text:
Erwin Valentini (via noeles.info)
La enconteda sun Jouf de Sela é steda na bela gran festa y perchel se merita i organisadours, la UGLD y si colaboradours, na gran lauda y bel dilan da pert de duc i ladins. Ma a la festa él ence sté n valgunes nioles scures da vedei, sciche al é vegnù auzé fora te deplù comentars sun La Usc di Ladins. La pruma fova l’assenza dla gran poltica: degun president de provinzia o region y demé puec raprejentanc dles istituzions se à tout la bria de se lascé vedei. I trei raprejentanc politics ladins se à dantaldut laudé se enstesc y contenté de n valgunes declarazions generiches, se stravardan de jì ite tl tema zentral dla manifestazion: l’unité di ladins. La politica di pici varesc propagandeda dal assessour Mussner a inom de na “Realpolitik” ladina sonova plucheauter sciche na vertola per ne messei nia fé de gran varesc, sciche ghirassa enveze la situazion politica, linguistica y culturala dla Ladinia. L’autra niola fova l’assenza dla Val Badia: sun Jouf de Sela ne manciòvel nia demé i ombolc y les unions ma na valeda entiera, sciche à scrit l president dla Union di ladins dla Val Badia, Michael Moling. L’assenza dla Val Badia ti à fat demarevueia ai organisadours dla enconteda enstesc, sciche ai ne se l essa nia aspeté, sciche al se tratassa de valch da nia da creie, feter da se daudé, sceben che i segnals che la flama ladina é debla fova da vedei bele da n pez ence tla “valeda ladina plu grana y intata”. N ejempl rezent: tamben la jent che les lies é restedes fina sen feter daldut demez da la Convenzion sun la reforma dl Statut de Autonomia dl Trentin-Südtirol, da chela che depenarà en pert ence l davegnì dla Ladinia.
L president dla Union di ladins dla Val Badia à proé de chirì na resposta a chesta apatia politica o almanco de se fé n valgunes domandes. Pòl ester che la jent é resteda a ciasa ciuldì che de tel festes ne vegn nia plu sentides y vegn vedudes sciche na forma juda ju de moda per manifesté sia identité? Vuel la jent vive la ladinité te na maniera plu personala empede messei la mostré su? Se damana la popolazion na cultura ladina plu senziera, plu reala, plu umila, azessibla y vivuda da duc? Michael Moling ne dà nia na resposta direta ma sia minonga me per che vae de chest vers. Sie rejonament à dessegur na fondamenta ma al ne nes spliga nia coche an é ruvés a chesta situazion y cie che an podessa fé per atizé l enteres dla jent per sie lingaz, per sia cultura, per mioré la situazion dla mendranza ladina entiera.
Na resposta a chestes domandes podéssen se aspeté emprumadedut dai responsabli dles istituzions culturales: scola, Istitut cultural ladin, Museum ladin; la senta de chestes does ultimes é per auter tla Val Badia. Ne é nia l fin de chestes istituzions chel de promueve la cultura ladina te dutes sies dimenjions? Promozion culturala ne vuel nia demé dì publiché vigni tant valch liber scientifich o leterar o organisé conzerc y de beles mostres artistiches, al auda ence da renforzé la coscienza y l’identité (inter)ladina tres azions de sensibilisazion y de relazions publiches, ence a livel politich, mostran, reclamisan, “placatan” l’esistenza y les rejons dla comunité ladina. Chest fova avisa l fin dla enconteda sun Jouf de Sela.
Reunificazion di ladins y gambareles dla politica
L’assenza dla Val Badia sun Jouf de Sela mess avei ence d’autres gaujes che cheles ipotisedes da M. Moling. I badioc ne se à mai cis cruzié dles condizions generales dla comunité ladina, de siei bujegns y de sies rejons sciche mendranza autonoma, sibe tl contest dl Tirol storich che tl cheder costituzional y aminitratif nuef sot a la Talia. Les iniziatives panladines é feter dagnora piedes via da les autres valedes, o da foradecà sciche da Dispruch (Union di Ladins) y da Bulsan (Moviment politich “I Ladins”), olache la ladinité fova y é plu manaceda y olache l bujegn de unité, de reunificazion teritoriala é plu sentì. La gran enconteda ladina dl 1946 sun Jouf de Sela ova abù sciche protagonisć doi gran idealisć de Ampez y Fascia, Sisto Ghedina y Guido Iori, y ence a la festa dl 2016 àn vedù dantaldut jent y lies de Fascia y de Souramont; la Val Badia é, sciche i savon, resteda a ciasa. L fat che la ladinité é manco manaceda ilò pò splighé almanco en pert l’apatia di badioc dlvers de de tel manifestazions: chi che se sta o mina de se sté ben ne à nia bria de jì a protesté.
Ma se tràtel demé de na sort de “sacro egoismo” natural o él via dedo ence d’autres gaujes che ti é consié ai badioc de resté a ciasa? Ne él nia ence sté la politica che à endormedì l entusiasm di badioc – y no demé di badioc- per la reunificazion, per l ideal de unité ladina, per na cultura entenuda sciche patrimone comun de dutes les valedes dla Ladinia. Nosc raprejentac politics à abù – ence sun Jouf de Sela – de beles paroles per les aspirazions ladines, ma fat ne ài praticamenter nia per mete a jì l prozes politich-costituzional che va d’uega per ruvé al travert dl referendum de Souramont dl 2007. Nia puec é decontra ence sce ai ne pò nia l dì fora per rejons de “political correctness”. Nostes autorités politiches se cruzia plu gen de sie pice velin provinzial o local arferan ju organisazions, ativités y projec interladins. La Union Generela di Ladins é vegnuda agn alalongia scraieda fora de ester filotaliana o filo-Ladins, i jornalisc de La Usc à abù l onour de vegnì batiés dal assessour provinzial ladin “talibans” ciuldì che ai se ova enfidé de critiché sia poltica y chela de sie partit; ales lies ti él vegnù “consié” de ne se cruzié nia de politica; i posć che conta tles istituzions é tles man de jent che ti sta a mus al “dret” partit; l projet interladin de lingaz scrit unifiché é vegnù sepolì con n decret dla jonta provinziala de Bulsan. Cie se fé perchel demarevueia sce la jent pesimeia a mostré sia identité te manifestazions panladines sciche chela sun Jouf de Sela. La dreta spligazion nes l’à fosc deda David Lardschneider: “La viertla, la scusa che l se trata de na manifestazion partitica, ideologica belau taliana, ne va nia bën. La iniuranza y la nia cusciënza che n fova usei a avëi te Gherdëina a sën pià man, y l semea mo deplù, monce tla Val Badia” (La Usc dl 22.6.16, pl.3).
Unificazion linguistica y sconaza dla mendranza
Se scluje ite te sie velin, te sia valeda, te sie idiom local ne é nia, ne pò nia ester la soluzion. La mendranza ladina à debujegn, per se svilupé, de modei y de valours de referiment comuns, metan man con n lingaz scrit unitar o standard da adoré te duta la Ladinia. L prof. Max Haller à dit te na sia intervista sun l Dolomiten (5 de agost 2016, pl. 23) che la standardisazion dl ladin fossa n vantaje per i ladins, ma al mina che l ladin souravivessa ence zenza n lingaz scrit standard ciuldì che al ne jissa nia sot tla todesch o tl talian (“würde sich weder ins Deutsche noch ins Italienische einschleifen”). Ie ne sé nia da olache al tol de tel convinzions; sce an ti ciala a la realté linguistica en Ampez, a Moena o a Urtijei, ma ence a Al Plan o a Corvara, veiden dut valch d’auter: l ladin ne vegn ilò nia demé mescedé con vigni sort de germanisms y talianisms ma gonot remplazé dal talian y dal todesch sciche lingaz de comunicazion soziala y ence sciche lingaz de familia. L’afermazion dl prof. Haller fej ciamò deplù demarevueia sce an pensa che a degugn dl assessorat a la cultura todescia a Bulsan ne ti tomàssel ite de dì che l todesch podessa florì y se svilupé te Südtirol ence zenza na “deutsche Schriftsprache”. Mia minonga é che i l ladin podarà souravive n pez, ma zenza n lingaz standard y zenza valch sort de unité politica é la cultura ladina condaneda, alalongia, à na esistenza spidiceda, folcloristica o, piec, archeologica. La archeologia à da fé, sciche an sà, con cosses vedles o mortes fora y no con l davegnì de na cultura.
Se destuda bel plan la flama ladina tla Val Badia? Feter duc, dessegur chi dla politica y dles istituzions, dijarà, scandalisés, de no y proarà de desmostré l contrar. Ma l’assenza dla Val Badia sun Jouf de Sela sona sciche n segnal d’alarm!


c: text/html

text:
Società MOVIMENTO
Lö da lavur,
Spazi per viver.
Nossa società
MOVIMENTO
La Società MOVIMENTO sustegna in Grischun a persunas cun impedimaints ed a paraints chi tillas assistan. Da la società fan part las quatter gestiuns UFFICINA Samedan, INCONTRO Poschiavo sco eir la BUTTEGA Scuol e la BUTTEGA Jaura Müstair. Sco "Società per plazzas protettas d'abitar e da lavur in Engiadina e Vals dal Süd" güda MOVIMENTO daspö l'on 1987 a persunas cun ün impedimaint cun cumünanzas d'abitar assistidas sco eir cun plazzas da lavur e d'occupaziun, chüra, accumpognamaint, assistenza cumpletta o parziala pro l'integraziun professiunala e sociala. Chi's tratta d'uffants, creschüts o seniors cun malatias cronicas, impedimaints fisics o psichics sco eir restricziuns da cuorta o lunga dürada: La società spordscha a persunas cun impedimaints ed a lur famiglias agüd ed assistenza.
Las spüertas e'ls servezzans da la Società MOVIMENTO sun recugnuschüdas da la confederaziun e dal chantun e suottastan a la certificaziun BSV/IV 2000.
Gremis da la società poradra MOVIMENTO
Suprastanza da la società
- Prisca Annand, presidenta
- Annalea Stuppan, respunsebla Buttega
- Curdin Schmidt, chaschier
- Diego Schwarzenbach, dumondas giuridicas
- Annemarie Perl, contact cul chantun
- Fabiola Monigatti, respunsabla INCONTRO
- Alessandro Forcella, edifizis/immobiglias
Direcziun
Dr. Karin Hänni
Post da revisiun
OBT AG, Cuoira
Cumischiun da gestiun
Ruth Steidle, San Murezzan
Katia Caspani Albasini, San Murezzan
Finanziaziun
Nossas gestiuns as finanzieschan cun las contribuziuns dal chantun Grischun, la vendita d'agens prodots sco eir cun las entradas da las taxas dal di dals abitants. Grazcha a las donaziuns pudain nus far ultra da quai las investiziuns necessarias, realisar progets e finanziar regularmaing arrandschamaints specials sco vacanzas, excursiuns o spüertas da fuormaziun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pro Natura, la fundaziun per la protecziun da la cuntrada ed il WWF èn cunter il schlargiament dal territori da skis. Quai ha ditg Anita Mazzetta dal WWF al schurnal regiunal Grischun dad SRF. Problematicas sajan en speziala las novas pistas che fissan en ina cuntrada da palì dad impurtanza naziunala.
Plinavant stopp’ins l’emprim anc adattar la planisaziun locala ed il plan directiv ha ditg Mazzetta. Senza quai na possian ins betg approvar la sutgera.
La nova sutgera da quatter è 500 meters lunga e duai carmalar dapli famiglias en il territori da skis. Vitiers duai dar dapli pistas blauas. Las pendicularas lavuran dapi il 2010 vid il project che custa radund 4 milliuns francs.
RR novitads 07:00


text:
da pli Scolaziun...
Latiers vegnan las suandantas scolaziuns supplementaras: stgalim secundar I, stgalim supplementar, pedagogia curativa da scola, svilup da la scola
da pli Furmaziun cuntinuada...
La purschida da furmaziun cuntinuada a la SAPGR sustegna scolastas e scolasts en differentas fasas da lur vita professiunala e dat novs impuls per scola ed instrucziun.
da pli Perscrutaziun e servetschs...
La perscrutaziun applitgada e la realisaziun dals resultads e da las enconuschientschas en products cun gudogn direct per la scienza, la furmaziun cuntinuada e la pratica furman l’incumbensa principala da la partiziun perscrutaziun, svilup e servetschs.
da pli La SAPGR...
La Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR) procura per la scolaziun e la furmaziun cuntinuada da persunas d’instrucziun per il chantun Grischun e per ils chantuns cunfinonts. Cun radund 500 studentas e students tutga la SAPGR tar las SAP mesaunas da la Svizra.
Qua chattais Vus tut ils rapports annuals electronics da la SAPGR en successiun cronologica. Per cas che Vus n’avais betg chattà in rapport annual, as contactai per plaschair:
Assistentin der Hochschulleitung / Wissenschaftliche Mitarbeiterin III


text:
Kitzbühel (distret)
El distret de Kitzbühel (en todèsch Bezirk Kitzbühel) l'è giü dei distrècc del Land del Tiröl, en Austria. El se tróa endela part ocidentala de l'Austria e 'l cunfìna a nòrd co la Baviera (circundare de Traunstein), a òvest coi distrècc de Kufstein e Schwaz e a èst e sud col distret de Zell am See.
Cità e cümü[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Kitzbühel el g'ha 20 cümü, dei quài Kitzbühel el g'ha statùto de cità (Stadtgemeinde) e 'l fà de capolöch de distrèt. Fieberbrunn, Hopfgarten im Brixental e St. Johann in Tirol i g'ha statuto de cità mercàt (Marktgemeinde). El dàto 'ntra le parèntezi l'è 'l nömer de abitàncc (agiurnàt al Magg 2015[1]):


text:
- La Banca centrala europeica lascha malgrà il coronavirus il tschains directiv tar 0%. L'economia duai dentant vegnir sustegnida cun in pachet da mesiras.
- Tranter auter duain las bancas survegnir squittas da liquiditad per che quellas possian vinavant porscher credits a l'economia.
- Plinavant duain las bancas survegnir ulteriurs daners tar cundiziuns favuraivlas.
La Banca centrala europeica ha oz prendì differentas mesiras en connex cun il coronavirus. Il tschains directiv resta er vinavant tar 0,0%. Er il tschains d'apport resta sin il nivel da minus 0,5%. Vul dir, bancas ston er vinavant pajar in tschains da chasti sch'ellas fan reservas tar la banca centrala.
Pervia dal virus avevan gia ulteriuras bancas centralas schluccà lur politica monetara. En ils Stadis Unids aveva la Federal Reserve sbassà ses tschains directiv per in mez punct procentual. Er la Banca da l'Engalterra aveva sbassa ses tschains directiv. En il Giapun vegn spetgà mesiras correspundentas per l'emna proxima.


text:
In auto immatriculà en l’Austria charrava da Casti en direcziun Tusaun. Sin la «Caselertobelbrücke» è l’auto vegnì surpassà d’in auto da la Svizra cun colur grisch-stgira. Tar quest surpassament è l’auto svizzer collidà cun la part davos da l'auto austriac. Sin quai è l’auto austriac collidà cun la saiv da segirezza da maun dretg e silsuenter sa fermà vulvì per 180 grads. L’auto ch’ha surpassà è silsuenter charrà enavant en direcziun Tusaun, senza da s’occupar da l’accident.
Polizia tschertga perditgas
Sco quai che la Polizia Chantunala scriva en sia communicaziun, stoppia l’auto da la Svizra esser donnegià davant da maun dretg. Il manischunz sco era persunas, che pon far ulteriuras indicaziuns davart l’accident duain s’annunziar tar la Polizia chantunala, telefon 081 632 54 54.


text:
-
-
Articoli recenti
Commenti recenti
Archivi
Categorie
Meta
Archivi categoria: Itaia
L evoluzion d i conzett de “Itaia” e “Lombardia”
Usualment quan che el se parla de “Itaia” e de “Lombardia” se dovren quist termen chi seconda el significaa amministrativ de incoeu, che el sariss Republega Taiana per “Itaia” e Resgion Lombardia per “Lombardia”. Quest brutt lavoo chi l è … Continua a leggere
Pubblicato in Itaia, Lombardia Granda Contrassegnato Itaia, Lombardia Lascia un commento
Lezion de storria
D i voeult gh oo l occasion de vidè in su l Facebook on quai post de vegg compagn de scoeura media. Mi frequentavi ona class assee impegnativa, ind la che l otoritaa dozent la vegniva imponnuda “cont la forza” … Continua a leggere


text:
- Registrieren
Vossa pagina-web - in toc Svizra!
- Video
Success Story ochsundjunior.swiss
- Video
Success Story gazosa.swiss
- Registrieren
Fa sco ragusa.swiss
La domain d’emprim nivel .swiss creescha plivalur per ses purtaders, perquai ch’ella
preschenta cler e net l’origin e las ragischs d’interpresas e d’organisaziuns svizras.
accentuescha l’identificaziun cun la marca Svizra e sias valurs.
dat a la cumparsa d’internet d’organisaziuns svizras l’exclusivitad ch’ella merita.
profilescha las marcas svizras sin il martgà svizzer e lunsch sur ils cunfins naziunals.


text:
Ils 18 da zercladur 2019 èn las lavurs per rumir la naiv sin la via dal Lucmagn vegnidas publitgadas en il Fegl uffizial dal chantun. Quellas lavurs pertutgan il tschancun da Fuorns a Campra (21 km) per ils onns da 2020 – 2029. La Pro Lucmagn ha surdà las lavurs a la cuminanza Edelweiss cun Corrado Madaschi dad Olivone ed Alfred Bassi d’Airolo. Els han offerì 316’667 francs.
Passa 11'000 francs
Encunter questa decisiun ha la cuminanza da lavur Pro Lucmagn cun Berther (Mustér), Scaresa (Blenio) e Bundi transports (Curaglia) – che faschevan fin uss las lavurs da rumir la naiv - recurrì. Ils recurrents han dubità tranter auter, che las firmas tessinaisas possian exequir endretg las lavurs da la vart dal Grischun. Mo la dretgira administrativa dal Grischun ha renvià cumplainamain il recurs ed adossà ils custs da dretgira da 11’144 francs als recurrents.
Questa decisiun pon ins trair enavant a la dretgira federala.
Il president da la Pro Lucmagn Martin Candinas è satisfatg da la sentenzia. Quella mussia che la procedura, la valitaziun ed ils criteris ch’els hajan elegì sajan stads corrects.
Il mainafatschenta da la firma Berther construcziun ed industria SA, Agim Bajraktaraj, n'è betg stà cuntanschibel per prender posiziun.


text:
Sco quai che l'uffizi federal veterinar communitgescha hajan ins pudì confermar tar 2 animals il virus privlus. Quests animals èn vegnids mazzadas immediat. Ils manaschis restan serrads enfin la fin da las examinaziuns. Ina proxima consultaziun po vegnir fatga pir suenter 30 dis.
Importà dal Tirol
Il virus è rut ora en ina stalla en il Tirol. Ord questa stalla èn vegnids exportads 63 animals en Svizra. Tut ils manaschis pertutgads sajan serrads per impedir ina derasaziun dal virus.
Betg privlus per il carstgaun
Il virus IBR (Infektiöse Bovine Rhinotracheitis) è in virus da herpes e nuncurabels. El pertutga oravantut arments e tutga il lom e la via respiratorica. El po era chaschunar aborts. Per il carstgaun n'è il virus betg privlus.
En Svizra è il virus cumparì a moda extendida l'emprima giada il 1977. Davent il 1983 ha la Confederaziun lantschà in program da 135 milliuns francs per extirpar la malsogna.


text:
Mattas fan politica
- Gievgia, 12.11.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 12.11.2015, 11:15, RTR
120 giuvnas tranter 13 e 16 onns sa radunan oz en il Cussegl Grond a Cuira per far politica. Oz ha lieu il segund parlament da mattas che vegn organisà dal post da stab per l'egualitad da schanzas. Las giuvnas discuteschan il suentermezdi davart ils fugitivs minorens betg accumpagnads e davart las pussaivladads dal temp liber. Las discussiuns vegnan manadas da la deputada Sandra Locher Benguerel ed ulteriurs menturs e menturas. A la fin ston las mattas sa decider per in tema, elavurar quel e surdar la petiziun uffiziala al president dal Cussegl Grond Vitus Dermont. Sco represchentant da la regenza è Martin Jäger da la partida. El cusseglia las giuvnas e dat resposta sch'i dat dumondas. Il parlament da mattas dess dar a las giuvnas la pussaivladad da guardar davos las culissas dal mintgadi politic e da far gust ad ellas da s'engaschar en futur politicamain.


text:
En la segund'emprova da fusiunar las vischnancas da Breil, Vuorz ed Andiast, han las radunanzas communalas da Vuorz ed Andiast approvà cleramain il contract da fusiun per la nova vischnanca Breil/Brigels.
Entant che Andiast aveva gia ditg il 2012 cun 68 cunter 21 vuschs gea, aveva Vuorz lezza giada refusà la fusiun cun 110 cunter 101 vuschs. In resultat piz a cup. Il president communal da Vuorz Guido Dietrich spetgava era questa giada in resultat fitg stretg. Damai che quai n’è betg capità, è in crap dà ad el giu dal cor.
Jeu sun fetg cuntents, cunzun perquei ch'igl ei in resultat aschi clar. Quei hai jeu buca spitgau.
Ina surpraisa è il cler resultat da Vuorz era stà per il president communal d’Andiast, Sievi Sgier.
Ei muossa exact che nus havein fatg in bien project. Nus havein adatau quel dil 2012, aschia ch'ei ha era dau ina clara maioritad giu Vuorz e gliez ei per mei impurtont.
Ils adversaris da la fusiun saja quai dentant era da prender serius, di Sievi Sgier. Uschia tranter auter cun mussar si ch'i na dettia betg dapli traffic tras Vuorz. Quai ch'ils adversaris teman cun la nova via da colliaziun tranter Vuorz e Breil, ch'è francada en il contract da fusiun.
Cuntent è era il president communal da Breil, Clau Schlosser. Ina giada pervia dal fitg cler resultat da la vischnanca da Breil. A Breil hajan ins bain spetgà in “gea”, na dentant betg gist in uschè cler. Ch’igl ha dà da Vuorz in cler resultat legra era Clau Schlosser. Quai dettia la legitimaziun da far la fusiun.
Jeu less cumparegliar quei in tec cun l'aura dad oz. Sin quella calira ha ei dau ina frestgentada ed ins sa puspei entscheiver da niev.
Era per el èsi impurtant da far tut il pussaivel per tegnair en il contract da fusiun.
4 milliuns per la fusiun
Per la nova vischnanca Breil/Brigels, che duai ir en vigur il 2018, ha la regenza concedì ina contribuziun da promoziun da 4 milliuns francs ed ina contribuziun da 2 milliuns francs per la via da colliaziun tranter Breil e Vuorz.
La fusiun sto anc vegnir approvada dal Cussegl grond.
RR novitads 12:00++


text:
Malgrà quest bun resultat saja la vischnanca enavant èn ina situaziun finanziala «in pau difficila». Quai scriva la presidenta communala Carmelia Maissen en il rapport da gestiun. L’atgna finanziaziun da las investiziuns muntia a 47 pertschient (grad d'autofinanziaziun). Ed ils proxims onns stoppia la vischnanca investir «considerablamain», perquai ch’il basegn da renovar l’infrastructura saja «fitg grond».
Grad d'autofinanziaziun
Quest grad inditgescha en tge dimensiun ch’ina vischnanca po far investiziuns novas grazia a meds gudagnads sez («selbsterwirtschaftet»). In grad d’autofinanziaziun sut 100% maina a novs debits (in grad sut 70% vala sco problematic). In grad d’autofinanziaziun sur 100% munta che debits pon vegnir reducids.
Entradas da taglia èn bassas
In fatg saja che las entradas da taglia sajan bassas. Tar questas entradas figureschia la vischnanca da Glion en l’ultim terz en Surselva. Las taglias da persunas natiralas muntan ad 8,7 milliuns francs, las taglias da persunas giuridicas ad 1,3 milliuns francs. Las taglias sin la midada da maun fan 1,3 milliuns, quai è dapli che l'onn avant (quint 2016: ca. 800’000 francs).
Auzar il pe da taglia?
Il facit da la cumissiun da gestiun è: Per che la vischnanca da Glion possia cuntanscher in grad d'autofinanziaziun da passa 80 % (la valur directiva: 80 – 100%), stoppian ins augmentar il cashflow sin passa 2 milliuns francs. Era sch’ins haja spargnà tant sco pussaivel, stoppia il parlament da Glion discutar la dumonda dad auzar il pe da taglia (quel è actualmain a 100%).
RR novitads 12:00


text:
Te n valguna curieres extraurbanes possa vel’ roda unì cunceda ite tl cumpartimënt portacufri ntan che tla curieres nueves cun plataforma arbasseda ne ie l trasport nia lascià pro. L ne ie nia cunzedù traspurté rodes sun la curieres urbanes y ti citybus.
Portarodes aposta cun 5-6 lueges ie a despusizion da d’ansciuda nchin da d’auton sun la curieres de chësta linies:
- Linie 273 Mals - Martina (29.03.2020 - 08.11.2020)
- Linie 245 Maran - Ulten - Lana (29.03.2020 - 08.11.2020)
- Linie 321 Persenon - St. Andrä - Plose (30.03.2020 - 29.11.2020)
La fermedes ulache la rodes possa unì ciariedes sun la curiera ie ndichedes sun l orar cun l simbul dla roda.
Tl pruzes de modernisazion dl trasport dla ferata locala y dla stazions cun azesc zënza rëms architetonics y l’adurvanza de ferates nueves cun plataforma arbasseda iel unit adotà mesures per alesiré l trasport dla rodes sun la ferates.
A uni moda ie l sistem de trasport publich dl Südtirol unit laurà ora dantaldut per l trasport de persones. L ie defati rië cunzilië i tëmps de viac y i tëmps de coinzidënza curc, la gran cumpëida dla persones che ie de viac, dantaldut ntan l’ëures de rëscia, coche nce ntan l fin dl’ena, cun l’ativiteies de cëria y descëria che tol ora truep tëmp y cun n trasport de na gran cumpëida de rodes. La truepa rodes sun i tretuares pra la stazions y sun la ferates ie n problem per rejons de segurëza. Tl cajo de sëuraciarieda possa l personal dla ferates pruibì l traport dla rodes y perchël ne iel nia for garantì che duc i passajires, scebën che i à na cherta che vel, possa zapé limpea tla ferata.
N generel ie l trasport de rodes sun i mesuns publics mé puscibl sce l ie lerch assé y sce la segurëza ie garantida defin. Resservé posć ne ie nia puscibl. La ferates locales possa tò su n 16-20 rodes ti cumpartimënc per la rodes aposta.


text:
Utente:Dragonòt
[Piemontèis]
Dragonòt a l'era lë stranòm ëd mia famija. Ij mè Cé a na blagavo, përchè as disìa ch'a-j ciamavo parej përchè un ëd lor a l'era stàit ant ij Dragon dël Re 'd Sardegna.
An cost moment-sì, ij mè anteress a son l'anformàtica, la lenghìstica e la micologìa. Për fòrsa 'd còse la famija a ven prima 'd tut e i na parlo gnanch, com i parlo pa dl'anformàtica, ch'a l'é mè camp ëd travaj.
An micologìa i son dzortut anteressà a cheuje ij bolé, ma am dëspias pa 'dcò studieje. I faso part ëd l'AMBAC - Associazione Micologica Bovesana e delle Alpi Cuneesi, antitolà a Ugo Marìa Cumin/Ugo Maria Cumino e dl'AMB - Associazione Micologica Bresadola. I son apassionà 'd fotografìa digital e, dël 2007, sinch dij mè scat a son stàit acetà për la publicassion dzora a un lìber ëd bolé e cusin-a.
An lenghìstica i scrivo artìcoj an piemontèis an sij giornaj locaj ("Ij mè artìcoj an piemontèis"), i son bureaucrat an sla Wikipedia an piemontèis e i m'anteresso dzortut ëd le lenghe padanèise, val a dì dl'ansema dle lenghe reto-cisalpin-e. Për esse preparà, i l'heu studià 'dcò lenghìstica indeuropea e lenghìstica romanza. I faso part ëd l'ALP - Associazion Linguìstica Padaneisa e i giuto a fé andé anans ël Portal e ij Forum ëd l'ALP.
Proverb preferì:
"Discut mai con un falabrach: la gent a podrìa capì pa la diferensa" (Mark Twain)
[English] "Never argue with a fool, onlookers may not be able to tell the difference" (Mark Twain)
Proget anté i son ativ:


text:
Passengers - Mistero ad alta quota
Passengers - Mistero ad alta quota (Pasegēr - Mistēr a quóta élta) 'l è 'n film dramàtic americàṅ e canadéś dal 2008 ad Rodrigo García.
La pelìcula l'è custàda vint-sinc migliòṅ ad dòlar, muciànd-an pò sù sinc e òt.
Sunt
La śōvna psico-terapéuta Claire Summers (Anne Hathaway) l'è ciamàda a jutàr un grup ad sinc parsòni scampàdi a 'n incidènt 'd 'n aparéć ch'l è vgnû śò su na spiàgia masànd invéci tut chi àtar. A s trata 'd Dean (Ryan Robbins), dla Shannon (Clea DuVall), ad Norman (Don Thompson), 'd Eric (Patrick Wilson) e dl'asisènta 'd vōl, la Janice (Chelah Horsdal). La psicòluga, sinténd ch'un qualchidòṅ al diś 'd arcurdàr-as 'd avēr vdû un mutōr ciapàr fōg, la và a dascórar c'n al funsiunàri dla cumpagnìa, al sgnōr Arkin (David Morse), che però al rispónd ch'a s è tratâ 'd un śbali dal pilòta.
C'n al pasàr dal tèmp la Claire la taca a ligàr-'s a òṅ di sò pasiènt, Eric, ch'al fà da tut par tacàr na relasiòṅ sèg anc andànd cónt'r a 'l règhli di mèdag ch'i n gh'arévan minga da misćiàr al lavōr cun la sò vita privàda. In cal méntar soquànt di scampâ, cuma Norman, i sparìsan sénsa dir gnint e la Claire la taca a pinsàr ch'la cumpagnìa la gh sia in mèś par far taśēr di testimòni dascòmad.
La Claire, ch'la vrév davśinàr-'s incóra a sò surèla Emma (Stacy Grant) dòp ch'la s éra quistiunàda sèg, l'incróśa incóra Arkin ch'al tórna a dir ch'l incidènt 'l éra cólpa dal pilòta. Ravanànd in dla sò bórsa ch'al s è daśmindgâ andànd via, la dóna la cata la lista di pasegēr e la fà a mènt che lè in mèś a gh'è anc al sò nóm.


text:
Orbita
En fìzica, 'na òrbita l'è 'l percórs encürvàt per vìa de la gravitasiù de 'n ogèt entùren a 'n pónt endel spàsio, mèt de mösta l'orbita de 'n pianeta entùren al cèntro de 'n sistéma planetàre compagn del nòst Sistema Solar. Le orbite dei pianét de sòlet i è elìtiche.
Le conoscènse de la mecànica del müimènt orbital l'è bazàt sö la teurìa de la relatività general de Albert Einstein, che la spiéga che la gravità l'è cauzàda de la cürvadüra del spasio-tép, co òrbite che va dré a le geodetiche. Per rènder piö fàcii i cöncc, la relatività de sòlet l'è aprosimàda co la lége de gravitasiù üniversàla, bazàda sö le légi de Keplero che descrif le müimènt dei pianeti


text:
Tgi decida cura ch'igl è firà e tge reglas valan?
- Gievgia, 14.5.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 14.5.2015, 11:15, RTR
Firads en bain ina chaussa da la baselgia u forsa tuttina betg? La raschun per far in firà deriva savens da la baselgia perquai ch'igl è da festivar in Sontg ubain in auter impurtant eveniment religius. Ma decider sch'ina tala festa vala sco firà, quai fan ils chantuns. La basa è la lescha federala da lavur. En quella metta la Confederaziun a disposiziun 8 dis ad onn als chantuns per fixar firads che valan lura sco dumengias. L'impurtanza religiusa vegn bain resguardada, ma ils chantuns e la baselgia na mettan betg adina la medema paisa sin ils singuls firads. Plinavant dattan blers chantuns er la libertad a las vischnancas da fixar firads locals, uschia er il chantun Grischun.


text:
Las cumissiuns da sanadad dad omaduas chombras han vulì prolungar il stop d'admissiun limità per dus ulteriurs onns. Entaifer quest temp duai vegnir elavurà ina soluziun definitiva.
Cussegl federal propona dumber maximal
Il matg ha il Cussegl federal proponì da limitar il dumber da medis e da metter pli autas pretensiuns als medis e las medias. Per champs spezials duajan ils chantuns pudair prescriver dumbers maximals.
La proposta è uss par mauns da la cumissiun dal cussegl naziunal. Lezza vul tranter auter agiuntar a la lescha ulteriuras cundiziuns. Tranter auter duajan be medis che sa participeschan al sistem da dossiers da pazients electronics far giu quint sin donn e cust da l'assicuranza da basa.
RR novitads 11:00


text:
Campionat Under 15 2011/2012
Ai 03 de Setëmber era indô tan inant. Le campionat di Under 15 VSS (metü adüm da sogadusc da La Val, San Martin y Alta Badia) mët man. La prüma partida vëgn sugada cuntra Olang fora de ćiasa. Le campionat é formè da n' andata y en ritorno, che vëgn sughé düt da altonn, sciöche l'ann passè. Les partides vëgn sugades dütes sön le campo da San Martin. Le alenadú é Miribugn Sepl.
Plü inant gnaral fora le calender A3 indô ulache an pó udëi dütes les partides cun i orars dl andata ulache al süga sogadusc da La Val dai U-10 in sö.
Por udëi i calendars online (ulache ai sará dopo düć da udëi y agiorná cun i resultac) drüca: calendars


text:
Cun il nov millenni ed il nov stadion St. Jakob Park è turnà tar il FC Basilea il success. Dapi l’onn 2002 ha Basilea festivà dudesch giadas il titel da campiun. Ils davos otg onns è Basilea stà campiun da seria. Sper ils success sin livel naziunal ha la meglra equipa svizra adina puspè procurà per puncts culminants sin livel europeic. Ils pli gronds merits ha Basilea gì cunter equipas englaisas. Il campiun svizzer ha per exempel battì ils davos onns Manchester United sco era Chelsea.
Nova emprova
Questa saira dat Basilea l’emprima partida da gruppa da la Champions League e quai puspè cunter Manchester. Las premissas èn oz dentant tut autras che tar il davos success l’onn 2011. Basilea è partì mal en il nov campiunadi. Sut il nov trenader Raphael Wicky ha Basilea pers duas giadas e dà pari duas giadas. Tut auter vesa quai ora tar Manchester United e ses trenader José Mourinho. Manchester è leader e Mourinho vul puspè in grond titel.
RR actualitad 17:00


text:
Marchà d'abitaziuns per fittar
Il Cumün da Zernez voul spordscher a fittaders d'abitaziuns o da chasas sco eir a fittadins üna plattafuorma. Tuot quels chi offrischan e tuot quels chi tscherchan pon far ün e-mail a webmaster@zernez.ch cun l'inserat resp. lur indicaziuns sur da l'oget resp. sur da l'abitaziun / chasa. Quistas indicaziuns restan il plü lönch 3 mais, o fin l'annulaziun, publichà sün quista pagina d'internet.
Nus supplichain, cha'ls interessents piglian sü contact directamaing tanter dad els. P.pl. tegner lur inserat actual ed ans annunzchar müdamaints.
Pels inserats d'abitaziuns per plaschair vair la pagina tudais-cha.


text:
Ina gruppa da puras e purs ha prendì l’iniziativa e fatg in manifest per in nov label cun il num «FAIR». Per il mument survegnian ils purs en media 56 raps per in liter latg. Cun il label veglian ins augmentar las entradas sin 75 raps per liter, di il manader da la campagna Kurt Schmid.
Blers purs da latg ston temair per lur existenza. Quai vulain nus midar cun il label «FAIR».
Era als purs grischuns po il label vegnir da bun. Quai schebain che la situaziun en Grischun è differenta: Ils purs grischuns gudognan gia uss dapli per il latg, perquai che blers produceschan sin basa da bio u portan in label d'alp ni da la regiun. Dentant dettia er purs grischuns che produceschian per latgarias e per quels saja in augment da pretsch impurtant, declera il president da l'Uniun purila grischuna Thomas Roffler.
Il Grischun n'è per franc betg il chantun che profita il pli fitg dal label. Quels purs che produceschan dentant per ina latgaria han cun in label ina meglra schanza sin ina buna perspectiva.
Ch'il pretsch da latg è fitg bass, na saja betg dispitaivel. Il consument saja pront da pajar dapli, di Josianne Walpen da l'organisaziun per la protecziun dals consuments. Dentant saja «FAIR» puspè in nov label tranter blers.
Per ils consuments vegn la schelta adina pli difficila. Cun consumar d'in label pon ins sustegnair animals cuntents, cun l’auter la producziun bio etc. Ed uss anc cun in auter label per ils purs.
Era Stefan Kohler, il gestiunari da l’organisaziun da la branscha da latg fa attent sin quest argument. L’idea sco tala saja buna. Sch’ins guardia però las cundiziuns ch’ins stoppia ademplir per survegnir il label, lura saja quai quasi il standard actual che pretenda da tegnair ils animals adequat ed en stallas favuraivlas als animals. Ils animals ston pia pudair ir regularmain en il liber ed il pavel na po betg esser midà geneticamain ni consister d'ieli da palmas. Vul dir, il latg resta il medem – il consument sto dentant pajar dapli.
Jau na crai betg, ch'il label haja grondas schanzas. Il consument sto pajar dapli per survegnir il medem.
Quai saja però precis era l’idea dal label «FAIR», di il manader da campagna Kurt Schmid. I na dettia sper «Max Havelaar» nagins auters labels che sustegnian l’aspect social, sco las cundiziuns da lavur. Ed uschia haja il consument er in bun sentiment, sch’el sappia ch'el sustegnia impiegads cun pajar dapli als purs.
Kurt Schmid è da buna speranza ch'il nov label «FAIR» vegnia ad avair success. Ins saja gia en contractivas cun ils grossists sco Coop e Migros per pudair plazzar ils products cun il label en las butias.
RR actualitad 11:00


text:
La genealogia fatschenta baul ni tard quasi mintga carstgaun. Differents motivs meinan a quella lavur. Ella sa cuzzar sur biars onns ora. Biars han da far retschercas en pliras vischnauncas - quei che munta dapli lavur ed era temps.
Famiglia Loretz-Peder
Davostier da seniester: Maria (mia tatta), Gion Antoni, Barla Catrina,
Giusep Antoni, Onna Maria, naschida Peder (mia basatta), Sep Antoni (miu basat)
Il lungatg romontsch ha in bien ton pli bia pusseivladads d'exprimer ils grads da parentella che per semeglia il lungatg tudestg. Ins patratgi vid igl aug da cusrins, aug da zavrins. Per tudestg strusch da dir! Sch'il bab da A ed il bab da B ein frars, lu ein A e B cusrins (=emprem grad). Sch'il tat dad A ed il tat da B ein frars lu ein A e B zavrins (=secund grad). Vinavon va ei cun basarins e lu basarets!
Exempels:
Il bab da mia dunna ei per mei miu sir.
La mumma da mia consorta ei per mei mia sira.
Ei dat pliras pusseivladads per che in um seigi miu quinau.
El ei igl um da mia sora
El ei il frar da mia dunna.
El ei igl um dalla sora da mia dunna.
Per ch'ina femna seigi mia quinada, sto ella esser
- u la dunna da miu frar
- ni la sora da mia dunna
Sche jeu sco bab hai da ver quitau per il buob da mia dunna, ch'ei denton buca miu agen fegl, lu sundel jeu per quei buob il padraster ed el ei miu fegliaster.
Jeu sun il padrin da miu figliol ni da mia figliola.
Sch'ina femna ha ina figliola eis ella sia madretscha.
Quel che marida mia feglia ei miu schiender.
Quella che marida miu fegl ei mia brit.
Ils affons da miu aug e da mia onda ein mes cusrins e mias cusrinas.
Ils affons da mes affons ein mes biadis e mias biadias.
Il bab d'in da mes cusrins ei per mei aug, ni ils frars da miu bab e mia mumma.
Il padrin da mia feglia ei per mei il cumpar.
Ils affons da miu biadi ein per mei sutbiadis.
Tat e tatta da mes geniturs ein per mei basat e basatta.
Ils biadis dils fargliuns da miu tat e mia tatta ein per mei zavrins ni zavrinas.
La feglia da mia sora ei mia niaza.
La feglia dil frar da mia dunna ei mia niaza.
La feglia dalla sora da mia dunna ei mia niaza.
La feglia da miu frar ei mia niaza.
Quel che meina la spusa il di da nozzas en baselgia e ch'ei perdetga per quella letg e che biars numnan "meina-spusa" ha atgnamein num cambrer. La rolla feminina ha num cambrera.
In um ed ina dunna che han buca agens affons e prendan in affon en lur casa per il qual els ein sco geniturs numn'ins bab nutrider e mumma nutridra.
Sche miu bab marida suenter la mort da mia mumma ina secunda gada, ei quella femna per mei mia madregna.


text:
Gia il venderdi ha Enrico Netzer gì bun success da pinar laina. El ha duvrà tschintg secundas per 30 roms. Quai è stà il start da sia buna seria al campiunadi. Er la sonda èsi ì enavant sumegliantamain. E la finala ha Enrico Netzer pudì ir per il titel. Da 72 participants or da 18 pajais è el uss il victur.
Donn è ch'il titel n'ha betg tanschì er per la naziun. L'Austria ha pudì batter la Svizra. En las disciplinas tecnicas sajan els stads megliers.
Las tschintg disciplinas:
- Tagl da pinar: Ina planta duai vegnir pinada aifer 90 secundas uschè datiers sco pussibel d’ina direcziun definida en ina distanza da 15 meters. I sa tracta qua be d’in bloc e betg d’ina planta entira.
- Midar chadaina: Tar ina resgia a motor vegn prendida davent la garnitura da tagl, vulvida la rodaglia e midada la chadaina uschia, ch’ins po duvrar la resgia a motor per las duas disciplinas che suondan senza stuair midar insatge vid la resgia.
- Tagl cumbinà: Da dus bists da plantas vegnan tagliadas davent duas rudellas da lain. Quellas dastgan esser tranter 30 ed 80 mm. Qua ston ins l’emprim resgiar fin entamez il bist da sutensi e lura tagliar atras da surengiu. Pli exacts ch’ins è e pli blers puncts ch’ins survegn.
- Tagl da precisiun: Da dus bists da plantas vegnan tagliadas davent duas rudellas da lain. Quellas dastgan esser tranter 30 ed 80 mm. La finamira è da tagliar atras il lain da surengiu senza che la platta da lain sin la quala ils bists schain vegn donnegiada da la resgia a motor.
- Sromar: 30 lains pitgads viaden sco roma d’ina planta en in bist ston vegnir sromads cun la resgia a motor uschè spert sco pussibel senza ch’i varga ora anc in toc dal rom or dal bist.
RR actualitad 07:00


text:
Lavurs
Automatichers ed automaticras construeschan cumonds electrics, apparats, maschinas u sistems d’automatisaziun. Ensemen cun autras persunas dal fatg s’occupeschan els da la construcziun dals implants automatisads e da lur messa en funcziun, da la reparatura sco era da la projectaziun, programmaziun e da la documentaziun.
Nus avain d’engraziar ad els ch’il dretg product vegn distribuì suenter avair bittà munaida en l’automat da bavrondas, che portas da culissa automaticas s’avran en il dretg mument e che las storas sa serran automaticamain cura ch’i dat sulegl. Automatichers lavuran en differents secturs sco per exempel en il svilup e la construcziun d’implants da distribuziun d’energia sco era en la producziun e la messa en funcziun d’implants da signals da glisch, sistems d’embuttigliar u indrizs da zavrar. Tut tenor lur occupaziun lavuran els en ina halla da producziun u en in biro da planisaziun.
En il sectur da svilup lavuran automatichers vi da carnets da duairs e scrivan offertas tecnicas. Els elavureschan soluziuns per la tecnica d’automatisaziun al monitur. Els programmeschan cumonds ed examineschan programs. Els construeschan las instrucziuns ed ils documents tecnics tar ils implants automatisads.
Automatichers èn responsabels per l’electrica e la pneumatica durant la construcziun da stgaffas d’electrocumond, apparats, maschinas e sistems d’automaziun. Els construeschan ils indrizs automatisads tenor ils documents da fabricaziun. Els collian e mettan puschina cun in sistem dad uders las singulas cumponentas. Els fan controllas da funcziun e qualitad ed examineschan la software da la regulaziun tar la messa en funcziun. Per part prenda la clientella giu il product finì gia en la halla da producziun avant la furniziun. Il pli savens metta la glieud da professiun dentant en funcziun ils implants directamain tar la clientella. Cun agid d’instrucziuns u glistas da controlla mainan els tras controllas e giusteschan la configuraziun sch’i fa da basegn.
Els èn era responsabels per il mantegniment e las reparaturas. Automatichers localiseschan ed elimineschan disturbis vi dals indrizs automatisads. Els fan midadas ed engrondiments. Durant lur lavur resguardan els adina las prescripziuns davart la segirezza da lavur e davart la protecziun da l’ambient e da la sanadad.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 3-11-2008 (stadi dals 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da maschinas, da metal e da l’electroindustria (industria MEM)
Furmaziun en scola
1 enfin 2 dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- Basas tecnicas (matematica, informatica, tecnicas d’emprender e da lavurar, fisica)
- englais tecnic
- tecnica da materials e tecnica da dissegn
- electrotecnica ed electronica
- automaziun
- projects interdisciplinars
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar la basa professiunala en la pratica
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "automaticher / automaticra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun autas pretensiuns
- bunas prestaziuns en matematica e fisica
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica
- interess vi da novas tecnologias, electrotecnica e relaziuns tecnicas
- enclegientscha per relaziuns abstractas
- bun’imaginaziun spaziala
- mauns inschignaivels per ina lavur exacta
- plaschair da lavurar a moda exacta e conscienziusa
- pazienza, perseveranza ed abilitad da sa concentrar
- abilitad da lavurar en in team
- autonomia
- fidadadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era d’associaziuns professiunalas sco Swissmechanic, Swissmem Kaderschule e VSAS Verband Schaltanlagen und Automatik Schweiz
Examen professiunal (EP)
p.ex. spezialist / spezialista d’automatica, manader / manadra da project e dal lavuratori en la fabricaziun da tavlas electricas, spezialist / spezialista da fabricaziun
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra indrizs da distribuziun ed automatica, maister / maistra industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS tecnica da sistems (approfundaziun en automaziun), tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS electrotecnica, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS informatica
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en electrotecnica, en tecnica da sistems, en tecnica da maschinas, en mecatronica, en informatica, en tecnica d’edifizis
Cundiziuns da lavur
Automatichers lavuran cunzunt en manaschis da l’industria da maschinas, da metal e da l’electroindustria (industria MEM), da l’industria da chemia, da l’automatisaziun d’edifizis sco era en manaschis da producziun fitg automatisads. Grazia a lur furmaziun sin differents champs pon automatichers lavurar en differentas spartas ed han bunas schanzas era sin il martgà da lavur da l’exteriur.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissmem Berufsbildung
Brühlbergstr. 4
8400 Winterthur
Tel: 052 260 55 00
URL: www.swissmem-berufsbildung.ch
URL: www.tecmania.ch
Swissmechanic Dachorganisation
Felsenstr. 6
8570 Weinfelden
Tel: 071 626 28 00
URL: www.swissmechanic.ch
VSAS Verband Schaltanlagen und Automatik Schweiz
Werkhofstr. 9
2503 Biel
Tel: 032 322 85 78
URL: www.vsas.ch


text:
Donna Summer
La LaDonna Andre Gaines, cgnusùda méj cuma Donna Summer (Boston, 31 ad Dicémbar dal 1948 – Venice, 17 ad Maǵ dal 2012), l'è stàda na cantànta americàna. I gh'ìvan dâ al scutmâj ad Queen of Disco par via di sucès muśicài da discutéca di an Stanta.
Biugrafìa
La LaDonna Andre Gaines la nas la nòt ad San Silvèstar dal 1948 a Boston, tèrsa ad sèt fiōi. In dal 1968 la lasa cà par stablìr-as in Germâgna in dua l'iva catâ 'n pòst par lauràr in dla versiòṅ tedésca dal musical Hair. La sa spóśa cun Helmut Sommer, cgnusû a Mònag 'd Bavéra, e sèg la gh'à na fiōla, Mimi. Donna la decìd ad tōr al nóm 'd art ad Summer ch'al sarés la tradusiòṅ in ingléś ad Sommer (al vōl dir Istâ).
In dal 1974 la taca a lauràr insém a 'l itagliàṅ Giorgio Moroder (ch'al gh scrivarà dimóndi canti famóśi), e la rigìstra al sò prim braṅ ad sucès, The Hostage, mis dèntar a 'l LP Lady of the Night.
'L an dòp l'è la vòlta ad Love to Love You Baby par la sò cà discugràfica nóva, la Casablanca Records. Al sìngul umònim l'è pasâ a la stòria par la sò vóś, pîna ad śnum da ninéta.
In dal 1977 la canta òṅ di sò braṅ più famóś, I Feel Love, sìngul dal disc I Remember Yesterday. In dal nòstar paéś ch'la cansòṅ lè la rèsta par daśdòt stmani in di prim déś pòst in clasìfica, dvintànd anc al quìnt 45 gir più vindû d'l an. Di àtar artìsta, in di an sucesìṿ, i l'aṅ cantànda anca lōr: Madonna, Whitney Houston, Robbie Williams, Moby e anc John Frusciante di Red Hot Chili Peppers.
Ma i sucès par lē i n finìsan minga lè. Difàti in dal 1979 'l è al tùran 'd Hot Stuff (mis dèntar a 'l àlbum Bad Girls) ch'al gh dà 'n Grammy Award e 'l è famóś anc p'r èsar stâ druâ in dal film Full Monty quànd di sénsa lavōr ad Sheffield i s càvan śò dal tut in frònt a dal dóni par catàr sù di bèsi.
La cantànta la dvénta la prima artìsta a piasàr tri àlbum dópi ad fila a 'l prim pòst quànd la fà gnir fóra On the Radio.
In dal 1980 la pasa a la Geffen Record ch'la gh fà mulàr lè Moroder e Bellotte par pasàr cun Quincy Jones. Insém a lò la fà gnir fóra al disc Donna Summer, cun dèntar i braṅ Love Is in Control (Finger on the Trigger), The Woman in Me e State of Independence. Par lē quél lè l' è pròpria un perìud ad cambiamènt parchè la sa spóśa par la secónda vòlta, cun al cantànt di Brooklyn Dreams, Bruce Sudano.
In di prim an Utànta la sò stéla la sa śmòrsa un pôc par pò turnàr a brilàr incóra cun She Works Hard For The Money e al sìngul This Time I Know It's for Real dal 1989.
In di an Nuànta la sarnìs ad far di duét (òṅ cun la Liza Minnelli ma anc cun la Barbra Streisand) e dal cover (la canta anc Con te partirò 'd Andrea Bocelli).
In dal 2004 la gh la cava a finìr in dla Dance Music Hall of Fame, insém a i Bee Gees e a Barry White.
Malàda da tèmp 'd un càncar a i palmòṅ, la Donna Summer la mōr al 17 ed maǵ dal 2012, a ssanta-tri an, in dla sò cà a 'l mâr davśèṅ a Venice, in sla còsta òvest dla Flòrida, quànd incóra l'éra drē a lauràr a 'n àlbum nóṿ[1].
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- 1974 Lady of the Night
- 1975 Love to Love You Baby
- 1976 A Love Trilogy
- 1976 Four Seasons of Love
- 1977 I Remember Yesterday
- 1977 Once Upon a Time
- 1978 Live and More
- 1979 Bad Girls
- 1979 On the Radio - Greatest hits
- 1980 The Wanderer
- 1982 Donna Summer
- 1983 She Works Hard for the Money
- 1984 Cats Without Claws
- 1985 The Summer Collection
- 1989 Another Place and Time
- 1991 Mistaken Identity
- 1994 Endless Summer - Donna Summer's greatest hits
- 1994 Christmas Spirit
- 1996 I'm a Rainbow (rigistrâ in dal 1981)
- 1999 Live and More... Encore
- 2003 The Journey - the very best of donna summer
- 2008 Crayons
Nòti
- ↑ La mùśica l'è in lut: l'è mòrta la Donna Summer, regìna dla disco music Ilgiornale.it, 17 ad Maǵ dal 2012


text:
Ils 32 atlets han purtà plant perquai ch'il Comité olimpic internaziunal als ha exclus dals gieus olimpics d'enviern che cumenzan quest venderdi a Pyeongchang. Tenor ina communicaziun dal TAS èn las audiziuns la mesemna.
Era sch’ils atlets survegnan dretg, n’èsi betg cler sch’els pon anc participar als gieus.
Tenor il TAS èn tranter quests atlets era Viktor Ahn ch’è daventà sis giadas campiun olimpic. Dapi il 2011 è el burgais russ. Avant ès el ì a la partenza per ses pajas da naschientscha, la Corea dal Sid.
RR novitads 08:00


text:
1953
AvenimeentModifiché
28 02 - Cambridge (Anglatera): James Watson e Francis Crick i núnzia el descuvrimeent de la strütüra chímega de l'ADN, otegnüda al Cavendish Laboratory.
26 03 - Pittsburgh (Pennsilvània, SÜA): Jonas Salk al descuvriss el vacin cuntra la poliomielitis.
02 05 - Amman (Jordània): Hussein ibn Talal, rei efetiif del paees del 11 08 de l'an anterior, al n'ocüpa el tron compieent 18 agn.
26 07 - Santiago (Cuba): 165 gjúin comandaa par Fidel Castro i assalta el quartée de la Moncada (Revulüzziun Cubana).
30 12 - i Statt Ünii: sa i mett a la véndita i primm televisuur in coluur.
NassimeentModifiché
25 02 - Madrid: José María Aznar, polítegh Spagnöö, Presideent de la comunitaa de Castella e Lleó (1987-1989), Presideent del Guveern Spagnöö (1996-2004).
25 08 - Maurizio Malvestiti, vesc de Lod
NecrulogiModifiché
05 03 - Muscova (Rüssia): Sergej Prokof'ev, composituur Rüss, d'orígen Ucraïnesa (n. 1891) || Muscova (Rüssia): Josif Vissarionovič Džugašvili, cognossüü coma Josif Stalin, polítegh Suviétich d'orígen Georgjana, cap de staa del 1924 (n. 1879).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pruvincia de Comm
- Süperfiss: 1.288 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 537.500 ab.
- Densitaa: 417 ab./km²
- Nümer de cumün: 162
- Capitaal (pup. 2001): Còmm (78.680 ab.)
La pruvincia de Comm la cunfina a sud cun la pruvincia de Milan, a Est cun la pruvincia de Lecch e de Sundri, a Nord cunt el cantun Grisun, a ovest cun el cantun Tisén. La pruvincia de Comm l'è prevalentemeent muntana e culinaar, la pianüra ghè dumaa al cunfìn cun la pruvincia de Milan.
Quela de Comm l'è la prima pruvincia lumbarda ad avegh pü una aministrazziun pulitica. La giünta del Leunard Carioni, de la Lega Nord, l'è difati decadüda el 31 de magg dal 2012.
La lenguaModifiché
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, che l'è un poo dree a descumparì. El lumbard parlaa in del Cumasch l'è de tipu ucidental, pütost vesin al mudel milanes, suratüt a Com e in de la pianüra. Carateristegh dialetai "cumasch" se tröven anca in del Mendrisiot. El cunfin in tra dialet cumasch e varesot l'è minga inscì precis cume se pudaria cred: in sustanza se trata in tücc dü i cas de dialet de tipu "milanes" de l'area norducidental. I dialet parlaa in sü la riva del Lagh presenten vari particularità e carater uriginai, anca se partegnen semper al ram ucidental del lumbard: un esempi ciar l'è 'l dialet de la Val Alban, tant 'me in del paes de Germasen (fraziun de Gravedona). In de la zona püssee olta del lagh, cumpagn de Soregh, el dialet el ciapa di culur lumbard alpin, anca se l'è dree a "milanesizàss" semper püssee.
Un olter dialet particular l'è quel de Türaa, che 'l se vesina al mudel büstoch-legnanes.


text:
Marie Rose Deflorin-Van Eetvelde è oriunda da Zele, ina vischnanca en la regiun Oost Vlaanderen da la Belgia. Ella è vegnida il 1981 sco tgirunza en il Grischun ed abita cun sia famiglia a Mustér. Marie Rose Deflorin ha trais uffants creschids. Ella ha dà 15 onns scola da skis, ha lavurà 16 onns tar las Pendicularas Mustér e lavura uss en il Sportshop. Emprendì rumantsch ha ella cun sia famiglia ed er da cuschinar las tratgas sursilvanas ensemen cun la tatta Felicia da Mustér.
Suvlaki, Gyros e Capretta Tratgas da la Belgia cun Marie Rose Deflorin
Marie Rose Deflorin-Van Eetvelde preschenta en «Tips, trics e tacs» spaisas da sia patria en l’ost da la Flandra. Tschintg recepts per la cuschina dal mintgadi, in dessert e pettas pitschnas.


text:
Las scolaras ed ils scolars da la segunda superiura dal consorzi da scola Trun-Sumvitg han gì l’idea ch’els pudessan ir en las vacanzas da primavaira ad emprender englais. Ma uschè simpel n’è quai betg. En tut custa quai tranter 12’000 e 13’000 francs per pudair ir in’emna en l’Engalterra ad emprender englais. Ina gronda summa che na duai betg vegnir pajada be dals geniturs. Uschia hai gì num daventar creativs. Per cumplettar la summa vegn per l’ina fatg lavurs per vischinas e vischins.
Ma cun quai vegnan ils daners probabel betg ensemen, declera il scolast da classa Armon Bearth. Perquai è era anc vegnì lantschà il project sin ina plattafurma da crowdfunding. Là po tgi che vul sustegnair in il project cun ina summa tenor giavisch. Sch’igl è giavischà datti lura in pign regal persuenter.


text:
Leture bìbliche dël lessionari - 12 Avril 2015 - Sconda Duminica 'd Pasqua
Nòstra testimoniansa. "Sossì a l'é lòn ch'I nunsioma a voi: lòn ch'a l'era fin-a dal prinsìpi, lòn ch'i l'oma sentù, lòn ch'i l'oma vëddù con nòstri euj medésim, lòn ch'i l'oma contemplà e che nòstre man a l'han tocà. Iv parloma dla Paròla dla vita: përché la vita a l'é manifestasse: nojàutri i l'oma vëddula e na rendoma testimoniansa e iv nunsioma Col ch'a l'é la vita eterna, Còl ch' a l'era con ël Pare e che peuj a l'é stane manifestà. A vojàutri, donca, i nunsioma lòn ch'i l'oma vëddù e sentù, përchè 'dcò vojàutri i sie an comunion con nojàutri, ch'i l'oma comunion con ël Pare e con Sò Fieul Gesù Crist. Iv scrivoma tut sòn përché nòstra gòj a sia completa.
Sto-sì a l'é 'l messagi ch'i l'oma sentù da Gesù e che adess iv nunsioma: che Dé a l'è lus e ch'a-i é gnun top an Chiel. S'i disoma ch'i soma 'n comunion con Chiel, ma, an efet, i vivoma ant lë scur, i soma mach ëd busios e i vivoma pa nen conforma a la vrità. Però, s'i vivoma ant la lus tanme Chiel a l'é 'nt la lus, i soma 'n comunion j'un con j'àutri, e 'l sangh ëd Gesù, Sò Fieul, an purifica d'ògni pecà. S'i disoma ch'i l'oma gnun pecà, i 'ngabioloma mach noi medèsim e i vivoma nen ant la vrità. Però, s'i confessoma nòstri pecà, Chiel, ch'a l'é fedel e giust, an përdonrà ij pecà e an purifichrà da tut lòn ch'a l'é nen giust.


text:
Center da formaziun Surselva
Per la Surselva ei ina purschida da formaziun e scolaziun d'aulta qualitad existenziala. Ina tala purschida ei la premissa per in'economia che funcziunescha - segirar plazzas da lavur - e preserva la regiun d'ina depopulaziun.
Finamira dil center da formaziun Surselva eis ei da segirar e da sviluppar vinavon in sistem da scolaziun cuzzeivel ed efficazi ella regiun. Cheutras duei la Surselva vegnir posiziunada sco liug attractiv da scolaziun e perfecziun e l'identitad regiunala, linguistica e culturala duei vegnir rinforzada.
Formaziun Surselva
Center da formaziun Surselva
Klosterweg 18
7130 Glion
+41 (0) 81 925 34 33
adminbzs-surselvach
Gimnasi a Mustér
Gimnasi claustral Mustér
7180 Disentis/Mustér
+ 41 (0) 81 929 68 68
sekretariatgkdch


text: La paraula ladina «Tredeschin» raquinta dal destin d’in pover giuvenot muntagnard che sto abandunar sia patria per tschertgar paun e gudogn en l’ester. Sin ses viadi aventurus sa lai el pladir en Frantscha sco famegl dal prinzi da la Burgogna e s’inamu-rescha pront en sia feglia che respunda era sia charezza. Sin ses viadi aventurus en Tirchia reconquista Tredeschin cun malizia ils stgazis pers dal prinzi en la guerra e sco paja po el maridar la princessa. Gion Antoni Derungs ha transfurmà la paraula en in'opera da chombra en sis maletgs. L'opera è vegnida preschentada l'onn 2004 en il Teater da la citad a Cuira. Questa represchentaziun pon ins cumprar sco disc cumpact dubel.


text:
Altipian
In geugrafia un altipian, a l'è una süperfiss piana de tera che la se tröa a un'altitüdin granda. I altipian poden vess bej estendüü o anca piscinit. Se ciama altipian vulcanich un altipian che'l s'è furmaa per atività vulcaniga.
L'altipian püssee grant del mund a l'è l'Altipian Tibetan, ciamaa el tecc del mund, che'l s'è furmaa per la culisiun de la Placa Indo-Australiana adoss a quela Eurasiatiga. L'area de l'altipian Tibetan a l'è de 2,5 miliun de kilometer quadraa e la sò altitüdin a l'è de pressapoch 5000 meter in sül nivel del mar.
L'altipian püssee grant de l'Europa al se tröa in Venet e l'è l'Altipian de Asiagh o di Set cumün.


text:
Le Roux (FR-07)
Le Roux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Montpezat-sous-Bauzon, del circondàre (arrondissement) de Largentière e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 43 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16,43 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 627 méter a 'na altèsa màsima de 1348 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cler, las elecziuns da la dumengia èn anc omnipreschentas. I vegn gratulà, analisà e discutà. En il center da l'excursiun organisada dal president dal Cussegl grond Martin Aebli è dentant la cumpagnia stada.
Deputadas e deputads da tuttas fracziuns han fatg part a l'inscunter e tadlà cun interess ils pleds dal pur da vin Andrea Davaz - che ha preschentà ses manaschi a Fläsch.
Cun tensiun spetga la politica sin la repartiziun dals departaments tranter ils cussegliers guvernativs. In giavisch ch'è vegnì exprimì da pliras varts è ch'i dettia ina roschada, cunzunt en il departament d'educaziun ch'è dapi 20 onns en ils mauns dals socialdemocrats ubain en il departament d'economia ch'è dapi decennis en ils mauns dals burgais.
Decider decidan ils tschintg commembers da la regenza la fin da zercladur.
RR actualitad 08.00


text:
Invêren
Artécol in dialèt arzân
L' invêren (inverno in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun ed l' ân.
AstronoméiaModifica
L' invêren astronômich al cumîncia la giurneda ed l' invêren in dóve la nôt l'é pió lònga dal dé oséia al 21 dal mèiş ed dicèmber, gióst quâter dé préma ed la fèsta ed Nadêl; al finés la giurnêda ed la premavèira in dóve al dé al dûra tânt cme la nôt, oséia al 20 dal mèiş ed mêrs. A 's trâta dal peréiod ed l'ân dóve al Sōl, arivê al pûnt pió bâs ind l'urişûnt, al 21 ed dicèmber, apûnt, al cumîncia a turnêr só, fîn al 20 ed mêrs, quând, in premavèira, la durêda dal dé l'é cumpâgn a còla ed la nôt. Al tèimp ed l'invêren "astronômich" a 's rîva a di grêd ed calōr pió bâs ed tót l'ân, mó per còst, an 's pōl mìa confondrél cun l'invêren "meteorolôgich".
Al tèimpModifica
L' invêren l'é la stagiòun pió frèda ed l'ân. La nôt la fà da padròun, in 'na quêlch regiòun a nèiva dimòndi, l' umiditê, grôsi anvêdi cun i grôs frèd a la mantînen pió a lòngh e a blôchen la vapurasiòun.
L' invêren l'é la stagiòun ch' la gh' à i mèiş ed dicèmber, znêr e fervêr ind la pêrt êlta ed la Tèra, quî ed zógn, lój e agòst ind la pêrt a bâs ed la Tèra.[1]
NoteModifica
Vôş coleghêdiModifica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Inverno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Per pudair far quai uschè autentic sco pussaivel, ha Marius Hublard visità curs ed emprendì da zambregiar guaffens e vestgadira sco quai ch’ella vegniva purtada da quests temps. Gronda paisa metta el sin tegnair in ord l’auter ils guaffens e la vestgadira dal temp preistoric ed il temp medieval ch’èn 4000 onns. in ord l'auter.
Tut la vestgadira ch'el ha tratg en, sch’el s’entaupa cun ses collegas da l’Uniun “Prähistorische Jagdtechniken Graubünden" e tut ils guaffens ch’el dovra, ston esser autentics. Quai vul dir, che tut quai sto esser fatg sez. L’emprim balester ch’el ha zambregià, è sta l'entschatta da questa passiun. Ussa posseda el in entir arsenal dals guaffens ch’i deva en il temp preistoric e medieval.
Omadus temps tschiffan Marius Hublard. Il temp medieval è simplamain pli manaivel ad el. Mintga di cura ch’el va a chasa va el sper la ruina da Grüneck vi, quai è per el muments da ponderar tgi ch’el fiss stà, sch’el avess vivì en quest temp. In chatschadur, in pastur, in servient u forsa in chastellan? En mintga cas crescha la fascinaziun cun la fantasia.


text:
La regenza spagnola na vul nagina intermediaziun internaziunala per schliar il conflict tranter la Catalugna e la regenza. Quai ha communitgà il biro dal schef da regenza Mariano Rajoy a Madrid. Puigdemont stoppia en in emprim pass respectar la lescha vertenta da la Spagna. Pir lura possia dar in dialog.
Il president da la Catalugna, Carles Puidgemeont aveva pretendì ina tala intermediaziun. En ses pled aveva Puigdemont ultra da quai crititgà retg Felipe VI. Lez haja numnadamain surpiglià la tenuta da la regenza centrala ed uschia trumpà milliuns da Catalans – enstagl dad intermediar tranter las partidas da conflict. Retg Felipe VI aveva da sia vart crititgà la regenza regiunala da la Catalugna fermamain. Quai en connex cun il referendum davart l'independenza la dumengia passada.
RR novitads 06:00


text:
Mendris (distret)
El distrèt de Mendris (nòm uficiàl: Distretto di Mendrisio) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Mendris.
La superfìce totàl del distrèt l'è de apéna 101 km² cge völ dì che l'è 'l piö pesèn dei distrècc del Cantù, ma l'è 'l tèrs piö popolàt coi sò 50 357 abitancc (dato del 31 Dicember 2013[1]).
El töl dét la pónta piö meridiunàla del Cantù e de töta la Svìsera, el cunfìna col distrèt de Lugano a nòrt e co l'Italia (Lombardia, pruvìnce de Com e Varés) a sud.
Diviziù aministratìvaModifiché
El distrèt de Mendris l'è spartìt en 5 cìrcoi e 14 cümü:


text:
Durant sia vita professiunala ha Paula Jacomet lavurà en plirs biros d'architectura e tar la tgira da monuments dal chantun Grischun. Jacomet surpiglia l'uffizi dad Andreas Pfister che terminescha ses engaschi tar la vischnanca da Tujetsch.
Surselva Tujetsch ha chattà nova manadra d'uffizi da construcziun
Paula Jacomet-Deplazes daventa nova manadra. Ella surpiglia quest post davent dal prim d'avust. Ella ha 43 onns ed abitescha cun sia famiglia a Sedrun. Ella è dessignadra da construcziun auta ed ha fatg la maturitad da mastergn a Cuira.


text:
L'onn passà avevan radund 26 milliuns turists visità la Grezia. Quest onn spetga l'uniun turistica anc ina giada 6% dapli turists.
Il turissem e las branschas parentadas fan ora entant in quart dal product naziunal brut da la Grezia. Ils gronds victurs sajan pil mument surtut Kreta, las inslas Mykonos e Naxos sco era las inlas en la mar ionica, sco Korfu. Tut quels han fatg in plus enturn 10%.
Exteriur Il turissem en Grezia prosperescha
En Grezia vai puspè meglier cun la branscha turistica quai che ha influenza sin las plazzas da lavur. Da las bun 250milli plazzas ch'èn vegnidas stgaffidas quest onn da nov èn passa 210milli en la sparta da turissem. Quai rapportan medias indigenas.
L'onn passà avevan radund 26 milliuns turists visità la Grezia. Quest onn spetga l'uniun turistica anc ina giada 6% dapli turists.
dpa/li


text:
La Giuventetgna Rumantscha GiuRu ha salvà sia radunanza generala sonda en Val Müstair. La radunanza ha reelegì il president Uolf Candrian ed ils suprastants Alina Müller, Flavia Hobi e Maurus Bundi.
Leander Albin è vegnì elegì sco nov commember en suprastanza. Sortidas da la suprastanza èn Natalia Salzgeber e Melanie Häfner.
En pli ha decidì la radunanza d'introducir ina contribuziun da partenza per daventar commember da la GiuRu. In nov commember sto en l'avegnir pajar ina contribuziun unica da 20.00 francs per daventar commember. Uschia spera la suprastanza da pudair persunalisar dapli il contact cun commembers. Quai che manca èn numnadamain persunas che fissan prontas da s'engaschar concretamain en l'uniun da giuventetgna per tut la Rumantschia, uschia il president da la GiuRu, Uolf Candrian envers RTR.
25avel giubileum
Quest onn po festivar la GiuRu ses 25avel giubileum. La suprastanza organisescha ina festa durant l'open air Chapella ils 6 d'avust. I duai dar dapli bands rumantschas a Chapella quest onn ed in tren special vegn a purtar ils commembers da la GiuRu en Engiadina a la festa da giubileum.


text:
Ciment
Con ciment s'intend ona varietà de materia de costruzzion, cognossuu anca 'me ligant idraulegh, che se vegnen messedaa con l'aqua i desviluppen di proppietà adesiv.
La pasta del ciment (fada de ciment mes'ciaa con l'aqua), la vegna doperada 'me ligant, mes'ciaa su con materiai tant 'me la gera o la sabbia.
A mes'cià el ciment con di olter materiai, se tiren foeura olter materiai ben doperaa in de l'edilizzia, tant 'me la molta (con la sabbia) e 'l ciment armaa (con sabbia, gerett e gera).
El ciment l'è on material bell antigh, cognossuu almanch a partì del III millenni prima del Signor.


text:
Lavurs
Mecanists e mecanistas da velos passentan ina gronda part da lur temp da lavur en il lavuratori. Là mainan els surtut tras lavurs da service e da midadas sco er controllas da funcziun vi da velos da tuttas sorts. Cunquai ch’il lavuratori è savens er collià cun ina fatschenta da vendita, s’occupan els er da la clientella. Els la beneventan, prendan cunter incumbensas da la clientella, la cusseglian ed infurmeschan davart defects, custs sco er novaziuns. Els decleran ils avantatgs ed ils dischavantatgs da differents vehichels a duas rodas e vendan velos, vestgadira ed accessori.
Mecanists da velos mainan tras en il lavuratori lavurs da mantegniment, reparaturas e midadas vi da velos e velos electrics. Els survesan las lavurs, calculeschan il temp ch’i dovra e planiseschan decurs, uschia ch’ils vehichels pon vegnir surdads a temp a la clientella. Las lavurs fan els a moda conscienziusa.
Mecanists da velos mantegnan, repareschan e megliereschan roms da velos e parts dal schassis. Els valiteschan e controlleschan roms, rodas, radis, rulleras da la roda, rodas e pilotadis sin donns, per exempel tras isada u accidents. Els centreschan rodas, remplazzan pneus, nettegian rulleras dal chau dal guvernagl, controlleschan pedaleras ed unschan tut las parts moviblas. Els reparan suspensiuns e mitigiaziuns e reorganiseschan quellas per in cumportament optimal en il traffic. Ils differents frains sco frains da giavegls, da rudella e da rollas controlleschan els u ch’els als moderniseschan.
Els sa fatschentan cun la tracziun, la midada dals girs e cun l’electronica dal velo. Mecanists da velos examineschan e giusteschan chadainas sco er transmissiuns a mosels e reparan indrizs d’illuminaziun. Tar vehichels electrics tschertgan els cun apparats da mesirar suenter disturbis, chargian e remplazzan battarias, reparan defects vi da motors electrics.
Parts defectas vegnan per motivs da custs savens remplazzadas e betg reparadas. Mecanists da velos san dentant tuttina era resgiar, buglir u tagliar bain crennadiras, quai per savair reparar u fabritgar parts ch’els na survegnan betg pli. Sco generalists en la fatschenta professiunala administreschan els ultra da quai il magasin da tocs da reserva e fan empustaziuns. Els sa tegnan vi da las prescripziuns davart la garanzia da la qualitad, la segirezza da la lavur, la protecziun da la sanadad, da l’ambient e d’accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 5-9-2011 (stan 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En ina fatschenta speziala da velos
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- noziuns tecnicas
- elements electrics
- proceders da fabricaziun
- infurmaziuns da mantegniment e da reparaturas
- infurmaziuns tecnicas
- meds da communicaziun
- servetsch da clientella
- servetsch da tocs da reserva
- communicaziun da datas
- discurs da vendita
- vestgadira ed accessori
- velos e tecnica da velos
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mecanist / mecanista da velos AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun dal spazi
- lavurar a moda exacta e conscienziusa
- pazienza e perseveranza
- senn da responsabladad
- plaschair vi dal contact cun clientella
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da 2rad Schweiz e da scolas professiunalas
Furmaziun da basa scursanida
1 onn furmaziun da basa professiunala sco mecanist / mecanista da motos pitschnas e velos AFQ, 2 onns furmaziun da basa sco mecanist / mecanista da motos AFQ
Examen professiunal superiur (EPS)
maister mecanist / maistra mecanista da velos, maister mecanist / maistra mecanista da velos e motos
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicher / tecnicra dipl. SSS construcziun da maschinas
Scola auta spezialisada (SAS)
p. ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’automobil, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Mecanists da velos lavuran savens en lavuratoris pitschens u mesauns. Pussaivel è er ina lavur tar firmas da producziun u firmas commerzialas da velos.
Il pli bler da far han mecanists da velos la primavaira u la stad, lura pon ils dis da lavur en il lavuratori esser fitg lungs. Durant l’enviern pon els sa deditgar a reparaturas pli grondas u preparar vehichels d’occasiun per la vendita.
Il temp da lavur correspunda per regla a las uras d’avertura dal negozi. I vegn pia er lavurà la sonda.
Ulteriuras infurmaziuns
2rad Schweiz
via da la staziun 86
chascha postala
5001 Aarau
Tel: 062 823 37 85
URL: www.2radschweiz.ch
Revista professiunala:
Verbandszeitung "inform"


text:
Altenburg
Altenburg (Starograd in lusazian inferior; Starohród in lusazian superior; Starohrad in cech stòrigh; Altenburgo in spagnoeu; Altenbourg in frances) a l'è ona città de la Germania centro-oriental. El territori aministraa de la città l'è abitaa de 32 992 personn (dato del 31. Dic 2013)
La città la se troeuva in de la Turingia, in del circondari de l'Altenburger Land.
StòriaModifiché
La città l'è stada abitada a longh de popolazion slav: la prima citazion de la città la ven de on document de l'imperador Otton II (976). El Barbarossa el n'ha faa vun di centri pussee important del sò regn.
In del 1256 l'ha ciappaa el titol de città.


text:
La maschera di cera (film 2005)
La maschera di cera (La mascra 'd céra) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e austragliàṅ dal 2005 ad Jaume Collet-Serra, chè a 'l sò debùt da regìsta.
Al film 'l è 'l arfacimènt ad La maschera di cera cun Vincent Price, dirèt in dal 1953 p'r André De Toth, a sò vòlta remake ad La maschera di cera dal 1933 ad Michael Curtiz.
Prudót par la Dark Castle ad Joel Silvre e ad Robert Zemeckis, 'l è custâ quarànta migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò ad stanta.
Sunt
Un grup ad siē amìg śōvan i èṅ i viàś ad nòt p'r andàr a védar na pardìda dimóndi impurtànda ad football americàṅ. A gh'è la Carly Jones (Elisha Cuthbert), sò fradèl Nick (Chad Michael Murray), al sò muróś Wade (Jared Padalecki), la Paige Edwards (Paris Hilton), al sò muróś Blake (Robert Ri'chard) e Dalton Chapman (Jon Abrahams).
Dòp avér pasâ la nòt darènt a 'n bòsc, la matìna dòp i ragàs i s réndan cònt che qualchidòṅ al gh'à tirâ un brut schèrs śbargànd la sìngia 'd trasmisiòṅ 'd una dal dū màchini. Méntar Wade e la Carly i tōś'n un pasàǵ 'd òṅ ch'al s éra śibî ad jutàr-i purtànd-i in dla sità 'd Ambrose lè davśèṅ, chi àtar i vàn'n a la partìda. Rivâ là i dū i càtan che tut i abitànt dal pòst, in dal céśi e in dal cìnema in dua i dàn'n ad cuntìnuv al film Che fine ha fatto Baby Jane?, i èṅ dvintâ dal statvi ad céra, a part dū śmèi ad nóm Bo e Vincent (Brian Van Holt).


text:
Ostrya
Ostrya, l'è 'n zèner de piànte che töl dét 10 spéci (giöna de chèste l'è 'n fòsil) de àlber de dimensiù pötòst pesène, a fòie che cröda 'n envéren e che fà part de la famìa botànica de le Betulaceae. L'è uriginàre de l'Europa meridiunàla, de l'Asia meridiunàla e orientàla, de l'America setentriunàla e centràla.
Le piànte de le spéci che fà part del zèner Ostrya i è alber de dimensiù pesène co la chiòma a fùrma cònica o iregolàr e la scórsa rügùza. Le fòie i è altèrne a dentadüra dópia e de longhèsa che và dei 3 ai 10 ghèi. I fiùr i compàr en primaéra, chèi mascc i è de 5÷10 ghèi e chèi fèmina de 3÷10 ghèi. I fröcc i vé a furmà 'na gratilìna che pindùla zó de 3÷6 ghèi de longhèza con 6÷20 granì de somésa.
Spéci[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ostrya carpinifolia Scop. o tàera.
- Ostrya chisosensis Correll
- Ostrya guatemalensis Rose
- Ostrya japonica Sarg.
- Ostrya knowltonii Coville
- Ostrya multinervis Rehder
- Ostrya rehderiana Chun
- Ostrya virginiana (Mill.) K.Koch
- Ostrya yunnanensis W.K.Hu
- † Ostrya oregoniana (fòsil)


text:
Angùstia
L’angùstia (Angst in tedésc) in psiculugìa 'l è 'n stat 'd ànim dimóndi brut ad patimènt ch'al fà muntàr la preucupasiòṅ e la paùra par na situasiòṅ o 'n turmènt ch'a n s è minga bòṅ ad risólvar da par lò, ad saltàr-'g-an fóra e 'd tgnir sóta cuntròl, dand vita a frustrasiòṅ e malèsar.
Da spés i sugèt angustiâ i gh'aṅ paùra 'd èsar drē a vìvar na daśgràsia o 'd murìr e i n gh pōlan far gnint. A livèl fìśic cal mâł chè 'l è cumpagnâ da spés da batarìa 'd cōr, tarmarìa, sudōr, fadìga a tiràr fiâ, biśógn ad piànśar, śgriśōr o vampi 'd calōr, giramènt ad tèsta e mancamènt.
C'l argumènt chè 'l è stâ tratâ in dal XIX sécul da 'l filòśuf danéś Søren Kierkegaard (ma anc in séguit par Sigmund Freud) ch'al dgiva che 'l óm, ch'al n agìs minga cum al bèsti ma tulénd dal deciśiòṅ strulgàdi, p'r al sōl fat 'd èsar lìb'r in dal sarnìr, al gh'à sèmpar da cunfruntàr-'s in natùra cun l'angùstia saénd che na sarnìda bòna la vōl dir ch'a gh 'n è, a livèl teòric, anc di migliòṅ ad qvéli śbaliàdi.


text:
L’Aqua de Màrs (Aguas de Março)
(Musica: Antônio Carlos Jobim - testo dialettale Paolo Milzani)
L’è Paol l’è Piero, i è un pó töcc i sancc
A dì le orasiù, sa deènta piö gràncc
L’è ‘l ciél che sa ‘nfósca, somèa la not
Ma vègnérà ‘l sul, a cridiga o no.
I è dò scàgne una tàola, la toàia stiràda
El föch la stüa, l’è una pèla de lègna
L’è una zèrla postàda, la bögàda l’è fada
El carèt sóta ‘l portėch, la caràta giöstàda
I è le tènde col vènt, che sa möf en de l’éra
Un bicér de gropèl, fèsta de primaéra
L’è l’udùr dela stàla, l’è la tèra bagnàda
Da l’àqua de Màrs, l’è zà bèla ėnsulnàda.
L’è un pè, l’è un pàs, l’e una cursa ‘n del ciós
fa la lègna ‘ndel bósch, cantà una tiratera
L’è una Ave Maria, l’è un ótra cansù
A fa ‘l bàgn en del fiöm, màma che tentasiù
L’è la pipa del nóno, una stória cöntàda
L’aròst de mėśdé, la polènta brüzàda
L’è ‘l frèt l’è ‘l càld, l’è la mèsa cantàda
I è dò góse dal ciél, la campàna stunàda
L’è una sèsta de pès, l’è la pèsca dal Cés
L’è una nùs de majà, bèla sèca da un pès
L’è la légna söl föc, l’è la carne salàda
La fiaschèta de vì, el biròch sö la stràda
L’è ‘l vistìt dela fèsta, la fèsta de piàsa
L’è una fónna e chisà se la s’è mai spuśàda
El piöf i è dò góse, i e dé piö, ma va là
El tompèsta da màt, ghè la lüs che va vià
Sarà l’àqua de Màrs a burlà zò dal ciél
A bagnàga la tèra e la tèra a fa bèl.
L’è una córda l’è un pàl, l’è una bàla de fé
L’è un spì né la ma, le saàte söi pè
Sarà l’àqua de Màrs a burlà zò dal ciél
A bagnàga la tèra e la tèra a fa bèl.
L’è Paol l’è Piero, i è un pó töcc i sancc
E a dì le orasiù, sa deènta piö gràncc
El piöf i è dó góse, l’è un bèl temporàl
Sa fa l’arcobaléno, l’e un quàder de ardà
Sarà l’àqua de Màrs a burlà zò dal ciél
A bagnàga la tèra e la tèra a fa bèl.
Pàl, préda, lègna, égna,
sòch, rùér, tròcoi, pìgna,
Vàs, lòsa, gèra, órt,
Nèdra, àca, àśén, bò
Sarà l’àqua de Màrs a burlà zò dal ciél
A bagnàga la tèra e la tèra a fa bèl.
La Piàsa (Corcovado)
Musica: Antônio Carlos Jobim - Testo dialettale Paolo Milzani
Quàta zènt pàsa de ché
Zà a bunùra töcc i dé
Ghè vérgù che vé a pasà zornàda
Tra vidrìne e giornalér
I gà fàt un bèl mestér
Che ma piasarès pò abitàga
Ma mìa ‘l quìndés de febrér
Ché sa vèd éndó gh’è ‘l Dòm
I gà dàt a’pò un bèl nòm
Quàlche forestér ì vé a vardàla
I vé a rinfrescàs el gós
I ga a’pò spüdàt adòs
Pò ì ga fàt parì de gnènt
Ma và a capìga argót, che bröta zènt
L’è isé che gira ‘l mónd
E vègne a’pò a se stó delóns
Isé giösta per fà una spasezàda
E chèi che i era tristi
I va vià un pó piö felìci
Nei dé de fèsta ghè a’pò i sunadùr
A portà un pó de pàce e un pó de amùr
Tristèsa e Malinconìa (Chega de saudade)
Musica: Antônio Carlos Jobim - Testo dialettale Paolo Milzani
Màma che tristèsa, da chèsta guèra no
só mìa se turnaró 'ndré
Dìga a la mé bèla, che fó una guèra
Ma che lo mìa ulìda mé
Me só mìa quànt só delóns
De càsa e a pensàga
Ma ve adòss una tristèsa
En fónd al cör e malinconìa che
Ma strèns el cör
Sa strèns fino a fa màl
Ma àla mé età, àla mé età
Gha völ la vita, gha völ la gioia
De córer de cantà mà néla mà con lé
E quai bazì che ga darèse sö la bóca
Éndaróm chèi quàter stràss
Che góm teóm
Una bèla càsa grànda
Endó nàga a stà
‘ndo nàga a fa un angilì
Precìs a té
Con töta la bélèsa che ta ghét
Teóm la càsa la piö
Grànda la piö bèla ta edarét
Stunàt (Desafinado)
Musica: Antônio Carlos Jobim - Testo dialettale Paolo Milzani
Ta ma dìśét che
Só un puninì stunàt
Ta mal dìśét pò a se gó gnemó cantàt
Sará che l'è mìa sèmplice
Cantà chèsta cansù
L'è mìa cùlpa mé
Se só un pó zó de ùs
Come néla vita
Ghè degl' àlcc e bàs
En déla mé vita
Ie piö tàncc i bàs
Gó mài vìt fürtüna
Ma só contentàt
Chèsta l'è mé càsa
E chèsto l'è 'l mé capitàl
Gó mài ciapàt al lòt
Gó sèmper tribülàt
Per mèter vià dù sólcc
Gó piantàt lé apò de fömà
Fó töt de per mé cönt
Senśa fa niènt de màl
Gó mitìt la fàcia e a ólte gó sbagliàt
Forse té ta pòdét gnàc'emmaginàt
Quànto bé ta òie mé
Da quànd che t'hó 'ncuntràt
L'è mìa un màs de fiùr
Le mìa con quàlche bèl regàl
L'è a cantàt una cansú
Che pàrla al cör
E a mitìga un pó de sentimènto
L'è a cantàt una cansú e pasiènsa
Se gó ànche un pó stunàt
Gingì (Dindi)
Musica: Antônio Carlos Jobim - Testo dialettale Paolo Milzani
Ciél, che grànd l’è l’ciél
Con chèi nìgoi che và e che pasa lezér
Ma ‘ndo narài... no me so mìa ‘ndo ì và...
El Vènt, che parla à le fòje,
El cönta dò stórie énventade al momènt,
E una poeśìa töta per té, per mé....
Oh Gingì,
Set che ‘n töta la vìta gó ìt sul un òm
Ma ta mét mìa cridìt,
Crèdem Gingì
Caro Gingì
E se un dé, Gingì
Ta garèset de pàrter
Fo prèst à mitìm el piö bèl dei vistìc
Vègne con té
Caro Gingì
La vita l’è un cantér mài finìt de pensér
E a dàga un bèl culùr mandóm vià i dispiazér
Ta sét té, Gingì
La piö bèla carèsa che mabes tocàt néla vita Gingì
Resta con mé
Caro Gingì
L’àlba (É preciso perdoar)
musica: Carlos Coquejo, Alcyvando Luz - Testo dialettale Paolo Milzani
Ah...
L'àlba l'è un grànd bèl momènt
Con chèl'ària a sifulà
El viöla nel capèl
L'udùr de mé fradèl
L'umbrìa del Signùr
Sömèa la fì del ciél
L'àlba l'è 'l pö bèl momènt
L'è 'l cunfì tra nòt e dé
El dé che sa fa grànd
La lüna che sparés
El sul che böta un öcc
E mé che só zà 'n pé
Quàta bélèsa che ghè
Néla nòt che la völ mìa nà vià
Quàta bélèsa nel dé
Che völ nàsér e fa ègnér el ciàr
E isè
L'è precìsa töcc i dé
L'àlba la sa mèt de mès
Per póc pó la và vià
la ciàma un pó de zènt
La squàrcia zó la nòt
Comìncia un àltér dé
Mé bèla pütìna (Garota de Ipanema)
(Musica: Antônio Carlos Jobim - testo dialettale Paolo Milzani)
Dórma mé bèla pütìna
Ta cöntaró chèla
De chèl che l'è ulàt
Fina 'nsìma a una stèla
En bànda a la lüna 'l sa spècia 'nél màr
Se olóm cambià chèsta stória
ta 'n cönte amò giöna
ghe n’è isè tànte che só a memória
de bèle zögàde che 'nsèma góm fàt
Ah... Quànd ta sìet picinìna
Oh... Da la sera a matìna
Mé te tignìe la manìna
Quànt de nòt ta saltàet nel mé lèt
Töi tré sìem amò piö contèncc
E adès che ta vàrde isé grànda
e la vita che pàsa
Un pó 'ntimidìda ma piéna de gràśia
Fo finta che 'l tép el s'è come fermàt
Mé che té tó isé ulìda
Ta sìet apéna apéna nasìda che
Ta sercàet el me còl per tacàt a zügà
Pò tó ardàt a deénta grànda
A creser bèla e sèmper en gàmba
Entàt che ta petenàe piàn piàno i caèi
Oh... Quànd ta sìet picinìna
Ah... Da la sera a matìna
Mé ta tignìe la manìna
Quànt de nòt ta saltàet nel mé lèt
Töi tré sìem amò piö contèncc
Adès che ta vàrde isé grànda
E la vita che pàsa
Un pó 'ntimidìda ma piéna de gràśia
Fo finta che 'l tép el s'è come fermàt
L’è zà ùra (Izaura)
(Musica Herivelto de Oliveira Martins - Testo dialettale Paolo Milzani)
Ahi ahi ahi l'è zà ùra
No, pòdé mìa férmam
Pėrchè a càśa ta sét come i fà
I spèta un pó
e pò i vé a sercàm
Pòde mìa ėncàntam
E sé ì ma càta con té
Na à saì che i disará
A chèst'ùra só dé léna
A trà ėsèma de disnà
Sei carino e molto bon
Ch’él sa pöl mìa contestàl
E anche se ma piànz el cör
Mé gó pròpe de scapà
Ma che tribülà
La Bianchìna (L'aviatrice)
Paolo Milzani Antonella Ruggiero Silvio Pozzoli
Che splendùr ma vàrda che bélèsa
La mé bianchìna e gìre töta Brèsa
A bélaśe sènsa ìga frèsa
Sènsa ìga pensér
La cönsöma póc e nóm de léna
Sènsa fadìga rìe pò ’n Madaléna
Pàrte la matìna e tùrne a séna
Sènsa ìga pensér
La benedisiù
Per du 'nnamuràcc
Che völ nà de lóns
E fa un bèl viàs
Fino 'ndó che 'l ciél
El culùra ‘l màr
Che sodisfasiù
Mai fermàs
L'hó compràda lìa talmènte bèla
Nöa de fiàma e sènsa gnènt che bàla
E l'hó pagàda quasi töta 'nsèma
Per mia ìga pensér
La benedisiù
Per du 'nnamuràcc
Che völ nà de lóns
E fa un bèl viàs
Fino 'ndó che 'l ciél
El culùra ‘l màr
Che sodisfasiù
Mai fermàs
Una nota apéna (Samba de uma nota so)
(Musica: Antônio Carlos Jobim - testo dialettale Paolo Milzani)
L'è mìa asé una nota apéna
Per fa bèla una cansù
A zontàghéna amò giöna
Sàlta fóra argót de bù
Tipo chèsta un pó pö àlta
Mia tròp vàlta sét che mé
Gó la ùs che sùna bàsa
Pröa a cantà e va aànti té
L'è mìa 'l nömer déle note
Che fa una cansù l'è chèl che dìze
O che ta dìzét
Quàta zènt che pàrla
e che ciciàra töt el dé ma che fa rìdér
ma pròpe rìdér
Mé alùra fo tendènsa
E dise töt chèl che ma é ’n mènt
Póche note de parvènsa
L’è un pó "indi" e va töt bé
E beàta l'ignorànsa
E töcc chèi che fa rumùr
Mé adès ma tìre 'n bànda
E fo sunà i sunadùr
L'è mìa asé una nota apéna
Per fa bèla una cansù
E a zontàghéna amò giöna
Sàlta fóra argót de bù
Tipo chèsta un pó pö àlta
Mia tròp vàlta sét che mé
Gó la ùs che sùna bàsa
Pröa a cantà e va aànti té
L'è mìa 'l nömer déle note
Che fa una cansù l'è chèl che dìze
O che ta dìzét
Quàta zènt che pàrla
e che ciciàra töt el dé ma che fa rìdér
ma pròpe rìdér
Mé alùra fo tendènsa
E dise töt chèl che ma é ’n mènt
Póche note de parvènsa
L’è un pó "indi" e va töt bé
E beàta l'ignorànsa
e töcc chèi che fa rumùr
Me ades nó nél mé lèt
E buonanòt ai sunadùr


text:
In team da sis persunas che sa cumpona da schurnalistas e schurnalists da la Washington Post, il ZDF ed SRF han retschertga sis mais davart «l’operaziun Rubikon». Al cumenzament da la retschertga stattan 280 documents dal servetsch secret. Quels èn vegnids surdads ad in schurnalist dal ZDF. Menziunads en quels documents è era la Rundschau. Perquai che dals onns 90 ha ella rapportà davart famas enturn la firma Crypto. Igl ha da quella giada gì num che la firma vendia apparats che pon vegnir tadlads giu. Las famas n'han dentant betg pudì vegnir confermadas – uss s'èn questas famas dentant sa mussadas sco vardad. Passa 100 pajais han cumprà apparats da la Crypto, sur quel ch'il servetsch secret da la Germania e dals Stadis Unids han pudì tadlar giu ils pajais.
Nus essans cuntents ch'il prim pass è fatg cun publitgar las retschertgas. Uss po suandar in proxim.
Uschia ha il schurnalist dal ZDF decidì dad involver era la Rundschau en las retschertgas. Tranter auter a la schurnalista investigativa Fiona Endres. Per ella haja cumenzà ina retschertga extraordinaria. I sajan documents che na sajan betg simpels da leger. Tiers vegnan enturn 100 dumondas tar l’archiv federal per survegnir l’invista en documents. Ina lavurada dad ir tras tut quel material. Dentant era da survegnir persunas davant la camera. Ins haja discurrì cun in mantun da persunas che han dà infurmaziuns, dentant mo ils paucs han vulì prender posiziun di Endres.
Communabel sin tschertga da fastizs
Al cumenzament da la retschertga haja mintga redacziun retschertgà per sai. Mintgin aveva in auter focus, entant che la Washington Post è sa focussada sin la CIA, il servetsch secret dals Stadis Unids èn ils Tudestgs, il ZDF sa focussads sin lur servetsch secret, il BND. E las trais schurnalistas da SRF che han retschertgà vid l'istorgia han prendì sut la marella pli precis la rolla da la Svizra.
Cun il temp hajan ins cumenzà a barattar las infurmaziuns. Vers la fin saja tut vegnì pli intensiv. Uschia sajan tuts s'inscuntrads en Svizra ed han fatg communabel las ultimas retschertgas.
Las retschertgas eran intensivas. Qua sa tracti da documents che n'èn betg simpels da leger. Tiers vegn che nus avain fatg passa 100 dumondas d'invista per documents tar l'archiv federal.
La distanza geografica saja sa cumprovada sco avantatg per la retschertga di Endres. Uschia hajan ins gì trais retschertgas independentas ch’ins ha pudì metter ensemen. I saja in Luxus sch’ins ha retschertgas ord 3 pajais ed ins po verifitgar uschia da differentas funtaunas en differents pajais las infurmaziuns.
Squitsch davart ina da las partidas cunter quellas igl è vegni retschertgà n'haja quai mai dà. Ma singuls partenaris cun quels ch'ins ha discurrì hajan ditg che forsa saja meglier da betg publitgar la retschertga cun quai che quella pudessia far donn a la Svizra.
Ina retschertga cun rebomb
La retschertga bitta undas. Il Cussagl federal lascha examinar il cas, ed i ha dà in scumond d'export per ils apparats da la firma Crypto. Vuschs ord la politica pretendan era ina PUK, ina cumissiun parlamentara d'inquisiziun.
RTR actualitad 17:00


text:
Da Rest Giacun Dermont -
La capacitad dad operaziuns dals computers è s’augmentada ils davos onns e decennis a moda rasanta. Baud u tard vegnan maschinas a superar il tscharvè uman. Il svilup dals ultims mais mussa ch’ils computers èn schi damanaivel sco anc mai a quest pass. Davart las consequenzas d’ina intelligenza artificiala superiura a la capacitad cognitiva umana sa lascha be specular.
La primavaira da quest onn è ina novitad circulada tar las redacziuns da quest mund. Per l’emprima giada ha in computer battì in uman en il gieu da strategia chinais cun il num „Go“. Quest gieu sa basa sin in raster da lingias che sa cruschan. Sin quests puncts da cruschada vegnan posiziunads craps alvs u nairs. Mincha giugader emprova da conquistar tant spazi sin la tabla da gieu sco pussaivel. Per giugar a „Go“ n’èn betg mo necessarias capacitads logicas sco en schach, mabain era ina survista strategica e l’abilitad d’adattar la tactica en il decurs dal gieu. Per quests motivs n’ha enfin questa primavaira anc mai in computer battì in dals megliers gieuaders dal mund da „Go“. Ussa dentant ha la firma „Microsoft“ sviluppà in computer ch’è stà pipa da far quai. La maschina cul num „AlphaGo“ è vegnida construida aposta per quest intent.
Nov modus operandi
Durant ch’ils computers convenziunals sa basan sin algoritems relativamain simpels, agescha il nov computer a moda dal tuttafatg differenta. Ils emprims computers ch’han battì in dals megliers giugaders da schach lavuravan simplamain cun quintar ora tut las variantas pussaivlas e lura tscherner tala ch‘empermetta il meglier effect. Il nov computer da Microsoft, che ha batti in dals megliers giugaders da „Go“ dal mund, operescha dentant a moda differenta. El emprenda..
Emprima publicaziun sin latabla.ch: 1 d'avust 2016 (Sche „Siri“ sa dapli che ti)
Da Benedetto Vigne - La conuschientscha definitiva na vegn l’uman mai a cuntanscher.
L’ultima sairada da son Silvester, la notg avant Bunmaun, cun in pèr amis ed amias a festivar la fin da l’onn vegl ed il cumenzament dal nov. Tranter els in fisicist da professiun, spezialisà en materias digitalas, computers e tut il climbim modern da quests dis. Sco cumplet laicist sin quests champs, n’haja strusch savì cunterdir a ses arguments, a sias formulas e formulaziuns. Ma tuttina haja mess sin maisa in tema che ma fatschenta actualmain, l’intelligenza artificiala numnadamain. (Guarda er la columna da Rest Giachen Dermont en LATABLA, avust 2016.)
Robots capavels da resentir simpatias ed antipatias, amur e dolur?
Ils scienziats da quests dis discurran da las vistas realas d’in robot dal proxim futur che surpiglia tut las activitads umanas, inclus pensar e ponderar e planisar e torturar. Anzi, intgins postuleschan schizunt in’ autoconscienza da tals essers che savess senz’auter surpassar quella da nus solits umans. Ch’ils robots fissan capavels da resentir simpatias ed antipatias, amur e dolur - damai che l’autoconscienza na saja nagut auter ch’ina banala funcziun da sinapsas en il tscharvé.
Tge èsi da quintar da talas ipotesas?
Mes ami fisicher ha dà ina resposta diplomatica, manegiond ch’ils mainis giajan qua fitg dapart, e che la finala na fissi strusch pussaivel da demussar ina tala autoconscienza artificiala.
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In...


text:
L'onn 2013 han intgins amis gì l'idea da far in'acziun in zichel speziala amez la citad da Cuira. Els han regalà durant ina entira damaun fluras a tuts ch'èn passads suravi l'Alexanderplatz. L'intent era da far in plaschair.
In onn pli tard han els vulì reactivar la plazza da la regenza cun postar durant la stad en quest lieu sutgas e maisas. L'intent era da far che la glieud restia là in mument.
Quest onn sun ils amis vegnids confruntads cun ina chasa gist sper la staziun da Cuira, ina chasa che duai bainprest vegnir stgarpada giu. Spontanamain èn els sa decidids da dar nova vita a questa chasa cun realisar in pop up cultural. Quest atun han lieu differentas occurenzas, davent da concerts, prelecziuns ubain sairas da gieus. Tut funcziuna sin basa da collecta ed è organisà nuncumplitgà.
Telesguard 17:40


text:
- La Banca naziunala svizra ha preschentà la nova bancnota da 10.
- Ordavant aveva ella emess novas notas da 50 e 20.
- La nova seria duai esser spezialmain greva da falsifitgar.
Sin la nova seria da bancnotas n'èn naginas persunas pli illustradas. L'entira seria è sut il motto «La Svizra multifara». Mintga bancnota represchenta ina part tipica da la Svizra. La nova bancnota da 10 mussa la Svizra che organisescha. Element principal è il temp.
Producziun cumplexa
Ina nova bancnota da 10 custa 40 raps per toc. Quai ha ditg la pledadra da la Banca naziunala svizra Silvia Oppliger. Cumpigliads en quest pretsch sajan ils custs da svilup, dal palpiri e da la stampa.
Dapli detagls na tradescha l'institut betg. Enconuschent è mo tge firmas che produceschan las bancnotas svizras. Ina da las firmas las pli impurtantas en quest connex è la fabrica da palpiri «Landquart». Quella producescha numnadamain il substrat or dal qual las bancnotas vegnan fatgas. Il substrat sa numna «Durasafe» e consista ord duas stresas da mangola.
Tranter questas duas stresas vegn in plastic liquid. Quai è il coc da la bancnota. Grazia a quest coc saja la bancnota era in zic pli stabila e dira cumpareglià cun la veglia bancnota da 10.
Terza bancnota nova
Suenter las notas da 50 e da 20 èsi la terza nota da la novavla seria da bancnotas che la banca naziunala emetta.. La nova bancnota da 10 vegn messa en circulaziun l'emna che vegn.
Sin la fin dal 2019 duain lura era las novas bancnotas da 100, 200 e 1000 esser en circulaziun. En media emetta la banca naziunala mintga 15 fin 20 onns novas bancnotas.
RR novitads 11:00


text:
Zernez - center da l'Engiadina
Pro'l Cumün da Zernez toccan ils lös da vacanzas Zernez, Brail, Susch e Lavin. Els sun la porta pel Parc Naziunal e sun il center da l'Engiadina. Els collian l'Engiadina Bassa e la Val Müstair cull'Engiadin'Ota. L'attracziun principala es sgür il Parc Naziunal cun sia grondezza da 170 kmq, l'unic Parc Naziunal Svizzer, il plü grond reservat da natüra dal pajais. El es la patria da indombrablas bes-chas raras da las alps e lascha in üna cuntrada muntagnarda, sulvadia a la natüra seis gir.
Il Cumün da Zernez es situà tanter ils trais pajais cunfinants Svizra-Italia-Austria ed es causa quai eir il punct da partenza per bleras excursiuns, chi sun ragiundschablas infra ün'ura: lapro toccan blers lös per ir cul velo o per far gitas, plüssas plazzas da golf, loipas da passlung e pistas da skis. Zernez, Brail, Susch e Lavin han ün'hotellaria classica cun predschs onests e buna qualità. Üna vasta sporta da restorants regiunals augmaintan la sporta.
Brail – 100 abitants, üna staila da Michelin
Brail es güst avant Zernez ed ha be var 100 abitants. L'attracziun turistica principala dal cumün es - sper la baselgia refuormada, chi sta suot protecziun da monumaints – il In Lain hotel Cadonau, chi spetta cun trais restorants. Ün da quels es dafatta onurà cun üna staila da Michelin e 16 puncts Gault-Millau.
Ultreiuras infuormaziuns
Zernez – la porta al parc naziunal
Zernez nu fascinescha be sco porta al parc naziunal, dimpersè eir cun architectura e möd da viver engiadinais autentic sco eir cun üna fich buna infrastructura turistica: Cun ün bogn da famiglias e da wellness, il Center da Sport cun plazza da sport, implant da minigolf, plazza da giovar, implant da cuorrer, parc per assas ed inlines, plazza da glatsch artificiala e natürala sco eir gardarobas pel passlung spordscha el premissas idealas per bellas vacanzas. La gronda plazza da camping es pro blers giasts regulars fich bainvissa. Situà al pass dal Fuorn, al punct da traffic istoric tanter Engiadina Bassa ed Engiadin'Ota, es Zernez predestinà sco lö da partenza per aventüras in üna cuntrada magnifica: Davant las portas da la regiun as chatta üna rait da sendas, vias da velo.
Ulteriuras infuormaziuns & broschüras
Susch – il cumün al pass dal Flüela
„La Tuor“ e la baselgia marcan il purtret dal cumün da Susch. Aint il triangul tanter Scuol, Zernez e Tavo es il cumün da pass al Flüela ideal per excursiuns i'ls cumüns e las vals vaschinas. L'unic cumün in Engiadina Bassa, ingio cha l'En passa immez il cumün, es el l'unica colliaziun da traffic vers nordvest cul pass dal Flüela ed il tunnel dal Vereina. Cur cha'ls vittürins e marchadants i'l temp da las charozzas da posta giaivan sur il Flüela fluriva Susch. Fich da cusgliar es üna visita sülla fortezza „Rohan“.
Ulteriuras infuormaziuns & broschüras
http://www.engadin.com/ferienorte/engadin-scuol-winter/susch/?S=2&R=2
Lavin – ün cumün cun caracter
Lavin as lascha gugent da la vart, o a schnestra o a dretta, dependa schi's vegn da Scuol o da Zernez. Perquai cha Lavin nun es ün tipic cumün Engiadinais ed es situà plütost illa val invezza sülla costa sulagliva. Ma quai es bun uschè, quai cun laschar da la vart e quai cun giò la val. Lavin nun es üna bellezza, Lavin ha caracter. Ma quel as sto il prüm scuvrir. Lavin dovra temp, perquai cha bellezza chi vegn dadaint oura, nu's vezza subit. E Lavin es oter, quai as vezza subit.


text:
Mintga Franzos sur 18 onns dastga ir ad eleger – quai munta che rodund 45 milliuns electurs van dumengia a l'urna. E gea – Mintga Franzos sto propi ir en «ses» local d'eleger e metter sia vusch en l'urna. I dat dentant la pussaivladad da dar ad in auter electur la plenipotenza uschia che quel po lura metter il cedel en l'urna. Ina elecziun per correspundenza na datti dentant betg en Frantscha. Sulet ils Franzos en l'exteriur han quella pussaivladad.
Sistem da maiorz classic
La Frantscha ha per ordinari ina fitg auta participaziun d'eleger da rodund 80% – quai onn pudess quai esser auter. Tenor retschertgas pon in quart fin in terz dals Franzos s'imaginar da na betg ir ad eleger dumengia. Quels che van lura ad eleger elegian lur nov president tenor in sistem da maiorz classic en dus scrutinis. L'emprim è dumengia, lura pon ils Franzos sa decider tranter 11 candidats. Ils dus cun las bleras vuschs vegnan lura en il segund scrutini e quel che ha lura la maioritad da las vuschs daventa il nov president. Curt suenter vegn el lura saramentà e cumenza lura er gia ses nov uffizi.
RR actualitad 08:00


text:
Mercurio (pianeta)
Mercurio l'è 'l prim pianéta del sistéma solàr en ùrden de distànsa del Sul. L'è apò a 'l piö pesèn come dimensiù. L'è 'n pianéta de tìpo "terèstre" (cioè perlopiö ruciùs), condèn diàmetro che l'è de méno de la metà de chèl de la Tèra. L'è pié de cratéri, e chèsto l'è cauzàt apò a de la mancànsa de 'n atmosféra che la püdìes ralentà i cùlpi dei còrp celèscc che gh'è nat en culiziù o scunfundìn vià i sègn. Töcc chèsti cratéri i fà 'nsomeà la superfìce de Mercurio a chèla de la Lüna.
Isé come 'l pianéta Vènere, el g'ha nisü anèi e nisü satèliti natürài.
El nòm el vé de chèl de la divinità romàna; el sò sìmbol (, Unicode: ☿) el cunsìst endèna stilizasiù del bastù ciamàt "caduceo" che l'ìa 'n atribùto de la divinità romàna. Endèle cültüre de l'Oriènt Estrémo el pianéta 'nvéce l'è ciamàt "la stèla de l'aiva" (水星), giü dei sich elemèncc fondamentài.
Mercurio el se möf sönden òrbita che la g'ha 'n valùr de ecentricità de 0,2056 e la se tróa a 'na distànaa del Sul che la và de 46.000.000 a 69.000.000 km, conden valùr médio de 58.000.000 km (che corespónt a 0,307, 0,466 e 0,387 UA). Il pià de l'òrbita le piegàt de 7° en confrónt a chèl de l'eclìtica.
Il müimènt de rotasiù de Mercùrio l'è pégher, el ghe mèt 58,6 dé terèstri per fà 'n gir söl sò as, isé che 'l vé a fà tre rotasiù ògna dò revulusiù e vol dì apò che el dé solàr — cioè el tép che 'l ghe matarès el Sul a riturnà a la stèsa puzisiù 'ndel cél per 'n oservadùr colocàt enden dàto pónt de la superfìce de Mercurio — (176 dé terèstri) el vé a dürà a l'endópe de chèl che 'l düra el sò an; Mercurio l'è l'ünech pianéta del nòst Sistema Solar a ìga el dé che düra de piö de l'an.