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 5.2.2015, 11:45, RTR
Dapli bundant trais emnas è il labirint da glatsch a Sur En/Sent a fin. En connex cun la glina plaina mesemna saira èsi vegnì fatg ina ceremonia speziala. Avant il labirint cun in grond fieu, en il labirint illuminà cun chandailas. Las 19.00 lura èn radund 30 persunas chaminadas ensemen tras il labirint ed han depona amez il singuls giavisch persunals. Quels èn vegnids scrit sin ina scorsa e quellas scorsas vegnan lura arsas ils 21 da favrer tar la ceremonia finala.


text:
Casola in Lunigiana
Casola in Lunigiana (Càsula 'n dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 1.230 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Giuncugnano (LU), Minucciano (LU).
Pòsti de 'nterès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Céza de Santa Felicita
- Piéf dei Sancc Cornelio e Cipriano a Codiponte
- Piés de San Piéro de Offiano
- Céza de Santa Margherita de Regnano
- Céza de Sant'Andrea


text:
San Pio da Pietrelcina
Sant Pio da Pietrelcina, piö cognusìt col nòm de Padre Pio da Pietrelcina (Pietrelcina, 'n pruìnsa de Beneènt, ol 25 de mas del 1887 - San Giovanni Rotondo, 'n pruìnsa de Fògia, ol 23 de setèmber del 1968) l'è stacc ü frà del ùrden di Capüsì Minùr e ü prét, l'è veneràt cóme sant da la Céza Catòlega e la sò fèsta l'è 'l 23 de Setèmber.
Cuntegnüü
De s-cèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sò nòm de batézem l'éra Francesco Forgione, scèt de Grazio Mario Forgione e de Maria Giussepa di Nunzio che 'l l'à ciamàt Francèsch, dezà l'éra devòta al San Francèsch d'Asìzi. S-cèt de öna pòera famèa de lauradùr e de emigràncc, ol pàder l'è 'ndàcc a laurà 'n di Stacc Ünìcc in del 1898 e 'n Argentina 'n del 1910 per pagàga i stöde, l'éra 'l quart de òt isc-ècc, trì fradelì però i è mórcc de picinì e di sich che i è restàcc l'ìa 'l segónt de fati 'l èra nasìt dòpo 'l fradèl Michél e prìma di sorèle Felicita, Pellegrina e Grazia. Pò 'l Padre Pio de s-cèt l'éra mia 'n salüt e sèmper malàt, ma 'l gh'éra zamò 'n del có 'l pensèr de 'ndà frà ede quando l'éra cognusìt ü frà del convènt de Morcone, a 30 km de Pietrelcina, ciamàt Frà Camilo che ògne tat 'l pasàa a la sò cà a sircà sö. Sémper de s-cèt l'à tacàt a patì per i cosidècc incóntr col demòne che i 'l l'à piö bandunàt per töta la sò éta e i è tancc i amìs e i conoscèncc che i à testimoniàt de il vèst e piö de öna ólta a combàt con chèla che la sömeàa adóma la sò ómbréa.
'l tàca la éta de frà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 6 de zenér del 1903, a 16 agn, l'è stài ciapàt in del convènt de Morcone cóme noése e 'l maèstr di noése 'l éra 'l pàder Tommaso da Monte Sant'Angelo che 'l padre Pío 'l regordàa ès impó bachetù, ma bù de cör, dispunìbel e pié de carità co i noése. La éta di noése l'éra pròpe gràma, töta digiunà e mortificasiù che i lasàa 'l sègn söl caràter e söl ispéret di noése per ötài a fàga capì se la sò vocasiù l'éra bùna o méno e l'è stàcc pròpe in chèl an ché che i malàgn del Padre Pio i è cresìcc e i 'l l'à laserà piö 'n pàce 'nfìna a la sò mórt. Ol maèstr di noése l'à testimoniàt che 'l Padre Pío l'è sèmper istàcc ü noése ezemplàr, prónt a rispetà la régola, che l'à mai dai del trebülà e gh'à mai stai de bizògn de uzàga dré. Ol 22 de zenér del 1904, apéna finìt ol sò noesiàt, l'à ciapàt i vócc pro tempore e trì dé dòpo, ol 22 de zenér del istès an, l'è 'ndacc a stà e a stödià 'n del convènt de Sant'Elia; l'è pròpe 'n chèsto convènt che 'l Padre Pio 'l próa per la prima ólta la bilocasiù, cioè a stà 'n dù pòst dièrs e de luntà tra de lur in del istès momènt, de fati 'l se tróa 'n del convènt de Sant Elia, ma l'è ach a Üdin, 'ndóe 'l vèt la Giovanna Rizzani, che la sarà 'n fütür öna sò s-cèta spiritüàl, 'ntàt che l'è dré a nas.
Ol 27 de zenér del 1907 l'à fai la sò prefesiù de féde e sèmper in del 1907 l'vé trasferìt in del convènt de Serracapriola che l'è a 15 Km del mar, 'ndóe però l'istàa mia bé, tat che i sò superiùr i 'l l'à mandàt indrè a la sò cà a Pietrelcina per vèt se l'ària de cà la pödìa fàga bé e pròpe in chi dé lé la zèt del sò paìs l'à tacàt a domandàga di consèi e lü l'à ciapàt a ocüpàs di ànime de la zét. in del 1908 'l tùrna a stà 'n convènt, però sta ólta 'n chèl de Montefusco e 'n del Noèmber 'l ciàpa i vócc minùr e 'l subdiaconàt e la và 'nàcc in de la sò éta fàcia de pregà e de stödià.
L'à ciapàt i vócc solèn e l'è stai consacràt prét ol 10 de agóst del 1910 in de la catedràl de Beneènt, ma per i sò malàgn l'è turnàt a stà 'n de la sò cà 'nfìna al 1916 quando 'l vé mandàt in del convènt de San Giovanni Rotondo.
I stìgmate[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è mia döbe che 'l laùr che piö de töcc l'à rendìt famùs in del mónt ol Padre Pio i è stàce i stìgmate, ciamaàde pasiunàrie, dezà che i ghe sömèa a chèle de la Pasiù de Nòst Signùr: tài in di mà, in di pé, in di còste e 'n de la spàla, dolorùze e mia vizìbel dal 1911 al 1918 e vizìbel dal 1918 e per ol rèst de la sò éta. Ol sò sànch 'l profömàa de fiùr, udùr che l'è ligàt a la Santità. Che 'l Padre Pio 'l gh'éra i stìgmate i è egnìcc a saìl a la svèlta töcc e isé melér de persùne i 'ndàa a San Giovanni Rotondo per vèdele, per bazà i sò mà, per fas confesà de lü e per iscoltà i sò Mèse L'è stacc ol prim prét che l'à riceìt i stìgmate.
San Giovanni Rotondo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Padre Pio l'è stài mandàt a San Giovanni Rotondo in del 1916, ma l'è partìt l'àn dòpo per la Prìma Guèra Mondiàl e l'à servìt in del "Corpo Medico Italiano" in del 1917 - 1918; finìda la guèra l'è turnàt al convènt de San Giovanni Rotondo, 'ndóe 'l resterà per ol rèst de la sò éta e pròpe in del 1918 i sò stigmate i è dientàde vizìbel a töcc e i à fai dientà famùs e congnusìt ol Padre Pio. La Santa Sede l'à però ölìt èdega ciàr e l'à mandàt a 'nvestigà ol Pàder Agostino Gemelli, ü francescà, dutùr e fondatùr de la la Üniersità Catòlega de Milà, amìs del Papa Pio XI, ma suradetöt consideràt ü lüminàre de la psicologìa sperimentàl. Ol Pàder Gemelli, dòpo i facc i sò stöde, l'è turnàt da San Giovanni Rotondo co l'ìdea che i stìgmate del Padre Pio i éra de origine neuròtica e 'l l'à püblicàt in d'ü sò artìcol, alùra ol Sant Öfése 'l s'è fài fórt de chèsta opiniù e l'à stabilìt che i tài in di mà, in di pé, in di còste e 'n de la spàla i gh'éra negóta de suranormàl. In di agn che i è egnìcc gh'è stacc amò trì decrécc e 'l öltem de chès-ce l'è stàcc ol piö dür de töcc, dezà che l'à proibìt de 'ndà a troà 'l Padre Pio e l'à ordinàt de ìga negóta a che fà con lü, gnà de scrìega di lètere, tat che 'l Padre Pio l'à pasàt dés agn desperlü, tra 'l 1923 e 'l 1933, seràt dét in de la sò celetìna 'n del convènt de luntà de töt e de töcc.
Ol Padre Pio l'à sèmper invidàt i fedéli a pregà e in di agn de la Segónda Guèra Mondiàl i è nasìcc i Grupi de Preghiera del Padre Pio, che pò i s'è moltiplicàcc in töta italia e 'n del mónt tat che a la sò mórt in del 1968 i éra dientàcc 726 con 68.000 persùne, 'n del 1976 i éra riàcc a 1.400 con 150.000 persùne e 'n del 2011 i è riàacc a 2580 adóma 'n del teritòre de la Repüblica Italiana, piö 744 in gir per 59 paìs in del mónt.
Ol 9 de zenèr del 1940 l'à tacàt a fà sö co i sólcc che ghe mandàa al zét de töt ol mónt ol gran ospedàl ciamàt Casa Sollievo della Sofferenza, opedàl inaügüràt ol 5 de Mas del 1956 e benedèt dal cardinàl Lercaro che l'à lezìt ü discórs ispiràt dal Papa Pio XII. L'ospedàl l'è stài fai sö co l'ìdea de cürà i malàcc in del còrp, ma ach i malàcc in del ispéret; la féde e la scènsa, la mìstega e la medezìna, töte 'nsèma per ötà la persùna 'ntrèga del malàt fàcia de còrp e de ànima.
Beatificasiù e canonizàsiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zamò 'n del 1969 l'è partìt 'l iter per rià a la beatificasiù del Padre Pio, ma l'è stacc ü laurà lónch e malfà, dezà che i è stacc ascoltàcc tace e tace testimòne, isé tacc de tirà 'nsèma 104 lìber de testimoniànse e de docümèncc e dezà che i nemìs del Padre Pio i s'è dai de fà per fermà 'l procès de beatificasiù. In del 1979 töcc i docümèncc i è stài mandàcc al Papa e 'l procès de beatificasiù l'è partìt ol 29 de noèmber del 1979 col nihil obstat.
Ol 20 mars del 1983 l'è partìt ol procès diocesà per la sò canonizasiù, isé 'l 21 de zenér del 1990 l'è stài proclamàt veneràbel, l'è stài beatificàt ol 2 de mas del 1999 e canunizàt sèmper dal Papa Gioàn Pol II ol 16 de Zögn del 2002 col nòm de "San Pio da Pietrelcina".


text:
Stucarda
Stucarda (Stuttgart in tudesch; Schduagert in aleman; Stuggart in bavares; Stoccarda in italian; Estútgart in spagnö storich; Estugarda in purtughes) l'è una cità de la Germania.
L'è capital del Land del Baden-Württemberg e l'è abitada da pressapoch 600.000 abitant.
La cità la se tröva arent a la Foresta Negra del fiüm Neckar. La superfis l'è de 210 km².
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Metropolitan Borough of Saint Helen, Regn Ünii.
- Cardiff, Regn Ünii.
- Saint Louis, Stat Ünii.
- Strasburgh, Francia.
- Bombay, India.
- Menzel-Bourguiba, Tünisia.
- El Cairo, Egit.
- Łódź, Pulonia.
- Brno, Cechia.
- Samara, Rüssia.


text:
Velluto blu
Velluto blu (Vlû blù) 'l è 'n thriller dal 1986 ad David Lynch prudót da Dino De Laurentiis. La pelìcula la s ciàma acsè par via dla cansòṅ Blue Velvet ad Bobby Vinton cantàda in dal film par l'Isabella Rossellini méntar la s śibìs in dla lucàl nutùran Slow Club.
'L à fat sù òt migliòṅ e mèś ad dòlar in tut a frónt 'd un cóst ad siē migliòṅ.
Sunt
Jeffrey Beaumont (Kyle MacLachlan), studènt d'l Oak Lake College, al tórna in dal sò paéś ad Lumberton p'r andàr a catàr sò pàdar c'l iva patî 'n cólp che par pôc a n 'l iva fat séc. Méntar 'l è drē a far la strada che da 'l uśdàl la pòrta a cà sua, al véd par tèra in un caradòṅ bandunâ 'n uréć tajâ via ad nét. Al śóvan 'l al tōś sù par purtàr-'l a 'l detective dla pulisìa John Williams (George Dickerson). Al cgnós acsè anc sò fiōla, la Sandy (Laura Dern), ch'la gh dascór dla Dorothy Vallens (Isabella Rossellini), na cantànt ad nightclub ch'la pōl ès'r-'g in mèś. Chi lōr dū i tàc'n a indagàr.
Na sira al śóvan al gh la cava a insfilsàr-as dèntar 'l apartamènt dla Dorothy par scuriuśàr e, quànd a riva chi lē, lò al s lóga sénsa furtùna in d'l armàri. La cantànta, cun un curtlàs in maṅ, la 'l fà vgnir fóra subìt e, cardénd che chi lò al sia sōl un guardòṅ spurcaciòṅ, la decìd ad śugàr sèg faghénd-al cavàr śò dal tut par pò far-'g un buchèṅ.
In dal méntar i bùs'n a 'l us e lē l'è custréta a dar-'g un taj spidénd-'l incóra in d'l armàri. Quànd la vèra la pòrta a vèṅ dèntar Frank Booth (Dennis Hopper), 'n óm ch'al la pìcia da spés e anc cla vòlta lè, cun Jeffrey ch'al véd incòsa sénsa psér-ag far gnint méntar la pòvra dóna la patìs la śdòrmia cun dal gas.


text:
Toomas Hendrik Ilves
El Toomas Hendrik Ilves (Stocolma, 26 de dicember del 1953) a l'è on politegh, giornalista e professor eston.
A l'è nassuu in Svezia perchè i sò vegg eren scappaa via de l'Estonia dopo de l'ocupazion sovietega. L'ha vivuu la pupart de la soa vita in Statt Unii (la segonda meta di sò resgiô) e lì l'ha studiaa e insegnaa.
Dopo l'indipendenza de l'Estonia, l'è staa el sò ambassador in di Statt Unii, in Canada e in Messich. Poeu l'è staa minister e parlamentar europee.
In del 2006 l'è staa eleggiuu president de la Repubblega, e l'è staa confermaa anca in del 2011.


text:
Tirol
Tirol a zo ur vro istorel en Alpoù hag ur rannvro europat (EuroRegion). Goude bezañ bet e dalc'h an Habsbourged abaoe 1369 e voe rannet etre Aostria hag Italia diwar emglev Saint Germain-en-Laye e 1919. Teir rannvro a zo bremañ :
- Stad kevredet Tirol (pe Tirol an Norzh hag ar Reter, Aostria),
- Su Tirol (Proviñs Bozen, Italia),
- Trentino (Proviñs Trento, Italia).
Menezioù uhelañ Tirol eo an Ortler (italianeg Ortles, 3 905 m) hag ar Großglockner (3 798 m). Teiryezhek eo ar vro : e Tirol an Norzh hag ar Reter e komzer alamaneg, e Su Tirol alamaneg, italianeg ha ladineg (reto-romaneg), hag en Trentino italianeg.


text:
Pruvincia de Sundri
- Süperfiss: 3.212 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 177.578 ab.
- Densitaa: 55 ab./km²
- Nümer de cumün: 78
- Capitaal (pup. 2004): Sundri (22.020 ab.)
La Pruvincia de Sundri (Provincia di Sondrio in Italian) la sa estend in de la Lumbardia del Nòrt, in de la Valtelina, ca l'è la part süperiur del basin de l'Ada; la valada scavada dal fiümm l'è prufunda, vist che da i 4.000 meter di muntagn püssee volt sa tuchen i 200-300 meter in del fund. Un muntun de valètt lateraj a tribüten a l'Ada, föra che dò: la val de Livign, in del curnin nurdest, ca la manda l'acqua a l'Inn, e dunca al Danübi, e la val de Lei, in del curnin nurdovest, ca ga la manda al Renu.
La val de Pus'ciaf, anca sa l'è dent in del basin de l'Ada, l'è però minga part de la pruvincia vist ca la sa tröva in Svizera.
Ul paesacc de la pruvincia l'è antrupizaa in manera pesanta dumé in del sciröö de la Valtelina; in di olter part, vist i muntagn, l'ambieent natüral l'è pütòst begn cunservaa. In de la pruvincia a gh'hinn di toch dii zòn prutett püssee graand de la regiun (Parch Naziunal del Stelvi e Parch di Uròbi Valtelines.
La pruvincia l'è la men pupulada e pupulusa de la Lumbardia, vist i sò cundiziun natüraj: de citaa grand ga n'è minga, e anca ul cumün de Sundri al gh'ha un puu püssee de 20.000 abitaant; la segunda citadina a l'è Murbegn, cunt un 10.000 abitant abundant. In di ann passaa gh'è staa, cumé anca in olter sitt, ul spupulameent de la muntagna; da un quaj ann inveci i paesòtt püssee gròss de la media e olta muntagna a inn dree a guadagnà pupulaziun, vist ul svilüpp del türiism.
E propi ul türiism l'è la resursa ecunomica püssee impurtanta de la pruvincia, vist che l'agricultüra l'ha faa di pass indree (la resta impurtanta dumé la prudüziun di pòmm): l'indüstria a l'è in tütt i maner present in sül teritòri, anca se cunt aziend prevalentement piscinitt.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard. Pudarissum dì che la divisiun dialetal de la Pruvincia de Sundri la ghe va dree ai divisiun tradiziunai del teritori: dunca gh'emm el dialet ciavenasch (vegia Cuntea de Ciavena), el valtelin (dividüü in murbegnes, sundrasch e tiranes) e l'olt valtelin (a partì de Gros). La Valtulina l'è una zona de transiziun in tra carater ucidentai e urientai: i prim se senten püssee a nord del curs de l'Ada, i segund inscambi a süd, in sül versant urobegh. I dialet de l'olta Valtulina inscambi hinn el cör del lumbard alpin. A la Briga, per via de la sua pusiziun, el dialet l'è praticament bressan.


text:
Areb
Artéccol in dialatt bulgnais
L'Areb (الْعَرَبيّة al-ʿarabiyyah o sulameint عَرَبيْ ʿarabī) l'è 'na langua seméttica ch'as dscårr int'na bóna pèrt d'l èlta Africa e int'l Uriänt ed mèz. In tòtt, quî ch'î bacàjen in Areb sràn 60 migliòn. As pôl incuntrèr trai varietè d'la Langua: la varietè Mashrèq (dscåursa in tott l'Uriänt ed Mèz) e la varietè Maghreb (ch'î dscårren in totta l'Africa èreba). Pô ai é anch' la varietè egizièna ch'l è 'na vî ed mèz däl dåu varietè.
La Langua dal Curân l'è la langua classica, ch'as studia a scola e ch'l è druvè anch' par televisiån, int î giurnèl e par radio.


text:
Vitrolles (FR-13)
Vitrolles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. L'è capoloch del cantù omònim e 'l fà part del circondàre (arrondissement) de Istres e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône .
El g'ha 'na popolasiù de 34 827 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 36,58 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 255 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Mont Roeusa
El Mont Roeusa (in italian e in tutt i lengov europei: Monte Rosa; frances: Mont Rose; töitschu: de Gletscher; titzschu: der Gourner) l'è 'l massiv pussee gross e largh de tutt i Alp.
Cont i sò 4.634 meter sora el nivell del mar, a l'è la segonda montagna pussee volta di tutt i Alp, e la prima de la Svizzera.
El se troeuva in di Alp Peninn e a l'è al confin in tra la Svizzera (Canton Vales) e l'Italia (Piemont e Val d'Aosta).
El pizz pussee volt l'è la Ponta Dufour: in su la Ponta Gnifetti inveci a gh'è 'l refusg pussee volt de tutta l'Europa, cioè la Gabana Margherita.
Intorna ai fianch del Mont Roeusa s'hinn desveluppaa i paes e i coltur di Walser.


text:
Malcesine
Malsézen (nòm uficiàl en italià: Malcesine; en vèneto: Marsexen) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha 3 739 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 68,1 km² e 'na densità de popolasiù de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avio (TN), Brentonico (TN), Brenzone, Ferrara di Monte Baldo, Limù (BS), Nago-Torbole (TN), Rìa del Garda (TN), Tignàl (BS) e Tremùzen (BS).
L'è sö la ria a matina (èst) del lach de Garda.
Cuntegnüü
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl di Scaligeri a pich söl lach.
Personagi ligàcc a Malcesine[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gustav Klimt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del estàt del 1913, ol Gustav Klimt l’à pitüràt dò tra i sò quàder piö 'mportàncc e cognusìcc pròpe de chèste bande. Ol prim l'è La césa a Casone che l'è a Roma in de la Galleria Nazionale d'Arte Moderna di Roma, ol segónt l'è Malcesine söl lach de Garda e l'éra in de la colesiù Lederer e l'è 'ndàcc perdìt in del incèndio del castèl de Immendorf di bànde de Vièna in del 1945.
Johann Wolfgang von Goethe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malcesine l'è stàcia visitàda dal Goethe che l' n'ha pò parlàt in del sò viàs in Italia, e pròpe a Malcesine l'à ris-ciàt de ès 'nfina arestàt e acüzàt de ès öna spia, quan che i l'ha ciapàt a fà 'l ritràt del castèl di Scaligeri.
Franco Vegliani (1915-1982), scritùr e giurnalista.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mark Harmon (atùr)
Mark Thomas Harmon l’è ün atùr statünitèns nasìt ol 2 de setèmber del 1951 a Burbank, sità de la contéa de Los Angeles in Califòrnia.
Dal 2003 l’ fà la part del Leroy Jethro Gibbs in de la série tv NCIS che l’istà per Naval Criminal Investigative Service, ol servése de investigasiù söi crimini che i gh’à a che fà co la Marina di Stacc Ünìcc.
L’à tacàt a fà l’atùr in di agn 70 del sécol XX e l’è ‘ndacc inàcc per agn a fà la guest star, manéra ‘ngléza per di che l’ fa dóma öna puntàda ‘n d’öna série tv.
La sò prìma part ‘mpó ìmportànta l’è stàcia in Flamingo Road in del 1980, quando l’à facc ol Fielding Carlisle che l’éra ‘l marìt de la Constance Weldon Carlyles interpretàda da la Morgan Fairchild.
Sèmper in di agn 80 la fàcc la part del dutùr Robert "Bobby" Caldwell in de la série St. Elsewhere e l’à lauràt pò ‘n d’öna quach episòde de Moonlighting.
In di agn 90 del sécol XX l’à lauràt in de la série Reasonable Doubts dal 1991 al 1993 ‘ndóe l’ fàa la part del detective Dicky Cobb, pò l’è dientàt famùs quando l’à ‘nterpretàt ol dutùr Jack McNeil in de la série de dutùr Chicago Hope dal 1996 al 2000.
In del 2002 l’à partecipàt a quàter epizòde de The West Wing e pò a dù epizòde de Jag che i l’ là portàt pò a NCIS in del 2003.
Mark Harmon l’à lauràt pò ach per ol cìnema. A la fì di agn 70 l’ gh’à üt öna quach part minùr in di film Comes a Horseman e Beyond the Poseidon Adventure. I film piö ‘mpurtàncc ‘ndóe l’à recitàt i è stacc la comedia romàntega Prince of Bel Air del 1986, la comédia Summer School del 1987, ol thriller The Presidio del 1988 ‘ndóe l’à recitàt ‘nsèma al Sean Connery e a la Meg Ryan. In del 2003 l’è stacc Ryan in del film Freaky Friday.
De regordà che in del 1986 l’à pò facc ü film per la tv The Deliberate Stranger indóe l’éra ol serial killer Ted Bundy.
L’è spuzàt con l'atrìce Pam Dawber e l’ gh’à dò s-cècc, Sean Thomas Harmon nasìt in del 1988 e Tyrone Christian Harmon nasìt in del 1992. L’à facc ol marengù prima de dientà ün atùr.


text:
Milan
Milan (Milà in Lombard oriental; Milano in Italian; Mailand in Todesch; Mediolanum in Latin; Mediólanon in Grech Antich; Milão in Portoghes) l'è la segonda cittaa pussee granda de l'Itàlia dòpo Roma, e la se troeuva in de la pianura de la Lombardia, la region pussee desviluppada e pussee popolada d'Italia, oltra che vun di Quater Motor d'Europa. I sò abitant se ciamen milanes, ma ghe disen anca "meneghitt" del nomm de la maschera de carnaval Meneghin.
Milan l'è capital de la Cittàa Metropolitana de Milan e de la Region Lombardia.
La cittaa la gh'ha 1,3 milion de abitant, ma la soa area metropolitana la riva a 7,3 milion. El nòmm de Milan el ven de Mediolanum o Mediolanium, ona parolla che l'è la manera latinna de scriv el nomm celtich de la cittaa (i Gaj hann minga lassaa scritt el nomm in la soa lengua, ma l'è probabel che l'eva minga tropp different).
In tra i monument e i palazz famos de Milan se regorden el Domm, el Castell Sforzesch cont i sò musée e el teater a la Scala.
A Milan gh'è i famos cà de la mòda e i sò negòzi (in via Montenapoleone e in la Galeria Vittori Emanuel, che l'è considerada l'area de shopping pussee veggia in del mond). Chi cà chí han fáa devegnì Milan vuna di cittaa mondiaj de la moda, compagn de París, Londra e New York.
A Milan se troeuven anca dò squader de balon; el Milan e l'Inter, che insèma han vengiuu ventinoeuv scudett, noeuv Copp di campion, e cinq copp intercontinentàl. El sò stadi l'è a San Sir, e gh'hann daa el nòmm de "Giusepp Meazza" perchè Peppin Meazza l'è staa vun di pussée grand giugador de balon talian.
Al dí d'incoeu, el sindich de Milan l'è 'l scior Giuseppe Sala, de la coalizion de center-manzina a guida Partito Democratico
In del 2015 a Milàn l'ha avuu loeugh l'Esposizion Mondiala (dita anca Expo).
Milan l'è dividuu in noeuv Municipi, cont on poo de autonomia e cont di President elegiuu di gent. Al dì d'incoeu cinq hinn amministraa da la coalizion de center-drissa e quater da quella de center-manzina.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cittaa la se troeva in mezz a ona pianura in la banda occidentala de la Lombardia. Gh'è trii fiumm che ghe passen in mezz: l'Olona, el Lamber e el Seves. Gh'è anca di canaj e navili che on temp formaven ona red finna in center, anca se a la fin de la guerra la "sercia di navili" l'è stada interrada. Hinn restaa: el Navili de Gagian (Navili Grand), el Navili Paves, la Martesana, la Vettabbia e el Redefoss (che el toeu l'acqua del Seves e de la Martesana). Milan l'è a 25 km a est del fiumm Tesin, a 25 km a ovest de l'Adda, a 35 km a nord del Po e a 50 km a sud del lagh de Comm e del confin con la Sguizzera.
A Milan s'incontren paricc strad e ferrovij important: gh'è di collegament con Turin, con Genova, con Piacenza e donca con tutta l'Emilia-Romagna, con Bressa e de là cont el Venet, con Berghem e cont i Val Orobich, cont i montagn de la Valtellina (per andà in Val Venosta, Engadina e i vallad del Ren), cont el Canton Tesin (San Bernardin, Lucomagn e San Gottard) cont el Passo del Sempion per andà in Francia. Questa soa posizion strategica, insemma alla fertilità del sò territori, l'ha influenzaa comè la storia de la cittaa e la part che l'ha avuu con l'Italia e cont i paes di là di Alp.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'antichità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de la città a hinn, compagn de tant alter loeugh del nòrd de l'Italia, celtegh. La leggenda de fatt la voeur che Milan el sia staa fondaa del Belloves, capp di Celta Insuber. Giamò al temp, per la soa posizion strategica in del mezz de la Pianura Padana (de chì el nòmm Mediolanum), Milan el gh'aveva avuu ona quaj importanza.
Ma la glòria per la città a l'è vegnuda soratutt dòpo de la conquista romana (222 prima de Crist): infatti, intorna al IV secol, in de l'epoca de la tetrarchia, voeuna di quatter capitaj de l'Imperi Roman l'è diventada pròppi Milan. In quell'epoca chì Milan l'è staa anca vun di loeugh de svilupp de la religion cristianna cattòlica: a l'è de fatt l'epoca del Sant'Ambroeus e del Sant'Agostin (che anca se l'era african, el s'è convertii al cristianesim pròppi chì). Quand che poeu i invasion barbaregh hinn diventaa on ver pericol per la cort imperial, la capital l'è stada spostada a Ravenna.
El Medioev[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de la maggior part de l'Italia, anca Milan l'è finii primma sòtta aj man di Eruj de Odoacher, poeu sòtta el regn di Visigòtt e, pussee tard, di Longobard e di Franch.
Duranta el Sacro Roman Imperi, Milan e tanti alter comun de la Lombardia hinn diventaa ricch per i commerz (grazie a la posizion de favor in de la Pianura Padana, come semper), tant che hann cercaa de avègh semper pussee autonomia in di confront de l'autorità imperial. I contrast a hinn diventaa guerra vers la fin del XII secol, quand che Milan e alter città s'hinn mettuu a sostegnì el Papa contra l'Imperador. Quest chì, che l'era el Federich I de Hohenstaufen, l'è discenduu in Italia e l'ha traa giò Milan. Ma Milan l'ha poduu vess prest recostruii, grazie aj sfòrz di città leaa. Dòpo che hann formaa ona lega, ciamada Lega Lombarda, i comun italian s'hinn scontraa on'altra voeulta con l'imperador e l'hann battuu a Legnan.
Dòpo questa vittòria i comun del nòrd Italia hann poduu conquistà on'autonomia semper maggior (anca se minga semper l'è staa inscì, soratutt quand che al tròn imperial el saliva on quajdun deciduu a toeu via la crisi de l'Imperi) e Milan l'ha on poo ottegnii l'egemonia de la region. Ma, cont on fenòmen tipich di città italiann del XIV secol, anca Milan l'è diventada pian pianin ona Signoria, primma sòtta i De la Torr, poeu sòtta i Viscont, che primma hann governaa pròppi 'me viscont, poeu, per grazia imperial, come duch.
Sòtta i Viscont, Milan el gh'ha avuu on ròl de primm pian in de la scena politega italianna. El duca Gian Galeazz I l'ha estenduu i domini milanes a tutta la Lombardia, el Piemont oriental, el Venet occidental e anca a ona bona part del center Italia. La soa mòrt premadura l'ha impedii che 'l podess creà on embrion de Stat nazional italian (còssa che intrattant l'era dree a nass in tutta Euròpa). Per tutt el XIV e 'l XV secol, Milan l'ha luttaa contra Venezia, Napol, Firenz, i Savòia, e 'l Papaa per avègh l'egemonia in su la penisola. L'è staa duranta el XV secol che la Signoria l'è passada de la dinastia di Viscont a quella di Sfòrza, a causa del matrimòni del condottier Francesch I Sfòrza con la Bianca Maria Viscont, unega tosa del Filipp Maria Viscont. El period sforzesch a l'è quell contemporani al Renassiment, che l'ha vist Milan ancamò ona voeulta al center de la situazion, in quant loeugh de coltura e mecenatismo de cort. Duranta 'sto period hinn vegnuu a Milan personagg come 'l Petrarca (lù però quand che gh'eren ancamò i Viscont), Leonard de Vinci e 'l Bramant.
L'età di dominazion forest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta l'invasion francesa de l'Italia del 1494, el Ducaa de Milan a l'è restaa neutral, perchè el duca Ludovich el Negher el sperava de podè inscì mantegnì el comand de la Signoria, che l'aveva usurpaa al nevod. Ma ben prest Milan l'è diventaa on teater per i guerr di grand potenz europee, come la Spagna, la Francia e Imperi. In particolar, duranta el XVI secol, Milan l'è finii primma sòtta el contròll frances, poeu, in manera definitiva, sòtta quell spagnoeu.
Donca, per circa dusent ann el Ducaa de Milan (che formalment l'esisteva ancamò, e che formalment a l'era ancamò sòtta el Sacro Roman Imperi) a l'è staa governaa de la Spagna, anca se quell period a l'è cognossuu de nòrma come vun de decadenza e malgoverno: de fatt, la Lombardia a l'era diventada domà ona provincia piscininna de on grand imperi, che tra l'alter l'era dree a 'ndà in crisi. Tuttavia, Milan l'ha poduu almanch vess ancamò important per el ròl che la soa diòcesi la gh'ha avuu in de l'età de la Contrariforma, grazie a òmen come i duu arcivescov Carl Borromee e Federigh Borromee e 'l Sant'Antòni Maria Zaccaria.
I ròbb hann segutaa a 'ndà inscì finna a la guerra de Succession Spagnoeula (1700-1714), con la qual el Ducaa de Milan l'è diventaa on domini de l'Arciducaa d'Austria, la qual cà regnant, i Asburgh, a l'era anca quella che la regnava in su l'Imperi. Sòtta el governo austriach, Milan l'ha cognossuu on noeuv period de splendor (anca se 'l ducaa l'aveva perduu la Lomellina e alter territòri del gener, che eren finii in man al Regn de Sardegna) e on grand svilupp econòmich (incoraggiaa de la Rivoluzion Industrial, che l'era dree a nass in quij temp chì). Inoltra Milan, duranta el XVIII secol, a l'è diventaa vun di center de l'Illuminismo italian, grazie a òmen de cultura compagn de Ceser Beccaria, Peder Verri e Giusepp Parini.
Duranta l'età napoleòniga, l'è finii primma in de la Repubblica Cisalpina, poeu l'è diventaa capital del Regn d'Italia: l'è staa pròppi chì che 'l Napoleon I el s'è incoronaa (e l'è de quell period el Palazz Real arent al Dòmm).
El Resorgiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cont el Congress de Vienna, Milan l'è retornaa a l'Imperi d'Austria, però questa vòlta inglobaa in del noeuv Regn Lombardo-Venet. In di moti del 1848, Milan l'è staa vun di loeugh-simbol del Risorgiment (anca grazie però a la litteratura romantiga del Carl Pòrta e del Lissander Manzon, e anca per la musega del Giusepp Verdi), cont i famos Cinch Giornad ma el Regn de Sardegna, che l'aveva ciappaa i part di insort italian contra l'Austria, l'è staa battuu, e donca Milan el gh'ha avuu de tornà ancamò ona voeulta sòtta l'Austria, e cont el pagà ona feros repression. Per divegnì part del Regn de Sardegna (e donca del Regn d'Italia), Milan el gh'ha avuu de spettà el 1859. De chì in poeu, la stòria politica de Milan la seguta quell del rest de l'Italia.
Del Resorgiment al dì d'incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo l'Unità d'Italia, Milan el s'è avviaa a diventà vun di pont cruciaj de l'economia del noeuv Stat. Ma minga per quest tutta la popolazion milanesa a l'era ricca, anzi, per tutta la fin del Vòttcent gh'hinn staa revòlt popolar e sciòper per ottegnì di condizion de vida mejor. El re del temp, l'Umbert I, l'ha voruu minga scoltà i protest e l'ha mandaa l'esercit a reprim i revòlt.
A bon *** Milan l'è diventaa voeuna di città pussee ricch de l'Italia, e per quest l'è diventaa on center de attrazion per l'immigrazion interna, ma anca per la coltura e l'industria. Tra l'alter, se pò regordà che 'l Benito Mussolini, primma de la guerra el lavorava a Milan, e che anca el moviment futurista el gh'ha avuu chì vun di sò center colturaj.
Dòpo la Primma Guerra Mondial, in del clima de insoddisfazion per i noeuv condizion econòmich e politich (per esempi, tutta la stòria de la vittoria mutilata) l'ha portaa a la nassida a Milan del partii nazional fascista.
Ma Milan l'è staa anca vun di loeugh simbol de la Resistenza, e l'è staa chì che hinn staa appenduu i còrp del Mussolini e de alter gerarca fascista dòpo ch'eren staa coppaa.
A partì del Dòpoguerra finna al dì d'incoeu, Milan a l'è segutada a cress, cont el diventà voeuna di maggior representazion del miracol econòmich, ma anca de la contestazion giovenil, del terrorismo di agn '60 e '70, del cabaret, del teater, de la canzon e de la mòda.
Ultimament, Milan l'è staa protagonista de la proclamazion de part del Silvio Berlusconi de la nassida del partii del Pòpol de la Libertà, el pussee grand e important partii de destra de la stòria de l'Italia repubblicanna.
I port de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pòrta Garibaldi (o Porta Comasina o Porta Comasna, on temp anca Porta Stravacca)
- Pòrta Genova
- Pòrta Lodoviga (o Porta San Celso, un temp succursal de Pòrta Cines)
- Pòrta Magenta
- Pòrta Monfort (on temp pusterla, succursal de Porta Oriental)
- Pòrta Noeuva
- Pòrta Romanna
- Pòrta Sempion
- Pòrta Tisinesa (ciamada anca Pòrta Cines o Pòrta Cicca)
- Pòrta Venezia (che on temp la se ciamava Pòrta Renza o Pòrta Oriental)
- Pòrta Vercellina
- Pòrta Vigentina (dove ona voeulta gh'era el Daziett o Portell)
- Pòrta Vittòria (che on temp la se ciamava Pòrta Tosa)
- Pòrta Vòlta (on temp Porta Tenaja)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Milan l'è mostraa in de la tabela chi de sotta:
Abitant (in miee)
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Milan a l’è gemelaa con:
- Betlem, Palestina
- Birmingham, Regn Unii
- Chicago, Stat Unii d'America
- Cracòvia, Polònia
- Dakar, Senegal
- Franchfòrt sul Men, Germania
- Lion, Francia
- Melbourne, Australia
- Osaka, Giapon
- San Paol del Brasil, Brasil
- San Pederborgh, Russia (sospenduu)
- Shanghai, Cina
- Tel Aviv, Israel
- Toronto, Canada


text:
Sul P Mmè Stess
♥ 12857
Rocco Hunt
E ME PIGLIAT NA S'ER D'ESTAT RA LA NUN T'AGG CHIU CACCIAT PUR SI FORS A VOT C'EGG PRUAT MA? NUN ME MAJ LASCIAT PUR SE A VOT T'AGG TRASCURAT ME PERDUNAT COMM A 2 NAMMURAT ARO STEVEN LAT? QUAND IJ CHIAGNEV IN SILENZJ E SUL TU E RAT NU SENS A TUTT STI JURNAT COMM A PIOGG D'ESTAT A NU MUMENT A NAT E VNUT E NUN ME MANC AVVISAT RINGRAZIJ A DIJ PKKE' E' GRAZIJ A DIJ CHE CEMM TRUAV, NUN CIA FACESS MAIJ E M SDEBITA' E CHELL CHE ME RAT TU ME SALVAT E STAT L'UNICA SPRANZA MIJ RIND A STA VIT'ASBAGLIAT L'UNICA CUMPAGNA MIJ RIND A TUTTI STI NUTTAT QUANN EGG STAT SCTAT E GRAZIJ A TE EGG SFUGAT,PENN E FOGLIJ CACCIAN AFOR CONTR A NA TROIJ CHE M VULEV NGAZZA'T.
[RIT.](x2)
ROCCO HUNT è cagnat, grazj a stì cumpagn n'fam kè m'enn kiavat i spall stì curtllat, m'egg m'barat, e m'egg alluntanat, ra kì sa vnnut nu cumpagn p na mezza kiavat, m'egg m'barat, a trattà a cazz n'facc kì s dulor e kiagnut n'guoll me regalat, m'egg m'barat, e p stì rim sput n'facc a stì doppij facc? ca facc m'enn girat, p sta music sto buon senza nu scop, e se a te nn t sta buon nn m n fott proprj, ij cant sul p me stess, e p kella gent ca m vò ben e mo dimostr spess.
Sul P Mmè Stess — Rocco Hunt
Inserito da Luigi Vicidomini


text:
Laupen (BE)
Laupen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.12 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2813 abitant.
El cumün de Laupen al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bösingen (FR), Ferenbalm, Gurmels (FR), Kriechenwil, Mühleberg, Neuenegg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Laupen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1130-33 col nom de Loupa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Laupen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Përchè che la gent as saluta nen...
Na gira an montagna
Se i vardoma un pòch andré an la stòira dl’umanità, i s-ciairima che l’òm a l’ha vivù quasi sempre andrinta dle cite comunità, dij “clan”, dle famije nen tant gròsse, andoa che a fussa nen tant malfé a capisse, a ‘ndé d’acorde; cite borgà spatarà an sle colin-e, arlongh al fium, ant un rivass a randa ‘d na ròca, tute posission studià për trové dl’eva, paresse da la frèid, e magara stërmà dai soldà forësté che minca tant a rivavo për barbeje gran, galin-e e cò le fomne.
J’esempi dle cite comunità a son ij mila e mila paisòt che a son spatarà ant l’Europa, tuti con dij nòm baravantan, dle posission che tante vòte a fan pensé, e tuti con sò dialèt diferent, soe costume che a së smijo tute ma a son tute girà a soa manera, e tuti con sò amor e orgheuj për sò cioché, soa tèra andoa ch’a son na. A costa dimension comunitaria, l’òm a riess a combinesse da bin, për fé cheuse ‘l pan, për fré ij cavaj, për fé giré ‘l martinèt e forgé le ziamènte, për sotré ij mòrt e për fé festa minca tant e cò për feje na ca a Nosgnor Idio e ciameje ch’a para ij persi e j’uve da la tempesta. Dì che ant ij paisòt ai sìa mach la pas, lolì a l’é nen vèj, però i podima dì che fin-a l’equilibrio polìtich a l’é pì bon da ten-e pròpi përchè la gent a l’é obligà dë s-ciairisse tuti ij dì, dal panaté, ant ij camp, ant la Cesa e antrames a la festa dël pais, da dnans a na pinta ‘d vin, che a fa a n manera che peuj, con ël temp, squasi tute le gate as peulo rangesse.
Ij paisòt a son l’incontrari dle gròsse sità, andoa che l’umanità a l’é stà portà për eror o për tentassion, e andoa che a riess nen a vive an armonìa con la creassion.
Profitoma pura an costi dì d’andé a marcé an montagna, ant le bele valade dël Piemont; quandi che l’òm a riva an montagna, ant la pas, antrames a le piante milenarie, ai sarvanòt e a le marmòte, a cambia tut d’un colp. Ëd longh, quandi ch’it rive, at ven la veuja ‘d marcé, dë sté da sol, ëd respiré costa aira santa, d’anciochete j’euj a vardé cole ròche sensa fin, mach ti e col brich da monteje ansima con toe gambe. Peuj, doj ore dòp, d’anfòra, it tache a voghe na comitiva ‘d gent che a ven për tò senté...
La prima còsa che l’òm a fa quandi che a ‘mbat n’autr òm an montagna a l’é salutesse: sé, pròpi saluté un forësté!
Le fòrse dël Mal, con la tentassion dla moneda, dla facilità dla vita, dl’egoism, a l’han portà l’umanità a vive andrinta a un ciadel sensa cognission che a l’é la vita moderna, andoa che l’òm a l’é “anestetisà”, andurmì andrinta a col bordel dla television, dël travaj, tràfich, telefonin an sacòcia, aradio ch’a sbrajasso, e tut sonsì a lo carìa mach ëd nervos, d’òdio, gramissia, che peuj a son le conseguense lògiche dle pì brute maladìe.
L’òm a l’ha dësmentia còs ch’a l’é ‘l silensi, e a pensa che soa vita sìa mach sté an mes al bordel. Për lòn che fin-a ij pì giovo, quandi che a van an montagna, as pòrto l’aradio da press!
I l’oma tuti la paura dël silensi përché a l’é la stra che a pòrta al cambiament: a vanta taché a fé silensi da fòra, për dòp taché a felo d’andrinta, për sente cola ch’a l’é nòstra vera identità.
Marcé an montagna, për andé ans un brich, a l’é un-a dle rapresentassion pì bele dl’umanità an sla tèra: l’òm, da sol, antrames a le piante, le besc-e e le ròche, a viagia a testa ansù anver a n’obietiv precis: an sla stra a treuva la pas, a dësmentia tute soe gran-e dla vita fòla e sensa sens.
An costa condission ëd pas, ëd Grassia (a gratis), a ambat n’autr òm, e a-i ven natural ëd salutelo për da bin, ëd volej-je “bin”. Nen soneje ‘l clacson e feje ij còrn da ant ël lunòt!
Bon-a montagna a tuti.
domenica 1 agosto 2010
Na gira an montagna
Përchè che la gent as saluta nen...


text:
Albugnano
Albugnano (en piemontés: Albugnan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha 539 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aramengo, Berzano di San Pietro, Castelnuovo Don Bosco, Moncucco Torinese, Passerano Marmorito, Pino d'Asti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.