text:
Ils organisaturs han gia baud stuì trair las consequenzas. Trais uras avant che la cursa rapida avess duì cumenzar a Jeongseon, ha l'aura fatg in stritg tras il quint. Il vent burascus avess procurà per cundiziuns fitg differentas per ils singuls skiunzs.
Per il directur da cursas FIS Markus Waldner n'è la decisiun insumma betg stada ina surpraisa. Ils meteorologs avevian annunzià ferm vent, e las prognosas sajan fitg exactas en la regiun.
Meglier davent da mesemna
La partenza da la cursa rapida dals umens è da nov planisada la gievgia a las 04:00 temp svizzer. Il nov termin munta, ch'il Super-G previs ha da nov lieu il venderdi. Tenor Markus Waldner quintan ils meteorologs ch'il vent lascha suenter la mesemna.
Uschia croda l'emprima decisiun alpina a Pyeongchang il glindesdi, cun il slalom gigant da las dunnas. Ils umens sa mesiran lura il mardi en la cumbinaziun alpina.
Era autras disciplinas han stuì vegnir spustadas
Il ferm vent a Pyeongchang influenzescha era autras disciplinas.
Uschia an ins stuì dir giu la qualificaziun dal slopestyle da las snowboardistas, ch'era previsa per dumengia en damaun. Il final è previs la notg che vegn. Damai ch'i n'ha dà nagina qualificaziun dastga mintga atleta absolver sulettamain dus percurs. Per la Svizra èn en acziun: Sina Candrian, Isabel Derungs, Elena Könz e Carla Somaini.
RR novitads 06:00


c: text/html

text:
La polizia è alarmada ed è presenta en la citad veglia da Berna. Ultra da quai quinta la polizia cun impediments, en spezial dal traffic public. Tenor stimas èn tranter plirs tschients da persunas e fin 1'000 persunas idas sin via.
La demonstraziun è stada paschaivla, uschia l'agentura da novitads svizra. Clamà a la demonstraziun cunter il WEF aveva l'uschenumnada «Revolutionäre Jugendgruppe Bern». Ella fa part la scena autonoma sanestra.
Ils ultims onns èn questas demonstraziuns stadas detg paschaivlas. Quest onn pudess i dar ulteriurs protests pli vehements, suenter ch'il president american Donald Trump ha annunzià da participar al Forum mundial d'economia a Tavau.
RR novitads 15:00+
WEF 2018
Il WEF 2018 ha lieu dals 22 fin ils 26 da schaner. Da la partida vegnan ad esser radund 3000 represchentants da la politica, economia e scienza. Era il president franzos Emanuel Macron ha annunzià da vegnir a Tavau.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En il Grischun è la Partida verda sa preschentada cun differents nums: «La Verda», «Verda» u bler pli da baud «Autunna Verde». Adina puspè ha ella battì per in sez en il Cussegl naziunal.
Proporz gida ils Verds
Dapi ils onns 1970 exista il moviment verd en il Grischun. Magari è el stà intgins onns pli activ e lura puspè pli ruassaivel. Cunzunt durant elecziuns naziunalas èn els sa svegliads, ils verds. Cun il sistem da proporz sin champ naziunal devi plitost in zic schanzas che cun il maiorz per il Cussegl grond. Era sche la Verda n'è mai vegnida sin ina frastga verda, u meglier ditg tar in sez en il Cussegl naziunal, ha ella tuttina pudì gidar a l’ala sanestra tras colliaziuns da glistas da conquistar in segund sez.
Per nus è cler dapi l'entschatta ch'i na tanscha betg per far in sez en il Cussegl naziunal
Colliaziuns duain purtar success
Gliez è stà il cas duas giadas ils onns 90 e lura puspè avant otg onns cura ch'il verd-liberal Josias Gasser ha dumagnà il sigl en la chombra gronda grazia a la colliaziun verd-cotschna. Quest onn han ils verds puspè mess si ina glista – cun Anita Mazzetta a la testa. E sco avant otg onns han els collià lur glista cun ils sanesters ed ils verd-liberals. E tgisà – gist cun quest moviment ecologic actual a favur dal clima tanschi forsa puspè a la colliaziun da recaltgar dus sezs.
L'unda verda è ina renconuschientscha per tut quai che nus prestain gia dapi l'entschatta.
In bun partenari per la partida socialdemocratica
Tenor il pli nov barometer d’elecziuns è la Svizra tschiffada dad in’unda verda. Per l’emprima giada pudess la Partida verda daventar la quart ferma partida en Svizra – ed uschia surpassar la Partida cristiandemocratica. Dentant n'è l’unda verda betg uschè ferma che La Verda en Grischun pudess conquistar in sez en il Cussegl naziunal, di il politolog Clau Dermont.
En Grischun haja La Verda plitost ina rolla da sustegn. Uschia possian ils socialdemocrats profitar da las vuschs supplementaras che l’unda verda pudess purtar. E cun quai che la politica da l'ala verda e da la Partida socialdemocratica saja bunamain simbiotica en Grischun profitian era ils verds. Uschia pudess la colliaziun da glista dals verds cun la PS ed ils verd-liberals conquistar dus sezs en il Cussegl naziunal cun agid da la Verda.
RTR Elecziuns 2019


text:
Violina
Tar la violina u gìa sa tracti d’in instrument ad artg ch’appartegna a las lautas a culiez cun corp da resonanza. Las quatter cordas (g – d1 – a1 – e2) vegnan stritgadas cun in artget. En la tradiziun da la musica classica europeica gioga la violina ina rolla centrala – blers impurtants cumponists han deditgà a quest instrument vastas parts da lur ovra.
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹violina› deriva dal talian ed è cumprovà dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner. El signifitgava oriundamain, sco furma diminutiva, ‹pitschna viola›; dapi ch’èn sa divididas en il 16avel tschientaner las trais famiglias da la viola da braccio, viola da gamba e lira vegn il term be pli applitgà per la varianta da discant (sopran) entaifer la famiglia da braccio.
Il term ‹gìa› deriva dal tudestg ‹Geige›. Là ha quel oriundamain furmà in surnum pegiurativ per la furma originara da la viola ed è alura sa sviluppà a la noziun generica per ils instruments ad artg insumma, pia inclusiv viola da bratsch, cello e gamba. Sur lung temp ha il term però mantegnì sia connotaziun negativa, uschia per exempel en la scola da violina da Leopold Mozart (1756) u er anc tar Johann Christoph Adelung. Pir vers la fin dal 19avel tschientaner è il term s’etablì sco sinonim neutral da violina. L’origin dal term ‹Geige› n’è betg sclerì. Quel cumpara gia en in manuscrit dal 12avel tschientaner ed è er en trà dal vegl tudestg en il franzos (‹gigue›) resp. talian, vegl spagnol e provenzal (‹giga›). Forsa ch’il term è collià cun ‹*gīgan› (mover vi e nà), forsa sa tracti però er d’ina creaziun onomatopeica (analog a ‹gackern›, ‹kieksen› etc.).[1]
Construcziun e singulas parts[modifitgar | modifitgar il code]
Construcziun da l’instrument[modifitgar | modifitgar il code]
Il corp da resonanza u corpus sa cumpona da la cuverta, dal fund e da las rischlas. Las singulas parts vegnan colliadas cun agid da colla dad ossa u da pel. Quella consista da proteins che vegnan gudagnads or dad ossa u pel dad animals. La colla è solvabla en l’aua e daventa loma tar ina temperatura sur 50 fin 60 grads celsius. Perquai è in construider da gìas versà abel da prender dapart l’instrument senza donnegiar il lain u il lac.
Il lac protegia il lain da l’instrument e conserva l’abilitad da vibrar da quel. Tut tenor po il lac influenzar marcantamain il tun, senza però al meglierar udiblamain. Vegn il lac dà si a moda nunprofessiunala, èsi pussaivel che quel ‹stenschenta› l’instrument, vul dir restrenscha fermamain las vibraziuns da la cuverta.
Cuverta[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la cuverta sa tracti da la part ad arvieut superiura ch’è munida cun las duas foras caracteristicas en furma da f. Per il pli consista la cuverta da duas parts ch’èn culadas ensemen entamez. En il cas ideal vegn duvrà lain cun rintgs annuals fitg graschels ed ordinads a moda regulara. Plantas che correspundan a quests criteris creschan en regiuns autalpinas sin terrens cun paucas substanzas nutritivas. Quellas vegnan pinadas durant l’emprima mesadad da l’enviern, cura ch’i sa chatta pauc suc en il bist. Silsuenter vegn il lain sientà sur plirs onns, l’emprim sco bist, silsuenter intgins ulteriurs onns en furma tagliada. La cuverta finida ha ina grossezza da 2,4 fin 3,5 mm. Per cuntanscher la flexibilitad giavischada vegn lain steri taglià pli satigl che lain lom.[2]
Fund[modifitgar | modifitgar il code]
Il fund è normalmain fatg da lain d’ischi (fitg darar da papla u da salesch) e vegn medemamain elavurà en furma d’arvieut. Il fund po consister d’ina part ubain da duas parts ch’èn tatgadas ensemen (quai che sa lascha enconuscher vi da la mascheraziun spievlada a moda simmetrica).
Rischlas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las rischlas sa tracti da las parts lateralas dal corpus ch’èn tatgadas ensemen cun il fund e la cuverta. Quellas consistan per ordinari dal medem lain sco il fund.
Intarsias (uschenumnadas ‹avainas›) orneschan l’ur da la cuverta e dal fund. Igl èn quai trais sdrimas da lain satiglias ch’èn savens – en la part visibla – da colur naira. Quellas vegnan messas en il foss d’avainas e colladas. Sper lur effect decorativ servan quellas a stabilisar ils urs da la cuverta e dal fund che vargan sur las rischlas ora.
Corpus[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il corpus sa tracti d’in corp chavortg d’ina lunghezza da 35 fin 36 cm. En ina chava en furma da trapez vegn culà il culiez. Quel ha ina lunghezza da radund 13 cm e vegn collà ensemen cun l’aissa da tuc; quest’ultima ha ina lunghezza da ca. 27 cm, uschia ch’ella tanscha radund 14 cm sur il corpus. L’aissa da tuc consista per ordinari da lain d’eben ch’è caracterisà tras poras fitg finas; quel è spezialmain dir, uschia ch’el isa strusch. Pli darar, surtut tar instruments pli simpels, vegnan duvrads auters lains sco per exempel pairer; er quels vegnan dads si nair per imitar la parita dal lain d’eben pli prezius.
A la fin superiura da l’aissa da tuc sa chatta il giuf che maina las cordas en la chaschetta da claviglias. Quella cuntegna las quatter claviglias da furma conica, cun las qualas las cordas da l’instrument pon vegnir accordadas. Il chau finescha en furma da spirala (voluta, popular lindorna). Tar quella sa tracti da lain entaglià ch’ha normalmain la furma d’ina lindorna, perquai il num. La furma da la lindorna è savens in segn distinctiv dal construider da gìas.
Da l’autra vart da l’instrument dispona la rischla d’ina fora, en la quala vegn fermada la fixaziun da las cordas. Ussa sa laschan las cordas stender tranter la fixaziun da las cordas e las claviglias. La punt consista da giuven lain d’ischi e vegn tschentada tranter la cuverta e las cordas. Ella sa chatta sin la cuverta senza nagina fixaziun è vegn be tegnida en la dretga posiziun tras la tensiun da las cordas che passan suravi. Sur la punt vegnan las vibraziuns da las cordas transmessas sin il corpus.
Las cordas vegnan accordadas cun agid da las quatter claviglias en il chau. La fixaziun da las cordas po ultra da quai esser munida cun accordaders da precisiun. Sche tut las cordas èn d’atschal fai senn che l’instrument è munì cun quatter da quests accordaders da precisiun.
Sguard en l’intern[modifitgar | modifitgar il code]
Intginas parts da la construcziun sa chattan a l’intern dal corpus. Tar la trav dal bass sa tracti d’ina glista da lain da pign ch’è tatgada vi da la vart interna da la cuverta. Quella è levamain tendida e plazzada en ina posiziun in pau inclinada envers la direcziun da las fibras. La trav dal bass è posiziunada sut la punt a moda asimetrica da la vart da las cordas dal bass.
Da vart dal discant, pia da las cordas cun la pli auta autezza dal tun, sa chatta l’‹olma›. Tar quella sa tracti d’in bastunet da lain da pign da furma cilindrica. Quel regulescha a moda decisiva il tun da la gìa, quai che resorta gia dal fatg ch’el na vegn betg collà; d’al plazzar a moda precisa è perquai da muntada centrala.
Plinavant sa chattan a l’intern dal corpus pitschens tscheps da lain da pign e tschertgels da pign u salesch che servan a stabilisar las rischlas.
Il posamintun gida a tegnair l’instrument tranter il mintun ed il givè. El è fixà vi da l’instrument cun agid da struvas da serra e sa chatta cun sunar tranter l’instrument ed il givè. Al medem intent serva la posa da spatla tranter l’instrument ed il givè. Quella vegn mintgamai fixada vi da la gìa avant sunar.
Las cordas[modifitgar | modifitgar il code]
Las quatter cordas consistan da begl natiral – enturn il qual po esser vieut filfier d’argient u d’aluminium –, da material sintetic (plastic) u da fil d’atschal. La corda la pli auta (chanterelle) è accordada sin il tun E e consista per ordinari da fil d’atschal. Cordas da begl reageschan pli ferm sin midadas da temperatura e d’umiditad e vegnan surtut duvradas per represchentaziuns istoricas. Las cordas vegnan accordadas en quintas sin ils tuns g – d1 – a1 – e2. (Accordanzas divergentas datti en la musica orientala, p.ex. en la musica persiana classica.[3]) Orchesters en Germania ed en l’Austria accordeschan cun in tun normal da 443 Hz, en Svizra per il pli da 442 Hz.
L’artget[modifitgar | modifitgar il code]
L’artget consista savens dal lain cotschen pernambuc. Lain da buna qualitad è creschì a moda guliva e las fibras èn ordinadas a moda parallela; uschia po l’artget vegnir elavurà a moda spezialmain satiglia e posseda in’elasticitad ideala. Damai che pernambuc è ina planta vaira rara, han tals artgets in aut pretsch. Artgets da scolars pli simpels èn per ordinari fatgs or dad auters lains cotschens. En il fratemp dovran er violinists professiunals adina dapli artgets fatgs or da material sintetic rinforzà cun carbon.
Giudim l’artg, pia da la vart dal violinist, sa chatta il chaltgogn fatg da lain d’eben ed ornà savens cun in’intarsia da perlmut. Tranter il chaltgogn ed il chau da l’artget èn stendids ils chavels da l’artget. Igl èn quai – tut tenor lur grossezza – radund 150 fin 220 chavels da la cua-stallun da tschertas razzas da chavals. Cun manar ina struva vegn l’artg stendì. Suenter avair finì da sunar sto questa tensiun puspè vegnir schliada. Ils chavels disponan da natira ennà da fins cuntracrutschs, ils quals fan vibrar las cordas cun stritgar sur quellas vi. Per quest intent ston ils chavels però l’emprim vegnir preparads cun colofonium (rascha da balsam natirala). Quai vegn cuntanschì cun stritgar l’artget pliras giadas sur in bloc da colofonium.
Artgets paisan tranter 55 e 65 grams. Impurtanta è la repartiziun dal pais. Il center da gravitad duess sa chattar 24–25 davent dal cumenzament da l’artg.[4]
Asimmetria[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia descrit, èn singulas parts a l’intern dal corpus ordinadas a moda asimmetrica. Quai sco er il fatg che la punt e las claviglias resguardan en lur construcziun la differenta grossezza da las singulas cordas fa necessaria ina construcziun inversa per sanestrers.
Funcziunament da l’instrument e tecnicas da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
Creaziun dal tun[modifitgar | modifitgar il code]
La structura da la surfatscha da las zaidlas-chaval ed il colofonium han in effect ‹tatgant›; uschia vegn la corda tratga en direcziun da l’artgada, e quai fin che l’agen effect da suspensiun è pli grond e la corda siglia puspè enavos. Cun eleger il dretg lieu, la dretga sveltezza e la dretga pressiun da tschentar l’artg sin la corda vegn quella puspè tschiffada precis en quel mument ch’il moviment da tender e laschar liber è terminà (effect da stick-slip); uschia è garantì che la corda resta en ina vibraziun cuntinuanta. Quantas giadas per secunda che quest moviment sa repeta, dependa da la frequenza dal tun che vegn gist sunà resp. da la lunghezza da la part da la corda che vibrescha.
La corda sezza vegn da muventar be ina pitschna quantitad d’aria – memia pauc per producir in tun che fiss bain udibel per l’ureglia umana. Cun transmetter las vibraziuns da la corda sin il corpus sa reducescha bain l’amplituda da las vibraziuns vaira ferm; ma la surfatscha d’eradiaziun crescha talmain ch’i vegn mess en moviment ina quantitad d’aria bundant pli gronda, uschia ch’i sa furma in tun bain udibel.
La transfurmaziun dal tun suonda musters ordvart cumplexs. A moda simplifitgada sa lascha quella descriver sco suonda: La punt sin la quala la corda giascha vegn animada tras ils moviments da las cordas d’oscillar en direcziun da l’artgada. La cuverta da la gìa percunter, sin la quala la punt giascha, po be vibrar en in angul dretg cumpareglià cun il moviment da l’artg. Quai sforza la punt ad in moviment da sbalunziar, uschia ch’ils dus pes da la punt smatgan e distgargian a moda alternanta las duas mesadads da la cuverta.
Cun ballantschar en questa moda lavurassan las duas varts da la cuverta però ina cunter l’autra, uschia ch’il tun perdess volumen e sonoritad. Per impedir quai vegn inserì sut il pe dretg da la punt in fistet che sposta in pau a dretga l’axa da rotaziun da quest moviment da sbalunziar. Uschia vegn la gronda part da la lavur da transmissiun (surtut quella da las frequenzas bassas) prestada dal pe sanester da la punt. A reparter meglier las vibraziuns sin l’entira cuverta servan la glista ed il bastunet che sa chattan a l’intern dal corpus. La glista impedescha il pe sanester da la punt surtut tar autas frequenzas, uschia che l’axa da rotaziun sa sposta puspè a sanestra. Tar autas frequenzas è pia il pe dretg da la punt pli activ, tar bassas frequenzas il pe sanester; en l’emprim cas vegnan las vibraziuns surtut reproducidas tras la cuverta (cun sustegn da la glista), en il segund cas da la cuverta e dal fund (cun agid dal bastunet). Il volumen d’aria è serrà en il corpus sco en in resonatur chaviertg; quel effectuescha ch’il tun vegn irradià sur las foras en furma dad f.
La violina sa chatta da la vart sanestra sin il givè ed il pèz dal violinist e vegn tegnida da l’ur sanester da la missella sut. Il maun sanester vegn – tut tenor scola da violina e moda da sunar – duvrà tant per tegnair l’instrument sco er per tschiffar las cordas. Il maun dretg maina l’artg cun il qual las cordas vegnan stritgadas tranter aissa da tuc e punt.
Tuc e variaziun dal tun[modifitgar | modifitgar il code]
Autezza dal tun: Sin l’aissa da tuc da la violina na sa chattan naginas traversas. Perquai sto il violinist, per chattar il dretg tun, smatgar la corda precis al dretg lieu. Cun la tecnica da la corda dubla po er vegnir sunà a pliras vuschs. Accords vegnan normalmain arpegiads. Cun fermas artgadas sa laschan er sunar accords a trais vuschs in suenter l’auter.
Vibrato: Cun rudlar levamain vi e nà il det che tschiffa, tras moviments da la chanvella u da l’entir bratsch sanester sa lascha producir in vibrato.
Cun variar il lieu da stritgar (pli datiers da la punt u pli datiers da l’aissa da tuc) sa lascha la colur dal tun influenzar vaira ferm. Er la pressiun e la spertadad da las artgadas influenzeschan l’intensitad e la sonoritad dal tun.
Moderaziun: Sin la punt po vegnir muntada in’uschenumnada surdina. Tras sia massa reducescha quella l’amplituda da vibraziun da la punt e sbassa l’atgna frequenza da quella. Tut tenor la construcziun da la surdina reducescha quella il volumen pli pauc u pli fitg. Medemamain ha la surdina l’effect ch’il tun da la violina daventa pli ‹nasal›.
In flagiolet sa lascha sunar cun tschentar ils dets dal maun sanester levet sin ils puncts da la corda, nua che sa chattan nufs da vibraziun da modus superiurs. Tras quai vegn la frequenza da basa temprada ed i vibreschan be las undas armonicas (per exempel la dubla u traidubla frequenza tar la mesadad resp. tar in terz da la lunghezza da la corda). Da quai resultan tuns ‹da flauta›, sferics.
Dinamica[modifitgar | modifitgar il code]
Vi da l’ureglia sanestra dal violinist cuntanscha la violina tar il fortissimo valurs maximalas da bundant 110 dB. En ina distanza da 6,5 meters èn quai 43–45 dB en il pianissimo e 73–80 dB en il fortissimo.
In sguard a las singulas tonalitads[modifitgar | modifitgar il code]
Betg tut las tonalitads sa laschan sunar tuttina bain sin la violina. Sper tonalitads ch’èn levas da sunar, datti talas ch’èn grevas da sunar u che na sa laschan en il cas extrem insumma betg sunar. Il grad da difficultad dependa da divers facturs, sco per exempel schebain cordas vidas pon vegnir duvradas u dal dumber dals segns (♯ resp.♭). En ses cumpendi da la violina dal 1844 scriva Hector Berlioz latiers: «Las violinas tunan meglier e sa laschan sunar pli tgunsch en las tonalitads che lubeschan da duvrar las cordas vidas. Areguard la clerezza dal tun para sulettamain la tonalitad C da furmar in’excepziun da quella regla; la clerezza dal tun resorta qua main ferm che en las tonalitads A ed E, e quai cumbain che tut las quatter cordas vidas stattan a disposiziun en C, entant ch’igl èn quai be trais en A e schizunt be duas en E.»[5] Sco tonalitads ch’èn levas u relativamain levas da sunar inditgescha el las suandantas: C, D, Es, E, F, G, As, A, B, H (en dur) – c, cis, d, e, g, a, h (en mol). Da l’autra vart stattan las tonalitads ch’èn quasi nunpussaivlas da sunar sco Dis, Fes, Gis, Ais, Ces (en dur) – dis, fes, ges, as, ais, ces (en mol).
Instruments parentads[modifitgar | modifitgar il code]
Variantas pli pitschnas ed adattaziuns pli cumadaivlas da la violina furman pochette, violino piccolo e la violina cun culiez curt.
Tar la viola sa tract d’ina furma da construcziun dals instruments ad artg in pau pli gronda che tuna correspundentamain in pau pli bass. A la medema famiglia d’instruments appartegna il violoncello che vegn sunà en in’autra posiziun, numnadamain cun il culiez ad aut e la vart davant drizzada davent dal musicist che sesa sin ina sutga. Il cuntrabass u gìun è segnà tant da caracteristicas da las gambas – a las qualas el vegniva attribuì pli baud – sco er da la famiglia da las gìas. El vegn sunà en pe.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Emprims precursurs da la violina dateschan dal 8avel tschientaner e derivan da la regiun spagnol-maurica. Sco ulteriurs instruments parentads èn da numnar il rebec e la lauta ad artg (ch’è stada en diever fin en il 16avel tschientaner).
L’emprima menziun da la violina sco tala è documentada vers il 1523, cura che «les trompettes et vyollons de Verceil» (las trumbettas e violinas da Vercelli) han survegnì in onurari a Turin a la curt dal duca da la Savoia. Tar la pli veglia illustraziun d’ina violina sa tracti dal maletg d’altar en la baselgia S. Cristoforo a Vercelli; sin quel è represchentada in’amuretta che suna gìa. Las emprimas violinas eran sulettamain munidas cun trais cordas.
La furma da la violina odierna deriva da l’Italia dal Nord e n’è praticamain betg sa midada dapi ca 1540. Enconuschents construiders da gìas talians èn stads Andrea Amati, Nicola Amati, Gasparo da Salò, Guarneri del Gesù ed Antonio Stradivari. Al nord da las Alps valevan las violinas da Jakobus Stainer dad Absam fin la fin dal 18avel tschientaner sco las meglras. Ils instruments ch’èn vegnids construids da quel temp vegnan numnads violinas baroccas; dapi ils onns 1950 vegnan quels duvrads adina dapli per sunar musica veglia. Uschia sa lascha s’avischinar a moda pli autentica a l’ideal dal tun dal 17avel e 18avel tschientaner.
Surtut Stradivari è pli tard daventà il grond exempel per l’execuziun ed ils princips da construcziun da quasi tut las violinas, quai ch’ha manà ad ina ferma unificaziun. En il 19avel tschientaner han ins cumenzà a construir culiezs in pau pli lungs e montads a moda pli inclinada; quai pussibilitava ina pli auta tensiun da las cordas e correspundeva a las pretensiuns da salas da concert e d’orchesters che daventavan adina pli gronds. Igl è però vegnì crititgà che quai rendia il tun pli dir e main plaschaivel. En Frantscha ha surtut Jean-Baptiste Vuillaume dà impuls decisivs cura ch’el è sa fatschentà cun las violinas da Stradivari e Guarneri.
Violinas favuraivlas vegnivan gia construidas a l’entschatta dal 19avel tschientaner en manufacturas tudestgas e franzosas. La construcziun da gìas industriala ha alura inizià l’onn 1887 a Nagoya (Giapun) cun la fundaziun da la Suzuki Violin Co. Ltd. tras Masakichi Suzuki (1859–1944), il bab dal pedagog da violina Shinichi Suzuki. Gia suenter curt temp eran emploiads là 1000 collavuraturs e vegnivan construidas mintga mais fin a 400 gìas e 4000 artgs.
Bain hai adina puspè dà emprovas d’adattar l’instrument al temp, per exempel cun far diever d’autras materialias (main charas) u cun variar detagls da la cumparsa exteriura (p.ex. la lindorna). Ma blers musicists van strictamain or da via a violinas cun in’autra cumparsa u che na correspundan betg a l’ideal dal tun classic, uschia ch’igl è grev da vulair sviluppar vinavant seriusamain l’instrument.
Aspects pedagogics[modifitgar | modifitgar il code]
A sunar violina sa lascha gia cumenzar en giuvens onns. Per far carriera sco violinist da professiun èn pedagogs da l’avis ch’i saja indispensabel da sa famigliarisar cun l’instrument gia en ina vegliadetgna tranter 3 e 6 onns. Perquai existan numerusas scolas da violina adattadas a la vegliadetgna d’uffant. In exempel fitg derasà furma la metoda da Suzuki, numnada tenor Shinichi Suzuki che l’ha sviluppà.
Sco impurtanta ovra pedagogica istorica vala surtut ‹Versuch einer gründlichen Violinschule› da Leopold Mozart (1756). Questa ed autras ovras istoricas furman er impurtantas funtaunas per il studi da la pratica da sunar istorica (p.ex. en connex cun represchentaziuns istoricas).
Per pudair cumenzar a sunar gìa cun detta pitschna e bratscha curta datti instruments adattads en las suandantas grondezzas: 7/8, 3/4, 1/2, 1/4 u 1/8 e schizunt 1/16 ed 1/32. Da la fracziun na dastga però betg vegnir concludì sin la grondezza reala da l’instrument. En realitad munta 3/4 che la gìa è radund 6 % pli pitschna che l’instrument entir; tar 1/2 èn quai radund 12 %.
Diever da la violina en la musica[modifitgar | modifitgar il code]
La violina è colliada stretgamain cun il svilup da la musica europeica dal temp modern, uschia ch’igl exista in fitg vast repertori ch’è vegnì scrit explicitamain per quest instrument.
Sco vusch solista[modifitgar | modifitgar il code]
Impurtantas ovras per la violina sco vusch solista (senza accumpagnament) hai gia dà fitg bleras dal temp baroc; da menziunar èn surtut Heinrich Ignaz Franz Biber e Johann Sebastian Bach. Da quel temp han ins savens fatg diever da la pussaivladad da la corda dubla, cun la quala sa laschan intunar sin la gìa a medem temp pliras vuschs. Durant la classica e romantica èn ovras solisticas stadas main derasads (quai che vala dal reminent er per auters instruments sco il clavazin u l’orgla). Tuttina hai dà da quel temp in ulteriur punct culminant en furma da las 24 ‹Capricci› da Niccolò Paganini. En il 20avel tschientaner èn cumponists sco Bartók, Strawinsky e surtut Eugen Ysaye sa deditgads a quest gener.
Ils emprims concerts instrumentals èn sa sviluppads or da la pratica barocca da laschar resortir il primviolinist da l’orchester d’instruments a corda. Bainbaud èn vegnids scrits ils emprims concerts da violina ch’èn er explicitamain vegnids declerads sco tals (p.ex. da Torelli, Vivaldi u Bach). Tut ils trais classichers viennais (Haydn, Mozart, Beethoven) han scrit concerts da violina, medemamain ils pli impurtants maisters da la romantica (Spohr, Mendelssohn Bartholdy, Schumann, Dvořák, Tschaikowsky, Brahms, Bruch) e blers cumponists da pli tard sco Jean Sibelius, Schönberg, Berg, Strawinsky, Dmitri Schostakowitsch e Serge Prokofiev. A partir da la fin dal 19avel tschientaner èn vegnidas cumponidas intginas ovras per solists da violina cun accumpagnament d’orchester ch’eran formalmain pli libras e vulevan sa distatgar dal gener da concert oriund. Exempels furman la ‹Symphonie espagnole› da Lalo, la rapsodia ‹Tzigane› da Ravel, il ‹Poème› dad Ernest Chausson u ‹The Lark Ascending› da Ralph Vaughan Williams.
Musica da chombra[modifitgar | modifitgar il code]
Strusch in’ovra da chombra scritta per instruments a corda u per instrumentaziun maschadada desista d’almain ina vusch da violina. Ils geners ils pli frequents èn la sonata da violina, la sonata da trio, il trio d’artgists u da clavazin, il quartet da trio u da clavazin, il quintet d’artgists ed il sextet d’artgists. En bleras da questas furmaziun è la melodia principala attribuida a la gìa.
Orchester[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il baroc datti en l’orchester – tuttina sco en il quartet d’artgists – duas differentas vuschs da violina, las qualas èn savens occupadas en furma da chor, pia cun plirs violinists. En ina sinfonia romantica cun orchestraziun gronda sunan per ordinari 16 emprimas e 14 segundas gìas, per part schizunt dapli. Omaduas gruppas vegnan normalmain manadas d’in u plirs mainavuschs al pult da notas il pli davant. Davant dal tut sesa il primviolinist ch’ha magari da sunar solo ed il qual porta ina responsabladad speziala per l’entir orchester.
Musica da saut[modifitgar | modifitgar il code]
En connex cun la carriera solistica da la violina en la musica da la curt dal 17avel tschientaner è quella er sa sviluppada a l’instrument principal per accumpagnar sauts. Ils maisters da ballet sunavan violina e faschevan diever da quella per inscenar sauts da l’auta societad. Cun l’emancipaziun dal saut burgais en il 18avel tschientaner èn sa furmadas bleras chapellas da saut che consistivan per ordinari da duas violinas (cun bass). L’emprima sunava la melodia, la segunda agiuntava ritmus ed accords. Anc dal temp da la culminaziun da la musica da saut viennaisa (temp dal Biedermeier) cun Joseph Lanner u Johann Strauss bab stevan las gìas en il center da las chapellas da saut e blers elements da saut èn er vegnids integrads en la musica da concert.
Musica tradiziunala[modifitgar | modifitgar il code]
En bleras furmas da musica tradiziunalas (folk-music, musica populara) vegn fatg diever da la gìa. En quest connex vegn ella savens numnada Fiedel u fiddle. Tranter auter è la gìa in tipic instrument da la musica tradiziunala dals suandants pajais: Irlanda, Scozia, Norvegia, Svezia, Pologna, Ungaria, Frantscha, il territori alpin, la Slovachia, ma er da l’Africa dal Nord.
Musica classica da l’India[modifitgar | modifitgar il code]
En la musica classica da l’India dal Sid è la violina sa messa tras cun Baluswami Dikshitar (1786–1859), in frar dal grond cumponist Muthuswami Dikshitar.[6] Emprimas illustraziuns da violinas en l’India sa chattan en il palaz da Tipu Sultan (1750–1799) ch’era s’allià cun la Frantscha e che s’interessava en general per la tecnica e cultura europeica.
En l’India dal Sid furman la violina e la vina dapi lura ils pli impurtants instruments a cordas. Là vegn la gìa pusada cunter il pèz e tegnida en ina posiziun inclinada vers engiu. Enconuschents violinists da l’India dal Sid èn Kunnakudi Vaidyanathan, Mysore Manjunath, Ganesh e Kumaresh, L. Subramaniam. En l’India dal Nord ha il cumponist bengal Nidhu Babu (1741–1839) probablamain duvrà sco emprim la violina per accumpagnar a Calcutta ses chant. Il pli enconuschent violinist da l’India dal Nord è stà V.G. Jog (1922–2004).
Jazz e rock[modifitgar | modifitgar il code]
Er en la musica da divertiment pli nova gioga la gìa in’impurtanta rolla; quai vala tant per l’orchester da tango, sco er per chapellas da ‹zighinghers› u per tschertas furmaziuns da jazz (Stéphane Grappelli, Mahavishnu Orchestra e.a.). Ma er en il blues, rock e schizunt metal datti adina puspè bands che fan diever da la gìa. Ed er blers violinists moderns ch’èn s’etablids en la musica classica fan magari part da projects da crossover (Nigel Kennedy, Anne-Sophie Mutter).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Wolfgang Pfeifer: Etymologisches Wörterbuch des Deutschen. 2. ed., Akademie-Verlag, Berlin 1993.
- ↑ Barbara Gschaider: Ratgeber Geige. Edition Bochinski, Bergkirchen 2008. ISBN 978-3-937841-68-7, p. 21ss.
- ↑ Edith Gerson-Kiwi: The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes. Israel Music Institute, Tel-Aviv 1963, p. 15.
- ↑ Barbara Gschaider: Ratgeber Geige. Edition Bochinski, Bergkirchen 2008. ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58
- ↑ Hector Berlioz: Instrumentationslehre (1844/1904), reediziun Lipsia 1955, p. 61s.
- ↑ V.V. Ramesh: The Great Violin Maestros Of The Past. Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, november 1995.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Lothar Cremer: Physik der Geige. Hirzel Verlag, Stuttgart 1981, ISBN 3-7776-0372-4.
- N.V. Fletcher, T.D. Rossing: The Physics of Musical Instruments. Springer Verlag, New York 1991, ISBN 0-387-96947-0.
- Wernfried Güth: Einführung in die Akustik der Streichinstrumente. Hirzel Verlag, Stuttgart/Lipsia 1995, ISBN 3-7776-0644-8.
- Erik Jansson: Acoustics for Violin and Guitar Makers. 4. ediziun, 2002.
- Heike Prange: Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel. Bärenreiter Verlag, Kassel 2005 (2. ed.); ISBN 3-7618-1900-5.
- Paul Otto Apian-Bennewitz: Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung. Simon & Wahl, Egweil 1998, ISBN 3-923330-34-0 (reproducziun da l’ediziun Weimar 1892).
- Otto Möckel: Geigenbaukunst. Nikol, Hamburg 2005, ISBN 3-937872-09-4, 8. ed.
- Stefan Drees (ed.): Lexikon der Violine. Laaber-Verlag, Laaber 2004, ISBN 978-3-89007-544-0.
- Walter Kolneder: Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition. Atlantis Musikbuchverlag, Turitg 2002 (6. ed.), ISBN 3-254-00147-8.
- Eduard Melkus: Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels. Schott, Mainz 2000 (3. ed.), ISBN 3-7957-2359-0.
- Yehudi Menuhin, William Primrose: Violine und Viola (Yehudi Menuhins Musikführer). Edition Bergh im Ullstein, Francfurt a.M. 1993, ISBN 3-7163-0175-2.
- Leopold Mozart: Versuch einer gründlichen Violinschule. Bärenreiter, Kassel 2005, ISBN 3-7618-1238-8 (facsimile).
- Hugo Pinksterboer: Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell. Schott, Mainz 2003, ISBN 3-7957-5535-2.
- David Schoenbaum: Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt. Bärenreiter Metzler, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-476-02558-6.


text:
Planisaziun da las sesidas
Economia circulara
Commembras e commembers da la subcumissiun dal Cussegl naziunal
Champs d'activitad
La sutcumissiun ha l'incumbensa da controllar – partind d'ina consideraziun cumplessiva – las basas e las enconuschientschas da la revisiun parziala da la lescha davart la protecziun da l'ambient ch'è vegnida refusada l'onn 2015 («economia verda»; 14.019) e da preschentar in sboz preliminar a la cumissiun. Cun elavurar il sboz preliminar resguarda la sutcumissiun il stadi da la tecnica, la digitalisaziun e las mesiras ch'èn gia vegnidas prendidas da l'economia.


text:
Igl è l'emprima giada ch'il senat prenda posiziun en la politica exteriura uschè cler cunter il president american. Trump sez metta en dumonda ch'il prinzi bin Salman è involvì en la mort da Khashoggi e cun quai metta el er en dumonda las investigaziuns da la CIA.
Il servetsch secret da l'exteriur dals Stadis Unids parta dal fatg ch'i saja mez fin fitg segir ch'il prinzi haja ordinà il mazzament dal schurnalist Jamal Khashoggi, ils 2 d'october ad Istanbul.
Trump vul mantegnair relaziun cun Arabia Saudita
Il president american vul mantegnair la buna relaziun cun il pajais dal Proxim Orient. El argumentescha cun las cunvegnas d'armament. Plinavant mainan ils dus pajais ina front communabla cunter ils schiits en l'Iran. Quels sustegnan ils schiits en il Jemen.
Caracter simbolic
La resoluziun dal senat sto anc vegnir approvada da la chasa da represchentants. Ma er lura ha Donald Trump anc la pussaivladad da veto. Quai munta che la resoluziun ha dapli caracter simbolic.
RR novitads 06:00


text:
Analisar – conservar – intermediar
L'archeologia perscrutescha l'istorgia e la vita da generaziuns da pli baud. Ella gida ils umans a chapir lur passà e lur derivanza e da concepir lur futur.
Il servetsch archeologic dal Grischun inventarisescha e protegia dapi l'onn 1967 ils lieus da chat ed ils chats dal chantun periclitads. El fa exchavaziuns ed è responsabel per ina conservaziun, per in deposit e per in'archivaziun moderna da chats e da documentaziuns. El intermediescha ils resultats en moda fitg variada a la populaziun ed a la scienza e stgaffescha uschia ina conscienza per il ritg patrimoni cultural da noss chantun.


text:
Il plan dad Anne-Louise Joel era simpel. Ella vuleva lavurar insaquants mais en in restaurant en Lumenzia e lura viagiar en il Canada. «Ils bels umens da la Lumenzia han motivà mai da star per pli ditg en il Grischun», manegia Anne-Louise Joel cun in surrir.
Suenter in temp è ella tuttina turnada en sia patria ed ha fatg in studi ed avant
quatter onns è ella puspè turnada en Lumenzia. Dapi lura maina ella la Casa d'Angel, ina chasa da cultura che fa tranter auter exposiziuns.
«Jau di quai ch'jau pens. Ils Rumantsch n'èn betg uschè disà cun quai», di Anne-Luoise Joel. Mintgatant lascha ella encrescher per la mar. Uschiglio sa senta ella fitg bain en las muntognas grischunas.


text:
Duas emissiuns, concepidas en furma da concurrenza, envidan scolaras e scolars d’identifitgar poets e scrivents rumantschs cun agid dad elements biografics ed extracts da texts u chanzuns. Ils poets tschertgads en la segunda part èn Gian Fontana, pader Maurus Carnot, Steafan Loringett e Tumasch Dolf.
Participants: Alfons Maissen, Gierina Cantieni, Franz Capeder
Redacziun: Antonia Sonder
Radioscola 12-4-1972
Numer d'archiv: 2105
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Il Siblus fora e dat stritgadas, e sch’ins possia rir, alura sajan ins mitschà, cas cuntrari pertutgà. Cun quest pleds fa la gasetta da tschaiver attent a lecturas e lecturs. Ella prenda sin la corna fatgs e schabetgs publics e persunals da l’onn passà.
Confusiun – explosiun – fusiun
En connex cun l’iniziativa per contractivas da fusiun en la Cadi constatescha il Siblus ina “gronda confusiun – super explosiun – mega fusiun”. Mo ils da Tujetsch na veglian betg la fusiun, almain quels da la politica; ils da Medel na hajan anc detg nagut; ils da Mustér na sappian propi e quels sut la Punt gronda hajan da sa revegnir da las votaziuns dal Parc Adula. Ed sa chapescha che quel è era in tema.
Teo Luor ha manà la muntanera or dal Parc Adula
Il Siblus constatescha che co il pli grond scriptur contemporan sursilvan (Teo Luor) haja manà la muntanera a la votaziun dal parc haja sumeglià a la fugia dals Israelits ord l’Egipta. Mo sco quai para saja el vegnì pladì sco manader dal center per requirents d’asil e scolast da rumantsch en Bogn Tenigia.
I dat dentant anc dapli sur da la hotellaria sisum la Surselva, per ex. ch’i dettia agid da svilup per Mustér, ch’il “hotel dals Belgiers” vegnia fatg plat ubain che las garaschas dal Disentiserhof èn avertas, malgrà ch’il hotel è serrà.
Co ins transporta la selvaschina en la Val Medel – ed autras caricaturas
Ed en la Sibla 2017 pon ins era admirar pliras caricaturas, per ex. co ins transporta la selvaschina en la Val Medel, activitads en l’avegnir en la chasa da vegls ubain tge metodas che las puras modernas da Mustér han per ir cun lur animals tras il vitg.
La Sibla ...
... vegn squitschada en 550 exemplars e vendida a partir da questa sonda en la stizuns da Mustér e conturn. Ins po dentant era cumprar ella via iTunes ubain GooglePlay electronicamain. Ella custa 8 francs. Las entradas servan a l’Uniun da tschaiver Mustér per finanziar las occurrenzas da tschaiver.


text:
festivar, infurmar, colliar
As imaginai, damaun èn elecziuns e Vus na pudais betg participar. Be perquai che Vus essas ina dunna. Quai na tuna betg fair. Anc avant stgars 50 onns è quai stà la realitad per dunnas en Svizra. Il dretg da vuschar ed eleger per dunnas è vegnì introducì sin nivel naziunal pir l’onn 1971.
L’onn 2021 vulain nus festivar quest giubileum – ensemen cun Vus! L’uniun CH2021 porscha ina plattafurma per s’infurmar e per sa colliar entaifer la Svizra. Ussa essas Vus dumandads: Sche planisais in’exposiziun, ina discussiun da podium, in film, in cudesch, ina concurrenza, in podcast, etc., lura contribui cun Vossas ideas ed acziuns multifaras ed As faschai visibels tras nus!


text:
sovrano longobardo (it); roi des Lombards (fr); Lombardiarren erregea (eu); rei dels llombards (ca); König der Langobarden (de); Re dei Lungubard (lmo); kpaљ ЛaHroбapдa (sr); rege al lombarzilor (ro); kung av Lombardiet (sv); król Longobardów (pl); lombardenes konge (nb); koning der Lombarden (nl); Rei dos lombardos (pt); Baσιλέaς twv AouBapδώv (el); lombardenes konge (da); langobardien kuningas (fi); king of Lombards (en); Rey de los lombardos (es); langobardský král (cs); brenin y Lombardiaid (cy) sovrano del Regno longobardo (it) re dei Longobardi, re longobardo, Rex Langobardorum (it); reine des Lombards (fr); Königin der Langobarden (de); langobardernas kung (sv); Baσίλισσa twv AouBapδώv (el); král Langobardů, lombardský král (cs); queen of Lombards, king of the Lombards (en)
Subcategories
This category has the following 13 subcategories, out of 13 total.


text:
Suenter la decisiun da la Gronda Britannia, da sortir da l'UE, ha la chanceliera tudestga Angela Merkel annunzià per glindesdi in inscunter da crisa europeic. Ch’i na dettia nagut da discurrer enturn: «Il di dad oz è ina cesura per Europa, el è ina cesura per il process da l’unificaziun.» En sia reacziun sin il Brexit sa mussa Merkel dentant segira: «L'Uniun europeica è ferma avunda per dar las dretgas respostas sin il di dad oz.»
Berlin - inscunter da crisa il glindesdi
Per il glindesdi ha Merkel envidà il president dal cussegl da l'Europa Donald Tusk, il schef da la regenza taliana, Matteo Renzi ed il president franzos François Hollande ad in inscunter da crisa a Berlin. Il president da la cumischiun europeica, Jean-Claude Juncker, pretenda in cler votum da la Frantscha e da la Germania. La situaziun da malsegirtad na dastgia betg durar lunsch.
Brüssel - decidì da tegnair ensemen
Deploraziun e respect per la decisiun da la populaziun britannica, l’UE vegn dentant a tegnair ensemen vinavant: quai è la posiziun cuminaivla dal schef da la cumissiun da l’UE Jean-Claude Juncker, il president dal cussegl Donald Tusk, il schef dal parlament da l’UE Martin Schulz ed il president dals Pajais Bass Mark Rutte. Ils Pajais Bass mainan actualmain ils affars da l’UE.
Fenadur - inscunter suprem da l'UE
Il capos da stadis e da regenza da l’UE vulan tenor il minister da l’exteriur da la Lettonia, Edgar Rinkevic, sa radunar il fanadur ad in inscunter suprem spezial per tractar da las consequenzas dal Brexit.
RR novitads 14:00+


text:
El speria instantamain che las debattas davart il persunal entaifer la SPD sajan terminadas cun questa decisiun. Per el saja da gronda impurtanza ch'ils commembers da la SPD sustegnian il contract da coaliziun.
Sco Schulz ha ditg, vegnia uschia la politica fatga per tut ils carstgauns en il pajais. Ord quella raschun stoppian sias ambiziuns restar davos ils interess da la partida.
Suenter che las discussiuns davart il contract da coaliziun èn stadas finidas, aveva Schulz detg, ch'el veglia surpigliar il post da minister da l'exteriur en la nova regenza e surdar il post da scheffa da partida ad Andrea Nahles.
RR novitads 15:00


text:
La squadra da Surses gudogna a chasa cunter il CB Trun/Rabius cun 2:1. Igl è stada ina partida egualisada. En l'emprima mesadad avess la squadra da Trun/Rabius stuì ir en avantatg - ha dentant manchentà la schanza davent dal punct da penalti. Curt suenter pausa èn ils da Surses ir en avantatg cun 1:0 e curt avant la fin han ils da Surses schizunt augmentà sin 2:0. Il gol per il CB Trun/Rabius è crudà per en las ultimas secundas da la partida ed uschia memia tard per far ina differenza. Omaduas equipas vegnan uss suenter 5 partidas sin 6 puncts e sa chattan uschia sulettamain trais puncts sur il stritg.
Il CB Lumnezia na vegn betg or da la fora. Er en la tschintgavla partida da la stagiun resta il CB Lumnezia senza puncts. Ordaifer cunter il leader da la tabella, il FC Glaruna, perdan ils Lumnezians cun 1:3. Cun 0 puncts resta Lumnezia cleramain a la cua da la tabella. A la testa resta vinavant il FC Glaruna, ch'aveva gia avant duas emnas battì ordaifer il CB Trun/Rabius cun 3:2.
Tabella 3. liga
Terrada per Cuira 97
Ina schleppa sto Cuira 97 magunar en la segunda liga interregiunala. L'equipa dal trenader Maximilian Knuth perda a chasa cunter il FC Weesen cun 2:5. Suenter 6 partidas sa chatta la meglra equipa grischuna sin posiziun 10 da la tabella e cun 6 puncts be 2 puncts sur il stritg.
Tabella 2. liga interregiunala
Schleppa per Schluein/Glion
L'US Schluein/Glion perda a chasa cunter Vaduz cun 1:5. Per Schluein/Glion èsi gia la terzada la stagiun terrada en la 5avla partida. Cun sulettamain dus puncts sa chattan ils Sursilvans sin l'ultim plaz da la tabella ed uschia er sut il stritg. La distanza sin posiziun 7 en la tabella è dentant pitschna: sulettamain trais puncts.


text:
viadi d'atun – scoletta
Il punct da partenza da nies viadi dalla scoletta ei stau Milez. Da magnific’aura essan nus i a pei direcziun Scangleras. Duront la spassegiada culs affons dat ei adina ina massa da veser ed ils egls interessai dils affons vesan da tut las interessantas caussas. Denter auter havein saviu guder entgins izuns sco era garnedels, entupau dus catschadurs senza preda e viu las cauras che han giu marveglias da tons affons.
Da miezdi eran nus el pign uaul sut il Planatsch. Strusch ch’ils affons han mess giu da dies ils sacados han els aunc avon gentar entschiet a termagliar e far giugs e guder tut quei che la natira porscha. Igl ei adina puspei bi e fascinont da veser con tgunsch ch’ils affons san inventar termagls e giugs, esser activs e creativs culla purschida dalla natira.
Suenter gentar ha ei giu num da puspei metter las combas en moviment direcziun Dieni, pertgei leu spitgava nus ina surpresa. Ils affons savevan che nus retuornien tochen avon scoletta buc a pei, buc cun tren ed era buc cun bus. Massa ideas han els giu ed empruau da lignar co nus arriveien la finfinala a casa; cun helicopter, cun racheta, cun maschina, cun camiun ni carrotscha da cavals – giebien! Igl Edi spitgava sin nus cun cavals e carrotscha. Sco prencis e princessas ein ils affons sesi ella carrotscha e gudiu cumpleinamein la surpresa bein meritada suenter ina biala e per part strentga spassegiada.
fotografias da Flurina Manetsch & Romana Deragisch-Hendry


text:
Scolaziun e perfecziunament: in'investiziun en la qualitad schurnalistica
Nus investin mintg'onn var otg milliuns francs en la scolaziun ed il perfecziunament intern ed extern da nossas collavuraturas e da noss collavuraturs
Stages dattan la pussaivladad a la nova generaziun da schurnalists d'entrar en la professiun: 60 fin 70 stagiaris absolvan durant 12 fin 24 mais in program da scolaziun cun il focus sin ina scolaziun schurnalistica «on the job».
Dapi il 2010 è la scolaziun organisada a moda trimediala. Ultra dals stages ordinaris purschain nus stages curts dad in fin sis mais – 200 principiants en il mund da lavur profiteschan mintg’onn da quai. En cumparegliaziun è la quota d'emprendistas e d'emprendists en la SSR plitost pitschna. La raschun è ch'i dat en Svizra blers emprendissadis per professiuns tecnicas e per funcziuns da support, dentant betg per activitads schurnalistic-publicisticas.
Ina scolaziun schurnalistica fundada è essenziala per il schurnalissem svizzer. Perquai sustegnain nus scolaziuns schurnalisticas en Svizra tudestga ed en Svizra franzosa: la SSR ha confundà il 1984 il Center da scolaziun da medias (MAZ) a Lucerna. Cun ina contribuziun annuala a la fundaziun MAZ promova la SSR era finanzialmain la furmaziun da schurnalistas e schurnalists futurs.
Ensemen cun il Centre de Formation au Journalisme et aux Médias (CFJM) purschain nus en Svizra franzosa a schurnalists futurs da l'Académie du journalisme et des médias de l'Université de Neuchâtel (AJM) plazzas per stages curts.
RSI tgira partenadis cun instituziuns chantunalas e federalas e cun editurs locals, p.ex. per organisar il «Corso di giornalismo della Svizzera italiana».


text:
This site uses cookies in order to regularly improve the operation of the site. You declare that you agree herewith by using this website. Further information
L'Associaziun per la perscrutaziun dal cancer perscrutescha sistematicamain dapi il 1935 la terapia da cancer antroposofica, promova il svilup da preparats correspundents ed è la possessura dals dretgs da marcas dals preparats a basa da vistga da l'Iscador SA.
La Societad per la perscrutaziun clinica coordinescha dapi il 1994 la perscrutaziun clinica da la medischina antroposofica.
La sedia principala da l'Iscador SA sa chatta ad Arlesheim/Svizra, nua ch'ins semtga ils preparats a basa da vistga ed organisescha lur vendita en Svizra. L'interpresa affiliada da l'Iscador SA a Lörrach en Germania è responsabla per la vendita internaziunala dals preparats a basa da vistga.


text:
La mesemna ha il Cussegl federal decidì tge mesiras che la revisiun AVS 21 duai cuntegnair. Cun quellas veglia el mantegnair il nivel da rentas , segirar las finanzas da l'AVS fin il 2030, flexibilisar la vegliadetgna da rentas e motivar da lavurar pli ditg. Quai scriva la Confederaziun en ina communicaziun a las medias.
Il Cussegl federal ha incumbensà il departament da l'intern da far fin la fin d'avust il messadi ed ils sboz per la lescha tar la refurma AVS 21. Tenor calculaziuns dal Cussegl federal vegn la cassa da l’AVS distgargiada tras las mesiras per radund 2,8 milliardas francs.
Ils puncts centrals da la refurma AVS
- Las dunnas duain er lavurar fin 65. Lur vegliadetgna da renta duai vegnir augmentada pass per pass. Per accumpagnar quest svilup prevesa il Cussegl federal pajaments da cumpensaziun da radund 700 milliuns francs – e quai sur 9 onns.
- La vegliadetgna per retrair AVS sa vegnir tschernida – quai tranter 62 e 70 onns.
- L’AVS sa vegnir retratga per part ordavant u pir pli tard.
- Er tar il provediment professiunal vala il dretg d’armonisar la vegliadetgna da pensiun da 65 e da retrair la renta pli adura u pli tard.
- Tgi che lavura pli ditg che fin la vegliadetgna da referenza duai vegnir motivà cun dapli renta.
- La taglia sin plivalur vegn auzada per maximalmain 0,7% a favur da l’AVS.
RR novitads 15:00


text:
Ils ZSC Lions han durant l’ultima stagiun danovamain fatg ina perdita. Durant la stagiun 2018/19 è sa resultà in minus da radund 1,733 milliuns francs. Quai èn 400’000 francs dapli ch’èn cumparaziun cun la stagiun precedenta, sco il club ha communitgà. Motiv per il minus è cunzunt ch’ils Lions han manchentà la stagiun passada ils play-offs. Entras ina vendita da record da 7'384 cartas da stagiun hajan ins dentant pudì minimar in zic las expensas.
Meglra situaziun tras midada d'Oerlikon ad Altsetten
Cun la midada planisada en la nova arena ad Altstetten sin la stagiun 2022/2023 spera il ZSC en futur cun meglras pussaivladads finanzialas che fin uss en il stadion ad Oerlikon. L'agen chapital è vegnì augmentà per 6 milliuns sin 9,5 milliuns francs.
Ord l'archiv
RR novitads 12:00


text:
Cun la pensiun prendan ils blers pli pacific – betg Fumia Coray da Sent che ha uss 65 onns. La stad avant dus onns ha ella avert ina pitschna ustaria en il pierten da sia chasa paterna. En «La Scuetta» cuschina ella surtut spezialitads da l'Engiadina Bassa tenor recepts da sia mamma, da la nona, da vischinas u amias.
Il plain in pigna da mia mamma è perfect.
Da giuvna ha Fumia Coray emprendì conditra/confisiera ed è ida en Surselva a lavurar. Cun ses um Sepp e sia famiglia ha Fumia Coray abità passa 40 onns a Laax. En sia cuschina privata ha ella tut ils onns adina fatg turtas, pettas, confect u biscuits da Nadal sin empustaziun da hotels, privats, per nozzas u anniversaris. Fumia Coray è ina dunna spir energia. Ella ha manà sia fatschenta pitschna da nettegiar ed ha lavurà 22 onns en il bogn cuvert da Laax. En ses temp liber è Fumia Coray gugent sa messa en autras rollas ed è stada cun grond plaschair sin tribuna per las inscenaziuns da teater a Laax.
Sche jau pens vi da canedels, pens jau vida testadas.
Sent cun la chasa paterna è tut quels onns stà il lieu da vacanzas per la famiglia da Fumia Coray. Ella ha renovà la chasa durant blers onns cun la finamira da turnar a Sent per la pensiun. E per Fumia Coray èsi ì en vigur ses siemi da l'ustaria «La Scuetta». Ses um Sepp gida da far giu passa 100 kg tartuffels per il plain in pigna e da tagliar fin blers kilos charn setga per canedels.


text:
Ins vegn alert ed ins va enta letg cun ils corvs champesters en la citad da Berna. Passa 1'000 pèrs vivan en la chapitala e lur fastizs laschan els enavos sin autos, velos e vias.
Cumenzà ha tut ils onns 80, e dapi lura datti adina dapli corvs champesters. Adina dapli colonias sa chasan en la bostga da Berna. Sabine Tschäppeler, la manadra da l'Uffizi da la natira da la citad da Berna, di che quai haja da far cun il nutriment che plascha als corvs a Berna. Ed uschè ditg ch'il nutriment e avant maun datti er adina dapli corvs champesters, di Tschäppeler vinavant.
Mintg’onn dapli
I vegnan adina dapli corvs, era sch’ins haja empruvà dal tut per scurrentar els. Ils utschels sajan simplamain memia furbers, di la biologa Sabine Tschäppeler.
Nus avain empruvà da scurrentar ils corvs cun lasers e reflecturs, intgins dis ha quai funcziunà. Dentant ils corvs èn animals fitg scorts ed han svelt realisà che quels na fan nagut ad els.
Ins ha era empruvà da prender giu ils gnieus, e lura, anc ils medems dis han ils corvs puspè bajegià si in nov gnieu. Ins ha era empruvà da tagliar la bostga, dentant era quai n'ha betg funcziunà. Sco era betg da metter aissas là nua ch'ils corvs champesters fan lur gnieus. Quellas hani duvrà sco protecziun cunter la plievgia. La glista da las chaussas ch’ins ha empruvà e anc lunga, dentant gidà pli ditg n'ha nagut.
Pivs da plastic
Dentant dapi quatter onns hajan ins in pitschen success cun attrappas da pivs. Da quellas han ils corvs tema. Dentant ston ins far ir cun agid d'ina corda adina puspè las alas dal piv, per ch'ils corvs na remartgian betg che quai è mo ina attrappa da plastic. Per il pli èn quai ina gruppa da vischins che fan quai. Mintga di arrivan lura plirs corvs per controllar, sch'il piv è anc en la bostga.
Sabine Tschäppeler di però ch'ins sappia tenor experientscha en auters lieus che baud u tard remartgan ils corvs che quai n'èn betg dretgs pivs.
Empruvà hajan ins ina pluna, uss hajan ins però quasi dà si. Activamain na fetschian ins nagut pli per scurrentar ils corvs, ma sch’ins audia da metodas che funcziunan, emprovian ins ora quellas. Uschia che entant sa dasdan ils Bernais cun il cratschlim e van enta letg cun ils ultims tuns dals corvs champesters.
RR actualitad 12:00


text:
Andrea Tuffli da Cuira è il piunier e fundatur da la cursa da muntogna. L'onn 1986 tar l'emprima ediziun era la cursa da bun 70 kilometers lunghezza anc singulara. Pir pli tard èn las cursas lura er daventadas popularas cunzunt en Frantscha – la pli enconuschenta: il uschenumnà Ultra-Trail dü Mont Blanc che maina en 168 kilometers enturn la pli auta muntogna da las Alps. Andrea Tuffli è anc oz tar la 31avla ediziun anc adina president dal comité d'organisaziun.
Swiss Irontrail e Swissalpine da nov il medem temp
Il Swiss Irontrail che maina ubain sur ina distanza da 133 ni 214 kilometers ha Andrea Tuffli inizià avant tschintg onns. Da nov ha quel lieu quest onn la medema fin d'emna sco il Swissalpine. Tenor Andea Tuffli è il motiv principal per questa midada da nizzegiar sinergias tranter las duas occurrenzas.
E per tut quels che na vulan betg currer u ir uschè lungas distanzas ha Andrea Tuffli anc creà ina terza categoria da cursas pli curtas. Quella sa numna Swiss Trail e maina p. ex. da Tavau sur la Schatzalp, la Stafelalp ed il Pass da la Striera. Las distanzas da radund 20 kilometers sajan distanzas dal di e duajan tenor Andrea Tuffli pledentar viandants.
Impurtanta valur economica
Tenor l'iniziant da las cursas saja l'idea adina er stada da generar bleras pernottaziuns en la regiun. Quai saja grategià. En media restia in sportist trais fin trais dis e mez en la regiun da Tavau e conturn, uschia Andrea Tuffli. Ed anc pli impurtant, ils blers sportists prendian anc cun pli che ina persuna che accumpognia els. Tar ils bun 4'000 participants spetgads resulta lura in'occurrenza cun total 10'000 giasts, bun 40'000 pernottaziuns ed ina creaziun da valur da radund tschintg milliuns francs.
RR Sportissimo 17:00


text:
Romana Ganzoni es naschida a Scuol l’an 1967 ed ho instruieu düraunt 20 ans istorgia, tudas-ch e rumauntsch al gimnasi. Daspö l’an 2013 lavura ella scu scriptura libra a Schlarigna e scriva poesias, raquints, essais, columnas e contribuziuns pel radio in tudas-ch e rumauntsch (vallader e puter). Ella es steda nomineda traunter oter pel premi Bachmann e pel premi Term Bel. Sieus ultims cudeschs sun „Tod in Genua“ (roman, Rotpunktverlag, 2019), „Die Torte“ (cudesch per giuvenils, da bux, 2020), „Vent per mia vela“ (lirica, Uniun dals Grischs, 2020) e „Magdalenas Sünde“ (roman, Telegramme).
TERROR IN ENGIADINA (Scoula cumünela da Samedan, GR, classa 7rs Rum I)
CAPRICORNS E COCAÌN (Scoula cumünela Zernez, GR, classas 1.-3. reala)


text:
Durant duas emnas èn ils 17 para-atlets ord 13 differentas naziuns vid il scarsolar cun il bob giu per l’Olympia Bobrun a San Murezzan / Schlarigna. Quai cun sveltezzas da fin 130 km/h, damai il medem tempo sco ils sportists senza impediments. Cumbattì vegn quests dis en la cuppa mundiala e pli tard per il titel da campiunessa e campiun mundial.
Durant las cursas vegn cumbattì per puncts e secundas, sper la pista da bob èn ils para-atlets in'unica gronda famiglia.
Surtut l’atmosfera saja adina speziala tranter ils atlets, lur gidanters e tut ils emploiads da l’unica pista da glatsch natirala. Tut la squadra sa legra perquai er adina sin il temp cun las squadras dals para-atlets, uschia il manader da gestiun dal pli vegl chanal da glatsch dal mund.
L’unica differenza tranter nus ed ils sportists senza impediment è che nus duvrain ina sutga cun rodas per bandunar il bob en l’arrivada.
En congual cun auters sports plascha als para-atlets surtut ch’els na vegnian betg tractads auter e lur impediment n’è insumma nagin tema durant las cursas, ha suttastritgà l’atlet austriac Hermann Ellbauer. La gronda part dals sportists èn gia stads plirs onns a San Murezzan. Singuls dad els perfin dapi ch’i dat il sport da parabob ch'è naschì avant 10 onns en Engiadina.


text:
Il project VerbaAlpina è vegnì concepì da bell'entschatta en consideraziun da l'abilitad al web, pertge ch'el vul contribuir cleramain al transferiment da las tradiziuns umanisticas etablidas, pli exactamain da la geolinguistica, a las scienzas umanas digitalas.
Quai signifitgescha:
(1) La basa empirica da la perscrutaziun consista en datas (cfr. Schöch 2013), qvd. en unitads codadas e structuradas u silmain structurablas digitalmain); i sa tracta per part da datas gia publitgadas e digitalisadas secundaramain (sco p.ex. ils materials dals atlas pli vegls), per part dentant er da datas ch'èn da rilevar danovamain. Areguard ils concepts relevants aspiran ins a dumbers da datas uschè vasts sco pussaivel. La metoda è pia quantitativa e per gronda part inductiva.
(2) La communicaziun da perscrutaziun succeda sut las condiziuns medialas da l'internet. Quai porscha en emprima lingia la pussaivladad d'entretschar medias differentas (scrittira, fotografias, video e sun) ipertextualmain; vinavant pon las persunas che sa participan al project sco perscrutaders (surtut sco partenaris da project) e/u sco infurmants communitgar e cooperar cuntinuadamain tranter pèr.
(3) Cun quai fan ins l'offerta a perscrutaders interessads da participar al svilup da questa plattafurma scientifica e collavurativa. Questa perspectiva è nizzaivel e mana vinavant en almain dubel resguard: ella lubescha d'integrar plazzas differentas e – oravant tut – da far avanzar l'encruschament constructiv da tecnologia d'infurmaziun e geografia linguistica cun resursas publicas senza stuair recurrer al support (problematic dal punct da vista giuridic ed economic) da firmas dad IT privatas.
(4) La savida relevanta per il project po vegnir accumulada e modifitgada cuntinuadamain er per spazis da temp pli lungs, schebain che la garanzia dad ina disponibilitad duraivla è anc greva da realisar (cfr. latiers l'infrastructura da perscrutaziun impurtanta CLARIN-D http://de.clarin.eu/de/home.html). En mintga cass n'è la publicaziun dals resultats sin mediums da support concrets (cudeschs, DCs u DVDs) betg pli in in intent central; tuttina vegn stgaffida in'opziun da stampa secundara uschia sco la lexicografia online la porscha mintgatant, uschia p.ex. il Tesoro della Lingua Italiana delle Origini exemplaric.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Tecnologia d'infurmaziun
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Scienzas umanas digitalas (Citar)
Semantica (Citar)
La structuraziun digitala da las datas ('grad da digitalisaziun D 3':
grafica: Stephan Lücke
Sa basond sin las relaziuns da concept che cumparan uschè pon ins skizzar il profil seminatic sincron da mintga expressium polisema; las pli impurtantas furmas da polisemia vegnan numnadas sutvart.
- igl è polisemia taxonomica, sch'in'expressiun designescha tant concepts reciprocamain surordinads sco subordinads.
- igl è polisemia meronimica, sch'in'expressiun designescha tant connex dals fatgs complex ('entir') sco er constituentas da quests connex ('parts'); uschè vegn l'ALP sco la part da la muntonga impurtanta per ils purs savens designada simplamain sco 'muntogna':
Denominaziun meronimica dal concept ALP sco part da la muntogna tras transmissiun da la denominaziun a l'entir
Da l'autra vart vegn l'ALP sco entir economic (cun tut che far part da quai) denominada d'expressiuns che stattan atgnamain be per cumponentas da l'economia d'alp:
- igl è polisemia metonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che designeschan 'parts' differentas a l'intern dal medem 'entir'; uschia appartegnan t.a. il MUVEL, EDIFIZIS per il PERSUNAL e per il muvel, in CLAUS e.u.v. a l'ALP. Tut las cumponentas numnadas pon vegnir designadas en differents dialects locals neolatins dal tip morfolexical neolat. mandra:
Significaziuns metonimicas dal tip morfolexical neolat. mandra
- Igl è polisemia metaforica, sch'in'expressiun designescha concepts da champs differents che n'èn betg en connex in cun l'auter. Sulettamain il concept GROMA vegn designà da las metafras resp. cumparaziuns suandantas:
Il terz tip mussa fitg en bella moda che er metafras pon esser derasadas sur ils cunfins da famiglia da linguas ora; en quest cas represchentan tud. Pelz e neolat. pelliccia ultra da quai il medem tip da basa, numnadamain latin pellīcia, la furma feminina d'in adjectiv denominal dal lat. pellis 'pel'.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
grafica: Stephan Lücke
Sa basond sin las relaziuns da concept che cumparan uschè pon ins skizzar il profil seminatic sincron da mintga expressium polisema; las pli impurtantas furmas da polisemia vegnan numnadas sutvart.
- igl è polisemia taxonomica, sch'in'expressiun designescha tant concepts reciprocamain surordinads sco subordinads.
- igl è polisemia meronimica, sch'in'expressiun designescha tant connex dals fatgs complex ('entir') sco er constituentas da quests connex ('parts'); uschè vegn l'ALP sco la part da la muntonga impurtanta per ils purs savens designada simplamain sco 'muntogna':
Denominaziun meronimica dal concept ALP sco part da la muntogna tras transmissiun da la denominaziun a l'entir
Da l'autra vart vegn l'ALP sco entir economic (cun tut che far part da quai) denominada d'expressiuns che stattan atgnamain be per cumponentas da l'economia d'alp:
- igl è polisemia metonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che designeschan 'parts' differentas a l'intern dal medem 'entir'; uschia appartegnan t.a. il MUVEL, EDIFIZIS per il PERSUNAL e per il muvel, in CLAUS e.u.v. a l'ALP. Tut las cumponentas numnadas pon vegnir designadas en differents dialects locals neolatins dal tip morfolexical neolat. mandra:
Significaziuns metonimicas dal tip morfolexical neolat. mandra
- Igl è polisemia metaforica, sch'in'expressiun designescha concepts da champs differents che n'èn betg en connex in cun l'auter. Sulettamain il concept GROMA vegn designà da las metafras resp. cumparaziuns suandantas:
- sco 'chau': capo (neolat. m.), (19 cumprovas), latiers capo di latte (neolat.), litteralmain 'chau da latg' (12 cumprovas), il capo del latte (neolat.) (1 cumprova)
- sco 'flur': fleur / fiore (neolat. m.) (15 cumprovas), fiora (neolat. f.) (17 cumprovas), latiers fiora cruda (1 cumprova), letteralmain 'flur betg cotga', fiore di latte (neolat.), letteralmain 'flur da latg' (2 cumprovas)
- sco 'pel': Haut (gem. m.) (2 cumprovas), peau / pelle (neolat. f.) (1 cumprova), la pelle del latte (neolat.) (1 cumprova)
- sco 'pail': pelliccia (neolat. f.) (2 cumprovas), Pelz (gem. m.) (4 cumprovas)
- sco 'tschajera': sbrumacje (neolat. f.) (2 cumprovas), sbrume (neolat. m.) (11 cumprovas)
- sco 'stgima': écume / schiuma (neolat. f.) (2 cumprovas), spuma (neolat. f.) (1 cumprova), spumacje (neolat. f.) (1 cumprova)
- sco 'taila': toile / tela (neolat. m.) (14 cumprovas), latiers tela del latte (neolat.) (1 cumprova) e tela di latte (neolat.) (5 cumprovas), letteralmain 'taila da latg'
Il terz tip mussa fitg en bella moda che er metafras pon esser derasadas sur ils cunfins da famiglia da linguas ora; en quest cas represchentan tud. Pelz e neolat. pelliccia ultra da quai il medem tip da basa, numnadamain latin pellīcia, la furma feminina d'in adjectiv denominal dal lat. pellis 'pel'.
-
- Igl è polisemia antonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che stattan en cuntrast in cun l'auter.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Stgazi da pleds alpins (Citar)
Chaussas realas tipicamain alpinas (sco il CHAMUTSCH, il SCHEMBER u l'ALP) vegnan savens denominadas da pleds da substrat preromans. Quest stratum linguistic è vegnì descrit bain primarmain pli detagliadamain da Jakob Jud 1911; el furma il center da l'uschenumnà stgazi da pleds alpins. L'expressiun n'è dentant betg cumplettamain univoc, pertge ch'el vegn chapì in pau pli vastamain da Otto von Greyerz 1933, ch'al ha bain modellà, e da Johannes Hubschmid 1951, ch'al ha oravant tut fatg palais: "Jeu capeschel sut quai pleds che denomineschan furmaziuns da terren, fenomens da natira, animals e plantas u noziuns concretas che stattan en connex cun l'activitad umana, pleds ch'èn sa mantegnids be u principalmain en ils dialects alpins, u ch'esistan bain en in territori pli grond, ma mussan en las Alps savens ina significaziun specialmain 'alpina'. Il stgazi da pleds alpins po er esser d'origin germana u neolatina" (Hubschmid 1951, 7, text original: "Ich verstehe darunter Wörter, die Geländeformationen, Naturerscheinungen, Tiere und Pflanzen oder mit der menschlichen Tätigkeit zusammenhängende konkrete Begriffe bezeichnen, Wörter, die sich nur oder hauptsächlich in den Alpenmundarten erhalten haben, oder die zwar auf einem größeren Gebiet leben, aber in den Alpen häufig eine speziell 'alpine' Bedeutung zeigen. Alpenwörter können auch germanischen oder romanischen Ursprungs sein." Cf. per l'istorgia da noziun ultimamain er Rampl 2011, 131 ss.).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Stratigrafia (Citar)
Las Alps èn in territori da contacts linguistics multifars che derivan da constellaziuns da stratums cumplettamain differentas. Per princip vegnan linguas ch'èn en cuntact en in territori, perquai ch'i dat là pledaders pli u main bilings u schizunt cuminanzas da pledaders, denominadas adstrats. Sch'in tip da basa è derasà be en in tschert territori, pia per exempel en las Alps, e na sa chatta uschiglio betg en las famiglias da linguas pertutgadas, èn la direcziun da l'emprest e la lingua d'origin savens betg cleras (cfr. il tip da basa neolat. baita / tud. Beiz, Beisl).
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla.
En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germans (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic da lingua germana e slava? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori da lingua neolatina resp. da lingua slava e per il slavissems en il territori da lingua tudestga e neolatina.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads. La direcziun da l'acculturaziun è dentant zunt betg adina cler; betg darar coexistan emprests cuntracurrents en champs onomasiologics definids stretgamain. La grafica suandanta schematisescha la sfida stratigrafica. Ella distingua ils trais territoris oz neolatins, tudestgs e slovens tenor linguas da substrat e da superstrat e simbolisescha gruppas da pledaders pluirlinguas en constellaziuns d'adstrat (tras cullas).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla.
En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germans (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic da lingua germana e slava? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori da lingua neolatina resp. da lingua slava e per il slavissems en il territori da lingua tudestga e neolatina.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads. La direcziun da l'acculturaziun è dentant zunt betg adina cler; betg darar coexistan emprests cuntracurrents en champs onomasiologics definids stretgamain. La grafica suandanta schematisescha la sfida stratigrafica. Ella distingua ils trais territoris oz neolatins, tudestgs e slovens tenor linguas da substrat e da superstrat e simbolisescha gruppas da pledaders pluirlinguas en constellaziuns d'adstrat (tras cullas).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica


text:
Ural'sk
Ural'sk (ypaлbck), ribatezada Oral (Opaл) in kazak dopu l'indipendenza del Kazakistan l'è una citaa del Kazakistan de l'ovest, in sü i riv del fiüm Ural. La gh'ha una pupulaziun de 195.500 abitant (censimeent 1999).
L'han fundada i Cusach in del 1622, che l'aveven ciamada Jaitzk dal nòmm che ghe daven a l'Ural, l'a ciapaa el nom Ural'sk in del 1775 dopu una decisiun de la zarina Caterina II.
La citaa l'è un center agricul e indüstrial de riferiment per la sò pruvincia; vist che l'è slungada sü un fiüm, la gh'ha uviament anca un port. Al dì d'incö l'è un punt impurtant in del trafich via feruvia fra i sit de estraziun del petroli in del basin del Maar Caspiu e i center indüstriai de la zona di munt Ürai.


text:
Actualmein ha la sessiun d’atun dil Parlament federal liug a Berna. In dils temas centrals el cussegl naziunal ei la refuorma dalla prevenziun per la vegliadetgna 2020. La finamira da quella refuormaei da segirar la finanziaziun dallas segiradas socialas egl avegnir. Quei fa da basegns muort il svilup demografic. Il diember da persunas ella vegliadetgna da pensiun crescha ad in crescher en cumparegliaziun cun il diember da persunas el process da lavur. Leger vinavon:qu160916
18.09.2016 / Medien / /


text:
Museum d'art dal Grischun
Il museum d'art è domicilià en la villa Planta ed expona permanentamain ovras significativas da la collecziun d'art grischuna. Quella cumpiglia en il fratemp circa 7000 lavurs da tut ils geners da l'art figurativ e s'extenda da la perioda a partir da la mesadad dal 18avel tschientaner fin al di dad oz. Parallelamain a la collecziun preschenta il museum mintga onn circa tschintg exposiziuns temporaras: L'art – che po esser situà en la perioda da la moderna classica fin a l'art internaziunal da noss temp – cumpiglia retrospectivas d'artistas e d'artists impurtants sco er exposiziuns tematicas che sa refereschan al Grischun. Quellas vegnan accumpagnadas d'in program d'occurrenzas varià e da publicaziuns captivantas.
Vulais Vus savair dapli dal museum d'art dal Grischun?


text:
Despotad de Morea
Ol Despotad de Morea (in grec: Aeσπotᾶtov toῦ Mopέwς) o Despotad de Mistra (in grec: Aeσπotᾶtov toῦ Muσtpᾶ) l'è stait una provinça de l'Imper Bizantin intra ol 1348 e ol 1453 (ann de la borlada de Costantinopoli) e dop un stat indipendent fina a'l 1460, quand qe l'è stait conquistad de l'Imper Otoman. L'era governad dei princep imperiai cond el titol de despota.[1]
Ol territore l'è cambiad ind i agn, ma l'è semper restait ind el Pelopones (qe a l'epoga l'era ciamad Morea).[1] La capital l'era Mistra, a 5 km de l'antiga Sparta.


text:
La gronda part dals Svizzers e da las Svizras san maximalmain duas, mintgatant er trais linguas naziunalas. Almain in zic. Ma rumantsch, quai na sa quasi nagin. U mo quellas e quels ch’èn naschids qua en il Grischun u vivan qua. La realitad è pia, ch’ils Rumantschs e las Rumantschas èn pronts d’adina s’adattar, discurrer las linguas dals auters. Quai sto sa midar, han collavuraturas e collavuraturas da RTR pensà, ed han envidà 12 persunas, tuts moderaturs e moderaturas da la SRG SSR, d’emprender rumantsch. En 100 minutas han els emprendì da la magistra ed actura Sara Francesca Hermann ils emprims pleds, da dumbrar sin 10, da pronunziar endretg nums sco Cinuos-chel e S-chanf, ubain da chapir pitschnas istorgias. Sa chapescha ch’il chantar chanzuns popularas gioga er ina rolla principala en quellas lecziuns.
Il public decida
Philippe Gerber, Sibylle Eberle, Sven Epiney, Susanne Wille, Tania Chytil, Alexis Favre, Vincent Kucholl, Isabelle Moncada, Lorenzo Mammone, Francesca Mandelli, Alain Melchionda u Carla Norghauer? Tgi da quels 12 protagonists e protagonistas ha fatg quai il meglier? Tgi dad els duai avair il titel dal «super talent rumantsch»? Cun in click sin rtr.ch pon ins guardar las lecziuns e votar a partir dals 15-07-2019 per il favurit.


text:
En la davosa runda dal gieu ha el pudì respunder correct indesch pretensiuns – tranter auter ha Eugen Caduff savì che Roger Federer na ha betg gudagnà quatter giadas aur a gieus olimpics.
Kikeri6
Glindesdi fin sonda mintgamai a las 7:40 tar il Radio Rumantsch.
Entaifer 60 secundas respundan audituras ed auditurs cun «gea» u «na» correctamain pretensiuns. Tgi che respunda correct las pretensiuns, gudogna alura per mintga resposta correcta in bon dal Volg ed ha la pussaivladad da participar il proxim di al gieu. Il jackpot vegn rumì da quella persuna che respunda correctamain durant quatter dis en roda mintgamai il dumber da dumondas respectivas.


text:
Rotschas da mustgins han ins pudì observar questa stad a Zuoz e S-chanf. Oravant tut ils uffants han patì dal las piztgadas dals mustgins. Quest onn saja stà in onn extraordinari, uschia la pretensiun.
È l’enviern miaivel, la setgira da primavaira, la blera plievgia l’ultim temp u forsa perfin las bleras fabricas stà la raschun per l'invasiun? Bleras pretensiuns èn vegnidas discutadas, ma la raschun è anc adina intscherta. Per Gian Marchet Zender da Zuoz, anteriur magister da biologia, èsi stà la cumbinaziun da divers facturs climatics ch'ha promovì ina situaziun ideala per ch'ils mustgins han pudì sa multiplitgar a tala moda.
Ina decleraziun finala n'è betg pussaivla. Po esser ch'i resta uschia, ma forsa è questa stad er in fenomen unic.
RR actualitad 07:00


text:
Loading...
Ils 20 da november 1954 - pia avon 50 onnas - han 18 giuvens skiturs fundau L'uniun sportiva Breil, il Club da skis e snowboard Breil/Brigels dad oz. Ils biars dils fundaturs ein aunc oz en veta e per part aunc adina commembers activs u passivs da nies club. En respect ed engrazieivladad enviers quels piuniers ed era sco animaziun per in bien progress egl avegnir, havein festivau igl onn2004 il giubileum da 50 onns existenza.
Demai che l'Uniun sportiva Breil ei s'engaschada spirontamein pil sport da skis, vegn il num midaus en Club da skis Breil ed aunc pil tard en Club da skis e snowboard Breil/Brigels. Igl intent ei denton adina staus il medem e duei era vegnir mantenius egl avegnir tuttina.
L'actuala suprastonza selegra d'astgar passar igl avegnir ensemen cun biebein 180 commembras e commembers. La mischeida da giuven e vegl, umens dunnas, dattan a nus la caparra da guder da cuminonza ina buna ed emperneivla convivenza. A mintgina e mintgin che ha el decuors da quei miez tschentaner purschiu maun per segidar e luvrar, seigi engraziau cordialmein.
Cun la speronza dad era astgar quintar egl avegnir da commembras e commembers activs e fideivels, selegrein nus da caminar silla senda dil secund miez tschentaner, giavischond ch'il Club da skis e snowboard Breil/Brigels sappi era festivar l'existenta da 100 onns e buna prosperitad.


text:
La radunanza da delegads traffic public Engiadin'Ota ha approvà oz il preventiv 2020 ed approvà midadas dal traffic public.
La pli gronda midada datti en la regiun da la Plaiv
A partir da la stad che vegn circulescha il bus da la lingia 7 tranter La Punt Chamues-ch e Cinuos-chel Brail mintga mes'ura. Quest giavisch exista e vegn discussiunà dapi passa sis onns. Actualmain datti mo ina colliaziun da bus mintga duas uras.
La radunanza da delegads ha budgetà 100'000 francs per questa colliaziun. Cun ina colliaziun mintga mes'ura na duai il bus betg pli esser be med da transport per ils scolars da la regiun, mabain er daventar pli attractiv per giasts ed indigens.
RR novitads 17:00


text:
Ils davos mais haja sia firma perquai gì adina damain meds liquids. La fin finala saja mo pli restà il concurs, uschia Luzio. Ils lavurants sajan vegnids infurmads avant dus emnas davart la situaziun. Per el saja stà impurtant da chattar novas plazzas per il lavurants. 12 dals 15 lavurants hajan gia chattà in nov patrun.
Mo cun la construcziun auta na pon ins betg pli surviver
En la branscha da construcziun na fetschian ins gia dapi pli ditg betg pli gudogn, manegia Martin Luzio. «Tgi che n'ha betg avunda meds liquids u anc autras funtaunas d’entradas na vegn a lunga vista betg da surviver.» Quai n'haja el sco giuven patrun betg gì. Il 2012 aveva Luzio surpiglià la firma Lurati e midà ella en Luzio SA. La firma Lurati era vegnida fundada il 1957.
RR novitads 16:00


text:
La Svizra ha fatg ils ultims onns marcantamain pli pauc progress pertutgant l'egualisaziun d'umens e dunnas ch'auters pajas da l'Europa dal Vest. Sin la glista da rangaziun d'egualitad è la Svizra perquai glischnada da plaz 10 sin 21. Oravant tut la represchentaziun da las dunnas en posiziuns da regenza e da gestiun d'interpresas saja daventada pli flaivla, quai mussa il rapport Gender-Gap dal forum mundial d'economia WEF.
Inegualitad da paja
Inegualitads tranter dunnas ed umens datti en Svizra surtut en il mund da lavur e da la politica. In pass enavos hai dà en l'ecomomia perquai che pli paucas dunnas èn commembras da la direcziun d'interpresas ed era pervi da las pajas. En media gudognan las dunnas en Svizra anc adina sulettamain 83% da quai ch'ils umens gudognan en media.
Perquai che dapli dunnas eran represchentadas en ils parlaments ed en ulteriuras funcziuns politicas era la valitaziun per la Svizra crudada ora meglra ils ultims onns. Quels rangs che la Svizra aveva fatg bun uschia, èn entant puspè ids a perder. Negativ vegn actualmain valità che memia paucas dunnas han ina posiziun guvernativa.
Islanda danovamain a la testa
Puspè sin l'emprim plaz è era quest onn l'Islanda, seguì da la Norvegia, la Finlanda, Ruanda e la Svezia. La distanza tranter l'Islanda e la Norvegia saja dentant vegnida pli gronda quest onn. Ord vista globala mussa il rapport dal WEF che l'egualitad da las dunnas è sa pegiurada cumpareglià cun ils onns avant. Cun il svilup actual quinta il rapport ch'i durass 100 onns per serrar la sfessa d'egualitad. L'onn passà discurrivan ins anc dad 83 onns.
RR novitads 06:00


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Hasler banduna il FC Vaduz
L’FC Vaduz sa separa per immediat da ses trenader d’assistenza Daniel Hasler e betg pir la stad. Hasler era dapi il 2012 trenader d’assistenza tar l’FC Vaduz ed aveva surpiglià questa primavaira per 2 gieus la funcziun da schef-trenader.
Quai suenter che Giorgio Contini aveva bandunà l’FC Vaduz il mars passà.
Il FC Vaduz, cun il trenader Roland Vrabec, ha quatter rundas avant la fin dal campiunadi svizzer tschintg puncts retard sin il segund davos da la tabella, Lausanne-Sports.
RR novitads 17:00


text: Col cœur an'mò ingarbiaa in de la cassina el se bestira i òss l'ultim paisan, e la candela pizza in la bosia la mett in ciar i barlafus d'un temp: la bròcca in del tripee portacadin, l'acquasantin e la Maria Bambina fassada in de la cuna d'un veder a campana. E l'œucc el curr sui trav e sul camin con dent an'mò freguj de scendra antiga. La vœuja de Natal l'è lì con lù sul materass de fœuja de melgon. La vœuja d'un Natal come una vòlta, con tanti vos che riven de lontan, come in d'un sògn... Vos de tusann che canten sul sentee... là in fond... tra i fontanitt... visin al Lamber... "Tu scendi dalle stelle..." Sù dunca! Riva gent! Gh'è chi el Natal, Natal come 'na vòlta... Mett ul pariœu sul fœugh... canela, acqua e saa, farina gialda... e...alé...òli de gumbat. Se sgrana trii rosari e se la cuntom sù dent in la stalla. Gh'è chì l'Armida, quella di ricamm, el Gino cavallant cunt el clarin... i fiœu ch'hinn mai cressuu, el bergamin. Tra el pòrtich e la stala... quanta gent... ghe vœur an'mò un quej scagn, una bancheta e un para de fiaschitt... per la polenta. Se smorza la candela sul ciffon, el gatt al s'è fognaa in d'un quej canton e intant l'ultim paisan el nega in d'un bell sògn... e par ch'el rida. Marco Candiani


text:
Daspö la preschantaziun dal stüdi d’opportunità da la Grischconsulta AG dal 2012 a reguard üna colliaziun da tren tanter l’Engiadina Bassa ed il Vnuost, esa lönch stat quiet intuorn quist proget visiunari. L’uschè nomnada Storta tirolaisa paraiva da crescher aint e las differentas variantas per üna colliaziun ramassaivan puolvra in ün chaschuot a Cuoira. Daspö duos ons ha quist tema darcheu surgni vent e las trattativas paran da cuntinuar. Eir la gruppa da lavur «Pro Bahnverbindung Scuol Mals» chi unischa persunalitats da politica, turissem e trafic public, es dvantada activa e stumpla e sforza in tuot las direcziuns. Las regenzas da chantuns e provinza han intant bainschi suottascrit üna cunvegna d’intenziun, però la balla vain stumplada vi e nan sur muntognas e cunfins. Eir l’impromischiun dal Landeshauptmann dal Tirol dal Süd, Arno Kompatscher, es pac concreta. El vaiva nempe impromiss, cha’l Tirol dal Süd e l’UE surpigliessan raduond 75 pertschient dals cuosts da fabrica d’üna colliaziun da Scuol a Mals. Il privel es però grond, cha quistas impromischiuns sun vanas, schi nu segua üna decleranza impegnativa. Perquai esa fich salüdaivel, scha la Regenza grischuna voul inoltrar il proget per üna colliaziun da tren dal 2022 a la Confederaziun per cha’l proget vegna resguardà i’l plan d’acziun STEP 2040/45. Però independent da quai ston ils respunsabels tscherchar il contact e concretisar las trattativas cul Tirol dal Süd per ragiundscher ün acconsentimaint obliant. Inschinà passa insacura ün tren da l’Austria sur il Pass dal Reschia sainza tour la Storta tirolaisa in direcziun da Scuol. Eir quist proget es nempe fingià in movimaint.
Commentar: Nicolo Bass


text:
La grippa saja cunzunt crudada a val en las regiuns sur 2'500 meters sur mar en las regiuns da schelira permanenta, sco l'Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas SLF a Tavau scriva.
Naginas bovas sur 100'000 m3
La dimensiun da la grippa crudada varieschia da plirs 100 fin plirs 10’000 meters cubic. Tenor l’institut èn las bleras bovas succedidas a la surfatscha da la grippa, nua che la rasada da sdregliada sa chatta.
Consequenzas da chalira per schelira permanenta èn nuncleras
Durant la stad passada era la temperatura da l’aria per 2,5°C pli auta ch’en la media tranter 1981 fin 2010. Latiers sa chattava il cunfin da null grads durant radund 6 mais sur 4’000 meters sur mar. Co la stad passada cun sias chaliras influenzescha la schelira permanenta n'è tenor l'institut anc betg da dir.
RR novitads 12:00


text:
Coeugh
On coeugh l'è on scior che per mestee el cusina e 'l coeus el mangià.
In de l'ambet de l'alimentazion a s'intenda on espert che 'l lavora in di cusinn di restorant e di alberghi, e 'l fa su i pitanz che vegnen servii ai client.
El capp di coeugh d'on certo restorant o albergo a l'è ciamaa chef (che in frances el voeur dì proppi capp).
Quell del coeugh a l'è on mestee che in de la nostra societaa a l'è veduu proppi ben, e despess el pò vess consideraa quasi tant 'me on artista. Per 'vèggh la qualifega sindacal de coeugh in certi paes (compagn de l'Italia) besogna fà on percors scolastegh faa aposta.


text:
Christian Gartmann è «Mister catastrofa». El è quel che vegn clamà vitiers d'ina organisaziun durant temps da crisa ni catastrofa. Sia lavur è da survegnir uschè svelt sco pussaivel ina survista da quai ch'è capità, da lura respunder tut las dumondas, per part delicatas da las medias e da star en stretg contact cun persunas pertutgadas d'in discletg. Curt: El fa urden cun famas ed evitescha in caos d'infurmaziuns.
Remuneraziun per Bondo
Las bovas da Bondo han chaschunà blers dis lungs e notgs curtas a Christian Gartmann. Uss è questa lavur vegnida remunerada cun il premi dal «swiss award corporate communicator». Il premi principal «Iron Communicator» ha dentant l'interpresa ABB da Turitg gudagnà.
swiss award corporate communicator
Quest premi è il sulet premi svizzer en la branscha da communicaziun d'interpresa. El premiescha dapi il 2005 projects da communicaziun da gronda prestaziun. Il premi vegn purtà da la federaziun professiunala «pr suisse». Sper il premi principal «Iron Communicator» vegnan mintgamai trais auters projects premiads.
Gia surmuntà la proxima crisa
Tar Christian Gartmann è dapi Bondo gia capità bler. Entant ha el gia manà la proxima interpresa tras la crisa, numnadamein la Ju-Air suenter la crudada da l'aviun dals 4 d'avust. Crisas muntan per el ses paun da mintgadi. Tuttina di Christian Gartmann, ch'el saja fitg leds sche la proxima crisa na vegnia betg memia prest.
Telesguard 17:40


text:
La participaziun a las votaziuns è stada cun passa 70% fitg auta. Uschian han dapli che 33 milliuns persunas en Gronda Britannia dà giu lur vusch. Ils aderents da sortir da l'UE cuntanschan passa 17 milliuns vuschs. La gruppaziun da restar en l'UE ha cuntanschì in milliun pli paucas vuschs.
La Scozia vul restar en l’UE
En Scozia han radund 62% da las votantas e dals votants vuschà per restar en l'Uniun europeica. Quai procura gia per speculaziuns davart in nov referendum d'independenza dal pajais. La scheffa da regenza scotta Nicola Sturgeon ha ditg che la Scozia veglia restar en l'UE. Il resultat mussia ch'il pievel scot vesia ses futur sco part da l'Uniun europeica, ha ditg Sturgeon suenter la dumbraziun. In nov referendum da sortir dal reginavel da la Gronda Britannia saja tant sco segir, ha accentuà Sturgeon.
Pir 2014 aveva in referendum davart l'independenza fatg naufragi. L'anteriur schef da la regenza scotta Alex Salmond aveva ditg envers l'emettur BBC ch'el saja segir che Sturgeon veglia in nov referendum.
La Engalterra ed il Wales vulan il Brexit ed uschia sortir da l'UE l’Irlanda dal Nord vul tuttina sco la Scozia restar en l’UE.
Era la chapitala vuleva restar en l’UE
La citad da Londra ha cun gronda maioritad refusà il Brexit. Uschia eran bun 60% da las votantas ed ils votants da Londra per restar en l’Uniun europeica.
Ma la gronda part da la populaziun ha votà per sortir da l’UE quai suenter 43 onns commembranza.
RR novitads 06:00+


text:
Crimeja
La Crimeja a l'è una penisola che la se facia in sul Mar Negher, conligada naturalment a l'Ucraina a travers de l'Istmo de Perekop e a la Russia grazzia al pont de Crimeja. El so status a l'è controvers: el territori a l'è a magioranza etnega russa, ma a l'è stad dad via a l'Ucraina del Nikita Krusciov, in del 2014 l'è stada invasa de la Russia dopo de 'na crisi e i citadin hann votad per deventà una republega russa, menter che Sevastopol l'è deventada una cità federala russa. Al dì d'incoeu la pupart de la comunità internazzionala la recognoss la Crimeja 'me republega autonoma de l'Ucraina, menter domà una minoranza la recognoss i posizzion russ.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikiquote contiene citazioni di o su Crimea
- Wikinotizie contiene notizie di attualità su Crimea
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Crimea
- Wikivoyage contiene informazioni turistiche su Crimea


text:
2016
Schaner
01-01, Cuira
A partir da l'entschatta schaner ha RTR in nov slogan «al puls dal Grischun».
20-01, Cuira
Ils 20 da schaner è vegnì lantschà RTR+, l'offerta da Smart TV da RTR. Cun RTR+ èsi pussaivel da clamar sin la televisiun infurmaziuns supplementaras e cuntegns multimedials ord l'internet.
Mars
01-03, Cuira
A partir dal mars è RTR sin via ter ses public cun la «Microlotta» (VW-Bus-Oldtimer, annada 1974), in vehichel tut spezial equipà cun infrastructura dad audio, video e multimedia.
Fanadur
04-07, Cuira
Glindesdi, ils 4 da fanadur, è la premiera da «RTR sil punct», la nova emissiun d'infurmaziun da RTR che vegn emessa durant la stad.
2017
Mars
01-03, Cuira
Tgi che sgola cun la SWISS po dapi il mars era guardar films realisads da RTR.
06-03, Cuira
Seraina Derungs e Flavio Deflorin furman la nova redacziun da «Nouvo RTR». Dapi ils 6 da mars produceschan els curts videos per las raits socialas.
Zercladur
27-06, Cuira
Ils 27 da zercladur ha il cussegl d'administraziun da la SRG SSR elegì Flavio Bundi sco nov schefredactur RTR. El entra en uffizi il 1. da november. Gian Ramming, schefredactur dapi il 2009, resta commember da la direcziun RTR e surpiglia ed installescha la nova partiziun «svilup».
Fanadur
07-07, Cuira
Il fanadur ha RTR prendì en funcziun ses «Streamo», in nov bus da producziun video. Cun quest bus sa RTR producir davent da simpels inserts live en il Telesguard sur discussiuns da podium fin ad occurenzas sportivas.
October
01-10, Cuira
L'entschatta d'october ha Gilles Marchand, il nov directur da la SRG SSR, preschentà las prioritads da sia lavur e nominà Ladina Heimgartner, la directura da RTR, sco sia substituta.
01-10, Cuira
L'entschatta october preschenta RTR e la fundaziun «FONSART» l'emprima plattafurma digitala, istorica e participativa da la Svizra rumantscha e dal Grischun. Sin «nossaistorgia.ch» pon privats ed instituziuns metter onlne lur fotografias, videos u dossiers e parter quels cun la communitad.
December
01-12, Cuira
Cun la fin da l'onn remetta Ladina Heimgartner, la directura da RTR, ses uffizi sco presidenta da la Chadaina da fortuna ch'ella ha occupà dapi l'entschatta 2015.


text:
Normalmain chattan ins ad open airs e festivals bler rument. Auter vesa quai però or al «One Love Festival». Ils prads èn fitg schubers. Dapertut chattan ins containers e satgets da rument, tut vegn sortà, tut vegn reciclà. Perfin las tualettas èn specialas. I sa tracta da tualettas da cumpost.
I na vegn betg duvrà aua. Suenter mintga fatschenta bitta il giast in cup cun resgim en la tualetta. Tut quai vegn elavurà sco grascha. Pia, in event fitg ecologic, e quai cun 5'000 visitaders.
Sin la dumonda, daco che l'areal saja uschè schubers, respundan ils organisaturs:«Nos giasts èn fitg civilisads.» Ed ils giasts din che tut saja vegnì organisà super dal comité.
Tut en tut è quai in festival admirabel ch'è vairamain en armonia cun la natira. , il link avra en ina nova fanestra
RR actualitad 08:00


text:
Il House of Fans amez San Murezzan, quai è il lieu nua ch’ils fans svizzers festiveschan suenter ina victoria las medaglias cun ils atlets.
Firmas sco la Swiss, Ochsner Sport u Rivella sponsureschan l’entir travasch. Ed amez tut ils gronds nums è era la La Conditoria Sedrun Switzerland cun sias mini turtas da nusch grischunas.
Mes motto è: betg ils gronds mangian ils pigns mabain ils sperts ils plauns.
Era collavuraziun cun la Swiss
Durant ils Campiunadis mundials da Skis a San Murzzan collavura Reto Schmid era cun la Swiss. Uschia survegn il passagier la fin dal sgol enstagl d’ina tschigulattina ina mini turta da nusch grischuna. Cun talas acziuns craja Reto Schmid da pudair far che la glieud conuscha cul temp sia marca ed ils products correspundents.
RR actualitad 17:00


text:
Ils corps da polizia pateschian da la pressiun che saja creschida. Quai mussa ina retschertga che SRF ha fatg tar differents chantuns pli gronds. Entras la chargia supplementara entras la pandemia haja la polizia fadia da far sia incumbensa principala, uschia Christian Bertschi, pledader da la polizia chantunala da Lucerna.
Tenor Max Hofman, secretari general da l'uniun svizra da policistas e policists, vesian ins en quellas situaziuns che la polizia n'haja betg avunda persunal per ademplir las incumbensas principalas, la prevenziun e quels engaschaments spezials.
Er sche blers corps da polizia han engaschà dapli policistas e policists vegnian ils radund 20'000 policists e policistas svizras a lur cunfins sche la chargia stettia uschè auta.


text:
XHTML
L'XHTML (l'acronim del ingles eXtensible HyperText Markup Language, lenguagg estendibil de marcadüra de ipertest ) a l'è un lenguagg de marcadüra che'l tira insema di prupietà del XML cunt i carateristegh del HTML: un file XTHML a l'è una pagina HTML che l'è scrivüda in curfurmità cunt el standard XML.
El XHTML a l'è nassüü in manera ufiziala el 26 de genar del 2000 cume el standard del World Wide Web Consortium (W3C) e'l pö vess definii 'me una refurmulaziun del HTML 4.01 in XML 1.0: a l'è una sorta de "punt" intra 'sti dü lenguagg chì.


text:
Nichi Vendola
Nicola Vendola (Bari, 26 'd Agóst dal 1958), cgnusû anc cuma Vichi in unōr ad Nikita Krusciov, 'l è un pulìtic itagliàṅ dal partî Sinistra Ecologia Libertà dòp soquànt an in dal Partî Cumunìsta e in dla Rifundasiòṅ Cumunìsta.
Da 'l Avrìl dal 2005 'l è al presidènt dla regiòṅ dla Pùglia dòp avér batû a 'l primàri dla sò cualisiòṅ Francesco Boccia dal Partî Demucràtic e pò Raffaele Fitto ad Fòrsa Itàglia par na cria. In dal Mars dal 2010 al vèṅ cunfirmâ a 'l sò pòst vinsénd a la granda còntar Rocco Palese.
Laureâ in létri cun na téśi ch'la dascurìva ad Pier Paolo Pasolini, ad mistēr al fà anc al scritōr e al giurnalìsta.
Al s è dit gay in dal 1978 e 'l è stâ òṅ di fundadōr d'l Arcigay. Al gh'à 'n buclèṅ a 'l uréć sinìstar.
In dal Nuvémbar dal 2012 Vendola al s preśénta a 'l primàri ad cualisiòṅ par dvintàr al candidâ uficiàl dal schieramènt ad sèntar-sinìstra Itàglia. Bèṅ Cumûn ma al n gh la cava briśa a 'ndàr a 'l balutàǵ contra Pierluigi Bersani e Matteo Renzi parchè al cata sù sōl al 15.6% di vōt rivànd tèrs.


text:
Il sindaco, il president da Piuro sper Chiavenna, Omar Iacomella – è il mument in um fitg dumandà. Ils 300 frontaliers che van mintga di en Bregaglia ed en Engiadina a lavurar, infurmesch'el cun agid da Facebook e Whatsapp.
Contract da lavur per entrar en Svizra
Il contact cun las autoritads a Roma, dentant er cun Cuira e Berna, saja fitg bun. «Ils fronataliers mussan il contract da lavur e pon passar la duana» commentescha Iacomella las mesiras da segirtad momentanas.
Economicamain dovran ils patruns svizzers ils lavurants talians, e viceversa dorvan ils frontaliers la lavur en Svizra. Ed il sindaco precisescha: «Nus avain dapli tema da las consequenazs economicas che dal virus».
RTR actualitad 17:00