c: text/html

text:
Oli (liquid)
L'oli l'è una sustanza liquida che la vonz. El pö vess ricavaa da animal, vegetal o mineral, e l'è druvaa in tanta maner. A seconda de l'oli, el pö vess druvaa cume ingredient in cüsina, cume lübrificant, o cume carbürant.
Oli alimentar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I oli alimentar i henn prudut grass che i se trövan al stat liquid quand che i henn a temperadüra ambient. I oli vegetal de solit i deriven da la spremidüra de sumenza uleùsa (pres. di girasù, ninsciulinn giapunes, e.i.v.) o da i uliv, ma anca da alter part di piant.
Oli lübrificant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I oli lübrificant i henn fat da una bas (o mistüra de bas) e da un insemae d'aditiv druvaa per mejur i carateristich chimich-fisich. I du carateristich principal i henn la densità e la viscusità.
Oli carbürant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'oli vegetal el pö vess druvaa cume cumbüstibil, (presempi per cös), o cume carbürant per certi mutur Diesel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Soree
Solee (Solaro in Italian; Soree in brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 14205 abitant. El paes el se troeuva in la bassa Brianza e 'l confina con i Provinz de Vares (comun de Caronn Pertusella e de Saronn) e de la Brianza (Bovis-Masciagh e Limbiaa).
El comun el gh'ha anca i frazion de Introini e de Villaggio Brollo.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Soree l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
1960
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa mustra che l'ipòtesi dal cuntínü la fà paart di prupusizziú indecidíbele da la teuría di cungjuunt.
19 05 - Barcelona: Fets del Palau de la Música (Fatt del Palass de la Müsica) la interpretazziun del Cant de la Segnera la pròvoca mesüür de repressiun contra el Catalanism par la paart di autoritaa franchiist.
05 03 - i Staa Ünii: a licenzian de l'Armada Elvis Presley.
21 04 - el Brasiil: Brasília la deventa ofizzialameent la capitala del paees e Rio de Janeiro al desmett de 'l vess.
22 05 - Valdivia (Cili): al süceed el moviment sísmich püssée poteent mai registraa: al gh'eva una magnitüd de 9.5 degrée de la scala de Richter e al causava debott 5.000 moort; al à provocaa un tsunami che al à parcurüü l'Pacífich e al à faa 138 moort al Gjapun, 61 a Hawaii, 32 a i Filipinn e dagn consideràbil a tüti i còost de cheest Ocean.
06 08 - a Urtizèi, Al Gardéna, Bolzà: fundàt dal sciùr Robert Moroder, l'vé dervìt fò 'l Museum Gherdëina in de la Cësa di Ladins.
28 11 - Mauritània: cheest paees s'independiza de Francja.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 08 - Valladolid (Spagna): José Luis Rodríguez Zapatero, presideent del Governameent de Spagna a partí del 16 04 del 2004 e Segretari generaal del PSOE a partí del 22 07 del 2000.
30 10 - Villa Fiorito, Buenos Aires (l'Argentina): Diego Armando Maradona, futbolista Argentin.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 01 - Sant Celoni (el Maresme): Francesc Sabaté i Llopart, cognossüü coma Quico Sabater, militaant anarchista e maqui, sassinaa par la Guàrdia Civil.
04 01 - Villeblevin, (Francja): Albert Camus, scrituur (n. 1913)
25 11 - Ojo de Agua (pruvíncia de Salcedo, la Repüblica Dominicana): i fradej Mirabal, in un accideent de la circülazziun provocaa par agents de Trujillo.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Paja
La paja l'è on lavorà agricol che 'l ven foeura di culmi (cioè i fust di cereai) quand che la pianta l'è maruda.
La pò vess considerada comè on sotta-produtt de la gricoltura, pechè l'è quell che 'l resta dopo avè battuu el forment. In tra i cereai de paja a gh'è 'l forment, el formenton, l'orz, l'avena, el ris, el mej, la seghel e 'l farr.
Se la ven regolta, la paja la ven anca imballada, anca se incoeu el suced meno despess (per reson economegh). I mucc de paja montonaa insemma se ciamen pajee.
La paja la pò avèggh anca di alter fonzion: la pò vess doperada per fà di tecc, di popp, capei, o anca di lavorà pussee artistegh.
Origin del nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Paja el vegn del latin palĕa. Quell nomm chì l'è spantegaa in tutt el domini neolatin (frances paille, italian paglia, spagnoeu e catalan palla, ocitan palha, sicilian pagghia).
In del latin classegh se ciamava stramen, che 'l se vesina al nomm doperaa in la pupart di lengov germanegh (ingles straw, todesch stroh, islandes strá, olandes stro). El s'è conservaa in del ladin e romancc stram/strom[1] e l'ha lassaa di trasc in del lombard stramm.


text:
Èlp
Artécol in dialèt arzân
'Al j Êlpi (Alpi in italiân dal plurêl in latèin Alpes, che pōl vrèir dîr "prēda", "culèina", "muntâgna", "biânch") în la cadèina ed mûnt pió impurtânta ed l'Europa. In francèiş a 's ciâmen Alpes, in ocitân Aups/Alps, in tedèsch Alpen, in rumânich Alps, in sluvèin Alpe. Sesto Pompeo Festo int al só Primo Libro al dichiâra che al nòm al deşvîn da Albus (biânch) che i Sabèin a pronunsiêven Alpus per spieghêr al culôr sèimper biânch ed la cadèina, pîna ed nèiva ânch ind l'istê.
Cme 'd acôrdi al j Êlpi a cumîncen a sîra dal Pâs ed Cadibona e a finésen a sîra ed la sitê ed Vièna, a quâcen 'na distânsa ed cîrca 1.300 chilômeter, a gh'à la fōrma 'd êrch e în tra pêrta êlta ed l'Itâlia, la pêrta tra mezdé e matèina ed la Frância, la Svésra, al Liechtenstein, l' Austria, mezdé ed la Germâgna, la Şlovènia, e matèina ed l' Ungheréia [1]. A gh' àn la larghèsa mâsima tra Veròuna e Monaco ed Baviera.
La séma pió êlta l'é al Munt Biânch che cun i sō 4.810 mēter l'é cunsiderê ânch al "tèg 'd Europa"; a drē a gh'é al Mûnt Rôşa (4.634 m.). al Dom (4.545 m.) al Weisshorn (4.505 m) e al Cervèin (4.476 m.). Êtri sémi impurtânti în: al Grân Paradîş (4.061 m.), al Bernina (4.049 m.), l' Ortles (3.902 m.) e al Monviso (3.842m.).
Int al j Êlpi a ghe stân ed cà 16 miliòun ed persòuni.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ I Mûnt Sopron e i Mûnt Kőszeg ciamê Alpokalja
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Alpi trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Artéccol in dialatt bulgnais
Äli 'Èlp äli én una cadänna d'l Euròpa ed mónt ch'la dsunéss l' Itâglia a mezdé da un insàmm ed naziån d'l Euròpa centrèl: la Fränza, la Svézzra, l'Austria e la Slovéggna, ch'al s estànnden anch'a dî èter stèd cme la Germâgna, la Cruâzia, al Liechtenstein e al Prinzipè ed Monaco.
La vatta pió èlta l'è al Månt bianc a 4810 méter såura al mèr.


text:
Lasnigh
Lasnigh (nom ufizial in italian: Lasnigo) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 482 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,6 km² e ona densità de 86 ab./km².
El paes el se troeuva in del Triangol Larian, al confin con la Provincia de Lecch (comun de Vassena).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lasnigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Rivaröl (MN)
Rivaröl (nòm uficiàl en Italià: Rivarolo Mantovano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 576 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 25,5 km² e 'na densità de 101 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bòsul, Casteldidone (CR), Piadena (CR), Rivarolo del Re ed Uniti (CR), San Martèn, Spineda (CR) e Tornata (CR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Rivaröl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ucean Pacifich
L'Ucean Pacifich a l'è l'ucean püssee grand del mund e'l quata un terz de la süperfiss terestra, cunt un'area de 179.7 miliun de km². A l'è lungh pressapoch 15.500 km e'l scumincia a nord cunt el mar de Bering (che'l fa anca lü part de l'Ucean Pacifich) e'l riva a süd fina arent a l'Antartid (el mar de Ross); la sua largheza massima est-ovest la se tröa a cinch grad de latitüdin Nord, a l'è de 19.800 km, e l'è la linea che la va de l'Indunesia fina a la costa de la Culumbia. El limit ucidental de l'ucean a l'è situaa de suenz in del stret de Malacca. In de l'Ucean Pacifich al gh'è anca el punt püssee fund de la superfiss terestra, la fossa di Mariann.
El Pacifich al gh'ha dent pressapoch 25.000 isul, püssee de tücc i alter ucean miss insema, e la püssee part a l'è sota l'equadur.
Ai burd del Pacifich a gh'hinn un bel poo de mar e quij püssee grand a hinn el Mar Cines uriental, el mar del Giapun, el mar de Sulu, el mar de la Tasmania e'l mar Giald. El stret de Malacca al giunta l'ucean Pacifich e quel Indian a ovest, e'l stret de Magelan el Pacifich e l'Atlantich a est. Quij dü ucean chì a hinn anca ligaa a travers el canal de Panamà in de l'America Centrala
L'espluradur purtughes Fernando de Magelan l'aveva ciamaa l'ucean cunt el nom de Pacifich, perchè l'era un ucean quiet. In del sò viagg de'l stret de Magelan fina ai Filipinn, el Magallanes l'aveva truaa un mar calm. El Pacifich a l'è però minga semper quiet ma de spess a gh'hinn tifun, üragan che culpissen i isul. In di isul a gh'hinn anca vulcan e poden süced anca teremot e tsunami.


text:
Val di Giust
La Val di Giust (Valle Spluga o Valle San Giacomo in Italian) l'è voeuna di dò diramazion a nord de la Val Ciavenna.
La scomincia arent a Ciavenna e la va innanz per trenta chilometer, fina a rivà al Pass del Spluga.
L'è traversada del fiumm Lir. Del pont de vista orografegh, la spartiss i Alp Occidentai de quei Orientai e, pussee precisament, i Alp Lepontinn di Alp Retegh.
I comun de la vall a hinn San Iacom, Cadolscin e Madesen. Alter paes de la vall hinn Olmo, San Bernard, Dalò, Sommarovina, Liron, Zombianda, Galivagg, Valesegna, Vò, Preston, Portarescia, la Preda, Cà di Cazzii, i Cort, Fracisc, Starleggia, Splughetta, Pianasc, Isola, Motta, Montespluga, Stuetta e Teggiaa.
I mont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I montagn pussee volt a hinn:
- Pizz Tambò - 3.279 meter
- Pizz d'Emet - 3.209 meter
- Pizz Stella - 3.163 meter
- Pizz Ferree - 3.158 meter
- Pizz Suretta - 3.027 meter
- Pizz Quader - 3.015 meter


text:
939
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 14 lüj: El Steven VIII el diventa el növ papa dopu la mort del Leun VII
- 1 agust: Bataja de Trans, in de la qual el düca Alan II de Bretagna e 'l Berengrari de Rennes baten i Vichingh e porten la fin a l'ucüpaziun scandinava de la Bretagna.
- 29 nuvember: el scumincia el regn de l'Edmund I el Vegg in Inghiltera.
- El Regn de León el riess a cunquistà la cità de Madrid aj Arab.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 lüj: Papa Leun VII
- 2 utuber: Gilbert de Lutaringia (n. 890)
- 27 utuber: Atelstan d'Inghiltera (n. 895)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Anguis fragilis
L' Anguis fragilis (en bergamàsch: Signòrbola; en bresà: Sebórgola) l'è 'na spéce de rètil de la famìa dei Anguidae. A leèl popolàr l'è cunsideràt en bis, ma del pont de vìsta genétich l'è 'na lözèrta che gh'è sparìt le sànfe (àpoda). De le sànfe al estèrno rèsta pròpe negót, ma 'l schèletro 'l consèrva amò 'n quach tràse. I ezemplàr adùlti i rìa a 30 o 40 ghèi de longhèsa, la fèmina la pöl rià a ólte 'nfìna a mès méter. El còrp l'è quarciàt zó de schìde gròse e löstre. El culùr el pöl nà del gris löster enfìna al celèst.
La colonìza pràcc e ambièncc ömecc de l'Euròpa 'nfìna a l'Asia Orientàla. Dificilmènt se la tróa en ambièncc sèch. L'è 'na bès•cia perlopiö crepuscular a la piö notùrna, dàto che la preferés el scür e 'l frèsch.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anguis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis colchicus (Alexander von Nordmann, 1840)
La sotaspéce Anguis fragilis fragilis se la tróa n' töta Europa, la sotaspéce Anguis fragilis colchicus la tróa endèl'Europa sudorientàla, endèl Càucazo e 'n Iràn.


text:
Seran
Sèran (nom ufizial in talian: Sernio) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 486 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,6 km² e ona densità de 51 ab./km².
A l’è tacaa a Cùrten (BS), Édol (BS), Lùar, Tiran e Verv.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Seran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
18 04
Ol dé 18 de bril l'è 'l 108 ( 109 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 258 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de bril al è ul dí da pòost 108 ( 109 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 258 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1756 - Menorca: tröpe Fransese mandade per ol döch de Richelieu i desbarca a l'ísola, i trà zò la guarnissiú Anglesa e i la ocüpa in poch dé (guèra di Set Agn).
1857 - Paris (Fransa): pöblegassiú de El llibre dels esperits (Ol líber di spíricc), ch'al marca l'inissi del Spiritism.
1904 - Paris (Fransa): fundat per Jean Jaurès, al è dat fò ol pröm nümar del diare L'Humanité, che ol 1920 al de·entarà de tendensa comünesta.
1906 - San Francisco, (Stacc Ünicc): Ol piö grand teratrémol de la stòria de la resú al causa 3000 morc.
1978 - Washington (i Stacc Ünicc): ol Senat Stadünindench al ratífega -per ü stret màrgin de vocc- i Tratacc del Canal de Panamà, signacc intra Jimmy Carter e Omar Torrijos, che, in acorde, ol 31 12 de 1999 chèst canal al passarà a mà Panamense.
2004 - Madrid (Spagna): Zapatero al órdena la retirada imediata di mila tressent soldacc Spagnöj destacacc al Iraq.
2004 - Süd-Àfrica Dani Pedrosa al debüta in la silendrada de 250 cc con öna itòria al circüit de Welcom.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1805: Giovanni Rajberti, dotor e poeta milanes (m. 1861).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bagheria
Bagheria (en sicilià: Baharìa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. Dòpo de Palermo l'è 'l cümü piö pupulùs de la pruvìncia, el g'ha presapóch 50.321 abitàncc, 'na superfìce de 29 km², e 'na densità de popolasiù de 1.735 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ficarazzi, Misilmeri, Santa Flavia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Persùne ligàde a Bagheria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Renato Guttuso, pitùr
- Giuseppe Tornatore, regìsta.


text:
Magg
Màgio l'è 'l quint més del an endèl calendàre Gregorià e giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl emisféro nort Màgio l'è 'n més de primaéra, endèl emisféro sud l'è 'n més de l'autùno.
Se pènsa che 'l nòm Màgio el vègne de la divinità gréca Maia, che la vé identificàda có la dèa romàna de la fertilità Bona Dea, che la vignìa festegiàda 'ndel més de màgio. 'N ótra ipòtezi che 'l nòm Màgio el vègne de la paròla latìna majores che la vülìa dì persùna ansiàna perchè a quanto par el més de màgio l'éra dedicàt ai vèci.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Maggio.


text:
Ptòun avtomàtic
Al ptòun avtomàtic, ciamê anca ptòun a presiòun 'l è cal ptòun ed metâl o 'd plâstica ch'al sèra di vistî, del giàchi o di giubòt quànd al sulamèint 'l à da èser śvélt, pràtic e robùst.
'L è furmê da dū cumpunèint 'l ùn in fàcia a cl èter in dal dū bàndi 'd giachèt ch'a bśògna sulèr: al màsć, cun un pirulèin bumbadèin in fóra, e la fèmna, śbuśìda e cun 'na mòla cìca mo robusta per tgnìr strìc al masć ch'à s egh cùcia dèinter. 'L è pràtic perchè per sulèr, al ptòun al và cucê e per dessulèr al va destachê vìa 'd sèc, sàinsa śmachinèr de piò.
La só aplicadûra
Per tachèr i ptòun avtomàtic ai vistî (mo anca a di burslèin, a 'l bórsi, a 'l sìngi e via descurènd) a gh'è biśògn 'd un turchièt, mèj s'l è cun l'aria cumprèsa, cun in sìma i punśòun 'd volta in volta giùst p'r el diferèinti am'śùri e fórmi 'd ptòun: al schisamèint sòta 'l só punśòun dal cumpunèint masć o 'd quèl fèmna, atàc al pès ed stòfa o 'd pèla ch'a gh' è biśògn, al fisarà definitivamèint i dū cumpunèint al pês, pròunt per la suladùra.
Vôś lighèdi
Manéri 'd dîr
- (EGL) Tachèr di ptòun, (IT) Attaccare delle pezze, cominciare dei discorsi lunghi e noiosi.
- (EGL) Tachèr ptòun, (IT) Cominciare un approccio parlato (per provarci).


text:
Ti ultimi agn él gnü dè fora dala Uniun di Ladins Val Badia deplü publicaziuns, preodüdes por vigni eté y por vigni ćiamp d'interess.
Chilò dessot la rubricadöra dles publicaziuns cun la poscibilité dla cumpra online.
Ne âste nia ciafè la publicaziun che te chirîs? Pro chilò dessot …
Pro l'ativité dla Uniun di Ladins Val Badia âldel inće l'organisaziun de manifestaziuns desvalies, por pici y gragn y por vigni ćiamp de interesc.
Chilò dessot la rubricadöra dles manifestaziuns do ann cun na documentaziun fotografica.
Ne âste nia ciafè la manifestaziun che te chiris? Pro cun l'archirida chilò dessot …


text:
Rovaniemi
Rovaniemi (Roavvenjárga o Roavenjárga in sami del nord i Ruä'vnjargg en sami di Skolt) a l'è una cità de la Finlandia a 10 km al süd del circul pular, che la se tröa a la cunflüenza di fiüm Kemijoki e l'Ounasjoki, intra i muntagn Ounasvaara e Korkalovaara. El port de Kemi a l'è a 115 km.
A l'è la capital aministrativa e el center de comerc de la Laponia, la pruincia püssee setentriunala de la Finlandia. Cume Rovaniemen maalaiskunta (cumün rüral de Rovaniemi) el gh'ha pressapoch 58.000 abitant, per un'area de 8 016 km² (la cità cun l'area püssee granda de l'hemisferi nord). A Ruvaniemi a gh'è l'Üniversità de la Laponia.
Rovaniemi a l'è famusa per el sò müsee artich e suratüt perchè l'è la cità del Pà Nadal.


text:
Liberalism
El liberalism a l'è la teuria pulitiga e la filusufia de la libertà. Sturigament al nass 'me ideal che'l va insema a l'aziun de la burghesia quand che l'era 'dree cumbat cuntra i munarchij assulüü e i privilegi de l'aristucrazia a la fin del secul quel de XVIII. De quela cuntrapusiziun chì intra i do class 'l nass el stat liberal.
El sens de la parola liberal a l'è però diferenta in Europa rispet al mund anglosassun: quel che l'è liberal in Europa 'l saria ciamaa libertarian in America, e un liberal in America chì 'l disarium vün de la drizza muderada (per esempi: el Barack Hussein Obama in America l'è un liberal e l'è squas ingual a l'Emma Bonino in Italia, u 'l Guido Westerwelle in Germania).
Cunt el temp i pusiziun pulitigh di liberaj hinn vegnüü un frach e minga semper cuerent. Quela principala a l'è el liberalism classigh di urigin. In general i liberaj respeten i principi fundamentaj de custitüziun, demucrazia liberala, eleziun liber, dirit üman, capitalism, cumerzi liber e seperaziun intra la gesa e 'l stat. Part de 'sti idej chì ja aceten anca grüp pulitigh che prufessen minga un'ideulugia liberala.


text:
Juglans nigra
Ol Juglans nigra (in Bergamàsch Nus americà o Nus nìgher ), specie de la famèa di Juglandaceae, lè öna pianta ólta fina a 30 e piö méter, che la é da l'Americadel nòrd e l'è stacia portada 'n Euròpa e l'è cultiada per ol sò lègn e per ornamènt.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sólet i gh'à da 10 fina a 21 foiuline (de sólet però i è 'n nömer pari: 10, 12, ... 20) i è a furma de öf 'mpó a pónta, ma piö strécie de chèle del Nus e i gh'à l'òrlo capetàt; la fòia compòsta l'è lónga fina a 60 ghèi e l'è érda.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus l'è monòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr maschìl gh'è de parlà de 'nfiurescènsa maschìl, ön insèma de tace fiùr maschìi. L'infiurescenza del nùs l'è ü gèner particulàr de spiga, l'è öna spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènto. L'è töta érda, lónga da sés a dés ghèi, la böta prima o 'nsèma a i fòie.
I fiùr feminìi i crès invéce desperlùr o 'n dù o trì e pò a lur i è töi vércc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i si maia mia, i è grancc 4 -6 ghèi, i è tóncc, i è de culùr prima ért e pò sèmper piö scùr de manimà che i marüda.
Ol Nus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus americà l'è mia de confónt col Nus, ol Juglans regia, che l'è ün ótra spéce ach se 'mpó la ghe sömèa al Nus americà.


text:
Fuoco cammina con me
Fuoco cammina con me (Fōg gira mèg) 'l è 'n thriller dal 1992 ad David Lynch, prequel dla série televiśiva Twin Peaks dal 1990. Trat in part da 'l rumànś Il diario segreto di Laura Palmer dla Jennifer Lynch, al film al cònta gl'indàgin in sla mòrt dla Teresa Banks e gl'ùltim sèt dè ad vita dla Laura Palmer, na studénta cgnusùda dimóndi in dal paéś imaginàri ad Twin Peaks.
'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 45śum Fèstival ad Cannes. Custâ déś migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la n 'n à purtâ a cà gnanc sinc.
Sunt
A séguit dal masamènt dla pòvra Teresa Banks (Pamela Gidley) in dal paiśèṅ ad Twin Peaks, in dal stat ad Washington darènt a 'l Cànada, l'agìnt d'l FBI Gordon Cole (David Lynch) al ciàma al sò culéga Chester Desmond (Chris Isaak) par dascórar dal caś. Insém a Sam Stanley (Kiefer Sutherland) chi lò al taca a indagàr faghénd dal dmandi a la balarìna Lil (Kimberly Ann Cole). Chester al véd subìt ch'a la Teresa a gh manca 'n anèl, inóltar la gh'à scrit na létra T sóta n'ùngia. Tut 'd un trat però Desmond al sparìs.
'N an dòp a Twin Peaks la Laura Palmer (Sheryl Lee) e la Donna Hayward (Moira Kelly) i vaṅ a scóla in dua la Laura la tira sù dla cucaìna p'r al naś e la s baśa cun James Hurley (James Marshall). Dòp avér cuntâ la difarénsa ch'a gh'è fra lò e Bobby Briggs (Dana Ashbrook), chi lē la tórna a cà, in tèmp par far a mènt ch'in dal sò diàri i gh màncan dal paǵni sćiancàdi via. La śóvna la 'l pòrta a Harold Smith (Lenny von Dohlen) par far-'g-al védar.


text:
Pruvincia de Lod
- Süperfiss: 782 km²
- Pupulazziun (2001): 197.672 ab.
- Densitaa: 253 ab./km²
- Nümer de cumün: 61
- Capitaal (pup. 2001): Lod (40.805 ab.)
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian, cumpagn de tüta la Lumbardia.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard. El ludesan l'è un dialet ucidental, cun di carateristegh pütost uriginai respet al mudel milanes, e che le fan vegnì un "punt" de cuntat cunt el lumbard uriental, suratüt cunt el cremunes e 'l cremasch (Lod e Crema gh'hann avüü tradiziunalment di relaziun bei fort). El dialet de Lod, in ogni cas, l'è dree a vesinàss al milanes, cumpagn de quel che 'l süced anca in olter cità de la Lumbardia. I dialet de la Bassa ludesana presenten di carater de transiziun cunt el piasentin, suratüt in de la zona arent al Pò. El dialet de Sant Angiul, anca se 'l resta denter al sistema ludesan, el gh'ha di carateristegh ünegh.


text:
Streamers
Streamers (id.) 'l è 'n film dramàtic dal 1983 ad Robert Altman ch'l à vins la Cópa Volpi a 'l Fèstival ad Vènesia dal stés an par 'l interpretasiòṅ ad tut gl'atōr.
Al film, trat da 'n òpra teatràla ad David Rabe replicàda a Broadway par 476 vòlti, 'l è anc stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 36śum Fèstival ad Cannes.
I Streamers, in dal linguàǵ militàr, i èṅ chi suldâ chi sa spàplan par tèra parchè gl'umbrèi di sò paracadû i n s vèran briśa.
Sunt
In na caśèrma americàna, durànt i an Ssanta, soquànt suldâ paracadutìsta i spètan 'd èsar ciamâ p'r andàr a far la guèra in Vietnam. A gh'è Roger (David Allan Grier), un śóvan ad culōr bòṅ ad cōr, Billy (Matthew Modine), 'n inteletuàl ch'al daśvîṅ da 'l Wiscònsin, e Ritchie (Mitchell Lichenstain) un fnòć che par schèrs al fà al daśnumóś sèg. Par pasàr-'s al tèmp i càntan, imbariàg pódag, al braṅ Beautiful streamers ad Grant Lee Phillips ch'al cònta la stòria 'd un suldâ ch'in vōl al s rénd cònt ch'al sò paracadû al n s vèra minga e ch'a n gh rèsta gnint àtar da far ch'aspetàr al mumènt in dua lò al sa stablirà par tèra cum un ciòld.
Quànd a riva in mèś a lōr anc Carlyle (Michael Wright), 'n àtar suldâ négar, i quèi i tàc'n a 'ndàr mâl parchè lò al n s cumpatìs mia la guèra e la vita di militàr. Dal tut fóra ad tèsta, chi lò al scurtèla a mòrt un sergînt imbariàg e anc Billy al patìs i sò cólp.


text:
Jenson Button
Ol Jenson Button l’è ü pilòta ‘nglés de Formula 1, nasìt a Frome, ol 19 de Zenér del 1980. L’à tacàt a cór in Formula 1 in del 2000 al volànt de öna Williams.
Ol 18 de Otùer del 2009 söl circuìto de Interlagos in Brazìl l’è dientàt campiù del mónt de Formula 1 al volànt de öna Brawn Gp, ol team del Ross Brawn.
In del 2009 l’à enzìt sés vólte (piö ü tèrs pòst) in di prime sèt gare del Mondiàl, pò l’à aministràt ol sò vantagio e l’ s’è difendìt dal compàgn de squadra, ol Rùbens Barichello e dal Sebastian Vettel che l' cór co la Red Bull.


text:
L’ammore overo
Rocco Hunt
Si divers, ij me ne accorg se t guard..e se t dic che si bell n’è pcche sto scumbinat ..
A femmn se trucc l’or san annanz o specchij p n’omm che tutt a serat nun le fa nu compliment.
Ogni ammor è a convenienz,e tu nun ce può fa nient, ij t vuless guardà arint p vrè tu i me che pienz..
Ma stong ancor cà pur se chiov o’ ce sta o’ sol, quand pass sott a cas e vec a luc dint o’ balcon
Tu m manc e foss ipocrit se t ricess che senz e te so buon e sto tranquill cu me stess..
A verità è che nun dorm mank chiù a nott.. T cerc ma nun t trov, t sonn e m scet e bott..
A semplicità e a verità so e cos che contn over, pcche ven’n arint e nun può finger se nu e tien..
Tutt e cos che agg amat po s so distrutt, e chi dicev che m’amav o è scumparz o s n’è jiut!!
E chelli vot che suffrev ma nu t lagg ritt, nun ne parlav che cumpagn e mo tnev arint,
L’ammor over nun esist se mo staij cu chill ,ch’è sincer sul quand te sciogl e capill..
Io c pens semp, ce pens quas tutt e nott, e t cerc semp semz e te nun riesc a dormr,
e vuless n’occasion p vendicà chistu dolor, se m domand comm stong t rispong sto buon ..
E chelli vot che scennev ma nun t truav,nun n parlav cu nisciun e comm stev mal ..
L’ammor over nun esist se vai a convenienz, t voglij legger rind o pnsier p vrè che piens.
T penz semp, t penz quas tutt e nott.. E t chiamm semp e tu nun m vuo risponn..
E vuless n’occasion p vendicà chist dolor..m’aggia scucciat e corr’r aret e prson..
Sul chi ven a rind a miserij not o cambiament,e qua d finalment a vit cagn overament..e m’arricord a muff a rind a stanzett.
Mammà c’allucc semp a stessa cap e merd e semp, nun m piglià mai d’esempij!!
Sta vit m’ha vattut, a gent m’ha sfuttut , ma si stev a sent a l’at fors nun er mai partut.
O’ success è stat i prezz p m fa accettà, arriv tutt bell e buon nun o puo programmà.
Voglij e tiemp bell, a semplicità, e ricord.. Sit talment puvriell che tenit sul e sold !
E quanta cos ce separn a sud a nord, dimm chiu carnal e o zappator a mamm nun s scord.
“Rocc è nu vnnut, Rocc è nu muntat, e p sta là è raccomandat”
No,Rocco nun sta buon,nun parl che przon, ma nu dic maij a nisciun, o scriv sul ind e canzon.
Quanta cumpagn over teng? Chi mett in mot e va fujenn,
Chi port a rot e o’ va ricenn,chi ind’ a vit l’ambizion è comm a varicell,arriv na vota sol ma na pret nun addvent stell!!
Chell che vir nun è assaggià, natu drink hai sorseggià, agg ‘mparat che chi e lent pò le sorpassà.
O nomm scritt nfacc e mur p graffit e breack, c’amm fatt l’oss, at che hip hop frà,sient’t a Nek!
E chelli vot che suffrev ma nun t l’agg ritt, nun n parlav cu nisciun e mo tnev arint..
L’ammor over nun esist si mo staj c chill, che è sincer sul wuand t sciuoglj i capill.
Ij c pens semp,c pens quas tutt e nott, e t cerc semp,senz e te nun riesc a dorm,
E vuless n’occasion p vendicà chistu dolor, s m domand comm stong rispong sto buon!!
E chelli vot che scennev ma nun t truav,nun n parlav cu nisciun e comm stev mal, l’ammor over nun esist sè nn’è a convenienz, t voglij legger rind o pnsier p vrè che piens.
T pens semp, t pens quas tutt e nott, e t chiamm semp ma tu nun m vuo risponn, e vuless n’occasion p vendicà chistu dolor, m so scucciat e corr’r aret e person!!!


text:
12 07
Ol dé 12 de löi l'è 'l 193 ( 194 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 173 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de löi al è ul dí da pòost 193 ( 194 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 173 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1713 - Catalunya: di uluntari Valencià i crea du regimenc per la defesa de Barcelona.
2006 - Líban-Israel: Hezbollah al fà fò 8 soldacc Israelià e en catüra du in l'operassiú promessa serta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1904 - Parral (Sile) - Ricardo Eliezer Neftalí Reye Basoalto, cognossit come Pablo Neruda, pueta, premi Nobel de Literadüra, e diplomàtich Siles.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Emmanuel de Grouchy
L'Emmanuel de Grouchy (1766-1847) l'è staa on nobil e militar frances.
L'era 'ndaa dent a l'esercit in del 1781 e, dopo ses ann, l'è 'ntraa a fà part de la Guardia Real; per quella reson chì l'è staa scasciaa via in del 1793, ma dopo duu ann l'è staa ciamaa indree e l'è vegnuu general.
L'ha tolt part a la spedizion in Irlanda, poeu l'è staa in Italia per combatt a Novi Ligure; chì l'è staa ferii e faa presonee.
El fatto che 'l fudess bon de combatt el s'è viduu a Eylau e a Friedland; l'è staa anca governador de Madrid. L'ha combattuu anca a Wagram.
In del 1812 l'è staa vun de quei che s'hinn comportaa mej sia duranta l'invasion de la Russia (per esempi in de la Battalia de Borodino) che in de la retirada.
El s'è retiraa per reson de salud, ma in del 1814 l'è tornaa 'nmò indree per vess ferii on'altra volta in de la Battalia de Craonne. L'ha lavoraa anca cont i Borbon, quand hinn tornaa: ma duranta i Cent Dì l'è passaa anmò cont el Napoleon, che l'ha faa vegnì Maresciall. Ma duranta la Battalia de Waterloo l'è staa minga bon de fermà i Prussian del Blücher: l'error che 'l gh'è costaa ai Frances la vittoria.


text:
- Sur Giachen Antoni Berchter de Camischollas, † 1765.
- Sur Gion Antoni Berchter de Muster, Notar apost. † 1781[1]
- Sur Nicolaus Berchter de Segnas, † 1798
- Sur Tumaisch Dionis Berther de Muster, † 1809.
- Sur Gion Battesta Berther de Muster, † 1816.
- Sur Gion Ludivic Berther de Muster, † 18...
- P. Adalgott Berther de Segnas, O. S. B. a Muster, † 1875.
- Sur Paul Benedetg Berther de Rabius, Canonic e Decan dil capetel grond, † 1878 etc.
♣♣
Suenter haver giu anflau il sura document, havein nus considerau per in act de dueivladat de publicar quel e rectificar cheutras in'errur de nossa historia, che ha cuzau varga 250 onns. Nus anflein quella rectificaziun per dueivla e gesta gia visavi nies Cumin, sin il qual ei schischeva entochen ussa la zanur ded esser secontenius sin moda nuncorrecta encunter acts officials de Sia Sontgadad Papa.
Nus anflein quella publica rectificaziun per dueivla e gesta era visavi la veglia schlateina Berchter, oravontut visavi la respectabla personalitat de Mistral Giachen Berchter, che ha stoviu spitgar sin quella ditg avunda, mo nua che nus savein denton dir oz cun il psalmist: Judicium et iustitiam in Jacob tu fecisti (98,4). Ti has schau contonscher dretg e giustia il Giachen.
— FINIS. —
- ↑ Co ils spirituals vegnevan pri si dad in temps dallas vischnancas, vesein nus vid quei excellent spiritual Sur Gion Antoni. Suenter esser staus 7 onn caplon a Curaglia eis el vegnius elegius 1734 sco plevon a Schlans per 2 onns. 1736 eus el vegnius confirmaus per 4 onns; 1740 confirmaus per 7 onns; 1747 confirmaus per 4 onns; 1751 medemamein per 4 onns; 1755 confirmaus per 6 onns; 1761 medemamein per 6 onns. — 1767 ha el resignau voluntariamein silla pleiv da Schlans ed ei serendius sco caplon a Cavadiras, la quala pervenda el ha fatg se. Persuenter havevan ils vischins de Cavadiras de clomar la familia Berchter a vitg Muster, curch' ei era de prender si in niev caplon. Era haveva in spiritual ord la parentella Berchter la preferenza sin la pervenda da Cavadiras. — Sur G. Antoni Berchter ei morts a Cavadiras ils 8 de Zercl. 1781 e satraus leu en baselgia avon igl altar grond. La platta cun l'arma dils Berthers ed inscripziun, che cuvreva sia fossa tochen 1899, survescha ussa per sulada ordaifer la baselgia, sper il clutger.


text:
Bergamàsch
Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientai de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se 'l se 'nsomea ai dialècc lombarcc ocidentài compagn del milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialècc i capéss mìa töt chel che'l dìs ü che'l parla bergamasch. A l'è consideràt ü di dialècc pö difìcii de la lèngua lombarda, e ach ü di pö cognossicc föra de la regiù, insema col milanés.
Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovràt da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.
Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamasch a 'l se tróa in del liber del Dant Alighié, che in del sircà ol volgàr italià pö bèl, a'l gh'a scriìt isé di dialét lumbarcc:
Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Ligher de fati in del sò De Vulgari l'à pensàt bé de dì pèste e córegn de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, a stà a chèl che 'l dis ol Dant, ol Romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miseràbei, 'nvéce i Sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i Fiorentì, che a sènt ol Dant, i è isé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì l'sées la lèngua piö bèla.
'n del De Vulgari ol Dant l' völ portà 'nacc l'idea che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.
Cuntegnüü
Esèmpe de Bergamasch leterare[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gramàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cóme töte i lèngue, ach ol bergamàsch al gh'à di sò régole che i ègn de la tradissiù verbàl. Ach si gh'è di diferènse pessene tra i zòne, ol sistéma de la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è istèss.
Ol bergamàsch l' è caraterisàt da l'afèresi, d'öna furma interogatìva per ol vèrbo (an va; an vài?), e da'l vìga ol vèrbo istèss per i tèrse persune (singolàr e plüràl) e per la prima persuna plüràl (de probàbel deriassiù germànica). Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mia obligatòre) e 'l vèrbo, compàgn de 'l vèneto.
- (lü) 'l laùra
- (lé) la laùra
- (nóter) a m' laùra
- (lur) i laùra
- (lü) 'l màia
- (lé) la màia
- (nóter) a m' màia
- (lur) i màia
La negassiù (facia co 'l avèrbe mia) la va dòpo ol vèrbo, compàgn de 'l milanes e de 'l emilian.
- 'ndomà laure mia
- adès màie mia
Fonética[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol bergamàsch 'l gh'à öna fonética sìmel a chèla di óter diàlecc d'la Lombardéa orientàl.
Al gh'à di gröp de consonàncc che i gh'è mia in de l'italià, cóme sg [zʤ] e s-c [sʧ]. Al s' pöl tròa al prensépe di paròle (s-cèt), 'n del mès (brös-cia), a la fì (mas-cc).
I vocài i è növ (istèss al bresà):
Ortograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dé de 'ncö l'è dovràda chèla del Dücàt de Piassa Püntida[2] (che l' organìsa ach di còrs de dialètt[3]). In del passàt però a n'è stàcia dovràda piö d'öna da i dièrs aütùr.
Vocabulàre Bergamàsch Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol Tirabósch
- Ol Carminati Viaggi - 1905
- Ol Zappettini
Vocabulàre Italià Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Paternoster in Bergamasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pader nòst che te sé in cél
a'l sìes santificàt ol tò nòm,
a'l végne 'l tò régn,
la sìes facia la tò olontà
cóme in cél, isé 'n tèra.
Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé
e pàghega i nòscc débecc
cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr
faga mìa börlà in tentassiù,
ma sàlvega del mal. Amen.
Fóncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dant Ligher "DE VULGARI ELOQUENTIA" Lìber 1, capìtol XI (edissiù Garzanti)
- ↑ Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa.
- ↑ Due corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi.
- Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
- "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
- "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.
Culegamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ortograféa del dücat
- La gramàtega bergamasca del Ümbèrto Zanèt
- Proèrbe bergamàsch
- Scioglilingua bergamàsch
- Esclamasiù bergamàsche
- Andersen in Bergamasch
Culegamèncc de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vocabolario Italiano / Bergamasco - Carmelo Francia, Emanuele Gambarini - Ducato di piazza Pontida
- Ducato di piazza Pontida
- Suoni vocalici e scioglilingua in bergamasco
- Ü diferènt Paternoster in Bergamasch (mìa in de 'l dialèt de la sità però)
- Sìt de infurmasiù per el dialèt bergamàsch (tradisiù, topònem...)
- Stefano Zappettini, Vocabolario bergamasco-italiano, 1859
- Pietro Ruggeri da Stabello, Poesie in dialetto bergamasco, 1869
- Proèrbe de la Al Brembàna
- Profilo tipologico del dialetto bergamasco
- Informasiù sùra 'l dialèt de Casnìch
- Tóne Tirabósch, Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni, Bèrghem, 1873
- Proèrbe bergamàsch
- Óter proèrbe bergamàsch
- Vocabolàre del dialèt de Treì
- Nozioni di Grammatica del Dialetto Bergamasco


text:
Montebruno
Montebruno (en lìgure: Montebrun) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 232 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 17,5 km² e 'na densità de popolasiù de 13 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Fontanigorda, Lorsica, Moconesi, Rezzoaglio, Rondanina, Torriglia.
El cümü l'è sitüàt en val Trebia, dré al fiöm Trebia, a 41 km de Gènova.
El sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana delle Alte Valli Trebbia e Bisagno e del Parco natüràl regiunàl de l'Antola
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Montebruno l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Caserta
Caserta l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Campania, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Caserta 'l g'ha presapóch 85000 abitàncc, 'na superfìce de 53.07 km² e 'na densità de 1415 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capua, Casagiove, Castel Morrone, Limatola, Maddaloni, San Nicola la Strada, San Prisco, Sant'Agata de' Goti, Valle di Maddaloni.
La cità l'è cunusìda suratöt per la sò règia borbònica, ciamàda «la Versailles d'Italia» che, 'nsèma al Reale Belvedere de San Leucio, l'è 'nserìda (del 1997) 'ndèl Patrmóne de l'Umanità de l'Unesco.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caserta l'è 'nzemelàda co le cità de:


text:
Oberweningen
Oberweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 739 abitant.
El cumün de Oberweningen al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachs, Fisibach (AG), Regensberg, Schleinikon, Schöfflisdorf, Siglistorf (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberweningen l'è menzionaa la prima volta inturen al 1096-1111 col nom de Waningen. In del 1291 l'eva menzionaa col nom de Oberenweningen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Rómbo
Ol rómbo l'è öna figüra geomètrica piàna, l'è ü polìgon e l'è ü particolàr quadrilàter che 'l gh'à töcc e quàter i làti lónch istès e 'n piö i lati opòscc i è paraléli tra de lur e per chèsto l'è ach ü paralelogràm. Ol quadràt l'è ü rómbo particolàr che 'n piö l' gh'à ach i quàter àngoi grancc istès e cioè de 90 gràdi.
La sóma di quàter àngoi dét in d'ü rómbo l'è de 360 gradi.
I dò diagonài d'ü rómbo i è mia lónghe stèse tra de lùre, però i se 'ncrùsia 'n del mès del rómbo e i è metìde a perpendìcol tra de lùre.
Ol perìmeter d'ü rómbo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü rómbo m'è moltiplicà 'l làto a per 4
L'àrea d'ü rómbo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü rómbo m'è moltiplicà i dò diagonài d1 e d2 tra de lùre e dividì töt per 2
sedenò s'pöl moltiplicà 'l lato a per la sò altèsa h
L'àrea del rómbo s'pöl troàla pò a moltiplicà ol quadràt d'ü làto per ol séno de ü di àngoi del rómbo, öpör s'pöl troàla pò a moltiplicà 'l sémi perimetèr del rómbo per ol ràgio dèl sércc dizegnàt dèt in del rómbo.


text:
Assioma dal para
In la teuría assiumàtega di cungjuunt e le branche da la lògica, da la matemàtica , e da l'infurmàtega, l'assioma dal para al è ü di assiòom da la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel.
Íntal lenguagg furmaal da l'assiumàtega da Zermelo-Fraenkel, l'assioma sa l scriif:
in d'òolt tèrmen:
- daa A e B düü cungjuunt, al esiist un cungjuunt C taal che, par cada cungjuuntD, D al è un elemeent da C si e noma si D al è iguaal a A u a B.
L'assioma al esprimm che, par düü cungjuunt qual-sa-vöörs A e B, sa l pöö truvá un cungjuunt C da che i elemeent i è precisameent A e B. Sa l pöö druvá l'assioma d'estensiunalitaa par demustrá che cheest cungjuunt C al è ünich. A apelemm ul cungjuunt C ul para da A e B , e la notemm {A, B}.
Essenzialameent, l'assioma al afirma che:
- düü cungjuunt qual-sa-vöör i furma un para.
{A, A} al è scürtaa in {A}, e al è cjamaa singletú cuntegniint A. Nutée che un singletú a l’è un caas particülaar da para.
L'assioma dal para al è generalameent cunsideraa cuma indescütíbil , e al, u ü da i söö equivaleent,al pariss in dabot tüta assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt.
Generaalizazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Druvaant l'assioma dal cungjuunt vöj, l'assioma dal para al pöö vess generaalisaa in la prupusizziú sigütanta:
ch’al signifía che:
- daa un nümar fini da cungjuunt A1, ..., An al esiist un cungjuunt C da che i elemeent i è precisameent A1, ..., An.
Cheest cungjuunt C al è amò ünich dapress l'assioma d'estensiú, e al è nutaa {A1, ..., An}.
Natüralameent, a pudemm mia rigurusameent sa referí a un nümar finii da cungjuunt, senza gjanmò disponn d'un cungjuunt (finii) a che chiist cungjuunt i partegn. Inscí, chesta prupusizziú sa la aparenta plütòost a un schema, furmaa da plüü da prupusizziú, ognidüna intra chele sucjada a un intreegh natüraal '. Ul caas n’' = 0 al è semplismeent l'assioma dal cungjuunt vöj. Ul caas n’' = 1 al è l'assioma dal para cun A=A1 e B = A1. Ul caas n’' = 2 al è l'assioma dal para cun A=A1 e B = A2. I caas n > 2 i pöö vess demustraa druvaant l'assioma dal para e l'assioma da la reüniú aplicaa mültiple völte. Par esempi, par demustrá ul caas n’' = 3, a druvemm l'assioma dal para tré völte, par prudüí sücessivameent ul para {A1 , A2 }, ul singletú {A3 }, pöj ul para { { A1 , A2 }, { A3 } }. L'assioma da la reüniú al furniss alura ul resültaa desiraa, { A1 , A2 , A3 }.
Inscí, sa la pöö druvá chesta generalizazziú cuma un schema assiumàtegh al sitt di assiòom dal cungjuunt vöj e dal para. Da tüta manera, a druvemm in régula generala i assiòom dal cungjuunt vöj e dal para separadameent, e chesta prupusizziú a l’è alura demustrada e cunsiderada cuma un teurema. Nutée che adutá chesta prupusizziú cuma schema d'assioma, al remplazza mia l'assioma da la reüniú, ch’al è sémpar necessari in d'otre sitüazziú.


text:
Ell'America
Brevs ord l'America
«Na, na, anora mass'ju per de biè bétga plé!» Flyer
Historia dall'emigraziun tuatschina
Denter 1850 e 1930 han 300 persunas bandunau la Val Tujetsch ed anflau ina existenza els Stadis Uni dall'America. Pils biars ei l'emigraziun stada la suletta pusseivladad da mitschar dalla pupira economica. Per auters eis ei stau in'aventura che ha motivau d'ughegiar e riscar enzatgei auter. Als pli biars eis ei reussiu.
La historia dall'emigraziun da Tujetsch ei era representativa per las ulteriuras vischnauncas dalla Cadi.
El center dil cudisch stattan las brevs dils emigrants e cun quei era las persunas che han scret ellas. Il cudisch descriva il destin da numerusas persunas singulas e da famiglias dalla Val Tujetsch.
El raquenta da farmers, da cava-aur e d'aventurists. Aschia dil Giachen Martin Hendry, dil Giachen Martin Muggli e da sia sora Josefina, dil Giachen Antoni Pally, dil Gion Fidel Muggli e da sia feglia Catrina Baer-Muggli, dils Derungs, dil Plazi Hendry, dallas soras Deplaz, dil Martin e dalla Margreta Werth e dils Monn's Tiuters ed aunc d'entgins auters.
Impressiuns dalla vernissascha dil cudisch, ils 15 d'avrel 2011.
Ella pressa
Emigraziun La Quotidiana
Emigraziun La Quotidiana
Emigraziun La Tuatschina
El Radio Romontsch
Temps da stad - temps da viadi - Emprema emissiun d'Adolf Collenberg - Emigraziun ell'America
Temps da stad - temps da viadi - Secunda emissiun d'Adolf Collenberg - Emigraziun ell'America
L'emigraziun ell'America, emissiun d'Esther Berther ella Marella dil RR (1-8-2010)
Emissiun sur dall'emigraziun ell'America d'Augustin Maissen, Radioscola 1966
Text en Radioscola 1966 Emigraziun romontscha americana
Rapportaschas ord l'America, d'Augustin Maissen - Emigrants Tujetschins
Empustaziun dil cudisch
Stizun
Amplificaziuns novas tiel cudisch "Emigraziun ell'America"
Davart il:
Soliva Paul Giusep (1855–1922) da Gonda, fegl da Giachen Antoni Soliva, fravi, (1823–1864) e Maria Dumenia Valier (1824–1902). El ei emigraus 1893 ed arrivaus ils 23 da fevrer 1893 a New York naven da Le Havre cun il bastiment La Normandie. Returnaus e morts igl onn 1922 el spital a Glion. America 2a part pagina 877.
Notizia ord lavur da Battesta Soliva: Il Paul seresvolva dad ira ell'America cun in per auters vischins da Sedrun. Cul Paul ei iu bein leuen. In um luvrus e spargnus, sco el era, ha gleiti giu ensemen empau daners en quels buns onns sco l' America veva lura. Cheu ha el survegniu tentaments ed ha maridau ina biala femna che ha gleiti giu marendau vi ses daners, schau enzinar ora ed ida per siu fatg. Aschia ha il Paul stuiu semetter en danovamein a gudignar. El ei staus sauns ed en zacons onns ha el saviu turnar a Sedrun e viver ruasseivlamein cun sia sora. Domisdus ein morts dalla daguota ualti in suenter l'auter ed han schau anavos in pulit fatg per ils artavels.
Davart il:
Monn Duri Giusep (Ulrich Joseph) (1883–1972) da Sedrun, «Pepi Madleiner» , la tatta veva num Madleina Bearth e l'entira descendenza ha survegniu il surnum «Madleiners» . El ei il fegl da Giusep Anton Monn, Madleiner, (1848– ) e Glänzinger Ursula (1854–1885). Emigraus 1906, returnaus 1912, maridau ils 16 da mars 1913 Rosa Martina Jacomet (1882–1964) e turnaus anen ensemen culla dunna igl onn 1913 ed arrivaus leu ils 11 d'avrel 1913, partenza da Le Havre cul bastiment France. El ei segiramein aunc staus duas gadas sin viseta en Tujetsch, quei igl onn 1920 e lu 1954. Dapli mira America 2a part pagina 457.
Notizia ord lavur da Battesta Soliva: Per saver nutrir la famiglia ha la vieua Madleina era stuiu tarmetter treis da ses buobs giul Schuob sco quei era la sort dils biars en Tujetsch da quei temps. Il Gion Antoni che fuva il vegl da quels ei suenter enzacons onns turnaus a Sedrun e staus il sustegn dalla famiglia. Il Duri Battesta ed il Sep Antoni ein restai en Tiaratudestga per sia veta.
Il Gion Antoni, il grond Madleiner sco el vegneva numnaus, ei adina staus cun la tatta e buca maridaus, ha denton tratg si in buob da siu frar Sep Antoni che veva tarmess en dil Schuob. Quei ei stau in buob cun temparement, in ver Schuob che ha caschunau bein enqual dagretta agl aug ed alla tatta, schegie ch'el era absolut buca schliats. El ha maridau la Rosa Jacomet ed ein seretratgs ell'America, nua ch'el viva aunc oz (1957) e stat bein.
Davart il:
Monn Placi (1899–1979) da Sedrun e numnaus il «Placi Plum», fegl da Vigeli Sigisbert Monn (1857–1906) e Maria Ludivina Beer (1866–1952). Arrivaus ils 26 da fevrer 1923 a New York. Partenza naven da Cherbourg Frontscha sil bastiment Pittsburgh. Serendius a Hornell. Tenor la dumbraziun dil pievel da 1930 eis el maridaus cun ina Tudestga, Ida H. (1904–1988) e siu mistregn vegn indicaus ella dumbraziun sco electricist. Mira America 2a part paginas 745/748 ed 870.
Brev da 1945
Il tgau porta:
PL. MONN
MOTOR and REFRIGERATION SERVICE
44 Scott Street Phone 417-J Hornell, N.Y.
Hornell, ils 30 da november 1945
Hello Robert e famiglia!
Haiel retschiert tia brev che has scret ils 23 da november. Vesel era che Albert ei staus leu. Haiel tarmess la Tia adressa a Carl Lehmann, sche el vul vegnir leu, sa el scriver a Ti. Vesel era che la Tia mumma plai ei buca memia bia che Ti vulesses vegnir en cheu. Jeu vegnel a dir, l'America ei in bien plaz da viver. In pauper um ha adina fortuna sch'el vul luvrar, mo daners creschan buca sin la strada. Jeu haiel cheu fetg bia, sche fuss staus leu havessel nuot. Il frar Albert e jeu vegnan buca ora fetg bein. Cura che el ha daners, sche eis el in grond um ed enconuscha buca mei, mo eis el en miseria lura Plazi ei schon buns. Il fegl da Albert ei in bien giuven. Jeu stundel en mia casa ed el sa star leu. Haiel mia casa sezza dapi igl 1929. Vegnel a star pli modern en casa la primavera che vegn. Quei vegn a custar a nus 1500 dollars. Haiel cumprau in plaz tier in lag per las mias feglias. Haiel era cumprau 8 juhartas da farma, mo haiel neginas "tgesas" sin leu. Tegnel quei sche ti vulas luvrar quei cura che ti vegnas cheu. La mia dunna vegn schon a gidar sche ti fas bien. Ella ha tema che ti fas sco il frar Albert. Jeu haiel speronza che ti fas bien. Vegnel a trametter ils pupials en ina jamna, forsa sas vegnir gleiti. Jeu saiel buca co ei stat cun la transportaziun sur l'aua. Quei stos ti anflar ora tez.
Jeu saiel buca pertgei Josefina e Sebastian scrivan buca? Mo emporta nuot. La tatta ha scret a mi. Havessel schon plascher sche havess in fotografia da tia famiglia. Las mias feglias van a scola e studegian fetg bein. Nus havein l'emprema neiv il di vargau; ei fa fetg freid cheu, mo nus havein buna cotgla ed ina buna "Dampfheizung" en casa. Nus vegnin buca a haver freid en casa.
Forsa sas vegnir avon la primavera. Igl ei meglier d'ira sin l'aua igl unveirn. Spargna in tec daners che ti sas pagar empau dil viadi. Jeu paghel da vegnir sil "schif" en cheu, mo ti sas forsa pagar la viafier entochen tier la mar. Da leu vegnel jeu a tarmetter las "tichets" tochen New York, da leu paghel la viafier. Ei drova d'ira cun la viafier tochen Hornell. Jeu tegnel che la viafier cuosta buca memia bia d'ira entochen Cherbourg en Frontscha. Ti sas dir a mi con igl ei. Ti stos mo prender vestgadira, igl auter sas cumprar cheu pli meglier. La tia rauba sas vender avon che ti vegnas. Venda buca entochen che ti has tut dretg da vegnir. Sas anflar ora a Basel tier ina firma che venda "tichets" d'ira en la America. Quels san dir quei che cuosta. Ti sas vegnir 3 classa sur l'aua, quei ei buca aschi mal.
Siarel la brev.
Cordials salids
P. Monn e famiglia
Brev da Tumaisch Beer/Behr (cudisch pagina 701)
St. Paul, 1954
Mes cars parents, cumar Maria e cumpar Sigisbert,
Hai grad puspei legiu atras Vossa cara brev, che hai buca daditg retschiert, per la quala jeu engraziel a Vus cordialmein. En special ha ei allegrau mei fetg de leger che la cara Sofia seigi ussa en cumpleina sanadad. Sin nossa viseta igl onn 1947 veseva la cara Sofia ora aschi tresta e deprimida, che la cara Bertha ha bargiu ord cumpassiun. Dieus benedeschi Ella e sia famiglia.
Sco ins auda ha ei dau massas neiv leu en las alps. In bruoder dalla claustra da Mustér ha scret dad 1 1/2 meter altezia, quei ei bein prigulus da lavinas en nossas vals.
Sundel savens en enguoscha da udir schliatas novas - disgrazias da lavinas. Vegli il car Diu pertgirar da tuttas disgrazias.
Nus havein giu in lev unviern aschilunsch, aunc mai grondas ferdaglias e mo ina buna quarta neiv cuviera la tiara ed ei drova mo paucs dis da bun'aura e la neiv ei svanida.
Enzacu il zercladur ni fenadur visetel lu puspei Tiu figliel bruoder Gotfrey-Paul (mira). El ei sauns e sia lavur ei il perver e haver quitau da 3000 gaglinas, las qualas sesanflan en treis gronds gagliners. Els han empau trubel cun grondas siarps tussegadas, che rumpan en els gagliners e mazzan gaglinas e maglian ils ovs. - Perquei ha siu superiur armau El cun ina pistola, sinaquei ch'El sappi sittar en cass da basegns.
Avon paucs dis hai scret ad El ina liunga brev e sia risposta vegn lu per suenter Pastgas. El sa scriver a casa mo quater gadas ad onn.
E nus tscheu, mes affons e famiglia, nus essan tuts sauns e la Maria, nossa feglia ha cun 42 onns puspei giu ina poppa ch'ei ussa gleiti in onn veglia, pia en tut 20 beadis e gleiti 78 onns vegls.
Il Thomas, junior, studegia cheu en in seminari per giuvenils che vulan vegnir missiunaris e sia sora Johanna va era en claustra, igl atun proxim - pia la veglia da Diu daventi.
E nossa obligaziun ei da far ferventamein oraziun per els.
Treis da nos vischins, in Tony Schmidt, fegl dil Wigieli Schmidt, quels stevan en casa nua che Emanuel Deragisch stat. Siu bab e Sep Antoni e Luis Bearth ein emigrai en America igl onn 1888. Jeu mavel il tierz onn a scola.
Ils auters dus ein signur Linder da Brienz e signur Steiner dil cantun Sviz. Jeu vegnel ad entruidar il Tony Schmidt tier Vus en cass ch'el vegn a Sedrun. El tschontscha perfin aunc pulit il romontsch.
Mes cars, jeu hai giu grondas tentaziuns d'era far il viadi cun els, mo mia feglia Anna e tut ils auters affons han temiu, muort mia vegliadetgna. Ed igl ei schon ver, sundel gleiti denter ils pli vegls da Tujetsch.
Mardis vargau, ils 8 da quest, havein finiu la devoziun da 40 uras cheu en nossa farria. Ei stau dis da perfetga adoraziun, oraziun e da grazias retschartas da nies car Diu. Essend che nossa baselgia ei bia memia pintga e la populaziun che crescha ad in crescher - ei quella gronda devoziun vegnida celebrada el gimnasium da nossa nova casa da scola, che ha plaz per 5 - 600 persunas.
En dus onns vegn la presenta baselgia scarpada giu ed ina nova vegn baghegiada sil medem sulom, ei veramein grond basegns.
Cheu suondan enzacontas lingias en eglisch dalla figliola Anna: My dear Jak. Martin
Mes Cars, sundel segirs ch'enzatgi dils hosps leu el hotel Cruna ni Oberalp san translatar a Vus quels paucs plaids che l'Anna ha scret.
Salidei Vos fargliuns tuts cordialmein, sco era tut ils cars vischins da Gonda. Pia, tenor Vossa brev, vegn ei baghegiau ina casa da scola per ils pigns leu damaneivel da Vus. Quei ei veramein progress.
A, gie, avon che emblidel - Hai era retschiert la carta che havevas tarmess cun il Sep Monn Peppy. Els ein sauns ed il Sep va bia sin la pesca.
L'Onna Maria Caduff-Jacomet ha giu in accident. Ei selischnada e curdada sin via da glatsch e fatg mal il dies. Ha stuiu star en spital per in per dis, mo ei puspei a casa sin via da semegliurar. Vias da glatscha, quei ei ina calamitad mintg'onn cheu ell'America:
Grad ussa creschan las auas aschi fetg, muort la bun'aura da primavera che bia marcaus, vitgs e farmas giu el sid vegnan innundai. La glieud ston bandunar las habitaziuns ed en bia loghens ston ins duvrar barcas per ir per ils vitgs entuorn e bia glieud piardan la veta cun negar. Cheu a St. Paul ei negin prighel, essend cheu aults crests.
Ussa hai scret da bia. Salids era a mes nevs a Surrein, sco era al Maurus, dil qual jeu spetgel schon daditg sin novas. A Dieni ei negin pli da mia glieud - veramein, co ei sa semidar sin il mund. Aunc specials salids alla Maria Ursula e famiglia.
Pia concludel cun ils pli cordials salids
Vies adina sincer parent ed amitg
Tumaisch Behr
Per buca trametter a Vus sapzi vit - aunc specials salids a mias duas cusrinas Onna Maria e Benedicta Huonder. - Jeu vegni en cuort a scriver ina brev alla cara Onna Maria. Quella cara e sontga olma, che ha flaghegiau la paupra Onna Maria Derungs cun tonta pazienzia.
Nus treis cusrins havein schau leger duas sontgas messas solemnas cheu per la cara defuncta.
Ella ruaussi en paisch.
R. I. P.
Brev da Florentin Monn (Tiuter) a Vigeli Valier da Camischolas
St. Paul, ils 1-2-1971
Car amitg e famiglia!
In cordial engraziament per Tia biala brev dils 5 da schaner 1971. Ei fa in detg grond plascher da saver che vus essas aunc en ualti buna sanadad en Vos onns vegls, quei ei in grond scazi sin quest mund. Nus savein era dir il medem, havein giu in fetg sanadeivel e bien onn, era mes dus frars tscheu ein en buna sanadad.
Il Flurin ha aber piars sia cara dunna Maria Monn-Riedi en vegliadetgna da 75 onns. Ella era buca stada en buna sanadad ils davos onns, ei morta ils 22 d'uost 1970 (dultsch cor da Jesus dai a sia olma il ruaus perpeten). Igl Alois e sia dunna Barbra ein aunc en buna sanadad e laian Vus salidar.
Haveis era marveglias dils frars Deragisch; quels ein aunc domisdus en ualti buna sanadad per sias vegliadetgnas. Ein maridai, il Fidel (1900–1982) ha duas feglias maridadas e han sias famiglias. El ha aber giu fetg grondas disgrazias en ses onns vegls. Sia emprema dunna ei morta igl onn 1958 tras ina gronda operaziun. El ei puspei maridaus circa dus onns suenter, haveva puspei ina fetg buna dunna. Igl onn 1968 ein els stai en ina disgrazia d'automobil. Ella ha survegniu in "schlac", ei "peralaisa" dad in maun giu, stuiu ira en in spital, sa buca ira ed era buca tschintschar aschiditg sco ella viva, siu cor ei aunc fetg ferms e quei ei tut ch'ella ha. Quei ei fetg trest. Il Giusep (1901–1980) ha in buob e duas buobas, era tuts maridai; els ein ussa era puspei persuls e va cun els fetg bein.
Il Segner ha era clamau a casa nossa cara amitga Anna Maria Caduff-Jacomet. Suenter ina fetg leva malsogna e fetg paucas dolurs ha ella stuiu murir ils 15 d'avrel 1970 en vegliadetgna da 81 onns, sia olma "rastir" e paisch. Quei ein ussa zacontas novitads.
Havein giu ina ualti migeivla stad, buca bia calira, havein ussa aber ualti bia neiv ed era fetg freid. Viel ussa calar cun miu malscriver, speronza che capeschies in tec. Era in grond engraziament per la Gasetta Romontscha, endrieschel fetg bia novitads da leu entras quella.
Pia per quella ga ils pli cordials salids da nus tuts, vies amitg
Florentin e famiglia
Dear
Ellen
Brev da Florentin Monn (Tiuter) a Norbert Berther, Camischolas
St. Paul, ils 14-12-1971
Stimau signur Berther,
Havein retschiert Vossa brev dils 8-6-1971. Sco hai capiu vulesses Vus ina fotografia d'ina colonia ni in liug cul num Badus el stadi Ohio. Haiel fatg tut pusseivel d'anflar quei plaz, haiel aber giu negin success, jeu stun fetg mal, che saiel buca gidar Vus da quei temps.
Cordials salids, Vies patriot
Florentin Monn
Brev da Placi Fry
St. Paul, ils 23 da fevrer 1908
Car frar, jeu hai retschiert tia brev cun plascher, mo vid il scriver sto ei esser daventau pauc leu en 18 onns. Nus essan dapresent tuts sauns ed adina lavur detgavunda. Dacuort ha miu buob grond giu ina operaziun, mo ussa eis el meglier. Tschun visetan la scola ed ils dus pigns ein a casa. Tscheu ha fatg uonn in fetg lev unviern, aunc ussa giu pauca neiv e buca fetg freid. Dil Martin Peder saiel jeu dar paucas bunas novas. Lez lavura grad ussa, mo plitost tut unviern per la spisa. In cumpogn da pauca vaglia, senza caracter u instrucziun; Sch'ei dat mo da quels leu, sche da quels sch'ei leu, tscheu san ei buca duvrar da quella glieud. Jeu haiel tschintschau zuar mo ina gada cun el, mo haiel spert viu tgei um igl ei.
Il marcau da S. Paul ei gronds, aber sentupein bein enqual gadas el marcau ensemen cun romontschs. La pli part dils Romontschs ein ora d'entuorn quasi sin tuts mauns.
Quest unviern haiel jeu il Berther. La stad quentel jeu far cun mes buobs. Jeu haiel era udiu ch'il Sep Maria Schmed da Tschamut ed il Gion Battesta Geronimi da Selva vegnien a semetter sin vaidi ils 2 da mars per far ina viseta leu. Jeu vi era haver agurau in ventireivel bein niev onn.
Novitads saiel jeu neginas ch'interessassen Tei. Perquei concludel jeu mia brev cun in bi salid
Tiu frar
Placi Fry


text:
Urmun
Un urmun (del Grech όpuάw - "met in muiment") a l'è un cumpost chimigh che'l vegn relassaa de vüna o püssee celül per mandà di messagg a vüna o alter celül. El messagg al serviss per müdà el metabulism d'una celüla e/o l'atività di tessüt o di orghen.
Tücc i urganism multicelülar prudücen i urmun; quij di piant se ciamen anca fiturmun. In di besti i urmun vegnen traspurtaa despess in del sanch. I celül respunden a l'urmun dumà se gh'hann un recetur specifigh per quel urmun lì. Quand che l'urmun a l'è ligaa a la pruteina recetura, el resültaa a l'è la trasdüziun del segnal dent in de la celüla.
I urmun vegnen prudot in di gandul endocrin, che pöö ja fan finì in di liquid del corp.
I urmun a hinn classifegaa, in bas a la sò strütüra, in trì grüo
- urmun peptidigh
- urmun steroidigh
- urmun derivaa de aminuacid


text:
Virtual DJ
El VirtualDJ a l'è un prugrama per DJ (mixing console) che'l serviss per mixà i canzun. El Virtual DJ l'ha desvilüpaa la Atomix Productions e l'è surtii el 1 de giügn del 2003. A l'è el sücessur del AtomixMP3, che l'era surtii el 25 setember 2000[1].
Ediziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El VirtualDJ a l'è dispunibil in dò versiun, cun carateristich diferent:
- Home Edition — che la fa in manera utumatiga l'analisi del ritm de la müsega e la vüta in del missacc di canzun.[2]
- Professional Edition — che la giunta alter rop a l'interfacia e la dà anca la pussibilità de trà giò di plugin.[3]


text:
Syr Darja
Ul Syr Darja l'è un fiümm de l'Asia centraal, cumpàgn del Amu Darja in del basin del Lach de Aral. Al g'à urígin in del staat del Kirghizistan, in dii muntagn del Tien Shan e al curr per 2.212 km invèr òvest e pöö nurdòvest, fin c'al sa trà dent in del Lach de Aral; ul basin del fiümm al quata suta 800.000 km² in dii staat del Kirghizistan, Uzbekistan, Kazakistan e Tagichistan.
Ul fiümm al cata l'acqua dii muntagn de l'Asia, ma, vista anca l'aridità dii zòon traversaa l'acqua ca riva a la fin l'è puca. Ul fiümm, propi cumé ul sò cumpagn Amu Darja, l'è staa duperaa daj suvietich in dii ann passaa per l'irigazziun del desèrt. N'ann catada sü talmeent tanta da purtà al disaster eculogich del lach de Aral, a partí da i ann '60.
Istèss de l'Amu Darja, anca ul Syr Darja l'era cugnussüü in de l'antichità clàssica; i greech ga disévenn Jaxartis.


text:
Mus musculus
El Mus musculus (in Insübregh: Murigiö (de cà), Ratìn o Murgiö; in Bergamàsch: Rat; in Bressan: Sorèc; in Camün sorés o horèc), l'è un animal ruditur ben piscinin che'l pertuca a la fameja di murinae, la qual, a sua völta, la pertuca a la fameja di muridae (rat). I murigiö gh'è in asquas tücc i paes de'l mund.
I murigiö vegnen druaa int i laburatori in del fà esperiment.
Parensa di Murigiö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El murigiö, de'l crapin fin a'l dedree, a l'è lungh de set a vündes ghei, e'l gh'ha na cua che l'è lunga de set a des ghei. El pesa de vint a vintcinch gram. Però i murigiö bianch druaa int i laburatori hin de solet ben püssee gross. I dinc de sura de'l murigiö hinn un puu intajaa. El corp de sura l'è gris, gris-marun, però de suta a l'è d'un culur püssee ciar. La cua l'è ben squamada e la gh'ha anca un puu de pej. Quand ch'i murigiö de cà hinn chersüü sü de'l tüt, la difarensa cunt i murigiö de campagna la vegn ciara e patent già che i murigiö de campagna gh'han un cuin che l'è ben püssee cürt de la cua de'l murigiö de cà adült.
Möd de Viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Murigiö 'l va no a drumì d'inverna, però quand che l'è ben fregg giazzaa u 'l gh'ha poch de majà, a l'è bun de crudà in una trance e de restà inscí un bel puu de temp. I murigiö che viv in di sit indua gh'è tant de majà fan minga una scorta inscí granda. De solet i murigiö vegnen föra di sö pertüs de nocc, quand che i omen hinn in de'l lecc a drumì, però se senten ben segür u gh'han na bela fam, vegnen föra anca de dí.
Dürada de la sua Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i laburatori, i murigiö poden viv ánca püssee de düü-trii agn, però quij che viven deparlur poden minga speciass de viv inscí a lungh: gh'han desegür na vida ben püssee cürta.
Nemis Natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nemis natüral nümer vün di murigiö a l'è 'l gat. Pö gh'è anca 'l martur (anca ciamaa fuin), e in di er la stria bianca (che la cascia anch int i edifizzi). Delunsg di cà i murigiö vegnen casciaa anca di üsej rapazz, di strii de tücc i tip, di martur, e fignanch di gulp russ.


text:
Fêr dal dé
Artécol in dialèt arzân
Al fêr dal dé (aurora in italiân) l'é l'intervâl dal tèimp ch' a vîn dōp la nôt fònda e ch'al vîn préma ed l'alvêr dal Sōl, e ânca l'aspèt che al cēl a matèina al gh'à in cól peréiod ed tèimp. [1] Per paragòun ed culōr, a gh'é ânch al fenômen dal fêr dal dé dal pôlo, che però la gh'à 'n stôria tóta diferèinta.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
La lûş dal fêr dal dé préma l'é 'd culōr léla-lavânda, pó la pîga al pêrsegh-arâns. Al luşôr al deşvîn dal cambiamèint ed diresiòim di râg dal sōl: difâti i râg, che próm cunsidrêr paralēl, int al fêr dal dé a dēven traversêr i fôder pió fònd ed l'âria.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fêr dal dé


text:
Betulaceae
Le Betulaceae Gray, 1821 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, en Nordafrica e 'ndèle do Amèriche endèle zòne temperàde e frède. La famìa la ciàpa 'l nòm del zèner Betula del qual la fa pàrt la bédola. La famìa le furmàda de presapóc 150 spéci de piànte de altèsa média, che crès a la svèlta e che düra mìa tat.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le Betulaceae i è sèmper stàde inserìde 'ndèl ùrden de le Fagales. 'Na ólta, endèla clasificasiù de Cronquist, se tignìa separàde dò famìe: la famìa de le Betulaceae (furmàda dei zèner Betula e Alnus) e chèla de le Corylaceae (cói zèner Corylus, Ostrya, Carpinus, Ostryopsis). Chèsta distinsiù l'è stàda riportàda de l'APG al leèl de sotafamìa.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'APG ([1], agiurnàt al dezèmber del 2005) l'inserés endèla famìa de le Betulaceae chèsti zèner:
per en totàl de presapóc 60 spéci.
- Sotafamìa Coryloideae:
- Carpinus (càrpen)
- Corylus (nösöl)
- Ostrya (tàera)
- Ostryopsis
per en totàl de presapóc 50 spéci.
Töcc i zèner lüminàcc che sùra, föra che l'Ostryopsis, i fa part de la flora spontànea italiàna.


text:
Giovedé
Artécol in dialèt arzân
Giovedé (Giovedì in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr'al Mercordé e al Venerdé, dal latèin Iovis dies, giōren ed Giôve
L'inglèiş Thursday al deşvîn invēci dal nòm dal dio Thor e l'é prubâbil che da l' istèsa raîşa a deşvègna la parôla thunder (tròun); fólmin e tròun în ânch coleghê a la figûra ed Thor.
Ed giovedé, secònd l'uşânsa, a câschen al fèsti ed l'Asensiòun (40 dé dôp Pâsqua) e dal Corpu Domini (60 dé dôp Pâsqua).
I giovedé specêl:
- Giovedé Sânt: int la stmâna préma ed Pâsqua.
- Giovedé grâs: al prém giovedé ed caranvêl. Int la règola ambruşiana l'é al giovedé préma dal sâbet grâs.
- Giovedé eletorêl: int al Règn Unî ed sôlit al j elesiòun a vîen fât ed giovedé.
- Al giovedé ed Sara e Claudio (Ròma)
- Al giovedé amîgh (Coneliân). Fèsta privêda per di fédegh bèin alenê
- Al GioveDJ dei 3 Mori, l'esperiĵnsa ed mùşica e cuşèina ed chî al vō stêr bèin
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giovedé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Giovedì trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Corniscioeu
El Corniscioeu o anca Pesura (Cornizzolo) l'è on on mont di Prealp Luganes alt 1.241 metri. El se troeuva in del Triangol Larian, tra i provincc de Còmm e de Lecch.
La scima la gh'ha sù ona cros, menter pussee sòtta a gh'è el Rifugio Marisa Consiglieri, dervii ògni domeniga duranta tutt l'ann e tucc i dì in agost.
El Corniscioeu l'è famos per i appassionaa de deltaplan e parapendii, vist che gh'è on camp de decòll: chì vegnen faa anca di competizion de nivell internazional.
Ai pee del mont, in del comun de Civaa (LC), se troeuva la Badia de San Peder al Mont.


text:
Robert Gerard Sands
- (Bobby Sands)
El Robert Gerard Sands, in irlandes Roibeard Gearóid Ó Seachnasaigh, mej cognossuu cont el nom de Bobby Sands (Belfast, 9 de Marz del 1954 - Long Kesh, 5 de Magg del 1981) l'è staa on attivista nordirlandes. L'è mort ai temp del scioper de la fam del 1981, int la preson de Long Kesh (conossuda cont el nomm de Maze) approeuv a Lisburn.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu a Abbots Cross, on sobborgh settentrional de Belfast e cressuu in del quartier a maggioranza protestant d Rathcoole, el s'è trasferii diversi voeult con la soa famia per via di intimidazion subii dai lealist protestant, anca se l'è mai staa ciar se la famia del Sands la fudess cattolega, vist che la parentella "Sands" la vegn gio dal papagrand de Bobby, che l'eva protestant. Dopo avè lassaa la scoeula, Bobby Sands l'ha faa 'l garzon in di cantier, ma poeu l'è dovuu scapà per via di minacc di lealista.
La produzion letteraria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La straordinaria produzion letteraria de Bobby Sands la poeu vess dividuda in tre grand oeuver e in d'on periodo de tempo che 'l va da la so primm impresonament in de la Cage 11 (i cages i'eren gabann prefabbregaa in de la parte vegia de la preson de Long Kesh) fin a a la soa mort premadura in di Blocch H de la preson de Maze.
Oeuver[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Commemorazion a nivell internazional[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Milan, 5.000 student i hann brusaa la Union Jack ind el menter che i vosaven "Libertà per l'Ulster".
Cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ona scerna d'amor (1996) de Terry George, con la Helen Mirren e la Fionnuala Flanagan. Titol original Some mother's son (el fioeu de ona quaj mader). El mostra el scioper de la fam, vist e vivuu cont i oeugg de do mader irlandes. Bobby Sands l'è interpretaa da l'artista nordirlandes John Lynch.
- El silenzi de la turla (2005) de David Ballerini. Bobby Sands l'è interpretaa da Ivan Franek.
- Hunger (2008) del Steve McQueen. Bobby Sands l'è interpretaa da Michael Fassbender.
Ligamm da foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Biografia su on sit repubblegan irlandes
- Bobby Sands Trust


text:
Meridiâna
La meridiâna, dìta anca arlói sulèr u sciòter, l' è 'n strumèint ed miśurasiòun dal tèimp ch' al fa léśer che ōra l' è a secònda 'dla puśisiòun dal Sōl. La gh' à dàgli urìgin dimòndi antîghi e nurmalmèint a s in ciacàra per di arlói sulèr ch' i stàn tachê davànti ai mùr di edifìsi.
Caraterìstichi
L' àsta 'dla meridiâna la s ciàma gnumòun e 'l è fichê int sul piât (dìt quadrànt), ch' al gh' à dal tàchi disgnèdi apòsta, in dùa l' ôra (l' òmbra) 'dal gnumòun la s fa léśer l' uràri.
I arlói solèr i éren già cgnusû in dl' Egìt antîg e in dagli ètri siviltê antìghi, pò dai Grèc e dai Rumàn. Mo dal testimuniànsi 'dl' archiulugìa i' s fàn capîr ch' i èren cgnusû anca in dal Neolìtic. Al stòdi 'd i arlói solèr al s' ciàma ''gnumònica'' u anca sciatèrica.


text:
Lüblin
Lüblin (in pulach Lublin) a l'è una cità de pressapoch 343.144 abitant (2014) de la Pulonia urientala. A l'è el caplögh del Vuivudaa de Lüblin e l'è una sede del vescuf. La se tröva in sül fiüm Bystrzyca.
La g'hà ona superfìss de 147 km 2. El so starosta (sindegh) l'è el sciur Adam Wasilewski.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lüblin a l'è gemelaa cun
- Alcalá de Henares, Spagna
- Debreczyn, Üngheria
- Delmenhorst, Germania
- Erie, Stat Ünì d'America
- Lancaster, Regn Ünì
- Leopul, Ücraina
- Lutsk, Ücraina
- Luhansk, Ücraina
- Münster, Germania
- Nancy, Francia
- Nykøbing Falster, Danimarca
- Pernik, Bielurüssia
- Poniewież, Lituania
- Rishon Le Zion, Israel
- Starobielsk, Ücraina
- Tilburg, Ulanda
- Viseu, Purtugal
- Windsor, Canada


text:
Sèrsna
Artéccol in dialètt mudnés
Sêrsna (Sarsina in itagliàṅ) 'l è un cumùn itagliàṅ ad 3.696 parsòni (a fiṅ 2008) in dla pruvìnsa ad Furlé e Zisèna in Rumâgna. La s cata in d'l Apenèṅ tosc-rumagnól a 243 mètar dal livèl dal mar, in dla riva sinìstra dal fiùm Savio, e la dista a 'l incìrca 35 km da Zisèna e 50 da Furlé.
A n s è minga sicùr ad gl'urìgini dal nóm: a gh è 'l caś ch'al sia ùmbar, cum l'è anc la sità.
In di tèmp antìg a gh è nâ al più impurtànt autór ad cumèdi in latìn Tito Maccio Plauto.
A Sêrsna a s tèṅ dacàt i rèst dal véscuṿ San Vicinio, visû in dal tèrs sècul, famóś p'r èsar n'eśurcìsta e un guaridór. Tut i an, dimóndi gint la vèṅ chè par réndar-gh umàǵ.
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Hinwil (distret)
El Distret de Hinwil (en todèsch: Bezirk Hinwil) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 89 455 abitàncc. L'è sitüàt endèla part sud-orientàl del cantù, ai cunfì col Cantù de San Gal. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Hinwil.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Hinwil l'è spartìt sö 'ndei öndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
«
Non, rien de rien, non, je ne regrette rien, ni le bien qu'on m'a fait ni le mal, tout ça m'est bien égal. C'est payé, balayé, oublié, je me fous du passé.»
(FR
)(Non, je ne regrette rien
, 1960
)
«
No, par gnint, no, a n m pènt ad gnint, mia dal bèṅ ch'i m aṅ fat e gnanc dal mâl, par mè i èṅ para. A-j-ò pagâ, spasâ via, daśmindgâ, a n m in ciàva gnint dal pasâ.»
L' Édith Piaf (al sò nóm vēr 'l è Édith Giovanna Gassion) (Parìś, 19 ad Dicémbar dal 1915 - Grasse, 11 'd Utóbar dal 1963) l'è stàda na cantànta e atóra francéśa cgnusùda anc cun al scutmàj ad Paseròt (Piaf 'l è al nóm ad c'l uśèl lè in d'l argot pariśèṅ).
Biugrafìa
Nada in dal 1915 da Line Marsa, na cantànta itagliàna ad Livóran e da Louis Gassion ch'al fava al saltimbànc, Édith la pasa la sò infànsia in un burdèl da sò nóna in Nurmandìa. La sò prima audisiòṅ l'è dal 1935 ma la cata al sucès dū an dòpa quànd la firma un cuntràt cun al teàtar ABC.
Durànt la secónda guèra mundiàla, la Piaf la s éra misa còntra l'invaśiòṅ tedésca e la s éra eśibìda in di campi militàr e in quéi ad cuncentramènt p'r i parśunēr ad guèra. 'L è in cal perìud lè (1944) ch'la cgnós Yves Montand inamurànd-as. La canta sèg a 'l Moulin Rouge ma pò, quand lì lō al taca a dvintàr famóś, i dū i ś mòlan.
In dal 1948 la cgnós al pùgil Marcel Cerdan e la ś mét sèg ma chi lò al cata la mòrt gnénd śò cun al sò aparéć durànt un viàś in di Stat Unî. Dastrùta dal dulōr, Édith la taca a bévar e a druàr dal dròghi. La sò vita l'è stada difàti dimóndi dasfurtunàda e pina ad fat negatìṿ: incidènt stradài, malatìi, intervènt chirùrgic e anc un tentatìṿ ad suicìdi.
La Piaf l'è stata na granda espunénta dal filòṅ realìsta (chanteuse réaliste). La sò vóś, pina da mila sfumadùri, l'éra bòna ad pasàr a 'l impruvìś da di tòṅ àspar e rabî e quéi più dóls e la gh la cavàva a far sintìr in na manéra particulàra la cuntintésa cun al sòṅ dal sò cant.
L'è la cantànta che cun al sò cansòṅ l'à antisipâ al sèns 'd arvultamènt ad soquànt inteletuài dal sò tèmp cuma Juliette Greco, Roger Vadim, Boris Vian e Albert Camus.
Dimóndi vòlti l'éra lē ch'la scrivìva i tèst dal sò canti.
I sò più grand sucès muśicài i èṅ stâ Milord, Mon légionnaire, La foule, Les amantes d'un jour, La vie en rose e Non, je ne regrette rien na sòrta ad testamènt spirituàl.
L'à anc fat l'atóra in déś film a 'l incìrca.
La Piaf l'è mòrta par na ciróśi epàtica 'l 11 'd Utóbar dal 1963 quand l'éra drē a turnàr in dla sò Parìś.
Tut al sò cansòṅ
Culegamènt estéran


text:
Yukon (fiüm)
L'Yukon l'è ul fiümm püssee impurtant del statt american del'Alaska. Al nass in Canada, in del teritòri ca l'à cjapaa ul nòmm (Teritòri del Yukon) e dopu 3.185 km al sa svöja in del Maar de Bering cunt un delta; ul sò basin imbrìfer l'è grand 840.000 km², ca l'è inscià a dì tri volt l'Italia. Generalmeent l'è geraa da utuber-nuvember fin a apriil-macc.
Vist la lünghezza, la sò impurtanza l'è minga tròpa, suratütt perché al traversa dii zòòn ch'inn propi puch pupulaa (l'è assee pensà che in 3.185 chilometri de percuurs, sa incuntren dumé 4 puunt stradai); l'è staa püssee impurtant in dii ann 1898-1899, quand gh'è stada la cursa a l'or in del Klondike (ca l'è un fiümicèll, sò aflüeent).


text:
Wikipedia:Pàgina d'üsüari
La Wikipedia la mett a despusizziun di pàgini d'üsüari par fá plüü fàcil la cumünicazziun intra participaant al prugett. Si ul Vòost nomm d'üsüari al è Esempi:
- La Vosta pàgina d'üsüari a l'è la pàgina a Druvat:Esempi (u Special:Mypage)
- La Vosta pàgina da descüssiun d'üsüari a l'è la pàgina a Ciciarada Druvat:Esempi (u Special:Mytalk)
- I Vosti sota-pàgini d'üsüari i è i pàgini da la furma Druvat:Esempi/Lipsum (Special:Mypage/Lipsum) u Ciciarada Druvat:Esempi/Lipsum (Special:Mytalk/Lipsum).
- Ul Vòost spazzi d'üsüari al è la culezziun da tütt-coss chí-da-sura.
I pàgini specjali Special:Mypage e Special:Mytalk i purtarà cada üsüari a i söö pàgini d'üsüari e da descüssiun, respetivament. Di òolt i sarà mia bun da truvá la Vosta pàgina d'üsüari druvaant Special:Mypage, però i gh'arà da druvá Druvat:Esempi.
Detaj sura Vuu i gh'à da mia ná generalament íntal spazzi prinçipaal, ch'al è reservaa par cuntegnüü enciclupédich.
Cuntegnüü
Vargott podi-a gh'í sü la mè pàgina d'üsüari?
La Vosta pàgina d'üsüari a l'è par tütt-coss cumpatíbil cul prugett Wikipedia. Al è un eruur da pensá-la cuma una pàgina persunala: la wikipedia a l'è mia un òspit gràtis, pruvedituur da spazzi da ragna u un sitt da reet sucjala.
Al cuntrari pensii-la cuma una manera d'urganizá ul laurá ch'a síi drée a fá sü i artícuj in Wikipedia, e anca cuma una manera da jütá di òolt edituur a capí cun chi è che i è drée a laurá.
Vargüna persona la gjunta anca un zich d'infurmazziun sura sí-istess, pussibilament inclüdeent infurmazziun da cuntatt (cureel, messagería istantània, evi), una futugrafía, ul sò nomm reaal, la sò lucazziun, infirmazziun a prupòsit di sò àrei d'esperienza e interess e via inscí. Si Vuu síi cuncerníi cun la privatezza, a pudaríi mia vurí emülá chest.
Vuu pudíi anca druvá la Vosta pàgina d'üsüari par druvá Wikipedia plüü efetivament:
- infirmazziun sü roba da fá sü;
- laurá in prugress;
- pro memòria;
- liamm ütil...
A l'è anca buna par sperimentá cul lenguagg marca-sü (markup), i.e. un Sabiun persunaal.
Un òolt üüs al è par fá savé a la geent sura i Vosti ativitaa e upiniun sü la Wikipedia. Dunca a pudíi ga mett deent prugett cureent, un gjurnaal da receent ativitaa sü la Wikipedia e i Vosti (custrütivi) upiniun sü cuma ceert artícuj u pulíteghi da Wikipedia i gh'aress da vess cambiaa.
Si a saríi mia drée a editá Wikipedia par un puu, lassíi gjò una nota a chel efett.
Vuu pudíi anca vurí gjuntá di citazziun ch'i va piaas, un disegn, u vargün di Vàost preferíi artícuj u imàgen da Wikipedia (noma a licenza líbera, vardíi la sezziun #Vargott podi mia í sü la mè pàgina d'üsüari? chí-da-sota?), u vargott cuma chel.
Intal caas che i Vòost privilegi d'edizziun i è staa revucaa, una nutizzia da cheest la pöö vess plazzada sü la Vosta pàgina d'üsüari.
Si Vuu vuríi relassá i Vosti cuntribüzziun sota una licenza adizziunala u i declará dumini püblich, metíi una nutízzia a chest efett sü la Vosta pàgina d'üsüari. Par via di bueti larghi e di nomm da categuría luungh, di edituur i mööf i bueti da licenza a una sota-pàgina. Cura che vuu includíi una licenza esplícita u no, da tüta manera, tüti i Vosti edizziun a la Wikipedia i è gjamò licenziadi sota la licenza da ducümentazziun líbera GNU.
Vuu pudíi anca inclüüd vüna u plüü categuríi da wikipedista, cuma Category:Wikipedist müsiciist. I categuríi da wikipedista i è intendüdi a jütá i Wikipediist cun laargh interess símel a sa cungregá e cunversá. I gh'à vargüni similaritaa aj Wikiprugett, però i è fisc maanch furmali.
I categuríi da Wikipedista i gh'aress da mia sa suraponn a i categuríi d'artícul. Al è impurtaant da inclüüd la parola Wikipedista in chiist nomm da categuría. Da plüü, i gh'aress da vess di categuríi cun la categuria generala da Wikipedista.
Vardíi anca Wikipedia:Categurizazziun d'üsüari. Fisc d'üsüari i inclüüd di menziun di lengui in che i è flüeent (vardíi Wikipedia:Babel).
Vuu síi anca benvegnüü da inclüüd un liamm a la Vosta pàgina persunala a la ragna, malgraa a gh'aressuf d'evitá da circundáll cun vargün linguacc prumuzziunaal.
Nota I pàgini d'üsüari i è da spess rivadi a travès i signadüri d'üsüari sü i pàgini da descüssiun.
Vargott sura i sota-pàgini d'üsüari?
Si vuu gh'i büsögn da plüü pàgini, a pudíi creá di sota-pàgini.Plüü u maanch, a pudii vegh chí tütt-coss ch'a pudarèssuf vegh sü la Vosta pàgina d'üsüari u pàgina da descüssiun.
Esempi:
- un laurá in prugress, fincura ch'al sia pruunt da vess relassaa (chest al è mia tipicament necessari, malgraa vargün al faga inscí)
- archivi da descüssiun;
- teest; par testá una bueta, fasii una sota-pàgina separada;
- Sezziun da la pàgina d'üsüari grandi assée par dumandá la sò pròpia pàgina, i.e. una pàgina da premi ch'íi recevüü u futugrafii ch'íi cjapaa.
Vargott podi-a mia vegh sü la mè pàgina d'üsüari?
Generalament, Vuu gh'aressuf d'evitá cuntegnüü süstanziaal sü la Vosta pàgina d'üsüari ch'al sía descurelaa a la Wikipedia.
La Wikipedia a l'è mia un servizzi generaal d'uspitá, inscí la Vosta pàgina d'üsüari a l'è mia una pàgina persunala da ragna. La Vosta pàgina d'üsüari a l'è sura Vuu cuma Wikipedista.
Esempi da cuntegnüü descurelaa i inclüüd:
- Un diari da ragna cüntaant sü i Vosti ativitaa non-Wikipedia
- Descüssiun intensivi descureladi a la Wikipedia
- Ecessiva infurmazziun persunala (plüü d'un para da pàgini)
- Statüimeent persunaal ch'i pudaress vèss cunsideraa pulémich, cuma upiniun sü matérii descurelaa a la Wikipedia
- Artícuj d'upiniun descurelaa a la Wikipedia u d'òolt materiaal mia enciclupédich
- Gjöögh, sessiun da gjöögh da röö, d'oltri robi partegneent al "intratenimeent" plütòost che a "scriif una enciclupedia", particülarament si i invòolf persuni ch'i è mia atiif participaant íntal prugett.
- Cumünicazziun cun personi desinvulüdi íntal prugett
- Imàgeni che Vuu a síi mia líber da druvá (vardíi da sota).
In generaal, si Vuu gh'í dal materiaal ch'a desidríi mia editaa da i òolt, u altrament inaprupriaa par la Wikipedia, al gh'aress da èss plazzaa sü un sitt da ragna persunaal.
Fisc òspit e diari da ragna, servizzi da curèl gratis i è largament dispuníbil e i è una buna olternativa par cuntegnüü descurelaa a la Wikipedia. Vuu pudarèssuf anca vurí cunsiderá Wikia par culaburazziun da cumünitaa wiki-stiil.
La cumünitaa da la Wikipedia a l'è generalament tuleranta e la ufriss larga elasticitaa aplicaant chesti línii guida aj participaant regülaar. In particülaar, ativitaa da custrüzziun da cumünitaa ch'i è mia strègjament "sü sügett" i pöö vess permetüdi, specjalament cura inizziadi per impegnaa Wikipediist cun buna stòria d'edizziun. In la mejur di ipòtesi, chesti ativitaa i na jüta a fá sü la cumünitaa, vargott ch'al jüta a fa sü l'enciclupédia.
Però, íntal istess teemp, si l'ativitaa da pàgina d'üsüari la deventa destrütiva a la cumünitaa u sa la mett in mezz al travaj da fá sü una enciclupédia, la gh'a da vess mudifegada par impedí la destrüzziun.
La redirezziun da la Vosta pàgina d'üsüari a una oltra pàgina (oltra che la Vosta pàgina da descüssiun u una sota-pàgina da la Vosta pàgina d'üsüari) la dà fastidi a vargüni personi. Faseent inscí al fà difícil ná drée aj liamm a la Vosta pàgina d'üsüari e dunca va lassá gjò di messagg u vardá aj Vosti cuntribüzziun.
Una ecezziun, natüralament, a l'è si Vuu redirigíi la pàgina d'üsüari d'un vegg cüünt di Vòost a la pàgina d'üsüari dal Vòost cüünt cureent.
Inclüdíi mia di imàgini mia líberi (imàgini mandadi sü senza la permissiun dal titülaar dal drecc da còpia, u sota licenzi mia permeteent üüs cumerziaal) sü la Vosta pàgina d'üsüari, u vargüna sota-pàgina (chesta a l'è pulítega uffizziala e la üsüala larga elasticitaa sa l'aplica mia, vardíi Wikipedia:Fair use par detaj.)
I imàgeni mia líberi truadi sü una pàgina d'üsüari i pöö vèss tradi vía (preferíbilment remplazzant-i cunt un liamm a l'imàgen) da chèla pàgina sensa aviis (e, si mia druvadi int un artícul da la Wikipedia, tradi via interament)
Pusíi mia la Vosta pàgina d'üsüari, iclüdeent artícuj in prugress, deent di categurii druvadi paj artícuj da Wikipedia. Stíi-gh ateent ai bueti e nutizzi da sbozz ch'i mett un artícul in prugress int una categuria.
A pudíi "citá" di categurii gjuntaant una culòna (:) prima da "Category", cuma inscí: [[:Category:Bridges]]. Chest-chí al cambia-l int un liamm urdinari. I bueti e i nutizzi da sbozz i pöö vess giradi in liamm a sí-istess meteent tl


text:
Black Friday
Ol Black Friday (Venerdé Nìgher) l’è öna spécie de fèsta mia üficiàla che la se tè in di Stacc Ünìcc ol dé dòpo ol Thanksgiving Day, ol Dé del Ringrasiamét, e la dèrf fò la sesù di sàldi e di còmpere de Nedàl. De regordà che i saldi in di Stacc Ünìcc i taca prima del Nedàl.
Piö che óter l’è óna fèsta comerciàla e la dà ön idea de cóme i’ndarà i vèndite in del tép de Nedàl e l’è isé ‘mportàt per l’economéa che l’è tegnìt d’öcc pò da i analìst finansiàre.
Ol nòm l’istà a indicà che ‘n chèl dé ché i negòse i pàsa dal rós al nìgher, cioè da i pèrdite a i guadàgn, dezà che l’ taca ol tép di bù afàre ‘ndóe se ènt pròpe tat.


text:
Gasöla
Gasöla (nòm uficiàl en italià: Gazzola; en emilià: Gasöla) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 070 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,1 km² e 'na densità de 47 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agazzano, Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Piozzano, Rivergaro e Travo.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gasöla l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ardez
Ardez a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 428 abitant e una süperfiss de 61.43 km², e al se tröva a una altitüden de 1467 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ardez a l'è tacaa ai cumün de Ftan, Galtür (Austria), Guarda, Lavin, Tarasp, Zernez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ardez l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de Ardezis[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La magiuranza de la gent de Ardez la parla el Vallader, 'na varietà de la lengua rumancia, che la vegn insegnada anca in de la scöla. Fina al inizzi del secul XX la percentüal di parlant el rumanc l'eva inturna al 95% e da alura l'ha scumenzà un poo a calà fina a rivà al dì d'incö inturna al 75% o anca un poch manch. L'andament rilevaa in di ültim censiment l'è mustraa in de la tebela chi desutta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website
- Pictures of Ardez
- Ardez in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bure (JU)
Mudel:Otheruses Cuurdinàde: 47°27′N 07°00′E
Bure a l'è un cumün svizzer del distret de Porrentruy, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.69 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 671 abitant.
El cumün de Bure al se tröva a una altitüden de 587 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buix, Courtemaîche, Courchavon, Porrentruy, Courtedoux, Chevenez, Fahy, Croix (F), Villars-le-Sec (F).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bure (JU) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.