text:
Churwalden
Il timun da la vischnanca da Churwalden resta en mauns feminins: Karin Niederberger è la successura da Margrith Raschein. Ses cuntracandidat Hans Suter n'ha gì naginas schanzas. En pli hai dà elecziuns per la suprastanza. Las fracziuns Churwalden, Malix e Parpan han mintgamai 2 sezs, tut en tut han 13 persunas candidà. In segund scrutini dovri per il segund sez che tutga a Churwalden.
Tumleastga
Gist quatter persunas han vulì surpigliar il timun da la vischnanca da Tumleastga. Ma nagin dad els ha cuntanschì oz il pli absolut. Il segund scrutini ha lieu ils 24 d'october. I va per eleger ina persuna che succeda a Werner Natter che ha demissiunà suenter 13 onns sco president communal.
Lantsch
Simon Willi resta president da Lantsch. En il duel ha el battì ses cuntracandidat Peter Nadig. El ha survegnì 60,5% da las vuschs e po uschia cuntinuar ses uffizi, ch'el tegn dapi l'onn 2011. Cunquai n'èsi betg gartegià a Peter Nadig da surpigliar il timun a Lantsch.
Trimmis
Roman Hug (PPS) resta per in'ulteriura perioda d'uffizi president communal da Trimmis. El è vegnì elegì cun 701 vuschs. Per ils quatter sezs en suprastanza èn vegnids elegids: Christian Kindschi (PLD) cun 579 vuschs, Cecilia Manetsch (Allianza dal Center) cun 557 vuschs, Nicola Stocker (PPS) cun 483 vuschs e Marcel Coray (PLD) cun 431 vuschs. La participaziun a l'ura era tar 35,36%.
Ilanz/Glion
La vischnanca ha elegì cun 215 vuschs Rita Duff-Cavegn (Allianza dal Center) en il parlament communal. Betg elegids èn: Roland Falk (119 vuschs), Andrina Ragettli-Drack (195 vuschs) e Daniel Tata Schneider (115 vuschs), tuts senza partida. Quest'elecziun è stada necessaria, damai che Martin Capeder è vegnì elegì il zercladur en suprastanza e parlament ed è sa decidì da surpigliar il post en suprastanza. Il parlament da Glion dumbra en tut 25 commembras e commembers.
Valragn
A Valragn resta Christian Simmen president communal per in'ulteriura perioda d'uffizi. El è vegnì reelegì cun 171 vuschs. Dapli vuschs ch'il president han trais commembers per la suprastanza communala fatg. Quai èn Orlando Strub cun 189 vuschs, Georg Trepp cun 187 vuschs e Gian Zinsli cun 187. Era vegnida elegida en suprastanza è Andrea Kriegbaum cun 143 vuschs.
Surses
Il suveran da Surses ha cumplettà la suprastanza communala: Elegids èn Irene Kolb cun 415 vuschs e Romeo Poltera cun 294 vuschs. Sco commember da la cumissiun da gestiun è vegnì elegì Lothar Künzli cun 366 vuschs.
San Murezzan
La vischnanca da San Murezzan po planisar la sanaziun da la halla da chavaltgar. Il suveran ha numnadamain approvà cun 717 cunter 620 vuschs in credit da projectaziun dad 1,5 milliuns francs.
Mustér
La vischnanca da Mustér sbassa il pe da taglia per 10%. Cun 682 vuschs Gea cunter 185 Na ha la vischnanca decidì da sbassar suenter 13 onns il pe da taglia sin 110%. Cun la decisiun da la populaziun suonda ella al cussegl communal. Dentant vegnan en avegnir a mancar mintg’onn var 340'000 francs en cassa. Uss sto la vischnanca priorisar las investiziuns sur in pli lung temp che 10 onns ed investir pli precaut. La raschun principala da sbassar il pe da taglia è da far pli attractiv la vischnanca betg sulet cun ina purschida d’infrastructura mabain era cun il pe da taglia.
Flem
Il suveran da Flem ha cun 77% da las vuschs approvà il credit da passa 4,8 milliuns francs per sanar la via tras il vitg. La participaziun a la votaziun era tar 61,9%. La sanaziun duai oravant tut meglierar la segirtad da peduns sin la Via Nova, quai tranter il center Stenna e la posta a Flem Vitg. Il traject duai uschia era vegnir pli attractiv sco lieu d'inscunter. La sanaziun è planisada en tschintg etappas aifer dus onns e mez, las lavurs cumenzan il mars 2022.
Prevista sin il project
Cuira
La votantas e votants da la citad da Cuira han ditg cun 80,38% cleramain Gea a la cumpra dal areal da caserna amez la citad. Uschia vegn l'entira infrastructura militara spustada sin l’areal dal Rossboden. Uschia vegn l'areal da la caserna liber per realisar là spazi da viver e da lavurar. Medemamain duess l'areal vegnir duvrà per il diever public. En discussiun stat da bajegiar ina chasa da scola u da crear zonas verdas.
Domat
Cun 86% da las vuschs ha la vischnanca da Domat ditg Gea ad in credit da 3 milliuns francs per sanar la halla da gimnastica Caguils e fabritgar ina nova canorta. La halla da gimnastica actuala datescha da l'onn 1980 e na correspunda betg pli a las normas da segirtad pertutgant terratrembels e donns da fieu.
Vaz
Ils da Vaz han cun gronda maioritad ditg Gea a la cunvegna cun il bus da sport da Lai per ils onns 2021-27. Els pon uschia prolungar il contract cun l'auto l'AutoDaPosta ed il credit latiers da bunamain 5.6 milliuns francs.
Favugn
Ils da Favugn han approvà tut las quatter fatschentas. Tranter auter vegn prolungà il contract da concessiun per explotar crappa en la construcziun sutterana en la crappera «Caneu». In cler Gea hai er dà per la revisiun parziala da la lescha da polizia, ina nova lescha d'energia e per la revisiun parziala da la lescha da pumpiers.
Tavau
Il suveran da Tavau vegn a schluccar las reglas quant ditg che represchentants communals dastgan restar en uffizi. Quai ha decis il suveran cun 2'141 vuschs Gea cunter 599 Na. Tranter auter duain persunas ch'èn gia stadas duas periodas en suprastanza (Kleiner Landrat) dastgar surpigliar duas ulteriuras periodas sco president communal (Landamma). Ozendi n'è quai strusch pussaivel, damai ch'il temp d'uffizi è limità sin 12 onns.
Breil
Ils da Breil han concedì il credit supplementar da 7,25 milliuns francs per la meglieraziun funsila en il territori da Breil-vitg – quai cun 366 cunter 134 vuschs. Tranter auter duai la Via Alp Quader vegnir sanada cun quest credit supplementar.
Grono
Grono di cleramain Gea al project per realisar ina nova via da velos intercommunala en la Bassa Mesolcina inclusiv ils custs per il project. Quels muntan per l'entir project a quasi 4,9 milliuns francs – bun 1,5 milliuns stuess la vischnanca da Grono surpigliar. Il project duai stgaffir ina nova lingia da colliaziun per velos, tranter auter sin l'anteriur traject da la viafier, en la regiun e sur ils cunfins chantunals.
RTR al puls da las votaziuns
RTR tegna sin il current davart decisiuns communalas e las quatter votaziuns federalas:
- Sin www.rtr.ch chattais tut ils resultats, graficas ed analisas
- Decisiuns impurtantas porscha era social media cun #votaziuns
- Las novitads al radio rapportan mintg'ura dal pli actual
- Reacziuns ed analisas pudais tadlar en emissiuns spezialas al radio las 12:00 - 12:30 e las 16:00 - 18:00
- Il Telesguard resumescha las decisiuns a las 17:30 sin SRF Info


c: text/html

text:
Nov ciclists han cuntanschì l’arrivada sin il pass Alpsura avant Fabian Cancellara ch’è vegnì 10avel. Il pli spert, il Tessinais Matteo Barloggio ha duvrà strusch 29 minutas ed è stà bunamain duas minutas pli spert che l’anteriur campiun olimpic e campiun mundial en la cursa cunter l’ura. Er a la partenza è stà l’anteriur skiunz ed expert da skis tar SRF, Bernhard Russi. Per el èsi stà ina cursa gist avant isch-chasa.
Per Fabian Cancellara è l’impurtant da questa cursa stà il contact cun ils participants. Duas ulteriuras ediziuns da «Chasing Cancellara» datti il settember, l’emprim ad Aigle – Villars-sur-Ollon e lura a Lugano.
RR sportissimo 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Tirchia n'haja mai fatg diever dad armas chemicas tar l'offensiva cunter la milissa curda YPG. Els sajan stat fitg precauts per proteger ils civilists, ha in diplomat tirc ditg tar l'inscunter da segirtad a Minca. Las reproschas da la YPG sajan malfundadas.
La YPG pretenda ch'ella haja mussaments per in'attatga cun gas da tissi ed ina vischnanca ad Afrin. Tar l'attatga datiers dal cunfin tirc sajan sis persunas vegnidas blessadas, di in pledader. Ellas hajan problems cun il sistem respiratoric ed auters sintoms ch'èn tipics per in'attatga da gas da tissi. Er il post d’observaziun sirian per dretgs umans discurra d’attatgas cun armas chemicas. Tuttas duas gruppas sa basan sin las diagnosas dals medis.
Relaziun
La Tirchia vesa en la YPG in'organisaziun terroristica e vul impedir ch’ella influenzeschia ils curds en Tirchia.
RR novitads 16:00


text:
Cunter la fin da l'onn haja dà intgins inscunters directs cun lufs en il Goms. Quai scriva l'uffizi da chatscha vallesan. En tut ha l'uffizi da chatscha dal Vallais registrà ed indemnisà l'onn 2017 61 donns vi d'animals da niz. Quai èn damain che l'onn precedent. Auters animals selvadis sa deportian auter e sa tegnian si en auters lieus, han constatà guardiaselvaschinas dal conturn.
Pèr da lufs en Vallais Central
Sin basa da fastizs ed observaziuns da guardiaselvaschinas quinta l'uffizi ch'i dettia en il Vallais Central almain in pèr da lufs. Perquai suppona l'uffizi ch'i vegnia a dar quest onn in u l'auter luf pitschen en il chantun.
RR novitads 11:00


text:
- Aur va ad Anna Gasser da l'Austria
- Argient va a Jamie Anderson dals Stadis Unids
- Bronz va a Zoi Sadowski-Synnott da la Nova Zelanda
Diplom olimpic per Sina Candrian
La snowboardista da Flem Sina Candrian ha manchentà ina medaglia en la concurrenza da Big Air. Candrian è vegnida 5avla e gudogna uschia in diplom olimpic. Per la medaglia da bronz han la finala 17 puncts mancà.
L'emprim sigl n'è betg gartegià a Sina Candrian. Tar la segunda e la terza prova ha la grischuna da 29 onns mussà ina buna prestaziun: cun 140,25 puncts ha ella la fin finala cuntanschì il bun 5avel rang.
RR novitads 06:00


text:
La vischnanca da Trun ponderescha da cumprar la Casa Carigiet. La suprastanza communala è en contractivas da cumpra cun ils possessurs da la chasa. Quai ha il president communal, Dumeni Tomaschett, confermà envers RTR. La Casa Carigiet ha in donn total suenter il brischament dals 19 da favrer.
Davart il detagls da las contractivas n'ha il president communal dà naginas infurmaziuns. La vischnanca da Trun vul cun la cumpra impedir che la chasa, che stat sut la protecziun da la tgira da monuments, daventa ina ruina.
RR novitads 12:00


text:
Vaumarcus
Vaumarcus a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 265 abitant.
El cumün de Vaumarcus al se tröva a una altitüden de 447 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châbles (FR), Concise (VD), Estavayer-le-Lac (FR), Font (FR), Fresens, Mutrux (VD), Saint-Aubin-Sauges. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
L'è staa istitüii in de l'ann 1875 come resültaa de la fusion de Vaumarcus con Vernéaz, e l'è staa ciamaa Vaumarcus-Vernéaz infina al 1966.
RiferimentModifega
- (DE)


text:
America dal Nord
L’America dal Nord furma la part nordica dal continent dubel american. En il nord vegn el circumdà da l’Ocean Arctic, en l’ost da l’Ocean Atlantic, en il sid da la Caribica ed en il vest da l’Ocean Pacific. Suenter l’Asia e l’Africa è l’America dal Nord il terz grond continent da la Terra. Inclus la Grönlanda, la punt terrestra centralamericana e la Caribica cumpiglia el ina surfatscha da 24 930 000 km². Sut aspects geologics appartegna er ina part da l’Islanda a l’America dal Nord.
L’America dal Sid e l’America dal Nord vegnan numnads tenor Amerigo Vespucci. El è stà l’emprim ch’ha realisà che la terra che Cristof Columbus aveva scuvert n’era betg l’India, mabain in agen continent. La colliaziun tranter l’America dal Sid e l’America dal Nord furma l’Istmus da Panama. Mintgatant vegn l’America Centrala resguardada sco agen continent; i prevala però l’opiniun ch’i sa tractia tar quella d’ina regiun, sco per exempel l’Europa dal Vest, e che quella appartegnia a l’America dal Nord.
GeografiaEdit
Territori natiralEdit
L’America dal Nord consista da la Grönlanda – che furma ina regiun autonoma dal Danemarc – dal Canada, dals Stadis Unids, dal Mexico, da l’America Centrala e da plirs stadis insulars situads en la Caribica.
Quasi l’entira surfatscha da l’America dal Nord sa chatta sin la platta nordamericana; ina pitschna part è situada sin la platta pacifica. A quest’ultima appartegnan la Peninsla Bassa California en il Mexico sco er il toc da la costa da la California che tanscha da San Diego fin en il nord da San Francisco. Il foss tranter la platta pacifica e la platta nordamericana sa numna Ruttadira da San Andreas. Omaduas plattas sa movan cuntinuadamain vers nord; la platta pacifica però cun ina pli auta spertadad. Perquai glischnan las duas plattas ina sper l’autra vi. Quai na succeda betg senza fricziuns, uschia che las plattas s’encugnan mintgatant. En quests lieus datti lura terratrembels.
En la part occidentala da l’America dal Nord sa chattan ils Rocky Mountains, las differentas cordilleras al vest e la Sierra Madre Occidentala. Questas muntognas èn surtut sa furmadas pervi da la pressiun da la platta pacifica sin la platta nordamericana avant ca. 80 milliuns onns. Il piz il pli aut da l’America dal Nord è il Denali (pli baud Mount McKinley, 6190 m) ch’è situà en la Chadaina da l’Alasca. En il nord dal continent sa chatta la Grönlanda cun ses mantè da glatsch caracteristic. Tranter il Canada ed ils Stadis Unids èn situads ils Great Lakes che furman restanzas da l’ultim temp da glatsch. In dad els, il Lai Superiur, furma suenter la Mar Caspica il pli grond lai dal mund (82 000 km²). En l’ost dal continent sa chattan las Appalachas. Quellas han ina vegliadetgna da radund 400 milliuns onns e tutgan uschia tar las muntognas pli veglias. Tranter las Appalachas ed ils Rocky Mountains sa chattan ils Great Plains, ina planira centrala tras la quala culan il Missouri ed il Mississippi. La Val dal Mississippi vegn er numnada Tornado Alley, damai ch’i sa furman qua tornados.
Dapi il 1931 vala Rugby en la Dacota dal Nord uffizialmain sco punct central geografic da l’America dal Nord. La posiziun è vegnida marcada cun in obelisc da crap d’ina autezza da 4,5 meters.
GeologiaEdit
Geologicamain èn l’America dal Nord e l’America dal Sid dus differents continents; quels èn pir vegnids stuschads ensemen relativamain tard a la punt terrestra centralamericana. En l’istorgia da la terra tempriva tutgava l’America dal Nord tar il continent primar Laurasia, entant che l’America dal Sid furmava ensemen cun l’Africa e l’India il continent primar Gondwana.
En il decurs dal moviment dals continents è s’avert l’Atlantic, uschia che l’America dal Nord è vegnida spartida da l’Europa. Il medem è succedì cun l’America dal Sid e l’Africa. Las lungas chadainas da muntogna da las Rocky Mountains e da las Andas furman ina consequenza da quests moviments.
ClimaEdit
ClassificaziunEdit
Pervi da sia gronda extensiun nord-sid è il clima dal continent nordamerican segnà da gronds cuntrasts. En la regiun da las inslas dal Canada dal Nord e da la Hudson Bay regia in clima da tundra polar. Vers il sid ed il vest vegn quel cunfinà da la zona boreala.[1] La Hudson Bay che vala sco America’s icebox ed il current fraid dal Labrador per lung da la costa atlantica effectueschan ch’ils climas polars s’extendan a la costa orientala dal continent vers sid.[2]
A questa zona polara suondan en il sid climas temprivs, dals quals ils territoris sa chattan però surtut sin il territori dals Stadis Unids. I sa tracta concret da las steppas e prerias centralas sco er dals climas umids en il nordost. Vers sid sa midan quels en climas da desert (en il sidvest) resp. en climas umids da caracter subtropic (en il sidost).[3] La regiun da las cordilleras è segnada per gronda part d’in clima d’auta muntogna. Quel ha er ina gronda influenza sin las cundiziuns climaticas da las regiuns cunfinantas: En il vest regia in clima oceanic cun intensivas precipitaziuns d’enviern e stads sitgas e frestgas (en il sidvest dal Canada e nordvest dals Stadis Unids) resp. in clima mediterran che tanscha fin a relaziuns da desert (California e California Bassa). En l’ost da las muntognas regia percunter in clima arid che favurisescha en il sidvest dals Stadis Unids in clima da desert sitg e chaud.[4]
TemperaturaEdit
Il decurs da las isotermas en l’America dal Nord porscha pli u main il suandant maletg: En il center dal continent crescha la temperatura media – sco che quai era da spetgar – dal nord vers il sid a moda relativamain regulara. Deviaziuns da quest muster èn d’attribuir ad atgnadads topograficas, sco per exempel la Hudson Bay ed ils Great Lakes.[5] Pervi dal clima continental è l’amplituda da la temperatura – tipicamain – fitg gronda; en il nord dal Canada cuntanscha ella fin a 45 K.[6] A la costa dal Pacific impedescha l’influenza maritima differenzas talmain extremas[7] e l’amplituda annuala sa sbassa sin valurs relativamain pitschnas che tanschan da 14,2 K a Vancouver fin a 7,6 K a San Francisco.[8]
Tut auter sa preschenta percunter – cun excepziun da Florida – la situaziun a la costa orientala dal continent. Malgrà la vischinanza tar l’Ocean Atlantic è il decurs annual da las temperaturas segnà qua d’in caracter continental. Quai è per l’ina d’attribuir al Current dal Labrador che procura fin 35° N per temperaturas d’enviern fitg bassas, per l’autra a la posiziun dal continent nordamerican en la zona dal vent dal vest, quai ch’effectuescha medemamain cundiziuns quasi continentalas a la costa da l’ost.[9]
PrecipitaziunsEdit
Las fermas influenzas oceanicas en il vest procuran a la costa pacifica per fitg autas precipitaziuns che cuntanschan lur maximum durant la stad. Ils territoris cun la pli gronda quantitad da precipitaziuns èn situads en il vest da las cordilleras en la provinza canadaisa British-Columbia[10]; vers sid sa reduceschan quellas marcantamain e cuntanschan lur minimum en il clima semiarid da la California Bassa.[11] Entaifer las cordilleras dependa la repartiziun da las precipitaziuns fitg ferm da la topografia regiunala[12]; ma er qua sa mussa adina ina gronda differenza tranter las regiuns situadas en il vest ed en l’ost da las muntognas. Abstrahà da la regiun da las cordilleras è il vest plitost segnà da paucas precipitaziuns; il spectrum tanscha da regiuns aridas en ils stadis dal sidvest da l’USA fin a las steppas semiaridas e la zona boreala continentala en il Canada cun maximalmain 500 mm precipitaziuns annualas.[13] En l’ost sa fa l’influenza maritima valair fitg ferm. A l’entira costa da l’ost dal continent nordamerican vegnan registradas relativamain autas summas da precipitaziun annualas; l’intensitad crescha dal nord vers il sid. Surtut a la costa dal Golf da Mexico èn usitadas summas annualas che giaschan cleramain sur 1000 mm. L’aria tropic-maritima che maina a questas precipitaziuns s’effectuescha sin l’intensitad da precipitaziuns da l’entir sidost da l’USA.[14] En la regiun dals Great Lakes datti pervi da la grondezza da quels medemamain in’influenza maritima, l’uschenumnà lake effect.[15]
Aria, vent ed auraEdit
L’aura dal continent nordamerican vegn influenzada da differents facturs. Per l’ina è da muntada sia posiziun en la zona dal vent dal vest, da la quala l’axa principala passa pli u main per lung dal 48avel grad da latituda e che tanscha fin en grondas autezzas.[16] Tras l’effect da barriera da las cordilleras vegn quest’aria transportada vers la zona da pressiun bassa da las Aleutas en il nord resp. vers la zona da pressiun auta pacifica en il sid. En la part orientala dal continent vegn l’aura influenzada da la zona da pressiun bassa da l’Islanda e da la zona da pressiun auta da las Azoras.[17]
Da gronda muntada è ultra da quai la geomorfologia dal continent. La mancanza d’ina barriera da muntogna en direcziun vest-ost pussibilitescha in liber stgomi d’aria meridiunal. Là nua che l’aria tropic-chauda frunta sin l’aria polar-fraida cun lur umiditad specifica sa furman ciclons che sa movan, sut l’influenza dal vent dal vest, dal vest vers l’ost sur il continent.[18] Il fatg che questas arias fitg differentas fruntan ina sin l’autra senza nagin impediment, è er in dals motivs centrals per la gronda part dals eveniments climatics extrems (climatic hazards) als quals il continent è exponì.
Extrems climaticsEdit
Il continent nordamerican è segnà d’ina fitg auta rata d’eveniments d’aura extrems ed ultra da quai s’effectueschan quels per ordinari sin in territori d’ordvart gronda dimensiun. Sco descrit è la structuraziun topografica segnada d’ina vart dals Rocky Mountains a la costa dal vest e las Appalachas a la costa da l’ost che cunfineschan il continent vers sid en furma d’in dratguir; da l’autra vart èn da numnar l’Ocean Pacific en il vest, l’Ocean Atlantic en l’ost e la Mar Caribica resp. il Golf da Mexico en il sid. Quests elements sa collian ad ina constellaziun climatica tut speziala che maina savens ad eveniments climatics extrems.[19]
Per ordinari han ils climatic hazards lieu sin il territori dals Stadis Unids; be darar è er pertutgà il sid dal Canada ed en cas da huricans l’entira Caribica ed America Centrala. Tut ils eveniments climatics extrems cumparan be stagiunal, varieschan però fermamain areguard lur territori da derasaziun resp. la grondezza da la regiun ch’è pertutgada. La primavaira è la part centrala dals Stadis Unids enconuschenta per tornados ed – en il sid – per eveniments dad El Niño, ils quals pon er s’effectuar en regiuns fitg lontanas (uschenumnadas teleconnecziuns). Las stads pon esser segnadas da stitgaglia, undas da chalira e setgira, ma er da plievgia fitg ferma. Vers la fin da la stad e l’atun cumparan huricans e l’enviern poi dar blizzards, navaglias e schelira.
Ils donns che resultan en ils Stadis Unids da quests eveniments climatics varieschan d’in onn a l’auter. Tranter il 1975 ed il 1998 han quels muntà en media a 10,47 milliardas dollars ad onn. Ultra da quai han tut ils climatic hazards dal medem interval chaschunà la mort da 8200 persunas.[20] Vitiers vegnan cas singuls spectaculars che n’èn betg includids en il spazi da temp numnà e che pon surpassas pliras giadas la media annuala usitada. Da menziunar èn qua per exempel la Johnstown Flash Flood dal matg 1889 en il stadi federativ Pennsylvania cun ca. 2200 morts, il Tri-State-Tornado dals 18 da mars 1925 cun 695 morts[21] u sco eveniment pli nov il hurican Katrina da la fin avust 2005 cun 1833 morts e donns finanzials en l’autezza da bundant 100 milliardas dollars.
PopulaziunEdit
Il pajais da l’America dal Nord cun la pli gronda populaziun furman ils Stadis Unids cun radund 318 milliuns abitants. I suondan il Mexico cun varga 112 milliuns ed il Canada cun bundant 32 milliuns abitants. Tranter il 1950 ed il 2010 è la populaziun totala dal Canada e dals Stadis Unids sa dublada (da 172 milliuns a 345 milliuns).[22] En la Caribica han be Cuba, la Republica Dominicana, Haiti, Puerto Rico, Jamaica e Trinidad e Tobago in dumber da la populaziun sur in milliun. Il pajais cun la pli bassa spessezza da la populaziun en tut il mund furma la Grönlanda cun 0,03 persunas per km².
EconomiaEdit
L’economia da l’America dal Nord cumpiglia bundant ina mesa milliarda umans en 23 stadis ed è segnada dal ferm cuntrast tranter ils pajais ritgs Canada ed USA, che tutgan tar il pajais ils pli bainstants dal mund, ed ils pajais povers da l’America Centrala e da la Caribica; il Mexico, las Bahamas e Costa Rica èn situads tranteren. Cumbain ch’il Mexico fa part da la NAFTA e da l’OECD è il pajais bundant pli pover ch’ils vischins en il nord dal continent. Ils pajais centralamericans èn liads a l’America dal Nord sur la convenziun da commerzi liber DR-CAFTA.
En l’America dal Nord existan las suandantas associaziuns da commerzi:
- L’Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC) è in’associaziun che cumpiglia en tut 21 stadis. Da l’America dal Nord èn il Canada, ils Stadis Unids ed il Mexico commembers.
- La Communitad caribica (CARICOM) è in’associaziun da 15 stadis da la Caribica.
- Tar il Central American Free Trade Agreement (CAFTA) sa tracti d’ina convenziun da commerzi liber tranter ils stadis Costa Rica, Republica Dominicana, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua ed ils Stadis Unids.
- Il North American Free Trade Agreement (NAFTA) regla la collavuraziun economica tranter il Canada, ils Stadis Unids ed il Mexico e furma ina zona da commerzi liber.
IstorgiaEdit
Blers pievels originars da l’America dal Nord eran gia sesents dal temp ch’èn arrivads ils Europeans e vivevan da la cultivaziun da plantas e da l’allevament da muvel; intgins manavan er ina vita nomada sco chatschaders e rimnaders. En il decurs dal temp è il dumber da la populaziun originara sa decimà per radund 90 %; d’ina vart pervi da la mancanza da resistenza envers malsognas ch’èn vegnidas importadas nà da l’Europa, per l’autra pervi da mazzacradas da vart dals colonists. Perquai sa chattavan ils pievels originars a la fin numericamain en ina posiziun talmain inferiura ch’els n’han strusch pli fatg resistenza. Uschia han blers pievels originars furmà novas stirpas ed associaziuns sco reacziun sin la colonisaziun europeica. Enconuschentas gruppas furman ils Wyandots (u Hurons), ils Mohawk, ils Apachas, ils Cherokee, ils Sioux, ils Mohegan, ils Irocais ed ils Inuit.
Tenor las enconuschientschas actualas èn ils Grænlendingar stads ils emprims Europeans ch’han cuntanschì l’America dal Nord (Terranova). Els èn arrivads sin il nov continent vers l’onn 1000 ed han numnà la nova terra scuverta ‹Vinland›. Malgrà ch’els han fundà intginas colonias, èn sa mantegnids be paucs fastizs dals Grænlendingar sin il continent, sco per exempel sper L’Anse aux Meadows en Terranova.
Suenter che Cristof Columbus ha scuvert il 1492 l’America, èn ils Spagnols stads ils emprims Europeans ch’èn restads en la part meridiunala da l’America dal Nord. Els han bainbaud controllà las grondas inslas da la Caribica, han battì ils Aztecs ed er acquistà la controlla sur l’America Centrala ed il Mexico.
La scuverta da l’America dal Nord, pli precis dal Canada da pli tard, è reussida per incumbensa englaisa al Talian Giovanni Caboto (John Cabot) l’onn 1497. Entant ch’intgins pajais sco la Svezia u ils Pajais Bass èn be vegnids d’acquistar possessiuns plitost pitschnas sin il nov continent, è la gronda part da l’America dal Nord vegnida repartida tranter la Spagna, la Frantscha e l’Engalterra.
Las emprimas colonias englaisas èn stadas Jamestown e Plymouth Rock che sa numnan oz Virginia e Massachusetts. Las emprimas colonias franzosas han furmà Port Royal e Québec en las provinzas canadaisas odiernas Nova Scotia e Québec.
Sutdivisiun regiunala e politicaEdit
La surfatscha principala da l’America dal Nord sa reparta sin trais gronds stadis cun gronda populaziun che cumpiglian en tut radund 85 % dal territori dal continent.
Il pli sisum è situà il Canada – che furma il pli grond stadi da l’America dal Nord – cun la chapitala Ottawa. Er bleras pitschnas inslas a la riva da l’America dal Nord tutgan tar il Canada, inclusiv l’insla da Vancouver e la gruppa d’inslas Haida Gwaii en il vest, Prince Edward Island, Terranova e l’insla Kap-Breton en l’ost sco er l’insla Ellesmere, l’insla Baffin e l’insla Victoria en il nord. Sutvart il Canada sa chattan ils Stadis Unids cun la chapitala Washington, D.C. Il pajais sa cumpona da 48 stadis federativs ch’èn colliads in cun l’auter, en pli da l’Alasca e dal stadi federativ Hawaii, las inslas dal qual èn situadas lunsch davent dal continent en l’Ocean Pacific e tutgan tar l’Australia ed Oceania. Vers sid suonda alura il Mexico cun la chapitala Mexico-City. Al territori statal appartegnan er las inslas Revillagigedo e numerusas autras inslas pli pitschnas.
Ultra da quai cumpiglia il continent intginas inslas che furman territoris dependents da stadis europeics. Igl èn quai per l’ina l’insla Bermuda che furma in territori d’ultramar britannic situà ca. 1072 km en il sidost da New York City. Alura la pli gronda insla dal mund insumma, la Grönlanda, che furma ina part autonoma dal Reginavel dal Danemarc. En pli Saint-Pierre e Miquelon, ina gruppa da pliras inslas franzosas situadas en il sidost da Terranova e Labrador.
En la part meridiunala dal continent, per lung d’ina sdrima relativamain graschla da l’America Centrala, sa chattan ils suandants stadis (mintgamai cun la chapitala): Belize (Belmopan), Costa Rica (San José), El Salvador (San Salvador), Guatemala (Guatemala-Citad), Honduras (Tegucigalpa), Nicaragua (Managua) e Panama (Panama-Citad). Pervi dal Chanal da Panama vegn quest ultim stadi attribuì tant a l’America dal Nord sco er a l’America dal Sid.
En il sidost dal continent, en la Caribica, sa chattan blers stadis insulars: Antigua e Barbuda (Saint John’s), Bahamas (Nassau), Barbados (Bridgetown), Dominica (Roseau), Republica Dominicana (Santo Domingo), Grenada (St. George’s), Haiti (Port-au-Prince), Jamaica (Kingston), Cuba (Havanna), St. Kitts e Nevis (Basseterre), St. Lucia (Castries), St. Vincent e las Grenadinas (Kingstown), Trinidad e Tobago (Port of Spain).
Medemamain en la Caribica èn situadas las suandantas inslas e parts d’inslas dependentas: Inslas Virginas Americanas (Stadis Unids), Anguilla (Gronda Britannia), Aruba (Reginavel dals Pajais Bass), Bonaire, Sint Eustatius e Saba (vischnancas spezialas dals Pajais Bass), Inslas Virginas Britannicas (Gronda Britannia), Curaçao (Reginavel dals Pajais Bass), Cayman Islands (Gronda Britannia), Guadeloupe (Frantscha), Martinique (Frantscha), Montserrat (Gronda Britannia), Navassa (Stadis Unids), Saint-Martin (part settentriunala da l’insla S. Martin: Frantscha), Sint Maarten (part meridiunala da l’insla S. Martin: Reginavel dals Pajais Bass) sco er las Inslas Turks e Caicos (Gronda Britannia). Las inslas Aruba e Curaçao èn bain situadas en l’America dal Sid; ma per motivs istorics e culturals vegnan ellas attribuidas a l’America dal Nord.
Ils Stadis Unids ed autras naziuns americanas da lingua englaisa vegnan numnads Angloamerica. Il Canada sa divida en la part anglocanadaisa e la part francocanadaisa. La part franzosa (che sa cumpona surtut dal Québec) vegn per ordinari attribuida ni a las naziuns anglo- ni latinamericanas. Tut las ulteriuras naziuns da l’America dal Nord e dal Sid vegn subsummadas sut ils terms America Latina u Iberoamerica.
La denominaziun ‹America dal Nord› vegn per part duvrada a moda differenta da singulas naziuns resp. da tschertas gruppas da la populaziun da quellas. En la lingua da mintgadi dal Canada e dals Stadis Unids vegnan per il pli be attribuids quests dus stadis a l’America dal Nord. L’ulteriura America vegn lura dividida en America Centrala ed America dal Sid resp. subsummada sut il term America Latina. La gronda part dals Mexicans percunter resguardan sasezs tuttavia sco part da l’America dal Nord.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 39s.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 40.
- ↑ Rita Schneider-Sliwa: USA. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2005, p. 37.
- ↑ Rita Schneider-Sliwa: USA. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2005, p. 37.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 40s.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 49s.
- ↑ Rita Schneider-Sliwa: USA. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2005, p. 37.
- ↑ Haack Weltatlas 2007, p. 182.
- ↑ Rita Schneider-Sliwa: USA. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2005, p. 35s.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 51s.
- ↑ Rita Schneider-Sliwa: USA. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2005, p. 37.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 52.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 53.
- ↑ Rita Schneider-Sliwa: USA. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2005, p. 36s.
- ↑ Rüdiger Glaser e Klaus Kremb (ed.): Nord- und Südamerika. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2006, p. 34.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 46.
- ↑ Karl Lenz: Kanada: eine geographische Landeskunde. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988, p. 47.
- ↑ Rita Schneider-Sliwa: USA. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2005, p. 36.
- ↑ Rüdiger Glaser e Klaus Kremb (ed.): Nord- und Südamerika. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2006, p. 28.
- ↑ Susan L. Cutter: American hazardscapes: the regionalization of hazards and disasters. Washington: Joseph Henry Press 2001, p. 80.
- ↑ Tut las indicaziuns tenor Christopher C. Burt: Extreme weather: a guide & record book. New York: W.W. Norton & Company 2004, p. 194.
- ↑ United Nations, Department of Economic and Social Affairs: World Population Prospects: The 2010 Revision, versiun online.
LitteraturaEdit
- Nicholas Canny, Philip Morgan (ed.): The Oxford Handbook of the Atlantic World, 1450–1850, Oxford University Press, 2013, ISBN 978-0-19-967242-4.
- Volker Depkat: Geschichte Nordamerikas: Eine Einführung. (= Geschichte der Kontinente, tom 2). Stuttgart 2007, ISBN 978-3-412-07404-3.
- D.W. Meinig: The Shaping of America. A Geographical Perspective on 500 Years of History, 4 toms, New Haven, CT: 1986–2006.
- Wellenreuther, Finzsch, Lehmkuhl (ed.): Geschichte Nordamerikas in atlantischer Perspektive von den Anfängen bis zur Gegenwart. (9 toms), Lit-Verlag, Berlin 2000ss.


text:
Nümar natüraal
Un nümar natüraal (Lumbart Orientàl: nömer natüràl) al è ü quaal-sa-vöör di nümar 0, 1, 2, 3... , 19, 20, 21, 22, ..., 1059.... un miliú, che sa i pöö druvá par cüntá i elemeent d'un cungjuunt. Par esempi, 24 pomm, 2 camiú u 1123 pess i è da le sitüazziú indúe sa cünta cun di nümar natüraj. Ul cungjuunt da tücc i nümar natüraj sa al simbuliza cun la lètera .
Vargügn matemàtegh (spescjalameent a la teuría di nümar) i preferiss mia recugnuss ul zeru cuma nümar natüraal, cura ca d'òolt (spescjalameent a la teuría di cungjuunt, lògica e infurmàtega), i gh'a la pusizziú uposta. In cheest artícul zeru al è cunsideraa un nümar natüraal.
Congjuunt di nümar natürajModifega
Malgraa qual-sa-vöör nani s·cett al inténdes vargott ch'a cugnussemm par nümar natüraal, la suva definizziú a l'è mia sémplis. I pustülaa da Peano i descriif da manera ünívuca ul cungjuunt di nümar natüraj:
- 0 al è un nümar natüraal
- Cada nümar natüraal a al gh'a un sigütaant, denutaa par a + 1
- A gh'è nissü nümar natüraal da che ul sigütaant al síes 0
- Si düü nümar natüraj i è difereent, alura i söö sigütaant apó l'i è, vargott a dí: si a ≠ b, alura a + 1 ≠ b + 1
- Una prupietaa ch'a la síes sudisfada par 0 e par al sigütaant d'un qual-sa-vöör nümar par che a l'è sudisfada, a l'è sudisfada par tücc i nümar natüraj.
Cheest darée pustülaa al assüra la validezza da la tèg·nica da demustrazziú cugnussüda cuma indüzziú matemàtega u recürenza.
In la teuría di cungjuunt al è cumü definí cada nümar natüraal cuma ul cungjuunt da tücc i nümar anteriuur a chel. Cheest al permett da stabilí una relazziú d'úrden intra i elemeent dal cungjuunt di nümar natüraj: al sarà magjuur ul nümar ch'al cuntegna plüü da nümar.
Al è pussíbil definí par indüzziú la suma mediaant l'espressiú:
a + (b + 1) = (a + b) + 1,
vargott ch'al cunveert i nümar natüraj ( , +) int un munòit cumütatiif, cun elemeent néutar 0, ul numinaa Munòit líbar a un generaduur. Cheest munòi al sudisfa la prupietaa anülativa e par taant sa al pöö mett deent un grupp. Ul minuur grupp ch'al cuntegn i nümar natüraj al è chel di nümar intreegh.
Da manera anàluga, la mültiplicazziú × la pöö vess definida par: a × (b + 1) = a×b + a .
Vargott al cunveert ( , ×) int un munòit cumütatiif; suma e mültiplicazziú i è cumpatíbil grazzia a la prupietaa distribütiva, che sa la espressa cuma:
a × (b + c) = (ab) + (a×c).
Da plüü, sa al pöö definí un úrden tutaal scriveent a = b si e noma si al esiist un òolt nümar natüraal ch'al sudisfa: a + c = b. Cheest úrden al è cumpatíbil cun le uperazziú aritmétighe in la sigütaant manera:
si a, b e c i è nümar natüraj e a = b, alura a + c = b + c e a×c = b×c.
Una prupietaa impurtaant di nümar natüraj a l'è che i è bé urdenacc, i.e. qual-sa-vöör cungjuunt mia vöj da nümar natüraj al gh'a un elemeent mínim (ü plüü zich di òolt).
Cura ca in generaal al è mia pussíbil dividí un nümar natüraal intra qual-sa-vöör òolt e che chesta uperazziú la dàghes un nümar natüraal, par qual-sa-vöör düü nümar natüraj a e b, cun b≠0 , a pudemm truvá òolt natüraj q e r taal che
- a = b×q + r e r < b.
Ul nümar q al numinemm quozzieent e r ul resídü da chesta divisiú da a intra b. I nümar q e r i è ünivucameent determinacc par a e b.
Otre prupietaa plüü complesse di nümar natüraj, cuma la distribuzziú di nümar primm par esempi, i è stüdiade par la teuría di nümar.
I nümar natüraj i è duvracc par düü prupòsit fundamentalameent: par descriif la pusizziú d'un elemeent int una sücessiú urdenada, ch'a designaremm par un nümar urdinaal; e par specificá la grandezza d'un cungjuunt finit, pal quaal a druvaremm un nümar cardinaal. Int i cungjuunt finicc, chiist düü cuncett i è cuincideent, cura ca a l'infinit i è mia.
In acordi a Kronecker, un matemàtich Tudeesch (1823-1891)
"Die ganze Zahl schuf der liebe Gott, alles Übrige ist Menschenwerk".
Déu al a creaa i nümar intreegh, tüta la resta a l'è övra dal omm. in tücc caas, següür che Kronecker sa referiva aj natüraj, si a la suva épuca la numenclatüra la füdess l'atüala). Inscí, al dí d'incöö al aress dii:
Déu al a creaa i nümar natüraj, tüta la resta a l'è övra dal omm.
(Cajori, History of Mathematics (London 1919)


text:
Val d'Erv
Val d'Erv (Erve in Italià) l'è ü cümù de 722 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem (cümù de Brömà e Alsèca) dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992. Ol paìs el gh'ha dù frasiù: Nesòli e Saina
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Val d'Erv l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
A partir dal 1. da schaner 2019 remplazza ina taxa independenta dals apparats la taxa da recepziun actuala (Billag). La nova taxa per radio e televisiun importa nov a 365 francs per chasada privata ad onn. Mintga chasada privata e mintga interpresa cun sedia en Svizra è suttamessa a la taxa. I n'emporta betg, schebain insatgi retschaiva ils programs da radio e televisiun via satellit, antenna u internet – ed era betg tge gener d'emissiuns ch'ina persuna consumescha.
In'interpresa cun ina svieuta da passa 500 000 francs paja tut tenor svieuta tranter 365 e 35 590 francs per onn. Il Cussegl federal decida davart l'autezza e la repartiziun da las taxas.
La SRG SSR porscha programs da radio e televisiun per incumbensa da la publicitad: il service public. Ella serva exclusivamain a la communitad e n'ha betg la mira da far in gudogn. La SRG SSR sa finanziescha per gronda part d'entradas da taxas, però era da contribuziuns da sponsurs, da propaganda e d'autras entradas commerzialas. Ella survegn taxas per ademplir l'incumbensa dal cussegl federal: producir e derasar programs da radio e televisiun equivalents per l'entira Svizra en tut las quatter linguas naziunalas. Questas taxas vegnan incassadas da l'interpresa Serafe SA, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser.


text:
2. […]
3. En questa Baselgia da Diu ch’ei ina e suletta, ein divisiuns carschidas gia d’entschatta enneu (cf. 1 Cor 11,18–19; Gal 1,6–9; 1 Gn 2,18–19). Quellas ein vegnidas condemnadas digl apiestel cun ferms plaids (cf. 1 Cor 1,11ss.; 11,22). El decuors dils tschentaners ha ei dau discordias pli vastas, e cuminonzas considerablas ein sedistaccadas dalla pleina communio dalla Baselgia catolica, savens per cuolpa da carstgauns dad omisduas partidas. Mo la cuolpa da separaziun astga buca vegnir attribuida a quels che neschan en nies temps en quellas cuminonzas e che vegnan instrui leu en la cardientscha da Cristus. La Baselgia catolica circumdat els cun respect fratern ed en carezia. Pertgei quels che crein en Cristus e che han retschiert valeivlamein il batten, stattan en ina certa communio – senza che quella fuss perfecta – cun la Baselgia catolica. Per franc caschunan las differentas discrepanzas denter quels e la Baselgia catolica en connex cun la ductrina e meinsvart cun la disciplina ni en connex cun la structura dalla Baselgia buca paucs impediments, gie mintgaton schizun gronds, per contonscher la pleina communio ecclesiala. Il moviment ecumen sestenta da surmuntar quels obstachels. Nuotatonmeins ein els [v.d. ils cristians dad autras confessiuns] entras la cardientscha giustificai el batten (cf. Concil da Florenza) e perquei eis ei dueivel ch’els portan il num da cristians, e cun raschun vegnan els considerai dils affons dalla Baselgia catolica sco frars e soras el Segner (cf. s. Augustin).
Leutier vegn ei ch’entgins, anzi, che biars ed impurtonts elements ni beins, dils quals la Baselgia sezza ei construida e survegn veta, ein era d’anflar ordeifer ils cunfins veseivels dalla Baselgia catolica: il plaid da Diu en fuorma screta, la veta dalla grazia, la cardientscha, la speronza e la carezia, sco era auters duns dil Spert sogn ed elements veseivels. – Tut quellas caussas che derivan da Cristus e che meinan tier el audan cun raschun all’unica Baselgia da Cristus.
Era numerusas acziuns liturgicas dalla religiun cristiana vegnan exequidas dils frars e soras separai da nus. Ellas pon sin differentas modas e tenor las diversas concepziuns da mintga Baselgia e Cuminonza senza dubi generar la veta dalla grazia e vegnir considerai sco mieds adattai per dar access alla cuminonza dil salit.
Medemamein ein quellas Baselgias (cf. 4. Concil lateran) e Cuminonzas separadas buca senza muntada e valur per il misteri dil salit, malgrad ils deficits ch’ellas ston supportar tenor nossa cardientscha. Il Spert da Cristus ha numnadamein buca refusau da far diever dad ellas sco instruments dil salit. La forza e vigur leutier deriva dalla medema plenezia dalla grazia e verdad ch’ei affidada alla Baselgia catolica.
[…]
4. […]
Ils fideivels da confessiun catolica […] duein oravontut sezs considerar sinceramein e cun diligenza tgei che duei vegnir renovau e realisau enteifer la famiglia catolica sezza. Sinaquei che sia veta detti ina perdetga pli fideivla e clara della ductrina e dellas instituziuns dadas da Cristus entras ils apostels.
Pertgei, era sche la Baselgia catolica ei vegnida enrihida da tut la verdad revelada da Diu e da tuts ils mieds de grazia, sesurveschan ses commembers tuttina buca de tut quei per viver cun la duida fervur. […]
Ils catolics duein renconuscher cun legria e stimar las valurs veramein cristianas che vegnan neu dal patrimoni communabel e che sesanflan tier ils frars separai. Renconuscher las rihezias de Cristus e las ovras de vertid ella veta dils auters che dattan aschia perdetga de Cristus.
Ins duei mai emblidar che tut quei che vegn cumpleniu dalla grazia dil Spert Sogn els frars separai sa contribuir a nossa edificaziun. Tut quei ch’ei veramein cristian ei mai cuntrari als beins della cardientscha, anzi sa adina far ch’il misteri sez de Cristus e della Baslegia seigi cuntonschius pli perfetgamein.
[…]
[…]
6. Scadina refuorma della Baselgia consista essenzialmein enten esser pli fideivla a sia vocaziun. Perquei ston ins veser en sia refuorma senza dubi la vera raschun dil moviment viers l’unitad. La Baselgia pelegrina ei clamada da Cristus a questa cuntinuada refuorma, della quala ella ha adina da basegns, schi lunsch ch’ella ei ina instituziun humana e terrestra. Sch’ei dat pia entginas caussas, seigi ellas isonzas ni ella disciplina ecclesiastica, ed era ella moda d’annunziar la ductrina – caussa ch’ins sto distinguer cun quitau dal ver e propi cuntegn [deposit] della cardientscha – ch’ein vegnidas observadas meins accuratamein en consequenza dellas circumstanzias, lu duein quellas vegnir messas puspei el gest e dueivel uorden.
Quella refuorma ha consequentamein ina impurtonza ecumenica singulara. Las pli variadas modas e manieras ellas qualas tala refuorma della veta della Baselgia ei gia actuala ston vegnir consideradas sco garanzias e bunas enzennas che annunzian legreivlamein ils progress futurs digl ecumenissem. Ei stracta cheu denter quei ch’ei gia actual dil moviment biblic e liturgic, dell’annunziaziun dil Plaid de Diu e della catechesa, digl apostolat dils laics, de novas fuormas de veta religiusa, della spiritualitad della lètg, della ductrina e dell’activitad della Baselgia sin camp social. […]
Cun agid da quei simbol san las contribuziuns davart ils texts biblics vegnir abonnadas cun il sistem da RSS.


text:
Il Cussegl dals chantuns sto era anc approvar la moziun che vul lubir la vendita d'alcohol sin pausadis. Fin ussa han dubis da segirtad salvà il scumond vertent ch'exista dapi 50 onns. Per la maioritad paisa ussa dentant la libertad da concurrenza dapli.
Ristgs
Philipp Hadorn da la PS ha remartgà che mintga 8avel accident capitia pervia d'alcohol. Ina retschertga dal Post da consultaziun svizzer per la prevenziun d'accidents haja mussà che 82 pertschient dals dumandads èn cunter la vendita d'alcohol sin pausadis.
Il pievel na vul betg abolir il scumond.
Il Cussegl federal sustegna la moziun. La gronda part dals accidents succedia betg sin autostradas mabain sin vias localas. Tenor la ministra da traffic Doris Leuthard saja là era bler pli simpel da cumprar alcohol. La gronda part dals accidents sin autostradas hajan da far cun surpassaments da sveltezza.
RR novitads 12:00


text:
La presidenta u il president da la Confederaziun sa scuntra savens cun scheffas e schefs d'auters stadis. Ella u el represchenta ils interess da la Svizra sin il plaun guvernamental il pli aut. Il servetsch presidial da la Chanzlia federala sustegna tant la titulara u il titular da quest uffizi sco er il departament correspundent cun ademplir questas incumbensas. Il servetsch presidial cusseglia en dumondas da la diplomazia e da la communicaziun. En Svizra mida il presidi da la Confederaziun mintga onn. Il servetsch presidial procura per cuntinuitad e per effizienza. Grazia a quest servetsch po mintga presidenta e mintga president da la Confederaziun profitar da las experientschas, da las enconuschientschas e dals contacts dals onns precedents.
ContactChanzlia federala Servetsch presidial
Chasa federala vest
3003 Bern
Svizra
Charta


text:
Sin la via da colliaziun tranter la Forcola di Livigno e La Motta èn collidads la sonda in velo ed in auto. Il manischunz dal velo da cursa è vegnì blessà mezgrev e sgulà cun la Rega en l'ospital a Sondalo en l'Italia, ha communitgà la Polizia chantunala dal Grischun.
In manischunz d'auto ha stuì franar andetg pervi dad in auter auto, che vegniva encunter. Quel era, sco i para, per part sin ses vial. Per betg collidar cun l'auto davant el è il ciclist da 48 onns guntgì a sanester e perquai collidà cun in auter auto che vegniva encunter. Il manischunz da l'auto che charrava per part sin il vial oppost cun numer d'auta da l'Italia è charrà senza tegnair airi fin a Livigno. La polizia sclerescha l’exact andament da l’accident.


text:
Boston
Boston (Bòston) l'è ona città di Statt Unii orientai. La gh'ha ona popolazion de 636.000 abitant.
L'è la capital del Massachusetts e l'è la città pussee importanta del New England. La soa area metropolitana la quatta dent quatter milion e mezz de personn.
A l'è anca vuna di città americann pussee vegg (fondada in del 1630), e vuna de quei pussee ricch de storia. L'è vuna di città simbol de la Guerra de Indipendenza Americana.
Per via di sò università e center de ricerca, Boston l'è cognossuda anca foeura di Statt Unii, e la gh'ha on'importanza mondial.


text:
Las differenzas tranter las regiuns èn però grondas. Entant ch'ils tschains-chasa èn sa reducids en la Svizra centrala e la regiun da Turitg per tranter 1,3% ed 1%, noda la Svizra orientala in plus da 0,6%.
Ils experts quintan ch'ils tschains giajan vinavant enavos. La raschun saja ina surpurschida da spazi d'abitar.
Proprietaris d'abitar en dischavantatg
Suenter dus mais cun in segn da minus davant il svilup dals pretschs tar las chasas d'ina famiglia suonda il schaner 2019 in plus da 2,7%. Questa cifra sa lascha dentant relativar in zic. Guardà sin ils pretschs da l'entir onn sa tracta quai anc d'in plus da 2,3%.
RR novitads 08:00


text:
Generàł Yuri Caesar
Al Generàł Yuri Caesar 'l è 'n persunàǵ d'l anime Gran Mazinga, creâ p'r al senegiadōr Gō Nagai.
Yuri Caesar 'l è òṅ di sèt generài dal Gran Maresiàl dal Demòni e prima incóra dal Generàł Négar in fiṅ tant che chi lò al mōr in un cumbatimènt a l'arma biànca cun Tetsuya Tsurugi.
Yuri Caesar, cmandànt di móstar gueriēr antrupumòrf, al gh'à la tèsta in dal mèś dal pèt dal sò robot ch'al pâr un cumbatènt in armadùra blù cun na curóna in cô quaciàda 'd plumi. Ad caràtar 'l è dimóndi pulèmic anc se cun pôc curàǵ.
Al generàł al mōr in dl'ultma puntàda dal cartòṅ animâ quànd la furtésa Demonica la salta p'r ària cun lò dèntar.
In Itàglia la sò vóś l'è stada ardupiàda par Mario Mastria.


text:
Nôt
Artécol in dialèt arzân
Nôt o mezanôt (nord o settentrione o mezzanotte in italiân), l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl. L'é l'incuntrâri dal mezdé e a piòmb a matèina e sîra. Int la cultûra ocidentêla, Nôt l'é al pûnt cardinêl pió impurtânt druvê (in môd cêr o in môd lôgich) per stabilîr ch' al j êtri diresiòun.
La Nôt geogrâfica l'é la diresiòun vêrs la pêrta êlta ed la Tèra in dó la gîra dintōrna al só âs, ciamê Pôlo ed la Nôt (Polo Nord in italiân). Al Pôlo ed la Nôt as câta int l'Artide. Al nord magnètich l'é la diresiòun vêrs al pôlo nord magnètich, ch' as câta a 'na distânsa bèin precîşâ dal Polo Nord geogrâfich. L'è la diresiòun a mansèina ed chi quêrda vêrs matèina e a dréta ed còl urientê vers sîra.
Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin més a Nôt ch' al tgnîva só al quarciòun: Norðri.
Stôria ed la parôla[modifica | mudéfica la surzéia]
La parôla settentrione la deşvîn dal latèina septem triones, oséia "sèt bō" (sette buoi in italiân), parôli che j antîgh Rumân a druvêven per sgnêr al sèt e-stèli ed l' Ōrsa Magiōr, cun còst a spieghêven al muvimèint lèint che fân al strèli dintōren a la Strèla ed la Nôt. Da còst l'urégin ed la parôla settentrione, oséia "nôt".
Al nord magnètich[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pûnt Nôt Magnètich l'é 'na diresiòun ch' la câmbia. Difâti sté Nord al câmbia ed 7' a l'ân. Incō al VAR (Variation angle) oséia al cambiamèint ed l'ângol l'é cumpâgn a 3°. Cla diresiòun ché l'é druvêda int i strumèint insém a j aparèc e insém al nêvi.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Nord trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
«Wunderfitz und Redeblitz» – Ina chista, in tema, ina lecziun
Il concept «Wunderfitz und Redeblitz» è in concept per mussar ad uffants che na van anc betg a scolina ina nova lingua per ch’els hajan uschia enconuschientschas da la lingua che vegn discurrida en scolina. Da nov vegn quest curs era purschì a Mustér.
Per pudair s’integrar en la societad dovra quai la lingua, declera Sibylle Wietlisbach che ha sviluppà il concept «Wunderfitz und Redeblitz» per mussar ina nova lingua. En 21 vischnancas grischunas vegn mussà uschia tudestg u rumantsch – tut tenor tge lingua che vegn discurrida en scolina e suenter en scola.
Saira: Wunderfitz und Redeblitz – curs da rumantsch d’integraziun
Uffants emprendan auter
Tenor Sibylle Wietlisbach na pon uffants en la vegliadetgna da 3 fin 6 onns betg emprender ordadora pleds cun chartas u cudeschs sco ils creschids. Ils uffants emprendian pleds, sche quai vegnia cumbinà per exempel cun in gieu. L’idea è pia da mussar pleds e construcziuns enten far termagls, chantar, recitar, dissegnar, u tadlar istorgias. Tar mintga lecziun vegn la scolasta uschia cun ina chista, e quella ha mintgamai in auter tema. Sin fundament da quest tema, sco per exempel tren, pumpiers, bajegiar euv. emprendan ils uffants novs pleds e construcziuns.
Da nov era a Mustér
4 uffants fan part al curs d’emprender rumantsch a Mustér. Igl è l’emprima giada che quest curs vegn purschì. L’inizianta da quest curs è Andrea Schmed. Ella dettia rumantsch en scolina ed en l’emprima classa, e saja uschia er en stretg contact cun las manadras da scolina. Ella vesia quant impurtant ch’i saja ch’ils uffants chapeschian gia la manadra da scolina e possian discurrer cun ils camarats.
Perquai haja ella guardà cun la vischnanca da pudair porscher il curs. Ils geniturs pajan be ina pitschna part dal curs. A Mustér èn quai 160 francs per 32 lecziuns da 50 minutas. Il rest surpiglia la vischnanca, il chantun e la Confederaziun.
Era per rumantsch
Il concept è vegnì sviluppà oriundamain per mussar tudestg. Ma el funcziuna era per autras linguas. Quai munta dentant dapli preparaziun per la scolasta. Sco Andrea Schmed di, na saja quai dentant betg in problem. Ella stoppia simplamain tschertgar ina alternativa a las chanzuns ed als versets, u far ina translaziun. Il concept «Wunderfitz und Redeblitz» è ideal per vischnancas pitschnas, perquai che quellas na stoppian betg impunder daners per crear novas ideas, co mussar la lingua, mabain possian ins surprender il material avant maun, declera Sibylle Wietlisbach. Il 2005 ha lur organisaziun survegnì il premi da promoziun da la fundaziun Pestalozzi.


text:
Il Departament federal da finanzas (DFF) s'occupa spezialmain da las finanzas publicas e da dumondas da taglia. El vegn manà dapi il cumenzament da 2016 dad Ueli Maurer.
Il cusseglier federal Ueli Maurer
Ueli Maurer è naschì il 1. da december 1950 ed è creschì si a Hinwil (ZH). Suenter ses emprendissadi da commerzi ha el lavurà en il sectur agricul ed è stà durant 20 onns il mainagestiun d'ina associaziun agricula. Dal 1994 fin il 2008 ha el manà l'Uniun purila da Turitg. Signur Maurer è maridà ed ha sis uffants. L'onn 1983 è Ueli Maurer vegnì elegì en il Cussegl grond dal chantun Turitg. L'onn 1991 ha el midà en il Cussegl naziunal. Dal 1996 fin il 2008 è signur Maurer stà president da la PPS svizra.
Elecziun en il Cussegl federal
Ils 10 da december 2008 ha l'Assamblea federala plenara elegì Ueli Maurer en il Cussegl federal. Da 2009 fin 2015 ha el manà il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (DDPS). L’Assemblea plenara ha elegì il cusseglier federal Ueli Maurer sco president da la Confederaziun per l’onn 2013 e per l’onn 2019. Dapi il 1. da schaner 2016 dirigia el il Departament federal da finanzas.
Il Departament federal da finanzas (DFF)
Il DFF sa deditgescha ad in grond dumber d'incumbensas. Da quellas fan part il preventiv federal, dumondas da finanzas, da valutas e da taglia dal sectur naziunal ed internaziunal, la controlla da duana e da rauba e la realisaziun da la legislaziun davart l'alcohol. Vitiers vegnan servetschs per l'entira administraziun federala, da l'informatica al persunal fin via a l'infrastructura ed a la logistica.
Cifras pertutgant il DFF
Plazzas a temp cumplain (2020): 8'818
Tenor il preventiv quinta il DFF per l'onn 2020 cun custs da 17,14 milliardas francs.
Ultima midada 05.08.2022


text:
L’iniziativa per construir in trailcenter per velos da muntogna cun ina «Skillpark» è vegnida avant divers onns da Ftan Turissem. Ussa suenter la fusiun da las vischnancas cun Scuol ha surtut la Pro Ftan promovì quel. Ina gronda part dal proceder per realisar quest parc è fatga. Il project è uss exponì per la revisiun parziala da la planisaziun locala.
Ulteriura sparta turistica regiunala
Previs èn set trajects cun differentas difficultads, sumegliant a las pistas da skis, cun trajects levs mez grevs e grevs, quai en la regiun tranter l’Institut Otalpin ed il lai da pestga. Uschè svelt sco il premis da construcziun è sin maisa vulan ils responsabels da la Pro Ftan empruvar da realisar questa purschida da velo.
RR actualitad 08:00


text:
Nitra
Nitra (Neutra in todesch; Nyitra in ungheres) l'è ona città de la Slovacchia de l'òvest.
La se troeuva ai pee del mont Zobor, longh i spond del fiumm Nitra. L'è 'l capploeugh del distrett omònim.
A Nitra ghe viven circa 85.000 abitant: de quest, el 95,4% l'è slovacch, el 1,7% ungheres, el 0,9% cech e 'l 0,4% zingher. El 90% de la popolazion l'è cattòligh, el 2% luteran: i alter o gh'hann minga ona religion, o partegnen a confession minor. Nitra l'è la quinta città pussee popolada del Paes.
StòriaModifega
La città l'è stada nominada per la prima vòlta in del 826: l'è stada a longh la capital del Principaa de Nitra. In del 833, ai temp del re Pribina, l'è entrada a fà part de la Granda Moravia. Pribina el gh'ha faa sù a Nitra la prima gesa cristiana conossuda de la Slovacchia (828): Nitra l'è stada anca la prima sede vescovil de la Slovacchia.
La città l'è stada conquistada del magiar Lehel intorna al 925: a bon cunt l'ha costituii on status autònom che l'ha perduu in del 1108. In del 1248 el re Béla IV d'Ungheria el gh'ha daa a Nitra el titol de città real libera.
El period ungheres l'è finii in del 1663, quand che la città l'è stada conquistada di Turch: la dominazion l'è durada domà vintiduu ann, quand che hinn rivaa i Austriach.


text:
Argentina
La Republega Argentina a l'è un paes del America del Sud. La confina cont el Brasil, l'Uruguay, el Paraguay, la Bolivia e el Cile. A l'è na republega federala fada de province. L'Ocean Atlantich al bagna i sò cost. I cità pussee important a hinn la capital Buenos Aires, Rosario, Còrdoba, Santa Fe, San Miguel de Tucuman, Bahìa Blanca, Mendoza (Mendòza) e La Plata.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ha descuerta l'Amerigo Vespucci in del 1502. Del 1776 a l'era un viceream de la Spagna, ciamad Rìo de la Plata. A l'è indipendenta del 1816.
Province[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Distret federal: Cità Autonoma de Buenos Aires
- Buenos Aires
- Catamarca
- Chaco
- Chubut
- Còrdoba
- Corrientes
- Entre Rios
- Formosa
- Jujuy
- La Pampa
- La Rioja
- Mendòza
- Misiones
- Neuquén
- Rio Negro
- Salta
- San Juan
- San Luis
- Santa Cruz
- Santa Fe
- Santiago del Estero
- Terra del Fœugh
- Tucuman
Organizazzion politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Argentina (nom ofizzial República Argentina) l'è una republega presidenziala federala.
El president l'è el Alberto Ángel Fernández (del 2019).
Cafayate, Salta


text:
Linguistica ladina
L svilup dla cuscienza de na identità ladina se spiedla dataldut tl prugres di studesc sun si rujeneda[1]. Una dla prima testemonianzes de stude sun l ladin va zeruch al 1833, canche l preve badiot Micurá de Rü ova laurà ora te n manuscrit na prima proa de na gramatica ladina -Versuch einer deutsch-ladinischen Sprachlehre. Ël rujenova bele dl’ejistënza de n lingaz desfarënt da chël talian tla cin valedes entëur l Sela y l laurova ora regules per na ortografia unificheda. Tl 1864 á pona l curat fascian a Urtijëi Ujep Antone Vian publicà na prima gramatica per l idiom de Gherdëina cun na njonta de tesć de prosa. Ël mustrova su la semianta danter l gherdëina y l rumanc di Grijons tla Svizera, ma dantaldut nce la paraleles cun i idioms dla Val Badia, de Fodom y de Fascia aferman de cunseguenza l dërt di ladins de pudëi se cunscidré tl’Austria na “nazion” per si cont.
Ntan dut l 19ejim secul fovel dantaldut I prevesc che à abinà adum lecurdanzes y tradizions dla valedes ladines[2]. Tl 1879 à Jan Matî Declara dla Val Badia repurtà tl ladin la Storia de Santa Genofefa de Christoph von Schmid (1768–1854). Per sotrissé la nuvità de chësc lëur linguistich fovel scrit cun l cuertl "Prum liber lading”. Ma l ne univa nia mé scrit o tradujà tesć cun tematiches religëuses. Don Ujep Brunel fova n autor fascian de dialogs, cumedies y cunties. Pra n valgugn de si tesć se àl refat ala tradizion a usc di teatri populeres fascians che univa tenii sun la plazes di paejes y che ti plajova dassënn ala jënt. Te chësta raprejentazions, che univa suvënz nce mpruvisedes, ne jivela nia dinrer de satires sun persunaliteies y fac de storia locala, ma nce de argumënc religëusc y storics scemplifichei y adatei ala capaziteies di atëures y al gust dl publich.
Tla segonda mesa pert dl Otcënt scumenciova a se nteressé ala cuestion dla rujeneda ladina nce linguisć sibe talians che tudësc. Danter chisc luna ora Graziadio Isaia Ascoli (1829 – 1907) y Theodor Gartner (1843-1925). Te si nfruscedes ulovi desmustré che la rujenedes di Grijons, dl Friul y dla Dolomites forma “una dla gran uniteies linguistiches dl mond roman” (Ascoli), n lingaz che stá per sé, denuminá ufizialmënter ladin. Nsci scumenciova la pustejedes, che i emo ncuei oget de descuscion a livel scientifich, sun la pruvenienza dl ladin, sun i cunfins geografics che delimitea l raion ladin y sun l status de lingaz dl ladin[3]. De mpurtanza ie nce states la nrescides de Jan Batista Alton de Colfosch, che ova publicá tl 1879 n’analisa detalieda di idioms ladins te si liber “Die ladinischen Idiome in Ladinien, Gröden, fassa, Buchenstein, Ampezzo“.
Plates cunliedes[mudé | muda l codesc]
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Politica, cultura y identità ladina, Luciana Palla, Departimënt Educazion y Cultura Ladina. Ciamp Inovazion y Consulënza, Bulsan, 2015, pl. 4
- ↑ Politica, cultura y identità ladina, Luciana Palla, Departimënt Educazion y Cultura Ladina. Ciamp Inovazion y Consulënza, Bulsan, 2015, pl. 4
- ↑ Politica, cultura y identità ladina, Luciana Palla, Departimënt Educazion y Cultura Ladina. Ciamp Inovazion y Consulënza, Bulsan, 2015, pl. 4


text:
En la situaziun d’ina meglieraziun funsila è la finamira principala d'optimar la lavur da la pura u il pur. Uschia vegnan las parcellas pitschnas messas ensemen tar ina gronda ed ils bajetgs sin questa parcella vegnan per ordinari era surdads al proprietari da terren. Blers da quests clavads èn dentant entras ierta vegnids a plirs possessurs e savens èsi lura difficil da chattar in consens co agir en chaussa. Per regla vegni uschia strusch pli investì daners en clavads da plirs possessurs. Ma suenter ina meglieraziun appartegnan tals bajetgs ad in pur e lez sto lura agir en chaussa.
Meglieraziuns portan novs proprietaris
La cumissiun da meglieraziun ha da stimar tut ils bajetgs. Quai saja different co ils clavads sajan mantegnids, di Pius Caminada ch'è pur a Vrin. El ha fatg part en pliras funcziuns a pliras meglieraziuns en Surselva. Uschia possia el sa regurdar da la meglieraziun da Pigniu nua ch’ils clavads eran construids cun gronda premura. En autras vischnancas sco per exempel en quella da Schlans, saja quai stà pli difficil. Uschia saja la regla cura ch'il pur sappia ch’il clavà pudess suenter la meglieraziun appartegnair ad in auter, lura na vegnia fatg nagut pli.
Uschia haja quai duvrà en questa situaziun in sistem da malus e bonus. Per in clavà en in bun stan saja vegnì pajà daners al possessur veder. Per in clavà en in mal stan sto il possessur veder pajar al nov ina tscherta summa. Ma quella saja plitost simbolica e betg per renovar in bajetg, di Pius Caminada. Ma la dumonda dals clavads saja ina simpla, u ch'il possessur haja il plaschair da mantegnair il bajetg e forsa era anc ils daners e lura vegnia quai fatg, sche betg lura saja il destin dal clavà la muschna.
Blers clavads ord la meglieraziun
Il pur Paul Fry ha survegnì blers clavads ord la meglieraziun funsila. Gia avant avevan els blers bajetgs e suenter la partiziun dal terren ha el uss 10 clavads. Ils blers da quels na sajan betg en in bun stan ma tuts na vegnia el segir betg a dismetter. Ma intgins vegnia el segir a far davent. Quai saja era ina dumonda dals daners, far giu in clavà custia segir 10‘000 francs e quai sajan blers daners. Ma el è persvas che betg tut ils clavads vegnian a svanir. Intgins vegnian segir duvrads da persunas che vulan far diever d’in tal bajetg ed ils auters svaneschian.
Co èn ils bajetgs segirads?
Mintga bajetg en il chantun sto vegnir segirà da l’assicuranza da bajetgs. Uschia era ils clavads, era quels che n’han betg pli si in tetg. Era tals bajetgs èn assicurads cunter fieu u era cunter bovas, di Markus Feltscher – manader da l’assicuranza chantunala. I dettia fitg paucas excepziuns, per exempel sch’in clavà è gia crudà ensemen, u sch’il tetg è marsch lura sclauda la segirada quest bajetg. I dat dentant era la situaziun ch'in bajetg vegn sclaus sche la valita dal bajetg cuntanscha be 30% da la valita da la segirada actuala.
Ord l'archiv:


text:
La radunanza communala da Churwalden ha, en ina votaziun en scrit, approvà la revisiun parziala da la planificaziun locala ( 71 Gea, 67 Na e 8 vids). Concret vai per la construcziun nova e il schlargiament dal ressort d’hotel «Alpina» a Parpan. Las votantas ed ils votants suondan uschia a la proposta da la suprastanza communala ch'era da l'avis ch'il project saja degn da promover. Uschia saja pussaivel da porscher pussaivladads da pernottar e da stgafir ina nova infrastructura.
Plinavant han ils da Churwalden cun ina gronda maioritad ditg gea a la garanzia che la vischnanca ha surpiglià per in emprest da 440’000 francs da la Pradaschier AG Top. Là vai per construir ina uschè numnada «zipline».


text:
ord Gasetta Romontscha nr. 3 dils 24-7-1913
En la baselgia gronda claustra la ein dapi entgin temps ils frars Wolf da Lechthal, Tirol, occupai cun ina necessaria e beinreussida lavur. lls dus arviuls sur ils dus chors cun il schinumnau artg triumfal survegnan ina biala stucatura, la quala fuss gia en sesezza in ornament per la baselgia, ferton ch’ ella ha ina aunc pli nobla muntada e destinaziun sco ramas de maletgs. Il renomau pivtur Fritz Kunz, frar dil rev. con- ventual P. Leo, ha entschiet ad ornar igl arviul cun ils products meisterils de siu profund sentiment e ventireivel maun. Tgi che ha giu caschun d’ admirar sias ovras, p. ex. las scenas ord la veta de s. Francestg, sto selegrar, che in tal artist ornescha il pli grondius tempel en Surselva cun maletgs classics ord la familia benedictina ed el dequors dil temps lu ord la historia dil sanctuari sursilvan.


text:
Da Rest Giacun Dermont -
Convenziuns vegnan e van, la giuventetgna resta. Dapi passa tschient onns datti moviments da giuventetgna, els han gì gronda influenza sin il decurs da l’istorgia. Ils giuvens dad ozendi vegnan gugent numnads Generaziun Y. Quals èn lur ideals e co sa splega il cumbat per surmuntar convenziuns antiquadas?
Per midadas fundamentalas da la società hai adina duvrà l’engaschi da la giuventetgna. Nagut sa mida avant ch’insatge sa mova, star salda munta regress. Chaussas da midar dessi avunda sin quest mund, ma tgi prenda l’iniziativa? En vista al svilup demografic è la giuventetgna d’ozendi forsa dumandada pir che mai da prender enta pugn las chaussas e da cumbatter per ina società che corrispunda a ses agens ideals; per il bain da tuts.
Moviments da giuventetga cun grond effect
Suenter l’onn 1900 s’han furmads en l’Inghelterra ed en Germania ils emprims moviments tanter la giuventetgna burgaisa. Els han cumbattì encunter las convenziuns magari stretgas da quel temp ed entschet a suandar agens ideals. Il fiasco da l’Emprima Guerra mundiala ha manà ad ina gronda disillusiun da la giuventetgna, cunzunt en la Germania nua ch’ils giuvens sa sentivan sco unfrendas d’ina guerra ch’ils vegls han inizià e vulì. Il regime naziunalsocialistic ha chapì d’integrar la giuventetgna per sia chaussa ed ha cuntanschì d’attrar ina generaziun obedaivla, insumma betg critica. Las consequenzas èn enconuschentas.
Nua èn restads ils ideals dal 1968?
La generaziun giuvna dad ozendi guarda enavos sin ils onns suenter 1968 cun sentiments magari ambivalents. Dad ina vart èn ils merits da quell’epoca incontestads e da fich gronda impurtanza per nossa società odierna. Da l’autra vart ans dumondan ins er nua che tut quella glieud as rechatta ussa? En quai propi las medemas persunas cun lur chavels lungs e las barbas sfarfatgas che sesan ozendi cun vestgadira e frisura adretta en las etagas sura e surveglian il consumissem? Nua èn restads ils ideals dal 1968?
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Punk politicamain correct
Er il moviment da punk cun lur parolas antietatisticas d’ina giada s’ha suttamess ad in correctadad politica che fa smarvegliar. Il festival da punk Afropunk, ch’ha lieu a Brooklyn, New York dapi l’onn 2005, è sta quest’on sut il motto da la correctadad politica. La giuventetgna dad oz na duai betg esser pli mo encunter sexissem e rassissem, ma er encunter disavantagar impedids, glieud veglia, homosexuals, glieud grossa, persunas transsexualas ed insumma encunter tut odi. La glieud duai simplamain sautar. Sautar, consumar e lura ir a chasa e glindesdi endamaun puspè sa mussar al plaz da lavur. Ina società che tascha. Ora e labora en pleds moderns, paun e gieus per il pievel. Betg chi fiss bun da laschar reviver x-ina furma da quest odi, ma ils ideals pudessan bain esser empau pli constructivs che da simplamain taschair davart tut.
E quai l’essenza da la generaziun Y?
La generaziun Y, la gronda part dad els „digital natives“, celebrescha ina superficialitad fatala. Be cun sa preschantar da la megldra vart en l’internet n’esi fatg nagut per in meglier mund. Cun s’ignivar en il sistem actual er betg. Ina tala indifferenza envers ils problems acuts da patria e dal mund insumma è pura decadenza. Tgi vul anc crair vi da la solidarità tanter las generaziuns sche las refurmas da la cassa da rentas vegnan sbittadas giada per giada a l’urna causa la maioritad da glieud veglia tanter ils votants? È il sistem da rentas be per la part da la società ch’ha già passà ils tschinquanta? Sche la cassa da pensiun va cun ils pes ensi sche è nos stadi, ludà sin tschel u betg, concurs. Bancrut. La generaziun Y vegn a pudair realisar ses ideals be ensemen cun las generaziuns pli veglias. I sto dar ussa novas furmas da collavuraziun e convivenza. I drova ina refurma da la società – e quella na daventa da sasez senza ils impuls da la giuventetgna.
Text: G. Dermont
Fotografia: www.pixabay.com (CC0)


text:
La citad da Cuira ha decis preventivamain da betg installar la patinera mobila sin la Quaderwiese. La raschun saja la crisa d'energia che smanatscha, scriva il Cussegl da citad en ina communicaziun. La ristga saja memia gronda dad eventualmain stuair serrar anticipadamain la patinera sin cumond da la Confederaziun. Sulettamain installar e puspè deinstallar custia in mez milliun francs. Latiers vegnian ils pretschs per la forza electrica che sajan fitg auts. Las surfatschas da glatsch als implants da sport Obere Au èn però avertas sco planisà davent dals 24 d'october.
Fondo per stretgas tras corona vegn schlià
La citad da Cuira ha plianvant decidì da schliar ses fondo creà per sustegnair firmas cun consequenzas negativas tras la pandemia da corona. L'avrigl 2020 aveva la citad creà il fondo cun in capital dad 1 milliun francs. E fin ussa sajan 52 da 105 dumondas per sustegn vegnidas concedidas. Uschia hajan ins pajà ora bun 300'000 francs. Il dumber da las dumondas saja però sa reducì permanentamain – surtut suenter che las mesiras extraordinarias èn vegnidas schliadas, communitgescha la citad. Perquai vegnia il fondo sco previs schlià cun la fin da l'onn 2022.
Entant possian ins però anc dumandar sustegn dal fondo enfin ils 15 d'october.


text:
L'uccello dalle piume di cristallo
L'uccello dalle piume di cristallo (’L uśèl da 'l plumi ad cristàl) 'l è 'n film śal dal 1970 ad Dario Argento ch'al vèra al perìud thriller dal regìsta rumàṅ, quél di tri film cun dal bèsti in di tìtui, prima 'd Il gatto a nove code e ad Quattro mosche di velluto grigio.
Quànd 'l è gnû fóra in dal sali, al film 'l à muciâ sù 2 migliàrd e 400 migliòṅ ad Franc.
L'òpra l'è la prima giràda par Dario e la tōś ispirasiòṅ da 'l lìbar La statṿa ch'la siga (The Screaming Mimi) ad Fredric Brown. Gl'estéran i èṅ stâ fat dagnóra tut in dal quartér Flamìni ad Róma.
Sunt
Sam Dalmas (Tony Musante) 'l è 'n americàṅ uriginàri dl'Itâglia ch'al lavóra a Róma in 'n istitùt ad siénsi naturàli dòp èsar stâ jutâ a catàr-al da 'n sò amìg ch'al stùddia gl'uśèi, al prufesōr Carlo Dover (Raf Valenti). Sam al s divertìs però anc a scrìvar di lìbar e al gh'à na muróśa itagliàna, la Giulia (Suzy Kendall).
Na sira, méntar 'l è drē a turnàr a cà, al véd un tintatìṿ 'd umicìdi in na galerìa 'd art mudérna. Par strada al tîn 'd òć a na litgàda fra 'n óm e na dóna rósa ad cavìi, ch'la stramàsa par tèra frida da na scurtlàda. Quànd a riva lè la pulisìa, a s vèṅ a savér ch'a s trata dla mujér dal diretōr dal musèo Alberto Ranieri (Umberto Raho), la Monica (Eva Renzi).
A próa a cavàr-ag fóra quèl al cumisàri Morosini (Enrico Maria Salerno) ch'al s è anc mis in tèsta che qvél ch'l à tirâ 'l cōlp al sia un manìac ch'l iva in cal méntar cupâ tri dóni in dal gir 'd un méś.
Dalmas al gh'à da réndar cònt a la pulisìa cuma testimòni e al cònta incòsa ma a gh par ad daśmindgàr quèl 'd impurtànt. In cal méntar al masadōr al cópa na śuvnòta ad vint-i-òt an ch'la viṿ da par lē, tirànd-ag na scurtlàda dòp avér-ag cavâ via al mudandìni. Quànd la Monica la vèṅ fóra da 'l uśdàl, Sam al la và a catàr a cà sua par far-ag dal dmandi ma sò marè al gh diś ch'la n è minga bòna ad dascórar parchè la tōś di sedatìṿ.
'L americàṅ, dòp ch'i gh'aṅ purtâ via al pasapòrt parchè indagâ anca lò, al và in dal negòsi 'd antiquariâ in dua la lauràva la prima vitma par pascàr dal nutìsi. Al titulàr al gh cònta ch'al dè dal masamènt 'l iva vindû un quàtar naif particulàr, in dua na ragasōla la patìva na viulénsa. Dalmas al s fà dar na foto dal dipìnt e al s la pòrta a cà, miténd-la atàc a 'l mur par tgnir-la sèmpar sót a i òć.
Cla nòt lè però a mōr cupàda 'n atra dóna, in 'n asinsōr a cólp ad raśōr.


text:
Uwe Timm
Grufi Gruogn, chucal da cuorsa
Vallader
Lia Rumantscha, 1995, numer d’empustaziun 3-906680-50-0
«No vain ün chucal a chasa. Eu nu manai a mia sourina…» Zuppi less sainza fal tgnair il char purschlin ch’ella ha guadagnà ad üna festa da cumün dals pumpiers. E perquai ch’ella tschüffa pelplü quai ch’ella voul, schi bap ceda a la fin. Mo che’s faja in ün’abitaziun da cità cun ün chucal? Pustüt scha sar Buselmeier, il patrun d’chasa, vain bainbod lasura e vezza il fittadin singular. Lura esa be üna furtüna cha Grufi Gruogn dvainta ün chucal da cuorsa.
translaziun: M. Janett


text:
Basa da la cunvegna è il project «Capricorn» da la Priora SA e dals architects Giubbini a Cuira. Il project aveva gudagnà la concurrenza, era lura dentant vegnì taxà sco mort. Motiv è che l'AXA Winterthur e la Foppa Finanzas SA che posseda il bajetg vischin en la Steinbockstrasse n'eran betg sa cunvegnidas pervi da distanzas, dretgs da parcar e cunfins.
Uss èn questas differenzas dentant scleridas. La Foppa Finanzas SA vegn a sanar la fatschada e spazzar ses bajetg en il chantun tranter la Via da la staziun e la Steinbockstrasse. Quai durant che l'anteriur bajetg dal Globus che tutga a l'assicuranza vegn stgarpà giu e remplazzà cun il project «Capricorn». Plinavant vegnan ils dus bajetgs colliads. Sco l'assicuranza vegn era La Foppa Finanzas SA a surdar las lavurs a la Priora SA ed als architects Giubbini.En il bajetg nov vegni a dar localitads da vendita, da biro e da gastronomia sco la AXA Winterthur scriva. En las etaschas sura èn previsas abitaziuns.
La dumonda da bajegiar vegn inoltrada dad omaduas fatschentas il december 2016. Las lavurs da spazzar l'anteriur bajetg dal Globus vegnan probabel a cumenzar il matg 2017. A fin duai il project esser l'atun 2019.
RR novitads 11:00


text:
ARCHIVIe STORICh E FOTOGRAFICh
COLOCAZION
l materièl de l'Archivie Storich é logà te vedrines e armeres e se pel l consultèr demò su autorisazion del personal de la biblioteca o de la Direzion de l'Istitut.
ARCHIVIe STORICh
Te na sala aposta, sul medemo piano de la biblioteca, l’é l'Archivie storich. Se trata en gran pèrt del Fondo “Père Frumenzio Ghetta”, donà dal storich enstes a l'Istitut acioche duc i documents su la Val de Fascia biné adum da el vegne stravardé, conservé e valorisé te la ”majon di fascegn”.
Jà dai egn '80 la Biblioteca conserva l “Fondo Iori” che tol ite na gran varietà de documents che va da chi più veiores che revèrda la storia politica e sozièla de la Val enscin al passaje a la Tèlia, a chi su la sociazions e i moviments ladins dal 1946 en cà, enscin a chi che revèrda la vita e l'atività del medemo Guido Iori Rocia, apeda a articoi de stampa e auter amò.
N'autra regoeta emportanta l'é chela de l'Archivie “Canori-Piccoliori”. L’é documents de desferenta sort de l'artist moenat Ermanno Zanoner, en èrt Luigi Canori, e de sia atività de scritor e musizist (partidures, scric, letres, retrac, fotografìes, libres).
N auter archivie da recordèr l’é l'Archivie de la partidures de la Sozietà filarmonica de Vich jà ordenà aldò de na pruma catalogazion.
Apede chisc fondi troon ence etres archivies documentèi per ladin, na pèrt en originèl e na pèrt en copia fotostatica, de la seconda metà del XX secol: se trata en particolèr de l'Archivie “Mazzel”, regoeta di tesć radiofonics de la trasmiscion “Dai Crepes del Sela” a cura de don Massimiliano Mazzel, e de l'Archivie “Simon de Giulio” con na gran regoeta de tesć ladins de Simon Soraperra de Giulio. Apede chisc doi archivies se troa chiò ence regoetes mendres de etres autores fascegn.
COLOCAZION
I originai de la fotografìes e de la diapositives i é te n armer aposta e se pel i consultèr dò aer abù l’autorisazion del personal de la biblioteca e/o di archivies.
ARCHIVIe FOTOGRAFICh
Te na sala apede jù la biblioteca l’é ence l'Archivie fotografich con veia fotografies (originèi e reproduzions) e documentazion d’anchecondì (retrac a colores, bianch e neigher e dia). Gran pèrt di documents de l’archivie fotografich, en dut zirca 3500, é stata cataloghèda e schedèda e é desponibola su suport digitèl e se pel la consultèr ence tras l portal www.scrin.net.
Regolament per i servijes de archivie
Domana de autorisazion per dorèr l materièl fotografich e audio-video


text:
Avant 10 fin 20 milliuns è crappa ch’era 250 fin 300 milliuns onns veglia vegnida stuschada sin crappa bler pli giuvna, crappa da be 35 fin 50 milliuns onns.
Sardona è il punct nua ch’ils trais chantuns Grischun, Glaruna e Son Gagl vegnan ensemen.
Tar la furmaziun da las alps hai dà ina collisiun tranter la platta d’Europa ed il microcontinent Adria. Cun quella collisiun è la crappa vegnida smatgada ensemen. I ha dà faudas e ruttadiras. Parts da la crusta èn vegnidas smatgadas ensi. Oz ves’ins quai fenomen en la ruttadira inversa glarunaisa cun la «lingia magica», di Adrian Pfiffner ch’è stà l’iniziant dal patrimoni mundial da l’UNESCO.
La ruttadira inversa glarunaisa mussa ina lingia magica, ina lingia che va tras ils culms.
Che crappa veglia è sin crappa pli giuvna è insatge ch’ins vesa uschiglio praticamain nagliur.
En general vegn la cuntrada furmada da l’erosiun, da glatschers, da l’aura, dal clima, da terratrembels e da vulcans. Culms avain nus perquai che nus avain vals. E vals èn il resultat da l’erosiun. E quai ves’ins fitg bain cun la bova da Flem.
Bova da Flem
Avant 9'500 onns èsi vegnì chaud, 2,5°C pli chaud che ussa. Lura èn la bova da Tumein e ca. 50 onns pli tard la bova da Flem sa derschas en val. Avant las bovas era la Surselva ina val lada e platta plain aua cun in funs plat 500 meters sur mar. Ils Rains gievan sanester e dretg. I saja stà grev da passar tras las vals, di Adrian Pfiffner.
La bova da Flem era 11 kilometers cubics. 12 fin 13 gia il Matterhorn.
Quels 11 kilometers cubics èn fitg bler material, in’immensa energia ch’è ida a val, declera Adrian Pfiffner en la Marella. La bova da Flem è la pli gronda da las alps, cumplettescha Béatrice Buchenel che fa guidas en l’Arena tectonica Sardona. La crappa ha retegnì l’aua dal Rain uschia ch’i ha dà in lai – il lai da Glion – che gieva fin prest a Trun. L’aua ha lura cumenzà ad ir surora ed ha chattà sia via cun far slalom. Il Rain fa anc oz quest slalom.
Restanzas da la bova da Flem han ins chattà perfin en il Lai da Constanza.
La bova da Flem ha furmà enorm fitg la cuntrada da Flem. Saja quai ils lais, il sistem da carst, la Ruinaulta.
Suenter la bova era la cuntrada in desert.
Suenter la bova hai gì en la regiun da la Ruinaulta in pèr chatschadras e chatschaders. Purs na devi anc nagins. Il guaud grond da Flem è fitg bel pervia da la bova, manegia Adrian Piffner. Il pur na po gnanc chatschar chauras en quel. Uschia pon ins sin il pli chatschar turists atras sch’ins fa ina senda.
Lieus spezials
- Crap da Flem
- Fil da Cassons
- Fora da son Martin
- Plaun Segnas sura
- Plaun Segnas sut
- Nagens, Bargis
- Alp Mora
- Lag la Cauma
- Lag Tuleritg
- Lag Prau Pulté
- Lag la Cresta
- Ruin’aulta
- Guaud grond


text:
Felònica
Felònica (nòm uficiàl en Italià: Felonica) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 359 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 60 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Calto (RO), Castelmassa (RO), Ficarolo (RO), Salara (RO) e Sèrmad.
Evulusiù demogràficaModifega
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Felònica l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mühlehorn
Mühlehorn a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.75 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 416 abitant.
El cumün de Mühlehorn al se tröva a una altitüden de 428 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amden (SG), Obstalden, Quarten (SG).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mühlehorn l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1551 col nom de Mülihorn.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Region de Karlovy Vary
La Region de Karlovy Vary (Karlovarský kraj in cech) a l'è 'na region de la Cechia, in pè del 12 november 2000, con capital Karlovy Vary.
La gh'ha dent i distrecc de Distret de Cheb, Distret de Sokolov e Distret de Karlovy Vary e 'l so president a l'è ol Petr Kubis. La confina con Region de Ústí nad Labem, Region de Plzeň, Sasonia e Baviera.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su regione di Karlovy Vary


text:
En la 10avla runda da la Liga naziunala ha il HCD pers ordaifer cunter ils ZSC Lions cun 3 a 4. Ils ZSC Lions, ch'eran en il davos terz cun 1 a 3 en retard han pudì volver il gieu cunter Tavau. Ils gols per il HCD han fatg Axel Simic en la 19avla minuta, Dino Wieser en la 23avla minuta ed Andres Ambühl en la 47avla minuta.
L'ultima victoria dal HCD cunter ils ZSC Lions è stada l'entschatta 2019. Ils 23 da favrer han ils da Tavau gudagnà l'ultima giada cunter la squadra da Turitg. Dapi che Wohlwend è trenader a Tavau, n'ha il HCD anc mai gudagnà ina partida cunter Turitg.
Suenter questa terrada è il HCD crudà davent da posiziun 6 da la tabella sin posiziun 7, cun 13 puncts or dad 8 gieus.
Ils ulteriurs resultats:
- Ambri ha gudagnà cunter Bienna cun 4:0.
- Fribourg ha gudagnà cunter Lugano cun 3:2.
- Ils Lakers han gudagnà cunter Ajoie cun 3:2.
- Losanna ha guagnà cunter Berna cun 4:1.
- Ils SCL Tigers han pers la partida cunter Zug cun 1:2.


text:
Dal lìber ëd Giòb, capìtoj 29 e 30
29
Òh, se mach i podèissa torné andaré!
1Alora Giòb a l’é andàit anans a fé sò discors e a l’ha dit: 2“Òh, podèissa mach torné andaré com ch’i j’era ant ij mèis ëd na vira, ant ij di che Dé am guernava! 3Antlora ‘l lum ëd Nosgnor a splendrìa ‘dzora ‘d mia testa e i podìa marcé ant ël top sensa andé a sbate o a ‘ntrapeme! 4I’m aviso dij dì ‘d mia gioventura[1] quand che mi i podìa bin dì che Nosgnor a j’era mè amis e ch’a dasìa la protession ch’i l’avìa da manca con mè pare e mia mare[2], 5opura pì anans ant la vita, quand che ‘l Tut-potent a seguitava a steme dacant e ch’i j’ero ansercià da tute mie care masnà; 6o bin quand ch’i’m lavava ij pé ant ël làit, tant ch’i n’avìo, e la pera dël tòrcc am dasìa torent d’euli d’oliva!
7Coj dì-lì a l’ero ij dì ch’i andasìa a la pòrta dla sità e ch’i pijava mé pòst an tra ij sò onorà consijé. 8Antlora an vëdendme, ij giovo as tiravo andré për feme passé e ij vej a s’aussavo an pé. 1Antlora, an mìa presensa, ij notàbij a chitavo ‘d parlé e as butavo la man a la boca. 10Vera, lor a parlavo a vos bassa e soa lenga a-j restava tacà al palà, tant ch’am rispetavo.
11Antlora la gent am ëscotava con atension e am benedìo e tuti coj ch’am vedìo a parlavo bin ëd mi 12përchè i andasìa an socors dij pòver ch’a ciamavo agiut e dj’orfanin ch’a l’avìo pa d’assistensa. 13Antlora la benedission dij moribond a calava dzora ‘d mi e i dasìa gòj al cheur ëd le vìdoe. 14Tut lòn ch’i fasìa a l’era marcà da l’onestà. Mi i j’era arvestime ‘d giustissia coma s’a fussa na vestimenta. Mè bon giudissi a l’era parèj ‘d na coron-a an sla testa. 15Mi i j’era j’euj dij bòrgno e ij pé dij stropià. 16I j’era ‘n pare për ij povrèt e i sostnìo volenté la càusa dij foresté[3]. 17I jë sciapava ‘l moro a la gent grama, fasendje tombé la preja dai sò dent.
18Antlora i pensava: “I andrai a meuire an mia ca e ij mè di a saran tanti parèj dij granin dla sabia, 19përchè mi i son tanme n’erbo ch’a slonga soe rèis fin ant l’eva e che ij sò branch a son sèmper bagnà da la rosà”.
20Am conferìo sèmper d’onorificense neuve e mìa fòrsa as arnovava dì apress dì[4]. 21La gest a scotava ij mè consèj e a spetava mach che mi i dorbèissa la boca për parlé, 22e dòp ch’i l’avìa parlà a l’avìo pì gnente da gionteje përchè a l’ero bin sodisfàit ëd ij consèj ch’i l’avìa daje. 23A më spetavo parèj dla pieuva e a beivìo mie paròle tanme ‘n teren sèch la rosà dla prima. 24Quand che lor a j’ero dëscoragià mè sorìs a-j dava fòrsa e mè sguard d’aprovassion a l’era ‘d gran’ pressi për lor. 25S’i andasìa an tra ‘d lor am dasìo sempre ‘l prim pòst. A më smijava d’esse ‘n rè an mes ai sò soldà, ma i j’era mach un ch’a consolava ij sagrinà.
Nòte
- ↑ O “ant ij di ëd mè oteugn”.
- ↑ O “cà”.
- ↑ O, a la létera: “i anvestigava la càusa dlë sconossù”.
- ↑ O “e mè arch na vira pì fòrt an mia man”.
https://pms.wikisource.org/wiki/La_Bibia_piemont%C3%A8isa/Testament_Vej/Giob/Giob_29
30
Giòb a parla dla misèria anté ch’a l’é tombà
1Nopà adess, ij pì giovo ‘d mia età am rijo d’apress, pròpi coj ch’i sarìa gnanca degname ‘d buté ij sò pare an tra ij can ëd mè strop. 2Lor a son tanme d’ovrié dont le mai a l’han gnun-a fòrsa e ch’a servo pròpi a nen. Lor, dont la fòrsa da giovo a l’é dël tut dësparìa, 3a son dësfàit da lë bzògn e da la fam, a bròto radis ‘d neuit për ël desert sùit. 4Lor a cheujo d’érba da le vàude salin-e aranda dij busson e ‘d rèis ëd gënestra për mangé. 5Bandì da la comunità, la gent a-j crija darera coma s’a fusso ‘d làder. 6A l’é parèj che lor a l’han da stess-ne ant ij let sùit dij torent, ant le balme dël teren e dij ròch. 7Lor a brajo an mes ëd la baragia e as buto ansema sota le ronze. 81Fieuj ‘d gent fabiòca e sorosa, a son fàit ëscapé a còlp ëd vërga.
9Adess mi i son ëdventà ‘l sogèt ëd soe canson grossere e ‘d soe fàule fàite a pòsta për mincioneme. 10A l’han ghignon ëd mi a më schivio pì ch’a peudo dòp ch’a l’han ëspuame an fàcia. 11E lolì përchè Dé a l’ha arlamà la còrda ‘d mè arch[1] e a l’ha campame giù për tèra. Soa lenga ‘d lor am parla contra pròpi da sfacià an mia presensa. 12Cole canaje am dan contra sensa onta e a më scasso da leugh a leugh. A buto ‘d tràpole an sël mè senté. 13A l’han blocà ij mè vieuj e a fan tut lòn ch’a peudo për sbarassesse ‘d mi. Lor a san che gnun am ëvnirà an agiùt. 14Am sàuto adòss coma ‘d làder ch’a l’han dovertasse ‘n passagi ant ël mur, a s-ciòdo d’an mes dle ruin-e. 15Adess i vivo ant ël teror. Ël vent a l’ha bofà vìa mè onor e boneur; a l’é sparì tanme na nìvola.
17Im sento coma se m’avèisso s-ciancà l’ànima da mè còrp e ij patiment a ampinisso ij mè dì. 18La neuit am fora j’òss e ij dolor ch’am grevo am lasso pa deurme. 30:18 Con sò gran’ podèj Dé am ciapa per la ròba; a më strenz coma ‘l colèt ed mè camus 19Nosgnor a l’ha campame ant la pàuta; i son dventà mach póer e sënner.
20Mi i crijo a ti ma ti t’am rësponde pa; i ansisto ma ti t’im daghe nen da ment. Mi i stago ‘dnans ëd ti, ma ti ‘t fase finta ‘d nen vëdd-me. 21It ses vnùit crudel con mi: t’im përséguite con la fòrsa ‘d toe man. 22It l’has campame vìa e ‘l turbin ëd la tempesta a l’ha ciapame për sbat-me da cheich banda. 123Mi i sai pro bin ch’it am men-e a la mòrt, a la ca andova che a finiran tùit ij vivent. 24A l’é sicur che gnun a dëstendrìa la man contra n’òm batù e ferì, n’òm ch’a crija agiùt ant na situassion miserèivola. Pura col-lì a l’é mi.
25É-lo fòrsi nen vera che mi i pioravo con ij dësfortunà e i-j davo agiùt? E i son nen fòrsi sagriname con jë bzognos? 26Quand che, però, mi i spetava ‘l bin, a l’è cascame adòss mach ël mal; quand che mi i spetava ‘l ciàir a l’é calà ‘l top. 27Mè cheur a l’é bolvërsà sensa arlass e ij di dl’arlìa am ven-o a còl. 28I vado anans con la facia scura, ma a l’é nen ëstàit ël sol. I stago ant ël pì bel mes ëd la piassa pùblica e i ciamo d’agiùt. 29I son ëvnùit a esse frel djë siacaj e compagn djë struss. 30Mia pel a l’é fasse nèira: as dëstaca, e mè còrp a brusa për la frev. 30:31 Mia àrpa a l’é dovrà për complente e mia fluta për la vos d’un ch’a piora.
Nòte
- ↑ “ëd mìa tenda”.
https://pms.wikisource.org/wiki/La_Bibia_piemont%C3%A8isa/Testament_Vej/Giob/Giob_30