text:
Play Suisse
Serias, films e documentaziuns da tut las regiuns linguisticas: quai è la plattafurma da streaming naziunala Play Suisse.
Radio RTR
Il program da radio en rumantsch cun novitads, infurmaziuns da la regiun, divertiment e musica da tut las spartas – cunzunt da la scena da musica grischuna.
RTS Deux
Divertiment ed emoziun: muments da sport gronds e pitschens e documentaziuns singularas. In lieu da scuntrada per il grond kino e per emissiuns d'uffants e da giuvenils.
Website RSI
Access direct al mund da RSI: in mix d'actualitad, infurmaziuns davart las emissiuns e servetsch. Cun ina survista dal program ed infurmaziuns davart l'interpresa.
Rete Tre
Program da musica moderà luccamain cun ils pli novs trends da pop e rock. Plain umor ed al puls da la giuventetgna.
RSI LA 1
Program cumplain cun in mix d'infurmaziun, cultura e divertiment per tuts. Emissiuns d'infurmaziun, films documentars e per part atgnas producziuns da film per in public italofon en tut la Svizra.
Apps RTS
Las apps da RTS per acceder als programs a moda mobila. Infurmaziuns actualas dals secturs novitads, sport e divertiment.
Website RTR
Access direct al mund da RTR: in mix d'actualitad, infurmaziuns davart las emissiuns e servetsch. Cun ina survista dal program ed infurmaziuns davart l'interpresa.
Option Musique
Savoir-vivre or dal radio cun chansons francofonas e blera musica giuvna svizra senza foss dal rösti. Mintg'ura novitads curtas ed infurmaziuns da servetsch.
SRF info
Program d'infurmaziun cun emissiuns e contribuziuns gia emessas sin SRF 1 u SRF zwei. Punctualmain transmissiuns en directa d'impurtanza naziunala.
Radio SRF 1
Musica, divertiment, temas da la societad e tips e trics per prest mintga gust. Novitads ed infurmaziuns profundadas cun contribuziuns cumplessivas da las regiuns.
TR
90 minutas l'emna emissiuns rumantschas d'infurmaziun e da profundaziun per giuven e vegl. Emissiun sin SRF1 cun suttitels tudestgs (TXT 777).
RSI LA 2
Program che focussescha il sport, transmissiuns en directa e debattas e che repeta las pli impurtantas emissiuns da novitads e da cultura da RSI LA 1.
Rete Uno
Musica, divertiment e novitads actualas naziunalas e regiunalas per in vast public sco er infurmaziuns profundadas e reportaschas.
Radio SRF Musikwelle
Cultura populara svizra. Musica populara, schlagher, musica da saut – musica tradiziunala interpretada frestgamain. Vitiers novitads ed emissiuns da profundaziun dal program da SRF 1.
Website RTS
Access direct al mund da RTS: in mix d'actualitad, infurmaziuns davart las emissiuns e servetsch. Cun ina survista dal program ed infurmaziuns davart l'interpresa.
Radio SRF 4 News
Al current 24 uras a di – cun novitads, infurmaziuns ed infurmaziuns profundadas davart politica ed economia, scienza e cultura, societad e sport.
Website SRF
Access direct al mund da SRF: in mix d'actualitad, infurmaziuns davart las emissiuns e servetsch. Cun ina survista dal program ed infurmaziuns davart l'interpresa.
Rete Due
Reportaschas cun bler cuntegn da la cultura, da l'istorgia, da la scienza e da la societad. Focus musical: classica, jazz e musica mundiala.
Radio Swiss Classic
Classica spira: da capodovras fin a la perla nunenconuschenta. Moderà miaivlamain, cun passa 50 pertschient musica svizra.
SRF 1
Infurmaziun, furmaziun, cultura e divertiment per tuts. Program da televisiun cumplain cun ina gronda cumpart d'atgnas producziuns svizras, en spezial era films documentars e ficziun.
swissinfo.ch
Plattafurma multimediala cun reportaschas politicas, economicas, culturalas e socialas da la Svizra. En diesch linguas per in public internaziunal e per Svizras e Svizzers dal cor.
Radio Swiss Jazz
Jazz, blues, soul, standards da swing e bebop innovativ – internaziunal e made in Switzerland. Senza moderaziun.
Apps RSI
Las apps da RSI per acceder als programs a moda mobila. Infurmaziuns actualas dals secturs novitads, sport e divertiment.
Radio SRF Virus
Il pli nov sound. Cultura da pop giuvna. Vita urbana. En il focus: musica svizra frestga ed umans creativs e curaschus. La purschida giuvna lunsch davent dal mainstream.
Apps SRF
Las apps da SRF per acceder als programs a moda mobila. Infurmaziuns actualas dals secturs novitads, sport ed aura.
RTS Un
Infurmaziun, furmaziun, cultura e divertiment davart tut ils temas da la societad. Ina vasta purschida profundada cun atgnas producziuns e cun producziuns estras.
SRF zwei
Sport, films, serias, films documentars, novitads. L'emettur che mussa grondas emoziuns ed adina puspè eveniments da program nunspetgads.
Radio SRF 2 Kultur
Emissiuns profundadas davart temas actuals culturals, socials e scientifics. Vitiers classica e jazz – a travers tut las epocas.
Couleur 3
Giuven. Curaschus. Innovativ. Digital. In program da radio e da web original per spierts averts che apprezieschan cuntegns sfranads e che tschertgan scuvertas musicalas.
Radio SRF 3
Pop e rock cun concerts en directa e purtrets d'artists. Actualitads da la Svizra e dal mund e novs trends, comedy e sport.
Espace 2
Musica classica e contemporana, jazz e musica mundiala cun blers concerts en directa u emess pli tard.
La Première
Novitads da la Svizra e da l'exteriur, enritgidas cun infurmaziuns profundadas e reportaschas per mintga public. Musica, divertiment, societad, consum e cussegls per la vita.
Chattà nagins resultats


c: text/html

text:
Marmiröl
Marmiröl (nòm uficiàl en Italià: Marmirolo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 7 825 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 42,2 km² e 'na densità de 185 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gùit, Pòrt Mantuàn, Roarbèla, Valeggio sul Mincio (VR) e Ólta.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Marmiröl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Flurina Plouda Lazzarini, Yvonne Gienal
La famiglia Babulin – nouvas aventüras (vl)
Vallader
Lia Rumantscha, 2018, numer d’empustaziun 978-3-03900-156-9
Las aventüras da la famiglia Babulin cuntinueschan. Lupo vess jent marüschlas, Nic nu voul dar bütschs a tanta Teresa, Luisa sto ir a l’ospidal e Brutus? Brutus ha amo adüna noscha glüna ed es persvas cha nüglia ed ingün nu til po far temma, fin ch’el ha ün bel di ün inscunter tuot special our in üert. Bap ha üna botta sül frunt davo avair vis ün matsch da ballapè e mamma accumpogna a Luisa al prüm di da scoula. Na, lungurus nun esa propa mai pro la famiglia Babulin.
inclus: disc cumpact


text:
Trecastagni
Trecastagni (en Sicilià: Tricastagni) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 11 km a nòrt de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 8.936 abitàncc e 'na superfìce de 19,0 km².[1]
Trecastagni l'è tacàt ai cümü de: Pedara, San Giovanni la Punta, Viagrande e Zafferana Etnea.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Tenor in studi da la banca gronda UBS saja la raschun principala ch'ils tschains da locaziuns sajan sa reducids, ch'i dettia bleras abitaziuns vidas e ch'i vegnia construì vinavant novas abitaziuns. Ils pretschs per abitaziun affittadas sajan gia ì enavos in onn avant ch'ils pretschs d'abitaziuns da proprietad. Ils tschains sajan ì engiu l'onn 2016 per l'emprima giada dapi la midada dal millenni.
10'000 abitaziuns memia bler
En il medem mument restia l'activitad da construcziun auta. Adina dapli abitaziuns sajan vidas. Per l'ina che l'immigraziun saja ida enavos e per l'autra saja la populaziun creschida il 2017 per in terz pli pauc che l'onn 2013. Sche quai giaja vinavant uschia, possia i dar in nov record da abitaziuns vidas.
I na fa betg surstar ch'ils tschains van enavos, sche la populaziun crescha pli plaun ed i vegn tuttina bajegià bler.
Adina sch'i dettia dapli abitaziuns vidas, sche lura giajan era ils tschains da locaziun enavos, uschia Claudio Saputelli, il spezialist d'immobiglias da la banca UBS, envers las medias.
RR novitads 18:00


text:
Tenor il Cussegl naziunal na duai tgi che sesa en l'etascha da schefs d'ina cassa da malsauns betg survegnir ina paja nunlimitada.
Il Cussegl naziunal ha votà cun 113 cunter 74 vuschs per ina paja maximala per commembers da la direcziun da maximal 250'000 francs. Tgi che sesa en il cussegl d'administraziun, duai survegnir maximalmain 50'000 francs. Questa paja maximala duai er cumpigliar prestaziuns supplementaras sco las contribuziuns per la cassa da pensiun. La PLD crititgescha quest pass sco politica da simbol che n'haja nagina influenza sin l'autezza da las premias. Sco proxim decida il Cussegl dals chantuns.
Schefs da cassas da malsauns Cussegl naziunal pretenda paja maximala
Tenor il Cussegl naziunal na duai tgi che sesa en l'etascha da schefs d'ina cassa da malsauns betg survegnir ina paja nunlimitada.
RTR novitads 14:00


text:
Creschida si è Emilia Gadient-Clopath a Ziràn en ina famiglia da purs. Per ella era cler, ch'ella vul daventar in di nagut auter che pur. Ella na saja mai stada ina dunna da chasa. Quai era cler a sia magistra da lavurs manualas, Gadient-Clopath sa regorda:
Mia scolasta da lavurs manuala m'aveva ditg, per mai fissi meglier d'avair martè ed ina gutta en pugn che guglias da far chaltschiel.
Esser pura a Ziràn
Sin lur manaschi han els bun 40 tocs biestga. Vatgas da mulscher, tratga ed anc var trais fin quatter vatgas-mamma. Lur manaschi tutgia plitost tar ils gronds da Ziràn, nua ch'i dat otg bains purils. Quai sin 400 abitants. Ils purs tranter in l'auter sa gidian cura ch'i fetschia da basegn. Ma en general è ella leda, sch'ella na sto betg avair agid d'auters ed è sauna.
Dumondan ins ad Emilia Gadient-Clopath davart il futur dals purs da Ziràn, lura ha ella in bun sentiment, ella pensa ch'i giaja bain. Chalà hajan be quels ch'èn ids en pensiun fin uss. Era da lur vart è la successiun reglada. Avant paucs onns han els bajegià ina nova stalla che lur figl vegn a surpigliar.
La lavur a maun è la pli bella
Dal temp da pli baud sa regorda Emilia Gadient-Clopath gugent. In temp simpel ed onest, senza grond agid da differentas maschinas. Era sche maschinas portian blers avantatgs, preferescha Emilia la lavur a maun. Maschinas possian ins, suenter in tschert punct, be pli trair suenter enstagl da duvrar. Dir èsi dentant uschè u uschia:
Tge ch'i dovra per avair success sco pura? Segir plaschair. E lavurar stoss natiralmain era in zic, ma lez ston ils auters era. Ma ti stoss far gugent quai.
Gugent fa ella en mintga cas sia lavur. Nus essan mintga di cuntents, mintga di nua che nagut capita e nus pudain turnar a chasa è in bun di, di ella. Els hajan en sasez mintga di in di da success.


text:
Temp da bronz
Il temp da bronz è la perioda en l’istorgia da l’umanitad, en la quala objects da metal èn vegnids fatgs per gronda part da bronz. En l’Europa Centrala cumpiglia quest’epoca il temp da ca. 2200 fin 800 a.C. Il temp da bronz furma l’epoca d’amez entaifer la tripartiziun (temp da crap – temp da bronz – temp da fier) che Christian Jürgensen Thomsen ha sviluppà vers la mesadad dal 19avel tschientaner per sutdivider la preistorgia europeica e mediterrana. Questa divisiun tenor il material da fabricaziun (ch’è da cumplettar localmain tras in curt temp d’arom situà tranter il temp da crap e quel da bronz) sa lascha be applitgar sin l’Europa, l’Asia dal Vest e l’Africa dal Nord. Ultra da quai na di il material da fabricaziun da princip nagut davart il svilup cultural d’ina singula regiun u epoca. Las culturas autas da l’Asia Anteriura e da l’Egipta han per exempel cuntanschì lur zenit en il temp da transiziun tranter il neoliticum ed il temp da bronz.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
L’‹invenziun› dal bronz croda en il terz millenni a.C. Gia en il temp neolitic eran ils umans per part buns d’elavurar metals, però be tals che cumparan a moda pli u main pura gia en la natira sco aur, argient u arom. Tut tenor regiun vegn il temp da transiziun vers l’elavuraziun da bronz perquai er numnà temp d’arom (latin: chalcolithicum). Il bronz sez è in liament metallic che consista per 90 % d’arom e per 10 % da zin; cumpareglià cun l’arom è il bronz bler pli dir.
La ‹chadaina metallurgica› ch’era necessaria per producir il bronz ha effectuà midadas fundamentalas entaifer la structura sociala; questas pon valair sco tratg communabel da tut las culturas dal temp da bronz en il territori pertutgà. En rom da la controlla da las resursas (access als metals, metallurgia, vias da communicaziun e da commerzi) è sa sviluppada ina classa superiura (ch’ins vesa per exempel bain en la Cultura minoica); quest svilup è probablamain stà collià cun ina differenziaziun sociala ed ha manà a posiziuns da manader ereditaras.[1] Il bronz ha pussibilità d’accumular per l’emprima giada ritgezzas en ina furma che sa laschava transportar bain. Barras da bronz han ins alura er duvrà sco med da pajament. Il svilup d’abitadis fortifitgads fitg ferm e l’invenziun da la spada vegnan savens valitads sco indizis per in augment dals conflicts guerrils resp. dals assagls da rapinament.
La derasaziun ineguala dals giaschaments da metal – surtut dal zin ch’è fitg rar – ha manà ad ina rait da commerzi ‹globala›. Sper la distribuziun da raubas ha quella er gidà a derasar ideas culturalas. Il chat d’in bastiment da commerzi dal temp da bronz tardiv (Bastiment da Uluburun) cumprova a moda impressiunanta co che rauba fitg multifara vegniva martgadada sur lungas distanzas.
Differenzas regiunals durant il temp da bronz[modifitgar | modifitgar il code]
L’Asia Anteriura vala sco punct da partenza per il svilup da la tecnologia da bronz europeica. Da questa regiun è il nov material ed er la savida davart si’elavuraziun vegnida derasada pass per pass. En la Palestina sa lascha l’elavuraziun da bronz gia cumprovar per 3300 a.C., en l’Egipta ca. 2700 a.C., en l’Europa Centrala vers 2200 a.C. ed en l’Europa dal Nord enturn 1800 a.C. Il temp da bronz furma uschia in process da svilup che s’extenda en il spazi entaifer intervals che sa laschan distinguer relativamain cler sin l’axa cronologica (ins discurra perquai d’ina cronologia relativa). Da quai resulta in grond dumber da culturas archeologicas en ina sutdivisiun ch’è liada a la regiun. Per regla vegn l’epoca dividida en in temp da bronz tempriv, mesaun e tardiv. La dataziun absoluta da l’epoca e sia sutdivisiun varieschan da regiun a regiun tenor il process da derasaziun da l’elavuraziun dal bronz.
Cuntrari a las culturas da bronz europeicas han quellas en l’Asia Anteriura gia sviluppà emprimas scrittiras. Exempels furman las ieroglifas en l’Egipta, la scrittira a cugn en l’Orient Anteriur e la scrittira lineara B da la Cultura micenica. Quai lubescha da cumplettar, curreger e valitar per l’emprima giada ils chats archeologics cun agid da funtaunas scrittas.[2] En la scienza remplazzan ils nums dals regents e da las dinastias ch’èn cuntegnids en questas funtaunas successivamain il term ‹temp da bronz› sco med da classificaziun cronologic.
Origins dal temp da bronz en il Proxim Orient ed emprima derasaziun vers l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Egipta[modifitgar | modifitgar il code]
En l’istorgia da l’Egipta vegn il term ‹temp da bronz› quasi adina substituì tras las differentas epocas istoricas e dinastias ch’èn documentadas en las numerusas funtaunas scrittas. L’arom è gia documentà vers 4000 a.C. en la Cultura da Badari. En il proxim millenni è l’Egipta Sura vegnida dominada da la Cultura da Naqada e l’Egipta Sut da la Cultura da Maadi; omaduas culturas èn d’attribuir al temp d’arom. Il temp da bronz cumenza curt suenter la fundaziun dal stadi egipzian, vers 2700 a.C. Il Vegl Imperi (ca. 3000–2200 a.C.) sa lascha attribuir al temp da bronz tempriv; l’Imperi mesaun (ca. 2000–1650 a.C.) al temp da bronz mesaun ed il Nov Imperi (ca. 1550–1070 a.C.) al temp da bronz tardiv. Pir durant l’Imperi mesaun cumpara il bronz en quantitads pli grondas, entant ch’avant dominava l’arom u auters liaments d’arom ch’il bronz. Pervi da la mancanza da materias primas en l’Egipta vegnivan quasi tut ils products da bronz importads. Durant l’entira epoca han ins er duvrà vinavant utensils da crap.
Mesopotamia[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en l’Egipta era er gia sa sviluppada en la Mesopotamia ina cultura auta – dapi ca. 3500 a.C. – cun agricultura, scrittira, construcziun urbana ed organisaziun statala anc avant che l’arom – ch’era gia fitg derasà – è vegnì cumplettà tras il bronz. Il zin ch’era necessari per pudair elavurar bronz vegniva probablamain importà da las regiuns vischinas en il vest da l’Iran ed en l’Usbekistan. En il decurs dal segund millenni a.C. è la producziun da bronz sa derasada vastamain. Fin il pli tard enturn 1000 a.C. è lura il bronz vegnì substituì en l’entir Orient Anteriur tras il fier.
Arabia dal Sid[modifitgar | modifitgar il code]
Enfin ca. 3200 a.C. para d’avair existì en l’Arabia dal Sid ina moda da viver nomada. Silsuenter cumparan emprims abitadis stabels, la cheramica e la cultivaziun dad ers. Ins po distinguer differentas culturas localas cun abitadis ch’avevan per part ina grondezza da pliras hectaras. Cur ch’il bronz è vegnì introducì è grev da dir, l’arom u liaments d’arom èn cumprovads cun segirtad a partir da ca. 2500 a.C. Ins suppona che la tecnologia da metal saja vegnida importada da la Palestina. Il temp da fier cumenza qua enturn 1000 a.C., dal temp ch’è sa sviluppada l’emprima cultura auta.
Palestina[modifitgar | modifitgar il code]
En la Palestina cumenza il temp da bronz ca. 3300 a.C. Gia en il temp d’arom precedent era sa sviluppada qua in’elavuraziun da metal sin in fitg aut standard tecnic (en spezial en la regiun da Nachal Mischmar). Il temp da bronz palestinais è segnà da la fundaziun da citads-stadis. La Palestina giascheva da quel temp tranter trais culturas autas (Egipta, Siria e Mesopotamia) ed è vegnida influenzada fermamain da quellas.
Durant il temp da bronz tempriv (ca. 3300–2000 a.C.) èn blers vitgs vegnids abandunads a favur da novs abitads ch’avevan in caracter urban. Blers dad els eran fortifitgads fitg ferm, quai che lascha sminar temps guerrils. La vaschlaria aveva gia cuntanschì in aut stan tecnic; la cheramica era per part ornada cun maletgs. Objects en metal èn sa mantegnids be paucs da questa perioda, ma els laschan percorscher bunas enconuschientschas da la tecnica da liaments (cumbain ch’i na vegniva betg anc agiuntà da quel temp zin a l’arom). Ils morts vegnivan sepulids en fossas communablas stgalpradas directamain en il grip. Ins suppona ch’il pajais era organisà en furma d’in stadi-citad. Igl èn vegnidas a la glisch numerusas cumprovas d’in commerzi fitg vast. Dal temp tranter 2400 e 2000 a.C. datti fitg paucs chats archeologics en la Palestina.
Enturn 2000 a.C. cumenza alura il temp da bronz mesaun, il qual po valair sco temp da fluriziun. A l’entschatta da questa perioda viveva la populaziun a moda nomadica. A partir da 1800 a.C. han ins lura danovamain erigì abitadis urbans. Il commerzi cun l’Egipta fluriva. A Jericho han ins chattà numerusas fossas bain mantegnidas, las qualas cuntegnan surtut objects en lain sco mobiglias u cuppas. Dad auters lieus è sa mantegnì cliniez dad aur; e chats dad armas da bronz cumprovan ch’i vegniva uss er producì bronz per propi.
A partir da 1550 a.C. ha l’Egipta conquistà la Palestina; cun questa cesura cumenza en la Palestina il temp da bronz tardiv. Ils stadis-citad han percunter existì vinavant; medemamain è sa sviluppà da quel temp il diever da la scrittira en la regiun.
Cipra[modifitgar | modifitgar il code]
Sin l’insla Cipra è il temp da bronz sa sviluppà enturn il 2600 a.C. d’ina perioda dal temp d’arom (il qual ha cumenzà ca. 3900 a.C.). La Cipra posseda gronds giaschaments d’arom ed era perquai da gronda muntada entaifer il commerzi internaziunal. (Il num latin cuprum per ‹arom› è vegnì deducì dad aes cyprium, ‹metal da la Cipra›; da cuprum deriva er il term tudestg Kupfer.)
Sco ch’i para ha il temp da bronz tempriv chaschunà vieutas politicas pli grondas sin l’insla. Ils lieus da chat archeologics da quel temp giaschan surtut en il nord da l’insla; eventualmain hai er dà immigraziuns nà da l’Anatolia. Abitadis èn vegnids a la glisch be paucs; la perioda è surtut enconuschenta tras chats da fossas.
A partir dal temp da bronz mesaun (ca. 1900–1650 a.C.) sa laschan cumprovar vasts contacts tar autras costas da la Mar Mediterrana. Uschia vegn la Cipra per exempel er menziunada en texts da scrittira a cugn (sut il num Alaschia). La fin da questa perioda è stada segnada dad acts guerrils. Ins ha chattà bleras armas ed ils abitadis da quel temp èn fortifitgads fermamain. Sco ch’i para stattan questas tensiuns en connex cun disturbis politics en la Siria ed en l’Asia Minura. Percunter è il commerzi cun l’Egipta e la Palestina creschì fermamain. L’insla è daventada exportadra d’arom e da pitschnas buttiglias che cuntegnevan eventualmain pomadas luxuriusas. Durant il temp da bronz tardiv (ca. 1650–1050 a.C.) èn vegnidas construidas citads ed introducida la scrittira.
Temp tempriv grec[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal terz millenni a.C. èn pliras colonias sin l’insla Creta sa sviluppadas ad impurtants centers d’artisanat e commerzi. La Cultura minoica che dueva sa sviluppar qua furma l’emprima cultura auta da l’Europa insumma. Entaifer questa cultura è sa fatga valair ina classa sociala che dominava ils affars economics e ch’ha surpiglià cun il temp la pussanza politica sviluppond tratgs monarchics. Il segn caracteristic da quest svilup ha furmà la cultura da palaz minoica che dueva bainbaud er sa derasar sin la terra franca. Là cumenza il temp da bronz cun la perioda helladica resp. cun la Cultura da las Cicladas en il sid da la Mar Egeica. L’irradiaziun da la cultura da palaz minoica ha manà en il pajais d’origin a la furmaziun da centers da pussanza, tranter ils quals Micene dueva sa distinguer spezialmain. La Cultura micena è segnada en il temp da bronz tardiv da la dinastia da fossas da chava.
En il vest da l’Asia Minura vegn il temp da bronz tempriv attribuì a la fasa Troja I (ca. 2800 a.C.).
Il temp da bronz en l’Europa Centrala e dal Nord[modifitgar | modifitgar il code]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da bronz ha cuntanschì pir tard l’Europa Centrala (ca. 2200 a.C.) e l’Europa dal Nord. Per il temp da bronz da l’Europa Centrala èn cumprovads contacts da commerzi cun l’Europa dal Nord (ambra) ed en la regiun da l’Egeis. Sco cumprova per ils vasts contacts commerzials valan tranter auter ils dissegns sin grip a Carschenna a la via da sauma tras la Viamala. A basa da las differentas furmas da sepultura vegn il temp da bronz dividì en l’Europa Centrala en il temp da la Cultura da tiembel (u da crests-fossa) ed en la Cultura da santeris cun urnas. Il pli impurtant chat dal temp da bronz en l’Europa Centrala furma la Rudella da tschiel da Nebra (Saxonia-Anhalt). In object d’art specific da quel temp furman plinavant ils chapels dad aur.
En l’Europa dal Nord ed en la Scandinavia vegn il temp correspundent numnà temp da bronz nordic. Pervi da la derasaziun successiva da l’elavuraziun dal bronz cumenza quella in pau pli tard (enturn ca. 1800 a.C.). Surtut l’ambra è sa sviluppada ad in impurtant bain d’export che vegniva perquai er numnà l’‹aur dal nord›. Ils objects da metal dal circul nordic tutgan tar ils pli bels products dal temp da bronz ch’èn sa mantegnids fin oz. En furma da cliniez è il bronz stà en diever qua pli ditg, per part fin la midada dal temp.
Sutdivisiun cronologica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa Centrala vegn il temp da bronz per regla sutdividì en las suandantas epocas:
- Temp da bronz tempriv
- Temp da bronz mesaun u Cultura da tiembel (Cultura da crests-fossa)
- Temp da bronz tardiv u Cultura da santeris cun urnas
Il perscrutader Paul Reinecke (1872–1958) ha sutdividì il temp da bronz en ils stgalims Bz A–D e Ha A–B. Questa structuraziun vegn surtut applitgada en la Germania dal Sid.
Temp da bronz tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da bronz tempriv cumenza vers la fin dal terz millenni ed è sa sviluppà da la Cultura da cups en furma da zains resp. da la Cheramica da cordas tardiva. En la fasa pli veglia (2200 a.C. fin 2000 a.C.) èn anc da chattar relaziuns culturalas cumparegliablas a quellas da la fin dal temp neolitic. Las armas ed utensils ‹da bronz› èn a l’entschatta per ina buna part anc d’arom u da legas d’arom cun auters metals (sco antimon u arsen) che mussan caracteristicas cumparegliablas a quellas dal bronz. La vieuta a l’utilisaziun dal bronz n’è en quest senn betg da vesair sco ina ruptura profunda ch’avess midà d’in mument a l’auter las relaziuns da viver, mabain sa lascha plitost caracterisar sco ina seria d’innovaziuns.
Il bronz per propi sa fa valair en ina segunda fasa dal temp da bronz tempriv (2000 a.C. fin 1650 a.C.). Regiuns ch’eran fin uss autarcas èn per part vegnidas dependentas da l’import da metals, damai ch’ellas na possedevan betg agens giaschoms. Quai ha manà a raits da commerzi adina pli vastas e cumplexas e promovì la spezialisaziun artisanala. Da questas innovaziuns tecnologicas e vieutas economicas èn er resultadas midadas entaifer la societad: per l’ina èn stirpas che vivevan en pitschens territoris sa colliadas pli ferm a culturas surregiunalas; per l’autra è er la structura sociala dals singuls abitadis sa sviluppada a furmas pli ierarchicas.
En la proxima fasa, che fa gia part dal temp da bronz mesaun, vegnan las societads dal temp tempriv remplazzadas a partir da ca. 1650 a.C. da gruppas da cultura ch’èn structuradas cumplettamain auter. Questas differenzas sa mussan en lur moda da sepultura, ma er areguard la moda da deponer ils objects da bronz (chats da refugi resp. chats da deposit).
La pli impurtanta gruppa dal temp da bronz tempriv furma la Cultura d’Aunjetitz. Quella cumpara tant en la Germania Centrala sco er en la Boemia, en la Moravia, en l’Austria Bassa (al nord dal Danubi), en il sidvest da la Slovachia ed en la Pologna dal Vest. Chats extraordinaris da questa cultura furman ils crests-fossa da Leubingen e Helmsdorf ch’èn enconuschents sco fossas da prinzis.
Sper la Cultura d’Aunjetitz e la Cultura da Wessex en il sid da l’Engalterra (ch’ha duvrà sco davosa il monument da megalits da Stonehenge) n’èn enconuschentas naginas autras gruppas culturalas da muntada surregiunala. Percunter datti bleras gruppas regiunalas u localas sco per exempel:
- la Cultura dad Arbon en la regiun dal Lai da Constanza
- la Cultura da Straubing en las Prealps Bavaraisas
- la Gruppa da Singen al Lai da Constanza ed al Rain Aut
- la Gruppa da l’Adlerberg en il sidvest da la Germania
Temp da bronz mesaun[modifitgar | modifitgar il code]
Gia vers la fin dal temp da bronz tempriv sa fa valair en tschertas regiuns ina midada da la sepultura en simplas fossas planivas als crests-fossa. A l’entschatta dal temp da bronz mesaun (ca. 1600 a.C.) è questa nova furma da sepulir sa messa tras en general. Per quel motiv vegnan las differentas gruppas regiunalas da quel temp er numnadas Cultura da crests-fossa (u Cultura da tiembels); ses intschess tanscha da la Frantscha da l’Ost enfin en l’Ungaria.
En Svizra ha la Cultura da crests-fossa remplazza la Cultura dal Rodan (Svizra franzosa) resp. la Cultura dad Arbon (Svizra Bassa). En grondas parts dal Grischun è il temp tranter 1600–1300/1200 a.C. segnà da la Cultura da bronz interalpina.
Cuntrari a las relaziuns dal temp da bronz tempriv datti en il temp da bronz mesaun paucs indizis per structuras ierarchicas entaifer la societad da l’Europa Centrala. Ils objects agiuntads a las fossas mussan che las dunnas vegnivan sepulidas tuttina ritgamain sco ils umens. In ulteriur fenomen dals crests-fossa èn sepulturas da pliras persunas u agiuntas posteriuras da stresas che cuntegnan ulteriuras fossas. Quai sa lascha interpretar sco fossas da stirpas u da famiglias; ins suppona che la gronda muntada da structuras famigliaras haja dà da quel temp in cunterpais a l’ierarchisaziun da la societad. Igl è dentant er pussaivel che las culturas dal temp da bronz mesaun han exprimì lur structura ierarchica en ina moda e maniera la quala l’archeologia n’è anc betg stada buna da leger a basa dals chats ch’èn avant maun.
Sper la Cultura da crests-fossa en il senn pli stretg dal pled, che cumpiglia las cuntradas tranter il cunfin nord da las Alps ed il sid da las Muntognas Mesaunas, è sa furmada en il territori da l’anteriura Cultura d’Aunjetitz la Cultura da Lausitz. Pli vers nord (Germania dal Nord e Scandinavia dal Sid) han ils umans dal temp da bronz nordic cumenzà a medem temp a sepulir lur morts sut crests-fossa, per regla cun agiuntar objects da fossa.
Temp da bronz tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da bronz tardiv (ca. 1300–800 a.C.) mussa en l’Europa Centrala medemamain in’unificaziun culturala en furma da santeris d’urnas. Perquai vegn quest temp er numnà temp da la Cultura da santeris cun urnas. Er la Cultura da Lausitz (en la Germana Centrala e da l’Ost sco er en Pologna) ha sepulì ils morts sin santeris cun urnas. En l’Europa dal Nord e dal Vest è percunter sa mantegnida la tradiziun dals crests-fossa.
En la Cultura da santeris cun urnas vegnivan ils morts brischads sin il stgandler. Silsuenter vegnivan las restanzas dad ossa e la tschendra mess en urnas che vegnivan sepulidas en la terra. Damai ch’er autras culturas brischavan da quel temp lur morts e faschevan diever dad urnas, vegn la Cultura da santeris cun urnas definida supplementarmain sur atgnadads en l’elavuraziun da bronz e sur las furmas tipicas dals chats da cheramicas.
La Cultura da santeris cun urnas era derasada sur vastas parts da l’Europa Centrala (da la regiun da Paris fin en l’Austria Bassa e da la Catalugna fin en l’Italia dal Nord). Sco lieu d’origin vegnan en dumonda las Prealps al nord, ost e sidost e là surtut la Cultura da Laugen-Melaun.[3] Da questa regiun è la Cultura da santeris cun urnas sa derasada en tuttas direcziuns. En l’Italia ed en il Siebenbürgen è ella gia vegnida remplazzada suenter paucs tschientaners da culturas successuras, entant ch’en la Frantscha dal Sid e la Spagna dal Nordost è la Cultura da santeris cun urnas penetrada pir vers la fin dal temp da bronz (ca. 9avel tschientaner a.C.).
Il territori da tschep da la Cultura da santeris cun urnas vegn plinavant spartì en ina part dal vest ed ina da l’ost. Il vest vegn sutdividì en trais gruppas regiunalas: Rain – Svizra; Main Sut – Svevia; Baviera Superiura – Salzburg – Austria Auta. En quest center cultural al nord da las Alps è sa furmà a partir da 800 a.C. la Cultura da Hallstatt ch’appartegna gia al temp da fier.
En detagl sa preschenta la successiun dals singuls stgalims dal temp da bronz tardiv sco suonda:
Vita da mintgadi dal temp da bronz en l’Europa Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
La differenziaziun sociala ch’è sa fatga valair en il decurs dal temp da bronz sa mussa surtut en ils rituals da sepultura (p.ex. fossa da prinzi da Leubingen). En la fasa tardiva da la Cultura d’Aunjetitz cumpara la societad en ina furma ch’è cleramain ierarchisada. Ins suppona ch’igl haja gì lieu a l’entschatta dal temp da bronz tempriv ina vieuta da simplas structuras da chaus da la stirpa a posiziuns da cumond ertavlas. Questas persunas decisivas controllavan tant las resursas sco er las raits da commerzi e da communicaziun.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Las culturas dal temp da bronz vivevan per gronda part da l’agricultura. La cultivaziun da terren e l’allevament da muvel eran gia sa fatgs valair en il temp da crap tardiv (‹revoluziun neolitica›). Sco en l’epoca precedenta vegniva cultivà surtut furment dubel e furment d’in graun; daspera er – surtut en la Germania dal Nord – ierdi, entant che la Germania dal Sid enconuscheva la cultivaziun da tredi. Ultra da quai è cumprovada la cultivaziun d’avaina. Vers la fin dal temp da bronz è plinavant vegnida cultivada la panitscha. Quella è bain pli sensibla al fraid, ma ella crescha er sin terrens sablunus. D’impurtanza è ultra da quai stada vers la fin da l’epoca la cultivaziun da la favatscha.
A la derasaziun da questas novas plantas da niz vegn attribuì l’augment marcant dal dumber da la populaziun ch’ha gì lieu da quel temp. Cun products da plantas sa laschan numnadamain nutrir considerablamain dapli persunas che cun products animalics. Er la farcla da bronz ha gidà ad augmentar la productivitad; experiments han mussà ch’ins po lavurar cun quella per radund 40 % pli spert ed effizient che cun la farcla da crap da fieu (silex). Entant ch’il furment e l’ierdi èn adattads per producir paun, è la panitscha adattada per far buglias. Per il temp da bronz tardiv è er cumprovada l’elavuraziun da latg-vatga a chaschiel.
Sco ulteriur animal da chasa è vegnì vitiers vers la fin da l’epoca il chaval. En l’agricultura han ins fatg diever – sco en il temp neolitic tardiv – d’in arader che vegniva tratg d’ina manadira da bovs. La modernisaziun da l’iseglia vegn probablamain medemamain ad avair attribuì vers la fin dal temp da bronz ad in augment da la racolta.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Tipic per il temp da bronz èn abitadis averts da differenta grondezza (dal bain singul a vitgets da fin a 30 chasas). En media abitavan ca. 50–80 persunas en ina tala culegna. Damai che famiglias grondas furmavan la regla, correspundeva quest dumber a ca. 5–8 famiglias. Daspera hai dentant er dà ils emprims abitadis fortifitgads. Questas ‹fortezzas› furman il pli savens in’unitad d’abitar ensemen cun ils abitadis averts. Probablamain sa tractavi pia da la sedia dals manaders privilegiads. In svilup particular furman ils vitgs da palissadas ch’èn vegnids erigids surtut il 16avel ed il 11avel–9avel tschientaner a.C. als lais da las Prealps.
Chasas erigidas be da crap n’èn betg enconuschentas en l’Europa Centrala; percunter èn tschertas chasas gia vegnidas erigidas sin in fundament da crappa. La chasa d’abitar vegniva accumpagnada da chasas chavadas en in foss che servivan ad intents economics e da conservaziun. Vers la fin dal temp da bronz cumpara en la Baviera dal Sid ina nova furma d’abitadi, numnadamain il bain singul fortifitgà. Quel po valair sco precursur dals bains signurils dal temp da fier.
Elavuraziun da metal[modifitgar | modifitgar il code]
L’elavuraziun da bronz ha manà ad in augment marcant da la producziun d’arom. Quai è d’attribuir surtut al svilup tecnic da quel temp ch’ha lubì da trair a niz ils giaschoms a moda pli effizienta. En il segund millenni a.C. è sa sviluppada en las Alps da l’Ost in’industria d’arom flurinta ch’ha cuntanschì sia culminaziun en il temp da bronz d’amez e tardiv. La producziun annuala da la mina d’arom Mittenberg (Salzburg) muntava en il temp da bronz d’amez ca. 10 tonnas. Per luar en la fundaria ina tonna metal eran necessaris ca. 300 fin 500 meters cubic charvun da lain, quai che correspunda a ca. 2 ha guaud.
Fabricaziun da chars e commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
Chars cun rodas a rudella eran gia vegnids inventads en il temp neolitic. Ils fabritgants da chars dal temp da bronz en l’Europa Centrala han però sviluppà innovaziuns tecnicas sco chars manischabels u rodas cun fis. Er il commerzi a distanza è sa sviluppà vinavant. Per pudair transportar ils metals da lur lieu d’explotaziun (p.ex. arom da la Cipra u zin da la Britannia) èn la construcziun da navs e la navigaziun daventadas adina pli impurtantas.
En il temp da bronz n’existivan anc nagins daners; barras da bronz e d’arom figuravan perquai betg mo sco martganzia, mabain er sco med da pajament.
Vestgadira ed armas[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa dal Nord – nua ch’ils morts vegnivan sepulids en vaschels fatgs da bists da planta – èn sa mantegnids divers tocs da vestgadira che permettan da reconstruir la cumparsa dal temp da bronz. Medemamain èn ils stilets vegnids fabritgads uss pli e pli da bronz (e betg sco en il temp neolitic da silex); quai ha er pussibilità da fabritgar spadas pli grondas.
Art e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Ina particularitad da la cultura dal temp da bronz furman ils chapels dad aur. Sa mantegnidas èn be las tolas dad aur finas; oriundamain eran quellas probablamain vegnidas surtratgas sin material organic. Igl existan be quatter exemplars, ils quals èn vegnids chattads en differentas parts da la Germania (Berlin – ma oriund da la Germania dal Sid –, Schifferstadt, Ezelsdorf-Buch) ed en Frantscha (Avanton). Quests chapels d’ina autezza tranter 30 e 90 cm valan sco ensainas d’in cult dal sulegl ed avevan probablamain er ina funcziun chalendarica. Ils exemplars avant maun derivan da ca. 1400–1300 a.C. e da ca. 1000–800 a.C.
In sguard a las ulteriuras culturas mundialas dal temp da bronz[modifitgar | modifitgar il code]
Europa da l’Ost[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter las impurtantas culturas dal temp da bronz en l’Europa da l’Ost tutgan la Cultura d’Andronowo e la Cultura da chombras funebras (Ural), la Cultura da la Pontica dal Nord (Mar Naira), la Cultura da Srubna (Europa dal Sidost, Asia dal Vest) sco er la Gruppa da Turbino (Ural, Russia da l’Ost, Sibiria).
Asia Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
Da ca. 2200 fin 1700 a.C. ha existì en il Desert dal Karakum (en il Turkmenistan ed Afghanistan dad oz) la Cultura dad Oxus u d’oasas. Ils chats correspundents sa distinguan tras ina vaschlaria d’aut nivel ed in’elavuraziun da metal avanzada. Ins ha erigì edifizis monumentals; plinavant è er cumprovada la sauaziun. Anc pli baud ch’en China (a partir da ca. 2300 a.C.) para d’esser sa sviluppada qua ina scrittira. Ils motivs per il declin da la Cultura dad Oxus n’èn anc betg enconuschents.
Asia dal Sid e dal Sidost[modifitgar | modifitgar il code]
En l’India è sa sviluppada la Cultura da l’Indus u Civilisaziun da l’Indus (er numnada tenor in dals lieus da chat principals en il Punjab, Pakistan, Harappa u Cultura da Harappa). I sa tracta d’ina civilisaziun antica ch’è sa furmada tranter 2800 a.C. e 1800 a.C. per lung dal flum Indus en il nordvest dal subcontinent indic.
La China dal temp da bronz stat sut l’ensaina da las dinastias Xia (ca. 2200 a.C.–1800 a.C.) e Shang (ca. 1570–1066 a.C., era numnada Yin) ch’elavuravan medemamain bronz. Qua è er sa sviluppada da quel temp – ed independentamain dal Proxim Orient – in’atgna scrittira.
L’Africa al sid da la Sahara[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Africa dal Vest na datti nagin temp da bronz; qua para d’avair gì lieu ina transiziun directa dal temp da crap al temp da fier. Ins ha chattà en las medemas stresas tant segirs da crap mulà sco er segirs da fier. Ins suppona che la nova tecnologia saja arrivada tant dal Maghreb (sur las rutas tras la Sahara) sco er da l’Egipta (sur la Nubia).
Oceania[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Australia ed Oceania n’era sa sviluppada nagina cultura ch’elavurava metal avant l’arrivada dals Europeans (en il 16avel e 17avel tschientaner).
America[modifitgar | modifitgar il code]
La sutdivisiun da las epocas preistoricas tenor il material che vegniva elavurà primarmain n’è betg usitada per il continent american. Tuttina pon ins attribuir intginas culturas dal temp avant l’arrivada da Columbus ad in tschert ‹temp da bronz›. Per exempel èsi cumprovà che la Cultura Chimú (ca. 1270 fin 1470 s.C.) ha elavurà bronz avant ch’ella è ida si en l’Imperi dals Incas. La cultura precedenta, la Mochica u Moche (emprim fin 7avel tschientaner), ha elavurà arom ed ina lega dad aur numnada tumbago. Er la Cultura dal Mississipi (ca. 900–1600) sa lascha attribuir ad in chalcolithicum tempriv.
Enconuschentas culturas americanas sco ils Maya, Toltecs ed Aztecs n’han mai cuntanschì ina vasta elavuraziun d’objects da diever da metal. L’excepziun furman objects da cult, ils quals eran però per ordinari fatgs da metals prezius relativamain purs. Utensils per il diever da mintgadi eran percunter fatgs per gronda part da material organic e/u da crap.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Almut Bick: Die Steinzeit. Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1996-6.
- ↑ Jockenhövel, p. 10.
- ↑ Otto H. Urban: Der lange Weg zur Geschichte. Die Urgeschichte Österreichs. Ueberreuter, Vienna 2003, ISBN 3-8000-3969-9, p. 188–224.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Rolf Hachmann, Henrik Thrane: Bronzezeit. En: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde. 2. ed., tom 3, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1978, ISBN 3-11-006512-6, p. 506–540.
- Anthony F. Harding: European Societies in the Bronze Age. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-36477-9.
- Bernhard Hänsel: Gaben an die Götter! Schätze der Bronzezeit Europas. Eine Einführung. En: A. e B. Hänsel (ed.): Gaben an die Götter! Schätze der Bronzezeit. Museum für Vor- und Frühgeschichte Berlin, Berlin 1997, ISBN 3-88609-201-1 (catalog d’exposiziun).
- Albrecht Jockenhövel, Wolf Kubach (ed.): Bronzezeit in Deutschland. Nikol, Hamburg 1994, ISBN 3-933203-38-4.
- Klaus-Rüdiger Mai: Die Bronzehändler. Eine verborgene Hochkultur im Herzen Europas. Campus, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-593-37912-0.
- Harald Meller (ed.): Der geschmiedete Himmel. Die weite Welt im Herzen Europas vor 3600 Jahren. Theiss, Stuttgart 2004, ISBN 3-8062-1907-9 (catalog d’exposiziun).
- Hermann Müller-Karpe: Bronzezeit. (Handbuch der Vorgeschichte, tom 4), Beck, Minca 1980, ISBN 3-406-07941-5.
- Margarita Primas: Bronzezeit zwischen Elbe und Po. Strukturwandel in Zentraleuropa 2200–800 v. Chr. Habelt, Bonn 2008, ISBN 978-3-7749-3543-3.
- Wolfgang Schuller: Das erste Europa. 1000 v. Chr.–500 n. Chr. (Handbuch der Geschichte Europas, tom 1), Ulmer, Stuttgart 2004, ISBN 3-8252-2497-X.
- Louise Steel: Cyprus before History. From the earliest settlers to the end of the Bronzeage. Duckworth, Londra 2004, ISBN 0-7156-3164-0.
- Jonathan N. Tubb: Canaanites. British Museum Press, Londra 1998, ISBN 0-7141-2766-3.
- Günter Wegener (ed.): Leben, Glauben, Sterben vor 3000 Jahren. Bronzezeit in Niedersachsen. Isensee, Oldenburg 1996, ISBN 3-89598-404-3.
- Karl-Heinz Willroth: Siedlungen der älteren Bronzezeit. Beiträge zur Siedlungsarchäologie und Paläoökologie des II. vorchristlichen Jahrtausends in Südskandinavien, Norddeutschland und den Niederlanden. Wachholtz, Hamburg und Neumünster 2013, ISBN 978-3-529-01581-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Bronze- und Urnenfelderzeit in Europa – index ordinà tenor criteris geografics e commentà
- Divers links davart il temp da bronz, sin: archaeologie-online.de


text:
A partir dals 16 da schaner è ina cumposiziun da tren betg sin viadi en cotschen, mabain en alv. La Viafier retica ha concepì la cumparsa interna ed externa tenor las colurs dad ABB. Il tren vegn a cursar sulettamain tranter Landquart e Tavau durant il Forum mundial d’economia WEF, suenter lura sin l’entir traject grischun.
Chantun Tren da Viafier retica en vestgì dad ABB
Il concern da tecnica d’energia ed automatisaziun ABB e la Viafier retica suttastritgan lur stretga collavuraziun da prest in tschientaner cun ina cumparsa optica communabla.
cdm/fa


text:
La donna esplosiva
La donna esplosiva (La dóna espluśìva) l'è na cumèdia americàna dal 1985 scrita e dirèta par John Hughes.
La pelìcula, custàda sèt migliòṅ e mèś ad dòlar, la 'n à fat sù dagnóra trénta-nóṿ. In dla culòna sunóra dal film i s càtan di pès di Oingo Boingo ad Danny Elfman, dla Kim Wilde, di Killing Joke e àt'r incóra.
Sunt
Gary Wallace (Anthony Michael Hall) e Wyatt Donnelly (Ilan Mitchell-Smith) i èṅ dū studènt americàṅ dimóndi braṿ a scōla ma piutòst sfigâ e ingiangulâ cun cal dóni. I èṅ da spés vitmi di schèrs di sò cumpàgn ad clas Ian (Robert Downey Jr.) e Max (Robert Rusler) ch'i gh'aṅ cuma muróśi dū ragàsi ch'i gh piàś'n a lōr, la Deb (Suzanne Snyder) e la Hilly (Judie Aronson).
A cà pò al ròbi par Wyatt, gèni dal computer, a n è minga ch'i vàgan tant méj parchè al gh'à 'n fradèl militàr ch'al gh dà sèmp'r adòs, Chet (Bill Paxton). Na sira, guardànd un film ad Frankenstein a la televiśiòṅ, a Gary a gh vîṅ l'idéa 'd dar vita lōr a na dóna parfèta druànd un prugràma infurmàtig e dal figùri ad dóni tajàdi via da soquànti rivìsti pòran, che lōr i dróan in bagn quànd i faṅ da par lōr, cumbinàdi c'n al sarvèl 'd Albert Einstein. Al riśultâ l'è na dóna più granda ma da lcar-'s i bafi che lōr i ciàman Lisa (Kelly LeBrock). Chi lē la taca a dar-as da far subìt p'r urganiśàr dal fèsti e dar dal curàǵ a i dū śōvan in manéra ch'i s dàgan na mòsa par far-'s avànti cun la Deb e la Hilly.


text:
70 ani Union di Ladins de Gherdëina y cunzert dla grupa Folklorando
Cunzert cun la grupa “Folklorando” n merdi ai 18.08.2015 tla biblioteca ladina “Anda Malia da Cudan” tla Cësa di Ladins a Urtijëi n ucajion di 70 ani dla Union di Ladins de Gherdëina. “N viac tla mujiga populera dl mond”. Chësc viac ntëur al mond dla ciantia populera cun mumënc de mujiga antica y cianties d’autëur nes à menà dala Sizilia ala Sardegna, dala Puglia al Südtirol, dala penijula Iberica nchin via ti Balcans. L à ciantà y sunà: M. Paola Asson, Silvia Malsiner, Heidi Stuffer y Julia Vigl.


text:
La Dumengia Saira
LA DUMENGIA SAIRA.
Prefaziun.
(I. p. 3 — 4.)
Stimulôs dal giavüsch, da contribuir qualchosa per promover e nudrir la vita religiusa nellas famiglias, ans avains nus resolts, da publicher annuelmaing in quatter secziuns quaist cudaschet. Alchüns perits (ministers ed oters) haun approvô quaist’intenziun, e nus sperains, cha bgers, chi acconsaintan alla tendenza, ans assistan tres lavuors e giavüschs, ans reservand nus libramaing la tscherna e redacziun.
Siand cha ’l gro da cultivaziun tiers ils lectuors sarò bain different, renderò que difficil, da correspuonder als bsögns e giavüschs da tuots eguelmaing.
Ch’ün non vöglia smancher quaist, critichand la pitschna intrapraisa; perchè a tuottas opiniuns e desideris mê non po ün satisfer.
Il contenuto s’extenderò sün tuot que chi po servir ad edificaziun ed incitaziun cristiauna, sarò dimena: cuortas predgias, extracts da telas, contemplaziuns, oraziuns, poësias, cuorts requints, sentenzas etc., per part in originel, per part in traducziuns.
La lingua sarò ordinariamaing uschè saimpla possibel, nels dialects dellas duos Engiadinas; perche ün s’inclegia bain vicendevolmaing, ed in rapport all’ortografia vulains nus prover, inua fattibel, d’accomoder, sainza però alterer il caracter del linguach.
Possa uschè in möd modest gnir cooperô, a vivificher principelmaing in noss’Engiadina la vita spirituela ed üna viva pieted evangelica! Il Segner detta a quaist sia benedicziun!
Il contadin da Scuol ovvero:
„ad ais üna jüstia chi salva l' innocenza, eir cur la jüstia umana va in errur.“
(II. p. 47 — 54.)
Avant anns vivaiva in Scuol ün singolar contadin. Sia facultà eira pitschna, perconter bain grand il numer da seis infants. Ün champ sün il qual el semnaiva e raccogliaiva annualmaing ün pa d’üerdi o sejel, ün pêr pizs d’ prà chi rendaivan fain circa per invernar üna vachetta, ed üna chasetta mez in deruotta formaivan si’ intera proprietà. Abain cha la glieud supponiva, cha in sia chasa stovess esser povertà e miseria causa sia numerusa famiglia, schi eira l’extern’apparenza totalmaing contrari’ a quaista supposiziun. El e sia famiglia non daivan molesti ad üngün; el as vestiva onestamaing; sia duonna, cur ella sortiva da chasa, eira netta e polita, e particolarmaing seis infants eiran bain vestits e regolats, avaivan fatschas alvas e cotschnas e florivan sco rösas. La glieud non podaiva comprender, co cha quaista famiglia, pro tuotta laboriusità e diligenza dels genituors, con uschè pitschna facultà e pac guadagn podaiva prosperar uschè bain. Perque principiettan duonnas invilgiusas a’ s dir nell’uraglia: „In quella chasa non passa tuot con drettas chosas; nus avain plü roba co quels, lavurain eir diligiaintamaing tuot l’ann ed eschan sgür uschè bunas e pisserusas mammas d’ chasa, co Uorschla da Balser (uschè nempe as nomnaiva la duonna da quel contadin), e tuottüna non voul que reuschir seguond giavüsch; na, que non po esser con drettas chosas; o cha quella glieud sta in allianza col malign, o ch’els exerciteschan nascostamaing amo qualche oter manstêr.“
Svess a quella glieud gnit ad uraglia, cha na favoraivels vulgos s’avessan derasats sur els nella communità — però que non disturbet la pasch ne müdet lur solit contegn. „Nus avain üna buna conscienza (dschaivan els tanter pêr), Dieu cognoscha nos far e laschar, nus non fain del mal ad üngün, e nel reist non avain nus da render quint ad üngün oter co a Dieu.“Els lavuraivan uossa sco avant diligiaintamaing dalla daman alla saira, ed intant cha la duonna preparaiva in chadafö la tschaina, s’ tschantaiva il contadin tanter di e not sün il banc d’ laign avant sia chasa, fümaiva containt sia püpa, sco scha ’l muond inter con tuot sias bajarias non il podess disturbar, e seis infants giovaivan insemel in sia vicinanza. Quaist agir augmentaiva amo plü l’invilgia e la curiusità della glieud. Diversas voutas gnit fat dumanda al vegl o eir a sia duonna, co ch’els fetschan, per gnir uschè bain inavant? Ammenduos eiran promts colla resposta: „Nus urain e lavurain ed il reist surdain nus al Segner.“ Quaista resposta però, uschè vardaivla e bainmanagiada ch’ell’eira, non satisfaiva ils curius, e perque cumanzettan els a dumandar ils infants, supponind d’intravgnir tras quels al misteri. Giand quaists a mezdi per la strada gnivan els suvent dumandats: „Che avaivat giantà?“Nel principi respondaivan ils infants bod quaista bod l’otra chosa, sco podaiva esser la vardà; as repetind però quaistas dumandas minchadi, relatettan els tandem al bap que chi ’ls arrivaiva, e quaist als det il cussagl: „Meis infants, scha la glieud as dumanda que, schi respondai saimper solum: „miss sura“(voul dir: schoppa, charn e chapuns). Ils infants piglettan a memoria il cussagl del bap, e giand l’oter di darcheu per strada e siand novamaing dumandats: che avaivat giantà? avet que nom: miss sura. Ün toc plü inavant vain ad els adressada la medemma dumanda, ma eir la medemma resposta eira promta: „miss sura, miss sura“clamaivan ils infants e festinaivan speravi.
Quaistas dumandas e respostas as repetittan ün temp alla lunga, fin ch’inscontret il seguaint: Sün il pascul e nel god vicin da Scuol pasculaiva üna numerusa scossa d’ bouvs, e gnand quaists chatschats üna saira a chasa, as chatta que cha mancaiva ün dals plü grands e plü bels, appertinent jüst al prüm soprastant della communità. El vain tscherchà di e not cun tuotta diligenza, però ninglur non ais ün vestizi visibel. Sco natüral, furniva quaist cas materia als discuors. L’ün supponiva, cha l’uors (chi da quel temp sco uossa avaiva suvent si’ abitaziun nels s-chürs gods da Scuol) haja s-charpà il bouv; l’oter crajaiva, ch’el s’haja pers e vegna bod o tard darcheu a glüm; il terz dschaiva, ch’el saja probabelmaing sblezchi e giascha in l’ün o l’oter prezipizi della val S-charl là vicina, ed uschè inavant — fin ch’üna veglia invilgiusa externet üna tuot nouva opiniun con dir: ch’ella temma, cha la famiglia surmenzionada o pütost il bap da medemma haja involà l’armaint. La prüma vaschina chi udit que, non tmaiva solum, dimpersè declaraiva quaist già sco tchert; „perchè ’ls infants, (dschaiv’ella) mangian ogni di miss sura, e per mangiar minchadi charn, la sto ün avair; cumprar tala non possa quel hom, tant saja cler, ed uschè l’involerà el, per l’avair plü bunmarchà.“Üna terza vaschina mettaiva pro: probabel non saja que la prüma vouta, cha quel hom in quaista maniera cumpra la charn e forsa nell’l’ultima, sch’ün il lascha far e travaschar a bainplaschair. Uschè as deraset in cuort temp nell’intera communità il vulgo, cha ’l contadin haja involà il bouv. Eir il proprietari del ultim sporschet uraglia a quaist discuors e dumandaiva inquisiziun.
Il pover hom füt miss in preschun, ed examinà supra ’l fat attestaiv’ el seriusamaing si’ innocenza. Eir’ün però in quel temp nel suspet da mal inpreschunà, schi al gniva fat cuort process (jüst al contrari dad hozindi); ün mez efficace, per manar l’aschüsà alla confessiun, gniva applichà, cioë la tortura. Fand ün adöver da quaista eir vi’ al disfortünà contadin, füt el sforzà tras doluors indiciblas da ’s declarer per culpabel. — D’üna vart las soffertas doluors, da l’otra il resentimaint d’esser innozaintamaing disfamà sco lader, causettan al pover hom üna greiva malatia, our dalla quala il deliberet al tandem la mort. Avant sia spartida asgüret el amo üna vouta d’esser innozaint; lura trapasset el, per render quint a quel chi cognoscha tuot e chi jüdicha jüstamaing. Dal jüdisch uman però salvà per culpavel, gnit davo sia mort sia pitschna facultà tratt’aint, miss’ al inchant ed our dal import il prüm pajats ils cuosts da dret ed al proprietari del bouv üna indemnisaziun arcognoschüda.
Tras quaista müdada inaspettada crodet la famiglia del disfortünà in bsögn e povertà ed avant il muond eir in verguogna, perchè a non mancaivan quels chi achüsaivan l’intera famiglia da complicità e decleraivan alla vuaivda ed als infants in fatscha, ch’els non vöglian avair ünguotta da far con üna bagascha da ladramainta sco els. Lur unic confort in quaist grand displaschair eira la persvasiun dell’innocenza del bap e la spranza, cha Dieu maina quella bod o tard a glüm. E quel chi’ s fida in Dieu e complescha seis dovair, non vain a tuorp. Uschè eir quia; perchè mera: quà cha l’utuon s’approsmaiva e’ ls bels prats e champs dels contuorns da Scuol eiran chargiats d’üna richa raccolta, staivan ils bains del disfortünà (dopo sia mort crodats in mans eisters) vöds e deserts. Il fain süls prats eira sechà via, ed invece da spias plainas e madüras staivan solum spinas e charduns sün il champ. Nella prüma annata passet que amo via, ma entrand eir nella seguonda e terza l’istess cas, rendet que la glieud attenta, e vi e plü as deraset e stabilit l’opiniun: cha saja fat injüstia al pover contadin e ch’el haja soffert innozaintamaing. Nel istess temp requintet ün chatschader, d’avair chattà in ün precipizi della val S-charl ossa, chi seguond tuott’apparenza saja quella d’ün bouv. Dopo fat inquisiziun plü exacta as stovet ün persvader, cha ’l bouv chi mancaiva al soprastant, saja crodà e peri in quaist precipizi.
La famiglia ed oters paraints dumandettan üna revisiun del process, ed in conseguenza füt il disfortünà contadin declarà per innozaint. Seis corp gnit chavà sü, porta davent dal lö della disonur e sepuli in terra sancta. Alla famiglia füttan ils bains restituits e refat il dann, e l’ann seguaint mossaiva la richezza del fain chi creschit sün ils prats, e las spias greivas chi pompagiaivan sün il champ, cha l’innocenza saja salvada. —
Uschè tuna la tradiziun. Però solitamaing han quellas veglias relaziuns ün bel e religius senn, ed eir alla preschainta non manca ün tal. Ell’ans tir’a memoria diversas vardats moralas, tanter qualas las seguaintas saran las principalas:
Ingio ais temma da Dieu, pasch, charità, uorden e diligenza, là po dmurar felicità, eir scha non s’ chatta granda richezza terrestra. —
Non invilgiar teis prossem, schi sia sort at para plü favorabla, perchè l’invilgia at surmaina a tour part all’injüstia. —
At perchüra da jüdizis temeraris sur teis frar e non dar fosa perdütta cunter el tras calumnia. —
Ingrazcha ’l Segner, cha tü vivast in temps plü civilisats, suot jüdischs plü conscienzius e ledschas plü raschunaivlas. —
La jüstia umana po fallar ed ir in errur, ma ad ais üna jüstia chi eir in quel cas salva l’innocenza! —


text:
collocà
Lombard[modifega]
Verb
collocà - scrivud con la Noeuva Ortografia Lombarda- dialet: MI-
→ Verb de la 1^ coniugazzion - regolar -transitiv - ausiliari: havé (in lombard ocidental e alpin)/havégh (in lombard oriental)
- Coniugazzion ►►► varda Come coniugà i verb regolar
- meter (on quaicoss in d'on cert sit)
- meter (on quaivun a svolger on cert mester)
Variant
Sillabazzion
- col | lo | cà
Parnonzia
Etimologia / Derivazzion
la gh'è nò l'etimologia; se te voeuret, tàcheghela
Traduzzion
Riferiment
- Circolo Filologico Milanese (2018). Dizionario Milanese. Antonio Vallardi, pag. 43. ISBN 978-88-6987-846-6 MI-


text:
La staffetta maschadada svizra ha manchentà per pauc ina medaglia als campiunadis mundials en la Flandra. Suenter 44,5 kilometers èn il trio dad umens cun Küng, Bissegger, e Schmid e quel da las dunnas cun Reusser, Chabbey e Koller stads mo per 0,05 secundas pli plauns ch'ils Talians. Gudagnà ha la Germania avant l'Ollanda.
Suenter la mesadad da la curs avevan ils umens 34 secundas retard sin ils Talians che manavan lura. Las dunnas cun la nunspetgà ferma Nicole Koller, spezialista da mountainbike, han fin a l'arrivada bunamain pudì gulivar il temp pers.


text:
Aquanégra
Aquanégra (nòm uficiàl en Italià: Acquanegra sul Chiese) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 948 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 28,3 km² e 'na densità de 104 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àsula, Bòsul, Calvatone (CR), Cané, Marcarìa, Mariàna e Redundèsch.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Aquanégra l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nocc
La nocc o nott l'è la part del dì solar in de la qual el sô el se troeuva dedree a l'orizont.
A l'è 'l period comprenduu in tra el tramont e l'alba che la vegn, in del qual la lus del sô l'è nò visibel. In gener de nocc, inscambi del sô, se pò vedè la luna.
La durada de la nocc la se desferenzia in bas ai stagion, a la latituden, a la longituden e al fus orari. In di dì de l'equinozzi la nocc e 'l dì gh'hann, teoricament, l'istessa durada; a dìlla tutta però la defrazion provocada de l'atmosfera la fà vegnì el dì semper pussee longh de la nocc.
In del mond a gh'è duu pont indove per ses mes l'è nocc. Ai duu poi defatt a gh'è domà dò stagion, l'estaa e l'invern, che coresponden a ses mes de dì e alter ses de nocc. Quand che, per esempi, al polo nord l'è estaa, al polo sud l'è invern e, per via de l'inclinazion assial, la lus del sô la ghe riva nò. Per 'sta reson se parla del sô de mezanocc quand che l'è estaa in vun di duu poi, perchè i ragg del sô rive per tutt el dì. El fenomen el dura inveci per on temp minor intant che se spostom invers i duu circoi polar. A l'equator inscambi, el dì e la nocc hinn compagn per tutt l'ann.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nocc el vegn del latin noctem, compagn de quell che 'l suced in tutt i lengov romanz (italian notte, piemontes neuit, ligur neutte, frances nuit, catalan nit, spagnoeu noche, portoghes noite, venet note, romen noapte, sicilian notti, romancc notg). La parolla però l'è comuna a tutt i lengov indoeuropei: dal germanegh (ingles night, todesch e olandes nacht, danes nat, norveges e svedes natt) al slav (bieloruss noč, bulgher nošt, cech e polacch noc, serbocroatt noć, russ noč', ucrain nič) al celtegh (breton noz, galles nos, irlandes oíche, scozzes oidche), al baltegh (lituan naktis, letton nakts), al grech (grech antigh núx, grech moderno núkta) a l'albanes (natë).
La variant nott l'è doperada in del Bressan comè variant fonetega natural, intant che in de la Lombardia ocidental (soratutt a Milan) l'è ona conseguenza de l'influenza de l'italian.


text:
Poder esecutiv
In la dottrina de la separazion di poder el poder esecutiv l'è 'l poder, esecitaa de solit dal governo o da 'n amministrazion, de fà respettà i legg. La figura pussee importanta de 'n governo l'è 'l primm minister o in di republegh presidenziai, el Capo del Stat. Tipicament i President hinn disligaa tant dal poder legislativ, quand che i primm minister gh'hinn ligaa da on rapport de fiducia. Inveci in di monarchij costituzional tipicament el Re l'è a capo del governo de iure, ma de facto el nomina domà el primm minister e 'l gh'ha nissun poder prategh.


text:
Gist sis iniziativas èn sin il plan dal Parlament federal. Quest'emna debattescha il Cussegl naziunal l'iniziativa «No-Billag» che vul far fin cun las contribuziuns da radio e televisiun. Plinavant vai era anc per l'iniziativa che vul scriver en la constituziun il secret da banca. Tar omaduas iniziativas vai per la dumonda sch’i duai dar ina cuntraproposta.
Tschellas quatter iniziativas vegnan tractadas per l’emprima giada en il parlament. Quai èn l'iniziativa RASA che vul puspè stritgar ord la constituziun l'artitgel cunter l'immigraziun da massa. L'iniziativa «Fair-Food» da la partida verda vul standards ecologics e socials per products che vegnan importads da l’exteriur. L'iniziativa davart las vatgas cun cornas vul ina contribuziun finanziala supplementara per ils purs che tegnan vatgas cun cornas. E l'iniziativa per il daner cumplain vul che mo la Banca naziunala svizra sa dar ora daners novs.
Hotels, chamonas e stallas
Ord vista grischuna datti plirs temas interessants. Sper il luf e la rait da postas èn quai cunzunt duas chaussas. Il Cussegl naziunal decida davart ina moziun che vul che las plattafurmas da reservaziun na pon betg pli scumandar als hotels da laschar vi lur stanzas per in pretsch pli favuraivel sin l'atgna pagina internet. Il Cussegl dals chantuns ha gia ditg gea a quella. E lura vai era per ina iniziativa chantunala dal Grischun che vul lubir da far abitaziuns ord chamonas e stallas veglias ordaifer la zona da bajegiar che giessan uschiglio en muschna.
RR actualitad 12:00


text:
Gulivaziun da finanzas
Nus essan la suletta interpresa da medias che producescha purschidas audiovisualas en tut las quatter linguas naziunalas. Nossa gulivaziun da finanzas permetta da producir programs equivalents e d'auta qualitad per tut las parts dal pajais.
Nus repartain nossas entradas da taxas e da reclamas en ina gulivaziun da finanzas en tut las quatter regiuns linguisticas da la Svizra: 73 pertschient da las entradas da taxas derivan da la Svizra tudestga che obtegna mo 43 pertschient dals daners. La Svizra franzosa survegn 33 pertschient, la Svizra taliana 22 pertschient e la Svizra rumantscha 2 pertschient da las entradas.
Las taxas da recepziun per radio e televisiun impundain nus exclusivamain per nossa purschida da program.


text:
dad Ursicin G. G. Derungs-Bartolomei
Cun il capetel 12 digl evangeli de Gion s’avischina gia il raquen della davosa tscheina culs giuvnals, ils discuors de cumiau e la Passiun. Mo ordavon plaida igl evangeli d’entgins Grecs che s’avischinan a Filip e dian: «Nus lein veser Jesus!» Igl ei Grecs, pagauns, che sesanflan a Jerusalem. Mo tgei Jesus sepresenta? Igl ei quel che sa ch’el ei destinaus da murir vergugnusamein, crucifigaus. Senza gloria. El di: «Ussa ei mi’olma consternida», zaccudida el pli profund. Quei ei sia realitad humana avon la passiun! Auter che «gloria». El supplichescha: «Bab, glorifichescha tiu num!» Silmeins tiu num, vuless ins tertgar! Cheu vegn ina vusch dal tschiel: «Jeu hai glorificau el e vegn danovamein a glorificar». Mo la vusch ch’ils presents audan, duei buca vegnir capida. Aunc buc! Dad in maun la realitad humana digl Jesus historic, siu murir. Da l’auter maun la gloria che vegn da Diu, il Bab, da quei Diu che «negin ha mai viu» (Gn 1,18). Ed aschia tuornan ins alla realitad terrestra de Jesus. Per semetter oz ed adina puspei en retscha culs «Grecs», pagauns, e dir: «Nus vulein veser Jesus!» Quei tonscha. Pertgei «Tgi che vesa mei, vesa il Bab» (Gn 14,9; 12,45).
Gn 12,20–33
20Era zacons Grecs fuvan denter ils pelegrins che levan adurar Diu duront la fiasta. 21Quels ein vegni tier Filip che fuva da Betsaida en Galilea. Ei han supplicau el culs plaids: Signur, nus lessen veser Jesus. 22Filip ei ius ed ha detg quei ad Andriu; Andriu e Filip ein i ed han detg ei a Jesus. 23Jesus denton ha rispundiu ad els e detg: L’ura ei vegnida ch’il Fegl dil carstgaun vegn glorificaus. 24Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Sch’il semsalin croda buc el tratsch e miera, resta el persuls; mo sch’el miera, porta el bia fretg. 25Quel che tegn car sia veta, piarda ella; mo quel che odiescha sia veta en quest mund, vegn a salvar ella per la veta perpetna. 26Quel che vul survir a mi, duei suandar mei; e nua che jeu sun, leu vegn era quel che survescha a mi ad esser. Quel che survescha a mi, vegn il Bab ad undrar.
27Ussa ei mi’olma agitada. Tgei duei jeu dir? Bab, spendra mei da quell’ura? Mo perquei sun jeu gie vegnius en quest’ura. 28Bab, glorifichescha tiu num! Cheu han ins udiu ina vusch giu da tschiel: Jeu hai glorificau e tuornel a glorificar. 29Il pievel che fuva presents ed ha udiu quei scheva: Ei ha tunau. Auters schevan: In aunghel ha plidau cun el. 30Jesus ha rispundiu e detg: Buca per amur da mei ha quella vusch resunau, mobein pervia da vus. 31Ussa eis ei dertgira sur da quest mund; ussa vegn il regent da quest mund fiers giuado. 32Mo cu jeu sun alzaus dalla tiara, vegn jeu a trer tuts tier mei. 33Quei ha el detg per dar d’entellir, da tgei mort ch’el vegni a murir.


text:
da sur Marcus Flury
Per la tiarza gada va ei en quei evangeli per la multiplicaziun dil paun e per l’interpretaziun entras Jesus. «Jeu sun il paun vivent ch’ei vegnius giu da tschiel» (Gn 6,41). Igl ei capeivel ch’ils contemporans da Jesus han giu breigia da capir ed acceptar che quel che vala sco fegl da Giusep e Maria duei vegnir giu da tschiel. In access a quella verdad san ins mo anflar entras la cardientscha en Diu ch’ei era in regal da Diu.
Jesus porscha buca mo nutriment pil tgierp (multiplicaziun dil paun), mobein oravontut per l’olma. El dat a nossa veta orientaziun, in senn e profunditad. Nus astgein viver da quei paun ch’el dat e ch’el ei sez. El ha eligiu quella sempla enzenna dil paun, per mussar a nus ch’el vul dar a nus tut quei che nus duvrein per viver. «Tgi che maglia da quei paun, vegn a viver en perpeten» (Gn 6,51). Magliar vul dir internisar, schar daventar ei ina part da mei. Jesus duei sco in nutriment daventar ina part da mei ed aschia regalar a mi forza e vera veta.
Gn 6,41–51
41Ussa han ils Gedius enschiet a murmignar sur dad el, perquei ch’el veva detg: Jeu sun il paun ch’ei vegnius giu da tschiel. 42Ed els han detg: Ei quei buca Jesus, il fegl da Giusep; enconuschein nus buca siu bab e sia mumma? Co sa el ussa dir: Jeu sun vegnius giu da tschiel? 43Jesus ha detg ad els: Buca murmignei in siper l’auter! 44Negin sa vegnir tier mei, sch’il Bab che ha tarmess mei muenta buc el; e jeu vegn a leventar el il giuvenessendi. 45Els profets stat ei scret: E tuts vegnan ad esser instrui da Diu; scadin che ha novas dil Bab ed ha empriu dad el, vegn tier mei. 46Negin ha viu il Bab dano quel che vegn neu da Diu, lez ha viu il Bab. 47Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Tgi che crei, ha veta perpetna.
48Jeu sun il paun dalla veta. 49Vos perdavons han magliau il manna el desiert ed ein morts. 50Quei denton ei il paun che vegn giu da tschiel; tgi che maglia da quel, vegn buc a murir. 51Jeu sun il paun vivent ch’ei vegnius giu da tschiel. Tgi che maglia da quei paun, vegn a viver en perpeten. Ed il paun che jeu vegn a dar, ei mia carn per la veta dil mund.


text:
A la radunanza communala da Bravuogn han 131 persunas ditg gea e 17 han ditg na. A Filisur èsi sta 111 gie, cunter 55 na.
La nova vischnanca ha num Bravuogn Filisur. La fusiun vegn ad ir en vigur l’emprim da schaner 2018, quai cun la resalva ch’il cussegl grond approveschia questa fusiun. La fusiun vegn sustegnida da la regenza cun 8,8 milliuns francs.
Ils proxims pass per la nova vischnanca vegnan ad esser da constituir ina suprastanza transitorica che prepara las elecziuns, la constituziun e la lescha da taglia. Il settember da quest onn èn las elecziuns. La suprastanza sa cumpona, dal president e 4 commembers. Per l’emprima perioda d’uffizi han las vischnancas dabun mintgamai dus commembers en suprastanza.
RR novitads 22:00


text:
En l’emprima stimaziun quintava la vischnanca Albula/Alvra anc cun custs da passa 7,8 milliuns francs, ussa muntan ils custs a bun 10,5 milliuns. Sco quai ch’igl è da leger en il messadi pertutgant la votaziun a l’urna, hajan ins vis en il rom da la planisaziun da detagl ch’il preventiv da l’emprim project na tanschia betg. Cun enconuscher dapli davart il sulom e pussaivlas cumplicaziuns, stoppia vegnir budgetà dapli.
90% dals custs pajan la Confederaziun ed il chantun, il rest vegn finanzià da la vischnanca, da l’Uffizi da construcziun bassa, da la Viafier retica e dad auters partenaris che profitan da la gallaria da sondagi. La gallaria planisada vegn ad avair ina lunghezza da passa 600 meters.
Pazienza è dumandada
Cun questa gallaria ch’ha il portal en il sid-vest da Brinzauls vulan ils geologs perscrutar meglier il terren che sa mova per dapli che in meter ad onn. La gallaria sezza n’ha anc nagina funcziun da drenascha. Ma grazia a questa gallaria pon ils geologs sclerir definitiv, sch’in project da drenascha pudess franar «igl rutsch» da Brinzauls. In eventual tunnel da drenascha pudess en il meglier cas vegnir construì a partir da la primavaira da l’onn 2022.
Bova sa mova anc adina ferm
En in’infurmaziun publica sur internet da mesemna saira ha la vischnanca Albula/Alvra infurmà, ch’ils moviments da la terra sajan anc adina sin aut nivel, ma constant. La muntogna sur Brinzauls sa movia per part dapli che set meters ad onn, la media saja tar circa tschintg fin sis meters. La vischnanca sezza tar la baselgia sa movia per 1,2 meters ad onn.
La prognosa per ils proxims mais mussia dentant nagina tendenza, ch’i dess ina bova da crappa gronda (Bergsturz). Ils geologs quintan, che questa primavaira pudess la naiv che lieua chaschunar per moviments da la terra pli sperts, e la primavaira e la stad avessan ils moviments alura puspè da sa stabilisar.


text:
Be pli duvrar uschè bleras resursas ed emetter uschè bleras substanzas nuschaivlas sco la natira po cumportar. Quai vulan ils Giuvens Verds cuntanscher cun in'iniziativa dal pievel. Decleraziuns d’intenziun per la protecziun dal clima na tanschian betg, ha la partida annunzià suenter sia radunanza da delegads virtuala da la sonda.
L’economia e la societad stoppian vegnir transfurmadas a moda fundamentala – tranter auter en ils secturs clima, biodiversitad, consum d’aua e polluziun da l’aria. L'avust vulan ils Giuvens Verds cumenzar a ramassar suttascripziuns.


text:
Plinavant ha il suveran da Favugn tractà la mesemna saira quatter fatschentas, per mauns da la votaziun la fin da settember:
- Da prolungar la concessiun per la chava da crappa Caneu che la firma Käppeli Umwelt AG nizzegia, per ulteriurs diesch onns.
- Reveder la lescha da polizia, per ch’i saja pussaivel d’observar cun video il spazi public.
- Ina nova lescha d’energia che procura, che la taxa communala vegn duvrada per il fond da la promoziun d’energia.
- Reveder la lescha da pumpiers per precisar la taxa da cumpensaziun.
Tut las quatter fatschentas ha la radunanza communala approvà cun gronda maioritad. Ed il suveran cusseglia uschia d’acceptar las fatschentas tar la votaziun.


text:
Las mesiras ha il Cussegl federal gia decis ils 23 da mars. Il minister da defensiun Guy Parmelin ha plinavant instradà ina task force. La gruppa ha l'incumbensa da prender mesiras immediatas per proteger il Departament da defensiun DDPS da ristgas.
Adina dapli attatgas electonicas
Fin uss n’haja quai dà nagins donns vi dals sistems d’informatica dal DDPS u da la Confederaziun. Las lavurs da la task force cuntinueschian. Tenor il communiqué ed emprimas enconuschientschas dal servetsch d’infurmaziun hajan las attatgas da cyber gia cumenzà il december 2014.
Il DDPS ha fatg attent che la Confederaziun saja daventada pli savens l’unfrenda d’attatgas da cyber ils ultims onns. Il Departament da l’exteriur saja vegnì attatgà trais giadas aifer tschintg onns.
RR novitads 16:00


text:
Violenza sexualisada n'haja da far nagut cun sex. Mabain cun pussanza. Uschia cussegliera naziunala Tamara Funiciello tar la preschentaziun da la campagna «16 dis cunter violenza envers dunnas». Per pudair far ina fin a questa furma da violenza stoppia il dischequiliber da pussanza tranter las schlattainas vegnir cumbattì.
Almain mintga segunda dunna è tenor in studi pertutgada da violenza sexualisada. Tuttina vegnia violenza sexualisada tematisada memia pauc. Mulesta verbala ch'objectifitgeschia dunnas chaschunia violaziuns pli fermas. E tuttina vegnian mulestas verbalas toleradas sco «normalas». Quai saja in problem che pertutgia nus tuts, uschia Anna-Béatrice Schmaltz, la manadra da la campagna.
Dretg penal sexual duai vegnir refurmà
Perquai pretendan las organisaturas ch'il dretg penal sexual duai vegnir refurmà. Actualmain valia tar ina violaziun il principi da la violenza duvrada e con fitg che l'unfrenda e sa dustada. Uss saja nairas uras ch'i valia il principi da consens: «Mo GEA munta GEA». Quai duai vegnir fixà en la lescha ed er en la societad. La campagna vegn coordinada da la cfd, l'organisaziun feministica da pasch. Durant ils 16 dis d'acziun datti en l'entira Svizra dapli che 130 occurrenzas sco per exempel discussiuns al podi u er acziuns sin via.


text:
En la MySports League dastgan omaduas equipas grischunas festivar ina clera victoria. L'EHC Arosa gudogna ordaifer cunter il davos da la tabella - il EHC WIKI-Münsingen cun 4:0. Igl è gia la terza victoria en seria per la squadra d'Arosa.
Ed er il EHC Cuira po nudar ina clera victoria. Quai cun 5:1 cunter il SC Lyss. Per la squadra da Cuira èsi la 6avla victoria da la stagiun e la segunda en seria. En la tabella sa chattan las duas equipas grischunas cun 22 puncts sin posiziun 5 e 6.
Resultats MySports League
En l'emprima liga regiunala sto il HC Partenz Signuradi magunar ina schleppa. La squadra dal Partenz perda cunter il EHC Wetzikon gist cun 0:8. Suenter la quarta terrada en seria e cun sulettamain 7 puncts ord 11 partidas sa chatta la squadra grischuna sin il penultim plaz da la tabella.
Resultats 1. liga regiunala
Suenter la clera victoria en il derbi engiadinais dastga il Club da hockey Engiadina er festivar ina victoria cunter ils Dürnten Vikings. Ordaifer batta la squadra engiadinaisa ils Vikings cun 4:3. Il gol decisiv ha sajettà Riet A Porta en la 42avla minuta.
Ina clera victoria hai dà per il EHC San Murezzan. Suenter la terrada en il derbi battan ils Engiadinais il EHC Illnau-Effretikon cun 7:2.
Ed er Lai/Valbella dastga festivar ina clera victoria. Ils da Lai battan ordaifer l'EHC Bassersdorf cun 6:2. En la tabella fa Lai/Valbella il pass sin posiziun 4, l'EHC San Murezzan suonda sin posiziun 6 ed il Club da hockey Engiadina sin posiziun 8.


text:
La «Stubete am See» ch'è mintg’onn la fin d’avust a Turitg è in dals inscunters impurtants per amias ed amis da la musica populara. Quest eveniment ha survegnì cumpagnia. Dals 15 als 17 d’october è stada er a Segl in Engiadina ina Stubete am See.
L’emprima ediziun da l’onn passà ha stuì vegnir annullada l’ultim mument. La situaziun da corona era memia malsegira. Quest atun èn las premissas stadas bunas ed uschia hai dà almain in eveniment redimensiunà. Sin in program: blera musica populara cun 7 furmaziuns cun in vast spectrum: da sauts tradiziunals ed innovativs fin tar tuns surprendents ed improvisaziun. Las furmaziuns da tut la Svizra han preschenta musica cun gronda variaziun e blers instruments, dal orgelet al arpet e da l’ukulela a la tiba.
Il program da quests trais dis: divers concerts sin palcs en hotels e quatter represchentaziuns en la chasa da scola Champsegl. Questas avain nus registrà per preschentar en l’Artg musical. Oz udis ils concerts da dus furmaziuns da vaglia, dal Appenzeller Echo e da Rampass.
Rampass, musica genuina en stil innovativ
Questa furmaziun dal chantun Sviz è ina da las meglras e pli interessantas da la musica populara nova. Lur fundament è la musica tradiziunala dal chantun Sviz, ils sauts da cumponists sco Balz Schmidig, Stumpä Seebi, Rees Gwerder e Martin Nauer u er lur agens, adina preschentà cun grond entusiassem e perfecziun. Lura udis lur concert da la dumengia, ils 17 d’october, en la chasa da scola Champsegl. Sin il palc: Reto Kamer, clavazin – Sepp Huber, cuntrabass – Markus Fückiger e ses figl Dominik al orgelet. Ils student da musica populara da 24 onns ha sunà per l’emprima giada cun Rampass, ed el ha fatg quai a moda suverana ed ha er pudì preschentar diversas da sias cumposiziuns.
Appenzeller Echo, tradiziun, folclora internaziunala e perfecziun
Er durant la segunda part dal Artg datti musica da la «Stubete am See» a Segl. Ils 16 d’october avain nus registrà il concert dal trio Appenzeller Echo e ses tuns da violina, arpet ed accordeon. Commembers da questa chapella sun ils frars Josef e Benjamin Rempfler e Walter Neff al cuntrabass. Els fan musica tradiziunala en stil Appenzellais, sunan er cun l'accordeonist excepziunal Goran Kovačević – però els chantan er e savens datti er elements da la folclora d’auters pajais: in czardas ubain in valzer da Vienna e mintgatant er lur versiuns da semperverds da la musica da pop.
Dapli da Rampass e dal Appenzeller Echo
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Propata
Propata (en lìgure: Propâ) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 148 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 16,8 km² e 'na densità de popolasiù de 9 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carrega Ligure (AL), Fascia, Rondanina, Torriglia, Valbrevenna.
Propata l'è sitüàt endèl'alta val Trebbia e 'l sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana de le Alte Valli Trebbia e Bisagno e del Parco natüràl de l'Antola. El se tróa a 47 km de Gènova.
I cümü de Propata, Torriglia e Rondanina i è bagnàcc del lach del Brugneto, el lach artificiàl piö grant de töta la pruvìncia e de la Liguria.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Propata l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Force
Force l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Ascoli Piceno. El g'ha 1 379 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Comunanza, Montefalcone Appennino (FM), Montelparo (FM), Palmiano, Rotella, Santa Vittoria in Matenano (FM), Venarotta.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bun la mesadad da las 1'000 persunas tranter 12 e 19 onns ch'èn sa participadas al studi han ditg ch'ellas vesan e legian pliras giadas l'emna commentaris d'odi en l'internet. Pertutgadas èn cuncunt mattaschas e buobs en la vegliadetgna tranter 16 e 19 onns. Trais quarts da las mattatschas han tenor quai inditgà che tals commentaris schocheschian ellas u rendian ellas tristas. Tar ils buobs èn quai mo circa 40% che resentan ils commentaris uschia.
Il pli savens vegnan persunas giuvnas parmaladas ed insutadas pervi da lur cumparsa. Quai rapportan tenor il studi cunzunt las mattatschas. Derasada saja dentant er la discriminaziun pervi da l'orientaziun sexuala, la derivanza e la colur da la pel.
En egl dat che bunamain la mesadad dals buobs ha inditgà ch'els hajan chapientscha per tscherts commentaris, in terz chatta els perfin divertent ed interessant.


text:
- La staffetta da 4x100 meters da las dunnas è sa qualifitgada a moda suverana per il final da damaun.
- Cun 42,05 secundas è il quartett currì in nov record svizzer.
Il quartett Riccarda Dietsche, Ajla Del Ponte, Mujinga Kambundji e Salomé Kora è currì in nov record svizzer da 42.05. Mo las britas, americanas e tudestgas èn stadas pli spertas.
Medaglia en mira
La Bernaisa Mujinga Kambundji ha resumà lur finamira per venderdi: «Nus dastgain siemiar d'ina medaglia. Per quai stuain nus anc ina giada dar tut e currer in'ulteriura giada pli spert.»


text:
Contact
Dretgira regiunala Surselva
Via Centrala 4
Caum postal 20
7130 Ilanz/Glion
tel.: +41 81 257 59 84
Infurmaziuns
Davart las proceduras vegnan infurmads sulettamain las partidas, lur represchentants ed autras persunas legitimadas ch’èn participadas a la proceduras. La dretgira regiunala na dat naginas cussegliaziuns giuridicas al telefon e na fa naginas recumandaziuns per la tscherna d’ina advocata u d’in advocat.
Indicaziun impurtanta
I n’è betg permess d’inoltrar scrittiras giuridicas, dumondas ed autras novitads ordinariamain via e-mail, telefax, telegram e sumegliants meds da communicaziun. Cun quels na pon vegnir effectuads nagins acts processuals valaivels.
Infurmaziuns davart la correspundenza giuridica electronica chattais Vus en las infurmaziuns generalas da las dretgiras regiunalas:


text:
Ruver puschlà
Il ruver puschlà (Quercus petraea (Matt.) Liebl., sin.: Quercus sessilis Ehrh. ex Schur, Quercus sessiliflora Salisb.), er numnà ruver tardiv, è ina spezia da planta or dal gener dals ruvers (Quercus) entaifer la famiglia Fagaceae.
DescripziunEdit
Caracteristicas vegetativasEdit
Il ruver puschlà cuntanscha autezzas da 25 fin 30 meters (maximalmain 40) ed in diameter dal bist da fin a 2 meters. Entras la ragisch a pal è la planta ordvart resistenta cunter stemprads. Sco il ruver cumin sviluppa er il ruver puschlà chatschs da son Gion. La vegliadetgna maximala munta a 800 fin 1000 onns. La curuna da la planta furma sin in bist guliv in aut arvieut cun roma ordinada sco radis e ch’èn bler pli gulivs che quels dal ruver cumin. La curuna dal ruver puschlà è main spessa che quella dal ruver cumin, la feglia è repartida a moda guliva.
La scorsa dal ruver puschlà è en giuvens onns glischa e d’in verd grisch levamain glischant. Pli tard sa furma ina scorsa brin grischa, la quala è grossa e munida cun profundas sfessas longitudinalas. La scorsa da la roma è grisch stgira, per part encotschnida. Ils brumbels èn gronds, da furma conica fin ovala e cumparan a la fin dals chatschs.
La feglia è ordinada vi da la roma en posiziun alternanta. Il moni ha ina lunghezza da 1 fin 2 centimeters ed è da colur melna. Il plat dal fegl ha ina lunghezza da 8 fin 12 (darar fin 16) centimeters ed ina ladezza da 5 fin 7 (darar 10) centimeters. A la basa è quel in pau pli graschel, en furma da cugn, ed entaglià en 8 fin 12 (darar fin 16) chavas radundas. La part sura dal fegl è d’in verd ferm, glischant, la vart sut è pli clera ed a l’entschatta in pau pailusa.[1]
Caracteristicas generativasEdit
Il ruver cumin è ina planta monochasana cun separaziun da las schlattas. La planta flurescha da l’avrigl fin il matg. Las minas masculinas han ina lunghezza da 5 fin 8 centimeters. Las flurs femininas sa chattan orasum e vi dals anguls da fegls dals giuvens chatschs en gruppas da dus fin sis; ellas èn alventas e radundas cun stigmas da colur purpura.
Ils glogns madiran dal settember fin l’october. Quels sa chattan en dumbers pli gronds (perquai il num ruver puschlà) vi da cupulas quasi senza moni. Il singul fritg ha ina lunghezza da 1,6 fin 2,6 centimeters (levet damain che tar il ruver cumin). La cupula enzuglia radund la mesadad dal glogn ed è cuverta cun in pail spess. Ils glogns servan a divers animals sco nutriment e vegnan derasadas tras quels. Sco tar il ruver cumin èsi er tar il ruver puschlà surtut la sgragia che procura cun ses deposits per la derasaziun dal sem.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.[2]
Differenzas tar il ruver cuminEdit
Il ruver puschlà ed il ruver cumin sa sumeglian fitg. Blers sistematichers e genetichers vesan en il ruver puschlà be ina varianta dal ruver cumin segnada da tschertas adattaziuns al lieu. Areguard la derasaziun e la morfologia datti però intginas differenzas: Il ruver puschlà cumpara surtut sin collinas e muntognas. Ils fritgs creschan en puschels vi da monis fitg curts. La feglia ha monis d’ina lunghezza da 2 fin 3 centimeters. En la part centrala dal fegl na fineschan ils gnervs laterals mai en las chavas.
Il ruver puschlà ed il ruver cumin pon bastardisar. Schebain tals bastards giogan ina rolla en effectivs reals n’è betg cler. Per il pli sa mussan las plantas cun caracteristicas intermediaras tuttina sco appartegnentas ubain a quella u a l’autra spezia.[3]
SistematicaEdit
Ins differenziescha tschintg sutspezias:[4]
- Quercus petraea subsp. austrotyrrhenica Brullo, Guarino & Siracusa: Cumpara en l’Italia dal Sid e Sicilia.
- Quercus petraea subsp. huguetiana Franco & G.López: Derasada en la Spagna dal Nord.
- Quercus petraea subsp. petraea: Il territori da derasaziun tanscha sur l’Europa fin en la Tirchia.
- Quercus petraea subsp. pinnatiloba (K.Koch) Menitsky: Derasada da la Tirchia fin en la Siria.
- Quercus petraea subsp. polycarpa (Schur) Soó: Cumpara davent da la Slovachia sur la Peninsla dal Balcan, sin la Crim e da la Tirchia fin en l’Iran dal Nord.
Furmas cultivadasEdit
- 'Mespilifolia': Questa furma plitost stgarsa po cuntanscher in’autezza da fin a 16 meters ed in diameter dad in fin dus meters. La feglia è lunghenta, en furma da lantschetta e po cuntanscher ina lunghezza da fin a 22 centimeters ed ina ladezza da 3 fin 5 centimeters. Ils fegls han in ur engrossì, levamain crenà e betg entaglià. Il moni dals fegls è savens da colur cotschen stgira.
- 'Columna': Tar quella sa tracti ubain d’ina varianta dal ruver puschlà (Quercus petraea) ubain d’ina cruschada tranter ruver cumin e ruver puschlà (Quercus × rosacea). La planta è diromada fitg spess, la feglia n’è strusch entagliada. Questa sort è vaira resistenta cunter la sfarinussa.
- 'Laciniata': Cun feglia sfessa.
DerasaziunEdit
Il ruver puschlà è suenter il ruver cumin la spezia da ruvers la pli frequenta en l’Europa Centrala. Ses territori da derasaziun tanscha da l’Italia sur la Grezia dal Nord en il sid fin tar las Inslas Britannicas e la Scandinavia dal Sid en il nord. Ella cumpara da la Spagna dal Nord en il vest fin en la Pologna, il sidvest da la Russia, la Mar Naira e l’Iran dal Nord en l’ost. Cumpareglià cun il ruver cumin na tanscha il territori da derasaziun dal ruver puschlà però betg uschè lunsch vers ost; la planta preferescha numnadamain in clima atlantic fin subatlantic. En las Alps dal Sid munta il ruver puschlà fin en autezzas da 1100 meters sur mar.
Il ruver puschlà crescha sin terrens crappus ed arschiglius frestgs, da profunditad mesauna fin gronda. Il num scientific da la spezia petraea (grip) renviescha als terrens crappus. La planta cumporta er lieus cun paucas substanzas nutritivas. Cuntrari al ruver cumin evitescha ella lieus umids u mez umids. Tuttina sco il ruver cumin basegna er il ruver puschlà relativamain bler glisch e vegn stgatschà en l’Europa Centrala en blers lieus dal fau verd. La planta cumpara perquai surtut en lieus cun terrens in pau pli spezials che na cunvegnan betg talmain al fau verd. Là furma ella societads cun badugns u tieus. En regiuns submediterranas furma ella guauds maschadads cun autras spezias da ruvers (ruver pailus, ruver semperverd).
Blers guauds da ruvers en l’Europa Centrala èn d’origin antropogen. Quels èn sa furmads da plantas che vegnivan pli baud tagliadas periodicamain, quai ch’il ruver puschlà (ed er il ruver cumin) supportan meglier ch’il fau verd. En pli èn ils ruvers vegnids promovids pli baud intenziunadamain pervi da lur lain custaivel e per trair a niz ils fritgs sco pavel d’animals.
UtilisaziunEdit
Sco tar il ruver cumin è er il lain dal ruver puschlà satigl e da colur alv melnenta; il lain da cor è da colur brin clera fin brin stgira. Il lain dir e zai è duraivel e vegn duvrà per intents fitg differents: sco lain da construcziun, en l’aua, per traversas e per pals, ubain en la construcziun d’interiurs sco parchet, per stgalas e mobiglias. Medemamain furnescha il lain da ruver fitg buna laina da brisch. Lain da ruver da fitg auta qualitad deriva per ordinari dal ruver puschlà. Quel vegn duvrà sco furnier u elavurà a buts e butschins, tranter auter per conservar vin. Er en parcs è la planta fitg bainvisa: Ella chatscha baud la primavaira, e l’atun mantegna ella ditg sia feglia.
Pli baud vegnivan ils glogns (glondas) duvrads sco pavel per ils portgs. Per l’uman era quai da tuttina gronda impurtanza sco l’utilisaziun dal lain. Ils glogns cuntegnan fin a 38 % amets ed èn fitg nutritivs. Ils portgs vegnivan chatschads en ils guauds da ruvers ed engraschads cun ils fritgs. Da quel temp deriva la moda da dir ‹Sin ils ruvers crescha il meglier schambun›. Er la selvaschina sa serva gugent dals glogns. Per bovs e chavals èn els però nuschaivels pervi da lur auta cumpart da tannins. E per l’uman cuntegnan quels memia bleras substanzas amaras e sa laschan perquai be consumar suenter esser vegnids tractads. Malt da glondas è però adattà vaira bain per producir biera. Medemamain sa laschan las glondas elavurar ad ina sort surrogat da café.
Blers dals guauds da ruvers tradiziunals n’èn betg vegnids emplantads per gudagnar laina, mabain per l’engrasch da portgs. Medemamain laschavan ins pascular là selvaschina (per intents da chatscha).
Pli baud vegniva la scorsa dal ruver puschlà e dal ruver cumin er duvrada en cuntscharias. Per quest intent vegnivan ruvers cultivads en guauds bass e tagliads mintga 15 fin 20 onns; la scorsa setgentada cun sia cumpart da tannins da 8 fin 20 % era adattada sco cuntscha.
Diever medicinalEdit
Sco droga serva la scorsa setgentada da roma giuvna e da plantinas dal tschep. Quella cuntegna 10 fin 20 % tannins e vegn applitgada surtut per mitigiar malsognas da la pel (en furma da bogns u cumpressas u er per sgargugliar).
AnnotaziunsEdit
- ↑ Gregor Aas: Quercus petraea. En: Ökologisch-Botanischer Garten der Universität Bayreuth (ed.): Enzyklopädie der Holzgewächse.
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8avla ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 317.
- ↑ Blattmorphologie und genetischer Fingerabdruck als Hilfe bei der Bestimmung von Trauben- und Stieleiche. En: waldwissen.net, consultà ils 28 da schaner 2017.
- ↑ Rafaël Govaerts (ed.): Quercus – fegl d’infurmaziun tar World Checklist of Selected Plant Families, consultà ils 4 d’october 2015.
LitteraturaEdit
- Joachim Krahl-Urban: Die Eichen. Forstliche Monographie der Traubeneiche und der Stieleiche. Parey, Hamburg/Berlin 1959.
- Heinrich Spiecker: Zur Steuerung des Dickenwachstums und der Astreinigung von Trauben- und Stieleichen. (Schriftenreihe der Landesforstverwaltung Baden-Württemberg, tom 72), Forstliche Versuchs- und Forschungsanstalt, Freiburg im Breisgau 1991.
- Gregor Aas: Untersuchungen zur Trennung und Kreuzbarkeit von Stiel- und Traubeneiche. Dissertaziun, Minca 1989.
- Ingrid e Peter Schönfelder: Das neue Handbuch der Heilpflanzen. Franckh-Kosmos Verlagsgesellschaft, 2011, ISBN 3-440-09387-5.
ColliaziunsEdit
- Quercus petraea Liebl., sin: infoflora.ch
- Ruver puschlà – fegl d’infurmaziun da la Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft