text:
Chi che ti à cialé ai foliec Dolomiten y Alto Adige messa endò n iade se damané olache i ladins é restés. Liejan i articui sun la convenzion per la mudazion dl statut de autonomia se enténen che di ladins rejònen puech y nia; al someia na chestion danter talians y tudes, depierpul che i unics che adora na gran mudazion dl statut é demé i ladins.
Carlo Willeit, dal 1993 al 2003 raprejentant di Ladins tl consei provinzial de Bulsan.
Si derc de unité, de raprejentanza, de sconanza linguistica y culturala, de mudazion dl proporz, de azes a signoria, mess gnì auzés de truep per arjonje l livel che i talians y i todesc à bele da giut. Ie ne creie nia che l laour dla convenzion comporte de gran soluzions, ma al é dessegur na meisa de discuscion y de confront politich emportant per la informazion y la minonga publica y poester ence per les dezijions politiches da endoman tles provinzies y tl parlament. Al é sciod che i doi raprejentanc ladins tla convenzion de Bulsan ne lascia nia audì valch deplù sun les propostes per i ladins, sun chi che é per y chi che é decontra. Demé sun les Dolomiten éi liet n iade na majera touta de posizion sun i ladins.
Tl Alto Adige liejen che l member Perathoner fossa per l prinzip dla autodeterminazion de Südtirol (sot a chesta parola pòn entene n referendum per jì con l’Austria, l stat liede de Südtirol, la dopla zitadinanza , y auter). Ence sce chest prinzip someia n pue fora dl temp podéssen l azeté, do mia minonga, per la mendranza todescia ma per i ladins val debujegn de na autra consciderazion y impostazion. Zenza i ladins de Fascia y de Souramont fossa l’autodeterminazion de Südtirol na lizenza da derspartì defin y per for i ladins . En plu, cers membri di 33, se damané l’autodeterminazion per la populazion todescia zenza conzede unité y autonomia de dezijion ai ladins, duc deberieda, é n vare de sotmiscion bel y bon.
Entratant ne à les organisazions politiches y sozio-culturales degun document scrit tla man che ai pudessa tò na posizion, cie che ti fossa de utl ai membri ladins y a la convenzion enstessa. Te Fascia àl scomencé n pue de dialogh cun la jent, ma chest ne basta nia per conesce y confronté la situazion de Trent y de Bulsan. Poester podessa chi che ova dé ite propostes tl prum ti damané ai responsabli dla convenzions da prejenté, posciblmenter te na enconteda publica, l laour fat per i ladins de Bulsan y de Trent.
Carlo Willeit
2022 iadesc liet


c: text/html

text:
Illinois
L'Illinois a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 149.998 km² e una pupulaziun de 12.713.634 abitant.
A l'è tacaa a nord al Wisconsin, a ovest a l'Iowa e al Missouri, a süd al Kentucky, a est a l'Indiana.
La capital a l'è Springfield (111.454 abitant); la cità püssee pupulada a l'è Chicago (2.896.016 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Rockford, Aurora, Naperville, Peoria e Joliet.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Illinois a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1818.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Illinois al gh'ha 21 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Modell:Illinois

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En Svizra s’augmenta l’uschenumnà turissem da vaccinar. Quai scriva la «SonntagsZeitung». Uschia guntgeschian ils Turitgais tar lur tschertga da sa laschar vaccinar simplamain sin auters chantuns. Il chantun da Sviz organiseschia ils termins da vaccinar sur ina plattafurma online. Sch’ins respundia la dumonda davart il domicil en il chantun Sviz simplamain cun Gea, survegnia il requirent er in termin. Las indicaziuns na vegnian betg controlladas.
Nagina obligaziun da controllar las datas
L'ospital ad Einsiedeln, che han salidà ils turists da vaccinar dal chantun Turitg, resumescha: Las indicaziuns da las datas da persunas succedia tras il chantun. L'ospital n'haja nagina influenza sind questas datas e n'haja era nagina obligaziun da controllar questas datas.
16 chantuns dovran la plattafurma DrNow
Questa plattafurma DrNow dovran 16 ulteriurs chantuns, hai num vinavant. Auters chantuns refuseschan dentant da vaccinar persunas che n'abiteschan betg en il correspundent territori.
Tenor la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da la sanadad saja pir pussaivel da sa laschar vaccinar en in auter chantun, cura ch’i dettia avunda vaccins per tuts.
Survista
Ord l'archiv
Ina visita en il center da vaccinar a Glion mussa, che las sfidas era da la logistica èn grondas.


text:
Per procurar per segirtad er durant ils dis dal tschaiver è la polizia da la citad da Cuira sa preparada:
- La polizia vegn ad augmentar sia preschientscha durant il cortegi.
- La polizia fa controllas sistematicas dal traffic, cunzunt er quai che pertutga il charrar alcoholisà.
- Er quai che pertutga sajettar u envidar fieus artifizials planisescha la polizia controllas durant il cortegi.
Il cortegi ha lieu la sonda tranter las 13:45 e las 17:00 en il center da Cuira. Perquai èsi en quest territori da quintar cun impediments da traffic davent da mezdi.
RR novitads 12:00


text:
Decretà il cumond d’arrest han las autoritads dals Stadis Unids. La giustia renfatscha als arrestads tranter auter corrupziun e lavada da daners suspectus e pretendan ch’els vegnian extradids. Actualmain èn ils accusads en libertad. Quai cunter cauziun. La Credit Suisse ha annunzià da lavurar ensemen cun las autoritads.
Tenor l'acta d'accusaziun vai per credits totals da radund 2 milliardas dollars. Cun ils daners avessan projects da svilup duì vegnir finanziads. Concret sajan radund 200 milliuns dollars da quels vegnids defraudads. En quest connex è l’anteriur minister da finanzas dal Mosambic vegnì arrestà. El duai avair survegnì 7 milliuns dollars.
RR novitads 06:00


text:
Nosc team
Da man ciampa a man dërta:
Sepl: titolar
Michela: secreteria
Luca: tecnich
Paolo: tecnich
Christian: tecnich
Nosta berstot
La firma é piada ìa l'altonn dl 1979 y â inom Termoladinia s.n.c. di Frenademetz Giacomo e Moling Giuseppe y â na picia berstot a Cestun cun Sepl laurant. L'ann 1986 era passada a Termoladinia di Moling Giuseppe y atualmënter éle Termoladinia s.r.l. Tl ann 1992 éle gnü fat sö la berstot tla zona artejanala. Atualmënter éle na secretêria y 4 tecnicher che formëia la firma.
Firmes de colaboraziun


text:
Elettron
L'elettron a l'è ona particella sub-atòmica, con carica elettrica negativa de -1.6·10-19 coulomb, massa de 9.10·10-31 kg e spin de 1/2 (e donca a l'è on fermion); a l'è reppresentaa de sòlit cont el simbol e-. A l'è dent in del grupp di particej ciamaa leptoni.
L'elettron el gh'ha ona antiparticella, ciamada positron, che l'è istèss precis de lù foeura che per la carica, che l'è igual in valor assolut ma 'l contrari in del segn.
Insema cont el proton e 'l neutron, a l'è ona particella che la forma i atomi; el se troeuva minga in del nucli, ma 'l ghe gira intorn.


text:
Dalai Lama
Dalai Lama (tibetan ཏཱ་ལའི་བླ་མ་, Wylie: ta la'i bla ma; savens translatà cun ‹magister sumegliant a l’ocean›) è il titel dal pli aut trülku entaifer l’ierarchia da la scola gelug dal budissem tibetan. Il titel è vegnì surdà l’emprima giada l’onn 1578 dal prinzi Altan Khan a ses magister spiritual Sönam Gyatsho sco titel d’onur. La denominaziun formala sa cloma ‹sia sontgadad›.
L’actual 14avel Dalai Lama è il muntg budistic Tenzin Gyatso.
PosiziunEdit
En generalEdit
Il Dalai Lama vegn chapì en il budissem tibetan sco bodhisattva, sco creatira ch’ha cuntanschì il resvegl spiritual, ma ch’ha puspè fatg il pass da reincarnaziun ord cumpassiun. Cumbain che persunas illuminadas pon sortir dal circul da reincarnaziun, fan bodhisattvas il vut da prender sin sai da libra veglia lur reincarnaziun, per pudair mitigiar uschia la suffrientscha d’autras creatiras.
Dalai Lamas valan sco emanaziuns da l’avalokiteshvara (tibetan spyan ras gzigs; chenresig), dal bodhisattva da la cumpassiun che cumpara sin terra sco uman.
Cuntrari a l’opiniun derasada na furma il Dalai Lama però betg il chau spiritual da la scola gelug; questa posiziun cumpeta al Ganden Thripa.
ScuvertaEdit
In Dalai Lama vala tenor la tradiziun tibetana sco trülku (tibetan: sprul sku, reincarnà d’auta posiziun, concret sco reincarnaziun da l’Avalokiteshvara).
Tenor ils cartents èsi pussaivel d’eruir suenter la mort d’in Dalai Lama en tge persuna che quel vegn reincarnà. Per quest intent autoriseschan ils manaders da l’urden savens pliras cumissiuns da scuverta che sa cumponan da muntgs d’auta posiziun. Il 14avel Dalai Lama è, suenter ina visiun dal regent Jampel Yeshe Gyeltshen, vegnì scuvert e renconuschì d’ina da trais cumissiuns al lai d’oracel Lhamo Lhatso e vi d’autras ensainas.
Suenter che la decisiun è crudada a favur d’in dals candidats, vegn l’uffant declerà uffizialmain sco reincarnaziun dal Dalai Lama precedent. El percurra tradiziunalmain ina furmaziun claustrala en budissem tibetan, cultura tibetana, lingua, scrittira, calligrafia e savida generala. En rom da questa furmaziun gioga er il Panchen Lama ina rolla, il qual steva dapi il temp dal Lobsang Chökyi Gyeltshen visavi il Dalai Lama en ina relaziun da magister e scolar.
IstorgiaEdit
Origin mongolicEdit
Il titel d’onur Dalai Lama (tibetan Gyamtso) è vegnì surdà l’emprima giada l’onn 1578 a Sönam Gyatsho, cur che lez è sa rendì sin l’invit dal prinzi dal pievel mongol dals Tümed Altan Khan a la curt da quel. Il Dalai Lama è da sia vart sa mussà renconuschaivel cun surdar al prinzi dals Mongols in titel d’onur. En questa moda ha el suttamess il reginavel dad Altan Khan a sia protecziun spiertala ed ha segirà persuenter il sustegn da quel en il cumbat da pussanza da ses urden cunter las scolas lamaisticas rivalisantas. Damai ch’ils dus antecessurs da Sönam Gyatsho èn vegnids renconuschids posteriuramain sco Dalai Lamas, quinta el sez sco terz Dalai Lama suenter l’avat budistic Gendün Drub (1391–1474) e Gendün Gyatsho (1475–1542).
Execuziun da la pussanza da suveranitad statalaEdit
Cur che prinzi Gushri Khan da la Mongolia dal Vest, il qual considerava sasez sco protectur dal Dalai Lama (da lez temp era quai Ngawang Lobsang Gyatsho, il 5avel Dalai Lama), ha conquistà en ina guerra da plirs onns il Tibet Central ed ha mess a ferm ils 7 da favrer 1642, suenter avair conquistà la citad Shigatse, l’ultim retg da Tsang Tenkyong Wangpo (1606–1642), ha el l’emprim declerà sasez sco regent dal Tibet. Ils 3 da matg 1642 ha el alura proclamà en ina ceremonia festiva il Dalai Lama sco autoritad superiura dal Tibet «da Dajianlu en l’ost fin a Ladakh en il vest». La pussanza politica da la regenza Ganden Phodrang (tibetan: dga' ldan pho brang) dueva vegnir exequida d’in desi (tibetan: sde srid, ‹regent›) ch’era munì cun las cumpetenzas d’in primminister.
Consequenzas da l’emprima vacanzaEdit
Cur ch’il 5avel Dalai Lama è mort ils 2 d’avrigl 1682, è sa preschentada per la regenza dal Tibet ina greva situaziun. Ella ha stuì ir a la tschertga da sia reincarnaziun, in uffant novnaschì, procurar per l’educaziun e furmaziun da l’uffant e spetgar fin che quel saja maioren e possia surpigliar sco 6avel Dalai Lama il domini. Uschè ditg – in’entira generaziun – duevan il Tibet e sia regenza stuair exister senza schef da stadi. Ins stueva far quint che pievels vischins, ma er forzas a l’intern vegnian a trair a niz quest temp d’in tschert vacum da pussanza a lur favur ed a disfavur dal Tibet. Per prevegnir a quai, duai il 5avel Dalai Lama avair instruì il desi Sanggye Gyatsho (1653–1705) sin il letg da mort da tegnair secreta sia mort uschè ditg sco pussaivel, fin che las lavurs vi dal Palaz da Potala sajan terminadas. Uschia è quai er vegnì fatg, apparentamain cun il consentiment da tut ils impurtants funcziunaris da la curt e spirituals. Per mantegnair la parita stueva vegnir inscenà da temp en temp in’occurrenza publica u in’audienza per dignitaris mongolics. Tut tenor vegniva magari tschentà ses vestgì ceremonial en la halla d’audienza sin il tron, ubain ch’in muntg adattà stueva far finta d’esser il suveran. Er la furmaziun dal 6avel Dalai Lama ha patì dal fatg che tut stueva succeder en il zuppà. Be paucas persunas involvidas dastgavan savair tgi ch’el saja. Pir l’onn 1696, in onn suenter ch’il Palaz da Potala è stà terminà, ha il desi fatg enconuschent ch’il Dalai Lama saja gia mort l’onn 1682 ed ha preschentà in giuven da 13 onns sco sia reincarnaziun. Tant ils Mongols alliads sco er il retg chinais (Kangxi), che stimava il Dalai Lama e sia ductrina, ma ch’aveva resentì la politica tibetana dals ultims onns sco antichinaisa, èn sa sentids engianads. La fidanza en l’instituziun Dalai Lama ha patì tras quai grond donn.
Ina tala emprova da zuppentar la mort dal Dalai Lama, n’han ins betg pli fatg suenter quest’experientscha. Percunter èsi daventà ils proxims dus decennis normalitad ch’ils regents manavan en il Tibet las fatschentas dal stadi, damai che blers Dalai Lamas èn morts en giuvens onns e ch’il successur era minoren.
Embrugls en connex cun il 6avel Dalai LamaEdit
Ils embrugls che duevan suandar a la vieuta dal 17avel al 18avel tschientaner han l’emprim manà a la destituziun dal 6avel Dalai Lama Tshangyang Gyatsho. En l’ulteriur decurs ha il conflict gì per consequenza ch’il Tibet è vegnì a lunga vista sut influenza chinaisa.
Cumenzà aveva tut dal temp ch’ins aveva taschentà la mort dal 5avel Dalai Lama. Da quel temp, ed er suenter l’intronisaziun da Tshangyang Gyatsho, ha il desi fatg ina politica da pussanza tibetana cun opponer stirpas mongolas ina cunter l’auter ed er cunter la China. Per sia disfortuna è la stirpa mongola dals Dsungars, sin la quala el era sa basà, vegnida battida a moda decisiva da las truppas da l’imperatur chinais. Uss han ils Chinais da lur vart opponì al desi autras stirpas mongolicas. En vista a l’engion en connex cun la mort dal 5avel Dalai Lama ch’era gist vegnì enconuschent, n’è quai betg stà difficil.
Il 6avel Dalai Lama da sia vart n’ha betg pudì ademplir las grondas aspectativas religiusas, mabain manava ina vita orientada fitg ferm als plaschairs mundans. Cur ch’il desi ha empruvà da laschar assassinar l’ami da Tshangyang Gyatsho, il qual accumpagnava quel tar ses excess, ha quai manà a la ruptura cun il regent; la finala ha Tshangyang Gyatsho sa laschà dispensar l’onn 1702 en la claustra Trashilhünpo tras il 5avel Panchen Lama Lobsang Yeshe da tut ils vuts ed è returnà en il laicat. L’onur dal Dalai Lama al è però restada. Schebain ch’ils spirituals eran malcuntents cun el, al ha mintga escapada be anc fatg vegnir pli popular tar il simpel pievel. Las tensiuns cun ils Mongols orientads ord vista religiusa sin il Dalai Lama, ils quals consideravan las relaziuns a la curt da quel sco nundegnas, èn creschidas a moda dramatica suenter la secularisaziun dal Dalai Lama. Quai ha manà a la demissiun dal desi e la finala, essend che quel tirava vinavant ils fils en il zuppà, a sia decapitaziun ed a l’occupaziun dal Tibet tras las stirpas mongolicas alliadas cun l’imperatur chinais (1705). Il Dalai Lama resguardavan tant l’imperatur sco er ils Mongols sco intutgabel, ma tuttina als era el en via. Els han perquai laschà derasar la tuna ch’i sa tractia tar il titular actual betg da la reincarnaziun dal Dalai Lama per propi e che quel haja usurpà nungiustifitgadamain la posiziun da quel. Per al stuschar dal tron n’èn ins però betg sa servì da sia moda da viver frivola, mabain al ha inculpà d’eresia. El mettia en privel la ductrina da la scola gelug dominanta. L’onn 1706 al ha il Khan laschà clamar dal Palaz da Potala ed al ha declerà formalmain sco destituì. Accumpagnà d’in mess spezial da l’imperatur è el vegnì tramess sin via vers la curt imperiala a Peking. El è mort en viadi ils 14 da november 1706.
Dapi l’onn 1706 è il Mongol Labsang Khan stà uffizialmain en funcziun sco regent a Lhasa; el ha declerà che damai ch’il titular destituì na saja betg stà il dretg, stoppia il vair Dalai Lama pir anc vegnir chattà. L’onn suenter ha el preschentà in muntg ch’era naschì l’onn 1686, il qual il 5avel Panchen Lama ha intronisà sut il num Yeshe Gyatsho sco 7avel Dalai Lama. Er areguard l’autenticitad da quel hai bainspert dà dubis. Tuttina è er quest Dalai Lama vegnì renconuschì il 1710 uffizialmain da l’imperatur chinais; en pli ha l’imperatur cumandà a tut ils Tibetans d’obedir a Labsang Khan ed al Dalai Lama. Sco recumpensa è il Khan s’obligà da pajar mintg’onn tribut a l’imperatur.
In nov conflict è prorut cur ch’igl è vegnì enconuschent ch’ins haja chattà en il Tibet da l’Ost, en la regiun da Lithang (Kham), in’incarnaziun da Tshangyang Gyatsho. Suenter ch’ils muntgs da Lithang han renconuschì quel sco 7avel Dalai Lama, ha l’uffant chattà adina dapli succurs. La finala han ins manà quel l’onn 1714 en segirtad vers ost en la claustra Dêgê, per ch’el na crodia betg en ils mauns dal Khan che sa basava vinavant sin Yeshe Gyatsho. La finala ha er l’imperatur chinais stuì s’occupar dals scumbigls; l’avust 1716 ha el fatg manar l’uffant en la gronda claustra Kumbum.
L’onn 1717 ha il regent dals Dsungars profità da la chaschun da stgatschar or dal Tibet Labsang Khan e las stirpas mongolas alliadas cun l’imperatur. El è marschà cun ina ferm’armada en il Tibet, ha fatg finta envers Labsang Khan ch’el vegnia sco allià en la guerra cunter il Bhutan, ha però proclamà a medem temp durant ses marsch envers la populaziun tibetana ch’el cumbattia sulettamain per l’instituziun dal 7avel Dalai Lama legitim. En questa moda ha el tratg blers Tibetans sin sia vart. Ma la truppa tramessa dals Dsungars tar la claustra Kumbum a manar enavos a Lhasa il 7avel Dalai Lama ha subì ina terrada dolurusa. Tuttina èsi reussì da conquistar Lhasa anc avant la fin da l’onn; Labsang Khan sez è mort en il cumbat. Il Dalai Lama Yeshe Gyatsho è sinaquai vegnì destituì e pli tard deportà en China. Damai ch’i regivan anc en tschertas parts dal Tibet aderents da Labsang Khan, era l’unitad dal pajais dada dapart. Essend ch’il 7avel Dalai Lama n’è, cunter tuttas empermischuns, betg vegnì manà enavos da Kumbum, ha dischillusiunà vastas parts da la populaziun. La finala han ils Dsungars be pudì sa tegnair a Lhasa cun in reschim despotic.
Submissiun sut la China imperialaEdit
L’imperatur ha tramess ina ferm’armada en il Tibet. Quella ha manà ils 16 d’october 1720 a Lhasa il 7avel Dalai Lama Kelsang Gyatsho, ch’aveva da quel temp 12 onns. Ils 24 d’avrigl 1721 ha ina delegaziun da l’imperatur purtà la renconuschientscha uffiziala dal Dalai Lama, surdà a questa chaschun il grond sigil statal, sin il qual ins pudeva leger en las trais linguas manchu, mongolics e tibetan: «Sigil dal sisavel [!] Dalai Lama, manader da las creatiras, derasader da la ductrina». Sco instanza executiva è l’uffizi dal desi vegnì dismess ed installà persuenter in cussegl dals ministers (tibetan: bka' shag; kashag). Il parsura da quel e ses substitut vegnivan tschernids da l’imperatur. Da qua davent steva il Tibet pia sut la supremazia directa da l’Imperi chinais. Bain è l’armada imperiala sa retratga bainspert; ma ina garnischun da 3000 umens è restada a Lhasa.
L’onn 1727 hai dà novas tensiuns: Il parsura dal cussegl dals ministers è vegnì assassinà dals ministers ed il substitut da quel als è mitschà be cun stenta. Danovamain ha l’imperatur (Yongzheng) tramess in’armada ed ha restabilì dretg ed urden. En in process da spectacul ha l’imperatur laschà sentenziar ils conspiraturs, tar ils quals tutgava er il bab dal Dalai Lama. Il Dalai Lama è vegnì bandischà cun ses bab per set onns a Garthar datiers da lur patria Lithang. Per prevegnir a novs disturbis, ha l’imperatur rinforzà la posiziun dal chau dal cussegl dals ministers (primminister), al qual è vegnì nominà il substitut da fin qua. Ins ha però cumplettà quest post tras dus ambans, residents chinais ch’eran suttamess directamain a l’imperatur. Per cumond da l’imperatur è il 7avel Dalai Lama vegnì manà suenter la fin da la bandischada cun in’escorta chinaisa a Lhasa; ils 3 da settember 1735 ha el puspè pudì ir a residiar en il Palaz da Potala. Sias cumpetenzas èn però stadas limitadas al champ spiritual.
Il primminister è mort ils 12 da mars 1747. Ses figl al è suandà sin quest post, ha però bainbaud cumenzà a conspirar cunter Peking ed ha tschertgà en il zuppà il contact cun ils Dsungars. Sinaquai è el vegnì stilettà dals ambans; ma vegnind a savair quai il pievel, ha la massa grittentada da sia vart mazzà quels. Durant las revoltas ch’èn alura proruttas ha il Dalai Lama surpiglià la posiziun dals ambans e declerà che quels hajan agì correct. El ha nominà in nov primminister e laschà empraschunar il manader da las revoltas. Alura ha el rapportà a l’imperatur quai ch’era succedì. Quel ha sinaquai surdà ils 7 da favrer 1751 al Dalai Lama sper ses domini spiritual er puspè il domini politic sur il Tibet. Sco organ da regenza al è vegnì suttamess il kashag (tibetans bka' shag) da quatter persunas. La posiziun dals ambans imperials è medemamain vegnida rinforzada. Quels pudevan intervegnir directamain en la politica tibetana, damai che impurtantas decisiuns dependevan da lur consentiment.
Immediat suenter la mort dal 7avel Dalai Lama ils 22 da mars 1757 han ils kashag ed auters auts dignitaris decidì da nominar in Gyeltshab (tibetan rgyal tshab) sco regent, il qual dueva exequir il domini politic fin ch’il 8avel Dalai Lama saja vegnì chattà e daventà maioren. Il regent ch’è vegnì instituì en questa moda è vegnì confermà da l’imperatur. Cur ch’il 8avel Dalai Lama Jampel Gyatsho è stà maioren, ha il Gyeltshab abditgà e surdà ad el cun ils sigls imperials la pussanza politica (17 da fanadur 1781). L’onn 1788, a chaschun d’in’invasiun dals Gurkhas ch’eran arrivads en il Nepal a la pussanza, ha il Dalai Lama però mussà pauc inschign, uschia che l’imperatur al ha retratg la cumpetenza da reger ed ha puspè sez nominà in regent. La situaziun militara ha l’imperatur mess en urden cun in’atgna campagna militara.
Urna dad aur e bassa aspectativa da vitaEdit
En il palaz imperial avev’ins suspects ch’il ritual da chattar las grondas incarnaziuns, surtut dal Dalai Lama e dal Panchen Lama, saja smanatschà d’abus. Uschia ha l’imperatur ordinà che l’orachel statal tibetan da la claustra Nechung saja da dumandar davart tut ils mattatschs che vegnian en dumonda. Sut surveglianza d’in amban imperial dueva l’orachel eleger trais giuvens. La tscherna or da quests trais mattatschs dueva il regent alura far en preschientscha da l’amban cun trair il num or d’in’urna dad aur. Ultra da quai èsi vegnì scumandà a quels ch’avevan il dretg d’annunziar il lieu d’ina reincarnaziun da render attent ad uffants or da la parentella dal barmier, d’in khan mongol, da prinzis, aristocrats u cumandants militars. Igl ha alura bain adina puspè dà emprovas da guntgir questas reglas imperialas malvisas, surtut il trair la sort, ma la curt imperiala n’è betg guntgida da las perscripziuns ed ha dà reprimandas en cas da cuntravenziuns. Cun malizia u fortuna è però adina vegnì elegì cun trair la sort in Dalai Lama, il qual er il ritual tradiziunal avess identifitgà. Tras quai ch’il 9avel fin 12avel Dalai Lama èn morts en giuvens onns, per part sut circumstanzas che n’èn mai vegnidas scleridas, hai dà chaschun savens avunda d’applitgar l’urna dad aur. Er sch’als è per part anc vegnida surdada la regenza curt avant lur mort, sche pon ins bain dir ch’il Tibet saja vegnì manà a partir dal 1788 sur bundant tschient onns be da regents seculars.
Sminuziun da la pussanza imperiala en il TibetEdit
Pir al 13avel Dalai Lama Thubten Gyatsho duevi puspè esser pussaivel d’exequir tranter ils 26 da settember 1895 ed ils 17 da december 1933 la pussanza politica en il Tibet. Avant ch’el possia surpigliar quella, han ils gronds lamas ed il kashag stumplà dal tron il regent, la loialitad dal qual aveva furmà a la fin la pli impurtanta pitga da la pussanza imperiala en il Tibet.
Dapi la campagna militara cunter ils Gurkhas nepalais l’onn 1792 n’era l’imperatur betg pli stà en il cas da proteger il Tibet cunter smanatschas d’ordaifer. L’Imperi chinais è numnadamain crudà d’ina crisa en l’autra, l’emprim ha gì lieu l’Emprima Guerra dad opium cunter ils Brits (1839–1842), alura è suandada la Rebelliun da Taiping ed in’expediziun militara da Brits e Franzos (1851–1864) e la finala la Guerra tranter la China ed il Giapun (1894–1895). Quest temp è er stà en il Tibet ritg d’eveniments: Igl èn proruttas sullevaziuns ch’èn idas a fin cun concessiuns da vart da Peking, surtut cun ina ferma reducziun da la garnischun imperiala (1806). Alura han ils Sikh conquistà il principadi budistic Ladakh ed èn penetrads en il Tibet (1834–1842), medemamain n’ha in’invasiun dals Gurkhas nepalais betg pudì vegnri rebattida (1854–1856). En il Tibet da l’Ost han disturbis politics chaschunà in’unda da fugitivs vers il Tibet Central (1863), en pli hai dà in conflict da cunfin cun truppas da Gurkhas sut commando indic-britannic (1888–1890).
Augment da l’influenza russaEdit
Tuttina sco en autras provinzas periferas da l’Imperi chinais èn er ils pussants en il Tibet sa dumandads en questa situaziun tge pussanza ch’als pudess porscher dapli protecziun. Interessà a l’Asia Centrala eran da quel temp surtut l’Imperi britannic nà dal Subcontinent Indic e l’Imperi russ nà dal nord.
En il stadi multinaziunal russ vivevan er numerus aderents da la direcziun budistica dal vajrayana. Per els n’eri betg nunusità da pelegrinar a Lhasa sco lur center religius e da sa laschar ordinar là suenter la preparaziun necessaria sco muntg. Ed il zar Alexander III da sia vart era interessà d’avair influenza sin il Dalai Lama sco manader religius da blers da ses subdits. L’onn 1888 è in muntg buriat-mongol da la Transbaikalia cun num Ngawang Dorje (Agvan Dorzhiev) pelegrinà a Lhasa, per studegiar en la claustra da Drepung. El è avanzà ad in tutor auxiliar dal giuven 13avel Dalai Lama Thubten Gyatsho ed ha exequì a partir dal 1897 inuffizialmain la funcziun dal secretari per affars exteriurs. L’onn 1900 – la curt imperiala a Peking era gist occupada cun la Sullevaziun dals boxists – al ha Thubten Gyatsho tramess en Russia per surdar al zar ina brev. Zar Nikolaj II ha retschet Ngawang Dorje a Jalta.
Cuntramesiras britannicas e lur consequenzasEdit
Lord George Curzon, il viceretg britannic en l’India, è sa stentà cun meds diplomatics da metter frain a l’influenza russa sin il Tibet. El ha tramess il 1900 ina brev al 13avel Dalai Lama, ma quel ha refusà da retschaiver quella cun l’argument ch’el na dastgia betg laschar d’ina vart ils ambans. Er ina segunda brev l’onn 1901 ha el fatg trametter enavos cun la medema argumentaziun senza l’avair avert. Percunter è arrivada il zercladur 1901 ina delegaziun diplomatica dal Tibet sut Dorzhejev a St. Petersburg tar zar Nikolaj II cun brevs e regals dal Dalai Lama. Ins è sa cunvegnì d’integrar il Tibet en l’Imperi russ.
L’onn 1902, suenter ses nunsuccess diplomatics, ha Lord Curzon smanatschà d’occupar la val da Chumbi al cunfin vers il stadi federativ indic Sikkim, la quala era impurtanta per il commerzi. La finala han cumenzà en il lieu da cunfin tibetan Khampadzong il zercladur 1903 contractivas tranter il Tibet e la Gronda Britannia, las qualas èn però bainbaud vegnidas interruttas da vart tibetana. Cun ina campagna militara en il Tibet sut Francis Younghusband vuleva la vart britannica sfurzar il november 1903 da cuntinuar cun las contractivas ed è avanzada pass per pass en direcziun da Lhasa. Damai che la Russia era liada militarmain dapi il favrer 1904 en la Guerra tranter la Russia ed il Giapun, na l’èsi betg stà pussaivel da surpigliar la rolla previsa sco pussanza protectura dal Tibet. Cur che l’expediziun militara ha cuntanschì ils 29 da fanadur 1904 il Tsangpo, ha il Dalai Lama realisà quant precara che la situaziun era; ma uss ha Younghusband refusà da far contractivas. Sinaquai ha Thubten Gyatsho bandunà l’autra damaun Lhasa ed è fugì cun ina gronda suita en la Mongolia Exteriura.
Suenter l’occupaziun da Lhasa ils 3 d’avust 1904 han ils Brits cumenzà tractativas cun l’amban ed il regent ch’il Dalai Lama aveva nominà avant sia fugia. En il contract dals 7 da settember 1904 è l’emprim vegnì fixà ch’il Tibet duaja restar vinavant sut la suveranitad da l’Imperi chinais e na dastgia betg sa metter en relaziuns cun stadis esters. Sulettamain als interess economics britannics è vegnì tegnì quint. Anc il settember èn las truppas britannicas sa retratgas. L’integraziun dal Tibet en l’Empire britannic aveva fatg naufragi. Ultra da quai ha la vaiva da l’imperatur Cixi (Tzu-Hsi) ordinà a l’amban da betg segnar il contract stipulà.
Anc en preschientscha dals Brits ha l’amban stuì proclamar ils 13 da settember in decret imperial davart la destituziun da Thubten Gyatsho e l’aboliziun temporara da l’onur dal Dalai Lama. Ils Tibetans però han ignorà questa relaschada ed er las autoritads chinaisas han retschet il november 1904 ad Urga il Dalai Lama cun tuttas onurs. Per al vesair durant ses segiurn en la Mongolia, èn blers pelegrins er arrivads or da l’Imperi russ. La primavaira 1905 ha il Dalai Lama danovamain tramess ina delegaziun a St. Petersburg a la curt dal zar.
Cumbain ch’autoritads chinaisas al han intimà da returnar en il Tibet, n’ha el betg gist fatg prescha. Fin il 1908 è el restà en il nord, pertge che la greva sconfitta da l’Imperi russ cunter il Giapun ed ils dischurdens en connex cun la Revoluziun russa al inquietavan.
La pretensiun da pussanza da vart da la China crescha danovamainEdit
Il fatg che la posiziun da la Russia era flaivlentada, ha puspè avert a l’Imperi chinais novas pussaivladads en il Tibet. Il contract da Lhasa è anc vegnì confermà l’avrigl 1906 da la regenza chinaisa e quella ha pajà al lieu dal Tibet l’indemnisaziun per donns da guerra a l’Empire britannic. En questa moda ha la regenza chinaisa suttastritgà cler e bain ch’ella pretendia vinavant la suveranitad areguard il Tibet. La Gronda Britannia e la Russia da lur vart èn sa cunvegnidas la fin avust 1907 en il contract da St. Petersburg davart lur sferas d’interess en l’Asia Centrala ed han terminà la confruntaziun. Las duas pussanzas han statuì ch’il Tibet fetschia part da la sfera d’influenza britannica, la Mongolia ed il Turkestan da quella russa.
Per la vaiva da l’imperatur, Cixi, è uss stà arrivà il temp d’envidar il Dalai Lama a Peking. Cunter tut insister da vart da la Gronda Britannia e da la Russia, è il 13avel Dalai Lama sa decidì en vista a las relaziuns da pussanza ch’eran sa midadas da dar suatientscha a quest invit, sche er senza far prescha. Entirs tschintg mais è el sa trategnì en uraziun e meditaziun al Wutai Shan, retschavend là però er diplomats or da tut il mund. Suenter divers appels or da Peking è el la finala viagià vinavant ed è vegnì retschet la fin da settember 1908 a Peking cun onurs protocollaricas, ma betg sco parsura d’in stadi suveran. Il cuntrari: tar l’audienza imperiala dueva el, sco vasal da l’Imperi chinais, far il gest da submissiun usità (kotau). Damai ch’el ha refusà da far quai, ha l’emprim stuì vegnir chattà avant l’audienza in cumpromiss. Ins è sa cunvegnì ch’el duaja be sa laschar giu sco gest da bainvegni sin las schanuglias ed ultra da quai tutgar levamain il terren cun il maun dretg. En questa moda ha l’audienza dals 14 d’october pudì avair lieu.
Ils 3 da november 1908 ha la vaiva da l’imperatur relaschà in edict, en il qual era previs da dar al Dalai Lama in nov titel, il qual dueva passar al lieu da l’existent e fixar l’obedientscha e la submissiun dal Dalai Lama sut l’imperatur: «Buda dal vest, sinceramain obedaivel, tras reincarnaziun gidaivel, excellent ed existent or da sasez». Il titel dueva esser collià cun ina contribuziun annuala da la tresoraria da Sichuan ed obligar il Dalai Lama da far respectar en il Tibet a moda commensurada las leschas da l’imperi. Al Dalai Lama n’è restà nagut auter che d’acceptar il titel, ed uschia è el sa restrenschì a protestar cunter il scumond cuntegnì en l’edict da pudair sa drizzar directamain a l’imperatur, senza ir la via uffiziala sur ils ambans.
Las planisaziuns per l’act statal festiv per la surdada dal titel han stuì vegnir midadas pervi da la mort da l’imperatur Guangxu ils 14 da november 1908 e da la vaiva da l’imperatur il di suenter. Senza avair prendì ina decisiun en connex cun sia protesta, han ins dumandà il Dalai Lama da returnar en il Tibet. En viadi da return al vegnian ins a surdar il nov titel en la claustra da Kumbum. Avant sia partenza han represchentants da la regenza imperiala exprimì envers el l’intenziun da transfurmar il Tibet en ina provinza chinaisa, da trametter là dapli uffiziants e schuldads e d’endrizzar scolas popularas cun instrucziun obligatorica en lingua chinaisa.
Sco annunzià, è il titel imperial vegnì surdà al Dalai Lama ils 4 da mars 1909 en la claustra da Kumbum. Silsuenter n’ha el visiblamain betg gì gronda prescha da cuntinuar ses viadi. Pir l’atun 1909 è el sa mess sin via vers Lhasa, nua ch’el è arrivà il december 1909.
Occupaziun chinaisa dal 1910Edit
Curt suenter la fugia dal Dalai Lama l’onn 1904 èn vegnidas or dal Tibet novitads inquietantas davart il proceder chinais. L’onn 1905 aveva l’emprova d’in amban d’intervegnir en il Tibet da l’Ost en l’autonomia da las claustras e da stgatschar la gronda part dals muntgs or da la claustra Bathang manà a sullevaziuns sanguinusas. L’onn 1906 ha il general Zhao Erfeng fatg marschar truppas cunter ulteriuras claustras, las ha spoglià, ha per part mazzà muntgs a moda ordvart crudaivla ed è uschia daventà l’um il pli odià en il Tibet. L’onn 1907 ha el occupà militarmain il Kham meridiunal e requirì da la populaziun da là senza indemnisaziun la gronda part da las reservas da granezza. Il 1908 ha el rinforzà sias truppas ed è sa preparà d’occupar il Tibet Central. Ina protesta da la regenza tibetana cunter quest avanzament militar è ida ad aua, perquai che l’amban ha refusà da spedir vinavant questa protesta a la regenza imperiala. Anzi èn las truppas vegnidas rinforzadas vinavant ed èn avanzadas vers Lhasa. L’occupaziun da la citad ils 12 da favrer 1910 ha fatg l’impressiun d’in assagl ostil. Igl è vegnì sajettà sin unitads da polizia e sin edifizis da la regenza.
Be dus mais suenter ses return ha il Dalai Lama bandunà la chapitala precipitadamain en direcziun da Sikkim, nua ch’el è arrivà ils 21 da favrer 1910. Ils 25 da favrer 1910 al ha la regenza chinaisa declerà sco destituì. El ha drizzà ina dumonda d’agid a la regenza britannica ed è sa scuntrà il mars 1910 a Calcutta cun il viceretg da l’India Lord Minto. Intervenziuns diplomaticas da la regenza britannica e da la regenza russa a favur d’ina retratga da las truppas chinaisas n’han betg purtà fritg.
Suenter l’erupziun da la Revoluziun chinaisa l’october 1911 han ins però retratg svelt ils schuldads. La primavaira 1912 era be pli avant maun a Lhasa ina pitschna garnischun chinaisa. Ils 12 da zercladur 1912 è il Dalai Lama returnà da l’India ed è entrà solennamain a Lhasa. Ils 14 da favrer 1913, suenter avair expulsà l’entschatta dal 1913 las ultimas truppas chinaisas, ha il Dalai Lama proclamà l’independenza formala dal Tibet e fixà ils simbols statals (bandiera ed imni).
Ils onns 1920 e 1930 è la China stada absorbada tras guerras civilas e conflicts guerrils cun il Giapun. Malgrà quai n’ha la China mai retratg la pretaisa ch’il Tibet tutgia tar sia sfera d’influenza.
Suenter la mort dal 13avel Dalai Lama l’onn 1933 han quatter muntgs eruì a basa d’ina visiun dal regent, d’orachels e d’autras ensainas a Taktser, in vitg en la provinza tibetana Amdo, il mattatsch da dus onns Lhamo Döndrub sco reincarnaziun da quel. Naschì ils 6 da fanadur 1935, è il mattatsch vegnì manà en la vegliadetgna da radund quatter onns a Lhasa, nua ch’el ha surpiglià sco muntg il num Tenzin Gyatso. Ils 22 da favrer 1940 è el vegnì intronisà en il Palaz da Potala sco 14avel Dalai Lama.
Dal 1946 fin il 1950 è l’alpinist ed aventurier austriac Heinrich Harrer sa trategnì a Lhasa. A partir dal 1948 ha el fatg amicizia cun il giuven Dalai Lama, per il qual el ha filmà e fotografà ed il qual el ha instruì en la furma occidentala da far quints sco er en englais e geografia.
Occupaziun chinaisa dal 1950Edit
La guerra civila ch’è prorutta en China suenter la capitulaziun dal Giapun il 1945 ha inquietà il Tibet. Ins ha stgatschà tut ils funcziunaris chinais dal pajais e reactivà l’atgna armada. In appel a las regenzas da la Gronda Britannia, da l’India e dals Stadis Unids l’onn 1946 n’ha però betg gì l’effect giavischà, uschia ch’il Tibet è restà politicamain isolà.
L’october 1949 ha la Partida communista chinaisa surpiglià la pussanza e fundà la Republica Populara da la China sut la direcziun da Mao Zedong. Il schaner 1950 ha la China communistica annunzià da vulair liberar il Tibet dal «giuf imperialistic britannic» e manar enavos quel en il «pajais matern». L’october 1950 ha l’armada chinaisa cuntanschì la citad tibetana Chamdo. Là è ella be fruntada sin pitschna resistenza da la schuldada tibetana, armada malamain. In mais suenter la capitulaziun da l’armada tibetana en il Tibet da l’Ost ha il 14avel Dalai Lama surpiglià ils 17 da november 1950 a Lhasa la pussanza politica dal Tibet, e quai cun be 15 onns, pia trais onns pli baud ch’usità. En vista a las smanatschas militaras da vart da la China ha il Dalai Lama dalunga stuì bandunar ensemen cun ses stab da regenza la chapitala e sa render a Dromo, al cunfin indic. Harrer al ha anc accumpagnà fin il mars 1951 ed è silsuenter sa mess en viadi vers l’Europa. Il Tibet ha sinaquai bain appellà a las Naziuns unidas, ma senza success. La Gronda Britannia e l’India han refusà l’agid pervi dal stadi giuridic dal Tibet betg sclerì.
Sfurzadamain han las autoritads tibetanas puspè cumenzà a contractar cun la China. Ils 23 da matg 1951 han represchentants da la regenza tibetana suttascrit sut squitsch politic da Peking in accord da 17 puncts davart la liberaziun paschaivla dal Tibet. En questa cunvegna han ins fixà l’integraziun dal Tibet en la Republica Populara da la China. L’autonomia regiunala e la libertad religiusa èn vegnidas garantidas; plinavant han ins segirà ch’il sistem politic existent dal Tibet restia nunmidà. Bain duevan vegnir iniziads process da refurma tras la regenza tibetana, ma senza squitsch da vart da las autoritads centralas chinaisas.
La stad 1951 è il Dalai Lama returnà a Lhasa nua ch’el dueva, tenor la cunvegna cun ils Chinais, puspè reprender sias funcziuns religiusas. Abstrahà da la libertad religiusa e da l’autonomia en la politica interna ha la Republica Populara da la China però surpiglià la represchentanza en dumondas da la politica exteriura, dal commerzi cun l’exteriur ed en fatgs militars. Ils 24 d’october 1951, suenter in conclus respectiv da l’assamblea naziunala tibetana a Lhasa, han ins telegrafà a Peking l’approvaziun da Tenzin Gyatso.[1] El sez ha declerà pli tard ch’el haja be consentì a questa cunvegna per preservar ses pievel e ses pajais «da la destrucziun cumpletta». Paucs dis pli tard è l’armada chinaisa sa messa en viadi vers il Tibet Central e furmà entaifer paucs mais ina ferma preschientscha militara a Lhasa.
Da quest temp n’ha la regenza chinaisa betg empruvà da midar il sistem social u religius en la nova Regiun autonoma da Tibet. Ma las regiuns da l’ost Kham ed Amdo èn vegnidas tractadas sco mintg’autra provinza chinaisa er. La Partida communistica ha empruvà là da cuntanscher la refurma agrara cun eriger communas popularas e cun sfurzar ils nomads ad ina stabilitad da dimora. Quai ha però procurà per malcuntentientscha entaifer la populaziun. Ils onns 1950 hai dà en questas regiuns emprimas revoltas ch’èn s’extendidas fin il Kham dal Vest e l’Ü-Tsang.
L’onn 1954 è Tenzin Gyatso viagià sin invit da la regenza da la Republica Populara da la China e cunter la resistenza dals avats da Sera, Drepung e Ganden cun ina suita da bunamain 500 persunas a Peking. Forzas conservativas da l’aristocrazia e dal clerus tibetan temevan ch’il Dalai Lama pudess vegnir influenzà a Peking cunter lur interess. Il settember 1954 è el vegnì elegì sco deputà e silsuenter sco vicepresident da la cumissiun permanenta dal Congress dal pievel naziunal. Il Dalai Lama ha surdà a Mao Zedong regals e scrit per el in imni, en il qual el cumpareglia Mao Zedong t.a. cun Brahma. La regenza chinaisa ha finanzià la construcziun dal palaz Tagten Migyur Phodrang per il Dalai Lama sin il terren dal Norbulingka. Il palaz è vegnì terminà il 1956. L’enviern ha il 14avel Dalai Lama visità ulteriuras citads chinaisas. Il 1955 ha el festivà il Bumaun tibetan a Peking e dà per questa chaschun in banchet per Mao Zedong, Zhou Enlai, Liu Shaoqi e Zhu De.[2]
Sullevaziun dal 1959 ed exil dal Dalai Lama fin ozEdit
Il 1955 ha il pievel tibetan rebellà spontanamain cunter l’occupaziun chinaisa ed è vegnì supprimì cun violenza. Silsuenter èn differentas gruppas da pievels s’unidas ad ina rebelliun che dueva la finala prorumper en tut il pajais. Entant avevan las autoritads chinaisas fundà il 1958 il comité preparatoric dal territori autonom dal Tibet ed il 14avel Dalai Lama è vegnì elegì sco parsura da quest comité.
L’onn 1959, durant il temp dal ‹Grond Sigl enavant› en China, ha l’administraziun chinaisa tractà il Dalai Lama cun ina mancanza da pietad averta. Ils 10 da mars 1959 ha cumenzà a Lhasa la Sullevaziun dal Tibet. Suenter ch’il Norbulingka, la residenza da stad dal Dalai Lama, è vegnì bumbardà da las truppas chinaisas ils 17 da mars 1959, è il Dalai Lama fugì en l’India. Dus dis pli tard han cumenzà ils cumbats en la citad. La revolta dal pievel è vegnida supprimida a moda violenta ils 21 da mars. Tenor indicaziuns da Tibetans en l’exil èn passa dieschmilli persunas mortas durant quests cumbats.
Ils 3 d’avrigl 1959 ha Jawaharlal Nehru infurmà il parlament indic ch’el dettia asil al Dalai Lama, sia famiglia ed accumpagnaders. L’emprim è el vegnì manà a Gyatso Tezpur, pli tard a Masuri; la finala è Dharamsala (Himachal Pradesh) daventà la residenza, danunder ch’el operescha fin oz.
Durant il temp da la revoluziun culturala chinaisa tranter il 1966 ed il 1976 han las ‹Gardas cotschnas› (gruppaziuns da scolars e students, purtaders da la revoluziun culturala iniziada da Mao Zedong) destruì millis da claustras ed auters monuments culturals. Da 6000 tempels èn restads be set. Er tranter il 1987 ed il 1989 hai dà tumults a Lhasa, uschia che las autoritads han proclamà il status d’urgenza; il medem è capità il mars 2008.
Il Dalai Lama sez s’engascha per in status d’autonomia dal Tibet entaifer la Republica Populara da la China. La China al rinfatscha en quest connex separatissem; per blers Tibetans che pretendan l’independenza cumpletta dal Tibet na van las pretensiuns da Tenzin Gyatso percunter betg lunsch avunda. Medemamain è il curs nunviolent ch’il Dalai Lama persequitescha contestà entaifer il moviment d’independenza.
Ultra da quai sa stenta il Dalai Lama cun publicaziuns e referats en tut il mund per il dialog tranter las religiuns e culturas. En numerusas scrittiras explitgescha el la religiun tibeto-budistica e tracta dumondas davart la pratica da viver, la natira da la schientscha umana ed autras dumondas existenzialas. El vala sco autoritad morala betg be en il Tibet resp. en il budissem, mabain en tut il mund (ed en spezial er en l’Occident). Per sias stentas da render attent cun meds paschaivels a la situaziun en il Tibet al è vegnì surdà l’onn 1989 il Premi Nobel da la pasch.
Il mars 2011 ha il Dalai Lama supplitgà il parlament tibetan en l’exil d’al dispensar da sias incumbensas politicas. Dapi lura è il primminister mintgamai er en funcziun sco schef da la regenza e sco schef da stadi.[3]
Glista dals Dalai LamasEdit
Ovras dal 14avel Dalai Lama (selecziun)Edit
Introducziuns e fundamentsEdit
- Die Lehren des tibetischen Buddhismus. Goldmann, Minca 1998, ISBN 3-442-21539-0.
- Das Herz aller Religionen ist eins. Goldmann, Minca 1999, ISBN 3-442-13278-9.
- Die Vier Edlen Wahrheiten – Die Grundlage buddhistischer Praxis. Fischer, Francfurt a.M. 2000, ISBN 3-596-14973-8.
- Einführung in den Buddhismus – Die Harvard-Vorlesungen. Herder, Freiburg 2015, ISBN 978-3-451-06778-5.
- Dalai Lama, Felizitas von Schönborn: Mitgefühl und Weisheit – Ein Gespräch mit Felizitas von Schönborn. Diogenes, Turitg 2004, ISBN 978-3-257-06397-4.
- Die Weisheit des Herzens. Goldmann, Minca 2004, ISBN 3-442-21686-9.
Singuls aspectsEdit
- Das Buch der Menschlichkeit – Eine neue Ethik für unsere Zeit. Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 2002, ISBN 3-404-60514-4.
- Der Weg zum Glück. 4. ed., Herder, Freiburg 2004, ISBN 3-451-05490-6.
- Die Weisheit des Verzeihens. 3. ed., Lübbe, 2005, ISBN 3-7857-2051-3.
- Dzogchen – Die Herz-Essenz der Großen Vollkommenheit. Theseus, Berlin 2001, ISBN 3-89620-171-9.
- Gesang der inneren Erfahrung – Die Stufen auf dem Pfad zur Erleuchtung. Dharma Edition, Hamburg 1998, ISBN 3-927862-28-2.
- Dalai Lama, Howard C. Cutler: Glücksregeln für den Alltag. Herder, Freiburg im Breisgau 2004, ISBN 978-3-451-05843-1.
- Kalachakra-Tantra. Theseus, Berlin 2002, ISBN 3-89620-182-4.
- Logik der Liebe. Goldmann, Minca 1991, ISBN 3-442-13266-5.
- Mögen alle Wesen glücklich sein. Diamant, Minca, ISBN 3-9807572-3-4.
- Ratschläge des Herzens. Diogenes, Turitg 2003, ISBN 3-257-06338-5.
- Die Essenz der Meditation. Wurzeltext von Kamalashila. Praktische Erklärungen zum Herzstück buddhistischer Spiritualität. Ansata, Minca 2001, ISBN 978-3-7787-7177-8.
- Der Appell des Dalai Lama an die Welt. 2015.
Colliaziun tar la scienza occidentalaEdit
- Die Welt in einem einzigen Atom – Meine Reise durch Wissenschaft und Buddhismus. Theseus Verlag, 2005, ISBN 3-89620-270-7.
- Dalai Lama, Laurens van den Muyzenberg: Führen, gestalten, bewegen: Werte und Weisheit für eine globalisierte Welt. Campus, Francfurt a.M. 2008, ISBN 978-3-593-38687-4.
Scrittiras autobiograficasEdit
- Mein Leben und mein Volk. Die Tragödie Tibets. Droemer Knaur, Minca 1962.
- Das Buch der Freiheit. Die Autobiographie des Friedensnobelpreisträgers. 14. ed., Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 2004, ISBN 3-404-61239-6.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Tsering Shakya: The genesis of the Sino-Tibetan agreement of 1951. En: Alex McKay: The History of Tibet – The Modern Period: 1895–1959. The Encounter with Modernity. Routledge 2003, ISBN 0-415-30844-5, p. 603; A. Tom Grunfeld: The Making of Modern Tibet. M.E. Sharpe 1996, ISBN 1-56324-714-3, p. 113; Stephan Haas: Die Tibetfrage – Eine Analyse der Gründe und der Rechtmäßigkeit des chinesischen Einmarsches in Tibet 1950/1951. LIT Verlag, 1997, ISBN 3-8258-2872-7; Jin Hui e.a. (ed.): Dokumente und Illustrationen zur Sozialgeschichte Tibets. China Intercontinental Press, Peking 1995, ISBN 7-80113-026-X, p. 46.
- ↑ Melvyn Goldstein: A History of Modern Tibet. The Calm Before the Storm: 1951–1955. University of California Press 2007, ISBN 0-520-24941-0.
- ↑ Davart il 14avel Dalai Lama t.a. Patricia Cronin Marcello: The Dalai Lama. A Biography. Greenwood 2003, ISBN 0-313-32207-4.
- ↑ Melvyn Goldstein: The Circulation of Estates in Tibet: Reincarnation, Land and Politics. En: The Journal of Asian Studies, tom 32, nr. 3 (matg 1973), p. 445–455, qua p. 448.
- ↑ A l’emprim ed al segund Dalai Lama è il titel vegnì surdà postum.
- ↑ A l’emprim ed al segund Dalai Lama è il titel vegnì surdà postum.
- ↑ Il novavel Dalai Lama è bain vegnì intronisà uffizialmain, n’ha però betg regì sez.
- ↑ A partir dal 1959 regenza d’exil tibetana.
LitteraturaEdit
- Dalai Lamas en general
- Roland Barraux: Die Geschichte der Dalai Lamas. Göttliches Mitleid und irdische Politik. Komet, Frechen 2000, ISBN 3-933366-62-3.
- Martin Brauen (ed.): Die Dalai Lamas. Tibets Reinkarnationen des Bodhisattva Avalokiteshvara. Völkerkundemuseum der Universität Zürich, Arnoldsche Verlagsanstalt, Stuttgart 2005, ISBN 3-89790-219-2.
- Michael von Brück: Religion und Politik im tibetischen Buddhismus. Kösel, Minca 1999, ISBN 3-466-20445-3.
- Karl-Heinz Golzio, Pietro Bandini: Die vierzehn Wiedergeburten des Dalai Lama. O.W. Barth Bei Scherz, 2002, ISBN 3-502-61002-9.
- Andreas Gruschke: Dalai Lama. Diederichs, Kreuzlingen/Minca 2003, ISBN 3-7205-2461-2.
- Günther Schulemann: Die Geschichte der Dalai Lamas. Harrassowitz, Lipsia 1958.
- Alexander Norman: Das geheime Leben der Dalai Lamas. Lübbe, 2007, ISBN 978-3-7857-2284-8.
- 14avel Dalai Lama
- Manuel Bauer e.a.: Unterwegs für den Frieden. DVA, Minca 2005, ISBN 3-421-05873-3.
- Mayank Chhaya: Dalai Lama: The Revealing Life Story and His Struggle for Tibet. I.B. Tauris, New York City 2008, ISBN 978-1-84511-763-4.
- Daniel Goleman: Dialog mit dem Dalai Lama: Wie wir destruktive Emotionen überwinden können. dtv, Minca 2005, ISBN 3-423-34207-2.
- Gilles van Grasdorff: Der Dalai Lama. Die Biographie. 2. ed., Fischer, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-502-61133-5.
- John Kenneth Knaus: Orphans of the Cold War – America and the Tibetan Struggle for Survival. PublicAffairs 2000, ISBN 978-1-891620-85-0.
- Claude B. Levenson: Dalai-Lama. Die autorisierte Biographie des Nobelpreisträgers. Patmos, Düsseldorf 2004, ISBN 3-491-69415-9.
- Sabine Wiegand: Dalai Lama XIV. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2009, ISBN 978-3-499-50673-4.


text:
Un dì ch’an gh’era minga guerri in cors (gnint dati parchè al legendi in gh’han minga temp) l’imperator romano Costanzo, ch’l’era adree a giraras i dì gros, al pinsè ad dar na gran festa ch’la durò par tutt al dì. La sira tutt a séna, na séna in pee parchè a gh’era dimondi invidaa e pochi scranni. A ch’la séna a partecipava anc Manfredo, n’om bellissim ch’al dasgniva da na famia nobile dimondi davsina a la cort dl’imperator. Intant ch’l’era adre a spilucar in dal piatt al fa un pass indre e al ciapa contra al brass ad na ragasola e al gh’fa cascar al piatt par tera. Als gira par admandarag umilment scusa e incrosa i occ dla pulzella. Oh, maravia: l’era la più bela ragasola ch’lis mai vist in vita sua. Ed anca le l’armas culpida da lù, tant che al gomat agh fè mal tuta nott.
Cupido l’iva cintraa al bersai n’atra volta, ma boia d’un mond ladar le l’era Euride, la fiola preferida dl’imperator, (l’unica).
Quand Costanzo al ven a saver al quel al s’ncasa ad brutt e al taca a sigaar: an darò mai al consens al matrimoni.
Manfredo ed Euride alora ad nascost i van infin a Las Vegas e i sa sposan l’istess.
Ad turnar a Costantinopoli però an s’in dascor minga acsè i van in Italia e i tacan un gir fasend tapa prima a Napoli e po’a Ravenna, ma dop un po’ ad temp ariva la notisia che l’imperator al vol gnir in Italia e propria da cal bandi.
Alora a ripart al gir e i ariva a Bulogna. I vresan andar dai partigian in muntagna, ma la salida ad San Luca la risulta trop dura acsè i devian vers al vali dal mudnes, che l’è in dla bas,a an ghè minga salidi e as fa meno fadiga.
Dat n’uciada d’intoran, e vist che i cuntaden ch’a gh’era ieran bona zent e operos e che al post l’abundava ad latt, carna e ad tutt quel che i psiva aver bisogn, i decidan ad farmaras lè. S
icome fidaras l’è ben, ma an fidaras minga l’è mei, in rivelan minga la so vera identità e i drovan di nickname fasull.
Pasa al temp e i tacan a faras amig i vilan che in cambi dal gioie che Euride la s’era purtada adre igh vendan dal terri e Manfredo av costruiss insima na casetta col focolare.
Sintendas al sicur i du spos is dà a la lettura dla Bibbia tutt al siri davanti al caminett finchè Euride la s’ingrassa, ma ad brutt. Dop na dieta durada nov mes la ritrova la linea e is catan con tri baghet in na volta sola, san e fort e i ciaman Pio, Pico e Papazono, ma sol quand i sa sluntana, quand iè davsen igh disan tu, tu e tu.
Intant con i raport ad bon vicinato is fa sempar più benvolere dai cuntaden d’intoran e i dventan famos e onoraa e tgnù in gran cont.
In dal fratemp, l’imperator as distraiva con dal gueri a destra e a sinistra, parchè lù l’era un moderaa, e al s’era mis in testa ad conquistar la zitta d’Aquilegia. Mo al ghiva d’aver n’esercit cal valiva poc parchè, dop averla circundada e misa sot asedio, dop soquant mes la resistiva incora. Stuff d’aspetar Costanzo, par i amigh “show”, al spedì di banditor in dla basa mudnesa par catar su di rinfors.
Manfredo, che oltre che bellissim l’era anc furbissim, al ciapa l’ucasion al vol e al fa su un picul esercit ai so cmand cal mett subit a disposion dl’imperator e al partiss par Aquilegia. Sensa star l’è a perdar tant temp al và subit all’atac e in du dè al conquista, tutt da par lù, la zittà.
L’imperator, che quand Manfredo al s’era presentà an l’iva minga gnusù, al và so ad testa da la cuntintessa all’a ciama a la so presensa e all’a quacia d’unor, agh dà un trenta e lode e all’a fa Cavaliere militare——— tò mo-
Manfredo l’imprufita dal mument e a ga svela la so identità e agh conta tuta la storia. L’imperator tutt comoss dal peripezii, chisà cus al ghiva dat d’intendar cal furbon, al la perdona par averag purtaa via la fiola prediletta, l’unica, e in più agh regala tutt al terri che Manfredo l’è bon ad circundar in na giurnada a cavall. Cum a savemm tutt, Manfredo l’è furbissim e cambiand al cavall quand l’è stuff con un fresc al circonda tanta tera che al’imperator a ga scapa ditt: ma cum a son sta caion———-
A stal punt a ghè l’incontar tra l’imperator e la fiola Euride e quand agh conta dal parto triplo, a chi temp l’era ben dificil ch’andass tutt ben in un cas dal genar, Costanzo l’armagn talment culpii che gridand al miracul al dis: d’ora in avanti t’at ciamarà Miranda.
Turnaa a cà Manfredo as fa su al manghi e al taca a costruir di castei, par sé e i fioi e al più bel al san ten lù.
Naturalment alla ciama Mirandola.
Va mo là.
Vanni Chierici


text:
En tut han ins pajà il 2019 85 milliuns francs per donns, communitgescha l’Institut federal per guaud, naiv e cuntrada. Il 2018 avevi anc vis ora different cun donns da malauras da 200 milliuns francs. E cumpareglià cun ils bunamain 50 onns che l’institut analisescha ils donns – è l’onn passà rangà sin plaz 30.
Malauras han era procurà en il Grischun per donns l'onn 2019, uschia il mez avust en la Val d'Avras. Plirs dis è la via d'access stada serrada, suenter che crappuns era sballunads sin via.
Svizra franzosa il hotspot 2019
Vis sur l'entira Svizra hai dà l'onn passà ils pli auts donns da malauras en ils chantuns Genevra, Vad e Neuchâtel. Pliras giadas donns han ins plinavant registra sin l'Axenstrasse a lung dal Lai dals quatter chantuns.


text:
Survegliader da pretschs Stefan Meierhans vul refurmar il sistem da la repartiziun d'entradas: La Confederaziun duai pudair influenzar pli fitg co las entradas dad abunaments dal traffic public vegnan repartidas.
In sistem pli transparent
L'entir sistem na saja betg survesaivel. Zunt intransparenta saja la clav da repartiziun d'abunaments sco il Halbtax u il GA. Per il mument haja il stadi nagin'influenza sin quai.
Quai vul Meierhans midar. Cunquai che la Confederaziun è participada fitg a la finanziaziun duai el er avair in'influenza sin la repartiziun da las entradas da quels abunaments.Concret vul il survegliader da pretschs ina nova repartiziun. In criteri duai esser l'augment da custs che las singulas interpresas han.
Intginas interpresas da traffic hajan profità da l'augment da pretschs per abunaments dal traffic public senza d'avair augmentà lur custs.
Abunaments naziunals
200 interpresas profiteschan da las entradas dad abunaments sco il Halbtax u il GA.
Ni l’uniun da traffic ni l’uniun da tariffas han commentà questa proposta. Ellas sajan dentant avertas per discussiun – ha ditg in pledader.
RR novitads 09:00


text:
Nümar 1
Ul nümar 1 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul zeru e al ven prima dal düü.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M. Vün, ü, gjü.... F. Vüna/vöna, öna, gjöna....
Ul 1 al è l'elemeent néutar dal prudüit, i.e., qual-sa-vöör nümar a mültiplicaa par 1 al turna a dá a.
Malgraa s'al pöda cunsiderá un nümar primm, sa la töö la cunvenziú ch'al le síes mia. Si l'al füdess, alura i nümar natüraal i gh'aress mia una faturizazziú ünega (a maanch dal úrden): par esempi 6 = 2·3 = 1·2·3 = 1·1·2·3 = ... e le definizziú da un bell puu da prupietaa matemàteghe s'i vedaress afetade, cuma par esempi chela di nümar parfett.
Ucürenze dal nümar 1:
- In scenza dal urdinatuur ul 1 s'al socja cun la pusizziú da "pizzaa" e al è vöna di dò dígit dal sistema binari.
- Int un bell puu da cültüre, ul 1 s'al representa cunt un puunt u un tirett, urizuntaal u verticaal, cuma par esempi íntal Cinees.
- Al è ul nümar atòmegh dal idrògen.
- Ul nümar di purtée dal fútbol.


text:
Canton Ginevra
El Canton Ginevra (en todèsch: Kanton Genf, en fransés: Canton de Genève, en italià: Canton Ginevra, en romàncio: Chantun Genevra) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è 'l piö ocidentàl e 'l piö picinì 'ntrà töcc i cantù svìser. L'è furmàt en sostànsa de la cità de Ginevra e de 'n enclàve pesenèt sö le spónde del Lach Lemàno (o Lach de Ginevra), en mès al teretóre del Canton Vaud. L'è stat giü dei öltem a ünìs a la Confederasiù Elvética.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ginevra l'è stàda na Repüblica 'ndependènta 'nfìna al 1798, ma l'ìa aleàda 'nsèma co la Confederasiù zamò del 1584. Endèl córs de le guère de Napuliù, Ginevra l'è stàda ocupàda e anitìda a la Francia. Dòpo de ìga utignìt l'endependènsa de la Francia, endèl 1813, Ginevra la g'ha decidìt de aderéser a la Confederasiù Svìsera 'ndèl 1815 come cantù nömer 22.
Colocasiù geogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cantù de Ginevra 'l cunfìna a nòrt e a Sud col dipartimènt fransés del Ain. A ocidènt el se tróa a ìga i mucc de la cadéna del Giüra e l'ünica vìa praticàbil per streersàl e rià 'n Francia l'è 'l pas de la Vaucluse. Pò a 'nvèrs sud gh'è de le montàgne de diensiù importànta ma piö izolàde e bàse che chèle a ocidènt. A èst el cantù de Ginevra 'l cunfìna col Lach Lemàno, del quàl vé fò la cuntinuasiù del fiöm Ròdano. L'óter fiöm de 'na sèrta 'mportànsa l'è 'l Arve.
Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cantù de Ginevra l'è mìa dividìt en distrècc e 'l cönta 44 cümü:
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Stamp:Cité na conferensa
"{{{title}}}". {{{booktitle}}}.
Avis[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà ëd na conferensa. A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{cité na conferensa| author=M. Turk and A. Pentland | title=Face recognition using eigenfaces | booktitle=Proc. IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition | year=1991 | pages=586–591}}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: M. Turk and A. Pentland (1991). "Face recognition using eigenfaces". Proc. IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition, 586–591.
Che a varda ëdcò[modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
La toolbox davart il clima en il Grischun gida vischnancas a tractar sin plaun communal commensuradamain la midada climatica e sias consequenzas. Cun ils parameters areguard l'economia locala, la populaziun e l'ambient pon vegnir eruidas en in emprim pass las sfidas climaticas futuras las pli impurtantas. Silsuenter defineschan represchentantas communalas e represchentants communals en il rom d'in lavuratori mesiras adattadas per in plan d'acziun. Il Chantun sustegna las vischnancas da duvrar la toolbox davart il clima.
Las vischnancas èn dumandadas da sustegnair en lur cumpetenza las stentas chantunalas e federalas per proteger il clima e da sminuir considerablamain ils agens ristgs da la midada climatica. La toolbox davart il clima en il Grischun sustegna las autoritads communalas da vesair las sfidas da la midada climatica per lur vischnanca e da procurar per in pachet da mesiras adattà. La toolbox davart il clima en il Grischun cumplettescha la strategia dal clima chantunala ed il Plan d'acziun Green Deal per il Grischun (AGD) che prevesa da reducir ils gas nuschaivels per il clima sin nulla emissiuns nettas fin l'onn 2050 e da sminuir ils ristgs da la midada climatica ad ina dimensiun acceptabla.
Proceder a trais stgalims cun sustegn dal Chantun
La toolbox davart il clima sa cumpona da trais parts. En l'emprima part vegnan transferidas las datas davart las relaziuns economicas da la vischnanca, davart la populaziun locala e davart la natira e l'ambient en in model da fatschenta communal. Quel model da fatschenta vegn silsuenter cumpareglià cun las sfidas dal clima futuras. El definescha ils pli impurtants ristgs e demussa tut tenor era las schanzas per l'economia, la societad e l'ambient local. Uschia sa mussa per exempel tge consequenzas economicas che po avair il cunfin da naiv che sa sposta adina plinensi, quant ristganta ch'è la chalira creschenta per la populaziun e tge che muntan las temperaturas adina pli autas per las culturas agriculas ubain il guaud.
Per pudair far frunt commensuradamain a las ritgas e nizzegiar eventualas schanzas, discuteschan la politica e l'administraziun en il rom d'in lavuratori d'in mez di ed en preschientscha d'expertas e d'experts dal Chantun mesiras adattadas. En ina segunda part vegnan determinadas las mesiras e lur realisaziun cun agid d'in plan d'acziun. Ed en in terz pass realisescha la vischnanca las mesiras dal plan d'acziun.
Las emprimas duas parts da la toolbox davart il clima prepara il Chantun en collavuraziun cun la vischnanca.
La terza part – la realisaziun da las mesiras dal plan d'acziun – è l'incumbensa da la vischnanca.
Vischnancas pon gugent annunziar lur interess sut klimawandel@gr.ch.
Mussavia per ina strategia da clima communala – Ina instrucziun en otg pass (Uffizi federal d'ambient UFAM)
Davart la protecziun dal clima sin plaun communal existan gia blers buns cumenzaments. Quels èn però savens attribuids a singuls secturs ed in proceder sistematic e cumplessiv manca. Qua gida il Mussavia dal clima: Pass per pass mussa el, co che Vus, sco vischnanca, cuntanschais la finamira dal clima netto nulla e co che Vus pudais reagir sin las consequenzas da la midada dal clima. Il mussavia sa drizza a vischnancas pitschnas e mesaunas e las facilitescha l'elavuraziun d'ina strategia da clima sistematica. Ellas pon decider tenor lur prioritads respectivas, sch'ellas vulan elavurar ina strategia da clima per reducir ils gas cun effect da serra, per s'adattar a la midada dal clima u en moda cumbinada per tuttas duas tematicas. L'instrucziun inditgescha ils singuls pass per omadus secturs e renviescha als instruments existents, ad exempels concrets ed ad infurmaziuns cumplementaras.


text:
Hinwil (distret)
Coordinate: 47°18′N 8°51′E / 47.3°N 8.85°E El Distret de Hinwil (en todèsch: Bezirk Hinwil) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 89 455 abitàncc. L'è sitüàt endèla part sud-orientàl del cantù, ai cunfì col Cantù de San Gal. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Hinwil.
Sudiviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Hinwil l'è spartìt sö 'ndei öndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Pervia da las restricziuns en connex cun il coronavirus han ils Servetschs psichiatrics dal Grischun PDGR gì pli paucs pazients staziunars. Perquai noda il manaschi il 2020 ina perdita da 1,3 milliuns francs, quai han ils responsabels preschentà oz avant las medias.
Dapli lavur tar tgira ambulanta
Ils dis da tgira sajan ids enavos il 2020 sin stgars 73'000. Quai èn quasi 5'000 dis da tgira pli pauc ch'anc l'onn avant. Cunzunt la primavaira 2020 avevan ils Servetschs psichiatrics dal Grischun pervia da las restricziuns stuì reducir il dumber da letgs ed occupaziun. Persuenter haja dà dapli lavur tar la tgira ambulanta.
L'onn 2020 è stà in onn extraordinari. Igl era fitg ambizius e fitg intensiv.
Stausch per la strategia e novs bajetgs
La pandemia haja dentant er effects positivs. Uschia haja quella dà in stausch a la nova strategia dal manaschi. Plinavant vegn per l'ina bajegià il mument ina nova psichiatria acuta cun staziun d'urgenza per 24 milliuns francs. Per l'autra suonda l'auter onn ina nova clinica per uffants e giuvenils per 35 enfin 40 milliuns francs sin l'areal.
In dals effects positivs da la pandemia è che nus avain pudì bajegiar si fitg svelt la telepsichiatria.


text:
Guerra
La guerra l'è un at colletiv caraterizad de la violenza armada intra dei grœp organizads.[1] Ind el so significad tradizional la guerra l'è un conflit intra dei stats sovran o intra dei coalizion per la risoluzion, d'ordinare in manera definitiva, d'una controversia internazionala plu o manc motivada de contrasts de interess ideolojeg e economeg.[1] Ind el dirit internazional, ol termen l'è stait sostituid, despò de la Segonda Guerra Mondiala, de l'espression "conflit armad", qe al và ben per tœts i combatiments, picoi e grands.
EtimolojiaModifega
Ol termen al vegneress de la parolla werran del volt jermaneg antig, qe la vœl dir sgarugada.[2] L'è probabel qe ol termen latin bellum al sies plu stait dovrad perqè trop simel al jermaneg bello-.[2]
RiferimentsModifega
Alter projetsModifega
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su guerra
- Wikinotizie el gh'ha dent notizzie in su guerra
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su guerra


text:
Cun talas dumondas e pretensiuns han els giustifitgà, che dunnas èn vegnidas exclusas dals dretgs civils e politics. L’istorgia dals dretgs da las dunnas vegn actualmain raquintada en in’exposiziun en il Museum naziunal a Turitg.
Dunnas ch’han cumbattì per lur dretgs hai adina gia dà. E quai è er stà necessari
L’artitgel d’egualitad è vegnì fixà en la Constituziun federala l’onn 1981. La via enfin là è stada lunga e stentusa. Ils dretgs da las dunnas èn adina puspè vegnids restrenschids entras ideas ed ideals en connexcun la rolla da la dunna. Ed entras la lescha. Adina puspè èn ils basegns ed ils giavischs da las dunnas vegnids stenschentads da bell’entschatta. Lur pretensiuns èn vegnidas messas en truclet. Quai preschenta l’exposiziun cun exempels deplorabels.
Ina petiziun per il dretg da vuschar da las dunnas, che var 250’000 Svizras e Svizzers avevan suttascrit l’onn 1929, è simplamain svanida en in truclet, e pir trenta onns pli tard avevi dà in’emprima votaziun en chaussa
L’istorgia davart ils dretgs da las dunnas è impurtanta, damai che bler è ì en emblidanza. Mo paucs san per exempel, ch’il slogan «Medema lavur – medema paja» deriva betg forsa da la chauma naziunala da las dunnas da l’onn 1991, mabain che quai è gia vegni pretendì da bleras sindicalistas ed activistas en il 19avel tschientaner. Auters fatgs, che forsa betg tuttas e tuts san ozendi: Dunnas pudevan ir a lavurar mo cun il consentiment da lur umens enfin l’onn 1987, ed ellas na pudevan betg suttascriver sezzas in contract. U quai, ch'en la lescha steva alura scrit che «l’um è il chau da la cuminanza conjugala» e «la dunna fa il perchasa».
Sch’i va per il cumbat dals dretgs da las dunnas pensain nus savens vi dal dretg da vuschar. I gieva e va dentant per bler dapli en quel cumbat
Fatgs, istorgias e persunalitads extraordinarias en connex cun las dunnas e lur dretgs – era cun in'egliada sin il Grischun – preschenta Vita e cretta ensemen cun l’istoricra e curatura da l’exposiziun «Frauen.Rechte» dal Museum naziunal Noëmi Crain Merz.


text:
Sciarön
Sciarön (nom ufizial in italian: Cerano) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 6 785 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 32,1 km² e ona densità de popolaziun de 211 ab./km².
El paes el se tröva adree ai spund del Tisin, al cunfin cunt i pruvinc de Milan (cumün de Biegrass, Bufalora, Magenta e Rubech sül Navili) e de Pavia (Cassö).
Esempi del dialet de SceranModifega
Un om l'eva dü fiù.
Al püssè gióvna 'd cust l'ha dici al pà: “Pà, dìm la mè part dla roba ch'a tócam!” e 'l pà l'ha spartivla.
E dopo poch dì al fiù pü gióvna l'ha ciapà tüta la sò roba e l'ha 'ndacc int un pais lontan, e là l'ha facc förala tüta con i birichinn.
Quand pö l'eva spindü tüt, l'ha gnì 'na gran caristia in cul pais, che lü l'ha cmansà a 'vé dabsogn.
Alora l'ha 'ndacc e l'ha portass in cà d'un scior da cui pais, ch'l'ha pö mandàl a föra in di sui camp a cürà i porscei.
Lü pö a scricheva d'ampinìss la panscia 'd giand ad rovla ch'i mangiavo i porscei, ma insün devovna.
Ma quand l'ha gnìj la testa a cà l'ha dicc: “Quanti servitor dal mè pà j'hän bän dal pän, e mì achì i mura dla fam!
Mì 'dess i petarò chì e i 'ndarò dal mè pà e disaròj: Pà, mì j'ho facc di pcai contra 'l Signor e contra vü;
Mì son pü dägn da vess ciamà vost fiù; fim comè vün di vost servitor”.
Lü donca l'ha petà là e l'ha gnü dal sò pà; e quand l'eva ancora lontan, al sò pà l'ha vüst e l'ha 'vü compassion; l'ha corsi incontra, l'ha ciapàl par al col, a l'ha basal.
Al fiù l'ha dici: “Pà, j'ho facc un pcà contra 'l Signor e contra vü e son pü dägn da vess ciamà vost fiù”.
Ma 'l pà l'ha dici ai sui servitor: “Portì chì i pü bei pagn e vistìl, e matìj l'anel int i div e i scarp in pè;
E minì fura 'l biscin ingrassà, massèl; ch'i mangiómol e ch'i stóma sü legra;
Parcäi cust mè fiù l'eva mort e l'ha risciüscità, l'eva perdü e l'ha stacc trovà”. E j'hänn mässas a fà 'na gran festa.
Alora 'l fiù prüm l'eva fura in campagna; e quand ch'a tornava a cà, arent a cà suva a l'ha sintì a sonà e a balà.
E l'ha ciamà vün di servitor e l'ha dmandaj “Quii cha' vò zì cust?”
E lü l'ha dici: “Al tò fradè l'ha gnü cà, e 'l tò pà l'ha massaj un biscin grass, parcäi l'ha 'vül sän e dispost”.
Ma lü l'ha 'ndà in coldra e voreva gnent andà in cà. Al sò pà l'ha gnü fura e prigheval d'andà dent.
Ma lü l'ha faj sintìss, e l'ha dici al pà: “Eco, hinn già tanti ann che mì 'j servuro i ho mai passà i vost ordin, epür vü ii mai stacc bon da dàm un poch cravin par fà un'aligria coi mei amis.
Ma quand cust vost fiù, ch'la mangià la vosta roba con i fravla, l'ha gnü cà, vü hii massaj un bel biscin ingrassà”.
Ma 'l pà l'ha dici: “Fiù, ti t'è sempra chì con mì, e tüt cul ch'i ho mì l'è tò;
Adess a convgniva a fà festa e stà alegra, parcäi cust tò fradè l'eva mort e l'ha risciüscità, l'eva perdü e l'ha stacc trovà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sciarön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
- Circolo - Lia Mostra d'Ert
Aniverser 101 ani Circolo - Lia Mostra d’Ert “I proscimi 100 ani” - manifestazion de ert y cultura
Per se abiné adum danter la generazions desfrentes che à cunlaurà a fé ora dl Circolo chël ciche l ie aldidancuei, se on pensà ora n prugram desvalif danter prejentazions de ert, workshops, referac, performances de ert y mujiga. L prugram ie partì su te trei dis; da juebia ai 02.09. a sada ai 04.09. on metù ju n prugram de manifestazions che cëla de viers de l daunì. Te nosc mond aldidancuei for plu y plu digitel, ie l duvier dl ert tla sozietà mudà y la va de cialé ciun ciamps che l ert nfluesc sëuraprò. Cun l titul dla manifestazion “I proscimi 100 ani” ulessan mustré su, che l ert ne jirà mei perdù, ma coche bele da for tla storia se adatea enc aldidancuei l ert ai mesums y debujënns de nosc tëmp.
L prugram cuer manifestazions te duta trei la rujenedes dla valeda. L bel mescedoz danter prejentazions de jënt de nosc luech y autres che vën adalerch da plu dalonc ie de mpurtanza pervia de n barat nteressant danter minonghes desfrentes. I referenc y artis´c se desmostra de auta cualità y profesciunalità y speron che l sibe de arichimënt spirituel per chëi che vën a cialé pro.
Per l cunsëi dla Lia Mostra d’Ert iel n gran unëur a pudëi festejé i 101 ani de vita dla Lia Mostra d’Ert.


text:
500
Aveniment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Belisario, generàl bizantì, mórt in del 565;
- Macedonio de Tesalonica, scritùre bizantì, mórt in del 560;
- Piero Patrisio, funsiunare bizantì;
- Abid ibn al-Abras, poéta àrabo.
- Octa del Kent, rè del Kent, mórt in del 543.
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Einion ap Cunedda, rè.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Co se scrion pa ite online
Por se scrí ite online ëise debojëgn de n’identité digitala: chësta pó ester sides le SPID che la cherta di sorvisc ativada.
Damané do le SPID
De plü sön le SPID
Sce i ëis bele n’identité digitala spo podëise se scrí ite atira cun le SPID o la cherta di sorvisc ativada chiló.
- I podëis se scrí ite cun püc clics sön le computer, tablet o smartphone.
- I podëis ti ciaré tres y indlunch a dötes les comunicaziuns de nosc sorvisc, sciöche ince ai termins y ai resultac di ejams.
- I ciafëis l’atestat de bi- y de trilinguism tl format digital y i podëis ti rové pormez te vigni momënt sön myCIVIS.
- Üsc dac vëgn coiüs adöm eletronicamënter y insciö ne vëgnel nia fat fai. A chësta moda miorunse nosc sorvisc por os.
Olá ciafëise pa ciamó d’atres informaziuns?
De plü informaziuns sön i azesc digitai (SPID o cherta di sorvisc ativada cun letur) é da ciafé sön la plata internet dla Provinzia de Balsan my.civis.bz.it/public/de/hilfe.htm.
De plü informaziuns ciafon ince sce an cherda sö le numer vërt 800 816 836 (lö-vë 9.00-17.00; dal ester +39 081 197372025).


text:
Loiri Porto San Paolo
Loiri Porto San Paolo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 3 385 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 117 km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Monti, Olbia, Padru, San Teodoro.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Barsenun
Barsenun (Bavares: Brixn; Talian Bressanone; Tudesch Brixen; Ladin Persenon o Porsenù; Latin Brixina; ciamada a nivel üfizial fin al 1919 Brixen am Eisack) a l'è un cumün de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 40 chilometer a nord de Bulsan e 45 chilometer a süd de'l Pass de'l Brenner a la furcia intra l'Isargh e 'l Riensa. Barsenun, giamò menziunada int l'an 901 D.C. cunt el nom "Prihsna" a l'è la püssée vegia cità de tüt el Tirol, el lögh püssée impurtant de la Val de l'Isargh, e al didincö, cunt i sö 19.000 abitant, el ters cumün püssée gross de'l Südtirol. A l'e anca la sed de'l Vescuáa.
Situazion lenguìstega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Tge effect ha la qualitad da l'aria en stanzas da scola sin las infecziuns da corona? Per eruir questa dumonda ha il chantun lantschà in project da pilot. L'apparat mesira tranter auter quant CO2 ch'è en l'aria, l'umiditad u er la temperatura.
Per il project da pilot vegnan installads a partir dad immediat 300 apparats da mesiraziun en 59 scolas, respectivamain en 150 stanzas en il Grischun. Ils apparats communitgeschan permanentamain las datas a l'Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun. Cun emprims resultats fa il chantun quint la fin da l’onn.


text:
Ina sperdita durant il temp da stad è usitada en la branscha: Quest onn è la sperdita tar la gruppa da hotels Sunstar dentant sa sminuida dad 1,1 milliuns sin 0,7 milliuns francs. Uschia è la stad 2017 stada la meglra stad dapi il 2018 per la gruppa d'hotels ch'è er fitg preschenta en il Grischun. La svieuta è s'augmenta dasper 5,1% per 22,9 milliuns francs durant ils mais da stad.
Responsabels per il bun resultat da fatschenta èn cunzunt giasts asiatics. Uschia han ils hotels da Sunstar da alloschi a 60% dapli giasts da l'Asia. Quai senza giasts dal Giapun, la China ed ils Stadis da Golf. Dentant hajan er 14% dapli giasts germans e 10% dapli Brits chattà la via en Svizra. I paria ch'il trend da sminuziun da giasts europeic saja a fin, manaja la gruppa d'hotels.
Buna finiziun da la davosa e bun cumenzament da la nova
Er la stagiun d’enviern entschet bain: Grazia a bunas cundiziuns da naiv e da l’aura sajan hajan ins puspè pudì carmalar dapli giasts en las regiuns da muntognas, uschia Sunstar.
Tar la gruppa da Sunstar tutgan 11 hotels da quatter stailas. Tranter auter a Tavau, Claustra, Lai e Flem. en tut dumbra la Sunstar 1'800 letgs.
RR novitads 20:00


text:
Argegn
Argegn (nom ufizial in italian: Argegno) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 681 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4,3 km² e 'na densità de 158 ab./km²..
L'è situaa in su la sponda occidental del Lagh de Còmm e 'l dista del capploeugh circa 18 km. Se pò rivàgh in auto cont el percorr la S.S. 340 in direzion Còmm-Menagg, in pullman cont i bus de la SPT e in battell cont el doprà i linei de la Navegazion Lagh de Còmm. De Argegn, a travers de ona funivia, se riva agevolment in circa 5 minut l'abitaa de Pigra a 850 meter d'altitudin.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Argegn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
340
Avveniment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Genar-april 340: el Costantin II el riva in Italia cont on esercit, col pretest de andà vers el front oriental; el fradell Costant II, che a quell temp se troeuva in Dacia, scòpra i intenzion de quell lì e ghe manda contra ona fòrza che 'l pòda fàll andà pussee lent. I generai del Costant fingen de taccà Aquileia, per poeu retiràss a fà imboscad a l'esercit del Costantin; in occasion de voeuna de quij chì, arent a Cervignan, a l'inizzi de april, circonden i òmen de l'imperador e 'n coppen tant: tra i mòrt gh'è anca el Costantin.
- El vescov lissandrin Atanasi el riva a Roma. segutaa fòrsi de duu amis de Sant'Antòni Abaa e, segond el San Gerònim, el diffond la propositio monachorum.
Nassid[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Aed Brosc, capp irlandes
- Priscillian, eretich spagnoeu, vescov de Ávila (m. 385).
- Aureli Simmach, politich roman (m. 405)
Necrològi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Costantin II, imperador roman (n. 317).
- Eusebi de Cesarea (n. 265).
- Santa Macrina la Veggia (n. 270)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Dè pedagogich
Dé pedagogich 2014 – Scora y media
In mercui, ai 26 de merz 2014 à les Scores altes da La Ila metü a jì n dé pedagogich cun le tema “Scora y media”. Les insegnantes y i insegnanć se à dé jö cun tematiches desvalies liades al’adoranza di media te scora. Tan de lerch ti vëgn pa dada tl insegnamënt y co po pa la scora svilupé les competënzes dles studëntes y di studënć da chirí, anuzé y valuté informaziuns? Ći competënzes vëgn pa damanades dal monn dl laûr? Tan inant dess pa la scora eduché les jones y i jogn da anuzé cun responsabilité les nöies tecnologies tl ćianp dla comunicaziun ?
Te deplü grups de laûr à les insegnantes y i insegnanć metü man da laurè fora n conzet en cunt dl’educaziun al’adoranza di media te nosta scora.


text:
Libia
La Libia (ليبيا in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a l'Egit, al Sudan, al Ciad, al Niger, a l'Algeria e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Tripul.
Al gh'ha una süperfiss de 1.759.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.700.000 abitant.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Libia a l'era stada un pussediment di Türch fina al 1912, quand che l'Italia l'ha faa la guera a la Türchia e l'ha ucüpaa el paes.
In del 1952, dopu d'un periud piscinin de aministraziun francesa e inglesa, la Libia l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el [Idris de la Libia|Idris]].
In del 1969 un grüp d'ufiziaj, cunt a guida el Gheddafi, l'ha esiliaa el rè e l'ha pruclamaa la repübliga.
Quela sitüaziun chì l'è dürada fina al 2011, quand che una guera civil a l'ha purtaa a la fin del regim de Gheddafi e a la sua mort. Al dì d'incö gh'è un guvernu de transiziun.
El cap de stat a l'è Muṣṭafā ʿAbd al-Jalīl (del 2011).
El prim minister a l'è Ali Zeidan (del 2012).
Ecunumia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Libia a l'è el terz paes prudütur de petroli de l'Africa.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Libia (nom ufizial: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى = Grand Jamahiriya araba e sucialista de la Libia) a l'è una repübliga.
El cap del stat l'éra fina al 2011, minga in manera ufiziala ma "de facto", el Muammar Gheddafi.
Dopu la guera civil del 2011 el paes l'ha cambiaa regim, ma la sitüaziun pulitega l'è gnamò sicüra, perchè la guera la va inanz in manera minga ufizial.
El president a l'è 'l Mohamed al-Menfi (del 2021).
El prim minister l'è l'Abdul Hamid Dbeibeh (del 2021).


text:
Vercüragh
Vercüragh (Vercurago in Italià) l'è ü cümù de 2 831 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) che fa part de la pruinsa de Lèch. El se tróa 'n de la Al Sàn Martì. Fina al 1992 l'hà fàj pàrt de la pruinsa de Bèrghem. La frasiù de Somasca l'è famusa per ul fàcc che ghè la sede de la Congregasiù di Chierici Regolari Somaschi. Infacc che l'è mòrt el fondatùr de l'ùrden, el San Girolamo Emiliani (che l'è apò el patròn del cümù).
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vercüragh l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Resultats da las votaziuns 2016
Dumengia, 27 da november 2016
Projects chantunals
Projects federals
- Iniziativa dal pievel «Per l’abandun programmà da l’energia nucleara (Iniziativa per l’abandun da l’energia nucleara)»
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 25 da settember 2016
Projects chantunals
Projects federals
- iniziativa dal pievel dals 6 da settember 2012 "Per in'economia duraivla ed effizienta areguard la gestiun da las resursas (economia verda)"
- iniziativa dal pievel dals 17 da december 2013 "AVSplus: per ina AVS ferma"
- lescha federala dals 25 da settember 2015 davart il servetsch d'infurmaziun (LSI)
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 5 da zercladur 2016
Projects chantunals
Projects federals
- Iniziativa dal pievel «A favur dal servetsch public»
- Iniziativa dal pievel «Per in’entrada da basa nuncundiziunada»
- Iniziativa dal pievel «Per ina finanziaziun gista dal traffic»
- Midada da la Lescha federala davart la reproducziun cun assistenza medicala (LRAM)
- Midada da la Lescha d’asil (LAsil)
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 28. da favrer 2016
Projects chantunals
Projects federals
- Iniziativa dal pievel «Per la lètg e la famiglia – Na als dischavantatgs per pèrs maridads»
- Iniziativa dal pievel «Per il repatriament effectiv da las persunas estras criminalas (iniziativa per il repatriament effectiv)»
- Iniziativa dal pievel «Nagina speculaziun cun nutriment!»
- Midada da la lescha federala davart il traffic da transit sin via en il territori da las Alps (sanaziun dal tunnel da via tras il Gottard)
Resultats GR
Resultats CH


text:
Nora Honegger e Mauro Loretz èn durant quest onn ch'els mainan uss la Camona da Maighels sa vivids èn en lur nova vita. Ina vita, nua ch'i tutga bler vitiers: Els èn birolists, cuschiniers, cussegliaders da turists e magari er in zic meteorologs.
L'enviern ed il biro èn stads ina sfida
Il giuven pèrin ha surpiglià la chamona gist avant la stagiun d'enviern. E quai saja schon stà in zic ina sfida gist er puncto logistica. Per planisar ils viadis en la val ston els er adina tegnair en egl las cundiziuns da naiv ed aura. Quai saja dentant gartegià bain – er grazia a l'agid dals geniturs da Nora Honegger, ch'han manà la chamona durant 27 onns. Bleras lavurs en la chamona ha l'anteriura scolasta uschia gia enconuschì bain. Il biro dentant, lez è vegnì vitiers da nov per ella e ses partenari. Là hajan els uss dentant er sustegn professiunal.
Star avant la glieud
Il pli gugent ha Nora Honegger perquai betg la lavur en biro, mabain il contact cun ils giasts e turists. Ella puprogna bugen els cun paun e jogurt fatg sez e cusseglia er gugent, nua ch'ins po far las pli bellas spassegiadas e viandadas. La finamira dals dus giuvens gastronoms èsi en scadin cas da manar la chamona durant plirs onns. L'emprim onn han els uss gia bainbaud dumagnà.
RR actualitad 08:00


text:
Dals gieus olimpics da questa stad a Tokio na dastgan nagins fans da l'exteriur entrar en il pajais pervi da la pandemia. Quai han decis ils organisaturs giapunais ensemen cun il Comité olimpic internaziunal IOC.
Pervi da la pandemia da corona han ils organisaturs spustà l'occurrenza gronda sin quest onn. Ils gieus olimpics da stad cumenzan ils 23 da zercladur e duran enfin ils 8 d'avust 2021.
Gronda perdita per il turissem
Fin uss èn vegnids vendids radund in milliun bigliets a fans da l'exteriur. Per il preventiv dals organisaturs è questa perdita ina dira frida. Vitiers vegnan anc las consequenzas massivas per il turissem ch'ha quintà cun blers daners dals giasts dals gieus olimpics da stad a Tokio.
4,5 milliuns bigliets èn fin vendids en il Giapun. Sch'indigens dastgan insumma entrar en las arenas, vulan ils responsabels pir decider fin la fin d'avrigl.


text:
Scalar (fisega)
Un scalar l'è un tipo de grandeza fisega qe l'è esprimida doma con un numer (una sola coordinada) invariabel in qualsevœl sistema de riferiment. Per esempe, la massa d'un ojet l'è un scalar, vest qe l'è nessare doma un numer per rapresentar-la (per esempe: 75 kg).
Al contrare, una grandeza l'è vetoriala o plœ in jeneral tensoriala quand qe l'è necessare plœ de un numer per rapresentar-la completament. Per esempe, la velocitaa del vent l'è una grandeza vetoriala, perqè ga vœl mìa doma 'l so modul (qe 'l se misura come una grandeza scalara) ma anc la so direzion (nord, sud...), qe l'è definida come un vetor unitare. De l'oltra banda, la distribuzion di tension interne d'un corp la ga besogn de specifigar in ogne pont una matrix ciamada tensor di tension, donca 'l stat de tension de un corp l'e rapresentad cond una grandeza tensoriala.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (EN) George Arfken, Mathematical Methods for Physicists, 3a edizion, Academic press, 1985.
- (EN) Richard P. Feynman, The Feynman Lectures on Physics, 2006, Vol. 1.


text:
La gievgia en damaun ha in tren piglià fieu en in tunnel en la regiun Camedo. Nagin è vegnì blessà. Il fieu haja cumenzà en la cabina da manischunz davos, ha communitgà la Polizia chantunala dal Tessin. La locomotivista haja prendì las mesiras planisadas per cas d’urgenza ed ida en segirtad. Passagiers n'eran nagins da viadi. Ils pumpiers da Locarno hajan stizzà il fieu, alura sfradentà e ventilà il tunnel. Denter Verdasio e Camedo circuleschan bus.
Ord l'archiv
Questa stad ha RTR guardà davos las culissas da professiuns en ed enturn il tren.


text:
En Svizra è l’aua currenta ina chaussa che sa chapescha da sasez. En auters pajais è quai dentant in luxus. Tenor l’ambassadur d’aua Ernst Bromeis saja stà in pass impurtant da definir l’aua sco dretg uman. Tuttina saja quella lescha vegnida fitg tard, quai schegea che l’aua saja insatge dal pli essenzial. Ussa, 10 onns pli tard, vivan milliuns persunas anc adina sut circumstanzas grevas uschia sco avant.
Anc adina mora mintga per secundas ina persuna da la said. Quai è ina tragedia.
Avair in dretg n’è betg il medem sco in duair
Savens sajan ils pertutgads povers e n'hajan betg la pussaivladad da far diever da lur dretg. Nus en Svizra sajan percunter privilegiads dad avair aua currenta e schubra. Perquai na sajan nus gnanc conscients che quella problematica exista en auter lieus. Perquai stoppian nus daventar pli conscients e sviluppar l’obligaziun da gidar als pertutgads. Dentant betg cun duvrar pli pauc aua en noss mintgadi, quai n'haja nagina influenza sin il bainstar dals pertutgads. Meglier fissi da fidar las organisaziuns caritativas e da far ina u l’autra donaziun che po vegnir utilisada al dretg lieu.


text:
Churwalden
Churwalden a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2116 abitant e una süperfiss de 26.68 km², e al se tröva a una altitüden de 1230 meter sura al livel del mar.
El cumün de Churwalden a l'è tacaa ai cumün de Almens, Coira, Maladers, Tschiertschen-Praden, Scheid, Trans, Vaz/Obervaz.
StoriaModifega
Churwalden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1149 col nom de silva Augeria[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Termins y condiziuns d’adornaza dl sit web
Academia Europeica de Balsan – Eurac Research
Alea Druso, 1
39100 Balsan – Talia
Tel: +39 0471 055 100
E-mail: linguistics@eurac.edu
Partita IVA: 01659400210
Notes legales
Chësc sit http://bistro.eurac.edu (dedô ma plü “sit”) contëgn na banca dac de terminologia iuridica.
Le titolar dl sit é l’Academia Europeica de Balsan (dedô ajache al é plü cört ma plü “Eurac Research”).
Por se daidé pité de dërc dac ajorná ti aconsiunse ai utënc da segnalé vigni imprezijiun o malfunzionamënt invian na e-mail a bistro@eurac.edu o scrion fora le formular de “Feedback”.
L’azes o l’adoranza de chësc sit web porta pro al’azetaziun zënza restriziuns da pert dl utënt dles condiziuns spezificades dessot. Tl caje contrar ne sarál nia conzedü da ti rové pormez y adoré dac de bel anfat ci sort sön chësc sit.
Eurac Research se resservëia le dërt d’ajorné o mudé i contignüs de chësc sit, sciöche ince les condiziuns y les modalités d’adoranza dl sit web, zënza degun dovëi de preavis. Tl caje de mudaziuns dles condiziuns comporta l’azes al sit l’impëgn da respeté les condiziuns insciö sciöche ares é gnüdes mudades.
L’inosservanza eventuala de chëstes desposiziuns, ater co tl caje de autorisaziun esplizita scrita por i dërc desponibli, gnará porseghitada tles sëntes iudiziares ziviles y penales de Balsan competëntes aladô dla lege taliana.
Esenziun da responsabilités
Düc i contignüs de chësc sit vëgn scric y ajorná cun gran cura y atenziun. Chësc podess a vigni moda ne garantí nia la coretëza, la completëza y l’atualité di contignüs – porchël ne podará Eurac Research nia gní aratada te degun caje responsabla di dagns de bel anfat ci sort gaujá diretamënter, indiretamënter o adinfal ai utënc, che vëgn dal azes y dal’adoranza dl sit, sciöche ince dala letöra o dal’adoranza dles informaziuns publicades o di contignüs sön le sit, porvia de fai y omisciuns che reverda i contignüs publicá sön le sit, sciöche ince dal nia ester bugn da ti rové pormez.
I contignüs dl sit vëgn scric y curá dal Istitut de linguistica aplicada de Eurac Research.
Eurac Research se resservëia ince le dërt da proibí o tigní sö, te vigni momënt y zënza preavis l’azes a chësc sit y a sü sorvisc.
I contignüs ne costituësc degöna forma de consulënza.
Azes ai sic esterns coliá
Eurac Research n’á degöna responsabilité por ci che reverda i sic esterns a chi che ara vá da ti rové pormez tres i coliamënc sön le sit. Eurac Research n’é nia responsabla no dles informaziuns ciafades dal utënt tres so azes, no dles carateristiches de azessibilité y adoranza: dla completëza y prezijiun dles informaziuns desponibles sön chisc sic, sciöche ince de süa grafica y funzionalité, á i titolars di sic a chi che an ti röia pormez a sües condiziuns la responsabilité.
Copyright
Chësc sit y, olache al ne vëgn nia dé dant val’ d’ater, düc i dërc sön i contignüs é ma de Eurac Research.
N valgügn contignüs de chësc sit pó ince ester material sotmetü ai dërc d’autur de che che l’á metü a desposiziun publicamënter. Les operes olache al vëgn dé dant la fontana é porchël ma di titolars di dërc y de sü suzessurs de dërt. Cun süa publicaziun ne surandá Eurac Research degun dërt sön degügn contignüs dl sit web.
Düc i contignüs publicá o sön chësc sit web, cun lapró süa seleziun y organisaziun, sciöche ince la desposiziun y le design dl sit web, é sconá aladô dles desposiziuns varëntes sön les operes dl intelet. Eurac Research respetëia a vigni moda i dërc de proprieté inteletuala di atri.
Le sit y i dac contignüs pó ma gní adorá por adoranza personala (por ej. por s’informé, inrescí, studié) o a vigni moda nia por rajuns comerziales, tan inant che al vëgn zité la fontana (Academia Europeica de Balsan (Eurac Research) – Istitut de linguistica aplicada (a cura de). Sistem informatif por la terminologia iuridica bistro. Balsan: Eurac Research. http://bistro.eurac.edu. Consulté ai dd.mm.aaaa).
Vigni adoranza por rajuns comerziales o sfrutamënt economich da pert di utënc é porchël dagnora epressamënter proibida. Por rajuns de davagn él conzedü da adoré, copié y ortié inant i documënc y les imajes desponibles sön chësc sit impormó do avëi ciafé l’autorisaziun scrita.
Tratamënt di dac personai
Por conësce a na moda detaiada les modalités de gestiun dl sit por ci che reverda le tratamënt di dac di utënc ciaredi ales plates Cookies & privacy.


text:
Cun «KLAPP» han ils geniturs tuttas infurmaziuns ed ils termins da scola en in lieu e quai era sch'els han plirs uffants. Termins, messadis e documents sco per exempel infurmaziuns tar occurrenzas en scola vegnan communitgadas a moda digitala. L'app ha er ina funcziun d'absenza ch'infurmescha cun in clic tuttas persunas pertutgadas sch'in uffant manca. Cun la schliaziun digitala, han ils geniturs dapertut access a las infurmaziuns. Ins po duvrar l'app sin il telefonin, far il login sur il computer ubain abunar las infurmaziuns cun posta electronica. I na dat betg pli ina massa cedels e differentas vias da communitgar.
Differentas funcziuns
Dasper scriver messadis e parter documents, ha l'app er ina funcziun da chalender. Ins po far fotografias e videos sin «KLAPP». Er discurs virtuals èn pussaivels cun la funcziun da video. Cun la funcziun d'absenzas pon ils geniturs infurmar tuttas persunas pertutgadas cun in click sche lur uffant è malsaun. Per il mument datti l'app per englais, franzos, talian e tudestg.
Resultà dal mintgadi
Reto Kaspar, in dals dus fundaturs era vegnì memia tard a la saira da geniturs da ses figl, perquai ch'el na saveva betg exact en tge stanza da scola ch'el stoppia ir. Sin las infurmaziuns dal cedel vi da la frastgera a chasa n'aveva el nagin access. El ha pensà che quai duess ir pli simpel ed uschia era l'idea naschida. Ensemen cun ses quinà Elias Schibli ch'è er bab da trais uffants, ha el stgaffì il nov instrument da communicaziun.
KLAPP
- > 200 scolas
- ca. 7'5000 scolastas e scolasts
- 100'000 messadis individuals il mais
- 6 francs ad onn per utilisader
- datas restan en Svizra, na vegnan betg surdadas ad auters u duvrads per reclama


text:
Pess e pomm de terra fritt
Pess e pòmm de terra fritt (fish and chips in ingles) a l'è on tipo de mangià che 'l vegn origenariament del Regn Unii. A l'è on tipo de "mangià rapid" popolar in ona quaj part del mond. Comè el nom el dis, a l'è faa de pomm de terra fritt e on filett de pess friggiuu. Negozzi e restorant che venden el fish and chips a hinn fazil da troeuvà in Inghilterra e Galles, perchè a hinn comun da troeuvà in di cittaa brittanigh. El primm negozzi de pess e pòmm de terra fritt a l'è staa fondaa inde l'East End de Londra a la fin del secol desnoeuv, e donca a l'è minga on piatt inscì antigh comè se diss.
Ingredient[Modifega | modifica 'l sorgent]
El pess[Modifega | modifica 'l sorgent]
De solet, el merluzz, l'asinell putost che la (rarament) soglia a hinn doperaa per fà el pess e pòmm de terra fritt: de quest chì, el merluzz a l'è de bon el pussee pòpolar. Anca alter pess a carna bianca poden vess doperà, comè per esempi el merlan putòst che la platessa. In tant post a serven pess e pòmm de terra fritt cont pussee d'on tipo de pess, e in alter i client a poden toeù-foeura el tipo che voeuren. El pess a l'è semper ingolfaa-dent la pastella, che l'è on mes'ciozz sliquid doperaa per rend croccanta e dorada la fritura.
Tipigament, pess e pòmm de terra fritt a hinn majaa cont tant saa e asee, in Inghilterra.
I pòmm de terra fritt[Modifega | modifica 'l sorgent]
I pòmm de terra fritt a hinn faa de pòmm de terra afettaa e hinn, de solet, tajaa-giò pussee grand di pòmm de terra fritt normaj. Franch anca i pòmm de terra a hinn friggiuu.
Alter contorn[Modifega | modifica 'l sorgent]
De spess, a gh'hinn alter contorn che a hinn servii cont pess e pòmm de terra: intra quest contorn chì a gh'hinn ona salza de pisej moj ciamada mushy peas, i scigoll, i cucumeritt, i faseou al forno e i saveloy (che a l'è ona luganega longa). Ona quaj voeulta, se pò ced de avè di scrapings, che a hinn di tocchett croccant de pastella ch'hinn vegnuu-via dal pess inquand el vegneva friggiuu. Inde l'Inghilterra settentrionala la gh'è anca la varietaa chips and gravy, che 'l gh'ha on intigol (gravy in ingles) sora di pòmm de terra fritt. A l'è men comun in del rest del paes, indue, invece, ona quaj voeulta, se pò anca trovà ona salza de curry.