text:
1938
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 a 18 03 - Barcelona: l'aviazziun franchista la fa i bombardameent püssée devastaduur che la patirà la citaa in la guèra Civil Spagnöla.
28 03 - Fraga (el Baix Cinca): i franchiist a ocüpan la vila.
03 04 - Lleida (el Segrià): i franchiist a ocüpan la citaa.
04 04 - Morella (e Ports): i franchiist a ocüpan la vila.
15 04 - noort del Paees Valencià: i franchiist a ocüpan cheest teritori.
17 04 - Vielha (la Val d'Aran): i franchiist a ocüpan la vila.
28 04 - Catalunya: i auturitaa repüblicann a órdenan la mobilizazziun di gjúan de la quinta del 41, cognossüü coma la quinta del biberon.
16 06 - Castelló de la Plana (la Plana Alta): i franchiist a ocüpan la citaa.
24 07 - La scomenza la Bataja de l'Ebre
21 09 - Ol President de la Segonda Repüblega Spagnöla, Dutur Negrín al nönsia la retirada di Brigade Internassiunale a i Nassiú Ünide, ch'i condemna ol colp militar, però i ignora i petissiú d'aida.
05 11 - Tarragona (el Tarragonès): l'aviazziun franchista la bombarda la citaa.
28 10 - Spagna: i Brigaad Internazziunaal a bandonen el paees.
1938 - ul Brasiil: Getulio Vargas al inizzia ul movimeent "Estado Novo", de tendenza fassista.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
[[28 02|28 de febraar: Nanni Svampa, cantaant Lumbaart
8 de marz: Bruno Pizzul, telecrunista
08 04 - Kumasi (Ghana): Kofi Annan, polítegh Ghanées, Segretari Generaal de l'UNÜ e Premi Nobel de la Paas l'an 2001.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
09 04 - Burgos (Spagna): Manuel Carrasco e Formiguera, polítegh Catalan, sassinaa paj franchiist.
13 03 - Mosca, (Rüssia): Nikolaj Ivanovič Bucharin, leader revulüzziunari soviétich sassinaa par el staliniism (n. 1888).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Trafic public
Trafic public in fich bun stedi
Zuoz e l'Engiadina possedan üna buna rait da trafic public. L'Engadin Bus collia Zuoz cun las vschinaunchas i'ls conturons. L'alternativa es la Viafier Retica chi collia Zuoz cun la rait da viasfier svizra.
Engadin Bus
Cun sias ses lingias collia l'Engadin Bus la vschinauncha da Zuoz cun las vschinaunchas da l'Engiadin'Ota e'ls territoris da skis.
Rhätische Bahn
Il viedi cun la Viafier Retica tres il Grischun vers l'Engiadina cun sieus tunnels a spirala e'ls viaducts chi faun gnir stuorn es ün dals tragets ils pü pittorescs ed interessants da tuot l'Europa.
Mobility Carsharing
Il cliaint dal mobility es adüna mobil. In Engiadina as rechattan ils posts da mobility-car tar la staziun a Samedan ed illa chesa da parker Serletta a San Murezzan.
Eroport engiadinais
Davent da l'eroport engiadinais partan svouls chi collian Samedan culs eroports internaziunels da Turich, Genevra, Basilea, Milaun e München.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ido
La lingua auxiliar internaziunala Ido è vegnida creada l'onn 1907 sco in Esperanto reformà. Ido ha similantscha cun Esperanto, ma cun in grond numer da differentschas sco ina absentscha completa da signs diacritics, l'utilisaziun da la littera "q", ina gronda utilisaziun da suffixs ma minus dal prefix "mal". Tutavia ella ha in grond numer da pleds identics.
Ido era in serios essai da utilisar las experienzas jam vastas da Esperanto, prendend en consideration las criticas che jam l'onn 1894 han gì forzà Zamenhof ips a proponer cambis ils quals en gronda mesura eran simils e mesm identics cun els differentschands Ido dad Esperanto. Zamenhof en cuntrast cun Schleyer han gì chapidas il valor da l'internaziunalitad al minus da las radices dal vocabulari; Ido ha realisà quel, ma n'ha cumpletà betg il pass comenzià per Zamenhof: Ido retegne l'artifizialitad da certe affixs e dictava a ils emprendents ina applitgaziun da reglas appelladas "logic" cun differenzas superflue. Il resultat è che in text en Ido a vices è tant difficile a decifrar a in na initiato sco in en Esperanto.
Promittent per la promoziun da Ido era l'adheziun da publicamain conuda persunalitads ch'han dadas a la nova lingua ina certa brillanzia e luster, che ils emprims idists ben chapeva sco utilisar en la propaganda: Louis Couturat, Otto Jespersen, Wilhelm Ostwald, il chimist, che donava ina part da ses Premi Nobel a Ido.
Positivs èn anque ils impressiunants lavurs lexicografics che'd initiava quasi immediatemain e che ancora hodie sembla esser ina tradiziun ch'è mantegnida. In idist svedais, Axel Rylander, ha recentamain finì dicziunaris Ido-svedais e svedais-Ido, omaduas gronds.
Els emprims idists han gì stà eminents leaders dal moviment esperantist, ma jam per autras causas che els linguistic els se alora distantiava dal "esperantismo" che se manifestava sco ina semi-religiun, il homaranismo da Zamenhof, in idealism multo simpatic e attractiv, al qual decretava categoricamain che Ido è in instrument da communicaziun e na in mez betg per fraternisar l'umanità. Quist ideologia u proclamaziun da manco da ideologia han gì tost consequenzias: persunas attrahitas per la "interna ideo" da Esperanto na adhereva betg a Ido. En loco del voces enthusiasmante da ils esperantists cun visiuns da in muond megldr, quasi "A la Utopia per Esperanto", il public audiva la sic invitaziun: "Ella è ina lingua practica! Dovra ella!"
Sco autras linguas auxiliaras internaziunalas, Ido ha trovà in grond numer da pledadors cun la diffusiun da l'Internet.
Exempels[modifitgar | modifitgar il code]
Il Babnoss per ido:
- Patro nia, qua esas en la cielo,
- tua nomo santigesez;
- tua regno advenez;
- tua volo facesez quale en la cielo
- tale anke sur la tero.
- Donez a ni cadie l'omnadiala pano,
- e pardonez a ni nia ofensi,
- quale anke ni pardonas a nia ofensanti,
- e ne duktez ni aden la tento,
- ma liberigez ni del malajo.
Ido en Vichipedia[modifitgar | modifitgar il code]
I dat era ina Vichipedia per Ido


text:
Cardinäl
Artìcol in dialët piaṡintëin
I cardinäi, d'la Cèsa Catòlica, i'enn al culégg d'i véscuv ch'i g'hann da vutä al Papa e ch'i guérnan la cèsa insëma a lü.
Al vistì dal cardinäl l'é quäṡi istes che cul dal vescuv, sulamëint ch' ì cardinäi i en vistì ad rus e i vescub ad viola.
I cardinäì i en numinä dmè dal Papa. Chi ca stan in Vaticân i g'han diit a avig al pasapòrt Vaticân.
La parola cardinäl la vegna, prubabilmëint, da cardine, culòna, pilàstar ad'la cèsa. I s' divìdan in vescuv, i 6-8 d'la Cüria rumana; pret, tüt chi ca g'han una arcidiocesi o una diocesi; diàcun, tütt i àtar.


text:
La sostansa 'd nòstra fej
Cita diciarassion ëd lòn ch'i chërdoma
La Sacra Scritura, ch’a rend testimoniansa da chila a soa vrità e che a l’’é vrità, a pretend ubidiensa sensa riserve an minca area dla vita, përché a l’é Paròla ‘d Nosgnor. Contenùa ant ij 66 liber dël Vej e del Neuv Testament, a peul nen sbalièsse e a l’é na testimoniansa completa e unificà ‘d lòn che Nosgnor a l’ha fàit për nòstra redension e che a culmina ant l’incarnassion dla Paròla viva, ël Signor Gesù Crist. La Bibia, ispirà ‘d manera ùnica e pien-a da l’Ëspirit Sant, a l’é l’autorità màssima e final an tute le question dont a parla.
Dzora së fondament nojàutri a fortioma ij seguent trat essensiaj dla nòstra fé.
1. I chërdoma ant un sol Dé, ël Creator sovran e Sostenitor ëd minca còsa, përfet ëd manera anfinìa e ch’a esist da l’eternità an tre Person-e: ël Pare, ël Fieul, e l’Ëspirit Sant. A Chiel ch’a vada ògni onor, glòria e làuda për sèmper.
2. Gesù Crist, la Paròla viva, a l’é vnì òm con ël moien d’un concepiment miracolos për l’euvra dlë Spirit Sant ant ël vènter ëd Marìa soa mare, quand che chila a l’era ancora vèrgin. Col ch’a l’é Nosgnor Dé genit a l’é dventà n’òm genit, unì ant una sola Person-a për sèmper. Gesù a l’é mòrt an cros coma ‘n sacrifìssi për nòstri pecà conform a le Scriture. Al ters dì Gesù a l’é arsussità con sò còrp dai mòrt, a l’é montà al cel, andoa, a la drita dla Maestà an àut, a l’é ‘l nòstr Sacerdòt massim e ùnich Mediator.
3. Lë Spirit Sant a l’é vnù për dé glòria al Crist e për apliché l’euvra ‘d salvëssa dël Crist ai nòstri cheur. A l’é Chiel che an dà la convinsion dij nòstri pecà e ch’an tira al Salvator. An pijànd residensa an nòstri cheur, Chiel an dà vita neuva, la forsa e ij don ch’i l’oma dabzògn për serve Nosgnor. Chiel an instruìss e an guida an tuta la vrità, e an sugela për ël dì dla rendension.
4. Dàit che coma unmanità i l’oma dëstacasse e slontanasse da Nosgnor, e i soma condanà da Chiel a càusa ‘d nòstri pecà, nòstra salvëssa a dipend mach da Nosgnor e a l’é fondà mach an soa gràssia, cola che dë manera libera e sovrana an dà ant ël Crist. Nosgnor a credita Soa giustissia a coj che, për esse salvà, a buto soa fé mach ant el Crist. An cola manera Nosgnor an giustifica ai sò euj. Mach coj ch’a son ëstàit argenerà për l’euvra dël Sant Ëspirit e a rissèivo Gesù Crist coma sò Salvator e Signor, a dvento fieuj ëd Nosgnor e a arsèivo an ardità la vita eterna.
5. La vera Cesa a l’é fàita mach ëd cole përson-e che, për ël moien ëd soa fé salviìfica an Gesù Crist e l’euvra ‘d santificassion dlë Spirit Sant, a son unìe ansema ant ël còrp dël Crist. La Cesa a trova soa espression visìbil, conbin che difetosa, an comunità locaj, andoa la Paròla ‘d Nosgnor a l’é predicà an soa purëssa e ij sacrament a son ministrà an soa integrità; andoa a l’é praticà la dissiplìn-a conforma a le Scriture e andoa ch’as ten an débit cont l’amor da fratej.
6. Për esse perfëssionà, la Cesa a speta l’artorn dël Signor Gesù Crist. Coma Gesù medèsim a l’ha promëttù, Chiel a artornarà an su la tèra ‘d manera personal, visìbil e con un còrp, për giudiché ij viv e ij mòrt e për porté a conclusion la stòria e ij sò progèt etèrn. “Col ch'a fà fé 'd coste còse a dìs: "Sicur i ven-o bin prèst!". Amen, ch’a sia parèj. Ven, Signor Gesù!” (Apocalìss 22:20).
7. Ël Signor Gesù a comanda a tuti ij chërdent ëd proclamé l’Evangèli travers al mond e ‘d fé dle nassion ëd dissépoj. L’obediensa al Gran' Mandat a domanda n’angagg total a “Col ch’a l’ha volu-ne bin e ch’a l’ha dàit Se medèsim për nojàutri”. Chiel an ciama a na vita ‘d sacrifissi, ëd bin e ‘d servissi. “Përché i soma fàit da Chiel, an essend creà an Gesù Crist për le oevre bon-e che Nosgnor a l'ha prontà, a fin ch'i caminoma an lor” (Efesìn 2:10).


text:
L'Uomo che verrà
L'uomo che verrà (L óm ch'al vgnarà) 'l è 'n film dal 2009 ad Giorgio Diritti gnû fóra in dal sali itagliàni al 22 ad Śnar dal 2010. 'L è stâ girâ in Dialètt bulgnais, cun di pès in itagliàṅ e in tedésc.
Ambintâ in dal 1944, al film al cònta gl'avenimènt ch'i èṅ gnû prima dal masàcar ad Marzabòt, vist cun i òć dna putìna 'd òt an. 'L è stâ girâ a Radicondoli in pruvìnsa ad Siena e in Pruvénzia ed Bulåggna, cun un budget ad 3 migliòṅ 'd euro e 'l apòǵ ad Rai Cinema e dal Ministér di bèṅ culturài.
L'uomo che verrà 'l è stâ preśentâ al Festival dal film ad Róma in dal 2009 in du 'l à vins al prèmi Marc'Aurelio 'd òr dal pùblic e anc al prèmi dla giurìa. 'L à anc vins tri David di Donatello e tri Nàstar 'd argènt.
In dla cupertìna dal disiunàri di film dal 2011 di Morandini, ch'i gh'an dat 4 stéli, a gh'è in sima na foto dal film.
Sunt
In d'l invèran dal 1943 in s'l apenèṅ emigliàṅ, la pìcula Martina (Greta Zuccheri Montanari), 'd òt an, la viṿ cun i genitór e cun la sò famìja numróśa, ch'la fà fadìga a tiràr avànti. Da quànd al sò fradlèṅ più pìcul 'l è mòrt, Martina l'à śmis ad dascórar e i sò amig i la tóśan in gir, ma al sò duciàdi dal mónd ch'a gh'è lè 'd intóran i èṅ dimóndi prufóndi. Purtròp la guèra la riva anc in dal sò muntàgni quaciàdi dla néṿ, i rìvan i tedésc, sèmpar più invadènt, e anc di grup ad partigiàṅ.
Lena (Maya Sansa), la màdar dla putìna, la rèsta incóra préggna e Martina la tèṅ 'd òć i nóṿ méś dla gestasiòṅ. In cal mèntar al vicéndi dla guèra i ś mìsćian sèmpar da piò cun quéli dla vita ad tut i dè: al bucâ, i sést fat in dla stala, i caplét fat in cà p'r al dóni cun tant ad tulér e canèla, la pcarìa dal ninèṅ, i amór di śóvan e la prima cumugnòṅ.
Al fradèl ad Martina al nas in cà a la fiṅ ad Setémbar dal 1944, ma quand a nas al dè, i naśìsta i rìvan in cal campàgni lè faghénd di rastrelamènt e i màsan sensa cór 560 parsòni, principalmènt di vèć, dal dóni e di putèṅ dòp ch'i i aṅ muciâ sù in di simitèri, in dal cèśi e in di caśulàr, par quél ch'l è pasâ a la stòria cuma al masàcar ad Marzabòt.
Martina, ch'la gh l'iva fata a scapàr via, la vèṅ catàda li stés e saràda dèntar a na ciślìna insém a di àtri parsòni. Dòp avér sarâ i us, i tedésc i gh fìcan dèntar dal bómbi e i faṅ na carnificìna. La putìna, p'r un mìracul, la n s fà gnint e la tórna a cà ma la cata sól sò fradlèṅ e al cambri vódi. Dòp avér catâ sù la sésta cun al putèṅ dèntar e avér-ag cantâ la nana, la cata incóra la paròla.
Fra la véra e la finsiòṅ
Anc s'in di tìtui dal film a s diś ch'i persunàǵ e i fat i èṅ frut ad fantaśìa, al regìsta e al scritór i aṅ sercâ ad métar insém verità e finsiòṅ, cuma méj i psìvan. Difàti, soquànt di prutagunìsta dla pelìcula i èṅ visû dabòṅ:
- Don Giovanni Fornasini 'l éra un śóvan prevòst antifasìsta.
- Don Ubaldo Marchioni 'l è stâ masâ in s'l altâr dla céśa ad Casaglia. La pìsside ch'al tgniva in maṅ in cal mumènt la gh'à incóra un buś e un bòsul dèntar e l'è tgnuda da cat anc incō in dla céśa.
- Al partigiàṅ Lupo (Lóv), dla brigàda Stella Rossa.
- L'è véra la stòria ad dla dóna sòpa masàda in céśa parchè la n éra minga bòna 'd andàr fóra subìt cuma i gh'ìvan urdnâ i suldâ.
- 'L è vér al fat ch'utantaquàtar parsòni i èṅ stadi fati fóra cun al midrajadór in dal simitèri ad Casaglia e che un grup ad na stantìna ad dóni, vèć e putèṅ i èṅ stâ masacrâ a 'l intèran dna céśa dòp ch'i tedésc i gh'aṅ butâ adòs dal bómbi.


text:
Caino E Abele
Davide Van De Sfroos
CAINO E ABELE
Accordi: Raffaele Grimaldi
LAm DO FA SOL
LAm DO FA SOL
Abele l'era bònn, Caino mea taant,
LAm DO FA SOL
a l'era in sö la Bibbia, ma l'era mea un Saant
i eren düü fredèj, ma i eren l'uppòst,
diversi del tütt, cumè i pastigli e i süppòst
Abele l'era bell, cumè un atuur francees,
Caino l'era brött, che s'cepàva i cineprees,
Abele l'era voolt e anca ben piazzàa
Caino l'era göbb e sempru incazzàa
RIT:
Sèmm al muund in düü e vöen me sta söi bàll,
dumà a vardàll in fàcia me vee vöeja de cupàll
l'è grand e gròss, ma appèna l'è de spàll
ghe foo vedé me cume l'è bèla la mia vàll!
Abele cantava le lodi al Signuur
cun la vuus meludiusa che el parèva un tenuur,
Caino, stunàa el ghe pruvàva per uur,
el pàreva un purcèll scüsciàa de un tratùur
Perfino il buon Dio un dè l'ha ciamàa,
l'ha stupàa i urècc e pö dopu el g'ha parlaa
Caro Caino, se te voret pregà,
sun pròpi cuntèent ma desmètela de cantà,
altrimenti i me angeli me perden i piöemm
e tücc i pèss i me nèghen in del fiöemm
RIT:
Abele l'era in furma e vegetariàn,
mangiàva un zìcch de üga e un tuchetènn de pàn
e dopu una giurnàda passàda a lavurà
el gh'era ammò la forza de cantà e de balà
Caino el cùpava tütt quèll che se muvèva,
el majàva cumè un lùff e vacca se'l bevèva
e dopu una girnàda passàda ciùcch desfàa,
se tràva in söel praa e pö el tacàva a runfà
Per passà un zicch el teemp, i giügàven al balòn,
Abele l'era bràvu e quell'oltru un scarpòn,
Abele palleggiava che 'l pareva el Ronaldo,
Caino el parèva el fredèll del Braccobaldo
El praa dell'Abele l'era graand cumè el Meazza,
nel praa del Caino ghe stava gnaa una tàzza
nel praa dell'Abele gh'eren tücc i piaant in rìga,
nel praa del Caino gh'era là dumà un'urtiga,
Nel praa dell'Abele pasculàva el bestiàmm,
nel praa del Caino pascullàven i pantegànn
RIT:
Una sira el Caino el veed che rüva l'Abele
Incazzàa cume el soo mea cussè che ghe s'è ruta la tele
Caino che el g'ha mea la televisiòn
el diis che al limite ghe ròla sö un canòn
Abele a bùca vèrta e scandalizzàa
el ghe diis Che vergogna, te seet anca un drugàa!
Vergogna de chii, che sèmm che dumà in düü
Quell'oltru ridendo el g'ha respundüü
A Bibbia la diis, che g'ho de fàtt la pèll,
però me g'ho un sistèma che l'è ammò püsse bèll,
tiri sö i me stràsc e voo via me
te làssi che a giügà a tennis de par te,
te làssi che a giügà a tennis de par te !


text:
Medel/Lucmagn
Medel/Lucmagn è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun en il district Surselva.
Cuntegn
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Val Medel cumenza a Mustér/Fontanivas (1´030 m.s.m.) ed ha ina lunghezza da 20.4 km enfin al pli aut punct dal Pass dal Lucmagn (1´916 m.s.m). La vischnanca da Medel cumpiglia la val davent da mez las Ruinas enfin S. Maria e las vals lateralas (p. ex. Val Cristallina, Val Plattas) ed alps. En tut mesira la vischnanca in territori da 13´598 ha. Medel è ina da las pli grondas vischnancas dal Grischun. Circa la mesadad da quai territori è terren nunproductiv. La Val Medel è partida en trais zonas: Las Ruinas, la zona abitada e cultivada e la zona d’aclas (sursilvan: mises) e d´alps.
Fracziuns da la vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
En la zona abitada e cultivada sa chattan ils vitgs ch´èn abitads sur onn: Curaglia, Mutschnengia, Soliva, Platta/Baselgia, Drual/Matergia, Pardé e Fuorns. Pervi dal privel da lavinas na po Acla betg pli esser abità dapi l’onn 1975 sur onn. Entant che Platta è il vitg principal da la val è Curaglia il lieu cun ils blers abitants.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Il gremi executiv da la vischnanca da Medel/Lucmagn è la suprastanza communala cun tschintg commembers. Il gremi suprem è la radunanza communala e la votaziun a l’urna.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua uffiziala da la vischnanca Medel/Lucmagn è il rumantsch.
La lingua da Medel[modifitgar | modifitgar il code]
Tgi che chapescha rumantsch ed è ina giada en la Val Medel s’accorscha bain spert ch’i vegn discurrì en la Val Medel in dialect tut spezial. I sa tracta dad ina varianta da l’idiom Sursilvan sumeglianta al dialect che vegn discurrì en la vischnanca da Tujetsch.
Scola[modifitgar | modifitgar il code]
La scola e scoletta sa chattan a Curaglia. Ils uffants van a scola là enfin la fin da la 6avla classa. Las scolaras ed ils scolars dal stgalim aut ston ir a scola en la vischnanca vischinanta, a Mustér. Quai è per ils scolars da la scola secundara gia dapi l’onn 1973 uschia. Per ils scolars da la scola manuala (reala) è quai dapi l’onn 1980 uschia. Quai ha funcziunà senza pli grondas discussiuns enfin l’onn 2009. Pervi dals custs che la vischnanca sto purtar per laschar ir a scola a Mustér ha la suprastanza laschà far offertas da las vischnancas da Tujetsch e Sumvitg. La fin finala èn ins lura tuttina sa decidids da restar tar la soluziun d’enfin uss, quai malgrà che las offertas da Tujetsch e Sumvitg fissan stadas pli favuraivlas che quella da Mustér.
La scola antruras[modifitgar | modifitgar il code]
Davart l’existenza da scolas datti actas en l’archiv episcopal da Cuira che dateschan da l’onn 1763. Enfin 1950 na vegnivi dentant betg fatg uschè ferm diever da la pussaivladad dad ir a scola. Quai cunzunt dals uffants en ils vitgs da Platta ensi. La raschun era per part era il lung viadi da scola ch’ils uffants avevan. E latiers vegniva che quel n’era betg gist senza privels. Cunzunt l’enviern era il privel da lavinas fitg grond. Gia ils onns 1939/40 vegniva instruì a Curaglia sco a Platta. L’emprima scola per propi è vegnida bajegiada l’onn 1847 e quai per la summa da var 2540 fracs. Pervi dil dumber da scolars che crescha èsi vegnì bajegià l’onn 1898 ina nova chasa da scola. Intgins onns pli tard mancava il plaz danovamain. Perquai han ins puspè survegnì la lubientscha dal chantun da trair a niz l’anteriur local da scola en la chasa chaplania. Ils onns 1933/34 èsi vegnì bajegià a Curaglia ina nova scola. Quella è vegnida renovada ed engrondida l’onn 1964. Avant intgins onn è la scola danovamain vegnida renovada. Platta ha lura survegnì ina chasa da scola l’onn 1984. Quai sin squitsch dal chantun. Quella è stada en funcziun enfin l’onn 1964. Lura è vegnì bajegià ina nova scola. Mo trais onns suenter ha la scola mo pli dà suttetg al militar ed a champs da giuvenils. Dapi 1980 è la scola a Platta bandunada dal tuttafatg.
Scola ad Acla[modifitgar | modifitgar il code]
1898 han ils vischins d’Acla e Fuorns per l’emprima giada lantschà ina petiziun per in’atgna scola. Cun quai levan ins ch’ils uffants n’hajan betg in uschè lung viadi da scola. Per raschuns finanzialas è quella dumonda vegnida refusada da la vischnanca. 1899 ha la vischnanca acceptà da prender a tschains in local e dad endrizzar quel per pudair dar scola. Quella è lura puspè vegnida serrada 1908 perquai ch’i na deva betg avunda scolars.
Revista «Piogns»[modifitgar | modifitgar il code]
La pitschna val po era esser loscha d’avair dapi intgins onns ina revista che cumpara quatter giadas per onn. La revista ha il titel «Piogns» e cuntegn rapports d’occurrenzas culturalas e socialas da la val. Ella rapporta dentant era tant da persunas avanzadas che vivan en la val e pon festivar anniversaris rodund e da talas che han bandunà quest mund. La lavur redacziunala vegn fatga da trais persunas. Tranter auter Linus Beeli e Linus Flepp.
Funtauna[modifitgar | modifitgar il code]
Cudesch "Val Medel" da Clemens Pally e conauturs 1996


text: I LMARIDAZZOdella bella Brunettina.CON UN SONETTOsopra l’Aglio.In Ferrara, per il Bandini, 1609.Con Licenza de Superiori.Furnit tutt’i bagord, fornit la festaOgn’un trattava de volis partì,E tra sta zent ol se sentiva a dì:“Se be partem ol mei de nu ghe resta”.E mi ghe dis: “Per que che cosa è questa?”,Un me respos, “Oh meser Zan, sa siSem tut legat per man de quel puti,Che trionfand va’l mond con zoia, e festa”.E seguitand con sospir amorosMe dis: « Le lu la tos, e’l stranudaE amor queste tre cos mai sta nascos”.A tal che i lo seguend ol rasonà,Tutt per resposta cridè ad alta vos:“Lassem ol Zanuli innamorà”.Tut deserent laudà,E tut in un bel circol assentat,E le donne le fù invitat.Mi dis: “Chi v’ha intrigat?”.Ogn’un gridava: “La bella BrunettaL’è quella, che n’ha dat a tutt la stretta”.Senti questa Marionetta,“Se be da tutti vu a son bramadaA niun de vu a voi es maridada.Promet be a sta brigada,Che quel che con plu garb sarà l’amorVoi esser tutta so, lu me segnar”.Respos ol nos dottor:“Quest è un parlar d’una ciceronessaNov contentev ch’in mi la sia remessa”.“Si si no ve rencreisa,Signor dottor d’asculta i nos zanzum,Che sempr fu cortesi vost costum”.“Amor ve daghi lum”,Con intellet comenzè su fradel,“Ogn’un staghi ascoltà, chi dirù mei”.Tu ti se sava beiTirand su i colar de le camis, E per parlà se fa inanz ol Francio.Digant ixi precis:“Regarde a moi che ve pre medamisella,Io son voter valentmo merra bella,Se fu set donsiella,Mi son garson, prend me per marì, Che ve menare fuosa a mon paì”.Respos ol Spagnoli:“Ai mia vida, mi amores,e mi confuerto,Mi corazzon, mi alma, e segur puertoNon me agais esto tuerto,Chero con vos casarmi ai vigliachiglia,Son iso d’algo e lia mamo ermandalia,Abla chi la bochiglia,Se me chere lasiar, chere amatarme,No fes tan cruda, e no chermes stratiarme”.Il Fiorentin dis: “ParmeChe cotesto sia un pazzo cicalare,Sarete moglie mia, s’a voi ciò pare,Hor non mi vò vantareDico che vi vò bene, e dico, e dico,Che cotesti altri non li stimo un fico”.Respos ol Roman: « Ch’intricoNon se ne impazzi alcuno, che a me toccaDitemi vu si con quella dolce boccaChe di Castella, e RoccaSono per farvi padrona, e signora,Poi ch’è piaciuto al ciel che m’innamora”.Il Napoletano dis all’hora:“Piglio un gusto a mirare chili dientiBianchi, e chiù d’avorio lucenti,Non me fate scontenti,Che se non t’aggio te ne accorgerai,E di dolor mi moro hoggi, o crai”.Ol Ferrares dis: “Sai Ch’la s’contenta un puoc sta fantinaCha puossa dirg l’anim mia in sta mattinaO vuda voltolinaDaimla, c’n m’fai più cridar, aimiaCh’an pagarò una pgnata d’malvasia”.Dis ol Zenois:“Ra me figia, ru me coru, mi basarloE moro Soia se no te tegno in brassoE questo mi nol fassoPerche v Di d’amu si m’ha inchiagò,E fetto sì che so innamorò”.Ol Milanis dis po’:“Andom in sa la me donnena,La me bocchina, la mia pessenena,O la mia mamena,Lassa sanssa pur sti gogoron,Andom so alla val , e lassa star oion”.“M’havì pres al boccon”Dis ol Bolognes, “Am’n’accorzi quel dìCh’vist qui occh’e’l vostr car bocchi,E son il voster tempsti,Mia mamolina sa vulid cuelAv servirò da marì, e da fradel”.Ol Venetiè dis anch’el:“Tasi tasi che son inamorao,e voio in essa esser maridao, E se’l me sarà daoDal ciel, che possa haver un fantolinGhe voio pagare un bel saltamartin”.Respon ol Mantuanin:“Sa sont innamorà al sa’l Sol, e le StelliEl me corin, le me vitini belli,Dis al Todesc anch’elli:“Chi stagr quest’che voler Branette,Stagre mie queste belle fielletteMi voler un basiette,E se non mel dagr prest presteMi te romper un boccal su le teste”.Fornendo queste festeUl Zambù piè per man la Brunettina,Dis al Spagnol, che tornas la mattina,Perché una gran ruinaScomenzava vegni infra costorCh'avraf crepat la casa, ol cagador.Sonetto sopra l’Aglio.Quel che no sa de l’Ai ol gran valor,I lo te lor per cosa puzzolenta,Dof che più tost i mangia la pulenta,El pan de mei, ravi, e oter lavor.E quest i fa per que quel suo puzzorPar che a ogni sort de zent ol no talenta,Ma za che l’occasion me s’appresentaVoi dif de l’Ai l’eccellent valor.Oltra che l’Ai vien tant adoperatNe la cusina a fa ol mangiar bo,Per medesima ancora ol ven nasat.Senti un moros quand’che l’ha passiò,Che oter che “Ahi, lasso, oimè” nol te cridat,Che par che l’Ai ghe conforti ol magò.E color ch' è in presòQuad’che’l zudes ghe fa dar la cordaOlter che “Ai”, stim no se recorda.Chi tem che i can noi mordaI crida: “Aimè”, tira mo via,Che par ch’in l’Ai ogni virtù ghe sia,E color, ch’e in galiaCo’ comito ghe da le stropolaeCol cridar “Ai aimè” i le ha scorale.Chi ha pannocchie piaeQuand’ol barbier col fer oi ghe da ol taiFa un gran rumor de cridar “Ai, Ai”.Le donne sempre maiQuando le partoris le fa un rumorDe “Ai, aimè, oh che brusor”,E zuran fra de lorZa che in dol partorì, e si gran fadigaDe no volì plù ch’ol marit le intriga. BARCELLETTA ALLA BERGAMASCAVoi andà in dol me pais,A te lassi, Pedrignola,Ma te preghi trat de foraTat che vedi ol to bel visVoi andà in dol me pais.Ste savis ol me dolorChe mi sent in la corada,Credi ben che per to amorMorirò su sta contrada,Oh fortuna disperadaL'è ben ver quel che se dis.Voi andà in dol me pais.Quand a pensi che vo via,Oimè che gran cortellada,Sì che, dolc' anima mia,Fate fo alla balconada,Che me crepa la coradaPer to amor che m'ha conquis.Voi andà in dol me pais.L'altra sera, appres ol fog,Mi pensava al to bocchì,Che trovà non potea logCo fa quel che no ha quattrì,E parea che 'l coresìFus andà fin a Trevis.Voi andà in dol me pais.IL FINE


text:
Baîṣ
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Baîṣ (Baiso in italiân) l’é na cmûna ed pió ed triméla abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, ch'as câta a 30 km a mezdé ed Rèz.
Stòria
S’arfà al 954 la préma nômina ed Bagisium e la catòm int la Vita Mathildis ed Donizone quând al pêrla ed l’asèdi ed Canòsa. In chi ân lé la stòria ed Baîṣ l’é lighêda a la faméja Baisi ch’la tôt apûnt al nòm la localitê. J elemèint de sta faméja în stê despès al sègvit ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e ind al quistiòun êren sèimper da la pêrt ed la Cêṣa, acsé da utgnîr da i vèschev ed Rèz in fèdev tót al teritôri ed la Pēv ed Baîṣ, ṣlargândes pó int al 1144 ânch vêrs la badéia ed Marôla, e ucupând tèri a dréta e mansèina dal Sècia L’unitê dal fèdev la s’é ròta e int al 1174 i Baisi àn pêrs la giurisdisiòun dal tèri d’ed là dal Sècia. Al fèdev a gh’é armêṣ al véli ed Baîṣ, Lurân Maiâtica, e Canécia. Int al 1256 Baîṣ l’é pasê dal tót sòta i Fogliani e int al 1315 al riṣultêva cme cmûn iscrét int al Léber di fôgh e al cuntêva 37 faméj proprietâri e êtri 46 che stêven ed cà. Al castèl l’é stê al cèinter ed divêrsi lît, pêrs e turnê avèir da i Fogliani, da i Baisi e da j arzân, mó al fîn àn vînt i Fogliani che l’ àn tgnû fîn al 1472, ân che la faméja l’à pêrs tōt i sô bèin in muntâgna. A gh’àn tôt al pôst j Estensi fîn al 1553. Dôp divêrsi vicèndi, int al 1641 n’în stê invistî i Levizzani, titolêr ânch dal fèdev ed Levisân. Caschê i fèdev, int al 1796, Baîṣ l’é stê cmûn fîn al 1807 quând l’é dvintê frasiòun ed Carpnèida, L’à turnê catêr l’indipendèinsa cun al decrêt Farini che int al 1859, a la vigèlia ed la nâsita dal Règn d’Itâlia, l’à arnuvê l’antîgh cmûn.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Rossana Merli - Storia di Baiso - Castellarano : G.R. Edizioni, 1994
- Maria Cristina Costa - L'insediamento storico nel territorio di Baiso; ricerca archivistico-bibliografica di Valerio Messori. - Reggio Emilia : Bizzocchi, 1989.
- Baiso: feudatari, prelati, magistrati, maestri d'arte, che da esso presero nome. Estr. dall'almanacco "Il Pescatore Reggiano" per il 1959-60. - Reggio Emilia : Tip. Editrice Bizzocchi, S.A. - 64 p
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Silver streak
Silver Streak' l’è ü film del 1976 ambientàt söl tréno Silver Streak che l’ viàgia da Los Angeles a Chicago e ‘ndó i söcét di copamèncc. L’è stacc ‘nterpretàt dal Gene Wilder, da la Jill Clayburgh, dal Richard Pryor, dal Patrick McGoohan, Richard Kiel che l'à recitàt pò 'n di film de James Bond e dal Ned Beatty, menimà l’è stài dirèt dal Arthur Hiller.
Trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol George Caldwell (Gene Wilder) l' ciàpa 'l tréno Silver Streak, 'ndóe 'l cognòs prima ü rapresentànt de vitamìne che l' se fà ciamà Bob Sweet (Ned Beatty), ma l'è 'n realtà ü del F.B.I. e pò öna bèla dòna de nòm Hilly Burns (Jill Clayburgh) che l'è la segretària del profesùr Schreiner. Ol George e la Hilly i pasa la sira 'nsèma, i se piàs e 'ntàt che i se bàza 'n de la cücèta de la Hilly ol George l' càsa fò ü vèrs quando che l' vèt tacàt fò del finestrì a có 'nzó ün òm con d'öna balòtola 'n mès a i öcc; quando la Hilly la se ùlta la èt negót e la pènsa che 'l George l'àbie biìt tròp.
A la matìna, quando 'l George 'l lèa sö, l' se 'ncórs che l'òm bötàt zó dal tréno la sìra prìma l'è pròpe 'l profesùr de la sò Hilly. L' và a sircàl in del sò scompartimènt, ma l' tróa i catìf che i l' la böta zó dal tréno (Richard Kiel).
Leàt sö l' camìna fina a ché l' tróa öna fatorìa 'ndóe öna contadìna 'mpó stràmba prìma l' la mèt a móns öna àca pò l' la ghe cór dré al tréno con d'ün ècc aèreo biplà e la ghe rìa a portàl 'n stasiù 'n tép.
Salìt amò söl tréno l' tróa la Hilly col miliardàre Roger Devereau (Patrick McGoohan), che l' se scüza col George se ü di sò òmegn l'l'à bötàt zó del tréno, l'è stacc töt ün erùr, l'éra tròp ol nervùs dezà che se troàa piö i lètere del Rembrant che i éra 'l piö grant ritroamènt del profesùr, che l' compàr pò a lü, töt soridènt. Ol George alura l' pènsa de ès mat, de i sbagliàt töt e l'và vià ma l' polisiòt l' ghe spiéga töt: ol miliardàre Devereau l'è di agn che l' frèga la zét e l' vènt di fals quàder. I lètere del rembrant i pöl smascheràl e fàga fà la figüra del ciocolatér e chèl che l'à ést l'è ü fàlso profesùr che l'à ciapàt ol pòst de chèl che l'è stài copàt.
Pecàt che l' polisiòt l' vègne copàt e 'l George dòpo i copàt ü di catìf con d'öna fiòcina l' bùrle zó del tréno amò öna ólta. Camìna e camìna l'rìa da ü scerìfo, l' ghe cónta sö töta la stòria, ma l' fà dèt ü gran rebelòt, ol scerìfo l' ghe capés fò negóta e quando i ghe dis che dal trèno l'è scapàt ü che se pènsa che l'àbie copàt ü polisiòt l' sirca de arestàl, ma 'l George l'iscàpa co la sò màchina.
Dét in machina gh'è ü làder, ol Grover T. Muldoon (Richard Pryor), che l'è stacc apéna arestàt e che l' dienterà 'l compàgn de vias del George e 'nsèma tra fürti de machine, inseguimèncc e traestimèncc i rierà a turnà sö söl tréno a Kansas City.
Söl tréno i sirca de liberà la Hilly, ma i ghe rìa mia e fenès zó del tréno per la tèrsa ólta e i è ciapàcc da l'F.B.I. che de lé a póch la fermerà 'l tréno e la s-ciòpa fò öna sbaratòria. Ol Devereau l' cópa i machinìsti del tréno e l' là fà cór a töta bira per riàga a scapà, ol George e 'l Grover i salta söl tréno e i ghe rià a liberà la Hilly, ma adès ol tréno l' cór sènsa contròl vèrs la stasiù de Chicago, dezà che ach ol Devereau l'è stai copàt da la polisìa.
'nsèma a ü controlör che l'è restà per erùr sö söl tréno i ghe rià a ralentàl e a destacà quàze töcc i vagù, ma 'l locamotùr l' fenès dét in de la stasiù che l'è stàcia sgombràda 'n tép e l' böta zó mür, colòne e negòse.
A belazì a belazì i rìa pò i vagù e 'l George, la Hilly e l' Grover; ést chèl che l'è söcedìt ol George e la Hilly i se bàza sö e 'l Grovèr i a salüda sö strécc 'ntàt che l' và vià, de brào làder, sö 'n d'öna màchina che l'èra espòsta 'n stasiù e che l'incidènt l'à liberàt da i blòchi.
Ol cast[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Produsiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töte i scéne in estèrna i è stàcie giràde ‘n Canada sö la Canadian Pacif Railway in di stacc de l’Alberta e del Ontario. I scéne ‘n di stasiù, fò che chèla a Los Angelès, i è stàce quàze töte ciapàde ‘n Canada a la stasiù Union Station de Toronto. In di scéne 'ndóe s'vèt fò di finestrì del tréno, se èt l'istès di paesàgi del mid west di Stacc Ünìcc, che i è stài metìcc apòsta al pòst de chèi del Canada per rènt piö credìbel ol film, che l'è ambientàt in di Stacc Ünìcc.
Ol film l’à ‘ncasàt 51 miliù de dòlari e l’è stacc apresàt da la crìtica.


text:
Lengua lepontiga
El Lepontich l'è 'na lengua celtica estinta, che l'era parlaa in certi part de la Rhaetia e de la Galia Cisalpina intra el 700 e el 400 prima del Signur. L'è cunusüü anca cun el nom de Celtich Cisalpin.
Se cunuss ben poch de quela lengua chì, principalment da di iscrizion descuprii a Lügan, scrivüü int un alfabet ciamaa "italich del Nord", che l'era derivaa da l'alfabet etrüsch. I iscrizion i henn stat truaa arent a la cità de Lügan e arent al Lagh de Comm e el Lagh Magiur. Di scrit cumpagn i eren druaa anca per scriv i lenguv Rhaetich e Venetich, e certi stüdius i pensen che i alfabet druvaa per scriv i lenguv germanich rünich i henn derivaa da l'istess grüp.
El Lepontich l'è stat assimilaa dal Galich, ai temp d'i insediament di tribüü Galich a nord del Po. Dop che la Repüblica Rumana l'aveva ciapaa cuntrol de la Galia Cisalpína a la fin del second secul prima del Signur, i lenguv celtich furmaa da quela assimilazion chì i han pruedüü el sustraa per la furmazion di parlad neo-latin a l'interen de l'area padana e padana-alpína.


text:
1Rü ngẽma pemaã nüxü̃ tixuxchaü̃xü̃ i ñu̱xma nixĩ na tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ ya tórü ngü̃xẽẽruü̃ ya mexẽchicü i Tupanaxü̃tawa. Rü nüma rü Tupana Nane ya Cristu nixĩ. Rü daxũguxü̃ i naãnewa i Tupanaãrü tügünecüwawa narüto erü guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü nixĩ. 2Rü ngẽ́ma daxũguxü̃ i naãnewa i ngẽma nachica i üünexü̃ ga Tupana üxü̃wa nixĩ i taxca̱x ínac̱axü̃. Rü tama ngẽma Yudíugüarü paigürüü̃ wüxi ya ĩpata ya duü̃xü̃gü üxü̃newa Tupanana taxca̱x ínaca. 3Rü guxü̃ma i ngẽma Yudíugüarü paigüeru rü nangucu na Tupanana naxãgüãxü̃ca̱x i ãmaregü rü naxca̱x nadaiãxü̃ca̱x i naxü̃nagü na Tupana nüxü̃́ nüxü̃ ngechaü̃xü̃ca̱x i duü̃xü̃güarü pecadugü. Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü Tupanana nügü naxãmare rü duü̃xü̃güarü pecaduca̱x nayu. 4Rü ñu̱xma i nüma ya Ngechuchu rü daxũguxü̃ i naãnewa nangẽxma na ngẽ́ma tórü ngü̃xẽẽruü̃ ya pai yiĩxü̃ca̱x i Tupanape̱xewa. Rü ngẽmaca̱x tama ñoma i naãnewa nixĩ i pai yiĩxü̃. Natürü ngẽxguma chi ñoma i naãnewa nangẽxmagu rü tãũ chima pai nixĩ erü ñoma i naãnewa nangẽxmagü i ngẽma Yudíugüarü paigü i Tupanana ãmare ãgüxü̃ yema Moĩchéarü mugü nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. Natürü nüma ya Ngechuchu rü tama ngẽmarüü̃ nixĩ erü daxũguxü̃ i naãnewa nixĩ i nangẽxmaxü̃ na ngẽ́ma tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. 5Natürü ngẽma puracü i ñoma i naãnewa naxügüxü̃ i ngẽma Yudíugüarü paigü, rü naxca̱x nadauxü̃taegümare i ngẽma Ngechuchu daxũguxü̃ i naãnewa üxü̃. Rü ngẽma nachica i nawa Tupanaca̱x napuracüexü̃ i ngẽma paigü, rü nanaxüchicüna̱xãgümare i ngẽma nachica i Ngechuchu nawa ngẽxmaxü̃. Rü meãma nüxü̃ tacua̱x i ngẽma, yerü yexguma Moĩché naxüxchaü̃gu ga Tupanapata, rü Tupana rü ñanagürü nüxü̃: “¡Dücax, meã nangugü i ngẽma cua̱xruü̃ ga cuxü̃ chawéxü̃ ga ma̱xpǘne ga Chinaĩ́wa! Rü chanaxwa̱xe i ngẽmaãcü na cunaxüxü”, ñanagürü. 6Natürü nüma ya tórü ngü̃xẽẽruü̃ ya Cristu rü daxũguxü̃ i naãnewa nangẽxma, rü ngẽ́ma aixcümaxü̃chi Tupanape̱xewa taétüwa nachogü. Rü ngẽma Yudíugüarü paigü rü nagu naxĩãma ga yema nuxcümaü̃xü̃ ga uneta ga Moĩché ümatüxü̃. Natürü nüma ya Tupana rü marü tüxna nanaxã i wüxi i ngexwacaxü̃xü̃ i uneta erü tamaã nüxü̃ nixu na Cristu yiĩxü̃ ya aixcüma tórü ngü̃xẽẽruü̃ ixĩcü. Rü nüma rü nayu na Tupanape̱xewa tüxü̃ yamexẽẽxü̃ca̱x, rü ngẽ́ma Tupanaxü̃tawa nangẽxma i ñu̱xma na taétüwa nachogüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü nüxü̃ tadau na Tupanaãrü uneta i ngexwacaxü̃xü̃ rü yema nuxcümaü̃xü̃ ga unetaarü yexera yiĩxü̃ na namexü̃. 7Yerü yexguma chi yema nüxĩraü̃xü̃ ga uneta ga Moĩché ümatüxü̃ rü aixcüma namexgu na duü̃xü̃güxü̃ yamaxẽxẽẽxü̃ca̱x, rü marü taxuca̱x chima tanaxwa̱xe i to i ngexwacaxü̃xü̃ i Tupanaãrü uneta. 8Natürü nüma ga Tupana rü nüxü̃ nadau na tama aixcüma nape̱xewa duü̃xü̃güxü̃ yamexẽẽxü̃ ga yema nüxĩraü̃xü̃ ga uneta ga Moĩchéna naxãxü̃. Rü yemaca̱x ga Tupana rü ñanagürü: “Wüxi i ngunexü̃ rü wena táxarü guxü̃ma i chorü duü̃xü̃gümaã ichaxuneta. 9Natürü ngẽma chorü uneta i ngexwacaxü̃xü̃, rü tãũtáma namaã nawüxigu ga yema nüxĩraü̃xü̃ ga chorü uneta ga nuxcümaü̃güxü̃ ga perü o̱xigümaã nüxü̃ chixuxü̃ ga yexguma nüxü̃ charüngü̃xẽẽgu na ínachoxü̃xü̃ca̱x ga Equituarü naãnewa. Yerü nümagü ga yema duü̃xü̃gü rü tama chauga naxĩnüẽ rü tama nayanguxẽẽ ga yema nüxĩraü̃xü̃ ga chorü uneta, rü yemaca̱x íchanawogü. 10Natürü ngẽxguma nawa nanguxgu na wena namaã ichaxunetaxü̃, rü ñaãcü tá nixĩ i guxü̃ma i Yudíugümaã ichaxunetaxü̃: ‘Rü tá meãma ngẽma duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ chacua̱xẽẽ i chorü mugü na aixcüma naãẽwa nangẽxmagüxü̃ca̱x. Rü choma rü tá norü Tupana chixĩ, rü nümagü rü tá chorü duü̃xü̃gü nixĩgü’. 11Rü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i choxü̃́ yaxõgüxü̃, rü aixcüma tá choxü̃ nacua̱xgü. Rü ngẽmaca̱x taxuca̱xtáma tü̱xcüü̃ nügümaã nüxü̃ nixugügü i chauchiga na ngẽmaãcü choxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x. Erü guxü̃ma i chorü duü̃xü̃gü rü aixcüma tá meã choxü̃ nacua̱xgü woo buxü̃ rü e̱xna yaxü̃. 12Rü tá nüxü̃́ nüxü̃ changechaü̃ i norü chixexü̃gü, rü tá nüxü̃ ichayarüngümaxü̃chi i norü pecadugü”, ñanagürü ga Tupana. 13Rü dücax, ñu̱xma na Tupana ngexwacaxü̃xü̃ i unetachiga idexaxü̃, rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na yema nüxĩraü̃xü̃ ga uneta rü marü nangupetüchaü̃xü̃. Rü nüxü̃ tacua̱x rü guxü̃ma i ngẽma marü ngupetüchaü̃xü̃, rü paxa tá inayarüxo. Rü ngẽmaãcü i ngẽma Yudíugüarü paigü, rü marü inayarüxoxchaü̃ na Tupanape̱xewa duü̃xü̃güxü̃ nangü̃xẽẽxü̃. Erü nüma ya Tupana rü marü Cristuxü̃ ningucuchixẽẽ na tórü ngü̃xẽẽruü̃ yiĩxü̃ca̱x i nape̱xewa.
Copyright
Learn More


text:
San Roch (LO)
San Ròch (San Rocco al Porto in italian) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, in pruìncia de Lod cun 3 536 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é l'ültim paés de la pruìncia de Lod prima del Po e de Piasensa. La tradisión la dis che San Ròch, el famùs pelegrìn, malád de pést, el se sia fermad propi chi per ripusás.
Quant al Port, in de l'antichitá gh'era un port ch'el culegheva el teritori cun la citá de Piasensa.
A San Roch è nasüd mons Dumènich Mezzadri, vesc de Chioggia dal 1920 al 1936.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Roch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Alter futugrafii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vasco Rossi
Vasco Rossi 'l è 'n cantànt itagliàṅ dimóndi famóś. Al sò scutmâj 'l è Al Blasco.
Biugrafìa
L'infànsia
Vasco Rossi al nas a Zòca in Pruvincia ad Mòdna al 7 ad Favràr dal 1952. Al nóm al gh'è dâ da sò pàdar Giovanni Carlo, ch'ad mistér al fa al camiunìsta, par far 'n umàǵ a un sò cumpàgn ad parśòṅ in Germâgna durànt la secónda guèra mundiàla.
Fin da putèṅ al studdia cant a la scóla dal mìstar Bononcini par vulér ad sò màdar Novella Corsi e al taca a pasiunàr-as a la mùśica. A 13 aṅ al vins 'l Usignolo d'oro (Uśgnól 'd òr), na manifestasiòṅ canòra mudnéśa, nada in cuntràst a 'l Zecchino d'oro, mènt'r a 14 an al s unìs a i Killer, al sò prim grup muśicàl. Dal grup, ch'al cambia nóm in Little Boys, al fà part anc Marco Gherardi, che più dna vòlta al sarà cumpàgn 'd aventùri ad Vasco.
Prim pas
Al sò prim 45 gir, incìś in dal 1977, 'l è Jenny/Silvia. 'L aṅ dòp a vèṅ fóra al sò prim àlbum Ma cosa vuoi che sia una canzone (Ma cuśa vō't ch'la sia na cansòṅ, praticamènt vindû sōl in Emégglia-Rumâgna). Al disc 'l è ad stamp ad cantautōr, incóra luntàṅ da la linnea rock ad Vasco di aṅ sucesìṿ.
Al secónd àlbum al vèṅ publicâ in dal 1979 e al s ciàma Non siamo mica gli americani (A n sém minga gl'americàṅ) e al gh'à dèntar Albachiara, una dal sò canti più famóśi. Al disc al mùcia sù più sucès in di cunfrónt ad quél ad prima, ma gnint ad chè.
La prima aparisiòṅ ad Vasco in televiśiòṅ l'è dal 10 ad Śnar dal 1979, quand al partécipa cuma cuncurènt a la trasmisiòṅ "10 Hertz" ad Gianni Morandi. A la fiṅ dal prugràma, Vasco al canta La strega (la diva del sabato sera).
Al 31 'd Utóbar dal 1979 al mór sò pàdar 'd infàrt méntar 'l éra in sima a 'l sò camion.
'L aṅ dopa a véd la luś al tèrs àlbum Colpa d'Alfredo. Gnanc quést chè al vénd dimóndi anc p'r la censùra ch'al subìs da la raddio parchè al sìngul umònim 'l è cunsiderâ vulgàr e ufensìṿ.
La pupularità ad Vasco Rossi la taca a crésar dòp ch'al s eśibìs a Domenica In par cantar Sensazioni forti. Al giurnalìsta dal setimanàl Oggi, Nantas Salvalaggio 'l al crìtica duramènt, dgénd ch'l è un drugâ pódag, catìṿ e 'n imbambî.
Vasco a gh rispónd ciamànd-al „cal tipo ch'al scriv in sal giurnàl“ in dla canta Vado al massimo.
Al sucès
'L è cun al quart album ch'a taca a rivàr al sucès. Siamo solo noi al vèn publicâ in dal 1981 e 'l è cunsiderâ òṅ di sò lavōr più bèi. La cansòṅ ch'la dà al tìtul a 'l àlbum 'l è 'n "inn generasiunàl", ch'al và bèṅ anc al dè 'd incō p'r i sò fans.
Ma al lavōr ch'al càmbia radicalmènt la caréra ad Vasco l'è la partecipasiòṅ a 'l Festival ad Sanremo. Nunustànt al fat ch'al festival dla cansòṅ itagliàna la n faga minga part dal panuràma artìstic dal rocker, Vasco Rossi e al sò grup i decìdan ad sfrutàr al mumènt faghénd-al partecipàr a cla vedrìna lè.
L'è acsè che in dal 1982, Vasco al và a Sanremo a cantàr Vado al massimo: quand pò al mòla tut purtànd-as adrē al micròfun in dla bisàca dal giachét, al fà un muć ad rumōr parchè al gh casca śò faghénd un stus dal porco Diàvul parchè 'l è tacâ a 'l amplificadōr cun un fil. Fra i cundutōr e al pùblic in sala a gh vèn al pànic.
In Avrìl dal stés an a vèṅ fóra 'l àlbum umònim ch'al restarà in clasìfica par sédas stmani.
'L aṅ dòp Vasco al s preśénta incora a Sanremo cun Vita spericolata: prima ch'la canta la finìs, Vasco al mòla tut e al và via lasànd ch'a sia al playback a finìr la cansòṅ. La canta la finìs in penùltma puśisiòṅ ma la dvénta 'n clàsic dla mùśica itagliàna.
La dròga e la parśòṅ
Dòp la publicasiòṅ d'l àlbum Bollicine (ch'al vins al Festivalbar dal 1983 e ch'al rèsta in clasìfica par 33 stmani e 8 al prim pòst) e dla racòlta Va bene, va bene così, i carabinér i 'l arèstan parchè i gh càtan 26 gram ad cucaìna in cà. Vasco al và in parśòṅ e al gh rèsta par 22 dè (5 da par lò). In dal panuràma muśicàl itagliàṅ sōl Fabrizio De André e Dori Ghezzi i gh daṅ 'n apóǵ: Vasco al vèṅ cundanâ a 2 an e 8 méś par detensiòṅ ad sustànsi stupefacénti.
Da 'd lè a pòc, Vasco al fà catàr in di negòsi Cosa succede in città (Cuśa sucéd in sità, 1985), cunsiderâ par sèrt aspèt 'l àlbum dla sò secónda vita, cun soquànt braṅ stòric, ma par la crìtica i tèst i èṅ piutòst fiàp.
La cunsacrasiòṅ (1987-1994)
In dal 1987 al tórna ad preputénsa in sla sèna cun C'è chi dice no (A gh'è qualchidòṅ ch'al diś ad nò): 'l àlbum al rèsta in clasìfica par 38 stmani e al prim pòst par 12 stmani.
In dal 1989 al fà al sò prim àlbum par la EMI, Liberi liberi (Lìbar lìbar): dal sò tour al rigìstra un disc dal viṿ, "Fronte del palco" (Frònt dal palc, 1990).
'L an dòp i s fànan dū cuncèrt a Milàn e a Róma (al 10 e al 14 ad Luj) ch'i faṅ sù un muć ad gint. Na part dal cuncèrt dla tapa lumbàrda la sarvìs par rigistràr Vasco live 10.7.90 San Siro: Vasco Rossi al dvénta al prim artìsta itagliàṅ a muciàr sù un nùmar acsè grand ad spetadōr, cavànd-gh-la là in dua sōl al stéli furastéri i gh séran davśinâ.
Dvintâ pàdar par la tèrsa vòlta, al cantànt al fà gnir fóra 'n at'r àlbum Gli spari sopra (I spar ad sōvar, 1993) ch'al gh fa vìnsar 10 disc ad plàtin. Anc al sìngul Gli spari sopra 'l è un sucès e al gh'à dèntar al remix ad Delusa cun di ciàr riferimènt a 'l ragasóli ad la traśmisiòṅ Non è la Rai. Par tuta rispósta Ambra Angiolini la taca a cantàr e balàr cla canta lè durànt al sò prugràma.
Madurasiòṅ artìstica (1995-2000)
In dal 1995 al rocker 'l è incóra a San Siro p'r un dópi cuncèrt par la cauśa dla Jugoslavia ch'l'è in guèra: "Rock sotto assedio". Par 'l ucaśiòṅ, Vasco al canta par la prima vòlta, in manéra parféta, la canta ad Francesco De Gregori Generale.
Dal 1996 'l è 'l àlbum Nessun pericolo... per te (Gnanc un perìcul par tè) ch'al gh'à dèntar i sìngui Gli angeli, dedicâ a 'l amìg Maurizio Lolli mòrt ad càncar e al cui vìddeo 'l è dirèt par Roman Polański, e Rewind.
In dal 1998 al fà gnir fóra al disc Canzoni per me (Cansòṅ par mè) e al vins al Festivalbar cun al braṅ Io no.
I an dal sucès ad masa (2001-incō)
Al 2001 'l è 'l an dal disc Stupido hotel (Hotel minciòṅ) e anc dal tèrs Festivalbar vins par Ti prendo e ti porto via.
In dal 2002 a vèṅ fóra la racòlta dla EMI Tracks cun dèntar la cover ad Generale.
Buoni o cattivi (Bòṅ o catìṿ), rigistrâ a Bulòggna e a Los Angeles, 'l è 'l àlbum più vindû in Itâglia in dal 2004.
Al 12 ad Maǵ dal 2005 'l IULM ad Milàṅ a gh dà la làurea "honoris causa" in Siènsi dla cumunicasiòṅ, un „pès ad carta“ che Vasco 'l eśibìs urguglióś e cun dl'emusiòṅ didicànd-al a sò màdar e a i sò studdi universitàri mulâ lè a sò tèmp.
Vasco Rossi 'l à purtâ avànti cun al sò apóǵ la lista dla "Rośa in dal pugn" ad Marco Pannella in di elesiòṅ pulìtichi dal 2006 (parmiténd-ag ad druàr la cansòṅ Siamo solo noi par la reclàm dal partî) e 'l à dâ di bèsi par finansiàr al cartèl dl'Unione.
A gl'elesiòṅ p'r al Presidènt dla Repùblica dal 2006, a la secónda e tèrsa vutasiòṅ, al cantànt 'l à ciapâ un vōt tut i dū al vòlti.
Al 28 ad Mars dal 2008 al pùblica Il mondo che vorrei (Al mónd ch'a vrév), ventunéśum àlbum dal cantànt (quindicéśum in studi). Il mondo che vorrei 'l è anc al nóm dal prim braṅ tirâ fóra da c'l àlbum lè.
Al 29 ad Mars dal 2011 Vasco Rossi al dà vita al sò sedicéśum àlbum in studi, Vivere o niente (Vìvar o gnint), dódas braṅ fra i quài i gh'èṅ i dū sìngui Eh... già e Manifesto futurista della nuova umanità.
In d'l Agóst dal 2011, dòp èsar stâ dimés da 'n uśdàr ad Bulógna par n'uperasiòṅ a 'l custajóli ch'i gh'ìvan purtâ n'infesiòṅ a i palmòṅ, in sal sò sit ad Facebook al dà adòs a Luciano Ligabue, dgénd ad lò ch'al gh'à «Un bicér ad talènt in un mar ad preśunsiòṅ».[1]
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1978 - Ma cosa vuoi che sia una canzone (Lotus LOP 12802)
- 1979 - Non siamo mica gli americani (Lotus LOP 12804)
- 1980 - Colpa d'Alfredo (Targa Italiana, TAL 1401)
- 1981 - Siamo solo noi (Targa TAL 1404)
- 1982 - Vado al massimo (Carosello, CLN 25095)
- 1983 - Bollicine (Carosello, CLN 25101)
- 1985 - Cosa succede in città (Carosello, CLN 25109)
- 1987 - C'è chi dice no (Carosello, CLN 25121)
- 1989 - Liberi liberi (EMI Italiana)
- 1993 - Gli spari sopra (EMI Italiana)
- 1996 - Nessun pericolo... per te (EMI Italiana)
- 1998 - Canzoni per me (EMI Italiana)
- 2001 - Stupido hotel (EMI Italiana)
- 2004 - Buoni o cattivi (EMI Italiana)
- 2008 - Il mondo che vorrei (EMI Italiana)
- 2011 - Vivere o niente (EMI Italiana)
Àlbum dal viṿ
- 1984 - Va bene, va bene così (Carosello, CLN 25105) - cun 'n inèdit
- 1990 - Fronte del palco (EMI Italiana) - cun 'n inèdit
- 1990 - Vasco live 10.7.90 San Siro (EMI Italiana)
- 1999 - Rewind (EMI Italiana)
- 2005 - Buoni o cattivi live anthology 04.05 (EMI Italiana)
- 2009 - Tracks 2 - Inediti & rarità (EMI Italiana) - cun tri inèdit
- 2010 - Vasco London Instant Live 04.05.2010 (EMI Italiana)
Racòlti uficiàli
- 1997 - Rock (BMG Ricordi)
- 2002 - Tracks (EMI Italiana)
Mini cd
- 2007 - Vasco Extended Play
Racòlti minga uficiàli
- 2006 - The Platinum Collection
- 2007 - The Singles Collection (EMI Italiana)
Nòti
- ↑ Vasco contro Liga: «Un bicchiere di talento in un mare di presunzione» Corriere.it, 7 'd Agóst dal 2011


text:
Il forum cun Adolf Collenberg
- Dumengia, 8.2.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 8.2.2015, 12:30, RTR
Il spazi in element vital
Nagin'existenza è pussaivla ordaifer il temp ed il spazi. Il temp è in cumpogn abstract ed atgnamain possess da nagin. Il spazi perencunter è la mantella e culissa palpabla da nossa vita, areal definì dal domini, lieu dal sa sentir bain u mal, object da speculaziun, protecziun e tant auter. Il spazi ed il territori èn segnads dal temp, da la cultura e las barbarias anteriuras ed actualas.
Redacziun: Adolf Collenberg


text:
Teator Regio
Artìcol in dialètt pramsân
Al Teator Regio l'è al principäl teat'r äd Pärma. L'è sit in via Garibäldi e primma l' era ciamè "Nóv Teator Ducäl".
La storia[modifica | mudéfica la surzéia]
La duchèssa Maria Luiggia l'à deciz äd fär un Teator pu bél e pu nóv dal Farnéz. Indò gh'era 'na posión dal monasteri 'd Sant Alesandro l'architètt Nicola Bettoli l'à comincè la costrusión dal 1821 e al l'à fnida dal 1829. La primma opera cantäda al Regio l'è städa donca, propria dal 1829, la Zaira dal Blén (Vincenzo Bellini) Dal 1849 al teator al s'è comincè a ciamär "Teatro Reale" e dal 1860, che Pärma l'era ormäi sòtt'al Piemont (cfr. chi in wikipedia Piemånt) l'à tòt al nòmm d'incó: Teator Regio.
La strutura[modifica | mudéfica la surzéia]
Al dednans dal Regio l'è clasich. La decorasión in méz a la faciäda l'è 'd Tommaso Bandini. La platèa l'à decoräda Girolamo Magnani. dal 1853. A gh'è quator pian 'd pälch (ch' j én 112) e sora gh'è al logión. Al sofitt l'è 'd Giovan Battista Borghesi, ch' l'à anca invintè al sipari indò a s' vèdda Maria Luiggia in t'la person'na 'd Minerva.
Al di d'incó[modifica | mudéfica la surzéia]
Incó l' è un teator d' opera famoz, ch'al gh'à la sò stagión normäla d'invèron, pò dil siri 'd balètt e d'orchéstra; d'otobor a s' fa al Festival Verdi. Al logión dal Regio al gh' fa gnir paura a tutt còj ch'i van in sena: di cantant anca famoz al n'ja fis'cè bombén. Mo se 'na volta a gh'è da entuziazmäros, è gnu fora di sucés miga da crèddor: a basta pensär a serti siri con Franco Corelli, Alfredo Kraus o Renata Tebaldi


text:
Tar mintga pendiculara hai dà surpraisas. Ed era las pitschnas han persvadì.
1:30 min, dals 29.7.2016
A Darlux na pon ins betg mo ir cun la schlitra. Era da stad va la pendiculara.
Ina vista sin lais e glatschers. Clicca e guarda tez sin 360°.
Igl è be ina sutgera pitschna per duas persunas – ma ella è unica en l'Europa.
Er enconuschenta sco il «Zauberberg» è la Schatzalp in lieu fitg prominent a Tavau.
Il mises Eggli il qual ins cuntanscha cun la pendiculara da Fanas è il dretg lieu per viandar u per giudair.
Quai durant la Segunda Guerra mundiala per proveder la schuldada al cunfin cun refurniments.
Tgi che ha tema dad autezza studegia forsa duas giadas dad ir cun la pendiculara che maina da Razén a Veulden.
La pendiculara da Stargels a Crap Grisch (Grauberg) è quest onn era averta durant la stad.
La pendiculara dal Tgom sa chatta en la Val Tujetsch tranter ils vitgs Sedrun e Rueras e maina sin 1915 m.s.m.


text:
Michael Andreas Barclay de Tolly
El Michael Andreas Barclay de Tolly (in Insubregh: Michee Andreja Barclay de Tolly; in Russ: Michail Bogdanovič Barklaj-de-Tolli; 1761 - 1818) un todesch che 'l stava de cà in de la Livònia, ma de origin scozzesa (clan dij Barclay), l'haa servii 14 agn in del esercit rùss prima de devegnì general. L'haa combattuu cont success contra i Polacch, i Svedes e i Turch e in del 1799 l'è devegnuu general.
L'haa combattuu contra el Napuleon a Pultusk e a Eylau, poeu el s'è cruzziaa de reformà l'esercit dòpo che in del 1810 l'è staa faa minister de la Guèra.
Quand el Napuleon l'haa invaduu la Rùssia l'è staa el primm a dì che gh'era de trass indree senza combatt, ma el s'è scontraa cont l'alter comandant rùss Bagration ch'el voreva inveci combatt e l'è staa sustituii del Kutusov. A Borodino el Barclay de Tolly el comandava l'ala destra dj rùss, ma poeu el s'è retiraa de l'esercit per problema de salud.
L'è tornaa indree in del 1813 e l'haa comandaa l'esercit rùss a Bautzen, in de la Campagna de Francia e duranta i Cent dì quand che l'haa menaa i sò trupp contra Paris.


text:
06 01
Ol dé 6 de zenér l'è 'l 6 dé de l'an del calendare gregorià; manca 360 (361 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 6 de zenér al è ul dí da pòost 6 dal an dal calendari gregurian; i manca 360 (361 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1640 - Salses (ul Rosselló): i trupp Catalann en i recunchista ul castell aj Francées, ch'i l'eva ucüpaa 20 06 da l'an anteriuur (Guèra di Trenta Agn).
- 2005 - Djakarta (Indunésia): cun la presenza da diveers líder mundiaj, la scumenza la cunferenza da l'ASEAN par debatt cuma afruntá i dagn causaa pal tsunami che ul dí 26 al à traa gjo paart dal süd-èest asiàtich.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1955 Rowan Atkinson
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1852 - París, (Francja): Louis Braille, mastru, creaduur da la scritüra par ceech che la porta ul sò nomm (n. 1809)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sasteven
Sasteven (pernonzia local: [sa'ste:van]; Santo Stefano Ticino in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 5 003 abitant. El comun el se troeuva a òvest de Milan, in la zòna de Corbetta, e longh i spond del fiumm Tisin.
San Stevan la s'è nassuda 'me gesa (situada in la Piev de Corbetta) dedicada al sant omònim, intorna a la qual el s'è sviluppaa el paes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sastevan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Combremont-le-Petit
Combremont-le-Petit a l'è staa un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 5.73 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 378 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Combremont-le-Petit al se tröva a una altitüden de 665 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün, l'eva tacaa ai cumün de Champtauroz, Cheiry (FR), Combremont-le-Grand, Denezy, Prévondavaux (FR), Vuissens (FR).


text:
Pratval
Pratval a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 253 abitant e una süperfiss de 0.77 km², e al se tröva a una altitüden de 687 meter sura al livel del mar.
El cumün de Pratval a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Fürstenau, Rodels.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pratval l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1345 as Prau de Valle.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)


text:
Sentinel
La lèngua Sentinel l’è öna di lèngue di pòpoi del arcipélach di Andamane in del gólf del Bengala e per ès piö precìs l’è öna di trè lèngue meridunàle che se parla sö l’ìsola de Nòrt Sentinel.
Se pènsa che ghe sìes dóma 50 persune che i è bune de parlà chèsta lèngua.
De la lèngua Sentinel se sà póch o negót, se cognòs gnach öna quach paròle giöst de riaga a capì che rasa de lèngua l’è.
De fati ‘l pòpol di Sentinel l’è quaze mai entràt ‘n contàt con di forestér che l’à mai völìt ìga tra de lur, ma ach ol goèrno ‘ndià l’à pensàt bé de tègn töi de luntà da chèsta ìsola per salvà chèsta zét, la sò lèngua e la sò cültüra. De fati la lèngua Sentinel l’è öna di póche lèngue andamanéze che la s’è salvàda e che l’à mia lasàt ‘l pòst al Hindi.
Fòrse l'à gh'à ergóta 'n cümü co la lèngua Öñge.
Ol còdes Iso[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol còdes Iso de la lèngua Sentinel l’è ISO 639-3:std.
I lèngue di Andamane[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lèngue andamanéze magiùre (10)
del setentriù (4)
del mès de l’arcipélagh (6)
Lèngue andamanéze meridiunàle (3)


text:
Cungjuunt finii
Un cungjuunt E al è dii fini si al è mia infinii, i.e. si e noma si al pöö mia vess metüü in bigezziú cun l'una da le suve parte strege (u amò : cada ingezziú da E in sí-istess al è sürgetiva).
Sa pöö caraterizá cheest staa da fatt druvaant ul cungjuunt di intreegh natüraj : E al è fini si e noma si E al è vöj u si al esiist una bigezziú da E íntal cungjuunt di n primm intreegh natüraj.
Sa la nota alura ul nümar d'elemeent da E, u la cardinalitaa da E :
- Card(E) = '
- #E = '
- |E| = '
Par cunvenzziú , ul cungjuunt vöj al gh'a par cardinaal 0.
Caratérizazziú di cungjuunt finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A nutaremm ul cungjuunt .
Si F al è in bigezziú cun E un cungjuunt finii mia vöj, alura F al è mia vöj, e card(E) = card(F).
- In efett, E al è fini, dunca nutaant ul sò cardinal, al esiist una bigezziú , e par ipòtesi, al esiist .
- La cumpusizziú da bigezziú a l’è una bigezziú , dunca al è bigetiva.
- Dunca F al è finii par che in bigezziú cuj n primm intreegh natüraj, e card(F) = '.
Parte d'un cungjuunt fini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes , E un cungjuunt finii da cardinaal ‘‘n’’, a un elemeent da E (ch’al esiist par che E al è mia vöj). al è fini da cardinaal n - 1.
- Si , alura , dunca ch’al è fini, e .
- Si , alura al esiist una bigezziú .
- Si , alura al è amò bigetiva, dunca al è fini da cardinaal .
- Si , alura par bigetivitaa da h, al esiist una ünica tala che .
- Sa cunsidera
- , dunca a l’è bigetiva.
- al è bigetiva cuma cumpusizziú, e . Ga s’a repurtaa al caas precedeent, e al è finii da cardinaal .
Tüta paart d'un cungjuunt fini al è finida.
- La demustrazziú sa la fa par recürenza cun vargot ch’al preceet.
Uperazziú cuj cungjuunt finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La reüniú da cungjuunt finii a l’è finida. Plüü precisameent, si A e B i è düü cungjuunt finii, alura e i è finii, e .


text:
Vulpes vulpes
La Vulpes vulpes (en Bergamàsch ólp; en Bresà: vólp o bólp; en Lumbard ucidental: gulp o anca vulp) l'è 'na spéce de mamìfer de la famìa dei Canidae. L'è la spéce de vólp che se tróa piö de spès 'n Eurasia, 'n Amèrica del Nòrt, en Africa del Nòrt e 'n Australia 'ndoche però l'è stàda portàda de l'òm.
L'è 'n mamìfer carnìvor col müs a pùta, le orècie drìte e la cùa gròsa de péi bèi spès. De sòlet la g'ha 'l pél rós. La vif endèle tàne scaàde dei tas o de le légor o sedenò 'ntrà le préde. La màia suratöt surighì, légor e conécc salvàdech, pès e frocc. La pöl mìa de rar rià apò a atacà le bès·cie demèsteghe compàgn de le galìne e per chèsta rizù l'òm el sérca de tignìla delóns.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Macdonald, D.W. & Reynolds, J.C. 2008. Vulpes vulpes. IUCN 2010. Lista Rósa de Spéci Minaciàde IUCN. Versiù 2010.1.  . Vizitàt el 20 de bril del 2010.


text:
Praa (NO)
Praa (nom ufizial in italian: Prato Sesia) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 1 954 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,3 km² e ona densità de popolaziun de 159 ab./km².
Praa l'è sitüada in sü la riva de mancina del fiüm Sesia, in la bassa Valsesia e al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Saraval). Da Praa la se pò avègh una bela vista del Munt Rösa.
Praa l'è spartida in di riuni de Praa Vegia, Praa Növa e Gabi. Inultra fan part del paes i fraziun de Baragiota e Cà Bianca.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Praa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ciavenna
Ciavenna (parnonziaa [tʃa'vena] in del dialett local; Chiavenna in Italian; Clavenna in Latin, Bregajòtt e Romancc; Kleven in Todesch antigh) a l'è on comun de la Provincia de Sondri.
El gh'ha 7 379 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona superficia de 11,1 km² e ona densitaa de 665 ab./km².
El se troeuva al center de la val cont el nòmm istess, arent al fiumm Mera, a la biforcazion di strad per i pass del Spluga e del Maloeuggia. A l'è on center turistich e industrial e l'è 'l capo-linia de la ferovia che la riva de Còlegh.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòmm latin del paes, Clavenna, el vegn de clavis, pròppi perchè Ciavenna a l'era la ciav d'acess a la Rezia (l'attual Svizera). Duranta el period roman l'era fòrsi el capploeugh de la tribuu di Bergalee, e l'era drent al territòri de Còmm. I sò pass portaven de l'Italia a Còira e Munegh de Baviera.
In del medioev la deventa vun di center lombard de la resistenza bizantina contra i Franch. Poeu, longh i secoj, la cambia de spess patron, finna a la conchesta de la Republica di Trii Legh. Chì rivarann on fracch de inteletuaj talian protestant, grazie a la libertaa de cult present in del Staa.
Depos la rivoluzion francesa, Ciavenna la va-dent in de la Republica Cisalpina e de lì in poeu la seguirà i sòrt de la Lombardia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ciavenna el se ved in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Nòt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Abecee latin
L'abecee latin, ciamaa anca Ruman, a l'è ul püssee duvraa intra i sistema alfabétich dal mund, tant che al sa pö truvá in tücc i cuntinent, in dúe a l'è staa purtaa dai culunizadur che a vegníven da l'Europa; da alura a l'è staa adutaa anca par di lengu indígen, cuma ul Tagalog int i Filipinn o par l'Indunesian.
I lètar fundamental a hinn:
I lètar grand[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lètar piscinn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chesti lètar a hinn mía assee par representá i divèrs sun in tüti i lengui che a dövren l'alfabet latin; par chest, a hinn a staa giuntaa sía di segn diacrítich (tilda, çuveta, hacek, sura-lineatura, segn intal mezz ecc.) sía di liadür, (es.: ß) sía impurtant lètar da precedent alfabet (es.: þ) sía diagraf, uvera cumbinazion de püssee caratar come ll o ch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alfabet latin al nass int al VIII secul p.d.C e al deriva da chel etrüsch, basaa su chel grech. Finn a l'Etaa da mezz, a esistéven dumà i lètar grand. Cun la fin dal imperi ruman, i lengu növ adòten l'alfabet latin, e inscí anca di pòpul mía indo-europej cuma Ungares e Finlandes; dopu cun la culunizaziun l'alfabet al sa spantega par tüt ul mund.


text:
Saint-Jeoire
Saint-Jeoire l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Saint-Jeoire, del circondàre (arrondissement) de Bonneville e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 3 211 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 22,75 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 498 méter a 'na altèsa màsima de 1863 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/Saint-Jeoire (FR-74)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Stucàrda
Stucàrda (Stuttgart in Tedèsch, a s lèś [ˈʃtʊtɡaʁt]) l'è na sità dla Germâgna ad 581.092 abitànt, la sèsta più granda dal paéś. L'è la capitàla dal stat federàl dal Baden-Württemberg e la s cata davśèṅ a la Furèsta Négra e a 'l fiùm Neckar.
L'è divìśa in vint-a-tri distrét e l'è cgnusùda parchè la gh'à dal cà famóśi ad màchini cuma la Porsche e la Daimler. Al sìndic 'l è Fritz Kuhn.
Persunàǵ ligâ a Stucàrda
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel, filòśuf
- Sami Khedira, śugadōr ad balòṅ
- Richard von Weizsäcker, ex presidènt tedésc
- Geoff Tate, cantànt di Queensrÿche


text:
Caltaniseta
Caltaniseta (Caltanissetta 'n italià; Nissa o Cartanissetta 'n lèngua siciliana) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa. La se tróa sö öna culina in de la Al del Salso.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Nissa l'è de època pre gréca e quando i è riàcc i Arabi i à ciamàt la sità Qalat-an-Nissa che l' völ dì Castèl de la dòna desà che 'n arabo Nissa l' völ dì dòna/fómna. La ciapàt a ciamàs compàgn de adès dóma quando i è riaàcc i Normani quando sóta Rügér I de Sicilia i l' là ciamada Calatanesat, pò cambiàt in Caltanixettum.
La Setimana Santa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Particolarmènt importàncc e sentide i è i manifestasiù de la Setimana Santa.


text:
Trapani
Trapani (Tràpani in sicilià; Drépanon in grèc; Drepanum in latì) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa. La se tróa sö la còsta a sira (est) de l'ìzola e pròpe denàcc a Trapani gh'è l'arcipélach di Egadi.
El g'ha presapóch 70.700 abitàncc (ISTAT, utùer del 2009), 'na superfìce de 271 km² e 'na densità de 260 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buseto Palizzolo, Calatafimi-Segesta, Erice, Marsala, Paceco, Salemi.
La sità ègia l'è nasida sö ü promontòre, pròpe per chèsto l'è ciamada la sità de i dù mar, e de dré a la ègia sità gh'è i saline e pò i quartér de la sità nöa.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol castèl de la Colombéra o Castèl de mar.
- La tur di Marausa
- Ol Castèl de tèra
- I saline
- La processiù di Mistér ol Venerdé Sant
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Impó de siti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cümü de Trapani
- Asiènda Türismo
- Pórt de Trapani
- Risèrva Natural Saline de Trapani e Paceco
- TRAPANIWELCOME Portàl türistèch de la pruinsa de Trapani
- Stragusto festival internasiunàl del mangià de strada
- Bonton rasègna enogastroméga sul tù e di prodòcc de la tunara
- Biograféa di òmegn importàncc de Trapani
- Galeréa de somenanse sö Trapani
- Evèncc, manifestasiù e türismo a Trapani
- Ol portàl turìstech de la pruinsa de Trapani


text:
Cast
Cast (Casto in italià) l'è 'n cümü de 1 778 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt en Val Sàbia.
Endèl medioévo el teretóre del cümü de Müra el fàa part de la piéf de Sànta Marìa de Saàl che en urìgin la ciapàa dét töt el teretóre de le quàter vài minùr furmàde dei torèncc Tùer, Degnù, Abiòcol e Nòza, cioè 'n sostànsa del teretóre dei cümü del dé d'encö de Müra, Cast, Pèrtega Bàsa e Pèrtega Alta.
Cast l'ìa cunusìt zamò alùra per via de la laorasiù del pan e de la séda, atività a la qual le se dedicàa le famìe piö siùre come i De Benedictis dopo dientàcc Montini.
Al dé d'encö l'è la laorasiù dei metài e l'indüstria siderürgica che costetöés la part piö 'mportànte de l'economìa del paés. Nömerùze i è le maniglierìe e le fonderìe.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
The Simpsons
I Simpson (o The Simpsons in ingles) hinn un cartuni animàa creaa in del 1987 dal Matt Groening, un disegnadur american, (anca disegnadur de Futurama). Quand el Groening i ha creaa, eran püsee curt d'incö; düravan dumà tri mignüü, pöö hinn diventaa una serie cunt i puntad pùssée longh da la durada de mezz ura. In america a vann in unda sul canale FOX , in Italia su Italia1 (in dal 1995 al 1997 hinn anca anda' in unda su Telelumbardia) e sül canal FOX de Sky. In dal 2007 hann fa anca un film de success ciamaa "I Simpson - El film".
la Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cartuni animàa l'è centraa sora una famiglia de cinch component:
- Homer J. Simpson - el pader a l'e' un pacciaròtt , ghe pias domàa mangia , beff la birra Duff e vardà la televisun; l'e' un po' un barlafùs, un baloss ch'el capis minga tropp. El lavura in d'ona centrale nucleare cume un ispetur de la sicuresa.
- Marge Simpson - a l'e' la mie del Homer, a l'e' la tipica mader de famiglia , a gha i cavaj volt e bloeu ,e gha la vüs un poch rauca; ona quaj voeulta la suta a lamentas del so òmm anca se gha voeur semper ben. a l'e' semper tacada ai furnej a cusinà, oppure ciapada a netàa la ca .
- Bart J. Simpson - a l'el prem bagaj de Homer e Marge. A gha des ann' e el va' amò a scoeula; ghe pias anda in sul skateboard e fa i schers ala zét.
- Lisa Simpson - a l'e' la surela giòvina de Bart ,al cuntrari del Bart ghe pias studià e anda' a scoeula, la ciapa semper i bej vot, quand la gha negòt de fa la gha pias a sunà el sassofono. L'è un'idealista, unesta e cuerenta, al cuntrari del rest de la sua fameja. Dopu un puu la diventa büdista, perchè l'è scandalisada del fat che la gesa de la citaa, per pudè vess reastaurada, l'abia acetaa de fà püblicitaa düranta i fünsiun religius.
- Maggie Simpson- a l'è la tusanetta pùse piscinina. Che l'ha minga inisià ancamò a parlà. A gha pias suscià el scisciòn.
Alter Persunagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abraham Simpson - A l'è el nonno de famiglia, el pà de Homer, a l'è un pù foeura de coo e la memoria ghe fà cilecca (e se capis dunca de indue l'Homer l'abia ciapaa la propria stüpidera). Ghe pias cunta su i so stòri , de quand a l'era giuvin e l'era andà in guera, ma de norma nissün el voeur scultàl. El viv in d'un uspizi per vecc.
- Palla di Neve II - A l'e' el gatt de famiglia , a l'e' negher de culur. El prim gatt , Palla di Neve I, a l'era bianc, ma l'e' mort schiscià sòtta d'ona macchina.
- Piccolo aiutante di Babbo Natale- Al'e' el can , al buja sempar, l'hann truvàa nel di de natal foeura d'on cinodromo.
- Milhouse Mussolini Van Houten - el migliur amis del Bart , a gha i ugiaj e i cavej bloeu , e l'è minga tant vìscor de rifless , a l'è un pù un asnott. I bagaj pùse grand (cume el Nelson), de spèss, al ciapan per ul cüü e ghe tiren sgiafuni,slavedinch e pesciàà in del cüü. L'è inamuraa de la Lisa.
- Apu - on immigràa da l'India, ch'el lavura cuma cummess in d'un supermercàa (ciamaa in de la versiun inglesa Kwik-e-Mart e in quela italiana Market Jet).
- Carl Carlson - L'e' un cullega del lavurà de l'Homer , l'e' negher de pell e in della versiun italiana el parla in veneto.
- Lenny Leonard - A l'e' el migliur amis del Carl, cullega anca lu' de Homer. Se capis minga se Lenny e Carl (che hinn semper insema) sien dei culattun o nò (di voeult el pudaria sembràll, alter voeult inveci nò).
- Charles Montgomery Burns - el padrun del sit in duè al lavura Homer, a l'e' cattif e avar parche l'e' un gran sciùr.
- Waylon Smithers - l'assistent del sciùr Burns. A l'è propi quel che pò ves ciamaa on lecca pée, suratüt perchè l'è segretament inamuraa del sò capp.
- Otto - un chielù ch'el guida el pulmìn de la scoeula ,ma al guida un pù cuma un ballabiott. ghe pias scultà la müsiga heavy metal, fümà i sigarèt de marijuana e bif.
- Seymour Skinner- El direttur de la scoeula duè va el Bart , al viv' ancamò cunt la soa mama, de la qual el vegn de spess maltrataa. L'è un redüs de la guera in Vietnam.
- Miss Caprapal- a l'è la maestra del Bart , ma l'e ancha la murusa del Skinner. La füma e la bef.
- Boe Syzlak - l'è ul proprietari de l'usteria in duè Homer el va a ciapà la ciocca. a l'è brut de faccia e malmustus.
- Disco Stu - a l'è vün che in del còo a l'è rimast ai anni 70, el se vest amò cume in quej ann lì , e el sculta domàa i canzun vecc de la disco.
- Krusty el Clown - el pagliasch de la televisun , che ghe pias tant a ul Bart ,a la Lisa e a tuch i bagajitt' del paes. lü l'è ebreo e el sò pà a l'è on rabbin. lù g'ha tanti visi cume: fùma ,bef , pert i danèe in di scommess' , andà cui donn ..
- Telespalla Bob- a l'era un pagliasch culega de Krusty ,l'ha tentà de mandà in galera krusty ma l'e' fini lù in galera ;ogni voelta ch'el vegn foeura de preson el tenta semper de coppàa Bart che l'e' sta' respunsabil del so' arrest.
- Sindich Fred Quimby - el sindich del paes , cunt i danèe ch'el guadagna che pias andà cunt i donn (el tradis semper la so miè)
- Dutur Julius Hibbert - el dutùr , anche lù l'è negher de pell , el rit semper anca quand ghe nient de rit.
- Cumissari Winchester- el cummissari de pulizia , l'e' grass pùsèe del Homer , ghe pias mangià i ciambell e i hambürger.
- Ralf Winchester- el fioeul del cummissari.
- Tony Ciccione - l'e' un mafius che cuntrola tuti gli affari del paes.
- Ned Flanders- l'e' el visin de càa de la famiglia , l'e' un paulott che ghe pias andà semper in gesa.
- Reverend Lovejoy- el pret de la gesa , quand el fa la prediga a rump semper i ball di quej che hinn drèe a scultala . a gha l'hobby dei mudelìn de treni elettrici , cuma se fuss amò un bagaj.


text:
Castlèt
Castlèt (o Castlët, o Castalèt) a l'é 'l nòm ëd vàire comun piemontèis:
- Castlët (Cervo), comun dla provincia ëd Biela
- Castlèt d'Er, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt dij Merlo, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt d'Òrba, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt Molèina, an provincia d'Ast
- Castlèt Monfrà, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt Stura, an provincia ëd Coni
- Castlèt Tesin o Castalèt, an provincia ëd Noara
- Castlèt Usson, an provincia ëd Coni
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Viulun
El viulun l'è un strüment druvaa per sunà de la müsega che'l gh'ha quater cord, acurdaa a intervaj de quinta giösta. El nomm intregh al saria viuluncell, ch'al ven del talian violoncello, ma ind el parlà, la gent el ciama de solit viulun. El tö part ind la sutafameja de i viulin, anduve i fan part i strümencc ch'han quater cord, acurdaa a intervaj de quinta, che i figüren di taj a "eff" ins la tavula armonega. Chel lüü ch'el suna el viuluncell al se ciama "viuluncellista". El viulun l'è un strüment devera popular. Al fa part de la fameja de i strüment a corda. Al gh'ha tancc mester: cume strüment solo, ind la müsega de ciambra e anca in urchestra. L'è anca druvaa ocasiunalment de i müsicista pop, cume The Beatles, Björk e Jamiroquai.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El viulun l'è staa tacaa sö ind el XVI secul. A chel temp lé la gh'era una fameja de strümencc ciamaa i viol. I strümencc de la fameja del viulin i eren dré a fàss sö e i gh'eren un badalöcch de esmperimencc cunt strümencc de form e grandezz difarent. El violone a l'era popular cume bass. L'era simil al cuntrabass del dé d'incö. El nomm violoncello, al vör dì "violone picinin". El viulun al gh'ha anca 4 cord. El viulun l'è staa faa cume el strüment basso ind i grupp de strümencc ad arch (el cuntrabass l'è staa giöntaa püssee tard, e al pö sunà i not de l'utava de suta). A l'era druvaa per cumpagnà cume basso continuo, sunand l'istessa roba de la man sinistra del müsicista de clavicembalo. Quand che i cumpusitur han descumenciaa a scriv concerti grossi (pez per urchestra e grup picinin de sulista), i han descumenciaa a dàggh al viulun di solo picinin. In chel möd chì el viulun l'ha descumenciaa a vess druvaa debon cume strüment solo. El Johann Sebastian Bach l'ha scrivüü ses suite per viulun solo (senza cumpagnament, donca el müsicista al gh'ha de sunà depersè). Chij lé i henn ancamò cunsideraa i pezz püssee bej scrivüü per el viulun. Olter cumpusitur i han descumenciaa a scriv över per el viulun solo, cume el Joseph Haydn, el Mozart e 'l Beethoven. El viulun l'era nünch a l'istess nivell di olter strümencc ad arch, minga pö dumà sunand una semplis part de bass. Ind el XIX secul un fracch de cumpusitur famus l'ha scrivüü müsega per el viulun. Un fracch de lur i eren viuluncelista deperlur, cume el Carl Davidov, el David Popper e 'l Julius Klengel. Un quaj cumpusitur devera impurtant che l'ha scrivüü müsega per el viulun l'è staa: el : Mendelssohn, el Chopin, el Schumann, el Brahms, el Dvořák, el Fauré, el Saint-Saëns, el Elgar e 'l Sergei Rakhmaninov. Dü famus pezz scrivüü püssee de recent per viulun e urchestra i henn Cello Symphony del Benjamin Britten e The Protecting Veil del John Tavener.


text:
Clematis vitalba
La Clematis vitalba (en Bresà: Zùta o Idàsa) l'è 'na piànta che la g'ha portamènt de boscàl rampegànt de la famìa de le Ranunculaceae. 'N Itàlia se la càta 'n töt el teretóre 'nfìna a 1.300 méter s.l.m. endèi teré mìa lauràcc, endèi bósch di latifòie, ma ach in di bósch de conìfere e 'ndèle màcie temperàde. Ol nòm clematis 'l vé dal gréch antìch e l'éra dovràt per lüminà piö spéce diferènte de rampegàncc [1].
L'è 'na piànta vilinùza dezà che la g'hà dét alcalòidi e saunìne (en particulàr la protoanemonina), sostànse che se tróa apò a 'ndèn quach óter zèner de la famìa de le Ranunculaceae, e che la se 'nmagazìna suratöt endèi órghegn piö ècc de la piànta. Se se la tóca la pöl fà 'mbrözià la pèl.
L'è cunsideràda 'na piànta che 'mpèsta 'l bósch, difàti, suratöt se l'è 'nsèma co le roéde, la fùrma 'n spès che 'l rés•cia de stofegà le ótre piànte, ma ach de bötàle zó. La prezènsa de chèsta asociasiù l'è de spès en sègn che 'l bósch l'è dré a 'ndà a la malùra.
Morfologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è opòste e imparipenàde e i è furmàde ognöna de 3 - 5 segmèncc a fùrma ovoidà-lanceolàda. L'òrlo 'l pöl véser a capète o 'ntréch.
I fiùr i è ermafrudìcc, pröfömàcc e se i tróa töcc ensèma en enfurescènse. I fiùr i g'hà mia i pétali, menimà i g'ha 4 sépali[2] de culùr biànch che tìra al vért che i sömèa di petali e per chèsto i è ciamàcc sépali petaloidéi; i stam i è nömerùs e l'ovàre el g'ha dièrs carpèi. La 'mpolinasiù l'è entomòfila, cioè i è i 'nsècc a fàla.
I fröcc i è dei achéni che g'ha 'n estremità lónga e piömùza che quan che i è madür i vé tracc atùren del vènt. 'l insèma de chès-ce fröcc piömùs i fà sömeà l'infrötescènsa, che de spèss la rèsta al sò pòst sö sö la piànta ach in invèren, come se la födes fàcia de làna e de piöme.
Ol trónch de la Clematis che al prensépe l'è ért e mòl, ma 'l diènta co i agn legnùs e 'l pöl rià a 15 ghèi de diàmeter.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vergü i dopèra i böcc che vé fò 'n primaéra per fà la fretàda. Gh'è però de stà 'n grant atènti a doperò apéna le parcc piö zùine de la piànta, 'ndóche le tusìne i è méno concentràde e de maiàn póch perchè sedenò se res•cia de stà mal.
- L'è giöna de le esènse che fa part dei fiùr de Bach (col nòm de Clematis). Segónt chèsta disciplìna, l'è racomandàda per chèi che dórma coi öcc deèrcc, chèi che i g'ha póch enterès per la vìta e che i tènta de scapà vià de la realtà.


text:
Nümar 2
El numer 2 l'è el numer integher ch'al siguta ul 1 e al ven prima dal 3.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M.düü F.dò, du....
Ul 2 al è ul primm nümar primm pari, e al è anca l'ünech nümar primm pari. Sa diis che un intreegh al è pari si al è mültipel da 2, i.e. si x al è pari. Al cuntrari un nümar al è díspari si al è mia pari. Ul 2 al è fatuur da 10, inscí che le frazziú a denuminaduur 2 i gh'a mia una paart decimala infinida cuma s'al passa cun la plüpaart di nümar intreegh. Gnanca i gh'a una paart decimala infinida le frazziú a denuminaduur una putenza da 2 e una oltra da 5.
Par qual-sa-vöör nümar x:
- x+x = 2·x
- x·x = x2
Ul caamp plüü ziich al cuntegn düü elemeent.
2 a l'è la basa dal sistema da nümerazziú plüü sémplis in che i nümar natüraal sa i pöda scriif da manera cuncisa, ul sistema binari, druvaa suratütt paj urdinaduur.
Si sa mültiplica un nümar par 2 s'utegn ul dopi da cheest nümar, cura ca dividiint par 2 na s'utegn la metaa, si cheest al è pari. Ul quadraa d'un nümar s'al representa cul 2 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/2 s'al diis ariis quadrada.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 2 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: bi, di e dü, cuma in bisetimanaal, dicutòmia i düplex.
Ul 2 al è un bú nümar in la cültür Cinesa. A gh'è un pruverbi Cinees ch'al diis che "le robe bune i vegn in para". Al è nurmaal druvá düü símbul int i nomm da marca, e.g. dòpia felicitaa, dò munede, düü elefaant evi. Sa diis apó che aj Cantunees ga piaas cheest nümar par che al vöör dí 'fàcil'. In Anglees s'al dröva ul símbul 2 par representá la prepusizziú "to" u l'averbi "too", e.g. P2P (peer to peer), U2 (you too), evi.


text:
Distrett de Berat
El distrett de Berat (Rrethi i Beratit in Albanes) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania. El gh'ha ona popolazion de 130.000 abitant e 'l sò capploeugh l'è la città de Berat, che la da anca 'l nòmm a la prefettura in de la qual se troeuva.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrett se troeuva in del center sud de l'Albania, in la piana de Myzeqe. La banda de mezz del distrett l'è traversada de la bassa val del fiumm Osum, che 'l finiss in del visin Distrett de Skrapar. In sul confin de mattina se troeuva el Mont Tomor, la scima pussee conossuda de l'Albania meridional.
Suddivision amministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del distrett a gh'è dò municipalità e des comun.


text:
La Ferrière (BE)
La Ferrière a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.23 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 546 abitant.
El cumün de La Ferrière al se tröva a una altitüden de 1005 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Renan, Sonvilier, Les Bois, La Chaux-de-Fonds.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Ferrière (BE) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La Ferrière in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Servi Sulpici Galba
El Servi Sulpici Galba (Servius Sulpicius Galba in latin; 24 dicember 3 a.C.- 15 genar 69 d.C.) l'è staa on òmm politich roman, imperador del 9 de giugn del 68 al 15 de genar del 69. L'è staa el primm a regnà in de l'ann di quatter imperador.
La salida al podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Galba l'eva nassuu de ona famiglia nòbil e l'eva anca assee ricch, ma minga parent de la dinastia di primm ses imperador. Sin de quand che l'era on bagaj el mostrava de avègh di qualitaa, e se dis che anca i imperador August e Tiberi parlaven ben de lù (varda i Annaj de Tacit o anca Galba de Svetòni).
L'ha faa el pretor in del 20 e'l consul in del 33. L'ha ciappaa ona bòna reputazion in di provincc de la Gallia, Germania, Spagna e Afriga per i sò capacitaa militar e moral. Qunad l'è mòrt el Caligola, el gh'ha avuu la possibilitaa de vess imperador ma l'ha refudaa e l'ha servii el noeuv monarch, el Claudi. Duranta el regn de Neron, l'ha vivuu come on privaa, ma in del 61 l'è diventaa governador de la Spagna Tarragonens.
Galba imperador e la soa fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intel 68, el Galba l'ha sentii che'l Neron voreva fàll coppà, e che intrattant in Gallia el general Giuli Vindes el s'era ribellaa. In d'on primm moment el Galba voreva fà istess, ma poeu el Vindes l'è staa sconfigiuu e l'è mòrt, e alora lù a l'è tornaa a esità. Domà quand el Nimfidi Sabìn, prefett di pretorian, el gh'ha dii che l'era de la soa part, l'ha deciduu de combatt contra el Neron, e a la mòrt de quèst ultim, l'è andaa vers Roma e'l s'è daa el nòmm de Ceser.
In di primm temp, el Senaa l'eva on sò sostenitor, anca se la populazion e l'esercit eren contra de lù. I pretorian eren poeu sò nemis perchè lù voreva minga dà a lor di danee che alter aveven promettuu a lor a sò nòmm. I legion de la Germania s'hinn ribellaa, e 'l Galba, che l'era vegg, l'ha nomenaa general el Pison, vun di sò òmen pussee fidaa. Ma alora on alter di sò vegg amis, el March Salvi Oton, invidios del Pison, l'è andaa de la part di ribei e l'è staa proclamaa noeuv imperador. I duu imperador s'hinn combattuu in de la bataja del Lagh Curzi, e chì el Galba l'è mòrt mazzaa.


text:
Bonstetten (ZH)
Bonstetten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.42 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 173 abitant.
El cumün de Bonstetten al se tröva a una altitüden de 543 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf, Birmensdorf, Hedingen, Islisberg (AG), Stallikon, Wettswil am Albis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bonstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1120 col nom de Buonstetin, ma la coretesa de questa atribuzion l'è in discüssion. In del 1184 l'è staa menziunaa col nom de Bowensteden.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Bonstetten ZH al Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Bonstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.