text:
Co fissi cun in cudesch? Nus avain semtgà per Vus in pèr tips da cudeschs rumantschs ch’èn cumparids dacurt. Quels preschenta nossa redactura da litteratura Esther Krättli.
La famiglia Babulin
Dudesch istorgias raquintan dal mintgadi da la famiglia Babulin. Tar ils Babulins n’èsi numnadamain mai quiet u forsa schizunt lungurus. Datti perfin laders tar els? U nua è sparida la turta da nuschs che aug Teo ha purtà? E tgi sa sche l’emprima tarschola che Luisa fa tut suletta gartegia? Nic lava navidas ils dents, el fa bler pli gugent termagls cun la stgima da far la barba da bab. Il giat Brutus ha adina nauscha luna ed il chaun Lupo fa pli gugent patgific che dad ir a spass. Na, tar la famiglia Babulin n’èsi propi mai lungurus.
- «La famiglia Babulin» da Flurina Plouda ed Yvonne Gienal, Lia Rumantscha 2016 (en tut ils idioms ed en RG)
Il buc Charly
Bucs fredan sco quai che bucs fredan. Per plaschair a sia charezzada chaura Alina e per gudagnar ses cor, sa metta il buc Charly a la tschertga d'ina nova odur. Sin ses viadi entaupa Charly ina massa grondiusas e magnificas odurs, ma era tar da quai che savura magari curios e particular. Tgisà tge odur vegn a plaschair a sia charezzada?
- «Il buc Charly» da Patrick Mettler e Roger Rhyner (translaziun Francestg Friberg), Chasa editura Baeschlin 2016
ISBN: 978-3-85546-306-0
Ina paraula da Portugal ed Engiadina
'Flur da mandels' è l’istorgia dal giuven Tiago che s’inamurescha da l’Engiadinaisa Aita. Ils dus maridan e van a star en il Portugal. Ma in bel di è Aita malsauna. Ella lascha encrescher per sia patria. Grazia ad ina conchiglia magica reussescha Tiago da curar sia dunna.
- 'Flur da mandels/Mandelblüten' da Rut Plouda e Peter Horber, edition grischa 2016
ISBN: 978-3-906120-33-1
RR actualitad 08:00


c: text/html

text:
Las investigaziuns hajan mussà che nagin saja responsabel per la crudada, uschia scriva la procura. Il guid da muntogna da 55 onns era sa disgrazià la stad passada cun ina squadra da suga da trais al Piz Bernina. Al spitg dal Spalla era il trio crudà 160 meters en la profunditad. Joos è mort anc al lieu, ina dunna ed in um talian han survivì cun grevas blessuras.
Malgrà che «Noppa» Joos n'era strusch enconuschent sur ils cunfins grischuns ora, tutgava el tar ils alpinists svizzers cun il pli grond success. Joos ha dumagnà 13 dals 14 pizs da 8'000 - tuts senza oxigen. Sulet il Mount Everest ha el mai dumagnà. L'emprova dal 2008 n'è betg reussida. Dasper l'alpinissem aveva Joos ina fatschenta per sport da mutogna a Cuira.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tenor las cifras dal Uffizi federal da statistica è la populaziun creschida en tut ils chantuns en Svizra. Quest svilup saja da contribuir a dus facturs, in è in saldo da migraziun l’auter è in surpli da naschientschas.
Populaziun cun pass svizzer è creschida
Il dumber da las persunas cun in pass svizzer è creschì per 39’200 persunas, quel da la populaziun senza pass svizzer ma cun dimora en Svizra è creschì l’onn passà per 51’400 persunas, scriva l’Uffizi federala da statistica.
Chantun Grischun cun in plus da quasi milli persunas
Il chantun Grischun ha uschia dumbrà l'emprim da schaner quest onn 197'529 persunas, quai en cumparegliaziun cun l’onn avant in plus da 919 persunas.
RR novitads 11:00


text:
Check this out on Chirbit
"Peui a son rivà a Gerico, e coma ch'a partìa da Gerico con ij sò dissépoj e 'n grand ëstrop ëd gent, n'òm ch'a l'era bòrgno, për nòm Bartimé, fieul ëd Timé, a l'era setà an sla stra e a ciamava la limòsna. Quand ch'a l'ha sentì ch'a-i passava Gesù 'd Nazareth, a l'é butasse a crijé e a dì: "Gesù, fieul ëd David, àbie compassion ëd mi!". E diversi a-j trovavo da dì përchè a stèissa ciuto, ma chiel a crijava 'ncora pì fòrt: "Fieul ëd David, àbie compassion ëd mi!". Gesù, antlora, a l'é fërmasse e a l'ha mandalo a ciamé. A l'han donca ciamalo disandje: "Pija 'd coragi, àuss-te, Gesù at manda a ciamé!". E campand a tèra sò mantel, a l'é aussasse e a l'é vnù da Gesù. Gesù a l'ha domandaje: "Còsa veus-to ch'it fasa?". E 'l bòrgno a l'ha dije: "Mè magister, fa ch'i s-ciàira". Gesù a l'ha dije: "Va, toa fej a l'ha salvate". E 'd colp la vista a l'é artornaje e a l'é 'ndaje dapress a Gesù për la stra" [March 10 (46-52)].
A-i é tante manere d'esse bòrgno: nen mach con j'euj, ma 'dcò con la ment: a-i é 'd gent ch'a-i s-ciàira bin, ma ch'a vëd nen an ësto mond le còse coma ch'a stan e 'l sens ëd le còse ch'a capito e dova ch'a podrìa butesse Nosgnor an tut lòn. Giòb, ël personagi 'd n'àutra letura për costa dominica, a l'era rivà a comprende. Ij sò euj, për la grassia 'd Nosgnor, as doverto e a ringreta d'esse stàit teston e presontos. Scotoma la letura, ciapà dal capìtol 42 dël liber ëd Giòb.
La confëssion ëd Giòb. "Giòb a l'ha adressà a Nosgnor costa rispòsta: "I arconòsso che ti 't peude fé tut lòn ch'it veule, che gnun proget ch'it fase a peul ess-te impedì. Ti 't l'has dit: "Chi ch'a l'é col-lì ch'as përmet ëd trové da dì 'd mie decision con paròle da gnorant?". A l'é vera: i l'hai parlà con gnoransa 'd còse ch'i podìo nen comprende. Ti 't l'has ancora dit: "Ch'a ven-a anans coma n'òm, përchè i l'hai 'd ròbe da ciameje e i veuj na rispòsta!". Mie orije a l'avìo sentì parlé 'd ti, ma adess ij mè euj a l'han vëddute. A l'é për lòn ch'adess mi i m'armangio tut lòn ch'i l'avìa dit, pentì an sla póer e la sënner" (...) Apress d'avèj pregà pr' ij sò amis, ël Signor a l'ha daje andarera lòn ch'a l'era staje gavà; pì 'd lòn, ël Signor a l'ha ardobiaje lòn ch'a l'avìa anans. Tùit ij sò frej e seur e soa veje conossense a son riunisse për mangé con chiel a soa ca. A l'han confortalo e consolalo 'd tùit ij sagrin che Nosgnor a l'avìa mandaje, e mincadun ëd lor a l'han regalaje 'n pess d'argent e n'anel d'òr. Ël Signor a l'ha benedì j'ùltim agn ëd la vita 'd Giòb motobin da pì ch'ij prim. Giòb a l'é rivà a esse padron ëd quatòrdes mila fèje, ses mila gamej, mila cobie 'd beu e mila sòme. A l'ha avù ancora set fieuj e tre fije. A la fija granda a l'ha daje 'l nòm ëd Colombin-a, la sconda a l'ha ciamala Fior ëd Canela, e la pì cita Ombra dj'Euj. An tut ël paìs a-i ero gnun-e d'àutre fije pì bele che lor, e sò pare a l'ha daje l'istessa part d'ardità ch' a l'ha daje a sò fieuj. Apress ëd sossì, Giòb a l'ha vivù ancora sent quaranta agn. A l'ha vëddù sò fieuj e ij sò novod fin-a a la quarta generassion" [Giob 42 (1-6; 10-17)].
Giòb a l'é la prefigurassion ëd l'òm ch'a l'ha da amprende na lession ëd pèis ant la vita e ch'a la trova nen ant na religion fabricà da l'òm, ma ant l'unich sacerdòt chi l'oma da manca: Gesù Crist. A l'é lòn ch'an dis la tersa letura biblica, ciapà, ant ël Testament Neuv, da la litra a j'Ebreo. Scotomla,
"A j'ero tanti ij sacerdòt sota 'l sistema vej, përchè a l'era la mòrt che a j'ampedìa 'd porté anans soe funsion. Tutun, dàit che Gesù a viv për sèmper, ëdcò sò sacerdòssi a dura për sèmper. A l'é për lòn che chiel a peul, na vòlta e për sèmper, salvé coj ch'a s'avzin-o a Dé për sò mojen. Chiel a viv për sèmper për antërcede a pro 'd lor. A l'é pròpi chiel ël géner ëd grand sacerdòt ch'i l'oma da manca, përchè chiel a l'é sant, nossent, nen antamnà dal pecà. Chiel a l'é stàit separà dai pecator e a l'ha arseivù ant ël cél ël pòst d'onor pì àut. A diferensa da j'àutri grand sacerdòt, chiel a l'ha nen da manca 'd smon-e tùit ij dì 'd sacrifissi, prima pr' ij sò pecà e peui për coj dël pòpol, përchè a l'ha fàit lolì na vòlta për sèmper, essend-se smonà chiel istess coma 'l sacrifissi ùltim. La lej a stabilìa coma 'd grand sacerdòt dj'òm limità da le debolësse uman-e. Ma la paròla dël sarament ch'a l'é stàita prononsià da Dé apress ëd la lej, a l'ha stabilì sò Fieul ël përfèt Gran Sacerdòt për sèmper" [Ebreo 7 (23-28)].
A la fin, an resta mach ëd preghé che nojàutri i peussa vëdde përdabon le còse coma ch'a stan. Për lòn a-i é gnente 'd mej che preghé con un Salm, ch'a l'é la quarta letura dë sta Duminica. A l'é 'l Salm 34. A l'é un càntich ëd arconossensa andoa l'autor a làuda Nosgnor për avèjlo liberà dai sò sagrin. A ancoragia d'àutri a la fidelità a Dé, a-j dis coma fé piasì a Dé, e a-j conferma ch' ël Signor a goerna ij sò sërvent.
Tut-potent e etern Dé, it pregoma, fà vnì pì grand an nojàutri ij don dla fej, dla speransa e dl'amor e, parèj ch'i otenoma lòn ch'it promëtte, fà ch'i nojàutri i veuloma bin a lòn ch'it comande; për Gesù Crist, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé për sèmper e sèmper. Amen.


text:
Ils 6 d'avrigl 1975 è stà per ils abitants dal vitget dad Acla en la Val Medel in di che ha midà tut. Ina lavina ha devastà quest di prest l’entir vitg. 11 Persunas èn vegnidas en la lavina. 1 persuna ha pudì salvar sasezza. Las autras 10 persunas han ins pudì salvar pir in di pli tard. 6 uffants ed ina persuna creschida han survivì quella catastrofa. In schabetg ch’ils pertutgads n’emblidan segiramain mai.
Ils uffants ch’èn stads avant 40 onns en la lavina èn ussa creschids ed han era sez uffants. Sche quai vegn raquintà vinavant u betg dependa fitg da la persuna pertutgada. Tar la famiglia d’Antonia Tschuor a Sursaissa è quai adina vegnì discurrì giudlonder era cun ils uffants. Tar ses frar il Conradin Venzin a Fuorns n'è quai dentant betg in tema. Uschia èsi era different co ch’ils uffants èn vegnids sisur da questa catastrofa.


text:
È il pictur artist Rudolf Mirer in Sursilvan? Gea e na. Sia carriera artistica ha cumenzà a Zernez en l’Engiadina Bassa. Sia uffanza ha el dentant passentà a Val. Oriund è el da Sursaissa. Entras questa constellaziun è Mirer daventà in artist dal tuttafatg grischun.
Renconuschientscha pir cun 49 onns
La renconuschientscha che Rudolf Mirer giauda uss cun 80 onns è la lavur dad ina vita. Schebain ch'el ha cumenzà gia il 1965 sco pictur artist, hai duvrà blers onns fin che Rudolf Mirer ha gì success.
Sco quai ch’el sez di, saja l’exposiziun fatga l’onn 1986 a Rapperswil stada la gronda midada. Dapi questa exposiziun saja ses num stà enconuschent en la scena d’art.
Lavur libra u sin empustaziun
Ozendi è el enconuschent sco pictur artist che dissegna liber dentant era sin empustaziun. Uschia ha el producì tut ils maletgs da tribuna per l’Opera Viva, dentant er placats u marcas postalas tutgan tar sias ovras.
Dapi intgins onns èsi enconuschent, che Rudolf Mirer patescha da la malsogna da Parkinson. Quella haja sfurzà el da midar sia moda da lavurar. Ils formats gronds sin il chavallut (Staffelei) na dumogna el betg pli. Persuenter dovra el la maisa e fa ses maletgs pli pigns.
Actualmain lavura el puspè vid in maletg da tribuna per l’Opera Viva. La ballarina spagnola Carmen è preschenta en l’atelier ed en ils patratgs da Rudolf Mirer.
Or da l'archiv
RR actualitad 08:20


text:
La Stamparia Strada as rechatta in Engiadina Bassa, dasper il cunfin vers l’Austria e l’Italia. Davent da Scuol as riva a Strada cul auto in ca. 15 minuts, l’auto da posta parta minch’ura davent da Scuol in direcziun Martina e la fermativa es bod be davant la porta dal museum.
Adressa:
Museum Stamparia Strada
Foppa Lunga 154
7558 Strada
Viadi cun mezs publics:
Lingia auto da posta 921 Scuol Martina: sortir pro la fermativa Strada Cuncalada
Viadi cul auto:
Davent da Scuol in direcziun Martina sülla via principala. Davo ca 14 km seguir il muossavia Strada, museum. Il museum as rechatta i’l center da Strada.
Parcadi per autos privats: pro la posta Strada o davant la baselgia a Strada (ca. 90m davent dal museum)


text:
L'UE aveva introducì avant in onn ina glista naira ed ina grischa.
Quels sin la glista grischa avevan dà pled da far midadas tar lur praticas da taglia.
Il Cussegl federal leva realisar las refurmas empermessas cun la revisiun da la taglia sin interpresas, quella ha il suveran però refusà.
Cusseglier federal Ueli Maurer ha lura uschè spert sco pussaivel lantschà in nov project da votaziun ch'è vegnì collià dal parlament vid la revisiun da l'AVS. Tenor Cussegl federal vegn questa chaussa dentant pir en votaziun il matg dal 2019.
Ils ministers da finanzas da l'Uniun europeica vulan però gia decider il mars tgi che vegn stritgà definitivamain da la glista u tgi che vegn sin la glista naira. Pajais ch'èn sin la glista naira pudessan spetgar sancziuns da l'UE.
Tut tenor vegn spetgà sin il resultat da la votaziun e Svizra avant ch'i vegn decidì sin livel europeic.
RR novitads 17:00


text:
Musiga y ert: proiet de prestige danter Fondaziun Haydn y Cademia
Les cuintes classes dl Lizeum Cademia protagonistes de n proiet musical dediché ales operes dl componist Rusconi ospité dala Fondaziun Haydn por OPER.A.20.21.
Tl cheder di proiec musicai metüs a jí en colaboraziun danter l’Intendënza ladina y la Fondaziun Haydn él gnü a se le dé n proiet particolar te chël che al é gnü lauré te produziuns musicales a livel profescional por la sajun operistica y sinfonica de musiga classica contemporana.
Al se trata de n proiet pilot de musiga y ert dal titul "Artist in residence" cun les scolares y i scolars dal Lizeum d’ert "Cademia" y Scora profescionala por l'artejanat artistich Gherdëina adöm al componist Roberto David Rusconi. I partezipanc á fat para n percurs didatich musical inovatif a pié ia dai contignüs dles operes dl componist cun labors musicai te classa, sesciuns de educaziun al’orëdla (ear training) y na introduziun ala musiga dl vintejimo secul cun na atenziun particolara al confrunt danter musiga y pitöra.
Ai á realisé operes artistiches desvalies y multimediales por l’opera "Dionysos rising" y por le toch sinfonich "Bletterbach", che gnará portades dant dal’orchestra Haydn te na premiera a livel internazional ai 19 de jené a Trënt y ai 5 de forá a Balsan. Les tematiches tratades é problematiches atuales vites dai jogn protagonisć te na realté tecnologica y soziala che se damana la perfeziun estetica cun referimënc a figöres fora dla mitologia classica. Por le toch Bletterbach él gnü traté dles prospetives ambientales dl dagní.
Le componist Rusconi á incunté les classes ai 11 de jené y te chësta ocajiun él ince gnü traté dl rode dl’educaziun musicala por na recostruziun culturala tla sozieté y por la concretisaziun de n conzet inovatif de educaziun, che portes ala valorisaziun dla cultura umanistica y dla creativité te na sinergia costrutiva cun les nöies tecnologies.
Porater é l’opera musicala gnüda presentada sciöche sperimentaziun artistica a livel global tl contest dl iperrealism imersif, cun le rode atif dl publich tla rapresentaziun, i elemënc eletronics y digitai adöm cun i stromënc musicai classics.
Les operes realisades dai scolars y dales scolares vëgn publicades adöm cun na descriziun dl laur ti programs musicai partis fora al publich dai conzerc y sön i canai social dla Fondaziun Haydn, insciö che le laur artistich y la scora á na gran visibilité te n contest musical a livel profescional y a livel regional. Le proiet jará inant cun na pert de feedback te classa y na mostra dles operes.
Le proiet é gnü coordiné da Susy Rottonara en colaboraziun cun i insegnanc Margareth Forer, Verena Costamoling, Markus Delago, Andreas Linder y Sara Welponer.
USP


text:
Cassa da cumpensaziun
La cassa da cumpensaziun Disentis/Mustér ei il punct da colligiaziun denter igl assicurau e la cassa da cumpensaziun dil cantun. Nus informein e cussegliein Vus bugen al spurtegl dall'administraziun communala tier suandontas damondas:
AVS (Assicuranza per vegls e survivents)
L'AVS ei la pli impurtonta pétga dil provediment per vegls e survivents en Svizra (1. pétga). Ella duei cuvierer ils basegns d'existenza en la vegliadetgna ni el cass dalla mort. Sco assicuranza dil pievel ei la AVS obligatoria per tuts.
AI (Assicuranza d'invalids)
Las persunas che retscheivan quest agid secumponan ord persunas ch'ein invalidas sin fundament d'impediments da naschientscha, malsogna ni accident. Igl intent dalla AI ei la integraziun da questas persunas en la veta da mistregn ni en ina sparta (p.ex. percasa, scolaziun) mess a pèr cun il mistregn.
PS (Prestaziuns supplementaras)
Las prestaziuns supplementaras tier la AVS/AI gidan leu, nua che las rentas e las entradas cuvieran buca ils cuosts da viver minimals. Las prestaziuns supplementaras ein in dretg giuridic e buca in agid social. En cumbinaziun cun la AVS ed AI s'audan las prestaziuns supplementaras tiel fundament social da nies stadi.
SF (Supplements da Famiglia)
L'alingiaziun da supplements da famiglia ha ina ulivaziun dils cuosts da famiglia per intent. Ils SF cantunals als luvrers cumprendan supplements d'affons, supplements da scolaziun e naschientscha, daners d'educaziun sco era contribuziuns alla canorta d'affons.
CGM (Cumpensaziun dil gudogn entras il survetsch militar)
Persunas che prestan survetsch militar, schurmetg ni survetsch civil, paga la CGM ina cumpart vid il deficit da paga.
AD (Assicuranza da disoccupai)
La AD cuviera la resca da disoccupaziun. Plinavon gida ella da cumbatter la disoccupaziun entras mesiras da lavur (cuors, occupaziun temporara, practicums, contribuziuns d'educaziun e contribuziuns d'introducziun).
Reducziun individuala da premias (IPV)
Persunas e famiglias che vivan en semplas relaziuns economicas san sut specialas cundiziuns dumandar per contribuziuns vid las premias dalla cassa da malsauns obligatoria (KVG).
Annunzia
L'annunzia ei d'emplenir ora cumpletamein, da suttascriver e d'inoltrar ils documents necessaris al spurtegl dall'administraziun communala.
Termin d'annunzia
L'annunzia sa vegnir fatga duront igl entir onn. Il dretg ei piars sche la damonda per igl onn 2013 ei buca inoltraus entochen ils 31.12.2013.
Formular
Il formular per l'annunzia sco era ulteriuras informaziuns pertuccont l'IPV anfleis Vus cheu.
Links
Igl institut d'assicuranza sociala dil cantun Grischun porscha online informaziuns detagliadas tier tut ils survetschs. Plinavon anfleis Vus numerus formulars online.


text:
Uffeci da taglia
Declaronza da taglia
Il termin final per inoltrar la declaronza da taglia ei mintgamai ils 31.03.
Prolungaziun dil termin
Ina prolungaziun per inoltrar la declaronza da taglia sa vegnir fatga directamein a scret, per e-mail ni per telefon tier igl uffeci da taglia communal. La damonda da prolungaziun d'inoltrar la declaronza da taglia sto vegnir fatga entochen sil pli tard ils 31.03.
Quens da taglia
Ils quens da taglia ein da pagar enteifer 90 dis dapi la scadenza. Ina damonda per pagar ils quens da taglia en ratas sa vegnir tschentada ad uras (avon la scadenza dil quen) agl uffeci da taglia communal.
Pei da taglia
Pei da taglia 120%
Taglia sin schischom 1.7‰
Taglia sin scumiada da maun 2%
Taglia da baselgia
Evangelica 17%
Evangelica GR 3.5%
Catolica 12%
Downloads
Links


text:
Ils servetschs secrets europeics vulan crear en l'emprima mesadad da quest onn ina plattafurma per simplifitgar e render pli spert il barat d'infurmaziuns. Quai han il president dal Uffizi federal da defensiun da la constituziun tudestg ed il schef dal servetsch secret ollandais communitgà oz a Berlin.
La gruppa d'anti-terror CTG (Counter Terrorism Group) creescha questa plattafurma. La CTG era vegnida fundada sco consequenza da las attatgas dals 11 settember dal 2001. Ella è in'allianza informala da 30 servetschs secrets - tranter quels era il svizzer.
RR novitads 14:00


text:
Bigarèl
Bigarèl (en italià: Bigarello) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 087 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 27,0 km² e 'na densità de 77 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castlàr, Castèi, Roncafrèr, San Sòrs e Sorgà (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Bigarèl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tluses
Tluses, in ladin (tudesch: Klausen; talian: Chiusa; südtiroles: Klaasn; latin: Clausina), l'è un cumün in de'l mezz de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 10 chilometer a süd de Barsenun. L'area de'l cumün la gh'ha dent anch i paesít Ferdign, Latzfons e Gürdun.
De vedè a l'è 'l Castel de Säben, vün di sit de peregrinagg püssee vegg e pö anca prim sit de'l Vescuaa de'l Tirol.
I prím abitant de'l sít eren popuj neulatin-retegh (i Ladin) e l'han ciamaa "Tluses". A gent insübrega/lunbarda chel "Tluses" chí a l'avarìa sunaa un puu 'ma "Giüsa": segund fenòmen lingüistegh atestaa, tl = g, la u la devegn ü, la s a la fin de la parola la burla giò e la e a la devegn a.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Klausen, South Tyrol.


text:
Il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa survegn 62 maletgs ord l'ierta da Walter e Gertrud Gartmann-Köppel. Walter Gartmann era architect ed abitava a Trun-Darvella. Part dal legat fan era pliras ovras originalas d'Alois Carigiet.
Las ovras ertadas d'Alois Carigiet duajan restar ensemen ed il museum po garantir ch'ellas pon vegnir conservadas a moda correcta. Era per la segirtad da las ovras è il museum gia oz segirà bain, uschia che l'ierta è segira. Per pudair ademplir las sfidas dal futur ha la fundaziun decis da fundar in legat Alois Carigiet che s'occupa da quai. Part dal legat è che l'ierta stettia cumpletta e che las ovras na vegnian betg vendidas.
La valur monetara da l'ierta na po anc betg vegnir stimada. Experts duajan uss taxar las ovras. Pliras da quellas n'èn betg enconuschentas en il mund d'art, uschia che l'ovra totala dad Alois Carigiet vegn pli gronda e documentada meglier. Il Museum Sursilvan ha gia in standard da segirtad, uschia ch'il legat è segirà.
Tenor la presidenta da la Fundaziun Ligia Grischa, Justina Simeon-Cathomas, èsi previs l'auter onn da realisar quatter exposiziuns – tuttas cun il tema Alois Carigiet. Uschia pudess almain ina part da l'ierta vegnir admirada en il museum a Trun.


text:
La notg sin venderdi han 73 recruts a Cuira stuì vegnir isolads perquai ch'els avevan mal dal stumi e da la beglia. Pertge ch'els èn vegnids malsauns n'è anc betg cler. Il medi da la truppa suppona ina malsogna infectusa dal tract digestiv, sco il Departament federal da defensiun VBS ha communitgà il venderdi.
Per part hajan ils recruts diarrea e da vomitar. Suenter emprims tests possian ins però excluder il norovirus sco pussaivla raschun. Ils recruts che n'èn betg pertutgads da la malsogna pon ir a chasa il venderdi saira per la fin d'emna. Ils recruts malsauns vegnan probablamain relaschads la sonda da mezdi suenter in'ulteriura controlla da medi en la fin d'emna.
La scola da recruta da l'infantaria 12 a Cuira è en la 10avla emna da la RS. En tut fan 657 là la scolaziun d'infantarist.
RR novitads 20:00


text:
Dad Annatina Nay - Gl’emprem mument: Ti vesas enzatgi. Chec extern. In scan da tgau entochen pei – da pei entochen tgau. Lais ti s'influenzar dall'emprem'impressiun visuala? Lu il chec intern. El ni ella arvan la bucca. Sia vusch plai buc a ti – ella di forsa enzatgei deplazzau. Ti teidlas, ti miras, ti fredas, ti sentas, ti giudicheschas e staupas immediatamein enzatgi en in truchet. Finius ei il maletg. Punct, proxim! Co giudicheschas ti? Tenor il proverbi engles: You never get a second chance to make a first impression – negina schanza per ina secunda impressiun? Ni eis ti l’objectivitad en persuna?
All’entschatta stat il pregiudezi
Sch’ei fuss aschi sempel! Nus vesin, registrein e giudichein pilpli immediat ed a monda subjectiva. Il camerier el restaurant lai dar in tschadun tschuf giun plaun. Tamazi! El ei buc el stan da far endretg siu job e sia coordinaziun ha el buc sut controlla. Naturalmein ch’el derscha proximamein in migiel aua sur meisa vi. Negina damonda! El duei midar sia lavur. El service san ins buc duvrar quei schani!
La dunna giuvna blonda cun calzers aults vestgida en pink ei ina tussi e perquei segir tuppa. Negina discussiun. Sch’ella di denton a nus ch’ella studegi matematica savein buc sche nus duein crer! Per propi? Quei sa buc esser. Quella di schulas. Ella ei segir vendidra el Tally Weijl – mo dat buca tier quei! Manzasera!
Tiu date menziunescha duront vossa emprema sentupada en ina construcziun laterala ch’el seigi cartents. En tiu tschurvi glischan las glischs d’alarm en tgietschen, ti audas sirenas e vesas tiu date gia sco commember dad ina secta – imagineschas che voss futurs affons vegnessan ad esser unfrendas da quella communitad religiusa, peglias tema e scappas ord l’ustria avon che ti damondas suenter e dattas a tiu date la schanza da s’explicar. Forsa vess el precisau en sia proxima construcziun sia posiziun. Mo el survegn negina secunda schanza. Insumma: Daco buc star lucs? Quei ei bein mo vies emprem date. Neginas obligaziuns. Neginas nozzas, negins affons, probabel era negin secund date, tgei fas pia quitaus?
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Commentar e giudicar
Carstgauns giudiecheschan beinspert sur dad auters carstgauns. Quei schabegia automaticamein. Els giudicheschan tenor lur cumparsa ni lur sedepurtar. Ei drovi savens mo ina secunda per far in maletg dalla persuna visavi. Reveder in tal ch'ei gia francaus ei grev e drova beinvulientscha dad omisdus mauns. Tgei schabegia cun quels che san pér mussar lur potenzial tier la secunda egliada? Mintgaton drovi era in sguard empau pli precis.
Ei tiu maletg è miu maletg?
Meinsvart giudichein nus è tenor meinis dad auters. Il Pauli seigi in lunghurus e la Francisca ina paterliera. E sche nus enconunschin buca sezs quels dus, mein nus da quei anora che quei constetti naturalmein. Nus creein nos maletgs tenor las valetaziuns da tschels – meinsvart senza sedumandar sche quei che tschels raquentan constat propi!
Perquei eisi forsa tuttina necessari da schar passar duas, treis, forsa era tschun secundas avon che giudicar e da mintgaton far siu agen meini e siu agen maletg avon che da reparter buls e metter glieud en scatlas.
Text: A. Nay, Turitg
Fotografia: Pexels.com (CC0)
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Tgei ei cletg e tgei ei ventira? Ha cuntentientscha la medema muntada? Damondas existenzialas! Sun jeu cuntenta? Sun jeu ventireivla? Per tudestg „Glück ni glücklich“ – per engles „happiness ni happy“. La definiziun per romontsch ei pli cumplexa! Avon entgins dis hai jeu visitau in’exposiziun el Museum für Gestaltung a Turitg cul num: „Die happy Show“. Igl artist e graficher austriac Stefan Sagmeister che viva e lavura a New York, avisescha all’entschatta dall’exposiziun ils visitaders che la viseta da tala fetschi els buca pli cuntents ni ventireivels. Igl ei tuttina in’exposiziun inspironta ed informativa. Quei text sebasa sin cuntegn dall’exposiziun ed ei ina rimnada persunala da fragments e patratgs ch’ein restai e han intimau mei da reflectar.
Raschuns per tiu cletg
Daco eis ti cuntents? In fatg: Motivs per tiu cletg ein per 50% genetics, 40% dependents da tias activitads sco per exempel sport ni meditaziun, per 10% decidan tias cundiziuns dalla veta, ils facturs che selain buca midar sur da tiu cletg. Stefan Sagmeister viva, sco el pretenda sez, ina veta cun certs privilegis – suenter siat onns da lavur fa el mintgamai in onn pausa. El argumentescha sco suonda: „Ils emprems 25 onns da nossa veta emprendin nus, ils proxims 40 onns essan nus occupai cun luvrar. A nus restan aunc biabein 15 onns veta en pensiun. Jeu vi scursanir mia pensiun per 5 onns e far suenter mintga siat onns in onn sabbatical denter mes onns da lavur. Aschia sun jeu pli productivs e mias ideas flessegian puspei anavos ella societad.“
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Con cuntents eis ti?
Sin ina scala da 1 entochen 10? Gest uss en quei mument? Stefan Sagmeister citescha il matematicher e filosof franzos Blaise Pascal che pretenda gia entuorn 1650: „Mintga carstgaun less esser ventireivels, senza excepziun, nus tuts lein contonscher quella finamira..." Igl esser cuntents e ventireivels stat en relaziun cun nos basegns e quels vegnan ordinai en fuorma da piramida, l’aschinumnada hierarchia dil cletg tenor Abraham Maslow. Basegns fundamentals sco aua, aria, nutriment, sien e sex alla basa vegnan suandai da sanadad, lavur ed in dacasa. Relaziuns socialas stattan sin posiziun treis. Success e creativitad alla tschema. Sche ti stuessas uss aunc inagada rispunder alla damonda dall’entschatta? Tgei posiziun dad 1 entochen 10 silla scala dil cletg tschernessas? In’autra, ni forsa puspei la medema?
Mia tscherca
„Anfla il cletg mei?“ Avon circa 15 onns hai jeu survegniu in cudisch cun quei tetel. Il cudischet dil duo artistic Fischli/Weiss cuntegn paginas neras, scartira alva, massa citads e damondas. In di hai jeu schenghegiau vinavon el ed in pèr onns pli tard puspei survegniu in identic da zatgi auter. Il cudisch ei daventaus in dils preferi. Cletg e ventira tuornan adina puspei – en undas e ciclus. Cletg e ventira anflan mei ed jeu anflel els. E per finir in citad da Stefan Sagmeister: „Everything I do always comes back to me.“ In encurir ed anflar perpeten. Igl ei tut mo ina damonda dalla perspectiva.
Funtaunas
Cudisch: Peter Fischli, David Weiss: Findet mich das Glück, 2002
Filosof: Blaise Pascal http://www.zeit.de/1979/42/pensees
Abraham Maslow, Hierarchie des Glücks, Bedürfnispyramide
https://de.wikipedia.org/wiki/Maslowsche_Bed%C3%BCrfnishierarchie
Stefan Sagmeister http://sagmeisterwalsh.com/
Exposiziun: Die happy Show
http://www.museum-gestaltung.ch, http://sagmeisterwalsh.com/work/all/the-happy-show/
Film: The happy film http://www.thehappyfilm.org/
Text e fotografia A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Forsa ei tiu paradis in cuolm, in vitg, in marcau, in’insla? Lunsch naven, ni datier, in liug freid ni cauld, in siemi. Alla tscherca da miu paradis persunal haiel anflau in’insla, mar ed ina riva plein plastic. Quei era buca il paradis ch’jeu s’imaginavel, lez fuss probabel staus in tec pli schubers. El sablun plastic, ell’aua plastic, pachetadis da plastic e butteglias da plastic. Plastic ei bein in material pratic – in material ch’ei deplorablamein fatgs per l’eternitad.
En in onn vegn produciu circa 240 milliuns tonnas plastic sil mund, varga 50 milliuns tonnas sulettamein pil diever en l’Europa. Ellas mars senodan milliuns tonnas plastic – en tschun turnighels serimnan mantuns, gronds sco inslas. Fact ei ch’il plastic ei in grond problem – quei savein nus tuts gia daditg. Plastic vesibel e nunvesibel – microparechels ell’aua che vegnan pri si en nossa cadeina da nutriment, perquei che pèschs scumbeglian els cun plancton. Jeu vi buca moralisar – leutier hai jeu negin dretg. Jeu mezza possedel (memia) bia plastic. Jeu cumprel quasi mintga di senza vuler plastic per gest puspei fierer naven quel. Jeu beibel ord butteglias da pet senza ponderar che la gronda part da quel vegn gnanc reciclada – igl ei semplamein fetg cumadeivel. Nus pachetein nies rumien en sacs da plastic – per schar barschar quels ellas barscheras. Voilà, naven!
Dapertut plastic
Plastic – il tema che fatschenta gest pir che mai. Plastic en pachetadis, textilias, colas, material da baghegiar. Ei dat strusch enzatgei ch’ei dat buca ord plastic. Calzers, autos, cabels, vischala, pusada, strubas, vestgadira, protesas, madrazzas d’aria, barschuns da dents. Mass ei senza?
Jeu schaiel sin miu schigentamauns el sablun, mirel viadora ella mar ed observel in um che raschla ensemen rumien cun in risti. Silsuenter cava el profundas ruosnas el sablun. El cava ad in cavar e lai svanir il rumien ellas ruosnas. Lu cuviera el quellas cun sablun e petga culla pala sissu. A fin. Il plastic ei naven.
No waste – low waste
Jeu fetsch retschercas. Ella reit anflel artechels e maletgs. Jeu mirel documentaziuns – senza fin. Balenas mortas allas rivas, pleinas cun plastic. Scamonds da sacs da plastic. Microgranulats en scarun. Ils fatgs ein pesonts. Co sai jeu sco pign pèsch contribuir? Jeu emprovel da sminuir miu consum da plastic persunal cun cumprar en cunscient. Aschia eviteschel butteglias da plastic – cumprel legums sin fiera ni maglias danovamein en ina stizun che porscha negin pachetadi. Il pachetadi prendel cun mezza – glasa ni satgets da teila. Igl ei buc cumadeivel dad ir tras igl entir marcau cun in saccados plein glasa vita. Cumprar en drova uss planisaziun. Spontan munta plastic. No waste ei denton quasi nunpusseivel, mo jeu emprovel da practicar low waste. Semplamein aschi pauc plastic sco pusseivel per tuttina aunc saver semiar d’in ver paradis.
Cumprar senza pachetadi
www.foifi.ch (Turitg)
www.palette-bern.ch (Berna)
www.bareware.ch (Winterthur)
www.baselunverpackt.ch (Basilea)
Films e documentaziuns (ina schelta)
www.srf.ch/sendungen/dok/helden-des-abfalls
https://www.itsafishthing.com/plastic-in-the-ocean/
Text: A. Nay, Turitg
Fotografia: Freeimages.com
Suonda LATABLA!
a noss commembers, sponsurs e donaturs:
Gaudenz Zimmermann, Merligen
Quarta Lingua,Turitg
Brigitte Wachsmuth, Männedorf
Christian Venzin, Trin Mulin
Alfred Laurent SA, Ramosch
Auto-Tecic SA, Ardez
Barata Gipser - Maler AG, Vattiz
Bearth & Cavegn Architectura, Breil
Bischoff Metallbau AG, Scuol
CAJO Bau GmbH, Breil
Caspar Haustechnik, Tinizong
Christoffel Sanitär-Heizung, Scuol
Cla Duri Janett Impraisa Forestala, Tschlin
Collenberg Inschigniers, Lumnezia
Conversa.gr, Sedrun
Coray Capaul architectura e habitar GmbH, Disentis
Electra Buin SA, Scuol
Falegnamaria Spiller, Sent
Falegnameria Curdin Müller, Strada
Furnaria Giacometti, Lavin
Furnaria Pastizaria Benderer GmbH, Sent/Scuol
Guler viadis, Sent
Hatecke, Scuol
Kaffee Badilatti + Co. AG, Zuoz
m2a2 Atelier d' Architectura, Savognin
Marangunaria Beer SA, Ftan
Meini Sport & Mode, Laax
Ming Bus AG, Sils-Maria
Resgia Koch SA, Ramosch
SelfieBox.info, Müstair
Teewerkstatt, Scuol
Tessanda Val Müstair
Valaulta Berni, Rueun
Vita Surselva, Ilanz
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Annatina Nay, viva a Trun e Turitg, lavura sco graficra independenta, observadra en differentas situaziuns, savens sin viadi el tren, s'interessescha per carstgaus e lur raquintaziuns, rimna regurdientschas e muments per crear historias el tgau e sin pupi.
Autur LATABLA dapi avust 2016 - Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. El scriva istorgias e chanzuns, el descriva suns e tuns e fa magari er in zic radio. De facto ha el scrit onns or recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà per RTR las emissiuns «La truvaglia» e «Las perlas». Ultra da quai fa el oz part da la gruppa da rock rumantscha-turitgaisa L_MAR.
Autura LATABLA dapi avuost 2016 - Uffanza ad Ardez , studi da romanistica comperativa, tudestg e rumantsch a Turitg, 2013-2017 translatura per il rumantsch en la Chanzlia federala a Berna, 2014-2016 redactura dal magazin da cultura Subkutan tar Radio Bern RaBe, sa participescha al Tavulin litterar dad RTR , dapi 2017 redacziun dal Chalender Ladin. Viva cun ses um e lur dus uffants a Uetikon.
Auturas LATABLA dapi november 2016 - Claudia Cadruvi ha 51 onns. Viola Nesa Pfeiffer ha 25 onns. Mamma e figlia scrivan omaduas gugent, la mamma sco schurnalista, la figlia sco columnista. Ellas studegian era omaduas, la mamma giurisprudenza e la figlia istorgia, germanistica e rumantsch. Omaduas han l’impressiun che l’agen rom da studi, saja il pli cool ed il pli impurtant. Malgrà che Viola Nesa n’abitescha betg pli a chasa, stattan mamma e figlia en stretg contact. Ellas communitgeschan stedi per email u whatsapp. Quai fan ellas era per LATABLA sut il titel „mamma dumonda figlia“ u „figlia dumonda mamma“.
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Dominique Dosch (21) è carscheida se a Tinizong. Gio da pitschna anse ò‘la invento gugent istorgias, uscheia tg’ella è sa participada a diversas occurenzas da screiver rumantschas. Igl onn 2013 è nia publitgia igl sies roman da fantascheia “Sindoria” dalla Chasa Editura Rumantscha. Ossa abitescha ella a Friburg e fò en studi da psicologia, pedagogia e rumantsch.
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Fadrina Hofmann es creschüda sü a Scuol e viva hoz darcheu cun sia famiglia quia. Ella ha stübgià scienza da medias e comunicaziun, schurnalissem e rumantsch a l'università da Friburg. Daspö 2009 è'la redactura pro "Die Südostschweiz". Ella ha publichà plüs cudeschs e diversas istorgias.
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) emprova da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns rumantschas e da la bassa. Ella porscha a giuvnas Rumantschas e giuvens Rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun d’in project cultural rumantsch. La GiuRu è uniun affiliada a la Lia Rumantscha e po trametter quater delegads a las radunanzas generalas. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas, è la YEN la uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa.
Autur LATABLA dapi december 2016 - Mario Pacchioli (*1981 en Surselva) ei musicist ed actur da teater. Suenter haver absolviu il seminari da scolasts a Cuera, sededichescha el cumpleinamein alla musica. Sco collaboratur liber scriva el dapi il 2011 ils “Impuls" per il Radio Romontsch. Oz viva e lavura Mario Pacchioli a Paris sco actur da teater e musicist. (infos: www.mariopacchioli.com)
Autura LATABLA dapi schaner 2017 - Romana Ganzoni (*1967) es autura da Scuol. Ella lavura e viva a Schlarigna. Raquints, poesias, essais, columnas. Seis prüm cudesch cumparü in marz 2017 pro Rotpunkt, Turich, ha nom "Granda Grischun“.
Autur LATABLA avust e settember 2016 - naschì e creschì si a Laax en Surselva, scolas e studis a Cuira, Milaun, Turitg e Friburg. Stà en set onns main che quindesch dis ad alp. Ama la mar e la cuschina taliana.


text:
Dretgs umans
Sco dretgs umans vegnan designads dretgs subjectivs che cumpetan a moda eguala a mintga uman. Il concept dals dretgs umans parta dal fatg che tut ils umans sajan munids pervi da lur esser uman cun ils medems dretgs e che quests dretgs egalitars sajan universals, inalienabels ed indivisibels.[1] L’idea dals dretgs umans è colliada stretgamain cun l’umanissem e cun l’idea dal dretg natiral ch’è sa sviluppà dal temp da l’illuminissem.
Da princip renconuschan oz quasi tut ils stadis l’existenza da dretgs umans. L’universalitad da quels furma però tuttina la basa da debattas e cuntraversas politicas.
Ils dretgs umans vegnan oz per ordinari sutdividids en dretgs da defensiun dal burgais cunter il stadi per proteger sia sfera da libertad (1. generaziun), dretgs da pretensiun areguard in standard degn d’in uman (2. generaziun) ed en tipics dretgs umans collectivs (3. generaziun).[2]
Perquai che dretgs umans vegnan er smanatschads da vart da terzs, vegn partì dal fatg ch’igl existia tar mintga dretg uman er in’obligaziun da protecziun statala; pir uschia sa laschan ils singuls dretgs umans realisar cumplettamain. Tras la ratificaziun da convenziuns dals dretgs umans internaziunalas e lur fixaziun en constituziuns naziunalas s’obligheschan ils stadis da metter en vigur ils dretgs fundamentals e dretgs dal pievel e da realisar quels en furma da dretg accusabel.
En in senn pli vast è il term ‹dretgs umans› er da chapir sco extensiun dals ‹dretgs da burgais›: el stat lura per dretgs fundamentals che cumpetan a mintg’uman independentamain da la naziunalitad.
Cuntegn
- 1 Caracteristicas dals dretgs umans
- 2 Valur normativa dals dretgs umans
- 3 Istorgia dals dretgs umans
- 3.1 Las ragischs dals dretgs umans en l’antica
- 3.2 Ragischs gidieuas e cristianas
- 3.3 Ils dretgs umans dapi l’illuminissem
- 3.4 Structuras da legitimaziun filosoficas dals dretgs umans suenter l’illuminissem
- 3.5 Cronologia
- 3.6 Classificaziun tenor ‹generaziuns›
- 4 Protecziun dals dretgs umans tras las Naziuns unidas
- 5 ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics›
- 6 Instruments da controlla e d’intervenziun areguard convenziuns dals dretgs umans internaziunalas
- 7 Aspects da la critica en connex cun il discurs davart ils dretgs umans
- 8 Documents e cunvegnas en versiun rumantscha
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Caracteristicas dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Universalitad[modifitgar | modifitgar il code]
Universalitad munta en connex cun ils dretg umans ch’els han valaivladad generala; quai vul dir ch’ils dretgs umans èn valaivels dapertut e per tut ils umans. Per che l’emprima muntada subjectiva sa laschia realisar en la pratica sto er esser ademplida sia segunda muntada pratica, numnadamain ch’il dretg uman vegnia renconuschì e valia per mintga uman. Quai sa lascha be realisar cun obligar mintga uman da respectar ils dretgs umans da ses conumans. Pertge che sch’insatgi sa referescha als dretgs uman, ma quels na vegnan betg renconuschids en ses ambient, n’è l’appellaziun da mintga singul uman sin ils medems dretgs umans per proteger ses interess elementars betg vegnida ademplida. Perquai vegnan duvrads instruments solids e legalmain liants per pudair garantir la renconuschientscha generala dals dretgs umans. En quest senn èn tut ils stadis ch’èn daventads commembers da las Naziuns unidas vegnids obligads da metter en vigur ils dretgs umans en lur sistems da dretg naziunal a moda cumplaina.[3] Cunter la pretensiun universala, sco ch’ella è surtut cuntegnida en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, sa drizza il relativissem cultural.
Egualitad[modifitgar | modifitgar il code]
Il princip da l’egualitad statuescha che mintga uman haja ils medems dretgs. Nagin na dastga pia vegnir dischavantagià u privilegià pervi da sia schlattaina, sia derivanza, sia razza, sia lingua, sia patria, sia cretta, sias opiniuns religiusas u politicas u ses impediment. Ils dretgs umans scumondan en pli mintga discriminaziun areguard la facultad, la naschientscha u in auter status.
L’egualitad da las schanzas na fa percunter betg part da la regulaziun. Da vulair cuntanscher quella da vart dal stadi sin l’in u l’auter champ u champ parzial collidescha inevitablamain cun la maxima centrala dals dretgs umans, numnadamain cun ses princip universal resp. cun il scumond da differenziaziun.
Indivisibladad[modifitgar | modifitgar il code]
En cumplettaziun da la maxima da l’universalitad dals dretgs umans vegn er statuida la pretensiun da lur indivisibladad. Tenor quella ston ils dretgs umans adina vegnir realisads a moda cumpletta. Da vulair metter en vigur ils dretgs da libertad n’è betg pussaivel, sch’i na vegn betg realisà a medem temp il dretg a nutriment. E violaziuns da dretgs economics u culturals – sco bandischadas, scumonds da linguas u la privaziun da basas da viver – èn savens er colliadas cun la violaziun da dretgs burgais e politics.
Valur normativa dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Funtaunas da dretg[modifitgar | modifitgar il code]
La funtauna centrala areguard il cuntegn e la cuntinuitad dals dretgs umans a nivel internaziunal furma l’‹International Bill of Human Rights› das las Naziuns unidas. Sper la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[4] da l’onn 1949 – tar la quala i sa tracta però be d’ina decleraziun ch’è vegnida relaschada da l’Assamblea generala e che n’è betg directamain lianta per ils stadis commembers – èn cuntegnids en quest corpus ils suandants instruments centrals areguard ils dretgs umans:
- il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics
- il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals
Omadus patgs èn vegnids deliberads il 1966 da l’Assamblea generala da las Naziuns unidas e mess en vigur diesch onns pli tard, suenter ch’els eran vegnids ratifitgads d’in dumber suffizient da stadis commembers. Per tut ils stadis commembers ch’als han ratifitgà, furman quests patgs dretg liant.
Ultra da quai datti in grond dumber da convenziuns che reglan a fund la protecziun da singuls dretgs umans, sco per exempel
- la ‹Convenziun da Genevra davart il statut dals fugitivs›
- la ‹Convenziun davart ils dretgs da l’uffant›
- la ‹Convenziun davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da la dunna›
- la ‹Convenziun da las Naziuns unidas cunter la tortura›
- la ‹Convenziun internaziunala davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da las razzas›
- la ‹Convenziun per la preservaziun e la puniziun dal genocid›
- la ‹Convenziun internaziunala per la protecziun dals dretgs da tut ils lavurants migrants e da lur cunfamigliars›
- la ‹Convenziun davart ils dretgs da las persunas cun impediments›
Vitiers vegnan sin ils differents continents cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans. En l’Europa è quai la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› (er numnada ‹Convenziun per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas›).[5] Quella cuntegna in catalog da dretgs fundamentals e dretgs umans. La convenziun è vegnida elavurada dal Cussegl da l’Europa, suttascritta il november 1950 a Roma ed è ida en vigur il fanadur 1953. Er l’Africa ed il continent dubel american disponan d’atgnas cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans.
Dretgs dal burgais e politics[modifitgar | modifitgar il code]
Dretgs persunals (dretgs fundamentals)[modifitgar | modifitgar il code]
- il dretg da la vita e d’integritad corporala
- il dretg da protecziun cunter tortura, experiments cun umans senza il consentiment dal pazient, cunter la sterilisaziun e chastraziun sfurzada, protecziun cunter chastis corporals ed in tractament degradant (sco per exempel chastis sin l’onur) sco er cunter puniziuns en l’educaziun ed en scola
Dretgs da libertad[modifitgar | modifitgar il code]
- il dretg sin libertad, proprietad e segirezza da la persuna
- la libertad d’agir generala che sa lascha be limitar tras lescha
- la libertad cunter intervenziuns arbitrarias en la sfera privata (inviolabilitad da l’abitaziun, secret da posta e.a.)
- la libertad d’opiniun
- la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun
- la libertad da viadi
- la libertad da reuniun
- la libertad d’infurmaziun
- la libertad da professiun
Dretgs umans giudizials[modifitgar | modifitgar il code]
- la protecziun giuridica efficazia en cas da violaziuns dal dretg
- il dretg sin ina procedura faira davant in tribunal independent e nunpartischant cun derschaders legitims
- il dretg sin udida giuridica (audiatur et altera pars)
- nagina puniziun senza lescha (nulla poena sine lege)
- la presumziun d’innocenza (in dubio pro reo)
[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las normas da dretg ch’èn vegnidas fixadas en il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals tutgan t.a.
- il dretg sin autodeterminaziun (art. 1)
- l’egualitad tranter um e dunna (art. 3)
- il dretg sin lavur e sin ina paja adequata (art. 6/7)
- il dretg da fundar sindicats (art. 8)
- la protecziun da famiglias, dunnas en speranza, mammas ed uffants (art. 10)
- il dretg sin in standard da viver commensurà, incl. in nutriment adequat (art. 11)
- il dretg sin il meglier stadi da sanadad che sa lascha cuntanscher (art. 12)
- il dretg sin furmaziun (art. 13)
- il dretg sin la participaziun a la vita culturala (art. 15)
Cunter l’existenza da dretgs economics, culturals e socials vegn per part mess en discussiun ch’il vegl dretg da defensiun (status negativus) cupitgia qua en in status positivus (l’‹empermischun› ch’i vegnian concedidas prestaziuns socialas positivas).
Da vulair caracterisar ils dretgs dal burgais e politics sco dretgs puramain defensivs maina però betg main en errur che da vulair reducir ils dretgs economics, socials e culturals sin l’aspect da la ‹garanzia›.
Uschia èn per exempel er la garanzia da la segirezza interna ed externa e d’ina giustia che funcziuna da resguardar sco prestaziuns statalas positivas. Quai vegn però resguardà per ordinari sco intent dal stadi sco tal e vala per quai per se sco giustifitgà. Il medem vala per la realisaziun d’elecziuns generalas e libras.
Da l’autra vart cumparan dretgs socials, economics e culturals savens en ina funcziun sco dretgs da defensiun. Quai è per exempel il cas sch’i vegn desistì en cas d’in conflict a l’intern dal pajais da far bandischadas sfurzadas; u er sch’i vegn respectà il dretg d’in pievel indigen da mantegnair e promover sia lingua, ses sistem da dretg u sias instituziuns.
A basa da questas ponderaziuns prevesan ils princips da Limburg, ils quals ina gruppa d’experts da dretgs umans da las Naziuns unidas ha elavurà il 1986, per tut ils dretgs umans trais geners d’obligaziuns, ils quals in stadi ha d’observar:[6]
- L’obligaziun d’als respectar: ils stadis èn obligads da tralaschar violaziuns dals dretgs.
- L’obligaziun da protecziun: Il stadi ha da proteger ils dretgs cunter violaziuns da vart da terzs.
- L’obligaziun da garanzia: Il stadi ha da procurar per la realisaziun cumpletta dals dretgs umans là nua che quai n’è anc betg il cas.
L’interpretaziun dals dretgs umans sco dretgs da caracter unicamain defensiv cumpiglia be l’emprima da questas trais obligaziuns. Entaifer il sistem da dretgs umans da las Naziuns unidas è però renconuschida en il fratemp la chapientscha pli vasta dals dretgs umans, sco ch’ella resorta dals princips da Limburg.
En general pon ins ultra da quai constatar che la tradiziun europeica interpretescha ils dretgs dal burgais e politics savens sco ils sulets ‹vairs› dretgs. En pajais en ils quals la fom, bandischadas u l’access a l’aua furman problems centrals, vegn percunter savens dà dapli pais als dretgs economics, socials e culturals. La ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› lascha per exempel davent dal tuttafatg quests aspects, entant che la convenziun africana als attribuescha ina rolla centrala. E cun quai è er pledentà il problem fundamental, schebain dretgs da libertad individuals sa laschian pir trair a niz a moda efficazia a basa da standards collectivs minimals.[7]
Istorgia dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dals dretgs umans en l’antica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’antica hai gia da fitg baud en l’Europa emprovas da sviluppar ina basa statala en il senn dals dretgs umans. L’onn 624 a.C. è la giurisdicziun arbitraria vegnida limitada ad Athen. Dapi il 6avel tschientaner è vegnì pussibilità ed accordà a tut ils burgais il dretg da cundecisiun politica, a l’entschatta en ina graduaziun tenor possess. E suenter che la democrazia attica è stada sviluppada, èn la finala bunamain tut ils uffizis vegnids attribuids als umens libers legitimads cun trair la sort. Tar la surdada da posts e repartiziun da lavurs èn uschia tuts vegnids resguardads a moda eguala.
Sco pajais d’origin per propi dals dretgs umans vala però la Persia. L’onn 539 a.C. han las armadas da Kyros il Grond, l’emprim retg da la Persia veglia, conquistà la citad Babilon. El ha liberà ils sclavs e declerà che tut ils umans hajan il dretg d’eleger lur atgna religiun. Medemamain ha el accentuà ch’ils umans da tut las parts dal mund enconuschent sajan tuttina. Quests ed auters decrets èn vegnids nudads sin in cilinder da ton – il Cilinder da Kyros – che vegn renconuschì uffizialmain da vart da las Naziuns unidas sco emprima decleraziun dals dretgs umans.[8] Ses cuntegn è vegnì translatà en tut las sis linguas uffizialas da las Naziuns unidas; las determinaziuns correspundan als quatter emprims artitgels da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›.
Exclus dals dretgs eran en l’antica en general tut ils abitants senza dretgs da burgais (p.ex. sclavs, dunnas ed uffants), pia la maioritad da la populaziun. En si’ovra ‹Politica› (1. cudesch, chap. 5, 1254b) fa Aristoteles valair l’opiniun che tscherts umans sajan da natira ennà sclavs e subdits. Sa basond sin la filosofia da la stoa èn sa sviluppadas en la Roma antica emprimas ideas d’in dretg che cumpetia a tut ils umans. Ma d’ina emprova per propi da far valair dretgs eguals per tut ils umans pon ins pir discurrer dapi l’epoca da l’illuminissem.
Ragischs gidieuas e cristianas[modifitgar | modifitgar il code]
In’ulteriura premissa per recepir pli tard en il vest a moda uschè vasta l’idea filosofica dals dretgs umans ha furmà la Bibla. Gia en il Vegl Testament, pia en la part da la Bibla che vala sco sontga scrittira tant per ils gidieus sco er per ils cristians, vegn ditg che Dieu haja creà um e dunna tenor sia sumeglia (Gen 1,27). Ma er il dretg biblic na vegniva betg applitgà a moda universala: reglamentaziuns spezialas valevan per stgatschar ed extirpar pievels d’autra cretta (Ex 23,23-32) e per sclavs (Lev 25,44). Tuttina enconuscha gia il Vegl Testament l’obligaziun da betg supprimer persunas da l’exteriur (Ex 22,20 e 23,9), mabain d’als charezzar (Lev 19,34, Dtn 10,19), da proteger sclavs envers lur signurs (Ex 21,20-32) e da metter en libertad uschenumnads sclavs ebraics suenter sis onns (Ex 21,2).
Cun questa tradiziun ha cuntinuà il Nov Testament, per exempel cura che Paulus prenda en protecziun Onesimus ch’era scappà da ses signur (Filem 1,1ss.) u sch’el scriva als Galats ch’i dettia en Cristus ni sclavs ni libers (Gal 3,28). Ultra da quai vegnan las ideas dal giudaissem extendidas en il cristianissem ad ina purtada universala; quai cumenza cun l’incumbensa da Jesus da missiunar (Mt 28,16-20) e culminescha en ils viadis da missiun da Paulus (Gal 2,1-10).
Ils dretgs umans dapi l’illuminissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp da l’illuminissem èn surtut ils filosofs Thomas Hobbes, John Locke, Jean-Jacques Rousseau ed Immanuel Kant stads da muntada centrala per sviluppar l’idea dals dretgs umans e fullar via a l’implementaziun da quella en il dretg statal.
Il term sco tal ha gia duvrà il muntg dominican Bartholomé de Las Casas il 1552. Cun l’intenziun da proteger il pievel autocton peruan cunter la sclavaria dovra el en in scriver l’expressiun «las reglas de los derechos humanos».[9]
Thomas Hobbes (1588–1679) merita da vegnir menziunà qua, cumbain ch’el n’è betg stà in filosof cun intenziuns illuministicas. Tar el na chattan ins bain nagina formulaziun concreta areguard ils dretgs umans; ma pervi da sia filosofia dal stadi vegn el resguardà sco precursur dals dretgs umans. Tenor quella cumpeta a mintga uman en il stadi natiral il dretg da conservar sasez. Ma pervi da la malsegirezza e dals privels dal stadi natiral desista l’uman da quel ed affida ses dretgs natirals al stadi. Uschia surdat el a quel ina pussanza illimitada e suttametta il dretg uman a la pussanza statala. Malgrà ch’il dretg uman ha tar Thomas Hobbes ina posiziun flaivla, ha be gia l’idea ch’i possia dar in tal dretg influenzà blers filosofs. Las ideas da Hobbes han intimà il 1679 il parlament englais da pretender dal retg Charles II l’Acta da Habeas Corpus.
Samuel Pufendorf è l’emprim illuminist che resguarda la ‹dignatio›, la dignitad umana, explicitamain sco part dal stadi natiral, en il qual ils umans èn eguals e libers: «A l’uman cumpeta la pli auta dignitad, perquai ch’el ha in’olma ch’è segnada da la glisch da l’intelletg, da l’abilitad da giuditgar las chaussas e da sa decider tenor atgna voluntad e la quala è da chasa en blers arts.»[10]
Sa basà explicitamain sin las ideas fundamentalas da Hobbes è John Locke (1632–1704). El ha però interpretà quellas autramain, damai ch’el ha attribuì al stadi natiral ina muntada pli auta, pli positiva ed a la colliaziun cun il stadi ina muntada main impurtanta. Tenor Locke ha il stadi la funcziun da segirar e mantegnair il dretg natiral da l’uman. En il cas ch’el n’è betg bun da far quai, perda el sia legitimaziun. Locke na surdat al stadi nagina pussanza illimitada, mabain pretenda da divider quella en legislativa ed executiva; pli tard ha Charles de Montesquieu (1689–1755) anc agiuntà a quai la giudicativa. Tar Locke stattan ils dretgs natirals da l’individi sur il stadi ed il singul po far valair quels envers il stadi. Las ideas da John Locke han gì gronda influenza sin la Decleraziun d’independenza americana dal 1776. Quella è vegnida formulada da Thomas Jefferson e statuescha ils dretgs inalienabels da la vita e libertad sco er d’aspirar la fortuna.
Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) è l’emprim illuminist che discurra directamain da dretgs umans, cumbain ch’el ha in’imaginaziun fitg specifica da quels. Per Rousseau è la libertad il fundament da l’esser uman. Damai che tut ils umans èn da natira libers ed eguals, duain els er esser quai entaifer il stadi. Rousseau differenziescha tranter libertad natirala, burgaisa e morala. En il stadi natiral, munì cun la libertad natirala infinita, n’è l’uman betg liber per propi, damai ch’el vegn dominà da ses regls e da ses egoissem. Vairamain liber è el pir en quel mument ch’el sa decida sco creatira morala da sa suttametter da libra voluntad a leschas ch’el ha sez stgaffì. A favur da la libertad morala desista el uschia sapientivamain da la libertad natirala. La transiziun da la libertad natirala a la libertad morala furma quasi il perfecziunament da la libertad entaifer il stadi. Ils burgais, munids cun libertad morala, furman la basa da la legislaziun; damai ch’els èn moralmain libers, sa tegnan els vi da las leschas ch’els han sezs statuì. En quest senn è Rousseau da l’avis ch’ils dretgs umans na sajan betg accusabels visavi il stadi. Il dretg uman da la libertad furma la basa dal stadi, senza il qual il stadi na sa lascha betg imaginar. Las ideas da Rousseau han giugà in’impurtanta rolla a chaschun da la Revoluziun franzosa. Il fanadur 1789 ha Marquis de La Fayette, cumandant da la garda naziunala, preschentà in sboz d’ina decleraziun dals dretgs umans. Quella aveva el elavurà cun sustegn da Thomas Jefferson ch’era da quel temp ambassadur a Paris.
In ulteriur cunfundatur tant da l’illuminissem sco er da l’idea dal stadi da dretg è Immanuel Kant (1724–1804). Per el furma la libertad il sulet dretg uman; sin quel sa basan tut ils auters dretgs umans sco egualitad u independenza. Quest dretg na sa lascha betg deducir da la natira da l’uman. I sa tracta pia d’in dretg da la raschun che sto valair independentamain da l’ambient istoric, cultural, social u religius. La legitimaziun ed incumbensa primara dal stadi da dretg è tenor Kant da segirar e mantegnair ils dretgs da libertad. Uschia n’èsi betg pussaivel al stadi da metter en dumonda ils dretgs umans, damai ch’el tangass tras quai si’atgna legitimaziun. Ils dretgs umans daventan en quest senn la legitimaziun sco tala dal stadi. In cuntrast in pau curius furma però il fatg che Kant ha refusà decididamain il dretg da far resistenza cunter leschas statalas che violeschan ils dretgs umans.
Contemplond las ideas da quests filosofs, sa lascha constatar in svilup da la renconuschientscha dals dretgs natirals tar Hobbes, che vegnan però suttamess al stadi, sur la surordinaziun dals dretgs umans sur il stadi tar Locke fin a la renconuschientscha dals dretgs umans sco basa e legitimaziun dal stadi tar Rousseau e Kant.
Structuras da legitimaziun filosoficas dals dretgs umans suenter l’illuminissem[modifitgar | modifitgar il code]
Er suenter l’illuminissem èn divers filosofs sa fatschentads cun la dumonda co legitimar la validitad universala dals dretgs umans. Da numnar è qua surtut l’etica dal discurs ch’è vegnida sviluppada da Jürgen Habermas e Karl-Otto Apel. Er Heiner Bielefeldt ha publitgà davart questa tematica cumparegliond structuras da legitimaziun areguard la validitad dals dretgs umans. La filosofa irlandaisa Mette Lebech ha argumentà en sia lavur ‹On the problem of Human Dignity› (2011) che la dignitad umana saja in axiom en il senn dad Aristoteles, partind dal qual i saja pir pussaivel da deducir tut las autras valurs.[11]
Cronologia[modifitgar | modifitgar il code]
- Ca. terz millenni a.C.: La pli veglia collecziun da dretg ch’è vegnida dada vinavant en furma scritta, il ‹Codex dad Ur-Nammu›, prevesa l’egualitad dals burgais.
- Mesadad dal 6avel tschientaner a.C.: L’uschenumnada ‹Scrittira da sacerdots›, in document fundamental dal Pentateuch, discurra ch’ils umans sajan creads en sumeglientscha da Dieu. Um e dunna vegnan resguardads sco partenaris eguals (Gen 1, 27). Ils diesch cumandaments (Ex 20) tschentan la vita, la lètg, il possess ed il bun num (onur, dignitad) da l’uman sut protecziun divina.
- 1215: ‹Magna Charta›. Il retg englais John I sto confermar en furma constituziunala da proteger ses subdits cunter l’arbitrariadad da l’aristocrazia. Il possess, il dretg fiscal e l’access a la persuna vegnan reglads per l’emprima giada dal stadi sco dretgs da protecziun dal subdit envers la curuna.
- 1525: A Memmingen vegnan cumpilads ils ‹Dudesch artitgels› che furman l’emprima decleraziun dals dretgs umans en l’Europa.
- 1542: A basa da las propostas da Bartolomé de las Casas relascha Karl V las ‹Leyes Nuevas› a favur da la libertad dals Indios ed in scumond general da lavur sfurzada. Sut pressiun dals colonisaturs spagnols vegnan las novas leschas puspè abolidas il 1545.
- 1628 ‹Petition of Rights› (Engalterra)
- 1679: ‹Habeas Corpus Act›. L’act da metter en fermanza burgais vegn lià a reglas fitg strictas. Nagin na dastga pli vegnir mess a ferm arbitrariamain.
- 1689: ‹Bill of Rights› (Engalterra, 23 d’october)
- 1776: Ils 12 da zercladur relascha la Virginia Convention of Delegates la ‹Virginia Bill of Rights›.
- 1776: Il Congress da las 13 anteriuras colonias englaisas da l’America dal Nord approvescha ils 4 da fanadur la ‹Decleraziun d’independenza dals Stadis Unids da l’America› che furma la dissoluziun uffiziala da la Gronda Britannia. Il document enumerescha sco dretgs inalienabels la vita, la libertad e l’aspiraziun da la fortuna.
- 1789: Ils 26 d’avust relascha l’Assamblea naziunala franzosa la ‹Déclaration des droits de l’homme et du citoyen› (‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais›) sco dretg constituziunal. Il sboz dal document avevan preparà Marquis de La Fayette e Thomas Jefferson.
- 1791: ‹Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne› (‹Decleraziun dals dretgs da la dunna e da la burgaisa›) tras Olympe de Gouges cun l’intenziun da laschar approvar quella tras l’Assamblea naziunala franzosa.
- 1791: Ils ‹Bill of Rights› vegnan recepids dals Stadis Unids da l’America sco agiuntas a la constituziun (15 da december).
- 1794: ‹Codex civil prussian›: «Ils dretgs generals da l’umanitad cumpetan er als uffants nunnaschids anc avant il temp da lur concepziun.»
- 1948: L’Assamblea generala da las Naziuns unidas deliberescha la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[12] (10 da december). In impuls decisiv per far quest pass han furmà las violaziuns dals dretgs umans durant la Segunda Guerra mundiala. Blers stadis han recepì questa decleraziun en lur constituziuns. Dapi lura vegn celebrà ils 10 da december il di dals dretgs umans.
- 1966: Las Naziuns unidas delibereschan ils 19 da december duas convenziuns davart ils dretgs umans che furman dretg internaziunal liant: il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› (‹Patg civil›) ed il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals› (‹Patg social›). Omaduas cunvegnas entran en vigur il 1976, suenter ch’ellas èn vegnidas ratifitgadas d’in dumber da stadis suffizient.
- 1979: ‹Convenziun davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da la dunna›.
- 1993: Suenter la conferenza dals dretgs umans mundials a Vienna vegn endrizzà l’Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils dretgs umans.
- 2000: L’Uniun europeica relascha sia ‹Charta dals dretgs fundamentals› (7 da december a Nizza).
Classificaziun tenor ‹generaziuns›[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner èsi daventà usit da divider ils dretgs umans en trais ‹generaziuns›.[14]
Questa sutdivisiun è bain vaira frequenta, ma er dispitaivla, perquai che la successiun da las ‹generaziuns› implitgescha ina valitaziun ed ierarchisaziun dals singuls dretgs umans. Tenor quella pudessan ils dretgs da ‹l’emprima generaziun› valair sco ils dretgs umans ‹per propi›, entant che quels da la segunda e terza generaziun pudessan vegnir mess en dumonda. Ultra da quai sugerescha il term da las ‹generaziuns› ina successiun cronologia che na correspunda betg al svilup istoric effectiv.
Emprima generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Questa categoria cumpiglia ils dretgs dal burgais e politics, vul dir ils dretgs da defensiun liberals e da cundecisiun democratics. Partind dal concept classic dals dretgs umans or dal temp da l’illuminissem han ils pajais dal vest resguardà quels sulets sco dretgs ch’il singul individi duaja pudair far valair envers il stadi be gia sin fundament da si’existenza sco esser uman. Questa perspectiva restrenschida resorta per part er da las constituziuns dals stadis dal vest, en la teoria dals dretgs fundamentals liberala u en la giurisdicziun dal Tribunal europeic dals dretgs umans.
A l’emprima generaziun appartegnan ils suandants dretgs:
- la dignitad umana
- il fatg ch’ils dretgs valan per tut ils umans en tut ils pajais e territoris, independent da lur posiziun internaziunala
- il dretg sin vita, libertad e segirezza
- il scumond da sclavaria u serviladad
- il scumond da tortura u d’in tractament crudaivel ed inuman
- il dretg da vegnir renconuschì sco persuna giuridica
- l’egualitad davant la lescha
- il dretg da protecziun giuridica
- il scumond da vegnir arrestà u expulsà a moda arbitraria
- il dretg d’ina procedura publica davant in tribunal legal ed independent
- las garanzias dal stadi da dretg: la presumziun d’innocenza e nagina puniziun senza lescha
- la protecziun da la sfera privata
- il dretg sin libra circulaziun a nivel naziunal ed internaziunal
- il dretg d’asil
- il dretg da naziunalitad
- il dretg da matrimoni e la protecziun da la famiglia
- il dretg sin possess
- la libertad da religiun
- la libertad da manifestar l’atgna opiniun
- la libertad da reuniun e d’associaziun
Secunda generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La segunda generaziun furman ils dretgs da prestaziun economics, socials e culturals en il senn da dretgs da pretensiun e da participaziun. Quels vegnan ademplids da vart dal stadi en furma da prestaziuns positivas (p.ex. lavur, segirezza sociala, nutriment, abitaziun, furmaziun, sistem da sanadad).
A quels appartegnan:
- il dretg da pudair sa participar a la concepziun da l’urden public
- il dretg sin segirezza sociala
- nutriment
- il dretg sin lavur pajada e sin in’indemnisaziun eguala per lavur equivalenta.
- il dretg sin recreaziun, temp liber e vacanzas pajadas
- il dretg sin ina moda da viver suffizienta, sin segirezza en cas da dischoccupaziun, malsogna, invaliditad, vaivanza e vegliadetgna sco er ina protecziun specifica da mammas ed uffants
- il dretg sin furmaziun e scolaziun
- il dretg da pudair sa participar a la vita culturala; la libertad da la scienza e furmaziun
Terza generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La terza generaziun furman ils dretgs collectivs dals pievels. Igl è quai ina pretensiun dals pajais dal sid global che sa lascha deducir da l’art. 28 da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›: «Mintga persuna ha il dretg ch’i regia sin il champ social e sin il champ internaziunal in urden, en il qual ils dretgs e las libertads menziunads en la preschenta Decleraziun possian cuntanscher in effect cumplain.»
Enstagl da be survegliar ch’ils dretgs umans vegnian observads, duain ils stadis dal vest plitost garantir envers il sid global dretgs da solidaritad collectivs, per pudair gidar uschia a moda effizienta tar la realisaziun dals dretgs umans. Tar ils dretgs collectivs fundamentals sa tracti dal dretg d’autodeterminaziun dals pievels e lià cun quai il dretg sin svilup, il dretg sin pasch, sin in ambient schuber, sin la communicaziun sco er sin ina cumpart gista als stgazis natirals e culturals. En connex cun la debatta davart la renconuschientscha dal dretg sin svilup sto vegnir tratg en consideraziun che l’effect da la politica naziunala na sa ferma da princip strusch pli als cunfins statals.
Il 2010 han las Naziuns unidas er declerà il dretg sin aua schubra sco dretg uman, quai però en rom d’ina resoluziun che n’è betg lianta tenor dretg internaziunal.
Protecziun dals dretgs umans tras las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
‹Charta da las Naziuns unidas›[modifitgar | modifitgar il code]
Als commembers fundaturs da las Naziuns unidas n’èsi betg reussì da formular in catalog da dretgs umans cumplessiv. En la ‹Charta da las Naziuns unidas› sa laschan perquai be chattar singulas disposiziuns d’ina protecziun dals dretgs umans internaziunala. En il preambel affirmeschan ils pievels da las Naziuns unidas la «cardientscha en ils dretgs fundamentals da l’uman, en la dignitad e la valur da la persunalitad umana, en l’egualitad dals umens e da las dunnas e da tut las naziuns, grondas e pitschnas» e decleran da vulair promover «il progress social ed in meglier standard da viver en pli gronda libertad». En pli statuescha l’art. 1 sco ina da las finamiras da las Naziuns unidas da «promover e rinforzar il respect dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts, senza differenzas da razza, schlattaina, lingua u religiun».
L’artitgel 55 sa cloma: «Per cuntanscher il stadi da stabilitad e bainesser necessari per garantir tranter las naziuns relaziuns paschaivlas ed amicablas fundadas sin il respect dal princip da l’egualitad e da l’autodecisiun dals pievels, promovan las Naziuns unidas a) in meglier standard da viver, l’occupaziun cumplaina e las premissas per in progress economic e social; b) la soluziun da problems internaziunals da caracter economic, social, da la sanitad publica ed auters problems sumegliants sco er la collavuraziun internaziunala sin ils champs da la cultura e da l’educaziun; c) il respect general e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
E per pudair realisar quai statuescha l’art. 56: «Tut ils stadis commembers s’obligheschan da collavurar cun l’organisaziun cuminaivlamain e per sasez per cuntanscher las finamiras determinadas en l’artitgel 55.»
En l’art. 13 vegn la via, co che la realisaziun, il svilup e la cooperaziun areguard il tema dals dretgs umans duaja avair lieu concretisada sco suonda: «L’Assamblea generala procura per studis e fa recumandaziuns (...) per promover la collavuraziun internaziunala sin ils secturs economics, socials, culturals, sin ils champs da l’educaziun e da la sanadad e per garantir ils dretgs umans e las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
L’art 62 autorisescha il Cussegl economic e social da «far recumandaziuns per promover per tuts il respect e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas.» En pli incumbensescha l’artitgel 68 il Cussegl d’instituir ina cumissiun «per la promoziun dals dretgs umans». Quella è vegnida fundada da nov il 2006 e sut in auter num.
Dal temp da la fundaziun da las Naziuns unidas ed uschia er dal temp che la ‹Charta da las Naziuns unidas› è vegnida formulada n’existivan anc naginas cleras ideas areguard in concept dals dretgs umans. Las perscripziuns numnadas survart servivan plitost a preparar la via al svilup e la realisaziun dals dretgs umans. Ord vista giuridica correspunda quai plitost ad ina decleraziun d’intenziun politica che ad in’incumbensa giuridicamain lianta. Suenter il 1945 èn vegnidas publitgadas diversas decleraziuns dals dretgs umans ed èn vegnids sviluppads divers standards minimals concernent ils dretgs umans. La communitad internaziunala exprima regularmain sia fidaivladad envers las decleraziuns dals dretgs umans; perquai datti vuschs ch’attribueschan als standards minimals areguard ils dretgs umans la qualitad da dretg internaziunal abitual, uschia che quels avessan dad esser liants per tut ils pievels.
‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[modifitgar | modifitgar il code]
Ina da las emprimas decleraziuns internaziunalas che concerna ils dretgs umans è vegnida deliberada da la radunanza plenara da las Naziuns unidas en furma d’ina resoluziun, numnadamain la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›.[15] Quella è vegnida acceptada ils 10 da december 1948 cun 48 vuschs, naginas cuntravuschs ed 8 abstenziuns.
Tut en tut sa cumpona l’Universal Declaration of Human Rights da 30 artitgels. Ils artitgels 1 e 2 tractan dumondas organisatoricas. Alura suonda in catalog da dretgs da libertad (art. 3–20) e da dretgs da participaziun politica (art. 21) sco er ils dretgs d’egualitad areguard ils champs economics, socials e culturals (art. 22–28). Ina garanzia da proprietad sa lascha chattar en l’artitgel 17, il qual è però integrà en ils dretgs da libertad. L’art. 19 enumerescha limitaziuns admissiblas dals dretgs numnads. Impurtant è en quest connex però l’art. 30 che di cleramain che las pussaivladads da restricziun na possian betg manar a la dissoluziun cumpletta dals dretgs tenor ils art. 3–28.
A basa da questa glista da dretgs fitg vasta han las Naziuns unidas relaschà il 1966 ils dus impurtants pacts davart ils dretgs burgais e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals.
La ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› ed il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals› furman ensemen l’Universal Declaration of Human Rights u ‹Charta internaziunala dals dretgs umans›, la quala po valair sco fundament da tut las normaziuns da dretgs umans a nivel universal.
‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics›[modifitgar | modifitgar il code]
Betg tut ils dretgs umans èn vegnids renconuschids a medem temp sco tals. Per quest motiv differenziesch’ins tranter trais generaziuns da dretgs umans. L’emprima generaziun cumpiglia ils dretgs da defensiun liberals dal burgais cunter il stadi, pia ils dretgs da libertad burgais e politics classics, sco ch’els vegnan pretendids dapi la Revoluziun franzosa. Ils dretgs da la segunda generaziun furman ils dretgs economics, socials e culturals ch’èn sa sviluppads en rom da la Revoluziun industriala. Tar ils dretgs da la terza generaziun sa tracti da dretgs collectivs sco per exempel il dretg sin svilup, pasch, protecziun da l’ambient, participaziun, communicaziun ed autodeterminaziun. Il concept dals dretgs da la terza generaziun ed ils dretgs sco tals èn contestads en la litteratura, èn però vegnids tractads dapi il 1969 tras las Naziuns unidas.
Dretgs e libertads entaifer il patg civil[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals dretgs e da las libertads ch’èn cuntegnids en il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› existivan gia en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›. Da quels fan t.a. part:
- l’egualitad tranter um e dunna areguard l’execuziun da tut ils dretgs ch’èn cuntegnids en quest patg (art. 3)
- il dretg da la vita innata (art. 6)
- il scumond da tortura (art. 7)
- il scumond da la sclavaria (art. 8)
- il dretg sin libertad e segirezza persunala (art. 9, alin. 1)
- ils dretgs da persunas che vegnan messas en fermanza (art. 9, alin. 2, 3 e 4)
- il dretg da sa mover libramain (art.12)
- il dretg da vegnir tractà a moda eguala davant dretgira (art. 14)
- la garanzia da standards minimals en il cas d’ina persecuziun penala (art. 14, 15)
- il dretg dad um e dunna da maridar e da fundar ina famiglia (art. 16)
- la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun (art. 18)
- la libertad da sa radunar paschaivlamain (art. 21)
- il dretg da s’alliar libramain cun auters (art. 22)
- la garanzia d’in dumber da dretgs spezialmain per uffants (art. 24)
- il dretgs da pudair sa participar ad elecziuns u d’er sez vegnir elegì (art. 25 b).
Il dretg dals stadis da limitar ils dretgs e las libertads garantidas[modifitgar | modifitgar il code]
Art. 4 prevesa in’excepziun dals dretgs garantids, dal qual ils stadis pon far diever sut tschertas circumstanzas. In exempel per ina tala pussaivladad da limitar ils dretgs furma in stadi d’urgenza public. I dat però in dumber da dretgs, sin ils quals questas restricziuns na sa laschan betg applitgar, numnadamain il dretg da vita, il scumond da tortura, il scumond da sclavaria, la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun sco er plirs dretgs da libertad e garanzias giuridicas. Ultra da quai sto in stadi, uschespert ch’el vul limitar sa basond sin l’art. 4 ils dretgs garantids, infurmar il secretari general da las Naziuns unidas.
Pussaivladad da far valair ils dretgs e las libertads dal Patg civil[modifitgar | modifitgar il code]
En la pratica èsi relativamain difficil da far valair ils dretgs ch’èn cuntegnids en contracts internaziunals. Il Tribunal internaziunal po derschar sur da stadis ed uschia er sentenziar quels. Ma quai vala be, sch’ils stadis correspundents han dà lur consentiment latiers.
Igl è evident ch’ils creaders dal Patg avevan ponderà ina retscha da mecanissems per far valair il Patg. Divers artitgels prevesan per las parts contrahentas obligaziuns spezialas. Tenor art. 2 alin. 1 èn ils stadis per exempel obligads da renconuscher e da garantir ils dretgs cuntegnids en il Patg. Medemamain ston ils stadis prender las mesiras ch’èn necessarias per ch’ils dretgs ch’èn cuntegnids en il Patg cuntanschian lur vigur legala (art. 2 alin. 2) e garantir pussaivladads da far recurs per il cas che las perscripziuns dal Patg vegnan surpassadas. Da questas formulaziuns resorta ch’ils concepiders dal Patg na vulevan betg laschar ruassar ils dretgs cuntegnids en quel sin in nivel da decleraziuns d’intenziun.
Instruments da controlla e d’intervenziun areguard convenziuns dals dretgs umans internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Giuridicamain n’è la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans› bain betg lianta per ils stadis ed i n’exista er nagina pussanza surordinada che pudess procurar ch’ils stadis sa tegnian vi da quella; tuttina ha il document ina gronda muntada tant politicamain sco moralmain. Las determinaziuns cuntegnidas en quella èn vegnidas integradas en bleras constituziuns naziunalas. E bleras convenziuns e contracts ch’èn vegnids concludids dapi il 1848 partan da las definiziuns da basa da la Decleraziun.
Ils dus patgs internaziunals davart ils dretgs civils e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals sco er las convenziuns spezialisadas han il status da cunvegnas internaziunalas e furman uschia acts giuridics liants. Da survegliar che quels vegnian observads è l’incumbensa da l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils dretgs umans (UNHCHR) a Genevra, dal qual fan part otg comités. Il Cussegl dals dretgs umans da las Naziuns unidas po decider da trametter observaturs en in stadi commember per observar al lieu la situaziun dals dretgs umans.
Cun segnar las cunvegnas respectivas s’obligheschan ils stadis da rapportar periodicamain davart l’observaziun da lur obligaziuns areguard ils dretgs umans. Per ordinari succeda quai mintga tschintg onns. Parallelamain pon organisaziuns nunguvernamentalas inoltrar rapports alternativs che vegnan medemamain resguardads dal comité. Sco resultat d’in ciclus d’observaziun publitgescha il comité in catalog d’observaziuns finalas e da recumandaziuns per mauns da la regenza respectiva. Tar quest instrumentari sa tracti bain d’in mecanissem da sancziuns ordvart miaivel; ma tuttina ha quel gia pudì cumprovar repetidamain ses effect.
Per il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics exista ultra da quai la pussaivladad d’inoltrar in recurs individual tar il comité dals dretgs umans da las Naziuns unidas a Genevra. La medema pussaivladad emprov’ins d’etablir per il Patg social.
A nivel europeic è vegnì stgaffì ensemen cun la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg. Dapi il 1998 po mintga singula persuna recurrer cunter ina violaziun da ses dretgs che resultan da la Convenziun. Daspera han er ils stadis commembers la pussaivladad d’inoltrar in plant cunter in auter stadi commember.
Aspects da la critica en connex cun il discurs davart ils dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard il discurs davart ils dretgs umans datti ina critica che sa drizza cunter differents aspects. Discussiunadas vegnan surtut las furmas d’instrumentalisaziun politica dals dretgs umans. Quai è spezialmain il cas là nua ch’il discurs davart ils dretgs umans legitimescha intervenziuns militaras. La dumonda che sa tschenta qua è, schebain ils dretgs umans na vegnian betg malduvrads sco alibi per auters interess politics. Il status dals migrants e da las persunas senza naziunalitad ha gia Hannah Arendt prendì sco basa per ina reflexiun critica areguard il fatg ch’ils dretgs umans vegnan liads al construct d’ina naziun. Ella ha constatà che persunas sin la fugia ed en champs da fugitivs n’hajan betg la pussaivladad d’accusar ad ina dretgira in dretg uman ed ha pretendì il «dretg da pudair avair dretgs». En la medema direcziun va la critica da Giorgio Agamben che cumpareglia il status dals migrants cun la situaziun proscrita dal homo sacer en l’antica.
Thomas Carlyle (1795–1881) ha rendì attent a l’urden ierarchic en la natira ed a la giustia perpetna che sa fundescha sin la tutpussanza. Partind da quest concept ha el ditg ch’i saja in privilegi dals tups da vegnir regids dals sabis e da vegnir manads sin la dretga via da quels ch’enconuschian quella meglier ch’els sezs; quai saja l’emprim dretg dals umans ed en congual cun quel sajan tut ils auters dretgs irrelevants.[16] Tegnend quint da talas ponderaziuns na fai betg surstar che blers auturs da la critica postcoloniala renvieschan ad ina relaziun ierarchica dal vest e da l’Europa envers las autras regiuns e ch’els tractan il discurs davart ils dretgs umans sin fundament d’ina istorgia coloniala e d’in temp preschent postcolonial. Da menziunar èn en quest connex surtut auturas ed auturs sco Frantz Fanon, Stuart Hall, la titulara dal Premi Nobel Toni Morrison, Homi K. Bhabha, Edward Said, Gayatri Chakravorty Spivak u Gauri Viswanathan.
Collià cun quai è ina critica envers l’eurocentrissem, tranter auter areguard il fatg ch’il concept dals dretgs umans haja sias ragischs en la filosofia dal vest. Ils filosofs da l’illuminissem n’hajan betg mo suandà projects emancipatorics, mabain er tals ch’hajan giustifitgà la politica da colonisaziun. En quest connex vegn renvià al fatg ch’i saja s’etablida en il decurs dal temp ina cultura da dominanza alva. E tar ils mecanissems da segirar ils privilegis da quella tutgia er il fatg ch’ils alvs fantiseschian davart la dumonda tge che saja bun per ils umans e las culturas ch’als sajan esters. I correspundia ad ina percepziun reducida da resguardar umans en autras regiuns permanentamain or da la perspectiva da las unfrendas. Cun quai è manegià in process social, il qual auturs sco Slavoj Žižek[17] u Alain Badiou[18] numnan ‹victimisaziun›.
Ma betg be envers sasez, mabain er envers tut ils auters, en spezial envers las elitas en il Terz Mund vegnia sugerida questa buna finiziun da l’istorgia: «The promise of human rights to the Third World is that problems of cruel conditions of life, state instability, and other social crises can be contained, if not substanially eliminated, through the rule of law, grants of individual rights, and a state based on constitutionalism. (...) Salvation in the modern world is presented as only possible through the holy trinity of human rights, political democracy, and free markets.»[19]
In’autra lingia da la critica emprova da tschiffar las consequenzas problematicas che resultan dal fatg ch’ils dretgs umans vegnan codifitgads pli e pli a nivel internaziunal. I vegn tschentada la dumonda sch’i na resultia da quai betg ina legitimaziun creschenta da tutta pussanza statala e da tut las relaziuns da proprietad d’enfin qua sco er in’extensiun cuntinuanta da l’infrastructura dals stadis industrials.
Quai mainia al fatg ch’ina vasta paletta d’imperis, valurs e concepts differents e da princip eguals en tut ils pajais dal mund vegnia omogenisada, e quai en furma d’ina clera ierarchisaziun: «In a sense the United States chief executive sits atop a global empire. It is an empire governed by the cultures, traditions, and norms of the European West.»[20]
Or da quest dretg resultian normas e decisiuns che possian er manar a la svalitaziun e schizunt al cumbat cunter tut quai che na correspundia betg a las valurs postuladas. Tgi che promovia famiglias, abitaziuns e scolas, quel cumbattia – en ina moda u l’autra – culturas che n’enconuschian naginas famiglias, abitaziuns e scolas. Quai che cumparia a l’emprima egliada sco dretgs sa transfurmia uschia en obligaziuns. Da quellas fetschia part il pensar en spezias (cun ils animals, las plantas e la natira senza nagins dretgs), il naziunalissem, la famiglia, il stadi federativ ‹Naziuns unidas› sez, il possess, la vita sedentara, l’urden e l’autoritad, l’indoctrinaziun dals agens ideals, la scola, las votaziuns, la tutpreschientscha da las medias, puniziuns e praschuns, creschientscha economica resp. svilup e las scienzas.
Ch’i na vegnian betg resguardadas las generaziuns futuras (giustia tranter las generaziuns) e l’ambient natiral (er numnà interspecies justice[21][22]) vegn er crititgà dal moviment da la ‹Charta da la terra›[23]. Quel è sa furmà en il context da la conferenza da l’ambient da las Naziuns unidas il 1992 a Rio de Janeiro. Il moviment è da l’avis ch’i saja impurtant d’integrar ils aspects numnads en la giurisdicziun futura per evitar crisas socialas ed ecologicas. En cumplettaziun da las convenziuns dals dretgs umans duaja perquai vegnir munida la ‹Charta da la terra› cun il status da soft law resp. dal dretg da disa dals pievels. Ultra da quai vegn crititgà che las convenziuns actualas prevesian surtut acturs statals sco garants dals dretg umans; er qua vul la ‹Charta da la terra› satisfar ad in basegn cun resguardar organisaziuns da la societad civila, interpresas ed individis.[24]
Ma la finala croda la critica co che vegnian tractadas las parts dal mund ‹main sviluppadas› e ritgas e la natira er enavos sin il vest sez e sin ses fundaments statals: En grondas societads cun spartiziun da la lavur vegnian ils umans represchentads dals intellectuals sco «animal artistic che furma stadis». Uschia vegnia nutrida en la populaziun la cretta ch’i na sa tractia tar l’uman en mintga cas betg d’ina creatira che vivia en gruppas pitschnas (stirpas, tribes).
Ultra da quai sa laschia l’existenza sco «animal da triep che lavura en ina massa organisada a moda ierarchica» cumportar meglier cun avair la persvasiun d’esser in individi unic e gea betg in purtader da dretgs umans che stat forsa sut in dictat ester. Da qua resortia l’aduraziun da la raschun e dal construct da l’‹atgna voluntad›. Partind da talas constataziuns vegn er crititgà che la filosofia dals dretgs umans haja cuntanschì, surtut en ils stadis dal vest, in status quasi religius (‹religiun statala adascusa›) che sclaudia entaifer las atgnas instituziuns mintga critica envers quella.[25]
Documents e cunvegnas en versiun rumantscha[modifitgar | modifitgar il code]
- ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›
- ‹Convenziun europeica per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas›
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Matthias Koenig: Menschenrechte. Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37186-3, p. 9.
- ↑ Knut Ipsen: Völkerrecht. Minca 2004, p. 788.
- ↑ Was heisst ‹Universalität der Menschenrechte›?, consultà sin humanrights.com ils 7 da favrer 2011.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ The Limburg Principles on the Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.
- ↑ Knut Ipsen: Individualschutz im Völkerrecht. 5. ed., Minca 2004, p. 791.
- ↑ Cf. un.org Human Rights Day.
- ↑ Gleiches Recht für alle.
- ↑ Samuel Pufendorf: De iure naturae et gentium. 1672, 2. cudesch, 1. chapitel, § 5, tenor: Uwe Wesel: Die Geschichte der Menschenrechte, (PDF; 833 kB).
- ↑ Mette Lebech: On the Problem of Human Dignity. Verlag Königshausen & Neumann, 2011, ISBN 978-3-8260-3815-0.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. latiers Manfred Nowak: Einführung in das internationale Menschenrechtssystem. Graz 2002, p. 35ss., 90.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Thomas Carlyle: Latter-Day Pamphlets. 1.2.1850. The Present Time.
- ↑ Slavoj Žižek: Jenseits von Gut und Böse: Politische Moral. En: Die Gazette, 13 da schaner 2002, Menschenrechte.
- ↑ Menschliches Abseits. En: taz, 5 da december 2006.
- ↑ Cf. Makau Mutua: Human Rights. A Political & Cultural Critique. University of Philadelphia Press, Philadelphia 2002, p. 5s. e 155.
- ↑ Mutua 2002, p. 6.
- ↑ B. Almond: Rights and Justice in the environmental debate. En: D. Cooper, J. Palmer (ed.): Just Environments. Intergenerational, international and interspecies justice. Routledge, Londra 1995, p. 1–17.
- ↑ T. Hayward: Interspecies Solidarity. En: T. Hayward, J. O’Neill (ed.): Justice, Propery and the Environment. Aldershot Publ., Ashgate 1997.
- ↑ Cf. la versiun rumanscha sut Charta da la terra
- ↑ Van Genugten, Willem, Lambooy, Tineke: The Universal Declaration of Human Rights: Catalyst for Development of Human Rights Standards. En: Ruud Lubbers, Willem Van Genugten, Tineke Lambooy (ed.): Inspiration for global governance: the Universal Declaration of Human Rights and the Earth Charter. Kluwer, 2008, ISBN 978-90-13-06305-9, p. 62.
- ↑ Cf. per exempel Carrithers, M. / Collins, S. / Lukes, S. (ed.): The Category of the Person. Anthropology, Philosophy, History, Cambridge 1985.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hans Jörg Sandkühler: Menschenrechte (PDF; 64 kB), en: id. (ed.): Enzyklopädie Philosophie, Hamburg 1999.
- Studien zu Grund- und Menschenrechten – texts cumplessivs tar il Menschenrechtszentrum der Universität Potsdam.
- Menschenrechte/Menschenrechtspolitik – texts cumplessivs en la Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung Bonn.
- Universalität, Diskriminierungsverbot, Gleichstellung Frau – Mann, Rassismus, Minderheitenrechte, Sozialrechte, Transnationale Unternehmen, WTO – dossiers tematics tar humanrights.ch.
- Subjektive Rechte und Menschenrechte. Trivium, Zeitschrift für Geistes- und Sozialwissenschaften, nr. 3, 2009. Ed. Catherine Colliot-Thélène & Christoph Menke.
- Igumen Philaret Bulekov: Die ökumenische Diskussion über die Menschenrechte.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Amnesty International, rapport annual davart ils dretgs umans (PDF; 3,7 MB)
- Bundeszentrale für politische Bildung: Menschenrechte, Informationen zur politischen Bildung, nr. 297, 63 p. (consultà ils 12 da favrer 2008)


text:
Adina avant la concurrenza d’atletica leva «Weltklasse Zürich» visitan stars da la concurrenza era differentas citads en Svizra. Uschia er Cuira. Ils organisaturs da la saira «uffants treneschan cun Weltklasse Zürich» han pudì beneventar ils curridurs americans Kerron Clement (campiun olimpic e duas giadas campiun mundial sur 400 meters obstachels) e Jennifer Simpson (ha gudagnà argient sur 1500 meters als campiunadis mundials dal 2011). Sportistas svizras èn stadas da la partida Petra Fontanive e Selina Büchel.
Durant in'ura han 100 uffants pudì trenar sin il plaz d’atletica leva Sand a Cuira cun ils stars ch'èn lura da la partida al meeting a Turitg. Ina giada sa stgaudar en cun Kerron Clement, u far il trenament da currer cun Selina Büchel, la campiunessa d’Europa sur 800 meters en halla.
Mo 100 uffants han giu la fortuna dad esser da la partida al trenament fitg spezial. La sort ha decis tgi che po esser da la partida e tgi betg. Ils uffants han gì plaschair vi dal trenament spezial. Per tuts è la saira cun ils stars da l’atletica leva stada ina saira nunemblidaivla.
RR actualitad 07:00


text:
Veddasca
Veddasca (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta Erùr: Còdice sbagliàt012 135 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 16 km² e 'na densità de Errore nell'espressione: operatore < inatteso, ab./km².
El paes el confina con la Svizzera (comun de Gambarògn, del Canton Tisin).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Veddasca l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Casoraa (VA)
Casuraa Sempiùn (nom ufizial in italian: Casorate Sempione) al è un cumün da la Pruvìncia da Varés cun 5 699 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 826 ab./km². L'è sitüaa in la regiùn da l'Òlt Milanés. Gh'è ànca un òlter cumün lumbàrt ciamaa Casurà, e sa tröa in da la Pruvìncia da Pavìa (Casorate Primo).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casoraa (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.