text:
Lugano ha cuntanschì ordaifer in pari da 3:3 cunter il HC Pilsen da la Tschechia, suenter ch'els avevan gudagnà il gieu da chasa cun 4:1. Ils ZSC Lions avevan gudagnà ordaifer cunter Wolfsburg cun 4:1 ed il gieu da chasa cun 5:2.
Tavau: Victoria ordaifer n’ha purtà nagut
La victoria da 3:2 ordaifer cunter Linköping n'ha betg tanschì per il HCD da vegnir ina runda vinavant, quai suenter ch'ins aveva pers a chasa cunter ils Svedais cun 4:7. Fin la 50avla minuta pareva la sensaziun dad esser pussaivla; ils da Tavau manavan lura anc cun 3:0.
Berna e Friburg vinavant
Dumagnà en l'otgavel final han persuenter Berna cunter Salzburg (4:1 / 3:3) e Friburg Gotteron cunter Kosice (1:1 / 4:1).
Pers a chasa cun 1:2 ha Zug cunter Eisbären Berlin ed è crudà ora, quai suenter che gia l’emprima partida era ida a fin cun ina terrada da 0:4.
RR novitads 22.00


c: text/html

text:
S’i vardoma mach la stòria, a son tanti coj ch’a l’han creà d’imperi con d’ambission fòra ‘d misura. A vorìo menagé lor ël mond an pijand ël pòst ch’a l’é mach ëd Nosgnor Dé, Creator e Signor ëd l’univers. Cole ambission-lì lor a son mai riussì a realiseje e mai a le realiseran coj che ancora a gaboliso ‘d progèt parèj. Le promësse ‘d Nosgnor, contut, a son ciàire e a faliran mai. Ël pòpol ëd Nosgnor, ch’a dissend da la mira spiritual da Abraham e Sara, e ch’a l’é formà ancheuj da ‘d gent ëd minca nassion, as opon a minca tiranìa e a varda con fiusa al compiment sicur ëd le promësse ‘d Nosgnor. Coste promësse a son selebrà ant ij Salm, establìe ant ël lìber ëd la Génesi, dëspiegà da j’apòstoj ëd Nosgnor, e a trovo sò compiment ant la përson-a e l’euvra ‘d Gesù Crist. I lo vdoma ancheuj an nòstre leture. An sël “coma” coste promësse a l’avìo da compisse, a-i era tante discussion fin-a ant ël temp ëd Gesù. Quand che Gesù a lo dëspiega ai sò dissépoj, chiel a trova fin-a l’oposission ëd Pero, che a l’avìa d’àutre ideje! “Gavte dai pé, e venme pitòst dapress”, a l’avìa dije Gesù. Sossì a l’é ‘n bon consèj ëdcò për nojàutri, ch’i soma ciamà a rasoné second i criteri ‘d Dé.
Na strenzùa ‘d man ëd tut cheur, n’ambrass sincer, un basin fòrt, për nojàutri a son n’espression d’amicissia, d’amor, d’arconossensa. A podrìo esse d’àutri ancora ij segn estern ch’a pòrto na significassion che, për sò mojen, a n’é confërmà e rinforsà. I na trovoma ‘dcò ant la Bìbia: ëd segn vorsù da Dé midem ch’a sigìlo la stipulassion ëd pat e d’aleanse. L’arcansiel, për esempi, a l’é ‘l segn dël pat establì da Nosgnor con Noè e soa famija apress d’esse stàit lor salvà da j’aque dël diluvi. Ël batésim e la Sin-a ‘d Nosgnor, a son ij segn e ij sugej che Nosgnor Gesù Crist a l’ha instituì e ch’a rapresento l’euvra che Chiel a l’ha compì për la salvassion dij Sò dal pecà e da soe conseguense. Tut sossì i lo trovoma ant le leture bìbliche ‘d costa sman-a, tant ant ël Testament Vej che ant ël Testament Neuv, an armonìa përfeta an tra ‘d lor.
La fidelità a la comission che Dé a l’ha fidane a sarà arcompensà: a-i é gnun dubi a cost rësguard! A-i è ‘dcò gnun dubi al rësguard ch’a-i sarà ‘n giudissi an s’ lòn ch’i l’oma fàit ant la vita, përchè i soma stàit creà da Dé coma ‘d creature responsabij. Cost prinsipi a l’é fortì ant ël Salm 50, ch’a doverta ancheuj nòstre leture bìbliche. La misteriosa assunsion an cel dël profeta Elìa (contà an nòstra sconda letura) an mostra coma che Nosgnor a fasa onor a coj ch’a lo servo con fidelità. La consacrassion al servissi ‘d Dé a l’é ‘dcò mostrà da l’esempi dl’apòstol Pàul ant la tersa letura, anté che chiel a spiega la rason përchè a-i son tanti che pura a arfudo la salvassion ch’a n’é sporzùa ant la Përson-a e euvra dël Crist. Mersì a Dé, tutun, a-i é coj ch’a doverto j’euj e, quand ch’a vëddo la glòria dël Crist ëstermà an soa ùmil umanità, e l’arsèivo con fèj, a mancheran pa d’otnì la grassia dla comunion eterna con Chiel, fin-a dëdlà dla mòrt. Sossì a l’é lòn ch’an mostra nòstra quarta letura, ciapà dal vangel ëscond March. A-i é pròpi da penseje bin ansima a ste ròbe-sì.
A-i é ‘d coj ch’a chërdo che ‘l Testament Vej a serva pì nen e ch’a sia stàit rimpiassà dal Neuv: lolì, contut, a l’é pròpi pa nen vera. A-i é na continuità ‘d sostansa an tra ij doi. Tant ch’a l’é vera che Nosgnor Gesù Crist a considerava j’euvre ‘d Mosè, dij profeta e j’àutri scrit coma na paròla autorèivola, la Paròla ‘d Dé midema e che chiel a l’era pà vnù për cangiela ma për compila. Tuit e doi, ij Testament Vej e Neuv, a pòrto l’arvelassion ëd Dé, cola che Chiel a l’avìa dàita ai sò mëssagé për nòstra istrussion. Ij profeta d’Israel e j’apostoj ëd Gesù a son coj che Dé a l’ha consacrà e sernù për parlene ‘dcò ancheuj. Soa dedission e abnegassion ëd lor a l’era compléta. An sò rapòrt con Nosgnor, tant ij profeta che j’apòstoj a son nòstr esempi ant soa vita ‘d preghiera e an sò servissi ativ për la càusa ‘d Dé. I lo vëdoma ant nòstre leture bìbliche ancheuj: ant ël Salm, ant ël toch ch’i lesroma dal profeta Isaìa e peuj ant l’esempi dl’apòstol Paul. Ël cò dle leture a l’é ‘l passagi dal vangel ëscond March ch’a términa con l’esortassion che Gesù a fà ai sò dissépoj e ch’a dis: “Andoma ‘nt le borgià davzin-e për ch’i l’hai da prediché ‘dcò ambelelà: a l’é bin për lòn ch’i son ëvnùit”. A l’é ‘dcò nòst dover seguité a porté la bon-a neuva ‘d Gesù Crist an tùit ij leugh anté ch’a l’é pa conossùa e ch’a riguarda soa përson-a e euvra. Coma ch’a dis ël Salm 147: “Nosgnor a manda ij Sò òrdin për ël mond – quant ch’a l’é lesta Sòa Paròla!”. Gnente e gnun a la podrà fé antrapé.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Play Suisse porscha ina vasta paletta da films, serias, documentaziuns, reportaschas e contribuziuns d'archiv da las differentas parts da la Svizra – en lingua originala e cun suttitels, e quai en trais fin quatter linguas. La plattafurma reunescha en in sulet lieu il meglier da tut las regiuns e fa punts tranter las differentas culturas. En il catalog da Play Suisse chattan las utilisadras ed ils utilisaders numerusas producziuns dals secturs cultura e furmaziun – dals «Cuntrasts» rumantschs sur las «Storie» talianas fin al «Temps présent» da la Svizra franzosa e l'emissiun da savida «Einstein» da la Svizra tudestga. Grazia a la structura tematica dal catalog ed a sistems da recumandaziun persunalisads pon las utilisadras ed ils utilisaders scuvrir purschidas da las autras regiuns linguisticas da la Svizra fin qua nunenconuschentas e profitar d'ina purschida da program bler pli vasta – e quai cura, co e nua ch'els vulan.
Play Suisse porscha in access illimità als programs da la SSR senza custs supplementars. La plattafurma offra a Vus las meglras producziuns e coproducziuns da RTR, SRF, RSI e RTS. Play Suisse vegn finanzià cun il budget regular da la SSR. Per las utilisadras ed ils utilisaders na resultan damai nagins custs supplementars.
Play Suisse è cumpatibel cun ils apparats suandants:
Computers
Voss computer sto disponer da las versiuns actualas da Microsoft Windows u da MacOs. En pli duvrais Vus in navigatur actual.
Smartphones e tablets
IOs
Android
Actualisai il sistem operativ.
Smart TV
Apple TV (quarta generaziun)
Android TV (a partir da la versiun Android 6)
App blue TV da Swisscom (versiun box IP1400 u 2000)
Chromecast
L'app per la televisiun intelligenta da Samsung (Tizen) è disponibla proximamain. Nus essan en discussiun cun ulteriurs produciders da televisiuns intelligentas e cun differents purschiders d'internet.
Grazia al Login SSR avais Vus access en il futur a numerus servetschs ed a diversas purschidas da la SSR e da sias unitads d'interpresa (RTR, SRF, RSI, RTS, SWI) che pretendan in conto d'utilisader.
Vus duvrais in conto d'utilisader per acceder a Play Suisse e per profitar dals servetschs persunalisads. Vus pudais p.ex. sincronisar las glistas dals favurits sin tut ils apparats, guardar vinavant videos e survegnir recumandaziuns da cuntegns persunalas. Grazia al login pon persunas domiciliadas en Svizra laschar avrir l'access als cuntegns da Play Suisse era per in segiurn temporar en in pajais da l'UE.
Dapli detagls en connex cun il login chattais Vus sut: dumondas e respostas.
Per s'annunziar sin Play Suisse stuais Vus l'emprim endrizzar in conto via Voss computer. Lura pudais Vus telechargiar l'app ed As colliar cun Voss smartphone, Voss tablet e Vossa televisiun intelligenta.
Dapli detagls davart il login chattais Vus sut: dumondas e respostas.
1. pass: endrizzai Voss conto da Play Suisse
Cura che Vus avais endrizzà il conto via Voss computer, Voss tablet u Voss smartphone, avais Vus in login che permetta d'As colliar cun Vossa televisiun intelligenta.
2. pass: telechargiai l'app sin Vossa televisiun intelligenta
Vus pudais telechargiar l'app Play Suisse cun Vossa televisiun intelligenta.
L'app chattais Vus qua:
Android TV – telechargiar en il Google Play Store
Apple TV – telechargiar en l'App Store
Swisscom TV – telechargiar en il Blue TV App Store
Sche Play Suisse n'è betg disponibel en ils lieus inditgads, pudais Vus guardar Play Suisse era via Chromecast.
3. pass: As colliai e guardai
Cura che Vus avais fatg Voss login e telechargià l'app sin Vossa televisiun intelligenta, pudais Vus As colliar cun Voss smartphone u Voss tablet.
Chromecast è in apparat da streaming che permetta da streamar sin Vossa televisiun serias, films, programs da sport u gieus da video.
Sco telecumond serva Voss smartphone, tablet u computer.
Tschertas televisiuns intelligentas èn cumpatiblas cun Chromecast senza ch'i dovria l'apparat da streaming. As infurmai p.pl. en il manual per utilisaders da Vossa televisiun.
Persunas domiciliadas en Svizra ch'èn temporarmain en in pajais da l'UE (p.ex. durant las vacanzas) pon laschar avrir l'access als cuntegns da Play Suisse.
La disponibladad da cuntegns medials en tscherts pajais è dependenta da las cunvegnas fatgas cun ils possessurs dals dretgs da derasaziun da quests cuntegns ubain da las cundiziuns generalas giuridicas en il pajais respectiv. La SSR dispona per regla dals dretgs da publitgar cuntegns en Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein. Ultra da quai dastga ella en blers cas – però betg en tuts – metter a disposiziun ils cuntegns a persunas domiciliadas en Svizra era durant ch'ellas èn temporarmain en in pajais da l'UE. La SSR è perquai obligada da controllar ils lieus da segiurn e sche necessari ils lieus da domicil.
Ils cuntegns da Play Suisse stattan a disposiziun a tut las utilisaders ed a tut ils utilisaders en Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein. Persunas domiciliadas en Svizra pon nizzegiar Play Suisse era sch'ellas èn temporarmain en in pajais da l'UE, p.ex. durant viadis. Quest access sto vegnir avert separadamain. En tut ils auters pajais n'è Play Suisse betg disponibel. Igl è pussaivel che singuls videos sin Play Suisse na pon per motivs giuridics era betg vegnir mess a disposiziun en ils pajais da l'UE.
L'utilisaziun da Play Suisse a l'exteriur è differenta tut tenor pajais da domicil e da segiurn:
Persunas domiciliadas en Svizra pon utilisar ils cuntegns da Play Suisse era durant ch'ellas èn temporarmain en in pajais da l'UE. Per survegnir quest access ston ellas endatar lur numer dal telefonin svizzer ed il numer postal da lur lieu da domicil en Svizra. L'access vegn avert directamain sin la plattafurma da Play Suisse sut las configuraziuns. Utilisadras ed utilisaders betg domiciliads en Svizra n'han nagin access a Play Suisse davent d'in pajais da l'UE.
Considerai p.pl. che a l’exteriur po il retschaviment da SMS e la colliaziun cun l’internet chaschunar custs per ils utilisaders e las utilisadras. Cunzunt il videostreaming basegna grondas quantitads da datas. Quests custs dependan da l’operatur da la telefonia mobila, dal contract tschernì e da la moda da colliaziun cun l’internet e na pon betg vegnir influenzads da la SRG SSR.
L'access a Play Suisse davent d'in pajais da l'UE sa referescha sulettamain als cuntegns da questa plattafurma. Per motivs giuridics è l'access a cuntegns d'autras apps e plattafurmas da la SSR per il mument pussaivel mo en Svizra.
Intgins access a l'internet, p.ex. tals en hotels ubain hotspots publics, vegnan manads sur adressas IP (protocol d'internet) da l'exteriur. Perquai vegn Voss lieu da segiurn reconuschì sco «a l'exteriur». Il medem po succeder, sche Vus accedis a noss servetschs via ina colliaziun VPN (Virtual Private Network). Empruvai d'As colliar cun l'internet via in'adressa IP svizra, p.ex. sur la rait dal telefonin.
Gea. Tut ils cuntegns èn disponibels en la lingua originala cun suttitels tudestgs, franzos e talians. Ina selecziun da titels stat a disposiziun er en rumantsch. Uschenavant ch'è disponibla ina versiun audio en ina u pliras autras linguas, vegn era quella proponida.
Cura che Vus guardais il cuntegn audiovisual, pudais Vus cliccar sin l'icona giudim a dretga da Vossa televisiun. Là pudais Vus selecziunar las linguas ed ils suttitels disponibels.
En il fratemp stattan a disposiziun sin Play Suisse passa 3000 titels.
Quai dependa, sch'i sa tracta dad in'atgna producziun u d'ina coproducziun. Atgnas producziuns – damai producziuns finanziadas exclusivamain cun il budget da la SSR – po la SSR metter a disposiziun nunlimitadamain sin Play Suisse. Coproducziuns èn disponiblas tranter sis mais e tschintg onns – tut tenor la cunvegna cun ils possessurs dals dretgs.
Play Suisse porscha cuntegns che vegnan emess parallelamain sin noss chanals classics. Mo en cas excepziunals chatt'ins tscherts cuntegns, per exempel en il rom da cooperaziuns da festivals, exclusivamain sin Play Suisse.
Il catalog sa cumpona en emprima lingia d'atgnas producziuns da las unitads d'interpresa da la SSR (RTR, SRF, RSI, RTS) e da coproducziuns, a las qualas la SSR è participada en il rom dal Pacte de l'audiovisuel (serias da film e films da kino). Play Suisse metta il focus sin la ficziun sco era sin films documentars e serias documentaras, per ils quals la SSR posseda ils dretgs correspundents. Play Suisse preschenta medemamain ina selecziun da contribuziuns, da las qualas la SSR è partenaria da producziun. La SSR tscherna titels da las differentas regiuns e dals differents coproducents, cun ils quals ella collavura – per represchentar uschia l'entira diversitad linguistica e culturala da la Svizra.
La plattafurma porscha differentas pussaivladads per chattar cuntegns ch'As interessan:
La newsletter infurmescha las utilisadras ed ils utilisaders davart novs cuntegns en il catalog da Play Suisse e davart novas funcziunalitads da la plattafurma da streaming. Ella vegn spedida maximalmain ina giada l'emna.
Na, sin Play Suisse na datti nagina reclama – tuttina sco sin las autras purschidas online da la SSR. I po però esser che tscherts videos cuntegnan il sponsoring da l'emissiun respectiva mussada en la televisiun. Tenor il dretg da radiodiffusiun è la SSR obligada da preschentar sin Play Suisse il sponsoring respectiv dad emissiuns mussadas en il program e purschidas sin Play Suisse – precis tuttina sco ch'i vala era per l'ulteriura purschida online da la SSR.
Actualmain n'exista nagin login specific per uffants e giuvenils. Pertge ch'il mument na datti era betg in cuntegn specific per uffants e giuvenils. I dat però il sectur «Famiglia». Quel gida ils geniturs a chattar cuntegns adattads per tut la famiglia. La SSR ha sviluppà in sistem d'avis, cun il qual ella avertescha da cuntegns betg adattads per uffants e giuvenils. La signalisaziun da vegliadetgna è marcada – tuttina sco en la televisiun – cun ina trav melna u cotschna, uschia ch'ils geniturs pon s'orientar bain.
Play Suisse utilisescha las datas d'utilisaders tenor la Decleraziun davart la protecziun da datas valaivla.Ils detagls chattais Vus en las dumondas e respostas areguard la protecziun da datas.
Vus survegnis agid via playsuisse.login@srgssr.ch.


text:
Figari
Figari en lèngua sarda e 'n galürés (Golfo Aranci in italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 2 385 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna col cümü de Olbia.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En in scriver als crediturs rinfatscha l’uffizi da concurs Plessur, a las bancas UBS e Banca chantunala grischuna dad avair violà considerablamain lur obligaziun da diligenza. Uschia saja vegnidas fatgas transacziuns dubiusas senza che las bancas avessan reagì.
Annen: «Carambolascha totala»
Il manader da l’Uffizi da concurs Plessur, Philipp Annen, discurra dad ina carambolascha totala, nua ch’i saja grev da numnar ils donns che mintga involvà haja chaschunà. El spera, ch’il derschader possia reparter las summas sin ils culpants.
Sper las duas bancas ha l'uffizi da concurs er denunzià ils revisurs da l'interpresa fiduziaria. Là speria el sin in resultat bilateral, ha ditg Annen envers RTR.
Cunter l'interpresa eran vegnidas inoltradas pretensiuns da 16 milliuns francs; 7,8 milliuns ha l'uffizi da concurs acceptà.
RR novitads 07:00 / actualitad bunura


text:
Stüdi y relevamënc
Stüdi y relevamënć
I parcs naturai é raiuns ampli cun na contrada naturala y culturala en gran pert ciamó nia azicada, cun na gran varieté d’ambiënc de vita y na flora y na fauna da spavënt rica. Ai é caraterisá da particolarités geologiches y da raiuns dër desvalis. Porchël éres ince tan interessantes dal punt d’odüda scientifich.
Por podëi garantí plü di n anuzamënt sostenibl di raiuns sot a sconanza, él important da aprofondí les conoscënzes de chisc raiuns tres laurs d’inrescida y relevamënc.
I vicí da rapina ti parcs naturai Fanes-Senes-Braies y Pöz-Odles
Chësc stüde é gnü fat dal dr. Antonio Borgo sön inciaria dl Ofize Parcs naturai (atualmënter Ofize Natöra) ti agn dal 1999 al 2001. Le fin de chësc laur d’inrescida ê chël da registré les sorts de vicí da rapina de de y de nöt ti dui parcs naturai. Por vigni sort él gnü fat n’analisa dl ambiënt de vita y sön la basa de chësta él gnü dessigné chertes de difujiun potenziala. Chësc stüde é gnü scrit por talian.


text: 7.3.2013. Finalmein, aschia savessen ins quasi dir, cumpara il niev reglement da basa dils pumpiers, in’ovra cumineivla da tuts cantuns svizzers. Quei novum levgiescha cunzun ils cuors federals che stuevan tochen oz prender risguard sin buca meins che quater differents reglements. La nova ovra risguarda denton era il svilup tecnic dils davos onns e sedrezza buca mo al cader, mobein era a mintga pumpiera e pumpier. Il svilup dils davos onns dils pumpiers ei enorms. D’ina vart sforza la construcziun da baghetgs cun adina novas materialias in adattament, da l’autra vart porscha la tecnica adina novas e meglieras sligiaziuns per cumbatter prighels. Buc d’emblidar ein las spetgas che biara glieud han visavi ils pumpiers: quei ch’ils profis, pia ils pumpiers da professiun fan, vegn era pretendiu dalla milissa. Oz vegnan perquei era nossas vischnauncas muntagnardas buc da scappar dil svilup, sil pli tard cugl jester fa vacanzas tier nus e pretenda il medem survetsch sco en siu marcau! Tut quei ha consequenzas per la scolaziun ed ils purtaders dils pumpiers. Avon tschun onns ei ina gruppa da lavur incaricada dalla CSP (Coordinaziun svizra da pumpiers) semessa alla lavur. La Svizra orientala ei vegnida representada entras inspectur Markus Hartmann da Claustra. Aschia ei nies cantun adina staus informaus tgei che cuora e passa, ha cheutras schizun giu la pusseivladad d’inoltrar agens giavischs. Risguardar tut ils giavischs dall’entira Svizra ei denton buca stau sempel. Perquei han ins analisau seracass dils davos 30 onns, fatg tests cun persunas buca dil fatg e rimnau igl enconuschent, sedumandond tgei che fetschi senn e tgei buc. Finamira era da crear in reglement per mintginA, descargaus da balast, cargaus culla materia la pli impurtonta. Oz, mirond atras il reglement, astgan ins dir che quei ei gartegiau. En in lungatg sempel vegn presentau sin rodund 250 paginas il pli necessari. Il reglement cumpara en ina mappa da fegls ch’ins sa da tut temps cumplettar ni midar. L’entira ovra ei stampada diltutafatg en colur ed illustrada cun fetg bia graficas e maletgs, fatgs aposta per la scolaziun e che sedeclaran da sesezs. Novaziuns dat ei gia sillas empremas paginas. L’emprema part entscheiva cun in codex d’honur che regla il cumportament dils pumpiers en general. Quei ei zatgei niev, mo era urgent cunzun oz el temps nua che facebook e medias electronicas han in nundetg regl da rimnar informaziuns. La part davart la segirtad survegn dapli peisa e muossa fetg bein cun tgei prighels ch’ils pumpiers d’ozildi vegnan cunfrontai. Cheu semuossa era spert ch’ei ha dau unfrendas da material. La tschenta da liberaziun ei curdada naven perquei ch’ella ha piars sia funcziun. Ina nova part ei la metodica d’instrucziun. Cun maletgs fetg clars vegn declarau co il carstgaun empren e co igl effect d’instruir ei il pli effectivs. Niev ei era ch’il reglement secumporta diltuttafatg culla part edida avon dus onns che cuntegn la tactica. Aschia dat ei buca pli divergenzas e consequentamein ein decuors clars e capeivels. Sche pumpiers pli vegls miran atras il niev reglement vegnan els spert a far stem ch’ei dat buca pli camonds. Ferton ch’ei era pli baul praticamein in puccau da dar in falliu camond ein quels gia per gronda part svani cul reglement vegl. Il niev reglement discuora da decuors e risguarda la savida dils pumpiers. Camonds el senn vegl san vegnir duvrai sch’il scharschau (persuna che ha surpriu in’incarica, independentamein da siu grad) considerescha quei per necessari. Adina puspei crodan scafettas blauas e cotschnas en egl. las cotschnas cuntegnan puncts da segirtad, las blauas dattan tips e muossan trics co proceder il meglier. Alla fin dils biars capetels vegn fatg la punt cul reglement da tactica e mussau exempels co in decuors cugl urdein savess veser ora. Il niev reglement cumpeglia era pliras parts che sesanflavan tochen oz en reglements specials. Cheutras semida era l’instrucziun dils pumpiers. Aschia appartegn il schurmetg da flad buc pli ad ina gruppa da specialists, mobein ei ina part integrada per mintga pumpier. Era il capetel per salvaments da pionier ei ina cumpart impurtonta. Il ventilatur e la camera termica anflan medemamein plaz en agens capetels ed aschia san ins dir che tuttas spartas ein oz cuvridas entras il cuntegn. Sulettamein per ils specialists digl agid stradal e dall’ustonza d’ieli e chemia vegn ei aunc a dar egl avegnir reglements supplementaris. Il niev reglement pretenda ina scolaziun per igl entir cader. Quei fa il Grischun els decuors dils proxims treis meins. Duront in di vegn la filosofia dalla nova ovra elaborada e la finamira ei che mintga persuna dil cader capescha quella. Silsuenter suondan ils pumpiers. Emprovas en cuors e corps da pumpiers muossan ch’il niev reglement ha success. Ed aschia ein ils pumpiers svizzers semtgai per ils proxims onns, silmeins dalla vart dalla scolaziun.


text:
Per survegnir access a l'Edifizi dal parlament dovran collavuraturas e collavuraturs da medias da princip in'accreditaziun u ina legitimaziun d'access. Tut las infurmaziuns e tut ils documents chattais Vus sutvart. Il
fegl d'infurmaziun per collavuraturas e collavuraturs da medias infurmescha Vus davart las reglas da gieu en il parlament.
Accreditaziuns da di
Per survegnir in'accreditaziun dal di stuais Vus As annunziar almain 3 uras ordavant tar la Secziun Infurmaziun dals Servetschs dal parlament.
Talun d’annunzia Accreditaziuns da di
Sche la dumonda na vegn betg inoltrada almain 3 uras ordavant, ston ins far quint cun in temp da spetga pli lung. Las collavuraturas ed ils collavuraturs da medias che han basegn d'access, ston pudair s'identifitgar cun ina carta da pressa.
Legitimaziun permanenta C1
Per survegnir in legitimaziun permanenta C1 (access senza preannunzia) stuais Vus inoltrar la dumonda sutvart almain 3 emnas ordavant tar la Secziun Infurmaziun dals Servetschs dal parlament. Quest access è resalvà a collavuraturas e collavuraturs da medias che dovran en il rom da lur contribuziuns schurnalisticas regularmain access (almain 12 access durant la durada da la valaivladad) a l'Edifizi dal parlament.
Talun d’annunzia per in legitimaziun permanenta C1
Accreditaziun permanenta (Legitimaziun permanenta C)
La Secziun Infurmaziun dals Servetschs dal parlament na dat naginas accreditaziuns permanentas. Per accreditaziuns permanentas è responsabla la
Chanzlia federala.


text:
Cianté classich
Le percurs didatich dl cianté lirich se dá jö cun l’impostaziun dla usc, le control dl fle, le sëns ritmich, l’intonaziun y le svilup dl’orëdla musicala.
Le curs de cianté lirich á le fin da imparé y assimilé la tecnica vocala che vëgn spo chirida y aplicada tl momënt dl cianté.
I toc da studié gnará chiris fora adöm cun le personal insegnant tignin cunt dla usc, dl livel de tecnica dla usc y, ti limic dl poscibl, di gusć musicai. Al é sambëgn cler che vigni porsona fej le medemo percurs por ci che reverda le svilup dla tecnica, mo personal dal punt de odüda dl repertore.
L’aspet dl'interpretaziun vëgn afronté cun l’analisa stilistica de esecuziuns desvalies, le confrunt danter "manires" desvalies da cianté le medemo toch, mostra sö les poscibilités espressives y ti conzed ala porsona che impara da podëi esperimenté soluziuns desvalies en relaziun ales singoles capazités y ala fantasia.
Pité da ...
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Dai 14 agn
Test d'amisciun
Nou


text:
Las persunas suspectadas hajan scrit messadis «preoccupants» sur il servetsch da messadis electronics «Telegram», han investigaturs franzos ditg a l'agentura da novitads franzoisa AFP. Els hajan discurrì dad acziuns violentas.
Arrestà ina persuna en la Svizra franzosa
La procura publica svizra ha perquirì mardi pliras chasas en ils chantuns Vad e Neuschatel. Là haja la polizia arretà ina persunas da 23 onns. Tenor la procura publica suenter investigaziuns che marschian dapi il zercladur da l'onn passà.
Sclerir motivaziun ed intenziun
Cumenzà avevan las investigaziuns cun ina denunzia penala dal chantun Vad. Investigar, investighescha la procura publica concret pervi dad eventualmain avair cuntrafatg a la lescha che scumonda gruppaziuns terroristicas – sco per exempel «Stadi Islamic» ed «Al-Kaida». Sclerì vegn ussa la motivaziun e las intenziuns da las persunas suspectadas.
Nagins indizis per plans concrets
Plans concrets per acziuns violentas n'hajan ins però betg. Uschia punctuescha la procura publica federala ch'i valia la presumziun d'innocenza per tut las persunas pertutgadas.
RR novitads 14:00


text:
Aborigines
Aborigines (englais [ˌæbəˈɹɪdʒɪniːz], „indigens originars“) è la denominaziun da la populaziun originara da l’Australia. Els han populà il continent avant radund 40’000 enfin 50’000 onns. Ils Aborigines na furman nagina etnia omogena, mabain sa dividan en differents pievels e clans cun fitg differentas linguas ed usits.
Tut tenor definiziun e funtauna devi avant l’arrivada dals alvs enturn 400 enfin 700 differents pievels d’Aborigines che vivevan en emprima lingia sco chatschaders e rimnaders. Cun l’arrivada dals colonists alvs a partir da l’onn 1788 è il dumber da radund 300’000 enfin in milliun abitants originars sa sminuì sin 60’000 l’onn 1920. Ils motivs èn stads malsognas importadas, ma er conflicts violents cun colonists pervia da dretgs territorials.
Dus terz dals radund 464’000 Aborigines dad oz vivan èn citads ed èn s’adattads a la moda da viver dals alvs, damai che las autoritads han promovì durant decennis ina politica d’assimilaziun. Il meglier èn las tradiziuns dals Aborigines sa mantegnidas en il Territori dal Nord, nua ch’ils Europeans èn sa chasads pir tard. Là vivan ils Aborigines per il pli per sasez e radund 60 % dad els discurran a chasa vinavant ina lingua indigena.


text:
Theodor Fontane – in autur e publicist da renum – ha passa 70 onns cura ch'el cumenza a scriver in da ses romans ils pli reussids: "Effie Briest" è il num d'ina dunna giuvna che vegn sut las rodas da las convenziuns socialas. Ella è bella, spontana e plain vita.
Effie marida cun 17 onns e mora cun 29, damai che ses cor rumpa en il clima rigid da la societad prussiana cun ses codex d'onur e sias leschas diras che salvan la parita era sch'il singul va a frusta. Fontane na fa betg il moralist e truader. El be observa e reflectescha. E scriva in dals pli fascinants romans da la litteratura tudestga dal uschenumnà "realissem poetic".


text:
Frars Grimm
Las praulas
Sursilvan
Surselva Romontscha, 2000, restampa 2013, numer d’empustaziun 3-906680-56-8
Ina collecziun da las pli bialas praulas e fablas dils frars Grimm. Praulas che perdan mai lur magia. – In accent special da quest’ediziun ein las numerusas illustraziuns fatgas cun gronda premura tochen en il pli pign detagl. Ellas dattan veta a las figuras da las praulas e sveglian la fantasia da quel e quella che legia ellas.
Nevana ed ils siat nanins
Gionin e Grettina
Il luf ed ils siat anseuls
La fumitgasa dallas aucas
Il giavel culs treis cavels dad aur
La Capetscha cotschna
Il pauper ed il reh
Ils musicants da Brema
Gion da cletg
Il cusunz valerus
La dunna Holla
Il retg dils rustgs
Ils treis nanins egl uaul
Rampuniala
La siarp alva
Runcafletg
L’aua dalla veta
Alvetta e Rosetta
Il retg Barbacorn
Igl utschi dad aur


text:
Scarpa
La scarpa l'è ona calzadura, cioè on ogett de mett in sui pee, di quai la ciappa la forma. La se descompagna del scarpon e del stival perchè la quatta nò la caviggia.
La serviss per protegg el pè del terren, ma anca per permett de caminà mej.
A l'è on ogett bell antigh, e i primm testimonianz je troeuvom in del 9000 p.d.C. A bon cunt, el sò usagg el s'è spantegaa de bon domà in de l'età moderna: in del Medioev, per esempi, la pupart de la pora gent la doperava i zoccor (scarp faa de legn).
La scarpa a l'è anca on ogett de moda (in manera particolar feminil) bell important. L'omm che 'l repara i scarp el se ciama bagatt o scarpolin.
I scarp de tennis, intenduu 'me scarp di pover, hann ispiraa vuna di canzon pussee famos de l'Enzo Jannacci, cioè "El portava i scarp de tennis", che la gh'ha 'me protagonista on barbon de Milan.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla scarpa el riva del germanegh skarpa, cioè "sacoccia de pell". L'è spantegaa in tutt i lengov d'Italia.


text:
«Cura che jau hai udì l’emprima giada ‘Schwizertütsch’ hai jau pensà dad esser en la faussa terra. Jau n’hai betg chapì che quai era atgnamain tudestg» di Zuzanna Vinzens che è oriundamain da la Tschechia. La mancanza da perspectivas professiunalas veva avant otg onns pretendì dad ella da prender cumià da la famiglia e da sia figlia. Discurrer, discurriva Zuzanna Vinzens lura mo tschec e russ.
L’experientscha che la lingua è la clav per l’integraziun ha fatg era Polina Cavegn. Oriunda da Minsk en la Bielorussia discurriva ella mo russ. Oz discurra ella a chasa cun sia famiglia rumantsch, russ e tudestg. Ma era la mentalitad ha ella stuì emprender d’enconuscher pass per pass. «Pertge surrin ils Grischuns cura ch’els salidan in l’auter?» aveva ella sa dumandà. Oz, otg onns pli tard, ha ella la resposta.
Sper differentas istorgias persunalas tematisescha RTR las sfidas e las schanzas da l’integraziun, preschenta champs professiunals nua che quels dal lontan han chattà lavur e mussa però era co che differentas culturas han inspirà en ina tscherta maniera la cultura dal Grischun.
Medias 2018 Emna tematica «Dal lontan el Grischun»: Purtrets dad immigrants
Da l’amur, sur la lavur e la povradad enfin al gust da l’aventura – ils motivs, daco che persunas bandunan l’atgna terra èn multifars. Radund 44’000 persunas èn dentant vegnidas dal lontan en il Grischun ed han chattà qua in nov dachasa.
«Cura che jau hai udì l’emprima giada ‘Schwizertütsch’ hai jau pensà dad esser en la faussa terra. Jau n’hai betg chapì che quai era atgnamain tudestg» di Zuzanna Vinzens che è oriundamain da la Tschechia. La mancanza da perspectivas professiunalas veva avant otg onns pretendì dad ella da prender cumià da la famiglia e da sia figlia. Discurrer, discurriva Zuzanna Vinzens lura mo tschec e russ.


text:
Il glindesdi a las 6.15 è vegnì giu ina lavina sin il Pass da l'Alpsu che ha fatg donns vi da l'infrastructura da la Viafier Matterhorn Gottard da 200'000 fin 350'000 francs. Sco quai che Guido Monn, il responsabel per l'infrastructura ed il mantegniment tranter Oberwald, Göschenen e Mustér ha ditg ad RTR sappia nagin sa regurdar ch'ina lavina saja ina giada vegnida giu en quest lieu ed haja cuntanschì ina part dalla staziun sin il Pass da l'Alpsu. La lavina ha derschì, signals, pitgas da la lingia d'electricitad e donnegià ils fundaments. Ella haja gì ina ladezza da radund 100 meters ed emplunà la naiv sin passa trais meters autezza. Tochen ier saira er vegnì rumì la naiv, uschia ch'ins possia cumenzar cun las lavurs da reparatura.
Sche las lavurs s'avanzan senza pli gronds problems spera Guido Monn, ch'ils trens possian puspè cursar davent da sonda sur il Pass da l'Alpsu.
RR novitads 06:00


text:
Ina gronda part dals atlets svizzers è gia a Pyeongchang en la provinza Gangwon-do, radund 130 kilometers en l’ost da la citad principala Seoul. Er gia al lieu èn ils dus reporters per RTR, Roger Alig ed Andreas Wieland. Il viadi haja cuzzà bun 24 uras dad isch-chasa fin isch-chasa.
Abitaziuns cun pauc scharm
Sco la gronda part dals atlets vivan er schurnalistas e schurnalists en blocs cun fin a 30 auzadas. Andreas Wieland e Roger Alig èn da chasa a Gangneung, dasper il vitg olimpic a l’ur da la mar. En quest quartier èn oravant tut las concurrenzas en halla sco il hockey sin glatsch, il curling u il patinadi da sveltezza.
Las cursas da skis, biatlon u passlung èn intgins kilometers davent da la mar en las muntognas sidcoreanas, fin in’ura cun bus davent da Gangneung. Er en la muntogna sa chatta il IBC, il center da medias ch’ha sco gia als davos gieus olimpics survegnì ina dimensiun gigantica. En quest center èn tut las staziuns da radio e televisiun staziunadas, tranter auter er la SRG SSR.
Auter ch’anc als davos gieus olimpics il 2010 a Vancouver u il 2014 a Sotschi vivan er blers atlets en blocs enstagl da hotels, chasas u chalets. Ins na sa sentia betg propi da chasa ha il passlunghist Toni Livers manegià, i saja simplamain in zic fraid, auter che tar ils davos gieus olimpics. El haja organisà ensemen cun ses collegas d’equipa, almain ina maisa en abitaziun per uschia giugar cartas las sairas u pudair seser in zic da cuminanza. Persuenter sajan ils viadis d’in lieu a l’auter fitg curts.
Buffets cun bler ris, pulaster e schuppas
Auter èn era las tschaveras. Sco ils atlets sa rimnan er ils schurnalists mintga damaun èn grondas tendas u salas per ensolver. Dapertut buffets cun en emprima lingia tschaveras sidcoreanas, pia ris u schuppa da fidelins enstagl da steaks u spaghettis.
Ils gieus olimpics a Pyeongchang vegnan ad esser per in e scadin in eveniment spezial, en ina regiun ed ina cultura pauc enconuschenta. Ed era spezial èn las temperaturas. Fin ussa èsi stà fraid, fitg fraid a Pyeongchang cun temperaturas fin a minus 20 grads, quai oravant tut er pervia dal ferm vent.
RR actualitad 07:00


text:
dad Andri Casanova
Sch’ins fa stem, nua ch’ils biars ein vegni en contact cun ils diesch condaments, sche para ei ina caussa zanistrada. Biars han giu d’emprender ordado els da ductrina. Po buc sbagliar la successiun ni emblidar in punct! E buca meins derasau ein las liungas gliestas da puccaus che vegnan ordinai tenor ils diesch condaments e duein esser in agid per prender penetienzia. Quei ein omisdus muments ch’ein per biars buc mo en buna memoria.
Perquei less jeu dar in’autra perspectiva: Ils diesch condaments fan gie part d’in raquent pli grond, numnadamein dil viadi dil pievel d’Israel ord l’Egipta. Dieus ha liberau siu pievel dalla sclavaria ed el vul dar a quel la libertad. Ed ual en quei intent sepresentan ils diesch condaments. Igl ei diesch plaids da Diu che muntan la finala libertad.
Ei drova forsa in mument per saver leger il text ord quella perspectiva, denton vala ei la peina.
Ex 20,1–17
Lez dis ha Dieus plidau tut quels plaids e detg:
Jeu sun il Segner tiu Diu che ha menau tei ord la tiara d’Egipta, ord la casa da sclaveria. Sper mei dueis ti ver negins auters dieus. Ti dueis far per tei negins vuts e negins maletgs ni da quei ch’ei en tschiel sisura, ni da quei ch’ei giu cheu sin tiara, ni da quei ch’ei ellas auas sut tiara. Ti dueis buc adurar quels ni survir ad els; pertgei jeu, il Segner tiu Diu, sun in Diu schalus che castigia la cuolpa dils babs tochen ella tiarza e quarta generaziun vid ils affons da quels che odieschen mei, mo che demuossa grazia tochen ella melliavla generaziun vid ils affons da quels che tegnan car mei e salvan mes camonds.
Ti dueis buc far maldiever dil num dil Segner tiu Diu; pertgei il Segner vegn buc a schar senza castitg quel che fa maldiever da siu num. Fai stem dil di dil sabat, che ti tegnies sogns quel. Sis dis dueis ti luvrar e far tut tias fatschentas. Mo il siatavel di ei in di da ruaus, consecraus al Segner tiu Diu. Lu dueis ti far negina lavur, ni ti ni tiu fegl ni tia feglia ni tiu fumegl ni tia fumitgasa ni tiu bov ni tiu jester ch’ei enteifer tias portaslas portas dil marcau. Pertgei en sis dis ha il Segner fatg tschiel e tiara e mar e tut quei ch’ei lien ed ha ruassau il siatavel di. Perquei ha il Segner benediu il di dil sabat e fatg sogns quel.
Fai honur a tiu bab ed a tia mumma, sinaquei che ti vivies ditg ella tiara ch’il Segner tiu Diu vul dar a ti.
Ti dueis buca mazzar.
Ti dueis buca rumper la lètg.
Ti dueis buca engular.
Ti dueis buca dar faulsa perdetga encunter tiu permer carstgaunencunter tiu proxim. Ti dueis buca ver queida per la casa da tiu permer carstgaun. Ti dueis buca garegiar la dunna da tiu proxim ni siu fumegl ni sia fumitgasa ni siu bov ni siu asen e negina caussa ch’ei sia.
☛ evangeli dalla dumengia: Gn 2,13–25


text:
da ser Jan-Andrea Bernhard
Sch’ins dumandass oz sin via: Tgei ei in «unschiu»? – lu vessen paucs ina risposta, auters denton forsa ina risposta nunadattada. Cunquei ch’ei dat strusch pli retgs el senn dil Veder Testament, eis ei era grev da situar e capir il plaid «unschiu». Forsa fuss da cumparegliar cun «clamau» – clamaus da luvrar sco president, clamada da luvrar sco plevonessa, clamaus da luvrar sco fumegl, clamada da luvrar sco scolasta. Mintga clamada ei enzatgei sco esser «unschius» resp. «unschida» da Diu.
David leva buca metter maun vid Saul cunquei ch’el era unschius.
En nossa veta quotidiana dat ei tons muments che nus vegnin tentai da metter maun vid enzatgi – «metter maun vid enzatgi» sa era esser: provocar enzatgi, sentenziar enzatgi, gie schizun ignorar enzatgi… Mintgaton eis ei fetg sempel da «metter maun vid enzatgi»… En quellas situaziuns para ei perdert da seregurdar dil sedar ed agir da David: respectar la dignitad da mintga carstgaun perquei che mintgin ei clamaus e mintgina ei clamada – «unschius ed unschida» – da Diu. In e scadin ha sia clamada. Tgei lein nus cheu sentenziar?
Pertgei: «Il Segner renda a scadin tenor sia giustia e fideivladad» (1 Sam 26,23).
1 Sam 26,2.7–9.12–13.22–23
Lezs dis ei Saul semess sin via ed ius giu el desiert da Sif e cun el treimelli umens, ils eligi d’Israel, per encurir David el desiert da Sif.
Cu David ed Abisai ein da notg arrivai tier ils umens, uarda, cheu era Saul sedurmentaus enamiez il rudi dils carrs, e sia lontscha era fitgada el terren sper siu tgau. Mo Abner ed ils umens schischevan dentourn el. Cheu di Abisai a David: Dieus ha dau oz tiu inimitg en tes mauns. Sche vi jeu pia fitgar el vid il terren cun ina furada; ei vegn buc a duvrar ina secunda. Mo David di ad Abisai: Buca pren la veta ad el! Pertgei tgi savess metter maun vid igl unschiu dil Segner senza vegnir castigiaus?
E David ha priu la lontscha ed il buccal d’aua sper il tgau da Saul, ed els ein i naven. E negin ha viu ni engartau ei, negin ei sedestadaus, els durmevan tuts; pertgei in sien profund tarmess dil Segner era curdaus sin els. E David ei ius vi da l’autra vart, e sepustaus dalunsch sil tgiembel dil crest, ch’il spazi denteren era gronds.
Ed ussa cloma David: Cheu ei la lontscha dil retg. In dils umens duei vegnir neu per ella. Mo il Segner renda a scadin tenor sia giustia e fideivladad. Pertgei oz ha il Segner dau tei en mes mauns, mo jeu hai buca vuliu metter maun vid igl unschiu dil Segner.
☛ evangeli dalla dumengia: Lc 6,27–38


text:
Che che stüdia tl’Euregio pó jí inant dër bun marcé cun le bus y la ferata cun l’Euregio Ticket Students, che vel te dötes trëi les provinzies.
La jonëza che stüdia tl’Euregio pó ince chësc ann damané do o arlungé l’Euregio Ticket Students y s’anuzé insciö a na moda flessibla y sura i confins fora di mesi dl trasport publich te döt le Südtirol, tl Land Tirol y tl Trentin por n prisc pauscial. L’acordanza aposta vëgn arlungiada aladô dla deliberaziun dla Junta provinziala por ciamó trëi agn.
L’Euregio Ticket Students é na scomenciadia dles trëi provinzies metüda a jí d’otober dl 2021, sciöche pröm abonamënt sura i confins fora por i mesi dl trasport publich te döt l’Euregio. Cina sëgn él gnü damané do feter 750 abonamënc da studënc y studëntes dl Südtirol y dl Trentin tres südtirolmubiltà.
Che pó pa le damané?
L’abonamënt anual “Euregio Ticket Students” pó se lascé fá che che stüdia te n’université o n'istituziun de formaziun ecuipararada tl’Euregio y n’á nia ciamó cumplí 28 agn. La cherta pó gní damanada do tres n formular online sön chësta plata web. Le cost pauscial dl Euregio Ticket Students é de 320 euro; an n’á nia bria da paié ince la cherta. Che che stüdia che á bele n Südtirol Pass abo+ pó, te ot mëisc da canche ai a ciafé o arlungé l’abo+, damané do paian ite 170 euro l’Euregio Ticket Students. I ciafëis spo na cherta nöia che i podëis tó te döt l’Euregio.
Olá vel pa l’abo?
Por i abonamënc dl’Euregio dá fora tl Südtirol velel sön i mesi dl trasport publich tl Südtirol i medemi criters de adoranza co cun le Südtirol Pass abo+. Chël ó dí: Al tleca fá le check-in denanco jí te bus o ferata.
Tl Tirol y tl Trentin mëss indere l’Euregio Ticket Students dé fora tl Südtirol gní mostré ti mesi dl trasport publich; al é stlüt fora val’ linies turistiches. Sce an ó pón ativé la funziun de paiamënt por paié impara le sorvisc da se tó para la roda o tiers tl Südtirol, sciöche ince por jí cun le nightliner.
Scenó velel por l’Euregio Ticket Students pro i iadi cun le bus y la ferata de regola i criters d’adoranza dla provinzia olache an é. Al é da tigní cunt dantadöt dles desposiziuns desfarëntes por ci che reverda les ferates che vá lunc y le tó para la roda o tiers sön mesi dl trasport publich.
Dötes les informaziuns sön l’Euregio Ticket Students ciafon chiló:
www.vvt.at (Tirol)
www.trentinotrasporti.it (Trentino)


text:
Zeit.shift
– n iade digital tl dagní da inier:
mantignimënt, valorisaziun y trasmisciun dl'arpejun de tesć culturala de döt le Tirol
Proiet
Le fin dl proiet é da cherié na colaboraziun istituzionala che vá sura i confins fora y che döra dî por mantigní, valorisé y dé inant l'arpejun de tesć culturala dl Tirol y dl Südtirol. I bëgns culturai scric de döt le Tirol é sternüs fora te dötes les perts dl teritore y n'é al momënt da ciafé te süa totalité te degöna istituziun. Cina ciamó é i documënc ince ma en pert digitalisá y la popolaziun ne i conësc nia assá y ne ti pó nia saurí pormez. Tres na strategia de digitalisaziun y trasmisciun che vá sura i confins fora y te na colaboraziun strënta cun la Bibiloteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann, l’Universitäts- und Landesbibliothek Tirol (Biblioteca universitara dl Land Tirol) y l'Eurac Research vëgnel sëgn por le pröm iade fat rové virtualmënter adöm sön na plataforma web unica tesć sternüs fora tles regiuns desvalies y laurá fora cun l'aiüt de metodes dla linguistica eletronica orientada ales porsones che l'anüza. Chësc sozed cun l'ejëmpl prototipich di foliec da vigni de storics che manacia veramënter da jí dojö te süa funziun de fontanes. La priorité prinzipala dl proiet é da trá ite ativamënter la popolaziun. Bele tla fasa de proietaziun vëgn les zitadines y i zitadins cherdá y inviá da tó pert al'esploraziun di tesć tres anotaziuns online dl material testual, a na moda da sensibilisé la popolaziun sön süa arpejun culturala y la condüje plü dlungia a fontanes de tesć storiches. La plataforma web é la basa por na colaboraziun cun ciamó d'atres istituziuns bëgn sura la dorada dl proiet fora.
Partner prinzipai:
Repartiziun Cultura todëscia dl'Aministraziun provinziala - Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann
Partner:
Eurac Research – Istitut de Linguistica aplicada, Université de Desproch – Universitäts- und Landesbibliothek Tirol (Biblioteca universitara dl Land Tirol)
Partner assoziá:
Euregio Tirol-Südtirol-Trentino, Repartiziun Tiroler Landesarchiv der Tiroler Landesregierung (Archif dl govern dl Land Tirol), Tiroler Landesmuseen (Museums dl Land Tirol), Südtiroler Kulturinstitut (Istitut cultural dl Südtirol), Tiroler Bildungsforum (Assoziaziun por la cultura y la formaziun dl Land Tirol), Archif dla Provinzia autonoma de Balsan-Südtirol, Bibliotheksverband Südtirol (Assoziaziun biblioteches dl Südtirol)
Dorada dl proiet:
otober 2020 – otober 2022
Budget:
658.000 euro (443.000 € EU, 56.000 € contribut nazional, 159.000 € mesi sü)
Fins
1. Digitalisaziun de foliec da vigni de storics dl Tirol
2. Svilup y realisaziun de na scomenciadia Citizen-Science por valorisé documënc de tesć storics tres la partezipaziun dla zitadinanza
3. Elaboraziun linguistica eletronica di digitalisac (documënc arjigná por gní dá inant eletronicamënter) por poscibilités d'inrescida y visualisaziun plü amples
4. Azes digital a döta la racoiüda de foliec da vigni de storics tl teritore dl Tirol sön na plataforma web por l'inrescida d'informaziuns, la sensibilisaziun culturala y la formaziun
Prëibel fajede para!
Zitadines y zitadins interessá vëgn inviá da tó pert al'esploraziun de tesć y colaboré ativamënter al proiet: tres la plataforma Historypin
pó tesć publizitars de foliec da vigni de storics sciöche p.ej. chi dl Tiroler Grenzboten o dl Bozner Nachrichten gní descric por ci che reverda le contignü (to tag) y geolocalisá tres Google Maps (to pin). Insciö vára da recostruí virtualmënter les strades comerziales de nosta cité dan da cënt agn y les porsones interessades á l'ocajiun da descurí mistiers da n iade che ne vëgn nia plü praticá y imparé da conësce produc y ogec che ne vëgn nia plü adorá. Implü öga le fá "pin y tag" sciöche sostëgn dl'analisa linguistica eletronica, por che les ediziuns digitales di foliec da vigni de storics pois dedô gní esplorades tres parores de chirida sciöche p.ej. profii profescionai, posć, strades y inoms de familia.
Jide ite tla varieté dles fontanes de test storiches, lascesse tó dala morvëia da ti ciaré ai foliec che nes dá vijiuns interessantes dla vita tl Tirol dan da cënt agn y fajede para al pröm proiet de Citizen-Science de chësta sort!
D'atres informaziuns: https://all4ling.eurac.edu/de/zeitshift/
Por domandes: zeitshift@tessmann.it


text:
- En 27 lieus ha il chantun testà l'aua.
- En 3 lieus hani chattà concentraziuns da PCB pli autas che spetgà.
- Las concentraziuns na sajan betg en dosa privlusa.
Suenter ch'il chantun aveva constatà ch'il letg dal flum dal Spöl era gia contaminà cun policlorids biphenils (PCB) avant l'incap tar il mir da fermada Punt dal Gall, ha l'Uffizi chantunal per natira ed ambient testà plirs auters lieus. Chattà concentraziuns pli autas da PCB en l'aua hani sco spetgà en il Spöl, però era en il Rain tar Glion, en la Plessur tar Litzirüti ed en l'En sut Martina. Là vul il chantun far ulteriuras examinaziuns pli detagliadas en il decurs dal 2018.
En tut tschels dals 27 lieus examinads èn las concentraziuns stadas sin in nivel fitg bass, communitgescha l'Uffizi per ambient e natira.
Nagin privel per il carstgaun tar contact
Las concentraziuns en las auas sajan per part bain pli autas che spetgà. Cun fin 433,88 picograms (433 billiunavels dad 1 gram) PCB per liter è la concentraziun en il Spöl la pli auta. Sco proxim suonda il Rain tar Glion cun fin 111,02 picograms per liter, e la Plessur tar Litzirüti cun 95 picograms PCB per liter aua.
Las concentraziuns chattadas na sajan però betg alarmantas e betg privlusas per il carstgaun – e cler sut las limitas da l'organisaziun per sanadad da las Naziuns Unidas. Limitas svizras per il PCB en flums na datti tenor il chantun betg.
Limitas e cifras
- Tenor l'organisaziun per sanadad da l'ONU (WHO) po il carstgaun vertir 24-60 micrograms PCB mintga di.
- L'Uffizi per natira ed ambient quinta che mintga carstgaun absorbescha mintga di 3-4 micrograms PCB ord la natira.
Tuttina duain ulteriuras examinaziuns suandar. Surtut perquai che la natira na po betg decumponer il PCB, po quel s'accumular en sediments, però era en peschs e plantas. Uschia vul il chantun intercurir almain en ils lieus cun concentraziuns pli autas era anc, quant PCB ch'igl ha en ils sediments, però era quant PCB ch'ils peschs han accumulà.
PCB – Biphenils polichlorads
PCB èn cumbinaziuns da clor toxicas che pon effectuar cancer. Fin ils onns 1980 èn questas vegnidas duvradas surtut en transfurmaturs ed implants electrics sco liquid idraulic, però er sco lomiaders en lacs e meds d’isolaziun. PCB tutga entant tar las 12 substanzas toxicas organicas ch'èn vegnidas scumandadas il 2001.
RR novitads 09:00


text:
Alejandro Falla
Alejandro Falla (Cali, 14 ad Nuvémbar dal 1983, a s lèś /aleˈxandro 'faλa/ in Spagnōl) 'l è 'n tenìsta culumbiàṅ prufesiunìsta da 'l 2000. 'L è élt 185 cm e al péśa 77 chilo. Al dróa 'l bras sinìst'r e 'l tira 'l arvèrs a dū maṅ.
Al 16 ad Luj dal 2012 'l è rivâ a ès'r al nùmar quarànt'òt dal mónd in singulàr, al secónd dal sò paéś a finìr in di prim sènt dòp Mauricio Hadad. L'è stâ bòṅ ad bàt'r anc un Top 10 cuma Nikolaj Davydenko e di àtar cuma Gaël Monfils e Juan Martín del Potro. In dal 2010 'l è andâ in a risć ad far fóra Roger Federer a Wimbledon pardénd sèg sōl par 6-4 7-5 4-6 6-7 0-6 mént'r in dal 2011 al gh l'à cavàda a rivàr in di utàṿ a 'l Roland Garros.
In dla sò caréra 'l vins tri tìtui features in dal 2003 e ùndas tìtui challenger. 'L à anc śugâ dū finàli ATP ma al li à pardùdi tuti, a Bugutà (cimènt) in dal Luj dal 2013 cónt'r al cruàt Ivo Karlović par 3-6 6-7 e a Halle (èrba) in dal Śugn dal 2014 cóntar Roger Federer par 6-7 6-7.
Culegamènt estéran
- Wikiquote contiene citazioni di o su Alejandro Falla
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Alejandro Falla


text:
Sper Nino Schurter han anc auters sportists svizzers procurà per grond success quest onn, oravant tut Roger Federer. Tar ses comeback il schaner ha Federer gist triumfà a l’Australian Open a Melbourne. Cun ses 8avel titel a Wimbledon, il 19avel titel da Grand Slam, ha Federer rut in ulteriur record. Il sportist svizzer da l’onn ha la finala terminà la stagiun sco numer dus dal mund.
Per gronds success han plinavant er skiunzas e skiunzs svizzers procurà als campiunadis mundials da skis il favrer a San Murezzan. Beat Feuz (cursa rapida), Luca Aerni (cumbinaziun alpina) e Wendy Holdener (cumbinaziun alpina) han schizunt dastgà retschaiver la medaglia dad aur avant ils fans da chasa. Holdener ha plinavant anc gudagnà argient en il slalom ed è uschia stada la skiunza svizra cun il pli grond success a quests campiunadis mundials da chasa. Ulteriuras medaglias hai dà per Mauro Caviezel (bronz cumbinaziun alpina), Michelle Gisin (argient cumbinaziun alpina) e Lara Gut (bronz super-g).
Naginas medaglias hai dentant dà per passlunghistas e passlunghists svizzers als campiunadis mundials da ski nordic a Lahti en Finlanda. Duas giadas hai mancà pauc, tant la staffetta dals umens sco er Nathalie von Siebenthal en il skiatlon han mintgamai stuì sa cuntentar cun il quart plaz. A la fin dals campiunadis è Dario Cologna daventà 7avel en la cursa roiala, ils 50 kilometers.
Cun la fin da l’onn han era intgins sportists dà adia al sport, en emprima lingia Martina Hingis, franc ina da las pli grondas figuras insumma dals davos decennis.
Sa legrar dastgan ils fans da sport en Svizra era sin l'onn 2018. Sper ils gieus olimpics d'enviern il favrer a Pyeongchang en la Corea dal Sid vegni la stad tar in ulteriur punct culminant, ils campiunadis mundials da ballape en Russia, danovamain cun la naziunala Svizra ch'ha pudì sa qualifitgar suenter avair gudagnà il duel da barrage cunter l'Irlanda dal Nord.
RR actualitad


text:
Il chantun porscha in'ulteriura pussaivladad da sa laschar vaccinar senza preannunzia. Tenor communicaziun sajan quellas fitg tschertgadas. A Cuira e Tavau hajan 500 persunas fatg diever da la purschida da «walk-in» l'emna passada. Per quest motiv porscha l'uffizi da sanadad venderdi proxim, ils 6 d'avust 2021, in'ulteriura pussaivladad da sa laschar vaccinar senza preannunzia a Cuira. Quai da las 16.00 fin las 20.00 sin la Via da la staziun sin autezza dal Manor.
Segunda vaccinaziun en l'Ospital da la Crusch
La segunda vaccinaziun vegn alura dada ils 6 u ils 7 da settember 2021 en il center da vaccinaziun en l'Ospital da la Crusch. Las persunas che veglian sa laschar vaccinar, ston prender cun sai la carta da la cassa da malsauns sco er la carta d'identitad u il passaport.
La purschida da «walk-in» po er vegnir duvrada per la segunda vaccinaziun, sch'i èn passads almain 28 dis dapi l'emprima vaccinaziun (emprima vaccinaziun pia avant ils 10 fanadur 2021).
Evitar terz'unda l'atun
Tenor communicaziun saja la vaccinaziun la suletta alternativa per impedir in'unda d'infecziun pli gronda l'atun. Entant che var 47,2% da la populaziun grischuna èn vaccinads duas giadas, han en spezial las persunas da 40 fin 60 onns ina quota da vaccinaziun memia pitschna, scriva l'uffizi.
La ristga da survegnir cumplicaziuns seriusas en cas d'ina infecziun cun corona è per questa gruppa da vegliadetgna bler pli gronda che la probabilitad da grevs effects secundars pervia da la vaccinaziun. Tant la transmissiun sco er la ristga per in andament gravant da la malsogna vegnan reducidas fermamain tras ina vaccinaziun cumpletta, suttastritga l'uffizi da sanadad.


text:
Lassa Pur Ch’el Mond el Disa
Lassa Pur Ch’el Mond el Disa: Accordi
Chitarra solista: Impara a suonare gli Assoli di ChitarraIntro: LA7 RE LA7 REREm LA7 Se sa che a parlà de Milan se fa minga fadiga REm con tanti argoment per i mann el discors el scarliga RE7 SOLm ciappem per esempi i semafor, che gran meraviglia REm LA7 RE te par de vedè tanta gent a ballà la quadrigliaRE FAdim LA7 Lassa pur ch'el mond el disa, ma Milan l'è on gran Milan LA9 LA7/9- RE Pòrta Cicca e la Bovisa, che dintorni pròpi san RE7 SOL e la nebbia che bellezza, la va giò per i polmon, RE e quand fiocca, che giòia, gh'è el Parco e i Bastion LA7 RE per scià senza andà al Mottaron, SOL RE fa nagòtt se poeu pioeuv e andemm giò a tomborlon LA7 RE LA7 RE in la poccia a poccià el panettonREm LA7 Se sa che a Milan gh'è in progett la metropolitana REm però ogni dì sto progett semper puu el s'allontana RE7 SOLm in cambi num semm che in pittura Milan l'ha faa scoeula REm LA7 RE gh'è intorna domà cartellon del formagg GorgonzoeulaRE FAdim LA7 Lassa pur ch'el mond el disa, ma Milan l'è on gran Milan LA9 LA7/9- RE el Carròbi e la via Brisa e el carrett dei ciappacan RE7 SOL se te vet sul Monte Merlo, par de vess a San Vincent, RE cosa l'è Monte Carlo, Sanremo e Menton LA7 RE in confront de l'Olòna e el Tombon SOL RE A Paris ch'è la Senna e el Danubi l'è blu LA7 RE ma a Milan gh'è el navili e poe puu RE FAdim LA7 Lassa pur ch'el mond el disa, ma Milan l'è on gran Milan LA9 LA7/9- RE Pòrta Cicca e la Bovisa, che dintorni pròpi san RE7 SOL e la nebbia che bellezza, la va giò per i polmon, RE e quand fiocca, che giòia, gh'è el Parco e i Bastion LA7 RE per scià senza andà al Mottaron, SOL RE fa nagòtt se poeu pioeuv e andemm giò a tomborlon LA7 RE in la poccia a poccià el panetton Lassa pur ch'el mond el disa RE7 SOL ma a Milan se stà benon RE on bel piatt de busecca con dent i borlott LA7 RE e on òss buss cont intorna el risòtt SOL RE e on litròtt de quel bon, cont on bel minestron LA7 RE fann content ogni milaneson
CreditsAutori: BRACCHI ALFREDO, D'ANZI GIOVANNI
Copyright: © CURCI EDIZIONI S.R.L.
Generato su Accordi e Spartiti - www.accordiespartiti.itTutto il contenuto si intende esclusivamente a uso didattico, di studio e di ricerca. Esso non è tratto da alcuna pubblicazione, ma è frutto esclusivamente di libere interpretazioni personali. L'utilizzazione di tali materiali è consentita unicamente a fini didattici e ne è vietata qualsiasi utilizzazione a scopi commerciali quali, a titolo esemplificativo, la pubblicazione a mezzo stampa oppure online oppure mediante pubblica rappresentazione.
Lassa Pur Ch’el Mond el Disa: Video
Lassa Pur Ch'el Mond el Disa è un canto popolare della tradizione milanese. Scritta nel 1939 dal compositore Giovanni D'Anzi, sulle parole di Alfredo Bracchi. Subito dopo la famosa "Madunina" del 1934 ecco un altro grande successo che tutti i milanesi conoscono, un verro e proprio inno alla loro città, nonostante cosa dicano gli altri.


text:
Ella prevesa d'engrondir la purschida da stad e da concentrar quella da l'enviern. Cunzunt per bikers duai dar novas attracziuns. La strategia prevesa era da porscher dapli per famiglias sur tuttas generaziuns. Perquai vulan els stgaffir in Jump- e Kids Pumptrack ed in Cross Country Trail. Il Term Bel duai daventar in lieu ruassaivel per giudider ed i vegnia ponderà da serrar la sutgera da dus. Ina plazza da gieus e la pussaivladad da segirar la via da scursalar l'enviern duain arrundar tut quai.
Per che la strategia Uffa! possia vegnir realisada, sto il suveran da la citad da Cuira esser d'accord da cuntinuar cun las investiziuns annualas da 550'000 francs per ulteriurs 25 onns. La votaziun è planisada per l'atun da l'auter onn.
RR novitads 06:00


text:
Cudisch da protocols dil vischinadi da Rueras
Nudau pagina per pagina tenor scripziun originala, il cudisch da 17x30 cm cuntegn 214 paginas screttas; la davosa impurtaziun datescha digl onn 1977 entras Paulin Berther, Rueras
Tarcisi Hendry, archivar communal
Il cudisch entscheiva cun ina gliesta dils vischins che han teniu buc dapi igl onn 1845.
Protocols dil Vischinadi Rueras
Igl onn 2013 ha giu liug la tschunavla fiasta dil vitg. Cun quella caschun ei vegniu publicau ina scartira cun tuts vischins e vischinas dil vischinadi che cumpeglia era ils vitgs da Selva e Tschamut. Il cudischet cuntegn era fatgs historics dils Dadens il Ditg Grond:
Entgins fastitgs ord la historia dil vischinadi
Dadens il Dutg Grond
Dapi igl onn 2013 fuorman ils vischinadis dadens il Dutg Grond, Tschamut, Selva, Dieni e Rueras, in vischinadi. Il Dutg Grond ei in tierm - in cunfin ella val. Ellas notizias dalla val cumpara el gia all’entschatta dil 19avel tschentaner. Ella politica ed el lungatg da mintgadi vegneva e vegn aunc oz duvrau stediamein l’expressiun: quels dadens il Dutg Grond e quels dado. Esser dadens ni dadora era – ni ei aunc oz - auter e quei dependeva e dependa aunc oz mintgamai ord tgei vesta. Enteifer il territori da dadens sedat aunc in ulteriur cunfin, numnadamein quel da Dadens gl’Uaul, manegiau gl’Uaul Tschuppina ed ils habitonts da Selva e Tschamut. Pli da vegl han els aunc retschiert il surnum Tarlepers.
En tschentaners vargai formavan varga 25 vitgs, uclauns e beins quei tschancun dalla val ed oz ein da quels aunc treis restai. Il davos uclaun pli grond che s’udeva era tiel vischinadi da Rueras e Dieni ei stau Giuv, bandunaus cuort suenter igl onn 1800. Ils auters beins habitai sin quei intschess senumnavan, entschavend da sum la val: Palits, Müren, Platta, Mulinatsch, Planatsch, Caspausa, Giuv, Clavadi, Malamusa, Nurschai, Muschnatscha, Mila Sura, Cascharolas, Cadentschuns, Valliglia, Cresta, Mila Sut, Flurin e Flurin Sut.
Dadens gl’Uaul
Tschamut ei staus tochen 1866 in vischinadi per sesez cun bia dretgs specials ed ina atgna alp en siu possess, l’Alp Tschamut. Daco quella posiziun extraordinaria? Tschamut, sesviluppau ord il tudestg Z’Mut, ei ina dallas uclivas gualsras en nossa val, colonisada el decuors dil 13avel tschentaner neu d’Ursera. La claustra da Mustér, sco possessura da nies territori, ha beneventau tals colonists. Els han retschiert l’incumbensa da tgirar la via sul Cuolm d’Ursera e da procurar per suttetg al viandont e marcadont sul pass. Tschamut veva la funcziun d’in hospezi. Per quei engaschi, denton era per l’urbarisaziun dalla cuntrada, han els retschiert l’Alp Tschamut sco atgna alp per agen diever. Ir sul cuolm fuva avon tschentaners buca ina sempla caussa. Ils cuolms fagevan sgarschur e tema als pli biars viandonts ed ils prighels fuvan enconuschents, malauras, lavinas ed era glieud malvugliusa. Aschia ha Tschamut era gia baul retschiert ina caplutta en favur da S.Clau pil rinforz spirtal d’ir sul culom e pigl engraziament da ver fatg saunamein igl access sul pass.
Tschamut ha piars sia alp ils onns 1860. La claustra ha vendiu ad els l’alp. Il vischinadi ei staus sfurzaus da far deivets. Plinavon ha ei dau carplinas pertuccont la pasculaziun dalla pastira da casa ed alp. Las miserias han sfurzau els da vender l’alp alla vischnaunca e cun quei ein els lu era daventai commembers da vischanunca cun tuts dretgs ed obligaziuns.
Igl onn 1867 survegn Tschamut siu hotel – el remplazza carteivel in sempel hospezi che veva surviu sur decennis ora sco liug da serecuvrar e durmir avon che far il culom. La Cecilia Riedi vegn documentada onns avon sco ustiera.
Selva, els documents vegls meinsvart era Selvaningen ni Im Holz, tradeschan la derivonza gualsra. L’historia da Selva ei primarmein enconuschenta entras sias numerusas disgrazias ed ils cumbats encunter la natira. Cheu ein da numnar ils dus barschaments dil vitg, quel da 1785 e lu 1949. Tragedias e miserias han las lavinas caschunau a Selva. La retscha da disgrazias ei liunga. La surpopulaziun ha sfurzau ad ina sururbarisaziun dil terren ella vischinonza dil vitg. Ils uauls decimai, per procurar per prau e pastira, han giu grondas consequenzas. Oravontut il 19avel tschentaner ha mussau a moda gravionta las consequenzas e sfurzau ils habitonts da Selva a mesiras rigurusas per prevegnir ad ulteriuras disgrazias e dar segirtad da viver a Selva. Ils onns 1850 han els procurau a Sut Crestas per in vitg d’unviern. Quels onns leu ha il cantun entschiet cun rigurusas directivas pil schurmetg digl uaul. Aschia succedan plaunet, e quei mo sfurzadamein, la plontaziun da Selva, igl Uaul da Rusas e gl’Uaul da s.Brida
Ton Tschamut sco Selva ein stai evidentamein el process d’ina depopulaziun, pressapauc sco a sias uras biars dils auters beins ed uclauns dalla val, ein els vegni bandunai dalla populaziun indigena. Sco sulet mudest sfrein ei il turissem semussaus. Glieud dalla Bassa ein s’empitschai dallas casas el solitari da Dadens gl’Uaul e Selva ha tier quei lu aunc giu la preferenza, ni la schanza d’existenta e quei grazia a sia cuntrada, da retscheiver la plazza da golf – in golf en in ambient alpin da tut special gener.
La squadra da Rueras – Dieni
Rueras
El decuors dalla colonisaziun dalla val ein vitgs ed uclauns carschi, sco emprem el vonn dalla val, e lu sin las spundas preferidas. Tgunschamein ein Sedrun e Rueras stai dils emprems, suandai da Camischolas e Zarcuns. La val s’udeva alla claustra da Mustér e perquei ha era la tgira e cultivaziun dalla religiun giu sia preferenza e prioritad. Sto esser che la val veva gia el 12avel tschentaner numerus habitadis ed ina tschecca populaziun. Per buca preferir in dils loghens gronds han ins eregiu ina baselgia dalla val – ina per tuts – la parochiala cul patrun S.Vigeli agl ur dil vitg da Sedrun. Successivamein han, matai muort lur grondezia, era ils vitgs retschiert baselgias ni capluttas. Igl onn 1368 ei documentau ina caplutta a Flurin Sura. Dapli dad ella raquenta la historia dalla val nuot. Ella ei svanida e quei tgunschamein entras la destrucziun entras ina bova ni lavina. Rueras retscheiva sia emprema caplutta igl onn 1491. Sin in agen caplon spetgan els entochen igl onn 1643. Igl ir dumengia per dumengia e firaus a Sedrun ella parochiala cuoza entochen viaden el 20avel tschentaner. Cun igl onn 1971 daventa Rueras pli autonom cun il plevon rectur. Il temps e svilup sforza al retuorn d’ina pleiv cun in sulet plevon per Tujetsch e quei igl onn 1993.
La val fuva en possess territorial dalla claustra e quella drova in administratur dalla vasta vallada. En emprema lingia va ei per la survigilonza dils passadis atras la val – sul Cuolm d’Ursera e sur Tiarms e tras la Val Strem sul Krüzli. Avon l’avertura dalla Val Scalina fuva quel fetg bein frequentaus enviers nord e sid. Las sendas da sauma ston vegnir mantenidas. Sco liug adattau per far la survigilonza vegn construiu a Putnengia in casti. La famiglia de Putnengia surpren igl uffeci d’administratura. Igl onn 1252 vegn quella schlatta menziunada l’emprema gada ed il casti cumpara per l’emprema gada en in document da 1300. Secapescha ch’ils subdits ein era obligai alla dieschma. Ils Tuatschins han buca giu da far cun castellans e rampuns neu dil casti – scadin cass relata la historia nuotzun da tals eveniments. Ils temps semidan ed ils cumins neschan – la democrazia sesviluppescha era en nossa regiun. Gl’emprem mistral dalla Cadi ei documentaus igl onn 1368 en in document tuatschin. Il casti piarda sia funcziun e la natira surpren la lavur da destrucziun sustenida entras il carstgaun. Grazia alla iniziativa dil forum cultural Tujetsch ei la ruina renaschida el decuors dils davos onns.
Duas annadas ein tagliadas marcantamein ella historia da Rueras, dus orsals ella histora dil vitg e quei ein ils onns 1749 e 1817. Omisdus onns destrueschan las lavinas dalla Pulanera e Val Mila ina part dil vitg e caschuna la mort a 64 persunas e 1817 a 28 persunas. Suenter l’emprema disgrazia vegn il vitg, che fuva per gronda part construius sin las rivas dil Rein dalla Val Mila ed el vest dalla baselgia, eregius egl ost da quella.
La via veglia tras la val passava atras tuts ils vitgs, quei documentescha in plan cantunal digl onn 1837. Ei fuva ina via da sauma e per menadiras che seteneva alla lingia naschida duront tschentaners. L’emprema via carrabla, eregida da 1861 – 1864 tras la val e sul pass, meina spel vitg ora. Ils vischins ein sedustai e buca stai fetg incantai da quei; ins veseva schizun la via da bass en - gest sut il vitg. Grazia alla via surora - ei in ton dil caracter vegl dil vitg semantenius tochen oz. Culla viafier succeda il medem. Al giavisch da sbassar la staziun encunter il vitg, vegn buca dau suatientscha.
Il caracter puril semantegn per gronda part tochen ils onns 1980. Lu, e quei grazia al svilup ella val ed en special il turissem d’unviern e stad, ei era Rueras suttaposts al svilup general. Il vitg crescha cun l’erecziun da numerusas casas e novs edifecis.
Culla caplania ha la scola entschiet el vischinadi. Quella obligaziun s’udeva avon al plevon dalla val ni ad in da ses gidonters, numnai primissaris. Casa caplania ni casas privatas ein stadas ils loghens d’instrucziun. Scriver, leger e zatgei quen, sper l’instrucziun religiusa, vevan la preferenza. L’èra dils caplons ha calau cun la mesadad dil 19avel tschentaner. Igl onn 1863 retscheiva Rueras l’emprema scola, 1918 vegn quei baghetg engrondius e survescha entochen 1959. La scola nova siara sias portas muort la decimaziun massiva d’affons da scola e fusiunescha cun Sedrun igl onn 2008.
La cuntrada sacrala da Dadens il Dutg Grond
Denter pleiv e vischnaunca deva ei negina differenza – quei fuva ina cuminonza ch’administrava tuts fatgs enteifer ils cunfins dalla val. La baselgia cul plevon e caplons veva ina pulita pussonza. Insumma ins ei staus religius atras atras. La luschezia d’haver prers e muniessas en famiglia ei era stada marcanta a Rueras. Pil pli ina vera cuntrada religiusa e sacrala.
Dadens il Dutg Grond dumbra la cuntrada aunc oz tschun sanctuaris. Tschamut ha sia caplutta dapi entuorn 1500, Selva dapi 1630. A S.Brida vegn la caplutta eregida 1736 ed a Giuv entuorn 1650. Rueras baghegia sia emprema 1491, engrondescha ella 1731, prolunghescha quella igl onn 1938 suenter ch’ella veva igl onn 1929 retschiert in imposant clutger che ha remplazzau quel sil tetg.
Cefras digl onn 2013
Cudischet Rueras 2013
Il vitg da Rueras e da vegl enneu staus in vitg da purs. Staus! ussa denton ves'el buca ora pli aschi purils. Buca da gliez fatg lessel scriver. Miu intent ei da scriver e tener en memoria co nies vitg vegneva regius e tgi e co il fatg puplic vegneva tenius en uorden. Ei fuva necessari che las fatschentas currentas vegnien liquidadas en uorden per saver volver e vischinar endretg denter vischins.
Aschia introducescha Franzestg Berther, Rueras (1906-2000) sia lavur davart il vischinadi da Rueras e ses funcziunaris (nudau 1992).
El declara a nus: il cauvitg, il cavrer, il vischander, il reteneder, il purtger, il nurser dalla primavera, il paster da casa, il pindrer, la guardia da fiug ed igl uorden dalla guardia; ils usits: la curtauna dumiec, il paun per tuccar da miert.
Dapli mira: Rueras e ses funcziunaris
Vus vuleis saver dapli? – Cheu ina schelta da differentas lavurs historicas.
La Val da Selva Giusep Steiner
Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch Studi historic - Berther pader Baseli 1924
Regurdientschas de Selva (Avon 50 onns) da scolast Tumaisch Venzin - Pelegrin 56 / 1955 nr. 12 1955
Historia della scola rurala dalla Val Tujetsch Guglielm Gadola - Ischi annada XLIII 1957 pagina 89 - 120
Selva avon 100 onns Notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch
Baselgias e capluttas da Tujetsch Hendry Tarcisi/Cathomas Ervin 1983
Umens prominents da Selva e Tschamut Ischi semestril, annada 70 nr. 25/1985 pag. 69 - Widmer, pader Ambros
Tujetsch Igl andament da sia historia - Differents auturs Vischnaunca - Tujetsch 1987
Sutcrestas Lavur da patenta el seminari - Berther Pius 1988
Societad da tratga Rueras Giubileum da 75 onns - Notizias da Duri Battesta Venzin 1989
Empau historia da Selva da Giachen Martin Venzin en Calender Romontsch 1992 / pag. 252
Rueras - ses avdonts e sias casas denter 1750 ed oz da Francestg Berther, Rueras 1992
Rueras e ses funcziunaris da Francestg Berther, Rueras 1992
Tschamut Erinnerungen an ein Schweizer Tal - Carla von Branca-Bernasconi 1994
Der Kälberhirt vom Val Mila Il vadler dalla Val Mila Jugenderinnerungen von Francestg Berther 1996
Da dis vargai La lavina gronda a Rueras 1749 Il barschament da Selva 1949 – Ivo Berther 1999
Selva ier ed oz Lavur d'enconuschientscha dalla patria - direcziun historica da Anja Hitz, Rueras 2003
Fontaunas
Text: Tarcisi Hendry
Archiv communal Tujetsch
Administraziun communala Tujetsch, datas
Fotos:
Archiv communal: frontispezi, ord collecziun da J.J Deplaz, Regensburg
www.geolocation.ws
www.hikr.org
Tarcisi Hendry, Sedrun


text:
Cun avrir ils cunfins tranter ils stadis da l'Uniun europeica ed ils stadis d'Efta vala puspè la cumplaina libra circulaziun da persunas. Burgais da stadis terzs che vivan en tals pajais pon er puspè traversar ils cunfins, ston dentant mussar ina conferma da dimora.
Er sch'ils cunfins èn puspè averts: Il Cussegl federal cusseglia anc adina da be ir en l'exteriur sche quai sto propi esser.
Germania avra 24 uras pli tard
La Germania avra ses cunfins in di pli tard, pia la notg da glindesdi sin mardi. Raschun è tenor il Secretariat da stadi per migraziun, da natira giuridica. I saja dentant betg probabel che burgais svizzers vegnian tramess enavos dals cunfins.
Turissem da cumpra spetgà en Germania
Sur cunfin en Germania spetgia il commerzi en detagl gia vess sin ils turists da cumpra. Viadis da cumpra èn stads scumandads durant il temp da corona. Entras quai èn las svieutas dals detaglists en il sid dal pajais ids enavos fermamain. En il commerzi da victualias hai dà ina reducziun per 30% fin 60%.
Ils detaglists tudestgs spetgan perquai puspè ina ferma dumonda cura ch'ils cunfins s'avran. Per collavuraturs da la duana saja l'ultim temp dentant stà in levgiament. Blers spurtegls da service hajan pudì restar serrads. Là surlavuran collavuraturas e collavuraturs numnadamain ils formulars per ils turists da cumpras che survegnan enavos la taglia sin la plivalur.


text:
Refurma Prutestanta
La Refurma (de'l Latin reformare = fà sü de nöf) l'è 'l muiment religius scumenzaa int'l 16° secul de'l Martin Lüther in Germania e de'l Giuan Calvin e Ulrich Zwingli int la Sgüizzera che l'ha s'cepaa la Cristianedaa in düü scioch: quel Catolegh e quel Prustestant (u refurmaa).
El Prenzipi de la refurma l'è cunsideraa de squas tücc l'ann 1517, quand che'l Martin Lüther l'ha tacaa i sö 95 Tes in sü l'üss de la Gesa de Wittenberg. La fin de la Refurma l'è cunsiderada la Pas de Westfalia de'l 1648.
In prenzipi 'l muiment prutestant l'eva un tentativ de rufurmà la Gesa Catolega. A tanc Catolegh in de l'Üropa centrala e ucidentala ghe piaseva no quel che lur vedeven cuma fols insegnament e curüziun denter de la Gesa, suratüt per quel che'l revarda la vendida di indülgenz.
Premissa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Che la Refurma l'abia scumenzaa propi in Germania e la gh'abia vüü un inscí grand süzzess 'l po vess espligaa de svariaa resun.
Resun Ümanistegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ümanism e Pressa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ümanism l'eva staa fin de'l 14. secul un muiment vegnüü de la penisula italega che'l se crüzziava de reinstaurà l'antigh saè. Segund 'l so primari prenzipi, ciamaa Ad fontes, ij ümanista stüdiaven ij antigh ütur e gh'even un möd de fà critegh cunt la realtaa. Ij ümanista han inflüenzaa ij üniversidaa de quij agn chi e hann inscí daa anca lur una man a "creà" tanc di refurmadur de'l devegnì. Suratüt 'l leng in manera critega la Sagra Scritüra l'ha inflüenzaa 'l pensee di refurmadur. La descuverta de la pressa, int la mitaa de'l 15. secul, l'ha pö daa na man ai refurmadur a spantegà i so laur literari.
Resun suziaj e ecunomegh[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ils purs da Mustér cultiveschan passa 1800 parcellas. Ina statistica mussa ch’i deva 2015 anc 33 manaschis (2010 : 40). Cun la meglieraziun duain las parcellas vegnir reducidas per « meglierar ed optimar cundiziuns per il puresser », èsi scrit en il messadi per la votaziun communala dals 24 d’avrigl 2016.
Per las vias da megliuraziun vegn impundì 24 milliuns francs. La gronda part da la vias vegn renovada ; ina terza èn vias novas. La sanaziun da las drenaschas da Segnas custa 1,5 milliuns francs.
85 milliuns dal maun public
En tut custa la meglieraziun funsila da Mustér 30 milliuns francs. 85 % surprendan confederaziun e chantun. Per la vischnanca resta 4'670'000 francs respectiv 100’000-150'000 francs ad onn. En vista al fatg ch’il project genereschia onn per onn investiziuns da 900'000 – 1.1 milliun francs saja la cumpart annuala da la vischnanca « supportabla e responsabla ». La cumpart dals proprietaris da terren fa 2'340'000 francs.
Avantatgs per tuts
La finamira da la meglieraziun funsila da Mustér saja da guardar che la cuntrada salvia sia fatscha; da mantegnair, sanar ed engrondir ils manaschis purils; cultivar il terren main accessibel e garantir il transport dal pavel e da realisar ina rait da vias che nizzegia a l’agricultura, al forestalesser, al turissem ed era a la populaziun, di la geraua d’agricultura Cecilia Maissen.
L’uniun purila Mustér sustegn il project, sco il president Armin Manetsch di. El e ses convischins da Mumpé Medel hajan gia fatg bunas experientschas cun la meglieraziun da 1993. Cun bunas e grondas parcellas possian els cultivar a moda raziunala il terren ed els hajan uss vias, sin las qualas els possian charrar fitg bain. Senza la meglieraziun na faschess el tgunsch betg pli il pur a Mumpé Medel.
35 protestas
Sa chapescha ch’i dat era resalvas envers in project da talas dimensiuns. Encunter quel saja vegnì inoltrà 35 protestas al departament d’economia publica e fatgs socials, èsi scrit en il messadi.


text:
Dapi ils 13 d’avust han persunas da 12 onns e passa pudì ir en il center da virolar a Glion. Questa purschida è vegnida organisada ina giada l’emna, e la proxima chaschun è ils 18 da settember da las 11:00 fin las 14:00.
Surtut giuvnas e giuvens nizzegian uss la chaschun da laschar dar l’emprima virola. Il motiv principal: avair tschertas libertads sco ir en l’ustaria ubain en vacanzas. Ma blers han resalvas e dubis:
Jau hai studegià ditg, dess jau, na dess jau betg. Quai è stà spontan, jau sun sesì en l’auto e vegnì qua.
Jau vess forsa anc spetgà in mument e s’infurmà in zic.
Jau pens schon ch’igl è in tschert squitsch. Cler, ins na sto betg ir en l’ustaria u en vacanzas, ma quai s’auda era tar la vita.
In grond success
Il medi Hans Jacomet, che ha lavurà en il center da virolar, di che quai saja stà fin uss in grond success. La glieud vegnia plitost a laschar virolar, sch’els possian vegnir senza s’annunziar e na stoppian betg far quai al computer. Ed el ha constatà che surtut la giuventetgna vegnia pli e pli stedi.