text:
Suenter diversas emnas vacanzas cumenza ella puspè, la scola. I vegn serius per numerus scolars, scolasts e geniturs. Per l'emprima giada insumma surprenda er Alina Hendry da Mustér ina classa da scola. Ella è scolasta da l'emprima classa a Vella che dumbra dudesch uffants.
L’emprima classa n’è dentant betg la suletta classa che la giuvna instruescha. Ils suentermezdis fa Alina Hendry mintgamai il viadi a Cuschnaus per er dar scola a la quarta e sisavla classa da la Val Lumnezia. Per ella saja quai ina bella variaziun ed ella sa legra d’era dastgar dar scola ad uffants pli vegls.
La dunna da 23 onns è in zic gnervusa da star a partir d'immediat avant ils scolars e las scolaras primaras da la Val Lumnezia.
«Hai gì ditg per preparar tut»
Alina Hendry sa legra sin ses emprim di sco scolasta ed ella spera natiralmain er ch'ella n'haja betg emblidà chaussas impurtantas. Ella haja adina puspè che vegn endament insatge ch'ella savess era anc preparar, dentant
Insacura ston ins era dir: «Uss tanschi. Pli bler na vegn jau betg da far.»
Per la dunna da 23 onns èsi impurtant da stgaffir ina buna relaziun cun sias scolaras e ses scolars. Spezial tar l'emprima classa d'Alina Hendry saja ch'igl è ina classa, nua che las mattatschas domineschan – 10 mattatschas e mo 2 buobs. Qua saja impurtant da guardar ch'ils buobs na vegnian betg sut las rodas, ma quai saja sia lavur, di la scolasta cun in surrir.
RR actualitad 07:00


c: text/html

text:
La vischnanca da Puntraschigna daventa in dals sponsurs principals dal Maraton da skis engiadinais – quai per las ediziuns dal maraton dal 2020 fin il 2024. La suprastanza ha tractà il sboz per la cunvegna da sponsoring, communitgescha la vischnanca.
Dasper l'engaschament da la vischnanca cun prestaziuns finanzialas reglescha quel era la disponibilitad per events en il vitg e sin il prà da Cuntschett. En in proxim pass duain ussa vegnir sclerids ils detagls e cumplettada la glista da las prestaziuns materialas.
RR novitads 10:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Suenter ch'ins ha spustà ils gieus olimpics da stad a Tokio sin l'auter onn, metta il Comité olimpic internaziunal IOC a disposiziun fin ad 800 milliuns dollars per dumagnar las consequenzas.
Consequenzas gravantas
La crisa da corona muntia consequenzas finanzialas considerablas per olimpia, il moviment olimpic e per l'IOC. Quai ha communitgà il president Thomas Bach.
Cun la gronda part dals daners – vul dir 650 milliuns dollars – veglian ins pajar ils custs supplementars che l'IOC ha per organisar ils gieus olimpics a Tokio in onn pli tard, il 2021.
150 milliuns dollars survegnian tranter auter las federaziuns internaziunalas da sport ed il comité olimpic, uschia Bach.


text:
Pass de scola
Cherta de viac: Da cësa a scola o te istituzions prutejedes
L pass de scola ie na cherta de viac persunela, nia trasferibla (cherta da mustré ca) per la nuzeda debant de mesuns de trasport publics sun na cërta trassa y te tëmps determinei per chësta grupes de persones:
Pass de scola “S” per sculées y sculeies che à la rejon de se nuzé di servijes de trasport per sculeies o dl trasport de sculeies dl servisc de linia. Chësta cherta de viac ti dà la puscibltà n i dis de scola de furné sun la trassa danter l luech de residënza y la scola. La trassa curespundënta y l tëmp de validità ie scric sun la cherta de viac.
Priesc al ann: 20 Euro.
Chi che à, ora che l pass de scola, nce n Südtirol Pass abo+ paia mé un n iede 20 Euro. Sculées y sculeies cun dejabiltà giapa l pass de scola debant.
L pass de scola per sculées y sculeies vën damandà tres la scoles curespundëntes. L formuler vën mandà dal ufize assistënza scolastica ala scoles.
Pass de scola “O” per persones cun dejabiltà, che tol pert a programs per la ntroduzion tl lëur. Chësc pass de scola ie per persones che ie bones de se nuzé da sëules de mesuns de trasport publics, ma che ne à nia i recuisc per n Südtirol Pass free, y l ti dà la puscibiltà de se nuzé n i dis de lëur di mesuns de trasport publics y di servijes de trasport mé sun la trassa anuteda sun la cherta; chësta ie normalmënter la trassa danter l luech de residënza/ l cunvit y la berstot prutejeda / l post de lëur.
L pass de scola per la ntroduzion tl lëur y la persones assistedes dl cumprensore raionel vën damandà tres i ufizies cumpetënc, chël ie i cumprensoresc raionei, l’Azienda sanitera Bulsan, i zëntri de colocamënt dl lëur.


text:
Il gliendisdi èsi vegni fatg las emprimas vaccinaziuns encunter corona en il Grischun. Sco emprims vegnan vaccinadas cussadentas e cussadents da las chasas d’attempads. Vaccinaziuns per ulteriuras gruppas vegnan probabel ad esser pussaivlas la segunda mesadad da schaner.
30 vaccinaziuns l'emprim di
L'emprim di ha ina equipa da vaccinaziun mobila vaccinà 25 cussadentas e cussadent dad ina chasa da tgira a Cuira e tschintg persunas da tgira.
Entant èn duas equipas mobilas da viadi en l’entir chantun per vaccinar attempads e persunal da las chasas da tgira. Cunquai che las dosas èn il mument limitadas vegnan l’emprim vaccinadas persunas vulnerablas sur 75 onns. La vaccinaziun cun cussegliaziun cuzza en tut 45 minutas. Las equipas mobilas sa cumponan dad in medi u ina media, ina assistenta, ina apotecra, ina persuna d’administraziun ed in manischunz.
Logistica è ina sfida
La vaccinaziun vegn furnida da l’armada tar minus 80 grads ad in logisticher. Tar ina temperatura da frestgera po il vaccin da Pfizer/BioNTech be vegnir conservà durant 120 uras. Vegn quel ina giada prendì ord frestgera sto el vegnir duvrà aifer 6 uras. Il mument ha il Grischun a disposiziun vaccins per 1'300 persunas.
9 centers da vaccinar e da test en las regiuns
Durant la segunda mesadad da schaner vegni mess en funcziun nov centers da vaccinar e da test. Quels vegnan ad esser en ils ospitals regiunals pli gronds da Tavau, Glion, Poschiavo, Schiers, Scuol e Tusaun. Plinavant èn planisads ulteriurs centers en la Moesa, a Cuira ed a San Murezzan.
Vaccinaziuns a l'engronda pon tenor il chantun vegnir fatgas pir a partir da l'avrigl.


text:
Montreux
Montreux a l'è una cità svizera, del Cantun Vaud, e del Riviera-Pays-d'Enhaut, cunt una pupulaziun de 23.010 abitant (2006). La cità la se tröa in sü la riva superiura del lach Leman e l'è tacada a nort al cumün de Blonay, a est a Haut-Intyamon (Canton Friburgh), a süd a Veytaux, a ovest al lach Lehman e, dunca, ai cumün de Noville e La Tour-de-Peilz.
Apartegnen al teritori cumünal i lucalità de: Baugy, Brent, Caux, Chailly-sur-Clarens, Chamby, Chaulin, Chêne, Chernex, Clarens, Collonge, Cornaux, Crin, Fontanivent, Glion, Jor, Le Châtelard, Les Avants, Les Planches, Mont-Fleuri, Pallens, Pertit, Planchamp, Sâles, Sonzier, Tavel, Territet, Vernex, Villard-sur-Chamby i Vuarennes.
A Montrex al gh'è el famus Festival del Jazz de Montreux.


text:
Capuccin
El capuccin a l'è una bevanda fada cont el cafè e cont el lacc, montad a vapor, tipegh de l'Italia, indova che de solet a l'è bevud a colazzion o dopo, e mai quand che gh'è un past.
Se pensa che l'habia havud origin in l'Imperi d'Austria e che 'l se sibia spantegad di aree austrieghe conquistade de l'Italia in la Granda Guerra, soratut de Triest, indova che 'l passava la pupart del cafè d'Europa.
BibliografiaModifega
- Massimo Venturo e Maria Teresa Ugazio, Il cappuccino: tradizione e arte della bevanda che ha conquistato l'Italia, Santhià, GS, 1999, SBN IT\ICCU\REA\0046696.
Alter progetModifega
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su cappuccino
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su cappuccino


text:
Lainaa
Lainaa (nom ufizial in italian: Lainate) l'è on comun de la Provincia de Milan con 25 708 abitant e che'l confina con la Provincia de Vares (comun de Carònn Pertusella e Origg). Derent'al comun la gh'è la famosa Villa Viscont Borromee Ares Litta, cont el sò ninfee del XVIII secol. L'è stada sòtta el domini di cont Borromee e Litta che gh'aveven comè proprietaa privada ona gran part del territòri comunal. Quand l'è mòrt l'ultim Signor (a la fin del Vòttcent), el Duca Antòni Litta, i sò ben hinn staa venduu. Part de quest j'ha compraa el nòbil verones Ignazio Weil Weiss, che poeu l'è anca diventaa sindich del comun.
Trai alter avveniment important de la stòria de Lainaa se regòrda quand, intel 1859, dòpo la bataja de Magenta e prima de rivà a Milan, hinn passaa de chì el re de Sardegna Vittòri Emanuel II de Savòja e l'imperador di Frances Napoleon III Bonapart.
On temp, Lainaa l'aveva comè limit i duu picol fiumm Lura e Bozzent che adess le traversen insema al Canal Villoresi. El gh'hà tré frazion: Barbaiana (domà a partì del 1870), Grancia e Pajera ai quai se giontava fina al 1928 anca Passirana, che adess l'è dent al comun de Rò.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Lainaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
San Gottardo
Einzelheiten
GenerIstoria, Drama
Zwei Denkmalenthüllungen rahmen den halbdokumentarischen, mehrsprachigen Film ein: die Feier von 1932 zum 50. Jahrestag der Eröffnung des Bahntunnels mit der Einweihung des Mahnmals «Opfer der Arbeit» in Airolo TI, und die Enthüllung der Statue von Alfred Escher auf dem Zürcher Bahnhofplatz. Während Villi Hermann an letzterem Denkmal heftig kratzt, ruft er die zahlreichen Ungenannten und Unbekannten in Erinnerung, die unter schwierigsten Umständen diese Bauten ermöglicht haben und von denen zahlreiche dabei ihr Leben liessen.
Villi Hermann
Villi Hermann
Eve Martin
Villi Hermann
Hans-Dieter Zeidler
Maurice Aufair
Roger Jendly
Mathias Gnädinger
Gigi dall'Aglio
Didier Flamand
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
(1) Tignin cunt dla normativa comunitara varënta, regolëia la Provinzia cun regolamënt, la produziun, la trasformaziun, le control y la venüda al publich di produć agricoi di paurs che é produzënć direć, singui o assozià, sciöch’inće la coltivaziun, la racoiüda, la lauraziun, la preparaziun, la trasformaziun, le confezionamënt y le comerz de plantes medejinales. Pro chëstes prescriziuns alda inće les normes nezesciares por sconè la sanité y l’igiena publica.
(2) Sce les prescriziuns contignides tl regolamënt d’esecuziun preodü dal coma 1 ne vëgn nia tignides ite, spo vëgnel ghiré na sanziun aministrativa de 300,00 ćina 3.000,00 euro.
(3) Sce les prescriziuns vëgn ćiamò n iade violades, spo proibësc l’ombolt dl comun competënt l’ativité de produziun, de trasformaziun y de venüda al publich por na dorada anter sis mëisc ćina n ann. Sc’al vëgn constatè n’atra violaziun dla medema sort o sc’al se trata de na repetiziun spezifica, proibësc l’ombolt l’ativité por na dorada da trëi ćina diesc agn.
(4) Sce l’ativité gaujëia prighi por la sanité o l’igiena publica, proibësc l’ombolt atira che l’ativité vëgnes condüta inant.
(5) Por les violaziuns che reverda l’igiena tla produziun y tl comerz di produć alimentars, sciöch’inće süa etichetöra vëgnel apliché les sanziuns aministratives preodüdes dales desposiziuns statales varëntes. 2)


text:
Taisch
Il taisch u pli precis taisch europeic (Taxus baccata) furma la suletta spezia or dal gener dals taischs (Taxus) che crescha en l’Europa. I sa tracta da la pli veglia planta europeica (relict dal terziar)[1] ed a medem temp da quella che cumporta il meglier la sumbriva. Ella po cuntanscher ina fitg auta vegliadetgna (en singuls cas fin 1500 onns e dapli). Cun excepziun dal mantè dal sem (arillus) – il qual circumdescha quel en furma d’in cup colurà cotschen viv – e dal pollen, èn tut las parts dal taisch fitg toxicas.
La regressiun dal taisch vegn savens messa en connex cun la derasaziun dal fau a l’entschatta da la midada dal clima avant ca. 2000 onns. Anc bler dapli è la periclitaziun da la planta però d’attribuir a la surexplotaziun tras l’uman ch’ha perdurà sur blers tschientaners.
Il lain da taisch ha l’uman stimà da vegl ennà, damai che quel è segnà d’ina direzza e resistenza extraordinaria. Las pli veglias utilisaziuns cumprovadas derivan da lantschas d’ina vegliadetgna da radund 300 000 onns (Clacton-on-Sea) resp. da 130 000 onns (Lehringen). Er Ötzi, la famusa mumia da glatscher ch’ha vivì avant radund 5200 onns, manava cun sai in artg d’ina lunghezza da ca. 1,80 meters fatg da lain da taisch, ed il moni da sia manera d’arom sa cumponiva dal medem material.
Entant che l’utilisaziun dal taisch n’ha oz nagina muntada economica pli entaifer la selvicultura, vegn la planta che sa lascha tagliar bain duvrada dapi la renaschientscha en l’orticultura. Ella vegniva e vegn surtut plantada sco saiv viva semperverda.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch è ina planta semperverda ch’è ordvart variabla areguard sia cumparsa. Tut tenor lieu po ella crescher sco planta u sco chaglia; ed en posiziuns extremas sco en l’auta muntogna u vi da paraids-crap crescha ella schizunt sco chaglia ruschnanta.
La planta cun bist mida sia cumparsa en il decurs dals onns. Giuvens taischs disponan per ordinari d’in bist satigl e la roma è ordinada a moda regulara. La curuna da plantas giuvnas è conica e sa sviluppa en la vegliadetgna ad ina furma ovala u radunda. Exemplars pli vegls han magari er pliras tschimas e plirs bists. Plantas che creschan sulettas han savens roma fin giun plaun.
Il bist dal taisch è segnà d’ina scorsa da squamas satiglia, da colur brin cotschna (plantas giuvnas) fin brin grischa (plantas pli veglias). En l’Europa Centrala cuntanschan be paucas plantas in’autezza da dapli che 15 meters.[2] En la Tirchia dal Nord creschan però taischs monumentals d’in’autezza da 20 meters ed en ils guauds maschadads dal Caucasus daventan singuls exemplars fin a 32 meters auts.[3]
Taischs giuvens èn per il pli segnads d’in bist cun ina clera axa principala, entant che plantas ch’han cuntanschì la madirezza sexuala han savens plirs bists. En la giuventetgna crescha il taisch extrem plaun. En cas da cundiziuns disfavuraivlas stat el airi en in’autezza da 10 fin 50 centimeters e furma ina curuna pitschna. Èn las cundiziuns bunas, duri almain 10–20 onns, fin che la planta ha surmuntà il privel da ruissas da vart da la selvaschina. Silsuenter crescha la planta sut bunas cundiziuns fin 20 centimeters ad onn.
En ina vegliadetgna da ca. 90 onns culminescha la creschientscha en l’autezza; l’augment da la grossezza e la creschientscha da la curuna na chalan percunter mai. Uschia èn pussaivels diameters dal bist da bundant in meter. Pervi da l’auta abilitad da sa reproducir a moda vegetativa, èn tipics per la planta chatschs che derivan da las ragischs u da roma che tutgan il terren. Entras bists che creschan ensemen pon sa furmar bists cumplexs d’ina grossezza da fin 1 meter.
A partir d’ina vegliadetgna da ca. 250 onns cumenza a l’intern dal bist savens ina smarschira che po far daventar en il decurs dals tschientaners dal tuttafatg chavortg il mutagl. Per quest motiv èsi savens er betg pussaivel d’eruir la vegliadetgna da la planta a basa da rintgs annuals; la vegliadetgna vegn perquai per il pli stimada.
In tratg caracteristic da la fasa da vegliadetgna dal taisch europeic è il fatg che la planta dispona l’emprim malgrà il bist chavortg d’ina curuna sviluppada dal tuttafatg. Alura na po il bist chavortg però betg pli purtar il pais da la curuna e parts da la planta rumpan davent. I restan silsuenter fragments dal bist che pon, sut bunas cundiziuns, vegnir cumplettads tras novs chatschs or dal mutagl u or dal sistem da ragischs.[4]
Taischs vegls disponan da duas strategias da remplazzar da dadora il bist che smarschescha da dadens. Per l’ina pon sa furmar a l’intern dal bist ragischs ch’èn ablas da sa sviluppar ad in nov bist. Per l’autra pon chatschs sa furmar a l’exteriur dal bist e crescher ad aut, uschia che vegls taischs consistan magari be pli d’in tschupè da tals bists da chatschs ch’èn creschids ensemen.[5]
Las guglias[modifitgar | modifitgar il code]
Las guglias dal taisch èn lomas ed elasticas; ellas han ina furma lineara, per part levamain storta (en furma da farcla). Vi dals chatschs principals èn las guglias ordinadas en furma da spirala, vi dals chatschs laterals en duas lingias. Las guglias dal taisch han ina lunghezza da 1,5 fin 3,5 centimeters ed ina ladezza da 2 fin 2,5 millimeters; ellas cuntanschan ina vegliadetgna da trais fin otg onns, fin che la planta las bitta giu.
La vart sura da las guglias è verd stgira e glischanta, la vart sut è d’in verd cler fin verd-uliva. Sin la vart sura è visibel in gnerv central in pau elevà, ma na sa chattan naginas sfessas; la vart sut porta duas strivlas da stoma indistinctas. Las guglias dal taisch èn segnadas da pliras caracteristicas marcantas: Ellas na disponan da nagina ipodermis rinforzada mecanicamain tras sclerenchim; en pli mancan ils chanals da rascha.
Sistem da ragischs[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch europeic ha in sistem da ragischs fitg vast, profund e spess. Il svilup da quest sistem da ragischs ha prioritad tar la creschientscha da la planta, anc avant la creschientscha en l’autezza e l’augment da la grossezza. Taischs èn er abels da penetrar en terrens fitg spess.
Il sistem da ragischs ch’è sviluppà pli ferm che tar autras spezias da plantas pussibilitescha l’auta abilitad da sa regenerar dal taisch. Schizunt tar ina sperdita cumpletta dal bist pon anc crescher chatschs da ragisch. Cun ses sistem da ragischs multifar e flexibel è la planta abla da resister ad umiditad variabla, a terrens bletschs ed a la mancanza d’aria en il terren. Da qua deriva l’auta capacitad dals singuls individis da s’adattar als pli differents lieus e cundiziuns da viver.
En regiuns grippusas è il taisch europeic abel da penetrar cun sias ragischs en sfendaglias e foppas che mainan aua, entant ch’el sa tegna ferm vi dal grip niv.
Il taisch dispona d’ina ragisch da bulieu dal tip endomicoriza; perquai furma il taisch ina da las paucas plantas da guaud, da las qualas la ragisch na furma nagina simbiosa cun bulieus da micoriza che sviluppan fritgals.
Puschas, sems e multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sut cundiziuns dal lieu optimalas portan taischs l’emprima giada puschas femininas suenter avair cuntanschì ina vegliadetgna da 15 fin 30 onns. Sut cundiziuns main bunas poi esser che la madirezza sexuala vegn cuntanschida bundant pli tard. Taischs che creschan en effectivs spess e che na vegnan pervi da quai betg provedids suffizientamain cun glisch pon er cuntanscher lur madirezza sexuala pir cun 70 fin 120 onns. Las puschas vegnan gia furmadas vers la fin da la stad. Il temp da fluriziun ha lieu vers la fin da l’enviern u l’entschatta da la primavaira da l’onn proxim, en il cas normal tranter il favrer ed il mars, en regiuns pli fraidas pir tranter l’avrigl ed il matg.
Il taisch europeic è normalmain bichasan: puschas masculinas e puschas femininas sa chattan sin differentas plantas. Cas excepziunals furman exemplars monochasans cun puschas dad omaduas schlattainas vi da la medema planta; en quests cas porta per ordinari be in singul rom flurs da l’autra schlattaina.
Las numerusas puschas masculinas èn da furma radunda, han in diameter da ca. 4 mm e cuntegnan 6 fin 14 stamins en furma da scut, ils quals portan mintgamai 6 fin 8 satgs da pollen melnents. S’avran quests satgets tras chalur, vegnan ils grauns da pollen manads davent gia tras il minim moviment dal vent. Il fatg che la planta flurescha baud, d’in temp che las plantas da feglia na portan per ordinari anc nagina feglia, garantescha che la derasaziun dal pollen ha lieu senza restricziuns, er sch’il taisch è uschiglio surcuvert da plantas da feglia.
Las puschas femininas han be ina grondezza da 1 fin 1,5 mm, sa chattan mintgamai en furma da chatschs curts en ils anguls dals fegls da roma giuvna e na dattan strusch en egl pervi da lur colur verdenta. Ellas consistan da squamas che sa cuvran, da las qualas be quella sisum è fritgaivla e porta be in furmasem. Dal temp da fluriziun sa sviluppa al piz in dagut d’impollinaziun. Quel prenda si ils grauns da pollen che sgolan natiers e maina, ina giada ch’el è svapurà, ils grauns al nucellus, uschia che la puscha vegn fructifitgada.[6] A la basa dal furmasem (ovulum) sa chatta ina bulscha en furma d’anè. Suenter che la flur è vegnida fructifitgada, sa sviluppa quella ad in mantè dal sem, l’arillus. Quel circumdescha il sem en furma d’in cup; sia colur mida cun sa madirar da verd sin cotschen viv. Pervi da l’arillus vegn il sem dal taisch savens designà per sbagl sco fritg u schizunt sco cocla. Quai n’è botanicamain betg correct, damai ch’i n’existan tar gimnosperms nagins ovaris, ils quals fissan necessaris per ch’i possia sa sviluppar in fritg. Er las autras spezias da la famiglia dals taischs sviluppan in tal mantè dal sem. Il mantè dal sem cotschen è mangiabel e betg toxic, be ils sems èn da tissi. Ils brumbels da las flurs vegnan furmads en il decurs da la segunda mesadad da la stad.
Il sem brin blauent, da furma ovala, ha ina lunghezza da 6 fin 7 mm ed ina ladezza da 3 fin 5 mm. Il pais dal sem giascha tranter 43 e 77 mg. Ils sems madiran da l’avust fin l’october e schermiglian pir la segunda primavaira. La derasaziun dal sem ha lieu tras utschels che vegnan attratgs da l’arillus dultsch. L’arillus vegn digerì ed il sem passa senza donn tras il tract da digestiun.
Il dumber da cromosoms da la spezia munta a 2n = 24.[7]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Las Taxaceae vegnan attribuidas als gimnosperms ed entaifer quels a las coniferas (plantas da guglias). Interessant è il fatg ch’i manca als taischs las puschas ch’èn uschiglio tipicas entaifer questa gruppa; l’arillus charnus (che vegn numnà en la lingua da mintgadi faussamain ‹cocla›) sa furma or dal moni da l’ovulum (furmasem). A la famiglia dals taischs appartegnan en tut tschintg geners (Amentotaxus, Austrotaxus, Pseudotaxus, Torreya, Taxus), ils quals furman tuts sems cun in arillus. Il gener Taxus cumpiglia spezias che na sa laschan betg distinguer tuttas cleramain ina da l’autra, quai vala surtut per ils effectivs dal Himalaia e da la China. Las propostas dals taxonoms tanschan da 2 fin 24 differentas spezias. Da las datas geneticas resulta percunter ch’il taisch europeic furma – malgrà il grond territori da derasaziun – in’unitad monofiletica e la suletta spezia ch’è derasada en l’Europa.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La derasaziun da Taxus baccata na sa restrenscha betg sin l’Europa, mabain tanscha da las Azoras e la muntogna da l’Atlas en l’Africa dal Nordvest sur l’Europa e l’Asia Minura fin en il Caucasus e l’Iran dal Nord. En il nord tanscha il territori da derasaziun da las Inslas Britannicas sur la Norvegia fin en Svezia e Finlanda. En l’ost maina il cunfin dal territori da derasaziun da la Lettonia per lung il cunfin polonais-russ sur las Carpatas orientalas e finescha en la Tirchia dal Nord. En il sid tanscha il cunfin da la Spagna dal Sid e parts dal Maroc e da l’Algeria fin en la Tirchia dal Sid e da là en l’Iran dal Nord.
En l’Europa n’è il territori da derasaziun betg coerent, mabain sa divida en plirs areals parzials. Entaifer quels cumpara il taisch ultra da quai be pli en pitschens effectivs u sco plantas singulas. Il motiv per questa disjuncziun furma fitg probabel la surexplotaziun antropogena dals effectivs da taischs en temps passads.
Effectivs natirals existan surtut en il Portugal dal Nord, la Spagna, la Bretagna e la Normandia, sin las Inslas Britannicas, en la part meridiunala da la Scandinavia, en il Balticum, en las Carpatas, en la part settentriunala da la Peninsla dal Balcan, en l’Italia dal Nord ed Italia Centrala sco er sin las inslas Corsica e Sardegna. Percunter manca la planta per exempel en il Danemarc, en las parts settentriunalas da la Belgia e dals Pajais Bass sco er per lung dal curs central ed inferiur dals flums Elbe e Saale ed en la part centrala da la Pologna.
Vers nord vegn il territori da derasaziun limità dal fatg che la planta n’è betg fitg resistenta cunter schelira. Il cunfin tanscha en la Norvegia e Svezia per lung da l’isoterma dal schaner da −5° C. La planta crescha surtut là nua ch’il clima è segnà d’envierns miaivels, da stad frestgas, da blera plievgia e d’in’auta umiditad da l’aria. En las Alps crescha il taisch, tut tenor regiun, fin en autezzas tranter 1350 e 1600 m.
Pretensiuns al lieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch crescha tant en lieus umids, cun umiditad variabla e fitg sitgs sco er sin terrens acidics e basics. Er areguard il terren (chaltschina, silicat, substrat organic) è ella fitg flexibla. Bain preferescha la planta terrens plitost umids, ritgs da substanzas nutritivas; ma cumpareglià cun autras spezias è l’ecogram dal taisch segnà d’ina fitg gronda amplituda fisiologica che cumpiglia schizunt lieus situads pli ad aut ch’il cunfin dal guaud pussaivel ed er territoris, en ils quals las cundiziuns da l’ambient varieschan fitg ferm.
Da tut las planta da guaud che creschan en l’Europa è il taisch la spezia che cumporta il meglier la sumbriva. Plantas giuvnas èn schizunt dependentas da lieus sumbrivauns; plantas pli veglias pon alura er crescher vinavant en lieus suleglivs. Il meglier sa sviluppan taischs en guauds maschadads betg memia spess, ma be sch’ils effectivs da selvaschina n’èn betg uschè auts che plantas giuvnas vegnan ruissas immediat. Guauds che consistan be da taischs èn percunter stgars. Pervi da la surexplotaziun chattan ins oz taischs savens en lieus da retratga, surtut sin spundas muntagnardas sumbrivauns e taissas che vegnan er guntgidas da la selvaschina.
Strategias da surviver[modifitgar | modifitgar il code]
Abilitad da sa generar[modifitgar | modifitgar il code]
Er l’abilitad da sa generar dal taisch è sviluppada bundant pli ferm che tar tut las autras spezias da coniferas indigenas. Quella sa mussa per l’ina en il fatg ch’il taisch, sco suletta spezia da planta da guglias, è bun da furmar plantinas dal tschep. Per l’autra è il taisch abel, grazia a la fitg buna guariziun da blessuras, da surviver er donns pli gronds. Fin en l’auta vegliadetgna è la planta abla da reagir tras tals chatschs sin donns mecanics, ma er sin donns da schelira u d’arsentada dal sulegl. In’ulteriura strategia da surviver furma la multiplicaziun vegetativa. Roma che tutga il terren po servir a munir la planta cun substanzas alimentaras supplementaras, ma er daventar il punct da partenza per la regiuvinaziun cumpletta da l’individi. Er tar plantas ch’èn sa derschidas sa lascha constatar che la roma che vegn en contact cun il terren cumenza immediat a far ragischs.
Resistenza cunter sitgira[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las guglias dal taisch na disponan da nagina stresa rinforzanta ubain proteginta valan ellas sco fitg resistentas cunter sitgira. Uschia è il taisch abel da supportar sperditas d’aua relativas quasi tuttina autas sco il tieu da guaud. Omaduas spezias disponan da reservas d’aua absolutas sumegliantamain autas sco plantas ritgas da suc, e quai cumbain che lur capacitad d’aua (cuntegn d’aua en il stadi da saziada) è relativamain bassa. In’ulteriura abilitad che protegia la planta cunter sitgira è quella da serrar svelt ils stomata; quest mecanissem activescha l’aviez quatter giadas pli svelt ch’il pign.
Resistenza cunter schelira[modifitgar | modifitgar il code]
La strategia dal taisch da resister a las cundiziuns crivas da la stagiun fraida sa basa sin duas cumponentas. Per l’ina sa reducescha la transpiraziun cumpareglià cun la stad sin in tschintgavel fin in ventgavel. La reducziun è tant pli auta, pli fraida che la temperatura da l’ambient sa preschenta. Per l’autra auza il taisch la concentraziun dal suc da la cella. Tras quai sa sbassa il punct da schelira ed ensemen cun quel er la temperatura minimala ch’è necessaria per il process d’assimilaziun (da ca. −3 °C sin ca. −8 °C). Ha il taisch avunda temp da sa preparar sin il fraid, datti per ordinari donns da schelira pir tar temperaturas fitg bassas da sut −20 °C. Bundant pli savens datti donns d’airiadad da schelira, quai ch’è tranter auter d’attribuir a la protecziun da transpiraziun ch’è relativamain pauc sviluppada. Quest privel exista però per il pli be tar plantas sulettas en posiziuns exponidas. En pli na patescha il taisch betg da schelira tardiva. Quai cuntanscha la planta tras quai ch’ella reducescha be plaunsieu la concentraziun dal suc da la cella; las valurs normalas da l’onn precedent vegnan pir puspè cuntanschidas il zercladur.
Toleranza envers sumbriva[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch vala sco planta ordvart toleranta envers sumbriva. Ella è er abla da surviver sch’ella vegn surcuverta dal tuttafatg d’autras plantas. Er en cumparegliaziun cun autras plantas ch’èn enconuschentas per lur toleranza envers sumbriva, sco il pign u il fau verd, cumporta il taisch cleramain dapli sumbriva. Sco che quai è il cas tar in deficit d’aua, sa serran ils stomata er en cas da stgirentada svelt. Quels s’avran pir suenter avair surpassà il punct da cumpensaziun da la glisch, pia il punct tar il qual è gist anc pussaivla in’assimilaziun netto positiva. Tar il taisch munta il punct d’assimilaziun da la glisch tar ina temperatura da 20 °C radund 300 lux. Tar il fau verd èn quai 300–500 lux, tar il pign 300–600 lux. Ina tipica planta da guaud che crescha en la glisch, sco il tieu da guaud, basegna percunter valurs da 1000 fin 5000 lux per surmuntar il punct da cumpensaziun da la glisch.
Toxicitad[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain, la scorsa, las guglias ed ils sems cuntegnan cumbinaziuns chemicas che vegnan numnadas en lur totalitad taxans u derivats da taxans (diterpens). La concentraziun da las cumbinaziuns toxicas variescha en las singulas parts da la planta, dependa da la stagiun ed er da la singula planta.[8] Il mantè dal sem da la planta n’è percunter betg toxic e gusta dultsch.
Tar l’uman e tar auters mammals vegnan las cumbinaziuns toxicas absorbadas svelt en il tract digestiv. Sintoms d’intoxicaziun pon gia cumparair tar l’uman suenter 30 minutas. Las cumbinaziuns toxicas fan donn als organs digestivs, al sistem da la gnerva, al dir ed a la musculatura dal cor. In cuntraremedi n’exista betg. Tar ils sintoms d’ina intoxicaziun tutgan in puls accelerà, pupillas engrondidas, vomitar, sturnizi, flaivlezza da la circulaziun e svaniment. Gia ina quantitad da guglias da 50 fin 100 grams po esser mortala per l’uman. En furma manizzada è l’effect da las guglias anc tschintg giadas pli ferm.
Animals da chasa reageschan a moda differenta sin las cumbinaziuns toxicas cuntegnidas en il taisch. Chavals valan sco spezialmain periclitads – tar els duain 100 fin 200 grams guglias da taisch esser mortals. Tar vatgas cumparan sintoms d’intoxicaziun a partir da ca. 500 grams. Animals che pasculeschan èn surtut periclitads sch’els consumeschan andetgamain grondas quantitads. Percunter paran almain vatgas, nursas e chauras da sviluppar ina toleranza envers ils toxins dal taisch sch’ellas èn disadas da magliar regularmain pitschnas quantitads.
Il taisch sco planta medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
En la medischina populara sa serviv’ins da pizs da frastgas cunter verms, sco med per il cor, per promover la menstruaziun e sco med abortiv. Pervi da la toxicitad da la planta considerescha la medischina moderna questas furmas da diever sco memia ristgantas.
Ils onns 1990 èsi reussì d’isolar dal taisch europeic a moda parzialmain sintetica las substanzas paclitaxel e pli tard docetaxel ch’èn ablas da retardar la divisiun cellulara. Questas substanzas èn admessas en la chemoterapia en cas da differentas furmas da cancer.
Il taisch sco cuminanza da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Tipicas spezias da plantas da guaud ch’accumpognan savens il taisch èn en l’Europa Centrala ruver, charpinet, fraissen, ulm, tigl, aviez ed ischi da muntogna. Sin terren cultivà crescha il taisch savens tranter bostgaglia cun spinas sco parmuglia e frosler, las qualas protegian la planta giuvna cunter ruissas.
Tar ils utschels vegn differenzià tranter spezias che s’interesseschan be per l’arillus dultsch e gidan a derasar il sem (sturnel, filomela, merlotscha, tursch perniclà e.a.) e talas che maglian il sem (verdaun, pitgarel, maset grond, divers pitgalains e.a.). La filomela e surtut il tursch perniclà mussan in cumportament territorial e defendan la fin da la stad ‹lur› taisch cunter auters utschels. Talas plantas portan fin il schaner u favrer ils cups da sem cotschen vivs.
Diversas spezias da durmigliets raivan sin taischs per cuntanscher l’arillus dultsch. Autras spezias da mammals, sco differentas mieurs, maglian be cups da sem ch’èn crudads per terra.
Invertebrads vivan, cumpareglià cun autras plantas da guaud europeicas, be paucs sin il taisch, per exempel il mustgin da la gala da taisch (Taxomyia taxi) e duas vespras parasitaras (Mesopolobus diffinis e Torymus nigritarsus) che sa servan da las galas resp. larvas da quel.[9]
Il lain da taisch[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas e diever odiern[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch furma ina planta cun lain da cor. Tar il lain da cor sa tracti en il tagl traversal da la part stgira, interiura, la quala n’è fisiologicamain betg pli activa e che sa distingua cleramain dal lain alv, la part exteriura pli clera. Il lain alv dal taisch è da colur alv melnenta, e furma ina stresa plitost graschla da diesch fin ventg rintgs annuals. Il lain da cor è da colur brin cotschnenta. Perquai ch’il lain crescha plaun, è quel persistent, spess, dir ed elastic. La duraivladad dal lain deriva da tannins che vegnan depositads en quel. In meter cubic lain da taisch paisa 640 fin 800 kilos (tieu: 510, fau: 720 kilos). Lain da taisch sia fitg bain e sa lascha elavurar tgunsch. Ozendi n’ha il taisch europeic però nagina muntada economica pli. Il lain che vegn be purschì darar sin martgà serva a lavurs da furnier, da turnar ed en la construcziun d’instruments da musica.
Diever istoric[modifitgar | modifitgar il code]
En l’istorgia da l’umanitad ha il lain da taisch gì ina muntada bundant pli gronda che ozendi. Il diever dal lain per producir objects dal mintgadi (tschaduns, plats, cuppas, guglias, monis e.a.) è cumprovà gia dapi il temp neolitic. Daspera han ins stimà il lain pervi da sia resistenza cunter l’umiditad, sco che mussan restanzas da navs (t.a. dal temp da bronz), butschins, sadellas, conducts d’aua e.a.
Ma la pli gronda muntada ha il lain dir ed elastic cuntanschì per fabritgar lantschas ed artgs. Ils pli vegls exemplars da lantschas fatgas da taisch derivan da Clacton-on-Sea, Essex (ca. avant 150 000 onns) e da Lehringen, Saxonia Inferiura (ca. avant 90 000 onns); quest’ultima vegn attribuida a l’uman da Neandertal. D’ina vegliadetgna tranter 8000 e 5000 onns èn sa conservads numerus artgs, tranter auter quel dad Ötzi d’ina vegliadetgna da ca. 5200 onns.
L’emprim vegnivan ils artgs be construids dal lain da cor dal taisch. A partir dal 8avel tschientaner s.C. han ins cumenzà a trair a niz en la construcziun d’artgs las differentas caracteristicas dal lain alv e lain da cor. Sco artg lung englais vegn designà in tip d’artg dal temp medieval tardiv che vegniva construì d’in singul toc lain, ch’era ca. tuttina lung sco l’artger, pia ca. 180 centimeters, e che consistiva da ⅓ lain alv e ⅔ lain da cor vi da la part exteriura resp. interiura.
Quests artgs han dominà las guerras tranter auter en il cumbat tranter Englais e Franzos durant il 11avel fin 16avel tschientaner (p.ex. Battaglia da Hastings 1066, Guerra da tschient onns a partir dal 1337). A partir dal 13avel tschientaner èn ils effectivs da taischs sin las Inslas Britannicas sa diminuids fermamain; davent da l’onn 1492 è mintga nav da commerzi che vuleva far commerzi cun l’Engalterra vegnida obligada da manar cun sai in dumber fix da lains da taisch. Be tranter il 1521 ed il 1567 han ins exportà da l’Austria e da la Baviera tranter 600 000 ed 1 milliun tocs lain d’ina lunghezza da dus meters e ladezza da 6 cm per vegnir elavurads ad artgs. L’onn 1568 ha il duca Albrecht stuì communitgar al cussegl imperial a Nürnberg che la Baviera na disponia pli da nagins taischs pronts da vegnir tagliads. En l’Engalterra ha la mancanza da lain da taisch manà a l’ordinaziun roiala ch’ils construiders d’artgs stoppian far per mintga artg da taisch quatter da lain d’ischi da muntogna. Suenter ch’ils effectivs da taischs da l’Europa Centrala e dal Sid èn stads duvrads, ha l’Engalterra anc importà laina da las Carpatas e dal Balticum. L’onn 1595 ha la regina da l’Engalterra Elizabeth I fatg midar l’armada englaisa da l’artg lung sin la muschetta.[10]
Utilisaziun sco planta toxica, curativa e da nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
La toxicitad dal taisch è gia in tema en la mitologia greca: La dieua da la chatscha Artemis mazza cun frizzas da tissi da taisch las figlias da Niobe ch’eran sa gloriadas envers ellas pervi da lur grond dumber d’uffants. Er ils Celts faschevan diever d’in decotg da guglias da taisch per tissientar ils pizs da lur frizzas, e Julius Cesar rapporta en ses ‹De bello gallico› d’in chau da stirpa dals Eburons ch’haja pli gugent fatg suicidi cun tissi da taisch che da sa surdar als Romans. Areguard la toxicitad s’expriman Paracelsus, Virgil e Plinius il Vegl. Dioskurides raquinta da taischs spagnols d’ina tala toxicitad che quels pudevan schizunt daventar privlus per tgi che seseva u durmiva en lur sumbriva.
En la medischina han preparaziuns da taisch giugà ina rolla a partir dal temp medieval tempriv (cf. latiers survart). Dascha da taisch en pitschnas dosas vegniva maschadada tradiziunalmain en il pavel dal muvel per prevegnir a malsognas. En intginas regiuns, sco per exempel en l’Albania, vegn quai per part pratitgà fin oz.
Sper l’utilisaziun sco planta da tissi e curativa vegnan parts da taischs schizunt utilisadas sco nutriment: Dal mantè dal sem cotschen e dultsch, il qual n’è betg toxic, sa lascha preparar marmelada, sut la cundiziun ch’ils sems toxics vegnan allontanads.
Utilisaziun sco planta decorativa[modifitgar | modifitgar il code]
Sco suletta conifera europeica dispona il taisch d’ina buna abilitad da chatschar suenter esser vegnì taglià. Quai e la creschientscha spessa han predestinà il taisch da vegl ennà sco saiv viva en diever sco paravista. Taischs èn er adattads fitg bain per furmas geometricas u per tagliar figuras. Dapi la renaschientscha èn ils taischs semperverds perquai vegnids utilisads en l’orticultura. Surtut en ierts barocs eran saivs vivas da taischs fitg popularas; tar las pli enconuschentas tutgan las saivs vivas tagliadas en ils ierts da Versailles. En l’Engalterra han ins endrizzà stediamain labirints fatgs da saivs vivas da taischs. Da l’interess per furmas cultivadas adina pli stravagantas èn resultadas dapli che setanta differentas sorts, tranter auter:
- 'Adpressa': Questa furma è vegnida cultivada l’onn 1838. Ella crescha sco chaglia (be feminina) cun roma pitschna, per part surpendenta. Las guglias a piz èn lunghent-ellipticas; ellas han be ina lunghezza da 1 cm. Igl exista er ina furma melnenta.
- 'Dovastoniana': Questa furma è vegnida descritta l’emprima giada l’onn 1777. Ella cuntanscha in’autezza da 5 fin 8 meters ed ina ladezza da 6 meters. La planta posseda be in bist. La roma è ordinada en posiziun orizontala; ils pizs e frastgas lateralas pli pitschnas èn surpendents. Las guglias èn da colur verd stgira.
- 'Fastigiata': Questa furma ch’è cumprovada l’emprima giada ils onns 1760 en l’Irlanda è derasada vastamain sco taisch da pitga en parcs, ierts e sin santeris. Ella crescha ad aut a moda tendida, en furma da colonna. Las guglias èn d’in verd fitg stgir ed ordinadas vi da la roma en furma da spirala. La tschima sa cumpona per ordinari da plirs chatschs; tras quai vegn la curuna cun ils onns pli lada en la part superiura. Sin las Inslas Britannicas cuntanscha il taisch da pitga autezzas da fin 15 meters. Igl existan er sorts parentadas cun guglias verd cleras, melnas u cun ina statura in pau pli bratga.
- 'Fructo-luteo': Questa varianta deriva medemamain da l’Irlanda e tanscha enavos fin l’onn 1817. Ella crescha sco chaglia lada ed ha guglias verd stgiras. Ils mantels dal sem madiras n’èn betg sco uschiglio da colur cotschna, mabain da colur melna.
- 'Overeynderi': La planta crescha sco chaglia ovala, cuntanscha in’autezza da 5 meters ed ina ladezza da 3 meters. Las guglias èn verd stgiras.
- 'Repandens': Questa furma crescha sco pitschna chaglia cun roma planiva che sa cruscha. Suenter 10 fin 15 onns ha la planta cuntanschì in’autezza da 0,5 fin 0,6 meters; l’autezza maximala munta a 0,8 fin 1 meter. Sin la vart sura èn las guglias verd nairas e glischantas, sin la vart sut d’in verd fustg.
Toponomastica[modifitgar | modifitgar il code]
Il num tudestg Eibe, Eibenbaum, er Ibenbaum (en furma curta Ibaum, er Ybaum) ha dà il num a numerus lieus geografics. Ad effectivs da taischs istorics renvieschan toponims sco Eiben, Eibenberg, Ibenberg, Iberg, Yberg, Iberig ed Ibach.
Sper Hemiswil (Emmental) sa chatta il pli vegl taisch da la Svizra. La planta d’ina vegliadetgna da bundant 1000 onns cumpara er en la vopna da la vischnanca.
In dals pli gronds effectivs da taischs da l’Europa cun var 80 000 taischs sa chatta en il chantun Turitg sin las collinas da l’Albis e là surtut en il territori da l’Uetliberg. Il motiv per quest effectiv ha furmà la liberalisaziun da la lescha da chatscha en Svizra suenter la Revoluziun franzosa. Dal 1798 fin il 1850 han ins fatg chatscha sin las populaziuns da selvaschina fin che quellas èn bunamain stadas extirpadas dal tuttafatg. Senza donns da ruissas han ils taischs pudì crescher ad in vast effectiv, dal qual ils individis dumbran oz quasi tuts bundant 150 onns.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Hageneder, p. 17 e 32.
- ↑ Ulrich Hecker: Bäume und Sträucher. BLV Buchverlag, Minca 2006, ISBN 3-8354-0021-5, p. 166.
- ↑ Hageneder, p. 16s.
- ↑ Toby Hindson: The growth rate of yew trees: An empirically generated growth rate. Alan Mitchell Lecture 2000, Londra 2000, Conservation Foundation.
- ↑ Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): Lexikon der Nadelbäume. Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p. 575.
- ↑ Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): Lexikon der Nadelbäume. Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p. 577.
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed., Stuttgart, Verlag Eugen Ulmer, 2001, p. 89s., ISBN 3-8001-3131-5.
- ↑ Vidensek N. e.a.: Taxol content in Bark, Wood, Root, Leaf, Twig, and seedling from several Taxus Species. En: Journal of Natural Products, tom 53, nr. 6, p. 1609s., nov.-dec. 1990.
- ↑ Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): Lexikon der Nadelbäume. Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p. 581.
- ↑ Hagen Seehase, Ralf Krekeler: Der gefiederte Tod. Die Geschichte des englischen Langbogens in den Kriegen des Mittelalters. Hörnig, Ludwigshafen 2001, ISBN 3-9805877-6-2, p. 34s.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Fred Hageneder: Die Eibe in neuem Licht. Eine Monographie der Gattung Taxus. Neue Erde, Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-89060-077-2.
- Hassler-Schwarz Jürg: Die Eibe (TAXUS BACCATA L.) Eine Beschreibung unter besonderer Berücksichtigung der Verbreitung und der kulturellen Bedeutung im Kanton Graubünden (Schweiz). 1999.
- Thomas Scheeder: Die Eibe (Taxus baccata L.). Hoffnung für ein fast verschwundenes Waldvolk. IHW-Verlag, Eching 1994, ISBN 3-930167-06-9.
- Christoph Leuthold: Die ökologische und pflanzensoziologische Stellung der Eibe (Taxus baccata) in der Schweiz. (Veröffentlichungen des Geobotanischen Institutes der ETH, nr. 67). Geobotanisches Institut der ETH, Stiftung Rübel, Turitg 1980.
- Markus Kölbel, Olaf Schmidt e.a. (red.): Beiträge zur Eibe. (Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, nr. 10), Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Freising 1996.
- Hugo Conwentz: Die Eibe in Westpreußen, ein aussterbender Waldbaum. Bertling, Danzig 1892.
- Angelika Haschler-Böckle: Magie des Eibenwaldes. Neue Erde, Saarbrücken 2005, ISBN 3-89060-084-0.
- Michael Schön: Forstwirtschaft und Gefäßpflanzen der Roten Liste. Arten – Standorte – Flächennutzung. 2. ed., Herbert Utz Verlag, Minca 1998, ISBN 3-89675-375-4.
- U. Pietzarka: Zur ökologischen Strategie der Eibe. Stuttgart 2005.
- Christina R. Wilson, John-Michael Sauer, Stephen B. Hooser: Taxines: a review of the mechanism and toxicity of yew (Taxus spp.) alkaloids. En: Toxicon, tom 39, nr. 2–3, 2001, p. 175–185.
- Lutz Roth, Max Daunderer, Kurt Kormann: Giftpflanzen Pflanzengifte. 6. ed. extendida, 2012, Nikol-Verlag, ISBN 978-3-86820-009-6.
- Ingrid e Peter Schönfelder: Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen. Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Fegl d’infurmaziun davart il taisch
- Thomas Meyer: Infurmaziuns davart la planta e fotografias, sin: flora-de
- Wolfgang Arenhövel: Die Eibe. En: Stiftung Wald in Not (ed.): Seltene Bäume in unseren Wäldern – Erkennen, Erhalten, Nutzen, p. 24–26
- ETH: Die Eibe in der Schweiz
- Il taisch sco planta curativa
- Davart l’istorgia culturala dal taisch


text:
Gravina di Catania
Gravina di Catania l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania 'ndèla regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 6 km a nòrt de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 28.068 abitàncc e 'na superfìce de 5,0 km².[1]
Gravina di Catania l'è tacàt ai cümü de: Catania, Mascalucia, Sant'Agata li Battiati e Tremestieri Etneo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Gresciagh
Gresciagh (parnonzia local: [gra'ʃaːk]) o anca Gresciaa (nomm ofizzial in italian: Grezzago) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 3 030 abitant. El paes se troeuva a 27 km a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda e al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh).
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
I origin de Gresciagh paren incert, ma se pòden segurament portà al Medioev Alt, quand che in de la Pianura Padana hinn staa creaa òper d'irrigazion che hann permiss la represa di coltivazion dòpo el period di invasion barbarich. Hinn nassuu inscì nucli abitaa piscinitt in zòn intorna a ges costruii cont el svilupp del Cristianesim. A Grezzagh l'è stada fada inscì la cappella de San Martin che, come 'l ven foeura de document del 1200, la partegniva a la Piev de Pontiroeu. Gresciagh l'era donca on fond legaa a Trezz, per quell che 'l reguardava la vita social e a Pontiroeu per la vita religiosa. In del Quattercent ai cà rustich de la popolazion el s'è giontaa el palazz Zoja, la sede del signor del loeugh. A partì del 1861 (quand che a Gresciagh ghe viven circa 555 abitant) fina al dì d'incoeu la popolazion del paes l'è pradigament triplicada.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Grezzagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Ina funtauna independenta che avess pudì confermar il test na datti anc betg. Igl è l'emprim test da rachetas dal pajais dapi november. Là era gia vegnì discurrì dal svilup d'ina arma da high-tech.
Corea dal Sid di ch'i n'haia dà nagin start
In represchentant dal militar sidcorean ha ditg ch'i haja dà nagin start da racheta en la Corea dal Nord. Il sistem da radar da la Corea dal Sid avess uschigliò registrà quai. En in'emprima reacziun han ils Stadis unids laschà savair ch'ins haja prendì enconuschientscha.
La Corea dal Nord vegn survegliada spezialmain da la cuminanza internaziunala, quai pervi dals blers tests da rachetas ed armas nuclearas dals ultims onns. Avant in onn aveva la regenza communista declerà ch'i chalian da far tests cun armas nuclearas. Dapi lura è la sitauaziun en la regiun sa calmada. Er la relaziun cun ils Stadis Undis è vegnida meglra.
RR novitads 06:00


text:
Beschreibung
Radio Rumantsch e Lia Rumantscha, 2012, Bestellnummer 01406006
Avant exact 200 onns, l’onn 1812, han ils frars Jacob e Wilhelm Grimm edì l’emprim tom cun paraulas per uffants cun il titel “Kinder- und Hausmärchen”. Quatter da las paraulas las pli popularas cumparan ussa sin il 16avel disc da la seria TOP KIDS da RTR e da la LR: Alvetta, Il retg-rauna, Maisina, t’emplaina! e La chapitscha cotschna. La moderatura e raquintadra Flurina Badel maina en in mund magic, nua che raunas daventan prinzis, asens chajan aur e lufs san discurrer.
01. Alvetta
02. Il Retg-rauna
03. Maisina, T’emplaina!
04. La chapitscha cotschna
Ähnliche Beiträge


text:
I dat curts ubain lungs, frechs ubain flots, nauschs ubain charmants – nus tschantschain da surnums. E quels dat ei dal reminent gia da perpeten. Pli baud duvrava quai er dapli specificaziun per distinguer las persunas manegiadas, perquai che «tuts avevan num quasi tuttina, en in vitg deva quai forsa 4 schlattainas ed ils prenums purtavan tuts in d'ina sontga ubain dad in sontg», di Adalgott Berther da Rueras, che ha prendì sut la marella ils surnums da ses vitg dals onns 50.
Savens vegniva lura fatg surnums cun agiuntar lieus ubain professiuns ubain er cun sa referir sin autras persunas da la famiglia. Adalgott Berther tutgava tar ils «Mariuschs», ina derivanza da sia basatta Maria Ursula Venzin.
Co ils surnums èn sa midads
Dentant il basegn da far surnums è lura sa midà cun il temp. La societad è daventada pli averta, tuttenina han er autras persunalitads u figuras per exempel or da romans ubain illustradas influenzà l'inventari dals surnums. Suenter l'onn 1935 èn per exempel naschidas insaquantas Astrids. Tgunsch pervi da la regina dals Beltgs Astrid ch'è morta ina mort tragica a Küssnacht tar in accident d'auto.
Er suenter la Segunda Guerra mundiala èn ils prenums da las persunas vegnids adina pli moderns uschia che quai na duvrava betg pli surnums per distinguer las persunas. Tuttina, morts or n'èn ils surnums betg. A Zuoz porta quasi mintgin in surnum.
Cun in surnum tutgan ins tiers
Daniel Badilatti ha rimnà tut ils surnums da Zuoz e di: «Ils surnums èn ina part da nossa cultura», plinavant mussian els era, ch'ins tutga tar la societad – quel che na porta nagin surnum, è quasi in «no-name». La gruppa è anc adina enorm impurtanta per crear surnums. Anc oz naschan ils blers en clubs da ball, musicas, en famiglia u en scola. In recept per far surnums na dat quai strusch – l'ingredienza principala è probablamain la casualitad, il dretg mument cun las dretgas persunas en il dretg lieu. Dentant er ina presa umor e spiert innovativ gidan da chattar in bel surnum. Ed era sch'i na dat betg ina furmla, avain nus tuttina empruvà da structurar in zic ils surnums.
Las categorias
Savens vegnan tratgs caracteristics duvrads per far in surnum. Saja quai per exempel ina menda d'ina persuna ubain insatge dal cumportament d'ina persuna. Per exempel haja quai dà in um che vegniva numnà «Clinton» perquai ch'el sa fascheva adina in zic da grond. In auter è «il spiun» ch'era adina insanua cun ses perspectiv. Ubain: In um che gieva gugent suenter a dunnas e ch'era in socialdemocrat è daventà il «sexualdemocrat».
Autras metodas da far surnums èn per exempel d'agiuntar la derivanza, sco tar «il scheriff da Pardomat». Ubain agiuntar insatge ord la professiun, sco tar il «Katastrofahans» ch'era tar il chantun engaschà per cas d'urgenza.
Ins po er far gieus linguistics per chattar surnums, per exempel cun translatar il num en in linguatg ester, far or dal Ruedi in Rodolfo. Er rimas èn adattadas per surnums, sco per exempel «Clau blau». Magari sumeglia ina persuna er in promi ubain politicher ubain el u ella è in grond fan. Quel po lura er influenzar il surnum, sco per exempel tar «Bill Kit» da Laax.
E sche tut na gida nagut, pon ins anc adina scursanir il num ubain metter latiers in -i ni in -u ni in -s.
En la marella dat quai da tadlar anc bler dapli surnums per inspiraziun – là avain nus empruvà da chattar ina furmla ubain in mussavia per far novs surnums. Il resultat è in diagram, che po forsa gidar in zic.
Sch'ins na vul betg il surnum
En il «Cuntrasts» avain nus er visità differentas persunas che portan in surnum, gugent, e betg gugent. Bellushi ha gugent ses surnum. El ha survegnì quel avant passa 30 onns perquai ch'insatgi ha manegià ch'el sumeglia l'actur John Bellushi dals Blues Brothers. Gea magari survegn el schizunt posta sin il num Bellushi. Ad el plascha ses surnum ed el s'identifitgescha er fitg cun quel.
Auter è quai tar il «brassacac» che ha survegnì ses surnum sco uffant, pertge, na sa el betg. Er il «mazzamizzis» ha mai mazzà in giat e na sa betg propi pertge ch'el porta ses num. Omadus surnums n'èn betg bels. Ils umens san, ch'els vegnan numnads uschia, dentant ils blers na gughegian betg da dir ad els «quai num en fatscha». Er sur dals «tabus» en connex cun ils surnums avain nus tschantschà en il «Cuntrasts».


text:
Igl è contestà ch'igl exista in basegn d'agir en Grischun en connex cun ils salaris da las persunas d'instrucziun da la scolina (PIS). Sco gia constatà savens, èn quests salaris ils pli bass da la Svizra ed els han dapi daditg effects negativs sin la recrutaziun da persunas d'instrucziun da la scolina en il chantun.
Per er vinavant avair avunda persunas d'instrucziun da la scolina per tut las scolas en noss chantun triling, oravant tut er en las scolas rumantschas, èsi indispensabel da meglierar las cundiziuns d'engaschament e da salari en il chantun e da las adattar al rest da la Svizra. I n'è betg fitg raschunaivel d'avair en Grischun ina SAP che porscha ina fitg buna scolaziun, sche bleras absolventas e blers absolvents, futuras PIS (tenor Plan d'instrucziun 21 «Persunas d'instrucziun dal ciclus 1», exact tuttina sco las persunas d'instrucziun da la scola primara da la 1. e 2. classa) emigreschan alura en auters chantuns.
Il Grischun è guardà sur l'entira Svizra il chantun cun il nivel da salari il pli bass per las PIS e quai anc signifitgantamain pli bass ch'il penultim.
La revisiun da la Lescha da scola en il chantun Grischun ch'è sin il program porscha l'occasiun d'auzar finalmain las cundiziuns d'engaschament sin in nivel fair ed uschia da cumbatter il maletg da professiun antiquà sco er la perdita da l'attractivitad dal lieu colliada cun quai. Principalmain sa tracti qua dals suandants puncts: da l'adattaziun dals salaris a quels da las persunas d'instrucziun da la scola primara; da l'obligatori d'ir a scolina, q.v.d. il Plan d'instrucziun 21 cumenza il 1. onn da scolina; d'ina cumpensaziun adequata per la funcziun da manar ina classa; sco er da las medemas cundiziuns d'engaschament cun dumber da lecziuns empè dad uras.
En vista a quests fatgs supplitgeschan las sutsegnadras ed ils sutsegnaders la Regenza da respunder las suandantas dumondas:
- Cun tge argumentaziun vegn giustifitgà il salari pli bass tar las PIS cun la medema scolaziun (Bachelor of Arts in Pre-Primary Education cun il titel persuna d'instrucziun da scola primara ciclus 1), cun la medema incumbensa d'instrucziun ed il medem champ d'activitad, cun la medema lavur impundida e las medemas incumbensas? Èsi previs da far in'adattaziun cun la revisiun parziala da la Lescha da scola?
- La scola è obligatorica e mo en il Grischun – sco unic chantun en l'entira Svizra – n'è la scolina betg obligatorica. Facticamain frequentan gia 98 pertschient dals SeS durant dus onns la scolina. Ils ulteriurs 2 pertschient sursiglian u frequentan trais onns la scolina. In obligatori na mida nagut vi da la pratica gia vivida. Il dretg sin ina buna furmaziun cumpletta duess valair per tut ils uffants.
- Vesa la Regenza er il basegn d'adattaziun tar la prestaziun da la funcziun da manar ina classa, sche quella na vegn betg indemnisada egualmain tar las PIS sco tar las autras persunas d'instrucziun dal ciclus 1, er sche las prestaziuns èn identicas? Intginas vischnancas han realisà quai ed indemniseschan correspundentamain. Ussa duess quai er vegnir onurà dal chantun e francà en la lescha.
- Co vegn declerada l'inegualitad tar ils temps da lavur, concretamain l'indemnisaziun en uras tar las PIS ed en lecziuns tar las persunas d'instrucziun da la scola primara? Calculà a moda equivalenta èn quai actualmain trais lecziuns per emna dapli per las PIS.
Cuira, ils 8 da december 2021
Conrad-Roner, Ellemunter, Märchy-Caduff, Baselgia-Brunner, Berweger, Bettinaglio, Bondolfi, Buchli-Mannhart, Cahenzli-Philipp, Caluori, Casutt-Derungs, Caviezel (Cuira), Clalüna, Crameri, Danuser, Degiacomi, Deplazes (Rabius), Florin-Caluori, Föhn, Gartmann-Albin, Gugelmann, Hardegger, Hartmann-Conrad, Horrer, Kienz, Lamprecht, Michael (Donat), Müller (Favugn), Müller (Susch), Niggli-Mathis (Grüsch), Noi-Togni, Papa, Perl, Preisig, Rettich, Rutishauser, Schwärzel, Stiffler, Thomann-Frank, Tomaschett-Berther (Trun), Ulber, Widmer (Favugn), Widmer-Spreiter (Cuira), Brändli Capaul, Costa, Fasani-Horath, Fetz, Pajic, Tomaschett (Cuira)


text:
Rendsburg
Rendsburg (Rendsborg in danes, che 'l se pronuncia istess che in todesch) l'è ona città de la Germania del nord, cont ona popolazion de quasi 30.000 personn.
GeografiaModifega
Rendsburg la se troeuva pù o manch in del mezz del Land del Schleswig-Holstein. L'è 'l capploeugh del circondari de Rendsburg-Eckenförde e l'è traversada del Canal de Kiel.
StoriaModifega
Se sa nò quand l'è che l'è stada fondada, fatto sta che la prima volta che la ven nominada in d'on document l'è giamò el 1199. Ona forma veggia del sò nomm a l'è Reynoldsburgh, cioè "el borgh de Reynold".
In del secol quell de tredes la faseva part del Schleswig, ma in del 1460 l'è passada a l'Holstein. La città l'è stada contenduda despess tra Danes e Todesch: la contesa l'è finida in del 1864, quand l'è passada ona volta per tutt sotta el domini de la Germania.
In del 1895, quand che hann finii el Canal de Kiel, Rendsburg l'è vegnuda bella importanta per i commersc in sul mar, anca se la se troeuva in sù la terra ferma.


text:
Sche la Confederaziun sustegn gieus olimpics a moda finanziala, na duain votantas e votantas betg stuair decider surlonder. Quai ha il Cussegl dals chantuns decis oz.
Cun 27 cunter 9 vuschs ha la chombra pitschna detg na all'iniziativa parlamentara da l'anteriura cussegliera naziunala Silva Semadeni da la PS. Uschia che la lescha per la promoziun dal sport vegn buc midada. La cumissun d'economia dal Cussegl dils stans haja examinià l'iniaziativa e manegià che eveniments gronds sajan per gronda part chaussa dals chantuns e betg da la Confederaziun. La minoritad ch'era per l'iniziativa, ha argumentà che eveniments gronds sco gieus olimpics sajan savens uschè gronds che plirs chantuns sajan pertutgads. Plinavant hajan talas occurrenzas ina grond'influenza sin las finanzas da la Confederaziun. Suenter il Na dal Cussegl dals stans è l'iniziativa giud maisa. Il Cussegl naziunal haveva anc sustenì il giavisch da la PS.


text:
gols, comeback, emoziuns - ballapei!
Il venderdis sera ei il giug da Cup svizzer staus sil program pil CB Trun/Rabius. A Tavanasa (Mutteins) ha l'equipa da Mario Solèr e Carlo Tuor retschiert igl adversari da Gams per ina lutga, ord la quala il CB leva extrar sco victur.
L'entschatta dil giug ei fetg intensiva e vegn menada a moda e maniera pulit "agressiva" dad omisduas equipas. Ils giugadurs cumbattan per mintga centimeter e fan pressiun silla defensiun. Oravontut Gams ei fetg decidiu e fa in "pressing" sco ord il cudisch: Sin camond d'in dils attaccaders attacheschan ses collegas sco murdi dil giavel ils defensurs da Trun/Rabius e lain negin plaz per cumbinar. Aschia vegn ei tscheu e leu malsegir avon gol; quei plinavon era tras pass pulit sperts e clevers sur e denter la defensiun dil CB ora. Sin quella moda e maniera croda suenter rodund 20 min consequentamein il 0:1. Cheu seigi denton era menziunau ch'igl attaccader da Gams steva cun silmeins in pei el schinumnau "fuorigioco" - era enconuschent als biars (excepiu agl arbiter) sut ils sinonims "optsits", "offside" ni era "Abseits".
Pauc impressiunaus da quei gol dat il CB denton vinavon siu giug. Suenter ina situaziun da standard ell'atgna da sedisch vegn il Patrizio lantschaus cun in bal liung sur la defensiun ora. Cun in siet plein sentiment sieta il Patrizio il bal ord biebein 30m sur il goli ora e directamein viaden ellas maschas - 1:1! Tier tut las qualitads offensivas da Gams semuossan en quella situaziun, sco era pli tard aunc beinenqual ga, entginas miserias ella defensiun. Pauc pli tard reussescha igl 1:2 a Gams; era cheu para igl arbiter dad haver dapli simpatia cugl adversari ni dad ir tenor il principi "in dubio pro res" ("Im Zweifel für den Angeklagten"), cunquei ch'igl attaccader pren cun il bal cul maun avon che da sittar quel en gol. Il 3:1 suonda allura la 32avla minuta; suenter in bal liung regia empau confusiun ella defensiun dil CB ed aschia vegn Gams dad alzar il resultat sin dus gols differenza.
Ils giugadurs en ner-alv muossan denton era suenter quei cuntergol puspei caracter e prendan ussa tec a tec enta maun il giug. Cun bialas cumbinaziuns vegnan ils giugadurs dallas alas lantschai in pèr ga in suenter l'auter, quei che procura per empau tensiun e malsegirtad ella defensiun dil hosp. Deplorablamein munchentan ils attaccaders ed ulteriurs giugadurs da nezegiar las bunas caschuns; aschia va la tgaua dil Tiz cnap sper il gol ora, il siet dil Clau cnap sur il gol ora ed in ulteriur siet munchenta era mo per pauc la finamira. Aschia resta ei tier il resultat dad 1:3 da pausa.
Da pausa regordan ils trenaders vid il giug da Cup grischun dalla dumengia vargada; era leu eis ei reussiu cun ina fetg buna prestaziun suenter pausa da menar il giug pigl agen avantatg. Tenor il motto "Impossible is nothing" - dil reminent era il motto da nies sponsur da monduras ;-) - van ils giugadurs pia ella secunda mesadad. Gams fa denton vinavon il pressing usitau dall'emprema mesadad e vegn cuort suenter pausa allura dad alzar il resultat sin 1:4; il gol vegn sittaus cul tgau suenter in culp liber dalla vart dretga. La maioritad para suenter quei gol buca pli da crer el CB - aschia era Gams.
Cun in bien spért d'equipa, concentraziun ed in cumbat da tuts giugadurs da davostier tochen davontier reussescha ei perencunter al CB da metter il hosp avon plirs "problems". La 72avla minuta croda la finfinala il 2:4 suenter ina corna; cheu decida igl arbiter per midar giu inaga "per" Trun/Rabius. Il bal haveva surpassau per pauc la lingia - denton "per pauc" tonscha gie per esser gol! Las minutas suandontas fan ils caus-casa vinavon pressiun, ston denton il medem mument dar quitau da buca survegnir in ulteriur cuntergol. Entras ina acziun sperta ed in bi pass ella gassa vegn il Patrizio allura lantschaus - ed el marchescha il 3:4. Va tuttina aunc dapli en quei giug? Enconuschentamein miera la speronza gie pér sco davosa ... E pilver: La 89avla minuta suonda in'explosiun dallas emoziuns sil plaz! Il CB dat vinavon plein entusiassem e perschuasiun e vegn puspei da lantschar cun in bi pass nies attaccader il Tiz; lez lai puspei negina schanza al goli e metta il bal cun in siet sc'in streh ella reit - 4:4! Avon ina mes'ura havess pli probabel negin ughegiau da patertgar vid in tal spitachel - denton quel ei daventaus realitad! La fasa finala dil giug regular havess il Salvatore schizun aunc saviu marcar il 5:4. Denton resta ei tier il 4:4, il qual munta en giugs da cup prolungaziun.
Plein motivaziun e perschuasiun da gudignar quei giug entscheivan ils giugadurs dil CB quella prolungaziun. Igl ei puspei in schinumnau "offener Schlagabtausch" denter las duas equipas; sco quei ch'igl ei gia stau il cass sur grondas parts dil giug ora. Suenter entginas minutas vegn il CB denton disavantagiaus entras in'ulteriura decisiun fallida digl arbiter: Igl attaccader da Gams che parta ord il "fuorigioco" (ils sinonims pon aunc esser enconuschents a vus) stat la finfinala persuls avon il goli e marca il 4:5. Decidi da tuttina aunc volver quei giug dat Trun/Rabius vinavon, denton vegnan els buca pli dad egalisar. Cuntrari reussescha a Gams aunc il 4:6 cuort avon la fin dalla prolungaziun.
Suenter il giug tilan ils trenaders in facit positiv ord il giug - silmeins quei che pertucca la prestaziun da quels ch'ein stai sil plaz. Pilver; ins astga menziunar che l'equipa ha mussau ina oreifra prestaziun e fetg bia caracter dad egalisar il resultat suenter treis gols disavantatg. Cun in tec dapli cletg ed ina ni l'autra decisiun en favur dil CB fuss ei segiramein stau pusseivel da bandunar il plaz sco victurs. Ton per l'equipa, sco era pils trenaders ei il giug da Cup svizzer perencunter staus in fetg bien trenament che ha mussau tgei che l'equipa ei el stan da prestar. En quei senn vala ei da vinavon star vidlunder e da mantener la mentalitad da buca dar si, mobein da cumbatter tochen la fin dil giug. Aschia fa ei plascher da dar ballapei ed aschia vegn era il success baul ni tard.
In cordial engraziament admettel el num dall'equipa a tut ils aspectaturs che han susteniu nus en quei giug "da casa" a Mutteins. Liunguriala han els segiramein buca giu quella sera ;-)
Informaziuns: 17’ 0:1 Gams, 19' 1:1 Patrizio Decurtins, 20’ 1:2 Gams, 32’ 1:3 Gams, 65’ 1:4 Gams, 72' 2:4 Patrizio Decurtins, 75' 3:4 Patrizio Decurtins, 89' 4:4 Patrizio Decurtins, 101' 4:5 Gams, 117' 4:6 Gams
Formaziun: Sandro Tomaschett – Fabian Cajacob, Damian Schmed, Livio Janka, Sandro Orlik (84' Pierin Monn) – Daniel Monn, Beat Cadruvi, Denis Monn (70' Carlo Gautschi), Clau Berther - Salvatore Staglianó (C), Patrizio Decurtins
Reservas: Pierin Monn, Mattias Candinas, Carlo Gautschi, Remo Alig


text:
Réservez des billets de bus pas chers de Côme à Aéroport de Milan Malpensa
Nos mesures de sécurité
Confort à bord
Info en temps réel
Arrêts à Côme
Como
22100 Como
Italie
Côme, Grandate
22100 Como
Italie
Découvrez les connexions les plus populaires
- Milan - Côme
- Côme - Milan
- Munich - Côme
- Aéroport de Milan Malpensa - Côme
- Côme - Aéroport de Milan Malpensa
- Côme - Munich
- Bâle - Côme
- Rome - Côme
- Lucerne - Côme
- Côme - Lugano
- Côme - Gênes
- Côme - Rome
- Gênes - Côme
- Fribourg (e.Bri.) - Côme
- Côme - Lucerne
- Côme - Bâle
- Côme - Venise
- Florence - Côme
- Venise - Côme
- Lugano - Côme
- Turin - Aéroport de Milan Malpensa
- Milan - Aéroport de Milan Malpensa
- Aéroport de Milan Malpensa - Turin
- Aéroport de Milan Malpensa - Milan
- Gênes - Aéroport de Milan Malpensa
- Aéroport de Milan Malpensa - Aéroport de Bergame Orio al Serio
- Aéroport de Milan Malpensa - Gênes
- Aéroport de Bergame Orio al Serio - Aéroport de Milan Malpensa
- Bolzano - Aéroport de Milan Malpensa
- Trente - Aéroport de Milan Malpensa
- Zurich - Aéroport de Milan Malpensa
- Bologne - Aéroport de Milan Malpensa
- Aéroport de Milan Malpensa - Zurich
- Florence - Aéroport de Milan Malpensa
- Aéroport de Milan Malpensa - Trente
- Aéroport de Milan Malpensa - Bolzano
- Aéroport de Milan Malpensa - Bologne
- Aéroport de Milan Malpensa - Côme
- Côme - Aéroport de Milan Malpensa
- Aéroport de Milan Malpensa - Florence
Les services à bord sont sujets à disponibilité


text:
La seria d'attentats a Sri Lanka ha er sumbrivà las festivitads da Pasca en il Vatican. Il pontifex ha commemorà la dumengia da Pasca las unfrendas avant dieschmillis persunas a Roma. Pasca è la pli impurtanta festa per ils Cristians ed en sasez ina raschun per plaschair. I vegn numnadamain commemorà la levada da Jesus. La messa da Pasca la bun'ura è normalmain fitg festiva. La plazza dal dom da s. Peder è stada fullanada. Tenor indicaziuns dal Vatican sajan radund 70'000 persunas stadas là.
Commemorà ad unfrendas da guerra
En ses messadi per Pasca, avant ch'el dat la benedicziun «urbi et orbi», ha il papa discurrì da crisas e guerras sin l'entir mund. El ha er exprimì sia speranza sin ina fin da conflicts armads sin il mund. Tar il conflict en Siria saja qua il privel ch'ins vesa quel sco evident ed el vegnia a nus tuttina. El ha er accentuà quant impurtanta ch'ina schliaziun politica saja.
Las partidas da conflict en Libia ch'èn dapi dacurt puspè vid cumbatter, duain desister da violenza e puspè cumenzar in dialog. Ils responsabels en la Venezuela plinavant duain stoppian far fin cun la malgistadad sociala en il pajais ed er cun la violenza. Er sin il continent african ha el guardà, in continent che saja anc adina dominà da tensiuns, conflicts ed er d'extremissem che laschian enavos be malsegirezza, destrucziun e mort.
Avertì da malcuntentientscha e desperaziun
En la notg da Pasca ha Papa Francestg appellà als cartents da betg sa perder en malcuntentientscha e desperaziun. La Pasca fetschia nascher la speranza, uschia Papa Francestg. L’istorgia da Jesus mussia ch’i saja pussibel da passar da l’isolaziun a la cuminanza, da la desperaziun a la consolaziun e da la tema a la confidenza.
Papa Francestg terminescha oz las festivitads da Pasca cun ina messa sin la plazza da son Pieder. Suenter dat el anc la benedicziun dad «Urbi ed Orbi».
RR novitads 06:00


text:
Treìs
Treìs (nom uficiàl en italià: Treviso Bresciano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch 545 abitàncc (dàto del des 2015 [1]), 'na superfìce de 17 km² e 'na densità de popolasiù de 32ab./km². El cunfìna coi cümü de À, Ìder, Lainù, Proài, Vistù, Boàren.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrniModifega
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Batman (film 1989)
Batman (id., literalmènt „Óm Papastrèl“) l è 'n film fantàstic dal 1989 ad Tim Burton ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l fumét dla DC comics creâ par Bob Kane. Al gh'à abû 'n séguit in dal 1992 sèmpar dirèt par Burton, Batman - Il ritorno, e pò àtar dū girâ par Joel Schumacher: Batman Forever (1995) e Batman & Robin (1997).
Custâ trénta-sinc migliòṅ ad dòlar, al film, vinsidōr dal Prèmi Òscar par la senugrafìa, al 'n à catâ sù da piò ad quatarsènt-ùndas.
La culòna sunóra dal film l'è òpra ad Danny Elfman, cun anc soquànt braṅ ad Prince (The Future, Vicki Waiting, Electric Chair, Partyman e Trust).
Sunt
Al migliardàri 'd Gotham City Bruce Wayne (Michael Keaton) al gh'à na relasiòṅ cun la futògrafa di giurnài Vicki Vale (Kim Basinger) ma in segrét 'l è 'l vendicadōr in mascra Batman ch'al cumbàt par la giustìsia da quànd al criminàł Jack Napier, cgnusû cuma Joker (Jack Nicholson), 'l à cupâ i sò genitōr quànd 'l éra pìcul. Sōl al sò magiurdòm ingléś Alfred Pennyworth (Michael Gough) al cgnós al sò segrét.
Adès 'l „Óm Papastrèl“ al gh'à da cumbàt'r al boss mafióś Carl Grissom (Jack Palance) e anc Joker ch'al gh'à di piàṅ segrét par la sità.


text:
Ciad
El Ciad (تشاد in arab, Tchad in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Niger, a la Libia, al Sudan, a la Repüblica Centrafricana, a la Nigeria e al Camerun.
La capital a l'é N'Djamena.
Al gh'ha una süperfiss de 1.284.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Ciad a l'è staa un pussediment de la Francia del 1900 al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Ciad (nom ufizial: جمهورية تشاد / République du Tchad) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Mahamat Idriss Déby Itno (محمد بن إدريس ديبي إتنو) (del 2021).
El prim minister a l'p el Albert Pahimi Padacké (ألبر بهيمي بدكي) (del 2021).


text:
La cumissiun da sanadad dal cussegl dals chantuns haja decis cun 7:4 vuschs dad acceptar in project da lescha en chaussa, scriva la SDA.
Franschisas per 50.- francs pli charas
Grazia a quella lescha vuless il Cussegl federal adattar las franschisas regularmain al svilup dals custs da la segiranza da malsauns obligatorica.
La lescha prevesa dad auzar la franschisa la pli bassa per 50 francs. Las franschisas per uffants na sajan dentant betg pertutgadas, scriva la SDA.
Atgna responsabladad vs. betg pajar anc dapli
Cun questa mesira veglia la maioritad da la cumissiun augmentar l'atgna responsabladad dals assicurads. La minoritad percunter dumonda al Cussegl dals chantuns da betg entrar en l’affar: La mesira tutgia en emprima lingia a persunas che sajan cronicamain malsaunas u a persunas che sajan avisadas da survegnir tractament. Enpli hajan ils segirads gia da sa participar avunda vi dals custs.
Sch'il Cussegl dals chantuns suonda a sia cumissiun ed uschia er al Cussegl naziunal, po il Cussegl federal elavurar in sboz da lescha.
RR novitads 17:00


text:
Lur missiun è atgnamain simpla: Marianne e Jean-Pierre Duboux vulan ch'ils giasts chapeschan tge ch'els empostan. Tenor els fa in gastronom u ina gastronoma schizunt 50% dapli svieuta sch'els porschan cartas da menu en las linguas dals giasts. «Sch’ins na chapescha betg la carta prend’ins insatge simpel ch’ins enconuscha», di Marianne Duboux e Jean-Pierre Duboux agiunta che sch’ins chapescha tge ch’ins emposta lura ristg'ins era da prender insatge ch’ins ha anc mai gì sin il plat e per pli èn quai menus che custan dapli.
Dentant era sche gastronomas e gastronoms stattan a cor al pèr pensiunà, èn ils pleds tecnics ord la gastronomia e hotellaria dapli che mo lavur per ils Dubouxs. «Suenter mintga pled stat in'istorgia e suenter mintga istorgia anc bler dapli pleds», descriva Marianne Duboux sia lavur da retschertga ch'ella fa mintga di. Entant s'occupa Jean-Pierre Duboux plitost da las chaussas administrativas e lavura per il mument vid in dicziunari spezialisà da bulieus.
Tar mai èsi ina dependenza ed ina passiun il medem mument.
I na dat betg in di nua ch'els dus na lavuran betg vid ils dicziunaris. Per avair ils buns dicziunaris en autras linguas che gidan a far la lavur èn els per exempel era gia ids en ina libraria en Ollanda e turnads cun dicziunaris. Be en ils pajais origins chatt'ins cudeschs ch’ins possia propi duvrar, dian els.
Lur dicziunaris èn era vegnids en acziun en furma cumpacta per gieus olimpics, exposiziuns mundialas u campiunadis da ballape. Els han schizunt survegnì chartas d’engraziament per la lavur prestada da las chasas roialas da l’Ollanda e la Spagna.
In'istorgia d’amur tuttafatg speziala
Che duas persunas che partan ina passiun tuttafatg speziala per pleds terminologics ord la gastronomia e hotellaria sa chattan, n’è betg evident. E pir da dretg pon ins discurrer d’ina istorgia incredibla co Marianne e Jean-Pierre Duboux s’han emprais d'enconuscher.
Ils Dubouxs eran omadus maridads avant ch’els s’han chattads. Suenter che Jean-Pierre Duboux e sia dunna da quella giada s’han vivì in ord l’auter aveva el puspè il desideri dad inscuntrar insatgi. El ha simplamain prendì il telefon en maun e tippà in numer ord la fantasia. La dunna che ha prendì giu il telefon è oz Marianne Duboux.
Era per rumantsch
Ils dicziunaris datti en 10 linguas. Tranter quellas era linguas minoritaras sco latin, catalan e rumantsch. Oravant tut per las linguas latinas ha Marianne Duboux in talent ch’ella na sa betg declerar. Era sch'ella na discurra betg activamain tut las linguas, passiv sa ella las linguas. Per il dicziunari rumantsch è ella era adina puspè en contact cun la Lia Rumantscha. Uschia vegn glimà vid mintga pled enfin ch'il term è propi il correct. La decisiun da far il dicziunari era per rumantsch è crudada cun ir a purtar dicziunaris a la Scola d’hotellaria en Grischun. Cun quai ch’ins lavurava gist vid il dicziunari catalan e portugais han ils Dubouxs vis ch'il rumantsch è fitg sumegliant e ch’ins pudess uschia era gist far il dicziunari per rumantsch.


text:
Mo uschia possian mesiras da spargn – che fetschian betg uschè mal – vegnir ordinadas preventivamain. Per exempel pudessan tut las illuminaziuns en las vitrinas vegnir stizzadas per immediat, uschia Schmidt.
Senza la proclamaziun da mancanza d’energia manchian als chantuns ed a la Confederaziun la cumpetenza da prender talas mesiras. En ses egls manchia er in cler plan da crisa da la Confederaziun per cas che la forza electrica mancass. Tar il gas dettia sbozs d’ordinaziuns, tar l’electricitad «da bler pli cumplexa» dentant betg. I sa tractia da la dumonda tge che vegnia stritgà sco emprim e co ch’i vegnia mantegnida l’infrastructura pli impurtanta.
«Auter che corona è quai ina crisa planisabla. Nus stuain perquai planisar quai – ussa.», di Schmidt. El è s’exprimì per in stab da crisa sin stgalim naziunal che cumpiglia plirs departaments. Quest stab stoppia collavurar stretg cun ils chantuns.


text:
Intervenziuns parlamentaras sessiun da favrer 2017
- Dumonda Caviezel (Cuira) concernent il svilup da la vendita d'armas en il Grischun
Dacurt han differentas medias svizras rapportà che las Svizras ed ils Svizzers cumprian pli e pli ar...
- Dumonda Gunzinger concernent il svilup dals tractaments staziunars da Grischunas e Grischuns en ospitals e clinicas extrachantunalas
En il rapport davart il svilup economic en il chantun Grischun dals 8 da fanadur 2014 per mauns dal ...
- Incumbensa Engler concernent la renaschientscha da l'idea d'ina viafier orientala da las Alps
In traffic maschadà da trens da vitgira plauns e da trens da persunas svelts restrenscha fermamain l...


text:
Davos las atgnas quatter paraids
I n'è betg pli dal tuttafatg il medem da serrar la porta davos sai per leger en tutta ruassaivladad in cudesch en las atgnas quatter paraids. D'ina impurtanza tant pli fundamentala èn istorgias che permettan da surpassar ils cunfins da l'atgna abitaziun e che mainan tras novas portas en locals zuppads u sin in terren nunenconuschent. Raquints, en ils quals la simultanitad da chaussas ch'èn presumptivamain incumpatiblas daventa natirala, u almain imaginabla, èn er ils set cudeschs che la giuria dals Premis svizzers da litteratura ha distinguì quest onn sco ovras spezialas. Ed uschia represchentan quests set texts la litteratura da quella cuntrada, en la quala nus vivain per casualitad: 154 cudeschs en bleras linguas, che Genviève Bridel, Matthias Lorenz, Thierry Raboud, Arno Renken, Elise Schmit, Niccolò Scaffai, Rico Valär, Prisca Wirz ed jau avain legì durant ils mais da la stad 2020.
Pertge che quai èn rapports e legendas da quels lieus, nua che nus n'essan mai stads, e na vegnin er mai ad arrivar, uschè ditg che nus na legiain betg quests texts; pertge che quai èn istorgias, transcrittas en linguas cun ina cumplexitad che na vegn betg chapida unicamain tras ina interpretaziun lexicala.
Sa sfunsar en quests texts na vul dir nagut auter che avrir portas, sfratgar en paraids e sa fultschar en questas figuras, en lur vitas, en lur chasas ed en lur vestgadira.
Talas metamorfosas avain nus d'engraziar ad ina litteratura che chapescha la lingua sco pussaivladad d'expressiun, però cunzunt er sco mument che furma l'identitad. Ad ina litteratura che sa tractar materias e tematicas e che chapescha sasezza sco moda da proceder, sco varianta e sco purschida per tadlar in l'auter.
Da tadlar in l'auter uschè ditg, fin ch'ins na dumonda betg pli in l'auter danunder ch'ins vegn, mabain tge vias ch'ins ha prendì avant ch'ins è s'inscuntrà; fin ch'ins na dumonda betg pli in l'auter tgi ch'ins è, mabain sch'ins vuless ir cuminaivlamain in tschancun tras quests spazis.
U fin ch'ins sa dumonda plain mirveglias ensemen cun Erica Pedretti a la fin da sia biografia «fremd genug», redigida en stivals da set miglias: Hai jau gist ditg nus, tar nus?
Tabea Steiner


text:
Gaëtan Haas ed Eric Blum èn stads las grondas figuras en l'ultim gieu. Haas ha sajettà baud l'emprim gol. En il quartfinal cunter Genevra ha el mancà pervi da blessura, en la seria da final è el returnà sco center en la quarta lingia ed ha sajettà plirs gols decisivs.
Suenter che Zug ha pudì egualisar tranteren entras Lino Martschini (21avla minuta) ha il defensur da Berna, Eric Blum, danovamain sajettà en avantatg l'SCB, 74 secundas avant la segunda pausa. Blum ha er dà il pass a l'emprim gol da Haas.
Terz titel aifer quatter onns
Ils ultims quatter onns è Berna uschia per la quarta giada campiun svizzer. Igl è gia il segund titel cun il trenader finlandais Kari Jalonen. L'SCB ha gia terminà la fasa da qualificaziun sin plazza in.
Regal da cumià da Genoni
Cun ses ulteriur titel da campiun dat il goli da Berna, Leonardo Genoni adia. La proxima stagiun dat el cun Zug. Il Turitgais è ina giada dapli stà in constructur dal success. Sper Genoni han er Arcobello e Moser, Scherwy ed er Sciaroni, Grassi e Bieber contribuì bler per gudagnar il titel.
RR novitads 23:00


text:
Il Cussegl dals chantuns ha decidì unanimamain che l'armada sustegnia vinavant il chantun Grischun durant il WEF. L'interess ch'il WEF vegnia realisà a Tavau saja fitg grond. Quai giustifitgeschia ina participaziun da l'armada.
Ils onns 2019 enfin 2021 pon vegnir en funcziun mintgamai 5'000 schuldads per mesiras da segirezza. Ils custs muntan a 32 milliuns francs. Che quest import è pli aut ch'ils onns precedents, ha da far cun la situaziun da segirezza pli rigurusa en Europa. I na sa tractia qua però betg da custs supplementars, perquai ch'ils curs da repetiziun custian tuttina bler.
Ultra da quai duai la Confederaziun vinavant sa participar als custs per la segirezza. Il Cussegl dals chantuns ha approvà d'auzar la summa dad 8 sin 9 milliuns francs ad onn. Da quests custs surpiglia la Confederaziun 3,3 milliuns, il WEF sez 2,2 milliuns ed il rest partan il chantun Grischun e la vischnanca da Tavau.
Sco proxim decida il Cussegl naziunal en chaussa.
RR novitads 12:00


text:
La lescha da Covid-19, che valess enfin la fin da l’onn, è numnadamain la basa giuridica per ils agids finanzials che la Confederaziun porscha a persunas, firmas e branschas che pateschan pervia da las restricziuns da la pandemia. Vinavant èn era ils agids finanzials dals chantuns, che sa basan sin la Confederaziun, pertutgads. In Na a l'urna, muntass che quels programs d'agid vegnissan stritgads davent dals 25 da settember, declera il cusseglier guvernativ e manader dal Departament da finanzas chantunal, Christian Rathgeb.
Dependenza federala
Pertge ils daners da la Confederaziun, che metta a disposiziun la gronda part per ils programs d'agid, crudassan davent. En cifras concretas surprenda la Confederaziun 158 milliuns dals 200 milliuns ch’il chantun ha empermess. E quella summa na vegniss il chantun Grischun betg da pajar, di il Departament chantunal da finanzas sin dumonda da RTR. Uschia ch'il Grischun è dependent da la Confederaziun
Lescha da Covid-19 betg il medem sco lescha d’epidemia
Christian Rathgeb accentuescha ch’i saja impurtant da savair, che la lescha da Covid-19 n’è betg il medem sco la lescha d’epidemia. La lescha da Covid-19 haja da far nagut cun las restricziuns. Il cuntrari:
L’agid finanzial è gist qua per minimar las consequenzas entras restricziuns, sco per exempel serrar las ustarias. Perquai dovri era quella lescha. Uschiglio restan tut tenor las restricziuns, sin basa da la lescha d’epidemia, e da l’auter maun crodan ils programs d’agid davent.
In Na na midia nagut vidlonder ch'il Cussegl federal sappia far restricziuns, di Christian Rathgeb.
Consequenzas ord vista chantunala
Pia, sche la lescha da Covid-19 vegniss refusada, pudess quai avair grevas consequenzas, di il chantun. Pertge il chantun Grischun na pudess betg surprender tut ils custs e sustegnair las Grischunas ed ils Grischuns senza l'agid finanzial da la Confederaziun.
Tge branschas che fissan pertutgadas il pli fitg d’in Na, na po il Departament da finanzas anc betg dir. Tranter auter en mintga cas las ustarias, ils hotels ed autras branschas che han gì da serrar ditg lur portas.


text:
Tut en tut ha mintgin da far 6 segls ord in helicopter en l’autezza da 1000 meters cun la finamira da sa tschentar sin in punct central sin ina matta tschentada sin ina plaunca. L’autra disciplina è d’absolver in slalom gigant (2 percurs) a Lai Alv en il territori da skis da Mustér.
Para-Ski è naschì en il Grischun
Sias ragischs ha quest sport da Para-Ski en il salvament alpin. Pli baud salvavan paracrudaders persunas tschiffadas d’ina lavina en las muntognas. Sin skis vegnivan las persunas blessadas lura manadas a val. I na duvrava pia betg mo buns skiunzs, mabain era paracrudaders cun rutina ed experientscha che vegnivan da sa tschentar exact en il lieu d’accident. Uschia è naschia questa disciplina.
L’emprima concurrenza da Para-Ski è stada il 1963 a Flem. 10 onns pli tard, il 1973, ha Flem era manà atras l’emprima concurrenza internaziunala da la cuppa mundiala.
RR actualitad 06:00


text:
Tier ils formulars da luvrers jasters
La vischnaunca da Breil ei responsabla per annunzias, midadas d'adressa, prolungaziuns da lubientschas, reuniun da famiglias, midadas da lubientscha, naturalisaziuns e partenzas. Nus stein era bugen a disposiziun per damondas ed ulteriur sclariment.
Impurtont
Damondas per lubientschas da luvrers jasters ston esser sin vischnaunca avon che entscheiver a luvrar (ulteriuras informaziuns anfleis Vus sut ils lungatgs).
Annunzias
- formular „Anmeldung für ausländische Staatsangehörige“ (supplementar tier il formular A1/B1)
- formular A1/B1 (damonda per ina lubientscha da jasters), emplenir ora complet e suttascriver
- copia dil passaport ni dalla carta d'identitad
- copia dalla polissa dalla cassa da malsauns "Svizra" (entira famiglia)
- lubientscha da jasters veglia (sche avon maun)
- (possessurs da tgauns cun lubientscha B ni C: attest dil tgaun)
Extradas da lavur / partenzas
Tier persunas, ch'ein el posses dad ina lubientscha L/L-EU / G/G-EU / N ni F, sa il patrun ensemen cul luvrer jester emplenir ora il formular che sa vegnir cargaus giu egl internet: "Austrittsmeldung des Arbeitgebers" (sto esser empleniu ora complet cun suttascripziun dil patrun e luvrer).
Persunas, che possedan ina lubientscha B/B-EU ni C/C-EU, ston s'annunziar giu persunalmein tier la controlla da habitonts e pagar la taxa da cumpensaziun da pumpiers. La lubientscha da jasters sto vegnida mussada avon.
Procedura d'annunzia "Meldeverfahren"
Persunas jastras ch'ein lemprema ga enteifer igl onn en Svizra e lavuran buca pli ditg che 3 meins san vegnir annunziai cul "Meldeverfahren".
ADATG! Il luvrer astga pér entscheiver a luvrar cura che la lubientscha digl uffeci per industria, mistregn e lavur dil cantun Grischun (KIGA) ei avon maun.
Sche la persuna vegn ina secunda enteifer il medem onn en Svizra sto ella vegnir annunziada tier la vischnaunca (era sche la persuna ei buca cheu pli ditg che 3 meins).
Patruns cun luvrers jasters el sectur d'asil
Entradas en plazza, midadas da plazza ed extradas ston dapi igl onn 2019 mo aunc vegnir annunziadas cun in A1 alla vischnaunca tier requirents d'asil (lubientscha N). Tier persunas cun ina lubientscha F ni fugitivs renconuschi sto il patrun denton far l'annunzia cul suandont link:


text:
Nus giain envers ina pussaivla mancanza d’electricitad. Per meglierar e garantir che nus avain avunda electricitad era l'enviern, ha la meisa radunda da la cussegliera federala Simonetta Sommaruga cun exponents da chantuns, ovras electricas ed organisaziuns da la natira decidì da lavurar vida 15 projects d’ovras idraulicas. Ina da las ideas fiss d'auzar il mir da fermada dal lai da fermada a Marmorera per 14 meters. Quai augmentassia la producziun d’electricitad per 50%. Il project custass tenor l’EWZ 100 fin 200 milliuns francs. Las ovras electricas da la citad da Turitg (EWZ) èn proprietaras da las ovras, han però pauc gust da lavurar vida quest project.
Simplamain mo uschia na vegn betg investì.
Il motiv: Il 2035 scroda la concessiun e tut turna puspè al proprietari («Heimfall»). Quai munta che las ovras van automaticamein enavos a la vischnnanca da Surses ed al chantun. Il chantun ha lura da pajar sulet 20% da la valur da las ovras a la possessura – l’EWZ. Tenor la «strategia chantunala concernent la forza idraulica» dal Grischun na vul ins betg prolungar la concessiun.
L’EWZ prolungass dentant il pli gugent puspè ella. E lur auzassian els era il mir da Marmorera. Sch’els investissan dentant gia uss en quest project, lur stuessan els contrahar cun il Grischun e decider, quant da quests novs custs ch’il chantun stuess lura surpigliar.
Sch’ins guarda sin il stan da lavur da quest’idea da l’EWZ al lai da fermada Marmorera, lura è quai enfin ussa mo in intent. I n'exista gnanc ina skizza pli concreta. Las stimas dals custs da producziun van tranter 100 e 200 milliuns – pia insuma nagut concret.
L’EWZ è irritada: Cunzunt, cura ch'il chantun aveva preschentà la nova strategia en il Cussegl grond il favrer 2022. Cun 107 vuschs e senza cuntravuschs aveva lez prendì per enconuschientscha questa.
Daco ch’ils da Turitg èn permalads na poss jau betg propi chapir. Dapi decennis san els che la concessiun va a fin il 2035.
Cun questas premissas vesi ora mal per quest project a Marmorera. Sche nagin project concret è sin maisa, lura èsi difficil da contrahar per il chantun. Da l’autra vart: Sch’il mir na tutga bainbaud betg pli a l’EWZ, lura èsi grev da propi sviluppar in project.


text:
Tavau saja il lieu, nua ch’il mund vegnia ensemen, ha il cusseglier federal Ignazio Cassis ditg tar l’avertura da la nova chasa. Cun il House of Switzerland haja la delegaziun svizra uss er in lieu, nua che manaders da fatschenta svizzers possian s’inscuntrar cun auters schefs da concern – e quai davos ischs serrads. Ils discurs bilaterals en il House of Switzerland duain avair lieu en in ambient patgific e vegnir suttastritgads cun spezialitads culinaricas svizras.
Sper Cassis èn er stads preschents a l'avertura il president da la Confederaziun Ueli Maurer, il minister d’economia Guy Parmelin ed il minister da l’intern Alain Berset. Il House of Switzerland vegn manà dal departament federal d’affars exteriurs – quai cun in budget da 100'000 francs. Planisadas èn quatter occurenzas uffizialas.
RR novitads 06:00


text:
Tschertgads èn projects per la renovaziun da tscherts implants da rempars ed er stabiliments da traffic che s'integreschian optimalmain en il maletg dal vitg e da la cuntrada. Cun questa concurrenza vegn messa la basa per la reconstrucziun futura da las infrastructuras necessarias. L'incumbensadra è la vischnanca da Bregaglia. La procedura sco er l'ulteriura planisaziun e realisaziun vegnan fatgas en stretga collavuraziun cun il chantun.
Las bovas d'avant dus onns avevan destruì e donnegià vias, punts, il provediment e plirs bajetgs.
RR novitads 11:00


text:
Dapi ils 23 d’avust viagia il bus da vaccinar tras differentas vischnancas dal Grischun. En quel pon sa laschar vaccinar persunas spontanamain, senza termin. Il cumenzament ha el fatg a Cuira. Là era la dumonda per la vaccinaziun uschè gronda, ch’i ha dà colonnas davant l’auto da posta. En las regiuns n’è quai betg il cas, ma tuttina saja l’interess avant maun. Durant il di a Müstair han 80 persunas decis da far la squitta.
I na dat betg en mintga lieu tuttina bleras abitantas ed abitants. Perquai na datti er betg dapertut colonnas davant il bus.
Suenter la visita a Müstair e las emprimas 14 staziuns dal bus, demussa la bilantscha intermediara, che 1'050 persunas èn vaccinadas. L’emprima tura tras il Grischun fa il bus da vaccinar anc fin ils 17 da settember. Quatter emnas pli tard cumenza in’ulteriura tura per la segunda squitta. Ils uraris detagliads chattan ins sin la pagina d’internet dal chantun Grischun.