text:
Tunnel stradal dal Son Gottard
Il Tunnel stradal dal Son Gottard è in tunnel stradal svizzer che traversa la muntogna dal Gottard. Il tunnel è il segund lung tunnel stradal dal mund suenter il Lærdalstunnelen en Norvegia ed è 17 kilometers lungs. Il portal dal nord è ad Caschanutta (tud. Göschenen) en il Chantun Uri ed il portal dal sid Airolo en il Chantun Tessin. Il tunnel fa part da l'autostrada A2 che maina da Basilea a Chiasso. Tar l'inauguraziun l'onn 1980 valeva il tunnel sco pli lung tunnel stradal dal mund.


c: text/html

text:
Beschreibung
Andreas Greve
Igl pitschen Baltisar
Surmiran
Uniun rumantscha da Surmeir, 1994, Bestellnummer 3-7277-0024-6
Baltisar è en mattatschet schi pitschen tgi pò passar sot igl vainter dalla sia tgora or. Baltisar è er en simgieder, en fantast. Cura tgi sies barba igl tarmetta an buteia per gottas per cuntschier la seiv, porta’l cordas da glischiva. U umbrellas. U ansomma navot. Ma Baltisar n’è betg schi nurant scu chegl tgi para, na, cun la sia fantascheia contanscha’l alla fegn daple tgi chegl tgi tots vevan cartia!
Translaziun surmirana: Reto Capeder
Ähnliche Beiträge

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per ils iniziants duai uschia vegnir augmentada la valur da la lavur. Ils adversaris teman il collaps dal sistem social e dapli immigraziun.
L'iniziativa na prescriva betg, quant che mintga persuna duai survegnir. Ils iniziants pledant dentant da 2'500 francs il mais per ina persuna creschida e 625 francs per mintg'uffant.
Anna Serarda Campell ed Adrian Camartin ha ramassà ils arguments ils pli chapitals per e cunter l'iniziativa, davart la quala nus decidain ils 5 da zercladur 2016 a l'urna.
RR actualitad 17:00


text:
Ils davos onns ha Corina Dietsch lavurà sco policista tar la Polizia chantunala. Questa lavur haja plaschì ad ella, ma insatge mancava ad ella.
Sco ella di da sasezza haja ella in sindrom da gidar: «Jau sai che schubregiar lieus nua ch’igl ha dà mortoris n’è betg ina lavur che tuts pon far, e cun quai ch'jau sai che jau pos ir enturn bain cun talas situaziuns, crai jau d’esser la dretga persuna per ina tala lavur». Ella spera da pudair gidar blera glieud cun sia nova purschida. Sin giavisch schubregia ella era abitaziuns che vegnivan abitadas da uschenumnads «messies». Quai è glieud che lascha enavos in grond dischurden en l’abitaziun.
Pauca concurrenza
Cun quai ch’i dat en Svizra mo paucas firmas che schubregian lieus da delicts, spera ella da survegnir avunda lavur ch’i basta per viver.
Ses radius da lavur n’è betg restrenschì mo sin il Grischun Central, ella po vegnir clamada er per lavurs en direcziun Son Gagl e vers il Tessin. Corina Dietsch spera da survegnir almain dus enfin trais cas al mais.
RR actualitad 08:00


text:
Che l’Opera San Murezzan mussa anc ina giada la medema opera sco l’onn passà ha tenor il directur Martin Grossmann pliras raschuns. Per l’ina hajan ins mussà l’ovra «Bianca e Fernando» il 2016 gia il cumenzament da zercladur e cun quai memia baud per blers fans da l’opera. Per l’autra saja quai en sasez tut normal, ch’ins repeta en chasas d’opera pliras stagiuns in’ovra.
Spargnà la mesadad dal budget
Cun represchentar dus onns en fila la medema opera ha l’organisaziun pudì reducir il budget per la mesadad dals custs sin 300’000 francs. La vestgadira, ina gronda part da las culissas ed ils requisits hajan ins pudì duvrar da las represchentaziuns en il Maloja Palace il 2016.
Las adattaziuns per mussar l’opera da Vincenzo Bellini en la sala da l’Hotel Reine Victoria a San Murezzan sajan stadas minimalas.
Surpraisa negativa da Cuira
Cun quai ch’i sa tracta d’ina repetiziun d’ina occurrenza cultura, ha il Chantun Grischun decis da far permez sia contribuziun a favur da l’Opera San Murezzan. Uschia è resultada per l’organisaziun ina fora finanziala da radund 40’000 francs.
Jau sun fitg dischillus da l’agir da la regenza grischuna.
La fora emprova la societad uss da serrar cun contribuziuns da la singulas vischnancas en l'Engiadin’Ota e cun donaziuns da fauturs.
Dischillus è il directur er dal fatg, che la regenza ha stritgà la mesadad da la contribuziun malgrà che la Kammerphilharmonie Grischun furma l’orchester da l’opera a San Murezzan e betg ina furmaziun da l’ester che fiss bler pli bunmartgada.
Vendì gia 80 % dals bigliets
Che la repetiziun da l’opera «Bianca e Fernando» è stada la tscherna gista, conferman las cifras da vendita per las trais represchentaziuns a San Murezzan. La gronda part dals bigliets per la sonda a la dumengia sajan gia davent, uschè Martin Grossmann. Tant per la sonda sco er per la dumengia dettia dentant anc plazzas libras.
RR actualitad 07:00


text:
Zea mays
El Zea mays, ciamàt apò màis, (en bresà: furmintù o mèlga; in bergamàsch: melgòt; en Lumbard ucidental: carlòn, carlun, melga, mergun, marigon, melgun o granon) l'è 'na piànta tropicàla anöàla de la famìa botànica de le Poaceae. Segónt le statìstiche de la FAO, agiurnàde al dezèmber del 2006 el furmintù l'è 'l cereàl piö cultiàt endèl mónt con de piö de setsènt miliù de tonelàde pruducìde. Se 'l dopèra per fà la fàrina per fà la polènta, ma se pöl maià apò a 'l grà 'ntréch dòpo ìl buìt o strinàt söl föch. El furmintù l'è apò 'n grant importànte per l'alimentasiù de le bès•ce de aleamènt.
Chèsto cereàl, uriginàre de l'Amèrica centràla e meridiunàla, el reprezentàa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù de l'Amèrica prim che riàes i Europèi.
DescrisiùModifega
El furmintù l'è 'na piànta erbàcea anöàla de grandèsa variàbil (de 40 ghèi enfìna a 5 méter, de sòlet 'ntrà 1 e 3 méter per le varietà cultiàde piö de spès).
El gamp (ciamàt apò col nòm popolàr de melgàs) l'è ünich, bèl gròs e pié, lignificàt e furmàt de divèsrsi internòdi de 'na vintìna de centìmetri. De ògna gróp vé fò 'na fòia, giöna de 'na bànda del gamp e giöna de l'ótra. Le fòie i è de fùrma tìpica per le poaceae, ma de dimensiù bèla grànda (enfìna a dés ghèi de larghèsa e 'n méter de longhèsa), le g'ha 'na guàina che la 'nciùrcia sö 'l gamp e 'n lèmbo bislónch a fùrma de nìstola co le nervadüre paraléle. A la bàze del lèmbo gh'è la ligula, àlta 'n quach milìmetri.
I fiùr, 'n ótra caraterìstica che la diferènsia 'l furmintù de le ótre poaceae, i è unisesuài e reünìcc en enfiurescènse mas•cc e fèmine, fàde de spighète de du fiùr.
I fiùr fèmina i è ragrüpàcc en spìghe 'nserìde a la sèa de le fòie de la metà del gamp (chèle piö grànde). L'as de la spìga, la pórta de 10 a 20 file de fiùr fèmina. Apéna giü dei fiùr per ògna spighèta l'è fèrtil. Töt entùren gh'è de le fòie mudificàde, le spàte, che quan che 'l canù (la panòcia) la vé a madürà, le se sèca. Sö la pónta le spàte le làsa spuntà fò le stigmate (la bàrba dei canù). 'Na panòcia (tecnicamènt sarès piö giöst ciamàla spìga) quan che l'è madüra, la pöl portà presapóch 500 grà, àle ólte la pöl rià apò a mìla. En gamp el pöl pórta de sòlet tré o quàter canù, ma de sòlit apéna giü 'l rìa a svilüpàs del töt.
I fiùr mas•cc i è ragrupàcc endèna panòcia terminàla che la compàr dòpo de l'öltema fòia. Chèsta panòcia (tecnicamènte chèsta l'è pròpe 'na panòcia adilbù) l'è furmàda de spighète che pórta du fiùr a tré stam ognöna.
ClasificasiùModifega
El nòm scentìfich de la spéce l'è Zea mays subsp. mays. La denominasiù binomiàla l'è stada atribüìda de Linèo endèl 1753, che 'l g'ha creàt en zèner nöf per chèsta piànta, diferènta mìa de póch de le ótre graminàceo cunusìde alùra. El nòm del zèner, Zea, el vé d'en nòm grech antich, zeia, che l'indicàa endèla antichità 'na sórt de cereàl, fórse la spèlta[1].
La aparté a la famìa de le Poaceae e a la sotafamìa de le Panicoideae (compagn del sòrgo e de la càna del söcher e a diferènsa dei óter cereài, formét, ris, órs, ségale, ecc., che 'nvéce i è de la sotafamìa de le Pooideae).
La clasificasiù modèrna de chèsta spéce e de chèle 'mparentàde piö strète l'è 'l rezültàt dei stude de Doebley e Iltis püblicàcc endèl 1980. Segónt chèsta clasificasiù el furmintù l'è 'nserìt endèla tribù de le Maydeae (àle ólte en chèla de le Andropogoneae).
Urìgin e distribusiùModifega
L'urìgin botànica del furmintù, piànta che 'ndèla fùrma che se conós al dé d'encö la ezìste mìa al stat salvàdech, l'è stàda per en bèl pó l'ogèt de discusiù e controvèrsie.
Gh'è stat avansàt divèrse teorìe per spiegàn l'urìgin endèla Mesoamèrica (Amèrica centràl), ma dò scöle [2] i è amò dré a afrontàs:
- chèla del màis salvàdech, che l'izistìa prìma che riàes l'òm, sustignìda de Paul Christoph Mangelsdorf ;
- chèla del teosìnto antenàt del màis, sustignìda de George Wells Beadle.
Adògnimòdo, en grant nömer de pröe utignìde de la biologìe molecolàr le tènt a confermà al dé d'encö la teorìa segónt la quàla el teosìnto l'è l'antenàt del furmintù cultiàt.
Le diferènse morfològiche 'ntrà 'l furmintù e 'l teosìnto l'è determinàt d'en nömer sorprendentemènte picinì de géni. A 'ncruzà piànte cultiàde de furmintù e piànte de teosìnto salvàdech s'è dimustràt que le diferènse morfològiche principài 'ntrà chèste dò piànte i è cudificàde endèi géni de dés zòne pesène del genòma.
La demestegasiù del furmintù per mès de la selesiù de le piànte del teosìnto la sarès cuminciàda nöf mìla agn fà endèla piàna del fiöm Balsas, endèl Mèsico sud-ocidentàl.
Stória del furmintùModifega
Quan che i europèi i g'ha scuprìt l'Amèrica, el furmintù l'ìa zabèlia cultiàt del nòrt al sud del continènt de le rìe del San Lorèns (Canada) a chèle del Rio de la Plata (Argentina). El furmintù l'è stat vést per la prìma ólta de Cristòforo Colómbo 'ndèl 1492 a Cuba[3]. Fernando Magelàno el l'ìa troàt endèl 1520 a Rio de Janeiro e Jacques Cartier el riportàa 'ndèl 1535 che Hochelaga, (dòpo deentàda Montréal) la se troàa 'n mès ai ciós de furmintù.
I pòpoi de la Amèrica centràla (Olméchi, Maya, Astéchi), i dipindìa del furmintù per la sò alimentasiù. Apò a sèrte Indiàni de l'Amèrica del nòrt i la cunusìa: i è stacc lur a 'nventà le culumbìne (pop-corn).
La prìma 'ntrudusiù del furmintù 'n Euròpa l'è stàda òpera de Cristòforo Colómbo quan che l'è riàt del sò prim (1493) o segónt viàs (1496) segónt la sò testemognànsa [4].
Del sud de la Spàgna, el s'è difundìt en töte le regiù de l'Euròpa meridiunàla che gh'ìa 'l clìma calt e ömet asé. suffisamment chaud et humide, en Portogàl (1515), endèi Paés Basch (1576), en Galìsia, endèla Fràcia sud-ocidentàla, 'ndèla Bresse (1612), en Frànca Contèa alùra posedimèncc spagnöi, e 'ndóe l'ìa ciamàt « blé d'Espagne » (formét de Spàgna). Endèle Venésie l'è riàt endèl 1554, e dòpo 'l s'è difundìt en töta la Pianüra Padàna.
La fürtüna del màis l'ìa duzìda al fat che l'è fàcil de cultià e al rendimènt en bèl tòch piö alt de chèl del formét o dei cereài segondàre che 'l g'ha sustitüìt, come 'l mèi e 'l sòrgo,
BibliografìaModifega
- Le maïs ou blé de Turquie apprécié sous tous ses rapports, mémoire couronné le 25 août 1784 par l’Académie royale des sciences, belles-lettres et arts de Bordeaux, Antoine-Augustin Parmentier, nouvelle édition, revue et corrigée. Paris, Impr. impériale, 1812.
- Histoire naturelle, agricole et économique du maïs, Matthieu Bonafous, Paris, Mme Huzard, 1836.
- Les plantes cultivées et l’homme, J.R. Harlan (traduction de J. Béliard et B. Fraleigh), éd. ACCT/CILF/PUF, 1987.
- L’homme et les plantes cultivées, AG. Baudricourt, L. Hédin, éd. A.M. Métailié, 1988.
- Fabuleux maïs, histoire et avenir d’une plante, J.P. Gay, éd. AGPM, 1984.
- Maïs, mythe et réalité, J.P. Gay, éd. Atlantica, 1999, ISBN 2-84394-128-8.
- Histoires de maïs, d’une divinité amérindienne à ses avatars transgéniques, Maryse Carraretto, CTHS, 2005, ISBN 2-7355-0577-4.
- Le maïs dans la nutrition humaine, FAO, 1993.
- Le maïs, coll. Le technicien d’agriculture tropicale, Guy Rouanet, éd. Maisonneuve et Larose / ACCT, 1984.
- Le maïs et la biodiversité - Les effets du maïs transgénique au Mexique, rapport de la Commission de coopération environnementale, 2004.
- Écophysiologie du maïs, Philippe Girardin, éd. AGPM, Montardon, 1999, ISBN 2-900 189-41-1.
- Le maïs et ses industries, éd. Association générale des producteurs de maïs, Montardon, 1994.
Colegamèncc estèrniModifega
- Nòm scentìfich e popolàr del furmintù
- La culture du maïs en photos sur le site du GAEC des Bouillères
- (EN) MaizeGDB, base de données de la génétique et de la génomique du maïs
- (EN) Photos de labirynthes de maïs
- La pelàgra, càuze e epidemiologìa söl sit de la FAO.
- (en fransés) 8000 agn de stória del furmintù
- Pino Pagani, Prufüm ad mélga e ad pulénta
RiferimènccModifega
- ↑ L’origine des plantes cultivées, Alphonse de Candolle, Librairie Germer Baillière et Cie, Paris, 1883.
- ↑ Maïs, mythes et réalités, JP Gay, page 116.
- ↑ (EN)[http://www.swsbm.com/Ephemera/Sturtevants_Edible_Plants.pdf
- ↑ Lètere al rè de Spàgna de Cristòforo Colómbo al rièntro del sò tèrs viàs endèle Indie ucidentàle, mensiunàt de JP Gay en Maïs, mythes et réalité.


text:
Stefan Küng da la Turgovia ha gudagnà a moda suverana la cursa cunter l'ura, sur ina distanza da 25,6 kilometers. En media è el charrà passa 50 km/h. Ed uschia ha el distanzià il Franzos Rémi Cavagna per 17 secundas, e Victor Campenaerts per 21 secundas.
L'onn passà era Stefan Küng daventà quart en la cursa cunter l'ura tar ils campiunadis europeics, ed aveva manchentà mo per paucs tschientavels la medaglia da bronz.
Segund plaz per Stefan Bissegger
Stefan Bissegger ha gudagnà argient dals campiunadis europeics dals U23 a Plouay en la Frantscha. En la cursa cunter l'ura è mo il Norvegiais Andreas Leknessund stà pli svelt ch'il cicilist da la Turgovia.
En la medema categoria era Bissegger gia vegnì avant in onn terz en la cursa cunter l'ura e segund en la cursa da velo sin via.
Reusser va per Bronz
Tar las dunnas ha Marlen Reusser fatg bronz en la cursacunter l'ura sur 25,6 kilometers. Per la Bernaisa èsi la pli gronda victoria enfin uss.


text:
Lituania
La Lituania a l'è un paes de l'Europa nord-oriental, bagnad del Mar Balteg cont 100 km de linia de costa. La confina cont la Polonia e la Russia (exclav de Kaliningrad) a sudovest, cont la Bielorussia a sudest e cont la Letonia a Nord.
Territori, clima e vejetazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol so territori l'è squas tut pianura e i uneg muvimeent in representads de un quai montexell moreneg ind la zona sud oriental e nord ocidental ; ind el territori lituan se cunta plussee de 3.000 lag. I fium principai a inn ol Nemunas e ol so afluent Neris.
In su la costa baltega la se trœva una laguna, qe la se slunga in vers infina a tocar la citaa de Kaliningrad.
Ol clima l'è intermedi intra quei temperads oceaneg de l'Europa de l'ovest e quei plussee continentai de l'est ; mediament se g'ha dei invern plutost freids, un poo plussee dolç in su la costa (jenar : Kaunas -6 °C, Klaipeda -3 °C) e istad fresqe, squas istess in su tut ol territori (16-17 °C). I precipitazion a vann intra un massim de 700 mm in su la costa e minim de men de 500 mm ind i zone plussee de dent.
De conseguenza, la vejetazion l'è prevalentement forestal, anca se a'l dí d'incœ la quata domà ol 28% de la superfix total ; ol rest l'è stait regalad a l'agricoltura. L'ambient l'è, de tut i maner, plutost ben tegnud ; i uneg preocupazion per i ambientalista a vegnen dei centrai nuclear, jeneralment ereditade del passad sovieteg (in particolar quella de Ignalina).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I prim abitants de la Lituania inn staits i Balti, infin del I milleni prima de Crist ; a partir del secol XIII ol territori l'è diventad un granducad ereditari.
Ind el secol XIV, cont un matrimoni, l'è començada l'union cunt la Polonia, qe la rivarà infina a la fin del '700. Ind el 1795 la Lituania la passa dent ind la Russia.
Ind el 1918, ocupada dei todesc, la se deciara indipendenta ; la so indipendenza la narà inanz infin a'l 1940 quand, insema cont tut i paes del Balteg, l'è incorporada ind l'Union Sovietega. Del 1941 a'l 1944 g'è la guerra cont i todesc nazista, qe ge mazzen 200.000 juder.
Ind el 1990 ol parlament al deciara l'indipendenza, recognossuda però domà l'ann qe vegn ; la Lituania l'è naita inanz in su la strada de la democrazia, infin a entrar (1/5/2004) ind la NATO e ind l'Union Europea.
Popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La popolazion lituana l'è costituida per incirca ol 85% de lituan etneg, qe parla la lengua lituana, vuna dei dü lengov anc'mò vive de la fameia indoeuropea baltega. 'Sta percentual insí volta la vegn del fait qe, anca sota ol domini sovieteg, la Lituania l'è semper staita una republega tradizionalista, poc industrializada e qe l'è staita per quest miga invasa dei russ.
I russ a cunten per ol 6% complessiv, prevalentement ind i citaa grande e cont una curiositaa : a inn ol 55% ind la citaa de Visaginas.
I polones a inn incirca ol 6,5%, concentrads ind i rejon del sudest.
Ol moviment natural de la popolazion l'è, dei prim agn '90, in negativ ; la popolazion urbana l'è oramai ol 70% del total, per la plupart dent ind i citaa plussee grosse (Vilnius, Kaunas, Klaipeda, Panevėžys, Šiauliai).
Te i qí i nom del Paes ind i lengov miga ofiçai.
- Polones : Litwa, Republika Litewska
- Samojizian : Lietova (ol Samugitan l'è un dialet del Lituan)
- Russ : Litva, Litovskaja Respublika (ЛиTBa, ЛиToBckaя Pecпyблиka)
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Lituania, comè tuts i paes de l'ex Union Sovietega, g'hann havud de afrontar ol passaj de l'economia socialista del period sovieteg e quella del liber mercad de dop l'indipendenza ; qell passaj qí l'ha portad dei gross problema (inflazion, crodada del PIL), ma ol process de liberalizazion de l'economia al s'è mai fermad.
Infin a'l 1945 la Lituania l'era un paes q'al scampava de agricoltura e allevament ; a'l dí d'incœ domà ol 7% del PIL al vegn de lí.
I colture inn quei carateristege dei paes nordeg : forment, biedrava, lin, pom de terra, orj ; i bestie plussee allevade a inn porcei e vaqe.
De notar la pesca (merluz).
L'industria l'è prategament nassuda dop ol 1945, cont i sovieteg, qe g'hann metud in pee stabiliments metallurjeg, qimeg, mecaneg. La strutura industrial l'è restada un poo ferma del period sovieteg, e insí qe la Lituania l'è miga bona de competer cont i industrie ocidentai ; una bella part del so trafeg comerçal al va de conseguenza anc'mò in vers la Russia, comè ind el period sovieteg.
Ol setor terziari l'è dree a desvilupar-s : l'è important ol port de Klaipeda, cont la so zona economega libera.
Article by Rubén Berríos Martínez, THE WASHINGTON POST, Washington, D.C., May 23, 1990 / 05-23-1990
Organizazion politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Lituania (nom ofiçal : Lietuvos Respublika) a l'è una republega.
Ol president a l'è ol Gitanas Nausėda (del 2019).
Ol Prim Ministr a l'è ol Ingrida Šimonytė (del 2020).


text:
Chastognas e maruns èn associads cun atun ed enviern. Ils dis che vegnan pli curts, vents pli crivs suflan per vias e giassas stgarsamain illuminadas...
Lura èsi in plaschair, magari er nostalgic, da chattar puspè quella chasetta ord lain cun chaminet che derasa chalur e buna odur. Uschia appreziain e giudain nus il pli savens ils maruns che stgaudan mauns ed anim.
Fitg enconuschenta, gea bunamain legendara, è la figura dal vendider da maruns talian, interpretada dal cabarettist Zarli Carigiet.
Cun tschertgar en l’archiv dad RTR avain nus scuvert differentas contribuziuns davart quest fritg mediterran ch'è bain da chasa er en il Grischun. Sper la Bregaglia chatt’ins el perfin en tscherts lieus da la Vallada dal Rain.
Cumenzai ad emprender dapli davart quest fritg, sias variantas e cunzunt las formidablas qualitads nutritivas.
La chastogna è in fritg fitg saun e nutritiv. Perquai è ella stada durant tschientaners in nutriment essenzial, cunzunt per la glieud povra. Spaisas cun chastognas èn er entradas en tradiziuns ed usits. Ed anc ozendi permetta ella ina gronda creativitad culinarica.
En noss archiv avain nus chattà per Vus in pèr spezialitads, inventadas e creadas en Val Bregaglia.
Encunter la fom...
e per il spir gust...
Betg dad emblidar èsi che las selvas dals impressiunants chastagners marcheschan ina cuntrada e ses abitants. E la racolta da las chastognas era pli baud in eveniment impurtant che ha laschà enavos regurdientschas.
Peider Ratti, anteriur inspectur chantunal da chatscha e pestga, creschì si tranter la Bregaglia e l’Engiadina, ha raquintà l’onn 2005 da sias regurdientschas e la fascinaziun ch’el senta per ils chastagners.
RR actualitad 11:00


text:
La mort da las Punts muntava ina pussaivladad pli pauc da publitgar texts. L’interess dals abunents da leger texts giuvens ed actuals era dentant anc adina avant maun, uschia che l’isch era averts per in project nov. Cun las «vuschs giuvnas» ha la GiuRu, la Giuventetgna Rumantscha, elavurà ensemen cun La Quotidiana in concept per promover il scriver da la giuventetgna e per porscher texts ed artitgels interessants per giuven e vegl.
2014 han ins lura lantschà ina plattafurma per la giuventetgna per esser creativa e cumparter lur opiniuns. Adina l’emprim venderdì dal mais cumpara perquai ina pagina cun texts, poesias, fotografias, dissegns u caricaturas. Emprima redactura è vegnida ina suprastanta da la GiuRu – Flavia Hobi. D'alura ennà ha la GiuRu redacziunà il cuntegn da las «vuschs giuvnas».
2018 è Naomi Arpagaus vegnida elegida sco successura da Flavia Hobi, che aveva manà quatter onns la redacziun da las «vuschs giuvnas».
Enfin oz avain nus savì emplenir 60 paginas en La Quotidiana cun vargia 300 contribuziuns da prest 80 giuvenils.
Nus ans legrain da savair preschentar quests artitgels anc ina giada a chaschun dal giubileum da 100 onns Lia Rumantscha en furma da revista.
Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn gia en la romania submersa, vul dir en la Valragn songagliaisa per gronda part rumantschs. Ma discurrì vegn qua dapli blers onns be pli tudestg-svizzer. Sulet tschertas expressiuns sco «viva», «l'ora» u «gletsch» èn sa mantenids en il dialect – era tranter la giuventetgna. Per far attent nua che il territori rumantsch dad ozendi cumenza ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) lantschà cun in'acziun da guerriglia durant ina not d’inviern 2014 ina champagna cun tatgaders pincs cun scrit sisur «Per Rumantsch?» e tatgà quests sin tut las tablas inscrittas be per tudestg in territori rumantsch o biling. L'acziun ha provocà e chaschunà undas in las medias grischunas
In onn davo l'acziun ha la GiuRu ensemen cun la Lia Rumantscha calmà la situaziun cun tatgaders verds ed il text «Nus discurrin Rumantsch». L'idea era qua che ins vesa uschè tgi che discurra rumantsch in las fatschentas ed in il mund public per che il rumantsch vegn betg stgatschà in il sectur famigliar. Rumantsch è la clav a las autras linguas latinas ma era in avantatg economic grazia a sia exclusivitad ed atgnadad. Giasts e hosps vegnan gugent in il Grischun triling a far vacanzas ed ad emprender rumantsch. Las fatschentas rumantschas che han fat part da la champagna "Nus discurrin Rumantsch" han la GiuRu e la Lia Rumantscha publitgà 2015 ina charta cun tut las fatschentas cun tablas ed inscripziuns rumantschas in il Grischun. Ma a la pagina perrumantsch.ch mancava en sasez anc ina funcziun, uschè cha fitg paucs han frequentà questa pagina.
Trais onns pli tard cumenza la terza e finala fasa che collia ussa las fatschentas cun latabla.ch, ina pagina cun pli blers utilisaders fundada 2016 da Corina Gustin. La mira è da dar ina funcziun a questa charta. Ins po numnadamain na be sulet guardar nua che tipics products rumantschs vegnan offrids, mabain da nov direct era cumprar 1 fin 3 products da las fatschentas che sa participeschan. La Tabla naira è uss era maisa da far martgà. Tgi che sa rumantsch profitescha dad ina pli vasta clientella cun furnir in product tipic per il Grischun triling, suvenirs da vacanzas per turists u regals ad amis dal rumantsch. Bun divertiment da scrollar atras las differentas categorias da products ma era da tschertgar butias in vischinanza cun agid da la charta. Bun divertiment cun questa nova purschida, interessads pon gugent inscriver agens products cun il formular. Tatgaders as po gugent empustar tar la GiuRu, ma era critica, cunzunt constructiva, u cumpliments retschaiva la GiuRu adina gugent.
Bun divertiment!
Uolf Candrian,
president da la GiuRu
--
www.giuru.ch
giuru@giuru.ch


text:
famiglias d'immigrants na vegnan betg pli separadas en ils Stadis Unids. Cun in decret provisoric ha il president american Donald Trump mess ina fin a la pratica da separar immigrants illegals da lur uffants – quai sut squitsch er or da las ritschas dals republicans.
El haja suttascrit ina regulaziun che duaja silsuenter vegnir remplazzada tras ina lescha, ha ditg Trump a Washington. Pervi da la politica da nulla toleranza da la regenza americana valevan tuttas persunas che vegnivan illegal en ils Stadis Unids sco criminals. Perquai ch’ins na dastgava betg metter en praschun ils uffants ensemen cun ils geniturs, vegnivan las famiglias separadas.
Tenor indicaziuns da la regenza sajan tranter ils 5 da matg ed ils 9 da zercladur passa 2’300 uffants vegnids separads da lur geniturs. Questa pratica è vegnida crititgada internaziunalmain cun vehemenza.
RR novitads 06:00


text:
Ciexa Ortodossa
La Ciexa Ortodossa l'è una dei tre principai denominazion del cristianesim, la segonda per numer de fedei (plu o manc 250 milion) dop de qella catolega. L'è formada de la comunion dei ciexe autocefale, governade (d'ordinare) de l'assemblea dei so vescov, ciamada Sant Sinod. La g'è miga una autoritaa centrala, compagna del Papa ind la ciexa catolega; inscambe, ol Patriarc de Costantinopoli l'è recognossid come primus inter pares. La s'è separada in manera definitiva de la Ciexa Catolega despò del Scisma del 1054.


text:
A partir dal 2016 survegn la cumissiun federala dal parc naziunal anc quatter ulteriurs novs commembers. Sco represchentant dal chantun è vegnì elegì Armon Vital da Sent. Nova represchentanta da las vischnancas dal parc daventa Jnes Barblan da S-chanf.
Ulteriur èn vegnids elegids dus represchentants da Pro Natura en il cussegl da fundaziun.
Il giurist da 64 onns, Franz-Sepp Stulz, da Tafers en il chantun Friburg è stà engaschà enfin la pensiun tar l’Uffizi federal d’ambient, durant blers onns sco manader da la partiziun natira e cuntrada. Dapi il 2008 è Stulz commember da la cumissiun federala dal parc naziunal. Il 2012 è el vegnì onurà per sia ovra da vita cun il premi d’ambient da la fundaziun svizra d’ambient.
RR novitads 10.00


text:
Luigi Di Maio
El Luigi Di Maio (Avellino, 6 de luj del 1986) l'è on politegh italian, deputaa de la XVII e XVIII Legisladura de la Republega Italiana cont el Moviment 5 Stell.
L'è staa vicepresident de la Camera dei deputati in la XVII legislatura, el pussee giovin in la storia de la Republega a vessel.
A l'è staa scernuu in di primari del 2017 'me candidaa del Moviment a la carica de President del Consili, de che 'l reppresenta el capo politegh.
El 1 de giugn del 2018 el giura 'me minister del lavorà e del desvilupp econòmich del Governo Conte I. El 5 de settember del 2019 el giura 'me minister di affar forest in del Governo Conte II, roeul confermaa in del governo Draghi.


text:
Il november èn 1'573 persunas stadas senza lavur en il chantun. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 1,4%. En cumparaziun cun l'october è il dumber creschì per 151.
Plinavant datti 959 persunas senza lavur, ch'èn dentant er betg sin la tschertga dad ina plazza. Tar quellas tutgan tranter auter persunas ch'èn vid ina scolaziun supplementara.
Dapli umens che dunnas
Dals 1'573 dischoccupads èn 707 dunnas e 866 umens. Il pli aut dumber da persunas senza lavur è vegnì registrà tar l'hotellaria (692), suandà da l'industria da construcziun (175), il sectur da la sanadad (80) e tar il commerzi en detagl (71).
En l'entira Svizra è il dumber da dischoccupads creschì da 101'684 sin 106'330. La quota da dischoccupads è tar 2,3%. Plinavant èn radund 76'000 persunas vegnidas registradas ch'èn betg a la tschertga.
RTR novitads 08:30


text:
Tar in grev accident sin il Pass dal Flüela è ina persuna morta.
In’ulteriura persuna è vegnida blessada grevamain. Quai ha in pledader da la Polizia chantunala grischuna ditg sin dumonda dad RTR.
Il töffist da 61 onns charrava cun ina socia da Tavau en direcziun Susch. Curt avant l’ospizi dal pass, da la vart da Tavau, è el collidà cun ina rulotta. Sinaquai è l’auto vegnì giud via e cupitgà giu d’ina costa stippa. Las persunas en l'auto n'èn betg vegnidas blessadas. Ins ha transportà ellas en l'ospital da Tavau per controlla. La socia è vegnida blessada mezgrev, ella è vegnida sgulada cun la Rega en l'Ospital chantunal a Cuira. Il töffist è mort anc sin il plaz d'accident.
La via sur il Pass dal Flüela è stada serrada durant pliras uras. Ussa è ella puspè averta.


text:
Turìngia
La Turìngia (Thüringen in tedésc, a s lèś /'tyʀɪɲgən/) l'è na regiòṅ dla Germàgna ch'la s cata in dal sèntar dal paéś. Cun na superfìsi 'd 16.172,50 km² e dagnóra dū migliòṅ e dū 'd abitànt 'l è òṅ di Bundesländer più pìcui. L'è cgnusùda cuma 'l “cōr vérd dla Germàgna”.
La cunfìna cun la Sasògna Basa e la Sasògna-Anhalt a nòrd, la Sasògna a èst, la Bavéra a sud e l'Àsia a òvest. Al sò sità più impurtànti i èṅ Erfurt, la sò capitàl ch'la mùcia sù 205.000 abitànt, Jéna (105.000), Gèra (99.000) e Weimar (65.000). A sud-òvest la gh'à na cadéna 'd muntàgni ciamàdi Sélva Turìngia, a nòrd-òvest na part dla cadéna di mònt Harz méntar la part a èst l'è tuta na piàna a part un pès culinàr.
In dla regiòṅ dl'èx DDR a gh'è dal fàbrichi dla Opel, dla Bosch e dla Carl Zeiss.
La Turìngia l'è divìśa in darsèt sircundàri (Landkreis) e siē sità extra-sircundàri. Al sò prim minìstar, da 'l 2014, 'l è Bodo Ramelow dla sinìstra radicàla (Linke).
Persunàg famóś dla Turìngia i èṅ al cumpuśidōr Johann Sebastian Bach e 'l filòśuf ecunumìsta Max Weber.


text:
Da temps ch'ils turists vegnivan en rotschas en il Grischun
Las pernottaziuns sa reduceschan – ils osps na vegnan betg pli. Quai è il tenor en il Grischun dapi in temp. Che quai n’è betg stà adina uschia, mussan ils documents che nus avain chattà en las profunditads da l’archiv. Ils 12 d’avrigl 1980 fa il Telesguard ina bilantscha dal traffic da Pasca e da las frequenzas en ils territoris da skis.
Ed er il 1983 era la situaziun dal turissem para meglra che oz. Abstrahà da las colonnas d’autos – pudessan ils turistichers grischuns mo litgar la detta oz, sch’els avessan las relaziuns sco quellas che vegnan menziunadas en il Teslesguard dals 09-04-1983. Era da gliez temp na laschavan ils turists betg sa starmentar dal ferm franc svizzer.


text:
Tar l'accident datiers da la metropola da Milaun èn almain quatter persunas mortas e 10 persunas vegnidas blessadas fermamain. Ulteriuras 90 persunas vegnian tractadas en ospitals a Milaun. Ellas sajan vegnidas transportadas en ospitals en la regiun. Indicaziuns uffizialas na datti anc betg.
Il tren regiunal è svià la gievgia a bun'ura ord raschuns anc betg enconuschentas. En tut èn quatter chars siglids ord ils binaris. Il tren era sin via da Cremona a Milaun. Quai rapporta l’agentura da novitads taliana ANSA. Ella sa referescha ad indicaziuns da forzas da salvament.
RR novitads 10:00


text:
Survegnir in gea dal pievel
La proposta da dar enavos la fatschenta, ha il commember dal cussegl Armin Berther fatg. La finamira saja da survegnir in gea dal pievel. El n'ha betg chapì ch’i duess esser uschè cumplitgà da midar in pèr chaussas. Era auters commembers dal cussegl han fatg valair ch’il project na saja betg madir. Ins ha era crititgà che l’architect ha preschentà venderdi saira intginas midadas.
Il president da la cumissiun dal Center da sport, Clemens Berther, ha ditg ch’i saja in bun project cun in bun futur per la vischnanca da Mustér. Els na possian betg metter tut sin il chau e planisar ad infinit – quai custass.
Il president da vischnanca, Robert Cajacob, ha fatg attent ch’ins haja lavurà in onn vid quest project. Ins na duess betg discutar da piculezzas. I saja stà in lung process, ed il cussegl n'haja betg da far oz cumissiun.
Il gerà Iso Mazzetta è sa dumandà, pertge che quai n'haja betg dà pli baud reacziuns, cura ch’ins haja preschentà il project.
Uss ston cumissiun e l’architect far intginas midadas sco per exempel stritgar la halla da squash ubain integrar in plaz da gieus indoor. Els ston era ponderar, tge far cun il project da pumptrack (in traject per ir cun velo da muntogna) e sch’ins pudess dar tennis en la halla polivalenta.
Lunga istorgia
Ils onns 70 ha la vischnanca da Mustér inizià il Center da sport e cultura. Il fanadur 1978 ha il pievel da Mustér concedì in credit da 2,2 milliuns francs per ina halla polivalenta. Per simplifitgar la finanziaziun ha la vischnanca decidì da construir ils stabiliments da la protecziun civila. Il pievel ha approvà il matg 1979 il credit da 700’000 francs persuenter. En cas d’urgenza pudessan quests locals dar suttetg a 450 persunas. Dapi onns po il CSC profitar da quests locals per dar suttetg a camps, quai che generescha entradas bainvegnidas.
1993 ha il pievel approvà in credit da 5 milliuns francs per sanar e cumplettar il center. Ins ha construì la plazza da ballape cun la cuvrida artifiziala, la Sala Fontauna cun il vial da currer sin quella ed il post da commando per la protecziun civila. Ils onns passads han ins adina puspè stuì sanar e renovar parts dal center, tranter sanar il palantschieu da la halla polivalenta ed il palantschieu da la halla da tennis, sanar duschas e gardarobas, ils stabiliments en il liber (plazza da ballape e plazza da glatsch), sanar las fatschadas nord e vest sco era remplazzar il mobigliar da la halla polivalenta.
Tranter 2014 e 2017 èn plirs studis vegnids fatgs. Dapi in onn ha ina cumissiun cun il president Clemens Berther ed ils architects Aluis Huonder e Simon Bisquolm elavurà in project. Quel custass 12,56 milliuns francs per la vischnanca da Mustér. La finanziaziun dal Center da sport (sco el sa numna en l'avegnir) fiss previssa cun emprests bancars da 9,56 milliuns francs ed in credit senza tschains per 20 onns dal «Program San Gottardo 2020» (amortisaziun da 150’000 francs ad onn).
Gronds projects sin rucca
Sper questa tractanda han cusseglieras e cussegliers approvà il credit da 297'000 francs per il project via da guaud Sars – Punt da Brulf. Ils custs totals èn 990’000 francs, chantun e confederaziun surpiglian 70%.
Plinavant ha il cussegl da vischnanca da Mustér prendì per enconuschientscha duas tractandas: Il program d’activitad ed il plan da finanzas 2019 – 2023. Il volumen d’investiziun da 2018 – 2023 munta a passa 26 milliuns francs.
Ils gronds projects ch' èn previs ils proxims onns èn
- Center da sport e cultura: 12,6 milliuns francs per sanar el cumplettamain da 2019 – 2022
- Vias forestalas: ca. 13 milliuns francs (vischnanca 4 milliuns) da 2019 – 2030
- Serenera Raveras: ca. 2,5 milliuns francs e las vias communalas ca. 1,6 milliuns francs
Sche tut questas investiziuns vegnan fatgas, s’augmenta la summa dad emprests fin 2023 a passa 23 milliuns francs. Il daivet per abitant s’augmenta da var 360.-- a var 7'600 .-- francs. Sco la suprastanza scriva en il messadi saja quai impurtant ch’il quint da gudogn e sperdita genereschia il cashflow necessari per finanziar las investiziuns.
RR novitads 06:00


text:
La dretgira da cumpromiss internaziunala a Washington haja refusà il plant dal concern en tut ils puncts, ha declerà il schef dal stadi da l'Uruguay Tabaré Vasquez. El ha appellà a la communitad da suandar l'exempel e da betg sa laschar tementar dals concerns en il cumbat cunter ils donns dal firmar. Philip Morris ha declerà ch'ins acceptia la decisiun.
Leschas da tubac severas
En l’Uruguay è il fimar scumandà en restaurants ed en blers bajetgs, plinavant vala in scumond da far reclama, ils pachets da cigarettas èn cuverts cun maletgs d’avertiment drastics e cigarettas na dastgas er betg vegnir vendidas sco «lights». Questas mesiras na leva Philip Morris betg acceptar ed ha perquai purtà plant cunter il pajais sid-americna.
Quest plant aveva er dà da discutar en Svizra cunquai ch’el sa basa sin la cunvegna da protecziun d’investiziun tranter la Svizra e l’Uruguay.
RR novitads 06:00


text:
Cun las leschas da provediment d'aua regla la vischnanca las taxas d’aua tschuffa e d’aua schubra. La vischnanca duess incassar tant ch' i tanscha per cuvrir ils custs e las investiziuns. La lescha federala prevesa perencunter ch'i na duai betg vegnir fatg gudogn cun l’aua ed er perditas ston vegnir evitadas. Quai ch’è capità a Glion.
La suprastanza ha orientà il parlament che quellas leschas dovrian ina revisiun. Tranter auter vul la suprastanza dismetter la pauschala dat 80 francs sin mintga perchasa, ha Aurelio Casanova il president da la vischnanca da Glion ditg.
Ina maschaida d’auzar la taxa da basa ed il pretsch dal cubic aua duess la finala purtar las contribuziuns per cuvrir ils custs.
Custs che spetgan sin la vischnanca a Glion en surtut custs per sparter l'aua da meteor da l'aua tschuffa. Quai n'è anc betg succedì dapertut en la vischnanca. Cheu spetga la suprastanza custs da 15 milliuns francs ils proxims 15 onns.
Il parlament da Glion vegn a tractar questa revisiun proximamain.


text:
Las polizias svizras averteschan da criminals che nizzegian ora la situaziun actuala. Uschia ha la Polizia chantunala da l'Argovia survegnì durant las ultimas duas emnas radund 60 annunzias pervi da telefons da cugliunaders. Er tar la Pro Senectute sajan senioras e seniors s'annunziads. En il Vallais sajan perfin enconuschent cas da persunas ch'hajan fatg amogna da far cumpras. Ils seniors han lura dà daners als cugliunaders ed hajan lura spetgà adumbatten sin lur cumpras empustadas.
Sch'era vus duvrais agid per far cumpras, porschan diversas uniuns ed era il chantun agid. Qua chattais las infurmaziuns necessarias:
Er Europol avertescha da cugliunims
L'autoritad da polizia europeica, Europol ha constatà che criminals nizzegian or la crisa da corona. Criminals hajan adattà a moda svelta lur metodas durant questa pandemia e profiteschian da la crisa da corona. Uschia saja s'augmentada la vendita da mascras da protecziun faussas, dischinfectant u medicaments fauss. Criminals nizzegian la situaziun che questa rauba è il mument stgarsa.
Il mars hajan ins chattà tar acziuns mundialas, radund 34'000 mascras da protecziun chirurgicas sfalsifitgadas, inditgescha Europol. Il rapport dad Europol mussa in exempel d'ina interpresa europeica che ha cumprà mascras e dischinfectant per 6,6 milliuns euros da Singapur. La rauba n'è mai arrivada.
Sfalsifitgads vegnian era medicaments antivirals sco il medicament cunter malaria, Chloroquine e preparats da vitamins. Dasper ils products fauss, avertescha Europol er da criminalitad online. Bleras persunas lavurian da chasa anora e sa collian sur computers betg uschè segirs en il sistem da firmas ed organisaziuns.


text:
Sper la via chantunala tranter Filisur e Bravuogn èn da vesair mirs, che derivan d’ina anteriura miniera, nua ch’i vegniva gudagnà minerals metallics or d’in grond furn. La miniera da Bellaluna vegniva probabel nizzegiada gia en il quindeschavel tschientaner. La davosa giada è vegnì gudagnà metals enturn l’onn 1840, cura che la fabrica è ida concurs. Dapi il 1982 stat il bajetg sut la protecziun da monuments.
Per spendrar ils vegls mirs da l’anteriura miniera, duessan vegnir investids 380’000 francs. La Protecziun da monuments sa participescha cun 30% vi dals custs. L’uniun Amis da las minieras en il Grischun ha lantschà ensemen cun l’uniun Parc Ela e la vischnanca da Filisur in’acziun per rimnar daners.


text:
Ils 5 da zercladur 2016 ha la populaziun votà davart l'iniziativa dal pievel «Per ina finanziaziun gista dal traffic».
Da tge sa tracti?
L‘iniziativa vul ch‘ils retgavs da la taxa sin carburants vegnian duvrads mo per expensas en il traffic sin via. Ina mesadad dal retgav da questa taxa stat oz a disposiziun per il traffic sin via, l‘autra mesadad per las ulteriuras incumbensas da la Confederaziun.
La dumonda da votaziun
Vulais Vus acceptar l’iniziativa dal pievel «Per ina finanziaziun gista dal traffic»?
Recumandaziun a las votantas ed als votants
Il Cussegl federal ed il parlament recumondan da refusar l’iniziativa.
Il Cussegl naziunal ha refusà l’iniziativa cun 123 cunter 66 vuschs e 5 abstenziuns, il Cussegl dals chantuns cun 32 cunter 4 vuschs e 9 abstenziuns.
Documentaziun
Explicaziuns dal Cussegl federal
Explicaziuns dal Cussegl federal - Votaziun dal pievel dals 5 da zercladur 2016 (PDF, 710 kB, 22.04.2016)
Text da votaziun
Links
Co, nua, cura? – Infurmaziuns utilas per las votantas et ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Cura stoss jau trametter mia votaziun per correspondenza? Tge duai jau resgurdar cun emplenir il cedel da votar?
Ultima midada 17.06.2019


text:
Brienn
Brienn (nom ufizial in italian: Brienno) l'è on comun de la Provincia de Còmm che'l cunta 6 501 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6,2 km² e 'na densità de 1 049 ab./km².. Se troeuva a òvest del Lagh de Còmm.
Forsi el nòm del comun el vegn del celtegh Brig, che'l voeur dì "mont". Infatt anca incoeu in lombard i mont se ciamen bricch.
L'ha faa part de la piev de Ness.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Brienn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La basa per quest sustegn finanzial è il concept per implants da sport naziunal. Cun quests daners sustegn la Confederaziun tant il sport da prestaziun, sco era il sport per la giuventetgna ed il sport popular – e quai en las differentas disciplinas.
Era regiuns grischunas
Ina regiun grischuna che vegn a profitar dals daners è Lai. In milliun francs duessi dar per la pista a Parpan. La presidenta da la cursa da la cuppa mundiala da skis 2022, Luana Bergamin ha ditg envers RTR – ch’els veglian investir ils daners en l’infrastructura da la pista da skis a Parpan. Adattaziuns vi dal terren purtassan avantatgs per preparar la pista da skis, ins duvrassi lura en l’avegnir pli pauca naiv artifiziala.
Dals daners per Lai duai era l'Arena da biatlon profitar. Sco quai ch'il directur nordic da Swiss Ski Hippolyt Kempf ha ditg, vegniss l'arena uschia fatga pronta per il campiunadi mundial da biatlon l’onn 2025. Mesiras fissan d'engrondir ils indrizs da far naiv, da meglierar la situaziun da parcadis, ed era l'access a las tribunas duess vegnir optimada.
Auters lieus che profiteschan da las contribuziuns da la Confederaziun èn l'Olympia Bob Run a San Murezzan, ils indrizs da freestyle planisads en l'Engiadina ed in sustegn per la halla da unihockey a Grüsch. Tut en tut sa tracti da plirs milliuns francs che vegnan investids fin il 2027 en l'infrastructura da sport dal Grischun.
Sustegn dapi passa 20 onns
La Confederaziun sustegna finanzialmain dapi 1998 la construcziun d'implants da sport. Fin uss ha il parlament approvà 170 milliuns francs, 26,5 millliuns n'èn betg vegnì duvrads. Da nov duessan credits d'obligaziun dastgar vegnì duvrads per auters projects, sch'il project original na vegn betg realisà.
La Confederaziun surpiglia tranter 5% e 25% dals custs da bajegiar per project. La media è 10%. In rapport dal Cussegl dals chantuns da 2019 ha mussà in volumen d'investiziun da tranter 750 milliuns ed 1,5 milliardas francs.


text:
Il center da cultura Nairs a Scuol sa chatta en il stabiliment istoric a Nairs dasper il hotel Scuol Palace. Ils ultims dus onns è quella chasa vegnida renovada per radund 3 milliuns francs. Ussa mancavan anc 350’000 francs. Cun ina segirtad da la vischnanca da Scuol avessan els survegnì la summa da las bancas.
Cun il na dal suveran da Scuol han ils responsabels uss ils mauns vids e ston ir a la tschertga tar privats per quella munaida. Sco che Christof Rösch il curatur da Nairs ha ditg ad RTR èn els fitg dischillus da quella decisiun.
RR novitads 06:00


text:
Beschreibung
Lilly Kenneth
Amfibis – Raunas e rustgs, piutschas e salamanders, lur istorgia, lur abitadis e lur vita
Rumantsch Grischun
Uniun Rumantsch Grischun, 2000, numer d’empustaziun 3-906680-38-8
Quest cudesch è in guid fascinant ed infurmativ en l’istorgia natirala, il cumportament e l’evoluziun dals amfibis. Fotografias originalas da raunas e rustgs, piutschas e salamanders e las ranas cecilias dattan in’invista unica en la vita dubla dals amfibis sin la terra ed en l’aua.
Collecziun: Egls averts, tom 3
Ähnliche Beiträge


text:
Las Svizras ed ils Svizzers han consumà in zic dapli il mais da matg. Cumpareglià cun l'avrigl è l'indicatur da consum da la banca UBS creschì per 0,5 sin 1,39 puncts. Cumpareglià cun la media dals ultims onns è quai ina leva reducziun, quai che na veglia betg dir ch’il consum saja pli flaivel, decleran ils experts. Il mais matg hajan ils Svizzers per exempel cumprà 8% dapli autos novs ch’in onn avant. Ed era las pernottaziuns d’indigens en Svizra saja creschida per 10%.
En il decurs da l'onn dastgass il consum profitar da la dischoccupaziun che va enavos. Ils pretschs pli auts pudessan percunter franar quel. Cun 50% è il consum privat per lunsch la pli impurtanta cumponenta dal product naziunal brut en Svizra.
RR novitads 10:00


text:
RTR: Tge bilantscha san ins trair da l’inscunter suprem?
Fabia: Joe Biden e Wladimir Putin èn sa cunvegnids ch'els na vegnan betg perina. En las conferenzas da medias suenter l’inscunter han els bain ludà la paschaivla atmosfera a l’inscunter. Ma sper las flosclas d’amiaivladad han tuts dus fatg cler in a l’auter las lingias cotschnas – ils temas davart quels ch'i na sa lascha betg discutar.
Adrian Camartin: Vladimir Putin ha tranter auter fatg fitg cler ch‘el n’accepta betg ch‘auters pajais, sco gist ils Stadis Unids, sa maschaidan en, sco el di, fatgs interns da la Russia. Per exempel quai che pertutga ils attentats cun tissi sin persunas da l’opposiziun, sco tar il politicher Alexei Navalny. E Joe Biden da sia vart ha fatg cler che uschè ditg che la Russia na resguarda betg ils dretgs umans ed internaziunals restian las sancziuns cunter la Russia. Ils Stadis Unids na fetschian qua nagins cumpromiss.
Fabia Caduff: Be en in punct èn ils presidents vegnids d’accord: che ambassaduras ed ambassadurs pon puspè turnar en las chapitalas vicendaivlas. Pervi da las tensiuns tranter las terras eran quels vegnids retratgs en ils pajais.
RTR: Tge vul quai dir per las relaziuns futuras da l’America e la Russia?
Adrian Camartin: Sperar dastg’ins adina e la speranza mora apparentamain sco davos. Mo da dir che l’inscunter dad ier ha ussa stgaudà in pau las temperaturas da glatsch che regian gia dapi in tschert temp tranter las duas pussanzas atomaras fiss, lain dir ina giada diplomatic, plitost exagerà.
Fabia Caduff: Da manegiar che l’inscunter vegn a midar d’in di sin l’auter las relaziuns, ch'èn per il mument propi malas, tranter l’America e la Russia fiss naiv. Las dus pussanzas vulan dentant in dialog strategic. Per exempel en dumondas da reducir las armas atomaras. Sche quai grategia è però anc avert.
Adrian Camartin: Positiv è schon ina giada ch‘ils dus contrahents èn s‘inscuntrads a Genevra per discutar in cun l‘auter. President Biden ha pliras giadas accentuà durant l‘inscunter ch‘i saja fitg impurtant d’avair il contact direct, fatscha a fatscha, per pledentar e reglar tschertas chaussas. Sin distanza ni via collavuraturs na saja quai betg il medem.
RTR: Tge è il facit da l’inscunter suprem?
Adrian Camartin: Cler è per mai che tut quels che han sperà sin in’avischinaziun u forsa perfin sin nov schlantsch en la collavuraziun tranter la Russia e l’America, èn ussa pulit trumpads.
Cun ina tenuta fitg optimistica pon ins dentant sperar che quella spirala negativa en la relaziun dals dus pajais ha grazia a l‘inscunter dad ier pudì vegnir franada. Ils ultims onns èn vegnids vitiers adina dapli problems e conflicts, quai che ha gì consequenzas per las relaziuns. Sche la situaziun na vegn betg anc mendra, lura è quai atgnamain gia da valitar sco in success.
Fabia Caduff: Sutvalitar l’impurtanza da l’inscunter na pon ins dentant era betg. Che tut il mund ha guardà vers Genevra è evident ed impurtant perquai che las relaziuns russ-americanas n'han betg mo in effect sin il dus pajais sez – numnadamain sin tut il mund.
RTR: Quai pia l’analisa professiunala. Co è quai insumma stà per vus dad esser uschè datiers a quels dus, ins dastga schon dir, umens pussants?
Adrian Camartin: Igl è stà fitg interessan d‘observar co uschè in inscunter suprem funcziunescha. A Berna en Chasa federala essan nus disads cun las cusseglieras ed ils cussegliers federals. Mo il president russ u er american – quai èn anc ina giada tut autras dimensiuns.
Schon mo l‘aspect da la segirtad. A Berna è quai pulit discret, era sch‘i dat ussa dapli protecziun per la regenza dapi l‘entschatta da la pandemia. Tut in’autra categoria èn qua Biden e Putin. Mintgin dad els ha purtà a Genevra ina pitschna armada d‘agents, betg mo armads cun pistolas e buis, mabain era cun egliers da sulegl stgirs e nunpenetrabels. Propi sco en il film.
E lura tut quellas dumondas da protocol. Tgi vegn beneventà l’emprim, tgi preschenta tgi, tgi fa l’emprim la conferenza da pressa… Quai ha schon fatg impressiun.
Fabia Caduff: Tge che para a mai fascinond vi da quels inscunters è dad esser uschè damanaivel cur ch'i vegn fatg politica mundiala: esser al puls e pudair rapportar. Dentant il pli interessant vi da tut quels inscunters è il barat cun schurnalists e las schurnalistas da dapertut. En il center da medias sa sviluppa adina ina fitg speziala atmosfera ed i vegnan era discurrì tut las linguas pussiblas e quai plascha a mai; Tut quella diversitad – tut las culturas che vegnan ensemen.
Il podcast politic. In sguard davant e davos las culissas da la politica naziunala.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Redacziun Berna
Correspundents Chasa federala
Fabia Caduff ed Adrian Camartin rapportan per RTR da Berna. Sco correspundents persequiteschan els la politica naziunala, quai vul dir decisiuns dal Cussegl federal e debattas dal Parlament federal. Els rapportan dentant era en general da temas svizzers ed en spezial dals Rumantschs en la Bassa.


text:
Il curatur da l’exposiziun Thomas Kaiser vul mussar chaussas che vegnan betg gist endament dalunga, sch’ins pensa vi dal museum da viafier. Uschia è per exempel era da vesair, tge objects che vegnan tut chattads en vaguns da la viafier. En quest connex è era da vesair in video d’in dals ingiants dad objects chattads en ils tren, che la Viafier retica fascheva pli baud mintg’onn a Malans.
Siglientar lavinas
Da vesair è er in indriz dal militar, che vegniva pli baud duvrà da la Viafier retica per siglientar lavinas. Latiers datti fotografias or da l’archiv ch’èn vegnidas fatgas sin il Pass dal Bernina.
Visiuns ed utopias mai realisadas
Cumplettada vegn l’exposiziun speziala cun plans da projects ch’èn mai vegnids realisads. Uschia èn da vesair plans originals da la lingia da la Viafier retica planisada e mai realisada dal Spleia, u era ils plans dal chanal Malögia-En, ch’avess pussibilità il transport da rauba e persunas tras l’Engiadina.
En il museum è era da vesair in extract dal film da RTR da Ruedi Bruderer «Utopias Grischunas».


text:
Ecuipolënza dl titul de stüde ester de na profesciun sanitara
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Por podëi eserzité na profesciun sanitara tl Südtirol vál debojëgn dl reconescimënt dl titul de stüde ester da pert dl Ministere por la Sanité de Roma o dla detlaraziun de ecuipolënza dla Provinzia Autonoma de Balsan.
Ma i zitadins y les zitadines dl’UE che á arjunt n titul de stüde de na profesciun sanitara tl'Austria, tla Germania o tla Svizera pó damané do la detlaraziun de ecuipolënza de so titul cun chël che ti corespogn tla Talia. La detlaraziun de euipolënza vel ma tla provinzia de Blasan.
Por düc i atri titui de stüde arjunc te n paisc europeich nia dl raiun cultural todësch mëss la domanda de reconescimënt ti gní dada jö al Ministere dla Sanité a Roma.
- Zitadinanza dl’UE
- Titul de stüde de na profesciun sanitara arjunt te n paisc dl raiun cultural todësch (Austria, Germania o Svizera)
- Titul de stüde ester y traduziun jorada por talian program de stüde dla teoria y dla pratica cun les materies y i ECTS o les ores y la traduziun jorada por talian
- copia dla detlaraziun de conformité dla diretiva 2005/36/CE y traduziun jorada por talian
- diplom de maturité
- copia de n documënt d’identité varënt
Por chësc sorvisc vál debojëgn de 2 marli da bol (indöt 32 euro): un por la domanda y un por la detlaraziun de ecuipolënza.
D.P.R. di 26 de jená dl 1980, n. 197 art. 6 "Normes d'atuaziun dl statut spezial por le Trentin-Südtirol sön l'integraziun dles normes d' atuaziun en materia d'igiena y sanité aprovades cun le D.P.R. di 28 merz dl 1975, n. 474".
La Provinzia Autonoma de Balsan pó dé fora detlaraziuns de ecuipolënza sce al vá debojëgn.
Formulars
Domanda per la equipolënza dla formaziun profescionala tl setur sanitar
- Formulars
(Sorvisc actualisá ai: 13/08/2020)
Ënt competëntOfize Ordinamënt sanitar
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 81 48 Elena Kostner
0471 41 81 41
Fax: 0471 41 81 59
E-mail: gesundheitsordnung@provinz.bz.it
PEC: ges.ord.san@pec.prov.bz.it
Website: http://www.provinzia.bz.it/
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
Les domandes pó tres gní dades jö.


text:
Per exempel quella da Gion Giusep Casanova da Vrin ed intgins cumpogns che gievan cun lur instruments a sunar en la Val Blegn, ubain autras da Lumnezians e Gualsers che gievan sur la Greina, il Cuolm Val, la Fuortga Cavel ubain il Güner Lückli. Las istorgias èn squitschadas sin quadrels da lain en ils linguatgs rumantsch, tudestg e talian.
Laschar reviver temps passads
Cun questas istorgias pon ins laschar reviver temps passads. E na betg mo quai. Per emprender d’enconuscher puspè ils vischins da las autras valladas han il curatur da l’exposiziun Beat Gugger e la manadra da la Casa d’Angel Anne- Louise Joël cumpiglià in program accumpagnant.
Concert a Vrin
Persunas da Sursaissa, Val Sogn Pieder, Valrain e Stussavgia vegnan sin visita; ed ils 24.09.2016 datti in concert a Vrin cun ina gruppa da la Valle di Blenio.


text:
En la segunda liga da hockey ha il Cdh Engiadina fatg in grond pass en direcziun dals playoffs. Grazia al 8:5 encunter Urdorf ha Engiadina fatg il pass il 7avel plaz da la tabella. L’avantatg sin in stritg importa uss set puncts. Per restar en la segunda liga duess quai bastar. Engiadina ha anc da dar quatter partidas da qualificaziun en segunda liga.
Sco gia d’atun ha il Cdh Engiadina era gudagnà las partidas da return encunter Son Gagl, Lai-Valbella ed Urdorf. Quai èn las equipas che Engiadina ha da batter per restar en la segunda liga. Quatter partidas avant la fin da la qualificaziun è la situaziun per Engiadina confortabla. L’equipa da l’Engiadina Bass è gia cun in pe en ils playoff’s.
Lai-Valbella en runda da relegaziun
Entant che Engiadina sa quasi planisar cun ils playoffs resta la situaziun tar Lai-Valbella difficila. L’equipa dal Grischun Central ha puspè pers. Questa giada cun 2:5 encunter Son Gagl. L’equipa dal trenader Ivo Prorok spetga vinavant sin l’emprima victoria da questa stagiun.
Lai-Valbella e cun mo in punct a la cua da la tabella. Il retard sin il stritg importa dudesch puncts. Pervia da la differenza da gols n'èsi betg pli pussaivel da cuntanscher ils playoffs. L’equipa ha d'empruvar da sa salvar en segunda liga sur la runda da relegaziun.
San Murezzan vinavant a la testa da la tabella
L’equipa che festivescha il schaner ses 100avel giubileum resta sin il segund plaz da la tabella. Era sche San Murezzan ha pers questa fin d'emna encunter Kreuzlingen resta l’equipa sin ina plazza da podest en segunda liga. San Murezzan dat anc ina partida ordaifer e trais partidas da chasa. Tuttas trais partidas da chasa stattan en il connex cun il giubileum da 100 onns. Quellas trais partidas da chasa dà il EHC San Murezzan sin il glatsch avert dal Hotel Kulm a San Murezzan.
RR Sportissimo 12:00


text:
Beschreibung
Collin McMahon
La spada magica – Ils lufs strienai
Sursilvan
Lia Rumantscha, 2011, Bestellnummer 978-3-03900-087-6
Jannik sa strusch crer quei ch’el vesa, cura ch’el anfla la spada tarlischonta. Strusch ch’el tegn ella enta maun, capeta enzatgei maisudiu: Jannik e sia sora Lea sededestan en tut in auter mund, en in mund fantastic. Ils carstgauns en quei mund enconuschan Jannik – el ei il purtader da Falibur, la spada magica. Els confidan ad el in grev pensum. Sa Jannik liberar lur mund dils terribels lufs strienai?
Translaziun dal cudesch: Das Zauberschwert – Angriff der Werwölfe
Ähnliche Beiträge


text:
La situaziun da corona en Svizra è il mument stabila. Quai scriva la taskforce da la Confederaziun en ses nov rapport. La cifra da reproducziun R saja però pli auta che la valur da 0,8 – ch’il Cussegl federal ha en mira.
Cun las mesiras dals 18 da december vuleva il Cussegl federal procurar che la cifra da reproducziun sa sbassa sut 0,8. Cun questa valur fissi pussaivel da smesar mintga duas emnas il dumber dals cas en Svizra.
Valur dad R è d'interpretar cun precauziun
Tenor il nov rapport da la situaziun è la valur da R actuala cun 0,89 pia cleramain sur la finamira dal Cussegl federal. Sin basa da las ospitalisaziuns è la valur tenor la taskforce tar 0,88 – sin basa dals mortoris tar 0,8. Pervia dal dumber dals tests che varieschan e pervia dals dis da festa saja la valur il mument però d’interpretar cun precauziun.


text:
Bocca
La bocca (pernonzi locai: ['buka] o ['boka]) l'è l'orifizzi che doperen i animai (e donca anca l'omm) per majà.
A l'è semper la prima part del canal alimentar che 'l ciappa el mangià e 'l comincia la digestion, cont el biassà su i partesei solid e mes'ciài con la saliva.
La bocca l'è quattada de membrann viscos, al contrati del de foeura del corp, che l'è quattaa de la pell. I laver i marchen el passagg di membrann viscos a la pell.
El nommModifega
La parolla bocca la riva del latin volgar bucca, che l'ha ciappaa el post del classegh os, oris. El termen l'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian bocca, frances bouche, spagnoeu, portoghes e catalan boca, forlan bocje, ladin bocia, romanc e sardegnoeu bucca, napoletan vocca, sicilian vucca).
De la parolla os deriven i termen colt che se doperen per la bocca (oral, oralità, orazion...)


text:
L’entschatta dil 20avel tschentaner fatschenta il diever dall’aua el territori dalla Greina la vischnaunca da Sumvitg. Suenter ch’ils emprems projects han fatg naufragi e suenter plirs onns cun debattas politicas suonda igl onn 1957 ina nova emprova. La fin 1986 desista il consorzi sin la concessiun per l’Ovra electrica Greina. Cunquei ei la damonda davart in’indemnisaziun commensurada per las vischnauncas Sumvitg e Vrin setschentada.
- 1912-1914
Emprems projects per ovras electricas el territori dalla Greina. 1914 concedan las vischnauncas la concessiun. Quella vegn approbada 1916 entras il Cussegl pign.
- 1924
Las vischnauncas da Vrin e Sumvitg surdattan la concessiun allas Ovras Reticas per electricitad a Tusaun.
- 1942/44
Project per in’ovra Greina-Campra-Blenio cun transiziun d’aua dil cantun Grischun el cantun Tessin.
- 1946
Il consorzi Greina desista sin in’ovra per la Greina en favur dil project Greina-Campra-Blenio.
- 1947
Project d’engrondaziun Greina-Blenio-Sumvitg cun repartiziun dils 106 milliuns m3 (nord 43 milliuns m3; sid 63 milliuns m3)
- 1948/49
Iniziativa da constituziun cantunala pertuccont cessiun dil dretg d’approbaziun per concessiuns cun deflussiun d’aua ordeifer il cantun dil Cussegl pign, Cussegl grond e dil pievel. La campagna dalla votaziun cun la parola "Liaber nüt, als Greina-Süd" procura el cantun per grondas discussiuns. Las votantas ed ils votants dil cantun Grischun approbeschan questa iniziativa ils 23 da schaner 1949.
- 1957
Las Ovras Reticas e NOK inoltreschan in niev project da concessiun.
- 1959
Concessiun entras la vischnauncas da Sumvitg e Vrin. Las vischnauncas speravan sin ina megliur economica entras il tscheins d’aua e las taglias ella dimensiun dad oz da 2.4 milliuns francs.
- 1962
Approbaziun dalla concessiun entras il Cussegl pign dil cantun Grischun.
- 1966
Prolungaziun dalla concessiun entochen ils 1 d’october 1981.
- Fin dils 60 entochen entschatta dils 70
Vuschs pretendan da mantener la Greina sco quei ch’ella ei damai ch’ei setracta d’in territori muntagnard cun natira intacta. En quella direcziun va era igl artechel 24 (Protecziun dallas auas sin palancau federal) dalla constituziun federala che vegn approbaus 1975 dil pievel Svizzer.
- 1979
Admissiun egl „invetari da cuntradas e monuments dalla natira“ (invetari da KLN).
Editur: Associaziun Svizra per protecziun dalla natira, protecziun dalla patria e il Club alpin svizzer.
- 1981
Prolungaziun dil termin dall’entschatta dallas lavurs da construcziun per ulteriurs 10 onns.
- 1983
Postulat Cusseglier naziunal Dr. Erwin Akeret al Cussegl federal: Admissiun dalla cuntrada Greina egl „Inventari federal dallas cuntradas e dils monuments naturals d'impurtanza naziunala“ (Inventari IFC).
- 1986
22-12-1986 Renunzia dil consorzi sin la construcziun dall’Ovra eletrica Greina. Las vischnauncas Sumvitg e Vrin munchentan aschia la pusseivladad d’incassar entradas annualas da 2.4 milliuns francs.


text:
Roanne
Roanne l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. L'è capolöch dei cantù de Roanne-Nord e Roanne-Sud e del circondàre (arrondissement) de Roanne. L'è sitüàda 'ndèl dipartimènt de la Loira.
El cümü de Roanne el g'ha 'na popolasiù de 36 147 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16,1 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 257 méter a 'na altèsa màsima de 304 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Roanne l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La remisa a la staziun d’Arosa na vegn actualmain betg nizzegiada da la Viafier retica. Uss ha la RhB vendì l’object en dretg da construcziun a la Blue Mountain AG.
Bar, restaurant e lounge
Il bajetg sut protecziun da monuments vegn transfurmà en in manaschi da gastronomia e duai survir sco lieu da scuntrada per indigens e giasts d’ordaifer.
Il nov concept incorporescha ina bar, ina zona da restaurant ed ina gronda lounge. Products regiunals ed eveniments culturals sco producziuns da musica e ulteriuras occurenzas furman il focus dal concept.
Quatter gastronoms al timun
Ils manaders dal nov manaschi èn quatter gastronoms, numnadamain Marc Bachmann, Hitsch Leu, Daniel Kehl e Marc Saxer. En l’avegnir vegnan els a collavurar sco partenaris.
L’avertura da la nova remisa è planisada ad uras per il «Arosa Humorfestival 2016».
RR novitads 15:00


text:
Il vice-president da la task-force da covid da la Confederaziun, Urs Karrer, è preoccuppà pervi da l'euforia da l'EURO betg controllada.
Quai ha el ditg en in’ intervista cun il «Sonntagsblick.»
I na dettia nagins dubis, che l’EURO promovia infecziuns, uschia Karrer.
Il campiunadi europeic vegnia a chaschunar morts. El saja «Ischgl en il quadrat».
La destinaziun da sport d’enviern austriaca era la primavaira da l’onn passà in hotspot da corona. La situaziun epidemiologica en l'Europa sa preschentia il mument betg uschia, ch'ins possia far tals events da massa a moda betg controllada. I sajan gia vegnidas enconuschentas pliras infecziuns da massa.
Stgars 2’000 fans scots sajan s’infectads a Londra e fans finlandais tar 2 gieus a St. Petersburg en Russia.
L'EURO saja in terrain ideal per il virus, uschia il vice-president da la task-force vinavant. Tenor el duvrassi almain in hotspots sco l'Engalterra e la Russia mesiras da protecziun bler pli consequentas.


text:
Sco quai ch’il Parc Natiral Beverin scriva en ina communicaziun, cursescha il bus las fins d’emna sco era il prim d’avust. Durant la stagiun auta cursescha il bus era la mesemna. Il bus parta mintgamai da Sufers a las 10.05 ed arriva in quart d'ura pli tard da manaivel dal Lai da Vons sin 1991 meters sur mar.
Pli simpel da cuntanscher chamona Cufercal
Tenor il Parc Natiral Beverin saja la chamona Cufercal uschia cuntanschibla pli spert. Il bus sto vegnir reservà la saira avant enfin las otg tar l’interpresa da transports Herbert Michael. Per creschids custa in viadi sis francs ed uffants a partir da sis onns pajan la mesadad. Tut tenor tge frequenzas ch'il bus ha, custa il manaschi dal bus tranter 3'000 e 5'000 francs per l'onn 2017, han communitgà ils responsabels.


text:
Tema 1: Ovras socialas - Il passà declera la situaziun cumplexa dad oz
Ils ins survegnan ed ils auters pajan – sin quest sistem sa basa l'Assicuranza per vegls e survivents. L'AVS ed insumma las ovras socialas cun las trais pitgas è quest'emna en il focus dad RTR en vista a las elecziuns naziunalas.
«Ina democrazia na funcziuna betg senza AVS», di l'istoricher da l'universitad da Turitg ch'è spezialisà sin segirezza sociala Matthieu Leimgruber. L'idea da l'AVS era gia avant la segunda guerra mundiala sin maisa. Dentant pir suenter, en in temp d'euforia e da midament, ha l'idea chattà tegn.
L'AVS ha adina gì ina via crappusa. E quella via na vegn mai ad ir a fin cun quai che l'AVS è adina en moviment.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Il 1947 ha il suveran svizzer decidì a l'urna dad introducir ina AVS. Dal 1948 èn vegnidas pajadas ora las emprimas rentas (40 fin maximal 125 francs al mais tar ina paja en l'industria dad en media 745 francs).
Keystone
Maletg
2 / 6
Legenda:
Walther Stampfli:
El era sco Cusseglier federal liberaldemocratic e schef dal departament d’economia participà a la realisaziun da l’AVS. Enfin oz vegn el numnà il «bab da l’AVS».
Keystone
Maletg
3 / 6
Legenda:
Hans-Peter Tschudi:
Il cusseglier federal da la partida liberaldemcratica ha sviluppà vinavant l'AVS. Tschudi era davent dal 1959 per 14 onns il schef dal departament federal da l'intern.
Keystone
Maletg
4 / 6
Legenda:
Per pudair definar pli exact la rolla da l'AVS e la chascha da pensiun han ins instradà dal 1972 il sistem da 3 pitgas. I era ina votaziun elementara per la segirezza sociala. Ins veva la schelta tranter il sistem da 3 pitgas ni da far ord la AVS ina pensiun dal pievel.
Keystone
Maletg
5 / 6
Legenda:
Peter Binswanger:
El mussa illustrativ la correlaziun tranter stadi ed economia privata en las ovras socialas. Binswanger era giurist tar l’Uffizi federal d'assicuranzas e suenter directur dad ina societad d'assicuranzas da vita. El era participà a la concretisaziun e realisaziun dal sistem da 3 pitgas.
Keystone
Maletg
6 / 6
Legenda:
Cusseglier federal Alain Berset:
Ed oz emprova el da chattar in cumpromiss tranter ils differents acturs politics. Ina giada è in project dad Alain Berset vegni sbittà a l'urna. Ina segunda emprova ha il minister da sanadad preschentà e quella va uss en il parlament.
Keystone
Ils liberaldemocrats en il Cussegl federal han dà schlantsch a l'idea. Tranter auter era per evitar ina segunda chauma generala. Suenter lungas debattas èn vegnidas pajadas ora dal 1948 las emprimas rentas. Quellas èn dentant vegnidas tegnidas pitschnas per ch'ellas na concurrenzeschian betg las cassas da pensiun.
audio
Ovras socialas - l'istorgia
04:00 min, Actualitad dals 02.09.2019.
laschar ir. Durada: 04:00 minutas.
L'AVS sto vegnir refurmada
L'AVS sto vegnir refurmada il pli svelt pussaivel. Da quel avis èn tut las partidas. Per l'ina vegn la populaziun adina pli veglia – quai dovra dapli daners per pajar ora rentas. Per l'autra datti pli pauca glieud giuvna che paja daners en l'AVS.
Maletg
1 / 3
Legenda:
Il svilup da la renta minimala e maximala dapli ch'i dat l'AVS.
Grafica RTR (Datas BFS/BSV)
Maletg
2 / 3
Legenda:
Il svilup demografic.
Grafica RTR / Datas BFS/BSV
Maletg
3 / 3
Legenda:
Las persunas vegnan pli veglias ed uschia datti adina dapli persunas che retiran l'AVS.
Grafica RTR (Datas BFS/BSV)
Il minister da sanadad, Alain Berset, ha dacurt preschentà sia refurma, suenter ch'ina emprima ha fatg naufragi a l'urna. La proposta ch'è uss vegnida sin maisa è però dispitaivla. La sanestra è cunter l'auzament da la vegliadetgna da pensiun da las dunnas ch'è previs. Ed als burgais mancan schliaziuns per ils problems structurals da l'AVS.
audio
Ovras socialas – la sfida actuala per la politica
03:46 min, Actualitad dals 02.09.2019.
laschar ir. Durada: 03:46 minutas.
Il project da RTR «Ti ed jau faschain politica»
Avrir la boxSerrar la box
Persunas sco ti ed jau envidan candidatas e candidats per il Cussegl naziunal ad ina baterlada. Enturn maisa raquintan els dad ina sfida che fatschenta els en lur mintgadi. Quels 5 inscunters emetta RTR durant 5 mesemnas:
04-09 Ovras socialas tar Ruodi Duschletta, Sent
11-09 Sanadad tar Sandra ed Andri Baltermia, Salouf
18-09 Economia tar Flurina e Simon Kaufmann-Henkel, Cuira
25-09 Clima tar ina classa da la scola media, Glion
02-10 Diaspora tar Peter Vesti e Petra Camathias, Turitg
Tar mintga tema dain era in sguard en l'istorgia, preschentain cifras e fatgs e numnain las sfidas actualas.
Las elecziuns naziunalas èn ils 20 d'october 2019.


text:
Anpezo
Anpezo o Ampez é n comun dla provinzia de Belun olàche al vegn rejoné ladin. Anpezo é l comun plu grand dla Ladinia Dolomitica, cun ntourn 6000 abitanc. L é n zenter renomé dl turism internazional y dl jet-set. Storicamenter ova Anpezo derc importanc de autogovern tles Regoles, per la pastures, i bosc y la cuntrada aministrada dai Regolieres locai. Do i seculi sota l Patriarcat de Aquileia, é Anpezo rové sota Aunejia y dapò sota Maximilian I de Austria. I monumenc plu mportanc é la Dlijia de ploania cun n bel auter de Brustolon y n ciampanil scialdi aut de model venezian-furlan, simbol dl comun. Mpurtanta é ince la dlijia dla Madona dla Defesa. Storicamenter mpurtanc é i resc' dl Ciastel de Podestagn (Peutelstein) y la residenza De Zanna. De bela pitures murals é sun la vedla Ciasa de Comun y la Ciasa de Ra Regoles, che à n bel Museum local y la colezion de pitures Rimoldi de gran valuta artistica. Storicamenter nteressant é l Comun, che fova dant la senta dla Bezirkshauptmannschaft de Anpezo, Col y Fodom, la plu pitla dla Monarchia Austriaca. Tres la Olimpiades da d' invern dl 1956 é Anpezo gnì cunesciù soura dut l mond, cun infrastrutures y implanc de gran inom, coche l purtoi dles Tofanes, senta de garejedes internazionales de Copa dl Mond. Dal pont de veduda naturalistich recordons l Parch Natural dles Regoles de Anpezo te Traonanzes y Fanes.
Frazions[mudé | muda l codesc]
L zenter urban de Ampez é loghé plu o manco al zenter tla lergia ciavuelera ampezana, encertleda da dutes les pertes dai creps dolomitcs plu auc. Zacan fova l paisc partì su te na schira de viles sternudes fora te tradizionalmenter 28 frazions/viles che se à unì plu tert sot al inom Cortina, una dles viles logheda plu amesa ite. Les viles ampezanes é: Agabona, Cadelverzo, Ciadin, Cianpo, Ciamulera, Fiames, Fraina, Mortija, Pian da Lago, Pocol, Socus, Socol, Staulin, Zuel, Graa o Gnoche, Alverà, Ciae, Ronco, Lazedel, Col, Jilardon, Guargné, Cortina, Pezié, Doneà, Meleres, Crignes y Cianderìes. Con la orida dl turism tla seconda pert dl Nuefcent se à n valgunes de chestes viles deslarié tant che encuei ne ciàfien nia plu saurì da les cerne dal zenter de paisc.
Demé les viles plu dezes é restedes enfin a encuei a la vedla, dalonc dal fracac dl zenter. La streda plu conesciuda de Cortina é l Corso Italia (n iade Corso Vittorio Emanuele) y les stredes dlongia olàche an enconta n grum de boteighes renomedes (Bulgari, Benetton, Geox y e.i).
Un n simbol de Cortina é endere dutaorela la Cooperativa de Cortina metuda en pe dl 1893 sot al inom de "Consumverein Ampezzo". Te chest zenter comerzial, olàche al laora 200 persones, pòn compré ite n pue de dut, dal guant a la speisa enfin a feramenta. Plu inant tla plaza Venezia tròen l Café Lovat, un di plu conescius de Ampez y dlongia la Ciasa de ra Regoles, un di edifizes plu emportanc per la comunité ampezana con laite la aministrazion regoliera y n museum etnografich. Chilò végnel aministré i bens comuns, i bosc y les pastures, aladò de vedles regoles, clamedes laudes, che va bonamenter endour al temp di langobards. Tla ciavuelera ampezana y raions entournvia él 11 Regoles raionales desvalives: la Regola auta de Lareto, la Regola auta de Ambrizora, la Regola de Zuel, la Regola de Cianpo, la Regola de Pocol, la Regola de Rumerlo, la Regola de Ciadin, la Regola de Ciae, la Regola bassa de Lareto, la Regola de Mandres y la Regola de Freina.
Storia[mudé | muda l codesc]
Te temps preistorics fova la ciavuelera de Ampez bonanementer nuzeda d'isté da ciaciadours de cerfs y de ciamourc. Dl 1986 àn descorì tla picera fopa de Mondeval de Soura, dlongia la Croda da Lago a 2150 m, sot a n pedron ite na sepoltura dl temp castelnovian da chela che an à podù tré l prum iade conclujions sun la vita di ciaciadours alauta anter la fin dl Mesolitich y l scomenciament dl Neolitich (7000-8000 dant Crist). Dessegur ésen ence che tla Ciadoura él ruvé i Paleovenec, n popul indoeuroepich, dal VI secul dant Crist inant. Tl IV secul dant Crist él derot ite tribus celtiches.
Dl 225 dant Crist à i Romans metù man de gre en gre de tó ite la Gallia Cisalpina, dl 181 dant Crist él vegnù fondé la colonia latina de Aquileia desche stazion per les relazions con l regn norich di Celtesc. I "Carnesc" na tribù celtica tla Cergnia (encuei provinzia de Udin, Friul) é vegnus sotmetus dai romans en l ann 35 dant Crist. Entourn a chest aveniment dateien ence la romanisazion dl Ciadoura y dl raion ampezan che fajarà spo pert dl "municipium Julium Carnicum". Tl VI secul do Crist fondeia i Langobards l Ducat dl Friul che tol ite ence l ciadin ampezan. Dl 774 sotmet Carl Magn i langobards y l Ciadoura deventa na contea dl regn franch. Dl 1077 ti sourandà l re franch Enrì IV al patriarch de Aquileia Sigert dut l Friul con la Ciadoura y Ampez.
Enfin al 1335 fej Ampez pert dl raion di grofs trevisans de Camino. Tl temp anter l 1335 al 1420 giaud Ampez, deberieda con duta l Ciadoura, de n temp de autonomia sot a la giurisdizion de Aquileia. L patriarcat aquileian se desfej endere su y ruva sot al domine de Aunejia. En l ann 1511 tol ite l emperadour Massimilian dl'Austria do veres longes con la Serenissima Ampez y l confin vegn metù anter Ampez y San Vit de Ciadoura tla localité che an clama dutaorela Dogana Vedla. Condut che les dominazions se barata ju ti garétel a Ampez de mantegnì si "statuc" dl 1338, regoles y leges per stravardé sia autonomia legislativa y aministrativa, enceben sot a la giurisdizion dl Patriarch de Aquileia empruma y de Aunejia dedò. Ence i imperadours austriacs reconfermeia chisc privilegs. L comun de Ampez podova enscì se autogoverné a na maniera da envidié. An rejona ence di temps d'aur dla "republica ampezana". Tout fora na curta spana dal 1796 al 1813, entant les invajions napoleoniches, é Ampez sot al Imper austriach y Tirol per ben 400 agn, desche les autres valedes ladines enfin al 1918 tres dutes les veres y desgrazies che chest à ence comporté.
I ampezans é dagnora stés dret enjignoui ence devers les autorités austriaches. Canche dl 1968 él vegnù istituí te duta l'Austria i Capitanac y les bachetes se à i ampezans atira fat inant a Desproch per cialé de giaté na sia zircoscrizion politich-aministrativa, zenza messei jì a Bornech per formalités burocratiches. Deberieda con Fodom él enscí vegnù metù su l mender capitanat dl Imper Austroungarich y l soul dut ladin.
Na menzion se merita ence l Ciastel de Potestagn de chel che an afustia demé plu n valgunes ruines. Al se trata de na forteza medievala che é bonamenter vegnuda costruida dl 1077 dai patriarcs aquileians y passeda plu tert ai grofs trevisans de Camino. La rejoneda ampezana pertegn clermenter al dia-sistem linguistich ladin, enceben che ala à sourantout n valgunes inovazions dal aunejian, p.ej. l vocal final. Na carateristica che l ampezan partesc con l badiot, dantaldut l idiom mareo, é l rotazism, vuel dì l -l- deventa -r- anter does vocales: p.ej. scora vs. scola. L ampezan va ciamò n vare plu inant, ence l articul fenimin sona "ra".
Cie che la storiografia taliana ascon via é i movimenc autonomistics che peia via da Ampez do la pruma vera y dantaldut do la seconda vera mondiala. Sot al regim fascist é Ampez y Fodom dl 1923 vegnus metus pro la provinzia de Belun. Tla storia de Ampez fova chest l prum iade che al fova n folestier a cef dl comun y che ne respetova nia i vedli derc/privilegs ampezans. Pro les opzions dl 1939 ova gran pert di ampezans dé ju declarazions che sie lingaz ne fova mai sté l todesch, cie che fova ence veir. Demé n 4% di ampezans à opté forapert. Sot a la ocupazion todescia, "raion operazional Alpenvorland", anter l 1943 y l 1945, é Ampez deberieda con Fodom y Col endò ruvés pro la provinzia de Bulsan. Prums rais de speranza lomina a la fin dla seconda vera mondiala. Atira do la vera jia esponenc ampezans n rodul clef pro l prum moviment politich-cultural.
"Jent Ladina Dolomites y Union di Ladins"[mudé | muda l codesc]
Al é ampezans, i recordon Sisto Ghedina y Sisto de Bigontina (respetivamenter president y secreter), che se met a cef dl moviment "Zent Ladina Dolomites" che se damana n cianton autonom ladin dl tip svizer confederé a la provinzia de Bulsan. Les ghiranzes politiches metudes ju enlaouta dl 1946 deberieda con les unions di ladins fova:
- 1) reconesciment dl grup etnich ladin dles Dolomites (Ampez, Fodom y Col, Val Badia, Fascia y Gherdeina y enlaouta ciamò i ladins de Flem) desche popolazion con sie lingaz, sia cultura, sies tradizions, sie artejanat, sia industria, sies usanzes y si costums;
- 2) de fé pert integranta dla provinzia de Bulsan y perchel l'agregazion a chesta provinzia aministrativa dles bachetes de Ampez, de Fodom y de Col, de Fascia y enlaouta ence di ladins de Flem;
- 3) de ester liés tl destin con les popolazions dla provinzia de Bulsan, ajache liés a d'eles per rejons economiches, turistiches y someies etniches;
- 4) dert di ladins de sconé y de defene te sies valedes y dlonch si enteresc.
Chisc ponc vegn spo splighés tl menú tles anotazions.
Ai 15 de jugn dl 1946 se à raprejentanc de dutes les valedes ladines abiné sun jouf de Frera per mete su ofizialmenter l moviment politich "Zent Ladina Dolomites" che à arjont enuncheltant enfin a 10.000 adejions. L moviment laora deberieda con la Svp, mana fora memorandums, tol su contac con les autorités talianes, partesc fora jolantins, tegn y se damana n plebiscit y la reunificazion de duc i ladins sot a Bulsan. Via en Ampez arjonj "Zent Ladina Dolomites" dl 1946 la maioranza tl consei de comun. Ma la desfata dl 1948 fova antia. Tl statut nuef de autonomia per la region Trentin-Sudtirol végnel confermé i confins trac dal fascism dl 1923, Ampez y Fodom resta defora. L moviment "Zent Ladina Dolomites" dà su les ativités, ma la colaborazion y la identificazion con i ladins dl Sela é juda inant enfin a encuei con les unions di ladins che é nasciudes en chi agn damprovia te Gherdeina, tla Val Badia, te Fascia y ta Fodom.
Lians[mudé | muda l codesc]
Vocabolar dl ladin leterar[mudé | muda l codesc]
Anpezo 6 1852 Ampezzo (ZardiniB, Rudiferia1852:1)
gad. Ampëz grd. Ampëz fas. Ampez fod. Ampëz amp. Anpezo LD Ampez
topon.
comune di cortina d’ampezzo (fod. Pz 1989, amp.) Ⓘ Cortina d’Ampezzo Ⓓ Cortina d’Ampezzo ◇ a) Saon ben, che a duto Anpezo / Se ‘l pioan no fosse stà, / Ra i śirae mal da un pezo, / Beśen dì ra verità. Savon ben, che a duto Ampezzo / Se ‘l Piovan no fosse stà, / Ra i zirave mal da un pezzo, / Besen dì ra verità. ZardiniB, Rudiferia1852:1 (amp.); b) No de zerto che ciamade / ca in Anpezo nos no i on. / Parai fora che i s’in vade, / Nos badiote no in voron… Nò de zerto che ciamade / cà in Ampezo nos no i on. / Parài fora che i s’in vade, / Nos badiote no in voron… DegasperF, CodaBadiote1860-2013:471 (amp.); c) Ra śoentù d’Anpezo / Stà senpre sa ra piazes / Ma el par de no crede / Chi che no pó vede / ch’ ’es posse fei coscì. Ra zoentù d’Ampez-zo / Stà sempre sa ra piazzes / Ma el par de no crede / Chi che no po’ vede / Ches pòsse fei così. Anonim, TosesCortina1873-1938:30 (amp.).
Cortina2 6 1860 Cortina (DegasperF, AgostinoCostantini1860:1)
gad. Cortina grd. Cortina amp. Cortina LD Cortina d’Ampezo
topon.
cittadina dolomitica, capoluogo dell’omonimo comune ladino nella provincia di belluno (gad. DLS 2002, grd. F 2002, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Cortina d’Ampezzo Ⓓ Cortina d’Ampezzo ◇ a) Ra śoentù da Cortina. Ra zoventù da Cortina. DegasperF, AgostinoCostantini1860:1 (amp.).


text:
L'areal nua ch'ils containers sa chattan è l'areal Aurax Maissen sper la Neumühle sut il center Mundaun. Quella retscha da containers è la finala uschè gronda sco quatter stanzas da scola. En in tal provisori n’è betg mintga detagl optimal. Uschia na datti betg parcadis per ils scolars gest avant scola. Ma ins stoppia vesair che quels scolars hajan in di ad emna scola ed il provisori cuzzi mo in onn, manegia Peter Kreiliger il manader dil center da furmaziun Surselva.
Custs per il provisori
Sco quai che Geri Hafner da la vischnanca da Glion ha ditg custa quai provisori var 200'000 francs per quai onn ch'el vegn duvrà. Pli ditg na dastga la renovaziun da la scola betg cuzzar. I vegn quintà cuns custs d'investiziun da quasiset milliuns francs. Ina giada che la scola è finida, pia l'avust 2018 va quella en ils mauns da la Regiun Surselva. Fin lura tutga ella a la vischnanca da Glion.
RR actualitad 07:00


text:
Die Geschichte von Nelly und Walter versetzt uns in die Schweiz der 1950er und 1960er Jahre: Damals zählte ein Drittel der Patienten in einer psychiatrischen Klinik zu den sogenannten "Sozialpatienten". Oft waren das junge Menschen, die in Kinderheimen untergebracht waren und deren Eingliederung in die Gesellschaft schwierig war. Da die Verantwortlichen in den Heimen nicht wussten, was sie mit dem Zorn ihrer Schützlinge anfangen sollten, riefen sie manchmal die Psychiatrie zu Hilfe.
Raphaël Engel
Temps Présent (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
1994
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
31 01 - Barcelona: un incendi al trà gjü el Gran Teàtar del Liceu.
01 03 - Europa: la nass l'Europa di Quíndas: Svézzia, Àustria e Finlàndia s'incorporen coma nööf soci de la Üniun Europea.
04 03 - Vitòria (Àlaba, el Paees Baasch): el münicipi de la citaa al derva el primm registru al Staa Spagnöö de para de fatt (eterosessüaal e omosessüaal).
15 03 - i Staa Ünii e Rüssia: sti düü paées a rívan a un acordi par permett la süpervisiun mütua del desmantelameent del armameent nücleaar.
25 03 - Somàlia: i ültim soldaa Noort-american destacaa al paées al bandónen l'indoman de la firma d'un trataa de paas intra líder guerrijée.
12 04 - Palestina: Israel e l'ULP a fan sü al Cairu l'acordi sura la polizzía Palestinesa che sa despiegarà a Gaza e Gérich seguunt el quaal la cüntarà 9.000 efetiif.
27 04 - Süüt-àfrica: dopu mezz sécul de razziism d'istitüzziun (apartheid), Nelson Mandela al veenc i primm elezziun indóe a pòden participá tücc i citadin, senza dipendenza di söö tratt razziaal.
25 10 - la Citaa del Vatican (Roma): la Santa Sée la núnzia el stablissmeent de relazziun ufizziaal cun l'OLP, senza caràter pienament diplomàtich || Tegucigalpa (Honduras): i presideent Centroamerican e el primm miníster de Belize, a aprövan una declarazziun sura la paas e el svilüpp a la regjun.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
14 01 - Tolosa de Lenguadoc, (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista (n. 1905).
21 07 - Barcelona: Pere Calders, scrituur Catalan (n. 1912).
15 01 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Harry Edward Nelson cognossüü coma Harry Nilsson, müsich Noort-american (n. 1941).
04 03 - Durango (esat de Durango, Mèssich): John Candy, atuur còmich Canadées (n. 1950).
05 04 - Seattle (staa de Washington): Kurt Donald Cobain, cognossüü coma Kurt Cobain, cantaant de Nirvana, int un possíbil süicidi (n. 1967).
22 04 - Növa York (Staa de Növa York, SÜA): Richard Nixon, presideent di Staa Ünii (n. 1913).
29 05 - Santiago de Cili (Cili): Erich Honecker, pulítegh Tudeesch, presideent de la RDT (n. 1912).
14 06 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Enrico Nicola Mancini, cognossüü coma Henry Mancini, cumpusituur de müsica par cínema (n. 1924).


text:
Structura, missiun e finamiras
A. Radunanza generala
La radunanza generala sco organ suprem da la SRG.R ha lieu ina giada l’onn, per regla l’emprima mesadad da l’onn chalendar. Las commembras ed ils commembers èn d’envidar en scrit almain duas emnas avant la radunanza cun communitgar a medem temp la glista da tractandas. La radunanza dastga prender conclus unicamain areguard fatschentas numnadas en la glista da tractandas.
B. Cussegl regiunal
Il cussegl regiunal cumpiglia 15 persunas: diesch commembras/commembers elegids da la radunanza generala, tschintg commembras/commembers elegids da la suprastanza. Las incumbensas principalas dal cussegl regiunal èn da far enconuschenta la funcziun politica e socioculturala da la SRG.R e da francar quella en la populaziun rumantscha.
C. Suprastanza
La suprastanza ha tschintg commembras/commembers: la presidenta/il president che presidiescha il medem mument era la suprastanza, quatter commembras/commembers elegids da la radunanza generala. La suprastanza maina las fatschentas da l’uniun. Ella è responsabla per tut las fatschentas betg resalvadas expressivamain tras ils statuts u il reglament d’organisaziun ad in auter organ. La suprastanza designescha las persunas autorisadas da represchentar la SRG.R.
D. Cussegl dal public
Il cussegl dal public cumpiglia 15 commembras/commembers. El duai esser represchentativ ed includer: la presidenta/il president, set commembras/commembers elegids da la radunanza generala, quatter commembras/commembers elegids da la suprastanza, trais commembras/commembers cooptads dal cussegl dal public.
La directura/il directur RTR sa participescha a las sedutas cun vusch consultativa. La presidenta/il president SRG.R prenda per regla part a las sedutas cun vusch consultativa.
E. Organ da mediaziun
Il cussegl dal public installescha in organ da mediaziun che tracta reclamaziuns en connex cun la purschida dals programs rumantschs ed ulteriuras purschidas publicisticas da RTR. L’organ da mediaziun funcziunescha er sco instanza da recurs.


text:
Bain cumpran Saint-Gobain sco planisà la cumpart da la famiglia fundatura Burkard vi da Sika, vendan dentant vinavant ina part dal pachet a Sika sez. Pli tard ha Sika lura il dretg da precumpra per il rest da las aczias.
Tenor in rapport da la gasetta Financial Times vegnia a pajar Saint-Gobain ussa a la famiglia per lur part dal chapital da 17% radund trais milliardas francs. 7% dettia Saint-Gobain lura vinavant a Sika e vegnia a pajar persuenter duas milliardas francs.
Uschia possia Saint-Gobain far in gudogn sin questa transacziun. Ils titels quotads a la bursa da la Sika han actualmain ina valur da 16 milliardas francs.
RR novitads 07:30


text:
Architectura e direcziun da fabrica
Per garantir ün’execuziun professiunala accumpagnain nus noss progets da fabrica cuntinuadamaing e pudain ans basar sün experienzas fundadas. In cas da dumondas specificas dal rom pudaina contactar a numerus partenaris per garantir üna soluziun optimala.
Per eruir ils cuosts da fabrica pudaina tour in congual numerus objects sumgliaints. La procedura da publicaziun vain fatta in maniera professiunala e furnischa als patruns da fabrica üna tscherna dad offertas directamaing congualablas. Ils cuosts da fabrica vegnan actualisats trasoura dürant il temp da fabrica. Uschè sun quels adüna survisibels.
I’ls ultims ons haja dat fingià plüssas jadas üna collavuraziun cun ün oter büro d’architectura o da direcziun da fabrica. I’ns fa plaschair dad esser averts in quist reguard e da ramassar nouvas experienzas.


text:
Emulator
On emulator a l'è, in informatega, on component che 'l replica i fonzion de 'n daa sistema in su 'n olter sistema.
Esisten sia di emulazion a nivell software che hardware e al dì d'incoeu a hinn spantegaa soratutt in du settor: Quell di console di videogioeugh e quell di stampant, indova che sossenn stampant a hinn compatibil cont el standard HP. Di temp del Macintosh 68k ghe seren anca di sched per emulà el MS-DOS in sul Macintosh.
In teoria, segond la tesi de Church-Turing, a l'è semper possibel emulà on sistema in su 'n alter, ma in pratega el pò vèss assee gramm de fà: Se gh'hinn no di ducument in sul fonzionament el gh'ha de vess reversaa e despess l'emulazion la domanda 'na quantità de memoria e resors pussee volt de quej doperaa originariament, cont el ris'c che i programma che giren assee lent.


text:
La fin dall’jamna dils 9 e 10 da settember 2017 ein ils Ladins dallas Dolomitas el Tirol dil sid sentupai a Mustér per in brat cultural. Igl ei vegniu saltau, cantau e fatg musica communablamein. La gruppa da musicants e la gruppa da cant han sunau e cantau la dumengia duront il survetsch divin a S. Gions. Sin moda fetg simpatica ha Sofia prensentau la cultura dalla regiun dallas Dolomitas en halla Cons. Ins ha schau gustar il grondius gentar en buna cumpignia. Autoritads dalla vischnaunca e la menadra digl Uffeci cantunal per cultura e lungatgs han drizzau entgins plaids als vischins Ladins ed a tuts presents.
Enteifer il program da recreaziun ha il moderatur Gion capiu da tschaffar ils participonts da rispunder a sias damondas. La giuvna gruppa da sault Gröden da St.Ulrich ha procurau per divertiment cun lur saults plein slontsch. Buca meins plascher han ils saltunz dall’Uniun da costums Mustér giu cura ch’els han atgau saltar ils quater saults ensemen cun la giuvna gruppa da sault. Il cant dalla gruppa Frauendreigesang han perschuadiu cun sias vuschs sonoros il publicum. Ils dus musicists Otto e Paul han accumpignau las scharmantas cantaduras cun fin sensori alla ghitara ed agl accordeon. Dau en egl ei bein ch’ils Ladins ein loschs da tgirar lur tradiziun polulara. Las duas canzuns popularas, Gherdëina ed En in vitg alpin ein vegnidas cantadadas cun tschaffen ed anim alternont dallas gruppas ed alla fin cun igl entir publicum. Quella sentupada interculturala ei stada per tuts participonts ina grondiusa experientscha.
A scadinas persunas che han sin ina moda u l’autra segidau per il bein reussir da quella sentupada admetta la suprastonza dil forum in resentiu engraziament.
Artechel ella gasetta La usc di Ladins dils 22-9-2017


text:
Quella nova scena è creschida e vegnida pli e pli vasta enfin il di dad oz. En l'instrumentala dad oz pudais vus tadlar ina selecziun da las pli enconuschentas furmaziuns naziunalas ed internaziunalas. I spetga in'ura vasta ed interessanta, perquai che mintg'ensemble ha sviluppà ses agen stil e posseda in caracter unic.
Redacziun: Christa Soliva
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Flurs en ils chavels, vestgadira en tut las colurs e las enconuschentas «Schlaghosas»: Quai vegnan ins a vesair mo darar quest atun a Cuira. La parada da schlagher previsa la fin settember è stritgada, quai pervia dal coronavirus.
Cun resguardar las cundiziuns actualas per occurrenzas grondas, ed en dialog cun la suprastanza da Cuira, na possia la parada da schlaghers betg garantir la segirezza e la sanadad dals visitaders, scrivan ils organisaturs. Vinavant na saja pel mument anc betg pussibel da savair, co che la situaziun vesi or il settember. I manchia uschia la segirtad per planisar.
Ils responsabels sa vulan uss concentrar sin l'ediziun 2021. Lura ha la parada da schlagher ses giubileum da 25 onns.
Ord l'archiv:
Sco cuffort per ils fans da schlagher: L'emissiun «La stailalva» porscha a vus in'ura entira plain hits da schlagher.