text:
Baghèt
El baghét (dal lumbard ‘’baga’’, parola prubabilment d’urigen celtega che la vö dì “sach de pel”) l'è un tipu da piva che la vegniva sunada, fin vèrs la metà dal secul passaa, in dala Pruvincia da Bèrgum. Pürtròp a scumenzá dal dòpu guera, al baghèt l’è stai dismentegaa e, prugressivament, sustitüi da óltar strüment (presempi la fisarmònica). Dumá ültimament di ricercadur e di stüdius hann cuntribüii a fal riviv e finalment incö l’è ancamò pussibil scultá la sò vus.
Cuntegnüü
- 1 Stòria
- 2 Lucalizazión geugrafica di piv indal Nort Itália (2)
- 3 Al baghèt indala tradizión Bergamasca (3)
- 4 I ricercadur
- 5 I müsich
- 6 Cuma el fünzióna
- 7 Impiant sunor
- 8 Ditegiadüra
- 9 Tradizión
- 10 Ul baghèt al dí d'incö
- 11 Bèrghem Baghèt
- 12 Ligam de föra
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tücc i paes de l'Euròpa hinn cugnusüü di strüment cun nom cuma zampógna, cornamüsa o piva che hinn sta assè impurtant, e in tanti cas hinn ancamò, per l'espressività müsicala dal mond pupular. Hinn certament antich i sò urigin, dafát a gh'hinn nutizzi sicür che di aeròfún cun la risèrva d'aria evan giamò druvaa a Ruma indal prim sécúl dòpu Crist. Indal períut medieval una gran quantità da funt icunugrafich la docümenta che l'eva presenta una faméja da strüment che i eva druvaa nurmalment e che la sa diferenziáva in divers tipulugii. Quèi mudèl diferent hiin i radis dai piv e dai zampógn che ancamò adèss hinn present in tüta l'Euròpa.
Lucalizazión geugrafica di piv indal Nort Itália (2)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al baghèt bergamasch al sa inseríss indüna area granda cuma tüt al Nòort Itália indúa l’è ancamò testimuniada la presenza de certi tipi de cornamüs. In particular sa distinguen:
- Indala zòna dal Apenín setentriunal l’eva presenta, fin vers la fin dei ann sesánta, la piva.
- A nòort-òvest da chesta area e, parzialment suvrapòsta, a trövum la zòna indúa l’eva sunada la müsa che la cumpagnáva al penfer un altar strüment a fiaa che l’è ancamò present adèss indala tradizión lucala. La müsa l’è staja sustitüida dala fisarmònica giamò da divers agn.
- Indi vall Bergamasch l’eva present al baghèt.
- Indal Cantun Tisin la gh'eva un tipu da piva (piva ticinesa).
Al baghèt indala tradizión Bergamasca (3)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza da sunadur indala media Val Seriana l'eva ben radicada ma, sa pò dí, quasi impruvisament e tücc inséma chesta cumünità da müsegh l'a dismetüü de suná vèrs i ann '40. Segund di ricerch püssee recent a resülta che un sunadur da Gazzaniga (BG) l’ha dismetüü de suná indal 1975 e l’è mort indal 1976. Gh'è de nutá che la magiuranza l'eva de estrazión cuntadina. Quèi pòch che evan mia cuntadít i faseva l’artisan. Al vegn dónca a ment al lögh cumün che al vör ligá al baghèt a la dimensiún suciala dei pastur. Cuntadit evan i sunadur e cuntadina l'eva la cültura che la impieniva l'espressività del baghèt, ligaa ai sir d'invernu passaa indala stala. Inscí anca l’mument tempural indúa che sa drövava la piva l’eva cunseguentement ligaa al mond cuntadin. A sa cuminciaa a suná al principi dal invernu quand che i rivaven i prim fregg, al laurá indi camp al lassava püssee respir ai sunadur che pudevan inscí, cun tanta pazienza, mét ancamò in fünziún al sò strüment metüü via l’ann adré e sa nava innanz a suná fin a carnival. Apena la rivava la primavera, sa tacava turna a lavurà indi camp e la piva la vegniva metüda via faja sü indun tòch da stofa par prutegiala in atesa d'un altar invernu.
Ancamò incö in bergamasch sa dupera la paròla maschil "baghèt" par indicá la piva o, püssee genericament, tücc i tipi da cornamüs. Indal sò "Vocabolario dei dialeti bergamaschi antichi e moderni (Tipografia Editrice Fratelli Bolis, Bergamo 1873)", Antonio Titaboschi al dá la definizión:
"Baghèt, Pia e Gnora Piva o Cornamusa. Sorta di strumento pastorale composto da un otro (Baga) e di quatro Cannelle (Bochì, Pia o Diana, Orghegn o Bas): il Bochì è la cannella più corta, con un foro unico in cima, per gonfiar l’otro col fiato: la Diana o Pia è la cannella un po’ più lunga terminata in campana, con pochi fori, da aprirsi e chiudersi col polpastrello delle dita, e così dare una qualche modulazione al suono che ne esce collo stringere l’otro fra il peto e le braccia: i Bas o Orghen sono le due cannelle destinate a servire d’accompagnamento"
Baghèt, Pia e Gnora Piva o Cornamusa. Tipu da strüment pastural cumpost de un sach (Baga) e de quater cann (Bochí, Pia o Diana, Òrghégn o Bass): al Bochí l’è la cana püssee cürta, cun dumá un bögg in scima che al serviss par sgunfiá al sach cul fiaa; la Diana o Pia l’è la cana un zich püssee lónga che la finiss a campana, cun poch büs, da sará o derví cun i did di man, e dagh inscí una quaj modulazión al sun che l’vegn föra intant che sa strenc al sach pien d'aria tra l’pèt e i brasc; i Bas o Òrghén hinn i altar dü cann druvaa par fá de acumpagnament.
I ricercadur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L è dumá grazzia al lavurá seri e prufessiunal dal ricercadúr Bergamasch Valter Biella che l’è sta pussibil ricüperá e valurizzá un patrimòni cültural quasi cumpletament perdüü. Chést stüdiús chì l’á dedicaa part de la sò vita a cercá indizzi, imprunt, testimunianz vütil per la ricustrüzión detagliada da chést strüment e del sò repertòri müsical.
I müsich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al nümer di müsich ricüperaa indal curs dai ricerch l’è pütòst limitaa. Vüna di principal necessità per chi che sa visina al baghèt l’è de vegh un repertòri adeguaa che ‘l gh'abia anca una cèrta cuntinüità cülturala cun tüt quel che la tradizión del baghèt la rapresentava. La tradizión müsicala che l'è püssee visina a chéla del baghèt l’è chéla dal sun di campan a festa par mezz d'una tastadúra metüda in scima al campanil. Chesta tradizión, cumposta quasi ünicament de müsica prufana, indúa i müsich de bal i gh'ha una part mia indiferent, la tröva la massima cuncentrazión de abil müsicista e sunadur indala Val Gandín e la media Val Seriana, i stess sit indúa al baghèt l’eva püssee vivüü. In pü, a cuminciá dal secul passaa, i cuncert cun vot campan hann truaa semper püssee diffüsiún, e vot l’è anca l'estensiún sunòra del baghèt. Tücc dó i tradizión apartegnissan pöö a la memoria culetiva datu che hinn mai stai tramandaa cun trascrizión müsicaj ma dumá cun metud uraj (5). Al dí d'incö la trascrizión e l'archiviazión di müsich l’è una necessità fundamentala e l’è in curs ancamò un nutevul laur da racolta e selezión de müsich che pòdan véss sunaa cul baghèt per met insema un repertori che al prumet de rivá a dimensiun raguardevul.
Cuma el fünzióna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mutur che i genera al sun indal baghèt hinn di dispusitiv che i vibra quan che hinn traversaa da un buf d'aria. Indal baghèt ga n'è tri: dó indi orghen e vün indala diana. Al nom generich da chesti dispusitiv l’è ancia che la pò vess sempliz se l’è la gh'a dumá una part che la vibra upür dúbia se i part che i vibra hinn dó. Indi cann lungh (i orghegn) a gh'è dent di anci sempliz (vüna indal prim orghen e vüna indal segund orghen) inveci indala diana a gh'è dent un'ancia dúbia.
In urigin i anci I evan fai de un material natüral, la cana da paltüm (Arundo donax) ma incö hinn preferibil i materi plastich che gh'hann püssee stabilità e anca resistenza mecanica. In pratega i anci da plastega a düran püssee e custan da menu.
I nom uriginai dai anci druvaa indi Vai bergamasch l’eva:
L'aria che la serviss per fá ná in vibrazión i anci la vegn prima da tüt acumülada indala baga (al sach da pèl) pöö, al sunadur al fa aümentá la pressiún dal'aria dent ala baga fasent fòrza cunt al brasc che al schiscia la baga cuntra al pèt. I anci sempliz che gh'è dent indai orghen i cumincia a vibrá per prim parchè hinn calibraa per una pressiún püssee bassa mentre l'ancia dúbia che gh'è indala diana la cumincia cun una pressiún legerment püssee valta. A l’è mia necessari de cuntinüá a bufá dent indal bochí parchè l'aria cuntegnüda indala baga l’è assee par fá suná al baghèt per 10 - 15 segund (al temp, magari, par cantá una stròfa dala canzún); l'autunumìa d'aria la dipent principalment dala dimensiún e qualita dala baga e dala fatüra di anci. La tradizión dal baghèt la insegna che i sun di orghen devan vess "putent" e chel dala diana "fort". Al prublema principal indala custrüzión dai anci dala diana l’eva che a duvevan véss sensibil a una pressiún bassa e dónca duvevan vess sutil, quasi trasparent ma cunt i strüment da laur che i gh'eva la lavurazión la vegniva cumplicada e tanti anci i sa rumpeva ancamò prima da pudé vess druvá. Anca dopu che evan prunt par suná i anci da cana i gh'eva mia tanta stabilità e evan fragil. De tüta manera, la pressiún giüsta par suná la g'ha de véss da 30 cm/H2O o anca menu.
prim orghen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al prim orghen l’è furmaa da dó seziun cuassiái infilaa (per circa 10 ghei) vüna dent in chel'altra. I dó part pòdan inscí scur dent e föra in manera che la lünghezza dala cana la pò variá. La pussibilità de slungá o scürciá la cana la parmet de acurdá al sun che l’vegn föra dal prim orghen. Al sun al sa valza de tunalità se la cana la sa scürcia e al sa bassa se la cana la sa slunga. Al prim orghen l’è acurdaa un'utáva sóta dala diana. Al büs lungitüdinal che l’travèrsa tüta la cana l’è cilindrich.
segund orghen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra del segund orghen l’è cumpagna da chela del prim orghen, i diferenz hinn da lüngheza e da diametru dal büs. Al segund orghen pöö l’è furma da tri sezión inveci che da dó. Anca al segund orghen al pò véss slungaa u scürciaa fasend scur i tri sezión cuassiái. La sò acurdadüra l’è dó utav sóta dala diana.
diana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se al scòpu dai orghen l’è de fá dumá una nòta (nurmalment la tònica dala diana) che la serviss de acumpagnament, la diana inscambi la gh’ha de vess manuvrada cui did di man parchè la pòda fá una meludía. La diana la gh'ha una strütüra fissa, la pò mia véss slungada o scurciada, però la gh'ha vot büs (set da sóra e vün da sót) che vegnan saraa o dervii cunt i pulpit di did di man per l'emissiún da 9 not. A difarenza dai orghen, al büs lungitüdinal dala diana l’è cònich (strenc in scima largh in fund).
bochí[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un altar toch pütost impurtant dal baghèt l’è al bochí. In scima al bochí a gh'è un canel de tegn in buca che al serviss per bufá l'aria indala baga, in fund a gh'è la valvula da ritegn che la impediss a l'aria de turná föra.
baga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La baga la vegniva tajada föra dala pèl mia cunsciada da cavra o pégura cüsida cunt al per da denter.
Impiant sunor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dai ricerch fai dal Valter Biella (7) a sem che i baghet uriginaj I evan intunaa in LA magiur cun estensiún da una utáva sü una scara diatònica e dónca i not i evan: (SOL#), LA, SI, DO#, RE, MI, FA#, SOL#, LA. Impunemanch la prubabilità che i strüment avaréssan pudüü suná anca di not föra dala scara diatònica (ul sunadur Ruggeri ja ciamava "mezz vus") a gh'hinn mia di testimunianz che i pòda cunfermá, dónca pa'l mument, a devum pensá che i müsich sunaa evan basaa dumá süla scara diatònica da LA magiur. I orghen, cuma giamò dii prima, in intuna un'utava (prim orghen) e dó utav (segund orghen) sóta dala tònica dala diana (LA).
Ditegiadüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ditegiadüra dal baghèt l’è da tipu "dervii" parchè la sücessiún di not dala scara la sa suna dervend i büs dala diana vün par völta (dal bass vèerz l’alt, tücc sara = SOL#; tücc dervi = LA). I eventüai "mèzz vus" (i not agiüntiv dala scara crumatega) sa pòdan utegn cun certi pusiziun di did ciama a "pirùn".
Tradizión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Suná ul baghèt, cuma hem giamò vist, l’eva una atività purtada inanz prevalentement dala pupulazión cuntadina e artigiana dai dó secul passaa. Cuma evidenzià dai stüdi dal Valter Biella, a gh'evan di regull mia scrivüü che tücc i sunadur i rispetava. Prim dal tüt indi part dal baghet a pudevan mia vessegh dent i culur dal diául (ul negher e ul róss) e pöö al períud dal ann indúa sa pudeva suná l’eva praticament dumá l’invèrnu.
Ul baghèt al dí d'incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cuma hem giamò vidüü prima, i baghet uriginaj evan intunaa in LA magiur. Incö al Valter Biella, l’ünich liütari che al custrüiss baghet, l’ha faa di ricerch e l’ha pruvaa a elaburá di mudifich ai dimensiún dala diana e di òrghegn. Par esempi, da vün di strüment uriginaj truaa (ul püssee lungh, che forsi l’eva intunaa in LAb) l’ha ricalculaa i misür par fá un strüment intunaa in SOL magiur (tunalità che la parmet da suná insema a óltar strüment pupular da la Pianüra Padana). De tüta manera, a gh'hinn anca di versiún intunaa in SIb che hinn la evolüzión püssee natürala dai strüment uriginaj in LA (defati, i strüment uriginaj I evan mia tücc cumpagn. La tunalità da riferiment l’eva ul LA magiur ma i strüment evan custüii a man e vegnivan o püssee lungh o püssee cürt). La carateristica püssee impurtanta de mantegn l’è la "fadiga" che sa duveva fá par suná e dónca la custrüzión di anc (semplis e dúpi) l'è vün di detali püssee delicaa.
Bèrghem Baghèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bèrghem Baghèt l’è la prima e l’önega bànda de baghèt al mónt; l'è nasìda in del 2006 a Ambìer ‘n Pruìnsa de Bèrghem, dal Utùer del 2009 la s’è spostàda a Palasàch e in del 2010 l'à tiràt in pé ol Bergamo on pipes, ol prim fèstival internasiunàl de cornamüze.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il Baghet -- sit del püssee impurtant ljütari cunstrütur de baghèt Valter Biella
- zampogna.ch -- una scöra de piva in Tisin, Svizzera.
- Baghèt e òrghen -- esempi da müsica sunava cun un baghèt in Si bemòll insema a un òrghen da gesa


c: text/html

text:
Müesli
El Müesli, anca cugnussüü in Sgüissera (e in Insübria, suratüt in del Cantun Tesin e in di Grisun indua 'l ciamen anca dumà "Bircher“) cunt el nom de Birchermüesli, 'l pertuca, insem' al sciculàt e a la fundüa, a vöna di rezet sgüisser vegnüü püssee famus in del mund. A l'è faa sü de zereaj, lacc, früta e nus messedaa tücc insema.
La parola Müesli la vegn del diminütif aleman del termen "Mues“ (in tudesch standard "Mus“) che'l vör dì “pult, püree, papína muína” e menter ch’in del rest del mund l'è cunsümaa suratüt al matin, in Sgüissera, l'è un disnà linger de la sira: el "Birchermüesli complet“ i Sgüisser el pacien cunt pan e büter e insema ghe trinchen anca 'l cafelacc.
Föra de la Cunfedarassiun Elvetega, in di paes de lengua tudesca, el Müesli 'l ciamen Müsli (che però in Aleman el vör dÌ "murigiö"!!!) e in di paes de lengua inglesa el ciamen Muesli/Musli (parnunsiaa "miusli“). In Italia, a süd de la Padania 'l ciamen "miuesli".
Cuntegnüü
L’Istoria del Müesli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quel che l’ha "inventaa" el Müesli l'è staa 'l Dutur Sgüisser de l'Aargau Maximilian Oskar Bircher-Benner, cunsideraa de tanc un piunér de l’alimentassiun refurmada. El dutur Bircher, fundadur de la clinega "Lebendige Kraft" ("Forsa vivent"), fada sü in sül Zürichberg (Munt Zürighes), un quartee de Zürigh, a la sua creassiun el gh’ha daa 'l nom de "Apfeldiätspeise“ (disnà dietari de pom), u, 'ncamò püssee sempliz, "d' Spys" (parnunsiaa "t scpiis") ch'in Aleman el vör dì "el disnà".
Del 1902 el dutur Bircher l’ha faa servì ‘l Müesli ai pascient de la sua clinega de Zürigh inscí de pruà a dagh un dieta püssee urganega, püssee salüdara. L’ideja del Müesli, a bun cünt, el dutur Bircher l’ha minga pensada lü deperlü, ma l’è ‘na “strana pitansa” che lü l’ha descuvrida dürant una gita in sü ij Alp, quand ch’una casera ‘l gh’haa servii una pitansa crüa fada de fiöcc de avena, pom, nus, giüss de lemun e lacc cundensaa sücheraa ch’i pastur alpin eren solet traghes adree in sü i muntagn. El Bircher el s’è inscí cunvengiüü che una pitansa fada de ingredient vegetaj natüraj crüü, cumpagn de quij truaa dent in del Müesli, la poda dagh, al corp de l’om, una bela “Lebenskraft” (forsa de vida) – una teuria che, a bun cünt, la s’è pö revelada folsa.
El Bircher l’è dunca cunsideraa un pioner de la dieta urganega. Già che l’era un fanategh de la nütirssiun natürala vegetariana el dutur Bircher l’ha semper cunsideraa süper impurtant el druà pom passaa a la gratiröla cunt rüsca e scirö ‘ncamò tacaa, ancamò püssee impurtant di fiöcc de avena. El lacc cundensaa lü l’ha druaa perchè el lacc fresch, ai so temp, l’era minga pastörizzaa e alura ‘l presentava un elevaa ris’c de tüberculosi. In del menter anca la prudüssiun de fiöcc de avena l’è devegnüda püssee efiicienta: i fiöcc del didincö se smöjen in poch mignüü.
La Rezeta Uriginala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En Esslöffel Haberflöckli werd för zwölf Stunde i drai Esslöffel Wasser iigwaicht. Denn werd en Esslöffel Kondensmilch und de Saft vonere halbe Zitrone drunder gmischt und zwee oder drai chliini Öpfel driigrafflet, samt de Schelfere und em Bitzgi. Am Schluss werd no en Esslöffel gribni Nüss - Bommnüss, Haselnüss oder Mandle - dröber gstroilet.
Un cügiar de fiöch de avena 'l se smöja dudes ur in trii cügiar de agua. Pö ghe vegn messedaa dent un cügiar de lacc cundensaa e 'l giüss de mezz lemun. Pö ghe se giunta düü u trii pom, assee piscinít ed agher e sensa tragh via rüsca e scirö, passaa a la gratiröla (i “Welschen”, ciuè quij de la Sgüissera Franzesa, però i pom inscambi de raspàj i tajen a tuchelít bej piscinít) .(El se rüra pö ‚l tüsscoss adasgin adasgiot inscí de fà no ‚gnì i pom marun.) In fin ghe vegn ancamò spantegaa desura di nus, u nisciör, u anch armandur, raspaa ben benin.
El Müesli al Didincö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Müesli cunsümaa al didincö l’è pü quell de la rezeta, e inscambi de la roba fresca, i prudütur de Müesli ghe meten dent roba che la gh’ha poch in cumün cunt la filosufia de la ”nütrissiun salüdara” del dutur Bircher. In del Müesli vendüü in di supermarcaa gh’è dent una mistüra de fiöcc de avena, u anca de furmentun, üga passa, früta sücia e nus. Despess, ai zereaj del Müesli, suratütt a quel vendüü in Germania e in del nord de l’EU, ghe giunten una frota de mineraj e pö ancamò quista u quela vitamina. Pö inscambidel lacc cundensaa, al didincö el Müesli 'l vegn messedaa cunt lacc fresch u jogurt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Luis XVI de Francia
El Luis XVI de Borbon (Versailles, 1754 - Paris, 1793) l'è staa re de Francia del 1774 al 1792. A l'era nevod del Luis XV, al qual l'è succeduu. L'ha sposaa la Maria Tonietta de Asburgh.
Duranta el sò regn a gh'è staa di gross problema finanziari: lù l'ha cercaa de frontài col nominà 'me minister di finanz prima el Turgot e poeu el Necker, ma quand quei là provaven a promoeuv di misur per contegnì el deficit, i gent privilegiaa se ribellava.
In del 1789 el re l'ha convocaa i Statt Generai, ona sorta de Parlament che l'ha daa el via a la Rivoluzion Francesa e che in del 1792 l'ha depost el re.
L'ann dopo, denanz al period del Terror, e per paura de finì sotta la ghijottina, el re l'ha provaa a scappà foeura del paes, ma l'è staa reconossuuu e ciappaa a Varennes insema a la soa famiglia. Donca l'è staa processaa e ghijottinaa.


text:
Il di mundial da la giuventetgna
- Gievgia, 28.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 28.7.2016, 8:40, RTR
Pil mument ha lieu a Krakau il di mundial da la giuventetgna, ubain megler ditg ils dis - quella occurenza ha numnadamain cumenzà schon mardis e cuoza enfin dumengia. A Krakau s'entaupan giuvens e giuvnas catolicas da l'entir mund.
Spitgà vegnan in miez enfin 1,5 milliuns giuvens e giuvnas da la baselgia roman-catolica da 187 differents stadis. Il di mundial da la giuventetgna ha lieu mintga trais onns. L'ultima giada è el stà a Rio de Janeiro. Sin il programm èn catechesas, pia instrucziuns cun differents uvestgs ubain er per exempel ina notg da uraziun. In highlight è er la visita da Papa Francestg.
Il Papa è gia insaquants dis en Pologna ed ha er gia visità la regenza da la Pologna. Sia visita è in zic delicata, per blers represchentants dal clerus polac fitg conservativ è il Papa numnadamain memia liberals - per exempel quai che pertutga sia tenuta en la dumonda da fugitivs ubain er pertutgant homosexualitad.


text:
Abu Dhabi (أبوظبي) a l'è la capital di Emiraa Arab Ünì e de l'emiraa d'Abu Dhabi. La sua pupulaziun a l'è de pressapoch 930.000 abitant (2007). La cità a l'era stada pianificada per 650.000 abitant e dunca a gh'hinn di prublema de transit e mubilità. Almen el 80% de la pupulaziun a hinn furestee che hinn resident tempurani.
Abu Dhabi a l'è una cità muderna cun gratacel grant e un reuport internaziunal a pressapoch 25 km a süd-est, e l'è cunsiderada vüna di cità püssee rich del mund, cunt un redit pro-capita de 30.000 dòlar a l'ann.


text:
Tschigulatta
- Gievgia, 7.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 7.7.2016, 8:40, RTR
Oz e il di mundial da la tschigulatta. Mangiar tschigulatta n'è betg mo ina bumba da calorias. Tschigulatta po era esser sanadaivel e po far vegnir bel.
Tschigulatta fa enconuschentamain vegnir cuntent. Però tschigulatta po era anc far vegnir bella la pel ed ils chavels. Però era per la sanadad èsi bun da mangiar ina ni l'autra giada tschigulatta. In studi mussa che pazients da demenza che mangian tschigulatta rivan da tegnair pli bain sut controlla lur malsogna. Tschigulatta gida era preventiv per attatgas da cor. Il polyphenols en la tschigulatta gida ch'i na dettia tanta chaltschina en las arterias. Ed in zic tschigulatta po era gidar per la concentraziun.


text:
1Dücax, Pa Chaueneẽgüx, rü pemaã tá nüxü̃ chixu i wüxi i ore. Rü ngẽma ore i pemaã tá nüxü̃ chixuxü̃ rü aixcüma nixĩ erü Cristuarü duü̃xü̃ chixĩ. Rü tama chidora. Rü chauãẽwatama nüxü̃ chacua̱x na aixcüma na yiĩxü̃ i ngẽma ore erü Tupanaãẽ i Üünexü̃ nixĩ i chauãẽmaã icuáxü̃. 2Rü poraãcü changechaü̃, rü choxü̃́ nangúecha i chauãẽwa, erü tama nayaxõgü i chautanüxü̃gü i Yudíugü. 3Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü guxü̃guma ngẽma chautanüxü̃gu charüxĩnü, rü poraãcü chanaxwa̱xe na Cristuaxü̃́ yaxõgüãxü̃. Rü choma rü aixcüma íchamemare na poxcuwa choxü̃ namuxü̃ ya Tupana rü Cristuna choxü̃ yaxũgachixẽẽxü̃ ega ngẽmaãcü chi nüxü̃ chayaxõgüxẽẽgu rü chanamaxẽxẽẽgu i ngẽma chautanüxü̃gü i Yudíugü. 4Rü nümagü rü chauxrüü̃ Yudíugü nixĩgü. Rü Tupana rü nuxcümaxü̃chima namaã inaxuneta na naxãcügü yixĩgüxü̃ca̱x. Rü norü o̱xigü rü nüxü̃ nadaugü na ñuxãcü namexẽchixü̃ ga Tupana ga yexguma naxca̱x nango̱xgux. Rü Tupana rü norü o̱xigümaã inaxuneta rü ñanagürü nüxü̃: “Rü ngẽxguma chauga pexĩnüẽgu rü tá pexü̃ charüngü̃xẽẽ”, ñanagürü nüxü̃. Rü Tupana rü nüxna nanaxã ga yema mugü ga Moĩché ümatüxü̃. Rü nanangúexẽẽ na ñuxãcü nüxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃ca̱x. Rü meãma namaã inaxuneta na Cristu rü naxca̱x núma tá namuãxü̃ na namaxẽxẽẽãxü̃ca̱x rü nüxna na naxããxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 5Rü yema nuxcümaü̃güxü̃ ga tórü o̱xigütaa nixĩgü i ngẽma Yudíugü, rü ngẽmaca̱x naxca̱x ta nixĩ ga yema uneta ga tórü o̱xigümaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga Tupana. Rü ngẽma Yudíugütanüxü̃watama nixĩ ga nabuxü̃ ga Cristu ya Tupanaxü̃chi ixĩcü ya guxü̃ẽ́tüwa ngẽxmacü. Rü tanaxwa̱xe i guxü̃guma nüxü̃ ticua̱xüü̃gü. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 6Rü ñu̱xma rü woo tama guxü̃ i Yudíugü na yaxõgüxü̃, natürü taxucürüwama texé nüxü̃ tixu na Tupana rü tama yanguxẽẽãxü̃ i ngẽma norü uneta. Erü ngẽma Yudíugü rü tama aixcüma guxü̃ma Tupanaãrü duü̃xü̃gü nixĩgü. 7Rü tama guxü̃ma i duü̃xü̃gü i Abráü̃taagü ixĩgüxü̃, rü aixcüma Abráü̃tanüxü̃ nixĩgü i Tupanape̱xewa. Yerü ga Tupana rü Abráü̃maã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: “Rü cune ya Ichaátanüxü̃gü tá nixĩ i aixcüma cutanüxü̃gü ixĩgüxü̃ i chope̱xewa”, ñanagürü. Rü yemaãcü namaã inaxuneta woo na nayexmaxü̃ ga togü ga Abráü̃xãcügü. 8Rü ngẽmawa meãma nüxü̃ tacua̱x rü tama ngẽma na Abráü̃taa tixĩgüxü̃ca̱x nixĩ i Tupanaxãcügü tixĩgüxü̃. Natürü yíxema aixcüma Tupanaãrü uneta nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ãcüma yaxõgüxe waxi tixĩ ya aixcüma Abráü̃taa ixĩgüxe i Tupanape̱xewa. 9Yerü naxü̃pa ga na nabuxü̃ ga Abráü̃ nane, rü yema Tupanaãrü uneta ga Abráü̃maã nüxü̃ yaxuxü̃, rü ñanagürü: “Rü naĩ ya taunecüarü ñúxgumaãcü tá wena nuã chaxũ, rü cuxma̱x i Chara rü tá ixãxãcü i ngẽxguma”, ñanagürü. 10Natürü tama Abráü̃maãxĩcatama nixĩ ga yemaãcü yadexaxü̃ ga Tupana. Yerü tórü o̱xi ga Ichaá nama̱x ga Rebecamaã rü ta nidexa ga Tupana. Rü ngĩma rü ngĩteaxü̃́ ixãxãcü rü nataxree̱xpü̱x ga ngĩne. 11Natürü yexguma tauta nabuegu rü taxuü̃ma ga mexü̃ rü e̱xna chixexü̃ naxüegu ga yema ngĩnegü, rü Rebecamaã nidexa ga Tupana, rü ñanagürü: “Rü ngẽma nüxĩra buxü̃ i cune, rü ngẽma wixweama buxü̃ãrü duü̃xü̃ tá nixĩ”, ñanagürü ngĩxü̃. Rü yema dexa rü namaã nawüxigu i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Marü chanayaxu ya Acobu, natürü nüxü̃ chaxo ya Echaú”, ñaxü̃. Rü yemaãcü ga Tupana rü ngĩmaã nanango̱xẽẽ na name̱xwa nangẽxmaxü̃ na tüxü̃ yadexechixü̃ ya yíxema woetama nüxü̃́ ngúchaü̃xẽ na tümaca̱x nac̱axü̃ tama nagu naxĩnüãcüma i ṯacü na taxüxü̃. 14¿Rü ñuxũ ñagüxü̃ i ñu̱xmax? ¿Pexca̱x rü Tupana rü chixexü̃ naxüxü̃ ga yexguma tama Acobuxü̃ nangechaü̃xü̃rüü̃ nüxü̃ na nangechaü̃gu ga Echaú? Rü dücax, tama chixexü̃ naxü. 15Yerü norü orewa rü Tupana rü Moĩchéxü̃ ñanagürü: “Rü ngẽxguma chi texémaã chamecümachaü̃gu, rü tümamaã tá chamecüma. Rü choxü̃́ tá tangechaü̃tümüü̃ ya yíxema choxü̃́ ngechaü̃tümüü̃chaü̃xẽ”, ñanagürü. 16Rü ngẽmaãcü tama ngẽma tümatama tanaxwa̱xexü̃gagu rü e̱xna ngẽma taxüxü̃gagu nixĩ i Tupana tüxü̃ yaxuxü̃ ya texé. Natürü tüxü̃ nayaxu erü nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃. 17Rü yexgumarüü̃ ta ga Tupana rü norü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü nüxü̃ ga Equituaneãrü ãẽ̱xgacü: “Rü ãẽ̱xgacüxü̃ cuxü̃ chingucuchixẽẽ na cuwa duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ chadauxẽẽxü̃ca̱x i ñuxãcü na chaporaxü̃. Rü ngẽmaãcü chanaxü na guxü̃ i duü̃xü̃gü i guxü̃ i naãnewa ngẽxmagüxü̃, nüxü̃ na cuáxü̃ca̱x i chauchiga”, ñanagürü. 18Rü ngẽmaãcü ya Tupana rü nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃ ya yíxema nüxü̃́ ngechaü̃tümüü̃chaü̃xẽ. Rü ngẽxguma tüxü̃ nataiãchiarü maxü̃ã̱xẽẽchaü̃gu rü tüxü̃ nanataiãchiarü maxü̃ã̱xẽẽ ya yíxema tama nüxü̃ cuáxchaü̃xẽ. 19Natürü bexmana tá ñacurügü choxü̃: “Rü ngẽxguma chi ngẽmaãcü yixĩgu ya Tupana, ¿rü tü̱xcüü̃ nüxü̃ nixu na tagagu yiĩxü̃ na chixexü̃ ixügüxü̃ rü tama naga ixĩnüẽxü̃? ¿Rü texé tapora na itayanaxoxẽẽxü̃ca̱x i Tupanaãrü ngúchaü̃?” ñacurügü tá. 20Natürü Pa Duü̃xü̃x, ¿texé quixĩ i cuma rü ngẽmaca̱x ngẽmaãcü Tupanaxü̃ cuyaxũgaxü̃? ¿Cuxca̱x rü e̱xna wüxi i tü̃xü̃ i waixü̃müwa üxü̃ rü namexü̃ i ngẽma norü üruü̃maã na ñaxü̃? “¿Rü tü̱xcüü̃ ngẽmaãcü choxü̃ cuxü na ngẽmaãcü chixĩxü̃ca̱x i ñu̱xmax?” ñaxü̃. 21Rü ngẽma tü̃xü̃ãrü üruü̃ rü waixü̃müwa nanaxü i ṯacü i nüma naxüxchaü̃xü̃. Rü ngẽxguma nanaxwa̱xegu, rü ngẽma waixü̃müwa nanaxü i wüxi i tü̃xü̃ na norü meruü̃ yiĩxü̃ca̱x. Rü ngẽxguma nanaxwa̱xegu, rü ngẽmatama waixü̃müwa nanaxü i wüxi i tü̃xü̃ na norü guxchirechixü̃ yiĩxü̃ca̱x. 22Rü ngẽxgumarüü̃tama nixĩ i naxüãxü̃ ya Tupana. Erü tüxü̃ nanawéxchaü̃ na ñuxãcü naporaxü̃ i nüma rü ñuxãcü napoxcueãxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃, natürü poraãcü yaxna namaã naxĩnü i ngẽma duü̃xü̃gü, rü tama paxa nanapoxcue i ngẽma ímemaregüxü̃ na napoxcuexü̃. 23Natürü ga Tupana rü inanawéxchaü̃ na ñuxãcü poraãcü tamaã namecümaxü̃ i yixema na yaxõgüxü̃. Rü ngẽmaca̱x nixĩ i nüxü̃́ ingechaü̃tümüü̃güxü̃, rü nuxcümamatama tüxü̃ yadexechixü̃ na naxü̃tawa ingẽxmagüxü̃ca̱x i daxũguxü̃ i naãnewa i ngextá ínamexẽchixü̃wa. 24Rü ngẽmaãcü i yixema na Yudíugü ixĩgüxü̃, rü tatanüwa Tupana tüxü̃ nidexechi ya ñuxre na norü duü̃xü̃gü tixĩgüxü̃ca̱x. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i ngẽma tama Yudíugü ixĩgüxü̃tanüwa rü nayadexechi i togü. 25Rü ngẽmaca̱x rü Tupanaãrü ore ga Ochéa ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama chorü duü̃xü̃güchire̱x ixĩgüxü̃, rü: ‘Pema rü chorü duü̃xü̃gü pixĩgü i ñu̱xmax’, ñacharügü tá nüxü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugürüü̃ nüxü̃ changechaü̃chiréxü̃, rü: ‘Pexü̃ changechaü̃ i ñu̱xmax’, ñacharügü tá nüxü̃. 26Rü noxri ga Tupana rü yema duü̃xü̃gü ga tama Yudíugü ixĩgüxü̃maã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü nüxü̃: ‘Pema rü tama chorü duü̃xü̃gü pixĩgü’, ñanagürü nüxü̃. Natürü yematama nachica ga ngextá nüxü̃ íyemañaxü̃wa, rü wenaxãrü yema duü̃xü̃gü ga tama Yudíugü ixĩgüxü̃maã nidexa ga Tupana ya Maxẽxẽẽruü̃, rü ñanagürü nüxü̃: ‘Pema rü chauxacügü tá pixĩgü’, ñanagürü nüxü̃”. Rü yema nixĩ ga Tupanaãrü ore ga Ochéa ümatüxü̃. 27Rü Yudíugüchiga rü ta nidexa i Tupanaãrü ore, yerü nuxcümaü̃cü ga norü orearü uruü̃ ga Ichaía rü ñanagürü: “Rü woo namuxũchichire̱x i Yudíugü yima naxnücü ya taxtüpechinüwa yimacürüü̃, natürü noxre tátama nixĩ i aixcüma nayauxgüxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü paxa tá ínangu ya tórü Cori na napoxcueãxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma tama noxrü ixĩgüxü̃”, ñanagürü ga Ichaía. 29Rü nümatama ga Ichaía, rü ñanagürü ga ü̃pa: “Rü ngẽxguma chi nüma ya tórü Cori ya guxü̃ i naãneãrü yora rü tãũ chima íyaxügüxẽẽãgu i ñuxre i tatanüxü̃gü i Yudíugü, rü chi itayarüxoxochi, yexgumarüü̃ ga na iyanaxogüxü̃ ga guma ĩãnegü ga Chodoma rü Gomora namaã ga guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃”, ñanagürü ga Ichaía. 30¿Rü ñuxũ ñagüxü̃ i ñu̱xmax? Rü pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃ ga tama Tupanaca̱x daugüxü̃ ga noxrix, rü ngẽmatama duü̃xü̃gü nixĩ i ñu̱xma Tupanape̱xewa imexü̃ yerü nayaxõgü. 31Natürü yema Yudíugü ga nagu ĩxchaü̃xü̃ ga yema Moĩchéarü mugü na Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x, rü ínatüe. 32¿Rü ñuxãcü ínatüe? Dücax, ínatüe yerü yema mugüguama naxĩ na Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x, rü tama Ngechuchuaxü̃́ nayaxõgüchaü̃. Rü yemaãcü ga Ngechuchu rü yema duü̃xü̃güca̱x rü wüxi ga guxchaxü̃ nixĩ. 33Rü ngẽmachiga nixĩ i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Choma rü Yudíugütanüwa chanamu ya Cristu. Rü nüma rü ngẽma Yudíugüca̱x rü wüxi i guxchaxü̃ tá nixĩ erü ngẽxguma tama nüxü̃́ yaxõgüãgu rü tá inayarütauxe. Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃́ yaxõgüxü̃, rü aixcüma tá namaxẽ”, ñanagürü.
Copyright
Learn More


text:
Battalia de Bautzen (1813)
La Battalia de Bautzen l'è stada voeuna di battali di Guerr Napoleonigh.
Dopo de la battalia de Lützen, i Russ del Wittgenstein e i Prussian del Blücher hann segutaa a retiràss fina a qual el zar Lissander I e 'l re de Prussia gh'hann ordinaa a lor de fermàss e de difend Bautzen, in Sassonia.
Lor gh'aveven 100.000 omen, ma el Napoleon el gh'era 'dree con 115.000 soldaa e minga lontan gh'era anca el Ney cont alter 85.000 effettiv.
I Leaa s'hinn miss in sù 'na ligna de des chilometri de front, menter che l'imperador l'eva studiaa de taccà denanz, col mandà el Ney a tajàggh foeura la retirada.
El 19 de magg del 1813 i sò omen eren i posizion, pront per l'attacch; quell lì l'è s'cioppaa el dì dopo a mezzdì.
I Frances hann passaa la prima ligna de difesa e hann ciappaa Bautzen, ma el Ney l'è minga riessii a mettes in d'ona posizion tal de tajàggh foeura la retirada ai nemis, che inscì hann poduu resist anmò. Gh'è voruu la Guardia Imperial de Napoleon per sistemà i robb e fà retirà i Russ e i Prussian.
In quell moeud chì el Napoleon a l'ha vinciuu la battalia, però l'è minga riessii a dàggh on colp decisiv ai nemis, per colpa di error del Ney.


text:
Horgen (distret)
El Distret de Horgen (en todèsch: Bezirk Horgen) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 117 410 abitàncc. L'è sitüàt endèla regiù geogràfica ciamàda Zimmerberg e 'ndèla Val de Sihl. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Horgen.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Horgen l'è spartìt sö 'ndèi dùdes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Amiens
Amiens (Anmien in piccard; Samarobriva in latin) a l'è ona città francesa de la Piccardia, situada in del departiment de la Somme.
A l'è 'l capploeugh de la Piccardia e 'l sitt indè che se troeuva la cattedral gòtica pussee granda de la Francia, cioè Notre-Dame de Amiens. La cunta 136.300 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa el center principal de la tribù celtiga di Ambian, che hann daa el nòmm moderno de la città. In epoca romana la città l'era ciamada Samarobriva, cioè pont in su la Somme. Giuli Ceser le considerava on loeugh molto important strategicament, e l'imperador Claudi l'ha faa sì che la vegnìss vun di pont principai per la partenza de la spedizion de conquista de la Britannia. In del period roman a hinn staa faa sù i term e on anfiteater.
El primm che l'ha provaa a portà el Cristianesim ad Amiens l'è staa el San Firmin, al qual però gh'è staa tajaa el coo (303). L'è staa pròppi arent ad Amiens che, come se cunta, el San Martin de Tours el gh'ha daa metà del mantell al mendicant.
Duranta i invasion barbarigh la città l'è stada occupada de Vandai, Alan, Burgund e Franch. In del Medioev l'ha patii i scorriband di Vichingh (859 e 882), che hann anca brusaa la cattedral. L'ha faa part del Ducaa de Borgògna (1435-1477) e successivament l'è stada conquistada di Spagnoeu (1597), fina a quand l'Enrich IV de Francia l'ha minga reconquistada, dòpo on assedi duraa ses mes.
Amiens l'ha subii di grav distruzion in tutti dò i guerr mondial, soratutt duranta la prima, col vess staa loeugh de voeuna di ultimm battali del 1918.


text:
Las vias da la Lumnezia e da Val S. Pieder duain vegnir colliadas directamain cun la via sursilvana tras in sviament al vest da Glion. Uschia po il center da la citad vegnir distgargià en moda efficazia dal traffic da transit en direcziun da Sursaissa, da la Lumnezia e da Val S. Pieder. Il project reelavurà dal sviament è exponì publicamain fin ils 22 da settember 2011 en la citad da Glion. Per construir il project da circa 26 milliuns francs vegni fatg quint cun 4 fin 5 onns.
Glion, ed uschia er las vals lateralas da la vart dretga dal Rain, èn colliadas fin ussa cun la rait da vias surordinada mo sur la punt dal Rain. Perquai che la lingia da la Viafier retica cruscha l'access a la punt, resultan qua regularmain colonnas pli lungas pervia dals numerus trens che passan. En consequenza da quai era vegnì exponì publicamain l'onn 2002 il project d'in sviament al vest da Glion. Il project ha dentant fatg naufragi pervia d'in recurs tar la dretgira administrativa. Sin basa da la sentenzia respectiva sto vegnir mantegnì l'uschenumnà tschaler da biera sper la via da la Lumnezia a l'ur da Glion, e quai ha gì ina influenza sin il trassé dal sviament planisà. Il project dal sviament, ch'è vegnì reelavurà e midà en differents puncts, è ussa exponì publicamain fin ils 22 da settember 2011 en la citad da Glion e tar il chantun.
En general correspundan ils trassés da las vias pertutgadas al project d'exposiziun da l'onn 2002. Sco midadas principalas èsi da menziunar ch'il tschaler da biera vegn mantegnì sco er che la Via Sogn Martin e la Via Santeri vegnan colliadas cun la via da la Lumnezia tras ina rundella. Tras il sviament – cun las colliaziuns a las vias da la citad ed a las vias da colliaziun da las vals lateralas da la vart dretga dal Rain – vegnan il center da la citad da Glion, differents quartiers ed en spezial ils territoris da Spaniu e da Gravas distgargiads essenzialmain dal traffic da transit.
Da la vart sanestra dal Rain vegn la via da la Lumnezia colliada cun la via sursilvana tras ina rundella. Il nord da Glion sco er las vias da colliaziun da Ladir e da Ruschein vegnan colliads cun la via sursilvana sur la Via Crappa Grossa ensemen cun il quartier da Grüneck. En consequenza da quai vegn l'access da Glion vest abolì. Il trassé da la via sursilvana vegn renovà resp. construì da nov sin ina lunghezza da circa 790 meters en il territori da la rundella da Glion vest. La ladezza dals vials da las vias d'access vegn adattada a la nova funcziun ed importa 6 meters.
La punt d'ina lunghezza da 270 meters tranter la rundella da Glion vest e l'implant da protecziun civila na traversa betg mo il Rain anteriur, mabain er il territori industrial California, la Viafier retica e la Via Santeri. Mirs da balustrada protegian cunter crudadas ed impedeschan a medem temp che la canera sa derasia en l'abitadi vischin a l'ost. Al sidost da l'implant da protecziun civila vegn realisada la nova rundella da la via da la Lumnezia. Là vegnan la Via Sogn Martin, l'access al territori industrial resp. a la Via Santeri e la via veglia da Flond colliads cun la via da la Lumnezia. Il traffic, e cunzunt er il traffic pesant en ed or da Val S. Pieder, vegn manà da nov sur la Via Sogn Martin a la via sursilvana ed en il territori industrial.
Ils custs totals vegnan calculads cun circa 26 milliuns francs. I vegn fatg quint cun in temp da construcziun da 4 fin 5 onns.


text:
Il Convegno „Concepts d’immersiun parziala e d‘interculturitad“ dals 17 e 18 da november 2016 organisà da la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR), en collavuraziun cun las Scolas autas da pedagogia dals chantuns Tessin, Vallais, Son Gagl e Friburg, è stà per tut las participantas/ils participants in grond success. Tant il Bündner Tagblatt, La Quotidiana sco la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) han rapportà da l’occurrenza.
Ulteriuras impressiuns dal Convegno 2016
Referenta principala dunna prof. dr. Dausend (fotografia: Bündner Tagblatt, Theo Gstöhl)
Annunzia per il studi
Il tool d’annunzia per ils studis scolina u stgalim primar è ussa avert. L’ultim termin d’annunzia è ils 17 d’avrigl 2017. Gugent spetgain nus Voss documents sut il suandant link:
Weiterführende Informationen zur Anmeldung / ulteriuras infurmaziuns davart l’annunzia


text:
Brebbia
Brebbia (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 3 254 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,3 km² e 'na densità de 517 ab./km².
El paes el se troeuva in sü i spond de sira del Lagh Maggior, e 'l confina coi comun de Besózz, Ispra, Malzess, Travedone Monaa e cunt quel piemontes de Belgiraa (provincia de Verbania).
Oltra al center comunal, Brebbia la gh'ha vari frazion: Bòzza de Lagh, Brebbia de Sora, Cassina Cucô, Cà Pian, Giggerima, Giardinett, La Gesoeula, Ronchee, Ronch, Usellera, Villagg Euròpa.
Brebbia l'è stada 'l center de voeuna di piev de l'arcidiòcesi de Milan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brebbia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tratàt de Luneville
Ol Tratàt de Lunéville l'è stacc firmàt a Lunéville ol 9 fevrér del 1801 (20 pluviôse an IX) tra 'l Joseph Bonaparte, rapresentànt de la Frànsa, e 'l cónt Johann Ludwig von Cobenzl, rapresentànt de l'Aüstria.
Chèsto tratàt l'è stài firmàt dòpo la batàia de Marèngh enzìda dal Napoleù ol 18 de zögn del 1801 e dòpo la batàia de Hohenlinden enzìda dal Jean Victor Marie Moreau ol 3 de dezèmber sèmper del 1801 e l'à segnàt la fì de la segónda coalisiù anti fransèza.
Ol tratàt l'à confermàt chèl che s'éra zamò decidìt col Tratàt de Campoformio e 'l confermàt che i restàa di Fransés töcc i teritòre sö la rìa a mansìna del Reno, l'l'Aüstria la gh'éra de ricognòs la Repüblica Sguìsera, la Repüblica Ligüra, la Repüblica Batava, lasà che la Repüblica Cizalpina la se slarghès e la ciapès Modena e i Legasiù e che 'l Grandücàt de Toscàna 'l pasès da Ferdinand de Habsbourg a Louis I de Bourbon, però la pödìa tègnes i teritòre de la Serenisima.


text:
Berna vuless daventar citad da velo
- Dumengia, 3.7.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 3.7.2016, 12:45, RTR
Vias a travers la citad - mo per velos; e schizunt in'atgna punt - mo per velos! La chapitala svizra vul daventar citad da velo tenor l'exempel dad Amsterdam u Kopenhagen.
La regenza da Berna ha empermess in'offensiva: igl duai dar ina gronda rait cun vias directas, uschenumnadas «Veloschnellstrassen», aposta per quels che pedaleschan en citad. Ina part da questa via è vegnida inaugurada quest'emna.
Dentant betg tuts èn entusiasmads da quest'idea...
Redacziun: Romana Costa


text:
Pas de Presburgh
La Pas de Presburgh l'è staa on trattaa de pas ai temp di guerr napoleonigh.
El 26 de dicember del 1805 a Presburgh (incoeu Bratislava), dopo la vittoria napoleoniga a Austerlitz, la se firmava ona pas segond la qual el Veneto el passava de l'Austria al Regn Italigh. L'Austria la doveva ancà lassà perd ogni pretesa sora i statt todesch; on quai de lor, compagn de la Baviera e 'l Württemberg, vegniven grandii e faa diventà dugaa indipendent (anca se in realtà eren sotta el controll frances).
Quell trattaa chì l'ha anca segnaa la fin del Sacher Roman Imperi.


text:
Gallien
El Publi Licini Egnazi Gallien, mej conossuu cont el sòll nòmm de Gallien (Latin: Publius Licinius Egnatius Gallienus; 218-268) l'è staa on imperador roman (253-268) famos per la soa riforma de l'esercit e per el sò valor in guera. L'è andaa sù al podè insema al pader Valerian in del 253 e quand quest chì l'è staa ciapaa in batalia di Persian l'è restaa l'unich imperador finna a la mòrt. Duranta el sò regn gh'hinn staa dò secession (l'Imperi di Gali e 'l Regn de Palmira) e on gran numer de usurpador.
Cuntegnüü
La vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Salida al podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Voeuna di magior font biografegh de la vida del Gallien a l'è l'Historia Augusta, che però l'è ostil al sò lavorà perchè la gh'ha el pont de vista del Senaa roman, el tradizional avversari de tucc i imperador.
El Gallien l'è nasuu in del 218 del Valerian (member de la class senatòria) e de la Egnazia Mariniana. Prima del 242 l'ha sposaa la Cornelia Salonina, de la qual el gh'ha avuu almen trii fioeu (Corneli Valerian ciamaa di vòlt anca Valerian II, Corneli Salonin, Ignazi Marinian).
Quand el pader l'è diventaa imperador, el Senaa l'è staa content, perchè a l'era vun de lor, e donca el gh'ha minga avuu di problema a nomenàll Ceser. De fatt, on fracch de imperador gh'aveven l'abituden ad vess insema sul trònn cont el pròpri fioeu, in del III secol. I duu imperador s'hinn dividuu i loeugh de governà: al Valerian l'Orient, al Gallien l'Occident.
La difesa di confin ocidentai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El pericol magior a òvest l'era la continua imigrazion di tribuu germanegh di sò terr drent a l'Imperi. Tra 'sti pòpul gh'eren i Franch, i Alemann e i Marcomann. El Gallien l'è reussii, in di primm agn, a difend el confin grazie ai fortificazion ch l'ha faa sù a Trevir e Colònia. Ma in del 257-258 i invasion hinn diventaa pusee pericolos: i Franch hinn rivaa finna a la Spagna (Tarragona) e i Alemann finna a Milan. Tutt e dò i tribuu hinn staa sconfigiuu, ma intrattant el general Ingenuo, comandat di soldaa in Panònia e Mesia, el s'era rebelaa. Gallien però l'è riessii a batt anca lù, e l'istess l'ha faa cont el sò successor, el Regalian.
Per evità alter invasion germanegh, l'ha ciapaa come concubina la tôsa del re di Marcomann (ciamada Pipa), che hinn diventaa donca leaa de Roma.
Conseguenz de la mòrt del Valerian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La mòrt del pader in Orient l'è staa on avveniment assee important sia per el Gallien che per tutt l'Imperi. De fatt, i nemis di Roman hann pensaa de podè tacà l'Imperi senza tròpp problema, e i provinz al confin hann nomenaa imperador di usurpador per garantìss ona presenza imperial. L'è staa inscì che hinn nasuu l'Imperi di Gali a òvest e 'l Regn de Palmira a est, senza cuntà el tentativ di Macrian de ciapaa tutt l'Imperi.
Prima de tutt el Gallien, l'unich ver imperador, el gh'ha avuu de batt el general Pòstum, che 'l comandava i soldaa del Reno quand che 'l Gallien el combateva l'Ingenuo. El Pòstum l'è riessii a fà massà el fioeu de l'imperador Corneli Salonin e 'l prefett del pretòri Silvan, ma l'ha minga voruu espandes oltra a la Galia. El Gallien l'ha poduu nò ciappà i territòri perduu in Occident.
I soldaa in Orient, dòpo la mòrt del Valerian, aveven elegiuu imperador i fioeu del Macrian Magior, Macrian Minor e Quiee. I Macrian, iutaa del prefett Balista, hann provaa a batt el Gallien, ma hinn staa faa foeura in d'ona batalia in Tracia, menter el Quiee l'è staa casciaa via del trònn del re de Palmira Odenaa.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268 el Gallien l'ha batuu ona part di Gòtt che aveven tacaa l'Imperi, ma el gh'ha avuu de tornà indree in Italia perchè el sò general Aureol (quell che l'aveva vingiuu i duu Macrian) el s'era rebelaa, sperand in d'on aiutt del Pòstum. El Gallien l'ha sconfigiuu in su l'Ada e l'ha assediaa a Milan. Chì però l'è staa faa foeura in d'ona congiura, a la qual fòrsi l'era minga forest el sò successor, el Claudi II. Per vorè quest chì el Senaa l'ha faa diventà on dio.
La soa politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vers i Cristian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eusebi de Cesarea el dis che 'l Gallien l'è staa tolerant. De fatt, al contrari del pader, che l'aveva perseguitaa i Cristian, el Gallien l'ha conceduu la libertaa de cult, remagnuda finna al regn del Dioclezian.
L'esercit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finna a quel moment la difesa de l'Imperi l'era basada de ona longa linea statega de soldaa miss ai confin de l'Imperi. Ma el Gallien l'ha vist che l'era minga ona bona tecnega per difend l'Imperi, e i repetuu invasion barbaregh l'aveven confermaa. Donca l'ha adotaa ona strategia giamò doprada duranta el sò secol ma mai renduda offizial: quela de creà di còrp militar de riserva (ciamaa in latin comitatenses) che fudessen pront a rivà depertutt in cas de pericol. La magior part de sti soldaa eren di cavalier, pròpri per quistion de velocitaa.
I generai che comandaven sti riserv gh'aveven traj man on gran podè, e l'è minga on cas che di imperador futur come el Claudi II ò l'Aurelian fudessen pròpri di comandant di comitatenses primma de salì al trònn.
La cultura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El period duranta el qual el Gallien l'ha governaa deperlù (260-268) l'è staa anca on'etaa de art e cultura. L'è staa pròpri in sti agn che l'è nassuda la filosofia del Neoplatonism (el fondator de la qual, el Plotin, l'era anca on amis de la còppia imperial). El Gallien l'ha anca renovaa i ligamm con la cultura greca, e de fatt l'è staa nomenaa arcont epònim de Aten e iniziaa ai mystéria de Demetra a Elèusi.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De Blois, Lukas, The Policy of the Emperor Galienus, Brill Academic Publishers, 1976, ISBN 90-04-04508-2
- Weigel, Richard, "Valerian (A.D. 253-260) and Gallienus (A.D. 253-268)", De Imperatoribus Romanis


text:
Pruvincia d' Piaṡëinsa
Artìcol in dialët piaṡintëin
La Pruvincia ad Piaṡëinsa l'é una pruvincia italiana ad l'Emilia-Rumagna e la g'ha 265.000 abitant. La sò capitäla l'é Piaṡëinsa.
La pruvincia ad Piaṡëinsa la cunfëina ovest cun la Lumbardia (Pruvincia d' Pavia) e cun al Piemont (Pruvincia ad Lisandria), a est cun la Pruvincia ed Pärma, a nord cun la Lumbardia (Pruvincia ad Lod e Pruvincia d' Carmånna) e a süd cun la Ligüria (Pruvincia d' Genua).
I cumoin pö impurtant[modifica | mudéfica la surzéia]
Al sid[modifica | mudéfica la surzéia]
Alsëin · Altufrèi · Arvargär · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch · Caminä · Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Nibiàn · Uton · Pügrèra · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn · Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
Giovanni Segantini
Giovanni Segantini (Arch, 15 genàr 1858 – Munt Schafberg, Puntresina, 28 setembor 1899) l'è stai un pitùr d'urigin trentina.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd ad Arch, ind una famiglia in cundissión ecunòmiche dificil (i Segatini: l’è stai pö el stess pitùr a cambià el sò cugnùm), a la mort d'la mador ind el 1865 l’è stai mandàd dal pador a Milàn, in cüstòdia d’la fiöla de prim let, Irene. Privàd de ‘na familia vera e propia, Segantini l’ha vissüd 'na giuinessa stupada e sulitaria, de solit vagabunda, tant che ind el 1870 l'è stai saràd sü ind el rifurmatori "Marchiondi", dal quàl ha pruàd a scapà ind el 1871, ma el gh'è restàd pö fin al 1873. Segantini l’è stai pö afidàd al fradelastor Napuleón, che’l gh’èva bisògn de un garsón par el sò laburatori futugrafich a Burgh Valsügàna, indùe el gh'e restàd fin al 1874. Prubabilmént l’è lì che s’è svilüpàda 'na prima idéa artìstega, tant che quànd l'è turnàd indré a Milàn el s’è iscrìt ai curs seràl de l'Academia de Brera, che ha frequentàd par quasi tri an.
A Milàn l’ha vissüd grassie al laurà a la butega de Luigi Tettamanzi, artigiàn decuradù, e all’insegnamént de diségn all'istitüt "Marchiondi". Chel picul sustégn ecunomich chi el gh’ha permìss de andà, dal 1878 al 1879, a l’Academia de Brera indùe l’ha seguìd i lessión de Giuseppe Bertini e migliuràd el propi bagài de savè e d’esperiensa. Chi l'ha fai le prime amicisie ind el ambiént artistich citadìn, in primis cun Emilio Longoni.
L’ha cuminciàd a pitürà ispiràd dal verìsm lumbàrd, ma bele ind el 1879, ind el curs de l'esposissión nassiunàl de Brera, l’è stai nutàd dai critich che i gh’han dai i prim premi: tra i prim sustenidù gh’è Vittore Grubicy, cun el quàl l'ha stabilìd un rapòrt de laurà e de amicissia düràd par tant temp.
Briansa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'an dopu l'ha cunussüd Bice Bugatti, la dona che la sarà la sò cumpagna par tüta la vita. Dopu el s'è trasferìd in Briansa, a Pusiàn, e l'ha lauràd grassie al sustégn ecunomich de Grubicy, a cuntàt cun Emìli Longoni: in ‘sti an chi la sò art la s'è distacada da le impustassión académiche giuanìl, ala ricerca de 'na furma espressiva püssè persunàl e uriginàl. Ind el 1883 Segantini el s'è ligàd cumpletamént al sustégn de Grubicy, cun el quàl l'ha firmàd un cuntràt.
Grisón[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1886 l'ha lassàd l'Italia par trasferìss a Savognin, ind el cantón di Grisón; ind el curs dal sò percùrs stilistich l'è passàd arént al muimént divisiunista, prima cun qual sperimentassión e cul temp in d'una manera sempor püssè fort.
Ind a cal perìud lì, Grubicy l'ha fai 'na prumussión par lü, tant che l'è diventàd famùs in patria e a l'estor. Ind el 1889 l'è stai presentàd all'Italian Exhibition de Lundra e l'è diventàd ancassì un rispetàd scritùr de giurnàl d’art. Ind el curs del stess an l'ha cuminciàd a integrà la sò caraterisassión artìstega divisiunista cun marcade inflüénse de simbulìsm, suratüt cun alegurìe basade sü mudèi nordich.
Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1894 l'ha lassàd Savognìn e se spustàd in Engadina, a Malögia, anca parchè el desidereva un post püssè tranquìl ala scuerta dal misticìsm: el picul vilàg del’engandina el gh'ha permìss 'na vita sulitaria in cumpagnìa dal maestùs e incuntaminàd paesàg alpìn che l’è mustràd in tüte le sò òpere da cal perìud lì. Da Malögia el se spusteva apena ind i mumént de freg püssè fort, ind el curs di quài el steva in albèrgh a Sogl, in Val Bregaja, cun qual viàg anca a Milàn.
El gh'eva un prugèt grandiùs: la realisassión dal padiglión dall'Engadina par l'Espusissión Universàl de Parìs dal 1900: 'na custrüssión rutunda dal diàmetor de 70 metor cun ai mür 'na gigantesca rafigürassión pitòrega dal panurama engadinés, lunga 220 metor. Anbén el sò prufùnd travài ind l'òpera, la stesa l'è staia spetassada par i cust trop volt. L'è vegnüd anca a mancà el prumèss sustégn finansiari d'i albergadù engadinés, tra i prim cumitént. Par quést el pugèt el s'è trasfurmàd ind el Tritich d'la Natüra (o di Alp), la sò òpera püssè famusa: el tritich pitorich l'è stai però refüdàd, parchè cunsideràd miga in sintunìa cun l'imagin türìstica che i cumitént i vurevun dà a Parìs e l'ha finìd par es mustràd ind el padiglión italiàn.
El Giuàn l'è mort a 41 an ins al Schafberg, el munt che'l se tröva sura a Puntresina, el 28 setembor dal 1899, culpìd da un atàch de peritunìt menter l’era adré a pitürà. Incö el sò corp el possa ind el picul cimiteri de Malögia.
Nassiunalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quànd Segantini l'è nassüd, el cumün de Arch de Trent l'era suta al dumini 'ustrìegh. El picul a l'età de quator an, ind el curs de un'alluvión lè stai salvàd da un citadìn dal paés che par quést l'è stai premiàd cun 25 fiurìn dal guèrn de Viena. Segantini giuinòt l'ha pö vissüd a Milàn. La surela che'l tegneva l'ha miga fai tüt el necessari par fagh ciapà la nassiunalità italiana, anca se l'eva chièst e utegnìd de scancelà quela 'ustrìega.
Sücessivamént, datu che i capurión ‘ustrìegh i evun miga ricevüd cunferma dell'iscrissión, par altor mai avegnüda, ind le liste dall'anàgrafe de un cumün italiàn, l’è stai ciamàd ‘me suldà ind el esercit d'Àustria. Segantini el s'è mai presentàd e par quést l'è stai dichiaràd disertùr.
Püssè tardi, ind el 1886, el pitùr l’è 'ndài a stà prima a Savognìn e pö a Malögia sensa mai ciapà nianca la citadinansa svisra. Segantini el parleva cume prima lengua in milanés e'l scriveva ind un gram italiàn. Ind i Grisón l'ha imparàd i bas dal rumànc e miga el tudésch.


text:
Ligüria
La Ligüria (Italian: Liguria; Lengua ligür: Liguria, parnuziaa Ligüria; Francees: Ligurie) a l'è una regiun italiana cun püü de un miliun de abitant sitüada in del nòrt de la penisula. La cunfina cun la Tuscana, l'Emilia-Rumagna, el Piemunt, la Francia e'l Mar Ligür. El sò capplöch a l'è Genua.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cun i sò 5421 km quadraa de süperfiss la Ligüria l'è la regiun italiana püssé piscinina, dopu el Mulìs e la Val d'Aosta, ma l'è pür vüna di regiun cun püssé cuncentraziun de abitant, dopu Campània, Lumbardia e Lazzi. La regiun l'è stringiüda trai Alp, i Penìnn e'l Mar Ligür, che l'è un bràss del Mar Mediterranee. Düü gulf impurtant hinn quèll de Genua (el gulf püssé grand) e quèll de La Spessia (el segund). La Ligüria la gh'hà un clima mediterraneu.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòmm Ligüria el ven de la pupulaziun di Ligür, che peruu abitaven in un territori assé püü grand, ch'el cumprendeva anca tütt el Piemunt sota al Po, la Pruvincia de Pavia, una part de la Pruvincia de Piasenza, la Lünigiana e'l territori de Nissa. I Ruman hann ciappaa la regiun dumà in del segund secul prima de Crist, e l'hann fada diventà la IX Regio. Dopu la fin de l'Imperi, l'è stada sota el dumini di Visegòtt, di Bizantin, di Lungubard, e del Sacru Imperi Ruman e dunca la pupulaziun l'ha capii che per svilüpàss cun fasilitaa la gh'aveva de andà per mar. L'è staa inscì che l'è nassüda la Repüblega de Genua, che cunt el passà del temp l'è diventada padruna de tüta la Ligüria e una putensa eurupea sül mar. In stu periud chì la s'è scuntrada assé cun l'altra pussenta Repüblega de mar, var a dì Venèzia. Traj territòri ciapaa dij Genues se pöö cüntà, par esempi, l'isula de Créta.
La putenza genuesa l'ha scumenzà a vegnì men quand l'è stada truvada l'Amerega in del 1492; Gh'era minga püü büsogn dij mercant del Mediterranee, che vöreven anca assee danee, parchè se podeva ciapaa i materi primm del növ cuntinent. In quèll temp, pöö, hinn rivaa in Europa i Türch, che hann cunchestaa tütt el Mediterranee uriental, anca i culòni de Venèzia e de Genua. Dopu i guèrr d'Itàlia, cun la pas de Cateau-Cambrésis, la Repüblega de Genua l'è finida, cumè la magiur part de la penisula, sota l'inflüensa de la Spàgna, e pöö, dopu la guèra de Sücessiùn Spagnöla (1714), sota quèlla di Austriach e dij Piemuntes.
In del 1797 el Napuleun Bunapart l'ha tacaa i territòri Austriach in Itàlia, ma per fàll el doveva passà anca per el Piemunt e la Ligüria. L'è passaa anca de lì e l'ha ciappaa la vecia Repüblega genuesa, e pöö l'ha giüntaa aj territòri del sò Imperi, nassüü in del 1804.
Cun la cadüda del Napuleun, tücc i paes vincitur hann faa un cungrèss a Viena per stabilì la dispusiziun del növ orden del cuntinent. Tücc i vecc paes che gh'éren prima de la rivada de l'Imperatur hinn staa repristinaa, a part le dò Repüblegh de Venèzia e de Genua. La prima l'è andada a l'Austria, la segunda al Piemunt, del qual l'ha següii i destìn sin a l'ünificaziun de l'Itàlia in del 1861. L'è impurtant savè che propri de una citaa ligür, Quartu (vecc cumün e adess quartee de Genua) l'è partida in del 1860, la spediziun dij Mill de Garibaldi (che, cumè Mazzini e Mameli, l'era ligür), che l'ha cuntribüii a cunchestà el Süd del Paes.


text:
Dobrič
Dobrič (Дoбpич in abecee cirilligh; Hacıoğlu Pazarcık in turch; Bazargic in romen) l'è ona città de la Bulgaria nord-oriental.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come 'l dis anca el nomm, la se troeuva in la region storiga de la Dobrugia, che la quatta dent anca zonn de la Romania.
Del pont de vista politigh, Dobrič la se troeuva in de la region omonima, minga lontan del confin romen e al Mar Negher.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm insediament de la zona indove la gh'è adess Dobrič hinn del quart secol prima de Crist (o forsi del terz). Hinn staa trovaa anca rovinn che vegnen del primm medioev, trai quai ona necropoli bulgara e di tomb pagann in del centro de la città.
In del VII secol i Pecenegh hann devastaa la Dobrugia, tant che certi zonn per on poo de temp hinn staa pù abitaa.
Domà in del XVI secol on mercant turch, el scior Hacıoğlu Pazarcık, l'è rivaa in de la zona e l'ha faa sù la città che l'esist ancamò. In sò onor, fina al 1882, la città l'è stada ciamada cont el sò nomm. I document turch disen che in del period 1646-1650 gh'era 1000 cà, trii albergh, trii bagn turch, dodes moschee e dodes scoeul.
Ai temp di guerr russ-turch, on bell poo de gent l'è scappada e l'è rivada a Hacıoğlu Pazarcık, inscì la città la s'è grandida anmò pussee. L'è staa inscì che l'è vegnuda ona città soratutt de coltura musulmana, tant che la prima gesa ortodossa l'è del 1843.
El 27 de genar 1878 i Turch hinn staa scasciaa via e, quattr'ann dopo, la città l'è stada ciamada Dobrič, in onor de on vegg signorott de la Dobrugia (on tal Doborica).
In del 1913 el Trattaa de Bucarest l'ha faa inscì che Dobrič e tutta la Dobrugia bulgara finissen sotta el domini romen, e inscì l'è staa fina al 1940. Al temp la città l'era conossuda 'me Bazargic (on ciar riferiment al vegg nomm turch).
In del 1940 el Trattaa de Craiova l'ha portaa anmò la città sotta la Bulgaria: el 25 de settember gh'è entraa l'esercit bulgher, e al dì d'incoeu quell dì lì l'è 'l dì de la festa a Dobrič.
Ai temp del comunismo (1946-1990) la città la s'è ciamada Tolbuchin, in onor del general russ Fëdor Ivanovič Tolbuchin.
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2001 el censiment l'ha ditt che la popolazion l'è spartida inscì:
- 86%: bulgher
- 8%: turch
- 3,5%: zingher
El 86% l'è cristian ortodoss, menter i musulman a hinn el 10%.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Costanza, Romania.
- Zalaegerszeg, Ungheria.
- Pinsk, Bielorussia.
- Golmud, Cina.
- Kavadarci, Macedonia.
- Nowy Sącz, Polonia.
- Saratov, Russia.
- Sciaffusa, Svizzera.
- Kırklareli, Turchia.
- Izmajil, Ucraina.


text:
Battaja de Ligny
La battaja de Ligny del 16 de giugn del 1815 a Ligny l'è stada voeuna di battaj di guerr napoleonigh e l'è stada l'ultima vitòtoia de la carrera milidar del Napoleon, che duu dì dopu l'è staa definitivament battuu in de la battaja de Waterloo.
El Napoleon el voreva lassà dividuu i Ingles di Prussian, per taccài separatament, e l'è riessii a rivàggh addoss al Blücher (el comandant prussian) e l'ha travolgiuu quasi del tutt, col mandà el general Jean-Baptiste Drouet d'Erlon a colpìll in sui fianch.
La manoeuvra la saria riessida proppi del tutt, se 'l Michel Ney, che l'era staa retardaa in de la battaja de Quater-Bras, el fuss rivaa in temp per tajàggh foeura la retirada ai Prussian; l'è minga staa inscì e, anca se a la fin la Guardia Imperial l'è riessida a costringg i nemis a la retirada, el Blücher l'ha poduu portà foeura i sò omen in ordin, anca a cost de perden 25.000, e l'è staa bon inscì de tornà a combatt dopo duu dì.


text:
Giuàn Batista Nasalli Rocca
Giuàn Batista Nasalli Rocca (al cugnùm cumplët a l'era Nasalli Rocca di Corneliano, Piasëinsa, 27 d'agùst 1872 - Bulogna 13 ed mèrz 1952) l'è stä un Cardinäl e Arcivèsc católic, Arcivèsc ad Bulogna dal 1921 al 1952.
Biugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
Nasìd a Piasëinsa al 27 d'agùst 1872, l'è dvantä prèt a Ruma, in dal 1895. Da prèt giùn, l'ha urganizä l'Asiòn Catòlica rumana cul vèsc piasintein Radini-Tedeschi.
Vèsc[modifica | mudéfica la surzéia]
Cunsacrä vèsc ad Gubbio al 10 ad febràr dal 1907, l'è dvantä arcivèsc in dal 1916 quant l'è stä trasferìd a Ruma, tàme elemusinièr dla carità dal Papa.
Trasferìd a l'Arcidiocesi ad Bulogna al 21 ad nuëinbar dal 1921.
Cardinäl[modifica | mudéfica la surzéia]
Pruclamà Cardinäl da papa Pio XI in dal cuncistòri dal 23 ad màgg dal 1923, l'è mort al 13 ad màrs dal 1952.


text:
Mòi
Mòi (in Italià: Moio de' Calvi) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.
El g'ha 'na popolasiù de 211 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,2 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 40 km de la sità e a 660 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Fundra, Lèna, Piasatür, Piassöl, Roncobèl e Alnigra.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Mòi l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dàlmen
Dàlmen (en Italià: Dalmine) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e 'l se tróa a 7 km de la sità e a 201 méter söl lièl del mar. L'è ü gròs paìs industriàl de l’ólta pianüra bergamasca.
El g'ha 'na popolasiù de 23 281 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 11,6 km² e 'na densità de popolasiù de 2 007 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Filàch, Lai, Leàt, Ös de Sura, Stezà, Treviöl.
Pèr Dàlmen la pasa l'autostrada A4 Bèrghem - Milà.
A Dàlmen la gh'à sede la Dàlmen, fàbrica de tübi, che adès la fà part de la Tenàris. In del Löi del 1944 la fàbrica l'è stacia bombardada da i aleàcc e i gh'è stacc 281 mórcc e 600 ferìcc.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Dàlmen l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
1Guxãma ya yíxema yaxõgüxe rü ixããrü coriã́xẽ, rü tanaxwa̱xe i tümaãrü corixü̃ tangechaü̃ na ngẽmaãcü taxucürüwa texé Tupanachiga rü tórü ngu̱xẽẽtaechiga chixri idexaxü̃ca̱x. 2Rü ngẽxguma chi wüxi ya duü̃xẽ ya Tupanaãxü̃́ yaxṍxẽ rü wüxi i cori i tümarüü̃ yaxõxü̃maã tacoriã̱xgu, rü tama tanaxwa̱xe i ngẽma na tümaẽneẽ yiĩxü̃ca̱x nüxü̃ tarüxo na nüxü̃ tangechaü̃xü̃ i tümaãrü cori. Natürü tanaxwa̱xe i yexeraãcü meã nüxü̃́ tapuracü erü tümaãrü cori i nüxü̃ tarüngü̃xẽẽxü̃ i tümarüü̃ yaxõxü̃ nixĩ rü tümaẽneẽ i Tupana nüxü̃ ngechaü̃xü̃ nixĩ. Pa Timutéux, chanaxwa̱xe i meãma cunangúexẽẽ i ngẽma ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃, rü guxü̃ma i yaxõgüxü̃pe̱xewa nüxü̃ quixu. 3Rü cumaã nüxü̃ chixu rü nangẽxma i duü̃xü̃gü i namaã ngu̱xẽẽtaegüxü̃ i ngẽma ngu̱xẽẽtae i tama namaã wüxiguxü̃ i tórü ngu̱xẽẽtae, rü tama namaã wüxiguxü̃ i tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuarü ngu̱xẽẽtae i mexü̃, rü tama namaã wüxiguxü̃ i ngẽma ngu̱xẽẽtae i Tupanaãrü orewa ngóxü̃. 4Rü cumaã nüxü̃ chixu rü yíxema ngẽmaãcü ngu̱xẽẽtaexe rü tügü ticua̱xüü̃ rü taxuü̃ma tacua̱x. Rü ngẽmaca̱x ngẽxü̃rüüxü̃mare i dexa rü naxca̱x tachoxü̃gawa̱xe, rü tama texéga taxĩnüchaü̃, rü düxwa ñoma tiḏaawexü̃rüü̃ tixĩ namaã i ngẽma tümacüma. Rü ngẽmagagu rü taxãũxãchiwa̱xe, rü tanuxwa̱xe, rü togümaã taguxchiga, rü taxúxeaxü̃́ma tayaxõ. 5Rü ngẽmaãcü i ngẽma duü̃xü̃gü i chixeãẽgüxü̃, rü nügümaã nanuẽẽcha, rü tama nüxü̃ nacua̱xgü i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃, rü nagu narüxĩnüẽ rü Tupanaãrü orewa nixĩ i dĩẽru ngĩxü̃ nayauxgüxü̃. 6Rü aixcüma nixĩ i Tupanaãrü orewa nüxü̃ iyarüṉg̱auxü̃ i taxü̃ma i mexü̃, natürü ngẽma mexü̃ rü tümaca̱xicatama nixĩ ya yíxema namaã taãẽgüxe i ngẽma marü tüxü̃́ ngẽxmaxü̃. 7Rü yixema rü yexguma noxri ixíraegu, rü ngearü yemaxü̃ã́xẽmaã tabue i ñoma i naãnewa. Rü ngẽxguma iyu̱xgu rü taxucürüwa tayange i tórü ngẽmaxü̃gü. 8Natürü ngẽxguma tüxü̃́ nangẽxmagu i taxchiru rü tórü õna rü name nixĩ i ngẽmamaãtama tataãẽgü. 9Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i dĩẽruã̱xgüchaü̃xü̃, rü tama yaxna namaã naxĩnüẽ i ngẽxguma ngẽma dĩẽruarü ngúchaü̃ nüxü̃ poragu. Rü ngẽmaca̱x nagu nayi i muxü̃ma i ngúchaü̃gü i taxuwama mexü̃ i chixexü̃wa nagagüxü̃, rü ngẽmaca̱x düxwa i ngẽma duü̃xü̃gü rü poraãcü nachixe rü norü guxü̃maãma inayarütauxe. 10Erü ngẽma na dĩẽruguama na rüxĩnüxü̃ rü ngẽma nixĩ i guxü̃ma i chixexü̃güarü ügü. Rü nangẽxma i ñuxre i duü̃xü̃gü i Tupanaãrü orexü̃ ítáxü̃ erü dĩẽruguama narüxĩnüẽ. Rü ngẽmaca̱x poraãcü nügü nangechaü̃güxẽẽ rü nügüxü̃́ nanangu̱xẽẽgü. 11Natürü cumax, Pa Timutéux, rü wüxi ya yatü ya Tupanaãrüxüchi quixĩ. ¡Rü ngẽmaca̱x nüxna ixũgachi i guxü̃ma i ngẽma chixexü̃! ¡Rü meã Tupanape̱xewa namaxü̃, rü norü ngúchaü̃ naxü, rü meã nüxü̃́ yaxõ, rü nüxü̃ nangechaü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü, rü yaxna namaã naxĩnü, rü tama cugü icua̱xüü̃cüraxü̃ i cuãẽwa! 12¡Cugü naporaxẽẽ na meã cuyaxõõmaxü̃ca̱x rü cunaxüamaxü̃ca̱x i Tupanaãrü puracü ega woo ṯacü rü guxchaxü̃ cuxü̃ üpetügux! ¡Rü cugüna nadau na taguma cuxna na iyanataxuxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃! Yerü yema maxü̃ca̱x nixĩ ga noxri Tupana cuxü̃ yaxuxü̃ ga yexguma muxü̃ma ga duü̃xü̃güpe̱xewa nüxü̃ quixuxgu na ñuxãcü Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ na cuyaxõxü̃. 13Rü ñu̱xma Pa Timutéux, rü nape̱xewa ya Tupana ya guxãxü̃ma maxẽxẽẽcü, rü nape̱xewa ya Ngechuchu ya Cristu ga ãẽ̱xgacü ga Piratumaã nüxü̃ ixucü ga ñuxãcü Nanatü ya Tupanaãxü̃́ na yaxõõxü̃, rü cuxü̃ chamu na naga cuxĩnüxü̃ i ngẽma ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü tama chanaxwa̱xe i cunaxüchicüü i ngẽma ore, na taxúema texé ṯacüca̱x cuxü̃ oregüxü̃ca̱x rü chixri cuchiga idexaxü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i ngẽmaãcü meã cunaxü ñu̱xmatáta ínangu ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu. 15Erü ngẽma ngunexü̃ i Tupana nagu naxwa̱xexü̃gu rü tá Cristuxü̃ nango̱xẽẽ. Erü nüxĩcatama Tupana nixĩ, rü nüma nixĩ i aixcüma mecü yiĩxü̃ rü guxü̃ẽ́tüwama nangẽxmaxü̃. Rü guxü̃ i ãẽ̱xgacügüarü Ãẽ̱xgacü yiĩxü̃, rü guxü̃ i corigüarü Cori yiĩxü̃. 16Rü nüxĩcatama nixĩ na taguma nayuxü̃. Rü nüma rü poraãcü ínangóonexü̃wa namaxü̃, rü taxucürüwa texé ngẽma ngóonexü̃na tangaicama. Taguma wüxi i duü̃xü̃ nüxü̃ nadau, rü taxuacüma texé nüxü̃ tadau. Nüma rü guxü̃guma naporaxüchi rü taguma inayarüxo na Ãẽ̱xgacü yiĩxü̃. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe i guxãma nüxü̃ ticua̱xüü̃güecha. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 17Rü yíxema tüxü̃́ nangẽxmagüxe i muxü̃ma i tümaãrü dĩẽru i ñoma i naãnewa, rü tümamaã nüxü̃ ixu na tama ngẽmamaã tügü ticua̱xüü̃güxü̃ca̱x rü tama nagu tarüxĩnüẽxü̃ca̱x na ngẽma tümaãrü dĩẽruwa nüxü̃ itayangaugüxü̃ i tümaãrü maxü̃. Erü ngẽma dĩẽru rü paxa tá nagu̱x. Natürü narümemaẽ nixĩ i Tupanagu tarüxĩnüẽ, erü yimawa nixĩ i nüxü̃ itayangaugüxü̃ i tümaãrü maxü̃. Rü nüma nixĩ i poraãcü tüxna naxããxü̃ i guxü̃ma i ṯacü i inaxwa̱xexü̃ na itaãẽgüxü̃ca̱x. 18¡Rü namaã nüxü̃ ixu i ngẽma muãrü dĩẽruã̱xgüxü̃, rü name na ngẽmamaã mexü̃ naxügüxü̃ca̱x rü togü i duü̃xü̃güxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x! Rü ngẽmaãcü tá namu i norü ü i mexü̃ i Tupanape̱xewa. Rü tanaxwa̱xe i nümagü i muãrü dĩẽruã̱xgüxü̃ rü na ínamemaregüxü̃ na togüna naxããxü̃ rü namaã naṉg̱auxü̃ i ngẽma norü ngẽmaxü̃gü. 19Rü ngẽmaãcü tá nüxü̃́ nangẽxma i norü mexü̃gü i daxũguxü̃ i naãnewa, rü tá nanayauxgü i ngẽma maxü̃ i aixcüma ixĩxü̃. 20Pa Timutéux, ¡meã namaã nangúexẽẽtae i guxü̃ma i ngẽma ore i cuxü̃ chamuxü̃! Rü tama name na icurüxĩnüxü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱xãrü dexagümare i taxuwama mexü̃ rü ngẽma ore i doramare ixĩxü̃ i duü̃xü̃gü nüxü̃ ixugügünetaxü̃ na ore i nawa nüxü̃ icuáxü̃ yiĩxü̃. 21Erü ñuxre i nümagü i ngẽma noxrütama cua̱xgu ĩxü̃, rü düxwa ngẽmagagu Tupanana nixĩgachi. Rü chanaxwa̱xe i Tupana meã pexü̃ narüngü̃xẽẽ.
Copyright
Learn More


text:
Lengua esperanto
L'Esperanto l'è ona lengua artificial creada del dotor Ludwik Lejzer Zamenhof in tra el 1872 e el 1887.[1]
I so regol hinn staa scernii in tra i svariaa lengu studiaa del Zamenhof, insci de vess capii e imparaa de tucc senza fadiga.
Referement[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Michael Byram; Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning: L'esperanto l'è l'unega lengua artificial che l'ha ciapaa de vess drovada de tanc; se calcola che tra i cinch e i quindes milion de personn l'hann studiada, anca se quij ch'è bon de parlalla hinn gnanca 'l vun per cent de chell numer chi.


text:
Elm (GL)
Elm a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 90.73 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 626 abitant.
El cumün de Elm al se tröva a una altitüden de 977 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andiast (GR), Betschwanden, Flims (GR), Laax (GR), Linthal, Luchsingen, Matt, Mels (SG), Pfäfers (SG), Pigniu (GR), Ruschein (GR), Schwanden, Siat (GR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Elm l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1344 col nom de Elme.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elm in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cundiziuns
La biblioteca chantunala è publica ed accessibla a tut las persunas che sa tegnan vi da l’urden da diever. Ulteriuras disposiziuns sa chattan en il reglament da chasa.
La carta da biblioteca dat il dretg d'emprestar medias. Persunas che utiliseschan la biblioteca per l’emprima giada pon er s’annunziar online en il catalog da las bibliotecas dal Grischun.
Emprest e termins
Ils termins d'emprest èn: per medias stampadas 4 emnas, per nonbooks 2 emnas.
Sch'i na dat nagina reservaziun, vegn il termin d'emprest prolungà automaticamain duas giadas per mintgamai 4 emnas resp. 2 emnas. Sch'i na dat anc adina betg ina reservaziun, po il termin d'emprest dal conto d'utilisaziun vegnir prolungà tras l'utilisadra sezza u tras l'utilisader sez anc trais ulteriuras giadas. Las prolungaziuns dal termin fixeschan mintgamai in nov termin d'emprest garantì. Suenter maximalmain tschintg prolungaziuns dal termin d'emprest sto il medium emprestà vegnir preschentà a la biblioteca chantunala dal Grischun.
Excepziuns:
Documents ch'èn pli vegls che 100 onns, medias che na pon betg vegnir remplazzadas sco er ovras da consultaziun en il sectur a liber access ston vegnir consultads en la biblioteca.
Conto d'utilisaziun
En il conto d'utilisaziun persunal en il catalog d'uniun pudais Vus far sez las suandantas transacziuns:
prolungar las medias, midar l'adressa, midar il pled-clav.
Medias da la biblioteca chantunala ch'èn registradas en il catalog dad EED pon vegnir reservadas u empustadas directamain en il catalog d'uniun.
Currier da velo
Medias da la biblioteca chantunala ch'èn vegnidas empustadas en il catalog d'uniun, pudais Vus laschar furnir gratuitamain a la biblioteca dal center da furmaziun per la sanadad ed ils fatgs socials, da la scola auta da tecnica ed economia, da la scola auta da pedagogia u da la scola auta teologica. Là pudais Vus medemamain restituir Vossas medias da la biblioteca chantunala.
Consultaziun da stampas veglias e da raritads
Da stampas veglias e d'ovras d'ina valur speziala dastgan ins prender invista exclusivamain en la sala da lectura da l'archiv dal stadi e pia sut la surveglianza dal persunal responsabel. Las stampas veglias cumpiglian tut las ovras ch'èn vegnidas edidas avant l'onn 1800.
Las ovras ston vegnir empustadas en la biblioteca chantunala. L'utilisaziun percunter sa drizza tenor las uras d'avertura da l'archiv dal stadi:


text:
Canada
El Cànada a l'é el stat püssé a nord del America del Nord. A l'è el segund paes püssè grand del mund cume estensiun, e l'è spantegaa in d'una tera intra l'Ucean Atlantich, l'Ucean Pacifich e l'Ucean Artich. A l'è tacaa a ovest e a süd cunt i Stat Ünì.
I lenguv püssé parlaa a hinn l'ingles e'l frances, che hinn anca i lenguv ufissiaj. La sua capital a l'é Ottawa (808.391 abitant). Alter cità impurtant a hinn Toronto, Montreal, Vancouver, Calgary, Edmonton, Québec e Winnipeg.
El 75% del popul canades al viv a men de 250 km del cunfin american.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canadà a l'é nassüü cume füsiun de un poo de culoni ingles, anca una quaj de lur a l'era stada una culonia francesa.
El paes l'ha ciapaa l'indipendenza del Regn Ünì cunt un prucess scuminciaa in del 1867 e finii in del 1982. El paes el fa part del Commonwealth e dunca el ricugnuss cume munarca la regina del Regn Ünì Elisabeta II.
Urganizaziun pulitiga e aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canadà a l'é una munarchìa custitüzziunal, federal e parlamentar. La gh'ha dent des pruinc e trì teritòri. I pruinc a hinn püssé autonum di teritòri rispet al guern federal.
El prim minister a l'é el Justin Trudeau (del 2015).


text:
John Locke
Ol Gioann Locke (John Locke 'n inglés) a l'è stacc ü filòsof scossés.
La sò filosoféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la resù a la pràtica.[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filosoféa d' ol Locke la và mia inàcc in sö la via di gràncc övre sistemàteghe de ispirassiù mecaneghéstega, indoe ol Cartes, l'Hobbes e ol Spinoza a i 'l la fa de padrù; lé piötost la ghe dà, co'l reciamàss al Bacù, al Gassendi, e perdepiö a i servelù britanègh del tép, e specialmét al Boyle, a fà èd öna antagiùsa colaborassiù de la filosoféa co 'n d' ü sistéma, mia matematègh ma pratègh de 'ntìnd la siènsa. Ol Gioann Locke a'l nàss indel 1632 arènt a Bristol; ol perìodo piö importàt di sò stöde l'è chèl che l'invìa a Oxford indel 1652 e che 'l la pórta a contàt di ressèrche de medesìna e cheméga, ch'ì è cüràde da gröp enèrgech de siensàcc ligàcc domà in part a l' üniersità e tra de lùr a'l salta fö ol Robert Boyle; ol Locke a'l ghe stà adré, in de sto tép, ach a i quistiù religiùse e pulitéghe, co'n d'ü ciàr ategiamét conservadür, quàd in filosoféa (l' è del 1664 ol Sagio sö la lege de natüra), pör sensa menaghela adré al platonismo de Cambridge e d'ol Herbert de Cherbury in particolàr co 'l reciàm al löm natüràl che 'l ghe permèt tàt de dimustrà l' esistènsa de Dio che de sistemà l' ética in sö di pè rassionài bei frànch, a'l mèt zamò in piassa ol crösse de tö vià i prensépe de la resù a 'n valùr che 'l se misüre mia co la pràtica cumü. L'è a Oxford che ol Locke a'l conóss e 'l deénta amìs d' ol cónt de Shaftesbury, che deentàt canselér, a'l la öl comè sò colaboradùr pulìtegh; per vint agn, del 1672 a l '91 la eta d' ol Locke l' è lìgada strencia tàt a i caècc pulitègh d' ol Shaftesbury che a i stòrie ch ' i mena la Bretagna Granda a la reolüssiù del 1.688; la magiùr part de chèsce vint agn lü 'l la pàssa föra de la Bretagna Granda, in Francia e in Ulanda indoe a'l se càssa mia de schèrs dét a l' aleansa che la gh ' era de mèt in söl tròno de la Bretagna Granda ol prènsep d' Orange; tamen l' è prope in de 'sti agn che 'l ghe laùra 'dréa la magiùr part di sò scrécc; indel '89 la é föra la famùsa Epistola de tolerantia e l' an dòpo chèl che l' è rientràt in Bretagna Granda la é pöblicàda la sò övra filosoféga piö importàt, ol Sagio in sö l' inteligènsa de l' ómen insèma a i dù Sagi in söl goerno siél (1.690) 'doe a'l mèt in piassa i sò dutréne pulitéghe de ispirassiù liberàl. Dòpo èss tornàt in Bretagna Granda ol Locke a'l gh' à ü bèl pìs pulitègh sóta al règn d' ol Güglièlm; de chèsto perìodo a i è tàt i Pensér in sö l' edücassiù (1693), che La resuneulèssa d' ol cristianesém issé come l' è tratàda in di Scriciüre (1695); l' è arènt a Lundra, indoe a'l pàssa de prèss de amìs i sò öltèm agn che 'l mör indel 1704.


text:
Wimmis
Wimmis a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2391 abitant.
El cumün de Wimmis al se tröva a una altitüden de 629 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Diemtigen, Erlenbach im Simmental, Reichenbach im Kandertal, Reutigen, Spiez.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
See also[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wimmis al Wikimedia Commons


text:
Stettlen
Stettlen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.50 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2908 abitant.
El cumün de Stettlen al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bolligen, Muri bei Bern, Ostermundigen, Vechigen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Brivi
Brivi (Brivio in italià) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Lèch con 4 631 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) che 'l se tröa sö la rìa a drécia del Ada, al cunfì con la pruìnsa de Bèrghem (cümü de Cisà, Éla d'Ada e Püntìda).
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Brivi ‘l vé da la paròla Briva, ae, docümentàda in del bas Latì, che la völ dì put e ‘nsèma a Briva s’regórda pò ach ol diminütìf Brivola. Chèsto nòm latì ‘l rìa però pò a lü dal nòm cèltech o galìch briv, tat che ‘l artìcol briva del Du Cange, ‘l dis Briva: Gallorum veterum lingua pontem sonat che ‘l völ dì Briva: ‘n de la lègnua di vècc Gài ‘l vól dì put. Söl vocabulàre de Bergamàsch del Tóne Tirabósch s'lès che in dì ài de la bergamàsca l'è amò dovràt brévia che 'l völ dì put de lègn mia tròp fórt, fài sö a quàch manére.
Compàgn de Brivi ach Briöl 'n pruìnsa de Bèrghem ‘l ciapà 'l nòm dal cèltech briv e de fàti pò ‘n del bórgh de Briöl gh’è ü put che l’è söl fiöm Brèmb.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Charles du Fresne Du Cange, Glossarium ad Scriptores mediae et infimae latinitatis, Parigi, Osmont, 1753.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Brivi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cislian
Cislian ò anca Sisian ò Sesian (In Italian Cisliano) l'è on comun de la Provincia de Milan con 4 760 abitant. El paes l'è nassuu come territòri de l'antiga famiglia romana di Cæcilii, e l'è de chì che 'l ciappa el sò nòmm.
El paes el gh'ha vari frazion: Bestazz, Cassinell, Miscia, San Giacom, San Peder, Cassina Scanna e Varesina.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cislian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Mas-Blanc-des-Alpilles
Mas-Blanc-des-Alpilles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Tarascon, del circondàre (arrondissement) de Arles e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 505 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 1,57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 9 méter a 'na altèsa màsima de 65 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Catolicesim
El Catolicesim a l'è el grüp cristian püssee nümerus, cun pressapoch 1,1 miliàrd de member. La recugnuss el primaa del Papa, el vescuv de Roma.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gesa Catoliga la gh'ha set Sacrament, che hinn el (Batesim, l'Eucarestia, la Cunfermaziun o Cresima, la cunfessiun o penitenza, el Matrimoni, l'Urdin sacerdutal e l'Ünziun di malaa). A travers i Sacrament la diva la grazia divina al credent.
La Gesa Catoliga la gh'ha una strütüra piramidala ma la recugnuss impurtanza ai ges particular, impurtanza segnada anca in del Cuncili Vatican II. Gesa particulara al sa pö duprà in dò maner:
- in riferiment a una diocesi;
- upüra a una chiesa sui iuris che la sa diferenzia per una sò utunumia püssee granda, 'me recugnussüü anca del Cuncili Vatican II in del decret sü i ges catoligh urientaj Orientalium Ecclesiarum[1].
Atribüü de la Gesa Catoliga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acordi al Catechism de la Gesa Catoliga, la Gesa a l'è Vüna, Santa, Catoliga e Apustoliga. Quij quater atribüü chì, minga separabij, indichen i trat essenziaj de la Gesa e de la sò missiun (CIC, 811). I catoligh prufessen la sò fed in di quater atribüü de la Gesa a travers el Cred di Apostuj e'l Cred de Nicea-Custantinopul.


text:
28 05
Ol dé 28 de magio l'è 'l 148 ( 149 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 218 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de magio al è ul dí da pòost 148 ( 149 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 218 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1814 - Barcelona, se retira i tröpe Fransese, ch'i l'ha ocüpada in de la guèra nomenada Guèra del Franses.
1974 - Brèsa: s·ciòpa 'na bomba 'n Piàsa de la Lòza, entàt che gh'è 'n córs 'na manifestasiù dei sindacàcc. El bilàncio l'è de 8 mórcc e 101 ferìcc. La stràge (ciamàda stràge de Piàsa de la Lòza) l'è rivendicàda de l'organizasiù neofasista Ordine Nuovo.
2004 - Santiago (Sile): la Cort d'Apèl de Santiago la següra la imünità giüdissiala a Augusto Pinochet per le sò responsabilità in de l'Operassiú Còndor.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1311 - Mallorca: Jaume II, rei de Mallorca e cunt del Rosselló e la Cerdanya e segnor de Montpelher.
2003 - Jinotega (Nicaragua): José María Moncada, zeneral nicaragüench e president del paes de 1929 a 1932.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Prullans, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Aarburg
Aarburg a l'è un cumün svizzer del Canton Argovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.41 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 7 033 abitant.
El cumün de Aarburg al se tröva a una altitüden de 412 meter sura al livel del mar, al cunfin col Canton Suleta. L'è tacaa ai cumün de Oftringen, Olten (SO), Rothrist, Starrkirch-Wil (SO). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ann de la costruzion de la furtessa in sül sperun rocius de Aarburg se 'l cugnoss minga con precision. La prima volta che el borgh l'è menziunaa in dei docüment ufizial l'è staa in del 1123 col nom de Areburc.[1] A quel temp lì la furtessa l'eva de pruprietà de la famìa dei Cunt von Frohburg.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desutta:[1]


text:
Grano rosso sangue
Grano rosso sangue (Graṅ rós sangṿ) 'l è 'n film ad scarésa girâ in dal 1984 par Fritz Kiersch e 'l è trat da 'n racònt ad Stephen King, I fiōi dal graṅ, tirâ fóra da la racòlta Dal vòlti i tórn'n indrē. Custâ utsènt-mila dòlar, al 'n à pò fat sù quìndas migliòṅ in di sōi Stat Unî.
La pelìcula la gh'à abû siē séguit: Grano rosso sangue 2: Sacrificio finale dal 1992, Grano rosso sangue 3: Urban harvest dal 1995, Grano rosso sangue 4: Inferno a Grand Island dal 1996, Grano rosso sangue 5: Gli adoratori del male dal 1998, Grano rosso sangue 666: Il ritorno di Isaac dal 1999 e Grano rosso sangue 7: Revelation dal 2001.
Sunt
Durànt un viàś in màchina, fra 'l stradi vōdi dal Nebràska in mèś a di camp ad graṅ e malghét, dū śóvan, al dutōr Burt (Peter Horton) e la sò muróśa Vicky (Linda Hamilton), i métan sóta un ragàs ma chi lò 'l éra bèla mòrt. Lì lōr i decìdan acsè 'd andàr in dal paiśèṅ ad Gatlin par cuntàr qvél ch'l è sucès. Rivâ là però i càtan sōl di baghét e di ragàs. A n gh'è gnanc un grand parchè chi lōr i i aṅ cupâ tut, a cólp ad furcàr e msóri, in nóm 'd 'n èsar ciamâ Qvél ch'al gira p'r i filàr.
A cap dal grup ad putèṅ rabî i gh'èṅ Isaac (John Franklin) e Malachia (Courtney Gains). La léǵ dal pòst la diś che quànt un ragàs al cumpìs daśdòt an, al gh'à da masàr-as par far cuntènt al Dio ch'al s lóga da drē da 'l graṅ.
I ragasōi i gh la càvan a ciapàr la Vicky e a mét'r-la insìma a na cróś ad fój ad graṅ. Par sò furtùna, in sò ajùt, i rìvan la Sarah (Anne Marie McEvoy) e sò fradèl Job (Robby Kiger), dū ad chi putèṅ là decìś però a 'rvultàr-as.


text:
Alan Turing
Alan Mathison Turing (Londra, 23 de zögn del 1912 – Wilmslow, 7 de zögn del 1954) l'è stat en matemàtich, lògich e critògrafo britànich, cunsideràt giü dei pàder de l'informàtica e giü dei matemàtich piö 'mportàncc del sècol XX.
La sò atività la g'ha ìt 'na grant inflüènsa per l'evulusiù de l'infomàtica, gràsie a la sò formalizasiù dei concècc de algorìtmo e càlcol per mès de la màchina de Turing, che l'è stàda fondamentàl endèla creasiù dei compiuter modèrno. L'è per chèste sò 'nvensiù che Turing l'è de sòlet cunsideràt el pàder de la scènsa de l'informàtica e de la 'nteligensa artificiàl.
L'è stat apò giü dei critoanalìsti piö dotàcc che g'ha operàt en Inghiltèra, 'ntàt che gh'ìa 'n bal la Segónda Guèra Mondiàl, per decifrà mesàgi scambiàcc dei diplomatich e dei militar de le Potènse de l'As. En chèl tép lé difàti 'l Turing el g'ha lauràt a Bletchley Park, el centro de critoanàlizi piö 'mportànte del Regn Ünìt, endóche 'l g'ha ideàt 'na sfìlsa de tècniche per rià a comprènder i còdes todèsch, compàgn del método de la Bomba, 'na màchina eletromecànica bùna de decodificà i còdes creàcc co la màchina Enigma. La decifrasiù dei còdes de cumunicasiù criptàda todèsch l'è stàt giü dei fatùr ciàf che g'ha pirmitìt ai aleàcc de bàter le Potènse de l'As e ènser la Segonda Guèra Mondiàl.
La cariéra de Turing la s'è fermàda a la 'mpruìza quan che l'è stat procesàt per éser omosesuàl. El g'ha fat negót per difindìs de la acüza e a la fì gh'è tocàt de catà fò 'ntra la castrasiù chìmica e nà 'n prizù. Lü 'l g'ha catàt fò la castrasiù forsàda ma chèsto 'l g'ha comportàt dele bröte conseguènse fìziche, 'ntra le quàle la 'mpotènsa. Du agn dòpo la sentènsa, endèl 1954, Turing el s'è copàt conden póm envelenàt col cianùro.


text:
Début secteur de contenu
La revista da l'Archiv svizzer da litteratura sa numna Quarto e sa drizza cun ses numers tematics ad in public vast interessà per la litteratura. En las duas ediziuns multilinguas annualas vegnan preschentads auturas ed auturs da l'ASL e discutadas tematicas en connex cun l'archivaziun da lur scrittiras. Sper texts litterars, essais ed artitgels tematics cuntegna mintga ediziun er ina part illustrativa che preschenta documents or da l'archiv.
Nus As mettain a disposiziun l'editorial e la tavla da cuntegn da tut ils numers dal Quarto edids enfin ussa sco documents da pdf:
Fin secteur de contenu


text:
Joan Enric Vives i Sicília
Joan Enric Vives i Sicília (Barcelona, 24 de luj del 1949) l'è on arcivescov catalan. Per el sò vess l'arcivescov de Urgell, l'è anca vun di duu princip de Andorra (l'alter l'è 'l president frances).
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa ordenaa prett el 24 settember del 1974 del vescov de Tortosa Ricardo María Carles Gordó.
El noeuv de giugn del 1993 l'è vegnuu vescov titolar de Nona e ausiliar de Barcellona.
In del 2003 el vegn vescov de Urgell e princip d'Andorra: el sò predeccessor l'era Joan Martí Alanis.
In del 2010 l'è nominaa arcivescov ad personam.
El mott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parare vias Domini (preparà i strad del Signor).


text:
Gasöl
Gasöl (nòm uficiàl in Italià: Gazzuolo) l'è 'n cümon italian, dla region dla Lombardìa, in Pruvìncia ad Màntova.
Al g'ha 2 324 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cun na süperfis ad 22,3 km² e 'na densità ad 104 ab./km².
Al cunfìna col cümon ad Cumsàss, Marcarìa, San Martèn, Smeda (CR) e Viadana.
Evulusion demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament dal nömar d' abitant dal cumon ad Gasöl l'è mustra ndla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.