text:
Filusufia
Filusufia in general[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filusufia a l'è una scenza (u disciplina) che la dupera la logica u el
ragiunament per cercà de dà una spiegaziun del mund, de la natüra e del post de l'om
in del mund (e, in manera püssee estesa, in de l'Ünivers); l'è stada anca definida cume el stüdi dii cuncètt fundamentaj ingabulaa cunt el pensee, l'aziun, la realtà. In general la filusufia la gh'hà no un metud rigid, vist che anca quel che rapresenta la filusufia el cambia a segunda de la cultüra de riferiment.
El termin filusufia l'è staa cataa dal grech: "Φιλoσoφίa" (filosofía) al vör dí amur per la cunuscenza.
La filusufia l'è no, uviament, una scenza esata, vist che i quistiun filusofich se poden minga tratà cunt un metud empirich, ma l'è gnanca cumè la religiun perchè l'è minga nassüda da una rivelaziun. Una definiziun la vegn dal Diziunari Oxford de Filusufia, che la definiss la riflesiun filusofica cume derivada diretament da la pratica nurmal de tutt i camp de ricerca inteletüal. In di ann indree, defat, la fisica l'era inscì ligada al cuncett filusofich che l'era ciamada filusufia natüral; prima ammò, al temp di grech antich, la filusufia l'era cunsiderada semplicement cume desideri de cunuscenza e dunca cume stüdi, cume usservaziun del mund, spartii da i rob materiaj cunsideraa roba "bassa".
Ghe vör dì che, generalment, in del parlà de tütt i dì, se dupera la parola filusufia de indicà tütt i credenz e i maner de vedè la vida di diferent persun.
Broch de la filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filusufia la gh'ha tanti broch diferent, vist che se pò truà una "filusufia" per tütt i rob ca vegnen stüdiaa; in particular, però, gh'è una quaj broca che la gh'ha püssee impurtanza di alter:
- Epistemulugia: la parla de la filusufia de la scénza; segund un'altra manera de vedèla, però, la sa pò riferì anca a la filusufìa de la cunuscenza (gnuseulugia);
- Estetica: el stüdi de quistiun cume l'art e ul bel;
- Etica: sa sforza de vedè se una quaj aziun a l'è giüsta u sbajada, e de cume se pò duperà per remedià a prublem de cuscenza;
- Metafisica: dal prefiss grech metà, el stüdi de tütt i rob föra del dumini del percepibil;
- a gh'hin pö anca tütt i filusufii di diferent scenz che se stüdien, che vàrden el ben e el mal del stüdi scentifich e cerchen de dà una man a remedià a i prublem che nassen de meneman che se va inanz cunt el stüdi: se stüdien dunca la filusufia de la pulitica, la filusufia de la storia, la filusufia de la biulugia, e.v.i..


c: text/html

text:
Adrian Théaux ha gudagnà cun in avantatg da 1,04 secundas sin l’Austriac Hannes Reichelt. Terz cun in retard dad 1,15 secundas è vegnì il Franzos David Poisson. Manchentà il podest per be 7 tschientavels ha il grond favurit, il Talian Christof Innerhofer. El è dentant collidà gia baud cun ina porta e runà quella durant bun 30 secundas da pista giu. Malgrà quest incap ha Innerhofer mussà ina cursa excellenta.
Sin ils plazs 5 e 6 suondan ils dus Austriacs Romed Baumann e Vincent Kriechmayr e sin il 7avel plaz il Norvegiais Aksel Svindal.
Gisin e Janka sut ils top 15
Duas prestaziun solidas han er il dus Svizzers Carlo Janka e Marc Gisin mussà. Omadus han pudì far in passa enavant en cumparegliaziun cun ils trenament. Gisin è vegnì 11avel cun in retard da 1,76 secundas, Janka è vegnì 12avel cun in retard da 1,91 secundas.
Kryenbühl tar debut 25avel
Urs Kryenbühl, oriund dal chantun Sviz, cuntanscha tar ses debut en la cuppa mundiala il plaz 25. El perda 2,77 secundas sin il victur Adrien Théaux. Manchentà in plaz sut ils top 30 han ils dus Svizzers Nils Mani e Niels Hintermann che termineschan la cursa rapida da Santa Caterina communablamain sin il plaz 31 cun in retard da passa 3 secundas. Fernando Schmed vegn 41avel e Ralph Weber 45avel.
RR novitads 14.00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Notizies dal Aiut Alpin Dolomites
Tla zentrela dl Aiut Alpin Dolomites a Pontives ie ruedes ite truepa cherdedes de aiut, plu iedesc ënghe per caji de gran emergënza. Te un n cajo ne à plu juà nia la prontëzza dl ntervënt; plu avisa sun l purtoi Cir, che porta sun Frea. N turista de 46 ani de Roma fova tumà dassënn y ova batù cun gran viulënza l cë sun l purtoi. Ël ne ova degun casco; chësc ti ëssa bonamënter salvà la vita. L dutor dl Aiut Alpin a riesc udù la gravità dl cajo y a mo purvà a l reanimé, ma zënza suzes.
Miec ti iela jita a autri sciadëures. Sun Piz Sella pra l mplant Sotsasslonch se ova n ël de 54 ani rot l os dla cuessa. Chësc ie for caji da meter scialdi a vërda per no tichené la vëines. Cun cautela l an ciarià y do chël julà te spedel de Persenon.
Sun Piz Sorega fova na pitla muta de 10 ani che ova dassënn mel de vënter, bonamënter ova ëila de bujën riesc de na uperazion al Blinddarm. Cun l joler ie la pitla riesc rueda te n spedel.
Problemesc a tré l fla ova n ël de 41 ani de Nueva Tudëscia. Ël se stentova tan dassënn che l dutor a messù l ntubè sun l post.
Cun truepa jënt sun i purtoies suzedel ënghe che sciadëures fir adum. Nsci ie chësc suzedù sun l purtoi La Longia de Secëda. Plu paieda se l à n mut de 11 ani che fora frit contra n auter sciadëur scialdi plu grant y ghert. L pitl an mo curà sun l post dan l julé te spedel.
L joler an ënghe cherdà sun Mont de Sëuc pra l mplant portamont Laurin, ulache na jëuna de 18 ani de Urtijëi se ova rot na sciabla y ova n drë mel.
Cun la nëif che l à fat chisc dis ie ënghe aumentà l pericul de levines. Sun Putia ova na levina trat pea 3 schi alpinisć. 2 ie stac boni de se tré ora da sëui, l terzo fova stat curì da la nëif. Me n pitl toch dl corp cucova mo ora y nsci l à i autri 2 cumpanies riesc abinà; per fertuna ne se ova deguni fat mel.
Nia se ova ënghe fat 2 dala ciaspes che fova tl lëur de jì tla nëif ntiera sota Sas dla Crëusc. Ëi ova cherdà aiut pervia che i ne ruova nia plu inant y ëi fova oramai zënza forzes. N à me messù i ciarië tl joler y julé al segur.
Ora de chisc ntervënc iel mo stat plu cherdedes per sciadëures che se ova rot vel os, ma zënza vester te pericul de vita. Cun l joler iel te plu caji saurì a ti rué permez y nsci ruva i pazienc ënghe dant te n spedel


text:
ORMÄI AL PÄRMA AL S'DEZDA SÓL IN-T-AL SECÓND TÉMP:
ANCA STASIRA ÈMMA BUTÈ VIA 'N ÄTRA PARTIDA...
ATALANTA - PARMA 2-1 Ragas, a són rabì dabón. A n' s' pól miga butär via il partidi cme stasira! Al Pärma l'à zughè praticamént sól in-t-al second témp, cuand l'à zbaljè tri goll bélle fat... Ormäi al Pärma l'é ‘viè andarär in camp e ciapär un goll e po al sórnacia par tutt al primm témp. I s' dèzdon in-t-la ripréza... Mi arrabbio perché questo Parma è senza grinta, senza determinazione, dà il cuore soltanto quando gioca con le grandi. Coj scuädri 'dla so categoria, invéci, al gira a vód.
Secondo te, Albertone, che cosa può fare il Parma per uscire da questa situazione?
A gh’ vriss la partida 'd tri témp... In-t-al primm i fan alenamént, e po i comincion a zugär... Acsì a s' podriss vénsor ancòrra 'na cuälca partida. E po a gh'èmma 'na diféza... anchilozäda. Soprattutto in-t-al primm témp i parävon tutt zlè cme 'n sambot. At vól un vót pr'al carator dal Pärma d'incó? T'al dagh subitta: zéro.
Vedo che sei arrabbiato davvero. Chissà che voti darai oggi... Cominciamo da Mirante.
Tutt il volti ch'al s' buta par téra al se fa mäl... Non dirmi che ce l'ho su con questo ragazzo, ch'l'é un bräv ragas, mo stasira a gh’ dagh sinch. Par fortón'na ch'l'é stè sostituì da Pavarén.
Pavarini, appunto...
Dagh ot. L'à fat do parädi straordinäri. Con lu al Pärma l'é pu sicur
E i difensori?
Guärda, Zaccardo inguardabil, dagh cuat'r e méz. Sul primm goll 'dl’ Atalanta Denis l'é scapè via e lu al gh'éra dardè cme 'n povr'omètt.. L'éra piantè cme 'n gruggn. Mi dispiace, mo Zaccardo al n’é miga pu lu. Palètta séz, sempre combattivo, ma in questo periodo non è il Paletta che conosciamo. Lucaréli sinch.
E là in mezzo?
Là in mezzo si salva Marchionni, ch'al me piäz sémpor 'd pu. E anca Gobbi al n’é miga andè mäl, al sgoba sémpor cme 'n danè; Acquah l'à fat cuäl, mo njént 'd straordinäri: sinch e méz. Sinch invéci a Biabiany ch'al paräva 'na colón'na 'd gias. Pu che ätor, cuand l'à comincè a zugär (in-t-al primm an l'ò miga gnan visst) l'à fat dal gran cazén. Parolo? Al me paräva zlè anca lu: sinch e méz.
Le punte erano Amauri e Sansone...
Amauri mi è piaciuto, ce l'ha messa tutta e ha fatto anche un bel gol che ci aveva ridato, alla fine del primo tempo, qualche speranza. Però l'à anca zbaljè un goll... Dagh un séz e méz. Sansone al s'é dè da fär cme 'l solit, mo anca lu l'à zbaljè un goll bélle fat: séz.
Oh, Albertone, at gh'é ciapè eh? A t'äv dit du a vo'...
E Belfodil, che è entrato in campo nel secondo tempo al posto di Zaccardo?
Oh mama mia! Incó l'é stè un dizastor. L'andäva dedchì e dedlà sensa savér indo' andär... Cuator meno meno.
Quindi il peggiore in campo del Parma, secondo te, è...
Gnan da dir: Belfodil
E il migliore?
Gnan da dir: Pavarén
Per finire, che cosa mi dici di mister Donadoni?
Povrén, al fa coll ch'al pól coj zugadór ch'al gh'à. Dagh séz... Però questo Parma delude anche perché, secondo me, Donadoni al n'à miga insgnè aj so zugadór a där via dil bocädi, a lotär finn' in fónda. Soprattutto in trasferta. Per fortuna domenica prossima giochiamo in casa, con il Cagliari. Fóra i crozè j én di pegrón, mo in ca j én di léon. Quindi: sperèmma bén.
mez
(Si ringrazia Giuseppe Mezzadri per la supervisione delle parti dialettali)


text:
Gandelì
Gandelì (Gandellino in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la olta Al Seriana a 44 km de la sità e a 675 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 012 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 25,4 km² e 'na densità de popolasiù de 40 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Caruna, Gróm, Valbundiù e Valgòi.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gandelì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cun la biblioteca da la citad plus vul la citad da Cuira fusiunar las bibliotecas ch'eran fin uss decentralas, sco per exempel la biblioteca Aspermont u la biblioteca Arcas.
Als 5 da zercladur voteschan ils da Cuira, sche la citad duai augmentar la contribuziun annuala a la fundaziun da la biblioteca da la citad da 490'000 francs sin maximalmain 1,089 milliuns.
Gia il mars aveva il parlament da Cuira approvà sin proposta dil cussegl dalla citad da fusiunar las bibliotecas. Previs èsi da plazzar la biblioteca en il bajetg dalla posta. Per renovar las localitads survegniss la biblioteca dalla citad anc in credit d' investiziun da 2,2 milliuns francs.
In bajetg - plirs interessents
Igl n'è dentant anc betg segir sche las bibliotecas dastgan vairamain midar chasa en il bajetg da la posta. In contract da locaziun cun la Crédit Suisse che posseda las localitads n' exista numnadamain anc betg: «Actualmain essan nus anc en tractativas cun la possessura», declera Markus Frauenfelder, il scrivant da Cuira.
La citad da Cuira n'è dentant betg suletta. Sco che Andreas Roth da la Crédit Suisse di, datti atualmain plirs interessents per las localitads dalla posta. Tgi che dastga finalmain fittar las localitads vegnia communitgà il pli baud la mesadad da quest onn.
RR actualitad 08:00


text:
Trun: Ils artists visitan la senda d'art
- Glindesdi, 12.9.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 12.9.2016, 11:45, RTR
Inscunter dartists sin la senda dart a Trun. Sis artists exponan novas ovras.
La senda d'art a Trun exista dapi nov onns. l'idea fundamentala era da midar ora sche pussaivel mintga dus onns las sculpturas. Quai è dentant strusch da realisar. Cun ils onns ha quai simplamain dà in'atgna dinamica, ed i ha adina puspè novas sculpturas sin la senda d'art. Ussa han gist 6 artists tschentà novas sculpturas.
«Quai è sta la chaschun d'organisar ina sentupada cun ils artists»
Sco quai che Renata Decurtins la suprastanta da la vischnanca da Trun e responsabla per la senda dart ha detg ad RTR, daja strusch la pussaivladad per ils artist da sentupar e sinscuntrar. Mintgin vegn e montescha sia sculptura e va. Quella giada decleran els in a lauter lur art. Ursi Vincenz lartista dAndiast, sentaupa uschia cun Gerhard Heisler da la tiara tudestga ni cun Lucienne Decurtins da Turitg. Gieri Schmed e Gerhard Heisler discurran cun Agnes Indermaur. Quest barat da cultura è sco Renata Decurtins di fitg fritgaivel, ed ils resuns chella ha survegnì sajan positivs, ha ella manegia.
La senda d'art a Trun sco ella sa preschenta ussa, porscha 59 sculpturas e quai sin 1,5 kilometers.


text:
Alabàma
'L Alabàma (a s lèś [ˌæləˈbæmə] in Ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dal sud di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1819. Al sò mòt in latìn 'l è „Audemus jura nostra defendere“ (A giurém ad difénd'r i nòstar dirìt).
La sò capitàl, e secónda sità dal stat dòp Birmingham, l'è Montgomery. Àtri sità impurtànti, ch'i pàsan tuti i sènt-mila abitànt, i èṅ Mobile e Huntsville. 'L Alabàma al gh'à ssanta-sèt cuntèi e quatarsènt-sinquànt'òt cumùṅ. La sò pupulasiòṅ, divìśa fra 'n 68.5% ad biànc e 26.2% ad négar, l'è 'd quàtar migliòṅ e òt 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 135.765 km².
Al cunfìna a nòrd c'n al Tennessee, a èst cun la Geòrgia, a sud cun la Flòrida e c'n al Gōlf dal Mèsic e a òvest c'n al Missisìpi. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Robert J. Bentley. 'L è da 'l 1980 che chè a vins sèmp'r al candidâ presidènt dal GOP.
Da sèmp'r un stat ad cuntadèṅ (òṅ di sò scutmàj 'l è Al stat dal cutòṅ), 'l Alabàma 'l è famóś p'r i sò brustlèṅ americàṅ, par la lavurasiòṅ dla légna e par 'l alevamènt di bóv e di pui. Sót-tèra a gh'è dimóndi carbòṅ, petròli e gas méntar 'l indùstria dal fèr l'è andàda in criśi in dal cōrs dal XX sécul.
In dal stat a gh'è la péna 'd mòrt, fata cun dgl'iniesiòṅ ad vlèṅ o sinò cun la scrana lètrica.


text:
Holocaust 2000
Holocaust 2000 (id.) 'l è 'n film ad scarésa dal 1977 'd Alberto De Martino.
Sunt
Robert Caine (Kirk Douglas) 'l è 'n inśgnēr americàṅ ch'al gh'à in prugèt ad tiràr sù na sentràla térum-nucleàra bèla granda in d'l Uriènt Mèdi par psēr dar un muć ad curènt lètrica a i paéś dal tèrs mónd. Sò fiōl Angel (Simon Ward) 'l è da la sò banda a 'l cuntràri 'd sò mujēr Eva (Virginia McKenna) ch'invéci la s vrév tiràr indrē parchè l'à batśâ l'òpra tròp periculóśa. Esénd lē l'asiunìsta più impurtànta dla società, al prugèt al và in a risć 'd èsar mis da na banda ma, durànt la sò preśentasiòṅ a 'l pùblic, un tisi misterióś al la scurtèla a mòrt méntar 'l éra drē a culpìr sò marè.
A 'l funeràł dla dóna, Robert al cgnós la giurnalìsta Sara Golan (Agostina Belli) ch'la gh dà na fóto dal sit in du al gh'arév da far 'l impiànt. In dla figùra a s véd di inciśiòṅ su 'l prédi ch'i fór'm al diségn dal “Drâg d'l Apucalìs”. A s trata 'd un brut signàł e ch'a gh sia quèl ch'a traśa 'l è ciàr quànd al pulìtig cap dl'upuśisiòṅ Harbin (Spiros Focás), ch'l à vins gl'elesiòṅ prumiténd ad saràr la sentràla, al mōr in un brut incidènt.


text:
A la radunanza generala da la Conferenza generala Surselva a Glion èn las pli che 160 scolastas e scolasts preschents vegnids infurmads, che la pagina d'internet Center didactic online (CEDID) vegn serrada il fanadur 2018. Quella pagina han las trais conferenzas generalas dal Grischun (Conferenza Generala Ladina, Conferenza Generala Surselva, Conferenza rumantscha Grischun central) lantschà l'onn 2009 per che scolastas e scolasts possian barattar simpel e spert fegls da lavur ch'els han translatà ni schizunt creà sezs. La pagina sezza vegn administrada da educa.net, ina instituziun communabla da la Confederaziun e da la Conferenza svizra da directuras e directurs chantunals d'educaziun. Causa ina restructuraziun ha educa.net uss infurmà, ch'il CEDID vegn serrà il fanadur 2018.
Naginas discussiuns
Quella infurmaziun n'ha betg chaschunà discussiuns tar las scolastas ed ils scolasts da la Surselva. Per il president da la Conferenza generala Surselva Francestg Friberg è quai nagina surpraisa. La plattafurma na saja betg vegnida duvrada savens, dapi il 2009 sajan vegnids chargiads mo 208 documents, ed i dettia era alternativas al CEDID. Quels 208 documents sajan segirads ed uss saja da chattar ina schliaziun co metter a disposiziun els en l'avegnir.
L'incumbensa da chattar ina schliaziun ha l'anteriur scolast Conradin Klaiss. Tenor el datti gia ina varianta pussaivla cun ina plattafurma existenta, el veglia dentant anc evaluar autras pussaivladads. Impurtant saja ch'i dettia mo ina plattafurma che uneschia tut las purschidas existentas. Prescha na fa ina decisiun anc betg, cunquai ch'il CEDID vegn stizzà pir il fanadur 2018.
RR actualitad 12:00


text:
Attests da conduita ein excepziuns. Normalmein vegn duvrau igl attest sur dalla habilitad d'agir che ha era remplazzau igl attest da conduita. Igl ei denton pusseivel, che las indicaziuns digl attest sur dalla habilitad d'agir tonschan buca per certs intents ufficials. En quels cass sa vegnir empustau tier la vischnaunca in attest da conduita.
La damonda sa vegnir fatga el spurtegl online. Il motiv daco ch'igl attest vegn duvraus sto vegnir numnaus. Per saver tschentar ora igl attest basegna ei aunc ina copia dalla carta d'identitad ni dil pass ed in extract dil register penal.


text:
Ina crana ha stuì trair or il vehichel donnegià. Blessads n’haja da nagins, sco la polizia chantunala ha communitgà.
Tenor la polizia chantunala ha ina postina purtà in pachet en ina chasa a Silvaplauna. Cura ch’ella haja vulì charrar vinavant, na saja l’auto da furniziun betg pli stà davant la chasa. Quel è numnadamain rullà radund 40 meters aval en l’aual Ova dal Vallun.
Plirs passants han gidà la polizia ed il servetsch da depannagi da trair il vehichel ord l’aua. La manischunza è stada sut schoc.
RR novitads 16:00


text:
Dialett provenzal
El Provenzal (nomm nativ: provençau; nomm in Occitan: provençal) l'è on dialett de l'Occitan, parlaa in la region de la Provenza e in d'on tocchelin del Gard.
Gh'è chi che dis che, compagn del Guascon, el Provenzal a l'è ona lengua differenta de l'Occitan. A bon cunt, on temp el nomm provenzal l'era drovaa per ciamà l'insemma di lengov d'oc.
Cuntegnüü
Diffusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caratteristigh e confront cont i alter parlà occitan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona quai caratteristiga lenguistiga de 'sta variant occitana s'hinn manifestaa giamò in del Medioev, alter in del XVII secol:
- Vocalizzazion di L a la fin di sillab in [w]:
- martèl => martèu.
- provençal => provençau.
- Vocalizzazion (despess, ma minga semper) de -LH in [w]
- solelh => soleu.
- I consonant finai tacchen a vegnì mut (per esempi i S del plural di nomm e di aggettiv) o che in d'on quai cas se sostituissen con la terminazion -ei(s) (pronuncia IPA: [ej(z)/i(z)]):
- los amics/las amigas => prov. leis amics/leis amigas.
- La se conserva l'opposizione v/b.
- La se conserva la N final etimologiga con la soa nasalizzazion parzial.
- Se conserven (respett al vivaralpin) i occlusiv intervocaligh.
- La prima personna singolar la gh'ha 'me terminazion e/i puttost che O.


text:
Commerzi da sclavs
Commerzi da sclavs munta en general il commerzi cun sclavs. En spezial è savens manegiada la sclavaria d’Africans da pel naira e lur transport sur l’Atlantic en l’America dal Nord ed en la Caribica. La basa ideologica furmava la teoria dals Hamits ch’empruvava da demussar ‹scientificamain› ch’ils alvs sajan superiurs als nairs ed ad auters umans da cumparsa betg europeica.
Cuntegn
- 1 Temp antic
- 2 Commerzi cun sclavs europeics
- 3 Il commerzi cun sclavs africans dapi l’antica
- 4 Aboliziun dal commerzi da sclavs
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Films
- 8 Colliaziuns
Temp antic[modifitgar | modifitgar il code]
Per il temp antic na datti naginas statisticas fidadas sco quai ch’igl è il cas per il commerzi da sclavs intercontinental dal temp modern. Las supposiziuns davart la sclavaria tempriva sa basan be sin stgarsas funtaunas litteraras, epigraficas ed archeologicas. Uschia n’èsi per exempel betg pussaivel d’eruir precisamain, tge impurtanza ch’il commerzi da sclavs aveva en cumparegliaziun cun l’‹allevament› da sclavs ch’eran naschids en il tegnairchasa. En general pon ins dentant supponer ch’il commerzi da sclavs ha gì en il decurs dal temp mintgamai differentas muntadas.
I deva plirs latschs che pudevan manar a la sclavaria: sclavaria da debit, sclavaria sfurzada giuridicamain, naschientscha en la sclavaria, rapiment d’umans u sclavaria en consequenza d’acts guerrils. La sclavitid en consequenza d’acts guerrils furmava al cumenzament probablamain l’excepziun. Tenor veglias funtaunas or da l’Orient vegniva savens mazzada l’entira populaziun da citads conquistadas. Da metter la populaziun en sclavaria è pia stà al cumenzament in pass uman.
La funtauna la pli impurtanta per acquistar sclavs era oriundamain il rapiment d’umans, en spezial la pirataria. Gia Homer raquinta da tals viadis da rapiment. La sclavaria en massa è in fenomen relativamain tardiv ed ha cumenzà pir cun la fundaziun da gronds martgads da sclavs enturn 600 a.C. Tenor Theopompos han ils Grecs da Chios avert l’emprim martgà da sclavs. Durant la Guerra peloponnesa è la populaziun d’entiras citads – cunzunt las dunnas ed ils uffants, savens dentant er umens – vegnida vendida en la sclavaria. Ins ha constatà ch’i deva durant l’antica per lunsch or dapli sclavas femininas che sclavs masculins. Era durant l’expansiun da l’Imperi roman èn vegnidas messas en sclavaria populaziuns d’entiras citads (Tarent enturn 209 a.C., Epeiros 167 a.C.). Per regla vegnivan ils praschuniers da guerra vendids anc sin il champ da battaglia. Ils commerziants da sclavs tutgavan tar il train dad in’armada romana.
Gia l’Egipta veglia ‹importava› sclavs nairs or dal Sudan (Nubia) d’ozendi. Ils Grecs acquistavan lur sclavs cunzunt da la Thrachia e da l’Asia Minura (cunzunt or da la Frigia e da la Caria); ils Romans pli tard cunzunt da la Grezia, dal Balcan e da la Gallia. En general eri usità tar ils Romans – sco er gia avant tar ils Grecs – da betg metter conburgais en sclavaria. Uschia vendev’ins per exempel ad Athen burgais ch’eran en sclavaria da debit ad autras citads. Las Leschas da las XII tavlas ordinavan als Romans da vender talas persunas en ina regiun da l’autra vart dal Tiber. Centers dal commerzi da sclavs antic eran Delos ed Ephesos.
Il commerzi da sclavs sco tal era reglà precisamain. Platon relata criteris, en tge cas ch’ina cumpra da sclavs pudeva vegnir revocada. Commerziants da sclavs romans stuevan annunziar malsognas u eventualas mendas d’in sclav che vegniva vendì. En general era il martgà ina chaussa indegna per il sclav; el vegniva preschentà niv a l’acquistader potenzial. Or da l’Egipta èn mantegnids intgins contracts da cumpra. Ils perscrutaders sa dispitan, schebain ils pretschs per ils sclavs eran auts u bass. Quai ha pliras raschuns. Per l’ina èsi grev da giuditgar oz la valita d’in uman. Per l’autra variavan ils pretschs per ils sclavs vaira ferm tut tenor regiun, temp e qualificaziun. Per intginas periodas e per intgins lieus han ins empruvà da reconstruir ils pretschs da martgà sin fundament da differentas funtaunas. Questas calculaziuns èn dentant adina colliadas cun grondas inexactadads.
Durant l’antica era il commerzi da sclavs in factur economic ch’ins na dastga ni sut- ni survalitar. Cunzunt l’agricultura, l’artisanat ed il commerzi da prostituziun eran dependents dal ‹material uman› che stueva trasor vegnir refurnì.
Commerzi cun sclavs europeics[modifitgar | modifitgar il code]
Il commerzi cun sclavs europeics ha prosperà particularmain durant la cristianisaziun, cunquai ch’ils Francs vendevan en sclavaria umans che n’eran betg pronts d’acceptar la nova religiun. Cun l’avanzament da la cristianisaziun en il territori saxon èn las regiuns, or da las qualas la maioritad dals sclavs derivavan, sa spustadas pli fitg vers l’ost e vers il nord. Enturn il 960 ha il commerziant da sclavs Ibrahim Ibn al Jaqub al Israili at-Turtuschi descrit ils lieus d’origin dals sclavs ed ils lieus da commerzi da sclavs en l’Europa. Las cruschadas han terminà il commerzi da sclavs en il territori da la Germania d’ozendi. Er tresors da munaida d’argient cun munaida or dal territori oriental na vegnan betg pli chattads a partir da quel temp.
En l’Europa dal Vest è il commerzi da sclavs tuttina restà ina chaussa quotidiana fin en il 15avel tschientaner. Participads eran oravant tut commerziants or da las citads suveranas talianas, cunzunt Genua e Venezia. Sur lur filialas da commerzi situadas en l’ost da la Mar Mediterrana (Thessaloniki, Chios, Famagusta a Cipra, Candia a Creta) ed en la Mar Naira (cunzunt a Caffa/Feodossija, dentant er Trapezunt ed autras) transportavan els sclavs d’origin tataric u slavic en l’Europa dal Sidvest ed en l’Egipta (probablamain deriva il num ‹sclav› da qua). Era or dal Balcan vegnivan blers uschenumnads fante en l’Italia. Lur status era vaira sumegliant a quel d’in sclav. Er commerziants catalans, cunzunt la Cumpagnia catalana, eran participads a quest commerzi da l’ost al vest.
Il commerzi cun sclavs africans dapi l’antica[modifitgar | modifitgar il code]
Commerzi da sclavs entaifer l’Africa[modifitgar | modifitgar il code]
Enfin ussa n’è betg enconuschent bler dal commerzi da sclavs entaifer l’Africa, pia d’Africans che mettevan en sclavaria auters Africans. Ils istoriografs quintan cun in dumber d’unfrendas da 10 fin 15 milliuns. Ins pudeva vegnir mess en sclavaria en consequenza da debits u tras in auter pievel sch’ins vegniva en praschunia da guerra.
Commerzi da sclavs oriental[modifitgar | modifitgar il code]
Sclavs or da l’Africa arrivavan en il mund arab-islamic tras la Sahara (commerzi trans-sahara) e sur la Mar Mediterrana, pli tard era sur l’Ocean Indic (commerzi da sclavs da l’Africa da l’Ost). Las dunnas pertutgadas vegnivan savens integradas en ils harems ed ils umens vegnivan engaschads sco eunucs u sco sclavs da lavur. Il dumber d’unfrendas da quest commerzi vegn stimà a 6 fin 17 milliuns. La ruta dal commerzi da sclavs vegniva per gronda part controllada da commerziants orientals (cunzunt da muslims), dentant era da commerziants catalans. Entant ch’ils commerziants muslims empruvavan da cuvrir il grond basegn da sclavs per l’armada egipziana, procuravan ils Catalans per il refurniment da forzas da lavur sin las inslas pli grondas situadas en il vest da la Mar Mediterrana (en il vest da la Sicilia e sin las Balearas) che vegnivan controlladas dals Europeans.
Commerzi da sclavs portugais[modifitgar | modifitgar il code]
Al cumenzament dal 15avel tschientaner ha il prinzi portugais Hendri il Navigatur tschertgà ina via maritima per ir en l’India per ch’el possia profitar dal commerzi da cundiments. Las expediziuns per perscrutar la costa da l’Africa dal Vest eran charas e vegnivan l’emprim finanziadas cunzunt cun metter en sclavaria Africans. A Lagos è sa furmà in impurtant martgà da sclavs nairs. In tschintgavel dal retgav da la vendita tutgava al prinzi Hendri.
Sco grond maister da l’Urden da Cristus aveva Hendri il Navigatur buns contacts cun Papa Nicola V. La bulla papala Dum Diversas (1452) ed il Romanus Pontifex (1455) han lubì da metter pajauns en sclavaria e da sa patrunar da lur possess. Uschia pudevan ils Portugais cristians giustifitgar moralmain lur fatschentas.[1]
L’emprim aveva il Senegal ina grond’impurtanza per il commerzi da sclavs. Pli tard han ils Portugais tgirà relaziuns commerzialas intensivas cun ils bainstants ch’abitavan per lung da la Costa d’Aur. Ad Elmina è sa furmada in’impurtanta plazza da martgà nua che commerziants africans vendevan tranter auter era sclavs.
Commerzi da sclavs atlantic[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta sfurzavan ils signurs colonials spagnols e portugais en l’America il pievel originar indian da lavurar en lur plantaschas ed en lur minieras. Blers Indians na supportavan dentant betg la lavur dira e na pudevan betg far frunt a las malsognas infectusas ch’ils Europeans avevan importà. Uschia han ins gì l’idea (tranter auter era sin intimaziun da Bartolomé de las Casas che vuleva uschia proteger ils Indians e ch’è pli tard s’enriclà da questa decisiun) d’importar da l’Africa sclavs da pel naira.
Il commerzi da sclavs atlantic era in uschenumnà commerzi triangular. Per lung da la costa africana barattavan ils commerziants da sclavs europeics rauba da manufactura (isegls, armas e textilias) per sclavs e transportavan quels en l’America. Là stuevan els lavurar en las minieras e sin las plantaschas da channa da zutger, da mangola, da café, da cacau e da tubac. Ils commerziants cumpravan lura ils products da questas plantaschas e minieras ed als vendevan en l’Europa cun profit. In sclav ch’ins pudeva acquistar en l’Africa sco object da barat en la valita da tschintg rentschs rendeva en l’America diesch giadas tant en zutger, ed il zutger pudeva vegnir vendì en l’Europa per anc dapli.
Mintgatant gievan ils Europeans sezs a chatscha da sclavs; la gronda part dals sclavs vegnivan dentant cumprads da regents e commerziants locals a la costa africana. Cunquai che la guerra era la funtauna la pli impurtanta per praschuniers che pudevan vegnir vendids als Europeans, ha il commerzi da sclavs era chaschunà dapli conflicts en l’Africa. Per survegnir dapli sclavs vegnivan las guerras per part provocadas intenziunadamain.
Suenter avair traversà l’Atlantic cun bastiments da sclavs, arrivavan quels ch’avevan survivì questa Middle Passage sin las plantaschas en l’America, cunzunt en la Caribica. L’insla ollandaisa Curaçao avant la costa da Venezuela è daventada il martgà da sclavs il pli impurtant dal mund. Sin fundament da las retschertgas statisticas che l’istoricher Philip Curtin ha fatg en ils onns 1960, stima la scienza spezialisada ch’i sajan vegnids deportads en il rom dal commerzi da sclavs atlantic tranter ils onns 1500 e 1850 radund 12 milliuns umans en l’America – da quels 4 milliuns en Brasilia. Quai na di dentant nagut davart ils sclavs ch’èn morts durant ils transports entaifer l’Africa e durant il temp da spetga en las fortezzas da sclavs per lung la costa dal vest. Er in dumber approximativ dals umans ch’èn morts durant il transport sur l’Atlantic na po anc betg vegnir inditgà. Differentas universitads, cunzunt en ils Pajais Bass ed en ils Stadis Unids da l’America, realiseschan projects da perscrutaziun correspundents.
Suenter la revoluziun industriala e suenter il scumond dal commerzi da sclavs l’onn 1807 n’è il commerzi da sclavs betg pli stà interessant ed è cun il temp svanì dal tut. Sco davos pajais ha la Brasilia abolì la sclavaria l’onn 1888. Ina part considerabla da la populaziun brasiliana, da Haiti e d’autras inslas da la Caribica, dentant era dals Stadis Unids da l’America d’ozendi, han ragischs africanas.
Pretsch dals sclavs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pretschs per ils sclavs eran fitg bass. Al flum da Senegal survegnivan ils Portugais l’onn 1446 25 fin 30 sclavs per in chaval vegl, al flum da Gambia l’onn 1460 12 sclavs per in chaval ed al flum dal Congo 22 sclavs per in chaun. Ils Africans en sclavaria vegnivan mess a quint per toc. In ‹toc› aveva 30 fin 35 onns, era 5 pes ed 11 poleschs grond (quai èn circa 180 cm) e n’aveva naginas mendas corporalas. Per in adolescent devi ina reducziun dal pretsch. Ils Spagnols han fatg in contract cun ils Portugais per furnir 10 000 tonnas sclavs. Trais sclavs eran en quest cas ina tonna.
Economia da sclavs[modifitgar | modifitgar il code]
L’impurtanza dals sclavs per l’economia dal Portugal en ils onns 1533 fin 1537 ha il Flam Cleynaerts descrit suandantamain:
- «Dapertut hai sclavs, tut la lavur e tut las fatschentas vegnan fatgas da nairs e da Maurs arrestads. L’entir Portugal è stuppà talmain cun els, uschia ch’i sa chattan a Lissabon, sco quai ch’jau crai, dapli sclavas e sclavs da quest gener che libers Portugais. I n’è strusch da chattar ina chasa che n’ha betg ina pitschna sclava. La glieud bainstanta posseda plirs da domaduas schlattainas che fan tut ed anc ina giada tut e che sa distinguan be tras lur statura d’animals da chasa.»
Ils emprims cumpraders da sclavs a l’engrossa en las colonias èn stads ils Spagnols; lur furniturs eran ils Portugais. Suenter pauc temp èn stads involvids commerziants da blers pajais europeics. En il 17avel tschientaner èn ils Portugais vegnids superads dals Ollandais che possedevan durant in tschert temp parts da la Brasilia. En il 18avel tschientaner èn ils Englais vegnids a la testa dal commerzi da sclavs.
L’emprim commerziant da sclavs englais è stà John Hawkins. Sin ses emprim viadi il 1562/63 ha el chargià 300 sclavs sin ses bastiment Jesus. Il transport è stà in tal success ch’el ha fatg in segund viadi il 1564/65. Ses bastiment era stagnà plain cun 400 umans. Las persunas cun dretg da cumpart da la fatschenta, tranter els era la regina englaisa, èn stadas fitg cuntentas perquai ch’el ha pudì pajar ina dividenda da 60 pertschient. Il terz viadi il 1567/68 è stà in’excursiun da sblundregiada. El ha dà fieu a las chamonas da strom dals abitadis ed ha provocà dispitas tranter ils pievels. Per il terz viadi ha el chargià sin ses bastiment 470 sclavs.
Era Voltaire, l’illuminist e criticher da religiun enconuschent, ha fatg in gudogn persunal cun il commerzi da sclavs africans en la citad da port da Nantes. El ha empruvà da giustifitgar questa fatschenta cun la frasa: «Tranter l’alv ed il negher exista ina tala differenza biologica sco tranter il nair e la schimgia.»[2]
Aboliziun dal commerzi da sclavs[modifitgar | modifitgar il code]
Las stentas da terminar la sclavaria èn sa concentradas en il 18avel tschientaner sin l’aboliziun dal commerzi da sclavs e betg sin l’aboliziun da la sclavaria en general. L’idea era ch’i saja per l’ina politicamain pli simpel da scumandar il commerzi da sclavs che l’entira sclavaria instituziunalisada e ch’il material per la tegnida da sclavs vegniss per l’autra automaticamain pli stgars senza la furniziun permanenta da sclavs.
L’onn 1807 ha la Gronda Britannia scumandà il commerzi da sclavs e cumbattì a partir da quel mument era activamain il commerzi da sclavs en auters pajais europeics. Al Congress da Vienna l’onn 1815 èn la sclavaria ed il commerzi da sclavs vegnids bandegiads. Plaun a plaun èn l’emprim il commerzi da sclavs e pli tard era la sclavaria vegnids scumandads dals pajais involvids, uschia ch’il commerzi da sclavs atlantic ha stuì suttacumber. Cun il Contract quintupel è vegnì fixà ils 20 da december 1841 a Londra in dretg da perquisiziun e da fermanza vicendaivel per ils bastiments che navigavan sut las bandieras dals stadis contrahents cun la finamira da supprimer il commerzi da sclavs e da confiscar bastiments da sclavs en in tschert territori da la mar enturn l’Africa.
En il decurs da la colonisaziun da l’Africa han ils signurs colonials europeics era tschessentà là plaun a plaun il commerzi da sclavs oriental e quel entaifer l’Africa. Domadus commerzis han dentant anc existì ditg en il zuppà; en l’Arabia Saudita è la sclavaria vegnida supprimida pir l’onn 1968. La sclavaria en il Sudan sco era il commerzi cun uffants en l’Africa dal Vest, nua che 200 000 uffants vivan tenor l’Unicef en sclavaria, mussan che la sclavaria exista per part anc oz.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ronald Daus: Die Erfindung des Kolonialismus, Peter Hammer Verlag, Wuppertal, 1983 ISBN 3-87294-202-6
- ↑ Peter Scholl-Latour: Afrikanische Totenklage, p. 206 ISBN 3-442-15219-4
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Philip D. Curtin: The Atlantic Slave Trade. A Census, Madison, Wisc. 1977 (2. ed.; ovra fundamentala ed ovra da guid)
- Wolfgang Wimmer: Die Sklaven. Eine Sozialgeschichte mit Gegenwart. Reinbek bei Hamburg, Rowohlt, 1979 (cun documents nizzaivels, uschiglio publicaziun da caracter popular ed en general antiquada) ISBN 3499171694
- Christian Delacampagne: Die Geschichte der Sklaverei, 2004 ISBN 3-538-07183-7
- Hans Fässler: Reise in Schwarz-Weiss ISBN 3-85869-303-0
- H. D. Baker: Degrees of freedom: slavery in mid-first millennium BC Babylonia, World Archaeology 33/1, p. 18–26
Films[modifitgar | modifitgar il code]
- Mission, da Roland Joffé, Gronda Britannia 1986
- Cobra Verde, da Werner Herzog, Germania 1987
- Amistad - Das Sklavenschiff, da Steven Spielberg, USA 1997
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lavur: Il commerzi da sclavs atlantic a Senegambia 1700–1850
- Chartas da l’Unesco: Vias dals bastiments da sclavs (cun datas) (PDF, englais)
- ‹Reise in Schwarz-Weiss› – davart relaziuns da la Svizra cun la sclavaria ed il commerzi da sclavs
- Il commerzi cun umans d’ozendi – dossier dal Cussegl da l’Europa


text:
Il project da Mia Engiadina prevesa da fabritgar in atgna rait tranter La Punt Chamues-ch e Scuol. In’ulteriura opziun fiss da duvrar ina rait existenta da la Swisscom.
Lingia fiss gia existenta
La Swisscom ha numnadamain gia ina lingia da fibra da vaider che passa tras tut l’Engiadina e quai er en las vischnancas da la vart ora sco Guarda, Ftan, Sent, Vnà e Tschlin.
Pretsch da Swisscom è memia aut
Anc naginas soluziuns in vista
Tenor Jon Erni, iniziant da Mia Engiadina saja il pretsch da la Swisscom actualmain memia aut. Sco ch’i va vinavant n’è dentant anc betg cler. Discurs tranter Mia Engiadina e la Swisscom hajan gì lieu. Quai han confermà tuttas duas varts. Propostas concretas na datti fin uss anc naginas.


text:
Il Cussegl naziunal è bain da l'avis che l'infrastructura d’informatica da l'administraziun federala duai vegnir protegida meglier d'attatgas.
La gronda part da las partidas burgaisas n'è dentant betg cuntenta cun la lescha davart la segirtad da las infurmaziuns ch'il Cussegl federal ha preschentà ed ha decidì da gnanc entrar en debatta. Cun 117 cunter 68 vuschs ha il cussegl naziunal ditg na a la lescha.
Custs memia auts – memia blers artitgels
L'argument principal dals adversaris èn ils custs. I na saja betg cler quant che la strategia da segirtad vegnia a custar. Tut tenor nivel da segirtad saja da quintar cun custs da 5 fin 80 milliuns francs. Quei saja memia nunprecis. Ultra da quai cuntegnia la lescha da quai da 90 artitgels – memia blers. I dovria ina lescha pli effizienta.
Parmelin ha cumbattì cun vehemenza
Cumbattì cun vehemenza per standards minimals da segirtad tar ils computers ed ils chanals da communicaziun da la Confederaziun ha il Cusseglier federal Guy Parmelin. Adumbatten ha el declerà che la lescha saja da grond'impurtanza per la segirtad naziunala. Sustegn ha el survegnì da la sanestra che ha bain concedì che la lescha saja cumplexa, ma che las attatgas ch'i ha dà ils davos onns sin la Confederaziun mussian cleramain il basegn d'agir.
La fatschenta turna anc ina giada en il Cussegl dals chantuns.
RR novitads 12:00


text:
L'armada dal Camerun ha tenor atgnas indicaziuns mazzà 100 cumbattants da la gruppaziun terroristica Boko Haram. Quai rapporta il ministeri da defensiun. En l'acziun che ha cuzzà 3 dis sajan 900 ostagis vegnids liberads. Davart l’identitad dals ostagis n'è vegnì enconuschent nagut.
A l'armada saja reussì da segirar in grond dumber dad armas e muniziun. Latiers hajan ils schuldads confiscà bandieras da la milissa terroristica Stadi Islamic. Il Stadi Islamic e Boko Haram èn alliads.
Dapi il 2009 cumbatta Boko Haram per in stadi da Dieu en il nord dal pajais vischin, la Nigeria. Dad attatgas da la milissa terroristica èn dapi lura almain 14'000 persunas mortas.
RR novitads 17:00


text:
Ingiant da nuschers
- Mardi, 5.9.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 5.9.2017, 11:45, RTR
Ad Igis ha mintgonn lieu in ingiant da nuschers. Quai è inoccurrenza da gronda tradiziun, che Igis maina tras sco ina da las sulettas vischnancas en Svizra.
Radund 50 persunas, per pli seniors e senioras, èn sa rimnads datiers dal chastè Marschlins per ingiantar in u dus nuschers. Tgi che ha pudì tiers in dals radund 100 nuschers ha il dretg sin la racolta da quel durant in onn. Il retgav va a la vischnanca da Landquart che investescha quests daners per remplazzar e tgirar ils nuschers.
L'ingiant da nuschers è in eveniment da gronda tradiziun che nagin participant sa exact, cura chins ha entschet cun tut. Per ils blers èsi ina sort hobi. Els giaudan da pudair ingiantar, racoltar e silsuenter elavurar las nuschs. Lavur poi dar ina massa. Tut tenor nuscher munta la racolta a radund 30kg.


text:
In pajais – bleras tradiziuns da Nadal
- Dumengia, 24.12.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 24.12.2017, 12:45, RTR
Co festiveschan las differentas regiuns da la Svizra Nadal?
Per la vigilgia da Nadal raquintan nossas correspondentas sur da la festa da Nadal en lur regiun. Tge usits datti la saira da Nadal e tge specialitads vegnan servidas en las differentas regiuns da la Svizra?
Romana Costa salida ils auditurs e las audituras davent da Berna. Laura Keller e Donata Vallino giavischan bonnes fètes ord la Svizra franzosa e Mirella Zen trametta auguri dal Tessin. E Christina Caprez, ch'è correspondenta da la Svzira tudestga, trametta salids per las festas da Nadal da l'India.


text:
San Murezzan 2017 - Pli net ch’il funs è, pli pauc merda vegn bittada per terra
Il sistem per dismetter tut il rument ch’i dat durant ils Campiunadis mundials da skis 2017 a San Murezzan funcziuna fitg bain. Sper in team da voluntaris che rimna la merda, gida er il deposit da 2 francs per tegnair net l’areal.
Ils consuments han da pajar per mintga bavronda, per mintga mangiativa in deposit da mintgamai 2 francs. Quels survegnan els puspè enavos, suenter ch’els portan la buttiglia vida ed il plat tar la tenda correspundenta.
Naiv alva gida er
Sche l'areal è net, en il cas da San Murezzan cun naiv sco terren per millis e millis da persunas, ha quai er in’influenza psicologica sin l’uman. Cura ch’ils fin 40’000 aspectaturs mangian, baivan, fiman e giaudan l’atmosfera dal circus da skis mintgadi, è la probabilitad pli pitschna ch’ins bitta simplamain per terra rauba sin la naiv alva, empè da dismetter ella en las sadellas da rument ch’èn avant maun.
Fimaders han ina stgatla
Remartgabel pauc ves'ins er rests da cigarettas per terra. Grazia ad ina pitschna stgatla che l’organisaziun metta a disposiziun dapertut a las entradas, pon ils fimaders dismetter lur cigarettas en quella senza bittar ils stumbels per terra. Quella purschida vegnia er appreziada dals fimaders sez, suttastritgan ils voluntaris dal team da rument. Els èn en viadi cun sadella e zanga e ramassan singuls palpiris e rests da cigarettas dal funs si.
Ramassà hajan ils voluntaris durant quels dis fitg blera rauba, per part er pli speziala. Per exempel ha in gidanter chattà soccas e chautschas sut scheladas en la naiv, e perfin in anè. Mal il cor fetschia cura ch’ins haja da rumper numerusas binderas svizras per las dismetter en las sadellas da rument, ha agiuntà in voluntari dal team da rument.


text:
Questa successiun stettia per stabilitad en vista a las midadas tar las medias, scriva la Societad Svizra da Radio e Televisiun. Marchand è dapi il 2001 directur da la Televisiun Svizra Franzosa RTS. Sco substitut da Roger de Weck ha el tranter auter tgirà las relaziuns a l’exteriur da la SRG SSR.
L’uffizi dal directur da RTS vegn scrit ora l’entschatta december. De Weck cuntanscha il 2018 la vegliadetgna da pensiun e surdat la direcziun generala suenter radund 7 onns en uffizi.
Ils delegads han plinavant elegì Alice Šáchová-Kleisli sco nova commembra dal cussegl d’aministraziun e successura da Regula Bührer-Fecker.
RR novitads 15:00


text:
Il cumpliment
- Venderdi, 23.12.2016, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 23.12.2016, 10:15, RTR
Cumpliments fan bain al cor! Quai pon esser cumpliments per insatgi che ha fatg il curtin per sia vischina, che fa in transport u per la tatta che fa ils megliers capuns.
Audituras ed auditurs pon annunziar lur cumpliment. Gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. La moderatura registrescha in curt discurs cun la persuna che fa il cumpliment, e venderdi telefonescha ella a la persuna che survegn il cumpliment.
Il cumpliment dad oz va ad Albert Caviezel da Vrin. Fatg il cumpliment ha sia dunna Elsa Caviezel per il grond sustegn suenter sia operaziun dal chalun.


text:
Electricitad ed ieli da stgaudar vegnan pli chars
- Mesemna, 3.1.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 3.1.2018, 11:15, RTR
Cun la strategia d'energia dal Cussegl federal van amunt ils pretschs per ieli da stgaudar e da la forza electrica. La mira finala da quai è da sbassar las emissiuns da CO2.
Il Cussegl federal vul augmentar ils custs per ina tonna CO2 da 84 francs sin 96 francs. Il liter ieli per stgaudar vegn cun quai circa 3 raps pli char. Sin ina famiglia da quatter persunas èn quai custs extra da radund 75 francs.
Il pretsch per forza electrica va amunt per radund 2 %. Da mintga ura kilowatt forza èn fin uss ì 0.8 raps en la cassa federala. En futur vegn quai ad esser 2.3 raps.
Spargnar forza pli attractiv
Ina finamira da la strategia d'energia è, da far vegnir pli attractiv mesiras per spargnar forza. E sch'il pretsch d'ieli va ensi vegn el pli pauc attractiv. Ins studegia ina giada dapli, da fabritgar enturn la chasa e far il stgaudament pli effizient.
Tenor l'Uffizi federal d'ambient van radund dus terzs da quels daners (ca. 800 milliuns francs) sur l'Assicuranza per vegls e survivents AVS puspè tar la glieud.
Il rest va per part en in fonds da tecnologia per promover novas furmas d'energia, energia «pli netta». Tschella part vegn duvrada per sanar chasas ed auters stabiliments.
Isolar pli bain, midar ora lingias veglias uschia che las chasas dovran en il futur pli pauca energia.


text:
Cundiziuns generalas da La Tabla
Martgà
- Applicaziun
Las suandantas cundiziuns generalas da fatschenta èn valaivlas per tut las transacziuns tranter La Tabla è l'empustader/l'empustadra. Cundiziuns divergentas na renconuscha La Tabla betg u sulettamain en cas d'ina conferma explicita en scrit da La Tabla.
- Products
Ils producents/las producentas procuran per ina declaraziun correcta da lur products. Els sa tegnan a las disposiziuns generalas. Decisivas èn adina las infurmaziuns sin ils products. Sch'igl è cumprovà ch'in product è da mala qualitad u donnegià pervia dal transport, vegn quest product remplazzà.
Sch'in product na correspunda betg a l’empustaziun, ha l’empustader/l'empustadra il dretg da refusar il product e da pretender ina bunificaziun en la valur da la rauba empustada. La disponibilitad è chaussa dals producents/da las producentas. Sch'in product n'è betg pli disponibel è il producent/la producenta responsabel d’allontanar il product dal martgà. Per cas che l'empustaziun sa cruschass cun correcturas sin il martgà na pon ni il producent/la producenta ni La Tabla surpigliar la responsabladad.
- Vendita d’alcohol
Nus na vendain betg spirituosas (vinars) a persunas sut 18 onns. Cun l’empustaziun e l’inscripziun conferma il client/la clienta d'avair cuntanschì il 18avel onn da vegliadetgna e dad esser legitimà/legitimada da cumprar alcohol.
Nus na vendain betg vin e gervosa a persunas sut 16 onns. Cun l’empustaziun e l’inscripziun conferma il client/la clienta d'avair cuntanschì il 16avel onn da vegliadetgna e dad esser legitimà/legitimada da cumprar alcohol.
- Pretschs
Ils pretschs inditgads sa chapeschan en francs svizzers, inclusiv taglia sin la plivalur (Mwst.). Il pretsch valaivel è quel inditgà en il mument da l’empustaziun.
Tar products che vegnan empustads tenor pais (per exempel chaschiel e charn) vala il pretsch inditgà per norma inditgada. La quantitad effectivamain furnida po variar minimamain da l’empustaziun. Il pretsch vegn adattà en il process d’empustaziun cun ina toleranza da +/- 10%. I na dat nagina limitaziun minimala da la valur d'ina empustaziun.
- Spediziun
Ils custs da spediziun vegnan inditgads separadamain e cudeschads separadamain per mintga singul producent/singula producenta. Metter ensemen pliras empustaziuns da differents producents u differentas producentas en in pachet n'è betg pussaivel. Ils custs da spediziun èn visibels
Detagls davart ils custs da spediziun chatt'ins sut “infurmaziuns davart la spediziun”.
- Conclusiun dal contract
Empustaziuns èn exclusivamain pussaivlas sur la pagina-web www.latabla.ch e vegnan confermadas per e-mail. Cun l’empustaziun entra en vigur in contract tranter l’empustader/l'empustadra e La Tabla.
Stornar in’empustaziun è be pussaivel, sche la rauba empustada è anc tar il producent/la producenta. I n'è betg pussaivel d'inditgar in temp fix.
- Moda da pajament
La Tabla accepta pajaments a quint, cun carta da credit e via PayPal.
Ils quints vegnan tramess ensemen cun la conferma da l’empustaziun sin via electronica. Els èn da pajar entaifer 14 dis senza reducziuns. Tschentar in quint squitschà sin palpiri è be pussaivel sin giavisch. Tar in’emprima empustaziun po La Tabla pretender in pajament anticipà.
Sch'in empustader/in'empustadra è en il mument da l’empustaziun en retard cun in auter quint, succeda la furniziun pir suenter che la summa debitada è vegnida pajada (pajar ordavant).
- Furniziun
La furniziun da la rauba empustada succeda entras la posta sin via directa. Per l’emballascha e l’adressaziun correcta è responsabel il producent/la producenta. La Tabla na surpiglia nagina responsabladad per furniziuns manglusas. L’adressa da furniziun ed ulteriuras indicaziuns vegnan inditgadas da l’empustader/l'empustadra. I valan las cundiziuns da la posta.
La rauba vegn per ordinari furnida cun la tariffa B. Furniziuns spertas succedan tar rauba che sto vegnir conservada al frestg u tenor giavisch dal client/da la clienta.
- Protecziun da datas
Datas da clients vegnan segiradas e duvradas be internamain tar La Tabla.
- Clausula salvatorica
Sche parts da questas cundiziuns generalas da fatschenta na duessan betg esser realisablas u esser nunvalaivlas, na vegn la valaivladad da las ulteriuras cundiziuns betg attatgada.
- Dretg applitgabel e sedia da dretgira
Sulettamain dretg svizzer è applitgabel cun l'exclusiun explicita dal dretg federal davart il dretg privat internaziunal (IPRG) sco era da la Cunvegna da las Naziuns unidas davart la cumpra da rauba sin nivel internaziunal (CISG). Lieu da dretgira è Cuira.
Stan: 01-08-2018


text:
Il gestiunari da la rait d’electricitad Swissgrid ha annunzià da sbassar las tariffas per il diever d'electricitad per il 2019. In tegnairchasa da quatter persunas paja lura mo pli 45 francs. Il 2018 è la tariffa anc tar 52 francs.
Tariffa
Cun questa tariffa per il diever da la rait cuvra Swissgrid las expensas per la purschida dal sistem sco era prestaziuns da Swissgrid en connex cun il diever.
Il motiv per sbassar la tariffa saja, ch'ils custs da gestiun sa sminueschian. Sco ch'ils pretschs per l'electricitad vegnian a sa sviluppar n'ha Swissgrid anc betg communitgà. Las emprimas prognosas pudessi dar davent da la mesadad da l'onn.
RR novitads 09:00


text:
Quai conferma era l’apicultur da Rabius Franco Mognetti. El ha in avieuler en Tujetsch a Planatsch sin 1'800 meters ed in a Rabius sin 1'000 meters sur mar ed en tut passa 30 pievels. Si en ils auts chattian ils avieuls anc pavel, perquai ch’il territori saja pli vast. A Rabius saja quai auter. Là chattian els nagut pli e per consequenza sgolian els fitg pauc. Els emprovian dad evitar il stress, els giajan per aua e fetschian pauc auter.
Pli pitschna racolta
Quai ha consequenzas per la racolta da mel, di Raymond Schnoz. El ha dus avieulers en il territori da l’America sper l’aual d’Acletta visavi Gonda ed en tut era passa 30 pievels. El di ch’el possia racoltar pli pauc quest onn. Mo el manegia che la qualitad dil mel d’avieuls saja buna. El haja pli gugent in mel in pau dultsch che vegnia dal nectar da las ampuaunas. Ma probabel haja quai quest onn pli paucas flurs cresta cot.
Dar da magliar als avieuls
Perquai che l’apicultur prendia davent il mel, stoppia el guardar ch’ils avieuls hajan avunda pavel per l’enviern, di Franco Mognetti. El ha constatà ch’in collega haja praticamain nagin mel, auters han pli bler che l’onn passà.
Il ciclus da far mel saja dal matg fin la fin da fanadur. Suenter sto l’apicultur dar da magliar a ses animals. Quest onn stoppia el dar dapli, perquai ch’ils avieuls n'hajan betg chattà avunda pavel en la natira.
En quest connex fa l’inspectur d’avieuls attent al suandant: Perquai ch’i saja uss pli ditg chaud la saira ed ils avieuls sgolian era pli ditg, stoppian ils apiculturs spetgar fin l’ultim mument da dar da magliar per ch’ils pievels n'engolian betg in a l’auter la maglia.
RR actualitad 07:00


text:
Mo 57 peschs en vegnids pestgads l’onn passà en il Rom. Quai èn varga 14 giadas pli paucs peschs che la media dals ultims 10 onns. Suenter las malauras dal 2015 èn millis da peschs crappads. Il motiv tenor l’Uffizi da pestga, concentraziuns da sediment en l’aua ch’èn stadas radund 15 giadas pli autas che normal.
En pli s’ha era diminuì il numer da pestgaders e cunquai era las pestgadas l’onn passà. D’ina media da 619 pestgadas giu sin mo 112 pestgadas. Vul dir ch’era il success per pestgada è sa diminuì. Per prender in pesch il 2016 han ils pestgaders duvrà bunamain duas pestgadas. La media dals ultims 10 onns era anc tar 1.3 peschs per pestgada.
Tenor l’Uffizi da pestga dovra il Rom ussa en emprima lingia quietezza ed chapientscha tar ils pestgaders. Enfin ch’il nov allevament da peschs è sa sviluppà ed il flum puspè sa remess, possia quai anc durar 5 enfin 7 onns.


text:
Plirs projects spetgan actualmain che la planisaziun locala da la vischnanca da Mustér vegnia revedida, declera il president da vischnanca da Mustér, Francestg Cajacob. Uschia tranter auter las pendicularas che vulan ennavar il territori da skis da Lai Alv fin a Sontga Catrina e per pudair construir sin lur parcadis sper la staziun a val in ressort cun var 600 fin 700 letgs chauds. In ulteriur project turistic saja previs sper il Hotel Disentiserhof. Per pudair planisar quest project stoppia vegnir midada la parcella en il nord dal Hotel Disentiserhof en ina zona per hotels da cura, di Francestg Cajacob.
Zona d’industria
Era la zona da mastergn duai vegnir engrondida. Duas hectaras duain vegnir enzonadas da nov a Pignola (a l’ur dal vitg sut Segnas) sco zona d’industria. Francestg Cajacob quinta ch’i dovria in pau lavur da persvasiun tar il chantun per dumagnar atras quai. Enzonar nov terren muntia numnadamain da exzonar auter terren e quai na vul da vischnanca betg.
Recurs vegnan spetgads mo tar zona d’ennavar
Il pievel decida ils 18 d’october davart la revisiun da la planisaziun locala. Francestg Cajacob quinta che la populaziun vesia la necessitad dad acceptar quella per uschia pussibilitar il svilup da la vischnanca. Sch’il pievel approvescha la revisiun èsi pussaivel da far recurs. Las organisaziuns d’ambient han gia avisà ch’i vegnia a dar recurs cun la zona d’ennavar. Quai na blocheschia dentant betg ils auters projects, ha Francestg Cajacob ditg. La regenza possia approvar las parts nundispitaivlas e tractar las parts da la revisiun dispitaivlas separadamain. Cunzunt per il ressort Catrina èsi impurtant che l’entira procedura giaja svelt sur maisa vi. Sco Francestg Cajacob di, planiseschan las Pendicularas Mustér da pudair cumenzar la primavaira cun las lavurs da construcziun dal ressort.


text:
Sco quai ch'il concern grischun scriva, saja la producziun creschida per stgars 22%, sin radund 700 milliuns uras kilowatt.
Il chantun Grischun e las vischnancas da concessiun en l'Engiadina ed il Mesauc hajan survegnì radund 5,6 milliuns francs, sco participaziun al success da fatschenta. Quai è 1 milliun francs dapli che l’onn avant.
A chaschun da la radunanza generala han ils acziunaris elegì da nov en il cussegl d'administraziun Emil Müller da Susch. Müller è il nov represchentant da las vischnancas.
RR Novitads 17:00


text:
Dmitrij Ivanovič Mendeleev
Dmitrij Ivanovič Mendeleev (ciamê in Rus ДMи́Tpий ИBáHoBич MeHдeлéeB, IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf] scólt'-el chè) 'l è stê 'n chìmic rùs, nê a Tobolsk, in Sibéria, in dal 1834.
Biugrafìa
Al Mendeleev al studièva i elemèint chìmic a secònda dal lôr pēś atômic e al i mitìva in òrdin in na Tabèla in manéra che a interval regulêr i elemèint i preśentèven dal proprieté parèinti tra 'd lôr: in cla manéra chè al chìmic al catèva ch'l era pusìbil grupèr i elemèint chìmic in dàl culòuni vertichèli dla só Tabèla p'r afinitê.
Cla Tabèla chè scrìta da 'l Mendeleev l'è stèda la prìma Tèvla dal Sistéma periòdic di elemèint, publichèda in sul "Giurnêl dla sosietè chìmica rùsa" in dal 1869.
La Tèvla l'è pò stèda agiurnèda da di èter sieinsiê, cun dagli ètri nuvitê mo la mantgnìva l'impustasiòun inisièla, perchè Mendeleev 'l îva capî ed lasèr-egh di post vōd in dû incòri al saìva 'd an cgnuser brìśa 'n elemèint cal s è po' catê dôp.
Mendeleev al murîva in dal 1907 a Péderbûrg.


text:
Questa inquisiziun independenta haja sco finamira d'examinar eventualas irregularitads tar las cumpras da participaziuns da Raiffeisen Svizra u sias societads affiliadas dapi il 2005. La procura publica generala da Turitg eruescha cunter Vincenz pervi dad eventuala gestiun malfidaivla.
Bruno Gehrig – Investigader principal
Professer Bruno Gehrig vegn sustegnì d'in team da la chanzlia d'economia Homburger. Gehrig è sa profilà en mandats d'administraziun sur plirs onn tar differentas firmas svizras. Tranter auter era l'um da 71 onns president dal cussegl d'administraziun da la societad aviatica Swiss e da la Swiss Life, vicepresident dal concern da farma Roche, en il cussegl d'administraziun da la UBS sco era commember da la cumissiun da bancas. Actualmain è el commember da la suprastanza Economiesuisse.
La fin d'october aveva la controlla da finanzas FINMA lantschà ina procedura cunter la Raiffeisen.
RR novitads 08:00


text:
Sin la dumonda «Quant ditg duai in parlamentari grischun pudair restar en il cussegl naziunal u cussegl dals chantuns» ha ina gronda part respundì cun 9 enfin 12 onns. Quai mussa ina retschertga represchentativa che l'institut Demoscope ha fatg sin incumbensa dad RTR, la Südostschweiz ed il schurnal regiunal da radio SRF.
30% da las persunas dumandadas vulessan ch'ils parlamentaris grischuns stuessan chalar il pli tard suenter 12 onns, quai correspunda a 3 legislaturas. 21% giavischan suenter 5 enfin 8 onns ina midada e 12% fissan per limitar il temp
d'uffizi sin 4 onns.
Cun 18 onns gia en il parlament a Berna
Era giuvnas e giuvens pon represchentar il Grischun en il cussegl naziunal u il cussegl dals chantuns e quai gia a partir da 18 onns. Da quest avis èn 36% tenor la retschertga da Demoscope. Surtut la giuventetgna na vul naginas limitaziuns da vegliadetgna. In quart da las persunas sur 55 onns avess dentant pli gugent represchentants pli vegls che 30 onns.
Terminar la carriera cun la pensiun
In parlamentari grischun duai esser maximalmain 65 onns, manegian passa la mesadad (52%) dals dumandads. Bunamain in quart è dentant da l'avis che la vegliadetgna maximala per parlamentaris federals duai esser 70 onns.
La retschertga
Per la retschertga represchentativa ha l'institut Demoscope dumandà 1200 persunas en il Grischun e quai dals 10 enfin ils 20 d'avust 2015. Per las cifras numnadas èsi da far quint cun in sbagl da prova da +/- 2.8%.


text:
La regiun dal Parc Naziunal As porscha pussaivladads da pernottaziun en tut las categorias da pretschs. Infurmaziuns detagliadas chattais Vus en ils posts d’infurmaziun en ils vitgs u en l’internet. Là avais Vus era la pussaivladad da far reservaziuns.
Sche Vus vulais pernottar entaifer il Parc Naziunal, pudais Vus far quai en la Chamanna Cluozza ed en l'Hotel Parc Naziunal Il Fuorn.
L’hotel cun sia atmosfera speziala da la fin dal 19avel tschientaner è il sulet hotel en il Parc Naziunal ed el è in punct da partenza excellent per differentas turas.
La Chamanna Cluozza è situada amez la Val Cluozza selvadia, l’emprima val dal Parc Naziunal. La chamona fabritgada da laina radunda sa chatta sin 1882 m s.m. e datescha da l’onn 1910. Il 1993 è ella vegnida renovada cumplettamain e porscha oz plaz a 63 persunas. Totalmain stattan a disposiziun 44 letgs en dormitoris e 24 chombras. Ins po reservar per mesa pensiun u mo per durmir. Cun empustar ordavant survegn ins era pachets da lunch. -Davent da Zernez dura la tura fin a la chamona trais uras (ruta 7). Avierta a partir da la fin da zercladur enfin mez october
Contact
Chamanna Cluozza: tel. +41 (0)81 856 12 35,
ordaifer quest temp tar ils guardiachamona Jürg und Marlies Martig: tel. +41 (0)33 675 01 35, email: cluozza@nationalpark.ch
Glista da pretschs (download)


text:
Per questas pretensiuns ha la dretgira regiunala Turitg sentenzià il schurnalist pervi da dischfamaziun ed in chasti cundiziunà da 60 taxas per di à 130.- fr. Il temp d'emprova vala per dus onns. Il text sto vegnir stizzar ord l'archiv online da la Weltwoche ed er ord la datoteca da medias SMD.
Ultra da quai sto Gut indemnisar Spiess-Hegglin cun in'indemnisaziun da 12'000 fr. (Entschädigung) e ina reparaziun (Genugtuung) da 2'500 fr.
Gia il settember 2016 è Philipp Gut vegnì sentenzià en in auter cas medemamain pervi da dischfamaziun.
RR novitads 20:00


text:
Dapi onns è il CB Schlarigna la meglra equipa da ballape en l'Engiadina. Il CB ha terminà ils campiunadis durant las ultimas stagiuns adina tranter las quatter meglras equipas da la liga. Duas giadas è Schlarigna schizunt stà vicecampiun. Era durant questa stagiun è Schlarigna puspè ina da las meglras equipas da la quarta liga. Cun ina victoria encunter Triesen savessan ils giugaders engiadinais schizunt surprender la testa da la tabella.
In pari cunter Triesen fiss gia positiv.
La runda d’atun en quarta liga è quasi a fin. I mancan anc duas partidas. Il duel cunter Triesen e lura anc il gieu cunter Tusaun Cazas. Il CB Schlarigna vul esser a la testa da la tabella avant ch'ir en la pausa d’enviern. Lura è la motivaziun sa chapescha pli gronda da trenar durant ils mais d’enviern e sa preparar sin la fasa finala dal campiunadi.
Suenter buns resultats èn ils giugaders pli motivads da sa preparar sin la primavaira.
Durant ils ultims onns ha il CB Schlarigna adina dà megliers gieus durant la primavaira che l'atun. Sche quai gartegia er durant quest campiunadi è l’equipa da l’Engiadin'Ota segir in candidat valabel per far il pass en la terza liga.
RR actualitad 11:30


text:
Ivan I de Russia
L'Ivan I Danilovič Kalita (russ: ИBaH I ДaHилoBич KaлиTa; Mosca, 1288 - Mosca, 31 de marz del 1340) l'è staa gran princip de Mosca (del 1325) e de Vladimir (del 1328).
A l'era el fioeu del Daniel de Mosca.
L'è cognossuu perchè, dopo vess suceduu al fradell Jurij, l'ha battuu i alter principad russ e l'ha sconfiggiuu l'Orda Dorada, e inscì l'ha faa cress de bon el prestisg e l'importanza del principad moscovita.
El stranomm kalita el voeur dì "borsin": de fatti, lu el faseva la cresta in sui tass de la popolazion, e inscì l'è staa bon de montonà su on gran tesor personal.


text:
Da las 34 persunas najadas quest onn eran 26 umens, set dunnas ed in uffant. Cumpareglià cun l'onn passà hai dà pli paucs accidents mortas. Lura eran anc 23 persunas dapli najadas en flums, lais e bogns. L’organisaziun è responsabla per la segirtad en las auas en Svizra ed ella scolescha ils nudaders da salvament.
Prevenziun tar uffants
Ella vuless cunzunt far dapli prevenziun tar uffants. Ed era mussar a quels il nudar en lais. Vinavant è la societad engaschada che la prevenziun e la cumpetenza da salvament vegnia integrada en il plan d’instrucziun 21. Era porscha ella a las scolas material da scolaziun per in pretsch da producziun.
RR novitads 11:00


text:
Ils sindicats mettan surtut en il center temas sco lavur, pajas, rentas e l'egualitad. L'avegnir duaja daventar pli gist per ils lavurers. Uschia hai num en ina communicaziun da l'Uniun sindicala svizra.
En quest connex fa ella er reclama per la refumra da la «prevenziun da vegliadetgna 2020». La fatschenta che va en votaziun ils 24 da settember na portia betg mo reducziuns mabain er svilup sozial.
Sommaruga visita lavurants sin in plazzal a Sion
Durant sia visita ha cussegliera federala Simonetta Sommaruga discurrì cun lavurers da differentas spartas da la construcziun ch'èn vi da lavurar sin il Campus Energypolis a Sion. Discurrì è vegnì da l'attractivitad da las plazzas en la branscha da construcziun per giuvenils, las cundiziuns da lavurar u da la collavuraziun dal lavurers che derivan da differentas culturas.
Temas centrals per la branscha da construcziun èn l'immigraziun sco era l'utilisaziun optimala da dal potenzial da lavurers indigens. En Svizra èn bunamain dus terzs dals lavurers en la branscha da construcziun da l'exteriur. Dentant è la quota da dischoccuppaziun en questa branscha pli auta (5,7% l'onn 2015) che la media da tuttas branschas (3,2%). Uschia è la cussegliera federala era s'interessada per las pussibilitads che lavurers da l'exteriur han per far curs da lingua u curs da scolaziun cumplementara a la professiun, per ch'els possian vegnir integrads en il martgà da lavur a lunga vista.
Di da la lavur
Il prim da matg è il di da la lavur. En otg chantuns en Svizra munta quai in di liber. En ils auters è l'emprim da matg in normal di da lavur.
RR novitasd 12:00


text:
La dumengia avantmezdi hai dà ina crudada da grippa da circa 800 meters cubic tranter Pitasch e Glion, sur las gallarias da la Val da Riein. Sco quai che l'inschigner geolog Florian Donau ha ditg, èn var 400 meters cubic restads sin la gallaria e var 400 meters cubic èn crudads en il Glogn. Per la via tranter Val e Glion ha quai gì naginas consequenzas.
Il pli grond toc ch’è vegnì aval è in mir da protecziun pli vegl, ch'existiva gia avant che la gallaria è vegnida bajegiada. Entras la crudada da crappa èn ussa trais pigns uschè libers, ch'ins sto forsa pinar els. Quels dis vegn examinà pli detaglià questa val, per pudair giuditgar sch’i dovra ulteriuras mesiras.
RR novitads 17:00


text:
Era militars da professiun, guardias da cunfins e diplomats duain ir cun 65 onns en pensiun e betg sco fin uss cun 60. Quai ha il Cussegl federal decis. La regla che valeva fin ussa resguardava las pretaisas e la grevezza da la lavur. Per exempel las relaziuns da vita per emploiads dal Departament federal d'affars exteriurs en differents lieus d’acziun.
Uss ha la regenza incumbensà il departament da finanzas ed ils ulteriurs departaments involvids da sclerir fin la fin da l’onn co reglar la midada per collavuraturs novs. Per ils actuals collavuraturs duai dar ina reglamentaziun transitorica, communitgescha l’Uffizi federal da persunal.
RR novitads 11:00


text:
Il slalom da notg a Schladming l'emna vargada è stà la davosa schanza per Marc Gini dad anc sa qualifitgar. Gini era sin buna via da cuntanscher ina plazza en ils top 15 ch'avess purtà ad el la qualificaziun, mo Gini è crudà.
Magunà la frida
El haja duvrà intgins dis per magunar questa frida. Mo cun agid da sia dunna haja el dumagnà quai. Ussa participescha Gini ad intginas cursas da la cuppa d’Europa ed il mars anc ad in slalom da la cuppa mundiala. Lura vul Marc Gini sa decider co vinavant.
Duas opziuns
El haja duas opziuns: Cuntinuar fin ils gieus olimpics ni lantschar ina nova carriera sco fisioterapeut. In aspect pleda en mintga cas per cuntinuar. Suenter che Marc Gini ha gì da cumbatter ils ultims onns cun bleras blessuras saja el uss sauns. Il skiunz da 32 onns di ch’el sa sentia uss puspè sco in da 25 onns
RR actualitad 17:00


text:
Gion Antoni Derungs – «Danunder …?»
- Mardi, 1.9.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 1.9.2015, 19:00, RTR
Sch'ins taidla chanzuns da Gion Antoni Derungs, sa dumondan ins tuttenina: «Danunder pomai ha el prendì tut quellas melodias?» Tge stgazi immens ch'el ha laschà enavos a nus! E quant modest e lavurus ch'el è stà sia entira vita.
Ils 6 da settember 2015 cumpleniss el il 80avel anniversari. Nus tadlain ina entira ura «Noss chors» che chantan chanzuns da Gion Antoni Derungs, in dals gronds cumponists contemporans da la Svizra. E nus entschavain cun «Danunder ...?» cun il text da Gian Fontana che Gion Antoni Derungs ha mess aschi carinamain en musica: «Danunder hai jeu priu la canzun che ha tutta notg en mei resunau? Hal matg che sgarguglia en mintga cantun, ni han ils utschals a mila mussau?»
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Il 1977, cun 17 onns e mez, è Olga Walder vegnida da Belgrad a Trun per lavurar sco cusunza en la fabrica da ponn. Suenter 10 onns en la fabrica ha ella manà differentas ustarias en la regiun. Actual è quai il «Café Olga» a Trun, in pign café cun in per simplas chombras per giasts.
Mai emblidà sias ragischs
Dentant, era sche Olga Walder è gia dapi pli che 40 onns en Surselva, n'ha ella mai emblidà sias ragischs. E quai ves'ins er en ses maletgs che mussan savens persunas en vestgis tipics per la regiun da sia emprima patria Belgrad. Betg tut ils maletgs mussan persunas – sch'ella malegia dentant persunas èn quai adina dunnas.
Las ideas per ses maletgs survegn la pictura artista cunzunt durant sia lavur en il café, nua ch'ella haja mintgatant discussiuns interessantas e fitg persunalas cun giasts. Quai sajan er discussiuns sur da temas trists e perquai sajan las dunnas ch'ella malegia savens tristas.


text:
En tut han 422 da las 2'255 vischnancas en Svizra ina cumpart d’abitaziuns secundaras che surpassa ils 20% uschia na pon questas vischnancas betg pli lubir novas abitaziuns secundaras. Dapi il 2015 han 66 vischnancas surpassà la marca da 20%, quai scriva l’Uffizi federal da svilup dal territori. En 21 vischnancas è la cumpart sa sminuida sin sut ils 20%.
Sco l’uffizi scriva saja la metoda nova da dumbrar las abitaziuns pli precisa che las dumbraziuns da fin qua. Las indicaziuns che las vischnancas fan gidan da calcular il dumber da segundas abitaziuns. L'Uffizi federal publitgescha mintgamai fin mars l'inventari. Enfin uss vegniva la calculaziun fatga sin fundament da statisticas.
Las vischnancas elavuran l'inventari cun purtar en las datas en il register da bajetgs e d'abitaziuns (GWR). Las vischnancas ed ils chantuns pertutgads pon prender posiziun davart quest inventar entaifer 30 dis. L'entschatta matg adattescha l'Uffizi federal da svilup dal territori lura ils champs d'applicaziun. Per vischnancas che han ina cumpart da segundas abitaziuns da passa 20% munta quai che la lescha da segundas abitaziuns ed il decret da segundas abitaziuns valan.
Fundament per las calculaziuns è il GWR che vegn manà en ils blers chantuns da las vischnancas. En cumbinaziun cun ils registers d'abitants pon ins calcular precis quantas emprimas abitaziuns ch'i ha. Voluntarmain pon las vischnancas er purtar en abitaziuns che valan tuttina bler sco emprimas abitaziuns. Quai fissan per exempel abitaziuns da servetsch per lavurers u abitaziuns en regiuns alpinas che servan a finamiras agriculas. Damai che quella part è dentant voluntaria èsi pussaivel be a moda restrenschidada cumparegliar ils inventaris.
RR novitads 12:00


text:
En emprima instanza aveva il Tribunal da Sondrio condemnà il december 2014 l’um da la Vuclina a 21 onns praschun. Quai per avair ordinà il mazzament crudel dal pèr puschlavin.
Tratg vinavant il cas
La Procura publica da Sondrio aveva silsuenter pretendì er per l'um da la Vuclina in chasti a vita duranta ed ha perquai tratg vinavant il cas a Milaun. La defensiun dals dus umens aveva pretendì d'als declerar nunculpant causa provas da DNA insuffizientas.
Tribunal da Milaun conferma sentenzia
Sco quai che Radiotelevisione Svizzera (RSI) Italiana rapporta, na crai il Tribunal da Milaun betg a l’incumbensader. Lez aveva pretendì ch'el na savevi betg che l’um da la Moldavia portia in'arma durant il delict. Perquai ha la «Corte d’assise d’appello di Milano» confermà la culpaivladad ed augmentà il chasti da l'um da la Vuclina.
Ultima instanza pussaivla
Tenor RSI hajan las partidas gia annunzià da vulair far recurs e trair vinavant il cas dal dubel murdraretsch da Zalende fin davant l’ultima instanza en l'Italia, la Dretgira da cassaziun a Roma.
RR novitads 16:00


text:
Toni Ragazzi - chantadur
- Glindesdi, 18.7.2011, 21:03
Toni Ragazzi, oriund da Casti en Val d'Alvra, dapi 50 onns sesent a Turitg, um pensiunà, chantadur passiunà e fidaivel e fervent auditur dal Radio Rumantsch - el è giast en l'Artg musical. 20 onns chanta Toni Ragazzi en il Männerchor Zürich e 18 onns en il Franziskus Chor Turitg-Wollishofen. Omadus chors vegnan dirigids dal grischun Christoph Cajöri. Nus tadlain chanzuns da quests dus chors e guardain co che la vita dal chantadur Toni Ragazzi vesa or. (repetiziun dal schaner 2011) Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Ils 15 pajais dal cussegl han sustegnì unanimamain ina resoluziun correspundenta. Quella prevesa gia il schaner discurs tranter la regenza siriana e l'opposiziun, davart in armistizi e per furmar ina regenza transitorica. Vinavant pretenda la resoluziun da tut las partidas da la guerra burgaisa, da desister per immediat d'attatgas sin civilists e sin indrizs civils.
La resoluziun sa basa sin ils discurs davart la Siria ch'avevan gì lieu avant in temp a Vienna.
Svizra spera sin pasch durabla
La Svizra beneventa la resoluziun da l'ONU davart la Siria. Quai ha communitgà il Departament federal d’affars exteriurs (EDA). El spera che la resoluziun possia fullar via per ina pasch durabla en la Siria. Per la crisa en la Siria dettia sulet ina schliaziun politica. Per il process da pasch mettia la Svizra vinavant a disposiziun ses buns servetschs.
RR Novitads 23:00


text:
Mùsla
La mùsla l' è 'n tisû ad armadûra tela cun 'na tramadûra piotòst rèda, 'd cutòun alśér, u anca 'd làna u 'd lèin. A gh' è pò anca la mùsla 'd rêś, ch' l' è 'd séda e la gh' à 'na fàcia ch' la lûśa cuma 'n rêś.
D' in dû la deśvîn
Già i grèc antîg i 'mparèven a cgnùser la mùsla dai merchè 'd Mossul (arèint al fiùm Tigri), anca s' la s' tisìva già incòri piò antigamèint in dl' Uriĵnt ed l' India. Marco Polo in dal sô Miliòun al la descrivarà cuma 'na cumpunèinta di vistî di musulmàṅ.
In dû la s' drôva
Incō la mùsla la s' drôva in di tindàģ, in soquànt vistî dimòndi alśér e in 'na quèlc camiśèta. Alśéra e vapurôśa, la mùsla la s' dróva despès anca in di tutù 'dla dànsa clâsica, in dùa l' infìa al 'd sòta di svùj di volàṅ.


text:
Ils militars dastgan era en l’avegnir surpigliar il schluppet d’armada suenter la fin dal servetsch. Quai sut tschertas cundiziuns.
Il Cussegl federal suttastritga en sia communicaziun ch’el prendia resguard sin las spezialitads svizras - cur ch’el surpiglia las leschas da l’UE. Reglamentaziuns d’excepziun sajan gia vegnidas tractadas.
Tregants vulan sajettar giu disposiziuns pli severas
Or da las retschas dals tregants en il parlament datti ina ferma opposiziun cunter il dretg pli sever da l’UE davart las armas. Quai che disturba ils tregants èn cunzunt las prescripziuns pertutgant la grondezza dals magasins da las buis.
Il dretg da l'UE limitescha quellas (tar buis sin maximalmain 10 sajets - la buis da l'armada Svizra cumpiglia normalmain in magasin da 20 sajets). Excepziuns lubidas datti be sch'ins è sco tregant commember d'ina societad da tir e trenescha regularmain per ina disciplina renconuschida. Senza lubientscha speziala n'è tant la buis sco il magasin betg lubì.
Sch’i dat in referendum cunter quai e sch’il suveran svizzer avess da dir NA a las reglas da l’UE, ristga la Svizra da vegnir exclusa dal spazi Schengen.
RR novitads 12:00


text:
Kalevipoeg
El Kalevipoeg l'è on poema epegh in lengua estona, faa su in del XIX secol del scrittor Friedrich Reinhold Kreutzwald (e, prima de lu, del Friedrich Robert Fählmann), e publicaa in tra el 1857 e 'l 1861. L'è ona regolta in 19.000 vers, spartii foeura in 20 cant, e 'l cunta su i aventur del fioeu de Kalev (in eston Kalevipoeg). Kalevala e Kalevipoeg hinn i dò font principai per cognoss la mitologia di popolazion ugro-finnegh.
L'è devegnnu el poema nazional de l'Estonia anca per via d'ona vena patriottega bella forta. L'è staa faa su in l'istessa manera del Kalevala, el poema nazional finlandes. El Kreutzwald l'ha regolt i testimonianz de la tradizion oral e j'ha mettuu tucc insemma in d'on gran corpus de legend (anca se on quai tocch l'è staa giontaa proppi de l'autor, per impienì on quai boeugg narativ).
Se cred che 'l Kalevipoeg, al contrari del Kalevala, el gh'abbia pussee influenz de la mitologia germanega, come che se ved de certi stori pussee tragich e sanguanent.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gigant Kalevipoeg el partiss per la Finlandia per cercà la soa mader, che l'è stada rapida. In del sò viagg el compra ona spada, ma el coppa anca el fioeu pussee grand del ferree dopo 'na discussion. El ferree el malediss la spada, e le butta dent a on fiumm.
Tornaa indree, el Kalevipoeg el devegn el re de l'Estonia, dopo avè battuu i sò fradei in d'ona gara a lancià i sass. El costruiss torr e fortin. Despoeu d'avè faa 'sti robb, el partiss fina ai confin del mond per slargà el sò savè. El riva a l'Inferno, el batt el Demoni e 'l salva tre tosann.
Dopo 'na longa guerra che l'ha portaa la ruvina in Estonia, el Kalevipoeg el ghe lassa el trono al sò fradell Olev e 'l ne va in gir per i bosch. Rivaa a on fiumm, el troeuva la spada maledetta del ferree, ghe 'l ghe taja i gamb giò de mezz. Inscì el moeur e 'l va in Paradis. La dea Taara, d'acordi cont i alter divinità, la fa tornà in vita el Kalevipoeg, e la ghe tacca anmò i gamb, per fàll vegnì el guardian de l'Inferno.


text:
Il Portugal ha cleramain gudagnà l’Eurovision Song Contest a Kiew en l’Ucraina. Salvador Sobral ha persvas il public cun sia ballada da jazz «Amar Pelos Dois». Sia preschentaziun è stada ina da las pli quietas da l'entira saira.
La musica n'è betg fieu artifizial, mabain sentiment.
Suenter ses triumf ha il giuven da 27 onns discurrì d'ina victoria per la musica. Sin plaz dus e trais suondan la Bulgaria e la Moldavia. La gruppa da l'Italia favurisada ha cuntanschì il sisavel plaz.
Final senza participaziun svizra
La Svizra n’è betg sa qualifitgada per il final. Sco quai che "Eurovision.tv" rapportà, haja la band "Timebelle" manchentà il final mo per pauc. Ella saja vegnida 12avla. Dentant sa qualifitgeschan mo ils megliers diesch per il final. Tut en tut han 42 pajais fatg part a l'Eurovision Song Contest 2017.
La proxima ediziun da l'ESC è grazia a la victoria da Sobral en il Portugal.
RR novitads 06:00


text:
Tar pussaivels gieus olimpics a Sion l'onn 2026 savessan ils organisaturs era far quint cun policists dal Grischun. Quai ha ditg il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb durant l’ura da dumondas en il Cussegl grond. Sco emprim stoppian dentant ils promoturs preschentar in concept - inclusiv calculaziun dals custs per gieus olimpics. Pir lura possian ils directurs da polizia dals chantuns decider.
Christian Rathgeb ha accentuà ch’i saja in act da solidaritad – la finala tramettian auters chantuns era adina puspè policists en il Grischun, p.ex. durant il WEF a Tavau.
RR novitads 10:00


text:
Cumenzament da la guerra en Siria
- Mardi, 15.3.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 15.3.2016, 8:40, RTR
Guerra pervia d'in grafitti: «La populaziun less cupitgar il reschim»
Avant tschintg onns han 15 uffants sirians scrit vi da la paraid da scola «Il pievel vul far crudar il reschim». Quels pleds han bastì per ch'i dat ina guerra brutala.
Ils uffants avevan udì en televisiun quest slogan ed han senza grond ponderar scrit quai vi da la paraid da la scola. Il reschim ha gì pauc plaschair ed han arrestà ils uffants. Ils uffants da per part diesch onns en vegnì torturads. E cura ch'ils geniturs dals uffants, che eran persunas impurtantas, han reclamà hai igl mo gì num: «Giai a chasa e faschai novs uffants.»
Quai ha procurà per grondas emoziuns e per cumbats civils en la gronda populaziun. L'entschatta da la guerra en Siria.


text:
32 milliuns francs ha la Svizra pajà enavos a l'Egipta. I sa tracta da daners che tutgavan l'entschatta a l'um d'affars e politicher Ahmed Ezz.
Suenter la cupitgada da l'anteriur president Hosni Mubarak è quai l'emprima giada che la Svizra paja enavos daners bloccads or da ses ambient. Actualmain munta la summa da daners bloccads or da l'ambient da Mubarak anc a 400 milliuns francs.
Nagina cuntradicziun tar la procedura penala
Il pajament è tenor la gasetta «NZZ am Sonntag» stà pussaivel grazia ad ina cunvegn da reconciliaziun tranter l’Egipta e l’um d’affars.
Il pajament na stettia betg en cuntradicziun cun la procedura penala cunter Ezz en Svizra. La Svizra maina anc adina in process cunter sis persunas da l'ambient da Mubarak. Tranter auter èn er dus dals figls da Mubarak pertutgads. Ils accusads vegnan suspectads d'avair lavà daners e d'avair sustegnì organisaziuns criminalas.
Daners bloccads
Perquai che la Svizra na vul betg sustegnair acziuns illegalas blochescha ella daners, sch'i dat il suspect ch'i sa tracta da daners da potentats. Vul dir daners che persunas pussantas u lur conturn han acquistà a moda nungiustifitgada. Quai po esser a basa da corrupziun u d'auters crims.
RR novitads 16:00


text:
Il chantautur da Trun, Mattiu Defuns, ha pir 20 onns, è dentant gia dapi in temp sin il palc. Gia cun 15 onns ha el cumponì sias emprimas chanzuns. Quellas fan fitg gronda impressiun, er a la redacziun da musica da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, che ha registrà cun el «Mia olma», il 40avel Top Pop Rumantsch. Il diamant betg mulà survegn però adina dapli conturas e sa sviluppa fermamain. Cun sia musica n'ha el betg be tschiffà il public rumantsch, er en il rest da la Svizra è vegnì scuvert il talent da Mattiu.
Emprimas experientschas sco band
Avant bundant dus onns è el s'unì cun il rapper Giganto ed ha fundà la band «Giganto & Mattiu». Concept da la band era che mintgin contribuescha sia part uschia ch'il stil da chantautur è vegnì maschadà cun il rap. «Giganto & Mattiu» han gì ensemen curt suenter la fundaziun in triep chanzuns ed èn svelt ids sin tura tras il Grischun ed han pudì preschentar lur album «Undas».
Il proxim pass: solo
Uss ha Mattiu novs plans, el prepara las chanzuns per realisar ses emprim disc solo che cumpara la stad 2018. L'emprima chanzun ch'el preschenta è «Under the Same Old Tree». La chanzun mussa la direcziun: Mattiu en ses element expressiv ed intensiv, accumpagnà d'ina band cun giuvens musicists ord ses agen circul. Quai che procura per anc daplirs puncts da simpatia e dat a l'entir project in kick supplementar sin il palc.
Musica cun potenzial da hit
Che la musica da Mattiu ha potenzial da hit han ins gia pudì encorscher cun «Mia olma». «Under the Same Old Tree» suttastritga quai sentiment ed il mussament porta Mattiu gist live al Radio Rumantsch cun in ulteriur schatg. El ha chantà exclusivamain per noss auditurs al radio e sin Facebook la chanzun «Vallada». La performance da quai bel ed intensiv imni a la patria n'ha betg be procurà per pel giaglina en il studio, mabain era a noss auditurs.


text:
Zirconio
El zircònio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Zr. El g'ha nömer atòmich 40, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de zircònio el g'ha 40 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla àraba zarkûn, che la vé del persià zargûn, che völ dì "che se 'nsömèa a l'ór").
L'è 'n metàl de tranzisiù biànch-gris, löster e 'n gran tant rezistènte a la curuziù. El zirconio l'è piö lizimbrì de l'aciàio e 'l g'ha 'na dürèsa comparàbil a chèla del ram. L'è stat scuprìt endel 1789 del Martin Heinrich Klaproth e izulàt endel 1824 del Jöns Jacob Berzelius.


text:
Egétt antîg
Artéccol in dialatt bulgnais
L' Egétt antîg al s riferéss a la ziviltè ch'la vivéva int'la vâl dal Nîl stra l 3000 prémma ed Crésst e la romanizaziån. I fèven tott con l'anafiamänt dî cànp e l'è stè on dî pió grand inpêr idraulic.
Agricultûra e arlîv[modifica | mudéfica la surzéia]
L'economî d'l Egétt la s basèva såura l'agricultura e l'arlîv. Totta la coltivaziån l'era pussebil såuk parché ai era al Nîl ch'al mujeva i canp 'na volta l'ân e i Egiziàn i éren stè fûrb a strolghèr däl bôr indovv i pseven catèr l'aqua. Ai éren trai stagión dl' inundaziån.
- Akhet l'era la stagiån d'l inundaziån, ch'la durèva da zógnn fén a setànber. Dåpp ch'ai era stè l'inundaziån la tèra l'era totta cuêrta da la malta fén ch'i cuntadén i n tuleven só al furmänt.
- Peret l'era stagiån indovv as sumnèva al furmänt e l'andèva da utåbber a febrèr. I cuntadén i asptèven fén ch'l aqua l'an svapurèva.
- Shemu l'era la stagiån d'la cójja ch'l'andèva da märz fén a mâz. I druvèven däl sàgguel.


text:
L'applicaziun per Android ed iOS è in success – varga 4'500 persunas han gia chargià giu la app che custa 2 francs.
L’idea da la app è simpla
Il text da l'emprima strofa d’ina chanzun populara enconuschan ins per regla tip-top. Per la segunda ed ulteriuras strofas mancan dentant ils pleds. Marco Deplazes, ch'è oriund da Rabius ha schlià quest problem cun metter a disposiziun texts da varga 2'200 chanzuns en differents linguatgs – sa chapescha era en rumantsch.
La paletta da chanzuns rumantschas duai vegnir engrondida cuntinuadamain. En il cas ch'ins enconuscha sez ina chanzun, ch'ins na chatta betg sin la app, pon ins contactar Marco Deplazes direct. El agiunta lura ils texts per la app. Bainvegnids èn er texts da musicists rumantschs moderns.
RR actualitad 06:00


text:
La Viafier Retica SA è ina societad d’aczias da dretg privat tenor artitgel 620 ss. dal dretg d’obligaziuns svizzer (DO). Acziunaris principals èn il chantun Grischun e la confederaziun svizra.
L’intent e l’organisaziun da la societad èn fixads en ils statuts da la Viafier Retica. La lescha federala da viafier (Lviafier) fixescha la reglamentaziun davart l’organisaziun e la contabilitad. En questa lescha federala ed en la lescha davart il traffic public en il chantun Grischun sa chatta er la basa legala per conceder contribuziuns da gestiun e d’investiziun a la Viafier retica.
Il chapital d’aczias munta a CHF 57 957 000 ed è repartì en 7 394 aczias ordinarias cun ina valur nominala da mintgamai CHF 500 e 108 520 aczias da prioritad cun ina valur nominala da mintgamai CHF 500. Tut las aczias èn al num ed èn liberadas cumplettamain. Mintga aczia ha il dretg d’ina vusch a la radunanza generala. I na dat naginas restricziuns en quai che reguarda la transmissibladad da las aczias da la Viafier retica.
L’acziunariat sa cumpona sequentamain:
51,3 %: Chantun Grischun
43,1 %: Confederaziun
1,0 %: Vischnancas grischunas
4,6 %: Privats / Interpresas


text:
«Land Art» è ina furma d'art, tar la quala las ovras artisticas vegnan creadas en il liber cun duvrar la cuntrada sezza ni objects da la natira. In exempel classic da «Land Art» è semnar sin in funs flurs sin ina tala moda, ch'i dat in muster ni in maletg, cura che las flurs flureschan. Per promover quai stil d'art en la val Stussavgia datti in concept per ina seria da lavuratoris cun il num «Alps Art Academy».
4 lavuratoris la stad 2016
L'emprima seria da lavuratoris è planisada gia per la stad 2016. Ils lavuratoris vegnan mintgamai manads da dus artists, in Svizzer ed in da l’exteriur. Sco participants èn previs en emprima lingia studentas e students d’art sco era giuvnas e giuvens artists da l’entir mund. Ils lavuratoris cuzzan 1 emna ed han la finamira, da crear almain 2 ovras d’art en la Val Stussavgia. Ovras d’art che pon puspè svanir suenter curt temp, che pon dentant era esser visiblas per plirs onns.
Senda da viandar
Per preschentar quellas ovras d’art repartidas sin l’entira Val Stussavgia, planisescha l’artist ed iniziant da la Alps Art Academy, Johannes Hedinger, ina charta da viandar. Ina charta che mussa la via a las ovras d’art e cun infurmaziuns sur da l’ovra sezza sco era sur da l’artist che ha creà quella ovra.
Pliras partidas profiteschan
Tenor Johannes Hedinger profiteschian pliras partidas d’uschia ina seria da lavuratoris. En emprima lingia ils students ed artists. Durant ils lavuratoris dettia segir blers inscunters interessants cun auters artists ed era cun ils indigens. Ils indigens da lur vart vegnian confruntads cun ideas magari nunusitadas e che mussian ina autra vista da las chaussas. Sco terz possia era il turissem profitar da l’exposiziun.
Anc en tschertga da daners
Actual saja sia lavur principala da chattar sponsurs per l’emprima ediziun da la Alps Art Academy. Fin la fin favrer haja el anc temp da rimnar ils daners che mancan anc. Lura saja tenor la planisaziun il termin final per decider, sche el possia realisar ses concept gia quest onn u pir l’onn proxim.


text:
La istorgia da l’Hotel Mundaun ha entschet l’onn 1977, cura ch'il stan da sajettar è vegnì transfurmà en in hotel. Ils onns 80 ha quai hotel era servì per curt temps sco center per requirents d'asil. L’hotel ha pliras giadas midà possessur e dapi l’onn 2014 tutga el a la Bianchi SA.
Hotel en zona d'agricultura
La zona nua che l’hotel sa chatta è dentant adina restada ina zona d'agricultura, ina zona ordaifer la zona da bajegiar. Las pussaivladads d'engrondir quai bajetg èn per consequenza limitadas. Sulet in engrondiment da maximalmain 100 m2 ni 30% da la surfatscha existenta è pussibel. Quellas limitas èn, tar il project da la Bianchi SA, surpassadas pliras giadas.
Uschia argumentescha il Tribunal federal e renviescha la decisiun da la Dretgira administrativa dal Grischun, che aveva dà la lubientscha da bajegiar il favrer 2014. Cun quella sentenzia daventan tut las decisiuns e lubientschas gia concedidas en connex cun quai project obsoletas. Averta resta la pussaivladad d'inoltrar in nov project redimensiunà.


text:
In zichel insolit è quai propi d’avair in piv sco animal da chasa. Werner Fischer ha tschertgà in animal che correspunda cun el, in animal quiet che viva plitost solitari.
Il piv «Bubo»
«Bubo» è il num latin per il piv. «Bubo» è gist eri il num dal giuven piv dad otg emnas che viva a Ftan tar Werner Fischer. La sfida da trair si in piv e gronda. Werner Fischer è gia dapi in onn vidlonder da far ina scolaziun co tgirar ses nov abitant en la pitschna chasa sisum il vitg da Ftan.
In piv domestic
Tar il piv da Werner Fischer sa tracti d’in animal che deriva ord in zoo. Ses piv vegn a restar per adina domestic e n’astga, tenor lescha, betg vegnir mess ora en libertad. Sche tut va bain cuntanscha in piv domestic ina vegliadetgna da radund 50 enfin 60 onns.


text:
Aarwangen
Aarwangen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.90 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4180 abitant.
El cumün de Aarwangen al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bannwil, Graben, Langenthal, Roggwil, Schwarzhäusern, Thunstetten, Wynau.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de Aarwangen
- Aarwangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Bern: Schloss Aarwangen - Le château de Aarwangen (in frances)


text:
Cun quella partida è la carriera dad ina da las meglras giugadras da tennis da la Svizra a fin. Quai suenter 23 onns ed in gieu pli baud che spetgà. Martina Hingis aveva communitgà la gievgia che il final da la WTA a Singapur saja ses davos turnier.
L'ultim temp aveva il duo Hingis/Chan gudagnà 19 gieus en seria. Er il duo Babos/Hlavackova avevan ellas battì duas giadas entaifer quests 19 gieus. La victoria en il mezfinal a Singapur fiss stà la 65avla victoria en la concurrenza dubla. Malgrà la terrada terminescha il duo Svizzer l'onn 2017 sco numer in dal mund en la rangaziun.
RR novitads 10:00


text:
Giassa da salvament
- Mardi, 6.12.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 6.12.2016, 11:15, RTR
Teoreticamain èsi fitg simpel: Ils autos van a l'ur da la via, entamez datti in vial per ambulanza, polizia e pumpiers. Ma tenor la Polizia chantunala dal Grischun è quai be pauc il cas.
Cura ch'ins percorscha colonnas d'autos sin l'autostrada, lura èsi da far la giassa da salvament. Sco emprim èsi da tegnair distanza tar auters autos. Quai è impurtant per pudair far la giassa. Schi n'è betg avunda plaz po quai vegnir stretg. En il mender cas vegn lura bloccà il vial per l'ambulanza u ils pumpiers.
Nua sviar?
En general vala la regla: Ils autos sin il vial il pli a sanestra van pli lunsch sco pussaivel a sanestra, tschels autos van pli lunsch sco pussaivel a dretga. Il vial da panna restà atgnamain scumandà, ma en in tal cas pon ins era ir sin quel.
Impurtant è: Forzas d'intervenziun sco l'ambulanza, ils pumpiers e la polizia ston pudair passar tras il vial, e quai senza franar. Sche quai n'è betg il cas perdan els temp impurtant ed i dat il pli probabel unfrendas.
Co sa cumportar?
Ins resta en l'auto. Nagin flanescha enturn sin la via. Plinavant èsi d'observar il traffic e da metter pli da bass il radio. Uschia na vegn ins betg disturbà.


text:
In project federal per render main attractiv il servetsch civil a favur da l’armada va memia pauc lunsch per la regenza grischuna.
Er regenza vul procurar per dapli schuldada
En general saja ella da medem avis sco il Cussegl federal, scriva la regenza grischuna. Er ella veglia far frunt als facturs «che pericliteschan ils effectivs da l’armada».
Il project da consultaziun dal departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR) che prevesa midadas en la lescha federala davart il servetsch civil na giaja dentant betg lunsch avunda.
Regenza GR: «Mesiras proponidas n'èn betg cunvegnentas»
La regenza dubitescha che las mesiras prevesidas dal Cussegl federal gidian propi da render main attractiv il servetsch civil e fa perquai sezza propostas. En sia communicaziun numna la regenza differents exempels:
- La dumonda d'admissiun al servetsch civil duai pudair vegnir fatga be tranter la recrutaziun ed avant la scola da recrut.
- Persunas ch'èn obligadas da far servetsch militar, che vegnan clamadas ad in servetsch d'assistenza u ad in servetsch activ, na duajan betg pli pudair far ina dumonda d'admissiun al servetsch civil.
- La pussaivladad da pudair absolver il servetsch civil a l'exteriur duai vegnir abolida.
Perquai ch’il Cussegl federal tema da betg pli avair avunda schuldada per l’armada, vul el reducir l’attractivitad dal servetsch civil. Las statisticas mussian ch’il dumber d'admissiuns en il servetsch civil creschia ad in crescher – quai tant al cumenzament dal temp da servetsch, sco er suenter la recruta e perfin or da las ritschas da spezialistas e spezialists u caders da l’armada.
RR novitads 10:00


text:
Friburg – ina citad fascinanta
- Dumengia, 23.9.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 23.9.2018, 12:45, RTR
Friburg è ina bella citad situada tranter Berna e Lausanne. La citad è gist al cunfin da la Svizra franzosa cun la Svizra tudestga. I vegn er discurrì franzos e tudestg a Friburg.
La citad è separada en duas parts, la citad auta ch'era pli baud il lieu dals aristocrats ch'eran vegnids nà da la Frantscha. En la citad bassa abitavan lura plitost la glieud paupra. Il quartier bas vegniva evità pervi da las dispitas.
Ozendi è la citad da Friburg paschaivla ed in bel lieu da visitar. Cun ses monuments istorics, sias punts e si'architectura moderna è la citad da Friburg propi in lieu da gronda valur.


text:
Spìciula
La spìciula o bicicleta l'è un mezz de trasport a du röd che la va inanz cun la propülsion müsculara de l'om. L'è faia da un telar indè che gh'è tacaa un sistema mecanich che 'l permet la trasmission de la putenza a la röda mutris. La röda la gira per via de la forza esercitaa sura i pedal, che la vegn trasmetüü al pignón per via d'una cadena.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El disegn e la cunfigürazión basilara de la spiciula l'è cambiaa poch dal prim mudel de trasmissión a cadena del 1885.[1] La paternidà de la spiciula l'è atribüii al barón Carl von Drais, un inventur tudesch. El so artifat, pütost rüdimentari, l'è del 1817, e 'l nava inanz pugiand in pee alternativament ins al söl.
Giamò da la so introdüzion in Europa int el XIX secul, la spiciula la gh'ha avüü un impat fess fort sia ins la cultüra che ins l'indüstria. Al dì d'incö gh'è pressapoch 800 milion de spiciul in gir per el mond (i püssee tant in Cina), druvaa sia cume mezz de trasport principal che cume veicul da hobby.
Tip de spiciul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Spiciula da Muntagna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spiciula da muntagna, mej cugnussüü cun l'inglesism mountain bike, l'è disegnaa per andà ins i straa malmiss. La gh'ha un sistema de cambi cun tanti marc (de solit püssee de 20), i gum largh, e i röd cun i serc rinfurzaa.
Spiciula da Cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spiciula da cità l'è disegnaa per vess cunfurtevula e andà a una velucità pütost ólta. Al dì d'incö i henn anca basaa sura i mudel da cursa, ma cun el manübri piat e i paramalta.
Spiciula da Dona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diferenza intra la spiciula da om e quela da dona l'è la pusizion del tübi in sima del telar. Quand che i donn i hann tacà a girà in spiciula, l'eva 'l periud che i meteven sü la soca longa, e donca i custrütur de spiciul i hann cambià la pusizion del tübi da urizuntal a diagunal per fà insì che 'l sia püssee facil per la dona setàss zü ins la sela. Al dì d'incö i spiciul da dona i gh'henn in tüt i varietà: da muntagna, da cità, da cursa, e.i.v.
Tandem[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tandem l'è una spiciula per du personn. El gh'ha dü pari de padal, e i ciclista i se seten vön dedree a l'alter. El manübri l'è cuntrulaa da quel setaa de denanz.
Spiciula da Cursa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spiciula da cursa l'è faia in manera da vess püssee svelta d'una spiciula nurmala, cun i röd püssee sutil, un telar alegerii (presempi fai in alümini o fibra de carboni), e 'l manübri bass fat a còren. I spiciul da cursa i gh'hann de andà adree al regulament de l'Ünion Ciclistega Internaziunala (UCI). I telar püssee linger, fai de carboni e titani, i riven a pesà anca manch d'un chilo.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Herlihy, David V. (2004). Bicycle: The History. Yale University Press, pp. 200–250. ISBN 0-300-10418-9.


text:
La raschun sajan pli pitschnas entradas da taglia dad ina e pli auts custs tar il persunal e material da l’autra vart. En pli fa la citad differentas investiziuns – uschia en las vias sco ch’il president da la citad Urs Marti ha ditg envers RTR.
La furmaziun, ils implants da sport e la finanziaziun da la tgira vegnian pli charas, scriva la citad. E tar ils implants da sport vegnia cumenzà cun construir ils implants novs tenor il masterplan Obere Au, e lura er per sport da pastg e sport sin glatsch.
Il budget d’investiziun prevesia per la perioda da planisaziun 2019-2011 cun 244 milliuns in basegn d’investiziuns fitg aut. Las investiziuns netto possian dentant vegnir finanziadas per 36,2% sez, concluda la citad sia communicaziun. Grazia als buns resultads dals quints dals onns passads saja pussaivel da prender per mauns quests projects.
Il budget per il 2019 sto anc vegnir approvà dal cussegl communal da Cuira.
RR novitads 16:00


text:
Santo Domingo
Santo Domingo l'è la capital de la Repüblica Dominicana. La so area la gh'ha 2.850.320 abitant e, la cità, l'è sitüada dinanz al Mar dei Caraibi. Santo Domingo la gh'ha el livel d'educaziun püsèe volt de tüta la naziun.
Persunagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santo Domingo a l'è gemelaa cun:
- New York, Stat Ünì d'America
- Berlin,Germania
- Miami, Stat Ünì d'America
- Taipei, Taiwan
- Caracas, Venezuela
- Sarasota, Stat Ünì d'America
- Paris, Francia
- Madrid, Spagna
- Toronto, Canada
- Haifa, Israel
- Buenos Aires, Argentin-
- Boston, Stat Ünì d'America
- Berna, Svizzera
- Lundra, Regn Ünì
- Tenerife, Spagna
- Providence, Stat Ünì d'America
- La Guardia, Spagna