text:
Faschissem
Faschissem è l’emprim stà l’autodenominaziun dal moviment politic ch’ha dominà sut Benito Mussolini en l’Italia ils onns 1922 fin 1943/45 cun eriger in sistem da regenza dictatoric.
A partir dals onns 1920 è la noziun vegnida duvrada per tut ils moviments, ideologias e sistems da domini extrem naziunalistics, organisads tenor il princip dal manader, da tenuta antiliberala ed antimarxistica ch’han empruvà dapi l’Emprima Guerra mundiala da substituir las democrazias parlamentaras. Il fatg ch’ina autodenominaziun limitada geograficamain e temporalmain è daventada il num generic d’in’entira furma da regenza è contestà e betg nunproblematic, surtut en connex cun il stadi naziunalsocialistic en Germania. La noziun ‹neofaschissem› serva a designar moviments e partidas che sa refereschan dapi il 1945 a la tradiziun dal faschissem.
Mintg’emprova da vulair determinar caracteristicas communablas dal faschissem sto vegnir prendida cun precauziun, damai ch’igl existan tranter ils differents moviments faschistics sper tratgs cuminaivels evidents er differenzas pli u main impurtantas. Moviments faschistics èn però segnads indubitablamain d’ina retscha da caracteristicas da las qualas tut ils moviments disponan communablamain. Ils perscrutaders dal faschissem punctueschan quellas en lur definiziuns e teorias savens a moda differenta, uschia che lur lavurs divergeschan ina da l’autra en ils accents.
NoziunEdit
La noziun ‹faschissem› deriva dal pled talian fascio per ‹fasch›. Cuntrari a blers auters ‹-issems›, sco conservatissem, liberalissem u socialissem, – uschia fa valair l’istoriografia – na di il pled nagut specific davart quai che duess esser faschistic u betg. Tar in fascio sa tracti facticamain d’ina lia, d’in’uniun; faschists fissan pia verbalmain ‹uniunists› ed il faschissem tant sco ‹uniunissem›.[1]
Etimologicamain vegn il pled fascio per il pli deducì dal latin fasces. Quests faschs da pertgas eran simbols da pussanza dal temp da l’Imperi roman, ils quals ils licturs purtavan davant ils pli auts uffiziants romans, ils consuls, preturs e dictaturs.[2]
En il 19avel tschientaner serviva la noziun fascio sco autodefiniziun dal moviment naziunal talian resp. dal moviment da lavurants sco forza revoluziunara. Uschia ha il fasch da pertgas designà en il moviment naziunal dal 19avel tschientaner l’unitad da la naziun e fascio sa referiva, suenter l’uniun da l’Italia il 1870, sin organisaziuns da lavurants independentas u schizunt anarchicas.[3]
Il term fascismo è avanzà enturn il 1900 al simbol dal moviment da lavurants revoluziunar. Suenter l’Emprima Guerra mundiala è quel però vegnì identifitgà cun ils fasci di combattimento, las lias da cumbat che Mussolini ha fundà il mars 1919.[4]
DefiniziunEdit
Remartgas preliminarasEdit
Da vulair definir la noziun ‹faschissem› è ordvart difficil, damai che la noziun sco tala na di nagut concret davart il moviment (cf. survart) e che la gronda part dals moviments dal tranterguerras che vegnan designads sco faschistics n’han sezs insumma betg duvrà quest term – cuntrari a quasi tut las partidas e reschims communistics ch’han designà sasezs sco ‹communistics›.[5]
Tge che faschissem è u duai esser è per gronda part vegnì definì da vart dals adversaris ch’han sviluppà teorias davart quest moviment.[6] Dapi ils onns 1920 han ins manà ina debatta intensiva davart il faschissem sco noziun generica cumplessiva, la quala na dueva betg be explitgar il moviment e la dictatura da Mussolini, mabain er caracterisar organisaziuns e reschims sumegliants en auters stadis europeics. La perscrutaziun empirica è en quest connex surtut sa stentada d’identifitgar elements structurals centrals dal faschissem.[7]
Da duvrar ‹faschissem› sco noziun generica che cumpiglia ils reschims en l’Italia, en Germania ed en il Giapun ch’han existì fin la fin da la Segunda Guerra mundiala è contestà en l’istoriografia. Intgins perscrutaders vulan restrenscher il diever da questa noziun sin l’Italia; auters pledeschan persuenter da restrenscher ses diever sin la fasa da moviment dals uschenumnads faschissems en l’Italia, la Germania ed il Giapun. «Sco noziun cumplessiva per las fasas da reschim n’è la noziun però betg adattada damai ch’ella na po betg tschiffar las singulas furmas da sa segirar il domini che sa differenziavan fitg ferm tranter Berlin, Roma e Tokio.» (Bernd Martin)[8]
Auters perscrutaders dal faschissem, sco per exempel Roger Griffin, defendan il diever dal pled ‹faschissem› sco noziun generica, e quai cun focusar sin il coc ideologic da quel. Or da quest puntg da vista, vul dir cun tractar il faschissem tuttina sco autras ideologias politicas genericas (liberalissem, socialissem, conservatissem), «èsi evident da tractar in fenomen politic er lura sco faschistic, sche quel exista be en in stadi embrional en il chau d’in ideolog, senza expressiun concreta en ina partida politica, nundir en in moviment da massa».[9]
Emprovas da definir la noziunEdit
‹Faschissem› vegn en general duvrà sco noziun superiura istoric-politica per divers moviments u dictaturas da dretga da tenuta antidemocratica ch’èn surtut sa furmads suenter l’Emprima Guerra mundiala.
Cumbain ch’i n’exista fin oz nagin consens areguard las caracteristicas constitutivas u ils motivs ch’han manà al svilup da moviments faschistics, han ins tuttina elavurà l’ultim temp definiziuns che tschiffan elements centrals da quests moviments e da lur fundament ideologic.
L’onn 2004 ha il politolog american Matthew Lyons formulà la suandanta definiziun: «Il faschissem è ina furma d’ideologia d’extrema da dretga che glorifitgescha la naziun u razza sco cuminanza organica che surpassa tut las autras loialitads. El accentuescha in mitus d’ina renaschientscha naziunala u da razza suenter ina perioda da declin u ruina. Per quest intent cloma il faschissem suenter ina ‹revoluziun spirituala› cunter indizis da declin moral sco individualissem u materialissem e prenda en mira da purifitgar la societad organica da forzas u gruppas ‹divergentas› che smanatschan quella. Il faschissem ha la tendenza da glorifitgar virilitad, giuventetgna, in’unitad mistica e la forza regenerativa da violenza. Savens – ma betg adina – sustegna el teorias da la superiuradad da razza, da la persecuziun etnica, da l’expansiun imperialistica e dal genocid. Il faschissem po a medem temp survegnir furma d’in internaziunalissem che s’extenda, a basa da solidaritad da razza u ideologica, sur ils cunfins naziunals. Per ordinari accentuescha il faschissem la predominanza masculina, cumbain ch’el sustegna magari er la solidaritad feminina e porscha novas pussaivladads per dunnas d’ina naziun u razza privilegiada.»[10]
En ses cudesch ‹The Anatomy of Fascism›, publitgà medemamain il 2004, circumscriva l’istoriograf american Robert O. Paxton il faschissem sco suonda: «Il faschissem sa lascha definir sco ina furma dal cumportament politic ch’è segnada d’in’occupaziun obsessiva cun declin, umiliaziun e rolla d’unfrenda d’ina cuminanza e cun cults cumpensatorics d’unitad, fermezza e purezza; per quest intent banduna ina partida che sa basa sin las massas, manada d’activists naziunalistics decidids che collavuran cunter veglia, ma a moda effectiva cun elitas tradiziunalas, libertads democraticas e suonda, a basa d’ina violenza idealisada sco purifitganta e senza limitaziuns eticas u legalas, finamiras da la purificaziun a l’intern e da l’expansiun a l’exteriur.»[11]
Caracteristicas communablas da moviments faschisticsEdit
Ils onns 1990 ha il perscrutader talian Emilio Gentile preschentà ina definiziun dal faschissem che cumpiglia diesch puncts e ch’attribuescha las caracteristicas centralas da quel ad ina dimensiun organisatorica (cumposiziun sociala, structura, stil da viver e metodas da cumbat da la partida), ad ina culturala (concepziun da l’uman, da la massa e da la politica) ed ad ina instituziunala (il cumplex da las structuras e relaziuns, da las qualas resulta il reschim faschistic):[12]
Dimensiun organisatoricaEdit
1. Moviments faschistics èn moviments da massa che surpassan las classas. En in’emprima fasa sa recruteschan els surtut dad umens da la classa mesauna e burgaisia pitschna. Blers da quests commembers n’eran avant politicamain betg engaschads, s’organiseschan uss però en las structuras da partida organisadas tenor exempel militar. Els na defineschan lur maletg da sasez resp. lur identitad betg tenor l’ierarchia da la societad u la derivanza da classa, mabain tenor lur appartegnientscha al moviment faschistic. Els considereschan sasezs sco executurs d’ina missiun da la restauraziun naziunala, en stadi da guerra cun ils adversaris politics; els han en mira il monopol da la pussanza politica e sa servan da mesiras da terror, da tactica parlamentara e da cumpromiss cun la classa regenta per eriger in nov urden, il qual destruescha la democrazia parlamentara
Dimensiun ideologica resp. culturalaEdit
2. Moviments faschistics genereschan ina cultura che sa basa sin in pensar mitic, sin il mitus da la giuventetgna sco pussanza che fa avanzar l’istorgia e sin la militarisaziun da la politica sco model per l’organisaziun da la societad.
Gentile renda attent che l’ideologia faschistica vegnia formulada a moda plitost estetica che teoretica, e quai a basa da mitus, rituals e simbols d’ina religiun seculara che serva a furmar las massas culturalmain e socialmain ad ina cuminanza serrada, la finamira da la quala è da stgaffir in «nov uman». Cun far renascher la societad, il stadi e la cultura duai vegnir surmuntada ina fasa da decadenza e degeneraziun. Cun quest maletg dal mund mistic-irraziunal represchenta il faschissem da princip in program antiilluministic.
Tar ils aspects centrals da moviments faschistics tutgan lur organisaziuns paramilitaras, la militarisaziun da l’entira vita publica e manifestaziuns da massa militaricas.
3. Moviments faschistics suondan in’ideologia segnada d’in caracter antiideologic e pragmatic che proclamescha sasezza sco antimaterialistica, antiindividualistica, antiliberala, antidemocratica ed antimarxistica (uschenumnada ‹negaziun faschistica›).
Ils manaders faschistics èn surtut sa servids da la Revoluziun d’october russa e da la tema d’in’ulteriura derasaziun dal communissem en l’Europa per far patgs cun liberals e conservativs.
4. Moviments faschistics han in maletg totalitar dal primat da la politica, la quala vegn chapida sco revoluziun permanenta. Tras il stadi totalitar vul ins cuntanscher la fusiun da l’individi e da la massa en l’unitad organic-mistica da la naziun, la quala furma ina cuminanza etica e morala. A medem temp vegnan prendidas mesiras da discriminaziun e persecuziun cunter tut quels ch’ins considerescha sco situads ordaifer questa cuminanza, saja quai sco inimis dal reschim u sco commembers da rassas ch’èn apparentamain inferiuras u almain privlusas per l’integritad da la naziun.
Tar las caracteristicas da reschims faschistics tutga er l’unifurmaziun da tut las forzas entaifer la societad, surtut da las medias e dal sistem da furmaziun, collià cun in’exclusiun radicala fin a l’extirpaziun da quels che s’opponan a quest process d’unifurmaziun.
Il naziunalissem ch’ils moviments faschistics represchentan ha ina tempra caracteristica, segnada da l’idea d’in origin mistic. La naziun vegn considerada sco unitad organica che sa basa sin il territori da viver tradiziunal e la derivanza unitara da l’agen pievel.
En quest connex vegn fatga valair la superiuritad da commembers da l’atgna razza, derivanza e naziunalitad envers auters. Quai po manar a furmas antisemiticas e rassisticas, las qualas resortan en il naziunalsocialissem pli ferm che èn ils moviments da l’Italia e da l’Europa dal Vest.
Igl è avant maun in pensar marcantamain dichotom, segnà da categorias ch’excludan in l’auter sco ami/inimi, nus/ils auters, superiur/inferiur, e quai gist er vers l’intern da la societad. L’inimi a l’intern da la societad faschistica gioga ina rolla almain uschè impurtanta sco l’inimi a l’exteriur. Il «corp dal pievel» stoppia vegnir nettegià da quests «elements nuschaivels» che smanatschian l’agen «sang».
Dapi il concept da Mussolini dal stato totalitario ha la pretensiun faschistica cumpiglià tut las parts da la vita publica ed è penetrà fin en la vita privata. La famiglia aveva d’attribuir cun schendrar uffants a la creschientscha da la cuminanza dal pievel. Democrazia, libertad, pluralissem e la spartiziun tranter stadi, economia e sfera privata considerescha il faschissem sco smanatscha da quest collectivissem organic.
5. Moviments faschistics represchentan ina morala da burgais dal stadi, la qual parta da la subordinaziun absoluta dal burgais sut il stadi, da la submissiun totala da l’individi a la naziun, da disciplina, virilitad, camaradaria e d’in spiert guerresc.
Betg mo la guerra e la violenza vegnan estetisadas, mabain er concurrenzas da sport daventan in simbol da la submissiun a la naziun; questas ultimas porschan en pli la pussaivladad da cuntanscher las parts da la populaziun ch’èn uschiglio nunpoliticas.
Dimensiun instituziunalaEdit
Suenter che moviments faschistics han conquistà la pussanza statala, sa laschan els designar sco reschims faschistics. Per lur politica ed organisaziun statala èn caracteristics
6. in apparat polizial che surveglia, controllescha e supprima dissens ed opposiziun, er cun recurrer a furmas dal terrur organisà. Quests instruments pon er vegnir applitgads cunter vuschs criticas entaifer las atgnas retschas.
7. ina partida unitara, la quala garantescha cun si’atgna milissa la defensiun armada dal reschim, recrutescha il cader e l’‹aristocrazia regenta›, organisescha las massas en il stadi totalitar e las mobilisescha spiertalmain ed emoziunalmain en in process educativ ed agitatoric permanent. Entaifer il reschim serva la partida sco organ da la revoluziun cuntinuanta a realisar il mitus dal stadi totalitar en las instituziuns, la societad, la mentalitad e las isanzas da quel.
8. in sistem politic che sa basa sin la simbiosa tranter partida e stadi, ch’è ordinà en furma d’ina ierarchia da funcziuns che vegn instituida da surengiu. Sisum quella sa chatta la figura dal ‹Führer›, munida cun ina sacralitad carismatica; quel maina e coordinescha las activitads da la partida, dal reschim e dal stadi. En in tal sistem politic daventa il princip da la separaziun da las pussanzas obsolet; er la giustia funcziuna la finala tenor ils princips dictads dal manader suprem.
9. in’organisaziun economica corporativa che supprima la libertad dals sindicats ed extenda il champ d’intervenziuns statalas. Sut la controlla dal reschim vegnan lavurants e purs involvids tenor princips tecnocratics ed orientads a l’ideal da la solidaritad. Uschia duai vegnir augmentada la pussanza dal stadi corporativ, resalvond però il possess privat e la spartiziun da la societad en classas.
10. ina politica exteriura ch’è orientada ad acquistar pussanza e grondezza naziunala e ch’ha la finamira da stgaffir in nov urden sa servind als meds da l’expansiun imperialistica.
Origin dal faschissem en l’ItaliaEdit
Mussolini ha fundà il 1915, cur che l’Italia è entrada en la guerra, ils Fasci d’azione rivoluzionaria ed ha furmà il mars 1919 dals Fasci dēi lavoratōri e dals Fasci siciliani il moviment Fasci italiani di combattimento, il qual è sa servì d’in fasch da pertgas sco ses simbol. Oriundamain consistiva quest moviment per gronda part d’aderents dal sindicalissem, ina furma dal socialissem da sindicats, fin che Mussolini ha cunfinà quel il 1921 decididamain cunter socialissem e communissem. Tras quai è sia partida, che sa numnava uss Partito Nazionale Fascista (PNF), daventada elegibla er per la classa mesauna burgaisa e sustegnida da parts da la baselgia catolica, dals funcziunaris statals e da l’armada.
Cun agid da paramilitars, terrur sin via, in ferm cult da persuna, propaganda da las massas ed il ‹Marsch sin Roma› inscenà a moda effizienta, ha Mussolini conquistà il 1922 l’uffizi dal primminister talian. Pass per pass ha el sinaquai sviluppà fin il 1925 ina dictatura d’ina partida sut in Cussegl grond faschistic sut si’egida. A quest intent han servì ina lescha d’autorisaziun, il scumond da las ulteriuras partidas, la dissoluziun dals dretgs da burgais e da la libertad da pressa, l’amplificaziun da la milissa da partida ed assassins politics.
Il 1932 ha el preschentà en scrit l’ideologia da ses sistem statal (‹La dottrina del fascismo›). Las caracteristicas da quel eran in naziunalissem extrem, la posiziun – cun agid da meds militars – da l’Italia sco pussanza gronda en la Mar Mediterrana, l’accent sin la «voluntad a la pussanza» (Friedrich Nietzsche), il princip dal manader autoritar (Vilfredo Pareto), l’«acziun directa» sco «forza creativa» (Georges Sorel) e la fusiun totalitara da stadi e partida unitara sut surveglianza da la polizia secreta. La cumponenta socialrevoluziunara dal temp da partenza è percunter vegnida mitigiada; organisaziuns unitaras cumandadas da lavurants ed interprendiders duevan impedir tuttas furmas da cumbat da classas. Per gudagnar sper la pussanza er l’egemonia en il senn dad Antonio Gramsci, ha il stadi er surpiglià il moviment da sport. Tras quai duevan vegnir glorifitgads il cult dal corp, la forza e virilitad e demonstrà la superiuradad taliana en activitads fisicas sco il campiunadi mundial da ballape u ils gieus olimpics.[13]
Sco caracteristicas dal faschissem tenor l’exempel talian valan perquai concepts politics voluntaristics e futuristics che suttamettan las necessitads economicas a la voluntad da pussanza e prendan – sco visiun futuristica – en mira la transfurmaziun radicala da la societad sco destinaziun naziunala[14], en pli ina furma da regenza avertamain terroristica e dictatorica che fa finta da correspunder a la voluntad dal pievel, segnada d’in cult da persuna exprimì[15] e d’ina ferma estetisaziun da la politica che duai surcuvrir e tegnair ensemen interess e moviments divergents.
Tras ses etatissem sa differenziava il ‹nov urden› faschistic da l’Italia cleramain dal reschim naziunalsocialistic. Mussolini è numnadamain sa stentà tras e tras da furmar ses «ferm stadi» cun integrar las veglias elitas.
Per pudair conquistar spazi da viver (spazio vitale) sa basava il sistem faschistic sin il princip da l’expansiun cun meds guerrils. Dal 1923 fin il 1934 ha gì lieu la Segunda Guerra tranter l’Italia e la Libia, a partir dal 1935 la Guerra da l’Abessinia, a partir dal 1936 è il pajais sa participà a la Guerra civila spagnola, il 1939 è suandada l’occupaziun da l’Albania, il 1940 la participaziun a la champagna dal vest da la Germania naziunalsocialistica e la Guerra tranter l’Italia e la Grezia ed il 1941 è il pajais sa participà a la campagna militar tudestga sin il Balcan – cunter la Jugoslavia – sco er als cumbats cunter l’Uniun sovietica ed en l’Africa dal Nord.[16] La repressiun taliana en ils territoris africans occupads sa lascha cumparegliar cun il terror d’occupaziun tudestg en la Pologna avant l’attatga sin l’Uniun sovietica. Sco repressiun cunter il moviment clandestin sin il Balcan ha il militar talian applitgà ils medems meds sco pli baud en l’Africa, numnadamain la strategia da la terra arsa, da nettegiadas etnicas, d’internaziun en massa en champs da concentraziun talians, da rapiment ed execuziun d’ostagis e da la colonisaziun taliana.[17] Per ils faschists èsi evident ch’i sa tractia tant en l’Africa da l’Ost taliana sco er sin il Balcan da razzas che sajan culturalmain, sche betg er biologicamain, inferiuras. Quest antiafricanissem ed antislavissem ha be anc fatg vegnir pir las repressiuns.
A l’entschatta n’era il faschissem betg segnà d’in’orientaziun antisemitica. Repetidamain ha Mussolini refusà en allocuziuns publicas il rassissem ed antisemitissem dals naziunalsocialists, perquai ch’el veseva en questas tendenzas il return dal «germanissem» ch’el aveva adina cumbattì da giuven. Pir dapi la mesadad dals onns 1930, pervi da la coaliziun politica da Mussolini cun il Reich tudestg, hai dà agitaziuns antisemiticas che duevan la finala er manar tar las leschas da razza talianas. Questa politica n’ha però mai gì la finamira d’exterminar ils Gidieus europeics, mabain intendeva da privar quels da lur dretgs, d’als expropriar e bandischar.
Teoretichers temprivs dal faschissemEdit
- Benito Mussolini (1883–1945) è stà il 1919 il fundatur dal faschissem talian. El derivava da l’ala sindicalistica da la Partida socialistica da l’Italia ed è stà influenzà fermamain da Georges Sorel, e main – sco ch’el ha pretendì a l’entschatta – da Vilfredo Pareto. Cun ‹La Dottrina Del Fascismo› ha el publitgà il 1932 si’elavuraziun teoretica.
- Robert Michels (1876–1936) è stà in sociolog tudestg. Michels derivava da la SPD ed è daventà impurtant sco sociolog da partida. El ha midà en l’Italia, è s’orientà vers il sindicalissem e pli tard vers il faschissem. Il 1928 al ha Mussolini endrizzà ina professura a l’universitad da Perugia per cuntinuar a sviluppar la teoria dal faschissem.
- Giovanni Gentile (1875–1944) è stà in filosof neoidealistic. El ha represchentà ina direcziun filosofica radicala numnada «actualissem», la quala snegava l’existenza absoluta dals objects e defendeva la teoria che tuttas appartegnientschas vegnan pir stgaffidas en l’«act pur». Gentile è stà il 1922/23 minister da furmaziun faschistic ed ha chatschà tras ina refurma da scola tradiziunalistica. Suenter il 1929 è el però vegnì isolà adina dapli pervi da sias posiziuns radicalas.
- Sergio Panunzio (1886–1944) è stà in teoreticher dal sindicalissem. El ha sviluppà suenter il 1922 in’impurtanta part da la teoria dal stadi faschistica cun empruvar da cunfinar in da l’auter la relaziun tranter partida e stadi. Panunzio ha docì a la facultad per scienza politica da l’universitad da Perugia ch’ha gì grond’influenza.
- Il giurist Alfredo Rocco (1875–1935) è oriundamain stà in impurtant pensader dal moviment naziunalistic talian, il qual ha fusiunà il 1923 cun il faschissem. Durant la restructuraziun totalitara dal stadi talian a partir dal 1925 è Rocco stà l’architect da la structura d’instituziuns faschistica. Tranter auter è el er stà responsabel per in dretg penal pli rigurus.
- Enrico Corradini (1865–1931) è medemamain stà l’emprim naziunalist. El ha represchentà in curs d’expansiun exprimì, en rom dal qual l’Italia sco «naziun proletara» stoppia cumbatter cunter las ritgas naziuns dal vest. Quest’idea, che dueva pli tard daventar fitg impurtanta entaifer il faschissem, ha Corradini collià cun sia veneraziun passiunada per la Roma antica.
- Julius Evola (1898–1974) è stà in filosof da cultura e derivava d’ina famiglia catolic-tradiziunala a Roma. Pli tard ha el sviluppà in «tradiziunalissem» pajaun-rassistic, orientà a l’antica. Evola represchentava ina vart reacziunara dal faschissem, il qual è adina puspè vegnì en conflict cun l’ala modernistica (la quala Evola ha da sia vart crititgà sco generaziun dal faschissem). Las posiziuns extremas dad Evola èn adina restadas entaifer il faschissem en ina posiziun minoritara.
Survista dals moviments faschisticsEdit
Reschims faschistics en l’EuropaEdit
- Italia: Faschists (fundaziun 1919, a la pussanza 1922–1945). Dapi il 1922 part d’ina regenza da coaliziun cun conservativs e naziunalists, a partir dal 1925 partida regenta cun meds dictatorics. Suenter la conquista da l’Albania ha existì là dal 1939 fin il 1943 la Partida faschistica albanaisa sco partida locala dals faschists talians.
- Germania: Naziunalsocialists (fundaziun 1920, a la pussanza 1933–1945). Dal 1926 fin il 1938 (a partir dal 1933 a moda clandestina) ha existì en l’Austria ina NSDAP austriaca sco partida locala dals naziunalsocialists tudestgs.
- Rumenia: Garda da fier (fundaziun 1927, a la pussanza 1940–1941). Durant la fasa da reschim ha quella furmà, en ina coaliziun cun il militar, la partida statala rumena sut Ion Antonescu.
- Croazia: Ustascha (fundaziun 1929, a la pussanza 1941–1945)
- Spagna: Falangists (fundaziun 1933, a la pussanza 1936–1977). A partir dal 1937 sco fracziun parziala entaifer la partida statala franquistica F.E.T. y de las JONS.
- Ungaria: Partida da las cruschs a frizzas (fundaziun 1935, a la pussanza 1944–1945).
Daspera han existì partidas faschisticas europeicas senza agen reschim, tranter auter en Austria, Belgia, Bulgaria, Danemarc, Finlanda, Frantscha, Gronda Britannia, Irlanda, Islanda, Lettonia, Liechtenstein, Luxemburg, Norvegia, Pajais Bass, Pologna, Serbia, Svezia, Svizra (Front naziunala), Tschecoslovachia ed Uniun sovietica.
Gruppaziuns faschisticas ordaifer l’EuropaEdit
Analog a la situaziun en l’Europa (partidas faschisticas senza agen reschim) hai er dà avant e durant la Segunda Guerra mundiala sin auters continents gruppaziuns faschisticas, las qualas han operà sco partidas pitschnas u ordaifer il parlament, t.a. en l’Egipta, Palestina, Siria e Libanon, Africa dal Sid, Brasilia, Chile e Stadis Unids. Ina rolla tut speziala, betg mo sco reschim etablì, mabain er sco partenari da coaliziun cun la Germania naziunalsocialistica e l’Italia faschistica (uschenumnadas Pussanzas da l’axa) ha giugà il Giapun (1926–1945) che duai perquai vegnir preschentar a fund:
L’impuls revoluziunar da divers teoretichers (sco Kita Ikki u Takabatake Motoyuki), gruppaziuns e partidas a partir dal 1920 è stà en il Giapun main exprimì che en l’Europa ed aveva plitost en mira la predominanza d’ina monarchia birocratica, nundemocratica, constituziunala a basa da valurs tradiziunalas che da stgaffir in urden cumplettamain nov. Las duas pli fermas gruppaziuns dapi il 1936, la Tōhōkai e la partida da giuvenils stabilida tenor il model da la giuventetgna da Hitler, n’eran betg moviments faschistics, ma organisaziuns che sa laschan cumparegliar il meglier cun organisaziuns faschisticas. L’autoritarissem giapunais a partir dal 1940 sa lascha descriver il meglier sco in cumplex segnà da birocrats dal stadi, manaders economics conservativs e pretorians militars. Cumbain ch’è er en diever la noziun faschissem da Tennō, èsi problematic da vulair applitgar il term faschissem sin la situaziun en il Giapun. Parallelas datti bain areguard l’autoritarissem, il militarissem, il cumportament imperialistic e l’ideologia da razza. Da l’autra vart n’ha betg existì en il Giapun in moviment politic che vuleva arrivar a la pussanza, en pli è l’autoritad constituziunala restada – almain vers anora – intacta ed ha existì vinavant in tschert pluralissem. Sco elements essenzials dal faschissem han en pli mancà (almain avant il 1941/42) tendenzas vers ina partida unitara, da las massas u d’in manader. Ed areguard la successiun ‹moviment – ideologia – reschim› dal faschissem europeic fa Gregory J. Kasza valair che quella haja gì lieu qua precis en successiun cuntraria.[18]
Perscrutaziun dal faschissemEdit
Tar las uschenumnadas teorias dal faschissem sa tracti da teorias scientificas che sa stentan da descriver ed explitgar las raschuns ed ils tratgs caracteristics dal faschissem sco fenomen istoric. En las scienzas istoricas e socialas han ins sviluppà per quest intent diversas avischinaziuns teoreticas, las qualas sa differenzieschan surtut areguard la dumonda tge elements che sajan da considerar sco caracteristics resp. paradigmatics per moviments faschistics sco er areguard ils facturs socials ed istorics ch’hajan manà al svilup da quests moviments.
Tranterguerras e temp da la Segunda Guerra mundialaEdit
Il pensar che dueva furmar la basa da l’ideologia faschistica e dal moviment naziunalistic, collectivistic resp. corporativ che dueva purtar quella, è sa sviluppà per grond apart avant l’Emprima Guerra mundiala (prefaschissem) ed ha cumenzà a sa far valair sin champ politic suenter la fin da quella.
Dapi l’entschatta dals onns 1920 han ins – parallel a l’avanzament da quest moviment en l’Italia – sviluppà numerusas teorias ed interpretaziuns en connex cun l’origin ed il caracter dal faschissem. Tut tenor la perspectiva scientifica dals singuls auturs han questas teorias ubain in accent sociologic, socio-economic u sociopsicologic. Las emprimas teorias han considerà l’ideologia e la politica da la partida da Benito Mussolini sco caracteristica constitutiva er per auters moviments cumparegliabels en l’Europa. Surtut il naziunalsocialissem tudestg han ins considerà sco furma extrema dal faschissem.
Il marxissem (tant da l’ost sco er dal vest) ha considerà da quel temp il faschissem sut aspects socio-economics sco expressiun e consequenza d’ina profunda crisa dal chapitalissem da monopols. Interpretaziuns ch’èn s’orientadas a l’analisa da las classas han classifitgà ils faschists sco marionettas dals chapitalists (uschenumnada teoria d’agents), sco classa mesauna che sa radicalisescha a medem temp cunter la burgaisia ed il proletariat, sco consequenza da la dissoluziun da la structura da classas tradiziunala ubain sco nov bonapartissem che profitia dal spazi vid tranter las forzas da las classas che neutraliseschian ina l’autra.
En pliras resoluziuns ha l’Internaziunala communistica condemnà tranter il 1924 ed il 1935 il faschissem sco «dictatura terroristica dals elements ils pli reacziunars, schovinistics ed imperialistics dal chapital da finanzas» (Georgi Dimitroff).
Quests puntgs da vista temprivs, per il pli d’orientaziun monocausala u reducziunistica, valan oz sco antiquads.[19]
En Germania èn gia sa fatgas valair baud tesas che s’orienteschan – vidvart Marx – a la psicanalisa da Sigmund Freud, tranter auter per explitgar l’abilitad surprendenta da moviments faschistics da mobilisar las massas. Pli tard han las lavurs da la Scola da Francfurt intercurì l’inclinaziun da la burgaisia pitschna envers ina structura da la persunalitad specifica, il «caracter autoritar» ed ensemen cun quel per il princip dal manader. Quest caracter social, ch’è sa sviluppà en Germania surtut dal temp da l’imperi e da la Republica da Weimar, è vegnì considerà sco basa sociopsicologica essenziala da structuras da la societad faschisticas.
Cun l’avanzament dal naziunalsocialissem èn alura daventadas impurtantas teorias dal faschissem ch’accentueschan aspects da la politica economica. Hermann Heller, Rudolf Hilferding, Richard Löwenthal, Franz Borkenau ed auters han preschentà studis ch’han er analisà la «faschisaziun» da l’entir’Europa suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza e la midada da funcziun dal liberalissem ch’è stada colliada cun quest svilup. Tematisà vegn il faschissem en quest connex a moda cuntraria – ubain sco emprova da manar natiers ina modernisaziun accelerada, ubain sco revolta tradiziunalistica, drizzada cunter la moderna.
Discussiun teoretica suenter il 1945Edit
Suenter il 1945 han dominà en l’Europa dal Vest ed ils Stadis Unids las teorias dal totalitarissem che consideravan il faschissem ed il realsocialissem sco dictaturas da sumegliant caracter. Quests studis èn sa stentads da preschentar ils sistems parlamentars da l’Occident sco exemplarics e da condemnar tant dictaturas da dretga sco da sanestra sco deviaziuns da quest ideal. Cuntrari a la teoria dal faschissem tematisescha la teoria dal totalitarissem pia sumeglientschas structuralas, metodicas ed ideologicas da differents sistems da regenza dictatorics, sajan quels faschistics ubain communistics.
Expressiun pregnanta ha quest dualissem tranter faschissem e totalitarissem chattà en la Guerra fraida. D’ina vart è numnadamain il cuntramodel al totalitarissem sa sviluppà al stabilisatur d’identitad da las democrazias liberalas dal vest; da l’autra vart ha la noziun dal faschissem enconuschì da quel temp ina nova conjunctura surtut en si’interpretaziun marxistica.
Sco dus pensaders d’atgna tempra dals emprims decennis suenter la fin da la guerra sajan menziunads Hannah Arendt ed Ernst Nolte:
La tesa dal totalitarissem che Hannah Arendt ha sviluppà en si’ovra politica principala ‹Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft› (‹The Origins of Totalitarianism›) ha sulettamain considerà ils sistems politics dal naziunalsocialissem ed il stalinissem fin la mort da Stalin il 1953 sco totalitars. Cuntrari a blers auters studis da ses temp, ch’avevan surtut en mira da cumparegliar in cun l’auter ils differents sistems totalitaristics, è Arendt sa stentada sper l’analisa dals «elements» da perscrutar ils «origins» da reschims totalitars. Tenor ses avis han l’antisemitissem, l’imperialissem, il rassissem e la societad da la massa ch’era londervi da sa sviluppar furmà motivs per il svilup dal domini da terror totalitar. Il faschissem talian ed il franquissem ha Arendt exclus da questa definiziun. E la noziun faschissem n’ha ella betg duvrà per caracterisar il naziunalsocialissem.
L’istoriograf Ernst Nolte ha dà a la discussiun novs impuls cun si’ovra ‹Der Faschismus in seiner Epoche› ch’è cumparida l’onn 1963. Nolte ves il faschissem sco tratg caracteristic da l’epoca dal 1917 fin il 1945: Sulettamain da quel temp sajan ins sa stentà da far frunt a la smanatscha tras l’Uniun sovietica ed al clom da quella suenter al revoluziun mundiala cun meds faschistics. Cunter questa teoria che vesa il faschissem sco reacziun politica sin il success dal bolschevissem è percunter, tranter auters, sa drizzà Zeev Sternhell cun intercurir tratgs prefaschistics ch’eran gia avant maun avant la Revoluziun d’october. La noziun ‹faschissem› sco che la dovra Nolte è, en furma simplifitgada e savens pauc profunda, sa derasada vastamain ed è la finala vegnida applitgada sin quasi tut las dictaturas betg communisticas en l’Europa dal 20avel tschientaner. Surtut è er il naziunalsocialissem vegnì designà tras quai sco faschistic. Per part è il svilup schizunt ì uschè lunsch che ‹faschistic› vegniva duvrà sco denominaziun polemica per anticommunists d’orientaziun autoritara.
Accents entaifer la perscrutaziun actualaEdit
Ozendi predomineschan en la perscrutaziun dal faschissem surtut access sociologics. Menziunads spezialmain sajan dus, numnadamain per l’ina la chapientscha generica da la noziun faschissem, per l’autra la cunfinaziun da quella da l’autoritarissem.
En la perscrutaziun cumparativa vegnan constatads parairis divergents, per part cuntradictorics, tranter ils differents pensaders e manaders faschistics – per part schizunt tranter quels dal medem moviment. Da l’autra vart èn ils differents moviments faschistics segnads da numerus princips ed ideas centralas ch’èn sumegliants u schizunt identics. Questas ideas centralas communablas e tratgs ideologics fundamentals da tut ils moviments faschistics vegnan designads en la perscrutaziun sco faschissem generic (cf. latiers survart, en il chapitel ‹Definiziun›, las expectoraziuns da Lyons, Paxton e Gentile). Tar ils critichers da la noziun generica dal faschissem tutgan surtut ils represchentants dal concept dal totalitarissem sco Friedrich Pohlmann e Wolfgang Kraushaar.
Colliada stretgamain cun la noziun generica dal faschissem è il problem da la cunfinaziun da quel envers auters tips da moviments e reschims. Cuntrari als concepts d’interpretaziun classics, per gronda part marxistics, è sa sviluppada en la perscrutaziun dal faschissem pli nova ina noziun dal faschissem pli differenziada. Ina rolla decisiva en quest connex gioga surtut la cunfinaziun dal quel envers l’autoritarissem. Il franquissem en Spagna e l’Estado Novo portugais sut António de Oliveira Salazar vegnan per exempel interpretads ord vista marxistica sco fenomens specifics entaifer in faschissem general europeic; perscrutaziuns pli novas han percunter elavurà sper ils tratgs cuminaivels er las differenzas tranter quests ed auters moviments resp. reschims, ils quals èn bain tuts represchentants d’in «naziunalissem autoritar», ma na ston betg exnum vegnir considerads sco faschissem.
Uschia era la Falange en ses origin bain tuttavia in moviment faschistic ed ella dueva er furmar la basa organisatorica da la partida statala franquistica. Sco partida statala è quella però gia baud vegnida stgatschada a l’ur tras autras tendenzas entaifer il sistem da regenza franquistic ed uschia er privada da la pussanza. Tut en tut han elitas tradiziunalas che derivavan dal militar, da la baselgia e dals gronds proprietaris da terren giugà ina rolla bundant pli impurtantas per il reschim en Spagna ch’il moviment faschistic dal pajais. Tant l’Estado Novo en il Portugal sco er il reschim da Franco en Spagna portan tratgs d’ina dictatura militara e d’in corporatissem autoritar. La finamira da quests reschims, uschia fan valair divers perscrutaders, saja stà da conservar l’ierarchia sociala tradiziunala, entant che gruppaziuns faschisticas sajan sa stentadas da surmuntar il status quo cun mobilisar gruppas declassadas. En il cas da la Spagna, uschia vegn tuttavia concedì, possian ins però senz’auter discurrer per la fasa tempriva dal reschim fin il 1945 da tratgs «semifaschistics».[20]
AnnotaziunsEdit
- ↑ Fritz Schotthöfer: Il fascio. Sinn und Wirklichkeit des italienischen Faschismus, 1924; cità tenor Wippermann: Faschismus. Eine Weltgeschichte. 2009, p. 7.
- ↑ Wolfgang Benz, Hermann Graml, Hermann Weiß (ed.): Enzyklopädie des Nationalsozialismus, 3. ed., Klett-Cotta, Stuttgart 1997, p. 453.
- ↑ Bauerkämper: Der Faschismus in Europa 1918–1945, p. 13.
- ↑ Hans-Georg Herrnleben: Totalitäre Herrschaft. Faschismus – Nationalsozialismus – Stalinismus, Ploetz, Freiburg 1980, p. 21.
- ↑ Payne: Geschichte des Faschismus, p. 11s.
- ↑ Wippermann: Faschismus. Eine Weltgeschichte, p. 7.
- ↑ Bauerkämper: Der Faschismus in Europa 1918–1945, p. 27s.
- ↑ Bernd Martin: Zur Tauglichkeit eines übergreifenden Faschismus-Begriffs. En: Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, 29. ann. 1981, p. 48–73 (PDF; 6,3 MB).
- ↑ Roger Griffin (2005): Völkischer Nationalismus als Wegbereiter und Fortsetzer des Faschismus: Ein angelsächsischer Blick auf ein nicht nur deutsches Phänomen. En: Heiko Kauffmann, Helmut Kellershohn, Jobst Paul (ed.): Völkische Bande. Dekadenz und Wiedergeburt – Analysen rechter Ideologie. Münster: Unrast.
- ↑ Matthew N. Lyons: What is Fascism? Some General Ideological Features, 12 da schaner 2004; translatà dad Alfred Schober en: Heiko Kauffmann, Helmut Kellershohn, Jobst Paul (ed.): Völkische Bande. Dekadenz und Wiedergeburt. Münster 2006.
- ↑ Robert O. Paxton: Anatomie des Faschismus. DVA, Minca 2006, ISBN 3-421-05913-6, p. 319.
- ↑ Emilio Gentile: Der Faschismus: Eine Definition zur Orientierung En: Mittelweg 36, 2007, carnet 1.
- ↑ Arnd Krüger: Sport im faschistischen Italien (1922–1933), en: G. Spitzer, D. Schmidt (ed.): Sport zwischen Eigenständigkeit und Fremdbestimmung. Festschrift für Prof. Dr. Hajo Bernett. P. Wegener, Bonn 1986, p. 213–226; Felice Fabrizio: Sport e fascismo. La politica sportiva del regime, 1924–1936. Guaraldi, Rimini 1976.
- ↑ Manfred Hinz: Die Zukunft der Katastrophe. Mythische und rationalistische Geschichtstheorie im italienischen Futurismus, p. 1–18 e 89–111.
- ↑ Vgl. Clemens Zimmermann: Das Bild Mussolinis. Dokumentarische Formungen und die Brechungen medialer Wirksamkeit. In: Gerhard Paul: Visual History. Ein Studienbuch, p. 225s.
- ↑ Wolfgang Schieder: Die Verdrändung der faschistischen Tätervergangenheit im Nachkriegsitalien. En: Der erste faschistische Vernichtungskrieg. Ed.: Aram Mattioli, ISBN 978-3-89498-162-4, p. 181s.
- ↑ Rodogno, Davide: Fascism’s European Empire: Italian Occupation During the Second World War. Cambridge. Cambridge University Press 2006, ISBN 978-0-521-84515-1, p. 333ss.
- ↑ Gregory J. Kasza: Fascism from above? Japan’s kakushin right in comparative perspective. En: Stein, Ugelvik, Larsen: Fascism Outside Europe. The European Impulse Against Domestic Conditions in the Diffusion of Global Fascism. Columbia University Press, 2002, p. 185ss.
- ↑ Stanley Payne: Geschichte des Faschismus. Aufstieg und Fall einer europäischen Bewegung. Propyläen, Berlin 2001, p. 592.
- ↑ Wolfgang Wippermann: Faschismustheorien. Zum Stand der gegenwärtigen Diskussion. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1989.
LitteraturaEdit
- Arnd Bauerkämper: Der Faschismus in Europa 1918–1945. Reclam, Stuttgart 2006, ISBN 3-15-017049-4.
- Jerzy W. Borejsza: Schulen des Hasses. Faschistische Systeme in Europa. Fischer TB, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-596-60160-6.
- Francis L. Carsten: Der Aufstieg des Faschismus in Europa. Europäische Verlagsanstalt, Francfurt a.M. 1968.
- Roger Griffin, Matthew Feldman (ed.): Fascism. Critical Concepts in Political Science. Tschintg toms. Routledge, Londra 2004.
- Armin Heinen: Erscheinungsformen des europäischen Faschismus. En: Christof Dipper, Lutz Klinkhammer, Alexander Nützenadel: Europäische Sozialgeschichte. Festschrift für Wolfgang Schieder. (= Historische Forschungen, tom 68) Duncker & Humblot, Berlin 2000, ISBN 3-428-09843-9, p. 3–20.
- Philip Morgan: Fascism in Europe, 1919–1945. Routledge, New York 2003, ISBN 978-0-415-16942-4.
- Ernst Nolte: Der Faschismus in seiner Epoche. Action française, italienischer Faschismus, Nationalsozialismus. Piper, Minca 1984, ISBN 3-492-10365-0.
- Robert Paxton: Anatomie des Faschismus. DVA, Minca 2006, ISBN 3-421-05913-6.
- Stanley G. Payne: Geschichte des Faschismus. Aufstieg und Fall einer europäischen Bewegung. Propyläen, Berlin 2001, ISBN 3-549-07148-5.
- Werner Röhr: Faschismusforschung im Spiegel der Kritik. Aurora, Berlin 2014, ISBN 978-3-359-02536-8.
- Reactionary Nationalists, Fascists and Dictatorships in the Twentieth Century. Ed. Ismael Saz, Zira Box, Toni Morant, Julian Sanz; Palgrave, 2019.
- Thomas Schlemmer / Hans Woller (ed.): Der Faschismus in Europa. Wege der Forschung. de Gruyter/Oldenbourg, Minca 2014, ISBN 978-3-486-77843-4.
- Wolfgang Wippermann: Europäischer Faschismus im Vergleich (1922–1982). Suhrkamp, Francfurt a.M. 1983, ISBN 3-518-11245-7.
- Wolfgang Wippermann: Faschismus. Eine Weltgeschichte vom 19. Jahrhundert bis heute. Primus, Darmstadt 2009, ISBN 3-89678-367-X.
- Friedrich Hacker: Das Faschismus-Syndrom. Analyse eines aktuellen Phänomens. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 1992, ISBN 3-596-10775-X.
- Konrad Hecker: Der Faschismus und seine demokratische Bewältigung. GegenStandpunkt, Minca 1996, ISBN 3-929211-02-5.
- Christoph Cornelißen, Lutz Klinkhammer, Wolfgang Schwentker (ed.): Erinnerungskulturen. Deutschland, Italien und Japan seit 1945. Fischer, Francfurt a.M. 2003, ISBN 3-596-15219-4.
ColliaziunsEdit
- Faschissem, sin shoa.de
- Beate Scholz: Italienischer Faschismus als ‹Export›-Artikel (1927–1935). Ideologische und organisatorische Ansätze zur Verbreitung des Faschismus im Ausland (PDF)
- Fernando Esposito: Faschismus, en: Docupedia Zeitgeschichte, 6 da matg 2016


c: text/html

text:
Plinius il Vegl
Gaius Plinius Secundus Maior, er Plinius il Vegl (* 23 u 24 s.C. a Novum Comum, oz Como; † 25 d’avust 79 a Stabiae al Golf da Napoli), è stà in scienzià, uffizier e funcziunari roman ch’è surtut vegnì enconuschent tras sia ‹Naturalis historia›, in’ovra enciclopedica davart las scienzas natiralas. El è mort durant la gronda erupziun dal Vesuv en la vegliadetgna da 55 onns.
VitaEdit
La vita da Plinius il Vegl è praticamain be documentada tras intginas allusiuns en si’atgna ovra ‹Naturalis historia›, tras duas brevs da Plinius il Giuven sco er tras la ‹Vita Plinii› or dal ‹Catalogus virorum illustrium Tranquilli›. Tenor quest’ultima è ses lieu da naschientscha Novum Comum en la provinza Gallia Cisalpina. Sia data da naschientscha sa lascha eruir a moda approximativa cun agid da l’indicaziun da ses nev che Plinius saja mort en ses 56avel onn da vita.[1]
Plinius sto avair giudì ina furmaziun ch’al ha pussibilità da daventar in dals pli impurtants scienziads da ses temp. Documentà è che Plinius è vegnì educà e furmà a Roma en chasa da Publius Pomponius Secundus.[2] Detagls n’èn però betg enconuschents e da Plinius sez derivan be in pèr curtas indicaziuns davart sia persuna.[3]
Sco uffizier è Plinius stà engaschà en diversas provinzas romanas. L’onn 47 è el vegnì en la Germania Inferiura ed è arrivà sut Domitius Corbulo en il territori dals Caucs.[4] Pli tard ha el cuntanschì territoris situads al nord dal Rain Superiur e Rain Mesaun. Il pli tard l’onn 59 era el puspè enavos en l’Italia. Sut Nero n’ha el però exequì nagina funcziun militara u civila ed è sa concentrà sin si’activitad scientifica e litterara.[5] Suenter il principat da Nero ha Plinius servì en pliras provinzas romanas sco administratur da finanzas (procurator), tranter auter en la Hispania Tarraconensis.[6] Vers l’onn 79 ha el dirigì sco prefect la flotta romana ch’era staziunada a Misenum en proxima vischinanza dal Vesuv.
Plinius è restà si’entira vita nunmaridà e senza uffants.[7] Suenter la mort da ses quinà ha el vivì ensemen cun sia sora ed il figl da quella, Plinius il Giuven, il qual el ha designà en ses testament sco ses figl adoptiv.
La mort da Plinius il Vegl ha Plinius il Giuven descrit detagliadamain en ina brev drizzada a l’istoriograf roman Tacitus.[8] Cura ch’ins ha observà in grond nivel nair – uschia rapporta Plinius il Giuven – haja ses aug l’emprim vulì navigar or d’interess da perscrutaziun a la riva sutvart il Vesuv per observar il fenomen. Arrivond in clom d’agid saja el sa resolvì d’ir a spendrar la glieud ch’abitava là. Pervi da la plievgia da tschendra n’hajan ins però betg pudì ir a riva al lieu giavischà. Enstagl saja el navigà a Stabiae e sa rendì sin il bain d’in enconuschent. La finala hajan ins stuì bandunar ils edifizis pervi da ferms terratrembels. A la costa saja Plinius mort da spussada. La raschun precisa da sia mort n’è fin oz betg clera; en la perscrutaziun vegnan tratgas en consideraziun las suandantas pussaivladads (u cumbinaziuns): stenschentada, tissientada, asma, culp u infarct dal cor.
RecepziunEdit
En onur da Plinius ha Charles Plumier numnà il gener Plinia entaifer la famiglia da plantas da las mirtas (Myrtaceae).[9] Carl von Linné ha pli tard surpiglià quest num.[10]
Il roman ‹Pompeji› (2003) da Robert Harris tracta l’operar da Plinius a la fin da sia vita a Misenum.
Er il krater da la glina Plinius è vegnì numnà suenter Plinius il Vegl.
OvrasEdit
SurvistaEdit
Plinius il Giuven n’ha betg be dà vinavant infurmaziuns biograficas davart ses aug, mabain ha er fatg indicaziuns areguard sia lavur publicistica. En ina brev a Baebius Macer enumerescha el las scrittiras da quel en successiun cronologica. Ultra da quai haja Plinius il Vegl anc laschà enavos 160 carnets cun notizias ed excerpts da scripturs pli vegls.[11] Las emprovas da datar questas ovras èn vegnidas fatgas pli tard:
- ‹De iaculatione equestri liber unus› (bittar la lantscha giond a chaval, in cudesch): ca. vers la fin dals onns 40.
- ‹De vita Pomponi Secundi duo› (la vita da Pomponius Secundus, dus cudeschs): ca. en il decurs dals onns 50.
- ‹Bellorum Germaniae libri XX› (20 cudeschs davart las guerras en Germania): ca. terminà durant ils onns 40, ma publitgà pir en il decurs dals onns 50.
- ‹Studiosi libri tres› (il student, trais cudeschs): ca. vers la fin dals onns 50.
- ‹Dubii sermonis libri octo› (moda da s’exprimer indistincta, otg cudeschs): durant il temp da Nero ch’era privlus per ils litterats, ca. 65–68.
- ‹A fine Aufidii Bassi libri triginta unus› (cuntinuaziun da l’ovra dad Aufidius Bassus, 31 cudeschs): sut Vespasian, tranter 69 e 79.
- ‹Naturae historiarum libri triginta septem› (istorgia natirala, 37 cudeschs): ca. l’onn 77.
Ils ‹Bella Germaniae› ed ‹A fine Aufidii Bassi› appartegnan a las scrittiras istoricas; ils ulteriurs texts tractan surtut dumondas retoricas da la l’istorgia da la litteratura. La gronda part da questas ovras n’èn oz però betg pli accessiblas u be a moda fragmentara.
Ovras istoricasEdit
Gia en l’antica tardiva eran ils ‹Bella Germaniae› accessibels be malamain, sco ch’i resorta d’ina brev da Quintus Aurelius Symmachus da l’onn 396.[12] Cun las annalas istoricas che ses nev enumerescha sut ‹A fine Aufidii Bassi› ha Plinius cuntinuà ina lavur che Aufidius Bassus aveva cumenzà. Perquai vegn supponì che la descripziun cumenzia cun l’onn 47.
Tant las annalas, che tanschevan fin en il temp da regenza da Vespasian, sco er ils ‹Bella Germaniae› èn vegnids duvrads intensivamain da Tacitus sco funtauna; l’operar da quel dueva bainbaud substituir las ovras istoricas da Plinius.[13] Era Sueton ha tratg a niz ils texts istorics da Plinius.
Ils fragments avant maun èn rimnads en ‹The Fragments of the Roman Historians› (nr. 80).
‹Naturalis historia›Edit
Ina posiziun speziala occupa la ‹Naturalis historia›, damai che tut ils 37 toms da questa vasta enciclopedia èn mantegnids cumplettamain. Quai è d’attribuir al fatg che l’ovra è vegnida recepida e copiada cuntinuadamain.[14] En quella ha el purtà ensemen la savida da la scienza natirala dal temp enturn 50 s.C. Quest’ovra furma uschia in’impurtanta funtauna per pudair giuditgar la savida da l’antica e la moda e maniera co che quella è vegnida recepida.
Concret ha Plinius arranschà savida tradiziunala d’auturs grecs sco Aristoteles, Theophrastos e Hippokrates – la quala el ha excerpà directamain or dals manuscrits – e confruntà quella cun novas enconuschientschas geograficas da Cato, Varro, Mucianus ed auters.[15] L’ovra sa distingua en spezial tras sia structura: ella consista da 37 toms che pudevan vegnir duvrads mintgin independentamain dals ulteriurs.[16] In singul tom da la ‹Naturalis historia› aveva pia la funcziun d’in manual per in singul champ spezial.
L’enciclopedia tracta las tematicas cosmografia (cudesch 2), geografia (3–6), antropologia (7), zoologia (8–11), botanica (12–19), medischina (20–32), metallurgia e mineralogia sco er pictura ed istorgia d’art (33–37).[17]
AnnotaziunsEdit
- ↑ Plinius minor: Epistulae III, 5,7.
- ↑ Gerhard Winkler: Plinius der Ältere, p. 553.
- ↑ Gerhard Winkler: Plinius der Ältere. En: Bernhard Zimmermann (ed.): Metzler Lexikon antiker Literatur. Autoren, Gattungen, Begriffe. Stuttgart 2004, p. 553.
- ↑ W. Kroll: Plinius d.Ä. En: RE 21 (1951), col. 274.
- ↑ W. Kroll: Plinius d.Ä. En: RE 21 (1951), col. 276.
- ↑ W. Kroll: Plinius d.Ä. En: RE 21 (1951), col. 277.
- ↑ Reinhard Wolters: Plinius. En: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde. Tom 23. 2. ed. Berlin 2003, qua p. 211.
- ↑ Plinius minor: Epistulae VI, 16.
- ↑ Charles Plumier: Nova Plantarum Americanarum Genera. Leiden 1703, p. 9.
- ↑ Carl von Linné: Critica Botanica. Leiden 1737, p. 94; Carl von Linné: Genera Plantarum. Leiden 1742, p. 239.
- ↑ Plinius minor: Epistulae III, 5,17.
- ↑ Symmachus: Epistulae IV, 18.
- ↑ Davart ils ‹Bella Germaniae› cf. surtut Klaus Sallmann: Der Traum des Historikers: Zu den ‹Bella Germaniae› des Plinius und zur julisch-claudischen Geschichtsschreibung. En: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. II 32,1, Berlin 1984, p. 578–601. Cf. era Ronald Syme: Tacitus. Tom 1, Oxford 1958, surtut p. 287ss.
- ↑ Francesca Berno: Plinius d.Ä. (Gaius Plinius Caecilius Secundus maior). Naturalis historia. En: Christine Walde (ed.): Die Rezeption der antiken Literatur. Kulturhistorisches Werklexikon. Stuttgart 2010, p. 697.
- ↑ Cancik, Hubert: Or – Poi, p. 1139.
- ↑ Franz Brunhölzl: Plinius der Ältere im Mittelalter. En: Lexikon des Mittelalters. Tom 7, col. 21s.
- ↑ Francesca Berno: Plinius d.Ä. (Gaius Plinius Caecilius Secundus maior). Naturalis historia. En: Christine Walde (ed.): Die Rezeption der antiken Literatur. Kulturhistorisches Werklexikon. Stuttgart 2010, p. 697–699.
LitteraturaEdit
- Michael von Albrecht: Geschichte der römischen Literatur von Andronicus bis Boethius und ihr Fortwirken. Tom 2, 3. ed. revedida. De Gruyter, Berlin 2012, ISBN 978-3-11-026525-5, p. 1076–1085.
- Klaus Sallmann: Plinius der Ältere. En: Wolfram Ax (ed.): Lateinische Lehrer Europas. Fünfzehn Portraits von Varro bis Erasmus von Rotterdam. Böhlau, Cologna 2005, ISBN 3-412-14505-X, p. 45–65.
- Mary Beagon: Roman Nature. The Thought of Pliny the Elder. Clarendon Press, Oxford 1992, ISBN 0-19-814726-0.
- Roderich König, Gerhard Winkler: Plinius der Ältere. Leben und Werk eines antiken Naturforschers. Minca 1979.
- Trevor Murphy: Pliny the Elder’s Natural History. The Empire in the Encyclopedia. Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-926288-8.
- John F. Healy: Pliny the Elder on Science and Technology. Oxford University Press, Oxford 1999, ISBN 0-19-814687-6.
- Thomas Köves-Zulauf: Reden und Schweigen. Römische Religion bei Plinius Maior. Fink, Minca 1972.
- Helmut Leitner: Zoologische Terminologie beim älteren Plinius. Hildesheim 1972.
- Valérie Naas: Plinius Secundus (Caius). En: Richard Goulet (ed.): Dictionnaire des philosophes antiques. Tom 5, part 1, CNRS Éditions, Paris 2012, ISBN 978-2-271-07335-8, p. 876–884.
- Klaus Sallmann: Die Geographie des älteren Plinius in ihrem Verhältnis zu Varro. Versuch einer Quellenanalyse. De Gruyter, Berlin 1971, ISBN 3-11-001838-1.
- Klaus Sallmann: Der Traum des Historikers: Zu den ‹Bella Germaniae› des Plinius und zur julisch-claudischen Geschichtsschreibung. En: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. II 32,1, Berlin 1984, p. 578–601.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cultura da bogns antica.
Nos bogn roman-irlandais
Recreaziun e detensiun
Pel bogn roman-irlandais stuvessan Ellas/Els as dar bun temp. Ün passagi düra nempe var 3.5 uras, fa però fich bain a corp ed orma e regenerescha sco ün pêr dis vacanzas. El stimulescha quaidamaing la circulaziun, pürifichescha il corp e rinforza il sistem d'immunità. Il chod ümid da la vapur penetrescha chafuol illas bronchias ed amegldrescha la circulaziun dal sang da la via respiratorica. Güst dürant la stagiun fraida, illa quala i capitan suvent dafraids, fa quai specialmaing bain.
Lur taimpel da wellness persunal
Pro mincha entrada salüdain nus consciaintamaing be a duos giasts e l'andamaint dal divertimaint da bogn roman-irlandais es coordinà uschè ch'Ellas/Els inscuntran be d'inrar ulteriurs visitadurs dürant Lur sogiuorn. Ellas/Els giodan pro nus dimena per uschè dir ün "spa privat" – be bler plü grond!
Uras d'avertüra e tariffas
Il bogn roman-irlandais es avert mincha di. Ils termins libers vegnan Ellas/Els a savair dürant il process da reservaziun online o per telefon suot il nomer da telefon +41 81 861 26 00.
Portal online per l'annunzcha
Entradas singulas
Abunamaints
Infuormaziuns importantas
- Tuot il bogn roman-irlandais es üna zona per nudists e's drizza a persunas a partir da 18 ons.
- Ch'Ellas/Els mainan cun sai Lur aigna roba da nodar. Ellas/Els survegnan al retschaivimaint dal bogn roman-irlandais üna toga (süaintamans da bogn) e s-charpas da bogn, ston però portar da la gardaroba fin pro'l retschaivimaint büschmainta da bogn o ün süaintamans da bogn.
- Ch'Ellas/Els s'annunzchan almain 15 minuts avant il termin reservà a la chascha dal Bogn Engiadina.
- In cas d'ün pajamaint cun ün bun sto gnir preschantà il bun original a la chascha.
- Roba da nodar po eir gnir tutta a fit a la chascha cunter üna taxa ed ün deposit.
- Reservaziuns sun pussiblas pel mais curraint sco eir pels prossems trais mais.
- Per tuot l'implant vala ün scumond da fotografar e filmar.
L'andamaint es uschè
Il divertimaint da bogn cun richa tradiziun e salüdaivel Tillas/Tils maina sur 10 staziuns coordinadas üna cun tschella ad ün bainesser absolut. Lur organissem vain s-chodà planet, stimulà da süar e pürifichar, sfradantà darcheu quaidamaing e manà in üna detensiun profuonda. Intant ch'Ellas/Els giodan ün tè squisit, pon Ellas/Els metter sü crema da nossa loziun pel corp exclusiva e natürala, avant co cha nus Tillas/Tils plajain aint in süaintamans bain s-chodats in nossa zona da pos cun vista sül panorama muntagnard extraordinari. Per finir Tillas/Tils preschantain nus üna schelta preziusa da prodots regiunals exquisits.
Las 10 staziuns
Massascha tenor giavüsch: Nossas trais applicaziuns
Ch'Ellas/Els profitan da nossas reducziuns
Bainesser genuin.
Ils prodots da chüra exclusivs dal Bogn Engiadina.
In nossa butia online pon Ellas/Els postar ils prodots da chüra da la lingia Bainesser genuin.


text:
Gia il temps da bronz existeva ina culegna a Pleif. Igl emprem edifeci ecclesiastic cumprovau sa vegnir dataus digl onn 800 a Pleif. Entgins onns pli tard vegn la Lumnezia numnada l'emprema gada egl Urbari carolingic dils beins imperials cun ils nums Legunitia, Leunizze e Leunicia.
A partir dil 14. tschentaner coloniseschan ils Gualsers igl emprem la val laterala Peil, silsuenter la Val s. Pieder neu da la Valrein e sur il Cuolm Val. Val s. Pieder era populau da Romontschs gia il 11./12. tschentaner. Il pass dil Cuolm Val era ina colligiaziun d'impurtonza regiunala denter il Rein Anteriur ed il Rein Posteriur, p.ex. per igl export da muvel glarunes sco prolungaziun dil Veptga (pass da Pigniu) entochen la secunda mesadad dil 19. tschentaner.
Ils onns 1350 auda la castellania dalla Lumnezia sco feudum als nobels de Belmont. 1352 victorisescha il barun de Belmont encunter il cont de Werdenberg-Sargans a Sogn Carli al pei dil Pez Mundaun. Tenor detga duein las Lumnezianas haver decidiu la battaglia a Porclas. Per engraziament duei esser vegniu concediu allas femnas il dretg da prender plaz da vart dretga ella baselgia da Pleif. 1395 seligian ils Lumnezians cun la ligia da pasch a Glion, cugl intent da restabilir la segirtad sillas vias, possibilitar il commerci e traffic liber e garantir il dretg dil sempel burgheis cumin avon dertgira. 1424 vegn quella ligia reaffirmada ed amplificada a Trun sut igl ischi legendar, numnada da cheu naven la Ligia Grischa. La Lumnezia romontscha ei suenter 1424 ina suletta vischnaunca da dertgira, representada ella ligia cun duas vuschs, Val s. Pieder sco vischnaunca autonoma ei representada cun ina vusch. 1538 secumpra la Lumnezia libra digl uestgiu da Cuera. 1581 – 1629 sederasan epidemias dalla pestillenza en Lumnezia. 1770 – 1772 regia la fomaz, silsuenter vegn introduciu la cultura da truffels. 1799 piarda la davosa reserva militara (landsturm) dalla Surselva ina battaglia encunter las truppas franzosas a Tumein. Circa 70 Lumnezians e Gualsers vegnan sturni.
Da 1800 entochen l’emprema uiara mundiala serendan affons ella vegliadegna da 8 - 15 onns dalla Lumnezia e da Val s. Pieder baul la primavera sin in viadi da plirs gis a pei el Schuob per luvrar en menaschis purils. Il november tuornan els puspei a casa. Igl onn 1849 lavuran 356 affons dalla Lumnezia e da Val s. Pieder el Schuob.
1851 vegn il Grischun partgius en districts e cumins. Il cumin dalla Lumnezia cumpeglia las duas dertgiras Lumnezia e Val S. Pieder. Sin basa dalla brev dils 23 da settember 1524 dallas Treis Ligias havevan 48 dertgiras funcziunau el Grischun. La totalitad dallas dertgiras era l’autoritad suprema dalla republica. Mintgina haveva ina ni duas vuschs tenor la grondezia. La dertgira Lumnezia cumpigliava ils vischinadis da Camuns, Cumbels (Cumbel), Duvin, Furth (Uors), Igels (Degen), Lumbrein, Morissen, Neukirch (Surcuolm), Oberkastels (Surcasti), Peiden, St. Martin, Tersnaus, Vigens (Vignogn), Villa (Vella) e Vrin. Ils vischinadis eran pia subsecziuns dallas dertgiras ed eran principalmein cuminonzas ch’utilisavan il terren public, ils uauls, las pastiras e las alps.
Il 1840 ha in grond barschament tuccau igl areal da Cadorcat a Vella. Otg casas cun 15 habitaziuns e sis clavaus ha igl incendi destruiu.
Il 1867 vegn aviert in biro da posta a Vella, 1870 in biro da telegrafia. 1886/87 baghegia il cantun la via nova da Valgronda – Vrin. Igl onn 1887 vegn introducida a Vella la scola reala lumneziana cun duas classas. Igl emprem onn da scola ein sis mattatschas e 15 buobs vegni recepi ella scola reala.
1909 vegn mess en funcziun igl emprem telefon a Vella. 1918 vegn la cassa da malsauns Lumnezia I fundada. Las vischnauncas dalla Lumnezia sura ein purtadras dalla cassa. Tredisch onns pli tard fundeschan las vischnauncas dalla Lumnezia sut ensemen cun Val s. Pieder la cassa da malsauns Lumnezia II. 1918 decidan ils representants dallas vischnauncas lumnezianas d'introducir la glisch electrica ellas vischnauncas denter Cumbel e Vignogn. 1922 vegn construida in’ovra electrica a Vella, suenter che l'Ovra Electrica Sursilvana (E.W.B.O.) veva refusau da baghegiar ina lingia da provediment ella Lumnezia. Per saver retrer aua da stizzar en cass da barschaments vegn fatg ina colligiaziun vid la lingia da pressiun dall'ovra electrica, demai ch'in project digl onn 1919 per in provediment general d'aua sa buca vegnir realisaus. Suenter che l'ovra electrica vegn serrada el decuors dils onns trenta, maunca il sulet indrez da stizzar ella vischnaunca.
1930 vegnan las empremas maschinas da segar duvradas, ei dat ils emprems radios a Vella, Lumbrein e Val s. Pieder. 1943 conceda il cussegl federal in credit da 1,5 milliuns francs per drenaschas e rempars sin territori dallas vischnauncas en Lumnezia dado.
1949/50 vegn construida ina nova casa da scola cun ina sala da far gimnastica a Sutvitg. 1963 vegn construius igl emprem runal da skis en Lumnezia, "Plaunca Biala" a Vella. 1967 arva la fabrica da ponn Trun in menaschi da producziun a Vella. Quel vegn denton serraus nov onns pli tard. 1970 pren la societad "Sutgèras Lumnezia SA" a Vella en funcziun las sutgèras da Vella – Triel e da Triel - Platetg. Igl onn 1977 surpren la societad "Crap Sogn Gion SA" da Laax quellas, e venda ellas pli tard alla societad "Bergbahnen Piz Mundaun AG". 1972 introducescha il vischinadi da Vella il dretg da votar per las femnas en fatgs communals. 1973 approbescha la radunonza communala l’emprema planisaziun locala. 1977 vegn decidiu da menar atras ina meglieraziun generala da funs. 1978 metta il vischinadi da Vella en funcziun ina serenera, che vegn renovada ed engrondida 14 onns pli tard. Da 1994 - 1997 vegnan baghegiadas ina nova casa da scola e halla plurivalenta a Sutvitg. Da 2010 – 2012 baghegia la fundaziun "da casa val lumnezia" ina nova casa da vegls e da tgira a Davos Cuort.
Cun la meglieraziun generala da funs ei vegnida scaffida ina infrastructura, che lubescha da cultivar il funs pli economicamein. La mecanisaziun ha lubiu da cultivar bia pli grondas surfatschas. Ina reit da vias da funs da bunamein 18 km colligia il terren agricol ed era parts dils uauls. El decuors dils davos decennis ein restai mo quater menaschis agricols da gudogn principal ed entgins menaschis pigns da gudogn accessoric. In bienton dil funs a Vella vegn schaus a tscheins a menaschis d’ordeifer. A Vella dat ei buca in’alp da vaccas. L’alp da stiarls vegn cargada cun biestga dils purs da Vella e da quels d’ordeifer, oravontut da Cumbel.
Cura ch’igl emprem runal da skis ei vegnius aviarts a Vella ha entschiet in svilup turistic, ch’ei vegnius acceleraus suenter che las sutgèras da Vella – Triel – Platetg ein idas en funcziun. La construcziun da hotels, ina gronda surbaghegiada cun habitadis da vacanzas e biaras autras casas da vacanzas han transformau considerablamein la structura tradiziunala dil vitg da purs naven dil 1980. Il vischinadi ha investau grondas summas per l’avertura dil terren da baghegiar. Il territori surbaghegiau ei carschius ad in crescher. Denton ei era vegniu baghegiau numerusas casas per indigens. Il vischinadi ha mess a disposiziun terren per cundiziuns favoreivlas per possibilitar la realisaziun da talas casas. Igl onn 2009 ha ella aviert ina nova zona da baghegiar per indigens a Bual ed ha a disposiziun ulteriuras reservas da terren per quei intent. Finamira dalla planisaziun locala ei in svilup constant dil turissem ed el medem mument da mantener bunas cundiziuns da viver per ils domiciliai sco era da scaffir bunas premissas per che las interpresas sappien subsister cun success. Aschia san vegnir promovidas plazzas da lavur. La via per in bien svilup turistic ei d’intensivar la collaboraziun ella regiun Lumnezia – Sursaissa – Mundaun e per part sur quella regiun ora.
18avel – 13avel tschentaner a. C. temps da bronz tumpriv e medieval
Culegna da Crestaulta a Surin / Lumbrein. Ils habitonts vivan en emprema lingia dall’agricultura.
13avel – 8avel tschentaner a. C. temps da bronz tardiv
Culegna a Pleif / Vella.
Immigraziun da pievels venezians-illirics ell’Engiadina ed ellas vals dil Rein.
9avel – 5avel tschentaner a. C. temps da fier
Scuvretga da fastitgs dil temps da fier a Surcasti (Sogn Luregn), Vella e Val. Probablamein gia traffic sur il pass da Cuolm Val (2'504 m.s.m.) denter Val s. Pieder e Valrein e sur il pass dil Tumegl denter Val e la Stussavgia.
15 a. C.
Truppas romanas sut il commando da Drusus e Tiberius, ils figliasters d'Augustus, conquistan las Alps. La Lumnezia daventa part dalla provinzia romana Rezia. Las influenzas dils Romans sin las valladas periferas ein mudestas. Per la romanisaziun ha la cristianisaziun giugau ina rulla impurtonta. Perdetgas dil temps roman ein otg muneidas da Maximilianus Herculius (285 – 310), oz el Museum Retic a Cuera, ch’ein vegnidas anfladas sin territori da Vella.
6avel / 7avel tschentaner
Cristianisazuin dalla Lumnezia. A Pleif vegn construiu l'emprema baselgia ella Lumnezia. Igl emprem edifeci ecclesiastic cumprovau sa vegnir dataus digl onn 800. La baselgia da Pleif vegn menziunada l'emprema gada egl Urbari dils beins imperials ella Rezia sco "ecclesia plebeia ad S. Vincentium".
533 – 548
La Rezia vegn suttamessa al reginavel dils Francs. La provinzia dalla Rezia vegn reducida e senumna “Rezia curiensis”. La Rezia sedrezza politicamein, economicamein e culturalmein enviers il nord.
806
Carl il Grond sparta la Rezia en dus contadis, la Rezia aulta e la Rezia bassa.
circa 840
La Lumnezia vegn numnada l'emprema gada egl Urbari carolingic dils beins imperials cun ils nums Legunitia, Leunizze e Leunicia. En quel vegn indicau Vella, sco era il bein imperial dil benefezi da s. Vintschegn, ch’ei numnaus tenor la baselgia da vallada. Il bein roial, che cunteneva era vegnas, veva in Herikerius ad emprest feudal. Il feudum (possess feudal) dalla baselgia cun dieschma ord l’entira val possedeva il presbiteri dil liug numnaus Constantinus.
916
La Lumnezia, che auda al Comitat dalla Rezia aulta, vegn incorporada sco part d’ina centena (district administrativ) al ducadi dall'Almagna.
9avel – 13avel tschentaner
La baselgia parochiala s. Vintschegn, che vala el 9. tschentaner sco bein imperial, va en proprietad dils Guelfs. 934/35 va ella ord maun digl uestg Cundrau derivonts da quella famiglia vi en la facultad dil capetel catedral da Constanza. Igl onn 1204 auda ella tier la facultad separada e sut il patronat dil prevost dalla catedrala da Constanza. Il 9. tschentaner considereschan ils imperaturs las baselgias buca sco objects da caracter ecclesiastic, mobein sco possess dil proprietari dil funs. Els dattan buca mo beins, dretgs publics e privilegis, mobein era baselgias en feudum als vasals - sco veseivel egl Urbari dils beins imperials. Igl uestg ha buca in privilegi sin edifecis sacrals, mobein ei sulettamein in denter plirs, che sa entrar ina relaziun feudala. El decuors dil temps tschessa l’influenza digl imperatur en Rezia. Ils vasals prendan la caschun dad usurpar il possess imperial, cunzun suenter la mort dad Otto de Buchhorn igl onn 1089, che representava sco cont dalla Rezia superiura directamein igl imperatur. Aschia ei il possess imperial sepatitschaus els mauns da differents nobels locals.
14avel tschentaner
A partir dil 14. tschentaner coloniseschan ils Gualsers igl emprem la val laterala Peil, silsuenter la Val s. Pieder neu da la Valrein e sur il Cuolm Val. Val s. Pieder era populada da Romontschs gia el 11./12. tschentaner. Il pass dil Cuolm Val era ina colligiaziun d'impurtonza regiunala denter il Rein Anteriur ed il Rein Posteriur, p.ex. per igl export da muvel glarunes sco prolungaziun dil Veptga (pass da Pigniu). Entochen la secunda mesadad dil 19. tschentaner era il Cuolm Val la colligiaziun principala per il provediment dalla Val s. Pieder cun vin e sal e per igl export da muvel allas fieras ell'Italia dil nord. L'avertura dil stradun Glion-Val (1879) ha sminuiu l'impurtonza dil pass sur il Cuolm Val.
1345
En ina brev papala d'indulgenza (perdun) dils 4 da schaner 1345 per la baselgia da Pleif vegnan bunamein tuttas baselgias lumnezianas numnadas sco part dalla baselgia da Pleif, cun excepziun dalla baselgia da Nossadunna a Degen/Fraissen e la baselgia parochiala da Val, ch’eran daventadas pleivs independentas e vevan il dretg d’haver in agen plevon e da satrar ses parochians en in agen santeri.
circa 1350
La castellania dalla Lumnezia auda sco feudum als nobels de Belmont.
1352
Carplina denter Ulrich de Belmont ed il duca de Werdenberg-Sargans. Victoria dil barun de Belmont a Sogn Carli al pei dil Pez Mundaun. Tenor detga duein las Lumnezianas haver decidiu la battaglia a Porclas. Per engraziament duei esser vegniu concediu allas femnas il dretg da prender plaz da vart dretga ella baselgia da Pleif.
1371
Il davos descendent masculin dils baruns de Belmont miera. Sia sora Adelheid de Belmont, ch’era maridada en emprema letg cun Heinrich de Razén, arta siu possess. Entochen la mort da quella igl onn 1390 exerciteschan ils signurs de Lumerins (Lumbrein) ils dretgs d’ugau. Igl uestg da Cuera emprova da recuperar il signeradi dils de Belmont sco possess feudal episcopal.
1390
Casper de Sax arta ils beins dils de Belmont ella Lumnezia, sco era a Flem ed ella Foppa. Quel era maridaus cun Elisabeth de Razén, la feglia da Heinrich de Razén e d'Adelheid de Belmont. Igl uestg da Cuera fa valer dretgs en Surselva, ei reussescha denton buca ad el da realisar sias intenziuns. Las dispetas denter ils nobels incitescha ils Lumnezians da vuler sedeliberar da tuts dretgs feudals e da pretender libertad ed independenza.
1395
Ils Lumnezians seligian sco eguals ensemen cun ils conts da Sax-Mesauc cun la ligia da pasch a Glion. Quella ligia ei predecessura dalla Ligia Grischa, numnada oriundamein la Ligia Sura. Emprem derschader daventa Johann da Lumbrein. La Ligia Sura ei seformada tras l’uniun da 21 cumins dallas valladas dil Rein Anteriur e dil Rein Posteriur. Igl avat dalla claustra da Mustér, Johannes da Glion sco iniziant principal, il barun Ulrich II de Razén ed il barun Albert de Sax-Mesauc, ein s'uni ils 14-2-1395 a Glion, ensemen cun deputai dils cumins, en ina ligia perpetna. Essend lur signeradis situai surtut en Surselva, ei quella ligia vegnida numnada Part Sura. A quella ein s’associai tschun gis pli tard il cont Johann de Werdenberg-Sargans cun ils Libers sur igl uaul da Flem. Cun la ligia a Glion vulev'ins restabilir la segirezza sillas vias, possibilitar il commerci e traffic liber e garantir il dretg digl um cumin avon dertgira. Las cunvegnas per segirar la pasch publica cumpigliavan puniziuns severas encunter assassinats, mazzaments, enguladetschs ed incendis. Ils 4-4-1399 ei secolligiada alla Ligia Sura il signuradi da Crap s. Bargazi, suttamess al cont da Werdenberg-Heiligenberg, cun sia glieud da Trin e Termin ed il dazi a La Punt/Rehanau. Quella ligia, che cumpigliava ussa l'entira Val dil Rein Anteriur, ha concludiu ils 24-5-1400 in patg cun il Glaruna per garantir als marcadonts da muvel ed als commerciants glarunes la segirezza sillas vias da pass viers il sid (Veptga, Cuolm Val, Lucmagn).
1424
Ils 16-3-1424 vegn la Ligia Sura reaffirmada, approfundada ed amplificada a Trun sut igl ischi legendar, ed ella vegn numnada da cheu naven la Ligia Grischa. Ultra dils treis signurs feudals principals vevan ussa a Trun era las vischnauncas ed ils Libers ina representanza pli ferma. La Val dil Rein Anteriur, la Muntogna-Tusaun, la Val Schons e la Valrein ein vegnidas integradas cumpleinamein. La Lumnezia romontscha ei suenter 1424 ina suletta vischnaunca da dertgira, representada ella ligia cun duas vuschs, Val sco vischnaunca autonoma ei representada cun ina vusch.
1457
Lescha da dosta dils Romontschs lumnezians encunter imigrants, specialmein encunter ils Gualsers mo era quels dalla Val dil Blegn.
1483
Johann Peter de Sax-Mesauc venda ils beins dils baruns de Sax en Lumnezia (signeradi de Belmont) ed a Castrisch, ensemem cun las quater dertgiras da Glion, Lumnezia, Flem e Val, per 4'000 florins agl uestg da Cuera Ortlieb von Brandis.
1499
Ils Lumnezians prendan part dalla battaglia dalla Tgalaveina.
1524 / 1526
Els Artechels da Glion vegn reglau la relaziun denter la pussonza ecclesiastica e statala, sco era las relaziuns economicas, il dretg statal e privat. L'intenziun principala ei da limitar la pussonza digl uestg, che ha aunc adina en numerusas vischnauncas giudizialas la suveranitad statala ed il dretg d'installar ugaus episcopals cun cumpetenzas giudizialas absolutas. Sco successur dils conts de Sax incassava igl uestg duas tiarzas dallas multas da dertgira. Ils Artechels da Glion han fatg fin cun quels privilegis. Da niev duevan las vischnauncas eleger sezzas lur autoritads, che han obteniu il dretg d’incassar las multas.
1526
Duin sesparta da Pleif e vegn reformaus.
1538
La Lumnezia secumpra libra digl uestg da Cuera. Martin de Cabalzar, anteriur ugau episcopal, daventa emprem mistral.
1581 – 1629
Epidemias dalla pestillenza (1581, 1585, 1587, 1602, 1628/29). Construcziun dalla caplutta S. Roc a Vella (1587, consecraziun 1592) e S. Roc a Lumbrein (1628/29), ch'ein dedicadas als sogns dalla pestillenza.
1659
Uorden da dertgira lumneziana en lungatg romontsch (Fuorma da menar il dretg suenter il criminal de la reschiun sco ei se meina enten il nies comin da Lomneza).
1661
Il cantor dil dom Ulrich de Mont da Vella vegn nominaus uestg da Cuera.
1666
Construcziun dil casti de Mont a Vella.
1674 – 1705
Temps da fluriziun dalla literatura romontscha dalla Lumnezia.
1712 / 1737
Fundaziun dil Benefeci da Rumein per la claustra da Mustér.
1722
Emprema producziun dalla Passiun da Lumbrein. Ulteriuras suondan 1742, 1782, 1822, 1842, 1862 e 1882.
1770 – 1772
Famina, silsuenter vegn introduciu la cultura da truffels.
1794
Ina rebelliun grischuna encunter corrupziun ed abus politics ed economics ed encunter la regenza dils aristocrats dallas Treis Ligias pren l'entschatta a Degen e Morissen. Igl onn precedent veva ei dau ina schliata raccolta. L’Austria veva relaschau in scamond da schar importar ils Grischuns il graun ch’era necessaris muort la gronda munconza. Ein consequenza ein ils prezis pil nutriment dalla populaziun veritablamein explodi. Ils 11 da fevrer 1794 ei in diember da purs da Morissen e Degen cumparius avon la dertgira ch’era serimnada a Vella. Els vulevan plaid e fatg, pertgei ch’ei detti aschi pauc graun, pertgei che quel ed il sal seigien aschi cars, e pertgei che la cassa dallas Treis Ligias seigi vita. Igl ei reussiu ad els ch’ei vegni clamau cumin pils 17 da fevrer 1794. Leu eisi vegniu presentau ina gliesta cun 18 puncts per sclarir lur pretensiuns en connex cun la pitgira economica. La miserabla administraziun dalla tiara vegn criticada ed ei vegn fatg proposta co meglierar la situaziun. La malcuntentientscha ei sederasada pigl entir Grischun entuorn. La consequenza ei stada ina dieta extraordinaria dallas Treis Ligias e la dertgira nauscha a Cuera. Ils conclus dalla dieta constituenta dils stans ha il caracter revolutiunari dil temps, denton eisi buca reussiu da midar da rudien il sistem politic dallas Treis Ligias. Paucs onns pli tard ein las midadas vegnidas dictadas da Napoleon Bonaparte. La Valtlina ei vegnida annectada 1797 dalla Republica Cisalpina, il Grischun ei daventaus in cantun dalla Republica Helvetica (contract da pasch da Lunèville denter la Frontscha e l’Austria 1801, acta da mediaziun 1803).
1799
La davosa reserva militara (Landsturm) dalla Surselva piarda ina battaglia encunter las truppas franzosas a Tumein. Circa 70 Lumnezians e Gualsers vegnan sturni.
1800 entochen emprema uiara mundiala
Til dils Schuobs. Affons da 8 - 15 onns dalla Lumnezia e da Val serendan baul la primavera el Schuob per luvrar tier ils ils purs. Il november tuornan els a casa. Igl onn 1849 lavuran 356 affons dalla Lumnezia e da Val el Schuob.
1801 / 1802
Pader Plazi a Spescha, administratur dil Benefeci da Rumein dalla claustra da Mustér da 1801 - 1803, ei igl emprem che va sil Pez Aul e sil Pez Terri, Gia 1789 ha el contonschiu sco emprem igl Adula.
1840
Incendi ella vischnaunca da Vella. Ils 20/21 da fenadur 1840 brischan 8 casas cun 15 habitaziuns e 6 clavaus egl areal Cadorcat.
1841
Avertura d'ina filiala cantunala dalla posta a Glion, che survescha era la Lumnezia. Empremas postas ella Lumnezia 1853 a Cumbel e 1867 a Vella, 1871 a Vignogn, Vrin e Lumbrein, 1887 a Vattiz. Filialas privatas existevan gia avon en Lumnezia.
Secunda mesadad dil 19avel tschentaner
Emmigraziun, specialmein ell'America ed en Frontscha.“Igl onn dils biars” 1854, ha in fetg grond diember da Sursilvans bandunau lur val, 150 da quels ein s’embarcai sil bastiment franzos “St. Paul” per traversar igl Atlantic enviers New York. La situaziun economica dil Grischun ei pigiurada naven digl onn 1882, cura che la lingia da viafier tras il tunnel dil Gottard ei vegnida aviarta, cunquei ch’il Grischun ha piars ina gronda part dil transit da traffic ed aschia ina fontauna impurtonta d’entradas.
1850
Dumbraziun federala dil pievel. La vischnaunca da Vella dumbra gest 229 persunas. Lescha federala davart quels senza patria. La naturalisaziun sfurzada ed ils cuosts per l’assistenza dils paupers engrevegian enzacontas vischnauncas dil cumin Lumnezia cun gronds buordis finanzials.
1851
Tras la lescha davart la partiziun dil cantun Grischun en districts e cumins, che sebasa sin la constituziun cantunala dils 12 da november 1814, e che vegn messa en vigur igl 1. d’avrel 1851, vegn ei formau 14 districts, 39 cumins e 227 vischnauncas. Il cumin dalla Lumnezia cumpeglia dapi lu las duas dertgiras d’avon, la Lumnezia e Val S. Pieder, cun 16 vischnauncas. La funcziun dils novs cumins vegn restrenschida sin l’autoritad giudiziala, ferton ch’ils vischinadis, che fagevan part dallas dertgiras, fuorman las novas vischnauncas. Sin basa dalla brev dils 23 da settember 1524 dallas Treis Ligias havan 48 dertgiras funcziunau el Grischun. La totalitad dallas dertgiras era l’autoritad suprema dalla republica. Mintgina haveva ina ni duas vuschs tenor la grondezia. La dertgira Lumnezia cumpigliava ils vischinadis da Camuns, Cumbels (Cumbel), Duvin, Furth (Uors), Igels (Degen), Lumbrein, Morissen, Neukirch (Surcuolm), Oberkastels (Surcasti), Peiden, St. Martin, Tersnaus, Vigens (Vignogn), Villa (Vella) e Vrin. Ils vischinadis eran pia subsecziuns dallas dertgiras ed eran principalmein cuminonzas ch’utilisavan il terren public, ils uauls, las pastiras e las alps.
1853
Treis gadas ad jamna vegn in postin a pei naven da Cumbel e Glion tochen Vella, e naven da cheu va el duas gadas ad jamna tochen Vrin.
1854
Igl 1. da fevrer 1854 va en vigur la nova constituziun cantunala. La nova constituziun federala dils 6 da november 1848 pretendeva in’adattaziun dallas constituziuns cantunalas agl uorden federal. Las dertgiras el cantun Grischun opponevan da reformar la constituziun cantunala digl onn 1814. Ils onns 1850 e 1851 ein duas propostas vegnidas renviadas, perquei ch’ellas havevan buca contonschiu ina maioritd da duas tiarzas dallas dertgiras. Per empruar da cuntentar las autoritads federalas, ch’eran vegnidas malpazientas, ha il cantun Grischun termess ad ellas la constituziun cantunala digl onn 1814 cun las midadas parzialas dils davos onns. L’assemblea federala ha refusau da dar la garanzia ad ina tala construcziun. Il cussegl grond ha perquei stuiu elaborar in niev project da constituziun, che las vischnauncas han acceptau ils 30 da november 1853 cun 58 encunter 9 vuschs. L’assemblea federala ha approbau quella constituziun e mess en vigur ella igl 1. da fevrer 1854. Tochen lu era la totalitad dallas dertgiras purtadra dalla suveranitad. Quella ei vegnida consignada alla totalitad dils votants. Ina secziun dalla constituziun cantunala digl onn 1854 serefereva allas vischnauncas, ch’eran sesviluppadas ord ils vischinadis. Quellas vischnauncas ein vegnidas renconuschidas dil dretg public sco basa dil niev uorden politic. Nova constituziun cantunala. Enstagl dallas Ligias, dertgiras aultas e vischnauncas da dertgira vegnan institui ils districts, ils cumins e las vischnauncas. Vella, Lumbrein ed Uors daventan liug da cumin.
1859
Lescha federala scamonda il mercenadi. Duront varga treitschien onns havevan biars Grischuns prestau survetsch sut bandieras jastras, sco en Frontscha, Austria, Hollanda, Spagna e Piemont. Famiglias sursilvanas mettevan officiers, che retargevan pensiuns suenter ch’els eran returnai dil survetsch, che garanteva ina certa beinstonza. Il pli enconuschent officier lumnezian en survetsch jester era general Joseph Laurent de Mont, naschius 1746 ella Frontscha. Il 1799 ha el menau in contingent da truppas franzosas encunter sia patria. El ei avanzaus sco general da divisiun e Pair de France. Ils biars mercenaris stuevan denton esser leds d’haver salvau la veta. Il davos contigent pli grond da guerriers Grischuns ha battiu ella campagna militara da Napoleon ella Russia. Ils biars da quels emigrants ein buca turnai.
1867
Avertura d’in biro da posta a Vella.
1868
Aua gronda. La vischnaunca da Val vegn pertuccada il pli fetg. Buca meins che 10 casas, 20 clavaus, 2 resgias, in mulin, ina fravgia, vegnan devastai; 15 casas e 9 clavaus donnegiai, il carner ed ina part dil santeri vegnan putai naven, buc ina solia punt exista pli. La sola dalla val ei devastada bunamein dil taliter. Malauras ed auas grondas ha ei adina dau. Aschia san ins da catastrofas el Grischun ed ellas Alps svizras dils onns 1627, 1697,1725, 1745, 1762, 1817, oravontut 1834 e suenter il 1868 puspei il 1888, 1927, 1954, 1987, 2002.
1870
Avertura d'in biro da telegrafia a Vella.
1872 / 1873
Construcziun dalla via da colligiaziun Glion – Valgronda cun in rom tochen il Bogn da Peiden.
1874
Entschatta dalla plontaziun a S. Carli cun daners dalla Fundaziun Escher.
1876
Las treis fontaunas al Bogn da Peiden vegnan tschaffadas da niev. Il hotel, ch'ei vegnius baghegiaus igl onn 1852 ha plaz per 60 hosps. Ina nova casa da cura vegn baghegiada 1891.
1878 / 1879
La via da Uors – Val vegn baghegiada ora.
1880
La carrotscha da posta cursescha mintga gi da Glion a Val.
1886 / 1887
La via nova da Valgronda – Vrin vegn baghegiada. Cun la construcziun dallas vias da Glion entochen Vrin e Val piarda il traffic sur la Greina ed il Cuolm Val l’impurtonza. La val s’orientescha viers Glion.
1887
A Vella vegn introducida la scola reala lumneziana cun duas classas. Il cussegl da scola ha anflau ch'el novissim temps daventi l'instrucziun tudestga pli e pli necessaria ed ha tratg en consideraziun la circumstanzia, che quella scola savess forsa in onn ni l'auter impedir l'erecziun d'ina secunda scola communala cunquei ch'il diember dils affons seigi ussa schon gronds. El ha denton era concludiu, ch'il romontsch dueigi vegnir cultivaus e quei ina ura per jamna. Igl emprem onn da scola ein vegni recepi 21 alumns (6 mattatschas, 15 buobs). La vischnaunca da S. Martin senuspescha da separticipar vid la subscripziun en favur dalla nova scola reala ord motivs economics. La vischnaunca da Val participescha buca alla nova scola circuitala, perquei che Val seigi tudestg e drovi consequentamein buca ina scola reala, la distanza seigi memia gronda, ord motivs finanzials seigi ei buca pusseivel da contribuir.
1899
Plontaziun Uaul Pign.
1908 / 1910
Construcziun dalla via Glion – Bogn da Peiden per liung dil Glogn.
1909
Emprem telefon a Vella.
1915
Emprem automobil a Val.
1915
Vrin e Sumvitg fan contracts da concessiun per il diever dall'aua dalla Greina e dil Rein da Sumvitg per la producziun da forza electrica.
1916
La societad da tratga da biestga Vella cumpra l'Alp Scharboda dalla vischnaunca d'Aquila.
1918
Fundaziun dalla cassa da malsauns Lumnezia I. Las vischnauncas dalla Lumnezia sura ein purtadras dalla cassa. 1931 fundeschan las vischnauncas dalla Lumnezia sut ensemen cun Val la cassa da malsauns Lumnezia II.
1918
Ils representants dallas vischnauncas lumnezianas decidan d'introducir la glisch electrica ellas vischnauncas denter Cumbel e Vignogn.
1919
Ovra electrica dalla vischnaunca da Lumbrein.
1922
Construcziun d'ina ovra electrica a Vella, suenter che l'Ovra Electrica Sursilvana (E.W.B.O.) veva refusau da baghegiar ina lingia da provediment ella Lumnezia. Per saver retrer aua da stizzar en cass da barschaments vegn fatg ina colligiaziun vid la lingia da pressiun dall'ovra electrica, demai ch'in project digl onn 1919 per in provediment general d'aua sa buca vegnir realisaus. Suenter che l'ovra electrica vegn serrada el decuors dils onns trenta, maunca il sulet indrez da stizzar ella vischnaunca.
1924
Emprem auto da posta a Val.
1927
Emprem auto da posta a Vrin.
1930
Empremas maschinas da segar. Emprems radios a Vella, Lumbrein e Val.
1941
Christianus Caminada da Vrin e Lumbrein/Surin daventa uestg da Cuera.
1942
Conclus da baghegiar in stabiliment per il provediment general d'aua e da hidrants per stizzar fiug.
1943
Il cussegl federal conceda in credit da 1,5 milliuns francs per drenaschas e rempars sin territori dallas vischnauncas da Peiden, Cumbel, Morissen, Vella, Degen e Vignogn.
1949 / 1950
La casa da scola Sutvitg vegn construida. Ils 4 da december 1950 vegnan las novas localitads da scola retratgas.
1951
Ils 20 da schaner 1951 caschuna ina lavina a Val 19 morts, denter quels 14 affons.
1951 – 1958
Construcziun dil mir da fermada ed ils implonts dall'ovra electrica a Zervreila.
1961
Il menaschi da cura e da bogn a Peiden vegn serraus.
1963
Construcziun digl emprem runal da skis en Lumnezia, "Plaunca Biala" a Vella.
1963
Fusiun dallas vischnauncas da Uors e Peiden.
1967
La fabrica da ponn Trun arva in menaschi da producziun a Vella. Quella vegn puspei serrada igl onn 1976.
1970
La societad "Sutgèras Lumnezia SA" a Vella pren en funcziun sias sutgèras. Igl onn 1977 surpren la societad "Crap Sogn Gion SA" da Laax quellas, e venda puspei ellas alla societad "Bergbahnen Piz Mundaun AG".
1972
Introducziun dil dretg da votar per las femnas ella vischnaunca da Vella.
1977
A Cumbel vegn aviarta la nova casa da vegls Lumnezia.
1978
La vischnaunca da Vella metta en funcziun ina serenera.
1994 – 1997
La casa da scola per il scalem superiur dalla Lumnezia ed la halla plurivalenta Sutvitg vegnan baghegiadas.
2012
A Vella vegn aviarts il menaschi dalla casa da vegls e da tgira che la fundaziun "da casa val lumnezia" ha schau baghegiar ensemen cun duas casas cun habitaziuns per seniors.
2013
La vischnaunca da Vella vegn fusiunada cun las vischnauncas Cumbel, Degen, Lumbrein, Morissen, Suraua, Vignogn e Vrin alla nova vischnaunca Lumnezia.


text:
Il Cussegl federal na vul nagin congedi da paternitad da quatter emnas. Ils custs – tenor quints da l'administraziun radund 420 milliuns francs l'onn – sajan in memia grond frain per l'economia, argumentescha il Cussegl federal. El vul metter la paisa sin il schlargiament da la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia. Cun quai saja gidà als geniturs betg be gist suenter la naschientscha da l'uffant mabain durant la vegliadetgna prescolara ed era durant il temp da scola.
Betg vesì ils segns dal temp
Ils iniziants manegian ch'il Cussegl federal na vesia betg ils segns dal temp. Els èn persvas che la populaziun vul in tal congedi da paternitad. Era la PCD deplorescha la decisiun ell'avess almain spetgà ina cuntraproposta dal Cussegl federal. Ils iniziants èn persvadids ch'il pievel fiss da lur vart.
La PS è trumpada
La Partida socialdemocratica ha entant inculpà la regenza dad avair nagina curascha. L'argument dals daners na giaja betg si damai ch'il Cussegl federal haja anc en la medema sesida decidì da metter a disposiziun ina milliada francs per duas emnas gieus olimpics.
RR novitads 16:00