text:
Julia Görges
La Julia Görges (Bad Oldesloe, 2 ad Nuvémbar dal 1988) l'è na tenìsta tedésca prufesiunìsta da 'l Luj dal 2005. La s è stablìda a Hannover in dal nòrd dla Germâgna.
L'è élta 180 cm e la péśa 70 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'à tacâ a śugàr a tènis da pìcula quànd la gh'iva siē an.
L'è stada la nùmar quìndas dal mónd al 3 ad Mars dal 2012 e in dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA (a Bad Gastein 2010 e a Stucàrda 2011) e siē ad qvéi ITF (tut in sla tèra batùda), rivànd par dū vòlti in di utàṿ di Australian Open in dal 2012 e in dal 2013. Par cóntar, l'à pardû tri finàli. In dópi invéci la s è purtàda a cà quàtar tìtui sèmpar cun dal cumpàgni difarénti.
I sò genitōr (Klaus e l’Inge) ad mistēr i lavóran in dal camp dl'asicurasiòṅ. I cantànt ch'i gh piàśan da piò i èṅ Michael Jackson, la Rihanna e i Blue mént'r i sò atōr favurî i èṅ Hugh Grant, la Julia Roberts e la Jennifer Aniston.
A gh piàś magnàr dal bistèchi e guardàr al telenuvéli a la televiśiòṅ.
L'à tòlt ispirasiòṅ da 'l śōg dla śvisra Martina Hingis e al sò śugadōr preferî 'l è Roger Federer.
Caréra
Dòp avér vins dū tìtui ITF in d'l Agóst dal 2006, in dal 2007 la pasa 'l qualificasiòṅ a Doha pardénd pò a 'l secónd tùran da la Svetlana Kuznecova, nùmar sinc dal mónd, par 5-7 1-6. In Avrìl la n i pasa minga invéci a Bùdapest e a Varsàvia andànd a cà p'r òpra dla Sabine Lisicki e dla Tamira Paszek. In Maǵ la fà suo un ITF in Turchìa e pò 'n àt'r incóra a Bùcarest in Śugn baténd la Zuzana Kučová e la Dia Evtimova. In Agóst la pasa 'l qualificasiòṅ a Stucólma in dua la riva anc in semifinàl pardénd pò da la Vera Duševina par 4-6 7-5 3-6. La śōga anc a gl'US Open ma lè la céd a la nùmar òṅ dal mónd, la Justine Henin. La sèra 'l an a 'l 131śum pòst.
In dal 2008 la tōś part a 'l turnèo ad Doha par via dna carta salvàdga ma la pèrd subìt da la Karin Knapp par 1-6 4-6. A Memphis la riva in di quàrt baténd la Bethanie Mattek-Sands par 6-4 6-3 ma pò la fà 'l valìś cun l'Ol'ga Govorcova ch'la gh'à la méj sèg par 7-6 6-2. A Berlîṅ la pèrd a 'l prim tùran da la Dinara Safina e pò la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ dal Roland Garros pardénd da la Nastas'sja Jakimava. A Wimbledon la fà secónd tùran (2-6 6-7 da la Marina Eraković), méj a Pòrtrōś in dua la riva in semifinàl (3-6 6-2 4-6 da l'Anabel Medina Garrigues). La finìs 'l an śugànd sinc ITF (purtànd a cà dū semifinàli), piasànd-as a 'l 102śum pòst dal ranking.
In dal 2009 la và fóra subìt a gl'Australian Open paténd un 5-7 3-6 da l'Ana Ivanović mént'r a Miami la riva a 'l secónd tùran (4-6 2-6 da la Jie Zheng). In Śugn, baténd la Sara Errani 6-4 5-7 7-5, la riva in di utàṿ in sl'èrba ad Birmingham ma pò la pèrd da l'Urszula Radwańska par 6-7 3-6. Dòp al prim tùran ad Wimbledon (4-6 6-7 da la Jelena Janković), la tedésca la vins 'l ITF ad Biarritz da sènt-mila dòlar baténd, fra gl'atri, la Nastassja Burnett, la Lucie Hradecká e la Kacjaryna Dzehalevič in finàl. In Istâ la Görges la n pasa minga al prim tùran di US Open parchè la pèrd 3-6 2-6 da la rusa Svetlana Kuznecova. A Quebec city la riva invéci in di quàrt (3-6 2-6 da la Lucie Šafářová).
In dal 2010, dòp soquànt prim e secónd tùran, la tōś part a la stagiòṅ di turnèo americàṅ in primavéra. A Indian Wells la bat la Lucie Šafářová par pò pèrdar da la Yanina Wickmayer, a Miami e a Ponte Vedra beach la mandà a cà l'Ayumi Morita e la Barbora Záhlavová-Strýcová par pò far lē al valìś cun l'Elena Vesnina a 'l secónd tùran. A Charleston la céd lutànd a la Bethanie Mattek-Sands. A Straśbûrg la bat la Maria Elena Camerin 5-7 7-5 6-1 e la Sybille Bammer 6-1 7-6 prima ad pèrdar in di quàrt da la Marija Šarapova par 6-7 1-6. In Luj la vins incóra al tìtul ITF ad Biarritz prima ad pèrdar in dla semifinàl ad Palèrum da la Flavia Pennetta par 0-6 4-6. La stmana dòp la Julia la vins al sò prim tìtul WTA a Bad Gastein baténd l'Alizé Cornet in semifinàl e la śvisra Timea Bacsinszky in finàl, tuti e dū par 6-1 6-4. In Agóst la riva in di quàrt a Cupenàghen (6-3 0-6 6-7 da la (Caroline Wozniacki) par pò far secónd tùran a gl'US Open cóntar la Yanina Wickmayer. A Quebec city la vèṅ mandàda a cà a 'l secónd tùrand da la Bethanie Mattek-Sands cun al puntéǵ ad 1-6 4-6. A Tokyo la fà la vóś grôsa cun la Dinara Safina e cun la Samantha Stosur ma pò la dvénta 'n pulśèṅ cun la Coco Vandeweghe ch'la la sćiànca 6-3 6-0. In Utóbar la dà la paga 6-2 6-1 a la Petra Kvitová a Linz ma l'Ana Ivanović la la mét pò in riga in di quàrt par 7-6 6-2. La stmana dòp la sa spòsta in Lussembûrg par śugàr un turnèo WTA in sal dûr. Chè la bat la Mandy Minella 6-4 6-3, la Carla Suárez Navarro 6-2 6-1, l'Ana Ivanović 6-3 6-1 e l'Angelique Kerber 6-4 3-6 6-1. In finàl la tedésca la céd però a la tarantìna Roberta Vinci par 3-6 4-6 ma in tut al manéri la fà sù dū-śènt punt bòṅ par la sò clasìfica ch'a la fiṅ d'l an la riva a èsar la nùmar quarànta dal mónd.
La taca bèṅ al 2011 cun la semifinàl a Auckland e 'l tèrs tùran a gl'Australian Open (6-4 4-6 4-6 da la Marija Šarapova). In Avrìl la riva in di quàrt anc a Charleston ma la pèrd da l'Elena Vesnina par 6-2 2-6 2-6. In cà sua, a Stucàrda, la Görges la i fà fóra tuti par vìnsar al sò prim Premier. La taca cun la Michaëlla Krajicek sćiancàda par 6-3 6-1 e pò la s imprufìta dal bandòṅ dla Viktoryja Azaranka ch'la gh dà a muć dòp avér purtâ a cà al prim sét 6-4. In di quàrt la bat la Sabine Lisicki 6-4 6-4 e pò la gh'à la méj anc su la Samantha Stosur par 6-4 3-6 7-5. In finàl la mét a pòst anc la Caroline Wozniacki, nùmar òṅ dal mónd, par 7-6 6-3. A Madrid la Julia la cuntìnua a la stésa manéra, avénd-ag la méj su la Kaia Kanepi 6-7 6-1 6-4, su la Dinara Safina 6-4 4-6 6-4, incóra su la Caroline Wozniacki 6-4 1-6 6-3 e su l'Anastasija Pavljučenkova par 6-4 6-2. In semifinàl la pésca però na Viktoryja Azaranka armìsa dal tut ch'la la bat 6-4 6-2. Cun i nuvsènt-vint punt mis in bisàca in di dū turnèo, la Julia la śōga a 'l Roland Garros da nùmar daśdòt dal mónd. Dòp avér batû la Mathilde Johansson e la Lucie Šafářová, la sò strada la s férma a 'l tèrs tùran ad òpra dla Marion Bartoli par 6-3 2-6 4-6. Dòp un tèrs tùran anc a Wimbledon (4-6 6-1 3-6 da la Dominika Cibulková), la pèrd subìt a Bad Gastein, a Stanford, a Carlsbad e a Cincinnati. Sōl a Turònt la vins 'n incóntar cun la Jelena Janković par pò pèrdar da la Serena Williams 1-6 6-7. A gl'US Open e a Tokyo la riva in di utàṿ, méj a Seùl in du la riva in di quàrt. La finìs 'l an cun la semifinàl in Lussembûrg pardùda cun la Viktoryja Azaranka 3-6 3-6.
Al sò 2012 al partìs cun un secónd tùran a Auckland (2-6 3-6 da l'Angelique Kerber), un prim tùran a Sydney (1-6 1-3 bandòṅ cun la Jelena Janković) e gl'utàṿ a gl'Australian Open (1-6 1-6 cóntar l'Agnieszka Radwańska). A Parì a 'l quèrt la pèrd in di quàrt da la Klára Zakopalová in tri sét, mént'r a Doha la và a cà cun la Varvara Lepchenko dòp avér batû la Nastas'sja Jakimava. In Favràr l'è bòna ad rivàr in finàl dand la paga a la Svetlana Kuznecova 2-6 7-6 6-4, a la Casey Dellacqua 6-0 6-2, a la Daniela Hantuchová 4-6 6-3 6-4 e a la Caroline Wozniacki 7-6 7-5. La tedésca la céd sōl a l'Agnieszka Radwańska par 5-7 4-6. A Indian Wells (esénd tèsta ad série nùmar quìndas) la riva in di utàṿ, farmàda incóra par la Viktoryja Azaranka 3-6 1-6. A Barcelóna a taca par lē la stagiòṅ in sla tèra batùta. In di quàrt la pèrd da la Sara Errani par 2-6 3-6. A Stucàrda la n è minga bòna ad ripétar al riśultâ d'l an pasâ parchè, dòp avér vins cun l'Anastasija Pavljučenkova par 5-7 6-3 6-4, la pèrd da la Samantha Stosur cun al puntéǵ ad 2-6 6-2 3-6. A Madrid la và fóra subìt cun la Mona Barthel mént'r a Róma, a 'l Roland Garros e a Wimbledon la riva a 'l tèrs tùran pardénd pò cun l'Angelique Kerber, l'Arantxa Rus e l'Ana Ivanović. In Aṿtòṅ la cata sù dū scunfìti da la Marion Bartoli a Tokyo e a Pechîn in di prim tùran. La fà méj in Utóbar a Linz in dua la bat in semifinàl la Kirsten Flipkens prima ad cédar in finàl a la Viktoryja Azaranka par 3-6 4-6.
In dal 2013 la riva incóra a gl'utàṿ a Melbourne in dua la lasa strada a la Na Li par 6-7 1-6. In Dubai la và fóra subìt cóntar la Sara Errani mént'r a Indian Wells la fà tèrs tùran (1-6 2-6 da la Nadia Petrova). A Charleston la bat la Julija Putinceva par 6-2 6-3 e l'Ol'ga Govorcova par 6-2 0-6 6-3 ma pò la pèrd cun la śvisra Stefanie Vögele in tri sét. A Stucàrda la s imprufìta dal bandòṅ p'r al cagaròt dla Kirsten Flipkens a 'l prim tùran (in tut al manéri la tedésca l'éra avànti sèg par 6-2 2-1) ma pò la pèrd p'r al śbrag dla scùfia cun la Petra Kvitová, 6-2 6-7 2-6. A Róma la céd par la quìnta vòlta ad fila (dòp al bandòṅ dla bielurùsa a Stucàrda in dal 2011) a la Viktoryja Azaranka par 2-6 0-6 a 'l secónd tùran. A Nurimbèrga la pèrd in di utàṿ da l'Andrea Petković, pò finalìsta. A Wimbledon invéci la và fóra subìt par 4-6 7-6 5-7 cun la nùmar 117 dal mónd, la culumbiàna Mariana Duque Mariño.


c: text/html

text:
Pumbèj
(nome differente)
Pumbèj è në chëmun ë 25.726 përzun ë la prëvingia ë Nápulë.
Pumbèj è štata criata da gl roman, ma në ccon prima ë gl ann 0 fòtt arrabbëlata da la ruzzion ë gl Vesuvië ë gl 79. Essa fòtt štrutta nziem a Erculan e Stabiae. Mo Pumbèj è addëvëndata un ë gl cchiù mburtand ciendr archeològgëchë ë gl munn razzië a gl riešt ë l'andica città romana.
Štòria[càgna | càgna surgente]
Pumbèj tè lë ríggënë andich comm a chell ë Ròma, nfatt la gens Pompeia në vëneva da un ë gl prim pòpëlë itálëchë: gl Osc. Sulamènd òpp la mmëtà ë gl VII sèculë p.C., lë prim përzun zë fërmárënë lòch: macar no pë c'abbëtà, ma cchiùttòšt pë chëmmërcià višt ca la zzòna zë trëvava a gl capëcroc ë tre vië mburtand. Sëccom eva në pòšt ë passagg tra nòrd e sudd, Pumbèj addëvendètt súbbëtë na prèda pë gl pëtiend štat a cunfin, višta la mburtanza chë tëneva comm annud cummërcial e comm puort. Venètt cunguištata na prima vòta da la chëlònia grèca ë Cuma tra gl 525 p.C. e gl 474 p.C.. Štrabon dic ca Pumbèj è štata cunguištata da gl Etrusch, nëtizia ca, chë gl scav archeològgëcë fatt da puoch, addëvènda sèmb cchiù pëssíbbëlë. Gl prim sign ë n'abbëtat ë na cèrta mburtanza suo, a Pumbèj, ë gl VI sèculë p.C.; pur së a štë períëdë la cëttà, angora pëccërèlla, nën par tëné abbësogn ë në pian regulator e gl risultat è në mëndon ë palazzëra miss lòch a cas.
A gl 62 la cëttà trëttëchètt pë còlpa ë në tuarramut bbiegl fòrt.
Gl bbuott ë gl Vësuvië[càgna | càgna surgente]
A gl autunn ë gl 79 gl Vësuvië scrëcchètt në bbuott ca Ddí në líbbëra!. Ngima a Pumbèj chëmënzètt a chiòv cénnërë e lapill (e no lava, comm zë dic spiss) chë, fòrëca në ndërvall ë cacc'ora, cadiérënë sènza zë fërmà e zë rënghëppárënë fin a 10 mètr ávëtë. A gl mëmiend ë gl bbuott ë gl 79 zë štévënë angora a rëchëštruì në muar ë palázzëra chë zë spallárënë a gl tuarramut ë gl 62.
Gl juorn ë gl bbuott gl chënëscem pëbbía ë na lèttëra ë Plinië gl ggion, e èngh gl 24 ë aušt. Ma ciert študius dícënë ca faštima è gl 24 ë sëttiembr.
Gl scav[càgna | càgna surgente]
Dend a la zzòna ë gl scav archeològgëcë è štata schëpèrta la cëttà romana štrutta dòpp a la ruzzion ë gl Vësuvië ë gl 79 d.C.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Resposta ala cherta de Richard Clara, publicada te La Usc di Ladins di 8 d’agost 2009
Richard Clara scri tla ultima Usc: “Le penultim president metu a će dla Uniun Generela di Ladins a desmostre sua ’ladinite’ cun le ji son lista dl parti di Verć, che n’a por natora degona simpatia pro chestiuns etniches y n’a mai armeru n deit por la cossa ladina.”Ći che reverda mia porsona el dessigu vei ch’i ess podu fa deplu por la chestiun ladina, mo an ne po nia m’incolpe dijon ch’i n’a nia tigni y ch’i ne tegni nia son la cossa ladina. Vei el inće che MA i Verć s’a metu a desposiziun y a ince sburle por le referendum dl 2007. Duć i atri partis dl consei provinzial s’a tigni fora. Clara scri che i messun nes stravarde dala germanisaziun/italianisaziun. Al e dessigu vei che la situaziun dl lingaz n’e nia otimala, mo personalmenter me temi deplu da na zementifi caziun ćiamo maiu. Jon a desdruje nosc raiun junse dessigu inće a lasce son strada n bel toch de identite ladina. Na sconanza ambientala n’e nia manco importanta de nosc bel lingaz. Ći valuta po pa avei n lingaz sce i n’un plu degona tera? Duć adom messassun avei plu consapevoleza globala dla responsabilite por le begn dl ladin, dla ladinite y dla Ladinia; spo el propi bel anfat sce an se foma n zigare scioche n cuban, sce an ascuta ion le rock scioche n american, sce an ne va nia a messa vigni domenia scioche n “bun” cristian, sce an ne baia gnanca na parora n iade al’edema scioche n indian o sce an e n Vert por convinziun.
michil costa, La Usc di Ladins Nr. 31 dl 14 agost 2009


text:
Gulf d'Aqaba
El gulf d'Aqaba (in arab Bahr el-Akabah), ciamaa anca in ebreu gulf d'Eilat (Mifratz Eilat), al fa part del Mar Russ e'l se tröa al sò nord-est. Al spartiss la penisula d'Arabia de la penisula del Sinai. El gulf d'Aqaba el bagna l'Egit, l'Israel, la Giurdania e l'Arabia Saudita.
El nom del gulf in di paes arab a l'è gulf d'Aqaba e'l vegn de la cità giurdana d'Aqaba, menter in israel el nom a l'è inscambi gulf d'Elat, per la cità d'Eilat.
El gulf a l'è lunch pressapoch 175 km, cun largheza massima de 24 km e prufundità massima de 1.827 m.
Per passà del Mar Russ al gulf d'Aqaba al gh'è de traversà el Stret de Tiran. In sül gulf se tröen i cità de Taba (Egit), Eilat (Israel) e Aqaba (Giurdania).


text:
La gievgia sera dils 8 da december ein 15 persunas stadas a Hagerbach el kino da sittar.
Quei vesa ora circa aschia:
En ina stola dil cuolm da Hagerbach san ins sittar cun muniziun scharfa sin ina distanza da 28m encunter ina teila, sin la quala ei vegn projectau in film da catscha che muossa animals en moviment. Il catschadur laghegia ed emprova da sittar sin quels animals virtuals.
Enaquella ch’il siet va atras la teila e setschenta el mantun da sablun davos la teila prendan 5 cameras e microfons si il liug exact nua ch’il siet ha perfurau la teila. Il film tegn eri per in pèr secundas e muossa al tiradur nua ch’il siet ei plazzaus.
Aschia han tuts 15 catschadurs saviu seperschuader con heicli ch‘igl ei da gartegiar bein in animal ch‘ei en moviment ni sin la fuigia.
La finamira da quella occasiun astga denton buca esser ch’ins treneschi specific da sittar sin animals en moviment. Gliez cunterfagess numnadamein als princips etics dil catschadur!
Tonaton han tuts schau plascher l’occasiun e bein equalin havessen aunc sittau ditg sche la muniziun fuss buca ida ora.
Engraziel per la cumpignia e tochen in’autra ga.
Ursin Venzin, president
actualisau: 18-01-2018/pap
Uffeci da catscha e pesca Kt. GR


text:
Copa Disciplina 3.cat. do l'andata
Schiöche vigni ann él ince gnü tl 2010 metü adüm na tlassifica (Copa Disciplina) ulache al vëgn dé punć (penalisaziun) de disciplina ala scuadra. Te chësta tlassifica ne röia nia ite la scuadra che á fat plü punć mo la scuadra che se á cumporté plü bun, sia te campo che fora de campo.
Pur ejëmpl sce na scuadra á ciafe deplü amoniziuns, scualifiches o multes, chësc portará la scuadra plü in bas tla tlassifica.
Por ciaré ala tlassifica do l'andata clicca: Copa_Disciplina.pdf


text:
Emprima Guerra mundiala – stadis cumpigliads

L’Emprima Guerra mundiala è vegnida manada tranter il 1914 ed il 1918 en l’Europa, il Proxim Orient, l’Africa e l’Asia da l’Ost ed ha chaschunà radund 17 milliuns victimas. [1] La guerra ha cumenzà cun la decleraziun da guerra da l’Austria-Ungaria a la Serbia ils 28 da fanadur 1914. [2] A quella era precedida l’Attentat da Sarajevo dals 28 da zercladur 1914. La guerra è ida a fin cun l’Armistizi da Compiègne ils 11 da november 1918 ch’ha muntà la victoria da la coaliziun da guerra ch’era resortida da la Tripla Entente.
La guerra ha l’emprim gì lieu tranter las Pussanzas centralas (l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria) e las pussanzas da l’Entente (la Frantscha, la Gronda Britannia, la Russia e la Serbia). Las emprimas victimas èn stadas la Belgia ed il Luxemburg, perquai che las forzas armadas tudestgas èn marschadas en quests pajais tenor il concept dal Plan Schlieffen senza resguardar lur neutralitad. En il decurs da la guerra èn las Pussanzas centralas vegnidas rinforzadas da l’Imperi osmanic e da la Bulgaria, entant ch’il Giapun, l’Italia, il Portugal, la Rumenia, la Grezia ed ils Stadis Unids da l’America han tranter auter prendì part da la guerra sin la vart dals Alliads.
En l’Emprima Guerra mundiala, che vegniva e vegn surtut numnada en Gronda Britannia ed en Frantscha la ‹Guerra gronda›, èn las rivalitads politicas da las pussanzas grondas europeicas escaladas. Durant onns avevan quests conflicts manà ad in rearmament enorm. A la fin da la guerra sa chattavan 25 stadis e lur colonias cun ina populaziun da totalmain 1,35 milliardas umans en guerra – quai correspunda a circa trais quarts da la populaziun da l’entir mund da lez temp. Sin fundament da las consequenzas che l’Emprima Guerra mundiala ha chaschunà e ch’èn per part anc oz evidentas, vala ella tar blers istoriografs sco ‹catastrofa originara dal 20avel tschientaner›. [3]
Intgins istoriografs considereschan l’entusiassem per la guerra ch’ils intellectuals da bleras terras avevan al cumenzament dal conflict sco resultat da l’opiniun generala en l’Europa a l’entschatta dal 20avel tschientaner, numnadamain che la guerra possia schliar ils conflicts naziunals e socials sco era ils interess opposts da las differentas dinastias e lur reginavels. L’andament da l’Emprima Guerra mundiala documentescha ultra da quai che la classa dominanta europeica n’è ni stada capabla d’identifitgar novaziuns militaras e tensiuns socialas ni d’acceptar quellas.
L’Emprima Guerra mundiala è stada l’emprima guerra ch’è vegnida manada cun meds materials massivs (artigliaria, eroplans, eronavs) e cun armas da destrucziun massivas (gas toxic). Perquai ch’i na deva ni la tecnica d’armas ni las premissas tacticas e strategicas per ina guerra en moviment, hai dà en pauc temp a tut las fronts ina guerra da posiziun steria. Sin ils champs da battaglia avant Verdun, a la Somme, en Flandra, en las Carpatas ed a l’Isonzo èn milliuns schuldads morts sin omaduas varts, senza che la situaziun militara fiss sa midada a moda decisiva.Publicaziun da la mobilisaziun dal prim d’avust 1914 Truppas bavaraisas bandunan la staziun da Fürth, avust 1914 (charta postala) In chanun britannic da sessanta glivras al Cap Helles, Gallipoli (1915) Schuldads britannics dals Royal Irish Rifles en in foss da protecziun, atun 1916 Suenter bumbardaments d’artigliaria intensivs consista il guaud sper Ypern be pli da bists da plantas (1917) Revoluziun da november: Ediziun dal Vorwärts dals 9 da november 1918
Tar l’Attentat da Sarajevo avevan commembers da l’organisaziun clandestina Mlada Bosna assassinà il successur al tron austriac, l’archiduca Franz Ferdinand. Quest’organisaziun steva resp. è vegnida messa en relaziun cun instanzas uffizialas da la Serbia. Sco motiv principal ch’ha manà a l’attentat vala la liberaziun da la Bosnia-Erzegovina dal domini austriac-ungarais cun la finamira d’unir tut ils Slavs dal Sid sut l’egida da la Serbia.
L’Austria saveva bain ch’in proceder cunter la Serbia pudessi provocar la Russia; perquai ha l’Austria tschertga cun la Missiun Hoyos il sustegn da l’Imperi tudestg. L’imperatur Wilhelm II ed il chancelier da l’imperi Theobald von Bethmann Hollweg han segirà l’entschatta fanadur a l’Austria-Ungaria lur sustegn senza cundiziuns, l’uschenumnà ‹schec en blanco› (cumenzament da la Crisa dal fanadur). [4] Ils 23 da fanadur ha l’Austria-Ungaria pretendì ultimativamain da la Serbia in’examinaziun giuridica cunter ils participants dal cumplot dals 28 da zercladur, e quai cun la participaziun d’organs da l’Austria-Ungaria. Quest’ultima cundiziun ha la Serbia refusà sco restricziun inacceptabla da l’atgna suveranitad; da far quest pass era la Serbia vegnida encuraschada tras la conferma da la Russia d’assister cun meds militars en il cas d’in conflict. La tenuta da la Russia era tranter auter segnada da motivs panslavistics. A chaschun da la visita uffiziala da la Frantscha a Son Petersburg (dals 20 fin ils 23 da fanadur) è la posiziun da la Russia vegnida sustegnida dals Franzos; confirmond l’allianza franzos-russa ha la Frantscha garantì a la Russia ses sustegn en cas da guerra cun la Germania. Ils 28 da fanadur 1914 ha l’Austria-Ungaria alura declerà la guerra a la Serbia.
La disposiziun dals interess da las pussanzas grondas e la planisaziun militara tudestga han gì per consequenza che la guerra locala è escalada entaifer paucs dis en ina guerra continentala. Il prim d’avust 1914 ha la Germania declerà la guerra a la Russia ed ils 3 d’avust a la Frantscha. Tenor il Plan Schlieffen èn ils Tudestgs guntgids la tschinta fortifitgada tranter Verdun e Belfort ed han attatgà la Frantscha nà dal nordost. Perquai ch’els han violà tras quai la neutralitad da la Belgia e dal Luxemburg, è er la Gronda Britannia – che furmava la pussanza garantida da la Belgia – entrada en la guerra (ils 4 d’avust 1914).
L’avanzada dals Tudestgs è vegnida retegnida il settember a la Marne; tranter il november 1914 ed il mars 1918 è la front dal vest strusch sa spustada da num. En l’ost ha la Russia cuntinuà a sa participar a la guerra fin la Revoluziun d’october dal 1917 ed il Contract da pasch separat da Brest-Litowsk; perquai è la Germania stada enserrada sur lung temp – ed encunter la planisaziun oriunda – en ina guerra da duas fronts. Tar elements caracteristics dals cumbats militars èn avanzadas las guerras da posiziun e da foss sco er las battaglias da material ch’èn stadas colliadas cun grondas sperditas ma n’han strusch purtà gudogns da terren. Quai ha tranter auter pertutgà la Battaglia da Verdun, la Battaglia a la Somme, endisch da las dudesch Battaglias a l’Isonzo e las quatter Battaglias en Flandra. Sco stgalims d’escalaziun tut spezials valan la guerra chemica, la guerra sutmarina illimitada – ch’ha gì per consequenza ch’ils Stadis Unids èn entrads il 1917 en la guerra cunter las Pussanzas centralas – ed il Genocid envers ils Armens che stat en connex cun ils eveniments da guerra.
Suenter la pasch separada cun ils bolschevics è la Russia extrada da las acziuns da guerra. Quai ha bain pussibilità als Tudestgs l’offensiva da la primavaira 1918, ma la finala è er quella restada senza success. La mancanza da provediment tras la bloccada maritima britannica, la sconfitta dals alliads ed il svilup a la front dal vest durant l’Offensiva da tschient dis dals Alliads han manà la direcziun militara tudestga a la conclusiun che la front tudestga na sa laschia betg pli tegnair. Ils 29 da settember 1918 ha la generalitad infurmà l’imperatur tudestg e la regenza che la situaziun militara saja – encunter tut las annunzias da fin qua – senza speranza. Tras Erich Ludendorff è la direcziun politica dal pajais vegnida dumandada a moda ultimativa d’instradar contractivas d’armistizi. Ils 4/5 d’october 1918 ha il chancelier da l’imperi Max von Baden supplitgà ils Alliads per in armistizi. En il senn d’ina ‹fin onuraivla› ha la generalitad da la marina però relaschà ils 24 d’october 1918 in cumond d’attatga per provocar la battaglia da decisiun cunter la Grand Fleet ch’era vegnida evitada fin qua. Quest proceder da lur superiurs ha sveglià la resistenza dals marinars ch’han refusà en grond dumber il servetsch ed han inizià uschia la Revoluziun da november. Ils 11 da november 1918 è entrà en vigur l’armistizi. Las cundiziuns da pasch èn vegnidas regladas en il decurs dals onns 1919 fin il 1923 en ils Contracts da Paris. Dals stadis perdents èsi be reussì a la Bulgaria da returnar a las relaziuns territorialas d’avant la guerra. L’Imperi osman e l’Austria-Ungaria èn ids en muschna; en la Russia è ì a fin il temp zaristic ed en la Germania il segund imperi.
Ma betg mo areguard la charta politica vala l’Emprima Guerra mundiala sco gronda cesura: cun questa ‹Guerra gronda› è ida a fin l’epoca da l’imperialissem ed ha inizià la dumonda da la culpa da guerra che dueva avair grondas consequenzas economicas, surtut per la Germania. Ultra da quai ha questa cesura irradià sin la vita da mintgadi e sin la cultura ed influenzà nundumbraivlas ovras d’art e litteraras. En pli dueva l’Emprima Guerra mundiala furnir il terren nutritiv per il faschissem en l’Italia e per il naziunalsocialissem en Germania e gidar a preparar uschia l’andament fatal che dueva ir a finir en la Segunda Guerra mundiala.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner devi en l’Europa Centrala ed en l’Ost bler pli paucs stadis ch’ozendi. L’Imperi tudestg, l’Austria-Ungaria e la Russia possedevan la gronda part dal territori. En il sidost da l’Europa sa chattava l’Imperi osmanic che fascheva medemamain politica sco ina pussanza mundiala. Stadis pli pitschens devi mo sin il Balcan. Ils onns precedents era quel stà ina fuaina da revoltas permanenta cun duas Guerras dal Balcan, d’ina vart pervi dals giavischs d’independenza da ses pievels, da l’autra vart pervi dal contact da las pussanzas europeicas expansivas cun l’Imperi osmanic. L’Imperi tudestg, la Russia e l’Austria-Ungaria vegnivan regids a moda monarchica ed avevan sulettamain parlaments pli u main senza pussanza. En quests trais reginavels imperials devi gruppas etnicas che vulevan l’independenza naziunala, perquai ch’ins na tegneva praticamain betg quint da lur giavischs d’autonomia.
En il 19avel tschientaner avev’ins tranter auter supprimì en l’Ungaria ed en la Pologna talas revoltas naziunalisticas. Oravant tut en il stadi multinaziunal Austria-Ungaria ‹buglivi› considerablamain tranter las differentas etnias. Latiers devi in ferm cuntrast tranter la monarchia austriac-ungaraisa ed il reginavel dal zar russ che considerava sasez sco pledader dals pievels slavs che sa chattavan sut ‹domini da Vienna›. El propagava il panslavissem e sa preschentava sco pussanza protectiva dal reginavel (independent) Serbia. La relaziun da l’Austria-Ungaria tar omadus stadis era vegnida messa a la prova pir paucs onns avant, numnadamain durant la crisa d’annexiun bosniaca dal 1908. Ina crisa ch’avess gia lura pudì finir facilmain cun ina guerra. Ma era la populaziun tudestga en l’Imperi tudestg ed en la Cisletania empruvava da defender sia dominanza sur las autras naziunalitads da ses stadi.
Ils stadis da l’Europa dal Vest regivan grondas parts dal mund en furma da colonias. La Gronda Britannia che disponiva da spezialmain bleras en l’Africa e l’Asia furmava la pussanza maritima dominanta. Il program da construir ina nova flotta da l’Imperi tudestg era dapi l’entschatta dal tschientaner ina provocaziun per ils Brits. Tenor l’opiniun d’intgins istoriografs ha quai manà a dapli tensiuns durant il davos decenni avant la guerra. En general ha la Gronda Britannia fatg ina politica d’equiliber sin il continent: ins era da l’opiniun ch’il British Empire saja il pli pussant, sch’i na dettia sin il continent nagina gruppa cun dapli pussanza ch’ina autra.
En l’Europa avevi dà dus blocs. D’ina vart las Pussanzas centralas: l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria. Quels eran alliads cun l’Italia (che na vuleva l’emprim betg entrar en la guerra, perquai ch’ins haja sulettamain fatg in’allianza da defensiun) e cun l’Imperi osmanic (ch’era collià strategicamain cun la Germania tras missiuns militaras tudestgas en la regiun). Da l’autra vart steva l’allianza tranter la Russia e la Frantscha che furmava cun la Gronda Britannia ina Tripla Entente.
Tut ils trais stadis da la Tripla Entente eran vegnids en conflict cun l’Imperi tudestg. Ils Tudestgs provocavan la Gronda Britannia sco pussanza maritima cun lur flotta da guerra ch’els engrondivan (politica tudestga dal Platz an der Sonne ). En Frantscha avevan ils naziunalists anc adina quaidas da far vendetga pervi da lur terrada durant la Guerra franco-tudestga da 1870/71. E las relaziuns da la Russia cun l’Imperi tudestg eran vegnidas mendras dapi il Congress da Berlin. Il reginavel dal zar sa sentiva engianà da Bismarck pervi da sias pretensiuns da territori suenter la Guerra dal Balcan cunter l’Imperi osmanic ch’ils Russ avevan gudagnà. Il Contract da reassicuranza tranter l’Imperi tudestg e la Russia dal 1887 n’ha il nov imperatur tudestg Wilhelm II betg renovà l’onn 1890. Cun quai manava l’Imperi tudestg duas ‹guerras fraidas›: «in conflict mundial cun l’Engalterra (...) ed in conflict europeic cun la Frantscha e la Russia per la predominanza continentala.» [5]
L’Entente sa chattava al cumenzament da la guerra en ina situaziun da partenza pli favuraivla che las Pussanzas centralas. Ella disponiva da dapli schuldads (era da sias colonias), da pli grondas reservas da materias primas e da dapli reservas da material da guerra. Ils Alliads dal vest n’avevan era betg mancanza da tips d’armas, en spezial d’artigliaria greva. Sin fundament da l’organisaziun manglusa n’ha l’Entente però betg pudì trair a niz a l’entschatta da la guerra sia superiuradad da persunal e da material.
Sco quai che la tabella mussa, avevan las Pussanzas centralas, oravant tut l’Austria-Ungaria, dà ora en relaziun paucs daners per lur armadas en ils onns precedents ed eran consequentamain preparadas mal sin ina guerra europeica. L’organisaziun da l’armada tudestga sco era l’armament e la morala da cumbat eran dentant per part megliers che tar l’Entente. La logistica ch’ins duvrava per il transport da las truppas ed il provediment eran avant maun e vegnivan ultra da quai sustegnids d’ina rait da viafier che funcziunava bain.
In’ulteriura situaziun da partenza militara da tut autra qualitad (ch’ils militars a la testa dad omaduas varts n’han ditg betg realisà) ha furmà l’invenziun da la mitraglia enturn l’onn 1861 ch’è sa derasada en tut las armadas. Mitraglias augmentan sin in champ da battaglia las pussaivladads da la vart che defenda e difficulteschan uschia cumbats e guerras d’attatga. Ellas pon cumpensar l’inferiuradad d’ina vart cun far nunpussaivel in’attatga destructiva. Il fatg ch’ins n’ha ditg betg realisà quella midada fundamentala da la situaziun strategica, è stà in motiv signifitgant per las enormas sperditas sin ils champs da battaglia da l’Emprima Guerra mundiala. Autras novaziuns han furmà il fildarom cun spinas, reflecturs electrics per illuminar il champ da battaglia ed il telefon plitost nunmovibel per manar la battaglia. Tut questas novaziuns sco era la guerra da foss èn vegnidas duvradas en la guerra tranter la Russia ed il Giapun dals onns 1904/1905 senza ch’ils stabs generals europeics hajan remartgà ellas suffizientamain.
En general eran omadus blocs da l’avis che la guerra na duria betg ditg; uschia n’avevan ins per exempel betg previs vestgadira d’enviern per ils schuldads. Ils stabs generals quintavan cun ina guerra curta ch’els vulevan anc finir l’onn 1914 cun success. Cuntrari a las armadas en Frantscha ed en Germania n’era l’armada britannica fin alura betg in’armada da massa ed i na deva era betg in’obligaziun al servetsch militar. I deva sulettamain nov divisiuns regularas. Ils regiments britannics vegnivan mess en servetsch en in sistem da rotaziun en la patria u en las colonias. La forza armada principala era fin alura la Royal Navy.
Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala dominava en l’Imperi tudestg anc l’opiniun che la guerra haja mo in caracter da defensiun. Entras quai che l’armada ha bainspert gì success en la campagna dal vest, han ins per part formulà projects d’annexiun fanatics. [6] La finamira commerziala ch’ins aveva gì avant la guerra – numnadamain da vulair engrondir las colonias da l’Imperi tudestg en il surmar ed en l’Asia Anteriura – ha sinaquai pers la prioritad. Ins vuleva ussa plitost engrondir l’atgna pussanza en l’Europa, damai che l’Imperi tudestg sa sentiva periclità tras sia posiziun entamez il continent. Cun annectar en l’ost ed en il vest territoris d’extrema grondezza vulev’ins segirar la posiziun egemoniala da l’Imperi sin il continent europeic. [7]
Il chancelier da l’Imperi Bethmann Hollweg aveva fixà l’onn 1914 en ses Program da settember las finamiras da guerra. La Germania vuleva segirar sia posiziun da pussanza ch’era creschida fermamain dapi l’unificaziun da l’Imperi e far valair sias pretensiuns per ina politica mundiala.
Las finamiras da guerra en detagl:
Suenter ch’ins aveva gì durant l’euforia da las emprimas emnas bleras finamiras pauc realisticas, ha Bethmann Hollweg scumandà la fin da l’onn 1914 la debatta publica davart las finamiras da guerra. Il motiv è stà ch’el vuleva prender resguard sin ils pajais neutrals ed ils lavurants tudestgs. Quest scumond ha però be gì in effect fitg restrenschì ed è vegnì abolì da la terza generalitad tudestga – era per mobilisar psicologicamain la populaziun ch’era stancla da la guerra. [9]
L’element essenzial da la politica da guerra tudestga en il vest è adina stà la Belgia. Dapi il Program dal settember han tut ils responsabels da la politica pretendì che la Belgia stoppia vegnir dominada sco stadi vasal. Ultra da quai vulev’ins annectar uschè grondas parts sco pussaivel. [10]
La segunda finamira centrala da guerra era ina controlla pli u main directa da la Pologna, sper l’annexiun d’ina strivla da terren per lung il cunfin. En connex cun la ‹politica dals stadis da l’ur› da la Germania – pia il fatg ch’ins vuleva ‹chatschar enavos la Russia› e stgaffir ina zona da stadis neutrals da la Finlanda fin a l’Ucraina – aveva oravant tut il Balticum la prioritad tar las expansiuns tudestgas en l’ost. Praticamain tut ils represchentants da las pli differentas ideologias pretendevan dapli territoris en il Kurland ed en la Lituania. [11]
La finamira da guerra tudestga ‹Africa Centrala› vulev’ins cuntanscher per mort e fin. La proposta da Wilhelm Heinrich Solf, il secretari da stadi da l’Uffizi imperial colonial, da «reparter las colonias africanas da la Frantscha, da la Belgia e dal Portugal» ha Benthmann Hollweg la finala integrà en ses Program da settember. [12]
La propaganda annexiunistica n’ha betg cuntanschì tut ils circuls da la populaziun, mabain surtut classas industrialas ed intellectualas. Durant la segunda mesadad da la guerra era la parola socialdemocrata d’ina ‹pasch senza annexiuns› fitg populara, surtut tranter ils schuldads.La front da l’ost suenter l’armistizi e suenter la pasch da Brest-Litowsk
La prepasch da Brest-Litowsk ils trais da mars 1918 cun la Russia sovietica prevediva che la Pologna, la Lituania, l’Estonia e la Curlandia daventian independents da la Russia. Medemamain è vegnida restituida l’independenza a l’Ucraina e la Finlanda. [13]
In punct culminant dals plans da guerra tudestgs cun gronds territoris annectads e blera influenza en l’ost ed en il sidost ha furmà il 1918, tranter la pasch cun la Russia sovietica e la terrada da las Pussanzas centralas. Durant las tractativas davart ils supplements tar il Contract da pasch da Brest-Litowsk da la stad 1918 ha surtut Ludendorff empruvà da segirar ils territoris Livland, l’Estonia, la Crim, il territori dals cosacs da Kuban e Don (sco punt tar il Caucasus), il territori dal Caucasus sez, il territori dals Tatars da la Wolga, il territori dals cosacs d’Astrachan, plinavant la Turcmenia ed il Turchestan sco sectur d’influenza tudestga. Quai è capità per part encunter la veglia da la direcziun da l’Imperi, per part ha quella dentant era tolerà quai. [14]
L’imperatur Wilhelm II ha sviluppà il plan da parter la Russia en quatter reginavels zaristics independents, l’Ucraina, la Lia dal Sidost (sco territori antibolschevistic tranter l’Ucraina e la Mar Caspica), la Russia Centrala e la Sibiria. Quai suenter avair cedì da vart da la Russia la Pologna, las provinzas da la Mar da l’Ost ed il Caucasus. Questa furma da dominar l’Europa avess purschì ina punt en l’Asia Centrala per periclitar uschia ils posts englais situads en l’India. [15]
Ils supplements tar la pasch da Brest-Litowsk dals 27 d’avust 1918 han bain furmà ina nova umiliaziun da la Russia, han dentant era fatg fin als plans d’annexiun che gievan anc bler pli lunsch. [16] Ils stadis a l’ur da la Russia, da la Finlanda enfin la Georgia, n’eran betg vegnids annectads, eran però fitg dependents da l’economia e dal militar da l’Imperi tudestg.
Ina dumonda che vegniva discutada da lez temp entaifer la direcziun tudestga era però, schebain in’Europa Centrala dominada da la Germania pudess reussir encunter las duas pussanzas maritimas las pli grondas, la Gronda Britannia e l’America. La finala avevan questas duas pussanzas mundialas praticamain access al potenzial economic ed a las resursas da l’entir mund. Sco schliaziun da quest problem han ils planisaders tudestgs sviluppà l’idea dal grond territori tudestg da la Biskaya fin a l’Ural. Il grond territori en l’ost sco cunterpais a las pussanzas maritimas – in territori serrà, autarc ed abel da sa defender – era cun quai la nova finamira da guerra tudestga. [17]
Cuntrari als ulteriurs stadis da l’Emprima Guerra mundiala n’aveva la Germania nagina finamira da guerra ‹natirala›. La consequenza è stada ch’ins ha tschertgà finamiras da caracter artifizial. La mancanza da finamiras naziunalas palpablas ha manà ad ina concentraziun sin ina pura expansiun da pussanza. [18]
Da cumenzar ina guerra ed annectar territoris d’in stadi ester ha gia adina furmà il dretg indubitabel d’in stadi suveran. Formulond sias finamiras da guerra ha la Germania manchentà en tut questa ‹natiralezza› la midada da tenuta ch’ha gì lieu da lez temp en tut il mund en la politica ed en l’opiniun publica pertutgant quest tema. [19]
L’ Imperium Germanicum ch’ins aveva en mira n’ha betg mo fatg naufragi pervi da la «cuntinuitad da l’errur» tudestga (Fritz Fischer), mabain era pervi da problems da la structura interna da l’Imperi che n’era betg abel da limitar sasez ad ina pussanza principala da l’Europa Continentala. El ha dentant era fatg naufragi pervi da las pretensiuns dal temp cun lur dretg d’autodeterminaziun dals pievels che l’Imperi tudestg n’acceptava da princip betg. [20]
Sin fundament da sia pussanza militara, da ses potenzial economic e da sia grondezza territoriala era l’Imperi tudestg tuttavia gia la pussanza europeica la pli ferma. Perquai stueva mintg’expansiun imperialistica vegnir en conflict cun l’equiliber da las forzas en l’Europa. Avess la Germania tegnì pitg encunter la coaliziun la pli ferma, avess ella – tenor Ludwig Dehio – automaticamain gì ina funcziun egemoniala en l’Europa ed il mund. [21]
L’Austria-Ungaria pretendeva da cumbatter per ses interess sin il Balcan e per si’existenza insumma, pertge ch’ins temeva surtut la Russia. L’Austria-Ungaria na vuleva betg mo integrar la Serbia, mabain era il Montenegro, la Rumenia e la Russia-Pologna. Encunter las tendenzas naziunalisticas da quel temp ha l’Austria-Ungaria sustegnì vinavant l’idea universala dal reginavel imperial e cun quai dal stadi multinaziunal.
Durant las emprimas emnas da la guerra han ils politichers austriacs sa permess d’imaginar finamiras territorialas fitg precisas. Intginas emnas pli tard ha però la veglia da surviver stgatschà las acquisiziuns planisadas. [22]
Sco suletta pussanza gronda aveva la monarchia era finamiras da guerra ‹negativas›, vul dir defensivas:
La finamira uffiziala da l’Austria-Ungaria era da mantegnair l’integritad da la monarchia. Inuffizialmain empruvava la Monarchia dentant da rinforzar sia posiziun sco pussanza gronda cun prender influenza respectivamain tras annexiuns en Serbia, en il Montenegro, en l’Albania, en la Rumenia, en la Pologna ed en l’Ucraina. [23] [24] Effectivamain n’eri però betg u mo per part pussaivel da conquistar territoris slavs u rumens senza sminuir la posiziun privilegiada dals Tudestgs ed Ungarais en la cuminanza da stadis, quai pervi da l’equiliber precar da l’Imperi dals da Habsburg.
La Frantscha vuleva far vendetga per la terrada dolurusa dal 1871 e reconquistar l’Alsazia e la Lorena. Ultra da quai vulev’ins superar la posiziun predominanta che l’Imperi tudestg aveva dapi quella guerra sin il continent europeic.
La finamira la pli impurtanta da la naziun è gia vegnida publica durant ils emprims dis da guerra: reconquistar l’Alsazia e la Lorena. Questa pretensiun è stada ina finamira da guerra fixa da l’entschatta fin la fin da la guerra. [25] Ins ha decidì suenter la victoria a la Marne da cuntinuar la guerra fin la fin da l’egemonia dal militarissem prussian. Sinaquai cursavan bainprest autras finamiras en la publicitad, davent da la foppa dal Saar sur territoris da la vart sanestra dal Rain fin al fatg ch’ins ha mess en dumonda l’unitad dal reginavel (en tscherts ravugls) u vuleva almain flaivlentar el en il senn federativ. L’atun 1915 èn sa cristallisadas las finamiras da guerra franzosas ch’èn restadas pli u main senza midada ils proxims onns, quai ina giada cun dapli, ina giada cun damain sustegn uffizial: far returnar l’Alsazia e la Lorena en ils cunfins da 1814 u schizunt 1790 (pia cun il territori da la Saar), stgatschar enavos la Germania fin al Rain tras annexiun u neutralisaziun da la cuntrada dal Rain sco era affiliar economicamain e militarmain la Belgia ed il Luxemburg a la Frantscha. [26]
Las finamiras da guerra sur mar da la Frantscha èn sa concentradas sin il Proxim Orient e l’Orient Central sco era sin l’Africa dal Vest. La prioritad per blers colonialists franzos aveva in’Africa dal Vest serrada, inclusiv las enclavas tudestgas e britannicas. Er en l’Orient era plitost la Gronda Britannia il concurrent che l’adversari da guerra effectiv, l’Imperi osmanic.
La situaziun da guerra favuraivla la stad 1916, surtut l’entrada da la Rumenia en la guerra (in fatg ch’ins valitava sco impurtant), ha chaschunà discussiuns ed examinaziuns davart las cundiziuns da pasch. L’emprim ha il schef dal stab general Joffre concepì l’avust 1916 in plan da las cundiziuns da pasch giavischaivlas – cun annexiun da la foppa da cotgla dal Saarland, la furmaziun da trais u quatter stadis a sanestra dal Rain cun basas da vart dretga dal Rain sco era la reducziun da la Prussia en favur dals auters stadis tudestgs. Quest plan han ins surlavurà ed acutisà l’october 1916 cun preveder in’occupaziun da trent’onns da la cuntrada dal Rain ed ina partiziun da la Germania en nov territoris independents. [27]
Il program da finamiras da guerra da la regenza Briand dal november 1916 era bler pli moderà. Tenor quel dueva il stadi naziunal tudestg restar en vigur, entant che la Frantscha dueva ‹almain› retschaiver il cunfin dal 1790, pia l’Alsazia e la Lorena cun il territori da la Saar. Ins ha preferì l’idea da stgaffir dus stadis neutrals ed independents sut protecziun franzosa, enstagl d’occupar la cuntrada dal Rain, quai che fiss stà fitg difficil. La Belgia vulev’ins laschar independenta, e quai encunter il plan dal stab general. Per inqual commember da la regenza gieva il program memia lunsch, auters percunter na vulevan a tut pretsch betg desister d’annexiuns en la cuntrada dal Rain. Il primminister Briand era dentant persvadì dal program e perquai è quest’idea daventada il schaner 1917 il program uffizial da la regenza. Questa versiun revedida cuntegneva però formulaziuns pli subtilas. Uschia han ins laschà davent il pled ‹almain› concernent las pretensiuns per ils cunfins dal 1790 u remplazzà il pled ‹stadis neutrals› cun ‹neutralitad› ed ‹occupaziun provisorica›. [28]
Tut il rest dueva vegnir reglà durant contractivas tranter ils Alliads – uschia aveva la Frantscha maun liber. En mintga cas eran tuts da l’opiniun ch’in sistem da stadis neutrals levgiass pli tard annexiuns. Il chapitel il pli spectacular en l’istorgia da las finamiras da guerra franzosas è vegnì scrit senza che la Gronda Britannia sappia insatge – la missiun dal minister da las colonias Doumergue a Petrograd il favrer 1917. Doumergue ha offert a la Russia da pudair fixar sezza ses cunfins en il vest per evitar uschia ch’ils Russ fetschian ina pasch separada cun l’Imperi tudestg. La Russia da sia vart ha empermess als Franzos da sustegnair lur aspiraziuns. Ins ha concedì a la Frantscha l’Alsazia e la Lorena tenor la grondezza da l’anteriur ducadi Lorena cun la foppa da la Saar. Ils territoris betg annectads da la vart sanestra dal Rain duevan furmar in stadi autonom e neutral sut protecziun ed occupaziun franzosa fin al mument che tut las pretensiuns da pasch fissan stadas ademplidas. [29]
Ma entras la Revoluziun russa eran quests arranschaments daventads senza muntada gia suenter paucas emnas. E la politica da finamiras da guerra franzosa è vegnida en ina crisa pervi da la situaziun malsegira da la guerra. Sut il nov primminister Ribot è la dumonda da las finamiras da guerra daventada secundara pervi dal privel imminent d’ina exclusiun da la Russia; uffizialmain èn ins be pli sa tegnids vi da l’Alsazia e la Lorena. [30]
Ribot ha proclamà che l’«ura na saja anc betg vegnida per discutar davart tut las cundiziuns da pasch» ed ha refusà tuttas tentativas d’annexiun. Il medem mument ha el però laschà avert la pussaivladad ch’i possia dar stadis dal Rain independents ed ha predegià vinavant ch’ins stoppia suttametter il militarissem prussian. La Frantscha n’ha betg fatg naufragi cun ses giavischs a Versailles; ins ha pudì realisar ina buna part da las finamiras malgrà tuttas concessiuns als Alliads. Bain han ins stuì desister d’annexiuns avertas en il territori da la Saar e la cuntrada dal Rain; tras l’occupaziun da quests territoris avev’ins dentant tuttas pussaivladads da ‹meglierar› quest contract, sco il 1923 tar l’occupaziun da la Ruhr. [31]
Suenter la guerra persa cunter il Giapun concentrava la Russia ses interess internaziunals sin il Balcan, dal qual ils Russ vesevan sasez sco protectur natiral. Quai ha immediat manà a grondas tensiuns cun l’Austria-Ungaria. Il maletg da sasez che la Russia aveva sco ertavel da la cultura bizantina ed ortodoxa e l’inimicizia tradiziunala cunter l’Imperi osmanic èn medemamain sa manifestads en las finamiras da guerra russas. Suenter ch’ils Osmans èn stads entrads en la guerra, speravan ils Russ da gudagnar Constantinopel e las stretgas da mar tranter la Mar Egeica e la Mar Naira. Las finamiras da guerra russas cumpigliavan dentant era la Galizia e la Prussia da l’Ost che tanscheva fin en il territori russ. En in senn pli lartg giugava segiramain era l’idea d’in panslavissem, pia l’idea d’in territori per tut ils slavs en in bloc continental, ina rolla.
En l’emprima segirezza da gudagnar ha il minister da l’exteriur Sasonow fatg ils 14 da settember in program da 13 puncts ch’era en tscherts aspects la cuntrapart tar il Program da settember da Bethmann Hollweg.
Sasonow aveva surtut en mira che la Germania cedia territoris. Questa pretaisa vegniva fatga sin fundament dal princip da las naziunalitads. La Russia dueva annectar il curs inferiur dal Njemen (Memelland) e la part orientala da la Galizia. Plinavant vulev’ins affiliar al Reginavel polac l’ost da las provinzas Posen, la Schlesia (Superiura) e la Galizia dal Vest. Ulteriuras finamiras da la Russia correspundevan als puncts fixs dal program da guerra dals Alliads che vegnivan savens numnads: l’Alsazia e la Lorena, forsa la cuntrada dal Rain e la Pfalz a la Frantscha, dapli territoris per la Belgia sper Aachen, Schleswig-Holstein enavos al Danemarc ed il restabiliment da Hannover. L’Austria dueva furmar ina monarchia tripla che consistiva dals reginavels Boemia, Ungaria ed Austria. La Serbia dueva obtegnair la Bosnia-Erzegovina, la Dalmatia e l’Albania dal Nord, la Grezia percunter l’Albania dal Sid e la Bulgaria ina part da la Macedonia. La Gronda Britannia, la Frantscha ed il Giapun duevan obtegnair las colonias tudestgas. [32]
La Gronda Britannia sa sentiva periclitada tras la Germania che sa cumportava pli e pli ambiziusa dapi l’unificaziun dal reginavel. Perquai vulevan ils Englais sa deliberar da la forza economica creschenta da la Germania ed eliminar la ferma flotta tudestga. L’invasiun tudestga da la Belgia è stà il motiv uffizial per la Gronda Britannia d’entrar en la guerra. Restabilir la Belgia è lura era stà durant ils emprims onns da guerra la suletta finamira da guerra impurtanta declerada avertamain. [33]
Sper la finamira da liberar la Belgia discurriv’ins però gia baud da rumper il militarissem prussian per conservar l’equiliber europeic. Quel pareva periclità tras l’occupaziun tudestga da la Belgia e da la costa dal Chanal. En l’Imperi tudestg dueva il reginavel Hannover vegnir restabilì, quai ch’avess en il medem mument rut la pussanza da veto da la Prussia en il Cussegl federal. Finamiras territorialas directas sin il continent europeic n’aveva la Gronda Britannia en mintga cas betg. Ordaifer l’Europa haja la Gronda Britannia tenor il primminister Asquith gia ussa gist tants territoris sco ch’els sajan abels da tegnair. [34] Tuttina stuev’ins defender ils interess visavi la Frantscha, la Russia ed ils auters Alliads, quai che pretendeva acquists britannics da possess tudestgs e tircs en l’Africa ed en l’Asia Anteriura.
Uffizialmain han ins adina considerà fatgs territorials sco secundars – probablamain per evitar implicaziuns peniblas. Suenter la fin dal zarissem russ han ins pudì manar ina guerra propagandisticamain excellenta sco cruschada da la democrazia cunter tirans e despots. Ma a la fin da l’onn 1916 vuleva la publicitad britannica la finala savair concretamain pertge che lur schuldads duajan cumbatter e murir, uschia ch’ins ha stuì formular urgentamain finamiras da guerra. [35] Ils 20 da mars ha Lloyd George numnà la liquidaziun da las regenzas militaras reacziunarias e la stabilisaziun da regenzas elegidas dal pievel sco las vairas finamiras da guerra. Vers la fin da l’onn è il cabinet sa cunvegnì da fixar emprimas finamiras da guerra provisoricas. Ins ha sustegnì las aspiraziuns franzosas per l’Alsazia e la Lorena, en pli pretensiuns talianas sco era la restabilisaziun da la Belgia, da la Serbia e da la Rumenia. Sper las pretensiuns d’independenza per la Pologna ed ils pievels da la monarchia dal Danubi hai pli tard era dà agens giavischs d’expansiun. Quai en furma da la pretensiun d’ina autodecisiun per las colonias tudestgas e las parts arabas che la Tirchia aveva gia occupà sut British rule . [36]
L’accord da Sykes-Picot dals 16 da matg 1916 reglava las zonas d’interess da la Gronda Britannia e da la Frantscha en il Proxim Orient. La Gronda Britannia dueva retschaiver la Mesopotamia dal Sid entant che la Palestina dueva vegnir internaziunalisada. Las colonias tudestgas en l’Africa e surmar na duevan en mintga cas betg vegnir returnadas. [37]
Suenter che la Russia è crudada davent da la coaliziun da guerra, è il concept britannic d’in equiliber da las pussanzas daventà pli simpel, ma il medem mument era pli cumplitgà. Il squitsch russ sin l’ost da la Germania era crudà davent ed in sistem da stadis novs stueva liar las forzas tudestgas en l’ost. Perquai che quests stadis na pudevan mai sviluppar la pussanza dal vegl Imperi russ, han ils Brits sbittà l’idea d’agiuntar l’Austria a la Germania. En il vest era la situaziun in’autra, perquai ch’ils vasts giavischs da la Frantscha en la cuntrada dal Rain parevan d’esser il cumenzament zuppà d’ina egemonia franzosa. Quai vuleva la Gronda Britannia evitar cun mitigiar las cundiziuns da pasch per la Germania.
Sper il territori da chasa avevan surtut ils dominions Africa dal Sid ed Australia atgnas finamiras da guerra che surpassavan quellas da la Gronda Britannia e ch’impedivan ses spazi da contractar per ina schliaziun suenter la guerra. L’uniun sidafricana aveva per exempel la finamira minimala da posseder l’Africa dal Sidvest tudestga e l’Africa da l’Ost portugaisa (Moçambique). La finamira maximala era dentant da predominar en tut il territori african al sid da l’equator, da Kapstadt fin al Kilimandscharo.
Era l’Italia fascheva ina politica expansiva che prendeva surtut en mira territoris colonialisads da Talians ch’eran sut domini austriac-ungarais. Gia avant ch’entrar en la guerra avev’ins intimà l’Austria-Ungaria da surlaschar il Trentino a l’Italia, quai che la monarchia ha refusà.
Suenter che la Russia aveva acceptà il regl talian d’era gudagnar territori slav per etablir l’Adria sco mare nostro (nossa mar), è vegnì fatg il Contract secret da Londra dals 26 d’avrigl 1915. Curt suenter ha l’Italia declerà la guerra a l’Austria-Ungaria e fatg attatgas a l’Isonzo ed en las Dolomitas, sco quai che l’Italia aveva empermess en il contract cun la Tripla Entente.
La Tripla Entente aveva grond interess d’etablir ina terza front cunter las Pussanzas centralas per decider pli spert la guerra. Perquai han ins acceptà bunamain tut ils giavischs territorials da l’Italia en il Contract da Londra che circumscriva las finamiras da guerra da l’Italia a moda exacta. Il nov partenari d’allianza dueva tenor quel obtegnair (ed ha obtegnì):
Medemamain dueva l’Italia obtegnair ina regiun anc betg definida a la costa dal sid da l’Asia Minura, sche la Tirchia fiss vegnida spartida. [38] Ch’il Contract da Londra n’è betg vegnì realisà dal tuttafatg en ils Contracts da Paris, surtut en connex cun la Dalmatia, ha gì da far cun la resistenza da la Serbia ch’era alliada cun l’Entente.
Las finamiras da guerra americanas han gì lur origin en il temp da la neutralitad. Suenter che l’America è entrada en la guerra ils 6 d’avrigl 1917 ha president Woodrow Wilson cuntinuà senz’interrupziun cun questa politica. [39] Durant l’emprim temp da guerra n’aveva el betg ideas exactas davart ina pasch gista, ma en mintga cas vegniva ina pasch per el en dumonda mo sche la Belgia vegniva restabilida e la Frantscha rumida. Abstrahà da quai temeva Wilson anc pli fitg ch’auters politichers da sa fixar en dumondas territorialas. [39]
Suenter esser entrà en la guerra era la finamira principala da Wilson d’eliminar il militarissem tudestg e da ‹democratisar› la Germania. [40] La strategia globala da Wilson era cumparegliabla a la politica britannica a l’entschatta da la guerra. Ils Alliads vuleva el sustegnair mo uschè ferm sco necessari. El planisava da realisar a la fin da la guerra ses agen plan senza resguardar las terras da l’Entente che vegnivan ad avair fatg bancrut fin lura. [41]


text:
Michail Sergeevič Gorbačëv
El Michail Sergeevič Gorbačëv (Privol'noe, 2 de marz del 1931) l'è on politegh soviedegh e, dal 1991, russ. L'è staa el primm president e l'ultim cap de stat de l'URSS
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu a Privol'noe, vilagg russ arent al confin con l'Ucraina, ciappa la laurea in legg del 1955, a Mosca, per poeu studià per corrispodenza, indoa ciappa ona noeuva laurea in economia agragia, del 1957. Pròppi in quej agn se iscriv al Partii Comunista del URSS, e cognoss anca la sò miee, la Raisa Maksimovna Gorbačëva.
Tornaa in de la soa città, entra in del Komsol, e 'l diventa el Primm Segretari del PCUS per el Territori de Stavropol del 1978. El diventa on alleaa del Fëdor Davydovič Kulakov, e quand el Kulakov el moeur, del 1978, 'l entra in del Politburò 'me member supplent.
Del 1979 el fa San Martin a Mosca, e la mort de on olter member del Politburò el porta el Gorbačëv a deventà on member titolar.
In di agn, el deventa on pezz gross del PCUS, fasend on fracch de viagg in tut el mond, per esempi in de la Germania Ovest, in Canada e in del Regn Unii, per incontrà la Margaret Tatcher.
El 11 de marz del 1985, a la mort del Konstantin Černenko, L'è elegiuu 'me Segretari General, la carega pussee volta del paes.
La presidenza e la fin de l'URSS[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che l'è salii a la Presidenza, el Gorbačëv l'ha iniziaa con di poltegh assee riformista, 'me la perestroika, la glasnost e la uskorenie (accelerazion del desvilupp economegh), presentaa al mond in del 20m Congress del PCUS, in del 1986.
La soa politega estera l'ha portaa a la fin de la guerra fregia, e l'ha portaa a la fin de la Corsa ai armament e al ris'c de ona guerra nucleara. L'ha daa anca la libertà ai nazion del Blocch Oriental de podè scernì el sò fudur con la noeuva Dottrina Sinatra, inveci prima on paes amis de l'URSS el podeva mia lasseà el socialism.
El 15 marz 1990 el Congress di Reppresentant del Popol de l'Union Soviedega, primm parlament scernii liberament dal popol, l'ha elegiuu el Gorbačëv 'me President de l'URSS.
In politega interna l'ha mantegnuu per agn on bon equilibri in tra i reformista ('me el El'cin e 'l Ševardnadze) e i conservador ('me l'Aliev e 'l Ligacev), che però in del 1988-89 el scomincia a vacillà, inveci l'ha avuu on rapport strani cont i indipendentista, per esempi in Lituania prima i ha sostignuu, per poeu ordinà ai soldaa de occupà el Parlament e la Television.
A la fin, el Boris El'cin el l'è elegiuu President de la RSSFR (Russia soviedega), e 'l lassa el Partii Comunista, e l'ha dii che l'era necessari scancellà el tocch de costituzion che 'l dava on roeul guida al comunism.
Despoeu on Colp de Stat ad agost, el 8 de dicember 1991, i president de Russia, Ucraina e Bielorussia deciden per l'indipendenza, e 'l Gorbačëv el se dimett el 25 de dicember del istess ann. El dì despoeu el Soviet Super el decid per s'ceppà l'union.
Despoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo de la fin de l'URSS el Gorbaciov l'ha vert ona fondazion per la pas in del mond e 'n associazion ambientalista.
L'è staa President del Partii Socialdemocrategh Unii de Russia dal 2001 al 2004, quand che l'ha daa i sò dimission per motivazion politegh.
L'ha supportaa per agn Putin, per poeu slontanàss quand l'ha parpognouu ona manera de elezion di governador di Region minga dirett, che lu el troeuva indemocrategh.
Recognossiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò recognossiment pussee important l'è ciar che 'l sia el Premi Nobel per la Pas, vengiuu in del 1990. Inpunemanch l'ha ciappaa on poo de onoreficenz soviedegh, 'me l'Orden de la Bandera Rossa e trì Orden de Lenin.
Critegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Occident el Gorbačëv l'è tendenzialment consideraa on personagg positiv, inveci in de la vegia URSS l'è despess malvist, per avegh s'ceppà l'URSS, e per di comportament 'me:
- Campagna Anti-Alcool, che haa dimezzaa i guadagn del paes, da 60 a 35 miliard de rubl, e ha portaa al desvilupp de la mafia in del paes
- L'atterragg del Mathias Rust in de la piazza Rossa, che ha portaa a l'esclusion de on fracch de official mia amis del Gorbačëv.
- On fracch di atteggiament contraddittori in de la gestion del seccessionism, che ha portaa a on bel poo de mort.
- Aument de la sovranità di nazion, con l'istituzion de la carega de "President de l'URSS", e la creazion de caregh simil in tutt el paes, e di politegh, 'me el El'cin, han voruu dà la precedenza ai legg locai.
Scrittura del nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In russ, el sò nom l'è scrivuu 'me Mиxaил CepreeBич ГopбaчëB, ma i media occidentai han drovaa on fracch de traslitterazion, per esempi:


text:
Lex Fifa vegn memia tard
- Dumengia, 5.6.2016, 8:36
La legislaziun per grondas organisaziuns da sport duai vegnir midada anc avant che l'uschè-numnada «Lex FIFA» va en vigur il fanadur. Quai pretenda il cusseglier naziunal da la PS - Cédric Wermuth en la SonntagsZeitung.
I na tanschia betg he la corrupziun privata daventia in delict uffizial: Ils ultims schabetgs tar la FIFA mussian ch'i na saja sa midà nagut tar las grondas federaziuns.
Perquai veglia el inoltrar en la sessiun actuala ina moziun cun la quala l'IOC, l'UEFA e la FIFA vegnan suttamessas ad obligaziuns da transparenza sco firmas quotadas a la bursa.
RR novitads 06:00