text:
Preśèpi
Al Preśèpi (presepe in Itagliàn) 'l è na rapreśentasiòṅ cun dal statvi pìculi dla vgnuda a 'l mónd ad Geśù Crist ch'la pògia al raìś in di tèmp antìg dal Mediuêv. La paròla la vèṅ da 'l Latìn praesaepe ch'la vōl dir grépia (literalmènt prae = in frònt e saepes = ricìnt). In particulàr, in dal Vangél ad San Luca a s cònta ch'la Madóna, dòp avér-al fat nàsar, l'à fat sù al putèṅ in na fasa e la 'l à mis in un "praesepe".
La Madóna la gh'iva 'd andàr a Betlèm par via dal Censimènt ma, a n catànd minga pòst in gnanc 'n albêrg, l'è stada custréta a mét'r a 'l mónd Geśù Bambèṅ dént'r a na spelònca.
In di preśèpi, par réndar l'idéa dl'èrba, a s dróa dal musć e in gènar ad sóta i ś métan dal luś. I s dróan tut i persunàǵ dal Nadâl: la Madóna, San Giuśèp, 'l àśan, al bō, i pastōr, i rè mâś, gl'agnèi, gl'àngii e via acsè.
A dir-la tuta però, in di quàtar Vangéi a n s dascór mai ad spilònchi, ad bō, 'd àśan e ad Mâś, ma la tradisiòṅ la gh i mét listés.
In Itâglia i èṅ dimóndi famóś i preśèpi napulitàṅ, bulgnéś e genuvéś mént'r a 'l èstar quéi catalàṅ, pruvensàl e tedésc.


c: text/html

text:
Pelopunés
Ol Pelopunés (Πeλoπόvvnσoς in lèngua gréca) ciamàt ach Moréa a partì dal medioéf, l’è öna penìzula de la Grécia che la se tróa tra ‘l mar Ionio e ‘l mar Egéo e che l’éra tacàda al continènt ‘nfina al 1893 quando i à scaàt fò ‘l canàl de Corìnt, isé l’è dientàda, de fato, ön ìzola.
L’è ciamàda Pelopunés ach öna di 13 periferée de la Grécia; gh’è però öna bèla diferènsa tra la regiù geograféga Pelopunés e la periferéa Pelopunés, dezà che chèsta l’è dóma ‘l tòch a mesdé (süd) de la prima.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pelopunés in lèngua gréca l’ völ dì ìzola de Pélope; Pélope, che l'éra ‘l s-cèt del Tantalo rè de la Lidia, l’éra ün eròe mitologìch gréch e l’avrès conquistàt per prim töt ol Pelopunés.
Moréa menimà l’è ‘l nòm che i gh’à dacc i Venesià e i cruziàcc al Pelopunés in del medioéf, dezà che chèsta penìzùla la ghe sömèa a öna fòia de Morus o Murù e dezà che la Moréa l’éra pièna de Murù.
La periferéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Pelopunés l’è öna di trédes periferée de la Grécia e la capitàl l’è Tripoli.
L’è facia sö da sich prefetüre, chèla de l’Arcadia, de l’Argolide, de la Corinsia, de la Laconia e de la Mesenia.
Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 15.490 km² e öna popolasiù de 650.310 persùne al censimét del 2005.
La Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria del Pelopunés l’è ligàda al nòm de Sparta, la sità grèca de l’antichità che dòpo ì conquistàt ol Pelopunés la s'é scontràda con Atene in d’öna guèra che l’è tacàda in del 431 a.C. e che ‘è finìda 31 agn dòpo, in del 404 a.C. e che l’è cognusìda cóme la Guèra del Pelopunés.
Chèsta guèra, che l’è stàcia enzìda da Sparta, l’è stàcia combatüda da i dò polis (sità) piö ‘mportànte de la Grécia antiga, dezà che töte e dò i völia riàga a comandà sö töta la Grécia de alùra.
Piö tarde ol Pelopunés l’è finìt sóta i Macéduni e po’ sóta i Romà fina a ché ‘n del 396 l’è stacc traersàt da i Vizigòcc del Alarìch ch i l’l’à devàstàt. L'è po’ pasàt sóta ‘l contròl di Romà d’Oriènt ‘nfìna al 1204.
Co la quarta cruzàda l’è pasàt in di mà di cruziàcc dal 1204 ‘nfina al 1430 per turnà a i Romà d’Oriènt per öna quach agn prima de finì sóta i Türchi Otomà e restàga fina a l’indipendènsa de la Grécia fò che per öna trentìna d’agn tra ‘l 1685 e ‘l 1715 quando Venésia la gh’è riarda a portàghel vià a i Otomà co la Guèra de Moréa e la gh’è riàda a goernà ol Pelopunés ciamàt alùra Règn de Moréa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lengua napulitana
El Napulitan l'è 'na lengua rumansa che, par püssè de cent an, l'è staia la parlada üficiàl dal Regn de Napuli. Ciamad anca vulgar de Püglia, l'ha ciapad el post dal latin ind i ducümént üficiàl e ind le reünión de curt a Napuli, da l'ünificassión de le Du Sicilie, par vuluntà de Alfuns I ind al 1442.
Ind al XVI secul, Re Ferdinand el Catolich l'ha sernì el castilian cume növa lengua üficiàl. De cunseguensa el napulitan de stat l'è supravivüd apena ind le reünión regal e ind i ufissi d'la diplumassia e d'i funsiunari püblich.
El cardinal Girolam Seripando, ind al 1554, l'ha pö decis che ind i chi sitüassión chi el saress stai sustitüìd dal vulgar tuscan.
Par un frach de temp la leteradüra in vulgar napulitan l'ha fai da punt fra'l mund classich e quel mudern, fra le cultüre urientai e quele de l'Europa dal nord, da l'amur curtes, che cun la scola siciliana l'ha fai cunuss el platunism ind la puesia ucidental, al tragicomich (Vaiasseide e Pülcinèla) e a la tradission pupular.
En lengua napulitana i en anca staie faie sü par la prima volta i fiab püssè famuse de la cultüra eurupea muderna e pre-muderna, da Cenerentula a la Bela indurmentada, e anca storie ind i quai el fà la sò cumparsa par la prima volta figüra dal Gat Mamon.
Incö el vulgar meridiunal l'è amò viu grassie a la canson napulitana, famusa in tüt al mund, che la s'è dimustrada cume vüna de le püssè particular espression artisteghe de la cultüra ucidental, apressada par la vivacità, par la pueticità e par le meludie, che i parun mategn tüta la lur forsa de cumünicassión anca de frunt al panurama de le curent filusofiche e artisteghe d'Europa.
Ind al cunsili regiunal de la Campania l'è stai depusitad un disegn de legg che'l vor dagh un nöu valur sucial e civil.
I urigin e la sò storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Napulitan l'è 'na lengua che la vegn dal latin, ma se pensa che 'na part d'i sò carateristich i vegnan da la lengua parlada ind al meridion d'Italia prima de la cunquista rumana. Ind al specifich se fà riferiment a l'oscu che l'è stai parlad ind la zona de la Campania fin al prim secul dopu Crist (sò iscrission i en cunservade ins i mür d'i scav de Pumpei) e al grech antigh, parlad a Napuli fin al ters secul dupo Crist.
El Napulitan el gh'ha avüd ind la sò storia, cume tante altre lengue, inflüénse e prestit da i popul ch'i han culunisad o duminad la Campania e la penisula italica centru-meridiunal, cume i grech e i mercant de Bisansiu ind al epuca dal Dücà de Napuli fin al nonu secul, e dopu, i nurman, i frances, spagnöi e anca i american, ch'i han ucupad la cità ind la scunda guera mundial. Par i lenguista i en però sicüramént el spagnöl e suratüt el frances, le lengue ch'i han lassad püssè segn ind la parlada e ind la cultüra napulitana.
Anca sé, suratüt par el spagnöl (Napuli l'è staia suta al dumini diret d'la Spagna par püssè de dü secul, dal 1503 al 1707), datu che sia el napulitan, sia el castilian, i en lengue rumanse, tante d'le sumijanse van a perdos ind al latin vulgar: in particular la custrüssión de l'acüsatìu persunal indiret e'l drua i verb "tegn" e "stà" al post de "avè" ed "es".
Suta i Araguna, el napulitan l'è stai prupost cuma lengua de l'aministrassion, sensa mai fursà l'aragunes o el catalan, ma el tentatiu l'è falid cun la depusission de Federich e l'inissi dal viceregn. Ind la prima metà dal Votcent, el Regn d'le Du Sicilie el drueva de fat l'italian cume lengua aministrativa e leteraria, e donca el napulitan el gh'ha mai avid cundission de lengua uficiala.


text:
Ruvigh
Ruvigh (en vèneto: Rovigo) l'è una citaa italiana, de la region del Vèneto, capolögh de la pruvincia omonima .
El cumün el gh'ha 49 965 abitàncc (dàto del Dicember 2012[1]), una superfis de 108,6 km² e una densitaa de de 460 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Anguillara Veneta (PD), Arquà Polesine, Barbona (PD), Boara Pisani (PD), Bosaro, Ceregnano, Costa di Rovigo, Crespino, Lusia, Pontecchio Polesine, San Martino di Venezze, Vescovana (PD), Villadose e Villanova del Ghebbo.
Cuntegnüü
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer dei abitant del cumün de Rovigo l'è mustra in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Urigin del nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ruvigh l'è cunussüü ancasì cun el nom de Cità di rös per causa d'una descrizion fata da Lüdvigh Ariosto int l' Urland furius, indè ch'el dis che el nom Ruvigh el vena zü dal latin Rhodigium e quindi da la parola greca pόδov (rhòdon), che la vör dì rösa
Quela derivazion chì però l'è cunsideraa una fantasia puetica da la magiur part di storich.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bedford, Gran Bretagna
- Tulcea, Romania
- Satonévri, Burkina Faso (cooperasiù 'nternasiunàla)
- Silàndro, Itàlia
- Viernheim, Germània
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Califòrgna
La Califòrgna (California in Inglés) 'l è 'n stat di Stat Unî nâ al 9 ad Setémbar dal 1850 ch'al s cata in dla còsta òvest dal paéś. La sò capitàla l'è Sacramènt cun Los Angeles, San José e San Francisco atri sità impurtànti, tuti cun da piò 'd un migliòṅ 'd abitànt. L'è cgnusùda anc cuma The Golden State (Al Stat d'l Òr, par via dla casa a 'l òr dla mità dal 1800) o anc cuma The Sunshine State (Al Stat dal Sōl, par via dal sò tèmp bèl). La sò siggla pustàla l'è CA.
Cun i sò 37.253.956 abitànt (dat dal Luj dal 2010), la Califòrgna l'è al stat americàṅ cun più abitànt ad tut.
Al stat 'l è famóś p'r al sò risć sìśmic dimóndi élt parchè l'è pîna ad faj, cuma qvéla ad Sant Andarìn. Soquànt studi dal 2005 i dìśan ch'a gh'è 'l caś prubàbil ch'a gh pòsa vgnir un taramòt dimóndi fòrt (da lōr ciamâ The Big One, Qvél grand) in di pròsim trént'an.
Geugrafìa
Davśèṅ a lē i s càtan: 'l Òregon a nòrd, al Nevàda e l'Ariśòna a èst, al Mèsic a sud e 'l Ucéan Pasìfic a òvest. La sò superfìsi l'è ad 423.970 km², la tèrsa più granda dal paéś dòp l'Alàska e 'l Tèxas.
Al sò muntàgni più famóśi i èṅ qvéli dla Sierra Nevada cun al Mónt Whitney ad 4421 mètar e al Parc Nasiunàl 'd Yosemite. Al furèsti i la quàcian bèṅ rivànd a 'l 45% in tut.
I gh'èṅ anc di deśèrt cuma 'l Mojave o la Death Valley (La val dla mòrt).
Pupulasiòṅ
La pupulasiòṅ califurgnàna l'è dimóndi misćia. P'r al cinsimènt dal 2010 la ś divìd acsè:
- 40,1% biànc minga ispànig
- 37,6% ispànig (in gènar mesicàṅ)
- 13,0% aśiàtic
- 6,2% afroamericàṅ
- 4,9% misć
- 1,0% indiàṅ americàṅ
- 0,4% hawaiàṅ e àtar pòpui dal Pasìfic
Pulìtica
La Califòrgna 'l è 'n stat ch'al strica 'l òć a la sinìstra da dimóndi tèmp (specialmènt par gl'elesiòṅ dal presidènt in dua la vìns lè da 'l 1992) ma l'è anc stàda bòna ad far andàr sù di guvernadōr republicàn cuma Ronald Reagan e Arnold Schwarzenegger. Qvél 'd adès, da 'l 2011, 'l è Jerry Brown dal Partî Demucràtic.


text:
PLD: Philipp Müller nov president
-
- Zoom
- Philipp Müller da l'Argovia è stà il sulet candidat per la successiun da Fulvio Pelli. (Keystone)
Ils delegads da la PLD han elegì unanimamain il cusseglier naziunal da l'Argovia a chaschun da la radunanza da delegads a Berna.
Müller, che ha 59 onns e ch'è stà il sulet candidat, succeda a Fulvio Pelli che ha presidià la PLD durant 7 onns.
Suenter sia elecziun ha Müller ditg, che suenter las sperditas tar las davosas elecziuns giaja ussa puspè ensi cun la PLD.
Tenor Müller è la PLD "too big to fail".
Cumià cun grond applaus per Pelli
Ils delegads da la PLD han dentant prendì cumià dal president scadent, Fulvio Pelli, cun grond applaus. Il Tessinais ha manà la partida durant 7 onns. Il cusseglier federal, Didier Burkhalter, ha onurà Pelli sco construider da punts passiunà e sco vaira persuna liberala.
Novas parolas per la PLD
Ultra da quai han ils delegads da la PLD era prendì parolas oz:
La PLD approvescha il model da managed-care. Ils delegads èn uschia suandads lur cusseglier federal Didider Burkhalter. Lez ha anc ina giada fatg reclama per il model da managed-care oz a Berna.
Na han ils delegads da la PLD dentant ditg a l'iniziativa da l'acziun per ina Svizra independenta e neutrala AUNS. L'iniziativa pretenda, che contracts internaziunals vegnan avant il pievel. Ils dus projects van en votaziun ils 17 da zercladur. (sd/sda)


text:
1966
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
09 03 - Barcelona: i autorità francheste i reprim öna assemblea de stödénc che se sélebrava al convent dels Capucins de Sarrià; chès·c facc se i cognuss come la caputxinada.
13 01 - Cili: l'arcipélagh Robinson Crusoe al adota el sò nomm atüaal d'arcipélagh Juan Fernández.
07 03 - Palomares (Andalusia, Spagna): l'alura minístar Manuel Fraga sa bagna al maar in la zona indúe l'era passada gjü una bomba H Noort-americana, par demostrá ch'al gh'era mia perícol de radioativitaa.
30 09 - Botswana: el paees al declara la independenza de l'Imperi Britànegh.
30 11 - i Barbados: chesti ísul s'independizan de l'Imperi Britànegh.
16 12 - Növa York: i Nazziun Üniit a promülgan el Patt Internazziunaal de Drecc Civil e Polítich, el quaal, intra altres, al recognoss el drecc de tücc i pòpol a l'autodeterminazziun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
02 09 - Coazacoalcos (Mèssich): Salma Hayek, atriis Messicana.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
27 01 - l'Escala (l'Alt Empordà): Caterina Albert, scritura Catalana che la signava i övar col nomm de Víctor Català.
02 05 - Barcelona: Miquel Llor, scrituur Catalan.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nedàl
Ol Nedàl l'è 'l dé che se festègia la nassida de Nòst Signùr Gesü Crést e l'è 'nsèma a la Pasqua öna di dò fèste cristiane piö 'mportante.
Segónt la tradissiù se l' festègia ol 25 de Desèmber, perchè se sà mia ol dé precìs che l'è nassìt ol Signùr, issé i à catàt fò 'l 25 de Desèmber, perchè l'éra 'l dé che i Romà i ghe fàa fèsta al Sul che l' nass perchè a la fì de Desèmber i taca a slongàs i giurnade.
Issé i prim Cristià i à pensàt bé de ciapà pò a lur chèl dé lé per festegià ol Nedàl, perchè i a colegàt la figüra del Gesü che l' nas a chèla del sul che l' nas.


text:
Paes Bass
I Paes Bass (ciamaa anca Ulanda; Nederland in ulandes) a hinn un paes de l'Europa ucidentala. A hinn tacaa a la Germania e al Belgi.
La capital a l'è Amsterdam.
I gh'hann una süperfiss de 41.526 km² e una pupulaziun de pressapoch 16.300.000 abitant.
I fan part de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Paes Bass (nom ufizial: Koninkrijk der Nederlanden, "Règn di Pais Bass") a hinn una munarchia custitüziunala.
El re a l'è Güglielmu Lissander (del 1980).
El Prim Minister a l'è el Mark Rutte (del 2010).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 i Paes Bass dupren l'Euro.


text:
Pro Patria – in’ovra d’utilitad publica da la populaziun svizra
La fundaziun Pro Patria è resortida dal Comité per la festa naziunala fundà il 1909. Ils resultads da collecta che muntan mintg’onn a var trais milliuns francs resultan dal retgav da la vendita tradiziunala da l’ensaina dal 1. d’avust e da las marcas postalas da Pro Patria popularas.
Millis voluntarias e voluntaris s’engaschan per las collectas en tut las parts dal pajais. Il retgav da las collectas vegn utilisà cunzunt per promover projects en connex cun la tgira da la cultura, però era per intents socials. Pro Patria na vegn betg subvenziunada dal maun public, mabain è in’ovra d’utilitad publica da la populaziun svizra.


text: 1Pa Chauxacügüx, pexca̱x chanaxümatü i ñaã ore na tama chixexü̃ pexügüxü̃ca̱x. Natürü ngẽxguma chi wüxie chixexü̃ ü̱xgu, rü nangẽxma ya tümaẽ́tüwa chogücü nüxna ya Tanatü ya Tupana na tama tüxü̃ napoxcuxü̃ca̱x. Rü yima nixĩ ya Ngechuchu ya Cristu ya aixcüma mecü ixĩcü. 2Rü guma Ngechuchu ya Cristu rü nügü inaxã rü nayu na naxütanüãxü̃ca̱x ga tórü pecadugü. Rü tama tórü pecadugüxicatama naxütanü, natürü guxü̃ma i duü̃xü̃güarü pecadugü ta naxütanü. 3Rü ngẽxguma chi naga ixĩnüẽgu i ngẽma tüxü̃ namuxü̃ ya Tupana, rü nüxü̃ tacua̱x na aixcüma nüxü̃ icuáxü̃. 4Rü ngẽxguma chi wüxie: “Choma rü Tupanaxü̃ chacua̱x”, ñagügu, natürü tama naga taxĩnügu i ngẽma tüxü̃ namuxü̃ ya Tupana, rü wüxi i dorata̱xáxü̃ tixĩ. 5Natürü yíxema naga ĩnüxẽ i ngẽma tüxü̃ namuxü̃ ya Tupana, rü aixcümaxü̃chi Tupanaxü̃ tangechaü̃. Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱xgü na aixcüma Tupanaãrü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃. 6Rü yíxema: “Tupanaãrü duü̃xü̃ chixĩ”, ñagüxe, rü name nixĩ na meã tamaxü̃xü̃ yema Ngechuchu ya Cristu meã maxü̃xü̃rüü̃. 7Pa Chaueneẽgüx, tama wüxi i ngexwacaxü̃xü̃ i Tupanaãrü mu nixĩ i pexca̱x chaxümatüxü̃. Natürü ñaãtama noxriarü ügügumama pexü̃́ yexmaxü̃ ga mu nixĩ. Rü ñaãtama nixĩ i Tupanaãrü mu ga nuxcümaü̃xü̃ ga marü nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. 8Natürü ñaã Tupanaãrü mu i pexca̱x chaxümatüxü̃ rü guxü̃guma nangexwacaxü̃. Rü ngẽxguma naga pexĩnüẽgu i ñaã Tupanaãrü mu na pegü pengechaü̃güxü̃, rü tama ẽãnexü̃watama pemaxẽ, natürü Cristurüü̃ ngẽma ngóonexü̃ i aixcüma ixĩxü̃wa pengẽxmagü. 9Rü ngẽxguma chi wüxie: “Choma rü ngẽma ngóonexü̃wa changẽxma”, ñagügu, natürü tümaẽneẽchi taxaixgu, rü ẽãnexü̃watama tangẽxma. 10Yíxema tümaẽneẽxü̃ ngechaü̃xẽ rü ngóonexü̃wa tamaxü̃, rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ pecadu taxü. 11Natürü yíxema tümaẽneẽchi aixe, rü ẽãnexü̃watama tamaxü̃, rü ẽãnexü̃gu tixũ. Rü tama nüxü̃ tacua̱x na ngextá taxũxü̃, erü tümaca̱x naxẽãne. 12Pa Chauxacügüx, pexca̱x chanaxümatü erü Cristugagu Tupana marü pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i perü pecadugü. 13Pa Papagüx, pexca̱x chanaxümatü i ñaã ore erü nüxü̃ pecua̱xgü ya Tanatü ya Tupana ga noxriarü ügügumama yexmacü. Pa Ngextü̱xücügüx, pexca̱x chanaxümatü erü marü nüxü̃ perüyexera i ngẽma ṉg̱oxo i Chataná i chixexü̃ãrü üruü̃. 14Pa Buxü̃güx, pexca̱x chanaxümatü erü marü nüxü̃ pecua̱xgü ya Tanatü ya Tupana. Pa Papagüx, pexca̱x chanaxümatü erü marü nüxü̃ pecua̱xgü ya Tanatü ya Tupana ga noxriarü ügügumama yexmacü. Pa Ngextü̱xücügüx, pexca̱x chanaxümatü erü peporae, rü guxü̃guma peãẽwa nangẽxma i Tupanaãrü ore, rü marü nüxü̃ perüyexera i ngẽma ṉg̱oxo i Chataná i chixexü̃ãrü üruü̃. 15¡Tãxṹ i pexü̃́ nangúchaü̃xü̃ i ñoma i naãne rü norü ngẽmaxü̃gü! Ngẽxguma chi texéaxü̃́ nangúchaü̃gu i ñoma i naãne rü tama Tanatü ya Tupanaxü̃ tangechaü̃. 16Erü guxü̃ma i ngúchaü̃gü i ñoma i naãnewa ngẽxmaxü̃ rü ñoma i naãneãrütama nixĩ rü tama Tupanaãrü nixĩ. Rü ngẽma ngúchaü̃gü rü ngẽma nixĩ i taxüneãrü ngúchaü̃gü, rü taxetüarü ngúchaü̃gü, rü yigü na icua̱xüü̃güxü̃ tórü ngẽmaxü̃gümaã. 17Natürü ñoma i naãne rü guxü̃ma i ngúchaü̃gü i nawa ngẽxmaxü̃ rü tá nagu̱x. Natürü yíxema Tupanaga ĩnüxẽ rü guxü̃gutáma tamaxü̃. 18Pa Chauxacügüx, paxa tá nagu̱x i ñoma i naãne. Pema rü marü nüxü̃ pexĩnüchiga rü tá ínangu i wüxi i Cristuarü uwanü, natürü marü ínangugü i muxü̃ma. Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na marü nagúxchaü̃xü̃ i ñoma i naãne. 19Rü ngẽma Cristuarü uwanügü rü tatanüwatama nangẽxmagüchire̱x, natürü tama aixcüma tatanüxü̃ nixĩgü, erü ngẽxguma chi tatanüxü̃ yixĩgügu rü tatanügu chitama narücho. Natürü marü tatanüwa ínachoxü̃ na meãma nüxü̃ icuáxü̃ca̱x na tama aixcüma tatanüxü̃ yixĩgüxü̃. 20Natürü pema rü Cristu marü pexna nanamu i Naãẽ i Üünexü̃, rü ngẽmaca̱x meãma nüxü̃ pecua̱x i Tupanaãrü ore. 21Rü ñu̱xma rü tama nixĩ na tama nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x na pexca̱x chaxümatüxü̃. Natürü pexca̱x chanaxümatü erü marü meãma nüxü̃ pecua̱x i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. Rü nüxü̃ pecua̱x rü ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃wa rü nataxuma i dora. 22¿Texé tiĩxü̃ ya yíxema idorata̱xáxe? Yíxema: “Ngechuchu rü tama aixcüma Cristu ya Tupana Nane nixĩ”, ñagüxe, tixĩ ya idorata̱xáxe. Yíxema tixĩ ya Cristuarü uwanü, erü tama nüxü̃ tacuáxchaü̃ ya Tanatü ya Tupana rü Nane ya Ngechuchu. 23Guxãma ya yíxema tama nüxü̃ cuáxchaü̃xẽ ya Tupana Nane ya Ngechuchu, rü tama nüxü̃ tacuáxchaü̃ ta ya Tanatü ya Tupana. Natürü yíxema Ngechuchuaxü̃́ yaxṍxẽ, rü Tanatü ya Tupanaãxü̃́ rü ta tayaxõ. 24Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i peyaxõgüama i ngẽma ore ga noxri nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. Rü ngẽxguma peyaxõgüamagu i ngẽma ore ga noxri nüxü̃ pexĩnüẽxü̃, rü aixcüma norü duü̃xü̃gü pixĩgü ya Tupana Nane ya Ngechuchu rü Tanatü ya Tupana. 25Rü nümatama ya Ngechuchu ya Cristu nixĩ i tamaã inaxunetaxü̃ na tüxna naxããxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 26Nangẽxma i duü̃xü̃gü i chixexü̃wa pexü̃ gagüchaü̃xü̃. Rü ngẽmachiga nixĩ i pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã ore. 27Natürü pema rü marü Cristu pexna nanamu i Naãẽ i Üünexü̃, rü guxü̃guma pewa nangẽxma. Rü ngẽmaca̱x tama penaxwa̱xe i to i perü ngúexẽẽxü̃ erü nümatama i Naãẽ i Üünexü̃ rü pexü̃ nangúexẽẽ i guxü̃ma. Rü norü ngu̱xẽẽtae rü aixcüma nixĩ rü tama dora nixĩ. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na guxü̃guma Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃, ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ pexü̃ ngúexẽẽxü̃ãcüma. 28Rü ñu̱xmax, Pa Chauxacügüx, rü name nixĩ na meãma Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃ na tama nüxü̃ imuü̃ẽxü̃ca̱x, rü tama ixãneẽxü̃ca̱x nape̱xewa i ngẽxguma wena nuã naxũxgu. 29Pema nüxü̃ pecua̱x na Cristu rü aixcüma mecü yiĩxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta name nixĩ na nüxü̃ pecuáxü̃ na guxü̃ma i duü̃xü̃gü i mexü̃ ügüxü̃ rü Tupanaxãcügü na yixĩgüxü̃.


text:
1955
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 03 - l'Índia: el parlameent al declara ilegaal i descriminazziun de che i è vítim i pària.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
27 03 - Sant Jaume de Galícia (Galisia): Mariano Rajoy Brey, polítegh Spagnöö.
28 10 - Seattle (Washington, SÜA): William H. Gates, cognossüü coma Bill Gates, impresari informàtich.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
07 07 - Benimaclet, València (Catalugna): Carles Salvador i Gimeno, pueta, etnòlegh e gramàtich valensan (n. 1893).
05 03 - Saratov (Rüssia): Antanas Merkys, polítegh Lituan, presideent del paees, dapress de vess deportaa par la Üniun Suviétega (n. 1887).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Clement Shahbaz Bhatti
Ol Clement Shahbaz Bhatti (Lahore, 9 de setèmber del 1968 – Islamabad, 2 de mars del 2011) piö de spès ciamàt adóma Shahbaz Bhatti, l’è stacc ün òm polìtech pachistà, che l’è stacc elezìt a la National Assembly in del 2008 e dal noèmber de chèl an lé l’è stacc ol prim a dientà Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse e l’è restàt al sò pòst ‘nfina al 2 de mars del 2011 quando i ‘l l’à copàt a Islamabad.
Bhatti l’éra catòlech, in del goèrno di óter cristià compàgn de lü ghe n’éra mia, in töte i manére lü l’éra mia decórde co la lège pakistàna sö la blasfemìa e ‘l sircàa de fàla cambià. L’organizasiù terorìsta de Tehrik-i-Taliban Pakistan ‘l l’à lüminàt ü bestemiadùr del Maomèt e l’à faì saì che la sarès istàcia lé a copàl fò. Ol Shahbaz Bhatti ‘l s’éra mia spuzàt, ‘l gh’éra quàter fradèi e do sorèle.
Cuntegnüü
De zùen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti l’é nasìt a Lahore in d’öna famèa cristiàna catòlega che la egnìa da Khushpur, ü paìs cristià in del distrèt del Faisalabad che l’è ‘n de la pruìnsa del Punjab. Sò pàder, Jacob Bhatti, l’à facc ol militàr e pò l’à facc ‘l insegnànt prìma de dientà ‘l presidènt del Consèi di Céze de Khushpur.
In del 1985 ol Bhatti l’à fài nas e l’à güidàt ol Christian Liberation Front e piö tàrde in del 2002 l’à ötàt a fà nas ol All Pakistan Minorities Alliance (APMA) e l’è dientàt ol presidènt de l’asociasiù. Sèmper in del 2002 ‘l s’è iscriìt al Pakistan Peoples Party (PPP), ach se ‘l s’è tegnìt fò da la polìtica, ma chèsto ‘l gh’à mia schiàt de finì in del 2003 in del Exit Control List, öna lìsta de persùne che i pödìa mia lasà ‘l paìs, ach se zamò in del Noèmber de chèl an i ‘l l’à scancelàt vià da la lìsta.
Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del utùer del 2008 l'èra söl càmion blindàt de la Benazir Bhutto quàndo gh'è stacc ün atentàt che l'à copàt 138 persùne, ma lü e la Bhutto i gh'è riàcc a salvàs. Quàch mis dòpo, ol 27 de Dezèmber del 2007, però in d'ün óter atentàt la Bhutto l'è stàcia copàda a Rawalpindi e alùra a i elesiù 'l sò pòst a càpo del PPP l'è stài ciapàt dal marìt de la Benazir Bhutto, ol Asif Ali Zardari che pò l'à enzìt i elesiù e l'è dientàt ol presidènt del paìs. L'è alùra che 'l Shahbaz Bhatti l’è dientàt minìster Federàl per i Afàre di Minorànse ol 2 de Noèmber del 2008 e chèsta l’è stàcia la prìma ólta che s’è facc ü ministér apòsta per laurà sö chès-ce argomèncc e l'è stacc ach ol prim minìster cristià. Quàndo l’è stài lüminàt, l’à dicc de acetà ‘l pòst adóma per ol bé de la zét cucugnàda del Pakistan, che l’éra pasàt töta la sò éta a combàt per l’üguagliànsa tra i òm, per la giustìsia sociàl, per la libertà de religiù e per dàga fórsa a i minorànse religiùze. L’à dicc ach che ‘l völìa dà ü sègn de sperànsa a töte chèle persùne che i éra disperàde, scontéte e sènsa piö òia de sognà, fò sùra l’à fài saì ach ol sò propózet de sistemà la lège sö la blasfemìa.
In del tép che l’è stài minìster ‘l s’è dai de fà per ötà i minorànse religiùze, l’à fài partì öna campàgna de lièl nasionàl per mèt decórde i dièrse religiù, l’à proponìt öna lège per piö permèt i discórs e i lìber che i ‘nvìda a la violènsa, l’à proponìt de fà stödià ‘n di scöle töte i religiù e de confrontàle tra de lùre e ach de tègn de part per i minurànse religiùze di pòs-cc in del goèrno e pò ach quàter pòs-cc al Senàt. Fò sùra in de löi del 2010 l’à fài turnà a laurà la Consùlta Nasionàl Intereligiùza che l’à metìt insèma i piö ‘mportàncc esponèncc de töte i religiù del Pakistan che i à condanàt töcc insèma ol terorìsm.
Minaciàt e pò copàt fò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti, zamò in del 2009, l’éra stài minaciàt de ès copàt, dezà che ‘l s’éra dài de fà per i Cristià de Gojra, dòpo che in di dizùrdegn de chèl an i n’éra stài copài fò 8 e tra chès-ce 4 dòne e ü s-cèt. I ‘l à minaciàt amò de piö quando l’à sircàt de öta l’Asia Bibi, öna dòna cristiàna condanàda a mórt in del 2010 per blasfemìa e l'éra dicc che l'è öna lège nìgra.
I Stacc Ünìcc i à domandàt che ‘l födès tütelàt e i à sircàt de fàga ìga öna màchina blindàda, ma l’è servìt a negót. Ol Shahbaz Bhatti per prim ‘l se spetàa de ès copàt, isé l’à giràt ü vìdeo, co l’idéa de fal ègn fò adóma dòpo che i ‘l ès copàt e ‘n del vìdeo ‘l dizìa “Mé crède ‘n del Signùr che l’à dacc la sò éta per nóter e só prónt a mör per chèl che crède. La mé éta l’è töta per la mé zét e mé möraró per difènt i sò dirìti”.
Segónt chèl che l’à dicc la BBC, ol Shahbaz Bhatti l’éra ‘n gir per laurà in d’ü quartér residensiàl de Islamabad, l’éra apéna egnìt vià da la cà de sò màder, quàndo sö la sò màchina i è riàde i balòtole: in chèl momènt l’éra desperlü e ‘l gh’éra ‘nsèma gna öna guàrdia. Chèi del Tehrik-i-Taliban i à dicc a la BBC che i gh’à sparàt, dezà che l’éra ü bestemiadùr famùs. Compàgn de lü l’éra stài copàt ol Salman Taseer, che pròpe cóme lü l’éra criticàt la lège sö la balsfemìa.
I ‘nvestigadùr ‘mpó i gh’à dài la cólpa a i Talibà e ‘mpó i à sircàt de bötàga adòs la cólpa pròpe a i cristià, tat che i à fài capì che ‘l sarès stài copàt per di béghe 'ntra cristià, ma di asasì s'è saìt gnamò negót.
Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti l'à cöntàt sö la sò stòria e la sò éta in d'ü lìber scricc in del 2008 col tìtol de Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa tradüzìt ach in italià.
Paul Bhatti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo l'atentàt la màma e la sorèla del Shahbaz Bhatti i à dözìt iscapà del paìs e i è 'ndàce a stà de cà 'n Canadà, 'ndóe l'istà ü di fradèi del Shahbaz, menimà 'l sò fradèl piö grant ol Paul Bhatti che da tàce agn l'istàa 'n Vèneto a Treviso e 'l lauràa cóme dutùr di s-cètì, l'à facc la stràda a cuntràre e l'à decidìt de turnà 'n Pakistan per finì 'l laurà del sò fradèl e l'è staì lüminàt Consiglér Speciàl del Ministèr di Minorànse Religiùze.
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cristiani in Pakistan. Nelle prove la sofferenza, 2008, Shahbaz Bhatti, Marcianum Press, Venezia.
- Blasfema, 2010, Asia Bibi, Anne- Isabelle Tollet, Mondadori, Milano.
- Morte di un blasfemo. Shahbaz Bhatti un politico martire in Pakistan, 2012, Francesca Milano, Edizioni San Paolo, Milano.


text:
Schmerikon
Schmerikon a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.15 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3456 abitant.
El cumün de Schmerikon al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eschenbach, Rapperswil-Jona, Tuggen (SZ), Uznach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Schmerikon al Wikimedia Commons
- Official Page (German)


text:
Giovann Teodòr de Wittelsbach
El Giovann Teodòr de Wittelsbach, ò mej de Baviera (todesch: Johann Theodor von Bayern; frances: Jean-Théodore de Bavière; olandes: Johan Theodoor van Beieren; vallon: Djihan-Teyodore di Bavire; Münegh, 3 settember 1703 - Liegi, 27 genar 1763) l'è staa on nòbil, on vescov e on cardinal todesch.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Giovann Teodòr l'era fioeu del princip elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la Teresa Cunegonda Sobieska, tosa del re polacch Giovann III. Vista la soa condizion de fradell cadett, l'è staa subit destinaa a ona carrera de òmm de gesa. Giamò a desdòtt ann, el 12 marz 1719, l'è staa nominaa vescov de Frisinga al pòst del fradell Clement August.
In del 1727 l'ha ciappaa anca el vescovaa de Ratisbona. Con quij duu vescovaa chì l'ha tegnuu ona posizion favorevol sia a la Francia che al fradell Carl Albert, sostegnuu in la soa ascensa al tròn imperial anca de la monarchia francesa. El Luis XV de Francia l'ha anca propòst el Giovann Teodòr come Grand Maester de l'Ordin Teutònich, carega che però l'è stada tòlta del fradell de quell lì, el Clement August.
In del 1744 el Giovann Teodòr l'è 'gnuu anca Princip-vescov de Liegi (l'utlim de la soa famiglia a coprì 'sta carega), in Belgi, e in quell ann chì l'è staa anca nominaa del papa Bendett XIV cardinal. In del 1761 el papa però l'ha respingiuu la propòsta de nominàll arcivescov de Colònia perchè 'l gh'aveva di dubbi in su la soa moralità.
De fatt, el vescov l'è staa on gran casciador e on patròn de la musica (ghe piaseva anca sonà 'l violoncell) e del teater, el gh'ha avuu ona cort splendida e di relazion con tanti dònn, a dispett de la soa condizion de prelaa.
A bon cunt, l'è staa molto amaa di abitant del principaa, indove l'è mòrt desnoeuv ann dòpo el sò insediament.
I sò caregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vescov de Ratisbona (1719-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
- Vescov de Frisinga (1727-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
- Princip-Vescov de Liegi (1744-1763), succeduu del Charles Nicolas d'Outremont.
- Cardinal presbiter de San Lorenzo in Panisperna (1746-1759), succeduu del Lorenzo Galganelli.
- Cardinal presbiter de Santa Maria in Ara Coeli (1759-1761), succeduu de l'Innocenzo Conti.
- Prevòst de Altötting (1759-1763).
- Cardinal presbiter de San Lorenzo in Lucina (1761-1763), succeduu del Giacomo Oddi.


text:
Domas
Dumas (nom ufizial in italian: Domaso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 478 abitant (dato del Dicember 2012[1]), 'na süperfis de 6,1 km² e 'na densità de 242 ab./km².
El comun, situaa in su la còsta òvest del Lagh de Còmm e al confin con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), l'è compòst del center stòrich e de dò frazion, Pozzoeu e Gacc.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Domas l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Scügnài
Scügnài (en Italian Secugnago) l'è un cumün de 1 986 abitant (dàto del Dic 2012 [1]) de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a metà strada fra Lod e Casàl.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Scügnài l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Nebiün
Nebiün (nom ufizial in italian: Nibiun in Piemuntes; Nebbiuno in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 877 abitàncc (dàto del Dicember 2012[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 226 ab./km².
L'è sitüada in del Vergant, tra el Lagh Magiur, el Lagh d'Orta e 'l Mutarun. L'è tacaa ai cumün de Armagn, Lesa, Massin, Meina e Pisan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nebiün l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Veles
Veles (nom ufizial in italian: Veleso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 267 abitant (dato del Dicember 2012[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 45 ab./km².
El territòri comunal l'è compòst, oltra che del capploeugh, de la frazion de Erno e de la località de Gòrla.
Veles la se troeuva in del Triangol Larian e l'è tacaa ai cumün de Bellas, Lescen, Ness e Gelbi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Veles l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Tenebre
Tenebre (Tènebri) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1982 ad Dario Argento.
Cun cla pelìcula chè Argento al tórna a 'l gènar thriller 'd gl'inìsi, miténd da na banda 'l horror di dū film pecedènt, Suspiria e Inferno. Chè i gh dànan 'n ajùt a la regìa, faghénd anc dū cameo pìcui, Lamberto Bava e Michele Soavi, in séguit regìsta ad scarésa anca lōr.
Sunt
Anne (Daria Nicolodi) la fà l'asisténta d'l agìnt Bullmer (John Saxon) che, insém a 'l sò culéga Gianni (Christian Borromeo), al fà in manéra ad spìnś'r in élt in Itâglia i lìbar śai dal scritōr americàṅ Peter Neal (Anthony Franciosa), 'l ùltim di quài al pòrta 'l tìtul ad Tenebrae. Rivâ a Róma chi lò al taca a ricévar dal telefunàdi 'd òṅ ch'l à lèt al sò rumànś e ch'al gh diś ch'al masarà tgnénd cònt ad quél ch'a gh'è scrit insìma.
La prima a pèrdar la vita l'è na ladra (Ania Pieroni) ch'la vèṅ masàda a cà sua a cólp ad raśōr, cun la bóca impinìda ad pàgini ad Tenebrae. In cal mèntar Neal al rispónd a dal dmandi di giurnalìsta in sal sò lìbar, cun al crìtic Cristiano Berti (John Steiner) ch'al vōl savér incòsa a riguàrd dal mutivasiòṅ di masamènt e s'a gh'è dla difarénsa fra i cumpurtamènt deviànt e quéi parvèrs, méntar la Tilde (Mirella D'Angelo) la gh dà adòs par cum al trata 'l dóni in di sò lìbar („cal lèśbichi lè i śbràgan tant i cajòṅ parchè i vrévan avér-gh-i lōr“ al bacàja Bullmer in di sò riguàrd).
Cla sira lè l'amànta ad Tilde la s pòrta a cà un masć catâ sù in un bar ma, pròpria mént'r al dū dóni i èṅ drē a litgàr-as, i èṅ fati fóra da 'l killer misterióś ch'al n supòrta minga al dóni ch'i s làs'n andàr a di cumpurtamènt deviànt.
Na śóvna amìga 'd Ann, Maria (Lara Wendel), par scapàr via da 'n dobermann rabî mat, la và dèntar a na vila mudernìsta e lè la cata al fòto dal dóni masàdi e par cal mutìṿ lè la vèṅ cupàda anca lē a cólp ad manàra. 'L asasèṅ al manda pò na létra a Neal dmandànd-ag scuśa p'r avér masâ na śuvnòta ch'la n gh in 'ntràva gnint e pò al fà savér ch'al purtarà avànti listés la sò òpra par far sparìr via la perversiòṅ umàna e pò al sarà al tùran dal grand curutōr, ch'al sarév pò lò. Neal, arcurdànd-'s al paròli dla sò intervìsta, al pènsa ch'al manìac al prév èsar Berti parchè al dascór pròpria cuma lò, fisâ cun la perversiòṅ cuntàda in dal sò rumànś. Al decìd acsè 'd andàr a cà sua cun Gianni sèg. Rivâ lè, i dū i s divìdan e Gianni al sènt al crìtic dir «A i ò cupàdi tuti mè» prima ad ciapàr-'s un cólp ad manàra in dal crani. Turnâ in présia in si sò pas, al cata Peter par tèra ch'al gh diś 'd avér ciapâ na śgiarunàda in tèsta p'r òpra d'l asasèṅ ch'l éra drē a scapàr via.
In cal méntar la muróśa americàna ad Neal, la Jane McKerrow (Veronica Lario), la riva a Róma par star insém a 'l sò amànt Bullmer. I dū i s dànan apuntamènt p'r al dè dòp in na piàsa dal quartēr ma pròpria lè 'l óm al s ciàpa dal curtlàdi in dla pansa e al mōr. Su indicasiòṅ dal capitàṅ Germani (Giuliano Gemma), ch'al tîṅ a drē a gl'indàgini, Peter al decìd ad śluntanàr-as da lē par mét'r-as a 'l sicûr méntar Gianni al vèṅ strusâ cun na lasa in dla sò màchina parchè 'l iva capî, turnànd in dla vila ad Cristiano, ch'a gh'éra quél ch'a traśàva, parchè al manìac 'l éra lò e qualchidòṅ àtar al 'l iva masâ.
In mèś a cal masèl lè, la Jane, ch'la s catàva in piàsa cun al sò scarpi rósi adòs che qualchidòṅ al gh'iva regalâ al dè prima, la dmanda par telèfun a 'l Ann ad gnir a catàr-la a cà ad Bullmer parchè la gh'à da cuntàr-ag quèl e dir-ag parchè l'à fat cal ròbi lè.


text:
Arezzo
Arezzo (Arretium en latì; Arécio 'n portoghés; Aritim en etrùsco) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la Pruvincia omònima. La g'ha presapóch 91 582 abitàncc, 'na superfìce de 386 km², per 'na densità de 237 ab./km².
El cümü de Arezzo 'l cunfìna coi cümü de Anghiari, Capolona, Castiglion Fibocchi, Castiglion Fiorentino, Città di Castello (PG), Civitella in Val di Chiana, Cortona, Laterina, Marciano della Chiana, Monte San Savino, Monte Santa Maria Tiberina (PG), Monterchi, Subbiano.


text:
Gino Cervi
Artécol in dialèt arzân
Gino Cervi (Bològna, 3 mâg 1901 - Punta Ala, pruvîncia ed Grosseto, 3 ed znêr 1974), l’é stê un atōr e dupiadōr italiân.
Véta[modifica | mudéfica la surzéia]
Atōr cun al dòun ed ‘na grânda preṣèinsa inséma a la sēna, e cun un impurtânt môd ed parlêr ed quî che lassèn al sègn, Gino Cervi l’é stê ûn d’ j-atōr brêv a fêr tót ed la stòria dal spetâcol italiân, al s’é ṣlarghêva dal teâter sèri e còl brilânt, dal cínema a la televisiòun.
Fiōl dal crétic teatrêl Antonio, Gino Cervi al respîra l'âria dal teâter fîn da cèch. Al cumîncia a piaṣèiregh acsé tânt che incòra putîn l’insést perché só pêder l’ al pôrta sêgh a vèder un quêlch spetâcol. Êlt, rubóst, cun ‘na bèla presèinsa, e cun di môd sgnurîl e gentîl, Cervi al cumîncia cme recitânt, per fêr al debót uficialmèint int al 1924 al fiânch ed la famōṣa Alda Borelli ind La vergine folle ed Henri Diamant Berger trâta da un drâma ed Henri Bataille.
L’utîn da subét un impurtânt sucès, sia ed póblich che ed crética, tânt che int al gîr ed dēṣ ân al lavōra cun al pió grândi compagnèi italiâni, per dvintêr pó prém atōr ind la cumpagnía Tofano-Maltagliati 1935 - 1937. La só vōṣ profònda e bèla, e la só straordinâria sensibilitê ind al recitêr, al fân dvintêr ûn di pió stimê atōr ed Carlo Goldoni, Sofocle, Dostoevskij e sopratót ed Shakespeare (ch’ al dupierà al personâg d’ Amleto ind la versiòun pr’al cínema che al gh’îva cme prutagonésta Laurence Olivier). Int al 1938, insèm a Andreina Pagnani, Paolo Stoppa e Rina Morelli, Gino Cervi al mèt insèm la cumpagnía dal Teâter Eliseo ed Ròma, e ch’al turà la diresiòun int al 1939.
Bèle ind i prémi ân '30 dòunca, còl ed Gino Cervi l’é un nòm bèin cgnusû e stimê dal teâter italiân. Ind al ‘stès peréiod ânca al cínema, che fîn dal prinsépi l’îva tót i personâg al sēni per fabrichêr i prôpri artésta famōṣ, al s’n’adà ed Gino Cervi, esatamèint int al 1932. Mó a fêren un grând nòm dal cínema, égh pensrà al regésta Alessandro Blasetti, l’ al fà fêr al prutagonésta ed ‘na fortunêda sèria ed félm stòrich, cme Ettore Fieramosca 1938, Un'avventura di Salvator Rosa 1939 e La corona di ferro 1941. Sèmper Alessandro Blasetti, int al 1942, l’ al dirég in un comovèint félm Quattro passi fra le nuvole.
Ind i j-ân '50 al rîva al straordinâri sucès cun la recitasiòun ind la fortunatésma sèria ed félm dedichêda al personâg leterâri ed Giovanni Guareschi, al sangvégn pâroch emiliân Don Camél. I félm ‘dla sèria a srân bèin sînch – al prém, Don Camél (1952) l’é dirèt da Julien Duvivier - e vèden Cervi ind i pâgn dal bèin dispôst mó ind l’istès tèimp fugōṣ séndech cumunésta Pepòun, sèimper in lôta cun al prête dal paèiṣ, l'etertânt fugōṣ Don Camél, recitê in môd grandiōṣ dal comîch francèiṣ Fernandel.
Ind i j-ân '60 la srà la televisiòun a dêr a Cervi ‘na nòmina arnuvêda . L'atōr difâti, dal 1964 al 1972, al srà al perfèt protagonésta ed la sèria zâla Le inchieste del commissario Maigret, ispirêda ai rumâns dal scritōr dal Bēlgio Georges Simenon. Che Gino Cervi, al fiânch ed la stòrica cumpâgna d'êrt Andreina Pagnani, al fa vèder cun furbésia e afabilitê al famōs personâg dal cumisâri francèiṣ cun al nêṣ ch’egh ciâpa sèimper, ch’ agh piêṣ la cà e la buòuna cuṣèina. La sèria utgnirà un sucèss strepitōs.
Int al 1972 Cervi al s’ ritîra dal sēn, per murîr serenamèint dû ân dôp, a l'etê de stântadû ân, lassând al ricôrd ‘d un sèri e celèint profesionésta, mó sopratót ‘d un òm sèmplic e profondamèint generōs.
Soquânt félm[modifica | mudéfica la surzéia]
I félm recitê da Gino Cervi în pió ed 100, tra i pió ncgnusû a's arcôrden:
- I due sergenti (1936)
- Ettore Fieramosca (1938)
- Un'avventura di Salvator Rosa (1939)
- Una romantica avventura (1940)
- La corona di ferro (1941)
- I promessi sposi (1941)
- Quattro passi fra le nuvole (1942)
- Le miserie del signor Travet’ ' (1946)
- I miserabili (1948)
- Cameriera bella presenza offresi... (1951)
- Don Camillo (1952)
- La signora senza camelie (1952)
- Il ritorno di Don Camillo (1953)
- Il Cardinale Lambertini (1954)
- Don Camillo e l'onorevole Peppone (1955)
- La lunga notte del '43 (1960)
- L'assedio di Siracusa (1960)
- Don Camillo monsignore ma non troppo (1961)
- Anni ruggenti (1962)
- Il compagno Don Camillo (1965)
- Fratello ladro (1972)
Cme dupiadōr l’à dê la só vōṣ, tra chiêter, a Clark Gable Acadde una notte ed Frank Capra (1934) e a Laurence Olivier in Enrico IV (1946), Amleto (1948) e Riccardo III (1955).


text:
Piteşti
Piteşti (Pitesk en todesch stòrich; Pitešt in bulgar) a l'è on comun de la Romania cont ona popolazion de 168.958 abitant. L'è 'l capploeugh del distrett de Argeaş, in de la region stòriga de la Muntenia.
La città l'è famosa per vess stada el sitt de la preson indove tra el 1949 e 'l 1952 l'è staa condòtt on esperiment che l'Aleksandr Solženicyn l'ha ciamaa l'azion pussee orrenda del mond moderno[1]: in quella preson chì vegniven portaa di opposidor al regim comunista romen per vess rieducaa. De fatt, lor vegniven torturaa sia fisicament che mentalment, perchè se voreva fà sù di òmen noeuv, pussee resistent e invincibil: quij che faseven i tortur eren alter presonee (giamò rieducaa) che eren guidaa de vun de lor, l'Eugen Turcanu. Quand che hinn scominciaa a vegnì foeura notizzi de 'sta preson, Turcanu e tucc i alter esecudor materiai di tortur hinn staa coppaa, per evità che disessen ròbb sconvenient sora progett del governo.


text:
Presbízzia
La presbízzia a l'è la diminüzziun da la capacitaa d'acumudazziun dal öcc par vidé da vesin, causada da una pèrdita d'elasticitaa dal cristalin, ch'al è la leent interna dal öcc, meteent a fööch i ugett. La presbízzia la sa presenta nurmalmeent intorna aj 40-45 agn par i personn cun la vista nurmala, i.e. senza büsögn da curezziun par vidé ben da luntan. Cura ch'al esiist presbízzia prima da chesta etaa, sa trata nurmalmeent d'ipermetrupía u astigmatismu mía curegjüü. Asquaas ognidün al riva a presentá presbízzia; la sa cureec cun di leent cunvergeent (bifucaal/prugressiif).


text:
12 10
Ol dé 12 10 l'è 'l 285 ( 286 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 81 dé a finí l'an.
Ul dí 12 10 al è ul dí da pòost 285 ( 286 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 81 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Sepang (Malaisia): Dani Pedrosa al è proclamat campiú del mont de motosiclism de 125 sentímeter cöbegh.
1492 - San Salvador, atüalament Watlingh (i Bahame): Colomb al ría a chèsta ísola: i öropé i descuvriss América.
2002 - Bali (Indonésia): ün atentat atribuït a Al-Qaida al causa la mort de 202 persone (88 di che i era australianes).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lengua ladina
El Ladin (nom nativ: Ladin; ciamaa Ladino in Talian e Ladinisch in tudesch) l'è una lengua Reto-rumanza parlada int i Dulumit intra el Trentin/Südtirol e el Venet, cioè int la Ladinia. El ladin l'è un parent strec del rumanc e del furlan. Inscí de scunfund no el ladin cunt el ladin giüdeo-spagnö (che l'è una lengua rumanza derivada de spagnö, lengua ebraica, türch, e grech), se parla de suent de Ladin dolomitan o Ladin standard.
El ladin l'è parlaa int i cumün de:
- Pruincia de Bulzan:
- Urtisèj (Ladin: Urtijëi, Tudesch: St. Ulrich, Italian: Ortisei)
- Santa Cristina de Gardena (Ladin: Santa Cristina Gherdëina, Tudesch: St. Christina in Gröden, Talian: Santa Cristina di Val Gardena)
- Selva (Ladin: Sëlva, Tudesch: Wolkenstein, Italian: Selva di Val Gardena)
- La Val (Ladin: La Val, Tudesch: Wengen, Italian: La Valle)
- Marèb (Ladin: Mareo, Tudesch: Enneberg, Italian: Marebbe), cunt:
- San Martin de la Tur (Ladin: San Martin de Tor, Tudesch: Sankt Martin in Thurn, Italian: San Martino in Badia)
- Badía (Ladin: Badia, Tudesch: Abtei, Italian: Badia), cunt:
- Curvara (Ladin: Corvara, Tudesch: Kurfar, Italian: Corvara)
- Còlfusch (Ladin: Colfosch, Tudesch: Kolfuschg, Italian: Colfosco)
- Pruincia de Trent (Val di Fassa):
- Canazej (Ladin: Cianacei)
- Campitell de Fassa (Ladin: Ciampedèl)
- Mazin (Ladin: Mazin)
- Puza de Fassa (Ladin: Poza)
- Vigh de Fassa (Ladin: Vich)
- Suraga (Ladin: Soraga/Sorega)
- Muena (Ladin: Moena)
- Pruincia de Belün:
- Val Livinalungh (Ladin: Fodom, Tudesch: Buchenstein)
- Curtina d'Ampess (Ladin: Anpëz, Tudesch: Petsch-Hayden)
El ladin de la Val di Fassa (Ladin: Val de Fascia) l'è divis in düü ram: el "Cazét" che l'è parlaa in de la part nord de la val, e el "Brach" che l'è parlaa in de la part sud. I diferens j'hinn principalment funulogich. Presempi, in Cazét "aqua" l'è "ega" menter in Brach l'è "aga".
El ladin l'è ricunussüü uficialment dal guveren italian, ma dumà per i parlant ch'i stan in delTrentino/Ades Vòlt, e non per quej ch'i stan in Venet.
Di parlad che gh'han di inflüenz ladinn se tröven anca in de la Val de Nun e in de la Val de Sul.
El Pader Noster in Ladin Dolomitan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pere nost, che t'ies n cel, (Pader noster, che te seet in ciel)
sibe santificá ti inuem, (che 'l sia santificaa el tò nom)
vënie ti rëni, (che 'l vegna el tò regn)
sibe fata ti ulentà, (che la sia fada la tua vuluntà)
coche n ciel nsci n tiëra. (cume in ciel inscì in tera)
Da-nes ncuei nosc pan d'unidi,(dan incö el noster pan de tücc dì)
y lasce-nes dò nosc debit, (e perdunun i noster debet)
coche nëus lascion a nosc debitëures. (cume nüm je perdunum aj noster debitur)
Y non nes mené tla tentazion, (e menun minga in de la tentaziun)
ma libre-nes del mel, amen. (ma liberun del mal, amen)
(font:[1])


text:
Bubikon
Bubikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.58 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 776 abitant.
El cumün de Bubikon al se tröva a una altitüden de 509 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dürnten, Gossau, Grüningen, Hinwil, Hombrechtikon, Rapperswil-Jona (SG), Rüti. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bubikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de Puapinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
Schwarztöbeli valley between Bubikon and Rüti
-
-
-
-
Gemeindehaus (town hall) nearby Reformed church
-
-
Barenberg, a small hamlet between the village of Wolfhausen and Kempraten
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Bubikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
2. abitaziuns: Presidents vulan concessiuns fin la fin da l'onn
-
- Zoom
- L'uniun da vischnancas da lieus da vacanza en regiuns muntagnardas pretentan concessiuns per bajegiar 2. abitaziuns fin la fin december 2012.
(Keystone)
Concessiuns per bajegiar segundas abitaziuns duessan pudair vegnir dadas enfin la fin da l'onn. Quai pretenda la conferenza dals presidents da vischnanca da lieus da vacanza en regiuns muntagnardas.
L'uniun è uschia da medem maini sco l'uniun dals chantuns muntagnards. Sco quai che l'uniun scriva en ina communicaziun, duess il cussegl federal sclerir las dumondas anc avertas davart l'iniziativa uschia spert sco pussibel. (fc/sda)


text: 1Nayexma ga wüxi ga yatü ga iḏaawecü ga Dácharugu ãẽ́gacü. Rü nüma rü naẽya̱xgü ga María rü Marta rü ĩãne ga Betániãcü̱̃ã̱x nixĩgü. 2Rü yema María iyixĩ ga Cori ga Ngechuchucutügu pumara bacü rü ñu̱xũchi ngĩyaemaã ínapicutücü. Rü guma Dácharu ga iḏaawecü nixĩ ga ngĩẽneẽ. 3Rü poraãcü niḏaawe ga Dácharu. Rü yemaca̱x ga naẽya̱xgü, rü Ngechuchuxü̃tawa imugagü, rü ngĩgürügügü: “Pa Corix, cumücü ya Dácharu ya nüxü̃ cungechaü̃cü rü niḏaawe”, ngĩgürügügü. 4Rü yexguma yema orexü̃ naxĩnügu ga Ngechuchu, rü ñanagürü: —Ngẽma ḏaawe rü tãũtáma yumaã inayacua̱x. Natürü niḏaawe na duü̃xü̃gü nüxü̃ nadaugüxü̃ca̱x na ñuxãcü naporaxü̃ ya Tupana rü ñuxãcü choma i Nane rü ta na chaporaxü̃ —ñanagürü. 5Rü Ngechuchu poraãcü María rü Marta rü Dácharuxü̃ nangechaü̃. 6Natürü yexguma nüxü̃ naxĩnügu ga na yaḏaawexü̃ ga Dácharu, rü tama paxa ínayadau. Rü taxre ga ngunexü̃ãmatama yexma narüxã̱ũ̱x ga yema nachica ga nawa nayexmaxü̃wa. 7Rü yixcama ga yemawena rü toxü̃ ñanagürü: —¡Ngĩxã rü wena Yudéaanewa taxĩ! —ñanagürü. 8Rü toma ga norü ngúexü̃gü rü ñatarügügü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, yexwacatama nixĩ ga yémacü̱̃ã̱x ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü yexma nutamaã cuxü̃ ímuxũchigüchaü̃xü̃. ¿Rü tü̱xcüü̃ wena ngẽ́ma cuxũxchaü̃ i ñu̱xmax? —ñatarügügü. 9Rü Ngechuchu rü tomaã nüxü̃ nixu ga wüxi ga ore na nüxü̃ tacua̱xgüxü̃ca̱x na tauta nawa nanguxü̃ na nayuxü̃ ga nümax. Rü ñanagürü toxü̃: —¿Taux e̱xna i wüxi i ngunexü̃ rü 12 i ngora nawa ngẽxmaxü̃? Ngẽxguma texé ngunecü ixũxgu rü tama ṯacümaã itayarüña, erü tümaca̱x nangóone. 10—Natürü ngẽxguma wüxie chütacü ixũxgu rü ngẽmáãcü ṯacümaã itayarüña, erü tümaca̱x naxẽãne —ñanagürü. Rü yemaãcü nanango̱xẽẽ na tauta nawa nanguxü̃ na nayuxü̃ ga nümax. 11Rü yemawena ga Ngechuchu rü ñanagürü toxü̃: —Tamücü ya Dácharu rü napemare. Natürü ñu̱xma rü tá chayaḇaixãchixẽẽ —ñanagürü. 12Rü yexguma ga toma ga norü ngúexü̃gü rü ñatarügügü: —Pa Corix, ega napemaregu, rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na naxca̱x tá yataanexü̃ —ñatarügügü. 13Natürü ga Ngechuchu rü nüxü̃ nixuxchaü̃chire̱x ga Dácharu ga marü na nayuxü̃. Natürü ga toma nüxü̃ tacua̱xgügu rü na napemarexü̃chigaxü̃ yiĩxü̃ ga tomaã yaxuxü̃. 14Rü yexguma ga Ngechuchu rü meãma tomaã nüxü̃ nixu rü ñanagürü: —Dácharu rü marü nayu. 15—Natürü choma rü chataãẽ na tama ngẽ́ma changẽxmaxü̃, erü ngẽmaãcü nixĩ i namemaẽxü̃ i pexca̱x na choxü̃́ peyaxõgüxü̃ca̱x. ¡Rü ngĩxã rü ítayadaugü! —ñanagürü. 16Rü yéma nayexma ga totanüxü̃ ga Tumachi ga Wüxigu Buexü̃ ga Taxree̱xpǘxü̃maã, naxugüxü̃. Rü nüma ga Tumachi rü ñanagürü toxü̃: —¡Ngĩxã i yixema rü ta ngẽ́ma taxĩ na wüxigu Ngechuchumaã iyuexü̃ca̱x! —ñanagürü. 17Rü yexguma Betániãwa tomaã nanguxgu ga Ngechuchu, rü marü ãgümücü ga ngunexü̃ nangupetü ga na iyata̱xgüãxü̃ ga Dácharu. 18Rü guma Betániã rü Yerucharéü̃ãrü ngaicamana nayexma. Rü maneca tomaẽ̱xpü̱x ga kilómetru nixĩ ga norü yaxü̃. 19Rü muxü̃ma ga Yudíugü rü Dácharueya̱x ga Marta rü Maríaxü̃tawa naxĩ na ngĩxü̃ yataãẽxẽẽgüxü̃ca̱x, yerü nayu ga ngĩẽneẽ. 20Rü yexguma Marta nüxü̃ cua̱xgu ga marü na ínanguxü̃ ga Ngechuchu, rü nüxü̃ iyatüxãchi. Natürü ga María rü ĩxgutama irüxã̱ũ̱x. 21Rü Marta rü ngĩgürügü nüxü̃ ga Ngechuchu: —Pa Corix, yexguma chi cuma cunuma̱xgu rü tãũ chima nayu ga chaueneẽ. 22—Natürü choma nüxü̃ chacua̱x na woo i ñu̱xma na nayuxü̃, rü Tupana tá cuxna nanaxã i guxü̃ma i ṯacü i naxca̱x ícuc̱axü̃ —ngĩgürügü. 23Rü Ngechuchu ngĩxü̃ nangãxü̃ rü ñanagürü: —Cueneẽ rü wena tá namaxü̃ —ñanagürü. 24Rü Marta ngĩgürügü nüxü̃: —Ngẽmáãcü nüxü̃ chacua̱x rü wena tá namaxü̃ i ngẽxguma nagu̱xgu i naãne rü ngẽxguma wena namaxẽgu i guxü̃ma i yuexü̃ —ngĩgürügü. 25Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü: —Choma nixĩ i íchanadagüxẽẽxü̃ i yuexü̃gü, rü wena chanamaxẽxẽẽxü̃. Rü yíxema choxü̃́ yaxṍxẽ rü woo tayu̱xgu rü tá wenaxãrü tamaxü̃. 26—Rü guxãma ya texé ya maxü̃́xẽ rü choxü̃́ yaxṍxẽ, rü guxü̃gutáma tamaxü̃. ¿Cuyaxõxü̃ yĩĩxü̃ i ngẽma? —ñanagürü ga Ngechuchu. 27Rü ngĩma rü ngĩgürügü nüxü̃: —Ngü̃, Pa Corix, choma rü chayaxõ na cuma rü Tupana Nane ya Cristu ga ítanaṉg̱uxẽẽcü na quiĩxü̃ —ngĩgürügü. 28Rü yema ñaxguwena rü Marta rü ngĩẽya̱x ga Maríaca̱ x iyaca. Rü bexma ngĩmaã nüxü̃ iyarüxu, rü ngĩgürügü: —Marü nuã nangu ya Ngúexẽẽruü̃ ya Ngechuchu, rü choxü̃ cuxca̱x nayacaxẽẽ —ngĩgürügü. 29Rü yexguma María nüxü̃ ĩnügu ga marü yéma na nanguxü̃ ga Ngechuchu, rü paxa ichi, rü Ngechuchuxü̃ íiyadau. 30Rü Ngechuchu rü tauta ĩãnewa nangu ga yexguma, rü yema nachica ga Marta nüxü̃ ídauxü̃watama nixĩ ga nayexmaxü̃. 31Rü Maríapatawa nayexma ga ñuxre ga yémacü̱̃ã̱x ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga ngĩxü̃ yéma taãẽxẽẽgüxü̃. Rü yexguma ngĩxü̃ nadaugügu ga paxa na inachixü̃ rü na ínaxũxũxü̃, rü ngĩwe narüxĩ. Yerü nüma nüxü̃ nacua̱xgügu rü yéma Dácharu itáxü̃wa ixũ na yéma yaxaxuxü̃ca̱x. 32Rü yexguma Ngechuchuxü̃tawa nanguxgu ga María, rü nape̱xegu iyacaxã́pü̱xü, rü ngĩgürügü: —Pa Corix, yexguma chi cuma cunuma̱xgu rü tãũ chima nayu ga chaueneẽ ya Dácharu —ngĩgürügü. 33Rü yexguma Ngechuchu ngĩxü̃ da̱u̱xgu ga na naxaxuxü̃ rü na naxauxexü̃ ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga ngĩwe rüxĩxü̃, rü poraãcü ngechaü̃ nüxü̃́ nangu̱x. 34Rü Ngechuchu nüxna naca rü ñanagürü: —¿Ngexta nixĩ i ipenatáxü̃? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃ rü ñanagürügü: —Pa Corix, ¡dücax, nuã naxũ, rü íyadau! —ñanagürügü. 35Rü naxaxu ga Ngechuchu. 36Rü yema Yudíugü rü ñanagürügü: —¡Dücax ñuxãcü poraãcü Dácharuxü̃ nangechaü̃! —ñanagürügü. 37Natürü ñuxre ga yema ãẽ̱xgacügü ga Yudíugüarü rü ñanagürügü: —Daa nixĩ ga guma yatü ga ngexetücüxü̃ rümexẽẽcü. ¿Rü tü̱xcüü̃ taxucürüwa ṯacü rü mexü̃ Dácharuca̱x naxü na tama nayuxü̃ca̱x? —ñanagürügü. 38Rü Ngechuchu poraãcü ngechaü̃ nüxü̃́ nangu̱x rü Dácharumaxü̃ca̱x nixũ. Rü wüxi ga ma̱xpǘneãrü ãxmaxü̃ nixĩ ga yema naxmaxü̃. Rü nayexma ga wüxi ga nuta ga norü ngũxtaü̃ruü̃. 39Rü Ngechuchu rü ñanagürü: —¡Ípenangũxgachi̱x ya yima nuta ya namaã nangũxtaü̃cü! —ñanagürü. Natürü ga Marta ga Dácharueya̱x rü ngĩgürügü: —Pa Corix, cuxá marü nayixane nixĩ, erü marü ãgümücü i ngunexü̃ naẽ́tü nixĩ ga na nayuxü̃ —ngĩgürügü. 40Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃: ¿Taux e̱xna i marü cumaã nüxü̃ chixuchiréxü̃ rü ngẽxguma cuyaxõ̱xgu rü tá nüxü̃ cudau i wüxi i mexü̃ i taxü̃ i Tupana üxü̃? —ñanagürü. 41Rü yexguma ínanangũxgachigü ga guma nuta. Rü Ngechuchu daxũgu nadawenüãcüma ñanagürü: —Pa Chaunatü Pa Tupanax, moxẽ cuxna chaxã erü marü choxü̃ cuxĩnü. 42—Choma nüxü̃ chacua̱x rü guxü̃guma choxü̃ cuxĩnü. Natürü moxẽ cuxna chaxã i ñu̱xma erü chanaxwa̱xe i ñaã duü̃xü̃gü na yaxõgüãxü̃ na cuma núma choxü̃ cumuxü̃ —ñanagürü. 43Rü yexguma yema ñaxguwena, rü tagaãcü ñanagürü: —Pa Dácharux, ¡ínaxũxü̃ i ngẽ́ma! —ñanagürü. 44Rü ínaxũxü̃ ga Dácharu ga naxchápenüü̃maã guxü̃wama rübuxpüxü̃cü. Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃ ga duü̃xü̃gü: —¡Ípeyawẽxpüxü̃ na íyaxũxü̃ca̱x! —ñanagürü. 45Rü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga Maríawe rüxĩxü̃ rü nüxü̃ nadaugü ga yema Ngechuchu üxü̃, rü muxü̃ma Ngechuchuaxü̃́ nayaxõgü ga yexguma nüxü̃ nadaugügu ga ñuxãcü wena Dácharuxü̃ na namaxẽẽxü̃. 46Natürü ñuxre ga yema ãẽ̱xgacügü rü Parichéugümaã nüxü̃ nayarüxugü ga yema Ngechuchu üxü̃. 47Rü yexguma ga yema Parichéugü rü paigüarü ãẽ̱xgacügü rü nangutaque̱xegü namaã ga guxü̃ma ga yema ãẽ̱xgacügütücumüwa ügüxü̃. Rü ñanagürügü: —¿Ṯacü tá taxüe? Erü ñaã yatü i Ngechuchu rü nanaxü i muxü̃ma i mexü̃ i cua̱xruü̃gü. 48—Ngẽxguma chi tama yayauxgügu, rü guxü̃táma i duü̃xü̃gü rü tá nüxü̃́ nayaxõgü, rü Dumacü̱̃ã̱xgüarü churaragü rü núma chi naxĩ rü nagu napogüe ya tórü tupauca ya taxü̃ne, rü düxwa tãũ chima tóxrü nixĩ i ñaã tachiü̃ãne —ñanagürügü. 49Natürü guma taunecügu rü yema paigütanüwa rü Caipá nixĩ ga norü ãẽ̱xgacü. Rü nüma rü ñanagürü nüxü̃: —Pemagü rü taxuü̃ma pecua̱x. 50—¿E̱xna tama nüxü̃ pecua̱x rü taxca̱x rü na namemaẽxü̃ na wüxitama i yatü guxü̃ i duü̃xü̃güca̱x na yuxü̃, na tama nayuexü̃ca̱x i guxü̃ma i tachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü? —ñanagürü. 51Natürü ga Caipá rü tama nüẽchama yema ñanagürü, yerü guma taunecügu rü nüma nixĩ ga paigüarü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃. Rü yemaca̱x rü Tupana nixĩ ga Caipáwa idexacü ga yexguma nüxü̃ yaxuxgu na Ngechuchu rü guxü̃ma i Yudíugüca̱x tá na nayuxü̃. 52Rü yema orewa rü nanango̱xẽẽ na tama Yudíugüca̱xicatama tá na nayuxü̃, natürü guxü̃ma i Tupanaãrü duü̃xü̃gü i guxü̃ i naãnewa ngẽxmagüxü̃ca̱x rü tá ta na nayuxü̃, na ngẽmaãcü wüxigu nangutaque̱xexü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanaãrü ixĩgüxü̃. 53Rü yexgumaü̃cüü nixĩ ga inaxügüeãxü̃ ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga nagu na naxĩnüẽxü̃ ga ñuxãcü tá na Ngechuchuxü̃ yama̱xgüxü̃. 54Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü marü tama yema Yudíugü ímuxü̃tanügu naxã. Rü tomaã ínaxũxũ ga Yudéaanewa, rü wüxi ga ĩãnexãcü ga Efraĩ́gu ãẽ́ganewa naxũ. Rü yexma tomaã narüxã̱ũ̱x. Rü guma ĩãne rü wüxi ga nachica ga ngextá taxúema íxãpataxü̃ãrü ngaicamana nayexma. 55Rü marü ningaica ga yema Yudíugüarü peta ga Üpetüchiga. Rü yemaca̱x muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga náĩ ga ĩãnecü̱̃ã̱x rü Yerucharéü̃wa naxĩ na Tupanaca̱x nügü yamexẽẽgüxü̃ca̱x naxü̃pa ga yema peta. 56Rü Ngechuchuca̱x nadaugü ga duü̃xü̃gü. Rü tupauca ga taxü̃newa nügüna nicagüetanü, rü ñanagürügü: —¿Ñuxũ ñapegüxü̃ i pemax? ¿Ñoma i petawa tá naxũxü̃ rü e̱xna tama? —ñanagürügü. 57Rü yema Parichéugü rü paigüarü ãẽ̱xgacügü rü duü̃xü̃güna naxãgagü, rü ñanagürügü: —Ngẽxguma ngextá nüxü̃ pedaugügu i ngẽma Ngechuchu, ¡rü tomaã nüxü̃ peyarüxu na tayayauxgüxü̃ca̱x! —ñanagürügü.


text:
Classa (matemàtica)
In matemàtica sa la dröva la parola classa da manera alternativa a la parola cungjuunt. Da spess al è par ná drée a un üüs particülaar, cuma cura che sa parla da classa d'equivalenza. Da le völte al è par la claritaa d'espressiú : in vargü cunteest, sa scernirà da parlá da classa da cungjuunt plütòost che da cungjuunt da cungjuunt.
In teuría di cungjuunt, la parola classa la gh'a un üüs particülaar. Dapress la descuverta di paradoss da la teuría di cungjuunt al début dal Mudel:XX sécul, s’i è vegnüü a dá a cheest tèrmin un sentüü plüü prezziis. Sa i distinguiss i nuzziú da cungjuunt e da classa, un cungjuunt al è una classa, però una classa a l’è mia furzadameent un cungjuunt. Inscí la prupietaa " mia 'partegní a sí-istess" (x ∉ x) la definiss mia un cungjuunt, sota pena da paradoss. A l’è una classa.
Cuntegnüü
Nuzziú da classa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le classa in teuría di cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par fissá ul vocabülari, sa parlarà in la sequenza da culezziú par designá un cungjuunt al sentüü intüitif. Sa saveva dapress la descuverta par Russell dal sò famuus paradoss che vargüne collezziú d'ugett, da che sa pöö parlá íntal lenguagg da la teuría, cuma la collezziú di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess, i pöö mia vess di cungjuunt, sota pena da vidé la teuría deventá cuntraditòria. Par ga remédiá Zermelo al scerniss da cunservá noma di caas particülaar dal assioma da cumprensiú generaalizaa, ch’al diis che cada prupietaa (par esempi " mia apartegní a sí istess") la definiss un cungjuunt. In teuría assiumàtega di cungjuunt, cheste collezziú d'ugett ch’i è definide par una prupietaa dij söö elemeent, però ch’i è mia furzadameent di cungjuunt al sentüü da la teuría, i è apelade classe. Le classe ch’i è mia di cungjuunt i è apelade classe propie.
Int una teuría di cungjuunt cuma ZFS, le classe i è da le culezziú ch’i è identifiade par una prupietaa dij söö elemeent esprimida íntal lenguagg da chesta teuría. Sa pöö dunca identifiá aj predicaa dal lenguagg. Al è, da l’istessa manera, da le völte plüü intüitiif da parlá da classa, cul lenguagg cungjuntista afereent (intersezziú , reüniú evi.), che da parlá da predicaa . Inscí sa pöö manipülá le classe cun le uperazziú curespundente a le uperazziú lògiche üsüale süj predicaa : uperazziú booléennes, disgjunziú dunca reüniú, cungjunziú dunca intersezziú e prudüit cartesià, negazziú dunca passagg al cumplementari, quantificaduur dunca in particülaar prugezziú , evi. Da tüta manera le classe i è mia di ugett da la teuría. A l’è dunca mia quistiú da classa da classe, amò maanch da cungjuunt da classe !
Esempi da classe propie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ga sa plazza int una teuría di cungjuunt cuma Z, ZF u ZFS. Evidentameent, grazzia al predicaa d'apartenenza, cada cungjuunt a "al è " una classa : la definida pal predicaa x ∈ a. I paradoss clàssich da la teuría di cungjuunt i furniss da le classe propie.
- Inscí, ul paradoss da Russell sa l refórmüla (da manera chesta völta mia cuntraditòria) diseent che la classa di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess (predicaa x ∉ x) al è una classa propia.
- Sa pöö definí ul predicaa "vess un urdinal" in teuría di cungjuunt : cul töö la definizziú da Von Neumann, un urdinaal è un cungjuunt transitif, töcc i söö elemeent i è di sübcungjuunt, sü che l'apartenanza la definiss un úrden strecc tutaal. Ul paradoss da Burali-Forti sa refórmüla diseent che la classa da töcc i urdinaj a l’è una classa propia.
Sa n dedüiss che d'otre classe i è da le classe propie.
- La prupietaa "vess un cungjuunt" sa la scriif x=x (u qual-sa-vöör prupietaa da x sémpar vera). Sa pöö dunca parlá da la classa da töcc i cungjuunt. Dal schéma d'assiòom da cumprensiú sa dedüiss che la classa da töcc i cungjuunt a l’è mia un cungjuunt (si-da-nò la classa di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess an saress ü par cumprensiú). Al è una classa propia.
- La prupietaa "iga noma un elemeent" sa la scriif ∃y[y ∈ x ∧ ∀ z (z ∈ x → z = y)]. Sa pöö dunca parlá da la classa di singletú. Al è una classa propia, par che si-da-nò , pal assioma dal para (da che sa dedüiss che par cada cungjuunta, {a} al è un cungjuunt) e pal assioma da la reüniú sa n dedüíss che la classa da töcc i cungjuunt al è un cungjuunt.
- Tuleent da nööf in cunsiderazziun ul resunameent precedeent sa mustra che le classe d'equiputenza (classa d'equivalenza par la relazziú "vess in bigezziú ") i è da le classe propie.
- Ul darée resültaa al mustra che si sa i definiss i cardinaj cuma da le classe d'equiputenza, al è mia pussíbil da parlá da cungjuunt u fí da classa da cardinaj. Sa preferiss dunca definí (in ZFS, al cuventa ul schéma d'assiòom da remplazzameent e l'assioma da la scèrnida) un cardinaal cuma un cungjuunt : un cardinaal al è un plüü petit urdinaal ch’al è mia equiputent a un urdinaal stregjameent plüü petit. Chest-chí sa l esprimm íntal lenguagg da la teuría di cungjuunt, e dunca sa pöö parlá da la classa di cardinaj. Chesta classa a l’è una classa propia. Sa pöö al mustrá retuleent l argümeent dal paradoss da Cantor (cada cungjuunt al gh'a un cardinaal par l'assioma da la scèrnida), u sa redüisseent a ü di paradoss chí-da-sura.
Teuríe da le classe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In 1925, John von Neumann al pruponn una teuría assiumàtega di cungjuunt cun düü tiip d'ugett fundamentaj, i cungjuunt e le classe, ch’a l’è derivada da la teuría ZFS (teuría da Zermelo-Fraenkel cunt assioma da la scèrnida). Chesta teuría a l’è stada in sequenza mejurada par Paul Bernais, pöj Kurt Gödel (1941) ch’al en a daa una assiumatisazziú finida. A l’è cugnussüda sota ul nom da teuría di cungjuunt da Von Neumann-Bernais-Gödel (scürtaa NBG). Cura che la teuría NBG al è una estensiú cunservativa da ZFS (la pröva i istess enunziaa da la teuría di cungjuunt), la teuría di cungjuunt da Morse-Kellei al è una teuría da le classe stregjameent plüü forta che NBG.
La teuría NBG[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La teuría NBG la retöö i assiòom da la teuría ZFS, e al è par cheest ch’a sa retröva la nuzziú da cungjuunt, però chiist assiòom i è adataa si necessari par permett l’esistenza d’òolt ugett che i cungjuunt. I ugett da la teuría NBG i è cjamaa classe. La nuzziú da classa al è primitiva in chesta teuría e sa la definiss dunca mia esplicitameent.
Una otra nuzziú primitiva da la teuría a l’è la nuzziú d’apartenenza, nutada « ∈ ». Da cheest puunt da vista, al esiist dò sorte da classe :
- le ch’i partegn a una otra classa; i è da fatt i cungjuunt da la teuría ZFS, ch’i è dunca chij definii par :
- , X al è un cungjuunt
- le ch’i partegn a nissüna otra classa: i è apelade ünivèers (u classe propies) e la suva definizziú furmala a l’è :
- , ( X al è un ünivèers :
I dò nuzziú da cungjuunt e d’ünivèers i è cumplementàrie : cada classa a l’è al síes un cungjuunt, al síes un ünivèers, e nissüna classa a l’è i düü cuntempuraniameent.
Al esiist in chesta teuría una classa da töcc i cungjuunt, nutada « Ω » e definida par :
Par cuntra,al esiist mia e al pöö mia esistí da classa di ünivèers e amò maanch da classa da tüte le classe.
Assiòom da la teuría NBG[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La teuría NBG la retöö i assiòom da ZFS, da che vargü modifiaa par tegní cüünt da l’esistenza da le classe: ga gjunta un assioma spécifich, ch’al pöö sa descumponn in vott assiòom plüü sémplis.
- NGB 1 : assioma d'estensiunalitaa
- Cheest assioma faseent apell a la nuzziú d’igualtaa da düü cungjuunt, al importa da precisá da prima cuma chesta-chí a l’è definida in teuría NGB :
- Düü cungjuunt i è iguaj si e noma si i partegn a le istesse classe.
- u :
- Sa pöö alura enunziá l’assioma d'estensiunalitaa :
- Si düü cungjuunt i gh’a i istess elemeent, alura i è idéntich.
- u :
- In d'òolt tèrmen, si sa representa i cungjuunt cuma di sach virtuaj invelüpaant i söö elemeent , la natüra u la furma da chiist sach la gh’a mia vargüna importanza ; noma la cünta la lista dij elemeent da cada cungjuunt.
- Remarchemm al pasagg la düalitaa elemeent / classa ch’al parisseva intra Definizziú da l'igualtaa e Assioma d'estensiunalitaa.
- NGB 2 : assioma dal para
- Si a e b i è düü cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt da che i è i ünich elemeent.
- u :
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt par a e b daa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
- Si a e b i è difereent, al è cjamaa « para da a e da b » e nutaa « { a , b } ».
- Si a e b i è iguaj, al è cjamaa « singletú da a » e notaa « { a } ».
- NGB 3 : assioma da la reüniú, dii apó assioma dal cungjuunt suma
- Si E al è un cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt ch’al síes la reüniú di elemeent da E, i.e. cuntegniint i elemeent di elemeent da E e noma luur.
- u :
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt par E daa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
- Al è cjamaa « cungjuunt suma da E » e notaa « ( E ) » u « UE ».
- Si E al è un cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt cuntegniint i sübcungjuunt da E e noma luur.
- u :
- L’ünicitaa da cheest cungjuunt par E daa la sigüta dal assioma d’estensiunalitaa.
- Al è cjamaa « cungjuunt da le parte da E » e notaa « ( E ) ».
- NGB 5 : assioma da séparazziú
- Par cada classa C e cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt F ch’al regrupa i elemeent da E ch’i partegn apó a C.
- u :
- L'assioma da séparazziú al gh'a par cunseguenza l'esistenza d'un cungjuunt senza elemeent.
- Al è assée da cunsidérá un cungjuunt E qual-sa-vöör e la classa di cungjuunt ch’i è mia elemeent da E. Alura, dapress l'assioma, al esiist un cungjuunt da che i elemeent i è e i è mia elemeent da E, i.e. mia esisteent. In d'òolt tèrmen, al esiist un cungjuunt senza elemeent.
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa. Al è cjamaa « cungjuunt vöj » e nutaa « Ø ».
- NGB 6 : assioma da l'infinii
- Al esiist un cungjuunt a che ul cungjuunt vöj al partegn, in l’istessa manera che i singletú da töcc i söö elemeent.
- u :
- NGB 7 : assioma da remplazzameent dii apó assioma da süstituzziú
- Al síes una classa C da para da che la segunda cumpusanta a l’è ünica par cada prima cumpusanta; alura par cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt F regrupaant le segunde cumpusante dij para da C da che la prima cumpusanta la vegn da E.
- u :
-
- NGB 8 : assioma da fundazziú dii apó assioma da regülaritaa
- Cada cungjuunt mia-vöj al cuntegn almaanch un elemeent cun che al gh'a mia d’elemeent cumü.
- u :
- NGB 9 : assioma da la scèrnida
- Par tüta famèja da cungjuunt mia-vöj dis·gjuunt düü a düü, al esiist un cungjuunt cuntegniint un elemeent e noma ü da cada cungjuunt da la famèja.
- u :
-
- NGB 10 : assioma da furmazziú da le classe
- Tüte le frase valide dal sistema ZF i detèrmina una classa.
Cheest assioma sa l decumponn in 8 caas particülaar:
- NGB 10a : Al esiist una classa cuntegniint töcc i cungjuunt e noma luur.
- NGB 10b : Al esiist una classa cuntegniint töcc i para da che le dò cumpusante i è di cungjuunt si ul primm apartegn al seguunt, e cheste para noma.
- NGB 10c : Par tüta classa, al esiist una classa cumplementària regrupaant i cungjuunt partegniint mia a chesta classa.
- Remarca : la classa cumplementària da la classa di cungjuunt a l’è mia chela di ünivèers (ch’al esiist mia), però ... ul cungjuunt vöj.
- NGB 10d : L'intersezziú da dò classe a l’è sémpar una classa.
- C3 al è nutada abitüalameent « C1 ∩ C2 ».
- NGB 10e : Par cada classa da para, al esiist una classa regrupant le suve prime cumpusante.
- NGB 10f : Par tüta classa, i para da che la prima cumposanta a l’è elemeent da chesta classa i furma luur istess una classa.
- NGB 10g : Par cada classa da triplet, i triplet utegnüü par permutazziú circülara da chij-chí i furma una classa.
- NGB 10h : Par cada classa da triplet, i triplet utegnüü par traspusizziú da chij-chí i furma una classa.
Inscí sa la termina l'espusada di assiòom da NBG.
Teuríe derivade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una teuría anàluga a la teuría NGB, la teuría da le cadene d'apartenanza, la part d'un puunt da vista naïf süj ugett matemàtich, la intrudüiss ul predicaa d'apartenenza e la cunsidera i cumpurtameent pussíbil a l'infinii da sequenze d'ugett liaa sücessivameent par cheest predicaa d'apartenenza.
Noma trii cumportameent i è lògicameent pussíbil :
- - areest sü un uget terminal;
- - prulungameent da la cadena a l'infinii, par una sücessiú d'ugett mia-terminaj töcc distiint intra da luur;
- - furmazziú d'un círcül; chiist círcül autu-referenziaal i è da bú di círcül vizziuus, a l'urígen di paradoss lògich da la teuría di cungjuunt (si sa esclüüt chij devüü a un mes·cjá intra lenguagg e metalenguagg), e al cuventa i eliminá par un schéma d'assiòom da la furma :
- cheest schéma d'assiòom al gh'a par cunseguenze :
- - che un uget al pöö partegní a sí-istess;
- - che ul predicaa d'apartenenza a l’è antisimétrich;
- - che ul predicaa d'apartenenza a l’è mia circülaar;
- - ...
Dapress éliminazziú di círcül, al resta noma düü cumpurtameent pussíbil in cada direzziú : presenza u absenza d'un elemeent terminal. In la direzziú , i ugett terminaj i è cjamaa ünivèers e i ugett mia-terminaj cungjuunt. In la direzziú , i ugett terminaj i è vöj e i ugett mia-terminaj mia-vöj.
Sa retröva a partí da là una teuría sumejanta a la teuría NGB a cundizziú d'identifiá i ünivèers a le classes, però da che ul principaal interess al è da fá parí « natüralameent » al fiir da le definizziú la nécessitaa da la plüüpaart di assiòom druvaa, cuma chí-da-sura.
Referenzee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- von Neumann, J.: An Axiomatisation of Set Theory, 1925, reprinted in English translation in van Heijenoort (ed.): From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press 1967


text:
Landshut
Landshut l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Baviéra (Niederbayern).
Landshut l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städt) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. L'è la capitàl del distret de la Bàsa Baviera e apò a del circondàre omònim ma del pont de vìsta aministratìf de chèst öltem la na fà mìa part.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende) (Hilfe dazu)


text:
Minnesota
El Minnesota a l' è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 225.365 km² e una pupulaziun de 5.100.958 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canadà, a ovest al Dakota del Nord e al Dakota del Süd, a süd a l'Iowa, a est al Wisconsin.
La capital a l'è Saint Paul (287.151 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Minneapolis (382.618 abitant).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Minnesota a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1858.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Minnesota al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Minnesota


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (Londra, 1343 plu o manc – Londra, 25 de otovr 1400) l'è stad un scrittor, poëta, cantant, burocrat e diplomateg ingles.
Al vegn despess recognossud tant'me el padr de la literadura inglesa.
Cuntegnüü
Veda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Geoffrey Chaucer l'è nassud a Londra intorn al 1343 da una fameia de mercants de vin cond li belle palanqe adree. Li prime documentazion qe a 'm g'ha le se referissen a quand l'è diventad paj de la contessa de l'Ulster, Elizabeth de Burgh, plu o manc ind el 1357. Duu agn despœ l'entra ind l'armada inglesa e ind el 1359 al vegn fait prejoner ind l'assedi de Rhemis, per pœ vesser rescatad.
Intorn al 1336 al s'è sposad cont la Philippa Roet, dama jovena de la regina Philippa de Hainault, moër del Eduard III, da la qual al g'hav almanc trii o quatr s'ciets. In quei agn qì l'è ativ a cort con divers lavorar, anca diplomateg, qe a le portarà a viajar un frac al de fœra de l'Inghilterra. In particular l'andè in Italia intrà el 1372 e el 1373, e pœ anc'mò ind el 1378. In quei agn qì al scriv la plupart de li so œvre, intratant qe al segutava a lavorar per el stat cond i incareg sempr plussee de prestij.
L'è mort ind el 1400 per cause miga trop ciare e l'è stad sotrad ind l'Abazia de Westminster.
Œvre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La so prima œvra de prestij l'è "The Book of Duchess", poëma narrativ ins el modell de la vision allegorega. El poëma l'è stad scrivid intra el 1369 e el 1374, in ocasion de la mort de Blanche, duqessa de Lancaster, moër del so amix John de Gaunt.
L'œvra despœ l'è prusmabelment "Anelida e Arcite" (1376-79), poësia de 357 vers influenzada da la "Teseida" del Boccaccio. L'œvra medema la segna el passaj del Chaucer da una poësia piena de modei frances refinads ai modei toscan, forsi plussee profonds.
De quei agn qì l'è anca "The House of Fame" (1379-80), poëma in trii lebr, basad in su un insomi e influenzad en maniera importanta da la "Divina Commedia".
"The Parliement of Foules" (1382-83) l'è un oltr insomi allegoreg, ma œn bel po plussee complegad ind el stil e ind la scrittura respeit a quei inanz.
"Troilus and Criseyde" (1335) l'è forsi l'œvra plussee refinada del Chaucer. Anca siben qe el Troel al diventa el prefeit cavalier de la tradizion cortesa, la Criseida la resta la vera protagonista. Qesta l'è la feminilitaa incarnada, un personaj fomnin ben complegad. El poëma l'è caraterizad da l'equilibri del pis del destin e el liber arbitri dei omen.
"The Legend of Good Women" l'è del nœv una vision. Li enn dex istorie de fomne da ciapar a esempi, namorade e fidele. Li fonts li enn prencepalment classege: Omer, Virjei, Ovidi e Ijin.
The Canterbury Tales[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è forsi "The Canterbury Tales" la so œvra plussee cognossuda, anca se miga terminada. Li enn de li novelle collegade da una cornix cumuna: el pellegrinaj in vers la Catedral de Canterbury per far-g reverenza a la tomba del sant Thomas Becket.
Ind el prolog i pellegrin i vegnen caraterizads vun a vun cond una bella ironia, da un narrador qe inscambi al fa apparir de vesser un tarluc. Li novelle li dann una vision completa de li forme literarie del Mediev: romanz cortes ("Knight's Tale"), fabliau ("Miller's Tale"), lai bretoneg ("Franklin's Tale"), lejende dei sants ("Prioress's Tale"), exemplum ("Pardoner's Tale"), favola animalesca ("Nun's Priest's Tale"), sermon ("Parson's Tale").
Strutura de l'œvra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prolog jeneral (858 vers) l'è la descrizion de la compagnia dei pellegrin, da la qual la vegn fœra la condizion soçala specifega de ognun. L'ost, el coo de la compagnia, al g'ha l'idea de inviar una gara de novelle. Ogni pellegrin al g'havarà da cuntar quatr novelle, a quell qe al vençarà ge vegnarà pagada una cena.
El cunt de la Comar de Bath al fa veder 'mè l'era el rœl de li fomne ind el mediev. El personaj de la fomna de Bath l'è el plussee ciar e mei definid dei pellegrin. Ind el prolog la fomna la descriv i so cinc marids e la so determinazion de lee a haver-g sempr el controll de li relazion. Prategament la novella la cunta un episodi arturian basad in sul motiv de la "loathly lady".
El cunt del Ciareg de Oxford l'è una sort de exemplum ins l'ultema novella del Decameron del Boccaccio. Qì la pazienza de Griselda la respegia l'incontrari de la comar de Bath, l'è el simbol medem de l'obedienza e passivedaa feminil. La posizion del Chaucer respeit al rœl de li fomne l'è però miga facil de interpretar; defait la novella l'è terminada da un "envoy" ironeg ind el qual l'autor stas l'inziga i fomne a comportar-s miga compagn de la Griselda ma a vesser plussee combative e prepotente ind el matrimoni.


text:
Galia Cisalpina
La Galia Cisalpína (Latin: Gallia Cisalpina, che vör dì "Galia da chì da i Alp") l'era el nom che i Ruman i daven a l'area geugrafica (pö diventaa 'na pruincia de la Repüblica) int el teritori che al dì d'incö sariss l'Alt Italia (cumpres l'Emilia-Rumagna, el Friul, la Ligüria, la Lumbardia, el Piemont, el Trentín, el Südtirol, e el Veneto). Quel'area chì l'era abitaa dai popul Celtich.
El fiüm Rübicon el marcava el cunfín cun l'Italia vera e propia, e l'è stat dop avè guadaa 'stu fiüm chì del 49 prima del Signur che Giüli Cesar l'ha cunqistaa la Galia, fasenda partì la guera civil in tüta la Repüblica Rumana e andanda a finì cun l'istitüzion de l'Imper Ruman.


text:
Biarritz
Biarritz (Biàrritz in gascun, aragunes e catalan; Miarritze in basch; Biarriz in spagnö) a l'è una cità francesa e basca in del dipartiment Pyrénées-Atlantiques (regiun Aquitania), arent al cunfin cun la Spagna.
Al gh'ha pressapoch 30.000 abitant.
Cuntegnüü
Turism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biarritz a l'è in sü la costa atlantiga e l'è vüna di lucalità eurupei püssee rinumaa per andà cunt el surf.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport püssee pupular a Biarritz a l'è 'l rugby.
La squadra del sit, el Biarritz Olympique Pays Basque o BOPB, a l'ha vingiüü 5 völt el campiunà frances (l'ültima in del 2006).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Didier Borotra (del 2001).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biarritz a l'è gemelaa cun:


text:
Renània-Palatinàto
La Renània-Palatinàto (en todèsch: Rheinland-Pfalz) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de 19.846 km² e l'è tocàt dei fiöm Réno e Mozèla. La capital de la Renània Palatinàto l'è la cità de Magónsa (en todèsch: Mainz). Ótre cità 'mportànte del stat i è Kaiserslautern, Treviri, Coblènsa e Ludwigshafen. La popolasiù totàl del stat l'è de presapóch quàter miliù de abitàncc.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Renània-Palatinàto la cunfìna a nord col Land del Nord Réno-Westfalia, a èst co l'Assia e col Baden-Württemberg, a sud co la Frància (Alsàsia e Loréna) e col Land del Saarland, e a òvest col Lusembùrgo e col Bèlgio (Valònia) a òvest.
L'as principàl del stàt l'è 'l fiöm Réno, che 'l sègna 'l cunfì col Baden-Württemberg e l'Assia a sudèst, prìma de nà 'nvèrs la part setentriunàla del stat. La àl del Réno l'è delimitàda de cadéne de mucc mìa tat alcc.
Endèl nord-òvest gh'è la part meridiunàl dei mucc del Eifel. Piö a sud gh'è la cadéna de l'Hunsrück, che le se prolónga 'n chèla del Taunus de la bànda de là del Réno.
I teré culinùs endèl sud del stat i è ciamàcc Forèsta del Palatinàto (en todèsch: Pfälzerwald).
Chèst cadéne de mucc i è separàde l'öna de l'ótra dei aflüèncc del Reno: la Mozèla, la Lahn e la Nahe.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
1902
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
02 01 - Barcelona: sa al ga püblica ul primm nümar dal setimanari Cu-Cut, che al passarà a la Stòria paj "Fets dal Cu-Cut" (1904).
17 02 - Barcelona: sa ga declara una greva generala in che i töö paart 100.000 uperari.
Al scumenza a regná Alfons XIII da Spagna
An da la indipendenza da Cuba par rapòort aj Statt Ünii
Süfraas feminin a Austràlia
Primm druvameent di impruunt digitaal
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
09 01 - Barbastre (l'Aragó): Josemaría Escrivá da Balaguer, saant Spagnöö, fundaduur da l'Opus Dei
04 02 - Charles Lindberg, aviaduur
27 02 - John Steinbeck, scrituur, premi Nobel
28 07 - Karl Popper, teòregh da la sienza
16 12 - Rafael Alberti, pueta
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
10 04 - Barcelona: Bartomeu Robert, medi i pulítegh català, síndech da Barcelona düraant sett mees dal 1899 (n. 1842).
06 07, Maria Goretti, santa dal catuliciism
29 09 - París (Francja): Émile Zola, nuvelista Francès (n. 1840).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gianni Morandi
El Gianni Morandi, nassuu Gian Luigi Morandi (Monghidoro, 11 de dicember 1944) a l'è on cantant italian.
L'è vun di cantant italian pussee cognossuu in del sò Paes e anca de foeura, cont ona cariera che la gh'ha pussee de cinquant'agn. L'ha traversaa tutta la storia de la canzon italiana moderna, e l'ha venduu almanch 50 milion de disch in gir per el mond.
L'ha cognossuu el sò sucess al princippi di Agn Sessanta, anca se in del desenni che l'è vegnuu dopo el gh'ha 'vuu di critegh minga bei e l'ha venduu minga tant. A partì di Agn '80 l'è tornaa vun di cantant pussee popolar e l'ha presentaa anca on fracch de trasmission televisiv.
Del 2010 a l'è anca president onorari de la squadra de ballon de Bologna.


text:
Essen
Essen (Esse in Ripuarisch ; Assindia in latin) a l'è ona città todesca.
La se troeuva in del Land del Nòrd Reno-Vestfalia, in de la region de la Ruhr. L'è la terza città pussee granda del Land dòpo Colònia e Dortmund.
Notizzi vari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de la Cattedral de Essen (giamò Badia de la Santissima Trinità), se troeuva la coròna de l'imperador Otton III.
- In del 2010 Essen l'è stada la capital europea de la coltura.
- A Essen la gh'ha origin la familia Krupp.
- Essen in todesch el voeur dì anca mangià, però a l'è minga chell li l'origen del nomm. Al contrari, l'origen del nomm el someja 'l vegna de la parolla todesca "Eschen", ciovè "arbor de frassen", perchè 'l par che in del sitt indova l'è gnuda su la cittaa 'l gh'era ona voeulta on gran frassinee. El nomm del sitt el s'è mudaa pu voeult in di agn: Astnidum, Astanidum, Asbidi, Asnid, Assinde, Asnida, Assindia, Essendia, Esnede, Essende, Essend finn a rivà al "Essen" del didincoeu. La teoria, inscambi, che 'l nomm el vegna del vegg termen germanegh "esse", che 'l voeur dì foeugh de brasera (in referiment ai tant fonderii de azzal de la cittaa), 'l var pocch o negott perchè la cittaa de Essen l'è ben pussee veggia de la revoluzzion industriala.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grenoble, Francia.
- Sunderland, Regn Unii.
- Tampere, Finlandia.
- Nižnij Novgorod, Russia.
- Tel Aviv, Israel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliche Bevölkerungszahlen. Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW), abgerufen am 4. Setèmber 2014. (Hilfe dazu)


text:
Nümar irazziunaal
In matemàtica, un nümar irazziunaal al è qual-sa-vöör reaal che al è mia un nümar razziunaal, i.e., che sa al pöö mia espressá cuma una frazziú a / b , cunt a e b intreegh e b difereent da 0. I nümar irazziunaj i è precisameent chij da che l'espansiú decimalasa la ferma mai, e gnanca la va deent int un ciicl periòdic. "Dabott töcc " i nümar reaj i è irazziunaj, int un sentüü che sa pöö definí cun plüü da precisiú.
Vargü nümar irazziunaj i è di nümar algebràich cuma l'ariis quadrada da 2 u l'ariis cübica da 5; di òolt i è transcendeent cuma e .
Cuntegnüü
Irazziunaalitaa da ceert lugariitm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teurema: .
Süpusemm par l’assüürt che ul log23 síes razziunaal.
Alura, par di intreegh pusitiif m e n, tenim log23 = m/n.
- In cunseguenza, 2m/n = 3.
- Inscí, 2m = 3n.
- Però 2m al è pari (gja che almaanch ü di söö fatuur primm al è 2) e 3n al è díspari (gja che al gh’a nissü fatuur primm 2; töcc i è 3) vargott ch’al è impussíbil.
Nümar Irazziunaj e espansiú decimale[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da le völte sa süpusa eroniameent che i matemàtich i definiss i "nümar irazziunaal " in tèrmin d'espansiú decimale, cjamaant un nümar ’’irazziunaal’’ si la suva espansiú decimala la sa repeet mia ni la finiss. Nissü matemàtich töö chesta definizziú in cunsiderazziú, gja che la scèrnida da la basa 10 al è arbitrària e la definizziú standaart al è fisc mej. Da tüta manera, al è ceert che un nümar al gh’a la furma n/m indúe n e m i è intreegh, si e noma si la suva espansiú decimala sa la repeet u la finiss. Cura ca l'alguriitm da divisiú lunga che sa la impara a la scöla sa al aplica a la divisiú da n par m, noma i è pussíbil m resídü. Si ul resídü al è 0, l'espansiú decimalasa la ferma. Alura l'alguriitm noma al pöö cuur m - 1 völte senza druvá un resídü 2 völte. Si un resídü sa al repeet, l'espansiú decimala apó! A la inversa, süpusemm che a truvemm una espansiú decimala periòdica, par esempi :
A = 0.7162162162 ...
Cunsideraa che la lunghezza da la períoda al è 3, al cuventa mültiplicá par 103:
1000A = 716.2162162...
e adess restá A di 2 custaa:
999A = 715.5
Alura
A = 715.5/999 = 7155/9990 = 53/74 (truvaant ul màssim cumü divisuur)
Nümar che atüalameent sa saa mia si i è irazziunaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa saa mia si π + e u π - e i è irazziunaj u mia. Da fatt, al esiist miaun para da nümar intreegh m e n paj quaj sa al sàpies si m·π + n·e i è u mia irazziunaj. Gnanca sa saa si 2e, πe, π√2 u la Y i è irazziunaj.
Ul cunjunt da töcc i nümar irazziunaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cunjunt da töcc i nümar irazziunaj al è mia cüntàbil (gja che i razziunaj i è cüntàbil e i reaj mia cüntàbil). Duvraant ul valuur assulüü par mesurá le distanze, i nümar irazziunaj i è un spazzi métrich mia cumplett. Da tüta manera, cheest spazzi métrich al è omeumòrfic al spazzi métrich cumplett da tüte le sequenze da intreegh pusitiif; l'omeumorfiism al è daa par l'espansiú infinida in frazziú cuntínue. Vargott al mustra che ul teorema da le categuríe da Baire sa l aplica al spazzi di nümar irazziunaj.