text:
Bonifacio ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Bonifacio ed Canòsa, ( Bonifacio di Canossa in italiân) l'é nasû a Mântva int al 985 e môrt sèimper a Mântva al 6 mâg 1052, l'é l' ûltem erêd mâs'c ed la putèinta faméja ed Canòsa (faméja), e al pió putèint tra tót i sgnōr medievêl dal só tèimp dôp l'imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr.
Bonifacio l'é erēd dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém e al câp ed la râsa ed la faméja d' j Attoni (o Attonidi).
Ed râsa Longoberda l'êra fiōl ed Tealdo ed Canòsa. L'é stê spuşê cun Richilda e pó cun Beatrice ed Lotaringia; da chilê al gh' à 'vû trî fiōl:
- Beatrice, môrta da céca
- Federico, môrt da céch
- Matilde, (1046 – 1115) erêd di tétol e di pusedimèint
Stôria
Pôch préma ed murîr tr' al 1011 e al 1017 Tealdo al numîna erēd al fiōl Bonifacio. Chiló al quésta acsé al grôsi proprietê di nôn che a s' egh zûnten dal j êtri tèri quând, int al 1010-1015 ,al spōşa la réca e putèinta vèdva lumbêrda, Richilda
Bonifacio al ghà 'vû cun spalvarderéia un pôst ed prém piân ind la sēna polética ind l' inési di secònd mél ân: l'à fât e al gh'à ' vû al pió grôsi proprietê fevdêli ed la peníşola.
Al cumîncia la só carêra ed cmandânt cun 'n' impunèinta batâlia campêla int al 1021 e per tóta la só véta l' é stê cuntê cme un òm d'êrem fôrt cme un leòun despès a fiânch o in ajót ed l'Imperadōr Corrado II in tóta l'Eurôpa. Al lîga al só destîn a l'imperadōr e l'é ûn di sō principêl sódit. La fedeltê e l'apôg dê da Bonifâcio a Corrado II a gh'àn un impurtânt prèmi int al 1027, a l'època ed la préma vôlta che l'Imperadôr al gnîva in Itâlia quând al Sgnōr ed Canòsa a gh'é stê dê, per arcnusèisa dal só sustègn a la coròuna imperiêla, la mêrca ed Tuscia, ch' al li zûnta a i sô tânt tétol e proprietê.
Bonifacio ch' al sòma al zôni da pôch quistêdi al pusès só i teritôri a mezanôt ed l' Apenèin arzân, al và só in sté manêra a un grêd ed putèinsa têla da prèir èser cunsidrê al pió grôs fevdatâri italiân e ind al 'stès mumèint guadagnêres la nòmina 'd èser dimòndi réch. L' eşêrcit ed quî ed Canòsa l'é fât in tót da doméla òm, un gróp ed manôvra dimòndi periculōş in cl' època de schêrsa popolasiòun.
Bonifacio l'à cmandê i só lêregh fèdev cun al pógn ed fèr cun còst l'à schisê al rivôlti e i tentatîv d'indipendèisa di sgnuròt lochêl. Donizone, crunésta dal tèimp, per fôrsa bèin dispôst vêrs al marchèiş, an pōl mìa ed fêr a mēno d'arcurdêr soquânt fât ed dûra rapreşâlia fât dal pêder ed la Grân Cuntèsa.
Dimòndi lighê per uşânsa familiêra al partî imperiêl, Bonifacio, al vîn custrèt a fêr frûnt a 'na lònga sèria ed rivôlti da pêrt ed divêrs fevdatâri pió céch che tr' al 1021 e al 1030 a s'arbèlen, la crîşi la rîva al mâsim e l' as cunclód cun 'na batâlia, a Chiviôl aşvèin a Rèz, cun tânt môrt e frî che al sâgov di nemîgh …inzuppò il campo e tinse di rosso gli zoccoli dei cavalli".
Ed sicûr l'é stê ûn di pricipêl avtōr ed la cunquésta dal Règn ed Borgogna al servési ed Corrado II (istê 1034) mó l'é ânch al cmandânt in grêd de schisêr a la şvêlta 'n' êtra rivôlta còla dal popôl ed Pêrma cûntra l'Imperadór (Nadêl 1037) cun còst l'à frenê al şvilōp dal j istitusiòun vêrs al peréiod préma di Cmûn.
Ind l' istès tèimp a môr Richilda sèins fiō, Bonifacio, fôrsi cucê da l'Imperadōr, al cunclód a secònd impurtâşnt matrimòni ed la só véta cun 'na dòna ed râsa reêla, Beatrice ed Lotarigia, l'é 'd' òna dal faméj fevdêli pió réchi dal Fiândri e l'é duchêda a cōrt da la sîna, la mujêra ed Corrado II. Un matrimòni grandiōş e lusuōş, Donizone l' arpôrta 'na spiegasiòun amirêda ed la fèsta dal nôs ch' l' é durêda trî mèiş e ch' la dvèinta ânca ótila a Bonifacio per dêr 'na dimostrasiòun ed la só putèinsa e richèsa.
In sté môd al marchèiş ed Canòsa al quésta un pôst ancòra ed pió ed valōr int al partî imperiêl e a'gh la chêva, d'ed l'é a pôch, cun la nâsita ed Matélda, a 'd asicurêres la râsa.
Int al 1052 Bonifacio, che Donizone nonostânt tót al li cûnta cme:
"Limpido e buono nel volto e' Bonifacio, / negli atti e nei detti e' limpido e buono. / La profezia lo disse ricco ed amante di pace, / vincitore in ogni battaglia lo disse la profezia."
l'é stê misterioşamèint asasinê in 'na batûda ed câsa a Sân Martèin ed l' Êrşen, in 'na zôna tr' al fióm Ôli e al fióm Mincio a Mântva.
Atâch a un mûr ed la Cappella dell'Incoronata a Mântva a gh'é la lâpida ed la tòmba ed Bonifacio dóve a gh'é scrét:
"Hic jacet egregius Dominus Bonifacius illustris Marchio, et Pater Serenissimae Comitissae Mathildis, qui obiit MLII die VI Indict. V"
Cme as lêz la dâta ed la môrt l'é al 6 ed mâg dal 1052.
La tôş al só pôst la fiōla Matélda ed nōv ân ch' la dvèinta acsé l'ónica erēd dal grôsi proprietê dal pêder.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Antonio Falce - Bonifacio di Canossa, padre di Matilda - Reggio Emilia : Bizzocchi.
- William Montorsi - Da Tedaldo, Bonifacio e Matilde di Canossa a Napoleone Bonaparte : otto secoli a San Benedetto di Polirone - Modena : Il fiorino, 1996.
- Ugo Gualazzini - Per la storia dei rapporti tra Enrico III. e Bonifacio di Canossa. - , 1933. - Pag. 67-83 - Estr. dall'"Archivio storico italiano", serie VII, vol. XIX (dispensa 1° del 1933)
- Luigi Pecchini - Una antica lapide nel duomo di Mantova ricorda Bonifacio di Canossa padre della gran contessa Matilde - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 2006. - Estr. da: Il Pescatore reggiano, n.31, 2006
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Bonifacio di Canossa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


c: text/html

text:
Il mattino dopo
Il mattino dopo (’L admàṅ matìna) 'l è 'n thriller girâ in dal 1986 par Sidney Lumet. 'L à fat sù da piò ad vint-sinc migliòṅ ad dòlar in tut a frònt 'd un cóst ad trédas. La Jane Fonda l'è stada candidàda par vìns'r al Prèmi Òscar par l'atōra prutagunìsta.
La Kathy Bates la fà 'n cammeo faghénd la part dna pasànta.
Sunt
L’Alex Sternbergen (Jane Fonda) l'è n'atōra in sal viâl dal tramònt e l'è anc n'imbariagòsa. Al sò matrimòni cun Joaquin Manero (Raul Julia), ad mistēr paruchēr, al và mâł parchè qvést chè, dòp déś an ad vita insém, al s è mis a tgnir a drē a l’Isabel (Diane Salinger), fiōla dal giùdas Harding (Michael Prince), e adès al vōl al divòrsi. Anca lē però la gh mét dal suo andànd a lèt cun di óm péna cgnusû.
Na matìna la s darséd cun darènt a lē al cadàvar 'd un futógraf ch'la n s arcòrda briśa, anc parchè la sira prima l'iva alvâ dimóndi al gòmat. Lì lò 'l è stâ masâ cun un curtlàs insfilsâ in dal pèt. È-la stada lē ma adès l'à daśmindgâ incòsa o è-la na trapla? Daspràda l’Alex, dòp avér pruâ a scanślàr tut, la taca a scapàr via par tōr 'n aparéć ma tut i vōi par San Francisco i èṅ pîṅ. Lung la via 'l incróśa 'n ex pulisiòt, Turner Kendall (Jeff Bridges), ch'al créd a qvél ch'la gh diś e al gh dà 'l sò ajùt. A s vèṅ a savér ch'al futógraf al s éra mis a far di ricàt a l’Isabel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pasteurizasiù
La pasteurizasiù l'è ön tratamét che sa ga fà a quach lìquegg, de sòlet destinàcc a éser cönsömàcc de l'òm come alimèncc, per copà i micrurganìsm patògegn; la pasturizasiù la permèt mia però de copà le spòre, ma dóma i urganizm eèncc sensìboi al calùr, le fùrme egetatìe cumpagn de batér, fóns e leàcc; col fàl, bòa sercà de mantègner le carateristeghe fizeghe, chìmeghe e urganulèteghe del alimènt. L'è deèrsa de la sterilizasiù, che sa oté a temperadüre pö ólte, e per ön tép pö lónch, e de la termizasiù, döpràda de spès per ol lat e i sò dereàcc, söratöt per la düràda del tratamét.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pasturizasiù l'è stada fàda la prüma òlta ol 20 de Avrìl 1864 del chìmegh francés Pasteur e la sò coléga, la Claude Bernard. Pasteur l'è stat ol prüm a döprà chèla procedüra ché, che isé l'è stada ciamàda "pasteurizasiù" an sò unùr, e al vé döpràt amò al dé d'ancö cume nòrma de igéne bàsega. Al dé d'ancö, apò se gh'è foze piö nöe de cuntrulà i alemencc e le materie prüme, sa pasteuriza amò, però con d'öna finalità deèrsa: ol sèns l'è piö microbiulògich, chèl che sa öl fà l'è slongà la éta média di prödöcc che sa pasturìza. Defàti gh'è stat ön period che le aziende i lasàa tat tép fes le robe a scaldàs, ma i prödöcc i sa indìa mia perchè pirdìa töte le pruprietà. La pasteurizasiù la ghe càmbia ol saùr al làt.
Funsiunamét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol funsiunamènt l'è fàcil fes: chèl ca sa fà l'è copà i micrurganìsmi e se 'l fà per mès de la temperadüra. L'è ampurtànt però fà balà l'öcc an sö le deèrse temperadüre e 'n söl tép che an làsa lé le ròbe, che sedenò an s'rès-cia de deznatürà töcc i cumpunencc sensìbii al calùr. S'è svelöpàt deèrse maniére de Pasteurizà, tri i'è chèle döpràde al dé d'ancö:
- la pasteurizasiù VAT o "a belàze";
- la pasteurizasiù a ólte temperadüre an d'ön perìot brév (HTST, High 'Temperature/Short Time);
- e la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes (UHT: Ultra-High Temperature )
Pasteurizasiù VAT[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An de la pasteurizasiù a belàze sa mèt chèl che gh'om de pasturizà an d'ön tanch, a temperadüra de 68°C per 15 minücc. An de chèla fòza ché sa manté le etamine, le pruteine e le ótre molecule che dà nütrimènt. Ol problema prinsipal de chèla fòza de Pasteurizà ché, l'è che stà lé a vödà e ampenéser i tanch töte le ólte fà pèrt tàt tép fes, e l'è mia tat cunvegnènt per 'na ampreza.
Pasteurizasiù HTST[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pasteurizasiù a ólte temperadüre la sa fà a 72°C per 15 segóncc. Gh'è dèle plàche cólde an de che ga scór dét ol lat (o óter lìquit), e l'è pö funsciunala indüstrialmènt perchè sa stà dré manch tép. Del pónt de ésta microbiulògich l'è mia che ga sapes gròse diferense.
Pasteurizasiù UHT[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An de la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes ol lìquit al pàsa de 74°C a 140°C, e al tùrna a 74°C an 5 segoncc. L'è stàda anventàda dei Stacc Ünìcc che i l'à prupugnida cum' la piö giösta, però an realtà la g'ha mia vantàgi de bù. Chèsta a dì la eretà l'è mia propes öna pasteurizasiù, ma pötòst öna sterilizasiù


text:
Eritrea
L' Eritrea a l'è un paes de l'Africa nord-urientala.
A l'è tacada a l'Etiopia, el Sudan e'l Djibouti e 'l la bagna el Mar Russ.
La capital a l'è Asmara.
La gh'ha una süperfiss de 117.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eritrea a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1941. Dopu de la Segunda guera mundiala, i Stat Ünii e i alter stat ucidentaj hann vursüü una federaziun intra l'Eritrea e l'Etiopia, che l'è pöö divegnüda un'anessiun.
L'Eritrea l'ha conquistaa la sò indipendenza in del 1993, dopu de una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eritrea a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Isaias Afewerki (del 1993).


text:
Brot-Dessous
Brot-Dessous a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.95 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 97 abitant.
El cumün de Brot-Dessous al se tröva a una altitüden de 857 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudry, Brot-Plamboz, Val-de-Travers, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brot-Dessous l'è mustraa in de la tabela chi de sutta[1]:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ "Evolution de la population des communes 1850-2000", archivi descargàbil söl sit de l'Office fédéral de la statistique (Ufìcio Federàl de Statìstica Svìser). Vizitàt ai 13/01/2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brot-Dessous in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1E sola e ngak a milsa Ngelekel a Sib el kodekedii sel kot er a ikel euid el semosem, e rirengesii a tar a ikel kleual ngar el kor a charm el melekoi el ua ngerel a derumk el kmo, “Mei!” 2Ak chilsngekl, e milsa becheleleu el uos. E a chad el mlar bebul a uleba balech ma kelel a balech, e a krone a le bilsang. Ng mlar a uos el tuobed el ua teletelel a chad el mo oumekemad el mo melabeluu. 3E sola e a Ngelekel a Sib a kildekedii a ongerul semosem; mak rirengesii a ongerul ngar el kor a charm el kmo, “Mei!” 4E mle tuobed a lmuut el tar a uos, el bekerkard a bedengel. Ngikel mlar bebul a le bilsa klisiich el mo omesebes a mekemad er a beluulchad, ma re chad bo le kaokoad. A klou el saider a dirrek el le bilsang. 5E a Ngelekel a Sib a mlo kodekedii a ongedel semosem; e ngak a rirengesii a ongedel ngar el kor a charm el kmo, “Mei!” Mak ulemes e a chedelekelek el uos a mle tuobed. Ngikel mlar bebul a uleba olebedabel. 6Ak rirengesii a kor a ngor el mlar a delongelel a ikel kleual ngar el kor a charm el dilu el kmo, “A kerrekerengel a tal sils a mecherar a tal quart el wheat, ma kerrekerengel a tal sils me ng di mechar a edei el quart el barley. Ngdi diak molemall a kerrekar el olib ma sers er a bilong!” 7E sola e a Ngelekel a Sib a kildekedii ongeual semosem; e ngak a rirengesii a ongeual ngar el kor a charm el kmo, “Mei!” 8Ak chisngekl e ng kor a mengeleu a bedengel el uos a mle duum. A ngklel ngikel mlar bebul ngiil uos a Kodall, e a Datk a di ulekiuellel el di kmeed er ngii. Te ngiluu a klisiich el mo mengedereder er a tar euaitiud er a beluulchad, el mo omekoad el ousbech a mekemad, ma bosech, ma rakt ma tebelik el charm. 9E sola e a Ngelekel a Sib a mlo kodekedii ongeim el semosem. Ak miles er eungel a olengetongel a delebengir tirkel mlad el kirel a tekingel a Dios ma ochotel a ikel tekoi el loumerang. 10Tuleldiu el klou a ngerir el kmo, “Rubak el Olab a Bek el Klisiich, chedaol e merang! Ke mengiil el mo oingerang e mochu oukerrekeriil er a re chad er a beluulchad e omals er tir el milekodkemam?” 11A derta er tir a le bilsang a kemanget el becheleleu el bail e mlor tir a tekoi me lluut el mo olengull el telkib, el dimerkmo le mecherrungel a ildisir tirkel ua itir el mesiou el bebil er tir, el kirir el mo mad el di ua itir. 12E ngak a milsa Ngelekel a Sib er a le kedekedii a ongelolem el semosem. Ng mlor ngii a mesisiich el desiu, ma sils a mlo chedelekelek el ua okrokr el chedelekelek el mamed, ma buil a di ulebult el mo bekerkard el rokir el ua rasech. 13A btuch a di mle kaireberebet el mer a chutem, el ua mengur el redechel a kerrekar el fig el mereberebet sel le mei a mesisiich el eolt. 14A eanged a ngilemed el ua babier a le meiuil, ma bek el rois ma iungs a milengukl el mo cheroid er a ikel le ngar ngii. 15E a re king er a beluulchad, ma re mengedereder a beluu ma re mengeteklir a re soldau, ma re meteet ma rulab a klisiich, ma rokui el chad, el sibai ma re mimokl, a mlo omart er tir er a ii ma delongelel a bad er bebul a rois. 16Tulemekedong a rois ma risois el kmo, “Meukel el me mertemam er a medal ngikel dengchokl er a kingall ma ngesechel a rengul a Ngelekel a Sib! 17Sel kdekudel el sils er a ngesechel a rengrir a mla mei, me ng techa sebechel el dechor el chobengelii?”
Copyright
Learn More


text:
Equipudenza
Düü cungjuunt E e F i è dii equipudeent, vargot che sa l nota E ˜ F, si al esiist una bigezziú da E sü F.
Sa dirà, cura che düü cungjuunt i è equiputent, ch’i gh’a la istessa cardinalitaa, i.e. la istessa « talja » u amò l istess nümar d'elemeent.
L'equiputenza la curespuunt al fatt da vess isumòrfich in la categuría (la categuría di cungjuunt münii di funziú tutale).
Int un cungjuunt da cungjuunt, la relazziú d'equiputenza a l’è una relazziú d'equivalenza. Però sa gh'a mia ul drecc da parlá da relazziú sül iputétich « cungjuunt di cungjuunt » par che cheest-chí al esiist mia (vidée: paradoss da Russell).
Vidée apó :


text:
Oberösch
Oberösch a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 111 abitant.
El cumün de Oberösch al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ersigen, Niederösch, Rumendingen, Utzenstorf.
Oberösch l'è sitüaa in sül Fiümm Ösch, a nord del paes de Burgdorf.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberösch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 886 col nom de Osse. Püssee tard, in de l'ann 1310 l'è ciamaa col nom de Oeschge superioris.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
«Mier Bündnerfraue spilend und singend»
- Gievgia, 5.2.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 5.2.2015, 19:00, RTR
Gia ils nums da las furmaziuns tunan sco musica: Via Spluga Steilalva Randulina! Cumenzà ha tut avant passa 10 onns. Tschintg dunnas grischunas han fundà la «Kapelle Via Spluga». Ina dad ellas, Johanna Bühler, ha envidà la sbrinzla per il chant da jodel tar otg autras dunnas chavevan visità tar ella in curs da jodel. Lezzas han fundà il «Frauen-Jodlerchörli Steilalva». Pli tard ha Johanna Bühler lura anc fundà il «Kinderjodelchörli Randulina», ed oz chantan là 19 uffants. Dapli e co dunnas grischunas ed uffants grischuns fan musica populara, raquinta ella gist sezza en La populara.
Redacziun: Josefina Gaudenz


text:
Andy Whitfield
Andy Whitfield (Amlwch, Gales, 17 luij 1972 – Sydney, Australia, 11 setembar 2011) l'è stò un ingegner, atür e mudel gales naturalisò australian. L'é stò prutagunista da la prima seri televisiva da Spartacus: Blood and Sand in dal ròl da Spartacus.
Vita Privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stò spusà cun Terrica Smith-Whitfield dal 1999 al 2003. Sucessivament al s'è spusà cun Vashti Whitfield, e a g'han avù 2 bagajin (Jesse Red, nasüüda in dal 2005 e Indigo Sky, nasüü in dal 2007). L'é mort a 39 ann per un linfoma.


text:
Bautzen
Bautzen (Budyšin in lusazian; Budziszyn in polacch; Budyšín in cech) l'è ona città de la Germania oriental. Ghe viven 39 607 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in la Lusazia Alta, in del Land de la Sassonia e in del circondari omonim.
Bautzen l'è traversada del fiumm Sprea.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I archeologh hann trovaa in de la zona di insediament germanigh del terz secol prima de Crist, ma el primm document che 'l parla de la città l'è del 1002.
In del 1018 la gh'è stada firmada ona pas tra el re todesch Enrigh II e quell polacch Boleslaa I: con quell trattaa chì, Bautzen l'è finida sotta la Polonia. In del 1033 l'è passada anmò sotta l'Imperi; poeu in del 1319 l'è passada a la Boemia e in del 1635 a la Sassonia. In del Medioev l'è stada leada in d'ona lega de ses città con Görlitz, Zittau, Löbau, Kamenz e Lauban.
In del 1813 gh'è stada ona battalia di Guerr Napoleonigh.
Sotta i Nazista a Bautzen el gh'è staa on lager e ona battalia tra Todesch e Russ (21-30 april 1945).
Anca sotta i comunista de la DDR Bautzen l'è stada doperada 'me prison: al dì d'incoeu vun di duu compless che le formen l'è anmò doperaa, menter l'alter el gh'ha la fonzion de memorial de la dittadura.


text:
Letera de Giüda
Giüda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1Giüda, un sèrv de Gesü Crist, e fradèll de Giagum, a i elètt che hinn vurüü bén de Diu el Pader e hinn prutegiüü per Gesü Crist: 2Che cressen föra de misüra per vialter la misericordia, la pas e 'l bén.
3Predilètt, essend faa scrivuv in tüta prèssa sü la nostra salvéza, mì avevi besogn de scriv, preganduv a cumbatt per la féd che l'era cunsegnaa una völta a i sant. 4Già che un quij personn hann naa denter segretamént intra vialter, quij che hinn numinaa de tant temp per chèsta cundana, impi, che cambien la grazia del noster Diu a la lur spüduratéza, e che neghen el noster ünegh Padrún e Signúr Gesü Crist.
5E mì vöri regurdà a vialter, anca bén avii già savüü tücc de chèst, che 'l Signúr, avend salvaa un popul de la tèra d'Egitt, daspö l'ha destrütt quij che hann minga credüü, 6e i angiul che hann tegnüü minga la lur auturitaa, ma hann lassaa la propia cà, l'ha tegnüü in di cadenn eternaj, in del scür, per el giüdizi del gran dì; 7cuma Soduma e Gumorra e i zitaa vesin, in de l'istèssa manera chèst, che hann daa sé medemm a la furnegaziún e hinn naa via indree a carna divèrsa, hinn metüü denanz cumè un esempi del sübì 'l castigh del fögh etèrn.
8Però, in de l'istèssa manera, anca chèst personn, insugnandus, cuntaminen la carna, respingen l'auturitaa, e bestemien i vèss gluriús[1]. 9E Michel, l'arcangiul, quand el cuntend al diàul, el despütava in gir al corp de Musè, vulzava no purtà un giüdizi de bestèma, ma l'ha dii, Che 'l te strapazz el Signúr! 10Ma chèst personn bestemien tütt chèll che sann no, e chèll che cugnussen natüralamént cumè animaj senza resún, de chèstcoss hinn destrütt. 11Guai a lur, perchè vann in de la via de Cain, e s'hinn versaa föra[2] per una ricumpénsa in del errúr de Balaàm, e hinn staa destrütt in de la rebeliún de Core. 12Chèst personn hinn i smagg in di voster agape--pacien cun vialter senza timúr, se ciapen cüra de lur medèmm cumè un pastúr[3], hinn niul senz'aqua purtaa inanz del vént, piant de l'autünn senza frütt, mort do völt, descalzaa, 13und füriús del mar che scümen la propia vergogna, stèll errant per chi l'è reservaa l'uscüritaa del scür per semper.
14E anca el setim de Adam, Enoch, l'ha prufetiza de chèst personn, disend: «Varda, el Signúr l'è vegnüü cun miar di so sant, 15per fà el giüdizi cuntra tücc e per cunvinc ogni anema sü tücc i so oper d'impietaa che hann cumetüü in d'una manera impia, e sü tücc i coss dür che hann dii i pecadúr impi cuntra Lü. 16Chèst personn hinn quij che barbuten, quij che se lumenten, quij che vann segund i propi desidéri, e la lur buca la dis coss arugant, amirand i facc per prufitt.
17Ma vialter, predilètt, regurdeev i coss che hinn staa predii di apostul del noster Signur Gesü Christ: 18che hann dii a vialter: In del temp ültim, ghe sarann minciunadúr che andarà segund i lur propi desidéri d'impietaa. 19Chèst personn hinn quij che fann divisiún, natüraj, che gh'hann minga el Spirit. 20Ma vialter, predilètt, travers el fà sü di voster medemm in de la vostra féd püssee santa, e 'l pregà in del Spirit Sant, 21tegniiv vialter in del bén de Diu, e spetee la misericordia del noster Signúr Gesü Crist per la vida eterna. 22E che gh'abiuv vialter pietaa de quij che dübiten, 23e salvee i alter brancanduj föra del fögh, e che gh'abiuv vialter pietaa di alter cun timúr, udend anca la tonega smagiada de la carna.
24E a Lü che 'l ve preserva del burlà giò e che 'l ve fa cumparì denanz de la sua gloria senza smagia in de la letizia, 25al ünegh Diu, noster Salvadúr, travers Gesü Crist noster Signúr, gloria, maiestaa, puténza e auturità prima de tütt el temp, e adèss e per tücc i secul! Amen.


text:
1945
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 d'apriil: la finiss la guèra in Itàlia
San Francisco - La Generalitat de Catalunya al esili la denúnzia ul cuulp militaar fassista a la prima Cunferenza Intrenazziunala di Nazziun Üniit.
Spagna sa refüdada cuma mémbar da la Suzzietaa di Nazziun [1], i la sarà mia acetada finn a dees agn plüü taart [2].
24 01 - La Rússia la cunchista Cracòvia (Pulònia).
12 04 - Harry S. Truman al deventa presideent di Statt Ünii.
29 04 - Ul Adolf Hitler al spusa la Eva Braun.
05 05 - Ul caamp da cuncentrazziun da Mauthausen, al è liberaa paj aliaa.
08 05 - Resa da Germània in la Segunda Guèra Mundiala. Fin da la guèra a Europa.
16 07 - Prima esplusiun nücleara da pröva da la stòria al desèert d'Alamogordo (Nööf Mèssich, USA).
06 08 - La citaa d'Hiroshima (ul Gjapun) la resta destrüída par l'esplusiun da la prima bumba atòmica cun finalitaaa bèlich.
09 08 - Sa lansa la segunda bumba atòmica sura la citaa da Nagasaki (ul Gjapun).
15 08 - Resa dal Gjapun in la Segunda Guèra Mundiala. Fin da la guèra a l'Àsia.
17 08 - Indunésia: sa la pruclama la indipendenza dal paees.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 09 - Münich (Germània): Franz Beckenbauer, futbolista i alenaduur Tudeesch.
- 11 09 - Lares (Puerto Rico): José Feliciano, cantaant.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 12 04 - Warm Springs, (Geòrgia, SÜA): Franklin Delano Roosevelt, presideent di Statt Ünii.
- 28 04 - Gjülin: Benito Mussolini, ditaduur italian.
- 30 04 - Berlin (Germània): Adolf Hitler, ditaduur Tudeesch e líder dal partii nazzista
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Andelfingen (distret)
El Distret de Andelfingen (en todèsch: Bezirk Andelfingen) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 29 847 abitàncc.
El corespónt a la Zürcher Weinland (tèra del vì Zürighés), limitàda del Réno a nòrt e a òvest, del Canton Turgovia a oriènt, de Winterthur a sud e del Irchel a sudòvest.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andelfingen l'è dividìt endèi vintiquàter cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:


text:
Roncafrèr
Roncafrèr (nòm uficiàl en Italià: Roncoferraro) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 7 130 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 63,4 km² e 'na densità de 112 ab./km².
El cunfìna coi cümü de San Vito Bagnöl, Bigarèl, Castlàr, Màntoa, San Sòrs, Sustinént, Vilipénta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Rincafrèr l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Pitura a oli
La pitura a oli l'è na teghnica de piturà che la sa fà mettend insèma un pigment e vuna bàs inerta e dell'oli.
I sò origin eren minga cognossuu: i ruman Galen, Vitruvi e il Plini ul Vecc. Il Diversarum Artium Schedula del Teofil l'è el pussee vecc ricettari di tecnich per l'art parlava dassè dela pitura a oli.
La tecnica l'è poi stata perfezionada dai pituri ulandes nel milases'cènt (el Vasari invece el pensava che l'aveven inventada i ulandes, ma l'è minga ver).
Cuntegnüü
Oli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una voolta s'adupevan var oli: oli de lin crud, oli de nus, oli de papaver e anca l'oli d'ulif.I enn da preferì gli oli vegetai, mea pesant e che sa ossidan mea tropp: il pusè usaàl'è quel de lin. L'è usà crud per fa su i culur, anca con dei siccatif. L'oli de lin cucinà al sa seca prima, ma in del tèemp el fa diventà gial tuch i culur.
Support[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pitura a oli la se pò fà su svarià suport.Ul lègn l'è sta ul prim (piopp, fagg e l'abete i enn i pusè usaà). In del XVI seculal sè iniziaà a pitùrà su la tèla (il lin le la pusè indicada ma anca la pusè custusa, ma ghhe inn anca il cotone, la juta eda quei ann de poliester da met de foe ma l'oli s'attaca mea tant ben).
Preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima de piturà con l'ooli ta ghè de preparà ul suport, se tal fet minga il culur scure mea ben e l'asorb tuch. La pussè usada l'è quela fatta de gess de Bològna e colla de cunigli.Nei negozi ta pudet truvà anca ul gess prunt per preparài suport ma l'è mea gess l'è del bianc de titanio cunt un medium acrilic. La carta la se poe preparà cunt l'oli de lin cucinàa o cunt del culur ben ipastàa.
Tecnica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tecnica l'è mea facil. L'oli al s'asciuga in sett dì(anca se l'dipend dal pigment queivoen s'asciuga pussè velus). L'oli sa poe usà in pussè de un moed ta poedet fa i velatur o usal a impast.


text:
Cheras visitaduras, chers visitaduors da nossa homepage
Sün nossa homepage chattan Els las classas e las persunas d’instrucziun. Lo vezzan Els eir, che cha nossa scoula spordscha. A vela la paina da guarder pü precis quistas spüertas.
Ch’Ellas/Els sajan cordielmaing bainvgnieus sülla homepage da la scoula cumünela da Samedan!
Nus essans üna scoula mneda. Accumplind il plaun d’instrucziun, ans orientainsa vi da las fermezzas da nossas scolaras e noss scolars. Que ans gratagia da fer il spagat traunter trends e tradiziun: Nus essans innovativs ed a listess temp aderents da la tradiziun.
La bilinguited rumauntsch–tudas-cha succeda tar nus in möd immersiv e cumainza già a scoulina. Nus essans ils pioniers da las scoulas bilinguas e vains perque grandas experienzas. Ün colleghium cumpetent pissera cha’ls böts vegnan ragiunts.
Nus fains evaluaziuns sün tuot ils nivels. Ellas sun üna part da nossa cultura da scoula.
Haun Ellas/Els dumandas u vögliane cugnuoscher detagls? Schi ch’Ellas/Els ans contacteschan sainza esiter.
Uossa Las/Als giavüschi bger divertimaint cun sföglier tres nossa homepage!
Cordielmaing
Robert Cantieni
mneder da scoula


text:
Novecento
Novecento (Nuvsènt) 'l è 'n film dramàtic e stòric dal 1976 ad Bernardo Bertolucci ambintâ in Itâglia in dla campàggna emigliàna durànt la secónda guèra mundiàla e a 'l inìsi dal Nuvsènt. 'L è stâ preśentâ, fóra cuncōrs, a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l è stâ mis in dla lista di sènt film itagliàṅ da tgnir dacàt.
'L è stâ girâ in dal Parmśàṅ (Busé), in d'l Arśàṅ (Guastâla e Lusêra), in dal Cremunéś (Rivarōl e San Śvan in Crōś) e in dal Mantṿàṅ (Mantṿa, al Pòś e Cürtatùn).
Sunt
At prim
In dal dè dla mòrt ad Giuseppe Verdi (27 ad Śnar dal 1901), in dal pudēr dal vèć padròṅ Berlinghieri (Burt Lancaster) ch'al gh'à in dal Parmśàṅ, i nàsan al sò anvō Alfredo (Paolo Pavesi e Robert De Niro), ch'al pòrta al nóm cumpàgn dal suo, e Olmo Dalcò (Roberto Maccanti e Gérard Depardieu), fiōl dla Rosina (Maria Monti), na cuntadìna ch'la lavóra in dla sò tèra e ch'la 'l à abû da 'n óm ch'a n s sà briśa ch'i 'l sia. Al pàdar dal pìcul Alfredo, Giovanni (Romolo Valli) al vōl tōr lò incòsa quànd sò pàdar al murirà, lasànd al briśi a 'l sò fradèl più grand Ottavio (Werner Bruhns). Al nunòṅ Berlinghieri al gh'à na surèla, Desolata (Francesca Bertini), ch'la fà la sōra e l'è gnuda a star da lò parchè la s è róta ad vìvar in cunvènt.
Da baghét Olmo, cun al sò caràtar arvèrs e sèmpar prònt a dir dal parulàsi, al dvénta amìg 'd Alfredo anc se chi lò al fà part dla famìja di padròṅ. Qvést chè pò al gh'à anc un bèl rapòrt cun sò nunòṅ, ch'al gh inséggna a druàr al sćiòp, e minga tant cun sò pàdar ch'al pénsa sōl a i bèsi. Un dè al vèć Berlinghieri al decìd ad tōr-'s la vita, impicànd-as in na stala cun dal cadéni in mèś a 'l sò vachi, quànd vilî al s rénd cònt 'd n èsar più bòṅ a far quél ch'al fava na vòlta: al fà fadìga a giràr, a dar di órdan a i sò cuntadèṅ, a tgnir-'s in a mènt al ròbi e p'r avér al mâl dal lumàghi adòs. Giovanni al s in prufìta faghénd butàr śò lè par lè un testamènt a 'l nudàr ch'al gh lasa incòsa a lò e sōl un vitalìsi ad 5.000 franc a 'l méś a sò fradèl.
Quànd a vèṅ na timpèsta ch'la s pòrta via mità dal furmintòṅ, Giovanni al fà savér a i sò cuntadèṅ ch'a gh darà mità dal stipéndi. Òṅ 'd qui lè, dit „Al muntanàr“, par prutèsta al s taja via n'urécia. In séguit i lavuradōr i tàcan a tgnir a drē a La Lega, n'urganiśasiòṅ sindacàla ch'la difénd i sò dirìt, e i daṅ vita a 'n siòpar ch'al mét in śnòć i camp méntar ninsòṅ al munś al vachi e i padròṅ i èṅ custrét a 'ndàr a tōr al lat in sità e pò a pagàr di crumìr e andàr anca lōr a lauràr la tèra. A stanta-tri an Leo Dalcò (Sterling Hayden), al nunòṅ 'd Olmo, al gh la cava a védar un padròṅ lauràr ma 'l è 'l ùltim quèl ch'al pasa p'r i sò òć parchè al mōr mént'r al pònsa sóta 'n àrbul.
I pas'n i an e Olmo al tórna in dal pudēr dòp avér fat la Prima guèra mundiàla e al cgnós la mistra Anita Furlan (Stefania Sandrelli), na dóna ad Veróna ch'l'à pardû la sò famìja e ch'l'inséggna in na cà dal pòpul. I dū i dvéntan muróś. Al padròṅ Giovanni 'l à in cal méntar cumprâ di machinàri e numinâ cuma fatōr al fasìsta Attila Melanchini (Donald Sutherland). Par la fèsta ad San Martèṅ soquànt di sò cuntadèṅ sucialìsta i pèrdan la cà ma Oreste (Odoardo Dall'Aglio), ch'al gh'iva incóra 'n an ad cuntràt, al n gh la cava minga a mandàr śò anc cal ròsp lè e 'l al siga a vóś élta in dialét: «Gnanc al Papa, gnanc Geśù Crist i m purtaràṅ via da cla cà chè parchè mè 'l è quarànt'an ch'a stag chè dèntar, l'è óra ad finìr-la!». Cal dóni i tàc'n a cantàr "La Lega" mént'r i óm, par difénd'r-i da 'l Camìśi Négri a cavàl, ch'i èṅ drē a rivàr par butàr-al fóra ad cà, i ciàpan di spròc in maṅ e i suldâ i èṅ custrét a mulàr 'l òs.
Giovanni al s dà da far par mét'r insém di àtar padròṅ a la sò càuśa in na céśa e catàr sù di bèsi. Un mòrt sucialìsta a Rivaröl a n è minga stâ asè par lò, a gh'è da far quèl par giustàr-i. Pioppi (Pietro Longari Ponzoni) e di àtar i gh staṅ ma minga sò fiōl ch'al sarnìs 'd andàr via da 'd lè p'r andàr a Pärma insém a Olmo. Lè prima i càt'n „Al muntanàr“, ch'al fà di spetàcui in piàsa par tiràr avànti, e pò i daṅ na maṅ a la lavandàra Neve (Stefania Casini) a purtàr sù i pagn. Dòp ch’Alfredo al gh'à dâ di bèsi p'r un bicirèṅ, Olmo al la cunvìns a 'ndàr a lèt insém. Lē la i ciàma tut dū par far-ag na pugnéta ma pò la gh'à na criśi pilètica. Alfredo al taja la còrda e al và a catàr sò sio Ottavio e lè al cgnós na dóna bèla ma 'n pôc strana, a gh'è 'l caś parchè l'è n'artìsta pîna ad bèsi, l’Ada Fiastri Paulhan (Dominique Sanda) ch'la gh dà 'n pasàǵ in màchina p'r andàr a cà. Méntar la cà dal pòpul la và a fōg e quàtar vèć i pèrdan la vita p'r òpra di fasìsta capitanâ p'r Attila, chi lōr dū i faṅ 'l amōr in un fnil.


text:
Brissagh
Brissagh (nomm ufizial: Brissago; Brixagus in Latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 1 802 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 17,8 km², e al se tröva a una altitüden de 197 meter sura al livel del mar.
El cumün de Brissagh a l'è tacaa ai cumün de Ascona, Canöbi (IT-VB), Cavaj (IT-VB), Gambarögn, Cent Vai, Pin (IT-VA), Ronco sopra Ascona e Tronzan (IT-VA).
Pruverbi in del dialet de Brissagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El ciär bégna mandàl inanz e mia dedree.
- Ciel róss, o aqua o bóf.
- L'óra del cojón la vegn par tücc.
- El sangh l'è miga tut compagn.
- L'usel de gabia, se on o canta de gioia o canta de rabia.
- Chi ch'è bón da chér i farà mai fortuna.
- Se piòv per l'Ascensión, e piòv per tucc i funzión.
- Se piòv per San Peder e San Giovann, l'uva la degreniss fin in do cavagn.
- Quand che piòv el dì de l'Ascensión, tuta la fruta la va in d’un cantón.
- Chi che cusiss senza gróp, cusiss per navót.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- Media relaa a Brissago al Wikimedia Commons


text:
Carlsberg
Carlsberg l'è un'azienda danesa prudütris da bira e fundada in dal 1847.
Birr e birifisi da la Carlsberg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carlsberg, Danimarca
- Elephant Beer, Danimarca
- Tuborg, Danimarca
- Carls Jul, Danimarca
- Angelo Poretti Brewery, Italia
- Mythos, Grecia
- Tetley's Brewery, Inghiltera
- Holsten, Germania
- Lav, Serbia
Feldschlösschen AG (Svizzera) Cardinal Lager (Svizzera) Baltika (Russia) - tramit joint venture 50-50 cun Scottish-Newcastle BBH Pripps (Svezia) Carnegie Porter (Svezia) Falcon (Svezia) Karhu (Finlandia) Koff (Finlandia) Ringnes (Norvegia) Okocim Bosman e Harnas (Polonia) Pirinsko and Shumensko (Bulgaria) Saku (Estonia) Splügen, (Italia) Troy and Venüs (Turchia) Chang beer (Thailand)


text:
Ducaa de Milan
El Ducaa de Milan (Italian: Ducato di Milano; Latin: Ducatus Mediolanensis; Todesch: Herzogtum Mailand) a l'è staa on antigh Stat de l'Italia del nòrd duraa del 1395 al 1797 e ch'el comprendeva, al moment de la soa nassida, la pussee part part de la Lombardia del dì d'incoeu e di tòcch del Piemont, del Venet, de l'Emilia-Romagna e del Canton Tisin.
Cuntegnüü
- 1 Istituzion
- 2 Geografia politega
- 3 Stòria
- 3.1 La nassida del ducaa e 'l period di Viscont (1395-1447)
- 3.2 L'Aurea Repubblica Ambrosianna (1447-1450)
- 3.3 El ducaa di Sfòrza: primm period (1450-1499)
- 3.4 El period frances
- 3.5 El period spagnoeu (1535-1706)
- 3.6 El period austriach (1706-1797)
- 4 I Duca de Milan
- 5 Division amministrativa
- 6 Vos correlaa
Istituzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ducaa de Milan a l'è nassuu offizialment el 11 magg del 1395, quand ch'el Gian Galeazz Viscont, giamò Vicari Imperial e Dominus Generalis de Milan l'ha ottegnuu el titol de duca per mezz de on diplòma firmaa a Praga de l'imperador Venceslaa de Lussemburgh. El Ducaa de Milan a l'era donca vun di Stat che formaven el Sacro Roman Imperi, anca se de fatt a l'era indipendent.
Geografia politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ducaa el gh'aveva come capidal la città de Milan, menter i sò confin hinn mudaa on mugg de voeult duranta el cors de la soa stòria. Fondamentalment, el Ducaa el gh'aveva sòtta la soa giurisdizion la Lombardia (senza el mantovan, che l'era in man aj Gonzaga), i provinc orientaj del Piemont (Lissandria, Ast, Novara, Vercej), part de l'Emilia del nòrd (compagn de Piasenza e Parma) de la Liguria, de la Toscana e del Venet, oltra che al Canton Tisin, in Svizzera.
Cont on alter diplòma imperial, firmaa el 30 marz 1397 semper a Praga de l'imperador Venceslaa de Lussemburgh, el Gian Galeazz Viscont a l'è staa proclamaa anca Dux Lombardiæ: a lù e a tucc i sò ered mas'c a l'era offizialment recognossuu el podè ducal sora i territòri sòtta el domini viscontee. Quell document chì el nòmina anca i center pussee important del ducaa lombard: Ast, Avenza (Carrara), Bassan del Grappa, Bellun, Bergom, Bòbbi, Borgh San Donnin (Fidenza), Borm, Bressa, Crema, Cremuna, Còmm, Felter, Lissandria, Lòd, Nuara, Noeuv Ligur, Parma, Piasenza, Puntremol, Regg in de l'Emilia, Riva del Garda, Ròcca d'Arazz, Sarzana, Soncin, Tortona, Vercej, Verona e Vicenza.
Dòpo avè toccaa la màsima espansion sòtta l'istess Gian Galeazz, mòrt in del 1402, i confin del Ducaa milanes hann scominciaa pian pianin a redùss, finna a comprend, al termin de l'età austriaca, domà el territòri comprenduu fra la Svizzera, el Tisin, el Pò e l'Ada, con part del Cremones e del Mantuan (la zòna che l'è conossuda anca come Insubria).
In del cors del XVI secul, i region che incoeu fann part del Canton Tisin hinn staa repetutament invaduu di Svizzer. I confin del Ducaa vers la Svizzera, s'hinn stabilizzaa in del 1515, dòpo che i Svizzer hinn staa battuu a Meregnan, a eccezion de la Valtellina, che l'è rimagnuda in del Canton Grison finna al 1797, quand che l'è stada giontada a la Republica Cisalpina.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nassida del ducaa e 'l period di Viscont (1395-1447)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sòrt de Milan s'hinn unii fin del XIII secol con quij de la Cà di Viscont, i quaj hann reciappaa la politega d'espansionismo territorial ereditada del comun ambrosian. El primm esponent viscontee a guidà Milan a l'è staa l'Otton Viscont, eleggiuu arcivescov in del 1277. In de la primma metà del secol successiv i sò nevod e prònevod che hinn rivaa al governo de Milan (Mattee I, Galeazz I, Azzon, l'arcivescov Gioann) hann inlargaa l'area d'influenza milanesa in di region intorna. On'analoga politega a l'è stada segutada di signor viscontee de la segonda metà del secol (Mattee II, Bernabò e Gian Galeazz).
Dòpo on period marcaa de tension fra i vari member de la possenta famiglia, el Gian Galeazz, nevod del Bernabò, in del 1385 cont on colp de stat l'è rivaa al podè e l'ha unificaa i vast domini de la famiglia che se trovaven in tutta l'Italia settentrional.
Ma dòpo la soa mòrt (1402), el giovin fioeu Gioann Maria l'ha savuu minga mantegnì i conquist, e 'l Ducaa a l'è andaa inconter a ona disgregazion velos. Des ann pussee tard, el Gioann Maria a l'è finii coppaa. Gh'è succeduu el fradel Filipp Maria Viscont che, dòpo avè reciappaa el contròll sora la part maggior del ducaa, l'ha segutaa la politega de conquista del pader, con l'entrà in guerra con la Repubblica de Venezia. Quella guerra chì, scominciada in del 1426, a l'è finida con la Pas de Ferrara (1433), con la qual el Filipp Maria el gh'ha avuu de dàgh aj Venezian i territòri de Bressa e de Bergom.
Quand che poeu in del 1435 la regina de Napol Giovanna II d'Angiò a l'è mòrta senza eredi, el tròn napoletan a l'è staa contenduu traj Aragones e i Angioin. El Filipp Maria l'ha faa sù ona lega con Venezia e Firenz e 'l s'è s'ceraa cont i Angioin: pussee tard a l'è passaa cont i Aragones, ma l'è staa sconfiggiuu di ex-leaa, comandaa del condottier mercenari marchesan Francesch Sfòrza. In del 1441, el duca l'ha firmaa la Pas de Cremona, con la qual l'ha daa aj Venezian alter terr e l'ha daa in miee al Sfòrza la pròppia tosa Bianca Maria, che in dòt l'ha portaa al marì el contad de Cremona, senza però Castiglion e Pizzighetton, che l'è stada scambiada con Pontremol in Lunesana.
L'Aurea Repubblica Ambrosianna (1447-1450)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la mòrt del Filipp Maria Viscont, l'ultim de la soa famiglia (agost 1447), a l'è nassuda la inscì-dida Aurea Repubblica Ambrosianna, ona forma de governo repubblican controllada de on grupp de nòbil milanes. La Repubbluca l'ha daa la difesa del territòri de Milan contra Venezia al Francesch Sfòrza, gener del vegg duca. Quest chì, dotaa de notevoj capacità strategich, l'ha profittaa de la crisi de la Repubblica per fàss nomenà, el 25 marz 1450, noeuv duca de Milan.
El ducaa di Sfòrza: primm period (1450-1499)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma Venezia l'aveva minga lassaa perd i sò intenzion de espansion in Lombardia, inscì l'ha stringiuu ona leanza con l'Alfons d'Aragona, re de Napol e con l'imperador Federich III d'Asburgh contra el noeuv duca milanes e i sò leaa. Ma la conquista turca de Costantinòpol l'ha mettuu in pericol i territòri venezian in de l'Egee e inscì dòpo quatter ann de guerra s'è rivaa a la firma de la Pas de Lòd (april 1454) Con quell document chì el Francesch Sfòrza a l'è staa reconossuu duca de Milan, menter inveci l'Alfons de Aragona 'me re de Napol. La Repubblica de Venezia l'ha portaa i sò confin a l'Adda e l'è nassuda la Santissima Lega Italega contra i Turch. Dòpo la Pas de Lòd per circa quarant'ann tutta l'Italia l'ha trovaa on sò equilibri, cont el podè diventà el loeugh de nassida del period rinassimental.
Al Francesch I Sfòrza gh'è succeduu el fioeu Galeazz Maria, che, per el sò governo consideraa tirannich, a l'è staa mazzaa de ona congiura. El fioeu Gian Galeazz a l'ha governaa sòtta la reggenza de la mader Bòna de Savòja, finna a quand el zio Ludovich el Negher l'ha minga usurpaa el tròn del Ducaa. De fatt, quest chì a l'è riessii primma a ottegnì la tutela del Gian Galeazz, poeu a confinàll in del Castell de Pavia e infin a fàll velenà (1494).
Per 'sto motiv s'hinn ruinaa i rappòrt fra el Ludovich e 'l Ferdinand d'Aragona, el noeuv re de Napol. El Gian Galeazz de fatt l'aveva sposaa ona nevoda de l'aragones, che donca l'ha ciappaa i part del duca legittim. El Ludovich el Negher a l'ha risponduu cont el sostegnì el re Carl VIII de Francia a rivendicà el tròn partenopee. El Carl VIII a l'è vegnuu giò in Italia in del 1494 e l'ha conquistaa Napol, cont el sconvòlg el debol equilibri traj vari stat italian e cont el dà l'inizzi aj Guerr d'Italia (1494-1599).
El period frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La primma conquista francesa (1499-1512)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1495 el Carl VIII a l'è staa casciaa de la penisola italega de ona Lega formada di stat italian (che aveven che l'equilibri de la region el fuss ruinaa de ona granda presenza francesa in del territòri), el Sacro Roman Imperi, la Spagna e l'Inghilterra. Ma già domà trii ann pussee tard el noeuv re de Francia, Luis XII de Valois-Orléans a l'è tornaa in Italia per rivendicà di diritt sora on territòri italian: Milan.
El Frances el sostegniva de podè vess on erede al tròn del ducaa perchè a l'era dissendent de la Valentina Viscont, tosa del Gian Galeazz e miee del sò av Luis d'Orléans. Donca, cont el nomenàss l'unich ver erede di Viscont, in del 1499 a l'ha invaduu el Milanes e l'ha casciaa via el Ludovich el Negher. L'ex duca l'ha cercaa inutilmente de domandà aiutt a l'imperador (del qual a l'era teoricament on vassall) ma l'è riessii domà a ciappà Milan e pòcch alter terr per on temp assee brev. Battuu e ciappaa a Novara in del 1500, a l'è staa portaa in Francia, indove a l'è mòrt el 27 magg 1508, a Loches. Gh'è de dì che l'è staa a causa de quella invasion francesa chì che 'l Leonard de Vinci a l'è scappaa de Milan dòpo avègh vivuu per dersett ann.
La primma restaurazion sforzesca (1512-1515)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Luis XII a l'è restaa Duca de Milan finna al 1512, quand che on esercit mercenari svizzer l'ha casciaa quell frances de la Lombardia e l'ha mettuu in sul tròn milanes el Massimilian Sfòrza, fioeu del Ludovich. Donca se pò dì che per i successiv trii ann el Ducaa a l'è staa governaa de facto de la Confederazion Svizzera.
La segonda conquista francesa (1515-1521)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El noeuv re de Francia dòpo el Luis XII a l'è staa el Francesch I de Valois-Angoulême, vun di protagonista de tutta la stòria politega de tutt el primm '500. Compagn del sò predecessor, anca lù l'ha voruu fà varè i pròppi diritt sora el ducaa milanes, donca a l'è 'ndaa in Italia. Chì el gh'ha avuu de combatt contra l'esercitt elvetich, che però l'ha battuu in de la battaglia de Meregnan (13-14 settember 1515). I conseguenz de quella battaglia hinn staa soratutt dò:
- I Svizzer, menter che eren dree a tornànn in de la soa patria, hann ciappaa el Canton Tisin, che del quell moment a l'è semper staa ligaa a la Svizzera.
- El Francesch I a l'è rivaa a Milan e l'è diventaa el noeuv duca.
El Frances a l'è staa al comand del ducaa finna al 1521, quand che 'l sò grand nemis, l'imperador Carl V l'ha casciaa via e l'ha miss in sul tròn milanes el giovin fradell del Massimilian, el Francesch II Sfòrza.
La segonda restaurazion sforzesca (1521-1535)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che i Frances hinn staa battuu in d'on moeud definitiv a Pavia el 24 febrar 1525, el Carl V el gh'aveva prategament el domini assoluu de l'Italia. Donca el Francesch I el s'è giontaa a la Lega de Cognac, ona leanza contra l'imperador formada de la Repubblica de Venezia, la Repubblica de Firenz e 'l Statt de la Gesa. Anca s'el Ducaa a l'era ormai circondaa, el Francesch II a l'è riessii a resist. Voeuna di spiegazion de come Milan el s'è poduu salvà a l'è che Venezia l'ha renunziaa aj sò pretes in Lombardia, in cambi de tutta la còsta pugliesa. Ma 'l Duca a l'è mòrt senza eredi, in del 1535, cont el lassà ona noeuva quistion per la succession al tròn milanes.
El period spagnoeu (1535-1706)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sia el re frances che l'imperador voreven el Ducaa: a la fin a l'ha vingiuu el Carl V, che 'l ghe ha mettuu a capp el fioeu Filipp, cont on diplòma imperial firmaa a Bruxelles el 11 ottober 1540. El domini asburgich del ducaa a l'è staa recognossuu de la Francia domà in del 1559, con la Pas de Cateau-Cambrésis.
El Ducaa de Milan a l'è restaa sòtta la Spagna fina a l'inizzi del XVIII secol. In 'sto period Milan a l'è diventaa, con vescov compagn del San Carl e del Federigh Borromee, vun di principaj center de la Contrareforma in Italia.
El period spagnoeu el gh'ha di interpretazion different. Senza dubbi la gh'è stada ona fòrta decadenza, soratutt econòmica, ma gh'è de dì che la gh'è stada in tutta l'Italia. Inoltra el declin de Milan a l'è diventaa evident domà a partì di ann intorna al 1620, ciovè squas on secol de l'inizzi del governo spagnoeu.
Ma a l'è indubitabil che 'l territòri milanes a l'è diventaa semper pussee ona part piscininna de on gròss imperi in crisi, semper a ris'c de passagg de esercitt forest, come l'è succedduu duranta la Guerra di Trent'Ann, quand che i soldaa imperiaj ghe hinn passaa per andà a juttà i Spagnoeu in de la quistion de la succession al tròn mantovan. Quest episòdi a l'è regordaa anca del Lisander Manzon in I Promessi Sposi, vun di liber che hann pussee diffonduu l'idea del malgoverno iberich.
El period austriach (1706-1797)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cont el Trattaa de Baden, che l'ha mettuu la fin a la Guerra de Succession Spagnoeula, el Ducaa de Milan a l'è staa consegnaa aj Asburgh d'Austria. In del cors del XVIII secol la superfiss del ducaa, anca se l'era staa giontaa cont el Ducaa de Mantova (che però el mantegniva di fòrt autonomii respett a Milan), la s'è redòtta anca mò, perchè tutt l'Oltrepò Paves a l'è staa conquistaa del Regn de Sardegna. El governo di Austriach a l'è staa marcaa de important reform amministrativ che i monarca asburgich - ispiraa di principi de l'Assolutismo Illuminaa - hann portaa in di sò territòri lombard: per esempi a l'è staa mettuu a pòst el Cataster, tòlta la censura ecclesiastega e favorida l'industria de la seda. Quella politega econòmega chì a l'è stada reconossuda 'me voeuna di caus che hann faa diventà la Lombardia vun di motor econòmegh de l'Italia. Inoltra in del ducaa gh'hinn vivuu on quaj protagonista de la coltura illuminista italiana, compagn del Ceser Beccaria, el Lissander Vòlta, el Peder Verri e 'l Giusepp Parini.
Dòpo la vittòria del Napoleon Bonapart in de l'Italia del nòrd in del 1797, el Ducaa a l'è staa consegnaa aj Frances cont el Trattaa de Campoformi. El ducaa a l'ha desmettuu d'esist, e l'è staa taccaa a la noeuva Repubblica Cisalpina, de la qual Milan a l'è diventaa capidal.
I Duca de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gian Galeazz Viscont (1395-1402).
- Gioann Maria Viscont (1402-1412), fioeu del precedent.
- Filipp Maria Viscont (1412-1447), fradell del precedent.
- Aurea Repubblica Ambrosiana (1447-1450).
- Francesch I Sfòrza (1450-1466), marì de la Bianca Maria Viscont, tosa del precedent.
- Galeazz Maria Sfòrza (1466-1476), fioeu del precedent.
- Gian Galeazz Sfòrza (1476-1494), fioeu del precedent.
- Ludovich Sfòrza (1494-1499), zio del precedent.
- Luis XII de Valois-Orléans (1499-1500), fioeu de Carl de Valois-Orléans, fioeu de Luis de Valois-Orléans, marì de Valentina Viscont, tosa del Gian Galeazz.
- Ludovich Sfòrza (1500).
- Luis XII de Valois-Orléans (1500-1512).
- Massimilian Sfòrza (1512-1521), fioeu del Ludovich.
- Claudia de Valois-Orléans (1515-1521), tosa del Luis XII e miee del Francesch I de Francia, duca de facto.
- Francesch II Sfòrza (1521-1535), fioeu del Ludovich.
- Filipp II d'Asburgh (1540-1598), re de Spagna.
- Filipp III d'Asburgh (1598-1621), fioeu del precedent.
- Filipp IV d'Asburgh (1621-1665), fioeu del precedent.
- Carl II d'Asburgh (1665-1700), fioeu del precedent.
- Filipp V de Borbon (1700-1706), fioeu de Luis de Borbon, fioeu del Luis XIV de Francia, marì de Maria Teresa d'Asburgh, tosa del Filipp IV.
- Carl VI d'Asburgh (1706-1733), imperador del Sacro Roman Imperi, fioeu del Leopold I, fioeu de la Maria Anna d'Asburgh, tosa del Filipp III.
- Invasion piemontesa (1733-1736).
- Carl VI d'Asburgh (1736-1740).
- Maria Teresa d'Asburgh (1740-1780), tosa del precedent.
- Giusepp II de Asburgh-Lorena (1780-1790), fioeu del Francesch III de Lorena, marì de Maria Teresa.
- Leopold II de Asburgh-Lorena (1790-1792), fradell del precedent.
- Francesch II de Asburgh-Lorena (1792-1797), fioeu del precedent.
Division amministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Period spagnoeu-austriach (XVI secol-1786)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia del Ducaa de Milan
- Principaa de Pavia
- Contad de Vigeven
- Contad de Novara
- Contad de Còmm
- Contad de Lòd
- Contad de Cremòna
- Casalmaggior
Period austriach (1786-1797)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia de Milan
- Provincia de Còmm
- Provincia de Cremòna
- Provincia de Casalmaggior
- Provincia de Mantova
- Provincia de Pavia
- Provincia de Vares


text:
Quarten
Quarten a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 61.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2723 abitant.
El cumün de Quarten al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alt Sankt Johann, Amden, Engi (GL), Flums, Mühlehorn (GL), Obstalden (GL), Sool (GL), Walenstadt. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quarten l'è staa menziunaa la prima völta in d'un ducüment ufizial in de l'ann 840 col nom de in Quarto.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Quarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Erarìch
Erarìch (ma ach Heraric e Ariaric) l'è stacc rè di Ostrogòcc e rè d'Italia nel 541.
L'è stai luminàt rè di Ostrogòcc da i Rügi in del zögn del 541, söbet dòpo che 'l Ildibaldo l'éra stai sasinàt fò.
I Goti, però, i è söbet egnìcc stöf e infastidìcc, dezà che l' tiràa 'nsèma negóta de bù e dezà che i pensàa che 'l Erarìch 'l se födès metìt decórde de nascondù co i Bizantì, isé i gh'à fai fà 'l rè apéna per sich mis, pò in del noèmber del 541 i l' là copàt fò e i à sircàt fò cóme rè 'l sò cüzì Totila.
Sömèa che 'l Erarìch e 'l Totila i éra töi dù neùcc del Ildibaldo.


text:
Übiàl Clanèss
Übiàl Clanèss (Ubiale Clanezzo 'n italià) a l'è ü cümü de la Pruìnsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 1 394 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 7,4 km² e 'na densità de popolasiù de 188 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almèn, Brembila, Capissù, Sedrina, Stròsa e Éla d'Almè
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Übiàl Clanèss l'è furmàt da dò frasiù principài, Übiàl e Clanèss che l'è la frasiù piö de 'nterès istòrech e paesagìstech. A l’è sö la conflüènsa de du fiöm, ol Brèmp e la Màgna chi fùrma i du ài, la Al Brembàna e la al d’Emàgna. Amò ‘ndel Medioevo la pasàa la strada Priula che la portàa i comerciàncc da Enésia in del céntro Euròpa.
L’è amò ‘mpé ol put de Attone, fàcc sö per ol cónte de Lmèn (Almenno San Salvatore) Attone Leuco, chè l’è apèna stàcc rifàcc. Con chèsto put a 's püdìa scaalcà ol trut Imàgna, per pudì ‘ndà da Clanèss a Lmèn. Lé apröf a gh'è anche la dogàna de Clanèss.
La piö bèla custrüsiù l’è ol Castèl de Clanèss: in prensépe i era fàcc sö in del Medioevo, ma l’è stàcc rifàcc in del XVII sécol. A Clanèss i à fàcc tàte guère i Guèlfi e Ghibellìni, pròpe al Castèl de Clanèss che l’era de la famèa ghibelìna di Dalmasano, chèla de Beltramo ed Unguerrando. In del XIV sécol Clanèss, che l'era ligàda a Brembìla, l’ha fàcc tàte guère cuntra de la al d’Emàgna chi i era ‘nvece Guelfi. L'è 'ndàcc inàcc isé 'nfina al prensépe del XV sécol, quàndo töta la Bèrgamàsca l'è 'ndàcia söta Enésia.
A Clanèss a gh'è ànche ü bèl put de córde, ciamàt "ol put che bàla", che 'l pasa sura ol Brèmp.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Übiàl Clanèss l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Carl de Provenza
El Carl de Provenza (845-863) l'è staa el primm re de la Provenza.
La familia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl a l'era el terz fioeu de l'imperador del Sacher Roman Imperi Lotari I, e donca l'era nevod del Luis I el Religios (fioeu a soa voeulta de Carlomagn). La soa mader l'eva l'Ermengarda de Tours (...-851).
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lotari I, primma de morì, l'ha deciduu de divid el sò regn, la Lotaringia (voeuna di tre part del Sacher Roman Imperi) in trii tòcch:
- Al maggior, el Luis II, l'ha daa el tròn d'Italia e 'l titol imperial;
- Al segond, el Lotari II, l'ha daa la Frisia, i territòri tra 'l Reno e la S'celda, i mont Giura e la Savòia;
- Al Carl, la Provenza e ona part de la Borgogna al confin con la Savòia;
Ma el Carl l'eva anmò on bagaj, e l'eva anca epilettich. Per quest i sò fradei hann cercaa a dagh el sò territòri, ma i nòbil provenzai s'hinn rebellaa e lù l'ha poduu restà re.
In del 860 l'è riessii a batt el sò zio Carl II de Francia, che 'l voreva conchestà la Provenza (anca se podom dì che 'l merit de la conservazion de l'indipendenza l'è pu del sò tutor, el cont Gerard II de Vienne, che l'era sò zio).
Quand l'è mòrt, in del 863, el regn l'è staa spartii tra el Lotari II e ' Luis II, che l'è diventaa el noeuv re de Provenza.


text:
Chenopodium album
El Chenopodium album L., 1753 (en bresà, bergamàsch e cremunés: farinèl, farinèle[1]) l'è 'na piànta erbàcea anöàla de la famìa botànica de le Amaranthaceae (Chenopodiaceae segónt la clasificasiù del Cronquist), difundìda en töt el teretóre italià.
Cuntegnüü
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta anöàla de tìpo erbàceo ma ale ólte quàze arbustìf, a portamènt erèt-acendènt a fùrma piö o méno piramidàl. Chèste piànte le vé clasificàde cóme “apétale" perchè le g'ha mìa la coròla (el pereànse el gh'è ma l'è ridót). La piànta la g'ha 'n udùr de èrba bastànsa fastidiùs e 'n "indümènt" farinùs caraterìstich söi gamp e söle fòie. L'altèsa de tèra de chèste piànte la pöl varià tra i 30 e i 150 ghèi (mìnimo 20 cm; màsimo 200 cm); ma de spès dòpo la frütificasiù le se piéga zó per vìa del pézo. La fùrma biològica de la spéce l'è Teròfita scapùza (T scap) cioè i è piànte erbàcee diferènte de le ótre fùrme biològiche perchè, dàto che i è anöài, le pàsa la bröta stagiù sota fùrma de somésa. En piö le g'ha 'n as fiuràl che stà sö drit e de spès sènsa (o con póche) fòie.
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è de tìpo a ficù.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Part ipogèa: la mànca
- Part epigèa: la part aèrea del gamp l'è erèta, de sòlet ramificàda, striàda e sènsa péi. En sèrte varietà el gamp el pöl véser d'en vért che tìra al gris/celèst e farinùs (sutatöt endèla part àlta arènt a la 'nfiurescènsa).
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La dispuzisiù de le fòie söl gamp l'è alternàda. Le fòie i è 'ntréghe, col gambì e le g'ha 'na fùrma spatulàda-lanceolàda, quàze romboidàl (la larghèsa màsima l'è a la metà bàsa de la làmina) e la se 'nsömèa presapóch a 'na pèsta de 'n óch; i è piö lònghe che làrghe e le fenés a pónta. El culùr de le fòie de sòlet l'è vért sbiadìt quàze gris/celèst de la bànda e biànch farinùs de la bànda de sóta. Le fòie de la part bàsa i è dentàde (décc bèi grosolà d ela metà de la làmina 'n sö). Chèle de la part àlta i è piö lanceolàde co la dentadüra al mìnimo. El gambì de la fòia l'è lónch 2 - 4 cm. Mediamènt la fòia l'è grànda dei 2,5 ai 5 cm e l'è lónga 5 – 9 cm. I décc i è de 3 a 6 per bànda.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa la g'ha mìa bràtee ma l'è fuiùza endèla part piö bàsa; la fùrma l'è chèla de 'na spìga discontìnua de gloméroi glubùs. Ògna glomèrol l'è furmàt de divèrsi fiùr (de 5 a 10 o de piö) glubùs e virdizì. La 'nfiurescènsa principàla l'è terminàla ma gh'è apò dele 'nfiurescènse laterài (a la sèa de le fòie) sèmper a dispuzisiù alternàda. Diàmetro dei glomèroi: 3 - 5 mm. Diàmetro dei ògna sìngol fiùr: 1,5 mm. Longhèsa de le 'nfiurescènse: 2 – 20 cm.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc, pentàmer (i vertezèi – càles e stam - i è furmàcc de da 5 parcc) e atinomòrf.
-
-
- * P 5, A 5, G (2) (supero)[2]
-
- Càles: el càles l'è furmàt de 5 parcc lìbere Chèsti elemèncc en chèsto càzo i vé ciamàcc tépali o sedenò sepalòidi a cunsistènsa erbàcea e fùrma otùza ma srotondàda a la bàze. Pò a chèsti elemèncc i è farinùs e i cuàrcia zó gran part del fröt quan che l'è madür. Dimensiù dei tépali : 1 mm x 1,1 mm.
- Coròla: la coròla la manca (aspèt caraterìstich de töt el zèner Chenopodium, ma apò a de la famìa.
- Androcèo: i stam i è 5 e lìber; La puzisiù dei stam l'è opòsta ai tépali.
- Ginecèo: i stéi i è du, bi-carpelàr[3] söndèn ovòre sùpero uniloculàr co la placènta centràl lìbera de la qual se pöl furmà 'na càpsula monospèrma.
- Fiuridüra: de zögn a setèmber.
- Empulinasiù: per mès dei insècc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula che quan che la é madüra la deènta carnùza e sücùza. Ògna fröt el g'ha dét apéna en granì de somésa négher e löster a fùrma lenticolàr (granì orizontàl). El perecàrpe (part estèrna del fröt) l'è mìa aderènta (o l'è apéna de rar). Dimensiù del fröt: 0,9 – 1,6 mm. Diàmetro del granì de somésa: 1,2 mm.
Agricoltüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Chenopodium album en agricoltüra l'è cunsideràda 'na mala-èrba tra le piö danùze e difìcii de eliminà. Per ezèmpe endèle coltüre de formét la pöl rià a cauzà de le pèrdite 'nfìna al 13%, per la sòia la pöl fa nà pèrt enfìna al 25% e 'nfìna al 48% per la biéda de söcher[4].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I quaderni del Parco, Vol.9 - Le piante selvatiche commestibili. Consorzio Parco Oglio Nord
- ↑ http://www.dipbot.unict.it/sistematica/Chen_fam.html Tavole di Botanica sistematica
- ↑ http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200006809 eFloras Database
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Chenopodium_album Wikipedia,the free encyclopedia
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maria Teresa della Beffa, Fiori di campo - 2002 - Istituto Geografico De Agostini, Nuàra
- Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Prim vülüm - 1960 - Federico Motta Editore, Milà
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia. Prim vülüm - 1982 - Edagricole, Bologna - ISBN 88-506-2449-2
- AA.VV. Flora Alpina. Prim vülüm - 2004 - Zanichelli, Bologna
- Alfio Musmarra, Dizionario di botanica - 1996 - Edagricole, Bologna
- Eduard Strasburger, Trattato di Botanica. Segónt vülüm - 2007 - Antonio Delfino Editore, Roma - ISBN 88-7287-344-4
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Index synonymique de la flore de France
- Plants For A Future
- Fungoceva.it
- Chenopodium album eFloras Database
- Chenopodium album Flora delle Alpi Marittime Database
- Chenopodium album Flora Europaea (Royal Botanic Garden Edinburgh) Database
- Chenopodium album Flora Italiana - Schede di botanica
- Chenopodium album GRIN Database
- Chenopodium album IPNI Database
- Chenopodium album Tropicos Database
- Chenopodium album Catalogazione floristica - Università di Udine


text:
Jukebox. Jewkbox!
- Dumengia, 22.2.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 22.2.2015, 8:06, RTR
L'istorgia da la platta da grammofon da sia invenziun, ses success, sia varietad fin tar ses declin è in'istorgia gidieua. En il museum giudaic a Hohenems, gist suenter il cunfin svizzer en il Vorarlberg, vegn quest'istorgia raquintada. Qua inscuntrain nus inventaders, musicists, cumponists e producents da musica gidieus. La collecziun tanscha da las Barry Sisters, sur ils Comedian Harmonists, fin tar Bob Dylan e Leonard Cohen. Tuot quests represchentants han ragischs gidieuas. Ma els na fan betg tuts «musica gidieua». En l'exposiziun «Jukebox. Jewkbox!» resorta: l'istorgia gidieua dal 20avel tschientaner sa concentrescha en l'experientscha d'avair ina identitad ambivalenta.
Redacziun: Chatrina Gaudenz
Contribuziuns
-
Tadlar il predi dad Alfred Cavelti


text:
Südtiroler Volkspartei
Introduziun
I Ves rengraziun d´avëi vijité la homepage dla SVP por ladin. Le partì popolar de Südtirol (SVP) é n partì che tol ite dötes les tlasses soziales y à na vijiun dl monn umanistich-cristiana. Ara se dà da fà por i dërć dla mendranza todëscia y dla mendranza ladina te Südtirol y por le mantegnimënt de süa cultura. La SVP é la fraziun plü sterscia dl Consëi provinzial de Südtirol olache ara à la maioranza; le Presidënt dla Junta provinziala vëgn dal cërtl dla SVP. Ara é rapresentada sides tles döes ćiamenes dl Parlamënt talian che te chël Europeich.
Aspeć storics
Do la Pröma Vera dl Monn tomâ l´impêr austro-ungarich adöm te n gröm de stać singui. Ala Talia ti êl gnü impormetü Südtirol sce ara foss jüda te vera cun les potënzes dl vest. Tl 1919 gnôl insciö despartì le Tirol da impröma y le tòch plü a süd ti gnô assegné ala Talia. Dal 1921 inant sighitâ tla Talia le rejim fascist nü da tó demez o proibì döt ći che ê todësch, insciö inće i partis politics. Impormò do la Secunda Vera dl Monn se pitâ indô la poscibilité de mëte sö te Südtirol na rapresentanza politica por la mendranza todëscia y por chëra ladina.
Ai 8 de mà 1945 à le comerziant Erich Amonn da Balsan fondè adöm a n grup de porsones dales medemes idees le Partì Popolar de Südtirol cun la stëra de munt sciöche sëgn dl partì. Le partì nü é nasciü dal movimënt de resistënza “Andreas-Hofer-Bund”. Bele ala fin de setëmber dl 1945 compedâ la SVP presciapüch 50.000 componënć. Tl 1946 pro les conferënzes de pêsc de Paris gnôl confermè le tort fat tl 1919 y Südtirol gnô lascè pro la Talia. Mo tl “Tratat de Paris” impormetô la Talia a Südtirol la conzesciun de n´autonomia locala. Tl 1948 aprovâ l´adunanza costituzionala nazionala taliana le pröm Statut de Autonomia por Südtirol; desposiziuns importantes dl tratat de Paris ne gnô nia ademplides. Tl 1957 gnôl tignì la plü gran manifestaziun de protesta tla storia de Südtirol pro le Ćiastel Sigmundskron. Ara ê gnüda organisada dala nöia direziun dl partì sot a Silvius Magnago. 35.000 abitanć de Südtirol cun a će le presidënt dla SVP Silvius Magnago ghirâ n´autonomia independënta por Südtirol y protestâ cuntra la manćianza d´ademplimënt dl tratat de Paris da pert dla Talia. Tl 1960 gnô Silvius Magnago lité sciöche presidënt dla Junta provinziala. Al à governè Südtirol ćina tl 1988. Tres tl ann 1960 portâ l´Austria sön presciun dla SVP la chestiun de Südtirol dan dal´ONU a New York. Al gnô promulghè na ressoluziun che inviâ la Talia y l´Austria a tratatives nöies sön le problem de Südtirol. Cuntra l´indesponibilité dla Talia a dè do manifestâ tl 1961 abitanć dla Provinzia süa malcontentëza y delujiun, tres atentać dinamitars a pilastri dla tenjiun alta. Do tratatives lunges y complicades impröma inanter l´Austria y la Talia y spo inanter i rapresentanć dla SVP y le govern talian en ćiaria gnôl metü adöm n pachet de provedimënć che garantî i dërć de mendranza ai Südtiroleji y ti assigurâ n´autonomia ampla. Do na debata ampla y ćialda gnô chësc “Pachet” aprovè tl 1969 te na sentada provinziala storica straordinara dla SVP arjunjon apëna la maioranza.
Le “Pachet” tolô ite i resultać dles tratatives arjuntes cun indöt 137 provedimënć por na miù proteziun di abitanć dla provinzia. Ai 20 de jenà dl 1972 jô spo en forza le secundo Statut de Autonomia basè sön les competënzes nöies dl “Pachet”. Da chësc momënt inant metô la provinzia man da florì. Tl 1992 te na sentada provinziala straordinara dla SVP gnô le “Pachet” detlarè sciöche realisé y le strit inanter l´Austria y la Talia gnô aiusté ia dan dal´ONU. N ann do dê fora l´adunanza provinziala dla SVP n program de mascimes nü che tignî cunt dla situaziun nöia y dles sfides desvalies te n´Europa tres plü unida. La intenziun dla SVP resta n majer ampliamënt dl´autonomia te n´Europa federala unida a na manira che l´identité dla mendranza todëscia y de chëra ladina pois gnì conservada inće tl dagnì.
L´autonomia arjunta rapresentëia na fondamënta por n majer svilup de Südtirol. Da 50 agn incà ó la SVP dì stabilité, continuité y competënza por Südtirol, mo ara é sambëgn inće animada da n spirit davert ti confrunć dles reformes nezesciares y ara é por popolarité y vijinanza ai zitadins.
Organisaziun
La SVP à presciapüch 50.000 iscrić. I 293 grups locai é organisà te set zircoscriziuns.
Implü alda pro la SVP les organisaziuns suandëntes:
· le movimënt dles ëres dla SVP
· la generaziun jona tla SVP s´ocupëia di mëmbri dl partì sot ai 30 agn
· la comisciun provinziala por le laûr dla jënt atempada y la solidarieté inanter les generaziuns se dà da fà por i mëmbri dl partì sura i 60 agn
· i comitês soziai dla SVP rapresentëia i lauranć dependënć y les laurantes dependëntes
· i comitês economics dla SVP se crüzia dles ghiranzes dl´economia dl partì
· i comitês dla politica agrara laora fora propostes por na soluziun di problems tl´agricoltöra
· la SVP ladina é la strotöra d´organisaziun por i rapresentanć dla Val Badia y de Gherdëna tla SVP
Estrać fora dal program de mascima dla SVP:
Südtirol y l´Europa
La SVP é por n´Europa dles regiuns unida. Ara se crüzia dl reconescimënt internazional di dërć de mendranza tl cheder di dërć umans y dl ancoraje de chisc tl´UE y tles atres organisaziuns internazionales.
I raporć de Südtirol cun l´Austria
Por secui alalungia é Südtirol stè na pert dla monarchia austriaca. La SVP vëiga le destach dal´Austria do la Pröma Vera dl Monn sciöche n tort storich. N elemënt fondamental dla politica dla SVP é porchël la portignënza mentala y culturala al raiun linguistich todësch y al raiun cultural mitteleuropeich.
Istruziun
N aspet fondamental dla politica d´istruziun é la formaziun linguistica tl lingaz dla uma mo inće tl secundo lingaz y ti lingac foresti.
Natöra y contrada
La natöra y l´agricoltöra é richëzes naturales che dess gnì mantignides inće por les generaziuns che vëgn. Les aziëndes da paur y la strotöra agricola rapresentëia insciö na fondamënta por le mantegnimënt dla cultura popolara. Por la bria particolara de mantignì y curé la contrada él da arjunje n´indenisaziun por les aziëndes da paur.
Familia y ëra
Le matrimone y la familia é la fondamënta de nosta sozieté y se mirita porchël na sconanza particolara. Por na familia cun mituns ne podéssel ester degügn svantaji. Sot a vigni aspet é l´ëra parificada al ël y l´ëra ćiasarina y uma dess gnì reconesciüda sozialmënter avisa sciöche l´ëra che eserzitëia na profesciun.
Iustizia dles generaziuns
La SVP sostëgn la jonëza tl´istruziun y tla formaziun dla jonëza y te so impëgn politich zënza ti tó le dërt da tó dezijiuns. Insciö dess düć avëi a vigni etè na segurëza de basa ecuilibrada.
Economia
La SVP se lascia ite sön n´economia de marćé lëdia cun condiziuns de cornisc tlermënter soziales y ecologiches; laprò alda inće na gran desponibilité. Al é da miré a na garanzia de n´esistënza sigüda y nia a na segurëza de basa a n livel de pecügna.


text:
Egnach
Egnach a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4330 abitant.
El cumün de Egnach al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amriswil, Arbon, Eriskirch (DE-BW), Friedrichshafen (DE-BW), Häggenschwil (SG), Muolen (SG), Roggwil, Salmsach.
L'è colocaa in su la sponda meridiunaql del Lacg de Costanza.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Egnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Transizziun demugrafica
La transizziun demugrafica a l'è un fenomen demugrafich c'al vègn da i variazziun, in dii ann, dii tass de natalitaa e murtalitaa in risposta al livell de desvilüpp de un paees e de la sò pupulazziun. Generalmeent la transizziun demugrafica la süceet in trì pass:
- la sitüazziun iniziaal a l'è dada da tass de natalitaa e murtalitaa voolt, ca dann un incremeent natüraal pütoost bass; l'è la sitüazziun tipica dii pupulazziun minga desvilüpaa, inscì cumé i pupulazziun animaj. Particularmeent voolt a l'è anca ul tass de murtalitaa infantil;
- cunt un minim de desvilüpp, ul tass de murtalitaa al cumencja a sbassass; la cultüra de la pupulazziun però l'è semper l'istessa, dunca la cumbinazziun de natalitaa forta e murtalitaa bassa la fà vegnì föra un incremeent natüraal de la Madona; chesta chì a l'è la sitüazziun de la magjuur part dii paees del Terz muunt;
- al cumencja a sbassass anca la natalitaa, vist che la geent la capiss che suraviven tropp bagaitt, la pupulazziun la s'cjopa e i resuurs natüraj cumencenn a vèss trop puch; l'è la sitüazziun dii paees c'ann cumencjaa ul camin del desvilüpp;
- ul tass de natalitaa al va adree a sbassass fin a che al riva a vèss istess de quell de murtalitaa; la pupulazziun la cambia puch in dii ann e la pupulazziun la cumencja a diventà vegja; a l'è la cundizziun dii paees desvilüpaa.
La teurìa de la transizziun demugrafica l'è stada metüda in pé in del 1929 dal W. S. Thompson.


text:
Nyon
Nyon (Noviodunum in latin) a l'è una cità de la Svizera in sü la riva del Lach de Ginevra, in del Cantun Vaud, e la capital del distret de Nyon. A l'è a pressapoch 25 chilometer a nord de Ginevra, e la fa part de la sua area metrupulitana. La sua pupulaziun a l'è de 17.661 abitant (2006).
El cumün de Nyon al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Crans-près-Céligny, Duillier, Eysins, Grens, Messery (FR-74), Prangins, Signy-Avenex, Trélex.
A Nyon a gh'è la sede centrala de l'UEFA.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'hann fundada i ruman intra i agn 50 e 44 aC, e l'era vegnüda vüna di püssee impurtant culoni ruman in Svizera, cunt un forum, una basiliga e un anfiteater.


text:
Baṣélica ed San Prôsper (Rèz)
Artécol in dialèt arzân
La Başélica ed Sân Prôsper (Basilica di San Prospero in italiân) a Rèz l'é un fabrichêt religiōş in Piâsa Sân Prôsper (o Piâsa Céca), int al cōr dal cèinter ed Rèz.L’é dedichêda al Sânt prutetōr ed la sitê. Testimuniânsa impurtânta dal barôch emiliân, l’é mésa al cèinter ed la sitê ed Rèz e la gh’à, sóta l'altêr magiōr, l’ arlèquia dal Sânt spustêda dal cunvèint cun l'istès nòm a ló dedichê fōra dal mûri ed la sitê e butê zò per ragiòun stratègichi int al cōrs dal XVI sècol in ucaşiòun ed la "tajêda" ( la zachêda di stâbil atâch al mûri per cîrca 600 mêter) fâta per ragiòun ed difèişa.
Stôria
Intōren a l'ân 1000 Rez l'ēra sōl che un castrum céch, circundê dal mûri e imperdghêdi. Insém al ruvîn ed la Regium rumâna, cme cunfermê da un musâich e 'd êter rèst gnû fōra al tèimp ed soquânt e-schêv, al vèschev Teuzone l'à fât tirtêr só la Chiesa di San Prospero di castello per arcgnòserla da còla int al bōregh fōra dal mûri, e int al 997 la cēşa l'é stêda cunsacrêda dal pêpa Gregorio V. Int al 1487 la tòra l'é stêda butêda zò e , tr' al 1536 e al 1570, só disègn ed Cristoforo Ricci e Giuliano Romano, l'é stêda arfâta. Int al 1514, la başélica, in ruvîna la vîn butêda zò. Al Cmûn al dà l'incaregh dal prugèt per arfêrla a Luca Corti e Matteo Fiorentino, mó quând la cēşa l'ēra bèle quêşi prûnta, int al 1523, i fundamèint ed la capèla pió grôsa àn cedû. Int al 1527 l'ēra bèle finîda e int a1543 în stêdi finîdi al capèli pió céchi e la Başélica la vîn finalmèint turnêda a cunsacrêr. In tót' al manēri la facêda l'armagnîva mia finîda, la vîn pó finîda e tirêda só da G.B. Cattani tr' al 1748 al 1753.
Al d'ed fōra
La facêda la s'arfà a la metê dal Sesèint, ôvra ed G.B.Cattani, e la gh'à óndeş stâtvi ed Sânt prutetōr e dutōr ed la Cēşa. In rîva dal sagrê a gh'é sē carateréstich leòun in mêlmer ròs, la destinasiòun uriginâria di sté leòun l'ēra còla ed tgnîr só sē clòuni per tgnîr só trî pôrdegh davânti l trèi pôrti ed la Başélica, i lavōr cumincê int al 1503, dal scultōr arzân Gaspare Bigi, în mai stê finî, i leòun în stê sistemê ind la puşisiuòun ch' în adès int al 1748. A dréta ed la facêda a vîn só la tòra dal campâni, a ôt lê, mai finîda, pinsêda da Cristoforo Ricci e rivésta da Giulio Romano.
Al d'ed dèinter
A trèi navêdi e crōş latèina, int al navêdi a i lê a gh'é dal ôvri 'd avtōr dal Sincsèint, tra quisché Giovanni Giarola, Michelangelo Anselmi, Denis Calvaert, Ludovico Carracci e Tommaso Laureti. Tr' al j ôvri dal Sesèint a 's arcôrden i quêder 'd altêr ed Alessandro Tiarini e 'd Francesco Stringa. Impurtânt Anca i gróp de scultûri ôvri ed Bartolomeo Spani e Prospero Sogari (ciamê Il Clemente)
Al preşbitèri l'é urnê da 'n impurtânt gîr ed pitûri, ed la fîn dal Sincsèint, ôvra ed Camillo Procaccini e Bernardino Campi. A i pē a gh'é un côro ed lègn (1545) intajê e intarsiê da i De Venetiis.
Curiositê
- A Sân Prôsper, ch’ l’ é scampê int al quînt sècol e l’ é stê vèschev ed la sitê, a’gh và la divosiòun ed la gînt dal pôst per l' arcgnusèinsa d' avèir salvê Rèz da la saczéda d’Attila ch' an s’êra mìa adê ed la sitê perché un intervèint ed la pruvidèinsa, perghêda da Prôsper, l’à lughê Rèz cun 'd la nèbia.
- L’ istès mirâchel d’ apanamèint e al vîn dê, dai Mudnèiş, a Sân Zemiân, sânt prutetōr ed Mòdna. Al lavōr an dêv mìa fêr meravéja, vést che la nèbia l’é un fenômen un pô comûn ind la Pianûra Padâna.
Êtri fôto
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Corrado Iotti, Giancarlo Grassi - La basilica di San Prospero a Reggio Emilia : mille anni di storia, cultura e devozione. - Reggio Emilia : Diabasis, 1999.
- Alcide Spaggiari -Le tarsie lignee della Basilica di San Prospero in Reggio Emilia - Reggio Emilia : Tipografia emiliana, 1960
- Stefano Maccarini - Ipotesi ricostruttiva dell'antica Basilica Teuzoniana di San Prospero - Reggio Emilia : s.n., 1998. - Estr. da: Bollettino Storico Reggiano, anno XXXI, gennaio 1998, fasc. n. 97
- Le chiese d'Italia dalla loro origine sino ai nostri giorni, Venezia 1859, vol. XV, p. 365-367
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Baṣélica ed San Prôsper (Rèz)


text:
Ettingen
Ettingen a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.35 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 4865 abitant.
El cumün de Ettingen al se tröva a una altitüden de 342 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch, Blauen, Hofstetten-Flüh (SO), Nenzlingen, Pfeffingen, Therwil, Witterswil (SO). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca. Ettingen is also a Catholic village and is sometimes considered a town.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Music Band Ettingen ,Musikverein Ettingen
- Ettingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gebhard Leberecht von Blücher
Gebhard Leberecht von Blücher, principp de Wahlstatt (Rostock, 16 de dicember 1742 - Krieblowitz, 12 de settember 1819) l'è staa on militar prussian.
A l'è nassuu in d'ona famiglia de tradizion militar, ma l'ha spartii la soa carrer tra la vita in divisa e 'l mestee de padron de terr.
Entraa in de l'esercit svedes, l'ha combattuu trii campagn contra i Prussian del Federigh el Grand; faa presonee in del 1760, l'è passaa de la part del nemis, e l'è vegnuu on soldaa leal ma pocch controllabil. In del 1773 el s'è retiraa e l'è tornaa ai sò camp, ma l'è staa riciamaa on quai ann dopo per combatt contra la Francia.
I Frances ghe staven talment in sul stomegh che quand el s'è trattaa de combatt contra el Napoleon l'ha mollaa i camp del tutt, carigh d'odi per el nemis.
In de la campagna del 1806, dopo el disaster prussian de Auerstädt, el Bonapart l'ha voruu che 'l Blücher el se retirass ancamò de l'esercit ma, quand in del 1813 la Prussia l'è tornada a combatt, l'è staa riciamaa, cont el August Neidhardt von Gneisenau 'me aiuttant.
Blücher l'ha combattuu con ferocia a Lützen, Bautzen, Katsbach e Lipsia, e poeu in de l'invasion de la Francia del 1814. Chì però l'è staa battuu del Napoleon a Champaubert, Montmirail, Château-Thierry, Vauchamps e a Craonne; ma a la fin la Prussia la gh'è riessida a sconfigg l'imperador a Laon.
Quand el Napoleon l'ha 'bdicaa, Blücher l'è tornaa anmò 'na voeulta ai sò camp; ma quan che 'l Bonapart l'è tornaa indree, anca lù el s'è tiraa minga indree, e l'è tornaa a comandà l'esercit Prussian. L'è staa battuu a Ligny, ma l'è riessii a rimett insema i tocch del sò esercit per rivà in sul pussee bell a Waterloo a taccà de sorpresa l'ala destra di Frances, col segnà inscì la fin definitiva del Bonapart.


text:
La genealogia fatschenta baul ni tard quasi mintga carstgaun. Differents motivs meinan a quella lavur. Ella sa cuzzar sur biars onns ora. Biars han da far retschercas en pliras vischnauncas - quei che munta dapli lavur ed era temps.
Famiglia Loretz-Peder
Davostier da seniester: Maria (mia tatta), Gion Antoni, Barla Catrina,
Giusep Antoni, Onna Maria, naschida Peder (mia basatta), Sep Antoni (miu basat)
Il lungatg romontsch ha in bien ton pli bia pusseivladads d'exprimer ils grads da parentella che per semeglia il lungatg tudestg. Ins patratgi vid igl aug da cusrins, aug da zavrins. Per tudestg strusch da dir! Sch'il bab da A ed il bab da B ein frars, lu ein A e B cusrins (=emprem grad). Sch'il tat dad A ed il tat da B ein frars lu ein A e B zavrins (=secund grad). Vinavon va ei cun basarins e lu basarets!
Exempels:
Il bab da mia dunna ei per mei miu sir.
La mumma da mia consorta ei per mei mia sira.
Ei dat pliras pusseivladads per che in um seigi miu quinau.
El ei igl um da mia sora
El ei il frar da mia dunna.
El ei igl um dalla sora da mia dunna.
Per ch'ina femna seigia mia quinada, sto ella esser
- u la dunna da miu frar
- ni la sora da mia dunna
Sche jeu sco bab hai da ver quitau per il buob da mia dunna, ch'ei denton buca miu agen fegl, lu sundel jeu per quei buob il padraster ed el ei miu fegliaster.
Jeu sun il padrin da miu figliol ni da mia figliola.
Sch'ina femna ha ina figliola eis ella sia madretscha.
Quel che marida mia feglia ei miu schiender.
Quella che marida miu fegl ei mia brit.
Ils affons da miu aug e da mia onda ein mes cusrins e mias cusrinas.
Ils affons da mes affons ein mes biadis e mias biadias.
Il bab d'in da mes cusrins ei per mei aug, ni ils frars da miu bab e mia mumma.
Il padrin da mia feglia ei per mei il cumpar.
Ils affons da miu biadi ein per mei sutbiadis.
Tat e tatta da mes geniturs ein per mei basat e basatta.
Ils biadis dils fargliuns da miu tat e mia tatta ein per mei zavrins ni zavrinas.
La feglia da mia sora ei mia niaza.
La feglia dil frar da mia dunna ei mia niaza.
La feglia dalla sora da mia dunna ei mia niaza.
La feglia da miu frar ei mia niaza.
Quel che meina la spusa il di da nozzas en baselgia e ch'ei perdetga per quella letg e che biars numnan "meina-spusa" ha atgnamein num cambrer. La rolla feminina ha num cambrera.
In um ed ina dunna che han buca agens affons e prendan in affon en lur casa per il qual els ein sco geniturs numn'ins bab nutrider e mumma mutridra.
Sche miu bab marida suenter la mort da mia mumma ina secunda gada, ei quella femna per mei mia madregna.


text:
Vilantè
Vilantè (nom ufizial: Villanterio) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 3 185 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 14,5 km² e ona densità de 220 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Giransà, Invèrän, Maghernu, Marudo (LO), Sant'Angelo Lodigiano (LO), Tur d'Ares, Valera Fratta (LO).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Vilantè l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La rivincita dei Nerds
La rivincita dei Nerds (L'arvìnsida di Sfigâ) 'l è na cumèdia americàna dal 1984 ad Jeff Kanew.
Al film al gh'à abû tri séguit: La rivincita dei Nerds II - Nerds in paradiso dal 1987, La rivincita dei Nerds III - The next generation dal 1992 e La rivincita dei Nerds IV - Nerds in love dal 1994, sōl par la televiśiòṅ. In dal 2006 la Fox Atomic l'arév vlû far-'g anc 'n arfacimènt ma pò la gh'à dâ sù.
In dla culòna sunóna i s pōlan catàr, fra i àtar, i braṅ Burning Down the House di Talking Heads, Thriller ad Michael Jackson e We Are the Champions di Queen.
Sunt
Lewis Skolnick (Robert Carradine) e Gilbert Lowe (Anthony Edwards) i èṅ dū amìg par la pèl, ma anc di sfigâ sémpar drē a studiàr. I decìdan 'd iscrìv'r-as a l'università in dal cōrs 'd infurmàtica. Quànd i èṅ là i càtan subìt un grup ad studènt, śugadōr ad fùtbol ameicàṅ ch'i fànan part dn'asuciasiòṅ ciamàda "Beta Alpha", ch'i gh daṅ adòs rivànd anc a bruśàr-ag la cà ch'la gh fà da durmitòri. I dū ragàs, insém a di àtar cumpàgn sò para, i èṅ custrét a 'ndàr a durmìr in dla palèstra dla scóla.
I sfigâ i decìdan ad far-'g-la védar, tacànd cun al mét'r-as insém, cun al nóm ad "Lambda Lambda Lambda". I vōl'n anc butàr śò da la sò scrana al presidènt dal "Cunsìli Grèc", Stan Gable (Ted McGinley), òṅ di "Beta Alpha".


text:
Scuol
Scuol (in tudesch e nom ufizial fina al 1943: Schuls) l'è un cumün sgüisser del distret de l'Inn, in del Cantun Grisun. El gh’ha pressapoch 2353 abitant e una süperfiss de 144.14 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1290 meter sura 'l nivel del mar.
Scuol l'è colocaa in de l'Engadina Bassa, in sü la riva manzina del fiümm Inn, a 48 km da Davos, 59 km da Landeck, 61 km da Sankt Moritz e 104 km da Coira. L'è servüü da la Feruvia Retica Scuol - Tarasp, capulinea de la feruvia de l'Engadina. El cumün de Scuol l'è tacaa ai cumün de Ftan, Mals (IT-BZ), Sent, Tarasp, Val Müstair e Taufers im Münstertal (IT-BZ).
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scuol l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Schulles.[1]
L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lengh ufiziai al dì d'incö i henn el rumanc e el tudesch. La lengua parlada in urigin in del paes de Scuol però l'eva el Vallader, vün di dialet del rumanc. A scumenzà da la metà del secul XIX una minuranza de lengua tudesca le s'è istalada in del sit. Fina al prinzipi de la seconda guera mondial la percentual dei parlant tudesch l'è restada pütost bassa. In del 1941 el rumanc l'eva anmò parlaa 'me lengua mader dal 71 %. In di ültem ann però la percentual l'à calada in manera püssee evident. L'andament di ültem ann l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Üsanz e Tradiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Hom Strom (l'Om (de) Paja, in Insübregh) l’è na vegia tradissiun de Scuol che la vegn trada inans tücc ij agn di scular del paes el prim sabet de fevree.
La matina del prim sabet de fevree, de bon ura, i bagaj de Scuol van in gir di vilan e buar de Scuol a catà sü paja. Pö la paja la vegn metüda insema in sü la “plazza” del paes inscí de fà sü un marcantoni de paja a regula d’art. A mezzdí pö l”Hom Strom” el vegn traa a Gurlaina (un sit in scima al paes) e lí ‘l vegn metüü in pe. Li i bagaj ghe fan la guardia finn a la bassura quand che pö, giuen e vegg, cumpagnaa del sun di cansun, van sü tücc insema a brüsà l’om de paja faa sü cunt tanta fadiga. In di agn di temp andaa quand che de paja ghe n’eva ‘ncamò assee, tücc i quartee del paes de om de paja ghe n’even el so, e tücc, l’è padifegh, vureven avegh el pü grand e ‘l pü bel. Despö de veghel metüü in pe in del propi sit, l’om de paja l’eva tegnüü ben sut’ögg, già che tücc i quartee se crüzziaven de pruà a pissà sü l’om de paja di olter prima del temp.
Al didincö hinn invidaa tücc, sia la gent del paes, sia i türista, a gnì a vardà la preparassiun de l’om de paja ‘l mezzdí e pö la sira a vardàl vegnì brüsaa[2]
Chel’üsansa chi l’è cumpagna del scascià sgenee lumbard.
La gent de Scuol la gh'ha 'na vegia tradissiun che la insegüra che tüt i tusann gh'abien semper un cavajee: la tradissiun del "Pan grond" (un pan bel grand cunt dent tuchelít de pera). L'urigen de chel'üsansa chi pürtrop l'è düra de definì e ij abitant de Scuol hinn dumà segür che l'è una tradissiun festegiada dumà a Scuol. El dí de San Steven, el 26 de Dezember, apena passaa 'l mezzdí, tücc i scular d'una class, van in gir per i cà del paes indua i tusann hinn dree a speciàj. Giamò delunsg di cà i bagaj scandissen el cor de "dà a mai, dà a mai!" (dàm a mí, dàm a mí!) e tüt i tusann hinn lí in de la sua cà che specen che rien i bagaj inscí de dagh, a quel che ghe pias püssee, el famus "pan grond", preparaa 'l dí inans. Pö, a la bassura, ai quatr'ur, tüta la class intrega, insem' al master, la se tröa in de la cà de vün di scular e lí tücc insema fann una bela marenda cunt Pan Grond e sciculàt. Una slitáda tücc insema per el paes la tra a fin el bel dí de festa. [3]
Dati climategh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Scuol el piöv o el fioca per 97.8 dì en media a l'an cont una media anuala de 693 mm de precipitazion total. I dati cumplet i henn mustraa in de la tabela chi desuta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Scuol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ http://www.scuol.ch/de/navpage-CultureSCUOL-CultureTraditionSCUOL-183785.html.
- ↑ http://www.scuol.ch/de/navpage-CultureSCUOL-CultureTraditionSCUOL-183926.html
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961-1990 (German, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Scuol tourism office
- Scuol hospital
- Media relaa a Scuol al Wikimedia Commons
- Scuol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Weil der Stadt
Weil der Stadt l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg , distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Böblingen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 43.17 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 18 356 abitàncc.
El cümü de Weil der Stadt el se tróa a 'na altèsa de 406 méter sura 'l leèl del mar.
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Weil der Stadt endèl 1571 gh'è nasìt el Johannes Kepler, cunusìt de sòlet come Keplero, scensiàt de 'mportànsa fondamentàl endla stória de la conscènsa umàna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Marön
Maran (Marön in Nuvares; Maren in Piemuntes; Marano Ticino in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 552 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,9 km² e ona densità de popolaziun de 196 ab./km².
Maran la se tröva al cunfin cun al Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Dimian, Mismarich, Vlésc, Pumbia e Vizzoeula (VA).
Esempi del dialet de Maran[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om a gh'ha biö dü matai.
Al sgónd l'ha dii a su par: “Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!” e lü gh'ha fai al parti.
Dopo poch giornai, fai sü 'n fagot ad tüt, al mataa pisnin l'è andai int un pais lontan, e là l'ha consümà tüt al fat sö.
E dopo d'avé mangià tüt, gh'è stai 'na gran caristia, e lü l'ha cmanzipià a végh dabsögn.
E l'è andai e s'è matü in cà d'un scior da cul pais, che l'ha mandà a la so massaria a cürè i porscei.
E a gh'eva voja d'impinì la panscia 'd giandli ch'i mangiavan i porscei e anzün agh an dava.
Alóra, fai giudizio, l'ha dii: “Tücc i sarvitói in cà 'd mu par i vivan int la bondanza, e mì i mor ad fam!
I 'm farò coragg, e i andarò da mu par; par, i 'gh zirò: Par, ho fai 'na futa contra 'l Signor e contra vü;
adess i merto mia 'd vess ciamà vöst mataa; tgnìm in cà cóme vün di vöst sarvitói”.
L'è 'lvà sü e l'è andà da su par. E quand l'eva ancora lontan, su par a l'ha vüst e a gh'ha 'vü compassion; e gh'è andà incontra, e a gh'ha bütà 'l brasci al cöl e a l'ha basà.
E al mataa a gh'ha dii: “Par, ho fai maa e contra al Signor e contra vü, e adess i merto piü ad vess ciamà vöst mataa”.
E al par l'ha dii ai sarvitói: “Prest, tirè fora 'l vistì püssee bé e matìgal sü, matìgh l'ané int al dii e al scarpi 'n pè.
E andè a tò al manzö püssee grass e ch'as mangia e a 's staga alegar!
Perchè cóst mè mataa l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e l'è trovà” e hann cmanzà a stè legar.
Al mataa prüm l'eva int i chimpi, e quand l'è tornà e l'è stai a riva a cà sóga, l'ha sintü a sonì e balè.
E l'ha fai segn a ün di sarvitoi, a gh'ha ciamà che roba l'eva.
E lü l'ha rispondü: “L'è gnì a cà tö fradé, e tu par l'ha mazzà 'l manzö püssè grass, parchè l'ì gnü a cà san”.
E lü l'è andai in corla, e al voreva mia andè in cà; e al par alora l'è andà fora, e s'è matü a praghèl.
Ma lü l'ha rispondü e a gh'a dii a su par: “Inn tanci agn che mì i 'v fass al sarvitóo, e j'ho mai disübidì e i m'ii mai dai un cravin par fè la marenda con i mè amisi.
Ma parchè l'è gnü a cà óst vöst mataa, ch'l'ha mangià tüt al fat sö com al fumni ad mala vita (com al pütani), ii mazzà par lü al manzö püssee grass.”
Ma 'l par al gh'ha dii: “Mataa, tì t'è sempar stai con mì, e tüta la roba meja l'è tüta tóga;
L'eva pena 'nca giüsta da stè legar, ad divertìss, perchè óst tö fradé l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e a s'è truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Marön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cevi
Cevi o anca Scevi (Cevio in italian; Tschaabi in del walser de Busch) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Valmagia, in del Canton Tesin. El gh'ha 1 163 abitant (dato del 31 Dicember 2013[2]) e una süperfiss de 14 km². El se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cevi a l'è tacaa ai cumün de Büdree, Bosch/Gürin, Briom, Camp, Cerentin, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Linesc e Magia.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cevi el se tröva a 23 km a nordovest de Locarn in de la Valmagia superiura. La gran part del teritori del cumün (64.6 percent) l'è de furesta. Un quart (25.1 percent) l'è montagnus, 5.2 percent l'è sfrütaa per l'agricultüra, e 5.1 percent a l'è residensial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün l'è staa per un bel po' el paes principal de tüt el distret. In del 1858 la frazziun de Linesc la s'è destacada e l'è diventada cumün de per sò cünt.
In del 2006, i cumün de Cavergn e Bignasch i henn staa incurpuraa al cumün de Cevi.


text:
Samaraa
Samaraa (nom ufizial in italian: Samarate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 16 040 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 15 km² e 'na densità de 1 069.
El paes el se troeuva in de l'Alt Milanes (in del territòri de Busti Grand), al confin con la Provincia de Milan (comun de Magnagh e de Vanzaghell). El paes el gh'ha vari frazion: Cassina Còsta, Cassina Elisa, San Macari e Verghera. A Samaraa se troeuven i reliqui de San Leon, a San Macari inveci quei del sant omònim. El comun l' gemellaa con quell britannich de Yeovil (Somerset).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Samaraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
17 09
Ol dé 17 de setèmber l'è 'l 260 ( 261 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 106 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de setèmber al è ul dí da pòost 260 ( 261 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 106 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1176 - I bizantì i vé batìcc endèla batàia de Miriocefalo dei türchi selgiuchidi.
- 1394 - Re Carlo VI de Francia el da ùrden che töcc i ebrei i sàpe casàcc vià de la Francia
- 1462 - Batàia de Swiecin (ciamada apò Batàia de Zarnowiec), endèla Guèra dei Trédez'Àgn
- 1630 - Fondasiù de la cità de Boston (Massachusetts)
- 1759 - El Papa Clemente XIII el püblica l'Enciclica Cum primum, sö la curusiù dei cèrec, cutra la mercadüra che chèsti i fàa, ecc.
- 1776 - Fondasiù del Presìdio de San Francisco
- 1787 - A Filadelfia vé firmàda la Custitusiù dei Stàti Ünìcc
- 1809 - Pace 'ntra Svésia e Rüsia 'ndèla Guèra Fìnica. El teretóre che dòpo 'l deentarà la Finlandia el vé cidìt a la Rüsia col Tratàt de Fredrikshamn
- 1907 - fondasiù de la Harley-Davidson Motor Company
- 1908 - El tenènt Thomas Selfridge el se sfracèla condèn aparèchio dei fredèi Wright e 'l deènta la prima vìtima de 'n vul aèreo
- 1939 - Segónda Guèra Mondiàl: L'Üniù Soviètica la atàca la Polonia
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Trüpe britàniche le vé paracadutàde sö Arnhem, come part de l'Operasiù Market Garden
- 1948 - El Lehi (cunusìt apò come Banda Stern) el còpa 'l cónt Folke Bernadotte, che l'ìa stat numinàt de l'ONU per mediù 'ntra Arabi e Ebrei
- 1974 - El Bangladesh l'aderés a l'ONU
- 1978 - Acòrde de pàce de Camp David 'ntra Israéle e Egìto
- 1983 - Vanessa Williams la deènta la prima Miss America afro-americàna
- 1988 - Seremónia de apertüra dei Zöc de la XXIV Olimpìade a Seul, Corea del Sud
- 1991
- - Corea del Nord e Corea del Sud le aderés a le Nasiù Ünìde
- - Linus Torvalds el püblica la prima versiù del kernel de Linux
- 2001 - El Dow Jones Industrial Average el tùrna a dèrver per la prìma ólta dopo de i atentàcc de l'11 de setèmber. Le asiù le à zó per töta la zurnàda e le fà registrà la piö gran pèrdida de póncc de la sò stória.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste e comemorasiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.