text:
Experiment da Milgram
L’experiment da Milgram è in experiment psicologic ch’è vegnì manà tras l’emprima giada il 1961 a New Haven. Il psicolog Stanley Milgram al ha sviluppà per examinar, schebain persunas obedeschan ad in’autoritad, malgrà che las instrucziuns da quellas cuntrafan dal tuttafatg a lur conscienza.
Istorgia e survista[modifitgar | modifitgar il code]
Milgram è vegnì inspirà dal filosof Jerome D. Frank ch’ha gia intercurì il 1944 da tge che l’obedientscha da persunas elegidas arbitrarmain dependa. Frank ha pretendì lezza giada da ses probands da mangiar biscuits senza gust. Ins aveva ditg a la gruppa ch’i saja necessari da mangiar biscuits senza sal per motivs scientifics. Frappantamain han sulettamain 10 pertschient dals participants refusà da mangiar ils biscuits.
En sasez ha l’experiment da Milgram gì la finamira d’explitgar ord vista da la psicologia sociala crims commess durant il temp dal naziunalsocialissem. Per quel intent han ins vulì examinar la tesa Germans are different che parta da l’idea ch’i saja ina caracteristica particulara dals Tudestgs da sa suttametter svelt ad in’autoritad. Gia ils emprims resultats da la retschertga a New Haven han però demussà che la voluntad d’obedir è derasada generalmain, uschia ch’ina cuntinuaziun da l’experiment n’era en sasez betg necessaria.[1] Il 1964 ha Milgram obtegnì per questa lavur il premi annual da l’American Association for the Advancement of Science en la categoria da la psicologia sociala. L’American Psychological Association però ha sclaus Milgram per in onn pervi da l’experiment, perquai ch’in criticher al aveva rinfatschà en la revista American Psychologist d’avair fatg in experiment «traumatisant» ch’haja il «potenzial da donnegiar» ils probands.[2] Cunzunt pervi da questa critica ch’è era vegnida exprimida da numerusas persunas dal fatg, ha l’Universitad da Harvard refusà d’emploiar Milgram intgins onns pli tard. Milgram sez scriva en ses diari: «Eticamain [èsi] problematic […] da carmalar umans en il labor e d’als exponer ad ina situaziun engrevgianta.»
Ils resultats da l’experiment da Milgram èn vegnids publitgads l’emprim en in artitgel cun il titel Behavioral study of obedience en il renumà Journal of abnormal and social psychology.[3] Il 1974 ha Milgram publitgà sia lavur Obedience to Authority: An Experimental View. En quella metta el ils resultats en in context pli vast. L’ediziun tudestga è cumparida il medem onn.
Tranter auter sa referescha Milgram en quella lavur a l’ovra da la teoreticra Hannah Arendt Eichmann in Jerusalem. Ein Bericht von der Banalität des Bösen edida il 1963 a New York. Milgram argumentescha che quest concept dal nausch correspundia fitg a la realitad. La scuverta la pli fundamentala da la retschertga saja ch’ins possia incitar d’agir a moda destructiva umans ch’exequeschan unicamain lur incumbensa senza resentir in’ostilitad persunala.[4]
L’istoricher dals Stadis Unids da l’America Alfred W. McCoy suppona che Milgram haja realisà quest experiment en il rom d’in program per il CIA en connex cun la controlla da la schientscha. Quai inditgeschia betg mo il temp, mabain er «il tema, las colliaziuns cun il militar, la finanziaziun contestada da la NSF e la refusa da tut ils projects futurs da Milgram». Quellas rinfatschas vegnan discutadas e contestadas detagliadamain sin la pagina web da Thomas Blass, il biograf da Milgram.[5]
L’andament[modifitgar | modifitgar il code]
L’entir andament da l’experiment è inscenà sco in toc da teater, en il qual tuts èn infurmads cun excepziun dal proband. L’arranschament experimental ha Milgram surpiglià da ses scolast Solomon Asch.[1] In proband ed ina persuna da confidenza dal manader da l’experiment – che pretenda d’esser medemamain in proband – participeschan ad in test per perscrutar apparentamain en tge relaziun ch’il success d’emprender ed il chastiar stattan. In manader da l’experiment uffizial (V) tira la sort – sa chapescha che quai è mo inscenà – e nominescha l’actur sco ‹scolar› (S) ed il proband sco ‹scolast› (L). Per ch’il proband sappia s’imaginar tge effects corporals ch’ils culps electrics han, survegn el in’electrisada da 45 volts. Plinavant muss’ins al proband l’inventari da l’experiment che regorda ad ina sutga electrica; sin quella sesa il ‹scolar› durant l’examinaziun. Quest arranschament n’han nagins probands mess en dumonda.[3]
Durant l’experiment sto il ‹scolast› chastiar il ‹scolar› cun in culp electric sche quel fa sbagls da cumbinar pèrs da pleds. Suenter mintga sbagl sto el augmentar la tensiun per 15 volts. Il scolar na survegn en realitad nagins culps electrics, mabain reagescha tut tenor tensiun a basa d’in schema fixà ordavant. Sche la tensiun cuntanscha per exempel 150 volts, pretenda il scolar da vegnir srentà da sia sutga, perquai ch’el na supportia betg pli las dolurs. Il manader che sesa dasperas pretenda però che l’experiment stoppia vegnir cuntinuà per amur da la scienza. Sch’il ‹scolast› ha dubis u sch’el vul schizunt interrumper l’experiment, al intimescha il manader da cuntinuar a maun da quatter frasas standardisadas. Las frasas vegnan ditgas ina suenter l’autra, mintgamai cura ch’il proband exprima dubis. Suenter ch’il manader ha ditg la quarta frasa, interrumpa el l’experiment. Per che las frasas tunian adina tuttina, sto l’actur trenar da dir ellas avant che l’experiment cumenza, cunzunt era per evitar in suttun smanatschant.
- Frasa 1: «Cuntinuai, per plaschair!» Ubain: «Faschai vinavant, per plaschair!»
- Frasa 2: «L’experiment pretenda che Vus cuntinueschias!»
- Frasa 3: «Igl è absolutamain necessari che Vus cuntinueschias!»
- Frasa 4: «Vus n’avais nagina schelta, Vus stuais cuntinuar!»[3]
I dat anc ulteriuras frasas da standard per situaziuns anticipadas:
- Sch’il proband dumonda, schebain l’experiment fetschia donns permanents al ‹scolar›, di il manader: «Schebain ch’ils schocs èn probablamain dolurus, na vegn il tessì betg donnegià a lunga vista. Pia cuntinuai, per plaschair!»
- Sch’il ‹scolast› di ch’il ‹scolar› na veglia betg cuntinuar, respunda il manader cun la frasa standardisada: «Sch’i plascha al scolar u betg, Vus stuais cuntinuar fin ch’el ha emprais tut ils pèrs da pleds correctamain. Pia cuntinuai, per plaschair!»[3]
- Sch’il proband dumonda, tgi che surpiglia la responsabladad, di il manader ch’el surpiglia la cumpletta responsabladad per tut quai che capita. Il proband reagescha sin ils culps electrics cun expressiuns da dolur registradas sin in portatun. En las versiuns da pretest n’aveva Milgram anc betg questas registraziuns. Ils probands èn lura però stads talmain obedaivels ch’el las ha agiuntà.[1]
En quest experiment è il ‹scolar› in American discret da derivanza irlandaisa e represchenta in tip d’uman, cun il qual ins associescha allegria e quietezza.[3] Quella tscherna duai evitar che la moda d’agir vegnia influenzada d’ina disposiziun mentala dal proband. Plinavant èsi impurtant ch’ils probands na possian betg vegnir influenzads nunvulidamain ni dal manader ni dal ‹scolar›. Il ‹scolast› po decider sez, cura ch’el vul interrumper l’experiment. Il manader sa cumporta a moda neutrala, el porta vestgadira discreta grischa. Sia cumparsa è resoluta, ma amiaivla.
Ils probands vegnan recrutads cun in inserat en la gasetta locala da New Haven. I vegn offert ina gascha da quatter dollars e 50 cents per cuvrir ils custs da viadi. Per regla ha l’experiment lieu en in labor da l’Universitad da Yale. L’inserat preschenta professer Stanley Milgram sco manader.
Milgram ha realisà numerusas variantas da l’experiment. En ina variescha el la distanza tranter ‹scolast› e ‹scolar›. I valan las suandantas cundiziuns experimentalas:
- Il proband po ni vesair ni udir il ‹scolar›. El auda unicamain ina frida vi da la paraid cura ch’il culp electric ha ina forza da 300 volts,
- il ‹scolast› auda las reacziuns dal ‹scolar› sur in autpledader,
- il ‹scolast› ed il ‹scolar› sa chattan en la medema stanza ed
- il proband ha contact direct cun l’actur.
En l’ultim arranschament da l’experiment sto il proband – protegì cun in guant – smatgar il maun dal ‹scolar› sin ina platta da metal ch’è apparentamain chargiada cun electricitad. Plinavant vegn variada la preschientscha dal manader. Quel è ubain preschent en la stanza, cuntanschibel unicamain via telefon u absent. En l’ultim cas vegnan las instrucziuns dadas cun agid d’ina registraziun sin bindel.
Ils resultats[modifitgar | modifitgar il code]
La suandanta tabella mussa il dumber da probands (p) (n=40) ch’ha interrut l’experiment tut tenor la forza dals ultims ‹schocs›.
- Interpretaziun
26 persunas han cuntinuà l’experiment fin a la tensiun maximala da 450 V, sulettamain 14 persunas han interrut avant.
La suandanta tabella mussa la relaziun d’intginas variaziuns da l’experiment, dal dumber da probands (p) ch’ha dà il culp cun la forza maximala e la fermezza media respectiva dal schoc.
Il resultat da l’emprim experiment è stà talmain surprendent che Milgram ha realisà passa ventg variantas cun parameters divergents. En il rom da l’emprima retscha d’experiments èn 65 pertschient dals probands stads pronts da ‹chastiar› il ‹scolar› cun in culp electric cun la forza maximala da 450 volts. Blers han però resentì in ferm conflict da conscienza. Betg in ‹scolast› ha interrut l’experiment avant che cuntanscher la tensiun da 300 volts. En il rom da l’ultim arranschament da l’experiment, en il qual ils probands han gì contact fisic direct cun ils ‹scolars›, è la tensiun media utilisada stada la pli pitschna. Sch’il manader è stà absent, è la prontezza d’obedientscha stada trais giadas pli bassa ch’en l’arranschament, en il qual il manader è stà preschent. I n’è resultà nagina differenza significanta areguard la quota d’interrupziun dals experiments, en ils quals las dunnas han dà ils schocs electrics en cumparegliaziun cun tals experiments, en ils quals ils umens han gì da far quai.
D’ina varianta da l’experiment amplifitgada è resultà l’onn 1965 che la cumpart da probands ch’obedeschan senza resalvas è sa reducida marcantamain a diesch pertschient, uschespert che dus ulteriurs ‹scolasts› che s’opponan al manader participeschan a l’experiment. Sche quels dus ‹scolasts› vulan però cuntinuar cun l’experiment, als suondan 90 pertschient dals probands.
En ina varianta da l’experiment, en la quala dus manaders fan finta da betg vulair cuntinuar, han tut ils probands interrut il test.
Sch’in ‹segund proband› empè dal manader insista da cuntinuar, han ‹mo› 25 pertschient dals probands dà il schoc cun la forza maximala.
Il manader da l’experiment na perda betg si’autoritad, sch’el surpiglia la rolla dal ‹scolar›: sch’el supplitgescha sco ‹scolar› d’interrumper l’experiment, suonda il ‹scolast› immediat quest giavisch.
Tar dus manaders – in dad els ha surpiglià la rolla dal manader da l’experiment, l’auter ha giugà il ‹scolar› – han 65 pertschient dals participants dà il schoc maximal; damai n’è betg il status general decisiv, mabain la funcziun situativa.
En il rom d’ina variaziun n’è il manader betg sa preschentà sco perscrutader da l’Universitad renumada da Yale, mabain sco scienzà dal Research Institute of Bridgeport – in institut fictiv e commerzial. Las localitads sa chattavan en in edifizi da biros decadent en il quartier commerzial Bridgeport (Connecticut). Da questas circumstanzas è il dumber da probands ch’ha fatg diever da la pli auta tensiun sa reducì da 65 pertschient sin 48 pertschient. Questa differenza n’è però betg significanta statisticamain.
En il rom dad in’autra variaziun ha Milgram bandunà la stanza ed ha laschà manar l’experiment in actur ch’è sa preschentà sco proband. En quel cas è la cumpart dals probands ch’èn ids fin al stgalim il pli aut sa reducida a 20 pertschient.
L’experiment è vegnì repetì en differentas variantas en auters pajais. Ils resultats conferman en general in l’auter; quai vul dir ch’ils resultats sa mussan independentamain da la cultura.
La reacziun dals probands[modifitgar | modifitgar il code]
Tut ils probands èn stads perturbads ed agitads ed han gì conflicts da conscienza.[3] En spezial ha Milgram remartgà che 35 pertschient dals probands han ris gnervusamain.[3] In observatur ha descrit la situaziun emoziunala d’in scolast suandantamain: «Jau hai contemplà in um da fatschenta madir ch’era al cumenzament da l’experiment segir da sasez: el è vegnì en il labor cun in surrir e plain confidenza en sasez. Entaifer 20 minutas è el sa transfurmà en in vrac tremblant e balbegiant ch’era datiers da survegnir in collaps da la gnerva. El stirava permanentamain vi dal piz da l’ureglia e fruschava ils mauns. Tuttenina ha el pitgà cun in pugn sin ses frunt ed ha marmugnà: ‹O Dieu, lain chalar›. E tuttina ha el reagì vinavant sin mintga pled dal manader e fatg obedientscha enfin la fin.»[6]
Igl è sa mussà che persunas che stiman aut la responsabladad persunala per l’agen cumportament interrumpan l’experiment e s’opponan plitost al manader.
Per ademplir ils aspects etics han ils probands obtegnì suenter l’experiment infurmaziuns detagliadas davart il test ed ils resultats. Per eruir eventuals donns stabels han ins visità ed interrogà in onn suenter l’experiment tscherts probands selecziunads a maun d’ina prova da controlla. Ins n’ha constatà naginas consequenzas nuschaivlas per la psica dals probands. 83 pertschient dals participants han inditgà dad esser cuntents d’avair participà a l’experiment. Mo in proband da tschient ha deplorà sia participaziun.[1] La gronda part dals participants han inditgà d’avair emprais insatge da sasez e ch’els veglian esser en l’avegnir pli sceptics visavi persunas autoritaras.
Consequenzas e conclusiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Oz refusass ina gronda part dals psicologs in experiment cumparegliabel per motivs etics, perquai ch’ils probands vegnan exponids ad in grond squitsch intern ed els na vegnan betg infurmads davart il vair senn dal test. Bleras universitads han reagì sin quest experiment cun fixar directivas eticas per tals experiments psicologics. I n’è betg enconuschent, sche la savida acquistada è vegnida duvrada dal militar u dals servetschs secrets.
Milgram commentescha ils resultats da ses experiment suandantamain: «Ils aspects giuridics e filosofics da l’obedientscha han in’enorma impurtanza. Els palaisan però fitg pauc da l’agir da la plipart dals umans en situaziuns concretas. Jau hai realisà in simpel experiment a l’Universitad da Yale per eruir quant mal ch’in simpel conburgais è pront da far ad in auter, simplamain perquai ch’in scienzià al intimescha da far quai. Igl è stà ina lutga tranter in’autoritad inflexibla ed in dals princips morals ils pli ferms, numnadamain quel da betg blessar auters umans. Schebain ch’ils probands han udì ils sbratgs da dolur da las victimas, ha l’autoritad gudagnà en la gronda part dals cas. La prontezza extrema dad umans creschids d’ademplir ad in’autoritad quasi tut ils giavischs è il resultat principal dal studi – in fatg che sto vegnir declerà urgentamain.»[7]
L’obedientscha ad autoritads è fin oz sclerida mo insuffizientamain. Cumbain che Milgram ha supponì ch’ina part da la persunalitad fundamentala saja responsabla per l’obedientscha ad autoritads respectivamain per la refusa d’autoritads, n’ha el betg pudì cumprovar quai. El ha dentant empruvà d’explitgar quests resultats cun dus stadis da funcziun:
- il stadi da l’autonomia, en il qual l’individi sa senta responsabel per ses cumportament ed
- il ‹stadi dad agens› en il qual l’individi n’agescha betg pli a basa d’atgnas finamiras, mabain sco instrument per ademplir ils giavischs dad auters (sistem autoritar).
Sco l’experiment demussa intimescha la situaziun la plipart dals probands da s’orientar tenor las instrucziuns dal manader e betg a las dolurs da la victima. Ils probands èn stads ils pli obedaivels, sch’il manader era preschent, ed ils pli malobedaivels, sche las instrucziuns vegnivan dadas d’ina registraziun sin bindel u per telefon. Era la vischinanza al ‹scolar› ha influenzà la prontezza per interrumper l’experiment: sch’il ‹scolar› na reagescha betg, dattan praticamain tut ils probands il pli ferm schoc; sch’i dat però in contact direct, cuntanschan mo pli 30 pertschient il stgalim il pli aut.
Critica metodica[modifitgar | modifitgar il code]
Igl èn vegnids crititgads dus aspects metodics essenzials areguard la structura da l’experiment:
- L’experiment n’haja betg selecziunà ils probands a moda puramain casuala e perquai na possian ins far naginas constataziuns fundadas davart la represchentativitad, p.ex. far valair ch’ils resultats valian per l’entira populaziun americana.
- En connex cun l’experiment stoppian vegnir resguardads effects ch’influenzeschan l’andament da l’experiment, sco per exempel il fatg che gia mo la spira conscienza da participar ad in test mida la tenuta dal proband (l’uschenumnà effect da Hawthorne) ubain la pussaivladad che la spetga dal manader influenzescha la subconscienza ed uschia il cumportament dals probands (effect da Rosenthal).
Provas d’explicaziun psicologicas e sociologicas[modifitgar | modifitgar il code]
Milgram sez è stà surstà dals resultats da l’experiment. Ils students ed ils collegas, als quals el ha raquintà da l’experiment, han stimà il dumber da quels che dattan il pli ferm schoc sco fitg pitschen.[1] Milgram ed auters han inditgà differents motivs ch’hajan attribuì a l’obedientscha senza resalvas dals probands.[3] Ina giustificaziun pussaivla per il cumportament dals probands è il giavisch da betg terminar l’experiment ch’els sezs han cumenzà voluntariamain ubain il giavisch da correspunder a las spetgas dals scienziads. L’elecziun casuala dal scolast e dal scolar fa parair la situaziun giustifitgabla. Plinavant è la situaziun experimentala nova per ils probands e perquai na disponan els betg d’in model d’acziun ch’els pudessan applitgar. Els han era strusch temp per s’endisar a la situaziun nunspetgada. In’autra prova d’explicaziun ha en mira il caracter gradual da l’experiment che correspunda a models da cumportament quotidians: cun augmentar cuntinuadamain la ‹prontezza da chastiar› vegnan ils cunfins spustads successivamain vers in cumportament extraordinari. Quai engrevgescha als probands da valitar las consequenzas. Quai sa cunfà era cun il fatg ch’il cumportament dals probands vegn influenzà da las variablas situativas – per exempel cun variar la distanza tar il scolar ubain cun variar la preschientscha dal manader – e na dependa betg da disposiziuns dal caracter. Sin il champ sociologic vala l’experiment perquai sco cumprova per l’efficacitad da la norma da l’obedientscha. Tras la socialisaziun emprenda l’individi d’esser obedaivel e da sa suttametter. L’emprim capita quai en il sistem famigliar, pli tard en l’instituziun da la scola. En ils dus contexts socials ch’èn decisivs per furmar il caracter da l’individi vegnan l’obedientscha e la subordinaziun sancziunads a moda positiva. La norma da l’obedientscha è liada ad instituziuns ed ad individis che disponan d’in aut status social e/u d’ina ferma autoritad. Sco quai ch’ils experiments inditgan, sa sbassa la prontezza d’obedir sch’il status social dal manader è pli bass. Spezialmain sche l’autoritad è integrada en in process birocratic che pussibilitescha da delegar la responsabladad ad in’autra instituziun, s’augmenta la schanza ch’i vegn obedì schizunt a cumonds resentids sco immorals.
Reacziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Savens serva l’experiment sco cumprova che quasi mintga uman è sut tschertas cundiziuns pront da betg suandar sia conscienza, mabain da far per cumond ad in’autoritad. Perquai vegn l’experiment era duvrà per declerar, pertge ch’umans turtureschan u pertge ch’els commettan crims da guerra. Pervi dals resultats spectaculars è l’experiment vegnì percepì d’in vast public. La New York Times ha per exempel scrit: «Sessantatschintg pertschient obedeschan en in test al cumond da far mal ad in’autra persuna». La Times percorscha il privel d’ina prontezza d’obedir senza resalvas e dovra ils resultats da l’experiment per explitgar ils crims dal naziunalsocialissem e las sgarschaivlas acziuns da l’America en il Vietnam.[8] Autras gasettas crititgeschan Milgram e l’Universitad da Yale d’avair expost ils probands a questa dira prova.
Er ils resultats ed ils facturs cundiziunants èn vegnids interpretads a moda fitg differenta. Erich Fromm ha per exempel pretendì ch’ils probands obedeschian talmain bain al manader da l’experiment, perquai che la scienza giaudia en l’America ina stima extraordinaria. Il resultat decisiv na saja betg il dumber dals participants ch’han chastià ils scolars cun il schoc maximal, mabain il conflict da conscienza exprimì da la gronda part dals participants. Milgram na numnia però betg il dumber dals participants che n’haja gì nagin conflict da conscienza. Fromm considerescha ils rapports davart l’agitaziun interna ed il patir dals probands sco cumprova per la forza da la schientscha morala.[9] Arno Gruen declera las reacziuns psicosomaticas dals interrogads sco segn da l’alineaziun.[10]
L’onn 2008 ha Jerry Burger repetì l’experiment a l’Universitad da Santa Clara. El ha modifitgà las cundiziuns: dunnas han participà a l’experiment ed igl era preschent in ‹porta-resalva›. Ils resultats en però restads quasi identics.[11][12]
L’experiment da Milgram en las medias ed en l’art[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1973 ha l’autur britannic Dannie Abse scrit il teater The Dogs of Pavlov ch’è inspirà da l’experiment.
Il 1976 ha il CBS emess il film The Tenth Level. En quel gioga William Shatner in scienzià che realisescha in experiment cumparegliabel a quel da Milgram.
Il reschissur Henri Verneuil ha integrà l’experiment da Milgram en ses film I wie Ikarus da l’onn 1979. Il film tracta ils eveniments en connex cun in mazzament dal president en in stadi imaginar; apparentamain han ins fatg parallelas cun l’attentat sin John F. Kennedy.
Il film documentar tudestg Abraham – Ein Versuch è vegnì creà il 1970 al post da perscrutaziun per la psicopatologia e psicoterapia da la Societad Max Planck a Minca. El copiescha opticamain tut ils detagls da l’experiment da successiun manà tras en Germania.[13] L’emissiun ha procurà per discussiuns gist en connex cun l’istorgia da la Germania.
L’onn 1986 ha il musicist Peter Gabriel registrà ina chanzun cun il titel We Do What We’re Told (Milgram’s 37).
Il film curt premià Atrocity (2005) imitescha l’experiment.[14]
En la seria Malcolm Mittendrin vegn realisà in experiment sumegliant. I vegn renvià a l’experiment da Milgram.
Il 2008 demonstrescha ProSieben en l’episoda Das Böse – steckt der Teufel in jedem von uns? da la retscha Galileo Mystery tranter auter l’experiment da Milgram.[15]
La primavaira dal 2009 ha la televisiun franzosa repetì e registrà l’experiment cun duvrar l’‹autoritad da la televisiun› empè da la scienza en il rom d’ina show giugada.[16][17] Il film da Christophe Nick è vegnì emess per l’emprima giada en il program da saira (cun la remartga: betg adattà per uffants sut 12 onns) ils 18 da mars 2010 sin l’emettur France 2. Al film è suandada ina runda da discussiun. En l’experiment a la televisiun han 80 pertschient dals participants dà il pli aut chastì.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 Meyer, Philip (favrer 1970): If Hitler asked you to electrocute a stranger, would you? en: Esquire
- ↑ Baumrind, Diana (1964): Some Thoughts on Ethics of Research: After Reading Milgram’s «Behavioral Study of Obedience», American Psychologist 19, pp. 421–423
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 Model:Cite journal Full-text PDF.
- ↑ Milgram, Stanley (1982): Das Milgram-Experiment. Zur Gehorsamsbereitschaft gegenüber Autorität. Reinbek bei Hamburg, p. 22.
- ↑ cump. Alfred McCoy: Foltern und Foltern lassen, Frankfurt am Main 2005, p. 44ss. e Milgram CIA Link
- ↑ Ord: Steven Schwartz: Wie Pawlow auf den Hund kam. Minca 1993
- ↑ Stanley Milgram: The Perils of Obedience, Harper´s Magazine, 1974
- ↑ The Times, gievgia, ils 30 da matg 1974; p. 10; Issue 59102; col A: The Experiment Obedience to Authority by Stanley Milgram. Autor: Edward Candy.
- ↑ Fromm, Erich (1973):The Anatomy of Human Destructiveness, tud. Anatomie der menschlichen Destruktivität
- ↑ Arno Gruen en: Arno Gruen, Doris Weber (2001): Hass in der Seele, Verstehen, was uns böse macht; en: Herder spektrum, tom 5154, pp. 90–91
- ↑ aerzteblatt.de: Milgram ‹lite›: Menschen weiter zur Folter bereit, 19. Dezember 2008.
- ↑ Jerry Burger in: Replicating Milgram; in: APS Observer
- ↑ Medienkatalog der Bundeszentrale für politische Bildung: Abraham – ein Versuch
- ↑ Model:Internetquelle
- ↑ Galileo Mystery: "Das Böse – steckt der Teufel in jedem von uns?"
- ↑ Telepolis
- ↑ le monde.fr: "Le jeu dont vous êtes le bourreau" (vom 17. März 2010)
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Stanley Milgram: Behavioral study of obedience (datoteca da PDF; 729 KB). En: Journal of abnormal and social psychology. Lancaster Pa 67,1963, 371–378.
- Stanley Milgram: Obedience to Authority. An Experimental View. Harper, New York 1974, 1975. ISBN 0-06-131983-X (tud. Das Milgram-Experiment. Zur Gehorsamsbereitschaft gegenüber Autorität. Reinbek bei Hamburg 1974, (14avla ediziun, 1997) ISBN 3-499-17479-0
- Stanley Milgram: The Perils of Obedience. Abridged and adapted from Obedience to Authority. En: Harper’s Magazine. 1974. Model:ISSN
- Diana Baumrind: Some thoughts on ethics of research, after reading Milgram’s ’Behavioral study of obedience. En: American Journal of Psychology. University of Illinois Press, Champaign Ill 1964,19, 421–423. Model:ISSN
- Thomas Blass: Obedience to authority. Current perspectives on the Milgram paradigm. Erlbaum, Mahwah NJ 2000. ISBN 0-8058-2737-4
- Thomas Blass: The Man Who Shocked the World – The Life and Legacy of Stanley Milgram. Basic Books, New York 2004. ISBN 0-7382-0399-8
- Erich Fromm: Anatomie der menschlichen Destruktivität. Rowohlt, Reinbek 1985, 1969. ISBN 3-499-17052-3
- Stefan Kühl: Ganz normale Organisationen. Organisationssoziologische Interpretation simulierter Brutalitäten. En: Zeitschrift für Soziologie. Lucius & Lucius Verl.-mbH, Stuttgart 2005, H 2. Model:ISSN
- Steven Schwartz: Wie Pawlow auf den Hund kam…. Beltz Psychologie heute. Heyne, Minca 1993. ISBN 3-407-85102-2
- Alfred W. McCoy: Foltern und Foltern lassen. 50 Jahre Folterforschung und -praxis von CIA und US-Militär. Translatà da l’american dad Ulrike Bischoff. Zweitausendeins, Frankfurt a.M. 2005, pp. 44–47. ISBN 3-86150-729-3
- Stefan Mühlbauer: Die Rechtsprechung des Bundesgerichtshofs zur Tötungshemmschwelle. Dissertaziun Uni Heidelberg, Münster 1999. ISBN 3-8258-4183-9 (cuntegna in’analisa detagliada dals princips giuridics deducids dal Tribunal federal da cassaziun da la Germania areguard la retegnientscha da mazzar per intenziun a maun dals resultats e da las conclusiun da l’experiment da Milgram)
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Film per l’instrucziun inscenà (englais, vus duvrais il Windows Media Player)
- Artitgel davart l’experiment
- Abraham – Ein Versuch: Arbeitsmaterialien zum Film: Rapport detaglià davart il tema (pdf) (173 kB)
- Florian Rötzer: Das Quälen von virtuellen Personen wird als real empfunden. Wissenschaftler haben das bekannte Milgram-Experiment in einer immersiven VR-Umgebung wiederholt; en: Telepolis dals 24 da december 2006
- «Bitte fahren Sie fort», artitgel davart l’experiment da Milgram en: NZZ Folio 10/01
- Das Milgram-Experiment wurde wiederholt – mit ernüchterndem Ergebnis. Der Spiegel: So leicht werden Menschen zu Folterknechten;Deutsches Ärzteblatt: Milgram ‹lite›: Menschen weiter zur Folter bereit


c: text/html

text:
Surcasti
Surcasti ei in'anteriura vischnaunca politica svizra dil cantun Grischun. Ella appertegnava al circul Lumnezia dil district Surselva e fa oz part della regiun Surselva.
Historia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Crap la Gneida, ina scalutta che sesanfla el sid da Surcasti, dat perdetga dalla liunga existenza dil vitg. Il crap datescha dil temps precristian. Cun ina lunghezia da siat meters ed in'altezia da quater meters s'auda il Crap la Gneida tier las pli interessantas scaluttas dil Grischun. La detga raquenta ch'il giavel hagi vuliu fierer quei crap sin la caplutta Sontga Catrina sut Tersnaus. Il crapun seigi denton setschentaus sut Surcasti cunquei ch'ina dunna hagi impediu il giavel enten sgarflar ina crusch el crap. Quella ed autras detgas oriundas da Surcasti e contuorn ha Anton Derungs rimnau ed ediu 1938 el cudischet Entuorn las ruinas de Surcasti.
Ulteriura perdetga d'ina liunga historia da populaziun dattan divers utensils ord il temps da bronz ch'ins ha cattau a Surcasti. Quels relicts sesanflan oz el Museum retic a Cuera. Era a Crestaulta sper Surin han ins anflau perdetgas ord il temps da bronz. Bein pusseivel che la culegna da Crestaulta steva en relaziun cun quella dils anteriurs avdonts entuorn Surcasti.
La historia da Surcasti duront il temps medieval giuven ei per gronda part nunenconuschenta. Dils Carolings san ins denton che la Lumnezia era ina val fetg fritgeivla che purtava ton tscheins sco la Tumliasca ed il ministeri "in Planis". Pli tard el temps medieval possedeva igl uestg da Cuera grondas parts dalla Lumnezia. L'ugadia da quei possess havevan ils baruns da Belmont, suenter lur mort ils conts da Sax-Mesauc.
La Baselgia da Sogn Luregn[modifitgar | modifitgar il code]
Vegls documents en scret dat ei cunzun en connex cun la tuor dalla baselgia da Sogn Luregn. La tuor ord il 12avel tschentaner era 1253 en possess dils signurs d'Überkastel. Da quella signaria ha Surcasti survegniu siu num. La schlatteina svanescha denton gia all'entschatta dil 15avel tschentaner, Hartwig von Überkastel ei staus il davos descendent. La tuor dil casti ei silsuenter vegnida duvrada sco tuor baselgia. Menziuns dalla baselgia da Sogn Luregn dateschan dils onns 1345, 1515 e surtut dil 1520. En quei onn ei la baselgia vegnida consecrada. Il baghetg havevan ins da gliez temps construiu en stil gotic. Ils elements barocs ch'ein aunc oz presents van anavos sin la restauraziun da 1774. Duront quella lavur han anflau ina preziusa statua da lenn da Nossadunna che sesanfla oz el museum dalla claustra da Mustér.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
fanfaluca fa dapi blers onns part da la vita culturala dad Aarau e excluda ses fritgs en tut la Svizra.
fanfaluca
fanfaluca è in festival per gruppas da saut e da teater cun actur:as giuvenil:as tranter 16 e 26 onns da tut las regiuns linguisticas da la Svizra. Gruppas da teater da scolas, gruppas da saut, clubs da teater, teaters da studentas e students u ensembles da la scena libra pon s'annunziar a chaschun da la publicaziun annuala u vegnan scuverts da la gruppa da program e dumandads da sa participar.
Las gruppas envidadas s'inscuntran durant sis dis per sa preschentar ina a l'autra ed a la publicitad, ma era per sa barattar davart lur lavur e sa participar a lavuratoris da pliras spartas manads dad actur:as, coreograf:as, decoratur:as da tribuna, autur:as e reschissur:as da professiun, sco era per collavurar en il rom da residenzas.
Ultra da las represchentaziuns publicas en l'Alte Reithalle ad Aarau porscha il festival numnadamain dapi il 2021 era l'occasiun da sa participar a residenzas. Gruppas existentas u sa furmadas nov pon exercitar, experimentar e sa barattar sin l'areal dal festival. A la fin datti ina preschentaziun cuminaivla. Artist:as singul:as sco era gruppas pon s'annunziar per residenzas d'in di u da plirs dis.
Istorgia
Il festival è vegnì fundà il 2014, las emprimas ediziuns èn dentant anc vegnidas realisadas sut il num «Festival svizzer da teater per la giuventetgna» fin ch'el è vegnì renumnà il 2018 en «fanfaluca».
La Bühne Aarau è dapi l'entschatta la partenaria da fanfaluca. La citad dad Aarau cun l'Alte Reithalle, bain cuntanschibla amez il triangul Basilea-Berna-Turitg, è la plattafurma ideala per realisar il festival da sis dis ed è sa cumprovada e s'etablida ils ultims onns sco lieu da sentupada urban. L'anteriura halla da chavaltgar cun sia tempra unica e l'infrastructura adattada è il lieu ideal per innovaziuns creativ-culturalas sin il champ dal saut e dal teater per la giuventetgna. Il public po sa legrar sin sauts, tocs da teater e performances contemporans ed esser spanegià sin il program accumpagnant.
Pervi da las lavurs da renovaziun da l'Alte Reithalle èn las ediziuns dals onns 2019-21 vegnidas realisadas en differents lieus ad Aarau – en ina tenda en il Schachen, en la Tuchlaube e sin l'insla da las ovras idraulicas eniwa. Il 2022 returna il festival sin la tribuna da l'Alte Reithalle.


text:
L'uniun grischuna d'art
Il museum d'art dal Grischun a Cuira è in exempel che instituziuns culturalas pon sa sviluppar mo, sch'i dat umans che crain vi d'ellas e las sustegnan.
L’onn 1900 è vegnida fundada l’uniun grischuna d’art ed uschia è vegnì tschentà il fundament per la collecziun e per il museum. Ella ha sia sedia a Cuira ed è ina secziun da l’uniun svizra d’art. L’uniun grischuna d’art è responsabla per il program d’exposiziun. Ella finanziescha onn per onn la preschentaziun d’exposiziuns temporaras sco er d’occurrenzas e funghescha sco editura da publicaziuns e da catalogs d’exposiziun. Ultra da quai è l’uniun grischuna d’art responsabla per la butia dal museum e per il café dal museum, entant ch’il chantun procura per il manaschi e per il mantegniment da l’edifizi e metta a disposiziun il persunal per preschentar las exposiziuns e la collecziun.
Cun passa 1500 commembras e commembers, fauturas e fauturs è l’uniun grischuna d’art francada bain en la populaziun. Las commembras ed ils commembers mussan in grond engaschament finanzial ed ideal per il museum d’art dal Grischun a Cuira.
L’uniun grischuna d’art ha la finamira da svegliar e da promover en il chantun Grischun l’interess per l’art figurativ en sia diversitad mediala. Ella organisescha exposiziuns temporaras en il museum d’art dal Grischun.
Confurm a ses concept directiv realisescha l’uniun grischuna d’art exposiziuns d’auta qualitad e fa ch’il museum d’art dal Grischun è in’exclusivitad en il chantun.
Preambel
Dapi il zercladur 2016 dispona il Museum d’art dal Grischun – sper la Villa Planta renovada – d’in edifizi nov dals architects Barozzi Veiga. La purschida da localitads per preschentar la collecziun e concepir exposiziuns temporaras è uschia pli che sa dublegiada. En la dimensiun actuala po il Museum d’art dal Grischun preschentar sia collecziun d’art impurtanta ed organisar parallelamain exposiziuns temporaras che pon ussa vegnir sviluppadas, planisadas e realisadas en il spazi amplifitgà.
En il rom dal contract concludì cun il chantun Grischun – sco proprietari dal Museum d’art a Cuira – organisescha l’Uniun grischuna d’art exposiziuns temporaras ed occurrenzas en il Museum d’art dal Grischun. Il Chantun la metta a disposiziun gratuitamain las localitads dal museum d’art sco er il persunal necessari.
L’Uniun grischuna d’art po concepir il program libramain. Il maletg directiv preschent gida a formular l’intent e la finamira dal program d’exposiziuns dals proxims tschintg onns. Ultra da quai permettan las lingias directivas formuladas en quel a la direcziun artistica da concepir il program d’exposiziuns en il rom da sias incumbensas e cumpetenzas.
Las experientschas rimnadas dapi l’avertura dal Museum d’art dal Grischun amplifitgà il zercladur 2016 furman la basa dal maletg directiv preschent.
Intent
L’Uniun grischuna d’art vul reflectar cun sias exposiziuns temporaras las caracteristicas localas ed entrar en in dialog cun temas globals ed universals da l’art.
L’Uniun grischuna d’art è averta per experiments artistics. Las exposiziuns temporaras en il Museum d’art dal Grischun surprendan cun preschentar artistas ed artists main enconuschents sco era cun porscher novs access e novas vistas sin posiziuns artisticas gia enconuschentas.
L’Uniun grischuna d’art promova cun sias exposiziuns temporaras la vasta confruntaziun cun l’art. Ella sa drizza cun ses programs tant ad in public local sco era naziunal ed internaziunal.
L’Uniun grischuna d’art s’engascha per in’elavuraziun fundada da l’art preschentà e dat gronda paisa ad ina purschida d’intermediaziun multifara.
L’Uniun grischuna d’art sviluppa cun sias exposiziuns temporaras in ferm profil individual e posiziunescha il Museum d’art dal Grischun en la cuntrada da museums svizra.
Lingias directivas
1. Las exposiziuns temporaras da l’Uniun grischuna d’art preschentan posiziuns artisticas d’auta qualitad ed accents tematics particulars cun ina gronda relevanza per il Grischun.
La cuntrada e la cultura specifica han marcà l’art en il Grischun. Fitg impurtant per il Grischun è ultra da quai dapi vegl ennà il barat cun il mund: per artistas ed artists è il Grischun il punct da partenza ed il lieu da destinaziun; els portan las particularitads or en il mund ed il mund en il Grischun. Quest sistem da barat dat a l’art en il Grischun in’identitad particulara.
Las exposiziuns temporaras da l’Uniun grischuna d’art s’orienteschan tenor quests parameters. Els èn ils pli impurtants puncts da referiment per il program d’exposiziuns cun preschentaziuns monograficas d’art istoric u contemporan sco era per exposiziuns tematicas che cumpiglian las pli differentas modas d’expressiun e medias artisticas.
Il connex cun la situaziun culturala specifica renda il program d’exposiziuns da l’Uniun grischuna d’art incumparabel e creescha per il Museum d’art dal Grischun in segn distinctiv exclusiv.
2. Las exposiziuns temporaras da l’Uniun grischuna d’art collian sco in artg il passà ed il preschent. Ellas reflecteschan la tradiziun en il preschent e dumondan suenter il potenzial per l’avegnir.
La villa istorica e l’edifizi nov furman in rom architectonic che collia il passà ed il preschent. Ensemen cun la collecziun creschida istoricamain ed amplifitgada cuntinuadamain creescha quel in context specific per las exposiziuns temporaras.
Las cundiziuns da spazi e las relaziuns temporalas dal Museum d’art dal Grischun mainan ad accents programmatics tar las exposiziuns temporaras. L’art preschentà entra en in dialog cun l’istorgia e sondescha a basa da quella vias vers l’avertezza.
Cun la villa e l’edifizi nov stattan a disposiziun per la collecziun e las exposiziuns temporaras differentas situaziuns da spazi: vastas localitads neutralas en l’edifizi nov sco era cabinets pli intims en la villa. Ultra da quai in «labor» sco pitschna halla d’art. Las exposiziuns temporaras vegnan integradas en il museum parallelamain cun la preschentaziun da la collecziun u en dialog cun quella. En il senn d’ina tribuna d’experiment po il «labor» era servir sco princip per crear exposiziuns pli grondas.
3. Il barat è in motiv directiv da la confruntaziun artistica en quest lieu e marchescha il program d’exposiziuns da l’Uniun grischuna d’art. L’interacziun da dadens e dadora che ha marcà istoricamain la situaziun culturala specifica en il Grischun ed influenzescha vinavant il preschent, sa manifestescha en tuts dus edifizis da museum sco er en la ritga collecziun d’art.
Il motiv directiv dal barat influenzescha la tscherna da las singulas exposiziuns temporaras da l’Uniun grischuna d’art sco era las retschas da program realisadas a lunga vista: las posiziuns artisticas chattan lur relaziun cun il lieu ed ils temas locals sa laschan considerar a moda universala.
Per pudair promover il barat èsi necessari da cooperar cun partenaris, tant per l’organisaziun sco era la realisaziun dals programs. L’Uniun grischuna d’art è perquai dependenta d’ina rait da partenaris naziunala ed internaziunala.
La ferma identitad culturala che furma il rom da referiment per il program da l’Uniun grischuna d’art, è averta envers novaziuns. Ella è dinamica e dispona d’ina dimensiun sondanta e speculativa. Per realisar il program èsi perquai lubì da s’exponer a ristgas artisticas, far ipotesas surprendentas e promover la discussiun publica.
4. Las exposiziuns temporaras da l’Uniun grischuna d’art promovan la confruntaziun cun l’art. Ellas sa drizzan tant ad in public local sco er ad in public naziunal ed internaziunal.
Las exposiziuns da l’Uniun grischuna d’art duain avair in’irradiaziun particulara. La qualitad è pli impurtanta che la quantitad. Quai vala tant per il program sco era per il dumber da visitadras e visitaders.
L’Uniun grischuna d’art s’engascha en sias exposiziuns temporaras per in’elavuraziun fundada da l’art preschentà e porscha differentas pussaivladads d’approfundaziun. Per las preschentaziuns monograficas e las exposiziuns tematicas realisescha ella per regla in catalog attractiv d’auta qualitad artistica che permetta novas vistas sin l’art preschentà e cuntanscha differentas gruppas en mira. Parallelamain porschan occurrenzas specificas ulteriuras pussaivladads d’access, creeschan novs contexts e pledentan uschia novas gruppas en mira.
Las exposiziuns temporaras duain procurar per surpraisas. L’innovaziun artistica duai vegnir valitada a moda pli auta ch’in vast effect general. La confruntaziun artistica seriusa al lieu sveglia l’interess dal public ed ademplescha sias aspectativas. La realisaziun specifica e reconuschibla dal program augmenta l’attenziun per il Museum d’art dal Grischun. La preschientscha en las medias localas, naziunalas ed internaziunalas gida ad amplifitgar l’intschess dal museum.
L’Uniun grischuna d’art dat gronda paisa ad ina purschida d’intermediaziun multifara. Las visitas guidadas publicas e privatas promovan la chapientscha per l’art preschentà. Ellas èn er ina purschida sociala che unescha ils umans ed als collia cun il museum.
Ils statuts da l’Uniun grischuna d’art
Sut il num «Uniun grischuna d’art» exista in’uniun en il senn da l’art. 60 ss. CCS cun sedia a Cuira. L’uniun è vegnida fundada l’onn 1900. L’Uniun grischuna d’art è ina secziun da la Societad svizra d’art.
L’Uniun grischuna d’art ha l’intent da svegliar e da promover en il chantun l’interess per l’art figurativ en sia diversitad mediala. En il rom dal contract concludì cun il chantun Grischun sco possessur dal Museum d’art a Cuira realisescha l’Uniun grischuna d’art exposiziuns d’ovras da l’art figurativ.
Ils commembers stattan sco promoturas e promoturs en stretg contact cun l’art e cun il Museum d’art dal Grischun a Cuira e profiteschan da blers avantatgs.
L’uniun grischuna d’art è responsabla per la butia dal museum e per il café dal museum.
L’uniun grischuna d’art. Purtret da arttv.ch
L’uniun grischuna d’art è responsabla per il program d’exposiziun dal museum d’art dal Grischun. Ella finanziescha la preschentaziun d’exposiziuns temporaras interessantas, in program d’occurrenzas persvadent, ils catalogs d’exposiziun e las publicaziuns.


text:
Dapli lavur ils ultims onns cun la tgira e la tratga dals peschs en il Grischun. Lavur che pretenda era adina dapli professiunalitad. Da quella lavur profiteschan era tut quels pestgaders che n'èn betg en ina uniun. E perquai pretenda l'uniun chantunala dals pestgaders dapli daners dal chantun.
Patenta da pestga è tschertgada
En il Grischun prendan 5’500 persunas la patenta da pestga, vitiers anc da quai da 3’000 be ina patenta emnila u dal di. Dentant, be 2’500 èn commembers da l'uniun chantunala. Ils blers che van a pestga en il Grischun sa schluitan da la lavur che vegn fatga per la pestga. Tgira e tratga da pestga saja millis uras lavur voluntaria, di il president da l'uniun chantunala, Rudolf Gerhard. Fissan tuts en ina uniun a pajassan la contribuziun annuala da fr. 10.- na duvrass’ins betg il sustegn dal chantun.
Cavigelli è dal maini ch'il chantun paja gia avunda
Tar il departament responsabel punctuescha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli, ch'il chantun paja gia passa 50'000.- francs l'onn a las secziuns da pestga, saja quai per indrizs per la tratga da pestga, litgiva ni era per scolar novs pestgaders. Far pajar dapli per la patenta (fr. 235.-), ina via che l'uniun chantunala numna. I na saja betg l'incarica dal chantun d'incassar contribuziuns per uniuns, di Mario Cavigelli. Sur da tschertas indemnisaziuns per prestaziuns explicitas possian ins discutar. Omaduas varts paran pia prontas per il dialog. Sch'i na dettia dentant betg ulteriurs daners dal chantun smanatschan ils pestgaders cun ina iniziativa dal pievel.


text:
La lavina ch'è vegnida siglientada tranter Martina e Vinadi per puspè pudair avrir la via saja bain stada impressiunanta, di Peder Caviezel ch'è responsabel per lavinas tar l'Uffizi da construcziun bassa dal Grischun. Nà da la quantitad da naiv na saja ella dentant betg stada extraordinaria, ha el ditg envers RTR.
Cunquai ch'els hajan siglientà numerusas lavinas – era pli grondas – il mardi, hajan els spetgà ina lavina da pulvra. Che quella a Vinadi saja stada uschè gronda n'haja perquai betg fat surstar els. Surtut damai ch'els hajan empruvà gia pliras giadas da far ir questa lavina quest enviern. Uss sajan els cuntents ch'ella saja finalmain ida, uschia Peder Caviezel.
Laviners cartads
Sch'ins distatgia lavinas artifizialmain, fetschian ins quai adina en laviners enconuschents e registrads sin ina carta. Perquai possian ins era prevesair precis nua che las lavinas passian, uschia Peder Caviezel.
Avant che siglientar las lavinas, vegnia adina fatg in sgol da controlla sur il laviner. Quai era per controllar ch'i na saja nagina selvaschina en il laviner. Quai saja dentant quasi mai il cas. Ella sa chattia a l'ur, en il guaud u sut la grippa e sa protegia uschia da las lavinas.
RR actualitad 12:00


text:
La suprastanza communala da San Murezzan ha perquai decis en sia davosa sesida d'approvar il plan d'acziun cun differentas activitads, scriva la vischnanca.
Grondas sfidas spetgan
Sco il president communal Sigi Asprion argumentescha haja San Murezzan da vegnir maister ils proxims onns cun pliras sfidas. Tar quellas tutgian tant il midament climatic sco er quel demografic. Da menziunar en quest connex sajan er las cifras da pernottaziun pauc constantas ed ils letgs fraids.
Ura e temp
A partir dal 2019 vegn San Murezzan a tractar la revisiun da la planisaziun locala. Cun il project «San Murezzan 2030» possia la populaziun gidar a definir co las differentas parts da la vischnanca sco, San Murezzan Bogn, cumin, Suvretta u er Champfèr duain sa sviluppar en l'avegnir quai tant en favur da giasts ed indigens.
Involver la populaziun
Da grond'impurtanza è tenor Sigi Asprion ch'ins involvia oravant tut ils abitants da San Murezzan en las discussiuns davart il purtret futur da la vischnanca. Uschia duai la populaziun, inclus ils scolars, pudair s’exprimer e far propostas durant trais occurrenzas publicas ed er sa participar a lavuratoris.
Sustegn da profis
La gruppa directiva che consista da trais commembers da la suprastanza e tschintg dal parlament da San Murezzan, vegn accumpagnada dal biro da cussegliaziun bernais IC Infraconsult.
Il punct da partenza uffizial dal project «San Murezzan 2030» vegn ad esser ils 13 da favrer 2018 en la chasa da scola Grevas a San Murezzan.
RR novitads 12:00


text:
San Pio da Pietrelcina
Sant Pio da Pietrelcina, piö cognusìt col nòm de Padre Pio da Pietrelcina (Pietrelcina, 'n pruìnsa de Beneènt, ol 25 de mas del 1887 - San Giovanni Rotondo, 'n pruìnsa de Fògia, ol 23 de setèmber del 1968) l'è stacc ü frà del ùrden di Capüsì Minùr e ü prét, l'è veneràt cóme sant da la Céza Catòlega e la sò fèsta l'è 'l 23 de Setèmber.
Biugraféa[Modifega | modifica 'l sorgent]
De s-cèt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol sò nòm de batézem l'éra Francesco Forgione, scèt de Grazio Mario Forgione e de Maria Giussepa di Nunzio che 'l l'à ciamàt Francèsch, dezà l'éra devòta al San Francèsch d'Asìzi. S-cèt de öna pòera famèa de lauradùr e de emigràncc, ol pàder l'è 'ndàcc a laurà 'n di Stacc Ünìcc in del 1898 e 'n Argentina 'n del 1910 per pagàga i stöde, l'éra 'l quart de òt isc-ècc, trì fradelì però i è mórcc de picinì e di sich che i è restàcc l'ìa 'l segónt de fati 'l èra nasìt dòpo 'l fradèl Michél e prìma di sorèle Felicita, Pellegrina e Grazia. Pò 'l Padre Pio de s-cèt l'éra mia 'n salüt e sèmper malàt, ma 'l gh'éra zamò 'n del có 'l pensèr de 'ndà frà ede quando l'éra cognusìt ü frà del convènt de Morcone, a 30 km de Pietrelcina, ciamàt Frà Camilo che ògne tat 'l pasàa a la sò cà a sircà sö. Sémper de s-cèt l'à tacàt a patì per i cosidècc incóntr col demòne che i 'l l'à piö bandunàt per töta la sò éta e i è tancc i amìs e i conoscèncc che i à testimoniàt de il vèst e piö de öna ólta a combàt con chèla che la sömeàa adóma la sò ómbréa.
'l tàca la éta de frà[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol 6 de zenér del 1903, a 16 agn, l'è stài ciapàt in del convènt de Morcone cóme noése e 'l maèstr di noése 'l éra 'l pàder Tommaso da Monte Sant'Angelo che 'l padre Pío 'l regordàa ès impó bachetù, ma bù de cör, dispunìbel e pié de carità co i noése. La éta di noése l'éra pròpe gràma, töta digiunà e mortificasiù che i lasàa 'l sègn söl caràter e söl ispéret di noése per ötài a fàga capì se la sò vocasiù l'éra bùna o méno e l'è stàcc pròpe in chèl an ché che i malàgn del Padre Pio i è cresìcc e i 'l l'à laserà piö 'n pàce 'nfìna a la sò mórt. Ol maèstr di noése l'à testimoniàt che 'l Padre Pío l'è sèmper istàcc ü noése ezemplàr, prónt a rispetà la régola, che l'à mai dai del trebülà e gh'à mai stai de bizògn de uzàga dré. Ol 22 de zenér del 1904, apéna finìt ol sò noesiàt, l'à ciapàt i vócc pro tempore e trì dé dòpo, ol 22 de zenér del istès an, l'è 'ndacc a stà e a stödià 'n del convènt de Sant'Elia; l'è pròpe 'n chèsto convènt che 'l Padre Pio 'l próa per la prima ólta la bilocasiù, cioè a stà 'n dù pòst dièrs e de luntà tra de lur in del istès momènt, de fati 'l se tróa 'n del convènt de Sant Elia, ma l'è ach a Üdin, 'ndóe 'l vèt la Giovanna Rizzani, che la sarà 'n fütür öna sò s-cèta spiritüàl, 'ntàt che l'è dré a nas.
Ol 27 de zenér del 1907 l'à fai la sò prefesiù de féde e sèmper in del 1907 l'vé trasferìt in del convènt de Serracapriola che l'è a 15 Km del mar, 'ndóe però l'istàa mia bé, tat che i sò superiùr i 'l l'à mandàt indrè a la sò cà a Pietrelcina per vèt se l'ària de cà la pödìa fàga bé e pròpe in chi dé lé la zèt del sò paìs l'à tacàt a domandàga di consèi e lü l'à ciapàt a ocüpàs di ànime de la zét. in del 1908 'l tùrna a stà 'n convènt, però sta ólta 'n chèl de Montefusco e 'n del Noèmber 'l ciàpa i vócc minùr e 'l subdiaconàt e la và 'nàcc in de la sò éta fàcia de pregà e de stödià.
L'à ciapàt i vócc solèn e l'è stai consacràt prét ol 10 de agóst del 1910 in de la catedràl de Beneènt, ma per i sò malàgn l'è turnàt a stà 'n de la sò cà 'nfìna al 1916 quando 'l vé mandàt in del convènt de San Giovanni Rotondo.
I stìgmate[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'è mia döbe che 'l laùr che piö de töcc l'à rendìt famùs in del mónt ol Padre Pio i è stàce i stìgmate, ciamaàde pasiunàrie, dezà che i ghe sömèa a chèle de la Pasiù de Nòst Signùr: tài in di mà, in di pé, in di còste e 'n de la spàla, dolorùze e mia vizìbel dal 1911 al 1918 e vizìbel dal 1918 e per ol rèst de la sò éta. Ol sò sànch 'l profömàa de fiùr, udùr che l'è ligàt a la Santità. Che 'l Padre Pio 'l gh'éra i stìgmate i è egnìcc a saìl a la svèlta töcc e isé melér de persùne i 'ndàa a San Giovanni Rotondo per vèdele, per bazà i sò mà, per fas confesà de lü e per iscoltà i sò Mèse L'è stacc ol prim prét che l'à riceìt i stìgmate.
San Giovanni Rotondo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Padre Pio l'è stài mandàt a San Giovanni Rotondo in del 1916, ma l'è partìt l'àn dòpo per la Prìma Guèra Mondiàl e l'à servìt in del "Corpo Medico Italiano" in del 1917 - 1918; finìda la guèra l'è turnàt al convènt de San Giovanni Rotondo, 'ndóe 'l resterà per ol rèst de la sò éta e pròpe in del 1918 i sò stigmate i è dientàde vizìbel a töcc e i à fai dientà famùs e congnusìt ol Padre Pio. La Santa Sede l'à però ölìt èdega ciàr e l'à mandàt a 'nvestigà ol Pàder Agostino Gemelli, ü francescà, dutùr e fondatùr de la la Üniersità Catòlega de Milà, amìs del Papa Pio XI, ma suradetöt consideràt ü lüminàre de la psicologìa sperimentàl. Ol Pàder Gemelli, dòpo i facc i sò stöde, l'è turnàt da San Giovanni Rotondo co l'ìdea che i stìgmate del Padre Pio i éra de origine neuròtica e 'l l'à püblicàt in d'ü sò artìcol, alùra ol Sant Öfése 'l s'è fài fórt de chèsta opiniù e l'à stabilìt che i tài in di mà, in di pé, in di còste e 'n de la spàla i gh'éra negóta de suranormàl. In di agn che i è egnìcc gh'è stacc amò trì decrécc e 'l öltem de chès-ce l'è stàcc ol piö dür de töcc, dezà che l'à proibìt de 'ndà a troà 'l Padre Pio e l'à ordinàt de ìga negóta a che fà con lü, gnà de scrìega di lètere, tat che 'l Padre Pio l'à pasàt dés agn desperlü, tra 'l 1923 e 'l 1933, seràt dét in de la sò celetìna 'n del convènt de luntà de töt e de töcc.
Ol Padre Pio l'à sèmper invidàt i fedéli a pregà e in di agn de la Segónda Guèra Mondiàl i è nasìcc i Grupi de Preghiera del Padre Pio, che pò i s'è moltiplicàcc in töta italia e 'n del mónt tat che a la sò mórt in del 1968 i éra dientàcc 726 con 68.000 persùne, 'n del 1976 i éra riàcc a 1.400 con 150.000 persùne e 'n del 2011 i è riàacc a 2580 adóma 'n del teritòre de la Repüblica Italiana, piö 744 in gir per 59 paìs in del mónt.
Ol 9 de zenèr del 1940 l'à tacàt a fà sö co i sólcc che ghe mandàa al zét de töt ol mónt ol gran ospedàl ciamàt Casa Sollievo della Sofferenza, opedàl inaügüràt ol 5 de Mas del 1956 e benedèt dal cardinàl Lercaro che l'à lezìt ü discórs ispiràt dal Papa Pio XII. L'ospedàl l'è stài fai sö co l'ìdea de cürà i malàcc in del còrp, ma ach i malàcc in del ispéret; la féde e la scènsa, la mìstega e la medezìna, töte 'nsèma per ötà la persùna 'ntrèga del malàt fàcia de còrp e de ànima.
Beatificasiù e canonizàsiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zamò 'n del 1969 l'è partìt 'l iter per rià a la beatificasiù del Padre Pio, ma l'è stacc ü laurà lónch e malfà, dezà che i è stacc ascoltàcc tace e tace testimòne, isé tacc de tirà 'nsèma 104 lìber de testimoniànse e de docümèncc e dezà che i nemìs del Padre Pio i s'è dai de fà per fermà 'l procès de beatificasiù. In del 1979 töcc i docümèncc i è stài mandàcc al Papa e 'l procès de beatificasiù l'è partìt ol 29 de noèmber del 1979 col nihil obstat.
Ol 20 mars del 1983 l'è partìt ol procès diocesà per la sò canonizasiù, isé 'l 21 de zenér del 1990 l'è stài proclamàt veneràbel, l'è stài beatificàt ol 2 de mas del 1999 e canunizàt sèmper dal Papa Gioàn Pol II ol 16 de Zögn del 2002 col nòm de "San Pio da Pietrelcina".
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Pio da Pietrelcina
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Pio da Pietrelcina


text:
Entant che Belinda Bencic (WTA 78) ha briglià en l’emprima runda, ed ha gudagnà cunter il numer 5 dal mund, l'americana Venus Williams, ha'la pers la segunda runda cunter la Tailandaisa Luksika Kumkhum (WTA 124).
En mo dus sets n'ha Kumkhum laschà strusch schanzas a Bencic cun 6:1 e 6:3. Gia avant la partida aveva Bencic mussà respect da Kumkhum cun taxar ella sco adversaria «malcumadaivla». Vers la fin ha Bencic bain pudì dustar trais ballas da matsch encunter ella. La quarta ha Luksika Kumkhum lura pudì nizzegiar.
RR novitads 08:00


text:
Beschreibung
Udo Weigelt, Cristina Kadmon
At sdaisda uorsin, id es Nadal (vl) Sdaisda’t uorsin, ad es Nadel (pt)
Vallader, Puter
2003, Bestellnummer 3-908611-14-8
L’ urset ha il ferm giavisch da festivar ina giada Nadal cun ils auters animals. Ma ils urs dorman l’enviern. L’ursa di ch’el duaja siemiar da la festa da Nadal. Meglier che nagut, pensa l’urset e sa durmenta. Ma in bel di al squassa tuttenina insatgi: Ils animals èn vegnids per festivar Nadal cun el. Ed il vair Nadal è stà anc pli bel che quai che l’urset aveva siemià. Cudesch da Nadal per uffants cun illustraziuns en colur.
Translaziun: Gion P. Mischol
Ähnliche Beiträge


text:
Fidegh
El fidegh l'è ona gianda extramural anficrina. La se troeuva sota al diaframma (in de l'ipocondri dester) e arent al colon e al stomegh.
A l'è la gianda pussee grossa in del corp uman. El pesa pu o manch on chil. La gh'ha on roeul bell important in del metabolism e la fa tutta 'na serie de process: in tra de lor a gh'è el maganizament del glicogen, la sintesi di proteinn del plasma e la rimozion de sostanz tossegh del sangh. El produs anca la fel (che la serviss a l'escrezion di sostanz de scart) e, in cas de splenectomia, el pò avèggh anca la fonzion de emocateresi inscambi de la nilza. A l'è important anca per la digestion di grass.
El nommModifega
La parolla fidegh l'è on'evoluzion del latin ficatum, d'usagg pussee popolar respett al pussee classegh iecur. El termen l'è doperaa in quasi tutt i lengov romanz (italian fegato, frances foie, catalan fetge, portoghes fígado, spagnoeu hígado, asturian fégadu, aragones figado, romen ficat, venezian figà, forlan fiât, ladin fié, sardegnoeul ficadu, ligur figæto, piemontes fìdich, napoletan feteco). In romancc, inscambi, se dopera la parolla dir.
El nomm grech hépar el vegn doperaa per i mai e i agettiv relativ al fidegh (epatite, epategh e via inscì).


text:
Milena (Itàlia)
Milena (en Sicilià: Milocca) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Caltanissetta, en Sicilia. El se tróa a 80 km a sudest de Palermo e a 30 km a òvest de Caltanissetta. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 3.376 abitàncc e 'na superfìce de 24,5 km².[1]
Milena l'è tacàt ai cümü de Bompensiere, Campofranco, Grotte, Racalmuto e Sutera.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il Guaud magic da quest onn duai daventar anc pli attractiv. Uffants duaian per exempel pudair interagir dapli tar las installaziuns da glisch e cun in nov partenari duai la qualitad da la purschida da mangiar als stans vegnir optimada.
Blers concerts
Concerts datti quest onn da Dada Ante Portas, Stiller Has, Anna Känzig, Baba Shrimps, James Gruntz e Troubas Kater. Ils puncts culminants da quest onn sajan la gruppa bernaisa Züri West e Dodo, scrivan ils organisaturs. L’onn passà han dapli che 30’000 persunas visità il Guaud magic a Lai – trais giadas dapli che l’onn da la premiera.


text:
UNESCO
L’UNESCO l'è l'Organizazion di Nazion Unii per l’Educazion, la Siensa e la Coltura (da l'acronim ingles United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) e l'è stata fondaa dai Nazion Unii del 16 noember 1945 per incoragià la colaborazion tra i nazion int el setor de l'educazion, la sienza, la coltura e la comunicazion.
A marz del 2008, i fan part de l’UNESCO 192 pajis e 6 member associaa. El quartier general de l’UNESCO l'è a Parigi, in Francia, e gh'hinn 60 offizi regional sparpajaa per tut al mond. I proget de l’UNESCO i comprenden programa sientifich internazional; programa d'alfabetizazion, e de formazion di maester; proget regional e de storia coltural; e cooperazion internazional per conservà el patrimoni coltural e natural del noster pianeta e per preservare i dirit uman. Veuna di mansion de l’UNESCO l'è quela de mantegn una lista de patrimoni dl’umanità. Quej patrimoni chi j'hinn important colturalment o dal pont de vista naturalistich, e quindi j'hinn consideraa important per la comunità mondial.


text:
Pipino de Herstal
Pipino de Herstal, ciamàt apò Pipino II o Pipino 'l Zùen (Herstal, entùren al 640 – Jupille (encö en Bèlgio), 16 de dezèmber del 714), l'è stat el Magiurdòm de Austrasia a pàrter del 680 presapóch, (mórt de Wulfoaldo), enfìna al 714. Prìma difensùr de l'autonomia austrasiana cùtra i magiurdòm de palàs de la Neustria e pò, dòpo la batàia de Tertry, del 688 l'è stat prumutùr de la reünificasiù dei régn dei Franch, sóta 'l goèrno de magiurdòm ünech. L'ìa el bubà de Carlo Martel.
Matremóne e desendènsa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Entùren al 670, Pipino el gh'ìa spuzàt Plectrude — che l'anònim che g'ha portàt en nacc el crònica del Fredegario el gh'ìa definìt nobile e de bé — che al g'ha dat du fiöi
- Drogone (?- mars del 708), magiurdòm de palàs de la Burgundia[1] e duca de Champagne
- Grimoaldo (?- bril del 714), magiurdòm de palàs de la Neustria e eréde del Pipino.
Poch prìma del 690, Pipino el s'è spuzàt per la segónda ólta, en cundisiù de bigamia, che 'n quàch crunìsta i cunsìdera cuncubinàt, có Alpaide che la g'ha dat en fiöl[2]:
- Carlo piö tàrde ciamàt Martel (ca. 690- bril del 714), magiurdòm de palàs de töcc i régn dei Franch.
De 'na cuncubìna che se conós mìa gne nòm gne stìrpa, Pipino el g'ha ìt en óter fiöl[3]:
- Childebrando, cónt de Borgogna e duca de Proensa, che l'è stat giü dei crunìsti che g'ha cuntinuàt l'èòpera del Fredegario, e che de 'na spùza de la quàla se conós gne nòm gne stìrp, el g'ha ìt en fiöl[4]:
- Nibelungo, che g'ha portàt en nacc le cròniche de sò pàder come cuntinuadùr de Fredegario.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]

- ↑ (LA) Annales Mettenses, pag 16
- ↑ Fredegario, Fredegarii scholastici chronicum continuatum, Pars prima, auctore anonymo, CIII
- ↑ Fredegario, Fredegarii scholastici chronicum continuatum, PARS TERTIA, AUCTORE ANONYMO AUSTRASIO
- ↑ Fredegario, Fredegarii scholastici chronicum continuatum, PARS TERTIA, AUCTORE ANONYMO AUSTRASIO, CXVII


text:
Ils fatgs d'assicuranza dal chantun Grischun èn organisads en moda centrala. L'Administraziun da finanzas ha il status d'in «inhouse broker» ed è cumpetenta per concluder ils contracts d'assicuranza, per liquidar donns sco er per furmar retenziuns a favur da ristgas betg assicuradas (art. 33 al. 2 OFC, DG 710.110). Sin basa da quai elavura ella er ils cas da donn da tut las unitads administrativas, dals manaschis e dals instituts cunassicurads sco er da las dretgiras chantunalas. Exceptads da sia cumpetenza èn ils cas da donn tenor la LAA.
Incumbensas
Las incumbensas principalas èn il management da las assicuranzas, il management da las ristgas en chaussas tecnicas d'assicuranza e la regulaziun dals donns. L'Administraziun da finanzas è er responsabla per la submissiun da las assicuranzas dal chantun Grischun. Per quest intent applitgescha ella la Lescha da submissiun (Lsub, DG 803.300). La partiziun Fatgs d'assicuranza procura per ina garanzia optimala tras l'assicuranza en ils secturs da ristga dal chantun che vegnan considerads sco degns d'esser assicurads. Plinavant cusseglia ella las unitads administrativas, ils manaschis ed ils instituts cunassicurads sco er las dretgiras chantunalas en dumondas d'assicuranza e da ristga. Ella è l'emprim post da consultaziun per ils temas d'assicuranza, particularmain per dumondas davart las garanzias d'assicuranza e davart las resalvas persunalas en las unitads administrativas sco er per dumondas davart l'annunzia da las ristgas assicurablas. La responsabladad per las ristgas han – en moda decentrala – las unitads administrativas.
Cas da donn
La partiziun Fatgs d'assicuranza è il post da coordinaziun per liquidar ils cas da donn assicurads e betg assicurads ed il post spezialisà central per elavurar las pretensiuns d'indemnisaziun da donns, che vegnan pronunziadas envers il stadi e che pertutgan la responsabladad dal stadi. Sch'i capita in cas da donn, sto vegnir transmessa in'annunzia dal donn en scrit a l'Administraziun da finanzas. Exceptads da quai èn ils cas da donn che l'Assicuranza d'edifizis sto tractar sco er ils cas da donn tenor la LAA. Per ils donns che pertutgan assicuranzas da persunas è responsabel l'Uffizi da persunal (annunzia d'accident). Ils cas da donn pon vegnir annunziads mo da collavuraturas e collavuraturs da l'administraziun chantunala e da las dretgiras sco er d'ulteriuras persunas assicuradas tras il chantun.


text:
Orghen (strümènt)
L'Orghen (del Grech όpYavov – organon, "orghen, istrüment, ütènsil") a l'è un istrüment müsical de la fameja di aerofen che l'è sunaa cunt vüna o püssee taster, ciamaa manuaj e una pedalera. El sò sun al vegn föra di cann, de metal o de legn, ch'a hinn lungh, grand e faa in manera diferenta a segunda dela nota e del timber.
L'orghen a l'è fundamental per la müsega sacra e per la litürgia religiusa.
A gh'è di istrüment, cume l'harmonium e l'orghen Hammond, ch'a hinn derivaziun de l'orghen ch'en ocupen de men de spazi e custen de men.


text:
Caducifoeuj
Con caducifoeuj a se voeur dì, in botanica on organismo vegetàl (alber o arbust, de èrba o de legn) che ‘l pèrd i foeuj ind la stagión sfavorévol (stagión frèdda de l’invèrna ind la zòna temperada o sècca ind la zòna scottenta). I foeuj di piant caducifoeuj vegnen ciamàa càduch e 'l fenòmen che ‘l càosa la crodada a l’è ciamàa abscission. La crodada di foeuj l’è ciamada in del sò insèma desfojazion [1].
A l’è ona caratteristica spantegada soratùtt infra i latifoeuj e rara infra i conifer; on esempi de conìfera caducifoeuja l’è el gener del làres (Larix). Inscambi, di esempi di piant caducifoeuj infra i latifoeuj hinn la nèspola comùn (Mespilus germanica), el piazzarèll (Sorbus domestica), el lazzarin (Crataegus azarolus), el Berberis vulgaris (Berberis vulgaris), el fò (Fagus sylvatica), el cornàa (Cornus mas), il zezuìn (Ziziphus jujuba) e di alter anmò.
A l’incontrari i piant che mantegnen i foeuj anca in del cors de la stagión sfavorevol vegnen ciamàa sempervèrd. A dispètt del sò nòmm, nanca i piant sempervèrd mantegne i foeuj per semper , ma domà per on quàj agn, segond al specie, foeura che quèj del gener Welwitschia.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Maria Ansaldi. FISIOLOGIA. URL consultato in data 2020-09-08.


text:
Bainvegni tar l'uffizi da cultura dal Grischun
Sut il tetg da l'uffizi da cultura coopereschan differentas instituziuns dal champ cultural che mettan a disposiziun a la populaziun in grond dumber da purschidas e da servetschs. La finamira da l'uffizi e da sias instituziuns è quella da promover e d'intermediar la lavur culturala en il chantun Grischun sco er da perscrutar e da tegnair en salv bains culturals prezius dal Grischun.
Tar l'uffizi da cultura tutgan las suandantas instituziuns:
Servetsch archeologic
Museum d'art dal Grischun
Museum da la natira dal Grischun
Tgira da monuments
Biblioteca chantunala
Promoziun da la cultura e promoziun da linguas
Museum retic
Archiv dal stadi


text:
Ul símbol π sa l parnúnzia [pi] e a l'è la letra di 7 dal alfabet grech.
π a l'è un nümar iraziunal, i.e., la suva part fraziunaria la gh’a un nümar da scifer infinii, e sa l pöö mia stabilí un criteri ch’al determini quala síes-la la scifra sigütanta a una otra. a. Par calcülá in pràtega, sa tö ul sò valur aprussimaa: 3,1416.
Ul nümar π asca parí in la fórmüla da la lunghezza da la circunferenza, al pariss in tüt i equazziú matemàtegh derivaa da chesta: süperfis e vulüm dal círcul, da la sfera... e apó in nümerus equaziun da la física.
La prubabilità che düü nümar scernii aleatòriament i síes primm a l'è da 6/π2.
La prubabilità che un intregh scernii aleatòriament al gh’àbies mia aris quadrada intrega a l'è da 6/π2.
Una manera empírica da truvá ul valur da pi: designée un quadraa da custaa 'l' a la pared. Lansée un dard íntal quadraa tant völt ch’a pudii senza puntá in vargün lögh plü che al quadraa. Designée un círcul da diàmetar 'l' inscrivüü íntal quadraa. Cüntée 'nc' ul nümar da völt che ul dard a l'è 'naa in la circunferenza, e 'nq' nümar da völte che ul dard al a 'naa in dal quadraa, però fö da la circunferenza. Par prubabilità, e relazziunanda l'àrea di do figür, sa l pöö dedüí che π ≅ 4*nc/(nc+nq), e, cun plü völt a emm tiraa ul dard, cun plü chest valur a l'è una buna aprussimaziun. Chesta pröva apó sa la pöö fá sura papée quadricülaa, cüntanda le interseziú cuma punt indúe al a 'naa ul dard.
In otri parol: π/4 a l'è la prubabilità che la suma di quadraa da düü nümar aleatori, iguaj u magjuur che 0, e minuur u iguaj a la ünità, la síes menur u iguala a 1.


text:
L'advocat tudestg Hanno Berger, ch'è en praschun a Cazas, duai vegnir extradì a la Germania. La disposiziun saja vegnida relaschada ils 20 d'avust ha l'Uffizi federal da giustia communitgà a l'agentura da novitads tudestga DPA. Il biro d'advocatura che represchenta Berger n'ha betg vulì dir sch'els fan recurs. 391 milliuns euros duain Hanno Berger e ses cumplizs avair raffà dal fiscus tudestg cun cugliunarias da «cum-ex».
Dapi sia fugia avant radund 10 onns viva l'advocat a Zuoz. Ils 7 da fanadur ha la Polizia chantunala grischuna arrestà Hanno Berger. Uss sa chatta el en praschun a Cazas. Encunter quest arrest protesta Hanno Berger cun tut ils rampins giuridics pussaivels. Cun ses emprim recurs n'ha el gì nagin success. Il tribunal federal penal a Bellinzona ha refusà ses protest encunter l'arrest.


text:
Il 2018 avevan la Societad per pievels periclitads ensemen cun quatter organisaziuns da Tibetans en Svizra ed en Europa inoltrà ina petiziun al parlament. En quella han els pretendì da las autoritads svizras da garantir la libertad d'exprimer l'atgna opiniun, da proteger ils Tibetans da surveglianza e da garantir lur sfera privata.
La Cumissiun per politica exteriura ha prendì encunter la petiziun ed ha inoltrà in postulat al Cussegl federal che pretenda in rapport.
La dictatura chinaisa ha in lung bratsch
Il cusseglier naziunal da la PVL da Lucerna Roland Fischer ha ditg il glindesdi en num da la maioritad da la cumissiun, ch'il bratsch da la dictatura chinaisa s'extendia adina dapli fin en l'Europa. Er il servetsch d'infurmaziun vegnia a la conclusiun che Tibetans e Tibetanas en Svizra vegnian survegliads.
Yvette Estermann da la PPS da Lucerna percunter ha declerà per ina minoritad da la cumissiun che la petiziun saja da refusar. Las pretensiuns en quella sajan numnadamain gia ademplidas. In Na a la petiziun muntia er in Na al postulat.
Cussegl federal vul sclerir la situaziun
La ministra da la giustia, Karin Keller-Sutter, la finala ha argumentà ch'igl haja ils ultims onns adina puspè dà intervenziuns parlamentaras en connex cun la surveglianza da Tibetans e Tibetanas en Svizra. Il Cussegl federal saja pront d'acceptar il postulat – «er per sclerir la situaziun».
Ord l'archiv da SRF:


text:
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin telefonau a mi e dumandau sch’ei seigi tut en uorden cun mei. Jeu seigi bein gia in temps buca pli stada el center. Gest ussa cura ch’il temps da bikini vegni adina pli e pli datier! Gie, hai jeu rispundiu, jeu vevi empau bia da far. Oravontut en temps da stress duess ins buca calar cun fitness – quei seigi il mender, ha ella manegiau. Sche ella lessi uss far a mi schliata cunscienzia?, hai jeu dumandau empau brut. La fin finala decidi bein jeu sco clienta. Sin quei ha ella mess giu il telefon.
Anti-bikini!
Pah, temps da bikini! Pervia da mei savessan nus schar quei temps nua ch’el ei! Jeu sun uss tonaton anti-bikini e loscha possesura d’in costum da bogn. In costum da bogn ei ina invenziun magica. Quel zuppa tut e lai guder mei cun buna cunscienzia ovs e lieurs da tschugalata. Pastgas ei tonaton il pli bi temps digl onn – pli bi che Nadal, Tscheiver e vacanzas da stad ensemen. En stizun spassegiel plein queidas tras las crunas pleinas da dultscharias pachetadas en pupials dad alu. Ils scazis tarlischan en tuttas colurs ed jeu sesentel ella tiara dalla cucagna. Jeu vi empruar in iev da tschugalata da mintga sort e tuornel a casa cun ina tastga plein bienas. Buontad quels ovs cun gianduja! Mhhmm ovs da stracciatella. E pér quels cun caramella – in siemi! Jeu magliel e gaudel dis en e dis ora, senza studegiar vid il temps da bikinis. Gl’ei bein bi sch’ins sa guder il
s ovs da tschugalata gia meins avon Pastgas.
Anti-fit
Jeu hai bein stuiu sluccar il nuv dallas jeans suenter gentar. Has ti forsa priu tier?, ha ina collega da lavur dumandau mei. Hmm ... forsa in, maximum dus kilos. Daco? Vesan ins quei? Forsa era treis ni quater?, ha ella dau la tecca. Mo quei seigi gie buca da smarvegliar – dapi ch’jeu senutreschi quasi mo da tschugalata seigi jeu ida si sc’ina cocca! Sche quei seigi nausch? Coccas seigien zatgei bien, hai jeu rispundiu. Na, mo forsa empau nunusitau el temps che tuts seigien plitost anti-tschugalata.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
No-carbs, low-carbs e tgei ch’ei detti tut. Quels che maglien tschugalata e dultscharias seigien exots. Tschugalata fetschi bein al cor ed all’olma, hai jeu rispundiu. Per tia figura e tia pial ei quei niente, ha ella detg. Mavas ti buca meinsvart a fitness, ha ella dumandau. Buca pli, hai jeu detg. Jeu sun uss anti- fitness. Ti eis empau anti-bia, ha ella replicau e ha ris.
In tec pro!
Quei constat buc! Jeu sun buca mo anti – jeu sun savens era in tec pro! Jeu sun pro-apéro, pro-chips, e pro-star sin canapè. Jeu sun pro-far il chillen, pro-durmir ditg e pro-seser en ina bar. Jeu sun pro-vacanzas, pro-magliar quei ch’ins ha gust e pro-magliar aschi bia dultsch sco ins vul. Jeu sun perfin pro-anti-fitness e pro-anti-bikini. Mia collega da lavur ha mirau in tec da quei tup e ha detg nuot pli. Quei cun pro ed anti ei bein aschia ina caussa, hai jeu aschuntau. Il meglier decida mintgin sez tgei che constat per el ni ella.
Text: A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!
-
«Plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva» - 15 minuts cul translatur rumantsch Walter Rosselli Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs…29 da schaner 20203417 giadas
-
«Oravontut plai lur humor a mi, quel ei fetg sco a Danmarc» Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en…04 da settember 20193088 giadas
-
«Eu sun gnüda cunfruntada cun attachas in fuorma da telefons e chartas anonimas» - 15 minuts cun: Flurinda Raschèr Da Corina Gustin – Duonnas pon suottascriver contracts ed as pon vestir sco ch'ellas lessan – quai tuna evidaint - pero nun…12 da zercladur 20193140 giadas
-
«Noss giat pareva adina dad avair nauscha luna ed era er uschiglio ina creativa pauc attractiva. Uschia è il giat Brutus naschì.» - 15 minuts cun: Yvonne Gienal Da Corina Gustin – Ils Babulins e lur aventüras chi cumparan sco cudesch, cd, videos e dafatta sco app in tuot ils idioms ed in…29 da matg 20193027 giadas


text:
Muss
Muss (nom ufizial in italian: Musso) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 1 001 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e ona densità de 244 ab./km².
Muss, che la confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), le stada voeuna di roccafòrt del Medeghin in del sò castell.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Muss l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Palajatkat Karaloukta nütüma
PEDRO
1
Pedro ashajüshi namüin na anoujashiikana nünain Jesucristo walakatakana sainküin mma
1 Taya, wane chi Aluwataaushikai nütüma Jesucristo, Pedrokai anülia, ashajüshi joo taya jümüin, jia aneekajuushikana nütüma Maleiwa, jia walakatakana sainküin mma sünain kepiain joolu'u sulu'upünaa tü mmakat Ponto, Galacia, Capadocia, Asia, oo'ulaka Bitinia. 2 Aneekünüshii jia nütüma chi Washikai Maleiwa süpüla tü naa'inrüinjattüjütkalia paala sümaiwa. Akatannüshii jia nütüma chi Naa'inkai süpüla nüpüshinjanain jia. Nücheküin süpüleerua joonooinjatüin sümaa nünüiki Jesucristo chi Nüchonkai, chi aapajiraakai nukuaippa süpüla amülain nüsha waa'ujee süpüla nüla'ajaainjatüin waainjala woulia.
Achuntüshi taya jaa'u nümüin Maleiwa süpüla nii'iyatüinjatüin na'anasia waneepia jümüin je süpüla naapüinjachin wane miyo'u anaa jümüin.
Anaajaanüsü kasa anasü napüla na anoujashiikana
3 Anakaja müleka wa'waajüle chi Maleiwakai saa'u niain nüshin chi Wasenyotsekai Jesucristo otta saa'u niain Nümaleiwaseinya. Jeketüitpa wakuaippa sümaa shii'iranajaaitpain waa'in nütüma Maleiwa, süka nümüliajashaatain waya. Je joolu'u sünainjee süso'iraain naa'in Jesucristo süchikijee ouktaa, watüjaa aa'ulu sünain naa'inrüinjatüin chi Maleiwakai süpüshua tü nüküjakat achiki wamüin sünain pansaain nünüiki. 4 Pansaasü nünüiki wamüin waya nüpüshikana sünain nünaajaain wapüla wainma kasa anasü nüma'anakat cha'aya iipünaa. Nnojotsü müinya aka saa'in tü kasa eekat wama'ana maa'ulu yaa süka matüjain aja'ttaa shia, matüjain yarüttaa, je ayateerü sünain anain sukuaippa waneepia. 5 Otta jiakana, shiimüin sünain saapüneerüin jümüin tia kasa anasükat. Otta müsia maa'ulu yaa, sükajee ji'itaain jaa'in sünain anoujaa, aa'inmajünüshii jia nütüma chi Maleiwa Pülashikai ma'i. Ayateena aa'inmajünüin jia wane'ere'eya nikeraajüin süpüshua tü kasa anasü naa'inrüinjattüjütkalia paalainka nu'tte'eraiwa'aya jia. Alü'ütsü joo sükalia süpüla saja'ttüinjatüin tü kasakat süpüshua. Nii'iyateerü Maleiwa so'uweena ka'ikat tia tü kasa anasü apütaakat, tü naapeetkat jümüin.
6 Anakaja müleka talatashaatale ma'i jaa'in saa'ujee süpüshua tü kasa anasü naa'inrakat Maleiwa jümüin. Otta müsia joolu'u, eesü süpüla mojuin jaa'in motso'o ne'e saaliijee juu'ulakünüin aa'in süka süpüshua tü kasa mojusü alatakat jümüin. 7 Jülüja jaa'in sukuaippa tü oorokot wanaa sümaa sojojünüin süpüla sujuittajatüin tü shi'yarülakat. Watüjaa aa'ulu sünain shiimüin ooroin müleka suuntüle sülatirüin wane siki eekai ja'ishaatain. Tü oorokot süpüshua, aja'tteerü so'u wane ka'i. Akaajasa tü jünoulakat, alana'aleesia sünain anain suulia tü oorokot. Je sükajee tia, tü kasa mojusü alatakat jümüin, antüsü jünainmüin süpüla jütüjaainjatüin saa'u müleka shiimüinre sünain ayatüin ji'itaain jaa'in sünain anoujaa. Je müleka ayatüle sünain katsüin tü jünoulakat, a'waajüneena jia nütüma Maleiwa sümaa kojutüin nütüma so'uweena tü ka'i nii'iyataajeetkat o'u Jesucristo.
8 Ja'itaichi nnojolin ji'rüin Jesucristo paala, ayatshia ne'e nia alin jüpüla. Otta müsia maa'ulu yaa, ja'itaichi nnojoyülin ji'rüin, ayatshi'iya ne'e jia e'itaain jaa'in sünain anoujaa nünain. Je alana'aleesia sünain talatashaatain ma'i jaa'in, 9 sükajee ju'tte'ennüinapain nütüma sünainjee jünoujain nünain.
10 Otta müshi'iya na nünüikimaajanakana Maleiwa paala sümaiwa, süka natüjaain naa'u Maleiwa sünain anamiain ma'i nia, nountakalaka aküjaa süchiki su'tte'enneerüin wayuu nütüma. Otta nnojotpü'üsü nayaawatüin aa'u sünain jamüinjatüin nukuaippa Maleiwa sünain o'tte'eraa wayuu. Jülüjapü'üsü ma'i naa'in waneepia shia. 11 Ee'iyatünüsü namüin nütüma chi Naa'inkai Maleiwa sulu'ukai naa'in sünain ni'rüinjatüin Cristo müliaa oo'ulaka sünain kojuteechin nia süchikijee tia. Je sükajee tia, natüjawee aa'ulu ma'i sünain jamüinjatüin shia oo'ulaka joujaleerüin shia ekettaajüin. 12 Nii'iyatüin chi Maleiwakai wane kasa namüin na nünüikimaajanakana paala soo'opünaa tü naküjakat sümüin wayuu sünain su'tte'ennüinjatüin wayuu nütüma Maleiwa mapeena. Nii'iyatüin namüin sünain nnojolüin napülajatüin nayakana tü pütchi naküjakat sümüin wayuu, jia kapülajanaka jiakana maa'ulu yaa. Tü naküjakat achiki paala soo'opünaa tü alateetkat mapeena, shia'a ne'e tü aküjünüitpakat jümüin natüma na aküjüliikana nüchiki Cristo, chi O'tte'erüikai, na akaaliijünakana nütüma chi Naa'inkai Maleiwa ajütüüshikai chajee iipünaajee. Sükajee sülana'aleein ma'i sünain anain tü aküjünakat jümüin, kapülasü saa'in tü aapieekalüirua nüma'anajeejatkat Maleiwa sünain saapeein süchiki.
Achiajaanüshii suulia mache'ejüin süchiirua kaainjalaa
13 Otta müsia joolu'u, sünainjee süpüshua tü naa'inrakat chi Maleiwakai süpüla nu'tte'erüin jia, ee jümata jaa'in süpüla lotüinjatüin waneepia tü jaa'inrajatkat maa'ulu yaa. Müleka laülaale jaa'in, jaa'inmaja jukuaippa suulia aa'inraa kasa mojusü. Shiainjatü kachiiruaka jaa'in sümüiwa tü kasa anashaatasü aapüneetkat jümüin so'uweena tü ka'i nii'iyataajeetkat o'u Jesucristo. 14 Joonoo jümaala sümaa nünüiki Maleiwa saa'u nüchooinapain jia. Nnojo jüshatüin tü jukuaippakat paala nnojolüiwa'aya jütüjaain saa'u nüchiki chi O'tte'erüikai, wanaa sümaa kaainjalapü'üin jia. 15 Saa'u maainjalain chi Maleiwa kaneekajalakai jia, anakaja müleka juu'ulaale suulia kaainjalaa süpüla jüüjüüinjanain jia nümüin sünain süpüshua tü jaa'inrakat, 16 süka shiain nünüiki Maleiwa ashajuushikat paala sulu'u tü nüchikimaajatkat Maleiwa sünain müin mayaa: “Juu'ulaa suulia kaainjalaa süka maainjalain taya”.
17 Anakaja müleka kojutüle chi Jüshikai Maleiwa jütüma, chi jüchuntakai amüin waneepia, süka nütüjaain saa'u tü jaa'inrakat, müleka anale oo'ulaka mojule shia. Jaa'inra tü anasükat nu'upala Maleiwa süka nnojolin kachekala'atalin naa'in wayuu. Je saa'u kepieenain jia so'uweena wane ka'i nümaa Maleiwa, anakaja müleka jüüjüüle jia waneepia nümüin maa'ulu yaa, 18 süka jütüjaain naa'u sünain niain ojuittirüichipain jia suulia jaainjala.
Soto jaa'in sünain kaainjalapü'üin jia wanaa sümaa jüshatapü'üin nakuaippa na jutuushikana sünain jaa'inrüin kasa eekai mojuin, eekai nnojolüin saamüin jümüin. Je tü awalaajünakat nütüma Maleiwa süpüla taashinjanain jia suulia kaainjalaa, nnojotsü shiain wane kasa amüloulinjatkat, maa aka pülaata oo'ulaka ooro, 19 shia wane kasa alana'aleekat ma'i sünain anain suulia tia. Taashishii jia suulia kaainjalaa sünainjee nüsha Cristo, tü amülakat waa'ujee wanaa sümaa ouktüin nia. Lotüsü nukuaippa maa aka nukuaippa chi anneetchon o'utinnapü'ükai aa'in natüma na watuushikana Israelkana süpüla nawalaajüin naainjala. 20 Aneekajuushitüjü'iya Cristo nütüma chi Maleiwakai paala sümaiwa nnojolüiwa'aya kasain akumajünüin yaa soo'opünaa tü mmakat süpüla ouktaa. Otta müsia maa'ulu yaa, wanaa sümaa su'ttüitpain sükalia süpüla saja'ttüinjatüin tü kasakat süpüshua, antüshi Cristo mmalu'umüin. Ee'iyatünüichipa nia nütüma Maleiwa süpüla nu'tte'erüinjanain jia.
21 Otta müshi'iya jiakana, sünainjee tü naa'inrakat Cristo, ji'itaain jaa'in joolu'u sünain anoujaa nünain Maleiwa oso'ire'etkai naa'in chi Nüchonkai süchikijee ouktaa sümaa ni'itaain nia süpüla kojutüinjachin sütüma wayuu. Tü nücheküinjattüjütkalia Maleiwa jüpüleerua, shia jünoujainjanain nünain sümaa ja'atapajüin tü kasa anasü naa'inrüinjatkat jüpüla. 22 Je joolu'u, saa'u joonooinapain sümaa tü pütchi shiimüin aküjakat nüchiki chi O'tte'erüikai, juu'ulaaitpa suulia tü yarüttakat atüma jaa'in. Je nnojoliishii aiyaain ne'e na juwalayuukana jüpüla, alu'ujasa shiimüinsü tü naaliikat jüpüla. Saa'u wuleitpain jaa'in, anakaja joolu'u müleka koo'omüinre alin naya jüpüla. 23 Tü pütchi joonookot amaa, shia tü nünüiki Maleiwa matüjüinkat aja'ttaa. Shiimüinsü tia pütchikat süpüla ka'ikat süpüshua. Je sükajee tia pütchikat, jeketüitpa jukuaippa nütüma Maleiwa, maa aka jemeikai jüchikua. Nüchooinapa joolu'u jia chi Maleiwa katakai o'u süpüla ka'ikat süpüshua, nnojoishi nüchooin jia ne'e wane jookai süpüla ouktaa.
24-25 Je tü pütchikat nüchiki chi O'tte'erüikai aküjünakat jümüin, müsü soo'opünaa sulu'u tü karaloukta nüchikimaajatkat Maleiwa sünain müin mayaa:
“Wayuu süpüshua, müsia aka ne'e saa'in tü alamakat sünain sujulujaajeerüin.
Mayaasüje kojutüin wane wayuu,
ayatsia shia müin aka saa'in süsii wunu'u eekai alaawain sünain sujunuujeerüin mmolu'u.
Alu'ujasa tü pütchi nünüikikat chi Maleiwakai,
ayateeria sünain shiimüin süpüla ka'ikat süpüshua”.


text:
Gòrla Maggior
Gòrla Maggior ò pussee semplicement Gòrla (nom ufizial in italian: Gorla Maggiore) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 989 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5 km² e 'na densità de 941 ab./km².
El paes el se troeuva in de l'Alt Milanes, in la region stòriga del Sever, e 'l confina con la Provincia de Còmm (comun de Carbonaa, Mozzaa e Locaa).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Gòrla Maggior l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nómmer
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Un nómmer l'è un'entitè druvè par descrîver däl quantitè. I eren intîr fén tant ch'i n àn strulghè i nómmer cumplês, da alåura la léssta l'è advintè pió longa. Sénd che la quantitè l'è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d'åurden tutèl, as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch'al fà pèrt d'un doménni d'integritè.
Esénpi[modifica | mudéfica la surzéia]
I nómmer pió cgnossó én i nómmer naturèl {0, 1, 2, ...} o {1, 2, 3, ...}, druvè par cuntèr, e as scrîven cåun la N.
Quand i s câten anch' tott i nómmer negatîv, arän i nómmer intîr Z.
I nómmer raziunèl én tott i nómmer ch'i pôlen pasèr par frazión d'intîr, arcundand che i intîr én raziunèl e ch'i s pôlen metter cme frazión divisändi pr' 1. L'insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme Q.
L'ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl, ch'as pôl vadder dal volti segnè par D.
I nómmer reèl, R, i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch'al dûra Dio. I nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl.
Ed tott i nómmer reèl as pôl truèr pr'estensiån i nómmer cumplês C, indovv as à beli un corp algebricamänt srè ch'al pôl èser fatorizè.
As drova anch sta notaziån pr'äli ugnón prezedänti:
Äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch'i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl.
Cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion H, perdand la commutativitè d'la multiplicaciån, e pó a psän arivèr ai octonion, perdand l'asoziativitè e arivand a l'algebra ed divisiån.
Numberèl e numeraziån[modifica | mudéfica la surzéia]
As à d'arsténzer i nómmer dî numerèl, ch'i én i sémmbol ch'i dîsen al nómmer ch'l è. Ai é tant sistêm ed numeraziån.


text:
Grazia a las mesiras da protecziun e tests da massa en las scolas, han quellas pudì realisar sur l'entir onn da scola l'instrucziun da preschientscha. La situaziun epidemiologica stabila lubeschia plinavant da schliar l'obligatori da mascras. Quai sin l'entir areal da la scola, endadens ed ordadora. Questa schluccada vala per uffants e creschids, independent sche la scola sa participescha als tests da massa u betg.
L'obligatori da mascras per scolaras e scolars da la 5 e 6avla classa primara, en scolas ed instituziuns che sa participeschan a tests da massa, aveva la regenza gia schlià ils 6 d'avrigl. Ils 25 da matg lura er per scolaras e scolars dal stgalim superiur.
Ord l'archiv:


text:
- Ils livels d'aua dals Lais da Thun, Bienna e dal Lai dals Quatter Chantuns èn ids enavos las davosas uras. Lucerna avra puspè intginas punts da peduns.
- Er il livel d'aua dal Lai da Neuchâtel sa sbassa dapi il glindesdi curt avant mezdi. Il glindesdi a bun'ura era anc vegnì observà ch'il livel da quel lai s'auzava – tar tut ils auters lais era il livel gia vi da sa sbassar.
- Tar il Lai da Thun han las autoritads sbassà il privel d'aua gronda sin il stgalim 4 da 5. Nudar e navigar cun la bartga a vela è puspè lubì. Tar l'Aara a Berna vala da nov il stgalim 3. L'Aara aveva inundà chasas en ils quartiers da Marzili, Altenberg e Matte.
- La fin d'emna passada e quest'emna duai la situaziun tenor SRF Meteo sa calmar vinavant. Tenor l'Uffizi federal d'ambient tschessan ils livels da l'aua be plaunet. Il privel dad inundaziuns e sbuvaditschs smanatscha vinavant.
Lai da Neuchâtel – Il livel dal lai sa sbassa finalmain
Er ad Yverdon-les-Bains en il chantun Vad sa calma la situaziun plaunet. Il livel dal Lai da Neuchâtel sa sbassa dapi il glindesdi curt avant mezdi finalmain. Il president dad Yverdon-les-Bains, Pierre Dessemontet, va dentant or da quai ch'il livel dal lai vegn a sa sbassar fitg plaun. Almain fin la fin da questa emna vegnia il livel anc ad esser auts. Ma tut en tut saja la situaziun sut controlla, ha ditg Dessemontet il glindesdi davant las medias.
Lai dals Quatter Chantuns sa sbassa vinavant
A Lucerna aveva il Lai dals Quatter Chantuns cuntanschì il livel critic – la situaziun n'è dentant betg sa pegiurada. Il livel dal lai s'è sbassà vinavant. Glindesdi ha la citad decidì d'avrir puspè intginas punts da peduns sur la Reuss. La punt istorica, la Kapellbrücke, resta dentant vinavant serrada.
Ils bastiments sur il Lai dals Quatter Chantuns na curseschan dentant anc betg – quai almain fin mesemna saira. I vala vinavant il livel da privel d'aua gronda stgalim 5, vul dir fitg grond privel.
A Berna è il Marzili per part stà inundà
Per il flum Aara a Berna vala actualmain in aut privel, stgalim 3 da 5. La sonda è la situaziun en la citad da Berna sa stabilisada, l'Aara maina anc adina fitg bler'aua ed il quartier Marzili è per part inundà. Gia il venderdi èn ils urs vegnids evacuads or dal parc datiers da l'Aara e transportads en lur claus en il foss dad urs.
Grondas sfidas en la Svizra Centrala
En il chantun Zug ha il rempar da la Reuss fatg quitads. Pervia da la blera aua ch'il flum purtava, avess quelpudì rumper, uschia il stab directiv dal chantun. Pertutgada fiss cunzunt la vischnanca Hünenberg stada. En il chantun Sviz han las autoritads stuì serrar la fin da l'emna passada pliras vias pervia da la plievgia. En il chantun Uri aveva il sistem da surveglianza dà alarm suenter ch'intgins craps eran sa tschentads en ina rait. La via e la punt na sajan dentant betg vegnidas donnegiadas.
En il chantun Sursilvania hai pluvì be pauc la fin d'emna, ha communitgà il chantun sin sia pagina dad internet. Al Lai da Sarnen è vegnì cuntanschì il venderdi il livel maximal. Dapi lura sa sbassa il livel da l'aua continuant. La situaziun saja il mument stabila, las mesiras enturn ils lais vegnian dentant mantegnidas. Il privel d'aua gronda e sbuvaditschs exista vinavant.
La chantadura Marie Louise Werth viva dapli 30 onns a Sachseln. In vitg gist a la riva dal lai da Sarnen. Tras las malauras è la staziun da Sachseln sut aua e nagins trens passan pli tras il vitg. Sper il traffic public èn er anc pertutgads plirs tschalers ch'ins ha da pumpar ora. Ella sezza na saja betg pertutgada directa, enconuschia dentant amis ed amias ch'hajan da cumbatter cun las auas. I sa tractia en general dad ina situaziun speziala, la glieud emprovia dentant da gidar in a l'auter.


text:
Sper ils tests da PCR duai ussa davent dals 7 d'avrigl era dar tests svelts da far sez a chasa ch'ins po retrair en apotecas. Ils autotests duain dentant be esser ina cumplettaziun e na duain betg remplazzar ils test da PCR. La motivaziun da far in autotest saja per sa proteger sez ed auters. Mintga persuna po retrair gratuit tschintg tests da far sez. Sch'ins dovra dapli, pon ins cumprar supplementarmain quels.
Betg testar memia baud
Avant che far visitas a tat e tatta fai senn da far in test. Dentant duess ins betg far memia baud il test. Il resultat na constat tut tenor betg pli, sch'igl è passà dapli che 24 uras dapi il test. Quel resultat è be ina impressiun dal mument.
Certificat da vaccinar
Il dumber da las vaccinaziuns creschan tenor Patrick Mathys cleramain. Ord la cumprova da vaccinar duai quai uss dar in certificat da vaccinar. Impurtant è che quest certificat è acceptà internaziunal. Enfin la stad duai quai certificat esser avant maun. Ina data pli precisa n'ha l'Uffizi federal da sanadad betg pudì numnar. La Svizra veglia resguardar las directivas da l'Uniun europeica, ina soluziun cuminaivla vegnia però betg a dar.
Situaziun intscherta
Patrick Mathys, manader da la secziun superaziun da crisas dal BAG, declera ch'il dumber dals cas en Svizra crescha vinavant. Actualmain èn las ospitalisaziuns ed ils mortoris stabils. La situaziun è dentant fitg intscherta.
La valur R (valur da reproducziun) è en Svizra actualmain tar 1,1. Il dumber dals cas pudess dentant sa dublegiar entaifer trais emnas. La valur R è entant en tut ils chantuns sur 1, quai che munta in augment en tut ils chantuns, declera Mathys vinavant.
Las pli novas cifras
L'Uffizi federal da sanadad BAG annunzia 1923 novs cas confermads da corona aifer in di. Il medem mument ha il BAG registrà 19 ulteriurs mortoris. La media da set dis munta a 1'782 ed è cunquai creschida per 19%, cumpareglià cun l'emna avant. La rata da positivitad munta a 5,7%.
Il Grischun annunzia 43 novs cas confermads aifer in di. En tut vegnan il mument 12 persunas tgiradas en l'ospital, ina da quellas persunas sin la staziun intensiva.
Proxima infurmaziun
Il proxim point de press ha lieu mesemna, ils 6 d'avrigl a las 14:00 uras.


text:
Pòrt Valtravaia
Pòrt Valtravaia (nom ufizial in italian: Porto Valtravaglia) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 2 368 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 16 km² e 'na densità de 148 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brèsc de Béder, Brisaach Travàja, Casàl Sciuìgn, Castèll Vecàna, Dün, Ghìfa (VB), Ugébi (VB).
L'è sitüaa in sü la còsta d'ul Lach Magiur. Ul cumün a l'è nassüü in d'ul 1928 cunt la fusiun di ex-cumün de Muscìn, de Müsìn e de Pòrt. El fa part de la Comunità Montàna Val del Verban.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pòrt Valtravaia l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Libertarianism
El Libertarianism (de l'ingles Libertarianism) a l'è un muviment liberal nassüü in di agn '70 del XX secul. Despess a l'è dupraa 'me sinonim de anarco-capitalism[1], o de alter so curent.
In ingles, libertarism e libertarianism a hinn dupraa 'me sinonim in pulitiga, intanta che in di alter lenguv neolatin se fà distinziun perchè el libertarism a l'è un cuncet grand che'l tira in mezz anca l'anarco-cumünism e 'l sucialism libertari. El libertarianism a l'è inscambi un pensee che'l liga l'anarco-individualism cunt el liberalism classigh, e'l gh'ha 'me curent principaj l'anarco-capitalism e l'anarco-liberalism. Per quela resun chì i libertarian, che se definissen de solit 'me liberaj cuerent, rigurus e nemis de la cuerciziun, i prupognen una visiun pulitiga che l'è luntana sia de la manzina che de la drita, e porten inanz a bun cünt in manera radicala i tesi tipigh del liberalism classigh [2]
Ecunumista e pensadur libertarian[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Friedrich von Hayek
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Ludwig Von Mises
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Norman P. Barry, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR , Roma, 1993
- ↑ La teoria politica dei libertari
Bibliugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Barry Norman, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR, Roma, 1993
- Murray N. Rothbard For a New Liberty: The Libertarian Manifesto, 1973
- Carlo Lottieri, Il pensiero libertario contemporaneo, Macerata, Liberilibri, 2001.
- Paolo Zanotto, Il Movimento Libertario americano dagli anni sessanta ad oggi: radici storico-dottrinali e discriminanti ideologico-politiche, Siena, Università degli Studi di Siena, 2001.
Muviment pulitigh libertarian[Modifega | modifica 'l sorgent]
Autur libertarian[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz


text:
Cas confermads en il labor, Basilea-Champagna, dals 11.10.2021 fin ils 03.10.2022
La grafica mussa ils cas confermads en il labor durant la perioda tschernida.
Las datas publitgadas qua sa basan sin infurmaziuns ch'ils laboratoris, las medias/ils medis ed ils ospitals ans han transmess. Ellas sa refereschan a las annunzias ch'èn novas e che nus avain verifitgà. Pervia da quai pon ellas divergiar da las cifras communitgadas dals chantuns.
Repartiziun geografica en il decurs dal temp
Scuvri il svilup dals cas confermads en il labor en differentas regiuns geograficas da la Svizra.


text:
Tocantins
Artìcol in dialët piaṡintëin
Tocantins (in Portoghês: Estado do Tocantins) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, e la sò capitäla all'è Palmas e in dal 2010 al g'hava 1.383.453 abitänt e 'na süparfìs ad 277.620,914 km2.
Al fa part ad'la Regiòun Norte.
StoriaModifica
Al stä dal Tocantins all'è stä culunizä dai Giasüìt in dal 1625, mall'è sëimpar stä pärt dal Nord dal Goiás. Al sò teritòri l'è pòvar a bòta. Apëina cun la Custitüsiòn al 1988 all'è dvantä stä.
Ätar sitäModifica
FutugrafiiModifica
Panurama ad'la sitä ad Lizarda.
Al fiòmm Javaés cun la Ilha do Bananal, in d'la sitä ad Formoso do Araguaia.
Ligàm ad föraModifica
- Governo do Estado do Tocantins – Guèrn dal Stä ad Tocantins


text:
Ils 26 da settember 2021 decida la populaziun da Mustér, sch’il pe da taglia duai vegnir sbassà a partir da 2022 per 10 sin 110%. Ma la cumissiun preparatorica e la suprastanza communala han resalvas.
Motivs
Il cussegl da vischnanca propona da sbassar il pe da taglia sin 110%. Intgins motivs:
- Per esser ina vischnanca cumpetitiva dovri in pe da taglia attractiv.
- Las investiziuns previdas duain vegnir realisadas tenor basegns sur in temp pli lung che 10 onns.
- Suenter 13 onns cun in pe da taglia da 120% saja il temp madir da sbassar quel per 10%.
Ed impurtant da sbassar il pe da taglia èsi er per il cusseglier e president da l’uniun da commerzi e professiun, Edgar Durschei. Quai saja era in signal per las fatschentas.
I va la fin finala per plazs da lavur, per il commerzi ed il bainesser da nossa regiun.
Resalvas da la cumissiun e da la suprastanza communala
La cumissiun preparatorica e la suprastanza communala han dentant proponì da sbassar il pe da taglia en in emprim pass mo per 5 %. Sco il president da vischnanca da Mustér René Epp di, saja il pass da sbassar la taglia per 10% in grond pass.
Cun annual 350’000 francs en cassa è quai actualmain per la vischnanca in grond burdi finanzial.
Cun pli pacs daners en cassa, sa sminuescha il cashflow. En vista a la populaziun stuess Mustér avair in cashflow pli aut che dus milliuns francs.
Nus stuain sa sviluppar enavant ils proxims onns ed auzar quest cashflow almain sin 2,5 u 3 milliuns francs.
Quai saja ina gronda sfida. Els vegnian da far quai mo cun augmentar l’attractivitad dal vitg e cun investir, di René Epp.
En cas che votantas e votants refuseschan la proposta dal cussegl da vischnanca, vul la suprastanza tractar puspè il pe da taglia gia en il proxim preventiv – quai cun analisar mintga dus onns in ulteriur sbassament, èsi scrit en il messadi per la votaziun.


text:
Pasqua
La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést e l'è 'nsèma al Nedàl öna di dò fèste cristiane piö 'mportante.
Gh'è mia ü dè precìs per festegià la Pasqua, de fati se la festègia tra 'l 22 de mars e 'l 25 de avrìl. La Pasqua 'nfati la ghe à dré al calendare lünàr e mia a chèl del sul l'è sèmper de düminica, la prima düminica dòpo la prima löna piéna de primaéra.
La düminica de Pasqua la ria a la fì de la Setimana Santa che l'è l'öltima setimana de la Quarésma che l'è 'l tèp de penitènsa dedicàt a preparàs a la mórt e ressuressiù de Nòst Signùr.
L'è tradissiù la düminica de Pasqua regalà l'öv de Pasqua, de sólet de ciocolàt, consideràt sìmbol de éta, la nöa éta de nòst signùr che l'è risórt.
Ol lönedé de Pasqua, ciamàt Lönedé de 'l Àngel, o pò 'l dé de Pasquèta, l'è tradissiù maià öv e radécc.