text:
1Rü ñu̱xmax, Pa Chaueneẽgüx, rü pemaã nüxü̃ tixuxchaü̃ na ñuxãcü Tupana namaã mecümaxü̃ i ngẽma yaxõgüxü̃ i Machedóniããneãrü ĩãnegüwa ngẽxmagüxü̃. 2Rü woo taxü̃ ga guxchaxü̃gü nüxü̃ na üpetüxü̃, natürü nataãẽgüama. Rü woo tama na namuãrü dĩẽruã̱xgüxü̃, natürü yema nüxü̃́ yexmacü ga dĩẽrumaã meã togüxü̃ narüngü̃xẽẽgü. 3Rü choma nüxü̃ chacua̱x rü pemaã nüxü̃ chixu rü nümagü rü taãẽãcüma ngĩxü̃ inaxãgü ga gu̱xcüma ga dĩẽru ga nüxü̃́ tauxchacü na ngĩxü̃ inaxãgüxü̃. Rü ngĩẽ́tü yemaãrü yexera taãẽãcüma ngĩxü̃ inaxãgü. 4Rü poraãcü toxü̃ naca̱a̱xü̃gü na tama nüxna tanachu̱xuxü̃ca̱x na yemaãcü yema togü ga taeneẽgüxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x. 5Rü yema nagu tarüxĩnüẽxü̃ãrü yexera ngĩxü̃ inaxãgü ga yema yaxõgüxü̃ ga Machedóniããnecü̱̃ã̱x. Yerü Tupananaxĩra nügü naxãgü rü yemawena toxna nügü naxuaxü̃gü na toga naxĩnüẽxü̃ca̱x, yema Tupana naxwa̱xexü̃rüü̃. 6Rü yemaca̱x Tituxü̃ taca̱a̱xü̃ na wena petanüwa naxũxü̃ca̱x na ngĩxü̃ pinguxẽẽxü̃ca̱x i ngẽma dĩẽru ga marü pemaã ngĩxü̃ inaxügücü na ngĩxü̃ penutaque̱xexü̃ naxca̱x i ngẽma togü i taeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. 7Pema rü guxü̃wama meã ipexĩ erü meã peyaxõgü, rü pexü̃́ natauxcha na meã nüxü̃ pixuxü̃ i Tupanaãrü ore erü meã nüxü̃ pecua̱x na ṯacüchiga yiĩxü̃. Rü aixcüma togüxü̃ perüngü̃xẽẽchaü̃, rü yema pexü̃ tangúexẽẽxü̃ãcüma pegü pengechaü̃gü. Rü ñu̱xma rü ngẽxgumarüü̃ ta penaxwa̱xe na aixcüma meã ipexĩxü̃ nawa i ngẽma mexü̃ i nacüma na dĩẽru ngĩxü̃ ipexãxü̃ naxca̱x i ngẽma taeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. 8Tama wüxi i mu nixĩ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃. Natürü chanaxwa̱xemare na nüxü̃ pecuáxü̃ na ñuxãcü taãẽãcüma ngĩxü̃ inaxãgüxü̃ ga togü ga yaxõgüxü̃. Rü pemaã nüxü̃ chixu i ngẽma na pema rü ta ngĩxü̃ ipexãgüxü̃ca̱x i ngẽma dĩẽru i togü i taeneẽgüarü ngü̃xẽẽca̱x ixĩcü, na ngẽmaãcü ipenawéxü̃ca̱x na aixcüma nüxü̃ pengechaü̃güxü̃. 9Erü pema rü marü nüxü̃ pecua̱x na ñuxãcü tamaã namecümaxü̃ ga tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu. Rü woo nüxü̃́ nayexma ga guxü̃ma, natürü ñoma wüxi ga ngearü yemaxü̃ã́xü̃rüü̃ pexca̱x nügü nixĩxẽẽ na ngẽmaãcü pexü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i muxü̃ma i mexü̃gü. 10Rü ñu̱xma rü perü mexü̃ca̱x nixĩ i pemaã nüxü̃ chixuxü̃ i ngẽma dĩẽruarü nutaque̱xechiga. Rü taunecü ga ngupetücügutama nixĩ ga ipenaxügüxü̃ ga ngĩxü̃ na penutaque̱xexü̃. Rü yema rü aixcüma perü ngúchaü̃maã nixĩ ga penaxüxü̃. 11Rü ñu̱xma rü yema noxri na meã ipenaxügüxü̃rüü̃, rü name nixĩ i taãẽãcüma rü perü ngúchaü̃maã peyanguxẽẽ rü ngẽma dĩẽru i pexü̃́ ngẽxmacüwa ngĩxü̃ ipexã naxca̱x i ngẽma peeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. 12Erü ngẽxguma aixcüma wüxi ya duü̃xẽ tümaãrü ngúchaü̃maã ngẽma dĩẽru i tüxü̃́ ngẽxma̱xcüwa tümaẽneẽca̱x ngĩxü̃ itaxãxgu, rü Tupana rü taãẽãcüma ngĩxü̃ nayaxu. Erü nüma ya Tupana rü taguma tüxna ngĩxca̱x naca i ngẽma tüxü̃́ tau̱xcü. 13Rü ngẽmaca̱x tama chanaxwa̱xe i ngẽma togüxü̃ na perüngü̃xẽẽxü̃gagu pexü̃́ nataxu i pemax. 14Natürü chanaxwa̱xe i guxãma tüxü̃́ nangẽxma i ṯacü i tanaxwa̱xexü̃, erü tama name na texéaxü̃́ nataxuxü̃ i ṯacü. Rü ñu̱xma na pexü̃́ nangẽxmaxü̃ i perü dĩẽru, rü name nixĩ i nüxü̃ perüngü̃xẽẽgü i ngẽma taeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. Rü ngürüãchi to i ngunexü̃gu i pema pexü̃́ natau̱xgu, rü nümagü rü tá nüxĩ nüxü̃́ nangẽxma na pexü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü tá guxãtama tawüxigu. 15Rü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Guxema muxü̃ma tüxü̃́ yexmaxẽ rü taxuü̃ma tüxü̃́ ínayaxü. Rü guxema noxretama tüxü̃́ yexmaxẽ rü tama tüxü̃́ inayataxu”, ñanagürü. 16Natürü Tupanana moxẽ chaxã, erü nüma rü Tituxü̃ nagu narüxĩnüxẽẽ na aixcüma pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x, ngẽma choma pegu charüxĩnüxü̃rüü̃. 17Rü nüma ga Titu rü: “Ngü̃” ñanagürü na wena petanüwa chanamuxü̃. Yerü nüma rü woetama poraãcü pegu narüxĩnü. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü wena petanüwa naxũ, erü nüxü̃́ nangúchaü̃. 18Rü Titumaã ngẽ́ma tanamu i wüxi i taeneẽ i guxü̃ma i yaxõgüxü̃ nüxü̃ ngechaü̃güxü̃ erü nüma rü aixcüma meã nüxü̃ nixu i Tupanaãrü ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃. 19Rü tama ngẽmaca̱xicatama nixĩ. Erü guxü̃ma i ngẽma yaxõgüxü̃ rü ngẽma taeneẽxü̃ naxunetagü na toxü̃ íyaxümücüxü̃ca̱x rü toxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x i ngẽxguma Yerucharéü̃wa ngĩxü̃ tangexgu i ngẽma dĩẽru, na ngẽmaãcü nüxü̃ ticua̱xüü̃güxü̃ca̱x ya tórü Cori, rü na guxãma nüxü̃ dauxü̃ca̱x na ñuxãcü taãẽãcüma yigü rüngü̃xẽẽgüxü̃. 20Rü ítayaga i ngẽma taeneẽ, erü tama tanaxwa̱xe i texé toxü̃ tixu i yixcama ngĩxca̱x i ngẽma tacü i dĩẽru i taeneẽgüca̱x ngĩxü̃ inutaque̱xegücü. 21Erü tama Tupanape̱xewaxicatama tanaxwa̱xe na meã tanaxüxü̃, natürü guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa rü ta tanaxwa̱xe na meã tanaxüxü̃. 22Rü Titumaã rü ngẽma to i taeneẽmaã petanüwa tanamu i wüxi i to i taeneẽ i toxü̃ nüxü̃ dauxẽẽxü̃ na aixcüma nüxü̃́ nangúchaü̃ na naxüãxü̃ i Tupanaãrü puracü. Rü ñu̱xma rü yexeraãcü petanüwa naxũxchaü̃ i nümax, erü nüxü̃ nacua̱x na ñuxãcü pema rü taãẽãcüma togüxü̃ na perüngü̃xẽẽgüchaü̃xü̃. 23Rü ngẽxguma texé pexna caxgu na texe yiĩxü̃ ya Titu, ¡rü tümamaã nüxü̃ pixu na nüma rü chomücü ya wüxiwa chomaã pexca̱x puracücü na yiĩxü̃! Rü ngẽma taxre i togü i namücügü, rü ngẽma nixĩ i yatügü i guxü̃ma i yaxõgüxü̃ nüxü̃ unetagüxü̃ na Cristuarü puracü naxügüxü̃ca̱x. Rü nümagü rü aixcüma norü maxü̃maã Cristuxü̃ nicua̱xüü̃gü. 24Rü ngẽmaca̱x chanaxwa̱xe i ngẽma taeneẽgüxü̃ nüxü̃ pedauxẽẽ na aixcüma nüxü̃ pengechaü̃güxü̃, na guxü̃ma i yaxõgüxü̃ nüxü̃ cua̱xgüxü̃ca̱x i ngẽmachiga. Rü ngẽmaãcü guxü̃ma i ngẽma yaxõgüxü̃ tá nüxü̃ nacua̱xgü na aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma mexü̃ i ore i pechiga namaã nüxü̃ tixuxü̃.
Copyright
Learn More


c: text/html

text:
Mykolaïv
Mykolaïv (MиkoлaïB in abecee cirilligh; Nikolaev/HиkoлaeB in russ e in bulgher; Mikołajów in polacch; Mikaлaeў/Mikalaeŭ in bieloruss) l'è ona città de l'Ucraina del sud-ovest cont ona popolazion de 507.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de l'oblast' con l'istess nomm, a metà strada tra Odessa e Dnipropetrovs'k. L'è bagnada del fiumm Bug Meridional, minga lontana de la soa fos. La pupart de la città la se troeuva in sù la riva de mattina del fiumm.
L'è la città ucraina quella de noeuv per el numer de abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fada sù cont el nomm de Nikolaev (in onor del San Nicolò) in del 1789, cioè cinch agn prima che la zonna la vegniss de proppietà di Russ. El sò fondador l'è staa el princip Grigorij Aleksandrovič Potëmkin, cognossuu per vess staa vun di moros (e forsi anca el marì segrett) de l'imperadris Caterina II de Russia. Potëmkin gh'è anca mort, a Nikolaev.
In del 1920, duranta la guerra civil russa, i revoluzionari de la zonna l'even ciamada Vernoleninsk, ma el governo sovietigh l'ha mai reconossuu 'sto nomm noeuv.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Birmensdorf
Birmensdorf a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dietikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.38 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 927 abitant.
El cumün de Birmensdorf al se tröva a una altitüden de 518 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf, Berikon (AG), Bonstetten, Oberwil-Lieli (AG), Rudolfstetten-Friedlisberg (AG), Stallikon, Uitikon, Urdorf, Wettswil am Albis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Birmensdorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 876 col nom de Piripoumesdorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Birmensdorf Online Official website
- Birmensdorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Birmensdorf (ZH, Vogtei) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Piasensa
Piasensa (Piasëinsa in Piasenten; Piacenza in Italian; Piesänza in Bulugnés; Placentia in Latin; Plaisance in Fransés; Placencia in Spagnö; Placência in Purtughés) l'è una citaa italiana ad 102 404 abitant (dato del Dicember 2013[1]) abitaant.
La se tröva tra l'Emilia e la Lumbardia, e tant la cità cume la so pruencia i hann semper sentüü l'inflüenza de Milan, cità con la qual Piasensa l'è stada culegaa sia ecunumicament che sturicament.
El comün de Piasensa al cunfìna coi comün de Calendasco, Caorso, Caseli Landi (LO), Cor Giun (LO), Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Podenzano, Pontenure, Rottofreno, San Roch (LO) e San Steu (LO).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Piasensa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
356
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 8 genar: i autorità romann proeuven a catturà Sant'Atanasi de Alessandria, sospettaa de avè sostegnuu l'usurpador Magnenzi, ma quell lì el scappa in del desert, appress ai mònegh de Mont Nitria.
- El futur imperador roman Giulian el ven battuu di Alemann in la Battaglia de Reims.
- A Roma la scomincia la costruzion de la prima Basiliga de San Peder.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lollian Mavòrzi, general e politich roman (n. 330).
- Vetranion, general roman.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Lengua inglesa
L'ingles (nom nativ English; IPA: ['ɪŋglɪʃ]) l'è una lengua indoeuropea che la fa part del ram ocidental di lenguv germanich, insema a l'olandes, al todesch alt e tudesch bass, al flamingh e al frison. La tegnuu incura di carateristich del col sasson continental. L'ingles l'è drenta int una posizion particolar, minga domà in paragon ai lenguv germanich, ma anca in rispett al grup linguistich indo-europeo: l'ha semplificaa e cambiaa insì tant la soa strotura che adess l'è pussè arent a una lengua isolant che a vuna flessiva. De pu, dal pont de vista del vocabolari el gh'ha pussè lessema d'origin non-germanica (specialment latina, passanda dal frances) che germanica.
Int el XX secol l'ingles l'è dventaa la lengua franca principal, sorpassanda el frances che l'ava a so volta sostituii el latin come lengua de comunicazion diplomatica e sientifica. L'è ancasì una lengua per la comonicazion fra gent ch'i gh'han mia de colegament a livel coltural, sientifich o politich.
El Pader Noster Ingles
Our Father, who art in heaven,
hallowed be thy name;
thy kingdom come;
thy will be done on earth as it is in heaven.
Give us this day our daily bread;
and forgive us our trespasses
as we forgive those who trespass against us;
and lead us not into temptation,
but deliver us from evil.
Amen.


text:
Carla Suárez Navarro
La Carla Suárez Navarro (Las Pàlmas ad Gran Canària, 3 ad Setémbar dal 1988) l'è na tenìsta spagnōla prufesiunìsta da 'l 2003 ch'l'è stada la nùmar daśnóṿ dal mónd 'l 8 'd Avrìl dal 2013.
L'è élta 162 cm e al péśa 62 chilo. Al sò alenadōr 'l è Xavier Budo insém a Marc Casabo e lē l'è andàda a star a Barcelóna par tgnir a drē a gl'alenamènt.
Al cólp ch'a gh piàś da piò 'l è 'l arvèrs incruśâ che lē la tira cun na maṅ sōla. Al sò film preferî 'l è Pearl Harbor.
In dla sò caréra l'à mis in bisàca siē tìtui ITF in tut e l'è rivàda in di quàrt a 'l Roland Garros in dal 2008 e a gl'Australian Open in dal 2009.
Caréra
La taca a śugàr in dal sircùit WTA in dal 2007 pasànd al qualificasiòṅ a Esturìl e US Open. In dal 2008 la riva par la prima vòlta in dal primi sinquànta dal mónd.
La canària l'à śugâ sinc finàli ad turnèo WTA (tuti in sla tèra) ma la i à pardùdi tuti. In dal 2009 e in dal 2010 a Marbella l'è stada batùda prima da la Jelena Janković 3-6 6-3 3-6 e pò da la Flavia Pennetta 2-6 6-4 3-6. A Esturìl l'è rivàda in fónd in dal 2012 e in dal 2013 lasànd pò strada a la Kaia Kanepi 6-3 6-7 4-6 e a l'Anastasija Pavljučenkova 5-7 2-6. A Acapûlc invéci l'è stada la Sara Errani a dar-'g un daspiaśēr, baténd-la par 6-0 6-4.


text:
Verba volant, scripta manent
Verba volant, scripta manent l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr a la lettra "El paròli i vólen via, mèinter che i scrìt i armàgnen", ch' a s pól intènder perchè, quànd el paròli i nn' în mìa scrìti, l' agìnt la fa présti a cambièr-i u a śminghèr-i, sèinsa vlér mo anca s' a gh' fa comed, meinter che invéci quand un al scrìv di quèl, el persòuni interesèdi i pólen sèimper turnèr lè a léś'r al scrìt p'r i riferimèint recìproc.
A s sà ch'l ìs dìt cla frèś chè anc' al senatōr romàṅ Caius Titus durànt na só orasiòun.
La paròla scrìta l' è anca la premèsa per tùt chī documèint ch' a se stùdia in dla storia, vist che sèinsa 'd lōr a-j-a'rès'n sèimper duvû tór e indvinèr egl' infurmasiòun 'd al pasê sól dai schèv archiulògic.


text:
Mandell
Mandell (nom ufizial in italian Mandello del Lario) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 10 425 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 41,8 km² e ona densità de 249 ab./km².
L'è tacaa ai comun de L'Abadia, Balabi, Isen, Lecch, Lierna, Olivee, Pastur, Valbroeuna (CO), Valmadrera.
Alter futugrafii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mandell l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Grossdietwil
Grossdietwil a l'è un cumün svizzer del distret (chinsci, e in di quaj olter sit in Sgüissera, ciamaa Amt in tudesch inscambi de Bezirk) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.23 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 842 abitant.
El cumün de Grossdietwil al se tröva a una altitüden de 571 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altbüron, Ebersecken, Fischbach, Gondiswil (BE), Melchnau (BE), Ohmstal, Pfaffnau, Reiden, Roggliswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grossdietwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1194 col nom de Toutwillare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Eppenwil al gh'eva una popolazion de 160 che l'è mìnga tegnüda en cünt.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grossdietwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Puter
L'Engadinées Vòlt, u Putér (cunt l'azéent in sü la segunda silaba) a l'è 'n dialèt Returumàn chë'l vegn druáa int 'l Cantún Sgüissër di Grisgiun int l'Engadina Volta intra 'l Pass dë'l Malögia e Cinuos-chel (e anca a Bergün).
Cuntegnüü
- 1 Urigin
- 2 Scritüra e Parnunsia
- 3 Lengua sculastega
- 4 Esempi Lenguistegh
- 5 El Padernoster in Puter
- 6 Esempi de dialet del Votcent
- 7 Vus curelaa
- 8 Ligam de föra
Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Engadinées Vòlt a l'è 'na variant dë'l Ladin. Ël Termin Ladin, int 'l territòri Sgüissër, 'l definiss i variant Returuman parláa int l'Engadina e int la Val Müstair. Insèm' al Puter, anch ël Vallader e 'l Jauer (Val Müstéer), fàn párt dë'l Ladin; ël Jauer, a difarensa dë'l Putér e dë'l Valladér, una lengua scríta 'l ghê l'ha nò. Bögna anca dì chë'l Ladin dë la Sgüissëra, malgráa 'l num, a l'è béen difaréent dë'l Ladin parláa int 'l Südtirol.
Ël Tèst literari püssée vèg' scriüü in Returuman a l'è la "Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs" dë'l 1527, scriüü in Putér dë'l Gian Travers dë Zuoz. Anca 'l prím libër stampáa 'l vegn dë l'Engadina Volta: int 'l 1552 l'è gnüü föra un libër dë Catechism Prutestant e pö int'l 1560 'l Nöf Testaméent. Tüc' e düü hin stáa vultáa in Returuman dël Jachiam Bifrun dë Samedan.
Scritüra e Parnunsia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgráa i tanc' adatassiun chë la scritüra Voltengadininesa l'ha sustegnüü travers i secuj, la medèma l'ha mantegnüü fin al didincö anca di carateristegh andegh, chë fàn sí chë la sua parnunsia la sía püssée düra dë cunpréend dë quèla di òltër quatër parlád Returuman (Valladér, Sutsilvan, Sursilvan, e Surmiran). Dë marcá, për esempi, l'è la cunbinassiun di letër -aun chë la vegn parnunsiáa èn/ën dënans na consunant, e persin èm/ëm dënans 'na vucal u a la fin dë 'na paròla. Ël num dë lögh Returuman "Silvaplauna" (Tudéesch e Talian "Silvaplana") 'l vegn parnunsiáa për l'apünt "Silvaplèma" (u "Silvaplëma").
Lengua sculastega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Già chë 'l Putér, inscí 'ma tüc' i cinch idioma Returuman, a l'è minga numà un dialèt parláa, ma, al cuntrari, una lengua scriüda cunt una gramatega e una scritüra ben prezis, ël vegn druáa anca cuma lengua sculastega, ciuè cuma lengua primaria d'insegnaméent int i scör Engadinées. Int i scör elementar di chi cumün chí, 'l Putér a l'è la lengua d'insegnméent: Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Celerina, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
El Putér l'è vöna di lengh d'insegnaméent insèm' al Tudéesch in chi cumün chí: Pontresina e Samedan. St. Moritz e Bergün gh'hàn tüc' e düü una scöra dë Lengua Tudéesca indua 'l Putér a l'è la príma lengua furesta. Anch in Champfèr, una frassiun dë St. Moritz, 'l gh'è 'na scöra elementara chë la dröa 'l Putér cuma lengua primaria d'insegnaméent.
Esempi Lenguistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
E për finì, un test vultáa in Putér, Rumantsch Grischun, Insübregh, Talian e Tudéesch.
Putér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Insübregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gulp l'era 'ncamò na völta famáda. Quand chë l'ha vedüü in sü 'n pin un scurbàt chë 'l tegnía 'n toch furmáj int 'l so bèch. Quèl 'l më güstaría a mí, a l'ha pensáa, e l'ha dí al Scurbàt: "Che bèl chë të séet tí! Se 'l tò cant a l'è inscí bèl cuma la tua parensa, alura të séet tí 'l pü bèl üsèl dë tüc'".
Talian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La volpe era ancora una volta affamata. Quando vide su un pino un corvo che teneva un pezzo di formaggio nel becco. Quello mi piacerebbe a me, pensò, e disse al corvo: "Che bello che sei! Se il tuo canto è cosí bello quanto la tua apparenza allora sei tu l'uccello più bello di tutti"
Tudesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".
El Padernoster in Puter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bap nos, tü chi est in tschêl!
Santificho vegna tieu nom!
Tieu reginam vegna tiers nus!
Tia voglia dvainta in terra scu in tschêl! Nos paun d'iminchadi do a nus oz!
E parduna'ns noss dbits,
scu cha eir nus pardunains a noss debitaduors!
E nun ans mer in appruvamaint,
ma spendra'ns dal mel!
Perche tieu es il reginam e la pussaunza e la glüergia in etern, amen.
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula del Fiö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün hom havaiva duos filgs.
Et il juven d'els dschet al bab: "Bab! Dom la part della facolted ch'im po tucher!" et il dividet ad els la facolted.
Pochs dis zieva, haviand il filg juven accolt tuot insemel, giet in paiais dalönsch, e disfet lô tuot li sieu, vivand schlaschedamang.
Ma haviand et tasató il tuot, rivet üna granda fam in quel paiais, et el comanzet a sufrir maungel.
Giet dimena a s'iffiner tier ün contadin da quella contreda, il quel il tramatet sün sia campagna a parchirar ils porcs.
El bramaiva d'implir sieu vainter con pastrülg chials porcs maglaiven, ma ingün nu 'l daiva.
Giand dimena in sé dschet: "Taunts mercenaris in chesa da mieu bab haun paun in abondanza, ma eau peresch d'fam!
Eau völg partir e ir tiers mieus bab, e dscharò: Bab, eau he pchió conter il Cel et avaunt te!
Ne sum pü deng d'esser nomnó tieu filg; trattam sco ün da tieus mercenaris!"
El partit et gnit tiers sieus bab. Siand aunchia dalönsch, il vezet sieu bab, as compassionand, currit ad el brancher et bütscher.
Co dschet il filg ad el: "Bab, eau he pchió conter il Cel et avaunt te, ne sum pü deng d'esser nomnó tieu filg".
Ma il bab dschet a sieus famalgs: "Aporté il pü bel vestimaint, et vestìl et dél ün ané in sieu maun e scharpas in sieus peis!
Mné tiers ün vdé ingraschó, mazzél e stain legers.
Perché quist mieu filg eira mort ed ais returnó in vitta, el eira pers ed ais rechiattó". Uschè comanzetten els a ster legers.
Ma ilg filg seniur eira als campagna. Retornand vicin a la chesa, udit el il chaunt et l'allegia.
E clamand ün dels famalgs s'informet el: "che que saia?"
Tel respondent ad el: "Tieu frer ais returnó, e tieu bab ho mazzó ün vdé ingraschó, perché el l'ho arfschieù darchio san.
Ma el s'adiret e nun vulaiv intrer. Ma il bab giet our e l'exhortet.
Ma el respondet dschand al bab: "Vhé! Taunt anns at serveau, e mé nun he trasgredieu tieu command, et a mi nun hest me dó un buoch, per ster leger con mieus amis.
Ma, siand returnó quist tieu filg, chi consümet tia facolted con pitaunas, schi l'est mazzó il vdé ingraschó".
Ma il bab dschet: "Filg! Tü es saimper con mé e tuet que cheau possed, ais tieu".
As convain da s'allegrer e da festager, siand chia quist tieu frer eira mort ed ais returnó in vitta, el eira pers ed ais rechiattó".
Die Landessprachen des Schweiz, pag. 356-357
Una nuvela del Bucasc (dialet de Samedan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eau di dunque, cha nels temps del prüm raig da Cypria, zieva fatta la conquista della Terria Senchia tres Goffred da Buglion, scuntret que cha üna duona nöbla da Gascogna pellegrinaiva alla Senchia Fossa, dinuonder turnand, en Cypria arrivada, ella füt d'alchüns umauns scelerats virgugnuossamaing meltratteda. Dal che ella, sainza alchüna consolaziun s'indolaiva, e s'impissaiva dad ir a plaundscher al raig; ma que ella füt dit per alchün cha la fadìa füss persa, perchè quel eira d'uschè marscha vita e uschè poch da bain cha, nun ch'el avess fatt giüstia vendetta per tüerts dad oters, anzi ch'el eir infinits tels fatts ad el stess suffriva cun virgugnuosa indolenza. Taunt inavaunt cha ognün chia avaiva alchüna rabgia, laschaiva our quella cun fer dad el spredsch e sdegn. La quela chosa udind duonna, sainza spraunza della vendetta, tiers alchüna consolaziun da sia creschantüm, as proponit da volair morder la miserablezza del dit raig; e giet plaundschaund avaunt el e dschett: "Signur mieu, eau nun vegn in tia preschenscha per vendetta, ch'eau spett della injuria a me steda fatta, ma in statisfacziun da quella, ta rov eau cha tü am muossast sco tü soffrast quellas ch'eau saint ch'ellas sun fattas a te, acciò ch'eau, da te imprendand, possa pazientamaing cumporter la mia; la quela, Dieu so que sch'eau que podess fer, eau dess gugiend a te, siand tü las sest porter uschè bain".
Il raig, infin allura sto uschè plaun et indolaint, sco sch'el as svalgess dal sön, principiand dalla injuria fatta a quista duonna, la quela el düramaing chastiaiva, dvantet d'uoss invia il pü rigorus persecutur d'ogniün, chi commetaiva qualche chosa cunter sia curuna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 709
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zaccaria Pallioppi, La conjugaziun del verb nel idiom romauntsch d'Engiadin'Ota, sistemeda per creschieus e scolars pü avanzos, Samedan, 1868
- Anton Velleman, Grammatica teoretica, practica ed istorica della lingua ladina d'Engiadin'Ota vol. 1, Zürigh, 1915
- Anton Velleman, Grammatica teoretica, practica ed istorica della lingua ladina d'Engiadin'Ota vol. 2, Zürigh, 1915


text:
Pleven
Pleven (ПлeBeH in bülgar; Plevne in türch; Plevna in rumen) a l'è vüna di cità püssee impurtant de la Bülgaria, e la gh'ha 137.001 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pleven a l'è al nord de la Bülgarìa e'l se tröa a 170 km de Sofia, a 320 km a ovest del Mar Negher e a 50 km a süd del Danübi.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pleven a l'è gemelaa cun:
- Rostov in sül Don, Rüssia
- Kaiserslautern, Germania
- Charlottesville, Stat Ünì d'America
- Volos, Grecia
- Guimarães, Purtugal
- Bitola, Macedonia


text:
Va in filànda laùra bén
Va in filànda laùra bén che l’asisténta che l’asisténta va in filànda laùra bén che l’asisténta la mì vuol bén La mì vuol bén fino a un cèrtu sègn e poi dopo e poi dopo la mì vuol bén fino a un cèrtu sègn e poi dopo la ciàpa ‘l lègn La ciàpa ‘l lègn me la dà süi spàll óia mè e óia mè la ciàpa ‘l lègn me la dà süi spàll óia mè che la mì fa màl.
Informazioni
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Juglandaceae
Le Juglandaceae DC. ex Perleb (1818) i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber o de boscài grant, co le fòie che cröda 'n envéren, uriginàre de le zòne temperàde e tropicài de l'emisféro nòrt. L'è la famìa botànica 'ndóche gh'è dét apò a la nus (Juglans regia).
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la clasificasiù filogenética (APG II) del dé d'encö le Juglandaceae i è stàde inserìde 'ndel'ùrden de le Fagales. 'Na ólta però, segont la clasificasiù del Cronquist e apò dei óter sistèmi, i éra part de l'urden de le Juglandales.


text:
Via Emélia
Artécol in dialèt arzân
La Via Emélia l’é ‘na strêda rumâna fâta fêr dal cônsol Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) per coleghêr in lénia dréta Rémin cun Piasèinsa. Incō l’é clasifichêda cme strêda statêla cun al nòm SS 9 e al percōrs al finès a Milân.
La strêda l’é stêda fâta tr’ al 189 a.C. e al 187 a.C.
In còl peréiod la colônia ed Placentia (Piasèinsa) l’êra circundêda dai Galli Boi che, sibèin ch’ j-êren stê scunfét, an îven mìa vrû firmê la pêṣ cun Ròma. Al perécol ed rivôlti l’êra dòunca vèira.
Ròma alōra l' à decîs ed fêr ‘na strêda militêra fîn a Placentia per fêr spustêr in prèsia l'esêrcit cun la mîra ed dumêr pusèbili rivôlti di Boi. Soquânt ân dôp la via Emélia l’é stêda slunghêda da Piasèinsa a Milân.
Al pió grândi sitê traversêdi, ed nâsita rumâna o arfâti da i rumâni, în: Ceşēna (Caesena), Forlimpopoli (Forum Popili), Furlé (Forum Livii), Faèinsa (Faventia), Iomla (Forum Cornelii), (Claterna, sparîda ind al VI sec.d.c. dôp ed la guèra Greco-gôtica), Bològna (Bononia), Mòdna (Mutina), Rèz (Regium Lepidi), Sânt'Ilâri d'Èinsa (Tannetum), Pèrma, Fidèinsa (Fidentia), e Piasèinsa (Placentia). La via Emélia rumâna la pasêva ânca per l'impurtânt sitê ed Laus Pompeia, incô Lodvèc, circa sînch chilômeter a sîra rispèt a la sitê dal dé d’incô Lôd (al percōrs l’é stê modifichê int al XII sècol prôpria per tuchêr la nōva sitê ed Lôd, dôp che Laus Pompeia l’é stêda butêda zò).
La via Emélia la coleghêva dō impurtânti strêdi rumâni: la via Flaménia, strêda consolêra ch’ la partîva da Ròma e la finîva prôpria a Rémin, colônia fundêda int al 268 a.C.; e la via Postómia, che da Piasèinsa la rivêva a l’Aquilèia, ultèm cèinter imputânt dal Vènet préma di cunfîn ‘d la pruvîncia itâlica, osèja la penisòla italiâna, tgnûda sóta al cmând dirèt ed Ròma.
Ind i pès fôra al sitê la via l’ēra ed sôlit salghêda cun ‘d la gêra, mèinter al d’ed dèinter dal sitê l’ēra despès salghêda cun di grôs lastròun ed prēda. Per traversêr i fióm e i turèint a gnîven fât di pûnt dal vôlti grandiōṣ, cme còl insèma al turèint Gaiana atâch a Castèl Sân Pêder, purtrôp butê zò ind al tèimp ed l’ûltma guèra.
La via Emélia l’é incòra al dé d’incō la strêda principêla ed l'Emélia-Rumâgna. In môd paralêl al só percōrs în stêdi fâti l' Avtostrêda dal Sōl e al ferovéi Milân-Bològna e la Diretrîṣ adriâtica ch’ la partés da Bològna, per pó andêr in Rumâgna e traversêrla fîn a Rémin.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Giulio Bizzarri e Eleonora Bronzoni - Esplorazioni sulla via Emilia : vedute nel paesaggio - Milano : Feltrinelli, 1986
- Le superstiti figlie di Luigi XV sovrano a Parma lungo la via dell'Emilia : 28 marzo - 7 aprile 1791 B. Fava. - Parma : Artegrafica Silva, 1966
- La via dei romei attraverso l'Emilia-Romagna. - Milano : Touring club italiano, 1997.
- Saltini Antonio, Salomoni M. Teresa, Rossi Cescati StefanoVia Emilia. Percorsi inconsueti fra i comuni dell'antica strada consolare, Edagricole, Bologna 2003


text:
Istria
Istria (insì anca in talian. In cruat e in sluven Istra) l'è la penisula püssee granda de tütt el Mar Adriatich (pü o meno 3.600 km²). El nom el vegna dal popul di Istri antich (Hister in latin) una parola che la vureva dì Danübi, per marcà el fat che quela region chì l'è una specie de cunfin danübian.
La magiur part de l'Istria la fa part de la Cruazia. Una parte picinina, che la ciapa drent i cità de Isula d'Istria (Izola in sluveni; Isola d'Istria in talian), Purturös (Portorož/Portose), Piran (Piran/Pirano) e Capudistria (Koper/Capodistria), j'hinn inveci part del teritori de la Sluvenia. Una part minima de la penisula la se tröva in teritori talian.


text:
Cinetica chimica
La cinetiga chimiga a l'è un broch de la chimiga fisiga che 'l stüdia la velucità di reaziun chimich e cumè che la dipend de:
- la natüra del reativ e del sò stat fisich;
- la cuncentraziun di reativ;
- la temperadüra;
- se'l gh'è un catalizadur.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In natüra a gh'è di reaziun cunt un AG<0, (che a hinn permetüü per la termudinamiga) ma che al pòst de rivà a la fin i van inscì adasi che a la fin de la fera süceden minga, se veden nanca. El mutiv a l'è che questi reaziun chì gh'hann una cinetiga che la va propi adasi. Dü esempi a hinn la carta che la brüsa a l'aria e la trasfurmaziun de la grafit in diamant. Reaziun che duarien süced senza prublema ma che inscambi süceden minga in cundiziun nurmaj. La carta e el diamant a hinn dunca ciamaa cumpost metastabil: cumpost minga stabil per la termudinamiga ma stabil per la cinetiga.
Stüdi de la cinetiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stüdià la velucità d'una reaziun al vör dì:
- misürà la custant cinetica e la sua dipendenza de la temperadüra e di catalizadur;
- misürà l'urdin de la reaziun rispet ai cuncentraziun di reativ;
- dà una spiegaziun teoriga di dat sperimental cunt el la pustülaziun:
- del mecanism de la reaziun;
- del stadi de transiziun.
L'impurtanza de la cinetiga chimiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cinetiga chimiga a l'è impurtanta perchè a l'è a la bas di prucess chimigh de l'indüstria per la progetaziun di impiant e per la sigüreza di prucess indüstriaj.


text:
Asee
L'asee o ased (a Bergom: [a'zit]; in bressan zét pr. [zet]; in d'on quai sit l'è anca feminil) l'è 'na sostanza liqueda, agra e del savor brusch, che se pò messedà con l'aqua. La se otegn de l'azion di acetobatter, che in presenza de l'aria ossiden de l'etanoll, che se troeuva dent ai bev alcolegh fermentaa tant 'me 'l vin o la birra, oltra che in alter mangià compagn di cereai, la frutta e la mel.
El serviss a condì i insalatt, el pess e alter mangià. In d'on quai sit de la Lombardia el vegn anca miss denter al codee per tegnì bagnada la cod.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla asee la vegn del latin acētum, con l'istess significaa. Quella parolla chì la se dopera in tant alter lengov romanz (italian aceto, napoletan acito, venezian axedo, piemontes asì, emilian asèi, sicilian acitu, sardegnoeu achedu, forlan azêt[1], romanc aschieu, romen oțet, ladin ajei). La parolla la s'è spantegada anca in di lengov germanegh in epoca romana (todesch essig, frison jittik, islandes edik), o anca pussee tard (olandes azijn).
Del latin vinus ager el vegn el frances vinaigre, che 'l s'è spantegaa anca in spagnoeu, catalan e portoghes (vinagre), in ingles (vinegar) e fina in di lengov celtegh (galles finegr, irlandes fínéagar, breton gwinegr).


text:
Les Enfers
Les Enfers a l'è un cumün svizzer del distret de Franches-Montagnes, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.09 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 167 abitant.
El cumün de Les Enfers al se tröva a una altitüden de 955 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Soubey, Montfavergier, Saint-Brais, Montfaucon, Le Bémont, Saignelégier.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Les Enfers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Muzambich
El Muzambich (Moçambique in purtughes) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Swaziland, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich (nom ufizial: República de Moçambique) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Armando Guebuza (del 2005).
El prim ministr a l'è l'Alberto Vaquina (del 2010).


text:
Cunsunant
Int la funetica de l'articulazion, una cunsunant (o cunsunanta) l'è un son linguistich che 'l vegn articulaa saranda in manera parzial o intrega la cavità urala, insì da creà una türbulenza de l'aria. La parola «cunsunant» la vegn zü dal latin consonans, che 'l vör dì "che la sona insema".
Cuntegnüü
Storia de la definizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che la linguistega l'eva basada interament ins la lengua latina, se pensava che una consonant la pudiss esist dumà se gh'eva arent una vucal, e donca che la pudeva mia vess de per lee.
De tüta manera, de maniman che i stüdi linguistegh i hann tacaa a cumprend anca alter lenguv, s'è capii che questa idea de cunsunant l'eva mia giüsta, giamò che esisten lenguv che i gh'hann di son de natüra cunsunantega che però i pören vess parnunziaa senza besogn d'una vucal, cume presempi int la lengua sluvena la parola Trst (Triest).
Möd e lögh d'articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cunsunant i se distinguen in diversi categurij:
Möd de articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lögh d'articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cunsunant i se diveden pöö anca intra sunor e surd, a seconda de la presenza o assenza de vibrazion di cord vucal in el menter che la passa l'aria al mument de l'articulazion.


text:
«Die neue religiöse Intoleranz» part 2
- Dumengia, 18.1.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.1.2015, 8:06, RTR
Martha Nussbaum è ina filosofa americana. Ella vul integrar ils sentiments e la reflexiun sur da quests en la politica, er en la politica chha da far cun las religiuns. Quai descriva ella en ses cudesch «Die neue religiöse Intoleranz. Ein Ausweg aus der Politik der Angst». Tranter auter propona ella er dentretschar la musica en la politica per cuntanscher ils sentiments dals umans. Ella analisescha operas, spirituals ed er musica da pop. Chatrina Gaudenz ha legì il cudesch e guardà en la rait tge ch'ins chatta sur da Martha Nussbaum e sur da sias analisas musicalas.
Il predi fa Florentina Camartin.
Redacziun: Gabriela Desax
Contribuziuns
-
Tadlar il predi da Florentina Camartin


text:
Alzà
Alzà (Alzano Lombardo in Italià, Prædium Alicianum in Latì) l'è ü cümù 'n pruinsa de Bèrghem de 13 636 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 13,4 km² e 'na densità de popolasiù de 1 018 ab./km². L' se tróa 'n de la Al Seriana visì al Sère.
El cunfìna coi cümü de Nèmber, Poltranga, Ranga, Éla de Sère, Dógn.
In de chèsto pais l'è nasìt Antonio Tiraboschi (1838-1883)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Alzà l'è mustrat in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sivéta
Artéccol in dialètt mudnés
La sivéta (Athene noctua) (civetta in italiàn), l'è 'n uśèl rapàś nutùran dla famìja di Strigidae.
Descrisiòṅ
Spéci
A s in cgnós 19 sotaspéci ad sivéti:
- A. n. bactriana
- A. n. cantabriensis
- A. n. daciae
- A. n. glaux
- A. n. grueni
- A. n. impasta
- A. n. indigena
- A. n. lilith
- A. n. ludlowi
- A. n. noctua
- A. n. orientalis
- A. n. plumipes
- A. n. saharae
- A. n. salentina
- A. n. sarda
- A. n. solitudinis
- A. n. somaliensis
- A. n. spilogastra
- A. n. vidalii
Aspèt
La sivéta l'è na bèstia lunga 21-23 cm a 'l incìrca, la gh'à na vèrta alàra ad 53-59 cm e un pēś ch'al càmbia da sènt a duśènt gram. La gh'à fórma tracagnòta, cô larg e piàt sénsa i ciùf tìpic dal guf, òć śai e śampi lunghi e quaciàdi par na part da sédli. La part in élt dla sò fàcia l'è griśa-scûra maciàda ad biànc méntar ad sóta l'è biànca dagnóra dal tut cun dal maci bruni.
Distribusiòṅ e habitat
La s cata in tut 'l Emisfēr nòrd, in Europa, Àśia e Àfrica dal nòrd. In Itâglia 'l è 'n uśèl dimóndi cumùṅ e difûś praticamènt in tuta la penìśula a part gl'Àlpi. I sò post preferî i èṅ quéi datéś in du a viṿ 'l óm, in dal śòni ad culìna. La stà a la larga da 'l śòni più élti ad mila mètar parchè la néṿ la para via al bèsti ch'a lē a gh piàś magnàr.
Biulugìa
Uśèl nutùran da purtàr a eśèmpi, la sivéta la s pōl però mét'r-as in muimènt anc al dòpmeśdè in sal tard o anc ad prima matìna.
Vèrs
Al sivéti i gh'ànan un repertòri vucàl dimóndi vast. Al masć al fà un "hu-u-ou" ógni 3-4 secónd. Dal volti però, al sivéti i èṅ anc bòni ad far di sîg dimóndi élt e fastidióś s'i gh'àṅ da difénd'r-as.
Magnàr e alimentasiòṅ
La sivéta l'è carnìvura. Cuma tut i Strigiformi, l'è bòna ad mandàr śò al bèsti ciapàdi cum i èṅ e dòp butàr-i fóra cun la bòra, dal bucìni ad materiàl ad scart ch'la n gh la cava minga a digerìr (pēi, plum, dènt, òs e gus 'd insèt).
Riprudusiòṅ
La fà al gnal fra Mars e Śugn. La fémna la fà da dū a sinc óṿ biànc in mèś a di sbrag in dal prédi, in di àlbar, in di mur 'd edifìsi vèć o in di tanabùś bandunâ di mamìfar ad taja ad mèś e pò la i cóva par quàtar stmani a 'l incìrca. In chi mumènt lè a gh'è al masć sèg ch'al gh dà na maṅ par casàr. Dòp un méś śót śò, i pìcui i làs'n al gnal ma i gh la càvan a scampàr da par lōr sōl quànd i gh'aṅ dū o tri méś ad vita.
Quèi curióś
- La sivéta, cum anc chi àtar uśèi nutùran, l'è cunsideràda da 'l pòpul par tradisiòṅ na bèstia ch'la pòrta mâl, e dimóndi gint la s àugura ch'la n s méta minga a cantàr insìma a 'l sò téǵ. P'r i Grèc, invéci, la sivéta l'éra cunsideràda sacra par la dea Aténa.
- A 'l dè 'd incō, cun la paròla sivéta, a s dascór dna dóna vanitóśa e alśēra, ch'a gh piaś far-as far la cōrt e sèmpar prònta a dar dal śnum. C'l uśànsa chè la gh'è parchè la sivéta, quànd la vgniva druàda da i casadōr cuma arciàm p'r i pàser, la i tiràva da la sò banda faghénd bàtar gl'ali in na manéra particulàra e acsè gl'uśèi i n spìvan minga reśìstar a chi spetàcui lè.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Stéphanie Cohen-Aloro
La Stéphanie Cohen-Aloro (Parì, 18 ad Mars dal 1983) l'è stada na tenìsta francéśa ch'l'è rivàda a èsar la nùmar ssant'òṅ dal mónd al 6 'd Utóbar dal 2003. L'è élta 175 cm e la péśa 68 chilo. Cum a s pōl capìr da 'l nóm, lì lē l'è n'ebréja.
In dla sò caréra la n à mai vins di tìtui WTA ma sōl di tìtui ITF (sinc). Prufesiunìsta da 'l Utóbar dal 2001 la gh'à dâ a muć al 12 ad Favràr dal 2011, muciànd sù 1.080.922 dòlar in prèmi.
Caréra
Dòp avér tacâ a móv'r i prim pas in dal sircùit WTA in dal 2001, la gh la cava a pasàr al prim tùran a 'l Roland Garros baténd l'Angelika Roesch ma la mudnéśa Adriana Serra Zanetti la la manda a cà subìt dòp. In dal 2003 la fà sù i sò riśultâ più bèi. La bat la Tat'jana Panova a Tokyo e la nùmar 15 dal mónd Anna Smashnova a Parì. A gl'US Open la riva a 'l secónd tùran ma pò la pèrd da l'Amélie Mauresmo. In Utóbar la tóca al sò best ranking ad sèmpar: al 61śum pòst.
In dal 2005 la Stéphanie la taca 'l an faghénd un stus minga da pôc baténd la Mary Pierce in dal prim tùran di Australian Open. A Miami invéci la fà fóra la nùmar 21 Daniela Hantuchová ma a 'l tèrs tùran la gh'à da chinàr la tèsta in frònt a la cruàta Karolina Sprem. In dal 2008 la bat la Dominika Cibulková a 'l prim tùran ad Barcelóna par pò pèrdar in semifinàl da la Marija Kirilenko.
In di Gran Slam la gh l'à cavàda a rivàr na vòlta a 'l tèrs tùran pardénd a 'l Roland Garros dal 2007 cóntar l'itagliàna ad Mèstar, Tathiana Garbin.
La gh dà sù in dal Favràr dal 2011.


text:
Lusêra
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Lusêra ( Luzzara in italiân) l'é un cmûn ed 9.134 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é a mezanôt e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz
Indice
Al teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é in 'na zôna geogrâfica a l' istèsa distânsa tra Rèz, Mântva e Pèrma Lusêra l'é in un paeṣâg carateréstich ed la Pianûra Padâna. Al carateréstichi spòndi dal fiòm Po che sègnen al teritôri cun al cunfîn lumbêrd, fân da sfònd spetacolêr al lêrghi distèiṣi ed bôsch e trèin cultivê cun 'na bòuna rèiṣa e che în al 60% ed la metradûra lusarèṣiâ. Al paeṣâg ch' es preṣèinta, a chi víṣita la berlēda lusarèiṣa, l'é 'd impurtânt valōr pr' al só aspèt 'd ambiĵnt ed fiòm incòra intât. A s' égh rîvapr' al carateréstich Viale Po, traversê da divêrsi carēri in tèra batûda che al lòngh a se ṣvilópa un interesânt percōrs adât a insgnêr la siĵnsa ed la natûra. La zôna l'é réca ed bèsti, ind al pâs ed l'avtûn e 'dla primavèira a gh'é dimòndi uṣê ed la faméja d' j airòun e 'd la faméja di nâder, ind l'êrch ed l'ân dimòndi uṣê ed la faméja 'dla pâsra, ânca ed quî che fân al né, pôch i gèner ed bèsti cun al mamèli, tôt fôra al lêvri e la têlpa. Ind al bûṣi d'âcva a gh'în divêrsi bèsti cun la cunchélia. Da viṣitêr al laghèt artificêl fât da la chêva ed tèra crēta, ciamê Chêva dal Lós. Ind al só fònd, quêṣi sèimper pantanōṣ, a gh'é dimòndi piânti e bèsti. Ind al laghèt a vîn fâta la pèsca spurtîva. Da viṣitêr ânca al prém lèt ed la Crustulèina ch' l' é stê fîn al 1932 l'ûltem cò dal lèt dal turèint Cróstel. Armês sèinsa âcva corèint dôp al sbancamèint fât dal 1929 al 1932 ind la localitê Livèl, ch' l' à spustê al cōrs dal turèint vêrs mezanôt e sîra.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j urégin[modifica | mudéfica la surzéia]
La só urégin, secònd i stôrich dal dé d'incō, l'é da mèter a i tèimp di longobêrd, in quânt da la léngua dal pôpol longobêrd a deṣvînen al raîṣi dal só nòm. Per Pêder Ireneo Affò invêci Lusêra la turé al nòm da la preṣèinsa ed tânt lós ind al só âchev. Ló al dîṣ difâti che i Longobêrd int al 604, dôp la batâlia ed Mântva a s' în fermê in dōve adès a gh'é Guastâla, àn catê che la pèsca di lós l'êra bundânta cûntra a l'íṣola lusarèiṣa (che al prémi cà ed Lusêra a fósen insém a n'íṣola al li dîṣ ânca al Rio) a l'àn ciamêda "Lucciaia" pó dvintêda Luciaria pó Luzzara. Pr' al Cluverio, invêci, al nòm Lusêra al deṣvîn da Nuceria, pó Nucera, Lucera e Luzzara, antîga sitê rumâna butêda zò al tèimp dal j invasiòun barbârichi, e che al ruvîni în stêdi quacêdi dal j aluviòun. A fân difèt al prōvi sicûri ch' la sía stêda fundêda da i rumân, ânca se a Codsòt e a Riva ed Suṣêra ind l'Otsèint é stê catêdi rèst ed l'etê imperiêla. Da i documèint che incō a gh'òm a dispuṣisiòun, al nòm Lusêra as lêz la préma vôlta in un ât dal 781 dōve Carlo Magno, Rè di frânch e di Longobêrd, al tulîva sòta la só prutesiòun la Cēṣa Arzâna. Lusêra l'é un eṣèimpi di cambiamèint dal Sgnurèi in sté peréiod ed vitalitê polética dal teritôri padân. Al Vèschev ed Rèz al cûmpra da l'Imperadōr Lodovico il Pio, che dōp ed ló insém al trôn égh va Lotario, che ind al reclamêr la proprietê a n'arciâpa cun viulèinsa al pusès. Dôp la tôrna a 'd èser dêda indrê al Vèschev ed Rèz; ind l' 840 la tōrna a l'Imperadōr ch' al la dà a Angilberga, mujêra dal fiōl Ludovico II. Dôp êtri tribulêri tra Cēṣa e Impêr, Lusêra la tōrna ind al mân dal Vèschev ed Rèz ch' al la dà cun Guastâla a Bonifazio ed Canòsa. La rèsta ind i pusès di Canòsa fîn a la fîn ed la faméja, e a i tèimp ed Matélda l'é arcurdêda cme Pēv fra i pusès ed la cuntèsa. Int al 1160 Federeco I al tôrna a dêrla indrê al Vèschev ed Rèz, ânca se còst an prîva mìa pretènder nisûn dirét, in quânt ocupêda da i Cremonèiṣ, che a's în vèden arcgnusû al pusès da Arrigo IV. Int al 1311 l'imperadōr Arrigo VII al la dà a Passerino Bonaccolsi, sgnōr ed Mântva. Caschê i Bonaccolsi, i Cremonèiṣ preocupê ed la cresèint putèinsa di Gunṣêga, a se ṣgâgen a ocupêr Lusêra, mó a vînen casê vía da Luigi Gonzaga ch' a 'gh cunfermê al pusès da l'imperadōr Carlo IV ind al 1354. Ind al tèimp ed la sgnuréia di Gunṣêga, Lusêra la vîn rinfursêda e da la piânta ed la só mâpa 's pōlen vèder incòra incô cun distinsiòun al piâsi, i palâs ed l'avtoritê e i fabrichê roligiōṣ, acsé cme în stê pinsê ind al '400. Int al 1350 al paèiṣ al dà alôg a Francesco Petrarca. Cun la cunsègna ed Lusêra a Rodolfo Gonzaga, fiōl dal Marchèiṣ Lodovico, a cumîncia al râm ed la râsa di Gunṣêga ed Lusêra. Sòt al só pusès a vîn tirê só al palâs ed l'abitasiòun di Gunṣêga, ôvra ed Luca Fancelli, architèt a la Cōrt ed Mântva. Rodolfo al mōr int al 1495 al tèimp ed la famōṣa batâlia ed Furnōv insém al Târ. L'imperadōr Carlo V int al 1502 al nômina al Duchêt a fèdev dirèt, per sèimper al pasêva in ereditê al pió grând di fiōl. Al Marchèiṣ Massimiliano al dà (1577) al cusèin Guglielmo. Int al 1630 Lusêra la tôrna al Duchêt ed Guastâla ch' al la gvêrna mìa sèimper cun furtûna per cîrca mèz sècol. Môrt int al 1739 Carlo, fiōl ed Luigi Basilio, a finés al râm ed l'elbêr ed la faméja di Gunṣêga ed Lusêra. La vicènda pió impurtânt ed la stôria ed Lusêra l'é sucèsa al 15 agòst 1702, quând a s'é cumbatû ind l'ambît ed la guèra ed Sucesiòun Spagnôla, 'n viulentésima batâlia fra l'eṣêrcit imperiêl guidê dal Prîncip Eugenio ed Savoia e i Frânco-Spanôl: l'é la famōṣa Batâlia ed Lusêra. Dû dé dôp Lusêra la 's arènd a i Frânco-Spanôl cun grôsi pêrditi. Int al 1734, scupiêda la guèra per la sucésiòun dal Règn ed Polôgnia, al paèiṣ al vîn ucupê dal trópi Frâco-Sêrdi, sòta al cmând dal rè Carlo Emanuele ed Sardègna. 'Na nōva grôsa batâlia la sucêd al 17 setèmber ed l'istès ân, dōve j imperiêl a vînen incòra batû. Int al 1747 Lusêra e al só teritôri a vînen unî, dôp la fîn ed la râsa di Gunṣêga ed Guastâla, a l'Impêr Avstriàch ed Maria Teresa. Cun al tratê 'd Aquisgrana ed l' 8 avrîl 1748 Luṣêra la vîn cunsgnêda a Don Filippo di Borbone , che al drōva l'inteligînsa ed Du Tillot per tirêr só la cunuméia cun di sôld a fònd pêrs per la creasiòun ed nōvi ativitê prudutîvi. Int al 1759, per edét dal Rè, a vîn scanṣlê la cârica ed Podestê perché êra stê més a Guastâla tót al cumplès ed la burocrasèia e 'd l' aministrasiòun.
Da la rivulusiòun Francèiṣa a i nôster dé[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rivulusiòun Francèiṣa e l'ôvra napoleônica a pôrten Lusêra ind la Repóblica Ciṣalpèina in sègvit ind al Cumpartimèint dal Cròstel. Finî l'impêr napoleônich, al 9 fervêr 1814, la vîn turnêda a èser ucupêda dal trópi ed l'Avstrìa. A sègvit dal Tratêt ed Vièna, i vèc stêt Borbônich a vînen cunsgnê a Maria Luisa d'Avstrìa. A la môrt ed la duchèsa, al 4 znêr 1848, Lusêra la pâsa a j Estèins ed Francesco V. A sègvit ed la II Guèra d'Indipendèinsa, al 16 agòst 1860 a vîn mandê vía Francesco V. Cun al plebisît ed l' 11 e 12 mêrs 1860, Lusêra l'é unîda al Règn dal Piemûnt e dòunca al Règn d'Itâlia. Per mêrit ed Francesco Boccalari int al 1863 a Lusêra 's fa 'na Socetê ed Tîr a sègn ch' al gh'à cme presidèint Giuseppe Garibaldi. Lusêra cun la rifōrma aministratîva dal Règn d'Itâlia, l'é cunsgnêda a la pruvîncia ed Rèz. Da alōra la fōrma dal teritôri an n'é mìa cambiêda, però al paèiṣ la mantgnû la cumbativitê e la vivacitê insèm al piân socêl ch' al srà patrimòni ed tóta la Bâsa arzâna a i tèimp ed Camillo Prampolini, ciâme cme sègn l'apôstol dal socialîṣem. Quâtr ân dôp l'Unitê a nâs a Lusêra la préma socetê operâria, che a 'gh andrà a drê tânt êtri, sèimper ind al tentatîv ed fermêr la diṣucupasiòun e la misèria e 'd fêr frûnt a la represiòun ed la pulisía. Ed 'na faméja ed fôrti tradisiòun socialésti l'é Bruno Fortichiari, tra i fundaōr dal Partî Comunésta Italiân. Al fasîṣem al piciarà dûr e da dêr l'eṣèimpi da subét: al 5 mâg 1921 a vîn masê in cundisiòun mai dal tót ciarîdi al zòven anârchich Riccardo Siliprandi, a gh'é saltê adôs un gróp de squadrésta. E al prèsi paghê da Lusêra al câṣva ed la Reṣistèinsa al srà dimòndi êlt: cambiêda in pulveriēra e in depôṣit d'êrmi da i naṣésta, l'avrà 10 partigiân fuṣilê a Rezōl ind l' avrîl 1945, êter 7 môrt in divêrsi operasiòun militêri in pruvîncia, môrt e dispêrs ind i câmp ed cuncentramèint, civîl arestê e torturê. Al dôp guèra al vedrà sèinsa prèir scansêri la riprèiṣa dal lôti socêli – arivêda al mâsim cun al siôper "a l'arvêrsa" di braciânt insém a j êrṣen dal Chêv Fiòma – e al darà indrê al Cmûn al gvêren dal sinéstri.
Palâs e cēṣi ed Lusêra[modifica | mudéfica la surzéia]
La Tòr Cévica
Al 23 otòber 1702 al milési francèiṣi àn minê la pêrta dal castél ch' la guêrda vêrs Guastâla, e pêrta ed la Rôca cun la só grôsa Tòra. La comunitê ed Lusêra l'îva fîn da l'inési manifestê al deṣidèri ed tirêr só 'na tòra dimòndi êlta cun al materiêl ed la vècia Tòra ed la Rôca e dal furtificasiòun. Int al 1724 a s'é cumincê ind al druvêr, per l'impalcadûra, l' algnâm rivê da Guastâla ofêrt dal Dóca. I lavōr în stê fermê, per la mancânsa ed sôld, cun al lasêr la pêrt d'ed sōvra ed la tòra quadrêda. Int al 1780 la volontê ed la comunitê ed Lusêra la purtê a finîr la Tòra cun la costrusiòun ed la cópla dōve é stê més 'na quaciadûra ed zéngh. Al 15 setèmber 1780 a gh'é stê més insèm la crōs cun al Lós 'd arivêr acsé a l'altèsa ed 55 mêter.
Al Palâs ed la Mêṣna
Al vèc palâs di Gunṣêga, sngōr ed Lusêra, al vîn tirê só vêrs la fîn dal XV sècol só disègn ed Luca Francelli. In urégin, cun i sō fabrichêt, al tgnîva tóta la piâsa dal dé d'incô, mó da la guèra, cun la batâlia dal 15 d'agòst 1702, a s'é salvê sōl la pêrta ch' es vèd incô. A l'intêren dal palâs 's vèd incòra la lôgia ch' la dêva ind al curtîl, fâta da un pôrdegh cun trèi archêdi avêrti a mèz sèirc che pôgen insém a clòuni adèsa murêdi. Dō de sté clòuni, còli ed mèz, în ed mêlmer e i capitê în urnêd ed fujâm, mèinter al j êtri dō clòuni în in muradûra e a gh' àn sōl i capitê ed mêlmer cun mutîv a fòj dimòndi pió a la bòuna. Ind al frûnt dal Palâs, sōvra la pôrta principêla, a spéca al stéma di Gunṣêga, in cerâmica ed tânt culōr fâta da Luca della Robbia. L'é ed fōrma circolêra cun d'atōrna di festòun ed râm ed pîn, sègn ed la buntê.
La Cēṣa Parochiêla êd Sân Zôrz
L'ûratôri ed Sân Zôrz l'êra, tr'al VII e al IX sècol, un céch fabrichêt a 'na sōla navêda. Int al cōrs di sècol l'à subî divêrs cambiamèint e arnuvamèint, mó al mantîn incòra l'âbsida fâta in manêra rumânica, dóve sòta, di schêv fât da pôch àn purtê a la lûṣ l'antîgh soterâni, fònd pió ed dû mêter, in dóve 's vèden al céchi clòuni in côt dōve a 'gh pugêve al fâci. La facêda, al parèidi d'ed fôra e l'intêren în in scèt stîl barôch, cun trèi navêdi e sînch capèli ed fiânch, dō ed còli parsialmèint rinascimentêli. A la dréta dal preṣbitêri a gh'é la réca Capèla ed la Madòna dal Ruṣâri. Drêda a l'altêr Magiōr a gh'é 'na splèndida tèila dal 1500 ch' la figûra la Madòna cun al Bambèin sidûda insém a 'na scrâna ed mêlmêr, cun a dréta la figûra ed Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, a mansèina Sân Girôlem cun i pâgn da Cardinêl. D' impurtânt belèsa l'é l'Altêr Magiōr, 'na cumpuṣisiòun ed mêlmer ed tânt culōr, prêdi dûri e ed medrapêrla. Ind la préma Capèla a dréta a gh'é la Vâsca dal Batèz in mêlmer dal 1574, e 'na pitûra dóve ind al fònd as vèd Lusêra vésta da l'antîga pôrta pr'andêr int al Castèl, a's vèd ânca la tòra ed préma ed la Cēṣa ed Sân Zôrz. Còla d'adèṣ l'é stê tirêda só a l'inési dal XX sècol.
Al Teâter
Ind l'antîgh Palâs di Gunṣêga ed Lusêra a gh'êra ânca al céch Teâter ed Cōrt. Vêrs la fîn dal XVIII sècol n'é stê tirê só un êter ind i lochêl pó ucupê da la scōla d'êrt. Diversamèint da còl che dimòndi a pèinsen, al Teâter dal dé d'incô an n'é mìa còl préma dal XX sècol. Da un rôgit dal 1813 a riṣûlta che in cl' ân la Socetê Teatrêla ed Lusêra l'à cumprê un fabrichê róstich, drûve cme granêr, per cambiêrel ind al Teâter dal dé d'incô. Ânca se i lavōr, per adatêr al fabrichêt, în cumincê subét, per l'inavgurasiòun a s'é duvû spetêr al 2 otòber 1852, dâta dóve l'é gnû inavgurê cun la rapreṣentasiòun ed l'ôpra "I Capuleti e i Montecchi" ed Vincenzo Bellini. Al teâter al prîva tgnîr fîn a 400 persòuni, cun 47 pêlch divîṣ in trî ōrdin. Al sipâri, andê pêrs, al rapreṣentêva la Fêra ed Lusêra cun i Prîncip Gunsêga e l'êra stê piturê dal Casali. Al fabrichêt l'à subî un fôrt restâver int al 1919; sté dâta l'é intajêda ind al lunetòun ch' l' é d'e sōvra la fnèstra centrêla ed la facèda. Sibèin gnésen mantgnû i trî ōrdin di pêlch, la piânta, che a l'urégin l'êra a U svaṣêda, l'é stêda cambiêda ind fōrma circolêra. Da dimòndi ân al vîn mìa druvê, mó da pôch é stê fât di lavōr ed restâver, in vésta, da che a pôch, ed l'inavgurasiòun.
La Cēṣa dal vèc Cunvèint d' j Agostiniân
La Cēṣa dal vèc uspdêl, o Cēṣa dal Cunvèint céch, atachê al pió antîgh fabrichêt ch' l' êra l'Uspési di Pelgrèin, l'é stêda arnuvêda a la fîn dal XV sècol pr' al vrèir ed Caterina Pico, fiōla ed Gianfranco Cûnt ed Mirândla. L'é stêda butêda zò fîn quêṣi a i fundamèint e turnêda a tirêr só tr' al 1764 e al 1771 insèm al Cunvèint d' j Agostiniân; per furtûna l'âbsida armêṣa l'é còla dal Quatérsèint. Ind la sagrestéia 's vèden, un pō, i rèst 'd un magnéfich monumèint mortuâri, dedichê a Luigi Gonzaga môrt a 32 ân int al 1570, parsialmèint ruvinê da un incèndi int al 1918. Ind la pêrt d'ed sōvra dal munumèint, al cèinter a 's vèd al stèma di Gunṣêga sustgnû da dû amurèin cun d'ed sōvra 'n' aquîla incurunêda a dō tèsti e a i d fiânch dō góli che finésen in dō bôci. Sté curunamèint al pôgia sōver un réch architrêv sustgnû da dō grândi figûri: 'na Cariâtid e 'n Atlânt. Dal cèinter, sòta al curniṣòun, sostgnû da 'na tèsta ed leòun, a partés in dō pêrti un réch festòun ed frûta, ch' al pâsa sōvr' al Cariâtid e al và zò a i dû fiânc estêren fîn al grând piân 'd apôg dal basamèint dóve 's pôgen al dō âquili. Int al mèz dal monumèint a gh' êra 'na lâpida dedichêda a Luigi Gonzaga. Sòta al purdghêl aṣvèin în stê catê da pôch dal pitûri a frèsch 'd interèsi stôrich e artéstich. È stê butê zò ânca la Tòmba Monumentêla 'd Antonia Gonzaga, surèla ed Luigi e mujêra ed Roberto Sanvitale, la tòmba tirêda só int al 1572 ed frûnt a còla ed Luigi, e spieghê da Caselli ind la só stôria ed Lusêra publichêda int al 1898. Per còl che riguêrda al vèira cunvèint, l'é stê tirê só da j Agostiniân, prubabilmèint préma ed la cēṣa 'stèsa in fōrmi rumânichi: difâti armâgnen cme testimòni ed còst al purdghêl e soquânti vôlti a vèila, salvê da i tânt e mìa sèimper precîṣ arnuvamèint fât ind i sècol. A riṣûlta ruvinê da l' incèndi dal 1918 la pitûra a frèsch ch'al figurêva 'na Madòna cun un bambèin e dō fugûri ed sânt a i dû fiânch, l'amzurêva 1 mêter e 20 e dû mêter d'altèsa, ôvra dal pitōr Francesco Monsignori nê a Veròuna int al 1487. Mandê vía j Agostiniân ind l'època napoleônica, int al 1824 al fabrichêt l'é stê druvê per al vrèir ed Maria Luigia duchèsa ed Pèrma, Piasèinsa e Guastâla, cme uṣbdêl, ûṣ pó mantgû da la faméja Lodigiani che a n'é dvintêda padròuna int al 1886. Dôp l'é stê dunê al j Ôpri Péi ed Lusêra a da sté urganiṣasiòun gestî fîn al 1978 préma cme uṣbdêl e pó cme Ricôver. Ind la pêrta a mezdé a gh'é n'êla fâta int al 1948 ch' la fà un tót ûn cun còla pió antîga. L'uṣbdêl l'é stê sarê dôp che é stê fât l'ûṣbdêl ed zôna a Guastâla, al fabrichêt, dōp che gh' é stê fât di lavōr d'adatamèint, al vîn druvê cme pôst ed la Mòstra Nasionêla e Musèo dal j Êrti Naif.
Il Musèo Nasionêl 'd Êrti Naif
Al Musèo, ideê da Cesare Zavattini e fundê da Renato Bolondi int al 1967, l'é un musèo ch ' al crès sèimper grâsia a la rasègna anvêla: al j ôvri siēlti da la zuréia, difâti, armâgne per sèimper in mòstra int al musèo. In pió dal j ôvri, che în pió ed 300, al musèo al gh'à ânca 'na réca sêla póblica ed giurnèj e rivésti, 'na videotêca e 'na bibliotêca.
Véla Maso
L'é insém a la strêda comunêla cun al 'stès nòm a cîrca d chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed Lusêra. Cla Vèla ché l'é incòra, cun al só stupènd giardèin a l'italiâna e i filêr ed grôs siprès dal padól, ûn di pió bê urnamèint dal campâgni ed Lusêra. L'é stêda òna dal cà di Gunṣêga, a l'à mantgû soquânt di carâter ed l'antîga nobiltê, cme al giardèin, l'uratôri e al piantumêdi d'èlber. L'intêren la gh'à un interesânt salòun ed rapreṣentânsa, a setentriòun 'na tòra cun êrch pasânt al gh'à un logê ch' al tîn só 'na balaóstra cun al cèinter 'n' arlòj incurunê da 'na turèta. Pêrta necésaria ed la véla l'é al giardèin in dóve 's câte dal piânti dimòndi importânti che a 'gh' n' é pôchi in Itâlia. La véla e al só giardèin în stê teâter ed pôṣa dal félm Novecento ed Bernardo Bertolucci. Incō l'é al pôst ed la Comunitê per la cûra di droghê Mondo X.
Al Cēṣi dal frasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Cēṣa parochiêla ed Codsòt
A 's pōl dîr che la dâta ed la costrusiòun ed la Cēṣa Parochiêla l'é atōrna a la fîn dal XVII sècol, e l'é stêda tirêda só ind l'istès pôst in dó l'êra cl' êtra dal 1500 cîrca. Dèinter as pōl mirêr, in pió ed l'altêr magiōr in stóch melmeriṣê e quâter altêr uriginêl ind al capèli, quatôrdéṣ tavlèti de scōla emiliâna dal XV sècol che fân vèder di fât dal Vangēl.
Cēṣa parochiêla ed Sân Chêrel Borromeo di Casòun
Fr' al patrimòni artèstich ch' es pōl mirêr a l'intêren ed la Cēṣa Parochiêla a 's segnêla un côro ed lègn a scrâni ed bòuna fatûra dal Setsèint.
Cēṣa Parochiêla ed Sân Rôch ed Velaròta
In urègin l'antîga cēṣa, tirêda só insém a l'antîgh Uratôri ed Sân Rôch ind al XV sècol, la duvîva avèir sōl trî altêr: còl principêl e dû a i fiânch dedichê ûn al Sânt Ruṣâri e a Sân Rôch. Dôp a n'é stê tirê só un êter altêr dedichê a Sân Francèsch d'Asîṣi e a Sânt' Antòni da Pâdva. Int al 1936 è stê butê zò la splèndida cēṣa dal Setsèin perché mìa sicûra.
La Ciâvga ed Velaròta[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é al pió antîgh lavōr fât a mân ch' es tîn da cât a Velaròta e la testimuniânsa pió interesânta ed la só stôria. Sté ôvra idrâvlica, cun parapôrt, fât insém al Chêv Tajêda, sgnêda insèm ûn di antîgh râm dal Fiòm Po, l'é stê cumincê int al XIII sècol; al gh'îva la funsiòun pr' impidîr j artōren dal pîni dal Fiòm Sècia e 'd la Môlja in pió ed bunifichêr i trèin per crèser la prudusiòun agrécola e favurîr la nâsita ed nōv cèinter abitê.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Luzzara: Cenni storici. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico degli Artigianelli, 1889
- Lorenzo Davoli - La chiesa di San Giorgio a Luzzara : storia e arte - [s.l.] : [S.n.], 2000
- Guido Laghi, Rolando Cavandoli - Storia di Luzzara; prefazione di Cesare Zavattini ; premessa di Fausto Alberini. - Luzzara : Comune di Luzzara, 1978.
- Armando Rati - La battaglia di Luzzara : (15 agosto 1702) : la fine dei Gonzaga e la sofferenza della gente reggiana e mantovana - Mantova : Sometti, 2003.
- Leonardo Tenca - L'organo della Priorale di S. Rocco della rotta di Luzzara - Villarotta (Luzzara) : Parrocchia, 1997
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Włocławek
Włocławek (Vladislaviensis in latin; Leslau in todesch stòrigh) a l'è ona città de la Polònia central, situada longh la Vistola e cont ona popolazion de circa 114.000 abitant (2014). La città la se troeuva in del Voivodaa de Cuiavia-Pomerania; fina al 1999 l'era el capploeugh del voivodaa omònim.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diòcesi de Włocławek l'è stada nominada per la prima vòlta in d'ona bolla papal de l'Eugeni III in del 1148.
A Włocławek hinn nassuu tant vescov, arcivescov, generai e anca el premi Nobel per la medisina del 1950 Tadeusz Reichstein. Semper in quella città chì l'è staa coppaa el pret polacch Jerzy Popiełuszko (1947-1984), vun di simbol de l'opposizion cattòliga al comunismo sovietigh polacch e beaa de la Gesa Cattòliga.


text:
Yana Buchina
La Yana Alexandrovna Buchina (Mósca, 7 ad Favràr dal 1992, a s lèś ЯHa БyчиHa in Rus) l'è na tenìsta rusa ch'la pista i camp dal sircùit ITF da 'l 2007. L'è élta 168 cm e l'à tacâ a śugàr a siē an.
A gh piàś far dal còmpri e scultàr la mùśica. Al sò alenadōr 'l è Pablo Garcia.
In dla sò caréra la gh l'à cavàda a rivàr a 'l 337śum pòst dla clasìfica, al 17 'd Utóbar dal 2011.
Caréra
La Buchina la śōga al sò prim turnèo WTA in d'l Utóbar dal 2009 a Mósca, cun na carta salvàdga in bisàca, ma la pèrd subìt da la Nadia Petrova par 2-6 0-6. 'L an dòp la gh tórna par far al qualificasiòṅ ma la n i pasa briśa.
A 'l inìsi dal 2011 la tōś part a gl'ITF ad Liòṅ e ad Digiòṅ ma la patìs dū scunfìti da l'Anna Remondina. In Avrìl la śōga dū finàli ITF in Turchìa, vinsénd-an una. In Śugn la pèrd in di quàrt in dal turnèo andalùś ad Pozoblanco, 2-6 4-6 da l'Eleni Daniilidou. La s qualìfica pò in dal WTA ad Baku e lè la fà sudàr a 'l prim tùran l'Elena Vesnina prima 'd cédar sèg par 2-6 6-3 5-7.
In dal 2012 la bat in dal qualificasiòṅ ad Midland (Stat Unî) la Madison Keys par 6-4 6-2 ma pò la pèrd a 'l prim tùran da la Vesna Dolonc. In Avrìl la vins al tìtul d'l ITF Antalya 15 da déś-mila dòlar.
In dal 2013 la tōś part a 'l ITF ad Majórca pardénd in semifinàl da l'itagliàna Anastasia Grymalska par 2-6 6-4 2-6.


text:
Sussurri e grida
Sussurri e grida (Susùr e sîg) 'l è 'n film dramàtic śvedéś dal 1972 'd Ingmar Bergman, vinsidōr 'd un Prèmi Òscar in dal 1974 par la futugrafìa ad Sven Nykvist e dimóndi àtar in gir p'r al mónd.
Cun al nóm 'd Ingrid von Rosen in dla pelìcula a gh'è anc l'Ingrid Bergman ch'la fà la part dna spedadōra.
Sunt
La pòvr’Agnese (Harriet Andersson) la gh'à 'n brut mâl e l'è drē a murìr. I gh tîṅ adrē al surèli Karin (Ingrid Thulin) e Maria (Liv Ullmann) e la badànta Anna (Kari Sylwan).
I patimènt dl’Agnese i dasquàcian dal tut i prubléma ch'i gh'ènan in dla famìja. La Karin e la Maria i gh'àṅ di cumpurtamènt difarènt quànd i tràtan la surèla ma tuti e dū i s dastàcan facilmènt da lē. Anc cun i marè al ròbi i n vànan minga tant bèṅ. La Karin l'è na dóna fréda ch'la n s cumpatìs ninsòṅ e la n gh'à minga di cuntàt cun Fredrik (Georg Årlin), più vèć ad lē, parchè a gh fà schiva al sès méntar la Maria la n dà minga a mènt, o śò da 'd lè, a Joakim (Henning Moritzen) e la n s fà minga di scrùpui quànd a s trata ad far-'g i còran c'n al dutōr David (Erland Josephson).
L'ùnica parsòna ch'la s tōś a cōr la vita dla malàda l'è l’Anna ch'la la sarvìs da dimóndi an. La gh dà anc al lat cuma s'la fus na putìna, fórsi arcurdànd la sò baghéta mòrta śóvna. Quànd pò l’Agnese la mōr dabòṅ, la badànda la vèṅ mandàda via in quàt'r e quàt'r òt parchè a gh'è da vénd'r al sit.
Al dū surèli i s làsan cuma s'i n fùsan gnanc parénti.


text:
Albidona
Albidona è nu comun 'di 1.781 abitant d''a provinch 'e Cosenza. S' trov'd ntà Provinc'ia 'i Cusenza edè gaut 810 metr a supr 'u l'vell du mar. E' nu' paes m'nut minut.. ma i guaglio cha ci su' su biegli gaut e fort. 'U 8 i Maj si festeg'd Sant Michel.. u' patrun du Paes. I fiemmn gran e vecchiariell vann girann tutt'u Paes cullu mienz tummn in'cap in onor du Sant! Alla fin da procession si facd U'ncant. U' 13 i Giugn si festeggi Sant'Antonie e tutti gli anni ancora si fac'd l'alber da cuccagn chiamat A'Ntinn, e quand a band' musical comincia a suonà, du ciiel chiov'n guov guastat e puzzolent.
A squadr du Pallon (i calcio) ioc'd ndà prima categoria. I riun su: Sant Ruocc; 'U Cmmènt; San Salvator; 'U Castiell; 'U Bivie (che non fa parte di Albidona ma è come se lo fosse...). Nà bella cosa da visità ièd a Turr D'Albdon e pur 'U Mont i Mostar'c. I fest cha nun s' pon perd su:
- 8 Maggio: San Michele;
- 13 Giugno: Sant'Antonio;
- Un Giorno d'Estate: Sagra della salsiccia;
- 15 Agosto: Madonna del Cafaro.


text:
Jura-Nord Vaudois (distret)
El Distret de Jura-Nord Vaudois (en fransés: District du Jura-Nord vaudois) l'è giü dei dés distrècc del Canton Vaud, en Svìsera. Endèl mes de Dicember 2012, la popolasiù totàl del distrèt l'ìa de 83 845. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Yverdon-les-Bains.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Jura-Nord Vaudois l'è furmàt dei 76 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta (situasiù agiurnàda al zenér del 2012):
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Rumànc'
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Rumànc' (in uriginèl romontsch o rumauntsch) l'è un gropp linguésstic ch'al tôl insamm totti al languv latén dscåurs in Svézzra (indòvv l è anca langua ufizièl), inparentè cun i dialétt in Trentén-Elt Égg’ e in Friåul.
Indice
Dialétt[modifica | mudéfica la surzéia]
I 5 dialétt én la langua rumancia. Quésst én al sursilvàn, al sutsilvàn, al surmiràn e al putèr e al valladèr. Dl' ân 1980 in zà l'è stè strolghè un linguâg' artifizièl, al Rumantsch Grischun.
Ai mitän insàmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Sursilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sutsilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmiran[modifica | mudéfica la surzéia]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Puter[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Vallader[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[modifica | mudéfica la surzéia]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Itagliàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La volpe aveva fame ancora una volta. Ha visto un corvo in un albero, che aveva un pezzo di formaggio nel becco. Pensava che gli piacerebbe, e ha detto al corvo: "Come sei bello! Se canti si bene come sei bello, sei il più bello di tutti gli ucelli".
Tudàssch[modifica | mudéfica la surzéia]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".


text:
Barsana
Barzàna l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 13 km de la sità e a 300 méter söl lièl del mar.
La popolasiù l'è de 1 951 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), distribüìcc sö 'na superfìce de 2,1 km² per 'na densità de popolasiù de 929 ab./km². El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Brembàt de Sura, Mapèl e Palasàch.
La part piö ègia del paìs l'è stàcia fàcia sö sö la còsta del Mut di Röde per ès al sigür da i àque de la Bregógna che la pàsa pròpe a i pé de la còsta a roèrs (nòrt) del Mut.
Cuntegnüü
Arzenàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dé de 'ncö 'ndel teritòre cümünàl de Barzàna se tróa ach ol bórgh de Arzenàt che nel medioéf l' fàa cümü desperlü.
Cà e palàs de Barzàna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stà Bruzàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mia de luntà del confì con Palasàch s' tróa Stà Bruzàt, öna ègia casìna, con d'ü còrp de fàbrica metìcc a L, casìna che l'è metìda pròpe sö la stràda che la mèna da Barzàna a Palasàch. Stà Bruzàt l'ìa pròpe tacàda a la stràda che fò sùra 'n chèl tòch lé, de l'ótra banda, la gh'à la Bregógna, isé strécia tra la cà e l' sariulì, la stràda la ghe giràa 'ntùren con d'öna cürva pròpe strécia e pericolùza isé quando, a la fì di agn 80 - prensépe agn 90 del sécol XX, Stà Bruzàt l'è stai restrutüràt öna fèta picinìna de la cà l'è stàcia bötàda zó per islargà fò la stràda.
Cà Sòi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Fornazèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sariulì de Barzàna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Barzàna i pàsa la Lésna che la sègna 'l cunfì con San Bartolomé e la Bregógna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lagh Maggior
El Lagh Maggior o Verbano (Lago Maggiore o Verbano in Italian) l'è un lagh natural d'origin glacial, ch'el se troeuva in Italia e in Svízzera, in provincia de Vares, de Novara e de Verban-Cusio-Ossola. La part tisinesa la se troeuva in del Distrett de Locarno.
L'è el second lagh pussee gross d'Italia (212 km²), l'è profond 370 meter, l'è el pussee longh d'Italia con i sò 54 km, l'è largh al pussee 10 km con la media de 3 e mezz.
Comun in sul lagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lombardia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Angera, Besòzz, Brebbia, Brezz de Beder, Castelveccana, Germignaga, Ispra, Laven-Mombell, Leggiun, Luin, Monvall, Maccagn, Pin, Pòrt Valtravaja, Ranch, Sest, Tronzan.
Piemont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aròna (NO), Baven (VB), Belgiraa (VB), Canner (VB), Cannoeubi (VB), Castellett (NO), Dormellett (NO), Ghiffa (VB), Lesa (NO), Meina (NO), Oggebbi (VB), Stresa (VB), Verbania (VB).
Canton Tisin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ascòna, Brissagh, Gambarògn, Locarno, Minus, Muralt, Ronch sora Ascòna, Tener-Contra.


text:
Cruazia
La Cruazia (Hrvatska in cruat; Horvátország in üngheres; Croazia in Italian), uficialment Repüblica de Cruazia (Republika Hrvatska), l'è un pajis de l'Europa del sud central, tra la panüra de la Panonia e el Mar Mediterani. La so capital l'è Zagabria. La Cruazia l'è tacaa a nord ataca a la Sluenia e l'Üngaria; a nord-est ataca a la Serbia, a est ataca a la Bosnia e Erzegovina, e a süd-est ataca al Montenegher.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El president a l'è el Kolinda Grabar-Kitarović (del 2015).
El Prim Minister a l'è 'l Zoran Milanović (del 2011).


text:
Lüzerna
Lüzerna (nom ufizial en tudesch: Luzern) a l'è una cità svizzera, capital del distret e del canton omonim. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.04 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 78093 abitant.
El cumün de Lüzerna al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Ebikon, Emmen, Horw, Kriens, Malters, Meggen, Neuenkirch. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
La cità l'è circundada de bei montagn e dal Lagh dei Quater Cantun e la g'ha anca un center storegh sügestiv pogiaa in süi spond del fiüm Reuss.
La Kapellbrücke l'è el pont de legn püssee antigh de tüta l'Europa; l'è staa faa sü in del secul XIV secolo, e 'l so nom el vegn de la capela de St. Peter sitüada lì tacaa. Pressapoch a metaa del pont vegn sü la Wasserturm (Tor de l'acqua), una tor otagunal che l'è devegnüda 'l simbol de la citaa, L'è stada tirada impee inturen al 1300. El pont l'eva restaa dannegiaa de un incendi disastrus in del mes de agost del 1993, ma l'è staa recostrüii in 8 mes apena.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Informaziun climateghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lucerne in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961–1990 (Todèsch, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lucerne - Wikivoyage
- City of Lucerne official website
- Lucerne Tourism
- LucerneGuide
- Lucerne in 3D with Google Earth
- Lucerne Festival
- website of the neighbourhood Basel-/Bernstrasse Luzern
- Lucerne photo gallery
- Media
- Radio Pilatus (Todesch)
- Radio 3fach (Todesch)
- Radio Central (Todesch)
- Neue Luzerner Zeitung: www.zisch.ch (Todesch) (local newspaper)
- Anzeiger Luzern (Todesch)
- Lucerne (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Entlebuch (distret)
El Distret de Entlebuch (en todèsch: Amt Entlebuch) l'è giü dei sich distrècc (en todèsch: Ämter) del cantù de Lucèrna. Endèl més de Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù de 18 637. La capitàl del distrèt l'è la citadìna de Schüpfheim. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e de religiù cristiàna catòlica.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Entlebuch l'è furmàt dei 9 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ LUSTAT-Canton of Lucerne Statistical Office as of 2000 survey, (Todesch) accessed 25 August 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- District of Entlebuch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Entlebuch online (Todesch)
- UNESCO Biosphaere Entlebuch


text:
Contract d'emprendissadi, Rapport da furmaziun
Rapport da furmaziun sco formular interactiv
Per giudicar periodicamain las prestaziuns ed il cumportament da las emprendistas e dals emprendists en la scolaziun pratica. Quest rapport da furmaziun serva sco documentaziun d'emprender e furma la basa per il discurs da qualificaziun.
Explicaziuns tar il rapport da furmaziun (75 KB)
Il formular interactiv è adattà per emplenir e per stampar il rapport da furmaziun sco er per al arcunar sco exemplar da cumprova electronic entaifer l'administraziun da l'agen manaschi.


text:
1910
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 02 - Spagna: José Canalejas ucüpa par la prima völta la presidenza dal Cunsej di Minístar.
- 26 06 - Vegn fundada a Milan l'Alfa Romeo.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 23 03 - Tokio (Giapun): Akira Kurosawa, diretuur da cinema Giapunées (m. 1998).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 21 04 - Redding (Connecticut, SÜA: Samuel Langhorne Clemens, cugnussüü cuma Mark Twain, scrituur Noort-american.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Hastings
Hastings l'è 'na citadìna del sud de l'Inghiltèra e pò a 'n distrèt de la contèa del East Sussex.
L'è stàda séde de du avenimèncc emportàncc:
- la Batàia de Hastings combatìda ai 14 de utùer del 1066 'ntra Guglièlmo 'l Cunquistadùr, e i Anglo-Sàsoni de Aròldo II d'Inghiltèra. La vitória de Guglièlmo la segnarà l'inìsio de la duminasiù normàna sö l'Inghiltèra.
- el rifùgio momentàneo de Napuliù III e de Eugénie de Montijo dòpo de la proclamasiù de la Repüblica Franséza ai 4 de setèmber del 1870..
Manifestasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Töcc i agn, endèl més de dezèmber, vé organizàt el tornèo 'nternasiunàl de scàchi. Chèsta manifestasiù la comèmora de la fì de la Prìma Guèra Mondiàl (1920), el prim gran tornèo de scàchi modèrno, cioè chèl zügàt a Hastings endèl 1895.
Pòsti de éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Hastings Country Park, acesìbil per mès de dò funivìe
- El Fisherman's museum, en muzèo dedicàt a la stória de la pèsca a Hastings. L'è 'n muzèo alestìt al intèrno de 'na ex-céza.


text:
Sant'Antioco
Sant'Antioco (Sant'Antiogu 'n lèngua sàrda; Sant'Antiòcco 'n lìgure) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 11 462 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 87 km² e 'na densità de 132 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calasetta, San Giovanni Suergiu.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
a svoltolon sul lèt
‘ngartià ‘nde na flanèla
e i òci fiši sul celór
‘ndorbidi ‘nde qoel slùser
come che ‘l fiòchia, sèmpro e sèmpro
i làori suti, screpoladi
e dent ‘ndei sguardi mèi
‘na rogia la me ronca
pò sule galte roše
na lagrima che brusa, la par sia ‘l föc de dispiazéri
valgùni, chi vesìn
me cònta le sò storie
e qoél saór de rugiol
che me scaveza ‘l fià
l’è sol s’ciafoni, a ‘n cör che völ sgolàr a le sò cà
chi ‘ntorn sèmpro Nadal
co le sò lum che sbrìgola
machine che le rùmega
par dar spintoni al viver
fintant che ‘l sènto dént de mi, ‘mpizà ‘n de l’àrfi
pò ‘l vènt l’avèrge i vedri
e sento ‘n zìfol crùo
su ‘n mèz la néo se cuna
en petalo de rösa
a ‘ncolorirme ‘n pöc de sò, la sera greva senza luna
camìno sui pensieri
su ‘n mèz a le mè val
coi fiori söi de acàz
che è mél par la mè lengua
e quel azùr su sora, capèl sul mè sintér
perdù ‘ndei sogni mèi


text:
Domat/Ems
Domat/Ems a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 7392 abitant e una süperfiss de 24.24 km², e al se tröva a una altitüden de 586 meter sura al livel del mar.
El cumün de Domat/Ems a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Coira, Felsberg, Churwalden, Rhäzüns, Rothenbrunnen, Tomils, Tamins.
El cunfin ocidental del cumün l'è segnaa per un toch del cors del Reno Posteriur (Hinterrrhein) che a un certu punt el se üniss insema al Reno Anteriur (Vorderrhein) e el furma el fiüm Reno (Rhein). La conflüenza l'è pròpi in sül cunfin intra i cumün de Domat/Ems, Bonaduz e Tamins. El Reno dopo la conflüenza el segna anmò el cunfin setentriunal de Domat/Ems, ancamò con Tamins e püsee innanz con Felsberg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Domat/Ems l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de colonia de Amede. Ems a l'è el nom del paes in tudesch e Domat a l'è el nom in rumancc. Dal 1943 el nom ufizial del paes l'è stat definit 'me l'uniun dei du nom.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Domat/Ems fina al secul XIX la popolazion la parlava squas esclüsivament un dialet de la lengua Rumancia. Da la seconda metà del secul l'ha cuminciaa a cress el nümer dei parlant tudesch, a bun cünt in del 1880 i parlant rumanc i eva ancamò el 90 % e in del 1900 i eva el 89 %. Da alura però la percentüal l'ha cominciaa a calà e in del 1941 i eva el 76 %. Dopu la segonda guera mondial gh'è staa el surpass e in del 1970 la percentüal de parlant rumanc l'eva restada apena el 33%.
L'andament dei ültem ann l'è ilüstrada in de la tabela chi desuta:
Nota: I parlant italian i eva imigrant da l'Italia e minga svizzer de lengua italiana.
Galeria de fotu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Domat/Ems in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Domat/Ems in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Collonge-Bellerive
Collonge-Bellerive a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.10 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 7505 abitant.
El cumün de Collonge-Bellerive al se tröva a una altitüden de 426 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellevue, Choulex, Cologny, Corsier, Meinier, Vandœuvres, Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official site of Collonge-Bellerive (fr). Recuveraa el 2007-01-26.


text:
Türingia
La Türìngia (en todèsch: Thüringen) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 16.170 km² e l'è colocàt endèla Germània centràla. La capital de la Türìngia l'è la cità de Erfurt. Ótre cità 'mportànte i è: Jena, Weimar, Gera e Eisenach. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, la Türìngia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
La Türìngia l'è ciamàda "El cör vért de la Germània" ("Das grüne Herz Deutschlands") per vìa de la sò richèsa 'n forèste, en particolàr l'è cunusìda la "Thüringer Wald" cioè la "Forèsta de Türìngia", endèla part meridiunàla del stat che la part de Eisenach e la rìa 'nfìna a Sonneberg.
Giü dei cèntri türìstich piö cunusìcc de la Türìngia l'è la cità de Weimar, cunsideràda part del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
28 03
Ol dé 28 de mars l'è 'l 87 ( 88 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 279 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de mars al è ul dí da pòost 87 ( 88 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 279 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Fraga (ol Baix Cinca): i franchés·c i ocüpa la éla.
1982 - Madrid (Spagna): ol Congress di Depütacc Spagnöj al apröa ol Statüt d'autonoméa del Paes Valencià.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Svízzera: Peter Ustinov, sineasta Britànegh d'orísen Röss.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Saarbrücken
Saarbrücken (Sarrebruck in frances; Saarbrécken in lüssembürghes; Saarbrigge in del dialett del lögh) {{IPA| [ˈzaːɐ̯ˈbrʏkn̩]}}, a l'è la capital del stat federal tudesch del Saarland. La se tröa in del süd de la Germania, arent a la fruntera cunt la Franza e'l Lüssemburgh, e l'è traversáda del fiüm Saar. La sua pupulaziun a l'è de 178.151 abitant (2015).
Cuntegnüü
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saarbrücken a l'è in d'una valada granda in sü i riv del fiüm Saar, aflüent de la Mosela, arent al cunfin cun la Francia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del Nöfcent Saarbrücken a l'è stada dò völt (1919-1935 e 1945-1957) metüda dent in d'un teritori indipendent ciamaa Saarland e sòta l'aministraziun francesa.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a l'è el center d'una zona indüstriala impurtanta per la prudüziun d'azal, zücher, bira, ceramica, istrüment otich e materiaj per i custrüziun.
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- el Punt de preia in sül fiüm Saar (1546)
- la Gesa gotica de Sankt Arnual
- el Castel del secul XVIII
- el Mercà St. Johanner Markt
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Charlotte Britz.


text:
Baroc: Vivaldi, Fux e Händel
- Dumengia, 7.2.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 7.2.2016, 19:00, RTR
Musica cun tschients dad ornaments
Ils trais cumponists barocs da «La classica»: Antonio Vivaldi, Johann Joseph Fux e Georg Friedrich Händel. Lur musica che resunava en chastels, palasts maiestus ed en baselgias pumpusas, resplenda perfetgamain il stil da viver da lez temp. Vus udis musica barocca cun lur nundumbraivels ornaments, musica en cumplaina ritgezza da colurs.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Terza letera de' Giuan
Terza Giuan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1L'anzian[1], al predilett Gaj, che mi vöri bén in de la verità. 2Predilett, mi preghi che te prusperet riguard a tütt e te siet san, cume pruspera la tua anima. 3Perchè mi sun staa tant alegher quand hinn vegnüü di fradèll e hann testimuniaa la tua verità, cume ti te caminet in de la verità. 4Gh'huu minga letizia püssee granda de chest: che mi senti che i me fiö caminen in de la verità.
5Predilett, ti te fee una cossa fedela tütt quell che te lauret vers i fradèj e i furestee, 6chi hann testimuniaa al to bén denanz a la gésa, te faree bén a mandà lur in viagg[2] in möd degn de Diu. 7Perchè hinn naa föra per el Nomm, sénza ciapà nagott di pagan. 8Dunca nümm gh'èmm de ricév[3] taj personn, perchè diventum nümm culégh in de la verità.
9Mi huu scrivüü quajcossa a la gésa, ma Diutrèf, chi'l vör vèss primm tra lur, el ghe ricév no. 10Dunca, se mi vegni, regurdaruu i so oper che'l fa, acüsandugh cun paroll malign; e cuntént no cun chest, lü el ricév no i fradèj, e quej che vören el impediga e'l se cascia föra de la gésa.
11Predilett, imita no el mal ma el bén; chi'l fa el bén l'è de Diu; chi'l fa el mal l'ha minga vedüü Diu. 12La testimunianza l'è stada dada de tücc e de la verità medema; e anca nümm testimonium, e ti te see che la nostra testimunianza l'è vera.
13Mi gh'avevi tant de scriv a ti, ma vöri no scrivel a ti cun incoster e pèna; 14E mi speri vedèt sübit[4], e parlarèmm facia a facia. 15Pas a ti. I amis te salüden. Salüda i amis segund el nomm[5].


text:
Rometta
Rometta l'è ün cumün da la Pruvincia da Messina ent la regiun Italiana da la Sicilia, localisaa a c.ca 180 km a est da Palermo e 12 km a ovest da Messina. Al 31 da Dezember dal 2004, al gh'eiva üna popülazion da 6.458 e üna area da 32,5 km².[1]
Al cumün da Rometta al cuntegn lan frazion da Rometta Marea, Gimello, Santa Domenica, Rapano, San Cono, Sotto Castello e S. Andrea.
Rometta al è arent a Messina, Monforte San Giorgio, Roccavaldina, Saponara e Spadafora.
Demografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lian da dador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ludrin (Svizzera)
Ludrin a l'è un cumün del distret de Riviera, in del Canton Tesin. Al gh’ha 1 742 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfis de 31 km², e al se tröva a una altitüden de 269 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Ludrin a l'è tacaa ai cumün de Biasca, Carsciäi, Irägna, Vertezz, Mòlen, Osögna, Próns.
Dal 1965 l'è sgemelaa col cumün de Ludrin (in italian se ciamen tücc du Lodrino) che el se tröva in de la Val Trompia, in Pruvincia de Bressa.
Evolüziun demugràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Pruverbi in del dialet de Ludrin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La castegna quand la büi la tròta, quand la trotisc la s’ciòpa.
- Par Sant Ambrösg, castegn sücc e carn ed pörsc.
- Om caval ombriós, fidet minga: l’è pericolós.
- Quand el Möt da Polénsc o mét sü el capel, l’ha finid da fä bel.
- A cünta miga corì, par rüà in témm.
- I nüri d’agóst i è balórd come i óman al tem’ da móst.
- L’è miga l’abet ch’a fa el frä.
- Ann i póbi i vögn all, pöü a ‘gh piscia là i cäi.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Boffalòra (MI)
Boffalòra (Boffalora sopra Ticino) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4 143 abitant (dato del Dic 2015 [1]), ona süperfis de 7,52 km² e ona densità de 551 ab./km². El se troeuva longh el fiumm Tisin, al confin cont el Piemont (Trecaa, Ceran) e l'è traversaa anca del Navili Grand.
El paes l'è praticament dividuu in dò part: in voeuna, quella pussee vers est, el gh'è 'l center cittadin, stòrich e industrial; in la segonda, vers òvest, i insediament gh'hinn in quantidà minor, menter la gh'è ona presenza granda de bosch, che la riva fina al Parch del Tisin. I dò part in sostanza hinn separaa del Navili Grand e taccaa voeuna a l'altra cont on pont stòrich che l'è staa costruii in del 1603.
Boffalòra la gh'ha dò frazion: Magnana e Pont Noeuv, che l'è spartida con Magenta.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm insediament in del loeugh l'è documentaa in del 1180-1190, duranta i lavorà de realizzazion del Navili Grand. Probabilment el paes l'è nassuu come canter stabil per i scav, e poeu dòpo el s'è evoluu in d'on e ver e pròppi borgh grazie a la soa posizion strategica dovuda a la vesinanza ai acqui del Tisin e ai sò bosch molto ricch, al passagg del canal e a la distanza intermedia tra Milan e Novara. La faseva part de la Piev de Corbetta.
Boffalòra l'è stada teater de sconter numeros, tra i quai el gh'è quell tra el Federich II e i fòrz milanes in del 1245. El Gian Galeazz Viscont el gh'ha daa el status de feud in del 1341, menter in del 1396 l'è stada taccada ai territòri gestii di fraa de la Certosa de Pavia.
El 4 giugn 1859, duranta la Battaglia de Magenta, i fòrz Franco-Piemontes e i Austriach hinn vegnuu a contatt in sul territòri de Boffalòra (Battaglia de Boffalòra), per poeu spostàss vers Magenta.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Boffalòra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Marcus Aurelius Probus
El March Aureli Pròbo (Marcus Aurelius Probus in Latin; Sirmi, 19 agost 232 - Sirmi, settember/ottober 282) l'è staa on imperador roman.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è diventaa tribun milidar a vint agn. Se cunta che con questa carega, sòtta el regn del Valerian (253-260), duranta ona guerra cont i Sarmata Iazigg, el sia andaa oltra el Danubi e l'abbia faa on mugg de azion valoros. Dòpo la mòrt de l'imperador Tacit (276), l'imperador l'è staa el fradelaster de quest, el Florian. Ma i soldaa del Pròbo, che intrattant l'era diventaa general, hann daa a quest chì la carega de imperador. El Florian l'è andaa a combattel, ma duranta la marcia l'è staa massaa, e inscì l'unich imperador l'è staa pòppri el Pròbo.
Come alter imperador del temp, el Pròbo el vegniva de l'Illiria e l'era staa scernii de l'esercit; lù l'ha provaa cont ògni metod de salvà l'imperi de la decadenza, sia cont el combatt la corruzion sia i invasion barbaregh. Anca se l'è staa on tipich monarca assolutista, l'ha cercaa de mitigà i rappòrt cont el Senaa.
Duranta el sò regn, vari milidar hann provaa a diventà imperador al sò pòst. In del 280 el Giuli Saturnin, governador de la Siria, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa, ma l'è mòrt assediaa ad Apamea. In de l'istess ann,menter el Pròbo l'era in Asia, in Gallia gh'è stada la reblelion del Pròcul, ma anca lù l'è staa coppaa. Semper in del 280 el Bonos el s'è nomenaa imperador a Colònia, ma l'ha faa l'istessa fin di alter.
Con l'avè portaa ona certa pas in de l'Imperi, el Pròbo l'ha cercaa di sistema per la dura situazion econòmega. Primma de tutt l'ha deciduu de fà popolà di zòn pòcch popolaa, per avègh in futur noeuv contribudor per el fisch; poeu l'ha dii che in di period de pas, i legion gh'aveven de fà di laorà pubblich assee fadigos.
L'è stada questa scerna a portàgh la rovina: i milizzi de Sirmi, che voreven nò laorà in di palud, s'hinn giuntaa ai legion che s'eren rebellaa in Rezia in favor del March Aureli Car, e hann coppaa l'imperador, che al moment el se trovava pròpri in de la cittaa balcanega. El noeuv imperador l'è staa pròpri el Car.


text:
Nigolènt
Nigolènt (nom uficiàl en italià: Nuvolento) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 3 992 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 575 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Nigoléra, Paitù, Preàl, Sèrle. El se tróa sö la spónda dèstra orogràfica del fiöm Cés, a presapóch dés chilòmetri del Lach de Gàrda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Praga
Praga (Praha in cech; Prag in tudesch;) a l’è la capital de la Repüblica Ceca.
A l’è anca la prima cità del paes per pupulaziun, cun 1.172.975 abitant (2005).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm Muldava (Vltava in cech) el traversa Praga.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Praga a l'è gemelada cun:
- Amburgh, Germania
- Kyoto, Giapun
- Franchfort sül Men, Germania
- Istanbul, Türchia
- Chicago, Stat Ünì d'America
- Limassol, Ciper
- Rosh HaAyin, Israel
- Atene, Grecia