text:
Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa
L’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE; englais Organisation for Security and Co-operation in Europe) è ina conferenza da stadis che s’engascha per il mantegniment da la pasch. L’organisaziun è sa sviluppada or da l’anteriura Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (tenor l’Acta finala da Helsinki dal prim d’avust 1975). Il 1995 è la conferenza vegnida transfurmada en in gremi permanent e sa cloma dapi lura OSCE.
L’OSCE ha ils suandants stadis commembers: tut ils stadis da l’Europa (inclus la Tirchia e la Russia), la Mongolia, ils stadis successurs da l’Uniun sovietica sco er ils Stadis Unids ed il Canada. La sedia principala da l’OSCE (secretari general e gremis centrals) sa chatta a Vienna (Wiener Hofburg e Palais Pálffy).
Finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Las finamiras da l’OSCE èn da segirar la pasch sco er la reconciliaziun e reconstrucziun suenter conflicts. L’organisaziun vesa sasezza sco factur stabilisant en l’Europa. Sco cunvegna regiunala entaifer il chapitel VIII da la Charta da las Naziuns unidas figurescha l’OSCE, tenor il princip da subsidiaritad, sco emprima organisaziun da contact internaziunala en cas da conflicts entaifer sia sfera d’acziun. L’OSCE vegn resguardada sco sistem da segirezza collectiva e stat en quest senn tuttavia en concurrenza cun l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO), la quala ha però in’orientaziun bundant pli militara. Tenor il princip ‹l’emprim l’OSCE› collavura ella er cun autras organisaziuns internaziunalas. Pervi da l’inscunter suprem dal 2010 che n’ha betg purtà ils resultats giavischadas, è la dumonda areguard l’intent futur da l’OSCE restada averta per in temp.
Las activitads da l’OSCE sa repartan sin trais champs tematics (‹dimensiuns›) che correspundan als trais ‹chanasters› da l’Acta finala da Helsinki. Igl èn quai la dimensiun politic-militara, la dimensiun economica e da l’ambient sco er la dimensiun umanitara e dals dretgs umans.
Gremis ed organs[modifitgar | modifitgar il code]
- Presidenza en uffizi (che furma ensemen cun l’anteriura presidenza e cun la presidenza futura l’uschenumnada troika); ella vegn sustegnida dal secretari general. Il presidi mida mintg’onn. Sco parsura è mintgamai en uffizi il minister da l’exteriur dal stadi respectiv. La Svizra ha presidià l’OSCE il 1996 (Flavio Cotti) ed il 2014 (Didier Burkhalter).
- Inscunter dals schefs da stadi (cun dretg da conclusiun; sa scuntra tenor basegn, l’ultima giada il 2010).
- Cussegl dals ministers (inscunter annual).
- Cussegl permanent (a Vienna, sa scuntra mintg’emna) e comités da las trais dimensiuns.
- Radunanza parlamentara.
- Forum per la cooperaziun en dumondas da segirezza (po prender conclus en il sectur militar-politic; sa scuntra mintg’emna).
- Missiuns da l’OSCE e Field Operations.
- Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans (ODIHR, Office on Democratic Institutions and Human Rights).
- Autcumissariat per minoritads naziunalas.
- Incumbensà per la libertad da las medias (RFOM, Representative on Freedom of the Media).
Secretaris generals[modifitgar | modifitgar il code]
Ils secretaris generals da l’OSCE da fin qua èn stads:[1]
- 1993–1996 Wilhelm Höynck (Germania)
- 1996–1999 Giancarlo Aragona (Italia)
- 1999–2005 Ján Kubiš (Slovachia)
- 2005–2011 Marc Perrin de Brichambaut (Frantscha)
- dapi il 2011 Lamberto Zannier (Italia)
Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Il Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans cun sedia a Varsovia è l’instituziun centrala da l’OSCE areguard la dimensiun umanitara.
Si’emprima incumbensa è stada quella d’observar suenter il 1990 las elecziuns en ils stadis da l’anteriur bloc da l’ost. Ultra da quai sustegna il Biro ils stadis en lur lavur d’etablir e mantegnair structuras democraticas.
Dimensiun economica e da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
La dimensiun economica e da l’ambient è sa sviluppada dal segund uschenumnà ‹chanaster› da Helsinki (collavuraziun sin ils secturs da la tecnologia, scienza, economia ed ambient). Tar las incumbensas da l’organisaziun tutgan il cumbat cunter la corrupziun, la lavada da daners suspectus, la finanziaziun dal terrorissem, la criminalitad organisada sco er la criminalitad en l’internet. In ulteriur champ d’activitad furman las dumondas da migraziun. En pli vegnan sustegnidas mesiras da collavuraziun sin il sectur da l’ambient, da l’energia e da l’administraziun da l’aua.
Autcumissariat per minoritads naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Autcumissariat per minoritads naziunalas è vegnì stgaffì il 1992 ed ha sia sedia a Den Haag. L’uffizi duaja enconuscher e schliar problems che sa sviluppan da tensiuns etnicas e che pudessan metter en privel la pasch, la stabilitad u las bunas relaziuns tranter ils stadis commembers da l’OSCE. Ses mandat lubescha a l’autcumissari d’intervegnir baud en il senn d’ina diplomazia preventiva. Cuntrari als instruments per cumbatter conflicts ch’eran vegnids stabilids pli baud n’intervegna el betg be al nivel interguvernamental, mabain po vegnir activ directamain en singuls stadis pertutgads.
Incumbensà per la libertad da las medias[modifitgar | modifitgar il code]
Sco pli giuvna instituziun han ins fundà il 1997 il post da l’Incumbensà per la libertad da las medias ch’ha sia sedia a Vienna. Er quest’instituziun ha ina funcziun da preavertiment. Ella vegn activa sch’i dat indizis che la libertad da medias vegnia restrenschida, quai ch’è per ordinari in indizi per in svilup politic chargià da conflicts.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Organisaziun precursura[modifitgar | modifitgar il code]
Precursura da l’OSCE è stada la Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (CSCE), la quala era sa furmada sin iniziativa dal Patg da Varsovia. Gia a partir dals onns 1950 aveva l’Uniun sovietica clamà suenter ina tala conferenza, ma las pussanzas dal vest, surtut la Germania dal Vest, l’avevan refusà. Bonn aveva tema che tals discurs hajan l’effect che la divisiun tudestga vegnia acceptada a nivel internaziunal. Cun la nova politica da l’ost da la coaliziun social-liberala sut il chancelier federal Willy Brandt a l’entschatta dals onns 1970 è l’idea d’ina CSCE puspè daventada actuala.[2] L’emprima da questas conferenzas multinaziunalas ha gì lieu dal 1973 al 1975 a Helsinki. Sa participads a quest inscunter èn tut ils stadis da l’Europa (cun excepziun da l’Albania), l’Uniun sovietica sco er ils Stadis Unids ed il Canada.
La conferenza è stada segnada d’ina fatschenta da barat: per il bloc da l’ost ha ella purtà la renconuschientscha dals cunfins da l’urden dal suenterguerra ed in stgomi economic pli intensiv cun il vest; persuenter ha l’ost fatg concessiuns areguard ils dretgs umans. En il decurs dals proxims onns èn sa furmads en adina dapli stadis socialistics moviments per ils dretgs dals burgais ch’èn sa referids a l’Acta finala da Helsinki e ch’han la finala contribuì a manar natiers la fin dal bloc da l’ost. En quest senn pon ins dir che la CSCE haja contribuì a moda decidida a terminar il conflict tranter il vest e l’ost.
La conferenza ch’era oriundamain planisada sco occurrenza unica è vegnida cuntinuada a Belgrad (1977–1978), Madrid (1980–1983), Vienna (1986–1989) e puspè a Helsinki (1992). A chaschun da l’inscunter dals schefs da stadi a Budapest il december 1994 han ins decidì d’instituziunalisar la CSCE e da la renumnar per il prim da schaner 1995 en Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa.
Svilups actuals[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ina pausa da 11 onns ha gì lieu il december 2010 in inscunter dals schefs da stadi ad Astana (Kasachstan). Tranter stadis commembers dal vest e da l’ost èn sa mussadas divergenzas areguard l’orientaziun futura da l’OSCE e dumondas strategicas e da cuntegn. Il plan d’acziun ch’era previs n’ha betg pudì entrar en vigur.
Er en rom da l’inscunter dal cussegl dals ministers il december 2014 a Basilea hai bain da decleraziuns, ma nagin’acta finala lianta. Il parsura Didier Burkhalter ha declerà che la situaziun da segirezza en l’Europa saja daventada mendra pervi da la crisa en l’Ucraina.
Stadis participants[modifitgar | modifitgar il code]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ OSCE, en: rulers.org.
- ↑ Bundeszentrale für politische Bildung: 35 Jahre Helsinki-Schlussakte (consultà ils 27 d’avrigl 2014).
- ↑ osce.org: Participating States (englais).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kurt P. Tudyka: Die OSZE – Besorgt um Europas Sicherheit. Kooperation statt Konfrontation. Hamburg 2007, ISBN 978-3-939519-03-4.
- Kurt P. Tudyka: Das OSZE-Handbuch. 2. ed., Opladen 2002, ISBN 3-8100-2891-6.


c: text/html

text:
La decisiun da la Swiss Football League da cuntinuar cun ils campiunadis da ballape en la Super League ed en la Challange League na cuntrafa betg a la lescha da cartel. La cumissiun da concurrenza WEKO n'ha betg dà suatientscha a la dumonda dal FC Sion da scumandar da cuntinuar cun ils campiunadis e d'avrir ina investigaziun davart il dretg da cartel. La WEKO na renconuscha nagina violaziun dal dretg da la Swiss Football League, perquai che quella n'haja betg prendì la decisiun da cuntinuar cun ils campiunadis per uschia impedir tscherts clubs en la concurrenza.
17 da 20 clubs da la Swiss Football League avevan ils 29 da matg vuschà per reprender ils campiunadis ils 19 da zercladur. Il FC Sion era in da quels trais clubs ch'aveva vuschà cunter la cuntinuaziun dals campiunadis. Quella decisiun n'è dentant betg stada suenter il gust dal president dal club vallesan, Christian Constantin. El è perquai sa drizzà a la WEKO.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Forze de Defesa de Israell
I Forze de Defesa de Israell (צבא ההגנה לישראל in ebraich, despess ciamade cont el nom ingles de Israel Defence Forces) a inn i forze armade del Stat de Israell. Fondade in del 1948 per garantì la sigurezza e l'integrità territorial del Pajes, a l'era l'union di milizzie sgiudee pussee important de l'epoca e l'è, al dì d'incoeu, una forza assee specializzada e che la gh'ha la coscrizzion, sia di omen che di done. La gh'ha circa 175'000 soldad ativ e 445'000 reservista.
Israell a l'è cognossud per la soa industria de la defesa e donca l'IDF la gh'ha tanc de armament nazzional, compagn del carr armad Merkava, el veicol de straport Namer, el sistema anti-missil Cupola de Ferr, i missil Python, Flizza, Spike e Jericho.
A inn partide in Zro'a Ha-Yabasha (armada), Heyl Ha'Avir (aeronautega), Heil HaYam HaYisraeli (marina militar) e Aman (servizzi secret).
Ligam de foeuraModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Tzva HaHagana LeYisra'el


text:
Terry Pratchett
Sir Terence David Pratchett, cognossuu 'me Terry Pratchett (Beaconsfield, 28 de april del 1948 - Broad Chalke, 12 de marz del 2015) l'è staa on scrittor ingles.
L'ha scominciaa a scriv in del 1981, dopo avè lavoraa 'me giornalista e adett de la stampa in di centrai nuclear. Cont i sò romanz de fantasy umoristegh l'è staa el scrittor ingles pussee venduu di Agn Novanta (pussee de 65 milion de copi e traduzzion in 65 lengov).
In del 2007 l'ha comunicaa de vess malaa de Alzheimer. L'è mort in del 2015 a 66 agn.


text:
Scrâna
La scrâna (sedia in italiân) l'é 'na mubélia druvêda, per l'apûnt, per sēdres. L'é fâta, int la fōrma normêla, da un piân pêra (al sedîl), dal gâmbi ed sustègn (in nòmer ed quâter) e da un pogiaschîna per pugêres. Acsé cm' al sedîl o al pogiaschîna a pōlen ciapêr fōrmi diferèinti (mó sèimper lighêdi, in generêl, a ôbligh ed cumditê), al gâmbi a pōlen èser ânca trèi, o, in chêş particulêr, óna (per esinpi al scrâni 'd un bar). Per quistiòun ed cumditê al sedîl l'é, cun l'acôrd ed tót, alvêda dal pavimèint ed 45 centémeter (int al chêş dal scrâni dal bar invēci de 75 centémeter)
I materiêl druvê per fêr 'na scrâna în tânt, dal mumèint che l'é ûn di câmp pió studiê dal mònd dal design. La manēra pió normêla ed fêr 'na scrâna l'é còla ed dal lègn (int la stôria i prém eşèimpi în fât de sté materiêl), mó în druvê a la grânda ânca i prodòt fât ed materiêl plâstich. Ind j ûltem ân as tènd a druvêr ânca l'aluméni o l'asâr alzirî, bòun ed calêr ed dimòndi al pèiş.
Stôria
'N' âsa ed lègn lònga e strèta ch' la 's pôgia isém a dû âs drét: èco la mêdra ed la scrâna, la bânca, se pór mia acsé róstica e grēşa. La bânca in urégin la 's sparpâgna in tóta l'Europa e l'âsia, préma ed la scrâna: la tgnîva pió persòuni, però l'ublighêva a sēdres in npuşisiòun drēta e scômda. Int al rinasimèint tuscân la Panca a dossale la pôgia insém a dal j âsi ch'a fêven da pē scanalê e la gh'à al schinêl a dé fâta da clunsèini in stîl grēch opór da balaōstri turnîdi. Int i mudē francèiş la ciâpa al nòm ed Banc e l'é un mōbil róstich dimòndi grôs ch' al gnîva més davânt al camèin da dóv' al gnîva mai spustê gnâ per magnêr: égh gnîva aşvinê la têvla da prânş. La scrâna destinêda a tgnîr 'na persòuna sōl l'é druvêda a l'inési sōl per i prēt e i príncip, cme un trôno: l'ēra un privilèg ristocrâtich fêres cgnòser da la gînt e sēdres a pêrt, cme inséma un trôno. Ûn di prém sedîl per sōl 'na persòuna l'é al faldistorio e al gnîva druvê bèle int al 1100. Deşgnû da la "Sella di Plicatilis" longobêrda e rumâna l'é fât in fèr e al pôgia só dō côpi ed sustègn muvébil incruşê, unî dal cà dedsōver da óna o pió strési in pèlach' a tînen s l'imbutidûra. I Faldistori in lègn intajê e sculpî, difécil da catêr, preşèinten 'na sfurmêda alzēra a fōrma 'd "S" da la dòpia fôrbeş. (Famōş dimòndi l'é còl tgnû da cât, incòra incō, int al cunvèint ed Nonnberg anşvèi a Salisburgo, l'é dubê cun guarnidûri in avòri sculpî.
La "câtedra" (cattedra in italiân) e la "cadrēga" (scanno in italiân), elemèint carateréstich ed la mubélia ed cēşa a gh'àn gnînt da vèder cun la scrâna, ch' la 's vèd in Europa a i prém dal 1400. Al prémi scrâni a stèchi oa fōrbeş nasûdi probabilmèint da l' uniòun ed la sella Curilis Rumâna cun la scrâna da câmp 'd urégi âreba. Un cumprumés fra dû gèner ed civiltê, secònd al prinsépi ed l'avtoritê 'd un câp. În fâti cun 'na şfilsa ed listē a fôrbeş muntê só di pêren; a schinêl l'é fât da 'na tavlèta spiâna dal cuntōren sagomê, in dó vân a infilêres al stèchi. In Tuscâna, sti mudē, ch' as tînen, cun soquânti mudéfichi per tót al 1500, în ciamê da la gînta a iccasse aséia a "X". Int la câmbra ed Savonarola int al cunvèint ed Sân Mêrch as pōl incòra amirêr la scâna in dó l'ēra ed sôlit sēdres al frê as trâta apûnt ed la Savonarola uriginêla ch' la deşvîn da la sella Curilis da dóve la ripēt la carateréstica impalcadûra a "X". La Savonarola la gh'à un sêrt nòmert de stèchi ed lègn, da 8 a 12, inarchêdi a besabōga e incruşêdi a fôrbeş ch' as inschêden in bâs in un listèl ch' al fa da pè e in êlta in 2 apôg drét Al schinêl l'é fât da 'na tavlèta cun la fōrma infilsêda da i dû cò da j apôg e dubêda da intâj a la bòuna.
Elèinch di gèner
- Scrâna a dòndel
- Scrâna a rēda (eşèimp carateréstich l'é al lavōr ed design "Diamond Chair")
- Scrâna a şbêls o (Cantilever)
- Scrâna a şdarâja
- Scrâna Thonet
- ScrânaWassily
- Scrâna a un sōl blôch
- Faldistorio
- Tripolina
Scrâni per ufési
La scrâna la mócia 'n' impurtânsa principêla int j abiĵnt ed lavōr. La salót e la protesiòun ed chi la dróva l'é ûn di pînt ed préma impurtânsa int al stódi di materiêl, dal fōrmi e dal design di sedîl per ufési. L'Itâlia l'é ûn di pió grôs produtōr de scrâni per ufési, ânca se int j ûltem ân al setōr l'à patî un grôs ralentamèint.
"Fêr dal scrâni" al va mia cunfûş cun al muntêr al scrâni, opór gestîr la cumbinasiòun di séngol elemèint, mó la va capîda cme 'na vèira e prōpria ativitê ed sèirca e de şvilóp. In sustânsa l'é la cumbinasiòun, int al miōr di môd, tra la necesitê 'd belèsa, ed design ed materiêl, cun al rispèt dal règoli che contròlen la cumbinasiòun òm-mâchina per un bòun rendimèint dal lavōr e la giósta puşisiòun ed sidûda. L'altèsa dal sedîl, i mecanîşem ed muvimèint, la şdindulêda, al muvimèint dal schinêl (sèimper a cuntât ) e al muvimèint ind l'istès mumèint dal sedîl e dal schinêl (synchro), al rōdi ch'a frēnen da per lōr, al sustègn dal fònd ed la schîna, i pôgia brâs, în soquânt ed j aspèt studiê fîn da l'inési dal progèt.
Impajadûra dal scrâni
A gh'é dimòndi gèner 'd' impajadûra:
- la pió clâsica l'é 'd sicûr còla ciamêda a spèch fâta cun la pavēra (in Tuscâna l'é ciamê sarello) tèimp indrē i cuntadèin a druvêven ânca di êter materiêl, a dipendiva da còl ch'a gh'îven sòt mân, dal vôlti ânca cun al fòj ed furmintòun.
- a scâch, generalmèint a vîn druvê ed la curdlèina in materiêl naturêl, ch'la deşvîn da la Cina.
- pâja ed Vièna, druvêda per fêr al famōş scrâni Thonet. De sté gèner a gh'é dō tètnichi per l'impajadûra: còla normêla in dó gh' è dimòndi bûş int l'ōrel dal sedîl e la pâĵa ed Vièna la vîn pasêda fîl-fîl fîn a finîr la trâma e còla in dó as tâca l'urdidûra, preparêda préma, fermêda in 'na scanladûra fâta int la curnîş dal sedîl ch' la duvrà èser finîda cun un fîl ed midollino.
Manéri ed dîr
- (CARPŚ) Stêr c'me trī in na scrâna,[1] (IT) (lett.) Stare come in tre su una sedia, (fig.) Stare tutti in mezzo ai problemi.
- (CARPŚ) Stêr in punta 'd scrâna,[2] (IT) (lett.) Stare in punta di sedia, (fig.) Stare in una situazione scomoda e instabile.
- (CARPŚ) Èser caschê da 'l scranòun da cìc,[3] (IT) (lett.) Essere caduto dal seggiolone da piccolo, (fig.) Essere un po' stupido.
- (CARPŚ) Mulêr la scrâna,[4] (IT) (lett.) Mollare la sedia, (fig.) Cedere ad altri una posizione di potere.
- (BLG) Carîga,[5] (IT) Sedia coi braccioli.
Vōş coleghêdi
- Michael Thonet – inventôr dal gèner de scrâna cun l'istès nòm
- Triangolo della Sedia – importânt distrèt industriêl italiân
- Strapuntèin
Êter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Scrâna
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Scrâna»
Referèinsi
- ↑ (CARPŚ) e (IT) In dal Dizionario del dialetto carpigiano, ed G. Malagoli e A. M. Ori, Mòdna 2011, a s escrìv: „còomed cóome trii in 'na scraana”.
- ↑ Ibidem, a s escrìv: „in puunta de scraana”.
- ↑ Ibidem, a s escrìv: „ii t caschèe ṡò dal scranòun da cicch?”.
- ↑ Ibidem, a s escrìv: „mulèer la scraana”.
- ↑ (BLG) e (IT) Dialetto bolognese ieri e oggi, Bulògna 2011, paǵ. 78.


text:
Per la segunda giada suenter l’onn 2015 ha il Sloven Simon Spilak gudagnà il Tour de Suisse. Era en la cursa encunter l’ura dad oz a Schaffusa n’hai dà nagin midament a la testa dal classament general. Spilak ha gudagnà il tur avant il Talian Damiano Caruso e l’Ollandais Steven Kruijswijk.
Il ciclist svizzer Stefan Küng è daventà segund da l’ultima etappa suenter l’Austrialan Rohan Dennis. La differenza da temp ha muntà a 29 secundas. Il meglier Svizzer en la rangaziun finala è il Lucernais Mathias Frank sin plaz 7.
RR novitads 18:00


text:
Il Turgovian en las retschas da l'FC Basilea è in defensur che sajetta gols. L'onn passà ha Lang sajettà 8 gols en 26 gieus. Sulet en las ultimas quatter emnas da l'atun ha el fatg quatter gols en la Super League. Oravant tut ha el sajettà il gol decisiv en la Champions League cunter Manchester United. Grazia a quai gol stat l'FCB en l'otgavel final da la Champions League. Lang n'è betg mo stà il meglier giugader dal 2017 mabain er il pli popular.
Sin plazza dus è l'anteriur collega d'equipa da Lang, Manuel Akanji (ussa tar Borussia Dortmund) e l'attatgader da YB, Roger Assalé.
Sco newcomer da l'onn è tschernì Dimitri Oberlin (FCB) ed il trenader da l'onn è Murat Yakin (GC).
RR novitads 22:00


text:
Tants visitaders sco quest onn, ha il comité d'organisaziun dumbrà la davosa giada l'onn da record 2002. Gia l'avertura musicala cun la band «Les Hirondelles», il venderdi saira ha carmalà blers visitaders en il parc da la citad.
Precis uschia sco quest onn, duess la festa da Cuira adina esser. Nus essan fitg cuntents.
Durant l'entira fin d'emna èn ils policists e las policistas stadas 72 giadas en acziun en la citad. Da quai sulettamain 26 giadas sin l'areal da festa.
Vendì memia paucs bindels
Il sulet che n'è betg ì uschia sco nus avessan gì gugent è la vendita dals bindels.
Quants bindels che sajan vegnids vendids durant la festa na sappian ins betg anc dir. Quai ord il motiv, ch'era las uniuns hajan vendì ils bindels vid lur stans. La cifra exacta datti en il decurs dals proxims dis. Tenor emprims resuns possian ins quintar cun var 8'500 bindels vendids. Quai che saja per il comité d'organisaziun ina trumpada. Las entradas dal bindel gidan il comité da cuvrir il custs.
Ord l'archiv
RR actualitad 18:00


text:
Suenter ina gronda bova da la sonda a bun’ura èn tenor emprimas indicaziuns almain 141 persunas vegnidas sutterradas. La disgrazia è capitada en il cirquit Mao da la provinza Sichuan en il sidvest da la China. Il vitg Xinmo saja vegnì destruì cumplettamain. Sur plirs tschients meters quadrats haja crappa cuvrì tut las chasas.
Medemamain saja ina via vegnida sutterrada sin ina lunghezza da 1’600 meters. Era in flum saja vegnì cuvrì sur 2 kilometers cun crappa e glera. Chaschunà la bova ha ferma plievgia. Dapi emnas datti en la China ferma plievgia da stad che chaschuna mintg'onn inundaziuns e bovas.
RR novitads 12:00


text:
Nossa vschinauncha
Silvaplauna es üna da las vschinaunchas da la planüra dals lejs d’Engiadin’Ota. Il vent da Malögia pussibilitescha tuot ils sports süll’ova chi sun hoz actuels. Il Piz Corvatschs es be üna da sias muntagnas da passa 3000 m.s.m e sün sieu piz as rechatta il restorant da panorama situo il pü ot da las Alps orientelas.
La vschinauncha chi’s cumpuona da Silvaplauna, Champfèr e Surlej derasa scharm simpatic cun sias numerusas pussibiliteds dad sport ed attracziuns scu eir cun sias spüertas da l’hotellaria e gastronomia.
Sportists paschiunos chattan cò tuot tenor lur gust. Il fidel vent da Malögia procura per tuot las variantas da surf. Sendas panoramicas e da quellas dals Romauns sun ün eldorado per bikers e viandants.
A Silvaplauna haun lö bgeras occurenzas da sport scu p.ex.Engadinwind, Engadin Bike Giro u Engadin Swiimrun. In nossa vscinauncha as chatta bod tuot be na la lungurella.
Cultura ed üsaunzas
Silvaplauna spordscha eir variaziun culturela. Jürg Jenatsch, il cuntschaint ravarenda, politiker e coductur da militer ho passanto sia infanzia illa Chesa da pravenda a Silvaplauna. Illa Guerra da trent’ans ho’l delibero il Grischun da la guerra cun astuzcha e tradimaint. L’artist Ferdinand Hodler s’ho lascho inspirer da la cuntredgia e sieu cuntschaint purtret „The fall in Silvaplana“ pittüro a la riva dal lej ed in cumbat cul vent datescha dal 1907.
Als 1. marz, pel solit es auncha fraid e naiv, vaun ils iffaunts chantand e s-chelland tres vschinauncha per
s-chatscher l’inviern e clamer la prümavaira. Cull’istorgia da l’Uorsin scritta da Selina Chönz ed illustreda dad Alois Carigiet es il Chalandamarz cuntschaint a minchün.
Tals bains culturels tuochan la bselgia refurmeda chi vain manzuneda la prüma vouta dal 1396 e’l Chastè Crap da Sass. Las societeds dal lö daun vita ed indentited a la vschinauncha. Imprender a cugnuoscher Silvaplauna pü bain es ün inrichamaint saja que cullas activiteds sportivas u culla spüerta culturela


text:
A chaschun dal 4. Parlament da mattas dals 11 da november 2021 han las 67 participantas en la vegliadetgna dal stgalim superiur surdà ina petiziun cun il titel «Educaziun sexuala 2.0» a la Regenza. Concretamain vegnan pretendidas tranter auter las suandantas mesiras:
«L'educaziun sexuala en las scolas duai daventar obligatorica a partir da la scolina e cumpigliar en moda cumplessiva tut ils aspects da gender e d'orientaziun sexuala. Per quest intent ston vegnir consultadas persunas dal fatg externas; per garantir la persistenza duai vegnir integrada la persuna d'instrucziun da classa. L'educaziun sexuala sto cumpigliar tut las schlattainas, tut las furmas d'orientaziun sexuala sco er tut ils cumportaments sexuals e cumbatter cunter stereotips binars […]»
En spezial proponan ellas da realisar las suandantas pretensiuns:
- La dimensiun da l'instrucziun sexuala vegn extendida.
- Cun ina campagna vegnan ils geniturs ed autras persunas creschidas sensibilisads per il tema da las schlattainas.
- Las persunas d'instrucziun vegnan scoladas en furmaziuns supplementaras specificas davart il tema schlattaina e diversitad da las schlattainas.
En il temp dad oz èsi pli impurtant che mai da concepir conscientamain ed eventualmain en moda ludica ils temas da l'orientaziun sexuala e dal tractament da quella en l'instrucziun en scola, perquai che nossas furmas da societad èn sa transfurmadas en moda decisiva e sa sviluppan permanentamain vinavant. Dapli protecziun cunter discriminaziun pervia da l'orientaziun sexuala ed er l'admissibladad da pliras furmas da convivenza èn mintgatant schizunt vegnidas legitimadas da las votantas e dals votants.
Cumbain che temas da l'educaziun sexuala èn francads en il Plan d'instrucziun 21, para il tractament pedagogic da quests temas però savens insuffizient, quai tenor las atgnas experientschas da numerusas votantas dal Parlament da mattas. Tscherts temas na vegnian gnanc tematisads u vegnian tabuisads. En general pon ins constatar che l'instrucziun sexuala duess vegnir priorisada en scola uschè baud sco pussaivel cun il sustegn d'expertas ed experts, da posts spezialisads e d'organisaziuns. Quai senza negar l'obligaziun dals geniturs. L'integraziun da persunas scoladas n'è la finala betg mo utila, perquai ch'i po esser difficil per las persunas d'instrucziun d'elavurar en moda moderna tals temas intims cun lur classa. Per las scolaras ed ils scolars n'èsi segiramain er betg agreabel da discurrer davart il corp, davart l'identitad e davart la sexualitad cun la medema persuna d'instrucziun, cun la quala vegnan uschiglio schliads pensums da matematica u scrits dictats da tudestg.
Sut quests aspects vegn la Regenza incumbensada:
- Da tractar cun l'urgenza necessaria la petiziun «Educaziun sexuala 2.0» dal Parlament da mattas 2021 en collavuraziun cun ils gremis ch'èn cumpetents en chaussa.
- Da rinforzar il tema instrucziun ed educaziun sexuala en la scola populara a partir da l'emprima classa primara e da dar in'attenziun pli intensiva a l'instrucziun respectiva.
- d'intermediar las metodas d'instrucziun modernas pussaivlas per quest tema a las persunas d'instrucziun responsablas.
- D'obligar las direcziuns da las scolas e las persunas d'instrucziun da porscher dis tematics davart il tema educaziun sexuala per tut las scolaras ed ils scolars a partir da la 1. classa primara, quai integrond expertas ed experts sco er posts spezialisads, e da consultar ils geniturs en ina moda adattada (p.ex. sairadas da geniturs) avant questas occurrenzas.
- D'examinar, sche e co ch'ina strategia chantunala d'introducir l'educaziun sexuala gia en scolina (protecziun d'abus) è pussaivla e raschunaivla – malgrà u cun l'integraziun dal Plan d'instrucziun 21.
Cuira, ils 8 da december 2021
Widmer (Favugn), Hofmann, Favre Accola, Atanes, Baselgia-Brunner, Berther, Brunold, Cahenzli-Philipp, Caviezel (Cuira), Degiacomi, Deplazes (Rabius), Epp, Florin-Caluori, Gartmann-Albin, Gugelmann, Kunfermann, Lamprecht, Maissen, Müller (Favugn), Niggli-Mathis (Grüsch), Noi-Togni, Preisig, Rettich, Rutishauser, Schmid, Schwärzel, Tomaschett (Breil), Tomaschett-Berther (Trun), Ulber, von Ballmoos, Widmer-Spreiter (Cuira), Brändli Capaul, Conrad-Roner, Costa, Fetz,Pajic, Spadarotto, Tomaschett (Cuira)


text:
Dedicata a Poldo
Poldo alla Mostra Canina di Montebello
Dedicata a Poldo
Adès vurumä cüntav
la storia d’un cän brav
al can dla scöla, di fiö e däl païs
co tüt l’era verament amïs.
Al viveva in tlä piasätä
al drumeva in tlä sö casätä
cl’era la cucia in täl curtìl däl dutur
e äg devan dä mangià tut iur.
Pö ghera Scarion
ch’äl gheva una vera pasion
par Poldu, so prim amïs
e änca ad tüt al païs.
Tüt i dì al l’ändeva a salütà
e co lü äs farmeva a parlà
äl lä trateva me un cristïan
perché Poldu l’erä brav me äl pän.
Äd dumincä o tüt i dì
säl vedeva un quäi d’un ä gnì
fena in cesä äl lä cumpagneva
e tüta la mäsa al sintevä.
Quänd äs festegevä la batalia
e tüt iändevän ä lä Bel’Italia
äs mäteva äncä lü drerä la gent
äncä se dlä batalia a ghintäräseva gnent.
E Poldu äl girevä, äl girevä
e fenä ä Castegiu äl rivevä
päsändä däl burg e dlà cuntrà
ma pär sena äl turnevä sempär acà.
A Castegiu l’ändeva da Vitorio al mäslè
che pär levasäl d’in ti pè
äd carän äg ni deva un tucät
ma äl müs al glevä sempär nät.
Custä ad Poldu l’è la vera storia
e tüt äl glän in tlä memoria
e quänd l’è riva la sö ültima ura
rent a Copa l’ha truà la sö dimurä.


text:
Co viveva la glieud en la regiun dal Rain Posteriur? Respostas dattan las Funtaunas da dretg dals 10 cumins. Elavurà var 1'200 documents cun tschintg cudeschs da 3'800 paginas ha l’istoricher Adrian Collenberg, collavurà ha Jessica Meister.
Dispitas pervia da la lètg e pervia da l'ertar
In tat che vuleva far maridar sia biadia da 12 onns, perquai ch’el haja educà ella, suenter che la mamma era morta. E la finala sajan era la biadia ed il giuven d’accord. La dretgira da Mantogna /Heinzenberg tracta quest cas il 1538. Ils derschaders han dentant refusà l’intent dal tat, surtut perquai ch’in uffant dastgava maridar pir cun 14 onns.
Ils documents da 1400-1800 tractan blers cas dispitas en e pervia da la lètg ed era dispitas pervia da l’ertar. Quests documents dettian ina buna invista en la vita purila da mintgadi, di Adrian Collenberg. Mo ins chatta era bler sur da la famiglias.
Per l’istorgia da famiglias è il register da nums in grond stgazi.
Process encunter strias e pervia d'enguladitschs
Cumpareglià cun ils documents da la Surselva (che Collenberg ha era elavurà) mussian las funtaunas dal Rain Posteriur ch’i deva anc restanzas feudalas, per ex. a Valrain, Razén u Tumein. Ed adina puspè datti documents che mussan il maun rigurus da las dretgiras, saja quai en process encunter strias u cun decisiuns da truar a la mort persunas ch'avevan engulà. La dretgira da Valrain decida 1601 che Elsa Hilti e Luzi Meuli ston murir, perquai ch’els avevan engulà. E las dretgiras han era surveglià e controllà la vita, per ex. cun mandats da morala, scumonds da sautar u cumonds, co sa depurtar en baselgia e sin via (mandats dal cussegl da baselgia e da las autoritads da Schons suenter ch’ins ha vis 1680 in comet).
Accumpagnà e lectorà il project ha Pascal Sutter. Ella maina la fundaziun per funtaunas da dretg. La collecziun da funtaunas da dretg en Svizra (SSRQ) è ina ediziun sistematica da talas funtaunas.
Il material è era online sut


text:
Regierungsbezirk
En Regierungsbezirk l'è 'na südiviziù aministratìva 'n vigùr en Germània, che la pöl véser tradücìda come Distrèt aministratìf o Regiù aministratìva. L'è mìa dopràda de töcc i Länder todèsch ma apéna de la Baviera, del Baden-Württemberg, de l'Assia, del Nord Reno-Westfalia e de la Sasònia.
I Regierungsbezirke i è spartìcc en circondàre (Kreise) che i pöl véser de du tìpi: i Landkreise o circondàre rürài e le kreisfreie Städte cioè cità extracircondariài o circondàre ürbà.
En Regierungsbezirk l'è goernàt de 'n Bezirksregierung cioè 'na giunta regiunàla condèn Regierungspräsident cioè 'n presidènt regiunàl.
Al momènt i Regierungsbezirke i è vintidù:
- Baviera:
Ai prim de óst del 2008, el Land de la Sasònia el g'ha riurdinàt i sò circondàre rürài (Landkreise) e 'l g'ha cambiàt denominasiù ai sò distrècc de Regierungsbezirke a Direktionsbezirke. perchè sèrte funsiù che prìma i éra sóta la responsabilità de i Regierungsbezirke i è stàde asegnàde ai circondàre. I Direktionsbezirke i è amò ciamàcc Chemnitz, Dreden e Lìpsia.


text:
Ils bun 4’000 fans en il stadion da Tavau che sa preschenta en in nov vestgì han stuì avair ditg pazienza fin l’emprim gol. Pir en la 33avla minuta èsi reussì al Svedais Mathias Bromé da manar l’equipa da chasa che festivescha quest onn il giubileum da 100 onns cun 1:0 en avantatg, quai suenter in conter sco ord il cudesch. En la 43avla minuta ha l’auter svedais en il cader dal HCD, Magnus Nygren, tutgà en powerplay al 2:0. Cun in gol en la 49avla minuta ha Thierry Bader pudì scursanir al 1:2 per il SCB, per dapli n’hai dentant betg tanschì per l’equipa da la chapitala.
En las davosas minutas ha Berna mess tut sin ina carta e remplazzà il goli cun in ulteriur giugader, quai è dentant ì en las chautschas. 40 secundas avant la fin dal gieu ha Yannick Frehner tutgà al 3:1 per il HCD en il gol vid ed uschia decidì quest classicher. Ils da Tavau han uschia pudì mussar ina reacziun suenter la terrada en l’emprim gieu da campiunadi ordaifer cunter l’EV Zug (2:5). Per Berna èsi perencunter la terza terrada en il terz gieu da campiunadi en questa stagiun.
Il proxim gieu dat il HCD il venderdi saira, ils 17 da settember, a chasa cunter ils Rapperswil-Jona Lakers.


text:
Cun las restricziuns ed ils scumonds che las duas iniziativas agraras pretendan na saja betg pli pussaivel da proteger la cultivaziun da parasits e malsognas. La purschida da products indigens vegniss pli pitschna ed ils pretschs pli auts. Cun quests arguments cumbatta la cuminanza d'interess l'iniziativa da l'aua da baiver e l'iniziativa per in scumond da pesticids che vegnan en votaziun il zercladur. En questa cuminanza fan part tranter auter l'Uniun svizra dals producents da verduras, l'Uniun svizra da pumicultura e Jardin Suisse.
Lantschà il cumbat da votaziun ha er il comité che sustegna las duas iniziativas agraras.
La discussiun en il Controvers
En il Controvers han discussiunà Stefan Engler e Jon Pult davart las duas iniziativas agraras ch'ans spetgan a las proximas votaziuns.


text:
Anna-Ursula Nef da Ramosch - «Jau cuschin gugent per blers – senza recepts e stadaira»
Anna-Ursula Nef da Ramosch ha rimnà blers cudeschs da cuschinar e recepts tagliads or da gasettas u revistas. La pura pensiunada na paisa dentant betg grams e na mesira betg deciliters cura ch’ella cuschina per sia gronda famiglia.
Gia da mattina dad indesch onns ha Anna-Ursula Nef cumenzà a cuschinar per gidar la mamma, ch’era la stad sin il funs a far fain. Las spaisas tradiziunalas cun ils products dal bain puril èn restadas sias preferidas. Cun ses um ha Anna-Ursula Nef per exempel adina fatg paintg da pli baud.
Il paintg d’alp è il meglier.
Anna-Ursula Nef ha bunamain adina cuschinà tenor sentiment e cun la rauba stagiunala ch’è enturn. Sias spezialitads sco cullas, «bocs», macaruns da chaschiel u tratgas da chatscha fa ella uss per la generaziun giuvna, che mainan dapi in pèr onns il manaschi da pur bio.
Gugent cuschina ella er per las biadias ed ils biadis che vegnan sin visita cun ils geniturs – e che sa laschan pupragnar da la nona cun cornets da vaniglia. Anna-Ursula Nef va plinavant dapi blers onns a martgà cun ses paun.


text:
Sco la FIS ha communitgà organisescha Lai uschia las cursas ch'eran vegnidas ditgas giu a San Murezzan. Quellas èn la suletta pussaivladad dad anc sa qualifitgar per ils gieus olimpics a Pyeongchang.
Trais cursas da cuppa mundiala a Lai
Per la fin d'emna dals 27 e 28 da schaner eri gia planisà in slalom gigant ed il slalom. En pli è la cumbinaziun planisada per ils 26 da schaner. Uschia vegn l'elita da skis ad esser in di pli ditg a Lai. Per ils organisaturs munta quai dapli engaschi. Per il super-G da la cumbinaziun stoppia vegnir preparà in ulteriur tschancun da pista e la pista existenta stoppia vegnir schlargiada.
Dapli engaschi en tut ils secturs
Betg mo las pistas da las cursas supplementaras ston vegnir ennavadas e preparadas. Er stoppia tut gia esser semtgà in di pli baud, sco Peter Engler, il president dal comité d'organisaziun vegn en cità en la communicaziun da medias. Plinavant dovria dapli gidanters ed in program general il venderdi.
RR novitads 11:00


text:
Culuràdo
Al Culuràdo (Colorado in Ingléś, a s lèś /kɒləˈrædoʊ/ o /kɒləˈrɑːdoʊ/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ dòp sènt an ch'l'è stada misa in pē, in dal 1876, difàti 'l è cgnusû anc c'n al scutmàj ad Centennial State (Stat dal Sentenàri).
La sò capitàl e sità cun più abitànt l'è Denver cun Culuràdo Springs, Auròra e Lakewood àtar sènt'r impurtànt. Al ciàpa 'l nóm da la paròla spagnōla colorado ch'la vōl dir culurâ parchè gl'àqui dal fiùm Culurâ i dvintàvan rósi quànd i pasàvan p'r al tèri dasfàti di canyon.
Al stat 'l è tajâ in dū da 'l Muntàgni Predóśi ch'i s càt'n a òvest méntar la part a èst l'è la sò basa. Durànt 'l an a piōṿ pôc, 'd Istâ a fà cald dimóndi, a s riva anc a quarànta grâd, ma 'l è 'n cald séc.
Al cunfìna a nòrd c'n al Wyoming e 'l Nebràska, a sud cun 'l Oklahoma e 'l Mèsic Nóṿ, a òvest cun 'l Utah, a èst c'n al Kànsas e, in un punt sōl, cun 'l Ariśòna. Al Culuràdo 'l è òṅ di dū stat quàdar parfèt dal paéś, insém a 'l Wyoming, e 'l è divìś in ssanta-quàtar cuntèi e in duśènt-stanta cumùn. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l demucràtic John Hickenlooper.
In tut i sò abitànt i aṅ pasâ i sinc migliòṅ e quatarsènt-mila in dal 2015, muciànd-an sù al 8.50% in piò rispèt a 'l censimènt dal 2010. 'L 85% di cristiàṅ i èṅ cristiàṅ, pò a gh'è 'n 2% 'd ebrèj, 'n 8% ch'a n créd briśa in Dio e 'n 4% 'd agnòstic.
Al Culuràdo 'l è stâ 'l prim stat di Stat Unî a parmét'r ad druàr la marijuana in madśìna (2000), in dl'indùstria (2013) e par gudiōl (2014).
Ecunumìa
L'ecunumìa dal stat la s è śvilupàda dabòṅ tacànd da la mità dal XIX sécul quànd i camp i gh'aṅ abû dl'àqua abàsta par l'agricultùra e pò, vèrs la fiṅ dal sécul, anc cun 'l alevamènt dal bèsti e la lavurasiòṅ di minerài e di prudót agrìcui. Da 'l XX sécul anc l'indùstria l'è dvintàda impurtànta, specialmènt qvéla dla risérca e dla tecnulugìa élta. Òṅ di sò sèntar turìstic par siàr 'l è Àspen.
Par qvéi dal Bureau of Economic Analysis, in dal 2003 al Culuràdo al gh'à abû 'n rèdit ad 34.561 dòlar a crani, 'l utàṿ più élt dal paéś.


text:
Nova Zelanda
La Nova Zelanda (englais: New Zealand; maori: Aotearoa) è in stadi d'insla isolà geograficamain en il pacific dil sid. Ella consista da l'insla dal nord e dal sid e dad ina massa pitschnas inslinas. Ils stadis il pli manaivel èn l'Australia en il vest, la Nova Caledonia, Tonga, Fidschi en il nord ed l'Antarctica en il sid. Ni geograficamain ni culturalmain pon ins integrar la Nova Zelanda en in continent: La terra giascha per part sin la platta australiana, per part sin la pacifica ed è colligià cun la cultura da l'Australia sco era cun quella da la part polinesa da l'Oceania. La Nova Zelanda è in reginavel en il Commonwealth of Nations cun ina constituziun democratica-parlamentara. Per ina terra industrialisada èn las partas principalas da l'economia plitost nunusitadas: l'agricultura ed il turissem. La Nova Zelanda vegn savnes numnada l'"insla verda", perquai ch'ella e fitg pac populada ed ha ina natira intacta e varionta.


text:
A Brinzauls para il tunnel cun in bischen da drenascha d'avair in effect sin la bova. Spezialmain en il territori dal vitg, saja il tempo sa calmà fermamain. Là sa mova il terren anc per 1,25 meters ad onn, scriva la vischnanca en ses rapport mensil. I vegn supponì che quai saja in effect da la gallaria da sondar sutteran. Er en il vest giaja il tempo enavos. Insumma sa movia la zona enturn il tunnel per 40% pli plaun ch'avant.
La «insla» en il focus
Pli svelt sa mova dentant la part insla che sa chatta sur il vitg. Suenter la plievgia dals 6 ed ils 19 d'avust ed ils 7 e 9 da settember è questa part glischnada per in curt temp prest 10 centimeters a di. Il servetsch da preavertiment è il mument vid sclerir sche u co il dispositiv da segirezza po vegnir meglierà. La segirtad dal vitg haja adina emprima prioritad, uschia il president communal Daniel Albertin.
Or da l'archiv:


text:
Reto Camichel - coiffeur u artist "what the fuck!"
Einzelheiten
GenerPurtrets
«Jau craj cha jau sun naschü sco showman», di Reto Camichel. Cun 20 onns ha el bandunà l’Engiadina per lavurar sco coiffeur en l’Africa dal Sid. Oz è el in dals pli chars coiffeurs da l’entir pajas, enconuschent er sur ils cunfins. El dat curs a coiffeurs per l’entir mund enturn, fa sculpturas d’arschiglia e da nov lascha el avair part tut tgi che vul a sia vita via medias socialas. I disturba el ch’el di trasora «fuck!» durant sias shows sin tribuna nua ch’el fa frisuras spectacularas a models. E quai emprova el da midar.
Paula Nay
Cuntrasts (RTR)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
San Martén (CR)
San Martin (San Martén in Cremones; San Martino del Lago in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona de 437 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona superfis de 10,4 km² e ona densità de 42 ab./km².
Evoluzion demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de San Martin l'è mostraa in la tabella chi sotta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La guerra tranter la Russia e l’Ucraina haja mussà che campagnas da desinformaziun ed influenza, attatgas da cyber, operaziuns zuppadas e conflicts armads sajan smanatschas pli e pli concretas e realas per la Svizra. Per rinforzar las capacitads da sa defender saja perquai en l'interess da la Svizra da collavurar pli stretg cun auters stadis da l’Europa, concret cun la NATO e l’UE. Quai ha declerà la ministra da defensiun Viola Amherd a Berna.
Latiers tutgan per exempel da sa participar dapli ad exercizis, extender la collavuraziun militara sin secturs relevants per la defensiun, intensivar il status da partenadi tar la NATO u ina participaziun da l'armada a federaziuns da l'UE sco la UE Rapid Deployment Capacity che fan operaziuns da salvament, d'evacuaziun e da stabilisaziun.
Eliminar largias da segirtad
Il rapport ha plinavant prendì sut la marella las abilitads da l’armada svizra e constatescha che quellas sajan sin buna via. Quai en ils secturs dal manar, da la cyberdefensiun, da la mobilitad e da la protecziun cunter attatgas or da l’aria. Largias dettia dentant tar la defensiun cunter chars armads e tar la muniziun. Grazia a l’augment dals meds finanzials per l’armada possian quellas largias dentant vegnir eliminadas el decurs dals proxims onns, uschia il Departament federal da defensiun VBS.
Sustegn e critica da las partidas
La Partida liberaldemocratica e l'Allianza dal Center beneventan ils plans dal Cussegl federal. Uschia scriva l'Allianza dal Center ch'era la Svizra stoppia far sia part per la politica da segirtad europeica. L'armada stoppia vegnir modernisada, per ch'ella saja pronta da reagir sin ils privels dal 21avel tschientaner, sco per exempel sin attatgas da cyber, u sin guerras convenziunalas. La Partida liberaldemocratica fa attent ch'ella pretendia gia dapi il zercladur da collavurar pli fitg cun la EU e la Nato sch'i va per la defensiun. Dentant veglia la PLD ir en general sut ils cudeschs tar la defensiun. Critica datti percunter da la Partida populara e la Partida socialdemocratica: Da s'avischinar a la NATO na correspundia betg a la neutralitad da la Svizra e perecliteschia la segirtad en Svizra.


text:
Pianét terèster
Ü pianét terèster l'è ü pianét fài sö quàze adóma de préda e de metàl e i è ciamàcc isé dal nòm del nòst pianét, la Tèra.
In del sistéma sulàr i pianécc terèster i è quàter e i è Mercùrio, Vèner, la Tèra e Màrt, menimà i óter pianécc i è ciamàcc gigàncc de gas, dezà che i è facc de idrògen, élio e àqua e i gh'à mia öna superfìs stàgna 'ndó che s'pöl pogià i pé. I pianécc terèster del sistéma sulàr i è chèi piö vizì al sul e pròpe per chèsto i è ciamàcc pianécc del sistéma sulàr intèrn.
I pianécc terèster i gh'à mia di satèliti o, se i ghe n'à, i ghe n'à póch,i ghe n'à ü tòch de méno di pianécc del sistéma sulàr estèrn: ad ezèmpe, la Tèra la gh'à adóma la Lüna, menimà Giòve 'l gh'à 63 lüne.
Cóme i è facc[Modifega | modifica 'l sorgent]
De sólet quàze töcc i pianécc terèster i gh'à 'n del mès ol nücleo de metàl, per lo piö de fèr, intùren gh'è ü mantèl de silicàcc e sura öna rösca düra. Fò sùra i gh'à ach ön atmosféra che l'è però ön atmosféra secondària, cioè che la s'è fàcia co i gas che i vé dal pianéta stès, cioè co i gas bötài fò da i vülcà, ma sö la tèra ach co i gas de la éta, compàgn del osìgeno, menimà sö i pianécc gigàncc de gas la gh'è ön atmosféra primària, cioè che l'è fàcia co i gas de la nìola uriginària de 'ndö l'è nasìt ol sul.
I còrp terèster[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Lüna, insèma a Io e a Europa, che i è dù satèliti de Giòve, i è di còrp terèster, de fati i è de préda, acasibé i sìes mia di pianècc, dezà che i gìra mia intùren al sul.


text:
Cun in'occurrenza da kick-off è vegnì lantschà ier il process per l'accreditaziun. In pass impurtant sin la via da l'independenza. Quai tenor ina communicaziun da la HTW.
Tenor cusseglier guvernativ Martin Jäger è la HTW Cuira avant in pretensius process d'accreditaziun ch’ella vegn a passar cun precauziun ed engagement. Per il chantun Grischun saja questa process d’independenza impurtants.
Sco proxim sto la scol'auta ussa persvader l'agentura per accreditaziun da la qualitad da la scolaziun.
RR novitads 09:00


text:
Aztecs
I Aztecs (inom original Mexica o Tenochca) é na popolaziun morta fora che toca pro les ziviltés precolombianes tl Mesoamerica y che viô tl Mexico tla perioda tla concuista di teritors mesoamericans da pert di Spagnoi dal XIV. al XVI seco. I Aztecs adöm cun i Acolhua de Texcoco y i Tepanechi de Tlacopan á fat la Alianza Tripla y á metü sö l’Imper Aztech, che é gnü concuisté da Hernán Cortés dl 1521 canche al ê l’imparadú Montezuma II. I Spagnoi á fonde Zité dl Mexico sön les ruines dla vedla capitala dl Imper Aztech Tenochtitlán. I Aztecs ê conesciüs por sü rituai cruënc pro chi che al gnô ince fat sacrifizi umans ales divinités.


text:
Tel. +41 58 465 73 44 | fnoffice@nb.admin.ch
Catalog
Persunalitads da la Svizra - Resultats
BIRNSTIEL, Martin
Nazionalità
Svizra
Membro del complesso
DIE FIRMA MIT PETER WEBER; MARKUS LAUTERBURG MUMUR; BIEL-BIENNE JAZZ & IMPROORCHESTRA
Actividad
Compositore
Instrument da musica
Violoncello
Tip da musica
Improvvisazione; Jazz; New Jazz
La Fonoteca naziunala svizra fa part da la Biblioteca naziunala svizra
© Fonoteca naziunala svizra. Tut ils dretgs d'autur da questa publicaziun èn reservads a la Fonoteca naziunala svizra, Lugano.
L'adiever commerzial è scumandà. Ils cuntegns publitgads electronicamain èn suttaposts a la medema reglamentaziun ch'è en vigur per ils texts stampads (LDA).
Per infurmaziuns areguard il copyright e las normas da citaziun vair: www.fonoteca.ch/copyright_rm.htm
URL:


text:
Retschertga en catalogs da bibliotecas e resursas online
Nos catalog
Medias da la biblioteca chantunala èn registradas en la rait dil catalog BGR.
Nossas resursas online
La biblioteca chantunala dal Grischun porscha diversas resursas online. Quellas èn protegidas tras perscripziuns d'utilisaziun, licenzas da produzents e dretgs d'auturs.
Classificaziun da basa (BK)
Vus chattais medias tenor temas en la classificaziun da basa. Qua purschain nus a Vus ina pitschna preselecziun.
Films BK 25
Comics BK 19
Belletristica BK 17.97
Il portal da medias AV dal Grischun
En il portal da medias audiovisualas da la biblioteca chantunala dal Grischun chattais Vus infurmaziuns davart medias AV ch'èn vegnidas producidas en il Grischun, ma er ordaifer il chantun e che pertutgan il Grischun tras lur cuntegn u tras lur auturs.


text:
Nov campiun svizzer è Mathias Flückiger. Il Bernais ha dominà la cursa dad A fin Z e triumfà a moda suverana. La finala ha Flückiger, ch’ha pudì sa distanziar da l’entira concurrenza gia en la segunda da set rundas, triumfà cun in avantatg da 1:14 minutas sin Nino Schurter. Cumplettà il podest sco terz ha Marcel Guerrini ch’ha pers bun 15 secundas sin Schurter.
Vital Albin manchenta ils top 5
Cun Vital Albin sco 9avel ha er il segund mountainbiker oriund da Tersnaus cuntanschì in plaz sut ils top 10 tar sia emprima cursa cun l’elita a campiunadis svizzers. Sia finamira era dentant da vegnir tranter ils top 5. Albin ha pers bun quatter minutas sin Mathias Flückiger. Ina buna prestaziun ha er Andrin Beeli mussà a Gstaad. Il mountainbiker da Sagogn è vegnì 16avel, duas posiziuns avant Ursin Spescha da Sevgein.
Puspè Jolanda Neff
Tar las dunnas ha Jolanda Neff gudagnà il 7avel titel da campiunessa svizra tar l’elita, il 6avel titel en seria. Neff ha procurà per la differenza sin la davosa runda. Paucs kilometers avant l’arrivada ha ella pudì sa distanziar d’Alessandra Keller ch’ha la finala pers 14 secundas sin Neff. Gudagnà la medaglia da bronz ha Sina Frei. Linda Indergand, tar las davosas cursas adina la meglra svizra, ha suenter in defect curt suenter la partenza stuì sa cuntentar cun il quart plaz.
Ils 19 e 20 da zercladur stat sin il program la terza da set cursas da la seria Swiss Bike Cup, quai a Gränichen en il chantun Argovia. In'emna pli tard spetgan las proximas cursas a Savognin en il Grischun. Silsuenter spetgan anc las cursas a Basilea, a Lugano e sco finiziun l'entschatta october a Schaan.


text:
Parlament
El Parlament, ciamaa anca Assemblea, Dieta, Congress o Cort a segonda del Stat, l'è 'n orghen collegial cont el poder legislativ, ma di voeult cont di alter compit comé avègh on repport de fiducia cont el governo, elegg el Capo del Stat o nominà di figur important del Stat.
Tipicament in di republegh presidenziai l'esecutiv l'è minga controllaa del Parlament, foeura de 'n quaj controll estern (ad esempi el Senad di Stat Unii el conferma i Secretari del governo), inveci in la republega parlamentara e in di monarchij parlamentar gh'è proppi on vot indova el Parlament el dis de avègh fiducia in del governo.
Al di d'incoeu i parlament i gh'ha tipicament dò camber, ma gh'è anca tanc parlament monocamerai. In di sistema bicamerai l'è tipegh dà pussee poder a la cambra bassa, ma gh'è anca di Stat, comé l'Italia e i Stat Unii, indova gh'è 'l bicameralismo perfett.


text:
Falmènte
Falmenta (inscì anca in Italian e Piemuntes; Falmènte in Verbanes) a l'è un ex cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 142 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,2 km² e ona densità de popolaziun de 9 ab./km².
El paes el se tröva in de la Val Canubina e 'l gh'ha una fraziun, ciamada Creala (cunt dumà 25 abitant). L'è tacaa ai cumün de Vran, Canöbi, Cavaj, Gür, Misgina e Trarich.
Del 2019 a l'è part del cumün de Val Canubina.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Falmènte l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Apple
Apple Inc. (fin al 2007 Apple Computer Inc.) a l'è un azienda informatega americana qe la fa su sistema operativ, personal computer, software e multimedia, cont cà a Cupertino, ind el cœr de la Silicon Valley, in California. Fondada ind el 1976 e cognossuda in tut el mond di prim agn novanta grazia a vast numer de personal computer Macintosh, a l'è famosa per vesser stada vœna di prime aziende ad aver-g mitud dent el computer ind i cà di jent comun (varda ad esempi Apple II). Adess come adess el so nomm l'è sociad anca al leitor de musega dijital iPod, al negozi de musega online iTunes Store e all'iPhone, un dispositiv mobil multifonzional. Ind el cors del temp Aple la g'ha spantegad fœra in tra el grand public tante inovazion ind el camp de la volta tecnolojia e del design, aplicade ai prodots informateg.
El 9 de jener del 2007, al Macworld Conference & Expo de San Francisco, Steve Jobs, ind el presentar el nœv Apple TV, una feriferega per la fruizion di contegnuds multimediai in su televisor domesteg, e iPhone, un arnes qe'l representa la sintesi in tra un celular, un'iPod e un computer palmar, al g'ha nunçad el cambiament del nomm de l'azienda, de Apple Computer, Inc. a Apple, Inc.
Implegads[Modifega | modifica 'l sorgent]
CEO[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1977-1981: Michael "Scotty Scott"
- 1981-1983: AC "Markkula Mike"
- 1983-1993: John Sculley
- 1993-1996: Michael Spindler
- 1996-1997: Gil Amelio
- 1997-2011: Steve Jobs
- 2011-present: Tim Cook
Aministrazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bill Campbell
- Millard Drexler
- Al Gore
- Steve Jobs
- Andrea Jung
- Arthur D. Levinson
Dirijents[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Steve Jobs
- Timothy D. Cook
- Peter Oppenheimer
- Philip W. Schiller
- Jonathan Ive
- Bertrand Serlet
- Ron Johnson
- Sina Tamaddon
- Scott Forstall
- Bob Mansfield
- Daniel Cooperman


text:
En consequenza dal privel da lavinas èn pliras vias en Surselva vinavant serradas. Uschia las vias tranter Mustér e Disla, da Mustér a Cavardiras, da Sumvitg a Plaun da Crusch, la via da Rueun a Pigniu e la via tranter Versomi e Stussavgia. Serrads restan plinavant ils pass Lucmagn ed Alpsu.
Engiadina betg cuntanschibla cun auto
Las grondas quantitads da naiv han er fatg serrar ils pass dal Güglia tranter Beiva e Silvaplana. Nà dal nord n'è l'Engiadina uschia betg pli cuntanschibla cun auto. Er serrada è la via da Martina al cunfin sco er da Vinadi a Samignun. La Val Müstair n'è betg cuntanschibla via l'Engiadina cunquai che la via da Zernez a Tschierv è serrada. Tranter l'Engiadina'Ota e l'Engiadina Bassa na datti il mument nagina colliaziun cunquai che la via principala tranter Brail e Susch è serrada. Er en il Partenz èn pliras vias lateralas serradas.
Obligatori da chadainas
In obligatori da chadainas per autos senza tracziun da 4x4 vala per ils pass Bernina e Wolfgang sco er per las vias tranter Curvalda e Lai e tranter Langwies ed Arosa.
Interrupziuns da lingias da tren
La colliaziun tranter l'Engiadin'Ota e l'Engiadina Bassa è interrutta. Sper il traject tranter Cinuos-chel-Brail e Sagliains na van er sur il Alpsu nagins trens, pervi da privel lavinas. Bus enstagl da tren circuleschan tranter Sagliains e Scuol, sco era da Tavau a Casti.
9 uras senza electricitad
La regiun da St. Antönien en il Partenz è stada dapi la damaun fin il suentermezdi senza current electric. L'interrupziun oz haja pertutgà 350 chasadas - scriva la Repower. Damai che l'access a Sankt Antönien è bloccà pervi dal privel da lavinas saja in collavuratur da la Repower arrivà cun skis da tura al lieu. Là haja el pudì far la reparatura necessaria. L'um è vegnì accumpagnà d'in giud da muntogna dal CAS. Chaschunà l'interrupziun haja in rom ch'era crudà sin la lingia d'electricitad.
RR novitads 06:00++


text:
Gia dapi 40 onns
La cussegliaziun da bulieus ha ina lunga tradiziun en la Surselva. Hans Ardüser da Laax è stà il piunier da questa cussegliaziun. Entras el è la Surselva daventada ina impurtanta regiun per la varietad da bulieus.
Ils blers tschertgan adina ils medems bulieus, numnadamain ils mellens u ils bulieus-tschep
Tut quels che van per bulieus pon laschar controllar la racolta sch’els n’ èn betg segirs che tut ils bulieus èn giudibels.
Il meglier èsi dad ir a tschertgar bulieus cun in chanaster, alura èsi pussaivel tar la controlla da prender ora ils bulieus che n’èn betg giudibels.
Per augmentar la savida sur dils bulieus porscha la cussegliaziun da bulieus Surselva era referats ed excursiuns.
RR actualitad 07:00


text:
La refurma saja necessaria ed urgenta, per che la situaziun finanziala da l'AVS na vegnia betg mendra, han numnà ils represchentants dal comité sco argument principal. Tar il barometer dals quitads da la populaziun saja la tematica adina en ils top trais. Il cumpromiss ch'il parlament ha deliberà la fin dal 2021 saja favuraivel per tut las generaziuns, senza engrevgiar ils custs da la lavur. El resguardia era las consequenzas per las dunnas, nua che la vegliadetgna da retrair AVS vegn auzada. Quai cun ina schliaziun transitorica. Aifer la AVS saja la schliaziun gista e l'egualitad mantegnida, argumentescha il comité. Umens e dunnas survegnian la medema renta.
Part dal comité naziunal per la refurma da l'assicuranza per vegls e survivents (AVS) fan part la Partida populara svizra (PPS), l'Allianza dal Center (ADC) , la Partida liberaldemocratica svizra (PLD), la Partida verd-liberala (PVL) e la partida evangelica svizra (PEV).
La renta na vegn betg reducida. L'assicuranza sociala vegn pli flexibla.
Era cun l'augment da la taglia sin la plivalur contribueschia in e scadin al support per l'AVS. Ils dus projects da votaziun èn colliads in cun l'auter. La refurma po vegnir realisada mo, sche la populaziun accepta omadus projects. Ils davos onns èn tuttas stentas per stabilisar l'AVS restadas maculatura. La davosa refurma gronda è stada l'onn 1997. Experts quintan che l'AVS scriva cifras cotschnas a partir dal 2029, sch'i na capita nagut.
La refurma va en votaziuns ils 25 da settember 2022.
Dossier online
Sin in clic tut davart las votaziuns dals 25 da settember.


text:
Dialet bulugnes uriental
In de la classificaziun del Daniele Vitali, el dialet bulugnes uriental l'è quela variant ariusa del bulugnes parlada a est del caplögh, in direziun dunca de la Rumagna, per esempi a Budrio.
Vöna di sò carateristigh principai l'è quela de cunservà i leter U e I del latin vulgar denanz ai N (che in Bulugnes de cità se müden in E e O).
- Galina: galén-a
- Luna: lón-a
A nord-est, per esempi a Minerbio e Baricella, la -a finala despess la diventa -e (dunca gh'em galine, lune).
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una nuvela del Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet de Budrio[Modifega | modifica 'l sorgent]
A degh donca che al teimp dal prem re 'd Zipri, dop la conquesta 'd Tera Santa fata da Gufreid ed Buglion, al suzzdè che una gran sgnoura 'd Guascogna l'andè in pelegrinagg al Sant Sepoulcar e, turnand indrii da là, arivand a Zipri, la fu scarniä da zert umazz capazz ed tut al mond. E, pruvand un gran magon, seinza psers cunsular, la pinsè 'd ricorar al re. Ma a 'j fu det che al sree staa teimp pers, parchè l'era un om bon da gnent e vigliach al punt d'an saveir andägh brisa castigär ägli ufeis fati ai atar, ma da tors in santa pas queli fati propri a lù; 'd mod tal che chi aveva un qualch vlein, al se sfugäva fagandi qualch insult. La dona, sintand quest, e cgnussand d'en pseir utgnir giustezia, la dezidè per cunsulars dal sò dëspiaseir ed tor in bal al re per la sò vigliacarii, e la 's presentè a lù zigand, es la 'j dess: "Sacra curouna, mé a 'n vegn brisa a la vostra preseinza parchè a spera ch'a 'm sepa reis giustezia pr'al tort che a m'è staa fat, mo almanch, parchè a i ava una qualch sodisfazion, a 'v pregh che m'insegnädi com vó a supurtädi quii che a seint che i v'en fat, parchè, imparand da vó, a possa supurtar con pazenzia al mì; che, al Sgnour al sa, se mé a v'al regalress vluntira, s'a psess, da zò che vó a 'v tulii incosa in santa pas".
Al re, che fein aloura a 'n s'era miess d'ignent, com s'al se dsdass in quel mumeint, cminzipiand dal tort fat a cla dona, che al punè con gran severità, al dvintè rigurusessum con tut quii ch'fessan quäl contra l'unour dla só curouna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 136
Dialet de Medicina[Modifega | modifica 'l sorgent]
Donca a giva che là ind al temp dal prem re 'd Ziperia, dadop che Goufreid 'd Bujon l'eiv tolt al poussess ed Taira Sänta, al veins a suzzeider che una zintil dona ed Guascogna che l'ira in viazz pr'andär al Sant Sipaulcr, la fot, la puvrina, schergniä malameint da insuquant birbò per la strä. La pianziva e la s'arsintiva dimundi de la figura, e la vriva almanch ch'u 'j fuss fat giustezia, la fé i sù a cula quistion pr'andär dnanz al re dal paies per bser cuntàj tut quel che j'ira intravnguu. Bensì, prema d'andàj la vuss tor cgnussanza dal natural e dal pinsament dal re, sperand ben po' che al tulass al sò vindet, send dona. Oh, vita! L'imparé ch'l'ira un vigliach che al tuliva lezz da tutquant in cambi 'd dàla; e ch'al srev staa temp inutel fars da cal colà. A seinter st'antefona l'armas intardeta, mo pur per bser cunsalärs 'd qualche fata l'andò istessament con anem 'd pzigär la dibulezza 'd qual mincion. Con i lagremon ai occ, la si fé inanz e la 'j dess: "Al mì sgnaur, a 'n vegn miga a la sò prisenza per dmandär vindeta dal tort che a i ho avuu, ma per cunsulärm a 'm sibess 'd jutär li sgnurii, s'l'ha qualch ufeisa ch'al suporta tant, ch'a 's bsamen un per l'alter fars curagg, e anzi ch'u m'insegna cla pazienza che l'ha avuu ló a sustintär el sau".
Al re s'arsinté dal pzigot e d'alora in poi, com un che se dseida, al s'mess al bon, al fì vindeta dal tort de cla sgnurina e al perseguitò qualunch che fess contra la sò curouna.
ibidem, pag. 138-139


text:
Andrea Berg è naschida l’onn 1966 a Krefeld en Germania e dapi 25 onns fa ella musica. Ella è la chantadura cun il pli grond success en l’istorgia da la parada da hits tudestga. Fin oz ha ella vendì tredesch milliuns portatuns ed è stada passa 900 emnas en la parada da hits en Germania, quai èn en tut pli che 17 onns! Punctual per quest giubileum ha ella publitgà ses 17avel album da studio «Mosaik».
«Mosaik» part per part
Ella descriva ses album sco viadi musical, nua che amur, ventira, desideri e dolur furman il mosaic autentic da sia vita. «Die Liebe erträgt alles, glaubt alles, hofft alles, hält allem stand. Die Liebe hört niemals auf.» Quest citat da la bibla è stà il motto da las nozzas d'Andrea Berg ed er l'inspiraziun per la chanzun «Jung, verliebt und frei». A Key Largo/Florida en ils Stadis Unids è ella propi stada libra ed ha scrit la chanzun «Ab sofort wird gelebt» che derasa gia davent da l'entschatta atmosfera optimistica.
Ils tocs da «Mosaik» en survista
- Mosaik
- Hallo Houston
- Steh auf
- Geh deinen Weg...
- Jung, verliebt und frei
- Ab sofort wird gelebt
- Es geht mir gut
- Ich bin wegen dir hier feat. Xavier Naidoo
- Danke, dass es dich gibt
- Die geheimen Träumer
- Lass uns keine Zeit verlieren
- Du musst erst fallen
- Davon geht mein Herz nicht unter
- Unendlichkeit
- Das Wunder des Lebens
«Die geheimen Träumer» raquinta d'ina amur zuppada e forsa era scumandada. Questa chanzun simbolisescha en il mosaic il desideri. In exempel per la davosa part da quest mosaic, la dolur, è la chanzun «Davon geht mein Herz nicht unter». Ina dolur da separaziun suenter ina relaziun betg reussida. I pudess esser che questa chanzun sa basa sin experientschas persunalas.
Il mosaic cumplet
En ils quatter exempels sentan ins las parts principalas che la chantadura ha descrit. Ultra da quai èn pliras chanzuns inspiradas da sia vita e da persunas impurtantas. Sco per exempel la chanzun «Geh deinen Weg» ch'ella ha deditgà a sia figlia Lena. Tema principal è dentant anc adina l'amur, sco quai è savens il cas tar Andrea Berg. Per ses album actual ha ella prendì elements cumprovads d'albums vegls e cun quels mess ensemen in mosaic nov.
RR La Stailalva 19:00


text:
di: Margorani G.; Desfy
Adèss che ‘l temp del ner l’è già passaa
e in di cavèi gh’è tanti fil d’argent
l’è bèll pensà ai sògn che tutti èmm faa
e che gh’èmm semper avuu in la nòstra ment.
Ghe pensi, ma con gran tranquillità
perché m’hann procuraa di bèi moment
magari on quai filin de nostalgia gh’è
che ‘l fa ninnà pian pian i sentiment.
‘Me l’era bèll de sera andà e in compagnia cantà
ona ghitara e tanti amis insèma a divertiss
cantavom tanti bèi canzon e me piaseva inscì
stòria passada, però restada e ravvisada in de la ment,
stòria on poo vèggia, ma semper viva che restarà con mì.
I fil d’argent adèss hinn bon amis
me da confòrt in di mè sensazion
mì me contenti e voo cont el mè vent
e ciappi quèll che passa el mè convent.
Sarà che in fond la vita la me da
quèll che me basta inscì mì son content
i cavèi gris se veden, ma se senten nò
voo avanti ben senza nissun però.
musica
Stòria passada, però restada e ravvisada in de la ment,
stòria on poo vèggia, ma semper viva che restarà con mì.
I fil d’argent gh’hann minga pes
anca se gh’hinn fann nò difètt
ghe voeuri ben e son distes
ògni ann che va, el va bèll quiètt:
voo avanti inscì, problemi nient,
ma tègni i mè cavèi d’argent.


text:
- La midada davent dal militar en il servetsch civil duai daventar pli greva. Da quest avis è suenter il Cussegl dals chantuns er il Cussegl naziunal.
- La chombra gronda ha decis questa saira cun 97 cunter 93 vuschs e 6 abstenziuns, d'entrar en il project da lescha ch'il Cussegl federal ha proponì.
- Cunter il project da lescha eran ils Verds, la PS, ils Verd-liberals sco er ina minoritad dal center.
L'armada ha in problem: Ella n'ha betg pli avunda schuldada. Uschia ha l'armada gì l'onn 2018 uschè paucas recrutas e recruts sco anc mai. Cun 16'306 persunas ch'han cumenzà la recruta han ins 2'000 persunas memia pauc. Per mantegnair l'armada dovria almain 18'000 novas recrutas e recruts scriva il Departament federal da defensiun. Per la paja datti adina dapli persunas che fan il servetsch civil. Ord quest motiv vul il Cussegl federal ch'il servetsch civil daventa pli pauc attractiv – l'armada duai daventar pli attractiva. Cun ina revisiun da la lescha federala vulan ins introducir dapli obstachels per pudair far il servetsch civil.
I na possia per exempel betg esser che persunas ch'han profità da la scolaziun da l'armada decidian suenter da midar en il servetsch civil di la cussegliera naziunala lucernaisa da la PCD, Ida Glanzmann-Hunkeler.
Per il mument èsi memia simpel da midar da l'armada en il servetsch civil. Sco consequenza n'avain nus betg avunda schuldada e memia bleras persunas en il servetsch civil. Quest midament porta puspè stabilitad.
Ina tala midada saja inacceptabla di percunter il cusseglier naziunal socialdemocratic dal Grischun Jon Pult. Sch'ins haja in problem en l'armada duajan ins er schliar quel en l'armada. I na saja betg gist da simplamain far vegnir main attractiv in servetsch a favur da l'auter. Tuts dus duain esser attractivs e perquai duai l'armada sa refurmar.
Sche l'armada ha in problem duai ella far refurmas e betg il servetsch civil che funcziuna.
Il Cussegl dals chantuns aveva decis en la sessiun d'atun davart ils midaments. Quai sco emprim cussegl, cun 26 cunter 11 vuschs, tar 2 abstenziuns.
RTR actualitad 17:00


text:
20 secundas han mancà per bronz
Durant ch'ils Norvegiais ed ils Russ han cumbattì per aur ha Roman Furger sco quart svizzer cumbattì ensemen cun ils Franzos, ils Svedais ed ils Finlandais per la medaglia restanta, quella da bronz. Paucs kilometers avant la fin ha il Franzos Jules Lapierre pudì scappar ed uschia decider il cumbat per quest terz plaz. La Svizra è la finala vegnida 5aval en quella cursa da staffetta cun in retard da 20 secundas sin in plaz da podest. I fiss stà l'emprim podest per ina staffetta svizra dals umens ad in eveniment grond.
Seria norvegiaisa cuntinuescha
Sco spetgà han la Norvegia e la Russia cumbattì per il titel da campiun mundial. Curt avant l'arrivada, tar la davosa ascensiun ha Johannes Kläbo pudì decider la cursa encunter ses grond rival Alexander Bolschunow.
Uschia ha l'actual meglier sprinter dal mund, Johannes Kläbo, gudagnà la 11avla medaglia dad aur en seria per la Norvegia en la cursa da staffetta dals umens a campiunadis mundials.
Russ cun ina partenza da chametg
Al cumenzament ha tut vesì ora suenter ina gronda show dals Russ. Tar relaziuns fitg grevas cun blera naiv bletscha ha l'emprim currider dals Russ, Alexej Scherwotkin, distanzià l'entira concurrenza per bun ina minuta sin ils emprims 10 kilometers en il stil classic, tranter auter er il Norvegiais Paal Golberg ch'ha gì da cumbatter cun ses material. Il segund Norvegiais, Emil Iversen, ha però en curt temp puspè pudì suenter al Russ ch'han laschà currer sco segund Ivan Yakimushkin. Silsuenter èsi stà fin la fin in dir cumbat a la testa tranter la Russia e la Norvegia cun la meglra fin per ils Scandinavs.


text:
Citogenetica
La citogenetica l'è chèla brànca de la biulugìa che la stüdia la morfologìa dei cromozòmi, per chèl che se rìa a éder col microscopio òtich, e 'l cariotipo, cioè l'ensèma dei cromosomi de 'na cèlula.
L'è stat endèl 1956 che gh'è stat acertàt la stabilità del cariotipo, cioè del nömer e de la strütüra dei cromozòmi. S'è püdìt isé acertà chè le cèlule eucariote le pöl véser aploidi (condèn cromozòma per ogna tipo), o diploidi (con du cromozòmi per tipo). El nömer dei tìpi de cromosomi l'è definit per ogna spéce e se 'l sègna condèna "n": i asècc aploidi se i sègna co "n", chèi diploidi co "2n".
Confrontà i cariotipi de spéci diferènte l'è 'n grant ütil per recoströéser l'evulusiù de le spéci.


text:
Sin ils lais da l'Engiadin'Ota han lieu la stad ma era l'enviern numerusas occurrenzas. Ed era sche las vischnancas na surpiglian betg la responsabladad dad ir sin ils lais schelads, per il salvament èn ellas tuttina responsablas.
Tar accidents als, sin ils ubain en ils lais da l'Engiadin'Ota vegnan savens ils pumpiers Trais Lejs clamads, quels da Malögia, Segl e Silvaplauna. Il problem è dentant, che quels n'èn betg scolads ed equipads adequatamain.
Salvament duai survegnir in tetg
Per ils presidents communals da la Regiun Malögia è perquai cler, ch'i dovra in tetg per il salvament or da l'aua, in tetg chantunal ni in tetg regiunal. Sco quel pudess guardar ora è anc avert.
Ins spetga perquai cun brama sin il rapport davart il salvament or da l'aua dal chantun. In rapport cun las ideas ch'ina gruppa da lavur sut la batgetta dal cusseglier guvernativ Christian Rathgeb aveva rimnà e discutà suenter l'aboliziun da la gruppa da sfunsaders tras la Polizia chantunala l'atun 2017.
RR actualitad 17:00


text:
Sin l'insla grecca Euböa, hai dà la notg inundaziuns severas cun gronds donns. Suenter plievgia ferma sajan entiras vias vegnidas purtadas davent e numerusas chasas stettian sut aua. Pliras persunas han stuì vegnir spendradas. Sco il president communal da Mantoudi, Giorgos Tsapourniotis, ha declerà a las medias saja la situaziun fitg dramatica.
Sin l'insla Euböa avevi dà la stad gronds incendis da guaud ch'han destruì dapli che 50'000 hectaras. Uss manchian plantas e chagliom che possian retegnair tar malauras l'aua.
Tut las persunas pertutgadas èn vegnidas spendradas fin dumengia da mezdi.


text:
Sanguis
El sanguis l'è on mangià tipegh ingles, ma voramai spantegaa in tutt el mond, faa cont el mett di ròbb, comè del salam, del giambon, cobbiaa despess cont on bell tocch de formaj in tra dò fett de pan. El nòmm el vegn dal Lord Sandwich, che l'ha faa inventà el sanguis al sò cusin per volzàss no dal tavol de gioeugh per mangià.
In di olter lengov[Modifega | modifica 'l sorgent]
In d'on poo de lengov el nòmm el vegn de "sandwich", con o senza adattament. In di lengov de la Pensiola Iberica l'è spantegada la forma che la voeur dì "dent al pan".
In italian l'è drovada la parolla "tramezzino", inventada dal Gabriele d'Annunzio, anca se al dì d'incoeu l'è pussee drovada per on sanguis specifegh de origin piemontesa.


text:
Mangiais Vus charn u essas Vus vegetari*a? Sche nus murdain pli gugent en ina servela u en in chaschiel da grillar dependa da noss maletg da nus sezs e da noss ideals. Nossa tenuta envers la charn ans caracterisescha. Tranter il plaschair da mangiar ina bella biftecca ed il tabu da mazzar tschenta «Charn» la dumonda da la dretga moda da viver.
La charn è ina substanza speziala. D'in bel toc sin il plat maina la chadaina da producziun sur la mazlaria e sur la chasa da maz enavos a l'agricultura. La charn sveglia dumondas davart la sanadad, davart il bainstar dals animals e davart l'ambient. Da tge sa cumpona pia la charn? Tge è ses passà? E co gusta la charn da l'avegnir?
Ina resposta a las emprimas dumondas dat in sguard en l'istorgia. Il consum da charn en Svizra è sa midà considerablamain durant ils ultims 150 onns. Avant dirigiva il ritmus da las stagiuns il consum da charn: La fin d'atun – durant il temp da maz – devi ina gronda quantitad da tratgas da charn, entant ch'i vegniva fatg gigina la primavaira. Cun l'industrialisaziun durant il 19. tschientaner è l'agricultura daventada main impurtanta. A medem temp ha il diever da ladim artifizial e da maschinas augmentà la racolta agricula. La charn è daventada in product da massa d'ina societad pli e pli urbana. Las novas realitads en connex cun la producziun e cun il consum da charn han evocà per l'emprima giada dumondas davart in «damassa» per l'uman e per l'animal.
Las cundiziuns problematicas en las chasas da maz, il diever versà d'antibiotica en manaschis d'engrasch, la runcada dal guaud sidamerican per gudagnar pastgira: la discussiun davart ina alimentaziun carnivora, vegetara e vegana è actuala fin oz. Morder en ina servela ubain en in chaschiel da grillar dependa da las valurs e da las ideas d'identitad. La charn cumpiglia pia er la dumonda davart la dretga moda da viver.
Cudeschs da cuschinar senza charn per las scolas sa chapeschan ozendi uschè fitg da sez sco il buffet vegetar a la staziun. Emblematic per quai è la gruppa da Hiltl. Sco co-possessura da la marca da trend «tibits» e sco furnitura da recepts cun success è Hiltl activa oz sin tut il mund. Cumenzà ha l'interpresa cun in'ustaria a Turitg. La fundaziun dal local da tradiziun steva en connex cun Max Bircher. L'inventader da la buglia renumada aveva spedì Ambrosius Hiltl en l'uschenumnà «Vegetarierheim» che Hiltl ha la finala surpiglià.
Bircher ha sviluppà sia teoria d'ina alimentaziun senza charn che promova la sanadad en il context dal moviment «Lebensreform».Cun ina chasa editura, a las clinicas e tras preschentaziuns ha el rendì enconuschent il vegetarissem e la buglia da spaisas crivas.
Cun lur renunzia a la charn faschevan las aderent*as dal model «Lebensreform» da l'Europa dal Nord er attent a las tradiziuns vegetaras dal budissem e dal hinduissem. L'interess per ideologias da l'Orient extrem èn er represchentadas en ina statua dal relasch dal titular dal Premi Nobel Hermann Hesse ubain sco istorgia curta satirica davart in scienzà ch'è sa convertì al vegetarissem. Christian Kracht ha documentà en ses roman da success Imperium, ch'è vegnì translatà en passa in tozzel linguas, l'istorgia d'in emigrant vegan radical. Oz n'è il veganissem betg pli insatge exotic. Er en Svizra fa el part da la moda da viver che resguarda las resursas e la missiun.
En connex cun la charn gioga la preschentaziun ina rolla centrala. La professiun dal mazler consista surtut da stagliar il corp da l'animal mort en tocs normads e survesaivels sco er d'exponer quels per ch'els fetschian appetit. L'Associaziun svizra dals maisters mazlers infurmescha regularmain davart la nomenclatura dals tocs charn e davart lur elavuraziun. A medem temp vegni fatg reclama per hamburgers cun vatgas da latg.
L'estetica dals products da charn sa mida en il decurs dal temp. Entant che la tatta ed il tat mangiavan anc cutlas u «gambitsch» (griflas-portg u ureglias-portg) cun grond tschaffen, chaschunan questas tratgas plitgunsch disgust a las biadias ed als biadis. Il svilup economic dals onns 1950 e 1960 ha er manà ad ina preferenza per il filet e per auters tocs da luxus. En la biografia Die Frau des Metzgers mussa Susanna Schwager questa transfurmaziun a maun da la vita da sia tatta. Schwager tematisescha er co che las mazlarias pitschnas vegnan stgatschadas dals grossists – in svilup che capita fin oz. Ultra dal trend da charn vacumada èn però er sa sviluppadas nischas sco il moviment da «nose-to-tail» durant ils ultims onns. Insumma na sa cumpona la charn ozendi betg pli en mintga cas da materia prima animalica. Products da substituziun vegetals sco staglià da quorn, kebab da seitan u fake chicken pon ins chattar gia dapi ditg en ils supermartgads ordinaris. Tals products èn in segment da creschientscha empermettent.
Er la preschentaziun da corps d'umans po promover la vendita (d'in product). Per models da fitness u per atlet*as tutgi tar lur lavur da mussar charn. Ellas ed els sco er lur public sa deditgeschan a la voluptad senza stuair render explicita la stretga colliaziun tranter il mangiar e la sexualitad che vegn uschè savens evocada.
Fricadellas èn ina furma d'art universala. Questa tesa sviluppa Daniel Spoerri ironicamain en sia dissertaziun davart veschlas da charn. Cun ina fantasia briglianta suonda l'artist las chadainas da colliaziun tranter l'art, la litteratura e la scienza a travers il mund dals gnochets da charn. Sco maister dal «eat art» sa mussa Spoerri er en sias mappas da recepts. Ellas cuntegnan mintgamai circa in tozzel instrucziuns da cuschinar per ina part dal corp specifica (p.ex. tscharvè, cuttlas u sang) ch'èn vegnidas illustradas da sias ami*as artist*as.
Mangiar charn para ultra da far appetit er da svegliar la fantasia. L'autura Grisélidis Réal descriva en ses roman Le noir est une couleur, co ch'in client metta ina fascha enturn ils egls d'ina prostituada e la sforza da tragutter enorms tocs charn. Il suspect ch'i sa tractia da charn umana è evident. La voluptad ed il cannibalissem sa cruschan en quest connex ed ils cumonds e scumonds etics e religius sa fan valair immediatamain. Entant ch'ina gronda part dal mund budistic e hinduistic considerescha il consum da charn sco tabu, resta quel limità a tscherts animals, ad in tschert temp ed a tschertas metodas d'elavuraziun en il giudaissem ed en l'islam. En il cristianissem sa dispitan scienziad*as da religiun dapi tschientaners, sch'il ritus ecclesiastic transfurma propi la hostia en il corp da Jesus Cristus u sche questa transsubstanziaziun succeda mo sin plaun metaforic.
Per ils musters en las chaussas s'interessa Ulrich Meister. L'artist skizzescha objects dal mintgadi fin ch'el arriva sin lur fund. Dal fundament da la piramida da victualias è la cotletta percunter svanida. Actualmain recumonda la Societad svizra da nutriment da mangiar duas purziuns charn per emna.
La servela è ina instituziun naziunala. Cur che l'Uniun europeica ha engrevgià las disposiziuns d'import per products animalics per cumbatter cunter la malsogna bovina IBR, è la Svizra crudada l'onn 2007 en ina «crisa da servelas». Pervia da la Cunvegna veterinara ha la Svizra surpiglià las novas reglas da la UE. Consequentamain mancavan ils begls-bov da la Brasilia per producir la pli prominenta da tut las liongias svizras. La crisa ha mussà: Ultra d'ina buna purziun naziunalissem culinaric cuntegna la servela er numerusas ingredienzas internaziunalas.
En general cuntegnan liongias dapli che quai ch'ins pensa. En la litteratura ed en l'art vai adina puspè per la liongia. Chaussas cannibalicas en il raquint tempriv Die Wurst da Friedrich Dürrenmatt, sgnoccas en la poesia Salami da Carl Spitteler ubain urden en la Wurstmappe da Christoph Hänsli: La liongia dat spazi a la fantasia. È la chaussa fascinanta d'ina liongia il fatg ch'ella represchenta la transfurmaziun magica da vanzadiras da charn en ina delicatessa?
En mintga cas mussan liongias l'art da las mazler*as. Actuala è pia la dumonda, sche liongias dastgan vegnir producidas er senza charn. Èsi legitim da numnar in product vegan «servela»? Entant che l'Uniun professiunala da la charn ha fatg lavur da lobi per reglas severas, ha l'Uffizi federal da segirezza alimentara e fatgs veterinars proponì l'onn 2020 in cumpromiss: «alternativa vegana a la servela». Tant sco quai che la liongia ha gia traguttì durant sia istorgia, uschè facilmain reussescha ses spagat tranter tradiziun ed innovaziun. Il futur da la liongia è plain pussaivladads.
L'onn 2020 èn millis lavurant*as da grondas chasas da maz tudestgas s'infectad*as cun il coronavirus. Pertutgads eran stads oravant tut lavurants immigrads da l'Europa da l'Ost, che mazzavan sut grond squitsch da temp e da prestaziun en stretgas relaziuns ed a cundiziuns d'engaschament precaras. Cur ch'igl è sa mussà ch'in toc charn bunmartgà ch'è vegnì staglià a custs minimals n'infectescha betg il consument final, è l'indignaziun puspè svanida.
En Svizra na cuntanschan er las chasas da maz pli grondas betg las dimensiuns da la concurrenza europeica. Tuttina ha l'autur svizzer Beat Sterchi procurà per ina descripziun extraordinaria da la chasa da maz en ses roman Blösch. Il mazler da professiun Sterchi raquinta en quest roman dal lavurant ester spagnol Ambrosio che schaschina en ina chasa da maz svizra, nua ch'il tractament indegn da l'animal e da l'uman sa cruschan. La critica da chasas da maz a l'engronda è però uschè veglia sco ellas sezzas. En Svizra hai dà las emprimas chasas da maz pli grondas durant il 19. tschientaner, suenter che las citads han permess da separar ils locals da meztga dals locals da vendita. Cur che la Bell SA basilaisa aveva basegn da capacitads supplementaras suenter l'Emprima Guerra mundiala ed ha construì sia emprima chasa da maz privata, n'ha er l'opposiziun da la venerabla Associaziun dals maisters mazlers gidà nagut pli. Cun agid d'ina lingua da reclama moderna han ils products da l'atgna chasa da maz alura manà la Bell SA cun success en las cuschinas svizras.
Dapi l'industrialisaziun è la charn d'ina vart in bain dal mintgadi che po – cun agid da la producziun da massa – vegnir distribuì als povers ed als ritgs. Da l'autra vart vegn la charn posiziunada sco product d'auta qualitad, ecologicamain certifitgà e fatg a maun per persunas bainstantas. Ubain sa mussa la natira da la charn en la pratica da las chatschad*ras, cur ch'el*las mazzan, sventran e mangian sez*zas ils animals? Tenutas envers la charn datti bleras: sche insumma e co ch'ella vegn consumada, decidan er las consument*as final*as.


text:
Las inculpaziuns cunter Orlando Zegg sajan nungiustifitgadas, ha Stefan Metzger sutlingià. El ha perfin fatg allusiuns che Orlando Zegg na possia gnanc ademplir – sco derschader singul – in delict dad abus d’uffizi.
Ses mandant haja agì sco derschader a favur dal bainstar da las figlias dad Adam Quadroni cura ch’el haja decretà l’acziun da polizia dal november 2017.
Campagna da medias
Orlando Zegg e sia famiglia hajan patì a moda massiva davart la campagna da las medias cunter el, ha ditg l’advocat. I na saja anc mai capità en Svizra ch’in derschader saja vegnì mess avant dretgira pervi dad abus d’uffizi. Sche quai fetschia scola, lura desistian ils giuvens giuristis en l’avegnir sin ina carriera sco derschader.
Matthias Brunner, l’advocat dad Adam Quadroni, ha fatg valair che l’acziun da polizia dal november 2017 saja stada dal tuttafatg nunnecessaria. Adam Quadroni saja adina stà pront da dar ora las caussas da sias figlias – lezzas vivevan tar la mamma ch’era sa separada la stad 2017. Adina sche Adam Quadroni dastgavia visitar sias figlias, haja el purtà ad ellas vestgadira, termagls, velo, ursets u ils cudeschs, ch’ellas desideravan u duvravan.
Cunigls na van betg en l’auto
Sulet ils cunigls n’haja Adam Quadroni betg pudì transportar en l’auto, perquai che la stalla da cunigls eria memia gronda, ha l’advocat ditg.
Durant l’acziun dal november 2017 aveva la polizia mess en chanvettas per duas uras Adam Quadroni. Perquai ha ses advocat era pretendì che Orlando Zegg saja da sentenziar pervi da privaziun da libertad.
Quai saja «crass impertinent e nunfair», ha l’advocat dad Orlando Zegg replicà pertutgant questa pretensiun.
Prelegì 30 paginas dal procuratur
Il procuratur public n’è betg stà preschent al process. El ha dentant resumà ses arguments en in rapport da radund trenta paginas ch’è vegnì prelegì da la dretgira. Principalmain renfatscha il procuratur ad Orlando Zegg ch’el n’avevia nagina cumpetenza da decretar questa acziun da polizia. Il derschader haja sapientivamain flaivlentà la posiziun dad Adam Quadroni en ses process da protecziun da lètg.
Indizis ch’il derschader Orlando Zegg fiss vegnì instrumentalisà dal cartel da construcziun en l’Engiadina Bassa, n’ha il procuratur public betg fastizà.
La dretgira regiunala Purtenz Tavau decida il cas cun trais derschaders. La derschadra Patrizia Winkler-Rentsch ha manà la procedura. Ella è giurista. Ils dus auters derschaders èn laics.
Per tge vai?
L'accusa encunter Orlando Zegg chattais vus qua sut descrita en detagl:


text:
Displaced Positions é n proiet de n ann dla biblioteca te döta la provinzia, che é gnü a se le dé sön scomenciadia dla Biblioteca provinziala en colaboraziun cun le Museion y che é gnü sostigní dassënn dal Ofize Biblioteches y letöra y le Sorvisc de coordinamënt por l’integraziun.
12 Südtiroler Künstler/innen reflektieren Vorurteile zu Migration
I luoghi comuni sulla migrazione rivisitati da 12 artisti altoatesini
12 artistes y artisć dl Sudtirol pensa seura sun i pregiudizies ncont dla migrazion
La biblioteca provinziala oress a chësta moda tó posiziun sön ci che al sozed al momënt y fá a na moda che i se dunse jö deplü cun nostes impresciuns por ci che reverda minunghes conesciüdes y (pre)iudizi. Porchël é gnü invié 12 aristes y artisć dl Südtirol a se dé jö cun preiudizi sön la migraziun. Vigni arista y artist laora fora na cherta. Les chertes é spostamënc – displacements – dla minunga de strada – positions– sön i profugs.
Da impresté fora n liber tla biblioteca ciafa vigni porsona na cherta, che pó ince gní adorada sciöche sëgn de letöra. Vigni mëis vëgnel fora n’opera nöia sot forma de cherta. Les chertes pó gní coiüdes adöm n ann alalungia, tacades sö sön n gran calënder olache i podëis scrí lapró üsc pinsiers, ostes anotaziuns y esperiënzes. L’aziun é n invit a se dé jö personalmënter n ann alalungia impara y ti jí do a preiudizi. Le calënder y les chertes é da ciafé dabann te vigni biblioteca che fej para.
Le calënder vá dai 24 d’otober dl 2015 cina ai 22 d’otober dl 2016. Le sorvisc de fornidöra dl Ofize Film y media ti ortia ala fin dl mëis assá chertes al sorvisc d’imprëst dles biblioteches dl Südtirol. Les biblioteches interessades pó jí dailó a se i do. I calëndri pó gní rolená sö, metüs te n contignidú aposta y dá ales porsones interessades.
Artistes y artisć che tol pert:
Julia Bornefeld, Arnold Dall’O, Nicolò Degiorgis, Hannes Egger, Saman Kalantari, Franz Pichler, Brigitte Mahlknecht, Silvia Hell, Serena Osti, Simon Perathoner, Sara Schwienbacher, Gabriela Oberkofler.


text:
CELEBRAR LA DIVERSITAD CULTURALA E LINGUISTICA DA LA SVIZRA
Il project «Ün viadai e 4 servezzasn» è ina producziun svizra per 100 %. L’idea è naschida en la Svizra taliana ed el è il resultat d’ina collavuraziun enritginta ed intensiva d’instituziuns e da persunas da l’entira Svizra. Las ideas, l’expertisa e l’umor da tut las persunas participadas han pussibilità la realisaziun. Nus vulain celebrar cun quest project la diversitad culturala e linguistica da noss pajais e sperain ch’el contribueschia a rinforzar vinavant las relaziuns gia existentas tranter las abitantas ed ils abitants da las differentas regiuns linguisticas.


text:
Ils 21 da december giaja persuenter dad u acceptar l'agir da Madrid cunter l'independenza u betg. En la Belgia ha Puigdemont preschentà il medem mument sia candidatura per las elecziuns novas.
L'october era Puigdemont fugì en Belgia per che la polizia spagnola na possia betg arrestar el. Cunter el e quatter auters ministers catalans datti cumonds d'arrest internaziunals. Actualmain examinescha la Belgia anc sche Puigdemont duai vegnir surdà a la giustia spagnola sco quella ha dumandà u betg.
Suenter ina votaziun davart l'independenza da la Catalugna aveva la regenza centrala a Madrid surpiglià la contolla cun ina gronda offensiva da las forzas da segirtad. Quai sa basond sin l'artitgel 155 da la constituziun spagnola.
RR novitads 17:00


text:
Presidenta da la ComCom
Doctoressa en scienzas d'economia e socialas
Cussegliera d’administraziun independenta da differentas interpresas
adrienne.corboud@comcom.admin.ch
Commembra da la ComCom dapi l’onn 2012, Presidenta dapi il 2021
Adrienne Corboud Fumagalli, naschida ils 10 da december 1958 (a Friburg, Svizra), è doctoressa en scienzas d'economia e socialas sco er absolventa da l'Universitad da Friburg.
Adrienne Corboud Fumagalli è stada plirs onns perscrutadra, professuressa e cussegliadra en il sectur da la politica da medias e da la tecnologia d'infurmaziun en differentas instituziuns (Universitad da Friburg, DAMS Bologna, CNRS Paris, McGill University Montreal).
L'onn 1996 è ella entrada en la direcziun da Radiocom (radio, TV, mobile) da la PTT sco responsabla per il New Business Development e per fatgs internaziunals. Cur che la PTT è daventada la Swisscom ha ella occupà dals onns 1997 fin 2000 differentas funcziuns entaifer la Swisscom, en spezial per sviluppar las activitads da multimedia, daventond manadra dal marketing da products en il sectur dals servetschs da radio.
Il november 2000 è ella entrada en la gruppa Kudelski sco secretaria generala. Il schaner 2004 è ella vegnida nominada sco vicedirectura generala e sco responsabla per il svilup dals affars. En il rom da projects da svilup interns ha ella lantschà e manà a partir da l'onn 2005 l'activitad dal MobileTV, alura il «start-up» Abilis.
Da l’onn 2008 fin l’onn 2016 è ella stada vicepresidenta per valurisaziun ed innovaziun a la Scola politecnica federala Losanna (SPFL) cun in accent spezial sin il svilup dal parc d'innovaziun e sin partenadis industrials. Durant quest temp è ella er stada presidenta da la Fundaziun SPFL Innovation Park.
Da l'onn 2008 fin l’onn 2017 è ella stada presidenta da la Fundaziun per innovaziun tecnologica a Losanna (FIT).
Adrienne Corboud Fumagalli è commembra dal cussegl administrativ da la Swiss Life Group e da CSD Holding SA.


text:
Per gronda part vegn il schlargiament da l'obligatori da certificat beneventà u almain chapì.
- Tut las partidas grondas en Svizra èn d'accord cun las decisiuns dal Cussegl federal – cun excepziun da la Partida populara svizra PPS. Lezza beneventass sch'il Cussegl federal controllass meglier ils cunfins e schliass uschia il problem da la migraziun empè da mulestar la glieud en Svizra.
- HotellerieSuisse beneventa ch'i saja finalmain cler, tge che valia per las stagiuns d'atun e d'enviern.
- Travaillesuisse vesa il certificat sco in impurtant instrument, di dentant er ch'il plaz da lavur pudess daventar critic, che la protecziun da datas na saja betg garantida e ch'il potenzial per discriminaziun saja gronds.
- Swiss Oympic beneventa l'extensiun da l'obligaziun da certificat. Per il sport svizzer saja enorm impurtant ch'i na dettia betg ulteriuras restricziuns.
- Er las baselgias refurmadas e catolicas èn d'accord cun las mesiras ch'il Cussegl federal ha prendì.


text:
RTR è la suletta chasa da medias audiovisuala da la Svizra Rumantscha per la Svizra Rumantscha ed è in'unitad d'interpresa da la SRG SSR, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser. RTR è la patria rumantscha en tun e maletg ed è uschia identitad rumantscha.
Tura virtuala tras la chasa da medias RTR
Vulais Vus dar in sguard davos nossas culissas? Nus avain realisà per Vus ina tura virtuala e prendain cun Vus sin in gir tras la chasa da medias a Cuira. Visitai noss studios e nossas redacziuns e guardai co che Voss program da radio, televisiun ed online vegn fatg.
RTR al puls dal Grischun
Dapi sia entschatta ha RTR suandà in princip impurtant: RTR metta las regiuns en il center. Confurm a quella intenziun ha RTR rinforzà successivamain sia preschientscha en las regiuns. Cun ina rait da correspundentas e correspundents en las redacziuns a Glion, Mustér, Savognin, Samedan, Scuol e Berna franchescha RTR oz il liom ed il barat cun e tranter las regiuns ed è uschia là, nua che insatge capita.
Tge muventa en la vita da nossas regiuns? Tge dumondas occupan nossa populaziun? RTR drizza il focus sin las regiuns e metta ellas en il center da ses programs:
- RTR mussa las sfidas ed ils success da noss commerzi indigen – en il chantun da KMUs, dal turissem, da l’agricultura, da l’industria internaziunala sco er da l’industria pitschna e sin il sectur da la furmaziun e sanadad.
- RTR mussa ed intermediescha la debatta davart dumondas politicas e da convivenza en noss chantun.
- RTR mussa ed accumpogna la tgira ed il svilup da nossas tradiziuns, da nossa cultura e da noss sport.
Radio RTR
Il Radio RTR emetta durant 24 uras per rumantsch. Singulas emissiuns d’infurmaziuns vegnan surpigliadas dal Radio SRF. Il program dal Radio RTR sa drizza ad in vast public: emissiuns da divertiment, infurmaziuns localas fin internaziunalas, reportaschas da sport ed in program da musica che tanscha dal pop al rock e da la musica populara als semperverds. Il bel londervi: 50% da la musica emessa en ils programs dal Radio RTR è musica svizra e 30% da tut la musica emessa è musica grischuna.
Televisiun Rumantscha
Las emissiuns da la Televisiun Rumantscha vegnan emessas sin il chanal da televisiun SRF1. Activond la pagina TXT 777, pon ins guardar tuttas emissiuns era cun suttitels tudestgs.
- Telesguard, glindesdi fin venderdi a las 17.40 sin SRF1: Il Telesguard è l’emissiun d’infurmaziun da la Televisiun Rumantscha cun istorgias dal Grischun. L’emissiun rapporta da schabetgs da la Svizra Rumantscha e dal chantun Grischun e da temas ch’èn impurtants per quels che discurran rumantsch.
- Minisguard, sonda a las 17.40 sin SRF1: Il Minisguard è l’emissiun emnila d’infurmaziun da la Televisiun Rumantscha per ils uffants. L’emissiun declera als uffants temas politics, economics, culturals, ord il mund dal sport e da la societad en furma chapaivla e divertenta.
- Cuntrasts, dumengia a las 17.25 sin SRF1: Il num Cuntrasts è program. L’emissiun viva da cuntrasts da stil, da differentas avischinaziuns a temas variads. Ils Cuntrasts preschenta e reflectescha temas, midadas, svilups e moviments dal mund rumantsch, relevants per la Rumantschia e per il Grischun.
Multimedia
La purschida da RTR chattais Vus era digital sin rtr.ch. Nus essan per Vus al puls da quai che capita e rapportain regiunal e local era sin noss chanals da social media. La purschida audiovisuala pudais Vus per exempel era telechargiar sco app «Play RTR» e tadlar e guardar las emissiuns da RTR cura e nua che Vus vulais.
RTR sco patruna fidaivla
RTR è ina garanta per ina ferma plazza da medias grischuna ed è ina impurtanta patruna da lavur e partenaria per il commerzi indigen. Oz fatschenta RTR radund 170 persunas, da quellas stattan 95% en il chantun Grischun. Radund 53% stattan a Cuira u conturns, 31% en la Surselva, 8% en Engiadina, 3% en il Surmeir u Sutselva e 5% en la diaspora. Dapli cifras e fatgs interessants chattais Vus en la broschura cifras e fatgs.
Per la giuventetgna rumantscha porscha RTR interessantas ed attractivas perspectivas professiunalas cun la pussaivladad da far fufragnadis, emprendissadis, stages e cun plazzas da lavur en pli che 30 differentas professiuns. Forsa che Vus avais gust da far ina giada in lavuratori FAR MEDIAS , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browsertar RTR?
...e sche Vus essas interessadas ed interessads a RTR sco patruna da lavur, dai era in cuc sin nossas plazzas libras, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser.
RTR e la lingua
Dapi 1938 è il rumantsch renconuschì sco lingua naziunala e dapi 1996 sco lingua parzialmain uffiziala. Oz chapeschan en Svizra passa 80’000 persunas rumantsch, 60’000 discurran regularmain rumantsch e per 30’000 persunas è rumantsch il linguatg principal.
RTR è in motor per il diever ed il svilup da la lingua rumantscha. Quai cun duvrar il rumantsch en tut ils idioms e rumantsch grischun. Là, nua che la lingua discurrida vegn a pled, èn tut il tschintg idioms rumantschs d’udir, savens er en ils colorits locals. En rumantsch grischun vegnan las novitads (ca. 15% dal program) prelegidas, e las contribuziuns en scrit per online edidas.
Incumbensa e strategia
Las activitads da RTR sa basan sin la Constituziun federala, la Lescha federala davart radio e televisiun (LRTV), l'Ordinaziun davart radio e televisiun (ORTV), la concessiun da la SSR e sin ils statuts da SRG.R. Las activitads, l'organisaziun e la finanziaziun da RTR vegnan principalmain definidas da la Confederaziun e survegliadas da l'Uffizi federal da communicaziun (Ufcom).
Qualitad
Qualitad n'è nagin stadi, mabain in process. Ella sto adina puspè vegnir elavurada da nov. Nus avain sviluppà instruments per mesirar, diriger e survegliar la qualitad en il program. Impuls e propostas da nossas collavuraturas e noss collavuraturs gidan nus a sviluppar vinavant il management da qualitad a moda orientada a la pratica. Cun questa finamira ans barattain nus plinavant era regularmain cun collegas da la SRG SSR e cun persunas dal fatg externas.
Dapli
- Lescha federala da radio e televisiun , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Concessiun per la SRG SSR , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Directivas publicisticas
- Statut management per la qualitad publicistica tar RTR , Telechargiar la datoteca
- Qualitad tar la SRG SSR , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Instanza da recurs independenta da radio e televisiun , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Servetsch da mediaziun / Ombudsstelle


text:
Purschida
Nus s’occupein buc mo dalla stampa dil niev cudisch da cant ecumen, mobein era da survetschs accumpignonts. Questas purschidas stattan a disposiziun, aschigleiti ch’il cudisch ei en stampa e vegnan adina tenidas actualas.
cumpra
Nua e co cumprar il cudisch da cant ed il cudisch d’orgla? Aschigleiti che quels ein en vendita, nudein nus cheu ils contacts necessaris.
registers
Il niev cudisch munta era ina nova numeraziun dallas canzuns. Differents registers vegnan a porscher las informaziuns necessarias.
partituras libras
Il cudisch d’orgla cuntegn tut las partituras. Tuttina fa ina ni l’autra alternativa ni arranschament cun auters instruments bein.


text:
Terza rodaia
La terza rodaia a l'è on sistema doperaa per alimentà i treni, doperaa despess in di sistema de metropolitana.
Aspett tecnich[Modifega | modifica 'l sorgent]
La terza rodaia la scorr arent al treno che 'l se tacca cont on pattin che 'n va in su 'sta rodaia. In di ultim temp la rodaia a l'è despess protegiuda cont on isolant.
A l'è 'n alternativa a 'na linia aerea per i treni che i gh'ha de vess cont on profil bass, grazia a l'eliminazion del pantograf.
A l'è però svantaggios in quej lign cont di passagg a nivell e cont di deposit, per la corrent ad altezza omm. A l'è anca impossibil de doperà quand che gh'è una linia a volta velocità, perchè la supporta no el carich de corrent adatt.
Di voeult a gh'è anca ona quarta rodaia per sarà el circuitt senza doperà i binari classich: A l'è el cas de la linia 1 de la metropolitana milanesa e di treni parisitt MP 05 in su gomma.