text:
Furma da stadi
La furma da stadi u furma statala caracterisescha la furma d’organisaziun e concepziun interna sco er l’urden da pussanza d’in stadi sco ch’el s’exprima vers anora.[1] Elements constitutivs per la furma da stadi èn tranter auter l’elecziun e la legitimaziun dal schef da stadi, il grad da la separaziun da las pussanzas e la dumonda tgi che po exequir tge funcziuns da la suveranitad a moda persunala u sco represchentant. La furma da stadi è ina da las caracteristicas fundamentalas da l’urden statal e determinescha a moda decisiva la cumparsa dal stadi tant a l’intern sco er vers l’exteriur.
En la litteratura dal fatg pli veglia vegn la noziun ‹furma da stadi› en il stretg senn dal pled savens be duvrada per far la differenza tranter monarchia e republica. En il decurs dal 20avel tschientaner è questa bipartiziun daventada adina damain significativa. Per l’ina ha gì lieu en bleras monarchias in process da parlamentisaziun e democratisaziun; per l’autra è er la muntada dal schef da stadi sa diminuida, sche quel n’è betg a medem temp schef da la regenza. Ma er la noziun da la republica è en il fratemp – damai ch’ina gronda part dals stadis vegnan ‹regids dal pievel› – adattada be a moda limitada per differenziar tranter divers urdens statals. Perquai èn s’etablids en il decurs dal 20avel tschientaner auters criteris per classifitgar las furmas statalas. Uschia han ins per exempel introducì sco ulteriura differenziaziun da basa quella tranter il stadi federal ed il stadi unitar.[2]
Diever da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
La teoria/scienza da las furmas statalas è tant in champ classic da la filosofia politica sco er da la giurisprudenza. La noziun da la furma da stadi è oramai tant d’interess particular per la filosofia sco er per la politologia ed il dretg public. Daspera èn las furmas statalas er relevantas en autras scienzas umanas e socialas. Da resguardar è en quest connex ch’il dretg public tracta il stadi surtut sco structura normativa, entant che las scienzas socialas al vesan sco subsistem entaifer l’urden social (cf. sutvart: teoria dal sistem politica).
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la teoria da las furmas dals sistems politics han dominà fin l’entschatta dal 20avel tschientaner duas gruppas da models, l’uschenumnada tripartiziun e l’uschenumnada bipartiziun, las qualas han mintgamai mess l’accent principal sin auters aspects.
La tripartiziun vegn per ordinari colliada cun Aristoteles, sa lascha però manar enavos fin a Herodot. Quella differenziescha ils sistems politics a basa dal dumber dals regents (in, plirs, blers). Da questas trais furmas vegn mintgamai identifitgada ina ch’è nizzaivla per il bainstar public ed ina varianta degenerada.
Sut politeía chapiva Aristoteles la furma da stadi che correspunda il pli fitg a la democrazia tenor la chapientscha odierna. Quai ch’el designescha sco democrazia han ins percunter renumnà pli tard en oclocrazia (‹domini da la plebaglia›); manegià è in domini da las massas – resp. dals demagogs populistics che dirigian quellas – che n’è betg lià a reglas. Aristoteles sez ha favurisà sco furma da regenza ina cumbinaziun or da las trais furmas puras, betg degeneradas.
Pli giuvna che la tripartiziun è la bipartiziun en monarchia e republica. Quella vegn savens messa en connex cun las expectoraziuns da Machiavelli en l’introducziun tar si’ovra ‹Il principe›, tenor las qualas tut ils stadis istorics e contemporans sajan ubain stads republicas u monarchias. Questa tipologia è l’emprim vegnida recepida a moda reservada; ma cun la derasaziun creschenta dal sistem republican durant e suenter la Revoluziun franzosa è quella sa messa tras pli e pli en la litteratura.[3]
La moda e maniera co che Machiavelli vesa la monarchia, sa differenziescha però a moda decisiva da la chapientscha odierna: El definescha ina monarchia sco furma da stadi en la quala tutta pussanza sa chatta tar il monarc, il qual regia a moda quasi autocratica, entant che Machiavelli resguarda mintga separaziun da la pussanza statala u il transferiment da quella sin pliras persunas u organs sco furma republicana. Ozendi percunter vegn mintga stadi considerà sco monarchia, il qual ha in schef da stadi curunà, e quai independentamain da la dumonda schebain ed en tge furma che quel è participà a la pussanza statala.
In pass decisiv vers la tipologia moderna da las furmas statalas ha alura furmà la scrittira ‹Zum ewigen Frieden› dad Immanuel Kant (1795). Kant ha collià elements da la tripartiziun (sco aspect formal da la regenza) e da la bipartiziun (sco execuziun pratica da la regenza) e stgaffì uschia ina matrix da sis furmas fundamentalas dal sistem politic.
Vers la fin dal 20avel tschientaner han ins considerà sistems politics adina dapli sut ils trais aspects parzials da la politica, numnadamain polity (furma instituziunala), politics (la moda e maniera co che decisiuns politicas sa furman) e policy (doctrina politica, finamiras e decisiuns politicas). Tuttina han ins sviluppà vinavant sin fundament da l’istorgia dal 19avel e 20avel tschientaner (e qua surtut a basa da la transiziun a la Guerra fraida) la tipologia premoderna, empruvond d’orientar quella pli ferm a las relaziuns da pussanza realas. Decisivas èn stadas en quest connex las ponderaziuns da Karl Loewenstein, il qual ha resguardà la furma da stadi sco apparientscha formala da la constituziun, cuntrastond quella cun l’execuziun da la pussanza reala (furma guvernamentala), la quala haja de facto dapli relevanza politica. A basa da questas ponderaziuns ha Loewenstein differenzià areguard la furma statala tranter autocrazias, a las qualas el ha er attribuì reschims autoritars u totalitars, e furmas constituziunalas che sa basan sin la separaziun da las pussanzas e la surdada da pussanza a temp en furma d’elecziuns. Tenor questa chapientscha è ina dictatura republicana parentada pli fitg cun ina monarchia absoluta che cun in stadi da dretg democratic; a medem temp sumeglia ina monarchia constituziunala, surtut en la furma parlamentara, fitg ferm la republica tenor la chapientscha da Kant. Perquai ha Loewenstein concludì: «Sco furmas statalas èn la monarchia e la republica ni ‹bunas› ni ‹nauschas›, mabain en sasez neutralas, vul dir libras da tutta valitaziun politica».[4]
Tegnend quint dals svilups numnads differenziesch’ins dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner pli e pli tranter furma da stadi, furma da pussanza e sistem da regenza (cf. sutvart).
Sistematisaziun odierna[modifitgar | modifitgar il code]
La furma da stadi vala sco ina da las cumponentas concepziunalas centralas per determinar in sistem politic. Pervi da la gronda varietad da las furmas statalas vegnan quellas magari reducidas sin la dichotomia republica versus monarchia. Quai lubescha da cunfinar la noziun da las furmas statalas da quella da las furmas da pussanza (cf. sutvart).
Ina differenziaziun pli ampla da las furmas statalas resulta tenor la teoria dals trais elements (cf. sutvart) or da la concepziun divergenta da la pussanza dal stadi, la quala sa lascha classifitgar tenor differents tips.[5] En la pratica pon quels cumparair en differenta furma e maschaida. Tenor la scienza da las furmas statalas classica mainan las differentas metodas da sutdivider las furmas statalas a las suandantas furmas principalas e sutfurmas:
- Tenor ils purtaders da la pussanza statala
- Monarchia
- Aristocrazia
- Democrazia
- Democrazia represchentativa
- Democrazia parlamentara
- Democrazia presidiala
- Democrazia directa
- Democrazia represchentativa
- Tenor il schef da stadi
- Monarchia
- Monarchia absoluta
- Monarchia constituziunala
- Monarchia dals stans
- Monarchia parlamentara
- Republica
- Tenor l’organisaziun interna dal stadi
- Stadi unitar
- Stadi federal
- Stadi federal unitaristic
- Stadi federal federativ
Igl existan pia differentas furmas principalas, las qualas sa laschan mintgamai sutdivider supplementarmain. Er cumbinaziuns e sutdivisiuns alternativas èn pussaivlas, per exempel sa laschan las monarchias sutdivider en monarchias ereditaras ed en monarchias d’elecziun. Il pli tard dapi Karl Loewenstein è usitada entaifer la politologia la differenziaziun da basa tranter autocrazia e democrazia (cf. survart), e quai sa referind a la scrittira dad Immanuel Kant ‹Zum ewigen Frieden›.[6] Autras furmas èn sistems d’ina partida, dictaturas e republicas popularas, republicas islamicas e teocrazias. In stadi real po mintgamai tuttavia avair tratgs da differentas furmas da stadi.
Terms parentads[modifitgar | modifitgar il code]
Sco term sa lascha la ‹furma da stadi/furma statala› differenziar da la ‹furma da pussanza› e dal ‹sistem da regenza/sistem guvernamental›. Tut ils trais terms sa laschan ultra da quai integrar en la noziun pli generala dal sistem politic (cf. sutvart).
La furma da pussanza s’orientescha a las relaziuns da pussanza che regian de facto en in stadi. En la litteratura moderna reducesch’ins savens quellas sin il dualissem tranter pussanza legitima e pussanza illegitima.
Il sistem guvernamental vegn determinà a basa da la moda e maniera co che la regenza funcziunescha sco er sin fundament da la posiziun e da las cumpetenzas dal schef da stadi, dal schef da regenza e dal parlament. Entaifer republicas enconusch’ins per exempel sistems presidenzials, semipresidenzials u parlamentars; entaifer monarchias fan ins la differenza tranter la furma parlamentara, constituziunala ed absoluta.
En la litteratura pli veglia vegnivan las noziuns ‹furma da stadi›, ‹furma da pussanza› e ‹sistem guvernamental› savens duvradas sco sinonims. Uschia èsi er oz anc pussaivel da considerar la monarchia sco furma da stadi e sco furma da pussanza. Da duvrar las noziuns a moda nundifferenziada n’è però betg pli usità, e quai ni en scrittiras da dretg ni en scrittiras politologicas.
Per approfundar[modifitgar | modifitgar il code]
Teoria dals trais elements[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la teoria dals trais elements da Georg Jellinek sa tracti tar in stadi d’in sistem social che sa lascha definir a basa da trais elements constituents: in territori circumdà da cunfins (territori statal), ina gruppa da persunas che viva en quest territori sco populaziun da tschep (populaziun dal stadi) sco er ina pussanza statala che regia sur quest territori.
En il dretg statal n’exista nagina definiziun da la noziun ‹stadi› cun valaivladad generala. Georg Jellinek è sa stentà da curreger quai cun fundar las caracteristicas da tutta statalitad sin ils trais elements territori, pievel e pussanza. Manca ina da questas trais caracteristicas, na vegn per ordinari betg discurrì d’in stadi.[7]
En la litteratura dal fatg laschan ins bain valair che la concepziun dals trais elements haja l’avantatg d’esser simpla e pratitgabla; ma savens vegn quella crititgada sco insuffizienta e cumplettada tras ulteriurs elements. Quai po esser la constituziun statala, «senza la quala la teoria dals trais elements n’è betg abla d’explitgar pertge ch’ils trais elements da basa mainan ad in’unitad statala» (Walter Maier), ubain las relaziuns vers l’exteriur (t.a. la represchentanza a nivel dal dretg internaziunal e la renconuschientscha tras la communitad internaziunala da stadis).
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Sco sistem politic vegn designada la totalitad da las instituziuns, dals acturs, da las reglas e da las proceduras statalas e betg statalas ch’èn participadas entaifer in spazi d’acziun definì da structuras politicas a process cuntinuants da formular e schliar problems politics sco er da stabilir e far valair decisiuns politicas liantas per tuts. Pervi da la gronda cumplexitad da tut ils aspects relevants vegn il sistem politic per ordinari descrit en furma da model. Il sistem politic per exempel d’in stadi vegn determinà da sia constituziun, sia cultura politica e sias elitas politicas. Ma er en il cas d’organisaziuns ed instituziuns supranaziunalas, internaziunalas e transnaziunalas po vegnir discurrì d’in sistem politic. In’emprova da tschiffar formalmain sistems politics che dueva avair grond’influenza sin il svilup istoric da la noziun deriva da la teoria dal sistem politica (cf. sutvart).
A cumparegliar e classifitgar sistems politics concrets han ins gia cumenzà en l’antica; oz furma quai ina part integrala da la politologia. Da resguardar è che nagin stadi na sa lascha reducir a las normas da dretg sco talas; las vias da decisiun e relaziuns da pussanza realas pon numnadamain sa differenziar marcantamain da quellas, e quai er senza violar il dretg statal. Decisiv per valitar in sistem politic n’è perquai betg sulet la constituziun sco ch’ella è vegnida fixada (de jure), mabain adina er la realitad constituziunala (de facto). Tge instituziuns, process e decisiuns che duain vegnir resguardads e tge incumbensas che vegnan attribuidas al sistem politic dependa da la dumonda tge definiziun da la noziun politica che vegn mintgamai applitgada.
Teoria dal sistem politica[modifitgar | modifitgar il code]
Emprovas da vart da la teoria dal sistem sociologica da descriver ed explitgar il ‹politic› èn avant maun il pli tard dapi Talcott Parsons. Parsons, che sa basa da sia vart sin la teoria d’acziun e da domini da Max Weber, descriva il sistem politic sco subsistem d’in sistem social, orientà a cuntanscher finamiras (schema AGIL).
Tranter auter ha il politolog american David Easton adaptà e sviluppà vinavant quest concept en il context da la politologia, furmond uschia la teoria dal sistem politica. Dapi lura vegn il spazi d’acziun politic surtut chapì sco sistem politic. En l’analisa d’unitads macropoliticas (sco pajais, stadis naziunals) dueva il concept dal sistem politic sa sviluppar a la pli impurtanta alternativa al concept dal stadi.
La dumonda directiva da talas retschertgas ha Easton sez formulà sco suonda: «Co pon sistems politics sa far valair en in mund ch’è a medem temp segnà da stabilitad e da transfurmaziun? La tschertga d’ina resposta vegn la finala a scuvrir quai che jau numnel il process da vita d’in sistem politic – vul dir las funcziuns fundamentalas senza las qualas nagin sistem na po exister sco er las modas da reagir tipicas, tras las qualas ils sistems tegnan en moviment quests process. D’intercurir quests process sco er las cundiziuns e la constituziun da questas reacziuns consideresch jau sco il problem central da la teoria politica.»[8]
Easton attribuescha a sistems politics las suandantas caracteristicas fundamentalas:
- Il sistem politic è in construct analitic.
- Quel sa basa sin la chapientscha da la politica sco model dad input ed output.
- Il sistem politic furma ina part dal sistem da l’entira societad.
- Quel cumpiglia la totalitad da las instituziuns, dals process e dals acturs che produceschan decisiuns liantas per la societad.[9]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Manfred G. Schmidt: Staatsform, en: id.: Wörterbuch zur Politik, 2. ediziun cumplettada, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2004, p. 673.
- ↑ Christoph Grabenwarter, Michael Holoubek: Verfassungsrecht – Allgemeines Verwaltungsrecht. Facultas, Vienna 2009, ISBN 978-3-7089-0451-1.
- ↑ Cf. Alexander Gallus, Eckhard Jesse: Staatsformen. 2004, ISBN 3-412-07604-X, p. 50ss.
- ↑ Karl Loewenstein: Die Monarchie im modernen Staat. Francfurt a.M. 1952, p. 18.
- ↑ Alfred Katz, Staatsrecht, 2010, § 4 I.
- ↑ Eckhard Jesse: Staatsformenlehre, en: Dieter Nohlen: Wörterbuch Staat und Politik, 3. ed., Bonn 1998, ISBN 3-89331-341-9, p. 730–733.
- ↑ Georg Jellinek: Allgemeine Staatslehre (= Recht des modernen Staates, tom 1). Berlin 1900.
- ↑ Easton, cità tenor Arno Waschkuhn: Politische Systemtheorie. Opladen 1987, p. 55.
- ↑ David Easton: A Systems Analysis of Political Life. New York 1965, p. 32.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Uwe Andersen, Wichard Woyke: Handwörterbuch des politischen Systems der Bundesrepublik Deutschland. 5. ed. actualisada, Leske + Budrich, Opladen 2003.
- Michael Becker, Johannes Schmidt, Reinhard Zintl: Politische Philosophie. 2. ed. curregida, Schöningh, Paderborn 2009, ISBN 978-3-825-22816-3.
- Thomas Bernauer, Detlef Jahn, Patrick Kuhn, Stefanie Walter: Einführung in die Politikwissenschaft. Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2009, ISBN 978-3-832-93807-9.
- Alexander Gallus, Eckhard Jesse (ed.): Staatsformen. Modelle politischer Ordnung von der Antike bis zur Gegenwart. Ein Handbuch. Böhlau, Cologna/Weimar/Vienna 2007, ISBN 978-3-8252-8343-8.
- Jürgen Hartmann: Westliche Regierungssysteme: Parlamentarismus, präsidentielles und semi-präsidentielles Regierungssystem. 2. ed. actualisada, VS Verlag, Wiesbaden 2005, ISBN 3-5311-4221-6.
- Alfred Katz: Staatsrecht. Grundkurs im Staatsrecht. 18. ed., C.F. Müller Verlag, Heidelberg 2010, ISBN 978-3-8114-9778-8.
- Manfred G. Schmidt: Demokratietheorien. Eine Einführung. VS Verlag, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17310-8.
- Markus Soldner: ‹Semi-präsidentielle› Regierungssysteme? Überlegungen zu einem umstrittenen Systemtyp und Bausteine einer typologischen Rekonzeptualisierung. En: Klemens H. Schrenk, Markus Soldner (ed.): Analyse demokratischer Regierungssysteme. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-16309-3, p. 61–82.
- Winfried Steffani (ed.): Zur Unterscheidung parlamentarischer und präsidentieller Regierungssysteme. En: Zeitschrift für Parlamentsfragen, 14. ed. (1983), carnet 3, p. 390–401.


c: text/html

text:
Ils dus accidents tar ils dus runals grischuns èn tuts dus succedids il venderdi enturn mezdi.
Val Son Pieder: Matta (8) grevamain blessada
La matta era en viadi cun dus auters uffants cun il runal, cura ch’ella è dada giu da la staffa. Sinaquai è ella glischnada in lung toc dal trassè giu – uschia la polizia. Accumpagnada da sia mamma è ella vegnida transportada cun l'helicopter en l’ospital a Cuira.
La polizia tschertga perditgas che pon far indicaziuns tar l’accident.
Grüsch Danusa: Um (43) è vegnì tutgà da la suga dad in runal
L’um è ì cun skis tar il runal Schwendi, cura che la suga dal runal saja siglida or dal spol dad ina pitga. La suga haja tutgà l’um, che purtava ina chapellina vi dal chau, scriva la polizia.
Er el è vegnì transportà cun blessuras betg anc scleridas cun l’helicopter en l’ospital a Cuira.
La polizia chantunala ed il concordat interchantunal per pendicularas e runals IKKS investigheschan il cas.
RR novitads 20:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tever
El Tever (Tiber in Latin, Tudesch e Ingles; Tevere in Italian; Tibre in Frances e Purtughes; Tíber in Spagnö e Catalan) a l'è un fiüm de l'Italia central; lungh 405 km, el cata l'aqua de un basin de 17.400 km²; la sua purtada media a livel anüal l'è de 230 m³/s.
El nass in Emilia-Rumagna, arent al munt Fümirö a 1.286 meter de quota; dopu un quai centinee de meter el ghe va dent in Tuscana, e la taja per una trentena de chilometer in pruvincia de Arezz. Dopu che 'l và föra de la Tuscana el va dent in Ümbria, e la percur tüta quanta da nord a süd bagnand, tra i alter, i paes de Cità de Castel e Ümbertid e passand arent a Perügia, Tödi, Marscian. Dopu l'Ümbria al percur el Lazzi, dopu che l'ha marcaa per una quarantena de chilometer el sò cunfin.
In del Lazzi al bagna Ort, el traversa la Sabina prim de girà invers Ruma. El Tever el taja Ruma per intregh da nord a süd, el passa per i famus set runch de la Ruma antiga e 'l sa trà dent in del Mar Tiren in del toch de costa tra Fiümisin e Ostia.
El Tever, in del sò camin, el ciapa l'aqua de un muntun de fiümisei e turent, sò aflüeent: el Chiasc, el Néra, e l'Anien de la mancina, el Nèstur e ul Treja de la drita.
El Tever l'è semper staa el fiüm cunsacraa a Ruma, fin dai temp de Romul e Remu, che han fundaa la citaa propi in d'un punt favurevul in sül curs del fiüm (arent a l'isula tiberina); in di temp ruman, i barch e i nav a pudeven risalì el Tever propi fin a la zona di set runch, e barchet püssee piscinit a rivaven anca in Ümbria.


text:
Oz, glindesdi vegn la purschida dal traffic public en Svizra anc ina giada reducida. Tenor las Viafiers federala pertutga quai cunzunt il traffic a distanza ed il traffic regiunal sur cunfin.
Annunzià quellas mesiras avevan la SBB e L'AutoDaPosta gia l'emna passada. L'urari reducì vala a partir dad immediat almain enfin ils 26 d'avrigl. I vegn recumandà da guardar en l'urari online u sin l'app da la SBB. Il pli tard la saira da las 8 saja quel mintgamai actualisà per l'auter di.
Er la Viafier retica ha reducì il traffic public:
Ord l'archiv:
L'entschatta dal mais ha la Viafier retica stuì dischinfectar il chars ch'èn stads en l'exteriur.


text:
Blera glieud differenta aveva chattà la fin d'emna la via a l'emprim festival da schlagher «Der Berg bebt» a Flem sin l'Alp Plaun: Fans da la musica da schlagher, turists, indigens e da quels ch’èn simplamain vegnids per giudair la festa.
Cuminanza e festa e lura pir la musica
Per ils giuvenils, ch’eran per gronda part indigens, era la musica da segunda impurtanza. Pli impurtanta eran la festa e la cuminanza. Per quest motiv n'eran els er betg da chattar avant la tribuna, mabain plitost davostiers, tar las bars ed en las tendas da festa. La musica da schlagher n'haja betg disturbà els da gronda mainera – tut plitost suenter il motto: «Cun ina, duas bieras va quai schon!».
RR actualitad 07:10


text:
Engiadina Bassa:
- In di suenter sa normalisescha la situaziun sin las vias en Engiadina Bassa.
- La via tranter Zernez e Brail, la via dal Fuorn e la via da Martina a Vinadi han pudì vegnir arrvidas.
- Samignun è accessibel sur l’Austria. La via da la vart Svizra vers Samignun resta anc serrada.
- La via d’Ardez a Sur En, quella da San Jon a S-charl e quella da Sent a Sinestra restan era anc serradas pervi dal privel da lavinas.
- Pliras sendas da viandar èn era anc adina serradas causa privel da lavinas.
Cadi regiun da Mustér:
- La via tranter Mustér e Sumvitg era serrada la notg passada.
- Pliras vias lateralas en la regiun èn serradas.
- La Viafier retica ha pudì charrar pervi d'in agen sistem d'avertiment.
- Ils indigens na resguardan betg adina ils signals a la Stalusa, perquai ha il chantun serrà la via, ha ditg la pledadra da la Viafier retica Yvonne Dünser.
- Il privel da lavinas è gronds.
RR actualitad 17:00


text:
Tgi duai esser il proxim president communal da Silvaplauna? In hotelier, in affarist u in architect? La populaziun da Silvaplauna elegia il nov president e successur da Claudia Troncana ils 22 da zercladur.
Ad in podi d'elecziun han ils candidats mussà lur profils: Urs Reich vul en emprima lingia avair sut controlla las finanzas da la vischnanca e guardar ch'i dat bunas premissas per famiglias cun uffants.
Daniel Pensa vul laschar profitar la vischnanca da sia savida en connex cun la planisaziun locala ed el è persvadì ch'i dovra dapli collavuraziun regiunala.
Daniel Bosshard vul sco prim rinforzar la vita en vischnanca, quai en vista al sviament che vegn ad esser en funcziun l'onn 2018.
RR actualitad 07:00


text:
Entant discurran las autoritads da l'Indonesia da passa 370 persunas mortas – e passa 1000 persunas blessadas. Tar las bleras unfrendas sa tractia quai da turists indones. Pertutgada era cunzunt la costa da la stretga da la mar tranter las inslas Sumatra e Java. 100 persunas valan sco speridas.
Gronds donns
Tozzels da bajetgs èn crudads ensemen pervi dal tsunami. Las undas grondas èn arrivadas a terra, senza ch’ils carstgauns avevan survegnì in avertiment, sco in pledader da las autoritads ha ditg. Chaschunà il tsunami ha probablamain in vulcan ch'è rut ora, uschia l’agentura per geofisica da l’Indonesia. Quel ha chaschunà in sbuvaditsch en la mar, e 24 minutas pli tard è il tsunami arrivà.
Il settember gia ina catastrofa
L'Indonesia che consista da bleras inslas è adina puspè confruntada cun undas grondas da tsunamis che han consequenzas catastrofalas. Il pli savens èn terratrembels sut il funs da la mar la culpa.
Pir il settember passà aveva in terratrembel da 7,4 tutgà l'insla turistica Sulawesi. Curt suenter era in tsunami arrivà en la regiun enturn la citad da Paul. Passa 2'200 persunas eran mortas, e millis blessadas.
RR novitads 06:00+


text:
L'opposiziun d'autoritads encunter il 5G, na vul la Swisscom betg pli tolerar simplamain uschia. Moratoris da 5G sajan illegals, ha declerà il schef da la Swisscom Urs Sschaeppi en ina conferenza per las medias.
I na po betg esser che nus vegnin bloccads d'amplifitgar tecnologias malgrà quai che nus resguardain tuttas leschas e limitas.
Senza amplifitgar la tecnologia, vegnia en l'avegnir a dar problems tar la capacitad da la rait mobila. L'onn passà haja la Swisscom pudì engrondir la capacitad be per 5%, fertant ch'il volumen da datas saja s'augmentà per 29%. Dumondas da construcziun vegnian u be dadas a moda esitanta u insumma betg. En tscherts lieus vul la Swisscom uss perquai er ir la via giudiziala.


text:
Cun custs da 43,7 milliardas francs fiss quai la pli gronda acquisiziun che la China ha fatg enfin ussa en l'exteriur. L'offerta da ChemChina munta a 470 francs per aczia. Ella vegn publitgada en Svizra ed en ils Stadis Unids las proximas emnas. La transacziun duai esser sut tetg enfin la fin da l'onn. Ella sto anc vegnir approvada da la cumissiun da concurrenza.
Gia ier eri vegnì speculà davart la cumpra. Quai aveva procurà per in ferm augment da la aczia da Syngenta: da 378 sin 392 francs.
RR novitads 6:00


text:
Dapi che George Floyd è mort entras violenza da polizia en l’USA datti protestas cunter rassissem e discussiuns. Gianna Olinda Cadonau è cuntenta da las discussiuns. Il tema saja preschent en ses mintgadi ed en la societad – e tuttina betg a la surfatscha.
A Scuol nua ch’ella è creschida si, haja strusch dà reacziuns rassisticas vers ella u sia sora ch’è medemamain da pel stgira, raquinta Cadonau.
Tuts savevan che nus essan las figlias dal scolast
En la terza classa haja quai dà ina fasa che scolars pli vegls hajan clamà suenter «negrina» u autras chaussas. Ma quai hajan ins lura tematisà en scola e quels scolars sajan sa perstgisads.
Attatga verbala agressiva
Ina da las mendras experientschas: A Turitg l'hajan ina giada attattgà verbalmain a moda agressiva dus giuvens gist, cura ch'ella saja sortida dal tram. I saja sa splegà uschè svelt, ch’ella n’haja betg pudì reagir. Ils dus umens eran gia en il tram e davent avant ch’ella avess pudì dar resposta.
Autura e managera da cultura
Gianna Olinda Cadonau fa part da la direcziun da la Lia rumantscha, nua ch’ella è era responsabla per la promoziun da cultura. Plinavant s’engascha ella en plirs gremis, sco per exempel la cumissiun da cultura dal chantun Grischun. Ella ha studegià relaziuns internaziunalas a Genevra e management da cultura a Winterthur.
Per ses cudeschs «Ultim’ura da la not – Letzte Stunde der Nacht» ha ella retschavì il premi Terra Nova da la fundaziun Schiller. Quest atun duai cumparair in ulteriur cudesch cun poesias en differentas linguas.
Naschida è Gianna Olinda Cadonau il 1983 a Panaji en l’India ed è vegnida adoptada d’in perin da scolasts a Scuol, nua ch’ella è creschida si.
Era cun «racial profiling» haja ella fatg experientschas – a la duana cun passar ils cunfins cun bus u tren.
La guardia da cunfin ha controllà be mai e mes um en in bus plain
Il pli derasà sajan furmas subtilas da rassissem – en la communicaziun u en dumondas insistentas davart la derivanza. Ella resentia magari sco impertinent, sch’ella stoppia sa giustifitgar dad esser qua e repeter ch’ella saja da qua.
Quai è stanclantus e consumescha
Tge sto sa midar?
Gianna Olinda Cadonau è mamma d’in mat. Sin la dumonda, tge che stuess capitar per che ses figl na fetschia betg talas experientschas, di la mamma: La societad stoppia sa distatgar da la vista, ch’ils alvs sajan la norma. I saja da sviluppar ina schientscha che nagina gruppa saja superiura a tschella.
I va per esser conscient e dad agir tenor quai
En auters pajais existian leschas encunter discriminaziun rassistica. En Svizra anc betg. Ina lescha fiss in ferm instrument che pussibilitass da sa dustar giuridicamain cunter discriminaziun.


text:
Dapi la pandemia èn adina dapli persunas da viadi cun mountainbikes. Quai boom ha er in effect sin ils accidents. Uschia èn mortas il 2020 en tut otg persunas, da quai tschintg umens e trais dunnas. Er il dumber da persunas blessadas è creschì, quai sin passa 10'000. Sper l'interess pli grond per il sport da bike vesa il BFU er il survalitar las atgnas abilitads sco motiv d'accident. Perquai stoppian las rutas da bike vegnir signalisadas tenor grevezza analog a las pistas da skis.
Cumprà bikes tut a dubel
Il medem temp èn vegnids vendids passa 200'000 mountainbikes, in terz da quels cun motor electric. Quai saja in record. Cun quel creschia era il dumber d'accidents, uschia il Post da consultaziun svizzer per la prevenziun d'accidents.
Ord l'archiv
Ils Cuntrasts han mussà il 2019 il svilup da sport da mountainbike en il Grischun.


text:
Cun surpigliar la firma Vipco vul Stadler Rail rinforzar ses svilup da cumponentas da soft- e hardware per lur vehichels, ha communitgà la firma svizra.
Dapi passa 20 onns tutgia quest team da radund 50 inschigners ed inschigneras tar ils piuniers per applicaziuns e tecnologias che vegnan en acziun là nua ch'electronica vegnia strapatschada da cundiziuns d'ambient extremas.
Dasper il svilup da cumponentas da hard- e software per manar ed automatisar vehichels, vegnia la firma er a sviluppar vinavant ils sistems da communicaziun e diagnosa tar l'entira gruppa da Stadler, scriva l'interpresa. In ulteriur punct impurtant vegnia mess sin il retrofit da vehichels, per uschia pudair prolungar ils ciclus da vita ed il comfort dals trens. Detagls finanzials n'han las interpresas betg communitgà.


text:
Dus politichers na vegnan betg da midar la societad e las cundiziuns da basa per levgiar a famiglias da cumbinar la famiglia e la carriera. Per exempel cun rumper la progressiun da taglia, cun sustegnair dapli canortas u procurar per congedi da geniturs. Dentant saja quai in’entschatta, e la tematica daventia pli e pli virulenta, uschia che la politica saja sin la dretga via, di Flurina Kaufmann.
Mintga famiglia sto avair la libertad da tscherner quel model da famiglia e lavur, ch'ella less.
Rumper la progressiun da taglia
Josias Gasser less levgiar il squitsch da taglia cun ina taglia individuala. Era in congedi da geniturs contribuiss a l’egualitad tranter um e dunna. Valérie Favre Accola less era rumper la progressiun da taglia, dentant betg sur la via da la taglia individuala. Ins sto crear circumstanzas uschè attractivas che las dunnas van gugent a lavurar e n’han betg il sentiment ch’ellas stoppian trametter lur paja al stadi.
RR actualitad 11:00


text:
AOL Instant Messenger
Ol AOL Instant Messenger (AIM) l’è ü progràm de instant messaging fai sö da la AOL, America On Line, che l’ dóvra i protocòi de mesagìstega ciamàcc OSCAR e TOC e che i è bù de permèt a i dovradùr de scrìes tra de lur a l’istànt.
Chèl progràma ché l’è stai metìt fò da la AOL per la prima ólta in del Mas del 1997.
Ol client üficiàl l’è stai desvilüpàt da la AOL è l’è dispunìbel per la Microsoft Windows, la Mac OS, la Mac OS X e ‘l Linux.
Bùna part de la zét la dóvra cóme progràm de mesagìstega pròpe ol AIM e sura de töt in di Stacc Ünìcc ‘ndóe ol 52% de chèi che i dóvra Internet i dóvra pròpre ol AOL Instant Messenger.
A partì dal 2000, chèi che i dóvra ol AIM e chèi che i dóvra ol ICQ i pöl scrìes tra de lur dezà che i dù sistemi i dóvra l’istès protocòl de comunicasiù.


text:
Vestito per uccidere
Vestito per uccidere (Vistî par masàr) 'l è 'n film thriller dal 1980 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit.
La prutagunìsta dal film Angie Dickinson, fata fóra a mità dla pelìcula cuma la Marion Crane in Psyco, l'è stada premiàda a i Saturn Awards dal 1981 cuma atōra mijóra.
Sunt
La Kate Miller (Angie Dickinson) l'è na raśdóra americàna ch'la gh'à di prubléma a livèl sesuàł (la in vrév) e par cal mutìṿ lè lē la và da 'n psichiàtar ad New York, al dutōr Robert Elliott (Michael Caine). Durànt 'n apuntamènt cun chi lò, la próa a saltàr-'g adòs ma lò al diś ad nò. Più tard la Kate la véd un furastēr ch'a gh piàś dimóndi méntar la s cata in na galerìa 'd art e la fà 'l amōr sèg in dal sò apartamènt. Quànd la vîṅ a savēr, lśénd dal sò carti méntar lò 'l è incóra drē a durmìr, che lò al gh'à al mâl ad la lua, la s in và tuta spavintàda ma pò l'è custréta a turnàr indrē parchè l'iva lasâ là 'l sò anèl. Méntar l'è drē a 'ndàr sù cun 'l asinsōr, a s vèra la pòrta e la gh s para davànti da dóna biónda vistìda 'd négar e cun di uciài da sōl adòs ch'la gh'à un raśōr in dla maṅ. In 'n àtim la la cópa lè dèntar, giùst in tèmp par scapàr via prima che na putàna ciamàda Liz Blake (Nancy Allen) la la vdìs bèṅ da 'n spèć. Chi lē, catànd sù al raśōr pîṅ ad sangṿ da par tèra, la s tira adòs i suspèt dla pulisìa parchè na dóna dal pulisìi la l'iva vduda cun cal śavàj lè in maṅ davśèṅ a 'l asinsōr. Ma la gh'à anc i òć adòs dla sasìna.
Par cal mutìṿ lè la Liz la s mét a pascàr la sulusiòṅ dal śal cun 'l ajùt ad Peter (Keith Gordon), al fiōl inventōr dla vitma.
In cal méntar al dutōr Elliott al ricév in dla sò segreterìa telefònica un mesàǵ dla transesuàla Bobbi, na sò pasìnta dascuntènta 'd lò, ch'la gh diś che lē la n vōl piò andàr a far-as curàr da lò parchè al n gh'à minga firmâ al parmés p'r al cambi dal sès. Cardénd-la 'n perìcul, Robert al decìd 'd andàr a dascórar cun al psichiàtar nóṿ.


text:
Maria Cadruvi preschenta novas publicaziuns per rumantsch e davart il Grischun. Alexi Decurtins discurra davart sia lavur concernent Placi a Spescha ed Andri Peer davart ses cudesch da raquints per tudestg. Genoveva Arquisch da la Lia Rumantscha infurmescha areguard l’emprim curs rumantsch audiovisual e l’emprima translaziun da la constituziun federala en sursilvan e vallader.
Participants: Alexi Decurtins, Andri Peer, Genoveva Arquisch, Ernst Denoth
Redacziun: Maria Cadruvi
Il patnal 1-12-1974
Numer d’archiv: 6052


text:
Seguond cudesch da Moses
Il seguond cudesch da Moses (per rumauntsch grischun segund cudesch da Moses) es üna part dal uschedit Pentateuch u da la Tora infra il Vegl Testamaint da la Bibgia cristiauna respectivmaing dal Tenach dals Güdevs. Quist cudesch vain eir nomno Exodus (grec per sortida [da la sclavitüd in Egipta]).
Cuntgnieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il seguond cudesch da Moses quinta l’istorgia da Moses scu dal mneder dals Israelits cur ch’els sun sortieus da l’Egipta e chaminos düraunt 40 ans tres il desert da la peninsla da Sinai per river finelmaing al pajais impromiss Israel. L'experienza da gnir delibero dvainta ün fundamaint essential per la cretta güdeva.
I'l decuors da la chamineda artschaivan ils Israelits ils desch cumandamaints sün duos tevlas da crap tres Moses chi ascenda il munt Sinai.
Ils chapitels 35 fin 40 descrivan la fabrica e l'inauguraziun da la tenda dal tabernacul sench.
Il nom da Dieu[modifitgar | modifitgar il code]
Da grand'importanza teologica es la palanteda dal nom da Dieu in 3,14: יהוה (ebraic, pronunzcho "Jahwe"), que voul dir "eau sun quel ch'eau sun", per gnir inclet i'l sen "eau rest il listess, rest fidel vers me e vers las creatüras".


text:
Cape Fear - Il promontorio della paura
Cape Fear - Il promontorio della paura (Cape Fear - Al prumuntòri dla paùra) 'l è 'n thriller dal 1991 ad Martin Scorsese, arfacimènt dna pelìcula dal 1962 ad J. Lee Thompson, Il promontorio della paura. Par cal film chè Robert De Niro e la Juliette Lewis i èṅ stâ numinâ p'r i Prèmi Òscar dal 1992.
Custâ trénta-sinc migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad sènt-utantadū.
Sunt
Sam Bowden (Nick Nolte) al fà 'l avucàt in na pìcula sitadìna dla Flòrida in du al viṿ insém a sò mujér Leigh (Jessica Lange) e a sò fiōla 'd quìnd'ś an, la Danielle (Juliette Lewis). In dal 1977 'l iva diféś un sò cliènt, Max Cady (Robert De Niro), in un prucès par viulénsa carnàla ma al n éra minga stâ bòṅ ad far-'g-la pasàr lisa.
Adès che dòp tant an Max 'l à scuntâ la sò péna al gh'à sōl un ciòld fis in dla mènt, qvél ad far-'g-la pagàr parchè par lò 'l avucàt al n s éra briśa impgnâ tròp par difénd'r-al. Piàn piàṅ Cady al taca a turmintàr la sò famìja ma sénsa far di quèi cóntar la léǵ: prima al paga lōr la séna in un cìnema in du i dàv'n al film Piccola peste, pò al fà di cumplimènt a la Danielle tacànd a tgnir-la 'd òć da drē 'd un mur. Bowden al s arlìa ma al n pōl far gnint anc quànd al sò caṅ al vîṅ catâ mòrt velenâ parchè al tenènt dla pulisìa Elgart (Robert Mitchum) al gh diś ch'a n gh'è mia dal próvi ch'a sia stâ lò. 'L avucàt al próa a dar di bèsi a 'n detective privâ, Claude Kersek (Joe Don Baker), par tgnir-'g adrē.
In cal méntar Cady al viulénta l'amànta ad Sam, la Lori Davis (Illeana Douglas), par far-ag rivàr un signàl, tant lò al n pōl dir gnint p'r a n dasquaciàr minga cla stòria lè e i còran ch'l à mis a sò mujér. A cal punt lè Sam al paga tri óm par dar-'g-i ma Cady al regìstra incòsa e l'arbàlta la fritàda parchè adès al gh'à quèl in maṅ par denunsiàr-al.
'L avucàt al scapa cun la sò famìja a Cape Fear in dla Carulìna dal Nòrd ma Cady a riva lè ad nòt par dar séguit a la sò sē 'd vindéta.


text:
Las contribuziuns vegnan surpigliadas mintgamai per la mesadad da la confederaziun e dals chantuns participads. Quai communitgescha la regenza grischuna.
Elavurar concept
Il biro da svilup Origen 2020 duai elavurar ina basa fundada per il svilup general dad Origen a Riom. En ils proxims 10 onns vul Origen daventar ina da las instituziuns da teater las pli impurtantas dal territori alpin. Per cuntanscher questa finamira duai il biro da planisaziun e da svilup da la fundaziun planisar, finanziar e realisar las infrastructuras necessarias.
Garanzia da deficit
Ultra da quai ha la regenza garantì a la Nova Fundaziun Origen ina contribuziun da deficit da maximalmain 680'000 francs per il «project dal Güglia 2017 – 2020». L'instituziun culturala construescha ina tur babilonica sin il pass dal Güglia sco chasa da teater temporara. Il teater dal Güglia duai avair lieu en tut las stagiuns. Ils programs vegnan planisads e realisads dad Origen. Las emprimas preschentaziuns èn previsas per l'avust 2017.
RR novitads 10:00


text:
La Russia haja fatg tut per pudair organisar in di da festa per il sport mundial, ha ditg il president russ, Wladimir Putin. El giavischia a tuttas equipas success ed al publicum impressiuns nunemblidaivlas, uschia Putin.
L'amur per il ballape collia nus tuts ad ina equipa.
Sin la tribuna han prendì plaz sper Putin divers schefs da stadi. Politichers dal vest èn stads demonstrativamain absent. Tranter auter protesteschan els cunter la nauscha situaziun dals dretgs umans en il pli grond pajais dal mund.
La Russia organisescha per l'emprima giada in campiunadi mundial da ballape. Il turnier ha lieu en quatter differentas zonas da temp ed en 11 citads.
Il gieu d'avertura giogan la Russia cunter l'Arabia Saudita.
RR actualitad 17:00


text:
Per l’emprima giada insumma ha la UEFA nominà ina arbitra per in gieu impurtant da ballape tar ils umens. La franzosa Stéphanie Frappart vegn a tschivlar la partida dal supercup tranter il victur da la champions league, il FC Liverpool ed il FC Chelsea, il victur da l’Europa League. Il gieu ha lieu ils 14 d'avust ad Istanbul.
Frappart era gia stada arbitra en il final dal campiunadi mundial da las dunnas tranter ils Stadis Unids ed il Pajais Bass. L'avrigl da quest onn ha la dunna da 35 onns gì per l'emprima giada in engaschament en la Ligue 1 da la Frantscha. Ella tutga ussa tar tar il pool fix d'arbiters en la pli auta liga da la Frantscha.
RR novitads 15:00


text:
Atlets da la gruppa da trenament enturn Spirig han absolvì venderdi in trenament sin la via en Engiadina cura ch'il velocipedist il pli davant ha survesì in velo davant el ed è charrà en la dunna. Tar la collisiun tranter ils velos èn omaduas dunnas ed omadus umens da la gruppa da velos vegnids blessads. Trais persunas eran vegnidas transportadas cun l'ambulanza en l'ospital a Samedan, la quarta è ida sezza tar il medi.
Spirig ha rut il chau dal cumbel, in partenari da trenament ha survegnì contusiuns ed unfladiras vid il chalun, in auter ha rut l'oss da la spatla.
Midada da trenament
Pervi da l'emprim accident gravant en in trenament dapi 20 onns, sto Spirig uss midar ses trenament.
Jau stoi empruvar da tegnair ruassaivel mes bratsch las proximas emnas e da strapatschar quel uschè pauc sco pussaivel.
Quai ha fatg a savair la campiunessa olimpica da London 2012. Ir cun velo sin la rolla, chaminar en l'aua e viagiar direcziun ensi duai esser pussaivel gia davent da l'entschatta. Currer duess esser pussaivel suenter in'emna. Nudar na po ella dentant pliras emnas betg.
Tge che questa interrupziun dal trenament munta per la stagiun da Spirig, n'è anc betg cler. En sasez ha ella vulì far las emprimas cursas l'entschatta avust.


text:
120 kilograms ed anc nagin num: Quai è la nova cunabitanta en il parc d’elefants a Turitg. Il nov star tranter ils animals dal zoo procura per blers visitaders sco er per blera lavur.
Sper mamma e tatta tgira er in Rumantsch la pitschna elefanta
Il tgirader d’elefant rumantsch, Carlo Cathomen è ina da las persunas che surveglia il svilup da la pitschna. Ultra da quai protegian mamma e tatta l’elefantina da di e notg.
La naschientscha saja ida fich spert, raquinta Carlo Cathomen:
Nus eran anc vid il café la bun’ura da las sis ed avain lura vis sin ina camera, che la mamma è vegnida in zic gnervusa. Nus avevan fatg quint cun la naschientscha pir enturn suentermezdi ni la proxima notg. E tuttenina è quai i svelt.
Elefant anc senza num
Fin la dumengia pon ins anc votar online sin la pagina dal zoo da Turitg per in num. A disposiziun stattan ils nums Rishu, Ruwani ni Reshani, nums che derivan da la patria da l'elefant Sri Lanka.
RR Telesguard 17:40


text:
La nova constellaziun dal parlament è clera. La gronda victura è la dretga cun la PPS che gudogna 11 sezs e vegn uschia sin 65 mandats, il pli aut dumber ch’ina partida ha gì insacur. Gudagnà han er ils liberaldemocrats cun plus 3 sezs e da nov 33 represchentants en il parlament. Pers han las partidas cun ils temas ecologia. Ils socialdemocrats perdan 3 sezs ed era las partidas da mez han stuì laschar plimas.
Tge munta quai per la Cussegliera federala da la PBD, Eveline Widmer-Schlumpf? Sch’Eveline Widmer-Schlmpf sa metta a disposiziun anc ina giada sco Cussegliera federala, e quai n’è anc betg segir, lura datti duas partidas che na reelegian segiramain betg pli ella; la PPS e la PLD. Quai han ditg ils presidents da partida da la PPS, Toni Brunner e Philipp Müller da la PLD en discurs cun RTR.


text:
Hinterrhein (GR)
Hinterrhein (Valragn in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 65 abitant e una süperfiss de 48.3 km², e al se tröva a una altitüden de 1624 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hinterrhein a l'è tacaa ai cumün de Bregn (TI), Malvaglia (TI), Mesòch, Nufenen, Vals.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hinterrhein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219 per 'na Ecclesia Sancti Petri de Reno pruprietà de la fameia di Sax-Misox.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguìstega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'abitaa de Hinterrhein l'è staa vün di prim a vess culunisaa di Walser che gniven de la Val Formazza (per la via de la Val Mesolcina) in del secul XIII. De alura la lengua püssee parlada in del paes l'è la lengua germanofuna di Walser. Al dì d'incö, l'ünega lengua ufizial l'è el tudesch.
Informazion Climategh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hinterrhein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Hinterrhein su Wikimedia Commons