text:
Macedonia dal Nord
La Macedonia dal Nord (macedon CeBepHa MakeдoHиja Severna Makedonija, albanais Maqedonia e Veriut; uffizial Republica da la Macedonia dal Nord, macedon Peпyблиka CeBepHa MakeдoHиja Republika Severna Makedonija, albanais Republika e Maqedonisë së Veriut; fin ils 12 da favrer 2019: Republica da Macedonia) è in stadi intern situà en l’Europa dal Sidost. Quel cumpiglia la part settentriunala da la regiun istorica Macedonia.
La Macedonia dal Nord furma ina da las economias publicas las pli flaivlas da l’Europa e sa chatta en in process da transfurmaziun, tant economicamain sco er politicamain. Il pajais ha da cumbatter cun autas quotas da dischoccupads, ina flaivla infrastructura e la mancanza d’investiziuns. Dapi il december 2005 ha la Macedonia dal Nord il status d’in candidat d’adesiun da l’Uniun europeica.
Il stadi è commember da las Naziuns unidas, dal Cussegl da l’Europa, da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa e dal Cussegl da cooperaziun da l’Europa dal Sidost. Entaifer la NATO dispona la Macedonia dal Nord dal status d’observatur.
Sper Macedons, che cumpiglian radund 64 % da l’entira populaziun, datti – sper diversas minoritads pli pitschnas – ina gronda minoritad d’Albanais (25 %). Surtut tranter las duas grondas etnias hai adina puspè dà conflicts etnics. Suenter che quels fissan bunamain escalads il 2001 en ina guerra burgaisa, è la situaziun sa meglierada entant decididamain. L’egualitad da las etnias entaifer la societad n’è però anc betg cuntanschida.
NumEdit
Il stadi è sa furmà a la fin da la Segunda Guerra mundiala or da la resistenza socialistica, ha fatg part dapi il 1946 sco sutrepublica da la Jugoslavia ed ha declerà il 1991 sco Republica da Macedonia si’independenza. Pervi da la dispita cun il stadi vischin meridiunal Grezia areguard il diever dal num ‹Macedonia› vegniva il stadi savens designà a nivel internaziunal sco ‹anteriura republica jugoslava Macedonia› (englais former Yugoslav Republic of Macedonia, FYROM) per evitar ina denominaziun uffiziala.
Il zercladur 2019 èn la regenza macedona e la regenza greca sa cunvegnidas sin la midada da num. Ils parlaments dals dus stadis han approvà quest pass cun 81 da 120 vuschs (Macedonia dal Nord) resp. cun 153 da 300 vuschs (Grezia). Il nov num dal stadi è entrà en vigur ils 12 da favrer 2019.
GeografiaEdit
La Macedonia dal Nord furma in stadi intern ch’è situà en il center da la Peninsla dal Balcan. El cunfinescha en il nord cun la Serbia, en l’ost cun la Bulgaria, en il sid cun la Grezia, en il vest cun l’Albania ed en il nordvest cun il Cosovo. La pli grond’extensiun dal pajais en direcziun nord-sid munta a 188 km, en direcziun vest-ost a 216 km. Il cunfin dal pajais cun la Grezia mesira 246 km, suandà dal Cosovo (159 km), da l’Albania (151 km), da la Bulgaria (148 km) e da la Serbia (62 km). Da quai resulta in total dal cunfin dal stadi da 766 km.
Be per lung dals flums pli gronds ed en las cuntradas da batschigl è il pajais relativamain planiv. Questas planiras autas e bassas cumpiglian 19,1 % dal territori statal (4900 km²). Sper las auas (2,11 % resp. 551 km²) consista l’ulteriura surfatscha dal pajais da muntognas e collinas. Las pli autas muntognas èn situadas en il vest dal pajais al cunfin vers l’Albania ed il Cosovo. Il pli aut piz è il Golem Korab (albanais Maja e Korabit) cun 2764 m s.m., il qual furma a medem temp la pli auta muntogna da l’Albania. Radund 3,8 % dal territori statal èn protegids en furma da parcs naziunals; quels èn situads en il vest e sidvest dal pajais.
La Republica da la Macedonia dal Nord cumpiglia ina part da la regiun geografica Macedonia. Ella parta quella surtut cun la Grezia.
CuntradasEdit
Tar las muntognas situadas en il vest da la Macedonia dal Nord sa tracti da bratschs da la Muntogna Dinarica, da la pli impurtanta muntogna dal Balcan dal Vest. Ils pizs ils pli auts èn il Golem Korab (2764 m) al cunfin tar l’Albania ed il Titov Vrv (2747 m) en il massiv da la Šar Planina. Ulteriuras muntognas èn Jablanica en il sidvest, che furma là per part il cunfin vers l’Albania, Osogovo vers la Bulgaria, il massiv da Galičica tranter il Lai d’Ocrida ed il Lai da Prespa ed il Massiv da Pelister tranter il Lai da Prespa e Bitola.
Las pli grondas planiras autas e planiras bassas èn Ovče Pole en il nordvest da Štip, la planira da Pelagonia tranter Prilep e Bitola, la planira da Skopje e la planira da Kumanovo sco er la planira da Polog situada tranter Tetovo e Gostivar. Daspera furman las vastas vals che vegnan percurridas da flums ulteriuras surfatschas utilisablas.
AuasEdit
Il flum Vardar nascha en la Šar Planina e percurra l’entir pajais l’emprim en direcziun ost ed alura suenter Skopje en direcziun sidost, avant ch’el arriva sco Axiós en la regiun greca Macedonia. Quest flum cun ses quatter flums laterals pli gronds furma l’axa d’orientaziun principala dal pajais. Il Drin Nair nascha en il Lai d’Ocrida e percurra il sidvest dal pajais; tar la citad Debar curra el vinavant en l’Albania e sbucca en la Mar Adriatica.
En il sidvest, al cunfin tar l’Albania, sa chattan mintgamai radund dus terzs dal Lai d’Ocrida e Lai da Prespa sin territori da la Macedonia dal Nord. Quests lais (situads 700 resp. 900 m s.m.) han ina grondezza da radund 400 km² ed èn sa furmads tras activitad tectonica en ina zona geologicamain instabila da la crusta da la terra. Il Lai d’Ocrida ha ina profunditad maximala da 287 meters; el è ritg da spezias endemicas. Omadus lais, la citad Ocrida (Ohrid) ed il parc naziunal Galičica fan part dal Patrimoni mundial da l’UNESCO.
ClimaEdit
A l’intern dal pajais, ch’è segnà da muntognas, è il clima relativamain criv. En general sa chatta la Macedonia dal Nord en la zona da transiziun tranter il clima mediterran ed il clima continental. Ils envierns èn per il pli fraids e segnads da bleras precipitaziuns; la stad percunter èsi fitg chaud e plova darar. L’atun e la primavaira èn stagiuns betg fitg marcantas, vul dir che la stad e l’enviern duran relativamain ditg.
FloraEdit
Tant la flora sco er la fauna da la Macedonia dal Nord profiteschan da bleras regiuns intactas e cumparan perquai en gronda varietad. In terz dal pajais è cuvert cun guauds maschadads, en ils quals prevalan faus, ruvers e chastagners. En las planiras sa cumpona la vegetaziun surtut da macchias e pastgiras che servan a l’agricultura ed a l’allevament d’animals. Enturn ils lais pli gronds creschan cipressas, nuschers e fighers. A partir da 1300 m s.m. creschan tieus da muntogna e pigns. E survart 2000 m s.m. domineschan il ginaiver e spezias da plantas ch’èn s’adattadas al clima da muntogna criv.
Il territori dal pajais sa lascha sutdivider en quatter ecoregiuns: ils guauds maschadads dal Pindos, ils guauds maschadads da la Peninsla dal Balcan e da las Rodopas sco er ils guauds maschadads cun vegetaziun da feglia dira da la Mar Egeica.
Il Parc naziunal Pelister sper Bitola è enconuschent per il tieu da la Macedonia endemic sco er per sia varietad da 88 spezias da plantas da guaud. Ils guauds da tieus dal Pelister sa dividan en guauds da tieus cun feleschs e guauds da tieus cun ginaivers.
Tar las plantas da feglia las pli derasadas tutgan ruver macedon, ischi da muntogna, salesch pendus, salesch curunà, ogn, paplas, ulms e fraissen cumin. In’ulteriura spezia da planta caracteristica per la Macedonia dal Nord è il papaver. A rivas da lais intactas crescha channa.
FaunaEdit
La fauna da la Macedonia dal Nord è ordvart ritga. Las spezias tanschan da urs, portg selvadi, tais, luf e vulp fin tar stgilat, fiergna, chamutschs e tschierv. Lufs-tscherver èn derasads en la part occidentala dal pajais. Dals lufs-tscherver dal Balcan (Lynx lynx martinoi) fitg stgars vivan en la Macedonia dal Nord ed en l’Albania cunfinanta be pli radund 100 exemplars, ils quals èn periclitads. En la regiun da muntogna enturn Mavrovo vivan gronds effectivs da chamutschs, ils quals attiran blers chatschaders.
Il Lai d’Ocrida tutga tar ils pli vegls lais dal mund ed è enconuschent per la litgiva d’Ocrida, ferras, gobiuns, plotras e per intgins geners da spezias ch’han ina vegliadetgna da fin 30 milliuns onns. Spezias sumegliantas vivan be anc en il Lai Baikal. Er l’anguilla europeica è surtut enconuschenta per ses ciclus da reproducziun extraordinari: El noda millis kilometers da la Mar da Sargasso (= la part da l’Atlantic situada en l’ost da Florida) fin en il Lai d’Ocrida per sa trategnair là sur diesch onns en la profunditad dal lai. Cur che las anguillas han cuntanschì lur madirezza sexuala, returnan ellas en lur lieu da naschientscha en l’Atlantic; là fregan ellas e moran silsuenter, ils descendents repetan il ciclus.
PopulaziunEdit
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2002 vivan en la Macedonia dal Nord 2 022 547 abitants.[2] Il 2011 han ins bain realisà ina nova dumbraziun; per motivs tecnics e politics n’han ils resultats da quella però betg pudì vegnir eruids. La structura da vegliadetgna è vaira equilibrada; la spessezza da la populaziun munta a 78 abitants per kilometer quadrat e sa chatta uschia al nivel da la Grezia e Croazia. Las regiuns populadas il pli spess sa chattan al curs superiur dal flum Vardar tranter Gostivar, Tetovo, Skopje, Kumanovo e Veles. Ulteriurs territoris populads relativamain spess furman las planiras enturn Struga, Ocrida, Prilep, Bitola, Štip e Strumica.
EtniasEdit
La populaziun da la Macedonia dal Nord n’è betg omogena. Bundant nov etnias vivan en il pajais. Per quest motiv hai dà en il passà, ma er anc oz, conflicts tranter singulas gruppas etnicas. Il 2001 è il pajais mitschà be per pauc d’ina guerra burgaisa. Las etnias vivan per gronda part separadas ina da l’autra e na tgiran strusch contacts vicendaivels. Tenor la statistica uffiziala han per exempel gì lieu l’onn 2011 7313 maridaglias tranter Macedons etnics e 4940 tranter Albanais etnics, ma be 127 tar las qualas in partenari tutgava mintgamai tar l’autra etnia.
Sco Macedons èn sa declerads en la dumbraziun dal pievel dal 2002 1 297 981 persunas u 64,18 % da la populaziun. Ils Macedons furman uschia la maioritad entaifer la structura etnica dal pajais. Geograficamain èn els surtut da chasa en l’ost, en il center ed en il sid dal pajais. En il vest ed en il nord furman els per part la minoritad. La gronda part dad els furman cristians ortodoxs, ina gronda minoritad tutga tar l’islam; quests ultims vegnan er numnads Torbeschs.
La pli gronda minoritad furman ils Albanais che vivan surtut en il vest ed en il nord dal pajais. Il 2002 ha lur dumber total muntà a 25,17 % resp. 509 083 persunas. Pervi da la grond emigraziun da questa gruppa etnica vivan radund 200 000 fin 300 000 Albanais a l’exteriur. Tar ils Albanais en la Macedonia dal Nord sa tracti quasi exclusivamain da Ghegs; be en il sidvest dal pajais datti intgins vitgs cun ina populaziun tosca.[3]
Sper las duas etnias las pli grondas vivan en il pajais diversas minoritads etnicas (Tircs, Roma, Serbs, Bosniacs, Aromuns) che muntan en tut a var 10 % da l’entira populaziun.[4]
LinguasEdit
Il macedon è la lingua uffiziala dal pajais ed a medem temp la lingua derasada il pli vast.
Il 2018 ha il parlament deliberà ina lescha, cun la quala l’albanais duai daventar en tut il pajais la segunda lingua uffiziala. Gia avant sa servivan intginas vischnancas da l’albanais sco segunda lingua uffiziala ed organs statals (p.ex. il parlament) sco lingua da lavur.
En singulas regiuns vegn daspera er discurrì tirc, romani e serb. Ils Tircs giaudan intgins dretgs da minoritads e dastgan – sco dal reminent tut las etnias – fixar lur lingua sco lingua uffiziala en vischnancas en las qualas almain 20 % da la populaziun appartegnan a lur etnia.
ReligiunEdit
Il cristianissem ortodox e l’islam marcheschan ensemen dapi tschientaners il territori da la Macedonia dal Nord odierna. Cun la conquista da la regiun tras ils Osmans sunnitics è sa derasada a ses temp sper il cristianissem er l’islam. Ils motivs per la conversiun da blers cristians a l’islam èn stads multifars: simpatia, liberaziun da taglias, ina meglra posiziun entaifer la societad, carriera en l’administraziun ed en il militar e.a. En emprima lingia èn sa convertids Albanais, en in dumber pli pitschen però er Macedons. Sur lung temp han ils aderents da las duas religiuns vivì ensemen a moda paschaivla. Las tendenzas naziunalisticas dal 19avel tschientaner han fatg pegiurar questas relaziuns. Dapi l’independenza registreschan ins ultra da quai dapli agressiun naziunalistica cunter baselgias e moscheas.
Tar l’ultima dumbraziun dal pievel dal 2002 eran 64,8 % da la populaziun cristians ortodoxs e 33,3 % muslims (la gronda part sunnits). Ulteriurs 1,5 % appartegnan ad autras cuminanzas religiusas sco per exempel a la baselgia catolic-romana.
CitadsEdit
L’onn 2010 vivevan var 60 % da la populaziun da la Macedonia dal Nord en citads. Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2010): Skopje (505 400), Kumanovo (73 360), Bitola (71 890), Prilep (64 830), Tetovo (56 080), Štip (44 510), Veles (43 140), Ohrid (38 900), Gostivar (37 030) e Strumica (36 920).
EmigraziunEdit
La Macedonia dal Nord è in tipic pajais d’emigraziun. Emprimas grondas undas d’emigraziun han gì lieu tranter il 1912 ed il 1944, cur che Bulgars e Tircs han bandunà la regiun suenter che quella era vegnida attribuida al Reginavel da la Jugoslavia. Suenter la Segunda Guerra mundiala, en il sistem federativ da la Jugoslavia, ha la Sutrepublica socialistica da la Macedonia furmà, sper il Cosovo, la regiun economicamain la pli pauc sviluppada, e quai sco resultat da l’emigraziun, militarisaziun e da la mancanza d’investiziuns dals onns precedents. Quai ha surtut gì per consequenza che numerus lavurers esters (surtut commembers da la gruppa etnica albanaisa) èn emigrads durant ils onns 1970 en l’Europa Centrala (Svizra, Germania ed Austria) per gudagnar là il da viver per lur famiglias. Suenter l’independenza èn las famiglias savens suandadas en ils pajais respectivs, quai surtut durant ils onns 1990. Tenor ina stimaziun vivan radund 200 000 fin 300 000 Macedons albanais a l’exteriur. Il dumber da Macedons slavs che vivan a l’exteriur è percunter bler pli pitschen.
Sutdivisiun administrativaEdit
Il 2004 è entrada en vigur ina nova lescha d’administraziun territoriala, la quala ha sutdividì il stadi en otg regiuns statisticas e 84 vischnancas (avant: 123 vischnancas). Dapi il 2013 dumbra la Macedonia dal Nord anc 80 vischnancas.[5]
IstorgiaEdit
La dumonda da la MacedoniaEdit
L’onn 1465 hai dà en la regiun emprimas sullevaziuns cunter l’Imperi osmanic, ulteriuras èn suandadas ils onns 1565, 1689 ed 1876. Ils 3 da mars 1878 è entrada en vigur la Pasch da San Stefano, la quala ha terminà la Guerra tranter la Russia e l’Imperi osmanic. Tenor cunvegnientscha è la regiun da la Macedonia dal Nord odierna fin a Thessaloniki vegnida attribuida a la Bulgaria. Suenter il Congress da Berlin dal 1878 han ins però puspè integrà il territori en l’Imperi osmanic; en consequenza da quai èn proruttas numerusas sullevaziuns en diversas citads. Ils Albanais èn s’organisads il medem onn en la Lia da Prizren. Tar ils Bulgars è la Sullevaziun da Kresna Raslog stada da muntada. La fin dal 19avel tschientaner è be anc creschida la resistenza cunter il domini osmanic; a medem han ils stadis naziunals vischins Bulgaria, Serbia e Grezia fatg valair lur influenza. Da vart dals Bulgars è suandada la fundaziun d’in comité revoluziunar.
Dapi il 20avel tschientanerEdit
Ils 2 d’avust 1903 è prorutta la Sullevaziun d’Ilinden ch’è vegnida organisada dal comité revoluziunar numnà.[6] Ils onns 1912 e 1913 han gì lieu las Guerras dal Balcan ch’han manà a la fin da l’Imperi osmanic. La regiun geografica Macedonia han ins partì tranter la Grezia, la Serbia e la Bulgaria. En la part serba da la Macedonia, la quala è vegnida renumnada en Macedonia dal Vardar, è il moviment antiosmanic sa midà en in moviment antiserb. Uschia è prorutta il 1913 la sullevaziun dad Ohrid-Debar ed il 1934, cun agid dal medem moviment, è vegnì assassinà il retg jugoslav Alexander I. Naziunalists albanais han pretendì da lur vart d’unir tut ils territoris colonisads d’Albanais (Gronda Albania), ma a chaschun da la conferenza da pasch a Paris il 1919 n’als èsi gnanc reussì d’incorporar en l’Albania ils territoris cun maioritad albanaisa, uschia ch’els èn facticamain vegnids ignorads dal tuttafatg.
Durant l’Emprima Guerra mundiala era la Macedonia dal Vardar occupada dapi la fin dal 1915 da la Bulgaria ed en il territori da cunfin cun la Grezia sa chattava la front da Saloniki. Cun occupar ils posts administrativs è la Bulgaria sa basada sin las structuras existentas da la gruppaziun revoluziunara IMRO. Uschia han en blers lieus tant Komitadschis (manaders da partisans) locals, ch’avevan battì avant cunter il domini serb, sco er emigrants returnads surpiglià posts centrals en l’administraziun civila e militara bulgara. Tranter il 1918 ed il 1941 ha la Macedonia dal Vardar fatg part dal Reginavel da la Jugoslavia. Tras quai ha l’IMRO reactivà suenter il 1920 la guerra da terror cunter la pussanza statala serba, uschia che per part fin a 70 % da la schandarmaria jugoslava era staziunada en la Macedonia dal Vardar. Pervi da dispitas en connex cun la politica da l’intern ha la Macedonia dal Nord odierna furmà dal 1929 fin il 1941, ensemen cun parts da la Serbia dal Sid, administrativamain la Vardarska banovina (banat dal Vardar).[7]
En la Segunda Guerra mundiala è danovamain suandada dal 1941 fin il 1944 l’occupaziun bulgara. Il 1943 han ils partisans communistics da la Jugoslavia (senza represchentants da la Macedonia) renconuschì l’existenza d’in’atgna naziun macedona ed han fatg plans d’eriger ina republica Macedonia en ina Jugoslavia federala futura Ils 2 d’avust 1944 ha gì lieu l’emprima sesida dals communists macedons en la claustra serba da sontg Prochor Pčinjski. Il medem di è vegnida fundada la sutrepublica socialistica jugoslava Macedonia.
L’onn 1963 è la citad da Skopje stada pertutgada d’in grev terratrembel.
Fasa da la democratisaziun a partir dal 1991Edit
Il 1991, en consequenza da la ruina da la Jugoslavia, ha il pajais cuntanschì l’independenza statala. La Bulgaria ha renconuschì sco emprim pajais anc il medem onn la Republica Macedonia. Pervi da la dispita cun la Grezia areguard il num dal stadi ed ils simbols statals, è il stadi savens vegnì numnà a nivel internaziunal anteriura republica jugoslava Macedonia per evitar ina denominaziun uffiziala. L’avrigl 1993 è il stadi vegnì recepì en las Naziuns unidas. A medem temp ha la gronda part dals stadis da la Communitad europeica renconuschì il stadi a moda concludenta. L’onn 1999 ha il pajais recepì millis fugitivs albanais or dal Cosovo (Guerra dal Cosovo).
A partir da l’entschatta 2001 hai surtut dà en il nordvest dal pajais scenas sco en ina guerra burgaisa, cur che cumbattants da guerriglia albanais han occupà militarmain intgins vitgs e cumbattì cunter polizia ed armada. Lur finamira era da cuntanscher dapli dretgs da minoritads. L’avust 2001 han las partidas segnà la cunvegna da basa dad Ohrid, la quala ha prevesì da discharmar las gruppas paramilitaras e da conceder dapli dretgs als Albanais en la Macedonia dal Nord.
Il 2004 è entrada en vigur la cunvegna da stabilisaziun ed associaziun cun l’Uniun europeica e dapi il december 2005 è il pajais uffizialmain in candidat d’adesiun a l’Uniun europeica.
Stadi e politicaEdit
ConstituziunEdit
La constituziun da la Macedonia dal Nord ha il parlament deliberà ils 17 da november 1991. Dapi lura è quella vegnida midada pliras giadas: Uschia per exempel il 1992 cun declerar a moda explicita ch’il pajais na fetschia naginas pretensiuns territorialas envers stadis vischins (en connex cun las tractativas cun la Grezia areguard la renconuschientscha dal num dal stadi) ubain il 2001 cun l’intenziun da meglierar il status da la lingua albanaisa (en connex cun la Cunvegna da basa dad Ohrid).
LegislativaEdit
Tenor la constituziun furma il parlament la legislativa. Ils maximalmain 123 deputads vegnan elegids en elecziun directa mintgamai per ina perioda da legislatura da quatter onns.
ExecutivaEdit
L’executiva è repartida sin la regenza ed il president. Il president sco schef da stadi ha plitost incumbensas represchentativas. La regenza vegn manada dal primminister; quel vegn nominà dal president e sto sinaquai, per pudair furmar ina regenza, cuntanscher la maioritad da las vuschs en il parlament.
PartidasEdit
Il sistem da partidas dal pajais è segnà d’ina dubla polaritad: d’ina vart d’ina etnic-naziunala (macedon ed albanais), da l’autra vart d’ina politica (socialdemocratic e conservativ).
Politica da l’internEdit
La politica da l’intern è segnada fermamain dal conflict tranter las duas pli grondas naziunalitads, ils Macedons ed ils Albanais. Sut pressiun internaziunala aveva la Macedonia dal Nord recepì il 1999, en rom dal Conflict en il Cosovo, radund 380 000 fugitivs or dal Cosovo, quai ch’aveva midà per in mument la structura etnica en il pajais. Dapi il 2001 era il conflict en il pajais sa pegiurà pervi da la furmaziun d’ina nova organisaziun albanaisa militanta. Tras l’engaschament dal president Boris Trajkovski, da l’Uniun europeica e dals Stadis Unids èsi reussì da cuntanscher en rom da la cunvegna da basa dad Ohrid in’egualisaziun tranter las etnias e da discharmar ils Albanais militants.
Tuttina èn sa mantegnidas en il pajais tschertas animositads tranter las duas etnias, tranter auter en connex cun la reglamentaziun legala da l’utilisaziun da la lingua albanaisa. Adina puspè han lieu dad omaduas varts provocaziuns ed acts da sabotascha, per exempel cunter moscheas e baselgias ortodoxas.
Politica exteriuraEdit
Ils emprims onns e decennis suenter l’independenza èn stads segnads da tensiuns cun divers stadis vischins: cun la Grezia pervi dal num ed ils simbols statals, cun la Bulgaria per motivs linguistics, cun la Serbia perquai che la Macedonia dal Nord era sa separada da la Jugoslavia e perquai ch’il pajais era sa mess en il Conflict dal Cosovo sin la vart da la NATO; l’Albania da sia vart pretenda ch’ils dretgs da la minoritad albanaisa en la Macedonia dal Nord vegnian resguardadas. En il fratemp han ils conflicts cun la Bulgaria e cun la Grezia pudì vegnir schlià; e cun s’obligar en la constituziun da betg vulair prender influenza sin las minoritads macedonas en ils stadis vischins, è er quest champ da tensiun sa quietà in pau.[8]
Ozendi è la politica exteriura da la Macedonia dal Nord segnada fermamain da las stentas da daventar in stadi commember da la NATO e da l’Uniun europeica.
MilitarEdit
L’armada da la Macedonia dal Nord dumbra radund 10 000 schuldas; cun mobilisar la reserva sa lascha quella augmentar per radund 21 000 schuldads. Il preventiv da defensiun ha muntà il 2012 a radund 130 milliuns euro. Il favrer 2019 han il minister da l’exteriur Dimitrow e represchentants dals stadis da la NATO segnà il protocol d’adesiun. Apaina che quel è ratifitgà daventa la Macedonia dal Nord il 30avel commember da la NATO.
EconomiaEdit
Entaifer la Republica da la Jugoslavia furmava la Macedonia in dals territoris ch’era economicamain il pli pauc sviluppà; la regiun dispona da be paucas materias primas ed i n’era strusch vegni investì en l’industria. L’onn 2000 han ins anc adina gudagnà 9,7 % dal product naziunal brut en l’agricultura e 31,6 % en l’industria. En l’Index da la libertad economica sa chattava il pajais il 2017 sin plaz 31 da 180 pajais.
Il pajais ha patì dals problems tipics d’in stadi postsocialistic, per exempel d’ina corrupziun exprimida, d’in memia grond apparat d’uffiziants, da l’ineffizienza dals manaschis industrials, ma er da la bloccada economica da vart da la Grezia. Grazia a la politica da refurma dals ultims onns han quests problems per gronda part pudì vegnir schliads.
Sin l’index da percepziun da la corrupziun da Transparency International sa chattava la Macedonia dal Nord il 2016 ensemen cun ils stadis Maroc, Liberia, Indonesia e Columbia sin plaz 90 da 176.
Cumbain che la Macedonia dal Nord ha cuntanschì suenter la fin da la Jugoslavia – cuntrari a la gronda part da las autras republicas – si’independenza senza conflicts militara, sa chatta il pajais en il fratemp en l’index dal svilup uman davos pajais sco la Bosnia ed Erzegovina ed Albania (situaziun dal 2018).
La quota da dischoccupads muntava l’onn 2014 a radund 28 % e vegn anc inditgada il 2017 cun 23,7 %; per giuvenils munta quella schizunt a 46,9 %. L’auta quota da dischoccupaziun furma in dals problems economics centrals dal pajais. Er il deficit da la bilantscha commerziala è aut, ils imports surpassan ils exports per bundant 70 %. Gulivà vegn quest deficit per gronda part tras pajaments da transfer dals Albanais e Macedons che vivan a l’exteriur.
Il pli grond investur direct en il pajais furma la Grezia, suandà da la Republica da la Cipra e da la Bulgaria. En il process da privatisaziun han ins gia vendì las interpresas las pli grondas e profitablas dal pajais. Restadas èn numerusas interpresas nunrentablas e cas da sanaziun. Per tuttina pudair carmalar investurs da l’exteriur ha il pajais introducì il 2007 in’uschenumnada flat tax tenor model slovac.
Impurtants products d’export èn mangiativas, bavrondas (t.a. vin) e tubac sco er fier ed atschal. Ils pli impurtants pajais d’export èn Serbia (31,4 %), Germania (19,9 %), Grezia (8,9 %) e Croazia (6,9 %); ils pli impurtants pajais d’import èn Grezia (15,4 %), Germania (13,1 %), Serbia (10,4 %), Slovenia (8,6 %) e Bulgaria (8,1 %).
Ils debits statals han muntà il 2016 a radund 4,0 milliardas dollars u 36,7 % dal product naziunal brut. Il medem onn preveseva il budget dal stadi entradas en l’autezza da 2,889 milliardas euros ed expensas en l’autezza da 3,199 milliardas euros, quai che correspunda ad in deficit da 209 milliuns euros resp. 3,2 % dal product naziunal brut previs.[9]
Da las expensas statalas èn vegnidas impundidas 8,0 % per la sanadad (situaziun dal 2006), 3,5 % per la furmaziun (2002) e 6,0 % per il militar (2005).[10]
EnergiaEdit
Las duas ovras d’energia da charvun a Bitola ed Oslomej cuvran cun lur capacitad da 675 e 125 megawatt ca. 80 % da la producziun d’electricitad; 16 % vegnan producids tras diversas ovras idraulicas cun ina capacitad totala da 530 megawatt. En temps da consum maximal entra ultra da quai en funcziun l’ovra d’ieli Negotino cun ina prestaziun da 210 megawatt.
TrafficEdit
ViafierEdit
L’axa da traffic principala furma la Val da Vardar orientada en direcziun sidost-nordvest, tras la quala maina la pli impurtanta lingia da viafier da la societad da viafier statala Makedonski Železnici (MŽ); quella maina da Tabanovce al cunfin serb sur Skopje a Gevgelija al cunfin grec. Da questa lingia principala sa spartan trais lingias betg electrifitgadas. La lunghezza da la rait da viafier a binaris normals munta a 925 km, vitiers vegnan duas viafiers a binaris stretgs.
Traffic sin viaEdit
L’entira rait da vias cumpigliava l’onn 2014 radund 14 182 kilometers; da quai eran 9633 asfaltads.
Er en il traffic sin via mainan las pli impurtantas axas per lung dal Vardar. L’autostrada M-1 che passa là collia la chapitala Skopje cun Belgrad e cun il port grec Thessaloniki. L’autostrada da sviament M-4 maina enturn Skopje vers vest (Tetovo) ed en direcziun sid fin a Gostivar.
Dal temp da l’embargo commerzial da vart da la Grezia e durant il Conflict dal Cosovo ha il pajais subì restricziuns areguard il traffic da transit. Cumbain che quai ha mussà cleramain la dependenza dals vischins en il nord ed en il sid, vegnan las colliaziuns en direcziun ost-vest cun l’Albania e la Bulgaria be renovadas e schlargiadas plaunsieu.
Traffic aviaticEdit
Communicaziuns aviaticas internaziunalas existan davent da Skopje e dad Ohrid.
CulturaEdit
En la Macedonia dal Nord existan tranter las singulas parts dal pajais differenzas culturalas considerablas. Quai sa lascha surtut manar enavos sin las differentas etnias che vivan mintgamai lur atgna cultura e che furman intschess culturals per sasez. Ultra da quai gioga la religiun ina rolla, damai ch’il pajais è segnà dal cristianissem ortodox e da l’islam. En lieus cun ina populaziun eterogena ha però tuttavia er gì lieu ina simbiosa, nua che las culturas han influenzà ina l’autra ed èn per part sa maschadadas.
Per ils motivs numnads sa laschan distinguer en la Macedonia dal Nord ils suandants intschess culturals: macedon, albanais, tirc, Romani, serb, bosniac e valach. En quest artitgel vegn surtut tractada la cultura macedona etnica sco tala.
LitteraturaEdit
L’ierta dals frars Dimitar Miladinov (1810–1862) e Konstantin Miladinov (1830–1862), ch’han rimnà la tradiziun orala e folclora da la regiun Macedonia, serva oz tant a la litteratura da la Macedonia dal Nord sco er a quella da la Bulgaria. Las sairas da poesia a Struga, il lieu da naschientscha dals frars Miladinov, tutgan en tut il mund tar las pli veglias e pli grondas occurrenzas da quest gener.
Enconuschenta en tut il mund e translatada en bleras linguas è vegnida suenter il 1990 l’ovra da Vlada Urošević (* 1934). Tar ils auturs pli giuvens, activs suenter il 1990 tutgan Ermis Lafazanovski (* 1961), oriund da la Rumenia, sco er Nikola Madzirov (* 1973) e Verica Trickoviv che viva dapi il 1999 en Germania. Petre M. Andreevski ha publitgà in roman situà tranter realissem e postmoderna che tracta la Macedonia rurala dal temp da las guerras a l’entschatta dal 20avel tschientaner.
FilmEdit
Enconuschent è daventà il film ‹Golemata voda› (‹Der Tag, als Stalins Hose verschwand›) dal 2004 dad Ivo Trajkov.
MediasEdit
L’emettur da radio e televisiun da dretg public, Makedonska Radio-Televizija (MRT), emetta dus programs da televisiun (MRT1 sco emettur principal ed MRT2 per las minoritads etnicas dals Albanais, Tircs, Serbs, Roma, Aromuns e Bosniacs) sco er intginas staziuns da radio. Daspera datti divers emetturs da televisiun e da radio privats.
Gasettas dal di en lingua macedona èn Dnevnik, Nova Makedonija (fundada il 1944), Utrinski Vesnik, Vreme e Večer (statal). Impurtantas gasettas dal di en lingua albanaisa èn Fakti, Koha e Lajm.
Entaifer la glista da la libertad da pressa che vegn edida da Reporters senza cunfins sa chatta la Macedonia dal Nord sin plaz 111 da 180 pajais.
CuschinaEdit
La cuschina macedona, che tutga tar la cuschina dal Balcan, sa basa sin las sorts da granezza che vegnan cultivadas sin las planiras autas e planiras fluvialas, surtut furment e tirc, en il sidost dal pajais er ris. Sco la cuschina d’auters pajais da la Peninsla dal Balcan, è er la cuschina macedona stada sur tschientaners sut influenza orientala e mediterrana.
Tar l’allevament da muvel giogan bovs, nursas e portgs la pli gronda rolla, daspera er chauras e selvadi. Las pli impurtantas sorts da fritgs èn mail, pair, tscharescha, melona, apricosa, persic, figs, melonas d’aua e palogas. Er chastognas, mandlas, nuschs, nitscholas e surtut ivas creschan qua.
En las auas da la Macedonia dal Sidvest vivan bleras spezias da peschs, tranter las quellas la litgiva d’Ocrida ed il pitschen gobiun-barbun tutgan tar las spezialitads da la cuschina dal lieu.
Tras las premissas vegetativas e climaticas che n’èn betg adina optimalas, creschan en il pajais surtut spezias da legums che resistan bain a la chalur e na dovran betg bler aua, per exempel tartuffels, tschagulas, giabus, carottas, agl, spinat u arveglia. En blers curtins privats, ma er en manaschis agriculs vegnan medemamain cultivadas sorts che basegnan dapli aua ed er protecziun cunter il sulegl, sco per exempel tomatas, paprica, cucumeras ed oberschinas.
Tar la charn domineschan bov, vadè, agnè, portg e regiunalmain er pesch. Tranter ils grass da cuschinar èn quai l’ieli da flur-sulegl ed il paintg (surtut en lieus situads pli ad aut), en regiuns dal sidvest e sid vegn savens er duvrà ieli d’ulivas. Tar las spezarias las pli popularas tutgan sal, paiver nair, zutger, vegeta, rosmarin, peterschigl e tut tenor regiun er basilic, maioran e coriander.
Enconuschentas prespaisas èn Meza, salata da Schopska, Tarator, Kaymak, jogurt, Ajvar, Pindschur, Torshi e Leblebi. Tranter las tratgas cun charn èn da numnar Ćevapčići, biftecca da charn manizzada, Sucuk, Pastırma, Köfte, Ražnjići e gulasch. Raubas da pasta èn per exempel Burek resp. Börek, Pita, Pogatschen, Sač, Daktyla u Yufka e plats unids u tratgas cun legums èn Pasulj, Pilaw, Gjuveč, plats unics da tartuffels, crut asch u bagiaunas, paprica emplenida, rullada da giabus, Dolma, Moussaka, pulenta e Bulgur. Vitiers vegnan differents chaschiels sco chaschiels da salamuira, Kaschkawal, ricotta u feta e desserts sco Baklava, Halva, Kadaifi resp. Kadaifi, Lokum, Aşure, Vasina torta. Tranter las bavrondas dal pajais èn da numnar Boza, Rakija, Sahlep, Ayran, Skopsko pivo e divers vins.
SportEdit
Sper il ballape furma il ballamaun il pli impurtant sport da squadra dal pajais. Il 2008 ha il campiunadi europeic da ballamaun gì lieu en la Macedonia dal Nord. Dapi il 1996 sa participescha il pajais er regularmain als gieus olimpics da stad e dapi il 1998 als gieus olimpics d’enviern.
Dis da festaEdit
La diversitad etnica dal pajais resorta er dals dis da festa che valan savens be per Bosniacs u Serbs, Roma u Aromuns, ortodoxs u muslims. Daspera vegnan – ultra dal di da la lavur – festegiads, sco dis da commemoraziun naziunala, il di da la republica (2 d’avust), il di da l’independenza (8 da settember), il di da la sullevaziun dal pievel (11 d’october) ed il di dal cumbat revoluziunar macedon (23 d’october).
AnnotaziunsEdit
- ↑ Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2013.
- ↑ Uffizi statal da statistica: Dumbraziun dal pievel dal 2002, consultà ils 16 da december 2012.
- ↑ Thede Kahl, Izer Maksuti, Albert Ramaj: Die Albaner in der Republik Makedonien. Fakten, Analysen, Meinungen zur interethnischen Koexistenz. (Wiener Osteuropa Studien), tom 23, Lit Verlag, Vienna 2006, ISBN 3-7000-0584-9.
- ↑ Cf. t.a. Jordanka Telbizova-Sack: Zwischen Hammer und Amboss. Die slawischen Muslime Mazedoniens. En: Klaus Steinke, Christian Voss (ed.): The Pomaks in Greece and Bulgaria. Verlag Otto Sagner, Minca, 2007, p. 201–225.
- ↑ Der Fischer Weltalmanach: Mazedonien.
- ↑ Las infurmaziuns en quest chapitel tenor Stefan Troebst: Das makedonische Jahrhundert. Von den Anfängen der nationalrevolutionären Bewegung zum Abkommen von Ohrid 1893–2001. Ausgewählte Aufsätze. Oldenbourg Wissenschaftsverlag, Minca 2007, ISBN 3-486-58050-7.
- ↑ Björn Opfer: Im Schatten des Krieges. Besatzung oder Anschluss. Befreiung oder Unterdrückung? Eine komparative Untersuchung über die bulgarische Herrschaft in Vardar-Makedonien 1915–1918 und 1941–1944. Münster 2005, p. 160.
- ↑ Wolfgang Ismayr: Mazedonien. En: Id.: Die politischen Systeme Osteuropas. 2. ed., VS Verlag, 2004, ISBN 978-3-8100-4053-4, p. 762.
- ↑ The World Factbook — Central Intelligence Agency, consultà ils 23 d’avust 2018
- ↑ Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Francfurt a.M., 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.
LitteraturaEdit
- Walter Lukan (ed.): Makedonien. Geographie – Ethnische Struktur – Geschichte – Sprache und Kultur – Politik – Wirtschaft – Recht. (Österreichische Osthefte, nr. 40, 1/2), Vienna e.a. 1998.
- Židas Daskalovski: The Macedonian Conflict of 2001. Problems of Democratic Consolidation). (Libertas Paper, nr. 56), Libertas, Sindelfingen 2004, ISBN 3-921929-16-4.
- Steven W. Sowards: Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus. BoD, Norderstedt 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
- Hans-Lothar Steppan: The Macedonian Knot. The Identity of the Macedonians, as revealed in the Development of the Balkan League 1878–1914. Peter Lang, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-631-56067-9.
- Heinz Willemsen: Das politische System Makedoniens. En: Wolfgang Ismayr: Die politischen Systeme Osteuropas. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden, 3. ed. actualisada ed extendida, 2010, ISBN 978-3-531-16201-0, p. 967–1003.
- Henri Bohnet, Daniela Bojadzieva: Vergangenheitsaufarbeitung auf dem Balkan – Der Lustrationsprozess in Mazedonien, KAS-Auslandsinformationen 01/2011. Berlin 2011, p. 62–75.
ColliaziunsEdit
- Pagina d’internet uffiziala da la Republica da la Macedonia dal Nord


c: text/html

text:
L’uniun cuminanza d’interess per in Tavau avert ha lantschà quest project che sustegn requirents d’asil e fugitivs a schliar problems dal mintgadi. Era ha questa uniun organisà passa 70 occurrenzas interculturalas sco er in post da contact cun ils indigens. Tras l'engaschament da l'uniun regia uss ina tenuta generalmain positiva envers fugitivs en la regiun. En tut eran vegnids inoltrads passa 100 projects d’integraziun or da tut las regiuns da l'Arge Alp.
Grischun al timun
Per l'onn 2018 ha uss il Grischun tenor turnus il timun da l'Arge Alp. En il center duai star la forza idraulica. Il Grischun vul cunzunt mussar l'impurtanza economica e las schanzas che la forza idraulica porta a las regiuns da las alps. Quai duai capitar cun in simposi durant l'onn da timun grischun e duas resoluziuns per il zercladur 2018 che duain far attent sin l'impurtanza da la forza idraulica ed ulteriurs basegns sco p. ex. la politica da furmaziun en las regiuns alpinas.
Ulteriurs projects grischuns èn la Arge-Alp èn: In campus online per il spazi alpin che duai far attent sin la purschida da furmaziun e perscrutaziun en las regiuns alpinas. In segund project è Arge Alp Sport. In project che gira dapi 10 onns e promova ina vita sanadaivla e cun moviment. L'onn passà èn bunamain 1830 sportistas e sportists sa participads a nov eveniments da sport en l'entir intschess da l'Arge Alp.
RR novitads 15:00
Tge è la Arge Alp?
L'Arge Alp è ina cuminanza da lavur tranter las regiuns da las alps en la Germania, Italia, Austria e Svizra. Las suandantas regiuns cun bun 26 milliuns abitants lavuran ensemen:
- Baviera
- Grischun
- Lumbardia
- Salzburg
- Son Gagl
- Tirol dal Sid
- Tessin
- Tirol
- Trient
- Vorarlberg

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun l'intent da tgirar las relaziuns han lieu scuntradas regularas tranter parlamentarias e parlamentaris da la Svizra e dal Liechtenstein. A questas scuntradas vegn la delegaziun dal Liechtenstein per regla manada dal presidi dal Landtag.
Quest dialog cuntinuant permetta a las commembras ed als commembers da la delegaziun da tractar temas regiunals, naziunals ed internaziunals cumplexs cun lur collegas dal Liechtenstein ed – en cas da conflicts – da discussiunar soluziuns pussaivlas directamain cun las persunas che prendan las decisiuns. Uschia po la diplomazia parlamentara cumplettar las activitads diplomaticas da l'executiva ed extender il spazi d'agir. Ultra da quai gida il dialog a chapir meglier ils process da la politica interna en ils dus pajais.
Commembers
Secretariat da la delegaziun


text:
Tuts trais han survegnì il medem tema, numnadamain «dis da litteratura». Romana Ganzoni ha immediat gì gust da scriver ina cumedia dad orrur. Viola Cadruvi ha l’emprim schemì, cura ch’ella ha legì il tema. Ella spetgava in titel main profan. Leo Tuor n'ha betg savì entschaiver en las massas cun quest titel. Scrit ha el dentant tuttina ina istorgia.
Il lieu da scriver
Viola Cadruvi va en ses café preferì, il café Freud per scriver. Ella dovra in café, in cornet cun tschigulatta, ses laptop, il carnet da notizias e ses uregliers. Musica en las ureglias è per ella indispensabel per savair scriver, per sa sfundrar en l’atmosfera dal text. Mintgin da ses texts ha sia atgna playlist. Leo Tour scriva en ses biro circumdà da plunas retschas da cudeschs, cudeschs sin curunas, cudeschs giun plaun, cudeschs sin maisa ed er sin maisa ina starmenta tschuetta da lain e sur las curunas cornas da chamutsch. Scriver sin commando e sin termin n’è betg sia chaussa. Cuntrariamain Romana Ganzoni, ella appreziescha incumbensas da scriver ed ina deadline concreta. Ses lieu da lavur è savens ses biro. Qua stat mintga fegl, mintga fieuter en ses lieu, urden perfetg, tut picobello.
La fin
E cura è in text a fin? Per Viola Cadruvi il pli gugent cura ch’ella ha tschentà il davos punct. La lavur che suonda, curreger sbagls, controllar che tut constat, scursanir, tut quellas lavurs fa ella navidas. Quai saia in «crampf». Era Roman Ganzoni e Leo Tour n’elavuran betg gugent lur texts. Il bel è il scriver, na il repassar e reelavurar.
Ils texts finals da las auturas e l'autur
Leo Tuor – dis da litteratura
Romana Ganzoni – la mazzacra da Domat
Viola Cadruvi – escapissem


text:
Bolaa
Bollaa (Bollate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan cont 37.360 abitant. In de la soa frazion de Castelazz la gh'è la Villa Arconati, che l'è on monument Nazional.
I alter frazion del comun a hinn Cassina del Sô, Cassina Noeuva e Ospiaa.
L'etimologia del nomm Bollaa al gh'ha dò possibil interpretazion:
- El nomm el ven del celtich beola, bedola, cont riferiment a la vegetazion che anca incoeu l'è tipega de l'area.
- L'oltra interpretazion la fa riferiment al latin bula, pozza d'aqua, in relazion cont i fontanij, che gh'hinn in grand numer in del territori bollates.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Bollaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Auvergne
L'Alvernia (nòm uficiàl en fransés: Région Auvergne ) l'era giöna de le 22 regiù de la Francia. Del 2016 l'è stàcia sostitüida de la regiù Alvernia-Roden-Alp.
DemografìaModifega
La popolasiù totàl in del 2004 l'era de 1.327.000 abitàncc, distribüìcc söndèn'area de 26.013 km², per 'na densità de 51 ab./km².
Sudiviziù aministratìvaModifega
La regiù de l'Alvernia l'era dividìda 'ndei dipartimèncc de Allier, Cantal, Haute-Loire, Puy-de-Dôme che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1310 cümü. La capital de la regiù l'è Clermont-Ferrand.


text:
Monica Gamboni davart si'affonza a Schluein
Monica Gamboni davart si'affonza a Schluein
Monica Gamboni ei vegnida bugen a raquintar. Cun sias notizias sil tschoss ha ella entschiet a delectar giuven e vegl cun anecdotas da siu temps da scola.
La scolara Monica ha entschiet igl onn 1936 la scola dil vitg a Schluein. Igl onn da scola cuzzava naven da miez october entochen miez avrel. Ella raquenta dalla munconza da higiena, dallas ferdaglias en stanza da scola, da malgiustia e partischontadad.
Ils affons temevan l'uiara e vegnevan mulestai cun malsognas. Eran fargliuns contagius, stuevan els tuts star a casa ed auters affons temevan il contact. Declaronzas che regordan fetg ferm alla situaziun actuala.
La sempladad d'antruras vegn alla glisch e Monica replica cun in surrir.
Collecziuns:
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Per la caplutta da Sontga Gada exista in guid cultural-historic che sesanfla en caplutta, resp. che sa vegnir retratgs tier la Papetaria Hosang amiez il vitg.
Archiv der Kategorie: Historia
La caplutta s. Maria Immaculata ad Acletta
Sil crest che sesaulza sur il vitg Mustér stat la baselgia baroca, dedicada a Nossadunna. Ell’ei vegnida consecrada 1643. Igl altar grond ei dotaus cun il renomau e zun custeivel maletg da C. F. Nuvolone, che representa I’Immaculada Concepida, «Immaculata». … cuntinuar…
Perdanonzas a Segnas
Cunquei che las fiastas ein vegnidas stuschadas sin las dumengias, ein era biaras perdanonzas idas a piarder, ins sa gie buca far mintga dumengia perdanonza! Aschia ei la perdanonza da sontga Luzia a Segnas era curdada naven. Semantenidas ein aunc … cuntinuar…
Intern dalla baselgia Segnas
Ils antependiums
lls antependiums, quei ei la part che cuviera il sochel digl altar, ein buc aschi vegls e dateschan digl onn 1902. Schebein ei deva gia avon tals vegnin nus mai a saver eruir. Probablamein eran ils altars denton … cuntinuar…
Baselgia S. Bistgaun e S. Roc Segnas
Tier la renovaziun digl onn 1993 han ins gleiti constatau che numerusas picturas ord il temps dall’erecziun dalla baselgia 1620–1670 era vegnidas destruidas entras l’aua, denton era tras surmalegiadas. La baselgia posseda ina zun biala e preziusa «crusch da pestilenza» … cuntinuar…
Restauraziun e cumpletaziun dall’ura-baselgia
La radunonza generala ha decidiu la primavera 2010 da renovar las uras che sepresentan per part en schliet stan. Il november 2009 veva in ferm suffel scarpau naven ina part dall’ura encunter s. Gions. Ina reparatura dil clutger anora era … cuntinuar…
La sanaziun dil tuchiez 2009
Dapi 1917 ha la pleiv buc fatg grondas investiziuns el tuchiez, excepiu l’electrificaziun da quel. Suenter 100 onns eis ei usit ch’ils zenns vegnan menai per che battagls ed ils martials dall’ura petgien buc trasora silla medema part dil zenn … cuntinuar…
Renovaziun baselgia parochiala (1972–1976)
Informaziun vegn scret grond ozildi, malgrad ch’ella caschuna meinsvart confusiun, demai ch’ella vegn beinsavens malcapida. Nuotatonmeins ha la cumissiun da baghegiar dalla pleiv da s. Gions anflau per opportun d’edir ina broschura d’orientaziun concernent la renovaziun da nossa baselgia parochiala. … cuntinuar…
Altar da Carli Borromeo
La midada dil temps dalla reformaziun ha sensibilisau vinavon la pussonza mundiala. Cun il conzil da Trient (1545–1563) il qual la claustra e la dertgira aulta da Mustér – representaus entras il mistral vegl Johann Deflorin – ha la cunterreformaziun … cuntinuar…
Igl altar da Strigel
Ella caplutta en pierti encunter sid sesanfla il pli custeivel scazi da nossa baselgia: Igl altar gotic dil meister Yvo Strigel da Memmingen (D), 1489.
Acts digl altar: 1921 cunvegnientscha denter la Claustra da Mustér e la Pleiv s. Gions … cuntinuar…


text:
Telefonia è per chamonas da CAS da gronda impurtanza. Cun prender encunter reservaziuns po vegnir garantì in bun manaschi da chamona. La telefonia è però era impurtanta en cas d’urgenza. A partir dal 2018 èsi plaun plaunet a la fin cun telefonia analoga. I vegn la telefonia digitala. Uss dovra quai soluziuns per las chamonas dal Club alpin Svizzer.
La colliaziun via satelit n'è betg stabila.
Tenor Armin Schädeli da la Swisscom datti duas variantas pussaivlas: Ina è da guntgir sin la rait da telefonins (Mobilfunknetz), l'autra ina colliaziun via antenna da satellit. Bun 45 chamonas n'han betg access a la rait da telefonins e duvrassan ina soluziun cun antennas da satellit. E da questa soluziun n'èn betg tuts persvas. Era betg Bruno Lüthi dal CAS: «La colliaziun via satellit n'è betg stabila.»
Swisscom surpriglia custs da fin 20'000 francs
Per la communicaziun d’urgenza dovri er ina stabila colliaziun. E nua che quai n'è betg pussaivel dovri anc ina soluziun separada per pudair clamar agid.
E tenor Bruno Lüthi, è quai la gronda sfida. Vinavant dovra telefonia digitala era current electric. La Swisscom na saja betg responsabla per in tal provediment, di Armin Schädeli. Pia ha mintga chamona da procurar sezza per l’electricitad.
L'entira migraziun d’analog sin digital custa daners. E damai che la Swisscom ha da garantir il provediment da basa da telefonia per lieus en la periferia, surpiglia ella, tenor retschertgas da RTR, ils custs fin 20’000 francs. Tut ils custs che surpassan questa limita ston las secziuns, ch’en mintgamai possessuras da las chamonas, purtar sezzas.
RR actualitad 11:00


text:
Per Belinda Bencic è l'Australian Open a fin. Ella è crudada or en la terza runda cunter la Tscheca Kvitova cun 1:6 e 4:6 – quai en 68 minutas.
Federer senza problems ina runda enavant
Roger Federer è sa qualifitgà per l'otgavel final a l'Australian Open. Il campiun dals ultims dus onns ha battì il giuven american Taylor Fritz cun 6:2, 7:5 e 6:2. Per quai ha il numer 3 dal mund sulet duvrà 88 minutas e n'ha stuì defender nagin break-ball. Uschia è Federer sa qualifitgà per la 17avla ga per l'otgavel final en l'Australia. Ses proxim adversari è il grec Stefano Tsitsipas.
RR novitads 06:00


text:
Sol
El Sol o Sô (simbul astronomico: ) a l'è la stela che sta al center del nost Sistema Solar. El sol però el poeu stà a significà una stela qualchessia, o ben un corp celest compat, e de forma pressapoch sferega che la manda foeura ciar indeperlee. El nost Sol el sgira i pianet, i asteroid, i comet e tut un monton de oget de dimension pussee piscinine e de natura varia.
El sol l'è fad su soratut de idrogen, per el 74% de la massa, de elii per puu o manch 24% de la massa, e olter element pussee grev, compagn del ferr, del nichel, de l'ossigen, del zulfer, del magnesi, del carboni, del neon e del crom. El Sol el gh'ha una class spetrala de G2V: G2 el sta a dì che la so temperadura in su la superfiss a l'è arent a 5780 K (5510 °C) che la ghe da el so color bianch, e che el par sgiald per via de l'efet de assorbiment de l'atmosfera de la Terra.
La strutura del Sol[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Sol a l'è formad de nivel indove che l'atività nucleara, la temperadura, e la composizzion fìsega i cambien fess. El g'ha una densità de 150 g/cm3, e una temperadura arent ai 13.000.000 grad. El coeur del Sol a l'è la region indove che la vegn fada su la part pussee granda del calor, e indove che se pensa che ghe sien i process de fusion nucleara che trasformen l'idrogen in elii.
Ad andar vers el defœra, el nivel qe al va de le 0,2 a le 0,7 vœlte el ragio del sol al se ciama zona radioativa. E as andar insì in su se trova la zona convetiva, la fotosfera e l'atmosfera qe la forma la corona solar.
El Sol indeperluu el fa su el 99,8% de la massa de tut el Sistema Solar.
Nucli[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nucli del sol che el gh'ha un ragg de 150.000 km a l'è fad su de idrogen e elio; in del nucli la pression e la temperadura elevade i permeten i reazzion nuclear de fusion de l'idrogen a fa su l'elio ch'inn responsabil de l'emission de lus e calor. In del nucli la temperadura a l'è de circa 15 million de °C, la densità de 100 tonellade al meter cubi e la pression de 200 miliard de atmosfera.[1]
Zona radiativa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Foeura del nucli a gh'è la zona radiativa che la mena el calor de foeura traver di mecanism de l'emission e de l'assorbiment. A l'è fada su de un gas de nucli de elio, proton e eletron. El so spessor el va del bord de foeura del nucli fina a 130.000 km sota la superfiss. Chichinscì a gh'è una temperadura de 500.000°C e una densità de 10 kg/m3.[1]
Zona convetiva[Modifega | modifica 'l sorgent]
In la zona convetiva inscambi el calor el se tra intorna per convezzion, che l'è possibil in quella zona chì desgià che la pression a l'è inferiora. Per via de la convezion el calor de la zona radiativa el vegn menad de sora e poeu quand che el sarà andad foeura i materai tornen sgiò. Quand che la convezzion la se tra sgiò per via del fort camp magnetich, se formen i magg solar in su la superfiss de foeura[1].
Fotosfera[Modifega | modifica 'l sorgent]
La zona pussee de foeura del sol a l'è ciamada fotosfera e l'è fada su de gas incandescent. La soa temperadura a l'è arent ai 5500°C e la manda foeura la lus visibel per l'oeugg uman. El so spessor a l'è de 400 km. La superfiss l'è minga solida: la gh'ha su di granit che ognidun el resta domà un quai minut. In su la superfiss, cont un diameter arent ai 100.000 km poeuden aparì anca i masg solar e durà d'una quai setimana a un quai mes. I masg solar inn di arei fregge (circa 4000°C) respet che i zone intorna. El numer di masg solar el cambia de manera ciclica cont un perìod de 11 agn[1] . In su la superfiss de la fotosfera poeuden capità i fenomen di magg solar, i crescenz e i brilladore. I crescenz iinn di get gigant de idrogen incandescent che vegnen dent de l'atmosfera solara fina anca 40.000 km. I brilladore inscambi inn di stralusc provcad di scaregh eletrich.[1]
Radiazzion solare[Modifega | modifica 'l sorgent]
El speter de la radazzion del sol a l'è quell d'un corp negher che el gh'ha una temperadura de 5700 °C (che a l'è la temperadura de la fotosfera). I radiazzion mandad foeura inn soratut quei del visibel, de l'infraross e de l'ultraviolet.
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 113. ISBN 88-483-1168-7.


text:
Avant 500 onns – l'onn 1519 – è Huldrych Zwingli vegnì a Turitg per entschaiver sia plazza sco plevon al «Grossmünster» a Turitg. Davent da lu è el stà responsabels per ina gronda transfurmaziun da parts da la baselgia en Svizra. Dunnas per plevons e pregias per tudestg enstagl latin èn mo duas ideas che il renumà refurmatur ha inizià e sez vivì. Per la figura da Zwingli è uss vegni producì in film.
«Zwingli» - il film
Il film sa deditgescha als davos 12 onns da la vita dal figl da purs oriund dal Toggenburg. Punct d'entschatta dal film è il cumenzament da las activitads da Zwingli en la citad da Turitg. Il film tracta er fermamain la relaziun dal refurmatur cun Anna Reinhart. Plinavant porscha film ina buna invista co ins po s'imaginar la citad da Turitg en il 16avel tschientaner.
Occupaziun dal film
Rollas principalas:
- Max Simonschek (Huldrych Zwingli)
- Sara Sophia Meyer (Anna Reinhart)
- Andrea Zogg (canoni Hofmann)
- Anatole Taubmann (Leo Jod)
Squadra davos la camera:
- Reschia: Stefan Haupt
- Producenta: Anne Walser
- Script: Simone Schmid
Il film dura sur duas uras ed ils dialogs vegnan tschantschads per tudestg svizzer. Cun in budget da radund sis milliuns francs è il film «Zwingli» propi stà in project fitg grond per la scena da film en Svizra.


text:
Cumpareglià cun l'emprima enquista da gfs.berna dal december è la populaziun ussa s'occupada bler pli ferm da la tematica. Da nov han passa dus terzs (68%) gia in'opiniun fundada tar l'iniziativa. Quai èn uss 18% dapli persunas ch'il december. Tar l'emprima enquista n'è l'opiniun anc betg stada sviluppada ferm, perfin sut la media. Cun quai è uss il spazi d'influenzar sa sminuì per las campagnas da la votaziun.
Clera differenza tranter champagna e citads
Ordvart las citads, cun ina pluralitad sanestra e verda, sa mussa in cler trend da na cunter l'iniziativa cunter la construcziun dischordinada. Fertant che las regiuns urbanas votassan cun ina pitschna pluralitad per l'iniziativa n'è quai betg il cas en las autras regiuns. En las regiuns champestras sa mussa perfin in trend da 54% cunter l'iniziativa. Raschun saja probablamain che questas regiuns fissan fitg pertutgadas da l'iniziativa. Auter che l'iniziativa da segundas abitaziuns avess questa iniziativa consequenzas directas per tuttas regiuns champestras da la Svizra.
La retschertga
L'institut gfs.berna ha fatg la retschertga per incumbensa da la SRG/SSR e quai cun dumandar 4'699 votantas e votants tranter ils 16 ed ils 23 da schaner 2019. La quota da sbagl munta a +/- 2,7 puncts procentuals.
RR novitads 06:00


text:
Bregn (distret)
El Distrèt de Bregn (nòm uficiàl: Distretto di Blenio) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Acquarossa.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 360,9 km² e la popolasiù l'è de 5.697 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2008). L'è 'l distrèt méno pupulùs del Canton Ticino.
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Bregn l'è furmàt de 3 cìrcoi per en totàl de 3 cümü:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Tir liber (folball)
El tir liber a l'è, in del folball, una manera de fà tornà la balla in sgioeugh quand che a l'è interot perchè un quajvun l'ha fad un fall o l'ha violad in d'una quaj manera i regole del sgioeugh, per esempi quand che se va foeu de sgioeugh. El tir liber el po vesser indiret, per i robe men grame e che se po tirà in tut el camp e cont el che se po minga fà goal, o diret, doperad per i robe pusee grame e cont el che se po fà goal. Se un fall de tir liber diret l'è fad in l'area de rigor se dà un tir de rigor che l'è tirad del dischet in l'area.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su calcio di punizione
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su calcio di punizione


text:
Asia
L'Asia a l'è el continent plussee grand e popolos. La quata el 8.6% de la superfix totala de la Tera (el 29.9% de qela terestra) e, cont plussee de 4 miliard de popolazion, la g'ha denter plussee del 60% de la popolazion umana d'incœ. L'Asia la se trova in de l'emisferi oriental e in quel setentrional, e a l'è per tradizion domà la part orientala de l'Eurasia, a l'est de Uraj e del Canal de Suez, e a sud del Caucas, del Mar Caspi e del Mar Neger. I cost de l'Asia i inn bagnad a est da l'Ocean Pacifeg, a sud da l'Ocean Indian e a nord da l'Ocean Arteg.


text:
Republega Socialista Sovietega Bielorussa
La Republega Socialista Sovietega Bielorussa (Бeлapyckaя CaBeцkaя CaцыялicTычHaя Pэcпyблika in bieloruss) a l'è stada una republega socialista sovietega part de l'URSS, in pee del 1º genar 1919 al 25 agost 1991.
I lengove ofizziai eren la Lengua bielorussa e Lengua rüssa e la capital a l'era Minsk. Incoeu l'è sostituida de la Bielorussia.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su RSS Bielorussa