text:
Experiment da Milgram
L’experiment da Milgram è in experiment psicologic ch’è vegnì manà tras l’emprima giada il 1961 a New Haven. Il psicolog Stanley Milgram al ha sviluppà per examinar, schebain persunas obedeschan ad in’autoritad, malgrà che las instrucziuns da quellas cuntrafan dal tuttafatg a lur conscienza.
Cuntegn
Istorgia e survista[modifitgar | modifitgar il code]
Milgram è vegnì inspirà dal filosof Jerome D. Frank ch’ha gia intercurì il 1944 da tge che l’obedientscha da persunas elegidas arbitrarmain dependa. Frank ha pretendì lezza giada da ses probands da mangiar biscuits senza gust. Ins aveva ditg a la gruppa ch’i saja necessari da mangiar biscuits senza sal per motivs scientifics. Frappantamain han sulettamain 10 pertschient dals participants refusà da mangiar ils biscuits.
En sasez ha l’experiment da Milgram gì la finamira d’explitgar ord vista da la psicologia sociala crims commess durant il temp dal naziunalsocialissem. Per quel intent han ins vulì examinar la tesa Germans are different che parta da l’idea ch’i saja ina caracteristica particulara dals Tudestgs da sa suttametter svelt ad in’autoritad. Gia ils emprims resultats da la retschertga a New Haven han però demussà che la voluntad d’obedir è derasada generalmain, uschia ch’ina cuntinuaziun da l’experiment n’era en sasez betg necessaria.[1] Il 1964 ha Milgram obtegnì per questa lavur il premi annual da l’American Association for the Advancement of Science en la categoria da la psicologia sociala. L’American Psychological Association però ha sclaus Milgram per in onn pervi da l’experiment, perquai ch’in criticher al aveva rinfatschà en la revista American Psychologist d’avair fatg in experiment «traumatisant» ch’haja il «potenzial da donnegiar» ils probands.[2] Cunzunt pervi da questa critica ch’è era vegnida exprimida da numerusas persunas dal fatg, ha l’Universitad da Harvard refusà d’emploiar Milgram intgins onns pli tard. Milgram sez scriva en ses diari: «Eticamain [èsi] problematic […] da carmalar umans en il labor e d’als exponer ad ina situaziun engrevgianta.»
Ils resultats da l’experiment da Milgram èn vegnids publitgads l’emprim en in artitgel cun il titel Behavioral study of obedience en il renumà Journal of abnormal and social psychology.[3] Il 1974 ha Milgram publitgà sia lavur Obedience to Authority: An Experimental View. En quella metta el ils resultats en in context pli vast. L’ediziun tudestga è cumparida il medem onn.
Tranter auter sa referescha Milgram en quella lavur a l’ovra da la teoreticra Hannah Arendt Eichmann in Jerusalem. Ein Bericht von der Banalität des Bösen edida il 1963 a New York. Milgram argumentescha che quest concept dal nausch correspundia fitg a la realitad. La scuverta la pli fundamentala da la retschertga saja ch’ins possia incitar d’agir a moda destructiva umans ch’exequeschan unicamain lur incumbensa senza resentir in’ostilitad persunala.[4]
L’istoricher dals Stadis Unids da l’America Alfred W. McCoy suppona che Milgram haja realisà quest experiment en il rom d’in program per il CIA en connex cun la controlla da la schientscha. Quai inditgeschia betg mo il temp, mabain er «il tema, las colliaziuns cun il militar, la finanziaziun contestada da la NSF e la refusa da tut ils projects futurs da Milgram». Quellas rinfatschas vegnan discutadas e contestadas detagliadamain sin la pagina web da Thomas Blass, il biograf da Milgram.[5]
L’andament[modifitgar | modifitgar il code]
L’entir andament da l’experiment è inscenà sco in toc da teater, en il qual tuts èn infurmads cun excepziun dal proband. L’arranschament experimental ha Milgram surpiglià da ses scolast Solomon Asch.[1] In proband ed ina persuna da confidenza dal manader da l’experiment – che pretenda d’esser medemamain in proband – participeschan ad in test per perscrutar apparentamain en tge relaziun ch’il success d’emprender ed il chastiar stattan. In manader da l’experiment uffizial (V) tira la sort – sa chapescha che quai è mo inscenà – e nominescha l’actur sco ‹scolar› (S) ed il proband sco ‹scolast› (L). Per ch’il proband sappia s’imaginar tge effects corporals ch’ils culps electrics han, survegn el in’electrisada da 45 volts. Plinavant muss’ins al proband l’inventari da l’experiment che regorda ad ina sutga electrica; sin quella sesa il ‹scolar› durant l’examinaziun. Quest arranschament n’han nagins probands mess en dumonda.[3]
Durant l’experiment sto il ‹scolast› chastiar il ‹scolar› cun in culp electric sche quel fa sbagls da cumbinar pèrs da pleds. Suenter mintga sbagl sto el augmentar la tensiun per 15 volts. Il scolar na survegn en realitad nagins culps electrics, mabain reagescha tut tenor tensiun a basa d’in schema fixà ordavant. Sche la tensiun cuntanscha per exempel 150 volts, pretenda il scolar da vegnir srentà da sia sutga, perquai ch’el na supportia betg pli las dolurs. Il manader che sesa dasperas pretenda però che l’experiment stoppia vegnir cuntinuà per amur da la scienza. Sch’il ‹scolast› ha dubis u sch’el vul schizunt interrumper l’experiment, al intimescha il manader da cuntinuar a maun da quatter frasas standardisadas. Las frasas vegnan ditgas ina suenter l’autra, mintgamai cura ch’il proband exprima dubis. Suenter ch’il manader ha ditg la quarta frasa, interrumpa el l’experiment. Per che las frasas tunian adina tuttina, sto l’actur trenar da dir ellas avant che l’experiment cumenza, cunzunt era per evitar in suttun smanatschant.
- Frasa 1: «Cuntinuai, per plaschair!» Ubain: «Faschai vinavant, per plaschair!»
- Frasa 2: «L’experiment pretenda che Vus cuntinueschias!»
- Frasa 3: «Igl è absolutamain necessari che Vus cuntinueschias!»
- Frasa 4: «Vus n’avais nagina schelta, Vus stuais cuntinuar!»[3]
I dat anc ulteriuras frasas da standard per situaziuns anticipadas:
- Sch’il proband dumonda, schebain l’experiment fetschia donns permanents al ‹scolar›, di il manader: «Schebain ch’ils schocs èn probablamain dolurus, na vegn il tessì betg donnegià a lunga vista. Pia cuntinuai, per plaschair!»
- Sch’il ‹scolast› di ch’il ‹scolar› na veglia betg cuntinuar, respunda il manader cun la frasa standardisada: «Sch’i plascha al scolar u betg, Vus stuais cuntinuar fin ch’el ha emprais tut ils pèrs da pleds correctamain. Pia cuntinuai, per plaschair!»[3]
- Sch’il proband dumonda, tgi che surpiglia la responsabladad, di il manader ch’el surpiglia la cumpletta responsabladad per tut quai che capita. Il proband reagescha sin ils culps electrics cun expressiuns da dolur registradas sin in portatun. En las versiuns da pretest n’aveva Milgram anc betg questas registraziuns. Ils probands èn lura però stads talmain obedaivels ch’el las ha agiuntà.[1]
En quest experiment è il ‹scolar› in American discret da derivanza irlandaisa e represchenta in tip d’uman, cun il qual ins associescha allegria e quietezza.[3] Quella tscherna duai evitar che la moda d’agir vegnia influenzada d’ina disposiziun mentala dal proband. Plinavant èsi impurtant ch’ils probands na possian betg vegnir influenzads nunvulidamain ni dal manader ni dal ‹scolar›. Il ‹scolast› po decider sez, cura ch’el vul interrumper l’experiment. Il manader sa cumporta a moda neutrala, el porta vestgadira discreta grischa. Sia cumparsa è resoluta, ma amiaivla.
Ils probands vegnan recrutads cun in inserat en la gasetta locala da New Haven. I vegn offert ina gascha da quatter dollars e 50 cents per cuvrir ils custs da viadi. Per regla ha l’experiment lieu en in labor da l’Universitad da Yale. L’inserat preschenta professer Stanley Milgram sco manader.
Milgram ha realisà numerusas variantas da l’experiment. En ina variescha el la distanza tranter ‹scolast› e ‹scolar›. I valan las suandantas cundiziuns experimentalas:
- Il proband po ni vesair ni udir il ‹scolar›. El auda unicamain ina frida vi da la paraid cura ch’il culp electric ha ina forza da 300 volts,
- il ‹scolast› auda las reacziuns dal ‹scolar› sur in autpledader,
- il ‹scolast› ed il ‹scolar› sa chattan en la medema stanza ed
- il proband ha contact direct cun l’actur.
En l’ultim arranschament da l’experiment sto il proband – protegì cun in guant – smatgar il maun dal ‹scolar› sin ina platta da metal ch’è apparentamain chargiada cun electricitad. Plinavant vegn variada la preschientscha dal manader. Quel è ubain preschent en la stanza, cuntanschibel unicamain via telefon u absent. En l’ultim cas vegnan las instrucziuns dadas cun agid d’ina registraziun sin bindel.
Ils resultats[modifitgar | modifitgar il code]
La suandanta tabella mussa il dumber da probands (p) (n=40) ch’ha interrut l’experiment tut tenor la forza dals ultims ‹schocs›.
- Interpretaziun
26 persunas han cuntinuà l’experiment fin a la tensiun maximala da 450 V, sulettamain 14 persunas han interrut avant.
La suandanta tabella mussa la relaziun d’intginas variaziuns da l’experiment, dal dumber da probands (p) ch’ha dà il culp cun la forza maximala e la fermezza media respectiva dal schoc.
Il resultat da l’emprim experiment è stà talmain surprendent che Milgram ha realisà passa ventg variantas cun parameters divergents. En il rom da l’emprima retscha d’experiments èn 65 pertschient dals probands stads pronts da ‹chastiar› il ‹scolar› cun in culp electric cun la forza maximala da 450 volts. Blers han però resentì in ferm conflict da conscienza. Betg in ‹scolast› ha interrut l’experiment avant che cuntanscher la tensiun da 300 volts. En il rom da l’ultim arranschament da l’experiment, en il qual ils probands han gì contact fisic direct cun ils ‹scolars›, è la tensiun media utilisada stada la pli pitschna. Sch’il manader è stà absent, è la prontezza d’obedientscha stada trais giadas pli bassa ch’en l’arranschament, en il qual il manader è stà preschent. I n’è resultà nagina differenza significanta areguard la quota d’interrupziun dals experiments, en ils quals las dunnas han dà ils schocs electrics en cumparegliaziun cun tals experiments, en ils quals ils umens han gì da far quai.
D’ina varianta da l’experiment amplifitgada è resultà l’onn 1965 che la cumpart da probands ch’obedeschan senza resalvas è sa reducida marcantamain a diesch pertschient, uschespert che dus ulteriurs ‹scolasts› che s’opponan al manader participeschan a l’experiment. Sche quels dus ‹scolasts› vulan però cuntinuar cun l’experiment, als suondan 90 pertschient dals probands.
En ina varianta da l’experiment, en la quala dus manaders fan finta da betg vulair cuntinuar, han tut ils probands interrut il test.
Sch’in ‹segund proband› empè dal manader insista da cuntinuar, han ‹mo› 25 pertschient dals probands dà il schoc cun la forza maximala.
Il manader da l’experiment na perda betg si’autoritad, sch’el surpiglia la rolla dal ‹scolar›: sch’el supplitgescha sco ‹scolar› d’interrumper l’experiment, suonda il ‹scolast› immediat quest giavisch.
Tar dus manaders – in dad els ha surpiglià la rolla dal manader da l’experiment, l’auter ha giugà il ‹scolar› – han 65 pertschient dals participants dà il schoc maximal; damai n’è betg il status general decisiv, mabain la funcziun situativa.
En il rom d’ina variaziun n’è il manader betg sa preschentà sco perscrutader da l’Universitad renumada da Yale, mabain sco scienzà dal Research Institute of Bridgeport – in institut fictiv e commerzial. Las localitads sa chattavan en in edifizi da biros decadent en il quartier commerzial Bridgeport (Connecticut). Da questas circumstanzas è il dumber da probands ch’ha fatg diever da la pli auta tensiun sa reducì da 65 pertschient sin 48 pertschient. Questa differenza n’è però betg significanta statisticamain.
En il rom dad in’autra variaziun ha Milgram bandunà la stanza ed ha laschà manar l’experiment in actur ch’è sa preschentà sco proband. En quel cas è la cumpart dals probands ch’èn ids fin al stgalim il pli aut sa reducida a 20 pertschient.
L’experiment è vegnì repetì en differentas variantas en auters pajais. Ils resultats conferman en general in l’auter; quai vul dir ch’ils resultats sa mussan independentamain da la cultura.
La reacziun dals probands[modifitgar | modifitgar il code]
Tut ils probands èn stads perturbads ed agitads ed han gì conflicts da conscienza.[3] En spezial ha Milgram remartgà che 35 pertschient dals probands han ris gnervusamain.[3] In observatur ha descrit la situaziun emoziunala d’in scolast suandantamain: «Jau hai contemplà in um da fatschenta madir ch’era al cumenzament da l’experiment segir da sasez: el è vegnì en il labor cun in surrir e plain confidenza en sasez. Entaifer 20 minutas è el sa transfurmà en in vrac tremblant e balbegiant ch’era datiers da survegnir in collaps da la gnerva. El stirava permanentamain vi dal piz da l’ureglia e fruschava ils mauns. Tuttenina ha el pitgà cun in pugn sin ses frunt ed ha marmugnà: ‹O Dieu, lain chalar›. E tuttina ha el reagì vinavant sin mintga pled dal manader e fatg obedientscha enfin la fin.»[6]
Igl è sa mussà che persunas che stiman aut la responsabladad persunala per l’agen cumportament interrumpan l’experiment e s’opponan plitost al manader.
Per ademplir ils aspects etics han ils probands obtegnì suenter l’experiment infurmaziuns detagliadas davart il test ed ils resultats. Per eruir eventuals donns stabels han ins visità ed interrogà in onn suenter l’experiment tscherts probands selecziunads a maun d’ina prova da controlla. Ins n’ha constatà naginas consequenzas nuschaivlas per la psica dals probands. 83 pertschient dals participants han inditgà dad esser cuntents d’avair participà a l’experiment. Mo in proband da tschient ha deplorà sia participaziun.[1] La gronda part dals participants han inditgà d’avair emprais insatge da sasez e ch’els veglian esser en l’avegnir pli sceptics visavi persunas autoritaras.
Consequenzas e conclusiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Oz refusass ina gronda part dals psicologs in experiment cumparegliabel per motivs etics, perquai ch’ils probands vegnan exponids ad in grond squitsch intern ed els na vegnan betg infurmads davart il vair senn dal test. Bleras universitads han reagì sin quest experiment cun fixar directivas eticas per tals experiments psicologics. I n’è betg enconuschent, sche la savida acquistada è vegnida duvrada dal militar u dals servetschs secrets.
Milgram commentescha ils resultats da ses experiment suandantamain: «Ils aspects giuridics e filosofics da l’obedientscha han in’enorma impurtanza. Els palaisan però fitg pauc da l’agir da la plipart dals umans en situaziuns concretas. Jau hai realisà in simpel experiment a l’Universitad da Yale per eruir quant mal ch’in simpel conburgais è pront da far ad in auter, simplamain perquai ch’in scienzià al intimescha da far quai. Igl è stà ina lutga tranter in’autoritad inflexibla ed in dals princips morals ils pli ferms, numnadamain quel da betg blessar auters umans. Schebain ch’ils probands han udì ils sbratgs da dolur da las victimas, ha l’autoritad gudagnà en la gronda part dals cas. La prontezza extrema dad umans creschids d’ademplir ad in’autoritad quasi tut ils giavischs è il resultat principal dal studi – in fatg che sto vegnir declerà urgentamain.»[7]
L’obedientscha ad autoritads è fin oz sclerida mo insuffizientamain. Cumbain che Milgram ha supponì ch’ina part da la persunalitad fundamentala saja responsabla per l’obedientscha ad autoritads respectivamain per la refusa d’autoritads, n’ha el betg pudì cumprovar quai. El ha dentant empruvà d’explitgar quests resultats cun dus stadis da funcziun:
- il stadi da l’autonomia, en il qual l’individi sa senta responsabel per ses cumportament ed
- il ‹stadi dad agens› en il qual l’individi n’agescha betg pli a basa d’atgnas finamiras, mabain sco instrument per ademplir ils giavischs dad auters (sistem autoritar).
Sco l’experiment demussa intimescha la situaziun la plipart dals probands da s’orientar tenor las instrucziuns dal manader e betg a las dolurs da la victima. Ils probands èn stads ils pli obedaivels, sch’il manader era preschent, ed ils pli malobedaivels, sche las instrucziuns vegnivan dadas d’ina registraziun sin bindel u per telefon. Era la vischinanza al ‹scolar› ha influenzà la prontezza per interrumper l’experiment: sch’il ‹scolar› na reagescha betg, dattan praticamain tut ils probands il pli ferm schoc; sch’i dat però in contact direct, cuntanschan mo pli 30 pertschient il stgalim il pli aut.
Critica metodica[modifitgar | modifitgar il code]
Igl èn vegnids crititgads dus aspects metodics essenzials areguard la structura da l’experiment:
- L’experiment n’haja betg selecziunà ils probands a moda puramain casuala e perquai na possian ins far naginas constataziuns fundadas davart la represchentativitad, p.ex. far valair ch’ils resultats valian per l’entira populaziun americana.
- En connex cun l’experiment stoppian vegnir resguardads effects ch’influenzeschan l’andament da l’experiment, sco per exempel il fatg che gia mo la spira conscienza da participar ad in test mida la tenuta dal proband (l’uschenumnà effect da Hawthorne) ubain la pussaivladad che la spetga dal manader influenzescha la subconscienza ed uschia il cumportament dals probands (effect da Rosenthal).
Provas d’explicaziun psicologicas e sociologicas[modifitgar | modifitgar il code]
Milgram sez è stà surstà dals resultats da l’experiment. Ils students ed ils collegas, als quals el ha raquintà da l’experiment, han stimà il dumber da quels che dattan il pli ferm schoc sco fitg pitschen.[1] Milgram ed auters han inditgà differents motivs ch’hajan attribuì a l’obedientscha senza resalvas dals probands.[3] Ina giustificaziun pussaivla per il cumportament dals probands è il giavisch da betg terminar l’experiment ch’els sezs han cumenzà voluntariamain ubain il giavisch da correspunder a las spetgas dals scienziads. L’elecziun casuala dal scolast e dal scolar fa parair la situaziun giustifitgabla. Plinavant è la situaziun experimentala nova per ils probands e perquai na disponan els betg d’in model d’acziun ch’els pudessan applitgar. Els han era strusch temp per s’endisar a la situaziun nunspetgada. In’autra prova d’explicaziun ha en mira il caracter gradual da l’experiment che correspunda a models da cumportament quotidians: cun augmentar cuntinuadamain la ‹prontezza da chastiar› vegnan ils cunfins spustads successivamain vers in cumportament extraordinari. Quai engrevgescha als probands da valitar las consequenzas. Quai sa cunfà era cun il fatg ch’il cumportament dals probands vegn influenzà da las variablas situativas – per exempel cun variar la distanza tar il scolar ubain cun variar la preschientscha dal manader – e na dependa betg da disposiziuns dal caracter. Sin il champ sociologic vala l’experiment perquai sco cumprova per l’efficacitad da la norma da l’obedientscha. Tras la socialisaziun emprenda l’individi d’esser obedaivel e da sa suttametter. L’emprim capita quai en il sistem famigliar, pli tard en l’instituziun da la scola. En ils dus contexts socials ch’èn decisivs per furmar il caracter da l’individi vegnan l’obedientscha e la subordinaziun sancziunads a moda positiva. La norma da l’obedientscha è liada ad instituziuns ed ad individis che disponan d’in aut status social e/u d’ina ferma autoritad. Sco quai ch’ils experiments inditgan, sa sbassa la prontezza d’obedir sch’il status social dal manader è pli bass. Spezialmain sche l’autoritad è integrada en in process birocratic che pussibilitescha da delegar la responsabladad ad in’autra instituziun, s’augmenta la schanza ch’i vegn obedì schizunt a cumonds resentids sco immorals.
Reacziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Savens serva l’experiment sco cumprova che quasi mintga uman è sut tschertas cundiziuns pront da betg suandar sia conscienza, mabain da far per cumond ad in’autoritad. Perquai vegn l’experiment era duvrà per declerar, pertge ch’umans turtureschan u pertge ch’els commettan crims da guerra. Pervi dals resultats spectaculars è l’experiment vegnì percepì d’in vast public. La New York Times ha per exempel scrit: «Sessantatschintg pertschient obedeschan en in test al cumond da far mal ad in’autra persuna». La Times percorscha il privel d’ina prontezza d’obedir senza resalvas e dovra ils resultats da l’experiment per explitgar ils crims dal naziunalsocialissem e las sgarschaivlas acziuns da l’America en il Vietnam.[8] Autras gasettas crititgeschan Milgram e l’Universitad da Yale d’avair expost ils probands a questa dira prova.
Er ils resultats ed ils facturs cundiziunants èn vegnids interpretads a moda fitg differenta. Erich Fromm ha per exempel pretendì ch’ils probands obedeschian talmain bain al manader da l’experiment, perquai che la scienza giaudia en l’America ina stima extraordinaria. Il resultat decisiv na saja betg il dumber dals participants ch’han chastià ils scolars cun il schoc maximal, mabain il conflict da conscienza exprimì da la gronda part dals participants. Milgram na numnia però betg il dumber dals participants che n’haja gì nagin conflict da conscienza. Fromm considerescha ils rapports davart l’agitaziun interna ed il patir dals probands sco cumprova per la forza da la schientscha morala. [9] Arno Gruen declera las reacziuns psicosomaticas dals interrogads sco segn da l’alineaziun.[10]
L’onn 2008 ha Jerry Burger repetì l’experiment a l’Universitad da Santa Clara. El ha modifitgà las cundiziuns: dunnas han participà a l’experiment ed igl era preschent in ‹porta-resalva›. Ils resultats en però restads quasi identics.[11][12]
L’experiment da Milgram en las medias ed en l’art[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1973 ha l’autur britannic Dannie Abse scrit il teater The Dogs of Pavlov ch’è inspirà da l’experiment.
Il 1976 ha il CBS emess il film The Tenth Level. En quel gioga William Shatner in scienzià che realisescha in experiment cumparegliabel a quel da Milgram.
Il reschissur Henri Verneuil ha integrà l’experiment da Milgram en ses film I wie Ikarus da l’onn 1979. Il film tracta ils eveniments en connex cun in mazzament dal president en in stadi imaginar; apparentamain han ins fatg parallelas cun l’attentat sin John F. Kennedy.
Il film documentar tudestg Abraham – Ein Versuch è vegnì creà il 1970 al post da perscrutaziun per la psicopatologia e psicoterapia da la Societad Max Planck a Minca. El copiescha opticamain tut ils detagls da l’experiment da successiun manà tras en Germania.[13] L’emissiun ha procurà per discussiuns gist en connex cun l’istorgia da la Germania.
L’onn 1986 ha il musicist Peter Gabriel registrà ina chanzun cun il titel We Do What We’re Told (Milgram’s 37).
Il film curt premià Atrocity (2005) imitescha l’experiment.[14]
En la seria Malcolm Mittendrin vegn realisà in experiment sumegliant. I vegn renvià a l’experiment da Milgram.
Il 2008 demonstrescha ProSieben en l’episoda Das Böse – steckt der Teufel in jedem von uns? da la retscha Galileo Mystery tranter auter l’experiment da Milgram.[15]
La primavaira dal 2009 ha la televisiun franzosa repetì e registrà l’experiment cun duvrar l’‹autoritad da la televisiun› empè da la scienza en il rom d’ina show giugada.[16][17] Il film da Christophe Nick è vegnì emess per l’emprima giada en il program da saira (cun la remartga: betg adattà per uffants sut 12 onns) ils 18 da mars 2010 sin l’emettur France 2. Al film è suandada ina runda da discussiun. En l’experiment a la televisiun han 80 pertschient dals participants dà il pli aut chastì.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 Meyer, Philip (favrer 1970): If Hitler asked you to electrocute a stranger, would you? en: Esquire
- ↑ Baumrind, Diana (1964): Some Thoughts on Ethics of Research: After Reading Milgram’s «Behavioral Study of Obedience», American Psychologist 19, pp. 421–423
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 Model:Cite journal Full-text PDF.
- ↑ Milgram, Stanley (1982): Das Milgram-Experiment. Zur Gehorsamsbereitschaft gegenüber Autorität. Reinbek bei Hamburg, p. 22.
- ↑ cump. Alfred McCoy: Foltern und Foltern lassen, Frankfurt am Main 2005, p. 44ss. e Milgram CIA Link
- ↑ Ord: Steven Schwartz: Wie Pawlow auf den Hund kam. Minca 1993
- ↑ Stanley Milgram: The Perils of Obedience, Harper´s Magazine, 1974
- ↑ The Times, gievgia, ils 30 da matg 1974; p. 10; Issue 59102; col A: The Experiment Obedience to Authority by Stanley Milgram. Autor: Edward Candy.
- ↑ Fromm, Erich (1973):The Anatomy of Human Destructiveness, tud. Anatomie der menschlichen Destruktivität
- ↑ Arno Gruen en: Arno Gruen, Doris Weber (2001): Hass in der Seele, Verstehen, was uns böse macht; en: Herder spektrum, tom 5154, pp. 90–91
- ↑ aerzteblatt.de: Milgram ‹lite›: Menschen weiter zur Folter bereit, 19. Dezember 2008.
- ↑ Jerry Burger in: Replicating Milgram; in: APS Observer
- ↑ Medienkatalog der Bundeszentrale für politische Bildung: Abraham – ein Versuch
- ↑ Model:Internetquelle
- ↑ Galileo Mystery: "Das Böse – steckt der Teufel in jedem von uns?"
- ↑ Telepolis
- ↑ le monde.fr: "Le jeu dont vous êtes le bourreau" (vom 17. März 2010)
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Stanley Milgram: Behavioral study of obedience (datoteca da PDF; 729 KB). En: Journal of abnormal and social psychology. Lancaster Pa 67,1963, 371–378.
- Stanley Milgram: Obedience to Authority. An Experimental View. Harper, New York 1974, 1975. ISBN 0-06-131983-X (tud. Das Milgram-Experiment. Zur Gehorsamsbereitschaft gegenüber Autorität. Reinbek bei Hamburg 1974, (14avla ediziun, 1997) ISBN 3-499-17479-0
- Stanley Milgram: The Perils of Obedience. Abridged and adapted from Obedience to Authority. En: Harper’s Magazine. 1974. Model:ISSN
- Diana Baumrind: Some thoughts on ethics of research, after reading Milgram’s ’Behavioral study of obedience. En: American Journal of Psychology. University of Illinois Press, Champaign Ill 1964,19, 421–423. Model:ISSN
- Thomas Blass: Obedience to authority. Current perspectives on the Milgram paradigm. Erlbaum, Mahwah NJ 2000. ISBN 0-8058-2737-4
- Thomas Blass: The Man Who Shocked the World – The Life and Legacy of Stanley Milgram. Basic Books, New York 2004. ISBN 0-7382-0399-8
- Erich Fromm: Anatomie der menschlichen Destruktivität. Rowohlt, Reinbek 1985, 1969. ISBN 3-499-17052-3
- Stefan Kühl: Ganz normale Organisationen. Organisationssoziologische Interpretation simulierter Brutalitäten. En: Zeitschrift für Soziologie. Lucius & Lucius Verl.-mbH, Stuttgart 2005, H 2. Model:ISSN
- Steven Schwartz: Wie Pawlow auf den Hund kam…. Beltz Psychologie heute. Heyne, Minca 1993. ISBN 3-407-85102-2
- Alfred W. McCoy: Foltern und Foltern lassen. 50 Jahre Folterforschung und -praxis von CIA und US-Militär. Translatà da l’american dad Ulrike Bischoff. Zweitausendeins, Frankfurt a.M. 2005, pp. 44–47. ISBN 3-86150-729-3
- Stefan Mühlbauer: Die Rechtsprechung des Bundesgerichtshofs zur Tötungshemmschwelle. Dissertaziun Uni Heidelberg, Münster 1999. ISBN 3-8258-4183-9 (cuntegna in’analisa detagliada dals princips giuridics deducids dal Tribunal federal da cassaziun da la Germania areguard la retegnientscha da mazzar per intenziun a maun dals resultats e da las conclusiun da l’experiment da Milgram)
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Film per l’instrucziun inscenà (englais, vus duvrais il Windows Media Player)
- Artitgel davart l’experiment
- Abraham – Ein Versuch: Arbeitsmaterialien zum Film: Rapport detaglià davart il tema (pdf) (173 kB)
- Florian Rötzer: Das Quälen von virtuellen Personen wird als real empfunden. Wissenschaftler haben das bekannte Milgram-Experiment in einer immersiven VR-Umgebung wiederholt; en: Telepolis dals 24 da december 2006
- «Bitte fahren Sie fort», artitgel davart l’experiment da Milgram en: NZZ Folio 10/01
- Das Milgram-Experiment wurde wiederholt – mit ernüchterndem Ergebnis. Der Spiegel: So leicht werden Menschen zu Folterknechten;Deutsches Ärzteblatt: Milgram ‹lite›: Menschen weiter zur Folter bereit


c: text/html

text:
Seraina sa numna l’emprima vusch rumantscha artifiziala che po preleger texts u schizunt manar ina conversaziun cun l’uman. Mo la Siri rumantscha sa anc dapli, sco per exempel far quints da matematica. L’idea da sviluppar in program che sa far quai han dus spezialists da la Bassa gì. Els dus, Schamai Safra e Christof Traber, han banduna ina firma da Hightec pli gronda per fundar ina atgna firma. Questa firma duai producir tecnologia vocala per linguas minoritaras, en emprima lingia per il rumantsch. Aposta per quest project ha in dad els emprendi avant dus ans rumantsch.
Emprima versiun en vallader
L’emprima versiun da test ch’exista gia è en vallader. En cas che la versiun valladra ha success, vulan ils iniziants realisar ulteriuras versiuns en ils auters idioms ed en rumantsch grischun. L’iniziant Christof Traber ch’ha emprendi rumantsch aposta per il project, ha finanzià il project fin uss ord si ‘atgna tastga. Gugent cuntinuassan els dentant il project en ils auter idioms ed èn perquai avisads sin sustegn finanzial. In grond gudogn na spetga la nova firma Slowsoft betg cun il program rumantsch. Actualmain èn els era vida realisar vuschs sinteticas per tudestg svizzer, la saja l’aspect finanzial pli interessants.
3'000 frasas per ina buna qualitad
La vusch originala davos il program è da la pledadra Oceana Galmarini. En tut ha ella legì var 3'000 construcziuns el studio da tun, fin che l’entira paletta da tuns pussibels en il vallader era cumpletta. Mo uschia po la sintesa vocala avair in'auta qualitad. La versiun ch’exista fin gia è ina versiun da test. Ils iniziants dil project èn fitg cuntents cun la versiun da test, i restia dentant anc ina massa da megliurar. La versiun finida duai alura esser sin maisa sin la fin da l’onn.
RR Telesguard 17:40

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La mobilità crescha e crescha e crescha. I para oz nunpussaivel ch’ils Grischuns hajan scumandà anc fin il 1925 la circulaziun dad automobils. Els vesevan mo consequenzas negativas, eran memia radicals o memia conservativs e n’appreziavan betg ils avantatgs evidents. Ina battaglia persa cunter il progress tecnic. Malgrà tut: areguard las consequenzas negativas n’han els betg gì uschia tort. Oz èn ils donns da l’ambient e da la sanadad tras il traffic individual motorisà cumprovads scientificamain, els èn donns collectivs tgi paisan enormamain sin la societad.
Intgins puncts da vista
Vegnan cuntanschidas las finamiras per la reducziun da las emissiuns dal CO2?
Segund las statisticas federalas igl n’è betg stà pussaivel da reducir signifitgantamain las emissiuns nuschaivlas. Ed il CO2 producì da carburants è anc adina pli aut ch’il 1990. E quai era damai che la Svizra dispona d’ina flotta d’autos novs tgi baiva memia bler en cumparaziun cun l’Europa. Uschia n’ademplescha ella betg l’obligaziun da reducir ils gas cun effect da serra (accord da Kyoto). Igl è necessari dad introducir finalmain era sin il benzin ed il diesel la taxa sin CO2 sco instrument effizient per reducir las emissiuns nuschaivlas – cun restituir las entradas parzialmain a la populaziun e l’economia.
Igl è necessari da construir in segund tunnel d’autostrada al Gottard?
Na. Il pievel svizzer – ed era quel dad Uri e dal Tessin – vulan spustar il traffic da transit da la via sin ils binaris e pia fiss quai cuntraproductiv da redublar la purschida stradala sin la colliaziun nord-sid. Ils problems pervia da la serrada dal tunnel en connex cun las lavurs da sanar sa laschan schliar cun trens-navetta per camiuns ed autos. En il 2016 vegn inaugurà era il nov tunnel da basa dal Gottard che garantescha al Ticino ina colliaziun da viafier segira cun il rest da la Svizra. Sanar il tunnel da l’autostrada pia gea, dentant senza ina segonda galeria chareschia e la farsa dal diever da quella sin in sulet vial!
Sco vegn ad esser la mobilitad dal avegnir?
La mobilitad individuala sa sviluppa in direcziun dad autos d’ibrid e d’electricitad, la cumpatibilitad ambientala dependa co cha l’energia vain producida.
Vegn la mobilitad a crescher fin che colonnas e stagnaziuns dal traffic daventan insupportablas? Tenor l’uffizi federal per il svilup dal territori (ARE) s’augmenta il traffic anc per 25-30% entaifer il 2020. Uschia igl è meglier da promover cun prioritad il traffic public sco che l’iniziativa dal club da traffic (VCS) recumanda.
Bunas perspectivas posseda il traffic betg motorisà da peduns e ciclists, per exempel cun las zonas urbanas da traffic limità e la rait spessa cun vias da velo sco che quai vegn postulà cun l’iniziativa dal pievel per il velo (www.velo-initiative.ch).


text:
Sco quai che Urs Hefti, il manader da projects da la Uffer SA, ha ditg envers RTR, lavuria il roboter cun ina fitg gronda exactadad. El possia cursar sin ina rodera da producziun da 54 meters lunghezza e far quasi tut las lavurs che vegnivan enfin oz fatgas a maun.
I na saja però betg l’intent da spargnar persunal, cun l’agid dal roboter daventian ins simplamain pli effizient. Plinavant saja pussaivel da far lavurs che na sajan enfin oz betg stadas pussaivlas da far sezs. Il mument vegnia il persunal anc scolà, il pli tard a partir da l’onn proxim duai il nov roboter esser en funcziun cun la capacitad cumplaina.
RR actualitad 11:00


text:
Ciasa dl parch natural
Sciöche ultim di set parcs naturai dl Südtirol á sëgn ince le Parch natural Pöz-Odles so zënter di vijitadus. La Ciasa dl parch natural, inaugurada ai 29 de dezëmber dl 2009 tl zënter de Santa Madalena de Funes, é n frabicat da döes alzades a forma de n cubus, fat de n petun (coru dl papyrus).
La Ciasa dl parch natural Pöz-Odles s’á tut sö le compit de porté la natöra plü daimpró dai vijitadus, invian la jënt da jí a ti ciaré. Na fotografia dal alt da podëi jí suraia ti dá la poscibilité ai vijitadus da ti ciaré al parch natural dala prospetiva de vicel y da d’avëi insciö na miú vijiun dla contrada.
Tla pert resservada ala mostra „Berge anfassen – Pié ite i crëps“ vëgnel traté l’argomënt prinzipal dl parch natural, la geologia dles Dolomites. Chiló vëgnel mostré sorts de pera y de func tipics dl raiun sciöch’an les ciafa tla realté. Stereoscops metüs sö sön le post impormët da ti dé n’odlada ala contrada reala. La „Stüa dles morvëies ‚Natöra’“ tla secunda alzada pita na bela lerch por de vigni sort de descorides: coes de vicí, pedies, plömes, pels, corgn, ma por nen nominé n valgönes. L’alpinism vëgn presenté dala pert intitolada „Concuisté i crëps“. L’alpinist de Funes y bunamënter ince le plü conesciü al monn, Reinhold Messner, cunta te n film cört de sües esperiënzes sö por i crëps. Le chino dla munt pita n program fis de films selezioná sön le parch natural che vëgn mostrá ia por l’edema. Tla ciasa nöia dl parch natural él sambëgn ince da odëi le „Film dl Parch natural Pöz-Odles“ nü, che ti presentëia les particolarités dl Parch natural Pöz-Odles ai vijitadus, tres secuënzes fantastiches de retrac.
Orars de daurida 2018
Dai 27 de dezëmber dl 2017 ai 31 de merz dl 2018 y dai 2 de mei ai 31 de otober 2018, dal mertesc ala sabeda, dales 9.30 ales 12.30 y dales 14.30 ales 18.00.
De messé y agost é la Ciasa dl parch natural ince daverta la domënia.
Calënder dles manifestaziuns
La stüa creativa de Daksy
Tla Ciasa dl parch natural vëgnel pité de messé, agost y setëmber, vigni vëndres dales 15.00 inant, n domisde por mituns.
I un arjigné ca de beles sorpreses sot al moto „Descorí la natöra“. Por mituns dai 6 ai 12 agn. An mëss se prenoté!
Entrada debann!
Misciun
Andrea Leitner
responsabla dla Ciasa dl parch natural Pöz-Odles
Misciun
Ciasa dl parch natural Pöz-Odles
Santa Madalena, Trebich 1
39040 Funes
Tel.: +39 0472 842523
E-mail: info.pg@provinz.bz.it


text:
Il famus actur britannic Roger Moore è mort. Tranter 1973 e 1985 ha el giuga set giadas la rolla principala en ils films da James Bond. Enconuschent sin l'entir mund era Moore dentant gia vegnì ils onns 1960 sco Simon Templar en la seria cun il medem num. En passa 100 episodas ha el mess a pantun da tuttas sorts canagls.
Moore aveva 89 onns ed è mort en sia patria d'elecziun a Crans-Montana en il Vallais, suenter in curt cumbat cunter sia malsogna da cancer. Quai ha confermà ses management.
RR novitads 16:00


text:
L’onn 2003 devi gia in drive-in da la Banca Chantunala e quai en la Ringstrasse a Cuira. Questa installaziun ha suenter in pèr onns dentant stuì far plaz ad in tancadi. Dapi il zercladur 2013 datti dentant in nov bancomat da drive-in a Cuira, quai en la via da la Caserna. La banca ha vulì mantegnair questa purschida cun quai ch'il bancomat era fitg frequentà ed era perquai che quest bancomat è il sulet en il Grischun, di il responsabel Thomas Roth.
Pli blers pajan via internet
Bajegiar ora la purschida na vegn la Banca Chantunala Grischuna dentant betg. Per l'ina sajan questas installaziuns fitg charas e per l'autra vegnian bancomats en general adina duvrads pli pauc, perquai che blers pajan via internet e betg pli cun daners en bar.


text:
Giubileums
- Glindesdi, 2.5.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 2.5.2016, 19:00, RTR
Wolfgang Petry il chantadur da schlagher da Cologna sa festivar quest onn il 40 avel giubileum da tribuna. Ed era la band die Seer da l'Austria pon far festa e quai per il 20 avel giubileum da tribuna.
Quai è bain motiv avunda da deditgar la stailalva dad oz als giubilars. Nus guardain enavos e laschain reviver regurdientschas, ma nus tadlain era tuns da lur discs da giubileum. E cun in zichel cletg savais Vus gudagnar in disc da Wolfgang Petry. Bun divertiment e buna fortuna !
Redacziun: Christa Soliva


text:
Categuria:Comun del Tirol
Sót-categurii
Quela categuria chì la gh'ha 8 sota-categurij chì de sota, sü un tutal de 8.
C
- ► Comun del distret de Imst (24 P)
- ► Comun del distret de Innsbruck-Land (65 P)
- ► Comun del distret de Kitzbühel (20 P)
- ► Comun del distret de Kufstein (30 P)
- ► Comun del distret de Landeck (30 P)
- ► Comun del distret de Lienz (33 P)
- ► Comun del distret de Reutte (37 P)
- ► Comun del distret de Schwaz (39 P)
Vus in de la categuria "Comun del Tirol"
In quela categuria chì gh'è i 200 paginn indicaa de 282 che gh'hinn in tutal.(pagina precedente) (pagina successiva)


text:
Che 93% dals grips da curals è pertutgà da la sblatgida da curals ha schoccà ils experts. Anc avant in mais discurrivan han els discurrì da 53%. Uss è tut anc pli mal.
«Il viadi pli trist da tut la vita»
Or da l’aviun hajan els controllà 4’000 kilometers da bancs da curals en territoris na tutgads dals umans e hajan vesì mo 4 grips da curals che n’eran betg sblatgids. Per il biolog marin Terry Hughes, ch’è il responsabel dal program da curals statal, saja quai «il viadi da perscrutaziun pli trist da tut sia vita».
Ils donns sajan anc pli gronds che tar las sblatgidas ils onns 2002 u 1998. L’unica perspectiva allegraivla saja dentant, ch’ils curals en il sid dal Barrier Reef na sajan pertutgads talmain. Là sa vegnan ils curals a sa revegnir, manegia Hughes.
Las raschuns per la sblatgida èn multifaras
La culpa per la sblatgida è surtut il fenomen climatic El Niño, che stgauda periodicamain l’aua dal Pacific.
Dentant è il banc da curals pli grond dal mund era periclità dad auters effects: Uschia dal traffic marin, dad adina dapli ports a la costa australiana, ma era dad erosiun, pesticids e fertilisaders.
Las emissiuns da l’industria agrara lascha crescher in inimi dals curals, la staila da mar spinusa, che metta in malura ils bancs da curals cun magliar ils curals.
Cun il Great Barrier Reef è in paradis en privel
Il Great Barrier Reef in Australia è il pli grond sistem ecologic da curals. El cumpiglia 3’000 bancs da curals, 900 inslas e s’extenda sin ina lunghezza da 2’300 kilometers lung la costa australiana en l’ost dal continent.
El è il da chasa da 600 differents curals e millis da differents peschs, da molluscs e spungias, serps da l’aua, balenas, delfins, squagls e dugongs (vatgas da mar).
Dapi 25 onns tutga il Great Barrier Reef tar il Patrimoni natiral mundial da l’UNESCO.
RR novitads 11:00
Tge è la sblatgida da curals?
Curals èn pitschens organissems che furman vivan en simbiosa cun algas. Las algas na furneschan be substanzas nutritivas als curals ma era lur colurs. Sche l’aua vegn massa chauda cupitga il sistem: lura produceschan las algas tissis ed ils curals statgeschan ellas. Senza algas novas perdan ils curals l’emprim lur colur e suenter lur vita.


text:
Il fundatur da la Smart SA, Zoltan Szabo (1920-1969), aveva translocà sia firma da Vienna a Sedrun. In motiv era ch’el e sia famiglia avevan ina abitaziun da vacanzas a Sedrun. In auter era ch’il president communal Theophil Schmid aveva intimà el da vegnir en vischnanca cun sia firma (tenor indicaziuns en la Tuatschina da 1977).
Passa 30 lavurers
Cumenzà han ins cun otg lavurers. Pli tard ha la Smart gì passa 30 lavurers, quasi tuts da Tujetsch e conturn. La firma produciva tranter 50’000 e 70’000 nizzas per di. Mo ella è vegnida en las stretgas e scriveva cifras cotschnas. Ils daivets vegnivan pli e pli gronds. 1987 è ella stada curt avant il concurs, sco il Telesguard da 1991 ha rapportà. Ils motivs èn stads tenor il manader da fatschenta per la part tecnica, Mario Flepp, ils suandants: In management fallì, in marketing da pauc, lungs viadis da transport e la firma haja manchentà la chaschun da vegnir cun products novs sin fiera.
Banca ed acziunaris han stuì desister da daners
La firma è vegnida sanada ina emprima giada, mo gia 1990 èn ils problems finanzials creschids talmain, che la banca ed ils acziunaris han stuì desister da daivets da 1,7 milliuns francs. Era ina emprova da vegnir cun il cuntè "exacut" sin fiera, in cuntè ch’ins pudeva duvrar a chasa ed al plaz da lavur, n'ha betg pudì gidar ord la crisa.
1992 ha la Smart SA stuì deponer las scrittiras e serrar las portas ed in onn pli tard è la societad vegnida dissolvida. Anc il medem onn ha la Distec surpiglià la firma. En l'anteriur bajetg da la Smart SA èn oz pliras firmas, tranter auter l'Alptransit e la conditoria Sedrun-Switzerland.
Ord l'archiv


text:
Ils blers Grischuns al enconuschan – il «Socka Hitsch» che ha dapi radund 20 onns ses stan da fiera sper la via principala en direcziun da Tavau gist avant Landquart.
La fin da l’onn sto el dentant rumir ses plaz. La Viafier retica engrondescha ses binari e dovra il plaz dal «Socka Hitsch» che porta il num burgais Christian Zwicky. Trist, ch'el sto chalar n'è l’um da bunamain 80 onns però betg. El sa legra da pudair far inqual viadi en l’Europa. Venezia e Paris stattan sin il program.
007 ha cumprà soccas cun muster da capricorns
Durant ils ultims 20 onns che Christian Zwicky ha vendì en ses stan ha el gì bain inqual client da num e pum. Sper divers politichers chantunals ha era Ruth Dreifuss visità el a ses stan.
Internaziunal èsi sta ils frars Vogel, politichers da la Germania e nagin auter che 007 en persuna: Roger Moore. Lez ha dal reminent cumprà soccas cun muster da capricorns.
RR actualitad 08:20


text:
Passà Lontan
ËL "PASSA LONTAN" AN PIEMONTEIS[modifiché]
Pinin Pacòt, Poesìe e pàgine 'd pròsa, Ca dë Studi Piemontèis - Turin 1985
Ël "passà lontan"? E già, i l'hai anventalo mi bele adess, për traduve 'l passato remoto italian; coma che i dovrerìa 'l passà vsin për ël passato prossimo. Pa che i-i ten-a an manera particolar; ma pòsto che a më smija còmod, im pijo licensa 'd dovrelo. E se a queidun ai va nen, che a l'abia passiensa.
Ël passà lontan a l'é un temp dij verb, che an piemontèis as dòvra pi nen; ma che fin-a a un paira 'd sécoj fa as dovrava ancora, e bastansa corentement, se as treuva impiegà con tanta naturalëssa da un poeta, popolar se a-i né i-é un, strapaesan i dirìa, coma l'Isler, che pròpi a l'é nen (e a l'é sò bel) un rafinà, gnanca gramaticalment.
As treuva ancora ant ël Calvo, ma a l'é già pi ràir; tant che peui, ant ël 1830, 'l Bussolin, l'Armita 'd Cavorèt - che ai sò temp a l'é stait, se nen pròpi un poeta d'avanguardia, na specie 'd cit riformator dël linguagi dla poesìa - a notava, ant sò Poporì a la sënëvra, esplorassion teòrico-pràtica dl'atitùdine ch'a l'ha nòstr dialèt a la poesìa, servendse 'd j'espression comun-e a le përson-e bin educà (lòn che, coma tìtol, a va già bin) che
Sent'ani fa, j'andero, ij fero, ij disser,
l'avìo un son legal, ansi corista;
dovreje un pòch adess, av crëddo un svìsser.
Forse j'andero, ij fero, ij dìsser, che a son giusta 'd forme 'd "passà lontan", aj dovravo già mach pi le përson-e nen pro bin educà, gent "che", coma che a dis l'Isler,
... a son tuta sgnorìa
e fior dla nobiltà
da sapa, piòla, e stria,
da brus-cia e ciss va là;
val a dì che fòrse as dovrava ancora an campagna, ma già pi nen a Turin, e che, se a l'era nen sparì 'd pianta, a-i mancava pòch.
Anvece Isler a lo dòvra a tut andé, coma ij Toscan dël di d'ancheuj a lo dòvro così bin e giust; mentre che anvece ij Setentrionaj, bele quand che a parlo italian, a lo sostituisso con sò fratel pi pòver, ël "passà vsin". Lòn che a capita, dël rest, ëd cò an Fransa ant ël fransèis popolar, e a preuva na tendensa general dij linguagi latin a fond céltich. Ma tornoma a Isler.
Tanti a ricorderan 'l tòni su Barba Giròni, che
sui trant'agn 'd sò matrimòni,
finalment a l'ha avù un fieul.
E bin, për la gòi, nen mach
a fa 'd sàut coma un cravieul,
ma për piasì ch' lo-lì l'ha faje
(fur da rije da chërpé)
an sautand s-ciancher le braje
ch'aj drochero giù sui pe.
Le paròle sotlignà a son giusta 'd belìssim esempi 'd forme 'd "passà lontan". Ma squasi minca na quartin-a as né treuva, e sì a l'é nen possìbil copié tute le canson ëd Isler. Finioma mach pi 'd leze cost tòni su Barba Giròni e
vënoma a le batiaje
për sentì queicòsa 'd bel,
quanta ròba che a-i é staje
tut parià su un tinel.
E sautoma 'l menu, che as peul leze benìssim ant l'Isler, për noté pitòst che
lò ch' fer gòi a la brigada
fur un mass 'd bei ravanat
con un bel gaviòt d' salad
tuta d' pleuje d' fasolat.
Peui mandero a l'ostarìa
fé porté un bocal de vin
e la festa fur finìa
dòp d'avèie cimpà bin.
Notoma, i disìa, nen ij ravanat ò le pleuje d' fasolat, che a peulo giusta fé rije la sgnorìa islerian-a, ma ij fer, fur e mandero, coma jé s-cianchero e ij drochero, che a son d'autri bej esempi 'd "passà lontan" an piemontèis. E lassoma dabon Isler, për nen dovèi dì: tròpa grassia!
A-i é anvece ant ël Balbis ël sonèt Per la Signora Teresa S., che a smija fait apòsta per ofrine d'àutri esempi dël géner:
Un di ch'i era a la fnestra con mè can
I vdir Gégia a passé vestìa da vot:
L'avìa un gran fissù 'd garza e nen d' colan
E na scufion-a seulia, e 'l topé mot.
Essend convalessenta andasìa pian,
Sensa serché an sà an là chi l'avia rot.
Tòta (i disse) ch'a vada nen lontan;
E chila am rispondir: vad mach sì d' sot.
Ma a prononsier so-sì con tant bon deuit,
Con na sert'ària, con un sert vosin,
Che squasi squasi i na restere cheuit.
D' fasson, che quandben fussa ancor splufrìa,
Im podire nen tnì d' volteme al vsin
Disendje: Guarda un pò che bela fija!
E che almen Tòta Gégia a l'àbia trovà bel ël sonetin dl'abate! Noi i lo ringrassioma anvece a nòm ëd la gramàtica stòrica.
Bon da capì da costi esempi, e dai tròpi che as podrìo ancora trové, che se ant ël Sètsent ël " passà lontan " a l'é ancora 'd n'usagi così corent, tant pi e mèj a dev esse stalo ant ij sécoj pi andarera. E a fa nen da manca 'd dimostrelo, tant a sarìa fàcil cheuje d'autri esempi, così ant l'Alion d'Ast, che an d'autri document antich che a l'é restaje.
Pioma mach, parèj a cas, la prima frase che i ambatoma durbend l'antologìa dël Lazzeri, al prinsipi dël XVI Sermon Subalpin. Coma che tuti a san, ij Sermon Subalpin a son ël pi antich document linguìstich piemontèis che a l'é restane, e a son dël XII sécol. Veuj nen feje tòrt al letor arcordandje che 'l piemontèis dël 1100 a l'era nen precisament ugual a col dël di d'ancheuj, e che le diferense a peulo nen manché. Pi La Palice che parèj... Ma lezoma cost'arlichia 'd nòstra parlada:
"Nos legem el liber del Rei de Ver Testament, que aquela gent que hom apelava Philistiim preserun l'arca de nostre Seignor en una batailla, si la teneren un grant temp, si lor doné Deus una plaia, zo fo una enfermetà qu'el lor dé en le naie, que hom apela druges, que il no poean seer né reposer... ".
Coj presérun, tenéren, doné, fo, dé, a son giusta 'd cò lor ëd forme 'd " passà lontan ", cole mideme, è squasi, che i trovroma sessent ani pi tard ant l'Isler e ant ël Balbis e che a ventrà rivé a l'Armita 'd Cavorèt Për troveje giumaj fruste e fòra cors. Adess, peui, squasi pi nun che a sapia che a sio staje. E di che an fond a l'ero na richëssa dël linguagi, na nuansa 'd pi ant l'espression dël pensé, che la civiltà, an mecanisandse, a l'ha portà via. Darmagi!
(Ij Brandé X - 1954)


text:
Wir sind Helden: «Müssen nur wollen»
- Gievgia, 20.9.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 20.9.2018, 9:30, RTR
La gruppa tudestga da rock e pop «Wir sind Helden» e lur chantadura Judith Holofernes èn enconuschents per lur texts critics. Els protestan cunter divers temas. Uschia per exempel vers il commerzi cun «Guten Tag» u vers reglas fixas cun «Ist das so?». Cun «Müssen nur wollen» han els vulì protestar vers premura inutila. Damai ch'els han fatg quai en lur tipic stil ironic n'ha quai betg mintgin chapì uschia.


text:
«Cun in roboter da segar il pastget gudogna il possessur temp per giudair il curtin» fa Marco Zimmermann reclama per il gidanter. Cun ina planisaziun en detagl, ina buna cussegliaziun e la dretga tscherna ins chatta per prest mintga curtin ina soluziun.
In grond avantatg saja ch'il roboter sega independentamain e ch'el fetschia quai senza far gronda canera, raquinta il spezialist. La lavur da purtar l'erva en la deponia scroda e cunquai ch'il roboter sega regularmain, vegn er il pastget pli bel. «L'installaziun d'in roboter dovra dentant in pau temp e duai esser planisada bain, per betg far surpraisas nunspetgadas» cusseglia Marco Zimmermann.


text:
Questa cunvegna è tenor la communicaziun vegnida iniziada da la famiglia d’interprendiders Niarchos, possessurs principals da las pendicularas Piz Nair e Corvatsch. Nov daventa ord l’interpresa Piz Nair SA l’interpresa Diavolezza Lagalb SA, ina societad affiliada da la Corvatsch SA.
Nus vulain pussibilitar ina cuntinuaziun da la pendiculara Lagalb, quai è dentant mo pussaivel sch’ins gestiunescha quella ensemen cun la pendiculara Diavolezza.
Uschia vegnian stgaffidas interpresas bain posiziunadas, che duain surpigliar ensemen la responsabladad per l’offerta turistica en l‘Engiadin’Ota, scrivan las pendicularas en ina communicaziun cuminaivla.
L’acquisiziun dals indrizs dal Piz Nair correspunda a nossa strategia. Quella ans pussibilitescha da meglierar l’entira regiun da skis Corviglia Piz Nair.
Las plazzas da lavur existentas duain vegnir mantegnidas. Davart las cundiziuns detagliadas da la transacziun vulan las partidas tegnair discreziun. La stagiun d'enviern 2016/17 cumenza sin la Diavolezza ils 22 d'october, sin la Lagalb ils 23 da december 2016.
Pendiculara Lagalb salvada definitivamain
Cun quai è la cuntinuaziun da la pendiculara Lagalb segirada. Tenor ils novs possessurs duain era ils iniziants da la Pro Lagalb vegnir integrads en il nov concept d’interpresa da la Diavolezza Lagalb SA.
Ensemen cun la Diavolezza è bler dapli pussaivel, co far insatge sulet. Nus essan cuntents...
RR novitads 15:00


text: La Réjhiun daus Hàuts de France at votai fin mar darnàe la criaciun d’in Oufice publlic dau parlanjhe fllamand. Ol ét le cénquiaeme « Office public » pr in parlanjhe réjhiounàu, apràe çhés-la pr le brtun, le basque, l’occitan pi, o fét pa ghére de tenp, le catalan. Lés parlanjhes réjhiounàus serét-élls a cha petit meù cunsidérais ? Ét vrae que pr le fllamand, ol arat pa béréde de sous qui serant dounais, mé ol ét déjha meù que rén ! Mé ve z-aréz remarcai qu’ol at ine afaere qu’ét d’adire : ol at pa de parlanjhes d’oïl den çhéle lisce. Aléz, raevun in petit : bétout in oufice publlic pr noutre parlanjhe ?


text:
Concert da l’orchester da chombra dal Grischun
- Dumengia, 22.1.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 22.1.2017, 19:00, RTR
Dapi la stad 2016 è Philippe Bach directur musical da l'orchester da chombra dal Grischun. Fin settember han els dà l'emprim concert sinfonic sut sia batgetta.
Quai emprim concert che ha gì lieu a Cuira en il teater ils 29 da settember 2016 han noss collegas da SRF 2 cultura registrà. Il solist al cello è Patrick Demenga. Oz pudais tadlar quest concert durant «La classica» sin las undas rumantschas.


text:
Gia dalunga sajan 100% dals territoris deliberads ord mauns da la milissa terroristica Stadi Islamic (SI), ha il president american Donald Trump ditg avant lavurants d'industria en il stadi Ohio. Perquai vegnan ils schuldads americanas bainbaud a sa retrair da la Siria ed a turnar en lur patria, «nua ch'els tutgian e sajan gugent». Auters duain s'occupar da la Siria. Tgi ch'el manegia n'ha el però betg ditg. En l'ost da la Siria èn en acziun passa 2'000 schuldads americans.
Stadi islamic
Il zercladur 2014 aveva il Stadi islamic proclamà in califat en grondas parts da la Siria. Tras las truppas americanas ha il Stadi islamic però pers pussanza en la Siria.
Dasper ils Stadis Unids han er la Russia e l'Iran grondas truppas en la Siria.
RR novitads 12:00


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Fauré 2014Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 14 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
CEC
L 2014 dla Zentrela Europeica Cunsumadëures (ZEC) de BulsanSce la consulëntes dla Zentrela Europeica Cunsumadëures de Bulsan messëssa tré adum la trëi cuestions che à caraterisà l ann 2014 dijësseles: diretiva nueva di cunsumadëures, mprëst d’auti y social media. Diretiva nueva di cunsumadëures ajache chësta ie jita n forza ai 13 de juni 2014 njuntan nuviteies mpurtantes y de majera scunanza per i cunsumadëures. L mpëni dla espertes dla ZEC per fé cunëscer a cunsumadëures y operadëures chësta nuvità normativa ie stat grant, danter l auter àles fat ntervënc n ucajion de cunferënzes y ajurnà l material de nfurmazion.
L mprëst d’auti ie ntant sce un di setores pra chëi che la retlamazions avanea for deplù. Tl 2012 à la Rë dla ZEC giapà 282 senialazions da pert di zitadins europeics che se lamentova de problems defrënc y melservijes abui canche i à mprestà n auto da n pitadëur talian: tl 2013 409 y tl 2014 bën 539 (belau l dopl che tl 2012).
La terza cuestion che à caraterisà l 2014 ie stata chëla di social media: tres na gran atività mediatica à la culaboradëures dla Zentrela dat ora nfurmazions y cunsëies sun la plata Facebook dla ZEC Italia), sun Twitter (@ECCItalyBolzano) y sun la plata web www.euroconsumatori.org.
De plu nfurmazions sun l’ativiteies dla ZEC de Bulsan dl ann passà ie da liejer sun la plata.
VIAGES Y VACANZES
Possi pa desdì debant mi vacanza tl cajo de malatia?L ie truep cunsumadëures che muessa renunzië tl ultim mumënt al’ena blancia – l’ena de feries da d’inviern – ajache i ie liei al liet pervia dl tisl. Suvënz mieni che l sibe mé de bujën de n zertificat dl dutor, coche na sort de giustificazion, per ne messei no paië l viac. Chësc ne ie danz nia nsci, ajache rezeder debant ne ie de regula nia puscibl.
L risch de se amalé y de ne pudëi nia giaudei di servijes cumprei pëisa sun l cunsumadëur y nia sun l patron dl albierch, l tour operator o la cumpanies de jol. L possa perchël vester de utl stlù ju n’assegurazion de viac aposta che cur i custimënc de rezeduda tl cajo de na malatia nia preududa. Per chi che va gën cun i schi y che uel fé na vacanza oradecà iel de mpurtanza stipulé n’assegurazion che cuere la spëises per l socors cun l joler. N cunsumadëur che à n nzidënt sun i purtoies da jì cun i schi tl’Austria p.ej. manacia de messei paië nce n valgun milesc de euro per l trasport te spedel.
Lijëde sun la plata dla ZEC ciunes che ie la opzions de rezeduda dala prenutazions.


text:
News
Südtirol Pass abo+ 2017/2018: informaziuns importantes por geniturs y studënc
La domanda podará gní fata, sides por ciafé che por renové le Südtirol Pass abo+, ma online sön le sit www.mobilitaaltoadige.info pian ia dai 01.05.2017 cina ai 31 de dezëmber dl ann de domanda y cina ai 28 de forá dl ann dedô.
Tarifa anuala Südtirol Pass abo+
® 20 euro por scolares y scolars dla scora elementara, mesana y alta y por che che frecuentëia la scora profescionala o na formaziun de basa tl setur sozial a tëmp plëgn y lerneres y lerneri che n’á nia ciamó complí 18 agn y che fej la scora profescionala;
® 150 euro por studëntes y studënc universitars, lerneres y lerneri che á complí 18 agn y che fej la scora profescionala, por che che fej na scora serala y che che frecuentëia na formaziun de basa söl laur tl setur sozial.
Domanda de renovamënt - Südtirol Pass abo+
Por studëntes y studënc che n’á nia ciamó complí 18 agn mëss la domanda gní fata da n genitur o dala porsona autorisada al’educaziun y sce ara/al á complí 18 agn diretamënter dala studënta o dal studënt.
Domanda de n abo+ nü - Südtirol Pass abo+
1. Por scolares y scolars de mëndra eté vëgn la domanda fata da n genitur o dala porsona che á l’autorisaziun al’educaziun.
2. La domanda mëss indere gní fata dala scolara o dal scolar sce ara se trata de na porsona de majera eté.
Les tesseres nöies stampades al scomenciamënt dl ann scolastich ti gnará ince tl dagní ortiades ala scora dada dant canche an á fat domanda.
Les tesseres nöies por studëntes y studënc universitars y che che fej na scora defora dla provinzia mësson jí a tó pro le punt de venüda autorisé dl trasport publich integré Südtirol chirí fora.
Ara jará ince, canche che an fej domanda o te n secundo momënt, da ativé, tres le sit www.mobilitaaltoadige.info, n account cun chël che an ti röia pormez a sorvisc online desvalis.
Paiamënt Südtirol Pass abo+
® Le paiamënt pó gní fat cun les modalités scrites dessot:
1. Prepaid: online cun cherta de credit, tres internet-banking cun les banches abilitades, pro les portines y i punc de venüda autorisá dl trasport publich integré Südtirol
2. Postpaid: al vëgn adebité sön le cunt corënt bancar (SEPA Direct Debit).
Metede averda
Le Südtirol Pass abo+ nia renové ne vel nia plü dai 16.09.2017 inant. Sön le display dl aparat da obliteré gnarál sö te chësc caje l'imaja de “tessera tomada”.
Sce al é gnü renové online tres le sit, mo nia ciamó paié, gnarál sö dai 16.09.2017 sön le display dl aparat da obliteré l'imaja “Euro 0” - credit rové.
Sorvisc implü a paiamënt por l’abo+
Canche an fej domanda online pó les porsones che fej domanda chirí fora sce ativé i sorvisc implü a paiamënt.
Duplicat Südtirol Pass abo+
Sce le Südtirol Pass abo+ vëgn tut, o sce an le perd o le rump mësson damané do n duplicat. Le duplicat costa 20 euro sciöche spëises aministratives.
Ma sce la cherta de iade é ciamó intiera mo ne vá nia, ciafon na tessera nöia debann. Te chësc caje jide prëibel dala scora o da un di punc de venüda autorisá dl trasport publich integré Südtirol.
La domanda de duplicat pó gní fata:
• online dal genitur (sce la scolara o le scolar n’á nia complí 18 agn) o diretamënter dala scolara o dal scolar (sce la scolara o le scolar á complí 18 agn) tres l’account por le Südtirol Pass abo+;
• tres le secretariat scolastich por les scores dl Südtirol;
• tres le Call Center 840 000426 (dal lönesc al vëndres: 9:00-13:00 y 14:00-18:00);
• pro les portines y i punc de venüda autorisá dl trasport publich integré Südtirol.
Paiamënt dl duplicat
Sce le contrat é Postpaid (chël ó dí che le cost vëgn adebité sön le cunt corënt bancar), gnará le cost dl duplicat ajunté tla fatura.
Sce le contrat é Prepaid (chël ó dí da ciarié sö) messarán paié pro un di punc de venüda autorisá dl trasport publich integré Südtirol te 15 dis.
Sce le duplicat ne vëgn nia paié te 15 dis vëgn la tessera blocada. Te degun caje ne paion a scora!
Sce osta möta o osc möt n’á nia para süa cherta o ne l’á nia convalidada o n’á nia para le documënt d’identité (por che che á complí 14 agn) ciafi na sanziun aministrativa (articul 50 dla lege provinziala di 23.11.2015, n.15).
De plü informaziuns sön le sit http://www.mobilitaaltoadige.info/lad/chertes-de-viac/suedtirol-pass-abo-plus
Jorantin te pdf da desćiarié da http://www.agenzia-mobilita.bz.it/it/pubblicazioni.asp


text:
S’entupar e sunar
- Mesemna, 23.8.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 23.8.2017, 19:00, RTR
Passentar ensemen in bel temp e cunzunt sviluppar vinavant las abilitads musicalas. Quai è onn per onn la devisa dal champ da stad da la brass band da giuvenils dal Grischun.
Era quest onn èn giuvens talents da musica sa rimnads a Sursaissa per pudair sunar e profitar da l'instrucziun e direcziun da musicists professiunals. Il resultat da lur lavur han els preschentà a chaschun da dus concerts. RTR è stà preschent a Sursaissa ed ha registrà in dals concerts. Quel pudais Vus tadlar oz sin las undas rumantschas.


text:
Persunas che prendan a fit abitaziuns vegnian dischavantagiadas entras la plattafurma d'intermediaziun «Airbnb», quai scriva l'associaziun da locataris turitgaisa sa referind sin in studi. Surtut en las citads turisticas dettia quai adina damain abitaziuns, perquai ch'i vegnia sutaffittà abitaziuns via Airbnb. La consequenza saja ch'ils tschains per las abitaziuns creschian. L'associaziun da locataris pretenda ussa regulaziuns. Tranter auter stoppian las citads dastgar far tschertas cunvegnas directas cun Airbnb.
Per in martgà d'abitaziuns che funcziuna van ils Stadis Unids da quai ora, ch'i dovra ina quota d'abitaziuns vidas da 3%. La situaziun en citads svizras è dentant pli severa. Il 2015 èn 0,22% da las abitaziuns en la citad Turitg stadas vidas, a Basilea 0,42% ed a Genevra 0,45%.
Dumonda en Svizra è creschida
La situaziun en las trais citads ha il studi examinà a moda pli exacta. L'exempel da Basilea: Tranter il 2013 ed il 2016 è il dumber d'objects sin Airbnb creschì da 293 sin 1'092. Quai correspunda en l'onn 2016 a 42% dal dumber da letgs da hotels en la citad Basilea.
L'exempel da Genevra: Sco en l'entira Svizra correspunda il dumber d'abitaziuns u da chasas da pigliar a tschains a duas terzas. In terz dals purschiders a Genevra han dapli ch'ina abitaziun a disposiziun sin Airbnb. A partir da duas abitaziuns per purschider, vala quel sco purschider commerzial.
«Turissem da Kiez» a Turitg
A Genevra èn dapli che la mesadad dals purschiders preschents cun plirs objects – per part era trais u quatter. Duas persunas èn a la testa cun 33 respectivamain 34 objects. En Svizra è in purschider stà a la testa il 2016 cun 105 objects. Passa 70% dals objects a Genevra stattan a disposiziun l'entir onn. Quai mussia cleramain ch'i sa tractia d'in diever commerzial dals objects.
A Turitg sa mussa, tge ch'ils auturs dal studi manegian cun «turissem da Kiez». L'avust 2016 hai gì qua 2'000 objects a disposiziun. Procentual las pli bleras abitaziuns giaschian en ils quartiers Rathaus (2%), e Mühlebach (1,7%) sco era a la Langstrasse ed en il Seefeld (omadus 1,1%). La distanza tar attracziuns u lieus «hips» decidian tar la reservaziun. La media d'abitaziuns che stattan a disposiziun sin la plattafurma «Airbnb» en ina tscherta regiun da la citad è tar 0,4%.
RR novitads 15:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
EV Zug gudogna suenter sajettar penaltis
Il club da hockey da Tavau ha pers questa fin d'emna duas giadas cunter l'EV Zug.
Duas terradas datti per il club da hockey da Tavau questa fin d'emna cunter l'EV Zug. Suenter il cler resultat da 1:5 la sonda saira a Zug, èsi stà la dumengia fin suenter la prolungaziun pari 1:1 tranter il HCD ed il EVZ. Il sajettar penaltis ha lura purtà la decisiun, marcà il penalti en favur dals da Zug ha l'oldie Josh Holden.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 38avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR Sportissimo 18:00


text:
Per la refurma avessi duvrà ina gronda purziun solidaritad da mintgina e mintgin: In cumpromiss è e resta in cumpromiss.
Ed ussa, co enavant?
Il sistem da nossas rentas resta il medem. Ma ils problems vegnan adina pli gronds: I dat adina pli blers vegls ch'incasseschan ed adina pli paucs giuvens che finanzieschan – las cassas sa svidan vinavant.
Star airi n’è nagina opziun. Da quai èn era ils adversaris da la refurma conscients. Tant pli impurtant èsi uss, ch’ils adversaris da la refurma vegnan cun soluziuns concretas e quai subito, entant ch’ins po anc reagir. Però tant meglier sche la proxima refurma porta soluziuns durablas e rentas pon vegnir garantidas – ina soluziun nua che giuven e vegl profiteschan.
Jau deploresch la decisiun dad oz.
Ma n'è quai betg il medem parlament che duai chattar soluziuns, il medem parlament che ha discutà e debattà sur da nossas rentas e calculà tras in’opziun suenter l’autra per chattar in cumpromiss?
Jau deploresch la decisiun dad oz: La refurma fiss stada in emprim pass per emplenir las cassas da las rentas, in emprim pass per garantir a las proximas generaziuns che van en pensiun ina renta ed in emprim pass per ch’ils giuvens pon insumma anc sperar sin ina renta.
Perquai mes appel als adversaris: Uss èsi temp ed ura da preschentar soluziuns e betg be far empermischuns.


text:
Appuntamento a tre
Appuntamento a tre (Apuntamènt a tri) l'è na cumèdia dal 1999 ad Damon Santostefano.
La pelìcula, giràda a Turònt e a Chicago, l'è custàda vint migliòṅ ad dòlar e al 'n à muciâ sù déś e e mèś.
Sunt
Oscar Novak (Matthew Perry) 'l è 'n śōv'n architét ch'al lavóra insém a 'l sò sòci Peter Steinberg (Oliver Platt), òṅ ch'a gh piàś al sò mistēr ma anc chi óm. Un dè al migliardàri ad Chicago Charles Newman (Dylan McDermott) al gh śibìs ad lavuràr sèg p'r un prugèt par tiràr sù 'n sèntar cunturàł grand dimóndi.
A sarév l'ucaśiòṅ dla sò vita ma prima a gh'è vìnsar la cuncurénsa ad dū òs dûr e dal lōr studi, Decker (Bob Balaban) e Strauss (John C. McGinley). A gh'è da far un plàstic e védar qvél ch'a sarà più bèl.
In cal méntar, cardénd-al fnòć anc lò e dònca minga 'n perìcul, Charles al dmanda a Oscar ad tgnir 'd òć la sò muróśa e amànta, l'artìsta Amy (Neve Campbell), parchè l'è dimóndi gelóś ad lē. Oscar al s inamóra invéci dla ragàsa ma al n pōl minga dir-'g-al p'r n andàr mia in a risć ad pèrdar 'l incàrag.


text:
Detagls na vegnian però betg numnads per betg impedir las inquisiziuns. Registraziuns da satellits duain però mussar che plirs incendis èn ruts ora aifer curt temp per lung ina via en il vest d'Athen. Ils pumpiers n'han fin ussa però anc numnà naginas raschuns per la catastrofa.
83 morts e divers sparids
Il dumber da las unfrendas è entant creschì sin 83. Pliras 10 persunas èn anc adina sparidas. La situaziun èn ils territoris d'incendis è entant puspè sa calmada.
En Grezia vegnan adina puspè speculants da terren fatgs responsabels per incendis da guaud. Per quai na datti fin ussa però nagins indizis. Il mument na vegni numnadamain era strusch pli bajegià pervia da la greva crisa da finanzas.
RR novitads 06:00


text:
Il dumber dals medis en svizra è danovamain creschì l'onn passà. En tut èn stads activs 36’175 medis la fin dal 2016. Quai demussa la statistica da la Federaziun dals medis svizzers (FMH). Sin 1000 abitants dettia en media 4,2 medis.
Quai che dat en igl: Medis che lavuran en ina pratica, lavuran pli savens er anc vinavant suenter la pensiun. FMH suppona che quai saja d’attribuir al fatg ch'i saja grev da chattar in successur u ina successura.
Tenor la statistica crescha tant la cumpart da las dunnas sco era quella da medis cun in diplom da l'exteriur.
RR novitads 12:00


text:
In um da 27 onns era vegni arrestà l’avrigl 2015 a la plazza aviatica da Turitg. El vuleva sgular ad Istanbul ed alura vinavant envers la Siria. Il Tribunal penal federal ha sentenzià l’um pervi ch’el haja cuntrafatg a la lescha federala che scumonda la commembranza a las gruppaziuns d’Al Kaida e dal Stadi Islamic sco er a organisaziuns parentadas.
Tribunal federal confermà la sentenzia
Il Tribunal federal è dal avis che gia l’intenziun da far viadi en il dschihad po avair in effect da propaganda e pudess uschia animar autras persunas da far il medem pass, quai scriva il Tribunal federal en sia sentenzia.
RR novitads 16:00


text:
Il punct principal da la dieta è stà la structura da la Lia Rumantscha. Igl è vegnì giavischà che quella daventia pli transparenta e vegnia per part midada. Quai pero senza che tschertas gruppaziuns sco per exempel la Giuventetgna Rumantscha perdian lur valur.
Er duessan Rumantschs e Rumantschas che vivan ordaifer il territori tradiziunal Rumantsch vegnir integrads meglier en la Rumantschia. Plinavant vegn giavischa ch'ina sort post d’observaziun survegilescha midadas politicas sco fusiuns da vischnancas e da circuls en la Rumantschia.


text:
Da Romana Ganzoni -
Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots da luxus (chi sajan listess mumaint prodots da massa, corregia la mamma), scha quist „outlet“ saja a Landquart, ch’el craja cha quel saja a Landquart, cha seis cumpogn da classa haja cumprà ün pullover da Polo Ralph Lauren, blau s-chür, discret, megacool.
La mamma nu s’interessa zist. Davo üna posa disch’la: Ingün’idea. Chat da quists lös üna varguogna, disch’la. Tuot be consum, disch’la. Scha’ls 24 december es üna dumengia vögl’na dafatta rivir ils affars, disch’la. Che varguogna, repet’la. Quai am va talmaing sülla nerva. E pullovers classics sun per glieud lungurusa, disch’la. E megacool, quai nu’s discha in cas, figl, inclet? Il figl sbassa l’ögliada. Voust ün panin, dumonda la mamma. Eu n’ha tut cun mai. Pan integral e chaschöl vegan. Voust? Na grazcha, disch il figl e da man ad ün paquet plain uorsins da gomma in tuot las culuors. La mamma tira sü il nas. San nun es quai, disch’la. Ma bun, respuonda il figl. De gustibus non...non, apunto, disch la mamma.
A Cuoira müd’na tren.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
La mamma sta sü, ella sto ir sün tualetta, fingià daspö Sargans. Uossa va la spert, il squitsch es para enorm, il figl sfrigna. La mamma cuorra. E nu vain plü. Tschinch minuts passan. Desch minuts. Vainch? Il figl segua a la mamma, tschercha la tualetta, la prüma ch’el chatta es serrada a clav, sur la foura clav as vezza cler e net ün quaderin verd, curius. Il conducteur ha tachà sü il scrit „Defekt - Out of Order - Fuori servizio“, ün Spassvogel ha scriblottà suotnan „Pischa a chasa!“, il figl piglia seis culli our da la busacha e scriva suraint hahaha. Curius, inchün para da chantar aint illa tualetta chi’d es fuori servizio. Che diavel? Es quai la vusch d’ün kindel? Hei, tüüü, cloma il figl. Ingüna resposta.
Passà ils prossems duos vaguns clocca il figl vi da la porta da la tualetta da prüma classa in möd energic. Ingün stress, disch la mamma e ria. N’ha plaschair cha tü nun est partida cul auto da posta a Tusan, mamma, disch il figl e parta per darcheu tour plazza sülla pultruna da la seguonda classa. Davo üna ter pezza – il tren es fingià a Chastè – vain la mamma, ün zich spennada, las massellas cotschnas, e dumonda, co cha quai saja uossa cun quist pullover da Polo Ralph Lauren, cha quella marca nu detta quai sgüra na a Landquart, chi’s stopcha ir a Mendrisio, aint il „Fox Town“, cha quai poss’na far la fin d’eivna chi vain, scha’l figl haja vöglia. Ün pullover classic poust adüna dovrar, o?
Il figl püffa sü per la mamma es squassa il cheu. E cha uossa haj’la üna da quellas foms nairas, ün bel steak, quai füss uossa il maximum, megacool? Chi detta ün char restorant. Vè, giaina, disch’la al figl, quel ramassa sia roba e segua a la mamma chi ria dad ot da la buna glüna e picla our dal paquet dal figl ün uorsin da gomma orandsch.
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!
-
Festival da diversitad: Culla GiuRu en Frislandia Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina…10 d'october 2018498 giadas
-
5 chauns Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…19 da settember 2018681 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias…15 d'avust 20181093 giadas
-
Meilgranats e Baklava Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada.…08 d'avust 2018439 giadas


text:
Cun 98 gea cunter 19 na e 4 abstenziuns han ils delegads decidì da sustegnair questa refurma. Quella saja numnadamain centrala per l'ambient economic e da perscrutaziun da la Svizra, ha ditg il president da la partida, Martin Bäumle. La refurma francheschia l'attractivitad da la Svizra sin champ internaziunal.
Bäumle ha anc ina giada fatg reclama per l'iniziativa per l’abandun da l’energia nucleara. Ils delegads èn per quest'iniziativa.
In GEA recumondan ils Verd-liberals era al Fond per las vias naziunalas ed il traffic d'aglomeraziun ed a la natiralisaziun facilitada da la terza generaziun.
RR novitads 18:00


text:
Profil cun Romeo Deplazes
- Sonda, 17.1.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 17.1.2015, 9:03, RTR
«Lenergia regenerabla è noss futur!»
Con spert duain las ovras atomaras ir da la rait? E co duain nus cuvrir noss basegn da forza electrica il futur? Dumondas denergia han conjunctura auta. Quai betg pir dapi la catastrofa atomara a Fukushima. Talas dumondas fatschentan era Romeo Deplazes (44), il directur da la partiziun «martgà e clients» da las ovras electricas da la citad da Turitg (EWZ). En lemissiun Profil raquinta el da sia via professiunala e da las sfidas che spetgan la branscha delectricitad svizra.
Redacziun: Adrian Camartin


text:
- Sin autezza da la vischnanca taliana da Re ha ina bova sepulì in auto dumengia cunter saira.
- Dus passagiers da l'auto èn morts. I sa tracta da d'in per da Locarno.
- In ulteriur crappun è crudà sin la lingia da viafier Vigezzina che collia Domodossola cun Locarno. La lingia è interruttà.
Duas persunas èn vegnidas en ina bova damanaivel da Domodossola en l'Italia la dumengia. Quai rapporta l'agentura da novitads taliana Ansa.
La disgrazia è capitada en la Val Vigezzo datiers dal cunfin cun il Tessin. Crappuns èn crudads sin la via ed han sepulì l'auto da las duas persunas. La bova ha tratg l'auto plirs tozzels meters cun ella.
I pudess vegnir giu anc dapli
Per motivs da segirezza han las autoritads evacuà il conturn. Ins tema numnadamain ch'i pudess vegnir giu anc dapli material.
Via impurtanta
La via 337 collia la val d'Ossola ed il chantun Tessin. Betg mo blers turists, mabain er radund 1'5000 cunfinaris charreschan mintga di sin la via. Pervia da l'interrupziun ston ins far in sviament sur la Valle Cannobina che cuzza in'ura pli ditg.
Er la viafier è bloccada
In crappun ha er tutgà in traject da la viafier tranter Locarno e Domodossola. Quella è perquai interruta ed i charreschan bus da remplazzament.
Critica envers la politica
En Valle Vigezzo vegni adina puspè tar bovas ed i è er betg stà l'emprima giada che quellas han gì per consequenzas morts. Quai vilenta la glieud. Il burgamester dal vitg Re ha ditg envers l'agentura da novitads ansa: «Nus cumbattain dapi blers onns che la via vegnia segirada. Ch'i dat gia puspè in accident mortal è la culpa da la marschadetgna da la politica.»
Ed il manader da l'organ da coordinaziun dals cunfinaris ha ditg ch'i saja temp da dir «basta». Els pretendian definitivamain che la via statala vegn segirada. Ils daners sajan avant maun, ins sappia directamain cumenzar. Sch'i quai na vegni betg fatg, lura possian ils cunfinaris betg excluder mesiras da cumbat.
RR novitads 20:00


text:
Tar la sortida nord, da la vart cunter Landquart, vegni adina puspè tar colonnas che tanschan enfin giu sin l’autostrada. Quai po manar a situaziuns malsegiras.
Ina terza sortida per Cuira
Tenor il president da la citad da Cuira, Urs Marti, pudess ina schliaziun per quest problem ina terza sortida esser: ina nova sortida tranter las 2 existentas. Là fiss tenor Marti era avunda spazi avant maun. Ins haja dentant anc betg examinà las differentas variantas en detagl.
Varianta pli simpla
Tar l’Uffizi federal da vias vesan ins tenor Marco Ronchetti era ina varianta pli simpla. Ins pudess prolungar la sortida entras midar ina part dal vial da panna en in vial da sortida. Ronchetti spera dentant che la situaziun a Cuira nord sa megliereschia senza mesiras. Cunquai che la nova rundella funcziunescha bain, spera el che blers vegnian uss a duvrar la sortida sid enstagl la nord.


text:
Nom / vopna
Il nom Guarda
Dal 1160 cumpara il nom Warda per la prüma jada, quai in connex cun üna donaziun per l'ovais-ch da Cuoira. Warda es ün pled da la lingua germana veglia chi voul dir "post d'observaziun" (il pled tudais-ch "Warte" ha la listessa ragisch). La via d'Engiadina dal temp d'immez riva sü Guarda ad ün da seis puncts culminants (amo hoz as gioda üna bella vista davent da quel lö). Plü probabel es quai il motiv cha'l cumün ha survgni seis nom. L'anteriura existenza d'üna tuor da guardgia invezza nun es cumprovada.
Funtana: Guarda, Not Caviezel, © Schweizer Kunstführer, herausgegeben von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte.
La vopna da l'anteriur cumün da Guarda
Descripziun: Gial nair chi chanta.
Motivaziun: La vopna simbolisescha il nom dal cumün. Il gial vigilant es ün simbol fich vegl e cumpara tanter oter eir aint illa bibla.
Culuors dal cumün: alb-nair


text:
Veìcol
Al veìcol (in itagliàn veicolo, da 'l latèin vehicŭlum) 'l è cal mêś mecànic ch'al servìs per traspurtèr dal persòuni o di èter quêl, col cmànd edl òm.
A s cata di vehìcol tirê da 'l bésti, c'ma di câr, di carèt e 'l barósi, 'd quī cmandê da 'l òm a pē o in biciclèta, c'ma soquànt risciò, di veìcol col mutōr, c'ma i muturèin, el móto, el màchini, i càmion, i tréno, i veìcol spasiêl e via descurènd.
Vōś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Veìcol
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Veìcol»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Ch’el haja ina buna rait da contacts e saja co far punts, ha Peter Hegglin ditg en in’intervista cun la «NZZ am Sonntag». Uschia pudessi el gidar da reducir in pau la tendenza, che la politica daventia adina pli polarisada. Il politicher da Zug da 57 onns ha tenor atgnas indicaziuns dasper la politica da finanzas, era interess vi da tematicas da la sanadad e da l’economia publica.
Davart las dunnas
Quai che pertutga la represchentanza da dunnas en il Cussegl federal ha Peter Hegglin ditg a la «NZZ am Sonntag», ch’el avess gugent da candidar ensemen cun ina dunna. Mesemna che vegn vul Viola Amherd - cussegliera naziunala da la PCD dal Vallais - infurmar sch'ella va en la cursa per il Cussegl federal u betg.
Pliras renunzias
Peter Hegglin è l’emprim candidat ch’entra en la cursa per succeder a cussegliera federala Doris Leuthard. Avant hai dà tar la PCD ina retscha da persunas che han desistì d’ina candidatura. Dasper il president da partida Gerhard Pfister, èn era ils Grischuns Martin Candinas e Stefan Engler sa decidids cunter ina candidatura.
RR novitads 06:00


text:
1980
Ils 5 da schaner vegn emess l'emprim Telesguard. Quest'emissiun emnila d'infurmaziun da diesch minutas remplazza la cronica dal Balcun Tort e garantescha dapli actualitad. Il magazin da la dumengia na sa numna betg pli Balcun Tort, mabain Svizra Rumantscha. Il schlargiament dal program pretenda in augment dal persunal: sis persunas lavuran cumplain ed in pèr en plazza parziala tar la Televisiun Rumantscha. A partir dal 1980 emetta la Televisiun Rumantscha quatter giadas l'onn Il pled sin via, in'emissiun da caracter religius cun suttitels tudestgs.
1984
La fin da mars va Clemens Pally, il manader dal post da programs, en pensiun. Il prim d'avrigl 1984 surpiglia Chasper Stupan la direcziun dal studio regiunal rumantsch. Quest onn vegn era introducida la quarta chadaina d'emetturs d'undas ultra curtas (UKW) en il Grischun per derasar las emissiuns rumantschas.
Schlargiament da las emissiuns rumantschas da 40 minutas a 2 1/2 uras per di. Nov è in program d'accumpagnament per ils auditurs rumantschs, numnadamain l'«Allegra» da glindesdi fin venderdi da las 10.00 a las 12.00 ed il «Diari» da las 17.00 a las 17.30. Novas èn era l'emissiun per ils giuvens, il «Battaporta», dal mardi da las 21.00 a las 22.00 e l'emissiun d'infurmaziun «Accents», derasada la sonda da las 19.00 a las 19.30. Ils 2 da favrer vegn emess il Dai, Dai, Dai, il gieu tranter duas uniuns da differents lieus, per l'emprima giada.
1985
Il temp d'emissiun dal Telesguard vegn augmentà da 10 a 15 minutas. Quai munta ina plazza da lavur supplementara per la Televisiun Rumantscha.
1987
L’emprim d'avrigl vegn schlargià danovamain il program rumantsch da 2 1/2 uras a 4 uras per di. L'infurmaziun vegn resguardada dapli en il program. Nov en il program è l'«Artg», in'emissiun da 75 minutas la sonda da mezdi. En connex cun la purschida d'infurmaziun pli vasta èn vegnids stgaffids posts da correspundent en plazza cumplaina en Engiadina (Samedan) ed en Surselva (Mustér). En il Grischun central (Savognin) è vegnì engaschà in correspundent a temp parzial per survegnir dapli infurmaziuns era da quella regiun. Ils 26 da favrer emetta la Televisiun Rumantscha l'emissiun Direct da..., in'emissiun d'infurmaziun e divertiment da nossas vischnancas.
1988
Il matg 1988 vegn il program rumantsch da radio augmentà da 4 a ca. 5 1/2 uras per di. L'augment cumpiglia oravant tut amplificaziuns dal program existent: l'emissiun «Diari» vegn schlargiada, il «Battaporta» obtegna in auter concept e dapli temp. Questas amplificaziuns vegnan realisadas senza credit e persunal supplementar.
Davent da quest onn producescha la Televisiun Rumantscha il Telesguard cumplettamain a Cuira. L'infrastructura ed il persunal per la tecnica metta la firma privata Videcom a disposiziun. L'emissiun na vegn betg pli filmada, mabain registrada cun video. La midada da sistem e dal lieu da producziun pussibilitescha da resguardar meglier l'actualitad che cura ch'il Telesguard vegniva montà a Turitg.


text:
Tgi n’enconuscha betg ellas. Quellas bellas creatiras che sgulatschan davent da la primavaira enfin l’atun da flur tar flur. Las tgirallas, tschittas u splers sco quai ch’ellas vegnan era numnadas. Uffants da Rona èn s’occupads cun las tgirallas ed han pudì emprender d'enconuscher quests insects in pau meglier.
Tgirallas - da l’ov a la tgiralla
Enfin che las tgirallas sgulatschan dentant capita bler. Jürg Schmid è fascinà gia da pitschen ensi da las tgirallas. El ha tradì intginas chaussas ch’èn main enconuschentas.
Tgirallas e records
I dat bleras chaussas che fan surstar. Quai n’è betg auter tar las tgirallas. Nus giain in zichel a la tschertga d’extrems e quai en il mund da tgirallas nua ch’ins na spetga gnanc da chattar records.
Probabel avais vus en il turnister ina lingera da 30 centimeters. Uss fissi temp da prender quella enta maun. Guardar sin quella e da patratgar ina tgiralla che mesira da l'ur d’ina ala fin a l’ur da l’autra ala 30 centimeters. Na cartais betg ch’i dat uschè grondas? Lura stoss jau curreger. La tgiralla atlas po vegnir precis uschè gronda.
E sche nus essan gist tar mesiras. Guarda sin la lingera quant che 3 millimeters èn. Uschè pitschna è la pli pitschna tgiralla ch’i dat. Ella sa numna Zwergminiermotte.
Ina tgiralla che fa surstar è la monarchina. Ella sgola gugent lunsch. Per di po ella sgular fin 50 kilometers. Durant l’enviern va ella vers sid, e per arrivar là ston las monarchinas sgular passa 3000 kilometers.
Cura ch’ins va a pe, fan ins circa 4 kilometers ad ura. La pli svelta tgiralla è la euschemon rafflesia. Ella sgola cun ina sveltezza da var 59 kilometers ad ura. Uschè svelt na dastgan gnanc ils autos charrar en in vitg.
Ina lunga vita n’han las tgirallas betg. Il nobelet da malencurada è la tgiralla che po daventar la pli veglia. Ella po vegnir 6 enfin 12 mais veglia. Autras tgirallas vivan mo intgins dis avant ch’ellas moran.
Sch’ins contempla las tgirallas, lura schess ins che quellas sgolian in pau hectic. Ma i dat era da quellas ch’èn tut auter che hecticas. La tgiralla bella lezza batta mo 5 giadas per minuta cun las alas - quai è mintga dudesch secundas ina battida.


text:
Inhalt
Svizra
-
Branscha da nettegiar survegn 1,5 % dapli paja il 2017
En la Svizra tudestga na vegnan las pajas minimalas da la branscha da nettegiament betg adattadas il 2016. Il 2017 duai dentant dar 1,5%dapli paja. La cumissiun paritetica da la branscha da nettegiament ha preschentà il contract collectiv da lavur per ils onns 2016 / 2017.
Il Cussegl federal aveva gia declerà obligatoric quest contract per tut las interpresas en la Svizra tudestga. 54'000 persunas en 1900 interpresas èn pertutgadas.
RR novitads 12:00


text:
Suenter investigaziuns da set onns ha la procura publica svedaisa sistì la procedura pervi da violaziun cunter il fundatur da Wikileaks, Julian Assange. Quai ha communitgà la procura publica a Stockholm.
Dapi il zercladur 2012 è Assange en l'ambassada da l'Ecuador a Londra perquai ch'el ha temì da vegnir surdà a la Svezia. Per Assange ha la procedura motivs politics. Il 2010 ha la plattafurma d'internet Wikileaks publitgà 250'000 documents confidenzials d'ambassadas americanas ed uschia distatgà in terratrembel politic.
In um liber n'è Julian Assange anc tuttina betg. La polizia da Londra ha numnadamain annunzià dad arrestar Assange, sch'el bandunia l'ambassada da l'Ecuador.
RR novitads 12:00


text:
Riflessi di paura
Riflessi di paura (Riflès ad paùra) 'l è 'n film ad scarésa dal 2008 'd Alexandre Aja, arfacimènt 'd un film sudcureàṅ dal 2003, Into the Mirror (Geoul sokeuro). 'L è stâ girâ dagnóra tut in Rumanìa in dl'Acadèmia dal siénsi ad Bùcarest, un palàs minga finî dal tut dòp la mòrt ad Nicolae Ceauşescu. In dal 2010 al gh'à abû 'n séguit vgnû fóra diretamènt par l'home video, Riflessi di paura 2 ad Víctor García.
Custâ trénta-sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad stanta-sèt.
Sunt
Dòp che Gary Lewis (Josh Cole), al guardiàṅ 'd un palàs destinâ a la cadéna 'd supermarcâ dimóndi grand “Mayflower” ma bandunâ a séguit 'd 'n inséndi, al s è tòlt la vita tajànd-as la góla c'n un vēdar 'd un spèć, al custôd Lorenzo Sapelli (John Shrapnel) al dà 'l incàr'g ad tgnir 'd òć 'l edifìsi a 'n èx pulisiòt, Ben Carson (Kiefer Sutherland). Chi lò adès 'l è dimóndi śò e 'l à tacâ anc a bévar dòp ch'l à masâ òṅ durànt al sò lavōr. Separâ da sò mujér Amy (Paula Patton) e da i sò dū fiōi Michael (Cameron Boyce) e la Daisy (Erica Gluck), adès al s è stablî a cà 'd sò surèla Angela (Amy Smart) ch'l'è puta e ch'la lavóra in un bar.
Durànt i prim giōran pasâ in dal palàs, Ben al capìs subìt che lè dènt'r a gh'è quèl ch'a traśa e al s mét in tèsta ch'al spèć grand al vōl ch'al guardiàṅ al catìs par lò un tisi ciamâ “Esseker”, al stés quèl dmandâ a Gary e anc a 'l guardiàṅ ad prima, Terrence Berry (Ezra Buzzington). Ben al ricév anc un pac da part ad Gary, che lò al n à mai cgnusû, cun di artàj ad giurnàł chi cònt'n i fat ad quànd al palàs 'l à ciapâ fōg.
Dòp che l’Angela l'à gh à dit ad catàr-as 'n àtar pòst, la sò figùra in dal spèć la taca a scavśàr-as via la ganàsa c'n al maṅ e la dóna la mōr in dal méntar ch'l'éra drē a far-'s un bagn. Ben al dmanda a 'l sò vèć amìg da i tèmp dla pulisìa, Larry (Jason Flemyng), ad catàr-ag c'l “Esseker” lè fra gl'abitànt ad New York ma a n gh'è gnint da far. Par prutèś'r almànc i suo al và subìt a cà 'd sò mujér par purtàr via tut i spèć o a pituràr-i. Sōl in séguit al vèṅ a savēr che prima ch'i tirìsan sù al “Mayflower” in cal sit lè a gh'éra 'n uśdàł psichiàtric e che “Esseker” 'l éra 'l cugnóm dna putìna ad dód'ś an schisufrènica ciamàda Anna (Mary Beth Peil) ch'l'éra sōl vgnuda fóra da là da dū dè prima che tut chi àtar malâ i s cupìsun 'l un cun c'l àtar.


text:
La fermada d’autos da posta a Glion è in project d’impurtanza regiunala. Gist pervia da quai ha il Cussegl grond concedì ina summa da 4 milliuns francs per il project regiunal. Quella summa è dentant anc suttamessa al referendum facultativ.
Per la vischnanca da Glion restan anc var 2,5 fin 3 milliuns francs da pajar vi dal project. Plinavant quinta la vischnanca che custs da fin 1,5 milliuns francs vegnan cuverts da contribuziuns da perimeter e finanziaziuns extraordinarias da la viafier per detagls dal project.
Obligaziun da metter a disposiziun fermadas da bus
La lescha da traffic public pretenda, che la vischnanca mettia a disposiziun fermadas d'auto da posta. A Glion vegn anc vidlonder che la lescha davart l’egualitad da persunas cun impediments pretenda d'adattar la fermada als basegns da persunas cun impediments. Per Glion sco center da la Surselva cun ospital, chasa da vegls ed Argo è quai indispensabel. Plinavant è Glion la segund gronda staziun d'autos da posta dal Grischun.
Atgnamain vegn discurrì a Glion gia dapi blers onns sur da quella midada. Entras la realisaziun da la surbajegiada Marcau e la renovaziun da la staziun da viafier è il temp arrivà che la vischnanca sto investir. Il credit d’obligaziun dad 8 milliuns è vegnì approvà dal parlament e vegn ils 23 da settember a l'urna. La vischnanca vegn anc ad orientar la populaziun. I saja d’evitar che la populaziun refusia il project, è sta d’udir en il parlament.
RR actualitad 11:00


text: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed nibh lorem, congue nec tincidunt consectetur, facilisis aliquet massa. Integer sagittis tortor libero, sit amet congue massa aliquet eget.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed nibh lorem, congue nec tincidunt consectetur, facilisis aliquet massa. Integer sagittis tortor libero, sit amet congue massa aliquet eget.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed nibh lorem, congue nec tincidunt consectetur, facilisis aliquet massa. Integer sagittis tortor libero, sit amet congue massa aliquet eget.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed nibh lorem, congue nec tincidunt consectetur, facilisis aliquet massa. Integer sagittis tortor libero, sit amet congue massa aliquet eget.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed nibh lorem, congue nec tincidunt consectetur, facilisis aliquet massa. Integer sagittis tortor libero, sit amet congue massa aliquet eget.


text:
Quai malgrà ch’il team dal trenader Patrick Fischer era gia suenter curt temp cun 0:2 en retard. Il gol decisiv ha fatg Fabrice Herzog en la prolungaziun. Il Team Canada ha uschia pers sia emprima partida dal turnier. Per la Svizra è quai stà la quarta victoria cunter il Canada ad in eveniment grond.
Quartfinal en mira
Grazia a questa victoria han ils Svizzers fatg in pass decisiv en direcziun dals quartfinals. En la tabella da la gruppa B è la Svizra ussa sin plazza 2 , davos il Canada. Proxim adversari dals Svizzers è dumengia la Finlanda ch'è actualmain sin plazza 4 en la gruppa B.
En la gruppa A è la Russia entant sa qualifitgada sco emprima squadra per ils quartfinals. Quai grazia a la victoria da 6 a 0 cunter la Slovachia.
RR Novitads 23:00


text:
Tut ils meds da massa rumantsch sut in tetg. Ed il pli gugent sut quel dad RTR. Quai han ins tranter auter udì a la Radunanza da la Surselva Romontscha. «RTR vegn mai a stampar ed a distribuir ina gasetta rumantscha», di la directura da RTR, Ladina Heimgartner. L'Agentura da Novitads Rumantscha che furnescha oz ils cuntegns da la Quotidiana stoppia restar suttamessa ad in'organisaziun purtadra independenta. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha pudess il pli da tut surpigliar l'entira coordinaziun da resursas e cuntegns. Quai cun la finamira d'optimar ed unir las forzas a favur d'ina vasta purschida or da las regiuns rumantschas.
Il proxim pass en chaussa model futur pussaivel per in product rumantsch squitschà è in'audienza tar l'Uffizi federal da communicaziun per mirar e tadlar, tge ch'è insumma realistic e tge cumpromiss ch'i dovra.
RR actualitad 12:00


text:
Patricia Cadruvi: «Esser auter ch'ils auters, ma betg per sforz»
- Sonda, 10.12.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 10.12.2016, 9:03, RTR
La vita da famiglia è da grond'impurtanza per Patricia Cadruvi (34). Fin 20 persunas han plaz a sia maisa-cuschina.
Tar ils Cadruvis marscha adina insatge. La famiglia da Patricia cumpiglia trais agens uffants, dus uffants da tgira e l'um Mario. Il pli bel onn da sia vita saja stà cura ch'els hajan bajegià lur chasa. La chasa han els bajegià sezs, almain per gronda part. Els èn sa chasads a Tischinas tranter Ruschein e Glion, a l'ur dal guaud. In pitschen paradis per pitschen e grond.


text:
The Simpsons
I Simpson (o The Simpsons in ingles) hinn un cartuni animàa creaa in del 1987 dal Matt Groening, un disegnadur american, (anca disegnadur de Futurama). Quand el Groening i ha creaa, eran püsee curt d'incö; düravan dumà tri mignüü, pöö hinn diventaa una serie cunt i puntad pùssée longh da la durada de mezz ura. In america a vann in unda sul canale FOX , in Italia su Italia1 (in dal 1995 al 1997 hinn anca anda' in unda su Telelumbardia) e sül canal FOX de Sky. In dal 2007 hann fa anca un film de success ciamaa "I Simpson - El film".
la Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cartuni animàa l'è centraa sora una famiglia de cinch component:
- Homer J. Simpson - el pader a l'e' un pacciaròtt , ghe pias domàa mangia , beff la birra Duff e vardà la televisun; l'e' un po' un barlafùs, un baloss ch'el capis minga tropp. El lavura in d'ona centrale nucleare cume un ispetur de la sicuresa.
- Marge Simpson - a l'e' la mie del Homer, a l'e' la tipica mader de famiglia , a gha i cavaj volt e bloeu ,e gha la vüs un poch rauca; ona quaj voeulta la suta a lamentas del so òmm anca se gha voeur semper ben. a l'e' semper tacada ai furnej a cusinà, oppure ciapada a netàa la ca .
- Bart J. Simpson - a l'el prem bagaj de Homer e Marge. A gha des ann' e el va' amò a scoeula; ghe pias anda in sul skateboard e fa i schers ala zét.
- Lisa Simpson - a l'e' la surela giòvina de Bart ,al cuntrari del Bart ghe pias studià e anda' a scoeula, la ciapa semper i bej vot, quand la gha negòt de fa la gha pias a sunà el sassofono. L'è un'idealista, unesta e cuerenta, al cuntrari del rest de la sua fameja. Dopu un puu la diventa büdista, perchè l'è scandalisada del fat che la gesa de la citaa, per pudè vess reastaurada, l'abia acetaa de fà püblicitaa düranta i fünsiun religius.
- Maggie Simpson- a l'è la tusanetta pùse piscinina. Che l'ha minga inisià ancamò a parlà. A gha pias suscià el scisciòn.
Alter Persunagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abraham Simpson - A l'è el nonno de famiglia, el pà de Homer, a l'è un pù foeura de coo e la memoria ghe fà cilecca (e se capis dunca de indue l'Homer l'abia ciapaa la propria stüpidera). Ghe pias cunta su i so stòri , de quand a l'era giuvin e l'era andà in guera, ma de norma nissün el voeur scultàl. El viv in d'un uspizi per vecc.
- Palla di Neve II - A l'e' el gatt de famiglia , a l'e' negher de culur. El prim gatt , Palla di Neve I, a l'era bianc, ma l'e' mort schiscià sòtta d'ona macchina.
- Piccolo aiutante di Babbo Natale- Al'e' el can , al buja sempar, l'hann truvàa nel di de natal foeura d'on cinodromo.
- Milhouse Mussolini Van Houten - el migliur amis del Bart , a gha i ugiaj e i cavej bloeu , e l'è minga tant vìscor de rifless , a l'è un pù un asnott. I bagaj pùse grand (cume el Nelson), de spèss, al ciapan per ul cüü e ghe tiren sgiafuni,slavedinch e pesciàà in del cüü. L'è inamuraa de la Lisa.
- Apu - on immigràa da l'India, ch'el lavura cuma cummess in d'un supermercàa (ciamaa in de la versiun inglesa Kwik-e-Mart e in quela italiana Market Jet).
- Carl Carlson - L'e' un cullega del lavurà de l'Homer , l'e' negher de pell e in della versiun italiana el parla in veneto.
- Lenny Leonard - A l'e' el migliur amis del Carl, cullega anca lu' de Homer. Se capis minga se Lenny e Carl (che hinn semper insema) sien dei culattun o nò (di voeult el pudaria sembràll, alter voeult inveci nò).
- Charles Montgomery Burns - el padrun del sit in duè al lavura Homer, a l'e' cattif e avar parche l'e' un gran sciùr.
- Waylon Smithers - l'assistent del sciùr Burns. A l'è propi quel che pò ves ciamaa on lecca pée, suratüt perchè l'è segretament inamuraa del sò capp.
- Otto - un chielù ch'el guida el pulmìn de la scoeula ,ma al guida un pù cuma un ballabiott. ghe pias scultà la müsiga heavy metal, fümà i sigarèt de marijuana e bif.
- Seymour Skinner- El direttur de la scoeula duè va el Bart , al viv' ancamò cunt la soa mama, de la qual el vegn de spess maltrataa. L'è un redüs de la guera in Vietnam.
- Miss Caprapal- a l'è la maestra del Bart , ma l'e ancha la murusa del Skinner. La füma e la bef.
- Boe Syzlak - l'è ul proprietari de l'usteria in duè Homer el va a ciapà la ciocca. a l'è brut de faccia e malmustus.
- Disco Stu - a l'è vün che in del còo a l'è rimast ai anni 70, el se vest amò cume in quej ann lì , e el sculta domàa i canzun vecc de la disco.
- Krusty el Clown - el pagliasch de la televisun , che ghe pias tant a ul Bart ,a la Lisa e a tuch i bagajitt' del paes. lü l'è ebreo e el sò pà a l'è on rabbin. lù g'ha tanti visi cume: fùma ,bef , pert i danèe in di scommess' , andà cui donn ..
- Telespalla Bob- a l'era un pagliasch culega de Krusty ,l'ha tentà de mandà in galera krusty ma l'e' fini lù in galera ;ogni voelta ch'el vegn foeura de preson el tenta semper de coppàa Bart che l'e' sta' respunsabil del so' arrest.
- Sindich Fred Quimby - el sindich del paes , cunt i danèe ch'el guadagna che pias andà cunt i donn (el tradis semper la so miè)
- Dutur Julius Hibbert - el dutùr , anche lù l'è negher de pell , el rit semper anca quand ghe nient de rit.
- Cumissari Winchester- el cummissari de pulizia , l'e' grass pùsèe del Homer , ghe pias mangià i ciambell e i hambürger.
- Ralf Winchester- el fioeul del cummissari.
- Tony Ciccione - l'e' un mafius che cuntrola tuti gli affari del paes.
- Ned Flanders- l'e' el visin de càa de la famiglia , l'e' un paulott che ghe pias andà semper in gesa.
- Reverend Lovejoy- el pret de la gesa , quand el fa la prediga a rump semper i ball di quej che hinn drèe a scultala . a gha l'hobby dei mudelìn de treni elettrici , cuma se fuss amò un bagaj.