text:
29 05
Ol dé 29 de magio l'è 'l 149 ( 150 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 217 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de magio al è ul dí da pòost 149 ( 150 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 217 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1896 - Spagna: ol goèrn al proibiss de parlá in Català per mes del teléfon.
2006 - Paris (Fransa): Rafel Nadal al bat a la pesta centrala de Roland Garros ol rècord de vitòrie consecütíe in tera batüda de Guilermo Vilas, lassant-al in 54 vitòrie.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Erlenbach im Simmental
Erlenbach im Simmental a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.73 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1704 abitant.
El cumün de Erlenbach im Simmental al se tröva a una altitüden de 700 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Oberstocken, Niederstocken, Reutigen, Wimmis, Diemtigen, Därstetten.

Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erlenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1180 col nom de Arlunbach.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Erlenbach im Simmental in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
896
Avveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se succeden al pontificaa tre papa: el Formos, el Bonifazi VI e 'l Steven VI.
- 21 febrar: l'imperador Arnolf de Carinzia el conquista Roma.
- 22 febrar: el papa Formos l'incorona l'Arnolf imperador
- In marz, l'Arnolf el tacca la città de Spolee, difenduda de l'Ageltrud, mader del sò nemis, el Lambert de Spolee. Ferii in d'on combattiment, el retira l'esercit e 'l torna in Germania.
- 7 giugn: el Simeon I de Bulgaria el batt i Bizantin in la Battaglia de Bulgarophyrgon.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrològi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anselm II Capra, arcivescov de Milan.
- Ermengarda, miee del Boson I de Provenza (n. 835).
- Nicefòr Fòca el Vegg, general bizantin (n. 830)
- 4 april: Papa Formos (n. 816)
- 26 april: Papa Bonifazi VI
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Classa (matemàtica)
In matemàtica sa la dröva la parola classa da manera alternativa a la parola cungjuunt. Da spess al è par ná drée a un üüs particülaar, cuma cura che sa parla da classa d'equivalenza. Da le völte al è par la claritaa d'espressiú : in vargü cunteest, sa scernirà da parlá da classa da cungjuunt plütòost che da cungjuunt da cungjuunt.
In teuría di cungjuunt, la parola classa la gh'a un üüs particülaar. Dapress la descuverta di paradoss da la teuría di cungjuunt al début dal Mudel:XX sécul, s’i è vegnüü a dá a cheest tèrmin un sentüü plüü prezziis. Sa i distinguiss i nuzziú da cungjuunt e da classa, un cungjuunt al è una classa, però una classa a l’è mia furzadameent un cungjuunt. Inscí la prupietaa " mia 'partegní a sí-istess" (x ∉ x) la definiss mia un cungjuunt, sota pena da paradoss. A l’è una classa.
Cuntegnüü
Nuzziú da classa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le classa in teuría di cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par fissá ul vocabülari, sa parlarà in la sequenza da culezziú par designá un cungjuunt al sentüü intüitif. Sa saveva dapress la descuverta par Russell dal sò famuus paradoss che vargüne collezziú d'ugett, da che sa pöö parlá íntal lenguagg da la teuría, cuma la collezziú di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess, i pöö mia vess di cungjuunt, sota pena da vidé la teuría deventá cuntraditòria. Par ga remédiá Zermelo al scerniss da cunservá noma di caas particülaar dal assioma da cumprensiú generaalizaa, ch’al diis che cada prupietaa (par esempi " mia apartegní a sí istess") la definiss un cungjuunt. In teuría assiumàtega di cungjuunt, cheste collezziú d'ugett ch’i è definide par una prupietaa dij söö elemeent, però ch’i è mia furzadameent di cungjuunt al sentüü da la teuría, i è apelade classe. Le classe ch’i è mia di cungjuunt i è apelade classe propie.
Int una teuría di cungjuunt cuma ZFS, le classe i è da le culezziú ch’i è identifiade par una prupietaa dij söö elemeent esprimida íntal lenguagg da chesta teuría. Sa pöö dunca identifiá aj predicaa dal lenguagg. Al è, da l’istessa manera, da le völte plüü intüitiif da parlá da classa, cul lenguagg cungjuntista afereent (intersezziú , reüniú evi.), che da parlá da predicaa . Inscí sa pöö manipülá le classe cun le uperazziú curespundente a le uperazziú lògiche üsüale süj predicaa : uperazziú booléennes, disgjunziú dunca reüniú, cungjunziú dunca intersezziú e prudüit cartesià, negazziú dunca passagg al cumplementari, quantificaduur dunca in particülaar prugezziú , evi. Da tüta manera le classe i è mia di ugett da la teuría. A l’è dunca mia quistiú da classa da classe, amò maanch da cungjuunt da classe !
Esempi da classe propie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ga sa plazza int una teuría di cungjuunt cuma Z, ZF u ZFS. Evidentameent, grazzia al predicaa d'apartenenza, cada cungjuunt a "al è " una classa : la definida pal predicaa x ∈ a. I paradoss clàssich da la teuría di cungjuunt i furniss da le classe propie.
- Inscí, ul paradoss da Russell sa l refórmüla (da manera chesta völta mia cuntraditòria) diseent che la classa di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess (predicaa x ∉ x) al è una classa propia.
- Sa pöö definí ul predicaa "vess un urdinal" in teuría di cungjuunt : cul töö la definizziú da Von Neumann, un urdinaal è un cungjuunt transitif, töcc i söö elemeent i è di sübcungjuunt, sü che l'apartenanza la definiss un úrden strecc tutaal. Ul paradoss da Burali-Forti sa refórmüla diseent che la classa da töcc i urdinaj a l’è una classa propia.
Sa n dedüiss che d'otre classe i è da le classe propie.
- La prupietaa "vess un cungjuunt" sa la scriif x=x (u qual-sa-vöör prupietaa da x sémpar vera). Sa pöö dunca parlá da la classa da töcc i cungjuunt. Dal schéma d'assiòom da cumprensiú sa dedüiss che la classa da töcc i cungjuunt a l’è mia un cungjuunt (si-da-nò la classa di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess an saress ü par cumprensiú). Al è una classa propia.
- La prupietaa "iga noma un elemeent" sa la scriif ∃y[y ∈ x ∧ ∀ z (z ∈ x → z = y)]. Sa pöö dunca parlá da la classa di singletú. Al è una classa propia, par che si-da-nò , pal assioma dal para (da che sa dedüiss che par cada cungjuunta, {a} al è un cungjuunt) e pal assioma da la reüniú sa n dedüíss che la classa da töcc i cungjuunt al è un cungjuunt.
- Tuleent da nööf in cunsiderazziun ul resunameent precedeent sa mustra che le classe d'equiputenza (classa d'equivalenza par la relazziú "vess in bigezziú ") i è da le classe propie.
- Ul darée resültaa al mustra che si sa i definiss i cardinaj cuma da le classe d'equiputenza, al è mia pussíbil da parlá da cungjuunt u fí da classa da cardinaj. Sa preferiss dunca definí (in ZFS, al cuventa ul schéma d'assiòom da remplazzameent e l'assioma da la scèrnida) un cardinaal cuma un cungjuunt : un cardinaal al è un plüü petit urdinaal ch’al è mia equiputent a un urdinaal stregjameent plüü petit. Chest-chí sa l esprimm íntal lenguagg da la teuría di cungjuunt, e dunca sa pöö parlá da la classa di cardinaj. Chesta classa a l’è una classa propia. Sa pöö al mustrá retuleent l argümeent dal paradoss da Cantor (cada cungjuunt al gh'a un cardinaal par l'assioma da la scèrnida), u sa redüisseent a ü di paradoss chí-da-sura.
Teuríe da le classe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In 1925, John von Neumann al pruponn una teuría assiumàtega di cungjuunt cun düü tiip d'ugett fundamentaj, i cungjuunt e le classe, ch’a l’è derivada da la teuría ZFS (teuría da Zermelo-Fraenkel cunt assioma da la scèrnida). Chesta teuría a l’è stada in sequenza mejurada par Paul Bernais, pöj Kurt Gödel (1941) ch’al en a daa una assiumatisazziú finida. A l’è cugnussüda sota ul nom da teuría di cungjuunt da Von Neumann-Bernais-Gödel (scürtaa NBG). Cura che la teuría NBG al è una estensiú cunservativa da ZFS (la pröva i istess enunziaa da la teuría di cungjuunt), la teuría di cungjuunt da Morse-Kellei al è una teuría da le classe stregjameent plüü forta che NBG.
La teuría NBG[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La teuría NBG la retöö i assiòom da la teuría ZFS, e al è par cheest ch’a sa retröva la nuzziú da cungjuunt, però chiist assiòom i è adataa si necessari par permett l’esistenza d’òolt ugett che i cungjuunt. I ugett da la teuría NBG i è cjamaa classe. La nuzziú da classa al è primitiva in chesta teuría e sa la definiss dunca mia esplicitameent.
Una otra nuzziú primitiva da la teuría a l’è la nuzziú d’apartenenza, nutada « ∈ ». Da cheest puunt da vista, al esiist dò sorte da classe :
- le ch’i partegn a una otra classa; i è da fatt i cungjuunt da la teuría ZFS, ch’i è dunca chij definii par :
- , X al è un cungjuunt
- le ch’i partegn a nissüna otra classa: i è apelade ünivèers (u classe propies) e la suva definizziú furmala a l’è :
- , ( X al è un ünivèers :
I dò nuzziú da cungjuunt e d’ünivèers i è cumplementàrie : cada classa a l’è al síes un cungjuunt, al síes un ünivèers, e nissüna classa a l’è i düü cuntempuraniameent.
Al esiist in chesta teuría una classa da töcc i cungjuunt, nutada « Ω » e definida par :
Par cuntra,al esiist mia e al pöö mia esistí da classa di ünivèers e amò maanch da classa da tüte le classe.
Assiòom da la teuría NBG[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La teuría NBG la retöö i assiòom da ZFS, da che vargü modifiaa par tegní cüünt da l’esistenza da le classe: ga gjunta un assioma spécifich, ch’al pöö sa descumponn in vott assiòom plüü sémplis.
- NGB 1 : assioma d'estensiunalitaa
- Cheest assioma faseent apell a la nuzziú d’igualtaa da düü cungjuunt, al importa da precisá da prima cuma chesta-chí a l’è definida in teuría NGB :
- Düü cungjuunt i è iguaj si e noma si i partegn a le istesse classe.
- u :
- Sa pöö alura enunziá l’assioma d'estensiunalitaa :
- Si düü cungjuunt i gh’a i istess elemeent, alura i è idéntich.
- u :
- In d'òolt tèrmen, si sa representa i cungjuunt cuma di sach virtuaj invelüpaant i söö elemeent , la natüra u la furma da chiist sach la gh’a mia vargüna importanza ; noma la cünta la lista dij elemeent da cada cungjuunt.
- Remarchemm al pasagg la düalitaa elemeent / classa ch’al parisseva intra Definizziú da l'igualtaa e Assioma d'estensiunalitaa.
- NGB 2 : assioma dal para
- Si a e b i è düü cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt da che i è i ünich elemeent.
- u :
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt par a e b daa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
- Si a e b i è difereent, al è cjamaa « para da a e da b » e nutaa « { a , b } ».
- Si a e b i è iguaj, al è cjamaa « singletú da a » e notaa « { a } ».
- NGB 3 : assioma da la reüniú, dii apó assioma dal cungjuunt suma
- Si E al è un cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt ch’al síes la reüniú di elemeent da E, i.e. cuntegniint i elemeent di elemeent da E e noma luur.
- u :
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt par E daa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
- Al è cjamaa « cungjuunt suma da E » e notaa « ( E ) » u « UE ».
- Si E al è un cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt cuntegniint i sübcungjuunt da E e noma luur.
- u :
- L’ünicitaa da cheest cungjuunt par E daa la sigüta dal assioma d’estensiunalitaa.
- Al è cjamaa « cungjuunt da le parte da E » e notaa « ( E ) ».
- NGB 5 : assioma da séparazziú
- Par cada classa C e cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt F ch’al regrupa i elemeent da E ch’i partegn apó a C.
- u :
- L'assioma da séparazziú al gh'a par cunseguenza l'esistenza d'un cungjuunt senza elemeent.
- Al è assée da cunsidérá un cungjuunt E qual-sa-vöör e la classa di cungjuunt ch’i è mia elemeent da E. Alura, dapress l'assioma, al esiist un cungjuunt da che i elemeent i è e i è mia elemeent da E, i.e. mia esisteent. In d'òolt tèrmen, al esiist un cungjuunt senza elemeent.
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa. Al è cjamaa « cungjuunt vöj » e nutaa « Ø ».
- NGB 6 : assioma da l'infinii
- Al esiist un cungjuunt a che ul cungjuunt vöj al partegn, in l’istessa manera che i singletú da töcc i söö elemeent.
- u :
- NGB 7 : assioma da remplazzameent dii apó assioma da süstituzziú
- Al síes una classa C da para da che la segunda cumpusanta a l’è ünica par cada prima cumpusanta; alura par cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt F regrupaant le segunde cumpusante dij para da C da che la prima cumpusanta la vegn da E.
- u :
-
- NGB 8 : assioma da fundazziú dii apó assioma da regülaritaa
- Cada cungjuunt mia-vöj al cuntegn almaanch un elemeent cun che al gh'a mia d’elemeent cumü.
- u :
- NGB 9 : assioma da la scèrnida
- Par tüta famèja da cungjuunt mia-vöj dis·gjuunt düü a düü, al esiist un cungjuunt cuntegniint un elemeent e noma ü da cada cungjuunt da la famèja.
- u :
-
- NGB 10 : assioma da furmazziú da le classe
- Tüte le frase valide dal sistema ZF i detèrmina una classa.
Cheest assioma sa l decumponn in 8 caas particülaar:
- NGB 10a : Al esiist una classa cuntegniint töcc i cungjuunt e noma luur.
- NGB 10b : Al esiist una classa cuntegniint töcc i para da che le dò cumpusante i è di cungjuunt si ul primm apartegn al seguunt, e cheste para noma.
- NGB 10c : Par tüta classa, al esiist una classa cumplementària regrupaant i cungjuunt partegniint mia a chesta classa.
- Remarca : la classa cumplementària da la classa di cungjuunt a l’è mia chela di ünivèers (ch’al esiist mia), però ... ul cungjuunt vöj.
- NGB 10d : L'intersezziú da dò classe a l’è sémpar una classa.
- C3 al è nutada abitüalameent « C1 ∩ C2 ».
- NGB 10e : Par cada classa da para, al esiist una classa regrupant le suve prime cumpusante.
- NGB 10f : Par tüta classa, i para da che la prima cumposanta a l’è elemeent da chesta classa i furma luur istess una classa.
- NGB 10g : Par cada classa da triplet, i triplet utegnüü par permutazziú circülara da chij-chí i furma una classa.
- NGB 10h : Par cada classa da triplet, i triplet utegnüü par traspusizziú da chij-chí i furma una classa.
Inscí sa la termina l'espusada di assiòom da NBG.
Teuríe derivade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una teuría anàluga a la teuría NGB, la teuría da le cadene d'apartenanza, la part d'un puunt da vista naïf süj ugett matemàtich, la intrudüiss ul predicaa d'apartenenza e la cunsidera i cumpurtameent pussíbil a l'infinii da sequenze d'ugett liaa sücessivameent par cheest predicaa d'apartenenza.
Noma trii cumportameent i è lògicameent pussíbil :
- - areest sü un uget terminal;
- - prulungameent da la cadena a l'infinii, par una sücessiú d'ugett mia-terminaj töcc distiint intra da luur;
- - furmazziú d'un círcül; chiist círcül autu-referenziaal i è da bú di círcül vizziuus, a l'urígen di paradoss lògich da la teuría di cungjuunt (si sa esclüüt chij devüü a un mes·cjá intra lenguagg e metalenguagg), e al cuventa i eliminá par un schéma d'assiòom da la furma :
- cheest schéma d'assiòom al gh'a par cunseguenze :
- - che un uget al pöö partegní a sí-istess;
- - che ul predicaa d'apartenenza a l’è antisimétrich;
- - che ul predicaa d'apartenenza a l’è mia circülaar;
- - ...
Dapress éliminazziú di círcül, al resta noma düü cumpurtameent pussíbil in cada direzziú : presenza u absenza d'un elemeent terminal. In la direzziú , i ugett terminaj i è cjamaa ünivèers e i ugett mia-terminaj cungjuunt. In la direzziú , i ugett terminaj i è vöj e i ugett mia-terminaj mia-vöj.
Sa retröva a partí da là una teuría sumejanta a la teuría NGB a cundizziú d'identifiá i ünivèers a le classes, però da che ul principaal interess al è da fá parí « natüralameent » al fiir da le definizziú la nécessitaa da la plüüpaart di assiòom druvaa, cuma chí-da-sura.
Referenzee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- von Neumann, J.: An Axiomatisation of Set Theory, 1925, reprinted in English translation in van Heijenoort (ed.): From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press 1967


text:
Cantor
Georg Ferdinand Ludwig Filip Cantor (03 04 1845, Sant Pedarsbuurgh - 06 01 1918, Halle) al era un matemàtich Tudèesch cugnussüü cuma ul creaduur da la teuría di cungjuunt.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cungjuunt da Cantor
- Argümeent da la diagonala da Cantor
- Teurema da Cantor
- Paradoss da Cantor
- Teurema da Cantor-Bernstein
- Teurema da Heine
- Ipòtesi dal cuntínü
- Cungjuunt cüntàbil
- teuría naïve di cungjuunt
- Bigezziú
- Nümar cardinaal
- Nümar urdinaal
- Cungjuunt bé urdenaa
- cuntruvèrsia dal Teurema da Cantor
- Infinii
- Medaija Cantor


text:
Cungjuunt da rivada
Par una funziú dada
-
- ,
ul cungjuunt B al è cjamaa ul cungjuunt da rivada u cudumini da f.
Ul cungjuunt da rivada al gh’a da mia vess scunfundüü cun l'imàgen da f, f(A), ch’a l’è in generaal noma un sübcungjuunt da B.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Síes-la la funziú f definida sül cungjuunt di nümar reaj par
Ul cungjuunt da rivada da f al è , però cjarameent f(x) la töö mai da [[nümar negatiif|valuur negatiif] ]. L'imàgen a l’è da fatt ul cungjuunt di reaj pusitiif, l'interval .
Sa aress pudüü definí la funziú g inscí
Malgraa che f e g i gh’a l istess efet cura che i è aplicade a un nümar reaal daa, i funziú i è diferente gja che i gh’a di cungjuunt da rivada difereent.
Ul cungjuunt da rivada al pöö iga un efet sü la sürgetivitaa d'una funziú ; íntal nòost esempi, g a l’è una sürgezziú cura che f al è mia.
Vidée apó: Cungjuunt da definizziú


text:
Calvatòn
Calvatòn (nòm uficiàl en Italià: Calvatone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha 1 254 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 13,5 km² e 'na densità de 93 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra (MN), Bòsul (MN), Cané (MN), Piadena e Turnada.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Calvatòn l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Fabbrega del Domm
La Fabbrega del Domm de Milan l'è on istitut con la responsabilità de valorizzà, mantegn e restaurà el Domm de Milan, senza nagott de spartì in di affari de la Gesa. Come part di sò fonzion la gh'ha la responsabilità de costodì l'edifizzi del Domm, e de gestì el sò patrimoni.
La storia de la Fabbrega del Domm la scomenza del 1387, quand che l'è stada istituida dal Gian Galeazz di Viscont per tegn d'oeugg la costruzion del Domm, sostituend la Superstantia de Santa Maria Maggior che l'eva stada fundada on ann indree da l'arcivesch Antonio da Saluzzo. Da quell moment là, la Fabbrega l'è divegnuda responsabila de tutt i fonzion relativ a la realizzazion del Domm, compres el lavor de reperì i fond necessari, ona responsabilità che la gh'ha anmò al dì d'incoeu. L'è stada proppi la fabbrega del Domm che l'ha deciduu de abandonà el progett de la costruzion in cott, tipica di ges lombard del XIV secol, e de inspiràss inscambi al moviment gotich che l'eva adree a ciappà pee in del rest de l'Europa, e soratutt in Franza.
Coriosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In milanes, e de conseguenza anca in tanta variant del lombard occidental, gh'è parecc moeud de dì che i se riferissen a la Fabbrega del Domm, con referenza al fatt che el sò lavorà el finiss mai:


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (Londra, 1343 plu o manc – Londra, 25 de otovr 1400) l'è stad un scrittor, poëta, cantant, burocrat e diplomateg ingles.
Al vegn despess recognossud tant'me el padr de la literadura inglesa.
Cuntegnüü
Veda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Geoffrey Chaucer l'è nassud a Londra intorn al 1343 da una fameia de mercants de vin cond li belle palanqe adree. Li prime documentazion qe a 'm g'ha le se referissen a quand l'è diventad paj de la contessa de l'Ulster, Elizabeth de Burgh, plu o manc ind el 1357. Duu agn despœ l'entra ind l'armada inglesa e ind el 1359 al vegn fait prejoner ind l'assedi de Rhemis, per pœ vesser rescatad.
Intorn al 1336 al s'è sposad cont la Philippa Roet, dama jovena de la regina Philippa de Hainault, moër del Eduard III, da la qual al g'hav almanc trii o quatr s'ciets. In quei agn qì l'è ativ a cort con divers lavorar, anca diplomateg, qe a le portarà a viajar un frac al de fœra de l'Inghilterra. In particular l'andè in Italia intrà el 1372 e el 1373, e pœ anc'mò ind el 1378. In quei agn qì al scriv la plupart de li so œvre, intratant qe al segutava a lavorar per el stat cond i incareg sempr plussee de prestij.
L'è mort ind el 1400 per cause miga trop ciare e l'è stad sotrad ind l'Abazia de Westminster.
Œvre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La so prima œvra de prestij l'è "The Book of Duchess", poëma narrativ ins el modell de la vision allegorega. El poëma l'è stad scrivid intra el 1369 e el 1374, in ocasion de la mort de Blanche, duqessa de Lancaster, moër del so amix John de Gaunt.
L'œvra despœ l'è prusmabelment "Anelida e Arcite" (1376-79), poësia de 357 vers influenzada da la "Teseida" del Boccaccio. L'œvra medema la segna el passaj del Chaucer da una poësia piena de modei frances refinads ai modei toscan, forsi plussee profonds.
De quei agn qì l'è anca "The House of Fame" (1379-80), poëma in trii lebr, basad in su un insomi e influenzad en maniera importanta da la "Divina Commedia".
"The Parliement of Foules" (1382-83) l'è un oltr insomi allegoreg, ma œn bel po plussee complegad ind el stil e ind la scrittura respeit a quei inanz.
"Troilus and Criseyde" (1335) l'è forsi l'œvra plussee refinada del Chaucer. Anca siben qe el Troel al diventa el prefeit cavalier de la tradizion cortesa, la Criseida la resta la vera protagonista. Qesta l'è la feminilitaa incarnada, un personaj fomnin ben complegad. El poëma l'è caraterizad da l'equilibri del pis del destin e el liber arbitri dei omen.
"The Legend of Good Women" l'è del nœv una vision. Li enn dex istorie de fomne da ciapar a esempi, namorade e fidele. Li fonts li enn prencepalment classege: Omer, Virjei, Ovidi e Ijin.
The Canterbury Tales[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è forsi "The Canterbury Tales" la so œvra plussee cognossuda, anca se miga terminada. Li enn de li novelle collegade da una cornix cumuna: el pellegrinaj in vers la Catedral de Canterbury per far-g reverenza a la tomba del sant Thomas Becket.
Ind el prolog i pellegrin i vegnen caraterizads vun a vun cond una bella ironia, da un narrador qe inscambi al fa apparir de vesser un tarluc. Li novelle li dann una vision completa de li forme literarie del Mediev: romanz cortes ("Knight's Tale"), fabliau ("Miller's Tale"), lai bretoneg ("Franklin's Tale"), lejende dei sants ("Prioress's Tale"), exemplum ("Pardoner's Tale"), favola animalesca ("Nun's Priest's Tale"), sermon ("Parson's Tale").
Strutura de l'œvra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prolog jeneral (858 vers) l'è la descrizion de la compagnia dei pellegrin, da la qual la vegn fœra la condizion soçala specifega de ognun. L'ost, el coo de la compagnia, al g'ha l'idea de inviar una gara de novelle. Ogni pellegrin al g'havarà da cuntar quatr novelle, a quell qe al vençarà ge vegnarà pagada una cena.
El cunt de la Comar de Bath al fa veder 'mè l'era el rœl de li fomne ind el mediev. El personaj de la fomna de Bath l'è el plussee ciar e mei definid dei pellegrin. Ind el prolog la fomna la descriv i so cinc marids e la so determinazion de lee a haver-g sempr el controll de li relazion. Prategament la novella la cunta un episodi arturian basad in sul motiv de la "loathly lady".
El cunt del Ciareg de Oxford l'è una sort de exemplum ins l'ultema novella del Decameron del Boccaccio. Qì la pazienza de Griselda la respegia l'incontrari de la comar de Bath, l'è el simbol medem de l'obedienza e passivedaa feminil. La posizion del Chaucer respeit al rœl de li fomne l'è però miga facil de interpretar; defait la novella l'è terminada da un "envoy" ironeg ind el qual l'autor stas l'inziga i fomne a comportar-s miga compagn de la Griselda ma a vesser plussee combative e prepotente ind el matrimoni.


text:
Puntagùci
Al puntagùci (Puntaspilli in Itagliàn) 'l è cal cusèin cìc cìc in dû a s fìca i gucîn e 'l gùci, in manéra da psér sèimper avér-i pròunt da tôr sù sàinsa pèrdr-i u punś'r-es.
A gh' è i puntagùci da tevel, da pōls, e da quèrć edla stèsa scatlèina dal gùci.
El sèrti i s i pògen anca ins al pêt ed manca mèinter ch' i fan del provi 'd sarturìa, in manéra che la só man drìta la i àpia sèimper da catèr pròunt subìt.
Vôś lighèdi
Culegamèint estèren
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Puntagùci


text:
Asee
L'asee o ased (a Bergom: [a'zit]; in bressan zét pr. [zet]; in d'on quai sit l'è anca feminil) l'è 'na sostanza liqueda, agra e del savor brusch, che se pò messedà con l'aqua. La se otegn de l'azion di acetobatter, che in presenza de l'aria ossiden de l'etanoll, che se troeuva dent ai bev alcolegh fermentaa tant 'me 'l vin o la birra, oltra che in alter mangià compagn di cereai, la frutta e la mel.
El serviss a condì i insalatt, el pess e alter mangià. In d'on quai sit de la Lombardia el vegn anca miss denter al codee per tegnì bagnada la cod.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla asee la vegn del latin acētum, con l'istess significaa. Quella parolla chì la se dopera in tant alter lengov romanz (italian aceto, napoletan acito, venezian axedo, piemontes asì, emilian asèi, sicilian acitu, sardegnoeu achedu, forlan azêt[1], romanc aschieu, romen oțet, ladin ajei). La parolla la s'è spantegada anca in di lengov germanegh in epoca romana (todesch essig, frison jittik, islandes edik), o anca pussee tard (olandes azijn).
Del latin vinus ager el vegn el frances vinaigre, che 'l s'è spantegaa anca in spagnoeu, catalan e portoghes (vinagre), in ingles (vinegar) e fina in di lengov celtegh (galles finegr, irlandes fínéagar, breton gwinegr).


text:
Biasca
Biasca o Bias'cia (Biasca in Italian) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6 164 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 58 km², e al se tröva a una altitüden de 301 meter sura al livel del mar.
El cumün de Biasca a l'è tacaa ai cumün de Cauch (GR), Irägna, Ludrin, Malvaja, Osögna, Parsóni, Puleisg, Rossa (GR), Samion.
Pruverbi in del dialet de Biasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Natal, al badauro d’om gal.
- A Sant Ändrè ra nèu al pè.
- A var püssè na sgiornada 'd masg che 'l Dom dä Milagn.
- Avrì, gnà 'n fì.
- Avrì o 'n gh'ha trènta, ma se o 'n gh'ävéssa trentügn a 'gh färéssa maa a nisciügn.
- Cji ch'a va a Milagn i pard ol scagn.
- Cji ch'a zapa rä vigna d'agóst i fann 'nä tina piena 'd móst.
- Dä fevrèi a fa éu ancja ol polèi.
- Dinadaa al sóu e Pasqua al fégj.
- Fevrèi, fevreiet, cürt e maladet.
- Fign ch'a piòu ol dì dra Scenza per quaranta dì ä sem migja senza.
- Fign che ol Simagn o gh'ha sü ol cjäpel, via ra falcc e scià ol rästrel.
- Fign che ra marda la monta in scagn, o che lä püzza o la fa dagn.
- Fign che r'aqua lä rüva al cjel, ä s'impara ancja a nodaa.
- In avóst i nüri i va comè mósch.
- I dònn i è migja tücc r’istess: se vüna la var cent, r’altra la var niènt.
- Méj majaa paja da sgióvan e fègn dä végg.
- Ol méj da tüt l'è da staa sai.
- Ol Signor o manda i pagn a sagond äl fregg.
- Ol vent dro Gotard l'è 'n gran bosgiard.
- Per nient gnà r'asan o sgòrla ra cóa.
- Quand ch’a piòu ol dì dr’Ascensión, gjent e bes’cc a boralón.
- Rä cjästegna la gh’ha domè üna cóa, cja ra brancja l’è sóa.
- Rä cjästegna la gh’ha int saa, büter e zücro.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Felis silvestris catus
El gat demèstech (del pónt de vìsta scentìfich l'è ciamàt Felis silvestris catus) l'è 'n mamìfer carnìvoro de la famìa dei Felidae.
L'è giü dei anemài de compagnìa piö difundìcc e 'l cönta al dé d'encö 'na sinquantìna de varietà diferènte.
L'è perlopiö teritoriàl e 'l và a càcia de préde pesène, compàgn dei sorèch che l'è 'na sò préda tìpica. I gacc i fà 'na série de vocalizasiù (vèrs) diferènte che le và de le füze (el tìpich ron ron) ai sgnaulamèncc de tìpi variàcc, aisebé che per comünicà coi sò sìmei 'l dòpre piö che óter le cére del müs, le puzisiù del còrp e l'emisiù de feromòni.
Segónt i rezültàcc de stüde che gh'è stat fat endèl 2006 e 2007[1], el gat demèstech l'è 'na sotaspéce del Gat salvàdech (Felis silvestris) del qual el s'è separàt piö o méno 130.000 agn fà.
Le prìme demestegasiù le sarès stàde fàde 'ntra 8.000 e 10.000 agn fà, endèl neolìtich de la Mezalüna Fèrtil, en corespondènsa del prensépe de la cültüra dei dei cereài quan che le scòrte de granàie le g'ha cuminciàt a éser mitìde 'n perìcol dei roditùr e 'l gat el g'ha cuminciàt a éser en colaboradùr ütel.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Carlos A. Driscoll, The Near Eastern Origin of Cat Domestication - 2007: Science - http://www.mobot.org/plantscience/resbot/repr/add/domesticcat_driscoll2007.pdf.


text:
18 06
Ol dé 18 de zögn l'è 'l 169 ( 170 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 197 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de zögn al è ul dí da pòost 169 ( 170 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 197 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1990 - Barcelona: se la funda la Üniversità Pompeu Fabra.
1845 - Waterloo (Bèlzica): I tröpe napleòneghe i è trade zò a Waterloo per i tröpe Britàneghe.
1942 - Washington (SÜA): ol president Franklin D. Roosevelt al autorisa che ol Corp d'Inzegnér de l'Esèrsit, sota la diressiú del zeneral Leslie R. Groves, al tire inans ol Prozet Manhattan per la fabricassiú de la bomba atòmega.
2006 - Catalunya: Referéndum per l'apröassiú de la reforma del Statüt de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Canis lupus familiaris
Canis lupus familiaris l'è 'l nòm scentìfich del cà, en mamìfer carnìvor, demestegàt de l'òm de la famìa biològica dei Canidae. Del pónt de vìsta genétich el reprezènta 'na sotaspéce del luf (Canis lupus) del quàl par che 'l sàpe 'n discendènt. Le dimensiù, la fùrma e 'l culùr del pél i pöl véser a bèi diferèncc a segónt de la ràsa. El g'ha 'n udìto e 'n olfàt en grànt svelöpàcc, e 'l nas se pöl dì che 'l sàpe 'l sò òrgano sensoriàl piö 'mportànt. Le ràse de dimensiù piö pesèna le pöl rià 'nfìna a 20 agn de vìta se i è cüràcc bé dei sò padrù, sedenò la sperànsa de vìta l'è presapóch entùren ai 15 agn.
Endèl sècol XXI, i ricercadùr i è riàcc a 'n consènso quàze totàl sö l'ipòtezi che dà per probàbil fés che la demestegasiù la sàpe cuminciàda piö che óter per adatasiù spontànea del cà a vìver arènt a l'òm piötòst che per la volontà de l'òm.[1]. Chèsta tendènsa la sarès duzìda al fat che per el cà l'ìa vantagiùs vìver tacàt a l'òm perchè 'l costàa méno fadìga troà de maià a stà coi òm piötòst che a vìver al stàt salvàdech.
In di agn l'òm l'ha selesiunàt dièrse rase de cà, piö de 300, e 'l laurà de selsiù l'è dré che l' và 'nacc amò al dé de 'ncö, ach se gh'è de regordà che la piö part di cà i è mia de rasa e per chèsto de sólet i è ciamàcc bastardì. Menimà tra i ràse de cà se regórda ol pastùr bergamàsch che l'è öna ràsa de cà de pastùr che la s'è uriginàda 'n Lumbardéa sö sö i mucc de la Pruìnsa de Bèrghem.


text:
Vergiaa
Vergiaa (nom ufizial in italian Vergiate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 8 950 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 21 km² e 'na densità de 426401 ab./km² abitant.
El paes el se troeuva in la zona occidental de la provincia, arent al Lagh de Comabbi e in del territori de l'Alt Milanes, minga lontan del Sever.
Oltra al center comunal a gh'è quatter frazion: Cimber, Corgen, Cuiron e Sesona.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vergiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Laufenburg (distret)
El Distret de Laufenburg l'è 'n distrèt svìser del Canton Argovia sitüàt endèla part süperiur de la val de Fricktal endèla part argoviàna de la cadéna del Giüra a sud del fiöm Réno. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Laufenburg. La popolasiù totàl del distrèt l'è de 29 273 abitàncc.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hottwil El töl dét el teretóre de Hottwil, Etzgen, Mettau, Oberhofen and Wil che i s'è fundìcc endèl cümü de Mettauertal el prim de zenér del 2010.
- Ittenthal el töl dét el teretóre de Ittenthal che 'l s'è fundìt co Kaisten el prim de zenér del 2010..
- Laufenburg El töl dét el teretóre de Sulz che 'l s'è fundìt co Laufenburg el prim de zenér del 2010.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
CD
El CD (del ingles compact disc, che'l vör dì disch cumpat) a l'è un disch otich che'l se dupra per metegh sü e imagazinaa di dat. El CD l'hann desvilüpaa la Sony e la Philips in del 1979. La prudüziun de massa l'è scuminciada in del 1982 in de la fabrica de la Philips a Hannover in Germania, e de quel an là el CD l'ha ciapaa un poo a la völta el post del vinil.
Dopu un poo de temp l'ha ciapaa el post anca di dischit del cumpiüter vist che ghe n'ha pussee de memoria per memurizà i dat.
Un disch cumpat al pö vess un CD:
- Audiu;
- Videu; Vídeu CD (VCD) o Süper Vídeo CD (SVCD)
- de dat; CD-ROM (dumà letüra), CD-R (scrivibil), CD-RW (re-scrivibil)
Furmaa principaj
- 8 cm - 215 Mb o 21 men
- 12 cm - 650 Mb o 74 men
- 12 cm - 700 Mb o 80 men
- 12 cm - 800 Mb o 90 men
- 12 cm - 875 Mb o 100 men
Un CD standard el gh'ha un diameter de 12 cm e un spessur de 1,2 mm, e'l pö tegnì dent 74-80 menü de müsega o 650-700 Mb de dat. A l'è faa de pulicarbunaa che l'è quataa cunt un strat de alümini (induè che la finiss l'infurmaziun) e pöö a la fin un strat prutetif.
A diferenza del vinil o de la müsicasseta, un CD a l'è un sistema digital de registraziun.


text:
Galgagnàn
Galgagnàn (Galgagnano in Italian) l'è un cumün de 1 239 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) del nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a circa 12 km da Lod, in sü la strada che porta a Paü e Zèl.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Galgagnàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Libia
La Libia (ليبيا in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a l'Egit, al Sudan, al Ciad, al Niger, a l'Algeria e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Tripul.
Al gh'ha una süperfiss de 1.759.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.700.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia a l'era stada un pussediment di Türch fina al 1912, quand che l'Italia l'ha faa la guera a la Türchia e l'ha ucüpaa el paes. In del 1952, dopu d'un periud piscinin de aministraziun francesa e inglesa, la Libia l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el [Idris de la Libia|Idris]].
In del 1969 un grüp d'ufiziaj, cunt a guida el Gheddafi, l'ha esiliaa el rè e l'ha pruclamaa la repübliga.
Quela sitüaziun chì l'è dürada fina al 2011, quand che una guera civil a l'ha purtaa a la fin del regim de Gheddafi e a la sua mort. Al dì d'incö gh'è un guvernu de transiziun.
El cap de stat a l'è Muṣṭafā ʿAbd al-Jalīl (del 2011).
El prim minister a l'è Ali Zeidan (del 2012).
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia a l'è el terz paes prudütur de petroli de l'Africa.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Libia (nom ufizial: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى = Grand Jamahiriya araba e sucialista de la Libia) a l'è una repübliga.
El cap del stat l'éra fina al 2011, minga in manera ufiziala ma "de facto", el Muammar Gheddafi.
Dopu la guera civil del 2011 el paes l'ha cambiaa regim, ma la sitüaziun pulitega l'è gnamò sicüra, perchè la guera la va inanz in manera minga ufizial.
Al dì d'incö el president a l'è 'l Nuri Busahmein (del 2013).
El prim minister l'è l'Abdullah Theney (del 2014).


text:
La mia nona la m'ha dii che pudèvi fa carriera... al Grand hotel Mia nonna mi diceva che potevo far carriera al Grand Hotel
e una volta a Sofia Loren g'ho verdüü anca la purtéra, i henn mea ball... e una volta a Sofia Loren ho aperto perfino la portiera, non sono balle
La gh'era sö un prufoemm che previa primavera, l'antivigilia de Nataal... aveva un profumo che sembrava primavera... l'antivigilia di Natale
el diretuur emuziunaa l'ha perdüü anca la dencéra, giò in de la hall... e il direttore, emozionato, ha perso la dentiera... giù nella hall
El mè ziu sarà veent'ann che'l lavùra là in cüséna... al Grand Hoel Mio zio saranno vent'anni che lavora giù in cucina al Grand Hotel
una vita col filetto al pepe verde e'l maa de schèna... e cul curtèll... una vita col filetto al pepe verde e il mal di schiena e col coltello,
el fa balà tücc i pügnàtt l'è giamò ciucch alla matèna, te tuca vedèll! fa ballare le pentole, è già ubriaco alla mattina, dovresti vederlo
Quaand'el tö giò la medesèna el g'ha el cervèll in altalèna, ma l'è'l sò bèll. quando prende la medicina ha il cervello in altalena, ma è il suo bello....
Sèmm tücc fiöö de questa scalinada siamo tutti figli di questa scalinata
che urmai cugnussum basèll per basèll, che ormai conosciamo scalino per scalino
tücc bei vestii cumè suldaritt de tòla tutti vestiti come soldatini di latta
cun't el baretén de stüpid e quaivön cun't el Gel... col berretto da stupidi e qualcuno col gel
E i turisti cun la bùca sbaratàda e i turisti con la bocca spalancata
quand che rüven sö la porta de entràda... quando arrivano sulla porta d'entrata
e me una quaj valìsa l'ho purtàda, e io qualche valigia l'ho portata
una quaj mancia l'ho ciapàda... al GrandHotel qualche mancia l'ho presa... al Grand Hotel
Quand che l'è el desdòtt de magg rüva sempru la Cuntessa, al Grand hotel Quando è il diciotto di Maggio arriva sempre la contessa, al Grand Hotel
la g'ha quasi nuvant'ann e de murì la g'ha mea pressa e l'è nurmaal, ha quasi novant'anni e di morire non ha fretta... ed è normale
el sò omm l'era un playboy e l'ha basaa anca la Vanessa, lé suta i scaal il suo uomo era un playboy, ha baciato anche Vanessa, lì sotto le scale
lìè finii senza un butòn insèma a una certa duturessa, al'uspedaal è finito senza un bottone insieme ed una certa dottoressa, all'ospedale
E innanz e indree, sö per i scaal, giò per i scal, sempru de cursa, e avanti e indietro, su per le scale, giù per le scale, sempre di corsa
nèta la scarpa che gh'è scià anca el diretuur... pulisci la scarpa che arriva il direttore
e curr de scià e curr de là, cume un ratt cun la divisa, e corri di qua, corri di là, come un topo con la divisa
sempru in man 'na quaj valìsa che però l'è mai la mia.... sempre in mano qualche valigia che però non è mai la mia
un bell suriis alla francesa e alla dunètta inglesa, ... un bel sorriso alla francese e alla donnetta inglese
pigiàtt de la malùra un quaj desmìla el rüverà... pidocchi della malora un diecimila arriverà
Te fann südà, ma guai se te spüzzet, ti fanno sudare, ma guai se puzzi
te fann sultà, ma guai se te bùfet... ti fanno saltare, ma guai se sbuffi
e veert quela porta che g'ho scià el Moesciandòn e apri quella porta che ho qui il Moet & Chandon
altrimenti el bevi me e te lassi che dumà el büsciòn... altrimenti lo bevo io e ti lascio solo il tappo
Sèmm tücc...... Siamo tutti...
E una dona cume lee l'eri pròpi mai vedüda, al Grand Hotel E una donna come lei non l'avevo proprio mai vista, al Grand Hotel
la m'ha dii che in vita sua nissön l'era purtada, in söl batèll, mi ha detto che in vita suo nessuno l'aveva portata sul battello
me gh'eri el cöör de dree ai urècc e la fàcia imbalsamada, lé suta i stell avevo il cuore dietro alle orecchie e la faccia imbalsamata, lì sotto le stelle
la g'ha impiegaa tüta la nocc per dimm che l'era innamurada... ci ha messo tutta la notte per dirmi che era innamorata...
del me fredèll... di mio fratello....
Sèmm presunée de questa scalinàda, Siamo prigionieri di questa scalinata
che maledissum basèll per basèll, che malediciamo scalino per scalino
gh'emm un suriis che sta insèma cun la còla, abbiamo un sorriso che sta insieme con la colla
l'entusiasmo alla moviola e quindes chili de bàll... l'entusiasmo alla moviola e quindici chili di balle
E i turisti cun la facia incazzada, e i turisti con la faccia incazzata,
quand che tröven la machina sfridàda... quando trovano la macchina sfrisata
E me la sua Mercedes, l'ho sbüsàda, e io la sua Mercedes l'ho bucata
e me la sua mancia l'ho mea vurüüda, e io la sua mancia non l'ho voluta
e me la sua valìsa l'ho lassàda.... al mè fredèll!


text:
Indian Wells
Indian Wells 'l è 'n paiśèṅ dla Califòrgna, grand a 'l incìrca cuma San Pusidóni, ch'al gh'à 3.816 abitànd stand a 'l censimènt dal 2000. Al s cata in dla cuntèa ad Riverside, davśèṅ a 'l Mèsic, in mèś a Palm Springs fra 'l sità ad Palm Desert e La Quinta.
Al gh'à na superfìsi ad 34,7 km² e al sìndic 'l è la Mary T. Roche. I sò abitànt i èṅ dimóndi pîṅ ad bèsi avénd-ag al tas più élt ad migliardàri di Stat Unî.
In dal cumùn in Mars a s śōga tut i an da 'l 1987 al turnèo ad tènis Master 1000 ciamâ BNP Paribas Open cun i camp in sal cimènt. Al camp setràl al pōl tgnir sédas-mila parsòni.


text:
Frazziun
In àlgebra, una frazziun la cunsiist int un rapòort da nümar intreegh. La frazziun "tri sü quatru" sa la pöö scriif in qual-sa-vöör da chesti fuurm:
-
- 3 ÷ 4
- 3 : 4
- 3 / 4
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Frazziun mia redütibla: frazziun cun nümeraduur e denuminaduur senza divisuur cumün.
- Frazziun pròpia: frazziun cun valuur intra zero e vün
- Frazziun ünitària: frazziun cun nüneraduur 1
- Frazziun Egízzia: suma da frazziun ünitàrii.
- Frazziun decimala: frazziun cun denuminaduur una putenza da dees.
- Una frazziun cuntínua a l'è una espressiun cuma chesta-chí:
- intúe i ai i-è di intreegh pusitiif.


text:
Bernardino Biondelli
El Bernardìn Biundeli (Bernardino Biondelli en italiàn) l'è stai un lenguista, numismatich e archeolugh italiàn, nassüd a Volón de Zevio el 14 mars dal 1804. [1]
Dopu avè insegnàd matemàtega, storia e geugrafìa ind le scole de Veruna e de altre cità dal Véneto, ind el 1839 el s'è trasferìd a Milàn, indùe l'ha culaburàd cun el Pulitecnich e a quàl püblicassión de lenguìstega. I sò articul fin al 1845 i en stai fai sü ind el libor: Studii linguìstici.
Dopu el s'è ucupàd de indoeuropeìstica e dialetulugìa. Anca se cun miga tanta furtüna, el Biundelli l'è rivàd prima dal famùs lenguista Graziadio Isaia Ascoli a tanti rob.
Ind el 1849, in merit a le sò cumpetense, l'è entràd ind el Gabinèt Numismatich Braidense indùe l'è stai cunservadù fin al 1883; ind el 1869 l'ha püblicàd el sag La Zecca di Milano.
El s'è pö ucüpàd de archeulugìa (argumént par el quàl l'è stai numinàd prufessùr a l'Academia scientifico-leteraria de Milàn dal 1859 al 1884), e de lenguìstica d'le cultüre preculumbiane d'America. Le sò ricerche ins a chi argumént chi i en staie püblicàde tra el 1858 e'l 1869.
L'è mort a Milàn el 11 lüi dal 1886, indùe l'è ricurdàd cun una làpide fissada sura la faciada d'la cesa de San March, in via Fatebenefratelli, apùs Brera.


text:
Cai Calpurni Pison
El Cai Calpurni Pison (Caius Calpurnius Piso; ?-65) l'è staa on senator de Roma del primm secol dòpo la vegnuda de Gesù. L'è staa la figura principal de la congiura fada intel 65 contra l'imperador Neron, cognossuda anca comè la Congiura de Pison.
El personagg e la vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pison el faseva part de la nòbil fameja dij Calpurni. Lù l'ha avuu del pader, del qual se sa minga'l nòmm, relazion cont on fracch de famij important de Roma. L'è staa regordaa comè on bon poetta, avocatt e orator, peroo el Tacit el dis che l'era anca on òmm amant de la lusuria. In del 40, el Caligola l'ha cassaa foeura de Roma, per podè ciappà la soa miee, la Livia Orestila.
Congiura e mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tornaa sòta el regn de Claudi intel 41, l'è diventaa cònsul suffee. Duranta el govern del Neron, l'è staa on senator important e potent. Ma l'amava minga l'imperador, e puu de ona voeulta l'aveva dii aj sò amis che'l Neron l'era dree a ruinà Roma. Intel 65, quand on gran foeugh l'ha tiraa giò ona granda part de la citaa, lù e òlter member del Senaa l'hann deciduu de cassà via l'imperador. El noeuv princip el sarìa diventaa pròpri el Pison. Ma el Milich, on s'ciav del Scevin, vun dij congiuraa, l'ha cuntà tutt a l'imperador. La congiura l'è stada descoverta e'l Pison l'ha deciduu de suicidàss e inscì l'ha faa.


text:
Call for participation/Appeal letter/pms
- als/Alemannisch (ready)
- ar/العربية (published)
- be-tarask/бeлapyckaя (TapaшkeBiцa) (ready)
- bg/бълrapckи (ready)
- bn/বাংলা (ready)
- ca/català (published)
- cs/čeština (ready)
- cy/Cymraeg (in progress)
- da/dansk (published)
- de/Deutsch (ready)
- el /Eλλnvιkά (proofreading)
- en/English (published)
- eo/Esperanto (ready)
- es/español (published)
- et/eesti (in progress)
- eu/euskara (published)
- fa/فارسی (ready)
- fi/suomi (ready)
- fr/français (published)
- gan/贛語 (ready)
- gl/galego (ready)
- he/עברית (in progress)
- hi/हिन्दी (published)
- hr/hrvatski (published)
- hu/magyar (published)
- ia/interlingua (published)
- id/Bahasa Indonesia (published)
- is/íslenska (in progress)
- it/italiano (published)
- ja/日本語 (published)
- jv/Basa Jawa (ready)
- ka/ქართული (in progress)
- km/ភាសាខ្មែរ (missing)
- ko/한국어 (ready)
- lb/Lëtzebuergesch (in progress)
- lt/lietuvių (ready)
- lmo/lumbaart (missing)
- mg/Malagasy (in progress)
- mk/MakeдoHckи (published)
- ml/മലയാളം (in progress)
- mr/मराठी (published)
- ms/Bahasa Melayu (published)
- mt/Malti (ready)
- nb/norsk bokmål (published)
- ne/नेपाली (missing)
- nl/Nederlands (published)
- nv/Diné bizaad (in progress)
- oc/occitan (published)
- pam/Kapampangan (published)
- pl/polski (ready)
- pms/Piemontèis (ready)
- pt/português (published)
- pt-br/português do Brasil (ready)
- ro/română (ready)
- ru/pycckий (published)
- sh/srpskohrvatski / cpпckoxpBaTckи (published)
- si/සිංහල (ready)
- sk /slovenčina (proofreading)
- sl/slovenščina (missing)
- sr/cpпckи / srpski (missing)
- sv/svenska (published)
- ta/தமிழ் (ready)
- te/తెలుగు (in progress)
- tg/Toҷиkӣ (in progress)
- th/ไทย (ready)
- tr/Türkçe (in progress)
- uk/ykpaïHcbka (ready)
- vec/vèneto (in progress)
- vi/Tiếng Việt (ready)
- vo/Volapük (in progress)
- yi/ייִדיש (ready)
- yue /粵語 (proofreading)
- zh-hans/中文(简体) (published)
- zh-hant/中文(繁體) (published)
destination: Call for participation/Appeal letter
source update: 2009-08-04
All Call for participation/Appeal letter translations
A l'é mal ëd chërde che men ëd des agn fà, Wikipedia a esistìa pa. Adess, 330 milion ëd përson-e a dòvro Wikipedia minca meis, an rendendla l'arzorsa ëd conossensa an linia pì soens dovrà dël mond. Senten-e ëd mijaja ëd volontari a l'han fàit e mantnù ij vàire proget Wikimedia ant j'ùltim eut agn.
Con tut che i l'abio fàit tant, i soma ancó lontan da rivé a nòsta vision d'un mond an dova minca përson-a a peussa condivide tuta la conossensa uman-a. Com i podoma costrue an dzora a nòst sucess për superé lë cissade ch'i l'oma dëdnans? Men che ël 15% ëd la popolassion dël mond a l'ha acess a la Ragnà. An mente che senten-e ëd mijaja ëd volontari a l'han contribuì ai proget Wikimedia ancheui, a son pa pienament rapresentativ ëd la diversità dël mond. Motobin possibilità a-i son dëdnans com i travajoma për costrùe un moviment mondial për creé e condivide la conossensa libra.
I stoma fasend parte un process ëd n'ann për svilupé un pian stratégich për ël moviment Wikimedia. Dzortur, i stoma provand a capì:
- An dova i soma or?
- An dova i voroma esse an sinch agn?
- Com i andoma da sì a là?
Giutne a trové le arspòste a ste custion-sì. Esplorje, aprofondissje, arflet an su còsa a veulo dì për nòsta vision e për ij nòst valor. A-i é sinch manere ch'it peule giutene:
- Intra ant na task force. I stoma organisand task force che a esploreran vàire argoment e a produvran n'ansema d'arcomandassion an dzora a lor. Signte për partessipé, o forma la toa echip spessìfica.
- Fane savèj com ch'it peule giuté. S'it ses n'espert ant un ëd j'argoment che noi i tratoma, giont-te a nòst database d'espert. Sòn-sì a përmëttrà a le task force e a j'àutri volontari ëd rivé a ti con custion, e ti it podras arsponde quand ch'it l'avras temp.
- Pùblica toe ideje. Scriv na propòsta an sla strategy wiki, e giuta a organisé e a mejoré le propòste che a son già lì. Scriv ideje an su tò blog, o mailing list, e an su rèj social com Identi.ca, Twitter, e Facebook. Signa cole propòste-lì con #wikimedia o colegh-je a la strategy wiki parèj che àutri a peusso vëddje.
- Ten conversassion an sla strategìa. Për svilupé pian bon, i l'oma dabzògn ëd larga partessipassion. A-i é pa gnun-e manere che le task force a peusso parlé a mincadun che a l'ha d'ideje an sël futur ëd Wikimedia. Sòn-sì a l'é andova it peule giuté: ten toe conversassion an sla strategìa, ëd përson-a o an linia, e pùblica j'arzultà an sla wiki dë strategìa. A-i é dë stamp e d'utiss për ten-e session dë strategìa an sla Wiki dicà.
- Parlne. Dà d'artorn a l'echip dë strategìa. Dine toe ideje, toe speranse, toe por, tò but për ij proget. Gionta j'artorn a la Wiki dë strategìa, o manda n'email a strategywikimedia.org.
S'it peule pa partessipé, it veus-to considré ëd fé na donassion për apogé sto proget crìtich-sì? Na donassion a apogerà diretament nòst programa global për la libra conossensa. I l'oma ëdcò dabzògn ëd volontari për contribuì ai nòst proget, mejoré nòsta tecnologìa, e apogé nòst travaj an tute manere.
Sto sécol-sì a l'ha presentà për noi na bon-a oportunità ëd trasformé nòsta siviltà, e ëd creé le mideme oportunità për tùit j'uman. Noi i speroma ch'it unisse a noi ant nòst travaj ëd condivide la conossensa con minca përson-a dël pianeta.
Sincerament,
Michael Snow
President, Wikimedia Foundation
Jimmy Wales
Fondator ëd Wikipedia e dla Wikimedia Foundation
Contents
Email responder
Mersì dë scrive a l'echip dë svilup ëd la strategìa dla Wikimedia Foundation. Toa email a l'é stàita arseivùa e a sarà lesùa prima ch'as peul. Noi i contatroma prest dle përson-e selessionà për na task force. It ses ëdcò lìber ëd creé na task force toa, an dovrand ël material an sla wiki dë strategìa (http://strategy.wikimedia.org) për arporté toe propòste e arcomandassion.
Tanti salut, e mersì për toa volontà ëd giutene.
Sincerament,
Sitenotice
- pms/Piemontèis (published)
- Giuta a costrùe l'avnì ëd {{SITENAME}} e dij sò proget frej!    Les na litra  ëd Jimmy Wales e ëd Michael Snow.
Title
Les na litra ëd Michael Snow e ëd Jimmy Wales.
Button
Sign-te adess


text:
Sabet matina al s'è spusàt Gioanì Banana
I era tri agn chi sa parlàa lü e la Silvana
La tusa 'QQuinto chel che lü 'l ga sö l'edicola
Che so surèla la sta zo al Lìerù con d'ü terù
Enerdè sira a iera zo ai cürve 'lla Selva
A tecà sö ü lensöl con sö Ocio ala belva!
'GGià töl in giro da quando i è turnacc
Da öna vacanza 'nsema a Mars Alaam come rotàm!
E al Bar Centrale Mario e Natale
A iè drè a tiràs balùrcc a culp de ülìe e amari
Drece söl müs brache de ris, adòs ala spusa
E söbet dopo öna risma de amìs chi suna e chi ùsa
E al ristorante a 'nnè samò öna quac
Chi s'an pienès de salatini 'l piàt sti morcc de fam!
Finìt ol persöt i rìa i du spùs stradelà de 'n ritardo
Muchìla po lè de fa sö di us : an sìa fò 'n 'dol parco
A fa zo i foto co l'Aristide e l'sìo Tomaso
Che 'l ga fa l'prese e fa zo lü 'l filmàt ca l'è üsàt
E al bar centrale Mario e Natale
A iè drè a tiràs balùrcc a culp de Prosecco della Valdobbiadene
Vers a quatr'ure a 'nnè piö gna ü iè töcc denàcc a la tele a èt i proe d'ol Gran Premio
E töcc i pöcc a iè fò cus in del l'erba chi sa strapa i caèi
Renato l'a tecàt coi barselète sporche (ma te! De chi lé cuntra la cèsa!) ègie e straègie chel gregna nisü
E 'l sio Berto al ga piö gnè la us a forsa de usà: hip hip hip hip
Don Giacomo l'è piè come ön öf e Maurissio l'a puciàt la craata n'del öle di raviöi
Remo e Stanga, ghèt presént Remo e Stanga? I è 'ndacc a cà di spuss a pitüragla de fussia, 'ssè per faga ü schèrs, spöderai is issè 'mbecilli?
La nona Santina l'è samò drè a crodà e la Silvana la 'nna bel e piè i tole de 'ndà sö e zo co' strascico e Cancèl l'è al ters pachèt de Stop
E al bar centrale Mario e Natale
Sono dietro a tirarsi balordi a culp de Ceres e grapa con det la lèpera


text:
Rorschach (SG)
Rorschach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Wahlkreis Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.78 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8840 abitant.
El cumün de Rorschach al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Goldach, Horn (TG), Rorschacherberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rorschach l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 850 col nom de Rorscachun.[1] In del ann 947, Otto I al gh'eva cuncess a l'abassia de San Gal de fà 'l marcaa, bater muneda e fà pagà i tass a Rorschach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Camignö
Camignö o Camignöu (en italian: Camignolo) a l'è un borgh e ex-cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 664 abitant e una süperfiss de 4.5 km², e al se tröva a una altitüden de 449 meter sura al livel del mar.
El 24 de giügn del 2010, con 68 voti a favur, gnanca vün cuntrari e 2 astension, el Gran Cunsili Ticines l'ha aprovaa l'agregazion de Bironich, Camignö, Medeja, Rüvera e Sigirin int el növ comün de Monteceneri. El comün növ l'è nassüü ufizialment ai 21 de nuvember del 2010 con l'elezion di autorità comunai növ.


text:
Mastrils
Mastrils a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 556 abitant e una süperfiss de 7.98 km², e al se tröva a una altitüden de 550 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mastrils a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Igis, Maienfeld, Pfäfers (SG), Untervaz, Zizers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mastrils l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1318 col nom de Ponstrils.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mastrils in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Belleville, New Jersey
Belleville a l'è una cità de la Cuntea d'Essex, New Jersey, Stat Ünì d'America. El sò nom uriginal a l'era Second River (segunt fiüm), perchè là al ghe passa propi el fiüm Second River. I abitant la ciamaven però Belleville, che l'è el nom ufizial del 1797.
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 member (Frank Iero, Ray Toro e Mikey Way) del grüp rock My Chemical Romance a hinn uriginari de Belleville, e un alter (Gerard Way) a l'ha stüdiaa chì.
- el pilota valenzian John Giner Muñoz a l'è nassüü chì.


text: 1Syal Dios icha tic: Ab'ec ex anima cajan d'a sti' a' mar, numan tzex aj d'a vichan̈. Tec'b'ejec e b'a ex nivac chon̈ab', cotan̈ec, junn̈ej tzon̈ ajec. Ol ex lolonoc, ol in lolonpax a in tic. 2¿Mach ol ac'an checlaj jun rey d'a stojolal b'aj sjavi c'u, jun ol ac'ann̈ej ganar oval? ¿Mach ol ac'anoch nivac chon̈ab' d'a yol sc'ab', yic ol yac'anem sb'a eb' d'ay? A yed' yespada jun rey chi' yed' sjul-lab' ol sactzipanb'at eb' icha sb'at smatz'il ixim trigo yuj ic'. 3Ol el juntzan̈xo eb' rey elelal d'a yichan̈ jun rey chi'. Palta tzalajc'olal ol b'atn̈ej, ichato man̈ ol em yoc d'a sat luum. 4¿Mach ol ac'an elc'och juntzan̈ tic? ¿Mach najinaquelta masanil tastac ujinac d'a yichb'anil? A in ton Jehová in, a in in b'onac. A inn̈ej Dios in, b'ab'el vaj d'a smasanil, slajvub' in paxi. 5A juntzan̈ chon̈ab' ay d'a stitac a' mar, ol yil eb', ol xiv eb' yilani. Masanil eb' cajan b'aj slajvic'och lum luum tic, ol ib'xocq'ue eb' yuj xivelal yuj tas ol in c'ulej yed' jun rey chi', xchi Dios. Ol smolb'ej sb'a eb' anima. 6Junjun eb' ol laj scuchb'ejcot sb'a, ol yac'an yip eb'. 7A eb' jelan sb'oan yechel tastac, a eb' scuchb'an eb' smunlaj d'a q'uen plata. Axo eb' smunlaj d'a q'uen martillo, a eb' scuchb'an eb' stenvi q'ueen d'a q'uen tenlab', syalan eb': Te vach' q'uen co niplab' q'ueen tic, xchi eb'. Elan̈chamel slavuxej juntzan̈ yechel chi' eb', yic stzatzb'i, yic max telvi. 8Syalan Jehová icha tic: Ex israel yin̈tilal Jacob, ab'ec tas svala': In checab' val eyaji, sic'b'il ex el vuuj, yin̈tilal ex can vin̈ vamigo aj Abraham. 9A in ton vic'nac ex cot b'aj slajvic'och lum luum tic, ex vavtannaccot b'aj te najat eyajcanb'ati. Valannac d'ayex to in checab' ex. A in in sic'nac ex eli, malaj b'aj tzex in patiquejeli. 10Man̈ ex xivoc, ayinec' eyed'oc. Man̈ ex och ilc'olal, yujto a in ton tic e Diosal in. A in svac' eyip, a in tzex in colo'. A in tzex in yamoch vaan yed' vip svac'lab'ej d'a tojolal. 11Masanil eb' schichon sc'ol d'ayex, q'uixvelal ol ajcan eb', emnaquilal ol ajcan eb'. A eb' tz'ac'an yip yac'an oval eyed'oc, ol satcanel eb'. 12Olto e say eb' ayoch ajc'olal d'ayex, palta man̈xo ol ilchaj eb' eyuuj. A eb' tz'ac'antaxon oval eyed'oc, ol cann̈ej eb' icha junoc tas malajtaxoni. 13Yujto a in Jehová in tic, e Diosal in. A in ix ex in quetz b'eyoc. A in ton ix val d'ayex: Man̈ ex xivoc, ol in och eyed'oc, xin chi. 14Ex israel yin̈tilal Jacob, vach'chom quenn̈ej e b'isul, malaj eyip, palta man̈ ex xivoc, ol in och eyed'oc. A in ton e Diosal in A inxon̈ej Ochi, e Columal in. 15Ol ex vac'och icha junoc q'uen ic'umel sat trigo ac'to te ay ye. Ol laj e mac'poj lum nivac vitz, pococ ol ajcan lum eyuuj. A lum tzalquixtac, choc' ol eyutejcan lum icha smatz'il ixim trigo. 16Ol e tzipq'ue lum d'a cal ic', axo ic' chi' ol ic'anb'at luum. Ol saclemcanb'at luum yuj chacxuxum ic'. Yuj chi', ol ex tzalaj d'ayin Jehová in tic. Ol eyic'chaan̈ e b'a vuuj, a in ton e Diosal in A inxon̈ej Ochi. 17A eb' anima meb'a' malaj tas ay d'ay, say a a' eb', max chaxlaj a' yuj eb'. Van scham eb' yuj taquin̈tial. Palta a inxo Jehová in tic, ol in colvaj d'a eb', man̈ ol vactejcan eb' a in e Diosal in a ex israel ex tic. 18A d'a lum jolomtac vitz taquin̈ sat, ol laj vac'q'ueul a nivac a' sb'eyi, axo d'a snan̈altac lum ac'lic, ol laj q'ueul sjaj a' cotac a'. A lum taquin̈ sat, sitz'atac ol ajcan luum. Axo d'a lum taquin̈ luum, ol laj q'ueul a' cotac a' sb'eyi. 19A d'a lum taquin̈ lum chi' ol vavej te' c'ute', te' acacia, te' arrayán yed' te' olivo. A d'a lum taquin̈ sat chi' ol vac' q'uib' te' c'ub'taj, te' taj yed' te' tzicap, 20yic vach' syil masanil anima, snachajpaxel yuj eb' to a in ton Jehová in ix in b'o juntzan̈ tic yed' in poder, a in e Diosal in, A inxon̈ej Ochi, a in ix in b'o'o. 21A Jehová sReyal eb' yin̈tilal Jacob, a tz'alan icha tic: Cotan̈ec ex comon dios, ch'oxec e jelanil, ch'oxec tas tz'aj e colan e b'a. 22Cotan̈ec, ul alec d'ayon̈ tastac toto ol ujoc. Alec d'ayon̈ tas syalelc'och tastac ujinacxo, ol co cha cab'i, yic vach' ol quila' tas ol aj slajvielc'ochi. 23Tato yel dios ex, alec d'ayon̈ tas toto ol ujoc chi', yic scojtaquejeli to dios ex. Ch'oxec val quila' tas syal eyuuj chi', taxon̈ej vach', ma chuc, yic sat co c'ool quilani, yic tzon̈ xivq'uei. 24Palta a ex val tic, b'alaj malaj jab'oc eyelc'ochi, malaj tas syal eyuuj. A eb' syaq'uem sb'a d'ayex, paticab'ilel eb'. 25Ol vac' checlaj jun mach d'a norte, ol vavtejcot d'a stojolal b'aj sjavi c'u, ol yalan sb'a d'ayin. A' ol tec'anem eb' yajal, icha stec'ji lum soc'om yuj vin̈ tz'acum luum, icha chi' ol aj eb'. 26¿Tom ay junoc ex ix eyalel yab'ixal jun tic d'a yictax yichb'anil, yic scab' a on̈ tic? ¿Tom ay junoc ex ayocto ix eyalancani, yic vach' scala' to yel tzeyala'? Malaj junoc ex comon dios ex tic ix eyal tas ol ujoc chi', malaj anima ix ab'an eyalani. 27Atax d'a yichb'anil, a in Jehová in tic ix val jun ab'ix tic d'a Sion. A in ix in checb'at jun in checab' d'a Jerusalén yic b'at yal vach' ab'ix, to ol meltzajxoc eb' anima d'a schon̈ab' chi'. 28Tzin maclej vila', tocval ay junoc comon dios sjavi, malaj junoc eb' syal yac'an in razón, malaj junoc syal spacan tas tzin c'anb'ej. 29Malaj junoc eb' ay yelc'och jab'oc, malaj tas syal sb'oan eb', yuj chi' juneln̈ej malaj jab'oc yopisio juntzan̈ yechel b'ob'il chi', xchi Dios.


text:
Diocesi ad Màntua
Artìcol in dialët piasintëin
La diocesi ad Màntua (Dioecesis Mantuana in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad la pruìncia d'la Lumbardìa, da la diocesi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
Ad là diocesi i fann part 168 paròchi, e la cumprëind al 80% ad la Pruvincia ad Màntua, al rèst a l'è in diocesi ad Cremùna.
Al vèsc a l’è Mons. Rubèrt Busti, dal 2007.
Tradisiòn[modifica | mudéfica la surzéia]
As dìs ca la diocesi la sia nasìda in dal III sècul, dopu una visita pasturala dal Papa Liòn III.


text:
Alicànt
Alicànt (Alicante in Spagnôl, Alacant in Catalàṅ e Valensiàṅ) l'è na sità spagnōla dla Costa Blanca (in dla regiòṅ dla Cumunità Valensiàna) ch'la s cata a i pē dna culìna in frònt a 'l Mar Mediterraneo in dal sèntar dna baja bèla grôsa. La cònta 334.329 abitànt (dat dal 2011).
In dla sò stòria i èṅ pasâ da 'd là i Fenìsi, i Grèc, i Cartaginéś e i Rumàṅ. Durànt gl'invaśiòṅ di bàrbar l'è pasàda a i Viśigôt e pò a i Biśantèṅ e a i Àrab ch'i l'aṅ tgnuda in fiṅ a 'l XIII sècul quànd i èṅ rivâ lè di Catalàṅ.
Al dè 'd incō Alicànt l'è una dal sità spagnōli ch'la gh'à 'n śvilùp edilìsi fra i più grand. Dimóndi impurtànt chè 'l è al turìśum e la prudusiòṅ dal vèṅ e dla pèla. 'L Ufìsi par l'Armuniśasiòṅ dal Marcâ Intéran (UAMI) dl'Ugnòṅ Europea (ch'la tîṅ a drē a 'l marchi e a i design) al s cata chè.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Alicànt


text:
Albligen
Albligen a l'è staa un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 4.3 km².
In del mes de ginee del 2011 el s'è tacaa insema al cumün de Wahlern per furmà la növa entitaa aministrativa de Schwarzenburg.
L'abitaa de Albligen al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Albligen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1346 col nom de Alblingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dubler, A-M: Albligen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-06-14.


text:
Sulfrì
Sulfrì (nòm uficiàl en italià: Solferino) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 2 577 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 13 km², per 'na densità de 208 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiù, Cavriàna, Gidisöl, Lonàt (BS) e Médule.
Endèle campàgne de Sulfrì, ai 21 de zögn del 1859, gh'è stat combatìt 'na Batàia famùza, importànte per el rezültàt de la Segónda Guèra de 'Ndependènsa Italiàna. L'è stat per cürà i ferìcc de chèsta batàia che gh'è nasìt la Crus Rósa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Landshut
Landshut l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Baviéra (Niederbayern).
Landshut l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städt) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. L'è la capitàl del distret de la Bàsa Baviera e apò a del circondàre omònim ma del pont de vìsta aministratìf de chèst öltem la na fà mìa part.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Nümar primm
Ul cungjuunt di nümar primm al è un sübcungjuunt di nümar natüraj ch'al ingloba tücc i elemeent da cheest cungjuunt che noma i è divisíbil par luur istess e par la ünitaa. I primm vint nümar primm i è:
2,3,5,7,11,13,17,19,23,29,31,37,41,43,47,53,59,61,67,71.
Nutée ul fatt che tücc I nümar natüraj i è divisíbil par luur istess e par la ünitaa.
Ul nümar primm plüü piscí al è ul 2 (par cunvenziú, l 1 sa cunsidera mia nümar primm) e, da fatt, sa pöö demustrá che ul 2 al è l'ünich nümar primm pari.
Ul teurema fundamentaal da l'aritmética al stabiliss che qual-sa-vöör intreegh pusitiif sa al pöö representá sémpar cuma un prudüit da nümar primm, e chesta representazziú (faturizazziú) a l'è ünega. Ul Teurema d'Euclides al pröva che i esiist infinicc nümar primm. Da plüü sa sà che a gh'è mia límit par la distanza intra düü primm consecutiif, i.e., daa un nümar N, sa i pöö truvá düü nümar primm a e b taal che intra a e b a gh'è mia di òolt nümar primm e che la diferenza intra a e b a l'è süperiuur a N.
Sa al cungetüra, però gnamò s'a pruvaa, che i esiist infinicc nümar primm da la furma p1 = p2 + 2 (sent p1 e p2 primm) u primm gjümej. S'a pruvaa che i ünich primm trigémin (primm da la furma p1 = p2 + 2 e p2 = p3 + 2) i è 3, 5 e 7.
Demustrazziú da la infinitüüt di nümar primm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima demustrazziú da la infinitüüt di nümar primm la pruponn Euclides al líbar IX di söö Elemeent. Al è un clàssich esempi da demustrazziú par redüzziú a l'assüürt:
Süpusemm ch'al esiist un nümar finii da primm, e che P al è ul plüü graant da luur. Custrüíssum alura ul nümar (2·3·5·7·11·...·P) + 1, i.e. ul prudüit da tücc i nümar primm plüü 1. Cheest nümar al è mia divisíbil par 2, ni par 3, ni par 5, ni, in definitiva, par vargü nümar primm, gja che in tücc i caas la divisiú la dà 1 cuma resta. Par tant noma al pöö vess che P al síes primm u che al síes divisíbil par un òolt nümar primm intra P e (2·3·5·7·11·...·P) + 1; in qual-sa-vöör di düü caas a emm truvaa un nümar primm plüü graant da P, contradiseent la süpusizziú inizziala e, par taant, demostraant ul teurema.
Classes da primm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- nümar primm da Mersenne (da furma Mp = 2p - 1 indúe p és primm)
- nümar primm da Sophie Germain (un p primm tal che 2p + 1 és primm)
- nümar primm gjümej (p e p + 2 primm)
- nümar primm da Fermat (da forma )
Aplicazziú par la infurmàtega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L alguriitm RSA sa al basa sül utegní una cjaaf püblega par la mültiplicazziú da düü nümar graant (>10100) ch'i síes primm. La segürezza da cheest alguriitm la partiss dal fatt che a gh'è mia da le manere ràpide da faturizá un nümar graant int i söö fatuur primm druvaant un Urdinatuur tradizziunaal. La cumpütazziú quàntega la pudaress pruveetuna sulüzziú a cheest prublema da faturizazziú.


text:
Grenada
Grenada a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà del isula de Grenada.
La capital a l'è St. George's.
la gh'ha una süperfiss de 344 km² e una pupulaziun inturna ai 110.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grenada a l'è staa un pussediment del Regn Ünì del 1763 fina al 1974, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grenada a l'è un regn del Commonwealth.La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Keith Mitchell (del 2013).


text:
Gróm
Gróm (Gromo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa n' de la Al Seriana a 40 km de la sità e a 676 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 237 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 20,1 km² e 'na densità de popolasiù de 62 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Ardés, Gandelì, Oltressènda Ólta, Valbundiù, Valgòi e Vilminùr.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gróm l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pin (VA)
Pin (nom ufizial in italian: Pino sulla Sponda del Lago Maggiore) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 212 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 30 ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh Maggior e l'è l'ultim comun italian prima del confin svizzer (comun de Gambarögn, Brissagh e Ronch sora Ascòna). L'è el comun pussee settentrional del Varesòtt e quell che in Italian el gh'ha el nòmm pussee longh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dubstep
El Dubstep a l'è un gener de müsega eletroniga che'l nass in del 2000 de la scena UK garage de South London. El nòm l'ha inventaa la Ammunition Promotions.
El dubstep a l'è caraterisaa de atmusfer scür, un ritmu adasi e la enfasi del sun del bass. El dubstep l'hann scuminciaa a cugnussel intra la fin del 2005 e'l scuminci del 2006, quand che hinn anca nassüü i prim sit Internet dedicaa cume: dubstepforum, el sit per descargà i cansun Barefiles e blog 'me gutterbreakz.
Intratanta, anca giurnaj 'me The Wire e püblicassiun in ret 'me Pitchfork Media parlaven del dubstep. L'interess a l'è peroo vegnüü propi grant quand che la radiu inglesa BBC Radio 1 l'ha scuminciaa in del genar 2006 a fà un prugrama ciamaa "Dubstep Warz" cun la DJ Mary Anne Hobbs.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I radis del dubstep a hinn i prim disch sperimentaj de prudütur de UK garage che eren 'dree a mes'ciaa i element del grime in del 2-step de South London, e che finiven in vinil white label o in de la part B dij vinil de müsega UK garage..
El dubstep a l'è de solit istrümental; el sò sun a l'è de spess scür, i cansun a hinn in ciaf minur e gh'hann dent de spess armunij dissunant e acòrd diminished (de vultà). Carateristich a l'è anca el sub-bass, de solit cunt un temp che l'è dubi de chel del ritmu de la bateria.
Alter inflüens vegnen suratüt del dub e de la techno.


text:
Suléra
Artìcol in dialët piasintëin
Suléra (Soliera in Itagliàn) l'é 'na sitê ad 15.144 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
La sitê la fà part dl Union Téri d'Àrsan, insëma a Chèrp, Nóv e Campgajàn.
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è in piena Val Padäna, la s'tröva a 10 km da Mòdna e 8 km da Chèrp.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Calgary
Calgary a l'è la cità püssee granda de l'Alberta, Canada. La se tröa a 80 km a est di Muntagn Rucius. La gh'ha una pupulaziun de 991.759 abitant (2006). La cità a l'è una destinaziun cugnussüda per i sport de l'Inverna e l'ecu-turism, e in cità s'en tröen un frach de post per passaa i feri.
L'ecunumia de la cità a l'è basada suratüt in sü l'indüstria petrulifera, l'agricultüra, el turism e l'alta tecnulugia.
Calgary a l'è anca la sede de festival cume: la Calgary Stampede, el Folk Music Festival, el Lilac Festival, el GlobalFest e'l Carifest. In del 1988 a gh'hinn staa i Giöch Ulimpich Invernaj.


text:
Costanz Clor
El Flavi Valeri Costanz, mej cognossuu cont el nomm de Costanz Clor (latin: Flavius Valerius Constantius o Constantius Chlorus; Iliria, 31 de marz del 250 circa - York, 25 de luj del 306) l'è staa on imperador roman al temp de la Tetrarchia. L'è anca el pader de l'imperador Costantin.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è passaa a la storia cont el stranomm de Chlorus (smort), che gh'è staa daa di storegh bizantin. L'era nassuu in de l'Iliria e l'ha scominciaa la soa cariera in de l'esercit roman. L'ha quattaa i caregh de protector sotta i imperador Aurelian e Probo, per poeu devegnì governador de la Dalmazia ai temp del Car. El gh'ha avuu ona relazion con vuna ciamada Elena, che la gh'ha daa on fioeu ciamaa Costantin.
In del 288 l'era el prefett del pretori de l'imperador Massimian. Quell lì l'ha mandaa a combatt contra i Franch de l'usurpador Caraus, che controllaven l'estuari del Ren. El Costanz l'ha traversaa el territori sò de lor, e l'è rivaa al Mar del Nord. I Franch hann ciamaa la pas, e hann faa tornà re el Gennobaud.
Imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per i sò meret militar, l'è staa nominaa del Massimian "Ceser" (ona sort de vis-imperador). L'incoronazion la gh'è stada a Milan el primm de marz del 293. La nasseva la Tetrarchia, el governa a quatter man de l'Imperi. Al Costanz ghe vegniva daa el controll de Gallia e Britannia, con l'incaregh de batt el Caraus.
El Costanz l'è staa bon de scascià via i soldaa de l'usurpador foeura de la Gallia. A la fin del 293 el Caraus l'è staa coppaa e sostituii del sò tesoree Allett. El Costanz el s'è minga fermaa e l'ha batuu anca lu. In 'sta manera l'ha guadagnaa el titol de Germanicus maximus. Poeu, in del 296, l'ha segutaa la guerra contra l'Allett e l'ha invaduu la Britannia, intant che 'l Massimian el tegniva sotta controll la Gallia. L'Allett l'è staa coppaa in battaja, intant che 'l Clor el rivava a Dover e a Londra 'me on liberador.
In del 298 el Costanz a l'era anmò giò in Gallia per combatt i Alamann in sul Ren. In del 305 l'è devegnuu august a tucc i effett. Ma l'è mort l'ann dopo a York, duranta ona guerra contra i tribù de la Scozia. I sò soldaa hann nominaa imperador el Costantin, che l'è partii per l'Italia, con l'intenzion de tornà a vess l'unegh imperador, e mett fin a la Tetrarchia.
El corp del Costanz l'è staa portaa a Treviri, in Germania.


text:
22 12
Ol dé 22 de dezèmber l'è 'l 356 ( 357 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 10 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de dezèmber al è ul dí da pòost 356 ( 357 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 10 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1962 - Palma (Mallorca): se la cositüiss l' Obra Cultural Balear (Övra cültürala Baleara).
1979 - Madrid: Ol Böletí Ofissial de stat (Spagna) al pöblega la Les Orgànega 4/1979, del 18 12, del statüt d'Autonoméa de Catalunya.
2003 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al recupera la bandera de Barcelona del 1906 e o l scüt con la corona reiala, con la qual cosa la sessa de èss visent la simboloséa modificada per ol síndech Pasqual Maragall ol 1996.
69 - Roma (Itàlia): con la mort d'Aule Viteli, Vespasià al de·enta imperadur romà daspus che -ol istess an- Tiberi Alexandre, prefet d'Esit, al proclamass a Alexandria.
1248 - Frankfurt (Zermania): l'arsidüch Carl al è coronat imperadur da Zermania col nom de Carl VI.
1849: ol scritur Röss Fëdor Dostoievski al è indültat poch momenc pröma de èss esegütat.
1933: se permet per la pröma öltal ol vot a i done a Spagna.
1938 - Berlin (Zermania): Otto Hahn, diretur de Chémega del Istitut Kaiser Wilhelm de Berlin, e ol sò equip i conseguiss la pröma fissiú nöcleara de la stòria.
2004 - Vélizy-Vísulacoublay (Yvelines, l'ísola de Fransa, Fransa): Jacques Chirach al ghe receef George Malbrunot e Christian Chesnot, i du periodes·c Franses seguestracc 4 mes al Iraq per l'esèrsit islàmich.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1856 - Potsdam, Nöa York (SÜA): Frank Bilings Kellogg, polítegh Nord-americà e premi Nobel de la Pas ol 1929.
1858 - Lucca (la Toscana, Itàlia): Giacomo Puccini, compositur d'òpera Italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
69 - Roma (Itàlia): Aule Viteli, imperadur romà, mort sassinat daspus l'entrada a Roma del zeneral Primus.
1879 - Madrid (Spagna): Gustavo Adolfo Bécquer, pueta Spagnöl
1989 - Paris (Fransa): Samuel Beckett, scritur Irlandes e premi Nobel de Literadüra ol 1969.
1999 - Paris: Robert Bresson, cineasta francés
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lanz
Lanz (nom ufizial in italian: Lanzo d'Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 1 455 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 10,0 km² e 'na densità de 146 ab./km². El paes, situaa in sül Lagh Ceresi, el se troeuva al confin cont el canton svizzer del Tisin (comun de Arogn e de Lugan).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lanz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La pli veglia menziun da la baselgia datescha dal 1345 cun il num “S. Florini in Viennas”. Da quest temp sa numnava il vitg Vinanne, 1469 Viends ed uss Vignogn. La baselgia da S. Flurin odierna è vegnida construida da nov enturn il 1500. La proxima gronda midada da l’edifizi è succedida il 1906. La nav è vegnida schlargiada per in artg e la baselgia renovada cumplettamain. Cun la vegliadetgna han las picturas da paraid d’impurtanza istorica e culturala cumenzà a patir. Ina restauraziun è daventada inevitabla. L’effect è remartgabel. La baselgia ch’era pli baud stgira e sombra è ussa bel clera e las veglias picturas glischan da frestg sco striunadas.
Vischnanca da Vignogn (en tudestg e englais)


text:
Madagascar
El Madagascar a l'è un paes de l'Africa süd-urientala, de pressapoch 20.200.000 abitant.
A l'è furmaa d'un'isula cunt l'istess nom e alter isul püssee piscininn inturna a la costa.
La capital a l'è Antananarivo, ciamada in frances Tananarive.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Madagascar al gh'ha una süperfiss de 587.041 chilometer quadraa. A l'è in de l'Ucean Indian süd ucidental e a l'è a una distanza del Muzambich de pressapoch 400 chilometer, in del punt püssee stret del Canal del Muzambich.
El punt püssee volt de l'isula a l'è in del Tsaratanama, a 2886 meter, al nord de l'isula; a gh'hinn anca di vulcan spantegaa per tüta l'isula.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Madascar (nom ufizial: Repoblikan'i Madagasikara/République de Madagascar) a l'è una repübliga, che al dì d'incö l'è senza president, perchè quel vegg a l'è staa mandaa via e hin dree a vutà quel növ.
El cap de stat pruvisori a l'è Hery Rajaonarimampianina (del 2014).
El prim minister a l'è Roger Kolo (del 2014).


text:
Strabun
Strabun (Latin: Strabo; Grech: Strábōn) al era un geògraf e scrituur Greech nassüü a Amasia a metaa dal sécul I aC e mòort veers l'an 20 dC.
Al dessendeva par paart da la suva màdar d'una famèja Grega nutàbila, in la quala al figurava ul sò gran-pàdar Moaferne. Al stüdia a Nisia da Caria indúe al gh'a par maèstar ul retòregh e gramàtegh Aristodem, ul filòsuf peripatétich Xenarc de Seleucia, e Tiranio. Al cumpleta la suva istrüzziun cun di luunch viacc par Grecja, Itàlia e Egitt, e al cugnuss di òolt lööch par di relata da viagjaduur da la suva épuca. Cunt i söö pròpi esperieenz e i relata cumpilaa, al scriif una "Geugrafia" (Geographica) dividüda in 17 líbar, pràtegameent tücc cunservaa. In le suve descrizziun al dà preferenza al clima, prudüzziun, muralitaa, üüs, custümm, religjun, istitüzziun, evi . e al cita frequentameent i Greech Ipaarch, Eratóstenes, Pulibi e Umeer, e Gjüli César par la descripzziú di Gàlii.
Ul Strabun al pöö töö i söö daat sura l' Hispània Citerior da Maarch Vespasian Agripa (+ 12 aC), che cuma cumandaant da la flota rumana al eva tòolt paart int i guèer càntaber, e anca dal sturiaduur greech Timagenes, nasüü a Alexandria e trasferii a Roma ul 55 aC (da prima cuma parsunée da guera; però dapress, líberaa, al derviss una scöla da retórega).


text:
Ùrden (biologìa)
En biologìa, ai fì de la tasonomìa, l'ùrden l'è giü dei leèi de clasificasiù scentìfica dei organìsmi vivèncc, tat de la zoologìa, come de la botànica.
Endel'organizasiù sistémica, l'ùrden el stà a 'n leèl piö bas de la clas e 'n leèl piö sùra de la famìa. Endèla stèsa clas isé se g'harà dét giü o piö ùrdegn, e ògna ùrden l'è dividìt en giöna o piö famìe.
- Ezèmpe
- I Paserifórmi (Passeriformes) i è 'n ùrden de la clas dei Ozèi (Aves). Chèsto ùrden l'è dividìt en quàte sota-ùrdegn, dei quài giü (chèl dei Oscini) 'l conté i ozèi europèi.


text:
Ragüsa (RG)
Ragüsa (Ragusa 'n italià; Raùsa 'n sicilià; Raguse 'n francés) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa; l'è suernominada "la sità di pucc", ma ach l'ótra Sicilia e l'ìsola 'n de l'ìsola per la sò situasiù econòmega e sociala che l'è töt ün óter laùr rispèt al rèst de la Sicilia; Ragüsa l'è de fati la sità piü sciùra de la Sicilia e öna di piö sciùre del meridiù de la Repüblica Italiana.
La se tróa sö i mucc Iblei e la se tróa a 20 chilometèr da la còsta a mesdé (sud) de la Sicilia.
La sità l'è stacia bötada zó töta in del 1693 da ü teremòt e l'è pò stacia facia sö de bèl nöf. Da chèsta disgrasia l'è isè nasida öna gran bèla sità baròca che 'nsèma a Noto e a la sò al, che i è 'n de la isina pruinsa de Catania, l'è patremóne de l'ümanità de l'Unesco.
Quando i l'à facia sö de bèl nöf i è naside dò sità: Ragüsa de sura sö l'altipià e sóta Ragüsa Ibla, facia sö sura la ègia Ragüsa medieala.
Personacc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Loredana Cannata, 1975, atùra
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Richterswil
Richterswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 12 583 abitant.
El cumün de Richterswil al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Freienbach (SZ), Hütten, Männedorf, Schönenberg, Stäfa, Wädenswil, Wollerau (SZ). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Richterswil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1265 col nom de Richtliswile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Richterswil Online Sit ufizial
- Richterswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Barsenun
Barsenun (Bavares: Brixn; Talian Bressanone; Tudesch Brixen; Ladin Persenon o Porsenù; Latin Brixina; ciamada a nivel üfizial fin al 1919 Brixen am Eisack) a l'è un cumün de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 40 chilometer a nord de Bulsan e 45 chilometer a süd de'l Pass de'l Brenner a la furcia intra l'Isargh e 'l Riensa. Barsenun, giamò menziunada int l'an 901 D.C. cunt el nom "Prihsna" a l'è la püssée vegia cità de tüt el Tirol, el lögh püssée impurtant de la Val de l'Isargh, e al didincö, cunt i sö 19.000 abitant, el ters cumün püssée gross de'l Südtirol. A l'e anca la sed de'l Vescuáa.
Situazion lenguìstega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Abecee latin
L'abecee latin, ciamaa anca Ruman, a l'è ul püssee duvraa intra i sistema alfabétich dal mund, tant che al sa pö truvá in tücc i cuntinent, in dúe a l'è staa purtaa dai culunizadur che a vegníven da l'Europa; da alura a l'è staa adutaa anca par di lengu indígen, cuma ul Tagalog int i Filipinn o par l'Indunesian.
I lètar fundamental a hinn:
I lètar grand[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lètar piscinn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chesti lètar a hinn mía assee par representá i divèrs sun in tüti i lengui che a dövren l'alfabet latin; par chest, a hinn a staa giuntaa sía di segn diacrítich (tilda, çuveta, hacek, sura-lineatura, segn intal mezz ecc.) sía di liadür, (es.: ß) sía impurtant lètar da precedent alfabet (es.: þ) sía diagraf, uvera cumbinazion de püssee caratar come ll o ch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alfabet latin al nass int al VIII secul p.d.C e al deriva da chel etrüsch, basaa su chel grech. Finn a l'Etaa da mezz, a esistéven dumà i lètar grand. Cun la fin dal imperi ruman, i lengu növ adòten l'alfabet latin, e inscí anca di pòpul mía indo-europej cuma Ungares e Finlandes; dopu cun la culunizaziun l'alfabet al sa spantega par tüt ul mund.


text:
Oberburg
Oberburg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2881 abitant.
El cumün de Oberburg al se tröva a una altitüden de 547 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgdorf, Hasle bei Burgdorf, Krauchthal, Lützelflüh, Mötschwil, Rüti bei Lyssach, Vechigen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberburg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de Obrunburc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Ternaa
Ternaa (nom ufizial in italian: Ternate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 520 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 504 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Biandrònn, Cazägh, Comabbi, Inarz, Travedone Monaa e Varan
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ternaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Latitüdin
La latitüdin l'è la cuurdinata geugrafica ca la curespuunt al'altèzza del polu celèst sül'urizuunt; l'è dada dal'angul tra la vertical d'un punt in süla süperfiss dela Tèra e ul piàn equaturiaal dela Tèra. Cumé la lungitüdin, l'è misürada in gradi, e la va da 0° (Equatuur) a 90°N (Polu Nòort e da 0° a 90°S (Polu Süüt).
Düü punt dela süperfiss dela Tèra ca g'ann la stèssa latitüdin sa diss ch'inn sül stèss paralel; vist ca la Tèra l'è minga na sfera perfèta, ma l'è un pù scüscjada ai Poli, i paralel inn no dii cerch perfètt ma pütòost inn dii uvai (eliss).
In pratica, la latitüdin la sa calcula vardaant l'altèzza in sül'urizuunt dela Stèla Pular in del'emisferu nòort, dela Cruss del Süüt in del'emisferu süüt.


text:
Fläsch
Fläsch a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 593 abitant e una süperfiss de 19.94 km², e al se tröva a una altitüden de 528 meter sura al livel del mar.
El cumün de Fläsch a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Balzers (LI), Maienfeld, Mels (SG), Sargans (SG), Triesen (LI), Vilters-Wangs (SG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fläsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de Villa Flasce.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Pàm
Al pàm (o pòm) l'è al frùt ed l'èlber cun l'istèss nòm.
I urégin dal pàm i vìnen da l'Asia: adèsa in Itàlia agh én in teoréa duméla qualitê ed pàm, anch se quelchidùn l'è andê pérs.
Al pàm l'è un frùt ch'as pól catèr tót l'an; l'advèint matùr tra la fin d'agòst e la metê d'utóber.
Al tèimp in dal quel un pàm al tin a bòta l'è dimòndi advérse a secànda ed la qualitê, mo vést ch'l'è pin di àcid orgànich as pól conservèr ed nòrma tra un e quàter més.
Per cunservèr i pàm in ónna bòuna manéra is tìnen a 'na temperatùra ch'la và da 1.0 a 3.5 °C cun umiditê ed circa 59-68%.
Al pàm al gh'à vitamèni importànti, cóm la provitamèina A, al vitamèini B1, B2, B6, E e C, niacina e ètri lavór.
I pàm is pólen magnèr da per lór, mo is pólen anch druvèr in cusèina da fèr di prémm, di secànd e anch di dólz. In pió, al 's pól anch druvèr da fèr in cà di màscheri ed blàssa. Al pàm l'è un bòun amìgh dla blàssa: l'agh à pòchi pòchi calorìe e, gràsia ala pectina, la dà 'na man a sparìr via tót i lavór tòsich in dal corp. As pól anch druvèr per fèr di tratamèint a la pèla, la fà dvintèr lucèint e nóva.
Di èter lavór ch'is pólen fèr cun i pàm i én: i sócch ed frùta, al sìder, òli ed rumèli 'd pàm, (al dróven dimòndi in di paés dal nord Europa, as fà lavurànd al sócch e al sìder), di crémi[1], fèti ed pàm sacch, bevàndi alcòlici.
Pàm in dla cultùra
- Al pàm l'è al sémbol dla zitê ed New York;
- La fòla ed Guglielmo Tell la dis che lê lò al gh'àbia avû da tirèr na fràssa in d'un pàm sóvra la zócca 'd sô fiól;
- Secònd la legènda Isaac Newton l'à capî la lég' ed gravitaziòun;
- In dal film ed Walt Disney, ispirê a la fòla di fradê Grimm Biancaneve e i sette nani, al pàm ed la stréga per Biancaneve al gh'à dal velèin;
- Paride, in dla mitologéa, l'à dê in reghèl ad Afrodite, vést che l'éra la dànna pió bèla dl'Olimpo;
- Al frùt ch'l'à fat blisghèr in tentaziòun Adamo ed Eva as dis ch'l'éra un pàm;
- Al pàm con un mursgòt l'è al sémbol dl'aziènda Apple Inc. (e infàti al sô nòm al vól pròpria dir pàm);
- Avalon, l'isolòt di lébber ed Re Artó, al vól dir tèra di pàm.
Urégin dla paròla
La paròla pòm la vin dal francés pomme.


text:
Po
Artìcol in dialètt frarés
Al Po l'è al fium più lung d'Itaglia (652 chilomatri).
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
I Greci i g'avea miss nom Eridano, po dòp i antich rumàn i à tacà a ciamaral Padus (i dìs c'al sia parché a gh'iera un mucc ad pin salvadagh da vsin al fium), cl'è dvantà "Po" in tal vulgar, e inquò al's ciama cumpagn in italiàn e in tutt i dialett d'il pòst in du'c al pasa.
Al Po al vien zò dal Monviso, in Piemont, e al traversa par al lungh tutt l'Altitalia, da ovest a est, e al và a finir in tl'Adriatic, tra Frara e Ruìg: al's verz in't un gran delta in sett rami difarent. A'l g'ha un mucc d'afluént, parché tutt i fium dal nord-ovest (cuii dal Piemont e dla Lumbardia e dla Liguria e d'i Apenìn emiliàn) e anc'un par dala Svìzera i va a finir in tal Po.
Tuta la pianura par du c'ag pasa al Po, c'al va da Turén infin al mar, la's ciama Pianura Padana, la più grand pianura dl'Italia e in du c'ag a stà anca Frara, c'lè una dil zità più impurtant da vsin al Po (anc parché la stòria ad Frara la dipend purasà dal sò fium); altar pòst impurtant sul Po j è: Turén, Piasëinsa, Cremùna, Viadana, Gualtieri, Guastala, Ostilia e Revere, Gòr; mo anca Pavia, Mantua, Parma e Ruìg i è brisa tant luntan (a Parma a gh'è la sede dl'"Agenzia interregionale per il Po", quél ca prima a's ciamava al "Magistrat par'l Po").
In pianura al Po l'è quasi dapartutt navigabil; da Cremùna infin al mar a pò zirar anc il "drag", di gran barcun ch'i và su e zò con dil cargh ad merzz. La Pianura Padana l'è una dil terr più fertil d'Italia e l'è pina d'industri, par quest l'è sempar stada na zona purasà rica, specialment dop il bunifigh dil secul pasà.
Frara, a s'è dit ad dsòra, l'è la zità più ligada al fium: l'è sorta in tal Medioevo pròpria in sla riva dal fium, c'alòra la i'éra al cunfin tra'l Regn Lungubard e l'Impero bizantin. Il sò strad le i'éra quasi tutt d'il vie d'acqua cumpagna a Vnezia e al temp d'i Estens al Po al difandea la zità da i nemigh furastiér; par difendars dai Veneziàn i Estens i avea infin fat spustar al cors dal fium da sott ad sora ad Frara (in du'c l'è ancor'adess), acsì c'anc la foce l'è cambiada: prima la i'éra da vsin a Ravêna (e al Rén, al fium ad Bulògna, a'l iera n'afluent dal Po), mentr'adess l'è al Delta c'a gnussen tutt.
Ligam ad fora[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Po ('na volta l'era ciamè Eridano) l'è al fiòmm piò long d'l Itaglia, che l'è l'estensiån dal basén piò granda e la piò granda masa d'acua stra i fiòmm itagliàn. Al nass in Piemånt e dåpp avair traversè totta la Basa Padèna al s caza int'l Adriatic int'la pruvénzia ed Ruvîg.


text:
Lissa (ìzola)
Lissa ('n croàt l'è ciamàda Vis) l'è ön ìzola croàta che la se tróa 'n del mar Adriàtech al larch de la sità de Spàlat.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’ìzola de Lissa l'è lónga 17 km e l'è làrga 8 km per öna superfìs de 90,3 km². Lissa e i trè ìzole de Busi (Biševo), de Pomo (Jabuka) e de Sant Andrea (Svetac), che i è mia de luntà de Lissa ma i è piö picinìne, metìde töte 'nsèma tra de lure i fà ün arcipélach che l'è piö o méno a 50 km da la còsta de la Dalmàsia.
L’ìzola l'è sóta l'aministrasiù de la regiù spalatin-dàlmata (splitsko-dalmatinska županija) de la Croàsia e la gh'à dò cümü: Lissa con 1.960 abitàncc e Komiža con 1.677 abitàncc.
I batàie de Lissa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del mar 'ntùren a l'ìzola de Lissa in del sécol XIX i è stàcie combatìde trè batàie de mar, i prìme dò 'n di guère napoleòniche, la batàia de Lissa del 22 de utùer del 1810 quàndo i fregàde franséze - ènete i à enzìt cóntra la flòta 'ngléza de la Royal Navy e la batàia de Lissa del 13 de mars del 1811 quàndo i é stàcie i fregàde 'ngléze de la Royal Navy a èns cóntra la flòta franséza - èneta, ma la batàia de mar piö 'mportànta l'è stàcia la batàia de Lissa del 20 de löi del 1866 quàndo 'n de la Tèrsa guèra de Indipendènsa la flòta del Impero Austro-Ungarico la enzìt cóntra la Regia Marina italiàna.