text:
2010
L'ONU l'à decidìt che 'l 2010 l'è l'àn internasiunàl de la Biodiersità.
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zenér[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 12 de Zenér - Ü teremòt del 7 grado de la scala Richter, a i ure 16.53 l'à culpìt l'ìzola de Haiti e sura de töt la capitàl Port-au-Prince.
Fevrér[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 18 de Fevrér - Ol Presidènt di Stacc Ünìcc, Barack Obama l'à 'ncontràt a la Cà Bianca ol Dalai Lama la güida del Tibet e de töcc i Büdisti. La Cina l'à protestàt 'n manéra üficiàl.
- 23 de Fevrér - In del cör de la nòcc ergü mia identificàt l’à facc ‘ndà dét in del fiöm Làmber miliù de lìter de idrocarbür da la Lombarda Petroli a Munscia. Ol petròle l’è pò pasàt in del Pò, ma l’è stacc fermàt prima de rià al delta, ‘n töte i manére l’è stacc ü dizàstr ambientàl.
- 27 de Fevrér - Ü teremòt de 8,8 gradi de la scala Richter, l'à culpìt ol Cile e töt ol Pacìfech meridiunàl. L'epicèntr l'éra di bande de la sità de Conception e i mórcc i è piö de 800.
- 27 de Fevrér - Ol Giuliano Razzoli, a i Ulimpìadi d’Invèren de Vancuver in Canada, l’à enzìt la medàia d’ór in del islàlom speciàl denàcc al Ivica Kostelic, segónt, e al André Myhrer, tèrs.
Mars[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 20 de Mars - ol coridùr de bici Óscar Freire l' vèns la Milà San Remu, segónt ol Tom Boonen tèrs ol Alesànder Petacchi.
- 21 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama l' ghe rìa a fà aproà la sò rifórma de la sanità. La sanidaa in Ameriga la resta a bun cünt privada, ma i dit de asicüraziun poden pü refütà de assicürà la gent che la gh'ha di "pre-existing conditions", ciuè "cundiziun (medegh) pre-esistent". Pö l'assicüraziun la vegnaraa ubligatoria e se vün 'l ghe l'ha no 'l gh'ha de pagà 700 dolar a la finn de l'ann. Però 'l guerna 'l ghe daraa una man e 'n pagaraa un tuchelin a quij che gh'hann pocch danee.
- 29 de Mars - a Mosca dò dòne i se fà saltà 'n aria in del metró a l'ura de pónta e i fà 38 mórcc e piö de sènto ferìcc; se pènsa che i sìes teroréscc del Caucaso.
- 29 de Mars - a i elesiù regiunàle de la Lombardéa ol Robèrt Formigù 'l vèns cóntra 'l Filipo Penati e 'l diènta, per la quarta ólta, goernadùr de la regiù.
- 29 de Mars - in Iraq, a Mossul, öna bómba tiràda contra öna famèa de cristià la cópa ü s-cetì.
- 29 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama, l'à anünciàt che l' permeterà de turnerà a trielà in del mar per sircà 'l petròle.
Avrìl[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 8 de Avrìl - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama e 'l presidènt de la Rüsia, ol Dmitrij Anatol'evič Medvedev i firma a Praga ol tratàt Start 2 per ol dizàrm nücleàr.
- 10 de Avrìl - L'aereoplà del presidènt de la Polònia l' se schiànta a tèra intàt che l' sircàa de aterà a l'areopórt de Smolensk in Rüsia: i mör ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér Maria, ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek, e töta la delegasiù üficiàla che l'ìa dré a 'ndà a Katyń per prezensià a i selebrasiù 'n memoria de la stràge soviètega de polàch per mà de Stalin.
- 11 d'Avril - El pilota Mattia Pasini el dà un'intervista ins Italia 1 cumpletament in lengua Emiliana-Rumagnöla. L'è vön di puchissim esempi de üsagg d'una lengua regiunala ins una television italiana.
- 12 d'Avril - Ol tréno Mals - Meran de la Sad partìt a i 8.20 l'è restàt sóta öna frana e l'è finìt fò di binàre: i mórcc i è 9 e i ferìcc 28. (Articul Prinzipal)
- 14 d'Avril - Teremòt in Cina de 7,2 gradi de la scala Richter piö de méla mórcc.
- 14 de Avrìl e dé seguèncc - Ol vülcà che l'se tróa sóta ‘l giasèr Eyjafallajokull in Islanda l’à tacàt a erütà de bröt e l’à bötàt fò öna nìola de sènder isé granda che ‘l tràfech aèreo l’è stai fermàt in mèza Eüròpa, a partì prima dal nòrt Eüròpa prima per rià pò fina al cèntro e süd Eüròpa in di dè dòpo.
- 16 de Avrìl - Semper per la nìola de sènder del vülcà islandés i è stai scancalàcc di gùi pò da l’areopòrt de Enésia 53 pò da l'areopòrt de Öre al Sère e di 28.000 gùi giurnalìer che se fà ‘n Eüròpa i n’è partìcc dóma 11.000, i óter i è stai töcc scancelàcc.
- 18 de Avrìl - Töt o spàsio aèreo de la Al Padana e de mèza Eüròpa l'è stai seràt fò per la nìola de sènder.
- 18 de Avrìl - I se té i fünerài del presidènt polàch Lech Kaczyński, ma tace capi de stat i ghe ria mia a èsga per la nìola de sènder del vülcà islandés che i permèt mia a i aèrei de gulà.
- 19 de Avrìl - Melér e melér de persune blocade da dè e dé in di areopòrt de töta Eüròpa i sirca de partì o de turnà a cà co la coriera o col tréno. La Gran Bretagna la möf tri naf de guèra per indà a ciapà i sò citadini che i è restài blocàcc in Fransa e Spagna.
- 22 de Avrìl - In del Gólf del Mèsico la s-ciòpa fò öna piatafùrma per ol petròle ciamada Deepwater Horizon de la società Transocean, ólta 122 méter che la se tróa a 50 chilòmeter da i còste de la Lüisiana. I mör öndes perùne e l'è ü di piö bröcc dizàster ambientài che ghe sìes mai capitàcc, dezà che per dé e dé s'ghe rìa mia a fermà 'l petròle che sènsa piö la piatafùrma 'l vé fò desperlü 'n del mar compàgn de l'aqua de ü tübo restàt sènsa 'l sò rübinèt. Per fermà 'l petròle prima che l' rie 'nfina sö i còste del la Lüisiàna se próa ach a daga föch.
- 27 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ol rating del dèbet di stacc de la Grécia e del Portogàl e i cròla töte i bórse del mónt.
- 28 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ach ol rating del dèbet de la Spagna da AA+ a AA e töte i bórse del mónt i và zó amò tùrna; la crès la pùra che la crisi de la Grécia la contàgie sö töcc.
- 29 de Avrìl - La canceliéra todèsca, la Angela Merkel, dòpo i 'ncontràt ol presidènt del FMI l'à finalmènt decidìt de ötà e de prestàga di palànche, 'nsèma a töcc i óter paìs de l'Eüròpa e la FMI, la Grécia: la bórsa de Atene la sèra fò con ü +7%.
Mas[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de Mas - A Nöa York l' falés ün atentàt a Time Square, 'ndóe öna machina 'mbutìda de esplosìf la é troàda e disinescàda prima che la pöde saltà 'n aria.
- 2 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI l' và 'n pelegrinàg a Türì per la ostensiù de la Sacra Sindone.
- 4 de Mas - Claudio Scajola l' rasègna le dimisiù da minìster del laùr del IV goèrno Berlusconi. Ol sò ministér l' sarà ciapàt ad interim pròpe dal Presidènt del Consèi italià.
- 5 de Mas - In Grécia sciòpero generàl de töcc i lauradùr che i và 'n piasa a protestà cóntra i mizüre del Goèrno che l' sìrca de salvà l' paìs dal falimènt e per fal l'à teàt i stipèndi di statài e liberalizàt i licensiamèncc in del setùr privàt. La zét la sìrca de 'ndà dét in del Parlamènt e i se pìca co la polisìa. Öna quach manifestàncc col müs iscondìt i ghe dà l'asàlt a la filiàl de öna bànca e i ghe tìra dèt ach di molotof: tri dipendèncc de la bànca i mör dét in del föch.
- 5 de Mas - A Roma l'Inter là èns la finàl de la Còpa Itàlia cóntra la Roma per 1 a 0, gol in del prim tép del Diego Milito. La Roma la fenés i 10, dezà che 'l Francesco Totti l' ciàpa 'l cartelì rós per ìga dacc ü gran pesadù al Mario Balotèl.
- 6 de Mas - Elesiù 'n Gran Bretagna, i vèns i Tory, i Conservadùr del David Cameron, che i ria a 305 sègi, ma i ghe rìa mia a ìga ol 50% piö ü di sègi per pödì goernà desperlùr, ol parlamènt l' rèsta isé "hung", che 'l völ dì "tacàt vià per aria", manéra de dì che gh'è nisü che l' pöl goernà desperlü e i è töi lè che i spéta de capì chèl che l' söcederà.
- 6 de Mas - Ol parlamènt de la Grécia l'vóta a faùr di poredimèncc del goèrno che i sirca de salvà 'l paìs dal falimènt.
- 6 de Mas - Ol Dow Jones e 'l Nasdaq, per la pura che i dèbecc de la Grécia i tire dét in di fastöde töcc i paìs de l'Eüròpa, i pèrt ol 3,5%, ma a ün ura de la fì i perdìa adiritüra 'l 9%; se pènsa però che ghe sìes stacc ün erùr del compiuter o ün erùr de quach operadùr che i à sbaiàt a mèt dèt ün ùrden.
- 7, 8 e 9 de Mas - Adünada di Alpì nömer 83 a Bèrghem; 500.000 alpì i à sfilàt da i 9 de matina a i 9 e mèsa de sira 'n mès a la zét töta 'n fèsta.
- 8 de Mas - L' part ol Giro d'Italia nömer 93 da Amsterdam col "Crono Prologo".
- 8 e 9 de Mas - Dopo che la speculasiù internasiunàla la metìt sóta atàch i stacc de l'Eüròpa e i gràne de la Grécia i rés-cia de tirà dét 'n di fastöde töta l'Eüròpa i capi de stat e i minìster di finanse i laurà dù dé per riàga a 'ndà decórde e i per das de fà töcc 'nsèma per tègn sö l'Eüro e i stacc piö 'ndebitàcc.
- 11 de Mas - I Borse i fà fèsta, dòpo che i capi de stat e i minìster di finanse de l'Eüròpa i è 'ndàcc decórde: Milà la sèra fò adiritüra con ü +11,28%.
- 11 - 12 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI 'l và pelegrì 'n Portogàl per visità la Madóna de Fatima.
- 12 de Mas - 'l Altetico Madrid l' vèns la prima finàl de la Eüropa League cóntra 'l Fulham per 2 a 1 a i tép süplementàr: gol de Diego Forlan (Atletico) e de Davies (Fulham) in del prim tép e gol finàl in del segónt tép süplementàr amò del Diego Forlan.
- 16 de Mas - L'Inter la èns l'öltima partìda del Campiunàt 2009 - 2010 a Siéna per ü a zéro cóntra 'l Siéna, gol del Diego Milito, e la èns ol campiunàt italià con 82 póncc, segónda la Roma con 80. I và 'n Còpa di Campiù ach ol A.C. Milan e la Sampdòria. 'n B menimà i fenés ol Siena, Ol Liórn e l'Atalanta.
- 22 de Mas - L'Inter la èns al Bernabeu de Madrid la Còpa di Campiù cóntra 'l Bayern Munchen, con dò gòal del Diego Milito.
- 30 de Mas - Ol coridùr de bici de Varés Ivan Basso l' vèns ol Giro 2010 che partìt de Amsterdam l'8 de Mas l' fenés a Verùna.
- 30 de Mas - L' fenés ol campiunàt de Serie B, Lecce e Cesena söbet in Serie A, Salernitana, Gallipoli e Mantova söbet in Serie A; Brescia, Sassuolo, Torino e Cittadella i và a i play off, menimà Triestina e Padova i và a i play out.
- 31 de Mas - In de la nòcc di ativìsti filo palestinés e di pacifisti i sirca de foorsà 'l blòch de Israél sö Gaza. Sö trè bàrche i part da la Türchia e i sìrca de rià via mar a Gaza e portà di gèner de prima necesità, ma la marìna de Israél la ghe à cóntra i repàrcc speciài i ràmpa sö sö i bàrche e l'is-ciòpa fò öna batàia, i mör di pacifisti e töt ol mónt l' se lamènta con Israél.
Zögn[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 4 de Zögn - L’vé copàt ‘n Türchìa 'l vèscof lumbàrt Luigi Padovese;
- 5 de Zögn - La Padania la èns la finàl cóntra 'l Kurdistan per 1 - 0 e isé la èns l'edisiù nömer 4 de la Viva World Cup, zögàda a Gozo. La Padania l'è campiù del mónt per la tèrsa ólta.
- 5 de Zögn - Ol Valentino Rossi l’ s’è rómp öna gàmba ‘n di próe lìbere del sàbat matina al Mugèlo;
- 09 de Zögn - Elesiù in di Paìs Bas, i vèns i Liberài (VVD) del Mark Rutte che i rìa prim con dóma ü sègio denàcc a i Socialìst del Job Cohen, ex sìndech de Amsterdam, ma sura de töt l'à enzìt ol Geert Wilders e 'l sò partìt anti islàmech, ol PVV che l'è dientàt ol tèrs partìt del paìs. Menimà l'è 'ndàcia pròpe mal a i Cristià Democràtech del Jan Peter Balkenende, ex capo del goèrno che l' s'éra apéna dimetìt che i è pasàcc da 41 a 21 pòst in parlamènt. Chès-ce i risültàcc: 1) V.V.D.; da 22 a 31 pòst col 20.06%; 2) PvdA da 33 a 30 pòst col 20%; 3) PVV da 9 a 24 pòst col 16%; 4) CDA da 41 a 21 pòst col 14%; 5) SP da 25 a 15 pòst col 10%; 6) GroenLinks da 7 a 10 pòst col 6.6%; 7) D66 da 3 a 10 pòst col 6.6%; 8) ChristenUnie da 6 a 5 pòst col 3.3%;
- 11 de Zögn - I è cüminsàcc i Mondià de Fùbal in Süd Áfriga, la prima partida l'è pròpe Süd Áfriga - Mèsico, finìda 1 a 1.
- 13 de Zögn - Elesiù 'n Bèlgio. In di Fiandré ol prim partìt l'è la Nöa Aleànsa Fiamìnga (N-VA), ol partìt del Bart De Wever. La Nöa Aleànsa Fiamìnga la öl la secesiù di Fiàndre e gh'è la pusibilità che 'l Bèlgio l' se divide 'n dù: Fiàndre e Valònia.
- 18 de Zögn (e dé dòpo): l'è numinàt Minìstro del Federalìs, tra i döbe de la Léga Nòrt, 'l Aldo Brancher esponènt del PDL. Söbet ol nöf minìstro l' domànda 'l legìtimo 'mpedimènt per rimandà i procès 'ndo che l' gh'à de comparì. Dòpo i polémighe nasìde 'ntùren a chèsta situasiù e dòpo che 'l Presidènt de la Repübliga l'à dìcc che l'éra mia ü laùr giöst, ol Brancher l' renüncia al legìtimo 'mpedimènt.
- 24 de Zögn - Dòpo dù pàri de fìla col Paraguay (1 - 1) e co la Nöa Zelànda (1 -1), la nasiunàl de balù italiana la pèrt co la Sloàchia per 3 a 2 e la tùrna a cà sènsa riàga a pasà ‘l girù eliminatòre ‘ndo che la rìa adiritüra öltima: Paraguay 5, Sloàchia 4, Nöa Zelànda 3, Italia 2.
- 24 de Zögn - Ol Masimo Tartaglia l'è asòlt co la giustificasiù che l'éra mia bù de ragiunà 'n del momènt che l'à tiràt la statüìna söl müs al Berluscù.
- 28 de Zögn: Ol Pietro Taricone, óm de spetàcol e atùr italià, l' mör in de la nòcc dòpo ìga üt ün incidènt col paracadüte.
- 29 de Zögn - Ol Marcello Dell'Utri, senatùr del PDL e cofondadùr de Fórsa Itàlia, l'è condanàt in Apèl dal tribünàl de Palèrm a sèt agn de galéra per concórs estèrn in asociasiù mafiùza (periodo fin al 1992); l'avrès tratàt pò co la mafia per ès ötàt o mia ostacolàt in di afàre econòmech (supermercàcc e antène tv). Asolüsiù per i facc dòpo ol 1992, cioè da l'acüza de ès istàcc ol legàm tra mafia e politega, per ès piö precìs tra mafia e Fòrsa Itàlia, asolüsiù dezà che il fatto non sussiste che l' völ dì che chès-ce laùr i è mai söcedìt.
Löi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 3 de Löi: da Rotterdam 'n di Paìs Bas l' pàrt ol Tour de France nömer 96 e l' pròlogo l'è enzìt dal coridùr sguìser Fabian Cancellara.
- 4 de Löi: endèle elesiù 'n Polònia, 'l vèns ol Bronisław Komorowski, candidàt cóntra ol Jarosław Kaczyński, fradèl del presidènt mórt a Smolensk en avrìl.
- 5 de Löi: ol minìstro del Federalìsmo Aldo Brancher, en tribünal, el dis de ülì rasegnà le sò dimisiù.
- 10 de Löi: Uruguay e Germània i zöga la finàl per ol tèrs e quart pòst di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Germania per 3 a 2.
- 11 de Löi: Spagna e Olànda i zöga la finàl di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Spagna per 1 a 0 a i tép suplementàr con ü goal de Andrés Iniesta.
- 18 de Löi: dòpo l'incidènt ol Valentino Rossi l' tùrna a cór con d'ü ciót in de la gàmba e l' rìa quàrt al Gran Premio de Germània söl circuìto del Sachsenring, dré al Dani Pedrosa, prim, al Jorge Lorenzo, segónt, e al Casey Stoner, tèrs.
- 25 de Löi: l' fenés ol Tour de France 2010, 'l Alberto Contador l' rìa a Parigi co la màglia zàlda el' vèns ol sò tèrso Tour, segónt ol Andy Schleck e tèrs ol Denis Menchov.
Aóst[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Del prim de Aust l'è scumenzaa l'insci ciamaa SWIFT": un prugrama che'l revarda la trasmissiun forzada ai servizzi federaj segret american di infurmaziun in sü i cünt in banca (e di so detentur) de tücc quij che viven in de l'EU. El Jan Korte, representant del partii pulitegh tudesch Die Linke l'ha ciamaa "un nöf scandal perpetraa de la rugansa americana ai dagn de la gent üropeja".
- 04 de Aóst: ol presidènt de l'Iran, Mahmoud Ahmadinejad, l' iscàpa a ün atentàt di bande de la sità de Hamadan sènsa fas gna 'mpó de mal.
- 07 de Aóst: i Talebà i fà saì de ì copàt ol dé prima 9 "misiunare cristià". I persune copàde i éra 8 dutùr, öna dutùra todèsca, öna dutùra 'nglésa e 6 dutùr americà, 5 òmegn e 1 dòna, piö ü tradutùr afgà. I dutùr, che i éra di volontàre del la International Assistance Mission, i éra 'ndàcc a cürà di persùne in del Nuristan ciamàcc da la zét del pòst e finìt l'intervènt i éra dré che i turnàa a Kabùl, quando i è stai ciapàcc da i Talebà che i à metìcc in fìla, i gh'à sbaràt e i gh'à robàt töt. S'è salvàt adóma ü di dù tradutùr afgà, dezà che 'l s'è metìt a uzà che l'ìa müsülmà e l'à tacàt a recità 'l Corano, menimà gh'è stài negót de fà per i dutùr che i gh'à üt la "cólpa" de portàs dré di Bibie.
- 19 de Aóst: dòpo 7 agn de guèra i öltem soldàcc americà mandàcc in Iraq per combàt i làsa 'l paìs e i tùrna a cà; i è partìcc piö de dès dé prima del dé stabilìt che l'éra 'l 31 de Aóst, 'n töte i manére i rèsta 'n del paìs amò 50.000 soldàcc americà che i è mia lé per combàt ma per insegnàga a combàt a i soldàcc de l'ezèrcito irachéno.
- 21 de Aóst: l'Inter la èns, a San Sir la Süper Còpa Italiana còntra la A.S. Roma, per 3 a 1.
- 27 de Aóst: l'Atletico Madrid l'vèns la Süper Còpa Eüropéa còntra la Inter, per 2 a 0.
Setèmber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 5 de Setèmber: ol pilòta giapunés de Moto2, Shoya Tomizawa 'l pèrt ol contròl de la sò mòto e 'l vé 'nvestìt da dù óter pilòti, ol Scott Redding e 'l Alex De Angelis in de la gara de Misano Adriatico; portàt in ospedàl 'l mör de lé a póch.
- 19 de Setèmber: ol Papa Benedèt XVI l’ l’ lümìna beàt ol cardinàl John Henry Newman a Rednal.
Utùer[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 10 de Utùer - söl circuìto de Sepang in Malesia ol Jorge Lorenzo l' rìa tèrs e l' diènta campiù del mónt de Moto Gp.
- 12 de Utùer - i scomìncia le uperasiù de sucùrs che i portarà 'n süperfìce i 33 minadùr restàcc sòta 700 meter de profondità per 69 dé 'ndèna minéra 'n Cìle.
- 31 de Utùer - Dilma Vana Rousseff del Partìt di Laoradùr (Partido dos Trabalhadores, PT) la èns ol balotàgio di elesiù presidensiài 'n Brazìl col 55% e la ciapa 'l pòst del Luiz Inácio Lula da Silva.
Noèmber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 3 de Noèmber - Söl circuìto de Interlagos in Brazìl la Red Bull la èns per la prima ólta 'l campiunàt del mónt a squadre de Formula 1.
- 3 de Noèmber - Asia Bibi, dòna pakistana de religiù cristiàna e màder de 5 is-cècc l'è condànda a mòrt per blasfemia dòpo ès istàcia mètida 'n galéra nel Zögn del 2009.
- 14 de Noèmber - Söl circuìto de Abu Dhabi in di Emiràcc Àrabi Ünìcc ol Sebastian Vettel pilòta de la Red Bull l' vèns la gara e 'l diènta per la prima ólta 'l campiù del mónt de Formula 1 e co i sò 23 agn 'l diènta 'l piö zùen campiù del mónt de Formula 1
- 24 de Noèmber - Al Cairo cristià còpti d'öna banda, polisiòcc e müsülmà de l'ótra i sé pica in di strade de la sità, dòpo che i aütorità i à fermàt la costrüsiù d'öna cèza, l' mör ü s-cèt cristià de 19 agn.
- 26 de Noèmber - La sparés da Brembàt de Sura öna s-cèta de 13 agn de nòm Yara Gambirasio.
- 28 de Noèmber - In Sguìsera l'è aproàt col 52,9 % de sé ü referèndum che l' rènt obigatòre casà vià dal paìs töi chèi che i forestér che i è stài condanàcc per ü reàt penàl.
- 28 de Noèmber - Elesiù 'n Catalògna, l' vèns ol partìt nasiunalést CIU guidàt dal Artur Mas con 62 ségi sö 135 del parlamènt català.
Dezèmber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 11 de Dezèmber - A Stocólma, ün integralést islàmech l' se fà saltà 'n ària in del cör de la sità tra la zét che la gira i negòse per i regài del Nedàl, ma l'atentàt l'falès e l'mör adóma l'atentadùr. In de la rivendicasiù gh'è di minacé per la Svésia, dezà che l'à fai negóta cóntra ü dizegnadùr de vignète che, segónt i 'ntegralèsch islàmech, l'à ofendìt la sò religù de lur.
- 14 de Dezèmber - A Roma se óta la sfidücia al Goèrno Berlüscù: a la Camera i vóta cóntra 'l goèrno 'n 311, menimà i vóta per ol goèrno 'n 314 e 2 i vóta mia, al Senàt i vóta cóntra 'l goèrno 'n 135, menimà i vóta per ol goèrno 'n 162 e 11 i vóta mia: ol goèrno l'gh'è rià isé a ìga la fidücia dal Parlamènt.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 8 de Mars - Ol Tonino Carino giurnalìsta sportìf de la Rai.
- 3 de Avrìl - Ol Maurizio Mosca giurnalìsta sportìf de la Gazzetta e de la televisiù.
- 8 de Avrìl - Ol Malcolm McLaren, produtùr discogràfech, müzicista e manager di Sex Pistols nasìt in del 1946.
- 10 de Avrìl - Ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek in d'ü dizàster aèreo a l'areopórt de Smolensk in Rüsia.
- 15 de Avrìl - Ol Raimondo Vianello atùr e condutùr televizìf.
- 3 de Zögn - Ol Monsignùr Luigi Padovese, vèscof lumbàrt de la Céza Catòlega.
- 4 de Zögn - Ol Carmélo Francia, poéta e gramàtech del Dücàt de Piassa Puntida.
- 29 de Zögn - Ol Pietro Taricone, atùr e concorènt del prim Grande Fratello.
- 16 de Löi - Ol Mino Damato, giurnalìsta e condutùrt de la televisiù.
- 17 de Aóst - Ol Francesco Cossiga, presidènt, capo de goèrno e minìster de la Repüblica Italiana.
- 5 de Setèmber - Ol Shoya Tomizawa, pilòta giapunés de Moto2.
- 21 de Setèmber - La Sandra Mondaini, atrìce e moér del Raimondo Vianello.
- 29 de Setèmber - Ol Vincenzo Crocitti, atùr.
- 30 de Setèmber - Ol Tony Curtis, atùr americà.
- 27 de Utùer - Ol Néstor Carlos Kirchner, ex presidènt de l'Argentina.
- 11 de Noèmber a Los Angeles - Agostino de Laurentiis, ciamàt Dino, produtùr cinematogràfech.
- 11 de Noèmber - Leslie Nielsen, atùr americà.
- 11 de Noèmber - Mario Monicelli, regìsta toscà.
- 18 de Dezèmber - Blake Edwards, regìsta americà, Oscar a la cariéra, famùs per i sò film compàgn de Breakfast at Tiffany's (colasiù da Tiffany), Hollywood Party e sura de töt chèi de la Pantéra Ròza.
- 18 de Dezèmber - Tommaso Padoa Schioppa economista e ex minìster del Goèrno Prodi.
- 21 de Dezèmber - Enzo Bearzot, alenadùr de la squàdra de balù de l'Itàlia che 'n del 1982 l'à enzìt ol Campiunàt del Mónt de Fùbal.


c: text/html

text:
Mecanega classega
La mecanega classega (dei volte ciamada anc'pò newtoniana) l'è una dei tre division principai de la mecanega. L'è formada de l'insema dei teorie mecanege e dei lej de la fisega qe i è staite desvilupade fina al 1904.
La pœl vesser dovrada per i corp continov, per velocitaa miga arente a qella de la lux, e per dimension majore de qelle atomege o molecolar.
De solet l'è spartida in duu:
- mecanega analitega, desvilupada del Lagrange, Hamilton, Liouville, Jacobi, etc.
- mecanega newtoniana, desvilupada del Newton ind la so œvra Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1686).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oeugg
L'oeugg (variant: [œtʃ] in lecches e brianzoeu, [etʃ] in tesines alpin, [otʃ] in cremasch, paves e cremones, [øʎ] in di dialett de l'alta Valtolina[1], [øil] in bregajott) l'è on orghen sensorial, che 'l partegn a l'aparaa visiv. El serviss per ciappà di informazion in su l'ambient intorna a travers la lus.
El manda si segnai a travers el gnerv ottegh al cervell. In de l'omm l'oeugg l'è bon de ciappà tucc i color con l'onda de frequenza in tra 400 e 700 nm (donca minga i infraross e i ultraviolett). Alter esser vivent a gh'hann di oeugg che ciappen ond de frequenza diferent.
I insett e i crostacei gh'hann oeugg compless, formaa de alter oggitt pussee piscinitt. I ragg de lus creen di imagin singoi, che vegnen mettuu compagn per soraposizion, compagn d'on mosaich: quell sistema chì però l'è minga bon de toeu tucc i detali, anca se 'l ciappa anca i moviment pussee piscinitt.
A gh'è alter besti, tant 'me la sciguetta, che hinn pussee bon de vedè de nott, perchè gh'hann on numer pussee grand de cellul de la retina che lavoren anca con poca lus.
L'oeugg de l'omm a l'è compless e bon assee. El se troeuva in de la cavità ocular, in del crani, e 'l se pò spartì foeu in d'ona part denanz e on'altra dedree. Dedree ghe partiss el gnerv ottegh, che 'l se origina in del bulb cont ona diramazion. Denanz a gh'è 'l center del popoeu (on bus negher che 'l toeu su i ragg) e l'iride (ona membrana muscolar che la strensg e la slarga la pupilla a segonda de quanta lus la gh'è e che l'è colorada). El popoeu e l'iride hinn proteggiuu de la cornea. Per difend l'oeugg a gh'è anca di liquid compagn di lagrem.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla oeugg la riva del latin oculus, con l'istess significaa. La se troeuva in tutt i lengov romanz (italian occhio, frances œil, spagnoeu ojo, piemontes euj, ligur euggio, venezian ocio, forlan voli, aragones uello, catalan ull, galizian ollo, sardegnoeu ogu, normann yi, ocitan uèlh, romen ochi, portoghes olho, sicilian occhiu, napoletan uocchio, valon ouy, asturian güeyu). L'è ona radis comuna anca ai lengov germanegh (cf. ingles eye, todesch auge...) e a on bell poo de lengov slav (bieloruss voka, serbocroatt oko...).


text:
Lignan vedl
Nia ma lignan frësch ne n’öga da fà stües y ćiamenes. Inće lignan vedl po gnì reanuzé y arjigné ca tres danü por d’ater mobiliar. A lignan natural adorè bele n iade vara da ti dè vita nöia, insciö che al se mantëgn zënza fin. La stüa di neni, te chëra che al ê n iade gnü cuntè tan de stories, po gnì tuta en tòć, puzenada y metüda adöm indô danü, insciö che ara ne n’é nia plü da reconësce. Sciöche tla natöra insciö é le lëgn inće tl’architetöra y ti frabicać n elemënt che se lascia tres indô renovè.


text:
Ulf Wendler è dapi il 2006 l'archivar da la citad. El enconuscha l'istorgia da Cuira sco paucs auters. El guarda enavos sin il svilup da Cuira entaifer ils 200 onns sco chapitala dal Grischun.
1820 - 1900
Enturn la midada dal temp al 19avel tschientaner vivevan enturn 3'200 persunas a Cuira. Cura che Cuira è daventada la chapitala dal chantun, sa limitava la surfatscha d’abitar be sin la citad veglia. Era da lezzas uras aveva Cuira ina gronda muntada. Quella giada passavan numnadamain blers commerziants tras Cuira per ir a la fieras da Milaun u Venezia.
Toc a toc èn lura naschidas las instituziuns chantunalas e l’infrastructura è vegnida sanada. La citad veglia era anc circumdada da mirs e da las portas da la citad. Cunquai che la citad sa finanziava tras l’agricultura sa chattavan prads enturn la citad. Perquai che la populaziun è lura creschida aifer paucs onns rapid sin il dubel, è il mir vegnì stgarpà giu fin il 1861.
Cun la construcziun da la staziun l’onn 1858 ha Cuira survegnì l’emprima colliaziun cun la Bassa. Davent da quest mument è Cuira sa sviluppà sur ils cunfins da la citad veglia ora. Cuira crescha ad in crescher.
Da quel temp vegnan realisadas fabricas da gas, la caserna Rossboden ed ulteriurs biros. 1871 survegn Cuira ses emprim bogn avert. Vers la midada al 20avel tschientaner ha Cuira ina populaziun da passa 10’000 persunas.
1900 -2020
Fin il 20avel tschientaner n'aveva Cuira nagina chanalisaziun. Tenor Ulf Wendler aveva Cuira in grond problem d'igiena. La regenza è lura stada sfurzada da midar questa situaziun ed il grond project da mamut è vegnì terminà fin il 1905.
Silsuenter è anc la scola publica «Quader» vegnida tiers. Tenor l’archivar haja Cuira pudì sa dustar da las duas guerras mundialas. L’economia saja dentant tuttina vegnida franada durant quest temp, tuttina sco en la gronda part da las ulteriuras citads en Svizra.
Suenter las guerras èsi anc ina giada vegnì tar in «babyboom» ed igl ha dà in ulteriur problem da spazi. Per far frunt a quest problem saja lura era il quartier dal Rain vegnì bajegià ora. Ed uschia sajan ils quartiers «Lacuna» e «Solaria» naschids. Dapi lura stagnescha la populaziun da Cuira sin enturn 37’000 persunas.


text:
Che La Punt Chamues-ch po beneventar puspè cun l’etappa roiala la pli pretensiusa etappa da la cursa è per il comité d’organisaziun da gronda muntada. Cun quai che la vischnanca ha organisà pli u main mintga quatter onns in arriv d’etapp, saja la lavur daventada pli simpla, per part gia rutina, ha declerà Ralf Fluor, il schef per l’infrastructura, traffic e segirezza a La Punt.
Dapli segirezza ch'anc avant onns
Midà en congual cun l’emprima ediziun d’in arriv d’etappa dal Tour de Suiss a La Punt l’onn 1992 saja surtut l’aspect da segirzza. Il dispositiv da persunas che surveglian e controllan l’areal saja marcantamain pli grond. Quai prescriva er il chantun tar eveniments da tala grondezza, ha agiuntà Ralf Fluor. El è responsabel per totalmain 55 persunas ch’èn en acziun durant quests dis.
En munaida è in arriv dal Tour de Suisse betg da valitar, dentant signifitga l’eveniment per La Punt ina reclama nunpajabla.
Tut ils sforzs e las installaziuns che la vischnanca fa per organisar in eveniment perfect valia segir la paina èn persvas tut ils involvids. La Punt Chamues-ch fa quint cun 2’500 fin 3’000 aspectaturs a la cursa cun bun 170 curridurs.
Il budget da 120’000 francs vegn d'ina vart purtà da sponsurs, da l’autra erda la vischnanca, il turissem e dal Club 92 ch'aveva inizià a La Punt sco lieu d’etappa. Già la segunda giada surpiglia la vischnanca da Zernez la partenza da la proxima etappa dal Tour de Suisse suenter l'arriv a La Punt Chamues-ch.
Program da divertiment
Dasper l’arrivada dals curriders dal Tour de Suisse a La Punt sco tal porscha la vischnanca ia a partir da las 14:30 in program per ils visitaders. Suenter la cursa envida La Punt ad ina festa cun musica e saut en la tenda cun la «Chapella Blazenka».
Cun passar sur il pass da l’Alvra, ina part dal Patrimoni cultural mundial da l’Unesco, daventa la 6avla etappa da la cursa da Locarno - sur bun 166 km - fin a La Punt Chamues-ch in dals puncts culminants dal Tour de Suisse 2017.
RR actualitad 17:00++


text:
Il concern d'electronica american Apple ha per l'emprima giada vendì damain iPhones dapi che quel è sin il martgà il 2007.
Svieuta sfundra per l'emprima giada dapi il 2003
Ils ultims trais mais è la vendita dal pli impurtant product dal concern ida enavos per 10 milliuns sin radund 51 milliuns iPhones. En consequenza sto Apple nudar damain svieuta e gudogn, quai per la prima giada dapi 13 onns
Dal schaner fin il mars è la svieuta sa reducida per 13% sin radund 50 milliardas dollars. Sut il stritg ha Apple anc gudagnà 10 milliardas, quai ch'è 23% pli pauc che l'onn avant.
La fiera ha reagì tementada. Analists avevan fatg quint cun meglras cifras tant per il segund sco per il terz quartal da fatschenta. En consequenza ha l’aczia dad Apple pers 8% e vala dapi il favrer per l’emprima giada damain che 100 dollars.
I manca in nov success da vendita
La fatschenta dad Apple patescha dal fatg che bleras persunas han entant in smartphone. Samsung è daventà la forza dominanta dal martgà ed er auters concerns Asiats sco Xiaomi, Lenovo u Huawei fan concurrenza al pionier cun lur agens novs telefonins.
Suenter l’iPod, l’iPhone ed il tablet iPad èsi difficil per Apple da chattar in nov garant per la svieuta. L’ura computerisada Watch na para betg d’esser il hit desiderà.
RR novitads 06:00


text:
En Svizra datti il mument puspè dapli plazzas libras surtut en la branscha da construcziun. Quellas èn s’augmentadas per sur in quart. Dapi l’entschatta dal onn èn las offertas da plazzas libras sa sminuidas gist en quest sectur per 14%, quai resulta da l’index dal martgà da lavur Adecco.
Dapli plazzas en l’administraziun ed en biro
Vinavant crescha la dumonda suenter persunas che lavuran en biro ni l’administraziun. Las plazzas libras èn creschidas en cumparegliaziun cun il quartal da stad per 6% en cumparegliaziun cun l’onn avant per 25%.
L’index dal martgà da lavur d’Adecco vegn fatgs dal mediatur da lavur Adecco en collavuraziun cun il monitoring da las plazzas da lavur svizras dal institut da sociologia da l’universitad da Turitg. El sa basa sin investigaziuns en 90 gasettas, 12 portals d’internet e 1’300 paginas d’internet d’interpresas, scrivan ils responsabels.
RR novitads 12:00


text:
La svidera da fund sto adina esser pronta per pudair svidar dal tuttafatg il lai da fermada en in cas urgent. Uschia sto ella ina giada per onn vegnir derschentada per lavar davent ils sediments che s’accumuleschan sin la svidera durant l’onn e che pudessan impedir il funcziunament da la svidera.
Controllar la concentraziun da material en l’aua
Il problem tar quella derschentada è che bler material vegn manà en il flum sut il lai da fermada. Quai po daventar in privel per ils animals che vivan en il flum, cunzunt per ils peschs. Memia bler material fin en l’aua impedescha als peschs da pudair respirar tras las brantschas ed els stenschan. Perquai sto la concentraziun dal material en l’aua vegnir surveglià constantamain. Sche la concentraziun è memia auta, vegn la quantitad d’aua che va tras la svidera da fund reducida.
Maximal 20 mg/l material
L’aura n’ha betg ina influenza sin l’acziun da schubregiar la svidera. La suletta premissa è tenor Gerold Casaulta da las Ovras electricas Zervreila è, ch’il nivel dal lai sto esser sin almain 1’800 m s.m. Uschia saja segir che betg memia bler sediments vegnian lavai en il Rein da Val. Impurtant saja numnadamain che la concentraziun da particlas en l’aua na surpassia betg la limita da 20 mg/l. L’aua che vegni ord il lai da fermada haja ina concentraziun da maximal 10 mg/l, uschia ch’ils animals en il Rain da Val na sajan betg periclitads, era betg sch'i plovia ed ils dutgs laterals transportian era bler material.
Quantitad d’aua betg in problem
Era la quantitad da l’aua ord il lai da fermada n’è betg in problem sch'i plova gia abundant durant che la svidera vegn schubregiada. A Val haja il Rain da Val ina capacitad da ca. 200 m3/sec avant ch’el va surora. Cura che la svidera da fund è averta dal tut culan maximal 20 m3/sec en il Rain da Val. Ina pitschna part, dentant gia quella quantitad auzi il nivel dal flum per 30 enfin 40 cm.


text:
La spertadad cun la quala il «Rutsch da Brinzauls» sa mova è per part sa stabilisada, cumpareglià cun ils ultims mais da stad, cura ch'i veva pluvì intensiv. Tar il vitg saja il moviment percunter s'augmentà levet. Quai ha communitgà la vischnanca d'Alvra. Il mument ruschnia Brinzauls cun ina spertadad dad 1,5 meters ad onn. Ils experts quintan che la situaziun pudess sa quietar in zic l'atun, sch'i na dat betg plievgia intensiva u sch'i na plova betg sur in pli lung temp. L'enviern stoppian ins dentant puspè quintar cun in augment da la spertadad.
Spertadad actuala dal moviment
(meters per onn / trend dals davos dus mais)
- Plateau/front: 2,5m / stagnond
- Vest: 6,5m / stagnond
- Insla: 9,0m / stagnond
- Fil Caltgeras (GPS): 3,6m / creschend
- Sbuvada Vitg: 1,5m / creschend
Gallaria da sondar
Vinavant hajan ins finì las lavurs da preparaziun per la gallaria da sondar che duess esser bajegiada fin l'avrigl 2022. Ord questa gallaria vul ins furar en la sbuvada e schar currer giu l'aua en l'Alvra. Avant ch'entschaiver da bajegiar han ins protocollà ils donns existents vid bajetgs per saver identifitgar donns novs durant il temps da bajegiar. La gallaria da sondar vegn ad esser 635 meters lunga e bajegiada tras avanzament cun siglientadas.
Ord l'Archiv
La vischnanca ha installà drenaschas, uss datti las emprimas experientschas.


text:
Concret duaian vegnir preschentadas ideas innovativas per mantegnair il commerzi liber e per promover la protecziun da l'ambient. Cun quai sa metta il Forum mundial d'economia (WEF) cleramain cunter la politica dal president american. Quel propaghescha ina politica d'isolaziun e vul manar ils Stadis Unids or da la cunvegna dal clima da Paris. Ma era la situaziun da la Uniun europeica (UE) duai vegnir observada.
Ina spezialitad dal Forum mundial d'economia (WEF) è ch'ils sis Co-Chairs vegnan ad esser occupads cumplettamain da dunnas. Ils Co-Chairs gidan a sviluppar il program ed a manar las discussiuns. Previsas sco Co-Chairs èn tranter auter la schefa dal Fond monetar internaziunal (FMI) Christine Lagarde, l'emprima ministra norvegiaisa Erna Solberg e la schefa da la IBM Ginni Rometty.
RR novitads 16:00


text:
Johan Nugent
Johan Nugent (... – Brèsa, 17 de bril del 1849) l'è stat en generàl del ezèrcit austrìaco.
L'è stat giü dei atùr principài dei facc pasàcc a la stóra col nòm de le Dés zornàde de Brèsa, e l'è mórt pròpe per vìa de 'na bröta ferìda al pè dèster che 'l s'ìa procüràt endèna asiù de guèra ligàda a le dés zurnàde e sücidìda a Sànta Fèmia. La ferìda la s'è 'nfetàda e l'è nàda 'n gangréna isé de ubligà i sò dutùr a taiàga vià la gàmba, operasiù che l'è mìa stàda asé, tat che 'l generàl l'è mort ai 17 de bril, 'na vintìna de dé dòpo éser stat ferìt .
A memória de la bùna acogliènsa risiìda en töcc i agn che 'l g'ha servìt el sò ezèrcit en chèsta cità, el Nugent el g'ha lasàt en eredità a Brèsa 'na bèla sóma de palànche. I sò soldàcc e quach famìe bresàne ligàde ai austrìaci, le g'ha fat fà sö 'na làpida endèl cimitéro monümentàl de Brèsa, progetàt de l'architèt Rodolfo Vantini. Sö la làpida gh'è la scrìta "oltre il rogo non vige ira nemica" (en lombàrt: de là del föch, rèsta mìa piö la ràbia nemìca), citasiù de 'na poezìa del Ugo Foscolo. A cüra del cümü, töcc i agn vé portàt sö la làpida 'na curùna e amò 'ncö gh'è persùne che làsa 'n quach fiùr.


text:
Il president american Donald Trump ha crititgà la reducziun dals tschains sco manglusa. Ils martgads hajan quintà che la Federal Reserve (FED) sbassia uss ils tschains pli fitg ed a lunga vista. Il schef da la FED, Jerome Powell, haja ina giada dapli laschà ils Stadis Unids a mesa via.
Gia avant l’annunzia da la FED aveva il president adina puspè crititgà la politica monetara. Trump aveva pretendì da sbassar ils tschains a moda pli rigurusa.
Emprimas consequenzas
Ils pretschs dad ieli èn crudads suenter la decisiun da la Federal Reserve da sbassar ils tschains directivs. In barrel – pia 159 liters – da la marca Brent ha custà radund 64,4 dollars. Quai è in minus da 67 cents cumpareglià cun il di avant.
Experts decleran il svilup cun la politica monetara dals Stadis Unids. Per l’emprima giada dapi 10 onns ha l’institut d’emissiun sbassà il tschains directiv. Dentant na planisescha l’institut betg da sbassar ils tschains a lunga vista.
RR novitads 06:00


text:
La decisiun è stada unanima – la radunanza communala da Schlarignia di GEA a la finanziaziun per il center da tgira Promulins. Var 10 milliuns francs è la cumpart da Schlarigna vi da la garanzia che las vischnancas da Zuoz, Puntraschigna, S-chanf e Samedan han gia approvà.
En tut custa la construcziun dal center 46,5 milliuns francs. Per pudair spargnar tschains e survegnir credits a meglras cundiziuns, dovra il project ina garanzia da las vischnancas per totalmain 53,5 milliuns. Schlarignia surpiglia cun ils 10 milliuns stgars 20% da quests custs.
Via da mountainbike approvada
Ils da Schlargina approvan plinavant senza cuntravusch in nov trutg da mountainbike tranter Corviglia e Marguns. Quel custa 300'000 francs e duai separar ils viandants ed ils velocipedists.
RR novitads 09:00


text:
Las dunnauns e mattauns da nos perdavons cultivavan cun bia breigia e perseveronza, mo era cun plascher lur ers da glin ed era las aunc pli pintgas scrottas da coniv.
Il vonn da Disla, oravontut giu Prau-Sut al pei dalla spunda spei Rein, era fetg adattaus per semnar glin. Sco ina veglia fotografia muossa, sesanflavan ers da glin dalla vart encunter sera dalla caplutta, denton eran tals era giu Plaun-Sut. Damaneivel da quels loghens sgurghigliava il dutg, aschia che l’aua saveva vegnir nezegiada e menada en plirs puozs. Queis survevan mintgamai da puzzar las monas da glin. Las lavurs da cultivar ed elaborar il glin eran fetg multifaras.
Puzzar: Quellas monas vegnevan deponidas ell’aua dils puozs e cuvretgas cun aissas cun suren crappa. Per formar tals puozs surveva l’aua dil dutg. In’interessanta flora da paliu enramava savens quels. Ils sfoss eran tochen in meter profunds. Duas brauncas da glin devan ina mona, 10 monas ina scheina. Il ström astgava denton buca smarschir. Perquei stuevan las masseras far constanta controlla. Per Stroms satteis tunschevan 10 dis, ils pli gross duvravan magari tochen treis jamnas temps da lumiar en. Alzar ora quella massa bletscha era ina lavur dad umens. Era tut bein lumiau vegnevan las monas rasadas ora bein en retscha sin ina scarpa dasperas per schar digrar e schigiar.
Cheusut lein nus presentar las lavurs ch’ins stueva far per elaborar il glin e contonscher steglia ni filap per silsuenter saver filar e cul fil lu saver teisser bategls da glin.
Il semnar glin: Quei succedeva entuorn miez avrel ed astgava buca curdar memia spess ni era buca memia da rar. Ei dependeva dall’aura, quei ch’era ina certa resca. Il tratsch stueva esser fins avon che semnar. La casarina stueva zerclar il dretg mument, pertgei ils schierms vertevan buca ch’ins passi memia bia egl er, ed insumma ils catschs da glin vertevan neginas autras jarvas dasperas.
Trer glin: (trer funiala) Quei era la raccolta da glin. Avon che raccoltar, respectiv trer funiala, stuevan ils cagls esser sees ed il sem bein madirs. Ins scheva che treis rugadas d’uost fetschien bein al glin. Trer il glin succedeva lu el meins d’uost, e quei senza uaffens, perquei ch’ils cagls vegnevan tratgs ora entirs. Il semglin, resp. las borlas vid las paneclas vegneva sburladas cun trer tras il petgen; in’aissa cun ina retscha guotas catschadas el baun. Quellas borlas curdavan en in bläh rasaus ora suten, Suenter vegnevan ellas rimnadas, tgiradas e lu derschas en in vischi. Ils puschels cagls vegnevan cavigliai en muns ni monas.
Stemnar: Quei deva lu bialas stemnas glin che fagevan plascher a mintga massera. Las stemnas glin vevan ussa temps da schigiar. Denton duas tochen treis plievgias ni enqual rugada eran schizun beinvegnidas. Er’ei puspei schetg, vegneva ei fatg cun quei nuorsas da glin. Quellas vegnevan lu magari pusadas encunter in baghetg, ni eventualmein deponidas sin talinas en cadeina. Stegliar: Quei era il rumper, pellitschar e distaccar ils fils dils Stroms, e quei cun stegliar a maun, Quella lavur pretendeva bia perseveronza e vegneva liquidada da pliras stigliunzas.
La braha: Era in baun sin quater combas cun quater aissettas splanadas en distanza da 3cm ed ina medema construcziun cun Scharnier cun 3 aissettas che saccordavan denteren. La braha descriva dr. Hager aschia: «Quater costas senza schanugl; siat costas buca dad ies; in tgau sco in mogn ed in tgiern en la totona,» quei era la braha. Il maun dretg aulza la lievgia, il seniester tegn il puschel da ström glin suten. Cun arver e serrar la lievgia vegn il ström mintgamai smaccaus ad in puschel lonzi e fin. La braha era in isegl che remplazzava il stigliar ed il spatlar a maun.
Spatlar: Las maseinas vegnevan smenadas giu sin zatgei dir (crap ni lenn), ni vegnevan pitgadas cun ina spada da lenn sur in’aissa verticala ch’era fermada verticalmein vid in’aissa cuorta. Forsa vegneva il ström era pitgaus cun in marti da lenn ni cun in flugi en iral. Tut quei process dueva efFectuar ch’il ström vegni pli loms e lonzis e detti aschia teglia e filap ed ordlunder las poppas da glin formadas.
Il tschariesch: Ils puschels vegnevan tratgs tras il tschariesch. Quei ei in’aissa cun guotas agradora, in cun guotas pli da lartg e lauter pli da stretg. Dr. Hager dat suandonta definiziun:» Siarps alvas van tras in uaul da lenn dir e laian vid ils pegns la pelegna. Risposta: Il glin vegn tratgs tras il tschariesch. Cheu vegnevan ils fils barhai tscharschai da fin, Ils schliats fils vegnevan allontanai dils bials fils. Culs schliats fils ch’ins numnava stuppa fagev’ins il bia sacs da stuppa. Ils fils tscharschai fin devan las poppas che vegnevan fermadas sin la rucca che steva agradsi sper la roda da filar. In bien ton da quellas stentusas lavurs numnadas savev’ins era liquidar el fallun.
Il fallun: Igl indrez remplazzava il spatlar a maun, q.v.d. fullava il ström a teglia ni filap. La roda-mulin muentada tras l’aua alzava e sbassava il pistun che smaccava aschia il ström dil glin.
In’autra missiun dil fallun consisteva enten smaccar las borlas dil semglin per obtener ieli. Treis pistuns e sut quels ina ruosna cun mintgamai in vischiet struclavan ora il sue, respectiv igl ieli. Ils maletgs agiuntai rnuossan igl indrez per quei process da lavur.
Ieli da glin cun agid dil fallun: Las borlas cheran vid las paneclas (spigias) eran gia vegnidas sburladas suenter la raccolta cun trer l’emprema ga tras quei petgen dil tschariesch. Schubergiadas dalla paglia vegneva quei sem scaldaus avon che las borlas vegnevan lu derschidas eis vischalets e smaccadas sut las pellas el fallun. Suenter vegneva tut turschau cun aua ad ina pasta.
Quella pasta da glin vegneva scaldada e turschada tier ina buglia. Cun in grev ton chel struclav’ins ora igl ieli. Il trester che steva anavos vegneva druvaus sco pavel per pors. Igl ieli savev’ins duvrar da cuschinar ni sco medischina.
Il tractament dil ström da glin ei menziunaus avon. Quellas diversas lavurs midan il ström ch’el vegn lonzis e fins sco stuppa e filap. Sin la rucca che stat sper la roda da filar vegn montau quei e siluenter filau. La filunza fila ed il fil cursescha entuorn la roda e sezuglia sils speuls e lu sil scav da maseinas, numnaus la pitguira.
La davosa
cultivaziun da glin a Disla
Quei ei succediu cuort avon la mesadad dil 20avel tschentaner, pia entuorn ils 1950. Quella cultivaziun cugl entir process da lavur pretendeva dabia stenta e breigia. Il maletg muossa la Catrina Riedi, maridada Degonda, cun siu bab Casper vid diversas lavurs cul glin. Eis ein stai ils davos habf tonts da Disla ch’ein sedai giu cun glin. Cun perseveronza absolvevan eis quella lavur, e quei senza spetgar gronds gudogns e profits. Eis eran denton satisfatgs dad haver fatg tut sez: Semnar, trer glin, elaborar quei e finalmein filar e teisser. Lur devisa: «Sez filau e sez tessiu dat in meglier vestgiu», severificava a quella moda. Il medem patratg animava las dunnas e giuvnas da pli baul da far tut pusseivel per survegnir bategls tessi sez. Secapescha stueva la situaziun geografica e climatica primarmein esser adattada per saver semnar e cultivar glin. Buca mo bategls savevan ins far ord glin, mobein ord las borlas vid las paneclas dils cagls da glin vegneva ei gudignau in bien ieli da cuschinar ni che surveva per medischina. Las pellas el fallun ed il grev torchel mobil smaccavan il semglin, aschia ch’igl ieli culava ordlunder.


text:
Per tuts - palpiri da posiziun SRG SSR
Numerusas vuschs s’expriman in quest temp a reguard la SRG SSR. La debatta mussa l’impurtanza d’ina chasa da medias publica en in mund da medias global e commerzial. Gist en temps cun midaments cuntinuants èsi impurtant da discutar sur da l’avegnir da la SRG SSR – nus lavurain per tut ils umans en tut las regiuns da la Svizra.
La SRG SSR prenda posiziun en quest palpiri sco part da la discussiun generala. Nus tegnain ferm per tge che nus stain en, cunter tge che nus ans dustain e co che nus vulain sa sviluppar.
Ina chasa da medias independenta è indispensabla per ina furmaziun da l’opiniun libra e fundada: schurnalissem da servetsch public fa basegn dapli che mai en l’epoca digitala. Nus vulain esser pronts per midaments, sa mover pli datiers al public ed engrondir nossa purschida per la generaziun giuvna.


text:
Contignü prinzipal
- Contignü de chësta plata
Frazions
Tl lim de tëmp de cin dis dala prima senteda do la veles muessa i/la cunselieres ti fé al savëi per scrit al Presidënt/ala Presidënta dl Cunsëi provinziel pra ciuna frazion dl Cunsëi che i/les toca o a ciuna che i/les uel se junté. I cunselieres che tl lim de chësc tiermul ne à nia detlarà si purtenienza o si agregazion a na frazion dl Cunsëi provinziel, fajerà pert de na sëula grupa mescededa. Ënghe n cunselier da sëul o na cunseliera da sëula po furmé na frazion dl Cunsëi provinziel.
De regula se mët adum te na frazion cunselieres dl medemo partit o tëi/teles che à almanco idees y minonghes politiches simileres. Tla frazions vëniel fat discuscions y i reprejentanc dla curëntes defrëntes cëla de purté inant i nteresc de si litadëures, sambën tl respet dla regules democratiches. Te n cuntest de cumpetizion sana se cunfruntea ponc de ududa defrënc, l vën ora cunflic de nteres, n chir cumpromisc y, tres litazion, vëniel tëut dezijions, a chëles che nce chëi/chëles che à lità de contra muessa se tenì. Normalmënter sustën chëi/chëles che n l'à nia venciuda sibe tl Cunsëi sibe publicamënter la dezijions tëutes dala maiuranza. La solidarietà y l sustëni danter i cunselieres avanea defati l pëis politich dla frazion: azeté la dezijions dla maiuranza ie plu produtif che no se stlù ite te si posizions. La dispunibltà de azeté la minonga di autri/dl'autres, la capazità de ruvé a na mediazion danter i nteresc y n cumportamënt de toleranza ie elemënc de basa dla cultura democratica y esprescion de si valores.
Sën ie tl Cunsëi provinziel reprejentedes chësta frazions
- Südtiroler Volkspartei
- Team K (a)
- Lega Salvini Alto Adige Südtirol (c)
- Grüne Fraktion - Gruppo verde - Grupa vërda
- Die Freiheitlichen
- SÜD-TIROLER FREIHEIT
- Partito Democratico - Liste civiche/Demokratische Partei - Bürgerlisten
- Movimento 5 Stelle - 5 Sterne Bewegung - Moviment 5 Steiles
- Fratelli d'Italia (e)
- Forza Italia Alto Adige Südtirol (b)
- ENZIAN (d)
- Perspektiven Für Südtirol (PFS) (f)
Lijënda
(a) neue Bezeichnung, ab 5.11.2019, der vom Abg. Köllensperger zu Beginn der Legislaturperiode gebildeten Fraktion "Team Köllensperger"
(b) ab 2.12.2019 gehört der Abg. Vettori nicht mehr der Fraktion "Lega Alto Adige - Südtirol" an, sondern bildet die neue Fraktion "Alto Adige Autonomia", welche er am 10.5.2021 in "Forza Italia Alto Adige Südtirol" umbenennt
(c) neue Bezeichnung, ab 4.12.2019, der vom Abg. Vettori zu Beginn der Legislaturperiode gebildeten Fraktion "Lega Alto Adige - Südtirol"
(d) ab 1.9.2020 gehört der Abg. Unterholzner nicht mehr der Fraktion "Team K" an, sondern bildet die neue Fraktion "ENZIAN"
(e) neue Bezeichnung, ab 19.4.2021, der vom Abg. Urzí zu Beginn der Legislaturperiode gebildeten Fraktion "L'Alto Adige nel cuore - Fratelli d'Italia"
(f) ab 1.9.2021 gehört der Abg. Faistnauer nicht mehr der Fraktion "Team K" an, sondern bildet die neue Fraktion "Perspektiven Für Südtirol (PFS)"


text:
Queste note sono per quei milioni di madrelingua piemontesi, che non hanno avuto istruzione formale nella propria lingua madre. Secondo recenti studi si stima che circa il 98% dei madrelingua piemontesi sia analfabeta rispetto alla propria lingua.
Come in ogni lingua, l'analfabetismo é diffuso soprattutto tra le classi inferiori, analfabeta rispetto alla propria lingua, essendo le persone in grado di leggere e scrivere il piemontese quasi tutte di classe, reddito ed istruzione elevate. Uno degli scopi principali di questo post é il diffondere la capacità di leggere e scrivere, e l'abituare la popolazione piemontese al multilinguismo, alle soglie della prossima rivoluzione linguistica, quella che sta già imponendo l'inglese come lingua tecnica e fondamentale qualifica lavorativa.
Ma per chi come me non vuole arrendersi alla globalizzazione culturale, dell’Italiano imposto ma vuole comunque continuare a pensare, leggere ma più difficilmente scrivere in Piemontese ecco una piccola guida fonico-grammaticale di Piemontese che aiuterà anche a leggere i post in lingua Piemontese che inserirò sempre più frequentemente (tempo permettendo).
Non essendo il sottoscritto professore di Piemontese, fatico non poco a scriverlo, ho tratto il materiale da diversi appunti che conservo da anni e/o da siti internet. Alcuni purtroppo non esistono più o sono abbandonati da anni.
GRAFIA E FONOLOGIA
La grafia piemontèisa a l'é an pò dròla, ma a l'é chila, a l'é parej e a vènta nen anventesne n'autra. A-i é quaidun che an cercanda ëd fé vëdde coma as pronunsio le paròle a scriv ëd gavade da mat (purtròp as vëddo ëdcò 'd lìber publicà ch'a fan s-giài). A van a scomodè fin-a ël tedesch, che propi a l'ha gnente da vëdde con ël piemontèis. E sòn a l'é nen féje 'n bél servissi (a l'é da eutsent ani che as ëscriv ën piemontèis, dësmentiomlo nen).
Alfabet
L'alfabet piemontèis a l'ha 25 litre, e set a son vocaj:
a, b, c, d, e, ë, f, g, h, i, j, l, m, n, n-, ò, o, p, q, r, s, t, u v, z
A venta peui noté ël son vocal dël ditong eu che as pronunsia coma ën fransèis ant la paròla feu che as ëscriv e les a la midema manera ën fransèis e piemontèis (e a veul 'd cò dì l' istessa còsa).
I son vocaj bin distint a son però neuv, perchè ën piemontèis la e strèita a l'é pì strèita che ën italian e cola larga a l'é motobin pì larga, an manera che as confondo propi nen.
Për esse pì precis:
a, à : coma 'n italian, son normal e acentà (mach sempe l'acsan grev). Ant ij ditong ch'a forma a manten sempe soa pronunsia.
b : Coma 'n italian.
c : Sì a-i é quaich diferensa. La c dossa ch'a ven dòp na s dura as ëscriv con ël tratin dnans, e sòn a val an prinsipi, ant la paròla e a la fin (mas-c, s-ciapé). Ël son italian ëd sci, sce an piemontèis a-i é nen. Sovens as sent, an piemontèis, sci, scié coma italianism, pì che d'autr an pianura. An sle montagne as deuvra la forma pì giusta schi, sghié (a venta arcordesse che a-ié nen ël k an piemontèis.
La c dossa a peul 'd cò ven-e prima ëd na nsonant e alora as ëscriv dobia con ël tratin dapres (pocc-rai, ma anche poccërai).
La c dossa a la fin 'd na paròla as ëscriv dobia (contacc).
La c dura a la fin 'd na paròla as ëscriv con h (mach, pòch). Notoma che sto tipo ëd dobie, as pronunsio nen dobie. An piemontèis le dobie che as pronunsio dobie (pen-a acenà) a l'han sempe danans na ë, coma për esempi la paròla lëccia.
d : Coma 'n italian.
e, é : strèita sempia o acentà as pronunsia parej coma régola ant le silabe duverte (che a finisso per e ën sto cas). A-i son ecession (a l'é streita, për esempi, ant la final dë vaire paròle che a finisso con el anche se l'acsan a l'é nen marcà (ëd sòlit a l'han l'acsan tònich an sta e (capel, bindel).
e, è : larga sempia o acentà as pronunsia parej coma régola ant le silabe sarà (che a finisso per consonant). A-i son ecession ëd cò sì, e alora a ven marcà l'acsan aùss.
ë : Sta vocal a-i é nen d'autut an italian. A smija a la e muta fransèisa, ma nen pròpi. Ël son a le curt e second la paròla a tira vers diversi son vocaj. A l'é coma la pcita vibrassion vocal che a serv quand che un a veul pronunsié na consonant da sola. (vëdde, chërde, ël beu).
f : Coma 'n italian.
g : Quàich diferensa 'd cò sì, a valo le istesse régole 'd la c. Anche anbelessi le dobie che a servo a indiché ël son doss as pronunsio nen dobie (mangg-rai, magg, lagh, etc.)
h : Coma 'n italian, fòravia ëd l'usagi an fond a la paròla vist anans.
i, ì : coma 'n italian, son normal e acentà (mach sempe l'acsan grev).
j : A-i é nen 'n italian, a l'é na consonant e a son-a pì o meno coma na i 'n poch pì marcà. As peul disse che sovens as treuva al pòst dij grup italian gli, gle e dla l mouillé fransèisa. A-i son però 'd paròle con ël grup ij che as pronunsia mach i coma fija che as les coma se a fussa scrit fia (a venta però nen ëscrivlo parej).
l, m : Coma 'n italian.
n : Le diferense gròsse a son quand ch'a l'é dobia e quand ch'a l'é final 'd paròla. Lo vëdoma sì sota. Ant ël còrp ëd la paròla, quand che a l'é nen segoìa da consonant dental o da vocal, sovens as pronunsia pì coma n- che coma n anche se as ëscriv n.
n- : A l'é la n velar o faucal, che as pronunsia con la lenga sarà al fond 'd la boca. A smija a la final dël gerundi inglèis coma speaking (galin-a, cusin-a).
Ant le paròle con la dobia n ën més, ël tratin as buta nen, ma la prima 'd le doe as pronunsia coma se a fussa n- e la sconda coma se a fussa n (annamoresse as dis coma se a fussa an-namoresse con i doi son distint). Se però danans a la dobia a l'ha na ë, alora a l'é na sòlita consonant dobia coma ant la paròla sënner.
An final ëd paròla ël tratin as buta cò nen, ma se la n a l'é sempia as pronunsia n- e se a l'é dobia as pronunsia n ma as pronunsia nen dobia( con ël pann as fan le braije, con ël pan as fà disné). Sta consonant as deuvra mach davanti a na vocal, a l'é mai dobia e mai an prinsipi 'd na paròla.
ò : Con l'acsan grev a l'ha ël son ëd la o 'n italian. A venta fé tension che mach con l'acsan grev a l'ha sto son, fòravia ëd doitre paròle pijà da l'italian, ma che as peulo 'd cò scrive a la piemontèisa.
o, ó : Scrita parej a son-a coma la u italian-a (chèica raira vira a l'é acentà e alora a pija l'acsan aùss). Sta diferensa a peul confonde, ma a venta féje bin d'atension. (ël còl a ten la testa, ël cul a le col ch'a sta 'nt le braije).
p, q, r : Coma 'n italian.
s : L'oma già vist coma a fonsion-a ël grup s-c, andova la s a l'é sorda e la c a l'é dossa.
La s dossa o sonora coma an reusa as ëscriv sempe s quand ch'a l'é drinta na paròla tra vocaj o a la fin 'd na paròla, con na vocal danans (cas, bondos).
Al prinsipi ëd na paròla o unìa a na consonant, ël son dla s dossa as ëscriv z.
Al prinsipi 'd na paròla s a l'é sempe sorda coma ën sapa, such, sptupid. Drinta na paròla tra vocaj, e a la fin, la s sorda as ëscriv ss. (pòsa ël martél e possa sto mass). Notoma che la dobia as pronunsia nen. La régola general për le dobie ch'as pronunsio a l'é sempe cola d'avej danans la ë (blëssa). Se ant la paròla a l'é unìa a na consonant, la s sorda as ëscriv sempia. Quàich ecession a-i é quand che prima a-i é la consonant, peui la s e peui la vocal. An sto cas a-i son paròle con s dossa e paròle con s sorda (sarset, pinsa). Autre paròle 'ncora a dòvro la z për la s dossa (ronze, monze).
t : Coma an italian.
u, ù : Sempia o acentà, a l'ha ël son 'd la u fransèisa, o mej, piemontèisa, che peui a l'é 'l midem. Jë scritor 'd 'a duminica a venta ch'as fico 'n testa che la u a son-a "a la fransèisa" beleché parej coma a l'é, sensa fichéje 'nsima 'd porcherie. Ecession a sta pronunsia a-i son ant ij ditong e na parleroma lì. Sì disoma che as pronunsia sempe coma an italian quand ch'as treuva dòp la q.
v : Quàich diferensa a-i é 'd cò sì. Quand che a l'é final 'd na paròla, o quand ch'a l'é dnans a na consonant, alora a son-a, sovens, coma u italian-a che a sarìa peui la o piemontèisa. Quand che peui a l'é darera a o, ël pì dle vire as pronunsia nen (euv, rova).
z : Ën piemontèis a-i é nen ël son dla z coma 'n italian. L'oma vist che z an piemontèis a serv a fé 'l son dla s dossa. A serv quand che na s a sarìa pronunsià sorda (an prinsipi 'd na paròla o unìa a consonant, oltra a le ecession che i i'oma vist.
Acsan e tratin
Quàich particolatità grafica a l'é amportanta ën piemontèis. Acsan e tratin as deuvro motobin ëd pì che an italian, e a l'han na fonsion amportanta. Prima ëd tut disoma che la "dieresi" a l'é NÈN 'n acsan piemontèis. La litra ë a l'é nen na e acentà, ma a l'é na litra da për chila. A fà pioré vëdde 'd gent che a scriv öu al pòst ëd euv. Fòravia che për ë, la "DIERESI" AS DEUVRA NEN.
Ën piemontèis as deuvra l'acsan aùss e l'acsan grev. L'acsan aùss as buta an sla é quand ch'a son-a strèita, tenend present che nen sempe a venta scrivla, dal moment che a val la regola ëd le silabe vista prima. Sensaut a venta scrivla quand che la pronunsia a fà ecéssion. L'acsan aùss as deuvra ancora da rair an sla ó ant le paròle andova a son-a coma la u italian-a acentà (a son pòche, tipo róndola). L'acsan grev as buta an tuti j autri cas. Notoma ancora che ansima a la ò a fà corisponde la litra a la o italian-a, mentre che ansima a la è a-i dà ël son largh.
Come regole generaj për l'acsan a-i son coste:
- As ëscriv quand che la paròla a finiss për vocal acentà
cafè, balé, mërcà
- Se la paròla a finiss për consonant e l'acsan a l'é an sl'ultima vocal, alora as marca nen.
- A saria giust marchelo sempe quand che a l'é an sla penultima silaba ëd porole che a finisso për consonant.
pìgher, làder, vìndol
- Ans le paròle sglissante (acsan tònic an sla tersultima silaba)
régola, nìvola, sòtola (ma sì a-j é 'd natura)
- A venta butelo an sël ditong èi quand che la è a l'é larga.
pèis, mèis, piemontèis
- Tute le vire ch'a serv për evité confusion
aùss a l'é nen aùss, an frà a sta fra ij pin
- Tra le ecession a-i é:
guèra (e larga anche se la silaba a l'é duverta), cafè (istessa còsa)
për ël tratin disoma subit che col 'd la n- faucal a l'é nen an separator, o an tredunion, ma a forma na litra da për chila. Ël tratin ver e pròpi as deuvra prima ëd tut ant ël grup s-c quand che la s a l'é dura coma an scòla e la c a l'é dossa coma an cesa. (për esempi: s-ciapé, s-ciòde).
Peui as deuvra quand j'averbi ëd leu sì, là, lì a ven-o dòp an nòm o 'n agetiv, për unìje (col can-lì, chiel-là, chiel-sì). 'D le vire peui as deuvra ant le forme riflessive dij verb ( ten-te ai branch) e quand che ël përnòm a l'é tacà al verb (vat-lo a pijé..., veus-to?).
Andova ël tratin a l'é sempe obligatòri a l'éanvece ant le espression a-i, a-j, i-i, i-j. A venta noté che i a l'é n'averbi ëd leu, detivà an strenzenda la paròla latin-a ibi (i fransèis a deuvro y), mentre che j a l'é përnòm personal.
Esempi ëd le espression ëd prima a son:
a-i soma nen, mè car!
a-j lo dà an sël cupiss
se lo vëdrai i-j lo dirai doman
mi, dòpdoman i-i sarai nen
Ditong e Tritong
Ij ditong as peulo ciamésse vocaj compòste. An piemontèis a-i é mach ël ditong eu che a son-a coma na vocal unica e i l'oma già vist-lo d'sora. Ij autri ditong a manten-o i doi son distint, ma a-i é quàich ecession ant la pronunsia. An particolar disoma:
ào as pronunsia sempe a la piemontèisa. Bagna Càoda.
uà, ua as deuvra quasi mach sempe dapress a la q e as pronunsia coma an italian. quàder, acqua. As treuva da rair ant ël grup gua, andova però a peul ëd cò esse goa. Për esempi guardé, goardé. La pi giusta a sarìa però vardé (sovens ël grup gua, goa as cambia an va).
uè, ue a fà pì o meno l'istess.
ùa con l'acsan an sla ù,as pronunsia a la piemontèisa. crùa, bùa.
Istessa còsa për ùe.
àu, au as pronunsia coma an italian. noiautri.
aù con l'acsan an sla ù,as pronunsia a la piemontèisa. aùss.
Ël grup eu a l'é 'd cò an ditong ma a l'ha 'n son unich, (coma i l'oma dit) an manera che ieu a l'é considerà ditong e nen tritong.
Për tuti ij autri a valo le régole solite ëd pronunsia.
Ij tritong a son për esempi :iài, iào, iàu, ièi, iéi e d'autri.
Le régole a son cole dij ditong.
A-i son peui ëd paròle che a derivo da autre con elision ëd na consonant, coma sué che a deriva da suvé. Coste a formo ëd fàoss ditong con le régole solite ëd pronunsia.
Autre particolarità 'd ëscritura
Ël discors dij përnòm dëdnans ai verb lo faroma peui parlanda ëd lor. për adess notoma mach che ël përnòm 'd la prima person-a mascolin singolar as ëscriv sempe i con tut che 'd le vire as pronunsia pitòst e.
L'articol determinativ mascolin plural as ëscriv ij ma 'd le vire as pronunsia mach i. Dëdnans a na vocal as ëscriv j' e dëdnans a na s impura as ëscriv jë.('D cò sòn lo vëdroma dòp).
Notoma peui che an piemontèis a l'é na régola buté na ë dëdnans a le paròle che a ncamin-o për s, se la paròla prima a finìa për consonant. Esempi : mi i scrivo, ti it ëscrive.
Da ultim notoma lòn che a veulo dì ij son ai, a-i, a-j, aj.
ai preposission articolà tension ai tòc.
a-i përnòm personal verbal e averbi 'd leu a-i son tre galin-e ant ël polé.
a-j doi përnòm personaj, l'ëscond acusativ tersa person-a plural, o dativ tersa person-a singolar o plural. lor a-j romperan ël muso.
aj nòm giovo coma n'aj, aj e siola a fan spussé ël fià.
Atension!! - Ël piemontèis a l'é nen dë "snistra", a l'é nen ëd "drita", a l'é nen ëd "senter", a l'é nen ëd gnun-e d'autre formassion politiche! Pì che tut a l'é NEN RASSISTA, coma a son nen rassista ël fransèis, l'inglèis o l'italian. Un pòpol, sicur e anradisà an soa coltura natural a l'ha mai paura dj'autre colture, ansi, a-j servo për chërse. Un pòpol che a perd soa coltura natural o che a-j la nego, alora peui a l'ha paura dj'autri, përchè ij autri a son rich e chiel a l'é pòver. La paura a l'é la mare dël rassism.
Fàcil ch'a-i sio d'eror, quàich gavada. Se son a serv almeno a cissé an pòch ëd curosità për nostra lenga a va già bin. Da jë smens ëd curios a nasso sempe 'd bele còse.
TI POTREBBERO ANCHE INTERESSARE


text:
Ils ospitals en il Tessin sa preparan puspè per dapli pazientas e pazients cun Covid-19. Quai ha ditg il medi chantunal dal Tessin, Giorgio Merlani, davant las medias. Operaziuns facultativas vegnian reducidas e vacanzas dal persunal stritgadas.
Gia ussa vegnia dapli glieud ospitalisada che relaschada da l’ospital pervi d’ina infecziun cun il coronavirus. Plinavant sajan las pazientas ed ils pazients pli giuvens ch’en l’emprima u segunda unda. Il medi chantunal ha appellà a la populaziun dad esser prudenta sur Pasca.


text:
Strotöres por le laur cun la jonëza
Organisaziuns por i mituns y la jonëza
Les organisaziuns por i mituns, les mitans y la jonëza é comunités orientades ai travërc y ai valurs di mituns, dles mitans y dla jonëza cun na strotöra sura döta la provinzia. Te chëstes vëgn le laur cun la jonëza organisé, lauré fora y porté dala jonëza instëssa. So laur ciara ala dorada y tres ëres y sües assoziaziuns vëgnel porté a espresciun les chestiuns y i interesc che reverda la jonëza.
Sorvisc ai jogn
I sorvisc ai jogn é istituziuns dl laur cun la jonëza a livel de raiun, che vëgn normalmënter menades da cöres y comuns y che se sënt en dovëi devers le sostëgn y le svilup dl laur cun i mituns y la jonëza. Le Sorvisc ai Jogn Val Badia é na istituziun por le sostëgn sussidiar ales porsones, ai grups, ales uniuns, ales assoziaziuns y istituziuns. Le Sorvisc ai Jogn se dá jö con le laur por y cun i mituns y les mitans y la jonëza de nosta valada. Dlungia chësc vëgnel ince adoré sciöche rapresentanza di interesc dla sozieté y dla politica, sciöche ince por interlocutur por les ghiranzes di mituns, dles mitans y dla jonëza. Por informaziuns plü monüdes cliché chiló (Link forest).
D’altonn dl 1985 él gnü metü sö la “Nëus Jëuni Gherdëina”. Chësta istituziun fej da tët a plü lies de Gherdëna y coordinëia y sostëgn les ativités cun la jonëza. Implü oolera ince sö contac cun d’atres istituziuns fora dla valada y cun d'atres assoziaziuns che laora cun la jonëza. Nëus Jëuni ó ince fá da mediadú danter la jonëza y les autorités. Chësta istituziun laora cun gran entusiasm. Por de plü informaziuns cliché chiló (Link forest).
Zëntri dla jonëza
I zëntri dla jonëza tëgn cunt, sciöche portadus plü importanc dl laur cun la jonëza davert, dl fat che tröpa jënt jona n'ó nia o ne pó nia se lascé lié. Le laur cun la jonëza daverta dess dantadöt ti baié ados a jënt jona nia organisada, che á debojëgn de n sostëgn y na motivaziun speziala, che s'orientëia demanco a sistems di valurs tradizionai y che chir cun intenziun ciamps d'aziun daverc. Ai vá dantadöt debojëgn olache la strotöra soziala mostra sö sfësses y tenjiuns y se ghira porvia dla sort de problem complessa y di bojëgns dla jonëza che se müda tresfora, l'intervënt spezial de personal pedagogich spezialisé y formé sciöche al alda che le fej de profesciun.
Grups dla jonëza
I grups dla jonëza é uniuns de jënt jona zënza na majera strotöra a livel local, olache al vëgn organisé y arjigné ca ativités dla jonëza y por chëres che al vëgn surantut la responsabilité da jënt jona. Vignitant laori cun les gran organisaziuns dla jonëza.
Albercs dla jonëza
I albercs dla jonëza é posć de movimënt internazional. Ai vëgn mená aladô dles diretives dla International Youth Hostel Federation (IYHF) y sostëgn - tres la metüda a desposiziun dla poscibilité da dormí bun marcé por la jonëza che é sön le iade, por grups dla jonëza y classes de scora - da rodé, sciöche ince da jí en vacanza y s'anuzé de posć de aurela cörta a jënt jona y families.
Portadus dl laur cun la jonëza
Pro i portadus dl laur cun la jonëza tochel dlungia les organisaziuns dla jonëza, i sorvisc ai jogn y i zëntri dla jonëza ince istituziuns spezialisades y lies, che sostëgn les strotöres dl laur cun la jonëza y sües colaboradësses y sü colaboradus cun ofertes de consulënza y aiüt speziales te ciamps tematics o de laur autonoms.
Ciases por grups y istituziuns por la jonëza
Les ciases por grups é strotöres dl laur cun la jonëza, ché vá bun por grups dla jonëza y classes de scora por dormí te üties y proiec te posć nia abitá. Ares é fates a na moda che i grups ais döt ci che vá debojëgn (ciasadafüch). Ares vëgn menades da assoziaziuns dla jonëza o sorvisc ai jogn.
Ciamps da mëte sö la tenda
I ciamps da mëte sö la tenda é strotöres dl laur cun la jonëza, che vá bun por grups dla jonëza y classes de scora por mëte sö la tenda. Ai é fac a na moda che i grups ais döt ci che vá debojëgn (ciasadafüch). De chisc se crüzia assoziaziuns dla jonëza o sorvisc ai jogn.


text: Ozendi datti in'explicaziun per mintga dumonda pussaivla (e nunpussaivla) – quai betg sco davos er grazia a Google e Wikipedia. Ma è vairamain tut sclerì? In pugn plain persunas ha constatà cun strament ch'i dat er anc en il 21avel tschientaner varsaquantas largias da savida per fenomens da la vita quotidiana. Per quest motiv han ellas fundà il Biro per explicaziuns spinusas ch'ha retschertgà quests fenomens cun acribia e precisiun (en il mund da la fantasia) per pudair respunder a las ultimas dumondas avertas.


text:
Scolaziun professiunala da commerci (KV profil E)
Commerciant e commercianta (profil E) surprendan las pli differentas incumbensas, ch'appertegnan all'administraziun dad ina fatschenta. Els scrivan protocols, fan correspondenza, preparan rapport, meinan la contabilitad, cumpran en, sclareschan damondas ed aunc bia dapli. Commerciant e commercianta han savidas teoreticas dalla sparta economica, enconuschan ils process da menaschi e capeschan ils connex economics. Igl emprendissadi cuoza treis onns e colligia parts praticas cun parts teoreticas, luvrar en fatschenta e visitar duront in di e miez per jamna la scola.
Igl emprendissadi vegn serraus giu cul diplom da commerciant ni commercianta.
Durada da scolaziun
La scolaziun cuozza 3 onns
Instrucziun scola professiunala:
2 dis/jamna egl 1. e 2. onn
1 di/jamna el 3. onn
Pretensiuns
Premissa per frequentar il profil E ei in contract da lavur valeivel.
Commerciants/commerciantas duessan haver plascher da
- luvrar cun computer
- vid lungatgs jasters
- vid il contact cun la clientella
Scolaziun commerciala profil E per carschi tenor artechel 32
Ulteriuras informaziuns cheu
Dis da scola
Co igl ei reglau culs dis da scola anflas cheu
Tabla da lecziuns e plan d'instrucziun
Reglaments interns da scola
Proceder da qualificaziun
Diploms nazionals / internazionals
Nus purschin preparaziuns per suandonts diploms:
- Diploma Intermedio di Lingua Commerciale (DILC-B1)
- Cambridge Business English Certificate – Preliminary (BEC-B1)
- Cambridge First Certificate in English (FCE-B2)
- ICT Advanced-User SIZ


text:
annada 60, nr. 13 dils 30 da mars 1916
Rev. canoni Nicolaus Val. Berther, decan dil capetel grond sursilvan e plevon ad Andiast, ei la damaun della fiasta, cura ch’ igl aunghel Gabriel ei staus termess a Nazareth tier la purschala, vegnius clamaus dad in aunghel tier il Segner per retscheiver la pagaglia dil survient fideivel.
II venerabel defunct ei naschius a Segnas, Mustér, ils 17 de Matg 1856 ed ei aschia vegnius sin ina vegliadetgna de prest 60 onns. Ses studis haveva el giu entschiet en claustra a Mustér, continuond quels ad Altdorf e Nossadunnaun. El ha giu la ventira de saver frequentar l‘ Universität de Würzburg. Igl onn 1882 eis el lu vegnius benedius ora ed ha Nossadunna-Uost celebrau sia messa nuviala en la baselgia gronda della claustra a Mustér.
Sia pastoraziun ha Sur Berther entschiet en la pintga, isolada pleiv de Pigniu e finiu ad Andiast, nua che el ei staus 31 onn. Paucas midadas en ina aunc ualti liunga veta; nus tenin denton quei per ina honur per il defunct plevon e per sia pleiv. Quella ha mussau engrazieivla attaschadadat ed el ha capiu de buca vegnir veders, de sefar adina quasi novs entras continuau studi.
Per raschun de sia solida savida haveva il defunct era „in plaid el capetel“ e gudeva el la stema de ses confrars, la quala quels han demussau cun eleger el per decan a Breil 1910 ed ils canonics han ornau el cun lur tetel 1913. Lu era el gia in um malsaun, 1914 ha el denton aunc pudiu presidiar il capetel grond a Lumbrein. Aunc igl atun vargau ha Sur Berther visitau siu liug nativ, sco quasi mintg’ onn, quei era sia vacanza. Ussa ruaussa el sper siu carezau sanctuari de s. Geletta.
Fideivels a sia pleiv, fideivels a siu liug nativ, ei canoni Berther era staus fideivels al stan, el qual el fuva naschius, el ha entochen els davos onns manteniu sez l’ economia purila, il pli davos dils Spirituals, e daferton ch’igl ei generala lamentaschun, ch’ei rendi buca de far il pur, pretendeva el, ch’ ei rendevi de bia meglier, che de schar vi.
Il defunct era in um de robusta comparsa, cun pass franc e ferm, e de vigurusa forza e stateivladat fuvan era siu spért e caracter. El ei ius adina via grada. Siu Professor, il renomau Hettinger, ha bein giu dau la direcziun al talentus giuven grischun. Hettinger enconuscheva il spért dil temps modern, carezava aber sia cardientscha e sia baselgia pli che tutta pumpa moderna ed ha buca seschau tschorventar da quella. Siu scolar, nies decan, ei restaus fideivels sia entira veta a quei spért, che regeva da quei temps, il temps dil combat culturian, ils catolics, mussond adina viv interess per tuttas novas dispetas principialas, senza untgir pass ord via catolica. Tgi che portava ordavon la bandiera catolica en in combat, era segirs, ch’il plevon ded Andiast suondava.
Sche sia pleiv tschenta in monument sin sia fossa, savess ella cun buna raschun scriver sin quei: „El ei staus fideivels a nus 31 onn, fideivels a sesez adina.“ „Survient bien e fideivel“, possies esser „en la gloria de tiu Signur“. gg.


text:
Avant 11 dis ha la coaliziun militara bloccà bunamain tut ils ports, eroports e las transiziuns da pajais a Jemen. Quai impedescha d'importar nutriment, benzin e medicaments ed autras provisiuns. La consequenza saja in chasti collectiv per la populaziun a Jemen.
En trais citads èn varga in milliun persunas periclitadas acut da la cholera . En las citads n'avevan els pervia da mancanza da benzin per ils vehichels da transport betg pli access ad aua da baiver, uschia la Crusch Cotschna internaziunala.
Avrir las vias per l'agid
La reavertura dals ports ed eroports ad Aden pervia da smanatschas da l'ONU saja bain in progress. Tuttina saja uschia betg pussibel per las organisaziuns da cuntentar ils basegns da l'entir pajais. Numnadamain dovran pli che 20 milliuns agid e set milliuns èn curt avant la fomaz.
Las organisaziuns supplitgeschan dad avrir tut ils ports ed eroports per chargia umanitara e commerziala. Er ils aviuns a Sanaa hajan puspè da pudair sgular, per che gidanters possian vegnir spertamain en il pajais.
Motiv per la bloccada
Bloccadas eran las vias vegnidas perquai che l'Arabia Saudita aveva accusà l'Iran dad esser responsabel per in'attatga cun ina racheta dals rebels da Huthi dal Jemen.
RR novitads 15:00


text:
Die Frage der Bienen
Einzelheiten
GenerNatira
Bienen sind ungemein wichtig. Als Bestäuberinnen von Blüten sind sie nicht nur unentbehrliche Helferinnen des Menschen, sondern auch entscheidend für die Vielfalt der Arten in der Natur. Und sie sind in der Krise. «NETZ NATUR» zeigt, wie es den kleinen Insekten, die Grosses leisten, heute geht und welche Auswirkungen dies für Natur und Menschen hat.
Daniel Mennig
Andreas Moser
Isabella Sedivy
Barbara Gollwitzer
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Müsega techno
La Müsega Techno a l'è un gener de müsega eletroniga nassüü a la fin di agn '80 a Detroit, in Michigan, USA (Detroit Techno). La prima völta che la parola techno l'hann duprada a l'è staa in del 1988.
Un frach de gener hann inflüenzaa la Techno al sò scuminci: la müsega eurupea cume quela di Kraftwerk, la Chicago house, el funk, electro, e'l jazz eletrich. Insema a quest, al gh'è anca un imaginari fütüristich, in particular quel del liber The Third Wave del Alvin Toffler. Propi el Juan Atkins, vün di pader la la Techno, l'ha citaa la fras techno rebels (rebel techno) cume ispiraziun per duprà la parola techno per descriv quel stil müsegal chì. Quest particular insema de inflüenz el liga la techno cun l'estetiga ciamada AfroDiasporic Futurism. Per el Derrick May, el trasferiment del spirit del corp a la machina a l'è despess una pense central, cume un espressiun de spiritüalità tecnulogica.
La strütüra d'un toch techno a l'è minga cumplicada: de solit a l'è la surapusiziun prugressiva de loop che hinn lungh 1/2, 1 o 2 batüd. La cassa a l'è in 4/4 e - se propi - la gh'ha di cambiament piscinit.


text:
En il dretg vertent mancavan fin ussa talas regulaziuns. La dretgira federala aveva dentant decidì il settember che sancziuns finanzialas cun intent da chastì na dastgan gia tenor dretg dad oz betg vegnir tratgas giu da la taglia.
Nagina regulaziun tar custs da process
Sper las partidas da la PPS e la PLD èn era blers chantuns stads encunter da n'er betg pudair trair giu ils custs da process da la taglia. Il Cussegl federal ha lura desistì da metter en quest punct, cun l'argumentaziun ch'el vesi la problematica tar la realisaziun da la lescha.
Dapli consentiment ha il Cussegl federal gì tar la discussiun da betg pli pudair trair giu daners da corrupziun a privats. Encunter è stada be la PPS. Il Cussegl federal di che la regulaziun correspundia al senn da directivas internaziunalas e saja ina metoda effectiva per cumbatter la corrupziun.
RR novitads 15:00


text:
Giugadras e giugaders da ballape duain daventar pli fairs ed uschia reducir ils accidents. Per quest intent lantscha la Suva ina campagna da fair-play.
Er profis sco Christian Fasnacht u Lara Dickenmann sustegnan la campagna. Tenor la Suva datti mintg'on en Svizra radund 45milli accidents da ballape. In terz da quels vegnian chaschunads entras fouls. Fouls na chaschunian betg mo dolurs, mabain er interrupziuns da la lavur e custs. Passa la mesadad da las blessuras entras fouls dovrian in temp da guariziun da dapli ch'in mais.


text:
Giànech
Giànech (nòm uficiàl: Giànico) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 2 160 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]), condena superfìce de 13,3 km² e 'na densità de popolasiù de 162 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artògne, Böegn, Darf e Ézen.
L'abitàt el se tróa a 281 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.
Cuurdinade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Formaziun transitoria
Instrucziun tenor classa da tschep
Suenter quei onn da scola eis ti fit per tiu emprendissadi ni per ina scola cuntinuonta. En duas classas da tschep parallelas e homogenas vegnan ils roms obligatoris instrui (29 lecziuns / jamna).
- Instrucziun da nivel approfundonta ed amplificonta els roms tudestg, matematica ed engles
- Certificats IT: certificats da habilitad ECDL
- Dimora egl exteriur a Cambridge cun la pusseivladad da contonscher in diplom d’engles (PET, First, Advanced)
- Instrucziun da project
- Occupaziun intensiva cun differentas pusseivladads da formaziun, sustegn tier l’elecziun da clamada e la preparaziun da carriera, preparaziun per tests da qualificaziun per plazzas d’emprendissadi ni per scolas cuntinuontas
- Stretga collaboraziun culs centers d’informaziun da clamada
Instrucziun tenor accents
Per las 11 lecziuns restontas astgan ins eleger ord dus accents. Cheu va ei era per rimnar habilitads pusseivlas per igl agen mund professiunal.
Accent SMART e sanadad
- Approfundaziun els secturs social, carstgaun (Mensch) ed art (SMART)
- Promoziun dallas cumpetenzas manualas ed artisticas
- Approfundaziun supplementara el sectur sanadad inclusiv nutriment
Accent MINT e lungatgs
- Approfundaziun els secturs matematica, informatica, natira e tecnica (MINT)
- Approfundaziun linguistica en talian ed engles, cheu culla finamira certificat Cambridge
- En informatica eis ei la finamira da contonscher il Certificat d’informatica svizzer (SIZ)
Per ina survesta exacta dalla structura da scola cumpleta far aschi bien e cliccar cheu.
Public en mira per la formaziun transitoria
- Giuvenils che san contonscher lur finamiras cun motivaziun e perseveronza.
- Giuvenils che vulan approfundar lur cumpetenzas da scola.
- Giuvenils cun imaginaziuns realisticas dalla professiun che vulan ir pass per pass la via tier lur professiun.
- Giuvenils che vulan frequentar scolas cuntinuontas.
- Giuvenils da lungatg jester che vulan emprender tudestg sco secund lungatg per saver entscheiver ina formaziun professiunala adequata.
Formaziun transitoria cumbinada / onn da schanzas
Cun quella purschida duein ils giuvenils saver slargar lur cumpetenza scolastica, lunguistica e sociala. La midada dalla scola ella veta professiunala succeda pass per pass grazia a praticums pli liungs cun blocs da scola denteren.
- Onn intermediar orientaus alla pratica
- 2 dis scola / 3 dis praticum per jamna
- Instrucziun da nivel approfundonta ed amplificonta els roms tudestg, matematica ed engles
- 3 jamnas da scola da bloc e 3 praticums (mintgamai 11 tochen 14 jamnas)
- Sustegn tier l’elecziun da clamada e la preparaziun da carriera sco era tier la tscherca da plazs da praticum
- Accumpignament dils giuvenils en lur plazs da praticum en cooperaziun culs responsabels els menaschis
- Stretga collaboraziun culs centers d’informaziun da clamada
Public en mira per la formaziun transitoria cumbinada / onn da schanzas
- Giuvenils che han buc aunc ina plazza d’emprendissadi e che vulan ir pass per pass la via tier lur professiun.
- Giuvenils che s’interesseschan cunzun per professiuns manualas e per professiuns el commerci en detagl.
- Giuvenils ch’ein fidai e punctuals, che supportan squetsch e ch’ein promts da tener la dira, era sch’igl ei stregn.
- Suenter quella purschida cumbinada eis ei la finamira che absolventas ed absolvents entscheivien ina formaziun professiunala.


text:
La Tirchia na duai far nagina acziun militara che na saja betg coordinada dal tuttafatg cun ils Stadis Unids. Quai per na betg metter en privel las truppas americanas, ha ditg il cussegliader da segirezza naziunal John Bolton. El era s'inscuntrà en l'Israel cun il primminister Benjamin Netanjahu.
Suenter l'inscunter ha Bolton garantì ch’ils Stadis Unids fetschian tut per proteger l'Israel. Las truppas americanas vegnian retratgas or da la Siria cura che la milissa terroristica Stadi Islamic na saja nagin privel pli. Ils Stadis Unids han sustegnì la YPG en il cumbat cunter la milissa terroristica Stadi Islamic. La Tirchia considerescha ils cumbattants curds però sco terrorists ed ha smanatschà da rumper la YPG.
RR novitads 07:00


text:
Passa 2262 fugitivs èn morts u valan anc sco sparids il 2018 en la Mar Mediterrana. Quai ha communitgà l’Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils fugitivs (UNHCR). L’onn avant era quai anc passa 3139 persunas ch'eran mortas tar l’emprova da traversar la mar.
Tut en tut constatescha la UNHCR ch'il dumber da fugitivs ch’èn arrivads en l’Europa sur la mar sa reducì per radund 35% sin 113'482. Avant 2 onns era quai anc passa 1 milliun persunas ch'èn fugidas. Las rutas dals fugitivs han tenor UNHCR però midà: Ils blers fugitivs sajan arrivads en Spagna e betg pli en l’Italia e la Grezia sco ils onns avant.
RR novitads 17:00


text:
Suenter in pled d'avertura da la presidenta dal cussegl communal da Cuira e manadra dal WWF Grischun, Anita Mazzetta, è l'emna da persistenza da la HTW vegnida averta cun poesias, rap e sgnoccas – e tut quai pachetà en poetry slam. Tschintg artists da poetry da tut la Svizra han preschentà lur patratgs en connex cun persistenza sin la tribuna dal Cuadro 22 a Cuira. Mintgin ha gì sis minutas per persvader il public.
Ils artists da poetry slam ch'èn sa preschentads a Cuira sa participeschan er uschiglio sin tribunas tar concurrenzas da poetry slam. Sin la tribuna dal Cuadro 22 èn Kay Wieoimmer, Sarah Altenaichinger, Tommy Trixa, Ladina Bösch ed Elia Schmitter sa preschentads.
Emna da persistenza
Davent dals 26 da favrer enfin ils 2 da mars organisescha la HTW ensemen cun la PHGR ina emna da persistenza. Durant questa emna datti diversas occurenzas che duain sensibilisar sin temas sco il clima, la natira u er la societad da sfarlattim.


text:
Da nov van duas stailas al restaurant Silver a Val son Pieder. L’onn passà era il restaurant gia vegnì undrà per l’emprima giada cun ina staila.
Tar ils restaurants da trais stailas da Michelin na datti naginas midadas. Uschia portan trais restaurants en Svizra questa premiaziun. Tranter quests er il restaurant Schauenstein a Fürstenau en Tumleastga.
Nova distincziun per l'idea dad Andreas Caminada
Igniv by Andreas Caminada - quest nov restaurant en il Grand Resort a Bogn Ragaz survegn da nov ina staila da Michelin. Il concept d'Andreas Caminada ha persvadì ils experts. El e ses schef da cuschina, Silvio Germann han pudì prender encunter la distincziun.
RR novitads 14:00


text:
Ranch
Ranch (nom ufizial in italian: Ranco) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 314 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6 km² e 'na densità de 219 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Novara, in Piemont (comun de Lesa e de Meina). Inoltra el gh'ha ona frazion, ciamada Uppon.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Ranch l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Laura Schütz (*2002) viva a Falera e studegia giurisprudenza a lUniversitad da Friburg. Leger e scriver én da pitschna si passiuns dad ella. L'onn 2021 ha ella scrit il raquint istoric biling «Hotel Destin» chè vegni publitgà tar la Chasa Editura Rumantscha. Dapi lonn 2022 scriva ella per lemissiun «Impuls» dad RTR.
«L’atgna via» da Laura Schütz
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
MONTAGNETTA SACRA SU' SAN SIR
Oh Montagnetta Sacra sù San Sir!
Tomba de guerra di cà de Milan.
Calvari de lagrim d'on fosch regir
de stòri pietos de nun ambrosian.
Spin sanguanent de magon e sospir,
de carna sferlada, de vitt de can,
d'ingann, famm e paur, senz'on respir,
lòtt tra fradei, speranz senza el doman.
Oh Signor del ciel, padron sù la terra!
Per tutt el pròssim, per on ben supremm...
scancella, scancella... la guerra!
De bon fradei, intanta nun metemm
sui cimm de quell Calvari, on gran cartell
con sù scritt: ZONA SACRA... Giò 'l capell!


text:
Tar il project che vegn manà da Fredy Bär, n’è dentant betg be l’idea da dar als giuvenils in lieu per sa scuntrar, mabain er per realisar adina puspè projects cuminaivels. La resonanza tar ils 56 scolars dal stgalim aut saja stada cun var 40 annunzias fitg auta, uschè il deputà da la vischnanca, Romeo Cusini.
In lieu be per nus
Radund 20 giuvenils s’han engaschà durant uras ed uras en las novas localitads e transmidà quellas en in’oasa per els. Il pli impurtant saja, d’avair in lieu nua ch’els possian esser tranter dad els, senza disturbar auters, uschia il resun.
Ina bar, in chantun per far musica cun ina lounge per «chillar» porschan als giuvenils lieu per s'inscuntrar. En lur reginam datti dentant er pussaivladad da giugar a billiard u fussballino.
RR novitads 07:00


text:
En sia seduta ha il parlament communal da Ilanz/Glion approvà quatter fatschentas per mauns da la votaziun a l'urna ils 16 da matg 2021. Duas fatschentas pertutgan l'adattaziun da la planisaziun locala:
- La zona d'economisaziun da material en il territori da Salavras a Rueun duai vegnir extendida perquai ch'i va a perder plaz da deposit en il Plaun Grond (deponia da rument da la Regiun Surselva).
- Il territori d'explotaziun da glera Bigliel a Sevgein duai vegnir integrà en la planisaziun d'utilisaziun cun ina surfatscha da 3,4 ha ed in volumen d'explotaziun da 700'000 m3 glera. Las reservas da glera dal territori Tschentaneras èn prest exauridas.
Plinavant ha il palament deliberà dus credits d'impegn per sanar la via da scola da la citad da Glion per 1,87 milliuns francs e la Via s. Clau sura per 1,16 milliuns francs. Ils dus projects duain vegnir realisads en trais etappas tranter ils onns 2021 fin 2023.
Per tadlar il bulletin da novitads:


text:
Nightmare V: Il mito
Nightmare 5 - Il mito (Arbgàt V: al mît) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1989 ad Stephen Hopkins. 'L è 'l quìnt capìtul dla saga 'd Nightmare dòp Nightmare - Dal profondo della notte dal 1984, Nightmare II: La rivincita dal 1985, Nightmare III: I guerrieri del sogno dal 1987 e Nightmare IV: Il non risveglio dal 1988, prima 'd Nightmare VI: La fine dal 1991, Nightmare - Nuovo incubo dal 1994 e d'l incróś c'n al persunǵ ad Jason Voorhees ad Venerdì 13, Freddy vs. Jason dal 2003, e d'l arfacimènt Nightmare dal 2010.
Custâ siē migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà da piò 'd vint-a-dū. In dla culòna sunóra dal film i s càtan di pès ad Bruce Dickinson (Bring Your Daughter...to the Slaughter), di W.A.S.P. (Savage), dla Samantha Fox (Now I Lay Me Down) e àt'r incóra.
Sunt
L’Alice Johnson (Lisa Wilcox), ch'la gh'à 'd avér fiōl, la diś a Dan Jordan (Danny Hassel) che Freddy Krueger (Robert Englund) 'l è turnâ e 'l è pròpria 'l ragàs a murìr par prim dasfàt insém a la sò mòta. La ragàsa la in dascór anc c'n i sò amìg, la Greta (Erika Anderson), l’Yvonne (Kelly Jo Minter) e Mark (Joe Seely) ma chi lōr i n gh dàṅ minga a mènt.
Freddy al vōl rincarnàr-as in dal còrp dal putèṅ dl’Alice. In cal méntar lì lē la cgnós un baghét ad nóm Jacob (Whit Hertford).


text:
A Cuira èn sa rimnads Rumantschs e Rumantschas ch'han purtà pachets a chaschun da l'acziun 2xNadal. La maisa en la cafeteria dad RTR è s'emplenida cun victualias, termagls, products da cosmetica e bler dapli. Uschia vegnan sustegnids quels che vivan a l'ur da nossa societad ed han pli pauc. Tranter ils giasts è er Placi Degonda che lavura tar la Crusch Cotschna stà. El ha mintga di da far cun persunas ch'èn en stretgas finanzialas ed enconuscha uschia las diversas fassettas da la paupradad en Svizra.
L'acziun 2xNadal a Cuira
Far in regal e gidar, quai è il senn da l'acziun caritativa 2xNadal. Cun in café ubain in toc petta en la cafetaria da RTR ha mintgina e mintgin pudì gidar e purtar in regal communablamain. Per divertiment musical han procurà ils chantauturs sursilvans «Alexi e Marcus».
Regalai era Vus in pachet
Tge poss jau metter en mes pachet?
Spezialmain giavischada è rauba ch’ins dovra mintga di: Mettai mo mangiativas u artitgels d’igiena e tualetta durabels en Voss pachet. Las mangiativas duessan esser conservablas anc almain sis mais. Prendai il meglier products sco té, café, pasta, ris, ieli u conservas. Fitg tschertgads èn er artitgels da tualetta sco pasta da dents, barschuns da dents, vatta, savun e schampo.
RR actualitad 14:00