text:
Re Desiderio
Desiderio, cunusìt apò col nòm de Daufer, Dauferius e Desiderius, (Brèsa, entùren al 710 – Liégi?, dòpo 'l 774), l'è stat re dei Longobàrcc e re d'Italia del 756 al 774.
Uriginàre de Brèsa, l'è stat fat dùca de Tuscia del re Astolf. Dòpo la mórt de Astolf el g'ha miràt al tròno dei Longobàrcc en upuzisiù al fredèl (e fredecesùr) del re apéna mórt, Rachis, che 'l gh'ìa abandunàt monastér de Montecassino endoche 'l s'ìa ritiràt e l'ìa turnàt a Pavia. Rachis el catàa en bèl pó de sostègn endèl Italia setentriunàla, envéce töcc i upuzidùr del cazàt del Friuli de Rachis e Astolf i sustignìa Desiderio, che l'è riàt a otègner el sostègn del Papa Stéfen II e del re dei Franchi, Pipì 'l Cürt, gràsie a la promèsa de respetà le cundisiù de pace acetàde de Astolf dòpo che 'l gh'ìa perdìt e de ritiràs dei teretóre del Imper Bizantì ocupàcc del da Liutprando (quach cità del Ezarcàt e de la Pentàpoli). El papa isé 'l g'ha fat presiù sö Rachis el "re frà", che 'l se mostràa dübiùs e che l'ìa apò 'ndebulìt de chèi entra i sò sustenidùr che gh'ìa póra de nà a fà 'nversà i franchi. Endèl mes de mars del 757 Rachis el g'ha dicidìt de turnà a ritiràs endèl sò monastér, e isé 'l g'ha dirvìt la stràda a la 'ncoronasiù de Desiderio.
A la sò 'ncurunasiù Desiderio el g'ha prumitìt de restetöéser al Papa divèrse cità che chèsto 'l gh'ìa perdìt. en càmbe del sò sostègn. El cunflìt co la Santa Sede sóta 'l papa Stéfen III l'è nasìt perché el papa el se upunìa al matremóne de Carlo Magn co la fiöla de Desiderio. Isé chèsto el g'ha desmèt de consegnà le cità.
Per vìa de le sò intensiù de slargà fò la sò 'nflüènsa 'n Italia, el g'ha finìt però de fà spaentà 'l Papa e i dücàcc longobàrcc meridiunài. Desiderio el rìa però a sotamèter Benevento e Spoleto e a numinà come regènt de chest'öltem sò fiöl Adelchi. Piö tàrde el g'ha stabilìt 'na aleànsa col Re Tasilù III de Baviera, che 'l g'ha spuzàt Liutperga, 'na fiöla de Desiderio.
Dàto che 'l regn dei Franchi el pasàa 'na fàze de debolèsa, Desiderio l'è riàt a prezentàs come protetùr del papàt e Papa Stéfen III en sostànsa el s'è troàt a depènder a leèl pulìtich de lü. Stéfen III però 'l se upunìa endèl 768 a che Carlo Magn el spuzès 'n ótra fiöla de Desiderio, che gh'ìa nòm Gerperga (o Bertrada), ma prim che 'l mürìes endèl 772 el gh'ìa fat pace col Re Longobàrt.
El Papa nöf, Adriano I, però, el g'ha domandàt a Carlo Magn de aidiàl cùtra Desiderio, perchè l'üniù de le dinastìe la s'ìa rumpìda dòpo che Carlo el gh'ìa repüdiàt Gerperga endèl 771 e che 'l ghe l'ìa dàda 'ndré a sò pàder. Entàt gh'ìa sücidìt apò che, Gerberga, la védova de Carloman, fredèl de Carlo Magn, la g'ha sercàt protesiù al Re dei Longobàrcc dòpo che gh'ìa mort el sò spus endèl 771, e Desiderio el g'ha recunusìt i fiöi de Gerberga come èredi legài. Desiderio el g'ha sercàt de cunvìncer el papa Adriano I perchè 'l curunès a Re dei Franch i fiöi de Carloman, ma 'l Papa el s'è refudàt, isé Desiderio per ripìca e per sforsàl a cambià edèa el g'ha ocupàt 'na part del sò teretóre.
El Papa Adriano el g'ha rispundìt col domandàga sostègn ai Franchi, i quài, endel'istàt del 773, i g'ha 'nvadìt l'Italia conde vintisìch o trenta mìla òm. I Longobàrcc i è stacc batìcc de bröt a Mortara (Ara Mortis) e i Franchi i g'ha mitìt sóta asédio la sò capital Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, el g'ha organizàt en ezèrcit a Verùna per córer a aidià sò pàder, ma i Franchi i g'ha ciapàt el sopraènt e a Adelchi gh'è tocàt de scapà a Costantinòpoli. L'asédio l'è finìt co la cunquìsta de Pavìa endèl zögn del 774. Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc deportàcc en Frància e i g'ha pasàt el rèst dei sò agn seràcc sö endèla abasìa de Corbie. Se pènsa che Desiderio el sàpe mórt entùren al 786. El Regn dei Longobàrcc isé l'è pasàt sóta Carlo Magn, che 'l s'è fat encurunà Re dei Longobàrcc a Pavìa. L'ìa la prìma ólta che 'n rè germànich el ciapàa el tìtol de 'n regn che 'l gh'ìa cunquistàt.
Famìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Desiderio l'ìa spuzàt conde Ansa, compagn de lü uriginària de Brèsa. Par che la g'hape it 'n 'nflüènsa bastànsa fòrte endèla pulìtica religiùza del sò spus, e 'nsèma alü la g'ha fondàt divèrsi monaster (el piö 'mportànte l'è chèl de S. Mighél e S. Piéro a Brèsa che piö tàrde el g'ha ciapàt el nòm de San Salvadùr e dòpo amò Sànta Giùlia).
Ansa e Desiderio i g'ha ìt alméno sich fiöi che se g'habe nutìsia:
- Anselperga, badèsa de San Salvadùr a Brèsa
- Adelperga, che gh'è nat en spùza a Arechi II de Benevento
- Liutperga (o Liutpirc), spuzàda con Tasilù III de Baviera.
- Desiderada (o Gerperga?), spuzàda e pò refüdàda de Carlo Magn (cunusìda pò a col nòm de Ermengarda per vìa del poema del Manzoni).
- Adelchi, l'ünech fiöl mascc che se g'hape nutìsia, prìncipe dei Longobàrcc e asociàt al tròno de sò pàder Desiderio
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Jörg Jarnut, Stória dei Longobarcc, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-464-4085-4
- Sergio Rovagnati, I Longobarcc, Milà, Xenia, 2003. ISBN 88-7273-484-3
- Franca d' Amico Sinatti, El mister del silènsio, el ritorno de 'n re longobart, Rimini, Rafaelli Editore, 2005. ISBN 88-89642-02-5


c: text/html

text:
Rio Negro (Amazonia)
El Rio Negro (Fium negher; parnonzia in portoghes brasilian: [ˈʁiu ˈnɛgɾu]) l'è on fium de l'America del Sud, in del basin amazzonegh. Cont ona lunghezza de 2250 km, a l'è l'affluent de manzina pussee longh del Rio di Amazzon e quell de cinquantun intra i fium pussee longh de la Terra. A l'è el segond fium del mond per volum d'acqua, domà dree del Rio di Amazzon.
El nass in del dipartiment de Guainía in Colombia cont el nomm de Rio Guainía e 'l traversa di territori indigen in del nordest del paes, e el fa su on tocch de la frontera intra Colombia e Venezuela. Denanz de entrà in del staa brasilian de Amazonas, el ciappa el nomm de Rio Negro de la confluenza cont el canal de Casiquiare, connession naturala intra el basin amazzonegh e quell del fium Orinoco. I sò affluent prinzipaj a hinn el rio Vaupés (de dritta) e el rio Branco (de manzina).
El bagna la cittàa de Manaus, la pussee granda de l'Amazzonia, dove el va a finì in del Rio di Amazzon, ciamaa finn a chì Rio Solimões segond la nomencladura doperada in del Brasil.
El Rio Negro a l'è staa e l'è anmò vun intra i fium pussee important del Brasil settentrional. In del Vottcent, dopo l'indipendenza del Brasil, l'è staa percors di imbarcazion a vapor per el trasport di produtt de la foresta, soratutt cont el desvilupp economegh de l'Amazzonia al prenzippi del secol quell de vint, ligaa a l'estrazion de la gomma. Al dì d'incoeu l'è anca ona importanta attrazion per i turist, soratutt la sua confluenza cont el Rio di Amazzon (ciamada Encontro das Águas in portoghes), dova l'acqua negra del Rio Negro e quella fangosa del Solimões corren fianch a fianch per 6 km senza mes'ciass. In tutt el Brasil, el gh'hè domà on pont per traversà el fium, el Ponte Rio Negro intra Manaus e Iranduba, che cont ona lunghezza de 3,6 km l'è el pont fluvial pussee longh del Brasil.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Architetüra
L'architetüra l'è la disciplina che g'ha come propózet l'organizasiù del spàsio endóche vif i òm. A semplificà, se pöl dì che la riguàrda suratöt la progetasiù e la custrusiù de 'n imòbil ma apò de töt l'ambiènt custrüìt.
L'architetüra l'è nasìda prim de töt per sudisfà dei bezògn biològich de l'òm compàgn de la protesiù de le 'ntempérie e pròpe per chèsto l'è ,tra le disciplìne piö prezènte en töte le civiltà. Apéne endène segónt momènt, col svilüpàs de la diviziù del laurà endèla società, a la funsiù primària s'è zontàt dele funsiù segondàrie en nömer sèmper piö grant.
Co l'aparisiù de caràter estétich s'è cuminciàt a concepì l'achitetüra apò a come 'n'art vizìva, condèle caraterìstiche sò particolàr.
'Na definisiù làrga del concèt de architetüra la ciaparès dét apò 'l progèt de töt l'ambiènt custrüìt: de l'urbanìstica, al progèt ürbà 'nfìna al progèt dei mòbii. l'è giöna de le sés bèle arcc. Sèrte palàs o ótre custrusiù i è percepìde come dei sìmboi cültürài e pulìtich e 'n sèrte càzi come de le òpere d'art, dato che le pöl véser cunsideràde prim de töt en funsiù de la sò fùrma o strütüra sensìbil o de la sò estética.
El progèt architetònich l'è caraterizàt suratöt de la manipolasiù de la màsa, del spàsio, dei vülüm, la strütüra e la consistènsa, de la lùce, i materiài, e i elemèncc pragmàtich, copmàgn dei cósti, la custrusiù e la tecnologìa, per rià 'n obietìf che l'è estétich, funsiunàl e de spès artìstich. Chèsto 'l diferènsia l'architetüra de la' ngenierìa, che 'nvéce la se caraterìza principalmènt per la manipulasiù creativa dei materiài e de le fùrme, per mès de prensépe scentìfich e matemàtich.


text:
Il promontorio della paura
Il promontorio della paura (Al prumuntòri dla paùra) 'l è 'n film thriller americàṅ dal 1962 ad John Lee Thompson trat da 'n rumànś ad John D. MacDonald ciamâ The Executioners.
Martin Scorsese al 'n à fat 'n arfacimènt in dal 1991, Cape Fear - Il promontorio della paura, cun Robert De Niro in dla part dal prutagunìsta. In dal remake al regìsta ad New York 'l à vlû anc Gregory Peck, Robert Mitchum e Martin Balsam ch'i ìvan recitâ in dal film uriginàri.
Sunt
Dòp avér tòlt part a 'n prucès, 'l avucàt Sam Bowden (Gregory Peck) al s véd rivàr par da drē, in fiṅ a la sò màchina, Max Cady (Robert Mitchum), un criminàl péna mandâ lìbar dòp avér pasâ òt at in parśòṅ p'r avér piciâ, e dagnóra cupâ, na dóna dand-ag dal bòti. Sam 'l éra stâ in alóra al testimòni ciàṿ par far-al cundanàr e adès al capìs ch'al manìac al gh'à sōl vója ad far-'g-la pagàr cara, a lò e a la sò famìja.
Par diféndar sò mujér, la Peggy (Polly Bergen), e la sò putìna Nancy (Lori Martin), 'l avucàt al dmanda ajùt a 'l sò amìg Mark Dutton (Martin Balsam), ispetōr ad pulisìa. Chi lò al próa in tut al manéri a mét'r-al dènt'r incóra ma a n gh'è vèrs parchè al laśaròṅ al n fà minga di quèi a 'l arvèrsa anc s'al visi ad dar di marùc a cal fémni al n 'l à minga pardû. Na dóna ch'la i ciàpa da lò la n diś gnint par paùra che lò al gh faga quèl dòp.
Max al cata prèst al pòst in du a viṿ la famìja Bowden e al vlèna al caṅ par mandàr-ag subìt un signàl ciàr. In séguit al s para anc cónt'r a la Nancy quànd chi lē la vèṅ fóra da scóla. Sam al n in pōl piò e al pénsa ad far-as giustìsia da par lò ma la Nancy la gh fà cambiàr prupòśit. Chi lò al s mét acsè in tèsta ad śibìr di bèsi a Cady par śluntanàr-al da la sò vita ma chi lò al gh diś ad nò, a n è minga quàl lè ch'al pésca. Sam al ciàma alóra in sò ajùt al detective privâ Charles Sievers (Telly Savalas) par tgnir-al 'd òć.


text:
Erfurt
Erfurt a l'è una cità de la Germania de 204 880 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A l'è la capital e la cità püssee pupulada del Land (Stat Federal) de la Türingia.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Andreas Bausewein.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erfurt a l'è gemelaa cun:
- Győr, Üngheria
- Haifa, Israel
- Kalisz, Pulonia
- Lille, Francia
- Loveč, Bülgaria
- Magunza, Germania
- Piasensa, Italia
- San Miguel de Tucumán, Argentina
- Shawnee, Stat Ünì d'America
- Vilnius, Lituania
- Yan'an, Cina


text:
Dmitrij Ivanovič Mendeleev
Dmitrij Ivanovič Mendeleev (ciamê in Rus ДMи́Tpий ИBáHoBич MeHдeлéeB, IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf] scólt'-el chè) 'l è stê 'n chìmic rùs, nê a Tobolsk, in Sibéria, in dal 1834.
Biugrafìa
Al Mendeleev al studièva i elemèint chìmic a secònda dal lôr pēś atômic e al i mitìva in òrdin in na Tabèla in manéra che a interval regulêr i elemèint i preśentèven dal proprieté parèinti tra 'd lôr: in cla manéra chè al chìmic al catèva ch'l era pusìbil grupèr i elemèint chìmic in dàl culòuni vertichèli dla só Tabèla p'r afinitê.
Cla Tabèla chè scrìta da 'l Mendeleev l'è stèda la prìma Tèvla dal Sistéma periòdic di elemèint, publichèda in sul "Giurnêl dla sosietè chìmica rùsa" in dal 1869.
La Tèvla l'è pò stèda agiurnèda da di èter sieinsiê, cun dagli ètri nuvitê mo la mantgnìva l'impustasiòun inisièla, perchè Mendeleev 'l îva capî ed lasèr-egh di post vōd in dû incòri al saìva 'd an cgnuser brìśa 'n elemèint cal s è po' catê dôp.
Mendeleev al murîva in dal 1907 a Péderbûrg.


text:
Giuseppe Verdi
Artìcol in dialètt pramsân
Giuseppe Verdi (Busé o Busèi, 10 Otobor dal 1813 - Milàn, 27 znär dal 1901) l'è stè al pu important muzicista nassù in Emilia.
Vitta[modifica | mudéfica la surzéia]
A gh'è qualchidón ch' a pensa ch'al sia nassù dal 9 , ma còst al n'è miga ciär.
Par còl ch' à da fär con l'Emilia, l'à passè in t' la región la pu longa pärta 'd la vitta: fin a 14 an l'è restè a Róncal äd Busé, indò l'era nassù e a s' pol ancòrra vizitär la so ca; podopa l'è passè in citè a Busé par studiär, infinn al 1839 quand ch'al s'è spozè con la Ghita Barezzi e l'è andè stär a Milàn; dal '47 l'è bél e tornè indrè a 'l s'è comprè la pu béla ca 'd Busé, Palazzo Orlandi, mo al n'è gh'è miga restè dentor bombén, parchè al ghe vrèva stär con la Giuseppina Strepponi c' la n'era miga ancòrra so mojera (i s'én spozé solament dal 1859) e donca tuta la genta la gh' fis'ciäva adrè e la fäva dil protésti; dal 1850 infinn al 1901 l'à abitè fora 'd Busèi, a Villa Sant'Agata (n'ätra ca c' a s'pol vizitär e gh'è dentor tutta la so roba).Al fäva di gran viag, al pasäva l'inveron al mär, mo pò al gniva sémp'r indrè a ca sòvva.
Però quazi par cäz l'è mort a Milàn, al Grand Hotel ef de Milan, parchè al gh'era andè (che la Strepponi l'era bél e morta dal 1897) par pasär il fésti 'd Nadäl dal 1900 coj so amiz e 'l gh'era restè anca in znär.
Cò l'à scritt[modifica | mudéfica la surzéia]
Dilj òperi famozi al n'j à fatt un mucc; fòrsi il pu conosudi da la so genta j én al Rigolètt, la Traviata, al Trovator, la Forsa, al Bal, l'Otello e l'Aida. Mo l'è dal Nabucco ch'a vén al coro pu cantè, Va pensiero, che quand j al canton a Pärma gh'è la tradisión che un qualchidón, propria sul pianissimo finäl, al zbraja: "Viva Verdi"- e po a vén zo 'l teator.
I dan l'Otello[modifica | mudéfica la surzéia]
La pu béla poezia in dialètt, ch'a s' vèdda tuta la pasión di Pramzàn par Verdi, l'è "I dan L'Otello" 'd Renzo Pezzani.


text:
Cina
La Cina l'è un paes del Asia urientala. La sua capital l'è Pechin.
La cunfina cunt la Curea del Nord, la Rüssia, la Mungolia, el Kazakistan, el Kirghizistan, el Tagikistan, l'Afghanistan, el Pakistan, l'India, el Nepal, el Bhutan, el Myanmar, el Laos e'l Vietnam.
A l'è el terz paes al mund per süperfis (9.596.960 km²) e 'l prim per pupulaziun (püssee d'un miliard e trisent miliun d'abitant).
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'inflaziun in Cina a l'è al 7,1% (genar 2007).
El PIL pro-capit a l'è de 2.034 dòlar a l'ann. De la fin del 2001 l'ha aderii a l'Urganizaziun mundiala del cumerci.
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La muneda ufiziala l'è el yuan, che'l gh'ha una quotaziun ligada al dolar.
Urganizaziun pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cina (nòm ufizial: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó = Repübliga Pupulara de la Cina) l'è una repübliga sucialista.
El president l'è 'l Xi Jinping (del 2013).
El prim minister l'è 'l Li Keqiang (del 2013).


text:
Ludovico Ariosto
Artécol in dialèt arzân
Ludovico Ariosto (Rèz, 8 setèmber 1474 – Frèra, 6 lój 1533) l'é stê un povēta, scritōr, scritōr ed cumèdi dramâtichi, avtōr ed Orlando furioso.
La véta[modifica | mudéfica la surzéia]
Só pêder Nicolò, ed faméja nobil, al fêva pêrt dla cōrt dal dóca Ercole I d'Este e l’éra cmandânt dal presédi militêr d’ j Estèins a Rèz. La mêdra, Daria Malaguzzi Valeri, l’ éra ‘na nôbil ed Rèz. Ludovico la inviê da préma, per vòja dal pêder, di stódi ed lèg a Frèra che a j à piantê lé dôp pôch tèimp per impgnêres dal tót insém ai stódi leterâri sóta la guîda dal frê Gregorio Da Spoleto.
L'Ariôst al frequentêva, ind al fratèimp, di stódi ed filoṣoféia ind l’universitê ed Frèra acsé al ‘s é pasionê ânca a la poveṣéia popolêra. Dvintê amîgh ed Pietro Bembo, l’à spartî sêgh l'intuṣiâṣem e la pasiòun pr’ al j-ôpri dal Petrarca.
A l’impruvîṣa mōrt dal pêder sucèsa int al 1500, Ludovico al ‘s é catê a tgnî adrê a la faméja; per còst as véd "ublighê" a tōr l'incâregh ed capitân dla rôca atâch a Canósa. Dôp turnê a Fréra, l’é andê a lavurêr pr'al cardinêl Ippolito d'Este (fiôl d’ Ercole e fradél d’ Alfonso d'Este), pr’ utgnîr soquânt benefési ed cêsa, dôp al ‘s é fât ânca cèregh. In sté peréiod dòunca, a câṣva dal facèndi diplomâtichi e pulétichi ch’ as duvîva impgnêres, an gh’îva mìa al tèimp d’intresêres a la leteratûra. Dôp la môrt dal pêpa Giulio II della Rovere, l'é stê numinê pêpa Leone X (Giovanni de' Medici) ch’ l’ îva despés manifestê stéma e amicésia ind i cunfrûnt ed l’Ariôst. Al povēta al cunsidrêva Róma al cèinter culturêl italiân ed préma impurtânsa, decidènd acsé d’andêr a la cória papêla cun la sperânsa de spustêres là dôp avèir utgnû ‘n incâregh, mó nisûn incâregh a gh’é stê ufêrt.
Còsta l’é stêda ‘na delusiòun per Ludovico, mó a l’ istès tèimp l’é cumincê per ló un peréiod bòun, duvû sia a mutîv d’afét che a mutîv profesionêl. L'Ariôst al 's é inamurê ed 'na dòna, Alessandra Benucci, mujêra ed un mercânt fiurintèin, Tito Strozzi, ch' al frequentêva la cōrt estèins per afâri. Dôp ch' l' êra armêsa vèdva, la dòna la 's é trasferîda a Fréra cuminciànd un rapôrt cun al scritôr (D. Ariôst). L'Ariôst l'êra sèimper stê retentîv vêrs al matrimòni, per còst al 's é spusê sôl dôp ân in grând segrêt per la paûra ed pêrder i benefési ed cêsa che gh'êren stê dê. La cuntitèsa ind al câmp profesionêl invêci, l'à gh'é stêda dêda da la publicasiòun 'dla préma edisiòun ed l' Orlando furioso, poēma divîs in 40 cânt ch' l' îva cumincê la scritûra 11 ân préma edla publicasiòun.
Cîrca 11 ân dôp, l' à rifiutê l'incâregh d' imbasiadōr papêl, l'à spieghê che i mutîv che l'àn persuâs a rifiutêr l'êra al desidéri d'armâgner a ténder al só ôpri in tranquillitê e d'armâgner atâch a só mujêra. Dimòndi dal só ôpri in ségvit, dôp èser stêdi revisiunêdi, în stêdi argumèint ed rapresentasiòun teatrêli. I viâṣ in sté peréiod per l'avtōr în mìa stê pôch dal mumèint ch' l' é andê a Mòdna a fêr de scôrta a l'imperadōr Carlo V ed pasâg int al Stêt Estèins e in ségvit l'é andê a Firèinsa, a Venèsia e a Mântva, per incuntrêr incòra Carlo V. Turnê a Fréra al môr al 6 ed lój dal 1533.
Ludovico l'é stê suplî préma ind la cêsa ed S. Benedèt a Fréra e in ségvit l'é gnû suplî cun grând unōr a Palâs Paradîs.
a chi piace la chierca ,a chi la spada,
a chi la patria,a chi li strani liti.
Chi vuole andare a torno,a torno vada:
vegga Inghelterra, Ongheria, Francia e Spagna;
a me piace abitar la mia contrada.»
Al j ôpri[modifica | mudéfica la surzéia]
Orlando Furioso
Al sâtri[modifica | mudéfica la surzéia]
- I – al rifiût d'andêr a drê al cardinêl Ippolito ad Agria (Ungheria)
- II – polèmica cuntèr la côrt papêla
- III – al mèt in mòstra al só idêl ed véta scét e rententîv ed miri mundâni
- IV – permanèinsa i Garfagnâna. Al spiêga la só véta difècila e l'ascra vêrs Fréra e la dóna ch'al vrîva bèin
- V – cunséli insèma al sciēlta ed 'n bòuna mujèra
- VI – (al Bembo) l'arcûrda i stódi ed leteradûra fât
- VII – mutîv ch 'l ' ân invujê a rifiutêr la cârica d' imbasiadōr a Ròma.
Al j ôpri teatrêli[modifica | mudéfica la surzéia]
- La Tragedia di Tisbe (1493)
- La Cassaria (1508)
- I Suppositi (1509)
- Il Negromante(1520)
- La Lena (1528)
- Studenti (1518)


text:
Spagna
La Spagna - nòmm official in Spagnoeù Reino de España (Regn de Spagna) - l'è un Stat formaa da una monarchia parlamentàri ch'el se tróva a sudòvest de l'Europa. La capital l'è Madrid. Insèma al Portogal, Andòrra e Gibiltèrra la forma la Penisola Ibèrica. A nordest la gh'ha i mont Pirenei, e la confina con Francia e Andòrra, inveci a sud la confina con Gibiltèrra (che l'è ona colonia del Regn Unii). In di sò territòri african, la confina per tèrra e per mar con Marocch Fin dal 1561 la capital l'è Madrid, che la gh'ha pussee o meno 3 milion d'abitant, e l'è ancasì la città con pussee gent. La lengua oficial del stat l'è el spagnoeù, e se parla anca el catalan/valenzan, el basch, el galizian, occitano che hinn lengu official int i sò region, e hinn prottèt da la Costituzion spagnoeùla. Gh'hinn ancasì alter parlà che lor hinn prottèt ma lor hinn mingaa riconossuu officialment come lengu. Quèsti hinn: Asturian, Leones, Estremadurian, Cantabrian e Aragones.
Cuntegnüü
Etimologia
El nòmm de Spagna deriva de Hispania (en milanes Ispània, nòmm latin con che i Roman nominàven geograficament a l'insèma de la Penísola Ibérica. Ispània l'é anca on adattament del nòmm grècch impiegaa da Artemidor d'Éfes (sècol I a. C.), autor del pussee antigh màppa d'Occident dove se descriv la Ispània romàna.
Govèrno e polìtica
Govèrno
Spagna l'è stabilii come ona monarchia parlamentàri da fondazion de la sóa Costituzion in del 1978. Quèst Alt Istituzion del Stat hinn:
- La Cà Regal (in spagnoeù: Casa Real)
- I Cort Generài (in spagnoeù: Cortes Generales)
- La Càmera Bàssa nominaa Congrèss di Deputaa (in spagnoeù: Congreso de los Diputados)
- El Senaa (in spagnoeù: Senado)
- El Consìli Superior del Potere Giudizziàri (in spagnoeù: Consejo Superior del Poder Judicial)
- Tribunal Costituzional (in spagnoeù: Tribunal Constitucional)
La sóa fonzion l'è articolà i poteri del Stat (esecutiv, legislativ e giudizziàri) ed equilibrà i lor relazion de potere.
Polìtica
I partii polìtich e coalizion che attualment gh'hann rappresentazion in del Congrèss o in del Senaa hinn, per órdin alfabètich int i sò rispettiv lengu spagnoeúl:
- Bloque Nacionalista Galego (BNG) (galizian; Alleanza Nazionalista Galiziana)
- Coalición Canaria (CC) (spagnoeù; Coalizion Canària)
- Convergència i Unió (CiU) (catalan; (Convergenza e Union)
- Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) (catalan; (Sinistra Repubblicàna de Catalogna)
- Izquierda Unida (IU) (spagnoeù; Sinistra Unii)
- Iniciativa per Catalunya Verds (ICV) (catalan; Iniziatìva per Catalogna Verd)
- Nafarroa Bai (Na-Bai) (basch; Navarra Sì)
- Nueva Canarias (NC) (spagnoeù; (Noeuva Canàrie)
- Partido Nacionalista Vasco (PNV-EAJ) (spagnoeù; Partii Nazionalista Basch)
- Partido Popular (PP) (spagnoeù; Partii Popolar)
- Partido Socialista Obrero Español (PSOE) (spagnoeù; Partii Socialista Operàri Spagnoeù)
- Unión Progreso y Democracia (UPyD) (spagnoeù; Union Progrèss e Democrazia)
I partii polìtich e coalizion present domà in municippi o parlament Autonòmich attualmente, ólter i sora menzionaa, lor hinn:
- Alternativa Popular Canaria (APC) (spagnoeù; Alternativa Popolar Canaria) (Canarie)
- Andecha Astur (AA) (Asturian; Solidarietà Astur) (Principaa d'Asturie)
- Bloc Nacionalista Valencià (BNV) (Valenzian; Alleanza Nazionalista Valenziana) Comunità Valenziana
- Centro Democrático y Social (CDS) (spagnoeù; Cénter Democràtich e Social)
- Chunta Aragonesista (CHA) (Aragones; Giunta Aragonesista) (Aragona)
- Euskal Herritarrok (EH) (Basch;) (Paes Basch; Cittadin Basch); attualment illegalizzaa per apologia del terrorismo.
- Eusko Alkartasuna (EA) (Basch; Libertà Basca) (Paes Basch)
- Iniciativa por La Orotava (IpO) (spagnoeù; Iniziativa per La Orotava) (Canarie)
- Partido Andalucista (PA) (spagnoeù; Partii Andalusista) (Andalusia)
- Partido Aragonés Regionalista (PAR) (spagnoeù; Partii Aragones Regionalista) (Aragona)
- Partiu Asturianista (PAS) (Asturian; Partii Asturianista) (Principaa d'Asturie)
- Partido Nacionalista Canario (PNC) (spagnoeù; Partii Nazionalista Canari) (Canarie)
- Partido Regionalista de Cantabria” (PNC) (spagnoeù; Partii Regionalista de Cantabria) (Cantabria)
- Partit Socialista de Mallorca-Entesa Nacionalista (PSM-EN)(Catalan; Partii Socialista de Maiorca-Collaborazion Nazionalista) (Ìsol Ballear)
- Tierra Comunera-Partido Nacionalista Castellano (TC-PNC) (spagnoeù;Terra Comunera-Partii Nazionalista Castiglian) (Burgos)
- Unió Valenciana (UV) (Valenzian; Union Valenziana) (Comunità Valenziana)
- Unión del Pueblo Leonés (UPL) (spagnoeù; Union del Pòpol Leones) (León)
- Unión del Pueblo Navarro (UPN) (spagnoeù; Union del Pòpol Navarro) (Comunità Foral de Navarra)
- Unión Renovadora Asturiana (URAS) (spagnoeù; Union Rinnovatris Asturiana) (Principaa d'Asturie)
Comunità autònom e provinci
El Stat, second la Costituzion in vigor attualment, l'è ona nazio formaa ona altra volta da “nazionalità” e region. I orìgin del Stat Spagnoeù lor se pòden trovà in de la union matrimonial di regn medioevài de Castiglia e Aragona (formaa ona altra volta da la union d'álter regni anterior) in final del sècol XV in temp di Rè Cattòlich, quand la se completa la unificazion polìtica, che la finiss con la union del Regno de Navarra, del Regn de Granada e d'álter territori. On princippi d'unificazion istituzional posterior el succed in del regnaa de Filipp V de Spagna, che el crea ona forma de stat centralizzaa che el se mantegna fin la Costituzion attualment in vigor.
El Stat el se divid in dersett Comunità Autònom e dò Città Autònom che lor fórmen ona organizzazion anàloga a la di stat federái. Lor posséden on grand livell d'autonomia, poteri legislativ, de bilancio, amministrativ ed esecutiv in di competenz esclusiv che el Stat Central el garanta a ogni comunità per mezz d'on Statutt d'Autonomia. Ogni comunità autònoma la se divid in ona o in vari provinci, fasend on total de 52. I communità autònom e i sò capital hinn:
{


text:
Worms
Worms (Woms o Woams in dialett; Vormazia in italian storigh, del latin medieval Vormatia/Wormatia; in latin classigh Borbetomagus o Civitas Vangionum; Vermayza in giudee medieval) l'è ona città todesca cont ona popolazion de 79 727 personn (dato del 31. Dic 2012).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Worms la se troeuva in del Land de la Renania-Palatinad, in del sud-ovest del Paes. La fa minga part de on circondari. L'è traversada del Reno, e per quest la partegn a la region del Reno-Neckar.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Celta cont el nomm de Borbetomagus. In del primm secol prima del Signor gh'è rivaa el popol di Vangion, che l'hann occupada (de chì el vegn foeura el nomm roman de Civitas Vangionum). Ai temp di invasion di Barbar l'è staa on centro di Burgond e di Alemann.
Col passà del temp l'è vegnuda on centro important anca per la vita religiosa todesca; prima l'era consideraa vun di sitt indove eren succeduu on fracch de stori del ciclo di Nibelungh; poeu l'è stada ona sede vescovil. A Worms gh'è staa faa on bell poo de accordi politigh: in del 1122 l'imperador Rich V de Sassonia e 'l papa Callist II hann faa la pas in la lotta di investidur di vescov (el papa l'avaria eleggiuu i vescov, l'imperador gh'avaria daa i podè civil); in del 1519 l'è diventada ona città libera; in del 1521 l'imperador Carlo V l'ha ciamaa i princip todesch per ciappà ona quai decision sora i idei del Luter, che l'era staa invidaa a toeu part a la riunion (ona dieta): in la dieta i sò idei hinn staa condannaa, ma lù l'ha refudaa de desmett de cuntài sù in gir. In quell secol chì Worms l'è 'gnuda protestanta anca lee.
In del 1743 (13 de settember) gh'è staa faa on trattaa tra i Savoia, i Austriegh e i Ingles contra i Frances. Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è staa traa giò squasi tutt el centro storigh, asca el vegg domm romanigh.
A Worms a gh'è anca el cimiteri giudee pussee vegg d'Europa e ona granda sinagoga romaniga (del 1034).
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Auxerre, Francia.
- Bautzen, Germania.
- Mobile, Statt Unii.
- Parma, Italia.
- St. Albans, Regn Unii.
- Rangpur, Bangladesh.
- Tiberiad, Israel.


text:
Légami!
Légami! (Lég'-um!) 'l è 'n film dramàtic dal 1990 ad Pedro Almodóvar ricitâ da dū di sex symbol dal cìnema spagnōl cuma la Victoria Abril e Antonio Banderas. In Spaggna 'l è stâ candidâ par vìnsar 15 Prèmi Goya ma al n à mia purtâ a cà gnint.
Sunt
Ricky (Antonio Banderas) 'l è 'n baghét armàst òrfan ch'l à pasâ dimóndi tèmp in un manicòmi. Quànd a vint-a-tri an al vèṅ lasâ lìbar, al sò vulēr al sarés quél ad far-as na vita insém a la Marina Ozores (Victoria Abril), na dóna ch'l à cgnusû na nòt lè dèntar. Chi lē la fà l'atōra, dòp èsar stada na star dal pòran, e la gh'à 'l visi ad tōr dla dròga. Al sò ùltim lavōr che l'è drē a giràr 'l è al film ad scarésa Al fantàśma ad meśanòt, ch'al dascór 'd 'n óm musculóś e mutilâ cun na mascra adòs inamurâ 'd lē. Al regìsta dla pelìcula, Máximo Espejo (Francisco Rabal), 'l è 'n vèć ardùt a vìvar in na scrana a rudèli dòp avér patî 'n ìctus e, esénd atràt da lē, 'l è dimóndi cuntènt ad far di film sèg. Quànd Ricky al vèṅ a savér in du 'l è al sèt, al gh và par catàr-la ma lē la n s arcòrda minga ad lò e la 'l manda via sénsa far-as di prubléma ma lò al gh la cava listés a rubàr-'g al ciàṿ.
Cla sira lè, quànd la Marina la tórna a cà sua, la cata Ricky ch'al gh'i dà e pò al la léga cun na lasa dgénd-ag ch'l è custrét a far cal lavōr lè parchè a gh vōl dal tèmp par far-as cgnósar da lē, esénd al sò ubietìṿ quél ad vìvar sèg e dvintàr al pàdar di sò fiōi. Lē la gh rispónd ch'la n gh vurà mai bèṅ ma lò al gh diś «A vadrém». Purtròp lē la patìs al mancamènt dla dròga e Ricky al s fà càrag ad purtàr-gh-la andànd a dascórar cun una ch'la la dà via stand in mòta (Rossy de Palma).
La surèla dla Marina, Lola (Loles Léon), a n catànd-la piò, la và a cà sua par savér s'a gh'è sucès quèl ma Ricky al la lóga in d'l apartamènt dal vśèṅ ch'al n è minga in sità e ch'al gh'iva dâ 'l ciàṿ parchè lē la psis daquàr i sò fiōr in cal méntar. Dòp avér ciapâ dal bòti p'r avér tintâ ad rubàr dal madśìni p'r al dulōr da purtàr a la Marina, chi lē, vdénd-al pîṅ ad nis e ad taj, la 'l cura e la decìd ad far 'l amōr sèg, tacànd finalmènt a sintìr in dal cōr quèl par lò.


text:
Gottfried Leibniz
Gottfried Wilhelm von Leibniz o piö de spès semplicemènte Gottfried Leibniz (Lipsia, 1 de löi del 1646 - Hannover, 14 de noèmber del 1716) l'è stat en filòzofo, matemàtich, giürìsta, bibliotecàre e polìtich todèsch.
L'è stat giü dei gran pensadùr del sècol XVII e XVIII, e l'è recunusìt come l'"öltem génio üniversàl". Le sò cuntribüsiù i è stàde fondamentài en metafìzica, epistemologìa, lògica, filozofìa de la religù, isé come 'n matemàtica, fìzica, geologìa, giürisprüdènsa e stória. Enfìna apò a 'l Denis Diderot, el filòzofo fransés del dècol XVIII, che 'l gh'ìa de le upiniù che le püdìa mìa éser piö opòste a chèle de Leibniz, el püdìa mìa fà a méno de sintìs en südisiù denàcc a le sò scopèrte, e 'l g'ha scriìt endèla sò Inciclopedìa: "Fórse mai gh'è stàt en òm che 'l g'hape lizìt isé tat, stüdiàt isé tat, meditàt isé tat, e scriìt isé tat come 'l Leibniz... Chèl che 'l g'ha elboràt söl mónt, sö Dio, la natüra e l'ànema l'è de 'n eloquènsa de la piö sublìme. Se 'l sò pensér el födès stat isprimìt col fiùto de Platóne, el filòzofo de Lìpsia el sarès inferiùr en negót al filòzofo de Atene."[1] De fat, el tòno de Diderot l'è quàze de disperasiù endèn ótra oservasiù, che la g'ha dét però mìa póca verità: "Quan che giü 'l se paragùna i sò talécc con chèi del Leibniz, el g'ha la tentasiù de sbàter vià töcc i sò lìber e nà a mörer en silènsio e 'ndèl fósch de 'n quach cantù desmentegàt." La reverènsa de Diderot, la fà a pégn coi atàch che 'n óter filòzofo fransés, el Voltaire, el ghe casàa dré al pensér del Leibniz; apò a se 'l recunusìa la vastità de l'òpera de chèsto, el Voltaire el sustignìa che en töta la sò òpera gh'ìa negót de ütel che 'l födès uriginàl, e negót de uriginàl che 'l födès mìa asùrdo o ridìcol.
El g'ha 'n pòst importànte tat endèla stória de la filozofìa come 'n chèla de la matemàtica. El g'ha scuprìt el càlcol infinitezimàl, indipendentement del Newton, e la sò notasiù l'è chèla che se dopèra amò 'ncö. El g'ha scuprìt apò 'l sistéma binàre, fondamentàl per töte le architetüre dei compiùter del dé d'encö. L'è stat giü de i prim inteletuài europèi che g'ha recunusìt el valùr e la 'mportànsa del pensér cinés e de la Cina come potènsa de töcc i póncc de vìsta.
Ensèma al René Descartes e al Baruch Spinoza, l'è giü dei tré gràn rasionalìsti del sècol XVII. La sò filozofìa la se lìga apò a la tradisiù scolàstica e la antìcipa la lògica modèrna e la filozofìa analìtica. Leibniz el g'ha cuntribüìt apò a la tecnologìa, e 'l g'ha anticipàt dele nusiù che le comparesarà en tòch piö tàrde en biologìa, midizìna, geologìa, teorìa de le probabilità, psicologìa, engegnerìa e scènse de la 'nformasiù. I sò cuntribùti a chèsta lìsta lónga de setùr de la conoscènsa ümàna l'è sparnegàda en diàri e donzéne de miér de lètere e manuscrìcc mìa püblicàcc. Al dé d'encö, gh'è stat gnemò realizàt 'na edisiù compléta de töcc i sò scricc, e per chèsta rizù l'è mìa gnach pusìbol fà 'n rendicönt integràl de töte le sò scopèrte e dei sò rezültàcc.
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Leibniz el g'ha scriìt suratöt en tré idiòmi: latì scolàstich (presapóch el 40%), fransés (presapóch el 35%) e todèsch (méno del 25%). Endèla sò vìta el g'ha püblicàt nömerùs librècc e artìcoi académich, ma apéna du lìber filozòfich, el De Ars combinatoria e la Théodicée. Dei librècc, divèrsi i è stacc püblicàcc anònim, en nòm de la Cà de Brunswick, 'ntra i quài rizàlta 'l "De jure suprematum", 'na cunsiderasiù 'mportànta sùra la natüra de la sovranità. ?n óter lìber fondamentàl l'è comparìt pòstumo: le sò Nouveaux essais sur l'entendement humain (Sàgi nöf sö l'intelèt ümà), che 'l gh'ìa mìa ülìt püblicàl dòpo la mórt de John Locke.
Apéna 'ndèl 1895, quan che Bodemann el g'ha completàt el sò catàlogo dei manüscrìcc e la corespondènsa de Liebniz, s'è püdìt rindìs cönt de l'estensiù enòrme del sò Nachlass: presapóch 15,000 lètere a piö de 1000 destinatàre, e pò amò 40,000 us adisiunàle, sènsa cöntà che divèrse de chèste càrte le g'ha la longhèsa de 'n sàgio. La pàrt piö gròsa de la sò enòrme curispondensa, en particolòr le lètere scriìde dòpo 'l 1685, i è amò de püblicà, e 'n mòcc de ròba che gh'è stat pübicàt l'è stàda püblicàda endèi öltem decèni. La quantità, la varietà e 'l dezùrden dei scrìcc de Leibniz i è 'l rezültàt prevedìbil de 'na situasiù che lü stès el discriìa isé:
Le parcc ezistènti dei scrìcc de Leibniz critical edition i è organizàde isé:
- Serie 1. Corespondènsa polìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 2. Corespondènsa filozòfica. 1 vülüm 1663-1685.
- Serie 3. Corespondènsa matemàtica, scentìfica e tècnica. 6 vülüm 1672-1696.
- Serie 4. Corespondènsa pulìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 5. Scrìcc polìtich. 6 vülüm 1667-1698.
- Serie 6. Scrìcc stòrich e linguìstich. Inatìf.
- Serie 7. Scrìcc filozòfich. 7 vülüm 1663-1690 e Nouveaux essais sur l'entendement humain.
- Serie 8. Scrìcc scentìfich, mèdich e tècnich. en preparasiù.
La catalogasiù de la totalitòà dei sò Nachlass l'è ambiàda 'ndèl 1901. Dò guère mondiài (col olocàusto dei ebrèi en mès) e decèni de diviziù de la Germània che g'ha separàt i académich e desperdìt apò a part de la sò eredità leterària) le g'ha ostacolàt en gran tat el progèt ambisiùs de edisiù che g'ha de fà i cöncc co l'üzo de sèt lèngue en presapóch 200,000 pàgine de materiàl stampàt. Endèl 1985 l'è stat organizàt e inclüdìt endèn progràma colaboratìf de académie federài e statài todèsche. De alùra i ram de Potsdam, Münster, Hannover e Berlino i g'ha püblicàt töt ensèma 25 vülüm de l'edisiù crìtica ('nfìna al 2006), condèna média de 870 páginas per vülüm, piö la preparasiù dei ìndici e l'òpera de concordànsa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diderot, Vol. 9, pág. 379.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quach tèscc uriginài de Leibniz segónt l'edisiù de la Akademie
- Monadología en spagnöl, versiù a gràtis en PDF.
- L'edisiù de Gerhardt de le òpere de Leibniz
- Julián Marías: Conferènsa sùra Leibniz
- Julián Marías: Amicìsia col Leibniz
- Artìcol inciclopédich de l'Università de Stanford sùra Leibniz (Stanford Encyclopedia of Philosophy). En inglés.


text:
Aktuelle Position
Solidaritad
La gulivaziun da finanzas permetta da producir programs equivalents en las differentas parts dal pajais. Ultra da quai promova la SSR il barat tranter las cuminanzas linguisticas sco era tranter las culturas, e s'engascha per las minoritads.
La gulivaziun da finanzas solidarica permetta programs equivalents
La SSR reparta sias entradas da taxas e da la reclama tenor ina clav da finanziaziun a sias unitads d'interpresa da radio e televisiun en las quatter regiuns linguisticas. Grazia a questa gulivaziun da finanzas tranter las regiuns linguisticas obtegnan las unitads d'interpresa Radio Télévision Suisse (RTS), Radiotelevisione svizzera (RSI) e Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ina pli gronda cumpart dals meds.
La SSR impunda las taxas da recepziun unicamain per la purschida da program, a la quala l'interpresa è obligada tenor il mandat da prestaziun.
Programs naziunals
Cun programs interregiunals promova la SSR la chapientscha vicendaivla tranter las cuminanzas linguisticas e culturalas: ina gruppa d'experts evaluescha projects che correspundan als basegns communabels da las unitads da radio e televisiun ed a l'incumbensa da la SSR. Ils projects interregiunals realisads derivan dals secturs infurmaziun, divertiment u cultura. Questas producziuns preschentan la Svizra da differents puncts da vista. P.ex. cun las emissiuns da «SCIENCEsuisse» – 25 films curts davart il mund da la scienza e da la perscrutaziun – emessas il 2008 ed il 2009 ubain ils onns avant cun las serias «PHOTOsuisse», «LiteraTour de Suisse», «ArchitecTour de Suisse» u «Svizra misteriusa». Pli e pli savens vegnan era transmess sin plaun naziunal occurrenzas da sport ed emissiuns da divertiment.
Migraziun, integraziun e diversitad culturala
Las medias èn acturs impurtants en il process d'integraziun da migrants. Perquai s'occupa la SSR en ses programs da radio e televisiun cuntinuadamain dals pregiudizis da la diversitad culturala. Ultra da quai è la SSR partenaria da cooperaziun da la suandanta instituziun internaziunala:
- CIVIS Fundaziun da medias: La fundaziun sensibilisescha schurnalists en Germania ed en l'Europa per temas da l'integraziun e da la diversitad culturala, ed ella premiescha emissiuns che sa fatschentan a moda extraordinaria cun quests temas.
Televisiun senza barrieras
I dat umans ch'èn dependents da meds d'agid per pudair consumar emissiuns da televisiun. Quai èn p.ex. persunas cun ina flaivlezza da la vesida u da l'udida, però er umans che n'han sin fundament da lur enconuschientschas manglusas da la lingua nagin access direct ad emissiuns da televisiun. Per meglierar l'integraziun communicativa da las persunas pertutgadas offra la SSR differents servetschs:
Suttitels: Dapi il 2010 èn disponibels per regla tranter las 19.00 e las 22.00 (primetime) suttitels sco era per tut las occurrenzas emessas en directa la fin d’emna a partir da mezdi. Dapi la fin dal 2009 èn disponibels suttitels per in terz da las emissiuns da mintga regiun linguistica.
Lingua da segns: SRF, RTS e RSI emettan mintga di dapi il schaner 2008 in’ediziun da la «Tagesschau» cun la lingua da segns.
Descripziun auditiva: Grazia a la descripziun auditiva – ina descripziun acustica cuntinuada dal film – pon persunas impedidas da vesida seguir l’istorgia. L’onn 2015 devi totalmain 412 producziuns en tut las regiuns linguisticas. En mintga regiun sto la SSR emetter almain 24 films cun audiodescripziun.
Engaschi umanitar
La SSR considerescha la solidaritad tranter las maioritads e minoritads sco ina premissa impurtanta per pudair ademplir si'incumbensa. Per quest motiv demussa ella era solidaritad, cura ch'i va per fatgs umanitars.
- Chadaina da fortuna: La Fundaziun Chadaina da fortuna da la SSR rimna dapi il 1946 donaziuns per umans en miseria. Perquai che la Chadaina da fortuna n'è sezza nagina ovra d'agid, realiseschan var 25 ovras d'agid partenarias ch'èn accreditadas en Svizra las acziuns operaziunalas. Ils daners da la Chadaina da fortuna èn suttamess a trais controllas da finanzas. Uschia è la Chadaina da fortuna ina da las fundaziuns controlladas il meglier en Svizra. L'onn 2015 è la Chadaina da fortuna s'engaschada en 172 projects en 47 pajais cun ina summa totala da 109 milliuns francs. L'acziun da collecta enfin ussa la pli gronda ha gì lieu l'entschatta dal 2005 a favur da las unfrendas dal tsunami ed ha realisà in retgav da 227 milliuns francs. SR DRS emetta mintga dumengia a las 9.45 (Radio SRF 1) l'emissiun da tschintg minutas «Glückskette aktuell».
- «2 x Nadal»: Mintgamai vers la fin da l'onn realisescha la SSR en collavuraziun cun la Crusch Cotschna Svizra e La Posta in'acziun da collecta caritativa sut il titel «2 x Nadal». La populaziun svizra vegn intimada da far in plaschair cun in pachet da regal a persunas dischavantagiadas en Svizra u a l'exteriur. «2 x Nadal» è vegnì organisà il 2015/2016 gia per la 19avla giada.
- «Denk an mich»: «Denk an mich» è ina fundaziun da SRF ch'exista dapi il 1968. La fundaziun offra cun dus fin trais milliuns per onn a passa 10 000 persunas cun in impediment vacanzas ed activitads dal temp liber. Passa 50 000 persunas, uniuns e firmas en Svizra han contribuì fin ussa var 60 milliuns francs. Mintga sonda en damaun infurmescha in'emissiun da radio davart acziuns spezialas a favur da la fundaziun.
- «mitenand»: L'emissiun «mitenand» da SRF rapporta mintg'emna en reportaschas curtas davart problems da la sanadad, da la miseria sociala e da l'ambient en Svizra ed en il terz mund. Ils rapports illustreschan a maun da persunas pertutgadas co che las organisaziuns d'agid privatas reageschan sin questas sfidas. Dapi l'entschatta da l'onn 2005 stat «mitenand» sut il patrunadi da la SSR e vegn er emess sin RTS («ensemble») e RSI («insieme»).


text:
Lisander Manzon
El Lisander Manzon, vun di scrittor e poetta pussee important de la litteradura taliana, l'è nassuu a Milan el 7 de marz del 1785, fioeu de la Giulia Beccaria. El sò avol l'eva el famos Cesar Beccaria. El sò pader official l'eva el Peder Manzon, ma per davera Lisander l'eva el fioeu de Giovann Verri, el fradèl del Peder Verri. I so lengov mader i eren el lombard e 'l frances, e per imparà l'italian l'ha dovuu studià minga poch.
I sò gent se separen quand che 'l Lisander l'è ancamò piscininn e la sura Giulia la va a viv insèmma al Carl Imbonati. El Lisander el va a scoeura in del colleg di pader Somasch a Lugan e poeu in del colleg di pader Barnabitt a Milan. In del 1808 a Milan, el toeu per miee l'Enrichetta Blondel che l'eva calvinista e tucc e duu deciden de andà a fà part de la Gésa Cattòlega. Per daggh cunt a tucc de la soa conversion el scriv i Inni sacri.
In del 1818 el Lisander el gh'ha de vend el patrimoni che l'eva ereditáa del pader. L'ann apôs el scriv ona tragedia Il Conte di Carmagnola e poeu in del 1821 el poemma Il cinque maggio in occasion de la mòrt de Napuleon Bonapart.
El sò liber pussee famos l'è el romanz I promessi sposi, ona storia de duu popolan in del Sesgent, che però la tratta de la storia europeja in chel period. El liber l'è staa scrivuu pussee d'ona volta; la prima volta l'eva intitolaa Fermo e Lucia, poeu 'l Lisander l'à deciduu in del 1822 de scrivel in toscann, perché el pensava che el dialett toscan el fudess l'italian pussee corregiuu. In tra i sò oeuver pussee important se regorden anca l'Adelchi e la Storia della colonna infame.
A la fin de la sò vida 'l Lisander el g'ha avuu di gross dispiasè: in del 1833 la moeur la soa miee, sò mader e anch on quejvun di sò fioeu. El Lisander el toeu miee ona segonda volta cont la Teresa Borri, ma anca lée la moeur. Domà duu di noeuf bagaj che 'l Lisander el g'ha avuu di sò duu matrimòni vivaran pussee a longh de lù.
Quand ch'el moeur anca el sò fioeu pussee grand, Pier Luis, in del 28 avril del 1873, el Lisander el ghe la fà pu. El 22 de magg el devegn malaa de meningitt e el moeur anca lù. Al sò funeral, a Milan, gh'è vegnuu anch i personalitaa pussee important de l'epoca.
In del 1874, Giusep Verdi l'ha scrivuu la Messa di requiem inscí de faggh onor al sò regord. El Sepólcher del Lisander Manzon, o don Lisander, coma ch'el ciamen i Milanes, el se troeuva in del sitt d'onor in del Famedi del Foppón Monumental de Milan.


text: 20 da las totalmain 34 presidentas communalas en uffizi, elegidas ed anteriuras en il chantun Grischun èn sa scuntradas per la conferenza annuala che ha gì lieu quest onn a Falera. Silvia Casutt, presidenta communala da Falera, ha beneventà las participantas en il center da cultura "la fermata" ed infurmà davart la vischnanca sco er davart la corporaziun regiunala Surselva. Silvia Hofmann, manadra dal post da stab per l'egualitad da las schanzas, ha moderà l'occurrenza ed ha fatg attent en ses pled d'avertura a las pretensiuns cuntradictoricas che vegnan fatgas a las dunnas en uffizis executivs.


text:
Lissandria
Lissandria (Lissandria anca in piemuntes, Alessandria in talian, Lisòndria int el dialet lissandrin, Lisandria in munferin, Lisciundria in ligür, Alexandria in latin, AλeEάvδpeιa Itaλίaς in grech) l'è un cumün del Piemont.
Al gh'ha 93 805 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 204,0 km² e ona densità de 460 ab./km². L'è el terz püssè pupulaa de la region dopu de Turin e Nuvara; l'è anca la capital de la pruincia cun l'istess nom.
El cumün de Lissandria l'è tacaa ai cumün de Bosco Marengo, Castellazzo Bormida, Castelletto Monferrato, Frugarolo, Montecastello, Oviglio, Pecetto di Valenza, Pietra Marazzi, Piovera, Quargnento, Sale, San Salvatore Monferrato, Solero, Tortona e Valenza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lissandria l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Claudi II el Gòtich
El March Aureli Valeri Claudi, conossuu anca come Claudi II ò come Claudi el Gòtich (Marcus Aurelius Valerius Claudius ò Claudius Gothicus in Latin; 10 mâgg 213 ò 214 - Sirmi, 270) l'è staa on imperador roman, che l'ha regnaa del 268 al 270; l'è staa el primm de ona seri de imperador Illirich, famos per avè cercaa de fà tornà l'Imperi al sò vegg splendor.
I origin e i caregh milidar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu ò in Dalmazia ò in Illiria, a l'era el fioeu del Flavi Numeri, de famiglia illuster, e de la soa miee Claudia. Sòtta el regn del Deci (249-251) l'è staa tribun milidar, carega grazie a la qual el s'è renduu famos, per esempi in de la difesa di Termòpil in del 250. Duranta el regn del Valerian (253-260) l'è staa tribun de la Legio V Martia e poeu governador de l'Illiria (dux totius Illyrici), che l'ha difenduu per des ann contra i invasion di Gòtt.
La salida al podè e i sò guerr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268, a la mòrt del Gallien (253-268) l'era tribun a Pavia (che se ciamava Ticinum). Gh'è chi dis che l'è staa vun di autor de la mòrt de l'imperador, che l'era dree a assedià a Milan el general ribell Aureol. Sentuda la mòrt del Gallien, l'esercit, insemma al Senaa, l'ha eleggiuu el Claudi come noeuv imperador.
Avuda questa carega, el Claudi II (per sconfondes nò con l'imperador Claudi, che l'aveva regnaa tra 'l 41 e 'l 54) l'ha consideraa come sò primm impegn quell de difend cont energia i confin e i territòri de l'Imperi del numer cressent de invasion barbaregh. Quest obbiettiv l'è staa in part completaa grazie a batali come quella arent al Lagh de Garda contra i Alamann ò quella de Naiss contra Erui, Gepid e Gòtt (l'è staa ciamaa el Gòtich pròppri dòpo la vittòria a Naiss, incoeu Niš, in Serbia).
El Claudi II l'è anca riessii a reportà sòtta l'Imperi Roman i provincc de la Spagna e de la Galia Narbonesa, ma l'ha poduu nò conchestà tutt l'Imperi di Gali.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Claudi II l'è mòrt in de l'agost del 270 a Sirmi per pest, menter che l'era dree de andà contra di Barbar che aveven traversaa el Danubi. La soa mòrt l'è stada font de desgrazia per l'imperi, che l'aveva finalment trovaa on capp che 'l piasess a tucc: pòpol, esercit e Senaa. Gh'è succeduu el fradel Quintill, che l'è duraa men de on ann.
On quaj de desenn dòpo, l'imperador Costantin l'ha dii de vess on discendent del Claudi II per part de mader, ma gh'hinn minga di proeuv per testimoniàll.


text:
Agrigento
Agrigento (en sicilià: Girgenti; en fransés: Agrigente; en català: Agrigent; en latì: Agrigentum; en gréch antìch: ἊkpaYaς/Ákragas; en àrabo: Kerkent) l'è 'na cità italiàna sitüàda 'ndèla regiù de la Sicilia. L'è 'l capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Agrigènto 'l cönta presapóch 59.200 abitàncc (dato ISTAT del dezèmber del 2009), distribüìcc söndèn'àrea de 244 km² per 'na densità de popolasiù de 242 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aragona, Cattolica Eraclea, Favara, Joppolo Giancaxio, Montallegro, Naro, Palma di Montechiaro, Porto Empedocle, Raffadali, Realmonte, Sant'Angelo Muxaro e Siculiana
Le sò urìgign i è antìche e le risàl al tép de la colonizasiù de l'Italia meridiunàla per mà dei gréci (Magna Grécia). Le ruìne de le custrusiù gréche de la Val dei Templi i è 'n pé amò al dé d'encö e 'l tèmpio de Concòrdia l'è giü dei ezèmpe piö bèi de l'architetüra de la grecia antìca.
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèn quartér popolàr de la cità de Argrigento, Contrada Xaos, gh'è nasìt Luigi Pirandello, giü dei scritùr piö 'mportàncc de la leteradüra italiàna, insidùr del prémio Nobel de leteradüra 'ndèl 1934.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Cor
Cor (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Coli), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 920 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 72,1 km² e ona densità de 13 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Bettola, Bobbio, Corte Brugnatella, Farini, Ferriere e Travo.
I sò frassión i en Aglio, Boioli, Cornaro, Costiere, Filippazzi, Molino Pellegri, Peli, Perino, Peveri, Rosso e Scabiazza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cor l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Thomas Edison
Thomas Alva Edison (Milan, Ohio, 11 de febrér del 1847 — West Orange, New Jersey, 18 de utùer del 1931)[1] l'è stat en inventùr e 'n imprendidùr americà che g'ha svelöpàt divèrsi dispuzitìf importàncc che g'ha ìt 'na gràn importànsa indüstriàla.
L'è stat el prim a aplicà i prensépe de la prudusiù de màsa al procès de l'envensiù. Edison l'ìa cunsideràt giü dei piö prulìfich enventùr del sò tép, e 'l g'ha stabilìt el rècord co 1.093 brevècc. El g'ha fat registrà le sò 'nvensiù en töt el mónt.
'Ntra i sò contribùti piö üniversài per l'evulusù tecnològica e scentìfica gh'è la lampadìna a 'ncandescènsa, el gramòfono, el cinescòpio, el dictàfono e 'l micròfono a granèi de carbù per el telèfono. Edison l'è giü dei precursùr de la revulusiù tecnològica del sècol XX. El g'ha ìt 'na part determinànt endèl'indüstria del cìnema.
Biografìa [1][Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Thomas Alva Edison l'è nasìt endèna famìa de la clas média, ai 11 de febrér del 1847, a Milan, endèl stat americà del Ohio. Sò pàder, Samuel Edison, canadés de urìgin olandéza, che per sbarcà 'l lönàre 'l fà 'n pó de töt: el vendidùr de barbài, el maringù, carpentér, agènt imubiliàr, ecc. Sò màder, Nancy Eliot Edison, ex-profesorèsa canadés, la g'ha 'n càrech sèt fiöi, dei quài tré i mör amò picinì. Thomas l'è 'l piö zùen de töcc, e, per chèsto, sò màder la ghe dèdica 'na atensiù speciàl.
Endèl 1853, la famìa la fà San Martì e la và a stà a Port Huron. Par che zamò de picinì 'l gh'ìes dei problémi a sintìga e a scöla, l'ünica de la citadìna, el Thomas Edison el fàa fadìga. El sò profesùr, el reverèndo Engle, el dizìa que "'l gh'ìa adòs el diàol e che dismitìa mài de fà domànde stüpide e che 'l fàa fadìga a 'mparà". En piö, el se refüdàa de stà a le lisiù. Dòpo de tré més de scöla el Thomas Edison el làsa lé de nà e 'l turnarà mai piö a nà a 'na scöla 'n töta la sò vìta. La sarà sò màder a ciapàs la brìga de edücàl e lü, de la sò bànda, l'empàra chèl che la 'nteresàa de piö. El fenesarà per divorà töcc i lìber de sò màder che parlàa de scènsa. El riarà a mèter en pé 'n laboratóre de chìmica söl solér che 'na ólta ogna tat el fàa tremà töta la bàita.
El càta sà, 'ntàt, en pòst cóme vendidùr de giornài, panadì, tùrte e fröta söndèn tréno che 'l nàa de Port Huron a Detroit. La guàrdia de la stasiù locàl la ghe lasàa tègner i sò giornài e töt el rèst endèn vagù öt. Ghe restàa amò del tép per lèzer e per fà i sò esperimèncc endèl sò laboratóre che, de niscùs, l'Edison el gh'ìa mitìt en pé endèn giü dei vagù e che 'n bèl dé 'l narà a föch per 'n esperimèt mìa nat per el sò rét. En chèl perìodo ché, pegiùra 'l probléma de udìto che 'l gh'ìa sèmper vìt e 'l vé quàze sùrt.
Entàt però l'empàra el còdice Morse e 'l fa sö dei telègrafi artigianài. Piö tàrde 'l ghe darà a sò fiöla 'l scötöm de "Dot" (pónt) e a sò fiöl el scötöm de "Dash" (lìnea). El frequènta 'n córs e 'l rìa a deentà telegrafìsta del paés endóche l'è nasìt, però, sicóme che 'l gh'ìa amò 'l vése de fà esperimèncc, el và a finì de fà söcéder 'n óter incidènt e quàze 'l fà saltà pelària l'ufìcio.
Edison el fà brevetà la sò prìma 'nvensiù - 'na màchina per registrà i vóti, che gh'è 'nteresàt a nisü - quan che 'l gh'ìa 21 agn. El và a stà a Nöa York endèl 1869 per afermàs come enventùr como indipendènt. El rìa sènsa gne 'na palànca e 'l fàa la fam. Du agn piö tàrde, l'envènta 'n indicadùr automàtich de quotasiù de la bórsa. El riarà a vindìl per 40 mìla dòlari e 'n piö 'l fìrmka 'n contràt co la Western Union, puzisiù che g'ha pirmitìt de nà a stà de per sò cönt a Newark, en quartér periférich de Nöa York.
El dé de Nedàl del 1871, el se spùza condèna s•cèta de 16 agn, Mary Stilwell, giöna de le sò 'mpiegàde. Dùsez'àgn piö tàrde, dòpo de ìga dat tré fiöi, Mary la mörarà de tìfo. Edison el se spùzarà amò 'na ólta, co Mina Miller, e pò a de lé 'l g'harà tré fiöi.
Endèl 1876, quan che l'ìa zamò famùs, la varietà de la sò atività e le sò dispunibilità econòmiche le ghe peretarà de mèter en pé 'n véro cèntro de ricérca a Menlo Park. L'ìa quàze 'na cità 'ndüstriàl, co ufìci, laboratóre, asistèncc e tècnich preparàcc. En chèsta época, l'Edison el riarà a prupunìs l'obietìf de tirà fò 'na nöa 'nvensiù ògna dés dé. El riarà mài a tat ma per en perìodo de quatr'àgn, el riarà a brevetà 300 invensiù nöe, che 'l corespónt praticamènt a 'na creasiù ògna sich dé.
Endèl 1877 el g'ha 'nventàt el fonògrafo. L'aparàt el cunsistìa endèn cilìnder ricuprìt condèn fòi de alumìnio. 'Na puta gösa la vignìa schisàda cùtra 'l cilìnder. Colegàcc a la pùta gh'ìa 'n um diafràma ('n dìsch fì fì che fàa de sensùr endóche le vibrasiù le vignìa convertìde de segnài eletrònich en segnài acùstich e vicevèrsa) e 'na sórt de turtaröl grant. El cilìnder el vignìa fat girà a mà entàt che l'operadùr el ghe parlàa dét endèl turtaröl. La us la fàa vibrà 'l diafràma. Entàt, la puta gösa la segnàa 'na rìga endèl fòi de alumìnio.
Quan che l'inciziù la l'ìa finìda, la pùta la vignìa cambiàda condèna ùcia; la machinèta a fà isé la ripruducìa le paròle quan che se turnàa a fà girà 'l cilìnder. El Thomas Edison el g'ha lauràt dré a chèsto progèt endèl sò laboratóre entàt che 'l cantàa la cansù de pipì "Maria la gh'ìa 'n pirì" (Mary had a little lamb), e pò 'l la fàa sunà col sà fonògrafo.
Endèl 1878, quan che 'l gh'ìa 31 agn, el s'è mitìt endèl có de rià a tirà fò la lùce a pàrter de l'energìa elètrica. Zà dei óter ricercadùr i gh'ìa zamò pröàt a fa sö de le làmpade elètriche. Nernst e Swan, per ezèmpe, i éra riàcc otègner en quach rezültàt, ma i sò dispuzitìf i düràa tròp pòch e pò i se spacàa.
Edison el g'ha pröàt en prensépe a doprà dei filamèncc de metàl. Gh'è ülìt 'na möcia de 'nvestimèncc e miér de pröe per rià a troà 'l filamènt giöst: en fil de cutù parsialmènt carbunizàt. A mitìl endèn vazèt de védre endèl quàl s'ìa creàt el vöt, el fil el se scaldàa a fàga pasà dét la corènt elètrica 'nfìna che 'l deentàa incandescènt, sènsa però deleguàs, evapurà o brüzà. Endèl 1879, 'na lampadìna fàda sö a chèl sistéma lé la g'ha lüzìt per 48 ùre dré a fìla e, per le fèste de l'öltem de l'an, 'na stràda 'ntréga, arènt al laboratóre, l'è stàda ilüminàda come demostrasiù püblica.
Thomas Alva Edison l'è mórt ai 18 de utùer del 1931.


text:
Diocesi de Màntua
La Diocesi de Màntua (Dioecesis Mantuana in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia dla Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi, in del 2004 la gh'eva una pupulasiòn de 363.414 abitànt e 345.280 batsàd, e l'è tüta in dla pruincia de Màntua, föra la part ucidentàl, che l'è diocesi de Cremuna. La g'ha 168 paròchie.
Se dìs che la diocesi la sia nasüda dopu una visita pastural del Papa Leòn III. Incö, l'è guernada dal vesc Rubèrt Busti.


text:
Uccelli 2 - La paura
Uccelli 2 - La paura (Uśèi 2 - La paùra) 'l è 'n film ad scarésa mesicàṅ e spagnōl dal 1987 ad René Cardona Jr., recitâ in Ingléś, ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l film Gli uccelli 'd Alfred Hitchcock.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc cuma Birds of Prey (in dal Régn Unî), Falco Terror (in Frància), Rov fåglar (in Śvèsia) e Beaks: The Movie (in di Stat Unî).
Sunt
La Vanessa Cartwright (Michelle Johnson) l'è na giurnalìsta ch'la lavóra par la televiśiòṅ insém a 'l sò muróś Peter (Christopher Atkins) ch'al fà 'l cameraman. Chi lē la gh vōl andàr a fónd par capìr cum è-la che di pui i s ér'n arvultâ cónt'r al sò padròṅ, un cuntadèṅ bcâ a mòrt. A pâr che gl'uśèi i àppian pardû la tèsta parchè anc da gl'àquili i ìvan dâ adòs soquànt tèmp prima a dū śóv'n in aliànt (al masć al pèrd 'n òć).
Rivàda in Spaggna chi lē la gh'à la manéra ad cgnósar dū parsòni che trént'an prima i s éran salvàdi da 'n atàc cumpàgn ad gabiàṅ in di Stat Unî a Bodega Bay.
Adès però al perìcul a riva da di pisòṅ. Na mùcia ad clómb difàti la taca a runiàr na fèsta 'd cumpléan, cun cal bestiàsi lè ch'i cópan 'n alevadōr ad galìni e sò mujér. A pèrd la vita anc n'infarméra (Carole James). La Vanessa la capìs che gl'uśèi i èṅ dimóndi arliâ cun al gèn'r umàṅ p'r i dan ch'i èṅ drē a far a la natùra. Sōl i putèṅ i la scàmpan.


text:
Dezensà
Dezensà (en Italià: Desenzano del Garda; en Latì: Decentianum), l'è 'n cümü de 28 650 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèl'estremità sudòvest del Lach de Gàrda a 30 km a Sudèst de Brèsa.
El teretóre de Dezensà 'l se tróa en mès a 'na grànda 'nsenadüra delimitàda a séra del Mut Córen e a matìna de la penìzola de Sirmiù, A sud de Dezensà se dèrf el piö grànt anfiteàtro morénich d'Itàlia.
Se pènsa che 'l nóm Dezensà el vègne del nòm de persùna lati Decentius, che 'l pödarès véser stàt el padrù de la vìla del IV sècol de la qual se pöl vizità i scàvi.
El Cümü 'l g'ha ciapàt la denuminasiù uficiàl atuàl endèl 1926 (prìma el se ciamàa Desenzano del Lago) quan che, l'è stàt tacàt ensèma al cümü de Rioltèla (che en Italià alùra l'éra Rivoltella del Garda) che 'l fàa cümü de per lü alméno del sècol XIII.
Del cümü de Dezensà fa part apò a la frasiù de San Martì de la Batàia, endóche gh'è stat combatìt la batàia piö sanguinùza de la Segónda guèra de 'ndependènsa, ai 24 de Zögn del 1859, endóche i Piemontés de Vitòrio Emanuele II e i fransés de Napuliù III i g'ha batìt i Austrìaci. La batàia l'è stàda isé violènta ma isé violènta che, a la fì, el filàntrop svìser Henri Dunant, a éder el defà disperàt che le s'éra dàde le fómne del pòst e dei paés vizì (Castiù) per medegà i ferìcc, el g'ha ìt l'ispirasiù per fondà l'istitusiù de la Crus Rósa.
Dezensà l'è 'nzemelàda co Antibes-Juan Les Pins (Costa Azzurra, Francia), del Löj del 2001, Isola di Sal (Repüblica del Cabo Verde), Wiener Neustadt (Àustria), del més de Bril del 2002 e Amberg (Germània).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Villa (CO)
Villa (nom ufizial in italian: Albavilla) l'è on comun de 6 449 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,6 km² e ona densità de 608 ab./km² ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. A l'è nassuu in del 1928 de l'union di comun de Villa Albesa e Carcan.
El dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la Villa se parla ona variant brianzoeula setentrional del lombard. Te 'l chì on quai esempi de diferenz cont el milanes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Villa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Casalàcc’
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Template:Demografia/Casalecchio di RenoDati ISTAT - elaborazione grafica Wikipedia.
Casalàcc' l è 'na cmònna ed 36.233 abitànt ch'as trova int 'la pruvénzia ed Bulåggna, in Emégglia-Rumagna.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nomm ed Casalàcc' al vén da Casaliculum ('n insàmm ed caslén) såura al "Raggn". Al sît l'à di quî prezius chi än uréggin int'al Paleoléttic e chi arànn fâtt i Vilanoviàn. Ai é anch quèl che fénn i Etròssc.
La batàja ed Casalàcc' l'è suzèsa qué al 26 ed zòggn dal 1402.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
«Reinheit» – «Ernst» – «Andacht»
- Dumengia, 8.2.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 8.2.2015, 19:00, RTR
Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy (18091847) è stà cumponist, pianist, dirigent ed organist in dals pli impurtants musicists da la Romantica. Mendelssohn, in um fitg religius, ha adina cumponì tenor trais criteris:«Reinheit» «Ernst» «Andacht». Questa clarezza e sia profunda religiusadad sentins en sias cumposiziuns. El è era stà luman che ha leventà da mort en vita la musica da Johann Sebastian Bach. Lezzas ovras eran igl è strusch da crair crudadas en emblidanza suenter la mort da Bach. Mendelssohn è mort cun mo 38 onns. En La Classica tadlain nus spir cumposiziuns per chors dal meister da la Romantica.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Cessna 172
Artécol in dialèt arzân
Al Cessna 172 Skyhawk l'é un aparèc cun sōl un mutōr, quâter pôst, a êla êlta, da turíşem e da scōla prodòt da la déta americâna Cessna Aircraft Company dal 1950 e incòra in produsiòun. Prubabilmèint l'é l'aparèc scōla pió famōş dal mònd, al Cessna 172 l'é stê prodòt in 'na quantitê ed mudē pió grôsa 'd ògni êter mudê 'd reoplân fât.
Stôria
Şvilóp
Amzurê per la só lònga véta e popolaritê, al Cessna 172 l'é l'aparèc che, int la stôria ed la costrusiòun ed j reoplân alzēr, al gh'à 'vû pió sucès. I prém mudē în stê cunsgnê int al 1956 e în incòra in produsiòun int al 2010;[1] a né stê fât pió ed 43.000[2].. I principêl concorèint dal Skyhawk în Beechcraft Musketeer, la şfîlsa di Grumman AA-5 (nisûn ed quisché în incòra in produsiòun), al Piper Cherokee e, da pôch tèimp, al Diamond DA40.
Al Cessna 172 l'à cumincê la só véta cme 'n arnōv dal Cessna 170 cun la diferèinsa int al carèl ' aterâg, da tricél ed drē a tricécol davânti. Al prém vōl dal mudèl l'é stê int al novèmber 1955. Al 172 l'é dòunca dvintê un sucès ed vènditi e n'é stê fât pió ed 1400 sōl int al 1956, al só prém ân ed produsiòun pîna.
I prém 172 ēren quêşi cumpâgh al 170, cun l'istèsa fuşolēra dréta e al gâmbi êlti dal carèl, sibèin al 172 al gh'îva al timòun squadrê mèinter al 170 al gh'îva i piân ed còva rotònd. J ûltem mudē dal 172 a gh'îven un carèl 'd aterâg nōv ed progetasiòun, la pêrta dedrē 'd fuşolēra disgnêda ed nōv cun la zûnta 'd un fnestrèin dedrē. La Cessna la fât publicitê ed cla nōva vidûda dedrē cme Omni-Vision (oséia as vèd dapertót). L'ûltem milioramèint ed belèsa l'é stê a metê 'd j ân ssânta, l'ēra al timòun a frècia ch' al vîn druvê incòra incō. L'aspèt e l'impalcadûra l'é armêşa còla 'd alōra, mēno che per j arnōv dal corēdo ed j aparèc eletrônich e int i mutōr. La produsiòun la s'é fermêda a metê 'd j ân utânta, per cumincêr ed nōv int al 1966 cun al Cessna 172R Skyhawk da 160 cavâj vapōr (') e l'é stêda rinfursêda int al 1998 cun al Cessna 172S Skyhawk SP a 180 cavâj.
Mudē
172
Al prém 172, da dóv' în deşgnû tót chiêter, al sé vést int al 1955 cme mudèl dal 1966 e l'é armêş in produsiòun fîn al só câmbi, cun al 172A, a i prém ed j ân ssânta. L'ēra furnî 'd un mutōr a sē cilénder arferdê a âria Contnental O-300 cun 145 cavâj (110 kW) e al ghîva un pèiş mâsim ed 2.200 lébri. Al prèsi ed partèinsa l'ēra ed 8.995 $ e n'é stê fât 4.195 in sînc ân. .[3]
172A
Al mudèl 172° dal 1960 al gh'à ed nōv al timòun a frècia e ja atâch p'r i galegiânt in mōd da permèter un câmbi svêlt in idrovolânt. Al prèsi l'ēra ed 9.450 $ e n'é stê fât 1.015.[3]
172B
Al 172B l'é stê preşentê int al 1960 cme mudèl dal 1961, cun un carèl pió cûrt, i pûnt 'd atâch di mutōr pió lòngh ed 3 pôlic, 'na capôta e la pûnta per l'èlica nōv.[4]Per la pré vōlta al nòm Skyhawk l'é stê dê a un pachèt ed siēlti 'd lóso. Dèinter sté pachèt a gh'ēra 'na vernişadûra d'ed fōra intēra ch' la cambiêva al strési d'ed fōra parsiêli e j aparèc eletrônich normêl. Al pèiş mâsim l'é stê purtê a2.200 lébri (1020 kg).[3]
172C
Al mudèl dal 1962 l'ēra al 172C. L'à purtê a la produsiòun in sèria dal pilôta avtomâtich, a siēlta, e l'aviamèint cun al cmând a cêva. I scranèin în stê dişgnê per prèir èser regolê in sē puşisiòun. In siēlta a gh'ēra la zûnta per un scranèin per ragasōl ch' al permetîva a dû ragasōl 'd èsre traspurtê int la zôna dal valîşi. Al prèsi dal 1962 l'ēra ed 9.895 $. N' é stê prodòt per un totêl 'd 889 unitê.[3]
172D
Al mudèl dal 1963 l'ēra al 172D e stê zuntê la fuşolēra dedrē şbasêda cun un lunôt Omni-Vision dedrē panorâmich e un perabrîş tót intēr. In stê zuntê anca di pedêl nōv (cmând frēno e timòun). A n'é stê fât 1146 mudê dal 172D.[3]
Al 1963 l'à vést in pió la zûnta dal 172D Powermatich. Còst l'ēra equipagê cun un Continental GO-300E cun 'na putèinsa ed 175 e 'na velocitê giósta 'd 11 mph pió êlta dal 172D normêl. A dîr la veritê còst an n'êra mia un mudèl nōv, mó l'ēra un Cessna 175 Skylark ch' a gh'é stê dê un nòm nōv per al só ult'n ân ed produsiòun. Al Skylark al 's ēra guadagnê la reputasiòun de schêrsa garanséia dal mutōr e al cambiamèint dal nòm a 172 l'é stê un tentâtîv ed marchê per turnêr a guadagnêr vènditi atravêrs al markering. La môsa l'an gh'à mia 'vû sucès e né al Powermatic dal 1963 né al Skylark în stê prodòt dôp al mudèl dal 1963.[3]
172E
Al 172E l'ēra al mudèl dal 1964.Al pôst di fuşbil a gh'é stê més ed j interutōr magnetotermici. Al pèiş totêl l'é stê purtê a 2.200 lébri, ch' l' armâgn sèinsa di cambiamèint fîn al mudèl 172P. In cl'ân în stê fât 1.401 172E mèinter la produsiòun la chersîva. [3]
172F
Al 172F al gh'à zuntê i flaps môs eletricamèint in pôst dal sistēma a lêvi ed préma.[5] L'é stê fât in Francia da Reims Cessna cme F172 fîn al 1971. Sti mudê ēren la sôca p'r al T-41A Mescalero aparèc per alenamèint ed l' US Air Force's, l' aviasiòun emericâna. N'é stê fât 1 436 172F.[3]
172G
Al 1966 al 172G int al pôst dal quêrc dal pêren ed l'èlica vèc a gh'é stê zuntê ûn pió a pûnta e în stê vindû per 12.450$, al mudèl normêl 172, e 13.300$ al mudèl Skyhawk arnuvê. A n'é stê fât 1.597.[3]
172H
Al mudèl 172H dal 1967 l'é stê l'ûltem mudèl equipagê cun al Continental O-300. Al zûnta 'na sospensiòun a cōrsa scurtêda per calêr la reşistèinsa a l'âria e miliorêr al cumportamèint dal reoplân mèinter al vôla. É stê muntê 'na capôta nōva ch' la druvêva ed j atâch cun di şmursadōr, per şbasêr al termulêr, che dêven 'n armōr pió bâs in gabèina e che arduşîven al perécol ed cherpêdi int la capôta 'stèsa. L'elêrem de stâl elètrich l'é stê cambiê cun ûn pnèumâtich. Al mudèl dal 1967 172H l'é stê vindû per 10.950$ mèinter al mudèl Skyhawk a 12.750$. In cl'ân a n'é stê fât 839, cl'é stê al prém ân in dó la produsiòun l'é stêda pió bâsa ed l'ân préma.[3]
172I
Al mudèl dal 1968 l'à dê inési a i 172 pió potèint cun i mutôr Lycoming, ed 150 cavâj. Al vèc 172 l'à duvû èser disgnê ed nōv dal mumèint che la Cessna l'îva ròt al só cuntrât cun la Continental p'r al mutōr 0-300 a 6 clilénder ed 145 cavâj
Cun al Mudèl "I" în stêdi zuntêdi soquânti miuréj tètnichi impurtânti. È stê zuntê un nōv mutōr, al 4 cilnder a cilénder ûn ed frûnt a cl'êter da 150 cavâj, un avmèint ed 5 cavâj rispèt a còl ed la Continental, che, grâsia a la potèinsa in pió a spuşisiòun, l'à purtê a un avmèint ed la velocitê ed viâş TAS da 130 mph a 131 mph (da 209 a 211 chilômetr a l' ōra). An gh'é mia stê di cambiamèint per còl ch'a riguêrda la velocitê variometrica al livèl dal mêr ed 645 pē al minût. In pió è stê zuntê per la préma volta al gróp di strumènt a "T".
Cun la produsiòun dal 172I a gh'é stê un avmèint int al nómer ed j aparèc fât cun 1.206 unitê. [3]
172J
La Cessna l'à progetê ed finîr la conformasiòun ed préma dal 172 cun al mudèl dal 1968 e cambiêrla cun un mudèl nōv cun l'êla a şbêls ch' al sré stê al mudèl 172J. In tóti al manēri, mèinter i tèimp dal cambiamèint a se şvinêven, i rapreşentânt, ch'ēre na cgnusèinsa dal fât, àn cumincê a stêr adôs a la Cessna per mantgnîr la conformasiòun ed préma. A pinsêven che al mudèl nōv al sré stê mēno adât cme preparadōr. Ed cunseguèinsa, e a l'ûltem minût, la decişiòun l'é stêda còla ed cuntinvêr al 172 int la só conformasiòun uriginêla. La conformasiòun ed l'êla a sbêls cumplêta progetêda p'r al 172 la sré stêda fâta cun un mudèl nōv al 177. Al mudèl ed lóso al sré stê al 177Cardinal. La céfra "J" an n'é mai stêda druvêda uficialmèint.
172K
Al mudèl ed l'ân dôp 1969 l'ēra al mudèl "K". Al gh'îva al finêl dal timòun disgnê ed nōv e fnestrèin dedrē ed fōrma divêrsa. A gh'ēra spuşisiòun ânch un mudèl per trâti lònghi cun di serbatôj int al j êli da 236 léter cîrca (1971). I fnestrèin dedrē în stê şlarghê ed 16 pôlis quadrê. Al mudèl dal 1969 l'é stê vindû a 12.500$ p'r al 172 e 13.995 p'r al Skyhawk cun 1170 aparèc fât.[3]
Al mudèl dal 1970 l'ēra incòra ciamê 172K mó al gh'îva la pûnta dal j êli in fébra ed vēder e pighêdi in bâs. A gnîven ânca zibî di scranèin ch'a prîven èser regolêr in tót' al manēri. La prudusiòun dal 1970 l'é stêda ed 759 unitê.[3]
172L
Al 172L vindû int al 1971 e 1972, l'à cambiê al carèl 'd aterâg principêl, fât da balèstri 'd asâr, in un impalcadûra fâta 'd tûb 'd asâr. Al carèl nōv pió lòngh ed 12 pôlis.[3] Al carèl tubolêr l'ēra pió alzēr, mó al pretendîva dal zûnti per tajêr l'âria per mantgnîr l'istèsa velocitê e rèişa in salîda cme al mudèl ed préma in asâr piât. Insém al mudèl "L" è stê slunghê l'alèta ed la schîna fîn al lunôt dedrē p'r avèir 'na sumiliânsa pió grôsa cun al 182
Al mudèl dal 1971 l'é stê vindû per 13.425$ p'r al mudèl 172 e 14.995$ p'al mudèl Skyhawk. N'é stê vindû 827 int al 1971 e 984 int al 1972.[3]
172M
Al 172M dal 1974 a gh'é stê fât al cò ed l'êla a disèîşa per fêr dvintêr pió manèvel al bâsi velocitê. A còst a gh'é stê fât la publicitê cme l'êla camber-lift.
Al 172M dal 1974 l'ēra ânch al prém a prupòr al pachèt "II" ch' al furnîva un equipagiamèint in pió in dó gh'ēra 'na secònd' arâdio nav/com un ADF e un trasponder. Al setōr valîşi l'é stê şlarghê e ēren a spuşisiòun cme siēlta dō lûş fruntêli.[3]
Al mudèl 172M dal 1975 l'é stê vindû per 16.055$ e p'r al 172, 17.890$ p'r al Skyhawk e 20.335$ p'r al Skyhawk II. La produsiòun totêla di mudē "M" l'é stêda ed 7.306 unitê int i quâter ân ed produsiòun.[3]
Int al 1976, la Cessna l'à smés ed fêr publicitê ed l'aparèc cme 172 e la cumîncia a druvêr sōl al nòm Skyhawk. Al mudèl ed cl'ân l'à vindû ânch un panèl per strumentasiòun disnê ed nōv per prèir tgnî dèinter strumèint in pió.[3]
172N
Al nòm Skyhawk N, o Skyhawk/100 cme al l'à ciamê la Cessna, l'é stê druvê p'r al mudèl dal 1977. La zûnt al nòm ed "100" a significhêva che sté mudel al muntêva un mutōr " Lycoming O-320-H2AD" da 160 (120 kW) progetê per funsinêr cun la benşîna a 100 utân, mèinter per tót i mutōr ed préma druvêven la benşîna 80/87. Sfortunatamèint sté mutōr al gh' à 'vû di prublēma e l'é stê cambiê cun ûn quêşi cumpâgn ó pió sicûr: al O-320-D2J per fêr al 172P dal 1981.
L' "N" dal mudel 1997 al gh'îva ânch 'un trim p'r al timòun cme siēlta e di flap ch' a prîven èser sernî préma. Al prèsi l'ēra ed 22.300$, cun al Skyhawk/100 II vindû per 29.950$.[3]
Al mudèl dal 1978 al gh'îva 'n impiânt elètrich a 28 volt in pôst a quî préma a 12 volt. L'âria cundisionêda l'ēra a siēlta.[3]
Al mudèl "N" dal 1979 l'à chersû la velocitê int al tirêr fōra i flap per i prém 10 grêd a 115 nodi.Cèli zuntêdi per la benşîna àn chersû la tgnûda fîn a 66 galòun (250 léter). [3]
L'"N" l'armâgn in produsiòun fIn al 1980, quând al 172P o Skyhawk P l'à tôt al só pôst.[3]
172(O)
An n'é mai stê prodòt nisûn mudèl "172O" (Oscar).[3]
172P
Al 172P, o Skyhawk P, l'é stê preşentê int al 1981 per sistemêr i problēma ed funsionamèint dal mutōr ed l' "N". Al Lycoming O-320-D2J l'é stê un grôs milioramèint .
Al mudèl "P" a gh'é stê ânca scurtê la distensiòun di flap da 40 a 30 grêd per permèter un avmèint dal pèiş da 2.300 a 2.400 lébri. Un êla ómda l'ēra zibîda cun 'na capacitê ed 62 galòun (235 léter) ed benşîna.[3]
Al prèsi dal nōv Skyhawk P l'ēra ed 33.95$; al Skyhawk P II al custêva 31.810$ e al Skyhawk P II equipagê cun Nav/Pac vindû per 42.460$.[3]
Int al 1982 int al "P" a vînen spustê al lûş 'd aterâg dal mûş a l'êla per avmentêr la véta dal lampadèini. Al mudèl 1983 a gh'é stê fât di cambiamèint céch per calêr l'armōr e un fnèstrèin pió grôs de spesōr.[3]
Int al 1984 a vîn zuntê 'na secònda péna. [4]
La produsiòun dal"P" l'é finîda int al 1985 e nisûn êter 172 l'é stê pió fât per êter 11 ân a câşva dal règoli per la sicurèsa int i Stêt Unî che àn cucê i còst trôp in êlta, cun la cuseguèinsa 'd un câl trâgich dal vènditi di nōv a parèc.
La produsiòun dal 174 int al 1984 la s ' ēra sbasêda 'd apèina 1954 unitê, cun un andamèint ed 4 per smâna.[3]
172Q Cutlass
Al 172Q l'é stê preşentê int al 1983 a gh'é stê dê al nòm Cutlass per fêr un colegamèint cun al 172RG, sibèin che al fós in realtê un 172P cun un mutōr Lycoming O-360-A4N ed 180 l'aparèc al gh'îva un pèiş totêl ed 2.500 lébri e 'na velocitê ed crocēra ed 122 nodi che cunfruntêda cun al velocitê ed crocēra dal "P" ed 120 nodi cun 280 in mēno ed putèinsa.
Al gh'îva un câregh ótil ed 100 lébri in pió dal Skyhawk P e 'na velocitê ed rampêda ed 20 pē al minût (0,1m/s) ed mēno perché al bşêva di pió. Al "Q" l'armâgn in produsiòun sōl trî ân quând tóta la produsiòun di 172 la finés.[3]
172R
Al Skyhawk R l'é stê més in vèndita int al 1996 l'ēra cucê da un mutōr Lycoming IO-360L2A ch' al dà al mâsim ed 160 cun apèina 2.400 gîr/minût. Còst l'é al prém 172 a 'd avèir un mutōr a iniesiòun eletrônica.
Al pèiş mâsim al decòl dal 172R l'é 'd 2.450 lébri (1,113 kg). Sté mudèl al purtêva dimòndi milioramèint, tra quisché nōv intêren cun di sistēma per calêr l'armōr, un sistēma ed ventilasiòun a tânt livē tót nōv, un intercom a quâter pûnt, cuntōren, şmursadōr 'd energéia, scranèin davânti a 26g cun regolasiòun in êlt o in bâs e cun imbragadûri ch' an s mōven mia.
172SP
Al Skyhawk SP l'é stê preşentê int al 1998 e al gh'îva un mutōr Lycoming IO-360L2A ed 180 . I mâsim PRM dal mutōr în stê avmentê fîn a 2.700 cun avmèint ed 20 ed potèinsa rispèt a l' "R". Cme rişultêt, al pèiş mâsim al decòl l'ēr avmentê a 2.500 lébri (1,157 kg).
Al 172SP l'é stê fât principalmèint per i clièint privê, al gnîva zibî cun un pachèt cun al Garmin G1000 cme equipagiamèint normêl e scranèin in pèla.
La Cessna incō la vènd i mudē R ed SP.
Nôti
- ↑ "The Spirited Skyhawk"
- ↑ La Cessna l'é drē zibîr Skyhawk Diesel - 4 otòber 2007 - Russ Niles
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 3,27 Clarke, Bill: The Cessna 172 Préma edisiòn, pàgini 31-97. TAB Books, 1987. ISBN 0-8306-0912-1
- ↑ 4,0 4,1 Phillips, Edward H: Wings of Cessna, Model 120 to the Citation III, Flying Books, 1986. [ISBN 0-911139-05-2]
- ↑ Regulatory and Guidance Library - Cessna 172 Type Certificate Data Sheet - Federal Aviation Administration - fervêr 2007[1]
Vōş coleghêdi
Êter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Cessna 172
Colegamèint d'ed fôra
- Pàgini insém al Skyhawk 172R e Skyhawk 172SP
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Cessna 172 trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Frampùla
Artìcol in dialètt rumagnòl
Frampùla (Forlimpopoli in italièn) (FC) l'è un cumòn ad 12.173 abitìnt, int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.
L'è situèda tra Furlé e Zisèna, int e' mézz d'la pièna, tra e' mer e i munt.
L'è la zità nadèla ad Pellegrino Artusi famòus par avéi scrétt "La scienza in cucina e l'arte di mangiar bene", on di lìbar piò vandù d'la literatura italièna, du cu scorr di modi migliòur par fé da magné, bon esèmpi par lighé la pérta culinèria ad un bòn test scrétt.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Tramûnt
Artécol in dialèt arzân
Al tramûnt (tramonto in italiân) l'é al mumèint in dóv' al Sōl al sparés sòta l'urizûnt vêrs sîra.
Indice
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
In tót al manēri dal pûnt ed vésta astronômich, al pûnt insém a l'urizûnt da dōve al tramûnt a pâsa al cèinter dal désch dal Sōl al cumbîna gióst cun la diresiòun ed sîra sōl int al dâti di dé quând al giōren l'é cumpâgn a la nôt: difâti al se spôsta, ind la pêrt ed la Tèra in dó sòm, rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l' istê (cun al rivêr al pûnt pió a nôt int al giōren quând, int l'istê, al dé l'é pió lòngh ed la nôt e tra mezdé e sîra int i mèiş ed l'avtûn e'd l' invêren (int l'istèsa manēra, cun al rivêr al pûnt pió a mezdé int al giōre quând la nôt l'é pió lònga dal dé. La zôna ed l'urizûnt ch' la va tr'al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda zona occasa.
Dal vôlti, apèina dôp al tramûnt o apèina préma ed l'alvêr dal Sōl, as pōl vèder un râg vèird.
Tramûnt insém a êter pianēta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al tramûnt al gh'é ânch insém a chiêter pianēta, mó le diferèint per la distânsa dal Sōl e la cumpoşisiòun ed l'âria.
Insém a Mêrt, dal mumèint che al pianēta l'é pió luntân dal Sōl che la Tèra, al Sōl as vèd sōl ed 'na grandèsa ed 2/3 rispèt a còl ed la Tèra; a câşva ed l'âria mêgra, in pió, al tramûnt al cēl al dvèinta ed culōr bló e mia ed ròs.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tramûnt
Collegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Tramonto trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Felònica
Felònica (nòm uficiàl en Italià: Felonica) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 359 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 60 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Calto (RO), Castelmassa (RO), Ficarolo (RO), Salara (RO) e Sèrmad.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Felònica l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Wil (distret)
El Distret de Wil l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, El ciàpa nòm del cèntro abitàt piö gròs de la zòna, la citadìna de Wil, ma la capitàl del distrèt l'è Jonschwil.
El distrèt de Wil el cunfìna a nòrt coi distrècc de de Münchwilen e Bischofszell (TG), a èst col distrèt de San Gal, a sudèst col Canton Apenzel De Föra, e a sudòvest col distret de Toggenburg.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Wil el g'ha 'na popolasiù de 72 194 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 11 cümü:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wil (distret) al Wikimedia Commons


text:
Urs Nöf
Urs Nöf o Iurs (Italià: Orzinuovi) l'è 'n cümü de 12 644 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la pruvincia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna söl cunfì co la pruvìncia de Cremùna, a 30 km de la cità de Brèsa e a póch chilòmetri del fiöm Òi, .
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nómmer
Artéccol in dialatt bulgnais
Un nómmer l'è un'entitè druvè par descrîver däl quantitè. I eren intîr fén tant ch'i n àn strulghè i nómmer cumplês, da alåura la léssta l'è advintè pió longa. Sénd che la quantitè l'è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d'åurden tutèl, as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch'al fà pèrt d'un doménni d'integritè.
Esénpi[modifica | mudéfica la surzéia]
I nómmer pió cgnossó én i nómmer naturèl {0, 1, 2, ...} o {1, 2, 3, ...}, druvè par cuntèr, e as scrîven cåun la N.
Quand i s câten anch' tott i nómmer negatîv, arän i nómmer intîr Z.
I nómmer raziunèl én tott i nómmer ch'i pôlen pasèr par frazión d'intîr, arcundand che i intîr én raziunèl e ch'i s pôlen metter cme frazión divisändi pr' 1. L'insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme Q.
L'ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl, ch'as pôl vadder dal volti segnè par D.
I nómmer reèl, R, i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch'al dûra Dio. I nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl.
Ed tott i nómmer reèl as pôl truèr pr'estensiån i nómmer cumplês C, indovv as à beli un corp algebricamänt srè ch'al pôl èser fatorizè.
As drova anch sta notaziån pr'äli ugnón prezedänti:
Äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch'i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl.
Cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion H, perdand la commutativitè d'la multiplicaciån, e pó a psän arivèr ai octonion, perdand l'asoziativitè e arivand a l'algebra ed divisiån.
Numberèl e numeraziån[modifica | mudéfica la surzéia]
As à d'arsténzer i nómmer dî numerèl, ch'i én i sémmbol ch'i dîsen al nómmer ch'l è. Ai é tant sistêm ed numeraziån.


text:
Halloween, la notte delle streghe
Halloween, la notte delle streghe (Halloween, la nòt dal strìi) 'l è 'n film ad scarésa dal 1978 ad John Carpenter, girâ tut cun pôc bèsi. Custâ 325.000$, al 'n à pò fat sù 47 milioni in di sōi Stat Unî dvintànd òṅ di più grand sucès dal cìnema indipendènt, miténd insém sèt séguit e dū arfacimènt. P'r al film Donald Pleasence 'l à ciapâ vint-mila dòlar; la Jamie Lee Curtis, fiōla dla Janet Leigh scurtlàda sóta la dócia in Psyco, òt-mila méntar Nick Castle sōl vint-sinc a 'l dè.
La culòna sunóra dal film l'è stada fata da Carpenter stés a part al braṅ (Don't Fear) The Reaper ch'l è dal grup heavy metal di Blue Öyster Cult.
In dal 2006 i Americàṅ i aṅ decìś ad mét'r-al in dal National Film Registry dla Bibliutéca dal Cungrès.
Sunt
In dla sità 'd Haddonfield, in dal stat d'l Illinòis, al ragasōl Michael Audrey Myers (Will Sandin), al dè di Mòrt (la nòt 'd Halloween da cal bandi là) al cópa sò surèla più granda ch'l'éra drē a badàr a lò e a cl'atra sò surèla nada da pôc, la Laurie Strode (Jamie Lee Curtis). Dòp 'l umisìdi chi lò al vèṅ sarâ dènt'r a 'l manicòmi psichiàtric ad Smith's Grove, cun al dutōr Samuel Loomis (Donald Pleasence) ch'l al tîṅ 'd òć.
Pasâ quind'ś an Michael (Tony Moran), dvintâ grand in cal méntar, al scapa via da 'd là pròpria p'r al dè 'd Halloween par turàr a Haddonfield in dua al masa cun un curtlàs tri amìg ad Laurie, dū di quài bcâ a ciulàr fra lōr. Sōl chi lē la gh la cava a far-la franca anc par mèrit dal dutōr Loomis ch'al gh tira di cólp ad pistòla a 'l cōr e a la tèsta, faghénd-al strabucàr śò da 'l bśól. Ma quànd Samuel al buta 'l òć śò par véd'r-al stablî a tèra, al n al véd piò.


text:
Deslengualengua
On deslengualengua l'è una fraas che l'è difìcil de dì perchè gh'hinn di son che se ripeten, comè "Ti che te tacchet i tacch, tàccum i tacch. Mi tacà i tò tacch a ti, che te tacchet i tacch? Tàccheti ti i tò tacch, ti che tacchet i tacch". Di volt el deslengualengua el pò scernì quei che parlen la sò lengua materna da quei che la parlen perché l'han imparada pussee tard. El deslengualengua pussee cognossuu che gh'è al mond l'è quell cech e slovacch ch'el fa "Strč prst skrz krk" (pronunciaa 'stərʧ 'pərst 'skərs 'kərk ), ch'el voeur dì "Càsces giò on did in de la gola!".
Tra i deslengualengua in milanes l'è anca famos quel de la ciribiciaccola: "Sul pont de Ciaravall gh'è ona ciribiciaccola con cincentcinquantacinchmila ciribiciaccolitt. Val pussè la ciribiciaccola o i sò cincentcinquantacinchmila ciribiciaccolitt?".
El Lucian Ravasi el canta: "L'è de 'Lbì L'è de Albì Let it be".
In polacch, el deslengualengua pussee famos l'è: "Chrząszcz brzmi w trzcinie w Szczebrzeszynie", "El bordocch el friniss su de ona canna a Szczebrzeszyn". A dispett de l'apparenza grafega, in questa fras chi gh'è mai de parnonzià pussee de tre consonant de fila.


text:
Cheiry
Cheiry a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.49 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 357 abitant.
El cumün de Cheiry al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Combremont-le-Grand (VD), Combremont-le-Petit (VD), Forel-sur-Lucens (VD), Granges-près-Marnand (VD), Prévondavaux, Sassel (VD), Surpierre.
L'è staa menziunaa per la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Chirie.
In de l'ann 2005 gh'è staa agregaa l'ex cumün de Chapelle che prima l'eva indepedent.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cheiry in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Oberhallau
Oberhallau a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 416 abitant e una süperfiss de 6.04 km², e al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberhallau a l'è tacaa ai cumün de Gächlingen, Hallau, Neunkirch, Schleitheim, Stühlingen (DE-BW).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tant Hallau 'me Oberhallau i hinn staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Hallaugia superiori et inferiori.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Oberhallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
USB
L' USB o bus de serie üniversal (in ingles universal serial bus) a l'è un standard de cumünicaziun seriala che'l permet de tacà dispusitif a un cumpiüter e per trasmet di dat. L'USB al permet de culigà i dispusitif cun dumà una interfacia standardizada e un ünegh cunetur, e de mejurà la capacità plug-and-play inscì da culigà/desculigà i dispusitif senza el riaviament del cumpiüter (hot swap).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima versiun ufiziala, USB 1.0, a l'è del 1995 e la gh'aveva dò maner de ütilizaziun: Low-speed e Full-speed. I velucità parziaj pussibij a eren 1,5 Mbit/s e 12 Mbit/s.
La segunda versiun a l'è de l'april del 2000, e la velucità massima de trasferiment a l'era de 480 Mbit/s.
In del 2009 la sa specia la terza generaziun, cun velucità fina a 4,8 Gbit/s.


text:
Aleksandr Isaevič Solženicyn
Aleksandr Isaevič Solženicyn (in russ 'AлekcáHдp ИcáeBич CoлжeHи́цыH') (Kislovodsk, 11 de disembar 1918 – Musca, 3 de agust 2008) l'è staa'n prigiunier, storégh, scrituur e dramatürg e russ. L'è staa premi Nobel in del 1970 per la literadüra, ma quatr ann de poeu l'è staa esiliaa del regim Comünista de l'Union Suvietica. Quand che el regim l'è finij, l'è turnà in Rüssia in del 1994. L'è staa, in di ultim ann, un sostenidur del Putin e de la pulitega tradiziunala; l'è anca staa'n condutur de'na trasmisiun televisiva de pulitega, senza tropa fortuna.


text:
Al sectur "sustegn da la direcziun" appartegnan las suandantas incumbensas:
Planisaziun e controlling
Il post "planisaziun e controlling" sustegna la regenza en las planisaziuns politicas e procura per il controlling correspundent. Ils instruments da planisaziun ils pli impurtants èn il program da la regenza ed il program annual.
Relaziuns externas e projects
Il post "relaziuns externas e projects" procura che las relaziuns externas dal chantun vegnian tgiradas ed extendidas. El è il post da contact per ils servetschs centrals da la confederaziun e dals chantuns sco er da las regiuns estras vischinas.
Infurmaziun
Il servetsch d'infurmaziun è responsabel per la communicaziun da decisiuns da la regenza. El procura che las decisiuns da la regenza vegnian communitgadas svelt e cumplettamain a la publicitad ed a las medias. Il servetsch d'infurmaziun sustegna er ils departaments ed ils posts da servetsch ad infurmar las medias e la publicitad.
E-government
Il post "e-government" è responsabel per las paginas d'internet da l'administraziun chantunala e realisescha la strategia dad egovernment. Tras portals d'internet unitars ed attractivs porscha el a las burgaisas ed als burgais sco er a las interpresas in access electronic direct e liber a l'administraziun.


text:
Rampogn
Rampogn o anca Repoeugn (nom ufizial in italian: Ramponio Verna) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 461 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,9 km² e ona densità de 94 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Scin, Lain, Lanz, Pej, Valsòlda.
El paes l'è staa decoraa cont ona Medaja al Valor per i sfòrz de la soa popolazion a favor de la Resitenza partisana duranta la Segonda Guerra Mondial.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rampogn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Locarn
Locarn o Locarno (Lucärn in del dialet de la Val Verzasca; Locarno in Italian; Liggeräsch in del walser de Busch; Luggarus in tudesch storegh) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno in del Canton Tesin. Al gh’ha 15 671 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 19.4 km², e al se tröva a una altitüden de 200 meter sura al livel del mar.
El cumün de Locarn a l'è tacaa ai cumün de Scona, Avegn Gordev, Cadenazz, Cügnasch-Geira, Gordora, Vertezz, Loson, Minüs, Müralt, Orzelina, Gambarögn, Tegna, Tendru-Cuntra.
L'è la 74esima cità püssee granda de la Svizzera per popolazion, la terza del Canton Tesin, dopu de Lügan e Bellinzona.
L'è la sede de un Festival cinematugrafegh che 'l se ten tüt i ann in del mes de Agost in de la Piazza Granda: el Locarno International Film Festival.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lucarnu el se tröva in sü la spunda nord del Lagh Magiur, a la fin de la Valmagia. A est se desvilüpa la Val Verzasca e, püssee in là, el pian de Magadin e la val del Tesin; a ovest inveci a gh'è la val Unsernun e i Centvai, che menen a l'Ossula.
El nücli storegh de la cità l'è quel ai pee de la Valmagia, menter che la zona növa (quela di Ger de Sota, che 'l gh'ha però anca el nom ufizial de Locarno exclave) l'è püssee destacada, e la se tröva in del Pian de Magadin. La cità de Lucarnu dunca l'è traversada de düü fiüm: la Magia e 'l Tesin.
Per el sò vess inscì arent al lagh e anca ai muntagn di sò vai, Lucarnu l'è prutegiüü di clima püssee fregg: per 'sta resun, a l'è una metà turistega famusa e impurtanta. De Lucarnu pö se pò rivà in traghet de l'Italia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim insediament urganizzaa hinn de l'età del brunz (inturna al 1000 prima de Crist) e hinn testimuniaa, per esempi, di necropuli de San Iori e Sant Antoni. La necropuli de Suldün la ne dis che 'l sit l'eva bitaa anca in de l'età del fer.
Forsi giamò in del VII secul prima de Crist la vegia pupulaziun lucal (prubabilment ligür) la s'è messedada cui Lepunz (che inveci eren celtich). I ruman hinn rivaa in del segund secul prima de Crist. In del Castel de Lucarnu hinn cunservaa repert del periud ruman.
In del Mediuev Lucarnu l'è staa cuntendüü tra Cumasch e Milanes, che hinn staa quei che a la fin hann vengiüü. In del Quatercent el dumini de la cità l'è passaa a la fameja Rüsca.
Dopu avè resistüü a un assedi in del 1502-1503, la cità la finiss in di man di svizzer in del 1516. In di secui che vegnen dopu, Lucarnu l'ha patii una serie de desgrazzi, anca perchè l'eva un burgh minga tant impurtant e dunca poch cunsideraa e vütaa.
In tra el Votcent inveci la cità la turna a varì, tant l'è che in tra el 1821 e 'l 1827 la sarà anca la capital pruvisoria del növ Cantun Tesin. De là inanz, Lucarnu el vegn un sit bel impurtant e mudernu. El ciapa impuranta internaziunal in del 1925, quand che ghe vegn firmaa un trataa tra Belgi, Cecusluvachia, Francia, Germania, Italia, Pulonia e Regn Ünii.
In del 1928 el ghe vegn tacaa el cumün de Suldün (nassüü in del 1803).
El dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet de Lucarnu l'è una variant del Lumbard ucidental. Respet ai parlà di paes d'inturna (püssee cunservativ), quel de Lucarnu el se vesina de bun a la koiné tisinesa e, dunca, ai dialet di cità de Belinzona e de Lügan. A bun cünt, el cunserva anmò al dì d'incö 'na quai carateristega propia.
Pruverbi in del dialet de Lucarnu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand i asan i canta, u vò fà bel temp.
- Mej un prad incö che un castel doman.
- A Santa Caterina, tücc i vach in cassina.
- Chi che fa la carità, i la troverà.
- Chi viv sperand, mör cifoland.
- Chi viv da cióla, mör da bestia.
- Par cognóss la tósa bisógna guardà la mam.
- Can e cavai magar, i è pizzigad di mósch.
- Carn al Só e péss in l'aqua.
- A Natal, al sbadügg d'un gal.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Suriname
El Suriname a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina cun la Gujana, la Gujana Francesa e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Paramaribo.
El gh'ha una süperfiss de 163.820 km² e una pupulaziun de quas 450.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname a l'era un pussediment di Paes Bass, cugnussüü cunt el nom de Gujana Ulandesa, fina al 1975, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname (nom ufizial: Republiek Suriname) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Dési Bouterse (del 2010).


text:
Gerard Piqué
Gerard Piqué Bernabéu (Barcelóna, 2 ad Favràr dal 1987) 'l è un śugadór ad balòṅ spagnōl, difensór dal Barcelóna e dla nasiunàl dal sò paéś. In dla sò caréra 'l à vins, fra i àtar, tri scudét ad Spaggna cun la maja dla sò sità, un campiunâ ingléś cun al Manchester United, tri cópi di campiòṅ (du cun al Barça e una cun al Manchester) e i mundiài ad balòṅ cun la Spaggna in dal 2010.
Fiól 'd 'n avucàt e dna diretóra 'd uśdàr, 'l è élt 192 cm e al péśa 85 chilo.
Dal punt ad vista sentimentàl, al s è mis cun la cantànta culumbiàna Shakira.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Catalàṅ, in dal 1997 a déś an al taca a far part dal setōr di śóvan dal Barcelóna e al gh rèsta soquànt an in fiṅ che al Manchester United al al tóś in dal 2004 faghénd-ag firmàr al sò prim cuntràt da prufesiunìsta. In du an al śóga sól déś partìdi in tut cun i Red Devils (i diàvui rós) dòp ad chè al vèṅ mandâ in prèst a 'l Saragòsa. Cun gl'Aragunéś al śóga vint-a-du partìdi e al fà anc 2 gòi. 'L è acsè che gl'ingléś i al vólan indrē par la stagiòṅ 2007-2008.
Al vìnsiti cun al Machester United
Turnâ in Inghiltèra, par Piqué a gh'è incóra pòc spasi fra i titulàr. Gerard al s pōl métar in luś in Champions League in du al fà du gòi còntra la Dinamo Kiev e la Roma.
I an cun al Barça
Tgnû pòc in cunsiderasiòṅ dla sò squàdra, Piqué al decìd ad turnàr in Spaggna e al fima par quat'r an cun al Barcelóna. In dla stagiòṅ 2008-2009 Gerard al vins tut, Campiunâ, Cópa dal Rè e Champions League, śugànd 45 partìdi e śgnand tri gòi. 'L an dòp al fà al pîṅ cun al Supercópi Europea e Spagnóla e vinsénd anc la Cópa dal Mónd par club.
Al 26 ad Favràr dal 2010 Piqué al ślunga al cuntràt in fîṅ al 2015. Cun al Barça al riva in semifinàl dal Cópa di Campiòṅ ma al vèṅ batû par l'Inter ch'la vinsarà pò la Cópa. Piqué al ségna al gòl dla vitòria in dal ritóran ma a n è mia asè p'r arbaltàr al riśultâ. Ma la fèsta l'è sól rinviàda a 'l an dòp quand al catalàṅ al vins la sò tèrsa Cópa di Campiòṅ, sèmpar còntra i sò vèć cumpàgn dal Manchester United al 28 ad Maǵ dal 2011.
Cun la nasiunàl dal sò paéś al vins da titulàr la Cópa dal Mónd in Sudafrica in dal 2010 còntra l'Ulànda in finàl.


text:
Musica da rock e pop en sturs
- Mesemna, 21.1.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 21.1.2015, 19:00, RTR
Strusch in hit da la scena da rock e pop n'è betg vegnì arranschà sin ina u l'autra moda per musica instrumentala. Quai ha atgnamain in simpel motiv: igl è melodias enconuschentas e simplas ch'in e scadin enconuscha. Il resultat: ils musicants han plaschair da sunar las cumposiziuns e l'auditori sa divertescha cun musica enconuschenta. Oz pudais tadlar en L'instrumentala blers hits, giuvens e vegls, ch'èn vegnì arranschads ord in sulet motiv far plaschair al musicant e divertir l'auditur.
Redacziun: Flavio Tuor


text:
Follo
Follo (en lìgure: Folo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 6 469 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 23,1 km² e 'na densità de popolasiù de 280 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Beverino, Bolano, Calice al Cornoviglio, La Spesia, Podenzana (MS), Riccò del Golfo di Spezia, Vezzano Ligure.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Follo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.