text:
Pruvincia de Munscia e Brianza
- Süperfiss: 405,49 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2008): 838,367 ab.
- Densitaa: 2.068 ab./km²
- Nümer de cumün: 55
- Capitaal (pup. 2005): Munscia (121.246 ab.)
La Pruvincia de Munscia e de la Brianza (Provincia di Monza e della Brianza) la se tröva in de la part ucidental de la Lumbardia e l'è in pratica ul teritori del Nord Milan, in de la vegia Pruvincia de Milan: cuntrariament a chel che se pudaria capì a legg ul nom, la pruvincia la tegn minga dent tüta la zona de la Brianza, ma dumé la part de la pianüra, la püssee meridiunal. Ul rest de la Brianza, che la saria tüta la zona di runch, l'è spartida tra i pruvinz de Com e de Lech.
Dunca ul teritori el se slarga quasi tüt in de la zona de l'altra pianüra, föra che un quai cantun in de l'estremu nord, induvè se incuntra un quai runchet, prevalentement murenigh (uriginaa ai temp de la glaciaziun).
Vist ul livel de pupulament, el se capiss che ul paesagg natüral el gh'è pü in de la Bassa Brianza: cà, strad, feruvii, insediament indüstriai, cumerciai e per ul temp liber a quaten una grossa feta del teritori. Dumé in di zonn prutet a suraviven tuchei de ambient e paesagg che, anca se minga cumpletament natürai, a resten in tüt i modi liber da gross cuntaminaziun.
La Pruvincia de Munscia e de la Brianza la gh'ha la densità de pupulaziun püssee volta in de la Lumbardia, püssee anmò de quela de la Pruvincia de Milan. In de la magiur part di cas, i cà di diferent cumün se salden insema: induvè gh'hinn nò i cà, a gh'hinn capanun, center cumerciai, autustrad.
Tüta chesta presenza ümana la riva dal fat che la pupulaziun di cumün de la pruvincia l'è dree a cress fin dai ann '50, quand l'è cuminciada l'emigraziun (prima dai regiun de l'Italia meridiunal, pö da l'Africa, l'Asia e l'America del Süd). L'emigraziun l'è l'ünica resun de l'aüment de pupulaziun, vist che uramai da una trentena de ann i mort hinn püssee di nassüü (ul saldu natüral l'è negativ). Cumè in tüt i paes ucidentai, dunca, gh'è semper menu giuvin e semper püssee vegg, cunt tüt i publemi che ghe vegnen.
La pruvincia la gh'ha vüna di ecunumii püssee fort d'Italia: anca in de la vegia Pruvincia de Milan ul teritori de la Brianza el cuncentrava un bel poo de la strutüra indüstrial.
L'indüstria l'è svilüpada sü tüt ul teritori, per la magiur part custitüida da aziend medi e piscinit (a völt anca dumé aziend a livel familiar) che lavuren un poo in tüt i setur, anca se ul tessil, i aredament e la mecanica hinn un poo püssee present.
Cumè i tüt i ecunumii muderni, fin dai ann '70 l'è dree a svilüpàss ul prucess de terziarizzaziun: dunca, insema a l'indüstria forta, in di ültim trent'ann el s'è svilüpaa un setur terziari, fina a riva al terziari vanzaa (marketing, reclam, servizzi infurmatich, ricerch e svilüp, cumünicaziun).
- Parlamento Italiano - Lécc de istitüzziun
- Provincia di Monza e Brianza - Sitt uficjaal


c: text/html

text:
Rapperswil-Jona
Rapperswil-Jona a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.17 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 26273 abitant.
El cumün de Rapperswil-Jona al se tröva a una altitüden de 09 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altendorf (SZ), Bubikon (ZH), Eschenbach, Freienbach (SZ), Hombrechtikon (ZH), Lachen (SZ), Rüti (ZH), Schmerikon, Tuggen (SZ), Wangen (SZ). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Rapperswil-Jona al Wikimedia Commons
- Rapperswil-Jona (official site)
- Capuchin monastery
- University of Applied Sciences Rapperswil, HSR (university)
- A brief history of Rapperswil
- Bollingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Busskirch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Jona in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kempraten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Scarlet
La Scarlet (Stria Scarlàta), scutmàj dla Wanda Maximoff, 'l è 'n persunàǵ di fumét creâ da Stan Lee (tèst) e Jack Kirby (diségn) in dal 1964 publicâ da la Marvel Comics. La sò prima aparisiòṅ l'è vgnuda in X-Men (prima série) n.4.
Chi lē l'è bòna ad cambiàr al prubabilità a secónd ad cum la vōl lē e acsè la pōl far sucédar di quèi incredibìi.
L'è la fiōla ad Magneto e la surèla ad Quicksilver. L'è anc un mémbar stòric di Vendicadōr in dua l'à fat al sò ingrès c'n al nùmar 16 'd Avengers.
Biugrafìa dal Persunàǵ
In dal muntàgni ad Wundagore, la Wanda e Pietro i nàsan da na dóna ciamàda Magda ch'la i à abû da Magneto, al sgnór dal magnetìśum, sénsa che chi lò al saìs gnint. Difàti chi lē l'éra scapàda via da lò quànd l'à vdû qvél ch'l éra bòṅ ad far. Quànd i èṅ nâ, durànt na timpèsta mìstica, i putēr mutànt di putèṅ i 'n aṅ patî, specialmènt qvéi dla Wanda. Dòp èsar stâ tirâ sù da na dóna-bèstia ciamàda Bova, fémna 'd un bóv creàda par 'l Alto Evoluzionario, i èṅ pò stâ adutâ da dū sigàgn, Django e la Marya Maximoff. I fradèi i èṅ carsû bèṅ sèg in fiṅ tant ch'al putēr dla ragasōla, qvél ad cambiàr al prubabilità, al s è fat védar. Cardùda na stria da gl'abitànt dal vilàǵ in dua i éran drē a pasàr i sò genitōr, la Wanda l'è andàda in a risć 'd èsar bruśàda viva ma in sò ajùt 'l è rivâ Magneto ch'al n saìva briśa ch'la fus sò fiōla. Chi lē e Pietro i s èṅ śuntâ acsè a 'l sò grup ad mutànt catìṿ ch'al cumbatìva gl'X-Men, ma sōl p'r acgnusénsa.
In séguit però i èṅ pasâ in di rang di Vendicadōr, insém a Capitan America e a Occhio di Falco, dgénd acsè ad sè a Tony Stark ch'al pascàva di mémbar nóṿ. In dal grup la Wanda l'à cgnusû qvél ch'al sarév dvintâ sò marè, 'l andròid Visione. A séguit dna gravidànsa istèrica, l'à dâ a la luś dū śmèj, William e Thomas, miténd in di sò còrp da gl'anmi purtàdi via a 'l sgnór d'l Infèran, Mefisto. Dòp na lòta cun Pandemonio i sò dū putèṅ i èṅ sparî anc parchè i n èṅ mai eśistî dabòṅ. Par tiràr-ag via al magòṅ, la sò insgnànta ad striarìa, l'Agatha Harkness, la gh'à scanślâ i arcòrd ad chi lōr e la Wanda la s è misa bòna.
Soquànt an dòp però a lì lē, dascurénd cun la Wasp ch'a gh'è scapâ na paròla ad tròp, a gh'è vgnû in mènt ch'la gh'iva abû dū putèṅ e l'è andàda fóra ad tèsta cumpletamènt. Prima l'à cupâ par vindéta la vècia stria e pò 'l à fat imbariagàr Iron Man méntar 'l éra drē a dascórar a 'l Nasiòṅ Unìdi. In dla sò arlìa vèrs i Vendicadōr, sò cumpàgn da na vita, l'à fat inamuràr ad lē Capitan America e fat turnàr Falcon un laśaròṅ faghénd pò sćiupàr la baś dal grup, cupànd acsè Scott Lang, al secónd Ant Man, ch'al s catàva lè dèntar. C'n al còrp śbrandlâ ad sò marè, l'à creâ na sfilaràda ad còpi 'd Ultron e la i à druàdi cónt'r al grup. La gh l'à cavàda anc a far dvintàr salvàdga la She-Hulk par far-la cumbàtar c'n i Vendicadōr. Durànt cal masèl lè, i aṅ patî dal fridi dimóndi gravi la Wasp e la Capitan Bretagna nóva, la Kelsey Leigh, méntar Occhio di Falco 'l è mòrt.
Sōl cun 'l ajùt dal Dottor Strange lì lē l'è stada scunfìta ma cun la mènt dasfàta. La pòvra Wanda l'è stada pò purtàda da sò pàdar a Genosha.
Parènt
- Erik Magnus Lehnsherr (Magneto) - pàdar
- Pietro Maximoff (Quicksilver) - fradèl
- Visione - marè
- William "Billy" Kaplan - fiōl
- Thomas Shepherd - fiōl
- Anya Lehnsherr - surèla
- Magda Lehnsherr - màdar
- Lorna Dane (Polaris) - surelàstra
- Django Maximoff - pad'r adutìṿ
- Marya Maximoff - mad'r adutìva
- Crystal - ex-cugnàda
- Luna Maximoff - anvōda


text:
Ciad
El Ciad (تشاد in arab, Tchad in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Niger, a la Libia, al Sudan, a la Repüblica Centrafricana, a la Nigeria e al Camerun.
La capital a l'é N'Djamena.
Al gh'ha una süperfiss de 1.284.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ciad a l'è staa un pussediment de la Francia del 1900 al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ciad (nom ufizial: جمهورية تشاد / République du Tchad) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Idriss Déby (del 1990).
El prim minister a l'p el Djimrangar Dadnadji (del 2013).


text:
Salàdega
Salàdega (Cellatica en Italià) l'è 'n cümü de 4 980 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa, colocàt al prensépe de la zòna a òvest de la cità ciamàda Franciacürta, a 7 chilòmetri de la cità.
El teretóre de Salàdega 'l vànta 'na produsiù de vì ciamada col stès nòm del paés (Cellatica), ma 'l fa part apò a del consòrse de prudusiù del Franciacürta D.O.C..
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Kriens
Kriens a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.31 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 26474 abitant.
El cumün de Kriens al se tröva a una altitüden de 490 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hergiswil (NW), Horw, Lüzerna (Luzern), Malters, Schwarzenberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kriens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- website of Kriens (in German)
- Kriens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kriens and Horw in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Felis silvestris catus
El gat demèstech (del pónt de vìsta scentìfich l'è ciamàt Felis silvestris catus) l'è 'n mamìfer carnìvoro de la famìa dei Felidae.
L'è giü dei anemài de compagnìa piö difundìcc e 'l cönta al dé d'encö 'na sinquantìna de varietà diferènte.
L'è perlopiö teritoriàl e 'l và a càcia de préde pesène, compàgn dei sorèch che l'è 'na sò préda tìpica. I gacc i fà 'na série de vocalizasiù (vèrs) diferènte che le và de le füze (el tìpich ron ron) ai sgnaulamèncc de tìpi variàcc, aisebé che per comünicà coi sò sìmei 'l dòpre piö che óter le cére del müs, le puzisiù del còrp e l'emisiù de feromòni.
Segónt i rezültàcc de stüde che gh'è stat fat endèl 2006 e 2007[1], el gat demèstech l'è 'na sotaspéce del Gat salvàdech (Felis silvestris) del qual el s'è separàt piö o méno 130.000 agn fà.
Le prìme demestegasiù le sarès stàde fàde 'ntra 8.000 e 10.000 agn fà, endèl neolìtich de la Mezalüna Fèrtil, en corespondènsa del prensépe de la cültüra dei dei cereài quan che le scòrte de granàie le g'ha cuminciàt a éser mitìde 'n perìcol dei roditùr e 'l gat el g'ha cuminciàt a éser en colaboradùr ütel.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Carlos A. Driscoll, The Near Eastern Origin of Cat Domestication - 2007: Science - http://www.mobot.org/plantscience/resbot/repr/add/domesticcat_driscoll2007.pdf.


text:
A.C. Milan
L' Associazione Calcio Milan l'è voeuna squadra de folber de Milan indoe l'è stada fondada in de'l 1899. Adess la giuga in de'l campionaa italian de Serie A. L'è la squadra in de'l mond che l'ha vengiuu pussee titoj internazionaj; inscambi in Italia l'è la segonda che l'ha vengiuu pussee titoj nazionaj (de dree a la Juventus).
Cuntegnüü
Dij origin al segond dòpo-guerra
La squadra l'è stada fondada el 16 Dicember del 1899 de quij italian e ingles che gh'aveven la passion del fòlber. Ai temp el capp de la squadra l'eva l'Helbert Kilpin. In del Genar del 1900 la squadra l'ha esordii contra l'F.C. Torinese, e 'l 27 de Magg l'haa vengiuu la medaja del re contra la Juventus. In del 1901, 1906 e 1907 el Milan l'ha vengiuu i primm campionaa de la sò storia. In de'l 1908 quej soci se separen de la squadra perchè voreven fà giugà giugador forest; inscì hann fondaa el Fotball Club Internazionale Milano. Dopo la division el Milan l'è reussìi a veng queicoss a nivel regional, ma minga a nivel nazional.In de'l 1926 l'è staa inaguraa 'l stadi de S. Siro, indoe ghe giuga el Milan e de'l 1948, anca l'Inter.
I agn cinquanta e sessanta
In de'l 1951, dopo 44 agn de attesa el Milan l'haa vengiuu el campionaa grazie al talent de i trii svedes Gunnar Gren, Gunnar Nordahl e Nils Liedholm (che formaven el famos Gre-No-Li). In de'l 1958 el Milan l'è rivaa anca in final de la Coppa di Campion contra el Real Madrid, eppur l'ha perduu la partida. La primma Coppa di Campion l'è rivada in de'l 1963, quand che'l Milan l'ha vengiuu contra el Benfica. L'allenador l'eva "el Paron" Nereo Rocco. Purtropp la squadra l'è minga reussida a veng la Coppa Intercontinentala, perduda contra el Santos de'l grand giugador Pelè. Propriin de'l 1963 el president Rizzoli l'ha lassaa la squadra, che per quei agn gh'avarà quei difficoltà, in queij agn chí hann vengiuu domà 'na Coppa Italia (1966-1967). Allora l'allenador de la squadra a l'è devegnuu 'ncamò 'l Nereo Rocco; insemma a lù la squadra l'ha vengiuu el campionaa in de'l 1968, e l'ann che'l vegn, ancamò la Coppa di Campion. Stavolta la reussiraaa a veng la Coppa Intercontinentala contra l'Estudiantes. In che l'ann chì 'l Gianni Rivera, capitan de la squadra, l'ha vengiuu el Ballon Dor.
i agn settanta e votanta
I agn settanta scomenzen cont un quei segond post, indoe la squadra l'è stada rimontada. El Milan l'ha vengiuu domà 'na Coppa Italia e 'na Coppa di Copp in quij agn chí. Domà in de'l 1979 el Milan l'ha faa cunt de veng n'olter campionaa, grazie a l'allenador Liedholm, e al capitan Gianni Rivera. Chess chì l'è el decim campionaa vengiuu de'l Milan. I agn votanta s'hinn dervii conrt ona retrocession in de'l 1980 (per i scomess del folber); la squadra l'è tornada subet in Serie A, ma domà on ann: l'è tornada 'ncamò in serie B on ann. Anca se l'è tornada subet in serie A el Milan in chi agn chí l'è staa minga bon de rivà fin a i volt posizion de la classifega. In de'l 1985 l'ha faa el sò esordì in de la squadra 'l Paolo Maldini, a domà sedes agn. Semper in che l'ann lì el milan el gh'ha avuu tanc problema economegh. Per fortuna la squadra l'è stata quistada de l'imprendidor Milanes Silvio Berlusconi.
L'era Berlusconi
Dopo quei agn grazie a Berlusconi, che el gh'aveva compraa tant giugadori important, el Milan, guidaa da l'alenator Arrigo Sacchi, l'è diventaa voeuna de i squader pusse fort che hinn mai esistii. L'è reussii a vinc duu Cop de i Campioni de fila ('89,'90). Cont Arrigo Sacchi coma allenator el Milan l'haa vingiù: vun campionaa italian, duu Cop de i Campioni, duu Supercop Europej, duu Cop Intercontinentaj, voeuna Supercop italian. I giugadori pussè important de l'era Sacchi hinn sigura: Marco Van Basten, Ruud Gullit, Frank Rjikaard, el capitani Franco Baresi, Paolo Maldini e tant alter. Ne'l 1991 Sacchi l'haa lassaa la squadra, che l'è andata a Fabio Capello. El Milan l'è reussii a vinc quater campionaa in cinch agn, in questi agn l'haa vingiù anca n'altra Cop de i Campioni(anca se se ciamava giamò Champions League). Dopo che Fabio Capello l'haa lassaa la squadra in de'l 1996, per trii el Milan l'è minga rivaa ne le posizioni alt de la classifica. La voltada l'è rivaa in de'l campionaa '98-'99, quand el Milan guidaa da Alberto Zaccheroni l'haa vingiù el campionaa grazie a 'na rimonta su la Lazio. Ne i duu agn dopo Zaccheroni l'è minga staa bon de ottegnì bon risultaa, inscì l'è staa esoneraa. Ne'l 2001 dopo Fatih Terim l'alenator de'l Milan l'è diventaa Carlo Ancelotti, che l'haa vingiù duu Champions League, vun campionaa, voeuna Cop Intercontinentaj, duu Supercop Europej e veuna Supercop Italian, grazie a giugadori come Shevchenko, Inzaghi, Kakà e tant alter. Ne'l 2009 Ancelotti l'è andaa via da'l Milan; ma anca duu leggende de la squadra come Maldini( che s'è ritiraa) e Kakà(andaa al Real Madrid) hann lassaa la squadra. L'alenatur de la squadra l'è Leonardo.
Campiunàt 2009 - 2010
Ol Milan l' ria tèrs e 'l và 'n Còpa di Campiù insèma a l'Inter, a la Roma e a la Sampdòria.
Campiunàt 2010 - 2011
Ol 2 de mas ol Milan 'l fà 0 - 0 co la Roma e con dù giurnàde de antìcipo 'l vèns ol campiunàt italià; 'l rìa isé a 18 campiunàt enzìcc.


text:
Fantascienza
La fantascienza l'è on géner litterari indove el plott se svoeulg in d'on mond che l'è minga quell che gh'emm verament — per esempi on mond futur, on mond alternativ tiraa foeura d'on univers parallel, on mond passaa (ch'el sia per via d'on viagg nel temp o per l'ipòtes che ghe sian staa in del passaa di civiltaa tecnològic alienn o desmentegaa)— o in del mond d'incoeu, però cont di element imprevist comè ona invenzion tutta noeuva, ona invasion vegnuda dal spazzi, etc. Anca se gh'hinn on bel poo d'element fingiuu, gh'han minga de vèssegh element contrari a la lògica o a la scienza, per esempi la magia o i ent legendari comè i vampir o i follett hinn minga de accettà, a menn che se ne daga ona spiegazion scientìfica. On ròbot l'andaria ben, on gòlem no.


text:
Attenzione alla puttana santa
Attenzione alla puttana santa (Òcio a la putàna santa) 'l è 'n film dramàtic dal 1971 ad Rainer Werner Fassbinder.
Girâ in sōi 22 dè a Surênt in dal Setémbar dal 1970 in 35 mm e prudót anc da gl'itagliàṅ dla Nova International ad Róma cun dimóndi di cumpunènt d'l Antiteater ad Mònag, 'l è al nôn lungumetràǵ dal regìsta tedésc dòp al sò debùt dal 1969. P'r i marcâ ad léngua ingléśa 'l è gnû fóra cun al tìtul ad Beware of a Holy Whore.
Sunt
In 'n albèrg spagnōl in sal mâr al regìsta Jeff (Lou Castel), rivâ lè in elicòtar cun sèg la vècia star Eddie Constantine (Eddie Constantine), un francéś ch'l è bòṅ 'd inténdar sōl la sò léngua, 'l è drē a giràr un film da 'l tìtul Patria e muerte. Ma al ròbi i n vaṅ minga tant bèṅ parchè i atōr i èṅ tut di fóra ad tèsta e pò i bèsi i èṅ finî e a n s sà briśa s'a s pōl tiràr avànti incóra e par quànt.
Jeff al fà al bòṅ e al catìṿ tèmp cun al prudutōr Sascha (Rainer Werner Fassbinder), la sò segretària Babs (Margarethe von Trotta) e i atōr Ricky (Marquard Bohm), Hanna (Hanna Schygulla) e tut chi àtar. Qvist chè i s pàs'n al tèmp, cun na pelìcula ch'la n par finìr mai faghénd dvintàr tut di narvōś, bvénd di bicirèṅ ad Cuba libre in dla hall e miténd-'s insém p'r un mumènt, mia p'r amōr ma sōl pinsànd par lōr.
Al regìsta al s rabìs da spés cun lōr, sigànd fòrt sèg, e al para via anc n'atōra miténd a 'l sò pòst na dóna ch'la tîṅ a drē a i truc, di at'r atōr invéci i s in vànan da par lōr. Quànd pò al film al riva a cumpimènt, Jeff al dascór cun al prutagunìsta Eddie dgénd-ag: «A-j-ò catâ incóra quél ch'a iva pardû: al tèmp».


text:
Pievel prenda cumià da lur president barmier Hugo Chavez
In di suenter la mort dal president da la Venezuela Hugo Chavez è sia bara vegnida transportada en l'academia dal militar a Caracas. Ordavant eran pliras 100’000 persunas idas sin via durant che l'auto da morts era charrà tras la citad principala.
Suenter in til da bara da bun 7 uras tras la citad è la bara dal schef dal stadi arrivada a l'academia dal militar. Là resta la bara da l'um da 58 onns enfin tar il funeral ch'è venderdi. (sda/fc)
Hugo Chavez, il president da la Venezuela è mort, ha communitgà il vicepresident Nicolas Maduro a la televisiun statala. L'um da 58 onns aveva dapi 2 onns cancer. Mardi saira ha el pers il cumbat cunter sia malsogna. dapli 06-03-2013 President Hugo Chavez è mort


text:
Trebonian Gall
El Cai Vibi Trebonian Gall, mej conossuu domà 'me Trebonian Gall (Caius Vibius Trebonianus Gallus in Latin; Perugia, 206 - Terni, agost 253) l'è staa on imperador roman del 251 al 253 insema al fioeu Volusian.
Come tanti alter imperador del period de la crisi del III secol, l'ha provaa senza tropp success a mett a post i robb che andaven maa in de l'Impero Roman (i invasion barbarigh, l'economia, l'anarchia militar), ma la soa mort violenta l'ha interott el sò lavorà. De fatt el sò motto a l'era Pax æterna.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu a Perugia de ona famiglia de rango senatorial che forsi l'era de origin etrusca: i Vibii.
L'ha sposaa ona certa Afinia Gemina Bebiana e 'l gh'ha avuu duu fioeu: el Volusian e la Vibia Galla.
La carrera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha faa i robb che faseven tucc i omen de bona famiglia romana. In del 250 l'è staa consol (insema al Volusian), poeu l'è staa mandaa in de la Mesia de Sotta, incarigh che 'l fa vedè quanta l'era la stima che l'imperador Decio el gh'aveva per lù. Duranta 'sto period el s'è comportaa ben e 'l s'è faa vorè ben di sò soldaa.
Imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 251, i imperador Decio ed Erenni Etrusch hinn mort in de la battaglia de Abrittus, longh el Danubi. El Trebonian Gall l'è staa proclamaa imperador di sò soldaa in sul camp de battaglia. Per quest a gh'è chi che dis che lù el sia rivaa tardi apposta per fà morì el Decio, o che in ogni cas el fuss d'accordi coi Gott in d'on quai moeud.
Ma appena vegnuu imperador, el gh'ha avuu de stringg coi Gott ona pas molto dura, vist che i Barbar hann poduu tegnìss i danee e i presonee che aveven ciappaa duranta i sò incursion (come quella de Filippopol) e gh'aveven el diritt de avèggh ona certa quantità d'or ogni ann.
Poeu el Trebonian l'è tornaa a Roma, indove se trovaven anmò el segond fioeu del Decio, Ostilian (tropp giovin per andà in battaglia col sò pà), e la soa mader, Erennia Cupressenia Priscilla.
El Trebonian Gall l'ha scernii de adottà l'Ostilian e fàll vegnì co-imperador, menter el sò fioeu natural l'è staa nominaa ceser.
Politiga interna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al temp, a Roma la gh'era la peste: trai mort el gh'è staa anca l'Ostilian. Allora el Trebonian l'ha elevaa al rango de imperador el sò fioeu.
Denanz a l'emergenza de la peste 'l Trebonian l'è staa molto decis: l'ha faa sì che tucc i mort tropp pover per avèggh on funeral fussen aiuttaa del Statt. In 'sto moeud l'ha ciappaa el favor del popol. Ma per el rest l'è minga riessii tant a fà i robb che 'l voreva. Per esempi, l'è minga riessii a fermà i incursion di Gott a Pessinunt e a Efes in del 252/253.
I font cristiann disen che 'l Trebonian l'ha faa di persecuzion, compagn del sò predecessor. I alter font però cunten sù domà che l'imperador l'ha miss in preson el soll papa Corneli.
Politiga esterna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A orient inveci i Persian del re Savor I hann battuu i roman in la Battaglia de Barbalissos e hann invaduu la pupart de la provincia de la Siria. In del 253 inoltra hinn riessii a conquistà anca Antiochia. Ma malgraa tutt, el Trebonian Gall l'ha minga organizzaa di controffensiv.
In sul confin danubian el noeuv governador de la Mesia de Sotta, Emilian, l'ha voruu minga pagà el tribud ai Gott: i German hann passaa el fiumm ma hinn staa battuu. I soldaa allora hann nominaa l'Emilian imperador.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Emilian l'ha ciappaa sù i sò soldaa e l'è partii per l'Italia, per batt el Trebonian Gall. Quest chì el s'è movuu col sò fioeu e i sò armad per fermàll. Intrattanta el gh'ha domandaa al governador de la Rezia, el Valerian, de rivà in Italia per dàggh ona man.
Proppi per spettà i rinforz, i duu imperador s'hinn movuu adasi. Ad agost eren rivaa domà a Terni, indove l'è stada fada la battaglia. Chì l'Emilian l'ha vingiuu e 'l Trebonian Gall e 'l Volusian hinn scappaa via. Ma i sò guardi j'hann mazzaa arent a Narni. Lù el gh'aveva quarantasett ann e l'aveva regnaa domà per duu.
Ironia de la sort, on para de mes dopo l'Emilian l'ha faa l'istessa fin e 'l Valerian, finalment rivaa in Italia, l'è diventaa imperador.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Vitt di Ceser
- Epitome di Ceser
- Eusebi de Cesarea, Storia Ecclesiastiga
- Liber Pontificalis
- Eutropi, Breviari a partì de la fondazion de Roma
- Giordann, Getiga
- Giovann Zonara, Epitome di stori
- Zosim, Storia noeuva


text:
800
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 de dicember: ul Papa Leun III al nòmina Carlu Magn imperaduur
Sa scumenza a scriif ul Líbar da Kluur, bàsich par la lengua celta
I bantús i ucüpa Zàmbia
Primm ducümeent indúe al pariss ul nomm da Castella
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alkindi, filòsuf àrab
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Battaja de Marengh
La battaja de Marengh (Marengh l'è ona frazion de Lissàndria), la pussee famosa de quii combattuu del Napoleon in Italia, l'è stada combatuda el 14 de giugn del 1800.
El Napoleon l'aveva dispers i sò òmen per cercà de circondà l'esercit austriegh che 'l credeva in rotta, ma el general Michel Melas, comandant austriegh, l'aveva concentraa i sò òmen per lancià on attach contra de lù.
Napoleon el ciamava dò division, pussee visin, a dàggh man fòrta, ma i Frances eren 'dree a retiràss contra on nemis superior quand hinn success dò ròbb che hann cambiaa el cors de la battaja: el Melas el lassava el comand austriegh al General Zach, e 'l general Frances Louis Desaix el sentiva el rumor di cannonad e 'l se moveva in quella direzion per juttà el sò comandant.
El rivà e la cariga di òmen de Desaix hann cambiaa el resultaa de la battaja, ma lù l'è mòrt in de l'assalt che l'ha lanciaa.


text:
Calasca-Castiun
Calasca-Castiun (nòm uficiàl in italian: Calasca e Castioj in Piemuntes; Calasca-Castiglione in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 662 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 57,6 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes, sitüaa in la Val Anzasca, l'è nassüü in del 1928 da l'üniun di dü cumün che furmen el sò nom. El cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Rimela).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Calasca-Castiun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bruvél-Campugnin
Bruvel Campugnin (nòm uficiàl in italian: Brovel Carpignin in Piemuntes; Brovello-Carpugnino in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 706 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 85 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Armagn, Massin e Lesa) e 'l gh'ha, ultra ai dü center principai che ghe dan el nom, alter dò fraziun: Graja Piana e Strupin, senza cünta i lucalità de Cassinun e de Loch.
Di tre zon de la qual l'è cumposta la pruvincia, el paes el fa part de quela del Cüsi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bruvél-Campugnin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pforzheim
Pforzheim (Pforze 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La g'ha 116 425 abitàncc (dato del 31. Dic 2012) e l'è übicàda 'ndèl nordèst del sò Land, endèla part setentriunàl de la Forèsta Négra (Schwarzwald), a presapóch 25 km a sudèst de Karlsruhe, e 37 km a nordòvest de Stocarda.
Pforzheim l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (landkreis) de Enzkreis el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.


text:
Québec (pruinsa e nasiù)
Ol Québec (Quebec in Ingles; Kupek in Cree; Kupaik in Inuit), suernominàt la Belle Provincie, l’è öna pruinsa e dal 2006 pò öna nasiù francòfuna del Canada.
Cuntegnüü
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l’se tróa 'n del tòch a matina (èst) del Canada sö i rie de ‘l Atlàntech e l’ cunfina co i Stacc Ünìcc a mesdé (sud) e co i ótre pruinse canadése del New Brunswick a matina (èst), de Terranova a mut (nòrt) e de 'l Ontario a sira (òvest).
Ol Québec l’è quase töt pianegiànt e ‘l tòch piö a mesdé l’è caraterişàt da la al del fiöm San Lorèns che l’ se slarga fò a fà ü estüare pròpe grant. L’è pròpe sö i rie del fiöm che la stà la gran part de la popolasiù quebecuasa e che i se tróa i sità piö ‘mportànte: la capitàl Qubéc e la gran sità de Montreal.
Ol Québec l’è la pruinsa piö granda del Canada e la segónda per popolasiù (piö o méno sèt miliù de persune) dòpo 'l Ontario e i abitàncc del Québec i è ciamàcc Québécois i òmegn e Québécoise i fómne.
La lèngua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del Québec se parla per lo piö 'l Fransés e la lèngua üficiàla l’è pròpe e dóma ‘l Fransés, desà che ‘n Québec ‘l Inglés l’è mia lèngua üficiala; ol Québec de fati l’è l’ünica pruinsa del Canada che la recognòs mia 'l Inglés come sò lèngua üficiala.
- In Québec i stà però pò piö de mès miliù de persune che i gh’à come lèngua màder 'l Inglés e i è ciamàcc Anglo-quebecoise.
- I gh’è po’ sirca 160 méla persune che i parla amò i lèngue di nativi.
Ol Francés del Québec l’è stai portàt dai imigràcc fransès riàcc in Québec in di sècoi XVI – XVIII e che i vegnìa per lo piö da i tère a mut – sira (nòrt -est) de la Fransa, perciò ol Francés del Québec l'è basàt er lo piö sö di patois d’oil, sura de töt normand, picard, poitevin e saintongeais.
La stòria: da la preistòria a la Nouvelle France[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l’éra abitàt şamò 2000 agn prima de Crést e sömèa che i prim esploradùr riàcc in Québec da l’Eüròpa i sìes istàcc i Vichinghi, po’ fòrse i è riacc pò i Normani, ma de sìgùr gh’è che in del 1524 Gioàn da Verrazano ‘ntàt che l’ sircàa tra la Florida e Terranova öna via che l’ la menès ‘nfina al Pacìfech l’è menimà finìt in del estüare del San Lorèns e l’à scuprìt ol Québec che la söbet ciamàt Nouvelle France che l' völ dì Nöa Fransa.
Ol Jacques Cartier, che l’ rìa ‘n del 1534, l’è ‘l prim esploradùr di tère del Québec e a chèl època abitade da popolasiù ‘ndigene come i Inuit, Irochés (Mohawks), Innus, Cris, Algonchì, Atikamekw, Mi'kmaq, Ürù-Wendat, Abenaki, Malécites e Naskapi.
Ol Cartier l'à esploràt la al del fiöm San Lorèns in del 1535, ma la prima colonia l' stacia fundada dóma ‘n del 1540.
A chèl època col nòm de Canadà se intènt dóma la al fiöm San Lorèns e da lé i Fransés i rierà fina al Mar di Caraibi, desà che i conquisterà öna fèta de tèra 'n del mès di Stacc Ünìcc per lo piö la al del Misisipi, che le rierà şó fina a la Lüisiana e a New Orleans. La Nouvelle France l'éra facia dal Québec, da l'Acadia e da la al del Misisipi.
La storia: ol Québec sóta i 'nglés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l'è restàt fransés ‘nfina al 1763, quando a la fì de la Guèra di Sèt Agn l'è pasàt a i Inglès: co la Proclamation royale del 1763 i ‘nglés i à stabilìt che ‘n Québec la religiù üficiala l’éra dóma chèla Protestànt e i pòscc statài i spetàa dóma a i protestàncc.
I à però döşìt a la svèlta ricognòs, col Acte de Québec, la lèngua fransésa e la religiù catòlega in del 1774 per pura che i Québecuas i ciapès a fà di riòlte compàgn di colòni di 13 colònie americane che i sarès prèsto dientàcc i Stacc Ünìcc.
Dòpo che i è nasìcc i Stacc Ünìcc i colòni 'nglés che i völia restà fedéi a la Gran Bretagna i s’è rifügiàcc a sira del Québec e l'è nasìt isé l' Ólt Canada (adès Ontario) e ‘l Québec l’è dientàt ol Bas Canada. L’è nasida isé la distinsiù tra ü Canada ‘nglés e ü Canada fransés, legalişàda col Costitutional Act del 1791.
Ol Costitutional Act però l’à mia portàt la democrasia e la parità tra Inglés e Fransés, tat che ‘n del 1834 ol Parti Patriote l’à presentàt a i istitusiù britàneghe ü docümènt con 92 richièste per rià a igà ü Gouvernement Responsable, cioè ü goèrno che l’ pödès fà desperlü i legi e catà fò i ministri per ol Bas Canada, menimà de ès sèmper töt in di mà del goernadùr inglés.
I canadés - fransés i lamenta pò che l’éra malfà per lur riaga a ciapà di tòch de tèra in di nöf teritòre che de manimà i vegnia conquistàcc a sira (est).
In del 1835 l'è riàt ol Lord Gosford per tratà con chèi del Parti Patriote che i èra facc i richièste, ma dòpo che Londra la s'è refüda ach adóma de considerà i 92 richièste, l'è s-ciopada fò riolusiù guidada dal Louis-Joseph Papineau. Pò i canadés – inglés de ‘l Ólt Canada i se ribelàcc a i ‘nglés e i éra güidàcc dal William Mackenzie, ma i dò riòlte i è però stace schisade da i Inglés.
L’è da chèl momènt ché che i canadés - fransés i taca a emigrà in di Stacc Ünìcc tat che in del sécol XIX piö de ü miliù de canadés - fransés i è ‘ndàcc in di Stacc Ünìcc.
Da Londra l’ ria alura ‘l Lord Durham per fà ön inchièsta che la porterà al famùs rapòrt Durham, ‘ndóe se sögeria de asimilà i Francés e per fal gh’éra de mèt ‘nsèma i dù Canada, chèl inglés e chèl francés.
In del rapòrt Durham se lès ach che i Canadés fransés i èra ü pòpol inferiùr, sènsa stòria e sènsa cültüra.
Isè ‘n del 1840 Londra l’à otàt l’Act of Union che l’ à decidìt de mèt insèma i dù Canada con ü parlamét adóma, 'ndóe che i Canadés inglés e i Canadés fransés i gh’avrès üt l’istès nömer de depütàcc, ach se la popolasiù franséşa l’éra de piö de chèla ‘ngléşa.
Pròpe ‘n chi agn lè i ‘nglès i à tacàt a ciamàs Canadès e i Fransès, che i s’è fàa ciamà dóma Canadés da piö de 200 agn, per mia ès confondìcc, i à tacàt a fas ciamà Canadès fransés.
In del 1849 l’è nasìt ‘l prim goèrno responsàbel, ma uramai i Canadès fransés i éra de méno de chèi ‘nglés: ol goèrno responsàbel per lo mèno l’à però permetìt de mantègn la calma tra i dò anime del Canada e dal 1864 s’è tacàt a parlà d'öna üniù federala che la gh'è söbet piaşida a Londra.
La storia: la Confederasiù Canadéşa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isé, co l’Acte de l’Amérique du Nord britannique, s’è creàt öna confederasiù canadeşa che l’è stacia proclamada ol prim de löi del 1867: a i dò Canada, che i à cambiàt nòm, dezà che ‘l Bas l’è dientàt ol Québec e l’ Vólt l’è dientàt ‘l Ontario, i s'è tacàcc ‘nsèma pò 'l Nöf Brunswick e la Nöa Scosia.
La creasiù d'ü Stat Québecuas, ach se pruinsàl, l'à permetìt a i Canadès fransés de riaga a perdès mia 'n del nömer sèmper piö grant di Canadès Inglés, desà che 'n del Québec i gh'è riàcc a conservà la magiuransa e a goernàs alméno 'mpó desperlùr, ach se i éra sèmper sóta ü goèrno sentràl bèl fórt.
La lège costitusiunàla del 1867 l’à confermàt i dispozisiù che i permètia de ricognòs ol caràter particolàr e diferènt del Québec, de fati la ricognusìt ol Code civil du Québec, ol Còdes sivìl del Québec, l’à permetìt de dovrà ‘l Fransés in del Parlamènt e in di tribünài del Québec.
In del 1931 ol Canada l’è dientàt indipendènt dòpo che ‘l Règn Ünìt, co l’Statüt de Westminster, l’à fai nas ol Commonwealth.
Apéna l’è s-ciopàda fò la crisi del Utùer 1970, ol goèrno federàl l’à proclamàt la lège marsiàl e l’à tacàt a mèt ‘n galéra la zèt sènsa
La Gendarmerie royale du Canada (GRC) l’à trafegàt in manéra mia legàl cóntra i ‘ndipendentìst canadés cóme l’è pò stacc stabilìt da la Comisiù Keable.
In del 1976 l’è ‘ndàcc al potèr ol prim goèrno secesiunìsta güidàt dal René Lévesque che ‘n del 1980 l’ ghe riàt a tirà ‘n pé ol prim referèndum per l’indipendènsa del Québec
In del 1982 ol Québec l’à refüdàt la nöa Costitusiù Canadéza.
In del şögn del 1995 ol BQ, ol Parti Québécois, e l'Asiù Democratéga del Québec i à portàcc inàcc ü referendum per l'indipendènsa del Québec. Al referendum ol NO l’à enşìt dóma per ol 0,8% (50,4%) piö o méno 45.000 vóti.
In del 2006 ol goèrno sentràl canadés l’à döşìt ricognòs ol status de nasiù al Québec e i sostenitùr de l’indipendènsa i à prometìt che i turnerà a domandà ün óter referendum. E s'è pò saìt che fòrse in del referèndum del 1995 ghe sarès istài dét di imbroiàde fàcie da la Option Canada, öna spéce de organizasiù mèsa clandestìna del goèrno federàl
La bandéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La bandèra üficiala del Québec, suernominada le Fleurdelisé, l’à gh’à öna crus d’arşènt (che la diènta bianca sö la stòfa) sö ü fónt blö; sö töcc i quàter quarcc blö gh’è sö ü fiurdalìs d’arşènt, che l'è 'l sìmbol de la Nuovelle France.
La crus d’arşènt la stà a significà ü paìs catòlech e l’è ü sìmbol che l’nas in del mèdioéf, menimà ‘l colùr blö, a parti dal an méla, l’ regórda la Fransa.
La bandèra l’è stacia istitusiunalişada dal goèrno de Maurice Duplessis, ol 21 de şenér 1948.
I óter sìmboi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol motto del Québec l’è Je me souviens che l’ völ dì me regórde.
Ol Québec l’ gh’à mia ün ino üficiàl, ma se considera Gens du pays di Gilles Vigneault come ino e de spès l’è sunàt sura de töt dai ‘ndipendentìst.


text:
La Svizra è anc adina la top-destinaziun turistica
-
- Zoom
- maletg simbolic: Tranter auter vegn la Svizra ludada per la legislaziun da l'ambient. (A. Badrutt)
La Svizra è sco destinaziun da turissem anc adina sin plazza 1 en cumparegliaziun internaziunala, quai resulta dad in studi, publitgà dal forum d'economia mundial WEF.
Il studi mussa dentant che l'avantatg da la Svizra è sa sminuì. La concurrenza tranter las destinaziuns da turissem vegnia a s'augmentar ed ils pajais stoppian sa concentrar dapli sin lur fermezzas individualas, uschia il studi.
La Svizra vegn tranter auter ludada per sia legislaziun da l'ambient. Basegn da cumpensaziun dettia dentant tar ils pretschs. Sin plazza 2 da las destinaziuns turisticas è la Germania, sin plazza 3 è l'Austria. (sda/fc)


text:
Assagh
Assagh (Assago) a l'è on comun de l'hinterland milanes che 'l cunta 8490 abitant. Rispett al capploeugh lombard el se troeuva in posizion sud-oriental e l'è toccaa, in la zòna del center Milanofiori, del Navili Paves. A causa de la soa antiga stòria agricola, Assagh l'è circondada de on grand numer de cassinn. Tra quei cassinn chì se troeuven anca di frazion del comun: Cassina Bazzana, Cassina Bazzanella e Cassina Venina. Antigament el se trovava in la Piev de Cesan Boscon.
El comun de Assagh l'è gemellaa con quell de Nozay (Francia) e con quell de Strelice (Repubblica Ceca).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Assagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Glaruna
Glaruna (en todèsch: Glarus; en fransés: Glaris) a l'è una cità e 'n cumün svizzer del canton omònim (Canton Glaruna), del qual l'è anca la capitala. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 69.23 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5877 abitant.
El cumün de Glaruna al se tröva a una altitüden de 472 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennenda, Innerthal (SZ), Luchsingen, Mitlödi, Muotathal (SZ), Näfels, Netstal, Riedern, Schwanden, Schwändi.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Glaruna l'è menziunaa la prima volta al prinsipi del secol IX in Latin col nom de Clarona. In del ann 1178 l'è menziunaa per la prima volta in todesch col nom de Glarus.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Glaruna l'è ingemelaa con:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site (Todesch)
- Glarus (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Pruvincia de Lecch
- Süperfiss: 816 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 311.452 ab.
- Densitaa: 381 ab./km²
- Nümer de cumün: 90
- Capitaal (pup. 2001): Lecch (45.501 ab.)
La Pruvincia de Lech la se tröva in de la Lumbardia ucidental, sübit a urient del lagh de Com; la tegn dent dunca i Prealp de la spunda est del lagh (tajaa da la Valsassina e la Val Varun) insema cunt un tocch di culin de la Brianza setentriunal.
La densitaa de pupulaziun l'è alta; ghe vör dì però che in del süd (la Brianza e la zona de Lech) la densità la se met inturna ai 1000 ab./km², quand inveci i muntagn a hin poch pupulaa. De cunseguenza, in di muntagn a suraviven anca di cantun sügestiv, poch tucaa da la man de l'om. In de la pruvincia, in del Parch regjunal de Muntavegia e de la Val del Cürun a l'è prutegiüü el paesagg de vün di ültim toch poch ürbanizaa restaa in de la pianüra/culina lumbarda.
In de la pruvincia ghh'in nò citaa gross: Lech la riva nanca a 50.000 abitant, e i alter citadin a hinn un poo de suravia a i 10.000: Mandel, Valmadrera, Meraa, Casanöv.
L'ecunumia a l'è basada in sü l'indüstria, cunt aziend medi e piscinit cume in quasi tüta la Lumbardia; ghe resta ammò un poo de agricultüra (üga de vin, agricultüra in sera). El setur dii servizzi l'è semper püssee svilüpaa.
L'ecunumia muntana tradiziunal la gh'è quasi pü; i gent di muntagn e del lagh adess a scampen quasi tüt de türismu.
La Pruvincia de Lech l'è nassüda in del 1992 e la cünta nuvanta cumün: de quest chì, vutantaquater prima faseven part de la Pruvincia de Com, i alter ses (Calolz, Vercüragh, Mont Marenz, Tur di Büs, Erv e Caren) de la Pruvincia de Bergum.


text:
Scrivia
La Scrivia (inscì anca in Piemuntes e Italian; Scrèivia in Ligür; Olubria in Latin) a l'è un fiüm del nord Italia, che 'l traversa i regiun de la Ligüria, Piemunt e Lumbardia.
El percurs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm el nass da la cunflüenza di riaa Laccio e Pentemina, che vegnen del munt Prelà (Penin Ligür). Dopu avè traversaa i munt peninigh e vess rivada in de la Pianüra Padana, la Scrivia la scurr in de la Pruvincia de Lissandria, per pö finì in del Pò in de la Lumelina. Tra i sò aflüent a trövum anca l'Ussona e 'l Grüe, curs d'aqua rilevant del Turtunes.
Cumün traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligüria (Pruvincia de Genuva): Torriglia, Montoggio, Casella, Savignone, Busalla, Ronco Scrivia, Isola del Cantone.
- Piemunt (Pruvincia de Lissandria): Arquata Scrivia, Vignole Borbera, Serravalle Scrivia, Novi Ligure, Cassano Spinola, Vila Vernia, Turtona, Castelnöv, Mülei di Tort.
- Lumbardia (Pruvincia de Pavia): El Curnal.


text:
Schleswig-Holstein
El Schleswig-Holstein (en danés: Slesvig-Holsten; en frizù: Slaswik-Holstiinj; en bàss todèsch: Sleswig-Holsteen) l'è giü dei sédes Länder de la Repüblica Federàl de Germania. L'è sitüàt endèla Germània setentriunàla. al cunfì co la Danimarca. Al sud l'è tacàt al Land de Ambùrgo e a la Basa Sasònia, a sudèst l'è tacàt al Meclembùrgo-Pomerània Anteriùra.
La capital del Land l'è la cità de Kiel. Ótre cità 'mportànte i è: Lübèca, Flensburg e Neumünster.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Schleswig-Holstein l'è l'ünech dei Länder de la Germània a éser bagnàt de du mar el Mar del Nord a òvest e 'l Mar Bàltich a èst. El fiöm piö 'mportànte l'è l'Elba (en todèsch: die Elbe), che 'l vé a furmà 'n cunfì natüràl a sudòvest.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Arcur
Arcur l'è un cumün de la pruvincia de Munscia e Brianza. El cünta 17 800 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
L'è tacaa ai cumün de Biasson, Cuncurezz, Munscia, La Santa, Vimercaa, Camparada, Lesmu.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ducüment püssee antigh a hin del IX secul e a hin dunaziun a ges de part di abitant de Vico Arcole o Loco Arculi. In de l'Età de mezz la se tröva in la Piev de Vimercaa: el gh'ha düü munastee, quel de San Martin e la Cà di Ümiliaa a Sant Apulinar.
In del libar de Gufred de Büssur (el Notitiae Sanctorum Mediolani) l'è citada la gesa de Sant Üstorgg, che l'è diventada parochia ai temp de San Carlu Burumee.
A partì del XVII secul se scumincia a fà sü un poo de vil de delizia, cumpagn de la Vila Burumee, la Cazzöla e la San Martin; la gesa del dì d'incö l'è del 1716.
El cumün l'è cressüü in di ültim secul prima grazie cun la custrüziun de la feruvia e pö dopu cunt indüstri 'me la Falck, la Gilera e la Peg Perego.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La furmaziun geulogiga d'Arcur l'è fada sü de un teren flüvial e glacial e de deposit murenigh. L'è rich d'argila e gh'è un bel poo de fald.
Frazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bernaa, la püsè populusa;
- Buttafava;
- La Cà;
- Cassina del Brün;
- Cà Bianca;
Sit interessant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gesa de Sant Üstorgg, (XIV sécul, ma recostruida nel 1716);
- Vila Burumee, cunt ul parch, incö sit del Cumün e parc pübligh;
- Vila San Martin (gemò Vila Casaa-Stampa) cunt ul parc, pruprietà privada (a l'è del Silvio Berlusconi);
- Vìla "La Cazzöla", pruprietà privada;
- Vìla Ravizza, pruprietà privada;
- Vìla Buttafava, (fin del XVIII sécul);
- Palazzo Durini, a Bernaa;
- Gesa de Sant Apulinar;
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Arcur l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Abitàncc censìcc
Citadìn straniér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arcures famos[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Silvio Berlusconi, imprenditur e pulitich milanes
Galerìa fotugrafega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Suhr
Suhr a l'è un cumün svizzer del distret de Aarau. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 9 743 abitant e una süperfiss de 10.93 km², e al se tröva a una altitüden de 397 meter sura al livel del mar.
El cumün de Suhr a l'è tacaa ai cumün de Aarau, Buchs, Gränichen, Hunzenschwil, Oberentfelden, Rupperswil, Unterentfelden.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)


text:
Castelnaudary
Castelnaudary (Castellnou d'Arri en ucità e català) l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch dei cantù de Castelnaudary-Nord e Castelnaudary-Sud. El fà part del circondàre (arrondissement) de Carcassonne e del dipartimènt de l'Aude.
El g'ha 'na popolasiù de 11 876 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 47,72 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 145 méter a 'na altèsa màsima de 215 méter söl leèl del mar.
Castèl Nòu d'Arri l'è ligàt a l'antìca pruìncia del Lauragais, cüna del catarismo. La citadìna l'è cunusìda per el sò Cassolet e per el sò port söl Canal du Midi.
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Castelnaudary l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Monümencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Grand Bassin
Sö domanda dei abitancc de la cità, Pierre-Paul Riquet, progetista del Canal du Midi (alura Canal Royal du Languedoc), e François Andréossy, geòmetra espert, i g'ha fat del Grand Bassin de Castèl Nòu d'Arri el cör tecnològich del canàl. L'è l'ünich spècc de àiva de chèste dimensiú (7 ètar) entra Tolosa e Sète. La vista de la cità a l'è miràbil: de 'na bànda le ciàeghe de Sant-Ròch de l'ótra l'Ile de la Cybèle, ìzola artificiàla ideàda come dìga de contenimènt per vent fòrte che tìra endèla regiù.
Endel 1997 chèsto basí l'è stat classificat a l'inventare del patremóne de l'ümanità de l'Unesco.
- La colegiada de San Mighel
Sitüada ai cunfí del nöf Regn de Francia dòpo 'l Tratat de Parìgi (1229), la céza, costrüida a parter del 1240 'nfìna al 1270, a l'è progetàda come 'n tempio fortèsa de stil romànich.
Endel 1317, al momènt de la creasiú del vescoàt de Saint-Papoul -pensàt per limitá le pretéze del vèscof de Tolosa- la céza la vé eleada al ranch de Colegiada.
Endèla Guèra dei Sent Agn l'è restàda danegiàda. Endèl córs dei sècoi l'è stàda divèrse ólte mudificàda (intervèncc endèi sècoi XIV, XV, XVIII e XIX), e ghè stat fat sö 9 capèle laterài e 'na tór che fenés condèna coertüra piramidàl en stìl gòtich che rìa a 50 méter de altèsa. De dét la consèrva 'n órghen de la fì del sècol XVIII.
- El Presidial
Endel 1553, la Caterina de Mèdici, contèsa del Lauragais, la gh'a fat deentà la contèa en baliagio e 'l castèl de urìgin antìche che g'ha pò dat nòm a la cità el deènta en Presidial. L'è stat dopràt come prizú de la revulüsiú Franseza enfìna al 1926. Al dé d'encö l'è deentàt en muzèo.
- El mulí de Cugarel (XVII sécol)
Castèl Nòu d'Arri l'è cunusìt apò a per i sò mülí a ènt. Al prensépe del sècol XIX amò vint o trènta mülí i adurnàa le spónde del Grand Bassin. El mülí del Cugarel el costetöés giöna dei öltem rèscc de chèsta época gloriùza e 'l ezebés 'na vista a pèrder d'öcc sö la cità e sö la piana del Lauragais.
- L'Apotecare (XVIII Sécol)
Trada sö endel 1783, per i bezògn de l'Öspedàl, l'uficìna la conserva 'na bèla colesiú de àmpole de farmcìa en ceràmica de Moustiers (XVIII sécol) e en porselana de tipo Impér del XIX.
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al tép de la cruzàda dei Albigés (endel 1211) Simon IV de Montfort el vé asediàt dei cóncc de Tolosa e de Foix.
- El 31 10 1355, en piena Guèra dei Sènt Agn, la cità la vé mitìda a sach da le orde del Eduard de Woodstock (el Prìncipe négher), che, partide de Bordeaux, le g'hà devastat la Gascogna, pò el Lauragais, 'nfìna a Narbonne, i g'ha schiàt con cüra le puzisiù mei difindìde. La cità la vé sachegiàda, danegiàda e i abitanc masacracc.
- Denàcc a Castelnaudary vé combatìt la batàia decizìva 'ntra le trüpe realiste del marescial de Schomberg e le trüpe frundiste del Henri II de Montmorency, goernadur de la Lenguadoca, el prim de óst del 1632. El dùca el gh'ìa cuspiràt co la Maria de Mèdici, màder de Luìgi XIII, e Gastú d'Orléans, fredèl del rè, cutra 'l Cardinal de Richelieu. Catürat al prensépe de la bataja, l'è condanat a mort e decapitat a Tolosa ai 30 de óst del 1632.
Figüre famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marie-Térèse de Soubiran (Castelnaudary, 16 de màgio del 1834 - Parigi, 07 06 1889); la fonda la Congregasiú des Suòre de Maria Ausiliatrice che la scàpa a Tolosa, Parigi, Lione, Bourges, e 'nfìna 'n Inghiltèra.
- Philippe de Rigaud de Vaudreuil (1643 - 1725), goernadur de Montréal e de la Nouvelle-France.
- Antoine François Andréossy (1761-1828), general d'Impér.
- Pierre-François-Marie-Auguste Dejean (1749-1824), general, e pò miníster de l'aministrasiú de la guèra sota Napoleú I, del 1802 al 1810.
- Alexandre Soumet (1788-1845), poèta e académich Franses.
- François-Henry Laperrine (1860-1920), oficial de l'armada d'Africa
- Antoine Marfan (1858-1942), giü dei fondadur de la pediatria en Francia.
- Georges Canguilhem (1904-1995), filòzof e epistemòlogh, mémber de l'Académie Française.
Gastronomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cassolet l'è 'na specialità de Castnaudary.
Vardí apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El quart Régiment Étranger regimènt d'istrüsiù de la Légion Etrangère.
- Le ciàeghe del Canal du Midi.
- Giöna de le trè cità 'ndoe el Cassolet al saress uriginàre.
- Una butìga d'öfelér: l'Alléluia de Castelnaudary.
- El cassolet el ciaparès el sò nomm de la cassöla en tèra còta smaltada fabricada a Issel mia delons de Castelnaudary
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
01 12
Ol dé 1 de dezèmber l'è 'l 335 ( 336 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 31 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de dezèmber al è ul dí da pòost 335 ( 336 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 31 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1307 - Corona d'Aragó: Jaume II ol Gjöst al órdena la persecüssiú di templer.
1973 - Barcelona: Lluís Maria Xirinacs e Damians al scomensa öna greva de fam da·ant la presó model per reclamá l'amnistia di presonér polítich che la dürarà 42 dé.
2005 - Madrid: Sich militanc di JERC s'encadenen a i 11 del matí, a la sé sentrala de la cadena COPE, acompagnacc per 6 militanc e col söport di depötacc d’ERC Joan Puigh e Joan Tardà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Nöa York, Stacc Ünicc: Woody Alen, cineasta Nord-americà.
1977 - Agoura Hills, Califòrnia (SÜA): Brad Delson, ghitaresta de Linkin Park.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ghana
El Ghana a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Costa d'Avori, al Burkina Faso e al Togo e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'é Accra.
Al gh'ha una süperfiss de 238.534 km² e una pupulaziun de pressapoch 22.200.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ghana a l'è staa un pussediment del Regn Ünii, cunt el nom de Costa d'Or, del 1874 al 1957, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ghana (nom ufizial: Republic of Ghana) a l'è una repübliga.
El president a l'è el John Dramani Mahama (del 2012).


text:
Rìa de Sólt
Rìa de Sólt (Riva di Solto in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa sol Lach d'Izé a 40 km de la sità e a 186 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 869 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,6 km² e 'na densità de popolasiù de 101 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fonté, Marù (BS), Parsànega, Pizògne (BS), Sólt.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rìa de Sólt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pandôr
Al pandôr (pandoro in itagliàṅ) 'l è un dóls tìpic verunéś ch'a s magna durànt al Nadâl.
A s diś che gl'urìgini dla ricèta i èṅ da pascàr in Austria in du a s faśiva al Paṅ ad Viéna, prubabilmènt ligâ in na sèrta manéra a la brioche francéśa. Par di àtar invéci, al prév daśgnìr da 'l Pane de oro ch'a s magnàva in dal tavli di Venesiàṅ pîn ad bèsi.
'L è nâ in dal 1800 cuma evulusiòṅ dal Nadalin, un dóls verunéś. Al 14 'd Utóbar dal 1894 Domenico Melegatti, fundadór dla cà dulciària ch'la pòrta al sò nóm, al depòśita a 'l ufìsi di brevét, un dóls mòrbid e cun al caraterìstic còrp ch'al par na stéla cun òt punti, cuma n'òpera dal pitór Angelo Dall'Oca Bianca.
Insém al Panetòṅ i èṅ i dóls itagliàṅ più famóś ad Nadâl.
La pasta dal pandôr l'è mòrbida e ad culór durâ, parchè a gh'è dèntar di óṿ, e l'udóra ad vanìja. La fórma l'è a trònc 'd un côn, fat a stéla. I àtar ingrediènt i èṅ: farìna, sùcar, óṿ, butèr, butèr ad cacào e alvadór.
La tecnica ad lavurasiòṅ l'è dimóndi cumplèsa parchè a gh vōl un muć ad pasàǵ parchè al sia prònt.
Al pandôr tradisiunàl al n gh'à minga di candî e dla créma ma al dè 'd incō a s cata da tut parchè i s véndan bèṅ.
Prima ad magnàr-al, 'l è méj scaldàr-al un póc.
Al pandôr industriàl 'l è vindû da spés in scatli ad cartòṅ cun al sùcar a vēl mis in un sactèṅ a part acsè quéi ch'i al tóśan i pólan sarnìr se druàr-al o no. Esénd-ag bèla dal sùcar dèntar, al pandôr 'l è dólś ad suo.


text:
Arles
Arles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de du cantù: Arles-Est e Arles-Ouest e del circondàre (arrondissement) de Arles. La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è 'na sotaprefetüra.
El g'ha 'na popolasiù de 52 510 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre, el g'ha 'na superfìce de 758,93 km² che völ dì che l'è 'l cümü piö grànt de töta la Frància metropolitàna.
L'è sitüàda sö la spónda del Ròdano endóche chèsto el vàmbia a slargàs per furmà la sò fóce. Arles l'è cunsideràda pò a la pórta de la Camargue.
La cità la g'ha ìt 'na 'mportànsa bastànsa grànda ai tép dei Romàni, quan che l'ìa ciamàda Arelate e l'ìa 'nserìda endèla pruvìncia de la Gallia Narbonensis. I monümèncc de l'época romàna i è 'nserìcc endèla lìsta del patremóne de l'umanità de l'UNESCO.
El pitùr olandés Vincent van Gogh l'è stat a Arles endèi agn entrà 'l 1888 e 'l 1889 e 'n chèl perìodo lé 'l g'ha fat presapóch 300 'ntra quàder e desègn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Scivenna
Scivenna (Civenna) l'è ona frazion del comun larian de Belas, in de la Provincia de Comm. Ghe viven 672 abitant.
L'è staa on comun autonom fina al 2014.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scivenna la se troeuva in del Triangol Larian, var a dì quell tòcch de terra che 'l divid i dò ramm del lagh de Còmm. Per quest la confina con la Provincia de Lecch.
In del sò territòri comunal la se troeuva la sorgent del fiumm Lamber, ciamada Menaresta. A partì de la Menaresta, el Lamber el va vers Magrej, per poeu entrà in de la Valassina e scorr per tutta l'alta pianura, fina a rivà a San Colomban.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Scivenna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü


text: 1Rü name nixĩ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü meã nórü ãẽ̱xgacüga naxĩnüẽ. Erü Tupana nixĩ i yangucuchixẽẽcü i guxü̃ma i ãẽ̱xgacügü. Erü nataxuma i ãẽ̱xgacü i tama Tupana ingucuchixẽẽxü̃. 2Rü ngẽmaca̱x, texé ya tama tümaãrü ãẽ̱xgacüga ĩnüchaü̃xẽ, rü Tupanaga nixĩ i tama taxĩnüxü̃. Rü yíxema tama naga ĩnüẽchaü̃xẽ, rü tá tapoxcue. 3Erü ngẽma ãẽ̱xgacügü rü tama ngẽma mexü̃ ügüxü̃ãrü poxcuruü̃ nixĩ, natürü ngẽma chixexü̃ ügüxü̃ãrü poxcuruü̃ nixĩ. Rü ngẽxguma cunaxwa̱xegu na tama nüxü̃ cumuü̃xü̃ i wüxi i ãẽ̱xgacü, rü name nixĩ i meã cumaxü̃. Rü nüma i ãẽ̱xgacü rü tá cumaã nataãẽ. 4Erü nüma i ãẽ̱xgacü rü Tupanaãrü ngü̃xẽẽruü̃ nixĩ rü ngẽmaca̱x nanamu na cuxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. Natürü ngẽxguma chixri cumaü̃xgu, rü ngẽxguma tá waxi nixĩ i nüxü̃ cumuü̃xü̃. Erü nüma i ãẽ̱xgacü rü tama natüca̱xma nixĩ na nüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i pora na cuxü̃ napoxcuxü̃. Erü woetama Tupana nanamu na napoxcuãxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃ i chixri maxü̃xü̃. 5Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i naga cuxĩnü i curü ãẽ̱xgacügü. Rü tama ngẽma poxcuxü̃ na cumuü̃xü̃ca̱xicatama nixĩ i namexü̃ na naga cuxĩnüxü̃, natürü name nixĩ i naga cuxĩnü erü marü nüxü̃ cucua̱x na namexü̃ i ngẽma. 6Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i meã nüxü̃́ penaxütanü i ngẽma dĩẽru i perü ãẽ̱xgacügüca̱x ixĩxü̃ i ngẽma nümagü nagu naxunetaxü̃ẽ̱xpü̱x na nüxü̃́ penaxütanüxü̃ca̱x. Erü ngẽma ãẽ̱xgacügü rü Tupanaãxü̃́ nixĩ i napuracüexü̃ i ngẽxguma naxüãgu i ngẽma puracü na pemaã inacuáxü̃. 7Rü wüxichigü i ngẽma ãẽ̱xgacügü, rü name nixĩ i nüxna penaxã i ngẽma nüxna üxü̃. ¡Rü nüxü̃́ penaxütanü i ngẽma dĩẽru i perü ãẽ̱xgacügü nagu unetaxü̃ẽ̱xpü̱x na nüxü̃́ penaxütanüxü̃! ¡Rü penaxü̱x i ngẽma ĩãneãrü puracü i perü ãẽ̱xgacügü pexü̃ muxü̃ na penaxüxü̃ca̱x! ¡Rü nüxü̃ pengechaü̃gü rü naga pexĩnüẽ i ngẽma perü ãẽ̱xgacügü! Erü ngẽmaãcü nixĩ i namexü̃ na penaxüxü̃. 8Rü tama name i texéaxü̃́ ṯacü pengetanü. Natürü nangẽxma i wüxitama i ngetanü i taguma tüxü̃́ ingutanüxü̃. Rü ngẽma nixĩ na yigü ingechaü̃güxü̃. Rü ngẽmaca̱x ya yíxema aixcüma tümamücüxü̃ ngechaü̃xẽ rü marü tayanguxẽẽ i guxü̃ma i ngẽma Tupana tüxü̃ muxü̃. 9Rü ñanagürü i Tupanaãrü mugü: “¡Rü tãũtáma naĩ i ngemaã icupe! ¡Rü tãũtáma cumáẽta! ¡Rü tãũtáma cungĩ̱x! ¡Rü tãũtáma ṯoguã̱xãrü ngẽmaxü̃ cuxü̃́ nangúchaü̃!” ñanagürü. Natürü ngẽma mugü rü guxü̃ma i togü i Tupanaãrü mugümaã rü wüxigu nanu nagu i norü ore i ñaxü̃: “¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ i cumücü na cugütama cungechaü̃xü̃rüü̃!” ñaxü̃. 10Rü yíxema tümamücüxü̃ ngechaü̃xẽ, rü taxuü̃ma i chixexü̃ namaã taxü. Rü ngẽmaca̱x i ngẽxguma tamücüxü̃ ingechaü̃gu, rü aixcüma tayanguxẽẽ i Tupanaãrü mugü. 11Rü name nixĩ i tanaxü i guxü̃ma i ngẽma, erü ñomaü̃cüü rü nangẽxma i muxü̃ma i guxchaxü̃gü. Rü name nixĩ i pegü ípemexẽẽ rü paxa penaxü i tórü Coriarü puracü. Erü ñu̱xma rü noxri yaxõgüguarü yexera ningaicamachigü i ngẽma ngunexü̃ i nagu tá taxca̱x nataeguxü̃ ya tórü Cori. 12Rü woo na naporaxü̃ i Chataná i ñoma i naãnewa i ñu̱xmax, natürü paxa tá nagu̱x i ngẽma, rü paxa tá ínangu ya Cristu na nügüxü̃tawa tüxü̃ nagagüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i nüxü̃ tarüxoe i guxü̃ma i chixexü̃ ixügüxü̃. Rü ñu̱xma na nüxü̃ icuáxü̃ i Tupanaãrü ore, ¡rü ngĩxã yigüna tadaugü na tama nagu iy̱ixü̃ca̱x i ṯacü rü chixexü̃gü! ¡Rü ngĩxã meã tamaxẽ na ngẽmaãcü nüxü̃ rüyexeragüxü̃ca̱x i guxü̃ma i chixexü̃! 13¡Rü ngĩxã mexü̃ taxügü rü meã tamaxẽ! Erü aixcüma Cristuarü duü̃xü̃gü tixĩgü, rü tanaxwa̱xe i nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma tamaxẽ. Rü tama name na ingãxẽxü̃ rü na naxügüxü̃ i petagü i chixexü̃ i duü̃xü̃gü nawa ãũgatanüxü̃. Rü tama name i tingẽãẽmare rü e̱xna to i chixexü̃ taxügü, rü bai na yigü ichoxü̃gagüxü̃, rü bai i togüchi ixaiexü̃ naxca̱x i norü ngẽmaxü̃gü. 14Natürü name nixĩ i nacümagu pexĩ ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu, rü nüxna naxca̱x peca na pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x na meã naxca̱x pemaxẽxü̃ca̱x. Rü tama name i naxca̱x pedaugü na ñuxãcü pexeneãrü ngúchaü̃ na pexügüxü̃.


text:
Spinù
Spinù (nòm uficiàl en italià: Spinone al Lago) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al Caalina l'è söl lach de Spinù (ciamàt isé da chèi che i vé de Bèrghem) l'è metìt sö la ria a drécia quase 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i se böta 'n del Chere.
El g'ha 'na popolasiù de 1 029 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 2,0 km² e 'na densità de popolasiù de 515 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 26 km de la sità e a 360 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Biensà, Casassa, Gaerina, Monestaröl, Ranzanìch.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) I belèse natüralistéghe del lach che l's'è conservàt bé desà che sö i sò rie i à mia costrüit segónde cà per i forestér, ma i è restade érde e piéne de natüra.
2) La cesina romanéga de San Piero 'n Vincoli del sécol XII col sò bèl campanìl a pónta (cuspidàt) del sécol XVI.
La sortida de San Carl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Spinù gh'è öna sortida ciamada de San Carl, perchè la sarès istacia benedicia pròpe dal Sant. L'aqua al dè de 'ncö l'é 'mbutigliada in de l'istabiliment di "Fonti San Carlo".
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Spinù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tgi daventa nov avat?
-
- Zoom
- La claustra da Mustér sto elegier in nov avat. (RTR, L. Livers)
Gievgia proxima, ils 19 d’avrigl, elegia la claustra da Mustér in nov avat. L’avat Daniel Schönbächler (70) sa retira sco avat suenter 12 onns en uffizi.
Il directur dad RTR, Mariano Tschuor, che na conuscha betg mo bain la claustra da Mustér e sia istorgia, mabain era las structuras da la baselgia, è da l’avis che l’actual decan Vigeli Monn (47) ha las meglras schanzas da vegnir elegì sco nov avat da la claustra da Mustér. (gc/rtr)


text:
13 11
Ol dé 13 de noèmber l'è 'l 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 49 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de noèmber al è ul dí da pòost 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 49 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1137 - l'Aragó: eset ol títol de rei, Ramir II al cediss töcc i sò drecc e prerogatíe al Ramon Berenguer IV, ch'al passarà a ostentá ol títol de prínsep dominadur d'Aragó.
1842 - Barcelona: se la passa öna reölta contra la polítega fiscala del zeneral Espartero.
1951 - la Pobla de Segur (ol Palars Jussà): al ghe ría ol camí de fer.
2001 - Barcelona: dessene de miér de stödénc i manifesta contra la  Les Orgànega d'Üniversità  (LOU).
2003 - Barcelona: in ü massif míting al Palau de Sant Jordi de la campagna eletorala ch'a l'éa portat Pasqual Maragall a la Generalitat, Rodríguez Zapatero al promet d'aderí a la reforma del Statüt de Catalunya ch'al apröe ol Parlament de Catalunya.
2002 - Osseà Atlàntich: al scumensa a afondá la petrolera Prestige.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Rovell
Rovell (nom ufizial in italian: Rovello Porro) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de circa 6 192 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,6 km² e ona densità de 1 106 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh el Lura, el costituiss vun di limit estrem de la provincia comasca, e 'l confina cont i provincc de Vares (comun de Gerenzan e de Sarònn) e de Monza (comun de Cogliaa e de Misint). Se troeuva donca in del territòri de l'Alt Milanes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rovell l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diocesi de Cremuna
La Diocesi de Cremuna (Dioecesis Cremonensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi lè strutürada in 224 paròchie e la va da Casalmagiùr, a est, fin a Casàn, quasi visìn a Milan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bèle in del 55 gh'era di cristiann in del teritòri. Vün di vesch püsee famùs de Cremuna l'è stài Liutprando.
Dal 1962, la Madòna de Caravàgg l'è stai numinada co-patrona dla diocesi, dal vesch Danio Bolognini.


text:
19 11
Ol dé 19 de noèmber l'è 'l 323 ( 324 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 43 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de noèmber al è ul dí da pòost 323 ( 324 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 43 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Madrid (Spagna): María Teresa Fernández de la Vega, vicepresidenta pröma ministra e portavus del goèrn Spagnöl, la recognuss la ünità linguístega de la lengua Catalana nomenant-la come la "lengua che se la cognuss come Valencià a la Comünità Valensiana, e che come tal la figura al sò Statüt d'Autonoméa, e che se la coness con la denominassiú de Català a la comünità sientífega e üniversitària".
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1828 - Viena (Àustria): Franz Schubert, compositur Austríach.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé nassiunal de Mònaco
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Albioeu
Albioeu (nom ufizial in italian: Albiolo) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 718 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 2,9 km² e 'na densità de 937 ab./km². I sò abitant hinn ciamaa curbatt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Albioeu l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Censo poblacional
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Deliria
Deliria (Delìria) 'l è 'n film ad scarésa dal 1987 ad Michele Soavi che chè 'l è al sò debùt. 'L è stâ prudót par Joe D'Amato e da lò muntâ anc in na manéra difarénta da quéla pinsàda da 'l regìsta, ch'al s cata sōl in dal marcâ ingléś.
Al tìtul pinsâ a 'l inìsi 'l éra quél 'd Aquarius. In di Stat Unî invéci 'l è cgnusû cuma Bloody Bird o Stagefright. Al film 'l à vins al prim prèmi a 'l Fèstival 'd Avoriaz del 1987.
Sunt
Na cumpagnìa 'd atōr 'l è drē a far al próvi 'd un spetàcul muśicàl a teàtar quànd a la prutagunìsta Alice (Barbara Cupisti) la gh s prila la férla. La sò amìga Betty (Ulrike Schwerk) la la pòrta a far-as védar, sénsa mutìṿ, in un manicòmi e, pròpria cla sira lè, un killer periculóś al scapa via da 'd là. Soquànti óri dòp la Betty la cata la mòrt ciapànd-as un pigòṅ in dla bóca.
Al regìsta Peter Collins (David Brandon) al decìd 'd andàr avànti listés e al sèra dènt'r al teàtar gl'atōr prinsipài, a n dand minga ascólt a i sò lamènt. Al prim at al và acsè in séna e in dla finsiòṅ la Corinne (Loredana Parrella) la gh'arév 'd èsar cupàda par Brett (Giovanni Lombardo Radice), ma a gh'è quèl ch'a traśa e lē la mōr dabòṅ.
Qvést chè 'l è sōl al prim ad na cadéna ad masamènt purtâ a cumpimènt da 'l psicupàtic ch'al pòrta adòs na mascra 'd un barbagiàṅ, al custùm che Brett al druàva in cal spetàcul lè.


text:
Santa Sofia
Artìcol in dialètt rumagnòl
Santa Sfìa l'è un paes ad piò o men 4.266 abitant, in pruvenza ad Furlè, in t'l appenén furlivés. Santa Sfìa l'è avsén a Gaglièda (Galeata), Zivitèla (Civitella), Sanpir (San Piero in Bagno), Bàgn (Bagno di Romagna), Premaicòr (Premilcuore).
A Santa Sfìa us perla un dialèt un po' divers da quel cus perla intla basa romagnòla. Con più influenzi toscani vest la vicinanza con el confén ed regiòn.
Fraziòn ed Santa Sfià i è Spinèl, Corniòl, Campigna (dov i è el pesti da sciè), Campsonèld, Isla, Biserne, Berleta, Cabéi.
Santa Sfìa l'è un di comun del Perc Nazionel del Foresti Casentinìs, mont Falterona e Campegna.
Guerdéd che bel paesen...
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Napoleon Bonapart
Napoleon Bonapart (Frances: Napoléon Bonaparte, Talian: Napoleone Buonaparte), l'è nassuu a Ajàss, in de la Còrsega, el 15 de agost del 1769, giust dòpo pòch mes che la repùblica de Genoa la gh'aveva venduu l'isola ai frances. L'è staa fatt general durant la rivoluzion francesa, quand che l'ha contribuì a difènd el pais contra i staa de la reazion ch'el ghe daven contra.
In del 1804 l'è reussii a fass nominaa imperador de Francia in de la catedral de Notre Dame a Paris, e l'ann despoeu l'è staa faa anca Re d'Italia cont ona incoronazion in del Domm de Milàn. L'è reussii a cattà su tutta l'Europa cuntinentala, ma cont l'invasion de la Russia in del 1812 e la ritirada de Mosca, quand l'haa perduu tutt el sò esercit intra la fin del 1812 e el principi del 1813, l'haa segnaa la soa fin politega.
Relegaa in su l'isola d'Elba, in del mes de marz del 1815 l'è tornaa a Paris in dove l'haa governaa ancamò per cent dí, finn a quand l'è staa definitivament battuu a Waterloo dij ingles e dij prussian.
Per vess segur ch'el tornava minga un'altra volta, ij ingles l'hann traa in su l'isola de Sant'Elena, giust in del mezz de l'ocean atlantegh, in dove che l'è moruu el cinqu de magg del 1821.
A part che per i sò vittori milidar, el Napoleon l'è regordaa anca per i sò codes che in quij temp la hann daa i legg in squas tucc i paes del mond.
Cuntegnüü
- 1 I prim agn e el prinzipi de la carrera militara
- 2 La campagna d'Italia
- 3 La campagna d'Egitt
- 4 El 18 de Brumai
- 5 El consolaa
- 6 Enver l'Imperi
- 7 La cunquista de l'Europa
- 8 La campagna de Russia del 1812
- 9 La campagna de Alemagna del 1813
- 10 La campagna de Francia del 1814
- 11 L'ìsula d'Elba
- 12 I cent dì
- 13 Sant'Èlena
I prim agn e el prinzipi de la carrera militara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu de Carl Maria Buonaparte e de Letizia Ramorino, a noeuv agn el pader l'haa portaa a la scola milidar de Brienne, in dove che l'è restaa per cinqu agn. L'era giamò on ufizial quand che in del 1789 l'è sciopada la Rivoluzion francesa. Vegnuu indree in de la Corsega a l'epoca de la guèra civil (I corsegan comandaa del Pasqual Paoli s'eren rebellaa aj frances) la soa fameja la gh'ha vuu de gnì indree ancamò indree perchè l'era stada accusada d'avè tradii e de vess amisa dj frances.
In favor de la rivoluzion, el Napoleon l'è andaa innanz in de la gerarchia militara e in del dezember del 1793, quand che l'era tenent colonell de l'artijeria, l'ha liberaa Tolòn di monarchegh e di ingles e l'è devegnuu general.
In del 1795 l'è staa faa comandant de la piazza de Paris del Barras, member del direttori che l'eva giamò favorii, e l'ha combattuu contra i monarchegh che voreven taccà la Convenzion Nazional. Ajudaa del Murat, el Napoleon l'ha salvaa la Franza de un colp de staa. In premi el Barras l'ha nomenaa comandant de corp d'armada.
La campagna d'Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de Marz del 1796 el Napuleoon l'haa sposaa la Giusepìna Beauharnais, e dopu solament dù dì l'è partii per el front talian, in dove doveva combatt contra ij austriach per quela che in del coo dj member del direttori la doveva vess soltant una diversion, perchè l'atacch principal l'era previst in sul Rèn. El sò esercit el gh'aveva solament 38.000 omen e l'era mal equipagiaa.
El gèni l'è vegnuu foeura: la scunfigiuu i forz piemontes/austriach a Dego, a Milèsim, a Cairu Muntenott e a Cosseria. El 10 de magg el travolgeva l'ultima difesa austriaca in sul pont de Lod, e el 15 l'è entraa triunfalment a Milàn. In del mes de giugn la veniva proclamada la Republica Transpadana (cont capidal a Milàn) e in de l'otober de l'istess ann la vegniva formada la Legion Lombarda, che per prima la gh'aveva come bandera el tricolor verd, bianch e ross.
I Savoja se vedeven costrett a firmaa el 28 de avril l'armistizi de Cherasco, cont el qual Nizza e part de la Savoja vegniven passaa a la Francia. Ij austriach, spaventaa per l'avanzada che la pareva inarestabil, , el 17 de otober del 1797 firmaven el Trataa de Campoformio ch'el meteva la parola fin a la campagna d'Italia che l'aveva dervii ij occh al mond de fronta al genj milidar del corsegan, suranominaa el 'caporal piscinin' per la soa stadura e per el mood che el gh'aveva de stagh vesin aj sò omen.
La campagna d'Egitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Direttori el voreva limitaa el poder dj inglees e la soa capacitaa de lor de viagiaa vers l'India. A l'istess temp el voreva limitaa el poder de Napuleoon avendighel minga intorna. In del 1798 la vegniva inscii deciduda la spedizion in Egitt.
Metuu insèma on esercit de 40.000 omen, el Napuleoon l'haa faa rota su Malta, subit ciapada, e poeu su Alesandria che la s'è aresa dopu poch oor de l'ariv de la flota francesa.
Napuleoon el viagiava vers l'internu, in direzion del Cairo ling el Nilo, sconfigend i mamalucch prima a El Rahamaniya e poeu, el 21 de luj, in de la bataja dj piramidi. El sò esercit l'era però decimaa del cald, dj fever e de la fatiga, e in de menter l'era ridott a 25.000 omen. Ultra tutt la soa flota, de la qual i a dipendeven i rifurniment, la vegniva completament distruta el primm de agost in de la baja de Abukir de l'amiraj inglees Orazi Nelson, de manera che el Napuleoon el gh'aveva puu la posibilidaa de tornaa indree per mar.
A quest punt el decideva de marciaa vers la Siria. Rivaa el 19 de marz del 1799 a Acri, l'antiga fortessa cruciada, el sò esercit el perdeva dù mes in de l'assedi e lù el decideva de tornaa indree. A Abukir, in dove l'ann prima la soa flota l'era stada distruta, el scunfigeva i turch, ma ghe rivaven notizzi preocupant de la Francia in dove l'esercit el vegniva sconfigiuu in sù tutti i front e el Direttori l'aveva perduu grand part del sò puder.
El 22 de agost el se imbarcava in segrèt in su una barca piscinina per tornaa in Francia, mentra quell che el rimaneva del sò esercit l'era da consideraa perduu in de l'Egitt.
Gh'è de ricordaa che el Napuleoon l'era partii per l'Egitt portandes adree diversi scienziaa e studioos. In tra i scovert che questj hann faa la pusee famosa l'è stada la Stèl de Rosèta, che per la prima volta l'haa permitii de interpretaa el significaa dj geruglifici per capii la stòria de l'antich Egitt.
El 18 de Brumai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de otuber del 1799 el Napuleoon el rivava a Frejus e intant ch'el marciava vers Paris la gent el aclamàva. Rivaa en la capidàl l'haa reunii igent che voreven cuspiraa contra el Direttori. De la soa part a gh'eren el fradel Giusèpp e l'alter fradell Lusiaan ch'el presideva el Cunsej dj cinqucent, ch'el gh'aveva el podel legislatiiv insèma cont el consilj dj vecc.
De la sua part a gh'eren anca el Roger Ducos, member del Direttori, e el Emanuèl Giusepp Sieyès che a l'era l'ideolugh de punta de la burghesia rivuluziunaria, e poeu el minister dj esteri Talleyrand e el minister de la pulizia Giusepp Fouchè. Barras, alter member del Direttori, l'haa deciduu de fass de part per vess minga contra el Napuleoon.
Dopu de avee fatt giraa la voos che i monarchich i eren adree a organizaa on culp, Napuleoon l'haa ciamaa al Cunsej di vecc e a quell dj cinqucent de trasferiss el 18 Brumaj (9 de November) a Saint Cloud, foeura de Paris. Napuleoon l'è anca staa faat comandant general de l'esercit.
El trasferiment el serviva a faa in mod che ij deputaa contrari al culp de staat che el Napuleoon l'aveva programaa podessen minga parlaa a la populaziòn. Napuleoon el voreva che i dù camer i passassen a lù i sò puderi de lor. L'è andaa minga inscii: el Cunsej dj vecc l'è minga restaa impresionaa del sò discors, e l'altra camera la voreva perfin ghijuttinall.
Per soa fortuna el Fradell president del Cunsej di Cinqucent l'è essii de la camara e l'haa parlaa al soldaa che gh'eren de foeura contand che a gh'eren dj terrurista in tra i deputaa, e l'haa faa in modu che l'istess esercit desperdèss i member de la camara.
A un cert moment l'haa puntaa la soa spada al coll del fradell disend che l'avaria copaa si l'avess savuu che lù el voress limitaa i libertaa del paees.
Dopu che l'esercit l'aveva disperduu i deputaa i dò camer vegniven desfaa l'istessa sira, e el vegniva votaa la legg che ghe dava tucc i poder aj trì consuli: Ducos, Sieyes e Napuleoon.
El consolaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nominaa consoli provisòri, i tri padruni da la Francia scriveven giò una noeuva costituzion, quèla de l'ann VIII, che cont una votazion popular la vegniva ratificada e inscii la legalizava el culp de staa.
Napuleoon el controlava diretament el poder esecutiv, ma anca el legislativ, dividuu in quatter camer, el podeva vess tegnì sota control. Nominaa primm consol, el Napuleoon l'impostava la strutura centralizada del paes che l'è inscì ancamò al dì d'incoeu, cont i provinvi, i distrett, e i comun aminisstraa dej prefett, dej sota-prefett e dej sindach.
I cass del staa vegniven risanaa grazzia aj conquist de la guèra e a la fondazion de la Banca de Francia, e anca cont l'ìintroduzion del franc d'argent. La despariva l'inflazion.
La guèra cont el Papa la finiva cont el concordaa del 1801, firmaa del Pio VII, ch'el restituiva minga a la gesa i ricchezz espropriaa duranta la rivoluzion.
Nal camp de l'istruzion vegniven fondaa licei e politecnich, ma se preferiva lassaa el popul in de l'ignuranza per avegh un governo stabil e un esercit ubidieent.
Cont la votazion del 2 de agost del 1802 el consolaa del Napuleoon el divegniva a vida, primm pass per la formazion del imper.
Enver l'Imperi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Durant de l'assenza de Napuleoon che l'era in Egitt ij francees ij eren staa scunfigiuu dij austriach en Italia (Novi Ligure) e in sul Rèn. IN Italia, poeu, la coaliziòn contra i francees l'haveva faa feura la Republica Napuletana del 1799, fundada dj francees, e anca quèla rumana. El 6 de Magg del 1800, dopu ses mes del colp del 18 de Brumaj, Napuleoon el ciapava ancamò el comand de l'esercit francees.
Cont una marcia impunenta l'haa pasaa ij Alp al Grand San Bernard, in dove che ij austriach s'el spettaven minga, e ij haa scunfigiuu a Montebello entrand ancamò en Milan. El 14 de giugn s'haa cumbatida la famusa bataja de Marengo, la pusee famosa dj bataj napuleonich en Italia, e anca la pusee definitiva, vinciuda grazzia a l'ariv del general Desaix che l'è mort in sul camp.
La paas en Italia la vegniva formalizada cont el trataa de Luneville ch'el riconfermava el Trataa de Campoformio. In del 1802 el Napuleoon el vegniva proclamaa President de la Republica Taliana (viis president a lìera el nobil milanees Francesc Melzi d'Eril), titol ch'el tegniraa sina al 17 de marz del 1805 quand el vegniraa nominaa Re d'Italia.
La nocch de Nadal del 1800 el Napuleoon, la mijee e la scorta s'eren salvaa per un miracol de un atentaa dinamitard mentra che ij andaven a l'Opera. Lù l'haa ciapaa l'ocasion de mett foeura legg i giacobin (esijandj en Guiana e i munarchich. Per dagh un segnal fort aj Burbuni che voreven tornaa in sul tròn l'haa faa restaa in sul confin francees del Brabant el Duca D'Enghien, acusaa de cospirazioon contra el primm consul, e l'haa faa fusilaa. El minister Talleyrand l'haa definii l'assassini del Dura un grand error. Anca el General Moreau el vegniva mazzaa perchè implicaa in del complott munarchich.
In del 1802 anca l'Inghiltera la firmava la Paas de Amien cont la Francia. El Napuleoon l'aveva distrugii la coalizion contra de luavendegh anca l'appogg del Tzar Paolo I. Per dù ann l'Europa la saraa finalment in paas.
In del 1802 el Napuleoon el vendeva la pusee part del Nord America aj Staa uniid, dopu che l'esercit che l'aveva mandaa a ciapaa Santu Domingu l'era staa distrugii de la febbr giàla e de la resistenza comandada del Toussaint l'Overture. Cont i sò forz a l'ovest metuu inscii el Napuleoon l'aveva capii che l'era minga el caas de cercaa de difènd la Luisiana, come la se ciamava l'America francesa del nom dj Re de Francia.
Dopu che l'aveva largaa la soa influenza in su la Svizzera e in su l'Alemania, dj problema in su de Malta gh'haa daa el pretest aj francees de diciaraa ancamò la guèra aj inglees che ghe daven supoort aj munarchich francees.
Uramaj consul a vida, el Napuleoon a l'era el padron total de la Francia. El 18 de magg del 1804 el senaa el proclamava Imperador dj francees e el 2 de divcember del 1804, in de a catedral de Notre Dame, la vegniva fàda la cerimonia de incoronazioon. Se diis che lù l'aveva ciapaa la curòna dj maan del Papa Pio VII per mètela in sul coo de per lù per minga ricognoss l'auturitaa papal, ma prubabilment l'è minga inscii perchè el Papa l'aveva benedett ij insegni imperiaal. El fatto l'è che el Napuleoon el s'è incoronaa lù e poeu l'haa incoronaa la soa mijee Giusepina Baauharnais.
En Francia la tornava la munarchia, ma l'era minga quèla veggia. Napuleoon a l'era minga 'Re de Francia e Navarra per grazzia de Diu' come se diseva un temp, ma 'Imperador dj francees per voluntaa populaar'. La gh'era minga la nobiltaa feudaal ma rimanèven i principij de la rivoluzion francesa, e el Napuleoon el divegniva el primm imperador rivoluziunari, el paradoss pusee grand de la storia.
El 26 de Magg del 1805, in del Dòm de Milan, el Napuleoon el vegniva anca incoronaa Re d'Italia cont la Curona Ferrea che l'era (e l'è ancamò ) conservada in del Dòm de Monza.
La cunquista de l'Europa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1805 la vegniva formada in de l'Europa la terza coaliziòn contra el Napuleoon. Lù l'aveva pasaa l'ultim ann in su la costa de la Nurmandia a preparaa l'invasiòn de l'Inghiltèra insèma a la Spagna, ma vidend che la situaziòn la se faseva periculusa l'è tornaa indree per mètes al comand de la Grand Armada per portala in del coeur de l'Europa a sconfigg i sò nemiis, anca perchè el 21 de otober la flòta francesa comandada del amiraj Villeneuve la vegniva distrugia al larg de Trafalgar de quèla inglesa del Nelson (ch'el moriva in de la bataja) e inscii se scancelaven i sogn de invaad l'Inghiltèra.
I forzi prusià, austriach e rùss (sota del nuvell tzar Lissander I ij eren pusee foort. A gh'eren dù front: quell tudesgh, in dove l'imperador el guidava la soa armada, e quèll talian, in dove el Massena el comandava l'ardama d'Italia. El 20 de otober el general nemiss Mack el se rendeva, el 30 ij francees a vinceven en Italia a Caldero e poeu el Murat el ciapava Vièna, ma el gross de l'esercit nemiis el rimaneva intatt, ma el dù de dicember al Napuleoon el meteva la parola 'fin' a la guèra cont la bataja de 'Austerlitz', el sò capulavor strategich cont el qual l'è divegnii el padron de l'Europa. El dì dopu ij sò nemiis ij ciamaven la paas. L'Austria la perdeva Venèzia, cha la vegniva unida al Règn d'Italia, e la pardeva anca la soa influenza in de sura de l'Alemania che la divegniva Confederazion del Rèn.
Se diss che dopu de avee savuu de Austerlitz el primm minister inglees Gujerm Pitt l'haa domandaa al sò nevod re rutulà una carta de l'Europa che la gh'era in cà de lù, ricognossend che el continent l'era staa tutt ciapaa dj francees.
L'ann dopo el Bònapart el umiliava la Prùsia el 14 de otober cont la bataja de jena.
El 14 de giugn del 1807 a Friedland l'imperador el sconfigeva la quarta coalizion comandada de la Prùsia, dopu de la sanguinusa bataja de Eylau. El Tzar Lissander I el vegniva custringiuu a firmaa la paas in de l'inconter de Tillsit. L'Europa la vegniva dividida in dù zon de influenza: quèla ucidentala sòta la Francia, quèla urientala sòta la Rùsia. La rimagniva averta la question de la Pulònia, che el Napuleoon vereva indipendenta mentra che el tzar la voreva ciapaa. En Pulònia l'imperador l'aveva incontraa una nobildòna, Maria Walesa, che la divègn la soa amant e la andarà a incontrall anca quand el imperador el andrà en disgrazia.
L'inghiltera a l'era l'unica putenza ancamò in pè contra ij francees, e per indebulila el 21 de november del 1806 el Bònapart l'aveva diciaraa el blocch continental de tucc i materiaal: i naaf inglees sarissen minga puu entraa in dj port cuntinentaj e ghe saria puu staa comerc cont l'Inghiltèra. Per ij inglees l'è staa un prublema, ma per l'Europa el prublema l'è staa ancamoo pusee grand: la Francia l'haa perduu parecc in del commerzi, ma el blocch l'è fallii perchè diversi paìs aveven minga aderii completament e gh'aveven ancamò scambi cont i inglees. Quand el Purtugall l'haa dervii i sò porti aj Inglees l'imperador l'haa invaduu la Spagna, e quand che el tzar l'è usii del blocc l'haa lanciaa la campagna de Rusia che l'haa segnaa la soa fin.
In del 1808 in de la famija real spagnola a gh'era sort un diverbi in tra el Re Carl IV e el sò fioeu, el Princip dj Asturia Ferdinand. El Napuleoon l'haa constringiuu tuc e dù a ritirass e l'haa ciapaa la Spagna per anètela in de l'imper. In del menter i sò trupp a conquistaven el Portugall, in dove però ij inglees sbarcaven dj trupp al comand del Duca de Wellington che l'haa liberaa el pees e l'haa creaa dj prublema anca in Spagna, in dove la popolaziun a l'era insorta contra i francees e l'aveva costringiuu el Re Giusepp a scapaa. El Napuleoon el vegniva giò e el 4 de dicember Madrid la se rendeva a l'imperador, ma la nasida de la quinta coalizion la ghe impediva de completaa la soa opera e la Spagna la rimagniva un prublema.
In tra el cinqu e el ses de luj del 1809 l'imperador el sconfigeva la quinta coaliziun a Wagram, dopu de avee ocupaa Vièna includii el palazz de Shonbrunn. I condiziòn de paas per l'Austria i eren pesanta: la perdeva el Trentin, l'Altu Adig, l'Istria e la Dalmazia, e la gh'aveva de pagaa un indennizi de guèra enorma. El 7 de magg del 1809 Napuleoon l'haveva anca ordinaa l'anesiòn del staat Puntifizi in del Imper francees.
In de 1810 l'Europa de Napuleoon a l'era sistemada, la Francia la s'era ingrandida, e tucc ij alter staa i eren divegnii sò satellit o leaa. El Règn d'Italia l'era governaa del Viis rè Eugeni, fioeu de la mijee Giusepina, la Republica de Lucca e part de la Tuscana i eren governaa de la sorela Elisa Bònapart cont el sò spoos el princip Felis Baciocchi, el Ducaa de Guastàla l'è andaa prima a la sorela Paulina Bònapart sposada cont el Princip Borghese, e poeu al Règn d'Italia; el fradell magiòr Giusepp Bònapart l'era divegnii Re de Spagna, el fradell Luis Re de Ulanda dopu de avee sposaa la Urtensia Beauharnais, fioeula de la mijee Giusepina. Ancamò, el fradell Girolam Bònapart el gh'haa avuu el Règn de Westfalia e el general Murat, che l'aveva sposaa la sorela Carulina Bònapart l'aveva avuu el Règn de Napuli.
El Maresciall Bernadotte el gh'haa avuu el Règn de Svezia (ma l'haa poeu tradii entrand in de la coalizion cha a la fina l'ha scunfigiuu) dopu de avee sposaa el primm amur de Napuleoon Desiree. Anca la Confederaziòn dèl Rèn l'era sòta el controll de l'imperador.
Dopu de la paas de Schonbrunn el Napuleoon e el primm minister austriach Metternich i s'eren acordaa per un matrimoni de staat. el 14 de december del 1809 l'imperador el divorziava de la Giusepina Beauharnais, la mijee infedela ma amada (tant che i dù a remaneven legaa financa ai temp de l'esili de Sant'Elena per sposaa el primm de avril del 1810 la tosa de l'imperador d'Austria, Maria Luisa de Asburg. Essend inscii legada anca del matrimoni, l'Austria la rapresetava adess una noeuva leada. Dopu che la prima mijee la gh'aveva minga daa un fioeu, la segunda el 20 de marz del 1811 l'è riessida a dagh a l'imperador l'ered del tron: Napuleoon Francesc, disuu el 'Re de Roma', che però el saria mai andaa verament in sul tron per morì a 21 ann solament in del 1832.
La campagna de Russia del 1812[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rusia e Francia ij eren formalment leaa, ma l'ecunumìa rusa l'era danegiada cont el bloc cuntinental contra ij inglees, e el tzar Lissander el serava volentera un occ per quij ch'el violaven, inscii el Napuleoon l'è traa insèma una 'Grande Armee' formada de pusee de 500.000 omen per stremill.
El tzar el s'è minga stremii, e l'haa ordinaa la formazion de duu armadi, comandaa dij general Barclay de Tolly e Bagration.
El 24 de giugn del 1814 i francees pasaver la frontera e tacaven l'invasion; de front de lor l'esercit russ el se ritirava in ordin senza combatt, salvu bataj de importanza limitada come quej de Smolensk e de Valutino. La vanzada l'è rivada senza prublema a 110 km de Musca quand i russ, adess sòta el comand delgeneral Kutusov, aveven posizionaa 120.000 omen a Borodino.
I francees rimast i eren 133.000, e cont coragg e cont el sacrifizi de la Guardia Imperial eren riesii a pasaa per entraa in d'ona Musca brusava e abandunada dij sò abitant.
Napuleoon l'è restaa cinqu setiman in de la cità, spedand in d'una resa dij russ che la rivava minga, poeu l'è cominciada la ritirada pusee disastrosa de la stòria.
In quel ann la neev l'è vegnida gioo avaant del solit; la faam e ij attacch dij Cusacc derviven buch tremend in dij fila francees. Per traversaa la Beresina l'è seriva una bataja de duu dì cont la qual i mort s'hann contaa minga.
El 5 de dicember Napuleoon el lassava el sò esercit per corr a Paris a ciamaa rinforz. El sette del istess mes i francees essiven de la Rusia; dij 500.000 che eren partii ghe n'era tornaa mèn de 20.000!
La campagna de Alemagna del 1813[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess tornaa de la Rusia cont el esercit a tocch, el Napuleoon l'è cercaa de rimett insèma una armada per faa front a la sesta coaliziòn che l'andava montand contra de lu.
L'haa cominciaa a combatt per restabilii el sè poder de sura de la Alemània, vincend contra i prusian leaa dij russ a Lutzen e a Bautzen, de modo de firmaa un armistizi e podee ciapaa fiaa. d agost, però, anca l'Austria la decidd de combatt, e i bataj tachenn ancamò.
Ij aleaa eren guidaa del Blücher per i prusiàn, del Schwarzenberg per ij austriach e del Bernadotte per i svedees. La campagna l'è cominciada cont la vitòria del Bònapart a Dresda contra ij austriach, ma poeu la gh'è stada una lunga seri de sconfitt per ij francees: a Kulm l'armada del general Vandamme l'è stada distruda, el Macdonald l'è staa sconfigiuu del Blücher a Ketzbach e el Ney del Bernadotte a Dennewitz. La tàtica leada de combatt cont ij omen de Napuleoon lasand perd el imperador la funziunava ben!
Decisiva l'è stada la bataja de Lipsia, durada trii dì, che l'è considerada la bataja pusee granda de tutt el period napuleonich: l'esercit francees l'è staa squasi distrugii e lìè staa on miracol de potee ritirass ancamò cont un quaidun. A quel punt duu leaa del Napuleoon, la Baviera e la Sasònia, i pasaven intra i sò nemiis, e l'esercit de la prima l'haa anca tacaa i francees che se ritiraven de l'altra part del Ren.
La campagna de Francia del 1814[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess pasaa per ij campagn disastroos del 1812 in Rusia e del 1813 in Alemània, el Napuleoon l'haa cometuu l'eror de minga acetaa la paas che i sò nemìs ghe proponeven, limitand la Francia aj sò confin naturali dij Alp e dèl Rèn.
Adess lù el se trovava cont l'esercit formaa de soldaa nuvej, contra ij ingles del Wellington e ij prusian che eran om de esperienza. El ghe s'era metuu contra giamoo de un quaj temp anca el sò maresciall Bernadotte, che l'era divegnii princip de Svèzia.
Nonustant tuttscoss el Napuleoon el toeva vitòrij a Brienne, La Rothiere, Champaubert, Montmiral, Chateau Thierry, Vauchamps, Montreau e Craonne, el maresciall Macdonald el vegniva però sconfitt a Bar-sur-Aube e ij maresciall Mortier e Marmont a La Fere-Champenoise.
Anca si l'era pusè debol l'è staa constrett a lanciaa l'atach contra el Blücher a Laon, in dove che l'è staa sconfigiuu. Subit dopu l'haa perduu ancamò contra el Schwarzenberg, austriach, a Arcis-sur-Aube. Mentra ch'el tornava a Paris per dagh ona mann al Marmont e al Mortier, questi chi s'eren giamoo arees.
El 31 de Marz Paris la vegniva ocupada, e in d'una setimana i sò maresciall el convinceven a abdicaa, cosa che l'è avegnida el 11 de avril.
L'ìsula d'Elba[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despoeu de la abdicazioun a Fontainebleau el Napouleoun l'è stad mandad a l'Ìsoula d'Elba, indoù che l'è rivad el 4 de maj del 1814.
L'ha poudud tegnir ouna scorta de mila òmegn, e l'ha counservad el tìtoul de emperadour (de l'Elba).
Al principi el Bonaparte el s'è empegnad a refourmar el gouern de l'ìsoula, ma bein prest l'ha coumençad a pensar a retournar a Parix indoù in sul tron l'era stad metud el Louïx XVIII.
El 26 de fevraer el Napouleoun el scapava de l'ìsoula d'Elba.
I cent dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Napuleoon, scapand de l'Elba e l'è sbarcaa visin a Cannes con 600 omen de la soa guardia, e el s'è subit rees cont che la Francia a l'era minga suddisfada del re Luis XVIII. A Grenoble el quint regiment l'era staa mandaa per restall, ma ij sò omen sont pasaa con't l'imperador.
Tucc i trupp inviaa contra de lù pasaven de la soa part, tant che se diis che lù l'abia inviaa un mesagg al Re che 'l diseva 'caar fradell, smett de mandamm altri omen, ghe ne hoo asee'.
El 19 del marz el Re el scapava e l dì dopu Napuleoon el formava el noeuf Govèrno. Dopu dù mees de quand che l'è rivaa in Francia el gh'aveva 280.000 omen al sò comand.
Contra de lù han cominciaa a movess el Duca de Wellington cont 110.000 omen e el prusian Blücher cont 120.000. Napuleoon l'haa rapidament invaduu el Belgi cont 125.000 omen per dividd i ingles e i prusian. El voreva tacaa prima i tudesgh, mandand el maresciall Ney conta ij ingles.
El 16 de giugn Napuleoon el tacava i prusian a Ligny, dandegh al Ney el ordin de avanzaa vers Quater Bras. A Ligny i francees han vinciuu, ma a Quatre Brass un grupètt de ingles l'è staa bon de fermaa el Ney finna a l'arriv dj rinforzi. El faat de mingia ciapaa la postazion l'è staa quèl che l'haa condizionaa la campagna.
El 18 Napuleoon el mandava un corp comandaa del Grouchy contra i prusiàn e l'haa tacaa el Wellington, ma quand che finalment el pareva riessii a sfondaa hiin rivaa la plu part dij prusian e la bataja la s'è decidida inscì. In del istess dì el Glouchy a Wavre el bateva solament un corp minor dj prusian.
Tornaa indree a Paris, el Davout l'haa domandaa al Bònapart de combat ancamò, del moment che in del istess temp un'alter esercit francees l'aveva scunfigiuu i austriach, ma l'imperador el se sentiva stracch e el 22 de giugn l'haa abdicaa anmò.
Sant'Èlena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de la sua bataja final a Waterloo, Napuleoon l'haa pasaa des setiman in sù la nav inglesa 'Northumberland'. La sua destinazion l'è stada Sant'Elena, una isulèta controlada dij ingles a pusee de 2000 km de la costa de l'Africa.
La cà in dove el doveva staa, ciamada 'Longwood', l'era non anmò finida quand l'imperador l'è arivaa, inscì l'è staa costrett a staa près de una familia inglesa, i 'Balcombes', in cà da lor.
El raport con el governadur de l'isula, Sir Hudson Lowe, l'era minga bon, e l'imperador el s'è lamentaa diversi volt del tratament ricevuu: el Bonapart el se lamentava de podee minga cavalcaa senza la scorta inglesa, e anca del fatt che el Governadur el ciamava 'General Bonapart' mentra che lù el voreva ves ciamaa 'Vossa Maistaa'.
Napuleoon el se lamentava anca de veggh minga roba de mangia suficient per lù e i sò acompagnadoor, ma in dej document de l'epoca el risulta che ij ingles ghe pasaven tucc i dì la belezza de 40 kg de carna, noeuf pulaster e dersett butej de vin!


text:
Coeur
El coeur (parnonziaa [ker] in Val Vigezz, Cent Vai e Mesolcina; [kɔːr] in del Novares e in certi band del Canton Tesin) l'è on orghen che gh'hann quasi tucc i animai.
L'è l'orghen central de l'aparaa circolatori, e l'è compagn d'ona pompa che l'è bona de fà ona pression inscì granda de permett la circolazion del sangh. Donca l'è vun di orghen pussee important de l'organismo.
Per la soa importanza, a l'è staa consideraa despess anca la cà di sentiment (despess in oposizion al cervell, la cà de la Reson), e la soa imagin stilizzada l'è vun di simboi pussee cognossuu de l'Amor.


text:
Taquín gregurian
El Taquín gregurian l'è el taquín uficial di püssee tant pais del mond. El ciapa el so nom da papa Gregori XIII, che el la intrudut del 1582, cun la bula papal Inter Gravissimas anunciaa da la sua residenza de Vila Mundragon (arent a Mont Purzi Caton). L'è una mudifica del taquín giülian, che l'era in vigur prima.
L'è un sistema basaa ins el suu, e donca ins el circul di stagion. L'ann l'è fat sü da 12 mes chi vann dai 28 a 31 dì, per un tutal di 365 o 366 dì. J'agn de 366 dì j'hinn ciamaa bisestil: un ann ogni quater l'è bisestil, cun una quaj ecezion.