text:
Cunvegnas e recumandaziuns d'integraziun en il chantun Grischun
La lescha federala davart las persunas estras (LEst; CS 142.20) ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2008 dat ina gronda paisa a l'integraziun da las persunas estras. Sa basond sin l'art. 54 LEst e sin l'art. 5 da l'ordinaziun davart l'integraziun da persunas estras (OIEst; CS 142.208) han ils chantuns la pussaivladad da cumbinar la concessiun u la prolungaziun da la permissiun da dimora cun la cundiziun da frequentar in curs da lingua u d'integraziun. Questa cundiziun po vegnir fixada en ina cunvegna d'integraziun.
La finamira da la cunvegna d'integraziun è cunzunt quella da promover l'acquisiziun da la lingua naziunala discurrida al lieu da domicil sco er l'acquisiziun d'enconuschientschas da las relaziuns socialas e da las cundiziuns da viver en Svizra.
Las cunvegnas d'integraziun dal dretg federal na vegnan betg applitgadas tar persunas estras che han in dretg da dimora en Svizra. Tar quellas persunas tutgan particularmain persunas dal spazi da la UE/AECL u confamigliaras e confamigliars esters da Svizras e Svizzers. Per che er questas persunas observian – en cas da deficits d'integraziun en il sectur da la lingua e da l'orientaziun en il mintgadi – las pretensiuns existentas, las po vegnir consegnada en il rom d'in discurs persunal ina recumandaziun d'integraziun en scrit che cusseglia da frequentar in curs da lingua u d'integraziun, analogamain a la cunvegna d'integraziun.
Las persunas da questas gruppas en mira vegnan envidadadas ad in discurs persunal dal post spezialisà per l'integraziun. La finamira da quest discurs è quella da motivar la persuna novarrivada per il process d'integraziun e da la mussar pertge che l'acquisiziun da la lingua e las infurmaziuns davart il mintgadi èn impurtantas per viver en Svizra. Medemamain duai vegnir profità dal discurs per dar infurmaziuns orientadas al basegn per exempel davart las purschidas d'integraziun, davart la vita e la lavur en Svizra, davart il sistem da furmaziun, davart la promoziun linguistica tempriva e davart la plurilinguitad e per respunder eventualas dumondas da la persuna pertutgada resp. per renviar ella als posts cumpetents. Per regla vegni sa cunvegnì – resguardond la situaziun persunala, famigliara e professiunala – ch'i vegn cuntanschì in nivel linguistic che permetta la communicaziun quotidiana e/u ch'i vegn frequentà in curs d'integraziun.
Per garantir la chapientscha en ils discurs vegn purschida en cas da basegn ina translaziun interculturala. Sche la persuna citada dumogna ina da las linguas chantunalas sin in nivel che permetta la communicaziun quotidiana, vegni per regla desistì da far ina cunvegna u ina recumandaziun d'integraziun.
Las mesiras d'integraziun dal dretg federal na stattan betg en connex cun las mesiras e cun las disposiziuns da la polizia d'esters.
En il chantun Grischun vegnan applitgadas dapi la primavaira 2012 cunvegnas resp. recumandaziuns d'integraziun. Questas vegnan realisadas dal post spezialisà per l'integraziun. Lur focus è drizzà sin las suandantas gruppas en mira:
Cunvegnas d'integraziun
- Persunas novarrivadas or da terzs stadis cun in dretg da dimora a pli lunga vista, inclusiv giuvenils sur 15 onns en la reuniun da la famiglia che arrivan en Svizra suenter il temp da scola obligatoric e senza scolaziun professiunala
- Persunas d'assistenza religiusa e persunas d'instrucziun per l'instrucziun da la lingua e da la cultura dal pajais d'origin (art. 7 OIEst)
Recumandaziuns d'integraziun
- Giuvenils e persunas giuvnas tranter 15 e 19 onns or da pajais da la UE/AECL che arrivan en Svizra suenter il temp da scola obligatoric e senza scolaziun professiunala
- Persunas appartegnentas a terzs stadis che prendan dimora en il chantun pervia da lur maridaglia cun ina burgaisa svizra u cun in burgais svizzer


c: text/html

text:
A Männedorf en il chantun da Turitg è ina chasa da vegls vegnida messa en quarantina. Quai suenter che pliras persunas èn s’infectadas cun il coronavirus. Dus cussadents sajan morts vi da Covid-19. Dus ulteriurs sa chattian en in stan critic. Quai rapporta la «NZZ».
En tut sajan 6 dals 43 cussadents s’infectads sco er ina collavuratura da la chasa da tgira privata. Tenor la manadra da la chasa na saja betg stà pussaivel da suandar la chadaina d’infecziun. Per il mument valian mesiras da segirtad severas en la chasa da vegls. Tut ils cussadents èn isolads en lur chombras singulas, visitas n'èn betg lubidas e las tschaveras vegnan purtadas en chombra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Musica da rock cun identitad rumantscha
Il culp inizial per il rock rumantsch en Surselva ha dà la gruppa Hades l’onn 1983. Suenter avair fatg blers onns musica da saut han ils commembers da Hades decidì da scriver atgnas chanzuns da rock cun text rumantsch. Paucs onns suenter naschan a Mustér gruppas cun la medema intenziun bunamain sco bulieus ord la terra. Gruppas cun nums sco Sigma, Ba-Rock e Caschiel Carnpiertg e Remiedi.
Hades – il crap da chantun per la scena da rock a Mustér
La gruppa Hades han fatg atgna musica dal 1983 fin il 1993. L’emprim album da studio “Opiniuns” cumpara il 1984. Il 1986 suonda l’album “Sper Via”. Il terz e davos album “Angelina ... ed autras” vegn il 1992 sin fiera. Ils Hades valan sco fullavia dal rock rumantsch en Surselva.
Caschiel Carnpiertg e Remiedi – cun il blues da purs
Il start han els fatg cun il num Remedy, il tetel d’ina chanzun da la gruppa australiana Rose Tattoo. Ma bain spert mida la gruppa il num en Caschiel Carnpiertg e Remiedi. Zunt critica è la gruppa envers il turissem extravagà. Autras chanzuns descrivan tips sco il Gion Giusep dalla Maria ed il Giacumbert a moda fitg ilarica.
Ba-Rock – la maschaida d’indigens e students claustrals
La gruppa da rock cun ils musicists ils pli giuvens da quest temp a Mustér era Ba-Rock. Probabel la suletta gruppa nua ch’era ils babs e las mammas dals commembers vegnivan a guardar e tadlar ils concerts. Ba-Rock ha pudì edir en sia curta carriera ina platta cun 4 chanzuns.
Sigma – la gruppa cun ils 3 frars
La quarta gruppa main enconuschenta da Mustér, Sigma vegn filmada il 1988 en ses tschaler da protecziun cun la chanzun “Larmas en tes egls”. Il plaschair da sunar da Sigma era incontestabel, era sch’els han strusch dumagnà il pass sur ils stgalims da lur tschaler da trenament.
Hades surviva il pli ditg
La gruppa da rock rumantsch Hades è stada la gruppa cun la pli gronda perseveranza da la scena da rock ch’è naschia ils onns 80 a Mustér. Onns a la lunga han ils Hades dà concerts en il Grischun, en l’ulteriura Svizra e schizunt sur cunfin. In concert legendar dals Hades è stà quel dal 1988 a Scuol durant la Scuntrada Rumantscha. In concert ch’era vegnì registrà dal Battaporta, l’anteriura emissiun da giuvenils dal Radio Rumantsch.
Las gruppas da rock rumantschas ston bandunar il Grischun e sa mesirar cun quellas giu la Bassa.
Il start da Gotthard – la fin dal rock en Surselva
Suenter la fluriziun dal rock rumantsch ils onns 80 en Surselva èsi vegnì pli e pli quiet. Las gruppas ch’eran sa furmadas ord amis e collegas da scola sa schlian ina suenter l’autra. Ils Hades registreschan il 1992 lur davos album. Il medem onn vegn la gruppa da rock dal Tessin Gotthard a la glisch ed edescha l’emprim album cun la reprisa dal hit “Hush”.
Ierta da Hades e Caschiel Carnpiertg e Remiedi
Plirs onns suenter la fin da la scena da rock da Mustér cumparan anc ovras cumplessivas da duas da las anteriuras bands sursilvanas. Caschiel Carnpiertg e Remiedi edescha l’onn 2000 l’album dubel live “Retro”. Dals Hades cumpara il 2015 l’album cumplessiv “L’ovra”.
Rock Rumantsch
L'emprim rumantsch ch'ha fatg ina spezia da rock rumantsch è stà Arturo Casanova cun sia chanzun "La ghitara" ils onns 60. Suandà ils onns 70 da Paulin Nuotclà e Benedetto Vigne. La gronda unda dal rock rumantsch è naschida ils onns 80 en Surselva a Mustér cun gist 4 bands. Ils onns 90 sa sparpaglia la scena dal rock rumantsch.


text:
22 d'avust 2020 - Overshoot Day
Las resursas ch'avessan da bastar fin la fin dal onn, èn gia ussa duvradas si. La tschertga da motivs e soluziuns.
ScolastAs '21
Tschiffar l'atun
L'atun cun sias bellas colurs stat avant isch. La natira vul vegnir purtretada.
Vlogs en iert
Gastronoms giuvens en PATRIA
Trais giuvens indigens e sco ch'els han realisâ lur siemi da la gastronomia.
PASS PER PASS: 1 enviern - 3 persunas - 3 istorgias
Durant l'envirn avain accumpognà trais persunas tar lur projects. Istorgias che mo la vita sa scriver.


text:
La reducziun dallas armas militaras ei decisiva
Ei vegn pretendiu savens che la deposiziun dallas armas egl arsenal porti nuot, damai che mo bien 250 000 armas (da apparentamein varga 2 milliuns) seigien pertuccadas da quella mesira.
Quei seigi strusch 10 pertschien da tut las armas che sesanflien els tenerscasa svizzers, aschia che quella mesira seigi buc in gudogn per la segirtad.Davos quella argumentaziun sezuppa ina reflecziun fallida. Per la violenza a casa ei buc il diember d'armas decisivs, mobein contas persunas che han access a quellas armas. Pertgei per mazzar enzatgi tonscha ina suletta arma e buc in entir arsenal. Sco quei che retschercas fatgas ils davos 20 onns en Svizra documenteschan disponan las biaras casadas mo d'ina suletta arma militara. Quei vala per 60 pertschien dallas famiglias che han a casa in'atgna arma. Cun abolir la deposiziun a casa sereducess il diember da persunas che han access e savessen far abus dall'arma marcantamein. La reducziun massiva dils suicids (cunzun dad umens denter 20 e 50) san ins lu era declarar cun la reducziun dil diember da schuldada che ha era effectuau ina reducziun dil diember da persunas che han access ad armas. Ins sa perquei haver nuot encunter che ina ulteriura reducziun dallas armas militaras effectuass era ina nova reducziun dils mortoris caschunai cun l'arma.
Martin Killias, Turitg


text:
Evaluaziun interna 2012
Evaluaziun interna 2012
L’evaluaziun interna 2012 se à dè jö cun les strategies y les ativitês metüdes a jì dala scora por garantì n bun tlima de laûr y dè inant ales studëntes y ai studënć regoles de comportamënt importantes te y fora de scora.
Aladô dles indicaziuns dades dant ti orientamënć pedagogics dla scora él gnü laurè fora n chestionar cun domandes por les studëntes, i studëntes, les insegnantes y i insegnanć.
Dales respostes dades jö vëgnel fora che les studëntes y i studënć é generalmënter cuntëntes/cuntënć dl’atmosfera tles scores altes da La Ila. Te scora ne vëgnel toleré degönes formes de violënza, y les regoles dla convivënza é tleres ala gran pert dles studëntes y di studënć.
Dl ater vers se aôda les studëntes y i studënć na maiù uniformité tl comportamënt dles insegnantes/di insegnanć y deplü ativitês por imparè da se comportè sciöche al toca tla sozieté dal dedaincö. Na pert dles studëntes y di studënć arata che les compagnes /i compagns de scora ne desmostres nia dagnora de bunes manires tla vita scolastica da vigni dé.
Les insegnantes y i insegnanć á analisé i resultać dl’inrescida y se à tut dant da mëte a jì aziuns concretes de chësc vers.


text:
Il dumber da giast saja creschì per 6,5%, la svieuta per 7%, scrivan las Pendicularas svizras en ina communicaziun. I saja la segunda stagiun en seria, ch'els hajan pudì augmentar svieuta e dumber da giasts. Vinavant saja la stagiun d'enviern 2018/2019 stada per var 10% sur la media dals davos tschintg onns.
Il pli marcant è l'augment en la Svizra centrala: Là han las pendicularas fatg bunamain 20% dapli svieuta sco en la media dals ultims tschintg onns. Mo en in chantun hai dà regress: Las pendicularas en il chantun Tessin n'han la stagiun d'enviern gì pli paucs giasts e pli pauca svieuta sco l'onn passà.
RR novitads 16:00


text:
Corinne Suter è daventada tschintgavla en il segund trenament ed ha uschia ademplì il criteri da selecziun da Swiss Ski. La Grischuna Jasmine Flury ha bain manchentà sco 10avla ils top 8 per 21 tschientavels. Dentant è ella sa rangada meglier che Joana Hählen ch'è vegnida 18avla. In plaz da partenza fix han Lara Gut e Michelle Gisin.
La pli sperta en il segund trenament per la cursa rapida è stada l'Austriaca Stephanie Venier. Quai cun in avantatg da 0,08 secundas sin la Taliana Sofia Goggia. Terza è l'Americana Lindsey Vonn cun in retard da 0,35 secundas.
Las ulteriuras Svizras:
- 7. Michelle Gisin +1,00
- 10. Jasmine Flury +1,48
- 13. Lara Gut +1,60
- 18. Joana Hählen +1,86
- 32. Wendy Holdener +3,70
- 41. Denise Feierabend +5,35
La cursa rapida è mesemna.
RR novitads 06:00


text:
Suenter set onns construcziun è l’ovra idraulica communabla En (GKI) dador Martina a fin e pronta per ir vid la rait. Sper il retard èn er s'augmentads ils custs: Dals oriund 460 milliuns euros ha il project custà var 620 milliuns euros. L’ovra communabla tutga per 86% a la Tiwag, las ovras electricas dal Tirol, e per 14% a las Ovras electricas Engiadina. Procurà per il retard ed ils custs pli auts han tranter auter sfidas geograficas tar la serra Ovella. In grip ha stuì vegnir francà là cun grondas ancras.
Economic malgrà custs pli auts
Tuttina resta l’ovra idraulica economica, di Johann Herdina, mainagestiun da la GKI. L'ovra vegn a producir forza per radund 90’000 chasadas. Cun la nova ovra electrica a Martina en l'Engiadina Bassa vegn duvrada tut la capacitad dal flum En per producir forza.


text:
ciamàss
Lombard[modifega]
Verb
ciamàss riflessiv - scrivud con la Noeuva Ortografia Lombarda - dialet: MI-
→ Verb de la 1^ coniugazzion - regolar -transitiv in forma riflessiva - ausiliari: vesser
- Coniugazzion ►►► varda Come coniugà i verb regolar
- havegh el nom de...
- Esempi:
- ►varda: Appendix:Costruzzion de la fras in lombard#Come domandà el nom
Variant
Sillabazzion
- cia | màss
Parnonzia
Etimologia / Derivazzion
la gh'è nò l'etimologia; se te voeuret, tàcheghela
Traduzzion
Riferiment
- Circolo Filologico Milanese (2018). Dizionario Milanese. Antonio Vallardi, pag. 282. ISBN 978-88-6987-846-6. MI-


text:
Ussa èsi confermà: il president american Joe Biden ed il president russ Wladimir Putin s'inscuntran ils 16 da zercladur a Genevra. Là duai la situaziun tendida ed il svilup da las relaziuns tranter ils dus pajais vegnir discutada. Wladimir Putin aveva ditg laschà avert sch'el vegn ad acceptar l'invit da Joe Biden u betg.
Genevra n'è betg l'emprima giada il lieu d'inscunter dals presidents da las duas pussanzas. Il 1985 aveva la metropola Svizra gia beneventà ils dus presidents Ronald Reagen e Michail Gorbatschow.


text:
Cavall de Troja (informatega)
El Cavall de Troja, in ingles Trojan Horse, l'è on malware che 'l se scond dent a on programma che 'l pò parè bon e util. El nomm el vegn giò de la leggenda grega del Cavall de Troja.
Normalment, a differenza de virus e worm, el proeuva minga a spantegàss in di olter file o in gir per la Red.
Fonzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand on trojan el vegn pizzaa con di volt privilegg, el pò fà quell che voeur lu.
Distruzzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mandà in balla el computer;
- Scassà di file;
- Formattazion di disch.
Botnet[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mett el computer dent de ona botnet;
- Minà criptodané.
Sfros de dat[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ciappaa i daa sensibij de l'utènt
- Spionagg.
Spionagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Olter[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Doperà el computer 'me proxy;
- Salvà di file dent al computer.
Composizzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Incoeu i Trojan hinn di RAT, e asquas semper hinn dividuu in:
- On tocch server, de mett in del computer de controllà;
- On tocch client, de mett in del computer che 'l controlla.
Esempi famos[Modifega | modifica 'l sorgent]
Trojan de Stat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se ciamen Trojan de Stat quej Trojan faa de on Stat o ent governativ per spionà di cittadin, specifich o in general.
Despess han dimostraa di vulnerabilità che han permittuu de doperàj per di alter scop illecit, e donca hinn despess criticaa di informatich.


text:
Virgìgna
La Virgìgna (a s lèś /vərˈdʒɪnjə/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s fà part di Stat d'l Atlàntic Mèdi e dal Commonwealth. La s è unìda a la federasiòṅ in dal 1788. L'à ciapâ 'l nóm da la regìna 'd Inghiltèra Śabèta I cgnusùda cuma la Regìna Virgìn parchè in dla sò vita l'éra armàśa puta.
La sò capitàl l'è Richmond ma l'è Virgìgna Beach la sò sità più granda rivànd a cuntàr dagnóra quatarsènt-sinquantamìla abitànt, praticamènt al dópi. Àtri sità impurtànti i èṅ Norfolk, Chesapeake e Arlington. L'è divìśa in nuànta-sinc cuntèi, in trénta-nóṿ sità autònumi e in duśènt-daśnóṿ cumùṅ. Al sò mòt in latìn 'l è „Sic semper tyrannis“ (A i tiràn sèmp'r acsè), al mutìṿ al s véd dand 'n òć a 'l sò scûd in du a gh'è na vìrgin cun na téta 'd fóra schisàr c'n i pē un tiràn.
La Virgìgna la mùcia sù òt migliòṅ e tri 'd abitànt par na superfìsi ad 110.862 km².
La cunfìna a èst cun 'l Ucéan Atlàntic, nòrd-èst c'n al Maryland e c'n al Distrét ad Culùmbia, a sud cun la Carulìna dal Nòrd e c'n al Tennessee, a òvest c'n al Kentucky a òvest e a nòrd-ovèst cun la Virgìgna Ucidentàla. Cal stat chè al s è divìś da la Virgìgna uriginària durànt la guèra 'd secesiòṅ americàna cun la cunvensiòṅ ad Wheeling parchè i padròṅ dal tèri dal sò sinquànta cuntèi i n gh ìvan briśa, o sōl un qualchidòṅ, di séruv négar da far lauràr in di camp.
L'ecunumìa dla Virgìgna la sa ślarga in dimóndi camp esénd pasàda in dal cōrs di an Ssanta e Stanta da l'agricultùra (ch'l'è armàśa in dla Shenandoah Valley) a l'indùstria. A gh'è di agensìi federàli in dal nòrd dal paéś, cuma 'l Dipartimènt dla Diféśa e la CIA, e strutùri militàri a Hampton Roads ch'l è anc al sò pòrt più impurtànt. Da 'l 2002 la Virgìgna l'è dvintàda 'l stat dla federasiòṅ leader in fat ad chip ad computer.
Al sò guvernadōr, da 'l 2018, 'l è Ralph Northam dal partî demucràtic. Cal stat chè 'l è qvél ch'l à dâ a i Stat Unî più presidènt ad tut: òt.


text:
Victorias e terradas
En la politica han ins dapli terradas che victorias, di la politicra Beatrice Baselgia da Domat en Vita e Cretta. Perquai na muntia quai per ella brtg propi bler.Terradas tutgan tar la vita e per ella saja quai l'energia da cuntinuar. Ella saja spezialista da dir ch'i saja schon bun, era sch'ella sperdia ina giada. Quai saja gist il mument da cuntinuar auter. Ma ella midia betg sias finamiras, quellas restian.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Transfurmaziun digitala e direcziun da las TIC
Il 1. da schaner 2021 ha il sectur Transfurmaziun digitala e direcziun da las TIC (TDT) cumenzà cun sia activitad sco nova unitad da la Chanzlia federala. Il sectur TDT surpiglia las incumbensas
da l’anteriur Organ da direcziun informatica da la Confederaziun (ODIC),
dal post d’administraziun Svizra digitala da l’Uffizi federal da communicaziun (UFCOM) e
dal post spezialisà GEVER Confederaziun da la Chanzlia federala.
La gronda part da las infurmaziuns davart il sectur TDT èn disponiblas en tudestg, en franzos, en talian ed en englais.


text:
Ràbia (mâł)
La Ràbia o Idrufubìa l'è 'n mâł viràl, cgnusû bèla in dal dumìla prima 'd Crist, d'l óm e di àtar mamìfar a sangṿ cald ch'al culpìs al sarvèl. Al vìrus, ch'a 'l micruscòpi al pâr un didâl o 'n prujètil e ch'al fà part dal gènar Lyssavirus, al s cata in dla salìa di malâ che pò i al pàsan murśgànd. A gh'è dònca da star aténti a 'l bèsti, caṅ specialmènt ma anc gat, lóv, vólp, pruciòṅ e papastrèi, parchè la ràbia la i fà dvintàr catìṿ cun la vója 'd tiràr di murśgòt.
S'a n s fà minga quèl in présia, prima ch'i sìntum i végnan fóra, la mòrt l'è praticamènt un quèl sicûr parchè la riva a 'l 99% a 'l incìrca cupànd ssanta-mila parsòni 'l an[1], dagnóra tuti in Àśia e in Àfrica.
'L ùltim caś ch'a gh'è stâ in Itàglia 'l è dal 2008[2].
Descrisiòṅ
Al vìrus, c'n al mòrśag dna bèstia malàda o anc s'la salìa la finìs in dla bóca, in dal naś o in di òć, al s insfìlsa in dla carna in du al taca a multiplicàr-as sénsa ch'al sistéma imunitàri a gh faga a mènt. In dal punt dla frida a pōl vgnir dla spiùra e na sensasiòṅ 'd a n sintìr piò cla part dal còrp lè, in séguit a riva anc la févra. P'r arbasàr al nùmar di vìrus a gh sarév da lavàr la pèl in présia par déś o quìndas minùt cun dl'àqua e dal savòṅ, méj incóra druànd dal spìrit.
In séguit, in gènar da òṅ o tri méś ma anc da na stmana a 'n an, i vìrus i partìsan par rivàr a i nèruv perifèric e da lè a 'l sarvèl. A cal punt chè i sàltan fóra i sìntum dal mâł ch'i èṅ muimènt viulènt dal còrp, sù e śò d'l umōr, paùra dl'àqua (a s fà fadìga a mandàr śò parchè i vìnan di spàśsum duluróś e sōl al pinsēr al mét agitasiòṅ e la góla la s arvòlta), fadìga a mōv'r-as, cunfuśiòṅ e śvenimènt. Quànd al vìrus al finìs in di neuròṅ al fórma in dal céluli di còrp ad Negri, di còrp acìd e tónd.
In gèn'r al mâł al gh'à tri faś:
- Faś prodròmica: dòp al murśgòt a pōl vgnir la févra, mâł a la tèsta, dulōr a i mùscui, fadìga. In dal 60% di caś la part dal còrp cun la frida la pâr in na quàlc manéra indurminsàda. S'a s tulìs quèl par cumbàtar la ràbia a s guarirév sèmpar ma 'l prubléma 'l è ch'l è impusìbil rénd'r-as cònt 'd avér-la ciapàda.
- Faś dla "ràbia rabìda": a taca la paùra dl'àqua, a n gh s la cava pròpria briśa a bévar anc s'a s gh'à sē, mandàr śò lè praticamènt impusìbil (al vìrus al s cata in dal giàndli dla salìa).
- Faś terminàla: al vìrus 'l à ciapâ tut al sarvèl. In dal 75% di caś a gh'è la fórma furióśa dal mâł, a vîṅ arlìa, prubléma a tgnir 'l equilìbri, alucinasiòṅ, pèla ch'la reagìs a incòsa, meningît, làgarmi, bóca pîna 'd salìa, cas dûr e śburàdi da par lōr in di óm e paràliśi a 'l còrdi vucàli. In di àtar 25% di caś a gh'è na fórma muta o paralìtica.
In gèn'r a s mōr in dal gir ad dū o déś dè dòp ch'i èṅ saltâ fóra i sìntum. A s è vdû che miténd la gint in còma, dand dal tèmp asè a 'l sistéma imunitàri ad reagìr, na qualc parsòna la pōl anc scampàr ma i n rìvan gnanc a 'l 10%.
Par cumbàtar cal mâł chè in Śvisra e in Cànada i aṅ stramnâ in gir dapartùt dal magnàr, cuma dal tèsti 'd pui, cun dèntar dal vasèṅ viṿ arbasâ acsè da imuniśàr i mamìfar cuma 'l vólp o i pruciòṅ. A gh sarév da far àtar tant anc c'n al bèsti dumèstichi cuma i caṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ La ràbia di caṅ la masa 160 parsòni a 'l dè, campàggna p'r al vasèṅ Corriere della Sera, 22 'd Avrìl dal 2015
- ↑ Ràbia: sìntum, càuśi e curi Farmaco e Cura


text:
Informaziuns sön bistro
LE PROIET
LA COMISCIUN PARITETICA DE TERMINOLOGIA
LA BANCA DAC
METODOLOGIA
LES FONTANES BIBLIOGRAFICHES
LE TEAM
LE PROIET
bistro é le Sistem informatif por la terminologia iuridica svilupé dai inrescidus dl Istitut de linguistica aplicada de Eurac Research. Al nasc dl 2001 sciöche stromënt por sostigní les ativités de comunicaziun, redaziun y traduziun. Dl 2013 á metü man i laurs de reprogramaziun en colaboraziun cun le departimënt Information Technologies de Eurac Research y l’Ofize Chestiuns linguistiches dla Provinzia autonoma de Balsan por realisé n stromënt flessibl y fidabl che ti foss ai bojëgns de grups de utënc desvalis: nia ma por porsones espertes de traduziun y/o dërt, mo ince por che che stüdia o á debojëgn de n sostëgn adaté por capí y traslaté tesć y documënc iuridics.
Avisa sciöche canche al é gnü lauré fora le pröm iade, ó bistro pité n contribut por adoré sciöche al alda la terminologia tl setur dl dërt por talian, todësch y ladin, che porta pro, porvia de desfarënzies y particolarités de ordinamënc iuridics desvalis, a de plü problems de carater linguistich y conzetual, dantadöt tratan la redaziun y traduziun.
LA COMISCIUN PARITETICA DE TERMINOLOGIA
bistro contëgn i terms normá dala Comisciun paritetica de terminologia. Ara se trata de n organ metü sö cun l’art. 6, coma 1, DPR 574/1988, en conscidraziun dla parificaziun iuridica dl todësch al talian stabilida dai articui 99 y 100 dl Statut de Autonomia por la Regiun Trentin-Südtirol dl 1972, cun l’inciaria da fá fora, ajorné o normé la terminologia iuridich-aministrativa todëscia adorada tla provinzia de Balsan da organs, ofizi y conzescionars dl setur publich.
La Comisciun, che á metü man da lauré dl 1994, á normé cina incö terms che reverda dantadöt le dërt aministratif, zivil, prozessual zivil, penal, prozessual penal y universitar. Le laur dla Comisciun á dantadöt porté pro a tó y jí cun variantes terminologiches, che ess podü porté pro a malsegurté, y baraté fora terms falá dal punt d’odüda iuridich o linguistich.
L’adoranza dla terminologia normada dala Comisciun é l’oget de na desposiziun normativa spezifica. L’art. 6, coma 3 dl DPR nominé dessura desponn che i ac por chi che al é preodü la redaziun bilinguala mëss ester scric o traslatá se tignon ala terminologia normada dala Comisciun paritetica. L’adoranza de chësta terminologia rapresentëia porchël n dovëi por chi che laora tl’Aministraziun publica.
Les dezijiuns de chësta Comisciun é ince danman sön les plates internet dl’Avocatöra dla Provinzia autonoma de Balsan.
LA BANCA DAC
bistro é metü adöm da na banca dac terminologica dl dërt por talian, todësch (tles variantes de Südtirol, Austria, Paisc Todësc, Svizera, Uniun Europeica, dërt internazional) y ladin (badiot y gherdëna).
Le patrimone terminologich vëgn tresfora amplié y ajorné y é metü adöm al momënt da schedes terminologiches de seturs dl dërt desvalis, danter l’ater chisc:
- dërt aministratif
- dërt comerzial
- dërt comunitar
- dërt de famiglia
- dërt internazional
- dërt penal
- dërt prozessual penal
- dërt prozessual zivil
- dërt sanitar
- dërt sozietar
- dërt zivil
- segurëza da lauré
Al contëgn ince la terminologia todëscia normada dala Comisciun Paritetica de Terminologia por le Südtirol preodüda dal art. 6 dl DPR 15.07.1988, n. 574 – Normes d’atuaziun dl Statut d’autonomia.
La banca dac á na strotöra onomasiologica, chël ó dí orientada al conzet, che an vëiga tres la scheda terminologica, n’unité autonoma olache al é dötes les informaziuns linguistiches, catalografiches y iuridiches de n cer conzet y le term o i terms che le designëia. De plü informaziuns sön la scheda ciafëise chiló.
METODOLOGIA
Les schedes terminologiches de bistro vëgn laurades fora aladô di prinzips terminologics tradizionai tignin cunt dles particolarités dl setur iuridich: te n cer setur iuridich vëgn i conzec y i terms ciafá sö sön la basa de material de referimënt sigü y de pëis (por ej. manuai, tesć normatifs y i.i.). Vigni conzet vëgn documenté daldô cun notes bibliografiches y descrit, olache ara vá, tres definiziuns y contesć d’adoranza.
Do chësta sort de inrescida vëgnel fat n’analisa contrastiva danter ordinamënc (chël talian da na pert y chi dl raiun todësch Austria, Paisc Todësc, Svizera, ordinamënt comunitar, dërt internazional dal’atra) por chirí ecuivalënc spezifics danter conzec o por sotrissé desfarënzies eventuales.
L’analisa vëgn fata ti confins de n confrunt micro-comparatistich, ajache al vëgn fat danter istituc che fej pert de ordinamënc desvalis. Te chësc contest laoron:
- a livel interlinguistich, ti caji olache le confrunt vëgn fat danter ordinamënc iuridics te lingac desvalis;
- a livel intralinguistich, sce la comparaziun vëgn fata danter ordinamënc iuridics tl medemo lingaz.
Chiló s’ajunta n elemënt implü, che é le fá n confrunt ince danter conzec che, ince sce ai toca pro le medemo ordinamënt iuridich, vëgn scric te lingac desvalis, sciöche tl caje dl ordinamënt iuridich talian porté a espresciun ince por todësch y ladin. Porchël vëgnel, a livel de contignü, valuté l’ecuivalënza dl conzet adoré tl Südtirol porté a espresciun, por ej. por todësch, respet a so corespognënt talian de chël che al á le medemo significat y la medema funziun.
LES FONTANES BIBLIOGRAFICHES
Les definiziuns, i contesć y i comentars tles schedes terminologiches de bistro se basëia sön referimënc bibliografics y sitografics de pëis y dl raiun linguistich/cultural dla denominaziun de referimënt. I conzec talians vëgn porchël documentá da fontanes talianes, chi todësc da fontanes austriaches, todësces, svizeres, comunitares y internazionales, aladô dl ordinamënt iuridich de portignënza dla denominaziun. I conzec talians por todësch y ladin por le Südtirol vëgn documentá, respetivamënter, da fontanes por todësch y ladin dl raiun dla Provinzia autonoma de Balsan.
La preferënza dl referimënt bibliografich ti vëgn normalmënter dada, tl ordin, ala legislaziun, ala manualistica, ala iurisprudënza y a sic internet ofiziai (por ej. sic ministeriai).
Chisc referimënc bibliografics vëgn dá dant tres na sigla aposta da chëra che ara vá da ti rové pormez ala scheda de catalogaziun che alda lapró. Por de plü informaziuns clichede chiló.
LE TEAM
L’elaboraziun terminologica dl dërt te de plü lingac se damana na colaboraziun strënta danter personal espert de terminologia, traduziun y dërt a na moda da garantí la coretëza y la validité linguistica y iuridica di contignüs laurá fora.
Terminologia
Dërt
Traduziun
Dër bel dilan a dötes les porsones che á colaboré, ince tl cheder de n practicum, y á porté pro te chisc agn a svilupé bistro y arichí sü contignüs.
La plata web, le sistem de inrescida y de inserimënt y gestiun di dac é gnüs fac dal departimënt Information Technologies de Eurac Research.
Le layout é gnü fat dal departimënt Communication de Eurac Research.
I podëis te vigni momënt ortié consëis o comentars scrion na e-mail a: bistro@eurac.edu.


text:
La campiunessa olimpica Jolanda Neff ha gudagnà sia emprima cursa da la stagiun en la cuppa mundiala da Cross Country. A Mont-Sainte Anne en il Canada ha la Svizra gudagnà cleramain avant l’Austriaca Mona Mitterwallner. Per Neff è uschia ida a fin ina lunga seria senza victoria. L’ultima giada ha ella triumfà l’atun 2018 en ina cursa da la cuppa mundiala da Cross Country. Er persvas ha Alessandra Keller. Ella ha terminà la cursa sin il tschintgavel plaz.
Umens
Er per ils mountainbikers svizzers hai dà in podest en la provinza da Quebec. Filippo Colombo è vegnì segund. Per il Tessinais èsi l’emprim podest insumma en la cuppa mundiala dal Cross Country. Er Nino Schurter ha mussà ina ferma prestaziun ed è vegnì sisavel. Quai be in’emna suenter sia greva cupitgada. El ha uschia engrondì ses avantatg en il classament general. Gudagnà la cursa ha il Franzos Titouan Carod.


text:
Planisaziun da las sesidas
Economia circulara
Commembras e commembers da la subcumissiun dal Cussegl naziunal
Champs d'activitad
La sutcumissiun ha l'incumbensa da controllar – partind d'ina consideraziun cumplessiva – las basas e las enconuschientschas da la revisiun parziala da la lescha davart la protecziun da l'ambient ch'è vegnida refusada l'onn 2015 («economia verda»; 14.019) e da preschentar in sboz preliminar a la cumissiun. Cun elavurar il sboz preliminar resguarda la sutcumissiun il stadi da la tecnica, la digitalisaziun e las mesiras ch'èn gia vegnidas prendidas da l'economia.


text:
Ils sforzs vegnan però premiads cun ina natira da bellezza, in mir da serra imposant e diversas installaziuns d’art che s’integreschan elegant en la cuntrada enturn il mir e la chamona d’Albigna. Sia quai in auto che va giu per il mir da serra, trais laternas da via montadas amez in grip, in’istorgia scritta lung la spunda dal mir, nimfas da metal amez in lajet da muntogna ed anc bler auter.
Artists renumads da tut la Svizra
Curatur Luciano Fasciati, che ha organisà «Arte Albigna» sin proposta da la guardiachamona Annamaria Crameri, ha dumandà 14 artists or da tut la Svizra, sch'els vulan sa participar a quest project. Nagin ha subit ditg gea, ma suenter avair visità la regiun e sa fatschentà cun il spazi, è in suenter l’auter stà fascinà da l’idea. Tranter auter era nums enconuschents sco Pippilotti Rist e Roman Signer.
Als artists èsi gartegià fitg bain, da na concurrenzar lur art cun la natira ed il mir imposant.
Cun ovras concepidas aposta per quest project sa refereschan ils artists a las particularitads istoricas, socialas, politicas e geograficas da la regiun da l’Albigna. Ovras che duessan carmalar tant ils interessads d’art, ma era alpinists, viandants, turists ed indigens da vegnir a far ina spassegiada admirond art.
«Arte Albigna» cuzza dals 2 da fanadur fin ils 30 settember.


text:
Lavurs
Assistents ed assistentas da biro exequeschan suandantas lavurs:
Lavurs da biro
- scriver brevs, e-mails, protocols, notizias d’actas, tabellas e glistas al computer
- lavurar cun models e formulars
- utilisar e mantegnair squitschaders, apparats da fotocopiar e scanners
- planisar termins ed occurrenzas e pinar ils documents necessaris
- far empustaziuns da material da biro ed administrar il magasin da material
Discurrer cun la clientella
- communitgar al telefon u enten avair contact direct cun la clientella sco er cun ils furniturs e las furnituras
- preschentar ils products u ils servetschs dal manaschi
- nudar ils giavischs da la clientella e la renviar a las persunas responsablas
- beneventar giasts ed als accumpagnar tar las persunas giavischadas
Lavurar en la contabilitad
- exequir simplas lavurs da biro sco per exempel pajaments e transacziuns tras la banca u la posta
- far lavur da rendaquint ed elavurar statisticas
- resguardar las normas e reglas per proteger e conservar datas e documents sco er las perscripziuns internas en connex cun archivar documents e datas
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 11.7.2007 (versiun dal 1.1.2019)
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En l’administraziun d’in manaschi
Furmaziun en scola
A la scola professiunala: en l’emprim semester: 2 dis, dal 2. – 4. semester: 1 di per emna
Roms professiunals
- tudestg
- infurmaziun, communicaziun, administraziun
- economia e societad
Curs d’elecziun e da sustegn sco era curs cumplementars per l’access a la scolaziun da basa scursanida sco commerziant / commerzianta AFQ èn pussaivels.
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Diplom
Attestat federal professiunal "assistent / assistenta da biro AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
Pretensiuns
- interess vi da lavurs da biro
- plaschair da lavurar al computer
- buna enclegientscha dal tudestg a bucca ed en scrit
- moda da lavur exacta
- plaschair vi da far quints
- avertadad ed amicabladad en contact cun persunas
- abilitad da lavurar en in team
- fidadadad cun senn da responsabladad
- talent d’organisaziun
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas ed en centers da furmaziun supplementara
Commerziant / Commerzianta AFQ
Assistentas da biro AFP pon far cun fitg bunas prestaziuns ina scolaziun da basa scursanida sco commerziant / commerzianta AFQ (profil B) cun attest federal da qualificaziun (access en il 2. onn da la furmaziun da basa professiunala). Silsuenter valan las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco per commerziants / commerziantas AFQ.
Cundiziuns da lavur
Assistentas da biro lavuran en differentas interpresas e manaschis. En cumparegliaziun cun ils commerziants cun diplom federal da qualificaziun AFQ han ellas paucas pussaivladads da sa furmar supplementarmain e da far carriera.
La purschida da plazzas d’emprendissadi è minima ed è da chantun tar chantun fitg differenta.
Ulteriuras infurmaziuns
IGKG Interessengemeinschaft Kaufmännische Grundbildung
Schwanengasse 9
Postfach
3001 Bern
Tel: +41 31 398 26 10
URL: www.igkg.ch


text:
Avant la radunanza dals acziunaris han Glass Lewis ed Ethos cusseglià da refusar il rapport d'indeminsaziun. Il president dal cussegl d'administraziun Urs Rohner ha dentant accentuà, che las indemnisaziun da la direcziun na sa basian betg mo sin il giudicament durant l'onn passà, mabain sin fundament dal plan da restructuraziun 2016 e quant bain che quel è vegnì realisà.
Il schef dal concern da la CS, Tidjane Thiam ha survegnì il 2018 ina indemnisaziun totala da 12,7 milliuns francs, 30% dapli che l'onn avant. Thiam tutga uschia tar quests managers en Svizra cun las pajas las pli autas.
RR novitads 16:00


text:
Massimo Gezzi è naschì l’onn 1976 en las Marcas, ina regiun da l’Italia centrala. Suenter studis e segiurns da lavur a Pavia, Roma e Berna, è el sa domicilià a Lugano, nua ch’el lavura al Liceo cantonale di Lugano 1. Massimo Gezzi ha publitgà ils volums da poesia Il mare a destra e L’attimo dopo ed er il cudesch da poesia triling In altre forme/En d’autres formes/In andere Formen cun translaziuns da Mathilde Vischer e Jacqueline Aerne. El ha realisà l’ediziun commentada Diario del ’71 e del ’72 dad Eugenio Montale ed Oscar Poesie 1975-2012 da Franco Buffoni.
Massimo Gezzi è ina da las vuschs las pli impurtantas da la lirica taliana sut ils 40. Gia il titel da si’ovra Il numero dei vivi mussa in’avertezza al mund ed a la vita che flaivlenta la dischillusiun traglischanta leopardiana dals anteriurs raquints. L’ovra persvada cun sia densitad che tracta ina idea ferma: acceptar che noss’existenza n’è betg perfetga. Ma per las lecturas ed ils lecturs quintan er ils singuls texts, en vers e prosa, inqual gia chattà ina plazza stabla en nossa memoria.
Roma, Donzelli Editore
ISBN 978-8-86843-186-0
Premis
2009 Premi Metauro e Marazza Giovani per L’attimo dopo
2015 Premio internazionale di poesia Carducci per Il numero dei vivi
2016 Premi svizzer da litteratura


text:
Naryn (Regiuun)
Det Naryn Regiuun (üüb Kirgisk: HapыH oблycy Naryn oblusu, üüb Rüs: HapыHckaя oблacTb Narynskaja Oblast’) as ian faan dön sööwen regiuunen faan Kirgistaan. At regiuun leit uun a uast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Tschüj Regiuun, uun a nuurduast det Ysyk-Köl Regiuun, uun a süüduast Schiina, uun a süüdwaast det Osch Regiuun an uun a waast det Dschalalabat Regiuun. At hoodsteed faan’t regiuun as Naryn.
GeografiiBewerke
Indialing faan FerwaltingBewerke
At regiuun hee fiiw distrikten:
Batken | Bischkek Steed | Dschalalabat | Naryn | Osch | Osch Steed | Talas | Tschüj | Ysyk-Sia


text:
da sora Armina Maissen
Quei text plaida per sesez. La sabientscha da Diu survarga tuttas dimensiuns. Il carstgaun sa prestar tgei ch’el vul, da nuot sa el seludar, pertgei tut ei duns regalai dil Spert sogn. Jesus confirma quei egl evangeli tenor sogn Gion: «Separai da mei saveis vus far nuot” (Gn 15,5). Nus savein planisar e calcular, mo nuot ei caussa segira.
Quei sa far a nus sterment, mo sa era quietar. Ei dapenda per tgei che nus sedecidin. Lein sedecider per la fidonza en Diu che meina la finala ora tut en bein, che ha nus aschi zun entamaun che perfin nos cavels sin tgau ein dumbrai dad el (cf. Mt 10,30–31. Quella fidonza fa nus humiliteivels ed ei il cumpass che meina alla veglia da Diu.
Sab 9,13–18b
Tgi dils carstgauns po enconuscher il plan da Diu,
ni tgi po capir tgei ch’il Segner vul?
Las ponderaziuns dils mortals ein gie malsegiras,
e nos plans da pauca valeta;
pertgei il tgierp svaneivel smacca l’olma,
e l’avdonza terrestra grevegia il spért cun bia quitaus.
Mo cun breigia capin nus quei che succeda sin tiara,
e mo cun fadigia anflein nus quei che stat si pil nas;
sche tgi duess lu scuvierer quei ch’ei en tschiel?
Tgi vess duiu enconuscher tiu plan,
sche buca ti vesses dau la sabientscha
e tarmess tiu Spert sogn giu dall’altezia?
Aschia ein las sendas da quels cheu sin tiara daventadas gradas,
ed ils carstgauns han empriu tgei ch’ei plascheivel a ti.
☛ evangeli dalla dumengia: Lc 14,25–33


text:
Stefan Engler che ha lantschà avant 6 onns la discussiun co reglar ils lufs deplorescha fitg la decisiun. Il resultat da 51,9% encunter la revisiun da la lescha da chatscha mussa per el ch'insatge stoppia sa midar. E per el saja cler tgi che sto surprender uss la responsabladad:
Sco emprim han las organisaziuns d'ambient ina gronda responsabladad per quai che schabegia ils proxims onns en las muntognas.
Sumegliant hai tunà ier tar Duri Campell. El era responsabel per la campagna grischuna per in Gea a la lescha da chatscha.
Jau spetg uss da Berna variantas co ins po reglar pli svelt il luf. Sch'els na vulan betg reglar il luf pli fitg, lura sper jau ch'i dat raps per savair segirar las muntaneras sin ils prads e las alps.
Ma midadas na vulan betg mo ils adversaris da la nova lescha da chatscha. Era Silva Semadeni ch'era encunter la revisiun ha concedì ch'i dovra midadas. Ins stoppia nizzegiar la lescha da chatscha existenza e meglierar la protecziun.
I dovra ina meglra protecziun da las muntaneras. Quella è effizienta sche nus guardain che be 15% dals animals ch'èn vegnids stgarpads dal luf èn stads da muntaneras protegidas.
E tenor Sandra Locher-Benguerel ch'èra en il comité cunter la revisiun da la lescha da chatscha, saja impurtant che la lescha na vegnia betg surchargiada.
Nus pudain midar la situaziun. Nus pudain salvar la protecziun da las spezias. Là na dovri betg midadas, sch'i pertutga il luf ston ils criteris dentant vegnir adattadas.


text:
L'uffizi federal da polizia, Fedpol avertescha da l'uschenumnà «sextortion». L'onn passà haja dà passa 161 annunzias da persunas ch'èn vegnidas messas sut squitsch cun fotos u videos intims. Il dumber da las unfrendas da «sextortion» dastgass però anc esser pli grond, pertge bleras persunas sa turpegian d'annunziar il cas a la polizia, hai num vinvavant.
Da far attenziun saja surtut tar uffants e giuvenils, pedocriminals sa dettian numnadamain ora sco persunas da medema vegliadetgna per vegnir tar maletgs pornografics. La Fedpol cusseglia a las unfrendas da betg pajar sch'i vegn pretendì daners e da far in'annunzia. Fotos dal chat e texts pon vegnir duvrads da la polizia.
RR novitads 16:00


text:
Occurrenzas pli grondas duain puspè esser pussaivlas – quai per persunas ch'èn vegnidas testadas negativ u ch'èn gia viroladas. Tals «projects da pilots» stoppian vegnir empruvadas or. Quai ha il president dals directurs chantunalas da sanadad, Lukas Engelberger, ditg envers la «SonntagsZeitung».
Vers la fin d'avrigl sajan tut las gruppas da ristga vaccinadas, l'offensiva da tests portia fritgs, argumentescha Engelberger.
La pussaivladad dad ir a kino u teater suenter avair fatg in test spert, saja er ina motivaziun per ch'i vegnia testà dapli. Er ils tests, che mintgin po far a chasa, hajan il potenzial da midar la situaziun. Ils tests per far a chasa datti, presumablamain, a partir dals 7 d'avrigl en las apotecas.
Il Cussegl federal vegn a decider ils 14 d'avrigl davart ils proxims pass. La basa per il proxim pass d'avertura è il pachet da mesiras ch'el ha tramess en consultaziun ils 12 da mars.


text:
Gris (culur)
El gris endèl sènso cümü de la paròla l'è cunsideràt en culùr vìa de mès 'ntra 'l négher e 'l biànch. Tecnicamènte però l'è mìa 'n culùr ma en valùr de intensità lüminùza (quantità de lùce imitìda de 'na sorgènt lüminùza) percepìda de l'öcc de l'òm come 'ntermèdia 'ntra 'l biànch e 'l négher. Endèl sistéma RGB cudificàt sö 8 bits per canàl, ghe sarès 256 leèi de gris pusìbii, con dei valùr de rós, vért e blö en prupursiù presapóch precìze 'ntra de lur. El valùr RGB (0,0,0) el corespónt al négher perfèt, e 'l valùr RGB (255,255,255) el corespónt al bianch perfèt.
Endèl ambiènt dei pitùr, la concesiù clàsica la cunsìdera 'l gris compàgn de 'n "bianch spórch", che se oté a zontàga al biànch 'na quantità piö o méno grànda de négher, ma gh'è a dele ótre maniére de fa sö 'l gris: en gris nèutro per ezèmpe se l'oté a mes•cià sö i tré culùr primàre (blö, rós e zalt) en parcc precìze.


text:
Barsana
Barzàna l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 13 km de la sità e a 300 méter söl lièl del mar.
La popolasiù l'è de 1 951 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), distribüìcc sö 'na superfìce de 2,1 km² per 'na densità de popolasiù de 929 ab./km². El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Brembàt de Sura, Mapèl e Palasàch.
La part piö ègia del paìs l'è stàcia fàcia sö sö la còsta del Mut di Röde per ès al sigür da i àque de la Bregógna che la pàsa pròpe a i pé de la còsta a roèrs (nòrt) del Mut.
ArzenàtModifega
Al dé de 'ncö 'ndel teritòre cümünàl de Barzàna se tróa ach ol bórgh de Arzenàt che nel medioéf l' fàa cümü desperlü.
Cà e palàs de BarzànaModifega
Stà BruzàtModifega
Mia de luntà del confì con Palasàch s' tróa Stà Bruzàt, öna ègia casìna, con d'ü còrp de fàbrica metìcc a L, casìna che l'è metìda pròpe sö la stràda che la mèna da Barzàna a Palasàch. Stà Bruzàt l'ìa pròpe tacàda a la stràda che fò sùra 'n chèl tòch lé, de l'ótra banda, la gh'à la Bregógna, isé strécia tra la cà e l' sariulì, la stràda la ghe giràa 'ntùren con d'öna cürva pròpe strécia e pericolùza isé quando, a la fì di agn 80 - prensépe agn 90 del sécol XX, Stà Bruzàt l'è stai restrutüràt öna fèta picinìna de la cà l'è stàcia bötàda zó per islargà fò la stràda.
Cà SòiModifega
La FornazètaModifega
La SórtModifega
I sariulì de BarzànaModifega
Per Barzàna i pàsa la Lésna che la sègna 'l cunfì con San Bartolomé e la Bregógna.
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dapi onns vegn speculà nua ch'il nov campus per la HTW pudess vegnir. Ils schaner 2017 ha la regenza grischuna decidì ch'el vegnia en mitga cass a Cuira ed uschia serrà or la varianta Landquart. Actualmain èn las localitads da la scol'auta derasadas èn 9 differents lieus en tschintg bajetgs a Cuira. Igl è in grond giavisch da la HTW da diminuir il dumber da localitads, er quellas prendidas a fit.
Chantun preferescha dus lieus
Il chantun preferescha la varianta d'engrondir il bajetg principal da la HTW a la Pulvermühlestrasse e da nizzegiar l'areal da la Neumühle gist sper la staziun per novs indrizs. Er la varianta da stgarpar giu la Stadhalle per eriger in nov Campus è tenor il rectur da la scol'auta Jürg Kessler anc sin la glista. Per la HTW n`è l'areal da la Stadhalle dentant betg propi ina opziun. I giess memia ditg fin ch'ins pudess cumenzar a bajegiar, uschia Kessler.
La praschun dal Sennhof è ina varianta sco tut tschellas
A partir dal 2019 dessi plaz en la praschun Sennhof gist sut ils orts da l'Uvestg cura ch'ils praschuniers midan en la nova praschun a Cazzas / Realta. Tenor Jürg Kessler vegnia quella varianta examinada sco tut tschellas ch'èn sin la glista dal chantun. Sch'il Sennhof è propi sin questa glista e tge lieus ch'èn ultra dals enconuschents anc sin la glista n'han ni Jürg Kessler ni Mario Cavigelli il schef dal departament da construcziun vulì tradir. Mario Cavigelli quinta dentant cun ina decisiun da la regenza l'avust u il settember.
Cuntinuar cun la via en l'independenza
Tenor la presidenta dal cussegl da la scol'auta professiunala, Brigitta Gadient, resta la strategia vinavant da porscher scolaziuns da buna qualitad ch'ins possia far nagliur auter che a Cuira. L'exempel dals studis da bachelor en Digital Business Management e Photonix mussian che quai haja success. L'onn passà sajan 60 students s'inscrits per quels.
Il mument è la HTW anc part da las scolas autas professiunalas da la Svizra orientala. Finamira a lunga vista è dentant da vegnir independenta e sin quella via sajan ils novs studis unics in impurtant pass. Il process d'accreditaziun è gia instradà e tenor Brigitta Gadient sin buna via. Il proxim pass è la decisiun dal cussegl d'accreditaziun. Cun quella quenta Gadient il pli baud vers la fin da l'onn. Sche quella è positiva po il chantun suenter far la dumonda tar la Confederaziun.
RR actualitad 06:00


text:
Uschia argumentescha il Tribunal federal:
Tenor la sentenzia avessan ils recurrents stuì far recurs pli baud – e betg in di suenter las elecziuns dal Cussegl Grond, numnadamain ils 19 matg 2014. Il recurs cunter il sistem electoral avess stuì succeder numnadamain cura che la regenza grischuna ha publitgà en il Fegl uffizial che las elecziuns vegnan manadas atras cun il sistem da maiorz. Quai fiss stà il settember da l'onn 2013. Be lura avess ina sentenzia anc gì influenza sin l'elecziun.
Tenor Andreas Auer, represchentant dals recurrents, saja pussaivel che quai dat per las elecziuns dal Cussegl grond l'onn 2018 in secund recurs - quella giada avant las elecziuns.
Tar blers chantuns ha tribunal gia decidì
Ir tar la dretgira federala per midar il sistem d'eleger n'è betg insatge nov. La dretgira federala ha er gia decidì en ils chantuns Zug, Schwyz e Sutsilvania. Adina èsi vegnì crititgà da la dretgira la differenza da la quota da vuschs en ils cumins.
In exempel grischun: Cun majorz dovra in deputà da Cuira 2'300 vuschs per ch'el vegnia elegì en il Cussegl grond. In deputà dad Avers dovra be 70 vuschs.
Sper l'Appenzell dadens è il Grischun dal reminent il sulet chantun ch'elegia anc cun majorz.
Proporz u maiorz? Ina lunga istorgia en il Grischun
Dapi bunamain 80 onns fatschenta la dumonda Grischunas e Grischuns. Qua ina survista:
Las votaziuns tar majorz u proporz
RR novitads 12:00
Ils 2 sistems electorals
- Maiorz: las persunas cun las bleras vuschs vegnan elegidas.
- Proporz: ils sezs vegnan repartids tenor fermezza da la partida.


text:
Passa 150 giasts han suandà ier saira l'invit dal consul onurari svizzer a Hamburg, Michael Eggenschwiler, a chaschun dal di da la festa naziunala svizra. Il chantun Grischun, envidà sco chantun ospitant, è vegnì represchentà dal cusseglier guvernativ dr. Jon Domenic Parolini. En ses pled da salid ha el punctuà las relaziuns amicablas tranter il chantun e la citad da Hamburg.
Dus dis suenter il 1. d'avust ha gì lieu a Hamburg il di tradiziunal da la Svizra cun il chantun Grischun sco chantun ospitant. La delegaziun grischuna è vegnida manada dal cusseglier guvernativ dr. Jon Domenic Parolini, directur da l'economia publica, e da Myriam Keller, vicemainagestiun da Grischun vacanzas. Davant ils giasts envidads da la politica, da l'economia e da la cultura da Hamburg sco er d'interprendiders svizzers da la regiun ha cusseglier guvernativ Parolini menziunà en ses salid ils puncts cuminaivels tranter Hamburg ed il Grischun: L'element cuminaivel da questas duas regiuns è l'aua. Il chantun Grischun è l'origen d'in grond dumber da flums ed uschia ina funtauna da vita impurtanta per tut l'Europa. En il port da Hamburg stgargian bastiments da container gigantescs lur martganzia da tut il mund e provedan l'entira Europa cun rauba.
La relaziun tranter il Grischun e Hamburg surpassa però quest element natiral. Persunalitads impurtantas da Hamburg han ina relaziun speziala famigliara ed economica cun il Grischun. En lur pe èn signur prof. dr. h.c. Klaus-Michael Kühne e sia consorta Christine Kühne sco er signur senatur d'onur Horst Rahe e sia consorta Wera Rahe sa participads a las festivitads sco giasts d'onur dal chantun Grischun.
Fotografia:
Ils giasts d'onur dal chantun Grischun, senatur d'onur Horst Rahe e prof. dr. h.c. Klaus-Michael Kühne, ensemen cun cusseglier guvernativ dr. Jon Domenic Parolini
Infurmaziuns:
- Cusseglier guvernativ dr. Jon Domenic Parolini, schef dal departament d'economia publica e fatgs socials, tel. 081 257 23 01, e-mail Jondomenic.Parolini@dvs.gr.ch
- Marcus Hassler, secretari dal departament d'economia publica e fatgs socials, tel. 081 257 23 12, e-mail Marcus.Hassler@dvs.gr.ch
Gremi: departament d'economia publica e fatgs socials
Funtauna: rg departament d'economia publica e fatgs socials


text:
La segurëza y la proteziun zivila é ciamps che vá debojëgn por tignì i prighi le plü dalunc che ara vá dala jënt dl Südtirol. Le Provinzia de Balsan y les lies de volontars pîta chësta segurëza. Chësc ciamp vëgn colié te n manejamënt dla segurëza te döta la provinzia.
Ciamps prinzipai
Les zifres che reverda segurëza y la proteziun zivila
- 34
ënć se crüzia di contignüs
Tl ćiamp segurëza y proteziun zivila se crüzia les colaboradësses y i colaboradus dles direziun de repartiziun y d'ofize de Os y Ves dëida.
- 32
sorvisc é online por Os
Les prestaziuns reverda i seturs dla segurëza y dla proteziun zivila.
- 19k
volontares y volontars él tl Südtirol
Feter 19.000 porsones laôra tl Südtirol, o sciöche dependënt o volontariamënter, tl ćiamp dla proteziun zivila y dla segurëza. Tröpes ëres y tröc ëi dà ca so tëmp lëde por la provinzia y la sozieté.


text:
da Maria Cristina Derungs-Bartolomei
Otg jamnas essan nus stai «en tschiel», contemplond Quel ch’ei levaus si da mort en veta, il Spert ch’ei vegnius derschius o en nos cors ed egl entir mund, e la sontgissima Trinitad, cuminonza perfetga d’amur ch’ei Diu. En forza de quei essan nus ussa puspei clamai sin tiara, tarmess sco ils discipels de Jesus de siu temps.
La missiun consista buca en instruir en ductrinas, buca en perschuader da s’identificar cun ina gruppa, el senn de baghegiar in cerchel de «nus» differents da «tschels». La missiun ei d’annunziar il schenghetg gratuit della Grazia a tuts, il fatg ch’il reginavel de Diu ei damaneivel de nus, e de metter en circulaziun las forzas dil reginavel cun liberar ils carstgauns da spérts nuscheivels, medegar e curar malsauns e mendus, cun purificar ils leprus, scatschai lunsch dallas cuminonzas ed integrar els puspei el liber scomi cun tuts, purtar la pasch, gie schizun clamar en veta ils morts. Contas morts porta il carstgaun en sesez, avon la mort corporala! E tut quei gratuitamein, sco ils discipels han survegniu quels duns gratuitamein. Quella missiun da medegar e liberar ei biala e fascinonta per tuts battegiai.
Mt 9,36–10,8
36Vesend las roschas da pievel, ha el giu cumpassiun cun els, pertgei els fuvan spussai e starschai sco nuorsas senza pastur. 37Ed el di a ses giuvnals: La raccolta ei gronda, mo luvrers eis ei paucs. 38Rughei pia il patrun dalla raccolta da tarmetter luvrers per sia raccolta.
1Havend clamau neutier ses dudisch giuvnals, ha el dau ad els autoritad sur dils spérts malmunds e pussonza da scatschar els e da medegar scadina malsogna e fleivlezia. 2Ils nums dils dudisch apostels ein: Igl emprem Simon, numnaus Pieder, e siu frar Andriu; Giachen, il fegl da Zebedeus, e siu frar Gion; 3Filip e Barclamiu; Tumasch e Mattiu, il publican; Giachen, il fegl d’Alfeus, e Taddeus; 4Simon, il zelot, e Judas Iscariot che ha tradiu Jesus.
5Quels dudisch ha Jesus tarmess (sco apostels), dond ad els il camond: Buca prendei la via tiels pagauns e buca mei en in marcau dils Samaritans. 6Mei plitost tier las nuorsas piarsas dalla casa d’Israel. 7Mei e perdeghei: Il reginavel da tschiel ei s’avischinaus. 8Medeghei ils malsauns, leventei ils morts, purifichei ils leprus e scatschei ils nauschaspérts. Gratuitamein veis vus retschiert, gratuitamein dueis vus dar.


text:
La novitad dal Cussegl Federal che dar tennis ordadora è puspè lubì davent da cumenzament mars è stà in levgiament per ils amaturs dal sport da tennis. Dar tennis san dentant, anc uss, mo ils pli paucs.
Sin sablun n'èsi betg pussaivel da dar tennis
Il pli blers clubs da tennis possedan plazzas da sablun che ston mintga primavaira vegnir preperadas per la nova stagiun. Per il solit vegn quai fatg davent da mez mars fin l'avrigl. Tut tenor situaziun geografica datti anc scheliras.
Uschè ditg ch'i dat scheliras na pon ins betg preparar plazzas da tennis. Il fund è fitg sensibel en cas da scheliras e vegn loms en gliez cas.
Avant mez mars vegn, da principi, nagliur en Svizra preparà plazzas da tennis da sablun. Ils blers clubs n'avran betg avant l'avrigl lur portas.
Plazzas per tutta aura è la suletta schliaziun
Pussaivel da dar tennis èsi actualmain sin las plazzas per tutta aura, quai po per exempel esser ina plazza d'acril. I n'è dentant betg blers clubs che possedan talas plazzas, Spezialmain betg en il Grischun, di David Joseph. Sulettamain ils clubs da tennis da Domat e Zezras possedan plazzas per tutta aura.
Las plazzas dal club da tennis Domat èn dentant anc cuvritgas cun ina halla provisorica. Per che tuts san puspè dar tennis, stoppia questa construcziun vegnir fabritgada giu.
Ina construcziun provisorica
La construcziun, che guarda ora sco in grond ballun alv, consista ord ina gronda cuverta da plastic cun vettas d'isolaziun e da protecziun e sugas d'atschal che èn fixadas a l'ur da las plazzas. In ventilatur suffla en aria che tegna tendida la halla ed ina sclusa procura che la surpressiun resta en il ballun.
La halla che vegn fabritgada si dapi il 2016 mintg'october vegn demontada quest'onn ils 18 da mars, duas fin trais emnas pli baud che normalmain. Agid survegn il club da tennis dal stgalim aut da la scola da Domat. Fin 30 persunas stoppian gidar da demontar il ballun. Per l'agid datti in baz en la cassa da classa.
Cura che la halla saja davent, èsi puspè pussaivel da giugar sin quatter plazzas: duas da granulat e duas da sablun. Quellas sajan numnadamain stadas protegidas l'entir enviern e na stoppian betg pli vegnir preparadas.


text:
Las expertas ed ils experts dal BAG han infurmà in'ulteriura giada avant las medias. Uschia persequiteschian adina dapli chantuns la strategia da testar, enfin uss hajan 17 chantuns inoltrà a la Confederaziun in concept da testar persunas senza sintoms. Ils chantuns Grischun e Basilea mettian er a disposiziun lur concepts, ha declerà Anne Lévy, la directura dal BAG. Testar a l'engronda saja sper vaccinar ed il contact tracing impurtant per survegliar la situaziun.
Situaziun vinavant fragila
Plinavant valitescha Anne Lévy la situaziun da pandemia en Svizra sco ordvart fragila. Actualmain stagneschian las cifras d'infecziun, quai en tut las regiuns. Quest fatg saja da considerar pertutgand far ulteriuras schluccadas. In sguard en l'exteriur mussia che la situaziun sappia sa pegiurar svelt.
Pliras buna novas
Sper las cifras d'infecziuns novas ed ospitalisaziuns che stagneschian u giajan enavos han ils experts er numnà la surmortalitad: Tar persunas sur 65 onns na dettia negina surmortalitad pli.
Plinavant sajan quasi tut las cussadentas e cussadents da las chasas da tgira vaccinadas. Ed er il plan da vaccinar duai restar tuttina sco fin qua. Vul dir: Fin la stad duai tut tgi che vul pudair laschar vaccinar cunter il coronavirus.
Ils experts han ultra da quai infurmà davart in program da perscrutaziun da 14 scolas autas en l'entira svizra. Tenor quel han 90% da las persunas che han gì corona anc adina anticorpuls sis mais suenter l'infecziun.


text:
Infrastructura dalla vischnaunca
EDIFECI DA MISTREGN PARDANAL
Vies liug da lavur niev, a Laax, la vischnaunca cun taglias bassas
El niev edifeci da mistregn a Pardanal lai la vischnaunca da Laax vi divers locals da biro, commerci e magasin.
Sillas treis alzadas sura dispona il baghetg da pli che 1650 m2 per biros, mistregn e survetschs. Las surfatschas libras porschan pusseivladads flexiblas da reparter per divers dievers, sco p. ex. biro, showroom/presentaziuns, producziun ni magasin. Las localitads vegnan affittadas ella construcziun groppa, aschia san ils locaturs integrar lur giavischs duront la construcziun fina. Ellas alzadas sut san ins prender a tscheins locals da tschalèr e magasin sco era 12 parcadis ella halla ed ulteriurs ora el liber.
Gl’object ei situaus en in liug bein accessibel ella zona d’industria Pardanal ella vischnaunca da Laax, cun access optimal al stradun dil Alpsu H19. A cuorta distanza ei era la fermada dils bus ed autos da posta.
En casa ha ei in ascensur per persunas ed in per rauba, lu ils implonts sanitars sco era in local communabel da pausa cun sempla cumbinaziun per cuschinar.
Termin da retratga: atun 2021
Havein nus svegliau Vies interess? Lu havein nus plascher da Vies contact. Ina documentaziun detagliada per afittaders saveis Vus empustar tier gl’Uffeci da baghegiar Laax ni via download proxim link …
Ulteriurs sclariments dat bugen Marcel Albin, Uffeci da baghegiar, Via Principala 60d, CH-7031 Laax, tel. +41 81 921 51 53 ni bauamt@laax-gr.ch.
TEGIA D’UAUL SALUMS SURA
La tegia d’uaul Salums Sura ei in liug special da s’entupar, adattaus per rodund 60 persunas. La vischnaunca dat a tuts la pusseivladad da fittar quella. La tegia cuntegn ina pintga cuschina e cundrezs sanitars.
salums-sura.ch
TEGIA ALP PLAUN
Silla planira dall‘Alp Plaun, situada sin 1’600 m.s. m. agl ur digl uaul, ei la tegia da vacanzas Alp Plaun. Ella dat alloschi a maximalmein 14 persunas. Scaldau vegn cun scaldaments a radis infracotschens, cuschinau sin ina platta da fiug. Durmiu vegn en duas combras cun letgs da cajüta. Electrizitad, colligiaziun d’aua ed ina plazza da grillar ein avon maun.
tegia-alp-plaun.ch
TEGIA ALP UAUL
La tegia da vacanzas Alp Uaul ei situada el sidost dil Crap Sogn Gion sin 1515 m.s.m.. La tegia porscha plaz a maximalmein 4 persunas. Ella secumpona d’in local da cuschinar e stiva, zulèr, combra da durmir ed ina tualetta.
tegia-alp-uaul.ch
LOCALITADS EN CASA DA SCOLA
Fagei diever dalla aula, cuschina, halla da gimnastica, scoletta ed autras localitads dalla scola.
Affitar la halla da gimnastica: vegn publicau la primavera el fegl ufficial.
Affitar la scoletta ed autras stanzas da scola:
s’annunziar a scret tier la suprastonza communala (Vischnaunca Laax, Suprastonza communala, Caum postal 16, 7031 Laax GR1)
STANZA DA SEDUTA CASA DE MONT
STIVETTA CASA DE MONT
SALA E STANZA DA SEDUTA SENTUPADA
Museum Laax – attenziun tradiziun (PER GRUPPAS)
Entrei en la veta d’antruras. Per exempel cun ina viseta guidada incl. aperitiv e degustaziun da specialitads localas.
ProLaax.ch
GARNITURAS DA FIASTA
1 garnitura: CHF 10.- senza transport
Paul Toggenburg, capoluvrer vischnaunca Laax
Telefon +41 79 241 19 53
TENDAS
6 x 6 m CHF 100.- senza transport
3 x 6 m CHF 50.- senza transport
Linus Capaul, CI Fiasta d’affons
Mobile +41 79 611 11 04


text:
Dialett ticines
Cula paròla Ticines a sa inteend i dialett che i è parlaa in Tesin (vün dai 26 cantón svizzer) e in Mesulcina e Calanca (dó vall dal Canton Grison).
In realtà a parlum mia da na lingua, ma da n dialètt da la lengua Lumbarda.
Da na part a l'altra dal Canton a sa parla vari dialett e spéss i è anca veramént diferént vün da l'altru: par esémpi i dialètt dala Leventina, dala Val da Blégn, dala Val Magia e dala Val Verzasca i è cunsideraa dialett lumbard alpin.
Vist che gh'è tüta sta diferénza a sa parlarà sura tütt da chell püssée parlaa: ul dialett da Lügan.
In dal dialett ticines i è staa dubiaa par la prima völta in lengua lumbarda düü film american, ciuè Se ta cati ta copi e Düü testimoni scomod.
Carateristigh e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Besogna dì che 'l nom "tisines" el gh'ha una funziun suratüt pulitiga e 'l serviss a ciamà in d'un modu cumpagn tücc i parlà del Cantun: intant podum truvà una bela diferenza tra i dialet che se tröven a nord e a süd del Munt Scender: quei de sota (ciuè quei de la zona de Mendris e de Lügan, ma anca quei de la cità de Belinzona e de Lucarn), se sluntanen minga tant del mudel insübrigh central (ciuè quel de Milan, Brianza, Com, Lech, Vares); quei de sura inveci (dunca i parlà di distret de Belinzona, de Lucarn e di vai) gh'han di carateristigh "alpinn", e hin el tisines ver e propi. Inultra di vai Magia, Unsernun, Cent Vai e Verzasca (che varden in direziun del Lagh Magiur) gh'han una sua inflüenza sura l'Alt Ussulan, intanta che quei de la Riviera e di vai Bregn e Leventina hin ligaa a quei de la Mesulcina e de la Calanca e, in fund, anca un poo al Rumancc.
Tendenzialment, i dialet "tisines", cume 'l diseva anca l'abaa Pietro Monti in del 1841, cunserven di carateristigh püssee arcaigh respet ai dialet de la Lumbardia, püssee inflüenzaa di inuvaziun del Milanes (e dunca, de luntan, de l'Italian):
- Despess i A tonigh se trasfurmen in E (sia avert che saraa), cume 'l che süced ancamò in del milanes pienta (e cume 'l che 'l sücedeva al dialet lüganes fina al Votcent).
- Per vess o begna näss (per vess besogna nass).
- El se cunserva el son dür de la Z, sparii a Milan tra el Ses'cent e 'l Setcent.
- Al cuntrari del Milanes e de l'insübrigh central, la O sarada l'è ben püssee cunservada, anca in pusiziun atoniga.
- Se dupera despess el prunom clitigh u/o per la terza persona singular maschil.
- La schwa la tend püssee vers la pütost che a la E.
- In d'una quai valada gh'è 'l plüral metafunetigh.
- un rat, dü rät.
- In d'una quai zona, la Ö la se trasfurma in E sarada.
- ins. fögh = tic. fégh.
- ins. bögna = tic. bégna.
- ins. ögg = tic. égg.
- L'articul determinativ el pò vess ul, ur, or, ol, er, el, al.
- La S denanz ai cunsunat la se prunüncia 'me una SC, cumpagn de quel che 'l süced anca in Laghee, Valtelines e Verbanes (föra che a Malvaja e in certi zonn del Lüganes).
- Gh'è un fort rutacismu, che 'l vör dì che la L tra dò vucai la se trasfurma in d'una R (föra che in de la Valmagia, in de la Val Unsernun, in di Cent Vai, in di Ter de Pedemunt, in del bass Mendrisiot, in Val Mesulcina e in Val Calanca).
Una roba interessanta l'è che in certi paes, spantegaa un poo per tüt el Tisin (ma suratüt in de la zona central, in Val Mesulcina e in de la Bassa Leventina), la [y] la s'è perdüda e la ven pü druvada, sustitüida de una nurmal [u]. Quel lavurà chì el süced a Belinzona (in de la fraziun de Carass) Pronz, Lümin (in dialet, Lumin/Limin), Molen, Cree, Crescian, Ludrin, Iragna, Personegh, Bodi, Sovri, Cavagnai, Anzonegh, Chironegh, Isurn (in di fraziun de Arvess, Lögh e Berzona), Musogn, Brissagh, Runch, Scona, Lusun, Mergöscia, Alt Malcantun (fraziun de Fescogia e Bren), Cavriasca (in di fraziun de Cagial, Lupagn, Bidogn e Ruvered), Sunvigh, Lügan (in de la fraziun de la Vila), Cader, Cama, Gron, Legia, Ruree, San Vitur, Verdabi, Lustal, Suazza e Mesoch.
De norma quei là a hinn anca i sit induve la spariss anca la [ø], che la vegn una [e] semplis (o 'na [o], a segunda de la pusiziun). Anca in d'un quai paes de l'Ossula el se ved quel mestee chì (per esempi a Dravegn, che un temp el se ciamava Dravögn). In ogni cas, cul passà del temp l'è nassüü una specie de dialet cumün, una koinè basada suratüt sül dialet de Lügan e de Belinzona, i cità püssee grand e impurtant del Cantun.
In di alter zonn de la Svizzera italiana (Val Bregaja e Val Pus'ciav) se parlen alter variant de l'Insübrigh: in de la prima val, un dialet de transiziun cunt el Rumancc, in de la segunda un dialet valtelines.
Ortografia e prunüncia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I létri i sa prunüncia cumè l italian, ma:
- A gh è in pü i són ö e ü
- La s prima da n altra cunsunant a la sa prunüncia sc; ma prima da b, d, g, v la sa prunüncia sg (cuma la j francésa)
- I cunsunant b, d, g, v' ala fin di paròll i sa prunüncia p, t, c (dulza), f. Esempi: viv sa dis viif
- I vucai acentaa i pò vèss lungh u cürt cuma ad esempi par pés (lunga) o péss (cürta).
- Na sóla n ala fin di paròll la sa dís cuma in "panchina". Cfr. man e Mann.
- Ala fin di paròll c, g e sc i è sémpar dulz, se no sa scriv ch, gh e sch.
- s'c al sa dís sc-c (quan che la c l'è dulza) e s'g l'è sg-g. Esempi: s'cepà (rompere) e s'giafón (schiaffo).
Dialet dal Ticinees[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dialet da la Val Magia
- Dialet da la Val Leventina
- Dialet da la Val da Bregn
- Dialet da la Val Verzasca
- Dialet lucarnes
- Dialet ussulan
- Dialet da la Val Calanca
- Dialet da la Val Mesulcina
- Dialet da la Val Del Lanza
Esempi da dialet dal Votcent[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parabula dal Fiöö Trasun[Modifega | modifica 'l sorgent]
urigin: la Bibbia, Lüc, capitul 15, dal 11 al 32
Dialet da la Val Verzasca[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un omen ul gh'ieva düü fiöö.
El piü ponzel de 'sti düü u gess al pà: "Pà, dam er part der mè robe ch'am vengg a mì!" e 'l pà u 'j dividè e de longh ugh dè 'r part.
Da gnò a poich dì, el piü ponzel el se tirè el tut sot lüi e 'l se 'n giè da luntagn, dove 'l burdigò er sostanze malament con or bozerre.
Quand u iva 'biüü magjou el tut, in quii part u vignè una gran carestia, e cominsiè a balà biot.
L'è näicc ad atacàss ad una cà d'un bon starent de quel paes, e u l'ha mandou a pastürgà i purghi.
Là a l'auress volüü impinì er büseghe der corobia che maghiavan i porsei, ma nessün i 'gh davan brigh.
Finalment, avend rifletrii, ul dis: "Quäncc famej in er cà du mè pà i maghien assessenn, e mì assidi qui der fam!
A vuj levà, e pù a vuj nà dal mè pà, a 'gh vuj dì: Pà, hoo pecou contra er siel e contra tì;
mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö; fam servizzi de metem co gli tuò famej".
El s'è vultou intant, e l'è vegnüü con er pà. E l'era ach mò da lungg e 'l sò pà ul vidè, u s'è metüü in compassion, l'è corüü a vetàss sül ciul e u l'ha pasciou sü.
"Pà", ugh dis el filiu, "hoo pecou contra er siel e contra tì; mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö".
Ma 'l pà ugh dis ai servitor: "Portè chilò una sgiaghe 'r piü boriola e vestìl, metìgh nel dit un anel, e metìgh sü i calzei in di pee;
Menègh fuori un videl grass e strübièl giù, maghièm e stèm alegri.
Perchè 'sto mì fiöö l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e u s'è troväicc" e i han incominsiaa a fà festin.
Intant el fiöö maiuu, che l'era in er campagna, l'è tornäicc e quand l'è stäicc aprö der cà, l'ha sentii ch'i sonavan e cantavan.
E domandè a vügn di sò servitor: "Quel chi fan in cà mea?"
Ugh dis el servitor: "Qui l'è vegnüü el sò fradel, e 'l sò pà l'ha fäicc mazzà el videl piü grass, perchè l'ha ricüperou el filiu sagn e sald".
Quest ignora, rabiou, u n'ìva volüü piü nà en er cà; e lo pà, näicc fora, u l'è metüü dress a pregàl.
Ma lüi u gi ha respondüü al pà: "Guarda, quäncc agn l'è che mì son er tò comandament; e ti m'è mai däicc un iörì perchè stassom alegro con i mè amis;
Ma l'è vegnüü el tò fiöö, che ti ha gh'la maghiou tut er sò part der robe con i pitann, e tì ti j'è fäicc strübià giü er videl piü grass".
El pà u gh'ha respondüü: "Fiöö, tì ti see semper stäicc con mì, e tut el mè l'è tò;
Ma bentava ch'a stassom alegri e che a festeggiassom, perchè 'l tò fradel l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e 'l s'è tornaa a trovà".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 44
Dialet da la Val da Bregn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ün um o gh'eva doi fant.
E r'ha dicc ol pü piscen de quigl: "Oh, pà, dem ra part dra roba ch'o 'm toca!" e lü o gh'ha spartii ra roba.
E 'd lì a poch, miss insema tücc cuss, ol fant pü piscen o l'è nacc viagiand 'n ügn pais luntagn, e là r'ha bütou ol facc sò vivend in bagurd.
E dapù ch'r'ha 'biüü consümou tücc cuss, r'ha facc 'na gran carestria in col pais, e corü r'ha 'menzou a ess nessità.
E r'è nacc e o s'è miss con ün zitadin 'd col pais; e 'l r'ha mandou a ra soa campägna a pass i pörsc.
E o bramäva d'impì ol sò botasc dil scörsa ch'i majava pörsc, e onzügn ga 'n dava.
Ma lü, tornou in sè stess, r'ha dicc: "Quancc famej in cà dol mè pà i gh'ha pagn a sbach, e mì chì sbasiss dra fam!
Am drizzrò e narò al mè pà, e 'gh dirò: O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi;
Mò 'n sun mia degn d'ess ciamou vust fant; fèm cum vügn di vust famej".
E o s'è alzou e r'è nou da sò pà. E r'era ancamò luntagn lontagn che sò pà o r'ha vist e o s'è möss a compasgion e, corend, o gh'è saltou al cöl, e o r'ha basou.
E ol fant o gh'ha dicc: "O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi; mò 'n sun degn d'ess ciamou vust fant".
Ma ol pà r'ha dicc ai sò famej: "Prest, tirei fora ol sgiupogn dra festa, e meteigla indöss, e meteigh ügn anil in deit, e i calze in pee.
E tirei fora ol vedil ingrassou e mazzèl, e majem e fem past.
Ché 'sto mè fant r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou". E i ha 'menzou a fà past.
Intratant ol sò fant majoo r'era in campägna e, quand r'è tornou e r'era arent a cà, r'ha sentüü ol sangh e ol bal.
E r'ha ciamou vügn d'igl famej e o gh'ha dmandou cuss i era 'sti cuss.
E corü o gh'ha dicc: "Vust fradil r'è tornou e vust pà r'ha mazzou ol vedil ingrassou, perchè o r'ha ricovrou sagn e salv".
E o gh'è 'gnüü ra räbia e no 'r vurìa mia nà in cà; donca sò pà, vegnüü 'd fò, r'ha 'menzou a pregà.
Ma lü, rispondend, r'ha dicc a sò pà: "A ra fé, da tancc agn mi a ov servia, e n'hoo maigl trapassou ugn vust prezet; e maigl no m'hei dacc ugn cauret da fà past coi mè amis.
Ma dapù che 'sto vust fant, ch'l'ha majou ol facc sò coi sgualdrign, r'è vegnüü, hii mazzou per lü ol vedil ingrassou!".
Ma lü o gh'ha dicc: "Oh, fant, tì t'è sempra con mì, e tüta ra roba mia r'è tou;
Ma 'zügnäva bé fà past e stà alegro, perchè 'sto tò fradil r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou".
ibidem, pag. 46
Dialett da Locarn[Modifega | modifica 'l sorgent]
On um a l'ha 'vüd düü fiöö.
E 'l piü giovan da custor o gh'ha dii al padar: "Pà, dem la mea part ch'a 'm toca!" e 'l padar o gh'ha fai fora i part.
Da lì a poch dì, dop che l'ha metüü insema tütcoss, el fiöö piü giovan o s'è toi sü e o 's n'è andai via luntan, e lì l'ha fai balà tütcoss in stravizzi.
E pö, quand l'ha 'vüd finid da sgürà tant com o n'aveva, l'è vegnüda ona gran carestia in quel paes, e lü l'ha comenzad a sentìssla in di cost.
O 's n'è dunca 'ndai e o s'è tacad adree a on sciur da quel paes, ch'o l'ha mandad in d'ona sova vila a cürà i porscei.
E costü o voreva pür anch podèss intesnà la büseca con quii giandasse ch'a mangiava i porscei: ma nissün a ga 'n dava.
Alora l'è tornad in sè stess e l'ha dii: "Quanta servitoraja là in cà 'd mè padar la noda in bondanza, e mì intant chinscì a crep da fam!
A vöj propi tòm sü, e andarò dal mè pà e a 'gh dirò: Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü;
Ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö; fèm come vügn di vost servitur".
E, tojendas sü, l'è vegnüd dal sò pà. Quand pö l'era anch mò lontan, o l'ha vedüd el sò pà, e o s'è movüd a compassiogn e, corendagh incontra, o si gh'è bütad sül col e o 'l basà sü.
E 'l fiöö o gh'ha dii: "Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü; ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö".
Ma el padar l'ha dii ai servitur: "Presto, portee chì el piü bel vestid e vestìl sü, metìgh l'anel in did e i scarp in pee;
E menee scià on vedel ingrassad, e mazzèl sgiò, e mangem e fem past;
perché 'sto mè fiöö l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad". E lì i s'è metüd adree a fà past.
L'era mò el sò fiöö magiur in campagna e, in dal vegnì e in dal vesinàss a la cà, l'ha sentid a sonà e cantà.
E l'ha ciamad on servitur e o gh'ha domandad quel ch'l'era 'sta roba.
E costü o gh'ha dii: "L'è vegnüd el vost fredel, e 'l vost pà l'ha mazzad sgiò 'n vedel ingrassad, perché l'è tornad salv".
L'è donca andai in colera, e o no voreva miga andà in cà; peró l'è vegnüd fora el sò pà, e o s'è metüd adree a pregàl.
Ma costü, respondend, o gh'ha dii al sò pà: "Ecco, i è già tanci ann che mì av stagh in obedienza, e a no son mai andai fora ona volta dai vost comand; e a m'hii mai dai on cavret par stà on poo alegar coi mè amis.
E inscambi, apena ch'o l'è rivad 'sto vost fiöö, che l'ha consümad tüt el fat sò coi strasciunn, a gh'hii mazzad sgiò 'n vedel ingrassad".
Ma lü o gh'ha dii: "Fiöö, tì te seet sempar con mì, e tüt el mè l'è tò;
Ma bisognava fà past e stà alegar, perché 'sto tò fredel l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad".
ibidem, pag. 47
Una nuvela dal Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet da Locarn (e da la Val Verzasca)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Av disaroo donchia chie in di timp dur prim re de Cipru, dopu chie Gotifré de Bügliom l'ha fäcc sova 'r Tera Santa, l'è chiapitoo che r'üna femna polida de Guascogna l'è näcia a trovà 'r Santo Seporcro e, vignend indree, cand r'è büda a Cipro, l'è stäcia urtregiada da certi discrianzä. E lee, sbofferomnazzo, tüta marinconica de 'sta roba e sanz'un zich de cunsuraziom l'ha pansäcc de nà r'a cerchià sgiüstizia dar re; ma intramezz o gh'è stäcc dicc chie la traress via er fadighia, perchié lü l'era un umenazzu poch permaros e chie o s'an lassäva fä aicì lü e o vendichiava né quij de lü stess né quij dei älcc, anzi o 'j sustegneva: e ingora vüm che l'avess um poo de rabia o 's vendichiava e o 's sfughiava col fägn a lü. Sentend 'sta roba quela femna e sanza vess pussibru fä er vendeta, par pudè 'vègh um poo da pas l'ha pansoo de tuchiàl propi in du vivo der suva vita; e näcia piansgind denanz a lü, la gh'ha dicc: "El mè sciur, mì a vegni micia ar tova presenza par 'vègh sgiüstizia dei dispressi ch'i m'ha fäcc, perchiè a m'an speci gnanchia; ma, par 'vègh um poo 'd pas, mostrum tì ar manera de sufrìi cume tì quij chie 't vegn fäcc, e ignora a pudrò imprend ar manera de supurtà cun pazienza 'r mea disgrazia, chie o 'r sa ur Signor, se mì 'r pudess fàl, vuruntera 't daress ar mea, perchiè tì ti seet inscì bom de supurtài".
Ar re, fign ignora purtrom, squasi chie o 's dessedass, scumenzand da r'ingiüria fäcia a 'sta femna, chie l'ha vendichioo, l'è daventoo tremendo perseguitor de tücc chie contra r'unor der sò regnu quaicossa i fasess da quel dì inanz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 628-629
Dialet da Unsernon[Modifega | modifica 'l sorgent]
Donca a geva che in di tiemp du prim re de Cipru, dopu la cunquista dla Tera Santa fada da Gotifré Bujon, una sciora de Guascogna l'è nada in pelegrinagg al Santu Sepolcru; e quand, nel turnà indree, l'è rivada a Cipru, a j'ha truväcc di baloss ch'a ghi ha fäcc di dispresi da vilan. Lii, 'sta povra femena, tuta sciagrinada, e nö pudend meghia dàss pas, la j'ha pensov da nà a lamentàss cul re; ma quichiün i ghi ha dicc che l'era fadeghia butada veia, perchè quel re l'era tantu rilassov e inscì un linecc che l'era meghia dumà incapazz da punì i tort de leit, ma con viltà vergognosa u 'n sufriva täncc ch'i 'gh feva a lui; tant che chissesseia ch'a ghi ess 'biuu di querel, u 'j sfugava cul fàgh quech dispet o insult. Quela femena, sentend inscì, e perdend vormai la speranza de vendicàss, par truvà un poo de refrigeri al sé dulor la s'è metuda in ment da ponsg i miseri da quel re. La s'è presentada donca piansgend da lui e la ghi ha dicc: "Scior, mei a vign meghia inanz a tei par utignì vendeta du dispressi ch'i m'ha fäcc; ma, par dàm sudisfazion, at pregh da insegnàm cumè ti fee a suportà quij ch'i m'ha dicc ch'i 't fa a tei: par ch'a pussa imparà da tei a tulerà u mié, che sa pudess, u 'l za 'l Signor sa te 'l daress vuluntiera, postu che ti siee un fachegn inscì brav."
U re, che fign alora l'era stov lent e pegrizios, cumè ch'u 's dessedass dal segn, u j'ha cumenzov a vendicà durament da l'ingiuria fada a quela femena, e pee l'è diventov un tremendo persegutor de tut quij che de depos d'alora i fava calcossa contro l'unor dla só curona.
ibidem, pag. 630-631
Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticines[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tücc quei pruverbi chì hin staa ciapaa del Vucabulari di Dialet de la Svizzera Italiana.
Cent Vai e Ter de Pedemunt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- A l'opera u 's cugnóss l'operari.
- Dai früit u 's cognóss la planta.
- Tüt u 's cónscia, men l'oss du col.
- Sa ti seet cuntint, ti campi un dì pisséi.
- Se ti véi stà san e cuntint, sta luntant dai té parint.
- A 'sto mond, a s'ha sempru da tribulà; quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
- Il Signor u j'ha i mai da fer e i péi da stópa, indù ch'u riva u cópa.
- Quand u Són u fa ogjign, u vegn sgiü l'aqua pal copign.
- L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.
- Per fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Dona bianca, dona negra e dona brüna, sota la cova i è tüt'üna.
- Chi mangia üga d'avóst, i la caga a sö cóst.
- A cà sóa a sa scalda il cjüü e ancja la cóa.
- Un bon mercant u cumpra a credit e vind in cuntant.
- In fign, a drémum tut sot a una cuverta.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Còrp piegn u vòo ripòs.
- Par fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Dui fradéi, dui cortéi.
- Cun pizz e curai, a 's marida i tusai.
- Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
- La campana la sóna mia se ti tiri mia la corda.
- I corni i è come i dint, i fa maa ma i serviss per cagnà.
- D'april gnanca un fil, magg adagg adagg, da sgiügn slarga 'l pügn.
- Par Sant'Agnesa va la rapola sü la scesa.
- Per San Sgiuan, gropèe l'aj.
- Il cazzuu usa chel ca gh'è int la padela.
- Pulenta e festa, e carn a la festa.
Val Unsernun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ai efet u 's cunuss i fät.
- I ucéi i 's cunuss al cant.
- Cumè ch'i 's cunscia sot, i dérm dent.
- Cher cuntint al suspira suvint.
- Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul al va in cunvint.
- Aqua passada la fa piü pozz.
- S'a piòu al dì de la Scension, per quaranta dì i è bon.
- S'a piò al dì de la Scensa, tüt al grägn perd la sumenza.
- Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culma u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culma.
- Cun l'art e l'ingan a sa viv mezz l'an, cun l'ingan e l'art sa viv l'altra part.
- Avost l'è cap d'invern.
- Avost u salta cumè i ligrost.
- A gj'è megja sabut senza sol, cumè ch'a gj'è megja amor senza absit.
- Égg ch'a ved mégna, chér ch'a dòo mégna.
- Dopu set an e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
- Tüt i rob i viegn a taj, fign i ungg da pelà l'aj.
- Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn u pò migja mantignì cagn.
- Rispeta ul cjän pal padron.
- Ai cjäi märsc a 'j va dree i moscj.
- Digrazzia du cjägn, furtuna du luu.
- Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv de carna morta.
- Carlavà a cà de l'äit, Natal a cà suva.
Val Verzasca[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'è asen da natüra chel ch'a chignuss miga er sù scritüra.
- Dar pianta i 's chignóss i früt.
- Er consolazióm d'um desperóo l'è vedèn un altro a nä in malóra.
- Content el cör, content tüt.
- Via di ögg, fòra dal cör.
- Sant Andrea, se 'r nev u 'r trova in piagn u 'r cascia in colma; e se u 'r trova in colma u 'r cascia in pagn.
- Er nev de Sant André, tüt l'invern intorn al pé.
- Er aqua da verì l'è tant öri sül pråv, l'è tant fögh sül covign di cjauri.
- Con püssee l'è oncia, con püssee la passa sgiü corenta.
- Quand u piòv d'aost, u piòv most; se piòv ai des l'è amär, sa piòv ar Madona l'è ancamò bona, a San Bartremé l'è pü nemà de lavà i pé.
- Er alba rossa, er sira la bofa, er matign la gota.
- Om bom cjavree o fà desgropà i nesel de fevree.
- Un óm sanza barba u n'è nè nech nè cavra, e una femna sanza tet la n'è nè cavra nè bech.
- O scampa püssee 'nä cjavra magra che un ción grass.
- Chi che ha magliò i cander, ch'i 'gh pénsigja a cjagà i stopit.
- U 'n va pissèe de sgióna carna al macél ca de végia.
- Sira de Denedaa e de Carnavaa, tücc adree al sö frugaa.
Val Magia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Al poltrón a sa stanta mia a cognóscial.
- Prima da cunussan vügn, u s'ha da mangià inséma un sacj ad saa.
- L'è püsséi cjünsc a scund um mulinèe che um morós.
- L'è püsséi cjünsc a mòv al montagn che rostà l'invidia.
- Mint a 's cunscia sü lu lecc, u sa dörm int.
- Vastid cunsciäo, onor dla femna.
- A 'sto mond u j'è nassügn ad cuntent.
- Cör cuntint, colp d'acidint.
- La regola la mantegn al convent.
- Se 'l corp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Tosa pientada e vacja dascuvada i na val pü nuta.
- Se 'l còrp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Chi i ha fradéi, i ha curtéi.
- Lingua ingiüriosa, coscinzi tignosa.
- Cul fiur da la curnaa, u näsc lu dalauraa.
- Chi ch'a j'ha pressa, ch'i córi.
- L'è mia 'l cor ch'a fa, ma lu rüà a temp.
- La vólp, la léura la ciäpa senza cór.
- Quand parla 'l còr, u täs tüt.
- A cör cuntint, nauta u 'j mancja.
- O 's vér el còr di chiält quand o 's vér el sö.
- El còr o j'ha da fà la carità quand che la magn la pò mia.
- Chi che ha bóm còr, i 'l muscia.
- Cand ch'a piòva a l'Ascensiom, sgent e bes'ci i va burlom.
- Se ch'a fioca 'l da Sant Andrè, tüt l'an la vederè.
- L'om l'ha i än in di bräsc.
- An d'erba, an da merda.
- Quand ch'a truna d'aurì, lauree i cröv da starnì.
- Aurìa u 'j n'ha trenta, ma s'a piovess trentün u faiess maa a nissün.
- Quand ch'u piòu d'aóst, o piòu a mil e móst.
- Palta ed mansg, spii d'aost.
- Ul mes d'aust u va cumè una brancada 'd musch.
- La prima aqua d'aost la va cum ur car d'pülasc e ügn ad musch.
- Pa la metà d'aost, cu ch'a s'ha moss, a s'ha moss.
- La fam e l'amor i fa nà d'acordi cul Signor.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'amor e la merda gl'è düi serpint: ügn u scärpa 'l còr, cal alt i cundint.
- In basest, tüt quint i ha dò test.
- L'an bisest a 's marida tüt i tampest.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'afeziom e 'l raspet nè i 's crumpa nè i 's vind.
- Chi agnel a 's fa, dal lüu sa fa majà.
- Sant'Agnesa e Sant Antoni, gli è marcantui ad la nev.
- San Güstign loda la fign.
- Test in l'är e i fa mai ciär.
- L'airom o porta tüt per ari.
- L'è mej fà cul cazz che cul brazz.
- Quand la léurs l'è in per, tüt i cjii i buia dree.
- Cand i nìul i va in montagna, ciapa la sapa e va in campagna; cand che l'acqua la vegn ad sot, ciapa la sapa e tirat sot.
- L'è l'om ça cüra i camp.
- A cjünta pissèi un vegg in un canton che un sgióan in un cjampon.
- Cjärn ch'a cress no la pò stà in sest.
- La cjarn al diau e i öss al Signor.
- Carnavaa in piazza, Pasqua in brascja.
- Cjarn senz'öss u gn'è mia.
Verban e Lucarn[Modifega | modifica 'l sorgent]
- I sgent i 's cunuss mia cul parlà.
- Chi mangia üga d'avost, i la caga a sö cóst.
- I parol romp mia i còst.
- La femna bona la var una corona.
- Par cognóss la tosa bisógna guardà la mam.
- La mort la cónscia tanti rob.
- L'óm savi u 's contenta del poch.
- Quand ch'a piòu e tira el vent, sara l'uss e sta in convent.
- Parola dicia, cuntrat facc.
- L'è mej vess mórt che senza credit.
- La féma bóna la var una coróna.
- Mört el corp, mört el porch.
- Sangh de fredél, sangh de cortél.
- Fign ch'a pudii, tegnii al curtél in magn, s'a vorii mia restà sinza un töch da pan.
- De coscienza ä n'è comè on grän de formenton in tut el mond.
- La coscienza l'è comè la tripa, la vegn da tücc i part.
- El coragg u 's pò migja crompàl.
- Chi ch'a gj'ha coragg da fà el maa, i gj'ha la fascia da fàl vedé.
- I tosann dal bon costüm i va a drömì senza la lüm.
- I cavii da la cópa i fan dervì la bóca, e quii dal vis i fa vardà in Paradis.
- El cör e l'ögg i vò la sò part.
- Chi ch'è bon da chér, i far à mai furtuna.
- Quand che una cà l'ha da fundàn, u manca mai aqua.
- Se piòv per l'Ascension, ä piov per tucc i funzion.
- Se ch'u piòv per l'Ascension, u piov per tücc i messon.
- Quand che piòv al dì de l'Ascension, tuta la fruta la va in d'un canton.
- Sant Andrea l'è un gran ladrón, Sant Antoni l'è un bon padron.
- Ogni an u 'n passa vön.
- Ai donn u se 'gh cünta mia i an.
- L'an de nev l'è an de begn.
- L'an biset l'è l'an da tücc i pest.
- Avrì pioverent, avrì fiorent.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua va vin come aqua.
- L'aqua d'april la impiniss el baril.
- Er rusada d'aust la fa maa.
- L'an bisest l'è l'an da tücc i pest.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- Quand ch'i perd l'afezion, i fa più navot da bon.
- Prima da crä el gnel, el Signor el crea el motarel.
- S'ti vögn un bel ajegn, fal in del mès de feuregn.
- Dò femen e un cjò d'aj, l'è un marcò bel e fai.
- U va püssee cavrit a Pasqua e cauri a Natal.
- Chi ch'a mangia cander, i cäga stopit.
- El can u mangia mai da sò carn.
- Can e cavai magar, i è pizzigad di mosch.
- Chi che dérm coi cäi, i 's dessèda coi pures.
- El cuntedin ch'u va gög, in del camp u 'n vegn fòra göb.
- Carn al Só e péss in l'aqua.
- Questa l'è la reson dal becher, che atò la catn o 'gh va i danee.
- Legn da fò e carn da bò, i 'n dròva e 'in mangia chi che pò.
- Carn ch'a créss, la mängie daspéss,
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- Quand ch'u gh'è la festa, u 's taca sü el caldirö dra carn per tücc.
Belinzunes[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Chii che i è ricununscent, i 's cugnuss in sül mument.
- A 's cugnuss prima um busard ch'um zop.
- Agost, setembar e otobar i è trii mes che no 's conóss né spus né tusann.
- In fevrè u va 'l Sua per la cuntrada, la marìenda l'è turnada.
- La rìegula l'è quéla che mantegn lu cunvìent.
- E nà inanz e 'm rump er buca, e nà indree e 'm rump er cupa.
- Chel ch'o 's gh'ha in bóco, l'è pós la cópo.
- I cavii de la cópa i fa vèrd la bóca.
- Er oli u sta de surevia ä r'aqua.
- L'aqua la gh'ha mighi i ram.
- Se pióv el dì da Senze, per quarante dì u n'em s'è senze.
- Se u pciöv el dì de Sensiun, tücc i vacj i va burelun.
- Sant Andria cu la nìev ai pìa.
- An da fonsg, an da bastard.
- Agn besest, fegn per tücc i crest.
- L'agnel üman u teta la su mama, e un pò inca quela di ältra.
- A la Ziriöra, da l'inverno sem föra.
- I è semproi strasc che va in aria.
- Quand el Pizz da Clar al gh'ha sü el capel, met via la ranza e tö scià el rastel.
- Ai cauri, a dàgh paja i fa lacc da baia; a dàgh föja i 'n fa s'i 'gh n'ha vöja; a dàgh fen, sa 'n fa tücc i begn.
- Per Pentecost es va 'e ris'c de rump i cost.
- El tossigh u sta in la covo.
- I umen i 's ciapa pe le parolo, i femen pii cuvazz.
- El gat a la credenza, tal qual che u fa u pensa.
- La hata da la cardinsi, da la qual ca la ha, la pinsi.
- El ladru de la cardenza, inscì el fa e inscì el pensa.
- Quand s'è giovin, tut i débat i soméa credit.
- A pagà débat, sa quista credit.
- Chi de curtél feriss, de curtél periss.
- Er cuscienza i 'gj l'ha in buca dumà i baloss.
- Curbat ä cent, o u fioco o vegn el vent.
- I bés'c o sa i ciapa pai chérn, la sgint pai parol.
- Avrì, tre gót al dì.
- April, aprilin, tüt i dì un gutin.
- Tempesta d'agost, gh'è piü né vin né most.
- I sir d'aost i gh'ha sgià lun' i gäm'.
- I nüri de ust i va tö legn de ruru.
- Ä cräpe 'r caura d'un pòuru mustru, ma migja quele d'un sciur.
- Chi che mangia la semenza, i caga la recolta.
- Can che vusa, el mord miga.
- Quand che la levre la perd el pass, la va in boche al can.
- I pom da tera i dev sentì amò i campann.
- Per San Gutard i fasö i gj'ha de vess in dal camp.
- Ä gj'è migje carn in mazzulerie che prest o tard lä vagja vie.
- Gj'è migja carn äl macél che prest u tard lä vaja migja via.
- Quand marz al tóco gnì Pasqua gnì Carnavä, l'è um cativ an da regulä.
- Denedaa e Carnavaa, ognitun al sò fogoraa.
- Quand ch'u tira l'ariun, l'aqua la piöv sgiü in del spazzacà.
- Sant'Ana no la manca mai da fà la sù rümada.
- A Sant'Ana i arisc i 's vegh un tir de s'ciop a la lontana.
- El meis da masg l'è 'l meis di asen.
- I amis i 's cugnuss in di besögn.
- Aurì, aurì, i bedri a lüsì.
- Se 'l cucù u ne canta a mezz aurì, u che l'è mort u ch'u vò urì.
- Se i castegn i fiuriss da lüj, sa 'n cata là gnanca un fregüj.
- La castegna penina la carga la graa.
- Chi che semina vent, cata sü tempest.
- Par Santa Caterina sa pizza la pigna.
- Santa Catarina, met i vach a la cassina; vegn sgiù la provina.
- Donn che piangg, cavai che süda, falz come Giüda.
- A 'n caval magru u 'gh va drè tüt i mósch.
Riviera[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La fortüna la gh'ha la cova.
- Tromba da cüü, sanità da corp.
- Fò ad só boca, sgiü in sé corp.
- Quand che o 's pò miga cjapä 'l cortél pal mänigh, convegn miga cjapàl pal fir.
- Sgiögh da cortél, sgiögh miga bél.
- A cünta miga corì, par rüvä in temp.
- Sant Ambrös l'è om grand marcant da nev.
- A Sant Endrè, rä nev äl pè.
- Quand che bofa el mes da óst, bona l'üga e poch el most.
- In avost i nüri i va comè i mosch.
- I nüri d'agost i è balord come i oman al temp da most.
- L'è miga l'abet ch'a fa el frä.
- Quand el Möt da Polensg o met sü el capel, l'ha finid de fä bel.
- Senza cazzuu, va la cä cul fond i su.
- An' i pobi i vögn alt, pöü a 'gh piscia là i cäi.
- Par Sant Ambröüsg, castegn sciücc e carn ed pörsc.
Val Leventina[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La femna ciola l'è com un svej senza còst: la tegn int nóta.
- U 's conóss la castegna a la pèrtia, ul pörcj dopo mazzoo e ul neguzziant dopo crapoo.
- I zop e i ross gnä 'l diauru u 'j cunóss.
- Nissün u 's cunóss daparlüi.
- Ci l'é cuntent, l'é sciur.
- La volp la cambia ol per ma mia i costüm.
- Ogni cjä l'ha la sò crapa.
- I pörsc e i creatüü u i va tegnii reguläi.
- U nass 'na creatüra e u Signur u 'j da giä la sò pastüra.
- Mia cred al sant, s'o no 's ved al miracro.
- 'Véj débat e mia pajài l'è cumé 'véj crédat e mia ciapài.
- Ross de 'd zora, tö sü la faucc e va a lavorà, ross de 'd zot, tirat sot i cuvert e sta sot.
- Sgiü 'l re, sgiü la cort.
- S'u 's ved i cori a cent a cent, o ch'u fioco o ch'u vegn u vent.
- I marcäncc de 'd cuscienza, de 'd la roba di autri i henan mäi senza.
- Tücc a gh'han la coscienza e nissün agh l'han istéssa.
- I böi u 's ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i óman pa la parola.
- Vardägh int in do cör a la sgent a 's pò mia.
- Mäi nä cuntr'aqua a tö la spusa.
- S'u piòu 'l dì de la Scenz, par quaranta dì sem mia senz.
- Se piòu al dì dl'Ascension, i vach van sgiù pal valon.
- Se u piòu u dì dl'Ascension, u va tütcòss in perdizion.
- Sant Andrea marcant da neu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
- A Sant Andrea u monta l'ivern an cadrea.
- Scova nova scova begn, ma scova piü iscì l'än ch'u vegn.
- I oman a gh'han i ägn ch'a sentan e i feman chii ch'a mossan.
- Än de nev, än de fegn.
- Quänd ch'a l'è an basest, a 's maridan tücc i carogn e tampest.
- U pò mia mancä ul can d'aurì.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majoo 'l lüu.
- La neu d'aurì l'è tanto ledam.
- Gnè de 'd marz gnè d'aurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
- Piesgì um bel marz, ma ghignee s'u piäsg aurì.
- A Carend d'aurì, l'è bon se u vegn sgiü i stii.
- Cu la prim'aqua ch'u pióu d'aurì, lavè begn la cjà s'a vurì mia dasgräzzi in quantità.
- La fam, l'amor e la toss i péissan lou a fàss cunóss.
- L'än basest l'è gram par gent e bes'cc.
- Al pardon o rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
- I nuri niri ä fan tupu l'aria.
- Dré l'älba rossa, o ch'u fioca o ch'u bofa.
- Se la Fibia la met u capel, büta la faucc e ciapa u rastel.
- Quand la bedra la büta ul büton, la cjaura la scüsa senza ul padron.
- Cjaura che mängia, la vegn a cjà daparlei.
- U ved piond pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
- A 'j va malfidäss du can ch'u bòia mia.
- Pan e nos, mangiä di spos; pan e curtel, mangiä da cägn.
- Sa nò èl luf, al sarà can.
- U 'j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
- A un camp u 'j va tre rob: bel temp, bona semenza e boi bräsc.
- Cärn cürva fa bon sangu.
- Carnavä tüzzon, Pasqua gentil.
Val Bregn[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Per ross, chi nu i crumpa nu i cugnuss.
- Bisögna mangià insema un stéi 'd scendra per cognòsses.
- Ra pulènta la cuntènta, ra pulantina la ruvina.
- Cu ch'a 's cuntinta l'è piüsséi sciur.
- A contantåss da tüt a sa stå ben dapartüt.
- Ra craianza la stå ben anga a cå dal diåval.
- Ul Signor l'hä fou prima ra pastüira ca ra craiatüira.
- Amor da fradil, amor da curtil; amor da sroo, amor da rasoo.
- Cörv a cènt a cènt, o ch'a piòv o ch'a få bel temp.
- Ra cussenza l'è cume un gran ad mej, mità agh r'ha ul papa e mità agh r'am noi.
- Borsa a cussenza l'è un cativ giüdicä.
- Guardatan dal såss pandènt, dal fögh ardènt e dr'aqua curènta.
- Christe cunctorum, domina pulenta: cun püssèi l'è vóncia, püssèi la pessa sgiö curenta.
- Chi va curend, u 's rump i dent.
- Chi nu gh'ha cör, i gh'ha gamb.
- Sant Ambrös, taja sgiü e met a cöss.
- Cu ch'è nacc a Sant Ambrös i ha perdüü la roca e 'l fös.
- Chi ch'è nacc a Sant Ambrös, i perd ul lögh.
- S'a Sant Andrea nu 'gh saròm a Sant Ambrös nu mancarò.
- Chi mòr d'april, mòr d'invern.
- S'a sbrousa in camadra ur prim d'april, prepara legne fegn pa 'r meis 'd maisg.
- Aurì piovos, mes gioios.
- In agóst a 's va a ròst.
- Lüj e agòst, ol timp l'è mat.
- Snai ra gran fradüra, avòst ra gran caldüra: r'üna a r'altra poch i düra.
- A la Madona d'agost a scäpa un car d'püres.
- Aló ca r'amor la gh'è, ra gamba la tirà ul pè.
- An besest, donn e chiöu ben poch i 'n rest.
- Quand cha Simån u få capil, bütee via ra folcc e ciapee ul rastil.
- Ra chiåura la prafariss ra neiv a ra spala ca una bóna stala.
- I chiåur i dis: fin a marz menum menum, marz e aurì fenum fenum.
- Ra néuv dicembrina la mena i chiåur a la ruvina.
- In maisg ra chiåura la vå al bósch e pü la få ul iö.
- Stå luntån dal cån ch'a tas, ma mia da quel ch'a giopa.
- Can nu maja can.
- Cjempäne lgije, cjempäne disligje.
- Donn, ralogg e campånn, i è débat tüt r'ånn.
- Quand ca i nügra i vå in Calanca, aqua nun manca.
- S'a få bel a Carnavà, a gh'è ra Pasqua sül fugarà.
- Carnavä in piäzza, Päsqua al tizzon.
Val Calanca[Modifega | modifica 'l sorgent]
- A fà l'amor coi gióvan l'è uno gran consolazion.
- Avó che l'ögg i vegj miga, cör i dó miga.
- Chi ch'é stacc scotä da l'aqua calda, i 's cüra da l'aqua fregia.
- S'o pciòv ol dì da l'Ascenzion, mogna om bel bocon.
- Megl nà al bosch a segà che a segà d'agost in di prä.
- San Lorenz o güzza om dent, San Bernard o 'n güzza on alt, San Bartolomè o 'n güzza tre.
- Quand el Pizz Campel el gh'ha su el capel, nee miga via de cà senza l'ombrel.
- I matan de la Calanca i la mola per ono palanca.
Val Mesulcina[Modifega | modifica 'l sorgent]
- I sant s'i cognóss ai miracol.
- Per chel sant de là de l'aqua che n'un conóss miga, ora pro nobis.
- El prim an a brasc a brasc; el second an patusc e fass; el terz an già a i an pò più, el quart an i s'è mai vist né conossuu.
- El val pissee 'l cher cuntent che tut l'or e l'argent.
- Contrat facc, mai pciù desfacc.
- I rob facc a còtom i è rob facc a mezz.
- La castegna la gh'ha la cova, el prim che la ciapa l'è la soa.
- Chi gh'ha debet, gh'ha credet.
- Se fevrei no fevresgia, marz marzesgia; e se marz marzesgia, april vegn dré con la curesgia.
- El var pissee 'l chér content che tut l'or e l'argent.
- Se 'l pciòv el dì de l'Ascens, per quaranta dì sem miga sens.
- Se 'l trona d'avril, tucc i meis u 'm gh'ha la neiv ai fil.
- Se 'l trona in april, prepara 'l baril.
- A San Bartolomee, la montagnen lasselen dedree.
- Chi de lugl i ne fena, d'agost i fa la pena.
- Testa d'agnel, gamba d'uscel.
- Caura grassa sta mai begn fin che magra no la vegn; cand che magra l'è vefnuda, la voriss gnanca vess nassuda.
- Caura gióna e monton végg i impiniss cà e técc.
- Quand el Pizz Combi el gh'ha su 'l capel, lascee la ranza e ciapee 'l rastel.
- Inziga miga i can.
- Tucc i can i mena la cóa, tucc i cojon i vó dì la sóa.
- L'égg dal padron l'ingrassa el camp.
- El bacilarà el governo, ma miga la Calanca d'inverno.
- Se i nivol el va verz Calanca, tut el mond s'enlanca.
Varda anch[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Koinè ticinesa
- LSI
- Lessico.ch
- Lengua lumbarda
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- CDE - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Lessico.ch
- Sit cunt un lessigh del dialet de Sovri, in Val Leventina
- Sit cun dent pruverbi de animai de la Val Mesulcina e Calanca
- Filastroch e pruverbi de la Val Verzasca
- museovalverzasca.ch
- Contributo alla conoscenza dei dialetti della Val Calanca
- Glussari de parol del dialet de Mesoch
- sit dul TEPSI - Teatru pupular da la Svízzera Italiana
- Racolta da pruverbi in ticines
- Altri pruverbi ticines
- Dizziunari dal dialett da Quint, in Val Leventina
- Vün di fascìcul dal Vucabulari di dialett da la Svízzera Italiana
- Carlo Salvioni, Saggi intorno ai dialetti di alcune vallate all'estremità settentrionale del Lago Maggiore, in Archivio glottologico italiano, vol. IX, ed. Loescher, 1886
- Puesia in ticines
- A meret del dialet de Roree, in de la Mesulcina
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio-Chiasso 1987.
- Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
- Petrini, Dario: La koinè ticinese (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugano / Bellinzona 1952.
- Piccolo Dizionario Illustrato Del Dialetto Dell'alta Leventina