text:
F.C. Inter
L'Internazional (o semplicement, Inter, scorciada) l'è ona squadra del ballon de Milan. L'è nassuda in del 1908, e la gh'ha la divisa nera e azzurra, e el sò simbol l'è el bisson. L'hann ciamada Ambrosiana in di temp del fascismo.
In del sò palmares g'ann 18 scudett, 3 Copp di Campion, 2 Copp Intercontinentaj, 1 Copa del Mond par Club, 7 Copp Italia, 5 Supercopp de Lega; l'Inter l'è l'unica formazion italiana che l'ha semper giugaa in serie A.
El sò stadi l'è 'l Meazza che gh'ha 82.995 pòst a sedè. El sò prim scudett l'ha vingiuu in del campionaa del 1909-1910 e l'ultim, che l'è 'l 18esim, in del 2010.
Cuntegnüü
La triplèta del 2009 - 2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 2009 - 2010 l'è stai l'an di récord per L'Inter che l'è riàda a fà la triplèta, cioè èns ol Campiunàt, la Copa Italia e la Còpa di Campiù, töt in del istès an.
Còpa Itàlia 2009 - 2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 5 de Mas del 2010 - A Roma l'Inter là èns la finàl de la Còpa Itàlia cóntra la Roma per 1 a 0, gol in del prim tép del Diego Milito. La Roma la fenés i 10, dezà che 'l Francesco Totti l' ciàpa 'l cartelì rós per ìga dacc ü gran pesadù al Mario Balotèl.
Campiunàt 2009 - 2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 16 de Mas l'Inter la èns l'öltima partìda del Campiunàt 2009 - 2010 a Siéna per ü a zéro cóntra 'l Siéna, gol del Diego Milito, e la èns ol campiunàt italià con 82 póncc, segónda la Roma con 80. L'è l' sò campiunàt nömer 18.
Còpa di Campiù 2009 - 2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 22 de Mas l'Inter la èns al Bernabeu de Madrid la Còpa di Campiù cóntra 'l Bayern Munchen, con dò gòal del Diego Milito. L'è la tèrsa Còpa di Campiù de la sò stòria.
2010 - 2011[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che 'l Josè Murinho l'è 'ndàcc al Real Madrid, l'Inter l'à ciamàt al sò pòst ol Rafa Benitez e 'n de l'éstàt l'à endìt ol Mario Balotelli al Manchester City.
Süper Còpa Italiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 21 de Aóst l'à enzìt, a San Siro, la Süper Còpa Italiana còntra la A.S. Roma per 3 a 1.
Süper Còpa Eüropéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 27 de Aóst l'à perdìt, cóntra l'Atletico Madrid, la Süper Còpa Eüropéa per 2 a 0.


c: text/html

text:
Hilterfingen
Hilterfingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.80 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3977 abitant.
El cumün de Hilterfingen al se tröva a una altitüden de 562 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Heiligenschwendi, Oberhofen am Thunersee, Spiez, Thun.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hilterfingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1175 col nom de Hiltolfingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hilterfingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Schloss Hünegg
- Swiss Sailing School Thunersee

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Róśa (fiōr)
La róśa l'è na piànta a fiōr dla famìja dal Rosaceae ch'l'à dâ 'l nóm a 'l culōr róśa. La daśvèṅ da l'Europa e da l'Àśia. Al sò gambi i èṅ pîni 'd spini tant ch'a gh'è 'n dit ch'al fà “A n gh'è róśa sénsa spini” par dir ch'anc i quèi più bèi i gh'aṅ al sò arvèrs dla mdaja. I vàṅ piantàdi in Aṿtòṅ o a la fiṅ d'l Invéran s'a fà dimóndi fréd e pò a gh'è da dar-ag dal cuncìm quànd i s darsédan. C'n i pètai i s faṅ i parfùm dimóndi bòṅ.
La s divìd in sènt-sinquànta spéci a 'l incìrca, qvéli ch'i s càtan da piò in Itàglia i èṅ al Róśi canìni (ch'i èṅ cgnusùdi anc cuma Róśi mati o Róśi salvàdghi) ma i gh'èṅ anc al Róśi gàlichi (ch'i s càtan bèṅ in dla tèra cun di giaròṅ), al Róśi glàuchi (i vìv'n in di Alpi), al Róśi pendulìni (al sò pòst i èṅ al muntàgni dl'Élt Itàglia) e al Róśi sempervirens.
In gènar i èṅ élti da vint cm a soquànt métar e i fiurìs'n in Primavéra. P'r avér di fiōr bèi a gh'è da pudàr-i da spés e minga daquàr-i tròp, specialmènt in di dè sut, parchè al fój mój i prévan malàr-as. Al róśi i patìsan dimóndi gl'insèt, ch'i i màgnan, e anc i funś ch'i i màcian ma i pōl'n anc śbuśìr-li.
Sìmbui
Al culōr dla róśa al s pòrta adrē di significàt e di sìmbui.
- Rós: pasiòṅ e amōr
- Rós scûr: belésa e elegànsa
- Róśa: simpatìa e rispèt
- Celèst: miràcui
- Biànc: inusénsa e anma sénsa maci
- Śal: invìdia, còran, amōr ch'al s in và, urgój e vargóggna
- Aràns: pasiòṅ dimóndi élta
- Griś: maladìa e èsar vèć
- Négar: sès e mòrt
Cal fiōr chè 'l è anc al sìbul dal sucialìśum, arcurdànd la Rosa Luxemburg.


text:
L'onn passà ha «La Pagina da Surmeir» gì a disposiziun in budget da radund 340’000 francs. Per l’ina vegn la gasetta surmirana finanziada entras inserats e dals radund 1’200 abunents, per l’autra datti daners dal maun public. Ina cumpart impurtanta èn ils radund 100’000 francs ad onn che «La Pagina da Surmeir» survegn da l’Agentura da novitads Rumantscha ANR sco contribuziun per la promoziun da la pressa rumantscha. Sco cuntraprestaziun sto «La Pagina da Surmeir» trametter mintga di in artitgel a la ANR. Senza ils daners da l'ANR fissi impussibel per «La Pagina da Surmeir» da surviver en la furma actuala.
Contract sto vegnir prolungà
Il contract tranter l'ANR e «La Pagina da Surmeir» vala gia dapi l’onn 2000, el è adina puspè vegnì prolungà automaticamain. Il contract actual vala anc enfin la fin da l’onn 2018. Sch’il contract vegn puspè renovà, è per il mument intschert. La raschun è che l’ANR sto s’organisar da nov ils proxims onns ed il medem mument lavura la Lia Rumantscha vi d’in nov concept per las medias rumantschas. Sco quai che Martin Gabriel, il president da l’Agentura da novitads rumantscha ha ditg, na saja il mument betg anc segir, sch’il contract cun l’Uniun rumantscha da Surmeir possia vegnir prolungà a partir da l’onn 2019.
Paginas rumantschas en gasetta tudestga?
Tar l’editura da «La Pagina da Surmeir», l’Uniun rumantscha da Surmeir ponderesch'ins ussa, sco che l’avegnir da la pressa surmirana pudess vesair ora. Gian Sonder, il president da l’uniun ha ditg, ch’ina pussaivladad fiss ina collavuraziun cun las gasettas «Pöschtli», «Novitads» u la gasetta turistica da Savognin. Decis n'hajan ins però anc nagut. Ina gasetta bilingua empè d’ina gasetta quotidiana per l’entir intschess rumantsch vegnia favurisada, perquai ch’il privel saja grond da vegnir memia fitg sut las rodas en ina gasetta rumantscha surregiunala, ha ditg Gian Sonder.
Las finanzas da la PDS (quint 2016)
RR actualitad 12:00


text:
Christian Capeder ha instruì 48 onns en la scola cumplessiva a Duin, quai mintgamai tranter il matg e l’october. Sper la scola fascheva el il pur ensemen cun sia famiglia da 4 uffants. Il pli grond dumber d’uffants che Duin ha gì insacura èn stads 27 uffants en 9 classas.
Christian Capeder ha anc sco pensiunà dà scola e l’onn 1974, cun 67 onns, è el lura definitivamain ì en pensiun. Duin aveva memia paucs scolars e la scola è lura vegnida serrada per 13 onns.
Eligi Derungs ha discurrì cun il figl da Christian Capeder, Robert Capeder.


text:
La cifra – 6,4
- Mesemna, 19.7.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 19.7.2017, 10:15, RTR
6,4 tonnas, uschè bler CO2 producescha en media mintga Svizzer durant l'entir onn. Quai cun ir cun auto, cun mangiar, cun sgular e cun anc bler auter.
Concret munta quai per exempel che durant in viadi cun auto 10'000 kilometers vegn producì 1,8 tonnas CO2, ir cun tren il medem tschancun be 70 kilos e sgular circa il medem tschancun producescha 1,2 tonnas CO2. Sper quai mangia mintga Svizzer en media 50 kilos charn ad onn e quai procura per ulteriurs 500 kilos CO2.
Cumpensar CO2
I dat dentant er projects ch'empermettan da cumpensar il CO2 ch'ins producescha. Ins paja a quels ina summa e quella vegn investida per exempel en la Kenia en staziuns da cuschinar effizientas. Uschia na dovra quai betg pli uschè bler lain e las plantas che na vegnan perquai betg resgiadas pon vinavant filtrar il CO2 ord l'aria.


text:
Las vischnancas da Schlarigna fin S-chanf percunter duessan realisar insatge a Promulins. Tenor la Glista Libra è quai la via sbagliada. Custs da gestiun favuraivels sajan tar ina grondezza da silmain 70 letgs. Il project a San Murezzan avess per consequenza che a Promulins vegniss manada ina gestiun cun mo 48 letgs, scriva la Glista libra.
I dovra in project cuminaivel per tut l’Engiadin’Ota
Tenor la Glista libra dovri ina via cuminaivla. Quai che saja dal reminent stada l’idea avant 2 onns, cura che la populaziun aveva sbittà il project Farcas, davos l’ospital chantunal.
In studi preschentà l'onn passà en ina seduta dal cussegl cirquital da l ‘Engiadin’Ota mussia che Promulins porscha plazza avunda per tut ils basegns da l ‘Engiadin’Ota. Quai che saja dal rest grev da dir, quants letgs da tgira che fan da basegn en avegnir. Oz fetschia ins quint cun 120 letgs.
Du Lac vs Promulins ?
La gruppaziun cun las quatter vischnancas en la part sura da l’Engiadin’Ota, suttamettan a las radunanzas communalas las proximas emnas ina dumonda da credit per la planisaziun d’ina chasa da tgira decentrala a San Murezzan.
Entant cuntinueschan las autras 7 vischnancas da Schlarigna fin S-chanf cun las tractativas per ina chasa da tgira Promulins a Samedan. Emprimas decisiuns duain vegnir tratgas da zercladur.
Segl cumenza...
La vischnanca da Segl decida sco emprima en chaussa. Sche in dals quatter lieus avess da sbittar il credit, avess ins da turnar puspè tar il cumenzament, ha declerà il president communal da Segl, Christian Meuli.
Sche tut va dentant tenor plan, vess la dumonda da credit per ina chasa da tgira decentrala a San Murezzan, da vegnir d’atun dal 2018 avant il pievel.


text:
Fructus ha onurà la sort da pum sin in bain puril ad Oltingen. Ozendi vegnan radund 12 tonnas primblas da chasa elavuradas mintg'onn en la Basilea-Champagna. Ils fritgs vegnan cunzunt elavurads tar spezialitads localas.
La primbla da chasa è vegnida documentada gia en il 17avel tschientaner. En il decurs dals onns è il fritg sa sviluppà tar ina gronda gruppa. En Svizra na pon ins strusch differenziar geneticamain la primbla da chasa. Quai perquai ch’ils fritgs sa fructifitgeschan sasez. Tenor Fructus è la primbla da chasa adattada per la pumicultura extensiva, sco er per l'iert a chasa.
RR novitads 14:00


text:
L’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l’Europa crititgescha il consum en general en Svizra. 742 kilos rument per persuna ad onn saja da memia, scriva la OECD vinavant. Quai saja quasi il pli bler rument da l'entira Europa.
Il recicladi sto vegnir megliurà
Era sch’il recicladi en Svizra mussia in’effect positiv dettia qua anc puncts ch’ins po meglierar. Uschia cunzunt tar ils rument da construcziun e spazzadas. Dapli che 15 milliuns tonnas tal rument dettia ad onn en Svizra. La OECD è da l’avis che producents da material da construcziun stuessan surpigliar dapli responsabladad per lur rument.
Auas tschufragnadas
Era la qualitad da l’aua stoppia la Svizra megliurar. Per exempel vegni quella tschufragnada entras pesticids che vegnan duvrads en l’agricultura. Era tschufragnada vegni l’aua entras ils tegnairchasas e l’industria. Plinavant duess la Svizra proteger meglier la biodiversitad. Ella haja numnadamain ina da las pli autas cumparts da spezias e spazis da viver periclitads da tut ils pajais da la OECD.
Bunas notas survegn la Svizra per il bass consum d'energia en l'industria.
RR novitads 11:00


text:
En la Germania èn pli che 1'500 polizists en acziuns per ina razzia naziunala cunter la «Rotlicht-Bande». Enfin uss èn radund 100 persunas vegnidas arrestadas e set cumonds d'arrest executads. Blers dals arrestads èn vegnids chattads ed burdels e salons da massage.
Als inculpads vegn tranter auter renfatschà commerzi cun persunas en connex sexual ed abus sexual da prostituadas, ha in pledader da la polizia confermà. Ina part dals criminals duai avair transportà pliras tschient dunnas da la Tailandia en l'Europa ed avair sfurzà ellas a la prostituziun.
Rotlicht-Bande
Il coc da la banda èn probablamain 15 enfin 20 persunas cun naziunalitad germana u tailandaisa.
Las razzias han cumenzà la mesemna damaun e vegnan a cuzzar almain enfin mezdi. Ellas valan sco las pli grondas razzias en l'istorgia.
RR novitads 09:00


text:
Il Parc Adula saja sin buna via, quai ha ditg la cussegliera federala Dors Leuthard a l'ur d'in inscunter culs responsabels dal Parc Adula e la regenza grischuna e tessinaisa.
I dettia mo singuls detagls da sclerir, uschia la cussegliera federala. Tenor Leuthard haja dà malchapientschas da pliras varts l'ultim temp. Per la zona circumdanta dal Parc Adula na dettia naginas novas restricziuns. I valia l'ordinaziun da parcs federala.
Chapientscha per la situaziun da l’Uniun Parc Adula
L’Uniun Parc Adula discurra en ina communicaziun d’in clima e dialog constructiv cun la Confederaziun. La cussegliera federala Doris Leuthard haja prendì enconuschientscha dals quitads da l’uniun ed ensemen hajan ins chattà in'enclegientscha.
Trais puncts che la Confederaziun ha suttastritgà tenor il scriver da l'uniun:
- La Confederaziun na vul naginas novas restricziuns giuridicas per la zona circumdanta
- Il Piz Adula/Rheinwaldhorn resta cumplainamain en la zona centrala dal futur parc naziunal, quai en cunvegnientscha cun il Departament federal da la defensiun VBS e cun la vischnanca Valragn
- La Confederaziun sustegna era vinavant la realisaziun dal Parc Adula cun resguardar il princip «bottom-up» da sutensi, sco l’Uniun Parc Adula che represchenta las 17 vischnancas involvidas e las tschintg regiuns ha instradà il project.
RR novitads 18:00 / 14:00


text:
Tematisà 2015 da schliar l'uniun
La suprastanza haja gia tematisà avant trais onns, sch’ins veglia schliar l’Uniun da tschaiver da Mustér, di la cassiera Natalia Manetsch. Là avevan els fatg inserats en gasettas, annunzias en facebook etc. per tschertgar persunas. Fin l’onn passà eran els anc tschintg en suprastanza: cun president, cassiera, actuar, assessur e scheffa da material.
Perquai ch’els sajan il mument mo dus en suprastanza, hajan els dapli lavur, surtut ils dis ch’els stoppian organisar il til da tschaiver. Quai saja in temp intensiv da vegnir ensemen cun tut las persunas, di Natalia Manetsch.
Betg anc ponderà co enavant
La dumonda è: Co enavant? Els n'hajan anc fatg grondas ponderaziuns. Els veglian guardar co quai giaja cun il tschaiver da quest onn cun il til, la Sibla e la Dretgira nauscha. Mo per pudair cuntinuar cun la lavur en suprastanza stuessan els avair almain ina ulteriura persuna.
Radunanza da fundaziun 1984
L’istorgia da l’Uniun da tschaiver da Mustér cumenza cun in eveniment dal favrer 1979: In slalom internaziunal da la FIS sin il territori da skis. A questa chaschun avevan l’uniun da cura e las uniuns indigenas organisà ina festa populara ed in til dals uffants cun il motto da tschaiver. Alura han ins installà in comité che ha stuì organisar las proximas festas da tschaiver. 1983 datti l’emprim protocol da l’uniun da tschaiver, la radunanza da fundaziun è stada ils 5 da favrer 1984.
La Dretgira nauscha è renaschida il 1987 (suenter ca. 200 onns). La Sibla è puspè cumparida il 1996 suenter ina pausa da 15 onns (las emprimas ediziuns èn stadas da 1972 - 1981). Iniziant ed editur è stà Rico Castelberg. Sco el ha raquintà è l'emprima Sibla vegnida stampada en la Bassa, perquai che dr. Sep (Giusep Condrau) aveva vis la gasetta da tschaiver ed aveva scumandà da stampar ella en la stamparia da Mustér.
RR actualitad 17:00


text:
I capita adina puspè che tschiervs s’avischinan durant grevs envierns als vitgs. Ma ch'in tschierv passa propi da bel cler di e senza retegnientscha da la posta enfin tar il Coop e lura davant il restaurant vi e puspè enavos – quai è insolit.
Bleras persunas ch'eran en viadi a la lavur han observà l'animal e plirs d'els èn s'approximads fin sin paucs meters. Natiralmain è quai stà in spectacul, ma tuttina ina situaziun che dat da studegiar. Impressiunant, singular per ils ins ma era cumpassiun e respect per quest tschierv ch'era cleramain a la tschertga da nutriment.
In tschierv malsaun
Sco quai che l’uffizi da chatscha e pestga ha infurmà era quest tschierv malsaun. El aveva la puntga, in egl tschorv ed era fitg ferm indeblì. Quest tschierv n’avess betg survivì ils proxims dis. Il guardiaselvaschina ha la finala deliberà il tschierv da ses stress e sia desperaziun.
RR Telesguard 17:40


text:
Els èn omadus en la suprastanza da la PLD giuvna dal Grischun: Raphaela Holliger è co-presidenta e Gian Donatsch è vice-president. Cura ch'i va per l'inziativa No Billag n'han els insumma betg il fain sin il medem ladritsch.
Taxas da radio e televisiun sajan antiquadas, argumentescha il giuven da 19 onns da Malans. Gian Donatsch pledescha per la fiera libra.
Senza in monopol da la SRG SSR datti plaz per ideas innovativas e creativas sin la fiera da medias.
Ina schliaziun speziala propona el per programs da radio e televisiun en linguas minoritaras, sco per exempel per rumantsch. Qua stoppia esser pussaivel da survegnir in sustegn finanzial - dentant betg tant sco actualmain.
Gist quai saja il privel, tegna Raphaela Holliger cunter: L'iniziativa No Billag pericliteschia rapports da radio e televisiun ord las differentas valladas grischunas.
Igl è impurtant ch'i vegnia vinavant rapportà da l'Engiadina e dal Puschlav - e zuar betg per tudestg mabain per rumantsch e talian.
La giuvna da 28 onns da Farschno fa plinavant attent ch'in program objectiv ed en quatter linguas, sco quai che la SRG SSR porschia, haja ses pretsch.
L'iniziativa No Billag, che vul abolir las taxas da radio e televisiun, va ils 4 da mars en votaziun.


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Hamilton demontescha la concurrenza
Lewis Hamilton sin Mercedes ha gudagnà il Grond Premi da la Germania al Hockenheim-ring. Sin ils plazs dus e trais suondan ils pilots da Red Bull Daniel Ricciardo e Max Verstappen. Nico Rosberg ch’era parti da la pole-position sto sa cuntentar cun la plazza quatter.
Nagins puncts hai dà per il team da Sauber. Marcus Ericsson è daventà 18avel. Felipe Nasr ha stuì dar si la cursa.
En il classament general maina il Brit Hamilton uss cun 19 puncts avantatg sin ses collega da squadra, il Tudestg Nico Rosberg.
RR novitads 16:00


text:
Novitês
24/06/2017 Integra: Istalaziun de Lois Andivalfarei tl ander de Conturines
L’istalaziun gnará inaudada dal artist ladin en sabeda ai 24 jügn. Organisada vëgn la mostra dal Museum Ladin.
N’istalaziun a 2.750 metri sura le livel dl mer tl ander de Conturines: chësta sará la particolarité dla sajiun da d’isté dl Museum Ladin “Ciastel de Tor”. La mostra vëgn realisada dal artist ladin Lois Andifalfarei che sará ince ala pert pro l’inauguraziun ai 24 de jügn dales 12.00 inant.
Al sará da odëi döes scoltöres de metal cun chëres che l'artist oress motivé i vijitadus da fá na reflesciun söl raport compliché danter la natöra y la porsona. Le titul latin dla mostra “Integra” fej referimënt ala locuziun “loco integra” ("posć nia desfac") porvan da colié l’opera d’ert cun le post dl’istalaziun, respetan insciö la storia y la formaziun dl ander. La creaziun artistica de Anvidalfarei vëgn arichida da n test dl scritur Erri de Luca. L’ander de Conturines é tl Parch natural Fanes-Senes-Braies y é dër conesciü por la scoverta tl 1987 de perts de n schelet dla laurs “Ursus ladinicus”, na laurs che á viüt dan da zirca 50.000 agn. Organisada vëgn la mostra dal Museum Ladin Ursus ladinicus.
Düc chi che oress tó pert al’inauguraziun mëss sé prenoté ala vijita acompagnada cina ai 23 de jügn pro l’Assoziaziun turistica de San Ciascian cherdan sö al numer 0471 849422. An piará ia ai 24 de jügn dales 8 dala Capanna Alpina da San Ciascian. N colaboradú dl Parch Natural fajará da acompagnadú. L’escursciun é sfadiosa. Sce al ess da ester bur tëmp gnará la daurida spostada ai 29 de jügn.
Les istalaziuns de Lois Anvidalfarei podará gní vijitades cina ai 23 de setëmber dl 2017. Por plü informaziuns sön les escursciuns y prenotaziuns: www.altabadia.org o http://parchi-naturali.provincia.bz.it.


text:
Kreuzlingen
Kreuzlingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 20520 abitant. L'è la segonda citaa püsee granda del canton dopu de Frauenfeld.
El cumün de Kreuzlingen al se tröva a una altitüden de 397 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bottighofen, Constance (Konstanz) (DE-BW), Kemmental, Lengwil, Tägerwilen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Svizra
-
19 milliuns francs per rumir minas
La Svizra ha impundì l'onn passà 19 milliuns francs per gidar a rumir minas en auters pajais. L'engaschi è vegnì coordinà entras ils departaments da l'exteriur e dal militar. A lunga vista saja quai ina contribuziun a favur da pasch e segirtad.
Tar ils pajais sustegnids appartegnan tranter auter las Filippinas, nua ch'il stemprà Hayan ha manà davent in depot dad armas e da muniziun. Ulteriurs projects èn vegnids sustegnids al Corn da l'Africa, en la Bosnia-Herzegovina ed en Cambodscha.
RR novitads 15:00


text:
L'onn da scola 2014/2015 è stà il davos onn che la vischnanca da Medel/Lucmagn ha gì ina scolina. Ussa vegn era la scola primara serrada. Quest onn frequentan 9 scolars la scola a Curaglia en quatter differentas classas. L'auter onn èn quai anc 6 scolars en 3 classas.
Tenor il vicepresident communal Giusep Flepp fiss quai anc adina avunda scolars per pudair mantegnair la scola. La suprastanza ed il cussegl da scola hajan discutà la situaziun seriusamain e sajan vegnids a la conclusiun ch'il temp per serrar la scola saja ussa arrivà.
Decisiun a favur dal scolar
Tar la decisiun saja il bainstar dals scolars stads en il center e na betg las finanzas, punctuescha Giusep Flepp. Cunzunt la cumpagnia, ils contacts socials e la pussaivladad da pudair sa barattar ora cun scolars da la medema classa, sajan stads motivs per la decisiun. L'auter onn è la situaziun uschia, ch'in scolar frequenta la quarta classa, trais la tschintgavla e dus la sisavla. Da vart dals geniturs n'haja quai dà naginas reacziuns suenter la communicaziun. I saja dentant era gia stat cler, che quai capitia proximamain, declera Giusep Flepp.
Scolastas perdan lur plazza
Previs èsi ch'ils scolars van a Mustér a scola, sco quai ch'igl è gia usità tar il stgalim superiur. Ils discurs cun la vischnanca da Mustér na sajan dentant aunc betg fatgs. Pertutgadas da quella decisiun èn era las quatter scolastas che perdan lur plazza a Curaglia. Sco Giusep Flepp di, deploreschia la vischnanca quai, saja dentant pronta da sa gidar e porscher maun sche las scolastas dovrian agid per chattar ina nova plazza.
RR novitads 12:00


text:
Cun plumpas e tibas
- Gievgia, 8.2.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 8.2.2018, 8:40, RTR
Dario Cologna dastga purtar la bandiera a l'avertura dals gieus olimpics a Pyeongchang. Ed el survegn er sustegn da ses club da fans enturn Not Carl.
Not Carl è viagià cun sia tiba (Alphorn) en la Corea dal Sid per sustegnair Dario Cologna, per che quel gudognia puspè ina u l'autra medaglia. Not Carl na va betg per l'emprima giada en viadi cun sia tiba. Gia avant 8 onns a Vancouver ed avant 4 onns a Sotschi ha el encuraschà Dario Cologna davent da l'ur da las loipas.


text:
Sco quai che la dretgira a San Francisco communitgescha, possia il possessur dad in auto da diesel manipulà decider schebain la software da l’auto duai vegnir remplazzada u sch’il concern duai cumprar enavos l’auto.
Detagls ston anc vegnir sclerids
Plinavant duai dar ina indemnisaziun substanziala. Ils detagls da la schliaziun senza ina dretgira duain però anc vegnir concretisads. En il Stadis Unids èn prest 600’000 autos pertutgads da las manipulaziuns da svapur. Tenor insiders quinta il concern da VW da stuair far reservas da fin 20 milliardas euros pervi dal scandal.
RR novitads 18:00


text:
Kupferstich (Druck) Landesbibliothek Dr. Friedrich Teßmann
Portal tematich 1809
I ùn coiü adöm y descrit por os passa 800 retrac che vëgn da 15 istituziuns desvalies: inanter l'ater pitöres, fotografies, chertes postales y inzijiuns de ram, cosses da vigni dé y bëgns de consum. Lascesse ite sön chësc monn dles imajes y metede adöm osc puzzle personal sön les porsones y i avenimënc da inlaôta, mo ince sön so efet che döra c ina te nüsc tëmps.
Weiter interessante Bilder finden sie unter: Künstler aus aller Welt beschäftigen sich mit Andreas Hofer


text:
Comitënt y responsabl de düć i contignüs
L’ënt autonom Biblioteca provinziala „Dr. Friedrich Teßmann“, cun sënta tla strada A.-Diaz 8, 39100 Balsan, tla porsona dl presidënt „pro tempore“.
Conzet/webdesign/programaziun
Consisto GmbH, str. Brenner 28, I-39042 Porsenù, Südtirol / Talia
Tel. +39 0472 251616, Fax +39 0472 251617
e-mail: info@consisto.it
, Internet: www.consisto.it
Avertimënt sön Google Analytics
Pornanche al vëgn adorè sön chësta plata internet Google Analytics, n sorvisc de analisa de Google Inc. ("Google"), vëgnel salvè sön osc computer "cookies", files de test che pormët n'analisa de osta adoranza dla plata web.
Les informaziuns sön osta adoranza dla plata (cun laprò osta misciun IP) salvades ti cookies gnarà menades inant a n server Google ti Stać Unis y salvades inće dailò. Google adorarà chëstes informaziuns por analisé osta adoranza dla plata web, por cherié raporć sön chëstes ativitês por i manajadus y por podëi pité de plü sorvisc lià al’adoranza dla plata web y l’adoranza de internet.
Google podarà menè inant chëstes informaziuns inće a terzi sce al vëgn scrit dant dala dala lege o sce terzi elaborarà chisc dać sön domanda de Google. Te degügn caje ne coliarà Google osta misciun IP cun d’atri dać de Google. Sce i metëis les impostaziuns che va debojëgn tl browser podëise tignì fora l'istalaziun de cookies; i ves lasciun alsavëi che te chësc caje ne saràl eventualmënter nia poscibl da adorè daldöt dötes les funziuns dla plata web.
Sce i adorëis chësta plata web ves detlarëise a öna cun la elaboraziun di dać che é gnüs coiüs adöm sön os da Google aladô dla metoda y por les rajuns nominades dessura.


text:
Sco la polizia chantunala da l'Argovia communitgeschà sa tracti d'in accident individual. L'auto cun numer svizzer è collidà enturn las 3 la damaun a Rheinfelden l'emprim cun in candelaber e silsuenter cun ina planta. Sinaquai ha l'auto piglià fieu. Ils 5 umens èn brischadas en l'auto.
Sco quai che la polizia chantunala da l'Argovia ha ditg ad SRF na sappian ins anc betg daco che l'auto haja piglià fieu. Plinavant suppona la polizia che tuttas 7 persunas eran en il VW Golf. Sche l'auto è charrà memia spert n'è anc betg cler. Sco i para ha nagin observà l'accident. La polizia tschertga persunas che pon far indicaziuns, nua che las 7 persunas èn idas en il VW Golf.
RR novitads 7:00


text:
Boudry
Boudry (Boudri 'n arpità) a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4984 abitant.
El cumün de Boudry al se tröva a una altitüden de 460 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bevaix, Bôle, Brot-Dessous, Chevroux (VD), Colombier, Cortaillod, Delley-Portalban (FR), Gletterens (FR), Gorgier, Neuchâtel, Noiraigue, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Boudry in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ina maioritad dal Grischun è da l'avis da tolerar ils lufs che vivan en il chantun. Quai mussa ina retschertga che l'institut Demoscope ha fatg sin incumbensa da RTR, la Südostschweiz ed il schurnal regiunal da radio SRF.
59% da las persunas dumandadas vulan tolerar ils lufs, 27% vulan impedir els ed 11 % vulan promover la populaziun da lufs.
Sceptica en Surselva ed en il sid
La retschertga mussa era che persunas da regiuns periferas èn plitost scepticas, entant che tar persunas che vivan en citads u l'aglomeraziun è il luf pli bainvesì.
La pli gronda cumpart da las persunas che vulan il pli gugent evitar ch'ils lufs sa domicilieschan en il Grischun derivan da la Surselva e da las valladas dal sid.
La retschertga
Per la retschertga represchentativa ha l'institut Demoscope dumandà 1200 persunas en il Grischun e quai dals 10 enfin ils 20 d'avust 2015. Per las cifras numnadas èsi da far quint cun in sbagl da prova da +/- 2.8%.


text:
Ils laders èn stads activs en la notg da venderdi sin sonda.
Butia e bancomat a Tschierv
A Tschierv han nunenconuschents sfratgà in bancomat. Per far quai èn els rut en la notg da venderdi sin sonda en la butia da mangiativas a Plaun Grond ed han taglià si il bancomat da dadensvart cun ina rudella da tagliar. Lura han els engulà dus cassettas da raps cun en tut 25’000 francs.
Els han causà donns materials per passa 10’000 francs. Ils utensils da delict ed inventar da la butia ha la polizia chattà en il Rom.
Lavuratori a Valchava
Sonda a bun’ura tranter las 4:00 e las 6:00 èsi vegnì rut en era en il lavuratori da l’uffizi da construcziun bassa a Valchava. L’emprim han ils laders empruvà da rumper si la porta da service da la porta rullanta. Pervi che quai n’ha betg funcziunà, han els rut ina fanestra e sun rivads uschia en il edifizi.
Tge ch’els han engulà n’è anc betg enconuschent, scriva la polizia.
RR novitads 17:00


text:
A Natál l'è tant ol lènt comè ol corènt
- Dumengia, 18.12.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.12.2016, 8:06, RTR
«A Nadal vegn tant il plaun sco il spert», din ins en la Val Calanca sur da quella festa che reunescha glieud da tut ils temperaments, e che mintgin festivescha da sia maniera.
Quai è in insatg or dal stgazi etnografic ch'il linguist tessinais Franco Lurà ha rimnà en sia nova publicaziun «Natale – estratto del Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana», preschentada da l'autur sez mesemna passada a Cuira.
Vita e Cretta ha discurrì cun Franco Lurà sur dal svilup da las isanzas da Nadal en las regiuns da linguatg talian, ma era sur dals proverbis tipics, che chattassan segir er inqual parallela rumantscha.
Contribuziuns
-
Il pled sin via da Stephan Bösiger


text:
Memia bleras dumondas avertas
La suprastanza communala da San Murezzan n'è betg cuntenta cun il contract sco quai ch’el è vegnì preschantà da la polizia chantunala. «Puncts da dispita èn ils custs, la repartiziun d’incumbensas betg clera e la dumonda dal service public tar ina fusiun», ha ditg Michael Pfäffli, suprastant communal da San Murezzan.
Uschia avess San Murezzan per exempel da pajar per prestaziuns, che fissan tenor Michael Pfäffli cleramain incumbensas da la polizia chantunala. Tenor il contract previs n’avess la vischnanca era betg las cumpetenzas giavischadas en puncto multas. La suprastanza communala vul perquai anc ina giada suttametter l’affar al cussegl communal.
Decisiun duai crudar il matg
Il cussegl communal da San Murezzan duess uschia decider da nov davart 3 variantas: l’integraziun totala, quella parziala ni da mantegnair ina polizia communala autonoma. Il cussegl communal duess decider en la seduta da matg uschia ch'ils midaments pussaivels pudessan vegnir instradads per il 2016.


text:
Ils Swiss Centers en la China mettan a disposiziun servetschs e localitads a firmas svizras che vulan entrar en il martgà chinais. Er gidan ils centers a minimar ils ristgs da questas interpresas.
Inscunters cun politichers
Dasper l’avertura dal «Swiss Center» ha Schneider-Ammann er visità la represchentanza dal concern da farmazia Novartis. La damaun ha Schneider-Ammann discurrì ad in’occurenza da Swissnex. Avant era el s’inscuntrà cun il secretari da la partida da Schanghai, Han Zheng.
En ils dus dis precedents era il president da la Confederaziun s’inscuntrà cun politichers a Peking, quai ensemen cun ina delegaziun da 40 represchentants da scienza ed economia. Il terz di a Shanghai stat sut l’ensaina da l’economia svizra.
RR novitads 15:00


text:
Gia tar las preelecziuns da tut ils stadis federativs aveva Trump cuntanschì il dumber necessari da 1'237 delegads. Ussa sto el anc acceptar sia nominaziun. Ma quai vala sco formalitad.
Sco candidat per il vicepresidi han ils republicans nominà Michael Pence, il guvernatur d'Indiana. El vala sco fitg conservativ. Pence duai gidar Trump da gudagnar vuschs dals socialconservativs e dals evangelicals.
Nominaziun ha chaschunà demonstraziuns
Pervi da la nominaziun da Donald Trump sco candidat republican pe ril presidi american hai da ulteriuras demonstraiuns en il center da la citad da Cleveland. Sin la plazza den vischinanza da l'arena nua ch'il di da partida dala republicans è actualmain, hai dà cunfruntaziuns da pliras gruppas d'adversaris ed aderents da Trump.Tenor la polizia n'è però nagin vegnì arrestà u blessà.
Avant il di da partida dals republicans aveva la citad da Cleveland prendì mesiras da segirezza spezialas e dumandà l'agid da forzas da segirezza da plirs stadis federativs.
RR novitads 06:00


text:
Dominique Aegerter sto vinavant spetgar sin ses segund plaz da podest questa stagiun. En la 6avla runda dal GP da San Marino ha il Spagnol Alex Rins tutgà il Svizzer che manava la cursa, uschia ch’el è cupitgà en la curva ed è la fin finala crudà ora da la cursa. Aegerter ha gì ina fitg buna partenza davent da la plazza 5 ed ha surpiglià en curt la testa da la cursa.
Lüthi be 10avel
Ils ulteriurs pilots svizzers da la Moto2 n’han betg pudì persvader. Mo per Tom Lüthi sco 10avel e Randy Krummenacher sco 14avel hai tanschì per puncts.
Gudagnà ha il Franzos Johann Zarco avant il Spagnol Tito Rabat ed il Giapunais Takaaki Nakagami.
RR novitads 14:00


text:
«SUST» Uffizi per examinaziun d'accidents e segirtad da la Svizra
- Sonda, 5.8.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.8.2017, 8:40, RTR
L'onn 2016 ha la «SUST» - Uffizi per examinaziun d'accidents e segirtad da la Svizra examinà 159 accidents ch'èn capitads en il sectur da traffic d'aviatica civila, viafier e navigaziun.
L'Uffizi per examinaziun d'accidents e segirtad da la Svizra (SUST - Schweizerische Sicherheitsuntersuchungsstelle) ha incumbensà d'examinar il sectur da traffic era sur ils cunfins svizzers per garantir la segirtad en Svizra. Quest uffizi tutga tar il departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun.


text:
Tranter San Murezzan e la staziun da val dal Corvatsch han la Engadin Bus ed il bus local da San Murezzan introducì communablamain il december passà ina nova lingia da bus. Quella vegn manada en il tact da mes'ura. Tenor atgnas indicaziuns han las duas interpresas da bus pudì augmentar uschia il dumber da passagiers ils ultims trais mais marcantamain.
Cumpareglià cun l'onn passà hajan las duas interpresas pudì transportar in terz dapli passagiers. Il pli grond augment da passagiers haja dà tar la fermada da Surlej Corvatsch. Congualà cun la medema perioda dad avant in onn, hajan radund trais giadas tantas persunas duvrà il bus per arrivar a la staziun da val dal Corvatsch.
RR novitads 17:00


text:
Ils dus contrahents Christian Constantin e Rolf Fringer hajan decidì ad in inscunter inizià dal Sonntagsblick da far pasch, scriva la gasetta.
Constantin aveva attatgà a Fringer cun pajadas e schleppas
Raschun per la discordia era stà il president dal FC Sion: Suenter il gieu da ballape tranter il FC Lugano ed il FC Sion ils 21 da settember aveva Constantin attatgà Fringer cun pajadas e schleppas. Rolf Fringer, l’anteriur trenader da la squadra da ballape naziunala svizra, era sin il lieu sco co-commentader per l’emettur da televisiun Teleclub.
Smanatschas da plants e chastis
Suenter l’attatga da Constantin aveva Fringer annunzià da vulair purtar plant pervi da blessura corporala. Constantin percunter smanatschava da purtar plant pervi dad insulta.
Il tribunal da sport aveva sentenzià in consequenza a Christian Constantin: Dapi ils 12 d’october na po el per nov mais betg pli ir en stadions da ballape ed el ha da pajar in chasti da 30’000 francs.
RR novitads 12:00+


text:
Il Magazin da cultura va ad alp
- Sonda, 13.6.2015, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 13.6.2015, 11:03, RTR
Ensemen cun il musicist Iso Albin sa fatschenta il Magazin da cultura cun chanzuns popularas rumantschas che stattan en connex cun l'alp. En nossa cultura cun tradiziun purila pudess ins pensar ch'i dettia ina pluna talas chanzuns. È quai propi uschia?
Dunna Annetta Ganzoni ha prendì en mira da fotografar tut las bun 200 alps d'Engiadina. Bainprest ha ella finì sia documentaziun ed ans ha lubì da dar in sguard en ses ordinaturs che cuntegnan las fotografias.
Era Esther Krättli sfeglia quest'emna en in cudesch ch'ans maina si en ils auts: «3312 Piz Buin».
Redacziun: Astrid Alexandre
Contribuziuns
-
Iso Albin davart l'alp en la chanzun populara rumantscha
-
Annetta Ganzoni davart la documentaziun da las vals d'Engiadina
-
«3312 Piz Buin»
-
Tips da cultura
-
Tip da film
-
La chanzun de Sontga Margriata
Chantada da Gieri Cadruvi, David Vinzens ed Albertina Derungs-Collenberg (reg. 1982)


text:
Els cumbattan per midar l'artitgel 11 da la lescha da chatscha uschia, ch'ins po regular il diember da selvaschina en il Grischun senza la chatscha speziala il november e december. Uss è l'artitgel 11 dals statuts da l'uniun grischuna dals chatschadurs da patenta daventada lur destin.
En la brev ch'els han survegnì, che sclauda els per immediat d'uniun e secziun, sa referischa la suprastanza sin quest artitgel. Lur engaschi e lur s'exponer public encunter la chatscha speziala fetschia donn a l'uniun. Il trio bandischà è trumpà, l'uniun haja vulì statuir in exempel.
Jakob Dönz ed Erhard Michel èn stads passa 40 onns en l'Uniun chantunala. Surtut la glista d'engaschi e merits da Dönz è lunga. Presidià 16 onns la secziun Madrisa, numerus onns delegà en l'Uniun svizra da catschadurs e schef da la tgira da selvaschina, inizià l'emprim percurs da chatscha en il Grischun, 10 onns manader dals chauns da sang ed anc bler auter. La solidaritad ch'els sentian da lur secziun Madrisa saja gronda.
Nus essan las unfrendas per far taschair vuschs criticas
Il trio deplorescha ch'i na saja mai vegnì tar in discurs cun la surpastanza, avant la decisiun e la brev ch'excluda els da l'uniun. Quai saja trist ed in agir schon quasi da desparà. Dentant, els acceptian. E spetgan sin la decisiun da la dretgira federala.
Suenter ch'il Cussegl grond ha gì refusà l'iniziativa e la dretgira chantunala ha declerà ella nunvalaivla, duai Losanna uss decider. La decisiun schebain l'iniziativa encunter la chatscha speziala vegn avant il pievel grischun u betg vegn spetgada il pli baud la primavaira 2017.
Jau stun mal per Dönz e Michel.
RR actualitad 07:00


text:
Pervi da problems cun la spatla aveva Warinka gia stuì dar giu il turnier a Gstaad. Cura che Wawrinka ha dà si era el 0:4 enavos. L’emprim set aveva el gudagnà cun 1:6, il segund era ì a Kyrgios cun 6:3.
Bencic eliminescha il numer 5 dal mund
Belinda Bencic perencunter persvada vinavant al turnier da tennis a Toronto. En la segunda runda ha la svizra da 18 onns eliminà il numer 5 dal mund, la danaisa Caroline Wozniacki cun 7:5 e 7:5. En l'8avel final frunta Bencic lura sin la tudestga Sabine Lisicki.
RR novitads 06:00


text:
09 01
Ol dé 9 de zenér l'è 'l 9 dé de l'an del calendare gregorià; manca 357 (358 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 9 de zenér al è ul dí da pòost 9 dal an dal calendari gregurian; i manca 357 (358 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1693 - Un teratrémul al trà gjo 60 paées da Sicília e al causa la mòort a plüü da 50.000 personn.
1837 - [[Aleksandr Sergeevič Puškin], pueta Rüss, al è ferii gravament int un düèll.
1863 - S'ignaugura ul metró da Lundra, ul primm cami da fer suterani dal muunt, da sett chilòmetar da longitüda.
1923 - Juan da la Cierva al fa ul primm guur in autogir par Madrid.
1939 - Líbia a l'è incurporada al territori d'Itàlia.
1988 - Sientífich da l'Institut Whitehead, da Boston, i riess a isulá ul geen respunsàbil dal sess üman (TDF), lucalizaa íntal cromusoma Y, dumà preseent int i òman.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1821 - Francisco Bilbao, scrituur e filòsuf Cilées.
1902 - Barbastre (l'Aragó) - Josepmaria Escrivà da Balaguer, saant Spagnöö, fundaduur da l'Opus Dei.
1913 - Richard Nixon, presideent di Statt Ünii.
1941 - Joan Baez, cantant Nòort-americana.
1959 - Rigoberta Menchú, Premi Nobel da la Paas ul 1992.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias fassettas per exprimer quellas fradaglias che van tras pel ed ossa. Perquai oz tschintg bels u buns maletgs per dis da gronda fradur. Sa chapescha chattads en il DRG.
1. sulegl cun dents
Gist quests dis èn els qua: Quels bels dis cun in sulegl glischant recent amez l’azur senza nibel. Quels dis, cura che l’aria è satiglia ed i bricla las piclas e piztga vi da las parts dal corp betg cuvridas. Quels dis, cura che nus duvrain in schal per enzugliar e stgaudar la fatscha ed essan grats per in na-scumond da zuppentar quella. Quels dis tipics per pudair dir: «Oz avain nus in sulegl cun dents.»
2. il general Frisch
Ses num tuna plitost viscal e frestg che da caracter crudaivel, ma impressiun fai schon, sche nus sesain (p.ex. a Zernez) en stiva privada, ed insatgi di (magari in pau sut vusch): «Id es coura il general Frisch.» L’avais udì? Il Frisch a spluntond cun sia detta marvla vi da l’isch? Sentis era gia la schelira che penetrescha tras sfessas e fanestras?
Forsa ch’il general Frisch è be l’avantguardia da quell’armada da fradurs continentalas, provegnentas nà da nordost, nà da la Sibiria. E perquai schain nus – e betg mo nus Rumantschs: «Oz èsi ina vaira Sibiria.»
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
3. il cac che schela en il tgil
Veglias perdunar la tscherna da quest’expressiun forsa pauc manieraivla! Ma ozendi, en temps dad envierns malguess e miaivels, n’èn cumparegliaziuns sco «igl è in fraid sco da mez enviern» nagina buna valur da referenza pli. Qua dovri schon maletgs pli expressivs (main suttaposts a midadas climaticas) per exprimer grondas fradaglias.
In maletg fitg concret (e probabel pervi da quai era derasà dapertut) è: «Igl è in fraid ch’il cac schela en il tgil.» Quels da Marmorera vevan «in fraid tgi schela l’ava ainta la vischea». Memia direct? Main vulgar, ma pli vermus, è quel qua, documentà en l’entir Grischun: «Oz na fan ins betg verms.» Tge confiert!
4. suar sut il nas
In’autra expressiun concreta-corporala è quella da la gutella sut il nas, p.ex. sco quai che nus la chattain a Müstair: «Id es ün chad chi fa süar sot il nas.» Chaud? Gea, la frasa è duvrada ironicamain, cura ch’igl è in fraid murdent – in fraid, cura ch’ins sua sin il pli anc sut il nas. U ch’ins di lura fitg lapidar sco a Susch (però er utrò): «Hoz vain il got dal nas.»
A La Punt-Chamues-ch percunter èsi anc pli extrem: là èn las fradaglias uschè grondas ch’i na basta gnanca per far suar sut il nas u sur la bucca, mabain unicamain en bucca: «Oz as süja be suot la laungia.»
5. ils pleds schelan en bucca
Tgi sa regorda anc dad esser restà tatgà d’enviern cun la lieunga umida … betg vi da l’amia, mabain vi dal tschabargal da metal? L’enviern èsi magari meglier da tegnair serrà la bucca ed enserrà la lieunga. Pertge quella dovri. Per discurrer, per exempel. Siond conscients da quest’impurtanza, din (u schevan) quels da Scuol: «Id es ün fraid chi schelan ils pleds in bocca.» Ed ils pleds, quels èsi da guardar da betg laschar schelar…
Fotografia: Glatscher dil Terri, Pizzo di Güida e Piz Ner, 1911 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
-
Concurrenza: Tickets per il concert da Mario Pacchioli a Cuera Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa…02 da matg 20181200 giadas
-
Tranter sumbrivas e traglischur Da Benedetto Vigne - Ad Astrid Alexandre gartegia cun ses segund album «Umbrivas» ina nova capolavur da la scena rumantscha. Jau vuless…
-
It's a match (seguonda part) Da Mila Beerli (GiuRu) - Eu am sdruagl. Driv meis ögls. Il sulai splendura tras la gronda fanestra. Eu stordsch planin il cheu.…11 d'avrigl 2018985 giadas
-
15 minuts cun: Romana Ganzoni Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias,…01 d'avrigl 20181819 giadas


text:
Fugì da la Siria e sa tschentà sin las tribunas da la Svizra
- Sonda, 3.3.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 3.3.2018, 11:03, RTR
Creschì si è Bahur Ghazi a Da'el, ina citad en il sidvest da la Siria. Ma dapi set onns n'ha el betg pli vesì sia patria. Suenter esser s'exprimì publicamain encunter il reschim sirian, ha el stuì fugir.
Grazia a la musica ed a sia perseveranza èsi reussì ad el da s'integrar en la scena da musica svizra. Quai cun cumponer musica per teaters u cun sunar la ud (in instrument che sumeglia la lauta) en divers projects. L'emna proxima preschenta Bahur Ghazi ses album BIDAYA, in album che collia elements da la musica siriana cun jazz svizzer.
Clà Riatsch preschenta mintga mais figuras or da cudeschs rumantschs. Questa giada tradescha el pertge ch'il cumissari da Reto Caratsch porta vairamain ina cravatta verda.
Contribuziuns
-
Bahur Ghazi – da la Siria en Svizra
-
Palmyra – il nov project da Bahur Ghazi
-
Ils tips da cultura dals 3 da mars
-
Tip persunal: «Amne sichere Ort» da Trummer
-
Litteratura: «Il commissari da la cravatta verda»


text:
Pervia da la gronda concurrenza n’èsi sco cineast pitschen betg simpel da dumagnar l'agen film en ils kinos. A la cineasta rumantscha, Susanna Fanzun èsi gartegià da vegnir cun ses film «Kühe, Käse und 3 Kinder» en ils kinos la stad passada. Ella ha elegì la via sur il distributur. Quai vul dir ch'ella ha preschentà ses film, oriundamain producì per la televisiun ad in distributur da films e quel era da l'avis ch'i valia da mussar il film en ils kinos.
Ina chaussa da fortuna
Quella via dovra dentant spezialmain fortuna perquai che normalmain cumenza la collavuraziun tranter distributur e cineast gia durant la producziun dal film e betg pir cura ch'il film è gia finì sco en il cas da Susanna Fanzun.
E tiers vegn che p. ex il distributur da Susanna Fanzun elegia be mintgamai dus films finids ad onn. Pia cleramain ina chaussa da fortuna sch'ins resguarda ch'ils responsabels guardan mintga di films da cineasts che avessan gugent che lur film vegnissan en ils kinos
Ubain far sez tut
La cineasta/il cineast po natiralmain er far sez tut la lavur en connex cun il kino. La lavur da contactar tut ils kinos che vegnissan en dumonda e l'entira lavur da promoziun dovra dentant bler temp. E quel n'han blers cineasts betg anc sper la lavur da reschia e da producziun.
Blers films da kino na dessi betg senza la televisiun.
La televisiun è savens co-producenta da films da kino. Be uschia possian blers films insumma vegnir finanziads, di Susanna Fanzun. In film da kino rendi numnadamain be sch'el saja propi in grond success. Daners portia la vendita da dvds ed ils films che vegnian chargiads giu.
.


text:
La sonda notg sin la dumengia è vegnì rut en en il Center da sport e cultura (CSC) a Mustér. Differents automats da gieus, cigarettas e snaks èn vegnids donnegiads per prender ora ils daners u il cuntegn. Il u ils laders han recaltgà uschia ina preda da var 500 francs. Ils donns ch’èn sa resultads vegnan dentant calculads cun 5000 fin 6000 francs.
Betg l’emprima giada
Ch’i vegn adina puspè rut en en il CSC a Mustér ha probabel da far cun il lieu dal center. Il president da la cumissiun da manaschi dal CSC e suprastant communal, Roger Tuor suppona ch’il risico saja perquai forsa pli pitschens da vegnir traplà. Latiers vegnia che nagin saja en il center durant la notg. Gia las ultimas giadas hajan ins meglierà la situaziun en il lieu nua ch’i saja vegnì rut en. Ma ils laders chattian adina autras lieus per rumper en en il center, di Roger Tuor.
Cameras da surveglianza
Ins haja schizunt gì il responsabel da la polizia pertutgant la surveglianza cun cameras. Lez haja manegià ch’ins possia bain installar talas, ma che quellas na vegnian betg ad evitar infracziuns. Tenor Roger Tuor vegnian ins ussa tuttina a far ponderaziuns d’installar ina camera. Forsa possia tuttina starmentar in pau ils laders e tut tenor reducir l’attractivitad da rumper en en il Center da sport e cultura.


text:
Inizitiva per il daner cumplain
Tge vul l'iniziativa?
l’iniziativa vul che sulettamain la Banca naziunala svizra po crear daners. Tar las bancnotas e la munaida è quai gia oz il cas, però betg tar daners virtuals. Mintga banca po producir tals. Ozendi sajan 90% da tut ils daners en circulaziun daners virtuals. Ils iniziants vulan che bancas possian mo pli dar credits cun raps che existan propi e che la banca naziunala producescha. Uschè ha quella era la controlla da tut ils raps ch'èn en circulaziun. Il sistem da finanzas duai vegnir pli stabil cun l’iniziativa. Il Parlament ed il Cussegl federal refusan l’iniziativa.
RR actualitad 08:00


text:
Triest
Triest (en sloveno e 'n croàto: Trst) l'è la capitàl del Friul Enésia Giulia, de precìs la se tróa 'n de la Giulia sö i rie del mar Adriàtech e l'è tacada al cunfì co la Sloénia.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm de Trièst l'è preromà e 'l vé da terg = mercàt èste che l'è ü sufìs venetich e l'è dientà 'n latì Tergeste/Tergestum. La sità l'è pò ciamada Trieste 'n triestì, Triest 'n tergestì e 'n todèsch, Trieszt in ungherés, Trst in sloéno, sèrbo e croàt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl de Miramare che l'è fórse ol monumènt sìmbol de Trièst che l'è stacc fai sö tra 'l 1855 e 'l 1860 da Masimilià d'Asbùrgh, arcidüca d'Austria e 'mperadùr del Mesico.
De èt ach:
la catedràl de San Giusto 1304,
ol castèl de Duino,
ol castèl de San Giusto,
la Lantèrna che l'è 'l faro del pòrt del 1833.
Stòria de la sità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sömèa che la sità la sìes stacia fundada da i Carni öna tribù di Gai, l'è pò stacia conquistada da i Romà öe pò quando l'impéro l'è crolàt gh'è pasàt i barbari.
In del 539 l'è pasada 'n di mà di Bisantì fina al 788, fò che öna quach agn pasàcc sóta i Longobàrt, in del 788 ì è riacc i Franchi.
In del 948 l'è dientada séde vescovile, ma desà che i vèscof i esercitàa mia 'l sò potèr, Triest a belasì la gh'è riada a dientà libèr cümü tra 'l méla e 'l méla e ü (1100), ma zamò 'n del 1202 la gh'éra de giüraga fedeltà a Enésia.
A partì dal 1382 la s'è dacia a i Asburgo e l'è restada sóta de lur fina al 1918, quando l'è pasada sóta 'l Règn d'Italia dòpo la Segónda Guèra Mondiàl.
A partì dal 1719 l'è dientada pòrt franch, desà che i Asbürgo i gh'éra dóma 'l pòrt de Triest e de fato l'è stacia la Pórta de l'Impér.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl l'è stacia ocüpada per 60 dè da i partigiani del Tito e l'è stacc chèsto ol periodo di Foibe. Söbèt dòpo l'è stacia goernada fina al 1954 da i Aleàcc, che i èra fai sö ü staterèl ciamàt ol Lìber Teritòre de Trièst. Dòpo 'l 1954 métà del Teritòre l'è 'ndacc a la Jugoslavia e metà l'è 'ndacc a la Repüblica Italiana.
Etnie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Trièst amò 'ncö 'l 5% de la zèt del cümü l'è sloéna ma fina al prensèpe del méla e nöf (1900) i Sloéni i éra ol 25% de la popolasiù de la sità e gh'éra pò ü 5% de Todèsch.
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Siti internet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scènsa e cültura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Trieste sità de la scènsa
- AREA Science Park
- Sito de l'organisasiù ERA
- Science Centre Immaginario Scientifico
- Müséo Nasiunàl Antartide
- UNESCO Triest
- Triest cültura
- FEST Fiéra internasiunàl de l'Editoréa Scientiféga de Triest
Türìsm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quotidiani[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il Piccolo - giurnàl de Triest
- Primorski dnevnik - giurnàl sloéno de Triest
- TriesteOggi - giurnàl online de Triest


text:
Surselva Turissem: Nova preschientscha online
- Mesemna, 11.1.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 11.1.2017, 11:45, RTR
La pagina Surselva.info vegn clamada si 3,6 milliuns giadas ad onn.
La nova pagina d'internet da Surselva turissem è activa dapi ils 28 da december. Questa pagina presenta la Surselva davent da Glion fin Trun e lentira Lumnezia.
La finamira da la nova pagina e cuntanschida, constatescha Claudia Meyer da Surselva Turrissem. Ils emprims resultats mussan, ch'ils utilisaders èn pli ditg sin la pagina, mo visitan els pli paucas paginas. Quai munta che la pagina è pli survesaivla ed ils utilisaders chattan pli spert quai chels vulan.
Nova parita
La pagina nova vegn dominada da fotografias. Cun fotografias possian ins raquintar il meglier las istorgias da la Surselva, manegia Claudia Meyer. Che la pagina è gartegiada saja era vegnì attestà dals utilisaders. Las emprimas reacziuns sajan stadas ordvart positivas, constatescha Meyer.


text:
Surava
Surava a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 204 abitant e una süperfiss de 7.0 km², e al se tröva a una altitüden de 904 meter sura al livel del mar.
El cumün de Surava a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Brienz/Brinzauls, Tiefencastel.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Surava l'è numenaa in dei document antigh in de l'ann 1580 col nomm de Surraguas.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Surava l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sche la populaziun avess gì da decider gia avant 10 dis davart ils projects da votaziun federals dals 5 da zercladur, lura avess quai dà in gea per la midada da la lescha d'asil e per l'iniziativa «A favur dal servetsch public». Duas giadas na avess quai dà per l'iniziativa «Per la finanziaziun gista dal traffic» e per l'iniziativa «Per in'entrada da basa nuncundiziunada».
Gea a la midada da la lescha d’asil
La midada da la lescha d'asil dominescha las discussiuns enturn ils projects da votaziun dals 5 da zercladur. Aifer la populaziun giauda ella in grond sustegn. 59 pertschient dals dumandads han inditgà ch'els sustegnian la midada; cunter èn 30 pertschient.
Claude Longchamp da l’institut da perscrutaziun Gfs Berna resta dentant precaut. Tar projects che vegnian da l'administraziun e dal parlament dettia quai adina ina tscherta malsegirezza. «I dat ina maioritad. Ed ins vesa era che l’argument da l’acceleraziun da las proceduras d’asil è fitg populars. Mo i dat era tschertas resalvas quai che pertutga las expropriaziuns.»
I saja perquai da spetgar che la polarisaziun tranter ils adherents ed ils adversaris da la midada da la lescha d'asil vegni a crescher.
Quai munta che la dretga, principalmain la PPS, vegn ad ir pli fitg envers il na, entant ch’il center e la sanestra vegnan ad ir plitost en direcziun dal gea. La finala èn quai la PLD e las persunas che n’èn betg liadas vid ina partida che decidan, sch’il resultat sa mova vers in gea ni vers in na.
Decisiv vegni tar quai tema era ad esser, co l'entira situaziun d'asil en l'Europa vegnia a sa sviluppar enfin la dumengia da votaziun. In eveniment emoziunal ni surprendent pudessi influenzar l'entira discussiun e perfin volver il trend actual, declera Longchamp.
Gea a l'iniziativa «A favur dal servetsch public»
Il mument ina maioritad chattass en tutta cas er l’iniziativa dal pievel «A favur dal servetsch public».
En la retschertga da Gfs sustegnan 58 pertschient dals dumandads l'iniziativa lantschada da pliras organisaziuns da consuments. 26 pertschient èn cunter.
Quai resultat fa surstar. En il parlament han ils iniziants chattà absolutamain nagin sustegn. Gnanc in soli sulet parlamentari ha votà per l'iniziativa. Ch'ella ha malgrà quai in tal sustegn da la populaziun declera Martina Mousson da Gfs cun la moda e maniera ch’ella è vegnida instradada.
L’iniziativa è fatga bain, ella porta in titel positiv. E cunter il service public n’è strusch insatgi.
I vegnia dentant ad esser grev da salvar quella maioritad tar las votantas ed ils votants. «Anc n’èn betg bleras persunas sa decididas per ni cunter l’iniziativa. E quels che san gia tge votar n’èn anc betg dal tuttafatg persvas da lur posiziun.»
Ella giaja da quai anor ch'il dumber da persunas ch'èn cunter l'iniziativa vegnia a crescher las proximas emnas. La dumonda saja, quant grond che quai effect vegnia ad esser.
Cun la pretensiun ch'ils schefs da las Viafiers federalas svizras, da la Swisscom e da la posta na duain betg gudagnar dapli ch'in Cusseglier federal hajan ils iniziants actualmain anc in ferm argument per lur iniziativa.
Na a l'iniziativa «Per ina finanziaziun gista dal traffic»
In tal argument duvrassan era ils adherents da l'iniziativa dal pievel «Per ina finanziaziun gista dal traffic», l’uschenumnada iniziativa da la vatga da latg.
Il mument sustegnan mo 42 pertschient l'iniziativa che vul che tut las taxas e taglias ch'ils automobilists pajan vegnian era mo duvradas per il traffic sin via. 47 pertschient vulan laschar il sistem sco el è oz. E quai trend negativ vegnia il pli probabel era a cuntinuar, di Lukas Golder da Gfs.
I duvrass anc ina midada fundamentala da la debatta, en direcziun d’ina votaziun da principi per ni cunter las vias, per ni cunter il traffic motorisà individual. Sche quai na schabegia betg, e qua avain nus indizis en questa direcziun, lura ha l’iniziativa paucas schanzas.
Contribui a quella situaziun difficila per ils iniziants haja era il gea da la populaziun al segund tunnel d'autos tras il Gottard la fin da favrer.Cun quai saja in dals gronds temas giud maisa e na possia betg vegnir duvrà per mobilisar las automobilistas ed ils automobilists. Exemplaric vesian ins quai en il Tessin, nua che mo 39 pertschient sustegnian il mument l'iniziativa.
Cler na a l'iniziativa «Per in'entrada da basa nuncundiziunada»
Tar l'iniziativa «per in'entrada da basa nuncundiziunada» mussa il barometer da votaziun in cler resultat. 72 pertschient dals dumandads vulan metter in na en l'urna, 24 pertschient in gea.
Referendum cunter la lescha davart la medeschina da reproducziun
E lura datti anc il referendum cunter la lescha davart la medischina da reproducziun. La conferenza da las schefredacturas e dals schefredacturs da la SRG SSR ha decidì da na far naginas retschertgas tar quai project.
L'argument è che las Svizras ed ils Svizzers hajan avant bun in onn gia detg cun 62% cleramain gea a la midada da la constituziun. La debatta davart la lescha saja sumeglianta ed ins sappia perquai ir da quai anora ch'il resultat vegni ad esser el medem rom.
Il studi
RR novitads 17:00


text:
Tar las dunnas ha la champiunessa olimpica en questa disciplina, la Svizra Nicola Spirig, gudagnà cleramain avant l'Irlandaisa Eimear Mullan e la champiunessa mundiala Marry Beth Ellis dals Stadis Unids.
Svizzers nagins davanttiers
Tar ils umens vegn il victur da la Scozia. Il champiun d'Europa dal 2013 Richiel Nicholls ha gudagnà il triatlon da San Murezzan avant Alain Corillo dal Mexico e Reiny Brown da Hongkong.
In percurs alpin
Il triatlon cumpiglia ina cursa da sprint cun nudar l’emprim 500 meters en il Lai da San Murezzan. Lura ston las atletas ed ils atlets ir cul velo 20 kilometers, e la finala hai num superar anc 6,6 kilometers en ils chalzers da currer.
RR Sportissimo 12:00


text:
Da sia radunanza communala ha la vischnanca da Razén approvà unanimamain la revisiun totala da la constituziun communala.
La nova direcziun da la vischnanca consista part dal president, dal chanzlist, dal manader da scola e dal manader da fatschenta. Uschia vegnan las incumbensas e cumpetenzas regladas da nov.
Plinavant introducescha Razén tranter auter il dretg da votar per esters ed auza il temp d’uffizi sin quatter onns.
La raschun per la revisiun da la constituziun communala è stada l‘introducziun dal nov model directiv communal. Lez aveva la radunanza communala da principi gia approvà ils 3 da november 2015.
RR novitads 11:00


text:
Ils dis da cultura vegnan manads tras da la Cuminanza d’interess cultura Veulden. Sco quai che Werner Barandun ha ditg, saja la dumonda per las occurrenzas adina vegnida pli gronda. Quest onn sajan annunziadas radund 100 persunas. Bun in terz dals visitaders derivian da la regiun, e circa dus terzs dals visitaders sajan turists e possessurs d’abitaziuns da vacanzas.
Il festival ch’ha lieu en la scola veglia da Veulden, cumenza mintgamai cun ina saira da film: I suondan prelecziuns e preschentaziuns da teater. Il festival da quest onn dura dals 8 fin ils 10 d'october.


text:
La via tras Dardin duai vegnir sanada ed en quai mument era schlargiada. Actualmain è la via en il punct il pli stretg mo circa quatter meters lada. Cun quella ladezza pon dus autos normals gest anc cruschar e perquai duai la via vegnir schlargiada sin las mesiras d’ina via chantunala, vul dir set meters.
Uschia èsi era pussaivel per dus camiuns da cruschar senza problems.
Spazzar ina part d’ina stalla
En in lieu en il vitg da Dardin è il schlargiament dentant mo pussaivel cun spazzar ina part d’ina stalla. Circa trais meters da la stalla ston vegnir spazzads per avair avunda plaz per la via. Però era cun quai na po la via betg vegnir schlargiada dapertut. En in auter lieu passa la via gist sper ina chasa ora. La chasa è tenor il responsabel da l’uffizi da construcziun bassa dal chantun Marcus Valaulta sut protecziun e na po betg vegnir spazzada. Alternativas per schlargiar la via en quai lieu na dettia betg. Perquai vegn in toc da circa 20 meters era en l’avegnir a esser mo quatters meters lads.
In kilometer per sis enfin set milliuns
En tut vegn la via a Dardin sanada sin ina lunghezza da circa in kilometer. Ils custs totals muntan tenor Marcus Valaulta a sis enfin set milliuns francs. Las lavuras vegnan a cuzzar quatter onns e planisà èsi da cumenzar cun las lavurs l’onn 2018.


text:
Bresèl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Bresèl o Bersèl (Barsèl ind al dialèt dal pôst) (Brescello in italiân) l’é un cmûn ed 5.604 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz. Sistemêda atâch al Po, luntâna 30 chilômeter da Rèz, (lòng a la statêla 358) e circa 20 chilômeter da Pèrma. Al cmûn l’é l' insèm ed l’uniòun ed trèi localitê: al Cèinter principêl e al frasiòun ed Lentzòun e Sôrb'l a Man, che se şlêrghen, a sîra, vêrs la pruvîncia ed Pèrma.
Stôria
L’é ind al teramêri ed Ravisa ed S. Genesio e Motta Balestri ch’ a’s pōl fisêr la nâsita ed Bresèl, cun i lōr rèst antîgh es dân la prōva che ‘d la gînta, che stêven int al cà insèma al góci, a s’în fermê in sté zôni bèle da l’etê ed la prēda. Int al turnêr indrē, insém a i sègn di nòm Brixellum (Brèsa cèca), Brixia (Brèsa) Brixen (Bresanòun), a’s pōl dîr cun sicurèsa che i prém pôpol a fermêres in stê i Galli Cenomani ed râsa Cimbrica. Ind al III secolo a.C. i Galli Boi, ch' îven fât ed Bresèl un cèinter impurtânt, àn fât frûnt cun ustinasiòun al j invasiòun ed l’esêrcit rumân, mó intōren al 220 a.C. al Cônsol Quinto Manlio a gh’l’à cavêda a bâter i Cêlti e l’é dvintê padròun ed tót al teritôri Cispâdan, e cme l’arcôrda Plinio al Vèc ind la só Naturalis Historia (III, 15, 115), Bresèl l’é dvintê ‘na colônia ed Ròma e da còl mumèint l’à patî al trasfurmasiòun carateréstichi ed l’ûṣ rumân che j àn bonifichê e divîş al teritôri breselèiş in cardi e decumani ch’ a’s vèden incòra al dé d’incō.
Int al prém sècolo d.C. dòunca, fôrt ed la dinâmica véta lochêla, istitusiònêla, cunômica, socêla, l’é cumincê un peréiod ed grând spiandōr, sgnê ânca da la costrusiòun d’impiânt ed servési póblich cme al pôrt insém al sbòch ed l' Èinsa e al famōṣ acvidòt. Dôp la vicènda ed Marco Savio Ottone, ch’ al s’é masê dôp avèir pêrs la guèra ed Bedriaco per côlpa 'd Aulo Vitelio só aversâri ind la sucesiòun imperiêla, Bresèl al dvèinta ûn di cèinter pió impurtânt ed la zôna per la só poşisiòun stratégica, difèişa in môd naturêl da i râm dal fióm Po. Al III sècolo d.C. al cumbîna per Bresèl cun al calêr pôch a la vôlta ed l'impēr, ch’al mét in prâtica saczédi e şguastamèint, ânca in pideméi ed pèsta che àn şvudê la sitê e al campâgni. Sibèin che la situasiòun l’an fós mìa sicûra, Bresèl l’é dvintê, int al 389, pôst dal Veschév e Sân Genesio (incō Sânt Prutetōr) l’é stê incarichê, cme prém veschév, cun al cûmpit ed cumbâter al reséi purtêdi da i pôpol furastêr. Int al 572 la sitê l’é stêda ocupêda da i Longobêrd e da quisché promòsa a Duchêt.
Tr’ al VI e al VII sècol Bresèl l’é stêda tirêda dèinter in ‘na fadigōşa discusiòun ch' la més in mèz l’Esarchê Bişantèin ed Ravèna e i Potentê Bârber che îven ocupê la Pianûra Padâna. Al trópi guidêdi dal rè longobêrd Agilulfo (int al 603) e ‘na şfîlsa ed disastrôşi aluviòun (int al 589 e intōren al 605-610) àn butê zò quêsi dal tót la sitê cun arduşîrla in ‘na séngia ed pantân e sâbia.
L’é stê acsé ch’l’é finîda la véta ed la Brixellum gâl-rumâna.
Dal Medioēv al dé d’incō
Bisògna spetêr l’època medievêla per vèderla arvivîr, grâsia al gvêren ed Matélda ed Canòsa e a la presèinsa benedetèina: a i frê la cuntèsa la gh’à dê al castèl e, a l’intēra sitê, pîna indipendèinsa dal cuntròl dal veschvêl. Int al XII sècol Bresèl, puliticamèint, al dipendîva da Pèrma, mèinter ind i sècol dôp la stôria dal paèiş la vèd al câmbi dal divêrsi Sgnuréi: i Correggeschi, i Rossi, i Visconti, i Sforza, fîn a j Estèins int al 1479. Al batàli, cun môrt e frî, per cunquistêr al pusès ed la sitê àn cunvînt j Estèins a prugetêr e tirêr só un gîr ed mûri a sînch lê cun fusòun, e fêr ed Bresèl ‘na sitê-furtèsa. Int al 1704 al mûri e la rôca ed Bresèl in stêdi butêdi zò da i Spagnōl e al paèiş l’é andê zò ed nōv cun pôca impurtânsa per pió ‘d un sècol. Al gvêren estèins l’é cuntinvê fîn al 1861, l’ân in dó Bresèl, insèm al j êtri sitê arzâni, l’é andê a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia. Ind al 1866 l’éstê fât al famôş pûnt ed barcòun insém al Po, ch’ unîva la rîva Mantvâna cun còla Arzâna ch’ l’ é stê pó cambiê int al 1969. Ind la Reşistèinsa Bresèl l’é impgnêda cun al gróp dal C.L.N. e l’ ativitê ed la 68° Brighêda Garibaldi.
I rèst dal pasê
L'antîga Brixellum rumâna la mantîn i sègn dal só pasê ind l'Antiquarium in via Cavallotti 12 ( al vèc cunvèint benedetèin) in dōv' a’s pōlen mirêr interesânti testimuniânsi e scultûri del peréiod rumân, tra quisché la stâtva ‘d un personâg cun al mantèl (lacerna), dal I sècol dôp Crést. Dègna ed nôta ânca la stâtva d’ Ercole mésa ind la piâsa centrêla, ôvra dal famōş scultōr Jacopo Sansovino (1553), fâta fêr dal dóca Ercole II Este.
Ind al cinéma
Mó pió che pr’ al só antîgh pasê, Bresèl l’é famōş pr’ èser stêda ind al dôp guèra al teâter ed pôşa ‘d un cōrs dal cinéma chêr a la gînta: còl ed Pepòun e Don Camél, interpretê int al félm da Gino Cervi e Fernandel e inspirê da i scrét ed Giovanni Guareschi. A i dû personâg, figûri ed l' Emélia quistionadōra dal dôp guèra, Bresèl la gh’à dedichê un vèir e prôpria muşéo, in dōv' în tgnû da cât dimòndi bagâj ed sēna, tra cuisché ânca… un câr armê. (Al Crucifés ch’ al pêrla a Don Camillo l’é invêci, ânca adès, al só pôst, ind la cêṣa ed Sânta Maria Magiōr), davânti a la 'stèsa cēşa a gh'é dō stâtvi di prutagonésta in altêsa naturêla che a’s salóten da luntân; a la fîn, ind al paèiş, dimòndi pôst arcordên etertânti situasiòun ed la stôria dal félm.
Cunuméia
Bresèl cun: Burèt, Gualtēr, Guastâla e Lusêra al fà pêrt ed la fâsa, lònga 20 chilômeter, ed cmûn ed la bâsa arzâna, cèch e mzân, che dân insém al Po. Al pôrt ed Burèt, ch’ l’é més a mèz dal trât navighê, al pemèt ‘n grôsa ativitê mìa sôl turéstica dal fiòm. L’e-cunuméia dal paèiş l’é còla ‘d la Bâsa arzâna: un setōr agrécol tra i pió favurèvel d’Itâlia, in dōv' al şvilóp l’é stê favurî da la preşèinsa ed dimòndi cōrs d’âcva, prém fra tót al Po, e da ‘na sèria ed bunéfichi fâti lòng i sècol (da i Benedetèin ind al Medioēv, da j Estèins int al Rinasimèint e incòra ind l’Itâlia repoblicâna fîn a la metê dal ’900). Dimòndi şvilupê în l’ativitê zotènica, lighêda préma ed tót a l’alevamèint di nimêl, e tót al setōr alimentêr (da i salóm, al pió ed valōr l’é al Culatèl, a i furmâj, an s’ pōl mìa numinêr al Grâna (Parmigiano-Reggiano), al tót compagnê da un bòun bicêr ed vèin, (al Lambrósch Arzân naturalmèint). Ind al secònd dôp guèra l’é andê sèimper pió a şvilupêres al setōr industriêl, lighê a l’indóstria mecânica e metalmecânica. Atâch a un nómer cèch ed grôsi imprèişi, a s’é a drē vèder al fiurîr 'd indóstri céchi e mzâni , soquânti cun prestasiòun sèins’ êter ed celèinsa.
I personâg famōş
- Antonio Panizzi (Brescello, 1787 – Londra 1870), inteletvêl, pateriôta, senadōr dal Règn d'Itâlia, esiliê, diretōr dal British Museum ed Lòndra. La biblitotēca comunêla, cme còla ed Rèz, la pôrta al só nòm.
- Mario Nizzoli (Brescello, 1498 – 1576), studiōş dal savèir e leterê, al s’é dê a l'insegnamèint e a la publicasiòun dal j ôvri insém a Cicerone, stimê dal mònd ed la cultura italiân e ânca dal pensadōr tedèsch Leibniz.
- Carlo Zatti (Brescello, 1809 – 1899), pitōr, inteletvêl, s’ arcôrden ôvri ind la cêşa fiurintèina ed Fiumalbo, al côpi dal Tiziano fâti a Venèsia,i quêder e al pêli presèint ind la Cêşa parochiêla ed Bresèl.
- Carlo Pisi (Poviglio, 1897 - Brescello1979), scultōr, artésta, s’ arcôrden al famōşi stâtvi dal pêpa Giovanni XXIII, tgnûda da cât a Ròma, e ‘d Padre Pio da Petralcina.
- Carlo Bisi (Brescello, 1890 - 1984), âvtōr ed figûri, al fà dimòndi personâg ed sucès pr’ al Corriere dei Piccoli, cme al Dotor Piramidone (1927), Sor Pampurio (fât ind al 1928) e la Famiglia Doggidì (1953).
Êtri fotograféi
Colegamèint d’ed fôra
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Mario Degani - Scavi preistorici alla Motta Balestri di Brescello - Milano : Istituto Lombardo di Scienze e lettere, 1967
- Carlo Zatti - Cenni storici ed iscrizioni di Brescello antica - Reggio Emilia : Tipo-Litografia degli Artigianelli, 1881
- Anselmo Mori - Gli uomini illustri di Brescello e sua antica castellanza- Parma : premiate tip. riunite Donati, 1929
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Falco: «Rock Me Amadeus»
- Mardi, 1.5.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 1.5.2018, 9:30, RTR
1984 ha il film «Amadeus» fatg furora. En il film raquinta Antonio Salieri sco el ha emprendì d'enconuscher Mozart. Furora ha il film fatg perquai ch'el ha raquintà l'istorgia da Mozart in pau auter che enfin qua. Numnadamain vegn Mozart purtretà sco um extravagant e betg exnum perfetg ed idealisà sco tar autras producziuns. Quai film ha inspirà Falco tar la chanzun «Rock me Amadeus» en la quala ch'el raquinta l'istorgia da Mozart sco sch'el vess vivì ella scena da Punk a Vienna.


text:
Dapi questa bun’ura èn las autoritads greccas cun bunamain 700 policists, vehichels da polizia ed in helicopter sin il lieu per far ina fin al champ da fugitivs e migrants.
La rumida succedia en calma e saja organisà bain
Las autoritads greccas quintan cun radund in’emna per rumir il champ. Tenor l’AFP sajan ils policists gia arrivads il di avant per preparar l’acziun. Ina represchentanta da Médecins sans frontières ch’è sin il lieu di che l’acziun saja «organisada fitg bain» e succedia en calma.
Transfer en allogis provisorics sper Thessaloniki
Migrants e surtut famiglias han da sortir da lur tendas ed ir en bus e cars per vegnir transferids in centers d’accoglientscha vischins.
La decisiun da rumir il champ aveva tenor funtaunas tar la polizia gia intimà en il decurs dals ultims 15 dis a radund 2’500 fugitivs da partir en transfers organisads. In dumengia sun seguidas radund 800 persunas ed en las emprimas dus uras da l’acziun anc ina giada 609.Ellas vegnan transferidas en la vischinanza da Thessaloniki. Là han las autoritads greccas organisà 2 champs cun tendas e 7 fabricas che n’èn betg pli en funcziun sco allogis.
Mess fin a relaziuns umanitaras miserablas
En il champ selvadi al cunfin grec-macedon vegetavan radund 8’400 persunas sut cundiziuns miserablas. Il champ era sa furmà al cumenzament da mars. Las autoritads macedonas avevan decidì quella giada, en tut las discussiuns enturn la «ruta dal Balcan», da serrar ses cunfins.
En consequenza eran millis da fugitivs da la Siria, l’Irac, Afghanistan, Iran e dal Maghreb restads traplads en la regiun da cunfin tranter Macedonia e Grezia.
RR novitads 08:00+


text:
Cuira: Scumond da metter peschs en il lajet sin il Rosenhügel
- Venderdi, 12.6.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 12.6.2015, 11:45, RTR
Dapi curt temp stat sper il lajet sin il Rosenhügel ina tabla ch'infurmescha davart il scumond da metter peschs en l'aua. Exact, ch'igl è scumandà da pestgar è anc cler, ma ch'i nè betg lubì da metter en peschs è in scumond in pau pli exotic. Dentant ha quai in motiv: en il passà hai dà che peschs èn vegnids relaschads en quest puz er peschs medemamain exotics. Pertge n'èn quels betg giavischads?


text:
Bloodhound Gang
^ o ta t bèc du pòlas in sù
° ’l è un piàt ad patàchi e sigóli tajàdi a cunsèṅ e pò friti
I Bloodhound Gang i èṅ un grup hard rock/rap americàṅ ch'i sònan cun la cretinìśia adòs e la vója ad far rìdar, cantànd di braṅ cun dimóndi śōg ad paròli.
I s èṅ furmâ a Quakertown in dla Pennsylvania in dal 1992 p'r òpra ad Jimmy Pop Ali e quàtar sò amìg tulénd al nóm da na traśmisiòṅ televiśìva, 3-2-1 Contact, in du a gh'éra un sipariét ciamâ The Bloodhound Gang. I aṅ vindû da piò ad 6 migliòṅ ad disc in fiṅ adès.
Durànt un cuncèrt a Udésa in Ucràina in d'l Agóst dal 2013, al basìsta Jared Hasselhoff al 'n à fat una dal sui miténd-as na bandéra rusa in dal mudàndi, cun al minìstar dla cultùra rus ch'al s è alrliâ dimóndi e l'à dâ dispuśisiòṅ ad scanślàr al spetàcul a vgnir in di dintóran a Krasnodar[1].
Biugrafìa
La caréra di Bloodhound Gang la taca in dal 1995 quand la Columbia Records la i mét sóta cuntràt. Al prim disc 'l è Use Your Fingers (dróa i tò dî) e al gh'à dèntar la cover ad Kids in America ad Kim Wilde, You're pretty when I'm drunk (At sē bèla quand a sòṅ imbariàg) e al sìngul Mama say (La mama la diś). In cuperìna a ś véd na baghéta in majéta e mudàndi ch'la magna na còsa ad puj.
In dal 1996 a véd la luś One Fierce Beer Coaster (Un sótbicèr catìṿ) un disc ch'al vénd dimóndi, specialmènt par mèś dal sìngul Fire water burn, druâ anc da Michael Moore in dal sò film dal 2004 Fahrenheit 9/11. Al disc al gh'à dèntar di pès cun di tìtui quài I wish I was queer so i could get chicks (A m piaśrév èsar fnòć acsè a prév avér dal pulàstri), Why's everybody always pickin' on me? (Parchè i gh 'l àṅ sèmpar tut mèg?) e Kiss me where it smells funny (dà-'m un baś in dua a s sènt al divertimènt).
In dal 1999 i Bloodhound Gang i s fànan cgnósar anc in Europa cun 'l àlbum Hooray For Boobies (Urrà p'r al téti). Al sìngul The bad touch (Al tóc catìṿ) al vénd dimóndi, specialmènt in Germàgna in du al riva al prim pòst in clasìfica, anc par mèś 'd un vìddeo in dua i èṅ vistî da simmi e i ciùlan dapartùt. I nòstar Eiffel 65 i aṅ pò rimixâ al braṅ. Al disc al gh'à dèntar anc di àtar pès famóś cuma The inevitable return of the great white dope (Al ritóran sénsa psér far-ag gnint dla granda dròga biànca, diretamènt da la culóna sunóra dal film Scary Movie), I hope you die (A spér ch'at mōr), Mope (Vilî, un misćiùs ad Relax di Frankie Goes To Hollywood e For Whom the bell tolls di Metallica!), The ballad of Chasey Lain (La balàda ad Chasey Lain) e Along comes Mary (E pò l'è rivàda la Mary).
P'r al disc nóṿ a gh'è da spetàr al 2005 quand a vèṅ fóra Hefty Fine cun i sìngui Foxtrot Uniform Charlie Kilo (gl'inisiài dal paròli misi insém, FUCK, i vólan dir "fótar" in ingléś), Uhn Tiss Uhn Tiss Uhn Tiss (druàda in Itàglia in na recàm dla Blaupunkt) e No hard feelings. In dal braṅ Something Diabolical a gh'è anc al cantànt di H.I.M., Ville Valo. In dla cupertìna dal disc a ś véd un budlòṅ nûd stric in un scatlòṅ.
Cumpunènt
'd adès
- Jimmy Pop - vóś, chitàra
- DJ Q-Ball - vóś, disk jockey, campiunadór, prugramasiòṅ
- Evil Jared Hasselhoff - bas, secónda vóś
- Daniel P. Carter - chitàra, tastéri, sintetiśadór, pianofórt, secónda vóś
- Adam "The Yin" Perry - baterìa
quéi vèć
- Lüpüs Thünder
- Bubba K Love
- Blue
- Byron
- Daddy Long Legs
- Foof
- Lazy I
- M.S.G.
- Piddly B
- Skip O'Pot2Mus
- Slave One
- Spanky G
- Tard-E-Tard
- Willie The New Guy
- White Steve
- Mr. Stinky Boots
Discugrafìa
Àlbum
- 1995 - Use Your Fingers
- 1996 - One Fierce Beer Coaster
- 2000 - Hooray for Boobies
- 2005 - Hefty Fine
- 2015 - Fifth studio album
Racòlti
- 2009 - Playlist Your Way
- 2010 - Show Us Your Hits
EP
- 1994 - Dingleberry Haze
- 1996 - One Censored Beer Coaster
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Grup americaṅ al s mét la bandéra rusa in dal mudàndi e Mósca la s arlìa: indagâ e tòlt sóta Corriere.it, 5 'd Agóst dal 2013


text:
Tractà ha la dretgira in cas da Genevra nua ch’in giuvenil rumen da 12 onns, era vegnì sentenzià pervi da enguladitschs, ma el n’aveva betg stuì ir en praschun. Il derschader aveva argumentà ch'in arrest d’inquisiziun era stà illegitim e la lescha na prevesia betg in tal arrest.
Il tribunal federal era da l'avis che l’arrest d’inquisiziun era giustifitgà perquai ch’il giuvenil n’aveva nagina carta d’identitad e ch'i regiva privel da fugia. Uschia ha l'uffant stuì star en in endrizzament per giuvenils en arrest d'inquisiziun.
RR novitads 15:00


text:
Magiura
Magiura (nom ufizial in italian: Maggiora) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 729 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,7 km² e ona densità de popolaziun de 162 ab./km².
El cunfina cun la Pruvincia de Vercei. L'è tacaa ai cumün de Boca, Burbané, Cürésc, Gargal, Valdügia (VC).
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Magiura l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il maraton da passlung da l'Engiadina è l'occurrenza la pli gronda da passlung en Svizra ed in dals eveniments ils pli impurtants dal sport da massa dal pajais. Dapi l'emprima realisaziun l'onn 1969 èn il resun internaziunal e la popularitad da l'occurrenza s'augmentads fermamain.
Engiadina Chantun sustegna giubileum dal Maraton engiadinais
L’anniversari da 50 onns Maraton da skis engiadinais vegn sustegnì cun ina contribuziun unica da 40’000 francs. Quels raps vegnan or dal fond da la lottaria naziunala.


text:
Marseja
Marsèja (Marseille in frances, Marselha in pruenzal, Massalía in grech, Massilia in latin, Marsiglia in italian; in ingles anca Marseilles; Massilien in tudesch; Marselye in arpitan) a l'è una cità de la Francia, el caplögh de la regiun Pruenza-Alp-Costa Azüra e del dipartiment Buch del Rodan.
La gh'ha püssee de 800.000 abitant (un miliun e mez se cuntum tüta l'area metropulitana) e a l'è la terza aglumeraziun de la Franca, dopu de Paris e de Liun. L'è séde de prefetüra.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Jean-Claude Gaudin (del 1995).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marseja a l'è gemelada cun:
- Abidjan, Costa d'Avori
- Amburgh, Germania
- Anversa, Belgi
- Copenaghen, Danimarca
- Dakar, Senegal
- Danzica, Pulonia
- El Piree, Grecia
- Erevan, Armenia
- Genuva, Italia
- Glasgow, Regn Ünì
- Haifa, Israel
- Khemisset, Maroch
- Kobe, Giapun
- Marrakech, Maroch
- Udessa, Ücraina
- Shangai, Cina
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Menton
Menton (en italià: Mentone) l'è 'na citadìna de la Frància meridiunàla, 'ndela regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur. L'è capolöch de dù cantù: Menton-Est e Menton-Ouest. La fà part del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. Menton la g'ha 'na popolasiù de 28 926 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 774 méter s.l.m.
La cunfìna co l'Itàlia, col cümü de Ventimiglia.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Damai che las premias da las cassas da malsauns creschian, saja in auzament necessari, uschia l’uniun sindicala. Il svilup da l'economia interna saja robust. Bancas ed assicuranzas vegnian puspè a far gudogns.
Auzaments en general
L'industria d'export che senti il ferm franc, profiteschia che la conjunctura saja sa revegnida en l'UE e ch'ella possia cumprar products pli bunmartgà en l'exteriur. Ils auzaments da paja stoppian vegnir concedids generalmain, pretendan ils sindicats. Autramain stettian las pajas bassas e medias airi.
RR novitads 12:00


text:
Tenor Paul Schwendener n'è il problem en il Grischun betg il medem sco en il Vallais. D'ina vart haja il Vallais en general dapli dischoccupads durant la stagiun bassa ch'il Grischun. Il Grischun haja da quai da 1'000 fin 1'200 dischoccupads dapli durant la stagiun bassa che durant la stagiun auta. Il Vallais haja il schaner gia radund 3'000 dischoccupads be en la branscha da construcziun.
Plinavant haja il Grischun gia instradà u realisà plirs projects sco quai ch'il Vallais fetschia uss, uschia Schwendener. Il project per il barat da lavurants tranter la branscha da construcziun e las pendicularas haja il chantun gia instradà avant onns. Quel funcziuna tenor Schwendener uschè bain tranter ils singuls patruns ch'il chantun na stoppia far nagut pli en quest connex. Actualmain vegnia realisà in project da barat tranter il Grischun ed il Tessin tenor il motto: L'enviern en la naiv, la stad dasper l'aua.
Pled disturba Paul Schwendener
Il manader da l'Uffizi chantunal da lavur sa disturba vi dal pled «Rückrufquote» che descriva la dischoccupaziun stagiunala.
Il pled implitgescha quasi ch'il patrun deponia durant la stagiun bassa ses lavurants tar l'assicuranza cunter la dischoccupaziun e clomia suenter puspè enavos els per maximar ses gudogn.
Quai na saja insumma betg il cas en il Grischun. Bleras fatschentas sajan sfurzadas da relaschar glieud durant la stagiun bassa pervi dal squitsch da la concurrenza. I giaja per il surviver ed insumma betg per socialisar ils custs, uschia Schwendener vinavant.
RR actualitad 07:00


text:
1944
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 de gjügn: l'Islànda la riva a l'indipendenza
01 08 - Polònia: a i ciinch de la sira a scomenza la insürezziun popülara contra l'ocüpazziun nazzi; i combatimeent, che düraran fin al 02 10, a provocaran la moort de 180.000 civiil, la destrüzziun de Varsòvia e la deportazziun de 250.000 di söö abitaant a caamp de concentrameent.
29 09 - Jugoslàvia: a scomenza l'entrada de l'esèrcit Soviétich, ch'al ocüpáà cheest staa düraant l'otóbar e al trarà via de la inflüenza Todesca (II Guèra Mondiala).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
20 05: Yorkshire (Anglatera): Joe Cocker, cantaant Anglées.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Drancy (Seine-Saint-Denis, Ísola de Francja, Francja): Max Jacob, pituur, poeta e scrituur Bretun in lengua Francesa, dapress de vess deportaa paj nazzi (n. 1876).
07 03 - Buenos Aires (l'Argentina): Miguel Andrés Camino, cognossüü coma Milon E. Mújica, poeta Argentin (n. 1877).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
DJ Bobo: «Chihuahua»
- Mesemna, 23.8.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 23.8.2017, 9:30, RTR
«Atgnamain è quella chanzun stada in accident», quai di DJ Bobo da ses pli grond hit. Naschì è tut cun ina dumonda da Coca Cola che ha dumandà el il 2002 per cumponer ina chanzun per ina nova reclama. Las sulettas cundiziuns: la chanzun sto esser en il stil Mambo, e cuntegnair il pled Chihuahua. L'accident è lura capità cura ch'ina staziun da radio en Spagna ha laschà ir la chanzun, e quai senza che DJ Bobo saveva insumma da quai! Quai è stà il punct inizial. Dapi quest mument è «Chihuahua» ì tras l'entira Europa e daventà in megahit.


text:
Gia il 2013 avevan investigaders gì success cun questa metoda, numnadamain suenter l’attatga al maraton da Boston en ils Stadis Unids da l’America. Suenter che duas bumbas eran siglientadas ils 15 d’avrigl, trais persunas eran vegnidas mazzadas e 176 blessadas.
Da lez temp era Edward Davis schef da la polizia da Boston. El era persvadì ch’i stoppia dar fotos u videos da l’attatga, gea forsa schizunt dal(s) delinquent(s).
12'500 documents aifer 24 uras
Ils investigaders han lura dumandà la populaziun per agid, ed èn vegnids inundads cun material visual, uschia Davis envers Radio SRF. En cifras: 12’500 documents aifer 24 uras ha il FBI survegnì.
L’evaluaziun d’ina tala fulla da datas dovra bler temp e persunal. Ma suenter bun quatter dis aveva la polizia arrestà respectivamain mazzà ils dus delinquents, dus frars. Tenor Davis na fiss quai betg stà pussaivel senza l'agid da la populaziun.
Maletgs manipulads impedeschan investigaziun
L’anteriur schef da polizia da Boston Davis avertescha dentant era: In u l’auter haja derasà faussas fotografias, er talas manipuladas cun l’agid da Photoshop. Auters hajan empruvà sez da tschertgar ils attentaders via medias socialas.
Talas acziuns persunalas hajan impedì las investigaziuns. Sco resultat sajan er innocents vegnids suspectads, concluda Davis.
RR actualitad 12:00


text:
2° part. campionat 2012/13 por La Val
In dumënia ai 16 de Setëmber él gnü sughé la secunda partida dl campionat 2012/2013 de 3° categoria por La Val. La partida é gnüda sugada te ćiasa cuntra la scuadra da Lüsen, che é tomá indô zoruch tla 3. categoria l' ann passè.
Dô la burta prestaziun tla prüma partida cuntra Gais é La Val jüs te campo cun n'atra mentalité y cun plü convinziun.
Chësta ê na buna oportunité da scmuntié la prüma partida, dan le publico te ćiasa.
Mo bel dô da 50 secunć che la partida á metü man se ciafa La Val en gol. Al röia ite en cross te area, la pala rimbalza mo le defensur da La Val ne röia nia sön le pal cun le cè. La pala scavalchëia le defensur, te chël röiel dô ia en atacant, al ne ti resta nia plü co tigní zoruch tla maglia le atancat. Insciö fischiëia le arbiter le rigore y tira fora la cherta ghela. Sepl vëgn spiazè y le bel tiro röia bel avisa dlungia le palo ite.
Mo püch dedô ti garetel le 1 a 1 a La Val. Micky recuperëia la pala sön la fascia, cun en gran bel lancio portel Florian te porta. Le lancio röia dan l'area, le portier vëgn fora mo Florin ne pënsa nia sura dî y vá cuntra le portier. Al é bun da antizipé le portier y cun en bel colp de testa röia la pala sura le portier fora y te porta. Sön le contrast cun le portier é le portier da Lüsen che se ciafa na gran tega, mo al é bun da sughé inant.
Al é na bela partida, deache düć fesc "kämpfen" sia i sogadusc da Lüsen che da La Val. Lüsen á indô la fortüna da fa le secundo gol. Indô sön en fal den difensur da La Val é la pala che resta te area. Sön le rimbalzo röiel adalerch le atacant da Lüsen y cun en bel colp te cé el bun da fa passè la pala sura Sepl fora. Elmar è ćiamò bun da salvé cun en gran intervento, che le pal ne rovass nia te porta. Mo le arbiter che ê a mesa le campo ti dá le gol al Lüsen, ince sce la pala ne é nia jüda te porta.
Püch dedô é spo Micky che fesc prësc le pareggio. Al é bun da se stoppen en bel lancio de Ivan, cun en palonetto él spo bun da surpasè le defensur. Spo prol cun en gran tiro al volo sön le palo lunch da fá gol. Le portier ne fesc degüna mossa, mo la pala röia de püch dlungia le palo ia.
Denant co le prüm tëmp se stlüsc jö é La Val che fesc ćiamò le 2 a 2. Na gran puniziun de Florian röia dlungia la bariera ia y spo sön le prüm palo. En gan tiro de Florian. Le prüm tëmp se stlüsc jö spo sön le 2 a 2.
Tl secundo tëmp él spo La Val che á la partida tles mans. Deplü oportunitês ne vëgn nia anüzades. Ivan sön la fascia porta ite a mez de bi pai, mo gonot mancel l' ultim sogadú che podess insciö jí ala conclujiun. Alexander ciafa a mesa le secundo tëmp en bel pal, al prô de prüma te area da fá gol, mo la pala röia sura porta fora. Ince en per de tiri di centrocampisć röia ince depüch sura porta fora.
Por le secundo gol scinché al Lüsen é spo le arbieter bunamënter che ne fischia nia en rigore netiscimo dl portier da La Val. Sön na uscita ol abiné la pala, mo al abina ma les giames dl atacant, mo le arbiter ne fischia nia le rigore, na gran fortüna por La Val.
Palo Valazza fesc ćiamò en gran intervento tl area, en atacant ti sciampa al ater defensur, mo spo bel avisa canche al ó trá te porta, röiel Paolo adalerch sön na gran diagonale y cun na bela scivolata el bun da ti tó la pala (en gol salvè da Paolo).
Ala fin dla partida é ćiamò Ivan che prô cun en bel tiro da fa gol. La traiettoria dl pal foss stada buna, mo al ê massa plan, insciö é bun le portier da parè le tiro, che foss jü bel avisa tl incrocio.
La partida se stlüsc jö sön le 2 a 2. Cun chësc punt davagné se porta La Val al 9° post te tlassifica. Proscima partida é in sabda ai 22.09.2012 fora de ćiasa cuntra le Gsiesertal (che é ince i aversarsc te Copa Provinzia)
La formaziun titolara: Kantioler Sepl, Tavella Thomas, Alton Alex, Vallazza Paolo, Valentin Elmar, Frenes Micky, Sottara Stefan, Tschaffert Ivan, Moling David, Rubatscher Romeo y Rubatscher Florian.
Sostituziuns:
Sottara Freddy por Moling David
Sottara Werner por Tavella Thomas
Miribung Adrian por Rubatscher Romeo
Por udëi fotos dla partida drüca: FOTO
Por udëi i atri resultać drüca (ince di atri campionać ulache sogadusc da La Val süga para) drüca: resultać


text:
Friburgh (CH-FR)
- Per vidè la pagina de la cità tudesca Friburg in Brisgovia, vardii Friburgh (DE-BW)
Friburg (inscì anca in rumancc; Fribourg o Fribourg en Nuithonie in frances, Freiburg o Freiburg im Üechtland in tudesch; Friburgo in italian) a l'è una cità in de l'ovest de la svizera, la capital del cantun de Friburgh. Al se tröa arent al fiüm Sarine.
La cità la gh'ha una pupulaziun de 32.000 abitant (94'867 se cunsiderum l'aglumeraa ürban) e l'è una cità suratüt francofuna e de religiun catoliga.
La cità l'ha fundada el duca Berthold IV de Zähringen in del 1157 e la fa part de la Svizera del 1481.
La sua üniversità (1889) la gh'ha 10.000 stüdent, cunt un insegnament in frances e tudesch.


text:
Eine kleine Nachtmusik
- Dumengia, 11.3.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 11.3.2018, 19:00, RTR
Serenada (sereno, serain) – musica da divertiment dada la saira sut tschiel avert.
Ina da questas serenadas enconuscha mintg'uffan «Ein kleine Nachtmusik». Wolfgang A. Mozart ha cumponì questa musica da curturella 1787. Tenor la scienza da musica duess quell'ovra avair tschintg moviments. Oz èn be quatter enconuschaints: Allegro – Romanze – Menuett – Rondo. Il 5avel sto esser ì a perder. E la scienza da musica di era che questa serenada en G-Dur KV 525 è vegnida dada per l'emprima giada pir suenter la mort da Mozart.
La classica - questa giada cun serenadas da Mozart, Haydn e Dvorak.


text:
Servi Sulpici Galba
El Servi Sulpici Galba (Servius Sulpicius Galba in latin; 24 dicember 3 a.C.- 15 genar 69 d.C.) l'è staa on òmm politich roman, imperador del 9 de giugn del 68 al 15 de genar del 69. L'è staa el primm a regnà in de l'ann di quatter imperador.
La salida al podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Galba l'eva nassuu de ona famiglia nòbil e l'eva anca assee ricch, ma minga parent de la dinastia di primm ses imperador. Sin de quand che l'era on bagaj el mostrava de avègh di qualitaa, e se dis che anca i imperador August e Tiberi parlaven ben de lù (varda i Annaj de Tacit o anca Galba de Svetòni).
L'ha faa el pretor in del 20 e'l consul in del 33. L'ha ciappaa ona bòna reputazion in di provincc de la Gallia, Germania, Spagna e Afriga per i sò capacitaa militar e moral. Qunad l'è mòrt el Caligola, el gh'ha avuu la possibilitaa de vess imperador ma l'ha refudaa e l'ha servii el noeuv monarch, el Claudi. Duranta el regn de Neron, l'ha vivuu come on privaa, ma in del 61 l'è diventaa governador de la Spagna Tarragonens.
Galba imperador e la soa fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intel 68, el Galba l'ha sentii che'l Neron voreva fàll coppà, e che intrattant in Gallia el general Giuli Vindes el s'era ribellaa. In d'on primm moment el Galba voreva fà istess, ma poeu el Vindes l'è staa sconfigiuu e l'è mòrt, e alora lù a l'è tornaa a esità. Domà quand el Nimfidi Sabìn, prefett di pretorian, el gh'ha dii che l'era de la soa part, l'ha deciduu de combatt contra el Neron, e a la mòrt de quèst ultim, l'è andaa vers Roma e'l s'è daa el nòmm de Ceser.
In di primm temp, el Senaa l'eva on sò sostenitor, anca se la populazion e l'esercit eren contra de lù. I pretorian eren poeu sò nemis perchè lù voreva minga dà a lor di danee che alter aveven promettuu a lor a sò nòmm. I legion de la Germania s'hinn ribellaa, e 'l Galba, che l'era vegg, l'ha nomenaa general el Pison, vun di sò òmen pussee fidaa. Ma alora on alter di sò vegg amis, el March Salvi Oton, invidios del Pison, l'è andaa de la part di ribei e l'è staa proclamaa noeuv imperador. I duu imperador s'hinn combattuu in de la bataja del Lagh Curzi, e chì el Galba l'è mòrt mazzaa.


text:
Il Giuven Jauer
Gia dal 1938, damai sco giuvenot da mo 23 onns, fundescha Tista Murk la revista «Il Giuven Jauer». El iniziescha quella gasettina e segna responsabel per ina gronda part dals artitgels. La gasettina, publitgada a l’entschatta sco organ uffizial da la giuventetgna jaura, tracta temas multifars: da l’istorgia locala enfin tar temas litterars. Pli delicat èsi però stà da tractar temas politics. Tals artitgels èn adina fruntads sin critica negativa. Tuttina han descripziuns dal progress economic adina puspè chattà la via en la gasettina: l’arrundaziun, il turissem d’enviern ubain il traffic public. L’entschatta cumpareva «Il Giuven Jauer» mintga trais mais ina giada, pli tard alura mintga mais e mez.
Pliras giadas ha Tista Murk però smanatschà da vulair chalar cun la publicaziun da la gasettina, causa ch’el n’aveva betg temp avunda, causa difficultads finanzialas e mancanza da correspundents. L’onn 1969 ha alura propi battì la davos’ura da la gasetta ch’è vegnida fusiunada quel onn cun il «Fögl Ladin».
Il Museum Chasa Jaura
Dapi il 1973 datti a Valchava il Museum Chasa Jaura. Quel è dad ina vart in museum regiunal en il senn classic, in museum che vuless salvar e conservar mobiglia e guaffens vegls or dal mintgadi da l’agricultura e dal mastergn. Da l’autra vart vegnan contrastads quels objects regularmain era cun l’art contemporan. Ins pudess dir che quai era gia l’idea oriunda da Tista Murk da l’iniziant e promotur principal er tar quest’instituziun jaura. En in’emissiun dal Balcun tort da l’onn 1973, en occasiun da l’avertura, di Tista Murk: «Quai nun ha dad esser ün museum mort, quai stuvess esser üna chasa d’inscunters, ün center da lavur.» El vuleva damai che la giuventetgna chattia la via en questa chasa e sviluppeschia vinavant l’ierta culturala. L’edifizi da la Chasa Jaura, ina veglia chasa da purs, aveva la vischnanca da Valchava vendì a la fundaziun dal museum gia il 1964, suenter ch’ella aveva servì blers onns sco chasa poverila.
Quai nun ha dad esser ün museum mort, quai stuvess esser üna chasa d’inscunters, ün center da lavur.
Biblioteca Jaura
Era la Biblioteca Jaura va enavos sin in’inziativa da Tista Murk. Durant blers onns aveva el rimnà quasi tut quai ch’era vegnì publitgà sur da sia val paterna e sur da la lingua rumantscha. Quel corpus immens ha Tista Murk alura regalà a la Val Müstair. Silsuenter è quella collecziun vegnida amplifitgada e cumplettada, surtut da l’anteriur reverenda Hans-Peter Schreich. La Biblioteca Jaura sa chatta oz en l’anteriura chasa communala da Valchava ed è probablamain ina da las pli ritgas documentaziuns sur da la Val Müstair.
Teaters en Val Müstair
In grond effect da mobilisaziun culturala en Val Müstair han senza dubi gì ils gieus libers iniziads e realisads sut la batgetta da Tista Murk. Il 1949 ha la Val Müstair commemorà il giubileum da 450 onns dapi la battaglia da la Chalavaina. Per quell’occasiun ha Tista Murk scrit bel ed aposta in gieu festiv cun il titel «Chalavaina». Il toc ha la gruppa represchentà tschintg giadas en Val Müstair e sis giadas silsuenter anc en Engiadina. Ed intgins onns pli tard ha Tista Murk timunà in proxim gieu liber, questa giada cun anc dapli acturas ed acturs. Var 200 persunas han represchentà l’onn 1962 il gieu liber «La prova», in teater en commemoraziun dals 200 onns libertad da la Val Müstair. Las represchentaziuns èn vegnidas fatgas sin la Valetta, in prà terrassà sur la vischnanca da Müstair.


text:
Tge buob che fa lutga na siemia betg da vegnir ina giada uschia ferm sco ils retgs da lutga Matthias Sempach, Killian Wenger o Jörg Abderhalden. Er quels han entschet da buobs a far la lutg, sco quels che participeschan questa fin d'emna a la lutga da Chapella a S-chanf.
Gronda delegaziun dal chantun Sviz
En tut participeschan passa 50 buobs a la lutga da Chapella. Annunziadas èn en tut 5 delegaziuns: uschia ch’i dat ina delegaziun dal club da lutga da Cuira, ina da Landquart, ina dal club da lutga dal Partenz lura er dal club indigen, da la Societad da lutga Engiadinaisa. La delegaziun la pli gronda, cun quasi 20 buobs, vegn dentant dal club da March-Höfe dal chantun Sviz.
Societad da lutga nascha
Cumenzà ha tut cun in per babs, amis da la lutga. Els han entschet cun la lutga da Chapella avant bun 10 onns. Lura è l'eveniment vegnì adina pli grond. Ins ha vesì che l’interess e qua da porscher quest sport er en l’Engiadina. Or da la lutga da Chapella è lura er naschida la Societad da lutga Engiadinaisa il 2011 ed il tschaler da lutga ch’i dat dapi lura en il center da sport Serlas a S-chanf.