text:
Eyjafjallajökull
L'Eyjafjallajökull [ˈɛɪjaˌfjatlaˌjœkʏtl̥] è, cun 1'666 m d'autezza, il sisavel grond glatscher da l'Islanda. El è situà a la costa meridiunala extrema, al vest dal Mýrdalsjökull en la vischnanca da Rangárþing eystra. Sut il glatscher sa chatta in vulcan cun in'atgna chombra da magma ch'è stà activ ils onns 1612, 1821 fin 1823 e l'ultima giada il 2010.
Cuntegn
- 1 Num
- 2 Il glatscher Eyjafjallajökull
- 3 Il vulcan sut l'Eyjafjallajökull
- 4 Istorgia d'erupziuns
- 5 Correlaziun dad Eyjafjallajökull e Mýrdalsjökull
- 6 Alpinissem sin l'Eyjafjallajökull
- 7 Eyjafjöll
- 8 Þórsmörk
- 9 Vesair era
- 10 Litteratura
- 11 Referenzas
Num[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Eyjafjallajökull, per rumantsch glatscher da las muntognas da las inslas, deriva da si'approximitad tar las Vestmannaeyjar (tud. Westmännerinseln). Questas inslas sa chattan var 10 km al sidost dal massiv muntagnard en l'Atlantic. Las pli pitschnas muntognas als pes da l'Eyjafjallajökull han num Eyjafjöll, q.v.d. las muntognas da las inslas.
Il glatscher Eyjafjallajökull[modifitgar | modifitgar il code]
Il chapitsch da glatsch ha ina surfatscha da var 78 km².[1] Il pli aut dals pizs, che pizzan ora dal glatscher sco pitschens nunataks, è il Hámundur cun in'autezza da 1'666 m.
Dal chapitsch da glatsch da l'Eyjafjallajökull van intginas glatschers da val e lieungas da glatscher fin a 1'000 m giu en las valladas.[2] Las pli impurtantas da quellas lieungas da glatscher èn il Steinholtsjökull ed il Gígjökull che s'extendan vers nord en direcziun dal current Markarfljót. Il num da la davosa lieunga da glatscher signifitga glatscher dal crater e deriva dal fatg che la lieunga da glatscher vegn dad ina sfessa en il crater dal piz. Gígur è il pled islandais per crater. La lieunga da glatscher stippa e sfendagliusa tanscha fin a 1'200 m giu en la val dal Markarfljót.
Als pes dal Gígjökull è sa furmà in lai glazial. Il lai glazial, numnà Lónið, è circumdà da morenas autas. Il pitschen flum Jökulsá curra or dal lai en il current Markarfljót damanaivel.[3]
Il vulcan sut l'Eyjafjallajökull[modifitgar | modifitgar il code]
Sut il glatscher sa chatta in vulcan ch'è raramain activ. Il num Eyjafjallajökull designescha tant il glatscher sco l'entir massiv vulcanic cun pliras muntognas pitschnas sut quai. La descripziun islandaisa sa lascha translatar per rumantsch il meglier sco "En u sut l'Eyjafjallajökull datti in'erupziun". La denominaziun dal vulcan sco Eyjafjallajökull sco tal n'è betg correcta, perquai che Eyjafjallajökull sasez descriva il glatscher e vul dir glatscher da las muntognas da las inslas per rumantsch.
Classificaziun dal vulcan[modifitgar | modifitgar il code]
Il vulcan è situà en l'uschenumnada "zona vulcanica meridiunala" da l'Islanda.[4] Ils vulcanologs n'èn betg perina davart la classificaziun dal vulcan. Þorleifur Einarsson al classifitgescha sco stratovulcan.[5] Thor Thordarson pleda dad in vulcan en furma d'in scut (Schildvulkan)[6] entant che Ari Trausti Guðmundsson descriva el sco "edifizi vulcanic planiv e lunghent".[7]
La chaldera dal vulcan ha in diameter dad enturn trais fin a quatter kilometers. La seria da sfessas ch'appartegna al vulcan s'extenda cun ses craters per var 30 km dal vest vers l'ost.[8] Intgins craters novs èn sa furmads il mars 2010 durant l'erupziun la pli recenta.[9]
Crappa, lava e tschendra[modifitgar | modifitgar il code]
La crappa la pli veglia da l'Eyjafjallajökull ha ina vegliadetgna da dapli che 700'000 fin 800'000 onns. I sa tracta dad uschenumnads basalts transiziunals (tip da transaziun tranter Alkalibasalt e Tholeiitbasalt) ma era crappa differenziada ad in nivel pli aut, sco per exempel dacit.[10] La tips da basalt da quest vulcan eran liquid sco lava chauda enturn 1'200 °C ed han in cuntegn aut da SiO2 da var 50 pertschient e parts dad Al2O3, MgO, FeO, Ka e Na2O. La lava liquida sfraida daventond basalt. Cumposiziuns chemicas sumegliantas sa chattan en la lava dals vulcans a Hawai ed en il parc naziunal vulcanic dad Undara.
Istorgia d'erupziuns[modifitgar | modifitgar il code]
L'Eyjafjallajökull ha in'istorgia d'erupziuns da var 800'000 onns. Er en il temp suenter la colonisaziun, davent da l'onn 870 s.C., era el fin l'onn 2010 be trais giadas activ; el n'appartegna perquai betg als vulcans ils pli activs da l'Islanda.
Erupziuns preistoricas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp da glatsch sa laschan constatar dudesch fasas eruptivas, da las qualas tutgan sis a periodas interglazialas ed ulteriuras sis a periodas glazialas.
Durant la davosa èn sa furmads per exempel Hyaloklastite e lavas da plimatsch (Kissenlava, Pillowlava) che fan era part da l'edifizi vulcanic.
Durant las periodas libras da glatsch èn s'accumuladas las stresas da lava. Ellas èn per exempel vesaivlas en ils anteriurs spelms dal mar sin la vart meridiunala dal massiv.
Suenter il temp da glatsch avant enturn 10'000 onns han gì lieu duas erupziuns effusivas durant las qualas ils currents da lava da Hamragarður e Kamragil èn vegnidas producidas.[11]
Erupziuns istoricas[modifitgar | modifitgar il code]
Be quatter erupziuns enconuschentas èn succedidas dapi la colonisaziun da l'Islanda. L'emprima ha gì lieu l'onn 920,[12] la segunda il 1612/13. Da quest'erupziun è pauc enconuschent. En las Skarðsannalen vegn l'erupziun descrit uschia: „Da sprang plötzlich der Eyjafjallajökull an der Ostseite bis ins Meer vor, da kam Feuer hoch, das sah man fast überall nördlich von Land.“[13]
L'erupziun dals onns 1821–23[modifitgar | modifitgar il code]
La penultima erupziun ha gì lieu tranter il december 1821 ed il schaner 1823.[14] Durant questa èn vegnidas producidas 4 milliuns meters cubics tschendra da colur grisch stgir, a grauns fins e daciticas ch'ins chattà oravant tut en il sid da l'Islanda. Quest'erupziun plitost pitschna ha tuttina chaschunà tscherts donns. La tschendra era surtut ritg da fluor che nuscheva la biestga. Plinavant ha l'erupziun provocà jökulhlaups e quai surtut en il Markarfljót ma era en il flum Holtsá.
L'erupziun è entschetta ils 19 e 20 da december cun ina fasa explosiva che durava intgins dis e che ha gì plievgias da tschendra sco consequenza, surtut en ils territoris populads al sid e vest dal vulcan.
L'erupziun ha perdurà fin il zercladur da l'onn suandant ma senza esser percipida particularmain en ils abitadis cun excepziun dal livel da l'aua augmentà per exempel en il Markarfljót.
A partir da la fin dal 1822 hai dà in'autra fasa explosiva durant la quala las erupziuns explosivas avevan lieu en seria. L'erupziun ha tranter auter manà in nivel en autezzas considerablas. I ha dà giu tschendra en l'Eyjafjörður ma era sur Seltjarnarnes, la peninsla sin la quala sa chatta Reykjavík.
I para che l'erupziun era pli debla en il temp tranter avust e december. Tuttina è morta biestga en l'Eyjafjörður causa tissientada da fluor ed en la Holtsá han ins observà jökulhlaups. Era en il Markarfljót han ins constatà in jökulhlaup considerabel. Las funtaunas existentas na permettan betg dad eruir la data exacta.
L'onn 1823 èn intgins umens raivids sin l'Eyjafjallajökull per examinar ils craters minuziusamain. Els han chattà ina sfessa eruptiva in zichel al nordvest dal piz Guðnasteinn. Ils umens han temì che la muntogna possia rumper dapart perquai che la sfessa sa chattava en approximitad tar l'ur dal piz e tranter ella ed il precipizi hai dà be ina paraid-crap satiglia.
Suenter las erupziuns han ins constatà che la muntogna è sa midada e ch'è sa furmada ina foppa enorma en la cuntrada sper il piz, nua ch'el pareva planiv ordavant.
La primavaira 1823 è il Katla en il Mýrdalsjökull rut ora ed a medem temp è puspè ascendì dapli vapur da l'Eyjafjallajökull, oravant tut ord la sfessa d'erupziun principala.
Erupziuns dal 2010[modifitgar | modifitgar il code]
→ Artitgel principal Erupziun da l'Eyjafjallajökull dal 2010
Cumenzond ils 20 da mars hai dà pliras erupziuns dal vulcan cun ina gronda emissiun da tschendra. Sco consequenza è il traffic aviatic sur l'Europa settentriunala e centrala en grondas parts stuì vegnir interrut per pliras dis.
Correlaziun dad Eyjafjallajökull e Mýrdalsjökull[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las davosas duas erupziuns da l'Eyjafjallajökull en il 17avel e 19avel tschientaner han ins constatà che a medem temp u pauc suenter è era rut ora il vulcan Katla sut il Mýrdalsjökull. Ins presuma perquai ina connexiun tranter ils dus vulcans. Sin il Fimmvörðuháls (rum. "dies da muntogna dals tschintg umens da crap"), il pass tranter l'Eyjafjallajökull ed il Mýrdalsjökull, è en ils onns passads savens vegnida mesirada ina tscherta activitad seismica.
Il geofisicher Páll Einarsson renviescha al basegn dad observar minuziusamain il Katla, il vulcan sut il glatscher Mýrdalsjökull perquai che erupziuns da l'Eyjafjallajökull dal mars 2010 possia provocar in'autra erupziun dal Katla.[15]
Alpinissem sin l'Eyjafjallajökull[modifitgar | modifitgar il code]
I dat diversas pussaivladads d'ascender. Ari Trausti Guðmundsson descriva ina tura d'ascender davent da la pista Þórsmörk ord il NNW sur il Grýtutindur.[16] Plinavant maina ina senda dal pass Fimmvörðuháls sin il glatscher.
Eyjafjöll[modifitgar | modifitgar il code]
Eyjafjöll (rum. muntognas da las inslas) ha num la totalitad dal flanc meridiunal dal massiv vulcanic Eyjafjallajökull che s'extenda da la cascada Seljalandsfoss en il vest fin il flum glazial Jökulsá á Sólheimasandi en l'ost. Las Eyjafjöll consistan da paraids-crap stips cun in'autezza fin plirs tschient meters sco era dad intgins premunts che furmavan suenter la fin da l'ultima epoca glaziala avant 10'000 onns l'emprim ina costa taissa e che oz mussan indumbrablas cascadas. Tras l'agiustament postglazial da var 60 meters è la lingia da la costa oz sa spustada per tschintg kilometers vers il sid ed igl è sa furmada ina planira da costa. Quai sa mussa particularmain en las cascadas Skógafoss e Seljalandsfoss. Il num Eyjafjöll deriva dal fatg che, vesì da las inslas Vestmannaeyjar, il massiv sa distatga cleramain da la siluetta da l'insla principala islandaisa. L'intschess als pes da las muntognas (undir Eyjafjöllum = rum. sut las muntognas da las inslas) vegn protegì cunter vents fraids tras las muntognas autas en il nord. Cunter il qual portan vents temprads ed umids ord il sid blera plievgia. Pervia da quai tutga la regiun tar las pli tempradas e fritgaivlas da tut l'Islanda e la primavaira vegn savens bleras emnas pli baud ch'en il conturn pli lontan. Causa lur passà sco costa taissa mussan las muntognas oravant tut en la part inferiura cuvels pitschens che l'undada da la mar ha rut en la crappa loma. Il pli enconuschent è il Paradísarhellir (rum. cuvel-paradis). En il 19avel tschientaner saja el stà la scena dad in'istorgia d'amur captivanta. Davart questa ha il scriptur islandais Jón Trausti scrit il roman Anna von Stóra-Borg.
Þórsmörk[modifitgar | modifitgar il code]
Sin la vart settentriunala vegn l'Eyjafjallajökull limità da la val dals flums Markarfljót e Krossá sco era dal dies aut Þórsmörk ch'è cuvert da bler guaud.
Vesair era[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sturkell et al.: Katla and Eyjafjallajökull Volcanoes. Developments in Quaternary Science. Volume 13, 2010, Pages 5-21. (Springerlink)(englais)
- Hjaltadottir, S., K. S. Vogfjord and R. Slunga, 2009. Seismic signs of magma pathways through the crust at Eyjafjallajokull volcanoe, South Iceland, Icelandic Meteorological office report, VI 2009-013 (datoteca PDF)
- Hooper, A., R. Pedersen, F. Sigmundsson, Constraints on magma intrusion at Eyjafjallajökull and Katla volcanoes in Iceland, from time series SAR interferometry, In: The VOLUME project – Volcanoes: Understanding subsurface mass movement, eds. C. J. Bean, A. K. Braiden, I. Lokmer, F. Martini, G. S. O‘Brien, School of Geological Sciences, University College Dublin, p. 13-24, 2009
- Larsen, G., 1999. Gosið í Eyjafjallajökli 1821-1823 (The eruption of the Eyjafjallajökull volcano in 1821-1823). Science Institute Research Report RH-28-99. 13 p. Reykjavík. (datoteca PDF)
- Oskarsson, Birgir Vilhelm 2009. The Skerin ridge on Eyjafjallajökull, South Iceland: Morphology and magma-ice interaction in an ice-confined silicic fissure eruption. M.Sc. thesis, Faculty of Earth Sciences, University of Iceland. 111 p. (datoteca PDF)
- Pedersen, R., Freysteinn Sigmundsson and Páll Einarsson, 2007: Controlling factors on earthquake swarms associated with magmatic intrusions; Constraints from Iceland, Journal of Volcanology and Geothermal Research,162,73-80.
- Pedersen, R., Sigmundsson, F., Temporal development of the 1999 intrusive episode in the Eyjafjallajökull volcano, Iceland, derived from InSAR images, Bull. Volc., 68, 377-393, 2006.
- Pedersen, R., F. Sigmundsson,InSAR based sill model links spatially offset areas of deformation and seismicity for the 1994 unrest episode at Eyjafjallajökull volcano, Iceland, Geophys. Res. Lett., 31, L14610, doi:10.1029/2004GL020368, 2004. (online)
- Sigmundsson, F., Geirsson, H., Hooper, A. J., Hjaltadottir, S., Vogfjord, K. S., Sturkell, E. C., Pedersen, R., Pinel, V., Fabien, A., Einarsson, P. Gudmundsson, M. T., Ofeigsson, B., Feigl, K., Magma ascent at coupled volcanoes: Episodic magma injection at Katla and Eyjafjallajökull ice-covered volcanoes in Iceland and the onset of a new unrest episode in 2009, Eos Trans. AGU, 90(52), Fall Meet. Suppl., Abstract V32B-03
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Vegahandbókin. Landmælingar Íslands, 2006, p. 135
- ↑ cf. Ari Trausti Guðmundsson: Land im Werden. Reykjavík, Vaka-Helgafell, 1996, p. 42
- ↑ Vegahandbókin. Landmælingar Íslands, 2006, p. 163
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: Lebende Erde. Facetten der Geologie Islands. Reykjavík, Mál og Menning, 2007 , p. 205
- ↑ Þorleifur Einarsson: Geology of Iceland. Rocks and landscape. 2005 (3), p. 70
- ↑ Thor Thordarson, Armann Hoskuldsson: Iceland, Classic Geology in Europe 3. Harpenden 2002, p. 98.
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: ibid., p. 204
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson, ibid.
- ↑ cf. video sin la website da Morgunblaðið: http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/03/24/hraunslettur_theytast_hatt/ , clamà ils 25.3.2010
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: ibid., p. 204 s.
- ↑ Thor Thordarson, Armann Hoskuldsson: Iceland. Classic Geology in Europe 3. Harpenden 2002, p. 98 s.
- ↑ Website dal Morgunblaðið, communicaziun dals 21 da mars 2010: „Þrisvar sinnum hefur gosið í Eyjafjallajökli á sögulegum tíma, þ.e. árið 920 …“ (clamà ils 21 da mars 2010)
- ↑ Translaziun ord la Vichipedia tudestga, Text islandais: „Sprakk fram Eyjafjallajökull austur allt í sjó; kom þar upp eldur; hann sást nær alstaðar fyrir norðan land.“ „Land“ sa referescha qua a la cuntrada da Vík í Mýrdal fin a Kirkjubæjarklaustur, cf. era il num da la gruppa da craters Landbrótshólar.
- ↑ Descripziun tenor: Guðrún Larsen: Gósið í Eyjafjallajökli 1821. Stutt samantekt. 1999
- ↑ Website, Morgunblaðið: [1] (clamà ils 28 da mars 2010)
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: Íslensk fjöll. Reykjavík 2004, p. 58–59.


c: text/html

text:
L'um ch'ha pers sia sumbriva. L'istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl
L’um ch’ha pers sia sumbriva. L’istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl (original: ‹Peter Schlemihls wundersame Geschichte›) è in raquint dal poet e perscrutader da la natira Adelbert von Chamisso (1781–1838). L’istorgia cun tratgs fabulus – che sa lascha perquai er attribuir a las paraulas d’art – è vegnida scritta la stad 1813 e publitgada il 1814. Il raquint tracta d’in um giuven che venda sia sumbriva e furma uschia ina variaziun dal motiv classic dal patg cun il diavel. Tras quai cuntanscha el bain ritgezza infinita, ma vegn stigmatisà da la societad e sto la finala guntgir quella.
Cuntegn
Cuntegn[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter in viadi cun bastiment stentus emprenda Peter Schlemihl a conuscher il commerziant Thomas John, en il curtin dal qual el frunta sin in signur vestgì en grisch che fa in’impressiun fitg singulara. Quel offrescha ad el per sia sumbriva ina bursa plain aur che na vegn mai vida. Schlemihl è perencletg.
Gia baud sto el percorscher che quai munta l’exclusiun da la societad umana. Uschespert ch’ils umans realiseschan ch’el n’ha nagina sumbriva, survegnan els tema, tegnan distanza dad el e fan beffas dad el. Perquai viagescha el sur la muntogna fin en in lieu da bogn. Là s’endrizza el cun agid da ses fidaivel servient Bendel en tala moda che la mancanza da sia sumbriva na vegn l’emprim betg percurschida.
Schlemihl s’inamurescha però en la bella Mina e ses secret vegn tradì da ses segund servient Rascal. Be sch’igl al reusseschia da survegnir enavos sia sumbriva, declera il bab da Mina, dastgia el maridar quella. Qua cumpara l’um grisch puspè. Peter Schlemihl pretenda enavos sia sumbriva, cura ch’el pertschaiva la vaira natira da l’um grisch ch’è nagin auter ch’il diavel sez. L’um grisch sa preschenta adina cun tutta maniera, insista però d’egualisar ils interess: il diavel è be pront da dar enavos a Schlemihl sia sumbriva, sche quel al surlascha persuenter si’olma.
Pli tard emprova il diavel da surmanar Schlemihl cun al surlaschar la sumbriva ad emprest per al mussar tge stima e reputaziun ch’el sa pudess acquistar uschia. Schlemihl emprova da mitschar, quai ch’al na reussescha però betg. La finala refusa Schlemihl definitivamain il patg e bitta la bursa, la quala el aveva pajà cun sia sumbriva, en la profunditad. Tras quai schlia el ils ultims lioms tar il diavel. Da ses ultims daners cumpra Schlemihl in pèr stivals, ils quals duevan sa mussar pli tard sco stivals da set miglias. Fin la fin dal raquint viva el persul sco perscrutader da la natira al qual s’avran – grazia a ses stivals – (quasi) tut las parts dal mund.
Context biografic ed istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Davart l’origin dal raquint en ses context biografic ed istoric rapporta Chamisso il suandant:
«Ils eveniments mundials dal 1813, als quals jau n’hai betg pudì prender art e part – jau n’aveva gea nagina patria pli u anc nagina patria – m’han perturbà profundamain. Jau n’hai però betg ma laschà manar giud via da tut quai. Per ma distrair e per divertir ils uffants d’in ami, hai jau scrit lezza stad la paraula da Peter Schlemihl. En la Germania è quella vegnida recepida a moda bainvulenta ed en l’Engalterra è ella daventada populara.»
Tar ils eveniments da muntada mundiala, als quals Chamisso fa allusiun, sa tracti da las guerras da liberaziun cunter Napoleun. Oriund da la Frantscha, ma sesent gia dapi ils onns 1790 en la Prussia (cf. l’artitgel biografic), ha Chamisso resentì vi da si’atgna persuna la discrepanza che sa manifestava enturn el.
Sper quests eveniments politics sa lascha il raquint er situar entaifer il svilup spiertal dal temp. El vegn attribuì a la romantica ch’era sa posiziunada en divers reguards sco cuntraposiziun a l’illuminissem raziunal. En il raquint ‹Peter Schlemihl› resortan elements fantastics e sentimentals, ma medemamain varts sombras ch’èn tuttavia er tipicas per la romantica (p.ex. en ils raquints dad E.T.A. Hoffmann ch’appartegneva al circul d’enconuschents da Chamisso).
Ad in ulteriur aspect istoric-cultural renviescha la finala il num dal protagonist: En la cultura giudaica da l’ost signifitga il term ‹Schlemihl› (jiddic schlemiel) il disfortunà u in nar. En sias regurdanzas ‹Erlebte Judenfrage› descriva Kurt Blumenfeld la rolla da la figura da Schlemihl entaifer la teoria dal zionissem a l’exempel dal propagandist russ Schmarja Levin: «Cura che el (sc. Levin) discurriva davart Peter Schlemihl e sia sumbriva, na dubitava el nagin mument che l’enconuschent raquint da Chamisso tractia il gidieu, al qual saja ì a perder sia sumbriva e tras quai l’essenzial da ses esser. El (sc. Schlemihl) sa stenta da puspè chattar sia sumbriva e d’agiuntar uschia al preschent il passà.»[1] Il motiv da Schlemihl sco gidieu ha Blumenfeld er tractà cun sia partenaria da discussiun spiertala Hannah Arendt.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Bain a basa dal raquint da Chamisso è sa sviluppada pli tard ina chanzun populara che tracta il cuntegn a moda scursanida:
Es war einmal ein Mensch mit Namen Schlemihl, den sprach einst einer an,
ob er ihm nicht seinen Schatten verkauft? Er wär alsbald ein reicher Mann!
Nach kurzem Bedenken willigt er ein und bekam einen Beutel zum Lohn.
«Dies Säcklein, das wird niemals leer», sprach der düstre Schattenkäufer voll Hohn.
«Ja, ich denk ich tat einen guten Tausch», sagt sich unser Schlemihl alsdann,
«ich kauf mir Schloß und Gut und Hof, was fang ich schon mit einem Schatten an?»
Der Herr Schlemihl, der zog in ein and’res Land, kauft sich Schloß und Gut und Hof
und heiraten wollt er dann auch bald, eine Auserwählte gab es schon.
Er ging zu seiner Geliebten Haus, fragt «Willst du mich nehmen zum Mann?»
«Drei Tage Bedenkzeit bitt’ ich mir aus, bevor ich Ja sagen kann.»
Doch die Sonne sie schien auf seine Gestalt, und ohne Schatten stand er da.
«Niemals nehme zum Manne ich dich, ohne Schatten bist du auch der Seele bar.»
In der Tat, Schlemihl hat seinen Schatten verkauft, dabei seine Seele verlor’n.
Danach hat man niemals mehr von ihm gehört, und niemand weiß mehr, daß er einst gebor’n.
Imitaziuns, cuntinuaziuns ed adattaziuns artisticas[modifitgar | modifitgar il code]
En ‹Die Abenteuer der Sylvester-Nacht› dad E.T.A. Hoffmann cumpara Schlemihl sco figura secundara, suttastritgond uschia il destin dal protagonist en ‹Die Geschichte vom verlorenen Spiegelbild›. Quest’ultima ha servì a Jacques Offenbach sco model per si’opera ‹Les contes d’Hoffmann›. Là vegn il motiv da la sumbriva persa da Schlemihl danovamain reprendì e reinterpretà. Schlemihl cumpara là sco rival da la persuna principala.
Dus scripturs dal 19avel tschientaner han scrit cuntinuaziuns da l’istorgia da Peter Schlemihl da Chamisso: Friedrich Christoph Förster il 1843 cun ‹Peter Schlemihl’s Heimkehr› e Ludwig Bechstein cun ‹Die Manuscripte Peter Schlemihl’s› (2 toms) il 1851.
Hans Christian Andersen ha elavurà il 1847 il motiv da la sumbriva persa en sia paraula ‹La sumbriva›.
David Kalisch ha transfurmà il cuntegn dal raquint en in toc da teater: ‹Peter Schlemihl. Posse mit Gesang in 1 Aufzug›, il qual è vegnì dà l’emprima giada il matg 1850 a Berlin.
August Brunetti-Pisano ha cumponì in’opera ‹Peter Schlemihl› ch’è per exempel vegnida represchentada il 1908 a Stuttgart.[2]
Il 1915 ha l’artist Ernst Ludwig Kirchner creà in ciclus da set maletgs davart quest’ovra. Si’intenziun è stada d’exprimer si’atgna discrepanza interna, en la quala el veseva parallelas tar Peter Schlemihl. Tenor Kirchner sa tracti tar Schlemihl da l’istorgia d’in uman cun mania da persecuziun che daventa tuttenina conscient da sia pitschnezza infinita.[3]
Actualisaziun e (re-)interpretaziun postmoderna[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia vis po la sumbriva, legida en sia muntada simbolica, represchentar tratgs specifics da l’identitad da l’autur resp. dal temp d’origin burascus dal raquint. Ma la sperdita da quella sa lascha er transferir a la critica envers las ‹vardads perpetnas› en religiun, politica e societad che sa dasda a partir dal 18avel/19avel tschientaner (cun in’emprima culminaziun en l’ovra da Friedrich Nietzsche) e che dueva la finala daventar in dals segns distinctivs da l’epoca postmoderna a partir dals onns 1950/60. Ins remplazzia per exempel en l’entir raquint il term ‹sumbriva› tras ‹religiun› e l’istorgia survegn ina frestgezza ed actualitad quasi atemporala.
Ma er independentamain da talas ponderaziuns filosoficas sa lascha il text actualisar a moda fitg vasta. Exclusiun sociala ed isolaziun èn numnadamain experientschas da las qualas èn pertutgadas er oz las pli diversas gruppas socialas: migrants, omosexuals, persunas corpulentas, impedids u minoritads religiusas vegnan marginalisads, perquai ch’els na correspundan betg a las normas e valurs usitadas.
Versiun rumantscha[modifitgar | modifitgar il code]
La versiun rumantscha dal raquint è vegnida realisada e publitgada il 2015/2016. Il titel s’orientescha a la versiun franzosa ‹L’Homme qui a perdu son ombre. Histoire merveilleuse de Pierre Schlémihl›, la quala Hippolyte de Chamisso, il frar dad Adelbert, ha edì il 1822. Tar la versiun rumantscha sa tracti d’ina translaziun integrala dal raquint, la quala sa stenta da restar datiers da l’original.
Betg translatadas èn però vegnidas las brevs che stattan a l’entschatta da l’ediziun tudestga (‹An meinen alten Freund Peter Schlemihl›, ‹An Julius Eduard Hitzig von Adelbert von Chamisso›, ‹An Ebendenselben von Fouqué›, ‹An Fouqué von Hitzig›) resp. a la fin dal raquint (‹An Adelbert von Chamisso›). Friedrich de la Motte Fouqué e Julius Eduard Hitzig eran buns enconuschents da Chamisso e Fouqué – medemamain in Franzos emigrà – ha er figurà sco editur dal raquint. En las brevs cloman ils amis en memoria in a l’auter il destin da Schlemihl – il qual vegn tractà qua sco ina figura reala – e tematiseschan dumondas da l’ediziun da sias aventuras. Il raquint sez è alura structurà en furma d’ina brev che Schlemihl drizza a Chamisso.
Ediziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Friedrich Baron de la Motte Fouqué (ed.): Peter Schlemihl’s wundersame Geschichte. Mitgeteilt von Adelbert von Chamisso. Mit einem Kupfer als Frontispiz. Johann Leonhard Schrag, Nürnberg 1814.
- Adelbert von Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Reise. Mit Illustrationen von Emil Preetorius. Verlag Kurt Wolff, Lipsia 1908.
- Adelbert von Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Geschichte. Mit 25 zweifarbigen Illustrationen von Franziska Walther. Kunstanstifter Verlag, Mannheim 2011, ISBN 978-3-942795-00-5.
- Adelbert von Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Geschichte. Reclam, Stuttgart 2003.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Schlemihls wundersame Geschichte, Republica Federala Tudestga 1967. Film da televisiun (ZDF), reschia: Peter Beauvais, cun Götz George sco Peter Schlemihl e Rudolf Platte sco Il Grisch.
- ↑ Ed. da Hans Traxler, Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1962, p. 74.
- ↑ Tenor las actas da represchentaziun en l’archiv statal a Ludwigsburg.
- ↑ Cità tenor M.M. Moeller (ed.), Ernst Ludwig Kirchner. Meisterwerke der Druckgrafik, Stuttgart 1990.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dagmar Walach: A.v.Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Geschichte, en: Interpretationen zu Erzählungen und Novellen des 19. Jahrhunderts, Band 1, Reclam Nr. 8413, p. 221–251.
- Adelbert von Chamisso, Peter Schlemihls wundersame Geschichte, Text und Kommentar, Suhrkamp Basisbibliothek 37, 2003.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Al me plej la maestra/le maester. Ći dessi pa fà?
Sce al te plej na maestra/n maester stal da odëi ćiodì che ara/al te plej. Bonamënter ciàfeste ći che te plej te d’ëra/ël inće pro zacai de tüa etè o manco vedli sce te ćiares plü avisa? Bunamënter te manćia na figöra materna/paterna? Mo al po inće ester che al sides ma na infatuaziun – y chël va pö bun. Mo öna na cossa mësseste savëi: na maestra/n maester é na porsona d’ofize y ne po nia respogne a tües infatuaziun. Te pos nen baié cun les colaboradësses y i colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
Ma da ponsè ai ejams me tëmi bele. Ći poi pa fà decuntra?
Tröpa jënt se tëm dai ejams. Sovënz se tëmon sce an ne s’arjigna nia ca sciöche al alda. Pro na bona preparaziun alda bele na bona colaboraziun tratan la leziun y le damanè adora assà le personal insegnant sce an ne capësc nia val’. Avisa tan important é inće le imparè adora assà y le ćiarè jö plü iadi. Sovënz se tëmon dai ejams ma te n valgönes materies o pro certes maestres o certi maestri. Te pos nen baié impara. Magari ciàfon n’atra forma de valutaziun dla prestaziun? Sce te es na porsona che se tëm dër pàiel la mëia da jì dal sorvisc psicologich.
Mia insegnanta/mi insegnant me trata iniüstamënter y me fej tres fà de bortes figöres dan la tlassa. Mo cun ëra/ël ne poi nia nen baié. Che me dëida pa?
Vigni porsona à le dërt da gnì tratada cun dignité y respet. Avisa sciöche tö ti portes respet al personal insegnant y ne le ofënes nia, a chësta moda mëss inće ël te tratè cun respet. Sce ara/al te fej fà ćiamò n iade na burta figöra baienen cun tü geniturs. Ai ti spligarà ala insegnanta/al insegnant che chësc comportamënt te fej mè. Sce te ne pos nia baié cun tü geniturs poste jì dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica, da young+direct o dal garant dl’infanzia y dla jonëza.
Mia insegnanta/mi insegnant ne me capësc nia. Ći dessi pa fà?
Sce al te vëgn imënt che le personal insegnant ne te capësces nia fate coraje y baienen. Bunamënter ne s’àl nia intenü che t’arates che al t’ais capì damat. Sce t’arates, inće ćiamò do nen avëi baié, che al ne te capësces nia, va da tü geniturs o da na porsona adulta a chëra che te ti as crëta. Ai te daidarà ciafè na soluziun. Te pos inće jì dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica, che pîta te de plü scores ores d’udiënza.
Mies notes é negatives
De stletes notes po avëi tröpes rajuns, al n’é gnanca dagnora saurì por le personal insegnant da capì ćiodì. Sce te ciafes tres indô de stletes notes proa da ciafè fora ćiodì: Impari massa püch? Messessi imparè deplü por i tesć? Me scéchera da me conzentrè? Arati da ne ti ester nia vignitan? Él d’atres situaziuns che pësa?
Sigü él inće le personal insegnant y i geniturs che à bele baié cun tè. Anüzete dl’oferta d’aiüt dla scora, sciöche por ej. l’aiüt da fà compić de ćiasa. Le personal insegnant ćiara da te sostignì. Móstreti che te te proes. Mo datrai é de stletes notes inće n sëgn che t’as dificoltês inće sce te te proes. Te chësc caje él important che te ciafes aiüt y sostëgn, ajache ma ćiodì che t’as de stletes notes n‘ôl nia dì che t’es frada/frat o stupida/stupido. Al po ester che la sort de scora chirida fora ne vais nia a öna cun tü interesc y tües competënzes. O che t’ais n desturb dl imparè. Te chël caje te sostignarà le personal insegnant a na moda mirada. Sce te dubitëies va dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
I à 16 agn y oress laurè. Mëssi ćiamò jì a scora?
Tla Talia mësson jì a scora ćina 16 agn y frecuentè n‘ënt de formaziun ćina 18. Sce t’as 16 agn poste fà ćina i 18 agn na scora alta o na scora profescionala o jì a laurè y fà na formaziun profescionala dlungia le laûr te na scora profescionala. De plü informaziuns é da ciafè pro la Consulënza formativa y profescionala.
La scora che i oress fà ne me tol nia sö. Ći poi pa fà?
Scolares y scolars che mëss jì a scora o a na scora profescionala mëss ester scrić ite te na scora. Les scolares y i scolars y i geniturs po chirì fora la scora. Al é ma püćes rajuns ćiodì che na scora ne azetëia nia n’iscriziun. Sce se presentè tla scora porvia dl‘iscriziun ne porta nia, poste fà domanda de iscriziun tres lëtra racomanada. La scora mëss spo respogne por scrit y dè dant les rajuns de refodanza. Por de plü informaziuns contatëia le Zënter linguistich da Bornech (tel. 0474/530186).
Mia möta/Mi möt á fat la secunda classa de na scora alta o de na scora profescionala; sëgn oressera/oressel a düc i cosć lascé da jí a scora y jí a lauré. Co desson pa se comporté nos sciöche geniturs?
Al vëgn relativamënter gonot dant che scolares y scolars se fejes n pinsier da lascé da jí a scora o da mudé scora tratan süa cariera scolastica; la cossa podess danter ater deventé problematica canch'al vëgn a s'al dé sćiampides che ne ti porta a degügn valch. Te chësc caje pól ester d'aiüt na consulënza profescionala por mëte sön mësa te na manira daverta i punc d'odüda desvalis, les rajuns y les pores y ciaré tan inant ch’an pó impó ciamó fá jí döt a öna, chirí d’atres alternatives y sostigní la dezijiun.
Da chirí fora la sort de scora se lascia mia möta/mi möt influenzé da sües compagnes/sü compagns. Co dessi pa fá?
Al é d’importanza da baié de chësc cun osta möta/osc möt te na manira daverta y ciaré da capí cai che é sü dejiders y tan inant ch’ara/al se lascia veramënter influenzé dales compagnes/dai compagns. Chësc pó ince gní a s’al dé te n colloquium d’orientamënt scolastich y profescional.
Mia möta/Mi möt n'ó nia plü jí a scora. Sunsi iö responsabla/responsabl por ëra/ël cina ch'ara/al n’á nia complí dejedot agn?
I geniturs á la responsabilité por la möta/le möta cina ch'ara/al n’á nia ademplí le dovëi scolastich y formatif. Te n colloquium de consulënza - ideal fossel sc'al foss ince la möta/le möt - podunse baié dles rajuns y ponsé do a ci poscibilités ch'al é por che la möta/le möt fejes so dovëi.
Sciöche uma/pere oressi me interessé ion dles poscibilités formatives, scolastiches y profescionales de mia möta/mi möt.
Geniturs pó ciafé informaziuns te na suravijiun (descriziun dles profesciuns, ofertes de scores y de stüde y i.i.) sön la plata internet dl Ofize Orientamënt scolastich y profescional o tl'infoteca dl zënter d’orienatmënt profescional. Implü vëgnel regolarmënter metü a jí manifestaziuns por i geniturs sön argomenc desvalis.
Mia möta/mi möt destürba tres te scora. Ći poi pa fà sciöche genitur?
Baiede cun le personal insegnant y porvede da ciafè fora te ći situaziuns o te ći materies che Osta möta/Osc möt destürba. Osservede Osta möta/Osc möt inće a ćiasa y te d’atres situaziuns y sciöche ara/al se comporta dailò. Sce zacai destürba él sovënz n segnal. Bunamënter él n ri momënt por Osta möta/osc möt o che al vëgn ghiré demassa o massa püch. I podëis inće jì dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
N valgönes/n valgügn o de plü scolares/scolars destürba tres tratan mia leziun. I ne sa plü ći fà. Che me dëida pa?
Baiede cun na colega o n colegh a chëra /chël che i ti ëis crëta y ćiarede da ciafè fora sce chësta scolara/chësc scolar destürba inće te d’atres materies. Datrai él d’öga da se mëte sön le tru adöm cun i geniturs y s’la baié fora. Sce i adorëis aiüt da gestì la tlassa podëise jì da na colega o n colegh a chëra/chël che i ti ëis crëta o dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
Mia möta/mi möt se strita tres cun sües compagnes y sü compagns. Ći poi pa fà?
Ćiarede da ciafè fora cun le personal insegnant canche les stritaries vëgn a s’al dè. Ćiarede ći che Osta möta/Osc möt fej a ćiasa y te d’atres situaziuns defora dla scora, y co che le raport cun d’atres mitans y d’atri mituns é dailò. Al é important che i ti jëise do al problem, mo che i mantignise inće na certa destanza tl medemo tëmp y che i ne ti dëise nia atira la gauja ales atres mitans o ai atri mituns. Sce Osta möta/Osc möt se strita sovënz inće defora dala scora podëise jì dala Consulënza familiara.
Mia möta/mi möt à n problem de iperativité?
Nia vigni möta busiënta y vigni möt busiënt à n problem de iperativité. Ćiarede da ciafè fora cun le personal insegnant te ći situaziuns che Osta möta/Osc möt n’é nia bona/bun da stè chit. Osservede Osta möta/Osc möt inće a ćiasa o te d’atres situaziuns. Éra/Él inće dailò tan busiënta/busiënt, val debojëgn dl sorvisc psicologich. I podëis inće naôta jì dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
Mia möta/mi möt à n handicap. Ti éra/él mo ala scora?
Vigni möta/möt à le dërt da ciafè n sostëgn scolastich che s’adatëia a sües capazitês y poscibilitês. „Tl zënter de dötes les ativitês de formaziun él les mitans/i mituns y la jonëza te süa unicité y so raport cun d’atri y le monn. (…) Les scolares y i scolars vëgn tuć sö te süa unicité y sostignis le miù che ara va ti ćiaran al’acuisiziun dles competënzes preodüdes.“ (Diretives dla Provinzia)
Sce na möta/n möt à n handicap àra/àl le dërt da ciafè n sostëgn individual cun fins aladô de sües capazitês, che é scrites te n documënt de planificaziun aposta, le plann de formaziun individual. Inće i geniturs laôra ala realisaziun de chisc fins de sostëgn. Sce i fins foss massa alalt, poi gnì adatà ales poscibilitês de Osta möta/Osc möt. Sce i ëis impò l’impresciun che a Osta möta/Osc möt ti vëgnel damanè demassa baiedenen cun le personal insegnant. Informaziuns sön les desposiziuns legales y i dërć de Osta möta/Osc möt ciafëise inće pro les colaboradësses y i colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
La scolara/le scolar va sura i limić fora. Che po pa me daidé?
Ćiarede da baié cun les coleghes y i colegs, a chi che i ti ëis crëta y ćiarede da ciafè fora sce la scolara/le scolar destürba inće tles atres materies. Ćiarede da analisé la situaziun tres osservaziuns reziproches de situaziuns, olache ara/al destürba deplü o demanco o daldöt ne nia. Sovënz él damì da se sentè jö y baié cun i geniturs. Datrai mësson chirì soluziuns individuales por chësta situaziun. I podëis jì da coleghes o colegs a chi che i ti ëis crëta o dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
Mia möta/mi möt se tëm da jì a scora. Ći poi pa fà?
N‘ô la möta o le möt nia jì a scora ajache ara/al se tëm da esperiënzes negatives o ne sciafia nia da se destachè da porsones de referimënt importantes? Les colaboradësses y i colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica Ves dëida reconësce les rajuns dla tëma dala scora y da laurè fora n plann d’aziun.
Mia möta/mi möt ne va plü gonot nia a scora.
Se tëm Osta möta/Osc möt da sües compagnes o sü compagns o dal personal insegnant? Ne ti éra/él nia? O n‘àra/àl nia vëia da jì a scora? Al é important da chirì le dialogh cun la möta y le möt o la scora y da jì, sce al va debojëgn, dales colaboradësses y dai colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
I striti tres fora cun mia möta/mi möt porvia di compić. Ći poi pa fà?
I compić é te tröpes families n argomënt desplajor. Nia dainré influenzëii döta la situaziun familiara. Baiede cun le personal insegnant y ciafede fora ći che an s’aspeta pro i compić. Bonamënter vara da ciafè deboriada n valgönes acordanzes. Al n’é por nia sce an sta ores alalungia pro i compić. Al é inće important che i compić vëgnes altamo controlà te scora. Al é dessigü important da svilupé na strotöra y da ti jì adincuntra al argomënt a na moda obietiva. Sostëgn ciafëise tl Zënter de consulënza pedagogica.
Mia möta/mi möt se stënta da lì, scrì, fà cunć…
Sce i se intenëis che Osta möta/Osc möt se stënta dassënn da scrì, da lì o da fà cunć, inće sce ara/al se proa dassënn, pol ester che al/ara ais n desturb dl imparè. Inće sce les capazitês inteletuales ti corespogn al’eté, po n valgügn ćiamps dl imparè gnì interessà. Chësc desturb à rajuns neurobiologiches. Bunamënter eise bele baié cun le personal insegnant y al à bele preodü mosöres de sostëgn mirades por Osta möta/Osc möt y al Ves é gnü aconsié da jì dal Sorvisc psicologich. Al é important che i ti dëise a Osta möta/Osc möt l’impresciun che ara/al n’é nia stupida/stupido y che ara/al n’un impo nia. Inće sce ara/al se proa ćiamò deplü ne sparësc chëstes dificoltês nia daldöt. Te scora à le personal insegnant la poscibilité da ti gnì adincuntra ales mitans y ai mituns cun mosöres didatiches y da i sostignì. Sce i ëis domandes sön la situaziun iuridica damanede la scora o les colaboradësses y i colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
Mia möta/mi möt ne ti é nia da jì vigni dé a scora
Vigni möta é unica y vigni möt é unich. N valgügn capësc plü debota contignüs scolastics, d’atri adora plü tëmp. Mo sce i aratëis che Osta möta/Osc möt ne ti sides nia ales ghiranzes scolastiches baiedenen cun le personal insegnant. Bunamënter él bele le personal insegnant che ti nen à baié. Te chësc caje él da chirì deboriada na soluziun adöm cun le personal insegnant: vara da sostignì Osta möta/Osc möt? Adora Osta möta/Osc möt bunamënter de plü tëmp da fà i compić o ores de sostëgn implü? Le personal insegnant ćiara da sostignì la möta/le möt le miù che ara va. Pro n valgönes mitans/n valgügn mituns, olache i problems scolastics ne sparësc gnanca cun sostëgns mirà, pol ester d’öga n test psicologich por ciafè fora sce al é n problem che reverda l’atenziun, les prestaziuns dla memoria o val’ ater ćiamp che é important por l’imparè. Magari à les dificoltês a scora inće d’atres rajuns. Sce i dubitëis baiedenen cun le personal insegnant. Mo i podëis inće baié cun les colaboradësses y i colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
Te mia tlassa él de plü mitans/mituns cun n background de migraziun, che ne capësc nia les leziuns da n punt de odüda linguistich. Co feji pa da ti ester a chësta desfidada?
L’insegnamënt de grups d’aprendimënt eterogenns n’é nia poscibl zënza desfarënziaziun y na planificaziun detaiada. Les formes d’aprendimënt cooperatives y les metodes desvalies fej a na moda che inće les scolares y i scolars cun n background de migraziun pois tó pert al insegnamënt. Sce an mëss despartì i livì pon tó materiai olache an po instësc ćiarè do la resposta. Dantadöt adora les mitans y i mituns tëmp da imparè n lingaz nü. Les scolares y i scolars dess gnì sostignis mo nia suraćiarià. N program individual y na valutaziun deferenziada é poscibla y va debojëgn. De plü informaziuns é da ciafè tl Zënter linguistich da Bornech (tel. 0474/530186).
Co poi pa fà a na moda che n scolar nü se stais saurì te tlassa/te scolina?
Sce le grup/la tlassa o le personal pedagogich/le personal insegnant é arjignà che al vëgn zacai de nü laprò, pol gnì ponsè sura deboriada coche ara/al vëgn tut sö. La pröma impresciun romagn y la sensaziun che an é gnüs tuć sö bun é la miù premissa por n scomenciamënt positif. Eventualmënter pol bele atira tla fasa de integraziun gnì tut ite na mediadëssa interculturala o n mediadù intercultural. De plü informaziuns é da ciafè tl Zënter linguistich da Bornech (tel. 0474/530186).
N möt/na möta cun n background de migraziun é rové tl ënt de formaziun. Co pon pa ti dè a d’ëra/ël y a sü geniturs informaziuns importantes, sce ai ne sa no talian no todësch?
La scora y la scolina à la poscibilité da se damanè pro le Zënter linguistich na mediadëssa interculturala o n mediadù intercultural, che vëgn dal paîsc dla familia y mediëia o traslatëia. Le miù fóssel da fà fora bele denant l’incuntada impara, a na moda che ara/al sides bele dailò le pröm dé de scora o scolina, por ti splighé ai geniturs y ai mituns les cosses plü importantes. Normalmënter él a desposiziun por na pröma integraziun te scora 30 ores y te na scolina 20 ores de mediaziun. De plü informaziuns ciafëise tl Zënter linguistich da Bornech (tel. 0474/530186).
Discusciuns cun i geniturs cun n background de migraziun é datrai ries da manajè . Ći poi pa fà?
Sce i messëis baié cun i geniturs podëise s’anuzé de na mediadëssa interculturala o n mediadù intercultural, che vëgn dal medemo paîsc dla familia y à le medemo background cultural y religius y che porvarà da medié danter geniturs y istituziun de formaziun por tignì fora o splighé les incomprenjiuns. Sce i ëis domandes podëise cherdè sö le Zënter linguistich da Bornech (Tel. 0474/530186).
Olâ me diji pa sce al é cursc de lingaz por jënt cun n background de migraziun?
Te Puster vëgn i cursc de lingaz por gragn cun n background de migraziun organisà dal Sorvisc de consulënza por migranć Input dla Caritas. Porsones che imparass ion todësch o talian s’anunziëia dailò y sce al é assà porsones che s’à anunzié vëgnel tignì le curs.
Mituns y jogn cun n background de migraziun scrić ite te na scora po fà i cursc dl zënter linguistich. Ai geniturs y ales scolares y ai scolars ti vëgnel lascè alsavëi dala scora. Sce i ëis domandes podëise damanè pro le Zënter linguistich da Bornech (tel. 0474/530186.
Dessi fà jì mi möt/mia möta te na scora taliana o te ne scora todëscia?
Geniturs cun n background de migraziun po tó instësc la dezijiun sce scrì ite sües mitans y sü mituns te na scora todëscia o te na scora taliana. Al vëgn aconsié da chirì fora la scora olache al vëgn insigné tl lingaz che ai conësc le miù a na moda che al sides plü saurì da baié cun le personal insegnant y pedagogich. Al é damì sce an romagn pro le medemo lingaz n iade che an l’à chirì fora. Sce i ëis domandes podëise damanè pro le Zënter linguistich da Bornech (tel. 0474/530186).
Co vëgnel pa daidé mia möta/ mi möt te scora?
Por scolares/scolars cun n background de migraziun él preodü tles scores ores por le sostëgn linguistich. Le zënter linguistich pîta inće cursc, sides tratan l’orar de leziun, sciöche inće canche al n’é nia leziun. Le personal insegnant mët sö sce al va debojëgn n program da imparè individualisé y inće pro la valutaziun vëgnel desfarenzié. Sce i ëis domandes podëise damanè tl Zënter linguistich da Bornech (tel. 0474/530186).
Sciafia pa mia möta/mi möt/da imparè talian o todësch defora dala scora?
Inće tl tëmp lëde (domisdé o de sabeda) po scolares/scolars cun n background de migraziun fà cursc de todësch y talian dl zënter linguistich. La scora de musiga o l’uniun dl sport é d’atres poscibilitês por gnì en contat cun le talian y le todësch. Sce i ëis de plü domandes podëise cherdè sö tl Zënter linguistich de Bornech (tel. 0474/530186).
I oress tó demez mia möta/mi möt dala leziun de religiun. Poi le fà?
I podëis tó demez Osta möta/Osc möt tratan la leziun de religiun. Jide diretamënter dala direturia/dal diretur dla scora olache Osta möta/Osc möt va. Al Ves gnarà dit ći che i messëis fà.
Po pa mia möta/mi möt mudé scora?
Normalmënter po na möta/n möt mudé scora. Mo ponsede sura bun denaco mudé scora, ajache al podess portè pro dantadöt tratan l’ann a problems. Important é a vigni moda che i baiëise cun la direturia/le diretur dla scora de Osta möta/Osc möt por stlarì. Sce i ëis dübi podëise baié cun les colaboradësses y i colaboradus dl Zënter de consulënza pedagogica.
Tres le fonin él gnü metü fora certes usc sura mia möta de dodesc agn. Ara s'un á tut dër na ria. Ci podunse pa fá nos sciöche geniturs?
Baldi é chësta na tematica che reverda intratan n gröm de mitans y mituns, jones y jogn. Ares/Ai é o auturies/auturs di fac o vitimes. Ci che dô naota ester ma na matada pó avëi de burtes conseguënzes. Mitans y mituns, jones y jogn vëgn metüs sön na pert, ares/ai ciafa problems psicologics y mëss sté fora momënc de gran stres.
Te chëstes situaziuns de prigo tla rëi pón s'adressé ala Polizia postala y ala Zentrala di Consumadus Europeica.
Polizia postala da Balsan: tel. 0471/531413, e-mail poltel.bz@poliziadistato.it
Zentrala Consumadus Europeica: tel. 0471/980939
Co pói pa iö sciöche maester sostigní te na manira otimala mitans y mituns cun n defizit d’atenziun y n desturb d'ipertativité?
Mitans y mituns cun n defizit d’atenziun y n desturb d'ipertativité se fej ert da lauré cun conzentraziun y dorada. Porchël dessi gní sostignis canch’ai se proa y gní laldá. Deache mitans y mituns cun n defizit d’atenziun y n desturb d'ipertativité adora zacai che ti dais dant la direziun, él da mëte sö regoles tleres y da se fá fora sëgns cun chi ch'ara vá da ti indiché ala möta/al möt che so comportamënt destürba. Al é de gran ütl sc’i ciarëis da avëi na relaziun positiva cun la möta/le möt.
Nia vigni scolara/scolar che destürba tratan les ores de leziun á n defizit d’atenziun y n desturb d'ipertativité. Co feji pa iö sciöche maestra/maester da savëi cara ch'é la desfarënzia?
Chël n’é nia saurí. Danter n comportamënt che ne dá daldöt nia tl edl y sintoms stersc de n defizit d’atenziun y n desturb d'ipertativité él tröpes formes de comportamënt. Sintoms tipics de n defizit d’atenziun y n desturb d'ipertativité é canche na möta/n möt se lascia destó saurí da ci ch’ara/al fej y á dificoltés da se conzentré ince sc’an s’intënn ch'ara/al oress arjunje n cer rendimënt. Süa impulsivité y iperativité se lascia fora cun baié sovënz zënza ester damaná, degöna dorada al post y ince lové tres indô sö tratan les leziuns, scebëgn che la möta/le möt conësc avisa les regoles de comportamënt ch'ara/al sá pö en linia de prinzip ince da respeté. Ma na doturia di mituns spezialisada/n dotur di mituns spezialisé o na psichiatra/n psichiater por l’infanzia y la jonëza pó indere fá na diagnosa sigüda.


text:
Tar ina descensiun ha Lars Forster gì plat la roda davos. Schurter e Forster han pers pervia da quest defect radund nov minutas sin la testa. La secunda equipa da Scott cun Andri Frischknecht e Gert Heyns è sa gidada cun ils favurits ed ha emprestà ina roda. Grazia a l’agid dal duo Frischknecht/Heyns han Schurter e Forster la finala terminà la quarta etappa dal Cape Epic sin il quart plaz cun in retard da bunamain set minutas sin il Brasilian Henrique Avancini che parta ensemen cun il Tudest Manuel Fumic.
Schurter e Forster betg pli ils leaders
Pervia da quest defect tar il team Scott-SRAM MTB-Racing han Nino Schurter e Lars Forster er stuì laschar passar il duo Avancini e Fumic en il classament general. Il Brasilian ed il Tudestg èn suenter la terza da set etappas ils novs leaders al Cape Epic 2019. Schurter e Forster èn da nov sin il segund plaz cun in retard da 2:24 minutas.
La quarta etappa dal Cape Epic da gievgia è sulet 43 kilometers lunga cun ina differenza d’autezza da 1’000 meters. A fin va il Cape Epic che vala sco la pli dira cursa da mountainbike insumma la dumengia a Paarl betg lunsch davent da Kapstadt.
RR novitads 17:00


text:
La raschun che adina dapli persunas fetschian diever da l'accumpagnament sajan dasper quai ch'il dumber da commembers creschia, er che la populaziun vegnia adina pli veglia. Las persunas ch'han decis da far suicidi cun Exit avevan en media 78 onns. La fin da l'onn passà ha Exit dumbrà passa 120'000 commembers. Quai èn 30% dapli ch'il 2017.
Las raschuns per il suicidi èn il pli savens la malsogna da cancer (344 cas), malsognas da vegliadetgna (245 cas) u malsognas cronicas (75 cas). En tut restia il dumber da suicidis accumpagnads dentant pitschen en Svizra. Il dumber fetschia or radund 1,5% da tut ils 65'000 mortoris ad onn.
RR novitads 11:00


text:
Coluche
Coluche, nasìd Michel Gérard Joseph Colucci (Paris, 28 d’utùber 1944 - Opio, 19 de giügn 1986) l'è stài un cantánt, atur còmic de cinema e teáter, francés.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Paris el 28 d’utùber 1944, da 'na famiglia italiana de Frosinone, a 26 ann el cumencia a laurà cume còmic e a fàss ciamà Coluche. L'é cungusüd per i so mesàgg a dùpi sèns, un po’ vulgàr, ma sensa mài una finalità murbùsa.
L'è mort in d'un incident in moto, el 19 de giügn 1986. Da la sò tragica fiìn, el sò amìs e cantant Renaud, l'ha incìs el dìsc Putain de camion ('Ste pütana de camion).
Risturànt del cör[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Coluche l’è anche cunusüd per i famusìsim Risturànt del cör (Restos du coeur): in del 1985, insema a Frà Pèder (Abbé Pierre) l’ha fundàd un’Asuciasiòn de risturant che cateva sü el mangià e i vestìd e gh’ià deva ai barbòn, ai sensa tètt, e a tütt i pòver in generàl.
Tüti dü i disèven:


text:
Tur di Negär
Tur di Negär (nom ufizial: Torre de' Negri) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 329 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e ona densità de 80 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Belgiujus, Curturona, Costa di Nobil e Spessa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Tur di Negär l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sin las rutas en il sid para la situaziun dal traffic da sa normalisar. Quai suenter che las rutas dal Gottard e dal San Bernardin è stadas surchargiadas e stuppadas durant pliras uras. Mo anc sin l'autostrada A13 èsi da quintar ch'il traffic stagnescha tranter Andeer ed il tunnel dal San Bernardin.
Kilometers ed uras da spetga aveva quai dà
Avant il tunnel dal Gottard hai dà en il decurs da la sonda colonnas da fin 15 kilometers e pliras uras temp da spetga. L'autostrada tras il Grischun sur il San Bernardin ha gì traffic stagnant sur pliras uras. Da Landquart fin a Pian San Giacomo hai adina puspè dà colonnas.
Problems tras accident era a Cuira
Pervia d'in accident stagneva il traffic tras la citad da Cuira per radund 2 uras. Sin l'access nord a l'lautostrada A13 era in motociclistcollidà cun in auto. Il manischunz dal töff è vegnì blessà mezgrev, communitgescha la polizia chantunala.
Pervia da l’accident aveva la polizia serrà l’access a l’A13 a Cuira nord en direcziun sid.
RR novitads 15:00


text:
Oberkirch (LU)
Oberkirch a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3746 abitant.
El cumün de Oberkirch al se tröva a una altitüden de 512 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buttisholz, Eich, Grosswangen, Mauensee, Nottwil, Schenkon, Sursee. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberkirch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1036 col nom de Ecclesia superior ma se trata de una copia del secul XIV de un docüment püsee antigh. In del 1052 inscambi l'eva staa menziunaa col nom de Obernkilch.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Oberkirch LU in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La dumengia damaun ha ina gruppa attatgà l'entrada ed ils biros dal concern farmaceutic svizzer Novartis. Blessads hai dà nagins. Ils delinquents han bittà colur sin las fatschadas e rut las fanestras cun martels. Quai ha l'uffizier da la polizia tradì a l'agentura da novitads tudestga.
En l'internet è ina gruppa cun il num Rubikon sa declerada responsabla per la devastaziun. La gruppa renfatscha a Novartis d'esser corrupta: Ella haja influenzà medis e politichers cun daners. Medemamain renfatscha Rubikon a la giustia dal pajais da vulair zuppentar la corrupziun.
Rubikon
Rubikon è ina gruppa d'activists autonoms da la sanestra ch'emprova adina puspè da far attent sin temas anarchistics cun talas acziuns.
RR novitads 12:00


text:
Ryke Geerd Hamer
El Ryke Geerd Hamer l'è staa on dottor todesch, inventor de la noeuva medesina germanega, ona pratega medega mia recognosuda da la scenza.
Tra l'alter, in Itàlia, l'è famos perchè el sò fioeu, el Dirk, l'è staa coppaa dal Vittorio Emanuele de Savoja.
L'è staa condannaa in d'on poo de paes de l'Europa per abus de la professon medega, razzism e de facc l'è Mort latitant in Norvegia el 2 de luj del 2017.
La soa teoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I teorii del Hamer hinn ritegnuu ciarlatan da la scenza. Per lu, tucc i malatii vegnen da di conflitt minga resolvuu. Donca, se vergun el moeur, l'è colpa soa e di sò parent ch'i gh'hann minga risolvuu el conflitt.
On esempi de "conflitt" l'è quell de la brutura: Per el Hamer, la vegn se el fioeu el pò minga anda foeura dal lecc quand l'era nasuu da pòch.
Per el Hamer, i malati de cancar i gh'han mia de ciapà la morfina.
Antisemitism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per el Hamer, i ebrei cognossen la soa medesina, e la droven da agn per curass tucc i malann, soratutt el cancar. I statistich mostren che l'incidenza del cancar in di ebrei l'è istess a quela di tucc i alter.


text:
Per ils autos da persunas e per il traffic betg motorisà resta il pass dal Güglia avert er durant questas lavurs da construcziun. Quai scriva il chantun en ina communicaziun.
Sviament Silvaplauna chaschuna impediments
En lavur da notg vegnan construids dal 1. fin ils 6 da matg 2017 e dals 15 fin ils 16 da matg 2017 ils chanals per ils conducts d'ovra dal tunnel da sviament sur Silvaplauna. Damai ch'ils chanals sa chattan en la storta da la via dal Güglia, pon questas lavurs vegnir fatgas mo, sch'ils plazzals na vegnan betg disturbads dal traffic da camiuns pesants. Ultra da quai vegnan allontanads e remplazzads il medem mument sin il plazzal entaifer il vitg da Beiva la cuvrida sco er 20 centimeters da la stresa dal fundament. Plinavant vegnan remplazzads ils conducts d'ovra da la vischnanca. Pervia da questas lavurs vegn il pass dal Güglia tranter Beiva e Silvaplauna serrà la notg (22.00 – 05.00) per il traffic da camiuns pesants durant la perioda numnada.
Sviar sur il pass dal Flüela
Sche l'aura è favuraivla, serva il pass dal Flüela sco sviament probabel. Igl è previs d'avrir il pass venderdi, ils 28 d'avrigl 2017, sche las relaziuns da naiv e da la via permettan quai. Perquai che las serradas dal pass dal Güglia durant la notg dependan da l'aura, è previs mintgamai il proxim di sco data alternativa. Infurmaziuns actualas davart las lavurs e davart ils impediments dal traffic pon vegnir consultadas sin la pagina d'internet strassen.gr.ch, il link avra en ina nova fanestra.


text:
Il concern da mangiativas Nestlé ha fatg dapli svieuta e gudogn l’onn passà: La svieuta totala è s’augmentada per 2,1% sin 91,4 milliardas francs. Ord atgna forza è Nestlé creschì per 3%. La firma cun marcas sco Maggi e Nespresso ha uschia ademplì las spetgas dals analists. Il gudogn net dal concern svizzer è s'augmentà per 42% sin 10,1 milliardas francs. Quai er grazia ad effects spezials – sco Nestlé ha communitgà la gievgia.
Im management da Nestlé quinta er per l'onn current cun in augment da la svieuta, na numna dentant betg ina cifra concreta. Per il 2019 quinta il concern cun custs da restructuraziun en l'autezza da 700 milliuns francs.
RR novitads 08:00


text:
Tanta attenziun globala sco il 1. da zercladur 2016 na survegn la Svizra betg savens. Schurnalists dal Giapun, dal Kuwait, da Chile e da la China èn arrivads, la BBC rapporta detagliadamain. En in tren spezial sesan Angela Merkel, Matteo Renzi, François Hollande ed ulteriurs politichers prominents. Els laudan la gronda prestaziun da la Svizra a favur d'ina Europa economicamain unida. Il president da la Confederaziun Johann Schneider-Ammann e la ministra da traffic Doris Leuthard apprezieschan l'ovra da construcziun tschientenara sco simbol da l'avertadad. La festa, cun la quala la Svizra celebrescha l'avertura dal tunnel da basa dal Gottard, è pompusa e spectaculara. Betg preschents n'èn ils represchentants suprems da la UE, che n'han betg gì temp.
« Las lavurs èn stadas fitg grondas, il resultat è la paja. »Uffizi federal da traffic, Rapport final tar las festivitads d'avertura, 05.09.2016


text:
Riscàt
Riscat (nom ufizial in italian: Riciat in Piemuntes; Recetto in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 971 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,8 km² e ona densità de popolaziun de 110 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Vercej. L'è tacaa ai cumün de Arbö (VC), Biandraa, Gregg (VC), La Badia e Vidlunch.
El nom del paes el vegn de ricet, un tipu de furtificaziun medievala multu dupraa in del Piemunt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Riscàt l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Royal Riot
Els èn l’emprima band che suna senza forz’electrica a l’Open Air Lumnezia: Royal Riot.
Venderdi suentermezdi esi stà plitost quiet en la Val Lumnezia. Senza forz’electrica na datti nagins concerts sil palc, pertge tut funcziuna cun moniturs, autpledaders ed amplifitgadurs.
Ina band ha però salvà la situaziun: Royal Riot, ils victurs dal contest da talents da l’onn passà, han suna unplugged, e lur concert spontan ha diverti il public.
Damian Lynn
Damian Lynn ha quest onn gudagnà in Swiss Mucic Award, era gia sin turnea cun Stefanie Heinzmann e Bligg e daventa pli e pli enconuschent.
Tuttina èsi anc ina lunga via, sco el di sez. In tschert stil ha el dentant gia chattà cun ses apparat da far «loops». Uschia po el sveltamain registrar riffs u chant sin tribuna e maschadar/repeter quels. Ma el na sa sentia mai sulet, saja quai ch’el è en viadi sulet u cun ses drummer. Suenter ils concerts baiva Damian numnadamain savens ina gervosa ensemen cun auters musicists – en Lumnezia cun Dodo.
Dodo
Buna luna suenter la gronda plievgia ed ils chametgs – cun Dodo.
Dodo, il musicist da reggae svizzer, quel dal «Hippie-Bus», è vegnì oz a Degen per sa preschentar sin il palc da l’Open Air Lumnezia. Gia sin via vers la val da la glisch ha el però vis che las nivlas eras stgiras. Ed a la fin, suenter ch’il providiment electric funcziunava puspè, ha el fatg musica cun bler sulegl.
Wanda
Ier anc a Minca, oz levà amez ils culms. Il chau da Wanda, Marco Michael Wanda, ha cumpareglià l’Open Air Lumnezia cun ina cuntrad’auta en Scozia.
Uschia han Wanda er giudì in café en il vitg da Degen. A l’interrupziun d’electricitad han ils musicist fatg frunt e sunà unplugged. Tuts commembers da Wanda han gugent las fullas da glieud, els dovran «action». Lur imni «Bologna» han els er purtà en Lumnezia, ensemen cun ina buna purziun amur.
John Newman
L’ultima fin d’emna era John Newman anc al Gurten Festival. Ed empè da far in’emna vacanzas en Svizra ha el svelt stuì ir a New York, be per lura vegnir a l’Open Air Lumnezia.
Ed igl è stà in’arrivada sco en sia patria. Cura ch’els èn charrads vers l’areal da l’open air ha el ditg envers ses collegas da band: «Atgnamain èsi qua sco a chasa tar nus en l’Engalterra dal Nord».
Empè da daventar musicist vuleva John atgnamain daventar mecanist da töffs. E fin oz è quai per el insatge special, er per ruassar mentalmain.
Per il concert a l’Open Air Lumnezia dat el 100%. Pertge: Sch’ils visitaders stattan davant tribuna cun ina mesa baracca da la saira passada – e quai anc en tutta plievgia – lura è quai ina obligaziun.
Fitg simpatic, quest John Newmann cun sia vusch unica.


text:
«Username Helvetia»
- Sonda, 2.6.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 2.6.2018, 11:03, RTR
In'istorgia plain aventuras cun eroxs e canagls ord la litteratura svizra. Quai è «Username Helvetia». La tribuna per raquintar questa istorgia è social media. Responsabla per l'istorgia, per filmins, fotografias, posts etc. è la schurnalista Sabrina Bundi. L'istorgia cumenza questa stad e po vegnir suandada sin plirs vecturs. Actualmain vegn registrà, filmà, fotografà e visità ils pli differents lieus en Svizra. Nus avain accumpagnà ella durant in di da registraziun.
Contribuziuns
-
Tips da cultura
-
Tip persunal
-
Litteratura
-
Username Helvetia


text:
Santa Luzzia
La Santa Luzzia (Siracusa, 283 - Siracusa, 13 de dicember del 304) l'è stada ona martira cristiana, morta ai temp di persecuzzion del Dioclezzian.
L'è venerada tant 'me santa de la Gesa Catolega e de la Gesa Ortodossa. L'è vuna di sant pussee popolar in Europa: in certi zonn de la Lombardia (soratutt Crema e Bressa) la soa festa l'è ancamò incoeu on moment important in del mes de dicember. Alter celebrazzion vegnen faa in paes compagn de la Finlandia, l'Austria, la Danimarca, la Svezzia, la Republega Ceca e la Slovacchia.
L'è la patrona di oeugg, di orb, di oculista, di elettricista e di piccapreja. In Lombardia l'è patrona del comun de Lenna.


text:
24 12
Ol dé 24 de dezèmber l'è 'l 358 ( 359 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 8 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de dezèmber al è ul dí da pòost 358 ( 359 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 8 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1752 - Barcelona: se ghe fa ol pröm assas d'ilömenamet pöblegh.
1865 - Pulaski (Tennessee, SÜA): ol zeneral Nathan Bedfortd Forrest, con óter veterà confederacc, funda ol Ku Klux Klan.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Planisaziun locala
En connex cun la fusiun dallas anteriuras vischnauncas Cumbel, Morissen, Vella, Degen, Vignogn, Lumbrein, Vrin e Suraua alla nova vischnaunca Lumnezia sto era la planisaziun d’utilisaziun vegnir adattada. La vischnaunca Lumnezia ei actualmein vid exequir quei pensum, vid harmonisar las otg leschas da baghegiar e vid adattar las differentas parts dalla planisaziun d’utilisaziun. Quei succeda tenor las perscripziuns dalla revisiun dalla lescha davart la planisaziun dil territori sco era observond il plan directiv cantunal. La vischnaunca Lumnezia sto adattar las zonas da baghegiar tenor ils basegns digl avegnir. El mument ei la vischnaunca Lumnezia vid elaborar la basa per la revisiun.
Administraziun
Uffeci communal Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 00
infolumneziach
Uffeci da taglia
Uffeci da taglia Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 08
steueramtlumneziach
Uras da spurtegl
gliendisdis - venderdis
09.30 - 11.30 uras
13.30 - 16.30 uras
ni tenor cunvegnientscha


text:
Itagliàn
Artéccol in dialatt bulgnais
L'itagliàn (par scherz ciamè dal volti anca toscuiggno ; in itagliàn italiano) l'è 'na langua neolaténa uffizièla in Itâglia, a San Marén, in du cantòn d'la Svézzra e in di sît in Croazia e in Slovégna.
In tott la zänt ch'la cgnòss l'itagliàn i srénn in 60 migliòn. I la dscårren anca tott gl'itagliàn fora vì, chi sràn piò ed qui chi viven adès in Itâglia.
Artéccol in dialètt mudnés
L'italiàn (in italiàn italiano) l'è 'na léngua appartenèint al grópp dal léngui rumànzi, in dla faméja dal léngui indoeuropei. L'italiàn l'è léngua ufizièla dl'Itàlia, ed San Marèin, d'la Svézzra, e d'la Sitê dal Vaticàn.
L'è secända léngua, co-ufizièla insémm al Croét, in d'la Regiòun dl'Istria (Croàsia) e, insémm al sluvén, in dél sitê dla Slovènia datés dal cunfèin. I én anca bòun ed capìrel in dal Prinsipê ed Mònegh, a Màlta, in Còrsica (Frànsa) e, anca quelchidun in Albanìa.
Artìcol in dialètt rumagnòl
L'italièn (in italièn italiano) l'è una lengua neolaténa uffizièla in Itâlia, a San Marén, in du cantùn d'la Svézzra e in di post in Croazia e in Slovenia.
In tott la zènta ch'la cnòss l'italièn l'è zirca 60 milliùn. L'è énca parlèda una màsa in étar paìs abité par gli emigré italién, e una tra al piò insgnèda int al scòli.


text:
Dacurt ha RTR dastgà accumpagnar Ervin Monn sin in viadi per fotografar muntanellas. A Valtgeva sur Sedrun eran intginas sin la crappa en ina gonda. Ina dad ellas è schizunt cumparida cun in pitschen. El giaja adina puspè en ils medems lieus per pudair chattar in bun motiv. Mintgatant stoppia el era spetgar bleras uras fin ch’el possia far fotografia speziala, di il fotograf da Camischolas / Tujetsch.
Duas serps che copuleschan
Ina da sias fotografias las pli spectacularas è probabel quella cun duas serps, duas vipras cruschadas. El haja observà la copulaziun durant ina mes’ura, e las serps sajan s’avischinadas fin 20 - 30 cm. Pervia da quests muments spezials perdian ins perfin la tema da serps.
Objectiv da 600 mm
Monn fotografescha dapi 30 onns. El lavura savens cun ina camera cun teleobjectiv da 600 mm. Las bellas fotografias possia el far la damaun e la saira. Impurtant saja dad avair ina buna glisch. Sch’i dettia memia fitg sulegl, sche haja quai turbulenzas en l’aria e perquai na vegnia la fotografia betg adina clera.
RR actualitad 08:00


text:
Radund 30 lutgaders grischuns partan questa dumengia a la lutga da primavaira a Domat. La lutga da chasa è l'emprim test per ils lutgaders grischuns suenter blers mais en il tschaler da lutga. Il plaschair che la stagiun cumenza finalmain è grond. A partir da questa fin d’emna vegn puspè cumbattì per victorias e cranzs.
Armon Orlik leader dals lutgaders grischuns
Suenter ils success da las davosas stagiuns vul il meglier lutgader grischun Armon Orlik cuntinuar sin questa via. La partenza en la nova stagiun è per el gartegiada. L'entschatta d'avrigl ha Armon Orlik gudagnà gia per la terza giada la lutga «Rheintal-Oberländisches» a Thal en il chantun Son Gagl.
Differentas finamiras en il focus
Ils lutgaders grischuns sa focuseschan durant questa stagiun sin differents puncts culminants. Per Armon Orlik è la finamira principala segiramain la lutga da la Schwägalp mez avust. Per auters è la lutga grischuna-glarunaisa ch'ha lieu questa stagiun ad Arosa, la festa cun la pli gronda impurtanza – ed anc per auters èsi la festa NOS a Herisau.
RR Sportissimo 17:00


text:
RTR: 5 sezs èn da reparter per il chantun Grischun en il Cussegl naziunal. In sez ha la PCD actualmain cun Martin Candinas. Ma la partida perda e perda sustegn. Pon u ston ins ir da quai anora che Martin Candinas è tant sco reelegì, sch’ins guarda er il resultat ch'el aveva fatg avant quatter onns?
Clau Dermont: Jau crai che Martin Candinas ha tut las schanzas d'er esser vinavant represchentà en il Cussegl naziunal, sch'el vul era far quai. Sch'el na chattà betg in autra carriera ch'el vul tuttenina persequitar. El è per il mument era fitg preschent en la politica naziunala. Vul dir: Ins legia bler dad el ed ins auda bler dad el. Quai è natiralmain in avantatg sch’ins vul vegnir reelegì en il Cussegl naziunal.
Era tar il sez da la PS na vegn betg speculà ch'i dat grondas surpraisas. La PS vegn a pudair tegnair il sez: Silva Semadeni va e Jon Pult vegn?
Pli probabel èsi da quintar cun quai. Jon Pult ha gia annunzià ch'el è pront da far quest pass ed è er gia sa retratg dal Cussegl grond. Silva Semadeni vegn era a savair ch'i pudess esser fitg grev per ella da cumbatter encunter in Jon Pult. Vul dir: il proxim Cusseglier naziunal da la PS dal chantun Grischun vegn pli probabel ad esser Jon Pult. E la PS è era ferm avunda da conquistar quel sez ord atgna forza.
Uss restan anc trais sezs che ston vegnir repartids: Per l'ina avain nus il sez da la PBD. La partida ch'ha ina sconfitta suenter l’autra. Era en il Grischun ha la partida burgais democratic pers 4 sezs tar las elecziuns da quest onn. Cun Duri Campell avain nus in represchentant da la PBD en il Cussegl naziunal. El vul star e far in’ulteriura perioda a Berna. Sut las circumstanzas numnadas. Co èn las schanzas per Duri Campell da defender ses sez?
La PBD e Duri Campell vegnan segir a stuair far ina buna campagna electorala per las proximas elecziuns. Els han l’ultima giada pers in pèr pertschient cura che Hansjörg Hassler è sa retratg dal Cussegl naziunal. Da l’autra vart pon ins dir che Duri Campell, sco anteriur Cusseglier naziunal, vegn ad avair meglras schanzas tar las proximas elecziuns. El vegn pli probabel ad esser pli enconuschent en il chantun ed uschia a far dapli vuschs. Ed jau quint era ch'el – che n'è betg stà involvì en il scandal dal cartel da construcziun en Engiadina – vegn betg ad avair quella tolca e na vegn betg a perder uschè bleras vuschs scola PBD ha pers quest onn tar las elecziuns dal Cussegl guvernativ.
In'autra dumonda che sa tschenta per las elecziuns en in onn: Riva la PLD da gudagnar enavos il sez ch'els han pers tar las ultimas elecziuns a favur dal PPS?
Quai savess vegnir fitg, fitg grev. Els èn la terz ferma partida entamez. Vul dir: els stuessan ni esser pli ferms che la PBD e prender davent il sez da Duri Campell, ni ch'els stuessan rivar da vegnir cun ina colliaziun ch'è gronda e ferma avunda da reconquistar il sez ch'è ì a la PPS. Quai pudess vegnir pli cumplitgà, perquai che a la PLD mancan per il mument las candidatas ed ils candidats che pudessan far quellas vuschs.
Tuttina, tgi fissan lura candidats pussaivels da la PLD per conquistar in sez en il Cussegl naziunal?
La PLD ha schon en la politica chantunala in per nums ch’ins po numnar. Els han gea la pli gronda fracziun en il Cussegl grond. Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb fiss segir ina persuna che pudess reconquistar quel sez. La dumonda è dentant, vulan els uss gia pruvar da conquistar quest sez cun Rathgeb en il Cussegl naziunal, ni vulan els spetgar cun el per lura pudair remplazzar a Martin Schmid en il Cussegl dals chantuns en in per onns.
Era ils verd liberals vulan turnar cun Josias Gasser en il Cussegl naziunal. Quasi ina «mission impossible»?
Ils verd liberals èn la pli pitschna partida en in il chantun Grischun. Tge che fa schon fitg grev d'insumma vegnir sin in sez. Quai e stà in coup avant in pèr onns che Josias Gasser è vegni elegì en il Cussegl naziunal. Ed els stuessan chattar ina strategia che dess ad els anc ina giada uschè ina schanza. Quai na funcziuna dentant betg cun uschè ina ferma PPS sco che nus avain gì avant 3 onns betg anc ina giada. Vul dir: I vegn fitg, fitg grev per Josias Gasser da turnar en il Cussegl naziunal. Ed el vegn pli probabel a restar en il Cussegl grond nua ch'el è vegni reelegì quest onn.
Tar ils dus sez dal PPS avain nus Heinz Brand. El è sin buna via da daventar il president dal Cussegl naziunal, e cun quai il pli aut svizzer, sch'el vegn reelegì. E nus avain Magdalena Martullo-Blocher, la dunna da Turitg, ch'è sa decidida da candidar anc ina giada per il chantun Grischun. Po ella vinavant quintar cun grond sustegn u pudess ella perfin vegnir in privel per Heinz Brand sch'il PPS vess da perder in sez?
La Martullo-Blocher è segir pli preschenta en la publicitad per il mument. Vul dir ch'ella pudess esser in ristg per Heinz Brand che na vegn betg reelegids sche la PPS perdess in sez. Da l’autra vart ha el tacticamain la schanza da vegnir president dal Cussegl naziunal e quai è in punct ch'è fitg ferms per las votantas e votants da reeleger ad el anc ina giada, ch'in Grischun vegn puspè president dal Cussegl naziunal. Qua vegn ad esser la dumonda, tgi dominescha il Grischun: È quai plitost in veder politicher che po sa preschentar e vegn da persvader pli fitg ed ha la schanza da vegnir president, ni la schuldada da partida ch'è en la PPS in bain toc pli preschenta che Heinz Brand.
Dentant a la fin finala dependi era da las colliaziuns da glistas...
Quai è cler. Gia l’ultima giada èsi i piz a cup tranter la PLD e la PPS. La PPS ha per in pèr paucas vuschs dominà da prender davent in sez a la PLD. La dumonda è tge collaziun datti proxim onn. E tut tenor sch'i dat puspè ina gronda colliaziun entamez pudessi vegnir stretg per la PPS. Forsa stuessan ins era far il patratg dad integrar ils verd liberals en la gronda colliaziun entamez per uschè definitiv prender davent il sez a la PPS.
Ed uss anc per far ina curta survista: Tge spetga ord vista Grischuna per las elecziuns dal Cussegl naziunal 2019?
Bler vegn a restar sco igl è. Quai vul dir che nus avain segir 3 ni 4 persunas che vegnan reelegidas. Segir in nov vegni a dar. E la dumonda da las colliaziuns en nà: tgi po ir per il 5avel sez. Atgnamain la medema dumonda sco tar las ultimas elecziuns.
Clau Dermont
Il giuven Sursilvan è politolog. El lavura actualmain co assistent a l’universitad da Berna.
Status quo tar il Cussegl dals chantuns
RTR : Clau Dermont, è il Cussegl dals chantuns tant sco elegì?
Clau Dermont : Ins pudess dir. Martin Schmid e Stefan Engler èn fitg preschents en las medias. Els vegnan omadus era numnads sch'i va persuenter per vegnir Cussegliers federal. I para era ch'els han plaschair da far quella lavur ed era da far quai communabel per il chantun Grischun. Jau na quint betg cun midadas sch'i na sa dat insatge tut nov che avess avunda explosivitad sch' in sa vuless retrair ni far in auter pass. Vul dir: Cussegl dals chantuns status quo, resta tut sco igl è.
Tge fiss «insatge cun avunda explosivitad»?
Da conquistar in sez duai quai esser insatge che vegn ord il cussegl guvernativ ed emprova da prender davent in sez a la PCD ni a la PLD. E tge che pertutga surpraisas: Il davos pled en chapitel n'è anc betg scrit en il scandal da construcziun en l’Engiadina. E là è era vegni numnà a l'ur il num da Stefan Engler. Jau na manegel betg ch'i vegn a dar anc ina gronda midada. Ma ins na sa mai tge ch'i vegn anc exact or tar las debattas che la WEKO fa per il mument.
RR actualitad 07:00


text:
Sco quai che Roche communitgescha, cumpria l'interpresa il concern Ignynta per 1,7 milliardas francs. L’interpresa da biotecnologia americana è spezialisada sin intercurir, identifitgar e tractar malsognas da cancer.
Roche paja 27 francs per aczia, quai tenor infurmaziuns dal concern Roche da venderdi. Il pretsch correspundia ad in augment da 74 pertschient sin il curs da clusiun da l'aczia Ignyta da gievgia. Roche vul serrar giu la transacziun en l'emprima mesadad dal proxim onn 2018.
Il concern Ignyta vegn a cuntinuar cun sia producziun a San Diego en la California.
Adattada a pazients
Tenor il schef da pharmaceutical Roche Daniel O'Day è la cunvegna cun Ignyta bajegiada sin la strategia da Roche ch'è spezialisada d'adattar ils tractaments al basegn da pazients. Uschia duessi esser pussaivel a Roche da pudair schlargiar il portfolio sin il sectur oncologia.
RR novitads 08:30


text:
Roman Brenn, il president dal Consum Alvra-Surses ha ditg, ch’ins possia cun il buffet da la staziun da Casti nizzegiar sinergias cun il tancadi e cun la butia che sa chatta visavi. Là sajan ins vegnì a la limita da las capacitads, surtut quai che pertutga il pitschen bistro dal tancadi.
Il mais da matg vegn renovà
Tenor Roman Brenn duai era il kiosc dal buffet puspè vegnir reactivà. Là vul ins profitar da vender, dasper artitgels da kiosc, er souvenirs regiunals als blers turists che passan a Casti. Durant il mais da matg renovescha la Viafier retica, ch'è la locatura dal bajetg, ed a partir dal prim da zercladur duai il buffet puspè esser avert.
RR actualitad 11:00