text:
Gian Fontana
Gian Fontana (* 16 da november 1897 a Fidaz; † 30 da november 1935 a Flem) era in scribent romontsch e scolast a Flem. Sia ovra fa part alla lirica ni alla novella.[1]
VetaEdit
DerivonzaEdit
Fontana ei carschius si en ina famiglia purila a Fidaz sco fegl da Josef Fontana (1870–1938) e Margreta nat. Capaul (1870–1937). La scola ha el frequentau sco gia siu bab a Flem, gia da lezzas uras vegneva dau scola per tudestg e la vischnaunca ha munchentau da midar lungatg d'instrucziun.[2] La casa paterna da Fontana schai sut ina prada che porta il num tudestg Brunner, da leu ves'ins bein il Lag la Cresta egl Uaul Grond. La casa schai direct sper la via viers Bargis, nua ch'ils Fontana havevan in'acla.
Fidaz ei in anteriur uclaun da gualsers si sur Trin e Flem. En in rodel da 1572 portan tut las famiglias nums tudestgs. 1646 anfl'ins la scripziun dubla «Meister Jakob Funtauna oder Brunner», 1668 cumpara era «Jon Fontauna, Sohn des Meisters Zacharias Brunner». Fidaz ei vegnius reromonontschaus a partir dil 17avel tschentaner, aschia ein nums da funs sefuormai ch'ei dat strusch en in auter liug, sco per exempel La drusna da romontsch La rusna a D'Rusna e L'Uanna da D'Wanna ni Catenz e Val Cahermen che van anavos sin dus nums derasai tiels gualsers, Tönz (dad Antonius) ed Hermann. Gian Fontana ei vegnius battegiaus sil num tudestg Hans sco ei era da lezzas uras disa. Dus da ses fargliuns purtavan ils nums Zacharias e Jakob, sco ils treis, matei antenats dil 17avel tschentaner. La schlatteina ei pia buca parentada culs Fontana dal Surmir. La derivonza gualsra e romontscha era impurtonta per Gian Fontana, la poesia L'Arma dils Capaul dedichescha el a sia schlatteina materna.
Famiglia e professiunEdit
1914 ha el cun 7 onns entschiet il seminari cantunal a Cuera, nua ch'el ha per l'emprema gada gudiu instrucziun en siu lungatg mumma entras il schazegiau scolast ed augsegner Gion Cahannes (1872–1947) da Dardin.[3] Suenter igl examen 1917 ha el surpriu la scola mesauna a Flem, plitard la scola reala ch'el ha menau entochen 1935.
1931 ha el maridau Annamaria nat. Lüscher, da Turitg che luvrava ella casa d'uffons «Sunnehüsli» a Fidaz. Cuort suenter las nozzas ein ses dus fegls, emprem Gaudenz e dus onns plitard ei Martin Fontana naschius. Il davos gi da november eis el morts a Flem suenter cuorta malsogna d'in malcostas zuppau.
OvraEdit
Fontana ha emprem scret per tudestg, singulas poesias denton gia naven da 1914 per part per romontsch. 1921 ei la midada succedida. Gliendisgis-Pascas ha Gian Fontana mes a pupi in credo per il romontsch en siu diari, pli probabel influenzau entras Giacun Hasper Muoth e la fundaziun dalla Renania. L'uniun per ils reformai dalla Sutselva e Surselva ha da lezzas uras fundau ils organs da publicaziuns Calender Per Mintga Gi sco era il Dun da Nadal ed el december 1920 la gasetta Casa Paterna ed ha aschia fatg pusseivel empremas publicaziuns entras Gian Fontana.
En si'ovra fa el diever d'in vegl vocabulari ch'el auda a Fidaz ed a Flem. Entuorn quels plaids scriva el sias historias per che quels mondien buc a piarder. Ils nums da funs ein memdemamein da grond'impurtonza en sia ovra, ils vitgs descrets portan savens nums da funs en vischinonza dils loghens reals che han inspirau il scribent che ha darar bandunau la patria. Siu lungatg muossa vitier in colorit tipic da Flem che sedifferenziescha dil Sursilvan standartisau. In exempel suonda alla fin da quei artechel.
RecepziunEdit
Fontana ei vegnius recipius da varius cumponists, aschia han Tumasch Dolf, Corin Curschellas, Gion Antoni Derungs, Hans Erni (1867-1961), Hans Lavater (1885-1969),[4] Giusep Maissen (1906-1963)[5], Giusep Tschuor (1940-2022) ed aunc auters cumponiu melodias tier sias poesias. Robert Grossmann (* 1953) ha scret l'opera Il president da Valdei suenter ina novella da Fontana.[6]
L'emprema poesia en memoria da Gian Fontana ei cumparida 1936.[7] Oscar Peer ha 1958 scret sia dissertaziun davart Fontana ed er'Andri Peer ei sefatschentaus cul poet en Surselva.[8] 1920 ha el retschiert il premi Schiller dalla fundaziun da Schiller svizzera.
A Fidaz regorda ina fontauna a Fontana ed ella cuort dalla Ligia Grischa a Trun sesanfla ina platta commemorativa.[9]
Il FavugnEdit
Sil fil ei'l chignaus e laghegi' ella bassa.
Uss schunsch' el las forzas el giuv dad itschal,
ed ussa in griu, ella sgola, la rassa!
Ei'l smers? - Sc'ina furia sederscha a val
il favugn.
Siu flad calirau tras cafuglias sesbuffa.
El misla la greppa, scarsin' il granit.
La schiembra sils cons e la zundr' el sbaruffa.
Tral vitg va in griu alteront e git:
il favugn!
La schetg' embanida uorl' e seplacca.
Il cuolm s'aulz' e crescha. Sederscha el prest?
El spazza ustonzas, cadeinas el sfracca.
Lavinas van, destadaus vegn il crest
dil favugn.
Ed ussa secalm'el leugiu en planiras,
carsina la vegn' aunc, ragud' il curtgin.
Lu quesch' el, va staunchels, spussaus da caliras
tiel lag ed enquer' en las undas la fin.
FontaunasEdit
- ↑ Deplazes, Gion. Funtaunas, Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel, tom 3, Lia rumantscha, Cuira, 1990.
- ↑ Martin Bundi: Zur Situation des Rätoromanischen in Graubünden. Chur 2014.
- ↑ Tumasch Dolf: Gian Fontana. en: Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 51 (1937). p. 20–29,
- ↑ Georg Thürer Ei tucca la notg sil clutger.... cumpareglia. Der Liederdichter Georg Thürer. en: Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte. tom 25 (1963), c. 2. p. 38.
- ↑ Reminiscenzas – Gedenkkonzert zum 100. Geburtstag von Giusep Maissen.
- ↑ registraziun d'ina CD: Jecklin-Disco JS 297-2.
- ↑ J. L.: In memoria da Gian Fontana. en: Annalas da la Societad Retorumantscha, tom 50 (1936). p. 273. online
- ↑ Du – die Zeitschrift der Kultur, tom 68 (2008–2009), c. 792. p. 138. online
- ↑ Persönlichkeiten silla pagina dalla Gemeinde Flims, ils 15-1-2016.


c: text/html

text:
Cun la midada da l'urari il december 2017 porscha la Viafier retica dapli colliaziuns la saira tard e la damaun baud. Sch'insatgi less dentant nizzegiar l'ultim tren da Sumvitg si Mustér ha in viadi da bunamain duas uras. Il motiv è ch'ins sto ir cun il tren giu Glion e lura midar sin in bus che va si Mustér.
Be ina purschida per sortir
La Viafier retica ha decidì da porscher l'ultima colliaziun da Glion si Mustér cun il tren enfin Glion e da là cun in bus enfin Mustér. Quai bus fa dentant be il viadi sch'insatgi è en il bus. Ed el va er be fin quella destinaziun ch'il davos giast va ora. Uschia va il bus magari gnanc quella lingia. Quai è er il motiv che la colliaziun vegn be purschida per sortir.
Uschia possian vegnì optimads ils custs, di Simon Rageth da la communicaziun da la Viafier retica. Sco els hajan analisà ensemen cun il chantun dovrian be paucas persunas quella colliaziun. Uschia ch'ina tala purschida saja la soluziun pli effizienta.
Strusch reacziuns dals passagiers
Tenor Simon Rageth saja quella purschida tuttina Service Public. El conceda dentant ch'in viadi da Sumvitg a Mustér che cuzzia bunamain duas uras na saja betg cumadaivel. Ma tuttina, la Retica porschia la colliaziun tard. Enfin uss ha la Retica be survegnì ina reacziun en questa connex. Era quanta glieud che dovra la lingia n'è actualmain betg cler. Per quai motiv datti tenor Rageth per il mument nagina raschun da far ina midada en connex cun questa colliaziun.
RR actualitad 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Normalmain vegnan ils Trais – u a Breil – ils Nov Sontgs Retgs tar la glieud a chasa a chantar. Quest onn han ils responsabels da l'usit dentant vulì empruvar or insatge auter. Ils retgs, che vegnan accumpagnads da schuldads, èn la sonda saira ids per ils quartiers dal vitg.
Quai per porscher ina pitschna sentupada da Bumaun – sco era per star ajour ed adattar la tradiziun als basegns dad ozendi. Dentant er per ils giuvens chantadurs èsi uschia in pau pli simpel: Els n'han per exempel betg pli da spluntar vi da portas serradas ed els han be anc da chantar ina saira e betg duas.
Dentant – definitiv n’è anc nagut. Sco ch'i vegn ad esser ils proxims onns stat anc scrit en las stailas.
TR Telesguard 17:40


text:
Hard rock
'L Hard rock (a s lèś [hɑːd rɒk] in ingléś, Rock dûr in miranduléś, cgnusû da spés anc sōl cuma „Metal“) 'l è 'n gènar muśicàl ch'al s è śvilupâ a la fiṅ di an Ssanta in dal Régn Unî da la mùśica rock & roll da 'l blues rock.
A s trata dna versiòṅ dal rock dûr in du i sòṅ i èṅ dimóndi amplificâ e rabî e in du la chitàra la la fà da pardóna c'n i sò riff e i sò asōi e la baterìa la martèla e la gh dà dèntar. La vóś l'è sigàda dagnóra sèmpar e i tèst i dascóran spés ad sès e 'd divertimènt, dal vòlti 'd eśuterìśum.
Cal gènar muśicàl chè 'l à dâ vita a na sò versiòṅ incóra più pēśa, 'l heavy metal, e 'l gh'à abû 'l sò perìud 'd òr in di an Stanta rivànd anc a i an Utànta e Nuànta.
Fra i grup più famóś ch'i aṅ sunâ cal gènar lè a 'rcurdém i Deep Purple, i Led Zeppelin, gl'Aerosmith, i ZZ Top, i Bon Jovi, Alice Cooper, i Kiss, i Queen, i Van Halen e i Guns N' Roses.


text:
René Wicky è ina corifea da la musica populara svizra. Dapi decennis fa el musica cun pliras chapellas enconuschentas, uschia cun las furmaziuns dals Ribarys, cun la chapella Dünner-Mooser-Wicky ed er cun sia chapella René Wicky.
1'000 cumposiziuns
René Wicky ha cumponì sur 1'000 tocs da musica populara ed instrumentala, titels sco «Innerschwyzer-Schtimmig», «Blick uf See und Bärge», «Im Rössli z’Steihuse», «S’Härz am rächte Fläck», «Fröhlich dur s’Läbe», «Erinnerig a schöni Stunde» e «Viel Glück uf de Wäg». Ina da sias melodias las pli enconuschentas é senza dubi il «Schönegg-Marsch».
René Wicky ha cumenzà a far musica cun 12 onns cur che sia famiglia steva en il chantun Soloturn. En las uras d’accordeon ha el mussà in talent spezial e ses magister da musica era da l’avis ch’el pudess daventar in bun musicant. El ha gì raschun!
René Wicky ed ils Ribarys
Pli tard, cura ch’ils Wickys han fatg midada en il chantun Zug ha el cuntinuà ad exercitar, ha participà a la Festa federala d’accordeons a Lucerna ed ha inscuntrà a Jost Ribary senior. Dapi lura suna el cun ils Ribarys: cun Jost Ribary Senior, Jost Ribary Junior e Jost Ribary III.
Il producent da musica
Dal 1969 fin il 1983 è el stà producent da discs tar Polydor e Polygram, e là ha el lavurà cun grondezzas da la musica sco Ernst Mosch e Max Greger. A partir dal 1983 ha el sia atgna interpraisa e cun ses label Corema Records producescha el surtut discs da musica populara e procura per ediziuns da notas.
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Dapi passà 100 onns è documentada la bova da Brinzauls. Durant ils ultims dus onns è la bova s'accelerada fermamain. Tenor communicaziun da la regenza, pudess la bova vegnir franada sche la drenascha da las aclas da Brinazuls funcziunass correctamain. Per quest intent ha la regenza concedì ina contribuziun chantunala da var 2,14 milliuns francs. Il project cumpiglia la reparaziun da la drenascha existenta da las aclas da Brinzauls, che n'è actualmain dentant betg pli effizienta.
Ord l'archiv
Il «rutsch» fa vinavant gronds quitads als abitants da Brinzauls, ed il privel d’ina bova pli gronda daventa adina pli grond.


text:
Protecziun politica dalla natira
Edifizis ordaifer las zonas da construcziun (BAB)
- Pro Natura Graubünden
En il chantun Grischun vegn construì mintg’onn in dumber considerabel da novs edifizis ed implants ordaifer las zonas da construcziun. Latiers vegn anc in dumber almain uschè grond da renovaziuns e d’engrondiments d’edifizis existents. Savens mancan las enconuschientschas necessarias u alura na cunfan ils interess betg als criteris da la protecziun da la natira e da la cuntrada. Perquai sa dattan adina puspè situaziuns da conflict, p.ex. sch’in project duai vegnir realisà entaifer in object inventarisà (palì, prà sitg, ...).
La Pro Natura Grischun examinescha questas dumondas da construcziun e sa participescha a la procedura da permissiun cun prender posiziun concernent projects che han effects cleramain negativs per la natira resp. per la cuntrada. La finamira è da chattar ina meglra soluziun per il project, vul dir ina soluziun pli cumpatibla cun la natira e la cuntrada.
Meglieraziuns
- Pro Natura Graubünden
Meglieraziuns n’han betg mo per mira da far ina nova repartiziun dal terren mabain era d’optimar l’avertura da las singulas parcellas. Per consequenza vegnan alura savens construids u sanads blers kilometers da via, quai ch’è d’impurtanza decisiva per l’ulteriur svilup da la cuntrada natirala e la cuntrada cultivada dal Grischun. La Pro Natura s’engascha per mantegnair en il rom da la meglieraziun ils elements prezius ord vista da la protecziun da la natira e da la cuntrada resp. da revalitar lur qualitad u lur status da protecziun.
Revisiun da la planisaziun locala
- Pro Natura Graubünden
En il rom da la revisiun da la planisaziun locala prendan las vischnancas decisiuns davart la planisaziun dal territori che han effect a temp mesaun u pli lung. La Pro Natura examinescha, en il rom da la cooperaziun publica e da la procedura d’approvaziun, sche las pretaisas da la protecziun da la natira e da la cuntrada vegnan respectadas.
Cun prender posiziun sin plaun communal resp. cun inoltrar ina protesta al chantun en la procedura d’admissiun avain nus la pussaivladad da far valair nossas pretaisas a favur da la natira e da la cuntrada. Nus ans engaschain per metter sut protecziun objects degns da vegnir protegids en las vischnancas, sco colonias d’utschels-mezmieur, saivs vivas, palids etc. e per la concentraziun da zonas da construcziun e da turissem sin secturs ecologicamain main prezius e per soluziuns adattadas a la cuntrada.
Indrizs d’energia
Mintga furma d’explotaziun d’energia ha consequenzas per la natira e la cuntrada. L’augment constant dal consum d’energia en Svizra na permetta però anc betg da desister da novs implants electrics. Per cumpensar la renunzia a novas ovras atomaras stattan en discussiun adina dapli projects per implants eroelectrics ed implants solars. Era il dumber da projects per ovras electricas idraulicas è creschì considerablamain ils davos onns. La Pro Natura beneventa il svilup d’energia regenerabla, però betg a donn e cust da la protecziun da la natira e da la cuntrada. En il chantun Grischun manca in concept general per l’utilisaziun da la forza idraulica. Gia han ins cumenzà a trair a niz las davosas auas anc betg explotadas. Nus ans engaschain per che las auas en las pli bellas e pli preziusas parts dals curs d’aua possian era en avegnir currer libramain u per che almain la quantitad d’aua restanta restia suffizienta.
In aspect impurtant tar l’erecziun d’implants eroelectrics u solars è lur cumpatibilitad cun la cuntrada. Surtut rodas da vent fitg grondas, situadas en lieus exponids, èn savens vesaivlas da lunsch enturn. Indrizs eroelectrics pon ultra da quai era chaschunar canera u disturbar la avifauna (ils utschels) ed ils utschels-mezmieur. Per indrizs solars cussegliain nus da trair a niz tetgs e fatschadas d’edifizis ed auters projects innovativs en lieus abitads – là nua che la forza electrica vegn duvrada e nua ch’ils implants n’èn betg in disturbi supplementar per la cuntrada.
Turissem
Il dumber d’activitads da sport al liber è creschì enormamain ils davos onns. Noss chantun dispona oz d’in fitg vast spectrum d’indrizs da sport. Quel cumpiglia per exempel pistas da skis cun naiv artifiziala, pistas per bikers, vias da scarsolar, parcs da raiver sin sugas, sendas enferradas, sendas instructivas davart tuttas sorts da temas etc. Era ressorts e cumplexs d’hotel èn ina part dals edifizis turistics. Cunquai ch’ils blers edifizis turistics vegnan construids ordaifer la zona da construcziun avain nus la pussaivladad da far valair noss interess en il rom da la procedura per la construcziun d’edifizis ordaifer las zonas da construcziun. Per gronds projects dovri savens ina revisiun preliminara da la planisaziun locala. Era tar questa revisiun pudain nus prender posiziun. En lieus, nua ch’il squitsch turistic en zonas natiralas sensiblas s’augmenta pli e pli, ans engaschain nus per in management dals visitaders.


text:
Sut il num «La Diagonela» prevesa la vischnanca da Schlarigna da vegnir, oravant tut turisticamain pli attractiva ed era rinforzar la mastergnanza locala. Previs èn gist diversas adattaziuns, embellir il center istoric, mesiras per limitar e franar il traffic tras tut la vischnanca e dar als peduns la prioritad, plinavant da meglierar la situaziun da parcar, embellir las plazzas communalas ma era organisar da nov la situaziun enturn il center da sport e per finir fabritgar in nov center da bike e passlung.
Quest project è vegnì lantschà avant radund 5 onns e vegn a custar total radund 45 milliuns francs. La populaziun ha a partir dad immediat la pussaivladad da prender posiziun sin quest project general.
La vischnanca da Schlarigna prevesa proxim onn da suttametter a la populaziun in emprim credit da 24 milliuns per realisar l'emprima etappa. Per realisar tut il project preves'ins in temp da 4 enfin 5 onns.


text:
Al campiunadi europeic da mountainbike a Novi Sad han ils umens svizzers briglià. Per la segunda giada suenter il 2018 ha Lars Forster gudagnà la medaglia d'aur tar il Cross-Country. Segund è il Danais Sebastian Fini Carstensen e bronz ha gudagnà in ulteriur svizzer, il Tessinais Filippo Colombo.
Il defensur dal titel Nino Schurter ed il segund dad olimpia Mathias Flückiger n'èn betg stads da la partida.
Meglra Svizra è stada Linda Indergand sco 5avla
Las mountainbikeras svizras han manchentà il podest en il campiunadi europeic a Novi Sad en Serbia. Meglra Svizra è stada Linda Indergand sco 5avla. Ella ha pers 2:12 minutas sin la victura. Jolanda Nef e Sina Frei n’èn betg idas al start.
La victoria è ida a la Franzosa Pauline Ferrand-Prévot. Segunda e terza èn vegnidas las Ollandaisas Anne Terpstra ed Anne Tauber.


text:
La situaziun è uschia sa meglierada suenter in ferm augment pervi da la crisa da finanzas. Quai tenor il maini da la ILO, l'Organisaziun internaziunala da lavur cun sedia a Genevra. Tuttina vesa la ILO la situaziun spezialmain precara en l'Europa dal Sid. En la Spagna ed en la Grezia è mintga segund giuvenil senza lavur.
Per il 2015 quinta la ILO cun mo in pitschen augment sin 13,1%. Vinavant resta dentant il giavisch da milliuns da persunas giuvnas, d’emigrar en pajais pli ritgs cun la speranza da chattar lavur.
RR Novitads 06:00


text:
Fara de Söla
Fara de Söla (Fara Olivana con Sola in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se troa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca al cunfì con la pruìnsa de Cremùna.
El g'ha 'na popolasiù de 1 293 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,9 km² e 'na densità de popolasiù de 264 ab./km²
Ol pais e l' se tróa a 29 km de la sità e a 107 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Barià, Castel Gabià (CR), Cóv, Fornöv, Iss, Musanega e Romà.
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fara, l'è öna paròla che la é dal la lèngua longobàrda, de fati la Fara l'éra öna insèma de famèe longobàrde piö o méno 'mparentàde tra de lùre che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt pròpe per chèsto l'è sigür che Fara l'é stacc ün insediamènt Longobàrt.
Söla, l'è öna paròla che la derìa dè "söl", suolo in Italià (Lebèr: "Paesi e luoghi di Bergamo. Note di etimologia di oltre mille toponimi". Autùr: Umberto Zanetti. Editùr: Grafica & Arte. 1986). Ergü l'à scrécc che al nom al ghè stacc dacc per ol fato che öna olta a l'éra na cassìna desperlè, sperdìda ndì bosch apröf al Foss bergamasch; chèsto al pöl mia dàs perchè se la föss issè la frassiù la sa ciamerèss "Sùla" piötòst de "Söla".
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fara de Söla l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Simon Petrus
Simon Petrus [inrumantscho per puter Schimun Peider] (* in Galilea in Israel dal Nord, † intuorn l'an 67 zieva la naschentscha da Gesu Crist, prubabelmaing executo insembel cun Paulus da Tarsus) d'eira il prüm discipul cha Gesu da Nazaret ho clamo per al fer seguir.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Da mister d'eira Petrus pas-cheder al lej da Genezaret. Zieva la clamaziun scu scolar da Gesu dvantaiva Petrus il mneder dal circul dals discipuls. Gesu l'imprometta ch'el vöglia fabricher la baselgia "sün quist spelm" (la dumanda es, scha quist'impromischiun reguarda a Petrus svess scu persuna u a sia confessiun da crajer in Gesu - e pel cas cha Petrus es managio persunelmaing scha que pudess funder ün uffizi da successuors). Perque porta'l lura il nom hom da spelm (spelm per lingua greca = petra).
Cun sieu nom as collian otezzas e chafuolezzas d'ün caracter ferm, però na stabel: la prüma confessiun cha Gesu saja il cristus, il figl da Dieu, ma eir il schnajamaint da Gesu, accumpagno d'ün sbreg da trais voutas d'ün chöd – precis uschè cu cha Gesu vaiva previs ed annunzcho.
Recepziun tres las confessiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La baselgia catolica romauna al considerescha scu'l prüm papa, sül quêl tuots successuors as basan.
Il protestantissem onurescha a Petrus scu ün exaimpel da cretta, da tentaziun, da deblezza e d'arvschida da grazcha divina.


text:
Cindy EURO babe & Mugur, Outdoor Pussy Creampie, European, pussy fuck, all natural pussy slut, cum in pussy, Teaser#1
Duration: 1:32 Views: 76 Submitted:
Tags: 1 slut babe creampie babe fucked babe pussy babe slut creampie fuck creampie pussy creampie slut cum sluts euro euro babe euro sluts european babe european creampie european pussy fuck slut fucking fucking babe fucking slut natural babe natural fuck natural outdoor natural pussy outdoor fuck outdoor pussy pussies pussy cum pussy fucking slut slut pussy


text:
Tangent
Síes-la C una cürva, e A un puunt da chesta. Sa l süponn che A al è un puunt regülaar da la cürva, i.e., che al è mia un puunt anguluus: la cürva la scambia mia repentinameent da direzziú in A.
La tangeent a C in A al è la reta TA che la passa par A e che la gh’a la istessa direzziú che C intuurn d'A.
La tangeent al è la pusizziú límit da la reta (AM) (cjamada corda da la cürva), cura ca M al è un puunt da C che sa la pròssima indefinidameent al puunt A (M al sa mööf sucessivameent par M1, M2, M3, M4 ...)
Si C la represeenta ul gràfich d’una funziú f (al è mia ul caas in la gràfica precedeent),alura la reta (AM) la gh’arà cuma cueficeent diretuur (u pendeent):
- (indúe a al è l'assissa d'A e x la da M).
Par taant, la pendeent da la tangeent TA la serà:
Al è, par definizziú, f'(a), la derivada da f in a.
L'equazziú da la tangeent a l’è Ta:
La reta urtugunala a la tangeent TA che la passa pal puunt (a,f(a)) sa la nòmena reta nurmala e la suva pendeent, int un sistema da curdenade urtunurmale, a l’è dada par:
La suva equazziú a l’è:
Sa l süponn, al è cjaar, che f'(a) ≠ 0. Chesta reta la interveegn mia íntal stüdi generaal da le funziú ma in di prubleem geumétrich relazziunaa cun le còniche, cuma par esempi, par pudé determiná ul puunt fugaal d'una paràbula.


text:
La milissa terroristica dal Stadi Islamic perda ulteriur terren. En il nordvest da l'Irac hajan truppas alliadas da la regenza iracaisa reconquistà la citad Baadsch, ha communitgà in post d'observaziun sirian per ils dretg umans.
A Mossul saja l'armada iracaisa curt avant gudagnar la battaglia. En Siria èn sco i para truppas da la regenza e da la coaliziun militara internaziunala paucs kilometers avant la citad da la Siria Al-Rakka e fan quint da conquistar quella ils proxims dis. Al-Rakka è sper Mossul la pli impurtanta citad sut controlla da la milissa terroristica.
RR novitads 18:00


text:
Il Parlament federal vul che l'armada svizra daventa pli verda. L’armada duai desister da duvrar pesticids sintetics sin areals militars. Suenter il Cussegl dals chantuns ha er il Cussegl naziunal approvà ina moziun per dapli biodiversitad da Céline Vara (Verds / GE) cun 135 cunter 50 vuschs. La Confederaziun saja la pli gronda possessura da terren da la Svizra, e duai perquai giugar in rolla decisiva en il cumbat cunter il regress da la biodiversitad. Sper il scumond da pesticids sintetics duai l'armada far corridors per la selvaschina e prender mesiras cunter la polluziun tras glisch. Il Cussegl federal è pront d'acceptar la proposta. El veglia implementar il plan per biodiversitad, sch'ils custs sajan en relaziun cun il niz, hai gì num.
Critica datti percunter da la PPS. L’Armada svizra na saja betg in’organisaziun per la protecziun da l’ambient. La ministra da defensiun Viola Amherd ha respundì che l'armada possia proteger la natira sper sia lezias principalas. Che in tal engaschament rendia, mussia la preschientscha surproporziunala d'utschels e da plantas periclitadas sin areals militars. L'implementaziun da la moziun na saja betg in cuntradicziun cun l'incumbensa principala da l'armada, uschia la cussegliera federala Viola Amherd.


text:
da sur Marcus Flury
En quei text tenor Lucas vegn il misteri da Nadal palesaus, numnadamein che Dieus daventa carstgaun ed entra ella historia. Quei misteri ha da far cugl daventar ed esser carstgaun. Maria e Giusep, ils aunghels ed ils pasturs muossan tgei ch’ei drova per saver esser carstgaun.
Maria ha parturiu in affon ed enfaschau el e mess el en in pursepen, perquei ch’ei veva buca plaz ella casa d’albiert. Per saver daventar ed esser carstgaun drov’ei carstgauns che han quitau da mei e ch’ein promts da dar enzatgei da lur intern.
Ils aunghels annunzian als pasturs ch’il Salvader seigi naschius. L’enzenna per els ei in nievnaschiu en in pursepen. Igl ei buc in’enzenna spectaculara. Dieus daventa in pign e fleivel carstgaun. Ils pasturs ein stai aviarts per quell’enzenna ed han cheutras udiu la nuviala dils aunghels: «Gloria a Diu ell’altezia e pasch sin tiara als carstgauns da sia beinvuglientscha». Dapi Nadal savein nus: Vera pasch dat ei mo, nua ch’ei vegn dau gloria a Diu, q.v.d. nua ch’il carstgaun sesenta en siu far e demanar responsabels enviers Diu.
Lc 2,1–14
1Da gliez temps ha igl imperatur Augustus dau il camond da registrar la glieud digl entir mund. 2Quei ei stau l’emprema dumbraziun ed ei vegnida fatga duront che Quirinius fuva guvernatur dalla Siria. 3E tuts mavan per seschar enscriver, mintgin en siu marcau. 4Era Giusep ha bandunau il marcau da Nazaret en Galilea ed ei serendius en Giudea el marcau da David, numnaus Betlehem, perquei ch’el era dalla casa e schlatteina da David. 5El ei vegnius per seschar enscriver ensemen cun Maria sia spusa che fuva purtonta. 6E ferton ch’els eran leu, ein ils dis secumpleni ch’ella dueva parturir. 7Ella ha parturiu siu fegl, siu empremnaschiu, ha enfaschau el e mess en pursepen, perquei ch’ei fuva buca plaz per els ella casa d’albiert.
8En quella cuntrada fuvan pasturs che manevan ordaviert e fagevan da notg guardia sper lur muntanera. 9In aunghel dil Segner ei cumparius ad els, e la gloria dil Segner ha sclariu entuorn els, ed els han pigliau gronda tema. 10Mo igl aunghel ha detg ad els: Buca temei! Mirei, jeu annunziel gronda legria a vus, e quella vegn a tschaffar tut il pievel: 11Oz ei naschius a vus el marcau da David il Salvader; quei ei Cristus il Segner. 12Ed il sequent ei per vus in’enzenna: Vus vegnis ad anflar in nievnaschiu, enfaschaus e tschentaus en in pursepen. 13E tuttenina fuva cun igl aunghel ina gronda roscha dall’armada celestiala che ludava Diu e scheva: 14Gloria a Diu ell’altezia e pasch sin tiara als carstgauns da sia beinvulientscha.


text:
Giuann Calvin
Giuann Calvin l'è staa ön predicatur e teolugh svìser francés reformaa, che gh'ha fàt nàs el Calvinismo, vüna brànca däl Protestantesim.
Vida[Modifega | modifica 'l sorgent]
Giuann Calvin l'è nassuu el 10 de lüi del 1509 a Noyon, Francia. El sò pader, Gérard, l'éra ön avvocaa del vescovo de Noyon. Giuànn gh'aveva trì fradei, Charles, mòrt nel 1536, Antoine e François, mòrt quànt l'éra ancamò picinin.
Däl 1528, Calvin gh'ha stüdià a Orléans dirìt civìl.
Àlter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:Linguaggi' not found.
Atenzion: la ciaf di ordinazzion predefinida "Calvin, Giovann" la sostituiss quella de prima "Calvin, Giuann".


text:
Roger Federer ha cuntanschì la segunda runda al turnier a Wimbledon. El ha dentant duvrà in zic cletg. Ses adversari - il Franzos Adrian Mannarino - ha stuì dar si l'entschatta dal tschintgavel gieu. El era sa blessà en il quart set. A l'entschatta da la partida aveva il Franzos mussà ina ferma prestaziun. Suenter che Federer ha gudagnà l'emprim set cun 6:4 ha il Svizzer pers il segund cun 7:6 en il tiebreck ed era pers il terz set cun 3:6. En il quart set ha Federer lura pudì egualisar. En il quart set è Mannarino sa blessà tar il stan da 4:2 per Federer. Il Franzos ha dà a fin il set dentant lura dà si la partida.
En il proxim gieu frunta Federer sin Richard Gasquet, medemamain da la Frantscha.


text:
Sgular sulettamain cun energia solara. Quai vul Bertrand Piccard far. Perquai ha el construì l’aviun «Solar Impulse». Ma tgi è Bertrand Piccard insumma? E co duai quai insumma funcziunar?
Sgular enturn il mund mo cun energia solara Quai ha anc mai insatgi fatg. Sgular enturn il mund senza in dagut carburant. Precis quai vul Bertrand Piccard far. Sgular enturn il mund sulettamain cun energia solara. Il Minisguard declera co quai funcziuna.
Tgi è insumma Bertrand Piccard?
Sgols da test
Blers onns èn passads dapi che Bertrand Piccard ha fatg in viadi enturn il mund en in ballun. Dapi onns lavura el vid ses proxim project. El vul sgular enturn l'entir mund sulettamain cun energia solara. Perquai ha el construì in aviun solar cun il num "Solar Impulse". Nus avain observà ses emprims sgols da test.
Solar Impuls sgola dal Giapun a Hawai - 8'200km senza stop


text:
Peider Könz
Il tscharvè verd
Vallader
Uniun dals Grischs, 2006, numer d’empustaziun 3-908611-25-3
Ils ots raquints relkateschan da forzas e dad evenimaints chi ans pon parair curius ed inchapibels, ma chi fan part dals misteris da la vita. E sco illa vita nu voulan temp e distanzas dir bler. Cun quai parta il lectur per ün grond viadi tras il muond – pro no in Europa, ill› AsiaCentrala, illas dschunglas dal südost asiatic, in America Latina – ma eir tras il temp – her, hoz, daman …. Nota da l’autur


text:
Gia il 2011 ha l'orchester da grond renum, il London Philharmonic Orchestra registrà in album en quel connex. Quest album porta il titel curaschus «The Greatest Video Game Music», pia la pli grondiusa musica en gieus da video. Quellas interpretaziuns orchestralas furman la basa da l'emissiun.
Brachial enfin dultsch
Il repertori da musica da gieus da video è vast. Uschia audan ins per part en il medem gieu d'acziun cumposiziuns fitg pesantas sco er melodias pli finas. Musica cun in caracter pli luc, quasi divertent porschan savens gieus d'aventuras u da puzzle.
La musica da gieus da video è pia fitg differenta e quai sto ella er esser. La finala raquinta in gieu ina istorgia. La musica creescha ina atmosfera, accumpogna la persuna che sesa avant il computer tras il gieu e suttastritga uschia l'entira istorgia. Per part dovri passaschas pompusas che sumeglian grondas furmas sinfonicas, per part er be simpla musica d'ambient senza gronds puncts culminants.


text:
Aarau
Aarau a l'è la capital del cantun svizer Argovia e'l se tröa in del distret de Aarau. La cità a l'è in sü la costa del fiüm Aar a una altitüden de 381 meter sura al livel del mar e la gh'ha una pupulaziun de 19 652 abitant.
Aarau a l'è tacaa a nord ai cumün de Küttigen e Erlinsbach, a est a Rohr e Buchs, a süd-est a Suhr, a süd a Unterentfelden e a ovest a Eppenberg-Wöschnau (SO) e Erlinsbach (SO).
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità la gh'ha una squadra del folber che la se ciama Fussballclub Aarau 1902 e la giüga in de la Lega Svizera de folber .
Cüriusità[Modifega | modifica 'l sorgent]
- l'Albert Einstein l'ha faa part di sò stüdi chì a Aarau.
Citaa gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Mühleberg
Mühleberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 26.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2654 abitant.
El cumün de Mühleberg al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Ferenbalm, Frauenkappelen, Golaten, Laupen, Neuenegg, Radelfingen, Wileroltigen, Wohlen bei Bern.
StoriaModifega
Mühleberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1011-16 col nom de Mulinberg.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Wikizzionari:Burocrat
I utent ch'inn staa nominaa burocrat poden fà diventà aministrador di alter utent (anca se poden minga fà el contrari); i burocrat poden vesser nominad da on quai alter burocrat sgiamò present in del wikizzionari, oppur de on steward.
I burocrat pòden anca dà la bandera de Bot a quei che fann richiesta.
Regordeves che vesser on burocrat l'è minga on titol de merit che te fà diventà diferent di alter wikipedian, ma l'è puttòst ona funzion de servizzi; el voeul dì che i burocrat gh'hann pussee responsabilità e pussee de lavorà che i utent normai.
La fonzion de burocrat la gh'a mingaa una durada fissa e vun al pò dimetes quand che 'l voeul opur, per seri problemi, el pò vesser descaregad de ofizzi.
Come diventà burocrat
Un burocrat el gh'hà de avegh la fiducia de la comunità. Un qualsessia utent (tì medesim o 'n alter utent) el pò vesser candidad come burocrat. Per diventà burocrat te gh'hee de dervì una domanda de burocrat o ben una votazzion. La votazzion la restarà averta per 15 dì e poden votà comà quei che hann sgiamò contribuì al wikizzionari al moment che la votazzion l'è averta dopo de che, in caso de esit favorevol un steward l'assegnarà la fonzion de burocrat. Quand che 'l period de fonzion de burocrat el finiss la domanda la podarà vesser fada de noeuv a l'istessa manera.
Se 'l wikizzionari l'è anmò in incubator e gh'avarà minga di sò burocrat, a ghe sarànn domà i burocrat de l'incubator.
Se 'l wikizzionari el gh'hà un sò sit el podarà havegh di buracrat domà se l'è assee grand (varda chichinscì i requisid). Varda chichinscì el livell minim de consens per diventà burocrat. Se 'l wikizzionari el gh'hà minga de burocrat el mester di burocrat el sarà fad d'un steward, varda come a la pagina Aministrador.
Quand che una votazzion l'è stada sarada su al'è proibid dervila anmò per l'istess burocrat almanch per vun mes del moment de la soa saradura.
Come dervì una domanda de burocrat (domà se 'l wikizzionari l'è assee grand)
Schiscia el bot chì de sota e poeu met denter i informazzion de l'utent de candidà.
'Na volta averta la domanda, te podet fà reclam de la domanda de burocrat anca in del Bar del Wikizzionari e in la Pagina di notizzi.
El risultad favorevol, a la fenitiva de l'elezzion el gh'ha de vesser segnalad in di istesse pagine.


text:
Tipografìa
La Tipografìa (dal grèc tύπoς, "ségn" e Ypάφeιv, "scrîver") l' è na tètnica 'd stampa impurtéda chè in Itâglia a la fìn dal Quatersèint da soquànt tipógraf, che 'l piò famóś 'l era al venesiàṅ Aldo Manusio, e druèda dimòndi subìt in dla regiòun véneta per stampèr i prìm lìber coi caràter móbil.
Descrisiòun
Al mistēr dal tipógraf al s divîd in piò pert:
- Mèter śò 'na bòśa p'r avér cèri agli idéi dal riśultêt ch' a s catarà;
- Preparèr na "fórma" cumpòsta coi caràter mobil o anca cun di polìmer, ed quèl ch'a biśgnarà andèr a stampèr (al formê tipogràfic);
- Pasèr-'gh in sìma dl inciòster, cun di rùl ch'i 'gh al spèlmen; pò la fòrma, ch'l'è speculêr a quèl ch'a s'n andrà a léśer, la vìn presèda in na manéra tùta uguèla (a gh' è dimòndi manéri ed presèrla) in sìm'a 'l piàn, a 'l fój ed chèrta o 'd cartòun (mo al prèv anc ès'r un fój ed pergaména, ed séda, ed rêś, ed plàstica o 'd metâl), indû a s và a pugèr-egh 'l inciòster più adât al chèś, e 'l stampê 'l armagn acsè stampê in 'na manèra bastànsa stàbil (el deblèsi per la tgnùda dla stàmpa i prèven èser i strapàs, al bagnê, e na lunga espośisiòun a la lûś, ch'la 'gh śbiadirèv 'l inciòster);
- Al tipôgraf al gh'arà anca da cunfesionèr i stampê in cla manéra ch'al vōl al cliìnt finêl: bluchèt, calendàri, lìber, manifèst, vulantèin, schédi, e via descurènd.
P'r estensiòun, la tipografìa la nn'è mìa solamèint la tètnica 'd stàmpa, mo anc al laburatòri o la fàbrica indû a se stanpa.
Ligàm ed fóra
- (IT) Na stòria dla tipografìa in dla réda.
- (IT) Al prìm lìber stampê in Itàglia in dal youtube.
- (FR) Soquànt còunt estóric inerèint ala tipografìa in dla réda.


text:
Pruvincia de Sundri
- Süperfiss: 3.212 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 177.578 ab.
- Densitaa: 55 ab./km²
- Nümer de cumün: 78
- Capitaal (pup. 2004): Sundri (22.020 ab.)
La Pruvincia de Sundri (Provincia di Sondrio in Italian) la sa estend in de la Lumbardia del Nòrt, in de la Valtelina, ca l'è la part süperiur del basin de l'Ada; la valada scavada dal fiümm l'è prufunda, vist che da i 4.000 meter di muntagn püssee volt sa tuchen i 200-300 meter in del fund. Un muntun de valètt lateraj a tribüten a l'Ada, föra che dò: la val de Livign, in del curnin nurdest, ca la manda l'acqua a l'Inn, e dunca al Danübi, e la val de Lei, in del curnin nurdovest, ca ga la manda al Renu.
La val de Pus'ciaf, anca sa l'è dent in del basin de l'Ada, l'è però minga part de la pruvincia vist ca la sa tröva in Svizera.
Ul paesacc de la pruvincia l'è antrupizaa in manera pesanta dumé in del sciröö de la Valtelina; in di olter part, vist i muntagn, l'ambieent natüral l'è pütòst begn cunservaa. In de la pruvincia a gh'hinn di toch dii zòn prutett püssee graand de la regiun (Parch Naziunal del Stelvi e Parch di Uròbi Valtelines.
La pruvincia l'è la men pupulada e pupulusa de la Lumbardia, vist i sò cundiziun natüraj: de citaa grand ga n'è minga, e anca ul cumün de Sundri al gh'ha un puu püssee de 20.000 abitaant; la segunda citadina a l'è Murbegn, cunt un 10.000 abitant abundant. In di ann passaa gh'è staa, cumé anca in olter sitt, ul spupulameent de la muntagna; da un quaj ann inveci i paesòtt püssee gròss de la media e olta muntagna a inn dree a guadagnà pupulaziun, vist ul svilüpp del türiism.
E propi ul türiism l'è la resursa ecunomica püssee impurtanta de la pruvincia, vist che l'agricultüra l'ha faa di pass indree (la resta impurtanta dumé la prudüziun di pòmm): l'indüstria a l'è in tütt i maner present in sül teritòri, anca se cunt aziend prevalentement piscinitt.
La lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard. Pudarissum dì che la divisiun dialetal de la Pruvincia de Sundri la ghe va dree ai divisiun tradiziunai del teritori: dunca gh'emm el dialet ciavenasch (vegia Cuntea de Ciavena), el valtelin (dividüü in murbegnes, sundrasch e tiranes) e l'olt valtelin (a partì de Gros). La Valtulina l'è una zona de transiziun in tra carater ucidentai e urientai: i prim se senten püssee a nord del curs de l'Ada, i segund inscambi a süd, in sül versant urobegh. I dialet de l'olta Valtulina inscambi hinn el cör del lumbard alpin. A la Briga, per via de la sua pusiziun, el dialet l'è praticament bressan.


text:
La regenza grischuna tira ina bilantscha positiva da l'onn d'emprova cun las medias socialas. Da Facebook, Twitter e Youtube na duai betg vegnir desistì er en il futur. En il rom da lur activitads profitan la regenza e l'administraziun da quests chanals da communicaziun.
La fin da matg 2013 ha il chantun Grischun lantschà in onn d'emprova cun novas purschidas en las medias socialas. Ina commembra e dus commembers da la regenza, plirs manaders d'uffizis sco er ils servetschs da medias da la chanzlia chantunala e da la polizia chantunala dal Grischun han experimentà, en lur qualitad uffiziala, il niz da Facebook e da Twitter per la communicaziun. Sin Youtube e sut www.gr.ch
èn vegnids publitgads ultra da quai films che la chanzlia chantunala ha fatg davart conclus da la regenza e davart temas interessants da l'administraziun chantunala.
Suenter in onn cun las medias socialas è la bilantscha generala positiva. La finamira d'augmentar l'interess per l'activitad dal stadi tras ina communicaziun pli vasta ha pudì vegnir cuntanschida tenor l'avis da la regenza. Las medias socialas che permettan in barat svelt, independent dal temp e dal lieu sco er direct cun las burgaisas ed ils burgais èn in gudogn per la communicaziun dal stadi. L'interacziun sin quests chanals po dentant anc vegnir rinforzada. Er ils cuntegns pon vegnir concepids anc pli fitg en ina moda ch'els correspundan a las medias socialas. Davart quai han ins pudì far emprimas experientschas durant l'onn d'emprova.
In fatg allegraivel è ch'il dumber da las utilisadras e dals utilisaders da las medias socialas, las qualas ed ils quals tschertgan il contact cun il chantun, s'augmenta permanentamain. En il fratemp han il chantun Grischun cun tscherts posts da servetsch elegids sco er la commembra ed ils commembers da la regenza ch'èn participads a l'emprova (Mario Cavigelli, Christian Rathgeb, Barbara Janom Steiner) passa 2400 fans sin Facebook sco er bundant 4300 followers sin Twitter. En relaziun cun il dumber da la populaziun èn questas valurs tuttina autas sco quellas d'auters chantuns u schizunt anc pli autas. In diever animà ha gì er la purschida da multimedia dal chantun. Dal settember 2012 fin il mars 2014 èn vegnids producids 61 films (incl. versiuns plurilinguas e trailers) ch'èn vegnids consultads sin Youtube e sin www.gr.ch
totalmain passa 53 000 giadas. Quai dat ina media da circa 2800 consultaziuns per mais.
La cumparsa dal chantun vegn amplifitgada moderadamain. Fin mez avust 2014 vegn il diever activ da las medias socialas permess d'uffizi ad ulteriurs posts da servetsch ed a collavuraturas e collavuraturs dal chantun. Las burgaisas ed ils burgais cuntanschan uschia meglier e pli svelt ina part anc pli gronda da l'administraziun. Er la maschaida dals temas sin Facebook e sin Twitter duai daventar pli attractiva ed i duain vegnir messas a disposiziun anc dapli "infurmaziuns ord emprim maun". Tut ils accounts dal chantun pon vegnir consultads sut gr.ch / Social Media
. Facebook, Twitter e Youtube stattan er en l'avegnir a disposiziun a quellas collavuraturas ed a quels collavuraturs da l'administraziun chantunala che n'èn betg preschents sin quests chanals en qualitad uffiziala. La communicaziun en las medias socialas vegn coordinada ed organisada vinavant tras la chanzlia chantunala.
Infurmaziuns:
chancelier dr. Claudio Riesen, tel. 081 257 22 21
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Enfin il 2:1 per Berna en la 26avla minuta aveva Tavau per gronda part sut controlla il gieu. Il gol tras Kyen Sopa ha però prendì or dal concept ils Grischuns. Uschia che l’avantatg da 3:1 suenter 40 minutas è stà merità per ils Bernais.
En l'ultim terz ha il HCD anc pudì scursanir sin 3:2, Berna ha dentant immediat puspè pudì reagir.
Tut en tut n'è il SCB betg stà la meglra equipa, dentant la pli effizienta. Tavau ha pudì dar set giadas en powerplay, mo ina giada èsi dentant gartegià da sajettar il puck en la rait. Quai è stà il 1:1 en la 20avla minuta tras il topscorer Enzo Corvi.
L’um dal gieu per il SC Berna è il Canadais Cory Conacher stà. El ha sajettà dus gols sez e dà l’assist tar in gol.
Emprim terz
- 12' Calle Andersson (Inti Pestoni, Cory Conacher) 0:1
- 20' Enzo Corvi (David Ullström) 1:1
Segund terz
- 26' Kyen Sopa 1:2
- 39' Cory Conacher (Jesper Olofsson) 1:3
Ultim terz
- 46' Valentin Nussbaumer (Marc Aeschlimann, Samuel Guerra) 2:3
- 48' Cory Conacher (Ramon Untersander) 2:4
- 60' Dustin Jeffrey 2:5
Avant il gieu
Sch'ins guarda sin la tabella, lura è il HCD il favurit en quest classicher cunter Berna. Tavau è sin plaz 5 e Berna è sco 11avel segund davos. Ils Grischuns han 29 puncts dapli sin il conto. Tge ch'ins dastga dentant er betg emblidar: Ils Bernais han dà siat gieus pli pauc.
Ch'i n'è betg stà in filasez, mussan er ils emprims quatter duels da questa stagiun. Il SCB ha gudagnà ses gieus cun 2:0 e 5:1 e Tavau cun 6:2 e 2:1. Plinavant è la confidenza en sasez actualmain gronda tar Berna. La dumengia passada han els gudagnà la Cuppa Svizra.
Enzo Corvi – l'actual meglier giugader svizzer?
Actualmain na datti tar Tavau betg in auter giugader ch'è capabel da dominar il gieu uschè ferm sco l'attatgader Enzo Corvi. El ha rimnà en 34 gieus 39 puncts da scorer (10 gols e 29 assists) ed è uschia il topscorer dal HCD. Adina cur ch'il giugader da 28 onns è sin il glatsch capita insatge. I na dat strusch in hockeyan en Svizra ch'ha in meglier egl per il cungiugader. Vul il SCB recaltgà oz puncts a Tavau, ston els segir er franar Enzo Corvi. Il giugader ch'è naschì e creschì si a Cuira è actualmain en la furma da sia vita.
Il gieu tranter il HCD ed il SCB cumenza a las 19:45.


text:
Radionucleids da lingias da decumposiziun natiralas èn avant maun dapertut en la crusta da la terra. Sur l’aua sutterrana u sur l’aria po er l’uman vegnir en contact cun questa radioactivitad natirala. Mesiraziuns servan a giuditgar in’eventuala periclitaziun da la sanadad.
Il funcziunament da la trilinguitad en il chantun Grischun
Co sa preschenta la cumpetenza e la pratica linguistica en il Grischun a nivel individual e collectiv? Tge tenutas èn avant maun en la societad envers las differentas linguas (tudestg, rumantsch e talian) e co èn las relaziuns da las differentas gruppas linguisticas tranter pèr?
La varietad da las spezias
Il Museum da la natira è vegnì fundà l’onn 1872. Suenter pliras midadas da lieu han ins inaugurà il 1981 l’emprima exposiziun permanenta en il lieu actual. En la preschenta publicaziun èn cuntegnids ils texts da la nova exposiziun che sa deditgescha a la biodiversitad.
Guid auditiv citad da Cuira
L’idea è uschè simpla sco scheniala: Metter a disposiziun datotecas audio ch’ins po tadlar sur il telefonin e che servan sco guid tras in’exposiziun u tras ina citad… In tal audioguide ha realisà la citad da Cuira, e quai gist en ina dunsaina da linguas. Bel ch’ins ha er resguardà il rumantsch.
Strategia da clima dal Grischun
En sia strategia pertutgant la midada dal clima concentrescha il chantun Grischun l’agir sin 10 secturs. Quels cumpiglian d’ina vart mesiras da protecziun dal clima resp. che servan a reducir l’emissiun da gas cun effect da serra e da l’autra vart adattaziuns sco respostas a la midada dal clima.
Perscrutaziun en il Parc Naziunal Svizzer
Tge fan atgnamain ils guardians e biologs cura ch’els van cun bloc da notizias, laptop u instrument da locaziun tras il Parc Naziunal Svizzer? Per incumbensa da tgi rimnan els datas, tge precis perscruteschan els e cun tge finamira? La revista ‹Cratschla› dat resposta a talas dumondas.
La Passiun da Sumvitg dal temp dal domini franzos 1801
Il giurist Pieder Tuor (1876–1957) n’è betg be stà in’autoritad federala sin il champ dal dretg d’ierta, mabain er in Rumantsch fitg engaschà. In pitschen insatg da ses vast operar porscha ses tractat davart la Passiun da Sumvitg dal 1801 che sa legia sco in veritabel crimi.
La vatga cranzla
Il term ‹cranzla› deriva dal vocabulari puril tradiziunal. El designescha ina vatga cun ina corna largia e sturschida ed en il senn metaforic ina dunna ‹che sa tge ch’ella vul›. En l’enconuschent raquint da Vonmoos èsi però plitost Steivan Paloc che maina sasez per il nas…
Cumportament medical en Surses
En la ‹Crestomazia› èn cumprovads relicts d’ina ‹veglia medischina populara alpina›. Ma fin cura ed en tge furma ha questa savida dal pievel tradiziunala survivì? En ses tractat tschertga Violanta Spinas respostas sin talas dumondas. E chatta tut auters resultats che spetgà.
Or da la vita dal chatschader en Surses
«J. Scarpatetti, Medic à Coira» è inditgà a l’entschatta da quest raquint da chatscha, cumparì l’onn 1896 en las ‹Annalas›. Cun retschertgar in pauet en catalogs e manuals sa lascha eruir baininqual infurmaziun davart vita ed ovra da quest autur che merita da vegnir rescuvert.


text:
Il pli grond manaschi dal Grischun è l'administraziun chantunala. 3000 persunas lavuran en ils differents servetschs ed uffizis. L'administraziun chantunala è dentant in manaschi spezial: i na dat per exempel nagin schef che dastga cumandar sco el vul. Il sulet che l'administraziun chantunala sto far, è lavurar tenor ils paragrafs ch’èn scrits en la lescha.
Lexicon A Administraziun chantunala
Il pli grond manaschi dal Grischun è l'administraziun chantunala. 3000 persunas lavuran en ils differents servetschs ed uffizis.
az


text:
Tur Palaisina
Tur Palaisìna, che i abitàncc dèl pòst i ciamà de spès adóma Tur (nòm uficiàl en italià: Torre Pallavicina) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha presapóch 1 068 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 111 ab./km². El se tróa a presapóch 38 km de la sità de Bèrghem, a 95 méter söl lièl del mar e l'è bagnàt da l'Òi.
L'è l' öltem paìs de la basà bergamàsca, de fati l'è söl cunfì con i pruìnse de Cremùna e Bresa. El cunfìna coi cümü de Fontanèla, Cals, Rüdià (BS), Pümenèngh, Rocafrànca (BS) e Sunsì (CR)[2].
Andamènt demogràfech[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Tur Palaisina l'è ilüstràt in de la tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ http://www.comune.torrepallavicina.bg.it


text:
MOVIMENTO
Abitar assisti
MOVIMENTO
La Società MOVIMENTO spordscha a persunas cun ün impedimaint corporal o spiertal aint in chasas d'abitar assistidas a Samedan, Poschiavo e Scuol ün dachasa cun differentas spüertas d'assistenza. Chi's tratta d'üna assistenza cumpletta, assistenza parziala, chüra o accumpognamaint: Nus sustgnain als abitants individualmaing tenor lur bsögns ed abiltats per pudair promouver uschè üna vita auto-determinada.
Illa cumünanza d'abitar mainan ils abitants insembel üna vita sco i'l minchadi in famiglia: Els fan lur lavur dürant il di in üna da nossas plazzas da lavur e d'occupaziun, fan cumünaivelmaing la chasada, cuschinan insembel ed organiseschan lur temp liber. Pro tuot quai vegnan els adüna sustgnüts ed accumpagnats da las persunas d'assistenza respectivas.
Cun l'assistenza dal di, la guardgia da not, il piket da not, il servezzan da clom, l'assistenza dürant la fin d'eivna e'ls dis da festa eschan nus preschaints pels abitants dürant 24 uras al di e 365 dis l'on.
45 plazzas d'abitar in Grischun
Illas chasas d'abitar da l'UFFICINA Samedan, da INCONTRO Poschiavo e da la BUTTEGA Scuol spordschain nus tuot in tuot 45 plazzas d'abitar in differentas gruppas d'abitar. Per mincha abitant sta a disposiziun üna stanza d'ün let ch'el po drizzar aint tuottafat tenor seis gust.
Persunas cun üna mobilità o orientaziun limitada profitan particularmaing da las spüertas d'abitar illa BUTTEGA Scuol sco eir ill'UFFICINA Samedan. Perquai chi'd es pussibel in tuottas duos gestiuns MOVIMENTO d'abitar e da lavurar in üna chasa.
Plazzas d'abitar libras in gruppas d'abitar assistidas
Tschercha El/Ella per sai o per ün paraint ün dachasa in üna chasa d'abitar assistida da la Società MOVIMENTO, ill'UFFICINA Samedan, in INCONTRO Poschiavo o illa BUTTEGA Scuol? Gugent Til/Tilla cussaglia Dr. Karin Hänni persunalmaing al telefon +41 (0)81 851 12 11 o karin.haenni@movimento.ch, per chattar la plazza d'occupaziun optimala e'l sectur da lavur adattà.
Plazzas Libras: ingünas plazzas libras


text:
Weihermühle
Bovas furman la cuntrada
Vers la fin dal davos temp da glatsch han enormas bovas squassà la Val dal Rain tranter Glion e Cuira. La valletta Weihermühle è sa furmada tranter dus bratschs da la bova da Flem al nord ed al sid da las massas da material da la bova da plattamorta grischuna.
L’aua da funtauna che affluescha da las spundas da plattamorta grischuna en la Weihermühle vegniva duvrada dals umans a partir dal temp medieval. Il vegl mulin da graun in toc sur il territori natiral protegì dat perditga da quai. El è stà en funcziun enfin l’onn 1942.
Era il terren d’arschiglia dal fund da la val vegn utilisà dapi tschientaners sco prà da charetsch. Era il curt temp durant la Segunda guerra mundiala, cura che l’aual vegniva stagnà cun in rempar e duvrà sco puz da peschs, ha il charetsch survivì senza donns.
L’aua sco basa da viver per spezialists
Oz profiteschan surtut animals e plantas da la ritgezza d’aua en la Weihermühle. Tar ils abitants dal territori tutgan, sper amfibis e reptils, era spezias raras da libellas e salips sco per exempel la libella da funtauna Bolton u il salip da palì.
L’exclusivitad da quest territori
Sin ils terrens da turba bletschs cun pauc substanza nutritiva pon crescher unicamain plantas particularmain spezialisadas. Plantas bassas e discretas da charetsch e schervetta furman la vegetaziun da palì, qua e là embellida da bellezzas delicatas sco la primula farinusa u l’orchidea alva. Questas plantas ed ils terren bletschs èn fitg sensibels sin la chargia da passidas, perquai na duess ins betg passar sisur.
Diversitad grazia a mesiras da tgira
Mintga zona umida dovra ina tgira regulara. Manca quella cumenza ella a crescher en, i sa furma chagliom e la finala guaud. Era aua stagnada cumenza svelt a terrenisar e sto da temp en temp vegnir liberada da las plantas. Mo uschia pon lajets e puzs mantegnair lur funcziun sco abitadis custaivels. La Pro Natura Grischun procura dapi decennis per ina tgira professiunala dals territoris natirals protegids. Il temp da lavur impundì è relativamain grond, vegn dentant pli che cumpensà entras la ritgezza dal territori.
L’entir territori protegì impressiunescha entras sia diversitad da spazis vitals. Uschia sa barattan palids da schervetta cotschna, prads da chaglias autas, palids da charetsch grond, pradas da mulinetta, prads funtanitschs ed urs da prads mez sitgs da salvia. Questa diversitad sa fa era valair en il dumber impressiunant da las spezias. En differentas expertisas èn vegnidas cumprovadas 183 spezias da plantas, 360 spezias da tgirallas da la notg, 47 spezias da tgirallas dal di, 23 spezias da salips, 16 spezias da libellas, 3 spezias d’amfibis, differents reptils e mamifers pitschens.
Cumportament en il territori protegì:
Betg bandunar las vias e sendas signalisadas.
Betg charrar senza permissiun cun vehichels a motor sin las vias.
Tegnair ils chauns a la corda.
Betg campar u far bogn.
Betg tschiffar, disturbar, persequitar u introducir animals.
Betg cleger, chavar ora u introducir plantas.
Stadi da protecziun
Palì bassa d’impurtanza naziunala
Engaschament da la Pro Natura
Grazia a l’engaschament da la Pro Natura Grischun e da l’anteriura cumissiun per la protecziun da la natira da la Societad grischuna per la perscrutaziun da la natira SGN è la Weihermühle dapi il 1967 classifitgada sco territori natiral protegì. Gia il 1961 ha la cumissiun per la protecziun da la natira acquistà l’emprima parcella. Oz èn ca. 3,6 ha èn possess da la Pro Natura.


text:
Persunas pertutgadas da stalking duain vegnir protegidas meglier en il Grischun. La regenza grischuna sto perquai stgaffir in agen artitgel da lescha per che la polizia possia relaschar in scumond da rayon u da contact. Quai ha decis il Cussegl grond cun approvar in’incumbensa dal deputà Tobias Rettich (PS, Vaz sut).
La regenza sezza è stada d’accord da cumplettar ils instruments actuals. Stalking saja numnadamain ina mulesta per persunas pertutgadas, uschia che quellas possian esser pereclitadas e lur vita restrenschida.


text:
19’000 visitaders, quai è la bilantscha intermediara da visitas en il Parc Naziunal Svizzer tranter il 1 da zercladur enfin ils 20 da fanadur. Congualà cun la medema perioda da l’onn passà è quai in augment da 50%. In fatg allegraivel per ils responsabels. Oravant tut perquai che la maioritad da las visitas, èn novs giasts che visitan il parc per l’emprima giada.
Dapli giasts è dentant era collià cun dapli lavur
Per infurmar ils visitaders al lieu anc meglier davart las reglas dal parc e davart tut ils animals che vivan là, survegnan ils 8 guardians dapi dacurt sustegn dals praticants, sco era da dus voluntaris. Era sche la fulla en il Parc Naziunal Svizzer è actualmain gronda, il depurtament endadens il cunfin sto numnadamain correspunder. Dentant datti fin qua mo singuls cas, nua ch’ins haja stuì intervegnir. La maioritad dals visitaders sa tegnia vid las reglas, uschia ch’il cresch en las frequenzas saja supportabel ed allegraivel.


text:
Per l’interpresa Distec che construescha surtut products per la medischina e tocca d'extrema precisiun èsi impurtant da pudair fabritgar chaussas che betg tut las interpresas pon far. Uschia saja il temp per la producziun a gronda massa passà. Talas producziuns vegnan fatgas en l’exteriur pli bunmartgà, di il responsabel per la producziun Eugen Degonda. Ma en la producziun da tocca ultra exacta che vegn duvrada en secturs spezialisads, qua saja impurtant da pudair concurrenzar. Cun l’investiziun en la maschina nova saja quai pussaivel, accentuescha l’um che ha gia fatg l’emprendissadi en la Distec.
Entira programmaziun autra
La maschina è concepida uschia ch’ella po far plirs pass dal process il medem mument. Uschia po l’exactadad da la tocca da qualitad fitg auta vegnir garantida e l’effizienza augmentada. Il pass da midar maschina croda davent e quai simplifitgeschia il process, accentuescha Eugen Degonda. Per pudair emprender co ir enturn cun la nova maschina ha el tscherni dus giuvens Philip Levy e Curdin Deplazes. Els han fatg alura plirs dis scolaziuns externas en auters manaschis ed alura anc intern. Quai saja impurtant d’avair dus giuvens che sajan fits e veglian emprender la programmaziun per la maschina nova, uschia possian ins porscher plazzas da lavur attractivas.
La basa è la scolaziun d’emprendists
Il mument sajan ins anc adina a la tschertga d’emprendists per l’onn proxim, di il directur Loris Marsura. Ma per l’interpresa saja impurtant e decisiv da scolar emprendistas ed emprendists per garantir la qualitad da la producziun. Il martgà da lavur da polimecanists na saja betg grond e la gronda part dals lavurers sajan era vegnids scolads en l’interpresa.


text:
5ª partida de campionat - Percha
Partida dominada y davagnada dala scuadra ladina cun na schira de ocajiuns arjumades.
Tla partida cuntra le Percha pëia ia La Val cun en gran druch y ne ti lascia nia trà le flé aversars, cun dui goi che toma bel tl pröm tëmp y atri cater tl secundo por stlü jö la partida. N gröm de ocajiuns nia concretisades che ess fat ji fora le resultat plö pesoch.Bele al 4^ vëgn le resultat sbloché, al é Max che davagna le palé da na pert y le preparëia amez area al cumpagn Samuel che po ma plö trá te porta. La scuadra aversara vëgn dassënn pressada y se fej sciampé le medemo Max al 17^ da na pert ite, chësc iade fej le sogadú de só ce y vega na trata sön le pröm pé de porta che vel le secundo gol. Le Percha inciurní prô de se refá sön na dijatenziun defensiva y röia a tra cun l’atacant sú dan porta, le palé indere röia alt sura fora. Mo bel indô é i ladins al comane y conzed püch y nia ai aversars. Le numer un dl Percha ne pordüj nia a palsé y mëss se destrá plö iadi por desfanté les trates dal limit.
Le pröm tëmp se stlüj jö sön le resultat de 2 a 0 por La Val
Tl secundo tëmp röia La Val te ciamp cun na gran vöia de se asiguré i trëi punc. Al 50^ arlungëia le portier Sepl sön l’atacant Samuel che passa inant de cé a Michele C. sú cuntra porta, la trata de prezijiun sön le pröm pé gareta por le 3 a 0. Püc menüc dedô pëia ia le sogadú amez ciamp dl Percha y crossëia amez por le compagn che rebat le curan te porta. Le moment de deblëza di ladins vëgn bel avalié al 60^ cun na passaja filtranta dl mezciamp sön Franz che á insciö le trú öt dan porta por vaghé le palonët che röia te rëi. Le jüch va inant y al 64^ é indo Michele che ti sciampa ala defenjiun y pro le palonët de jenedl sura le portier ite. Le gol ti taia les giames ai aversars che prô de inserí n atacant in plö mo lascia deperpo na gran lerch tla defenjiun. Chësc öt vëgn ciamó anuzé da Max al 74^, al porta le palé da na pert jö y driblëia saurí i defensurs, Michele röia cun sbunf adalerch y á ma plö bria de conretisé le bel laur de Max cun na bela trata de porta. Al sighlëia insciö süa secunda triplëta te chësta sajun. Dan la fin röia Egon F. te ciamp y vëgn atira sorví al limit, al tol l’iniziativa de trá sech tl’incrujiada de porta, al pro ciamó de abiné le palé rebatü mo vëgn contrasté. L’önescmetri é evidënt y conzedü vegn indere nia trasformé dal medemo sogadù. Le bel numer de goi ti asigurëia i trëi punc a La Val ince sce le resultat ess podü tomé for a plö pesoch sce an ciara les ocajiuns nia concretisades.
Percha – La Val 1-6
Formaziun La Val: 1. Josef Kantioler (dal 70^ Julian Moling), 2. Luca Pescollderung (dal 80^ Felix Nagler), 3. Werner Sottara, 4. Marco Castlunger, 5. Christian Dapoz, 6. Freddy Sottara, 7. Max Nagler (dal 70^ Egon Frenes), 8. Michele Campei, 9. Samuel Winkler (dal 80^ Martin Ploner), 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Franz Tolpeit (dal 75^ Adrian Miribung)
Goi por La Val: Samuel Winkler al 4^, Max Nagler al 17^, Michel Campei al 51^,64^,73^, Franz Tolpeit al 60^
Proscima partida: In dumënia ai 09 de otober dales 15:30 a La Val cuntra le Prettau
Atri resultac:
Allievi (La Val): La Val – Hochpustertal: 1-1
Giovanissimi (La Val): La Val – Reischach: 1-1
U11 (La Val / San Martin): Obopuschtra Kobras - La Val / San Martin: 2-0
U10 (San Martin / La Val): S. Martin/La Val – San Laurënz cöce: 4-1


text:
Ils 19 da zercladur ha in grond diember da seniors dallas pleivs da Vuorz e Schnaus fatg in bellezia viadi al Lag Rivaun. Grondius'aura, buns discuors a Jenins, Quinten e Panaduz, bials muments sil bastiment, in gustus gentar a Quinten ed uras plein legria han dau ina tempra extraordinaria a quest viadi. La sera ein tuts returnai cuntents e ventireivels a casa - plein regurdientschas e selegrond sin in auter onn.
Ils zenns dalla baselgia da s. Maria Madleina han resunau ils 17 da settember – in emperneivel gi d'atun – ed envidau al survetsch divin per il gi da rogaziun federala. Tenor tradiziun vegn quei
gi festivaus alternont e communablamein culla pleiv reformada da Vuorz. Nies plevon ser Jan-Andrea Bernhard ha astgau beneventar ina gronda raspada ed ha dilucidau el priedi entgins patratgs digl
esser envidaus e dil dar suatientscha ad in invit. In punct culminont ei igl accumpignament all'orgla staus. Signur Werner Tiepner dad Eigias ha dau suatientscha spontanamein agl invit da ser
Jan-Andrea Bernhard ed ha aunc delectau ils parochians cun in supplement ch'ei vegnius remuneraus cun in cordial applaus.
Silsuenter ein ils presents stai envidai alla part culinarica ell'anteriura casa communala da Schnaus. Igl aperitiv ed il gentar communabel ha dau caschun a tuts da star da cumpignia. In e scadin ha gudiu ils buns discuors ed igl ei era vegniu ris dabia. Tochen l’auter onn si Vuorz.


text:
Renaschientscha
Il term renaschientscha (resp. la furma franzosa renaissance) denominescha l’epoca da l’istorgia culturala e da l’istorgia d’art situada al cumenzament dal temp modern (15avel e 16avel tschientaner). Il num – ch’è s’etablì en emprima lingia en il 19avel tschientaner – cunfinescha l’epoca dal temp medieval precedent e fa allusiun a l’idea che la cultura europeica saja puspè s’orientada pli ferm a l’antica greca e romana. Sco tratg caracteristic tschenta la renaschientscha il singul individi en il center da tut esser.
Bain aveva gia il temp medieval guardà enavos sin l’antica. Ma en ils dus tschientaners che suondan è vegnida recepida ina paletta bler pli vasta da texts antics; plinavant ha l’umanissem studegià en quests texts aspects ch’eran vegnids negligids, sco per exempel dumondas davart la furma dal stadi. En consequenza da quest resvegl spiertal è la renaschientscha er marcada d’ina vaira unda d’invenziuns e scuvertas.
La vieuta dal temp medieval al temp modern n’è betg succedida a moda abrupta, mabain successivamain en il decurs dal 13avel e 14avel tschientaner. Sco temp da fluriziun da la renaschientscha valan il 15avel e 16avel tschientaner (talian: Quattrocento e Cinquecento). Il baroc (en l’istorgia d’art) respectivamain l’absolutissem (sco epoca istorica) marcheschan la fin da la renaschientscha vers l’entschatta dal 17avel tschientaner. En l’Europa dal Nord è la renaschientscha sa fatga valair pli tard ed è er vegnida substituida pli tard tras il baroc. En las parts protestantas (en spezial en l’Europa dal Nord) è la denominaziun d’epoca ‹renaschientscha› main preschenta damai che la refurmaziun è sa fatga valair sco moviment central.
Tar ils pli enconuschents artists da la renaschientscha tutgan ils Talians Leonardo da Vinci, Tizian e Donatello sco er il Tudestg Albrecht Dürer. L’epoca en ses pli vast senn è dentant er marcada d’impurtants scripturs sco Dante Alighieri e William Shakespeare. Il filosof Niccolò Machiavelli vala sco represchentant d’ina politica da pussanza, Erasmus da Rotterdam perencunter stat per morala e reflexiun da sasez. En la musica è l’epoca colliada cun in augment en la polifonia e cun novas armonias sco tar Orlando di Lasso.
Denominaziun e successiun cronologica[modifitgar | modifitgar il code]
Il term rinascita u rinascimento è vegnì duvrà l’emprima giada il 1550 da l’artist e biograf talian Giorgio Vasari. Vasari differenziescha tranter trais fasas en il svilup da l’istorgia d’art: l’epoca gloriusa da l’antica greca e romana, il temp intermediar da la decadenza medievala, la renaschientscha da l’art e dal spiert da l’antica a partir dal 1250. Tenor Vasari hajan sculpturs, architects e picturs da la segunda mesadad dal 13avel tschientaner, tranter auter Arnolfo di Cambio, Niccolò Pisano, Cimabue e Giotto, «mussà en temps da gronda stgiraglia als maisters che duevan suandar la via vers la perfecziun».
Ils onns 1820/30 è il term renaissance vegnì surpiglià en la lingua franzosa. Enturn il 1840 è questa furma vegnida duvrada en scrittiras da lingua tudestga per denominar l’epoca da transiziun tranter il temp medieval ed il temp modern. Cun si’ovra Die Kultur der Renaissance in Italien (1860) ha l’istoriograf basilais Jacob Burckhardt marcà a moda decisiva la chapientscha odierna dal term.
Ils origins da l’epoca da la renaschientscha èn da chattar en l’Italia da la fin dal 14avel tschientaner. Pli baud predominava l’idea ch’igl haja dà in moviment inizial en l’Italia, succedì d’ina derasaziun cuntinuanta da las novas tendenzas en tut l’Europa. Oz percunter part’ins d’ina situaziun bler pli entretschada cun svilups parallels ed influenzas vicendaivlas.[1][2]
Entaifer la successiun cronologica da las epocas d’art è la renaschientscha situada tranter la gotica ed il baroc. La renaschientscha sco tala vegn per regla partida en trais periodas: la renaschientscha tempriva, la renaschientscha classica e la renaschientscha tardiva (er numnada manierissem).
Cuntrari al 19avel tschientaner na discurran l’istorgia d’art e l’istoriografia oz betg pli d’ina ruptura radicala tranter il temp medieval e la renaschientscha. Exempels per svilups che anticipeschan la renaschientscha èn tranter auter da chattar en la construcziun da citads dal 13avel tschientaner.
Origins[modifitgar | modifitgar il code]
Appropriaziun da savida greca ed araba[modifitgar | modifitgar il code]
La savida e las ideas da l’antica eran per part idas en emblidanza en il temp medieval tempriv ed autmedieval. Quest fundus vegniva be pli conservà en bibliotecas claustralas, a Bizanz ed en l’intschess cultural arab. Scienziads sco Poggio Bracciolini e Niccolo Niccoli han cumenzà a tschertgar sistematicamain suenter ovras d’auturs classics sco Platon, Cicero e Vitruv.[3] Medemamain è in grond dumber d’ovras grecas ed arabas crudada en ils mauns dals conquistaders cristians en rom da la reconquista sin la Peninsla Iberica. La biblioteca da Cordoba duai per exempel avair cumpiglià radund 400 000 cudeschs.[4]
Il declin da l’Imperi bizantin en il temp tranter la Quarta cruschada (1202–1204) e la conquista da Constantinopel tras ils Tircs (1453) ha manà blers scienziads grecs en l’Italia. Là han els dà vinavant lur savida davart l’antica greca ch’era sa mantegnida en l’Imperi bizantin durant ils bundant 1000 onns dapi la fin da l’Imperi roman dal vest. Gia il 1423 era il scienzià Giovanni Aurispa viagià a Constantinopel ed aveva manà enavos en l’Italia 200 codices cun texts profans da l’antica.[5]
[modifitgar | modifitgar il code]
Er las relaziuns socialas e politicas en l’Italia han attribuì a las vieutas ch’han gì lieu vers la fin dal temp medieval. L’Italia n’existiva da quel temp betg sco unitad politica, mabain era sutdividida en divers territoris e citads suveranas. En il 15avel tschientaner era l’Italia ina da las regiuns urbanisadas il pli ferm da tut l’Europa. Las citads furmavan republicas (or da la perspectiva dad oz stuess ins pledar d’oligarchias) e purschevan ina tscherta libertad politica che sa manifestava er en in progress scientific ed artistic.[6]
L’Italia aveva en general mantegnì il pli viv la memoria da l’antica.[7] Tras las numerusas vias da colliaziun dal spazi mediterran era il pajais avert en tut las direcziuns. Ils centers da commerzi da las citads al laschavan vegnir en contact cun regiuns allontanadas, en spezial cun la Levanta. Grazia a la bainstanza ch’il commerzi generava eri pussaivel da laschar elavurar gronds projects architectonics ed artistics, e quai tant da vart publica sco er privata. Medemamain pudeva vegnir investì dapli temp en la furmaziun, perscrutaziun e scienza.
La mort naira[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in’autra teoria ha la mort naira manà en il 14avel tschientaner ad ina nova schientscha e fullà via a la renaschientscha. Sut la giaischla da la pestilenza hajan ils umans cumenzà a s’orientar pli ferm a chaussas mundanas, enstagl da focusar sin dumondas spiritualas e da l’auter mund sco che quai era il cas en il temp medieval. Da l’autra vart èsi da far valair che la pesta ha furià sco pandemia en tut l’Europa e betg sulettamain en l’Italia. Per explitgar la renaschientscha partan ins oz d’ina colliaziun cumplexa da tut ils facturs menziunads.
La renaschientscha dal spiert antic[modifitgar | modifitgar il code]
In tratg caracteristic da l’epoca furma la renaschientscha dal spiert antic. L’entir moviment spiertal s’orientescha als princips ed a las valurs da l’umanissem. Sco precursurs da quest svilup valan scripturs da l’Italia dal 14avel tschientaner sco per exempel Francesco Petrarca. El è s’occupà intensivamain cun scripturs antics ed ha accentuà la valur da l’individualissem e da la furmaziun umanistica. Il studi da las linguas, da la litteratura, istorgia e filosofia dueva succeder tenor el per agen intent, pia ordaifer in context religius. En general è il maletg dal mund teocentric vegnì substituì tras ina vista antropocentrica.
Questa «renaschientscha» è sa manifestada en la rescuverta e reutilisaziun da numerus elements dal pensar antic (en scrittiras, monuments, sculpturas, en il pensar filosofic e.a.). Il pli ferm è questa nova orientaziun sa mussada en las singulas spartas da la creaziun artistica, nua ch’in fundament matematic-scientific ha substituì l’orientaziun mistic-spirituala da pli baud. Sco exemplaric per quest nov maletg dal mund po valair il studi da proporziuns da Leonardo da Vinci. En quel vegn l’uman cun sia constituziun anatomica mess en il center d’in nov urden. L’epoca da la renaschientscha marchescha en quest senn l’origin da l’orientaziun antropocentrica che caracterisescha il temp modern.
En las citads-stadi talianas han l’art e las scienzas cuntanschì da quel temp ina reputaziun cumparegliabla a quella da la Grezia antica. Ils artists n’eran betg pli mastergnants anonims; lur ovras vegnivan renconuschidas sco creaziuns individualas da gronda muntada. Questa nova schientscha culminescha en ils numerus schenis universals ch’èn s’occupads a medem temp da las pli differentas spartas d’art e da la lavur scientifica.
Filosofia[modifitgar | modifitgar il code]
La filosofia da la renaschientscha prenda distanza dal pensar scolastic-aristotelic e s’orientescha pli ferm al platonissem. Tut las scrittiras da Platon èn vegnidas translatadas en il latin. Il neoplatonissem ch’è sa fatg valair da quel temp è vegnì sviluppà da Georgios Gemistos Plethon, Marsilio Ficino e Giovanni Pico della Mirandola. Sco tenuta spiertala era l’umanissem derasà tranter blers scienziads da la renaschientscha. Tar quels tutgan Coluccio Salutati (1331–1406), Nicolaus Cusanus (1401–1464), Erasmus da Rotterdam (1466–1536), Niccolò Machiavelli (1469–1527), Thomas Morus (1478–1535), François Rabelais (1494–1553) e Polydor Vergil (1470–1555).
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
In dals elements ch’ha influenzà decisivamain la genesa da l’art da la renaschientscha furma l’occupaziun cun la natira. Gia avant Vasari avevan scripturs sco Giovanni Boccaccio ludà l’artist Giotto per si’abilitad da malegiar las chaussas e persunas a moda uschè natirala sco nagin avant el. En il decurs dal 15avel tschientaner è la reproducziun natiralistica vegnida perfecziunada. Quest tratg caracteristic furma in element central per cunfinar l’art da la renaschientscha da las epocas precedentas.
Er l’orientaziun vers l’antica è colliada cun la tschertga d’ina ‹vardad natirala› en l’art. Ins admirava las ovras d’art da l’antica sco exemplaricas per la reproducziun natiralistica. L’impurtant teoreticher talian Leon Battista Alberti ha intimà ils artists «da betg be imitar ils artists da l’antica, mabain d’empruvar d’als surpassar». L’artist na duaja betg simplamain represchentar la ‹realitad›, mabain megliurar ed idealisar ils models ch’el chattia en la natira.
Sco terz element da l’art da la renaschientscha, sper l’occupaziun cun la natira e l’admiraziun da l’antica, po valair la dumonda suenter l’essenza da quai che vegn resentì sco bel. Ils artists empruvavan per exempel da reproducir u meglier detg da concepir l’uman en in’estetica sublima. Mesiras e proporziuns idealas èn d’impurtanza tant en la pictura e sculptura sco er tar la concepziun d’edifizis. Cun agid da la perspectiva centrala ch’è vegnida (re-)scuverta da quel temp, han ils artists pudì reproducir la profunditad dal spazi cun in’exactadad quasi matematica.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
En l’art han Filippo Brunelleschi, Lorenzo Ghiberti e Donatello fullà via a la nova direcziun. Lur precursurs en il temp da l’uschenumnada protorenaschientscha dal 13avel e 14avel tschientaner eran stads Nicola Pisano, Giotto di Bondone ed auters.
La renaschientscha tempriva cumenza a Firenza cun sculpturas da Donatello, relievs da bronz da Ghiberti, frescos da Masaccio ed edifizis da Filippo Brunelleschi.
Il temp da ca. 1490/1500 enfin 1520 vala sco renaschientscha classica, segnada da la tschertga da perfecziun ed armonia suprema. Questa perioda è sa sviluppada en spezial a Roma a la curt papala. En quest temp crodan ils plans da Bramante per il nov edifizi central da la baselgia da S. Pieder a Roma, ils pli impurtants maletgs da Leonardo da Vinci (‹La Sontga Tschaina›, ‹Mona Lisa›, ‹Dunna cun ermelin›), las picturas da Raffael en las ‹Stanzas› e ses maletg d’altar il pli famus, la ‹Madonna sixtina›. En pli las sculpturas da Michelangelo (‹Pietà›, ‹David›, ‹Moses›), sias picturas dal palantschieu sura en la Chapella Sixtina e las gravuras maisterilas dad Albrecht Dürer.
I suonda enfin il 1590 la renaschientscha tardiva u il manierissem, in’epoca segnada da differents svilups artistics. Il manierissem ha la tendenza d’exagerar il repertori formal da la renaschientscha classica. In exempel furma la Figura serpentinata sco quai che Giovanni da Bologna l’ha represchentà en sia sculptura ‹Rapiment da las Sabinas› (1583): figuras umanas tratgas en la lunga e represchentadas en in moviment furius drizzà vers tschiel. La fasa finala da la renaschientscha tardiva maina lura gia vers il baroc.
L’epoca da la renaschientscha na percurra betg en tut l’Europa il medem svilup. En l’Italia è il spiert da la renaschientscha sa mussà il pli baud ed ha influenzà tant pictura sco er sculptura ed architectura. En il nord ha la renaschientscha cumenzà pir enturn u suenter il 1500 ed ha chattà expressiuns divergentas da pajais tar pajais. En general pon ins constatar qua ina pli gronda influenza dals ideals antics sin l’architectura e sin la sculptura che sin la pictura. En Frantscha e Germania è il stil antic sa maschadà en la renaschientscha tempriva cun elements naziunals. Vers la fin da la renaschientscha ha la tendenza da reproducir las furmas anticas en moda pli opulenta e pulpida manà vers il baroc. In colorit naziunal ha la renaschientscha er conuschì en il Pajais Bass, la Pologna, l’Engalterra e la Spagna.
Pictura[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals maletgs da la renaschientscha èn maletgs d’altar e frescos religius creads per baselgias. La figura religiusa vegn dentant umanisada cun la situar en in ambient terrester. Savens portan las persunas la vestgadira da mintgadi dal temp da la renaschientscha. Daspera èn vegnids stgaffids maletgs cun tematicas profanas u pajaunas-mitologicas (allegorias, dieus ed eroxs da l’antica, scenas or da l’istorgia antica). In ulteriur segment furman purtrets individuals da persunalitads contemporanas. Ultra da quai è sa sviluppada in’emprima fasa da la represchentaziun da cuntradas e da scenas da la vita da mintgadi. Ils maletgs da cuntradas na furman dentant nagina copia exacta da la realitad, mabain duevan simbolisar ils princips fundamentals da la bellezza. Questa bellezza idealisada vegniva definida sco natira.
Per pudair crear in maletg cun effect tridimensiunal sin ina surfatscha bidimensiunala han ils artists gì da sviluppar reglas opticas e geometricas. In element central furma l’orizont imaginar che sa chatta sin l’autezza dal contemplader. La profunditad dal spazi vegn cuntanschida cun agid da la perspectiva centrala, vul dir cun in sistem da lingias che sa cruschan en il punct perspectiv situà sin la lingia orizontala.
En l’art da la renaschientscha è vegnì dà adina dapli pais sin ina represchentaziun adequata da l’anatomia da l’uman. Ils artists han intercurì musculs, moviments, posiziuns e proporziuns. Malgrà quests studis anatomics è l’act uman – sco gia en l’antica – vegnì represchentà en proporziuns idealisantas. L’artist empruvava da filtrar or da la ritgezza da la natira umana las furmas las pli esteticas per exprimer uschia la perfecziun corporala. La nivadad valeva sco simbol per innocenza; ella vegniva vesida sco insatge natiral che dueva exprimer ina bellezza oriunda. Tut questas ideas davart la figura umana ha la renaschientscha surpiglià da l’antica.
Areguard la concepziun dal singul maletg ha la renaschientscha dà la preferenza a structuras simmetricas ed armonicas. A l’intern vegnivan quellas savens cumplettadas tras arranschaments che resguardan furmas geometricas sco il rudè, il mez rudè u il trapez.
Sculptura[modifitgar | modifitgar il code]
Ils sculpturs da la renaschientscha han stgaffì oravant tut figuras singulas e bists-purtrets. Sin las plazzas publicas da las citads han ins postà plasticas monumentalas, per exempel en furma da statuas a chaval. La sculptura sepulcrala per dignitaris seculars ed ecclesiastics cumbinescha savens la sculptura e l’architectura ad in’ovra d’art cumplessiva.
Da l’autra vart sa liberescha la sculptura adina dapli da sia funcziun medievala sco part accessorica da l’architectura. Sper figuras integradas en nischas, concepidas sco part d’in edifizi, vegnan stgaffidas adina dapli plasticas che stattan al liber e che pon vegnir contempladas da tuttas varts.
Er la sculptura da la renaschientscha s’orientescha a las lavurs da l’antica. Las sculpturas vegnan modelladas da tuttas varts, l’uman vegn mussà niv, la posiziun da las chommas correspunda savens al cuntrapost classic. Studis anatomics gidan ad illustrar la figura umana en moda uschè realistica sco pussaivel.
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Ina da las tendenzas entaifer l’architectura da la renaschientscha era quella da laschar reviver la lingua da las furmas da l’antica resguardond rigurusamain sias furmas classicas. En l’Italia è questa finamira vegnida cuntanschida enturn il 1500 tras Donato Bramante; silsuenter è il stil antichisant-classicistic sa derasà en tut il pajais. Ils edifizis da la renaschientscha en l’Italia sa distinguan tras ina concepziun clera, survesaivla ed armonica.
En lur plans orizontals s’orientavan ils architects a furmas geometricas idealas sco il quadrat u il rudè. Elements da construcziun sco colonnas, pilasters, capitels, culmainas triangularas e.a. han ins surprendì directamain da l’antica (greca). Uschia chatt’ins vi da las colonnas capitels dorics, ionics u corintics. En ils plauns sutterrans han ins savens er applitgà la colonna toscana che vegniva gia duvrada entaifer l’architectura da l’antica romana. Las singulas parts da l’edifizi avevan da s’accordar armonicamain in cun l’auter. Areguard proporziuns idealas valevan en spezial ils tractats architectonics dal constructur roman Vitruv sco referenza.
In’autra tendenza da l’architectura da la renaschientscha è quella da variar elements da l’antica ma er dal temp medieval a moda analoga, pia senza sa tegnair strictamain vi das las reglas architectonicas oriundas. Pli impurtant è qua il messadi che vegn transportà cun ils motivs antichisants, numnadamain in aut prestige social ed in ethos che sa referescha a l’antica.
Applitgond in princip da la pratica da bajegiar medievala vegnan elements architectonics da l’antica sco travs, capitels u profils be surprendids cun als imitar u variar. Per part han ins pudì sa referir a l’architectura romanica che sumeglia quella da l’antica. In exempel furma il clutger da la baselgia da s. Kilian a Heilbronn dal 1513. Tipica per questa tecnica d’analogia èn ornamentaziuns ordvart ritgas en furma d’arabescas ed auter. Tenor la tradiziun da la gotica vegn vinavant accentuà la verticala. Ils construiders n’eran qua savens betg intellectuals sco en l’Italia, mabain sa sentivan obligads a la tradiziun da las interpresas artisanalas dal temp medieval. Ils plans orizontals e las fatschadas èn savens asimetrics.
Medemamain vegn per part cuntinuà cun applitgar las furmas da la gotica, e quai en las regiuns che resentan quellas sco pli modernas che quellas da l’antica. En general pon ins constatar che questa tendenza sco er l’architectura en analogia èn vegnidas applitgadas pli ferm là, nua ch’ins na resentiva il temp medieval betg talmain sco fasa intermediara e da decadenza culturala. Quai è surtut stà il cas en l’Europa Centrala ed en l’Europa dal Nord. La Frantscha e la Spagna percunter furman stadis nua che la rigurusadad antica e la tecnica d’analogia cumparan in sper l’auter.
Tranter ils pli enconuschents artists da la renaschientscha taliana (pictura, sculptura ed architectura) tutgan: Donatello (1386–1466), Sandro Botticelli (1444/1445–1510), Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo Buonarroti (1475–1564), Raffael (1483–1520), Tiziano Vecellio (14?–1576) ed Andrea Palladio (1508–1580).
Impurtants artists da la renaschientscha ordaifer l’Italia èn: Jan van Eyck (ca. 1390–1441), Rogier van der Weyden (1399/1400–1464), Albrecht Dürer (1471–1528), Lucas Cranach der Ältere (1472–1553), Matthias Grünewald (1475/1480–1528), Hans Holbein der Jüngere (ca. 1497–1543) e Pieter Bruegel der Ältere (ca. 1525–1569).
Litteratura e publicistica[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la litteratura han La Divina Commedia (1307–1321) da Dante Alighieri, las brevs, ils tractats e las poesias da Francesco Petrarca ed Il Decamerone (1353) da Giovanni Boccaccio inizià la renaschientscha. En si’ovra Il Cortegiano (1528) descriva il cont Baldassare Castiglione il tip ideal da la renaschientscha.
L’invenziun da la stampa da cudeschs cun letras moviblas tras Johannes Gutenberg a partir dal 1450 ha dà in enorm stausch a la litteratura ed a la distribuziun da stampats en general.
Tar ils enconuschents scripturs da la renaschientscha ordaifer l’Italia tutgan: Sebastian Brant (1457–1521), Erasmus da Rotterdam (ca. 1466–1536), François Rabelais (1494–1553), Philipp Melanchthon (1497–1560), Torquato Tasso (1544–1595) e William Shakespeare (1564–1616). Il num da Shakespeare è collià stretgamain cun il Teater da la renaschientscha englaisa (u teater elisabettan). En l’Italia è sa fatga valair da quel temp la Commedia dell’arte.
[modifitgar | modifitgar il code]
Economicamain croda la renaschientscha ensemen cun la fin dal scumond da tschains sco quai ch’el era usità en il temp medieval. Plinavant èn vegnidas dismessas tschertas munaidas medievalas che liavan ils possessurs en furma da taglias als signurs feudals. Tut quai ha pussibilità il svilup da bancas sco quellas dals Fugger u Medici. Da l’autra vart è sa pegiurada la situaziun economica e sociala da grondas parts da la populaziun rurala. Las tensiuns ch’èn resultadas da quai han tranter auter manà a las guerras da purs.
Entaifer ils singuls manaschis ha l’introducziun da la contabilitad dubla lubì ina controlla bler pli severa dal success da las interpresas economicas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Peter Burke: Die europäische Renaissance. Zentren und Peripherien, München 1998.
- ↑ Marina Belozerskaya: Rethinking the Renaissance. Burgundian Arts across Europe, Cambridge 2002.
- ↑ Paul Strathern: The Medici: Godfathers of the Renaissance, London 2003, p. 81–90 e p. 172–197.
- ↑ The Islamic World to 1600, pagina d’internet da l’Universitad da Calgary, consultada ils 10 da matg 2007.
- ↑ History of the Renaissance, HistoryWorld, consultà ils 10 da matg 2007.
- ↑ Julius Kirshner: Family and Marriage: A socio-legal perspective. Italy in the Age of the Renaissance: 1300-1550, elav. da John M. Najemy, Oxford 2004, p. 89.
- ↑ Jacob Burckhardt: Die Kultur der Renaissance in Italien elav. da Walter Goetz, 12avla ediziun, Stuttgart 2009. Burckhardt caracterisescha ils Talians al cumenzament da la renaschientscha sco «pievel mez antic».
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Boris von Brauchitsch (ed.): Renaissance. Das 16. Jahrhundert, Galerie der großen Meister. DuMont, Köln 1999. ISBN 3-7701-4620-4
- Jacob Burckhardt: Die Kultur der Renaissance in Italien. Insel-Verlag, Frankfurt/M. 2003. ISBN 3-933203-89-9 [L’ovra è cumparida il 1860]
- Peter Burke: Die europäische Renaissance. Zentren und Peripherien. Beck, München 2005. ISBN 3-406-52796-5
- Johan Huizinga: Das Problem der Renaissance. Wagenbach, Berlin 1991. ISBN 3-8031-5135-X
- Alfred von Martin: Soziologie der Renaissance. Zur Physiognomik und Rhythmik bürgerlicher Kultur (1932, ²1949, ³1974)
- Volker Reinhardt: Die Renaissance in Italien. Geschichte und Kultur. Beck, München 2002. ISBN 3-406-47991-X
- Anne Schunicht-Rawe, Vera Lüpkes (ed.): Handbuch der Renaissance. Deutschland, Niederlande, Belgien, Österreich. DuMont, Köln 2002. ISBN 3-8321-5962-2
- Peter Strieder: Deutsche Malerei der Renaissance, Langewiesche, Königstein i. Ts. 1966
- Jeffrey C. Smith: The Northern Renaissance. Phaidon Books, London 2004. ISBN 0-7148-3867-5
- Jörg Traeger: Renaissance und Religion. Die Kunst des Glaubens im Zeitalter Raphaels. Beck, München 1997. ISBN 978-3-406-42801-2
- Manfred Wundram: Renaissance. Reclam, Stuttgart 2004. ISBN 3-15-018173-9
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Renaschientscha tempriva
- Renaschientscha classica
- Census of Antique Works of Art & Architecture Known in the Renaissance
- H. C. Kuhn (ed.): Internetography on Renaissance intellectual history, actualisà enfin il 2003


text:
L Südtirol Pass
Cun una na cherta – dut l Südtirol te fuia
L Südtirol Pass ie na cherta de viac eletronica che possa unì adurveda coche abunamënt per dut l ann per duc i mesuns de trasport publics tl Südtirol. L prinzip: Plu chilometri che n furnea tl tëmp de n ann y plu a bon marcià che la tarifa chilometrica sarà.
L priesc per uni viac vën ratà automaticamënter pra la cunvalidazion aldò dla sort de cherta: o tres detrazion periodica diretamënter dal cont bancher o tres detrazion de uni viac dala soma ciarieda su.
Saurì da adurvé y flessibl:
- te dut l raion dl trasport publich südtirolmubiltà cun leprò nce la ferates regiuneles nchin a Trënt;
- ala tarifa VVT / ÖBB nce sun la trasses dla ferata Prëner-Dispruch y Sanciana/Vierschach-Lienz; sce n uel possen registré la cherta de vantaje dla ÖBB (ÖBB-Vorteilscard);
- per tré ju la tarifa per n di sce n tol pea la roda;
- per tré ju l priesc dl viac sce n tol pea n tier;
- per viages cun la curieres Nightliner.
La cherta ne possa nia unì adurveda per viages cun ferates a destanza longia (EC, Freccia, Italo, Railjet y nsci inant).
L Südtirol Pass possa unì damandà online da persones cun n numer de codesc fischel talian che ie residëntes tla Union Europeica o tla Svizera o che lëura, va a scola o studieia tla provinzia de Bulsan.
Mutons y mutans che ne à mo nia cumplì 18 ani, nce tei che ne viv nia tla provinzia de Bulsan o che ne va nia tlo a scola, giapa l Südtirol Pass a n priesc alesirà.
Spëisa d’emiscion unica: 20 Euro.
L priesc per n viac cun la curiera o la ferata vën a se l dé dai chilometri furnei y l priesc dl livel tarifer curespundënt. Via per l ann, cun l se amudlé di chilometri furnei, vëniel aplicà var do var 5 livei tariferes cun n priesc chilometrich che se arbassea man man. Cun uni ann de referimënt (for dala data dla prima ativazion dl Südtirol Pass) vën l cont chilometrich dl Südtirol Pass metù a nul y l scumëncia inò l livel tarifer 1.
L priesc di viages vën calculà nsci:
L priesc minim per uni viac curespuend a 10 km tariferes. Per viages de cunliamënt cun curieres te duc i luesc ora che Bulsan y Maran vëniel ratà n priesc minim de 5 km tariferes.
Curieres de zità Bulsan y Maran coche nce Citybus: duc i viages tl tëmp de 60 menuc tla medema zona tarifera vën cunscidrei sciche n viac sëul.
Tarifa al di de al plu 15 Euro: Per i viages fac dai passajires vëniel trat ju al plu 15 Euro al di, chël curespuend a n priesc de 1 Mobilcard de n di. Sëuraprò vëniel sce n cajo nce ratà l priesc de viages sun la trasses dla ferata Prëner-Dispruch y Sanciana-Lienz, l priesc de viages cun i Nightliner o chël dl cost tl cajo che n tol pea na roda o de n tier.
L Südtirol Pass possa unì damadà sun chësta plata web. N adrova:
- i dac persunei dla persona che fej dumanda
- n numer de codesc fischel dla Talia *
- na copia digitela (fotografia) dla cherta d’identità
- la coordinedes bancheres (IBAN, SWIFT / BIC Code, banca y filiela) per chëi tlienc che uel paië si viages tres paiamënt bancher
* Chi che ne à degun codesc fischel dla Talia possa se l damandé pra l’Agenzia dla Ntredes
Pra la dumanda online possel nce unì adurvà na tle d’azes digitela (SPID o cherta servijes ativeda cun letëur). Pernanche l SPID o la cherta servijes per i servijes online dl Südtirol Pass vën nuzeda ie l azes al cont de nuzeda dadedò mé plu puscibl cun la tle d’azes digitela.
Canche n fej la dumanda iel da dé sëura l cuntat per la nfurmazions che n uel (SMS o e-mail) y la maniera de paiamënt: cherta postpaid (chësta maniera vën cunsieda ajache i viages fac possa unì trac ju saurì dal cont dla banca) o cherta prepaid (che ie da ciarië regulermënter cun na cërta soma de scioldi).
Do che n l à damandà vën l Südtirol Pass mandà a cësa per posta adum cun na plata de nfurmazion per l’ativazion y la nuzeda dla cherta.
N cunsiëia de se njinië ite bel debota n cont de nuzeda persunel online canche n fej la dumanda. Tres chësc portal possa i passajires dejëujer duc i servijes digitei che à da nfé cun l Südtirol Pass y for vester nfurmei sun i viages fac cun la curieres y la ferates, sun l cont persunel di chilometri fac, sun la tarifa atuela, sun i ciariamënc fac o sun contes dl Südtirol Pass giapedes. Oradechël possen, scencajo che l fossa suzedù vel’ fal tla calculazion o tl’atribuzion de viages, fé na retlamazion acioche l fal vënie cumedà.
L paiamënt dla spëisa de emiscion unica de 20 Euro vën fat nsci:
- canche n fej la dumanda online tres la cherta de credit / pagoPA (l possa unì a se l dé spëises);
- pra la purteles de venduda autorisedes canche l Südtirol Pass vën ativà y ciarià su;
- pra la chertes postpaid cun la prima conta (SEPA Direct Debit);
- sce n sta oradecà o sce l Südtirol Pass vën mandà oradecà ie la spëisa de emiscion da paië danora y chël online cun cherta de credit o tres detrazion dal contcurënt bancher.
L Südtirol Pass vën mandà a cësa per posta do che l ie unì fat dumanda online. Dan che n l’adrova per l prim iede muessen l ativé (Freischaltung):
- online tres l cont de nuzeda persunel dajan sëura l numer dl Südtirol Pass;
- pra la purteles de venduda de chertes autorisedes y pra la lueges de venduda südtirolmubiltà;
- tres telefon pra l Zënter de servisc y nfurmazion südtirolmubiltà +39 0471 220 880 (lunesc – vënerdì dala 8:00 ala 18:00). Da dé sëura ie l numer dl Südtirol Pass y l numer de codesc fischel.
L possa datrai duré n valgun’ ëura nchin che l’ativazion vën registreda te dut l sistem di dac y nchin che l Südtirol Pass nuef possa unì adurvà.
Pra l Südtirol Pass cun cuntrat postpaid (SEPA Direct Debit) vën la spëises de viac trates ju dal cont de banca uni doi mënsc, tl cajo de somes de ndut manco de 10 euro uni cater mënsc.
La maniera de co giapé la conta possa unì crissa ora sun l cont de nuzeda y mudeda canche mei: Giapé la conta sun l cont de nuzeda online ie debant. Giapé la conta per posta, sce n uel cun la lista di viages fac, costa 2 euro per conta.
L Südtirol Pass (cherta prepaid) possa unì ciarià nsci:
- tres cherta de credit (Visa o Mastercard) / pagoPA (l possa unì a se l dé spëises) tres l cont de nuzeda persunel online o tres homebanking (vel mé per la banches autorisedes);
- pra duta la purteles y lueges de venduda de chertes de viac südtirolmubiltà;
- pra i automac de venduda de chertes de viac;
- sun la curieres regiuneles; te chësc cajo possel duré n valgun dis nchin che l ciariamënt ie unì registrà; ma l Südtirol Pass possa mpo unì adurvà.
Valor de ciarieda: almanco 20 Euro.
Rest minim ciarià su: 10 Euro; sce n va sota chësc rest vëniel senialà sun l display pra la cunvalidazion per nfurmé che l rest va a piz.
Sce l rest sun la cherta ie manco che nul Euro (saldo negatif) ne possa l Südtirol Pass nia plu unì ciarià su tla curiera. L valor de ciariamënt minim ie te chësc cajo de 30 Euro (20 Euro plus 10 Euro de rest ciarià minim).
L Südtirol Pass vel per n ann do la prima cunvalidazion. Do che l ann ie passà vën la validità slungëda automaticamënter de mo n ann cun la prima cunvalidazion. L cont chilometrich dl Südtirol Pass vën cun uni ann de referimënt nuef metù a nul y l scumëncia inò l prim livel tarifer.
Sce l Südtirol Pass ne vën nia adurvà per dut n ann de validità vëniel deativà d’ufize. Na reativazion plu tert ie fo inò puscibla: prëibel cuntatëde per chësc fin l zënter de servisc y nfurmazion sot al numer: n. 0471 220 880 o tres e-mail contact@suedtirolmobil.info
Coche genitores o persones cun dërt d’educazion de mutons y mutans sot ai 18 ani à i pussessëures de n Südtirol Pass la rejon de tarifes dl Südtirol Pass arbassedes y i possa se damandé online l Euregio Family Pass. La cherta de viac nueva vën data ora y mandeda a cësa debant. Duc i dac, l cont chilometrich y nsci inant vën sëurantëuc automaticamënter sun la cherta nueva; l vedl Südtirol Pass vën dejativà.
Sce n se pierd la cherta dl Südtirol Pass, sce la vën rubeda o sce n vëij che la ie danejeda possen se damandé n duplicat per l priesc de 20 Euro, y chël:
- online tres l cont de nuzeda persunel;
- pra la purteles y lueges de venduda südtirolmubiltà;
- tres telefon pra l Zënter de servisc y nfurmazion südtirolmubiltà sot al numer +39 0471 220 880 (lunesc – vënerdì: dala 8:00 ala 18:00).
Metëde verda: La dumanda ne possa nia unì trata zeruch.
Sce n ne vëij pra la cherta dl Südtirol Pass degun dann ma la cherta ne funzionea nia pervia de n defet o l deslisamënt dl material possen se damandé pra la lueges de venduda südtirolmubiltà na copia dla cherta. Chësta ie debant.


text:
Arula
Arula (in Italian e Piemuntes Àrola) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 254 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,6 km² e ona densità de popolaziun de 38 ab./km².
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Arula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hockey sun dlacia
Hockey sun dlacia (ti raions ladins suënz mé tlamà hockey) ie n sport da inviern che vën jugà cun jadins sun n ciamp de dlacia. L ie un de i sporc plu asvelc che l da.
L juech vën fat danter doi scuadres che jughea cun peles da hockey y proa a cuntrulé na pitla scëiba de gumi a chëla che n ti dij "puck" y la tré tl gol de l'autra scuadra. L fin ie de fé plu goi de l'autra scuadra.
Hockey te la valedes ladines[mudé | muda l codesc]
Te la valedes ladines ie l hockey tl 20ejim secul deventà n sport da inviern scialdi mpurtant che à purtà scuadres sciche l HC Gherdëina, l HC Fassa y l HC Cortina a tuché pra la miëura scuadres talianes.