text:
Lungubard
I Longobarcc (Langobardi in latín, Langbärte in germanich antìch) i era 'n pòpol germanich che per divèrsi sècoi el s'è spostàt come 'n pòpol nòmade e 'ndèl cors de le sò migrasiù el s'è spostàt de le valàde del fiüm Elba 'nfina a la penìzola italiàna. Del 568, guidàcc del sò re Albuì, i s'è stabilìcc 'n Italia, endoche i g'ha fondàt en régn indipendènt, che pò 'l s'è slargàt fò 'nfìna a ocupàla quàze tota. El Regn Longobart l'è pò stat cunquistàt de Carlo Magn (endèl 774) che 'l g'ha ciapàt isé 'l tìtol de Re dei Franchi e dei Longobàrcc, e piö tàrde el sò teretóre l'è nit a fà part del imper carolìngio.
UrìginModifega
I Longobàrcc i ìa cunusìcc dei Romàni zamò 'n época antìca: endel'an 98 dòpo del Signùr, el stòrich Tàcito el i a lüminàa zabèlia endèna sò òpera söi Germani, "Germania", ma i restarà amò per dei sècoi endel'ómbra e la sò stória amò 'ndèl sècol V l'ìa mal cunusìda. El pòpol dei Longobàrcc el partècipa mìa a le 'nvaziù e a le migrasiù barbàriche dei sècoi IV e V.
La sò tradisiù oràl tàrda (l’"Origo gentis Langobardorum") la descrìf come i Longobàrcc i g'hape lasàt la Scandinàvia, sóta la guìda de du càpi fredèi, Ibor et Agio, e come i se sàpe stabilìcc endel'Europa centràla. La dà 'na spiegasiù de l'etimulugìa del sò nòm, cioè i «Longhe-Bàrbe»: chèsto nòm el sarès stat dat de Odino a la tribù picinìna dei Winilli (che völ dì «Gueriéri»), dòpo che le fómne de chèsta tribù le s'ìa taiàde i caèi e le i ìa dopràcc per fas sö de le bàrbe postése; el trüch, sügerìt de Freia, el gh'ìa l'obietìf de fà somèa l'ezèrcit dei Longobàrcc piö nömerùs endèn momènt che i éra envadìcc dei Vàndali, piö nömerùs de lur. I Longobàrcc i se cunsideràa i preferìcc de Odino.
L'òpera la g'ha per modèl la stória de la migrasiù dei Goti (discriìda del stòrich Giordàno) e fórse apò de la stória de la migrasiù dei Angli, dei Juti e dei Sàssoni vers l'ìzola de Bretàgna riportàda endèla "Crònaca anglo-sàsone". Adognimòdo, el caràter mitològich de la tradisiù longobàrda la òbliga a cunsiderà l'ipòtezi de l'urìgin scandìnava e l'etimulugìa prupunìda con circuspesiù.
MigrasiùModifega
Endèl prim sècol dòpo del Signur, i Longobàrcc i s'ìa stansiàcc dré al córs süperiùr de l'Elba 'ndóche i s'è confrontàcc co l'Imperdùr Romàno Tibério. El sècol dòpo, i s'ìa spostàcc söl córs medià del Danùbio e 'ndèl an 167, i è prezèncc en Panònia 'ndóche i rèsta per divèrsi sècoi. Envèrs la fì del sècol V, i oté 'n chèsta regiù en tratàt de l'imperadùr Giüstinià, che 'l i a 'nquàdra come foederati de Róma. Divèrsi gueriér longobàrcc i sèrf a pàrter de l'an 551 come mersenàre endèla penìzola italiana cutra i Ostrogòti.
'Na ólta riàcc en Panònia, i atàca 'l régn dei Éruli 'nvèrs el 505 e dòpo i òcupa la pruvìncia romàna de Panònia Prìma (fórse entùren al 527) e dòpo la Panònia Segónda a pàrter del 547. I lìga aleànsa 'nsèma ai Avar, en pòpol de le stèpe öltem riàt endèla regiù. I bat i Gèpidi che i gh'ìa 'n mìra de slargà fò i cunfi del sò régn (presapóch 567). 'Na part dei Gepidi i se önés ai Longobàrcc e i se möf ensèma vèrs l'Itàlia endóche i consèrva per en pó de tép le sò légi. A cumincià de le metà del sècol VI, par che sèrte Longobàrcc i se convertése al Critianézem e al stès tép, i vé tocàcc del arianìsmo (fórse 'nflöensàcc dei Ostrogoti?). En ògna càzo, la gran magiurànsa dei Longobàrcc l'è amò pagàna.
A stà a chèl che le cönta le fóncc, el sò rè Albuì el fà 'n acòrdo col khagan dei avàr: per duzènt agn, i Longobàrcc i pöl turnà 'n Panònia e ìga amò 'l sò teretóre. Il Longobàrcc isé, compagnàcc dei Gépidi, ma apò a de bànde de Sàsoni, Eruli e apò dei Avari[1]., i se mèt alùra en màrcia per l'Itàlia endóche la destrüsiù del regn de Teudorìch la gh'ìa creàt en vöt de potére: quàze 25 agn de guère entra i Bizantì e i Ostrogoti le gh'ìa portàt l'Itàlia 'n ruìna e la recunquìsta de Giüstinià la s'è demustràda fiàca.
Invaziù de l'ItàliaModifega
Jörg Jarnut, e 'nsèma a lü 'na bùna part dei autùr, i stéma che la cunsistènsa 'n nömer dei pòpoi en migrasiù 'ntra sènto e i sentosinquantamìla 'ntra gueriér, fómne e mìa-combatèncc[2]; ma gh'è mìa l'acórde generàl söl nömer[3].
La rezistènsa dei bizantì l'è stàda fiàca; i mutìf de chèsta rezistènsa dèbola l'è amò ogèt de discusiù 'ntra i stòrich[4]. A chèl'época là la cunsistènsa nömèrica de la popolasiù l'ìa al mìnim stòrich , dòpo le destrüsiù de la guèra gòtica[4]; en piö i Bizantì, che dòpo la réza de Teia, l'öltem dei rè Ostrogoti, i gh'ìa ritiràt le fórse piö bùne e i comandàncc piö brài[4] de l'Itàlia perchè i éra 'mpegnàcc al stès tép apò a cutra i Avari e i Persià, i s'è difindìcc apéna 'ndèle cità grànde e furtificàde[2]. I Ostrogoti che gh'ìa restàt en Italia se pènsa che i g'hape mìa upunìt 'na gran rezistensa, perché i vidìa 'ndei Longobàrcc dei Germani compàgn de lur.[4]
La prìma cità a éser ciapàda de Albuì l'è stàda Cividale del Friuli (alùra "Forum Iulii"); e pò dòpo giöna dré a l'ótra i g'ha cunquistàt Aquileia, Vicènsa, Verùna e quase töte le ótre cità de l'Italia nordorientala[5].
Endèl setèmber del 569 i Longobàrcc i s'è 'mpadrunìcc de Milà e Lucca e 'ndel 572, dopo de tré agn de asédio, i g'ha ciapàt apò a Pavia; Albuì el fà deentà chest'öltema la sò capitàl[6].
Endèi agn che gh'è ignìt dòpo i Longobarcc i è nacc en nacc co la cunquìsta de l'Italia e i è nacc zó dré a la penìzola 'nfìna a la Bàsa Itàlia, 'ndóche Faroaldo e Zottone i g'ha ciapàt el contròl dei Apenìni centrài e meridiunài, e i è deentàcc isé i prim dùchi de Spoleto e Benevento[7]. I Bizantì i g'ha mantignìt 'na part de le zòne de còsta de l'Italia cuntinentàla: l'Ezarcàt (la Romagna, co la sò capitàl Ravenna), la Pentapoli (coi teretóre de còsta de le sich cità de Ancona, Pesaro, Fano, Senigallia e Rimini) e 'na gran part del Làsio (inclüza Roma) e de l’Italia meridiunàla (le cità de la còsta de la campània (fa che Salerno), la Puglia e la Calabria)[8].
En prensépe la duminasiù logobàrda l'ìa düra fés, co l'edèa de sachegià e cunquistà: 'n ategiamènt diferènt de chèl dei bàrbari foederàcc, che gh'ìa ìt piö tat tép per sorbéser la 'nflöènsa latìna[4]. Però, zabèlia 'nvèrs la fì del sècol VI, el comportamènt dei Longobàrcc el s'ìa fat méno dür[9], pò a per vìa del procès de conversiù de l'arianesimo al crédo de la céza de Roma[10].
Régn longobàrtModifega
Fondasiù del régnModifega
Co l'invaziù dei Longobàrcc, l'Italia la s'è troàda a éser spartìda 'ntra chèsti e i Bizantì, conde cunfì che 'ndèl córs del tép i è cambiàcc de spès. I nöf riàcc i s'è stabilìcc 'ntra la Langobardia Maior (l'Itàlia setentriunàla e 'l Dücat de Tuscia) e la Langobardia Minor (i dücàcc de Spoleto e Benevento endèl'Itàlia centro-meridiunala), e 'nvéce la tèra restàda sóta 'l contròl bizantì ("Romània") la gh'ìa come cèntro de gravità l'Ezarcàt de Ravenna. Dòpo 'l dücàt del Friuli, creàt endèl an 569 del re Albuì stès, i óter dücàcc i è stàcc creàcc en chèle che i éra le cità piö 'mportànte dei teretóre cunquistàcc: la sulusiù l'è stàda sügerìda de ezigènse suradetöt militàr (i dùchi i éra prim de töt dei comandàncc), ma isé gh'è stat apò bötàt la somésa de la debolèsa strütüràla del potére centràl longobàrt[11]. Endèl 572, dopo che i gh'ìa cunquistàt Pavìa e che i l'ìa fàda deentà la capitàl del régn, Albuì l'è stat vìtima de 'na tràma organizàda a Verùna de sò moér Rosmunda e de quach óter gueriér [12].
Sècol VIModifega
Piö tàrde, endèl stès an, i duchi i g'ha mitìt sö come re Clefi. Chèsto 'l g'ha slargàt fò amò 'n pó i cunfì del régn: el g'ha finìt de cunquistà la Tuscia, e 'l g'ha pröàt a nà 'n nacc co la pulìtica de Albuì, e per chèsto 'l g'ha fat fò la ècia aristocrasìa latìna per guadegnà tère e patremóne. Clefi el vegnarà copàt, fórse sö instigasiù dei Bizantì, endèl 574[13]. A chèsto pont i dùchi i g'ha dicidìt de fà sènsa numinà 'n óter re e per des àgn ognü 'l g'ha regnàt sènsa rindìga cönt a nisü endèi sò dücàcc[14].
Endel 584 i duchi, denacc al bezògn de ìga 'na monarchìa bèla gaiàrda e centralizàda per püdì tignìga bòta a la presiù dei Franchi e dei Bizantì, i g'ha 'ncurunàt Autari come sò re e i g'ha consegnàt la metà dei sò patremóne[15][16].
Isé Autari el g'ha reorganizàt i Longobàrcc e e la sò prezènsa stàbil 'n Italia. El g'ha ciapàt el tìtol de Flavius, col qual el fàa cönt de proclamàs apò a protetùr de töcc i romà[15]. Endèl 585 el g'ha casàt endré, endel Piemont del dé d'encö, i Franchi e 'l g'ha ubligàt i i Bizantì a domandà, per la prima ólta, 'na trégua. Endel 590 el g'ha töt come moér la principèsa de Baviera Teodolinda, de sànch letingio, 'na cazàda longobàrda prestigiùza.
Autari l'è endèl cors de chèl stès 590 e a ciapà 'l sò pòst gh'è stat ciamàt e duca de Türì, Agilulfo, che póch dòpo el töarà come moér la stèsa Teodolinda; a catàl fò come spus e re, a stà a la legènda, l'è stàda lé stèsa[17]. La 'nflöènsa de la regina sö la pulìtica de Agilulfo l'è stàda 'mportànta e le deciziù piö gròse se pènsa che le sàpe stàde ciapàde de töcc du 'nsèma[18].
Agilulfo e Teodolinda i g'ha garantìt i cunfì del régn per mès de tratàcc de pàce coi Franchi e coi Avar; le trégue coi Bizantì, 'nvece, i è stàde sistematicamènt violàde e i des agn enfìna al 603 i è stàcc segnàcc de de 'n ótra espansiù dei Longobàrcc. Al nord Agilulfo el g'ha ocupàt, 'ntra le ótre cità, apò a Parma, Piacènsa, Pàdova, Monselice, Este, Cremùna e Màntoa, entàt che al sud i duchi de Spoleto e Benevento i slargàa pò a lur i sò posedimèncc[19].
El rinforsàs dei potéri atribüìcc al re, ambiàt là del Autari prima e del Agilulfo dòpo el g'ha segnàt apò 'l pasàgio a 'na concesiù teritoriàla nöa bazàda sö 'na diviziù stàbil del régn en dücàcc. Ogna dücàt l'ìa comandàt e aministràt de 'n duca, che l'ìa mìa piö apéna 'l càpo de 'na fara, ma apò a 'n funsiunàre del re, al quàl gh'ìa afidacc dei potéri püblich e che l'ìa aidiàt de funsiunàre minur (i skuldheis e i gastàldi). Con chèsta maniéra nöa de organizàs, el Regn Longobàrt el cuminciàa a cambià caraterìstica: de 'na ocupasiù militar a 'n Stat[18]. La 'ncluziù de le zécc scunfigìde (i Romànich) l'ìa 'na tàpa inevitàbil e l'Agilulfo el g'ha ciapàt dele deciziù simbòliche che miràa a fàga ciapà crèdet endèla popolasiù latìna: per ezèmpe, el s'è definìt Gratia Dei rex totius Italiae ("Per gràsia del Signùr, re de l'Italia 'ntréga") e mìa piö apéna Rex Langobardorum ("Re dei Longobàrcc")[20]. L'è 'n chèsta diresiù che se pöl lèzer la presiù — fàda suradetöt de la regìna Teodolinda, che la gh'ìa 'n rapórt epistolar col papa Gregorio Magno stès[21] — per fà convertéser i Longobàrcc al Catolicézimo, che 'nfìna a chèl momènt là i ìa amò perlopiö pagàni o ariàni, e per la recumpuzisiù del Scisma tricapitulì[19]. Pàol Diàcon endèla sò òpera l'ezàlta el leèl de sigürèsa al quàl s'ìa riàcc, dòpo le baraónde de l'invaziù e dòpo 'l perìot dei duchi, sóta 'l régn de Autari e Teodolinda:
Sècol VIIModifega
Dòpo che gh'è mort l'Agilulfo, endel 616, el trono l'è pasàt a sö fiöl amò zùen Adaloaldo. Teodolinda, che la g'ha fàt de regidùra la g'ha tignìt en mà 'l potéra apò a dòpo che 'l fiöl l'è dientàt magiorène e l'è nàda 'n nacc co la sò pulìtica filo-catòlica e de pacificasiù coi Bizantì, che però l'è nàda a finì de creà malcontét 'ntra i óter nòbii Longobàrcc; el cunflìt l'è s•ciopàt endèl 624 capegiàt de Arioaldo, el zèner de Teodolìnda, che 'ndèl 625 el rìa a destetöéser Adaloaldo e aciapà 'l sò pòst[22][23]. Chèsto "cùlpo de Stat" el g'ha dirvìt 'na stagiù de béghe 'ntra le dò componèncc religiùze de magiurànsa, dedré de le quài se scundìa l'upuzisiù 'ntra chèi che sustignìa la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e de integrasiù coi "Romànich" e chèi che ülìa 'na pulìtica piö agresìva e de espansiù (i nòbii arià)[23]. El régn de Arioaldo l'è stat distürbàt de töte chèste béghe intèrne e de minàce estèrne.
Endel 636 el pòst del Arioaldo l'è stat ciapàt de l'ariàno Rotari, duca de Brèsa[24], che 'l g'ha regnàt enfìna al 652 e cunquistàt quàze töta l'Italia setentriunàla, el g'ha ucupàt Oderzo e la Ligüria e finìt de cunquistà l'Emilia dopo ìga insìt endela batàia del Scultenna endel 643.[25]. La sò memória l'è ligàda suradetöt al sò famùs Edìt, prumulgàt el stès an e che 'l cudificàa le norme germaniche, ma 'l dirvìa la pórta apò a nuità 'mportànte (compagn de la sustitusiù de la faida col guidrigildo)[26].
Endel 653, col Ariperto I, gh'è turnàt a ciapà 'l tròno la dinastìa bavaréza, sègn de 'na fórsa ritroàda de la fasiù catòlica a despèt de chèla ariàna[27]. Ariperto el s'è mitìt en móstra per la represiù cùtra l'arianézimo; a la sò mórt (661) el g'ha spartìt el régn 'ntra i sò du fiöi, Pertarito e Godeperto. La spartisiù però l'è nàda sübet en crìzi: 'ntra i du fredèi s'è ambiàt fò 'na béga che g'ha ciapàt dét apò a 'l dùca de Benevento, Grimoaldo, che 'l g'ha ciapàt l'ocaziù per caàs de tùren töcc du i fredèi e otègner la 'nvestidüra dei nòbii longobàrcc. Grimoaldo el g'ha favurìt l'òpera de 'ntegraiù 'ntra le dò componèncc del régn e 'l g'ha ezercitàt el sò potére conden apienèsa che 'nfìna alùra la s'ìa mai vésta 'ndèi sò predecesùr[28].
Quan che gh'è nìt a mörer pò a 'l Grimoaldo, endèl 671, Pertarito l'è riturnàt en Italia e 'l g'ha portàt en nacc 'na pulìtica en lìnea con chèla de la sò dinastìa. El g'ha utignìt la pace oi Bizantì e 'l g'ha smorsàt zó 'na prima ribeliù del duca de Trènt, Alachis[29], che però el g'ha tentàt amò 'n ólta de ribelàs, el g'ha coalizàt i upuzidùr de la pulìrica filo-catòlica[30], a la mórte del Pertarito, endel 688. Sò fiöl Cuniperto che 'l gh'ìa ciapàt el sò pòst endel 689 l'è riàt a tignìga có a chesta ótra ribeliù, e 'l g'ha copàt Alachis endela batàia de Coronate[31]. La crìzi l'ìa 'l rezültàt de la divergènsa che cuntrapunìa de dò regiù de la Langobardia Maior: de 'na bànda le regiù ucidentàle ("Neustria"), ligàde ai re de la dinastìa bavaréza, filo-catòliche e sostenidùre de la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e Roma; de l'ótra le regiù orientàle ("Austria"), che se rasegnàa mìa a che se 'ndebulìes el caratèr de gueriér del sò pòpol[30].
Sècol VIIIModifega
Dòpo la mórt de Cuniperto, endèl 700, s'è ambiàt fò 'n ótra béga per la söcesiù. Dòpo divèrse batàie, ribeliù, regènse che s'è mai stabilizàt, endèl 702 Ariperto II el rìa a bàter Ansprando e Rotarit, che i ghe se upunìa, e isé 'l pöl turnà a dedicàs a 'na pulìtica de pacificasiù. Endel 712 Ansprando, rientràt de l'ezìlio al qual l'ìa stat ubligàt, el g'ha sbatit zó Ariperto, ma pò l'è mórt apéna dòpo de tré més de régn.
Söl tròno alùra gh'è nat sö Liutprando, fiöl de Ansprando zamò asociàt al potére; el sò régn el sarà 'l piö lónch de töcc chèi dei rè longobàrcc en Italia, che sóta de lü i g'ha tocàt el pónt piö alt de la sò evulusiù stòrica[32]. El sò pòpol el ghe recunusìa coràgio, valur militàr e öcc pulìtich, ma a chèsti valùr tìpich de la tradisiù germànica, Liutprando — che oramài el regnàa sùra 'na nasiù en magiurànsa catòlica — el g'ha zontàt apò a le virtü del piissimus rex[33]. A testemognànsa de l'amirasiù che i gh'ìa 'nvers de lü i Longobàrcc el Pàol Diàcon el la descrìf isé:
Liutprando el g'ha fat aleànsa coi Franchi, per mès de 'n acórde curunàt de l'adusiù simbòlica del zùen Pipì el Cürt[34], e co i Avari, ai cunfì orientài, en maniéra de garantìs 'na sèrta sigürèsa cutra le minàce estèrne e de püdì isé ìga le mà lìbere 'n Itàlia[35]. Endèl 726 el g'ha ciapàt divèrse cità de l'Ezarcàt e de la Pentàpoli, e al stès tép el s'è mustràt come protetùr dei catòlich; per mìa fàsela ciapà dré del papa, però, el g'ha duzìt renönsià a l'ucupasiù de Sutri[36], che che 'l g'ha mìa dat endré al imperadùr ma «ai apòstoi Piéro e Pàol»[37]. Chèsta donasiù, cunusìda col nòm de Donasiù de Sutri, la g'ha creàt el precedènt legàl per atribüìga el potére temporàl al papa, che g'ha ìt come öltem rezültàt la custitüsiù del Stat de la Céza[36].
La béga col papa la gh'ìa ciapàt 'na bröta piéga quan che Liutprando 'l gh'ìa mitìt sóta asédio Roma e che 'l papa 'l gh'ìa domandàt de aidiàl a Carlo Martel. Chèsto, per vìa diplomàtica l'è riàt a fàga cambià edèa al re longobàrt (739). Endèl córs dei agn che gh'è nit dòpo, Liutprando l'è riàt a portà pò a i dücàcc de Spoleto e de Benevento sóta la sò autorità: mai nisü óter re longobàrt l'è riàt a otègner isé tat[38]. La saldèsa del sò potére la se fondàa, söl sò carìsma persunàl ma apò a sö la reorganizasiù de le strütüre del regn che 'l gh'ìa zabèla ambiàt là amò 'ndei prim agn[39]. El pàpa nöf (Zaccaria) el gh'ìa utignìf dele ótre concesiù teretóràle de Liutprando, che 'ndel 742 el g'ha trasferit al papa, en bel pó de tère de l'ex Dücat Romàno[40].
Dopo che gh'è mort el Liutprando (744) 'na ribeliù la g'ha sbatìt zó el sò niùt Ildebrando e la g'ha mitìt sö al sò pòst el duca del Friuli, Rachis, che però 'l g'ha dimustràt de mìa ìga 'l caràter fòrte asé. El g'ha sercàt de fas sostègner de la nobiltà pesèna e dei Romànich[41], ma l'è nat a finì de fà 'nversà la bàze dei Longobàrcc che la l'ha ubligàt en póch tép a turnà a atacà la Pentapoli. El papa el l'ha cunvincìt a lasà pèrder e chèsta deciziù la g'ha cuntribüìt a mèter a zéro del töt el sò crèdet; i duchi i g'ha isé iligìt al sò pòst come rè nöf, sò fredèl, Astolfo, e a Rachis gh'è cunvignìt de ritiràs a l'Abasìa de Montecassino[42].
Astolfo, che l'ìa reprezentànt de la corènt piö agresìva dei duchi, el g'ha praticàt 'na pulìtica enèrgica e de espansiù[42] e 'n prensépa el g'ha apò a utignìt pò a dei bèi söcès, che s'è concretizàt co la cunquìsta de Ravenna (751); co le sò campàgne i Longobardi i ìa riàcc a duminà quàze del töt l'Italia, co l'ocupasiù (750-751) apò a de l'Istria, de Ferrara, de Comacchio e de töcc chèi teretóre a sud de Ravenna 'nfìna a Perugia, e 'ndèla Langobardia Minor l'è riàt a 'mpunì 'l sò potér pò a söl dücàt de Spoleto e, en maniéra indirèta, a Benevento[43]. Pròpe quan che Astolfo el someàa lanciàt a duminà töte le upuzisiù en Italia, Pipì el Cürt, el rè nöf dei Franchi, el s'è mitìt decórde col papa Stefano II che, en càmbe de l'unsiù reàl, el g'ha utignìt che i Franchi i vegnès zó 'n Italia. Endèl 754 l'ezèrcit longobàrt l'è stat batìt dei Franchi e Astolfo el g'ha duzìt acetà de consegnà ostàgi e céder dei teretóre. Du agn dòpo el g'ha turnàt a ambià fò guère col papa, e chèsto el g'ha turnàt a ciamà i Franchi. Batìt tùrna, Astolfo staólta el g'ha duzìt acetà de le cundisiù amò piö düre: Ravenna la vegnarà cidìda al papa, che 'l g'ha slargàt fò isé i teretóre dei Patremóne de San Piero e 'l re el g'ha duzìt acetà 'na sort de proteturàt[44].
Astolfo el mör endèl 756 e alùra Rachis el g'ha lasàt el monastér endóche 'l s'ìa ritiràt e 'l g'ha tentàt, en prensépe con 'na auach söcès, de turnà a 'mpadrunìs del tròno. El g'ha troàt però sö la sò stràda Desiderio, duca de Tuscia, che l'ìa riàt a troà el sopórt del papa e dei Franchi. I nòbii Longobàrcc i s'è sotametarà a Desiderio e Rachis el turnarà a ritiràs a Montecassino. Desiderio el turnarà a afermà el contròl longobàrt söl teretóre, el ligarà relasiù coi Romànich, el crearà 'na rét de monastér goernàcc de aristocratich longobarcc e 'l troarà 'n acórde col papa nöf, Pàol I. Desiderio e g'ha spuzàt Ansa 'na fiöla de la nobiltà bresàna e 'nsèma con lé i svelöparà 'na pulìtica matrimuniàla miràda a consolidà el potére dei Longobàrcc. I farà spuzà giöna de le sò fiöle al duca de Baviera, Tassilone, e 'n ótra a chèl che 'l sarà cunusìt de töcc col nòm de Carlo Magn, alùra érede del tròno dei Franchi[45].
La fì del régnModifega
Endèl 771, la mórt del sò fredèl Carlomàn la g'ha lasàt libertà de asiù a Carlo Magn che, oramai sigür del sò tròno, el g'ha repüdiàt la fiöla de Desiderio e l'an dòpo el pàpa nöf, Adriano I, de la fasiù che ghe dàa cùtra a Desiderio, el g'ha cuminciàt a pretènder che 'l re longobàrt el ghe dàes endré sèrte teretóre che 'l gh'iìa 'mprumitìt ma che 'l gh'ìa mai dat e isé 'l la puciàt a turnàa a fàga guèra a le cità de la Romagna. Carlo Magn l'è stat ciamàt per aidià 'l papa e 'ntra 'l 773 e 'l 774 l'è calàt en Itàlia e 'l g'ha cunquistàt la capitàl del régn, Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, l'è riàt a riparàs dei Bizantì; Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc portàcc en Francia e seràcc sö 'ndèn monastér. Carlo de alùra 'l s'è fat ciamà Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum, e 'l g'ha reünìt sóta la sò curùna i du régn. El g'ha mantignìt le Leges Langobardorum ma el g'ha reorganizàt el régn söl modèl de chèl dei Franchi e 'l g'ha sustitüìt i duchi coi cóncc [46].
SocietàModifega
I Longobarcc i éra 'n pòpol de guerièr che gh'ìa 'na aristocrasìa furmàda de cavaliér comandàcc de 'n rè pò a lü gueriér. El tìtol se 'l pasàa mìa per dirìt dinàstich ma 'l vignìa atribüìt per elesiù: l'elesiù la se svulgìa endèl ambiènt del ezèrcit, che 'l fàa de "Gairethinx" (cioè l'asemblèa dei òm lìber o arimagn)[47]. La clàs piö bàsa de la piràmide sociàla l'ìa furmàda deo sèrf, che vivìa 'n cundisiù de schiàvi; el leèl mezà se troàa i aldii, che gh'ìa 'na libertà limitàda ma i gh'ìa alméno 'na sèrta autonomìa 'n àmbet econòmich[48]. Al moment de l'invaziù de l'Italia (endèl 568), el pòpol l'ìa spartìt sö 'n divèrse fàre [49][50], che i ére dei ragrupamèncc bazàcc sö la famìa ma che gh'ìa apò funsiù militàr che favurìa la coeziù endèi momèncc de grancc spostamèncc. A càpo de ogna fara gh'ìa 'n duca.[51].
Apò a dòpo che i s'ìa stabilìcc en Itàlia, i Longobarcc i g'ha mantignìt el valùr e la funsiù che i ghe dàa quan che i éra nòmadi a l'asemblèa del pòpol lìber, el Gairethinx, che 'l dicidìa de l'elesiù del rè e de le scèlte pulìtiche, diplomàtiche, legislatìve e giüdisiàrie piö 'mportànte. Col radicàs de l'ensediamènt 'n Italia, el potére l'è deentàt teritoriàl, organizàt en dücàcc. I skuldheis i goernàa i abitàcc piö pesègn, e 'nvéce i gastalcc numinàcc del re i aministràa la part de proprietà longobàrde asegnàde, a cumincià de l'elesiù del re Autari (584)[11].
Dòpo che la prezènsa 'n Italia la s'è stabilizàda, endèla strütüra sociàla del pòpol g'ha ambiàt a idìs i prìma sègn de evulusiù, registràcc suradetöt endèl Edit de Rotari (643). El caràter de gureriér, che 'l portàa conde lü dei elemèncc de coletivìsmo militàr, el g'ha lasàt de menemà pòst a 'na società diferenziàda, condena gererchìa ligàda apò a le dimensiù piö o méno gròse de le proprietà de tèra. L'Edit el làsa capì che, el pòst de le furtificasiù piö o méno provizòrie, i Longobarcc i stàes oramài endèle cità, endèi paés o - fórse piö de spès - en faturìe indipendèncc (curtis). COl pasà del tép pò a i aspècc de segregasiù i è nacc a stemperàs, suradetöt col procès de conversiù a la religiù catòlica ambiàt là de la dinastìa bavaréza[52]. El sècol VII l'è stat segnàt de chèsto nì piö derènt, ensèma a 'n mes•ciàs sö piö marcàt de le gerarchìe sociài. 'Ntra i Longobarcc gh'è stat de chèi che i è nicc a troàs söi panèi piö bas de la scàla economica-sociàla, e al stès tép crisìa el nömer dei Romanich che gh'ìa bù de rampegà sö e rià a pizisiù de valùr. A confermà che chèsto porcès l'ìa dré a verificàs en a la svèlta gh'è apò a l'üzo de la lèngua latìna per töcc i docümèncc scriìcc[53].
Aisebé che le égi de rotari le pruibìes, en lìnea de prensépe, le spùze 'ntra la zét de stìrpa longobàrda e i romànich, l'ìa però pusìbol per en longobart spuzà 'na schiava, pò a se romànica, a pat che la sìes emancipàda prìma del dé de le spùze[54]. I öltem re longobarcc, come 'l Liutprando o 'l Rachis, i g'ha crisìt amò i sfórs per rià a 'na integrasiù, col prezentàs sèmper de piö come re d'Italia envéce che re Longobarcc. Le nüità legislative che 'l stes Liutprando 'l g'ha spuciàt, le móstra apò a la funsiù sèmper piö 'mportànta che gh'ìa le nöe catefirìe de persùne, compagn de chèla dei mercancc e dei artezà. Endèl sècol VIII, i Longobarcc se pöl dì che i éres adatàcc en pó sota töcc i aspècc a le üzànse e le tradisiù de la magiurànsa de la popolasiù del sò régn[55].
Vardì apòModifega
RiferimènccModifega
- ↑ Paol Diàcon, II, 26.
- ↑ 2,0 2,1 Jörg Jarnut, Storia dei Longobardi, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-0616-182-2, p. 30.
- ↑ Per Giorgio Ruffolo, per ezèmpe, i Longobarcc che g'ha 'nvadìt l'Italia i gh'ìa de éser presapóch trezèntmìla (Giorgio Ruffolo, Quando l'Italia era una superpotenza, p. 175).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Jarnut, p. 31.
- ↑ Paolo Diacono, II, 14.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 25-26.
- ↑ Jarnut, p. 34.
- ↑ Lida Capo, Commento a Paolo Diacono, Storia dei Longobardi
- ↑ Jarnut, p. 33.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 81.
- ↑ 11,0 11,1 Jarnut, pp. 48-50.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 28.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 29.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 30.
- ↑ 15,0 15,1 Paolo Diacono, III, 16.
- ↑ Jarnut, p. 37.
- ↑ Pàol Diàcon, III, 35.
- ↑ 18,0 18,1 Jarnut, p.44.
- ↑ 19,0 19,1 Jarnut, p. 42.
- ↑ Jarnut, p. 43.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 9.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 41.
- ↑ 23,0 23,1 Jarnut, pp. 54-55.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 42.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 45.
- ↑ Jarnut, pp. 71-72
- ↑ Jarnut, p. 57.
- ↑ Jarnut, p. 59.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 36.
- ↑ 30,0 30,1 Jarnut, pp. 61-62.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 38-41.
- ↑ Jarnut, p. 80.
- ↑ Jarnut, p. 97.
- ↑ Pàol Diàcon, VI, 58.
- ↑ Rovagnati, p. 69.
- ↑ 36,0 36,1 Jarnut, pp. 88-89.
- ↑ Liber pontificalis, "Gregorio II", 18, 21.
- ↑ Jarnut, p. 94.
- ↑ Jarnut, p. 82; Rovagnati, pp. 75-76.
- ↑ Liber pontificalis, "Zaccaria", 6-11.
- ↑ Jarnut, pp. 108-109.
- ↑ 42,0 42,1 Jarnut, p. 110.
- ↑ Jarnut, pp. 112-113.
- ↑ Jarnut, p. 117.
- ↑ Jarnut, pp. 118-123.
- ↑ Jarnut, pp. 123-127.
- ↑ Jarnut, pp. 24-26.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 82.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 9.
- ↑ Mario di Avenches, Chronica, "anno 569".
- ↑ Jarnut, p. 46.
- ↑ Jarnut, pp. 73-76.
- ↑ Jarnut, pp. 76-77.
- ↑ Jarnut, p. 78.
- ↑ Jarnut, pp. 102-106.


c: text/html

text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Construir orglas
- designar il plan da construcziun detaglià da l'instrument
- planisar l'andament da la producziun
- fabritgar las singulas parts da l'orgla, p.ex. il portavent (reparta l'aria sin ils tschivlots), tocca pitschna per il register u singuls tschivlots da lain
- montar tocs singuls tar cumponentas da l'orgla ed als plazzar en la chascha da l'orgla
- installar cumponentas electronicas en l'indriz da cumond da l'orgla
Accordar l'orgla
- accordar mintga tschivlot da l'orgla ordavant separadamain
- resguardar la cundiziuns climaticas dal local
- sunar sco finiziun da la controlla l'instrument, giuditgar la disposiziun da sunar da l'orgla e far las regulaziuns correspundentas
- analisar ensemen cun ils spezialists e las spezialistas la caracteristica dal tun e far correcturas vid l'intunaziun sch'i è necessari
Mantegnair las orglas
- demontar l'orgla
- schubregiar parts da l'orgla, tractar la surfatscha e controllar sche l'instrument ha disturbis u mancanzas, sco p.ex. miffa, infestiun d'insects u fils d'asbest
Cussegliar la clientella
- infurmar la clientella davart reparaturas pussaivlas
- gidar a prender decisiuns tar la cumpra
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 9-10-2019
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in atelier u en in affar spezialisà per la construcziun d'instruments
Furmaziun en scola
Curs da bloc al center da furmaziun Arenenberg a Salenstein (TG) (instrucziun bilingua: tudestg e franzos)
Roms professiunals
- realisar incumbensas
- construir e reparar instruments da musica
- mantegnair e regular instruments da musica
- preparar ils instruments fin ch'els èn pronts per vegnir sunads
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed utilisar en la pratica la basa dal mastergn (curs da bloc al BBZA)
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider / construidra d'orglas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun pretensius mesaunas u grondas
- instrucziun instrumentala d'orgla u d'in auter instrument è d'avantatg
Pretensiuns
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas e d'associaziuns professiunalas, p.ex. da la Cuminanza d'interess per construiders d'instruments da musica IGMIB u da la Societad svizra dals construiders d'orglas GSO
Scola spezialisada superiura (SSS)
diplom federal da maister / maistra per construcziun d'instruments a Ludwigsburg (Germania)
studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. creader diplomà/creadra diplomada design da products (SSS)
Scola auta spezialisada (SAS)
Studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor of Arts (SAP) design industrial e da products.
Tut tenor scola auta spezialisada valan differentas cundiziuns d'admissiun.
Cundiziuns da lavur
Construiders e construidras d'orglas lavuran en lavuratoris u al lieu tar il client. Savens èn els engaschads en baselgias. Il martgà da lavur è pitschen en Svizra, ma la dumonda da spezialists talentads è stabila. Var 10 manaschis da la construcziun d'orglas porschan plazzas d'emprendissadi sco construider d'orglas, en tscherts manaschis da la construcziun d'orglas sco er en in manaschi spezialisà datti la pussaivladad d'emprender a construir tschivlots d'orglas. Suenter plirs onns experientscha professiunala e cun l'engaschament necessari han spezialists la pussaivladad d'avrir in agen atelier.
Ulteriuras infurmaziuns
Cuminanza d'interess construiders d'instruments da musica
c/o Elin Office AG
Amthausgasse 3
3011 Berna
Tel: 031 313 20 00
URL: www.musikinstrumentenbauer.ch

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A Leicester vegnan ils «Three Lions» da marcar il gol decisiv en la 54avla minuta tras Marcus Rushford. Ils Svizzers han dentant mussà surtut en l’emprima mesadad da la partida ina buna prestaziun cunter l’equipa englaisa. Ella ha gì pliras schanzas dad ir en avantatg.
Nations League – anc pliras partidas
Uss cuntinueschan lura anc pliras partidas en la nova fundada UEFA Nations League. Uschai gioga l’equipa naziunala ils 12 d’october a Brüssel cunter la Belgia e trais dis pli tard a Reykjavik cunter l’Islanda. Questas equipas han giugà ina cunter l’auter. La Belgia batta l’Islanda cun 3:0.
RR novitads 23:00


text:
En las alps dal Vallais, Uri, Glaruna e Son Gagl schizunt fin 70 cm. Quai tenor l'institut da naiv e lavinas a Tavau. Cunquai ch'i vegn anc spetgà ulteriura naiv sur 1'600 meters, perfin fin 80 cm ed er pervi dals ferms vents en muntogna ha l'institut fixà per la gronda part dal Grischun in privel da lavinas grond, stgalim 4.
Tenor il prognosticher da lavinas Benjamin Zweifel vegnia il privel però a sa reducir gia sin mesemna u gievgia puspè. Sur 1'500 meters quinta el numnadamain che la naiv nova vegnia a sa tschentar bain e svelt.
Pli a bass strusch in privel
Sut 1'500 meters na saja la naiv nova strusch in privel perquai che quella crodia sin plaun aper. Là possia quai sin il pli dar in u l'auter sbuvaditsch sin parads glischs. Il mument existia il privel propi en ils auts entras il quantum naiv nova en cumbinaziun cun ils ferms vents.
Far attenziun ston cunzunt skiunzas e skiunzs. Tenor Benjamin Zweifel dovri gronda experientscha per ir en questa situaziun dasper pista cun skis. Ed actualmain saja er fitg grev da s'orientar pervi da la tschajera ed ils vents che chaschunan cuflads. Il meglier saja da restar sin las pistas marcadas.
RR novitads 09:00+


text:
L'uniun «Trun Cultura» è vegnida fundada cun l'intent da mantegnair la Casa Carigiet, dentant era per avrir ils egls en autras direcziuns culturalas che dovran agid. Uschia per exempel era la Casa Desax. Thomas Imboden il manager da cultura cun ragischs a Trun è la persuna che tira ils fils davos quai engaschi. L’uniun «Trun Cultura» è averta per in e scadin ch'è interessà vid la cultura.
La suprastanza
La suprastanza:
Co presidi:
- Domenica Carigiet, feglia da Alois Carigiet
- Toni Carigiet, fegl da Zarli Carigiet
commembers:
- Susanna Hollenstein, possessura chasa Desax
- Lisa Schmid-Candinas, presidenta Ogna
- Sereina Fanger, biadia da Alois Carigiet
- Venice Spescha, feglia da Matias Spescha
Incumbensa per in gremi d'expert
La nova uniun «Trun Cultura» ha incumbensà sco emprim in gremi d'experts che duai sclerir la cumpra, la renovaziun ed il niz da la Casa Carigiet. Tranter auter èn da la partida Peter Fischer, il manader dal center da cultura Paul Klee a Berna, sco era Remo e Carmen Gasser, ils architects e curaturs da la Casa melna da Flem.
RTR actualitad 12:00


text:
En il cas concret ha ina persuna pretendì ch'i vegn pajà enavos la taglia sin plivalur, ch'ella ha pajà davent il schaner 2007. Concretamain sa tracta da 45,35 francs.
Tenor la fundaziun svizra per la protecziun da consument n’è anc betg cler, sch'il dretg sin restituziun valia per tut ils pajataxas u sulet per las persunas che pretendan da pajar enavos ils daners.
Il BAKOM examinescha actualmain la decisiun dal Tribunal administrativ federal, ha respundì il post da pressa a l’agentura da novitads svizra sda sin la dumonda correspundenta. Sch’il BAKOM vegn a trair vinavant la decisiun al Tribunal federal n’è anc betg cler.
Tranter ils onns 1998 e 2014 èn vegnidas messas en quint cun las taxas da radio e televisiun onn per onn taxas sin plivalur da tranter 21 e 33 milliuns francs. Dapi ina decisiun dal tribunal federal l’avrigl 2015 èn ils quints vegnids tramess senza taxas da plivalur.
RR novitads 14:00


text:
Surselva (distret)
El distrèt del Surselva l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna al nort col Canton Glarona, al nordòvest col distrèt de Imboden, a est e sudest col distret de Hinterrhein, a sud col distret de Bregn, a sudòvest col distrèt de Leventina (TI), e a òvest e nòrt col canton Uri.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 1373,54 km² e la popolasiù l'è de 21584 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distret del Inn l'è dividìt en 5 cìrcoi e 42 cümü:
Cambiamèncc aministratìf[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1963: Uors e Peiden i s'è fundicc endèl cümü de Uors-Peiden.
- 2002: Camuns, Surcasti, Tersnaus e Uors-Peiden i s'è fundicc endèl cümü de Suraua
- 2009: Flond e Surcuolm i s'è fundicc endèl cümü de Mundaun
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Sch'ins vul far in viadi ord la Svizra en in'autra terra ston ins avair in pass. Quai è in cudischet, ed en quest cudischet èsi nudà differentas datas persunalas. Per exempel co ch'ins ha num, quant gronds ch'ins è, e plinavant chatt'ins en il pass era ina fotografia. Quai per ch'ins na possia betg cugliunar u duvrar il pass d'insatgi auter.
L'istoriga dal pass
Il pass datti gia daditg. Cumenzà hat tut l'onn 1380. Da quest temp aveva la glieud tema d'ina malsogna, da la pestilenza. Tut quels che vulevan vegnir a Venezia stuevan perquai avair ina brev. Uschia ha l'istorgia dal pass cumenzà.
L'entira via davent da la dumonda fin tar il nov pass svizzer
Sch'ins va en vacanzas en in'autra terra, lura dovra mintgin in document che demussa da tge pajais ch'el è. Per il solit è quai in pass. A partir da quest onn datti in nov pass svizzer. Il spezial vi da quest pass è ch'el cuntegna in chip cun differentas datas.
Il nov pass svizzer datti a partir dal prim da mars. Il chip integrà en il pass cuntegna differentas datas biometricas. Il pled biometric vegn dal grec ed è atgnamain dus pleds. Il pled bio e metric. Bio è in auter pled per vita, en noss cas in carstgaun. Ed il pled metric vul dir mesirar. Pia mesirar in carstgaun. Sco infurmaziun biometrica po vegnir duvrà tut quai che fa unic ina persuna. Per exempel la grondezza, ils egls u era la colur dals chavels. Cun il chip duai il pass vegnir pli segir, uschia ch'el na po betg vegnir sfalsifitgà. Quest chip fa dentant er ch'igl è pli cumplitgà da survegnir in pass.
Fixar in termin
En il chantun Grischun datti dus centers nua ch'ins po laschar far pass. In center sa chatta a Cuira e l'auter a Zernez. Per survegnir in pass èsi l'emprim da far la dumonda via telefon u internet. Il center sclerescha sch'ins è propi svizzer ed ha il dretg d'in pass svizzer. Pir lura vegni fixà in termin ed ins po ir sperasvi.
La visita
Tar la visita en il center vegni anc ina giada controllà l'identitad. Plinavant vegn il pass vegl marcà sco nunvalaivel. Quai cun far ina rusna. En in discurs vegni anc ina giada tschiffà e controllà las persunalias. Suenter vegni fatg ina fotografia, ina impronta dals dets ed ins sto suttascriver. Tut quellas datas vegnan messas sin il chip.
Ins na po betg prender cun sai ina fotografia. La raschun è che la fotografia fatga en il center sto vegnir scannada en in raster spezial. Quai per mesirar las differentas distanzas, per exempel tranter il nas e la bucca. Dals dus dets mussaders vegni fatg ina impronta. Tar ils uffants vegni fatg quai pir a partir da 12 onns.
Per ils uffants fin 7 onns suttascrivan ils geniturs. La suttascripziun vegn scritta sin in pitschen visur electronic.
Il postin porta il pass
La furniziun dal pass cuzza per ordinari duas emnas. Il pass vegn tramess per posta a chasa.
Guardar tge ch'è sin il chip
Mintga persuna ha la pussaivladad da controllar tut sias datas ch'èn sin il chip. Per quest intent èsi installà en mintga center, nua ch'ins po laschar far pass, in apparat per leger las datas dal chip.
Pers il pass
Sche vus perdais il pass stuais vus immediat annunziar quai a la polizia. Era sch'il pass n'è betg pli valaivel sto quai vegnir annunzià.
Il pass existent
Sch'insatgi ha anc in pass vegl na sto el betg immediat laschar far in pass nov. Il pass vegl resta valaivel fin la data da valaivladad. Questa data è nudada en il pass.


text:
Sin il vial da surpassar tar la colliaziun Avers sin l'A13 Tusaun – San Bernardino charravan dus automobilists da 52 e 30 onns in davos l'auter. Cura che l'um da 52 onns era bunamain sin l'autezza d'in Canadais da 28 onns ha quel cumenzà cun in surpassament. Il Canadais è lura collidà cun l'automobilist ch'era gia sin quest vial ch'ha lura sa rotà per 180 grads, è collidà cun l'auto davant ed e charrà enavos sin la saiv directiva. L'automobilist da 30 onns n'ha betg pli pudì franar a temp ed è uschia collidà cun il Canadais.
Da tut las quatter persunas involvidas è ina vegnida blessada levamain.
Trais vehichels èn vegnì donnegiads totalmain, il quart considerablamain.


text:
Marcus Caduff è creschì si a Morissen ed abita anc oz en la Val Lumnezia. Professiunal è Marcus Caduff gia stà activ en differents secturs: Il bab da duas buobas ha studegià agronomia a l'ETH da Turitg. Suenter in segund studi en scienza da manaschi ha el lavurà ditg tar la plazza d'aviatica a Turitg. Dapi l'entschatta 2017 è el il CEO dal Spital regiunal a Glion.
Marcus Caduff
Lieu: Morissen
Annada: 1973
Professiun: CEO dal spital regiunal a Glion
Hobis: Ir cun skis, passlung, viandar, ir cun mountainbike, l'aviatica
Famiglia: Maridà e bab da duas buobas
Fanaticher da l'aviatica
Sche Marcus Caduff discurra sur da l'aviatica è el en ses element. L’aviatica fascinescha il Lumnezian. Gia en giuvens onns ha el fatg la scolaziun da pilot – el è en possess dal permiss da sgular sin basa privata.
Na betg tuts chapeschan mia gronda fascinaziun per l'aviatica.
El na saja dapi blers onns betg pli sgulà, ma la fascinaziun saja anc adina qua. Il politicher cristiandemocrat è en il possess d’ina app, nua ch'el po persequitar il traffic en l'aria. Quest app saja anc stediamain en funcziun. «Mia dunna scrola mo il chau, cura ch'jau less savair tge aviun che sgola sur mai», uschia Caduff.
RR actualitad 07:00


text:
En il sport na dastgian betg be las medaglias star en il center. Tar la promoziun dal sport stoppian aspects etics avair en l'avegnir dapli paisa. Quai ha la ministra da sport Viola Amherd ditg en gasettas da Tamedia areguard la situaziun insupportabla tar las gimnastas en il center da prestaziun a Magglingen.
Qua stuain reponderar da nov la chaussa.
Che dunnas giuvnas sajan vegnidas attatgadas en il center da prestaziun a Magglingen en lur dignitad haja fatschentà ella fitg. I haja surprais ella, che las dunnas hajan gì il curaschi da dir insatge pir cura ch'ellas na sajan betg pli stadas activas gimnastas. En la federaziun da gimnastica regna en divers secturs ina cultura da tema e quai na saja betg da tolerar.


text:
ipod
Artéccol in dialètt mudnés
L'iPod l'é un lettòr ed mùsica digitèl con un hard disk e d'la memoria flash creê da Apple al 9 żner 2001.
Cuma l'è fât[modifica | mudéfica la surzéia]
La prèmma versioun d'l'iPod al gh'aviva un gòss ed policarbonê bianch; po' i an giunt di eter culór e un góss d'allumìni. Davanti al letór al gh'a un bagaj rutànd ch'a se sfiora sultant e as es drova per seleziunèr i canzòun. In dal curs dal tèimp, la Apple l'ha fât di étri versioun. Al 6 żnèr 2004 l'ha lanzê l'iPod mini, un pôc piò cinein e cun al chassis d'allumìni en zinc (pò quater) culór. L'iPod s'as culega al computer cun al programa iTunes, e as pól cumprer online di canzòun via Internet dal negozi dl'Apple, |iTunes Store]]. L'iPod al suporta i codec MP3, WAV, AAC, AIFF, Apple Lossless e al furmat di audio lèbber Audible.


text:
Tiago Ferreira e sia mamma Manuela Flores De Figueiredo avevan a Sedrun ina pitschna butia cun in café. Ussa han els tschertgà autras localitads e chattà questas a Trun en l’anteriura ustaria Dulezi. L’ustaria che ha da nov num Cantinho de Portugal, porscha plaz per 120 persunas. Manuela Flores De Figueiredo che maina l’ustaria cuschina era gist sezza.
Purschidas vegnan cunzunt spezialitads portugaisas. Quai èn savens tratgas cun peschs. Sco Tiago Ferreira di, hajan els explicit vulì porscher insatge, ch’i na dat anc betg en la regiun. I na saja betg ina ustaria mo per Portugais – tut ils giasts sajan cordialmain bainvegnids. Ils indigens laschan lura era plaschair che l’ustaria saja puspè averta. Els vegnan gugent a baiver in café.
Era la bar è puspè averta
Ina part da l’ustaria dat spazi a la butia che la famiglia ha stuì serrar a Sedrun. En quella datti cunzunt chaussas portugaisas ch’ins na chatta uschiglio betg en butias indigenas. L’ustaria è averta da mardi fin dumengia. Venderdi e sonda è era mintgamai la bar averta da las 23.00 fin las 4.00.
Ina tala purschida na dettia quai betg en il conturn, di Tiago Ferreira. Quai saja stà ina raschun ch’els hajan era prendi a tschains quest local. I saja in manaschi da famiglia. Ses bab che lavuria sco miradur sa gidia cun els, e sch’i dovria ulteriur agid, possian els dumandar enconuschents da gidar.
RR actualitad 11:00


text:
Tantalio
El tantàlio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Ta. El g'ha nömer atòmich 73, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tantàlio el g'ha 73 prutù. En natüra se 'l tróa sóta fùrma de 'n izòtopo stàbil, el 181Ta, e giü radioatìf, el 180mTa. Chest'öltem el reprezènta en càzo töt particolàr: l'è 'n izòmer nucleàr de l'izòtopo 180Ta, endel qual el se trasfùrma conden tép de smezamènt de alméno 1015 agn, envéce el 180Ta el tép de smezamènt de presapóch òt ùre. El rezültàt l'è che el 180Ta l'è l'ünech izòtopo a éser prezènt en natüra apéna enden stat ecitàt.
El g'ha caraterìstiche che se 'nsomèa a chèle del niobio. 'Ntra le ótre aplicasiù indüstriài, giöna de chèle piö 'mportànte l'è 'ndèla prudusiù de componèncc eletrònich, suradetöt condensadùr.
El sò nòm el l'ha ciapàt de Tantalos, figüra de la mitulugìa gréca. L'è stat scuprìt del chìmich svedés Anders Ekeberg endel 1802, e izolàt endel 1824 de Jöns Berzelius.


text:
En la quarta da sis rundas ha Mathias Flückiger, ch’aveva gia gudagnà il venderdi la cursa da short track, procurà per la decisiun. Cun in'attatga è el vegnì da sa distanzià da Ondrej Cink ch’è stà fin lura a la testa ensemen cun Flückiger. Grazia a questa victoria ha il campiun svizzer da mountainbike da quest onn er surpiglià la testa en il classament general.
Nino Schurter be 10avel
Betg pudì cumbatter per in plaz da podest ha Nino Schurter. Il Grischun è la finala vegnì 10avel. Schurter ha pers bun duas minutas sin Mathias Flückiger. Gia il venderdi aveva Schurter stuì magunar in terrada en la cursa da short track sco 29avel. Ina buna prestaziun ha Thomas Litscher. El è vegnì a Leogang sco segund meglier svizzer 6avel.
Il segund mountainbiker oriund da Tersnaus, Vital Albin, ha pers bun tschintg minutas sin Flückiger ed è vegnì 33avel. Andrin Beeli da Sagogn ha stuì sa cuntentar cun il 78avel plaz ed Ursin Spescha da Sevgein cun il 80avel plaz.
Mathieu van der Pool ha mancà
Betg a la partenza è tranter auter stà l’Ollandais Mathieu van der Pool ch’è anc sa participà a las emprimas etappas dal Tour de Suisse e che sa concentrescha uss sin il Tour de France. Er betg fatg il viadi a Leogang han il Brit Tom Pidcock ch'aveva gudagnà la davosa cursa da la cuppa mundiala a Nove Mesto ed il Brasilian Henrique Avancini.
Neff manchenta il podest piz a cup
Tar las dunnas ha danovamain gudagnà Loana Lecomte. Per la giuvna franzosa da 21 onns èsi la terza victoria en la terza cursa da la cuppa mundiala da cross country en questa stagiun. Lecomte ha gudagnà cun in avantatg da bun duas minutas avant la Svedaisa Jenny Rissveds e l’Austriaca Laura Stigger. Jolanda Neff ha sco quarta pers 12 secundas sin in plaz da podest.
Sina Frei è sco segunda meglra svizra vegnida 11avla e Linda Indergand ha terminà la cursa sco 12avla.
Emprova generala per gieus olimpics a Les Gets
La proxima cursa da la cuppa mundiala ha lieu ils 4 da fanadur a Les Gets en Frantscha. Silsuenter spetga lura il punct culminant. L’entschatta avust vegn cumbattì a Tokyo per las medaglias olimpicas. Nino Schurter parta en il Giapun sco defensur dal titel, Mathias Flückiger sco in dals gronds favurits.


text:
Cun 980 dunnas a la partenza a S-chanf èn sa participadas pli u main medem bleras curriduras a la Cursa da dunnas sco ils ultims onns. Il squitsch sin la nova organisaziun sajan bain stà grond quest onn, grazia l’agid da numerus voluntaris rutinads, haja tut funcziunà sco giavischà, uschè Menduri Kasper.
Traject maraton è pront
In’emna suenter la Cursa da dunnas è la partenza per la gronda cursa, il 49avel Maraton da skis engiadinais, da Malögia a S-chanf. Il traject è tenor Kasper en in fitg bun stadi. En ils lieus pli delicats, sco per exempel il Guaud da Staz hajan ins transportà naiv artifiziala, la situaziun sin ils lais da l’Engiadin’Ota saja perfin optimala quest onn.
Cologna motivescha
Gia uss dettia in numer da passa 12’800 annunzias, uschia ch’ins possia bain far quint cun passa 13’000 participants al grond maraton in onn avant il giubileum.
Surtut il fatg ch’il campiun olimpic, Dario Cologna vegn ad esser a la partenza proxima dumengia, attira segir anc a numerus passlunghists da sa participar a la cursa populara.
RR actualitad 08:00


text:
Justice
I Justice a hinn un grüp frances de müsega eletroniga cunt una granda inflüenza rock. A hinn staa anca classifigaa cun la definiziun minga inscì ciara de nu rave. A hinn el grüp püssé famus de la cà discugrafiga Ed Banger Records, de prupietà del DJ Pedro Winter, püssé cugnussüü cunt el pseudonim Busy P. El sò prim album † a l'è surtii in del Giügn 2007 e l'hann anca numinaa per un premi Grammy cume Best Electronic/Dance Album (püssee bel album de müsega eletroniga/dance). I sò member se ciamen Gaspard Augé e Xavier de Rosnay.


text:
Locarno
Locarno, en il dialect lumbard alpin Locarn u Luchèrn [loˈkɑːrn, luˈkɛːrn], è ina vischnanca politica en il circul Locarno ed a medem temp il lieu principal dal district Locarno en il chantun Tessin. La citad è situada a la riva dal Lago Maggiore en la planira dal flum Maggia. Il vegl num rumantsch (sursilvan) da Locarno è Lucarn. Il num tudestg Luggárus ch’era en diever pli baud vegn be pli duvrà en il dialect gualser da la vischnanca da Bosco/Gurin. Locarno è la terz gronda citad dal chantun Tessin (suenter Lugano e Bellinzona).
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad è situada a la riva nord dal Lago Maggiore ed a l’ur oriental dal delta da la Maggia. A la spunda survart la citad sa chatta il quartier Monti della Trinita e tar il territori da la vischnanca tutga er in gronda surfatscha situada en la Planira da Magadino che n’è betg colliada cun il territori da la citad, la Gerre di Sotto. Areguard il svilup urbanistic è il territori da la citad creschì ensemen cun las vischnancas independentas Muralto, Minusio ed Orselina.
Las vischnancas cunfinantas èn Ascona, Avegno, Cadenazzo, Contone, Cugnasco, Gerra (Verzasca), Gordola, Lavertezzo, Losone, Magadino, Minusio, Muralto, Orselina, Piazzogna, San Nazzaro, Tegna e Tenero-Contra.
Quartiers da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Ensemen cun l’ulteriur Tessin dal Sid e la provinza Como furma Locarno la regiun metropolitana Tessin (fixada da l’Uffizi federal da statistica).
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Ensemen cun Lugano e Grono tutga la citad tar ils pli chauds lieus da la Svizra; en pli vala Locarno sco abitadi sper in lai cun clima mediterran situà il pli al nord insumma. La staziun da mesiraziun Locarno-Monti, che sa chatta en ina posiziun in pau elevada, ha mesirà per la perioda 1981–2010 ina media annuala da 12,4 °C. Perquai creschan a Locarno bleras plantas meridiunalas sco palmas u citroners. Ed en la Planira da Magadino sper Locarno vegn er cultivà cun success ris. Betg il davos pervi da quest clima miaivel è Locarno segnà fitg ferm dal turissem.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad vegn menziunada l’emprima giada en documents dals onns 751–760 (ad Lucarne) e 807 (locus Leocarni). L’origin etimologic dal num n’è betg sclerì dal tuttafatg. In’interpretaziun pussaivla parta dal term celtic *leuccos, leuccā ‹cler, glischant›. Leukkarni fissan alura ils ‹abitants sper il flum glischant›.
Il territori da la citad odierna era gia populà en il temp da bronz tardiv (ca. 14avel tschientaner a.C.). Da quai dat perditga ina necropola ch’ins ha chattà l’onn 1934. Colonisaziuns posteriuras èn cumprovadas en furma da necropolas che derivan dal temp da Latène e dal temp roman.[1]. L’onn 866 vegn menziunà en in document ina curt roiala. Il 1164 ha Friedrich I concedì a la citad in nov dretg da martgà ed il 1186 il status d’immediatezza imperiala. E l’onn 1342 han ils Visconti conquistà la citad; tranter il 1439 ed il 1504 l’han els infeudà als Rusca.
Ils Confederads han conquistà la citad l’onn 1503; il chastè han els però pir retschet l’onn 1513 or dals mauns dal retg franzos Louis XII. Da qua davent ha in landfoct dals Dudesch lieus exequì la giurisdicziun civila e penala. Regida vegniva la citad da las trais corporaziuns da la noblezza (Capitanei dei Nobili), da la burgaisia (Borghesi) e da nov er dals signurs ch’eran suttamess directamain als Confederads (Terrieri), ils quals sa radunavan en il Magnifico Consiglio.
Vers il 1530 ha la refurmaziun er cumenzà a fitgar pe a Locarno; il carmelit Balthasar Fontana studegiava ensemen cun auters muntgs la Bibla e scrittiras refurmatoricas. A partir dal 1539 èn alura il plevon e magister da la scola da latin en la claustra San Francesco Giovanni Beccaria, il medi Taddeo Duno ed il giurist Martino Muralto stads a la testa dal moviment da refurma che daventava adina pli ferm. Pir il 1547 ha gì lieu la ruptura cun la baselgia catolica ed igl è sa furmada in’atgna cuminanza refurmada (che sa radunava però en chasas privatas). In disput religius l’onn 1549 sut il presidi dal landfoct catolic Nikolaus Wirz n’ha manà a nagina enclegientscha, mabain è ì a fin cun interrumper ils discurs, cun metter a ferm ed expulsar Beccaria. L’onn 1555 han ins sfurzà ils refurmads da renunziar a lur nova cretta evangelica ubain da bandunar Locarno. 170 persunas, radund la mesadad da la populaziun evangelica, è sa decidida da partir ed è sa rendida tras il Grischun fin a Turitg. Suenter emprimas difficultads da s’integrar èn questas famiglias stadas activas en la producziun ed il commerzi da textilias ed han contribuì al svilup economic da la citad.[2]
L’expulsiun dals refurmads, colliada cun suspecziuns ed ostilitads tranter quels ch’eran restads enavos, han gì per consequenza che Locarno è stada ina citad en dischuniun, quai ch’ha franà in pau l’ulteriur svilup. L’onn 1584 è la citad en pli vegnida tutgada da la pesta; quella ha decimà talmain la populaziun che Locarno dumbrava a la fin be pli radund 700 d’oriundamain 4800 persunas.
Suenter la fin da l’ancien régime è Locarno vegnì attribuì l’onn 1798 al chantun helvetic Lugano ch’era vegnì stgaffì da nov. Dapi il 1803 fa la citad part dal nov chantun Tessin ed appartegna ensemen cun quel a la Confederaziun svizra. En turnus ha Locarno figurà sco chapitala dal chantun Tessin ils onns 1821–1827, 1839–1845, 1857–1863 e 1875–1881. En il decurs dals onns 1870, cura che las colliaziuns tant vers nord sco er vers sid èn daventadas meglras, ha cumenzà a sa sviluppar en la regiun da Locarno la hotellaria ed il turissem. Quels furman fin oz la pitga principala da l’economia locala. Il festival da film ha gì lieu l’emprima giada l’onn 1946.
Ils 16 d’october 1925 èn vegnids segnads ils Contracts da Locarno tranter la Germania, la Belgia, la Frantscha, la Gronda Britannia, l’Italia, la Pologna e la Tschecoslovachia. Quels han reglà da nov il status internaziunal da la Germania suenter l’Emprima Guerra mundiala.
L’onn 1928 ha Solduno, fin qua ina vischnanca independenta, fusiunà cun la citad da Locarno. L’onn 2011 han ils votants percunter refusà ina fusiun da las vischnancas Locarno, Muralto, Minusio, Orselina, Brione sopra Minusio, Mergoscia e Tenero-Contra. Sulettamain a Locarno ed a Mergoscia, che n’è betg situà directamain al cunfin cun Locarno, hai dà maioritads.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun è sa sviluppada da radund 1300 l’onn 1800 sur 4000 l’onn 1900 a 7800 l’onn 1950, 14 000 l’onn 1970 e bundant 15 000 l’onn 2010.
L’onn 2000 discurrivan radund 11 000 persunas talian, 1500 tudestg e 1900 in’autra lingua. Bundant 10 000 eran da confessiun catolic-romana, 1100 protestants e 3300 appartegnevan ad in’autra u a nagina confessiun. 9430 persunas eran svizras e 5130 da l’exteriur, quai che correspunda ad ina cumpart da persunas estras da 32,5 %.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
La legislativa da la citad da Locarno furma il Consiglio comunale che dumbra 40 sezs. L’executiva furma il Municipio che sa cumpona da set persunas.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Locarno furma il punct final da duas lingias da viafier. Quellas na fineschan però betg a Locarno, mabain en la vischnanca vischina da Muralto, nua che sa chatta la staziun da Locarno. La lingia da las Viafiers federalas svizras cuntanscha sia staziun a chau situada sur terra nà da l’ost (Bellinzona); quella na tanghescha betg directamain il territori da Locarno. La Viafier dal Centovalli, ina lingia da viafier a binaris stretgs che collia Locarno cun Domodossola, cuntanscha ses punct final nà dal vest. Dapi il 1990 na percurra questa viafier betg pli Locarno, mabain vegn manada sur in tunnel a la staziun da chau sutterrana ch’è medemamain situada sin l’areal da las VFF a Muralto.
Gist sper la staziun dal tren a Muralto cumenzan en pli las lingias d’autobus da la FART (Ferrovie e Autolinee Regionali Ticinesi) – che gestiunescha er la part svizra da la Viafier dal Centovalli – e da l’auto da posta che collian la citad cun las vals lateralas. Passond nà da la Via della Stazione vers la citad arriv’ins a la staziun sut da la funiculara che maina a la Madonna del Sasso; quella sa chatta gia sin territori da Locarno.
Per tegnair davent il traffic da transit dal center da la citad han ins erigì l’entschatta dals onns 1990 il tunnel Mappo-Morettina che tanscha sut Locarno ora (lunghezza: 5,5 kilometers).
La navigaziun tant sin il Lago Maggiore sco er sin ils trais ulteriurs lais da l’Italia Superiura (Lai da Lugano, Lai da Como e Lai da Garda) è en ils mauns da la societad Navigazione Laghi; quella è er responsabla per la part svizra e collia Locarno cun las ulteriuras citads situadas sper il lai.[3]
Sis kilometers en l’ost da Locarno sa chatta l’Aeroporto cantonale di Locarno, il qual dispona er d’in post da commando da l’aviatica militara svizra.
Attracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il sanctuari Madonna del Sasso ad Orselina survart la citad furma l’attracziun principala da Locarno ed a medem temp in dals lieus da pelegrinadi ils pli frequentads da la Svizra da lingua taliana. Sia fundaziun va enavos sin la cumparaziun da Maria davant il frater franciscan Bartolomeo d’Ivrea la notg dals 14 sin ils 15 d’avust 1480. La baselgia da pelegrinadi è enconuschenta per ses ritg equipament; en pli sa chatta qua ina plattafurma panoramica.
Davent dad Orselina maina ina pendiculara sin la Cardada (1340 m s.m.) e da là davent cuntinuescha ins sutgera fin sin la Cimetta (1670 m s.m.)
A Locarno gioga l’enconuschenta novella da Heinrich von Kleist ‹Das Bettelweib von Locarno›.
Piazza Grande[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la citad sa chatta la Piazza Grande; quella è da furma lunghenta e munida cun ina salaschada. Qua han lieu diversas producziuns dad open air: dapi il 2004 mintgamai il fanadur il festival da musica Moon and Stars e l’avust il festival da film internaziunal da Locarno ch’è ina da las pli impurtantas occurrenzas da film en tut il mund. A la Piazza Grande èn situads blers restaurants, cafés e butias. Tut las giassas da la citad veglia mainan vers la Piazza ch’è dapi il 2007 cumplettamain libra da tut il traffic motorisà.
Castello Visconteo[modifitgar | modifitgar il code]
Il Castello Visconteo sa chatta a l’ur da la citad veglia e deriva dal 12avel tschientaner. Probablamain è el vegnì erigì sco sedia dals Capitanei Orelli ch’eran fidaivels a l’imperatur. Il 1260 è il chastè crudà en ils mauns dals Ghibellins. L’onn 1342 han ils Visconti da Milaun attatgà il cumplex nà da la terra e dal lai ed al han conquistà. Da quest temp deriva er il num odiern dal chastè. En possess da la Confederaziun è quel vegnì l’emprima giada il 1503 e definitivamain il 1513. Oz è be pli sa mantegnì radund in tschintgavel dal chastè oriund. La gronda part da las structuras ch’èn sa mantegnidas derivan dal 15avel e 16avel tschientaner. Dal temp da fundaziun dal chastè èn be pli avant maun ils mirs da fundament.
Las restanzas da la bastiun da defensiun Rivellino ch’è situada sper il chastè èn eventualmain vegnidas projectadas da Leonardo da Vinci.
En il Castello Visconteo sa chatta il museum dal chastè cun sia collecziun archeologica.[4]
Occurrenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- Festival internazionale del film Locarno: Il festival ha lieu dapi il 1946 mintg’onn l’avust. Il meglier film entaifer la concurrenza uffiziala gudogna il leopard dad aur (talian Pardo d’Oro). Il festival furma il pli pitschen dals festivals da film da muntada mundiala (uschenumnads festivals da categoria A).[5]
- Moon and Stars: Quest festival da musica sin la Piazza Grande cumpiglia concerts d’interprets da la musica da rock e pop internaziunala.[6]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Aldo Crivelli: Tomba romana a Locarno. En: Rivista Storica Ticinese. 9. annada, nr. 1–6, schaner–december 1946. Istituto Editoriale Ticinese, Bellinzona 1946, p. 1221.
- ↑ Rudolf Pfister: Um des Glaubens willen. Die evangelischen Flüchtlinge von Locarno und ihre Aufnahme zu Zürich im Jahre 1555. Evangelischer Verlag, Zollikon 1955, p. 14.
- ↑ Navigazione Lago Maggiore sin navigazionelaghi.it.
- ↑ Museo civico e archeologico.
- ↑ Festival internazionale del film Locarno, en: ticino.ch, consultà ils 19 da mars 2017.
- ↑ Moon and Stars.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Istorgia
- Gian-Gaspare Nessi: Memorie storiche di Locarno fino al 1660. Locarno 1854; 3. ed.: Introducziun da Virgilio Gilardoni. Edizioni Pedrazzini, Locarno 2009; Nabu Press 2012, ISBN 978-1-286-70032-7.
- Gottardo Wielich: Das Locarnese im Altertum und Mittelalter, ein Beitrag zur Geschichte des Kantons Tessin. Berna 1970.
- AA.VV.: La Conferenza di Locarno del 1925. «Locarno: c’est la nécessité de discuter». Atti del Convegno in occasione del settantesimo anniversario. Bellinzona 1997.
- Dalmazio Ambrosioni: Locarno città del cinema, i 50 anni del Festival internazionale del film. Armando Dadò Editore, Locarno 1998.
- Istorgia d’art
- Johann Rudolf Rahn: I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino. Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, p. 119–172.
- Simona Martinoli e.a.: Guida d’arte della Svizzera italiana. Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
- Yvonne Bölt, Maurizio Checchi: Locarno, guida storico-artistica. Armando Dadò Editore, Locarno 1996.
- Lara Calderari, Locarno rinascimentale. In: Bollettino della Società Storica Locarnese. Nova seria, nr. 16. Tipografia Pedrazzini, Locarno 2012, p. 161–186.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da la vischnanca da Locarno
- Indicaziuns statisticas
- Inventari dals bains culturals
- Locarno sin de.lagomaggiore.net, consultà ils 25 da november 2015
- Locarno sin elexikon.ch
- Locarno sin ticinarte.ch
- Lucarn en il Lexicon istoric retic


text:
Durant l'avrigl 2019 èn 1'717 persunas en Grischun stadas senza lavur. Cumpareglià cun avant in onn èn quai radund 300 persunas pli pauc. Cumpareglià cun l'avrigl dal 2018 è la quota da dischoccupaziun en Grischun uschia sa reducida dad 1,9 sin 1,6%.
Cumpareglià cun il mars da quest onn è il dumber da dischoccupads però creschì l'avrigl per 580 persunas. La quota da dischoccupaziun muntava il mars anc ad 1.0%. L'augment relativ aut da la dischoccupaziun l'avrigl stat en connex cun la fin da la stagiun d'enviern en il turissem grischun.
Guardà sur l'entira Svizra è il dumber da dischoccupads sa reducì da 112'341 il mars sin 107'298 l'avrigl. La quota da dischoccupaziun è sa reducida da 2.5% sin 2,4%.
RR novitads 09:00


text:
Győr
Győr (prononzia: [ˈɟøːr]; todesch: Raab; slovacch: Ráb; italian storegh: Giavarino; latin: Arrabona) l'è ona città de l'Ungheria del nord-ovest, cont ona popolazzion de pussee de 131.000 personn.
La se troeuva in sui riv del Danubi (oltra che di fiumm Rába e Rábca) e l'è 'l capploeugh de la provincia de Győr-Moson-Sopron. L'è la città quella di ses pussee granda de l'Ungheria.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città l'eva cognossuda giamò al temp di Roman cont el nomm de Arrabona, e l'era on fortin de confin di legion. Arent a Győr gh'è stada combattuda ona bataja contra i Marcomann in del 166-167.
L'è deventada diocesi in del X secol, e la gh'ha 'vuu el titol de città in del 1271.
Ai temp de la guerra in tra i Austriegh e i Turch, Győr l'era vun di ultem baluard contra la vanzada otomana. Per 'sta reson l'è stada trasformada in d'ona granda fortezza. I lavorà hinn finii in del 1564, ma i Turch hinn staa bon de tegnìlla in di sò man in del period 1594-1600. L'è stada teater de sconter in tra Austriegh e Turch anca in del 1663-1664.
In del XIX secol l'è deventada ona città industrial, e la gh'ha 'vuu on gran desvilupp che l'è duraa fina a la Segonda Guerra Mondial. Al dì d'incoeu Győr l'è on center ministrativ e coltural bell important.


text:
Plan directiv da la vschinauncha da Segl
Ils credos seguaints servan scu basa per la planisaziun e l’agir da tuot las persunas e dittas da Segl. Els dessan furmer la basa per l’agir strategic e faun, scu annex da la ledscha da fabrica, part a la ledscha cumünela. Ils credos sun impegnativs per las autoriteds. Las instanzas turisticas e politicas e la populaziun da Segl formuleschan, comunicheschan e promouvan ils credos cumünaivelmaing.
Constataziuns
Il lö d’abiter, da vacanzas e da lavur Segl spordscha in ün ambiaint privilegio culturel e da la cuntredgia pussibilteds optimelas per ün’economia turistica unica e d’ota qualited.
Inclus in quista dess esser la populaziun indigena, la misteraunza, las societeds e’l giast.
Credos
Nus ans ingaschains sainza cumpromiss pel mantegnimaint, per la protecziun e per la chüra da la natüra e da la cuntredgia.
Nus vulains mantgnair il purtret da la vschinauncha a reguard substanza dals fabricats e da l’infrastructura. Impü cuntinuains culla planisaziun locala in möd restrictiv e retardo.
Nus vulains promouver e sustgnair l’hotelleria existenta. Il svilup da construcziun d’abitaziuns da vacanzas e da seguonda proprieted dess gnir restret.
Nus pigliains imsüras per calmer il trafic.
La marca «Segl/Sils i.E.» es pusiziuneda in möd cler e’s sviluppa cun egna individualited, uschè ch’ella vain remarcheda cleramaing i’l marcho turistic.
Relaziuns partenarias vers l’extern in möd da sinergias sun in mira.
Cul sustegn d’ün turissem dad ota qualited cun giasts individuels e giasts regulers amegldrains la creaziun da valur. Eir cull’ animaziun da la stagiun bassa da sted e d’inviern.
Nus cultivains e promovins la spüerta da sport, da la cultura e dal temp liber.
Ad es da render consciant a la populaziun cha’l turissem es basa da vita. Tuot las abitantas e tuot ils abitants faun part a «l’intrapraisa Segl».
Nus promovins il stedi da furmaziun da tuot las persunas chi lavuran a Segl e sviluppains spüertas da quel gener. Il mantegnimaint da la lingua e da la cultura rumauntscha ans sto fich a cour.
Per optimer la qualited da vita amegldrainsa l’infrastructura. Üna spüerta pü vasta dad abitaziuns attractivas per indigens ed impiegos stu gnir promovida.
Nus vivains üna politica d’infurmaziun transparenta ed avierta sün tuot ils s-chelins.
Dispusiziuns
Üna gruppa da lavur chi’s cumpuona da persunas da tuot gener elavurescha ün catalog cun dispusiziuns chi sforza da realiser ils credos. Il catalog da dispusiziuns vain controllo minch’an da la gruppa da lavur aunz l’elavuraziun dal preventiv cumünel. Tenor bsögn vain il catalog adatto.
Apruvo da la radunanza cumünela dals 9 december 2004.


text:
Ils ultims dis han las autoritads ollandaisas clamà enavos ovs pervia ch'els sajan contaminads tras in pestizid. Il scandal s’extenda uss da l’Ollanda er en la Germania e la Belgia. L’insecticid toxic «Fipronil» saja er vegnì chattà en quatter manaschis da pulom en la Germania ed en in en la Belgia. Quai communitgeschan las autoritads.
En il Pajais Bass han las autoritads serrà fin uss 180 manaschis da pulom e clamà enavos milliuns dad ovs. Tgi che mangia dals ovs contaminads, ristgia donns vi dal dir, la glonda gronda e dals gnirunchels. L’insecticid «Fipronil» vegn duvrà per cumbatter plugls sin bains purils.
RR novitads 17:00


text:
Hannover
Hannover (Hannober in d'on quai dialett bass todesch; Hanovre in Frances) l'è ona città todesca cont ona popolazion de 518 386 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hannover l'è 'l capploeugh del Land de la Bassa Sassonia. La se troeuva foeura di circondari (ämter).
Hannover l'è traversada del fiumm Leine.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hannover l'è stada fada sù in del Medioev e al princippi l'era domà on paesin de pescador, che l'è vegnuu grand in del Tresent. In del Quattercent gh'è staa faa sù i ges pussee important e i mur per quattàlla tutta.
In del 1613 el duca de Calenberg l'ha spostaa la soa residenza a Hannover, che inscì l'è vegnuda on sitt bell important: i scior del Ducaa de Hannover (poeu on regn) eren anca elettor del Sacher Roman Imperi. In del 1714 el princip elettor Giorg I Luis l'è vegnuu anca re d'Inghilterra, e la soa dinastia l'è andada innanz fina a la regina Vittoria, che l'è morta in del 1901. E fina al 1837 i re d'Inghilterra hinn restaa anca principp elettor de Hannover.
Duranta la Guerra di Sett Ann la città l'è stada occupada di Frances; inscì l'è success anca in del 1803, ai temp del Napoleon. On fracch de soldaa todesch hinn scappaa in Inghilterra, e gh'hann daa ona bella man al re ingles Giorg III d'Hannover (el primm re de la città) in tanti guerr contra el Bonapart (per esempi a Waterloo).
Quand in Inghilterra l'è vegnuda regina la Vittoria el regn de Hannover (indove la gh'era la legg Salica) l'è passaa al sò zio Ernest August I.
In del 1866 el regn l'è staa occupaa di Prussian, e de 'sto moment Hannover l'è andada 'dree a la storia todesca.
Duranta la II Guerra Mondial i bombardament hann traa giò i duu terz de la città, che l'ha perduu inscì la pupart del sò centro storigh. Dopo de la guerra la città, occupada di Ingles, l'è stada fada sù con criteri moderni e l'è tornada a cress, tant che in del 2000 l'ha ospitaa l'Espozion Universal; anca al dì d'incoeu la zona de la fera de Hannover l'è la pussee granda del mond.
Gent nassuda a Hannover[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hannah Arendt, filosofa.
- Erdoğan Atalay, attor.
- Vinicio Capossela, cantant e musicista.
- Wilhelm Herschel, astronom.
- Rudolf Erich Raspe, scrittor.
- Friedrich Schlegel, filosof.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bristol, Regn Unii.
- Francia:
- Lipsia, Germania.
- Hiroshima, Giappon.
- Blantyre, Malawi.
- Poznań, Polonia.
- Kansas City, Statt Unii.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
cuntegn
Grischun Central
-
Fortezza da Sufers è vegnida restaurada
La fortezza a l’ur da Sufers en Valragn è vegnida restaurada entaifer radund quatter onns. Sonda è la fortezza puspè accessibla al public.
Sco quai che Hans Stäbler, il president da l’Uniun museum da fortezza Crestawald ha ditg, saja la renovaziun vegnida fatga dals commembers da l’uniun en lavur voluntaria. L’entir mobigliar è vegnì endrizzà da nov. Da vesair è era in chanun e mitraglia. La fortezza ch’è zuppentada davos ina fatschada en furma da dus clavads è vegnida construida da l’armada svizra curt avant la segunda guerra mundiala. Dapi ils onns 90 na dovra l’armada betg pli la fortezza. Oz è ella en possess da l’Uniun da fortezza Crestawald che maina là era in museum. La fortezza da Sufers po vegnir visitada mintg’onn l’emprima sonda da l’avust, per gruppas datti visitas individualas.
Maletg
1 / 9
Legenda:
Da la vart èsi da vesair bain ch'i sa tracta d'ina "atrappa".
RTR, F. Belotti
Maletg
2 / 9
Legenda:
Per fortuna è la fortezza mai vegnida duvrada per far guerra.
RTR, F. Belotti
Maletg
3 / 9
Legenda:
Hans Stäbler, il president da l'Uniun Fortezza Crestawald.
RTR, F. Belotti
Maletg
4 / 9
Legenda:
En bleras uras da lavur è la fortezza vegnida restaurada.
RTR, F. Belotti
Maletg
5 / 9
Legenda:
In tunnel colliescha ils dus bajetgs ch'èn da vesair en il liber.
RTR, F. Belotti
Maletg
6 / 9
Legenda:
Vista en la cuschina ed ils letgs per pernottar.
RTR, F. Belotti
Maletg
7 / 9
Legenda:
Tut è vegnì endrizzà detagliadamain.
RTR, F. Belotti
Maletg
8 / 9
Legenda:
Tut l'inventar ha l'uniun rimnà entaifer blers onns.
RTR, F. Belotti
Maletg
9 / 9
Legenda:
La maisa è pronta.
RTR, F. Belotti
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha emess il 2011 in film davart las catacumbas militaras dal 20avel tschientaner. Cliccai qua


text:
Euroscetticism
L'euroscetticism l'è la tendenza politega contraria a l'Union Europea e al process de integrazion europea. Tipicament l'è fioeula di idej che veden in l'Europa l'indeboliss di Stat nazionai, o 'n noeuv super-Stat cont ona macchina burocratega pussee.
L'è tipicament spantegaa in tucc i idej politegh, ma incoeu l'è tendenzialment patrimoni de l'estrema destra e de l'estrema sinistra, inveci i partii moderaa e centrista hinn tipicament a favor de l'Union, e anca di formi addizionai de integrazion.
Esisten ciarament pussee tipi de euroscetticism: Quell fort che l'è contra a l'esistenza de quajsevoeur forma de integrazion e quell debol, favorevol a l'esistenza de 'na quaj forma integrativa ma contrari a la federalizzazion.
Esempi de partii euroscettich[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Italia: Lega Nord, Fratelli d'Italia, Movimento 5 Stelle (domà parzialment), Forza Nuova, Noeuv PCI, Partito Comunista
- Regn Unii: Partii Conservator, UKIP
- Francia: Front National
- Spagna: Candidatura d'Unitat Popular, Podemos (moderatament), Partii Comunista di Popoi de Spagna
- Ongaria: Fidesz (moderatament), Jobbik
- Cechia: Libertà e Democrazia diretta - Tomio Okamura, Partii Civich Democratich (moderatament), Partii di Liber Cittadin, Partii Comunista de Boemia e Moravia
- Finlandia: Partii di Finlandes
- Germania: Allianz für Deutschland
- Paes Bass: Partii di Libertà
- Polonia: Diritt e Giustizia
Per i Stat che hinn no in l'UE se ciamen euroscettich quej che voeuren minga entràgh, per esempi a San Marin gh'è staa on referendum propositiv che l'è rivaa minga al quorum, o in Isvizzera, indova la Lega di Ticines e l'Union Democratega de Center hinn contra a l'entrà in l'UE.


text:
Alchemia – insatge che tuna per blers pauc palpabel. I va per la transfurmaziun tar insatge meglier. Sco per exempel: Far ord plum aur.
Far attractiv per ils visitaders
Prominents acturs sco Andrea Zogg ni Tonia Maria Zindel fan part dal program dals dis da ditgas e paraulas a Cuira. Per l'organisatura, Alexandra Furler-Seefisch, saja numnadamain impurtant ch'ils visitaders possian era sa divertir. Perquai vegn l'alchemia er preschentada cun concerts u cun preschentaziuns da teater.
Per purtar pli datiers l'alchemia als visitaders dovri scienziads. Durant l'occurrenza datti referats da divers professurs. Per exempel da la ETH a Turitg, da l'universitad a Turitg u è dal CERN a Genevra.
Dis da ditgas e paraulas a Cuira
Ils dis da ditgas e paraulas, il link avra en ina nova fanestra cumenzan ils 25 d'october e duran fin ils 25 da november.
RR actualitad 07:00


text:
Butizì
Butizì (Botticino en Italià) l'è 'n cümü de 10 914 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a Nord-Est de la cità de Brèsa sö la stràda che mìna al Lac de Gàrda. Butizì l'è cunusìt suratöt per le càe de màrmor e per el vì Botticino D.O.C..
El cümü 'l s'è custitüìt endèl 1928 de la fuziù dei cümü de Butizì Matìna (postàt sul fónt de la al del Ré) e Butizì Séra (postàt, compàgn de l'ótra frasiù San Gal ai pè de la Madaléna e de la Fràta).
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai tép de la duminasiù Austrìaca, Butizì el s'è mitìt en móstra per la sò atività iredentìsta che 'ndèl 1849, dòpo le Dés zornàde de Brèsa, la g'ha portàt a 'na represiù violènta de la part de la pulisìa austrìaca. 'Ntra le persùne che 'n chèsto perìodo ché le g'ha caraterizàt la vita del paés gh'è de regordà 'l Luigi Cazzago e 'l Tito Speri.
El prensépe del sècol XX el sègna en "boom" de la comercializasiù del màrmor de Butizì, per òpera del minìster bresà Giuseppe Zanardelli, che per fà fà sö l'Altàr de la Pàtria, el g'ha cumisiunàt la furnidüra del marmor esclüzivament de Butizì.
Ecunumìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'economìa del paés l'è fondàda en bùna part sö le laorasiù tèssili dei calsècc, sö le atività de estrasiù del màrmor, e sö la cultivasiù de la icc per la prudusiù del Botticino D.O.C.. El màrmor en particolàr l'è stat dopràt en töt el mónt: de la Casa Bianca de Washington a la stàtua de la Libertà de New York, de l'altàr de la Pàtria de Róma al Tèmpio Capitolino de Brèsa.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Butizì l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.
Abitàncc censìcc
Scöla de Restàuro[Modifega | modifica 'l sorgent]
Söl còl de San Gal, endèl ex monastér de la SS. Trinità, gh'è la Scöla Regiunàl per la Valurizasiù dei Bé Cültürài, istituìda 'ndèl 1974 de l'Enaip, ente de formasiù de le Acli, co la colaborasiù de l'ICR (Istituto Centrale del Restauro di Roma). Endèn trènt'agn e piö, la Scöla la g'ha furmàt piö de 400 restauradùr de 'n pó töte le regiù d'Itàlia e pò a de l'èstero, La ricérca europèa COMBEFOR fàda endèl 2002 de la Fondasiù Secco Suardo, la g'ha 'nserìt la Scöla, 'nsèma a quàter ótre scöle italiàne 'ndèl panel de realtà europèe stüdiade per le sò atività de furmasiù 'ndèl setùr del restàuro. Al dé de 'ncö la Scöla l'è finansiàda de la Regiù Lombardìa cóme atività de Releànsa Regiunàl.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nino Schurter stat avant sia quarta cursa olimpica. El sa pia tge che spetga sin el ed el sa er co ir enturn cun l’entira situaziun. L’experientscha dals davos 10, 15 onns pudessi gidar Schurter da far in’ulteriura giada il pass sin il podest olimpic, uschia l’expert e ses schef d’equipa Thomas Frischknecht. Dasper saja er il percurs da cursa insatge che vegn encunter a Nino Schurter, sco er il clima. Il mountainbiker oriund da Tersnaus è in ch’ha gugent il chaud ed a Tokio regia il mument temperaturas sur 30 grads cun in’umiditad da bun 95%.
Plinavant po Nino Schurter ir a la partenza senza pli grond squitsch. Quel han auters, en spezial l’Ollandais Mathieu van der Poel che vul per tut pretsch gudagnar aur olimpic en il mountainbike sco er il Svizzer Mathias Flückiger ch’ha dominà las davosas cursas da la cuppa mundiala en questa stagiun.


text:
Ins saja dentant sin buna via, hai gì num da l’UE a Brüssel. Sch’i tanschia gia per gievgia saja dentant intschert. Davent da lura duai il certificat europeic valair en tut ils pajais da l’UE. La Confederaziun sa stenta persuenter ch’il certificat svizzer vegn era renconuschì en quai rom. Da sia vart haja la Svizra gia signalisà a l’UE ch’ella vegni ad acceptar lur certificat da covid, ha Brüssel confirmà.
Decisiun en ils proxims dis
Avant che l’UE po dentant dar glisch verda per la participaziun da la Svizra al sistem da certificats europeic ston anc ils pajais commembers approvar la basa legala. Da vart da la cumissiun europeica sper’ins da pudair decider l’entschatta da l’auter mais.


text:
Sco l’Uffizi da chatscha scriva saja la femella chattada (F33) la mamma dals pitschens dals onns 2018 e 2019 dal triep dal Piz Bargias. Sche la medema femella haja era gì pitschens l’onn passà na possian ins anc betg dir, ma ulteriuras analisas pudessan mussar quai, ha ditg Marc Hosig sin dumonda da la FMR. La situaziun da cunfin tranter ils dus trieps, cunzunt en la regiun dal Mundaun, ma era en auters lieus saja extraordinaria, scriva l’uffizi. Tuttina na saja quai betg in cumportament spezial, tals conflicts sajan adina puspè d'observar e dasper l’uman saja il luf sez ses pli grond inimi, conferma il spezialist da lufs Peter A. Dettling. Cun tals conflicts saja era da quintar en il futur.
Luf chattà a Siat n'è betg d’in triep vischin
Gia ils 21 da december era vegnì chattà in luf datiers dal vitg da Siat. Tar quest animal na possian ins betg dir tar tge triep ch'el tutga. Sulet che quai saja ina femella (F84). L’animal ch’era vegnì blessà d’in accident l’entschatta da l'onn è ina femella giuvna (F82) dal triep da Valgronda naschida l’onn passà, scriva l’uffizi.
Analisas mussan che betg tut ils lufs vegnan si da l’Italia
Las analisas da DNA hajan mussà che la gronda part dals lufs vegn da l’Italia, ma betg tuts. Uschia mussa la cumprova d’in mastgel (M161) che ha vivì la stad passada datiers da Puntraschigna ch’el è oriund dal Balcan. In auter luf mastgel (M162) cumprovà datiers da Furna è oriund da l’Europa centrala, scriva l’Uffizi da chatscha e pestga.


text:
Taula periodica
La tàola periòdica dei elemencc l'è 'na tabèla con dét indicàcc töcc i elemèncc chìmich, urdinàcc per nömer atòmich a crèser. La tàola l'è dividìda en grùpi diferèncc de elemèncc, che se caraterìza per vìga de le proprietà chìmiche che se 'nsomèa. Chèsti grùpi i reprezènta le colòne verticài de la tàola (grupi) e le rìghe (perìodi). En generàl, i elemèncc i pöl véser clasificàcc come metài (la pursiù centràla e a sinìstra), mìa-metài (part a dèstra), e semi-metài.
En piö, el grùpo piö a dèstra l'è chèl dei gas nòbil.
La prima tàola periòdica modèrna l'è stàda concepìda del Mendelejev e difàti l'è ciamàda ale óte pò a tàola de Mendelejev.
Cudifica dii culur duperaa per i nümer atòmich:
PrupietàModifega
- Racc atòmich: in d'un àtum, l'è la distanza tra ul nücli e i eletrúni püssee de föra; in d'un grupp, la crèss al crèss del nümer atòmich Z.
- Vulüüm atòmich: ul spazzi ucüpaa da un àtum; in d'un grupp, al crèss insèma al nümer Z. In d'un períut, inveci, al crèss del nümer atòmich Z al sa sbàssa.
- Energía (putenziaal) de iunizazziun: energía ca ga vöör dàch a un àtum al staat gasuus per scarpàch via un eletrún; deent in d'un grupp, la diminüíss al crèss del nümer Z, inveci in d'un períut la crèss al crèss del nümer Z.
- Afinità eletrònica: energía ca la ciapa un àtum (in del staat gasuus) quant al ciapa un eletrún da un quaj ólter àtum e al passa a vèss un aniún; i gas nòbil, per la sò caraterística de vèss stàbil, ga n'ann minga. In d'un grupp, cunt ul crèss del nümer atòmich la sa sbàssa; ul cuntrari sa sa vàrdenn i períut.
- Eletru-negatività: tendénza a rüba i eletrúni a i olter àtumi; in d'un grupp la sa sbàssa al crèss de Z, al süceet ul cuntràri per i períut.
A vardà i caraterístich minzunaa chí de suravía, sa pöö mètt in evidénza dü caràter difereent dii àtum: metàlich e minga metàlich:
- Metàll: bàssa energía de iunizazziun, bàssa afinità eletrònica e bàssa eletru-negatività.
- Minga-metàll: vólta energía de iunizazziun, vólta afinità eletrònica e vólta eletru-negatività.


text:
Pudensàn
Pudensàn (nòm ufuciàl en italià: Podenzano; en emilià: Pudinsàn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 9 105 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,6 km² e 'na densità de 204 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gossolengo, Piacenza, Pontenure, Rivergaro, San Giorgio Piacentino e Vigolzone.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Pudensàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Durant var 20 onns han pliras tschientmilli persunas visità il center d’infurmaziun che mussa co il tunnel da basa dal Gottard è vegnì construì.
Dapi ch’il plazzal da la Neat n’è dentant betg pli a Sedrun saja il center d’infurmaziun ì en emblidanza, declera il president communal da Tujetsch, Beat Roeschlin. Ins haja fatg ponderaziuns co pudair mantegnair vinavant l’exposiziun e carmalar natiers glieud, ma i na dettia naginas soluziuns.
Era l’idea da metter l’exposiziun en il tunnel en las galarias preparadas per la Porta Alpina na saja betg stà in’opziun declera Beat Roeschlin.
L’exposiziun è in emprest. Ussa vegn quella puspè enavos tar la fundaziun SBB Historic. Sco la responsabla per las collecziuns Susanne Hofacker ha confermà vegnian ils exponats da Sedrun ina giada magasinai e conservai. Co e nua ch'ils exponats vegnan puspè accessibels a la publicitad n'haja la fundaziun anc betg decidì.


text:
Ucean Atlantich
L'Ucean Atlantich a l'è vün di cinch ucean de la Tera. Al se tröa intra l'America a ovest e l'Europa e l'Africa a est.
I mar che furmen l'Ucean Atlantich:
- quij che bagnen i cost de l'Europa:
- quij che bagnen i cost de l'America
Mar intern che gh'hann una cunessiun cun l'Ucean Atlantich:
L'ucean l'ocüpa una cunca slargada, a furma de "S", estendüda de Nord a Süd e dividüda in Atlantich del Nord e de Süd di corent equaturiaj a una latitüdin de 8° nord, pressapoch. L'Ucean Atlantic a l'è ligaa a l'Ucean Pacifich per mez de l'Ucean Artich a nord e el Pass de Drake a süd. La gh'è anca una cunessiun artificiala intra l'Atlantich e'l Pacifich a travers el Canal de Panama. A est, la linea che la spartiss l'Atlantich e l'Ucean Indian a l'è el meridian 20° est . L'Atlantich a l'è spartii de l'Ucean Artich d'una linea che la va de la Gruenlandia al süd di isul Spitsbergen a nord de la Nurvegia.
L'Ucean Atlantich al quata pressapoch el 20% de la süperfiss de la tera. Cunt i sò mar vesin al quata un'area de 106.450.000 km²; dumà lü, un'area de 82.362.000 km². L'area de tera che 'l bagna a l'è quater völt quela del Pacifich o de l'Indian. El vulüm d'aqua de l'Atlantich e di sò mar vesin a l'è de 354.700.000 km3 e dumà la sua a l'è de 323.600.000 km3.
La prufundità media de l'Atlantich, cunt i sò mar vesin, a l'è de 3332 m; indeperlü a l'è de 3.926 m. La prufundità püssee granda, 8605 m, a l'è la fossa de Puerto Rico. L'ampieza de l'Atlantich la va de 2848 km intra el Brasil e Liberia a 4830 km intra i Stat Ünii e el nord de l'Africa.
L'Ucean Atlantich al gh'ha di cost iregular cunt un frach de baj, gulf e mar, cume el Mar di Caraib, el Gulf del Messich, el Gulf de San Lurenz, la Baja de Hudson, la Baja de Baffin, el Mar Mediterani, el Mar Negher, el Mar del Nord, el Mar Baltich, el Mar de Barents, el Mar de Nurvegia-Gruenlandia, e'l Mar de Weddell. Un'altra sua carateristiga a l'è che'l gh'ha una nümer relativament piscinin de isul. i sò isul a hinn i Svalbard (o Spitsbergen), la Gruenlandia, l'Islanda, la Gran Bretagna, l'Irlanda, Fernando de Noronha, i Azor, i Isul Madeira, i Canari, Cap Verd, i Bermüd, i Indi Ucidentaj, Ascensiun, Sant'Elena, Tristan da Cunha, i Falkland (o Malvin), e tüt i isul di Caraib.


text:
Lavurs
En apotecas offreschan assistents ed assistentas da farmazia in sortiment multifar da medicaments e tractaments curativs. Il sortiment vegn cumplettads tras nutriment per uffants pitschens, artitgels sanitars ed igienics, chemicalias, products cosmetics, meds auxiliars per la tgira dal tegnairchasa sco era tras meds omeopatics.
Assistentas da farmazia cusseglian la clientella a moda e maniera servetschaivla e cumpetenta. Ellas fan recumandaziuns en cas da sintoms da malsogna e respundan a dumondas davart la sanadad u davart in product specific sco era davart temas che pertutgan viadis u vaccinaziuns. Tenor recept mettan ellas ensemen ils medicaments prescrits. Al computer registreschan ellas las datas dals pazients e cloman giu ulteriuras infurmaziuns davart ils products respectivamain las retiran da manuals dal fatg. Ellas enconuschan in grond dumber da medicaments e substanzas e chapeschan il linguatg spezial da recepts dals medis. Ultra da quai ston ellas esser attentas a las prescripziuns tenor la lescha tar la surdada da medicaments. Perquai controlleschan ellas per exempel sch’in client u ina clienta dastga cumprar in medicament che pretenda in recept dal medi. Silsuenter etichetteschan assistentas da farmazia ils medicaments cun las directivas per l’utilisaziun ed als surdattan a la clientella.
Tenor l’instrucziun da l’apotecra preparan assistentas da farmazia recepturas simplas u med da chasa sco itgs, pulvras, maschaidas da té e capslas en il labor. Quella lavur da precisiun pretenda ina gronda concentraziun ed ina conscienza igienica.
Assistentas da farmazia reglan la contabilitad, il quint final e la correspundenza cun assicuranzas da malsauns ed autras instituziuns. Ellas surveglian il sortiment en il deposit, empostan la rauba e controlleschan ils products furnids. Ellas endateschan mintga pachet en l’administraziun dal deposit ed al etichetteschan cun agid d’in code da stritgs ed in pretsch. Silsuenter al ordineschan ellas en curunas da vendita, chaschuttas ed en il deposit. Rauba spirada dismettan ellas tenor las prescripziuns legalas. Ultra da quai preschentan ellas ils products en il local da vendita a moda e maniera attractiva.
Assistentas da farmazia ston lavurar fitg conscienziusamain ed exactamain cunquai che in sbagl po avair consequenzas gravantas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 14-6-2006 (stadi dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in’apoteca
Furmaziun en scola
2 dis per emna a la scola professiu-nala en il 1. onn da furmaziun / 1 di per emna en il 2. e 3. onn da furmaziun
Roms professiunals
- instrucziun en l’enconuschientscha dal rom
- administraziun da products
- lavurs administrativas
- promoziun da la vendita
- assistenta da farmazia sco persuna persunala
- lingua naziunala locala
- lingua estra
- economia, dretg, societad
Curs ordaifer il manaschi
Curs da labor e curs cumlex da cussegliaziun
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "assistent / assistenta da farmazia AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun pretensiuns autas
- l’associaziun recumonda ina ve-gliadetgna d’entrada da 16 onns
- recumandaziun: 10. onn da scola, segiurn a l’ester per emprender linguas u curs da commerzi
Pretensiuns
- interess vi da connexs da las scienzas natiralas e vi da dumondas davart la sanadad
- plaschair vi dal contact cun umans
- empatia
- sensori per dumondas da la clien-tella
- bunas manieras
- buna parita
- pazienza
- discreziun
- auta fidadadad
- senn responsabladad
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- eloquenza a bucca ed en scrit
- enconuschientschas da linguas estras èn d’avantatg
- senn per l’igiena
- senn per l’urden
- cumpetenza d’organisar
- bun nas
- buna memoria
- buna sanadad (naginas allergias)
Furmaziun supplementara
Curs
Purschidas da las associaziuns chantunalas d’apotechers e da pharmaSuisse. In svilup permanent ed ina profundaziun en la litteratura dal fatg èn indispensabels.
Scolaziun spezialisada
cussegliader / cussegliadra da farmazia SHQA
Examen professiunal (EP)
cun attestat professiunal federal: assistent / assistenta da manaschi en farmazia, spezialist / spezialista da farmazia, spezialist / spezialista da commerzi en detagl, spezialist / spezialista da cumpra da provediment, spezialist / spezialista da vendita euv.
Examen professiunal superiur (EPS)
naturopat diplomà / naturopata diplomada, manager da commerzi en detagl diplomà / managera da commerzi en detagl diplomada, manader da cumpra da provediment diplomà / manadra da cumpra da provediment diplomada, manader da vendita diplomà / manadra da vendita diplomada euv.
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. droghist / droghista SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en biotecnologia, Bachelor of Science (SAS) en Life Science Technologies, Bachelor of Science (SAS) en economia da manaschi euv.
Cundiziuns da lavur
Assistentas da farmazias lavuran en apotecas privatas u en apotecas d’ospitals, en il commerzi a l’engrossa da farmazia e tar cassas da malsauns.
Ulteriuras pussaivladads da lavur resultan en assicuranzas da malsauns (scolaziun da concordat assicuranza da malsauns), en la domena da marketing da firmas da farmazia ed en organisaziuns da distribuziun.
Ulteriuras infurmaziuns
pharmaSuisse
Schweiz. Apothekerverband
Stationsstr. 12
3097 Liebefeld
Tel: 031 978 58 58
URL: www.pharmasuisse.org


text:
El ha discurri cun convischins davart differents lieus ed eveniments. Numnadamain davart:
- la gronda bova en Val l'emprim d’avust 1980
- il privel da bovas en general per Surrein
- la “Casa Gronda” che tutga simplamain tar Surrein
- originals e
- Craps e Bubretsch, dus lieus betg direct en il center da Surrein
Durant il discurrer cun ils abitants dal vitg ha Gian Carlo Candinas survegnì novas infurmaziuns ed impressiuns. Uschia n’è quai mai stà enconuschent ad el, ch’i stevan avant intgins decennis anc varga 30 persunas en Chasa Gronda. Si Craps, in mises sur il vitg da Surrein era Gian Carlo stà la davosa giada avant varga 10 onns, grazia a la seria da stad ha el uss puspè fatg il viadi si Craps ed uschia pudì giudair la bellezza survista sur Surrein e l’entira vischnanca da Sumvitg.


text:
Betamax
El Betamax a l'è stad un formad de videoregistrazzion analogich in su bindell magnetich, el prim pensad per el mercad domestegh.
Desvilupad de Sony e sortid in del mercad in del 1975, un ann prima de la VHS, l'ha podud minga reger la concorenza del formad de la JVC, dovuda al bindell pussee longh e a la concession di licenz pussee liberala che l'ha menad a pussee scerna e a 'n sbassament di cost per l'utent final. Inn però restad in sul mercad cont i registrator fina al 2003 e cont i casset fina al 2016.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Betamax


text:
En la suletta partida da la dumengia han ils da Tavau battì a chasa ils ZSC Lions. Quai gnanc 24 uras suenter la victoria ordaifer cunter Losanna. Suenter ch'ils da Turitg èn ids en avantatg en la 30avla minuta tras in gol da Inti Pestoni, han ils da Tavau mussà ina ferma reacziun. L'attatgader Enzo Corvi ha marcà en la 33avla minuta ed en la 43avla minuta omadus gols per il HCD.
Grazia a questa ulteriura victoria è Tavau vinavant sin buna via da sa qualifitgar per ils playoffs. Il HCD è vinavant sin il tschintgavel plaz da la tabella. Quai cun 72 puncts. A la testa da la tabella è vinavant il SC Berna cun 89 puncts. I suondan Zug e Lugano.
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 18:00


text:
Fin uss fascheva mintgin en la citad veglia reclama per sasez. I deva pliras gruppas d’interess. Cun la nova marca «Altstadt Chur» sa midia quai di Roman Benker, il president da la cuminanza Obere Gasse Martinsplatz, la societad purtadra da la marca «Altstadt Chur».
I saja impurtant ch’il visitader sappia cura che las stizuns hajan avert u cura ch’i dettia vernissaschas. Perquai vegni tranter auter fatg reclama via social media, e quai da cuminanza. Actualmain sa participeschan 40 da bun 260 fatschentas a la nova cuminanza. Finamira saja dentant da persvader tantas sco pussibel, uschia Benker vinavant.
«Citad veglia na munta betg vegl»
Jacqueline Cavegn posseda gia dapi 13 onns ina boutique da resti ed accessoris en la citad veglia. Ella manegia ch’i saja impurtant da sensibilisar la glieud indigena che la citad veglia na muntia betg automaticamain vegl.
La finamira da questa nova marca è clera. Ins vul carmalar dapli glieud en la citad veglia e communitgar sco ina gronda unitad, er envers la regenza da la citad.
RR actualitad 17:00


text:
Tranter las figuras fascinantas da la renaschientscha taliana s’auda il filosof Pico della Mirandola (1463-1493). Oz è el enconuschent a nus surtut pervia d’ina scrittira: ses tractat De hominis dignitate – sur da la dignitad dal carstgaun (publitgà posthum 1496). Sco in dals emprims ha Pico analisà quai che dat al carstgaun ina posiziun unica tranter essers celestials ed essers terresters, tranter anghels ed animals: sia libertad d’eleger la via ensi ni quella engiu. Pico viveva en in temps da burascas politicas e da radicalisaziuns religiusas. El veseva la funcziun dal filosof era en il pacificar ils chaus stgaudads ed en l'animar a la convivenza – cun regurdar ils adversaris al pli grond stgazi che nus avain: la libertad.
Il forum 2007-2008 La dignitad dal uman
Tranter las figuras fascinantas da la renaschientscha taliana s’auda il filosof Pico della Mirandola (1463-1493).


text:
Sc’al se vëgn damanè metunse a jì presentaziuns sön co s’anuzé dla biblioteca por les tlasses de scora.
De regola döra les vijites cun acompagnadù fora por la biblioteca y le magazinn n’ora y mesa. Tratan chëstes vëgnel inće dè consëis pratics y istruziuns por i sorvisc desfarënć dla biblioteca. Al romagn inće tëmp por fà deboriada n valgönes archirides tl catalogh dla biblioteca, por spligaziuns sön les modalitês d’imprëst y i.i..
I adatun ion nostes vijites cun acompagnadù y les archirides a ostes unitês didatiches atuales.
Informaziuns plü menüdes sön l’organisaziun, l’acordanza de terminns y domandes che reverda i contignüs ciafëise pro Monica Kostner +39 0471 471814 o monica.kostner@tessmann.it


text:
Vetrauenskrise (crisa de creta), indignato (indigné) y Ursus Ladinicus - Les paroles y parolates dl ann 2011 tl Südtirol é litedes
Unfat sce ala se trata dl gran problem di debic a livel talian o europeich, o ence di scandai che à scassé la politica a livel provinzial (p.ej. la descuscion entourn l’azienda SEL), una na parola é enblematica per dut cie che à fat rejoné i sudtirolesc tl 2011: Vertrauenskrise (crisa de creta). Ence la criza finanziara atuala é a la fin na crisa de creta. Y puecia creta ti à la jent a chi politics che dij che duc messa sparagné, zenza jì enstesc con l bon ejempl dantfora. Perchel à la juria lité Vertrauenskrise desche parola dl ann 2011 per l lingaz todesch.
La parolata todescia dl ann 2011 é Treuhandgesellschaft (sozieté fiduziaria). Cie che aladò dla parola messessa ester bon y trasparent (fiduzia = creta), é tla Talia deventé na poscibelté legala per ascogne partezipazions a firmes y aziendes. Y dal moment che al vegn ascognù avisa cheles partezipazions che ne è nia oportunes, desche an à podù vedei pro l scandal SEL, à la parola ciafé n significat contrar de chel original y é vegnuda sinonim per valch de nia trasparent.
La parola dl ann taliana tol ence su avenimenc a livel internazional: indignato (indigné) raprejenteia chel numer de persones tres plu gran che ne é nia plu a una da azeté dut cie che vegn comané dal alt ju. Y de “indignés” nen él ence sté tl Südtirol cotanc tl 2011.
La parolata dl ann taliana é indennità (indenité), che fossa perdret na soma che persones che se dà ju per la cossa publica dessa ciaté per sies speises. Ma sovenz é chestes indenités tant autes che ales se à trasformé te n privilegh che ti vegn paié fora a persones che ne l’essa perdret nia debojegn. Perchel é la jent y i massmedia vegnus tres plu critics de chest vers.
Tles valedes ladines él sté i medems argomenc che à fat rejoné che tl rest dl Südtirol. Crisa de creta y indenité essa perchel ence podù ester les paroles dl ann ladines. La juria é endere resteda pro n argoment local y à chirì fora Ursus Ladinicus, per aprijé l’adoranza dl ladin y de terminologia lieda al mond ladin tl lingaz dla scienza, cie che deida pro al valur y autostima dl lingaz ladin.
Desche parolata dl ann ladina per l 2011 él vegnù lité Fondo Brancher. Al se trata de na parolata che prova de ascogne la realté, daviache ala evocheia i scioldi a desposizion per evité la mudaziun de provinzia da pert di comuns ladins dl Venet, ma almanco fina a sen él resté na parola ueta y nia d’auter.
Per l setim iade ti àn damané ai Todesc, Talians y Ladins de lité la parola y la parolata dl ann tl Südtirol. Al é ruvé ite endut passa 900 propostes, cie che é dret truep, sce an pensa che a la lita per la parola dl ann tla Svizera él ju ite ca. 1000 propostes. Truepes propostes é vegnudes manedes ite tres la plata internet nueva www.wopapa.it
Les istituzions che organiseia la lita (l Post linguistich dl Istitut Cultural dl Südtirol, l Istitut per la Comunicazion spezifica y multilinguism dl’ EURAC, la Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann y la Repartizion ladina dla Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan) ti dij dilan a dutes y a duc che à mané ite propostes per la parola y la parolata dl ann 2011 y envieia bele sen da tó pert ence pro la edizion dl ann che vegn.
La juria:
Martina Irsara, Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan
Gerda Videsott, Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan
Paul Videsott, Repartizion ladina dla Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan
Andrea Abel, Institut für Fachkommunikation und Mehrsprachigkeit, EURAC
Johannes Andresen, Landesbibliothek Dr. Friedrich Teßmann
Armin Gatterer, Abteilung für deutsche Kultur
Aivars Glaznieks, Institut für Fachkommunikation und Mehrsprachigkeit, EURAC
Eva Gratl, Oberschullehrerin und Publizistin
Monika Obrist, Sprachstelle im Südtiroler Kulturinstitut
Claudia Provenzano, Dipartimento Istruzione e Formazione italiana – Area Pedagogica
Elena Chiocchetti, Istituto di Comunicazione Specialistica e Plurilinguismo, EURAC
Isabella Stanizzi, Istituto di Comunicazione Specialistica e Plurilinguismo, EURAC


text:
São Tomé (isula)
L'isula de São Tomé (in purtughes Ilha de São Tomé) a l'è l'isula principala del rosc de isul de São Tomé e Príncipe, che l'è faa de dü isul. La gh'ha pressapoch 133.600 abitant (2004), el 96% del tutal del stat, e una süperfiss de 854 km² (l'isula a l'è 48 km per 32 km).
D'urigin vulganiga, la sò altitüdin massima a l'è el Brich de São Tomé, de 2.024 m.
Divisiun aministrativa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'isula, insema ai isulot arent, la furma la pruincia de São Tomé, che l'è dividüda in 6 distret: