text:
Pruvincia de Vares
- Süperfiss: 1.199 km²
- Pupulazziun (2001): 812.477 ab.
- Densitaa: 678 ab./km²
- Nümer de cumün: 141
- Capitaal (pup. 2001): Varees (80.511 ab.)
Punüda int la Lumbardìa ucidentala, e bagnada a Ovest del Lagh Magiur, la cunfina a Est cunt el Cantun Tesin, a Süd cunt la Pruvinzia de Milan e a Süd-Ovest cunt la Pruvinzia de Nuara.
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el Lagh Magiur l'è 'l püssee grand, ma gh'è anca 'l Lagh de Vares e 'l Lagh de Munáa.
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin Vares, Büst, Galaráa, Sarogn e, in sül lagh, Lüin.
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'agricultüra al didincö la dà 'l pan a ben poca gent, l'è ben mudernisada e intensiva (fiur, agricultüra in sèra, e.i.v.); l'indüstria che l'è ben spantegada in sü tüt el teritori, a l'è forta suratüt in di broch tessij, eletrumecanegh, chimegh, e erunategh (basta dumà pensà a l'Aermacchi a Venegon e l'Agusta a Samaraa). Pö, al didincö, el setur di servizzi el giüga un röl semper püssée impurtant. Anca 'l Türisem 'l ciapa semper püssée pè, suratüt int i paisit lacüster. Bögna pö desmentegass nò de la Malpensa, vün di erupòrt püssée grand e impurtant d'Itàlia, e ben cugnussüü a nivell ürupee.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, precisament quel ucidental. El dialet de Vares (ciamaa anca busin) l'è pütost vesin al mudel milanes, anca se 'l gh'ha una quai divergenza, suratüt del punt de vista funetegh. El varesot el furma un continuum bel ciar cunt el cumasch e cunt el lüganes. La zona meridiunal inveci la parla el büstoch, un olter dialet ucidental che però el gh'ha di carater uriginai ben marcaa. In de la riva setentriunal del Lagh Magiur se pöden truà di dialet che se vesinen püssee al mudel tesines pütost che a quel de la cità de Vares.


c: text/html

text:
Nus essan champiuns d'Europa
- Mesemna, 6.3.2013, 15:14
La Svizra è il pajais il pli innovativ da l'Europa. Sin 1 milliun abitants èn annunziads 835 patents. Tenor la statistica da l'uffizi da patenta europeic haja la confederaziun d'engraziar quai per gronda part a l'industria. Las pli bleras annunzias datti dal concern electro-tecnic ABB cun passa 480, suandà dal concurrent Alstom, lura Nestlé, Roche e Novartis. Quai ha communitgà l'uffizi da patenta europeic. Bunamain 9% da las annunzias derivan da la Svizra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ghisalba
Ghisalba l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la rià dèl Sère e a Ghisalba la rià (o da Ghisalba la part) la strada Francesca.
El g'ha 'na popolasiù de 6 157 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 10,2 km² e 'na densità de popolasiù de 604 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 170 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Calsinàt (BG), Caernàch, Cològn, Martinènch, Mürnìgh e Örgnà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ghisalba l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü yexguma ga Ngechuchu rü wüxi ga nguegu nixüe. Rü naxtaxaarü tocutüwa naxũ, rü noxrütama ĩãnewa nangu. 2Rü yéma guma ĩãnewa rü duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃tawa nanangetaü̃gü ga wüxi ga yatü ga naw̱ãĩxãchicü. Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga ñuxãcü aixcüma na yaxõgüãxü̃ ga yema duü̃xü̃gü rü ñanagürü nüxü̃ ga guma iḏaawecü: —¡Nataãẽ, Pa Chaunex! Erü curü pecadugü rü marü cuxü̃́ nüxü̃ changechaü̃ —ñanagürü. 3Rü yéma nayexma ga ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Rü nümagü rü nügüãẽwa ñanagürügü: —¿Ñaã yatü rü ṯacü Tupanamaã nixugü? —ñanagürügü. 4Natürü ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama ga yema naãẽwa nagu naxĩnüẽxü̃. Rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ chixexü̃gu perüxĩnüẽ? 5—¿Ṯacü nixĩ i ngẽma rütauxchamaẽxü̃ na namaã nüxü̃ ixuxü̃ ya daa naw̱ãĩxãchicü: “Rü curü pecadugü rü marü cuxü̃́ nüxü̃ changechaü̃”, rü e̱xna: “¡Inachi rü íixũ!” ñagüxü̃ nüxü̃? 6—Natürü i ñu̱xma rü tá pexü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ na Chaunatü ya Tupana núma choxü̃ muxü̃ na duü̃xü̃güaxü̃́ nüxü̃ changechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü —ñanagürü. Rü yexguma rü ñanagürü nüxü̃ ga guma naw̱ãĩxãchicü: —¡Inachi, rü nayaxu i curü caruü̃, rü cupatawa naxũ! —ñanagürü. 7—Rü yexgumatama ga guma naw̱ãĩxãchicü rü inachi, rü napatawa naxũ. 8Rü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga duü̃xü̃gü, rü poraãcü namuü̃ẽ. Rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü, rü ñanagürügü: —Moxẽ, Pa Tupanax, erü cunaporaxẽẽ i ñaã yatü na ngẽmaãcü mexü̃ toxca̱x naxüxü̃ca̱x —ñanagürügü. 9Rü yexguma yéma inaxũãchigu ga Ngechuchu, rü yéma nüxü̃ nadau ga wüxi ga yatü ga Mateugu ãẽ́gaxü̃ ga yéma rütoxü̃ ga ngextá Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ ínayauxgüxü̃wa yerü woetama yemawa napuracü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Chowe rüxũ! —ñanagürü. Rü yexguma ga Mateu rü inachi, rü nawe narüxũ. 10Rü Mateupatawa naxũ ga Ngechuchu, rü yéma nachibü. Rü ínangugü ta ga muxü̃ma ga togü ga duü̃xü̃gü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ yauxgüxü̃wa puracüexü̃, rü togü ga duü̃xü̃gü ga taxúema nacümamaã taãẽgüxü̃. Rü yema duü̃xü̃gü rü yéma mechawa narütogü namaã ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃gü. 11Natürü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga Parichéugü, rü Ngechuchuarü ngúexü̃güna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Ñuxãcü i perü ngúexẽẽruü̃ rü namaã nachibü i ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃gü i dĩẽruarü yauxwa puracüexü̃, rü duü̃xü̃gü i pecaduã̱xgüxü̃? —ñanagürügü. 12Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃ ga Parichéugü: —Ngẽma poraexü̃ rü tama nanaxwa̱xegü ya duturu, natürü ngẽma iḏaaweexü̃ nixĩ i naxwa̱xegüxü̃. 13—¡Rü ípixĩ, rü nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Choma rü tama chanaxwa̱xe i chauxca̱x peyama̱x i carnerugü, natürü chanaxwa̱xe i togü pexü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü”, ñaxü̃! Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Choma rü tama mexü̃güna na chaxuxü̃ca̱x nixĩ i núma chaxũxü̃, natürü núma chaxũ na nüxna chaxuxü̃ca̱x i ngẽma pecaduã̱xgüxü̃ na ngẽmaãcü nüxü̃ naxoexü̃ca̱x i nacümagü i chixexü̃gü —ñanagürü. 14Rü yexguma ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ãrü ngúexü̃gü, rü Ngechuchuca̱x naxĩ, rü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —Toma i Cuáü̃ãrü ngúexü̃gü na tixĩgüxü̃ rü nümagü i Parichéugü rü muẽ̱xpü̱xcüna tama tachibüe erü Tupanagu tarüxĩnüẽ. ¿Rü tü̱xcüü̃ i curü ngúexü̃gü rü tama toxrüü̃ Tupanaca̱x naxauregü? —ñanagürügü. 15Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —¿E̱xna wüxi i ngĩgüarü petawa rü pexca̱x namexü̃ na nangechaü̃ẽxü̃ rü naxaureexü̃ i ngẽma nüxna naxugüxü̃ ega natanüwa nangẽxmagu i ngẽma yatü i ngexwacax ãmaxü̃? Maneca tama nixĩ. Natürü wüxi i ngunexü̃gu rü ngẽma yatü i ngexwacax ãmaxü̃ rü tá namücügüna nixũgachi. Rü ngẽma ngunexü̃gu tá nixĩ i aixcüma naxaureexü̃ i namücügü. 16—Rü taxúema tanapaita i wüxi i naxchiru i ṉg̱auxü̃ namaã i wüxi i natüchi i ngexwacaxü̃xü̃ i tauta nañaãchimüxü̃. Erü ngẽxguma nayau̱xgu i ngẽma naxchiru rü tá nügü ínanaxíraxãchi i ngẽma natüchi i ngexwacaxü̃xü̃, rü tá nanagauxẽẽ i ngẽma wexachiru. Rü noxriarü yexera tá nixĩ i na nagauxü̃. 17—Rü ngẽxgumarüü̃ ta rü taxúema ngexwacaxü̃cü ya binu rü nagu tayabacuchi i wüxi i naxchixü̃ i marü ṉg̱auxü̃ i naxcha̱xmünaxca̱x. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü naxü̱xgu rü yima binu ya ngexwacaxü̃cü rü narüngu, rü tá nayawã̱ĩ̱xẽẽ i ngẽma naxchixü̃ i ṉg̱auxü̃ i naxcha̱xmünaxca̱x. Rü ngẽxma tá nayarütaxu ya binu rü ngẽma naxchixü̃ rü ta. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe ya ngexwacaxü̃cü ya binu rü ngexwacaxü̃xü̃ i naxchixü̃gu tayabacuchi. Rü ngẽmaãcü tãũtáma inayarütaxu. [Rü chorü ngu̱xẽẽtae i ngexwacaxü̃xü̃ rü ngẽxgumarüü̃ ta nixĩ na taxucürüwama namaã nawüxiguxü̃ i ngẽma nuxcümaü̃xü̃ i pecümagü —ñanagürü ga Ngechuchu.] 18Rü yexguma yemaãcü ínangúexẽẽtaeyane ga Ngechuchu, rü naxü̃tawa nangu ga wüxi ga ãẽ̱xgacü ga Yudíugüarü. Rü Ngechuchupe̱xegu nayacaxã́pü̱xü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, chauxacü rü ngexwacax iyu. Natürü ngẽxguma chi ngẽ́ma cuxũxgu rü ngĩxü̃ quingõgügu, rü wena chixarü imaxü̃ —ñanagürü. 19Rü inachi ga Ngechuchu, rü norü ngúexü̃gümaã yema ãẽ̱xgacüwe narüxũ. 20Rü yexguma yéma naxũyane ga Ngechuchu rü wüxi ga ngecü ga 12 ga taunecü ãgüechacü rü naweama ne ixũ. Rü naxpechinüchirugu iyangõgü. 21Yerü ngĩma rü nagu irüxĩnü rü yexguma chi naxchiruxü̃xĩcatama yangõgümaregu, rü chi ngĩxca̱x nitaane. 22Natürü nüma ga Ngechuchu rü nügü ínidau, rü ngĩxü̃ nadau ga yema nge. Rü ñanagürü ngĩxü̃: —¡Nataãẽ, Pa Chauxacüx! Marü cuxca̱x nitaane, erü cuyaxõ —ñanagürü. Rü yexgumatama ngĩxca̱x nitaane. 23Rü yexguma yema ãẽ̱xgacüpatawa nanguxgu ga Ngechuchu, rü nüxü̃ nadau ga paxetatanüxü̃ ga marü na ínamemaregüxü̃ na ngĩxü̃ iyata̱xgüxü̃ ga yema bucü. Rü ga duü̃xü̃gü rü nixáicha rü naxauxe. 24Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃ ga yema duü̃xü̃gü: —¡Ípechoxü̃ i nuã! Erü ngẽma bucü rü tama iyu. Rü ipemare —ñanagürü. Natürü nümagü ga duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃ nacugüeama. 25Rü yexguma Ngechuchu ínachoxü̃xẽẽxgu ga duü̃xü̃gü, rü yema bucüarü ucapugu naxücu. Rü ngĩxme̱xgu nayayauxãchi, rü yexgumatama íirüda ga ngĩmax. 26Rü guxü̃wama ga yema naãnewa, rü duü̃xü̃gü nüxü̃ nixuchigagü ga yema Ngechuchu üxü̃. 27Rü yexguma yéma ínaxũũxgu ga Ngechuchu, rü taxre ga ngexetüxü̃ rü nawe nangẽgü. Rü tagaãcü ñanagürügü: —Pa Ngechuchux, Pa Dabítanüxü̃x, ¡cuxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü! —ñanagürügü. 28Rü yexguma Ngechuchu guma ĩ ga nagu napexü̃negu naxücuxgu, rü yema taxre ga ngexetüxü̃ rü naxca̱x naxĩ. Rü Ngechuchu nüxna naca, rü ñanagürü: —¿Peyaxõgüxü̃ yiĩxü̃ na chaporaxü̃ na pexü̃ charümeẽxẽẽxü̃ca̱x? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Ngü̃, Pa Corix, tayaxõgü —ñanagürügü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü naxẽtügügu ningõgü, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Cü pexca̱x yataane, erü peyaxõgü! —ñanagürü. 30Rü naxca̱x nitaanegü. Rü Ngechuchu rü poraãcü nayaxucu̱xẽgü na taxúemaãma nüxü̃ na yaxugüxü̃ca̱x ga yema nüxü̃ ngupetüxü̃. 31Natürü yema taxre rü yexguma yéma ínachoxü̃gu rü guxü̃wama ga yema naãnewa rü nüxü̃ nixugüeama ga yema Ngechuchu üxü̃. 32Rü yexguma yema taxre ga yatü íchoü̃xguwena, rü ñuxre ga duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga wüxi ga yatü ga tama idexacü yerü ṉg̱oxo nawa nayexma. 33Rü Ngechuchu ínanata̱xüchi ga yema ṉg̱oxo. Rü yexgumatama inanaxügü ga na yadexaxü̃ ga guma yatü. Rü nümagü ga duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü. Rü ñanagürügü: —Taguma nüxü̃ tadau i nuã tachiü̃ãnewa i ṯacü i ñaãrüü̃ ixĩxü̃ —ñanagürügü. 34Natürü ga Parichéugü rü ñanagürügü: —Ñaã yatü rü ṉg̱oxogüarü ãẽ̱xgacü i Chatanáãrü poramaã nixĩ i ínawoxü̃ãxü̃ i ṉg̱oxogü —ñanagürügü. 35Rü yema naãnewa rü guxü̃nema ga ĩãnegügu rü ĩãnexãcügügu nixũgüchigü ga Ngechuchu. Rü wüxichigü ga ĩãnewa, rü duü̃xü̃güarü ngutaque̱xepataü̃wa ningu̱xẽẽtaechigü. Rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixuchigü ga ore ga mexü̃ na ñuxãcü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ ya Tupana. Rü nanameẽxẽẽ ga duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃. Rü woo nañuxraü̃xü̃ ga norü ḏaawe nüxü̃́ yexmaxü̃, rü nanameẽxẽẽ. 36Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga naxü̃tawa ngugüxü̃, rü nüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü. Yerü carnerugü ga ngearü dauruü̃ã́xü̃rüü̃ nanaxi̱xãchiãẽgü, rü tama nataãẽgü. 37Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃ ga norü ngúexü̃gü: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü nangẽxma i muxũchixü̃ i duü̃xü̃gü i ímemaregüxü̃ na yaxõgüãxü̃ i Tupanaãrü ore. Natürü nanoxree̱xpü̱x i Tupanaãrü puracütanüxü̃ na namaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x i ngẽma ore. 38Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i duü̃xü̃güarü yora ya Tupanana naxca̱x peca i perü yumüxẽwa na yamugüãxü̃ca̱x i norü puracütanüxü̃ i orearü uruü̃gü na ngẽma duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x i norü ore i mexü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu.


text: 1Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, ñaã nixĩ i ngẽma norü taxre i popera i pexca̱x chaxümatüxü̃. Rü yema nüxĩraü̃xü̃ ga poperawa pemaã nüxü̃ chixuxü̃rüü̃, rü wena pexü̃ chixucu̱xẽgü rü pexna nüxü̃ chacua̱xãchixẽẽ na aixcüma meã Tupanaãrü oregu perüxĩnüẽxü̃ca̱x. 2Rü chanaxwa̱xe i nüxna pecua̱xãchie i ngẽma ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ga ixüünexü̃ nüxü̃ ixugügüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta chanaxwa̱xe i nüxna pecua̱xãchie i ngẽma tórü Cori ya Ngechuchu ya tórü Maxẽxẽẽruü̃ãrü mugü ga pexü̃ nangúexẽẽxü̃ ga norü orearü uruü̃gü ga nüma pexü̃tawa namugüxü̃. 3Natürü chanaxwa̱xe i guxü̃ãrü yexera nagu perüxĩnüẽ i ñaã ore i pemaã tá nüxü̃ chixuxü̃. Rü dücax, rü ngẽxguma nagúxchaü̃gu i ñoma i naãne, rü tá ínangugü i duü̃xü̃gü i chixexü̃ i nagu ĩxü̃ i naxü̃neãrü ngúchaü̃gü. Rü nümagü rü tá nacugüeãcüma ñanagürügü: “Dücax, Cristu inaxuneta na wena núma naxũẽ́gaxü̃. ¿Rü ṯacü namaã nangupetü i ñu̱xma na tama ínanguxü̃? Rü marü düxwa nayue ga tórü o̱xigü ga yaxõgüxü̃, natürü noxri naãne ü̱xgumama rü nanangẽxgumaraü̃ẽchatama i guxü̃ma”, ñanagürügü tá. 5Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü idexagüxü̃ rü tama nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃ ga yema ngupetüxü̃ ga yexguma Tupana ñoma ga naãnewa namuãgu ga guma mucü ga tacü ga iyanaxoxẽẽcü ga guxü̃ma ga ṯacü ga ñoma ga naãnewa yexmaxü̃. Rü nuxcümaxü̃chima naxü̃pa ga guma mucü rü woetama nayexma ga ñoma ga naãne rü guxü̃ma i daxũwa nüxü̃ idauxü̃ ga Tupana ngo̱xẽẽxü̃ ga yexguma namuãgu na nangóxü̃ca̱x. Rü yemaãcü dexáchiüwa nango̱x ga ñoma ga naãne rü dexáarü ngãxü̃tüchiüwa nayexma, yerü yemaãcü nanamu ga Tupana. 7Natürü ngẽma ñu̱xma ngẽxmaxü̃ i daxũwa nüxü̃ idauxü̃ rü ñoma i naãne rü Tupana namaã nanguxü̃ na yixcama üxüwa yaxaxü̃ca̱x, yerü yemaãcü namaã nanaxuegu. Rü ngẽma ñoma i naãne rü ngẽma daxũwa nüxü̃ idauxü̃, rü yima üxü ya Tupana nüxü̃ ixuxü̃newa tá nixĩ i aixcüma ínaguãxü̃ i ngẽma ngunexü̃ i nagu naxunetaxü̃gu na napoxcueãxü̃ rü chixexü̃wa nawogüãxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama naga ĩnüẽchaü̃xü̃. 8Rü ñu̱xmax, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, tama chanaxwa̱xe i nüxü̃ ipeyarüngümaẽ na wüxitama i ngunexü̃ rü tórü Corica̱x rü 1000 ya taunecürüü̃ yiĩxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta, 1000 ya taunecü rü tórü Corica̱x rü wüxitama i ngunexü̃rüü̃ yiĩxü̃. 9Rü ñuxre i duü̃xü̃gü rü nagu narüxĩnüẽ na tãũtáma paxa ínanguxü̃ ya tórü Cori yema tamaã inaxunetaxü̃rüü̃. Natürü nüma ya tórü Cori rü tama nanuxcüãẽ na yanguxẽẽãxü̃ i ngẽma norü uneta, natürü nüma rü tamaã yaxna naxĩnümare. Erü nüma rü tama nanaxwa̱xe na texé iyarütaxuxü̃, natürü nanaxwa̱xe na guxãma nüxü̃ rüxoexü̃ i tümacüma i chixexü̃. 10Natürü ngẽma ngunexü̃ i tórü Cori nagu ínguxü̃, rü taxúema nagu ínanguxẽẽxü̃gu tá nixĩ. Erü ngürüãchimare tá ínangu ñoma wüxi i ngĩ́ta̱xáxü̃ ínguxü̃rüü̃. Rü ñu̱xũchi guxü̃ma i ṯacü i daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmagüxü̃ rü tá tagaãcü niwã̱ĩ̱xgü rü ngẽmaãcü tá inayarütauxe. Rü yima üa̱xcü rü tauemacü rü woramacurigü rü ẽxtagü rü tá nixae rü ngẽxma tá nayarüxogü. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta i ñoma i naãne rü tá nixa namaã i guxü̃ma i ṯacü i nawa ngẽxmagüxü̃. 11Rü ñu̱xma na ngẽmaãcü tá namaã nangupetüxü̃ i guxü̃ma i ṯacü i ngẽxmaxü̃, rü yexeraãcü penaxwa̱xe na aixcüma Tupanape̱xewa pixüünexü̃ rü nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma na pemaxẽxü̃. 12Rü name nixĩ i meã ípenaṉg̱uxẽẽ i ngẽma ngunexü̃ i nagu tá ínanguxü̃ ya tórü Cori ya Tupana. ¡Rü paxa guxü̃wama nüxü̃ pixu i norü ore rü aixcüma naxca̱x pemaxẽ na ngẽmaãcü ípenaṉg̱uxẽẽxü̃ca̱x! Rü ngẽma ngunexü̃gu rü guxü̃ma i daxũwa nüxü̃ idauxü̃ rü tá nixa rü tá inachaxichigü. Rü ñoma i naãne rü üa̱xcü rü tauemacü rü ẽxtagü rü yima üxümaã tá inachaxichigü. 13Natürü yixema na yaxõgüxü̃ rü ítanaṉg̱uxẽẽ i ngẽma ngexwacaxü̃xü̃ i daxũguxü̃ i naãne rü ngexwacaxü̃xü̃ i ñoma i naãne ga Tupana tamaã ixunetaxü̃. Rü ngẽ́ma rü guxü̃táma name, rü yixema rü tá ta aixcüma time. 14Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, rü ñu̱xma na ípenaṉg̱uxẽẽxü̃ i ngẽma, rü name nixĩ i aixcüma meã pemaxẽ rü aixcüma pegü pengechaü̃gü na taxuwama nachixexü̃ca̱x i perü maxü̃ rü aixcüma petaãẽgüxü̃ca̱x i ngẽxguma wena núma naxũxgu. 15Rü name nixĩ i nüxna pecua̱xãchie na yaxna tamaã naxĩnüxü̃ ya tórü Cori, erü nanaxwa̱xe na tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i tórü maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ngẽmatama pexca̱x chanaxümatüxü̃rüü̃ ta nixĩ ga pexca̱x naxümatüãxü̃ ga taeneẽ ya nüxü̃ ingechaü̃gücü ya Pauru ga yexguma Tupana naporaxẽẽãcüma pexca̱x naxümatüãgu. 16Rü guxü̃ma ga norü poperawa rü ñaã pexca̱x chaxümatüxü̃chiga nanaxümatü ga Pauru. Natürü yema pexca̱x naxümatüxü̃wa rü nangẽxma i ñuxre i ore i guxchaxü̃ na nüxü̃ icuáxü̃ na ṯacüchiga yiĩxü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama aixcüma Tupanaxü̃ cua̱xgüxü̃ rü tama aixcüma yaxõgüxü̃, rü nanaxüchicüügü i ngẽma ore ngẽxgumarüü̃ na guxü̃ma i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ naxüchicüügüxü̃rüü̃. Natürü ngẽma chixexü̃ na naxügüxü̃gagu rü nügü tátama inayarütauxexẽẽ. 17Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, rü ñu̱xma na nüxü̃ pecuáxü̃ i ṯacü tá na ngupetüxü̃, rü name nixĩ i pexuãẽgü na tama pexü̃ nawomüxẽẽgüxü̃ca̱x i ngẽma chixexü̃ i duü̃xü̃gü rü tama nüxü̃ perüxoexü̃ca̱x na meã peyaxõgüxü̃. 18Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgüx, penaxwa̱xe na pegü peporaexẽẽxü̃ na wüxichigü i ngunexü̃ yexeraãcü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu ya tórü Maxẽxẽẽruü̃xü̃ pecuáxü̃ca̱x rü yexeraãcü nüxü̃ picuáetanüxü̃ca̱x na ñuxãcü aixcüma pexü̃ nangechaü̃xü̃. ¡Rü ngẽmaca̱x rü guxü̃gutáma rü ngĩxã nüxü̃ ticua̱xüü̃gü! Rü ngẽmaãcü yiĩ.


text:
Pruvincia de Lecch
- Süperfiss: 816 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 311.452 ab.
- Densitaa: 381 ab./km²
- Nümer de cumün: 90
- Capitaal (pup. 2001): Lecch (45.501 ab.)
La Pruvincia de Lech la se tröva in de la Lumbardia ucidental, sübit a urient del lagh de Com; la tegn dent dunca i Prealp de la spunda est del lagh (tajaa da la Valsassina e la Val Varun) insema cunt un tocch di culin de la Brianza setentriunal.
La densitaa de pupulaziun l'è alta; ghe vör dì però che in del süd (la Brianza e la zona de Lech) la densità la se met inturna ai 1000 ab./km², quand inveci i muntagn a hin poch pupulaa. De cunseguenza, in di muntagn a suraviven anca di cantun sügestiv, poch tucaa da la man de l'om. In de la pruvincia, in del Parch regjunal de Muntavegia e de la Val del Cürun a l'è prutegiüü el paesagg de vün di ültim toch poch ürbanizaa restaa in de la pianüra/culina lumbarda.
In de la pruvincia ghh'in nò citaa gross: Lech la riva nanca a 50.000 abitant, e i alter citadin a hinn un poo de suravia a i 10.000: Mandel, Valmadrera, Meraa, Casanöv.
L'ecunumia a l'è basada in sü l'indüstria, cunt aziend medi e piscinit cume in quasi tüta la Lumbardia; ghe resta ammò un poo de agricultüra (üga de vin, agricultüra in sera). El setur dii servizzi l'è semper püssee svilüpaa.
L'ecunumia muntana tradiziunal la gh'è quasi pü; i gent di muntagn e del lagh adess a scampen quasi tüt de türismu.
La Pruvincia de Lech l'è nassüda in del 1992 e la cünta nuvanta cumün: de quest chì, vutantaquater prima faseven part de la Pruvincia de Com, i alter ses (Calolz, Vercüragh, Mont Marenz, Tur di Büs, Erv e Caren) de la Pruvincia de Bergum.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal l'è 'l lumbard, per la precisiun di dialet ucidentai. La Brianza lechesa l'è un poo el cör, strengiüü tra Lamber e l'Ada, del brianzö; anca el dialet de la cità de Lech el gh'ha pü o manch i istess carateristegh del brianzö, anca se in de l'ültem secul el s'è vesinaa un brisinin püssee al mudel milanes. In de la Valsasna e in de la Val Varun (per esempi a Prumana) se parlen di dialet ucidentai cun di carateristegh uriginai, e di carater de transiziun cunt el lumbard uriental. In de la Val San Martin, inscambi, se parla propi un dialet bergamasch, anca per via del ligam secular cun la Pruvincia de Bergum.


text:
Lucca
Lucca l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Toscana, capolöch de la Pruvìncia omònima. La gh'a presapóch 84.410 abitàncc (dàto ISTAT del agóst 2009), 'na superfìce de 185 km² e 'na densità de 431 ab./km². El cümü de Lucca el cunfìna coi cümü de Borgo a Mozzano, Camaiore, Capannori, Massarosa, Pescaglia, San Giuliano Terme (PI) e Vecchiano (PI).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt chèl che gh'è stat retroàt dei scàvi archeològich, par che la cità la sàpe stàda fondàda come 'na colònia Lìgure, e piö tàrde l'è stàda englobàda dét endèl teretóre dei Etruschi.
La prìma mensiù de Lucca l'è òpera de Tito Livio che 'l la descrìf come part de la Repüblica Romàna alméno del 218 a.C., e che 'ndèl 180 a.C. l'ìa 'na colònia romana. Endèl an 90 prìma del Signur l'ìa deentàda 'n municipium.
El centro stòrich de Lucca el manté la dispuzisiù de le stràde segónt la 'mpostasiù romàna e la Piàsa San Michele la òcupa 'l pòsto de 'n foro antìch. I rèscc de 'n anfiteàtro i è amò vizìbii en piàsa de l'Anfiteatro. Sèmper en época antìca, l'è a Lucca che s'è tignìt la conferènsa de l'an 56 a.C. che la g'ha reafermàt la superiorità del Prim triumviràt.
L'è mìa stat pusìbol stabeléser con preciziù quàndo gh'è stat el pasàgio al cristianézimo a Lucca, ma, gh'è dele citasiù de 'n vèscof de Lucca che risàl al an 343 - 344. En piö gh'è dei docümèncc che ripórta che Frediano, en vèscof irlandés che piö tàrde 'l vegnarà canunizàt, l'è stat el vèscof de Lucca a le metà del sècol VI.
Endèl córs dei prim sècoi, Lucca l'è pò stàda duminàda dei Ostrogòti, dei Bizantì (apò a dòpo de ìga rezistìt dei més quan che l'è stàda asediàda de Nasser), enfìa a éser cunquistàda 'na ólta per töte dei Longobàrdi presapóch endèl an 570.
Endèl medioévo la cità la s'è svelöpàda 'n particolàr come tàpa 'mportànte sö la Via Francigena.
Endèl an 773 i Longobàrdi i vé batìcc dei Frànchi e fenés isé 'l sò domìnio sö Lucca en favùr de chèl dei carulìngi, apò a gràsie a la scunfìta dei düchi de Lucca per mà de Carlo Magno. Endèl perìodo che vé dòpo, la cità la consòlida la sò puzisiù de 'mportànsa e la crès apò a gràsie a le atività comerciài e a la prudusiù tèsil, per la quàla l'è dentàda famùza en töta l'Europa.
colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Campagnōla
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Campagnōla (Campagnola Emilia in Italiân) L’é un cmûn ed 5.320 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, l’é a mezanôt e luntân 20 chilômeter da Rèz.
Stòria
Al nòm Campagnōla al deṣvîn da ‘na parôla tètnica (campania) druvêda da i perdgadōr rumân dal IV – V sècol d.C.. La venerasiòun di sânt prutetōr Gervasio e Protasio la vîn arpurtêda a S.Ambrōṣ (390d.C.). La préma vōlta ch’ a vîn numinê ‘’Campaniola’’ l’é in un ât dal rè longobêrd Desiderio dal 772. Int al 935 l’é stê tirê só un castèl, per prutêṣer ‘na cōrt agrécola, che dal XII sècol al vIn ciamê ‘’Castlâs’’, al fêva pert dal sistêma ed furtificasiòun, prema, sòta al marchèiṣ Bonifacio e pó dôp ed la fiôla Matélda ed Canòsa ch’ l’à gh’é steda ed cà e d’ed che l’à mandê fôra di ât e dal dunasiòun (1108). L’é pasê pó, cun al capèli ed S. Andréia e S.Svân, al cunvèint ed Frasinôr, dôp a i sgnōr ed Curèz e pó al Cmûn ed Rèz. Atōrna al 1371 Bernabò Visconti, sgnōr ed Milân al l’à butê zò dal tót la lasê in pē sōl la cêṣa ed S.Andrèia. Vêrs al 1221, ind la pêrt a mezdé, è stê fât al cunvèint agostiniân ed la SS. Trinitê, per la só impurtânsa religiōṣa e culturêla l’à gudû ed la prutesiòun dal pêpa Gregori IX, tânt che Palmerio da Campagnola l’é stê numinê cumisâri apostôlich int al procès per fêr sânt Sân Domenico (1233). Int al 1237 al cunvèint l’é stê unî a la badéia ed Marôla e al cunvèint ed Clumbêr per arsanêr la lōr degenerasiòun morêla e cunômica; da alōra l’é stê ciamê Badéia. Dôp l’uniòun però a gh’é stê un peréiod ed decadèinsa ch’ l’è finîda cun la nômina a cumènda (1468); chiêter prêt cumendatâri, in gèner, àn gudû di bèin (di pió ed mél biôlchi), mó àn lasê andêr al strutûri edilési. Per tirêr só ‘na cà ed campâgna, ch’ la gh’é incòra, a metê dal Setsèint i livlâri Sabatèin j àn butê zò al cunvèint e 'na grôsa pêrt ed la cêṣa; int al 1825 àn fât butêr zò ânch la tòra dal duṣèint. Int al 1214 a gh’ēra un ‘’hospitale’’ per i pelgrèin tachê a la cêṣa ed S. Zvân, ciamê ‘’Uspdêl 'd l’Ôlom’’; incòra incô a gh’é un pôst cun al nòm quêṣi cumpâgn, l’uratôri ed la Madòna ed l’ Ōlom, in dó atâch a gh’é la cōrt sarêda, purtrôp in ruvîna, dal Caṣèin Cesis: fôrsi i rèst ed l’antîgh uspdêl.
Dôp ch’ é stê butê zò al Castlâs e al deperimèint ed la badéia, Campagnōla l’à pasê un sècol, cîrca, quêṣi bandunêda, mó pó, a partîr dal XV-XVI sècol, al gh’à ‘vû ‘na lèinta riprèiṣa tânt che int al 1621 l’é dvintê, cun decrêt ed Siro d’Austria prîncip ed Curèz, Cmûn indipendèint. Int al 1633 l’é pasê sòta i Spagnôl pó a j Estèins; int al 1797 l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina, pó dal Règn d’Itâlia. L’é turnê, cun la Restarvasiòun, a j Estèins ed Mòdna e int al 1859 l’é dvintê cmûn int al nōv Règn d’Itâlia, cun l’uniòun ed la frasiòun ed Cugnînt. Da lUnitê d’Itâlia, Campagnōla al gh’à ‘vû un svilóp ed la popolasiòun e dal paèiṣ cun al trasferimèint ed la gînta, sparpagnêda ind la campâgna, atâch al cèinter stòrich. Incô l’é un paèiṣ tranquèl e atîv, cun di viêl e zôni vèirdi atresêdi. Un bòun servési per i prém ân cme l’Aṣîlo nîdo comunêl, l’Aṣîlo di putîn parochiêl, al scōli elementêri e mèdi, al gh’à di cèinter per la cultûra cme la Bibliotêca, la Scōla ed Muṣîca cun al Côrp Filarmônich, l’Uratôri ed S.Svân Bôsch, al Cèinter Socêl polivalèint; al zibés pôst pr’al spôrt per atlēti ed divêrs gróp e asociasiòun spurtîvi; al gh’à ‘na Cà Prutèta e la casêrma di Carabinêr.
La frasiòun ed Cugnînt
Da antîgh documèint dal X-XI sècol a gh’é scrét ch’ l’ é stêda ciamêda cun tânt nòm: préma "Quingente" (935), pó "Quignentum", "Cugnentum", e "Cugnentulum", che deṣvîne dal nòmer latèin ‘’sincsèint’’ (cinquecento in italiân), che al spiêga la larghèsa dal teritôri in dō quêdri ed 500 biôlchi l’òna: Cugnînt ed sôver e Cugnînt ed sòt. L’é stê ed Curèz, insèm a Campagnōla (XII sèc), pó sòta la faméja Lupi insèm a Cânol (1265). Int al 1315 Cugnînt l’Era Cmûn campagnôl sòta a Rèz e al gh’é armêṣ fîn al 1815, quând cun Cânol e S. Michēl, l’é stê dê a Curèz e int al 1859 l’é dvintê frasiòun ed Campagnōla.
Muséo di tratōr e mâchini d’època
A’s trâta ed ‘na mòstra fésa ed mâchini agrécoli e tratōr Landèin a tèsta chêlda ( dal j urègin a j ân sinquânta), e ‘d quarânta môto d’ j ân ’30, ’40, ’50 e ciclomutōr a quâter tèimp tót restarvê secònd i mudê uriginêl e int al rispét dal j abitòdin spurtîvi ed ‘na vôlta. A cumplêta la mòstra ‘na sèria ed mutôr Slanzi.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Garbage
I Garbage (in miranduléś rusc) i èṅ un grup ad rock alternatìṿ americàṅ, fundâ a Madison in dal Wisconsin in dal 1994. I cumpunènt dla banda i èṅ Butch Vig, Steve Marker, Duke Erikson, la rósa scuséśa Shirley Manson e dal vòlti anc Daniel Shulman (quést chè fra 'l 1995 e al 2002). Da la fundasiòṅ a 'l dè 'd incō i aṅ fat gnir fóra quàt'r àlbum vindénd da piò ad 14 migliòṅ ad disc in tut al mónd.
Biugrafìa
Al grup al s fórma in di prim an Nuànta dal séndri di Angelfish, grup in du i sunàvan Butch Vig (ch'l iva culaburâ a soquànt di àlbum dla séna grunge ad Seattle cuma Nevermind di Nirvana, Dirty di Sonic Youth e Siamese Dream e Gish di Smashing Pumpkins), Steve Marker e Duke Erikson. I tri i sarìsan pò la cantànta di Goodbye Mr Mackenzie Shirley Manson e i faṅ nàsar i Garbage.
Al prim disc dal grup al pòrta al sò nóm e al véd la luś in dal 1995 (al finirà in di prim déś pòst in Inghiltèra e in di prim vint in di Stat Unî).
In dal Regn Unî a vèṅ fóra al sìngul Subhuman, ch'al n s cata minga in dal disc, mèntar Only Happy When It Rains al vèṅ druâ subìt par la prumusiòṅ. In séguit l'è la vòlta ad dū sìngui dimóndi famóś: Queer e Stupid Girl.
I Garbage i faṅ al bòt e i tōśan na nomination a i BRIT Awards cuma Best New Band e Best International Newcomer (a sarév al mijór di grup nōṿ).
Anc in dal 1996 i prèmi i n màncan minga: rivelasiòṅ d'l an a i MTV Europe Music Awards in du i càntan Milk mèntar a i Grammy Awards i ciàpan tri nomination, in mèś a i quài a gh'è anc quéla par la canta mijóra: #1 Crush ch'la fà part dla culòna sunóra dal film Romeo + Juliet cun Leonardo Di Caprio.
In dal 1997 al grup al s mōṿ vèrs Friday Harbor, in dal Stat ad Washington, par scrìvar al cansòṅ dal secónd disc, Version 2.0 ch'al véd la luś al 15 ad Favràr dal 1998. A s trata 'd un lavōr cun di arangiamènt a 'l cumputer, cun i sìngui Push it (in du a s pōl sintìr quèl ad Don’t worry baby di Beach Boys), I Think I'm Paranoid (druàda anc in dal film Gran Turismo 2 dòp che As Heaven Is Wide 'l éra finìda in dal prim film dla sèrie) e Special. 'L àlbum al vins soquànt disc ad plàtin, finénd al prim pòst in dal Régn Unî e al tredicéśum in di Stat Unî.
In dal 1999 i sònan al téma più impurtànt dal film ad James Bond The World Is Not Enough (Al mónd a n è mia asè), mèntar When I Grow Up la s cata in dal film Big Daddy - Un papà speciale.
In dal 2001 i Garbage i s questiónan cun la sò cà discugràfica, la Almo Sounds, e in Luj i pàsan a la Interscope Records par rigistràr al tèrs àlbum, Beautifulgarbage (Bèlrusc) ch'al vèṅ distribuî in di negòsi a partìr da Utóbar. Al disc al s piàsa subìt a 'l tredicéśum pòst dla Billboard 200, vindénd in di prim tri méś più 'd un migliòṅ ad còpi anc sénsa ch'a gh fusa stàda dla prumusiòṅ par via di atintâ ad 'l 11 ad Setémbar dal 2001 a New York e Washington.
In America i n èṅ minga gnû fóra di sìngui ligâ a cal disc chè, a difarénsa dl'Europa in du a 'n è gnû fóra quàtar: Androgyny, Cherry Lips (druàda in na reclàm famóśa 'd 'n arlój), Breaking up the Girl (ch'la fà part anc dla culóna sunóra dal film Daria Is It College Yet?) e Shut Your Mouth.
I Garbage i partìsan par di cuncèrt insém a gl'U2 ('l Elevation Tour). Durànt 'l ùltim spetàcul, Vig al ciàpa l'epatite A e al vèṅ rimpiasâ par Matt Chamberlain in dal dati europei.
'L ùltim ùlbum di Garbage, Bleed Like Me, 'l è gnû fóra 'l 11 'd Avrìl dal 2005 e 'l è piaśû principalmènt in di Stat Unî par via dal sìngul Why Do You Love Me. Finî al tour la banda l'à cunfirmâ 'd avér vója ad tōr-as na pàuśa, róta sōl in dal 2007 quànd a véd la luś la racòlta Absolute Garbage.
Discugrafìa
Àlbum
- 1995 - Garbage
- 1998 - Version 2.0
- 2001 - Beautiful Garbage
- 2005 - Bleed Like Me
- 2012 - Not Your Kind of People
Racòlti
- 2002 - Special Collection - EP
- 2007 - Absolute Garbage
Sìngui
- 1995 - Vow
- 1995 - Subhuman
- 1995 - Only Happy When It Rains
- 1995 - Queer
- 1996 - Stupid Girl
- 1996 - Milk (feat. Tricky)
- 1998 - Push It
- 1998 - I Think I'm Paranoid
- 1998 - Special
- 1999 - When i grow up
- 1999 - The Trick is To Keep Breathing
- 1999 - You Look So Fine
- 2001 - Androgyny
- 2002 - Cherry Lips
- 2002 - Breaking Up the Girl
- 2002 - Shut Your Mouth
- 2005 - Why Do You Love Me
- 2005 - Bleed Like Me
- 2005 - Sex Is Not The Enemy
- 2005 - Run Baby Run
- 2007 - Tell Me Where It Hurts
- 2007 - It's All Over But The Crying (remix)
Vìddeo
- 1996 - Garbage Video - VHS
- 2007 - Absolute Garbage - DVD


text:
Beatrice ed Lotaringia
Artécol in dialèt arzân
Beatrice ed Lotaringia (pó cambiê in Lorena) (1017 – 18 avrîl 1076), cgnusûda ânca cme Beatrice ed Bar, l'ēra fiōla ed Federico II ed Lotaringia Dóca ed l'Êlta Lorena e Cûnt ed Bar, e 'd Matilde de Svèsia
Véta
Beatrice la fêva pêrt ed la faméja pió famōşa ed l'impēr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e 'd Mathîlde fiōla 'd Ermanno dóca de Svèsia e 'd Gerberga, erēd di Rè ed Borgogna. L' Imperadōr Corrado II l'ēra só sìo, l'é gnûda só ind la só cà insèm a la surèla Sofia. L' imperadōr in persòuna l'à vrû al só matrimòni cun ûn di Canòsa, e tóta la cōrt imperiêla l'à tôt pêrta int al 1037 a ûn di pió grôs disnêr reêl pr'al matrimòni ed Beatrice e Bonifacio ed Canòsa a Marengo, cun trî mèiş ed festegiamèint ed lóso durê dé e nôt, cun cavâj frê cun di fèr 'd argînt e dubê d' ôr, spèsi in quantitê têla 'd èser maşnê da di mulèin, sunadōr ed cêtri e pîvi dal carnēr, artésta şvêlt ed mân e recitânt a gèst, vèin a fióm vudê in pòs da dóve a 's tirêva só cun di sc'în d' argînt e richésim prémi e regâi per tót.
Beatrice l'ēra erēd ed 'na grôsa furtûna; la deşgnîva da 'na râsa imperiêla la serchêva in Bonifacio la sicurèsa ch' al prîva dêregh ûn di pió potèint Sgnōr ed l'Impêr, per êter dimòndi fedēl a l'împeradōr, e ch' al purtêva in dôta mìa sōl richèsi e sêrov mó préma ed tót tèri e castē. I pusès di Canòsa a rivêven fîn al castèl ed Briey, da la pêrt tra mezanôt e sîra ed Metz, i teritôri aşvèin al Lussemburgo (dóve la fiōla Matélda l'aré pō fundê la badéia d' Orval), Cyricihof e Hasbania (in Bēlgio), a mezanōt ed la Frância (per eşèimpi al castèl ed Merevaux o al bôsch Woevre regalê pó da Matélda a la cēşa ed Verdun e dimòndi êter teritōri lòngh al Reno (cm' al cûnta Overmann). La nobildòna a sèmbra ch' la fós ânca dimòndi bèla, ôc grând e da i cavî ròs, cme quî ed Matélda catê quând è stê avêrt la só tòmba int 1600.
Matrimòni ed erēd
Int al 1037 la dvèinta la secònda mujēra ed Bonifacio ed Canòsa ch' la gh'à 'vû sêgh trî fiô:
- Beatrice ed Canòsa, môrta da ragasōla
- Federico ed Canòsa, môrt da ragasōl
- Matélda ed Canòsa, erēd di tétol e dal proprietê
Armêşa vèdva int al 1052 per l'asaséni ed Bonifacio, int al 1054 la se spōşa cun al cuşèin Goffredo al Barbuto, Dóca ed la Bâsa Lorena, sèinsa al permès ed l'imperadōr Enrico III. Armêşa incòra vèdva int al 1069, la gvernê in só nòm fîn a la môrt int al 1076.
L'é stêda suplîda ind la Catedrêla ed Pisa, dóve a gh'é incòra la só tòmba, (adèsa l'é in Câmp Sânt) cun la scréta:
Vōş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Beatrice di Lotaringia trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Battaporta @instagram
Nus dain vinavant tut!
(dd)
I è stà il grond final dal contest bandXost. Bunamain 60 bands eran s’annunziadas e Giganto&Mattiu e band han dumagnà tranter las 8 meglras. En il final han ils giuvens dà tut e han laschar stremblir la Grabenhalle a S.Gagl.
Snapchat e ses trics
(lc)
Per quels che dovran gia Snapchat: Qua avain nus in pèr trics che vegnan schizunt a far smirvegliar a vus! Boom!
«Precis sco en vita reala»
(dh)
La sonda passada ha gì lieu il teater «Après ski» da la Cumpagneia da Donat. In toc che tracta la vita quotidiana durant l’enviern eba. Battaporta ha visità la prova generala venderdi saira ed ha pudì dar in cuc davos las...
Claudia e Tamara – in team dapi mupi!
(dd)
Ina gruppa da gieus rumantscha a Lucerna. Co vegnan duas giuvnas da 27 sin quell’idea? Il Battaporta ha visità Claudia Bühler e Tamara Monn, omaduas oriundas da Mustér, al di da las portas avertas da lur gruppa da gieus.
Vossa parada da hits!
(dd)
Musica accumpogna nus en il mintgadi. Saja sur noss telefonin, en l’ascensur u via radio. E quasi mintgin ha ina chanzun preferida. Era sche quella sa as midar spert. Mo cun mintga chanzun associeschan ins in sentiment u ina...
Struvegia tes egls...
(dd)
Da quels maletgs, uschenumnads stereograms enconuschan ils blers. Tge han ins empruvà da vesair insatge en quai caos da colurs e figuras. Ed il bler na funcziunavi betg. Mo ins pretendeva lura tuttina da avair vis insatge.
"Forsa han dunnas meglras ideas che umens."
(dd)
Oz è stà il segund parlament da mattas en il Cussegl grond a Cuira. 120 mattas tranter 13 e 16 onns e vegnidas ensemen per discutar davart fugitivs minorens betg accumpagnads e davart las pussaivladads dal temps liber.
I vegn da cor.
(dd)
Il pli gugent è Sidonia Caviezel sin tribuna. Ella ha grond plaschair da parter sia musica cun il public. E quai fa ella cun ses instrument da cor – igl accordeon. Ed era sche blers han pregiudizis viers l’accordeon e chattan...
Dapli “rockbands”!
(dd)
Igl Open Air Lumnezia 2015 è stà in success cumplain ed i è vegnì fatg gudogn. Ma tge vegn propi fatg cun quels daners? Il Battaporta aveva dumandà suenter ils giavischs dals visitaders ed ha tschertgà respostas tar Norbert...
Magari heftig!
(dd)
Sche ti fas quest quiz na vegns ti mai pli a vesair titels sco enfin oz!


text:
Svizra orientala: Schlargiar la rait da viafier
- Gievgia, 19.4.2012, 16:24
A Buchs en il chantun Son Gagl è vegnì fundà il comité per schlargiar la rait da viafier Lai da Constanza - Vallada dal Rain - Y. El s'engascha per meglras colliaziuns da viafier tranter auter da Cuira a Sankt Margrethen.
Il comité vegn presidià da cuminanza da tut ils cussegliers dals chantuns da Son Gagl, Turgovia, Grischun e dals dus chantuns da l'Appenzell. Il Rain da las Alps s'audia tar las 10 pli attractivas regiuns economicas da l'Europa han ditg ils iniziants. La rait da viafier na correspundia dentant betg a l'impurtanza da quest spazi economic. (aw/sda)


text:
Spartacus
Spartacus (Tracia, circa 109 A.C. – Lucania, 71 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier trace, ca l'ha capegiò una rivolta da s'ciavi, la pùsé impegnativa dai guer servili che Roma la dovù affruntà. L'é cugnusü cum'é Ül s'ciav che l'ha sfidò l'Imper.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primi Ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al sa cugüns poc da precis da quand Spartacus l'era giujn: l'è però cert che l'é nasüü in Tracia da una famiglia da pastur appartenent a la tribù di Maedi; l'ha intrapres la prufessiun dal pà, ma al finiss in miseria e acceta d'entrà in da l'esercit ruman, e al cumbat in Macedonia cul grad da milite ausiliari. La dùra disiplina ubligada e i tanti episòdi da rasism ca l'ha duvù subì all'intern da la milisìa l'han cunvint a disertà e a scapà. Caturò, al vegn giudicò disertur e cundanò, secundo la legg criminal militar rumana, a diventà s'ciav. In seguit, circa al 75 a.C., al vegn destinà a fà ül gladiatur; Spartacus, di fati, al vegn vendù a Lentulus Batiatus, v'un lanista cal pusedeva una scòla da gladiatur a Capua. Spartacus al vegn ubligà a cumbatt denter l'anfitiatri campan cuntra i belv e cuntra alter gladiatur.
La Ribelliün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Spartacus, esasperò dai càtìf cundisiün che Lentulus al ga riservava a lü e agli alter gladiatur, al decid da ribelass e in dal 73 a.C. l'é scapò dall'Anfiteatri capuan in duà l'era cunfinà; alter 70 gladiatur l'han seguì fin al Vesuvi, la prima tapa da la rivòlta spartachista. Quand i ribel in pasò su la strada ca la purtava alla muntagna i ribel sa scuntran cun un drapell da suldà da la lucal guarnigiun, ch'eran stò mandò incuntra per fermà l'avansada. Al vincc però Spartacus, cal vegn elett cap dai ribell insèma ai galli Oenomaus e Crixus e sa rifùgian ai pied dal vulcan per riurganizass, aumentà i propri forss accugliend alter s'ciavi.
Prim fasi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül Senà da Roma l'ha inviò, in rapida sucesiün, 2 pretori (prima Gaius Claudius Glaber e dopu Publius Varinius) in Campania cun l’ordin da fermà la rivòlta. Glaber l'ha arruolò, una legiün da 3000 unità circa, furmada da omàn inespert e minga addestrà. Quand Glaber cins d’assedi la pusisiun in dua eran asserraglià Spartacus e cumpagni, questi ultim, prufitand da l’uscurità, in riusì ad agirà l’accerchiament sensa che i sentinell ruman se n'acorgan, e a riesàn adiritura a circundà l’acampament ruman e l’atachen, sterminand gran part dai legiunari, e alter in scapò in quela ca vegn denuminada "Bataglia dal Vesuvi". Ül success militar pùsé eclatant rivultüs l'é stò quel cunseguì cuntra ül pretur Varinius e i sö legati propretur, Furius e Cossinius: Spartacus al s'é minga limitò a scunfigg i suldà, ma al s'impadruniss di cavall, dall'insegn di legiuni e dai fasci litòri dal pretur. Cossinius colt da surpresa quand al faseva ül bagn a Saline, v'una lucalità tra Herculaneum e Pompei l'é riussì a salvass, per il mument, dal culp da man uperò dai ribell. Successivament dopu un inseguiment, Spartacus l'ha uperò l’assalt final fasend murì tanti legiunari e ül legà Glaber. Dopu al vegn ül turno da Varinius che, dal sö cant, l'aveva pres di cuntrumisur preventiv att a fermà gli attacch da sorpresa dal nemìs, ma la disiplina militar in dal camp ruman lasava a desiderà: part dai legiunari eran malà e i superstit s'eran ammutinà evidentement per l’incapacità dal cumand miitar da Varinius. Evidentement, i cunsuli in carica Gaio Cassius Longino e Marco Terenzio Varrone Lucullo aven poch interess a impegnass in cala campagna chi e la sutavalutasiun da Spartacus l'é stada la causa da l’ingrandiment dal cunflitt, ca l'ha causò tanti perdit uman ed economich. Spartacus l'ha decis da marcià vers sud in diresiun da Cuma, dopu avé scunfitt gli omàn da Varinius e i ribell spartachisti riesan a svernà in dal 73-72 a.C. indisturbò. I ribell Galli e Germanich, capeggiò da Crixus ed Oenomaus vulevan cuntinuà a atacà i legiun ruman, inveci Spartacus, ben cunsapevul da la resistensa e capacità da ripresa su la lunga distansa di esercit rumani, l'era cuntrari. I ribell han decidù d'estender la rivòlta anca a Sud da la Campania, e ocupan la Calabria e la Lucania. In chi zon chi, cuntra gli ordin stess da Spartacus i ribell Galli e Germanich s'abbandunaron ad ogni viulensa, sacchegg, devastasiun: villagg brusà, donn stuprà e assassinà, bestiam depredà, sembrava che un’apucaliss sa fuss abatuda sulla Campania. Tucc i tentativi da Spartacus d’impedì gli eccidi in stò vani, tant che i sö seguaci han cuminciò a udial. In dal 72 a.C. sembrò che ül Senà inisiass a ciapà sul seri la rivòlta spartachista, sulla scia da l’indignasiun pupular ch'aveva sullevà la scia da sang, sacchegg e stupri cumess dai ribell e deliberò che i cunsul da quell’ann, Lucio Gellio Publicola e Gneo Cornelio Lentulo Clodiano a schiscià la rivòlta. Crixus, cun una magiuransa da ribell celti e germanich ai sö ordin, l'é scess in Apulia, ma chi al vegn scunfitt da Publicola in da la "Bataglia dal Gargan" e Quinto Avio, ül propretur da Gellio, riess a masà Crixus cun un pugnal. Spartacus al s'é minga intimurì per la mort dal sö alleà, e anzi al riess a batt anca mò i trupp ruman, cumandà dai consoli Lucio Gellio Publicola e Gneo Cornelio Lentulo Clodiano. L'esercit cumandà dal console Clodiano Lentulo, in dal tentativ da sbarrà ül pass ai ribell, l'é stò sconfitt (estò dal 72 a.C.) in dal Appennin tusc-emilian. Spartacus al batt anca ül guvernatur da la Gallia cisalpina, ül proconsole Gaio Cassio Longino Varo, in di press da Mutina (l'atual Modena) cün un esercit da 10.000 omàn, ma al vegn leteralment sbaragliò. Perciò, l'ha guidò i sö trupp vers la Lucania e al s'é fermò in di press da Turi, e l'ha riarmò ül sö esercit.
L'intervent da Crassus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal dicembar dal 72 a.C., propri quand Spartacus turnava in Lucania, ül Senà ruman l'ha dò al proconsole Marcus Licinius Crassus l'incaric da fermà la rivòlta. Crassus l'ha ciapò ül cumand su 8 legiuni, per vincc a tucc i cost. Crassus l'ha muvù cuntra Spartacus cun ses legiuni, e alter 2 legiuni cunsulari ripetutament scunfitt, che i funt, però, riferisan ess stò decimà da Crassus stess. Infati, al sa narra che, cumbatend cun l’esercit da Spartacus, Crassus al vegn scunfitt e per punisiün l'ha urdinò la decimasiün di legiuni cunsulari fin all’imman cifra da ben 4.000 legiunari giustisiò cun ül sistema da la Verberatio (a bastunà) per la cudardia mustrada in di cunfront dal nemìs. Ma ül principal respunsabil da cal ruvesci chi l'era stò un amis da Crassus, Mummius, che, insèma ad alter nobil, al s'era post agli ordin dal proconsole, cum’era cunsuetudin per la nobiltà quand s’intraprendeva v'una campagna al cumand da valurüs cundutier, per metàs in lüss in di campagn pulitich; Mummius disubbedìs agli ordin e atacò Spartacus, ma questi al reagìs suprafacendul. Cun la Verberatio, Crassus s'é guadagnò püsé da Spartacus la paura e ül timur reverenzial di sö omàn, e al ristabiliss la disiplina e la fedeltà di sö trupp. Spartacus, ciapò in cuntratemp da ca la decisiun chi, l'ha deciss da sbarcà in Sicilia per o e uniss a una rivolta da s'ciavi, indipendent da la sua, in Trinacria. Tutavia, a causa dal tradiment dai pirati cilici (che s'eran miss d'acordi cun ül famigerò guvernatür da la Sicilia, Verre), al vegn custrett a stà fermu, nunustant ül tentativ d' atraversà ül strett cun i zatér che però riusivan no ad assicurà l’apròd, anca perché Verre aveva furtificà i coste in di press da Messina. Crassus urdinò la creasiün d'un gran mur in da la part püsé streta ca l'ha separava ül mar Ioni dal mar Tireni, in prusimità da l'istmo da Catanzaro, prutett da un fussà largh e prufund, che, tagliand da mar a mar la Calabria blucass Spartacus e facess minga arrivà rifurniment d' alcun genar ai sö trupp, tenend in dal cuntemp impegnà e ben allenà i legiunari. Difati, acadéva che Spartacus riceveva aiuti da briganti, s'ciavi fugitiv e disertur, tutavia, Spartacus, dopu una seri da tentenament, l'ha decidù da fursà ül blocc, fasend traversà i sö trupp in un punt di oper da difesa che l'era stà neutralisà.
La Scunfìta e la Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rütt ül blocc, Spartacus al sa dirigg verso l’Apulia, secund alcuni perché al vureva salpà alla vòlta da la Tracia, secund alter perché al vureva fà ribellà gli s'ciavi da l'Apulia. Alüra Crassus atacò Spartacus ai spall, ma ül trace al riess a vincc in da la Bataglia da Petilia. Tutavia, per la stanchésa di sö omàn, Spartacus l'ha pudù minga sfrutà al meij ül success, in dal genar dal 71 a.C., anca perché l'esercit ruman, numerüs e ben armà, l'ha custrett Spartacus prima a scapà vers Brindisi, (semper a Brindisi, i sö ex alleà, Castus e Gannicus, han atacò i ruman e han perdù netament), e dopu alla ritirada, ancamò vers la Lucania. Difati la piana dal metapuntin, l'è teater dal passagg da l’esercit da s'ciavi e disperà da Spartacus ca ghan permiss da ciapa alter cunsensi. Plutarcus parla da l’arriv da tanti mandrian e pastur da la regiun che, gent giuijna e rubusta, s'in unì al grupp, e han sachegià i cità, tra i quali Heraclea (incö Policoro), e Metapontum (incö Metaponto), in dal post che ül gladiatur ribell al s'é incuntrò cun il pirata cilicio Tigrane per urganisà l'imbarc da Brindisi a Cilicia, dopu falì per ül tradiment dal pirata. La bataglia final ca l'ha vist la scunfita e la mort da Spartacus in dal 71 a.C. s'é svolta in di press dai surgenti dal fium Sele.
Popularità dopu la mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adatament cinematugrafich e televisiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Spartaco, film dirett da Giovanni Enrico Vidali (1913)
- Spartaco, film dirett da Riccardo Freda (1953)
- Spartacus, film da Stanley Kubrick, 1960
- Spartaco - Il gladiatore, film da Robert Dornhelm (2004)
- Spartacus: Blood and Sand, seri televisiva americana da la Starz, 2010, interpretò da Andy Whitfield
- Spartacus: Gods of the Arena, seri televisiva americana da la Starz, 2011, cun la vòs da Andy Whitfield
- Spartacus: Vengeance, seri televisiva americana da la Starz, 2012, interpretò da Liam McIntyre
- Spartacus: War of the Damned, seri televisiva americana da la Starz, 2013, interpretò da
In di Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tanti squader da calcio da la Bulgaria g'han ül nom da Spartacus: i püseé impurtant a in PFC Spartak Varna, FC Spartak Plovdiv e FCP Spartak Pleven.
- La püseé vègia e la püseé cugnusuda squadra da calcio in Sluvachia l'é la Spartak Trnava.
- Tanti squader da la Russia sa ciamén FC Spartak, e la FC Spartak Moscow da calcio l'é la püseé vincent, e Spartak sport society l'é numinada in unur a Spartacus.
- La Spartakiad l'era la versiun suvietica di gioch ulimpic.
- Spartacus 7s l'é ül nom da una squadra da rugby a 7 creada in dal 2006.
Spartacus Peak[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Antartid, precisament in di Isùl da Livingston, gh'é un picc da giàss alt 650 meter, ca l'han ciamà cul nom da Spartacus, Spartacus Peak.


text:
Calvairaa
Calvairaa (Calvairate) l'è on rion de Milan, a sud-est del center istoregh, arent al stradon Corso 22 Marzo-Viale Corsica, che 'l colega al center de la città a l'areoport de Linaa, e poeu in direzion sud (per esempi invers a piazzale Vincenzo Cuoco). El fa part de la zona de des'centrament 4.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El someja che 'l nomm el vegna del latin Mons Calvarius, perchè lì arent a gh'era ona collinetta sora la qual a gh'era ona cappella con su on quader del calvari[1]. In del Medioev el paes l'è staa denter a la piev de Segraa, ma poeu el se n'è destaccaa, e l'è passaa ai dipendenz de la gesa de San Steven a Milan. La soa gesa l'è deventada parocchia in del 1576, dopo de la visita de San Carlo Boromee.[2].
Finna al 1873 l'era on borgh di Corp Sant de Milan (quei de Porta Oriental), cioè quell comun nassuu in del 1757 che 'l tegniva dent tucc i paes che se trovaven appena foeura di mur spagnoeu milanes.
Al dì d'incoeu l'è on quarter soratutt residenzial e popolar: del vegg paes l'è restaa proppi negott.
El centro del vegg paes a l'è quella che al dì d'incoeu la se ciama Piazza Ferdinando Martini (lì arent de fatt a gh'è anmò la via Calvairaa).
In del Parch Marinai d'Italia gh'è staa, del 1911 al 1969 el noeuv Verzee. La parrocchia del paes a l'era la gesa de Santa Maria del Suffragio, che l'è stada fada in del 1577, trada giò e fada su amò del tutt in d'on alter sitt in del 1896 e che on temp la se ciamava Gesa de Santa Maria che la Nass.
Minga delongg de Calvairaa a gh'era la Senavra. Inoltra, la caratteristega pussee importanta de Calvairaa, almanch in del Vottcent, l'eva el fatt che lilinscì a gh'era la giazzera pussee granda de Milan.


text:
Funsiù panèl
La funsiú panèl de Heaviside (segónt el fìzich Olivier Heaviside) l'è 'na funsiú discuntìnua che la ciàpa 'l valùr '0' per ògna x reàl inferiùr a '0' e 'l valùr '1' per ògna x uguàl o superiùra a '0':
La funsiù panèl l'è 'na primitiva de la distribusiù delta de Dirac. El valùr concrét de H(0) 'l g'ha mìa grant importànsa, dàto che la funsiú da pess se la dòpra endèna integràl. En quach autùr i cunsìdera H(0) = 0 e quach óter H(0) = 1. A ólte se dòpra H(0) = 0,5, dezà che la funsiù che se oté le rizülta simétrica; en chèsto càzo la definisiù l'è:
A ólte chèsto se l'ìndica condèn sotaìndice: H0.5 (x), che 'l völ dì che H(0) = 0,5.


text:
Sinergia: Il project è vegnì approvà
- Dumengia, 11.3.2012, 13:50
Il center per l'administraziun chantunala a Cuira po vegnir bajegià. Votantas e votants han ditg gea al project Sinergia cun 27'261 vusch gea e 27'074 vuschs na.
La participaziun a la votaziun munta a 41,28 %. 50,17 % da quels han ditg gea, e 49,8 % han refusà il project. En il center da Cuira duain vegnir installadas 400 plazzas da lavur da l'administraziun chantunla. Ils custs duain vegnir sbassads, las sinergias nizzegiadas meglier ed ils pass da lavur optimads. En tut custa il project 69 milliuns francs. Reacziun Bruno Klaus, deputà liberaldemocrat e commember dal comité encunter il project Sinergia è trumpà. Al Radio Rumantsch ha el ditg ch'il comité pondereschia, da pretender ch'ins dumbria ora anc ina giada las vuschs. Revisiun è vegnida approvada Er ils segund project chantunal, la revisiun parziala da la constituziun chantunala è reussida. 45'576 han ditg gea e mo 6'314 han ditg na. La revisiun duai reglar da nov il dretg da protecziun da l'uffant e da creschids. (fb/rtr)


text: 1Rü ñu̱xma na pemaã nüxü̃ tixuxü̃ na aixcüma Tupana yiĩxü̃ ga toxü̃ mucü, rü bexmana tá nagu perüxĩnüẽ na wenaxãrü togüétüwa tidexagüxü̃. ¿E̱xna penaxwa̱xe na wüxi i carta i cua̱xruü̃ pexü̃ tawéxü̃ na nawa nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x na aixcüma Tupanaãrü orearü uruü̃gü tixĩgüxü̃, rü e̱xna penaxwa̱xe na pexü̃tawa naxca̱x ítac̱axü̃ i cartagü na ngẽmawa duü̃xü̃gü toxü̃ cuáxü̃ca̱x ngẽxgumarüü̃ na naxügüãxü̃ i togü? 2Rü pemaã nüxü̃ tixu rü tama tanaxwa̱xe i ṯacü rü carta na duü̃xü̃gü toxü̃ cuáxü̃ca̱x, erü pematama nixĩ i ngẽma cartarüü̃ pixĩgüxü̃, rü pewa nixĩ i nangóxü̃ na aixcüma Tupana yiĩxü̃ ga toxü̃ mucü. Rü meãma toõẽwa nüxü̃ tacua̱x i ngẽma. Rü yema na naxüchicüüxü̃ ga perü maxü̃, rü ngẽmawa guxü̃ma i duü̃xü̃gü nüxü̃ nadau na aixcüma wüxi ga mexü̃ ga puracü taxüxü̃ ga petanüwa. 3Rü ñu̱xma rü meãma nango̱x na pema rü ñoma wüxi i carta i Cristutama ümatüxü̃rüü̃ na pixĩgüxü̃. Rü torü puracügagu nixĩ i ngẽma. Natürü tama wüxi i carta i ṯacü rü ümatüxü̃maã ümatüxü̃ pixĩgü, natürü pema nixĩ i carta i Tupana ya Maxü̃cüãẽ i Üünexü̃ ümatüxü̃. Rü ngẽma carta rü tama popera rü e̱xna nutawa iwücuchixü̃ nixĩ, natürü perü maxü̃wa nixĩ i nangóxü̃ i ngẽma. 4Rü ngẽmaca̱x tama tamuü̃ẽ na ngẽmaãcü togüca̱xtama tidexagüxü̃, erü tayaxõgü na Cristugagu Tupana toxü̃ dauxü̃ na timexü̃. 5Rü tama toxrütama cua̱xmaã nixĩ i tanaxüxü̃ i ṯacü rü mexü̃. Natürü guxü̃ma i ngẽma taxüxü̃ rü Tupanaãrü ngü̃xẽẽmaã nixĩ i tanaxüxü̃. 6Rü Tupana rü toxü̃ narüngü̃xẽẽ na duü̃xü̃gümaã nüxü̃ tixuxü̃ i ngẽma ngexwacaxü̃xü̃ i norü uneta na ñuxãcü Cristugagu tá tüxna naxããxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ngẽma maxü̃ rü tama yema mugü ga Moĩché ümatüxü̃gagu tanayaxu, natürü tanayaxu erü Tupanaãẽ i Üünexü̃ tüxna nanaxã. Rü yema mugü ga Moĩché ümatüxü̃ rü yuwa tüxü̃ nagagü, natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü tüxna nanaxã i maxü̃ i taguma gúxü̃. 7Rü yema mugü ga Moĩchéna naxãxü̃ ga Tupana, rü nutagu nixĩ ga naxümatüxü̃. Rü yexguma Moĩché nayau̱xgu ga yema mugü, rü poraãcü niy̱aurachiwecüxü. Rü yemaca̱x ga duü̃xü̃gü rü taxucürüwama Moĩchéchiwegu narüdaunü. Natürü yema norü y̱aurachiwecüü rü nixochigü. Natürü ga yema mugü ga Moĩché tüxna ãxü̃ i yuwa tüxü̃ gagüxü̃, rü taxü̃ ga y̱auracüüxü̃maã ínangu. Rü yemaãcü namexẽchi ga yexguma ínanguxgu. 8Natürü yexeraãcü namexẽchi nixĩ i ngẽma uneta i ngexwacaxü̃xü̃ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ taxca̱x ngo̱xẽẽxü̃. 9Rü yemaãcü woo namexẽchi ga yema mugü ga yuwa tüxü̃ gagüxü̃, natürü yexeraãcü namexẽchi i ngẽma uneta i ngexwacaxü̃xü̃ i Tupanape̱xewa tüxü̃ mexẽẽxü̃. 10Rü yema mugü ga noxri mexẽchixü̃, rü ñu̱xma rü taxuwama name, ega namaã nügü nangugügu i ngẽma Tupanaãrü uneta i ngexwacaxü̃xü̃ i yexeraãcü mexẽchixü̃. 11Rü yemaãcü woo namexẽchi ga yema mugü ga paxaãchi ixĩxü̃, natürü yexeraãcü namexẽchi i ngẽma uneta i ngexwacaxü̃xü̃ i guxü̃gutáma ixĩxü̃. 12Rü toma aixcüma nüxü̃ tacua̱x na guxü̃gutáma yiĩxü̃ i ngẽma Tupanaãrü uneta i ngexwacaxü̃xü̃ i mexẽchixü̃, rü ngẽmaca̱x tama cúãcüma duü̃xü̃gümaã nüxü̃ tixu. 13Rü ngẽmaca̱x tama duü̃xü̃güchaxwa iticu̱xgü yema Moĩché üxü̃rüü̃. Yerü ga Moĩché rü nügü nidüxchiwe na tama nüxü̃ nadaugüxü̃ca̱x ga yema Yudíugü ga ñuxãcü na yaxochigüxü̃ ga norü y̱aurachiwecüü. 14Natürü ga yema duü̃xü̃gü ga Moĩchéxü̃ íixümücügüxü̃ rü ñoma yadüxgüchiwexü̃rüü̃ nixĩgü yerü tama nüxü̃ nacua̱xgüéga ga ṯacüchiga na yiĩxü̃ ga yema mugü. Rü ñu̱xma rü ta i ngẽma Yudíugü rü tama nüxü̃ nacua̱xgüéga i ngẽxguma nawa nangúegu i ngẽma mugü. Erü nangẽxma i ṯacü i ñoma yadüxgüchiwexü̃rüü̃ nüxü̃́ naguxchaxẽẽxü̃ na tama nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x. Rü ñu̱xma rü ta tama nüxna ínanguéga i ngẽma nacüma erü Cristuxicatama nixĩ ya yima nüxna ínanguxẽẽcü. 15Rü ñu̱xma rü ta i ngẽma Yudíugü, rü ngẽxguma nawa nangúegu i ngẽma ore ga Moĩché tüxna ãxü̃, rü nangẽxma i ṯacü i ñoma yadüxgüchiwexü̃rüü̃ nüxü̃́ naguxchaxẽẽxü̃ na tama nüxü̃ nacua̱xgüégaxü̃ca̱x na ṯacüchiga yiĩxü̃ i ngẽma ore. 16Natürü ngẽxguma wüxi i duü̃xü̃ nüxü̃ rüxoxgu i nacüma i chixexü̃, rü tórü Coriaxü̃́ yaxõõgu, rü ngẽxguma nixĩ i nüxna ínanguxü̃ i ngẽma nüxü̃́ naguxchaxẽẽxü̃. 17Erü nüma ya tórü Cori rü Naãẽ i Üünexü̃ rü wüxitama nixĩ rü ngextá ínangẽxmaxü̃wa i tórü Coriãẽ i Üünexü̃, rü tüxü̃́ nanatauxchaxẽẽ na Tupanana ingaicamagüxü̃. 18Rü ngẽmaca̱x guxãma i yixema na Cristuaxü̃́ yaxõgüxü̃ rü ñoma wüxi i woruarüü̃ tawa nangóchipeta na ñuxãcü namexẽchixü̃ ya tórü Cori erü nataxuma i ṯacü i tüxü̃ idüxüxü̃ naxchaxwa. Rü nüma ya tórü Cori i Naãẽ i Üünexü̃ ixĩcü, rü guxü̃guma yexeraãcü tüxü̃ nimexẽẽchigü na naxrüü̃ aixcüma imexü̃ca̱x.


text:
Nyon
Nyon (Noviodunum in latin) a l'è una cità de la Svizera in sü la riva del Lach de Ginevra, in del Cantun Vaud, e la capital del distret de Nyon. A l'è a pressapoch 25 chilometer a nord de Ginevra, e la fa part de la sua area metrupulitana. La sua pupulaziun a l'è de 17.661 abitant (2006).
El cumün de Nyon al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Crans-près-Céligny, Duillier, Eysins, Grens, Messery (FR-74), Prangins, Signy-Avenex, Trélex.
A Nyon a gh'è la sede centrala de l'UEFA.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'hann fundada i ruman intra i agn 50 e 44 aC, e l'era vegnüda vüna di püssee impurtant culoni ruman in Svizera, cunt un forum, una basiliga e un anfiteater.


text:
Guerra de li Do Rœse
La Guerra de li Do Rœse l'è stada una bataia dinastega per el tron ingles combatuda in tra el 1455 e el 1485 dai duu ram principai de la cà regnanta dei Piantajenets: York e Lancaster. Qella guerra qì l'è stada ciamada incì dejà qe li arme de fameia de li do cà i eran propi una rœsa bianca e una rœsa rossa.
Cuntegnüü
La bega per la sucession[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eduard III (1312 - 1377) al g'ha vid ses s'ciets; quater de qests cont la so dessendenza i crean li radix per la guerra. I era:
- Eduard de Woodstock (1330 - 1376), prencep del Galles, anca sì ciamad "el prencep niger". L'è andad al creador prima del pader;
- Lionell d'Antwerp (1338 - 1368), duca de Clarence;
- Joann de Gaunt (1340 - 1399), duca de Lancaster;
- Edmund de Langley (1341 - 1402), duca de York.
Despœ de la mort del fradell plussee grand e del pader, el segond fiœl de Eduard de Woodstock, Ricard II d'Inghilterra, l'è diventad re ind el 1377 nomà a dex agn. L'è stad l'ultem rei de la cà dei Piantajenets. Ind el 1399 qest qì l'è stad detronizad dal s'ciet de Joann de Gaunt, qe l'è diventaa re a so vœlta cont el nom de Enreg IV. Dejà qe el tron l'era miga destinad a lu ma a Edmund, un dissendent de Lionell d'Anversa, i nassen qì li radix per la bega dinastega.
Enreg V[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la mort de l'Enreg IV al diventa re so fiœl, Enreg V (1387 - 1422). Cond una muvesta de furberia l'ha liberad l'Edmund, pretendent lejitem al tron metud in prejon dal pader; qest al ge portarà la simpatia de la jent, la so popolaritaa la sarà defait inatacabela. L'Enreg V al vegn definid adiritura dal William Shakespeare tant'me el sovran ideal.
Cont la mort de l'Enreg V al ciapa la corona l'Enreg VI (1421 - 1471), el so bagai de lu, ma un personaj debol fiss, malad e bon de far negota. El Ricard de York (1411 - 1462), dessendent de l'Eduard III da banda de popà e anc'pò de mama, al revendica el tron. Quand l'Enreg VI al taca a mostrar dei segn de malatia mentala, el Ricard de York al vegn nomenad protetor del regn, contra la volontaa dei Lancaster.
La stressa de la guerra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stressa l'è trada fœ ind el 1455: i Lancaster i fann borlar jo el Ricard de York cont la acusa de tradiment de la corona. El Ricard de York al reuniss un poo de compagn e al deciara guerra ai Lancaster. La guerra la passa a travers a plussee de una fas:
- 1455 - 60: instalazion dei York (bataia de Sant Alban e Northampton). L'Enreg VI al vegn imprejonad ind la torr de Londra; al resta re ma el Ricard de York el desereda el s'ciet de l'Enreg VI, Eduard de Westminster e al se deciara so sucessor lejitem;
- 1460 - 61: vendeta dei Lancaster (bataia de Wakefield). El Ricard de York al vegn coppad;
- 1461 - 83: trionf dei York. El s'ciet del Ricard de York, Eduard de March (1442 - 1483), al diventa re cont el nom de "Eduard IV", despœ de haver-g trad jo l'Enreg VI. El regn de l'Eduard IV al durarà infina a la so mort.
- 1483 - 85: pax dei Tudor. L'Eduard IV al g'haveva duu fiœi jovegn, Eduard e Ricard. El prim al diventa re cont el nom de Eduard V ind el 1483 ma Ricard de Gloucester (1452 - 1485), fradel de l'Eduard IV, al fa imprejonar ind la torr de Londra i duu bagai perqè el dix qe i eran duu bastards de la regina, donca miga i sucessor lejitem al tron. A so vœlta, al diventa re cont el nom de Ricard III.
Enreg Tudor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enreg Tudor (1457 - 1509), fiœl de un fradelaster de l'Enreg VI e de la Margareta Beaufort e donca dessendent de l'Eduard III, l'era riessud a scapar in França e a salvar-s da la cativeria dei York ind la bataia de Tewkesbury del 1471. Adess però, vest el regn tiranneg del Ricard III al revendega el tron. Al riva in Ingilterra cond un'armada picenina, ma grazia al tradiment de un para de jenerai del Ricard III al riess a vencer la bataia de Bosworth, indove el Ricard III al trœva la mort.
L'Enreg Tudor al se fa incoronar re cont el nom de Enreg VII e, per serrar su definitivament la bega, al se sposa cont l'Elisabeta de York, prima s'cieta de l'Eduard IV. Al sarà con lor duu qe el scumenzarà la dinastia dei Tudor.
Ligam de fœra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In ingles:
- The Wars of the Roses
- Warsoftheroses.com Mapa, linia de temp, informazion de li figure ciav de ogna bataia.


text:
Auguste Frédéric Louis Viesse de Marmont
Auguste Frédéric Louis Viesse de Marmont, conossu anca domà 'me Auguste Marmont (Châtillon-sur-Seine, 1774-1852) l'è staa on general frances.
Offizial de artijeria, l'ha combattuu a Tolon e Magonza, prima de vess ciamaa del Napoleon per la campagna d'Italia del 1796, e poeu in quella d'Egitt, indove l'è staa promoss general.
In del 1800 l'ha tolt part a la Battalia de Marengh; in del 1804 l'è staa promoss maresciall e l'ann dopo a l'era al comand del Segond Corp d'Armada che l'ha combattuu a Ulma.
Spedii in Dalmazia l'è staa nominaa duca de Ragusa, per avè scasciaa foeura i Russ de quella città.
In del 1809, dopo de la battalia de Wagram, l'è andaa innanz a segutà i Austriegh che scappaven e l'ha ris'ciaa gross: l'è staa salvaa del rivà di rinforz.
In del 1811 l'ha combattuu in Portogall e Spagna e l'è staa ferii in de la Battalia de Salamanca. L'è tornaa a combatt in del 1813 e l'ha tolt part de Lützen, Bautzen, Dresda, Lipsia e Hanau. L'ann dopo l'ha ben combattuu in de la Campagna de Francia, ma l'è staa critigaa per la sconfitta de Laon.
Insema al Mortier e al Moncey l'è staa vun de quei che s'hinn renduu ai Leaa, e durant i Cent Dì l'è staa fedel al re Luis XVIII.
Dopo de Waterloo, l'è staa tra quei che hann votaa per fà fusilà el Michel Ney. L'ha segutaa a vess fedel ai Borbon e per quest, dopo la Rivoluzion del 1830, l'è staa costringiuu a l'esili, per tornà mai pù in Francia. Quest perchè lì ormai el sò nomm l'era venguu on sinonim de "traditor".


text:
Pruvincia de Sundri
- Süperfiss: 3.212 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 177.578 ab.
- Densitaa: 55 ab./km²
- Nümer de cumün: 78
- Capitaal (pup. 2004): Sundri (22.020 ab.)
La Pruvincia de Sundri (Provincia di Sondrio in Italian) la sa estend in de la Lumbardia del Nòrt, in de la Valtelina, ca l'è la part süperiur del basin de l'Ada; la valada scavada dal fiümm l'è prufunda, vist che da i 4.000 meter di muntagn püssee volt sa tuchen i 200-300 meter in del fund. Un muntun de valètt lateraj a tribüten a l'Ada, föra che dò: la val de Livign, in del curnin nurdest, ca la manda l'acqua a l'Inn, e dunca al Danübi, e la val de Lei, in del curnin nurdovest, ca ga la manda al Renu.
La val de Pus'ciaf, anca sa l'è dent in del basin de l'Ada, l'è però minga part de la pruvincia vist ca la sa tröva in Svizera.
Ul paesacc de la pruvincia l'è antrupizaa in manera pesanta dumé in del sciröö de la Valtelina; in di olter part, vist i muntagn, l'ambieent natüral l'è pütòst begn cunservaa. In de la pruvincia a gh'hinn di toch dii zòn prutett püssee graand de la regiun (Parch Naziunal del Stelvi e Parch di Uròbi Valtelines.
La pruvincia l'è la men pupulada e pupulusa de la Lumbardia, vist i sò cundiziun natüraj: de citaa grand ga n'è minga, e anca ul cumün de Sundri al gh'ha un puu püssee de 20.000 abitaant; la segunda citadina a l'è Murbegn, cunt un 10.000 abitant abundant. In di ann passaa gh'è staa, cumé anca in olter sitt, ul spupulameent de la muntagna; da un quaj ann inveci i paesòtt püssee gròss de la media e olta muntagna a inn dree a guadagnà pupulaziun, vist ul svilüpp del türiism.
E propi ul türiism l'è la resursa ecunomica püssee impurtanta de la pruvincia, vist che l'agricultüra l'ha faa di pass indree (la resta impurtanta dumé la prudüziun di pòmm): l'indüstria a l'è in tütt i maner present in sül teritòri, anca se cunt aziend prevalentement piscinitt.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard. Pudarissum dì che la divisiun dialetal de la Pruvincia de Sundri la ghe va dree ai divisiun tradiziunai del teritori: dunca gh'emm el dialet ciavenasch (vegia Cuntea de Ciavena), el valtelin (dividüü in murbegnes, sundrasch e tiranes) e l'olt valtelin (a partì de Gros). La Valtulina l'è una zona de transiziun in tra carater ucidentai e urientai: i prim se senten püssee a nord del curs de l'Ada, i segund inscambi a süd, in sül versant urobegh. I dialet de l'olta Valtulina inscambi hinn el cör del lumbard alpin. A la Briga, per via de la sua pusiziun, el dialet l'è praticament bressan.


text:
Chi giace nella culla della zia Ruth?
Chi giace nella culla della zia Ruth? (Chi è culgâ in dla cuna dla sia Ruth?) l'è na fôla négra dal 1971 ad Curtis Harrington.
Sunt
La Ruth Forrest (Shelley Winters), na védva pîna 'd bèsi ch'la pardû sò fiōla da pìcula in 'n asidènt in cà, la n gh la cava pròpria minga a mét'r-as al cōr in paś e i sò dū dumèstic Albie (Michael Gothard) e la Clarine (Judy Cornwell) i s in 'mprufìtan, insém a 'n medium imbrujòṅ, al sgnór Harrison (Hugh Griffith), par dascuśìr-ag di bèsi. Durànt al fèsti ad Nadâl a gh'è l'ucaśiòṅ par lē ad tgnir a cà di òrfan par śibìr-ag di regài e dal magnàr. La Ruth la gh fà preparàr di dōls e dla carna ad tòc fugàda in sûg ad cagapùi cun castàgni e patàchi aròst.
Quànd la dóna la véd vgnir dèntar la pìcula Katy (Chloe Franks) insém a 'l sò fradèl dìscul Christopher (Mark Lester), lì lē la gh pâr pròpria sò fiōla e la decìd acsè ad tgnir-la sèg. Al fradèl dla putìna però al n capìs briśa al sò intensiòṅ e al s persuàd che lē la sia la stria 'd Hansel e Gretel. Cuma in dla fôla chi lò, prima ad scapàr via cun sò surèla, al decìd ad purtàr-ag via di bèsi e ad bruśàr-la viva.


text: 1Rü marü ningaica ga Yudíugüarü peta ga Üpetüchiga ga nagu nangõ̱xgüãxü̃ ga pãũ ga ngearü puxẽẽruü̃ã́xü̃. 2Rü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü naxca̱x nadaugü ga ñuxãcü duü̃xü̃güechita Ngechuchuxü̃ na yama̱xgüxü̃, yerü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ. 3Rü yexguma ga Chataná rü Yuda ga Icariútegu nangaxi. Rü nüma ga Yuda rü yema 12 ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü ga imugüxü̃tanüxü̃chire̱x nixĩ. 4Rü nüma ga Yuda rü ínayadau natanüwa ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü tupauca ga taxü̃neãrü purichíagüarü ãẽ̱xgacügü. Rü namaã nüxü̃ nixu ga ñuxãcü na natauxchaxü̃ ga Ngechuchuxü̃ na yayauxgüxü̃ca̱x. 5Rü nümagü ga yema ãẽ̱xgacügü rü nataãẽgü. Rü dĩẽru Yudana ngĩxü̃ naxuaxü̃gü. 6Rü Yuda rü: —Ngü̃ —ñanagürü ga yexguma. Rü inanaxügü ga naxca̱x na nadauxü̃ ga ñuxãcü duü̃xü̃güechita Ngechuchuxü̃ na yayauxgüxü̃ ga ãẽ̱xgacügü. 7Rü nawa nangu ga yema petaarü ngunexü̃ ga nagu nangõ̱xgüãxü̃ ga pãũ ga ngearü puxẽẽruü̃ã́xü̃. Rü yema nixĩ ga ngunexü̃ ga nagu carneruxacü yama̱xgüxü̃ naxca̱x ga Üpetüchigaarü peta. 8Rü Ngechuchu nanamu ga Pedru rü Cuáü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Peyamexẽẽ̱x i tórü õna i Üpetüchigaca̱x! —ñanagürü. 9Rü nümagü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —¿Ngextá nixĩ i cunaxwa̱xexü̃ na tanamexẽẽxü̃? —ñanagürügü. 10Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngẽxguma Yerucharéü̃wa pengugügu rü ngẽxma tá nüxü̃ peyangau i wüxi ya yatü i wüxi i tü̃xü̃ i dexámaã ããcuxcü ngĩxü̃ ingexü̃. ¡Rü nawe perüxĩ ñu̱xmatáta napatawa pengugü! 11—¡Rü yima ĩpata ya nagu yaxücune ya yima yatü, rü yima ĩãrü yoramaã nüxü̃ pixu rü ñapegügü nüxü̃: “Torü ngúexẽẽruü̃ rü nüxü̃ nacuáxchaü̃ na ngẽxü̃rüüxü̃ yiĩxü̃ i ngẽma ucapu i norü ngúexü̃gümaã tá nawa nachibüxü̃ i Üpetüchigaarü õnaca̱x”, ñapegügü nüxü̃! 12—Rü tá pexü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ i wüxi i ucapu i taxü̃ i marü mexẽẽxü̃ i norü daxũchiü̃wa ngẽxmaxü̃. ¡Rü ngẽmawa tá penamexẽẽ i ngẽma õna i Üpetüchigaca̱x ixĩxü̃! —ñanagürü nüxü̃. 13Rü yéma naxĩ ga nümagü rü nüxü̃ inayangaugü ga guxü̃ma yema Ngechuchu namaã nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. Rü yéma nanamexẽẽgü ga õna ga Üpetüchigaca̱x ixĩxü̃. 14Rü yexguma nawa nanguxgu ga ngora ga na nachibüexü̃, rü mechawa narüto ga Ngechuchu namaã ga norü ngúexü̃gü. 15Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü: —Ñuxãcü poraãcü choxü̃́ nangúchaü̃ na pemaã chachibüxü̃ i ñaã Üpetüchigaarü õnawa naxü̃pa na chayuxü̃. 16—Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü tãũtáma wenaxãrü Üpetüchigaarü õnawa chachibü, ñu̱xmatáta chowa yangu i ngẽma Tupana naxwa̱xexü̃ —ñanagürü. 17Rü yexguma nanayaxu ga wüxi ga pochiyu ga binumaã ããcuxü̃. Rü Tupanana moxẽ naxãxĩra, rü ñu̱xũchi ñanagürü nüxü̃ ga norü ngúexü̃gü: —¡Peyaxaxü ya daa binu, rü pegümaã peṉg̱au! 18—Erü pemaã nüxü̃ chixu rü tagutáma wena chayaxaxü ya binu ñu̱xmatáta nawa nangu na pecaduarü ütanüca̱x chayuxü̃ na aixcüma pemaã inacuáxü̃ca̱x ya Tupana —ñanagürü. 19Rü nanayaxu ta ga pãũ, rü Tupanana moxẽ naxca̱x naxã. Rü ñu̱xũchi inanabücu, rü norü ngúexü̃güna nanaxã. Rü ñanagürü nüxü̃: —Ñaã pãũ rü chaxune i pexca̱x yuxü̃chiga nixĩ. ¡Rü ñaãwena rü ñaãcü tá penaxü na choxna pecua̱xãchiexü̃ca̱x! —ñanagürü. 20Rü marü chibüwena rü to ga pochiyu ga binumaã ããcuxü̃ norü ngúexü̃güna naxã, rü ñanagürü: —Daa binu rü Tupanaãrü uneta i ngexwacaxü̃xü̃ãrü cua̱xruü̃ nixĩ. Rü chaugü ya pexca̱x ibacüwa Tupana pexü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ na aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma norü uneta. 21—Natürü ngẽma yatü i chauechita ãẽ̱xgacügüna choxü̃ muxchaü̃xü̃, rü nuã mechawa tamaã narüto i ñu̱xmax. 22—Rü choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü Chaunatü ixunetaxü̃rüü̃ tá chayu. Natürü wüxi i ngechaü̃xü̃chi tá nixĩ naxca̱x i ngẽma yatü i ãẽ̱xgacügüna choxü̃ muxü̃. 23Rü yexguma ga norü ngúexü̃gü rü inanaxügüe ga nügüna na nacagüexü̃, rü ñanagürügü: —¿Texé tá tixĩ ya yíxema naẽchita ãẽ̱xgacügüna namuxẽ? —ñanagürügü. 24Rü yexguma ga yema ngúexü̃gü rü nügümaã niporagatanücüü nachiga na texé tá tiĩxü̃ ya natanüwa guxããrü yexera ixĩxẽ. 25Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Ñoma i naãnewa rü guxü̃ i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügü, rü poraãcü norü duü̃xü̃güxü̃ namugü. Rü ñu̱xũchi nügü yaxugügu rü norü duü̃xü̃güarü dauruü̃ i mexü̃gü nixĩgü. 26—¡Natürü pema rü tãũtáma ngẽxgumarüü̃ pixĩgü! Rü ngẽxguma texé naxwa̱xegu na guxããrü yexera tiĩxü̃ i petanüwa, rü name nixĩ na tügü ítarüxíraxü̃ i guxü̃ma i tümamücügütanüwa. Rü texé naxwa̱xegu na peeru tiĩxü̃ i petanüwa, rü name nixĩ i noxri rü guxããrü ngü̃xẽẽruü̃ tixĩ. 27—Rü ñoma i naãnewa rü corigü rü mechawa narütogü na nachibüexü̃ca̱x, rü norü duü̃xü̃gü nixĩ i ngẽma naxca̱x õna ixüxü̃ rü nüxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃. Natürü tatanüwa rü tama ngẽmaãcü nixĩ, erü choma i perü cori na chiĩxü̃ rü perü ngü̃xẽẽruü̃ chixĩ. 28—Rü pemagü nixĩ ga guxü̃guma chauxü̃tawa peyexmagüxü̃ ga yexguma ngúxü̃ chingexgu. 29—Rü ngẽmaca̱x i choma rü ãẽ̱xgacügüxü̃ pexü̃ chixĩgüxẽẽ yema chaunatü ãẽ̱xgacüxü̃ choxü̃ ingucuchixẽẽxü̃rüü̃. 30—Rü ngẽmaãcü ãẽ̱xgacü íchixĩxü̃wa rü chomaã tá pechibüe rü tá pexaxegü. Rü ãẽ̱xgacüchicawa tá perütogü na norü maxü̃ca̱x nüxna pecagüxü̃ i guxü̃ma i Yudíugü —ñanagürü. 31Rü Pedruxü̃ ñanagürü ta ga Cori ga Ngechuchu: —Pa Pedrux, Chataná rü pexca̱x ínaca na chixexü̃maã poraãcü pexü̃ naxüxü̃ca̱x. 32—Natürü choma rü Chaunatüxü̃ cuxca̱x chaca̱a̱xü̃ na taguma nüxü̃ curüxoxü̃ca̱x na cuyaxõxü̃. Rü ngẽmaca̱x i cumax, Pa Pedru, rü ngẽxguma chauxca̱x cutaeguxgu, rü chanaxwa̱xe i nüxü̃ curüngü̃xẽẽ i cumücügü na nümagü rü yaxõgüechaãxü̃ca̱x —ñanagürü. 33Rü ñanagürü ga Pedru: —Pa Corix, choma rü marü íchamemare na wüxigu cumaã na chapoxcuxü̃ rü e̱xna wüxigu cumaã na chayuxü̃ —ñanagürü. 34Natürü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Pedrux, cumaã nüxü̃ chixu rü ñomatama i chütaxü̃gu naxü̃pa na ota ic̱axü̃, rü cuma rü tomaẽ̱xpü̱xcüna tá nüxü̃ quixu na tama choxü̃ cucuáxü̃ —ñanagürü. 35Rü yexguma ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güna naca, rü ñanagürü: —Yexguma pexü̃ chimugügu ngearü chocaã̱xgüxemaã rü ngearü dĩẽruã̱xgüxemaã rü ngearü chapatuã̱xgüxemaã, ¿rü ṯacü pexü̃́ taxuxü̃ ga yexguma? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Taxuü̃ma —ñanagürügü. 36Rü yexguma norü ngúexü̃güxü̃ ñanagürü ga Ngechuchu: —Natürü ñu̱xma rü texé ya petanüwa ya chocaã́xẽ rü tanaxwa̱xe na ítayangexü̃ i tümaãrü choca rü tümaãrü dĩẽruchixü̃ rü ta. Rü ngẽxguma texé ngearü taraã̱xgu rü tanaxwa̱xe i namaã tataxe i tümaãrü gáuxü̃chiru na tümaãrü poxü̃ruü̃ i taraca̱x tataxexü̃ca̱x. 37—Erü pemaã nüxü̃ chixu rü chauchiga nixĩ i ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Wüxi i máẽtaxü̃rüü̃ tá nanapoxcugü rü tá nayama̱xgü”, ñaxü̃. Erü guxü̃ma i ngẽma chauchiga ümatüxü̃ i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü aixcüma ngẽmaãcü tá ningu —ñanagürü. 38Rü yexguma ga norü ngúexü̃gü rü ñanagürügü: —Pa Corix, nuã nangẽxma i taxre i tara —ñanagürügü. Rü nüma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Marü ningu i ngẽma —ñanagürü. 39Rü yexguma ga Ngechuchu rü ínaxũxũ ga guma ĩãnewa. Rü Oríbunecüarü Ma̱xpǘnewa naxũ, yerü woetama nacüma nixĩ ga yéma na naxũũxü̃xü̃. Rü norü ngúexü̃gü rü ta nawe narüxĩ. 40Rü yexguma yema nachicawa nanguxgu, rü norü ngúexü̃güxü̃ ñanagürü: —¡Tupanana naxca̱x pec̱a na pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x na tama Chatanáãrü ügagu chixexü̃gu pey̱ixü̃ca̱x! —ñanagürü. 41Rü yexguma ga Ngechuchu rü yéamaxü̃ra 50 ga metruwa norü ngúexü̃güna naxũ. Rü yexma nacaxã́pü̱xü rü nayumüxẽ. 42Rü ñanagürü: —Pa Chaunatüx, ngẽxguma cuma cunaxwa̱xegu, ¡rü nüxna choxü̃ ínanguxuchixẽẽ i ñaã ngúxü̃ i tá choxü̃ üpetüxü̃! Natürü chanaxwa̱xe i cunaxü i curü ngúchaü̃ rü tama i choxrü —ñanagürü. 43Rü yexguma wüxi ga daxũcü̱̃ã̱x ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃ rü naxca̱x nango̱x, rü nanaporaxẽẽ. 44Rü poraãcü nanaxi̱xãchiãẽ ga Ngechuchu, rü yemaca̱x yexeraãcü nayumüxẽ. Rü yema na naxi̱xãchiãẽxü̃maã poraãcü nanaxaiyaãchi. Rü guma norü aiyacümaã nichuruxü̃ne. Rü ñoma nagü waixü̃müãnewa ichuruxü̃rüü̃ nixĩ ga norü aiyacü. 45Rü yema ínayumüxẽxü̃wa rü inachi ga Ngechuchu, rü norü ngúexü̃gütanüwa naxũ. Rü nüxü̃ inayangau ga na ínapeexü̃ yerü norü ngechaü̃maã düxwa nayaxtae. 46Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ ípepee? ¡Íperüdagü rü Tupanana naxca̱x pec̱a na pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x na tama Chatanáãrü ügagu chixexü̃gu pey̱ixü̃ca̱x! —ñanagürü. 47Rü yexguma íyadexayane ga Ngechuchu, rü yéma nangugü ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü. Rü Yuda ga Ngechuchuarü ngúexü̃chire̱x ixĩxü̃ nixĩ ga naxũpe̱xexü̃. Rü Ngechuchuca̱x nixũ na nüxü̃ nachúxãcüma nüxü̃ namoxẽxü̃ca̱x. 48Rü Ngechuchu rü ñanagürü: —Pa Yudax, ¿tü̱xcüü̃ wüxi i chúxumaã cuchauechitae? —ñanagürü. 49Rü yema togü ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü ga naxü̃tawa yexmagüxü̃, rü yexguma nüxü̃ nadaugügu ga yema ngupetüxü̃ rü ñanagürügü nüxü̃: —Pa Corix, ¿cunaxwa̱xexü̃ na taramaã tanaḏaixü̃? —ñanagürügü. 50Rü wüxi ga Ngechuchuarü ngúexü̃ rü paigüarü ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃xü̃ nanapi̱xẽẽ, rü ínanadae ga norü tügünechinü. 51Natürü Ngechuchu rü ñanagürü: —¡Ngexrüma na pegü namaã peḏaixü̃! —ñanagürü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü yema yatü ga ídaechinüxü̃xü̃ ningõgü, rü nanamexẽẽ. 52Rü Ngechuchu namaã nidexa ga yema ãẽ̱xgacügü ga norü yauxwa yéma ĩxü̃. Rü yema ãẽ̱xgacügütanüwa nayexmagü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü tupauca ga taxü̃neãrü purichíagüarü ãẽ̱xgacügü, rü Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ taragü rü naĩxmena̱xãgümaã chauxca̱x nuã pexĩ ñoma wüxi i ngĩ́ta̱xáxü̃ chiĩxü̃rüü̃? 53—Rü guxü̃ ga ngunexü̃gu ga yexguma petanüwa chayexmagu ga tupauca ga taxü̃newa, rü tama choxü̃ piyauxgü. Natürü marü nawa nangu na pexü̃́ natauxchaxü̃ na choxü̃ piyauxgüxü̃, erü ñoma nixĩ i ngora na naporaxü̃ i Chataná —ñanagürü. 54Rü Ngechuchuxü̃ niyauxgü, rü paigüarü ãẽ̱xgacüpatawa nanagagü. Rü Pedru rü nawe narüxũ, natürü yaxü̃guma nüxü̃́ nixũchigü. 55Rü yéma paigüarü ãẽ̱xgacüpataa̱xtüarü ngãxü̃wa, rü purichíagü nanaxügü ga wüxi ga üxü. Rü nüxü̃ ínachomaẽguãchi. Rü Pedru rü ta yéma natanüwa narüto. 56Rü yexguma yéma üxücutüwa nato̱xgu ga Pedru, rü wüxi ga ngecü ga ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃ nüxü̃ idau. Rü meãma nüxü̃ idawenü, rü ngĩgürügü: —Ñaã yatü rü Ngechuchutanüxü̃ nixĩ —ngĩgürügü. 57Natürü Pedru rü tama nüxü̃ nacuáxchaü̃ ga yema ore, rü ñanagürü: —Pa Ngecüx, choma rü tama nüxü̃ chacua̱x ya yima Ngechuchu —ñanagürü. 58Natürü yixcamaxü̃ra rü to ga duü̃xü̃ Pedruxü̃ nadau, rü ñanagürü nüxü̃: —Cuma rü ta Ngechuchutanüxü̃ quixĩ —ñanagürü. Natürü Pedru nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Tama nixĩ, Pa Yatüx. Tama natanüxü̃ chixĩ —ñanagürü. 59Rü wüxi ga ngora ngupetüguwena rü to ga duü̃xü̃ rü nüxĩ ñanagürüama: —Aixcümaxü̃chi ñaã yatü rü Ngechuchutanüxü̃ nixĩ, erü Gariréaanecü̱̃ã̱x nixĩ —ñanagürü. 60Rü yexguma ga Pedru rü ñanagürü: —Pa Yatüx, tama nüxü̃ chacua̱x na ṯacüchigaxü̃ quixuxü̃ —ñanagürü. Rü yexgumatama Pedru íidexayane rü nica ga ota. 61Rü yexguma ga Cori ga Ngechuchu rü Pedruca̱x nügü ínidau. Rü nüma ga Pedru rü nüxna nacua̱xãchi ga yema ore ga Cori ga Ngechuchu namaã nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: “Ñomatama i chütaxü̃gu naxü̃pa na ota ic̱axü̃, rü tomaẽ̱xpü̱xcüna tá nüxü̃ quixu na tama chorü duü̃xü̃ quiĩxü̃”, ñaxü̃. 62Rü yexguma ga Pedru rü ínaxũxũ ga yéma. Rü poraãcüxüchi naxaxu. 63Rü yema yatügü ga Ngechuchuna daugüxü̃, rü nagu nidauxcüraü̃gü, rü nüxna nanac̱uaixcagüxü̃. 64Rü nayadüxétügü, rü nachiwegu nidagügü, rü ñanagürügü: —¡Nüxü̃ nacua̱x na texé cuxü̃ na idagüxü̃! —ñanagürügü. 65Rü muxü̃ma ga to ga ore ga chixexü̃ namaã nixugüe. 66Rü yexguma yangunegu rü nangutaque̱xegü ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü, rü paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Rü ñu̱xũchi norü purichíagüxü̃ namu na nape̱xewa Ngechuchuxü̃ nagagüxü̃ca̱x. Rü yéma Ngechuchuna nacagü, rü ñanagürügü: 67—Toma rü nüxü̃ tacuáxchaü̃ rü cuma quiĩxü̃ i Cristu rü e̱xna tama. ¡Tomaã cugü ixu! —ñanagürügü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ngẽxguma chi pemaã nüxü̃ chixuxgu na choma chiĩxü̃ i Cristu, rü tãũ chima choxü̃́ peyaxõgü. 68—Rü ngẽxguma chi pexna chacaxgu na ṯacüca̱x choxna pec̱axü̃, rü tãũ chima choxü̃ pengãxü̃ga, rü tãũ chima choxü̃ pinge̱xgü. 69—Natürü ñu̱xmawena rü choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃ rü Chaunatü ya Tupana ya poracüxü̃tawa tá changẽxma —ñanagürü. 70Rü yexguma guxü̃ma ga yema ãẽ̱xgacügü nüxna nacagü, rü ñanagürügü: —¿E̱xna cuma quiĩxü̃ i Tupana Nane? —ñanagürügü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngü̃. Tupana Nane chixĩ ngẽxgumarüü̃ i pematama nüxü̃ pixuxü̃rüü̃ —ñanagürü. 71Rü yexguma nügümaã ñanagürügü ga yema ãẽ̱xgacügü: —Ñu̱xma rü marü taxuca̱xma naxca̱x tadau i to i duü̃xü̃gü i nüxü̃ ixuxü̃ i ñaã yatüchiga. Erü yixematama marü naã̱xwatama nüxü̃ taxĩnüẽ i norü ore na ñuxũ ñaxü̃ —ñanagürügü.


text:
Cotinus coggygria
El Cotinus coggygria o apò Rhus cotinus (en Bresà: Rös ma apò Cöden o Scöden[1]), l'è 'na piànta de la famìa de le Anacardiaceae uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia enfìna a l'Himalaya e a la Cìna.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta con portamènt de boscài che de sòlit la pàsa mìa i tré méter de altèsa e la fa sö 'n mòcc de ram.
Le fòie i è a fùrma de öf o quàze rotónde de culùr vért ciàr en primaéra ma che le diènta róse rosènte prima de crödà 'n autunno. I è lónghe de 3 a 8 centìmetri e l'òrlo de la fòia l'è 'ntréch.
El fiorés tra màgio e zögn. El fiùr l'è 'na 'nfiurescènsa che se 'nsömèa 'n pó a chèla de l'ùa ma 'nvéce de pènder en zó la rèsta drìta. Ògna gràta l'è lónga de 15 a 20 cm e la pórta divèrsi fiurilì con sich pétali picinì de culùr crèm-zaldì. Divèrsi fiùr i rìa mìa a svelöpàs en fröt e i se trasfùrma 'ndèna spéce de piömitìna ròza-zaldìna che la vé a furmà 'na spéce de nìgol entùren ai fröcc che 'nvéce i è riàcc a furmàs.
El fröt l'è n'a drüpitìna de póch milìmetri, sèca e a fùrma de cör o de pér, che prìma l'è vérda e dòpo la vé négra e löstra.
La scórsa del trónc l'è apéna apéna screpolàda e de culùr maròn con dèle màcie piö ciàre.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rös el crès endèl'Euròpa centro-meridiunàl, del Mar d'Azov a la Francia meridiunàl e pò anche 'ndèle regiù sud-ocidentài de l'Asia, la rìa 'nfìna a l'Armenia e a la Siria. 'N Itàlia, la crès suratöt al centro-nord (föra che 'n Val d'Aòsta).
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se fa dét endèi boscài, 'n mès a le préde calcàree de 0 a 900 méter. La crès ontéra 'nsèma a la rùer, a la tàera e al fràsen.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le fòie i éra doperàde per consà le pèi.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Elisa Zersi, Prospetto delle piante vascolari spontaneee o comunemente coltivate nella provincia di Brescia, 1871 - Brescia


text:
Caṣîna
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Caşîna (Casina in italiân) l’é un cmûn ed 4.390 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é a sîra e a 28,5 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Al teritôri dal cmûn l’é in ‘na puşisiòun geogrâfica centrêla ind l’Apenèin arzân a la ‘stèsa distânsa tr’al còunchi ed l' Èinsa, ch’ al divéd l'arzân dal pramşân e dal Sècia, fra l’arzân e al mudnèiş, l’é a cavâl dal principêli còunchi di fiòm ch’ a sègnen la mèdia muntâgna: Cróstel, Tasòbi, Treşnêr, Cerèşla, Câmpla e l’incrôş ‘d impurtânti stôrichi véi matéldichi. Cun al só frasiòun e burghêdi al se şlêrga insém a un teritôri masmamèint campagnōl.
Al fà pêrt ed la Cumunitê ed la Muntâgna ed l’Apenèin arzân
Stòria
Al nòm Caşîna sèmbra ch’al deşvègna da ‘n’antîga cassina oséja ‘na cà da cuntadèin. Storicamèint în stêdi pió impurtânti al tânti frasiòun sparpagnêdi ind al teritôri, però ind sècol în stêdi dêdi a divêrs, dal vôlti nemîgh tr’a ‘d lōr, cèinter civîl o ‘d la cêşa cme Paól, Carpnèida, Canòsa e Sân Pôl. La zôna ed Caşîna l’ēra divîşa fîn a l’Otsèint fra i Duchêt ed Pèrma e còl ed Mòdna. La préma strêda grânda ed l’Apenèin arzân, la Strêda Duchêla ed la Lunigîna vrûda da i Dóca d’Este a la fîn dal ‘700 e pó finîda int al 1843, l’à fât ed Caşîna un cèinter impurtânt pr’al cumunicasiòun muntanêri cun al colegamèint ed Rèz al Mêr Légor
Al medioēv, in dó s’ é rinfursê la râsa estèins insém al mudnèiş e a l’ arzân, l’à purtê a l’ urganişasiòun dal teritôri per fèdev, ch ‘ j àn ralentê al şvilóp stôrich e civîl de sté tèri, ch' àn lasê scampêr, fîn quêşi a i nôster dé, i sègn fònd ed la civiltê cuntadèina ‘d urègin medievêla.
Al Cmûn ed Caşîna l’é ste fât int al 1861, cun al decrēt Farini, cun la rifōrma ed la polética ed l’ aministrasiòun gnûda dôp l’unificasiòun nasionêla. La só nasîta l’à riunî i teritôri dal frasiòun stôrichi ed Sarşân, Giandêt, Paól, Lèguegn e Curtògn. Int al Novsèint, cme tót l’Apenèin arzân, ânch cla zôna ché l’à cgnusû un şvilóp in mâsma cuntadèin, cun ‘n brósca acelerêda ind j ân Sinquânta, che n’àn fât un cèinter asê impurtânt per la cunuméia agrécola e di servési coleghê. La situasiòun dal dé d’incō la mèt insèm lêrghi testimuniânsi ed realtê cuntadèini, incòra bèin piantêdi e vîvi, tachêdi a la produsiòun dal famōş furmàj Grâna , in agòst a’s tîn ‘na fēra cgnusûda, cun di sègn ed mudernitê cunômica e civîl, préma ed tót int al Cèinter e int la zôna artigianêla, cun un bòun sistêma ed servési e cun ‘n’ ufêrta turéstica in cunténov şvilóp. Al tót in ‘n ambiĵnt ed culèina cun un móc d’arciâm de stôria, d’arcitetûra e ‘d paeşâg. Al teritôri l’é traversê da la SS63, òna dal strêdi principêli ed la pruvîncia arzâna e dal Strêdi Pruvincêli n° 11 e n° 54
Frasiòun principêli
Curtògn, Giandêt, Leguègn, Miliêra, Paól, Piâns, Sarzân, Bergògn, Surdèi, Brógna, Faiēt, Vercâl, Barasòun, Muntêl, Beşanèla, Belèo, Al Bôch, La Stèla.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Bronz
El bróns l'è una léga metàlica costitüìda de ram e de 'n óter metal, che 'l pöl véser l'alumìnio, el nìchel, el berilio o 'l stagn. Endèl parlà de tocc i dé però la paròla "bróns" la se referés a la léga de ram e stagn.
L'è 'n materiàl metàlich che g'ha ìt 'na grant emportànsa endèla stória de l'evulusiù tecnològica de l'òm, zamò ai albùr de la sò stória: artefàcc de ram e bróns i è stacc troàcc en siti archeològich de cità sumére del 3000 prìma del Signùr e piö o méno contemporànee del Egìto.
L'üzo del bróns, el s'ìa difundìt isé tat endèla stória che 'l g'ha dat el nòm a töt en stàde de l'evulüsiù de la civiltà de l'òm: l'età del bróns.


text: 1Pa Chauxacügüx, pexca̱x chanaxümatü i ñaã ore na tama chixexü̃ pexügüxü̃ca̱x. Natürü ngẽxguma chi wüxie chixexü̃ ü̱xgu, rü nangẽxma ya tümaẽ́tüwa chogücü nüxna ya Tanatü ya Tupana na tama tüxü̃ napoxcuxü̃ca̱x. Rü yima nixĩ ya Ngechuchu ya Cristu ya aixcüma mecü ixĩcü. 2Rü guma Ngechuchu ya Cristu rü nügü inaxã rü nayu na naxütanüãxü̃ca̱x ga tórü pecadugü. Rü tama tórü pecadugüxicatama naxütanü, natürü guxü̃ma i duü̃xü̃güarü pecadugü ta naxütanü. 3Rü ngẽxguma chi naga ixĩnüẽgu i ngẽma tüxü̃ namuxü̃ ya Tupana, rü nüxü̃ tacua̱x na aixcüma nüxü̃ icuáxü̃. 4Rü ngẽxguma chi wüxie: “Choma rü Tupanaxü̃ chacua̱x”, ñagügu, natürü tama naga taxĩnügu i ngẽma tüxü̃ namuxü̃ ya Tupana, rü wüxi i dorata̱xáxü̃ tixĩ. 5Natürü yíxema naga ĩnüxẽ i ngẽma tüxü̃ namuxü̃ ya Tupana, rü aixcümaxü̃chi Tupanaxü̃ tangechaü̃. Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱xgü na aixcüma Tupanaãrü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃. 6Rü yíxema: “Tupanaãrü duü̃xü̃ chixĩ”, ñagüxe, rü name nixĩ na meã tamaxü̃xü̃ yema Ngechuchu ya Cristu meã maxü̃xü̃rüü̃. 7Pa Chaueneẽgüx, tama wüxi i ngexwacaxü̃xü̃ i Tupanaãrü mu nixĩ i pexca̱x chaxümatüxü̃. Natürü ñaãtama noxriarü ügügumama pexü̃́ yexmaxü̃ ga mu nixĩ. Rü ñaãtama nixĩ i Tupanaãrü mu ga nuxcümaü̃xü̃ ga marü nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. 8Natürü ñaã Tupanaãrü mu i pexca̱x chaxümatüxü̃ rü guxü̃guma nangexwacaxü̃. Rü ngẽxguma naga pexĩnüẽgu i ñaã Tupanaãrü mu na pegü pengechaü̃güxü̃, rü tama ẽãnexü̃watama pemaxẽ, natürü Cristurüü̃ ngẽma ngóonexü̃ i aixcüma ixĩxü̃wa pengẽxmagü. 9Rü ngẽxguma chi wüxie: “Choma rü ngẽma ngóonexü̃wa changẽxma”, ñagügu, natürü tümaẽneẽchi taxaixgu, rü ẽãnexü̃watama tangẽxma. 10Yíxema tümaẽneẽxü̃ ngechaü̃xẽ rü ngóonexü̃wa tamaxü̃, rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ pecadu taxü. 11Natürü yíxema tümaẽneẽchi aixe, rü ẽãnexü̃watama tamaxü̃, rü ẽãnexü̃gu tixũ. Rü tama nüxü̃ tacua̱x na ngextá taxũxü̃, erü tümaca̱x naxẽãne. 12Pa Chauxacügüx, pexca̱x chanaxümatü erü Cristugagu Tupana marü pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i perü pecadugü. 13Pa Papagüx, pexca̱x chanaxümatü i ñaã ore erü nüxü̃ pecua̱xgü ya Tanatü ya Tupana ga noxriarü ügügumama yexmacü. Pa Ngextü̱xücügüx, pexca̱x chanaxümatü erü marü nüxü̃ perüyexera i ngẽma ṉg̱oxo i Chataná i chixexü̃ãrü üruü̃. 14Pa Buxü̃güx, pexca̱x chanaxümatü erü marü nüxü̃ pecua̱xgü ya Tanatü ya Tupana. Pa Papagüx, pexca̱x chanaxümatü erü marü nüxü̃ pecua̱xgü ya Tanatü ya Tupana ga noxriarü ügügumama yexmacü. Pa Ngextü̱xücügüx, pexca̱x chanaxümatü erü peporae, rü guxü̃guma peãẽwa nangẽxma i Tupanaãrü ore, rü marü nüxü̃ perüyexera i ngẽma ṉg̱oxo i Chataná i chixexü̃ãrü üruü̃. 15¡Tãxṹ i pexü̃́ nangúchaü̃xü̃ i ñoma i naãne rü norü ngẽmaxü̃gü! Ngẽxguma chi texéaxü̃́ nangúchaü̃gu i ñoma i naãne rü tama Tanatü ya Tupanaxü̃ tangechaü̃. 16Erü guxü̃ma i ngúchaü̃gü i ñoma i naãnewa ngẽxmaxü̃ rü ñoma i naãneãrütama nixĩ rü tama Tupanaãrü nixĩ. Rü ngẽma ngúchaü̃gü rü ngẽma nixĩ i taxüneãrü ngúchaü̃gü, rü taxetüarü ngúchaü̃gü, rü yigü na icua̱xüü̃güxü̃ tórü ngẽmaxü̃gümaã. 17Natürü ñoma i naãne rü guxü̃ma i ngúchaü̃gü i nawa ngẽxmaxü̃ rü tá nagu̱x. Natürü yíxema Tupanaga ĩnüxẽ rü guxü̃gutáma tamaxü̃. 18Pa Chauxacügüx, paxa tá nagu̱x i ñoma i naãne. Pema rü marü nüxü̃ pexĩnüchiga rü tá ínangu i wüxi i Cristuarü uwanü, natürü marü ínangugü i muxü̃ma. Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na marü nagúxchaü̃xü̃ i ñoma i naãne. 19Rü ngẽma Cristuarü uwanügü rü tatanüwatama nangẽxmagüchire̱x, natürü tama aixcüma tatanüxü̃ nixĩgü, erü ngẽxguma chi tatanüxü̃ yixĩgügu rü tatanügu chitama narücho. Natürü marü tatanüwa ínachoxü̃ na meãma nüxü̃ icuáxü̃ca̱x na tama aixcüma tatanüxü̃ yixĩgüxü̃. 20Natürü pema rü Cristu marü pexna nanamu i Naãẽ i Üünexü̃, rü ngẽmaca̱x meãma nüxü̃ pecua̱x i Tupanaãrü ore. 21Rü ñu̱xma rü tama nixĩ na tama nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x na pexca̱x chaxümatüxü̃. Natürü pexca̱x chanaxümatü erü marü meãma nüxü̃ pecua̱x i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. Rü nüxü̃ pecua̱x rü ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃wa rü nataxuma i dora. 22¿Texé tiĩxü̃ ya yíxema idorata̱xáxe? Yíxema: “Ngechuchu rü tama aixcüma Cristu ya Tupana Nane nixĩ”, ñagüxe, tixĩ ya idorata̱xáxe. Yíxema tixĩ ya Cristuarü uwanü, erü tama nüxü̃ tacuáxchaü̃ ya Tanatü ya Tupana rü Nane ya Ngechuchu. 23Guxãma ya yíxema tama nüxü̃ cuáxchaü̃xẽ ya Tupana Nane ya Ngechuchu, rü tama nüxü̃ tacuáxchaü̃ ta ya Tanatü ya Tupana. Natürü yíxema Ngechuchuaxü̃́ yaxṍxẽ, rü Tanatü ya Tupanaãxü̃́ rü ta tayaxõ. 24Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i peyaxõgüama i ngẽma ore ga noxri nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. Rü ngẽxguma peyaxõgüamagu i ngẽma ore ga noxri nüxü̃ pexĩnüẽxü̃, rü aixcüma norü duü̃xü̃gü pixĩgü ya Tupana Nane ya Ngechuchu rü Tanatü ya Tupana. 25Rü nümatama ya Ngechuchu ya Cristu nixĩ i tamaã inaxunetaxü̃ na tüxna naxããxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 26Nangẽxma i duü̃xü̃gü i chixexü̃wa pexü̃ gagüchaü̃xü̃. Rü ngẽmachiga nixĩ i pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã ore. 27Natürü pema rü marü Cristu pexna nanamu i Naãẽ i Üünexü̃, rü guxü̃guma pewa nangẽxma. Rü ngẽmaca̱x tama penaxwa̱xe i to i perü ngúexẽẽxü̃ erü nümatama i Naãẽ i Üünexü̃ rü pexü̃ nangúexẽẽ i guxü̃ma. Rü norü ngu̱xẽẽtae rü aixcüma nixĩ rü tama dora nixĩ. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na guxü̃guma Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃, ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ pexü̃ ngúexẽẽxü̃ãcüma. 28Rü ñu̱xmax, Pa Chauxacügüx, rü name nixĩ na meãma Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃ na tama nüxü̃ imuü̃ẽxü̃ca̱x, rü tama ixãneẽxü̃ca̱x nape̱xewa i ngẽxguma wena nuã naxũxgu. 29Pema nüxü̃ pecua̱x na Cristu rü aixcüma mecü yiĩxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta name nixĩ na nüxü̃ pecuáxü̃ na guxü̃ma i duü̃xü̃gü i mexü̃ ügüxü̃ rü Tupanaxãcügü na yixĩgüxü̃.


text:
Còrsich
Còrsich (Corsico) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 35 196 abitant.
El paes el se troeuva longh el Navili Grand e la confina con Milan.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Còrsich la nass intorna al 1200 in del territòri percors del canal del Navili Grand, la costruzion del qual l'è scominciada vers el 1259 a òpera del Marin Torrian. La famiglia di Torrian l'è stada battuda di Viscont in de la Battaglia de Des (1277), che hinn divegnuu i padron de Milan per oltra duu secoi. Còrsich, che la faseva part del Ducaa de Milan, la gh'aveva in sul pròppi territòri la Tegnuda Torrian (poeu Viscont) e la villa del condotter Niccolò Piccinino (1380-1444), general al servizzi del Filipp Maria Viscont. In del 1525 a Còrsich l'è stada fondada l'Opera Pia Vimercati per la distribuzion del pan ai famili pòver.
In del 1706 Còrsich l'è stada quarter general de l'esercit austriach de l'Eugeni de Savòia, che 'l batt l'ultim governador spagnoeu.
Milan e 'l sò territòri passen donca del domini spagnoeu a quell austriach (1706-1859), con dò interruzion frances. In età napoleòniga (1811-1816) a Còrsich hinn staa taccaa i comun de Assagh, Bazzana, Bazzanella, Buccinasch, Gud Gambaree, Loiran, Roman Banch, Ròvid, Trezzan e Terzagh, ma con la costituzion del Regn Lombard-Venet quij union chì hinn staa annullaa.
A l'unità d'Italia (1861) l'economia de Còrsich l'è anmò prevalentement agricola e zootecnica, con la nassida di primm aziend caseari. In del 1863 Còrsich (che l'a gh'aveva on teeritòri pussee grand de quell d'incoeu) la cuntava 1600 abitant, di quai domà 23 abitant podeven votà. Ai elezion amministrativ del 30 luj 1905 gh'hann diritt de vot 194 abitant per ses consilier amministrativ.
Ai inizzi del Noeufcent scomincen a vess dervii i primm industri (de la carta e de la vederceramica). Duranta la Prima Guerra Mondial, moeuren 90 abitant de Còrsich. Ai elezion del 1921 Còrsich la vota in maggioranza i comunista, menter i fascista ciappen domà el 20% di preferenz. I fascista dòpren anca a Còrsich la violenza e pòrten el terror e menter in di elezion del 1924 in Italia conquisten la maggioranza cont el 66,3% di vot, a Còrsich vegnen battuu con manch del 40%. El desenni dòpo el ved ona migrazion granda del Venet e de la Provincia de Bergom, tanto che al princippi de la Segonda Guerra Mondial la popolazion la riva i 8000 abitant. La guerra la gh'ha di effett terribil su la popolazion che la subiss, oltra a la miseria, anca i bomb di aeroplan di Leaa. Dòpo l'Armistizzi del 1943, a Còrsich el moviment de liberazion l'è giamò organizzaa in la 113^ Brigada Garbali.
Dòpo la guerra, Còrsich la ven amministrada longament di comunista e di socialista. In di ann del boom econòmich, la subiss l'immigrazion che la ven del sud de l'Italia, e la gh'ha on aument nodevol de la popolazion, tanto che in del 1981 la riva ad avègh quas 40000 abitant.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Còrsich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Maranello
Maranello (endèla parlàda locàl Maranèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 15.875 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 32 km², per 'na densità de 496 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelvetro di Modena, Fiorano Modenese, Formigine, Marano sul Panaro, Serramazzoni.
La Feràri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Maranèl l'è famùs en töt el mónt perchè gh'è 'l stabilimènt de la Ferrari, la scuderìa de màchine de córsa fondàda de Enzo Ferrari.


text:
Bischofszell
Bischofszell a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 5608 abitant.
El cumün de Bischofszell al se tröva a una altitüden de 506 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hauptwil-Gottshaus, Hohentannen, Kradolf-Schönenberg, Niederbüren (SG), Niederhelfenschwil (SG), Waldkirch (SG), Zihlschlacht-Sitterdorf.
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuttlingen, SW-Germany
Gallery[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bischofszell in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- [1] Sit ufizial in Tudesch.
- [2] "Roses and Culture Week" Sit ufizial in Tudesch.