text:
Giornata nera per l'ariete
Giornata nera per l'ariete (Giurnàda négra p'r al bric) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Luigi Bazzoni trat da 'l rumànś The Fifth Cord ad David McDonald Devine.
Sunt
Andrea Bild (Franco Nero), giurnalìsta cun al visi dal bévar e cun un matrimòni cun l’Helene (Silvia Monti) andâ mâl, al s mét a indagàr su dū fat criminóś: l'agresiòṅ patìda da 'n śóvan insgnànt 'd ingléś, al prufesōr John Lubbock (Maurizio Bonuglia) e 'l umisìdi dna dóna ardùta a vìvar in sna scrana a rudèli, la Sophia Binni (Rossella Falk), butàda śò da 'l scali. Sò marè Richard (Renato Romano), ch'al fà al dutōr e ch'l è anc pruprietàri dal giurnàl in du al lavóra Andrea, al n vōl briśa ch'a s dascóra ad cal caś lè e al gh fà tiràr via 'l incàrag ma Bild al decìd 'd andàr avànti listés par sò cònt. In cal méntar a mōr anc al sò cap redatōr Traversi (Guido Alberti), ad paùra in un parc mént'r al killer al gh curìva adrē cun un curtèl in maṅ, e la pulisìa la taca a pinsàr ch'al pòs'èsar lò al manìac.
Andrea al ricév na telefunàda da l’Isabelle Lancia (Ira von Fürstenberg), fiōla pîna ad bèsi 'd un armadōr, ch'la gh diś ch'la gh'à dal nutìsi impurtànti da dar-ag. Chi lē l'è spuśàda cun al pruf. Edouard Valmont (Edmund Purdom), culéga ad Lubbock e sò rivàl in amōr p'r al sò cōr. Quànd al giurnalìsta al và a cà sua però al la cata mòrta in dla sò vasca da bagn acsè cuma n'atra dóna ch'la gh'iva dâ na maṅ durànt al sò indàśin. Al cumisàri ad pulisìa (Wolfgang Preiss) al al vrév mét'r in parśòn ma Andrea al gh dmanda incóra vint-quàt'r óri ad tèmp par catàr lò 'l asasèṅ.
Fra 'l àtar, tut i masamènt i èṅ stâ fat ad Martedè, un dè favurévul a quéi dal ségn dal bric, al ségn anc ad Lubbock che, a dir dabòṅ, piutòst che a l’Isabella 'l iva invéci butâ i òć adòs a Edouard, fiṅ da i tèmp dl'università.


c: text/html

text:
Pëtr Ivanovič Bagration
Pèder Bagratiòn (Russ: Pëtr Ivanovič Bagration; Armen: Petre Bagrationi; 1765 - 1812) l'è staa on general Russ de la famija nòbil armena dij Bagratiòn.
L'haa cominciaa la soa carrera combatend contra i Polach e contra i Turch, e l'era giamò on general pièn de esperienza aj temp de la Rivoluzion Francesa e dij guèrr Napoleonich.
L'è staa in Italia e in Svizzera sòta el general Suvarov aj temp de la prima vegnuda del Napuleoon, poeu l'haa combatuu a Hollabrunn (in dove cont una azion de retroguardia l'è riessii a salvà l'esercit del general Kutusov), Austerlitz, Eylau, Heilsberg e Friedland.
In del 1809 l'è staa mandaa ncamò a combàtt i Turch, e l'è tornaa indree aj temp de la Campagna de Rùsia in del 1812. L'era minga d'accòrd in su la ritirada senza combàtt, ma l'haa rispetaa i ordin anche se l'haa litigaa cont el Barclay de Tolly. A Borodino el comandava l'ala sinistra dj Rùss e l'haa combatuu cont coragg finna a che l'è staa colpii de ona palòtola de fusiil. La ferida la s'è infetàda e el Bagratiòn l'è mort el 24 de Setember del 1812.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ramsen
Ramsen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 1283 abitant e una süperfiss de 13.45 km², e al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ramsen a l'è tacaa ai cumün de Buch, Diessenhofen (TG), Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Hemishofen, Rielasingen-Worblingen (DE-BW), Wagenhausen (TG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ramsen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 846 col nom de Rammesheim.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Rapallo
Rapallo (en lìgure: Rapallo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 30 493 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 33,6 km² e 'na densità de popolasiù de 908 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Avegno, Camogli, Cicagna, Coreglia Ligure, Recco, San Colombano Certénoli, Santa Margherita Ligure, Tribogna, Zoagli.
L'è 'l sèst cümü de la Liguria per nömer de abitàncc - el g'ha deànti apéna Genova, La Spésia, Savona, Sanremo e Imperia - e l'è 'l prim endèl comprensóre del Tigullio.
Rapallo el se tróa 'ndèla part ucidentàl del Golfo del Tigullio, encastunàda 'ndèl golfo che 'l ciàpa 'l sò nòm (storicamènt denuminàt "Golfo del Grifo"), 'ntra la piàna dei du torèncc principài: el Boate - storicamènt ciamàt "Bogo" - e 'l San Fransèsch endèla part orientàl de la cità. El teretóre del cümü l'è streersàt de divèrsi óter córs de àiva minur endóche 'ndèl pasà dei sècoi, s'è svelöpàt i prìm abitàcc che al dé d'encö i corespónt a le vàrie frasiù e borgàde: Montepegli, Sant'Andrea di Foggia, San Martino di Noceto, San Massimo, San Maurizio di Monti, San Michele di Pagana, San Pietro di Novella, San Quirico d'Assereto, Santa Maria del Campo e Santuario di Montallegro.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rapallo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Titterten
Titterten a l'è un cumün svizzer del distret de Waldenburg, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.71 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 410 abitant.
El cumün de Titterten al se tröva a una altitüden de 668 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arboldswil, Liedertswil, Niederdorf, Oberdorf, Reigoldswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Titterten l'è mustraa in de la tabela chi desutta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office STAT-TAB Bevölkerungsentwicklung nach Region, 1850-2000 (in tudesch) visitaa al 29 de Ginee del 2011


text:
In zun cordial beinvegni...
... sin la homepage da nossa vischnaunca. (weiter auf Deutsch)
Nus selegrein che Vus demusseis interesss per Falera.
Nus selegrein medemamein da saver dar a Vus informaziuns impurtontas e nizeivlas sur da nies vitg grazia agl internet e quei duront 24 uras a di.
Documents multifars ein vegni elavurai e stattan ussa adina spert e levamein e da tut temps a Vossa disposiziun. Ultra da quei vegnin nus a publicar adina puspei rapports actuals ed informaziuns.
Igl internet duei daventar in mied d'informaziun actual dalla administraziun communala.
Falera ei habitaus dapi varga 3000 onns. Da gliez temps fuva Falera in liug impurtont da cult dil sulegl. Il stabiliment da megalits - in dil pli gronds da quella specia en Svizra - ei aunc oz perdetga da quei. La baselgia da s. Rumetg ei la noda caracteristica da nies vitg. Romontsch tschintschein nus mintga di. Falera ei liug da lavur, cunzun denton liug da domicil e da vacanzas. Buna qualitad da habitar. Gronda purschida da passentar il temps liber. Ir cun skis. Viandar. Ir cun velo. Esser activs ni - anflar siu ruaus.
Era quei ei Falera.
Haveis queidas sin dapli?
Falera sveglia emoziuns, sentiments, impressiuns. Quei san ins denton tut mo sentir persunal - buc egl internet - mo a Falera, direct e mo leu.
Nus selegrein da s'entupar cun Vus.
Seigies cordialmein beinvegni.
Wendelin Casutt-Cathomen, president communal


text:
Laufenburg (DE-BW)
Laufenburg l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Waldshut. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 23.58 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 8 658 abitàncc.
Laufenburg la se tróa ai cunfì co la Svìsera, a sud de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 337 méter sura 'l leèl del mar.
La citadina de Laufenburg la se tróa sö la spónda setentriunàla del fiöm Reno endóche chèsto 'l segna 'l cunfì col Canton Argovia (Svìsera). Sö l'ótra rìa del fiöm, pròpe 'n mìra gh'è la citadìna svìsera omònima de Laufenburg. Le dò cità, enfìna al prensépe del sècol XIX i éra 'na cità sùla. L'è stat ai tép del Napuliù che 'l Reno l'è stat cunsideràt el cunfì 'ntra Svìsera e Germania e de alùra la cità l'è stada separada 'n dò parcc.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Stresa
Stresa (inscì anca in Italian) a l'è un cumün sitüaa in de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, in sül Lagh Magiur.
El gh'ha ona popolaziun de 5 002 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 33,2 km² e ona densità de popolaziun de 151 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bavén, Belgiraa, Bruvél-Campugnin, Gignés, Gravaluna, Laven-Mombell (VA), Leggiun (VA), Lesa (NO), Umegna e Verbania.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Stresa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Châtel-Saint-Denis
Châtel-Saint-Denis a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 47.9 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5943 abitant.
El cumün de Châtel-Saint-Denis al se tröva a una altitüden de 809 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Blonay (VD), Corsier-sur-Vevey (VD), Haut-Intyamon, Maracon (VD), Remaufens, Saint-Légier-La Chiésaz (VD), Semsales.
Demografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Inglés)/(Franzés)
- Châtel-Saint-Denis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Châtel-Saint-Denis al Wikimedia Commons


text:
Mühledorf (SO)
Mudel:Otherplaces3Cuurdinàde: 47°08′N 7°29′E
Mühledorf a l'è un cumün svizzer del distret de Bucheggberg. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 344 abitant e una süperfiss de 3.32 km², e al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mühledorf a l'è tacaa ai cumün de Aetigkofen, Aetingen, Brügglen, Hessigkofen, Lüterswil-Gächliwil, Tscheppach, Unterramsern.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial
- Mühledorf (SO) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Daventar commember
Vus pudais daventar commember activ u commember promotur da Wikimedia CH. La proposta d'entrada po vegnir fatga a scrit per posta u cun il formular giusut. Pajai per plaschair la contribuziun sin noss conto da banca.
Commember activ
- persuna cun activitad da gudogn: 50.- francs per onn
- persuna senza activitad da gudogn: 20.- francs per onn
Commember promotur
- Persunas natiralas minimum 75.- francs per onn
- Persunas giuridicas minimum 100.- francs per onn
Empleni ora il formular e tramettai quel a la adressa da contact.
Adresse
Wikimedia CH
8008 Zürich
Schweiz
Empleni ora il formular:


text:
Sà
Sà (nòm uficiàl en italià: Azzano San Paolo) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa apröf a la sità a 5 km e a 230 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 7 690 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 4,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 831 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bèrghem, Öre, Stezà e Sànga. Ol teritòre cümünàl de Sà l'è traersàt fò da la Mórla.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
26 06
Ol dé 26 de zögn l'è 'l 177 ( 178 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 189 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de zögn al è ul dí da pòost 177 ( 178 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 189 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1990 - Barcelona: Manuel de Pedrolo, scritur Català.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Misà
Misà (Misano di Gera d'Adda in Italià, Misà/Mizà in Bergamasch) l'è ü cümù 3066 abitàncc de la pruinsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 2 981 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,1 km² e 'na densità de popolasiù de 489 ab./km²
L'è tacat ai cümu de Carvensà, Capralba (CR), Careàs e Ailàt (CR).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Misà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wikipedia
Wikipedia (parnunziaa /ˈwikiˑpe:ˌdjɐ/) l'è una enciclopedia líbera e üniversal, dispunibila sül web e scrivüda in culaburaziun intal Internet dai internauti stess druvanda un prugrama líber wiki numinaa MediaWiki.
L'è stada fundada in del 2001 e ghe n'è di versiun in 271 lengu. La version inglesa a l'è la püsee grosa e la Wikipedia in lumbard l'è nasüda in del 2005.
Tücc i Wikipédi insema i riven a püssee da 60 miliun da vísit al dì e l'è vün di des sit püsee visitaa :[1].
El prugett Wikipedia
El fundadur dela Wikipedia, Jimmy Wales, la definiss cumè un "prugett d'enciclupedia liberament distribüibila che ognidün la pò migliurà": una enciclupedia libera dela migliur qualitaa pusibil de fà e de distribüì per ogni persona süla tera in dela sua lengua materna.
Però Wikipedia la vöö migna ufrì infurmazion inedit. Insema a tücc i enciclupedì classich, la presenta cunuscenz gemò recugnusüü: i laurà persunai e urugunai i poden migna truà acuglienza.
Carateristich
Wikipédia a l'è custrüida sü cinch pilastri fundamentai:
- Wikipedia a l'è una enciclupedia
- Wikipedia la tee un punt de vista neutal
- Wikipedia a l'è püblicada suta licenza libera
- Wikipedia a l'è un prugett culaburativ e dunca la gh'ha un regulament de cundota
- Wikipedia la gh'ha migna regul fiss.


text:
Ornagh
Ornagh (nom ufizial in italian: Ornago) l'è on comun del Vimercates, in la Provincia de Monza e Brianza con 4 903 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,8 km² e ona densità de 845 ab./km².
El se troeuva al confin con la Provincia de Milan (Basian) e a 14 chilòmeter del sò capploeugh.
A Ornagh l'è mòrta voeuna di figur pussee grand e important de l'Illuminismo lombard e italian, el Peder Verri (Milan, 12 dicember 1728 - Ornagh, 28 giugn 1797).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ornagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Regn Ünì
Al Regn Ünì dla Gran Bretagna e Irlanda dal Nord (in inglees: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ad solit abrevià cume Regn Ünì o incasì UK (sigla dal noom uriginal, in ingles United Kingdom), l'è 'd suveent ciamà incasì con la sineddoche Inghiltera, e l'è un staat dl'Europa ucidentaal. Al mument al sò munarca l'è la Regina Elisabeta II ad Windsor.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì l'è al risültà d'un grüp d'Acord d'Ünion che j'ann giuntà insema i nasion custitüent: Inghiltera, Scosia, e Irlanda. La magiur paart ad l'Irlanda l'a se pö separà del 1922 con la custitüsion dal Stat Liber d'Irlanda (cula che adess l'è la Repüblica d'Irlanda), mentre una part l'è ancura suta al Regn Ünì e l'è ciamà Irlanda dal Nord. L'Irlanda dal Nord, insema al Gales che prima l'era cunsiderà un principat dal Regn d'Inghilterra, l'è dventà vöna di quater nasion custitüeent: Inghiltera, Scosia, Irlanda dal Nord e Gales. La dinastia regnant l'è quèla dal Regn d'Inghilterra.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì us tröva in sl'a costa ucidental dl'Europa setentriunal. L'è circundà a est dal Mar dal Nord, a sud dal Canal ad la Mania, e a ovest da Ucean Atlantic e dal Mar ad l'Irlanda. J'Isul dal Canal e l'Isula ad Man j'en suta la curona d'la Gran Bretagna ma i fan no part dal Regn Ünì.
Al Regn Ünì l'è incasì padron ad quatordez teritori che gh'en restà in eredità dal impero culunial ch'u gh'ava una volta. Ad esempi: Bermüda, Gibiltera, j'Isul Pitcairn, j'isul Falkland e i teritori britanic in Antartid e int' l'Ucean Indian.
Lengu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì al gh'a no una lengua uficiaal, anca se i so abitant i parlan tüt l'inglees. I lengu regiunal ricunusü j'en al galees, al gaelich scusses, al gaelich irlandes, al cornic, al Scots e l'Ulster Scots.
Nom dal Regn Ünì in di lenguv lucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Galés (Cymraeg): Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon.
- Inglees (English): United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
- Irlandés (Gaelige): Ríocht Aonthaite, Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
- Curnuvajees (Kernewek): Rywaneth Unys, Rywvaneth Unys Breten Veur hag Iwerdhon Gledh
- Gaelich Scuses (Gàidhlig): Rìoghachd Aonaichte
- Manx (Gaelg): Reeriaght Unnaneysit, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie
- Nurmànn (Nouormand): Rouoyaume Unni, Rouoyaume Unni d'la Grande Brétangne et d'l'Irlande du Nord
- Inglees dla Scossia (Scots): Unitit Kinrick, Unitit Kinrick o' Graet Breetain an Northren Ireland
Situasion Pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al Grand Imper culunial l'è ormai finì e al so puter in t'al moond l'è diminuì, al Regn Ünì l'è restà istess un putensa mundial. L'è vöi di G8 e l'è fra i paiis püsè svilupà dal moond, con un ecunumia ch'l'è cunsiderà la quinta in tüt al moond e la seconda in Europa. L'è incasì stat vöi di prim astaat a fa part ad la NATO e ad l'ONU, indè ch'l'è membar permanent con al diritt ad veto. Al Regn Ünì l'è vöna di püsè foort putens militar dal moond, e al gha'a incasì j'aarm nücleaar.


text:
Nómmer
Artéccol in dialatt bulgnais
Un nómmer l'è un'entitè druvè par descrîver däl quantitè. I eren intîr fén tant ch'i n àn strulghè i nómmer cumplês, da alåura la léssta l'è advintè pió longa. Sénd che la quantitè l'è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d'åurden tutèl, as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch'al fà pèrt d'un doménni d'integritè.
Esénpi[modifica | mudéfica la surzéia]
I nómmer pió cgnossó én i nómmer naturèl {0, 1, 2, ...} o {1, 2, 3, ...}, druvè par cuntèr, e as scrîven cåun la N.
Quand i s câten anch' tott i nómmer negatîv, arän i nómmer intîr Z.
I nómmer raziunèl én tott i nómmer ch'i pôlen pasèr par frazión d'intîr, arcundand che i intîr én raziunèl e ch'i s pôlen metter cme frazión divisändi pr' 1. L'insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme Q.
L'ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl, ch'as pôl vadder dal volti segnè par D.
I nómmer reèl, R, i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch'al dûra Dio. I nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl.
Ed tott i nómmer reèl as pôl truèr pr'estensiån i nómmer cumplês C, indovv as à beli un corp algebricamänt srè ch'al pôl èser fatorizè.
As drova anch sta notaziån pr'äli ugnón prezedänti:
Äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch'i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl.
Cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion H, perdand la commutativitè d'la multiplicaciån, e pó a psän arivèr ai octonion, perdand l'asoziativitè e arivand a l'algebra ed divisiån.
Numberèl e numeraziån[modifica | mudéfica la surzéia]
As à d'arsténzer i nómmer dî numerèl, ch'i én i sémmbol ch'i dîsen al nómmer ch'l è. Ai é tant sistêm ed numeraziån.


text:
Criśe
Criśe, in dla mitulugìa gréca, l' è 'n prēt in dal tèimpli dal dio Apòl in dla sitê 'd Criśe, śvèin a Tróia, e 'l è anc al pèder 'dla śóvna Criśèide.
Send só fiōla finìda in del man di gréc cuma pert 'd un butèin ed guèra, al pèder Criśe al gh' à d' andèr al camp di gréc, sot' a la sitê 'd Tróia, in dû lē l' è dré a fer la serva e l' amànta dal re Agamènon. Al vèć Criśe al préga in tùt' el manéri che la fiōla la gh vegna dèda indrē, mo 'l re 'l è iremovìbil e 'l finìs per tratèr mel e ofènder al ṿcìn. Criśe da prēt quèl ch'l ē, al dmanda alóra al só dìo 'd pinsèreg lò a giustèr i lavōr, e difàti al dio Apòl al manda la pésta in dl acampamèint di gréc. Avènd acsè capî al re Agamènon 'd ès'r in dal tort, al dév rimedièr ed cursa e perciò al manda la śóvna indrē dal pèder, anca s' l' è ormài ingrevdèda. Al fiōl stès ed Criśèide ch' a nasarà, al gnarà ciamê Criśe cum' al nōn.


text:
Scioper a la giapunesa
Un scioper a la giapunesa (ciamaa anca scioper bianch o scioper italian) a l'è un tipu de scioper cunsistent in del lavurà püssee de quel che 'l cunvegn, inscì che la prudüziun la aumenta de manera desmesürada e i prezz di prudot burlen giò, per la legg de l'uferta e dumanda. La redüziun di prez de manera descuntrulada la serviss per fà pressiun devant a l'urganizzaziun cun la qual s'è dree a prutestà.
Pupularment se cred che i scioper in Giapun hin faa 'sta manera, però a l'è evident che, semplizement, a l'è una legenda ürbana. A l'è ducümenttaa che l'urigin de la legenda la vegn d'un giurnalista catalan.


text:
Georgia (USA)
La Georgia a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 154.077 km² e una pupulaziun de 8.829.383 abitant.
A a l'è tacada a nord al Tennessee e a la Carolina del Nord, a ovest a l'Alabama, a süd a la Florida, a est a la Carolina del Süd e a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Atlanta (423.019 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità impurtant a hinn Augusta, Columbus e Savannah.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Georgia la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Sciur padrun da li béli braghi bianchi
Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà A scüsa sciur padrun sa l'èm fat tribülèr i era li prèmi volti i era li prèmi volti a scüsa sciur padrun sa l'èm fat tribülèr i era li prèmi volti ca 'n saiévum cuma fèr Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Prèma al rancaun e po' dopu a 'l sciancàun e adés ca l'èm tot via e adés ca l'èm tot via prèma al rancaun e po' dopu a 'l sciancàun e adés ca l'èm tot via al salutém e po' andèm via Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Al nostar sciur padrun l'è bon come 'l bon pan da stér insëma a l'érsën da stér insëma a l'érsën al noster sciur padrun l'è bon com'è 'l bon pan da stér insëma a l'érsën al dis - Fé andèr cal man - Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà E non va più a mesi e nemmeno a settimane la va a pochi giorni la va a pochi giorni e non va più a mesi e nemmeno a settimane la va a pochi giorni e poi dopo andiamo a cà Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Incö l'è l'ultim giürën e adman l'è la partenza farem la riverenza farem la riverenza incö l'è l'ultim giürën e adman l'è la partenza farem la riverenza al noster sciur padrun Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi li palanchi ch'anduma a cà E quando al treno a scëffla i mundèin a la stassion con la cassiétta in spala con la cassiétta in spala e quando al treno a scëffla i mundèin a la stassion con la cassiétta in spala su e giù per i vagon Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Quando saremo a casa dai nostri fidanzati ci daremo tanti baci ci daremo tanti baci quando saremo a casa dai nostri fidanzati ci daremo tanti baci tanti baci in quantità Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà
La Sciur padrun da li béli braghi bianchi Mi7 La fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi Mi7 La fora li palanchi ch'anduma a cà La A scüsa sciur padrun Mi7 sa l'èm fat tribülèr i era li prèmi volti La i era li prèmi volti a scüsa sciur padrun sa l'èm fat tribülèr i era li prèmi volti ca 'n saiévum cuma fèr Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Prèma al rancaun e po' dopu a 'l sciancàun e adés ca l'èm tot via e adés ca l'èm tot via prèma al rancaun e po' dopu a 'l sciancàun e adés ca l'èm tot via al salutém e po' andèm via Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Al nostar sciur padrun l'è bon come 'l bon pan da stér insëma a l'érsën da stér insëma a l'érsën al noster sciur padrun l'è bon com'è 'l bon pan da stér insëma a l'érsën al dis - Fé andèr cal man - Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà E non va più a mesi e nemmeno a settimane la va a pochi giorni la va a pochi giorni e non va più a mesi e nemmeno a settimane la va a pochi giorni e poi dopo andiamo a cà Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Incö l'è l'ultim giürën e adman l'è la partenza farem la riverenza farem la riverenza incö l'è l'ultim giürën e adman l'è la partenza farem la riverenza al noster sciur padrun Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi li palanchi ch'anduma a cà E quando al treno a scëffla i mundèin a la stassion con la cassiétta in spala con la cassiétta in spala e quando al treno a scëffla i mundèin a la stassion con la cassiétta in spala su e giù per i vagon Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà Quando saremo a casa dai nostri fidanzati ci daremo tanti baci ci daremo tanti baci quando saremo a casa dai nostri fidanzati ci daremo tanti baci tanti baci in quantità Sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi fora li palanchi sciur padrun da li béli braghi bianchi fora li palanchi ch'anduma a cà
Informazioni
Raccolta da G. Bosio e R. Leydi a Gualtieri (RE) questa canzone di risaia fa parte del repertorio di Giovanna Daffini. (G. Vettori)
Indicazioni bibliografiche
Vettori Giuseppe, Canzoni italiane di protesta 1794 - 1974, Roma, Newton Compton, 1975
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Pruvîncia ed Rèz
Artécol in dialèt arzân
La Pruvîncia ed Rèz (Provincia di Reggio Emilia in italiân) l’è ‘na pruvîncia ed l' Emélia-Rumâgna ed quêsi 490 méla abitânt.
La cunfîna a sira cun la Pruvîncia ed Pèrma ( al cunfîn l’é al fiòm Èinsa) a matèina cun la Pruvîncia ed Mòdna (al cunfîn l’é al fióm Sècia), a l’abaṣèin cun la Lumbardìa (Pruvîncia ed Mântva ) e a mezdé cun la Tuscâna (Pruvîncia ed Massa-Carēra e Pruvîncia ed Lóca ).
Indice
Viabilitê[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’è traversêda p'r al lêregh da la Via Emélia, fâta da i rumân, che a's gh’é més ed fiânch int al XX sècol l' Avtostrêda dal Sōl e, préma incòra, la lénia feroviâria Milân - Bològna. A gh’în ânca presèinti al léni lochêli dal Ferovéi Arzâni. P'r al lòngh, da mezanôt a mezdé, la pruvîncia l’é traversêda da la Strêda Statêla dal Pâs dal Cerêto(SS 63)
I cèinter abitê[modifica | mudéfica la surzéia]
Da un pûnt ed vèsta dal teritôri e sitadèin la pruvîncia l’é carateriṣêda da la preṣèinsa ed divêrs cèinter pió céch che a fiânchen al cèinter pricipêl, Rèz, da la stòria despès vîva e indipendèinta. Ind la bâsa arzâna l’é storicamèint impurtânt Guastâla, lòngh al Po, e al sitadèini ed Nuvalêra e Curèz. A i pē ed la culèina a’s câta Scandiân, al secònd cèinter pió impurtânt ‘d la pruvîncia, mèinter al cèinter pió significatîv ed l' Apenèin arzân l’é Castelnōv di Mûnt.
L'ambijnt[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é cumprèiṣa fra al fióm Po a mezanôt e al crinêl ed l'Apenèin Tòsch Emiliân a mezdé. Mèinter la zôna ‘dla pianûra la presèinsa ed l’òm l’é dimòndi fôrta, l' Apenèin arzân al presèinta incòra un livèl ed naturalitê êlt, ch’al crês mân mân es se spôsta a mezdé vêrs al crinêl. Fra i magiōr arciâm ‘dla muntâgna a gh’é la Prêda ed Bismântva, ind al comûn di Castelnōv di Mûnt e ch’ l’ as vèd dal zôni ed dimòndi comûn ed la muntâgna. Al prufîl nèt ed la muntâgna l’à impresiunê Dante Alighieri ch' al la nômina int al Purgatôri ed la Divina Cumèdia.
La pianûra e al muntâgni ed la zôna[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’é divîsa in dō pêrt: ‘na zôna ed pianûra e òna ed muntâgna, la zôna ed pianûra la va dal cunfîn a l’abaṣèin fîn a ‘na lénia quêsi drèta, da sîra a matèina, a 6-7 km. a mezdé da Rèz in dóve cumîncen al culèini che vân pôch a la vôlta in crèser fîn a cambiêres in vèiri e prôpri muntâgni fîn al crinêl. La pianûra, esènd lighêda al cōrs dal Po, la va naturalmèint in calând in altèsa da sîra a matèina. I dû cò în i 19 mêter i.l.m. al cunfîn pruvincêl tra l’albaṣèin e matèina e i 2121 mēter dal Mûnt Cùşna. Al j-êtri sémi impurtânti în: l’Êlp ed Sucîş (2017 m.), al Mûnt Caṣarōla (1979 m.) e al Mûnt Êlt (1904 m.). Da nutêr al fât ónich e uriginêl ed la Prêda ed Bismântva, ch’la se stâca cun la só séma piâta e al só parèidi dréti tânt che s’arcgnòsen subét ind al tânti vidûdi ed l' Apenèin arzân. I pâs ed muntâgna pr’ al mâchini al cunfîn cun la Tuscâna, în, da sîra a matèina: al Pâs dal Lagastrèl (1200 m.), al Pâs dal Cerēto (Strêda Statêla dal Pâs da Cerēto(SS63), 1261 m., al Pâs ed la Pradarèina (1572 m.) e al Pâs dal Fôrbiṣ (1574 m.).
Al j-acvi[modifica | mudéfica la surzéia]
Trî în i principêl cōrs d'âcva che bâgnen la pruvîncia: al Po a mazanôt per circa 20 km., l' Èinsa a sîra, dal surgînt fîn al sbòch int al Po, sgnând al cunfîn cun la pruvîncia ed Pèrma per circa 85 km. e al Sècia ch’al sègna al cunfîn a matèina cun la pruvîncia ed Mòdna da Srèdel a Rubēra; d’ed ché al va ind la pruvîncia ed Mòdna fîno a dêr int al Po, dôp un cōrs ed pió ed 170 km. Dimòndi în i turèint, spêce in muntâgna: al pió impurtânt l’é sèins êter al Cròstel, lòungh 55 km. ch’al nâs pôch sōvr a Caṣîna e al s’ bóta int al Po, atraversând al comûn ed Rèz. Turèint pió céch în al Dôl, al S’cèl e al Treṣnêr, che dân int al Sècia, pó al Rodên, la Mudlèina e al Quarèiṣem che bâgnen al burghêdi ed Rèz.
Pôch i lêgh naturêl: ûn sōl in pianûra, al Lêgh ed Gruma int al comûn ed Campéṣen, e in muntâgna i trî lêgh dal Cerêto (ûn principêl e dû pió cèch) e al lêgh Calamòun, ciamê ânca lêgh dal Vintâs, in côsta a l’istès mûnt.
Bacîn artificêl ed ‘na cêrta importânsa în a Ligûnchi, al Pâs dal Lagastrèl e a Gazân ed Véla Mnôs, mèinter la bâsa l’é tajêda da canêl sculadōr, da canêl per dacvêr e da bonéfichi che vân a dêr int al Po o diretamèint o atravêrs al Cròstel o l' Èinsa. Da l’Êlt Mediēv e fîn al Setsèint ind la periferéia a l’albaṣein ed Rèz es s’ imbarchêva int al canêl Navéli per rivêr, ind al môd pió svêlt e sicûr, a Fréra e a Venèsia.
Vèini termêli impurtânti în a Cervarèṣa, int al comûn ed Buṣâna, mèinter còli ed Quâra ed Toân, cgnusûdi dal tèimp di rumân e fîn al medioēv, în stêdi bandunêdi e quêsi sughêdi cōlpa dal salatêdi e di taramôt che a n’ àn stumpê al cōrs. Al fûnti ed Puiân ed Véla Mnôs, ch’în dimòndi bundânti, aspèten d’èser sfrutêdi.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la provîncia, in tóta la zôna ed la pianûra, a gh’è un fôrt distrèt mecânich. La zôna a matèina, ind i comûn ed Castlarân, Casalgrând e Scandiân a gh’è ânca un impurtânt distrèt ed produsiòun dal cerâmichi, in uniòun ânca cun i comûn confinânt ed la provîncia ed Mòdna, in particolêr Sasōl. Tóta la provîncia, ânca la zôna muntanêra, l’è cgnusûda per la produsiòun dal Grâna (Parmigiano Reggiano). Ed valōr l’é ânca la produsiòun agrécola e zotètnica, préma ed tót per còl che riguêrda l'alevamèint di nimêl. Per sti motîv la provîncia l’è dimòndi svilupêda e la disocupasiòun l’an gh’è mìa.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
La cunquésta rumâna l’à purtê a la costrusiòun dal filòun ‘d la provîncia e ‘d la regiòun, la Via Emélia fâta fêr da Marco Emilio Lepido. In pruvîncia i rumân j-àn fât ânca la via ch’ la colêga Rèz a Bresèl (Brixellum). Sant'Ambrogio, ind al só viâg in Emélia, l’à ciamê Rèz "cadavere di città" per spieghêr la sèria decadèinsa per cōlpa dal j-invasiòun furastêri. L' Apenèin arzân al gh’à ‘vû al só mumèint ed masîm spiandōr int al XI sècol, con al paèiṣ ed Canòsa al cèinter ed la polética europèia ed Enrico IV e Matélda ed Canòsa protagonésta ed la lôta fra al Papêt e al Sacro Romano Impero. A la môrte ed Matélda al só properietê in muntâgna pôch a la vôlta a s’în tôti ed nōv l’indipendèinsa fevdêla, pr’ andêr pó sòta al comûn ed Rèz. Ânca divêrs sitadèini ed la pianûra, bèle pôst ed côrt cme Scandiân o Curèz în stêdi unîdi sòta al doméni ed la faméja d'Este, per formêr al Duchêt ed Mòdna e Rèz. Fîn a la fîn dal XVI sècol al duchê a gh’êra unî, politichamèint, ânca la sitê ed Ferêra. Int al XIX sècolo, dôp la parénteṣi napoleônica cun l’istitusiòun dal Dipartimèint dal Cròstel, dôp la restaurasiòun, per uniòun ed râṣa, al duchêt al gh’à ‘vû ânch un sbòch int al mêr cun al pruvînci estèins ed Mòdna, Rèz, Guastâla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carēra. Dôp l'uniòun al Règn d'Itâlia la stòria ed la pruvîncia la va a drê al vicèndi dal rèst d’ Itâlia.
Aministrasiòun pruvincêla[modifica | mudéfica la surzéia]
J-urganîṣem che dirègen la Pruvîncia a gh’àn avû, a partîr da l'unitê d'Itâlia, divêrs nòm: Cunséli Pruvincêl guidê da un presidèint dal 1860 al 1923 e dal 1951 ad dé d’incô. Al tèimp dal fâsio agh’è stê un Comisâri prefetési ed l'Aministrasiòun pruvincêla e dal 1945 al 1951 a s’gh’à la Deputasiòun pruvincêla, ch’ la gh’êra bèle dal 1889 dipendèint dal Cunsèli, cme incô la Giûnta.
Cun al j-elesiòun dal 13 zógn 2004 l’è gnûda elèta Sonia Masini, préma dòna d’avèir st’ incâregh.
Ed sègvit a gh’è l’elèinch di divêrs presidèint subeintrê e la dâta ed l’ elesiòun.
- Vedriani Giulio Cesare - 21/03/1860
- Chiesi Luigi - 02/09/1861
- Gorisi Antonio - 02/09/1867
- Chiesi Luigi - 07/09/1868
- Fornaciari Giuseppe - 11/08/1884
- Levi Ulderico - 02/12/1889
- Borciani Alberto - 11/08/1902
- Morati Giovanni - 15/03/1906
- Cottafavi Vittorio - 22/06/1906
- Ruffini Enrico - 17/09/1910
- Sichel Adelmo - 21/12/1910
- Fabbrici Giovanni - 04/06/1923
- Muzzarini Mario - 05/12/1927
- Bertoldi Pellegrino - 06/04/1936
- Colitti Michele - 10/10/1940
- Ramusani Alberto - 31/03/1942
- Scolari Giuseppe - 31/03/1944
- Ercelli Alfonso - 12/09/1944
- Ferrari Camillo - 08/05/1945
- Montanari Dante - 16/07/1951
- Ferrari Franco - 23/12/1964
- Parenti Vittorio - 20/06/1972
- Cusi Guglielmo - 18/07/1980
- Bertani Ascanio - 01/01/1982
- Ruini Roberto - 13/06/1999
- Masini Sonia - 22/06/2004
I pôst ed la giustésia[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz a gh’é al Tribunêl e la Cumisiòun Tributâria ed prém grêd; la Côrt d’Apèl relatîva l’è a Bologna, al Tribunêl Aministratîv Regionêl e la Cumisiòun Tributâria ed secònd grêd relatîvi în a Pèrma.
J-ufési finansiâri[modifica | mudéfica la surzéia]
Dû în j-ufési ed l’Agenséia dal j-Entrêdi,ûn a Rèz e ûn Guastâla.
I comûn principêl[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rèz - 155.191 abitânt
- Scandiân - 23.332 abitânt
- Curèz - 21.953 abitânt
- Casalgrând - 15.933 abitânt
- Guastâla - 14.400 abitânt
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Antonio Aleotti - Storia della citta' e provincia di Reggio Emilia - Bologna : Atesa, 1984.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia, la provincia "lambrusca" : venti secoli di vitivinicoltura fra Enza e Secchia; presentazione di Walter Sacchetti. - Reggio Emilia : Tecnostampa, 1982
- I campanili della Provincia di Reggio Emilia : le genti ed un poco della loro storia. - Reggio Emilia : EETAbit, 1996
- Alcide Spaggiari - Guida Turistica della Provincia di Reggio Emilia. - A cura dell'Ente Provinciale per il turismo. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico f.lli Rossi, 1959
- Touring Club Italiano - Reggio Emilia e provincia : i centri della pianura, il Po, le rocche dell'Appennino - Milano : Touring club italiano, 2000
- Antonio Saltini - Dove l'uomo separò la terra dalle acque, Storia delle bonifiche in Emilia Romagna - Diabasis Reggio Emilia
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
El Presióśi ridìculi
El Presióśi ridìculi (Les Précieuses ridicules) l' è na cumédia, in 'n ât ùnic, dal Molière, scrìta in dal 1659. In cla cumédia chè al Molière al tóś in gîr la manìa baróca 'd cal mumèint lè, 'd eśagerèr in di lavór rafinê e presiōś.
Sunt
Dū śóven galantòm i vinen via in na manéra mia cuntèinta da la cà dal burghēś 'rivê da poc a Parì Gorgibus, e 'l reśdór al vól capìr al perchè. Al manda a ciamèr só fiōla Madalèina e l'anvōda Cathos ch'i ìv'n apèina descórs c'n i furastér. Lasê lè 'd pinsèr a 'l crèmi e ai b'lèt ch'i ér'n adrē a strulghèr, a 'l dō ragàsi a gh' tòca 'd spieghèr a Gorgibus perchè i nn'iven mia fat céra ai dū śóven. A selta fóra che chilōr i s crèden destinèdi a 'n amór romàntic e aventurōś, cum'a s alśìva in sert rumànś ed cal tèimp lè, e i avrèven vlû dimòndi śvùj ed cortegiamèint che invéci i dū śóven i n'gh'avìven gnanc in amèint. Al reśdōr 'l è dimòndi arliê perchè la nn'è mia la manéra 'd descòrer ed dū śóvni da mōd. Mo forsi 'l péś 'l à incòr da gnìr, perchè i dū ragàs mìa vlû i tir'n un brùt e-schérs a 'l dū pitóchi: i vistìs'n a la manéra baróca, cun tant piùmi, naster e falpalà, i lor dū servidōr e i gh'i spedìsen a descòrer ed galanterìi. Sul più bel, quand el ragàsi i ìn rivèdi a crèder che chilōr egl'in al màsim edla rafinatèsa ch'i vrèven per di inamurê, i selten fóra i dū galantòm respìnt a desquàcèr al schérs, e a 'l dū pretensióśi a n'gh resta che muśghèr-es la lengua da 'l dispèt.
Persunàģ
- La Grange, inamurê mìa vlû
- Du Croisy, inamurê mìa vlû
- Gorgibus, al burghéś pèd'r ed famìja
- Madalèina, fiōla 'd Gorgibus, presiōśa ridìcula
- Cathos, anvóda 'd Gorgibus, presiōśa ridìcula
- Marotte, serva dal presiōśi ridìculi
- Alzamora, lachè dal presiōśi ridìculi
- Mascarille, fint marchéś, camarér ed La Grange
- Jodelet, fint viscòunt, camarér ed Du Croisy
- Dū fachèin
- Dal vśàini
- Viulunselìsta
.......
Magdelon: Mon père, voilà ma cousine qui vous dira, aussi bien que moi, que le mariage ne doit jamais arriver qu’après les autres aventures. Il faut qu’un amant, pour être agréable, sache débiter les beaux sentiments, pousser le doux, le tendre et le passionné, et que sa recherche soit dans les formes. Premièrement, il doit voir au temple, ou à la promenade, ou dans quelque cérémonie publique, la personne dont il devient amoureux ; ou bien être conduit fatalement chez elle par un parent ou un ami, et sortir de là tout rêveur et mélancolique. Il cache un temps sa passion à l’objet aimé, et cependant lui rend plusieurs visites, où l’on ne manque jamais de mettre sur le tapis une question galante qui exerce les esprits de l’assemblée. Le jour de la déclaration arrive, qui se doit faire ordinairement dans une allée de quelque jardin, tandis que la compagnie s’est un peu éloignée ; et cette déclaration est suivie d’un prompt courroux, qui paroît à notre rougeur, et qui, pour un temps, bannit l’amant de notre présence. Ensuite il trouve moyen de nous apaiser, de nous accoutumer insensiblement au discours de sa passion, et de tirer de nous cet aveu qui fait tant de peine. Après cela viennent les aventures, les rivaux qui se jettent à la traverse d’une inclination établie, les persécutions des pères, les jalousies conçues sur de fausses apparences, les plaintes, les désespoirs, les enlèvements, et ce qui s’ensuit. Voilà comme les choses se traitent dans les belles manières et ce sont des règles dont, en bonne galanterie, on ne sauroit se dispenser. Mais en venir de but en blanc à l’union conjugale, ne faire l’amour qu’en faisant le contrat du mariage, et prendre justement le roman par la queue ; encore un coup, mon père, il ne se peut rien de plus marchand que ce procédé ; et j’ai mal au cœur de la seule vision que cela me fait.
Gorgibus: Quel diable de jargon entends-je ici ? Voici bien du haut style.»
.......
Madalèina: Pèder, adèsa mé cuśàina la 'v dirà, cum'a prèv dìr'v-el anca mè dal rèst, che 'l matrimòni al dév 'rivèr sól dòp a dagli ètri aveintùri. A gh'è biśògn che 'n inamurê, per piaśér a cal dòni, al sàpia śibìr-'gh i bē seintimèint, èser dóls, tènder e pasiunê, e ch' al serca dal manéri bèli ed śibìr-'gh-i. Prìma 'd tùt, a bśògna che chilò al vèda l'inamurèda a la céśa, a la pasegèda, o in na quèlc seremògna pòblica; u anc a bśògna che chilò al vàga in dla cà dl'inamurèda purtê lè p'r un chêś furtùit da 'n parèint o 'n amìg, e che pò 'l vègna vìa ded là tùt insugnê e 'pucundrìec. 'L inamurê al 'scundarà la só pasiòun e però 'l andrà a catèr despès la ragàsa, e 'l vrà tùt'el volti descòrer 'd na quistiòun galànta, ch'la darà da fèr a tùt quī lè preśèint. Quand a 'rivarà al gióren dla dichiarasiòun, lò al gh'la dirà in dal mèinter 'd na pasegèda ind un giardèin, intànt che 'l rest edla cumpagnìa al se srà un pò śluntanê; e dop ed cla dichiarasiòun chè, la ragàsa la mitrà sù 'l mûś e-dvintènd ròsa e śluntanènd p'r un puchìn 'l inamurê. Chilò al truvarà la manéra ed fer la pêś e 'd fèr-la 'bituèr un pò a la volta ai só discórs 'pasiunê e finalmèint al gh'la cavarà 'd avér la nostra cunfesiòun. Dòp ed quest chè, i vgnaràn i aveintùri, i rivêl ch'i s mit'ràn da mèś a la simpatìa già strichèda, i vgnaràn el persecusiòun di pèder, el geluśìi p'r un quèlc dùbi, i piànt, el disperasiòun, el tolti fóra, e tut quel ch'a in seguìs. Acsè i van i lavór in dal bèli manéri, e gl'în dal règhli che, in na vera galanterìa, i n'pólen mìa èser diferèinti. Mo invéci vgnìr tùt 'd un cólp a 'l uniòun cuniughèla, fer 'l amór sól cuntratènd in sìm'a 'l matrimòni, a srèv cuma tór al romànś per la còva; e incòri, pèder, a n'gh'è gnìnt ed piò comercièl che cla manéra 'd fer lè; e a 'm vìn mèl a 'l cōr sól a 'l pinsèr-egh.
Gorgibus: Cuśa srèv-la cla manéra chè 'd descòrer!? Perchè al srèv propi 'n stîl élt, al vòster!»
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su El Presióśi ridìculi
Colegamèint estèren
- (FR) Les Précieuses ridicules, c'n ed fiànc, al vucabulàri dal XVIIum secul da 'l Centre d'ingénierie documentaire edl'École normale supérieure de Lyon)
- (FR) Pàgina in sìm'a 'L Presióśi ridìculi dal sît Molière21


text:
Tuss (fiüm)
La Tuss (Toss in piemuntes; Riiss in walser; Toce in italian; Tosa in tudesch) a l'è 'l fiüm püssee impurtant de la Val d'Ossula e la se slunga da nord a süd per tüta la val.
El percurs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tuss la nass a circa 1800 meter d'altezza in de la piana de Rial in de l'alta Val Furmassa, da l'üniun di rii Murasch, Gries e Runi. Poch püssee a val la furma la Cascada del Tuss (ciamada anca Früttfall, cunt un nom de urigin walser). Quela cascada chì la fa un salt de 143 meter.
Dopu avè traversaa la Val Furmassa e la Val Antigori cumpagna de un turent qualsessia, la Tuss la finiss in de la Val d'Ossula e ne traversa tücc i centri principai. La Tuss la finiss el propi percurs in del Lagh Magiur, in quel che l'è ciamaa Gulf Burumee. Un temp la Tuss la pudeva vess risalida per un bel toch, e quest l'ha faa sì che i Milanes, che duminaven l'Ossula, pudessen ciapà el marmur de Candoja per pö purtàl in sül lagh, lungh el Tisin e 'l Navili Grand fin a Milan, per duperàl per fà sü el Dom.
I cumün traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Furmazza, Premia, Bascen, Crö, Crevula, Dom, Vila d'Ossula, Pedemulera, La Piev, Vugogna, Premusel, Anzola, Urnavass, Mergözz, Graveluna e Verbania (fraziun de Fundtuss).


text:
Còll Brianza
Còll Brianza (nom ufizial in italian Colle Brianza) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch, che 'l cunta 1 750 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 8,4 km² e ona densità de 208 ab./km².
El comun l'è nassuu duranta l'importanta reforma amministrativa del 1927-1928, de la fusion de trii vegg paes: Cajan, Nava (el center comunal) e Ravellin.
L'è tacaa ai comun de Irun, Castell de Brianza, Dolzagh, Ell, Galbiaa, Olgiaa, Santa Maria, Carghentin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Còll Brianza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cislian
Cislian ò anca Sisian ò Sesian (In Italian Cisliano) l'è on comun de la Provincia de Milan con 4 621 abitant. El paes l'è nassuu come territòri de l'antiga famiglia romana di Cæcilii, e l'è de chì che 'l ciappa el sò nòmm.
El paes el gh'ha vari frazion: Bestazz, Cassinell, Miscia, San Giacom, San Peder, Cassina Scanna e Varesina.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cislian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Brissagh
Brissagh (nomm ufizial: Brissago; Brixagus in Latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 1 802 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 17,8 km², e al se tröva a una altitüden de 197 meter sura al livel del mar.
El cumün de Brissagh a l'è tacaa ai cumün de Ascona, Canöbi (IT-VB), Cavaj (IT-VB), Gambarögn, Cent Vai, Pin (IT-VA), Ronco sopra Ascona e Tronzan (IT-VA).
Pruverbi in del dialet de Brissagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El ciär bégna mandàl inanz e mia dedree.
- Ciel róss, o aqua o bóf.
- L'óra del cojón la vegn par tücc.
- El sangh l'è miga tut compagn.
- L'usel de gabia, se on o canta de gioia o canta de rabia.
- Chi ch'è bón da chér i farà mai fortuna.
- Se piòv per l'Ascensión, e piòv per tucc i funzión.
- Quand che piòv el dì de l'Ascensión, tuta la fruta la va in d’un cantón.
- Chi che cusiss senza gróp, cusiss per navót.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- Media relaa a Brissago al Wikimedia Commons


text:
Angoulême
Angoulême 'l è 'n cumùn dl Òvest edla Fraṅsa, capitêl dal dipartimèint dla Charente, in dla regiòun Poitou-Charentes. I só abitànt i s ciàmen Angoumoisins.
Custruìda in sìm'a 'n promontòri, la s fàcia in sìm'ai dū fiùm dla Charente e dla Touvre ch'i gh'pàsen 'd sòta. La sitê la n'gh'à brìśa 50.000 abitànt, mo cun al conglomerê ch'al gh'è tachê, la 'rìva ai 110.000 abitànt.
Al sìndegh 'l è Philippe Lavaud, dal partî sucialìsta, in carga dal 2008.
La só storia
La sitê l'éra cgnusùda in dl'antichitê cuma Iculisma.
Al re Clovì al la tulìva vìa ai Viśigôt in dal 507 mo però in dal IX sèc. la sitê la gnìva tolta dai Normàṅ. In dal 1204 al re 'd Inghiltèra Śvan sèinsa tèra al firma na chèrta 'd cuncesiòun per la creasiòun dal cumùn 'd Angoulême.
Angoulême l'à patî dimòndi in dal tèimp dal Guèri 'd religiòun, sovertùt dop che 'l amiràli protestànt Coligny al tulìva la sitè in dal 1568. La cuntéa 'dl Angoumois, dintór'n a 'Ngoulême, l'éra 'd cal ram 'dla famìja Valois, ciamê per quèst di Valois-Angoulême, d'indû a deśgnìva anc'al Fransèsc I ed Francia.
Persunàǵ famóś lighê a Angoulême
- Isabelle Taillefer (1186-1246), ciamèda Iśabèla 'd Angoulême: la dvintèva regìna dl Inghiltèra in dal 1200 dop 'd avér spuśê Śvan sàinsa tèra.
- Śvan 'd Orléans (1400-1467), al « còunt bòun Śvan 'd Angoulême ». Anvō 'dal re Charles V de France, fiōl 'dal dùca Luì 'd Orléans et 'd Valentèina Viscòunt, fradêl dal famōś puvéta Charles 'd Orléans et nôn dal re Fransèsc I ed Francia.
- Margherìta 'd Angoulême, surèla piò granda ed Fransèsc I ed Francia, neda a Angoulême et cgnusùda c'ma « Margherìta 'd Navàra » p'r al só matrimóni.
- François Ravaillac (1578-1610): tristemèint famōś p'r avér masê al re Henri IV.
- Carl ed Coulomb (1736-1806), studiōś ed Fìsica, a s è dê al só nòm a l'unitè 'dla carga elètrica.
- Fransèsc I ed Francia (+ 1547), còunt 'd Angoulême prìma 'd dvintèr re.


text:
20 09
Ol dé 20 de setèmber l'è 'l 263 ( 264 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 103 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de setèmber al è ul dí da pòost 263 ( 264 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 103 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1936 - Eivissa e Formentera: i tröpe francheste i ocüpa cheste ísole.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1833 - Milà: Ernesto Teodoro Moneta, passifesta, Premi Nobel de la Pas ol 1907.
1934 - Roma (Itàlia): Sofia Scicolone, cognossida come Sophia Loren, atura de sínema italiana.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Simon Wiesenthal, cognossit come ol cassanazzi
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nümar 2
Ul nümar 2 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 1 e al ven prima dal 3.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M.düü F.dò, du....
Ul 2 al è ul primm nümar primm pari, e al è anca l'ünech nümar primm pari. Sa diis che un intreegh al è pari si al è mültipel da 2, i.e. si x al è pari. Al cuntrari un nümar al è díspari si al è mia pari. Ul 2 al è fatuur da 10, inscí che le frazziú a denuminaduur 2 i gh'a mia una paart decimala infinida cuma s'al passa cun la plüpaart di nümar intreegh. Gnanca i gh'a una paart decimala infinida le frazziú a denuminaduur una putenza da 2 e una oltra da 5.
Par qual-sa-vöör nümar x:
- x+x = 2·x
- x·x = x2
Ul caamp plüü ziich al cuntegn düü elemeent.
2 a l'è la basa dal sistema da nümerazziú plüü sémplis in che i nümar natüraal sa i pöda scriif da manera cuncisa, ul sistema binari, druvaa suratütt paj urdinaduur.
Si sa mültiplica un nümar par 2 s'utegn ul dopi da cheest nümar, cura ca dividiint par 2 na s'utegn la metaa, si cheest al è pari. Ul quadraa d'un nümar s'al representa cul 2 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/2 s'al diis ariis quadrada.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 2 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: bi, di e dü, cuma in bisetimanaal, dicutòmia i düplex.
Ul 2 al è un bú nümar in la cültür Cinesa. A gh'è un pruverbi Cinees ch'al diis che "le robe bune i vegn in para". Al è nurmaal druvá düü símbul int i nomm da marca, e.g. dòpia felicitaa, dò munede, düü elefaant evi. Sa diis apó che aj Cantunees ga piaas cheest nümar par che al vöör dí 'fàcil'. In Anglees s'al dröva ul símbul 2 par representá la prepusizziú "to" u l'averbi "too", e.g. P2P (peer to peer), U2 (you too), evi.


text:
Udessa
Udessa (Oдeca/Odesa in ücrain; Oдecca/Odessa in rüss e in de la püpart di lenguv del mund; Odesa in rümen; Oδnσσός/Odēssós in grech; Ades in del tatar de Crimea; אדעס in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina meridiunala. L'è 'l port sül Mar Negher püssee impurtant del Paes. La cünta 1.010.298 abitant, e l'è la quarta cità püsse granda de l'Ücraina. Inultra l'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
La lengua püssee parlada l'è 'l Rüss, cume in de la magiur part de l'Ücraina urientala e meridiunala.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori de Udessa (31 km püssee a nord de l'estüari del Nister) un temp l'era abitaa dai Dach e dai Scita: chì l'è stada fundada una culonia greca ciamada Udess (Odēssós). Questa tera traversada de un mücc de pupulaziun migrant giamò a partì dal III secul, dopu vess stada per un poo de temp sota l'inflüenza pulaca l'è finida, in del 1241, in di man di Tatar de l'Haçi-Bey. In del 1529 la zona l'è stada cunquistada dai Utuman, che l'han tegnüda fina a la Guera rüssu-türca del 1787-1791.
In del 1794 i Rüss han fundaa ufizialment la cità de Udessa, che l'è diventada ben prest el port püssee impurtant del Mar Negher (e port franch in del periud 1819-1879), cul vegnì una cità rica e cosmupulita, punt de incunter tra i cultür asiatigh e urupei. L'è stada bumbardada de brüt düranta la Guera de Crimea (1853-1856), ma l'è turnada cress ben prest, tantu che giamò in del 1866 l'è stada culegada cui treni a Kiev, Char'kov e Iaṣi.
Düranta la revulüziun del 1905, anca la cità la s'è rebelada al pudè di zar, e in quest l'è stada sustegnüda da l'equipagg de la Curazzada Potëmkin, anca se pö la cusa l'è finida in d'un massacher, regurdaa dal famus film del Sergej Ejzenštejn. La revulüziun del 1917 l'ha vist anmò la cità prutagunista, vist che l'è stada el center del cumitaa revulüziunari ücrain e l'è stada ucupada da Frances, Cumünista e Anticumünista. L'Üniun Suvietiga l'è riessida a ciapala de növ dumà in del 1920.
Düranta la II guera mundiala, in de l'agust del 1941, Udessa l'è stada ucupada dai Rumen, leaa de la Germania nazista. El general Nicolae Macici, insema al növ guvernadur de la cità, el Gheorghe Alexianu (numinaa dal ditadur rumen in persona, el Ion Antonescu), l'ha urdinaa 'me vendeta de un atach di partisan, un massacher: inscì, in de la not del 22 agust, hin staa cupaa püssee de 25.000 personn (la magiur part giüdee). Alter 280.000 hin staa depurtaa: in 'stu möd hin mort 115.000 Giüdee e 15.000 zingher. L'Armada Russa l'ha recunquistaa Udessa in del 1944. I Giüdee che eren restaa viv (703) hin migraa per la püpart in Israel, menter la cità l'è turnada a l'impurtanza che la gh'aveva prima de la guera. La fa part de l'Ücraina dal 1991.
Personn nassüü a Udessa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aleksandr Osipovič Drankov (1886-1949), regista suvietigh, forsi l'è nassüü chì.
- Nicolas De Corsi (1882-1956), pitur italian.
- Emil Grigor'evič Gilels (1916-1985), pianista ücrain.
- Leone Ginzburg (1909-1944), leteraa antifascista ücrainu-talian.


text:
Faroe
I isul Faròe (Føroyar -che'l vör dì "isul di ber"- in farues, Færøerne in danes) a hinn un pussediment de la Danimarca, in de l'Ocean Atlantich.
I gh'hann pressapoch 48.000 abitant.
La capital a l'è Tórshavn.
I Faroe fan part de l'Europa. Se tröen in de l'Ocean Atlantich setentriunal, pressapoch a metà strada intra l'Islanda, la Scozia e la Nurvegia.
Pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Faroe hinn semper staa un pussediment scandinaf: a partii del secul quel de XI, eren un pussediment de la Nurvegia, pöö (1380) del regn nurveges-danes e, del 1814, dumà de la Danimarca.
Dopu de la segunda guera mundiala han utegnüü un'utunumia semper püssee granda.
In del 1973, quand che la Danimarca a l'ha aderii a l'Uniun Eurupea, i Faròe hann decidüü de stà föra.


text:
Ispra
Ispra (parnonziaa anca [iʃpre][1]; inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 410 abitant (dato del Dicember 2013[2]), cont ona süperfis de 15 km² e 'na densità de 361 ab./km²..
El paes, situaa in sul Lagh Maggior, el confina tant con la Provincia de Novara (comun de Lesa) 'me con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa).
El gh'ha tre frazion: Barza, Monteggia, Quassa e Cassinn.
A Monteggia se troeuva vun di Center Comun de Ricerca (CCR).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ispra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Capello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il chantun Grischun cuntinuescha speditivamain a sviluppar il project "sinergia" per in nov center d'administraziun a Cuira. L'uffizi da construcziun auta ha fixà ussa il plan da termins per l'ulteriur proceder en connex cun la strategia chantunala d'immobiglias. Per sclerir dumondas avertas duai vegnir realisada ina planisaziun da test fin la fin d'avust. La missiva da construcziun duai esser avant maun fin il december 2010.
En la sessiun da december 2009 ha il cussegl grond tractà il rapport davart la strategia d'immobiglias dal chantun e la realisaziun respectiva planisada a Cuira. Il chantun metta l'accent sin ferms centers regiunals. Er a Cuira duai ina gronda part da l'administraziun chantunala vegnir concentrada en in edifizi nov che duai cuntegnair circa 725 plazzas da lavur. Il cussegl grond ha prendì enconuschientscha dal rapport ed approvà cun ina gronda maioritad la varianta da realisaziun "sinergia".
Suenter questa decisiun positiva vegni cuntinuà en moda speditiva cun il project "sinergia". Igl è previs da realisar ina planisaziun da test en il decurs da quest onn. Cun quella duain vegnir scleridas dumondas ch'èn anc avertas, sco per exempel la conferma dal concept da gestiun general, la cumprova da la realisaziun, l'avertura per il traffic u la realisaziun da las etappas da construcziun. Questa projectaziun furma la basa per eruir pli tard ils custs e per elavurar la missiva da construcziun necessaria per mauns dal cussegl grond. La concurrenza da projects vegn realisada pir suenter ch'il parlament ha approvà la missiva da construcziun. La finala è anc necessaria ina votaziun dal pievel en chaussa.
L'ulteriur plan da termins sa preschenta sco suonda:
- planisaziun da test fin la fin d'avust 2010
- elavuraziun da la missiva da construcziun fin il december 2010
- discussiun en il cussegl grond durant la sessiun d'avrigl 2011
- votaziun chantunala il november 2011
- planisaziun e realisaziun ils onns 2012 fin 2018
"sinergia" – ils fatgs ils pli impurtants en furma concisa
"sinergia" è il project il pli grond ed efficazi da la strategia chantunala d'immobiglias per distgargiar en moda persistenta las finanzas chantunalas. La situaziun actuala a Cuira na cuntenta betg. Il spazi dals edifizis da l'administraziun existents na vegn betg utilisà en moda effizienta. Il basegn da spazi confurm a l'utilisaziun po vegnir garantì mo insuffizientamain da las immobiglias existentas.
La realisaziun da "sinergia" è en tuts reguards pli economica che las sanaziuns indispensablas e charas dals edifizis d'abitar che vegnan duvrads oz da l'administraziun. La grondezza da l'edifizi nov sa drizza tenor il basegn actual. El na furma perquai ni in pregiudizi per in'extensiun da l'administraziun ni per in'ulteriura centralisaziun a Cuira.
Las investiziuns nettas per "sinergia" importan var 50 milliuns francs (il retgav or da la vendita d'atgnas immobiglias è er resguardà). Cun la construcziun da l'edifizi nov per l'administraziun pon vegnir spargnads tranter 1,8 e 2,2 milliuns francs. Las investiziuns nettas vegnan pajadas cumplettamain en 25 onns.
Per la citad da Cuira porscha "sinergia" ina schanza unica. En il center tschertgà vegnan libras immobiglias per abitaziuns e per il mastergn. Las novas utilisadras ed ils novs utilisaders vegnan ad esser in potenzial economic tuttina grond per il mastergn local. Igl è da quintar che quellas e che quels vegnan a dar ulteriurs impuls al center da Cuira er durant las uras marginalas e la saira.
L'edifizi nov per l'administraziun en il punct central dal svilup economic a Cuira vest è posiziunà en moda ideala e favuraivla per las utilisadras e per ils utilisaders. Il lieu distgargia il traffic en il center ed è bain cuntanschibel cun ils meds da transport publics.
Infurmaziuns:
Markus Dünner, architect chantunal, uffizi da construcziun auta dal Grischun, telefon 081 257 36 31
Gremi: uffizi da construcziun auta
Funtauna: rg uffizi da construcziun auta


text:
Barysaŭ
Barysaŭ (Бapыcaў in abecee ciriligh; БopиcoB/Borisov in rüss; Barysavas in litüan) l'è una cità de la Bielurüssia cunt una pupulaziun de 150.700 personn.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Borisov la se tröva in del nord del paes (in mezz tra Minsk e Orša), lungh el fiüm Beresina.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è stada fundada in del 1102 dal princip Boris Vseslavovič de Polack. In di dü secul sücessiv l'è stada brüsada e recustrüida un poo püssee a süd. L'ha faa part del Grandücaa de Litüania (e dunca pö dopu in de l'Üniun Pulacu-Litüana) fina al 1793, quand che l'è entrada a fà part de l'Imperu Rüss. In del 1812 l'è stada cumbatüda chichinscì la bataja de la Beresina, che l'ha vist i Rüss bat l'imperadur frances Napuleun I.
Ai temp de l'ucupaziun nazista (1941-1944) 33.000 personn hin staa cupaa in di ses lager che se truvaven föra de la cità.


text:
Belprahon
Cuurdinàde: 47°17.112′N 7°24.322′E
Belprahon a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.79 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 297 abitant.
El cumün de Belprahon al se tröva a una altitüden de 627 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Moutier, Roches, Grandval, Eschert.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Belprahon l'eva anca cognussüü cul nom de Tiefenbach ma al dì d'encö quel nom chi l'è minga pü ütilisaa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Belprahon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Zodiac
El zodiac (dal grec Zῳδιakός, "zōdiakos", parolla qe l’è componida da Zώov, zòon, "esser vivent" e "òdos", "percors") l’è una fassa indel cel qe la se slarga pressapoc per 8 gradi da tœte do le bande de l'eclitica (el percors qe ‘l Sol al par far in cel indel periodo d’un ann) e qe ‘l comprend anca i percors de la luna e dei pianeti. Le stelle del zodiac i enn stade metide insema in costellazion, qe tant temp fa i g’ha dait dei nom de esser vivents, reai o de fantasia.
Cuntegnüü
Division del zodiac[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le stelle de la fassa zodiacal i eren utilizade dai astronom mesopotameg tant’me dei riferiments per rejistrar la posizion del sol, de la luna e dei pianeti. Per podir descriver qeste posizion qé ind una manera pratica, indel Mul Apin (una colezion de tavolete babilonese) i astronom de l’epoca i g’eren definid dexdot costellazion qe le se trovaven sul percors qe i ciamaven el "senter de la luna".
Indel V secol A.C., col perfezionar-s dei struments de oservazion, i babilones i g’hann preferid dividir el zodiac in dodex partizion de 30 gradi, e i g’hann catad fœra per ognuna el nom de una costellazion. A partir pressapoc dal 300 A.C., ogni segment de 30 gradi al podiva vesser dividid a so vœlta in dodicesim, ognun de 2,5 gradi, qe i g’hiven anc’mo i stess nom de le dodex costellazion (micro-zodiac), e qe, in qell cas qé, i corispondiven miga plu a una vera posizion astronomega. El prim dodicesim al g’hiva semper el stess segn del segment zodiacal indov al se trovava, e dopo i vegniven i olter dodicesim, cont i segn zodiacai indel solit orden, a partir dal segn qe ‘l vegniva sœbet dopo qell del prim dodicesim. In Ejitt, invece, ogni segment l’era dividid in tre part, qe le se ciamaven decan, perqè le g’hiven un'ampieza de dex gradi. Le do intersezion del zodiac cont el pian equatorial cosmeg, qe le se ciamaven "pont gamma" e "pont omega", le corrispondiven ai equinoze, e i dé quand el Sol al se trovava lé, de spess i eren catads fœra per vesser i prim dé de l’ann (capodann). El pont gamma l’è considerad anc’mò adess el principi del zodiac e l’è anca ciamad el "prim pont de l’Ariet", perqè qesto nom qé l’era stait catad fœra quand l'equinoze de primavera al coincidiva con l'entrada del Sol indela costellazion de l'Ariet. Le division del zodiac i enn ciamade “costellazion” in astronomia e “segn zodiacai” in astrolojia. I segn zodiacai utilizads in ocident i enn qei tramandads da l'astronom e astrolog Tolomè de Alesandria, dal segond secol d.C. Fœra dei segn zodiacai de l'astrolojia ocidental, ge n’enn anca dei olter, qe i enn stads desvilupads in oltre culture, per esempe indela astrolojia indiana (ciamada anc’pò “Vèdega”) e in qella cinesa, indov el zodiac al vegn dividid in 27 o 28 cà.
Astronomia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El zodiac l’è una rejon de la volta celest qe l’e utel per la so praticitaa: tœts i pianeti e la major part dei olter corp celests del sistema solar i se pœden trovar noma indela rejon del zodiac. Un oservador qe ‘l g’havess de veder un ojet parej luxent fœra da la rejon zodiacal, al sa qe ‘l pœl miga vesser un pianeta. I oservador vixin ai poli terrester i pœden miga oservar facilment i pianeti perqè el zodiac l’è trop vixin a l’orizont. Le costellazion pensade dai astrolog antig (tœte, miga noma qelle del zodiac) i enn stade definide con precision indel 1930 da la Union Astronomega Internazionala, de manera qe ogni pont de la volta celest al fasse part de una (e noma una) costellazion. I confin i enn stads disegnads con dele rige, qe le vann adree a linie de ascension e declinazion, valide per l'epoca B1875,0, çoè segond quel qe l’era la posizion de la volta celest indel 1875 (qella posizion qé la varia a segonda de la precesion dei equinoze). In astronomia el zodiac al comprend anca “Ophiuchus”, una costellazion qe l’è present delbon indela fassa zodiacal, ma qe l’era stada trascurada in passat per ridusir a dodex el nœmer de le costellazion zodiacai. L'eclitica la passa vixin a la part nord-ocidental de la Balena, perçò un quai pianeta e la Luna i pœden passar-g denter un cicinin. La Balena però, la pœl miga vesser considerada un segn zodiacal. L'astronomia moderna la g’ha dimostrad qe le costellazion i enn dei grœp de stelle faits su un poo a cas, senza un significad natural, e le so stelle i enn miga vixine tra de lore indel spazi tridimensional, anzi certe vœlte i enn separade da grande distanze, anca se le paren vesser vixine segond la nosta percezion bidimensionala del ispazi.
Astrolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indela astrolojia ocidental, el zodiac l’è dividid in dodex part, tœte istess intra de lore, di 30 gradi de ampieza çascuna, qe i enn ciamade segn zodiacai. I segn zodiacai i ciapen el nom da le costellazion qe le se troven long a l'eclitica, però le vere costellazion i enn miga doprade da l'astrolojia tradizionala. Defat:
- i segn zodiacai i enn 12 part del cel de la stessa ampieza, e invece le costellazion astronomege le g’hann diverse estension (la plussee granda l’è qella de la Vergin, la plussee picinina l’è qella del Scorpion),
- per colpa de la precesion dei equinoze, le costellazion le corespond semper de meno a le division del zodiac qe le g’hann el stess nom. Al dé d’incœ, quand el Sol el va dent indel segn dell'Ariet a l'equinoze de primavera al 21 de marz, in realtaa l’è anc’mò indela costellazion dei Pess e al ge restarà dent fin a la metaa de avril. Dal moment qe la precesion l’è un fenomeno cicleg, la corispondenza tra i segn e le costellazion la se presenta de nœv ogni 25.800 agn, pressapoc.
El zodiac tropeg e el zodiac sideral[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segond l’astrolojia ocidentala, el prim segn zodiacal, l'Ariet, al cominça quand el Sol al passa per il pont indov el pian de l'eclitica al taia l’equator terrester, a l’equinoze de primavera. Qell pont qé l’è ciamad vernal o anca prim pont de l'Ariet opura pont gamma, e l’è indov i pianeti e ‘l Sol i cominçen el percors su l'eclitica qe ‘l se desvilupa indel emisfero boreal (nord) de la Terra. Indela astrolojia ocidentala tradizionala ("tropega") se fa anc’mò riferiment a la posizion del pont gamma, qe la valiva a l'epoca del prim manual astrolojeg, el Tetrabiblos de Tolomè, de manera qe le prevision i enn ligade anc’mò adess al ciclo de le stajon.
Indela astrolojia "siderala", invece, se fa riferiment a la vera posizion del pont vernal, qe incœ l’è miga plu el prim pont de la costellazion de l’Ariet: donca le prevision i enn ligade a la vera posizion astronomega de le costellazion zodiacai.
Calendare del zodiac astronomeg e astrolojeg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Qella tabela qé la fa veder le diferenze qe g’enn intra el percors del Sol (tant’me se ‘l ved da la terra) a travers del zodiac astronomeg, qe ‘l se basa su le costellazion reai, e a travers del zodiac astrolojeg, qe l’è basad invece noma su dei calcoi matemateg. Le date riportade i enn calcolade sul meridian de Greenwich e i enn indicative, perqè el passaj da un segn a l'olter al suced miga noma a mezanoit, ma ogni ann al varia de sex ore pressapoc. Per vesser plussee precis, lejii i effemeridi. [1]
Le date "tropicai" (qe le dividen el zodiac a partir da l'equinoze de primavera) i enn usade indel’astrologia ocidental; le date "siderai" (qe le se basen su le vere costellazion zodiacai, e qe le cambien per la precesion dei equinoze) i enn usade indel astrolojia indiana o Vèdega.
I segn del zodiac tant’me calendare stajonal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tanti simboi (animai) usads per le costellazion zodiacai anc’mò al dé d’incœ, i enn de orijen sumerega.
I simboi plussee antig tant’me ‘l Tor, el Scorpion, el Leon e l’Aquare, i indicaven i quadrants del cel qe i corespondiven ai equinoze e ai solstize insì tant’me i eren posizionads indel'Era del Tor (IV-III millenni a.C.). Con la precesion dei equinoze qella fonzion qé l’è passada a le costellazion qe le vegnen dopo, çoè a l’Ariet, a la Balança, al Canqer e ai Pess. El Tor e l’Ariet i coresponden a l'equinoze de primavera, qe l’è la stajon quand indei roç de vaqe e de cavre i començen a nasser i videllin e i cavrin. La Balança la corespond a l'equilibre tra la noit e ‘l dé, qe la capita a l'equinoze d'autœn; el decresser de la forza del Sol l’è regordad dal Scorpion, qe l’è el simbol del fosc. El Leon, el simbol del fœg, al rapresenta el cold de l’estat, e invece el Canqer (o Gamber), qe al camina a l’indree, al rapresenta el Sol qe al se ritira dal so pont plussee setentrional dopo el solstize d'estat. L'Aquare, el portador d'aqua, al corespond a la stajon quand qe’l piœv; i Pess i simbolejen el tornar de la veta e ‘l nœv inize de la stajon agricola.
Figure e imajen del zodiac[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mond judee-cristian al g’ha ereditad el zodiac da la tradizion antiga. Anca se i eren contrare a l'astrolojia, l'ebraisem e ‘l cristianesem i s’enn imposesads del repertore de figure e imajen fornide dal zodiac, e i hann conservade e utilizade soratœt in funzion de calendare, per illustrar el cambiament stajonal e guidar el lavorar indei camp.
In qella manera qé la rapresentazion del zodiac la s’è mai distacada del tœt dal sistema dei segn cristian, e anzi al se ved anc’mò adess indele catedrai, ciexe e monaster medioevai.
A la fin del Medioevo el mes’ciar-s tra la cultura del mond islameg e qella antiga ocidentala, al g’ha fait fiorir anc’mò l'astrolojia, e ‘l repertore de le imajen zodiacai al g’ha recuperad complessitaa e finezza, e i g’hann tacad a doprar-l miga noma su le costruzion relijose ma anca per la decorazion dei palaz civii, publeg e privads.


text:
Osama bin Laden
Usāma ibn Muhammad ibn Awāḍ ibn Lādin, mej conossuu con la grafia inglesa de Osama bin Laden (arab: أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; Riyad, 10 de marz 1957; Abbottabad, 1 de magg 2011) l'è staa on fondamentalista e terrorista musulman sunnita de nazionalità saudita.
L'è staa el fondador de l'organizzazion al Qaida e responsabil de vari attentaa in gir per el mond per ona ventenna d'agn, in tra i quai el pu famos l'è certament quell di Torr Gemell de New York, el 11 settember 2001.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Com' emm giamò scrivuu pussee sora, el sò nomm in arab classigh el saria Usāma ibn Muhammad ibn Awāḍ ibn Lādin. A bon cunt, la pronuncia saudita del dì d'incoeu l'è Usāma bin Lāden. Per quest l'è conossuu con la traslitterazion inglesa de Osama bin Laden, spantegada in del mond grazie ai mass media american e ai repport del FBI. On'altra traslitterazion che l'esista l'è quella francesa, cioè Oussama Benladen.
El Sceich Osama Bin Laden l'è staa sociaa anca a parecc alias, compagn de el Princip, el Princip del Terror, l'Emir, Abu abd Allah, Mujahid Shayk e Hajj.
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu de Muhammad bin Awad bin Laden (1908-1967) e de la siriana Hamida al-Attas (la soa miee quella de des). L'è staa quell de dersett de cinquantaduu fradei e fradelaster. El sò pà l'era vun che 'l s'era faa su indeperlù in del Yemen del Sud, attiv in del settor di costruzion e in rapport strecc con la famiglia real saudita.
I sò genitor hann divorziaa on poo dopo la soa nassida: lù l'ha vivuu poeu con la soa mader e 'l sò noeuv marii, Muhammad al-Attas. De questa union hinn nassuu alter tre fioeu e ona tosa.
L'è cressuu in d'on ambient coltural visin assee al wahabitismo, ona corrent de l'Islam sunnita: quella chì l'è ona vision molto streccia e conservativa de la religion mussulmana, che la preved la fedeltà a la Sharia e 'l scancellament de tutt i innovazion portaa in de l'Islam in del cors del temp.
Quand che l'era on giovinott l'ha studiaa a l'università Re Abdelaziz de Gedda, indove l'ha ciappaa la laurea in economia, in vista de on sò futur impiego in l'azienda del sò pader (Saudi Binladin Group).
A dersett ann el se sposa cont ona tosa siriana, la prima de quatter miee. In del 1979 el ciappa anca on diploma in ingegneria civil, semper in de l'istessa università.
Inoltra se sa, grazzie a vari foto che hinn vegnuu foeura dopo el 2001, che in del 1971 l'ha passaa on period in Gran Bretagna, indove gh'era duu sò fradei che studiaven (a Oxford).
In Afghanistan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1979 i sovietigh hann invaduu el paes asiatigh de l'Aghanistan, a sostegn del governo leaa, che l'era insidiaa de la guerriglia islamista.
Compagn de tanti alter giovin musulman, anca Osama (che al temp el gh'eva vintiduu ann) el s'è visinaa a la causa di Mujahidin; inscì in del 1984 l'ha fondaa on'organizzazion ciamada Maktab al-Khidamat (MAK), che la ghe dava danee, arma e soldaa a la causa afghana.
Anca se al temp la CIA la gh'ha daa anca lee on bell sostegn ai Mujahidin (come che l'ha dii vun di member del governo american del temp, el scior Zbigniew Brzezinski), el governa american el dis che quei aiutt chì sien mai staa daa anca al MAK.
El sò contribuu a la causa afghana l'ha faa vegnì on eroe ai oeugg de tanti musulman, in del sò paes e anca foeura. Inoltra, l'esperienza cont el MAK el ghe servirà anca pussee tard per la soa creazion pussee famosa: al Qaida.
Al Qaida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1988 l'Osama l'ha lassaa perd el MAK e l'ha fondaa on'altra organizzazion per la guerriglia, ciamada al Qaida (la bas). Tanti di militant del MAK gh'è andaa dree a lù in la soa noeuva ventura.
In del 1991 el Sceich Osama bin Laden el romp tucc i rapport cont el sò paes de origin, l'Arabia Saudita, considerada troppa visina ai interess american (el regn arab de fatt el gh'eva daa ona bella man ai Statt Unii in occasion de la Prima Guerra del Golf).
Semper in del 1991 el scerniss el Sudan 'me soa noeuva bas operativa.
Se sospetta che, con l'aiutt de organizzazion offizialment dirett a la carità vers i musulman, l'abbia quattaa on'area bella granda indove portà i sò idei islamigh estremista (per esempi el sud-est asiatigh, l'Europa e i Statt Unii).
La guerra contra l'Occident[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm attacch de Bin Laden contra i Statt Unii l'è avvegnuu contra on grupp de soldaa che se trovaven in d'on albergh in del Yemen: però i soldaa eren partii duu dì innanz per la Somalia, inscì i unigh a morì hinn staa duu turista austriegh.
Poeu gh'è quij che dis che lù l'abbia anca pensaa e condott l'attentaa al World Trade Center in del 1993 e 'l Progett Bojinka, sventaa a Manila el 6 de genar del 1995.
In del 1994, dopo i sò revendicazion di attentaa de Riyad e Zahran, el perd la cittadinanza saudita.
In del 1996, per i pression internazionai, l'Osama wl vegn scasciaa foeura del Sudan. Inscì el scerniss de tornà in Afghanistan, indove che l'è ricevuu con tucc i riguard de part del noeuv governo taleban, che proppi in quell ann lì l'eva vinciuu la guerra civil e l'aveva ciappaa el podè.
El 23 de febrar del 1998, Osama bin Laden l'è staa vun di cinch (insemma, per esempi, a l'egizian Ayman al Zawahiri) che hann firmaa ona fatwa contra i giudee e i crosaa. In quell test chì se dis senza gir de paroll che coppà i American e i sò leaa, civij e militar, l'è on dovè individual de tucc i musulman che poden fàll e in ogni paes indove 'l sia possibil, per rivà a la liberazion de la moschea al Aqsa de Gerusalemm e de la Sacra Moschea de la Mecca, e scascià i sò armad foeura di terr de l'Islam.
El 7 de agost in di ambassad american de Dar es Salaam (Tanzania) e de Nairobi (Kenya) s'cioppen di bomb che coppen 212 personn (di quai domà dodes eren american) e 'n ferissen alter 4000. I attentaa hinn staa rivendigaa de al Qaida, con vari reson che hinn mai staa tropp ciar.
El Vundes de Settember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che gh'è staa i attentaa del settember 2001 (quatter reoplan faa borlà giò in vari zonn di Statt Unii del nord) subit el governo american l'ha trovaa in lù e in al Qaida i mandant. A bon cunt, Osama l'ha ammiss i sò responsabilità domà trii ann dopo, in d'on videomessagg trasmiss de Al Jazira in de l'ottober del 2004.
La Guerra al Terror[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I attentaa del 2001 hann portaa a la Guerra al Terror voruda del president George W. Bush. In del november-dicember 2001 i American e i sò leaa hann invaduu l'Afghanistan, vist che i Taleban aveven refudaa l'estradizion del terrorista. In pocch settemann el governo taleban l'è crodaa e i podenz leaa hann occupaa l'Afghanistan.
I ricerch del bin Laden, del sò statt maggior e di capp taleban hinn segutaa anca dopo la fin offizial di ostilità (la guerra la va dree anmò al dì d'incoeu). In d'on primm moment se pensava che lù e la soa gent la se trovass in di grott de Tora Bora, ona zona de montagna al confin cont el Pakistan. Ma anca dopo la battalia de Tora Bora l'è minga staa trovaa. I ultim testimonianz de la soa esistenza eren de la fin del 2001. De quell moment, s'è minga savuu indove l'è che l'era.
In di ann successiv, i attacch terroristigh hinn segutaa in tutt el mond: podom regordà i attentaa de Bali del 2002, de Madrid del 2004 e de Londra del 2005.
Inoltra al Qaida la s'è spantegada in zonn del Medi Orient indove prima el gh'era nò, per esempi in Iraq.
Osama bin Laden, a partì del 2001, l'ha faa sentì la soa presenza domà con audio e videomessagg consegnaa a la television del Qatar al Jazira.
La mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Già che de lù per on bell poo de temp s'è pù savuu nagott, gh'è staa tanti che hann pensaa che Osama bin Laden el fuss mort giamò in la battalia de Tora Bora e che i qaidista, per evità de fà crodà giò el moral ai terrorista de tutt el mond, abbien faa semper finta che 'l fuss anmò viv; per quest l'omm che parlava in di vari messagg el saria staa on sosia.
Giamò in del 2007 e poeu in del 2008 autorità pakistann aveven diciaraa che 'l leader de al Qaida l'era mort, coppaa de on quai agent segrett, ma poeu l'era vegnuu foeura che i informazion eren sbagliaa.
In de l'agost del 2010, l'intelligence americana la scominciaa a sospettà che 'l bin Laden el se troeuva in d'ona cà de Abbottabad, minga lontan de Islamabad, la capital del Pakistan. In de la nott in tra el primm e 'l segond de magg del 2011 i forz speciai americann, i Navy Seals, gh'hann faa on raid a sorpresa l'hann coppaa, lu qe quij che stava de cà insemm' a lu. Ona quai ora dopo el president american Barack Obama l'ha cuntaa sù la storia in television, in d'on messagg a la nazion. La notizzia l'è stada confermada anca de al Qaida.
A sentì la notizzia, un quej American in sü la Coesta Est di USA hinn andaa foeura in di strad a fà festa: quell che l'era staa per des agn el nemis nummer vun del sò Paes e l'era mort.
El corp del bin Laden l'è staa sbattuu giò in del mar di soldaa american.


text:
Mēter
Al mēter (sìmbul: m catè, sbàgliend, anca scrìt cùma mt) l' è l'unitè fundamentèl dal SI (Sistèma internasiunèl d' unitè de mśùra) dla lunghèsa.
In dal prinsìpi, al gnìva definî cùma 1/10 000 000 dal meridiaṅ dla Tèra tra 'l Pôl nòrd e l'equatôr, in fin tant che, in dal 1983, a Parìś, in dla 17ª Conférence générale des poids et mesures (Cunferèinsa Generèl dj Pêś e Mśûri), al gnìva ardefinì acsè: Un mēter l' è definī cùma la distànsa ch' la percòr la lûś in dal vôd ind un spàsi ed tèimp uguèl a 1/299 792 458 ed secònd.
A-j-'n seguìs che la velositè dla lûś in dal vôd la mśûra 299 792 458 m/s.
Dèintr' un mēter a gh' è 1.000 milìmeter; 1.000 mēter j faṅ 1 kilòmeter.


text:
Intròzz
Intròzz (nom ufizial in italian Introzzo) l'è on comun de la Provincia de Lecch. In del paes, situaa in de la Val Varron, ghe viven 130 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,8 km² e ona densità de 34 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Derf, Dòr, Suej, Tremenech.
Intròzz el gh'ha minga ona soa parròcchia, ma 'l fa riferiment a ona del vesin paes de Suej.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Intròzz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vilanöva
Vilanöva (Villanova del Sillaro in italian) l'è un cumün de 1 816 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruìncia de Lod.
El se tröva circa a 10 chilometri a ovest de Lod.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Vilanöva l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'anniversario
L'Anniversario (’L aniversàri) 'l è na cumèdia négra ingléśa dal 1968 ad Roy Ward Baker. L'è stada trata da n'òpra teatràla ad Bill MacIlwraith e l'è stada giràda par qvéi dla Hammer Films e dla Seven Arts.
Sunt
La sgnóra Taggart (Bette Davis), cuma tut i an, al dè d'l aniversàri dal sò matrimòni la ciàma a cà sua tut i sò fiōi, anc se però sò marè, ch'la n s psiva briśa cumpatìr, 'l è bèla mòrt da déś an. Chi lē la i tîṅ sèmpar schis, da la sò bóca i vènan fóra dal batùdi catìvi e pò la gh'à un śguàrd ch'la fà vgnir i śgriśōr anc se fat cun 'n òć sōl parchè la gh 'n à òṅ ad vēdar briśa bòṅ par védar, anc parchè lē la 'l quàcia cun na fasōla p'r i òć.
Quànd i rìv'n a cà, lē la dasquàcia i rigài e pò la gh 'n à part tut. Henry (James Cossins) 'l è tìmid e al s vistìs da dóna, Terry (Jack Hedley) 'l è 'l ùnic spuśâ méntar Tom (Christian Roberts) 'l è 'n bric arvèrs ch'l è drē a dvintàr un ragàs-pàdar. I ùltim dū i próan a tajàr i pònt cun sò màdar ma a n è minga fàcil tgnir-ag tèsta. Terry al vrév spatinàr in Cànada cun sò mujér Karen (Sheila Hancock) e i sò sinc fiōi méntar Tom al vrév che lē la tulìs vluntéra in famìja la sò muróśa Shirley (Elaine Taylor).


text:
Nimêl
Artécol in dialèt arzân
Al nimêl ("maiale" in italiân) (nòm sientéfich l'é Sus scrofa, e ânca Sus domesticus), o pôrch, l'é un suide dumê ed la faméja ed quî che gh'àn al maméli ed l'ôrdin di Artidattili Suiniformi. Al mâs'c al s' ciâma vèr e la fèmna scrôfa, mèinter i céch în ciamê latòun. L'é òna dal bèsti da masèl pió sparpagnê e pió druvê da l' òm, ânca per la tânta rôba ch' al pōl dêr, che vân dal lònghi lavurasiòun dal só chêrni, al sfrutamèint dal sèdli (secònd un antîgh dét : dal nimêl an s' bóta vìa gnît!).
Soquânt studiōş dal cambiamèint în sôlit sugerîr che al nimêl al deşvègna dal salvşâdegh cinghiêl, 'd urègin eurasiâtich, prubabilmèint stramzê cun al nimêl mediterraneo.
Indice
Alevamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
L' alevamèint dal nimêl sèmbra ch' al sìa dimòndi antîgh, e figûri ed quî che prén èser i pió antîgh ed la râsa în ânca ind al pitûri int i mûr ed la grôta 'd Altamira [1] ( dal 40.000 p.C. cîrca). As pèinsa che al nimêl al sìa stê dumê intōren al 5.000 p.C. in Cina e di sègn pôch pió frèsch a ghîn ânca in Mesopotamia. Al nimêl l'é sèimper stê necesâri ind al sistêma dal magnêr ed l'òm e la só réca prudusiòun al l'à purtê a èser cgnusû da tót. Dimòndi dal carateréstichi ed la cunfurmasiòun o ed la manēra ed fêr dal nimêl în andêdi a fêr pêrt dal parlêr ed quêşi tôti al cultûri (quêşi sèimper in sèins de schîva o d' ufèişa, fîn 'd arivêr a la biastèma).
Al caratérestichi nutrièinti ed la chêrna ed nimêl, réca ed grâs, în forsi a l'urègin ed quêlch precèt ed soquânti religiòun (in particulêr soquânti ed còli nêdi in zôni chêldi dal Pianêta) che pruibésen ed magnêrel o mèten di lémit int al magnêrel. Al nimêl per êter al mâgna ed tót, e per tânt ind al zôni geogrâfichi in dóve a gh'é al deşêrt o al quêşi deşêrt, da per tót sgnêdi dal pôch magnêr, al mutîv dal precèt religiōş che a n' in pruibés la preşèinsa in pió che magnêren la chêrna e i sòt prodòt, al pōl èser arvisê ind al fât che, insém al piân dal magnêr, al nimêl as mèt in concorèinsa dirèta cun l'òm: al só alevamèint dòunca al pré mìa gnîr che a descâpit ed la quantitê dal magnêr per l'òm.
A gh'é da nutêr che al nimêl an n'é mìa dumê dal tót, ind al sèins che 'na vôlta lasê léber al dvèinta salvâdegh quêşi subét e sèinsa grân problêma a turnêres adatêr e al pōl preşentêr di cambiamèint ind la cunfurmasiòun in tèimp dimòndi şvêlt; dal rèst, la diferèinsa 'stèsa tra i nimêl salvâdegh e al nimêl 'd alevamèint an n'é mìa tânta.
La vèta dal nimêl an n'é mìa lòunga. Ind i modêren alevamèint al nâs int tót i mèiş ed l'ân. Ind la gugiolêda în normalmèint da cîrca dêş dòdeş céch. A la nâsita al latòun al pèişa da ûn a dû chîlo. La scrôfa la partués dō vôlti a l'ân; in realtê la sòma ed la durêda dal dō gravidânsi l'é mêno 'd ûn ân.
Ind i j alevamèint, per impidîr che la scrôfa la schésa sèinsa vrèir i céch, la vîn fâta mèter zò e alvêr i nimalein in 'na gâbia dóve la ghe stà dèinter apèina e dóve l' an 's pōl mìa môver liberamèint.
A secònd ed la mîra ed l'alevamèint al nimêl al vîn divîs in dō categoréi: "alzêr" e "pèiş". Al prém l'é còl ch' as câta nornalmèint al supermarchê e in dimòndi pcheréi. Al vîn masê dôp ed cîrca 6 mèiş da la nâsita e al rîva al mâsem 100 – 110 chîlo ed pèiş vîv. Al secònd, specialitê italiâna, l'é còl ch' al vîn druvê a fêr i persót DOP e grân pêta di êter salóm DOP e IGP, al vîn masê a cîrca ûn ân da la nasita e l' é tra 150 e i 180 chîlo (mediamèint intōren a i 160 chîlo).
L'alevamèint dal "pèiş" l'é 'na specialitê italiâna e dimòndi ed cêr spagnôla ( ind al rèst dal mònd ocidentêl a vîn alvê sōl j alzêr): còst perché as trât 'd j ònich paèiş in dóve as fân i persót. La magiōr pêrta di nimêl alvê in Itâlia la và a drê a sté trafîla.
La pruvîncia italiâna cun al pió êlt nòmer ed nimêl l'é còla ed Mânvta, dóve per ògni abitânt a gh' în in mèdia quâter nimêl.
Ûş dal nimêl ind i stódi ed medzèina[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nimêl l'è dimòndi druvê cme urganîşem mudèl, in particulêr per i stódi che riguêrden al malatèi dal cōr e dal vèini. Al nimêl, difâti, prém ed tót al s' arvîşa dimòndi a l'òm dal pûnt ed vésta ed l'urègin ed la râsa. Rispèt a i sòregh (i principêl mudèl d' urganîşem) al só sistêma dal cōr e dal vèini l'é pió "manèvol" e al s' arvîsa a còl ed l'òm. A gh'în dòunca di mudê ed nimêl pr' al malatéi impurtânti ed l'òm cme l'altèrio o la malatèi dal caronârj.
I nimêl în ânca j urganîşem principêl pr'al stódi e a l' ûş ind i trapiânt tr' al bèsti e l'òm: ânca se al carâter ed faméja ed lòm al s' arvîşa di pió a còl dal sémi che mìa a còl dal nimêl, al nimêl l'é ed sicûr 'na bèstia, che, ânca grâsia a i pió ed mél ân ed cngusèinsa dal tètnichi che riguêrden al só alevamèint, al pōl èser alvê dimòndi edmèj dal sémi che s' arvîşem a lòm e "sacrifichê" sèinsa a i dimòndi avîş ed prudèinsa murêla che pôrta al tratamèint dal sémi.
Religiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
In divêrsi religiòun al nimêl al mócia un significhêt spirituêl, pr' al fât ch' l' é argumèint ed règoli religiōşi insém al magnêr.
Ind l' ebreîşem e ind l' Islam as rispèta la règola ed magnêr mìa chêrna ed nimêl, cunsidrêda mìa pûra.
L'urègin ed la règola ind la religiòun 'd j ebrèi l'é scréta ind al léber dal Levitico pâs 11,7-8:
-
- …il porco, perché ha l'unghia bipartita da una fessura, ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri; li considererete immondi.
e ind al Deuteronomio pâs 17,8:
-
- …anche il porco, che ha l'unghia bipartita ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri.
L'urègin ed la règola ind la religiòun islâmica l' é fundêda ind i segvèint vêrs dal Corano , Sura II, 173:
-
- In verità vi sono state vietate le bestie morte, il sangue, la carne di porco e quello su cui sia stato invocato altro nome che quello di Allah.
Un chêş significatîv l' é la persecusiòun dóve în stê vètma j ebrèi a l'època maccabaica (Prém e secònd léber di Maccabei). La lèg ed Antioco IV Epifane j ublighêva a magnêr chêrna ed nimêl, e dimòndi, ebrèi, tra quî sêlta fôra la figûra ed Eleazaro, în andê incûntra a la môrt pr' an tradîr mìa la lèg di sô pêder.
In êtri religiòun, invêci, al nimêl al pōl èser un sègn ed buntê, bundânsa e richèsa. As vèda per esèimpi la fôla ed Gullinbursti ind la fôli antîghi di pôpol ed la Scandinavia..
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Adriano Del Fabro - L'arte della norcineria, ovvero Del maiale non si butta niente : come fare il cotechino, il culatello, i ciccioli, la pancetta, il prosciutto crudo, il salame, le salsicce, lo zampone, il lardo... / - [S. l.] : Arsenale ; [San Giovanni Lupatoto] : Mulino Don Chisciotte, 2007
- Flavio Birri, Carla Coco - Sua maestà il maiale : viaggio storico-letterario tra razze reliquie e ricette antiche e moderne - Venezia : Marsilio, 2003.
- Italo Corio - Il maiale da ingrasso per uso familiare - Bologna : Edizioni Agricole, 1955
- Orlando Manetti, Vincenzo Tosonotti - Scienza del maiale : tecniche di allevamento, trasformazione e utilizzazione - Bologna : Edagricole, 1984
- A. Motti - L'allevamento del maiale - Torino : Casanova, 1889
- Paolo Morganti e Chiara Nardo - Il maiale : la storia, le tradizioni e le ricette. - Sommacampagna : Morganti, 2004
Artìcol in dialètt pramsân
Dal gosèn ("maiale" in italiân) an s' buta vìa gnîta!
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Berg (SG)
Cuurdinàde: 47°14.5′N 8°57.5′E
Berg a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.74 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 853 abitant.
El cumün de Berg al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arbon (TG), Mörschwil, Roggwil (TG), Steinach, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berg l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 796 col nom de ad Berga. In del 837 l'è menziunaa col nom de in villa nominata Perc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Berg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Deserto di Accona
Ol dezèrt de Acona (deserto di Accona in italià) l'è 'n Toscàna, l' se tróa 'n pruìnsa de Siéna, in del teritòre del cümü de Asciano e l'è pròpe in del cör di Crete Senesi.
Dezà che 'n chèsto pòst i vé zó méno de 600 mm de aqua a l'àn l'è stài clasificàt tra i pòscc "semi aridi" dal Peveril Meigs che l'è stacc incaricàt da l'Unesco de dizegnà öna càrta omo - climàtega di dezèrcc del mónt.
Con isé póca aqua l'è düra coltìà ach i ölìe e l'öa, de piante e de èrbe i n'à crès pròpe póche e 'l pòst l' gh'à ün aspèt lünàr. In del dezèrt de Acona de sólet i è coltiàcc ol formét e 'l girasùl, adóma grasie a l'aqua ciapàda de fò del dezèrt.
Ol dezèrt de Accona l'è isé ciamàt 'nfina dal medioéf e l' se l' vèt in del famùs afrèsch del Ambrogio Lorenzetti dal tìtol de Allegoria ed Effetti del Buono e del Cattivo Governo cioè "alegorìa e rizültàcc del bù e del catìf goèrno".
A mesdé del dezèrt la se tróa l'Abasia de Monte Oliveto Maggiore, nasìda cóme éremo.


text:
Niue
Niue (Niuē in lengua niue) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa dumà d'un isula 2.400 km a est de la Növa Zelanda.
La capital a l'è Alofi.
Al gh'ha una süperfiss de 260 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.700 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue a l'è stada un regn indipendent fina al 1900, pöö a l'è vegnüda un pruteturaa del Regn Ünii e in del 1901 a l'è stada giuntada a la Növa Zelanda.
In del 1974 l'ha utegnüü l'indipendenza, cunt un acordi de libera assuciaziun cun la Növa Zelanda.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el niue e l'ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue (nom ufizial: Niue / Niuē Fekai) a l'è un stat assuciaa a la Növa Zelanda.
Al recugnuss 'me regina Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim ministr a l'è el Toke Talagi (del 2008).