text:
Pattada
Pattada l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 3.501 abitàncc, 'na superfìce de 165 km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Benetutti, Buddusò, Bultei, Nughedu San Nicolò, Nule, Oschiri, Osidda (NU), Ozieri.
El fà part del teretóre del Logudoro e coi sò 794 m de altèsa sùra 'l leèl del mar, l'è 'l cümü piö alt de la pruvìncia de Sassari, e 'ntra i prim dés de töta la Sardegna.
Pattada l'è famùs per vìa de la prudusiù de cortèi a seramànech ciamàcc en lèngua sàrda sa resolza.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


c: text/html

text:
Delebi
Delebi (nom ofizzial in talian: Delebio) a l’è on comun italian, de la region Lombardia, in Provincia de Sondri.
Al gh'ha 3 207 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona superfis de 22,5 km² e ona densità de 143 ab./km².
A l’è tacaa a Andel, Colegh (LC), Dubin, Pagnona (LC), Piantee, Promana (LC) e Rogol.
La gh'ha anca 'na frazion: i Tavan.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Delebi a l'è on center important de la bassa Valtolina, che 'l se troeuva al princippi de la Val Lesna, che l'è traversada del riaa (localment: avall) con l'istess nomm.
El sò confin meridional a l'è contornaa de la cresta principal di Orobi (localment a ghe disen el fil), e i sò scimm principai hinn:
- el Legnon (localment la Pizza), 2.605 meter.
- el Pizz Volt, 2.505 meter.
- el Colomban, 2.5000 meter.
- el Pizz Cortes.
- el Pim-Pom, 2.353 meter.
- el Stavell, 2.259 meter.
- el Pizz de Valtorta, 2.054 meter.
In del territori comunal a troeuvom vari alp e caser: in tra i pussee important a gh'è Nogheree, la Poncina, Osigg, Canargh e Torrascia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza de l'omm in de la zona de Delebi l'è atestada anca in di temp antigh.
El nomm antigh Alebium el compariss per la prima voeulta in d'on diploma del 724, indè che 'l re di longobard Liutprand el ghe da a la basilega de San Carpofen de Comm ona quai terra in de la bassa Valtolina, tant 'me Alebium, Roncalia (Roncaja), Mosergia (Morbegn) e Colione (Colegh). El diploma l'è squasi sicurament on apocrif, e frutt de 'na rielaborazzion pussee moderna: ma la soa atendibilità l'è confermada del fatt che 'l patron de Delebi l'è proppin el san Carpofen, e che in del 1159 l'imperador Barbarossa el gh'ha confermaa a la basilega comasca i sò vegg possediment, anca a Alebium e a Morcintia (on olter nomm antighd de Morbegn).
El 18 de agost del 1204, per concession de l'abaa de Aquafreggia, l'è nassuu el comun liber de Delebi, che l'è staa unii a Rogol (cont Andel) fina al 1616. I raport con la badia de Aquafreggia (fondada in del XII secol a Roncal, frazzion de Lenn) hinn staa ben strecc per tanti secoi. La badia la gh'era di possediment anca a Andel, Rogol, a Soregh e a Gera. I monegh hann miss in pee anca on monasteroeu e ona gesetta in del territori de Delebi, che incoeu hinn descomparii, ma gh'hann lassaa el nomm al rion ciamaa Badia. La dominazzion de la badia comasca l'è durada fina al 1504.
In tra el 26 e 'l 27 de november del 1423 a Delebi gh'è staa ona bataja tra Milanes e Venezzian: i primm, comandaa del Piccinino, insemma ai leaa valtolitt, hinn staa bon de batt i Venezian, che aveven traversaa el Pass San March e voreven provà a ciappà la Valtolina.
Popolazzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I delebiatt hinn staa spartii per secoi in tra quei che viveven in del paes e quei che viveven in di alp de la vall. La division la reguardava anca i mestee. Ogni grupp el gh'aveva anca on sò soranomm:
- a meza costa gh'era i braghin
- in la zona pedemontana (che la va de Torrascia a Tavan) a viveven i torrascioeu, i crosciroeu e i tavanei.
- in del paes a viveven i "sciori" o "piazzaroeu".
La cambiava anca la lengua doperada: i primm duu grupp conservaven el dialett pussee sbottasciaa e tipegh, intant che i "sciori" parlaven ona variant pussee vesina a quella doperada in su la riva del Lagh de Comm, e donca pussee sensibela al modell lengusitegh milanes.
Quella division chì l'è durada almeno fina a la Prima Guerra Mondial.
El dialett delebiatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El delebiatt el se deslontana minga del rest di dialett de la bassa Valtolina. Te 'l chì on quai confront cont el milanes:
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Delebi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rabid sete di sangue
Rabid sete di sangue (Rabid sē ad sangṿ) 'l è 'n film ad scarésa dal 1977 ad David Cronenberg.
Par la part dla prutagunìsta, Cronenberg 'l arév vlû tōr la Sissy Spacek ma i prudutōr i n éran minga 'd acòrd sèg par via dal sò acènt. Al sò pòst 'l è stâ pò dâ a l'atōra pòran Marilyn Chambers, cgnusùda p'r al sò film a luś rósi Dietro la porta verde (Da drē da 'l us vérd).
Sunt
La Rose (Marilyn Chambers), dòp avér patî 'n incidènt in mòta cun al sò muróś Murray (Frank Moore), la vèṅ purtàda in fiṅ 'd vita in 'n uśdàl lè davśèṅ. Chè a gh lavóra al Dutōr Keloid (Howard Rysphan), òṅ specialiśâ in di trapiànt ad pèla tòlta via da di cadàvar. Vdénd che la puvréta la gh'l'à bruśàda dapartùt, al decìd ad pruvàr na sò tècnica nóva e la gh la mét adòs.
Quànd chi lē la s darséd da 'l còma, l'è difarénta da qvél ch'l'éra, minga in dla belésa, esénd turnàda cuma prima, ma in dal cumpurtamènt parchè par vìvar l'è custréta a ciuciàr al sangṿ umàṅ e la 'l fà par mèś 'd un pès ad carna ch'la gh vèṅ fóra da na laséna.
La Rose la taca a murśgàr la gint ch'la gh s para davànti: un pasiènt dla clìnica, un cuntadèṅ ch'l éra drē a dar-ag fastìdi, un camiunìsta, un tisi spurcaciòṅ in un cìnema a luś rósi. In cla manéra lè al mâl al sa stramna dapartùt, cun al vitmi ch'i dvèntan di zombie rabî cun la ràbbia adòs e la bava a la bóca.
Dòp avér cuntagiâ anc al Dutōr Keloid, la Rose la dmanda ajùt a Murray.


text:
Mar Mediterani
El Mar Maditerani a l'è un mar culigaa a l'Ucean Atlantigh che'l se tröva intra l' Europa a nord, l'Africa a süd, e l'Asia a est. La so süperfiss a l'è de 2 500 000 km² e 'l gh'ha una prufundità media de 1370 m. A l'è culigaa a l'Ucean Atlantigh per el strecc de Gibiltera, e al Mar Russ per el Canal de Suez.
I ruman 'l a ciamaven Mare Nostrum.
El Mar Mediterani a l'è spartii tradiziunalment in alter mar, e i principal a hinn:
- mar Egee intra la Grecia e la [Türchia]
- mar Ioni intra Italia, Albania e Grecia
- mar Adriatigh intra Italia, Sluvenia, Cruazia, Bosnia e Erzegovina, Muntnegher e Albania
- mar Tiren intra la penisula italiana, la Sardegna e la Sicilia
- mar Ligür, intra Corsica e Ligüria
- mar de Alboran intra Spagna e Maroch
- mar Balearigh intra la Spagna e i so isul Balearigh


text:
L'Aquila
L'Aquila (Ll'Àquila 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la regiù de l'Abruzzo e de la Pruvincia omònima. El cümü de L'Aquila g'ha presapóch 73.000 abitàncc, 'na superfìce de 466,87 km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Antrodoco (RI), Barete, Barisciano, Borgorose (RI), Cagnano Amiterno, Campotosto, Capitignano, Crognaleto (TE), Fano Adriano (TE), Fossa, Isola del Gran Sasso d'Italia (TE), Lucoli, Magliano de' Marsi, Ocre, Pietracamela (TE), Pizzoli, Rocca di Cambio, Rocca di Mezzo, Santo Stefano di Sessanio, Scoppito, Tornimparte.
Cuntegnüü
Colocasiù geogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sitüàda a 721 méter söl leèl del mar, sö le còste de 'na culìna, a la sinìstra del fiöm Aterno en puzisiù duminànta respèt al masìcio del Gran Sasso, endèl'Itàlia Centràla, la cönta töcc i dé 'na prezènsa söl teretóre de piö de 100.000 persùne per stüdià, per le atività del tersiàre, per laurà e per turìsmo[1].
El centro stòrich el vé sö söndèn altipià en puzisiù presapóch baricèntrica respèt a la cónca 'ndóche l'è sitüàt el teretóre del cümü; divèrse i è le frasiù colocàde sö la còsta e sö le sìme de le culìne töt entùren. Endèl dopoguèra, l'espansiù ürbanìstica la s'è svelöpàda suratöt endèla part ucidentàl de la cità, piö piàna, e al dé d'encö, el tesùto ürbà el se destènt en maniéra mìa omogènea sö la diretrìce est-ovest, paraléla al percórs del fiöm Aterno.
El teretóre del cümü, spartìt en 12 circuscrisiù, l'è giü dei piö grancc d'Italia per estensiù. Coi sò 467 km² el töl dét divèrsi paizì o frasiù e 'n quach cèntro piö gròs che 'na ólta i gh'ìa l'autonomìa de cümü, compàgn de Paganica.
Le urìgign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zòna 'ndóche adès gh'è la cità de L'Aquila l'è stat abitàt fin de l'antichità. Prìm che i la cunquistàes i Romani, töta la àl de l'Aterno l'ìa ocupàda dei pòpoi dei Sabini e dei Vestini, i cui teretóre i cunfinàa pròpe endèla zòna 'ndóche sècoi dòpo sarès stat fat sö la cità.
Dòpo de la cunquista dei Romani, avignìda endèl III sècol prìma del Signùr, endèla località che adès corespónt a San Vittorino, póch chilòmetri a ovest de l'Aquila, vé fondàda la cità de Amiternum, de la quàla, amò 'ncö, se pöl véder i rèscc: en teatro e 'n anfiteatro che i testemógna la 'mportànsa che la gh'ìa de ìga a chèl tép là la cità. A Amiternum gh'è nasìt apò a giü dei stòrch piö 'mportàncc de l'antica Roma, Sallustio. L'è stàda séde de diòcezi ensèma a le cità vizìne de Forcona e Pitinum. Piö tàrde, scampàda a la ruìna del Impero Romano de ucidènt, Amiternum la g'ha patìt en perìodo de gran decadènsa, enfìna a sparéser del töt endèl sècol X.
La fondasiù de la cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl an 1229 i abitàncc dei castèi de la zòna i g'ha dicidìt de ribelàs a le angherìe dei barù feudài. I s'è rivulgìcc a papa Gregorio IX, e i g'ha utignìt, l'an dòpo, el permès de la part de Federico II de fà sö 'na cità nöa. De chèsto permès gh'è restàt testemognànsa 'ndèl Diploma de Federico II, en docümènt cinservàt en dò còpie endèi archivi de la cità, endèl quaàl se préga i castèi de le borgàde antìche de Amiternum e Forcona a mitìs ensèma per furmà en cèntro ünech[2].
La stória de la fondasiù de l'Aquila l'è cöntàda sö de Buccio di Ranallo de Poppleto (autùr de 'na "Cronica" 'n rìma che la cönta sö la stória de la cità del 1254 enfìna al 1362, l'an prìma de la sò mórt) e Anton Ludovico Antinori, che 'l n'ha scriìt en detài, co tat de riferimèncc ducümentài. Piö döbe i è le nutìsie söl nömer dei castèi che g'ha cuntribüìt a la fondasiù: la tradisiù la öl che i sape stacc noantanöf, ma l'è piö fàcil che el nömer real l'ìes entùren a 'na sesantìna.
A memória dela fondasiù, la campàna de la Tor Civica (la Reatinella) la bat amò 'ncö 99 bòcc e 'l monüment sìmbol de la cità, la fontana de le 99 canèle, la par contreböéser a alimentà chèsta legènda.
La cità l'è stàda ciamàda Aquila del topònim del pòsto endóche l'è stàda fondàda (Accula) ma apò perchè el nòm el riciamàa el stèma dei Hohenstaufen che l'è n'aquila. Piö tàrde la deentarà Aquila degli Abruzzi e a la fì, endèl 1939, per decrét del Ministero de l'Interno, la ciaparà el nòm che la g'ha adès de L'Aquila.
El teremòt del 2009[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nòt del 6 de bril del 2009, a le 3:32, L'Aquila l'è stàda culpìda de 'n teremòt de 5.9 (6.3 Mw) gràdi de la Scala Richter, clasificàbil tra 'l gràdo 8 e 'l 9 de distrüsiù d ela Scala Mercalli, co l'epicèntro colocàt entrà le località de Roio, Santa Rufina e Collefracido[3]. El rendicönt finàl l'è de 308 mórcc de de piö de 1.500 ferìcc. L'evaquasiù quàze totàla de la cità la g'ha comportàt en nöme de sfolàcc de 65.000.
Endèi dé dòpo 'l sìsma principàl, dele ótre scòse fòrti, aisebé che 'n bris méno fòrti de la principàla, le g'ha culpìt amò la zòna: giöna de 5.3 gradi de la Scala Richter a le 19.47 del 7 de bril, giöna de 5,1 gradi de la Scala Richter a le 2:52 del 9 aprile e amò giöna de 4,9 gradi de la Scala Richter a le 21:38 del 9 de bril.
El teremòt el g'ha scatenàt la sò fórsa söl cèntro abitàt e söi paés vizì, 'ntra i quaài Onna, Villa Sant'Angelo, Castelnuovo, Tempera, San Gregorio e Paganica. El capolöch stès el prezènta cà e palàs crödàcc apò a del töt en divèrse zòne e dagn gròs fés a 'n gran nömer de i edifìci de valùr stòrich e cülturàl.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de L'Aquila a 'nzemelàda co le cità de:
- Baalbek, Lìbano
- Bernalda, Italia
- Bistriţa, Rumania
- Cuenca, Spagna
- Hobart, Australia
- Rottweil, Germania
- York, Canada
- Zielona Góra, Polònia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Stima bazàda söi flusi de pendolàr utignìda de 'n stüde del 2009 de l'Institute of Regional and Metropolitan Studies de Barcellona
- ↑ La fondazione della città dell'Aquila:le origini, tuttoabruzzo.it.
- ↑ El teremòt segónt el INGV


text:
Neil Armstrong
Neil Alden Armstrong (Wapakoneta, 5 'd agòst dal 1930 - Cincinnati, 25 'd agòst dal 2012) 'l è stâ 'n inśgnēr e astrunàuta americàṅ dla NASA, al prim óm a métar pē e a giràr in sla Luna, al 21 ad lüi dal 1969, durànt la misiòṅ d'l Apollo 11 insém a i sò cumpàgn Michael Collins e Buzz Aldrin.
Dòp èsar andâ in pensiòṅ, Armstrong al s è mis a insgnàr inśgnerìa a l'università a Cincinnati in dal stat d'l Ohio. 'L à fat part dal cumisiòṅ misi in pē p'r indagàr in si asidènt d'l Apollo 13 dal 1970 e dal Space Shuttle Challenger dal 1986.
Al 13 'd Agóst dal 1969 al presidènt di Stat Unî, Richard Nixon, al gh'à dâ la mdaja presidensiàla par la libertà.
'L è mòrt a 82 an par di prubléma a 'l cōr dòp n'uperasiòṅ.


text:
Sundri
Sundri (Sondrio in Italià; in Todèsch Sonders o Sünders: in Rumànc istoricamènt Sunder) l’è öna sità de la Lumbardéa che la fà pò pruinsa e che la se tróa ‘n del fónt al de la Altelina sö i rie del fiöm Ada.
In Lumbardéa, tra i sità che i fà prunisa, l’è la piö picinina de töte, desà che la gh’à 21 778 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 20,43 km² e 'na densità de 1 066 ab./km².
A Sundri gh'è nasìt, tra i óter, ol Giulio Tremonti.
Cuntegnüü
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol castèl Masegra del méla e trì (1300) che l’ se tróa sö sö öna culina apröf a la sità,
- La sità ègia co la contrada Sarpatècc che la ména sö fina al castèl,
- La césa di Sancc Gervasio e Protasio patroni de la sità col campanìl in preda sgrèşa, progetàt da ‘l artista e architèt Pietro Ligari,
- Ol palàs Sassi de' Lavizzari ‘ndóe gh’è ‘l Müséo Altelinés de Storia e de Art.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Ol sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Please refer to JobSuchmaschine in your application
Regiun da vacanzas Scuol Samignun Val Müstair
La Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) es l’organisaziun turistica da marketing per
l’Engiadina Bassa, Samignun e per la Val Müstair. Per incumbenza dals acziunaris promouva la TESSVM in prüma lin-
gia la dumonda da prestaziun e da spüertas turisticas i’l chomp naziunal ed internaziunal. Al lö es la TESSVM insembel
cun tuot ils actuors respunsabla pel svilup da spüerta e per la chüra dals giasts. L’organisaziun cul sez principal a Scuol
renda cuntschaint e coordinescha progets cumünaivels cun partenaris regiunals e cun portaders da prestaziun e sgüra
l’accordaziun cun Grischun vacanzas e cul Turissem svizzer. L’impraisa cun ün preventiv da frs. 5,5 milliuns dà lavur a
38 collavuraturas e collavuratuors in lavur plaina o in lavur parziala. La regiun da vacanzas Engiadina Scuol Samignun
contribuischa 1,1 milliuns pernottadas chi correspuonda 10 % da las pernottaziuns dal Grischun.
Nus spordschain a partir d’avuost 2017 üna
plazza da giarsunadi da commerzi, profil E (3 ons)=
Lö da lavur: Scuol cun ingaschamaints parcials a Samignun ed in Val Müstair
Descripziun da la Plazza da giarsunadi da commerzi pro la “Destinationsmanage-
plazza: ment Organisation“ (DMO) Turissem Engiadina Scuol
Samignun Val Müstair SA (TESSVM).
Vasta scolaziun da commerzi ed üna fuormaziun da basa
interessanta sül plü important chomp da servezzan da nossa re-
giun, il turissem.
Introducziun in tuot las spartas da l’organisaziun turistica: In-
fuormaziun pel giast, marketing, evoluziun da la spüerta e
contabiltà.
Realisar progets insembel culs giarsuns e practicants e surgnir
invista illas regiuns da vacanzas Engiadina Val Müstair ed
Engiadina Samignun
Superiurs chi dan grond pais a la promoziun da la generaziun
giuvna.
No spettain: Nus tscherchain üna persuna giuvna, averta e sincera cun
interess per affars turistics e chi’s voul acquistar cugnuschen-
tschas specialisadas eir quai chi reguarda la sparta commerciala.
Prontezza da s’introdüer illa tematica.
Plaschair vi dal contact tanter persunas.
Plaschair da lavurar in ün team.
Interess pels prodots turistics da la destinaziun
„Scuol Samignun Val Müstair“.
Bunas prestaziuns da scoula.
Contact: Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair AG
Valeria Plouda direct: +41 (0)81 861 88 04
Manadra servezzans zentrals v.plouda@engadin.com
Stradun www.engadin.com
7550 Scuol www.tessvm.ch/inside


text:
Vìstula
La Vìstola (en polàch Wisła; en todèsch Weichsel) l'è 'n fiöm de l'Euròpa Orientàla, el piö 'mportànte de la Polònia, lónch 1.070 km, e che g'ha 'n cadì idrogràfich de 192.000 km² (presapóch i du tèrs dos de la superfìce de töta la Polònia).
El nas endèl versànt setentriunàl de la cadéna dei Carpàsi, endèi mucc Beschid Ocidentai, endèla Slesia Alta, Polònia sud-ocidentàla (a 1.220 m de altèsa söl leèl del mar), e 'l scór en diresiù èst de la font a Sandomierz (tod.: Sandomir), indoe che la ciapa l'aqua del fiumm San. De Sandomierz enfìna al pónt endoche la ciapa dét l'àiva dei fiöm Bug e Narew el scór piö o méno en diresiù nòrt. De lé 'n nacc el và prìma a òvest e pò amò nòrt prim de sbötàs endèl mar.
El se sböta endèl Golf de Dànsica, en bras del mar Bàltich, ma prìma 'l se spartés en du ram bèi gròs.
La Vìstula se pöl navigàla quàze töta co bàrcù de poch tonelàgio, e l'è 'n comünicasiù per mès de canài col Oder.
Le cità piö 'mportànte che la tóca i è Cracòvia, Varsàvia e Toruń. La cità de pórt de Dànsica la se tróa póch a òvest de 'ndóche la se sböta 'nsèl mar.
I aflüèncc principài i è 'l fiöm San (433 km), el Narew (484 km), el Bug Ocidental (772 km) e 'l Brda (238 km).
Cità streersàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cracòvia
- Tarnobrzeg
- Sandomierz
- Varsàvia (pol.: Warszawa; tod.: Warschau)
- Płock (tod.: Plotzk)
- Włocławek (tod.: Leslau)
- Toruń
- Bydgoszcz (tod.: Bromberg)
- Grudziądz (tod.: Graudenz)
- Malbork (tod.: Marienburg)
- Dànsica (pol.: Gdańsk; casciub: Gduńsk; tod.: Danzig)


text:
Lengua ligür (rumanza)
El Ligür (nom nativ: Léngoa lìgure o Líguru) l'è una lengua rumanza de la sota-fameja gall-italica che l'è parlada in Ligüria, in d'un quaj paes piemuntes, int una quaj part de la costa de la Francia, in del Principaa de Monach (e là el munegasch l'è vüna di lenguv ufizial) a Capraia ( in Tuscana) in Corsega a Bunifazi e in dü paes de la Sardegna: U Pàize (Carlfort in lumbard) e Câdesédda (Calaseta in lumbard; a Calaseta però i abitant a hinn urmai mes'ciaa cunt i Sard).
Infin, di dialet cumpagn del Ligür hinn parlaa anca in tel volt Apenin piasentin, spezialment a Bobi. El dialett de quest cumün emilian chì l'è parlaa pür a Brall de Pregöla, in pruvincia de Pavia.
In del dialet büstoch del Lumbard gh'è una mota de inflüenz ligür, causaa da la presenza de pupulaziun ligür in de la zona in epuca prerumana.
El sò dialet püssè impurtant a l'è el Genues, ciamaa Zeneize o Zeneise, el dialet de Genua.
Intra i lenguv gal-italich, el Ligür a l'è quel che'l fà vidè i carater de transiziun vers i lenguv de l'Italia del center e del süd.
El Ligür a l'è una lengua in pericul perchè la parlen suratüt i vecc, e de spess i giuin cugnussen minga.
La lengua ligüra se duvaria cunsiderala 'me una lengua regiunala o minuritaria per la "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari", che in del Art.1 la dis che cume i lenguf regiunaj o minuritari se cunsideren i lenguv ... ch'a hinn minga i dialet de la lengua ufiziala del stat. La "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari" l'è stada apruvada el 25 giügn 1992 e l'è in vigur del 1 mars 1998. L'Italia l'ha firmada la Carta el 27 Giügn 2000 ma l'ha minga anmò ratifigada.
A gh'hinn anca:
- la norma ISO 639-3 (cudifega LIJ), che la classifega el Ligür intra i lenguf e nò i dialett;
- el Red Book for Endangered Languages (liber russ per i lenguf in pericul) el clasifega el Ligür 'me lengua gal-rumanza.
Cuntegnüü
Articuj determinativ-minga determinativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- o/i -- el / i
- a/e -- la/ i
- un/unn-a -- vün / vüna (vöna)
Prunom persunaj-possessiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- mi/me/me -- mì/me/mè-mia
- ti/te/to -- tì/tì/tò-tua
- le/se/seu -- lü-lee/se/sò-sua
- n(o)iâtri (niâtri)/ne/nostro-a -- nünch/ne/noster-nostra
- vôscià (viâtri)/ve/vostro-a -- voi/ve/voster-vostra
- lô (liâtri)/se/se (seu) -- lur/se/sò-sua
Parol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- a péia: el pir
- o méi: la poma
- o setron: el purtügal (cf. Fr. citron)
- o pèrsego: el persegh (cf. Cat. préssec)
- a sêsgia: la sciresa
- o mêlo: la magiustra (cf. It. mela)
- a noxe: la nus
- a câ: la cà
- l'êuggio: l'öcc
- a uisa (Carlfort): l'isula
- l'ìsoa (Genua): l'isula
- o pàize (Carlfort): el paes
- o paise (Genua): el paes
- a sc-tradda (Carlfort): la strada
- o maganzin (Calaseta): el magazzin
- o figgio: el fioeu
- l'amigo: l'amis
- o libbro: el liber
- l'òmmo: l'òmm
- a schêua (Carlfort): la scöra
- l'òtro (Carlfort): l'alter
- a lunn-a (Genua): la lüna
- ciù: püssee (cf. Nap. cchiù)
- o fêugo (Genua): el föch
- o fiòugo (Bunifazi): el föch
- i cavelli: i cavèj
- a tradiçion (Monach): tradiziun (cf. Fr. tradition)
- a vorpi (Bunifazi): la gulp
- anchêu: incöö
- anchêui (Mònach, parnunziaa anchéi): incöö
- l'anno (Carlfort): l'ann/agn
- atrovâ (Carlfort): truà
- tutto (Carlfort): tüt
- travaggio: laurà (varda Fr. travail; Sp. trabajo)
- vixin (Carlfort): arent
- poài (Carlfort): pudè
- o mâ (Carlfort): el mar
- anâ (Carlfort): andà
- sotta (Carlfort): sòta
- avài (Carlfòrt): vègh
- nêuvo: nööf
- gianco: bianch
- a voxe: la vus
- a stöia: la stòria
- u figgêu: el fiö
- u mondo: el mund
- a raxon: la resun
- o çentro: el center
- o lêugo: el lögh
- a néutte: la nocc
- o veggio (Genua): el vegg
- er veccio (La Spezia): el vegg
- o nùmeo: el nümer
- ærto: alt
Esempi de lengua e confront trai variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pader noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In genoves[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Poae nostro che sei nei çê,
o vostro nomme seja santificao,
Vegna o vostro regno,
si faza a vostra voentae
comme in çê, cosi in taera.
O pane nostro quotidiano deeme ancheu,
e perdonè a noiâtri i nostri debiti,
comme noiâtri perdonemo i nostri debitoi,
e no ci lasciè cadè ne tentazion
ma liberateci da mä.
Amen.
In monegasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pàire nòstro che sii unt o celo,
che o tò nomme sice santificap,
che o tò regno arrive,
sice fà a tò vorontà,
coma un celo unscì a terra.
Danne ancheui com tuti i giorni o nòstro pan.
Perdonane i nòstri pecai
coma perdonammo a cheli che n'an fao de mä.
Non ne lascia pià da tentasion,
ma libérane do mä, amen.
La parabola del Fioeu Trason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialett genoves: In omu u l'aveva dui figiö; u ciü peonin u disce au paire: "Daime a mè parte de ben chi m'atuca!" e u paire u ghe spartì u feitu sò. Quandu l'avè feitu ferri, de li a pochi giurni u se ne scapa e u se n'andià a ün paese luntan, dunde a forza de desbauci u s'asgairà tütu u sò.
- Dialett savones: Üna vota gh'ea ün omu che l'aveiva dui figiö. E u ciü zuvenu u disse au puè: "Dueme a parte di ben che me tucan!" e lè u ghe spartì l'ereditè. Dopu pochi giurni u ciü zuvenu, radünau tütu u faitu sò, viagiandu u se n'è andaitu in parte lutan-a e là u detu fundu a tütu quantu cun vive da disculu.
- Dialett de Serravalle Scrivia: In omu u 'gh avaiva dui fiöi. E pü zunu u gh'ha ditu a sò pupà: “Pupà, dame subtu quel ch'u 'm tuca 'd l'eredità!”. Alantua e pupà l'ha spartiu quel ch'u gh'avaiva trai dui fiöi. Da lì a quòch giurnu e fiö pü zunu l'ha vendüu tüta a sò roba e 'ncu i sodi fati sü u 's n'è andatu int in paize luntaun: lì u s'è datu aa bela vita e u s'è mangiò tüti i sodi.
- Dialett de Ormea: Ün omu l'avea doi fioi. O ciü sgiuvu l'ha diciu al poà: “Poà, dàime lo ch'a 'm pò tucoà dle mie sustanse!”. E 'l poà o j'ha daciu la sò parte. Da lì a pochi dì 'stu fió a l'ha radünà 'nseme tütu 'l sò, poi 's n'è partii e 's n'è andà 'nt ün paìse lunzi; e lì l'ha dissipà tütte le sò sustanse, dasèndse al bun tempu.
- Dialett de Cairo Montenotte: Ün òm l'ava düi fiöi. U ciü giuvu l'ha dicc a sò pare: “Pupà, dème ra part di beni di beni che 'm tuca!”. E chièl l'ha fa tra lor er part d'u sò patrimoni. Da lì a pochi dì, bütà tüt insèm 'st fiö ciù pcit u 's n'è andà int in paìs luntàn, e qui l'ha sgheirà tüt 'r fat sò in stravizi.
- Dialett de Garessio: Ün òmo l'avè düi fiöi. E u ciü sgiono 'd 'sti düi l'ha dicio a só pare: “Pare, dèmè a parte di beni ch'a 'm toca!”. E lé l'ha facio tra 'd lor re parte di beni. E 'd lì a pochi dì, bütào tüt inseme, 'sto fió ciü sgiono 's n'è andào int in paìse lontàn e là l'ha sgherào tüt u facio só int i bagordi.
- Dialett de Borgotaro: Un omu u gh'ava dü fiö. E u pü zóven u diss a só pàr: “O pà, dèm la part che 'm pertoca!”. E só pàr u fé le part. E da lì a pochi dì 'l pü zóven u piè sü la part sogga, u andè lontàn e là u la cunsümè tüta malamént.
Vus currelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet tabarchin
- Dialet munegasch
- Dialet bunifacin
- Dialet finales
- Dialet genues
- Dialet intemeli
- Dialet spezzin
- Dialet urmeasch
- Dialet nuves
- Dialet burghesan
- Dialet ruiasch
- Dialet mentunasch
- Dialet savunes
- Dialet büstoch (dialet lumbard cun fort inflüenz ligür)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Académia Ligùstica do Brénno - Grafia ufissiala del Ligür
- Sit cun vari infurmaziun sura el dialet de Borgotaro
- Liber cont informazion sul dialett de Ormea (in todesch)
- Giuseppe Olivieri, Dizionario domestico genovese-italiano, Genova, 1841
- Giuseppe Olivieri, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1851
- Giovanni Casaccia, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1876
- Stefano Martini, Saggio intorno al dialetto ligure, Sanremm, 1870


text:
Vilnius
Vilnius, (vardii anca d'olt nomm da la citaa) a l'è la capitala e la püssée granda citaa da Lituània, cont una povülazzion da 553.904 (1.4milion insema con la contea da Vilnius) in Dicémbru 2005 [1].
Cuntegnüü
Istòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vargün istorian al identifica la citaa con Voruta, una capitala legendària da Mindaugas, incoronaa in 1253 comè Rei da Lithuània. La citaa a l'è menzionada in font scrivüd in 1323 ind i Lètar dal grandüca Gediminas, ch'iè stad mandad a di citaa Tudesch e i invitava i comünitaa Tudeesch e Giüdée a sa stabilí in la capitala. In 1387, la citaa la vegn assignada i drecc da citaa par Jogaila, vün di sübsequent dal Gediminas.
Intra 1503 e 1522 la citaa la vegn incircolada con di mür ch'i eva növ acess e trè tor. Vilnius la rivava al pich dal sò desenvilüpament sòta ul regn dal Sigismund August, ch'al möv la so curt a là in 1544. Ind i sécol sübsequent, Vilnius la deventa una citaa constantament cressent e sa desenvilüpant. Chesta cressüda a l'era devüda in part a l'establissment da l'Üniversitaa da Vilnius pal rei Stephen Bathory in 1579. L'üniversitaa sa la desenvilüpa prest in vün di püssée important céntar cültüraj e sientífich da la reson e ul püssée notàbel céntar sientífich da la commünitaa Polonesa-Lituaniana. I activitaa social, polítich e econòmich i era in pien gir in la citaa. In 1769, ul Cimiteri Rasos, vün di püsée andegh cimiteri suravivent da la citaa, al vegn fondaa. Pendent ul sò ràpid desenvilüpament, la citaa la vegn derva ai migrant de fö e fina dapress da l'esteriur dal Grandücaa da Lituània. Cada grupp al feva la sò ünica contribüzzion a la vita da la citaa e i art, ul comers e la sienza i propserava. Dürant la guèra Rüsso-Polonesa (1654-1667) la citaa a la vegniva ocüpada par la Rüssia per püssée d'agn. La citaa la vegniva pijada e brüsada, e la so povülazzion massacrada. La citaa la perdeva ul sò momentum per fisc agn, però la povülazzion la taché amò a cress, e al comenzament dal 19ein sécol i abitant da la citaa i rivava a 200.000, fent-en vün di cénter püssée larg in Nòrd Europa.
Dapress de la Terza partizzion da la comünitaa Rüsso-Polonesa in 1795, Vilnius la vegniva annessada par Russia e la deventava la capitala d'una guberniya. Pendent l'ocüpazzion Rüssa i mür da la citaa i vegniva traa giü, e, in 1805, noma la Porta da l'auba la restava in pée. In 1812 la citaa a l'era ocüpada pal Napoleon in la sò rüsada vers Moscova. Sigütant la rebelion da Giné da 1831, l'üniversitaa da Vilnius la vegniva sarada sü e la repression Rüssa la fermava ul desenvilüpament da la citaa. Dürant la rebelion da Giné da 1863 di combatt pesant i sa passa par la citaa, dürament pacificaa pal Mikhail Muravyov, nominaa La cadena par la popülazzion, par via da l'òlt nümar d'esecüzzion ch'al eva faa sü. Dapress i rebelion, tüti i libertaa civil i vegniva retirad e l'üsasg da la lengua Polonesa [2]bandii.
Pendent la Prima guèra mondiala, Vilnius — compagn ul rest da la Lituània — la vegniva ocüpada par Germagna da 1915 fina a 1918. L' Att da restorazzion da l'independenza da Lituània al vegniva proclamaa in la citaa al 16 da Fevrée, 1918. Dopu la retirada di forz Germànich, i forz Lituanian i vegniva rüsad indrée par i avanzant forz d'ocüpazzion Rüss. Vilnius la passva da man püssée da völt: par un zichinin a l'era sota controll di ünitaa d'auto-defensa Polones, ch'i voreva mia la citaa vess ocüpada par i Bolscevich. Pöö l'armada Polonesa la regagné ul controll, e i Soviétich amò. Par unzich dopu la so desfada in la Bataja da Varsòvia (1920), la'rmada rossa in retirada la dava indrée la citaa a la Lituània col signá un trataa da paas ul 07 12 1920. La Pològna apó la recognosseva Vilnius e la rreson compagn part da Lituània col Trataa da Suwalki, signaa ul 07 10 1920 ([Image:Border-Lithuania-Poland-1919-1939.svg]). Da tüta manera, ul 09 10 da l'istess an, l'armada Polonesa sota ol general Lucjan Żeligowski la ropmé ul trataa e la ciapé Vilnius dapress un colp fizzius. La citaa e i sò vesinasg i vegniva proclamaa un separaa stat da Lituània centrala (Vidurio Lietuvos Respublika).
Ul 20 Fevrée da 1922 l'intrega àrea la vegniva fada part da Pologna, con Vilnius capitala da la Wilno Voivodship (Wilno essent ul nomm da Vilnius in Polones).
Ul governament Lituanian al sa mové a una capitala temporària, Kaunas, e al disé che la Pologna l'eva ocüpaa e anessaa Vilnius illegalament e i relazzion diplomàtich intra Lituània e Pologna i vegniva rompüd usca al 1938. I Polones e i Giüdée i feva sü la magioritaa da la povülazzion da Vilnius, cont una pita minoritaa da noma ul 0.8%.
Intal temp da mezz, la citaa, per una oltra völta in la sò istòria, la godé d'una períoda da desenvilüpament dinàmica. L'üniversitaa la vegniva rederva sota ul nomm da Üniversitaa Stefan Batory e l'infrastrüctüra da la citaa la vegniva significantament amejurada. In 1931, la citaa la gh'eva 195.000 abitant, fent-en la cinquena citaa püssée larga in Pologna. Vargün Lituanian al dispüta chesta pitüra da la cressüda ecomòmica e al fa notá che ul standard da vita al era considerabelment inferiur che mia int oltri part da Lituània.
Nant drée al protocoll secrett dal Patt Molotov-Ribbentrop, ul 19 Setembru Vilnius la vegniva ciapad e anessada par l'Ünion Soviétiga. Al 10 10 1939, dapress un ultimatum, ul governament Lituanian al aceptava la presenza da baas militar Soviétigh in scambi da la restorazzion da la citaa a la Lituània. Malgraa ul process da transferiment da la capitala da Kaunas a Vilnius al comenzass sübit dapress, tüta la Lituània la vegniva ocüpada par l'Ünion Soviétiga in Giügn 1940, prüma che ul transfer al füdess completaa. Un növ governament comünista al era instalaa, con Vilnius capiala da la növa RSS Lituaniana. Fin a 40.000 inabitant da la citaa i vegniva arestaa e mandaa int i gulag intal est delons da l'Ünion Soviétiga.
In giügn 1941, la citaa la vegniva ciapada par la Germagna. Dü ghettos i vegniva faa sü in la citaa vècia per la larga povülazzion Giüdéa; ul püssée piscinin al vegniva liquidaa in Otóbar. Ul püssée largh a düré fin a 1943, malgraa la sò povülazzion la füdess regülarament decimada in chij ch'i era nöd comè Aktionen. Un falii solevament dal ghetto ul 01 09 organisaa par l' Fareinigte Partizaner Organizacje al vegné sigütaa par la destrüzzion completa dal ghetto. Apröv ul 95% da la povülazzion Giüdéa da la citaa la vegné trada giò par i ünitaa Alemand e i sò colaboradur locaj, fisc da lur in Paneriai, apröf 10 km daspus dal céntar vecc da la citaa.
In lüj 1944 Vilnius la vegniva ciapada amò par l'armada Soviétiga. Ul NKVD al arestava i soldaa Polones. Vilnius al era incorporaa in l'Ünion Soviétiga. compagn capitala da la RSS Lituaniana imediadament dapress. Sübit dopu la Segonda guèra mondiala, un largh nümer da Polones al vegniva espülsaa da la Lituània ocüpada vers la Pologna. Acoblaa con la migrazzion di Lituanian in Vilnius, chest desenvilüpament al resültava in un canbi in la fàbrica demogràfica da la citaa.
Ul 11 da Marz 1990, ul consèj süpremm da la RSS Lituaniana al nunziava la sò independenza da la Ünion Soviétiga e al restorava l'indipendenta Repübliga da Lituània. I Soviétigh i respondeva ul növ da Giné mandant di trupp. Ul 13 01, pendent l'Atacch Soviétigh a l'edifizzi da la Television e Radio da stat, quatòrdas civilian i vegniva traa giò e püssée da 700 seriament ingiüriaa. L'Ünion Soviétiga la recognussiva l'indipendenza da la Lituània in Avost 1991.
Dapress da alura, Vilnius sa l'à rapidament tranformaa int una atent a scancelá ul sò passaa Soviétigh e la citaa a l'à emergii compagn una citaa moderna Europeana. Fisc di sò vecc construzzion i è staa renovelaa e una àrea comerzala e finanzera a l'è in desenvilüpament, espetada deventá ul principal distrecc administrativ sül costaa Nòrd da la flümm Neris. Chesta àrea la töö dent spazzi residenzial e al detaj, con l'edifizzi da la münicipalitaa e la moderna Tur Europa, 129m olta.
In 2009, Vilnius la sarà la capitala Europeana da la cültüra.
Geugrafía e clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius a l'è sitüaa in Südèst Lituània (54°41′N 25°17′E), a la conflüenza da la flümm Vilnia e Neris.
La locazzion mia centrala da la citaa la pöl vess atribüida al canbiament int i confin da la nazzion al cors di sécoj; Vilnius al era, una völta, anca ul céntar geogràfic dal Gradücaa da Lituània.
Vilnius al è 312 km da la Mar Bàltica, e Klaipėda, ul principal port da mar. Vilnius al è conetaa par autopist a d'olt citaa magiur Lituaniann, compagn Kaunas (102 km), Šiauliai (214 km) and Panevėžys.
L'àrea corent da Vilnius a l'è 402 km quadraa. I edifizzi i cövar 20.2% da la citaa e in la restanta àrea, ul verd (43.9%) e aigua (2.1) i prevar.
Il climaa da Vilnius al è transizzional intra continental e oceànich. La temperadüra mediana anüala a l'è da +6.1 °C (43°F); in Giné la temperadüra mediana a l'è da −4.9 °C (23 °F), in Lüj +17.0 °C (62.6 °F). La precipitazzion mediana a l'è da apröf 661 milímetar par an.
I estad i pöö vess cald, cun temperadür sura 30 °C e i ivern frecc (anca -25 °C). I flümm e i lagh i giazza in chesta períoda da l'an.
Demogràfiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acordi al census 2001 par l'ufizzi resonal da stadístiga da Vilnius, al gh'era 542.287 inabitant in la münicipalitaa: 57.8% da Lituanian, 14% da Rüssian, 4.0% da Belarüssian e 0.5% da Giüdée.
Tourism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius al è una citaa cosmopolitana con divers architetür. I a püssée da 40 gees; restaurants, hotel e müsée i s'à desenvilüpaa daspus che Lituània a l'à declaraa l'independenza e i gióan da Vilnius i è drée a fá sü una repütazzion da citaa opsitala.
Cume un graan nümër de citaa de l'Etaa de Mèzz, Vílnius la s'è svilüpada intùrn al Münissipi.
La Citaa vecia da Vilnius, ul cénter istòrich, al è vün di püssée largh in Europa (3.6 km²). I püssée valüàbel sitt istòrich e cültüral i è concentraa chí. I edifizzi da la citaa vecia (i en gh'è apröv 1500) i è staa faa sü al lungh da sécoj, creant un spléndid mélange da diferent stil architectüraj. Malgraa Vilnius la sia cognossüda comè citaa baròca, i gh'è di esempi da Gòtic, Renassenza e d'olt stil. I principal vist da la citaa i è ul Castell da Gediminas e la plazza da la Catedrala, símboj da la capitala. La citaa vecia da Vilnius la fa part dal patrimoni monidal da l'UNESCO.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius al è ul magiur cénter comerzal da Lituània e vün di püssée largh int i stat Bàltich. Malgraa al faga sü noma ul 15% da la povülazzion Lituaniana, al génera aprossimadament ul 35% dal prodüit interiur gross (PIG) www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php.
Religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius al è mültireligius e mülticültüral.
A la fin dal 19ein sécol ul nümer da sinagòg al feva püssée da 100[3].
Subdivisions[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citaa da Vilnius a l'è fada sü da 20 elderat:
- Verkiai — al töö dent Baltupiai, Jeruzalė, Santariškės, Balsiai, Visoriai
- Antakalnis — al töö dent Valakupiai, Turniškės, Dvarčionys
- Pašilaičiai — al töö dent Tarandė
- Fabijoniškės — al töö dent Bajorai
- Pilaitė
- Justiniškės
- Viršuliškės
- Šeškinė
- Šnipiškės
- Žirmūnai — al töö dent Šiaurės miestelis
- Karoliniškės
- Žvėrynas
- Grigiškės — una citaa separada, tòlta dent la münicipalitaa da Vilnius
- Lazdynai
- Vilkpėdė — al töö dent Vingis parch
- Naujamiestis — al töö dent bus and train stations
- Senamiestis (Old Town) — al töö dent Užupis
- Naujoji Vilnia — al töö dent Pavilnys, Pūčkoriai
- Paneriai — al töö dent Trakų Vokė, Gariūnai
- Naujininkai — al töö dent Kirtimai, Salininkai, Vilnius International Airport
- Rasos — al töö dent Belmontas, Markučiai
Nòot e riferimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Nümar da povülazzion per contea, citaa e münicipalitaa | Statistics Lithuania © Departament da Statística dal Governament da la Repüblica da Lituània. Access 02 05 2006.
- ↑ Egidijus Aleksandravičius, Antanas Kulakauskas; Carų valdžioje: Lietuva XIX amžiuje ("Lithuania under the reign of Czars in 19th century"); Baltos lankos, Vilnius 1996. Polish translation: Pod władzą carów: Litwa w XIX wieku, Universitas, Kraków 2003, page 90, ISBN 83-7052-543-1
- ↑ The Great Synagogue of Vilnius Ul Müsee Giudee Stataal Gaon da Vílnius
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- vista WikiSàtelit da Vílnius a WikiMapia
- Guida offizziala da la citaa
- Vita a Vílnius
- Vílnius Info - Adressari bàsic con locazzion e segnasitt dal Google Earth
- Legenda apröv la fondazzion da Vílnius
- TripVilnius - 196 pitür da Vílnius


text:
Scarlet
La Scarlet (Stria Scarlàta), scutmàj dla Wanda Maximoff, 'l è 'n persunàǵ di fumét creâ da Stan Lee (tèst) e Jack Kirby (diségn) in dal 1964 publicâ da la Marvel Comics. La sò prima aparisiòṅ l'è vgnuda in X-Men (prima série) n.4.
Chi lē l'è bòna ad cambiàr al prubabilità a secónd ad cum la vōl lē e acsè la pōl far sucédar di quèi incredibìi.
L'è la fiōla ad Magneto e la surèla ad Quicksilver. L'è anc un mémbar stòric di Vendicadōr in dua l'à fat al sò ingrès c'n al nùmar 16 'd Avengers.
Biugrafìa dal Persunàǵ
In dal muntàgni ad Wundagore, la Wanda e Pietro i nàsan da na dóna ciamàda Magda ch'la i à abû da Magneto, al sgnór dal magnetìśum, sénsa che chi lò al saìs gnint. Difàti chi lē l'éra scapàda via da lò quànd l'à vdû qvél ch'l éra bòṅ ad far. Quànd i èṅ nâ, durànt na timpèsta mìstica, i putēr mutànt di putèṅ i 'n aṅ patî, specialmènt qvéi dla Wanda. Dòp èsar stâ tirâ sù da na dóna-bèstia ciamàda Bova, fémna 'd un bóv creàda par 'l Alto Evoluzionario, i èṅ pò stâ adutâ da dū sigàgn, Django e la Marya Maximoff. I fradèi i èṅ carsû bèṅ sèg in fiṅ tant ch'al putēr dla ragasōla, qvél ad cambiàr al prubabilità, al s è fat védar. Cardùda na stria da gl'abitànt dal vilàǵ in dua i éran drē a pasàr i sò genitōr, la Wanda l'è andàda in a risć 'd èsar bruśàda viva ma in sò ajùt 'l è rivâ Magneto ch'al n saìva briśa ch'la fus sò fiōla. Chi lē e Pietro i s èṅ śuntâ acsè a 'l sò grup ad mutànt catìṿ ch'al cumbatìva gl'X-Men, ma sōl p'r acgnusénsa.
In séguit però i èṅ pasâ in di rang di Vendicadōr, insém a Capitan America e a Occhio di Falco, dgénd acsè ad sè a Tony Stark ch'al pascàva di mémbar nóṿ. In dal grup la Wanda l'à cgnusû qvél ch'al sarév dvintâ sò marè, 'l andròid Visione. A séguit dna gravidànsa istèrica, l'à dâ a la luś dū śmèj, William e Thomas, miténd in di sò còrp da gl'anmi purtàdi via a 'l sgnór d'l Infèran, Mefisto. Dòp na lòta cun Pandemonio i sò dū putèṅ i èṅ sparî anc parchè i n èṅ mai eśistî dabòṅ. Par tiràr-ag via al magòṅ, la sò insgnànta ad striarìa, l'Agatha Harkness, la gh'à scanślâ i arcòrd ad chi lōr e la Wanda la s è misa bòna.
Soquànt an dòp però a lì lē, dascurénd cun la Wasp ch'a gh'è scapâ na paròla ad tròp, a gh'è vgnû in mènt ch'la gh'iva abû dū putèṅ e l'è andàda fóra ad tèsta cumpletamènt. Prima l'à cupâ par vindéta la vècia stria e pò 'l à fat imbariagàr Iron Man méntar 'l éra drē a dascórar a 'l Nasiòṅ Unìdi. In dla sò arlìa vèrs i Vendicadōr, sò cumpàgn da na vita, l'à fat inamuràr ad lē Capitan America e fat turnàr Falcon un laśaròṅ faghénd pò sćiupàr la baś dal grup, cupànd acsè Scott Lang, al secónd Ant Man, ch'al s catàva lè dèntar. C'n al còrp śbrandlâ ad sò marè, l'à creâ na sfilaràda ad còpi 'd Ultron e la i à druàdi cónt'r al grup. La gh l'à cavàda anc a far dvintàr salvàdga la She-Hulk par far-la cumbàtar c'n i Vendicadōr. Durànt cal masèl lè, i aṅ patî dal fridi dimóndi gravi la Wasp e la Capitan Bretagna nóva, la Kelsey Leigh, méntar Occhio di Falco 'l è mòrt.
Sōl cun 'l ajùt dal Dottor Strange lì lē l'è stada scunfìta ma cun la mènt dasfàta. La pòvra Wanda l'è stada pò purtàda da sò pàdar a Genosha.
Parènt
- Erik Magnus Lehnsherr (Magneto) - pàdar
- Pietro Maximoff (Quicksilver) - fradèl
- Visione - marè
- William "Billy" Kaplan - fiōl
- Thomas Shepherd - fiōl
- Anya Lehnsherr - surèla
- Magda Lehnsherr - màdar
- Lorna Dane (Polaris) - surelàstra
- Django Maximoff - pad'r adutìṿ
- Marya Maximoff - mad'r adutìva
- Crystal - ex-cugnàda
- Luna Maximoff - anvōda


text:
Gazziroeula
La Gazziroeula o Garziroeula (pronunciaa anca Gazziròla, cioè: [gadzi'rɔla]; Sgazzariòra in del dialett de Scertara[1] Gazzirola o Garzirola in Italian) l'è ona montagna di Prealp.
L'è alta 2.116 meter e la toeu part al rosc di Prealp Luganes (pussee precisament, di Prealp Comasch).
La fa de confin in tra l'Italia (Val Rezz, in de la Val Cavargna) e la Svizzera (la Val Colla, che al dì d'incoeu l'è tutta in del comun de Lugan, ma pussee precisament lì de sotta gh'è Bogn).
Ai pee de la Gazziroeula gh'è voeuna di font del Cassaraa.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia


text:
Stansstad
Cuurdinàde: 46°58.602′N 8°20.403′E
Stansstad a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.11 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 4485 abitant.
El cumün de Stansstad al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpnach (OW), Ennetbürgen, Ennetmoos, Hergiswil, Horw (LU), Meggen (LU), Stans, Weggis (LU). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
NW_Gemeinde


text:
Pavia
Pavìa (insì anca in talian) l'è una cità de la Lombardia cun 72 576 abitant (dato del Dicember 2015[1]), e l'è la capital de la pruincia cun l'istess nom. La se tröva ins el Tisin, un po' a nord da indè ch'el va drent int el Po, a 35 km a sud de Milan. El teritori aministraa del cumü de Pavia al cuacia gio una süperfis de 9,2 km².
Pavia l'è la capital d'una pruvincia fertil, dedicaa suratüt a l'agricultüra (prodüzion de vin, ris e cereal). J'indüstri j'hinn poch, e i atività de la cità j'hinn l'Üniversità e el Policlinich San Mateo.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'epuca di Ruman la gh'aveva el nom de Ticinum, e l'è staa capitala del regn di lungubard. Da l'età Medieval l'è la sed de vüna di üniversità püssee antich d'Italia. La cità l'era furtificaa fena al 1872, quand che i bastion j'hinn staa trasfurmaa in vial e giardin püblich. La püssee part di müraj l'è supravissüü fena al 1901, quand che j'hinn staa trat zü per fa sü i vial de la circunvalazione.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del comun de Pavia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Da visità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità da j'urigin antich, la ofra un müg de rob cultüral e türistich. In particular, j'hinn da visità el Museo del Castel di Viscont, San Peder in Ciel d'Oro, el Dom, San Michel Magiur, San Teudor ed il famus Pont Veg ins el Tisin, ultre al Palazzi Botigela. A pochi chilometri da la cità gh'è la Certusa de Pavia.
Pavia l'è vüna di tap impurtant ins la via Francigena, senter de pelegrinag che culega Ruma e Canterbury.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mississippi
El Mississippi a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 125.546 km² e una pupulaziun de 2.902.966 abitant.
A l'è tacaa a nord al Tennessee, a ovest a l'Arkansas e a la Louisiana, a la Louisiana e a l'Ocean Atlantigh (Gulf del Messich), a est a l'Alabama.
La capital a l'è Jackson (184.256 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mississippi a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1817.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mississippi al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Mississippi


text:
Lengua lituana
La lengua lituana (nomm nativ: lietuvių kalba) l'è voeuna di dò lengov baltegh ch'esisten anmò al dì d'incoeu (l'altra l'è 'l letton).
L'è la lengua offizial de la Lituania (e donca anca de l'Union Europea) e l'è parlada de trii milion de personn, che viven anca foeura de quell Paes chì.
A l’è considerada la lengua indo-europea pussee conservativa anmò parlada, cont tant caratteristegh del Proto-Indo-Europee ch’hinn andaa perduu in di alter lengov de la famija.
Storia e classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lituan l’è ona lingua indo-europea del cepp baltegh, attestada la prima volta in d’ona traduzion del Pader Noster, de l’Ave Maria, e del Credo de Nicea de la prima metàa del secol quell de sedes: i lituan hinn staa l’ultem popol de l’Europa a devegnì cristian.
El standard lituan l’è staa formalizzaa al prenzippi del Noeuvcent in de la Grammatica de la Lengua Lituana (Lietuviškos kalbos gramatika) del Jonas Jablonskis, e ‘l ciappa soratutt di dialett centro-orientaj (Aukštaicių), cont ona quaj influenza di dialett occidentaj parlaa di Lituan de la Prussia. A l’é devegnuu lengua offizial de la Lituania del 1918.
El Lituan el deriva del Proto-Balto-Slavo e el gh’ha tant innovazion comun cont i lengov slav in del lessegh, morfologia, fonologia, e accentuazion. El Lituan l’è ona lengua baltega del cepp oriental; quest cepp chi el s’è destaccaa del cepp occidental a partì del 400 d.C. e, intra i lengov baltegh orientaj, la division intra el lituan e la sò lengua pussee prossima, el letton, l’è scominciada a partì del 800 d.C. Lituan e letton hinn i unegh dò lengov baltegh anmò parlaa al dì d’incoeu; intra i alter lengov de la famija, domà el Antigh Prussian, lengua baltega occidentala, l’è attestaa.
La fonologia e soratutt la morfologia nominala del Lituan hinn tra i pussee arcaegh intra i lengov indo-europee. L’è facil trovà paroll cognaa cont el Letton e i lengov slav, e per la fonologia conservativa del lituan hinn anca ciar i relazion cont paroll e declinazion di lengov antigh coma el Latin o el Sanscrit:
- Lit. e Sanscrit avis e Latin ovis (pegora);
- Lit. dūmas, Ssc. dhūmas, Lat. fūmus (fum)
- Lit. vyras, Lat. vir (omm), Ssc. vīras (eroe)
- Lit. antras, Ssc. antaras (alter, segond) - el Latin (e donca el Lombard) alter el vegn giò de ona variant del Proto-Indo-Europee (*h₂élteros e minga *h₂énteros).


text:
01 01
Ol dé 1 de zenér l'è 'l 1 dé de l'an del calendare gregorià; manca 365 (366 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 1 de zenér al è ul dí da pòost 1 dal an dal calendari gregurian; i manca 365 (366 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2000 - Barcelona: Lluís Maria Xirinacs al scumenza una piantada a la plaça de Sant Jaume par reclamá la independenza dij Paées Catalan; al ga restarà aprööf metaa an.
- 1999 - Europa: al va in viguur l'euro (€) in vündas di quíndas paées da la Üniun Eurupea, malgraa che sa i sigüta druvá i vegi muneet fin al primm da ginée dal 2002.
- 2002 - Europa: sa i ponn in circülazziun i muneet e bijett d'euro (€),in vündas di quíndas paées da la Üniun Eurupea.
- 1502 - ul Brasiil: Américo Vespucio al descuvriss la bàdia che dapress sa la cjamarà da Rio da Janeiro.
- 1574 - Cochabamba (Bolívia): ul cunchistaduur Spagnöö Santiago Barba da Padísula al funda la citaa cul nomm d'Oropesa, che la va mantegní fin al 1786.
- 1788 - Lundra (Anglaterra): sa ga al püblega ul primm nümar dal diari "The Times".
- 1791 - Lima (ul Perú): ga al pariss ul primm nümar dal diari "Ul Mercurio Peruano", dirigii par Hipólito Unanue.
- 1804 - Haiti: Gonaives Dessalines en pruclama la independenza e en restitüiss l'andeegh nomm indi.
- 1823 - Buenos Aires (l'Argentina): sa ga püblega ul primm nümar d'"El Argos da Buenos Aires", che al segnala una növa tapa íntal periudiism Argentin.
- 1841 - Honduras: i scerniss ul primm presideent da la al repüblega, ul generaal Francisco Ferrera.
- 1863 - i Statt Ünii: ga entra in viguur l'Att d'Emancipazziun paj s·cjaaf dal süüd.
- 1865 - Cili: sa ga stabiliss ul sistema métrich decimaal.
- 1871 - l'Argentina: ga va in viguur ul Còdas Civiil, redataa par Dalmacio Vélez Sársfields.
- 1899 - L'esèrcit Spagnöö al cunsegna l'ísula da Cuba aj Statt Ünii, ch'i n assümm ul guveern düraant trii agn.
- 1916 - Santiago da Querétaro (Querétaro, Mèssich): Venustiano Carranza ga al riva cun la suva geent e al pruclama la citaa capitala da la Repüblica (Revulüzziun Messicana).
- 1918 - Hollywood (Califòrnia, i Statt Ünii): l'atuur da cinema Anglées Charles Chaplin ga inaugura i söö propi stüdi cinematugràfich.
- 1921 - Nicaragua: Diego Manuel Chamorro ga al scumenza ul mandaa presidenziaal, caraterizaa par una custanta agitazziun.
- 1929 - Nicaragua: ul generaal José María Moncada, dal Partii Liberaal, n assümm la presidenza.
- 1938 - ul Brasiil: Getulio Vargas al inizzia ul muvimeent "Estado Novo", da tendenza fassista.
- 1943 - Guadalcanal: ga finiss la bataja che la deef ul nomm a l'ísula, cun la vitòria di USA sura i Gjapunées (II Guèra Mundiala).
- 1947 - ul Reegn Ünii: ul guveern laburista da Clement Attlee al nazziunaliza i mineer da carbun.
- 1948 - Europa: al entra in viguur, intra diveers paées, l'Acordi Generaal sura Tariff Duaneer e Cumeers (GATT).
- 1959 - Cuba: ga triunfa la revulüzziun castrista e Fulgencio Batista en al scapa vía.
- 1960 - Cuba: ul Guveern nazziunaliza la United Fruit Co.
- 1962 - la Repüblega Dominicana: dapress la mòort dal ditaduur Trujillo, ga assümm ul pudé ul Consejo da Estado, presidii par Joaquín Balaguer.
- 1976 - Venezzuela: ul guveern da Carlos Andrés Pérez al nazziunaliza l'esplutazziun dal petroli.
- 1989 - Al entra in viguur ul Prutocol da Montreal, ratificaa par 29 paées e la CEE, par prutegg la capa d'uzun.
- 1993 - Cecoslovàchia: cheest statt al desmett d'esiist dapress da 74 agn da stòria, e al sa diviit in düü nööf statt: Céchia e Slovàchia.
- 1994 - al entra in funziunament ul Spazzi Ecunòmich Eurupée (SEE) e ul Trataa da Líbar Cumeers (TLC) intra ul Canadà, i Statt Ünii e ul Mèssich.
- 1994 - Chiapas (Mèssich). In cuincidenza cun l'entrada in viguur dal TLC, l'Esèrcit Zapatista da Liberazziun Nazziunala sa al alza in aarm cuntra ul guveern messican.
- 2003 - ul Brasiil: Lula Ignácio da Silva al deventa presideent dal paées.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1823 - Sándor Petöfi, pueta Ungarées
- 1900:Xavier Cugat, müsich
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Prinsipi d'an: festa da benvegnüü da l'an nööf.
La circuncisiun da Gesücriist: al è l'unumàstich da Manüeel e Manüéla par che l'àngel da l'Anunziazziun al pruclama che s'al cjamaress Emmanuel.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pruvincia de Comm
- Süperfiss: 1.288 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 537.500 ab.
- Densitaa: 417 ab./km²
- Nümer de cumün: 162
- Capitaal (pup. 2001): Còmm (78.680 ab.)
La pruvincia de Comm la cunfina a sud cun la pruvincia de Milan, a Est cun la pruvincia de Lecch e de Sundri, a Nord cunt el cantun Grisun, a ovest cun el cantun Tisén. La pruvincia de Comm l'è prevalentemeent muntana e culinaar, la pianüra ghè dumaa al cunfìn cun la pruvincia de Milan.
Quela de Comm l'è la prima pruvincia lumbarda ad avegh pü una aministrazziun pulitica. La giünta del Leunard Carioni, de la Lega Nord, l'è difati decadüda el 31 de maggdal 2012.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, che l'è un poo dree a descumparì. El lumbard parlaa in del Cumasch l'è de tipu ucidental, pütost vesin al mudel milanes, suratüt a Com e in de la pianüra. Carateristegh dialetai "cumasch" se tröven anca in del Mendrisiot. El cunfin in tra dialet cumasch e varesot l'è minga inscì precis cume se pudaria cred: in sustanza se trata in tücc dü i cas de dialet de tipu "milanes" de l'area norducidental. I dialet parlaa in sü la riva del Lagh presenten vari particularità e carater uriginai, anca se partegnen semper al ram ucidental del lumbard: un esempi ciar l'è 'l dialet de la Val Alban, tant 'me in del paes de Germasen (fraziun de Gravedona). In de la zona püssee olta del lagh, cumpagn de Soregh, el dialet el ciapa di culur lumbard alpin, anca se l'è dree a "milanesizàss" semper püssee.
Un olter dialet particular l'è quel de Türaa, che 'l se vesina al mudel büstoch-legnanes.


text:
Unterlangenegg
Unterlangenegg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.81 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 896 abitant.
El cumün de Unterlangenegg al se tröva a una altitüden de 831 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchholterberg, Fahrni, Homberg, Horrenbach-Buchen, Oberlangenegg, Wachseldorn.


text:
Benito Mussolini
Benito Amilcare Andrea Mussolini, mej cognossuu 'me Benito Mussolini (Dovia di Predappio, 29 de luj del 1883 - Giulin, 28 de april del 1945) l'è staa on giornalista, politegh e ditador italian.
I inizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu in Romagna, l'era el fioeu d'on faber socialista (Alessandro Mussolini) e d'ona maestra de scoeula (Rosa Maltoni). Quand che l'era gioven, el s'è vesinaa a la politega e ai ideai del socialismo pussee radical: già che l'era on radical, l'è staa perseguitaa del Statt e 'l gh'ha 'vuu de scappà e de viv in vari paes forest (l'Austria, la Svizzera, la Francia). L'è deventaa vun di esponent pussee important del socialismo italian, e l'è staa direttor del giornal Avanti!. L'era semper staa pacifista (l'era staa anca in preson per i sò protest contra la Guerra de Libia del 1911) fina al 1914: in quell ann chì l'ha mudaa idea de vera, e 'l s'è s'ceraa con quei che voreva che l'Italia la tovess part a la Prima Guerra Mondial. Per 'sta reson l'è staa scasciaa via del sò giornal e del sò partii, che inveci l'era contra la guerra. De quell moment, el Mussolini l'ha sposaa la causa e i idei del nazionalismo (anca cont el fondà on giornal noeuv, el Popolo d'Italia), e l'ha faa anca el soldaa volontari.
El Fascismo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fin de la guerra el s'è miss insemma a quei che sostegniven l'idea d'ona vitoria scurtada: inscì l'ha fondaa quell che 'l saria devegnuu el moviment fascista. I fascista, cont on programma nazionalista e bell radical, hann pontaa subet a ciappà el podè, anca cont el piccà e coppà i aversari politegh (soratutt i sò vegg compagn socialista); dopo 'n para de agn de violenza politega in tutt el Paes (1919-1921), in del 1922 i fascista hann organizzaa ona marscia su Roma; el re Vitori Emanuel III, alora, l'ha ofert al Mussolini de vess lù a fà su 'n governo noeuv. In di primm agn l'ha governaa cont i vegg partii conservador, che pensaven de podè drovà el fascismo 'me barrera contra el socialismo e 'l comunismo; ben prest però a l'è staa ciar che 'l Mussolini el voreva el poder tutt per lù medemm. Dopo i elezion del 1924 e l'assassini del deputaa socialista Giacomo Matteotti (che in del Parlament l'aveva denonziaa i vari imbroeuj faa di fascista duranta i consultazion), in del 1925 el Mussolini l'ha faa nass ona voeulta per tutt la soa ditadura (anca grazzia al sostegn del re).
In di agn che hinn vegnuu dopo, el Mussolini l'ha provaa a fà 'gnì pussee stabel el sò regimm e 'l sò partii: l'ha desviluppaa on culto per la soa persona (el se feva ciamà il Duce), l'ha provaa a quattà tucc i aspett de la vita in de l'organizzazion del partii, l'ha faa vegnì pussee grand i podè del governo. Intrattanta, l'è riessii a resolv el contrast tra l'Italia e la Gesa Cattolega (cont el Concordaa del 1929) e l'ha inviaa ona serie de grandi oeuver publegh.
Foeura de l'Italia, l'ha vorsuu portà el sò Paes a ona posizion de primm pian, e l'ha cercaa de fà ona politega compagna de quella di Grand Potenz. Per 'sta reson, l'ha invaduu l'Etiopia (1935) e l'ha sostegnuu el colp de Statt del Francisco Franco in Spagna (1936).
Anca se al princippi l'eva sostegnuu anca di alter paes ocidentai, cont el passà del temp i azion del Mussolini l'hann slontanaa de la comunità internazionala: e l'è staa inscì che 'l s'è vesinaa semper pussee a la noeuva Germania del nazista Adolf Hitler, che tra l'alter le tegniva 'me se 'l fudess on modell. In del 1938 ormai i duu paes eren pussee leaa che mai, e per quest anca in Italia hinn staa faa i legg razziai contra i giudee. L'ann dopo la leanza la s'è strengiuda anmò pussee cont el Patt de Azzal.
La guerra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1939 la Germania l'ha invaduu la Polonia, e inscì l'ha faa s'cioppaa la Segonda Guerra Mondial. L'Italia l'era minga pronta a combatt, e donca l'è mia entrada subet in de la guerra; l'ann dopo però, despoeu avè veduu i gran sucess de la Germania in Europa, el Mussolini el s'è convingiuu che la guerra la fudess dree a terminà, e inscì l'ha portaa l'Italia in del conflitt. Per provà a vess a l'istess nivell del sò leaa todesch, el Mussolini l'ha invaduu la Grecia e l'ha cercaa de combatt i Ingles in Africa; però tucc i front hann vist ona motta de sconfitt per i eserciti talian, che gh'hann avuu de ciamàggh aiutt ai leaa todesch.
In del 1943 i Leaa hinn riessii a rivà in Sicilia e hann taccaa sù l'invasion de l'Italia: el Gran Consili del Fascismo el gh'ha tolt el poder a Mussolini, e 'l re l'ha faa arestà. A settember l'Italia la s'è renduda ai Leaa; intrattanta però Hitler l'ha faa liberà Mussolini (che l'eva presonee in Abruzzo) e l'ha faa portà in del Nord del Paes, indè che l'è nassuu on noeuv statt fascista, la Republega Social Italiana. Anca se 'l capp del statt a l'era Mussolini, in realtà la RSI l'era domà on satellit de la Germania, e 'l Duce el cuntava quasi pù negott.
Ma la pression di Leaa l'è vegnuda semper pussee forta, e in de la primavera del 1945 i American e i Ingles hinn staa bon de passà oltra el Pò. El 25 de april i partigian italian s'hinn rebellaa e hann scasciaa i todesch d'ona quai città (per esempi Milan). El Mussolini l'ha provaa a scappà insemma a la soa morosa Claretta Petacci e i sò gerarca e andà invers a la Valtolina. A Dongh (in sul Lagh de Comm) però, di partigian l'hann ciappaa intant che l'era dree a scondes in d'on camios todesch vestii 'me on tognin.
L'è staa arestaa e 'l vintott de april (dopp d'avè passaa la nott a Germasen) l'è staa fusilaa insemma a la Petacci a Giulin, ona frazion de Mezzegra. El dì dopo el sò corp l'è staa penduu a testa in giò a piazza Lorett a Milan.
La fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mussolini el s'è sposaa in del 1915 con la romagnoeula Rachele Guidi. De la donna Rachele el gh'ha 'vuu cinch fioeu:
- Edda (1910-1995), miee del Galeazzo Ciano, minister de Mussolini.
- Vittorio (1916-1967)
- Bruno (1918-1941) pilota de aerei, mort in d'on incident.
- Romano (1927-2006), musicista jazz.
- Anna Maria (1929-1968).
La tosa del Romano, Alessandra, al dì d'incoeu l'è ona senatris cont el Popol de la Libertà.
El Mussolini però el gh'ha 'vuu anca on mucc de moros e amant, e anca on quai fioeu minga recognossuu.


text:
29 07
Ol dé 29 de löi l'è 'l 210 ( 211 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 156 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de löi al è ul dí da pòost 210 ( 211 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 156 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1872 - Prokovskoje (Rössia): Grigorij Rasputin, spiritualesta e polítegh Röss.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1890 - Auvers-sur-Oise (Ísola de Fransa, Fransa): Vincent van Gogh, pitur e disegnadur Olandes.
1983 - Luis Buñuel, diretur de sínema Aragonées.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Data-warehouse
Un Data-Warehouse (in lumbard Magazin de Data), l'è 'na recujüda de data fada sü de tant funt. I data vegnen cataa sü de difarent funt cunt di pachet ETL e magazzinaa in d'un Database.
I resun prinzipaj de fà sü un Data-Warehouse hinn chess chi:
1. Integraziun:
l'ideja l'è quela de ciapà data de difarent funt cunt difarent strütür e metela tüta in d'un ünegh cuntenidur inscí che 'l sia pussibel fà valütaziun glubaj
2. Separaziun:
l'ideja l'è quela de separà i data uperativ di data che scüsen de funt per setur cumpagn del Reporting, controlling, DSS, e.i.v.
Un Data-Warehouse el scüsa de toch central d'un Decision Support System (Sistema de Sustegn di Decisiun). I data vegnen traa föra de difarent funt, pö vegnen "netaa" e "re-strütüraa", e in finn vegnen metüü in d'un ünegh Database. Chinscí i data, urganizzaa e strütüra in möd cuerént, poden vess druaa de arnés de Reporting, OLAP, Data Mining, Aplicaziun de Desktop, e.i.v.


text:
-
politbox on tour#16: Co vulain nus vegnir vegls?
Vali la paina da spargnar per la vegliadetgna? E tge capita cun nossas rentas? Davart quai avain nus discutà a Berna.
Politbox fin ussa...
-
politbox on tour#19: Suenter las elecziuns - ed uss?
Quant ferm han las elecziuns 2015 occupà la giuventetgna? Davart quai vegn discutà sin il Waisenhausplatz a Berna.
-
Sulet cunter la «classe politique»
Quest'emna pon audituras ed auditurs da radio giugar il quiz da la politbox cunter in candidat per il Cussegl naziunal.
-
de Roo «Tabu èn ils morts»
Prender si temas che muventan - curt e divertent.
-
Politbox on tour: «I Never Read» a Basilea
La politbox è sa fermada a Basilea per discutar davart art e politica.
-
Vuschar cun 16 – ina via crappusa
Duain giuvnas e giuvens gia pudair ir a votar a l’urna cun 16 onns? Davart quai vegn adina puspè discutà en Svizra.
-
Rock Rumantsch – dapli che mo «I love you, yeah, yeah, yeah»
Ils onns 80 ha la Rumantschia vesì ina veritabla revoluziun dal rock.
-
Turitg ha profità dals cravals dals onns 80
Ils onns 80 hai dà cravals da giuventetgna en pliras citads svizras, ils pli gronds èn stads a Turitg.
-
Annoni: «Il tscharvè biling è pli trenà»
Esser pluriling promova tenor il neurolinguist Jean-Marie Annoni las capacitads e funcziuns dal tscharvè.
-
Politbox on tour a Friburg cun «La plurilinguitad svizra»
Cultura en la Svizra quadrilingua.
-
Friburg – citad universitara cun ragischs rumantschas
Ragischs rumantschas fin al 1889.


text:
Rezōl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rezōl (Reggiolo in italiân l'é un cmûn ed 9.057 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra nôt e matèina e a cîrca 37 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Indice
Urègin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
An n'é mìa cêra l'urègin dal nòm ânca se, tra i divêrs pinsêr, còl ch' al sèmbra al gh'âbia pió valōr al sia còl ch' al dîş ch' al deşvègna da la parôla latèina "râşa" oséja "raşêr", stirpêra da la natûra salvâdga dal pôst. Stôrich antîgh o pió modêren, per prém Ireneo Affò in 'na só lètra stampêda a Guastâla int al 1775, a sèmbren d'acôrdi int la spiegasiòun. Diêter pinsêr în ch' al deşvègna da un môd şbaliê ed ciamêr la sitê 'd Rèz "Raézz" (cme Flurèinşa, Fiurinsōla oséja Firènsa céca) ch' l'aré fât nâser al nòm Rézol o Ràzol oséja "Rèz céca". Da pôch a s' é pinsê che Razolo al pôsa deşgnîr dal latèin radius (râg), a intènder la spartisiòun a vintaj ed la burghêda, o ânca cme cambiamèint ed la parôla dal dialèt lumbêrd ràsol (piantarōla ed vîda) cme faré pinsêr ânca in dìvêrs documèint antîgh al nòm dal pôst scrét raçolo in sustègn ed l'idèia purtêda avânti dal stôrich Franco Canova (Le corti reggiolesi dai Gonzaga al sec. XX, 1996).
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é sicûr invêci che ânca sta zôna, préma che rivésen i Rumân, l'êra dèinter a la grânda piânura dal Po, fâta alōra da 'na sprupuṣitêda distèisa ed padòl, pantân e lêgh stramṣê a stèirp e buscâja, al tót, in sustânsa, sèina êrzen. La zôna l'é stêda, ed sicûr, abitêda fîn da i tèmp indrê: lòungh al râm meridionêl dal Po, ciamê Po môrt. Ind al pôst dóve é gnû só l'antîgh cèinter etrósch ed Flexum în stê difâti catê rèst ed l'ête dal Fèr e rèst 'd abitasiòun rumâni. 'Na vôlta finî la cunquésta ed l'Emélia i Rumân a s'ín fermê, dôp avèirli bunifichêdi, in sté zôni. Andêr a drê a la centuriasiòun al sistêma stradêl al gh'îva al só âs pûrtânt ind la via Emélia e a 's dividîva ind al strêdi di chêrd e di decumân. Atâch a tót i municipia a se sgnêven sînch chêrd magiōr al pió vêrs matèina a sré dvintê, a Rezōl, la strêda vècia cngusûda int al 1142. Int al IV sècol l' é cumincê al regrès ch' l' à mandê a l'êlta l'impurtânta ôvra ed cambiamèint e 'd urganiṣasiòun dal teritôri fâta da i Rumân; l'abandòun dal zôni da pêrt ed l' òm e a man man ch' l' andêva a sparîr al pèiṣ ed la preṣèinsa ed l'urganiṣasiòun civîla al teritôri al gnîva subét cunquistê dal padòl e da la buscâja. Int al VI d.C. a gh' é stê 'na grôsa aluviòn, ch' l' à rèiṣ dal tót pantanōṣa la zôna tr' al Po e al Sècia. A partîr dal VIII sècol, a la fîn 'd un lòungh peréiod 'd abandòun, al teritôri l'é stê dê a divêrs cunvèint, ind la sperânsa ed rèndrel prudutîv, préma da i Longobêrd e dôp da i Frânch. I frê dal grândi badéi benedetèini în stê i prutagunésta ed 'na riprèiṣa urdnêda dal campâgni e tra còsti l'à trê benefési ânca còla 'd Rezōl. A la fîn, dôp 'na préma bunéfica, è nasû al cōrti ed Pegugnêga, Gunṣêga, Lusêra Curtnōva, Bundèin ed Runcōr e Bundèin 'd j Arduîn. Al j urègin ed Rezōl în datêdi atōrna al Mél, difâti al prém documèint ch' al dichiâra che gh'é un cèinter abitê ch' al cumbîna cun Rezōl l'é dal 1044 e l'é un ât dóve al dîs che la mêdra ed Matélda ed Canòsa Beatrîṣ la cûmpra sê cōrt cun i câmp e bôsch per 'na metradûra ed 970 biôlchi da ûn têl Gotifredo, in dóve per la préma vôlta a 's pêrla ed la corte Razolo. Int al cèinter uriginâri a gh'êra, tra chiêter stâbil, 'na cēṣa dedichêda a Sân Venèri. La cōrt l'é pó stêda dunêda da Beatrîṣ al l'impurtânt Badéia ed Frasinôr, mèinter la cēṣa la s'é catêda a dipènder da la Pēv ed Fâbrich. Int al 1115 a Bundèin ed Runcōr, argnusûda incô cme Bondanâs int al cmûn ed Rezōl, a môr la cuntèsa Matélda ed Canòsa. La puṣisiòun geogrâfica al cunfîn tra l'Arzân e al Mantvân l' é muntêda só a decéder al vicèndi ed Rezōl. L'é pr' al pusès ed cla zôna, ciameda Regona Padi (Pegugnêga, Gunṣêga, Bundèin 'd Arduèin e Bundèin ed Rucōr) che Rèz e [Mântva]] int al 1184 àn fât 'n acôrd ch ' al pervedîva vint 'ân ed pêṣ e 'n ajót da ûn a cl'êter. Intânt a 's fân al prémi impurtânti ôvri ed bunfica: insém a trèin ed Rezôl a nâs al chêv Tajêda, fât cun mân d'ôpra cremonèiṣa, int al 1218, fôrsi insém al vèc lèt dal Po. A vîn rinfursê al castèl che gh'êra per paûra dal minâci di mantvân che, l'istès, int al 1223 a mèten a fèr e fôgh Rezōl, còst l'à purtê la ruvîna ed dimòndi di castra ed Rezōl. Acsé în turnêdi a cumincêr al quistiòun e Rèz la s'é sicurêda al pusès di quâter paèiṣ. Mó sta situasiòun la duvîva cambiêr incora int al 1225 quând a s'é decîṣ ed dêr Gunṣêga a Mântva, Bundèin d ' j Arduîn a Rèz e chiêter dû paèiṣ da mandêr avânti insèm. Dal 1242 Rezōl la dvèinta 'na vèira e prôpria sitê furtifichêda, la srà armêda ed 'na rôca tr' al pió impurtânti ed l'Arzân e 'd 'na strêda dirèta per la sitê. La preṣèinsa ed la Rôca e 'd la strêda în stêdi deciṣîvi, bèin prèst al cèinter abitê al s'é ṣvilupê d' atōrna al castèl a la vèia per Rèz. Da i Statût dal 1244 a riṣûlta cun un móc ed gînta l' é stêda spustêda da Rèz a Rèzōl. Al cmûn arzân al fêva pó 'na sèria ed cûmpri e tèri da i Sgnōr Da Palude, al chersîva acsé la só pusibilitê ed dêr a i nōv abitânt ed Rezōl cà e pcòun céch ed trèin. In ân ed lôti tra 'd lōr ânca Rezōl al duvrà difèndres da j a sêlt cun la costrusiòun ed 'na tòra ed difèiṣa ch' la s'afrà prôpria a ch' j ân. Ânca ind al Tersèint divêrs pretendèint àn serchê ed cunquistêr Rezōl, tra cuisché ânca i Sessi che l' àn ucupêda, e dôp a l'àn vindûda per 3.000 frânca arzân a i cremunèiṣ, che, però, àn duvû dêr indrê subét l'imprudèint aquést. Ciapêda cun la fôrsa da Obizzo d'Este e int al 1306 l'é stêda ucupêda incòra da 'n' eṣêrcit ed Mantvân e Verunèiṣ. Luigi Gonzaga int al 1328, dôp che j Arzân àn pruvê soquânti vôlti a cunquistêr al paèiṣ, a j à custrèt a rinuncêr a ògni dirét insém a la Rôca 'd Rezōl. Al gvêren di Gunṣêga insém a sté tèri se da 'na pêrt l'é intervgnû per miliorêr la situasiòun dal j âchev da teritôri da cl'êtra al s'é dimustrê per 'na pèiṣâ polética ed tâsi. Da 1444 al 1456 Rezōl l'é stê a câp 'd un céch stêt cun Gunṣêga, Lusêra e Suṣêra. Al '500 l'é stê un lòungh peréiod ed pêṣ e l'é finî cun la bunéfica vrûda e fâta da Cornelio Bentivoglio, cûnt ed Gualtēr. Rezôl l'armâgn di Gunṣêga fîn al 1630. Int al 1693 a Rezōl a gh'à picê la pèsta. Int al 1748, dôp la pêṣ 'd Aquisgrana, al vèc Duchêt ed Guastâla l'é stê dê al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa, gvernê da i Borbòun, fîn al 1802 quând, Napoleòun, al dà Rezōl al Cmûn ed Rèz insèm a Guastâla e Lusêra. Ind al mèinter a 's finésen al j ôvri ed sitemasiòun dal j âchev e nâsen dal j indóstri céchi ed trasfurmasiòun ed prudòt cme filânda e stabilimèint ed la lâna. Int al 1806 Rezōl al cûnta 4.677 abitânt, dôp la Restaurasiòun, Rezōl al tōrna incòra a Pèrma. Dal 1847 al 1869 l'é stêda unîda al Duchêt ed Pèrma e Mòdna fîn al dvintêr pêrta dal Stêt italiân. Cun l'unitê d'Itâlia Rezōl al pâsa dòunca per sèimper sòta la pruvîncia ed Rèz e la 'gh và adrê ind la stôria. Adèsa l'é un cmûn dedichê préma ed tōt a l'ativitê industriêla e artigianêla cun particulêr riferimèint al setōr dal costrusiòun, ed l'abiliamèint, ed la metalmecânica e 'd la chémica.
Palâs e cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter ed Rezōl l'é urganiṣê d'atōrna a la só Rôca. L'è stêda tirêda só ind la préma metê dal XIII sècol quând al cunvèint ed Frasinôr l'à vendû a la sitê ed Rèz un trèin atâch a Rezōl, per la costrusiòun 'd un castèl nōv: la furtèsa l'é stêda tirêda só int al 1215, e al céch cèinter, cun ânca 'na cēṣa 'na cà per soquânt frê, l'é dvintê bèin prèst un impurtânt pôst in avânti cûntra i Mantvân che pió vôlti a l'àn asaltêda. La gh'à 'na piânta cun quâter cantòun cun quâter tòri. Al dō tòri a mezdé în in fôra mèinter còli setentrunêli în a fîl cun i mûr ed fiânch. La mantîn presapôch sèimper la só strutûra uriginâria ed mâchina militêra. La Rôca la deṣvîn da l'uṣânsa dal castèl a recînt medioevêl. L'ingrès ed la Rôca la 's arvês al cèinter ed la facêda dôve a 's vèden i sègn 'd un pûnt alvadōr e al gh'à d'ed sōver 'na tòr. Al grând turiòun centrêl cun funsiòun ed turâs, che al restâver a gh'à tôt pêrta ânca l'architèt fiurintèin Luca Fancelli int al 1470, la gh'à incòra 'na schêla dal 1405 druvêda per mèter dèinter al j artilierèi. La tòr cme ch' al j êtri tòr e al mûri în merlêdi. La Rôca ed Rezōl, la rapreṣèinta ûn di pió impurtânt eṣèimpi italiân 'd architetûra furtifichêda, secònd al cuncèt dal castèl-recînt dóve a gh' aré duvû riparêres al pôpol in chêṣ ed biṣògn.
Al Teâter[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teâter ed Rezōl l'é un bòun eṣèimpi de stîl ed la secònda metê dal '700. L'é atâch a la pêrta a matèina ed la Rôca medievêla. A Rezôl int al Sesèint a gh'êra in funsiòun 'na sêla per spetâcol teatrêl. Armêṣa fêrma, dôp tânt restâver, per pió ed quârant' ân fîn a quând la duchèsa ed Pèrma l'à dê, só richièsta dal Podestê, l'avtoriṣasiòun per arfêr ind l' istès pôst un teâter nōv e pió modêren che, grâsia a l'ajót di sgnōr dal paèiṣ che n'àn finansiê i lavōr cun al cumprêr i pêlch, l'é stê inavgurê int al 1838. Al cumpimèint di lavōr l'é stêda dê a l'architèt Luigi Sottili e al decorasiòun a 'n artésta pramṣân armêṣ scgnusû. Al sipâri, mèz brusê da un incèndi int al 1973, l'é 'na côpia quêṣi cumpâgna dal triûnf ed Pallade piturê insém al sipâri dal Rêgio ed Pêrma, l'é ôvra ed Martini. Int al 1880 sōver al purdghê ed l'ingrès al prém piân a gh'é stê zuntê al Ridòt dedichê al muṣicésta Rinaldi ed Rezōl. Ind la 'stèsa ucasiòun é stê fât la facêda purghêda, incurunêda da fnèstri e da un timpèn. A l'intêren 'na sêla a fèr ed cavâl un pô slunghêda, trî ôrdin ed pêlch dóve al cèinter a 's capés al principêl sōl per 'na fōrma un pô pió prununcêda ed la balcunêda. In generêl al teâter dal d d'incô l'é armêṣ cumpâgn a còl uriginêl mēno che la decorasiòun dal sufét arfâta int al Novsèint. Al tèimp ed l'ûltma guèra al teâter l'é dvintê un granêr. Intōrna a j ân Sincquânta al vrîven butêr zò. Int al 1964 în stê fât soquânt lavôr ed rinfōrs al strutûri portânti cme i mûr estêren, al tèg, e i sufét. Fîn al 1982 al teâter l'é stê druvê cme magaṣèin comunêl e i curidōr ed l'ingrès cme sît ed 'na socetê cicléstica. Int al 1982 în stêdi fâti ôvri ed risanamèint al strutûri, al pavimèint e l'é stêda piturêda ed nōv la facêda. Dal 1984 al 1988 în stêdi fati dal milioréi grâsia ai fònd regionêl e a la lèg pr'al teremôt dal 1987. Incô l'é ed nōv druvê al Ridòt cme sêla cunferèiṣi e sêla mòstri cun un réch prugrâma, ind al sotpêlch a gh'é stê tirê fôra un ambiĵnt per 'na scōla ed muṣíca e 'na bânda muṣichêla. La prugramasiòun dal teâter l'é fêrma da quârant' ân.
Palâs Sartoretti[modifica | mudéfica la surzéia]
Palâs Sartoretti l'é dal Setsèin al preṣèinta 'na strutûra impunèinta e l'é in Piâsa Martiri. A l'intêren dal Palâs a gh'é dimòndi câmbri tra còsti un magnéfich salòun pr' al fèsti cun presiōṣi decorasiòun. Da un lêregh clonê ch 'al s'arvés ind la piâsa a's và dèinter a un lêregh e antîgh giardèin, incô cambiê in Pêrch, dôve a gh'é dèinter 'na grân varietê d'êlber soquânt ed quisché secolêr.
La Cēṣa Parochiêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla dedicheda a Sânta Maréia Assunta l'é stêda fâta tr' al 1855 e al 1858 da Cesare Costa al 'stès prugetésta dal Teâter Municipêl ed Rèz. L'é fâta in stîl grêch, a trèi navêdi, 'na sôrta ed mèza véia tra la cēṣa a crōṣ grêca e còla a crōṣ latèina. La cēṣa l'é stêda fâta dóv' a 'gh n' êra n'êtra. La gh'à 'n intêren grandiōṣ e prupursionê, cun 'na grôsa cópla centrêla e dō capèli lêrghi a i fiânch. Al presbitêri, splèndid altêr in mêlmer, a intêrs dal Setsèint la deṣvîn da 'na cēṣa tôta via a Guastâla. La capèla ed mansèina dal Setsèint, dedichêda a la Madòna dal Ruşâri, la gh'à un belésim altêr in mêlmer, l'é l'ónich elemèint impurtânt ch' al vîn salvê quând è stê butê zò la vècia cēṣa dal Sesèint. Al parèidi ed fiânch ed la capèla a gh' în j antîgh purtêl in mêlmer. Ind la capèla ed dréta dedichêda al Sânt Crucifés a gh'é l'altêr e 'na curnîṣ in scajôla ch' la deṣvîn ânca lê da la cēṣa butêda zò. La facêda l'é divîṣa in dû cun la pêrta centrêla alvêda da tèra e finîda cun fruntespési a teriângol. A s' arvésen trî ingrès, êlt cun la lunèta d'ed sōver còl principêl, cun timpèn a teriângol quî ed fiânch. A l' estêren la cēṣa la gh'à 'na bèla tòra in stîl barôch, cumincêda int al 1700 e finîda utânt' ân dôp. Int al 1966 la cēṣa parochiêla ed Sânta Maréia Assunta, cun al teremôt, la gh'à 'vû di grôs dân tânt che a l'àn duvûda sarêr.
Uratôri ed Sân Venèri[modifica | mudéfica la surzéia]
La venerasiòun ed Sân Venèri, ereméta ed la Spèsia e Sânt Prutetōr dal paèiṣ, la s'é sparpagnêda fîn da i tèimp antîgh ind l'arzân. A Rezōl a gh'é 'n uratôri dedichê al Sânt tirê só int al 1775 in dó gh'ēra 'n'antîga cēṣa Rumâna.
Véla Aurelia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Vèla fâta fêr da i Gunşêga che a n' àn fât la cà ed l'istê, destinasiòun ed tânt nòm famōṣ e testimôni dal grân lóso dal gvêren di Gunşêga. La cōrt-palâs l'é stêda fâta insém in dó gh'êra un caşèin ed câsa.
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva l'é ûn di fabrichê religiōṣ impurtânt a Rezōl. Fâta int al 1856 a l'intêren a 's pōl amirêr un elegânt altêr magiōr in mêlmer més ind la parochiêla un ân dôp la só costrusiòun.
La Cēṣa Parochiêla ed Brugnêt[modifica | mudéfica la surzéia]
Còla ed Brugnêt l'é 'n'êtra bèla cêsa Parochiêla e l'é un santuâri mariân tirêda só int al Setsèint. A l'intêren ed la cēṣa a gh'é 'na tèila céca dal Sincsèint, che la figûra la Madòna ciamêda dal Bôch, venerêda perché cunsiderêda miraculōṣa.
Bundanâṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
A cîrca dû chilômeter ed distânsa da Rezōl a gh'é Bundanâs, la Bundèin ed Matélda ed Canòsa, dóve 'n antîgh fabrichê, incô 'na cumûna cōrt agrécola fôrsi dal Sincsèint e arnuvê int al XVIII e XIX sècol, al gh'à dèinter prubabilmèint, i rèst ed la cōrt dóve l'é môrta, int al 1115, la famōṣa Cuntèsa.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Razolo: Storia antica di Reggiolo (nell'Emilia) dalle origini al 1300. - Reggiolo : Comune Reggiolo, 1978.
- Franco Canova - Reggiolo : la storia. - Reggiolo : Amministrazione Comunale, 1980
- Rufo Paralupi - Storia di Reggiolo / Rufo Paralupi. - Bologna : Atesa, 2000
- Aldo Zagni - La chiesa parrocchiale di Santa Maria Assunta in Reggiolo - Modena : Teic, 1977
- Aldo Zagni - Matilde di Canossa a Bondeno di Roncore (Bondonazzo di Reggiolo); con quattro incisioni originali di Nunzio Garulli. - Reggiolo : Edizioni del Corno d'Oro, 1977
- Aldo Zagni - S. Venerio Abate e il suo culto a Reggiolo - Reggiolo : Corno d'oro, 1975
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna
GENERO:
Comedia.
VISITAS: 734
SINOPSIS Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna:
Actualizar fecha y hora :
2014-11-24 05:30:22
Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna Online Español, latino, castellano, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna pelicula completa para tu pc, ipad, tablet, movil, android, subtitulada HD, mira en linea Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna
Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna Peliculas44.net : Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna Online, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna HD 720p, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna audio latino, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna Espanol, pelicula completas, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna subtituladas, dvdrip, descargar Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna dvdrip Espanol Latino Vose, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna en Castellano, mira en HD Gratis, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna online latino HD, pelicula gratis en calidad HD, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna en calidad 720p 1080p, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna descarga directa, pelicula Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna Online, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna Audio Latino, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna Audio espanol, Magic in the Moonlight Magia a la luz de la luna vose


text:
Por s’anuzé dla Biblioteca provinziala ne vëgnel ghiré degönes spëises, ater co ti caji odüs danfora te chësc regolamënt dles tarifes. Al utënt ti vëgnel dantadöt metü a desposiziun debann i sorvisc de informaziun y de consulënza, sciöche inće i mesi d’informaziun dla Biblioteca provinziala, dantadöt i catalogs, les bibliografies, les operes de consultaziun, les banches dać y i sorvisc online cun i injins che alda laprò. La Biblioteca provinziala dëida inće l’utënt chirì informaziuns y fà archirides bibliografiches tan inant che ara va.
Por i cosć lià ala restituziun tardia di media, por les fotocopies y les stampes, por l’azès a internet, sciöche inće por i imprësć internazionai vëgnel ghiré chëstes tarifes dai utënć dla Biblioteca provinziala:
1. Tarifes de amoniziun (tarifes d’omisciun)
Tl caje de retüda tardia vëgnel ghiré por vigni medium chëstes tarifes d’amoniziun:
Vigni amoniziun suraprò vëgn fata vigni 14 dis y la tarifa d’amoniziun vëgn alzada de 2,00 € por vigni medium.
2. Tessera dla biblioteca
La pröma tessera dla biblioteca vëgn fata debann y ara ti conzed al utënt da imprestè fora media pro la Biblioteca provinziala. Sce l’utënt se perd la tessera ti nen vëgnel fat na nöia por 3,00 €. La pordüda dla tessera dla biblioteca mëss atira ti gnì lasciada alsavëi ala biblioteca a na moda che ara pois gnì blocada por le imprëst.
3. Imprëst internazional y document delivery
Por vigni medium fornì tres imprëst internazional mëss l’utënt paié chëstes tarifes:
La biblioteca fej fora instëssa da che y co apostè n medium.
4. Internet
La tarifa depënn da tan dî che al vëgn adorè internet. Al vëgn ghiré 0,025 € / al menüt, belanfat co che an röia pormez a internet. Por n’ora vëgnel ghiré 1,50 €.
5. Fotocopies, stampes y scans
La Biblioteca provinziala ti mët a desposiziun sides mascinns por copié che stampantes a sü utënć. Prisc por stampes y copies:
Pra l scanner possel unì fat y metù sun na tlé-USB scanscions te chisc formac: jpeg, pdf single page, pdf multipage, tiff single page, tiff multipage.
I cosć per la stampes curespuend ala spëises nunziedes de sëura.
6. Pordüda o danejamënt de operes
Sce an perd o danejëia les operes o d’atri bëgns dla biblioteca mësson rete deplëgn le cost. Sce le medium vëgn ćiamò venü mëss l’utënt paié le prisc dl liber. Pro i media che po ma plü gnì cumprà sciöche anticuariat mëss l’utënt paié le prisc plü 5,00 € suraprò. Sce ara ne va gnanca da cumprè insciö le medium mëss l’utënt paié le prisc de n liber analogh. Sce al vëgn pordü n medium che alda pro le patrimone spezial dla Biblioteca provinziala y ara ne va nia da le sostituì tres öna dles manires descrites dessura, mëss l’utënt paié i cosć de imprëst internazional, les copies y i cosć por lié le liber.
7. Armà dl gardaroba
La Biblioteca provinziala ti mët a desposiziun debann a sü utënć na tle por s’anuzé di armà dla gardaroba. Sce la tle va manćia vëgnel ghiré 30,00 €.
Le personal dla biblioteca che à sura le sorvisc de imprëst é inćiarié de trà ite les tarifes.


text:
La cumissiun per furmaziun e cultura sustegna la participaziun finanziala dal chantun Grischun a las investiziuns da renovaziun da la NTB
La cumissiun per furmaziun e cultura dal cussegl grond ha predeliberà la missiva da la regenza concernent la participaziun dal chantun Grischun a la finanziaziun da las investiziuns da renovaziun da la Scola auta interstatala per tecnica (NTB) a Buchs e recumonda al cussegl grond dad approvar il credit d'impegn respectiv da 2,6 milliuns francs.
En sia ultima sesida ha la cumissiun per furmaziun e cultura – sut il presidi da deputada Sandra Locher Benguerel ed en preschientscha da cusseglier guvernativ Martin Jäger – concludì unanimamain da proponer al cussegl grond la participaziun dal chantun Grischun a la finanziaziun da las investiziuns da renovaziun da la NTB e da deliberar per quai in credit d'impegn da 2,6 milliuns francs. Las investiziuns da renovaziun planisadas che cumpiglian indrizs, apparats da labor ed in edifizi d'engrondiment importan totalmain 17,7 milliuns francs. Da quels resultan proporziunalmain 2,6 milliuns francs per il chantun Grischun. La cumissiun è sa fatga in maletg da la situaziun al lieu ed è sa laschada infurmar. Ella ha pudì sa persvader che las investiziuns da renovaziun planisadas èn adequatas e necessarias, perquai che la NTB è dependenta d'ina buna infrastructura per pudair garantir l'existenza da ses trais secturs da cumpetenza ils pli impurtants, numnadamain ils sistems d'energia, la microtecnologia e nanotecnologia sco er la tecnica per mesirar la producziun.
Duai il chantun Grischun sa retrair sco purtader da la NTB?
La NTB è in institut autonom da dretg public cun in'atgna persunalitad giuridica che vegn purtà dals chantuns Son Gagl e Grischun sco er dal principadi da Liechtenstein. Il medem mument è la NTB ina scola parziala da la Scola auta spezialisada da la Svizra orientala ch'è da sia vart ina fusiun sin basa d'in concordat da duas ulteriuras scolas parzialas sco er da la SATE a Cuira. Perquai ch'il chantun Grischun sco purtader da la NTB sto gidar a finanziar per l'ina il surpli d'expensas e per l'autra – sco mussà – las investiziuns da renovaziun, fissi ord vista dal Grischun pli favuraivel da sa retrair da la NTB e da pajar correspundentamain mo pli ils daners da scola per las Grischunas e per ils Grischuns che studegian a la NTB. Perquai cuntegna la missiva er ina proposta da la regenza, cun la quala ella vuless vegnir incumbensada dal cussegl grond da preparar la retratga dal chantun Grischun sco purtader da la NTB. Quai deliberass meds finanzials che pudessan vegnir impundids per scolas autas e per instituziuns da perscrutaziun en il chantun Grischun.
La cumissiun po chapir ils arguments da la regenza. Per betg far in pass che avess consequenzas negativas per las studentas e per ils students grischuns sco er per il Grischun – cun sias scolas autas spezialisadas – sco lieu da furmaziun e sco lieu economic na vuless la cumissiun betg gia avair preparà la retratga, mabain mo laschar examinar l'extrada. En quest connex fa ella al cussegl grond ina proposta da midada respectiva.
Il cussegl grond vegn a tractar questa fatschenta en la sessiun da december 2011.
Infurmaziuns:
presidenta da la cumissiun Sandra Locher Benguerel, tel. 079 658 13 53
Gremi: cumissiun per furmaziun e cultura
Funtauna: rg cumissiun per furmaziun e cultura


text:
04 11
Ol dé 4 de noèmber l'è 'l 308 ( 309 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 58 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de noèmber al è ul dí da pòost 308 ( 309 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 58 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1869 - Pröm nümar de la revesta sientífega Nature.
1922 - Howard Carter e la sò equip i descuvriss l'entrada de la tomba de Tutankamon a la Val di Rei.
2008 - Elessiú a president di SÜA
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - Valga, Galíssia, Spagna: Carolina Otero, cognossida come La Bela Otero. balerina Spagnöla famosa internassiunalament a finals del s. XIX.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1940 - Manuel Azaña, polítegh Spagnöl.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1933
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Germània: sa celebran elezziun legislatiif: i nazzi a otegnan el 44% di vott. || i Staa Ünii: el presideent Roosevelt al declara un festiif bancari: al sara sü tüti i baanch del paees e al congela tüti i transazziun finansiàri (la Granda Depressiun).
25 03 - Germània: i nazzi a proibissan i sindicaa líbar.
29 10 - Madrid (Spagna): a fundan la Falange Española al Teatro de la Comedia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 04 - Barcelona: Montserrat Caballé i Folc, cantanta d'òpera.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 12 - Barcelona: Francesc Macià i Llussà, polítegh e militaar Catalan, presideent de la Generalitat de Catalunya.
31 12 - John Galswoethy, scrituur Anglées, premi Nobel de Literadüra l'an 1932.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sant'Elena (isola)
Sant'Elena l'è on'isola de l'Ocean Atlantich center-meridional, situada a 15°55' di latitùden sud e a 5° 42' di longitùden ovest. La se troeuva à 1900 km de la còsta de l'Angoeula.
Territori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isola la s'estend per 16 km de lunghezza e 12 de larghezza masima, cont ona superfiss de 122 km2. L'isola a l'è de origin volcaniga, costituida de la part emergiuda d'on vecc volcan sotamarìn, cont el cradèr che 'l và giò drizz in sul mar de tri ladi, mentra che el quart lado el se troeuva al nivell del mar. La montagna pussee alta l'è el Diana's Peak, che el riva a 824 m, de dove vegnen giò vers el mar dij vallaa strett e ripid.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El clima, che l'è influenzaa de la corent fregia del Bengala e dij alisei, l'è putòst fregg, cont precipitazion normaj.
Vegetazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vegetazion l'è minga abondanta ma i zònn pussee bass hinn staa rimboscaa cont dij piant che s'hinn importaa.
Fauna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca la fauna l'è puttost povera. Carateristich de l'isola l'è on osèll, l' aegialitis Sanctae Helenae.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isola l'è stada discoverta el 18 de agust del 1502 del navigator portughes João da Nova Castella che l'ha batezada cont el nòm de la santa de quèl dì: Sant'Elena. L'isola l'era disabitada. Dòpo de vess stada brevement in dij man olandes, in del 1659 l'è stada ciapada dij Ingles che gh'han postaa dij abitant bianch e dij s'ciav. Del 1815 al 1821 l'è stada la prigion del Napuleon che l'è staa anca sepelii finna al 1840 quand el còrp l'è staa riportaa in Francia. Al dì d'incoeu Sant'Elena l'è ancamò una colònia inglesa, da la qual i a dipenden anca i isoli de Ascension, Tristan da Cunha e Gough.
Economìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultùra l'è la baas econòmega de l'isola, almen in dove el terren volcanich el permett. La coltivazion principal l'è quèla dij pòmm de tera. A gh'è anca l'alevament bovin, ovin, caprin e de animaj de curtil. In del ocean se pesca cont profitt.
Cità principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Capital de l'isola l'è Jamestown, situada in su la còsta à la baas de una strèta val. In Jamestown a gh'è l'unich pòrt de l'isula. Alter villagg famos l'è Longwood, situaa a 500 m. de altèza, in dove che l'è staa tegnuu presonee el Napuleon.


text:
Gandelì
Gandelì (Gandellino in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la olta Al Seriana a 44 km de la sità e a 675 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 012 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 25,4 km² e 'na densità de popolasiù de 40 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Caruna, Gróm, Valbundiù e Valgòi.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gandelì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Top Gun
Top Gun (id.) 'l è 'n film 'd asiòṅ americàṅ dal 1986 ad Tony Scott ch'l à purtâ a cà al Prèmi Òscar dal 1987 par la canta Take My Breath Away dal grup di Berlin, scrita par Giorgio Moroder e par Tom Whitlock, óltar a atri tri nomination.
'L è custâ quìndas migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò ad tarśènt-sinquantasiē.
Sunt
Al tenènt Pete Mitchell (Tom Cruise), dit “Maverick”, e al tenènt Nick Bradshaw (Anthony Edwards), dit “Goose”, i èṅ un pilòta e 'n navigadōr dla Marìna di Stat Unî imbarcâ in sla pòrtaparéć Enterprise in viàś vèrs 'l usèan indiàṅ. Durànt un vōl ad qvéi sòlit insém a Bill Cortell (John Stockwell), dit “Cougar”, e a Sam Wills (Tim Robbins), dit “Merlin”, i lèśan al signàl 'd un veìvul "fóra róta", dū MiG-28 suviètic a dir dabòṅ. Maverick al taca a cùr'r-'g adrē, a và pèś a Cougar ch'al s cata cun 'l aparéć rus da drē da lò ma par sò furtùna quàl là al n vōl minga vèrar fōg sèg e pò a riva anc Pete in sò ajùt.
Quànd tut 'l è finî Bill al fà rapòrt a 'l sò cap e pò al dà 'l dimisiòṅ parchè al n pōl minga cumpatìr-'s al fat 'd ès'r andâ in a risć ad réndar sò fiōl pìcul, che lò al n à mai vdû, òrfan. Al cap al s arlìa cun Maverick e Goose parchè i s èṅ mis in perìcul par salvàr al sò cumpàgn e 'l i spedìs a la scóla di Top Gun a 'l pòst ad Merlin e ad Cougar. Chi lōr dū i gh'aṅ da sudàr dimóndi là parchè 'l adestramènt 'l è dûr. Insém a lōr a gh'è anc na dóna, l'astrofìśica Charlotte Blackwood (Kelly McGillis), dita “Charlie”.


text:
Cortaccia sulla Strada del Vino
Cortaccia sulla Strada del Vino (Kurtatsch an der Weinstrasse) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.084 abitàncc, 'na superfìce de 29 km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Coredo (TN), Egna, Magrè sulla Strada del Vino, Roverè della Luna (TN), Termeno sulla Strada del Vino, Ton (TN), Tres (TN), Vervò (TN).
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Chrysomela populi
La Chrysomela populi ciamàda ach Melosoma populi l’è ün insèt de la famèa di coleòpter che cóme ‘l dis ol nòm ‘l se ‘l tróa de sólet sö i populus, cioè i àlbere, e piö de rar sö i sàles; chèsto insèt se ‘l tróa in Eüròpa e in Àsia.
Cóme l’è fàcia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I öf i è de culùr zaldì – naràns, redundècc – islongàcc e i è tacài vià sóta i fòie di àlbere.
La càmola l’è nìgra quàndo la nas, pò la diènta biànca col có, i zàmfe e i töbèrcoi nìgher.
La pùpa l’è biànca con di smàgie nìgre che i regórda chèle de la càmola.
L’insèt marüt l’è grant ü ghèl o póch de piö, col có, i antène, i zàmfe e ‘l pronòto nìgher, menimà i élitre i è róse – bordò, bèle löstre e redùnde.
La éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’insèt marüt ‘l pàsa ‘l invèren in del teré o scundìt tra i fòie sèche fìna che la rìa la primaéra, alùra ‘l tùrna sö sö i fòie e ’l tàca de nöf a mangiàle per crès amò e ès prónt per rasàs sö.
I fémne i mèt i öf in ròs de 30 – 40 e i à tàca sóta i fòie. De sólet i fà i öf impó a la ólta, isé che, de manimà che i öf i se dèrf e i càmole i crès, s’pöl vèt a l’istès tép töcc i stàde de la éta de chèsto insèt. I öf i stà ‘n incübasiù per 1 o 2 setimàne a segónda de cóme 'l và ‘l tép, a i càmole i ghe ocór tra i 3 e i 4 setimàne per crès e apéna i è marüde cóme càmole i se tàca vià per la cùa a i fòie e i se ‘mpùpa per öna setimàna o póch de piö.
Dòpo la prìma generasiù, ghe n’è öna segónda che la crès in del estàt e che la darà i sò insècc marücc a setèmber e pò la pöl èsga ach öna tèrsa generasiù, se ‘l tép l’è bù, ma de sólet i càmole de chèsta generasiù, suradetöt i öltime, i ghe rià mia a dientà marüde e impupàs e i và a la malùra.
I dagn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’insèt marüt e la càmola, töi dù i màia i fòie, ma i fà mia di gran dagn fò che sö i àlbere piö zùene, chèle de vivàio, menimà sö i piànte cresìde i dà mia fastöde.
Bibliografèa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pollini Aldo, 2002, Manuale di entomologia applicata, Edagricole, Bologna.


text:
Gösàch
Gösàch (endèl dialèt del pòst Güsàch, prununciàt [gyˈhak]; Gussago en Italià) l'è 'n cümü de 16 753 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra de la cità de Brèsa, en diresiù Ovest.
Come i óter paés de la Franciacürta, zòna geogràfica de la qual el fa part, Gösàch el vànta 'na produsiù de vì de alta qualità. Famùza l'è la sò fèsta de l'ùa che la vé fàda 'ndèi més de Setèmber e Utùer còi car de le contrade che i pàsa per le vìe del paés. Le contràde de Gösach i è: la Piàsa, Cazài, Piedeldòs, Ruch, Sàle, Naèze, Le Siìne e La Crus.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gösàch l'è lüminàt endèi docümèncc medievài con nòm diferèncc: "de vico et fundo Gussiago"[2] (960), "Gussiacho", "Guxiacho" (piö aànti), "in vico Gixiago"[3] (1100), in fundo Gusiago[4] (1107), "de Gusiago" (1114), "de Gusciago" (1154), "de Guxago" (1174), "apud Gussciacum" (1185), "de Gusago" (1195).
El teretóre de Gösàch l'ìa zamò abitàt en época romàna e de chèsta prezènsa rèsta sés làpidi, e dù capitèi, retroàcc chèsti du öltèm endèla canònega de la frasiù de Ruch. A chèl tép là Gösàch el gh'ìa de véser en "pagus" tocàt de la stàda che colegàa Bèrghem a Verùna.
Piö tàrde, endèl Alt Medioévo, Gösàch el deènta séde de 'na piéf cristiàna, e l'è de chèla época lé la prìma edificasiù de la céza pievàna en località Piedeldòs, che la consèrva testemognànsa de la prezènsa longobàrda col pülpèt Mavioranus, amò 'ncö en bèla móstra al intèrno de la céza.
Endel Estimo Visconteo del 1385 Gösach el rizülta come capoquàdra e 'l sò teretóre el tülìa dét i cümü de Gösàch, Salàdega, Sàle, Ruch, Rodènch e Saià ("Saiano cum Rotingo"), Óme ("Omis"), Montezèi, Polàen, Alensà, Proài d'Izé, Mompià, Cobiàt ("Cobiato") e Üràch (e 'n cümü segnàt col nòm de "Pranzii" che 'l pödarès véser Proèze).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ S. Giulia - Pagina libelli
- ↑ S. Giulia - Libellus
- ↑ Federico Odorici, "Storie Bresciane", Brescia 1856, Libreria editrice A. Tarantola - pag.80