text:
Vitoria-Gasteiz
Vitoria-Gasteiz a l'è una cità de la Spagna, la capital de la Cumünità Utonuma di Paes Basch.
La gh'ha 229.483 abitant (2007).
Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nom ufizial del cumün a l'è Vitoria-Gasteiz: Vitoria a l'è 'l nom in spagnöl, e Gasteiz a l'è quel in basch.
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sindich a l'è el Patxi Lazcoz.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vitoria-Gasteiz a l'è gemelada cun:
- Anaheim, Stat Ünì d'America
- Angoulême, Francia
- Daïra, Repüblica Araba Saharawi Demucratica
- Cogo, Guinea Equaturiala
- Kutaisi, Georgia
- Victoria, Stat Ünì d'America
- Vitória, Brasil


c: text/html

text:
Dapi il 2006 porscha Sursaissa mintga dus onns in eveniment cultural: l’Opera Viva, in opera en la muntogna. Quest onn per la novavla giada. Sper las preschentaziuns da l’opera en la tenda a Cuort (Meierhof) dat l' orchester, la philharmonia opera viva per regla era concerts la stad: in per l'emprim d'avust, ina mattinada da dumengia ed in concert sinfonic. L'Artg musical porta ina part da quest concert.
Primaudiziun da Gion Antoni Derungs
Per il program da quest onn ha il dirigent e manader artistic da l'opera Gion Gieri Tuor tschernì per in'ulteriura giada in'ovra da Gion Antoni Derungs: Concerto per orchestra nr. 2 (op. 9). Sco Gion Gieri Tuor ha ditg aveva el quell'ovra gia daditg sin maisa e finalmain saja gartegià da far ella. L'ovra ha quatter parts.
Sper la cumposiziun da Gion Antoni Derungs è stà d'udir il concert per violina opus 77 da Johannes Brahms cun Vilmos Olah, il solist a la violina. Viters ha l'orchester er anc sunà la sinfonia nr. 8 da Ludwig van Beethoven.
Secunda part da concert (Artg dals 16-10-22)
Sper il concert per violina da Brahms ed il Concerto per orchestra da Gion Antoni Derungs ha la Philharmonia Opera Viva era anc sunà l'otgavla sinfonia da Ludwig van Beethoven. Quai è ina sinfonia da caracter legraivel e plain plaschair da vita. Ella è en F-Dur ed ha las quatter parts: Allegro vivace e con brio / Allegretto scherzando / Tempo di Menuetto ed Allegro Vivace.
Plinavant datti d'udir en questa emissiun Artg musical era anc il segund concert per violina ed orchester da Gion Antoni Derungs. Esther Hoppe, la violonista vegn accumpagnada da la Filarmonia da chombra dal Grischun. Igl è ina registraziun che RTR ha fatg ils 4 da settember 2022 en la baselgia s. Martin a Cuira. Igl è stà l'ultim concert en il rom dal Gion Antoni Derungs Festival.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 de Lüi del 1872 - 18 de Giügn del 1928) a l'era un espluradur nurveges di regiun pular. A l'è staa el cumandant de la spediziun antartiga del 1911-1912 che l'è stada la prima a rivà al Pol Süd. A l'è staa anca el prim de semper a cunquistà sia el Pol Süd sia 'l Pol Nord, e a traversà el passagg a nord-est.
L'Amundsen a l'era nassüü in d'una fameja de navigadur e capitani, el quart de des fiö. L'ha stüdiaa 'me dutur ma a 21 agn, a la mort de la mader, l'ha lassaa tüsscoss per dedicass ai espluraziun, in di agn di impres del Fridtjof Nansen che in del 1888, l'aveva traversaa Gruenlandia.
A l'è mort in del 1928, in d'una spediziun urganizada per sucur i member de la spediziun de l'Umberto Nobile, dopo che'l sò dirigibil növ Italia a l'era burlaa giò quand che eren 'dree turnà indree del Pol Nord.


text:
Amelia Ventura ha 24 onns ed è mamma da duas mattatschas da 3 e 5 onns. Ella abita en in’abitaziun dad 1,5 chombras a Turitg. L’um è svanì e paja nagins aliments, uschia ch'ella sto vegnir a strada tut persula. Cun sia lavur parziala tar ina chadaina da fast-food e cun agid dal servetsch social sto ella vegnir ora en in mais cun 1800 francs. A la fin dal mais na resta nagut pli.
Enconuscher nagut auter che la povradad
Amelia Ventura enconuscha dapi sia uffanza nagut auter che la povradad. Sco ses uffants è er Amelia Ventura creschida si senza bab. Sia mamma ha tratg si persula ella e ses fragliuns. La gronda miseria dad Amelia Ventura ha entschet cun 19 onns durant ses emprendissadi – ella è vegnida en speranza.
Jau hai in ferm sentiment da turpetg.
Ella ha rut giu ses emprendissadi per sa focusar sin sia emprima feglia. In pèr onns pli tard durant ses segund emprendissadi è capità anc ina giada il medem. A la fin dals quints ha ella gì da tgirar dus uffants, dentant senza diplom en il satg.
Volver mintga rap
Sch’Amelia Ventura va a far cumissiuns èsi da calcular francs e raps. Nua datti acziuns? Da tge poss jau desister? – Tut dumondas ch’ella fa mintga giada. Sia pli gronda tema èsi da betg pudair porscher a sias mattatschas ina uffanza normala. Per exempel ch’ellas na pon betg avair il pli nov telefonin u far autras activitads. Pertge lura pudess il privel da vegnir exclus da conscolaras e conscolars crescher, tema Amelia Ventura. Ella na mussa betg gugent la povradad, perquai ch’ella ha in ferm sentiment da turpetg.
In radi da speranza
Er sch’ella è a la fin dals quints persula datti tuttina persunas che sustegnan ella – almain psichicamain. Entras gruppas da facebook ha ella chattà persunas ch’èn en la medema situaziun sco ella. Uschia sa Amelia Ventura, ch’i dat bleras persunas ch’han medemamain da cumbatter. Sia lavur en la chadaina da fast-food plascha ad ella, perquai ch’ella sa senta bain da savair contribuir uschia insatge a la societad. En il futur vul ella far en la scola per creschids ina scolaziun en la gastronomia – dentant fin là èsi anc ina lunga via. Ella tegna dentant la dira per pudair insacura bandunar sia situaziun precara.
Vulais era Vus gida persunas en povradad?
L’acziun communabel «2x Nadal» da la SRG SSR, da la Crusch cotschna, da La Posta e Coop va en favur da Svizzers e Svizras che vivan en povradad. Pachets emplenids cun victualias u artitgels d’igiena vegnan tramess a persunas basegnusas per gidar da vegnir meglier sur las rundas.
Dapli infurmaziuns datti qua.
Nagina egualitad da schanzas per uffants
Uffant che creschan si en povradad han spezialmain grev. Malgrà ch'els fissan talentads, na pon els per exempel betg far in sport u sunar in instrument, perquai ch'ils daners mancan. Ma er socialmain han els grev: Ir ad ina festa d'anniversari n'è betg pussaivel, perquai ch'il regal che vegn spetgà, custa memia bler.


text:
Il sustegn finanzial ch'il center da sport e cultura a Mustér survegn dal chantun Grischun e da la Confederaziun sa cumpona da trais elements. Sut il titel da la nova politica regiunala dat la Confederaziun in emprest senza tschains da dus milliuns francs. Finanziads vegn il credit ord il program San Gottardo.
Medemamain ord il program San Gottardo datti ina contribuziun a fonds perdu da 460'000 francs per tschainsir ils credits da banca per ils proxims 20 onns. Il chantun Grischun dat ina contribuziun d'in milliun francs a fonds perdu. Quai damai ch'i sa tracta tar il center Fontauna d’ina infrastructura relevanta al sistem.
Collavuraziun regiunala
Premissa per il sustegn finanzial da chantun e Confederaziun è ina collavuraziun turistica en regiun. Uschia ha il conclus da las vischnancas da Mustér e Tujetsch da metter il Center Fontauna a Mustér ed il Bogn Sedrun sut in tetg organisatoric gì in effect positiv per ils sustegn finanzial al project actual.
La decisiun da la regenza è in ferm segn che collavuraziun renda. Senza quella collavuraziun da las vischnancas da Mustér e Tujetsch, e forsa en l'avegnir era autras vischnancas da la Cadi, na fissi betg pussaivel da far in tal project.
Votaziun a l'urna ils 27 da settember
Cun il sustegn finanzial da chantun e Confederaziun s’augmentan las schanzas ch’il project vegn approvads da la populaziun da Mustér. Sco il commember da la suprastanza communala e president da la cumissiun preparatorica Clemens Berther ha ditg a RTR, quinta la vischnanca cun in gea a la votaziun da savair cumenzar cun las lavurs da bajegiar la primavaira 2021.


text:
La procura publica dal chantun Argovia ha sentenzià il cusseglier dals chantuns Philipp Müller pervi da charrar cun ses auto en ina situaziun nua ch’el n’era betg abel dad ir cun auto. El sto pajar in chasti da 10’000 francs e 150 taxas per di.
Philipp Müller era la notg dal accident, ils 10 da settember 2015, anc president da la partida liberaldemocratica svizra e cusseglier naziunal. El era charrà cun ses auto da Lenzburg ed era vegnì sin il vial oppost. Latiers era el collidà frontal cun ina töffista che charrava correct. La giuvna era sa blessada grevamain.
Müller era stanclentà
Las investigaziuns aveva alura mussà che Müller n’era betg abels da charrar ses auto perquai ch’el era stanclentà e quai en consequenza dad ina apnea, ina malsogna che na lascha betg durmir bain. La malsogna n’era dentant betg conuschenta a Müller ed el n’era betg conscient da quai durant charrar ses auto.
Sco la procura publica scriva avess el dentant stuì constatar quai perquai che ses sistem d’auto inditgava ch’el midia il vial. Quai mussian las datas da quest sistem, quellas hajan gidà bain che l’accident ha pudì vegnir sclerì.
La sentenzià n’ha anc nagina vigur legala. Müller ha inoltrà preventiv ina protesta.
RR novitads 10:00


text:
Gia a l'entschatta da la cursa era Lüthi a la testa e quella ha el defendì sur l'entira distanza. Il leader dal classament general Johann Zarco è vegnì segund, plazza 3 ha segirà il Talian Franco Morbidelli. L’ulteriur Svizzer Jeko Raffin ha manchentà las plazzas da puncts sco 17avel per prest 4 secundas. Robin Mulhauser è gia crudà ora suenter paucas rundas.
Marc Marquez gia campiun en la Moto GP
En la Moto GP è il Spagnol Marc Marquez anticipadamain campiun mundial. Quai gia per la terza giada en sia carriera. Marquez ha gudagnà il Grond Premi dal Giapun a moda suverana, fertant che ses dus contrahents Valentino Rossi e Jorge Lorenzo èn crudads or.
RR novitads 06:30 +


text:
Cunquai è il maraton gia vendì ora per la segunda giada suenter il 2018. La finamira impurtanta saja da pudair garantir la qualitad e la segirezza da la cursa, declera il mainafatschenta dal maraton Menduri Kasper.
Per la cursa da dunnas e per la cursa da notg datti percunter anc intgins plazs libers. Il 51avel Maraton da skis engiadinais è quest onn ils 10 da mars.
RR novitads 17:00
50 onns Maraton da skis engiadinais
L'onn passà ha il maraton festivà in giubileum. Tuttas contribuziuns da RTR chattais qua.


text:
Antonin Dvorak (1841-1904) n'è betg stà in interpret da format sco ses collegas Franz Liszt u Johannes Brahms. Da chasa anora era el violinist. La violina ha el dentant barattà cun la bratscha e cun lezza è el entrà il 1862 en l'Orchester dal teater da Prag. Strusch in auter cumponist n'ha fatg in tal svilup social sco el: la via dal mazler – quai è stà l'emprima professiun da Dvorak – ad in cumponist da renum mundial. 1891 daventa Dvorak magister al conservatori da Prag. Lura suonda el il clom dal conservatori da New York. Là ha el scolà in'enitra generaziun da giuvens cumponist e scrit, tranter auter, sia 9avla sinfonia «Aus der neuen Welt». 1895 returna el a Prag, daventa directur dal conservatori e cumpona sias ovras tardivas sco il concert per cello ed orchester e l'opera «Rusalka». Ensemen cun ses dus collegas Bedrich Smetana e Leos Janacek ha el era inizià e furmà la musica naziunala tscheca e manà quella a la perfecziun. 1904 mora Antoni Dvorak a Prag.
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun cun musica classica da differents cumponists ord tut las epocas. Interpretada d’orchesters e solists da renum.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Au revoir Balthazar
Einzelheiten
GenerFilms animads
Ein heftiger Sturm bricht einer alten wettergebeutelten Vogelscheuche das einzige Bein. Hilflos liegt sie Gras. Durch eine Muschel, die sich Balthazar ans Ohr hält hört er etwas Wunderbares. Doch eine freche Krähe klaut ihm die Muschel und fliegt davon. Mühsam rappelt sich Balthazar auf und folgt der Muschel. Eine klapprige Reise, über Felder, durch Wälder bis hin an den grossen Ozean, beginnt.
Rafael Sommerhalder
Freihändler Filmproduktion
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Contribuziun chantunala per in nov sutpassadi per peduns e ciclists a Malans
La Regenza ha concedì ina contribuziun chantunala da 495 000 francs per construir in nov sutpassadi per peduns e ciclists a Malans. Per cuntanscher l'autra vart da la lingia da la Viafier retica dovran las ciclistas ed ils ciclists actualmain il sutpassadi da la via chantunala ch'è vegnì avert l'october 2012. En l'avegnir duain las ciclistas ed ils ciclists che vegnan nà da Landquart vegnir manads davent da la via chantunala sin la Alte Landstrasse, nua ch'ellas ed els arrivan sur ina rampa en il nov sutpassadi. La rampa da la vart da Malans duai sbuccar en la via da la staziun, ch'è ina via cun pauc traffic. Là duain las ciclistas ed ils ciclists vegnir manads sper l'edifizi da la staziun vi sin la Rüfegasse e vinavant a la plazza dal vitg. Il trassé planisà per il traffic da velo correspunda a las finamiras dal Plan sectorial chantunal Velo. Ses plan da la rait da vias da velo vegn actualisà correspundentamain.
© Uffizi federal da topografia


text:
Tge start fulminant da la nova cumpagnia dal Theater Basel cun ses reschissur e codirectur dal teater Antú Romero Nunes. Cun «Metamorphosen» preschenta l'ensemble gronda materia ch'è però nunusitada per il teater. L'ensemble sa fida oravant tut sin ina chaussa: sin la forza da l'interpretaziun.
Cun in nunditg plaschair d'improvisar sa bittan las acturas ed ils acturs en las intrigas ed ils dramas da la mitologia greca e preschentan – sa chapescha cun esser libers en lur interpretaziun ed en lur text – ils raquints dad Ovid. Quels cuntegnan en furma concisa ils pli gronds dramas e melodramas da l'istorgia da la litteratura. Las dieuas ed ils dieus grecs èn numnadamain tuttina fallibels sco nus: els èn vanitus, scuidus, ridiculs e vulan prender vendetga. En megliers muments èn els però er abels d'amar e d'esser empatics e solidarics. Els raquintan lur istorgias en tunicas dad aur, ma en sasez sa tracti da noss raquints e dramas. Ils gronds ed ils pitschens, da pli baud e dad oz.
Per la cumpagnia n'è nagina tuppadad memia tuppa e nagina melanconia memia melanconica – e nagin med teatral e gener memia ester. Quai che cumenza prest en il stil da Brecht en in rudè da sutgas finescha en in teater da chombra realistic. Sper l'entir patos da la tragedia greca cumpara tranteren la soap, igl ha lieu in concert da pop, il slapstick è en plaina flur e l'attatga isterica vegn cultivada en vers – cuntrarià cun in cor grec e musica en directa.
Igl è ina ristga remartgabla da gughegiar cun in ensemble furmà da nov in toc d'avertura uschè spectacular che na suonda nagin text da teater cler, che prenda temp e che cuntegna – sco ina saira da jazz – solos virtuos, ma che funcziuna en emprima lingia sco toc da band. Igl è deplorabel che la pandemia ha gist puspè franà quest'entschatta fulminanta. Ma ussa vegn per fortuna puspè fatg teater – ed uschia festivain nus quest'avertura cun in zic retard, ma betg a moda main festiva uss er en il rom da l'Inscunter dal teater svizzer.
(Julie Paucker, direcziun artistica)


text:
Certificats
Certificats da la furmaziun fundamentala professiunala (AFP, AFQ, MP)
Il center svizzer da servetschs per la furmaziun professiunala, cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera (CSCP) (partiziun "Medias furmaziun professiunala") infurmescha la persuna da contact designada da l'uffizi chantunal da furmaziun professiunala, davart ils products, ils servetschs e las modalitads d'empustaziun. L'empustaziun tar il CSCP vegn fatga en mintga chantun sur la persuna da contact designada.
Contact ausweise[at]sdbb.ch
Material grafic (specimens)
Attest da furmaziun professiunala (103 KB)
Attestat da qualificaziun (104 KB)
Attestat da notas da la furmaziun fundamentala professiunala (81 KB)
Attestat da maturitad professiunala_scadent (112 KB)
Attestat da notas da la maturitad federala professiunala_scadent (106 KB)
Novs certificats da la MP - a partir dal 2016 per MP2, a partir dal 2018 per MP1 (specimens)
Attestat da maturitad professiunala vid (87 KB)
Attestat da maturitad professiunala Exempel (94 KB)
Certificat da notas vid (76 KB)
Certificat da notas Exempel 1 (88 KB)
Certificat da notas Exempel 2 (88 KB)
Certificat da notas Exempel 3 (88 KB)


text:
Papa Francestg ha nominau Joseph M. Bonnemain, delegau digl administratur apostolic ed official dalla diocesa da Cuera, niev uestg da Cuera (mira „Kurzvita“ sin PDF) / foto1 / foto2.
Igl administratur apostolic digl uestgiu da Cuera, uestg Peter Bürcher, gratulescha a Joseph M. Bonnemain per sia nominaziun e giavischa ad el per il futur benedicziun divina. Questa sera vegnan uestg Peter Bürcher, uestg auxiliar Marian Eleganti ed il nievnominau uestg a celebrar communablamein allas 18.00 en la catedrala da Cuera ina sontga messa per ils basegns da tuts carstgauns digl uestgiu – sco segn d’unitad. Tuttas baselgias dalla diocesa san separtizipar entras tuccar ils zenns allas 18.00.
In salid dil nievelegiu uestg anfleis Vus cheu: (Link sin PDF)
Entochen l’ordinaziun ed installaziun da Joseph M. Bonnemain – il datum vegn communicaus aschi spert sco pusseivel – vegn igl adminstratur aposolic a menar vinavon la diocesa. Informaziun ord il dretg canonic: (Link sin PDF)
El medem mument fa la diocesa da saver, che Papa Francestg hagi acceptau la supplica per pensiunament da uestg auxiliar Marian Eleganti cun datum dils 4 da december 2019 (“nunc pro tunc”, “ussa per pli tard”). Quella va en vigur cul di dad oz. Uestg auxilliar Marian Eleganti ha giu supplicau Papa Francestg per siu pensiunament. Igl uestgiu engrazia a uestg auxiliar Marian Eleganti per siu schazegiau e prezius survetsch da biars onns. Uestg auxiliar Marian ei engaschaus dapi onns sco uestg e pastur dallas olmas ed era sco referent e per exercezis en Svizra ed en autras tiaras. Quei vegn a restar era per igl avegnir.
Cuera, 15 da fevrer 2021
Giuseppe Gracia
Delegau per medias e communicaziun
Gracia[at]bistum-chur.ch


text:
Suenter l'emprova da putsch prolunghescha la Tirchia il stadi d'urgenza per trais mais. Quai ha il cabinett cun il parsura, il president da stadi Erdogan decidì ad Ancara. Il stadi d'urgenza era ì en vigur suenter l'emprova da putsch ils 21 da fanadur, el fiss ì a fin ils 18 d'october. Ussa cuntinuescha il stadi d'urgenza en Tirchia fin ils 15 da schaner da l'auter onn. El lubescha al president da reger per decret. L'opposiziun rinfatscha ad Erdogan da malduvrar il stadi d'urgenza per rinforzar sia pussanza.
RR novitads 18:00


text:
La regenza ha decis da sustegnair in ospizi a Maiavilla cun in import maximal da 400’000 francs mintg’onn. Quai per ils onns 2019 fin 2021. La fundaziun Center da persunas attempadas dal Signuradi vegn a manar quest ospizi. Sco la chanzlia chantunala scriva, sto il credit anc vegnir approvà dal Cussegl grond.
Plinavant dovra l’ospizi er anc la permissiun da manaschi. La finamira da l’ospizi a Maiavilla è d’offrir in dachasa a persunas en lur ultima fasa da vita. In’autra lezia da l’ ospizi è d’accumpagnar e cussegliar confamigliars.
L'idea per manar in ospizi en il chantun Grischun è vegnida tematisada ils ultims onns da differentas persunas ed organisaziuns. Correspundentamain èn vegnidas fatgas diversas activitads e scleriments per stgaffir ina tala purschida.
RR novitads 10:00


text:
Historia
Igl ei buca enconuschent co l’emprema Cuort claustrala a Trun veseva ora el liug, nua che la Cuort sepresenta oz sco marcant edifeci en stil baroc all’extrada vest dil vitg. A caschun d’ina excavaziun han ins bein anflau 1989 fundaments da baghetgs precedents. Tenor quellas restonzas sto l’emprema casa esser stada in sempel baghetg, che tonscha forsa anavos sin igl onn 765, cu la claustra ei vegnida tier igl emprem possess a Trun entras ina donaziun el testament digl uestg Tello. Quella mudesta casa surveva bein per l’administraziun dils beins claustrals a Trun, suenter 1424 plinavon alla Ligia Grischa sco liug da seduta e dertgira. En vesta all’impurtonza carschenta dalla Ligia Grischa ha igl avat Nicolaus Tyron da Trun schau ereger 1588 sin ils fundaments dall’emprema casa in baghetg empau pli grond. Da quei edifeci ein pliras parts vegnidas surpridas pli trad, sco per exempel posts d’escha e da finiastras tagliai en crap.
El temps dil prenci-avat Adalbert II de Medell (1655-1696) ha la claustra saviu finanziar ed ereger in niev baghetg, pli gronds e pli spazius. Quei edifeci ei vegnius erigius da 1674-1796 dil construider Pedrut Rungs dalla Lumnezia cun las lavurs en lenn dil meister Gion Giger da Trun e vala sco in dils pli bials casaments profans barocs dalla regiun.
Il successur dil prenci-avat Adalbert II de Medell, avat Adalbert III Defuns (1696-1719) ha giu quitau dad exequir las lavurs finalas da construcziun ed in interiur cunvegnent cun ils tabliaus dalla stiva digl avat e la decoraziun dalla sala da dertgira. Era la caplutta en la tiarza alzada ed il maletg dalla Madonna sur l’entrada principala dalla Cuort van anavos sin avat Adalbert III. Duront il temps suandont ha ei buca dau pli grondas midadas vid la Cuort claustrala.
Il quart barschament dalla claustra 1846 ha caschunau difficultads finanzialas e sfurzau igl avat da vender beins e Cuort el vitg da Trun.
La finala ha Gion Giachen Cavegn da Dardin, in emigrant, che haveva acquistau beinstonza en Spagna, cumprau 1859 il possess dalla claustra a Trun per 100’000 francs. El ha surschau la Cuort ed ils beins a siu frar Bistgaun Antoni per administrar e pli tard ha el vendiu tut a lez per in prezi fetg ruschaneivel. Dapi 1859 ei la Cuort stada en possess privat. Priu ora la sala da dertgira ha la casa surviu sco habitaziun per Bistgaun Antoni e ses vegnentsuenter.
Per saver mantener quei impurtont edifeci han ils possessurs cul temps stuiu vender objects prezius digl interiur, per exempel la veglia pegna-scalegl dalla sala da dertgira. Il directur dalla viafier retica, dr. Gustav Bener, ha 1930 saviu impedir la sperdita dil tabliau dalla stiva digl avat tras ina recumpra. Quels fatgs han fatg endamen alla publicitad la muntada dalla Cuort claustrala. Ad in comité d’iniziativa culs cussegliers guvernativs dr. Robert Ganzoni e Giusep Huonder ed il president communal da Trun, Andreas Schwarz, eisi stau pusseivel da cumprar 1932 dils artavels Cavegn-Demont-Pajarola la Cuort (mo igl edifeci) per 100’000 francs ed instradar la restauraziun necessaria sut l’egida dils architects da Cuera, Nicolaus Hartmann e Josef Decurtins e la firma Christian Schmid da Turitg.
Suenter la fin dalla restauraziun 1934 ha il Cussegl da fundaziun Cuort Ligia Grischa da 5 commembers (dus cussegliers guvernativs, il president dalla dertgira districtuala, il president dalla vischnaunca da Trun ed il directur dalla Viafier retica) surpriu l’incumbensa da scaffir en quei edifeci in center cultural per la regiun. Dapi 1934 ei il Museum Sursilvan da casa en la Cuort.
E suenter la vendita ha la famiglia Giachen Demont-Nay habitau tochen 1952 sco davosa dils artavels en la Cuort Ligia Grischa en la funcziun da pedel.
Ils onns 1989 tochen 1992 ei ina restauraziun extendida vegnida realisada cun grond agid finanzial dil maun public e privat entras l’architecta Monica Brügger da Cuera.


text:
Ge
n’è miga de storie per far cresser plu in freta el fen,
e se el nono
al cunta su le so, perqè l’è miga nassid ier,
al cura le so
bestie a le cinq l’è jemò in pé,
quater piò de
terra tegnids comè l’or, ma tœt l’or l’è miga assee.
Jo dai monts su le rotonde col “Fiore” qe al s’impiza a sanglots,
quante ore lontan de cà e qesta terra la perd i toc,
lu al le sa comè l’era, quand la lira la valiva anc’mò vergot,
con le face sul fond del bicier a pregar serv a negot.
dai monts a la bassa g’hoo trovad l’amor.
Quante feste su le ballere con le “Fize” qe le grida de noit,
dop el temporal g’è fresc e le rane le voxa de plu,
sent qe bell odor de gran e de aqua dei foss !
Da le mè bande g’è sole i cavre qe rampega sui cios.
da la bassa ai monts g’hoo trovad l’amor.
La
prima volta l’è staita a la festa del gran,
un baxin su la sguanja
e una parolla a portada de man.
La jent comè mé la parla a fadiga
ma l’è miga perqè
ge manca parolle ma quand la bofa la fa miga
per nient.
dai monts con le cavre g’hoo trovad l’amor.
Tants dé de festa me saress anc’pò
sposad,
Mé sere content e la mè dona l’era prope de cà,
mé de pascolar me saress mai stœfad,
lee la sognava la baita fresca ind le noit d’istad.
Quater
fiœi, tri mas-c e una dona,
tri per l’azienda e vuna per la cà,
al riva qell dé indov tœts i riva a segn
indov se sfogia el capot, el capot de legn.
Al dé de la jerla qella cativa miga per ballar
una cioca brœta qe ta bivet sole per sfogar-s.
Dé de la jerla, dé del magon,
dai monts a la bassa g’hoo perdid l’amor.


text:
Tenor in emettur da novitads franzos, haja ina gruppa da plirs tozzels persunas bittà crappa sin policists. Quels sajan sa dustà cun gas lacrimogen. La regenza franzosa vul cumenzar gliendesdi a rumir il champ da fugitivs. En il champ, era numnà «tschungla», vivan radund 6500 persunas.
Ils fugitivs duain vegnir repartids en auters champs en l'entir pajais. Las autoritads supponan ch'i haja rodund 200 activists dal moviment da «No-Border» en il champ. Quels sa mettan en per in mund senza cunfins.
Il champ è gia da ditg in simbol per la crisa da fugitivs damai ch'il champ avess plaz per bler pli paucas persunas che questas 6500 ch'èn là.
RR novitads 09:00


text:
La dretgira districtuala da Lenzburg ha decidì, che l'assassin da Rupperswil saja culpabel en tut ils puncts da l'accusaziun. Perquai ha la dretgira sentenzià el per vita duranta a praschun ed ad in internament ordinari.
Tenor pliras medias na saja l'internament betg in chasti supplementar, ma ina mesira per proteger la populaziun. L’internament ordinari vegn examinà mintg’onn da nov – quai sco differenza da l'internament a vita duranta.
En pli ha il derschader Daniel Aeschbach ordinà ina terapia per tractar il disturbi psichic dal sentenzià. L'assassin ha da pajar ils custs da dretgira ed autras taxas da 540'000 francs sco er custs dad advocats. Ultra da quai muntan pretensiuns civilas invers el a radund 700'000 francs.
L'argumentaziun da la dretgira
Il derschader ha ditg en l'annunzia da la sentenzia, che l'assassin haja gì in «construct», latiers haja tutgà l'abus dad in uffant ed il murdraretsch quadrupel. Il sentenzià haja gì pazienza enfin ch'el haja pudì lantschar ses construct. Il derschader Aeschbach ha discurrì dad ina «autostrada da l'orrur», ch'il sentenzià haja prendì «da sang fraid, da maniera primitiva senza cumpassiun ni empatia».
Il crim
L'um aveva concedì dad avair abusà in mat (13) e suenter avair mazzà el, la mamma, il frar e l'amia da quel curt avant Nadal 2015. L'assassin aveva assaglì la famiglia en la vischnanca da Rupperswil – il medem lieu, en el qual ch'el viveva sez. Fin al mazzament quadrupel n'era l'um betg dà en egl a la polizia u a la dretgira. L'um era stà ina giada trenader da ballape da giuvenils. El ha declerà sez dad esser pedofil.
Tenor las investigaziuns da la polizia haja l'assassin gia planisà concretamain almain dus crims tenor il medem muster. Il sentenzià ha snegà questas renfatschas en il process.
Las pretensiuns da la procura publica e dretgira
La procura publica aveva pretendì da sentenziar l'accusà a praschun per vita duranta ed ad internament. La defensura aveva pledà per 18 onns praschun. Experts avevan attestà a l'assassin dad avair in disturbi narcistic. Quel disturbi da persunalitad possia dentant vegnir surmuntà cun ina terapia da plirs onns, rapportescha l'agentura da novitads svizra SDA.
Sentenzia dira
La sentenzia da la dretgira cirquitala Lenzburg saja dira. Quai ha ditg l'advocata dal delinquent. En spezial saja l'internament ordinà per ses client strusch suandabel, uschia la defensura d'uffizi. Cuntenta cun la sentenzia è la procuratura publica. L'accusà haja survegnì il dretg chasti, uschia ha ditg la procuratura avant las medias. - Omadus partidas han inditgà da vulair spetgar la sentenzia a scrit per decider co vinavant.
RR novitads 11:00+


text:
Las scenas che Lara Natalia Hänny ha vesì pudessan esser ord in film catastrofa da hollywood, ma tuttina èsi la realitad. Ina bara suenter l'autra vegn arsa publicamain en crematoris ordavert. Dapi in mais è Lara Natalia Hänny a Dehli nua ch’ella documentescha tut sco reportra independenta. Ella declera che la situaziun saja cunzunt l’emna passada stada fitg tendida. Durant il lockdown haja dà bler pli pauc traffic sin las vias che fissan normalmain fullannadas. Quellas persunas ch'ins chattia sin via, portian quasi tuttas ina mascra da protecziun.
Infrastructura manca
Ils ospitals a Delhi na sajan betg endrizzads per ina tala situaziun declera Lara Natalia Hänny. I dettia ina gronda mancanza d'oxigen, da medicaments e da tests. Quella mancanza da meds per tractar ils infectads e las infectadas saja da sentir fermamain. Per exempel haja ella vis en las raits socialas co che ina u l’auter haja fatg in post e dumandà sch’insatgi haja anc oxigen per in commember da la famiglia.
I dat glieud che dumonda en las raits socialas suenter oxigen per l’atgna tatta.
Ina situaziun che stanclenteschia
Atgnamain vuleva Lara Natalia Hänny turnar bainspert puspè en Svizra, dentant n'haja ella pudì far nagliur il test obligatoric per dastgar entrar en l’aviun. Uschia saja ella sa decidida da restar pli ditg en l’India per documentar tge che capitia cun fotografias e films. Era sche las scenas ch’ella vesia di per di, dettian sin il magun, possia ella sa distanziar bain da quai. Ma tuttina sa sentia ella pli stancla la saira ch’avant la derasaziun ferma dal virus. Però i saja in'impurtanta lavur da discurrer cun la glieud al lieu e da documentar tut quai che capitia.
Situaziun sa pegiurescha vinavant en l'entir pajais
Gia dapi dis annunzia l'India mintga di novas cifras da record pertutgant novas infecziuns e mortoris pervi dal coronavirus. Tenor il ministeri da sanadad sajan ospitals sco er crematoris cumplettamain surdumandads en il pajas cun passa 1,3 milliardas abitantas ed abitants.
Tenor il plan da la regenza duain en sasez tuttas persunas creschidas survegnir a partir da questa sonda il vaccin, ma en blers centers saja il vaccin gia duvrà. Fin uss hajan be radund 2% da la populaziun survegnì la segunda dosa dal vaccin.


text:
dad Ursicin G. G. Derungs
Legia, car* lectur*, la Genesis naven da 6,4–9,17. E metta quei el context della gronda unitad che cumpeglia Gen 1–11. Lu sas ti scuvierer diversas rasadas en quei raquent. L’emprema ei la detga d’in’aua gronda (Sintflut) che destruescha tut, mo lai surviver in. En tut las culturas primitivas ei quella da cattar. Ovid raquenta da quei en sias Metamorfosas I, 262ss.
La Genesis pren si quella detga enteifer ina retscha da «puccaus originals» naven da Cain ed Abel tochen tier la tuor da Babel (cap. 11), malfatgs che interrumpan l’ovra de Diu. Il «puccau original» che meina al diluvi ei la violenza derasada (6,11ss). Denton – quei ei il messadi da Gen 1–11 – la violenza humana ei buc il davos plaid.
Dad ina disdida a l’autra «cuntscha» Dieus la teila de sia benedicziun: quei ei il senn dellas genealogias cuntenidas en Gen 1–11 (p.ex. 4,17ss; 5 e 10). A Cain fa Dieus ina noda da schurmetg (4,15) per impedir che sia violenza schendri autra violenza. Ella lecziun de questa dumengia tschenta Dieus suenter il diluvi igl artg sco segn da sia ligia cun la humanitad. Mo quei ha (tochen oz?) buc impediu il puccau da supiervia idolatria cun la tuor da Babel (cap. 11), mo è buc ina nova cadeina da benedicziun da Sem tochen Abraham (11,10–35).
Gen 9,8–15
Dieus ha detg a Noeni «Noa» ed a ses fegls che eran cun el: Uarda, jeu statueschel mia ligia cun vus e cun vos descendents, era cun tuttas creatiras viventas che ein cun vus: Utschals, biestga e tuts animals dalla campagna che ein cun vus, e cun tut quels che ein vegni or dall’arca. Jeu vi statuir mia ligia cun vus che mai pli duei vegnir extirpada tutta carntuttas creatiras tras las auas dil diluvi, e ch’ei duei maina pli vegnir in diluvi per metter a smerscha la tiara.
Lu ha Dieus continuau: Quei duei esser l’enzenna dalla ligia che jeu fetsch denter mei e vus e tuttas creatiras viventas che ein ensemen cun vus per temps e perpetnadad. Miu artgartg sogn Martin ni era in ballester, el senn che Dieus vul pasch tschentel jeu els nibels; quei duei esser l’enzenna dalla ligia denter mei e la tiara. E sche jeu emplunel nibels sur la tiara e sch’igl artg cumpara els nibels, lu vi jeu seregurdar da mia ligia che exista denter mei e vus e tuttas creatiras viventas. E mai pli duein las auas daventar in diluvi che metta a smerscha tutta carn.
☛ evangeli dalla dumengia: Mc 1,12–15


text:
Igl è la segunda giada en l'istorgia ch'ils Young Boys cuntanschan la fasa da la gruppa en la Champions League. Suenter la victoria a chasa l'emna passada era atgnamein cler - ils Bernais ston sa qualifitgar. Malgrà in um pli pauc aveva la squadra da David Wagner gudagnà a chasa cun 3:2. Cun tutta persvasiun ha YB alura era cumenzà la partida questa saira.
Gia suenter 4 minutas ha il defensur Cedric Zesiger sajettà ils Young Boys cun 1:0 en avantatg. Silsuenter è la squadra da Budapest dentant adina vegnida pli ferma. Entaifer 20 minutas ha Ferencvaros sajettà dus gols e vulvì la partida. La squadra bernaisa ha fatg la parita sco sch'ella avess pers il fil. Suenter pausa è la situaziun dentant puspè sa midada. Suenter ina bella flanca dad Elia ha Christian Fassnacht sajettà il gol decisiv per la qualificaziun en la 56avla minuta.
Be paucas minutas pli tard ha YB alura schizunt dastgà giugar cun in um dapli. Laidouni da Ferencvaros è vegnì tramess cun duas cartas mellnas giu dal plaz. En la 72avla minuta avess Siebatcheu stuì decider la partida en favur dals Bernais - il penalti da l'attatgader è dentant stà sajettà fitg flaivel. Uschia ha la qualificaziun definitva stuì spetgar. En la 93avla ha alura Felix Mambimbi decis la partida e cun quei era la qualificaziun - mo secundas suenter il 3:2 e la partida stada a la fin.
Sin tgi ch'ils Bernais fruntan en la fasa da gruppa sa decida alura la gievgia.


text:
Ils 27 da november decida Tusaun a l'urna sch’i duess vegnir fusiunà cun Mut ni betg. Mut ha gia decidì entschatta october cun 20 cunter 8 vuschs a favur d'ina fusiun. Quest'emna èn cumparids dus fegls sgulants che vulan impedir in gea da Tusaun. Dal Comité da burgais preoccupads da Tusaun e Mut e da l’Associaziun per votaziuns n’ha dentant nagin vulì prender posiziun ins veglia restar anonim.
Claudia Kleis, la presidenta communala da Tusaun, suppona tgi che stat davos ils adversaris d'ina fusiun. Ella saja trumpada da l'agir, dal sa zuppar davos in comité e da las manzegnas che vegnian derasadas. Ella è dentant er da buna speranza per ina buna fin. «Ils votants e las votantas da Tusaun pon differenziar bain tranter vardad e manzegna» ha ella ditg sin dumonda.
RR actualitad 17:00


text:
La communicaziun n'è betg stada la meglra, la populaziun che viveva là en ils conturns è simplamain vegnida evacuada senza vegnir infurmada. Perquai ha era la glieud en Svizra gì tema.
Dapi quest uschenumnà « Super-Gau », s’engaschan numerusas organisaziuns e fundaziuns a favur da tut las victimas ed ils uffants che pateschan anc adina da la radioactivitad.
Uschia er Tschernobylkinder.ch, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser, l’organisaziun che Luzi Oberer e ses frar Daniel han fundà avant 14 onns. Questa porscha mintg’onn in champ per uffants da Tschernobyl en la vischinanza da Sargans.
Durant trais emnas pon 34 uffants tranter 11 e 12 onns passentar lur vacanzas en il champ en Svizra.
Ramassar raps per projects en Ucraina
Sper quella purschida ramassa l’organisaziun anc adina raps per sustegnair e realisar novs projects sco scolas u plazzas da giugar en la regiun da Lugini en l’Ucraina. Luzi Oberer, ch'è l’ambassadur da l’organisaziun Tschernobylkinder.ch, va adina puspè a visitar e controllar las lavurs sin il lieu.
Per el èn la regiun e la glieud daventà ina segunda famiglia. Il conductur da la Viafier Retica ha entant er emprendì da discurrer russ, uschia ch’el è bun da communitgar bain cun las famiglias che vivan en la regiun enturn la zona contaminada.
Guardar enavant e betg enavos
Il di da «30 onns Tschernobyl» saja pli preschent per nus ch'en l’Ucraina sezza, di Luzi Oberer che sa chatta il mument en l’Ucraina. Las consequenzas sajan oz anc adina pli che gravantas. Di per di morian persunas en consequenza da la radioactivitad. Oz saja in di sco tut ils auters, di Luzi Oberer.


text:
Recordanza tourbla de Andreas Hofer
Scizeri: demé plu tegnì aut l nazionalism todesch - Mussner ciala de cerne i ladins politicamenter y linguisticamenter
Encuei végnel recordé la mort de André Hofer a Mantua dl 1810. Al mancia trei agn ai 200 agn da sia mort y sia recordanza é tant lujia ch’al fossa feter miec l scuté via. I ti on damané a deplù persones de scrive valch sun sia personalité, ma dutes à desdit. Chest vuel dì che sie ejempl de patriotism, de unité anter i grups etnics dl Tirol é ju perdù.
-
-
Chest vel tant per i todesc che per i ladins. Rie da dì cie funzions ch’ai pò ciamò avei i scizeri, touta fora chela de abiné adum oujes per la SVP y de tegnì aut l nazionalism todesch. Ai temps de André Hofer fova la situazion di ladins bendebot desferenta, ai fova souraldut deplù unis. Encuei él dantaldut l’assessour privinzial a la cultura ladina, Mussner, che vuel i cerne politicamenter y linguisticamenter. De dut na autra minonga l’assessour regional, Luigi Chiocchetti, che se dà ju dassen per crié contac anter les valedes ladines y per mete a jì valch formes de colaborazion. L’unité di ladins é plu sentuda te Fascia y ta Souramont. I ladins de Bulsan se ouj plu gen ai todesc. (ji)
Dal ciantorin dla storia:
- Referendum a souramont per gní permez a la provinzia de Bulsan
- Ladins dles Dolomites o Ladins de Persenon/Tirol
- Ladinia brixino-tiroleisa: n valgugn sclarimenc
- La Rocia: Ladinia brixino-tiroleisa
- Prospetives per n referendum a souramont per vegnì con Bulsan
- Mendranzes: la Austria ne respeteia nia sia costituzion
- II. Vera Mondiala - 60 agn da la liberazion
- Diozeja de Bulsan-Persenon: degun interes per tegní unis i Ladins
-
Fodom
- Fodom: no te desmentié de tia storia
- Ciamò sun la storia fodoma: i libri de Luciana Palla ne à nia joé
- La storia de Fodom: Kaiserjäger enier, Alpins encuei
-
Catarina Lanz
- La Plie da Fodom: recordanza a Catarina Lanz ai 31 de messel 2004
- N pice cheder storich sun i avenimenc a Spinges
- La Muta da Spinges: 150 agn da sia mort, fac die asconus via
- Museum Ladin Ciastel de Tor: lerch dedicheda a la eroina ladina
André Hofer
- Recordanzes a André Hofer
- Andreas Hofer, simbol dla vedla unité interladina
- André Hofer enlaouta y encuei?


text:
Biodiversitad
La noziun biodiversitad u diversitad biologica designescha entaifer las scienzas biologicas il dumber da las variantas geneticas resp. visiblas da mintga spezia (flora e fauna) e da la varietad dals ecosistems d’in tschert spazi da viver (biotop, biom, ecoregiun) u d’in territori geografic definì (p.ex. muntogna u pajais).
Tenor Carl Beierkuhnlein è la biodiversitad ina mesira per la multifariadad qualitativa, quantitativa e funcziunala da la vita sin tut ils nivels d’organisaziun en il territori intercurì.[1] Uschia furma quella in impurtant criteri per giuditgar quant degn da vegnir protegì ch’in territori è, ma er tge muntada ecologica che quel ha per l’uman.[2]
Davart il svilup da la noziun e sias implicaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Term tecnic entaifer la biologia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia dapi daditg exista la noziun da la ‹diversitad› sco term tecnic ecologic per descriver la varietad da las caracteristicas da biocenosas u sistems ecologics (diversitad a e Y, cf. sutvart). Il pli enconuschent criteri per descriver la diversitad furma sper il dumber da spezias (species richness) l’index da Shannon-Wiener ch’ins ha deduci da la teoria d’infurmaziun. Quel resguarda tant la repartiziun tenor frequenza sco er la ritgezza da las spezias. In ulteriur index da diversitad derasà en la biologia è l’index da Simpson.
La diversitad d’ina biocenosa en il senn sco definì qua survart è da considerar l’emprim sco noziun descriptiva da l’ecologia senza intenziun valitanta. Indexs da diversitad na sa laschan perquai betg trair nà senz’auter per interpretar a moda normativa quant degn da vegnir protegì ch’in territori è.
La noziun en la politica da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Biodiversitad è la furma curta da la noziun ‹diversitad biologica› (englais ‹biological diversity›, ‹biodiversity›). La noziun ‹biodiversity› deriva oriundamain or da l’ambient scientific dal moviment per la protecziun da la natira dals Stadis Unids. Cun sa servir da la noziun er en connex cun lavurs da perscrutaziun, è il champ da perscrutaziun da la biologia da la protecziun da la natira vegnì politisà in pau. D’etablir la noziun dueva servir a far passar pretensiuns politicas.[3] Il titel ‹Biodiversity› dal cudesch dal biolog Edward O. Wilson cumparì l’onn 1986 è stà l’emprima utilisaziun da la noziun ch’è vegnida recepida vastamain. Al cudesch era precedida en ils Stadis Unids ina dieta davart il medem tema. Il 1992 han las Naziuns unidas deliberà la Convenziun davart la diversitad biologica, quai ch’ha procurà per in’ulteriura derasaziun ed utilisaziun da la noziun.
Fundaments da la perscrutaziun da la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
Ils fundaments per perscrutar la biodiversitad furman taxonomia, sistematica e biogeografia, damai la dumbraziun, classificaziun e descripziun da las spezias. Per exprimer la repartiziun da la biodiversitad è surtut adattada la cartaziun da la diversitad da las spezias da plantas sco furmas da vita las pli frequentas e determinantas da quasi tut ils ecosistems da la terra. Questas chartas servan sco indicatur per l’entira biodiversitad: Da la repartiziun da las spezias da plantas sa laschan deducir e determinar ils cunfins da las singulas unitads biogeograficas – dals biotops ils pli pitschens fin tar ils pli gronds spazis da viver. En questa moda vegn la varietad da las spezias e dals ecosistems messa en relaziun tar la surfatscha. Las chartas che resultan servan a giuditgar en general la repartiziun da la biodiversitad globala.[4]
Nivels, mesiras ed indicaturs per la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
La biodiversitad biologica cumpiglia plirs nivels:
- diversitad genetica – d’ina vart la diversitad da tut ils gens entaifer ina spezia (= variabilitad genetica), da l’autra vart l’entira varietad genetica d’ina biocenosa u d’in ecosistem;
- diversitad taxonomica – il dumber da las diversas taxa, surtut da las spezias, entaifer in ecosistem u er a nivel superiur;
- diversitad dals ecosistems – la multifariadad da spazis da viver ed ecosistem;
- biodiversitad funcziunala – la diversitad da funcziuns e process ecologics che vegnan realisads en l’ecosistem (p.ex. stimà a basa dal dumber dals differents tips da furmas da vita u da cuminanzas ecologicas).
Per caracterisar la biodiversitad a moda cumplessiva èsi necessari da resguardar tuts quatter nivels.
Ina proposta co mesirar la varietad da las spezias en in context pli grond che quel da las singulas cuminanzas da vita, ha fatg Robert H. Whittaker. El parta la diversitad da las spezias en alfa, beta, gamma, delta ed epsilon. Quests stgalims descrivan musters da diversitad en relaziun tar surfatschas observadas a divers stgalims resp. en diversas scalas: punctual, local u regiunal.
En connex cun la Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas vegn la biodiversitad globala eruida – pervi da difficultads metodicas – a basa da criteris che na descrivan betg la biodiversitad sezza, mabain valurs da substituziun che sa laschan mesirar meglier. Tals indicaturs furman t.a.:
- l’abundanza e derasaziun da spezias
- il Living Planet Index
- la surfatscha da guaud
- la dimensiun da habitats marins
- la surfatscha d’areals protegids (territoris natirals protegids e.a.)
- la qualitad da l’aua (mars ed auas dultschas)
- la sanadad e bainstanza da cuminanzas umanas ch’èn directamain dependentas d’ecosistems locals
- il dumber da purtaders da savida da la natira tradiziunala e la diversitad linguistica tranter la populaziun autoctona.
Varietad biologica e culturala[modifitgar | modifitgar il code]
En tuttas regiuns cun gronda varietad biologica vivan bleras cuminanzas indigenas e localas. La Societad internaziunala per l’etnobiologia stima che quellas disponan da 99 % da las resursas geneticas disponiblas en tut il mund. Schebain igl exista in connex direct tranter la varietad biologica e la varietad culturala na sa lascha betg cumprovar. Il grond dumber da culturas indigenas e da linguas dat però en egl.[5]
Modas da cultivar tradiziunalas e biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
Percunter exista in connex incontestabel en furma d’ina relaziun da dependenza reciproca tranter l’ambient natiral e las modas da cultivar tradiziunalas (orientadas a la subsistenza) da las gruppas localas. D’ina vart dependan quests umans per lur subsistenza d’ina gronda varietad da resursas; da l’autra vart augmentan las metodas tradiziunalas la diversitad locala. (Quai sa lascha er cumprovar istoricamain per la cuntrada culturala da l’Europa Centrala: il mosaic da surfatschas utilisadas a moda extensiva e da guauds disponiva d’ina varietad da las spezias cleramain pli gronda che la vegetaziun da climax potenziala).[6] L’integraziun da gruppas localas en l’economia da martgà pretenda da gudagnar surplis, quai che vegn per ordinari cuntanschì cun introducir meds da producziun industrials u cun elavurar be products ch’èn economicamain interessants. Per ordinari maina quai a la destrucziun da spazis da viver natirals ed uschia ad ina sminuziun da la diversitad biologica.
Sperdita da la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
In team da scienziads dad otg pajais ha identifitgà l’onn 2000 ils tschintg pli impurtants facturs d’influenza che mainan ad ina diminuziun da la biodiversitad globala:
- midadas en l’utilisaziun dal terren, surtut en furma da runcadas da guauds e da la transfurmaziun dad ecosistems natirals en surfatschas agriculas;
- midadas dal clima, inclusiv precipitaziuns e temperatura;
- contaminaziun da las auas cun nitrogen (surtut tras ladim artifizial, fecalias e svapurs d’autos;
- l’introducziun da neofitas;
- l’augment da la concentraziun da dioxid carbonic en l’atmosfera.
Divers rapports pli novs (p.ex. Living Planet Report 2016 u Global Assessment Report 2019) constateschan in svilup desastrus da la biodiversitad globala. Tar las 14 000 populaziuns da vertebrats registradas haja gì lieu ils ultims 40 onns ina diminuziun dals effectivs da bunamain 60 %. Pertutgads fitg ferm sajan surtut las spezias che vivan en auas dultschas (peschs ed amfibis), las qualas sajan sa diminuidas en quest interval en tut il mund per var 81 %.[7]
Cun diminuziun n’è betg manegià en quest connex ch’il dumber da spezias saja sa reducì talmain, pia la diversitad taxonomica, mabain en emprima lingia la diversitad genetica entaifer las populaziuns d’ina spezia u sias sutspezias entras ina reducziun dal dumber d’individis. En quest connex discurr’ins er d’in’erosiun genetica.
Hotspots da la biodiversitad[modifitgar | modifitgar il code]
Regiuns geograficas, en las qualas la biodiversitad è spezialmain gronda ed a medem temp spezialmain periclitada, numnan ins hotspots da la biodiversitad. In impurtant studi en connex cun hotspots han publitgà l’onn 2000 Myers e.a. Ils auturs defineschan ils hotspots sco territoris cun in aut dumber da spezias da plantas endemicas «las qualas han gia pers en questa regiun la gronda part da lur spazi da viver oriund». Sco indicaturs valan pia il criteri da la varietad da las spezias e da la periclitaziun, deducì da la sperdita da spazi da viver.[8]
Biodiversitad e funcziunalitad dad ecosistems[modifitgar | modifitgar il code]
La muntada da la multifariadad biologica per il funcziunament dad ecosistems vegn discutada dapi decennis a moda cuntraversa. A la fin dals onns 1960 han las discussiuns cuntanschì in emprim consens: diversitad favurisescha stabilitad. Quest consens è però vegnì disturbà pauc pli tard cur che Robert May è vegnì a basa da simulaziuns matematicas a la conclusiun che la constanza da las spezias en ecosistems da model cun bleras spezias saja pli bassa che en sistems cun paucas spezias. La constanza da la structura da las spezias valeva da quel temp sco impurtant indicatur per la stabilitad d’in ecosistem. En ils onns 1980 è alura David Tilman s’occupà a moda intensiva cun la dumonda da la relaziun tranter la diversitad e la stabilitad. La dumonda suenter la muntada da la biodiversitad per la funcziunalitad dad ecosistems furma in dals accents principals entaifer la perscrutaziun dad ecosistems e l’ecologia da la protecziun da la natira. Il consens scientific actual areguard la tematica sa lascha resumar sco suonda[9]:
- Las caracteristicas funcziunalas da las spezias han ina ferm’influenza sin las atgnadads da l’ecosistem. Da la frequenza relativa d’ina spezia sulet na sa lascha betg adina deducir la muntada da questa spezia per l’ecosistem. Er spezias relativamain raras pon influenzar fermamain la tempra da l’ecosistem.
- A tschertas spezias, savens sa tracti da dominantas, prevegna entaifer la cuminanza da vita ina rolla decisiva (uschenumnadas spezias-clav). La sperdita da quellas maina a midadas drasticas areguard la structura e funcziun da la biocenosa.
- Ils effects da la spariziun da spezias e da midadas en la cumposiziun da las spezias pon sa differenziar in da l’auter areguard las caracteristicas da l’ecosistem, il tip da l’ecosistem e la via co che las midadas s’expriman en la cuminanza.
- Tschertas caracteristicas dad ecosistems èn a l’entschatta pauc sensiblas areguard l’extincziun da spezias, damai che pliras spezias adempleschan forsa ina sumeglianta funcziun entaifer in ecosistem (redundanza), perquai che singulas spezias contribueschan forsa relativamain pauc a la funcziunalitad d’in ecosistem ubain perquai che surtut cundiziuns da l’ambient abioticas determineschan l’ecosistem.
- Pli gronda ch’è la variabilitad territoriala e temporala e pli grond ch’è il dumber da las spezias ch’èn necessarias per la funcziun d’ecosistems.
Sco probabel vala:
- Da pli bleras differentas spezias ch’ina biocenosa sa cumpona, e pli pitschen ch’è il privel che neobiota (spezias estras che sa derasan tras l’uman) possian s’etablir; quai dependa però er dad auters facturs (dumber d’individis esters, disponibilitad da resursas e.a.).
- Sche singulas spezias entaifer in ecosistem reageschan a moda differenta sin disturbis, po la funcziun da l’ecosistem sa mantegnair pli tgunsch en cas da disturbis che sche las spezias reageschan a moda sumeglianta.
[modifitgar | modifitgar il code]
La Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas suttastritga er la valur da la biodiversitad en connex cun aspects ecologics, genetics, socials, economics, scientifics, d’educaziun, culturals, estetics ed areguard sia funcziun da recreaziun; sper ils aspects instrumentals suttastritga la convenziun l’atgna valur da la biodiversitad.
Ipotesa d’assicuranza e valur d’assicuranza[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’ipotesa d’assicuranza ecologica (Ecological Insurance Hypothesis) sa lascha supponer ch’in augment da la varietad da las spezias (e/u da la variabilitad genetica entaifer la populaziun d’ina spezia) haja in effect stabilisant sin divers parameters processuals da sistems ecologics. Cun augmentar il dumber da las spezias crescha la probabilitad ch’igl èn avant maun pliras spezias che pon surpigliar ina funcziun ecologica fitg sumeglianta (redundanza funcziunala), ma che sa distinguan en lur toleranza envers influenzas da l’ambient. Tras quai sa sbassa la probabilitad che midadas areguard las cundiziuns da l’ambient mainian a l’extincziun da tut las spezias che pon surpigliar la funcziun respectiva.
In grond dumber da spezias furma er ina premissa per ch’i possia vegnir surpiglià entaifer in ecosistem in grond dumber da differentas funcziuns ecologicas (diversitad funcziunala). Sa midan las cundiziuns da l’ambient, po ina funcziun ch’era avant pauc impurtanta daventar relevanta. Vegn in ecosistem per exempel separà da l’apport da cumbinaziuns da nitrogen exteriuras, s’augmenta a l’intern la muntada d’organissems ch’èn abels da fixar nitrogen. Sumegliantamain suppon’ins che las relaziuns reciprocas tranter las singulas parts da la chadaina resp. rait da nutriment sajan en cas da gronda diversitad pli stabilas.
Sche la diversitad biologica gida a stabilisar process e stadis entaifer sistems ecologics, alura po vegnir attribuida a la biodiversitad ina valur d’assicuranza. Quai è almain adina lura il cas, sche servetschs d’ecosistem dependan dals process e stadis respectivs. Tras in’auta biodiversitad sa laschan tals servetschs utilisar tendenzialmain a moda pli fidabla.
In exempel: Ins ha pudì cumprovar ch’ils purs stiman ils avantatgs d’in’auta agrobiodiversitad (cultivaziun da diversas spezias da fritgs dal funs, englais crop diversity), perquai che quella sminuescha las fluctuaziuns annualas areguard la rendita da la racolta. La valur agronoma da la diversitad dals fritgs dal funs vegn però limitada tras il fatg che la cultivaziun da be paucs fritgs dal funs porta avantatgs da spezialisaziun.[10]
Muntada per la farmazia e l’alimentaziun mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Muntada economica ha la biodiversitad ultra da quai sco reservuar da substanzas activas potenzialas per medicaments, da plantas da vivonda e da gens per la cultivaziun da sorts en l’agricultura, per process biotecnologics e per svilups bionics (applicaziuns da fenomens da la natira en la tecnica).
Il niz da medicaments a basa da plantas è immens: Gia oz èn enconuschentas bundant 20 000 spezias ch’èn relevantas per la medischina, da quai 1400 che pon vegnir tratgas en consideraziun per sviluppar meds cunter cancer. Lur valur economica è vegnida stimada l’onn 1987 sin 40 milliardas dollars. Cun la diminuziun cuntinuanta da la biodiversitad sa reducescha quest potenzial massivamain.
95,7 % da las plantas che vegnan tratgas a niz en tut il mund sco nutriment derivan oriundamain da regiuns tropicas e subtropicas, nua che la biodiversitad è spezialmain auta. Perquai sa lascha supponer ch’i sa chattan en questas regiuns er impurtantas resursas geneticas per l’alimentaziun globala futura. Quai surtut perquai che la producziun da mangiativas sa basa en tut il mund sin radund 30 spezias, cumbain ch’igl existan radund 30 000 spezias da plantas mangiablas. Da sa spezialisar sin paucas spezias da granezza e legums è ristgant. I na basta betg da mantegnair la diversitad genetica be en bancas da sem. Sco per las plantas selvadias vala er per tut las plantas cultivadas la regla che be ina varietad genetica suffizienta protegia a lunga vista cunter svilups nunspetgads (sco p.ex. malsognas u infestiuns cun parasits). Ultra da quai han ins constatà ch’ina gronda varietad d’insects impollinaders gida a reparter a moda spezialmain efficazia il pollen e maina uschia a racoltas pli autas e pli segiras (p.ex. tar la cultivaziun da zitgas).
Entant che scienziads e firmas han pudì sa servir pli baud libramain da la biodiversitad da pajais esters (biopirataria), ha la Convenziun davart la biodiversitad introducì dretgs da proprietad d’in stadi areguard sias resursas geneticas. Cun agid d’in mecanissem numnà Access and Benefit Sharing vegn empruvà da simplifitgar l’utilisaziun da resursas geneticas, ma da laschar participar a medem temp ils pajais d’origin da la biodiversitad al niz economic da quella.
Mantegniment da la sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
La diminuziun da la varietad da las spezias po augmentar la prevalenza da malsognas infectusas en in ecosistem (derasaziun da virus e bacterias, ma er da bulieus patogens). Tras quai po vegnir en privel la sanadad d’umans, ma er da las plantas e dals animals restants.
[modifitgar | modifitgar il code]
D’ina sminuziun da la biodiversitad è savens pertutgada l’emprim la populaziun rurala povra; quella dependa numnadamain savens directamain da servetschs d’ecosistems, ils quals sa basan da lur vart sin in ambient biologic multifar ed in’utilisaziun persistenta. Alternativas tar quests servetschs d’ecosistem n’èn savens betg accessiblas a questas parts da la populaziun ubain memia charas.
Protecziun da la diversitad biologica[modifitgar | modifitgar il code]
Sco cuntramesiras adattadas vala la substituziun da combustibels fossils e da laina tras funtaunas d’energia alternativas, ma cun extender uschè pauc sco pussaivel l’utilisaziun da combustibels sin fritgs dal funs; en pli l’extensiun dals territoris da protecziun che servan a mantegnair ils ecosistems primars, surtut, en il guauds tropics, sco er il mantegniment da la diversitad tar spezias da plantas e d’animals selvadis e dumestitgads.
Convenziuns[modifitgar | modifitgar il code]
In’impurtanta basa per la protecziun da la varietad da las spezias furma la Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas; quella è vegnida deliberada e segnada l’onn 1992 da 192 stadis commembers a Rio de Janeiro. Ils stadis signataris èn s’obligads da retegnair la sperdita da la diversitad biologica. Las trais finamiras principalas èn: La protecziun da la biodiversitad, l’utilisaziun persistenta da quella e la gulivaziun gista dals avantatgs che resultan da l’utilisaziun da resursas (geneticas).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Carl Beierkuhnlein: Der Begriff Biodiversität. En: Nova Acta Leopoldina, NF 87, nr. 328, p. 52–71 (2003), p. 66.
- ↑ Philipp Mayer, Clemens Abs, Anton Fischer: Biodiversität als Kriterium für Bewertungen im Naturschutz – eine Diskussionsanregung. En: Natur und Landschaft, tom 11, 2002, p. 461–463.
- ↑ Reinhard Piechocki: Landschaft – Heimat – Wildnis: Schutz der Natur – aber welcher und warum? Beck, Minca 2010.
- ↑ Wilhelm Barthlott, Gerold Kier, Jens Mutke: Globale Artenvielfalt und ihre ungleiche Verteilung. En: Courier Forschungsinstitut Senckenberg, 215, Francfurt a.M., settember 1999, p. 7–22.
- ↑ Anja von Hahn: Traditionelles Wissen indigener und lokaler Gemeinschaften zwischen geistigen Eigentumsrechten und der public domain. Springer, Berlin 2004, p. 38s.
- ↑ Reinhard Piechocki: Landschaft – Heimat – Wildnis. Minca 2010, ISBN 978-3406541520.
- ↑ WWF Deutschland: Living Planet Report 2016. Deutsche Kurzfassung, ISBN 978-3-946211-06-8 (PDF 4,9 MB).
- ↑ Thomas M.Brooks e.a.: Habitat loss and extinction in the hotspots of biodiversity. En: Conservation Biology, nr. 16 (2002), p. 909–923.
- ↑ Thomas M. Smith, Robert L. Smith: Ökologie. Pearson Studium Verlag, ISBN 978-3-8273-7313-7.
- ↑ Sandra Rajmis, Jan Barkmann, Rainer Marggraf: Pythias Rache: zum ökonomischen Wert ökologischer Risikovorsorge. En: GAIA 2010/19(2), p. 114–121.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bruno Baur: Biodiversität. UTB, Berna 2010, ISBN 978-3-8252-3325-9 (UTB 3325, UTB Profile).
- Bundesamt für Naturschutz (ed.), Thomas Potthast (elav.): Biodiversität – Schlüsselbegriff des Naturschutzes im 21. Jahrhundert? Bundesamt für Naturschutz, Bonn-Bad Godesberg 2007.
- Felix Ekardt, Bettina Hennig: Ökonomische Instrumente und Bewertungen von Biodiversität. Metropolis Verlag, Marburg 2015, ISBN 978-3-7316-1120-2.
- Forum Biodiversität Schweiz: Biodiversität in der Schweiz. Zustand, Erhaltung, Perspektiven. Wissenschaftliche Grundlagen für eine nationale Strategie. Haupt, Berna 2004, ISBN 3-258-06800-3.
- Uta Eser, Ann-Kathrin Neureuther, Albrecht Müller: Klugheit, Glück, Gerechtigkeit. Ethische Argumentationslinien in der Nationalen Strategie zur biologischen Vielfalt. (Naturschutz und Biologische Vielfalt, nr. 107), ed. Bundesamt für Naturschutz. Bonn-Bad Godesberg 2011, ISBN 978-3-7843-4007-4.
- Kevin J. Gaston, John I. Spicer: Biodiversity. An Introduction. 2. ed., restampa, Blackwell, Malden MA 2005, ISBN 1-4051-1857-1.
- Carsten Hobohm: Biodiversität. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2000, ISBN 3-8252-2162-8, (UTB 2162, Biologie, Ökologie).
- Peter Janich, Mathias Gutmann, Kathrin Prieß: Biodiversität: wissenschaftliche Grundlagen und gesellschaftliche Relevanz. Springer, Berlin, 2002.
- Thomas E. Lovejoy, Lee Jay Hannah (ed.): Climate Change and Biodiversity. Yale University Press, New Haven CT 2006, ISBN 0-300-11980-1.
- Josef H. Reichholf: Ende der Artenvielfalt? Gefährdung und Vernichtung der Biodiversität. Ed. da Klaus Wiegandt. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 2008, ISBN 978-3-596-17665-6, (Fischer 17665).
- Bruno Streit: Was ist Biodiversität? Erforschung, Schutz und Wert biologischer Vielfalt. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-53617-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina d’internet Bioversity International
- Secretariat da las Naziuns unidas en connex cun la Convenziun davart la biodiversitad
- Der Wert der Vielfalt
- Bundeszentrale für politische Bildung: Artenvielfalt
- Biodiversitad, artitgel da survista sin www.spektrum.de
- Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun: Biodiversitad
- Forum Biodiversität Schweiz: Portal tematic biodiversitad


text:
Sche Vus abitais en Svizra, stuais Vus esser assicurada u assicurà tar ina cassa da malsauns svizra.
Cassa da malsauns per l’uffantin, immigraziun da l’exteriur
Vus avais trais mais temp per As assicurar tar ina cassa, en cas che Vus essas da nov en Svizra. Il medem termin vala suenter la naschientscha d'in uffant. Durant quests trais mais essas Vus respectivamain è Voss uffantin gia assicurada u assicurà.
Tgi na dovra nagina cassa da malsauns?
Persunas pensiunadas da l’exteriur, studentas e students sco er diplomatas e diplomats na dovran – sut tschertas circumstanzas – nagina cassa da malsauns.
Il post correspundent en Voss chantun u en Vossa vischnanca approvescha eventualas excepziuns.
Cunfinarias e cunfinaris e la cassa da malsauns
Sco cunfinaria u cunfinari avais Vus la tscherna: En Svizra pudais Vus As assicurar a Voss lieu da lavur u a Voss domicil en l'exteriur.
Libra tscherna da la cassa da malsauns
Sin la glista dad assicuranzas da malsauns admessas chattais Vus tut las cassas da malsauns. Vus pudais tscherner libramain tranter las cassas activas en Vossa regiun da domicil. As annunziai simplamain – en quai che pertutga l’assicuranza da basa èn las cassas obligadas d'acceptar tut las persunas interessadas.
Apropos: In uffant po er avair in’autra cassa da malsauns che ses geniturs.
Disdir la cassa da malsauns per la fin da l’onn
Per il solit pudais Vus midar Vossa cassa da malsauns la fin da l’onn. Perquai stuais Vus disdir Vossa assicuranza da basa en scrit. Vossa brev sto arrivar tar la cassa da malsauns fin ils 30 da november.
Apropos: Vossa cassa vertenta As communitgescha l’autezza da la premia per l’onn proxim fin la fin d’october – a temp per disdir, en cas che Vus n’essas betg d’accord cun l’offerta. In agid util per cumparegliar las offertas è il calculader da premias.
En cas che Vus avais ina franschisa da 300 francs, pudais Vus er disdir l’assicuranza da basa per la fin da zercladur. Il termin da disditga importa trais mais.
Uschia midais Vus il model d’assicuranza
Per la fin da l’onn pudais Vus er midar il model d’assicuranza. Per quai sto Vossa brev arrivar tar la cassa da malsauns fin la fin da november. Sper il model «normal» datti ils suandants models d’assicuranza cun premias pli bassas:
Model da medis da chasa: Vus stuais (bunamain) adina ir sco emprim tar Vossa media u Voss medi da chasa. Sche necessari As trametta ella u el tar ina spezialista u in spezialist.
Model HMO: Vus stuais bunamain adina ir sco emprim tar ina media u in medi da la pratica da gruppas tschernida da Vus. Sche necessari As trametta ella u el tar ina spezialista u in spezialist.
Telmed: Avant (bunamain) mintga visita tar la media u il medi stuais Vus telefonar ad in tschert numer da telefon per survegnir in'emprima cussegliaziun medicinala al telefon.
La cassa da malsauns na sto betg acceptar Vus
Per il solit stuais Vus emplenir in formular cun dumondas davart la sanadad, avant ch'ina cassa da malsauns accepta Vus per in’assicuranza supplementara. I dependa da Vossas respostas, sut tge cundiziuns che la cassa da malsauns accepta Vus. La cassa da malsauns po er refusar Vus per l’assicuranza supplementara.
Empleni correctamain il questiunari. En cas d'indicaziuns faussas refusa la cassa da malsauns eventualmain pli tard da pajar u excluda Vus da l’assicuranza.
Il meglier gia avant la naschientscha
Il meglier assicurais Vus Voss uffantin gia avant la naschientscha, sche Vus vulais in’assicuranza supplementara. Las cassas da malsauns acceptan l’uffant betg naschì per il pli senza questiunari davart la sanadad e senza cundiziuns.
Savens assicureschan ils geniturs lur uffants per tractaments dals dents (correctura da la posiziun dals dents). Er questa assicuranza duessas Vus far baud avunda. A partir d'ina tscherta vegliadetgna pretendan las cassas da malsauns ina consultaziun precedenta.
Per il solit sco pachet
Cassas da malsauns offran assicuranzas supplementaras savens mo sco pachet. Examinai che Vus n’assicurais naginas prestaziuns dublamain. Quai vala spezialmain per assicuranzas da viadi. Savens avais Vus gia ina tala assicuranza – per exempel sur la carta da credit u en ina brev da protecziun da viadi.
Disditga delicata
Ponderai avant la disditga da Vossa assicuranza supplementara, sche Vus na vulais propi betg pli l’assicuranza. Pli tard na sto la cassa da malsauns betg pli acceptar Vus per l’assicuranza supplementara correspundenta. As infurmai ultra da quai davart ils termins da disditga. Infurmaziuns en chaussa chattais Vus en Voss contract d’assicuranza – u dumandai Vossa cassa da malsauns.
Mintgamai l’atun publitgescha l’Uffizi federal da sanadad publica infurmaziuns detagliadas davart las novas premias da las cassas da malsauns e davart la midada da la cassa da malsauns per l’onn proxim.
Obligaziun d'avair in'assicuranza: excepziuns e cas spezials
Posts correspundents per excepziuns en connex cun l’obligaziun d'avair in'assicuranza
Models d’assicuranza cun premias pli bassas ed ulteriuras pussaivladads da spargnar
Brevs da model per disdir la cassa da malsauns, per midar la franschisa e.u.v.
Midada da la cassa da malsauns, da la franschisa, dal model d'assicuranza – detagls


text:
Era sche bler è sa midà entaifer 125 onns, il focus è anc adina il medem per la gasetta locala Engadiner Post. Numnadamain, esser datiers a quai che fatschenta la regiun. Eran quai avant 100 onns surtut infurmaziuns publicas sulettamain scrittas en lingua tudestga, èn quai ozendi istorgias localas en rumantsch e tudestg cun focus sin in schurnalissem fundà.
Il cumbat per lecturs
Dentant ha era l’Engadiner Post, che vala dapi 20 onns sco gasetta da tschep per tut l’Engiadina e Val Müstair, da cumbatter cun il svilup negativ d’abunents. Schebain che la perdita na saja betg uschia dramatica co il rest da la branscha, han ins tuttina da restar attent ed anticipar il cumportament dals lecturs.
Sco per exempel la nova spierta multimediala lantschada l’onn passà. Sco segunda gasetta insumma en Svizra porscha l’Engadiner Post en sia gasetta betg mo artitgels per leger, mabain nov era cuntegn per guardar e tadlar cun il telefonin.
Ina strategia che duai tenor la direcziun gidar a garantir era en avegnir ina gasetta Engiadinaisa.
Telesguard 17:40


text:
La lescha davart il traffic ed il parcar avess duì reglar igl urden da parcar da maniera unitara per las dudesch fracziuns ordaifer la citad da Glion. Il concept da parcar ch'era gia vegnì presentà al parlament oriundamain prevesa in sistem da vignettas, meds da pajar digitals ed els pli paucs cas, uras da pajar.
Per la fracziun da Glion è il urden da parcar reglamentà dapi 7 onns. Tar las autras 12 fracziuns resta ina basa legala unitara vinavant pendenta. Il parlament ha renvià la lescha cun 21 vuschs ed ina abstenziun, uschia che la suprastanza sto anc ina giada ir sur ils cudeschs. La dumonda dal parlament preveda ina cumissiun da parlamentaris che duai surlavurar la lescha.
La vischnanca Glion survegn ina lescha per la promoziun da la cultura
Il parlament communal da Glion ha plinavant approvà la Lescha davart la promoziun da la cultura unanimamain. Sco tar il urden da parcar, mancava fin uss ina basa legala harmonisada. Durant la sesida è tranter auter vegnì debattà sche la bilinguitad en connex cun la cultura duess vegnir francada en la lescha ni buc.
Vinavant è il program per la construcziun da vias vegnì presentà. La vischnanca quinta cun investiziuns da 30 milliuns francs per il manteniment dals 30 kilometers vias communalas.


text:
„Kyrios – Live in Concert“ chësc é le inom dl CD nü dl cor di jogn Kyrios che é da ciafè da comprè. Al se trata de n CD dal vì, che é gnü registré tratan i conzerć fac a La Ila tartan le isté 2012. Le CD tol ite tòć por ingleje de carater pop, rock y sambëgn inće gospel-religius.
Les ćianties che é gnüdes portades dant é gnüdes tutes da „hits“ dla musiga moderna, olache an po destrà fora en fi lian adüm deplü artisć conesciüs sura döt le monn y respidlëia caraters desvalies. Da Michael Jackson, le „King of Pop“ cun süa „Man in the mirror“, a Sting cun „Fields of Gold“ passan da Freddy Mercury y süa „Somebody to Love“, él inće da ciafè „Hello, Goodbye“ de John Lennon y Paul McCartney, mëmbri di Beatles y Brenton Brown cun süa „Lord, Rein in me“, ćiantia che é deventada n pü’simbol dl grup de ćiantarins Kyrios. En repertore cun na gran varieté, cun ćianties a cater o deplü usc, sciöche inće cun tòć por solisć acompagnades da musizisć dla band.
Prëibel tolede sö contat cun nos chilò por ciafè plö informaziuns sön le CD.


text:
martedì 29 luglio 2014
"Òm ëd pòca fej, përché has-to dubità?"
Sùbit apress, Gesù a l'ha insistù ch'ij sò dissèpoj a montèisso ant la barca e passèisso prima 'd Chiel a l'àutra riva, antramentre che Chiel a l'avrìa congedà 'l pòpol. E quand ch'a l'ha avulo congedà, a l'é montà daspërchiel an sna montagna për preghé. Quand ch'a l'é vnua la sèira, a l'é restà là con gnun d'àutri. Ant ël mentre la barca a l'era già slontanasse da la riva e a l'era sbatùa da le onde, për motiv che 'l vent a l'era contrari. E quand che la neuit a l'era press che finìa Gesù a l'é vnù da lor an marciand an sl'eva dël lagh. E ij dissèpoj, an vëdendlo caminé an sl'eva, a son sbaruasse e a disìo: "A l'é 'n fantasma!" e dla tëmma ch'a l'avìo a son butasse a crijé. Nopà, tut sùbit Gesù a l'ha parlaje e a l'ha dije: "Avèj 'd corage, i son mi, avèj nen tëmma!". E Pé a-j dis: "Signor, s'a l'é ti, comanda ch'i vada da ti an caminand an sle onde". E Gesù a-j dis: "Ven!". E Pé, calà giu da la barca, a l'é butasse a caminé an sl'eva për andé da Gesù. Ma sicoma ch' ël vent a l'era fòrt, a l'é sburdìsse e, mentre ch'a fongava, a l'ha crijà: "Signor, salveme!". E sùbit Gesù a l'ha sporzuje la man e a l'ha ciapalo, and disand: "Òm ëd pòca fej, përché has-to dubità?" Quand ch'a son stàit montà ant la barca, 'l vent a l'é chità. Antlora, coj ch'a l'ero ant la barca, a l'han adoralo e a l'han dit: "Për sicur Ti 't ses ël Fieul ëd De". Peuj, passà ch'a son dëdlà dël lagh, a son vnù ant ël pais ëd Gennesaret. Quand che la gent ëd sto pais a l'han arconnossulo, a l'han falo a savèj daspërtut tut d'antorn e a-j portavo tùit ij sò malavi. E a lo pregavo 'd permëtte mach ch'a tochèisso 'l bòrd ëd soa vestimenta, e tùit coj ch'a l'han tocala a son stàit varì" (Maté 14:22-36).
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Scurattà la prèia: letteralment voeur dì “Sculacciare la pietra” ma el significaa l’è ben different.
L’era on’ usanza cominciada intorna a la metà del 1200.
In Piazza di Mercant, pròppi visin al pozz, che in chi temp là el se trovava in l’altra part del Palazzi de la Reson, doe adèss gh’è la Via di Mercant, gh’era on bèll sasson “la prèia”.
Quand on commerciant el falliva, el faseva saltà el banch (da chì la paròla “bancarotta”) oltra a la galera, el doveva vèss toeu in gir , sbeffeggiaa pubblicament e el gh’aveva l’òbbligh de sbassass i calzon e sfregass i ciapp su la prèia a cuu biòtt.


text:
Obergesteln
Obergesteln (tudestg vallesan Obergeschle) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica dal district da Goms en la part da lingua tudestga dal chantun Vallais en Svizra.
Il 25 da november 2007 han ins approvà en ina votaziun dal pievel la fusiun da las trais vischnancas dad Obergesteln, Oberwald ed Ulrichen. La nova vischnanca d'Obergoms exista dapi chalonda schaner 2009.
IstorgiaEdit
En cuntrast cun auters vischnancas dal Vallais è la pli gronda part da las chasas ad Obergesteln construida en crap. Quai sco consequenza l'incendi devastant dal vitg il settember 1868.
Il vitg era pliras giadas pertutgà dad eveniment da la natira ed incendis devastants. Sco las vischnancas limitrofas Oberwald ed Unterwasser è il vitg durant la Guerra da Rarn dal 1419 vegnì mess in fieu e flomma dals Bernais. Per quest vitg èn sa dentant mantegnids notizias pli veglias. Uschia hai dà il 1417 ina bova.[1] La baselgia vegn schizunt menziunada l'emprima giada l'onn 1309 ed ins suppona perfin ch'i haja da in castel roman sin la collina da baselgia.
Ina lavina l'onn 1658 aveva sco consequenza ch'ins ha dischlocà il furn dal vitg. Ils 18 da favrer ha ina lavina da naiv pulvrusa pertutgà la part vers mesanotg dal vitg. Tenor ils rapports eran pertutgads 83 culmars da 35 chasas (u 56 edifizis e 27 chasas d'abitar cun 83 stanzas).[2] Lezza lavina ha era bloccà il Rodan ed igl ha dà in incendi. Ina crusch commemorativa vi dal mir exteriur meridiunal da la baselgia fa endament a questa catastrofa. L'onn 1725 ha in lavina stgarpà davent las chasas gist bajegiadas, quai che ha manà a la decisiun da bajegiar mo pli tranter il Rodan e la collina da baselgia. In incendi grond ha l'onn 1806 destruì nov edifizis en la vischnanca. Quest fieu era dentant mo ina sagiada da qual ch'è rut or ils 2 da settember 1868. Restads èn be quatter edifizis d'utilisaziun ed il furn. Il Cussegl grond dal chantun Vallais ha incumbensà l'inschigner Ernest von Stockeralper (1838-1919) e l'architect Joseph de Kalbermatten (1840-1920) cun la reconstrucziun. L'architect de Kalbermatten, che ha studegià a la scola politecnica da Turitg tar Gottfried Semper, è sa laschà inspirà dals plans da reconstrucziun da la citad da Basilea ch'è vegnida destruida l'onn 1861 d'in incendi. Tipic per Obergesteln èn chasas da crap cun tetgs da plattas-crap ch'èn arranschadas en furma d'ina tavla da schah e giassas schlunganadas, quai per evitar ulteriurs incendis.[3] La consequenza dal fieu era in'unda d'emigraziun vers l'America, oravant tut en la California, che ha pir terminà l'onn 1911.
Monument da la natiraEdit
Ad Obergesteln sa chatta la probablamain pli veglia planta da la Svizra: in laresch da var 1'500 onns. Perquai ch'il laresch cun ina circumferenza da 7,4 meters ch'è chavortg fin in'autezza da 20 meters, n'èsi betg pussaivel da determinar la vegliadetgna exacta entras in sondagi da carotta (Kernbohrung). La vegliadetgna è vegnida stimada entras cumparegliaziun.[4]
ColliaziunsEdit
- Pagina d'internet da la vischnanca d'Obergoms (tudestg)
- Obergesteln en il Lexicon istoric da la Svizra (tudestg, franzos, talian)
ReferenzasEdit
- ↑ Walliser Wappenbuch, Zürich ohne Jahrgang
- ↑ En Kunstdenkmäler der Schweiz Band 64 datti duas indicaziuns cuntradictoricas.
- ↑ Roland Flückiger-Seiler. Die Bauernhäuser des Kantons Wallis - Les maisons rurales du Valais. Band 2, Das Wohnhaus in Steinbauweise und die Vielzweckbauten (Val d'Illiez) - tome 2, L'habitation en pierre et la maison concentrée (Val d'Illiez). (Die Bauernhäuser der Schweiz, Band 14). Basel 2000, 490 S., 700 Abb.-. ISBN 3-907624-13-0 und ISBN 2-88341-108-6
- ↑ swissinfo 19. September 2007


text:
Castèi
Castèi (nòm uficiàl en Italià: Castelbelforte) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 3 221 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 22,3 km² e 'na densità de 144 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bigarèl, Erbè (VR), Roarbèla, San Sòrs, Sorgà (VR) e Trevenzuolo (VR).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Castèi l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il zercladur festivescha la communitad LGBTQ sin l'entir mund lur mais da superbia. A Cuira duai l'emna da Pride lura cuzzar dals 21 enfin ils 28 da zercladur. Finamira saja d'infurmar persunas che na san pauc u nagut da LGBTQ, ma er da stgaffir events per la cuminanza en Grischun, ha declerà Pascal Pajic, l'activist ed organisatur a la Somedia.
LGBTQ è ina scursanaziun englaisa per omosexual, lesbic, bi, trans e queer. Ella stat per tuttas persunas che na sa defineschan betg sco eterosexualas. A Genevra e Turitg carmalavan las paradas da Pride avant la pandemia mintgamai millis persunas sin via.
Ord l'archiv:
Il Vita e cretta da la fin d'emna passada è sa fatschentà cun il tema omosexualitad e la lètg.


text:
Andrea Gmür ha surpiglià l’entschatta 2020 il presidi da la fracziun, damai ch’il antecessur Filippo Lombardi aveva manchentà la reelecziun tar las elecziuns federalas dal 2019. Tar la fracziun da l’Allianza dal Center a Berna tutgan dasper ils represchentants cristiandemocrats, er anc ils cussegliers e las cusseglieras da la Partida burgais-democratica e da la Partida evangelica.
En la communicaziun engrazia il president da l’Allianza dal Center Gerhard Pfister ad Andrea Gmür per sia lavur. Quella saja stada difficila surtut a l'entschatta da la crisa da corona.


text:
La chasa dal 1911 è tras ina donaziun dapi trais onns en possess da la vischnanca da San Murezzan. Surtut il lieu da la Chasa Brunal cun vista sin il Lai da San Murezzan è fitg prezius.
Betg vender la chasa ad in privat
Encunter ils plans da la suprastanza communala è sa furmada avant trais emnas ina gruppa d’interess, la IG Chesa Brunal. La finamira da la gruppaziun enturn Marie-Hélène Froidevaux e Cornelia Clavadätscher è d’impedir la vendita da la chasa. Tar quella tutgan set stanzas ed in’abitaziun daspera per il persunal.
La tema è gronda ch’ils raps d’ina vendita svaneschian simplamain en la birocrazia da la vischnanca.
Nus na capitulain betg
Malgrà ch’il parlament da San Murezzan ha approvà la missiva «vendita Chesa Brunal», veglia la gruppa d’interess tuttina anc empruvar da sensibilisar la populaziun per la tematica, uschia Marie-Hélène Froidevoix. Senza ina empermischun da la vischnanca, per tge ch’ins duvrass ils raps da la vendita, saja il risico memia aut.
La populaziun da San Murezzan ha da decider ils 20 d’october 2019 davart la vendita da la Chesa Brunal. Il contract cun il cumprader vegnia gia suttascrit ils proxims dis, quai sut la premissa ch’il suveran dia Gea a l’urna.
RR novitads 12:00


text:
4 da 5 persunas sa muventan regularmain en il Grischun. Quai èn 83% da l'entira populaziun Grischuna. La media Svizra è tar 76%. En tut la Svizra sco era en tut il Grischun èn ils umens in zic pli activs che las dunnas, quai mussan las cifras da l’Uffizi federal da statistica.
Dentant èn ils umens en media pli gross che las dunnas. Uschia ha passa la mesadad dals umens grischuns surpais. Quai è minimal dapli che la media svizra. Tar las dunnas grischunas èsi sutsura. Cun bundant 30% èn pli paucas dunnas pertutgadas da surpais che la media naziunala.
Las cifras evaluadas da l’Uffizi federal da statistica sa basan sin l’onn 2017.
RR novitads 12:00


text:
En totalmain 2213 accidents da traffic èn mortas l'onn 2018 sin las vias grischunas 13 persunas. Quai è circa in terz pli pauc che l'onn precedent. 592 persunas èn vegnidas blessadas en accidents da traffic. En cumparegliaziun cun l'onn precedent correspunda quai ad ina reducziun da bunamain 10 %. Quai resorta da la statistica actuala d'accidents da l'uffizi federal da vias (UVIAS).
L'onn 2018 ha la polizia registrà totalmain 2213 accidents da traffic en il chantun Grischun. Quai correspunda pli u main a las medias dals onns 2013 fin 2017. Sch'ins resguarda ch'il dumber da vehichels a motor en il chantun Grischun è creschì er l'onn passà per circa 1800, dastga quai vegnir considerà sco positiv.
Damain accidents cun donns da persunas, dapli accidents cun donns materials
Tar ils accidents cun donns da persunas hai dà ina diminuziun da 12,5 %, percunter è s'augmentà il dumber d'accidents cun donns materials per 3,3 %. Sco positiv po vegnir giuditgà il fatg ch'il dumber da persunas blessadas mortalmain en accidents da traffic è sa diminuì per 31 % da 19 a 13 persunas. Main allegraivel è percunter la circumstanza che dapli persunas èn vegnidas blessadas grevamain (+16,4 %) en cumparegliaziun cun ils ultims 5 onns. Tar ils accidents da traffic che manischunzas e manischunzs han chaschunà sut l'influenza d'alcohol, ha pudì vegnir constatada ils ultims onns in diminuziun leva, ma cuntinuanta. Suenter ch'ils accidents sin autovias eran sa reducids l'ultim onn da rapport, èn quels s'augmentads l'onn 2018 per 13 %. Il medem vala per ils accidents sin autostradas. Là hai dà in augment dad 8,7 %.
Damain accidents mortals cun motos
Il dumber d'accidents cun motos è sa reducì levamain en cumparegliaziun cun l'onn precedent. In fatg allegraivel è en spezial la diminuziun tant tar las persunas disgraziadas mortalmain (-3) sco er tar las persunas blessadas (-6). In ferm augment hai percunter dà tar ils accidents cun e-bikes (dad 11 a 29) sco er tar las persunas blessadas en tals accidents (da 10 a 24). Ina tendenza cuntraria vegn constatada tar ils accidents cun velos e tar las persunas blessadas en tals accidents. Là è il dumber d'accidents sa diminuì da 70 a 58 ed il dumber da persunas blessadas da 61 a 48. Sa diminuids èn er ils accidents da pedunas e peduns (-10) ed il dumber da persunas blessadas en tals accidents (-10).
Sveltezza memia auta e distracziun sco ristgas
260 accidents da traffic èn capitads pervia da sveltezza memia auta. La diminuziun per var 7 % po esser in indizi che l'activitad da controlla pli intensiva è sa cumprovada en quest sectur. Che la distracziun en il traffic sin via è er vinavant in problem e signifitga ina gronda ristga, sa mussa a maun dal fatg che circa 135 da tut ils accidents da traffic èn capitads pervia d'inattenziun e pervia da distracziun.
La statistica detagliada dals accidents da traffic dal chantun Grischun po vegnir consultada en l'internet sut www.kapo.gr.ch/service/statistik.


text:
Corseaux
Corseaux a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera-Pays-d'Enhaut, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.06 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2145 abitant.
El cumün de Corseaux al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chardonne, Corsier-sur-Vevey, Vevey.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligamm de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Corseaux su Wikimedia Commons
- Sit Ufizial del cumün de Corseaux (French)
- Corseaux in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Aerial views on swisscastles.ch


text:
Düdingen
Düdingen a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7383 abitant.
El cumün de Düdingen al se tröva a una altitüden de 596 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Barberêche, Bösingen, Friburgo, Granges-Paccot, Gurmels, Kleinbösingen, La Sonnaz, Schmitten, Tafers.
Demografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sir Ufizial (Todesch)
- Düdingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cussegliaziun
Persunas privatas
Ultra da la cataloghisaziun e da la preparaziun d'archivalias è la cussegliaziun in ulteriur servetsch impurtant da l'archiv dal stadi.
Vus pudais contactar nunliantamain l'archiv dal stadi directamain al lieu, per e-mail ubain per telefon (+41 (0)81 257 28 03).
Nus As sustegnain gugent tar l'utilisaziun dals differents instruments da retschertga. Plinavant As cussegliain nus en dumondas da l'istorgia grischuna, da la genealogia sco er da l'eraldica.
Cunter ina indemnisaziun faschain nus – sche las resursas èn avant maun – er transcripziuns e retschertgas pli voluminusas.
Administraziun chantunala
Perquai che l'archiv dal stadi sa chapescha sco center da cumpetenza per il manaschament da documents, per la gestiun dals documents e da las actas (records management) sco er per l'archivaziun da documents analogs e pli tard eventualmain er da documents digitals, survegn la cussegliaziun prearchivara dals posts da servetsch ina gronda impurtanza.
Archivs communals, cirquitals e districtuals
Tar las incumbensas da l'archiv dal stadi tutga er la cussegliaziun da las vischnancas, dals circuls, dals districts e d'autras instituziuns dal dretg public en quai che concerna la gestiun da las actas e l'archivaziun.
Per quest intent è il territori chantunal dividì en 9 inspecturats d'archiv. Ad uffizis ed ad autoritads respundan las inspecturas ed ils inspecturs d'archivs sco era il persunal da l'archiv dal stadi gugent dumondas davart l'archivaziun (persunas da contact).
Ulteriuras infurmaziuns (ordinaziun, fegls d'infurmaziun, models) chattais Vus sut la rubrica documentaziun.
Inspecturas ed inspecturs d'archivs


text:
Zinch
El zinch l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Zn. El g'ha nömer atòmich 30, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ram el g'ha trènta prutù.
El zinch l'è 'n metàl de culùr gris che tìra al celèst. A temperadüra e presiù stàndard l'è al stat sòlit. L'è mediamènt reatìf, el se cumbìna co l'osìgeno e quach óter "mìa-metàl". El g0ha caraterìstiche che se 'nspomèa a chèle del Calcio ma 'n confrónt a chèst l'è méno reatìf.
Mes•ciàt al ram el fùrma 'na léga ciamàda utù che l'è 'na léga metàlica cunusìda zabèla ai tép dei Romàni.
El zinch ene natüra el se prezènta sota fùrma de sich izòtopi: 64Zn (chèl che bónda de piö, 48,6%), 66Zn, 67Zn, 68Zn e 70Zn.
I izòtop66Zn, 67Zn e 68Zn i è stàbii, envéce 64Zn e 70Zn i g'ha 'na emivìta de 2,3 × 1018 e 1,3 × 1016 agn, divérsi ùrdegn de mizüra de piö de la vìta de l'ünivèrs, tat che l'è pusìbol pensài come stàbii e mìa tègner en cönt la póca radioatività.


text:
Sulfamideg
I sulfamideg o sulfonamideg i è un insema de droge qe i g'ha hvid una importanza granda fess del pont de vista storeg, istess qe al dé de incœ i resta domà poc composts de qella class qé in usaj clineg; i se dopera 'me antibioteg. Del pont de vista farmacolojeg i è antimetabolita, qe el vœl dir qe i compete cond un substrat per la produzion de un metabolita essenzial ind el patojen: in particolar, i ge lassa miga far sœ l'acid foleg, o vitamina B9.
Storia dei sulfamideg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ind el 1932 l'è stait brevetad el Prontosil, un compost doperad 'me colorant. El Gehrard Dogmagk, qe l'era dree a studiar ins i sorec i colorants, perqè el pensava qe vergun de lor i g'hiva una azion antibiotega, el g'ha decidid de prœvar el Prontosil per curar la so fiœla qe la g'hira una infezion brœta da streptococ, e l'è guarida. Donca el g'ha studiad sœ un bell poo perqè qella droga lé la fava veder una azion antibiotega quand qe ge la inietava in vivo ai sorec, ma in vitro la dava nessœna atività. El Dogmargk el g'ha ciapad el Nober per la medexina per qella descoverta qé. El Dogmargk de tœte le manere el g'ha miga capid 'me qe la fonzionava qella molecola lé; l'è stait l'institut Pasteur de Paris qe el g'ha capid el mecanism d'azion: el Prontosil l'era de faits una prodroga e el g'hira de vesser bioativad in vivo, cond liberazion de do molecole, el triaminobenzene qe el serv a negot, e la sulfanilamida, qe l'è la droga ativa.
Carataristege qimege[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del pont de vista qimeg i è solfonamide, çoè i g'ha denter ind la so strutura qimega un grœp qe l'è fait sœde un atom de solfer de valenza 6, ossidad de forma dopia cond un ossijen, e un ligam cond un atom de nitrœjen amineg. La formula de strutura jenerala l'è R-SO2-NH2, indov qe R- l'è un grœp aromateg o etero-aromateg.
Mecanism de azion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I sulfamideg i è inibidor competitiv de la diidropteroad sintetasis (DHPS), un enzima batereg, necessare per la bio-sintesis del acid foleg. La DHPS l'è un bersai ideal per una terapia antibaterega seletiva, perqè la g'è miga ind l'om: el vesser uman de faits l'è miga bon de far sœ l'acid foleg ma el la ciapa cond l'alimentazion grazia a un mecanism de trasport ativ, qe el g'è miga ind la plœpart dei procariota. I sulfamideg i fonziona ins qell enzima qé perqè i se insomea fess al acid ''p''-aminobenzoic, qe l'è el substrad fisiolojeg de la DHPS; i se sostituess a luqé, e i bloca de manera seletiva l'interazion del substrad endojen cond l'enzima. L'efet de qei antibioteg qé l'è bateriostateg, perqè se g'è miga acid foleg, el se pœl miga formar gnanc DNA gnanc RNA, vist qe i folads i è necessare per la formazion de purine, pirimidine e vergun aminoacids.
Mecanism de resistenza ai sulfamideg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al dé d'incœ g'è una mœcia de batere qe i g'ha desvelupad resistenza ai sulfamideg, cond tante tipolojie de mecanism; i principai i è:
- Minor permeabilitaa baterega o estrusion ativa de la droga;
- Plœ granda produzion de un metabolita essenzial o de un antagonista de la droga;
- Plœ bassa affinitaa de la DHPS a la droga;
- Ativazion de una via metabolega alternativa per la sintesis de un metabolita essenzial.
Efets colaterai[Modifega | modifica 'l sorgent]
El efet colateral plœ important, qe el se ved miga cond l'istessa intensitaa cond tœts i sulfamideg, l'è la cristalluria, perqè i se dissolve poc a pH de l'orina. Despos de qest qé ind vergœne situazion i pœl dar reazion de ipersensibilità, discrasia, kernicterus, epatitis granulosa, e an'mo l'inativazion del CYP2C9.


text:
Stamp:Drit ëscadù
{{{Tìtol}}} Sta figura-sì a l'é stàita creà an Italia e adess a resta ëd domini pùblich, për via che sò drit d'autor a son scadù. Conforma a la Laj n.633 dij 22 d'Avril dël 1941, peui modificà da la Laj n. 128 dij 22 ëd Magg dël 2004, artìcoj 87 e 92, le fotografìe an general quand a resto nen artìstiche, le riprodussion d'euvre d'art figurativa e ij fotograma dle pelìcole dël cine a ven-o ëd domini pùblich a anandiesse dal prinsipi dl'ann solar ch'a-i ven dapress ai vint agn da 'nt la data ëd publicassion.


text:
Prêles
Prêles a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.98 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 907 abitant.
El cumün de Prêles al se tröva a una altitüden de 822 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Nods, Diesse, Lamboing, Twann, Ligerz, La Neuveville, Lignières (NE).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Prêles l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Prales. In 1352 it was mentioned col nom de Bredels.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Urs Niggli tutga tar la gruppa internaziunala da scienziads che ha preparà l’inscunter. La segirtad da nutriment saja la finamira principala, di l’agronom svizzer. Per cuntanscher gliez stoppian ins tranter auter:
- cumbatter la paupradad
- procurar per l’egualitad da dunnas pertutgant posseder funs
- resguardar ils pievels indigens e lur savida da cultivaziun
- profitar da l’innovaziun, novas plantas, digitalisaziun
Engrevgiadas vegnan questas sfidas entras la necessitad che l’agricultura sto sa transfurmar per ch’ella schanegia la biodiversitad ed il clima.
Plinavant haja era la moda e maniera co nus consumain mangiativas e surtut charn ha in'influenza negativa sin il clima, di l'agronom.
En quel reguard saja era «foodwaste» in tema actual. 30 pertschient da las mangiativas vegnian bittadas davent. Quai pudess ins tenor l'agronom Urs Niggli sbassar manaivel per la mesadad. E 15 pertschient damain «foodwaste» procurass gia per pli pauc squitsch tar ils purs dad adina stuair producir pli bler.
Nus stuain discurrer davart la quantitad da charn che nus consumain.
Consum da charn
Er il consum da charn exagerà haja in'influenza negativa sin il clima, per exempel era perquai ch'ins stoppia importar pavel per la producziun da charn. Perquai duess ins smesar il consum da charn ils proxims onns, di Urs Niggli.
Ils proteins da la charn possian ins remplazzar cun proteins da plantas sco: fava, arveglia, lentiglias u lupinas. I dettia ina massa da questas plantas che possian vegnir cultivadas a moda ecologica. Da crear products da questas plantas daventia ina gronda sfida per l'industria alimentara. Restaurants vegans mussian dentant gia oz ch'i dettia deliziusas alternativas per charn.
I na sto betg adina esser ina cotletta.
Tge notas survegn l’agricultura svizra e grischuna?
Culturas maschadadas sajan meglras per proteger la biodiversitad, di Urs Niggli. Talas culturas dovrian damain pesticids che monoculturas. En quel reguard saja la situaziun en Svizra positiva, ils manaschis na sajan betg sa spezialisads tant sin ina agricultura intensiva.
Ma i dettia era deficits: L’agricultura svizra tegnia memia bler muvel ed importeschia uschia bler pavel – sco soja e graun. Bler muvel procuria era per blera grascha e ladim sin il funs nua ch'i crescha lura in pastg che na saja ecologicamain betg favuraivel e che smanatschia la biodiversitad, explitgescha l'agronom.
A l’agricultura grischuna cun ses manaschis pitschens ed ina gronda cumpart da manaschis biologics, dat Urs Niggli en general bunas notas. I saja impurtant da cultivar terren en las muntognas, pertge là existia avunda aua. Gist en l’avegnir possia la mancanza d'aua – betg mo en l’exteriur – mabain era en manaschis da la Bassa daventar in problem.
Urs Niggli – perscrutader e promotur d’ina agricultura biologica
Dal 1990 fin 2020 ha l’agronom timunà l'Institut da perscrutaziun per agricultura biologica da Frick. Entaifer quel temp è l'institut s'engrondì da 20 collavuraturs fin bunamain 200. En ses rom posseda l’institut renum internaziunal.
Sper numerusas publicaziuns scientificas ha Urs Niggli era scrit il cudesch «Alle satt? Ernährung sichern für 10 Milliarden Menschen». El ha studegià agronomia a l'ETH ed è naschì il 1953 ad Olten.


text:
I soliti sospetti
I soliti sospetti (I suspèt sòlit) 'l è 'n thriller dramàtic americàṅ dal 1995 ad Bryan Singer, vinsidōr in dal 1996 ad dū Prèmi Òscar, qvél par 'l atōr minga prutagunìsta (Kevin Spacey) e qvél par la senegiadùra scrita apòsta p'r un film (Christopher McQuarrie).
La pelìcula, preśentàda a 'l 48śum Fèstival ad Cannes, l'à fat sù da piò ad trénta-quàtar migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad siē.
Sunt
Un grup ad lestufànt, 'l èx pulisiòt curót Dean Keaton (Gabriel Byrne), Roger Kint dit “Verbal” (Kevin Spacey), al scasadōr Todd Hockney (Kevin Pollak) e i ciapadōr ad ròbi fargàdi Ray McManus (Stephen Baldwin) e Fenster (Benicio del Toro), i decìd'n ad rapinàr un càmion pîṅ ad sćiòp dirèt a New York. I sinc però i èṅ farmâ par la pulisìa e mis tut in fila p'r un cunfrònt a l'americàna. Mandâ lìbar parchè a n gh'è minga dal próvi abàsta cónt'r ad lōr, i furfànt i tàcan subìt di àtar cōlp e pò i rìv'n in Califòrgna par véndar di śmeràld śgranfgnâ durànt na rubarìa in un negòsi.
Chè i cgnósan 'n avucàt ciamâ Kobayashi (Pete Postlethwaite) ch'al gh diś ad lauràr p'r un sèrt Keyser Söze (Scott B. Morgan), un boss crimunàl misterióś ch'al vrév ch'i fìs'n un cōlp par lò.