text:
Il favrer 1938 ha ina memorabla votaziun federala renconuschì il rumantsch sco linguatg naziunal. Ussa, 83 onns pli tard, resguarda schizunt l’Administraziun federala da duana il quart bratsch da la crusch svizra. Quai grazia a Rumantschs attents ed insistents. «Jau ma legrel da communitgar a
Vus ch’il linguatg rumantsch è uss cleramain pli preschententaiferl’Administraziun federala da la duana», ha Christian Bock respundì l’emna passada a cusseglier naziunal Martin Candinas. Leger vinavon: lq_2021-01-21
21.01.2021 / Medien / /
Consequent quadriling – er als cunfins
Il favrer 1938 ha ina memorabla votaziun federala renconuschì il rumantsch sco linguatg naziunal. Ussa, 83 onns pli tard, resguarda schizunt l’Administraziun federala da duana il quart bratsch da la crusch svizra. Quai grazia a Rumantschs attents ed insistents. «Jau ma legrel da communitgar a


c: text/html

text:
Andreas Greve
Igl pitschen Baltisar
Surmiran
Uniun rumantscha da Surmeir, 1994, numer d’empustaziun 3-7277-0024-6
Baltisar è en mattatschet schi pitschen tgi pò passar sot igl vainter dalla sia tgora or. Baltisar è er en simgieder, en fantast. Cura tgi sies barba igl tarmetta an buteia per gottas per cuntschier la seiv, porta’l cordas da glischiva. U umbrellas. U ansomma navot. Ma Baltisar n’è betg schi nurant scu chegl tgi para, na, cun la sia fantascheia contanscha’l alla fegn daple tgi chegl tgi tots vevan cartia!
Translaziun surmirana: Reto Capeder

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
In dals avantatgs dals meds d’instrucziun digitals è tenor il rectur Gion Lechmann, ch’ins na po betg mo leger, mabain era lavurar activ cun il med. Per exempel cun graficas interactivas u cun exercizis d’approfundaziun interactivs. Quai saja fitg impurtant per l’instrucziun.
Ma surtut cura ch’i va per l’actualisaziun dals meds d’instrucziun, porschan ils meds digitals gronds avantatgs. En spezial per il rumantsch. Crear novs meds ubain actualisar ils existents saja pli effizient ed uschia pli bunmartgà. Squitschar novs meds en furma da cudesch saja char, surtut per meds d’instrucziun rumantschs, nua ch’ins possia laschar producir mo ediziuns pitschnas.
En la scola chantunala han ins fatg bunas experientschas cun ils meds d’instrucziun digitals. Ins evalueschia perquai, sch'ins vul porscher quests meds digitals er ad autras classas. Tenor il rectur da la scola chantunala, Gion Lechmann, stoppian ins dentant ponderar bain, nua che quai fetschia senn.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Gujana
La Gujana (Guyana in ingles) a l'é un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Venezuela, el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'é Georgetown.
La gh'ha una süperfiss de 214.969 km² una pupulaziun de quas 750.000 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Gujana a l'era un pussediment del Regn Ünì fina al 1966, quand che l'è diventaa indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Gujana (nòm ufizial: Co-operative Republic of Guyana) a l'é una repübliga.
El president a l'é el Irfaan Ali (del 2020).
El prim minister a l'é el Mark Phillips (del 2020).


text:
L’iniziativa chaschunass gronds problems, ha ditg la cussegliera federala Doris Leuthard. Da sortir da l’energia nucleara saja bun, ma l’iniziativa prevesa memia pauc temp da far quest pass. I saja impurtant da far quai a moda e maniera ponderada e coordinada.
La part d'electricitad che mancass da las ovras atomaras na possian betg vegnir remplazzadas svelt avunda, di Leuthard. Tar dapli imports avess la Svizra in problem cun l'infrastructura. La renovaziun da questa saja bain planisada, dovria dentant onns per finir.
Sche l’iniziativa vegniss approvada ils 17 da november alura stuessan trais da 5 ovras atomaras serrar il 2017. Quai fissan Beznau I e II e Mühleberg. Gösgen stuess vegnir tschentà giu il 2024 e Leibstadt 2029.
La regenza dal chantun Turitg è cunter l’iniziativa per sortir da l’energia nucleara. Al chantun Turitg appartegnan direct u indirect radund in terz da l’interpresa Axpo che posseda la gronda part da las ovras atomaras en Svizra.
RR actualitad 17:00


text:
L'Uniun europeica lantscha ina procedura cunter la Gronda Britannia pervi d'avair violà il contract da sortida da l'UE. Quai ha la cumissiun da l'UE communitgà oz.
La raschun è ina dispita davart la realisaziun da las reglamentaziuns spezialas da Brexit per la provinza britannica da l'Irlanda dal Nord. Oriund era definì ch'i dettia anc regulaziuns d'export spezialas per l'Irlanda dal Nord, enfin la fin da mars. Ma la Gronda Britannia ha prolungà quellas da sia vart enfin la fin october. Quai cuntrafetschia a la cunvegna da Brexit.


text:
La part sura da la Surselva stat dals 8 d'avust fin ils 18 d'avust en l'ensaina dal parasgular. A Mustér sa mesiran parasguladras e parasguladers da l'entir mund en il superfinal.
Da l'America dal Sid en Surselva
Ils davos sis onns han gì lieu trais giadas ina concurrenza da la cuppa mundiala da parasgular a Mustér. Uss suonda il superfinal, ina sort campiunadi mundial e la concurrenza principala da l'onn. Normalmain ha quella lieu en l’America dal Sid. Pervi da corona han dentant l’uniun Disentis Open ed ils Surselva Flaigers organisà la concurrenza en Surselva.
Tut en tut sa mesiran 125 atletas ed atlets da l'entir mund. Per quest temp quintan ils organisaturs cun radund 2'500 pernottaziuns en la regiun e cun ina svieuta da bunamain 100'000 francs.


text:
Per grippa e crappa - l'istorgia d'in aventurier
Einzelheiten
GenerPurtrets, Muntognas
Dosi Venzin da Rueras ha fatg or da sia passiun, igl ir per crappa, ina professiun, e quai gia avant 50 onns. Usche bler temp sco el ha strusch in passentà e vivì en ils culms, en la grippa. Pliras giadas ha el guardà en fatscha a la mort. Il cineast Gieri Venzin, er el in convischin tuatschin, l'ha accumpagnà durant plirs onns cun sia camera.
Gieri Venzin
monte films
Cuntrasts (RTR)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
La pendiculara ed ils indrizs da far naiv custan – tenor il messadi – 24 milliuns francs.
- La Confederaziun dat in emprest da 5.7 milliuns francs.
- Il chantun Grischun dat 2.14 milliuns francs a fond pers.
- Las vischnancas da Tujetsch e da Mustér dattan mintgina in emprest da 2.5 milliuns (Mustér ha gia concedì quest emprest).
Il rest dals custs per la pendiculara ed ils indrizs da far naiv surprendan las Pendicularas Mustér SA. Ellas ston era pajar enavos l’emprest entaifer 20 onns. La Catrina Holding SA declera envers la vischnanca da Tujetsch da star bun per la summa da 2.5 milliuns francs.
Transports cun meds publics
Las Pendicularas Mustér ston era construir parcadis, sche pussaivel datiers da la staziun da Salins per ch’ils giasts possian cuntanscher quella a pe. Els pon dentant era vegnir là cun ils bus dals hotels, in bus local ubain cun il runal da Valtgeva. Il stan actual dal project preveda 40 parcadis. Per construir, mantegnair ed administrar quels èn las Pendicularas Mustér SA responsablas.
Reducziun dals abunaments dad ir cun skis
En ina cunvegna supplementara ha la suprastanza communala da Tujetsch era fixà cundiziuns per las tariffas dals territoris da skis dad Andermatt-Sedrun e Mustér. Ina cundiziun è che las Pendicularas Mustér SA concedan ina reducziun da 50% sin il pretsch da l'abunament annual da skis als burgais da Tujetsch ed a las persunas cun domicil en Tujetsch; uffants fin 12 onns survegnan gratuitamain quest abunament. Las persunas numnadas survegnan era ina reducziun sin l’abunament da skis Andermatt-Sedrun-Mustér.
Sortida a Cungieri
La pendiculara Salins/Sedrun – Cuolm da Vi po transportar 70 persunas per viadi. A Cungieri datti ina sortida per ils giasts. Quels entran u sortan davent dad in podest en la cabina. L’acces al podest succeda sur ina stgala che vegn construida en l’intern da la pitga. La pendiculara va stad ed enviern. Per proteger la selvaschina han las Pendicularas Mustér SA elavurà in concept cun pliras mesiras. I na dat ina pista da skis dal Cuolm da Vi fin Sedrun. Per ils skiunzs da variantas datti dentant in corridor per vegnir engiu.
Plaz per passa 100 persunas
L’ustaria sin il Cuolm da Vi porscha plaz per circa 100 persunas endadens ed ordadora. Ella vegn bajegiada pir suenter che la pendiculara è en funcziun, pia la stad 2019. La pendiculara duess esser en funcziun gia il proxim enviern.
Ina plivalur turistica
La suprastanza communala da Tujetsch sustegn «cun tutta forza» la realisaziun da la pendiculara Salins/Sedrun – Cuolm da Vi, èsi scrit en il messadi. Per la destinaziun turistica genereschia il project ina plivalur turistica. La ristga che Tujetsch haja cun conceder l’emprest ed ils differents dretgs, saja fitg modesta. La suprastanza spera ch'era il cussegl da vischnanca e la radunanza communala dian gea al project. Il cussegl da vischnanca decida ils 14 da favrer, la radunanza communala in mais pli tard.
RR actualitad 12:00


text:
Sin sia pagina en la rait scriva il concern franzos Eiffage, ch'el haja acquistà via sia filiala Eiffage Construction la Priora SA. Quella saja ina dals «leaders da la construcziun en Svizra tudestga». Questa acquista permettia a la Priora SA da cuntinuar cun ses svilup, scriva la nova proprietaria da la Priora SA senza vegnir pli concreta.
La cumpra fetschia part dal svilup europeic dad Eiffage e rinforzia la posiziun da la gruppa en Svizra, finescha l'Eiffage ses communiqué.
Remo Stoffel restia acziunari principal da Priora Holding SA
L'interpresa generala Priora SA è ina part da la Priora Holding SA. Per la Priora SA lavuran radund 450 persunas en 9 differents lieus, tranter auter er a Cuira.
Tar la Priora Holding SA tegnia l'interprendider Remo Stoffel vinavant la gronda part principala da las aczias. Uschia citescha la gasetta Südostschweiz a Hans-Peter Domanig, il president dal cussegl administrativ da la Priora Holding SA. La gruppa mamma, la holding, veglia sa concentrar sin la cumpra d'immobiglias en la regiun da la plazza aviatica a Turitg.
Eiffage construescha e s'occupa dad immobiglias
Eiffage, la gruppa mamma dal cumprader da la Priora SA, occupescha 65'000 persunas en tut il mund e fa ina svieuta da 15 milliardas Euro – 21% da quella dador la Frantscha. Il concern lavura sin ils secturs da construcziun e dad immobiglias insumma. En la rait è da leger en pli, ch'Eiffage haja gia fabritgà la Tur Eiffel a Paris.
Dapli tar la Priora Holding SA
Ella è la gruppa mamma da 4 differents secturs d’affar:
- La Priora SA è l'interpresa generala, uss vendida, CEO Raffael Brogna.
- La Priora FM SA cun differentas administraziuns d’immobiglias, CEO Bernard Heinimann.
- La Priora Services SA cun management da portfolio ed administraziuns d’immobiglias sut direcziun da Roland Gemperle.
- La sparta immobiglias e participaziuns sut la direcziun da Remo Stoffel, sez cun las immobiglias a l’eroport da Turitg, la 7132 SA a Val e la Famek Services LL a Dubai.
Funtauna: priora.ch
RR novitads 06:00


text:
La SMC - la suletta furmaziun da scola media cun examen professiunal renconuschì
La scola media commerziala (SMC) è ina scolaziun a temp cumplain pretensiusa dal stgalim secundar II. Il studi vegn terminà cun l’attestat federal da qualificaziun da commerziant e la maturitad professiunala reconuschida da la Confederaziun cun il tip economia. Questa scolaziun vegn reconuschida dal secretariat dal stadi per furmaziun e perscrutaziun (SFP).
Noss absolvents e nossas aboslventas han cun quai la pussaivladad
- d’entrar en ina scola auta spezialisada federala senza examen.
- d’entrar directamain en la vita professiunala.
- da visitar la scolaziun da passarella per maturand(a)s professional(a)s per las scolas autas spezialisadas ed universitads.
La scola media commerziala cun la maturitad professiunala s’adressa a giuvenils, che vulan cuntinuar d’ir a scola suenter la scola secundara, che vulan colliar la teoria e la pratica e che san s’imaginar da cuntinuar lur furmaziun sin il nivel da scolas autas.
Nus purschain temas centrals sin in nivel da scola media, sco p.ex. economia e dretg, finanzas e contabilitad. Ultra da quai offra la SMC ina vasta furmaziun generalcun in focus sin linguatgs, istorgia, politica sco era tecnica ed ambient sco basa per la furmaziun professiunala.
La part principiala da la scola professiunala commerziala consista da l’instrucziun fundada sin la pratica, in practicum professional da pliras emnas e dad in practicum d’in onn.
Cun quai purschain nus la pussaivladad da passentar gia durant la scolaziun vairas experientschas professiunalas a noss scolars ed a nossas scolaras. Ils attestats da lavur e las qualificaziuns professiunalas faciliteschan uschia era d’entrar en il mund da lavur.
En ulteriurs chantuns è la SCM era enconuschenta sco scola media d’economia (SME).


text:
Ina permissiun da dimora survegnan ils burgais d'UE/AECL cun in contract da lavur illimità u da passa in onn, premess ch'il pensum da lavur sa refereschia effectivamain sin la cuminanza da lavurants tenor la cunvegna davart la libra circulaziun.
La permissiun da dimora per ils burgais d'UE/AECL vegn accordada per ina durada da la valaivladad da tschintg onns, sch'il proponent porta il mussament dad in engaschament da lavur illimità u da passa in onn. Suenter la scadenza da la permissiun da dimora exista la pussaivladad da prolungar.
Ins sto inoltrar:
- Il formular da dumonda A1 cun conferma da lavur dal patrun ubain il contract da lavur
- Ina copia da la carta d'identitad valaivla u dal pass valaivel
Il petent sto inoltrar il formular da dumonda ultra dals documents precedents tras la controlla d'abitants cumpetenta da la vischnanca da domicil.
Ulteriuras infurmaziuns survegnis Vus dal ressort d'entrada, numer da telefon: 081 257 25 25.
Link al fegl d'infurmaziun


text:
Liechtenstein
Il Liechtenstein, uffizial Principadi da Liechtenstein (Fürstentum Liechtenstein), è in stadi situà en l’Europa Centrala. Cun sia surfatscha da 160 km² furma el il sisavel pitschen stadi dal mund. Il Liechtenstein è ina monarchia ereditara constituziunala a basa d’elements democratics e parlamentars.[2] La suveranitad giascha tant tar il pievel sco er tar il prinzi che deriva da la chasa von Liechtenstein. Il Liechtenstein è in pajais da las Alps e cunfinescha en il vest cun la Svizra ed en l’ost cun l’Austria. Il territori statal è sutdividì en dus circuls electorals ed en indesch vischnancas. Vaduz è la chapitala ed a medem temp la sedia dal prinzi da Liechtenstein. Triesenberg è la pli gronda vischnanca, entant che Schaan furma la vischnanca cun ils pli blers abitants. La cuntrada dal principadi è segnada da la Part Sut (Unterland) al nord che vegn cultivada intensivamain e da la Part Sura (Oberland) al sid ch’è pli muntagnarda.
Cun radund 37 000 abitants è il Liechtenstein il pli pitschen stadi dal territori da lingua tudestga ed a medem temp il sulet stadi, en il qual il tudestg è la suletta lingua uffiziala e naziunala. La cumpart dad esters munta a 34 %.
Cun la fundaziun da la Confederaziun dal Rain l’onn 1806 è il principadi daventà facticamain independent; dapi il Contract da duana dal 1923 è el lià administrativamain ed economicamain ferm a la Svizra. Plinavant è il principadi commember da las Naziuns Unidas e dal Spazi economic europeic, ma betg da l’Uniun europeica.
Pli baud era il Principadi da Liechtenstein enconuschent sco oasa fiscala. Suenter diversas afferas a l’intern ed intervenziuns da l’exteriur è il Liechtenstein s’associà il november 2013 ad ina cunvegna internaziunala cunter la fugia da taglia.[3]
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein fa – sco ses vischins Svizra ed Austria – part dals stadis en l’Europa Centrala che na cunfineschan betg cun la mar. Ils cunfins statals èn segnads dal Rain e da las Alps; en il vest giascha il chantun Son Gagl, en il sid il Grischun ed en l’ost il Vorarlberg (Austria). Il cunfin vers la Svizra furma il Rain; il cunfin vers l’Austria è per gronda part situà sin il fil da la chadaina dal Reticon.
Il pajais cuvra ina surfatscha da 160,475 km² ed è uschia il quart pitschen stadi da l’Europa ed il sisavel pitschen dal mund. La lunghezza dal stadi munta 12,35 km, la ladezza 24,77 km.
41,2 km dal cunfin statal èn situads da la vart da la Svizra (27,2 kilometers chantun Son Gagl, 14 kilometers chantun Grischun). La lunghezza dal cunfin statal vers l’Austria munta 35,04 km.[4]
Structura dal spazi natiral[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein sa divida en duas cuntradas: en il vest giascha la Val dal Rain che furma la zona da colonisaziun principala; en l’ost è situà la Val Samina cun sias vals lateralas. La part sut da la Val Samina è gia situada da vart austriaca e finescha sper Frastanz en la part inferiura dal Walgau. Questa part orientala dal Liechtenstein è spartida da la Val dal Rain tras ina collina da 1000 fin 2000 meters autezza ed è strusch populada (cun excepziun da Malbun), ma cumpiglia radund in terz da la surfatscha dal pajais.
Ultra da quai sa lascha il pajais sparter en duas regiuns, la Part Sut e la Part Sura. La Part Sut cumpiglia las vischnancas en il nord da Schaan e Planken (ca. sin l’autezza da la muntogna da las Drei Schwestern), entant che la Part Sura cumpiglia la part en il sid incl. la chapitala Vaduz. Areguard la structuraziun dal spazi natiral è la Part Sura pli alpina, entant che la Part Sut giascha per gronda part en la planira da la Val dal Rain.
11 % da la surfatscha dal pajais furman zona da colonisaziun, 33 % terren agricul, 41 % guaud e 15 % surfatscha nunproductiva.[5]
Muntognas[modifitgar | modifitgar il code]
Radund la mesadad dal territori statal è situà en la muntogna. Il Liechtenstein giascha cumplainamain en il Reticon ed appartegna uschia – tut tenor la divisiun – a las Alps da l’Ost (sch’ins parta las Alps en duas parts) u a las Alps Centralas (sch’ins divida las Alps en trais regiuns).
Il punct il pli aut dal Liechtenstein furma il Vorderer Grauspitz (2599 m s.m.); il punct il pli bass è il Ruggeller Riet che sa chatta sin 430 m s.m.
En tut datti en il Liechtenstein 32 muntognas che cuntanschan in’autezza da 2000 meters. Il punct il pli en il sid è il Falknishorn (2452 m s.m.); il cunfin dals trais pajais Liechtenstein, Svizra (Grischun) ed Austria (Vorarlberg) furma il Naafkopf (2570 m s.m.).
Sper ils pizs da la chadaina alpina che fan part da las Alps da chaltschina, cumpiglia il pajais er duas muntognas ad insla che fan part da la stresa helvetica resp. da la zona da Flysch: il Fläscherberg en il sid (1135 m s.m.) e l’Eschnerberg en il nord che furma in impurtant territori d’abitadi en la Part Sut dal Liechtenstein.[6]
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
Il Rain è il pli impurtant e pli lung flum en il Liechtenstein. Sin ina lunghezza da radund 27 kilometers furma el il cunfin natiral vers la Svizra. En pli è el d’impurtanza centrala per il provediment d’aua e sco zona da recreaziun locala. Il segund lung flum furma la Samina cun 12 kilometers. Quest torrent nascha al Triesenberg e cula la finala en l’Austria en l’Ill (per sa colliar sper Feldkirch cun il Rain).
Il sulet lai natiral che sa chatta sin il territori dal Liechtenstein è il Gampriner Seele. Quest lai è vegnì furmà pir il 1927 tras in’inundaziun dal Rain colliada cun gronda erosiun. Daspera datti dentant ulteriurs lais artifizials che vegnan per gronda part duvrads per la producziun da forza electrica. In dad els è il lai da fermada Steg che furma il pli grond lai dal Liechtenstein.[7]
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà la situaziun muntagnarda è il clima dal pajais plitost miaivel. El vegn influenzà fermamain dal favugn (in vent che croda da caracter chaud e sitg). Tras quai vegn prolungà il temp da vegetaziun durant la primavaira e l’atun; en pli po in ferm favugn er manar durant l’enviern a temperaturas da var 15 °C. L’aria fraida atlantica e polara retegnan las chadainas da muntognas svizras ed austriacas, uschia ch’il Liechtenstein sa chatta en ina tipica posiziun da protecziun interalpina. Tras quai posseda il principadi culturas da puma cun prads da sternim ed ina lunga tradiziun da viticultura.
L’enviern croda la temperatura darar sut minus 15 °C; la stad sa mova la temperatura en media tranter 20 e 28 °C. Las precipitaziuns muntan tranter 900 e 1200 mm l’onn (ordaifer la zona interalpina èn quai var 1900 mm). La durada da la radiaziun dal sulegl munta a radund 1600 uras ad onn.[8]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein dumbra bundant 38 650 abitants (situaziun dal 2019). Var dus terzs èn burgais dal Liechtenstein, radund 20 % derivan da l’ulteriur territori da lingua tudestga (10,8 % da la Svizra, 5,9 % da l’Austria e 3,4 % da la Germania), alura suondan mintgamai 3,3 % da l’Italia e da l’anteriura Jugoslavia, 2,6 % da la Tirchia e 4,8 % d’ulteriurs stadis. En tut cumpiglia la populaziun residenta persunas che derivan da bundant 90 naziunalitads. La creschientscha da la populaziun sa mova enturn 1,0 %. La spessezza da la populaziun munta a radund 237 persunas per kilometer quadrat.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal temp medieval ha la populaziun dal Liechtenstein – sco da l’entira Rezia Bassa – midà da l’anteriura lingua rumantscha al tudestg. A l’origin rumantsch da la regiun regordan però anc blers nums locals.
La populaziun dal Liechtenstein discurra divers dialects locals alemans che sa differenzieschan per part marcantamain da vischnanca tar vischnanca. Ensemen cun ils dialects vischins dal chantun Son Gagl e dal Vorarlberg èn quels d’attribuir ad ina varietad linguistica da transiziun situada tranter l’aleman mesaun e l’aut aleman.
L’excepziun furma il dialect autischem aleman-gualser dal Triesenberg. Questa populaziun era arrivada enturn il 1300 en rom da la migraziun dals Gualsers nà dal chantun Vallais odiern.
Lingua scritta e da las medias furma per regla il tudestg da scrittira. Il Liechtenstein è il sulet stadi ch’enconuscha be il tudestg sco lingua uffiziala e naziunala renconuschida. En ils ulteriurs stadis dal territori da lingua tudestga èn er linguas romanas, ulteriuras linguas germanas, linguas slavas u l’ungarais renconuschidas sco linguas uffizialas u linguas minoritaras.
Religiun e baselgia[modifitgar | modifitgar il code]
En art. 37 II da la constituziun statala figurescha la baselgia catolic-romana sco baselgia naziunala, la quala giauda uschia er la cumplaina protecziun statala. Ozendi datti dentant tendenzas creschentas da vulair sparter baselgia e stadi.
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2010 appartegnevan 75,9 % da la populaziun dal Liechtenstein a la baselgia catolic-romana, 8,5 % a la confessiun evangelica e 5,4 % ad ina cuminanza religiusa islamica. 2,2 % eran commembers d’ina autra confessiun cristiana u d’ina autra religiun, 5,4 % èn sa declerads senza confessiun e 2,6 % n’han fatg nagina indicaziun davart lur appartegnientscha religiusa.[9]
Enfin il 1997 ha il Liechtenstein fatg part da l’Uvestgieu da Cuira. Ils 2 da december da lez onn è entrà en vigur l’Archuvestgieu Vaduz, il qual papa Gion Paul II aveva stabilì. Dapi lura è Wolfgang Haas archuvestg e la baselgia parochiala St. Florin a Vaduz è daventada baselgia catedrala.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Chats archeologics demussan ch’il territori dal Liechtenstein odiern è stà abità dapi il temp neolitic (5avel millenni a.C.). En il fund da la val avess il Rain, che culava libramain, difficultà l’erecziun d’in abitadi; sin las spundas èn percunter sa furmadas las emprimas culegnas. Exempels cumprovads èn la collina dal chastè Gutenberg a Balzers u l’Eschnerberg. L’onn 15 a.C. han ils Romans conquistà las Alps; il territori dal Liechtenstein odiern è daventà ina part da la provinza Raetia. En il decurs da l’emprim tschientaner s.C. han ins construì la via militara Milaun-Briganza che manava per lung da la vart dretga dal Rain sur il Pass da S. Gliezi. Tras quai èn er vegnids endrizzads en il Liechtenstein bains purils e champs fortifitgads.[10]
Suenter la fin da l’Imperi roman dal vest èn immigrads Alemans e la finala è la Rezia vegnida integrada en il 8avel tschientaner en il Reginavel dals Francs ed en il 10avel tschientaner en il ducadi aleman. Da quel temp era il territori dal Liechtenstein dad oz en possess dals conts da Briganza. Ils 3 da matg 1342 han ins dividì l’anteriur domini e constituì il Contadi da Vaduz. En il decurs dals proxims decennis e tschientaners è il contadi daventà repetidamain l’unfrenda da guerras e sblundregiadas, per exempel durant la Veglia Guerra da Turitg (1444–1446) u durant la Guerra svabaisa (1499–1500).
Naschientscha dal principadi ed independenza[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal temp han ils regents da Hohenems fatg adina dapli debits, uschia ch’els èn la finala stads sfurzads da vender il contadi da Vaduz ed il Signuradi da Schellenberg. L’onn 1699 ha prinzi Hans Adam da Liechtenstein acquistà il Signuradi da Schellenberg ed il 1712 il Contadi da Vaduz. Ils 23 da schaner 1719 ha in diplom, emess tras l’imperatur Karl V, collià il Contadi da Vaduz ed il Signuradi da Schellenberg ad in principadi imperial sut il num Liechtenstein. Damai ch’il nov pajais consistiva be da pitschens vitgs purils, han ins installà l’administraziun en la citad la pli vischina, a Feldkirch. Là ha il prinzi laschà eriger per quest intent il Palais Liechtenstein.
Durant las Guerras da coaliziun è il Liechtenstein adina puspè vegnì occupà da truppas estras, quai ch’ha manà ad ina depauperisaziun creschenta da la populaziun locala. Durant l’Emprima Guerra da coaliziun (1792–1797) èn marschadas truppas franzosas en il principadi; suenter cumbats tranter las truppas austriac-russas e franzosas èn danovamain returnadas durant la Segunda Guerra da coaliziun (1799–1802) truppas napoleonicas. L’onn 1806 ha Napoleun Bonaparte fundà la Confederaziun dal Rain ed integrà en quella il Principadi da Liechtenstein sco in dals 16 commembers fundaturs. Uschia è il pajais daventà sut prinzi Johann I facticamain independent. Il Congress da Vienna (1814/15) ha confermà l’independenza dal Liechtenstein ed integrà il pajais en la Confederaziun tudestga.
Contract da duana cun l’Austria[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il 19avel tschientaner è il Liechtenstein sa midà be plaun ed è restà sur lung temp sutsviluppà. Ina revoluziun l’onn 1848 n’ha a curta vista betg purtà las midadas giavischadas. Pir il Contract da duana ch’è vegnì concludì il 1852 cun l’Austria ha pussibilità in tschert progress economic; e dapi che la Constituziun dal 1862 è entrada en vigur, na po il prinzi betg pli reger senza restricziun.
Durant l’Emprima Guerra mundiala è il Liechtenstein restà neutral e na fiss betg stà bun da sa defender en cas da guerra, damai che l’armada era gia vegnida dissolvida il 1868 per motivs finanzials. Senz’armada n’hai dà nagina mancanza da forzas da lavur, uschia ch’i fiss stà pussaivel da schlargiar l’industria da textilias ch’era vegnida stabilida durant ils decennis precedents. Ma ils alliads han scumandà d’importar fil sur la Svizra, uschia che quest’industria è vegnida interrutta dal tuttafatg. Quai ha manà a l’impovriment da la populaziun. Suenter la fin da la guerra ha il Liechtenstein schlià il Contract da duana cun l’Austria ch’aveva pers la guerra.
Contract da duana cun la Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Curt suenter ch’il Contract da duana cun l’Austria è vegnì schlià il 1919, è il Liechtenstein s’avischinà a la Svizra ed ha fatg cun quella il Contract da duana dal 1923, il qual è en vigur fin oz. Suenter che l’Austria è s’alliada il mars 1938 al Reich tudestg, ha prinzi Franz Josef II decidì – sco emprim prinzi dal Liechtenstein insumma – da transferir sia sedia a Liechtenstein sin il chastè da Vaduz.
Er durant la Segunda Guerra mundiala è il Liechtenstein sa declerà neutral e n’è mai stà involvì en acziuns da guerra. Il cuntrari ha il principadi profità da ses avantatgs dal lieu: nagina mancanza da lavurers tras il servetsch militar, posiziun centrala, uniun da duana cun la Svizra neutrala, avantatg da taglia e stabilitad politica. Quai ha manà a la fundaziun da novas interpresas industrialas ed ha inizià ina ferma creschientscha economica.
Svilup a partir dal 1950[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha il Liechtenstein pudì sa sviluppar plaunsieu ad in’impurtanta plazza economica segnada da gronda stabilitad politica. Il dretg da vuschar da las dunnas han ins però introducì pir il 1984 ed er a las Naziuns unidas è il Liechtenstein s’associà pir il 1990.
D’impurtanza per il svilup economic è er stada la participaziun al Spazi economic europeic (SEE). Quella è vegnida decidida il 1992 tras votaziun dal pievel, e quai paucas emnas suenter che la Svizra aveva refusà da daventar commembra dal SEE. La commembranza al Spazi economic europeic ha garantì las quatter libertads economicas (persunas, rauba, servetschs e chapital) tranter il Liechtenstein e l’Uniun europeica sco er ils ulteriurs commembers dal SEE (Norvegia ed Islanda).
Il 2004 ha prinzi Hans-Adam II nominà ses figl e prinzi ereditar Alois von und zu Liechtenstein sco ses substitut ed al ha incumbensà d’exequir ils dretgs suverans che cumpetan al prinzi. Il titel da prinzi vegn però pir a passar a ses figl suenter la mort da Hans-Adam.
L’onn 2008 è il Liechtenstein stà involvì en in’affera da taglia cun la Germania, en rom da la quala è vegnì enconuschent che numerus burgais da la Germania ed er d’ulteriurs pajais hajan defraudà taglia cun deponer lur facultad sin contos bancars en il Liechtenstein. La dumonda co ch’il Liechtenstein vul sa posiziunar en avegnir areguard dumondas fiscalas n’è anc betg respundida dal tuttafatg.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la Constituziun vertenta[11] sa definescha il Liechtenstein sco «monarchia ereditara constituziunala a basa d’elements democratics e parlamentars». La basa parlamentar-democratica furma il dretg dal pievel d’eleger e relaschar ils represchentants da la legislativa; plinavant po il pievel far diever da tscherts elements da la democrazia directa.
La pussanza statala vegn exequida tenor art. 2 da la Constituziun «tras il prinzi ed il pievel e vegn exercitada dad omaduas partidas confurm a las disposiziuns da questa Constituziun». Sco schef da stadi po il prinzi schliar la Dieta; medemamain vegn la regenza nominada dal prinzi sin proposta da la Dieta; tras il dretg da sancziun po el en pli revocar leschas decididas dal parlament e dal pievel.
Legislativa[modifitgar | modifitgar il code]
La pussanza legislativa giascha en ils mauns dal prinzi e dal parlament, numnà Dieta (Landtag). La Dieta consista da 25 represchentants che vegnan elegids dal pievel mintga quatter onns tenor il dretg d’elecziun da proporz. En il circul electoral Part Sut vegnan elegids 10 ed en il circul electoral Part Sura 15 represchentants. La legislaziun vegn reglada en l’artitgel 65 da la Constituziun. Tenor quest artitgel na dastgan naginas leschas vegnir decididas u midadas senza la participaziun da la Dieta. Suenter che quella ha deliberà ina lescha, sto quella vegnir sancziunada dal prinzi. Sche quai na succeda betg entaifer sis mais, vala la lescha sco refusada.
La cuntrada politica dal Liechtenstein vegn dominada da duas partidas conservativas, numnadamain da la Vaterländische Union e da la Fortschrittliche Bürgerpartei. La Vaterländische Union è represchentada pli ferm en la Part Sura e vala sco pli liberala ed orientada vers la Svizra, entant che la Fortschrittliche Bürgerpartei è plitost da chasa en la Part Sut e vala sco fidaivla al prinzi e favuraivla a l’Austria. Abstrahà da quai na datti naginas differenzas ideologicas pli grondas tranter las duas partidas grondas. Il 2013 ha la nova gruppaziun Die Unabhängigen gudagnà surprendentamain 15,3 % da las vuschs.
Executiva[modifitgar | modifitgar il code]
La regenza che furma l’executiva ha num Cussegl guvernativ (Regierungsrat). Ella sa cumpona dal schef da la regenza e da quatter cussegliers guvernativs. Las fatschentas da la regenza èn repartidas sin 15 ressorts. Ils cussegliers guvernativs vegnan proponids da la Dieta e designads tras il prinzi. Il 2003 è entrà en vigur in nov artitgel constituziunal (ordvart contestà), tenor il qual il prinzi ha il dretg da relaschar da tut temp l’entira regenza u singuls cussegliers guvernativs, e quai senza inditgar motivs.
Giudicativa[modifitgar | modifitgar il code]
La davosa instanza entaifer la giurisdicziun statala furma il Tribunal suprem che sa cumpona da tschintg derschaders. Quels vegnan designads d’in gremi electoral cun il prinzi a la testa. Chastis d’arrest da fin dus onns vegnan expiads en la praschun a Vaduz, chastis pli auts percunter en ina praschun en l’Austria; quai è reglà uschia en ina cunvegna bilaterala tranter ils dus pajais.
La paina da mort ha la Dieta abolì formalmain pir il 1987. Damai ch’il dretg penal s’orientava a la veglia legislaziun austriaca dal 1852, era la paina da mort previsa fin là sco chasti maximal, e quai cumbain ch’ella n’era betg pli vegnida exequida dapi il 1784. Anc il 1977 era in assassin vegnì sentenzià tras la dretgira criminala a la mort; il prinzi ha lura transfurmà questa paina en in chasti d’arrest.
Democrazia directa[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem politic dal Liechtenstein enconuscha in ferm element directdemocratic. 1000 burgais pon pretender ina sesida extraordinaria da la Dieta e 1500 burgais pon pretender ch’i vegnia realisà ina votaziun dal pievel davart sia dissoluziun. Medemamain pon 1000 burgais dumandar la Dieta da relaschar, midar u schliar ina lescha. Mintga lescha vegn suttamessa al pievel sche la Dieta decida quai ubain 1000 burgais resp. almain trais vischnancas. Per midar la Constituziun u contracts internaziunals dovri almain 1500 burgais u quatter vischnancas. La Constituziun dal 2003 ha schlargià marcantamain ils dretgs democratics.
Il dretg da vuschar da las dunnas è pir vegnì introducì tar la terza emprova l’onn 1984. Il 1976 aveva la Dieta relaschà ina midada da la Constituziun, tenor la quala las vischnancas han pudì introducir il dretg da votar da las dunnas a nivel communal.
En temps da crisa èsi admess al prinzi da sa referir ad in dretg d’urgenza (art. 10 da la Constituziun dal Liechtenstein).
Administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’administraziun dal Liechtenstein[12] (numnada Administrativa) sa cumpona da 46 posts da servetschs ch’èn per gronda part suttamess directamain a la Dieta.
Politica exteriura e relaziuns diplomaticas[modifitgar | modifitgar il code]
Per mancanza da pussanza militara u politica è il Liechtenstein sa stentà ils ultims 200 onns da mantegnair l’independenza statala tras commembranzas en cuminanzas da dretgs. La cooperaziun internaziunala e l’integraziun europeica furman perquai constantas entaifer la politica da l’exteriur dal principadi. Per legitimar questa politica da l’exteriur e la render persistenta, èn ils mecanissems da la democrazia directa da grond’impurtanza. Quels èn francads en la Constituziun dapi il 1921.
Impurtantas etappas istoricas en il process d’integraziun e da cooperaziun han furmà l’adesiun a la Confederaziun dal Rain il 1806, a la Confederaziun tudestga il 1815, la cunvegna da duana e da valuta cun l’Austria il 1852 e la finala il Contract da duana cun la Svizra il 1923, al qual è suandada in’entira retscha da cunvegnas bilateralas.
Suenter il restabiliment economic dal suenterguerra è suandada il 1950 l’adesiun al Statut dal Tribunal internaziunal, la signatura da l’Acta finala da Helsinki da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa odierna (1975) sco er l’adesiun al Cussegl da l’Europa (1978) ed a las Naziuns Unidas (1990). 1991 è il Liechtenstein daventà commember cumplain da l’Associaziun europeica da commerzi liber ed il 1995 dal Spazi economic europeic e da l’Organisaziun mundiala da commerzi. Il 2008 ha il principadi plinavant segnà la Cunvegna da Schengen/Dublin.[13]
Las represchentanzas consularas dal Liechtenstein surpiglia per gronda part la Svizra. Atgnas represchentanzas diplomaticas ha il Liechtenstein a Vienna, Berna, Berlin, Brüssel, Strassburg e Washington, D.C. sco er missiuns permanentas a New York e Genevra tar las Naziuns unidas. En il Liechtenstein èn accreditadas represchentanzas diplomaticas da radund 80 pajais; quellas residieschan però per gronda part a Berna.
L’ambassada a Brüssel tgira ils contacts cun l’Uniun europeica, la Belgia e la Sedia papala. Las relaziuns cun la Svizra èn spezialmain stretgas e vastas; per part surpiglia la Svizra incumbensas statalas che fissan strusch da dumagnar per in stadi da la grondezza dal Liechtenstein. L’onn 2000 ha la Svizra er nominà in ambassadur envers il Liechtenstein; quel residiescha però a Berna.
Defensiun naziunala[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1866 ha l’Austria pers cunter la Prussia en la Guerra tudestga. Sinaquai ha la Prussia dissolvì la Confederaziun tudestga e fundà la Confederaziun tudestga dal nord, la quala dueva vegnir transfurmada il 1871 – suenter la victoria encunter la Frantscha – en l’Imperi tudestg.
Ils 12 da favrer 1868 ha prinzi Johann da Liechtenstein decidì «en vista a las midadas actualas entaifer l’organissem statal da la Germania» ch’i saja «en l’interess da mes principadi da desister d’in contingent militar». Dapi lura na posseda il Liechtenstein nagin’armada pli. Per la segirezza a l’intern ed il cumbat cunter la criminalitad è responsabla la polizia statala; singulas vischnancas han ultra da quai in’atgna polizia communala.
Durant la Segunda Guerra mundiala vuleva la Svizra integrar il territori dal Principadi da Liechtenstein en il dispositiv da la defensiun da la patria. Il territori dal Liechtenstein avess numnadamain purschì bunas premissas per attatgar la vart svizra da la Val dal Rain. Il Liechtenstein ha dentant refusà questas tentativas, damai ch’el temeva che quai pudess engrevgiar las atgnas relaziuns cun la Germania naziunalsocialistica. Er suenter la guerra ha la Svizra insistì da schliar quest problem. En pliras etappas ha il Liechtenstein la finala surdà – cunter indemnisaziun finanziala e territoriala – puncts d’impurtanza strategica a la Svizra; il davos è quai stà il 1949 l’Ellhorn, situà directamain al Rain.
Enfin oz n’exista nagin contract en il qual i fiss previs il dretg u l’obligaziun d’intervenziun da vart da la Svizra en il cas ch’i dess in’attatga da terzs sin il territori dal Liechtenstein.
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein sa divida en indesch vischnancas ch’èn repartidas sin ils dus circuls electorals Part Sut e Part Sura. Malgrà che questas vischnancas èn pitschnas, è lur extensiun territoriala per part vaira cumplexa. Set vischnancas cumpiglian sper la part principala er ina u pliras exclavas. La divisiun dal pajais en duas parts ha motivs istorics: la Part Sut deriva dal Signuradi Schellenberg, la Part Sura dal Contadi Vaduz.
Da la Part Sut fan part las vischnancas Eschen, Gamprin, Mauren, Ruggell e Schellenberg; a la Part Sura (ch’è tenor la surfatscha bainquant pli gronda) appartegnan las vischnancas da Balzers, Planken, Schaan, Triesen, Triesenberg e Vaduz.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias dal Liechtenstein cumpiglia 105 kilometers vias catramadas; vitiers vegnan 25 kilometers vias champestras e vias da guaud. Il Liechtenstein sez na posseda naginas autostradas, l’autostrada A 13 percurra però la Val dal Rain da la vart svizra en proxima vischinanza dal cunfin statal. Tschintg sortidas da quest’autostrada èn er colliadas cun abitadis dal Liechtenstein.
En general èn las raits da vias da la Svizra e dal Liechtenstein colliadas stretgamain ina cun l’autra. Uschia cumenzan resp. fineschan las vias principalas svizras 16 e 28 en il Liechtenstein.
Er areguard las reglas da traffic vala – cun pitschnas excepziuns – il dretg svizzer. Ils numers da l’auto sa tegnan areguard la scrittira e l’arranschament medemamain al model svizzer; cuntrari als numers svizzers sa cumponan quels dal Liechtenstein però da segns alvs sin fund nair.
Il traffic public ha ina rait fitg vasta che collia tut las indesch vischnancas. Il pli impurtant med public furman ils bus da l’interpresa da transport LiechtensteinMobil. En tut mainan 13 differentas lingias tras il pajais e collian er las vischnancas da Sargans e Buchs (staziuns da las VFF) sco er Sevelen e la citad austriaca Feldkirch cun il Liechtenstein. Ultra da quai cursescha la lingia da bus 70 da l’Associaziun da traffic Vorarlberg pliras giadas a di tranter Schaan, Feldkirch e Klaus (en il Vorarlberger Vorderland), e quai da temps che correspundan a la lavur en squadras da las grondas firmas da la regiun.
Traffic da viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La suletta lingia da viafier che maina tras il Liechtenstein è quella tranter Feldkirch (Austria) e Buchs (Svizra) che sa chatta en possess da las ÖBB. Sin ils radund 9,5 kilometers che giaschan entaifer il territori dal Liechtenstein tegnan trens regiunals a las trais staziuns Forst-Hilti, Nendeln e Schaan-Vaduz. Ultra da quai curseschan ils trens internaziunals da Vienna/Salzburg a Turitg sin quest traject.
Cun il project da viafier urbana FL.A.CH èsi previs d’augmentar la purschida da traffic regiunal sin il traject Feldkirch–Buchs e d’animar pendularis da far diever pli fitg dal traffic public.
Traffic d’aviaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En il Liechtenstein sez na datti nagina plazza d’aviaziun; a Balzers exista in heliport che vegn manà a basa privata. La plazza d’aviaziun ch’è situada il pli datiers dal Liechtenstein è quella da Son Gagl-Altenrhein. La plazza d’aviaziun da Friedrichshafen sa chatta en ina distanza da 90 kilometers da Vaduz, quella da Turitg/Kloten en ina distanza da radund 115 kilometers.
Communicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Er areguard l’urden postal è il Liechtenstein collià stretgamain cun la Svizra. Tuttina exista ina posta independenta (Liechtensteinische Post AG), la quala edescha er atgnas marcas postalas. Medemamain posseda il Liechtenstein in’atgna preselecziun telefonica (+423).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia dal principadi sa concentrescha en emprima lingia sin ils secturs secundar (industria) e terziar (servetschs). L’agricultura attribuescha be 2 % al product naziunal brut (PNB). Quel cumpigliava il 2011 radund 5,14 milliardas francs svizzers.
Da las persunas che lavuran en il Liechtenstein èn bundant 50 % betg domiciliadas en il pajais sez, mabain penduleschan nà da la Svizra (2009: 8631 persunas) e da l’Austria (7470 persunas). Perquai na pon ins en il cas dal Liechtenstein betg trair conclusiuns directas dal PNB areguard la situaziun d’entradas da la populaziun indigena.[14]
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 lavuravan 261 persunas en l’agricultura, quai che correspunda a 0,8 %. La gronda part dals manaschis è sa spezialisada sin la tegnida d’animals. Dals 123 manaschis dal 2009 eran 25 situads en la zona da muntogna.
Industria e commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
41,3 % da las persunas ch’eran sesentas il 2009 en il Liechtenstein lavuravan en l’industria u en il commerzi. En cumparegliaziun cun auters stadis da l’Europa Centrala (en spezial la Svizra, la Germania e l’Austria cun mintgamai radund 25 %) è questa cumpart fitg auta. L’industria dal Liechtenstein ha be a disposiziun in pitschen martgà da vendita a l’intern dal pajais ed è perquai orientada fermamain a l’export. Il 2008 han ins exportà products industrials en la valur da radund 3 milliardas francs svizzers en ils pajais dal Spazi economic europeic.
Bleras interpresas èn activas sin ils champs da la construcziun da maschinas ed en l’industria d’alimentaziun. Savens possedan ellas er ulteriuras plazzas da producziun a l’exteriur. Impurtantas interpresas che derivan dal Liechtenstein èn: Hilti AG, ThyssenKrupp Presta AG, Hoval AG, Hilcona AG, Ivoclar Vivadent AG ed OC Oerlikon Balzers.
Servetschs[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2009 eran 57,9 % da las persunas cun activitad da gudogn activas en il sectur dals servetschs. Ina gronda part dad ellas lavurava en l’administraziun publica, en la furmaziun ed en il sectur da la sanadad.
Daspera appartegnevan 17 % da las plazzas da lavur al sectur da finanzas, il qual attribuescha radund 27 % al product naziunal brut. Quest sectur è adina puspè vegnì sut squitsch pervia da l’uschenumnà «dretg da fundaziun» statal che garantiva als investiders anonimitad absoluta. Be l’affera cun la Germania ha gì per consequenza che taglias en l’autezza da radund 807 milliuns euros han stuì vegnir pajadas suenter. Igl è da supponer ch’il squitsch sin pussaivladads da mitschar da la taglia – tant en il Liechtenstein sco er en auters pajais – vegnia anc a crescher en l’avegnir.[15]
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2008 ha il budget statal serrà cun expensas da radund 820 milliuns dollars ed entradas da radund 943 milliuns dollars. Da quai resulta in avanzament da 2,6 % dal product naziunal brut. Sco in dals paucs stadis insumma, n’ha il Liechtenstein nagins debits dal stadi.
Art e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La vita culturala dal Liechtenstein viva da l’in sper l’auter da tradiziuns localas e d’in intensiv stgomi internaziunal.
Teater, musica e litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Purtaders da producziuns teatralas e musicalas èn surtut singulas uniuns. Las pli impurtantas èn: Operettenbühne Balzers, Operettenbühne Vaduz, Liechtenstein Musical Company ed Opern Verein Vaduz. Tut las quatter organisaziuns numnadas realiseschan per regla ina nova producziun en il turnus da dus onns.
Il Theater am Kirchplatz (TaK) a Schaan è la pli impurtanta sala da teater e da concerts dal Liechtenstein. Dapi l’october 2003 datti plinavant a Vaduz il Theater Schlösslekeller, nua ch’il «Liechtenstein Gabarett» (LiGa) realisescha mintg’onn in nov program.
Il 1978 han ins fundà il P.E.N.-Club Liechtenstein, uschia ch’er questa enconuschenta federaziun internaziunala d’auturs è represchentada al lieu. Il P.E.N.-Club surdat premis e stipendis ed organisescha prelecziuns.
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Il Kunstmuseum Liechtenstein è il museum statal per art modern e contemporan a Vaduz. L’edifizi dals architects Meinrad Morger, Heinrich Degelo e Christian Kerez è vegnì terminà il 2000. La collecziun dal museum cumpiglia art modern e contemporan internaziunal che tanscha dal 19avel tschientaner fin al temp preschent. Plinavant vegnan adina puspè mussadas en exposiziuns spezialas ovras or da las vastas collecziuns dal prinzi.
Il Liechtensteinisches Landesmuseum è vegnì reavert il 2003 suenter renovaziuns cumplessivas. El preschenta l’istorgia, la cultura e la natira dal pajais.
Ulteriurs museums èn il Museum da skis ed il Museum da la posta sco er divers museums locals, tranter els il Gasometer che furma il center da cultura da la vischnanca da Triesen.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 15 d’avust è il di da la festa naziunala dal principadi da Liechtenstein. Per l’ina vegn festivà quest di l’Assumziun da Maria, per l’autra aveva l’anteriur prinzi Franz Josef II (1906–1989) ils 16 d’avust anniversari. Questas duas festas han ins cumbinà l’emprima giada il 1940 ad ina festa naziunala. Ed er suenter la mort dal prinzi han ins mantegnì questa data.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein enconuscha in temp da scola da nov onns. Quel è dividì en tschintg onns scola primara ed almain quatter onns scola secundara. Ordavant po vegnir visità voluntarmain la scolina. Il stgalim secundar è partì en ils nivels reala, stgalim aut e gimnasi. Il gimnasi vegn terminà suenter set onns cun la maturitad.
Cun l’Universitad dal Liechtenstein posseda il pajais in’atgna universitad statala. Daspera datti diversas scolas autas privatas.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Ballape[modifitgar | modifitgar il code]
Ils clubs da ballape dal Liechtenstein fan part dal manaschi da gieus da l’Associaziun svizra da ballape. L’onn 2008 ha il FC Vaduz giugà en la pli auta liga svizra, la Super League; per regla gioga il club però en la Challenge League.
Il FC Vaduz e la squadra naziunala giogan en il Rheinpark Stadion a Vaduz ch’è vegnì avert il 1998.
Sport d’enviern[modifitgar | modifitgar il code]
En la regiun muntagnarda da Malbun pon ins far divers sports d’enviern. En il ski alpin ha il Liechtenstein adina puspè gì gronds success. Tar ils gieus olimpics dal 1980 a Lake Placid ha Hanni Wenzel gudagnà duas medaglias d’aur ed ina d’argient; er ses frar Andreas Wenzel ha gudagnà numerusas cursas da la cuppa mundiala.
A l’entschatta dal 21avel tschientaner han Marco Büchel e Tina Weirather – la figlia da Hanni Wenzel – gì divers success en il ski alpin. En la statistica inuffiziala ‹Medaglias olimpicas tenor dumber d’abitants› è il Liechtenstein schizunt sin l’emprim plaz da tut ils pajais.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Il Liechtenstein posseda in chanal da radio e televisiun naziunal (Landeskanal / Radio Liechtenstein). Dapi il 2008 datti er in emettur da televisiun privat cun num 1 FL TV.
La pli gronda gasetta dal di è il Liechtensteiner Vaterland che cumpara en in’ediziun da radund 18 000 exemplars. Politicamain stat la gasetta datiers da la Vaterländische Union. La pli veglia gasetta dal di (che cumpara dapi il 1878) è il Liechtensteiner Volksblatt che vala sco organ da partida inuffizial da la Fortschrittliche Bürgerpartei.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Basisdaten zu Liechtenstein (PDF). Amt für Statistik. Consultà ils 2 da fanadur 2014.
- ↑ Liechtenstein in Kürze. Portal dal Principadi da Liechtenstein, consultà ils 16 da favrer 2014.
- ↑ Liechtenstein gibt sein Bankgeheimnis auf. 14 da november 2013. Focus Online. Consultà ils 15 da december 2013.
- ↑ Tut las infurmaziuns tenor Jahrbuch 2011, Landesgrenzen Liechtensteins, p. 36.
- ↑ Indicaziuns tenor Jahrbuch 2011, Landesfläche nach Nutzungskategorie 2008; Arealstatistik 2002 und 2008, p. 35 e 38.
- ↑ Jahrbuch 2011, Berge und Höhen Liechtensteins und Höchste und tiefste Punkte Liechtensteins, p. 37.
- ↑ Gewässer in Liechtenstein. Fischereiverein Liechtenstein. Consultà ils 8 da matg 2011.
- ↑ Messstation Vaduz, 456 m ü. M. Jahrbuch 2011, 1.2 Klima, Wettergeschehen, p. 39ss.
- ↑ Wilfried Marxer: Religion, Religiosität und religiöse Toleranz in Liechtenstein. Empirische Befunde aus der Umfragenforschung. Liechtenstein Institut, Bendern 2008, p. 10–12.
- ↑ Georg Malin: Das Gebiet Liechtensteins unter römischer Herrschaft. 1958, p. 22. Ulteriuras funtaunas per il chapitel davart l’istorgia: Pierre Raton: Liechtenstein Staat und Geschichte (1969) e Paul Vogt: Brücken zur Vergangenheit (1990).
- ↑ Verfassung des Fürstentums Liechtenstein.
- ↑ Onlineschalter. Website der Landesverwaltung Fürstentum Liechtenstein. Consultada ils 22 d’avrigl 2014.
- ↑ Neue Zürcher Zeitung: Liechtenstein ist endgültig im Schengen-Raum angekommen, 18 da december 2011.
- ↑ Erwerbsstatistik, p. 16. Amt für Statistik. Consultà il prim da matg 2011.
- ↑ Finanzplatz. Regierung des Fürstentums Liechtenstein. Consultà il prim da matg 2011.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- David Beattie: Liechtenstein. Geschichte und Gegenwart. Triesen 2005, ISBN 3-905501-68-6.
- Das Fürstentum Liechtenstein. Ed. dal comité d’organisaziun 200 Jahre Souveränität 1806/2006, Vaduz 2006, ISBN 978-3-9521735-8-9.
- Christoph Maria Merki: Wirtschaftswunder Liechtenstein. Die rasche Modernisierung einer kleinen Volkswirtschaft im 20. Jahrhundert. Turitg 2007, ISBN 978-3-0340-0883-9.
- Arno Waschkuhn: Politisches System Liechtensteins. Kontinuität und Wandel. Vaduz 1994, ISBN 3-7211-1020-X.
- Pierre Raton: Liechtenstein Staat und Geschichte. Liechtenstein-Verlag, Vaduz 1969.
- Paul Vogt: Brücken zur Vergangenheit. Ein Text- und Arbeitsbuch zur liechtensteinischen Geschichte 17. bis 19. Jahrhundert. Amtlicher Lehrmittelverlag, Vaduz 1990.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal uffizial dal Principadi da Liechtenstein
- Portal dal prinzi
- Pagina d’internet dal Parlament
- Pagina d’internet da la Regenza
- Pagina d’internet da l’administraziun dal Liechtenstein
- Statistica uffiziala dal Liechtenstein
- Civica dal Liechtenstein
- Pagina d’internet turistica
- Principadi da Liechtenstein en il Lexicon istoric retic


text:
L'onn passà è er stà ina sfida per la Pro Infirmis Grischun, l'organisaziun per persunas cun impediments. Cumpareglià cun l'onn avant haja surtut dà dapli dumondas da cussegliaziuns socialas. Tut en tut ha l'organisaziun cusseglià bun 1’400 persunas e lur confamigliars.
Cun radund in mez milliun francs ha la Pro Infirmis er prestà bunamain 10% dapli sustegn direct a persunas basegnusas.
Ord l'archiv
En Svizra vivan 1,7 milliuns persunas cun in impediment. A chaschun dals 100 onns da la Pro Infirmis, preschenta RTR ina seria auditiva.


text:
Il sulet gol da la partida ha sajettà Sterling en la 57avla minuta. La squadra da Gareth Southgate è durant l'entira partida stada la pli ferma equipa. Gia en las emprimas minutas han ils «Three Lions» gì fitg bunas schanzas ed avessan schizunt stuì far in u l'auter gol. Silsuenter èn ils Croats vegnì meglier en la partida – ils Englais han dentant vinavant dominà il gieu. Per in gol avant pausa n'hai dentant betg tanschì.
Quai è dentant sa midà suenter pausa. Avant ils 22'500 aspectaturs en il Wembley ha Raheem Sterling sajettà il gol decisiv suenter in pass da Kalvin Phillips. Per l'Engalterra èsi l'emprima victoria en in gieu da partenza dad in campiunadi europeic
Er l'Austria cumenza cun victoria
Er l'Austria è partida optimalmain en il turnier. Quai grazia ad ina victoria da 3:1 cunter la Macedonia dal Nord. Per ils Austriacs sa tracti da lur emprima victoria ad in campiunadi europeic insumma. Il 2008 e 2016 è il campiunadi ì a fin mintgamai senza victoria suenter la fasa da gruppas.
Ils gols per l'equipa dal trenader Franco Foda han sajettà Stefan Lainer en la 18avla minuta, Michael Gregoritsch en la 78avla minuta e Marco Arnautovic en la 89avla minuta. Temporarmain egualisà al 1:1 ha per ils Macedons Goran Pandev en la 28avla minuta.
Er ina premiera per la Macedonia dal Nord
Per la Macedonia dal Nord èsi l'emprim campiunadi europeic. La fin mars han els gudagnà sensaziunalmain en la qualificaziun per il campiunadi mundial cunter la Germania.
Pajais Bass vs. Ucraina
En l'ultima partida da la saira han ils Pajais Bass cunter l'Ucraina. En l'emprima mesadad han omaduas equipas gì schanzas, dentant n'hai dà nagins gols suenter 45 minutas intensivas. Quai è dentant sa midà en la segunda mesadad, en la quala gist tschintg gols èn vegnids fatgs. Ils gols per ils Ollandais han fatg Wijnaldum en la 52avla minuta e Weghorst en la 58avla minuta. En la 75avla minuta ha Jarmolenko scursanì al 1:2. Be quatter minutas pli tard ha Jaremtschuk schizunt egualisà per ils Ucranais. La decisiun è crudada en la 85avla minuta, cura che Dumfries ha sajettà il 3:2 per ils Pajais Bass.


text:
In Balcun tort dal 1966 preschenta anc in maletg detg classic dal nurser. In um d'ina tscherta vegliadetgna, corpulent, probablamain pur. El viva cun sia muntanera en perfetga solitariadad senza nagin confort.
Ozendi fan savens giuvens il nurser u la nursera. Betg darar han els ina furmaziun superiura e fan quella lavur la stad per cumpensar in'activitad uschiglio abstracta. Tge motivescha e fascinescha els ed ellas? Co vegn ins a frida cun stentas e sfidas?
Silvia Schlegel, scolasta da dissegn, e Leo Tuor, litterat, s'expriman:
Il chaun da protecziun, in gidanter oramai indispensabel
Avant in pèr decennis eran ils quitads principals dal nurser anc malsognas, nursas persas u idas da la blaisa giu. Dapi in pèr onns èn l'urs ed il luf da return en nossas cuntradas. Chauns han da vegl ennà accumpagnà nursers e pasturs. Oz è dentant necessari in trenament spezial per buns chauns da protecziun che na tementan era betg ils viandants.
Privel da l'urs en Val Müstair
Privel da lufs a Domat e sin il Calanda
Chauns ed umans ston emprender
Chauns da protecziun emprendan lur funcziun, ma er passants e viandants duain savair co sa cumportar envers els.
Reto Pfister maina ina scola per chauns da protecziun a Schlans
Jachen Andri Planta instruescha turists en Val Müstair co sa cumportar endretg


text:
Mr. Brooks
Mr. Brooks (Al Sgnōr Brooks) 'l è 'n thriller americàṅ dal 2007 ad Bruce A. Evans ch'al 'l à scrit insém a Raynold Gideon.
La pelìcula, custàda vint migliòṅ ad dòlar, la 'n à pò fat pò sù quarànt'òt.
Sunt
Earl Brooks (Kevin Costner) 'l è 'n óm ad sucès ch'l à fat i bèsi fabricànd e vindénd dal scatli industriàli tant ch'la Cambra 'd Cumèrs ad Pòrtland al 'l à anc numinâ „Óm d'l An“. Al migliardàri 'l è spuśâ cun 'l Emma (Marg Helgenberger) e al gh'à na fiōla ch'la stùddia a l'università in Califòrgna, la Jane (Danielle Panabaker), ma 'l gh'à anc un segrét tarménd. Dènt'r ad lò al gh'à na persunalità dópia, Marshall (William Hurt), ch'la 'l custrìnś a cupàr da spés in na manéra prufesiunàla visténd i pagn 'd un serial killer cgnusû cuma 'l „sasèṅ dal didàdi“ parchè, dòp avēr masâ di furastēr giùst p'r al biśógn ad far-al, al dróa i dî di cadàvar spòrc ad sànguv par lasàr in gir dgl'imprónti.
Na sira 'l industriàł al decìd ad masàr un balarèṅ (Ross Francis) e la sò muróśa (Megan Brown) mént'r i èṅ drē a far sès in cà sua sparànd-'g in tèsta ma, esénd ch'al téndi dla cambra da lèt i ér'n avèrti, un futógrafar ch'al s fà ciamàr Mr. Smith (Dane Cook) al fà in tèmp a tōr śò incòśa par pò ricatàr-al. Chi lò al n vōl briśa di bèsi ma piutòst che lò 'l al purtìs sèg a far fóra qualchidòṅ par far-ag pruvàr al śgriśōr ch'a s sènt quànd a s masa. Earl 'l è custrét a star-ag dimóndi malvluntéra parchè, saénd 'd èsar malâ, al vliva métar-'g na préda insìma. Al dè d'l apuntamènt c'n al sgnōr Smith a s fà viva sò fiōla ch'la vrév dar-ag sù c'n al studi parchè la diś 'd ès'r insìnta 'd 'n óm spuśâ e dònca la preferìs aburtìr. Quànd però la pulisìa la la và a pascàr a cà sua par far-ag dal dmandi su 'l umisìdi 'd un sò cumpàgn ad scōla, Brooks al taca a pinsàr ch'la sia lē la sasìna e ch'l'àppia ciapâ da lò in dla śmagna 'd cupàr.
Dòp ès'r andâ a Pâl Élt a masàr un studènt dal culéǵ califurgnàṅ cun na manàra, par far créd'r a la pulisìa ch'in gir a gh sia 'n serial killer lìbar e difarènt da sò fiōla ch'in cal mumènt lè l'éra da lò in Òregun, Earl al decìd 'd andàr insém a Smith a masàr Jesse Vialo (Jason Lewis), al marè dla pulisióta ch'l'è drē a daràr-ag la casa, la Tracy Atwood (Demi Moore), un tisi dimóndi daśgustóś ch'insém a la sò avucàta Sheila (Reiko Aylesworth) al vrév un squantèr'n ad bèsi da la sò spóśa, rica 'd famìja, par divursiàr.


text:
Whore (puttana)
Whore (puttana) (putàna) 'l è 'n film dramàtic dal 1991 ad Ken Russell. Al regìsta ingléś al 'l à girâ par rispónd'r a 'l film Pretty Woman d'l an prima parchè al cuntàva i fat dla prustitusiòṅ in na manéra edulcuràda. Lò invéci al tōś ispirasiòṅ da di fat sucès dabòṅ cuma cuntâ da di scrit 'd un tasìsta ad Lóndra ch'l iva tòlt śò qvél ch'la gh cuntàva na putàna che lò al scarusàva in gir par la sità.
A i butghèṅ di cìnema 'l à muciâ sù un migliòṅ ad dòlar. In dal film la gh'à na part, qvéla dla putàna scurtlàda, anc n'atōra ad film pòran, la Ginger Lynn Allen.
Sunt
La Liz (Theresa Russell) l'è na putàna ch'la lavóra in gir p'r al stradi ad Los Angeles. Quànd a s férma un camiunsèṅ par cargàr-la sù, lē la 'l manda via cuntànd a i spedadōr che na vòlta l'éra muntàda sù su 'n furgunsèṅ e là la gh'iva catâ soquànt óm ch'i l'ìvan viulentàda lasànd-la in fiṅ 'd vita. Par furtùna 'l éra pasâ da 'd lè òṅ ch'al l'à jutàda purtànd-la a 'l uśdàł e pagànd-'g al curi.
La dóna, ólt'r a pascàr di cliènt, l'è drē anc a scapàr via da 'l sò papòṅ, Blake (Benjamin Mouton), 'n óm vistî sèmpar bèṅ ch'l è dimóndi catìṿ sèg. La gh fà far tut qvél ch'al vōl lò e al gh pòrta via i bèsi ch'la mùcia sù.
Durànt na pàuśa par bévar quèl in dun strip club, la Liz la cònta cum 'l è ch'la s è ardùta a far cla vita lè. Spuśàda da śōvna cun 'n óm viulènt e imbariagòs e c'n un fiōl pìcul, un dè, a n psénd-an piò ad purtàr pasînsia, l'iva decìś ad dar-'g un taj, mulànd al marè mént'r al punsàva e purtànd-as sèg al putèṅ. Dòp avér catâ lavōr faghénd la camaréra, a gh'è sucès na nòt 'd andàr a lèt c'n òṅ ch'al gh'iva śibî di bèsi pinsànd ad far sù quèl da piò dal sò stipéndi bas. Da cal mumènt lè la dóna la s éra misa a far la rója p'r al stradi, tut da par lē, in fiṅ tant che l'è finìda a lauràr par Blake.
Un dè la Liz la cgnós Rasta (Antonio Fargas), un ragàs négar sénsa cà ch'al scampa faghénd 'l artìsta da strada girànd insìma a di vēdar śbragâ.


text:
il sport per persunas creschidas, esa
Cun esa, il sport per persunas creschidas en Svizra, s'engascha l'uffizi federal da sport UFSPO per dapli sport e per dapli moviment da la populaziun creschida. esa promova e coordinescha purschidas da sport existentas e stgaffescha relaziuns optimalas per ulteriuras purschidas.
Per tegnair quint dals differents basegns da las persunas creschidas sustegna esa purschidas da moviment e da sport tant en conturns privats sco er en conturns professiunals. esa unescha sut in tetg purschidas e scolaziuns da sport d'organisaziuns senza profit (uniuns, fundaziuns e.u.v.), da purschidras e da purschiders da sport commerzials sco er da talas da patrunas e da patruns (sport en il manaschi).
L'UFSPO e graubündenSport s'engaschan per ina promoziun dal sport per vita duranta. Entant che la furmaziun da sport per uffants e per giuvenils vegn promovida da giuventetgna e sport G+S, stgaffescha esa las premissas idealas per purschidas da moviment e da sport che han in bun effect per la sanadad da persunas creschidas a partir da 20 onns.


text:
da sur Marcus Flury
Cu jeu hai legiu il text da quella lecziun, ei ina canzun ord la «Consolaziun» vegnida endamen a mi. L’emprema strofa secloma: «La vanadad en prighel stat cun pump’e gronda dignitad. Va sc’in pivun enten vali, mo dat vonzei culs peis ensi.» La tiarza strofa finescha culs plaids: «Sas far il leischen fetsch jeu buc, perdun’a mi ch’jeu hai tei tuc.» Tgisà sche quella canzun ei inspirada dil cudisch dil predicatur? Quei cudisch reflectescha numnadamein experientschas humanas e tschenta damondas malemper¬neivlas, sin las qualas el anfla negina risposta, gnanc tiels filosofs e teologs da siu temps. Tgei ei il carstgaun? Per tgei viv’el? Tgei nezegian ad el rihezia e savida e tut quei ch’el ha acquistau, sche auters san surprender quei ni sche la mort eliminescha tut quei? Il predicatur ei zun critics enviers tut quei ch’il carstgaun garegia. Per el ei quei vanadad.
Sch’ins legia igl entir cudisch dil predicatur, sche san ins trer la consclusiun: Gauda la veta, denton adina cun l’enconuschientscha che tut ei finalmein vanadad, vargheivel e buca da retener. Possess e rihezia sazieschan noss’olma buca per adina.
Pred 1,2; 2,21–23
Vanadad dallas vanadads, di il predicatur, vanadad dallas vanadads, tut ei mo vanadad.
Ei po dar ch’in carstgaun ei sestentaus per sabientscha, enconuschientscha e success, ed el sto surschar tut ad in che ha fatg nuot persuenter. Era quei ei vanadad ed in grond mal.
Tgei ha quei carstgaun da tut sia stenta e dils plans da siu spért, pils quals el ha barhau sut il sulegl?
Tut ses dis ein mo peina, spir fastedi sia occupaziun, gnanc la notg anfla siu cor ruaus. Era quei ei vanadad.
☛ evangeli dalla dumengia: Lc 12,13–21


text:
berà
Lombard[modifega]
Verb
berà - scrivud con la Noeuva Ortografia Lombarda- dialet: MI-
→ Verb de la 1^ coniugazzion - regolar -intransitiv - ausiliari: havé (in lombard ocidental e alpin)/havégh (in lombard oriental)
- Coniugazzion ►►► varda Come coniugà i verb regolar
- fà el vers de la bera
Variant
Sillabazzion
- be | là | re
Parnonzia
Etimologia / Derivazzion
la gh'è nò l'etimologia; se te voeuret, tàcheghela
Traduzzion
Riferiment
- Francesco Cherubini, Vocabolario milanese-italiano, 1839, Vol. 1 pag. 92 MI-


text:
La parobola del Figliol Prodigo LMO/40
Esempi del dialet de Rementin[edit]
Un om l'eva dü matai.
Cul püsse gióvnu l'ha zii al pà: “O pà, dem la mè part ch'am vägnu!” e 'l pà gh'ha sparté la roba.
E d'agnò poch dé, il mat püssè giovnu l'ha fai visin töt la sò roba e l'ha 'ndai antu pais lontän e l'ha fai fovra töt vivend da porscè.
E dop che l'ha fai fovra tötcoss inta cul pais, l'ha vegnü una gran carastia e l'ha comincià a 'vè bsogn.
L'ha 'ndai insema da vön da cui part lontan, e cul là l'ha mandà inte sò camp a cürè i porscei.
E gh'aveva vòja d'ampenéss con giandri da porscè, ma trovaca gnanca vün da dè un bocon pän.
E l'ha vegnü a capé daperlü e l'ha zià: “Quancc servitoi 'd mè pà i hann tütcoss che vojan e mé mòri 'd fam!
E mé vegnerò sü e indrò dil mè pà e zirò: Mì ho gai i picai contra 'l ciel e gnan a vü.
Mì merto nuta che mi ciamè voss mat; tignem com un di vost servitoi”
E s'ha alzà e l'ha 'ndai di sò pà; e l'eva ancura lontän quand al sò pa l'ha vöst e l'ha 'vü compassion, j'ha cors incontra, l'ha brascià e l'ha basà.
El mat l'ha zii al pà: “Ho fai picai contra 'l ciel e ignan a vü, e merta mia piü da vess voss mat e che am ciamè ancora voss mat”.
Ma 'l pà gh'ha zii a son servitoi: “Portè chilò bel vestì e vestìr; metèj sü l'anè ant i dii e i scarp ant i pei;
E menè fora al videl ingrassà e mazzumla, e mangiuma e bevuma.
Perchè cost mat chilò l'era mort e l'ha tornà in véta, e l'eva perdö e l'è stai trovà” e i s'hann bütà a fè gran festa.
E 'l mat püssè grand da cui matai l'eva ant i campi, e quand a vigniva e l'eva visin a cà, l'ha sintö sonè la müsga e che i balevan.
E l'ha ciamà vün di sò servitù e gh'ha domandà coss che voreva zì cula roba.
E lü gh'ha zii: “Al tò fradè l'ha gnö a cà e 'l tò pà l'ha mazzà un videl ingrassa perchè l'ha vignö cà sän e ardé.”
Ma lü l'ha vignö arabià e l'ha mia vorsö andè an cà; e 'l sò pà l'ha vignö fora e s'ha méss a pregal d'andà dentra.
Ma lü l'ha rispondö e gh'ha zii al pà: “Mì l'è già tanti agni che fo voss servitù e v'ho mai discontradé i vost comand, e vü hii mai dai una cravin par tignì mé e i mei amis alegra;
ma quand quest voss mat l'ha vignö dop avè mangià tüt cul che gh'aveva coi donasc, vü hii mazzài i videl a l'ingrass”.
E i pà l'ha zii a cul mat: “té ti sei stai sempro mé e tüt cul che gh'ho dla mè roba l'è tóva tüta;
adess convägnia a fè festa e stè alegra, perchè i tò fradè l'eva già mort e l'ha tornà in véta, l'eva perdö e l'uma tovà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)


text:
La Confederaziun aveva bloccà ils daners iranais tranter ils onns 2007 e 2012, suenter che las Naziuns Unidas avevan relaschà sancziuns cunter l'Iran. Cun las sancziuns vuleva la communitad da stadis sfurzar l’Iran da desister da la construcziun d’ina bumba atomara.
Suenter la cunvegna da mez schaner han ils blers pajais abolì las sancziuns cunter l’Iran.
Martgà puspè avert per firmas svizras
Cun la fin da las bleras sancziuns po l’Iran tenor atgnas indicaziuns uss puspè far diever d’ina summa monetara da sur 32 milliardas dollars. Quests daners eran bloccads internaziunalmain tar diversas bancas.
Er firmas svizras pon uss profitar da la situaziun: la cunvegna avra per bleras interpresas in nov martgà ed uschia chaschuns da far fatschenta cun l'Iran.
Iran vul stimular l'atgna economia
Suenter che las sancziuns cunter l'Iran èn abolidas, vul il pajais modernisar si’economia: il minister da traffic Abbas Achundi ha annunzià da vulair cumprar passa 120 aviuns dad Airbus. Els sperian da pudair suttascriver ils contracs l'emna proxima.
Plinavant vul l'Iran augmentar il commerzi cun la China per almain 10 giadas sin 600 milliardas dollars durant ils proxims 10 onns. Quai han communitgà il president chinais Xi Jinping e ses collega d'uffizi iranais Hassan Ruhani. L'Iran dovria investiziuns estras da tranter 30 e 50 milliardas dollars ad onn per che l'economia creschia sco planisà per 8%.
RR novitads 16:00


text:
Chantun Silvania
Il Chantun Silvania (tudestg: Unterwalden; franzos: Unterwald; talian: Untervaldo) è in chantun svizzer che sa chatta en il center dal pajais, al sid dal Lai dals Quatter Chantuns. El è in dals trais chantuns che, cun Uri e Sviz, en 1291 han fundà la Svizra cun il Patg federal sin la pastgira dal Grütli (chantuns primitivs u Waldstätte). Il chantun vegni divisi en ils semi-chantuns Sursilvania (tud.: Obwalden; fr.: Obwald; tal.:Obvaldo) e Sutsilvania (tud.: Nidwalden; fr.: Nidwald; tal.:Nidvaldo).


text:
Condomini internazional
El Condomini internazional l'è la situazion che on territori l'è sotta la sovranità de pussee Stat. Al di d'incoeu hinn pocch spantegaa, ma in del period de l'Ancient Regime i eren spantegaa fiss.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Condomini incoeu[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'Isola di Fasan, in tra la Franza e la Spagna
- El fiumm Mosella, in tra Lussemburgh e Germania
- El golf de Fonseca, in tra El Salvador, Honduras e Nicaragua
- Hadf, in tra l'Oman e l'Emiraa de Ajman
Condomini sottanazionai[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El distrett de Brčko in Bosnia Erzegovina, in tra la Federazion de Bosnia e Erzegovina e la Republika Srpska
Condomini contestaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Germania e Austria consideren el lagh de Costanza 'me condomini in tra de lor e l'Isvizzera, ma l'Isvizzera la dis che 'l confin el passa a mità.
Condomini del passaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Moresnet Neutral, in tra Prussia e Belgi
- Andorra, in tra Franza e Spagna
- El Sudan Anglo-Egizian, in tra Regn Unii e Egitt, de facto gestii domà del Regn Unii
- El Stat Independent de Croazia, in tra el 1941 e 'l 1943 tra Italia e Germania
- I Noeuv Ebrid, in tra Franza e Regn Unii
Condomini parpognuu[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Isola Hans, in tra Canada e Danimarca
- Gerusalemm, in tra Israel e Palestina
- Bruxelles, in tra Fiander e Vallonia in cas de partizion del Belgi
- Gibilterra, in tra Spagna e Regn Unii


text:
Per il segund scrutini da las elecziuns communalas dals 12 da fanadur mancan anc plirs candidats. Era la cumissiun da gestiun n'è anc betg cumpletta.
Dus commembers da la cumissiun da gestiun, Primus Deragisch e Baseli Huonder, han acceptà l’elecziun da dumengia passada, schegea ch’els n'avevan betg candidà. Dus han refusà: Tumaisch Valier per la cumissiun da gestiun ed il suppleant Roger Berther.
Uss sto Tujetsch tschertgar anc ina candidata u in candidat per la cumissiun da gestiun e dus suppleants. Plinavant ston ins era anc tschertgar ina candidata u in candidat per la suprastanza communala ed ina candidata u in candidat per il cussegl da vischnanca.
Il segund scrutini è ils 12 da fanadur.


text:
Costantin XI Paleolog
Ol Costantin XI Paleolog Dragases (in grec: Kwvσtavtίvoς IA’ ApaYάσnς ΠaλaιoλόYoς, Kōnstantìnos hendèkatos - XI - Dragàsēs Palaiològos; in serb: KoHcTaHTиH Дparaш Пaлeoлor, trasliterad Konstantin Dragaš Paleolog; Costantinopel, 8 de fevrer 1405 - Costantinopel, 29 de maj 1453) l'è stait l'ultem imperador bizantin.
L'ha regnad del 6 de jenar 1449 fina a'l 29 de maj 1453, data de la so mort ind l'assede de Costantinopel, fait de Imper Otoman e qe l'ha metid fin, dop de 1058 agn de esistenza, a l'Imper Bizantin. Ol Costantin l'è venerad come sant e marter de la Ciexa Ortodossa, e d'una quai Ciexa catolega de rit oriental, anca per ol so tentativ de recomposizion del Grand Scisma d'Orient.
Riferiments[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (IT) Costantino XI Paleologo detto Dragases, Treccani online.
- (IT) San Costantino XI Paleologo, santiebeati.it


text:
Emprendì ha Silvia Pally gidantra da medi. Quai ha ella alura fatg plirs onns fin ch’ella è daventada mamma. Suenter quella pausa è ella returnada en la professiun tar in medi a Sedrun. Durant quest temp vegniva gest construì il tunnel da la NEAT en la val Tujetsch e la dunna ha constatà che ils cas urgents ed accidents che vegnivan ord dal tunnel en la pratica da medi interessavan e fascinava il pli fitg. Perquai è ella sa decidida il 2013 da far la scolaziun sco sanitaria da transport. Radund tschintg onns pli tard ha ella cumenzà cun la scolaziun da trais onns sco sanitaria da salvament, quella ha ella alura terminà cun success il 2019 e dapi lura lavura ella tar il servetsch da salvament Surselva.
Mintga di auters
Il pli interessant saja ch’ins na sappia mai tge che spetga. Mintga di saja auters, mintga acziun da salvament varieschia e quai fetschia la professiun fitg varianta di Silvia Pally. Era sche quai dettia savens temp da spetgar, cura che l’alarm vegni alura saja adina il puls che vegnia pli svelt e la tensiun creschia e quai saja era fascinant.
Alarm vegn ed alura vai liber
Cura che l’alarm vegn sur il func èsi da far svelt. Di e notg ha l’equipa da salvament d’esser entaifer tschintg minutas en l’ambulanza e lura ir al lieu d’accident ni dal problem medicinal, di Silvia Pally. En l’ambulanza possian ins alura discutar las infurmaziuns ch’èn vegnidas inditgadas da la centrala. Ma cura ch’ins vegn en il lieu alura po la situaziun variar total, era perquai che las persunas che fan las indicaziuns n’èn per regla betg persunas scoladas medicinal. Quai fetschia dentant interessant la lavur ch’ins stoppia mintgamai esser svelt en decider ed observar. Cura ch’ins basegnia l’agid alura possian ins adina clamar ils medis da chasa, ni il servetsch da la Rega e quels sajan svelt al lieu, savens vegnian quels clamads il medem mument sco il servetsch da salvament, di Silvia Pally.
Schemas da lavur gidan da betg emblidar puncts impurtants
In agid saja la scolaziun. Qua emprendian ins da lavurar tenor schemas e quels gidian durant ina acziun da betg emblidar puncts centrals. Uschia possian ins adina communitgar cun ils collegas tut ils puncts e lura era returnar per exempel cura ch’ins haja dubis. Ma quests schemas dettia ina tscherta segirtad durant la lavur. Era impurtant saja da salvar ina tscherta ruassaivladad e betg da vegnir en panica cura ch’ins vegn en ina situaziun nunenconuschenta. Da principi saja dentant impurtant da vesair èsi pussaivel da mantegnair l’atgna segirtad ni dovra quai uss sustegn. Era en l’ambulanza saja quai da mantegnair la survista, perquai in viadi cun in pazient duria per part mes’ura. Qua saja impurtant da savair tge medicaments, per exempel cunter il mal gidan. Quai saja ina da las grondas differenzas en cumparegliaziun cun in servetsch da salvament en ina citad. Là durai in transport savens mo paucas minutas ed ils medicaments ch’els hajan sco servetsch da salvament sajan savens fitg ferms medicaments ma che na tegnian betg ditg. E cura ch’il transport dura ditg alura stoppia surtut la sanitaria da salvament savair exact tge è uss necessari da dar al pazient, quai che saja ina fitg gronda responsabladad, accentuescha Silvia Pally.


text:
«Mes manaschi puril cun vatgas brinas da tratga è per mai la satisfacziun ch’jau dovrel.» Per Renzo Blumenthal è far il pur insumma insatge impurtant. Cun daventar «Mister Svizra» l’onn 2005 n’è quai betg sa midà, ed il puresser è restà la pli gronda passiun.
«Po esser ch’jau sun restà autentic sco Mister Svizra, gist per questa raschun.» Uschia manegia Renzo Blumenthal ch’el saja ina persuna structurada ed ambiziusa. Ed era 16 onns suenter ch’el è daventà Mister Svizra, ha el anc adina engaschis per differents sponsurs e vala sco ambassadur per questas interpresas. Era sin l’agen manaschi da puresser po el profitar da ses renum, per exempel cun la vendita directa da ses products.
Il Telesguard cun in sguard enavos:
In’ura cun biografias, destins, istorgias ed experientschas da giuven e vegl ch’han da dir u da raquintar insatge.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Gabinètt del govèrna
El gabinètt o consili di minister (ind on quàj paés ciamàa consili de stat, consili esecutìv o, domà, govèrna) a l’è vun di òrghen che fànn su el govèrna e, de precìs, l’òrghen collegiàl che ’l trà insèma i minister sòta la presidenza del capp del stat, a segonda de la forma de govèrna adottada e del capp del govèrna (primm minister, president del Consili di minister, cancellier etc).
Olter che in del govèrna centràj, el pò esìst on gabinètt o consili di minister anca in di stat de ‘na federazión o in di alter govèrna sub-centràj. Ancasì, i pòden, sòta cèrt aspètt, vèss consideràa ‘me ‘n gabinètt i òrghen collegiàj esecutìv di entità territoriàj, ancabén generalmént a lor ghe se attribuìssen di alter nòmm (compagn de gionta in Italia, municippi in del Canton Tesin, câmara municipal in Portogall).
Origin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del ponto de vista stòrich, el gabinètt l’è nassùu come ‘n comitàa denter in del Consili privaa del Règn d'Inghiltèrra. Quèll tèrmin chì l’è sortìi foeura del nòmm d’on locàll piscinìn, de sòlit doperàa per di conversazión riservàd; in on locàl fàa inscì, el Rè d'Inghiltèrra el se consultava con i collaboradór pussée fidàa, catàa foera del Consili privàa ch’a l’è era oramai diventà tròpp grand (in del 1553 el gh’aveva denter quaranta member).
L'espressión cabinet counsel la compàr in la lengua inglesa a partì del sècol quèll di XVI, tuttamànch, per via de l'ortografia de chi temp là, l’è minga ciàr se la fudèss per dì on consili fornii al monarca in manera privada (on cabinet counsel seconda la grafia d’incoeu) o ‘n cosili, intés come riunión, del monàrca cont i sò collaboradór (on cabinet council). In del 1605 el Francesco Bacone en parla ‘me 'n'usanza d’orìgin forestera, che lu el desaprova: "Per sti inconveniént chì, la dottrina d'Italia e l’usanza de la Francia, sòta ‘n quàj rè, l’hà introdòtt i consili de gabinètt; on rimedi pesg del mal."
El rè Giacomo I d'Inghiltèrra l’hà trà insèma on consili de gabinètt formàl fin del 1625, la data de la soa salida in sul tròno. Dòpo de la parentesi de la dittatura tirada in pee de l’Oliver Cromwell el Consili privaa l’è staà fàa su de noeuv, ma ‘l noeuv Rè, el Carl II, come i sò predecessór, el gh'hà da semper pussée de affidamént al gabinètt, che cont el Giòrgio I l’hà accentuàa anmò pussée la soa part e la taccàa a riunìss in assenza del sovrano, e fàgh savè dòpo i decisión ciapàd. L’è comenzàa inscì el cambiamént del Règn d'Inghiltèrra de monarchia costituzional al sistèma parlamentar.
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Struttura[Modifega | modifica 'l sorgent]
In quàj ordinamént, tucc i mìster hinn di member del gabinètt o del conili di minìster, invece in di alter gh’hinn di minister ch’a hinn di member del gabinètt e quèj ch’en ciapen minga part. Quèll dualismo chì el se treouva soratùtt in di paés che ghe vànn adrée a l’inscì ciamàa sistèma Westminster, ‘doe che i minister member del gabinètt (cabinet ministers) hinn domà quèj ch’a hinn al coo di dicasteri 'do'a hinn prevòst, ai quàj el se ritén che ‘l sia politegamenént ùtil faj partecipà. Oltra al capp del govèrna, ai sò vicari e ai minìster, in cèrti ordinamént anca di alter funzionari del stat con rango ministeriàl, hinn di member del gabinètt, come l'attorney general in on quàj paés de tradizión anglo-sassón (inveci, in di alter, ch’infra de lor gh'è la Gran Bretagna medèmma, l'attorney general a l’è member del govèrna ma nò del gabinètt); in del consili di minister di stat comunista gh’è denter, de sora maròss de là de la fila di minìster, i presidént di vari òrghen e entità pubblich con rango ministeriàl.
In di paés che ghe vànn adrée al sistèma Westminste,r el gabinètt el pò tràss insèma anca domà in part (l’inscì ciamàa inner cabinet) per manda foeura di decisión de vèss poeu ratificàa del colleg intrégh. ‘N’organismo compàgn a l’è in Italia el Consili de Gabinètt, introdòtt informalmént in del 1983[1] e miss giò con l'art. 6 de la leg 400/1988, second el quàl el President del Consili di minister " el pò vèss iuttàa de ‘n Comitàa, che ‘l ciapa el nòmm de Consili de Gabinètt, e l’è fàa su di minìster designàa de lu medésim, dòpo de vègh sentùu el Consili di minister".
Tuttamanch el gabinètt (o consili di minister) e ‘l govèrna hinn di concètt divèrsi, ancabén di vòlt i tèrmin vegnen dopraà ‘me fudèssen l’istèss per sineddòche: defàtt, el primm l’è ‘n òrghen collegiàl, l’alter a l’è ‘n’òrghen complèss che ‘l tira denter, olter quèll collég chì, el capp de govèrna e i minister in deperlór come di òrghen mònocratich, e magara poeu anca di alter òrghen.
Lavorà[Modifega | modifica 'l sorgent]
El gabinètt el se trà insèma regolarmènt, de sòlit ‘na vòlta a la settimana, e i sò riunión hinn segrètt. Tuttamànch i sò fonzión e ‘l sò lavorà cambién de bon a segonda de la forma de govèrna adottada.
In di sistèma che ‘l capp del stat el gh’hà lù tucc i poder (monarchia assoluda) o, comunque, el mantén el poder de fissà l'addrèss politegh (compàgn che in la monarchia costituzional e in la repubblica presidenzial) el gabinètt el gh’hà domà di fonzión de consùlt in di confrónt del capp del stat, che tra l’alter el pò fondà i sò decisión anca in su di informazión tràa foeura di alter sorgént, compagn di inconter a du cont i minister in deperlór. In quajvùn di sti ordinamént chì, el gabinètt el finiss de fa on lavorà fondamentalmént cerimoniàl e tràss insèma putòst raramént.
In di sistèma parlamentar, invece, el mestee del gabinètt a l’è assosènn pussée importànt, anca se ‘l cambia d'on paès a a l’àlter: in on quàj stat, defàtt, la natura collegiàl del govèrna l’è pussée accentuada, inscì che ‘l gabinètt l’è l’òrghen che defàtt el ghe dà l’addrèss politegh al govèrna. Invece, in di alter, la posizión de superioritàa del primm minìster a l’è pussée accentuada- formàlment o defàtt -, insci chè chesschì el tend a decìd in deperlù l’addrèss polìtegh del govèrna e, de conseguenza, el gabinètt el va a assùmm 'na fonzión de consùlt, compàgn che in di sistèma presidenziàj, oppùr de ratifica. Se gh'hà ancasì de distingu i paès che i decisión del gabinétt se tradusen soratùtt in di att giuridegh formaj, adottà su propòsta di sò component – de sòlit di progètt de leg, di regolament, di nòminn di alt funzionari e di alter att prevedùu de la costituzion o de la leg – e i paés che invece, invece, el gabinètt el ciapa soratùtt di decisión politegh a livèll generàl, che vegnen poeu tradòtt in di att formàj in di alter sedi (per esempi di minister in deperlór oppùr de comitàa interministeriàj). Di paési compàgn de l'Italia e de l'Austria hinn comprés in del primm grùpp, inveci i paés che ghe vann adrée a l’inscì ciamàa sistèma Westminster hinn l’esempi tipich del segónd grùpp. In sti chì, tra l’alter, di decisón come l’approvazión di regolamènt e ‘na quàj nòmina, che in di alter part gh’hànn de vèss assùnt del gabinètt, vegnen formalmént adottàd del capp del stat, dòpo de vègh sentùu el consili privaa, con i inscì ciamàa Order-in-Council.
In di repùbblich semipresidenziaj segónd el modèll de la Quinta Repubblica francesa el presidént del gabinètt a l’è el capp del stat (o, al pòst de lu, el primm minìster) e ‘el gabinètt el tend a ciapà on ròll pussée accentuàa che in di repùbblich presidenziàj, e ‘l se vesina a quèll di sistèma parlamentàr, almanch foeura che i disciplìnn (de sòlit la politega èstera e la difera) per i quàj ghe vegnen reconossùu al president de la repubblica i poder d’addrèss polìtegh e di att che ghe compètten.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ John Earle, Craxi wastes no time forming inner Cabinet. The Times (London, England), Saturday, Aug 06, 1983; pg. 5; Issue 61604.


text:
Il pli impurtant en curt
- Pervia d'ina sitgira desastrusa teman ins in stop d'aua a Kapstadt
- Cun l'entschatta dil 2018 han ins sminuì il diever lubì d'aua sin 87 liters per persuna
- Sche il spievel d'aua en ils lais da serra sbassà sin pli pac che 12% serra la citad las spinas
Sche na vegn betg bainbaud da plover ins vegn la fin d'avrigl a cuntanscher «l'ura nulla» a Kapstadt. Ils radund 4,5 milliuns abitants stuessan lura retrair lur aua en 200 puncts da repartiziun sut la controlla dal militar e da la polizia. Per persuna dessi lura 25 liters aua per di – quai en ina da las citads las pli sviluppadas da l'Africa.
87 liters per di
«Nus empruvain tut per evitar l'ura nulla», uschia la Burgamestra Patricia de Lille. La citad ha gia lantschà mesiras concretas. Uschia na dastgan ils bogns da la citad turistica gia daditg betg pli esser emplenids, ils ierts na dastgan betg vegnir bagnads ed ils autos betg lavads. Cun l'entschatta da l'onn han ins er sminuì il diever d'aua lubì da 20'000 sin 10'500 liters per chasada. Chasadas cun pli che quatter persunas pon inoltrar ina dumonda speziala. 87 liters per di ston damai tanscher per baiver, lavar, cuschinar, nettegiar e per la derschentada da la tualetta.
Gia dapi mais vala la citad ch'attira mintg'onn radund 5 milliuns turists sco territori da catastrofa. Ils lais da serra èn mo pli emplenids per in terz. Pli spert ch'il spievel da l'aua è pli bass che 13% smanatscha Lille da serrar las spinas.
RR novitads 10:00
25 liters aua per di
Quai è la summa minimala che la Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS) cusseglia per pudair mantegnair la sanadad e la igiena.


text:
Genoa CFC
El Genoa Criket and Football Club, pussee semplicement Genoa, l'è, 'nsèma a la Sampdoria, öna di dò squadre de balun de Genua.
L'è metà de culur bloeu e metà de culur ros e 'l sìmbol de la squadra l'è vün grifù zalt.
L'è la pusseee antiga squadra de Genua e la pussee vingent a nivel naziunal.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La squadra la nas ol 7 de setèmber del 1893 in del cör de la ègia de Genua al nömer 10 de contrada Palèstro 'ndóe i se tróa i sciòr Charles De Grave Sells, S.Green, G.Blake, W.Riley, D.G.Fawcus, Sandys, E.De Thierry, Jonathan Summerhill Senior e Junior, e Charles Alfred Payton. I è töcc inglés e i éra de cà a Zèna per laurà, per lo piö comerciàncc, fò che 'l Charles Alfred Payton che l'éra a Zèna 'l console de la Regina. La squadra la se ciamàa Genoa Cricket and Athletic Club e dóma 'n del 1899 la diènta Gènoa Cricket & Football Club.
Tra la fì del méla e òt (1800) e 'l prensépe del méla e nöf (1900) ol Gènoa l'è öna di squadre piö fórte e de fati 'n vintesich agn 'l vèns per nöf vólte ol Campionaa.
Dòpo chèl periodo ché l'à ensìt öna Coppa Italia in de la sesù 1936/37, l'à zögàt per tace agn in sèrie A e l'è stacc per lo piö öna squadra de mèsa clasiféga, ma l'è anch indacc in Serie B piö ólte e l'è 'ndàcc pò dò ólte 'n Serie C, in del 1969/70 e in del 2005/06, ma l'è sèmper turnàt in B a la svèlta.
Jogadors e Alenadors[Modifega | modifica 'l sorgent]
Jogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard:
Alenadors
- Cesare Prandelli (2018-2019)
Palmarèss[Modifega | modifica 'l sorgent]
Titoi nazionai[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Campionad italian - 9 titoi
- Coppa Italia - 1 titol
- Campionad italian de Serie B - 6 titoi


text:
Avant in onn aveva Swiss Re anc nudà ina perdita da passa 220 milliuns. Dentant sto la reassicuranza anc impunder blers daners per donns entras la crisa da corona e catastrofas da natira.
Ils emprims trais mais da l'onn ha il concern pajà per tals intents radund ina milliarda dollars, quai ch'haja sminuì il gudogn. Grazia a bunas prestaziuns sur l'entir champ da fatschenta ora saja dentant tuttina sa resultà in gudogn.
Surpassà las aspectativas
La Swiss Re ha surpassà cleramain las aspectativas dals analists. Quels avevan quintà cun in gudogn. Las premias nettas èn creschidas per 6,5% sin 102 milliardas dollars.
Il resultat da quartal mussia er tge potenzial ch'i dettia er vinavant per la reassicuranza, uschia il schef da finanzas John Dacey.


text:
Reazion del Chapman
I reazión del Chapman hinn di separazion e poeu noeuv formazion di molecol de ossigen e de ozòno. [1]
La primma reazion l’è quella de la separazion de la molecola de l’ossigen in du atom, per fa succed quèlla reazion chì la servìss l’energia hf de la radiazion solar in particolar la i longhèzz d’onda λ infra i 0,1 e i 0,2 um (ragg ultraviolètt).
O2 + hf (100 <λ<200 nm) → O + O
La segonda reazion a l’è quèlla indoe l’ossigen bimolecolar el se mètt insèma a i atom de ossigen a fa su l’ozòno (O3).
O + O2 → O3
Poeu a gh’è l’istèssa reazion al contrari; anca quèlla reazion chì le gh’ha besògn de la radiazion.
O3 + hf (100 <λ<200 nm) → O2+O
Inscambi de quèlla reazion chì l’ozòno el pò mèttess insèma a on atom de ossigen a fa su do molecol de ossigen e de chì el ciclo el taca de noeuv. [1]
O3+ O → 2 O2+O
El ciclo di reazion del Chapman el succed ind l’atmosfera terrèstra, soratutt ind el strat de la stratosfera, anca se in condizion particolar ( temperadur elevaa, fòrta radiazion solar, inquinament atmosferegh de òssid d’azòto NOxanca ind la troposfera. Quèj procèss chì de tutt i maner hinn pussée comun ind l’alta stratosfera perché a comenzà del defoeura a l’è el primm strat de l’atmosfera terrèster indoe l’aria la comenza a vèss densa assée de diventà significativ i bottón cont i foton de la radiazion solar[1]
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 47-48. ISBN 88-483-1168-7.


text:
Suenter 20 onns senza refurma stoppia la finanziaziun da l'AVS vegnir adattada a las sfidas da l'avegnir, scrivan las partidas en ina communicaziun. Cun la refurma vegnia impedì da far deficits da milliardas. La finanziaziun tras ils lavurers, ils patruns, la taglia sin la plivalur e la Confederaziun saja faira e sociala. Era vegnia cun la midada tar la tariffa da conversiun la repartiziun da la generaziun activa sin las persunas pensiunadas reducida.
La PLD e la PPS cunter la refurma
La Parida liberaldemocratica (PLD)cumbatta communabel cun la PPS la refurma. Ma parts da la PLD cun l’anteriura cussegliera dals chantuns Christine Egerszegi valan tar ils promoturs da la refurma. La partida Verdliberala è pir dapi curt tar ils promoturs d’in gea ils 24 da settember.
Dunnas vegnan pensiunadas cun 65 onns
Cun la refurma tar la prevenziun da vegliadetgna vul il Cussegl federal auzar la vegliadetgna da pensiun da las dunnas da 63 sin 65 onns. La tariffa da conversiun vegn sbassada da 6,8% sin 6% quai che procura per perditas tar la pensiun da 12%. Compensà duai questa sperditas vegnir cun in auzament da las contribuziuns da la renta d’AVS per 70 francs e cun pli autas contribuziuns.
RR novitads 14:00


text:
Il cumenzament da l’october passà era il process Adeline vegnì interrut gia suenter quatter dis. Als derschaders era vegnì reproschà d'esser preoccupads. In’instanza da recurs ha uss decidì ch’ils derschaders ston vegnir remplazzads. Quai ha inditgà ina funtauna or da la giustia da Genevra a l’agentura da novitads sda. Vitiers ha l’instanza annullà tut las decisiuns e tut ils pass che la dretgira aveva fatg.
Il delict n'è betg contestà
L’um accusà aveva mazzà il settember 2013 la terapeuta sociala Adeline ch’al accumpagnava durant in’excursiun lubida. Il delinquent era en in center spezialisà sin resocialisar delinquents. Dispitaivlas en il process èn cunzunt expertisas psichiatricas che giogan ina rolla, sche l’um accusà vegn internà per vita duranta.
RR novitads 12:00


text:
Geologî
Geologî l'è una parôla ch'la vén dal grîg "GE" (tèra) + "LOGOS" (dscåurs). Prezisamänt la vôl dîr "Siänza dla tèra" mo la tôl insamm al stûdi dla mâsa dûura, ła conposiziån, strutûra, stòria e evoluziån ed totti äl starlût. L'è la rgénna däl siänz dla tèra.
I geòlog i àn dezîs ch'l etè dal nòster pianaid l'è pió o manc ed 4.6 miglièrd d'ân. Po i àn anch' determinè che la litosfera, che la tôl insamm tott, l'è frammentè in socuant plâch tetònich ch'äl s môven såura a un mantèl superiåur ciamè astenosfera. Sänper grâzia ai geòlog l'è pusébbil ed druvèr mej äl risåurs dla tèra, cumpagna al petròli, al carbån, al gas, i metâl e anch' l âqua.
Al prémm ch'l à tachè a druvèr la parôla geologî l'è stè Richard de Bury dal 1473, ch'al la druvèva par fèr distinziån stra la lazz in tèra e qualla teològica. Jean-André de Luc l'à druvè par prémm cla parôla qué in sti ténp.


text:
Scua (VC)
Scua (Scòpa in Piemuntes; Scopa in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 389 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 22,6 km² e ona densità de popolaziun de 17 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Balmücia, Buciulèi, Vardabusun, Postua, Scupel, Vuca.
El paes el se tröva in de la Valsesia. Una legenda (smentida dai storigh) la cünta sü che i Valsesian che han vurüü cumbat l'eretigh Fraa Dulzin sien partii propi da chì, in del 1306.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Scua l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Modell:Demografia/Scopa (Italia)
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rüti (ZH)
Rüti a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.19 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 11 819 abitant.
El cumün de Rüti al se tröva a una altitüden de 82 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bubikon, Dürnten-Tann, Eschenbach (SG), Rapperswil-Jona (SG), Wald. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a population not including Fägswil.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Rüti in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Rüti ZH su Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Rüti in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Rüti Abbey in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Francesco Griffo
Fransèsc Griffo o Griffi, cgnusû anc c'ma Fransèsc ed Bulògna (Bulògna, vers al 1450 – lè, intór'n a 'l 1518) 'l era stê 'n tipòraf e disgnadōr itagliàn ed caràter tipogràfic. In dal 1475 'l era a lavurèr a Pèdva e 'l fèva di caràter gòtic p'r al tipògraf Pierre Maufer. In dal 1480 'l andèva invéci a lavurèr in Venésia. Al Griffo 'l a'rèv forgê sucesivamèint, p'r al Manùsi soquànt tip ed carâter român tònd e anca ed quī grèc; però masimamèint al dvintèva famōś p'r al sô caràter corsìv aldèin, anca ciamê itàlic, da lò invintê e druê per la prima volta in dal Virgìli dl'edisiòun aldèina dal 1501 e cupiê subìt anca fóra da l'Itâglia: difât cal caràter chè al permetìva a 'l stampadōr ed fèr stèr 'na quantitê più granda ed lèttri anca ind un spàsi più cìc.
Al Griffo al custruirà anc di carâter p'r al Gershon Soncino, 'l Utaviàṅ Petrucci, al Bernardèin Stagnino e 'l Filìp Giunti. Turnê a Bulògna vèrs al 1515, al Griffo al perfesionèva i só caràter corsìv e 'l publichèva in dal 1516-17 dal bèli edisiòun ind un formê cìc, c'ma: 'l Canzoniere e i Trionfi 'dal Petrarca, l'Arcadia dal Sannaśêr, i Asolani dal Bembo, al Labirinto d'amore dal Boccaccio, eli Epistolae familiares dal Ciceròun e 'l Dictorum et factorum memorabilium dal Valèri Màsim.
Ed lùng ai sécol ch'a vgnìva dòp, i caràter che 'l Griffo 'l ìva dissgnê i gh'aràn na granda e lunga influèinsa in dl'êrt edla tipografìa.
Colegamèint estèren
- (IT) La só schéda in sìm'ala Treccani in ligna.


text:
Lügan (distret)
El distrèt de Lugàno (nòm uficiàl: Distretto di Lugano) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticìno, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Lugàno.
L'è 'l quint distrèt piö grant del Cantù per estensiù condèna superfìce totàl de 305.2 km², ma l'è 'l prim per popolasiù coi sò 148 833 abitant (dato del 31 Desember 2013[1]).
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Lugan l'è dividìt en 12 cìrcoi e 70 cümü:
Lagh de Urij
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nòte[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- ↑ I cìrcoi de Lügà est e Lügà òvest i comprènt i quartiér de Lügà colocàcc, rispetivamènt, so la rìa sinìstra e sö la rìa dèstra del fiöm Cassarate.


text:
Igl è stà ils 27 da schaner 1991 cura ch'il skiunz da Cuira ha gudagnà sia suletta medaglia ad in eveniment grond. En la cursa rapida als campiunadis mundials è Daniel Mahrer vegnì terz, davos il collega d'equipa Franz Heinzer ed il Talian Peter Runggaldier.
Sch'el guarda oz enavos sin questa cursa, sche descriva el questa medaglia da bronz sco segund grond success da sia carriera. Pli grond saja mo anc sia victoria sin la Streif a Kitzbühel il 1989 stada.
Cursa è anc adina preschenta
Malgrà ch'igl è gia 30 onns dapi ch'el ha gudagnà la medaglia da bronz a Saalbach è la cursa anc pulit preschenta tar l'um da 59 onns.
Suenter radund 40 secundas sun jau siglì memia dretg sur in crest. Senza quai sbagl fiss jau forsa anc stà pli davant en il classament.
En l'arrivada han 66 tschientavels mancà sin il victur e 41 tschientavels sin il segund. Daniel Mahrer sa regorda dentant anc bain ch'el saja stà cuntent cun la terza plazza, cunquai ch'el haja savì nua ch'el haja pers il temp.
Il spezialist da cursas spertas, che ha gudagnà otg cursas en la cuppa mundiala durant sia carriera, è adina stà in atlet ch'aveva gugent pistas taissas e da glatsch. U ditg auter: pistas grevas. Tuttina è el er vegnì bain a frida cun la pista a Saalbach, ch'era plitost ina cursa simpla. «Tuttina sche grev u lev, esser spert è dapertut fitg grev.»
La medaglia da bronz dals campiunadis mundials il 1991 ha oz ina plazza speziala en la stanza da buccals ed undraziuns da Daniel Mahrer. Ina medaglia che stat mo in zic en l'umbriva dal chamutsch d'aur da Kitzbühel.
Daniel Mahrer
L'anteriur skiunz ha oz 59 onns ed abita a Cuira. En sia clamada viva el anc adina sia passiun. El organisescha viadis d'aventura e sport.