text:
L’idea da la suprastanza communala da la vischnanca Lumnezia, da reducir il dumber da suprastants da nov sin tschintg, vegn sustegnida da la populaziun lumneziana. Cun 91 cunter naginas vuschs ha la radunanza communala surdà a la suprastanza l’incarica d’elavurar propostas persuenter. «Quai è per nus in cler signal dad ir vinavant questa via e preschentar uschè svelt sco pussaivel ina proposta per laschar votar», commentescha il president communal Duri Blumenthal quest resultat. Sin il pli tard primavaira duai la votaziun esser, per che la regenza haja temp da tractar questa midada.
Betg tema ch’ils vischinadis vegnan a la curta
Il contract da fusiun prevesa che mintga anteriura vischnanca ha da tschentar in suprastant. Cun il president communal dat quai ina suprastanza da nov persunas. Gia tar las emprimas elecziuns avant trais onns n'èsi betg stà pussaivel da far quai. Il vischinadi da Vignogn n'è betg represchentà. Pli tgunsch giaja quai era betg en il futur, anzi il cuntrari, argumentescha la suprastanza actuala. Ch’ils vischinadis hajan forsa dischavantatgs sch’els na pon betg tschentar in suprastant, na crain ils lumnezians betg. Ils dumandads èn da l’opiniun ch’i saja pli impurtant dad avair glieud qualifitgada en suprastanza e quels guardian per l’entira vischnanca e betg sulettamain per in vischinadi.
Ulteriuras decisiuns
Approvà ha la radunanza communala er ils statuts per il cirquit dal register funsil Glion-Lumnezia ed in credit da 450'000 francs per l'installaziun da dumbraders d'aua. Vinavant è vegnì abolì las restricziuns existentas per vender immobiglias a persunas da l'exteriur e fixà la quota persuenter a 100% per l'entira vischnanca. La suprastanza ha era preschentà il quint per il plaz public Palius a Vella. Quel è stà en il rom dal credit concedì da 680’000 francs. Il quint è vegnì approvà.


c: text/html

text:
Zinasch
Zinasch (nom ufizial: Zinasco) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 3 262 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 29,5 km² e ona densità de 111 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bastida, Carbunèra, Cava, Sëvsèina, Curäna, Düran, Grüpél, Msäna Rabatón, Pancaräna, Piev d'Albignö, Sum, Vilanöva.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Zinasch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
29.06.2015 Rachid Taha – Bleu de marseille – Algeria
Rachid Taha, è naschì ils 18.09.1958 en l’Algeria e 1968 emigrà cun sia famiglia en Frantscha. Sia musica è inspirada dal stil da l’Algeria maschadà cun rock e tecno. A partir dal 1981 è el stà commember da la band «Carte de sejour» cun commembers immigrants da segunda generaziun. Dapi il 1991 è el activ sco solist, lavurond savens cun il producent englais Steve Hillage, modernisond magari er melodias tradiziunalas u vegls schlaghers dal Maghreb. Live è el ina cumparsa detg selvadia, punk en tgirom nair.
30.06.2015 Ray Lema - Koteja - Congo
Ray Lema, percussiunist, pianist, ghitarrist, cumponist e chantadur, è naschi ils 30 da mars 1946 en il Congo. Si’emprima educaziun musicala è stada classica e suenter ha el scuvert Jimi Hendrix e sumegliants musicists. Pervia d’in scumond da preschentaziun, sut il dictatur Mobutu dal Congo, è Ray Lema emigrà en l’America nua ch’el ha registrà il 1982 la chanzun Koteja. Oz viva Lema a Paris, nua ch’el operescha tranter auter era sco cumponist da musica da films.
01.07.2015 Ladysmith Black Mambazo – Homeless – Africa dal Sid
Text: La gruppa a-cappella fundada ils onns 60 en il township Ladysmith. Joseph Shabalala è il manader dal chor viril. «Homeless» ha lantschà il 1986 la carriera internaziunala dals Ladysmith Black Mambazo. En collavuraziun cun Paul Simon, che ha duvrà la chanzun «Homeless» per ses album «Graceland», è la chanzun (plus duas autras) vegnida registrada a Londra. Nelson Mandela ha numnà Ladysmith Black Mambazo ambassadurs culturals da l‘Africa dal Sid. Els han avert las portas per divers auters chors sidafricans, sco p.ex. Mahlathini and the Mahotella Queens.
02.07.2015 Johnny Clegg & Savuka – Asimbonanga – Africa dal Sid
Il ghitarrist, chantadur, sautunz e cumponist Johnny Clegg è naschì ils 7 da zercladur 1953 a Manchester. Il bab è sta pilot da la Royal Air Force, ses geniturs èn sa spartids baud. Clegg è suandà en la patria da la mamma a Simbabwe. Pli tard han els midà chasa a Johannesburg. 1976 han Sipho Mchunu e Johnny Clegg publitgà lur emprimas singles. Il régime d’apartheid ha scumandà ils texts dal duo. Quai ha augmentà la popularitad dal duo. Clegg ha lura fundà las gruppas Juluka e Savuka, demonstrond cun quellas la convivenza tranter alvs e nairs en il Sidafrica. Cun in grondius success internaziunal. Da la Witwatersrand-Universität e da la School of Law da City University of New York ha Clegg retschavì il docter honoris causa. En l’onn 2012 ha il president da l’Africa dal Sid surdà a Johnny Clegg la medaglia d’argient Ikhamanga per las prestaziuns en art, cultura, litteratura, musica, schurnalissem e sport. El vegn er numnà il «zulu alv».
03.07.2015 Mory Kante –Yé ké yé ké (1988) – Guinea
Yé ké yé ké è stà il hit da stad en l’Europa dals onns 80, lantschond quella unda ch’ins ha lura numnà la «world music». Quai è stà il punct culminant da la carriera da Mory Kante. Il musicist da Guinea è naschi ils 29 da mars 1950 sco in dals pli giuvens dals 38 uffants da la famiglia. Ils Kantes eran ina famiglia da «griots», ina funcziun impurtanta en l’Africa dal vest che cultiva las tradiziuns oralas, quai vul dir il raquintar istorgias, e dat er vinavant la musica. Ins na daventa griot, ins nascha sco griot e quai resta en famiglia. Blers musicists africans derivan er da quella tradiziun: er Youssou N’Dur e Habib Koité. Il 1971, cun 21 onns, daventa Mory commember da la band renumada Rail Band de Bamako. Dapi il 1978 va el pli e pli sias atgnas vias ed integrescha er pop e rock en sia musica. Il 1988 ha el in dals emprims hits mundials da musica africana cun il Yé ké yé ké – registrà a Paris!.
Hits e semperverds africans Hits africans - segund'emna
29.06 fin ils 03.07.2015


text:
Ghifa
Ghifa (nòm uficiàl in italian: Ghiffa) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 2 416 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,1 km² e ona densità de popolaziun de 171 ab./km².
El paes el se tröva lungh el Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Castelvecana, Laven-Mumbel e Port Valtravaja), ultra a vess arent al caplögh pruvincial. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Carpian, Cargiagh, Caroni, Cered, Decc, Frin, Runch, San Maurizi, Selva e Süsel.
A Ghifa l'è present anca un Sacher Munt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghifa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sche l'iniziativa No Billag vegn acceptada ils 4 da mars, perda la SRG SSR trais quarts da sias entradas, cunquai che las taxas per radio e televisiun vegnissan abolidas. Quai concedan era ils iniziants. Els proponan dentant alternativas per la finanziaziun, tranter auter:
- Reclama
- Abunaments
- Pay-on-Demand
- Sustegn privat
- Sustegn dal stadi
Cunquai che nagina da questas alternativas possia remplazzar cumplainamain las entradas actualas cun taxas per radio e televisiun, stoppia la SRG SSR spargnar e tschertgar novas funtaunas per daners.
Televisiun: 1 problem - 4 variantas
Ils iniziants proponan d'emetter ils cuntegns da la SRG SSR via cabel - cun in'offerta da basa ch'ins po retrair cun abunaments sco per exempel sur la Swisscom, Sunrise u upc. Uschia duain ils consuments decider sch'els vulan far diever da la purschida da la SRG u betg.
- Varianta 1: In pachet cun ils emetturs SRF1, RTS1 ed RSI1 che custass 168 francs l'onn.
- Varianta 2: Il medem pachet sco tar varianta 1, dentant cun be la mesadad reclama en ils programs. Persuenter fiss quest pachet cun 216 francs l'onn pli char.
- Varianta 3: L'emprim emettur (SRF1, RTS1, RSI1) fiss accessibels libramain, ils segunds emetturs (SRF2, RTS2, RSI2) custassan dentant. Per finanziar questa purschida dessi dapli reclama en il program. Ils iniziant tituleschan sez questa varianta 3 sco pauc realistica, quai che las entradas da reclama sa reduceschan actualmain.
- Varianta 4: Ina maschaida da varianta 1 e 3: Emetturs d'infurmaziun duain esser accessibels libramain (SRFinfo, RTSinfo, RSIinfo). Dasperas duai dar in emettur da televisiun via cabel (SRF1, RTS1, RSI1) ed en Svizra tudestga anc in SRF2. En Svizra tudestga custass quest abunament 168 francs l'onn ed en las autras regiuns linguisticas 96 francs.
Actualmain munta la taxa per radio e televisiun a 450 francs l'onn ed a partir da l'onn proxim anc 365 francs ad onn. Da las total 1.37 milliardas francs entradas da taxas va la gronda part a la SRG SSR (1.24 milliardas francs) ed ina part a 21 radios locals e 13 televisiuns regiunalas (61 milliuns francs).
Radio: Da nov cun reclama
Tar il radio duain ils daners vegnir principalmain entras reclamas. Quai fiss in novum: Actualmain na datti nagins spots da reclama tar ils radios da la SRG SSR. Era per las purschidas online proponan ils iniziants da No Billag da tschertgar dapli e novas vias per la finanziaziun.
Sustegn da confederaziun e chantuns
Sper las entradas cun abunaments duai il maun public sustegnair la SRG SSR e quai malgrà ch'i stat scrit en il text d'iniziativa: "La confederaziun da subvenziunescha naginas staziuns da radio e televisiun".
Propostas dals iniziants per il sustegn statal:
- scenari 1: 50 milliuns francs
- scenari 2: 150 milliuns francs
- scenari 3: 300 milliuns francs
Entradas tenor las propostas dals iniziants No Billag
Totalmain fissan quai 45 enfin 65% pli paucas entradas. Actualmain ha la SRG SSR a disposiziun 1.24 milliardas francs ord las taxas da radio e televisiun.
Ils iniziants concedan che lur "plan B" na garanteschia betg in avegnir a lunga vista. La SRG SSR haja però bunas premissas per surviver: Ella saja la pli gronda interpresa da medias e disponia da schurnalists enconuschents ed grondius.
RR novitads 17:00+


text:
Castelnuovo
Castelnuovo a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
- Castelnuovo – cümü de la pruìnsa de Trènt,
- Castelnuovo Belbo – cümü de la pruìnsa de Asti,
- Castelnuovo Berardenga – cümü de la pruìnsa de Siéna,
- Castelnuovo Bocca d'Adda – cümü de la pruìnsa de Lodi,
- Castelnuovo Bormida – cümü de la pruìnsa de Alesàndria,
- Castelnuovo Bozzente – cümü de la pruìnsa de Còm,
- Castelnuovo Calcea – cümü de la pruìnsa de Asti,
- Castelnuovo Cilento – cümü de la pruìnsa de Salerno,
- Castelnuovo del Garda – cümü de la pruìnsa de Verùna,
- Castelnuovo della Daunia – cümü de la pruìnsa de Foggia,
- Castelnuovo di Ceva – cümü de la pruìnsa de Cuneo,
- Castelnuovo di Conza – cümü de la pruìnsa de Salerno,
- Castelnuovo di Farfa – cümü de la pruìnsa de Rieti,
- Castelnuovo di Garfagnana - cümü de la pruìnsa de Lucca,
- Castelnuovo di Porto - cümü de la pruìnsa de Roma,
- Castelnuovo di Val di Cecina – cümü de la pruìnsa de Pisa,
- Castelnuovo Don Bosco – cümü de la pruìnsa de Asti,
- Castelnuovo Magra – cümü de la pruìnsa de la Spezia,
- Castelnuovo Nigra – cümü de la pruìnsa de Turì,
- Castelnuovo Parano – cümü de la pruìnsa de Frosinone,
- Castelnuovo Rangone – cümü de la pruìnsa de Modena,
- Castelnuovo Scrivia – cümü de la pruìnsa de Alesàndria.


text:
Hütten (ZH)
Hütten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.24 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 911 abitant.
El cumün de Hütten al se tröva a una altitüden de 729 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Feusisberg (SZ), Menzingen (ZG), Oberägeri (ZG), Richterswil, Schönenberg, Wollerau (SZ). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hütten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1270 col nom de ze dien Hütten.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Hütten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Minisguard dals 14-03-2015
- Sonda, 14.3.2015, 17:40
Autos intelligents na dovran nagin chauffeur – ina visiun daventa pli e pli concreta
Al salun d’autos ch’ha lieu per il mument a Genevra vegnan mussads ils models pli novs dad autos autonoms, autos che na dovran nagin chauffeur. E mintg’onn vegn la visiun dad in auto che vesa, senta e patratga pli e pli realistica.
Orlando Bass – il giuven campiun da giugar «la tschocca» sin glatsch
A Flem ha lieu questa fin d’emna il campiunadi grischun da tschoccas/rudellas. Er da la partida è il giuven Orlando Bass, el è in campiun en quel sport.


text:
«Da serrar la porta al mund na vegn betg a frenar il svilup dal mund», ha il president ditg en ses pled avant las dus chombras dal parlament american. Ins sa chattia en in mument critic da l'istorgia. I saja impurtant da sa proteger sco cumminanzas globalas, saja quai en organisaziuns sco l'ONU u la Nato. Macron ha pledà da s'engaschar cunter isolaziun e naziunalissem. Quai sajan mesiras, che sajan mo a curta vista carmalantas. A lunga vista saja mulitlateralissem però la suletta resposta sin ils problems dal mund.
Betg uss, betg en 5 onns, betg en 10 onns
Macron ha er repetì ses appell a Trump, da betg bandunar nunponderadamain la cunvegna d'atom cun l'Iran. L'Iran na possia mai vegnir en possess d'armas nuclearas, questa finamira saja clera: «Betg uss. Betg en tschintg onns. Betg en diesch onns. Mai!», ha el accentuà. Perquai na possian ins betg simplamain bandunar la cunvegna senza remplazzament, er sche quella na saja forsa betg perfetga. Macron ha er confermà sia intenziun da vulair reglar en in nov concept total las relaziuns cun l'Iran.
Enfin ils 12 da matg ha Trump temp da decider, sch'el decretescha vinavant sancziuns cunter l'Iran. Questa decisiun vala numnadamain sco basa per l'avegnir da la cunvegna d'atom cun l'Iran.
RR novitads 06:00


text:
Tochen il 2006 è el sa participà sez al cartel en la branscha da construcziun. Suenter ha Adam Quadroni gì avunda ed è sortì da quel. Consequenza è stada ch'el ha pers sia fatschenta. Plinavant ha er sia dunna bandunà el. In student da Wald en il chantun Turitg less uss gidar l'informant Adam Quadroni cun rimnas daners via crowdfunding.
Engaschi per giustia
Il student Nathanael Wildermuth di ch'el vul gidar Adam Quadroni e s'engaschar per giustia. Finamira saja da rimnar almain 100'000 francs sin sia plattafurma online. Sustegnì vegn el da Giusep Nay. L'anteriur derschader e president dal Tribunal federal surprenda la controlla da las finanzas dal project. Plinavant ha Quadroni survegnì gratuitamain ses cussegl giuridic. Uschia survegn Adam Quadroni sustegn finanzial per ina nov'entschatta e sustegn per cumbatter avant dretgira ch'el dastgia vesair dapli sias figlias.
RR actualitad 17:00


text:
51% dals schurnalists descrivan lur cundiziuns da lavur sco «plitost enfin insumma betg bunas». Mo 39% s'expriman d'esser cuntents cun las cundiziuns da lavurar. Tuttina sa decidessan 84% dals dumandads anc ina giada per la professiun.
Ina da las pli grondas sfidas è – tenor ils schurnalists interrogads – la pressiun da custs. Che politichers emprovan d'influenzar la rapportaziun cun squitsch para dad esser ina sfida main problematica. Tuttina han 23% inditgà che politichers hajan gia mess els sut pressiun.
Cundiziuns per la maioritad daventadas mendras
79% dals 332 schurnalists ch'èn vegnids dumandads han inditgà che lur cundiziuns da lavur sajan vegnidas mendras, 11% èn stads da l'avis ch'i n'haja betg dà grondas midadas e 6% è perfin da l'avis che las cundiziuns sajan sa meglieradas. Quai ha communitgà l’institut demoscopic Marketagent.com.
RR novitads 12:00


text:
Questa purschida-web vegn terminada la fin da fanadur 2018
Timeline – Cronica multimediala da la Svizra
As interessais Vus per l’istorgia da la Svizra a partir dal 1931? La Timeline da la SRG SSR porscha numerusas truvaglias en sun e tun davart ils pli differents temas – cultura, furmaziun, economia, politica, protecziun da l’ambient, fatgs da la sanadad, sport e temp liber. Cumenzai il viadi che As maina tras l’istorgia da radio e televisiun dals ultims 80 onns!
Dossiers
Ils ultims onns è sa midà bler en las scolas svizras. Oz èsi evident che mattatschas e mattatschs frequentan ils medems roms ed ils plans d'instrucziun èn en tut ils chantuns pli u main tuttina. Ma co era quai pli baud, avant sessanta, settanta onns? Faschai en quest dossier in'excursiun tras la scola dals ultims decennis cun tut sias innovaziuns e sfidas.
Zutgerins da vitamins per uffants da scolaDurada: [00'59''] Schweizer Filmwochenschau
Durant temps fraids e temps da grippa èn surtut ils uffants periclitads. Sco emprim chantun svizzer...
L'emprim di da scola l'onn 1968Durada: [17'26''] TSI
Co sa sentan las scolaras ed ils scolars l'emprim di da scola? Co po la scola far quest eveniment...
L'englais ed il computer en scolaDurada: [01'34''] TSR
Sper il rom englais tempriv introducesch'ins en questa scola era la lavur cun il computer sin il...
Nova scolaziun en la domena da l'informaticaDurada: [02'15''] TSR
La finamira è da crear in center da scolaziun per l'informatica en il Vallais. Las scolas èn...
Èn chastids corporals anc confurms al temp?Durada: [07'07''] SF
En ils blers chantuns dat il legislatur il 1971 anc il dretg a las persunas d'instrucziun da dar...
Instrucziun en lingua tudestga per Romands pervia da mesiras da spargn?Durada: [03'17''] SRF
En consequenza da mesiras da spargn en il chantun da Berna na duain scolaras e scolars francofons...
Instrucziun cun computers cunter la mancanza da persunas d'instrucziunDurada: [04'49''] SF
La mancanza da scolasts è in problem regular. Questa contribuziun da l'onn 1965 mussa ina persuna...


text:
Els na sa sentian betg pli segirs da lur vita en quest champ, han ditg ils fugitivs a schurnalists. Uss veglian els sa chasar en in magasin bandunà en il port.
Organisaziun d’agid sa retira
Avant la fugia dals migrants eran la notg passada plirs fugitivs vegnids blessads tar charplinas en il champ da Chios tranter Afgans e Sirians. A medem temp era ina tenda per il provediment medicinal vegnida destruida. Quai ha stimulà l’organisaziun d’agid «Medis dal mund» da retrair lur squadra.
Champ a Chios è surchargià
Il champ da registraziun a Chios ha ina capacitad da 1’200 persunas. Dapi la cunvegna davart fugitivs tranter l’UE e la Tirchia dals 20 da mars tegnan las autoritads là ils novarrivads. Tenor rapports èn quai gia radund 1’500 persunas. En rom da la cunvegna duain fugitivs vegnir manads enavos en Tirchia.
Dumandà dapli policists
Maletgs da video da l’emettur grec «Skai» laschan supponer che l’atmosfera a Chios è extremamain tendida. Las autoritads han dumandà Athen per dapli policists perquai ch’i dat bunamain mintga di charplinas.
Ed er en il champ ad Idomeni en il nord da la Grezia tanschia «ins sbrinzla» per provocar ina situaziun explosiva, rapportan medias greccas.
Naziuns Unidas fan quitads pervi da remanada da fugitivs
Las Naziuns Unidas èn cunter da manar enavos fugitivs da la Grezia en la Tirchia sco quai ch'igl è planisà per glindesdi proxim. Il prim stoppian las garanzias da segirezza per ils umans pertutgads esser en vigur. En domadus pajais dettia quai anc deficits.
I giaja per segirar ch'ils umans en la Tirchia survegnian protecziun internaziunala e sajan segirs da betg vegnir transportads davent. L'UNHCR ha repetidamain exprimì il quità che la Tirchia pudessi transportar fugitivs enavos en l'Afghanistan, l'Iran u l'Irac.
RR novitads 15:00 / 18:00


text:
La baselgia catolica veglia gidar persunas, a las qualas i saja vegnì fatg entiert avant onns e che sajan per quai anc oz en difficultads.
Tar las unfrendas s'audan tranter auter anteriurs uffants plazzads, uffants da chasas d'uffants, tals ch’èn vegnids internads, adoptads per sforz, zagrenders u unfrendas da sterilisaziuns per sforz.
Agid finanzial senza birocrazia
Il fond per l’agid immediat è vegnì stgaffì l’onn 2014 per pudair gidar ad unfrendas en miserias finanzialas a moda nunbirocratica. Il fond vegn purtà da las baselgias chantunalas, dals chantuns, da las vischnancas e citads sco era d’organisaziuns e persunas privatas.
RR novitads 14:00


text:
La cumissiun per la sanadad dal Cussegl naziunal accelerescha la finanziaziun unitara da purschidas ambulantas e staziunaras da sanadad. Oz ha ella tramess en consultaziun la proposta. Ils chantuns n'èn betg intgantads.
La proposta da la cumissiun sa restrenschia sin quai, ch'ella veglia investir ad onn 8 milliardas francs da las impostas chantunalas per las cassas da malsauns. Quai n'haja dentant betg l'effect da reducir ils custs, di la Conferenza dals directurs da sanadad. Perquai vegn la conferenza proxim'emna probablamain a refusar la proposta.
Promover las prestaziuns ambulantas
En emprima lingia vai per la controlla. Actualmain indemniseschan las cassas da malsauns tut ils custs per prestaziuns da sanadad ambulantas. Las prestaziuns staziunaras percunter vegnan indemnisadas per almain 55% dals chantuns – il rest pajan las cassas da malsauns.
La midada da la lescha ha la finamira, da finanziar tut las prestaziuns a moda unitara. Da princip duessan las cassas da malsauns indemnisar tut las prestaziuns ambulantas e staziunaras. Ils chantuns pajassan in import d'almain 25,5% dals custs che restan suenter trair giu la franschisa e la quota persunala. En media avessan ils chantuns uschia pajà cun quest sistem 7,5 milliardas francs ad onn dal 2012 fin il 2015.
Cun il nov sistem vuless la cumissiun cuntanscher, che dapli prestaziuns da sanadad vegnissan purschidas ambulant. Per regla è quai numnadamain pli bunmartgà. Ultra da quai duai il provediment coordinà daventar uschia pli attractiv.
RR novitads 16:00


text:
Malgrà ina gala offensiva dals Calanda Broncos avant bun 550 aspectaturs è il gieu encunter Winterthur i a fin cun in schoc. Curt avant la fin è Jamal Clay, in dals dus Americans en il cader dals Broncos, sa blessà ed ha stuì vegnir transportà giu dal plaz.
En il Swiss Bowl da sonda ils 9 da fanader 2016 cumbattan ils Calanda Broncos en il final encunter il victur dal duel tranter ils Berna Grizzlies es ils Basilea Gladiators. En quest final vala l’equipa grischuna sco il favurit. Ils Broncos èn ils defensurs dal titel ed han er dominà la qualificaziun cun 9 victorias en 10 gieus.
RR Sportissimo 12:10


text:
Il project è vegnì lantschà avant bun dus onns da la HTW a Cuira. La finamira dal project è ch'ils hotels en il Grischun ed il Tessin partan lur collavuraturs per uschia evitar che quels èn senza lavur durant las stagiuns ch'i marscha pauc.
Concret munta quai che stagiunaris duain vegnir recumpensads sch'els èn annunziads tar il program da parter collavuraturs ed han duas plazzas da stagiun, ina da stad ed ina d'enviern. Sch'els pon mussar si tar la plattafurma ch'els han gia ina proxima plazza, na ston els betg sa spruvar da survegnir ina plazza per incassar maximalamain 6 emnas ad onn indemnisaziun per persunas dischoccupadas. Uschia pon vegnir surmuntadas pitschnas luccas da paja tranter las stagiuns a moda nunbirocratica.
Il project cumenza l'entschatta da l'auter onn e cuzza trais onns.
RR novitads 16:00


text:
Dapi ses 24avel anniversari ha il probabel pli enconuschent clown svizzer procurà per risadas tar ses publicum. Savi ch'el veglia daventar clown, ha Dimitri però gia en la vegliadetgna da 7 onns cura ch'el ha vesì il clown svizzer Andreff en il circus Knie. L'esser legher quai saja sia vita, sia passiun, sco el ha adina ditg.
Gia durant ses emprendissadi sco vaschler frequentava Dimitri Jakob Müller lecziuns da teater, musica, balett ed acrobatica. Da quel temp ha el scaffì sias emprimas curtas rollas comicas e nummers da clown e pantomima. Suenter ha el tranter auter studegià a Paris pantomima, acrobatica ed artistica sin la suga.
Si'ovra da vita
A partir dal 1959 è el sta pliras giadas sin turna tras l'entir mund, tranter auter er trais giadas cun il circus Knie. Il 1971 ha Dimitri fundà ensemen cun sia consorta Gunda il Teatro Dimitri a Verscio. Il 1975 è lura la Scuola Teatro Dimitri vegnia vitiers ch'è oz ina scol'auta per teater da moviment e creaziun da teater.
Dasper la lavur sco autur, reschissur e decoratur da tribuna en ses agen teater era Dimitri er adina puspè da vesair sin tribunas da l'art pitschen
Il 2009 ha el survegnì il Swiss Award per cultura ed il 2013 il Swiss Award per si'ovra da vita. Quai sper divers auters premis ed onoraziuns.
Ses ultim salto ha il pli enconuschent clown svizzer fatg en la vegliadetgna da 50 onns en in teater a Basilea. E malgrà ch'i era ses ultim salto, na pensava Dimitri anc ditg betg da chalar. El vegnia a far vinavant fin ch'el dettia enturn, ha el fatg a savair lezza giada.
Regurdientschas vid il clown Dimitri
(ord la Tagesschau dals 20-04-2016)
RR novitads 09:00


text:
Sin ils chaltgogns da la Lega èn ils liberaldemocrats cun 26,47 %. Da raschun vegn la cumposiziun da la regenza en il Tessin uschia a restar la medema sco fin qua. La Lega vegn represchentada da Norman Gobbi e Claudio Zali. Per la PLD vegn da nov Christian Vitta a seser en la regenza. Da spetgar è che la PCD e la PS èn represchentads sco fin qua cun in sez.
En il Tessin han ins pudì votar il 2015 per l’emprima giada per brev. En la calculaziun n'èn las vischnancas Lugano e Mendriso anc betg cumpigliadas. La participaziun a las elecziuns giascha fitg probabel cleramain sur la valur da 2011, lura avevan elegì 58 % dals votants.
RR novitads 18:00


text:
Ustìlia
Ustìlia (nòm uficiàl en Italià: Ostiglia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 818 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 39,7 km² e 'na densità de 172 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bufrànch, Casaleone (VR), Cerea (VR), Gazzo Veronese (VR), Melara (RO), Réar, Seravàl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Ustìlia l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nina Simone: «Suzanne»
- Glindesdi, 30.4.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 30.4.2018, 9:30, RTR
Da las chanzuns dal chantautur e poet canadais Leonard Cohen datti nundumbraivlas reprisas, surtut da «Suzanne». Ina da las zunt specialas vegn da Nina Simone. Ella era chantadura da jazz, soul e blues ed ha fatg numerus discs durant sia carriera. Il 1969 ha ella registrà «Suzanne» durant in concert a Roma, ina versiun dal viv. Quella era cumparida dus onns avant sin il disc da debut dal chantautur canadais, in toc simpel, stgars e monoton, pero cun gronda tensiun e plain admiraziun.
Tar Nina Simone datti dus versiuns, ina da piano ed ina pli exotica cun ghitarra e percussiun, precis il cuntrari da Cohen. La chanzun daventa pli sperta e plain groove da jazz e Nina Simone dà tut in'autra vita a «Suzanne», sia vusch avra autras sferas e fa sigls inaspettads. Da la chanzun melancolica da Cohen fa ella in toc alleger e divertent.


text:
La regenza austriaca ha dà en consultaziun in sboz da lescha. Cun approvar quest fissi scumandar da fimar en ustarias.
Enfin uss pudevan ustarias endrizzar stanzas separadas per fimaders sch'i na vegniva betg fimà en la stanza principala dal local. En locals pitschens pudev'ins ultra da quai fimar. Ustarias ch'han endrizzà voluntarmain locals per fimaders duain survegnir enavos ina part dals daners investids. L'Austria aveva enfin uss serrà giu mal en studis da la lia cunter il cancer europeica.
RR novitads 17:00


text:
Suenter il scandal en connex cun la giuria dal Premi Nobel da litteratura en la Svezia, mida il retg Carl XVI. Gustaf uss ils statuts per il gremi. Fin uss n’eri betg pussaivel da demissiunar da la giuria dal Premi Nobel. Ils posts vegnivan surdads per vita duranta. Uschia n'avess ins betg pudì remplazzar ils posts da la giuria da commembers ch'avevan communitgà da betg pli vulair sa participar a sesidas per motivs da protests.
Quests protests stattan en connex cun ina affera da corrupziun e tradiment da secrets.
Midadas dals statuts – midadas en il gremi
Cun la midada dals statuts duai esser pussaivel d'occupar da nov quests sezs. Dentant na duain betg mo ils sezs dals commembers che vulan sa retrair per protest vegnir occupads danovamain, mabain er da quels commembers che n'han ils davos dus onns betg lavurà activamain en il gremi.
RR novitads 20:00


text:
Perquai ha ella installà il center da cumpetenza en las stalla dal Waldhaus a Cuira. Là vul ins rimnar experientschas sur dal tegnair chauras e nursas, per exempel era nursas da latg. Cun il nov center da cumpetenza duai la tratga professiunala da muvel manidel, chauras e nursas, survegnir ina impurtanza pli gronda ed ils consuments vegnir entusiasmads per ils products da latg e da charn da quests animals.
Chantun Chauras e nursas èn ils dretgs animals da niz
Per grondas parts dal territori da muntogna fissan chauras e nursas ils dretgs animals da niz. Da quest’idea è la scola d’agricultura Plantahof a Landquart.


text:
Svizra
-
Guardar sin la detta a la plazza da finanzas svizra
Il Cussegl federal vul er en il futur laschar observar la plazza da finanzas svizra d'in gremi d'experts. L'autoritad federala communitgescha ch'il Departament federal da finanzas haja incaricĂ perquai in cussegl consultativ.
Il cussegl consultativ duai valitar las sfidas strategicas e las perspectivas da la plazza da finanzas svizra. Il gremi possia er far recumandaziuns al Cussegl federal. President da quest gremi da 20 experts è il professer da l'universitad da Berna, Aymo Brunetti.
RR novitads 17:00


text:
Cumpiüter
El cumpiüter, ciamaa anca calculadur e urdinadur, a l'è una maghina che la laura i dat a segund de 'na lista de istrüziun, ciamà prugramadura.
El prim cumpiüter l'eva el Z3 del Konrad Zuse [1] , ma el prim modern l'eva ENIAC (1946), grand cum'è una stansa.
Adess i cumpiüter hin piscinit e a custen poch.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim cumpiüter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nel 1941 Konrad Zuse inventa el prim cumpiüter, el Z3. L'era minga tücc eletronico. El prim cumpiüter moderno (general purpose) l'eva el ENIAC, prugetàa dai american. El prim cumpiüter commercial talian l'eva el ELEA 9003 dell'Olivetti, el prim al mund ad usà dumà i transistor.
I prim Personal Cumpiüter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim personal cumpiütet l'eva la Programma 101, faa da Pier Giorgio Perotto dela Olivetti. El parea pü una calcolatrice, ma l'eva on cumpiüter semplice. Nel 1971 Federico Faggin inventa el microprocessor, usà per la prima volta da François Gernelle dü an dopo.
Home Computer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nel 1977 Chuck Peddle crea el prim "Home Computer", seguido dala Apple cunt el Apple II. El prim Home Compiuter che el custava minga tropp l'era el Sinclair. El püü se vendù el fudaria el Commodore 64.
PC IBM e Windows[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nel 1981 IBM crea el PC IBM cunt el DOS di Microsoft. L'eva facil de clunàe e l'è divenü standard.
Nel 1986 Microsoft crea el Windows, incö l'è el sistema püü usàa nei PC.
Linux[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nel 1991 on finlandes, Linus Torvalds, crea el Linux, on sistema Open Source. Incö l'è molt usàa in dei server e in dei smartphone.
Tablet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nel 2001 el Bill Gates crea el prim tablet. El ghà minga sücess per el cust.
Smartphone[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim smartphone l'eva on IBM, ma el prim a diventà famoso l'è iPhone, dela Apple.
Incö el sistema püü usàa l'e el Android, seguito dal iOS dela Apple e dal Windows Phone.


text:
Credéra e Rübià
Credéra e Rübià (Credera Rubbiano an Italià) l’è ‘n paìs da 1 621 abitànt (dàto del Dicember 2015[1]) da la Pruinsa da Cremuna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L andamènt dal nömer d'abitànt l'è mustràt an da la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Pagine tacade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Bos taurus
El Bos taurus, piö cunusìt col nòm popolàr de àca (in Lumbard Ucidental vaca, u anca vacja, in Lumbard Alpin - pr IPA: /'vakɒ/, /'vaçɒ/) per i ezemplàr fèmina, tòr per i ezemplàr màscc, bò per i ezemplàr màscc castràcc (in Lumbard Ucidnetal anca Böf) i e vedèl per i ezemplàr zùegn (Büscin in Lumbard Ucidental), l'è 'na spéce de mamìfer erbìvor artiodàctilo de la famìa dei Bovidae. L'è 'na bès·cia demestegàda de l'òm, ma 'n sèrte zòne del mónt se pöl troàl amò al stato salvàdech.
L'è stat demestegàt presapóch 10.000 ans fà 'ndèl Medio Oriènt, e de lé l'aleamènt de chèste bès·ce 'l s'è difundìt en pó 'n töt el mónt.
L'òm el la léa fò per doprà la sò càrne e 'l sò lat come nütrimènt, per la sò pèl (el cüràm), ma 'ndèla stória (e amò al dé d'encö 'n sèrte pàrcc del mónt) l'è stat apò dopràt per trasportà dei càrech gréf e per laurà la campàgna.


text:
Il pli blers voluntaris dovra quai sa chapescha avant, durant e suenter il gieu da test tranter la naziunala da l'Austria e l'uniun sportiva Schluein/Glion. Radund 100 voluntaris dovra quai lura, di il president da l'uniun Simon Lutz. Saja quai survir en ina da las ustarias, reglar il traffic, direger la glieud, schubregiar u schizunt tgirar ils stars da la naziunala austriaca. Cler è dentant er che betg tut ils jobs èn tuttina dumandads.
Voluntaris na dovra quai dentant betg mo durant il di dal gieu mabain er ils dis avant, cura che la naziunala da ballape austriaca trenescha. Cunzunt durant ils trenaments publics ch'ins po ir a guardar dovra quai blers voluntaris. Tuna suenter fitg blera lavur mo pervia che la naziunala da ballape dals austriacs è sin visita. Guardar per lur segirtad e survir si ils austriacs. Simon Lutz vesa quai dentant betg uschia:
E sa mussar da la megliera vart possian ins cunzunt er pervi da tut ils voluntaris che stettian a disposiziun durant l'entir'emna per sa gidar.
RR actualitad 07:00


text:
Villiger pensia a lunga vista. El saja avert e flexibel ed el saja in ami da refurmas, ha ditg il president da la giuria. Villiger è vegnì onurà surtut per dus projects: per avair introducì il frain a l’indebitament e per la refurma dal federalissem.
Der bedeutendste liberale Staatsmann, den die Schweiz in den vergangenen dreissig Jahren hervorgebracht hat.
Villiger ha fatg attent en ses pled d'engraziament a la colliaziun inseparabla tranter morala, libertad e regulaziun. Mintga sistem liberal stoppia pudair purtar in tschert grad d'abus. Sche la basa morala sa destrueschia dentant e sche l'abus surpassia il nivel da supportabilitad, lura sa devasteschia la libertad sasezza, ha Villiger punctuà.
RR novitads 16:00


text:
Suenter discussiuns intensivas ha la cumissiun d’instituziuns politicas dal Cussegl dals chantuns decis ina proposta per realisar l’iniziativa d’immigraziun da massa. Ina maioritad da 6 cunter 2 vuschs, tar 5 abstenziuns, ha decis a favur dal concept proponi dal cusseglier dals chantuns Philipp Müller (PLD) - quai vul dir d’engrevgiar la «favurisaziun d’indigens light». Quai ha il president da la cumissiun Peter Föhn (PPS/SZ) ditg a las medias.
Refusas basegnan in argument
Tenor il concept da Müller na duajan ils patruns betg sulet annunziar las plazzas libras a l’intermediaziun da lavur, mabain era esser obligads d’envidar ils candidats avant maun ad in discurs. Refusas ston alura vegnir giustifitgadas, e quai betg mo cun flosclas mabain cun arguments individuals, ha accentuà Müller avant las medias.
Pertutgads sajan ils secturs cun ina dischoccupaziun surproporziunala. Il concept na dovria nagins contingents e naginas cifras maximalas, ha accentuà Müller.
Sa cumporta quai cun las cunvegnas cun l’UE?
La fatschenta va uss enavos en il parlament. Il Cussegl dals chantuns vegn alura a tractar la proposta en la sessiun d’enviern. Sch'il concept proponì sa cumporta cun las cunvegnas cun l’UE è dispitaivel tranter experts. Ils gremis da l’UE n’èn era anc betg s’exprimids davart las propostas. L’Uniun europeica pretenda fin uss che la Svizra sto tractar tut las persunas tuttina, quai è fixà en la cunvegna da la libra circulaziun da persunas.
L’iniziativa d’immigraziun da massa sto la Svizra realisar fin ils 9 da favrer 2017.
RR novitads 18:00/20:00


text:
Dinosaurs
Ils dinosaurs (grec: deinos – ‹terribel, immens›; sauros – ‹saur›) èn la gruppa dals vertebrats terresters (tetrapoda) che dominava avant ca. 235 fin ca. 65 milliuns onns ils sistems ecologics sin la terra franca.
Las enconuschientschas davart ils dinosaurs obtegnan paleontologs cun intercurir fossils che cumparan en furma d’ossa petrifitgada. Ulteriuras infurmaziuns furneschan improntas da la pel e da tessids, fossils da passidas, ovs e gnieus, gastrolits ed excrements petrifitgads ch’èn sa mantegnids fin en il temp dad oz. Restanzas da dinosaurs èn vegnidas chattadas sin tut ils continents inclus l’Antarctica, damai ch’ils dinosaurs han entschet ad exister d’in temp che tut la terra franca era unida en il supercontinent Pangea. Fin uss han ils paleontologs descrit pli che 800 differentas spezias da dinosaurs ed i suondan mintg’onn novas. Cumbain che tschertas spezias da dinosaurs tutgan tar ils pli gronds animals da la terra da tut ils temps, era la pluralitad dals dinosaurs pitschna ed agila. Ins sa plinavant che almain tschertas gruppas dals dinosaurs èn stadas homoiotermas (da sang chaud).
Cuntegn
- 1 Sistematica dals dinosaurs
- 2 Descripziun
- 3 Evoluziun dals dinosaurs
- 4 Debattas davart ils dinosaurs
- 5 Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il cumportament dals dinosaurs
- 6 L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs
- 7 L’extincziun dals dinosaurs
- 8 L’influenza istoric-culturala
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Sistematica dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ils blers reptils d’ozendi vegnan ils dinosaurs attribuids als diapsids. Quels sa differenzieschan dals sinapsids (or dals quals èn naschids ils mammals) e dals anapsids (las tartarugas d’ozendi) tras duas fanestras da la chavazza che sa chattan en posiziun parallela davos ils egls. Entaifer ils diapsids vegnan ils dinosaurs classifitgads sco archosaurs (ils ‹reptils regents›) che possedan duas ulteriuras fanestras da la chavazza. Descendents d’ozendi da questa gruppa da reptils èn sper ils crocodils er ils utschels.
Ils dinosaurs vegnan sutdividids en duas gruppas: sauriscs (saurs cun batschida da luschard) ed ornitiscs (saurs cun batschida per sgular). Questas duas gruppas sa distinguan ina da l’autra oravant tut tras lur structura da la batschida. Ils sauriscs, als quals appartegnan tant ils teropods carnivors sco er ils sauropods erbivors, han mantegnì la structura da la batschida da lur perdavants e pon vegnir identifitgads tras l’ossa distanta dal pubis e da l’ischium (mira illustraziuns). L’ossa dal pubis e da l’ischium dals ornitiscs erbivors è percunter ordinada en posiziun parallela, inclinada vers enavos.
La classificaziun dals dinosaurs n’è fin oz ni terminada ni regulada cleramain. D’ina vart existan anc bleras largias, da l’autra vart po mintga nova scuverta furnir infurmaziuns che pretendan da restructurar la structuraziun vertenta.
Il taxon ‹dinosaurs› è vegnì definì l’onn 1842 da l’anatom englais Sir Richard Owen. Ils dinosaurs èn segnads d’ina enorma varietad da las spezias. Auters archosaurs – tranter els ils dinosaurs sgulants (pterosaurs) – na tutgan betg tar ils dinosaurs, gist uschè pauc sco ils gronds reptils da la mar dal mesozoicum, ils ictiosaurs, mosasaurs e plesiosaurs.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Da lur parents en lingia directa entaifer ils archosaurs sa laschan tut ils represchentants da tut las spezias dals dinosaurs differenziar tras in dumber da segns da skelet communabels. I sa tracta da segns da la chavazza sco era da segns da la part dal skelet che sa chatta davos la chavazza. Entant che dinosaurs primars demussan tut quests segns caracteristics, pon furmas posteriuras sa distinguer vaira ferm, uschia ch’inquala caracterisaziun numnada n’è betg pli avant maun ni betg pli pussaivla da cumprovar.
La sutgruppa dals sauropods cumpiglia ils pli gronds dinosaurs enconuschents; quels furman a medem temp ils animals da la terra ils pli gigantics ch’han insumma existì insacura. Il pli grond e grev dad els è il brachiosaur ch’aveva in’autezza da dudesch meters e pasava fin 70 tonnas. Il pli lung dinosaur è il diplodocus cun ina lunghezza d’enfin 27 meters. Igl èn bain vegnids enconuschents dinosaurs ch’eran anc bler pli gronds, quels èn però documentads mo tras fragments d’ossa. Tscherta tocca lascha sminar l’existenza da dinosaurs che mesiravan passa 40 meters, e fragments da l’argentinosaur laschan supponer che tschertins pasavan fin 100 tonnas. Er ils dinosaurs carnivors cumpigliavan gigants. Il pli grond ch’è vegnì cumprovà tras chats bunamain cumplets è il tirannosaur rex che mesirava var 12 meters. Er qua datti fragments d’ossa che laschan supponer spezias anc pli grondas. Exempels èn il gigantosaur sidamerican u il spinosaur african.
Tar ils pli pitschens dinosaurs tutgan duteropods or da la China ch’èn vegnids chattads l’onn 2002, il scansoriopterix e l’epidendrosaur ch’è pli probabel mo in animal giuven dal scansoriopterix. Quests pitschens laders pennads avevan la grondezza d’in pasler. Ulteriurs dinosaurs plitost pitschens eran per exempel il compsogantus, il saltopus, l’echinodon u il juravenator ch’avevan cun lur grondezza da corp da stgars 60 cm strusch la grondezza d’in giat. Ils pitschens dinosaurs sa nutrivan bunamain mo da charn.
Tge spezias da dinosaurs ch’eran propi las pli pitschnas respectivamain las pli grondas na vegn ins mai ad eruir, perquai ch’ils mussaments en furma da fossils èn e restan incumplets. Tenor las enconuschientschas actualas pon ins dir ch’in dinosaur aveva en media la grondezza d’ina nursa.
Pertge che tscherts dinosaurs han cuntanschì dimensiuns uschè extraordinarias vegn empruvà d’eruir en rom da perscrutaziuns intensivas. La creschientscha gigantica ha entschet en la perioda auta dal giura ed ha cuntinuà en la perioda da crida. Dinosaurs n’eran dentant betg ils sulets gigants, er ils saurs sgulants – che pudevan avair en la perioda da crida tempriva ladezzas da las alas da 12 meters u dapli – ed ils reptils da la mar pudevan cuntanscher grondezzas remartgablas.
In factur ch’ha accelerà decisivamain l’engrondiment era il fatg ch’igl ha dà durant las periodas dal giura e da crida ina vegetaziun abundanta. Uschia pudevan oravant tut ils sauropods consumar enorms quantums da nutriment senza stuair surmuntar grondas distanzas. Tras quai avevan els dapli energia per crescher e correspundentamain s’augmentava er la grondezza dals animals che vivevan da lur charn. Tar in animal da tala grondezza sa midan la finala er la moda da viver e la construcziun dal skelet considerablamain.
Sumegliant a tartarugas e crocodils possedevan er tscherts dinosaurs cuirass. Ils anchilosaurs tutgavan tar ils animals cun ils cuirass ils pli cumplets da tuts temps. Tar intginas spezias avevan schizunt las survantscheglias plattas d’ossa; sulettamain il venter n’era betg cuirassà. In tal cuirass consistiva da millis da plattas d’ossa cun diameters d’insaquants millimeters fin a varsaquants tozzels centimeters.
Auters dinosaurs purtavan cornas. Cumbain che quellas starmentavan ils adversaris, èsi pauc probabel ch’ellas avevan ina funcziun da defensiun. Pli tgunsch servivan las cornas a far parita tar la paregliaziun, u – sco quai ch’i vegn supponì tar insaquants dinosaurs cun corna – tar cumbats encunter animals da la medema spezia.
La gruppa dals pachiecefalosaurs èn dinosaurs cun ina chavazza enorm grossa. Pli probabel han els pitgà tar cumbats lur chavazzas ina encunter l’autra, sumegliant als mufluns canadais d’ozendi. Dinosaurs sco il stegosaur purtavan percunter grondas plattas d’ossa sin il dies. Lur funcziun n’ha betg pudì vegnir sclerida enfin oz. Auters dinosaurs purtavan velas sin il dies; er lur funcziun n’è anc betg sclerida.
Evoluziun dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims dinosaurs èn pli probabel sa spartids dad auters archosaurs en la mesadad da la perioda da trias avant ca. 235 milliuns onns. Mo 20 milliuns onns pli baud, a la fin da la perioda da perm, avevi dà la pli gronda extincziun da massa ch’ha insumma gì lieu insacura. Quella aveva fatg svanir 95 % da tut las spezias existentas sin il mund. In vegl perdavant dals dinosaurs pudess esser stà il saurosuchus, in grond archosaur.
Sco ils pli vegls dinosaurs per propi valan tschertas scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en stresas ch’èn 235 milliuns onns veglias (en l’Argentinia ed en la Brasilia). Il gerrerasaur, il stauricosaur e l’eoraptor eran chatschaders, entant ch’il pisanosaur era in erbivor. En las faunas da quest’epoca eran dinosaurs però plitost rars e na furmavan anc betg la gruppa dominanta.
Quai è sa midà in pèr milliuns onns pli tard, tar la midada da la perioda da carnium en quella dal norium. Da quel temp hai dà in’ulteriura extincziun da massa ch’ha pertutgà oravant tut ils reptils ed amfibis primars che vegnivan er numnads paleotetrapods. 42 % da las famiglias dals tetrapods èn mortas ora. Ils uschenumnads neotetrapods, tranter els ils dinosaurs, han occupà las nischas ecologicas ch’èn vegnidas libras. Cun la midada da la perioda dal trias en quella dal giura avant 202 milliuns onns è succedida ina nova extincziun da massa ch’ha fatg svanir definitivamain ils paleotetrapods. Cun quai cumenza la predominanza dals dinosaurs: dals animals da la perioda dal giura ch’èn enconuschents appartegneva quasi mintga spezia terrestra ch’era pli grond ch’in meter a questa gruppa.
Debattas davart ils dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Eran els animals da sang chaud?[modifitgar | modifitgar il code]
Cur ch’ils emprims dinosaurs èn vegnids scuverts, han ils scienziads pensà che dinosaurs sajan animals da sang fraid. Ins s’imaginava ch’ils dinosaurs sajan animals plauns e cumparegliava els cun ils reptils che ston l’emprim sa stgaudar al sulegl per pudair sa mover activamain. Scuvertas ch’èn vegnidas fatgas pli tard han però demussà che dinosaurs han era vivì en lieus pli fraids e ch’almain tscherts dinosaurs eran abels da regular sezs lur temperatura dal corp.
Impurtants mussaments ch’els sajan animals da sang chaud furneschan scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en l’Antarctica ed en l’Australia. Là han ins chattà dinosaurs polars che stuevan surviver envierns fraids d’ina durada da 6 mais. Pir dacurt han ins er fatg en l’Alasca dal Nord scuvertas or da la perioda da crida. Quellas demussan che las medemas spezias sco en il rest da l’America dal Nord han vivì er en territoris ch’eran da quel temp fraids.
Tar blers dinosaurs, oravant tut tar teropods, lascha la construcziun dal skelet supponer ina gronda activitad corporala. Quai renviescha medemamain ad in metabolissem fitg intensiv. Ins ha er pudì identifitgar en lur ossa structuras dal sistem d’avainas ch’èn tipicas per animals da sang chaud. En pli disponiva ina cifra considerabla da dinosaurs pli pitschens d’in vestgì da plimas, dal qual ins ha pudì concluder ch’i sa tracta d’animals da sang chaud. Sa basond sin questas enconuschientschas è la gronda part dals scienziads ozendi da l’opiniun ch’ils dinosaurs eran animals da sang chaud.
Insaquants scienziads motiveschan il success dals dinosaurs gist tras il fatg ch’els eran animals da sang chaud. Animals da sang chaud èn adina en avantatg visavi animals da sang fraid, damai ch’els pon far chatscha da notg e durant tut il di – quasi independentamain da la temperatura dal conturn. Perquai crain intgins scienziads ch’ils dinosaurs n’avessan gnanc pudì supprimer l’avanzament dals mammals, sch’els na fissan betg stads sezs animals da sang chaud.
La relaziun tranter dinosaurs cun plimas ed utschels[modifitgar | modifitgar il code]
Utschels e dinosaurs han blers tratgs cuminaivels. Cun passa 100 segns caracteristics pli u main identics valan ils terapods ozendi sco la spezia morta ora la pli parentada cun ils utschels. Archaeopterix, l’emprim exempel valabel d’in dinosaur cun plimas, è vegnì a la glisch l’onn 1861 en il sid da la Germania. Be dus onns avant aveva Charles Darwin tschentà si la tesa revoluziunara dal svilup da las spezias. Correspundentamain ha quest nov dinosaur provocà discussiuns animadas tranter ils aderents da la teoria da l’evoluziun e quels dal creaziunissem. Ils onns 1990 èn vegnidas chattadas ulteriuras spezias da dinosaurs cun plimas, principalmain en la provinza Liaoning en il nordost da la China.
Damai che plimas evocheschan il maletg d’in utschè, vegnan dinosaurs cun plimas savens resguardads sco animals da punt tranter ils dinosaurs ed ils utschels. Ma per ils paleontologs furman ils skelets dals dinosaurs ina basa baintant pli solida per chattar eventuals tratgs cuminaivels. En mintga cas vegni pli e pli cler che la parentella tranter ils utschels ed ils dinosaurs cun plimas è bler pli cumplexa che supponì; il medem vala per l’evoluziun dal sgular en general.
Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il cumportament dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Ina part fascinanta da la perscrutaziun da dinosaurs furman ils fossils da fastizs. Tals fossils sco passidas, ovs e gnieus fossils, gastrolits ed excrements petrifitgads n’èn nagina raritad. Els dattan oravant tut scleriment davart il cumportament dals dinosaurs. I suonda ina descripziun dals fossils da fastizs ils pli impurtants.
Ovs e gnieus da dinosaurs: Sco auters reptils e lur descendents, ils utschels, eran er ils dinosaurs animals ch’uvavan. Crosas d’ovs u schizunt entirs ovs e gnieus fossils èn vegnids chattads sin l’entir mund. Ovs fossils na pon ins per il solit betg attribuir ad in dinosaur ch’è enconuschent tras si’ossa. Per betg perder la survista datti tuttina in sistem da classificaziun; quel sa differenziescha però dal tuttafatg da sistems biologics usitads per classifitgar spezias.
Passidas fossilas: Sco tar ils ovs datti er qua in sistem da classificaziun parallel. Las passidas dattan scleriment davart il territori da viver dals dinosaurs; cuntrari a l’ossa na pon passidas fossilas numnadamain betg vegnir manadas tras l’aua en auters lieus. Anc pli interessantas èn però las infurmaziuns davart il cumportament dals animals. Or d’in fastiz, pia pliras passidas ina suenter l’autra, sa lascha eruir co che l’animal chaminava, en tge direcziun ch’el gieva, e – sche la lunghezza da las chommas è enconuschenta u almain calculabla – er quant svelt che l’animal era. La sveltezza maximala ch’è vegnida cumprovada enfin uss tar in dinosaur è 40 km/h. Infurmaziuns anc pli precisas davart lur cumportament pon ins gudagnar, sch’igl ha plirs fastizs en in lieu. Savens mainan quels in sper l’auter en la medema direcziun – ina caracteristica da la vita en trieps ch’è vegnida cumprovada tar blers dinosaurs. Tar insaquantas plazzas d’exchavaziun da sauropods erbivors pon ins constatar ch’ils animals gronds sa plazzavan adina a l’ur dal triep. Probablamain faschevan els quai per ch’ils pli pitschens e pli giuvens sajan protegids en il center dal triep. Savens han ins chattà sper il triep passidas da teropods (carnivors) che van en la medema direcziun. Scienziads supponan perquai che quests laders suandavan il triep per lajegiar animals pitschens e flaivels.
Gastrolits: Gastrolits u craps dal magun èn craps ch’ils animals traguttan e deponan en lur magun. Tar ils animals d’ozendi pon ins observar quest cumportament oravant tut tar ils utschels. Qua servan ils gastrolits – che vegnan adina tegnids en moviment – a manizzar il nutriment en in magun da musculs spezial. Er tar differentas spezias da dinosaurs èn vegnids chattads gastrolits, lur funcziun è per entant anc intscherta.
Coprolits: Coprolits èn rests d’excrements petrifitgads. Grazia a questas petrificaziuns reusseschi a scienziads da scuvrir dapli davart la moda da magliar e davart il metabolissem dals dinosaurs. Ils microorganissems (microfossils) ed eventualmain rests da plantas che vegnan chattads pon vegnir interpretads da scienziads e chattan er applicaziun en la paleogeografia ed en la botanica.
L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi lur scuverta giaudan ils dinosaurs ina gronda popularitad. Ils emprims fossils èn en mintga cas vegnids chattads gia avant tschients, gea perfin millis dad onns. Lur derivanza n’ha dentant betg pudì vegnir sclerida. En la China han ins gia chattà avant dapli che 2000 onns fossils che derivavan forsa da dinosaurs e che Chang Qu ha descrit sco ossa da drags. Er ils Grecs e Romans vegls han chattà tals fossils che purschevan material per ditgas e legendas.
L’emprima persuna ch’è stada infurmada davart quests reptils gigants da temps daditg passads e ch’ha fatg retschertgas davart els, è stà il medi englais Gideon Mantell. Gia l’onn 1820 ha sia dunna chattà in dent fossil. L’emprim dinosaur ch’è vegnì identifitgà e descrit sco tal è dentant stà in fragment d’ina missella ch’in paleontolog amatur ha chattà damanaivel dad Oxford.
L’onn 1858 han ins lura chattà en l’America dal Nord l’emprim skelet d’in dinosaur ch’era quasi dal tuttafatg cumplet. Tuts èn stads surprendids da vesair che tscherts dinosaurs gievan pli probabel mo sin duas chommas. Questa scuverta ha procurà en ils Stadis Unids per ina vaira mania da dinosaurs.
L’onn 1902 è vegnì chattà a Montana, USA, ina part gigantica d’in skelet ch’è vegnida denominada da Henry Osborn tirannosaur rex. Ditg valeva quest gigant, cun ses quattordesch meters lunghezza e cun sias sis tonnas, sco il pli grond animal carnivor ch’ha vivì sin terra franca.
L’onn 1909 ha il Museum da scienzas natiralas a Berlin lantschà ina grond’expediziun sut la direcziun da Werner Janensch. Quella ha manà en l’Africa da l’Ost tudestga, la Tansania d’ozendi. Destinaziun dal viadi era in pitschen lieu cun num Tendaguru, or dal qual ins aveva gia annunzia chats. Tranter las scuvertas spectacularas ch’ins ha fatg là era, ultra dal chentrosaur (in stegosaur), er il skelet gigantic dal brachiosaur. Ils resultats da questas scuvertas pon ins observar oz en il Museum da scienzas natiralas a Berlin. Il skelet dal brachiosaur è il pli grond skelet da dinosaur ch’è vegnì erigì sin l’entir mund. Enturn la mesadad dal 20avel tschientaner han ins alura chattà oravant tut en China blers fossils da dinosaurs.
L’extincziun dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
En ils decurs dals ultims 550 milliuns onns hai dà tschintg extincziuns da massa ch’han mintgamai chaschunà la mort da circa la mesadad da tut las spezias d’animals. Tar l’ultima extincziun da massa, ch’ha gì lieu a la fin da la perioda da crida (avant ca. 65 milliuns onns), èn er tut ils dinosaurs morts ora. Quest fatg furma in dals pli gronds misteris da la paleontologia insumma. I dat dapli che 80 ipotesas ch’emprovan da declerar pertge ch’ils dinosaurs èn propi morts ora. Las duas teorias las pli impurtantas vegnan preschentadas qua.
La teoria dal meteorit[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor questa teoria – postulada l’emprima giada da Luis Alvarez ils onns 1970 – è l’extincziun da massa vegnida chaschunada tras in culp d’in meteorit ch’ha gì lieu avant ca. 65 milliuns onns. Il culp haja manà ad ina midada da clima, perquai che la pulvra ch’è vegnida leventada haja stgirentà l’atmosfera e cunquai procurà per in enviern permanent (cumparegliabel cun in enviern nuclear). Per questa teoria pleda l’enritgiment dal metal iridium – in material fitg rar – che sa lascha cumprovar en las stresas da la terra correspundentas. Quest metal pudess tuttavia esser vegnì sin la Terra tras in meteorit. La teoria vegn rinforzada supplementarmain tras ina scuverta ch’è vegnida fatga l’onn 1990 a l’ur da la peninsla Jukatan al Golf da Mexico. Là è numnadamain vegnì chattà in crater cun il num Chixculub ch’è circa 170 km lad.
Critichers da la teoria dal meteorit èn percunter da l’avis ch’in tal culp d’in meteorit na stoppia betg esser l’unic motiv per l’extincziun da massa. Tuttina vala la teoria dal culp d’in meteorit sco la pli plausibla ed usitada per descriver l’extincziun relativamain svelta dals dinosaurs.
La teoria dal vulcanissem[modifitgar | modifitgar il code]
Questa teoria pretenda che l’activitad smesirada da vulcans ch’ha gì lieu vers la fin da la perioda da crida haja procurà per sumegliantas midadas da clima sco in culp d’in meteorit. In indizi è il vulcanissem vehement da Dekkan-Trapp en l’India ch’ha transporta a la surfatscha almain dus milliuns kilometers cubic basalt. Tras ils vulcans èsi er pussaivel che tissis èn sa derasads en l’atmosfera. Quels pudessan esser stads mortals per ils embrios ch’eran vi da crescher en ils ovs.
Motivs cumbinads[modifitgar | modifitgar il code]
Blers scienziads partan ozendi dal fatg che betg mo ina da questas catastrofas saja responsabla per l’extincziun da massa. Pli plausibla para la tesa che plirs eveniments ch’han gì lieu circa a medem temp hajan manà a questa catastrofa. Per l’extincziun dals saurs sgulants u dals amonits a la fin da la perioda da crida pudess er esser responsabel il fatg che la mar è tschessada da quel temp talmain che las mars bassas èn svanidas dal tuttafatg. Tras quai han blers animals pers lur spazi da viver.
Vitiers èn anc vegnidas midadas climaticas chaschunadas tras las mars svanidas. Or d’in clima tropic è daventà in clima plitost moderà cun stads pli chaudas ed envierns pli fraids. Gia tras questas differenzas da la temperatura pudessan bleras spezias esser mortas ora. Il meteorit ch’ha ultra da quai tutgà la Terra e l’augment da las erupziuns da vulcans han pudì effectuar ulteriuras midadas dal clima.
L’influenza istoric-culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Nagin’autra gruppa d’animals ch’èn morts ora ha cuntanschì ina tal’impurtanza culturala sco ils dinosaurs. Dapi ch’ils dinosaurs èn cumparids en la publicitad en il decurs dal 19avel tschientaner fruntan els en tut il mund sin grond interess. La popularitad dals dinosaurs è uschè gronda ch’ins po senz’auter discurrer d’ina mania da dinosaurs che dura enfin oz.
Per in emprim grond interess public per ils dinosaurs ha procurà il Crystal Palace a Londra l’onn 1853 cun endrizzar ina cuntrada genuina cun models d’animals en grondezza natirala. Differents da quests dinosaurs aveva il sculptur Benjamin W. Hawkins reconstruì tenor las indicaziuns dal paleontolog Richard Owen. La cuntrada pon ins admirar anc ozendi.
L’onn 1868 è Hawkins vegnì incumbensà da montar skelets da dinosaurs e da preschentar quels a la publicitad. En in museum a New York han quests emprims exponats da dinosaurs procurà per ina veritabla fulla da visitaders. En il decurs dals proxims decennis èn ils skelets da blers auters animals vegnids bandischads en ils tschalers dals museums e remplazzads tras questas novas attracziuns. Ozendi concurran sin il pli anc ils relicts dals Egipzians cun la popularitad dals dinosaurs.
A partir dal 20avel tschientaner cumparan ils dinosaurs er entaifer la litteratura ed il film. Ina da las emprimas e pli renumadas istorgias da science-fiction è ‹The Lost World› dad Arthur Conan Doyle (1912) ch’è vegnida filmada pliras giadas. Bleras da questas istorgias (tranter auter era da Jules Verne) tractan la scuverta d’in territori fin alura nunenconuschent, per exempel d’in guaud tropic u d’in’insla, nua che dinosaurs hajan survivì.
En blers films vegnan ils dinosaurs preschentads sco monsters cannibalics e vegn per part sugerì ch’els vivevan dal temp dals avdants da cuvels. In’excepziun furma il film da fantasia ‹Reise in die Urzeit› (1954), en il qual uffants viagian adina pli lunsch en il passà. Quest film tschecoslovac mussa per l’emprima giada animals dal temp primar en las epocas correspundentas. Il paleontolog Josef Augusta era stà participà sco cussegliader scientific.
Films d’acziun da Hollywood pli novs che dattan in maletg vaira realistic dals dinosaurs furman ‹Jurassic Parc› (1993) e ‹The Lost World› (1997) da Steven Spielberg. La teoria da clonar dinosaurs sco quai ch’ella vegn preschentada en ‹Jurassic Parc› n’è dentant betg realistica. Il purtader da l’infurmaziun d’ierta, l’ADN, va numnadamain svelt en malura suenter la mort da la creatira.
Films da dinosaurs pli novs èn savens films documentars ch’emprovan da preschentar ils animals en lur spazi da viver autentic. La seria da BBC ‹Dinosaurier – im Reich der Giganten› (titel englais: ‹Walking with dinosaurs›) è vegnida producida cun custs enorms. Ironicamain èsi pussaivel d’illustrar questas creatiras giganticas dal temp preistoric a moda autentica mo cun tecnica grafica la pli moderna (Computer Generated Imagenery). Tuttina n’han illustraziuns artisticas (l’uschenumnà paleoart) betg pers lur impurtanza. Er en grondas producziuns da kino vegn per part anc adina lavurà cun Storyboards.
En in essai cumparì en l’‹American Scientist Online› da l’onn 2005 s’occupa Keith Stewart Thompson da l’effect ch’ils dinosaurs han spezialmain sin uffants e giuvens creschids. Dinosaurs sajan in fenomen paradox: cun excepziun da la lingia dals utschels sajan tuts morts ora, ma tuttina sajan tschertins nunditg ferms e privlus. Per uffants, surtut sch’els èn gist vi d’emprender ina lingua, sa porschia qua in mund da fantasia ch’è bain accessibel, ermetic e ch’els san era furmar sez. Ils dinosaurs sajan mez reals, palpabels e corporals, dentant or d’in temp nunchapibel ed inaccessibel. Els sajan a medem temp monsters e cumpogns da far termagls, fetschian tema, ma sajan tuttina charins.[1]
Suenter l’enorm success economic dal film ‹Jurassic Parc› ha ‹l’actur dinosaur› er conquistà il mund dals gieus da computer. Ina fin da questa fascinaziun da la cultura moderna per ils dinosaurs n’è betg da prevesair.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Keith Stewart Thompson: Dinosaurs as a Cultural Phenomenon, en: American Scientist Online, nr. 3/2002, p. 212.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kevin Padian e Philip Currie: Encyclopedia of Dinosaurs, 1997, Academic Press. ISBN 0-12-226810-5
- Gregory Paul: The Scientific American Book of Dinosaurs, 2000, St. Martin’s Press. ISBN 0-312-26226-4
- Gregory Paul: Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of flight in Dinosaurs and Birds, 2002, The Johns Hopkins University Press, Baltimore. ISBN 0-8018-6763-0
- David Weishampel, Peter Dodson e Halszka Osmólska: The Dinosauria, 2. ediziun, University of California Press. ISBN 0-520-24209-2
- David Fastovsky und David Weishampel: The Evolution and Extinction of the Dinosaurs, 2005, 2. ediziun, Cambridge University Press, Cambridge, ISBN 0-521-81172-4
- James Farlow e Brett-Surman: The Complete Dinosaur, 1997. Indiana University Press, ISBN 0-253-21313-4
- Ernst Probst e Raymund Windolf: Dinosaurier in Deutschland, 1993, C. Bertelsmann, München. ISBN 3-570-02314-1
- W. J. T. Mitchell: The Last Dinosaur Book: The Life and Times of a Cultural Icon, 1998, The University of Chicago Press, Chicago. ISBN 0-226-53204-6 (extracts or dal cudesch)
- J. L. Sanz: Starring T. rex!: dinosaur mythology and popular culture, 2002, Indiana University Press, Bloomington, translatà da Philip Mason. ISBN 0-253-34153-1


text:
Novitês
Museum Ladin: Presentaziun dl film „Integra“ ai 23 de setëmber
En sabeda ai 23 de setëmber mostra le Museum Ladin le documentar “Integra” che trata dl’istalaziun de Lois Anvidalfarei tl ander de Conturines.
Le raport compliché danter la natöra y la porsona é öna dles tematiches prinzipales dl’istalaziun artistica “Integra” che é gnüda realisada da Lois Anvidalfarei a 2.750 metri sura le livel dl mer tl ander de Conturines, tl Parch natural Fanes-Senes-Braies. Le ander é conesciü dantadöt por la scoverta de osc dla laurs preistorica “Ursus ladinicus” tl ann 1987. Tl ander él da odëi döes scoltöres de metal coliades l’öna cun l’atra. Le titul latin dla mostra “Integra” fej referimënt ala locuziun “loco integra” ("posć nia desfac") porvan da colié l’opera d’ert cun le post dl’istalaziun, respetan insciö la storia y la formaziun dl ander. La creaziun artistica de Anvidalfarei vëgn arichida da n test dl scritur Erri de Luca.
L’istalaziun é ince la tematica zentrala de n film che gnará presenté en presënza de Anvidalfarei en sabeda ai 23 de setëmber dl 2017. Al se trata de n documentar realisé da Matteo Vegetti, "filmmaker" dl Piemont.
Le documentar “Integra” sará da odëi
en sabeda, ai 23 de setëmber,
dales 10:30
tla sënta dl Museum Ladin “Ursus Ladinicus”
strada Micurá de Rü 26
a San Ciascian.
Por informaziuns plü monüdes prëibel contaté l’aministraziun dl Museum Ladin al numer 0474 524020, info@museumladin.it


text:
In onn avant las elecziuns dal Bundestag elegia la chapitala ses parlament regiunal. Las elecziuns vala gist sco impurtant barometer per la regenza tudestga. Ils experts quintan che sche la CDU na vegn betg pli elegida en il parlament alura vegnia la debatta davart la crisa da fugitivs intensivada en Germania. Era a Berlin quintan ils experts che la partida da protesta «AfD» vegn gist sin sur 10% da las vuschs.
SPD vegn probabel a restar la ferma partida
Ils ultims onns è Berlin vegnì regì d'ina coaliziun cotschen-naira. Cun quella na vul il burgamester regent Michael Müller però betg pli cuntinuar. Tenor retschertgas n'ha quella coaliziun er nagina maioritad pli. Pli probabel è perquai ina regenza cotschen-verd-cotschna da la SPD, ils Verds e ils sanesters. Cun emprimas prognosas vegn fatg quint questa saira suenter las sis.
RR novitads 12:00


text:
Picea abies
En il Parc Naziunal datti strusch stgets guauds da pigns.
Il Parc Naziunal è ina da las regiuns da las Alps cun ils pli paucs pigns. Zonas be da pigns èn fitg raras. Sin las spundas sumbrivaunas da la val principala da l’Engiadina chatt’ins percunter blers guauds maschadads da lareschs e pigns e guauds unicamain da pigns.
En lieus cun blera naiv creschan ils pigns en ina furma satiglia cun roma curta, per exempel al sid da la Punt Praspöl. Talas furmas da creschientscha chatt’ins per il solit plitost en il nord. Grazia a questa adattaziun resta damain naiv sin la roma.
Il pign crescha spert e guliv e perquai al prefereschan ils selviculturs sco lain da diever. Il pign ha ina scorsa brin cotschna, cuntrari a l’aviez ch’ha ina scorsa alva.
ls pignols dovran, cuntrari als tieus alpins ed als lareschs, pauca glisch per schermigliar e crescher.
En in guaud da muntogna cumpact sco quel al Plan Praspöl (ruta 8) creschan giuvens pigns e schembers meglier che lareschs e tieus alpins che dovran blera glisch. Lur creschientscha vegn disturbada en tscherts lieus da gronds donns da rusignar da la selvaschina.
La guglias dals pigns èn verdas durant tut l’onn. Vi da l’entir romin creschan singulas guglias che crodan pir suenter var 6 onns. En las puschas pendentas madiran ils sems ch’il vent sparpaglia l’atun. Lura crodan las puschas per terra.


text:
Institut svizzer da medias per la furmaziun e la cultura
L’Institut svizzer da medias per la furmaziun e la cultura è ina societad d’utilitad publica. Per las activitads operativas dal manaschi sa preschenta la cooperativa sut il num educa.ch. El è sa spezialisà sin dumondas che pertutgan tecnologias d’infurmaziun e da communicaziun (ICT) en la furmaziun. educa.ch è incumbensà:
-
dal Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI) e da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP/EDK), per gestiunar l'Agentura svizra spezialisada per ICT e furmaziun a partir dal 1. da schaner 2017.
educa.ch – Agentura svizra spezialisada per ICT e furmaziun
-
da la Fundaziun Milton Ray Hartmann (MRH) per s’occupar da la gestiun administrativa da la fundaziun.


text:
Tenor indicaziuns da la Corea dal sid, vegnia la regenza da la Corea dal Nord ad exprimer il displaschair sur da l’explosiun da minas en la regiun da cunfin, e la Corea dal Sid vegnia a smetter d’emetter propaganda sur autpledaders al cunfin.
La Corea dal nord aveva mess sias truppas da cunfin en stadi d’urgenza e smanatschà cun attatgas militaras, sche la Corea dal sid na smettia betg cun la propaganda sur ils autpledaders al cunfin.
Reacziun da Ban Ki Moon
Il secretari general da las Naziuns Unidas Ban Ki Moon beneventa, che la dispita tranter la Corea dal nord e la Corea dal sid para d’esser il mument giud maisa. Cunzunt beneventa Ban, ch’ils 2 pajas sajan sa declerads pronts da manar regularmain in dialog. Tenor Ban saja quai la basa per evitar en futur ils conflicts en la regiun, era speria el ch’ils discurs sur da las armas atomaras vegnian reprendids.
RR Novitads 06:00


text:
Uss – dus onns suenter la deliberaziun da la cunvegna davart il clima a Paris – stoppia ins concretisar ils plans fatgs en la cunvegna. Cun la concretisaziun saja Leuthard dentant be «mez cuntenta», ha ella ditg envers medias svizras a Bonn.
I saja bain in success che 170 pajais hajan suttascrit la cunvegna da Paris da franar il stgaudament dal clima. A la conferenza dal clima a Bonn numnian certs pajais dentant era puspè temas ch'ins haja gia serrà giu. Sco exempel per in da quels pajais ch'entardan las tractativas ha Leuthard numnà la China.
RR novitads 15:00


text:
Perito Moreno
Ol Perito Moreno l’è ü giasér de l’Argentina che 'l se tróa ‘n del parch nasiunàl de Los Glaciares in de la pruìnsa de Santa Cruz in de la Patagonia argentìna.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è stài ciamàt Perito Moreno in unùr del Francisco Moreno, ün esploradùr argentì del sécol XIX, che l’éra ün espèrt, cioè ü perito ‘n spagnöl, de la Patagònia.
I sò mizüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è lónch 30 chilòmeter, l’è grant piö o méno 250 chilòmeter quadràcc e l’è spès 170 méter, 70 de chès-ce i è sùra 'l lièl del lach Argentì, dezà che la particolarità del Perito Moreno l’è pròpe chèla de finì 'n del lach Argentino.
Ol giasér e ‘l lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A belàze 'l giasér 'l và ‘nacc e 'l ghe traèrsa fò la stràda al làch, 'l la tèa ‘n dù; de la bànda a mut l’àqua, che la rèsta seràda dét dal giasér e la ghe rìa mia a 'ndà vià, la crès de lièl, 'nfìna a rià a 30 méter sùra ‘l lièl normàl del lach. Isé, sóta 'l pis de l’àqua, ol giàs a l’ se s-cèpa e l’àqua a la fì la ghe rìa a scapà fò da chèsta dìga de giàs: l’è ü spetàcol de èt.
Ol Perito Moreno l’è öna gran atrasiù per i türisti, dezà che l’è bèl grant, l'è belfà giràga sùra pò a pé e l'è adóma a dò ùre de coriéra da El Calafate.


text:
«Sin il viv!» è la turnea da lecturas per festivar il giubileum da 25 onns da l’emissiun «Impuls» da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Suenter las emprimas dus lecturas a Sedrun ed a Turitg, sa ferma «Sin il viv!» ussa en la halla da construcziun da la lainaria Uffer SA a Savognin. Là prelegian las auturas Rina Steier, Dominique Dosch e Zegna Pittet-Dosch sco era l’autur Göri Klainguti, vegls ma era novissims Impuls, scrits aposta per «Sin il viv!» a Savognin, che tractan tranter auter dal temp, d’aissas e dal ir per la bostga.
La pli giuvna autura da quest quartet empermettent è Dominique Dosch (*1995) da Tinizong. Gia cun 18 onns ha ella pudì publitgar ses emprim cudesch «Sindoria», in roman da fantasia, tar la Chasa Editura Rumantscha. Dapi lura ha ella publitgà surtut prosa curta, ch’ella scriva era per Impuls cun bler entusiassem e gust d’experimentar. Dapi in onn fa la scolasta e schurnalista Zegna Pittet-Dosch (*1980) da Cunter, ils emprims pass litterars en publicitad scrivend Impuls. Ses Impuls raquintan cun blera autoironia istorgias, che tematiseschan co che l’atgna percepziun sa mida culs onns ed en passond era co che la regiun dal Surmeir è sa midada. Gia dapi 1998 pon ins udir texts da Rina Steier (*1940) al Radio Rumantsch. L’autura da Savognin è stada engaschada en divers uffizis politics e la promoziun da dunnas, ch'è adina stada impurtanta per ella, è er adina puspè in tema en ses Impuls. Anc pli ditg, numnadamain dapi l’entschatta da l’emissiun l’onn 1993, scriva il Puter Göri Klainguti Impuls. El ha publitgà divers cudeschs e texts en gasettas, revistas ed antologias. Ses texts èn raffinads e tschegnan adina cun umur sin pitschnas e grondas absurditads da nossa lingua e da noss mintga di.


text:
Under 11
N dumėnia ai 14 de jené ą i mutons dla Under 11 fat pea a Leifers pra l segondo turnoi dla segonda pert dl campiunat. I mutons ą inņ fat cater partides, chėst iede doves contra l HC Leifers Hockey Bears y doves contra l HC Toblach Icebears. I mutons dl Gherdėina ą jugą drėt bėn, ą mustrą cie che i ą mparą ntan chisc mėnsc de training y i ą nce trat truep iedesc sun cassa. Purtruep ne fova i resultac ala fin nia coche i ėssa pudł vester. La prima partida contra l Leifers ie jita ora 2:0 y la segonda partida 1:0. La prima partida contra l Toblach ie fineda via cun n resultat a pčr de 0:0 y la segonda partida ąi perdł per 4:1 cun n gol de Gabriel Turina.
U13 Alleghe - Gherdėina 4:5 (1:2, 2:1, 1:2)
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Matthias Perathoner (2), Marcel Comploi, Julian Kostner y Aaron Oberbacher.
U15 Gherdėina - Val di Non 6:4 (2:1, 0:1, 4:2)
N dumėnia ai 14 de jené ą la Under 15 jugą n cėsa contra la scuadra dla Val di Non. I mutons dl Gherdėina ą scumencią cun n drė sgors jan danora de 2 goi, tl terzo tėmp ti ąla pona butą ai averseres, che ie passei dant ruvan al 3:2. Nsci ą la scuadra dl Gherdėina messł cumbater dassėnn y ie pona nce stata bona de fé mo cater goi. Bravi mutons y na gran lauda al verdiaporta Manuel Insam, che ą pią propi belau dut.
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (4) y Ben Linder (2).
U17 Como - Gherdėina 5:7 (1:2, 1:5, 3:0)
La scuadra dla Under 17 ova n sada ai 13 de jené na partida a Milan contra l Como. I mutons dl Gherdėina ą jugą scialdi bėn per doi tėmps alalongia, nsci che i fova bėn 7:2 danora. Tl terzo tėmp ąi pona purtruep lascią defin de jughé, se mpensan bonamėnter de avėi bele i trėi ponc te fuia. L Gherdėina se ą pona giapą 3 goi, dui trėi ntan che un di nosc fova sun banch di straufei, per fertuna fova la partida tosc fineda y i nosc ą mo vencił per 7:5.
Per l Gherdėina ą i fredesc Tim y Ben Linder fat doi goi prun, un n ą fat Kevin Schmalzl, Tommy Delucca y Julian Senoner.
U19 Gherdėina - Maran 7:1 (0:0, 3:1, 4:0)
Bela vėnta per la Under 19 n dumėnia ai 14 de jené contra l Maran, cun na scuadra tan che al cumplet. Chėst iede ą nce pudł fé pea i majeri dla U19, che juega bele pra la prima scuadra. Tl prim tėmp se ąi mo mpue stentą a ruvé ite tl juech, ma do y do jģvela miec y l Gherdėina ą vencił saurģ y cun merit per 7:1.
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Damian Bergmeister (2), David Pescosta, Diego Glück, Florian Moroder, Tobias Moroder y Tim Linder.
Proscima partides di jėuni n cėsa:
Duman sada ai 20 de jené dala 17.00 jugherą la U17 contra la scuadra dla Val de Flėm. N dumėnia ai 21 de jené dala 10.00 sarąl n turnoi U11 y dala 17.30 jugherą la U19 contra l Kaltern. (im)


text:
Orsk
Orsk (rüss Opck) l'è una citaa indüstriaal in dii muunt Urali in de l'estremu est dela Rüssia europea, bagnada dal fiümm Ural, in dela pruvincja de Orenburg. In del 2002 la gh'era 250.963 abitaant.
La citaa l'è stada fundada da Ivan Kirillov e daj omen dela sò spedizziun in del XVIII sécul cumé furtèzza süla riva sinistra de l'Ural. La sò crescita la cumencja intrnu a l'ann 1870, cumé center agricul e cumercjaal; in dii ann '30 ul regiim de Stalin al taca a svilüpaa l'indüstria de l'Üniun Suvietica, e la cumencja inscì l'indüstrializazziun dela citaa, suratütt metalürgica, petrulchimica e mecanica.


text:
Rimini
Rimini (endèla parlàda locàl: Rèmin o Rémne; en latì: Ariminum; en etrùsco: Arimna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna. El g'ha presapóch 136000 abitàncc, 'na superfìce de 134 km² e 'na densità de 1013 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellaria-Igea Marina, Coriano, Riccione, San Mauro Pascoli (FC), Santarcangelo di Romagna, Verucchio.
L'è capolöch de la pruvìncia omònima, e l'è colocàda sö la còsta del Mar Adriàtich, 'ntramès ai fiöm Marecchia (en latì Ariminus) e Ausa (en latì Aprusa). Ensèma a Riccione l'è giöna de le località de vilegiadüra estìva piö famùze de la còsta romagnöla e d'Itàlia.


text:
Josias Gasser aveva studegià da candidar per la regenza grischuna. Ord motivs privats ha el dentant desistì sin la candidatura. Uschia n’haja la direcziun da partida verd-liberala betg chattà in candidat u ina candidata adattada, di il president Gaudenz Bavier. E prender in candidat che fa mo in pèr millis vuschs na fetschia nagin senn.
Sa concentrar sin las elecziuns dal Cussegl grond
La finamira saja da daventar ina fracziun en il Cussegl Grond, di Gaudenz Bavier. Il mument èn dus deputads verd-liberals en il Cussegl grond, Jürg Kappeller e Walter von Ballmoos. Per ina fracziun dovri dentant tschintg persunas. Uschia sa mettan sper ils deputads actuals era anc Josias Gasser, Gaudenz Bavier, Lorenzo Heis e Géraldine Danuser a disposiziun per recaltgar in sez en il Cussegl grond. Ulteriuras nominaziuns pon anc suandar.
RR actualitad 12:00


text:
Tgi ch'arriva per l'emprima giada a Belfast è savens surstà. Igl è ina citad moderna, averta cun in'impurtanta scena da cultura e divertiment. Dapertut èn era da chattar «pubs», las bars tipicas irlandaisas, là nua che la glieud sa divertescha e fa festa. Ils bajetgs destruids durant il conflict da l'Irlanda dal Nord (1969-1998) èn vegnids renovads e construids da nov.
Tuttina datti anc oz las duas gruppas da catolics e protestants ch'han lur atgna identificaziun, saja quai en la vita sociala, politica u economa. I dat schizunt anc oz quartiers a Belfast nua che las duas confessiuns èn separadas cun mirs u saivs.
Quai che collia las duas gruppas è il ballape, oravant tut cura che la naziunala da l'Irlanda dal Nord è en acziun.
La citad da Belfast è innovativa cun centers moderns da cumpra, museums, euv. Belfast è era la tgina da la RMS Titanic, il bastiment da passagiers ch'è vegnì construì qua avant passa 100 onns e valeva lura sco il pli grond bastiment dal mund. La citad principala da l'Irlanda dal Nord concurrenzescha en emprima lingia cun Glasgow en Scozia u Manchester en l'Engalterra.
RR actualitad 12:00


text:
Sco la gruppa ha ditg a Berna pudessan ins uschia spargnar temp e daners. Vehichels da persunas pudessan vegnir transportads cun il tren tras il tunnel vegl da viafier, ils camiuns tras il nov tunnel da basa Alptransit.
Pli segir e pli bunmartgà
La gruppa crititgescha ch’ins haja laschà crudar tut las alternativas suenter ch’il parlament aveva ditg NA ad in segund tunnel per autos. Il transport d’autos cun tren saja pront 10 onns avant che spetgà. A lunga vista daventia il traffic uschia pli segirs.
Il transport d’autos cun tren custass radund ina milliarda francs, pia 1,8 milliardas francs pli pauc ch’in segund tunnel d’autos.
RR novitads 16:00


text:
In nossa rait „gesund im Engadin" / „saun in Engiadina" colliains terapeutas e terapeuts cun üna scolaziun i'l champ da terapias cumplessivas ed alternativas in nossa regiun. Uschè preschantains nos savair e nossas spüertas ad ün vast public.
Nus vains s-chaffieu quista plattafuorma per ans sustgnair vicendaivelmaing, per baratter experienzas e per collavurer üna cull'otra. Quist barat e la lavur cumünaivla dess sustgnair la clientella e las paciaintas in lur tschercha da trattamaints e chüras cunter malatias e dess güder d'amegldrer e mantgnair üna buna sandet fin ill'ota eted.
Il böt da nossa rait es dad infurmer a nossa clientella e paciaints sur da las spüertas preventivas e möds da trattativas e chüras cumplementeras ed alternativas in nossa regiun. Nus vulains musser sü ün spectrum vast per ün prevedimaint da sandet optimel.
Nossa rait pussibiltescha a terapeutas/terapeuts, a cussgliedras/cussglieders ed a cliaintas/cliaints d'as infurmer sur da la spüerta da trattamaints cumplessivs e sur da referats, seminars e workshops in nossa regiun. Süperpü dess gnir spüert üna plattafuorma, inua cha dumandas ed intschertezzas in connex cun nossa sandet e/u malatias paun gnir discuttedas.
Las partenarias e'ls partenaris da nossa rait as chattan regulermaing pel barat dad infurmaziuns ed experienzas e per imprender a cugnuoscher vicendaivelmaing las spüertas terapeuticas. A dessan gnir s-chaffidas ed ütilisedas sinergias per rinforzer e consolider la posiziun e la preschentscha da las spüertas complementeras ed alternativas in nossa regiun.
Nossa visiun es, dad unir e trer a nüz tuot las forzas, il savair, il potenziel, la sabgientscha e l'avertezza pel bainesser da nossa clientella e da nossas paciaintas e noss paciaints e da las trer a nüz per ans accumpagner e sustgnair vicendaivelmaing sün noss viedis in dierecziun dad üna vita sauna ed allegraivla correspundent cun nos ambiaint.


text:
Serbia
La Serbia (Cpбиja in serb) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada a l'Üngheria, a la Rumania, a la Bülgaria, a la Macedonia, al Kosovo, al Muntenegher, a la Bosnia e Erzegovina e a la Cruazia.
La capital a l'è Belgrad.
La gh'ha una süperfiss de 77.474 km² e una pupulaziun de pressapoch 8 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Serbia (nom ufizial: Peпyблиka Cpбиja / Republika Srbija) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Aleksandar Vučić (del 2017).
El Prim Minister a l'è el Aleksandar Vučić (del 2014).


text:
Quai malgrà che Nicolò Pola aveva sajettà Cuira cun 1:0 en avantatg. Il puschlavin en il dress da Cuira ha lura er anc sajettà il davos gol dal gieu, mo era quel è stà adumbatten.
Schluein Glion perda cunter Rebstein cun 1:4
Era betg propi sin turas vegn questa primavaira Schluein Glion en la segunda liga regiunala. Ils sursilvans han pers a chasa cunter Rebstein gist cun 1:4. Schluein Glion resta perquai en fitgas da relegaziun. L'equipa dal trenader Urs Casutt è be dus puncts sur il stritg.
Domat frunta sin Rapperswil-Jona
Quest suentermezdi dat Domat ch’è medemamain en il cumbat da relegaziun. Domat dat ordaifer cunter la segunda da Rapperswil-Jona. Domat ha actualmain dus puncts pli pauc che Schluein Glion, surpassas cun ina victoria dentant ils sursilvans.
RR sportissimo 12:00


text:
Magliadrun – nums per maschinas
- Sonda, 29.8.2015, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 29.8.2015, 11:03, RTR
Chasper Pult s'occupescha en questa ediziun dal Da num e da pum dal «Magliadrun», il num per ina maschina da perfuraziun per la construcziun da la galaria per ina ovra electrica.
Maschinas survegnan nums? Pertge pomai? E magliadrun, quai pled è para era stà avant onns in surnum. Pleds che vegnan fatgs pli pitschens u era pli gronds en derasads. Era ils nums dals chalenders, «Jon» e «Sabina», vegnan discutads.
En la rubrica «Cudeschs per uffants» preschentain nus «Lasse il goli» e «Na, naa», duas istorgias nua che bler va sutsura.
Redacziun: Esther Berther
Contribuziuns
-
Jon e Sabina
-
Magliadrun... nums per maschinas
-
Cudeschs per uffants
-
Tips da cultura
-
Tip da film


text:
Per l'instrucziun en bloc – invista en il mintgadi d'ina mamma
Apaina che l'ultim uffant da la famiglia è en scola u en scolina, turnan ils emprims uffants puspè a chasa. I resta damai strusch temp per far la lavur dal tegnairchasa. Dependa quai dal maletg dals politichers surtut masculins che decidan davart il plan da l'emna? Quai ch'era en pajais europeics gia evident, ha stuì vegnir cumbattì fermamain en Svizra da quel temp – la pretensiun che l'instrucziun cumenzia e fineschia la damaun il medem temp. Il decurs dal di d'ina mamma cun trais uffants mussa quant impurtanta ch'è l'instrucziun en bloc.


text:
Nümar cardinaal
In linguístega, i nümar intreegh naturaj zeru, ü, düü, trii, evi sa i cjama di adjetiif nümeraj cardinaj.
In matemàtega, un nümar cardinaal al è una estensiú da chesta nuzziú par cüntá i cungjuunt, là-cumprees i cungjuunt infinii.
Cuntegnüü
Definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caas di cungjuunt finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par un cungjuunt finii, ul sò cardinaal al è ul sò nümar d'elemeent (zeru, pal cungjuunt vöj) :
Voilà d'òolt esempi, relatiif a le funziú e relazziú.
I síes E e F düü cungjuunt finii, E da cardinaal p e F da cardinaal n. Alura :
- Le curespundenze da E in F i furma un cungjuunt, nutaa abitüalameent « Cor( E, F) ». Ul nümar da cheste curespundenze al è :
- Par s'en cunveeng, al è assée da sa regurdá che i graaf i è i sübcungjuunt da E×F.
- le funziú da E in F i furma un sübcungjuunt dal precedeent, ch’al pöö vess nutaa « Fnt( E, F) ». Ul nümar da cheste funziú al è :
- le aplicazziú da E in F i furma un sübcungjuunt dal precedeent, ch’al pöö vess nutaa « Apl( E, F) ». Ul nümar da cheste aplicazziú a l’è :
- Chesta prupietaa la spiega par che Apl( E, F) al è plüü da spess nutaa « ».
- le ingezziú (matemàtega) da E in F i furma un sübcungjuunt dal precedeent, nutaa abitüalameent « Ing( E, F) ». Cheest cungjuunt al è vöj si cardE > cardF. Si cardE = cardF , ul nümar da cheste ingezziú a l’è :
- le sürgezziú da E in F i furma un sübcungjuunt dal cungjuunt da le aplicazziú, nutaa abitüalameent « Sürg( E, F) ». Cheest cungjuunt al è vöj si cardE < cardF. Si cardE = cardF finii, ul nümar da cheste sürgezziú a l’è :
- Errore del parser (errore di sintassi): {\displaystyle \mathrm{card\, Sürg}\,( E, F) = \sum_{i = 0}^{n} (-1)^{i} \frac{ n! }{ i! (n - i)! } (n - i)^{p} }
- le bigezziú da E in F i furma un sübcungjuunt di düü cungjuunt precedeent, nutaa abitüalameent « Big( E, F) ». Cheest cungjuunt al è vöj si cardE ≠ cardF. Si cardE = cardF = n, ul nümar da cheste bigezziú a l’è :
- .
Caas di cungjuunt infinii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa diis che düü cungjuunt infinii i gh’a istess cardinaal si al esiist una bigezziú da ü sü l'òolt. Sa diis apó che i è equipudeent. Sa mustra ch'al esiist nissüna bigezziú intra un cungjuunt e ul cungjuunt da le suve parte e dunca che al esiist diferente taje da cungjuunt infinii. Chiist difereent infinii i è representaa par di nümar cardinaj trasfinii : ul cardinaal d'un cungjuunt E al è alura definii cuma ul plüü piscin nümar urdinaal equipudent a E. Da manera plüü furmala, sa al definiss un cardinaal cuma un urdinaal ch’al è equipudeent a nissü dij söö elemeent.
In la teuría assiumàtega di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel (ZF), l'esistenza d'un urdinaal equipudeent a un cungjuunt qual-sa-vöör al è mia assürada. In cheest caas, al è gjüdizziuus sa limitá aj cungjuunt par i quaj un taal urdinaal al esiist. Par cuntra, si sa al gjunta l'assioma da la scèrnida a ZF, daant la teuría ZFS, sa pöö mustrá che cada cungjuunt al è equipudeent a un cardinal.
I cardinaj infinii i è representaa par mezz da la lètera ebràica alef . Ul plüü piscin cardinaal infinii al è . Al è ul cardinaal dal cungjuunt di intreegh natüraj, ch’al è da l’istessa manera designaa in taant che nümar urdinaal par . Ul cardinaal imediatameent süperiuur al è , etc... D'una manera generala, un cardinaal qual-sa-vöör sa l scriif indúe al è un urdinaal.
Si al esiist una ingezziú d'un cungjuunt int un cungjuunt , sa scriif . Si al esiist una ingezziú da in però mia da bigezziú , sa scriif .
Esempi :
indúe sa l nota ul cadinaal dal cungjuunt di funziú da in , equipudeent a . Cheest cardinaal al è iguaal a chel da , nutaa da l’istessa manera , dii cardinaal dal cuntínü.
- Da tüta manera, e cheest chí al sembra mia intüitiif a tüta prima:
- (cf. cungjuunt cüntàbil)
- Ul cardinaal dal cungjuunt di funziú cuntínüe da in al è iguaal a , cardinaal da .
- Ul cardinaal dal cungjuunt di funziú da da al è .
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- . Si al è infinii e si al designa ul cungjuunt da le parte finide da , alura
- si i cungjuunt i è finii,
- si al è infinii e mia vöj, alura
- Si al è cuntegnüü in infinii e si , alura
- Si al è infinii e si , alura indúe al designa ul cungjuunt di funziú da in
- si a l’è una funziú da in , alura
- si al è infinii, alura
I cardinaj inacessíbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In cheest paràgraf, sa la cunsidera la pussibilitaa da rivá a un urdinaal u a un cardinaal daa a partí da urdinaj plüü piscitt. Sa diis che un urdinaal al è cufinaal cunt un urdinaal inferiuur a si al esiist una aplicazziú stregjameent cressenta da in tala che al síes ul límit da al sentüü sigütaant :
Par esempi, al è cufinaal cunt nissü urdinaal plüü piscin, gja che un urdinaal infériuur a al è un intreegh e che una aplicazziú stregjameent cressenta definida sü al è limitada. Sa diis che al è regülaar.
Par cuntra, al è cufinaal cun pal mezz da l'aplicazziú . Sa diis che al è singülaar.
Si sa al nota ul plüü piscin urdinaal cun che al è cufinaal, sa gh'a e .
Sa pöö classá alura i cardinaj cuma al sigüta :
- I cardinaj da la furma , indessaa par un urdinaal sücessuur d'un urdinaal .
- I cardinaj da la furma , indessaa par un urdinaal límit, e ch’i è singülaar. Chiist düü tiip da cardinaj i è qualifiaa d'acessíbel, par che cunsepíbil a partí da cardinaj plüü piscitt che mia luur.
- I cardinaj da la furma , indessaa par un urdinaal límit, e ch’i è regülaar. Cheest tiip da cardinaal al è qualifiaa da flebilmeent inacessíbel par che i i pöö mia vess cunsepii a partí da cardinaj plüü piscitt. Intra chiist darée, sa i distinguiss i cardinaj fortameent inacessíbel ch’i verifica da plüü . L'esistenza da taj cardinaj la pöö sa dedüí di assiòom da la teuría di cungjuunt ZFS.
L'ipòtesi dal cuntínü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A emm enunziaa che . Adess al è ul plüü piscin cardinaal stregjameent süperiuur a . Sa gh'a dunca e l'ipòtesi dal cuntínü la ponn la quistiú da savé si . Sa mustra che chesta prupietaa a l’è indecidíbel in ZFS. Plüü generalament, l'ipòtesi generalisada dal cuntínü enúnzia che, par cada urdinaal , sa gh'a .
Si sa al amet cuma assioma l'ipòtesi generalisada dal cuntínü alura :
- l'assioma da la scèrnida al è demustràbil .
- Al gh’equivalenza intra i nuzziú da cardinaj flebilmeent inacessíbel e fortameent inacessíbel.
Nutemm ul cungjuunt di funziú da in . Alura :
- si
- si
- si


text:
Àder
Àder (en Italià: Adro), l'è 'n cümü de 7 086 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla regiù geogràfica de la Franciacürta a 25 km a èst de la cità de Brèsa e a 6 del Lach d'Izé.
El teretóre de Àder l'è sitüàt endèna zòna ondulàda en pàrt custitüìda de le culìne moréniche del Lach d'Izé, ai pè del Mut Àlt.
De vocasiù contadìna per tradisiù, el g'ha svilüpàt n'importànte specializasiù endèla cültüra de la icc, al pónt che apò a 'l stèma del paés el g'ha resprezentàt la A de l'inisiàl con entùren de le bèle gràte de ùa. I teré de prudusiù de la icc de la zòna i rièntra endèl consòrse del Franciacürta D.O.C.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L chestionar
La realisazion dl chestionar per l ALD-II à metù man dl 1999 y é vegnuda scluta ju dl 2001, tegnan cont dles esperienzes fates te cater enquêtes de proa (realisedes te raions dialetalmenter dret desvalifs dla rei ALD). Responsabli per la verscion definitiva dl chestionar é Paul Videsott y Hans Goebl. Autramenter che pro l ALD-I ne é chest chestionar nia plu ordiné aldò dl alfabet dla domanda taliana, ma do tematiches: cialé per chest i ejempli concrec dessot. Endut él tl chestionar 1063 items de domanda, en pert dret complichés, che contegn domandes scemples, domandes plu complichedes sun les formes verbales y domandes sintatiches dret complesses. Laprò él ciamò na pert grafica con dessegns y chedri, che ti vegn metuda dant ai informanc.
L chestionar contegn emplù informazions menudes sun les convenzions de trascrizion per l ALD y deplù tabeles y listes d’utel per la realisazion dl enrescida sun l ciamp. Les domandes, che é demé per talian, vegn completedes con indicazions pensedes demé per i esploradours y che daussa ti slesiré l laour da damané fora. La confezion tecnica (stampa y liadura) di ejemplars dl chestionar adorés é steda tles mans de Hans Goebl.
Chilò dessot végnel prejenté dut l chestionar. An pò sibe platerné tl indesc che ence desciarié y stampé plates soules o dutes les plates.


text:
«Las ideas per duvrar la bartga turisticamain èn multifaras», ha declerà Marcello Gervasi, in dals trais iniziants da l'associaziun «Amici del Lago» e responsabel per las reservaziuns. Uschia na possian ins betg mo simplamain prender a fit la bartga «Sass’Albo» per in gir sin in lai, mabain er duvrar ella per exempel per ina degustaziun da vin exclusiva. Cun la nova purschida vul ins augmentar l’attractivitad turistica en la val.
Bartga d’occasiun
Cun in convoi spezial escortà da la polizia chantunala è la bartga vegnida transportada sur dus pass fin a Le Prese. In transport extraordinari, cunquai che la bartga è bun 18 meters lunga.
La bartga fabritgada dal 1919 è vegnida amarada l’emprima giada en il Lai dals Quatter Chantuns. Durant ils proxims mais vul la societad «Amici del Lago» preparar la bartga «Sass'Albo» per sia emprima stagiun sin il Lai da Poschiavo a partir da la primavaira 2016.


text:
Inovaziun dles impreses y contribuc tla sanité: Criters nüs
La Junta á aprové criters nüs, sides por ci che reverda la promoziun dl’inovaziun dles impreses y le finanziamënt dles assoziaziuns tl setur dla sanité.
La Junta provinziala á aprové incö ai 8 de ma i criters de atuaziun nüs por ci che reverda la promoziun dl’inovaziun dles impreses. “I recuisic de azes al finanziamënt é gnüs mudá por ti pité ales aziëndes aiüc che ti vá adincuntra ales nezescités nöies dl’economia locala”, sotlignëia le presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher. “Öna dles dificoltés prinzipales por le suzes de n’aziënda, dantadöt dles pices impreses, é la mancianza de ressurses nezesciares por porté debota i produc söl marcé dl laur”, spliga Franz Schöpf, le diretur dl Ofize Inovaziun y tecnologia dla Provinzia. Porchël él sëgn gnü a se le dé na mosöra nöia che prevëiga le sostëgn ales impreses por consulënzes tla preparaziun de campagnes de fundraising y de crowdfunding por la venüda de produc o sorvisc nüs. La spëisa plü alta che gnará finanziada é de 5.000 euro por campagna.
N ater intervënt reverda indere la trasformaziun digitala (Impresa 4.0) dantadöt ti seturs dl’automaziun dla digitalisaziun. Te chësc contest prevëiga i criters nüs n aiüt a chës impreses che á l’interes da atué proiec cun tecnologies de informaziun y comunicaziun modernes cun metodes de produziun y de destribuziun inovatives. Implü él ince ciamó preodü contribuc por curí spëises por la fasa preliminara de proiec de inrescida y de svilup che reverda la perioda dla valutaziun de idees nöies y dla fatibilité de n proiet.
La Junta provinziala á ince aprové i criters de finanziamënt nüs dles assoziaziuns che laora tla sanité. Les novités prinzipales preodüdes dala delibera aprovada dala Junta reverda i seturs dl’aplicaziun, i sogec publics y privac che á le dërt de assegnaziun di contribuc, i contribuc por les spëises ordinares, les formes de scomenciadies che pó gní finanziades y les spëises ametüdes por les scomenciadies. La definiziun y la regolamentaziun di criters é sëgn gnüs metüs te un n documënt. Ai ënc zënza fins de davagn ti podarál gní conzedü n contribut por n import che röia dal 50 cina al 75 porcënt dles spëises ametüdes. N ater aspet important di criters nüs é le fat che l’antizipaziun pó sëgn rové cina al 70 porcënt dl contribut preodü (ma por contribuc sura i 1500 euro). Al ne gnará nia plü finanzié assoziaziuns che fej ativités tl Südtirol mo che ne á degöna sënta tla Provinzia. Al é ince gnü fat na lista tlera cun les spëises ametüdes y chëres nia ametüdes al finanziamënt. “I vantaji prinzipai di criters nüs é la scemplificaziun y le smendrimënt dla burocrazia sides por les assoziaziuns che ince por i ofizi competënc”, spliga l’assessuria provinziala Martha Stocker.
USP


text:
L'onn passà ha il Fond naziunal Svizzer investì en 2'971 projects novs. Mintga dumonda per sustegn finanzial haja da far tras ina procedura che cuzza var in mez onn. Quai di il president dal Fond naziunal svizzer, Matthias Egger. Quella procedura severa promovia la qualitad da la perscrutaziun svizra.
Cunquai che nus tschertgain ils megliers projects, sto nossa procedura da tscherna era esser top.
5'800 projects currents
Il Fond naziunal sustegna projects da differentas spartas sco per exempel da la medischina u da la fisica. Vitiers investescha el radund in tschintgavel dals daners en las carrieras da giuvnas scienziadas e giuvens scienziads. La fin da december ha il Fond naziunal dumbrà en total 5'800 projects currents.
RR novitads 11:00


text:
Plasch
- Sonda, 3.2.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 3.2.2018, 12:45, RTR
Puspè inditgeschan tut ils chalenders rumantschs il medem num per ils 3 da favrer che n'ha nagin connex cun Placi.
Plasch è la furma rumantscha da Blasius, il medi tirc dal 4. tschientaner suenter Cristus ch'era daventà uvestg, ma ha stuì laschar la vita sco martir. El è il sontg che po curar dal mal la gula, ed enfin oz datti la benedicziun da s. Plasch che vegn fatga cun duas chandailas. Cun quellas vegn el era represchentà, perquai ch'el aveva gidà da dar enavos ad ina dunna attempada ses portg ch'il luf aveva rapinà, e la dunna al aveva lura regalà las chandailas.


text:
Igl auto, per inqual ina religiun, per auters simplamain in vehichel per ir davent a tar b. En mintga cas è igl auto ina domena da l'um. Midar rodas, mesirar la pressiun da las rodas, mesirar l'ieli, colliar endretg duas battarias.... chaussas che umens san far, nagina discussiun! E sche dunnas han ina giada in problem cun l’auto, per exempel il classicher "metter si chadainas" ... dumondan ellas in um per agid ... quai era ina giada.
Chadainas da naiv e mesirar ieli
Il garaschist Aldo Beeli ha organisà in curs mo per dunnas, per s’infurmar tge ch’i saja da far en cas d’ina panna. Sin 5 posts han ils collavuraturs dad Aldo Beeli declerà a las rodund 50 dunnas ch’èn vegnidas al curs, co midar rodas, co mesirar l'ieli u co colliar endretg duas battarias. Las dunnas n'han betg mo astgà mirar co tut quai vegn fatg, ellas han era sezzas astgà empruvar.