text:
Indiana
L'Indiana a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 94.321 km² e una pupulaziun de 6.237.569 abitant.
A l'è tacaa a nord al Michigan, a ovest a l'Illinois, a süd al Kentucky, a est a l'Ohio.
La capital a l'è Indianapolis (791.926 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Fort Wayne, Evansville, South Bend e Gary.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Indiana a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1816.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Indiana la gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Indiana Categorìa:Stat Ünii d'America


c: text/html

text:
Sorbus aucuparia
El Sorbus aucuparia (en Bresà: Marözen; ciamàt apò éghen endèn quàch dialèt), l'è 'na piànta de la famìa de le Rosaceae uriginària de la l'Euròpa (föra che l'estrémo sud). A nòrt el rìa 'nfìna a Caponòrt en Norvégia. L'è giü dei póch àlber autòctoni de l'Islànda.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen l'è 'na piànta de média grandèsa, la pöl rià al piö 'nfìna ai 15-20 méter, ma 'n àlta montàgna de sòlet la rèsta 'n arbùsto. L'è 'na piànta che scàmpa mìa tat e de sòlet el trónch l'è piötòst pesèn, aisebé che 'n quach ezemplar, chèi piö vigurùs, el pöl rià 'nfìna ai 50 ghèi de diàmetro. La scórsa del trónch l'è lìza e grìza ma quan che la piànta la é ècia la scórsa la tènta de dientà piötòst négra e fesüràda. El lègn l'è bastànsa bù per brüzà 'ndèla stüa.
Le fòie le cröda 'n envéren e i è compòste, imparipenàde e del ràm le vé fò alternàde (giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è furmàde de 9 a 15 fuiulìne che quan che i è zùine i è 'n bris peluzète e dòpo le diènta lize, en pó bislónghe, col òrlo a capète. I è de culùr vért scür de la bànda de sùra e piö ciàre de la bànda de sóta. La nervadüra centràl la pöl véser en brìs peluzèta.
I fiùr, i è tacàcc ensèma a furmà 'na 'nfiurescènsa vistùza a fùrma de curìmp che g'ha 'n diàmetro de presapóch 15 ghèi, i è picinì (8 mm) e i g'ha sich pétali biànch, 20 stam e 3-4 stìi. I fiorés de Màgio a Löj.
I fröcc i è mìa bù de maià per l'òm ma i ghe piàs ai ozèi che isé i àidia a sparnegài atùren. I vé a madürà 'ntra setèmber e utùer ma i rèsta sö la piànta per en bèl pó e isé i vé a reprezentà 'n elemènt importànte per l'alimentasiù dei anemài quan che l'è envéren.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen se 'l tróa en pó 'n töta Euròpa, föra che 'ndèla Penìzola Ibérica centràl e meridiunàl. 'N Itàlia se 'l càta 'ndèi bósch de mut en quàze töta la penìzola. En Sardégna 'l gh'è mìa.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen 'n Itàlia el crès dei 600 ai 2400 m s.l.m. Ghe despiàs mìa 'l sùl ma la vé sö bé apò a l'ómbra. El sopórta bé tat i teré acìdi che chèi calcàrei però i g'ha de éser piötòst ömecc.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La vé piantàda de spés endèle pòste dei casadùr perchè i fröcc i è resercàcc de i ozèi .

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Alfonso La Marmora
Alfonso Ferrero de La Marmora (Turin, 1804 - Firenze, 1878) l'è staa on general e omm politigh piemontes (poeu italian).
L'ha tolt part ai trii guerr de indipendenza e l'è staa nominaa diversi voeult minister de la guerra in tra l 1848 e 'l 1859. In quell period lì l'ha reorganizzaa l'esercit piemontes, e l'è staa el capp de la spedizion i Crimea in del 1855.
L'è staa el primm minister in del 1859 e in del period 1864-1866, quand el s'è dimettuu per ciappà ancamò el comand l'esercit in del la guerra contra l'Austria (Terza guerra de Indipendenza italiana); però l'è staa battuu a Custoza el 22 de giugn.


text:
1Ma pajta muaa, ayaa pu ruxe'eve'e pej peyan tihua'umua'aten mej mi meyan rɨ'ɨ titetyujcha'ɨ a'ij tɨ tiraavijte'e aɨjna cɨme'e mej tya'atzaahuate'e huataujnyáatacan cɨme'e. 2Pata'aj peyan tihua'umua'aten ɨ maj vaujsicɨra'i maj cai eihua raya'acare'en ɨ nahuaj, silu cɨj mu'u, mej mi seica rɨ'ɨ tihua'useij. Ruxe'eve'e mej mi rɨ'ɨ me tityaumuámua'aren, majta mej rɨ'ɨ titetyujcha'ɨ maɨjna cɨme'e mej ra'astijre'e ɨ tavastara'a. Ajta ayan ruxe'eve'e mej hua'uxe'eve'en ɨ ruxa'a tyaɨte, ajta mej mi tya'utaviicue'i tyamua'a naa. 3Pata'aj peyan che'eta pana'a tihua'umua'aten aɨme ɨ ucarijse mej mi majta rɨ'ɨ titetyujcha'ɨ. Capaj hua'ata'acare'en maj a'ij pua'a tyu'ujeeva seij ajta seij. Capu ajta ayan tiraavijte'e mej eihua raya'acare'en ɨ nahuaj, silu mej mi tihua'umua'aten ti'itɨ tɨ a'ij ti'ivaɨre'e. 4Miche'e maɨn jucarijse meyan tihua'umua'aten ɨ maj juuca ɨ maj auj tyaamua mej mi meyan tihua'uxe'eve'en ɨ rucɨna'astyamua'a, majta ɨ ruyaujmua'a. 5Ayaa pu ruxe'eve'e mej rɨ'ɨ metityaumuámua'aree aɨme ɨ maj mauj tyaamua, mej mi cai tyu'uxana'acɨre'en. Ajta, ayaa pu ruxe'eve'e mej nain cɨn ti'ichaɨj ɨ ruche. Ajta, mej mi rɨ'ɨ hua'ajchaɨ ɨ rutyaɨtestyamua'a. Miche'e majta hua'ara'astijre'en ɨ rucɨna'astyamua'a. Na'ari, tɨ pua'a macai ayan huarɨni, ɨ seica ɨ maj hua'aseij, camu che'e raataxe'eve'esin maj ra'ara'astijre'en ɨ tavastara'a. 6Ayaa paj che'eta pana'a ca'anijra'a hua'uta'an ɨ tyetyaca ɨ maj mauj tyaamua mej mi rɨ'ɨ metityaumuámua'are'en maɨjna cɨme'e a'ij mej rɨcɨ. 7Pajta muaa, pata'aj peyan aseijrata hua'a jemi tɨj saɨj tɨ ari arauraste nain cɨme'e a'ij nyej nyauchan timue'ixaa, aɨjna cɨme'e a'ij paj rɨcɨ tɨ i'i xa'apɨ'ɨn cɨme'e. Pata'aj tihuá'umua'aten tzaahuati'ira'a cɨme'e, pajta peyan tihua'utaseijrate'en tɨ huapɨ'ɨ ruxe'eve'e mej mi meyan huarɨni. 8Pata'aj peyan tihua'uta'ixaate'en tyamua'a naa a'ahuaritaacan cɨme'e a'ij tɨ tiraavijte'e mej mi cai meyan saɨque ti'ixajta. Ayaa paj huarɨni tɨ i hua'utatévi'iraste'en aɨme ɨ maj muájchaɨre'e maɨjna cɨme'e maj cai ti'itɨj cɨn huatanyuusin tɨ a'ij pua'a namuajre'e maj cɨn titaaxajtzi'i. 9Pata'aj peyan tihua'utajeeve aɨme ɨ mej ti'imuare'e ca'anyejri cɨme'e, mej mi hua'ara'astijre'en aɨme ɨ mej tihue'ijte'e. Miche'e meyan tyu'umuare'en mej mi nain cɨn rɨ'ɨ tihua'uta'an. Ayaa pu ruxe'eve'e maj cai a'ij mana'a tihua'ajeeva aɨme ɨ mej tihue'ijte'e. 10Mej mi majta cai tihua'anahue'ira, silu mej mi nain cɨn hua'ara'astijre'en, mata'aj cai ti'itɨj cɨn ata'ɨtza'ara'an. Tɨ pua'a meyan huarɨni, ayaa mu een cɨn ca'anijra'a hua'uta'asin ɨ seica mej mi majta raataxe'eve'en, maj majta ra'ara'astijre'en a'ij tyej tihua'amua'ate aɨjna cɨme'en tɨ Dioj tu'irajtuaani. 11Ee xaa, pu'uri me eijre'e seijre'e tɨ Dioj ari rɨ'ɨ tihua'acha'ɨ ɨ tyetyaca aɨjna cɨme'e tɨ Dioj ra'ujca'anye tɨ hue'irajtuaani naijmi'ica. 12Aɨj tu cɨn ramua'aree tɨ ayan ruxe'eve'e tyej ra'antipua'arite'en nain cɨme'e tɨ a'ij pua'a een ɨ Dioj jemi, ajta nain cɨn tyej rahuausin iiyan chaanaca japua, tɨ cai ayan a'ateeren rusen cɨme'e. Ajta, ayaa pu ruxe'eve'e tyej teyan rɨ'ɨ ti'ititacha'ɨ a'ij tɨ tiraavijte'e, a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj. Ajta ayan ruxe'eve'e tyej rɨ'ɨ me tityaumuámua'aren tyatɨj tyana'a teyan a'ateerin iiyan japuan ɨ chaanaca tɨ yan seijre'e. 13Tyajtahua'a tu tyauj rachu'eve'en ɨ tyaj cɨn huatatyamua'ave'en ajna xɨcajra'a tɨ jetzen tyaja'ure'enyejsin ɨ tyej rachu'eve'en tɨ ajtahua'a ye huataseijre'esin aɨjna ɨ Dioj tɨ nain cɨn antyujmua'aree, tɨ ajta tu'irajtuaani. Ai pu aɨn pueen ɨ Jesús tɨ ajta i'i Cɨriistu'u. 14Aɨ pu huataura'a tɨ huamɨ'ɨni tajetze ma'acan tɨ ij aɨn tyu'unajchita nain cɨme'e a'ij tyej té'echaɨca'a ityan, tyaɨjna cɨme'e tyaj cai a'atzu ra'ara'astijre ɨ Dioj. Ayaa pu een cɨn ajta huamɨ'ɨ tajetze ma'acan tɨ ij rɨ'ɨ taaruuren ɨ tatzajta'a tyej ti tyaɨtestyamua'ame'en pueenya'a ta'ara'ani, tyej ti ahuátaca'anyen tyej ti teyan huarɨni i tɨ i'ixa'apɨ'ɨn cɨme'e. 15Aɨ pu aɨn pueen ɨ tɨ ruxe'eve'e pej peyan tihua'umua'aten. Pata'aj ca'anijra'a hua'uta'an nain cɨme'e ɨ paj cɨn anti'amua'aree. Pata'aj pajta hua'ajtya'axɨ'ɨn. Capaj hua'ata'acare'en tɨ a'atɨ a'ij pua'a ti'imuaseijra.
Copyright
Learn More


text:
Garon
El garon (variant: galon, caron[1]) l'è on tocch de l'art de sotta.
L'è strengiuu in tra i fianch e 'l genoeugg. Insemma al botarell a l'è vuna di part pussee important de la gamba intrega.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla garon con tutt i sò variant l'è spantegada in Lombardia (e Tesin), Venet, Trentin e Emilia.
In del rest del mond romanz se doperen di derivaa del latin coxa (italian coscia, frances cuisse, catalan e aragones cuixa, portoghes coxa, ocitan cuèissa, romanc coissa, forlan cuesse, piemontes cheussa, sardegnoeu goscia).


text:
Columbia Britanega
La Colùmbia Britànega (Colombie-Britannique an francés e British Columbia 'n anglés) l'è la pruìnsa püsé usidentàl dal Canada. La capitàl l'è Victoria e la cità püsé grànda l'è Vancouver. La mizüra 944.735 km² la g'à 4.254.500 abitànt (2005) con ana densidà da 4,76 a/km².
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàda dóma dai 'ndìgeni 'nfìna 'n da la secùnda metà dal 1700, la Colùmbia Britànega la vegnarà culunizàda dai colòni europèi 'n dal gìr da 'n sécul.
Al nóm da la pruìnsa l'è stài catàt fò da la regina Vitoria 'n del 1858 e l'è ü ciàr riferimét al Columbia District, ciamàt ach o Oregon Country, goernàt 'nfìna al 1846 da la Hudson's Bay Company.
La Colùmbia Britànega la dienterà la pruinsà chèla de sés de la Cunfederasiù Canadéza 'l 20 da Löi dal 1871.
L'Economìa, bazàda 'n sö le risùrse naturài, la g'à cumciàt a dientà püsé 'ndustrializàda 'n dal XX sécul.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Colùmbia Britànega la cunfìna a ovèst con 'l Océano Pacìfech, da l'Alaska a nòrt-ovèst, dal Yukon e dai Teritore dal Nortovest a nòrt, a èst da la pruìnsa da l'Alberta e a süt coi stàt americà dal Washington, Idaho e Montana.
Pupulasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al prìma grùpo etnìc per nömèr 'l è chèl dai Britànech e anche se la magiurànsa da la pupulasiù 'l è da urìgin európea, 'l 20% 'l è da urìgin azìatega.


text:
Ucean Pacifich
L'Ucean Pacifich a l'è l'ucean püssee grand del mund e'l quata un terz de la süperfiss terestra, cunt un'area de 179.7 miliun de km². A l'è lungh pressapoch 15.500 km e'l scumincia a nord cunt el mar de Bering (che'l fa anca lü part de l'Ucean Pacifich) e'l riva a süd fina arent a l'Antartid (el mar de Ross); la sua largheza massima est-ovest la se tröa a cinch grad de latitüdin Nord, a l'è de 19.800 km, e l'è la linea che la va de l'Indunesia fina a la costa de la Culumbia. El limit ucidental de l'ucean a l'è situaa de suenz in del stret de Malacca. In de l'Ucean Pacifich al gh'è anca el punt püssee fund de la superfiss terestra, la fossa di Mariann.
El Pacifich al gh'ha dent pressapoch 25.000 isul, püssee de tücc i alter ucean miss insema, e la püssee part a l'è sota l'equadur.
Ai burd del Pacifich a gh'hinn un bel poo de mar e quij püssee grand a hinn el Mar Cines uriental, el mar del Giapun, el mar de Sulu, el mar de la Tasmania e'l mar Giald. El stret de Malacca al giunta l'ucean Pacifich e quel Indian a ovest, e'l stret de Magelan el Pacifich e l'Atlantich a est. Quij dü ucean chì a hinn anca ligaa a travers el canal de Panamà in de l'America Centrala
L'espluradur purtughes Fernando de Magelan l'aveva ciamaa l'ucean cunt el nom de Pacifich, perchè l'era un ucean quiet. In del sò viagg de'l stret de Magelan fina ai Filipinn, el Magallanes l'aveva truaa un mar calm. El Pacifich a l'è però minga semper quiet ma de spess a gh'hinn tifun, üragan che culpissen i isul. In di isul a gh'hinn anca vulcan e poden süced anca teremot e tsunami.


text:
Amu Darja
L'Amu Darja (Tagiich: AMyдapë, Amudarjo; Persiàn: آمودریا, Âmudaryâ; Üsbeech: Amudaryo) l'è un fiümm de l'Asia de mèzz, lünch 2.400 km e cunt un basin de 530.000 km².
I sò surgeent a inn in dii muntàgn del Pamir, in teritòri tagìch a 6.000 meter de quota; al curr in direzziun òvest per i sò primm 900 km, marcaant prima ul cunfìn Afghanistan - Tagikistan, pöö quèll tra Afghanistan e Uzbekistan e infinn quèll tra Afghanistan e Türkmenistan. Dopu al gira invèr nurdovest e al va definitivameent deent in Türkmenistan, traversaant ul desèrt del Karakum per olter 1.500 km fin a che al finìss in del Lach de Aral.
L'Amu Darja al porta l'acqua ca la riva da i muntàgn del Pamir, indué i precipitazziun a pödenn vèss süperiuur a 1.000 mm a l'ann; l'evapurazziun l'è forta però in dii desèrt c'al traversa, e minga tüta chèst'acqua la riva a la fìn del fiümm in del Lach d'Aral.
In pagameent, ul fiümm l'è staa duperaa in dii ann passaa dai Suvietich (insema al sò cumpagn Syr Darja) cumé funt de aqua per irigà i caamp de cutun c'ann pientaa gju in mèzz al desèrt; a inn nà innanz inscì taant che adèss ul vulümm d'acqua c'al riva a l'Aral l'è diminüii almèn d'una desèna de vöölt. Cumè risültaa, ul lach de Aral l'è dree a murì, in vünn dii püssee disastruus interveent de l'omm in sü l'ambieent natüraal in dela stòria.
L'Amu Darja l'era cugnussüü anca in de l'antichitaa classica, cunt ul nòmm de Oxus.
Per savènn un pu püssee a prupòsitt del disaster eculogich de l'Aral, varda chì


text:
Mellingen
Mellingen (Mellige in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 659 abitant e una süperfiss de 4.86 km², e al se tröva a una altitüden de 352 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mellingen a l'è tacaa ai cumün de Baden, Birmenstorf , Fislisbach, Oberrohrdorf, Stetten, Tägerig, Wohlenschwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mellingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1045 col nom de Mellingen
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mellingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mellingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Mellingen al Wikimedia Commons


text:
Repüblica Ceca
La Repübliga Ceca (Česká republika in cech) a l'è un paes de l'Euròpa center-urientala.
A l'è tacada a la Sluachia, a l'Austria, a la Germania e a la Pulonia.
La capital a l'è Praga.
La gh'ha una süperfiss de 78.866 km² e una pupulaziun de pressapoch 10.300.000 abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El president de la Repübliga Ceca a l'è el Milos Zeman (del 2012). [1]
El Prim Minister a l'è el Petr Nečas (del 2010; dimissiunari).


text:
Siena
Siena (Sæna Iulia 'n latì; Sienne 'n fransés; Sienna 'n inglés) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 54.188 (ISTAT 2009) abitàncc, 'na superfìce de 118 km² e 'na densità de 459 ab./km². El cümü de Siena 'l cunfìna coi cümü de Asciano, Castelnuovo Berardenga, Monteriggioni, Monteroni d'Arbia e Sovicille.
Siena l'è cunusìda 'mpertöt per vìa del sò patremóne artìstich e per l'ünità stilìstica dl sò cèntro stòrich, enserìt de l'UNESCO endèl Patremóne de l'Umanità.
Stória de Siena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segont la mitulugìa romàna, Siena l'è stàda fondàda de Senio, fiöl de Remo (el fredèl de Ròmolo), e a Siena se tróa facilmènt divèrse stàtue e òpere d'art che reprezènta, isé come a Roma, i du fredèi leàcc fò de la lùpa.
En urìgin l'ìa 'n abitàt etrusco e 'n sèguit l'è deentàt 'na colònia romàna (Saena Julia) ri-fondàda de l'imperadùr Augusto. La restàa però 'n centro abitàt de dimensiù pesène sitüàt delóns de le vìe principài de l'Impér. Endèl sècol V, l'è deentàde séde de 'na diocesi cristiàna.
La fòrte 'nflüènsa de la cità come pólo cültüràl, artìstich e pulìtich l'è cuminciàda 'ndèl sècol XII, quan che la g'ha mitìt en bànda 'l sistéma feudàl e la s'è organizàda come 'n bórch autogovernàt a la maniéra de 'na repüblica.
Però 'l sistéma pulìtich nöf el g'ha cuntribüìt a fà crèser amò de piö le lòte 'ntestìne 'ntra i nòbii e estèrne cùtra la cità rivàl de Firense. Endèl sècol XIII s•ciòpa fò töta la rivalità 'ntra le fasiù dei Ghibilì de Siena e dei Guèlf de Firense, che pò l'è stàda mensiunàda apò a 'ndèle Divina Comédia de Dante.
Ai 4 de setèmber de l'an 1260, i Ghibilì i g'ha dàt sostègn a le fórse del rè Manfredo de Sicìlia e — 'ndèla batàia de Montaperti — le g'ha batìt i Guelfos, che i gh'ìa 'n ezèrcit en ròch piö nömerùs e mèi armàt. Prima de la batàia, töta la cità la s'ìa consagràda a la Vérgine Maria e afidàda a la sò protesiù. Al dé d'encö, chèla stèsa protesiù la vé regordàda e renöàda, en ricòrdo de la menàsa de bombardamènt de part dei aleàcc endèla Segónda Guèra Mondiàl endèl 1944, che per fürtüna l'è mìa stat efetuàt.
Siena l'è stàda 'na concorènta de le cità vizìne 'ndèl camp de le arcc per töt el perìodo medievàl enfìna al sècol XIV. Dòpo la devastasiù portàda de la Pèste Négra endèl an 1348, l'è mìa piö stàda bùna de riturnà al splendùr pirdìt. La Siena de 'ncö la g'ha 'n aspèt che se 'nsomèa amò a chèl dei sècoi XIII e XIV. La sò università, giöna de le piö prestigiùze d'Italia, l'è stàda fondàda 'ndèl 1203 e l'ìa famùza per le facoltà de Dirìt e Midizìna.
I du sàncc principài de Siena i è Santa Caterina (1347-1380) e San Bernardì (1380-1444).
Art, cültüra e monümencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò Catedral, ambiàda a metà del sècol século XII, l'è 'n ezèmpe reprezentatìf de l'achitetüra gòtica italiana. La faciàda principàla, òpera de Giovani Pisano, l'è staàda finìda endèl an 1380; dét endèla catedràl se pöl amirà el pölpet otagonàl postàt sùra dei liù de Nicola Pisano, e 'l paimènt en mozàich. Sóta la Catedràlendèl batistéro gh'è la font battezimàla, con dei bas-riliéf de Donatello, Ghiberti, Jacopo della Quercia e óter scultùr del sècol XV. La Pinacoteca Nasiunàla de Siena la g'ha dét colesiù 'mportànte de òper del Trezènt e del Quatersènt.
Endèla piàsa principàla — Piàsa del Campo — a fùrma de mèza lüna, gh'è 'l Palàs Püblich, del sècol XIV), col campanìl famùs, e 'ndóche gh'è i afrèsch de Simone Martini e Ambrogio Lorenzetti e i riliéf de Fónt Gaia de Jacopo della Quercia. En chèsta piàsa gh'è la Tór del Mangio.
Endèla Piàsa del Campo se cór la famùza gàra de caài ciamàda Palio de Siena. El Palio el vé curìt dò ólte a l'an, ai 2 de Löi e ai 16 de Óst, con 10 caài e cavaliér, ognü 'n reprezentànsa de giü dei 17 quartér de la cità, ciamàcc contràde.


text:
Las vias da la Lumnezia e da Val S. Pieder duain vegnir colliadas directamain cun la via sursilvana tras in sviament al vest da Glion. Uschia po il center da la citad vegnir distgargià en moda efficazia dal traffic da transit en direcziun da Sursaissa, da la Lumnezia e da Val S. Pieder. Il project reelavurà dal sviament è exponì publicamain fin ils 22 da settember 2011 en la citad da Glion. Per construir il project da circa 26 milliuns francs vegni fatg quint cun 4 fin 5 onns.
Glion, ed uschia er las vals lateralas da la vart dretga dal Rain, èn colliadas fin ussa cun la rait da vias surordinada mo sur la punt dal Rain. Perquai che la lingia da la Viafier retica cruscha l'access a la punt, resultan qua regularmain colonnas pli lungas pervia dals numerus trens che passan. En consequenza da quai era vegnì exponì publicamain l'onn 2002 il project d'in sviament al vest da Glion. Il project ha dentant fatg naufragi pervia d'in recurs tar la dretgira administrativa. Sin basa da la sentenzia respectiva sto vegnir mantegnì l'uschenumnà tschaler da biera sper la via da la Lumnezia a l'ur da Glion, e quai ha gì ina influenza sin il trassé dal sviament planisà. Il project dal sviament, ch'è vegnì reelavurà e midà en differents puncts, è ussa exponì publicamain fin ils 22 da settember 2011 en la citad da Glion e tar il chantun.
En general correspundan ils trassés da las vias pertutgadas al project d'exposiziun da l'onn 2002. Sco midadas principalas èsi da menziunar ch'il tschaler da biera vegn mantegnì sco er che la Via Sogn Martin e la Via Santeri vegnan colliadas cun la via da la Lumnezia tras ina rundella. Tras il sviament – cun las colliaziuns a las vias da la citad ed a las vias da colliaziun da las vals lateralas da la vart dretga dal Rain – vegnan il center da la citad da Glion, differents quartiers ed en spezial ils territoris da Spaniu e da Gravas distgargiads essenzialmain dal traffic da transit.
Da la vart sanestra dal Rain vegn la via da la Lumnezia colliada cun la via sursilvana tras ina rundella. Il nord da Glion sco er las vias da colliaziun da Ladir e da Ruschein vegnan colliads cun la via sursilvana sur la Via Crappa Grossa ensemen cun il quartier da Grüneck. En consequenza da quai vegn l'access da Glion vest abolì. Il trassé da la via sursilvana vegn renovà resp. construì da nov sin ina lunghezza da circa 790 meters en il territori da la rundella da Glion vest. La ladezza dals vials da las vias d'access vegn adattada a la nova funcziun ed importa 6 meters.
La punt d'ina lunghezza da 270 meters tranter la rundella da Glion vest e l'implant da protecziun civila na traversa betg mo il Rain anteriur, mabain er il territori industrial California, la Viafier retica e la Via Santeri. Mirs da balustrada protegian cunter crudadas ed impedeschan a medem temp che la canera sa derasia en l'abitadi vischin a l'ost. Al sidost da l'implant da protecziun civila vegn realisada la nova rundella da la via da la Lumnezia. Là vegnan la Via Sogn Martin, l'access al territori industrial resp. a la Via Santeri e la via veglia da Flond colliads cun la via da la Lumnezia. Il traffic, e cunzunt er il traffic pesant en ed or da Val S. Pieder, vegn manà da nov sur la Via Sogn Martin a la via sursilvana ed en il territori industrial.
Ils custs totals vegnan calculads cun circa 26 milliuns francs. I vegn fatg quint cun in temp da construcziun da 4 fin 5 onns.


text:
Altbüron
Altbüron a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.80 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 947 abitant.
El cumün de Altbüron al se tröva a una altitüden de 545 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ebersecken, Grossdietwil, Melchnau (BE), Pfaffnau, Roggliswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Altbüron l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1194 col nom de Alpurron.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Altbüron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Skull Disco
Skull Disco a l'è una cà discugrafiga inglesa de Lundra. L'hann fundada in del 2005 i müsicista de dubstep Sam Shackleton e Laurie 'Appleblim' Osborne.
I prudüssiun tipich de la Skull Disco a hinn vinij cun una cansun del Shackleton e l'altra de la Appleblim. A bun cünt, hann faa anca una racolta de 2 CD ciamada Soundboy Punishments che la gh'ha dent tüta la sua müsega e anca chela püblicada in del passaa per la Mordant Music.
El sun carateristich dij prudüssiun de la Skull Disco a l'è un dubstep tribal, grassie a percüssiun african e campiun de vus etnich, e un quaj element de dub-techno cunt un stil cumpagn de Basic Channel. Cume semper, a gh'hinn putent sub-bass.
Un sò fan a l'è el Ricardo Villalobos che l'ha faa anca un remix minimal de la cansun del Shackleton Blood on my Hands. El Shackleton l'ha ricambiaa cunt el remix de Minimoonstar in sül EP del Villalobos Vasco EP Part 1.


text:
Cuman
Cuman (nomm ufizial Comano) a l'è un cumün svizzer dur distret de Lügan, in dur Canton Tesin. A gh’ha 2 061 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 2.0 km². A sa tröva a una altitüden de 511 meter sura al livel dur mar.
Ur center abitaa l'è furmaa de du aglomeraa separaa: Tèra d'sura e Tèra d'sota.
Ur cumün de Cuman a l'è tacaa ai cumün da Canöbi, Cavriasca, Cüreja, Urij, Purza.
A Cuman a sa parla ur dialèt "Cumanees" che l'è una variant da la lengua lumbarda. I Cumanees i gh'han la scurmagna de "Sgarbelée".
Una volta Cuman a l'eva un paesin da 500 abitant, pö vers la metà di ann setanta an custrüiit ur centro da la television e la pupulazion l'è radoppiada in dar gira da una desena da ann.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Nücli (física)
Ul nücli a l'è ul sciröö de l'àtum, ul sítt induè la sa tröva menemàn tüta la sò màssa in d'un spazzi fisc piscín.
Ul nücli a l'è furmaa da partisèj ciamaa bariún, generalmeent prutún e neütrún; i neütrún a inn de sòlit püssee dii prutún, föra ca in dii àtum püssee lingeer, induè a inn l'istèss nümer upüür de mègn, cumè in de l'idrògen (l'isòtup püssee frequeent, ul pròzzi, al g'à nanca un neütrún).
Ul nümer de prutún a l'è impurtaant per definí l'àtum e dí l'elemeent chímich c'al ga curespuunt, e defàtt al sa ciàma nümer atòmich (Z); sa sa cunsídera ul tutaal dii partisèj ca g'inn in del nücli, al vègn fö ul nümer de màssa, c'al cunseent de indentificà i difereent isòtup de l'istèss àtum.
La fòrza ca la tègn insèma i partisèj in del nücli a l'è la fòrza nücleaar fórta.
G'inn dii àtum ca sa dèsfenn per dii prucèss radiuatiif, c'al vöör dí ca spantéghenn eletrún (emissiun beta) upüür nücli de éli-2 (emissiun alfa) a vólta energía.
In de la taula periòdica a gh'inn dii elemeent stàbil e d'ólter mègn stàbil, cunt vida média de frazziun de seguunt. I resun de chii cumpurtameent chí a inn dü:
- cunt püssee ca un àtum a l'è gròss, mègn a l'è stàbil: i àtum de nümer atòmich superiuur al piuump (82) a inn sémper radiuatiif, quii de suta dumè in d'un quaj caas;
- i àtum cunt gròss difereenz de nümer tra prutún e neütrún g'ann tendénza a vèss radiuatiif; per esémpi, sa sa varda l'idrògen, ul pròzzi (H-1) a l'è stàbil, ul deütéri anca, ma gemò ul trízzi al sa desfa, anca se in d'un teemp lünch; ul H-4 a l'è radiuatiif, cunt una vida fisc curta.


text:
Rickenbach (LU)
Mudel:Other places3 Cuurdinàde: 47°13′N 8°9′E
Rickenbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.36 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3061 abitant.
El cumün de Rickenbach al se tröva a una altitüden de 695 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burg (AG), Geuensee, Gontenschwil (AG), Gunzwil, Menziken (AG), Pfeffikon, Reinach (AG), Schlierbach, Schmiedrued (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Asia
L'Asia a l'è el cuntinent püssee grant e pupulus. La quata el 8.6% de la süperfiss tutala de la Tera (o'l 29.9% de quela terestra) e, cun püssee de 4 miliard de pupulaziun, la gh'ha dent püssee del 60% de la pupulaziun ümana d'incö. L'Asia la se tröa in de l'emisferi uriental e in quel setentriunal, e l'è per tradiziun dumà la part urientala de l'Eurasia, a l'est di Uraj e del Canal de Suez, e a süd del Caucas, del Mar Caspi e del Mar Negher. I cost de l'Asia i a bagna a est l'Ucean Pacifich, a süd l'Ucean Indian e a nort l'Ucean Artich.


text:
Cornol
Cornol a l'è un cumün svizzer del distret de Porrentruy, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.43 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 916 abitant.
El cumün de Cornol al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courgenay, Alle, Miécourt, Fregiécourt, Asuel, Montmelon.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cornol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Se ta cati ta copi
Se ta cati... ta copi! - titul uriginal in ingles: The searchers (I cercaduu) - l'è un cinema western del 1956 diret da John Ford. Int el 2009 l'è surtii la version in lumbard cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana).
Ricunussiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int el 1989 l'è stat scernii per la preservazion int el National Film Registry de la Libreria del Cungress di Stat Ünii d'America.
Int el 1998 l'American Film Institute el l'ha metüü al post nümer nuvantases de la classifega di 100 cinema püssee bej d'America, ma des agn dop, int la lista növa, l'è rivaa adiritüra al dudicesim post.[1]
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l 1868 e i henn passaa tri agn da la fin de la guera de secession americana. Un üss el se ver ins la prateria de l'ovest american. Ethan Edwards el turna a cà, e 'l tröva so fradel Aaron, la cügnada Martha, i so du fiöl Lucy e Debbie, el fiö penin Ben e 'l fiö adutiv Martin, d' urigin indiana. Cus'è che l'abia fat Ethan intra la fin de la guera e 'l mument del so riturn l'è mia ciar; de segür el gh'ha un bel poo de danee in gajofa. De surapüü, la divisa che 'l gh'ha sü l'è fata dai calzon de la cavaleria nurdista, e da un surtuu cun i galon da sergent cunfederaa. Ethan el salüda la so famia e suratüt el basa Martha ins el front, che la töva el bas seranda i ögg. La müsega de sutafond in 'stu mument l'è Lorena, una canzon in voga de quij temp là intra i suldaa de tüt dü i esercit, che la parlava de l'amur lassaa a cà per via de la guera. Quest i henn i prim segnal del fat che intra Ethan e Martha gh'è un sentiment prufond, prubabilment una relazion da prima del matrimoni e nonanmò quietada.
Dop la sena, Debbie la ghe dumanda a so barba Ethan de regalàgh un turnacol cume quel de so surela Lucy, e Ethan el tira fö da la baga una medaja de guera. Sta medaja lì l'eva mia una medaja di cunfederaa, l'eva l'Urdin de Santa Guadalüpa che in quij temp là l'eva la segonda medaja messicana püssee impurtanta.
El dì dop el riva 'l reverend Clayton, che'l rapresenta la legg int la zona, e 'l cunvinc Ethan e Martin a andàgh adree a la cacia d'una banda d'indian che i aveven apena fat un'incürsion int un ranch de la zona.
Critega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö l'è recugnussüü a nivel mundial cume vön di caplavur del John Ford, o adiritüra vön di caplaur püssee grand gener western, ma quand l'è surtii per la prima völta al cinema l'ha causaa reazion parecc diferent. De segür, gh'è di carateristegh mia trop bon, cume presempi certi bögg crunulogegh intra una scena e l'altra che i pören sfasà la storia anca de parecc agn. Ma i mutivazion principaj per la critega negativa i henn stat ideulogegh, cume presempi l'ambiguità ideologega de la storia, che l'ha causaa anca acüsazion de razzism, o la cumplessità psicologega del prutagunista principal, tüt rob che i le renden un cinema pütost dificultus de cumprend.[2]
Version in lumbard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La version dupiada in lumbard, cürada dal TEPSI, l'e stada realizada suta la direzion del Yor Milano, che l'ha anca interpretaa di persunagg del film. La variant druvada per el dupiagg l'è la Koiné da la ferovia[3], per via di so trat linguistegh püssee omogeni, e donca püssee facilment cumprensibil in tüt i zonn lumbardofun de la Svizera.


text:
Romoos
Romoos a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 37.29 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 693 abitant.
El cumün de Romoos al se tröva a una altitüden de 791 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Doppleschwand, Entlebuch, Escholzmatt, Hasle, Hergiswil bei Willisau, Menznau, Schüpfheim, Trub (BE), Wolhusen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Viulin
El viulin l'è un strüment müsegal de la fameja di arch, cunt quater cord intunaa a intervaj de quinta.
Semm dré a parlà del strüment püssee picinin e cunt la tessidüra püssee güzza in tra i member de la so fameja. La corda püssee bassa (e donca la nota püssee bassa che se pö tö) l'è el sol2 , el sol sübit de suta al do central (do3); i olter cord i henn, in orden cressent, el re3, el la3 e 'l mi4.. I part per viulin druven la ciav de viulin (ciav de sol). Quand che i gh'han de vess sunà di not e passagg debon güzz se druva un'indicaziun ch'a la dis de trà sö i not interessaa a l'utava de sura. Fina al XVIII secul, tütavia, a segond de la tessidüra del specifegh bindell o frament müsegal, al l'era druvaa un grand nümer de ciav segundarii: ciav de bass a l'utava de sura[1], cuntralt, mezusuvran, suvran e ciav de viulin frances [2].
El Violinista l'è chel lü che'l suna el viulin; l'omm de mester che 'l fà sö o 'l mett a post l'è el liüter.
El püssee cugnussüü viulinista de tücc i temp l'è staa el Niccolò Paganini, nassüü a Genua ind el 1792 e mort a Nizza ind el 1840. Anca un fracch in tra i liüter püssee celeber e piasüü ind el mond i henn lumbard: tra chest, l'Antonio Stradivari, el Giovanni Paolo Maggini, apus de i famej storegh di Guarneri e Amati.
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Cuncert per viulin e urchestra del Vivaldi e 'l Telemann; per esempi, el Georg Philipp Telemann, Cuncert in sol minur, 3° mövement (Alegher), 1ª ed. Wolfenbüttel, Möseler Verlag, 1963.
- ↑ La prima, per esempi, a l'è druvada in di över del Johann Jakob Walther (Scherz musegaj, Hortulus Chelicus), i olter tre in Mudel:Cita liber
Apus de una grand part di sunaa frances de la prima part del XVIII secul, la ciav de viulin francesa l'è de spess druvada del Johann Sebastian Bach, tra l'olter anca in de la celeber Ciaccona de la Partida n.2 in re minor, BWV 1004.


text:
Battaja de Borodino
La battaja de Borodino l'è stada combattuda el sett de settember in tra i Frances del Napoleon e i Russ comandaa del general Michail Illarionovič Kutuzov. Borodino el se troeuva a 120 chilometer de Mosca, e 'l sitt l'era ideal per difendes.
El Kutuzov l'ha sistemaa i sò 120.000 omen e i sò 640 cannon per spettà i Frances che rivaven con 133.000 omen (quell che l'era restaa di 500.000 partii trii mes prima) e 587 cannon.
El maresciall Louis Nicolas Davout el gh'aveva suggerii al Napoleon de taccà in sù on fianch, ma l'imperador l'ha preferii taccà frontalment, per podè batt i Russ ona voeulta per tutt in d'ona battalia general.
Al princippi el somejava che avarissen vinciuu i Frances, ma quand i Russ hann faa vegnì i reserv, l'ha situazion l'ha taccaa sù a mudà.
A la fin de la mattina, on attacch in sù i fianch del general Gioacchin Murat, l'ha travolgiuu i difes russ, ma el principp Ugeni de Beauharnais el gh'eva minga assee de omen de sfruttà el success.
La Guardia Russa l'era 'dree a contrattaccà, ma l'artijeria francesa l'ha impedii l'operazion. A la fin del dì i combattiment s'hinn fermaa perchè tucc eren tropp debol per segutà, e in de la nott i Russ s'hinn retiraa col lassà in sul camp 44.000 omen.
I Frances de omen n'hann perduu 33.000, ma ormai gh'even la porta de Mosca bella dervida.


text:
Lengua ligür (rumanza)
El Ligür (nom nativ: Léngoa lìgure o Líguru) l'è una lengua rumanza de la sota-fameja gall-italica che l'è parlada in Ligüria, in d'un quaj paes piemuntes, int una quaj part de la costa de la Francia, in del Principaa de Monach (e là el munegasch l'è vüna di lenguv ufizial) a Capraia ( in Tuscana) in Corsega a Bunifazi e in dü paes de la Sardegna: U Pàize (Carlfort in lumbard) e Câdesédda (Calaseta in lumbard; a Calaseta però i abitant a hinn urmai mes'ciaa cunt i Sard).
Infin, di dialet cumpagn del Ligür hinn parlaa anca in tel volt Apenin piasentin, spezialment a Bobi. El dialett de quest cumün emilian chì l'è parlaa pür a Brall de Pregöla, in pruvincia de Pavia.
In del dialet büstoch del Lumbard gh'è una mota de inflüenz ligür, causaa da la presenza de pupulaziun ligür in de la zona in epuca prerumana.
El sò dialet püssè impurtant a l'è el Genues, ciamaa Zeneize o Zeneise, el dialet de Genua.
Intra i lenguv gal-italich, el Ligür a l'è quel che'l fà vidè i carater de transiziun vers i lenguv de l'Italia del center e del süd.
El Ligür a l'è una lengua in pericul perchè la parlen suratüt i vecc, e de spess i giuin cugnussen minga.
La lengua ligüra se duvaria cunsiderala 'me una lengua regiunala o minuritaria per la "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari", che in del Art.1 la dis che cume i lenguf regiunaj o minuritari se cunsideren i lenguv ... ch'a hinn minga i dialet de la lengua ufiziala del stat. La "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari" l'è stada apruvada el 25 giügn 1992 e l'è in vigur del 1 mars 1998. L'Italia l'ha firmada la Carta el 27 Giügn 2000 ma l'ha minga anmò ratifigada.
A gh'hinn anca:
- la norma ISO 639-3 (cudifega LIJ), che la classifega el Ligür intra i lenguf e nò i dialett;
- el Red Book for Endangered Languages (liber russ per i lenguf in pericul) el clasifega el Ligür 'me lengua gal-rumanza.
Cuntegnüü
Articuj determinativ-minga determinativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- o/i -- el / i
- a/e -- la/ i
- un/unn-a -- vün / vüna (vöna)
Prunom persunaj-possessiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- mi/me/me -- mì/me/mè-mia
- ti/te/to -- tì/tì/tò-tua
- le/se/seu -- lü-lee/se/sò-sua
- n(o)iâtri (niâtri)/ne/nostro-a -- nünch/ne/noster-nostra
- vôscià (viâtri)/ve/vostro-a -- voi/ve/voster-vostra
- lô (liâtri)/se/se (seu) -- lur/se/sò-sua
Parol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- a péia: el pir
- o méi: la poma
- o setron: el purtügal (cf. Fr. citron)
- o pèrsego: el persegh (cf. Cat. préssec)
- a sêsgia: la sciresa
- o mêlo: la magiustra (cf. It. mela)
- a noxe: la nus
- a câ: la cà
- l'êuggio: l'öcc
- a uisa (Carlfort): l'isula
- l'ìsoa (Genua): l'isula
- o pàize (Carlfort): el paes
- o paise (Genua): el paes
- a sc-tradda (Carlfort): la strada
- o maganzin (Calaseta): el magazzin
- o figgio: el fioeu
- l'amigo: l'amis
- o libbro: el liber
- l'òmmo: l'òmm
- a schêua (Carlfort): la scöra
- l'òtro (Carlfort): l'alter
- a lunn-a (Genua): la lüna
- ciù: püssee (cf. Nap. cchiù)
- o fêugo (Genua): el föch
- o fiòugo (Bunifazi): el föch
- i cavelli: i cavèj
- a tradiçion (Monach): tradiziun (cf. Fr. tradition)
- a vorpi (Bunifazi): la gulp
- anchêu: incöö
- anchêui (Mònach, parnunziaa anchéi): incöö
- l'anno (Carlfort): l'ann/agn
- atrovâ (Carlfort): truà
- tutto (Carlfort): tüt
- travaggio: laurà (varda Fr. travail; Sp. trabajo)
- vixin (Carlfort): arent
- poài (Carlfort): pudè
- o mâ (Carlfort): el mar
- anâ (Carlfort): andà
- sotta (Carlfort): sòta
- avài (Carlfòrt): vègh
- nêuvo: nööf
- gianco: bianch
- a voxe: la vus
- a stöia: la stòria
- u figgêu: el fiö
- u mondo: el mund
- a raxon: la resun
- o çentro: el center
- o lêugo: el lögh
- a néutte: la nocc
- o veggio (Genua): el vegg
- er veccio (La Spezia): el vegg
- o nùmeo: el nümer
- ærto: alt
Esempi de lengua e confront trai variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pader noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In genoves[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Poae nostro che sei nei çê,
o vostro nomme seja santificao,
Vegna o vostro regno,
si faza a vostra voentae
comme in çê, cosi in taera.
O pane nostro quotidiano deeme ancheu,
e perdonè a noiâtri i nostri debiti,
comme noiâtri perdonemo i nostri debitoi,
e no ci lasciè cadè ne tentazion
ma liberateci da mä.
Amen.
In monegasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pàire nòstro che sii unt o celo,
che o tò nomme sice santificap,
che o tò regno arrive,
sice fà a tò vorontà,
coma un celo unscì a terra.
Danne ancheui com tuti i giorni o nòstro pan.
Perdonane i nòstri pecai
coma perdonammo a cheli che n'an fao de mä.
Non ne lascia pià da tentasion,
ma libérane do mä, amen.
La parabola del Fioeu Trason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialett genoves: In omu u l'aveva dui figiö; u ciü peonin u disce au paire: "Daime a mè parte de ben chi m'atuca!" e u paire u ghe spartì u feitu sò. Quandu l'avè feitu ferri, de li a pochi giurni u se ne scapa e u se n'andià a ün paese luntan, dunde a forza de desbauci u s'asgairà tütu u sò.
- Dialett savones: Üna vota gh'ea ün omu che l'aveiva dui figiö. E u ciü zuvenu u disse au puè: "Dueme a parte di ben che me tucan!" e lè u ghe spartì l'ereditè. Dopu pochi giurni u ciü zuvenu, radünau tütu u faitu sò, viagiandu u se n'è andaitu in parte lutan-a e là u detu fundu a tütu quantu cun vive da disculu.
- Dialett de Serravalle Scrivia: In omu u 'gh avaiva dui fiöi. E pü zunu u gh'ha ditu a sò pupà: “Pupà, dame subtu quel ch'u 'm tuca 'd l'eredità!”. Alantua e pupà l'ha spartiu quel ch'u gh'avaiva trai dui fiöi. Da lì a quòch giurnu e fiö pü zunu l'ha vendüu tüta a sò roba e 'ncu i sodi fati sü u 's n'è andatu int in paize luntaun: lì u s'è datu aa bela vita e u s'è mangiò tüti i sodi.
- Dialett de Ormea: Ün omu l'avea doi fioi. O ciü sgiuvu l'ha diciu al poà: “Poà, dàime lo ch'a 'm pò tucoà dle mie sustanse!”. E 'l poà o j'ha daciu la sò parte. Da lì a pochi dì 'stu fió a l'ha radünà 'nseme tütu 'l sò, poi 's n'è partii e 's n'è andà 'nt ün paìse lunzi; e lì l'ha dissipà tütte le sò sustanse, dasèndse al bun tempu.
- Dialett de Cairo Montenotte: Ün òm l'ava düi fiöi. U ciü giuvu l'ha dicc a sò pare: “Pupà, dème ra part di beni di beni che 'm tuca!”. E chièl l'ha fa tra lor er part d'u sò patrimoni. Da lì a pochi dì, bütà tüt insèm 'st fiö ciù pcit u 's n'è andà int in paìs luntàn, e qui l'ha sgheirà tüt 'r fat sò in stravizi.
- Dialett de Garessio: Ün òmo l'avè düi fiöi. E u ciü sgiono 'd 'sti düi l'ha dicio a só pare: “Pare, dèmè a parte di beni ch'a 'm toca!”. E lé l'ha facio tra 'd lor re parte di beni. E 'd lì a pochi dì, bütào tüt inseme, 'sto fió ciü sgiono 's n'è andào int in paìse lontàn e là l'ha sgherào tüt u facio só int i bagordi.
- Dialett de Borgotaro: Un omu u gh'ava dü fiö. E u pü zóven u diss a só pàr: “O pà, dèm la part che 'm pertoca!”. E só pàr u fé le part. E da lì a pochi dì 'l pü zóven u piè sü la part sogga, u andè lontàn e là u la cunsümè tüta malamént.
Vus currelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet tabarchin
- Dialet munegasch
- Dialet bunifacin
- Dialet finales
- Dialet genues
- Dialet intemeli
- Dialet spezzin
- Dialet urmeasch
- Dialet nuves
- Dialet burghesan
- Dialet ruiasch
- Dialet mentunasch
- Dialet savunes
- Dialet büstoch (dialet lumbard cun fort inflüenz ligür)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Académia Ligùstica do Brénno - Grafia ufissiala del Ligür
- Sit cun vari infurmaziun sura el dialet de Borgotaro
- Liber cont informazion sul dialett de Ormea (in todesch)
- Giuseppe Olivieri, Dizionario domestico genovese-italiano, Genova, 1841
- Giuseppe Olivieri, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1851
- Giovanni Casaccia, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1876
- Stefano Martini, Saggio intorno al dialetto ligure, Sanremm, 1870


text:
Rüschegg
Rüschegg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 57.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1656 abitant.
El cumün de Rüschegg al se tröva a una altitüden de 890 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Därstetten, Guggisberg, Oberwil im Simmental, Rüeggisberg, Rüti bei Riggisberg, Wahlern.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Infina al 1860 Rüschegg l'è staa part del cumün de Guggisberg.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Guggisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Geometrî
Artéccol in dialatt bulgnais
La parôla geometrî La ven dal grîg Yewuetpeίv ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra. Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.
Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî. Ste process l'à purtè a la redaziån dî 'Elemént d'Euclîd. Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.
Al quént postulè d'Euclîd, quall däl parallêl, l'à tirè l'atenziån ed tanti matematic, ch'äl l'àn studiè par vadder s'as psess derivèr dai èter quater o s'as psess fèr sänza. Al risultè l'è stè ch'ai nasé dal nôvi gemoetrî (eléttica e iperbòlica) ch'in àn brîsa vlò savair ed ste postulè. Quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée. Stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami. Gauss l'à strolghè 'na teorî detajè d'la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l'è al Theorema Egregium såura la curvadûra d'na superfézzi.
Dåpp Gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d'la geometrî.
La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2. I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta. Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.
'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån. Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva. Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).


text:
Erlach (BE)
Erlach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.50 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1245 abitant.
El cumün de Erlach al se tröva a una altitüden de 433 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gals, Ins, La Neuveville, Tschugg, Twann-Tüscherz, Vinelz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erlach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1185 col nom de Erilacho.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erlach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Erlach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Erlach al Wikimedia Commons


text:
Muntavégia
Muntavégia u anca Muntaégia (nom ufizial in italian Montevecchia) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 2 543 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 431 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Cernösch, Meraa, Massaja, Ulgiaa, Usnach, Peregh, Rovagnaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntavégia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Murbegn
Murbegn (nom ufizial in talian: Morbegno; in tudesch storich: Morbend) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh’ha 12 185 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 15 km² e 'na densità de 812 ab./km². A l’è tacaa a Albarei, Bema, Sciv, Cös, Dasc, Talamuna, Trauna.
L'è sitüaa in de la Valtelina bassa e l'è circundaa a nord di Alp Retegh e a sud di Alp Urobegh. El fiüm Ada el spartiss el center principal de le fraziun de Camvich, Paniga e Desch.
El center istoregh de Murbegn l'è straversaa dal turent Bit, che l'è un afluent de l'Ada.
In del 1966, Murbegn la vegn ufizialment unurada col titul de cità.
Cità ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Llanberis, Galles, Gran Bretagna. - 2004
Pruverbi in dialet murbegnasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marz pulverent, tant segal e tant furment.
- Al cativ zapaduu, i zap ghe da duluu.
- Quand el pà el fa Carnevaa, el fiö ghe tóca quaresma.
- Bisugna sumnà cun la maa e minga cul sach.
- De marz e de agóst quand l'è gió el suu l'è fósch.
- Quand el suu el tramunta, l'asen el se impunta.
- Scua nöa la scua bee la cà.
- ...
- Chi a vint nu 'l sa, a trenta nu 'l fa.
- Ul vent setembrin el mangia la castegna e biv ul vin.
- Del bel temp, de la bóna gent e del vin bón se stüfiss miga.
- Quand el suu el va e 'l vee, incö o doman gh'em l'aqua ai pee.
- Quand se resta scutad de l’aqua còlda, se gh'ha pagüra anca de quéla frégia.
- A San Matee el durd l’è in pee.
- De San Matee la castegna la va u la vee.
- Quant che 'l póm l'è marö el croda.
- De utura chi che ha laurad fort al tröva tant de pan de mord.
- A Santa Teresa semna a distesa.
- Chi trop tira strunca.
- Santa Barbara e San Simun, Diu te salvi di saet e di trun e di lègi di Grisun.
- I duluu de vedov i è cume quii de gumbet: fort al mument e pö poch u nient.
- Serée de nocc, caval de trot, maridozz de vegg i g'ha poca dürada.
- El Signur el manda el fregg segund i pagn.
- L'aqua che se vö minga bev se ghe nega dent.
- El vee giò l'aqua del vilà, l'è féna ma la passa 'l gabà.
- De Santa Cateréna se scumincia a impizzà la pégna.
- Santa Cateréna, la nev a la casséna, e la granda e la pinéna.
- El sücc e 'l bagnaa i se l'è mai perdunaa.
- Un mes dopu i Mort l'è sfiurii anca l'ort.
- Se 'l fa suu a Santa Bibiana farà bel un dé e una setimana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dialèt arzân
Al dialèt arzân l'é 'na léngua, o dialèt, dal gróp dal léngui Emiliân Rumagnōl, pió precişamèint al fà pêrt dal gróp ed l' emiliân centrêl, parlê principalmèint int la pruvîncia ed Rèz.
Indice
Zôna quacêda e diferèinsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Ciamê da j arzân "Dialèt Arzân" l'é parlê in 'na zôna che pió o mēno l'é cumpâgn a còla che incō l'é la pruvîncia ed Rèz. Però an 's pōl mia parlêr 'd un sōl gèner ed dialèt arzân per tót al teritôri pruvincêl. S' a 's pèinsa che fîn a la Secònda guèra mundiêla sōl int al cèinter ed Rèz ēren parlê bèin quâter dialèt diferèint: còl dal cèinter, còl ed Sân Pēder, còl ed Sân Stēven, e còl ed Sânta Crōş dóve a gnîva parlê ânch un secònd dialèt ciamê "arzân arsavè". Int al ghèt , fât fêr int al cèinter stôrich ed la sitê da Laura Martinozzi (vèvda 'd Alfonso 'd Este) int al 1669, a gnîva parlê, da j ebrèi, un dialèt ch' l' ēra 'na smerciânsa 'd ebràich e arzân, mó quând a s'é sarê al ghèt (int al peréiod napoleônichi), cun al tèimp l'é stê bandunê e quêşi scurdê a i prém dal '900. In pruvîncia, a pêrt soquânt cmûn e véli dal circundâri, l'arzân pió al se şluntâna dal cèinter ed Rèz pió al se şmêrcia cun diêter dialèt.
Int la bâsa arzâna i cmûn ch' în insém a la rîva dal Po a sèinten in manēra pió o mēno marchêda, a secònd dal pôst, dal pèiş dal Mantvân. L'é alzêr a Burèt e Gualtēr dóve a 's mantînen i sòun ö e ü in ûş in Lumbardìa. A rişûlta pèiş a Guastâla, Lusêra e Rezōl dóve l' é parlê, cun pôchi sfumadûri tra i paèiş, al guastalèiş, sòt gróp dal dialèt mantvân e un bèl pô divêrs da l'arzân. Int al zôna ed Curèz al dialèt l'é quêşi cumpâgn al dialèt carpşân, mèinter int la zôna ed Muntèc e in generêl int la Vâl d' Èinsa l'é pèişa l'impurtânsa dal dialèt pramzân. Diferèint l'é al chêş int l'Apenèin arzân, in particulêr môd da la lénia Vèt-Baîṣ vêrs l'êlt dal crinêl, dóv' în parlê un insèm ed dialèt ch' a 's arvîşen al dialèt lumbêrd ocidentêl mó ch' a preşèint carateréstichi diferèint da paèiş a paèiş. Al civaghîn parlê a Civêgh l'é un chêş a pêrt perchè al paeşèin l'é ârmêş işolê, dal rèst ed la pruvîncia, fîn a j ân '50 dal Novsèint quând è stê finî la strêda ch' l'unîva al paèiş a la Val d'Asta e a Véla Mnôs. Per còl che riguêrda sté dialèt a 's pōl dîr che a gh'é un bòun ligâm cun al parôli e al prunûnsi in ûş in Tuscâna. Civêgh, vést la só puşisiòun ed cunfîn insém al nôster Apenèin, l'é sèimper stê lighê sia cme ûş che cme scâmbi 'd ògni gèner, pió cun al versânt tuscân ed la Garfagnâna che cun al versânt arzân. S ' andòm a fêr di cunfrûnt t'r al parôli dal dialèt a vdòm che soquânti ed còli dal civaghîn an vînen mia druvêdi int i dialèt di paèiş aşvèin ânca s' în luntân sōl pôch chilômeter.
A se stéma che cîrca la metê ed la gînt ed la pruvîncia ed Rèz la pôsa capîr al dialèt parlê.
Eşèimpi ed dialèt ed l '800[modifica | mudéfica la surzéia]
Un racûnt dal Vangēl[modifica | mudéfica la surzéia]
Un zért òm avì dù fió.
Al più pznén 'd 'sti dù diss a sò päder: Papà, däm la mé purzión dla ròba che 'm sta a mé; e al 'gh dividè al sò.
E 'n passò miga tant dé che, muciä su tut, al fiól più cich andò int un paés luntàn luntàn, e là 'l strussiò la sò ròba, vivènd ind i vìzzi.
E quànd l'eb consumä tutt, a véns in cól paés una gran caristìa, e lu cminzipiò a patìr la fam.
E l'andò e 'l s'afermò con un zittadén 'd cól paés, ch'el mandò a una sò pussión a pasclär i nimä.
E l'avìva voja d'impìrs la panza 'd chèl giànd ch'a magnäva i pòrc: e nsun gh'i 'n däva.
Alóra, turnànd in sé, al diss: Quànt servitór in cà 'd mè päder e sguazzn in t' al pan, e mé ché m'in mór d' neclénza!
E 'm turò su, e s'j andarò da mé päder es egh dirò: Papà, mé i jò pecä dnanz al zél e dnanz a vó;
E 'n son ormèi più dègn d'èsser ciamä vóster fiól; tgnìm come un di vóster servitór.
E, tuléndes su, al véns da sò päder. Mò quànd incòra l'era luntàn, sò päder le vdì e 'l 's mòss a cumpassión e, sbalzàndegh incontra, a 'gh trò i brazz al còl e al le basò.
E 'l fiól gh'diss: Papà, mé i jò pecä cóntr'al zél e contra d' vó; mé n' són più dègn d'èsser ciamä vóster fiól.
Alóra 'l päder dsì ai servitór: Prèsti, cavä fóra al più bèl àbit e vestìl, metìgh un anèl in dì e del schèrp in pè;
E mnè ché un vidèl apastä e mazzäl, e che magnèm e fèm un prans;
Perché 'st mè fiól era mort e l'è risussitä; al s'era pèrs e l'è stä catä es prinzipiòrn a fär prans.
A 's da mò che so fiól più grand éra pr i camp e, vëgnénd in zà e svinànds' a la cà, al sintì l'orchèsta e l' ball.
E 'l ciamò un servitór e 'l ghe dmandò cosa vrìva dir st' tèl còss.
Al quäl gh'rispós: L'è rivä vóster fradèl, e vóster päder ha mazzä un vidèl apastä in gràzia d'avérel turnä san e sälev.
E ló s'instizzò e 'l ne vrìva brìsa andär dénter. Dònca so päder, send vgnù fóra, al 's fò a pergèrel.
Ma ló in rispòsta 'l diss a sò päder: Èco, tant ann ch'e v' sèrev e mèi i jò mancä d'ubdìrev, e mèi che m'issi dä un cavrèt da magnär con i mè amìg;
Mò da dòp che st' vóster fiól, che ha magnä tut al sò con del zamàrr, è vgnù, j'avì mazzä per ló un vidèl apastä".
Ma ló gh' diss: Al mé fiól, té t'j ë sèmper mégh, e tutt quèl ch'i jò mé l'è anc tò;
Mgnäva bén fär un prans e fär alegrìa, perché st' tò fradèl éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä".[1]
Da un giurnêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al mé chèr Prusproun,
i tö lettor appèina e vedran sta corrispondeinsa dateda da Roma j armagnrann per sicur a boca averta, perché a dirann: l'amigh Zresa al fa sti viazz? Ma chi él st'originèl? Ma mè en m'imbarazz dal ciaccer ech possen fèr i tö lettor, mè èt dirò sol che son arivè a Ròma jer matèina dop un viazz ch' al m' iva empi al bregh. Smuntè dal convoli e muntè in un fiàcher,che ché i ciamen botti, e mè èt giur che quand un l'é dèinter int una de stel vittor, l'é cumpagna Diogene dèinter int la so bota famosa. Em fè condurr a ca d' un mè amigh, seinsa l'invit da quèl probabilmeint pr' un pezz a gnir Roma la n' aviva miga l' unor dla mè preseinsa. Al mè amigh am ricevè a brazz avert e appeina am fu cambiè al vesti e magnè un pcoun al voss, secondand un mè desideri, gnir a fèr da ciceron. Figuret che piaseir per mè. En prinzipien a girèr e mè et garantiss che a veder chi bë palazz fat ed fresch, el stredi che li prinzipien a slerghèr, as capiss propria che i Roman en hann po’ miga gnan da esser tant melcunteint de buzzurri, perché se sotta al Sant Peder e pagheven meno tass egh iven però pr' el sö cuntred di pultii bel e bon, (am al dziva un Romano de Roma); egh iven meno ginta che adess perchè se al prucissioun e el festi religiosi en attireven che un quelch sgnor curioson (cun quant vatagg ed la religioun me en al so) adessa oltre al mare magnum di impieghe agh corr i negoziant e Roma l'as ved a ghir su come una bella ragazza dal bagn.
Mè come a fa tott j' eter giornalista en ét dirò miga d'avei parlè chè a Roma con di grand personagg, ma seét ho da dèr dal notizi ét dirò sol col ch' j' ho vist e col ch' j' hò sinti. Al pepa ét capirè bein che essend malè al n' ha psu ricever al rapresentant ed Prusproun: ma despiaseint de ste contrattemp l'ha mandè al me allogg, perché l'am fissa el sö scus, una commission ed set Cardinej quatordes Monsgnor e vintot fra camerër, segretari ect. Mè an saviva dove lugher tutta sta gint, ma fortunatamèin per mè e per lor la visita dla Commission em l'era sol insunnièda. Et capire, quand as sa d' esser publicista e dzommel pur con la dovuta modestia, ed quï ch' egh veden cièr, l'é naturel st' insonni perché come ét sé j' insonni en eter che l' immagini del dì guaste e corrotte.(…)[2]
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag.234
- ↑ Pcòun ed l'artécol "Noster corrispondeinz" dal giurnêl ed Rèz "Al Prusproun" nómer 13 ed venerdé 24 dicèmber 1877 scrét e dirèt da Giovanni Ramusani stampê int la tipograféia Torreggiani ed Rèz


text:
Med
Med (nom ufizial: Mede) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 6 832 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 33,2 km² e ona densità de 206 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Frascarö, Gambaräna, Lümé, La Piev, Sartiräna, Semiäna, La Tur e La Vila.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Med l'è mustraa in de la tabela chi de sota:
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alex (FR-74)
Alex l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Annecy-le-Vieux, del circondàre (arrondissement) de Annecy e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 993 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17,02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 516 méter a 'na altèsa màsima de 1852 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ena
Ena (ciamada Ennaan da i Sicani, Henna da i Greci e da i Romà; Enna in Italià), la s'è ciamada Castrogiovanni da l'època di arabi féna al mela e nöf (1900) e l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa.
Ena la se tróa 'n del cör de la Sicilia, sö sö i mùcc Erei e, co i sò 936 méter söl lièl del mar de la sità ègia, l'è la sità che fà pruinsa piö ólta de la Repüblica Italiana.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol castèl de Lombardéa.
- Ol Dòm.
- La pórta de Janniscuru.
Impó de siti sö Ena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit del Cümü de Ena
- Per chi che öl saìn de piö sö Ena
- Stòria, cultüra e tradisiù a Ena e pruinsa
- Pallamano Haenna - ol sito üficiàl


text:
Belpberg
Belpberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 415 abitant.
El cumün de Belpberg al se tröva a una altitüden de 802 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belp, Gelterfingen, Gerzensee, Toffen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Belpberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Isaac Newton
L'Isaac Newton l'era un fìsich, alchimista, matematich, chimich ingles, vivüü a caval del XVII e del XVIII secul; segund la magiur part di filosuf e di scenziaa, l'è staa el püssee impurtant scenziaa in de la storia de la scienza muderna, in sustanza quel che gh'ha daa urigin.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Newton l'è nassüü in Inghiltera, a Woolsthorpe-by-Colsterworth, el 4 de genar del 1643 (segund el calendari gregurian; per l'alter calendari duperaa a quij temp, quel giülian, l'era el 25 de dicember de l'ann prima). Newton l'è staa tiraa sü da la sua nona, vist che 'l sò pà l'è mort che lü l'era minga ammò nassüü, e quand el gh'aveva dü ann la sò mama l'è andada a viv cunt el sò om növ.
In del 1661 al s'è iscrivüü al'Üniversità, al Trinity College a Cambridge, induve l'ha ciapaa la laurea quater ann dopu; dopu la laurea l'ha lavuraa un poo a cà sua, e l'è in quel periud chì che l'ha metüü giò la sua teuria de la gravitaziun üniversala. Ammò, in di quij ann chì l'ha pö scuvert el teurema binumial, che pö el purtarà al calcul infinitesimal (anca se 'l Leibniz l'andava in gir a dì che l'aveva inventaa lü).
In del 1667 l'à cuminciaa a culaburà cunt el Trinity College, e cuntempuraneament l'ha püblicaa düü liber: De Analysi per Aequationes Numeri Terminorum Infinitas e De methodis serierum et fluxionum, cunt i quai l'ha metüü in gir i sò scuvert in de la fisica.
In del 1672 l'ha inveci cuminciaa a lavurà a pruposit de l'otica, e l'è rivaa a di risültaa a pruposit dela lüs.
Newton: el sistema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Newton el le scampa dal 1642 al 1727; ma el sò pensee l'è cumudaa in de la segunda metà del Ses'cent, perchè i descuvert del Newton i tröven post intra el 1665 e el 1667; el s'embat de quel temp che 'l ven sübit despö i stüdi a l'üniversità de Cambridge e rivolt in particular a matematega, astrunumia, fisega e chimega; ma el Newton el ghe lavura adree per tant ann a sistemà pulitu i früt de la sò ricerca prima de andà in tipugrafia. Intant el scumincia a insegnà matematega a l'üniversità de Cambridge e 'l deventa soci de la Sucietà reala de Lundra, l'è in di sò memori che 'l ghe porta là a vessegh dent i prìmm furmülaziun pübligh di sò dutrinn püssee impurtant.
Inscì la prima furmülaziun de la teuria de la gravitaziun üniversala induve el Newton ghe varda a la stessa manera tant a i fenomen del ciel che a quij de la tera, cunt el derivà per via matematega sia i legg del Keplero in sü i orbit di pianet sia i legg del Galileo Galilei in sü el vegnì a bass di ropp pesant del stess prinzìpi, la se tröva denter in d'una cumünicaziun De motu presentada a la Sucietà reala indel 1685.
Pö, despö un para d'ann, indel '87, la ved el ciar l'övra principala del Newton intitulada Philosophiae naturalis principia mathematica induve el principi de la gravitaziun üniversala el ven svolt e teurizzà in larga manera; indel 1690 el balca asquas del tüt el lavurà uriginal del Newton sia in sül teren filusofigh che scientifigh, anca se tanti di sò scritt i vegnen föra pö despö de che l'ann chì, intra de lur gh'è anmò da regurdà la famusaOttica püblicada indel 1704.
I ültim ann de vita del Newton hinn dedicaa a la pulitica e dessuramaross a la carega de diretur de la Zeca de Lundra; indel 1703 el Newton ven numinaa president de la Sucietà reala e l'è el scenziaa püssee autorevul del sò paes; l'è in de 'sti ann che se sistema la raculada col Leibniz a pruposit de chi l'è rivaa per primm a inventà el calcul infinitesimal. El ven föra che el Newton el gh'era rivaa prima del filosuf tudesch, anca se quest chì el le gh'era pö passaa dinanz in del dighel a tücc.
Gh'è da giüntàgh là che el Newton l'ha scrivüü anca tanti liber de carater religius.
El Newton in filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una prima facia per la qual l'övra per la püpart scentifega del Newton la gh'ha un'impurtanza particulara in filusufia l'è quela del sistema, che 'l preved una sintesi ben riüssida de ricerca sperimentala in sü i fenomeni natürai e de custrüziun matematega. In sustanza, el Newton el ghe varda a un insema de indüziun e de dedüziun che 'l gh'ha el sò precedent püssee impurtant indel Galilei; el s'embat, giüstu cünt, de svilüpà l'uservaziun sperimentala di fenomen fisigh per cavànn föra di legg de validità üniversala; a 'sti legg chichinscì ghe se riva cunt una generalizzaziun semper püssee slargada, che però la gh'ha mai da perd el ligam cunt l'uservaziun e 'l riscunter sperimentai; una volta pö che s'è rivaa sü in scima al basel püssee alt de la generalizzaziun permetüda dal riscunter sperimental, mè de trà inanz cunt la dedüziun per cavà föra di legg bon üniversalment di növ fenomeni da pudè uservà; la matematega l'è deddovera el strüment che 'l serva a scernì föra la presenza d'impiant o ligam püssee generai in di fenomeni uservaa e dessuramaross ja dupera per strulegà fenomeni nananmò uservaa; rispet al Galilei, che 'l parlava de la matematega cume de la lengua duperada da Diu per scrìv el liber de la natüra, el Newton el resta forsi ligaa a un'idea püssee strümentala de la matematega, induve el sò prìmm cumpit l'è quel de dàgh una furma rigurusa a i uservaziun sperimentai. Ai principi del sò sistema el Newton ghe da una furma precisa cun di regul de la ricerca che 'l met in mustra a l'inizzi del terz liber di Principia.


text:
Bagnes
Bagnes a l'è un cumün svizzer del distret de Entremont, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 282.2 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7807 abitant.
El cumün de Bagnes al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Vollèges, Sembrancher, Saxon, Riddes, Nendaz, Hérémence, Evolène, Bionaz (IT-AO), Ollomont (IT-AO), Bourg-Saint-Pierre, Liddes, Orsières.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)/(Inglés)
- Bagnes in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Denti
Denti (Dènt) 'l è na cumèdia négra dal 2007 ad Mitchell Lichtenstein, fiōl ad Roy espunènt dla Pop Art, preśentàda a 'l Sundance Film Festival dal stés an in du 'l à vins al prèmi speciàl dla giurìa par l'atōra Jess Weixler.
Sunt
Dawn O'Keefe (Jess Weixler) l'è na śóvna ch'la créd in di valōr cristiàṅ e ch'la pòrta avànti l'idéa ad rivàr vìrgin a 'l matrimòni tgnénd a drē a l'asuciasiòṅ ciamàda The Promise (La prumésa) insém a dū sò amìg, Alisha (Julia Garro) e Phil (Adam Wagner). Na sira la cgnós là un masć ch'al gh piàś dimóndi, Tobey (Hale Appleman), e la taca a 'ndàr fóra sèg, figurànd-as anc ad spuśar-al. Un dè, dòp ch'i éran andâ a far un bagn in un lâg, i s càtan da par lōr in na spilònca e i tàcan a baśàr-as. Tobey al vrév far na ciuladìna ma Dawn la n è briśa 'd acòrd sèg. Par far-la star sita, lò al gh dà un marùc faghénd-ag śbàtar la tèsta par tèra e acsè lē la pèrd i sèns. Al ragàs al n fà gnanc in tèmp a 'ndàr-ag dèntar ch'a sucèd un fat ad c'l àtar mónd: al sò pigugnìṅ al vèṅ dastacâ ad nét, finénd śò in dla pólvra. Tòlt dla scarésa, Tobey al s in và da 'd lè sigànd cuma 'n mat.
Faghénd un gir in d'l internet par capìr cuśa pōl èsar sucès, Dawn la cata 'n artìcul ch'al dascór dla Vagina dentata (latìn par bernàrda dintàda) e la taca a pinsàr 'd avér-gh-la anca lē, par via d'l inquinamènt e dal fum butâ fóra da dū siminéri dal pòst a gh'è 'l caś. La decìd acsè 'd andàr-'s a far védar da 'n ginecòlug, al dutōr Godfrey (Josh Pais), ma quànd qvést chè al próa a insfilsàr la maṅ dèntar la sò pèpa, al pèrd quàtar dida. Turnàda a cà, la cata sò màdar malàda, la Kim (Vivienne Benesch), par tèra ma a 'l sò fradlàstar Brad (John Hensley) a n gh'è gnanc indivìś parchè 'l è drē a far dal sès cun la sò muróśa Melanie (Nicole Swahn). Kim la vèṅ purtàda a 'l uśdàl ma a Ryan quél ch'a gh interèsa dabòṅ 'l è 'd purtàr-'s a lèt sò surèla...


text:
Unterbäch
Unterbäch a l'è un cumün svizzer del distret de Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 398 abitant.
El cumün de Unterbäch al se tröva a una altitüden de 1193 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bürchen, Eischoll, Embd, Ergisch, Niedergesteln, Raron, Törbel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Media relaa a Unterbäch al Wikimedia Commons
- Unterbäch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Swiss remember first step in women's suffrage, Neue Zürcher Zeitung (NZZ), 3.3.2007


text:
1Nyatɨ'ɨj ni raaseij a ute'e tɨ ari jajcuacan cɨn seijre'e. Ajta ɨ chaanaca, ayaa pu che'eta na'a jajcuacan cɨn seijre'e. Ajta a ute'e tɨ mi'ima'acan, ajta ɨ chaanaca tɨ mi'ima'acan, capu che'e me'e je'eseijra'acaa. Ajta ɨ jaj tɨ ve'e, capu ajta che'e seijra'acaa a'ini naijmi'i pu ahuaujpua'arixɨ. 2Nyatɨ'ɨj ni raaseij tɨ áva'acáma'acaa a ute'e a'u tɨ Dioj e'eseijre'e aɨjna ɨ chajta'ana tɨ Dioj huataura'ate. Ayaa pu tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Jerusalén tɨ jajcua. Ayaa pu huaujruu aɨjna ɨ chajta'ana tɨj ajta jɨita'a rɨ'ɨ tyu'utyaujchejte tɨ'ɨj ari huateviche'esin. 3Nyatɨ'ɨj ni raanamuajri'i tɨ ca'anin cɨn tyu'utaxajtaca'a ɨ a'atɨ tɨ aun a'utyavaaca'a jemin ɨ ɨpuari. Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Xaaseij, muan, a'ini pu'uri hui huataseijre'esin hua'a jemi ɨ tetyaca aɨjna ɨ chi'ira'an ɨ Dioj. Aɨ pu huatyaturaasin hua'a jemi, majta aɨme, aɨ mu tyaɨtejra'an pueenya'a mua'aju'un. Ajta ɨ Dioj, aɨ pu rusaɨj seira'a a'ame hua'a jemi. 4Rɨ'ɨ pu hui tihua'uta'asin mej mi cai che'e ti'itɨj cɨn ruxaamɨstya'a. Camu che'e cui'ini. Camu che'e maɨjna cɨn ruxaamɨstya'a mua'aju'un maɨjna cɨme'e tɨ saɨj huamɨ'ɨ. Camu majta che'e ruyeinyaj mua'aju'un, camu che'e meyan tirajpueiitzi mua'aju'un maɨjna cɨme'e tɨ ti'itɨ hua'acucui'i, a'ini aɨjna ɨ tɨ mi'ima'acan, aɨ pu ari ahuaujpua'arixɨ. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ a'atɨ. 5Ajta aɨn ɨ tɨ ɨpuari jetze acajca, ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Ma'acui xaa, naijmi'i ɨ tɨ ti'iseijre'e, nyaa nu hui raajajcuare'en. Ajta ayan tɨcɨn: ―Auteeyu'uxa aɨjna, a'ini nyaa nu tzaahuati'ira'a cɨn ti'ixaxa'a nyaɨjna cɨme'e tɨ ayan ti'ayajna. 6Aj pu'i ayan tinaata'ixaa tɨcɨn: ―Pu'uri icu. Antipua'araca'a. Nyaa nu hui nyaɨn pueen i nyaj anajca, nyajta i nyaj uve'etyajtɨ. Nyaa nu jajcua ɨmɨ huataseijre, nyajta nain nu tyu'utaahuaca'a tɨ yen ti'iseijre'e. Nyajta nu nain cɨn raanaijmi'ire'e tɨj na'a tɨ ajta ti'iseijre'e. A'atɨ tɨ na'a tɨ nyeetzi jemi a'ujca'anyen nyej ni neyan tiraata'an ɨ́ tɨ tira'aturaate'e ɨ tzajta'an, huaapua'a nu tiraata'asin nyaɨjna ɨ jaj tɨ aun e'iraninyei a'u tɨ a'ajaijxa. Jaj nu xaa tiraata'asin tɨ cɨn ruuri a'ame tɨj na'a rusen cɨme'e. 7Ajta aɨn tɨ tyu'utyaamue'itɨ, ayaa pu ti'ijcɨ'ɨti. Nyaa nu Diojra'an pueenya'a na'ame, ajta aɨn, niyauj pu pueenya'a a'ame. 8’Majta aɨme matɨj mana'a pua'amua maj a'ij pua'a ti'ityetyújcha'ɨ nyeetzi jemi, ayaa pu tihua'acɨ'ɨti maj maun a'utyaturan a'alaguun tɨ azufre cɨn a'ataasin. Ai pu aɨn pueen ɨ maj cɨn hua'apuacajretze huacui'ini. Au mu a'utyaturaasin aɨme ɨ maj cai á'ujca'anye maj rajpueijtzi nyeetzi jetze ma'acan, majta aɨme ɨ maj cai tya'atzaahuate'e, majta aɨme ɨ maj huá'anahua'aca naijmi'ica, ɨ tɨ'ɨrii, ma juuca, majta ma tyetyaca. Majta seica maun a'utyaturaasin. Ai mu aɨn pueen ɨ mej ti'ityacui'ica, majta ɨ maj ruxana'acɨre'e, majta ɨ maj ti'ichyahuaara, majta aɨme ɨ maj rana'amiche maɨjna ɨ tɨ cai Dioj pueen, majta matɨj mana'a pua'amua ti'ihue'itaca. Matɨj mana'a pua'amua mej meyan e'en, au mu a'utyaturaasin a'alaguun. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Dioj. 9Aj pu'i, saɨj pu a e'ire'enye inyeetzi jemi. Ai pu aɨn pueenya'a saɨj tɨ tajapua ti'ivaɨre'e tɨ hua'a jetze ajtyama'acan ɨ maj arahua'apua ara'ase, ɨ maj ru'ityatú'utujma'acaa ɨ cutzape'e tɨ ajta arahua'apua ara'ase. Ajta aɨjna tzajta'a ɨ cutzape'e, aɨ pu uramuaaca'a saɨj ajta saɨj ɨ cu'ini'ira'a ɨ maj cɨn rajpueijtzica'a ɨ tyaɨtye ɨ maj yan seijra'acaa japuan i chaanaca, ɨ tɨ ajta arahua'apua ara'ase. Ayaa pu tinaata'ixaa tɨcɨn: ―Iya'a ji, nyaa nu hui timuaataseijrate'esin nyaɨjna ɨ tɨ jemin tya'ataujratziiri'i ɨ Canya'a tɨ ɨra'ara'an pueenya'a a'ame. 10Cɨme'en pu'u ayan tinaata'ixaa, aj pu'i aɨn xaijnyu'ucara'an ɨ Dioj huatyajturaa inyeetzi jemi. Aj pu'i aun nyaja'uví'itɨ a'u tɨ jɨri a'utacá'a, tɨ huapɨ'ɨ ajtee, tɨ ajta va'atɨ a a'utacá'a. Aj pu'i tinaataseijrate aɨjna ɨ chajta'ana ɨ Dioj tɨ huataura'ate tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Jerusalén. Au pu u tajapua e'icáma'acaa aujna tɨ Dioj e'eseijre'e. 11Naa pu ti'ityamastajye'icaa tɨj ajta Dioj huapɨ'ɨ naa seijre'e. Ajta aɨjna ɨ tɨ tyamastajye'icaa, ayaa pu seijra'acaa tɨj tetej tɨ huapɨ'ɨ ti'ijnajchi, tɨ ajta naa ti'itatza tɨj aɨjna ɨ cristal. Ayaa pu ajta seijra'acaa tɨj aɨjna ɨ jaspe. 12Jaxu'u pu cɨn tira'anami'i au tɨ va'atɨ autacá'a, tɨ tyamua'a te'ejtee. Tamuaamuata'a japuan hua'apua pu ará'axcaa a'u tɨ a'apueerta. Majta aɨme ɨ maj majta tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase aɨme ɨ maj tajapua ti'ivaɨre'e, au mu e'itya'upu'uma'acaa a'u tɨ a'apueertajme saɨj ajta saɨj. Ajta, ɨ pueerta jetze, seij jetze ajta seij, ayaa pu te'eyu'usi'ihuaca'a a'ij maj antya'aruu aɨme ɨ tyaɨtestyamua'ame'en ɨ maj hua'a jetze airaujneijte aɨme jetze ɨ yaujmua'ame'en aɨjna ɨ Israel tyaacan. 13U Teijmata'a pujme'en, hueicaque pu a'apueerta, ajta Tzareeme'en pujme'en, ajta hueicaque pu ajta a'apueerta. Ayaa pu che'eta na'a, hueicaque tya'apueerta ajta u Cuameche pujme'en, ajta u Huaahuata pujme'en hueicaque pu ajta a'apueerta. 14Ajta tamuaamuata'a japuan hua'apua pu tya'ara'ase ɨ tɨ tajé'este ɨ tɨ ajta japuan ájtaavijhuaca'a ɨ jaxu'u tɨ cɨn cura'anami'ihuaca'a ɨ chajta'ana. Ajta aɨjna jetze ɨ tɨ tajé'este, ayaa pu te'eyu'usi'i a'ij maj antya'aruu aɨme ɨ maj majta tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase, ɨ tɨ ajta Canya'a hua'antihuau mej mi maɨn tyajá'uxajtanye'en maɨjna jetze ma'acan. 15Ajta aɨn tɨ ti'ine'ixaatya'acaa, aɨ pu ti'itɨ huiitechuaaca'a cumu ti'itɨ cɨye tɨ ooro cɨn taavijhuaca'a. Ai pu aɨn pueenya'a tɨ cɨn raaté'iten a'achu tɨ caj auyauj ɨ chajta'ana, ajta a'achu tɨ caj antayauj ɨ pueerta, ajta a'achu tɨ ajtee ɨ jaxu'u. 16Ruxa'aj pu huatatɨtɨ'ɨjmee. Ayaa pu che'eta naa huatatee tɨj ajta auyauj. Ajta aɨn raate'itee ɨ chajta'ana aɨjna cɨme'e ɨ cɨye. Ayaa pu huatatee ɨ chajta'ana a'achu cumu hua'apua vi'ira'a kiloometru. Ayaa pu che'eta na'a auyauj, ayaa pu che'eta na'a ajtee. 17Aɨ pu ajta raate'itee aɨjna ɨ jaxu'u. Ayaa pu che'eta na'a tiraate'itee matɨj ti'ijrɨ'ɨre ɨ tetyaca. Ayaa pu ajtee a'achu cumu hueicate japuan anxɨvi meetru. 18Ajta ɨ jaxu'u, tetej pu cɨn ájtaavijhuaca'a mej meyan ratamua'amua tɨcɨn jaspe. Ajta aɨn ɨ chajta'ana, nain pu cɨn taavijhuaca'a aɨjna cɨme'e ɨ ooro tɨ naa tyá'ajtaave tɨj ɨ viidriu. 19Ajta aɨjna ɨ tɨ tajé'este, tɨ ajta japuan ájtaavijhuaca'a aɨjna ɨ jaxu'u ɨ tɨ cɨn cura'anami'i ɨ chajta'ana, naa pu rɨ'ɨ tirúurijhuaca'a tɨj na'a tɨ e'eseijre'e aɨjna cɨme'e ɨ tetej tɨ huapɨ'ɨ ti'ijnajchi. Aɨjna tɨ saɨj, aɨn pueenya'a ɨ jaspe. Ajta ɨ tɨ hua'apua, zafiro pu pɨrɨcɨ. Ajta ɨ tɨ hueica, aɨ pu pueenya'a aɨjna ɨ ágata tɨ sɨɨchira'a. Ajta ɨ tɨ muaacua, aɨ pu pɨrɨcɨ ɨ esmeralda, tɨ ru'aarara'a. 20Ajta ɨ ta'anxɨvi, ai pu aɨn pueen aɨjna ɨ ónice tɨ yu'uxare'e. Ajta ɨ ta'arajsevi, aɨ pu pɨrɨcɨ aɨjna ɨ cornalina tɨ i'ipa'u. Ajta ɨ saɨj, ɨ tɨ arahua'apua, crisólito pu pɨrɨcɨ tɨ tyaumuara'a. Ajta ɨ saɨj, ɨ ta'arahueica, berilo pu pɨrɨcɨ tɨ ru'aarara'a seijre'e, ɨ tɨ ajta cɨj caj ti'ityaumuara'a. Ajta ɨ tɨ aramuaacua, aɨ pu pɨrɨcɨ ɨ topacio tɨ naa ti'ityaumuara'a, tɨ ajta naa ti'itatza. Ajta ɨ seica, ayaa pu ti'en. Ɨ tɨ tamuaamuata'a, aɨ pu pɨrɨcɨ ɨ crisoprasa tɨ naa ti'ityaumuara'a, tɨ ajta cɨj ti'iru'aarara'a. Ajta ɨ tɨ tamuaamuata'a japuan saɨj, jacinto pu pueen tɨ tyaɨjravi'in cɨn nacamua. Ajta aɨn tɨ tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase, ai pu aɨn pueenya'a aɨjna ɨ amatista tɨ naa ti'ijámua'ara. 21Ajta aɨjna ɨ pueerta tɨ tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase, aɨ pu cɨn taavijhuaca'a aɨjna cɨme'e ɨ peerla, saɨj ajta saɨj ɨ pueerta, seij cɨme'e ɨ peerla. Ajta ɨ caaye jetze, nain pu ooro cɨn taavijhuaca'a tɨ ajta ayan naa ti'itatza tɨj aɨjna ɨ viidriu. 22Nyajta nu neyan raaseij tɨ cai teyuu ma'a a'ahua'acaa aujna chajta'ana a'ini a'u tɨ na'a aujna chajta'ana meyan rana'amiche maɨjna ɨ tavastara'a, ɨ Dioj, aɨn tɨ nain cɨn antyujmua'aree, majta maɨjna ɨ Canya'a. 23Capu ajta ruxe'eve'e tɨ aɨn xɨcaj hua'atatzavi'ira tujca'ari tzajta'a hua'a japua ɨ tyaɨte. Capu ajta ruxe'eve'e tɨ aɨn maxcɨra'i tatzava'a tɨca'ari tzajta'a a'ini aɨjna ɨ tɨ Dioj cɨn rusaɨj tyámastájye'i, ai pu aɨn pueen tɨ hua'atatzavi'ira hua'a japua. Ajta aɨjna ɨ Canya'a, ai pu aɨn pueen ɨ tatzari tɨ hua'a jemi huatatza. 24Ajta aɨjna tɨ hua'atátza hua'a japua ɨ maj maun huachaatɨme chajta'a, aɨ pu hua'atatzavi'ira a'ame hua'a japua aɨme ɨ mej seij chuejra'a japua e'ema'acan. Majta aɨme ɨ maj tihue'ijte'e aɨme ɨ maj yan huachaatɨme i chaanaca japua, au mu a'uva'aju'u mua'aju'un u chajta'a mej mi rɨ'ɨ tiraatyajtuaani ɨ Dioj nain cɨme'e ɨ maj cɨn rutyamua'ave'e, majta nain cɨn mej tí'ijcha'ɨ tɨ eihua huapɨ'ɨ ti'ijnajchi. 25Camu a'anaj te'ityanajsin tujca'ari tzajta'a a'u tɨ a'apueerta aujna chajta'a. Capu ajta a'anaj huatyatɨca'ari aujna. 26Au mu ya'ara'asin ɨ maj va'acan cɨn títyatatí, ajta ɨ tɨ eihua huapɨ'ɨ ti'ijnajchi, tɨ ajta naa ti'iseijre'e. Ayaa mu raruuren matɨj mana'a pua'amua seij chuejra'a japua mej e'ema'acan. 27Capu rɨ'ɨrista a'ame tɨ ti'itɨ tɨ xana'avi'ira'a pueen aun a'utyaturan aujna chajta'ana. Capu ajta hua'ata'acare'en mej mi maun a'utyarute aɨme ɨ maj a'ij pua'a ti'ityujcha'ɨ na'ari aɨme ɨ mej ti'ihue'itaca silu aɨme mu'u maun a'utyaruti ɨ maj cɨme'en ayan te'eyu'usi'i a'ij mej antya'aruu aɨjna jetze ɨ yu'uxari ɨ mej meyan ruurican huatyaturan maɨjna jemi ɨ Canya'a.
Copyright
Learn More


text:
Margherita II de Danimarca
La Margherita II de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (in danes: Margrethe 2.; nomm intregh: Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid; Copenaghen, 16 de april del 1940) l'è la regina de la Danimarca.
L'è vegnuda regina in del 1972, a la mort del sò pader Federigh IX. L'è la prima regina danesa dopo de la Margherita I, morta in del 1412.
A l'ha poduu 'gnì regina dopo 'n cambiament de la Costituzion del sò paes, perchè sedenò (già che l'è ona donna) el trono el saria 'ndaa al sò zio Knud.
La s'è sposada cont el princip Henri Laborde de Montpezat, del qual a la gh'ha 'vuu duu fioeu: Federigh e Joachim.


text:
Ferrera (GR)
Ferrera (in rumanc: Farera) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein (circul de Schons) in del Canton Grisun. Al gh'ha pressapoch 87 abitant e una süperfiss de 75.46 km², e al se tröva a una altitüden de 1316 meter sura al livel del mar.
El cumün cume che l'è ades l'è staa istitüii in del ginee del 2008 da la fusion del cumün de Ausserferrera (in rumanc Farera) cun quela de Innerferrera (in rumanc Calantgil).
El cumün de Ferrera a l'è tacaa ai cumün de Andeer, Avers, Madesimo (IT-SO), Mulegns, Piür (IT-SO), Riom-Parsonz, Salouf, Sufers.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Culegament de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- sit ufizial
- Media relaa a Ferrera al Wikimedia Commons
- Jürg Simonett: Ausserferrera in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-02-11.
- Jürg Simonett: Innerferrera in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2007-01-19.


text:
GNU
GNU ("GNU is Not Unix") a l'è un sistema uperatif che l'è faa tütt de software liber. El nomm a l'è un acronim de GNU's Not Unix perchè'l sumeja al Unix, ma a diferensa del Unix, a l'è un software liber e'l gh'ha minga dent codes Unix.
El desvilüpp del GNU l'ha scuminciaa el Richard Stallman e l'era el laurà principal de la Free Software Foundation (FSF).
El prugett de desvilüpp del GNU l'è cugnusüü 'me GNU Project, e i prugramm relasaa per el GNU Project a hinn ciamaa GNU packages (Pachett GNU) o GNU programs (Prugramm GNU).
Cume cumpunent de bas del sistema a gh'hinn el GNU Compiler Collection (GCC), el GNU Binary Utilities (binutils), el bash shell, la GNU C library (glibc), e i GNU Core Utilities (coreutils).
Garda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La Palud-sur-Verdon
La Palud-sur-Verdon l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Moustiers-Sainte-Marie, del circondàre (arrondissement) de Digne-les-Bains e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. El g'ha 'na popolasiù de 325 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 81,26 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 471 méter a 'na altèsa màsima de 1920 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La dama rossa uccide sette volte
La dama rossa uccide sette volte (La dama rósa la cópa sèt vòlti) 'l è 'n film śal dal 1972 'd Emilio P. Miraglia girâ a Würzburg in Bavéra.
Sunt
In un paéś dla Bavéra (Germâgna) i vìvan dū surèli dla rasa di Wildenbrück, la biónda Ketty (Barbara Bouchet) e la mòra Evelyne. Un dè, dòp avér-i visti litgàr par na bàmbula, sò nunòṅ Tobias (Rudolf Schündler) al i ciàma in dal salòt dal castèl in du i vìvan par far-ag védar un quàdar vèć ch'al figùra dū di sò aṿ: la Dama rósa e la Dama négra. I dit da na vòlta i dìśan che, pasâ sènt an, la catìva Dama Rossa la tórna tut al vòlti a 'l mónd par vindicàr-as dal sèt scurtlàdi che cl'atra la gh'iva mulâ in dal pasâ par di mutìṿ 'd amōr e la 'l fà cupànd sèt parsòni, cun in mèś la Dama négra. Al vèć al gh'à paùra ch'a pòsa sucédar incóra, difàti soquànt an dòp la Ketty la masa, sénsa vlér, l’Evelyne.
Dvintàda granda la Ketty la tira avànti faghénd la futògrafa e la s mét cun òṅ ch'al lavóra par la Springe cuma lē, Martin Hoffman (Ugo Pagliai). Quànd Tobias al mōr 'd infàrt, sò cuśìna Franziska (Marina Malfatti) la la ciàma a 'l funeràl e la gh diś 'd avér sintî na ridùda da ślar al sangṿ al dè ch'l è mòrt. Sò marè Herbert (Nino Korda) pò 'l iva vdû na dóna vistìda ad rós scapàr via da 'd là. La maledisiòṅ la pâr rivàda dabòṅ quànd a vèṅ masâ da la dóna in rós al diretōr dla Springe, Hans Mayer (Bruno Bertocci), in un parc pîṅ ad putàni. Al sò pòst in dla dita al vèṅ tòlt par Martin.
In cal méntar la Ketty la lasa na bòna part dla sò sórta a la Franziska e a Herbert ch'i saṅ al sò segrét: quél 'd avér masâ da pìcula sò surèla. Anc Petar (Fabrizio Moresco), al vèć muróś dl’Evelyne, al sà incòsa e al gh dmanda sèmpar di bèsi par star sit. Al gh'à da spénd'r-i p'r i sò visi: dròga, rój e liquōr.
La Dama rósa la và avànti cun i masamènt, prima tulénd la vita a la mudèla Lenore (ch'l'iva capî chi l'éra) e pò a la mujér mata ad Martin, l’Elizabeth.


text:
Aleksandr Isaevič Solženicyn
Aleksandr Isaevič Solženicyn (in russ 'AлekcáHдp ИcáeBич CoлжeHи́цыH') (Kislovodsk, 11 de disembar 1918 – Musca, 3 de agust 2008) l'è staa'n prigiunier, storégh, scrituur e dramatürg e russ. L'è staa premi Nobel in del 1970 per la literadüra, ma quatr ann de poeu l'è staa esiliaa del regim Comünista de l'Union Suvietica. Quand che el regim l'è finij, l'è turnà in Rüssia in del 1994. L'è staa, in di ultim ann, un sostenidur del Putin e de la pulitega tradiziunala; l'è anca staa'n condutur de'na trasmisiun televisiva de pulitega, senza tropa fortuna.


text:
Val d'Òssola
La Vall d'Òssola (italian: Val d'Ossola; todesch: Eschental), ciamada anca domà Òssola, l'è ona vall bella granda in de la Provincia del Verban-Cusi-Òssola, che la corespond pù ò manch al lett de la Tos. L'è compòsta de sett vall lateral principai: Vall Anzasca, Vall Antròna, Vall Bugnanch, Vall Dever, Vall Antigòri, Vall Formazza e Vall Vigezz. La Vall Isorn la vegn considerada ona vall minor. El pont d'inconter di vari vallad l'è Dòmm, el paes che l'è anca el "capploeugh" stòregh de la zòna. Alter center important de la vall a hinn Villa d'Òssola e Crevola d'Òssola. In de la Val d'Òssola a gh'è 38 comun e pussee de 67.000 abitant.
Cuntegnüü
Origin del nòmm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima voeulta in de la qual el compar el nòmm Òssola l'è a causa del geògraf grech Claudi Tolomee (vivuu in del II secol), che 'l nòmina ona Oskella Lepontíōn (i Leponz l'era la popolazion che la viveva là). In d'on'òpera geografica del VII secol (ciamada Geògraf de Ravenna), el nòmm de la vall l'è Oxilia.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val d'Òssola l'è traversada del fiumm Tòs, che 'l ciappa aqua di riaa che vegnen giò di vari vall minor e poeu el finiss in del Lagh Maggior. La Val d'Òssola la confina con la Svizzera (canton Tisin e canton Valles) e con la Provincia de Vares.
De nòrma la vall l'è dividuda in Òssola de Sòtta, con capploeugh Vogògna, e Òssola de Sora, con capploeugh Dòm.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'edà antiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El capploeugh ossolan, Dòm, l'è ona città molto antiga, giamò capital di Leponz. Cognossuda cont el nòmm che 'l gh'aveva daa el Tolomee, Oscela, l'è stada poeu ciamada Domus-Oscelæ, del nòmm de la Gesa Collegiada del loeugh, denominada "Domus". De chì al nòmm italian, Domodossola, el pass l'è sempliz.
A bon cunt, tutta la vall la presenta i testimonianz de ona civiltà anterior a quella romana, grazie ai necròpol de Ornavass, Margoeuzz e Candòglia.
I invasion di Gaj hinn staa tant: l'influenza di parlad celtich l'è rimasta in di dialett del loeugh, che fann part del Lombard Occidental.
Intorna al 100 prima de Crist, fòrsi la zòna l'è stada el teater di battali tra i Roman e la trivù germanica di Cimber, terminaa con la vittòria del Cai Mari a Vercej (ma quella tesi chì l'è molto controversa, e l'è segutada incoeu domà de pòcch specialista). Dòpo quij fatt chì el domini roman in su l'Òssola l'è staa senza contrast; la vall l'è stada nominada Provincia Alpium Lepontiarum e Dòm l'è stada sed del procurador de August. In quell temp l'è stada fada sù la prima straa de collegament con la Vall del Ròdan.
Del Medioev a l'edà de Napoleon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo de la fin de l'Imperi Roman d'Occident, la zòna l'è stada de noeuv invaduda di barbar (Franch, Borgognon) e a la fin del V secol l'è stada occupada di Longobard che hann costruii la fortezza de Mattarella (i ruvin de la qual se troeuven anmò a Dòm e arent a la qual l'è staa faa sù el Sacro Mont Calvari). Dòpo i Longobard la vall l'è passada sòtta el Sacro Roman Imperi, e dòpo la soa division in trii tòcch, l'è finii in del Regn d'Italia.
In del 1014 la vall l'è stada donada de l'Imperador al vescov de Novara. La dominazion vescovil l'è durada trii secoi, in di quaj hinn minga mancaa di sconter cont i popolazion del Valles Alt. In particolar, la Val d'Òssola l'è stada conquistada de la Svizzera, cont el nòmm de Eschental, dò voeult: in del 1410-1422 e in del 1512-1515. El tòcch a nòrd, la Val Formazza (Todesch: Pomattal) l'è staa colonizzaa de popolazion todesch che vegniven del Valles (i famos Walser) che s'hinn spingiuu per tutt i Alp occidental, anca in del rest del Piemont e in de la Val d'Aòsta.
In quell period tucc i territòri del novares (donca anca la vall) hinn finii sòtta el comand di duch de Milan. Cont el passagg al domini viscontee, la nobiltà de Dòm l'ha voruu e ottegnuu la costruzion del castell de Vogògna, che l'è diventaa el center de podè in de l'Òssola de Sòtta. Quand che al comand de Milan hinn rivaa i Sfòrza, i vallad hinn staa dividuu in feudi de proppietà nobilar.
La dominazion spagnoeula l'ha portaa inveci lòtt civil, carestii e maladii. Gh'è segutaa on brev domini austriach fina a quand, cont el Trattaa de Worms (1743), tutt el Novares Alt l'è finii sòtta el Regn de Sardegna.
El Vòttcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Napoleon l'ha daa on svilupp grand a la zòna grazie a la costruzion in del 1805 de la straa che la pòrta de Milan a travers el Sempion per rivà a Briga.
Tornaa i Savòia, in del 1818 l'è nassuda la Provincia de l'Òssola, che quand l'è staa faa el Regn d'Italia (1861) l'è stada taccada a quella de Novara.
El Noeufcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca la costruzion del tunnel del Sempion l'ha segnaa ona svòlta importanta per l'economia de la vallada. I lavorà hinn finii in del 1905 e l'inaugurazion offizial, a la presenza del re Vittòri Emanuel III, la gh'è stada in del 1906.
L'è de granda importanza stòrica el fatt che 'l 10 settember 1944 l'è stada istituida la Repubblica partisana de l'Òssola, che l'è stada deciarada terra libera del domini nazi-fascista. L'è staa formaa on governo compòst de tucc im member del CLN e la gh'è stada la collaborazion de intelletuai antifascista important, compagn del Gianfranco Contini. Ma 'l 23 ottober de l'ann medemm la reazion todesca l'ha portaa a la fin de la repubblica, dòpo dì e dì de longh combattiment.
A partì del 1992 l'Òssola la fa pù part de la Provincia de Novara, ma de quella del Verban-Cusi-Òssola.
Parch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la vall hinn staa instituii el Parch Natural de l'Alp Veglia e d l'Alp Dever e 'l Parch Nazional de la Val Granda. El Sacro Mont de Dòm l'è ona riserva natural e on patrimòni mondial de l'UNESCO (del 2003).
El clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Òssola l'è caratterizzada de on clima temperaa, che però l'è pesantement influenzaa di riliev alpin. I fattor che modifichen el clima di vari territòri de la zòna hinn tant. Tra quij chì la gh'è l'altitudin, el temp d'esposizion al Sô duranta el dì, la quantità di pioeuva e de vent. I vent secch e fregg del nòrd hinn frequent in inverna, anca se manchen minga i vent cald compagn del Favòni (Föhn in Todesch). De april a settember longh la vall inveci boffen domà di brev sempliz.
Anca la vesinanza ai lagh prealpin (Lagh Maggior, Lagh d'Òrta e Lagh de Margoeuzz) e a la Pianura Padana contribuissen a modificà 'l clima de la zòna. Infatt, i mass d'aria umida che se formen in quij sitt chì, cont el risalì i fianch di mont ossolan, pròvochen temporai violent: per quella reson chì l'Òssola l'è voeuna di region pussee piovos d'Italia.
Tucc i invern la nev la quatta i montagn principal e la contribuiss al sostentament di giazzee perenn compagn de quell del Mont Roeusa, menter l'è pussee difficil vedèlla in fond a la vall. In di ultim ann l'è aumentada la presenza de nebbia e de tempest, che pòrten on mucc de dann ai coltivazion e ai edifizzi.
El clima del fond de la vall, indove a gh'è i center abitaa principai (Dòm, Crevola d'Òssola, Villa d'Òssola) l'è caratterizzaa de invern fregg ed estaa cald, period longh de siccità segutaa de pioeuv abbondant. I precipitazion ingròssen i fiumm e i riaa, cont el determinà despess di alluvion, come quella che in de l'ottober del 2000 l'ha causaa la mòrt de tredes persònn in la frazion de Gond.
I lengov[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua pussee doperada l'è l'Italian. La parlada stòrica de la zòna l'è 'l dialett ossolan. L'Ossolan l'è on dialett del Lombard Occidental, anca se di vòlt l'è consideraa domà ona variant del Ticines, anca se con di influenz del Piemontes. In de l'Òssola de Sora (in di territòri comunai de Ornavass, Prem, Formazza e Machignaga) se troeuven anca di comunità walser che parlen anmò el sò vegg dialett germanich.
I paes de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Antròna, Anzòla, Bacen, Banni Anzin, Beura, Bugnanch, Calasca-Castion, Cecch Moril, Craveggia, Crevola, Croeu, Dòm, Dravegn, Formazza, Machignaga, Malesch, Masera, Margoeuzz, Moncrestes, Montaschei, Ornavass, Pallanzen, Pedmelera, La Piev, Prem, Premosell, Re, Santa Maria, Sappiana, Trasquera, Trontan, Vanzon, Varz, Viganella, Villa d'Òssola, Villett, Vogògna, Zen.
Personalità legaa a la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Antonio Rosmini, filòsof e teòlogh
- Gianfranco Contini, filòlogh
- Paolo della Silva, Capitan Real
- Silvestro Curotti, Alpin Medaglia d'òr al Valor Militar
- Massimiliano Blardone, sciador
- Alberto Fortis, cantautor
- Maurizio Oioli, skeletonista
- Alessandro Bastrini, giugador de folber
- Giorgio Spezia, ingegner e mineralogista
- Lorenzo Squizzi, giugador de folber
- Fra' Dolcino, eretich medieval
- Operazione Mato Grosso, moviment volontari educativ nassuu a Formazza
- Piero Scesa, giugador de folber
- Beppe Scienza ex giugador de folber, adess allenador
- Giovanni Maria Farina, profumee


text:
Buus
Buus a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.85 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 940 abitant.
El cumün de Buus al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hellikon (AG), Hemmiken, Maisprach, Ormalingen, Rickenbach, Wintersingen, Zeiningen (AG), Zuzgen (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Buus in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nebikon
Nebikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.73 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2426 abitant.
El cumün de Nebikon al se tröva a una altitüden de 487 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altishofen, Dagmersellen, Ebersecken, Egolzwil, Schötz. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nebikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 924 col nom de Nevinhova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nebikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Eisenach
Eisenach (Iesenack in de la lengua local; Ysenacum in latin; pronuncia lombarda: Áisenach) l'è ona città de la Germania central.
La città la se troeuva in del Land de la Turingia e la gh'ha ona popolazion de 41 567 abitant (dato del 31. Dic 2013). Eisenach l'è traversada di fiumm Werra, Hörsel e Nesse.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la gh'ha on nòmm de origin celtiga che 'l voeur dì pù o manch aqua svelta. L'è stada nominada per la prima vòlta in del 1180.
In del Medioev l'è stada la residenza di cont de Turingia, de la qual famiglia l'ha faa part la Santa Elisabetta de Turingia. A Eisenach l'ha studiaa in del 1498 el Martin Luter: pròppi chì l'è poeu scappaa de la Dieta de Worms, e chì l'ha voltaa la Bibbia del grech al todesch, proteggiuu del cont Federigh el Savi. La città l'è vegnuda protestanta in del 1528.
A Eisenach l'è nassuu el composidor Johann Sebastian Bach (1685-1750).


text:
Alytus
Alytus (Olita in polacch e in russ storigh; Aliten in todesch storigh; Alita in bieloruss; אליטע/Alite in yiddish; Alīta in letton) l'è ona città de la Lituania oriental, cont ona popolazion de quasi 70.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de la contea omonima. L'è anca el centro de la region storiga de la Dzūkija e l'è traversada del fiumm Nemunas.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm document storigh che 'l dis on quaicoss de Alytus l'è ona croniga del 1377 del cavalier teutonigh Wigand de Marburg, che le ciama Aliten. Lù el cunta sù che Aliten l'era on fortin al confin tra i terr de l'Ordin e la Lituania. El fortin a l'è cressuu adasi adasi, perchè l'era in sù ona terra de confin e donca l'era despess taccaa de tucc duu i esercit. El Trattaa del Lagh Melno (1422) el gh'ha daa el paes ai Crosaa, ma l'è stada ona robba che l'è durada pocch.
In del 1581 (el quindes de giugn) el re de Polonia e Granduga de Lituania Steven I Báthory el gh'ha daa a Alytus l'autonomia comunal reconossuda di Legg de Magdeburgh, occasion che l'è on dì de festa in città anca al dì d'incoeu.
Sotta el regn polacch-lituan, la città l'è vegnuda on centro bell important in la soa region. In del 1795 l'è stada spartida foeu tra el Regn de Prussia e la Russia. Dopo del Trattaa de Tilsit l'è passada al Ducaa de Varsavia e, finii el period napoleonigh, l'è tornada sotta la Russia.
In del 1915, duranta la Prima Guerra Mondial, l'è stada occupada di Todesch e, per la prima volta del 1795, i duu tocch de la città hinn tornaa taccaa insema. In del 1919, quand i Todesch s'hinn andaa via, gh'è rivaa i Bolscevigh, che hinn restaa lì fina al dodes de febrar, quand i soldaa lituan l'hann liberada. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del sò paes.
Duranta la II Guerra Mondial a Alytus a gh'era on camp de concentrament de presonee polacch e russ (poeu dopo de quei todesch). Arent a Alytus, in la foresta de Vidzgiris, i nazista hann coppaa 60.000 personn.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rochester, Statt Unii.
- Berdyčiv, Ucraina.
- Botkyrka, Svezia.
- Cėsys, Lettonia.
- Polonia:
- Lida, Bielorussia.
- Mandal, Norvegia.
- Næstved, Danimarca.
- Petrozavodsk, Russia.
- San Martín, Argentina.


text:
Cesa Catolica Melkita
La Césa católica greca-melkita (in Arab كنيسة الروم الملكيين الكاثوليك) l'é una Césa católica sui iuris bizantina. La cünta circa 1.200.000 de persùne e l'é cumandada dal Patriarcat d'Antiochia d'i Melkiti.
I católic melkiti i èn vüna de le cése particulàr ch'i fùrmun la Césa Católica, o anca cése in cumenión cul vésc de Ruma, el Papa. I én vüna de le cese püsè vèce, perché la parola Cristiann l'é stài inventada pròpri a Antiochia.
La liturgia chi dröven l'é quela d'i sécui VI-VII, de San Giuánn Crisostomo.
In Italia gh'è praticament apena la cesa de Santa Maria in Cosemdin a Ruma che la celbra el Rito Melkita, e l'é rapresentada dai Cavalieri de la Santa Crùs de Gerüsalém.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Grec-Melkiti ienn una Cesa católica, ma i ghann le diferense del Rito Bizantino (quell de Custantinopoli), el rito urientál. I Melkit i van adrée a le diferense del rito bizantino in sü la guida, la teulugia e la spiritüalitá. L'é par cuschì che ienn ciamád Católic Uriental o Grec Católic.
Da nüm, i Melkiti ienn ciamád Católic greco-melkiti. La parola grec l'é üsada per via de la cültüra e la Lengua greca, druada in Urient da Lisánder el Grand. I dröven anca, in de la só litürgia, la Lengua Araba.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sit üficial del Patriarcát grec-catolic de Antiochia