text:
Europa
L’Europa (grec vegl Eὐpώπn, Eurṓpē) è in continent che s’extenda sur il tschintgavel occidental da la surfatscha da l’Eurasia. Cumbain ch’i sa tracta pia geograficamain d’in subcontinent, vegn per motivs istorics e culturals per ordinari discurrì da l’Europa sco agen continent. Quai mussa che la noziun ‹Europa› na sa restrenscha betg a sia definiziun geografica, mabain includa er aspects istorics, culturals, politics, economics ed ideals.
Ils abitants da l’Europa vegnan numnads Europeans. Cun bundant 700 milliuns abitants che vivan sin ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat, tutga l’Europa tar las parts dal mund abitadas pli spess. L’Europa è urbanisada vaira ferm, oravant tut en las regiuns da las chapitalas e da la megalopolis ‹banana blaua›. Impurtantas cuminanzas politicas en l’Europa èn surtut il Cussegl da l’Europa e l’Uniun europeica.
NumEdit
Il num ‹Europa› deriva dal grec vegl Eὐpώπn (Eurṓpē). Entaifer il grec pudeva il num vegnir chapì sco pled cumponì or da eὐpύς, eurýs, ‹vast, lad› e ὄψ, óps, ‹vesida, fatscha› e pudeva oramai signifitgar ‹quella cun la vasta vesida› ubain ‹quella cun la fatscha lada›.
Entaifer la mitologia greca era Eurṓpē il num d’ina princessa feniziana, la quala Zeus, ch’era sa transfurmà en in taur, ha rapinà e manà nudond a Creta, nua ch’el l’ha surmanà. Tenor l’opiniun d’etimologs deriva quest num d’ina lingua semitica ed è alura vegnì grecisà. Discutada vegn ina provegnientscha da l’accadic erebu ‹ir da rendì› (sa referind al sulegl) ubain erob ‹saira, vest›.
En il 5avel tschientaner a.C. ha il scriptur e geograf grec Herodot duvrà il term geografic Eurṓpē – che sa referiva da quel temp be a la Peloponnes – per designar la surfatscha da terra situada en il nord da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira, cunfinond quels uschia da l’Asia (Asía) e da l’Africa (Libýe).[1]
GeografiaEdit
En l’ost, vers l’Asia, ha l’Europa nagin cunfin geografic u geologic precis. Perquai èn ils ‹cunfins da l’Europa› ina dumonda da convenziun entaifer la societad. Ina definiziun geografica da l’Europa è adina arbitrara. Tenor in’enconuschenta formulaziun da Bernard-Henri Lévy n’è l’Europa «nagin lieu, mabain in’idea». Oz suondan ins areguard la fixaziun dal cunfin per ordinari la definiziun da Philip Johan von Strahlenberg. Tenor quella furman la muntogna ed il flum da l’Ural il cunfin oriental da l’Europa. Tranter la Mar Caspica e la Mar Naira suonda la lingia da cunfin la Bassa da Kouma-Manytch en il nord da la muntogna dal Caucasus, damai ch’ina via maritima univa qua antruras la Mar Caspica cun la Mar Naira.[2] En il territori da lingua englaisa e franzosa vegn il cunfin savens er tratg qua per lung da la part centrala dal Caucasus.
Tut en tut dumbra l’Europa ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat ed è uschia suenter l’Australia il segund pitschen continent. Il punct situà il pli en il nord da la terra franca europeica è Kinnarodden en la Norvegia, il punct situà il pli en il sid Punta de Tarifa en Spagna, il punct il pli en il vest Cabo da Roca en il Portugal. L’extensiun nord-sid munta a ca. 3800 km. En direcziun ost-vest mesira la terra franca europeica ca. 6000 km, da la Muntogna da l’Ural en Russia fin a la costa da l’Atlantic en il Portugal.
ClimaEdit
Il continent è per gronda part situà en la zona temprada. Cumpareglià cun auters territoris che sa chattan en ils medems grads da latituda, è il clima qua pli moderà, quai che sa lascha attribuir a l’influenza dal Current dal Golf relativamain chaud. La temperatura annuala a Bordeaux munta per exempel en media 12,8 °C, entant che a Halifax en il Canada, ch’è situà pli u main sin il medem grad da latituda, cuntanscha la temperatura annuala en media be 6,3 °C.
Grondas parts da l’Europa dal Vest èn segnadas d’envierns miaivels e da stads frestgas. En territoris ch’èn situads lunsch davent da la mar – ed oramai er da si’influenza equilibranta areguard il clima –, èn las differenzas da temperatura percunter pli grondas durant las differentas stagiuns. En vastas parts da l’Europa da l’Ost regia in clima continental, damai ch’i na sa chattan qua naginas mars en proxima vischinanza. Da quai resultan en questas regiuns envierns fraids e stads chaudas.
Pervi da la rotaziun da la Terra e la forza svianta ch’è colliada cun quella vegnan ils vents per gronda part nà dal vest. En las regiuns da costa da l’Europa dal Vest signifitga quai ch’ils vents suflan per ordinari nà da l’Ocean Atlantic, quai che maina quasi l’entir onn a plievgia. En l’Europa Centrala e da l’Ost è la quantitad da precipitaziuns percunter relativamain pitschna, damai che l’influenza da la mar na po savens betg sa far valair en questas regiuns. Ultra da quai influenzeschan las muntognas fitg ferm la quantitad da precipitaziuns. Uschia tutgan parts da las Alps dal nordvest tar las regiuns da l’Europa cun las pli autas precipitaziuns, entant che valladas alpinas centralas èn relativamain sitgas. Las Alps figureschan en quest cas sco barrieras per fronts da plievgia.
En territoris situads datiers da la Mar Mediterrana regia per gronda part in clima mediterran, vul dir stads sitgas e chaudas, entant ch’ils envierns èn miaivels ed umids. La stad arrivan ils vents per il pli nà dal nord, l’enviern mainan vents dal vest savens precipitaziuns nà da l’Ocean Atlantic. En il nord da l’Europa regia in clima arctic, en il sidost a la Volga percunter in clima continental cun stads chaudas e be paucas precipitaziuns. Uschia poi per exempel esser ch’igl ha anc naiv en la Laponia, entant che la Sicilia schema gia sut la chalira da stad, e ch’i plova d’in cuntin sin las Inslas Shetland, entant che l’Andalusia vegn turmentada sur onns da setgira.
FloraEdit
A basa dal clima sa lascha la vegetaziun en l’Europa sutdivider approximativamain en quatter zonas: arctic, boreal, temprà e mediterran. Tras l’utilisaziun sur millennis è la vegetaziun oriunda en la zona temprada e mediterrana vegnida destruida cun excepziun da pitschnas restanzas. En il nord da l’Europa èn da chattar en la tundra arctica be chaglias, mistgel e litgens. Vers sid suondan alura en la Scandinavia ed en la Russia dal Nord guauds da guglias boreals (surtut cun pigns e tieus), en ils quals sa chattan palids extendidas. En la zona temprada creschissan tranter l’Ocean Atlantic e las Carpatas sut cundiziuns natiralas surtut guauds maschadads segnads da faus verds, en la bassa er tals cun ruvers e charpins (faus alvs). En l’ost dal territori da derasaziun dal fau verd, ca. a partir da la Weichsel e dal Dnjestr fin a la part meridiunala da l’Ural, dominassan guauds maschadads cun ruver cumin, tigl d’enviern, tieu cotschen e – en la fasa da transiziun vers la zona da guaud da guglias en il nord – pign. Vers sid, en il nord da la Mar Naira, suonda a questa zona da guaud maschadà ina regiun en la quala fiss avant maun sut cundiziuns natiralas ina vegetaziun da steppa.
Er la regiun da la Mar Mediterrana era oriundamain cuverta cun guaud. Senz’influenza da l’uman fiss la vegetaziun segnada là da guauds da feglia cun spezias da ruvers semperverdas (surtut ruver verd), en las parts las pli meridiunalas e chaudas cun ferma participaziun d’ulivers, pistazias e tieus. Tras l’influenza antropogena creschan là ozendi però surtut plantas da macchie e garigue. En las regiuns pli miaivlas da la zona mediterrana giogan er ina rolla spezias da ruvers ch’han la feglia che croda d’atun. En las regiuns mesaunas e superiuras da las muntognas è la vegetaziun originara sa mantegnida meglier che en regiuns bassas. Qua existan sin spazi relativamain pitschen plirs stgalims d’autezza; las singulas cumponentas da questas zonas da stgalims d’autezza pon, tut tenor il clima, sa differenziar relativamain ferm ina da l’autra. En ils guauds da muntogna dals stgalims d’autezza mesauns èn, sper il fau verd, surtut da muntada spezias d’aviez e da tieus, en muntognas situadas pli vers nord er pign e laresch. Survart il cunfin dal guaud èn situadas en las muntognas pastgiras da chaglias bassas e tschispet alpin ed en la regiun da la Mar Mediterrana er uschenumnada vegetaziun da plimatschs cun guglias. Amunt suondan a la vegetaziun serrada singulas plantas da grippa e glera.
Oz è la gronda part da l’Europa segnada da l’utilisaziun agrara ed ils guauds restants servan a la selvicultura. Regiuns influenzadas main ferm tras l’uman existan surtut anc en las autezzas superiuras da las muntognas.
FaunaEdit
Dals gronds animals da rapina sco l’urs, il luf u il luf-tscherver vivan effectivs pli gronds be pli en il nord ed en l’ost dal continent. En las regiuns situadas il pli lunsch en il nord ed en l’ost, èn er rens ed elans vaira derasads. Il bison europeic era vegnì extirpà en libertad ed è puspè vegnì recolonisà ils ultims onns en l’Europa da l’Ost. Il tschierv, il chavriel ed il portg selvadi chattan ins en la gronda part da las regiuns da l’Europa. In tipic animal grond europeic è il chamutsch, il qual cumpara ordaifer il continent be en l’Asia Minura ed en las parts asiaticas dal Caucasus. En las Alps, las Pireneas ed il Caucasus vivan diversas spezias da capricorns. La saiga (ina spezia d’antilopa) era anc derasada en il temp medieval fin en l’Ucraina, oz sa restrenscha sia derasaziun en l’Europa sin il curs inferiur da la Volga. Bleras spezias èn gia vegnidas extirpadas avant tschientaners (bov selvadi, tarpan). Er ils effectivs d’utschels da preda sco l’evla da la pizza, l’evla da mar ed il tschess cularin èn vegnids decimads fermamain ils ultims tschientaners. Be en l’Europa dal Sid viva – pervi dal clima chaud – in dumber pli grond da spezias da luschards, serps e tartarugas. A la costa vivan chauns da mar ed autras spezias da focas. En las mars nordicas èn l’orca e la balena-portg las spezias da balenas las pli derasadas, en la Mar Mediterrana èn quai diversas spezias da delfins. Ils pli enconuschents peschs d’aua da sal èn diversas spezias da ringia e ton.
Citads e metropolasEdit
Las citads e metropolas furman las unitads administrativas las pli pitschnas entaifer l’organisaziun administrativa dals stadis. Lissabon è stada ina da las emprimas metropolas cosmopolitas dal temp modern, damai ch’ella ha furmà dal temp da l’imperialissem il center d’in grond reginavel colonial. Anc l’onn 1950 sa chattavan quatter citads che fan oz part da l’Uniun europeica tranter las 20 grondas dal mund (Londra sin plaz dus suenter New York, Paris sin il quart plaz suenter Tokio sco er Milaun e Napoli sin ils plazs 13 e 19); dapi lura na creschan las citads europeicas strusch pli, mabain han per part il dumber d’abitants che sa sminuescha.
En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner èn surtut creschidas citads d’autras parts dal mund, en spezial en pajais en svilup, sco per exempel Mexico-City, Manila u São Paulo. Malgrà la stagnaziun en citads pli veglias, sa lascha constatar qua en il svilup dal territori dal 21avel tschientaner in auter andament, sco per exempel la revalitaziun (gentrificaziun) dals centers da las citads.
Problematic tar la cumparegliaziun da metropolas è il fatg ch’i dat savens er zonas d’aglomeraziun policentricas, entaifer las qualas las citads centralas èn fitg pitschnas en cumparegliaziun cun l’aglomeraziun, uschia che quellas na cumparan savens betg en las statisticas (p.ex. Rain-Ruhr, la zona industriala da la Schlesia Superiura u la part centrala da l’Engalterra).
Citads en l’Europa cun dapli che 1,5 milliuns abitants èn:[3]
- * Istanbul sa chatta al cunfin tranter l’Europa e l’Asia; il vegl center da la citad tutga tar la part europeica.
- ** Dumber dals abitants en la part europeica dad Istanbul.
- *** Sco Byzantion sin la vart europeica.
Zonas d’urariEdit
Il Reginavel Unì, l’Irlanda, il Portugal e l’Islanda han attribuì sasezs al temp da l’Europa dal Vest, il qual è identic cun il temp universal coordinà (UTC). Quel correspunda a la posiziun dal sulegl al meridian nulla che maina tras Londra.
Tut ils stadis da l’Europa Centrala ed intgins stadis da l’Europa dal Vest e da l’Europa da l’Ost fan diever dal temp da l’Europa Centrala (UTC + in’ura). Igl èn quai ils suandants stadis: Spagna, Frantscha, Andorra, Monaco, Pajais Bass, Belgia, Luxemburg, Danemarc, Svezia, Norvegia, Germania, Pologna, Austria, Svizra, Liechtenstein, Italia, San Marino, Vatican, Tschechia, Slovachia, Ungaria, Slovenia, Croazia, Bosnia-Erzegovina, Serbia, Montenegro, Macedonia dal Nord, Cosovo, Malta ed Albania.
Il temp da l’Europa da l’Ost (UTC + duas uras) è en diever en ils suandants pajais: Finlanda, Estonia, Lettonia, Lituania, Ucraina, Rumenia, Moldavia, Bulgaria e Grezia.
Il temp da Moscau (UST + trais uras) utiliseschan la Bielorussia, ina gronda part dal territori da la Russia situà en l’Europa sco er la Tirchia.
IstorgiaEdit
Las pli veglias cumprovas dal gener Homo derivan tenor las enconuschientschas actualas (situaziun dal 2019) da la Sierra de Atapuerca en Spagna ed han ina vegliadetgna da fin a 1,2 milliuns onns.[4] Chats da fossils anc pli vegls che derivan da la Georgia (ordaifer ils cunfins da l’Europa tenor la definiziun odierna) han ina vegliadetgna da 1,8 milliuns onns e vegnan designads sco Homo erectus ergaster georgicus. En l’Europa al nord da las Alps cumenza il pli vegl orizont da colonisaziun cun il Homo heidelbergensis avant ca. 600 000 onns.
Pir avant ca. 40 000 è il Homo sapiens arrivà en l’Europa ed ha remplazzà qua successivamain l’uman da Neandertal. Cun il temp da crap tardiv ed il temp da bronz ha cumenzà en l’Europa ina lung’istorgia da grondas prestaziuns culturalas ed economicas, l’emprim en la regiun da la Mar Mediterrana, pli tard er en il nord ed en l’ost.
Surtut la cultura greca, l’Imperi roman ed il cristianissem han laschà fin oz fastizs. En l’antica ha l’Imperi roman unì dal temp dad Augustus per l’emprima giada l’entira part meridiunala ensemen cun ils auters pajais da costa da la zona mediterrana en in reginavel grond. En l’Imperi roman ha la nova religiun dal cristianissem pudì sa derasar svelt. Malgrà tuttas persecuziuns è la nova religiun vegnida sustegnida en l’antica tardiva da Constantin il Grond (vieuta constantina) e declerada sut Theodosius I sco religiun statala. Cun la fin da l’antica è l’Imperium Romanum dà dapart en il vest, entant che quel ha cuntinuà en l’ost, sco Imperi bizantin da tempra pli e pli greca, fin l’onn 1453. En rom da la migraziun dals pievels è sa derasà a partir dal 5avel tschientaner in grond dumber da stirpas per gronda part germanas (Anglosaxons, Francs, Gots e.a.) en l’Europa dal Vest ed ha mess il crap da fundament da las naziuns futuras (Engalterra, Frantscha, Spagna).
En il temp medieval tempriv ha l’Epos da Paderborn numnà il regent dal Reginavel dals Francs, Carl il Grond, il ‹bab da l’Europa› (pater Europæ).[5] Il temp medieval è tranter auter stà segnà da la concurrenza tranter il nov imperatur roman en il vest e l’imperatur bizantin a Constantinopel; per lung dal cunfin da lur sferas d’influenza ha cuntinuà pli tard la separaziun da l’Europa en ina part occidentala ed ina orientala (Schisma oriental). Dapi il temp medieval tempriv han missiunaris derasà il cristianissem en l’Europa dal Nord e da l’Ost, uschia che l’entira Europa era en il temp medieval tardiv cristiana. En l’Europa dal Vest ha però perdurà dapi la dispita d’investitura in conflict tranter l’imperatur ed il papa pervi da l’egemonia. Dal temp da la renaschientscha han ins rescuvert en il vest latin la ‹savida da l’antica›, quai ch’ha per part manà ad in temp da fluriziun cultural. La refurmaziun en il 16avel tschientaner ha spartì la baselgia dal vest en ina part catolica ed ina evangelica (la ruptura cun la baselgia ortodoxa aveva gia gì lieu l’onn 1054). La consequenza da quai èn stadas guerras religiusas; dal 1618 fin il 1648 ha la Guerra da trent’onns devastà vastas parts da l’Europa Centrala.
Dapi il 15avel tschientaner han naziuns europeicas (surtut Spagna, Portugal, Russia, Pajais Bass, Frantscha e Reginavel Unì) stabilì imperis colonials cun grondas possessiuns sin tut ils ulteriurs continents. L’Europa è il continent ch’ha influenzà – cun tut ils aspects positivs e negativs – il pli ferm ils auters continents (p.ex. en furma da la missiun cristiana, da colonias, dal commerzi da sclavs, dal stgomi da rauba e da la cultura).
En il 18avel tschientaner ha il moviment da l’illuminissem mess novs accents cun promover la toleranza, il respect da la dignitad umana, l’egualitad e la libertad. En Frantscha ha la Revoluziun franzosa manà il 1789 la burgaisia a la pussanza. Alura èn suandadas las Guerras da coaliziun tranter la Frantscha revoluziunara e las monarchias europeicas. En rom da quellas duevi l’emprim reussir a Napoleun da conquistar vastas parts dal continent. Suenter sia sconfitta il 1814/15 han las forzas restaurativas empruvà en rom dal Congress da Vienna da restabilir las relaziuns prerevoluziunaras, quai che dueva reussir be per part. L’industrialisaziun ha cumenzà en parts da l’Europa en il 18avel tschientaner ed ha midà a moda rasanta la vita da mintgadi da vastas parts da la populaziun. En consequenza da la depauperisaziun da la classa dals lavurants, è sa furmà en il 19avel tschientaner il moviment communistic. Daspera è il 19avel tschientaner stà segnà fermamain da la derasaziun da sistems ed ideas liberalas e democraticas, da la reacziun conservativa sin quai e da l’imperialissem da las pussanzas grondas sco resultat d’in naziunalissem sfranà. Tant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) sco er la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) èn proruttas en l’Europa ed han manà ad immensas devastaziuns. Radund 60 milliuns umans han pers en quest’ultima lur vita; tranter quels radund sis milliuns Gidieus, ils quals ils naziunalsocialists han, sper Roma ed omosexuals, empruvà d’extirpar en lur obsessiun rassistica.
Suenter la Segunda Guerra mundiala e durant la Guerra fraida è l’Europa stada dividida areguard dumondas politicas ed economicas en dus gronds blocs ideologics: las naziuns socialisticas en l’Europa da l’Ost e las naziuns chapitalistics en l’Europa dal Vest. Ins ha er discurrì da la tenda da fier, la quala separia ils stadis da l’Europa in da l’auter. Tranteren han er existì intgins stadis neutrals. Pir las mesiras da refurma (perestroica e glasnost) en l’Uniun sovietica a partir da la mesadad dals onns 1980 han manà natiers ina vieuta politica. Il 1989 è il bloc da l’ost dà dapart, il Mir da Berlin è crudà, l’Uniun sovietica ed il Patg da Varsovia èn sa schliads.
Dapi ils ultims decennis dal 20avel tschientaner creschan las culturas da l’Europa ensemen pli ferm. Quai sa manifestescha d’ina vart en instituziuns sco l’Uniun europeica, da l’autra vart en furma da centers economics e dal svilup demografic.
PoliticaEdit
Pajais da l’EuropaEdit
Resguardond ils cunfins da l’Europa tenor la definiziun da Strahlenberg (cf. survart) datti actualmain 46 stadis suverans (senza il Cosovo) ch’èn situads parzialmain u dal tuttafatg en l’Europa.
- Albania (chapitala Tirana)
- Andorra (chapitala Andorra la Vella)
- Aserbeidschan[Ann. 1] (chapitala Baku)
- Belgia (chapitala Brüssel)
- Bosnia-Erzegovina (chapitala Sarajevo)
- Bulgaria (chapitala Sofia)
- Danemarc[Ann. 2] (chapitala Kopenhagen)
- Germania (chapitala Berlin)
- Estonia (chapitala Tallinn)
- Finlanda (chapitala Helsinki)
- Frantscha[Ann. 2] (chapitala Paris)
- Georgia[Ann. 1] (chapitala Tiflis)
- Grezia (chapitala Athen)
- Irlanda (chapitala Dublin)
- Islanda (chapitala Reykjavík)
- Italia (chapitala Roma)
- Kasachstan[Ann. 3] (chapitala Nursultan)
- Cosovo[Ann. 4] (chapitala Pristina)
- Croazia (chapitala Zagreb)
- Lettonia (chapitala Riga)
- Liechtenstein (chapitala Vaduz)
- Lituania (chapitala Vilnius)
- Luxemburg (chapitala Luxemburg)
- Malta (chapitala Valletta)
- Moldavia (chapitala Chișinău)
- Monaco (chapitala Monaco (citad))
- Montenegro (chapitala Podgorica)
- Pajais Bass[Ann. 2] (chapitala Amsterdam)
- Macedonia (chapitala Skopje)
- Norvegia[Ann. 2] (chapitala Oslo)
- Austria (chapitala Vienna)
- Pologna (chapitala Varsovia)
- Portugal (chapitala Lissabon)
- Rumenia (chapitala Bucarest)
- Russia[Ann. 3] (chapitala Moscau)
- San Marino (chapitala San Marino)
- Svezia (chapitala Stockholm)
- Svizra (chapitala Berna)
- Serbia (chapitala Belgrad)
- Slovachia (chapitala Bratislava)
- Slovenia (chapitala Ljubljana)
- Spagna[Ann. 2] (chapitala Madrid)
- Tschechia (chapitala Prag)
- Tirchia[Ann. 3] (chapitala Ankara en l’Asia)
- Ucraina (chapitala Kiev)
- Ungaria (chapitala Budapest)
- Vatican (situà entaifer la citad da Roma)
- Reginavel Unì[Ann. 2] (chapitala Londra)
- Bielorussia (chapitala Minsk)
- Annotaziuns
- ↑ 1.0 1.1 Sa chatta tut tenor interpretaziun parzialmain en l’Europa.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 Dispona da possessiuns situadas ordaifer l’Europa.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Sa chatta parzialmain en l’Europa.
- ↑ Contestà. Il Cosovo vegn renconuschì da la maioritad dals stadis europeics sco agen stadi.
Territoris contestadsEdit
- Cosovo (chapitala Pristina): Il parlament en la provinza Cosovo, che steva sut administraziun da las Naziuns unidas, ha declerà ils 17 da favrer 2008 a moda unilaterala si’independenza da la Serbia. En la constituziun da la Serbia vegn percunter discurrì explicitamain da la provinza Cosovo sco part indivisibla da la republica; perquai considerescha ella la regiun vinavant sco part da la Serbia. La maioritad dals stadis europeics ha renconuschì l’independenza dal Cosovo (tranter auter er la Svizra), auters percunter, sco la Grezia, la Russia u la Spagna, na renconuschan il Cosovo betg sco agen stadi.
- Transnistria (autodenominaziun: Pridnestrowien) (chapitala: Tiraspol): Il 1992 è s’etablì en la Transnistria in stadi de facto independent da la Republica da la Moldova. Quel na vegn però renconuschì da nagin auter stadi suveran.
- Crim (chapitala: Simferopol): Dapi il 2014 territori contestà tranter l’Ucraina e la Russia.
- Republica populara Donezk e Republica populara Lugansk: Èn sa decleradas independentas l’avrigl 2014. Ord vista dal dretg internaziunal valan ellas vinavant sco part da l’Ucraina.
Ulteriurs territorisEdit
Daspera datti anc intgins territoris pli pitschens che na furman betg ina part integrada d’in stadi, ma che n’èn er betg autonoms:
- Guernsey (chapitala Saint Peter Port)
- Isle of Man (chapitala Douglas)
- Jersey (chapitala Saint Helier)
Quests territoris furman possess da la curuna britannica. Els na fan betg part dal Reginavel Unì da la Gronda Britannia e da l’Irlanda dal Nord.
- Gibraltar
Gibraltar è in territori d’ultramar britannic. Sco tal sa chatta quel bain sut la suveranitad dal Reginavel Unì, ma na furma medemamain betg ina part da quel.
- Feroe (chapitala Tórshavn)
Las Inslas Feroe furman ensemen cun la Grönlanda e la terra franca danaisa il Reginavel dal Danemarc.
- Jan Mayen (lieu principal Olonkinbyen)
- Spitzbergen (chapitala Longyearbyen)
Quests dus territoris fan part dal Reginavel da la Norvegia e vegnan perquai attribuids per ordinari a l’Europa. Pervi da lur posiziun tranter la Scandinavia e la Grönlanda (Jan Mayen) resp. tranter la Scandinavia ed il Pol dal Nord (Svalbard) è l’attribuziun geografica al continent betg clera.
- Azoras (chapitala Ponta Delgada)
- Madeira (chapitala Funchal)
Questas duas gruppas d’inslas furman duas regiuns autonomas dal Portugal. Per motivs politics, culturals ed istorics vegnan ellas attribuidas a l’Europa. Geograficamain è Madeira situà pli datiers da la costa africana che da la costa europeica.
Stadis situads parzialmain en l’EuropaEdit
Il Kasachstan sa chatta, tenor la cunfinaziun la pli frequenta al flum Ural, cun 5,4 procent da sia surfatscha en l’Europa. Radund la mesadad dals abitants appartegnan a pievels europeics (Russ, Ucranais, Polonais, Tudestgs). Il stadi è commember da l’Uniun da las Associaziuns europeicas da ballape e sco stadi successur da l’Uniun sovietica er da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa. Politicamain e culturalmain vegn il Kasachstan per ordinari attribuì a l’Asia (Centrala).
La Russia sa chatta cun 25 procent da sia surfatscha en l’Europa, sch’ins quinta vitiers il Caucasus dal Nord. En la part europeica vivan, tut tenor l’attribuziun dal Caucasus dal Nord, radund 65 fin 75 procent da la populaziun. Il pajais tutga areguard l’etnografia, l’istorgia e la cultura tar l’Europa. En l’Asia è situada la part orientala dal territori da l’Ural, la Sibiria e l’Orient Extrem da la Russia.
La Tirchia tutga, tenor la cunfinaziun geografica tradiziunala al Bosporus ed a las Dardanellas, cun 3 procent da sia surfatscha en l’Europa. Radund 12 procent da la populaziun vivan en la part europeica, surtut en la citad veglia dad Istanbul che furma la pli gronda citad e la chapitala istorica dal pajais. La Tirchia è commembra dal Cussegl da l’Europa, furma cun l’Uniun europeica in’uniun da duana e vegn per ordinari attribuida a l’Europa tar occurrenzas da sport e culturalas. Politicamain vegn l’appartegnientscha da la Tirchia a l’Europa actualmain discutada a moda cuntraversa en connex cun in’eventuala adesiun dal pajais a l’Uniun europeica.
Sch’ins considerescha il sparta-auas dal Caucasus sco cunfin tranter l’Europa e l’Asia, alura sa chattan er parts pli pitschnas da la Georgia e da l’Aserbaidschan en l’Europa. Omadus pajais ed er l’Armenia èn commembers dal Cussegl da l’Europa.
Possessiuns da pajais europeics situadas ordaifer l’EuropaEdit
- La Grönlanda appartegna politicamain al Danemarc, ma na furma nagina part da l’Uniun europeica. Geograficamain tutga la Grönlanda tar l’America dal Nord.
- Tar la Spagna tutgan las Inslas Canarias situadas davant l’Africa ed ils territoris en suveranitad spagnola a la costa dal Maroc (t.a. las exclavas Ceuta e Melilla). Geograficamain sa chattan quests territoris en l’Africa.
- Tar il Portugal tutgan las Ilhas Selvagens ch’appartegnan geograficamain a l’Africa.
- Sut la suveranitad dal Reginavel Unì stattan ils suandants territoris: Anguilla, Bermuda, las Inslas Virginas, il territori britannic en l’Ocean Indic, las Inslas da Falkland, las Inslas Cayman, Montserrat, las Inslas da Pitcairn, St. Helena, Ascension e Tristan da Cunha, la Georgia dal Sid e las Inslas Sandwich dal Sid sco er Turks e Caicos.
- Tar la Frantscha tutgan ils suandants territoris d’ultramar: L’insla Clipperton, la Guayana franzosa, la Polinesia franzosa, ils territoris franzos australs e da l’Antarctica, Guadeloupe, Martinique, Mayotte, la Nova Caledonia, Réunion, Saint-Barthélemy, Saint-Martin, Saint-Pierre e Miquelon, Wallis e Futuna.
- Tar il Reginavel dals Pajais Bass tutgan: Aruba, Curaçao, Sint Maarten, Bonaire, Saba e Sint Eustatius.
- Sut administraziun norvegiaisa sa chatta l’Insla Bouvet en l’Ocean Antarctic. Quella na fa però betg part dal Reginavel da la Norvegia, mabain vala sco territori dependent.
Organisaziun politicaEdit
Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins stgaffì sco emprim’instituziun europeica il Cussegl da l’Europa; suenter la fin dal conflict tranter ost e vest cumpiglia quel 47 stadis. Medemamain da gronda muntada è l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, la quala è vegnida fundada il 1975 sco Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, gia da lez temp cun participaziun dad omadus blocs, ed a la quala appartegnan sper pajais europeics er ils Stadis Unids ed il Canada.
L’onn 1951 èn la Belgia, ils Pajais Bass, il Luxemburg, la Germania, l’Italia e la Frantscha s’unids a la Communitad europeica da charvun e d’atschal. L’emprova da stgaffir ina Communitad europeica da defensiun ed ina Communitad politica europeica ha fatg naufragi il 1954 pervi dal veto da l’Assamblea naziunala franzosa. Sinaquai han ins fundà il 1957 cun ils Contracts da Roma la Communitad europeica d’energia atomara sco er la Communitad economica europeica. Dapi il contract da fusiun (1967) enconuschan las diversas communitads europeicas las instanzas communablas cumissiun, cussegl, parlament e tribunal. Cun il Contract da Maastricht (1993) è vegnida fundada l’Uniun europeica ch’enserra las cuminanzas d’enfin qua ed extenda lur champs d’activitad sin la politica da l’exteriur e da segirezza communabla sco er sin la collavuraziun en dumondas da giustia e da la politica interna. Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 fin 2013 e l’extrada dal Reginavel Unì il 2020 dumbra l’Uniun europeica actualmain (2022) 27 stadis commembers (26 situads en l’Europa e la Cipra che tutga geograficamain tar l’Asia).
Ina gronda part dals stadis commembers da l’Associaziun europeica da commerzi liber, ch’è medemamain vegnida fundada ils onns 1950, han en il fratemp midà en l’Uniun europeica; commembers èn oz be pli l’Islanda, la Norvegia, la Svizra ed il Liechtenstein. Cuntrari a l’Uniun europeica sa tracti tar quest’associaziun sulettamain d’ina zona da commerzi liber, pia senza cumpetenzas da decider supranaziunalas.
Ord vista militara è en l’Europa la NATO (Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord) da gronda muntada. Quella è vegnida fundada il 1949 en vista a las differenzas ch’èn sa mussadas suenter la Segunda Guerra mundiala tranter ils Alliads dal vest e l’Uniun sovietica. Sper ils 23 commembers europeics fan er part da la NATO ils Stadis Unids, il Canada e la Tirchia.
Intgins stadis na tutgan geograficamain betg tar l’Europa, ma èn commembers d’organisaziuns europeicas:
- La Cipra è situada en la part orientala da la Mar Mediterrana, datiers da la costa asiatica, e vegn perquai attribuida geograficamain a l’Asia. Areguard l’istorgia e la cultura è l’insla però colliada stretgamain cun l’Europa e politicamain e culturalmain fa ella part da diversas organisaziuns europeicas. Dapi il 2004 è la Republica da la Cipra er commembra da l’Uniun europeica.
- Ils stadis transcaucasians Armenia, Aserbeidschan e Georgia vegnan attribuids geograficamain, tut tenor definiziun, parzialmain u dal tuttafatg a l’Asia. Istoricamain e culturalmain èn ils dus stadis per gronda part cristians Armenia e Georgia però colliads cun l’Europa. Tut ils trais stadis èn commembers dal Cussegl da l’Europa e vegnan per ordinari attribuids tar occurrenzas da sport e da cultura internaziunalas a l’Europa.
- L’Israel sa chatta geograficamain en l’Asia. Tar occurrenzas da sport e culturalas vegn il pajais savens attribuì a l’Europa; per l’ina perquai ch’il pajais è politicamain isolà en il mund arab, per l’autra però er pervi dals stretgs lioms istorics e culturals tranter l’Israel e l’Europa.
PopulaziunEdit
Cun bundant 700 milliuns abitants tutga l’Europa tar las parts dal mund populadas vaira spess. En media munta la spessezza da la populaziun 65 abitants per km². Surtut en l’Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Sid è la spessezza relativamain auta, entant che quella sa sbassa vaira ferm vers l’Europa dal Nord e l’Europa da l’Ost. La concentraziun da la populaziun en l’Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Sid che s’extenda en furma d’in liom da la Mar Irlandaisa fin a la Mar Mediterrana, vegn classifitgada sut il num ‹banana blaua› sco megalopolis da grond’impurtanza areguard l’economia e geografia da colonisaziun.
En l’Europa vivan otg gruppas etnolinguisticas cun dapli che 30 milliuns umans. Questas otg gruppas cumpiglian cun 456 milliuns umans 65 % da la populaziun europeica:
- Russ (bundant 100 milliuns domiciliads en l’Europa),
- Tudestgs (circa 93 milliuns),
- Franzos (circa 75 milliuns),
- Brits (circa 66 milliuns),
- Talians (circa 60 milliuns),
- Ucranais (38–55 milliuns),
- Spagnols (41–50 milliuns),
- Polonais (38–45 milliuns).
Ulteriuras gruppas etnicas cun 10 milliuns u dapli èn:
- Rumens (20–25 milliuns)
- Ollandais (15–25 milliuns),
- Tircs (10–20 milliuns en l’Europa),
- Portugais (10–15 milliuns),
- Svedais (10–15 milliuns),
- Grecs (10–15 milliuns),
- Tschecs (circa 10 milliuns),
- Magiars (circa 10 milliuns),
- Serbs (circa 10 milliuns).
LinguasEdit
Dapli che 90 % dals abitants da l’Europa discurran linguas indogermanas. Derasadas il pli vast èn linguas slavas, germanas e romanas. Er grec, albanais, las linguas balticas e celticas ed il romani tutgan tar las linguas indogermanas.
Las linguas uralicas furman la segund gronda famiglia da linguas en l’Europa. Quellas sa dividan vinavant en las linguas samoiedas, che vegnan discurridas d’intgins paucs milli umans en il nordost da l’Europa, ed en las linguas ungrofinnicas. Tar questas ultimas tutgan il finlandais, ungarais ed eston sco linguas uffizialas, en pli las linguas samicas che vegnan discurridas en la Laponia ed intginas linguas minoritaras, surtut en Russia.
En la part europeica da la Tirchia è cun il tirc ina lingua tirca lingua uffiziala, medemamain il casac en la part europeica dal Kasachstan. Autras linguas tircas cumparan sco linguas minoritaras en l’Europa da l’Ost e dal Sidost, sco per exempel il gagausic e tatar. Cun il calmuc vegn er discurrì al cunfin oriental dal continent in represchentant da la famiglia da linguas mongolaisa.
Cun il maltais è plinavant represchentada sin l’insla Malta ina lingua dal rom semitic da las linguas afroasiaticas. La lingua basca che vegn discurrida en Spagna ed en Frantscha na vegn attribuida a nagina famiglia da linguas pli gronda; a la linguistica moderna n’èsi betg reussì da reconstruir l’origin da questa lingua, uschia che la derivanza da quella resta vinavant nunenconuschenta. Ultra da quai vegnan discurridas en l’Europa numerusas linguas d’autras famiglias da linguas ch’èn, surtut ils ultims decennis, arrivadas nà qua tras immigrants.
Sch’ins considerescha la chadaina principala dal Caucasus sco cunfin europeic en il sidost, tutgan er numerusas linguas dal Caucasus tar las linguas che disponan en l’Europa d’in territori linguistic serrà (t.a. adygai, kabard, abasin e las differentas linguas dal Caucasus dal Nord). Situadas da princip en il sid da la chadaina principala èn il georgian ed il svan, las qualas surpassan però en singuls lieus la chadaina principala vers nord. Linguas tircas che vegnan discurridas en l’Europa be en il Caucasus dal Nord èn aserbeidschan, karachai-balkar, kumyk e nogai. In’insla linguistica iranaisa en la part centrala dal Caucasus dal Nord furma vinavant l’ossetic[6], en il Caucasus da l’ost fin en il 19avel tschientaner per part er il tat.
Areguard il dumber d’abitants è en l’Europa la scrittira latina la pli frequenta, suandada da l’alfabet cirillic (Russia, Bielorussia, Ucraina, Bulgaria, Serbia, Montenegro, Macedonia dal Nord ed en parts da la Bosnia ed Erzegovina) e da l’alfabet grec. Entras la baselgia catolic-romana è la lingua latina sa mantegnida fin en il temp modern sco lingua scritta dal continent.
ReligiunsEdit
Il cristianissem e l’islam èn las religiuns las pli derasadas en l’Europa.
Radund 75 % dals Europeans èn cristians (surtut catolics, protestants ed ortodoxs).[7]
Tranter 42 e 53 milliuns, pia 6–8 %, èn muslims; la gronda part dad els (13–20 milliuns) vivan en la part europeica da la Russia. Tar ca. 16 milliuns sa tracti d’immigrants e da lur descendenza en l’Uniun europeica.[8] 9,5 milliuns vivan en il territori europeic da la Tirchia, 2,2 milliuns en la Bosnia ed Erzegovina e 1,4–2,5 milliuns en l’Albania.
Stgars 2 milliuns (ca. 0,3 %) da la populaziun europeica èn gidieus. La gronda part dad els vivan en Frantscha (ca. 520 000), en il Reginavel Unì (ca. 270 000), en Russia (ca. 260 000) ed en Germania (ca. 200 000). Tut las autras religiuns ensemen èn medemamain represchentadas cun stgars 0,3 %.
Radund 17 % dals Europeans èn senza confessiun. Relativamain autas cumparts da persunas senza confessiun dumbran l’Estonia, la Tschechia, ils Pajais Bass, la Russia e la Germania da l’Ost, uschiglio èn las cifras surtut autas mintgamai en las citads.
L’appartegnientscha ad ina confessiun na di però anc betg bler davart il grad da religiusadad effectiv en in pajais. Tenor l’European Values Study sa designescha ca. in terz dals Europeans sco nunreligius e 5 % sco ateists persvadids.
Il cristianissem ha cuntanschì l’Europa l’emprima giada en il prim tschientaner s.C. L’islam è s’extendì en il 8avel tschientaner nà da la Peninsla Iberica, è però puspè vegnì stgatschà en rom da la reconquista ch’ha durà dal 13avel fin il 15avel tschientaner.
Tras immigraziun e missiun han ils Europeans medemamain derasà il cristianissem en l’America, l’Australia ed in pau main ferm er sin ils auters continents (parts da l’Asia dal Sidost, da l’Africa e da l’Oceania). Oz è l’Europa per gronda part secularisada.
EconomiaEdit
Pervi da la Revoluziun industriala ch’ha cumenzà en l’Engalterra e ch’è silsuenter sa derasada sur l’entir continent, ha l’Europa furmà en il 19avel tschientaner la forza economica mundiala incontestada. Pli tard han diversas organisaziuns internaziunalas sco l’Associaziun europeica da commerzi liber u la Communitad europeica – l’Uniun europeica odierna – promovì la creschientscha economica, la quala ha perdurà en vastas parts da l’Europa fin en ils onns 1970 e per part 1980. A l’entschatta dal 21avel tschientaner han surtut divers stadis da l’Europa da l’Ost enconuschì ina gronda creschientscha economica.
Cun il Contract da Maastricht han l’emprim 12 stadis da l’Uniun europeica furmà dapi il 1999 in’uniun monetara. A partir dal 2002 è vegnì introducì l’euro en numerus stadis.
Oz è l’Europa in continent bainstant cun grondas metropolas industrialas, in’agricultura productiva ed in sectur da servetschs creschent. Malgrà quai furma la dischoccupaziun dapi ils onns 1970 in problem ch’è derasà en blers stadis europeics. Impurtants bains d’export èn surtut maschinas, atschal, computers ed autos; importads vegnan tranter auter cacau, té, cautschuc, ieli mineral, gas natiral e metals.
CulturaEdit
En l’Europa han las differentas spartas culturalas sco la sculptura, la pictura, la litteratura, l’architectura e la musica ina lunga tradiziun. Bleras citads, sco per exempel Londra, Paris, Vienna, Roma, Berlin, Prag u Moscau valan sco centers culturals che disponan d’impurtants museums, teaters ed orchesters.
A furmar ina schientscha europeica contribueschan er occurrenzas culturalas communablas sco per exempel la Chapitala culturala da l’Europa u l’Eurovision Song Contest.
FurmaziunEdit
En tut ils stadis da l’Europa exista in’obligaziun d’ir a scola u almain in’obligaziun da furmaziun che s’extenda per il pli dal 6avel u 7avel fin il 15avel u 16avel onn da vita. La scola elementara dura en la gronda part dals pajais quatter fin tschintg, en intgins stadis però er set fin otg onns. Alura suondan per ordinari scolas cuntinuantas che pon er cumpigliar differents tips da scola. Pervi da la promoziun intenziunada dal sistem da furmaziun è la rata d’analfabets bunamain en tut ils stadis fitg bassa. En blers pajais existan ultra da quai scolas autas ed universitads renumadas, per part cun in’istorgia da plirs tschients onns.
SportEdit
Bundant pli ferm che la politica han occurrenzas culturalas (cf. survart) e surtut sportivas furmà la schientscha u almain la percepziun da l’Europa sco spazi unitar. Quai è d’attribuir a la popularitad da divers campiunadis europeics (ballape, hockey sin glatsch e.a.), ma er al fatg ch’ins ha gia cumenzà fitg baud a realisar talas occurrenzas – l’emprima giada il 1891 en il patinadi artistic.[9]
AnnotaziunsEdit
- ↑ Europe, en: Online Etymology Dictionary.
- ↑ Europa, en: Brockhaus Enzyklopädie. 21. ed., F.A. Brockhaus. Lipsia/Mannheim 2006.
- ↑ CIA – The World Factbook, Major urban areas – population.
- ↑ E. Carbonell e.a.: The first hominin of Europe. En: Nature, tom 452, 2008, p. 465–469.
- ↑ Dieter Hägermann: Karl der Große, Herrscher des Abendlandes. Berlin e.a. 2000, ISBN 3-549-05826-8, p. 10.
- ↑ Bernhard Chiari (ed.): Wegweiser zur Geschichte Kaukasus. Verlag Ferdinand Schöningh, Paderborn e.a. 2008, p. 123ss.
- ↑ Christianity in Global Context: Trends and Statistics. Center for the Study of Global Christianity, 2005,
- ↑ S. Frisch, U. Hengelhaupt, F. Hohm: Taschenatlas Europäische Union. Gotha 2007.
- ↑ Cf. James Riordan, Arnd Krüger: European Cultures in Sport: Examining the Nations and Regions. Inellect, Bristol 2003, ISBN 1-84150-014-3.
LitteraturaEdit
- Heinrich-Böll-Stiftung, Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik, Le Monde diplomatique (ed.): Europa-Atlas. Daten und Fakten über den Kontinent. Berlin 2014.
- Peter Blickle (ed.): Handbuch der Geschichte Europas. 9 toms. Stuttgart 2000ss.
- Lorraine Bluche, Veronika Lipphardt, Kiran Klaus Patel (ed.): Der Europäer – ein Konstrukt. Wissensbestände, Diskurse, Praktiken. Wallstein Verlag, Göttingen 2009, ISBN 978-3-8353-0444-4.
- Hortense Hörburger: Europa-Lexikon für Arbeitnehmerinnen und Arbeitnehmer. 100 kurzgefasste Stichworte. Schüren Verlag, Marburg 1999, ISBN 3-89472-169-3.
- Klaus Oschema: Bilder von Europa im Mittelalter. (Mittelalter-Forschungen, tom 43), Thorbecke, Ostfildern 2013.
- Almut-Barbara Renger, Roland Alexander Ißler (ed.): Europa – Stier und Sternenkranz. Von der Union mit Zeus zum Staatenverbund. (Gründungsmythen Europas in Literatur, Musik und Kunst, tom 1), V&R unipress, Göttingen 2009, ISBN 978-3-89971-566-8.
- Wolfgang Schmale: Europa: Kulturelle Referenz – Zitatensystem – Wertesystem. En: Europäische Geschichte Online, ed. dal Leibniz-Institut für Europäische Geschichte, 2010.
- Hans Jörg Schrötter: Kleines Europalexikon. Geschichte – Politik – Recht. C.H. Beck Verlag, Minca 2016, ISBN 978-3-423-50782-0.
ColliaziunsEdit
- Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Zahlen und Fakten: Europa
- Uffizi federal da statistica da la Svizra (ed.): Stat@las Europa. Ein interaktiver statistischer Atlas der europäischen Regionen
- Centre Virtuel de la Connaissance sur l’Europe (ed.): CVCE – la referenza multimediala areguard l’istorgia da l’Europa
- Charta animada: 2400 onns istorgia europeica, sin: www.visualcapitalist.com
- A Visual Guide To Europe’s Member States, sin: www.visualcapitalist.com


c: text/html

text:
da sora Maria Vincenz
«Tgi scheis vus che jeu seigi?» (Lc 9,20) – Ina damonda fetg directa en in mument fetg decisiv ella veta da Jesus. Jesus sesanfla numnadamein sin via viers Jerusalem (Lc 9,51). El sa tgei che spetga leu sin el e la risposta ei da gronda impurtonza. El sa ch’el vegn a murir vid la crusch. Mo avon ch’igl ei schi lunsch vul el saver, schebein enzatgi ha enconuschiu el, ha capiu el. El vul saver tgei che la glieud di e tegn dad el, q.v.d. lur meini. El giavischa in «feed-back»! Quella risposta ei impurtonta. Survegn el negina u ina risposta plitost ortga, lu sa el che sia missiun ha purtau negin fretg. Ei la risposta perencunter positiva, lu sa el che siu plaid ha pudiu dar fiug en in u l’auter cor dils auditurs e che quei fiug vegn mai a stizzar. Co po Jesus ver selegrau cu Pieder ha confessau : «Ti eis igl Unschiu da Diu!» Ussa sa Jesus che sia missiun ei buca stada per nuot.
Mo Jesus vul aunc saver dapli. El vul buca mo il meini collectiv, mobein ina risposta persunala. «Tgi sun jeu per tei?» Ils giuvnals vesevan en Jesus il Messias che vegn a reger sur Israel. Quei plan vegn destruius. Jesus vegn a pitir e murir, vegn mazzaus (v.22). E lu di el als giuvnals: «Sch’enzatgi vul esser miu giuvnal, sto el snegar sesez…» (v.23–26).
Jesus damonda era nus: «Tgi sun jeu per tei N.?» El fida a nus che nus dettien ina risposta persunala e sincera.
Lc 9,18–24
18In di che Jesus fageva oraziun en in liug solitari, ha el dumandau ses giuvnals che fuvan cun el: Tgi di il pievel che jeu seigi? 19Els han rispundiu: Gion Battesta. Auters manegian che ti seigies Elia, ed aunc auters che in dils vegls profets seigi levaus da mort en veta. – 20E vus, ha el detg, tgi scheis vus che jeu seigi? Cheu ha Pieder priu il plaid e detg: Igl Unschiu da Diu. 21El denton ha dau ad els il rigurus camond da dir quei a negin.
22Ed el ha detg: Il Fegl dil carstgaun sto pitir bia, el vegn sbittaus dils vegls, dils premsacerdots e mussaders dalla lescha, el vegn mazzaus, mo il tierz di vegn el a levar da mort en veta.
23Silsuenter ha el detg a tuts: Sch’enzatgi vul esser miu giuvnal, sto el snegar sesez, prender mintgadi sia crusch e suandar mei. 24Pertgei tgi che vul salvar sia veta, lez piarda ella. Mo tgi che piarda sia veta per amur da mei, lez salva ella.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Venderdi saira è il cunfin da naiv crudà sin 2'500 meters, sonda lura perfin sin fin 1'200 meters sur mar, di Roman Brogli dad SRF Meteo. Uschia èsi er da quintar cun naiv sin las vias dals pass. Fin dumengia vegn sur 2'000 meters quintà cun 20 fin 50cm naiv nova, local èn schizunt 80cm pussaivel.
Als blers lieus na vegn la naiv betg a restar ditg. Per l'ina è la terra anc memia chauda e la naiv lieua spert, per l'autra na vegn il mument betg spetgà dapli naiv.
L’entschatta da l’enviern en las muntognas da questa stagiun è normala. La data mesauna per l’emprima naiv mesirabla è per Arosa ils 16 da settember. L’entschatta da l’enviern da quest onn po dentant parair baud perquai ch’igl è stà fitg ditg chaud.
Favugn en il sid
Cun nagina naiv èsi dentant da quintar ils proxims dis en il sid dal chantun. Là buffa a partir da venderdi vent dal nord, uschia ch'i fa er sonda pulit bell'aura. Il favugn po furiar cun 60 fin 100 km per ura.
Er l'emna proxima resti frestg
Las temperaturas en il nord da las Alps restan bassas per plirs dis. Davent da dumengia èn las temperaturas maximalas en la bassa sin 16 grads e las temperaturas minimalas sin 5 fin 8 grads. Local pudessi era dar ina schelira dal terren. Pir la fin da l'emna proxima vegni puspè in zic pli chaud.


text:
A Kloten èn s’inscuntrads l’organisaziun dal campiunadi mundial cun organisaturs, trenaders, atletas ed atlets da Swiss Ski. Il president Hugo Wetzel ed il directur Franco Giovanoli han dà pled e fatg a las medias davart las finamiras organisatoricas al campiunadi mundial da skis.
Per Swiss Ski han discurrì tranter auter il directur Markus Wolf ed ils dus schef-trenaders naziunals Thomas Stauffer e Hans Flatscher davart las finamiras sportivas.
San Murezzan or da perspectiva d'utschè
Ensemen cun intgins atlets hai giu num «fasten your seatbelt». Cun il nov aviun da la Swiss, il Bombardier C Series, è vegnì sgulà da Kloten direcziun San Murezzan e puspè enavos a la plazza aviatica da Turitg.
Tranter auter han organisaturs, trenaders e skiunzs pudì guardar ord la perspectiva d’utschè sin il «Free Fall», la partenza spectaculara da la cursa rapida dals umens sisum la pista Corviglia.
Il campiunadi mundial da ski alpin a San Murezzan è dals 6 fin ils 19 da favrer 2017.
RR actualitad 07:00


text:
Enfin la 90avla minuta manavan ils da Thun anc cun 0:1 en il stadion da St. Jakob a Basilea. Lura ha Davide Calla destruì il siemi d'ina victoria per Thun. El ha sajettà il 1:1. Thun aveva cumenzà il gieu a moda frestga e bunamain impertinenta. En la quarta minuta aveva Dennis Hediger sajettà il bal cunter la latta, e quai or d'ina distanza da 16 meters. En la 35avla minuta èn ils da Thun lura vegnids recumpensads per lur premuras cun in gol da Matteo Tosetti. Fin l'ultima minuta avevan ils da Thun sperà sin ina victoria, uschia che omaduas partidas n'eran a la fin betg propi cuntentas cun lur prestaziun.
RR novitads 6:00


text:
La sëra dan dala batalia raita Dolasila desperada sö por Armentara ponson a Ey de Net y incunta trëdesc mituns de morvëia che ti damana sües saites d’arjënt y nen ciafa öna por om. Pordërt se tratera de n plan de Spina de Mul, che pro insciö da ti garantí la devënta ai nemisc de Fanes.
Dolasila vëiga che só vistimënt da jí te vera á mudé curú y capësc de ester te n gran prigo. Ara vá impó a combate por salvé süa jënt y vëgn copada tl’ultima batalia sön Pralongiá da sües saites d’arjënt roades tles mans di nemisc. I Fanes á pordü la batalia y la regina ti damana aiüt les muntagnoles. Al comparësc insciö Lujanta. Canche i soldas la vëiga, mini che al sides Dolasila.
DIDASCALIA Fotograms dal film Le Rëgn de Fanes
HOME
© düc i dërc resservá


text:
Geografia
Definizion[mudé | muda l codesc]
La geografia (dal latin geographia, dal grech antich: Yῆ, «tiera» y Ypaφίa, «descrizion, scritura» ie la sciënza che studia la descrizion y la raprejentazion dla Tiera, la strutura de si spersa y la destribuzion de si fenomens fisics, biologics y umans che muda si aspet tl tëmp[1].
Cuntinënc[mudé | muda l codesc]
N cuntinënt, dal latin (terra) continens: tiera che taca adum, indichea na gran spersa de tierafërma stluta ite dl dut o n gran pert da ega y autri lims naturei. Da n pont d'ududa storich-culturel ie n cuntinënt n majer raion, che se desferenziëia da d'autri raions per rejons storiches y cultureles. Chësta definizion ie tlera tl cajo dl'Europa, che da n pont d'ududa geografich y geologich furmëssa adum cun l'Asia n sëul cuntinënt.
L numer de cuntinënc dla Tiera muda a segonda dla definizion adurveda. Encueicundì tënden a n cuscideré 7:
- L'Europa
- L'Africa
- L'America dl Nord
- L'America dl Sud
- L'Asia
- L'Oceania
- L'Antartida
La spersa dla Tiera muda dassënn da post a post. Ca. l 70,8 %[2] ie curida da ega -mers, ozeans, lec y ruves- y l ca. 29,2%%[3] dla tiera fërma da planadures, bòsc, montes y deserc.
I prims geografs tl raion ntëur l Mer Mediteran ie stac i Antics Egizians y ti raions plu interns ie states danter la primes nce la geografies di Babilonesc y dl’India. De gran prugresc à fat Ipparch da Nicea, che à purtà ite la metodes dl'astronomia per la calculazion dla lunghëza y l grech Strabon cun si opera Geografia. L prim geograf dl’Antica Roma cunesciu ie Pomponio Mela. Tl Medieve ie nce la operes di geografs arabs Ibn Battuta y Ibn Khaldun de gran mpurtanza.
L’Età dla descurides[mudé | muda l codesc]
Cun la gran esplorazions tl’Asia sun tiera de Marco Polo y chëles sul mer tla Americhes y pona tl ost dl’Asia iel stat na renasciuda dla geografia. Cun la descurida dl’opera geografica de Tolomeo tl’Europa iel stat la renasciuda dla cartografia.
Geografia moderna[mudé | muda l codesc]
La geografia moderna ie nasciuda tl Otcënt dantaldut cun Alexander von Humboldt y Karl Ritter.
Fases tla storia dla geografia cuntemporana[4][mudé | muda l codesc]
• geografia dla esplorazions (Prum mez dl Otcënt): cun Alexander von Humboldt y Karl Ritter;
• geografia positivista o determinista – ambientela (1850-1890): cun Friedrich Ratzel;
• geografia dla storia o dla puscibltà (1890-1930): geografia regionela de Paul Vidal de la Blache;
• geografia cuantitativa, analitica o neo-positivista (1930-1960);
• geografia radicala, marxista o struturela (dai ani 1970);
• geografia compurtamentela – behaviorista (dai ani 1970);
• geografia umanistica (dai anni 1970): postmoderna, semiotica y spirituela.
• geografia culturela (dala fin di ani utanta).
Ciamps dla geografia[mudé | muda l codesc]
Geografia fisica
Stude dla geografia sciche sciënza dla Tiera, che se basea sula biologia, la matematica y la fisica.
Geografia matematica
Stude dla mesurazion dla Tiera y dl muvimënt dla Tiera tl Sistem dl Surëdl.
Geografia umana
Stude di ciamps economics, politcs y culturei liei ala geografia. La tol ite nce la sciënzes sozieles, la psicologia, la leteratura y la disciplines artistiches liedes al teritore.
Geografia politica
Stude dla geografia aldò di svilups politics ti raions desvalives.
Geografia economica
Stude dla geografia aldò di svilups economics metui a jì dala persones ti raions desvalives y tl cheder dla globalisazion.
Geografia dla inovazion
Stude dla geografia aldò dl raport danter raions y inovazion.
Geografia dla valedes ladines dla Dolomites[mudé | muda l codesc]
La valedes ladines dla Dolomites[mudé | muda l codesc]
La valedes ladines ie tl raion dla Dolomites sul teritore dla Talia y ie spartides su danter doi regions y trëi provinzies.
Tla Region Trentin-Südtirol iel tla Provinzia de Bulsan:
Val Badia[mudé | muda l codesc]
Badia (DE Abtei, IT Badia), Corvara (DE Corvara, IT Corvara), Mareo (DE Enneberg, IT Marebbe)
Gherdëina[mudé | muda l codesc]
Urtijëi (DE St. Ulrich, IT Ortisei), Santa Cristina (DE St. Christina, IT Santa Cristina), Sëlva (DE Wolkenstein, IT Selva di Val Gardena), Ciastel (DE Kastelruth, IT Castelrotto)
y tla Provinzia de Trënt:
Fascia[mudé | muda l codesc]
Cianacei (IT Canazei), Ciampedel (IT Campitello), Mazin (IT Mazin), Poza (IT Pozza di Fassa), Vich (IT Vigo di Fassa), Soraga (IT Soraga), Moena (IT Moena)
Tla Region Venet y tla Provinzia de Belun iel:
Fodom[mudé | muda l codesc]
(DE Buchenstein, IT Livinallongo)
Anpezo[mudé | muda l codesc]
Plates cunliedes[mudé | muda l codesc]
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Geografia, sun Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana
- ↑ Michael Pidwirny, Fundamentals of Physical Geography, 2ª ed., PhysicalGeography.net, 2006
- ↑ Michael Pidwirny, Fundamentals of Physical Geography, 2ª ed., PhysicalGeography.net, 2006
- ↑ R. J. Johnston. Geography and Geographers: Anglo-American Human Geography since 1945, New York, Routledge 2016 (setima edizion)


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
L’emprema impressiun da quest evangeli po esser: Jesus ha fatg ina miracla ed ha midau aua en vin. Mo igl evangelist Gion descriva en quei raquent enzatgei pli profund. Siu entir evangeli persequitescha dad annunziar Jesus sco il Cristus, il Messias. Igl evangeli vul pia manifestar la gloria da Jesus (cf. Gn 2,11), pia che Jesus hagi ina derivonza divina, ch’el seigi tarmess dil Bab (cf. Gn 7,28–30).
Sch’ei vegn pia surviu allas nozzas a Cana il bien vin pér alla fin, sche fa quei era allusiun al Messias che cumpara alla fin dils temps. Neu dalla tradiziun giudaica representa il vin
l’abundonza e la grazia che vegn regalada dil Messias. E quei Messias ei Jesus. El ha introduciu il temps dil salit e spindrament, in temps che vala era per nus oz. E quei ei dapli che mo
in’impressiun.
Gn 2,1–11
1Treis dis pli tard fuva ei nozzas a Cana en Galilea, e la mumma da Jesus fuva leu. 2Era Jesus e ses giuvnals fuvan envidai a nozzas. 3Mond il vin alla fin, ha la mumma da Jesus detg ad el: Ei han buca vin pli. 4Jesus rispunda ad ella: Tgei vul ti da mei, dunna? Mia ura ei aunc buca vegnida. 5Sia mumma di als survients: Quei ch’el di a vus, fagei!
6Leu fuvan sis ruogs da tiaracotga per la purificaziun, sco ella fuva usitada tier ils Gedius; mintgin dad els teneva duas ni treis mesiras. 7Jesus di als survients: Empleni ils ruogs cun aua! Ed ei han empleniu els toccasum. 8Ed el di ad els: Ussa prendei da quei e purtei al cautabla! Ed els han purtau. 9Il cautabla ha schigiau l’aua ch’era daventada vin, mo el saveva buca danunder ch’il vin seigi; ils survients denton che vevan purtau l’aua savevan. Cheu cloma el neutier il spus e di ad el: 10Mintgin survescha igl emprem il bien vin, e pér cura ch’ins ha buiu detgavunda, quel ch’ei meins buns. Ti denton has spargnau il bien vin tochen uss. 11Quei ha Jesus fatg a Cana en Galilea; igl ei stau l’emprema da sias enzennas. Aschia ha el manifestau sia gloria, e ses giuvnals han cartiu en el.


text:
Emprima victoria a Mexico-City
Per l'emprima giada en sia carriera gudogna l'englais Lewis Hamilton sin Mercedes il Grand Prix da Mexico-City. Sin plaz 2 è vegnì ses collega da team, il tudestg Nico Rosberg. Plaz 3 va al pilot da Ferrari Sebastian Vettel.
Max Verstappen sin Red Bull ha survegnì in chastì da temp da 5 segundas pervia d'in manever malsegir a la fin da la cursa. El è crudà enavos uschia sin il plaz 4.
Team Sauber
Marcus Ericsson vegn sin plaz 11, ses collega Felipe Nasr è vegnì 16avel.
RR novitads 22.00


text:
Gia ozendi saja ina terza da la creschientscha economica en l’Europa dictada da la digitalisaziun. Quai ha il minister d’economia Johann Schneider-Ammann ditg cun preschentar a Berna il rapport davart l’economia en vista a la digitalisaziun.
Dentant la digitalisaziun da l’economia portia era ristgs. Uschia saja da quintar cun ina sperdita da plazzas da lavur pervi da l’automatisaziun, u servetschs sco Uber ed Airbnb che pericliteschan las branschas tradiziunalas sco ils taxis u ils hotels.
L’uschè numnada Sharing Economy vesa il Cussegl federal cunzunt sco ina schanza, ha cusseglier federal Johann Schneider-Ammann ditg. Uschia vegnian las resursas nizzegiadas pli effizientas ed i dettia ina sauna concurrenza.
RR novitads 16:00


text:
Dapi 90 onns exista la «Manufactura Tessanda Val Müstair». Quai che ha cumenzà avant 90 onns per garantir a las puras da la val in'entrada segira per surviver, è creschì ad in bain cultural en Val Müstair. Numerusas tessunzas ed anc trais tessunzs han emprendì qua la lavur dal taisser. Ina lavur che va adina dapli en emblidanza.
Festa da giubileum cun giast d’onur
Per la festa da giubileum ha il cussegl da fundaziun da la Tessanda envidà in giast fitg popular. La Tessanda ha envidà cusseglier federal Ignazio Cassis. Il magistrat ha empermess da vulair esser in cusseglier federal per tut la populaziun e per tut las regiuns en Svizra ed uschia ha Cassis dà suatientscha a l’invitaziun da la Val Müstair.
Visita da la Tessanda ed inscunter cun la populaziun
Cusseglier federal Ignazio Cassis ha suttastritgà l’impurtanza e la tradiziun vivida da las tessunzas. Grazia a sia visita e participaziun a la festa da giubileum da 90 onns vegn la Manufactura ussa forsa percepida era sur ils cunfins da la Val Müstair ora. Ignazio Cassis en tutta cas sa regorda uss er en futur a la Manufactura. En memoria a sia visita en Val Müstair ha Cassis survegnì l'emprim exemplar d'ina seria limitada da 90 tocs da sientaders da vaschella.
RR actualitad 07:00


text:
Protecziun, per il guaud da protecziun. Bergwaldprojekt.
Guaud da muntogna
Dapi ch’ins po sa regurdar è l’uman dependents dal guaud sco zona da protecziun. El protegia nus da lavinas, bovas da crappa, erosiun ed auas grondas. En il medem mument lia el CO2 e serva sco spazi da viver per bleras specias d’animals e plantas, sco areal da recreaziun e furnitur da laina.
Bergwaldprojekt
Il Bergwaldprojekt datti dapi 1987. Igl è ina fundaziun d’util public cun sedia a Trin GR. Ses intent èsi da mantegnair, tgirar e proteger il guaud sco era da promover la cuntrada cultivada en il territori da muntogna. El fa quai oravant tut cun lavurs da tgira e da sanaziun en acziuns specificas. In ulteriur intent èsi da promover la chapientscha publica per ils fatgs dal guaud. Dapi l’entschatta enfin oz han radund 75’000 voluntaris lavurà per il Bergwaldprojekt en territoris en Svizra, Germania, Austria, Catalonia e Principadi da Liechtenstein. Il Bergwaldprojekt è neutral da ses aspect politic e confessiunal.
Idea e finamira
Laics forestals van en il guaud da muntogna e prestan engaschis voluntaris da lavur. Al lieu d’acziun survegnan els invista ed informaziuns da spezialists davart ils fatgs e connex dal sistem ecologic fascinant dal guaud da muntogna. Atras lur engaschi pon ils voluntaris percepir e sentir il guaud da muntogna en contact direct. Els pon latiers contribuir activamain da mantegnair l’effect da protecziun multifar dal guaud da muntogna. Quai promova la schientscha persunala ed ecologica dal singuls voluntari.
Sustegn
La lavur dal Bergwaldprojekt pussibiliteschan contribuziuns da commembers, donaziuns, legats sco era contribuziuns da proprietaris da guauds. Las grevezzas derivantas dal stgaudament dal clima, las midadas structuralas en il forestalesser pervia dal ferm franc svizzer sco era pretensiuns augmentadas envers l’effect da protecziun fan che la pli pitschna donaziun è ina necessitad absoluta. Il guaud da muntogna dovra Voss sustegn! Engraziel fitg!
Conto per donaziuns: CH15 0900 0000 7000 2656 6
Il Bergwaldprojekt è autorisà cun il sigil da qualitad «Zewo», quel garantescha in diever effectiv, confurm a l’intent ed economic da las donaziuns.


text:
Quai ha Donald Trump communitgà mesemna durant in pled a Washington DC.
Avant quest pass avevan per exempel l'Uniun europeica e la Germania sco era blers pajais muslims admonì Trump. Quest pass pudess numnadamain puspè fugar il conflict tranter Palestinais ed Israelis.
Reacziuns negativas da l'entir mund
Plirs pajais ed er organisaziuns han reagì cun critica sin la decisiun dal president american. Da la Tirchia sur l'Egipta fin tar politichers da la Germania e da la Frantscha ed er dal secretari general da las Naziuns Unidas, Antonio Guterres èn las reacziuns vegnidas.
Il president franzos Emannuel Macron ha numnà la decisiun da Trump, ina decisiun senza senn da responsabladad. Per Antonio Guterres na dettia quai nagina alternativa tar la varianta da dus pajais per schliar il conflict en il proxim orient. Ed il ministeri da l'exteriur egipzian ha refusà en ina decleraziun ils plans da far midada cun l'ambassada americana da Tel Aviv a Jerusalem. Per il ministeri da l'exteriur da l'Iran cuntrafan quests plans schizunt a resoluziuns internaziunalas. Dal medem avis è er il president dals Palestinais Mahmud Abbas.
RR novitads 20:00


text:
Per il mument guarda la petta dal Cussegl grond dal Grischun or uschia: Il grond cugn è blau – ils liberaldemocrats han 36 commembras e commembers. In quart da la petta è oransch da la PCD. La PBD, mellen, ha 23 commembras e commembers, bunamain in sisavel da la petta è cotschen dals socialdemocrats e la Partida populara en colur verda, ha cun 9 sezs il pli pitschen cugn da la petta.
Dentant: Per la proxima legislatura elegin nus – sch'i dat ils 13 da zercladur in Gea a l'urna – las deputadas ed ils deputads dal Cussegl grond cun in proporz dubel. Quai vul dir, la petta pudess avair autras colurs. Il politolog Clau Dermont manegia, ch'il nov oransch da l'Allianza dal Center pudess dominar, sche la PCD e la PBD decidan definitiv da fusiunar.
Resumà la prognosa da Clau Dermont pudess ins dir: L'Allianza dal Center daventa la pli ferma partida dal Cussegl grond, suandada dals socialdemocrats che pudessan er gudagnar sezs e la Partida populara che pudess er crescher sin passa il dubel da sia grondezza dad oz. E quai sin donn e cust dals liberaldemocrats.
Dossier online
Sin in clic tut las fatschentas federalas, chantunalas e communalas: rtr.ch/votaziuns


text:
Durant il WEF pon ins a Tavau vesair politichers, acturs ed en general la prominenza da l'entir mund. Quai è era ina schanza per las grondas firmas, da sa preschentar a la societad auta. Interpresas indigenas mettan pervi da quai a disposiziun lur filialas ed affittan las localitads a grondas fatschentas. Uschia pon ins durant il WEF per exempel chattar la banca gronda Credit Suisse en las localitads da la firma da mobiglias «Casty Wohnen», directamain tar la Promenada a Tavau.
Tut(s) sto(n) ora
Il manader da fatschenta Gian Claudio Casty affitta ses local gia dapi passa 10 onns. Per duas emnas ston tuttas mobiglias en la halla al plaunterren svanir. Medemamain vegnan tut ils biros rumids en il magasin. La Credit Suisse bajegia si tut nov en las stanzas: En la halla dal plaunterren ina zona da scuntrada cun bar ed en ils biros en la secunda auzada datti stanzas da sesida. Medemamain vegn in entir nov sistem d'internet e telefon mess en funcziun ed ina cuschina temporara vegn installada en las localitads.
Er ils abitants da las duas abitaziuns ed il studio sisum la chasa van per quellas duas emnas davent. Uschia possian ils collavuraturs da la Credit Suisse gist durmir en chasa. Las mobiglias restian dentant en las abitaziuns.
Jau na crai betg ch'ils participants dal WEF vegnian a Tavau per cumprar canapés.
Cunvegna lucrativa per la fatschenta da mobiglias
Per dar a fit las localitads a la Credit Suisse dettia ina bella summa, numnadamain passa 100'000 francs. Quels daners na vesia dentant betg directamain la fatschenta, sco Gian-Claudio Casty ha ditg, mabain ils locaturs da la chasa. Dentant survegnan tut ils 10 lavurers da la firma «Casty Wohnen» durant quellas duas emnas vacanzas pajadas e vegnan indemnisads per il rumir e bajegiar si tut danovamain.
Plinavant datti er anc auters motivs per la fatschenta da dar a fit la fatschenta: Durant il WEF na pon ins betg charrar cun auto tras Tavau. Uschia gnanc fissi pussaivel dad ir a montar tschertas mobiglias. Plinavant è la sessiun auta enturn Nadal cun blers turists sin pista, loipa u a la Cuppa Spengler.
RR actualitad 12:00


text:
- Tar l’export da material da guerra duain las reglas vegnir schluccadas.
- L’industria d’armament svizra vul era dastgar exportar material da guerra, en pajais che han conflicts armads interns.
- Il minister d’economia Johann Schneider-Ammann sa mussa avert per il giavisch da l’industria d’armament.
L'industria d'armament svizra sa lamenta che lur exports sa reduceschian, ils concerns d'armament svizzers hajan dischavantatgs en cumparegliaziun cun la concurrenza europeica. La Svizra saja numnadamain pulit precauta quai che pertutgia la pratica da dar permissiuns per exportar. Plazzas da lavur sajan en privel.
Infurmà ils departaments pertutgads
L'atun passà ha la branscha infurmà la Cumissiun per la politica da segirezza dal Cussegl dals chantuns davart lur temas. Uss ha il president da la cumissiun Josef Dittli confermà envers radio SRF, che sia cumissiun è sesida ensemen cun ils trais departaments involvids. Ils departaments d'economia, da la defensiun e da l'exteriur sajan pronts d'agir sezs, e d'instradar in'adattaziun da l'ordinaziun.
Schneider-Ammann è pront
Confermà quai ha il Secretariat da stadi per l'economia Seco, che tutga il Departament federal d'economia da cusseglier federal Johann Schneider-Ammann. Lur departament ed ils ulteriurs departaments prendian serius il giavisch da l'industria. Els vegnian uss a sclerir il basegn per prender ulteriurs pass, e suttametter silsuenter al Cussegl federal ina dumonda per adattar l'ordinaziun dal material da guerra.
RR novitads 15:00


text:
Ils dazis da multa sin aluminium ed atschal na duain definitivamain betg valair per tut ils pajais: Ils 28 stadis da l'Uniun europeica, sco er la Corea dal Sid, l'Argentina, l'Australia, la Brasilia, il Mexico e la Canada duain vegnir deliberads dals dazis. Quai almain fin il prim da matg.
China è pronta da dar enavos
Per la China han ils Stadis Unids dentant fixà nagina deliberaziun dals dazis. Il president american ha suttascrit in pachet che prevesa dazis da multa ed autras mesiras cunter ils products chinais en valita da 60 milliardas dollars.
Quai n'accepta la China betg simplamain uschia. Ed ha per consequenza preparà ina replica: La China ha medemamain publitgà ina glista cun dazis sin products americans en ina valita dad enfin 3 milliardas francs. Ils dazis pertutgan per exempel fritga setgentada, vin u charn portg. En vigur giajan quests dazis, sch'ins na vegnia betg perina cun ils Stadis Unids, ha il ministeri da commerzi chinais declerà.
USA porta plant cunter la China
Sco reacziun sin las mesiras da la China engrevgieschan ils Stadis Unids il conflict economic cun la China: L'America inoltrescha in plant a la WTO, l'organisaziun dal commerzi mundial en connex cun il dretg da patentas. Ils Stadis Unids renfatschan a la China d'avair engulà proprietad intellectuala. Uschia vegl'ins cumbatter las praticas nunfairas da la China en la sparta tecnologia, ha declerà il biro da l'incumbensà da commerzi american. Il plant è part d'in pachet da mesiras ch'il president american Donald Trump ha annunzià. Er cuntegnids en il pachet èn ils dazis da multa sin imports d'atschal ed aluminium.
RR novitads 06:00


text:
La raschun saja che las lavurs vi dal rapport final sajan bler pli vastas che spetgà. Quai ha ditg Michael Pfäffli, il president da la PUK.
Il rapport ha intercurrì la rolla da las autoritads chantunalas, pia er da l’administraziun e da la regenza. Mintga persuna che vegn numnada en il rapport ha anc il dretg sin udida giuridica, vul dir ch'ella dastga anc ina giada prender posiziun tar quellas parts dal rapport che pertutgan ella. Quai munta dentant er ch’il rapport sto per mintga persuna vegnir surlavurà da nov perquai ch’igl è mintgamai da colurar cun nair ils nums da las autras persunas.
La finamira è d'avair pinà il rapport per la sessiun dal Cussegl grond dal zercladur.


text:
FIFA
La Federaziun internaziunala da ballape (FIFA - Fédération Internationale de Football Association) è ina organisaziun internaziunala che coordinescha las federaziuns da ballape da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Turitg. La FIFA organisescha differents arranschaments da ballape, sco per exempel ils campiunadis mundials da ballape dals umens sco era da las dunnas. Il president actual da la FIFA è il svizzer Sepp Blatter.
Federaziuns continentalas[modifitgar | modifitgar il code]
- UEFA - Europa
- AFC - Asia
- CONMEBOL - America dal Sid
- CONCACAF - America centrala e dal Nord
- OFC - Oceania
- CAF - Africa


text:
A la naschientscha d’in uffant vala il consort da la mamma automaticamain sco bab da l’uffant (supposiziun da paternitad). Sche la mamma n’è percunter betg maridada, sto il bab renconuscher uffizialmain l’uffant.
I n’è betg pussaivel da renconuscher in uffant, sch’in auter um vala sco bab. Quai è il cas, sche la mamma è gia maridada, sch’in auter um ha gia renconuschì l’uffant u sche l’uffant è vegnì adoptà.
Da resguardar: Per renconuscher in uffant na stuais Vus betg cumprovar che Vus essas il bab biologic. Sche Vus renconuschais dentant in uffant, dal qual Vus savais che Vus n’essas betg il bab biologic, pudais Vus vegnir chastià.
La renconuschientscha po succeder avant u suenter la naschientscha da l’uffant
Per la renconuschientscha stuais Vus sco bab ir persunalmain tar in uffizi da stadi civil da Vossa tscherna en Svizra. Quel As infurmescha davart ils documents che Vus stuais purtar cun Vus: Per il solit basta in document uffizial e l’attest da domicil. In test da paternitad n’è betg necessari.
Sche Vus essas in pèr da l’exteriur u vivais a l’exteriur, stuais Vus renconuscher l’uffant tar l’uffizi da stadi civil svizzer ubain al lieu da naschientscha u da domicil da Voss uffant ubain al lieu da domicil u da derivanza da sia mamma.
Tgi che renconuscha in uffant, ha las obligaziuns ed ils dretgs correspundents envers quel. En spezial vul quai dir:
El vala uffizialmain sco bab da l'uffant a partir da la naschientscha da tal.
El po dumandar la tgira genituriala cuminaivla.
El sto procurar per ils aliments da l’uffant.
L’uffant ha il dretg d’ierta envers ses bab (e viceversa).
Ensemen cun la mamma po el eleger, tgenin da lur dus nums da famiglia che l’emprim uffant porta. Tut ils ulteriurs uffants cuminaivels survegnan il medem num da famiglia.
Sche la mamma è estra ed il bab Svizzer, survegnan ils uffants renconuschids la naziunalitad svizra dal bab.
La decleraziun da renconuschientscha a l’uffizi da stadi civil custa 75 francs.
Il document da renconuschientscha ch’è medemamain da dumandar tar l'uffizi da stadi civil custa percunter 30 francs (plus eventuals custs da spediziun).
Las autoritads a l’exteriur n’annunzian betg automaticamain a las autoritads svizras ils uffants ch'ellas renconuschan en lur cumpetenza. Igl è l’incumbensa dal bab da laschar renconuscher ina renconuschientscha fatga a l’exteriur er en Svizra. Excepziuns èn la Germania, l’Austria e l’Italia. Cun quests pajais ha la Svizra concludì cunvegnas correspundentas
As drizzai directamain a la represchentanza svizra dal pajais, nua che Vus vivais. Preschentai il document da renconuschientscha oriund ch’il stadi da l’exteriur ha emess. La represchentanza svizra As infurmescha davart il proceder e davart eventuals ulteriurs documents che Vus stuais inoltrar.
En cas che Vus avais dumondas davart la renconuschientscha da l’uffant, As drizzai a l'uffizi da stadi civil, tar il qual Vus vulais renconuscher l’uffant.
Ulteriuras infurmaziuns:


text:
43,5 milliuns francs ha la Chadaina da Fortuna rimnà per gidar persunas ch'èn vegnidas en pitgiras pervi da corona. 40 milliuns ha ella dentant pajà per agid d'urgenza. 1,7 milliuns persunas en Svizra han pudì profitar.
Latiers ha la Chadaina da fortuna sustegnì 200 projects d'agid, tranter auter agid da mangiativas. La rimnada ha gì lieu il mars ed avrigl 2020.
Dapli glieud giuvna
Cun quest agid pon ins gidar a persunas ch'èn vegnids en miseria durant l'emprim shutdown e tras las mesiras da protecziun da la Confederaziun e dals chantuns. Blers dad els vivevan gia avant la pandemia al minimum d'existenza. Quai che croda en egl ils davos mais è ch'adina dapli glieud giuvna dumondan per agid.
Ord l'archiv
Il coronavirus è ina crisa che pertutga tuts. Ma 630'000 persunas en Svizra èn pertutgadas da paupradad, per questas persunas po la crisa daventar ina situaziun existenzialmain privlusa. Perquai ha la Chadaina da Fortuna rimnà daners per sustegnair persunas periclitadas.


text:
A partir da l'auter onn augmenta La Posta ils pretschs per posta A dad 1 franc sin 1,10 e per posta B dad 85 raps sin 90 raps. Quai è l'emprim augment da pretsch dapi 18 onns. La posta argumentescha il nov pretsch cun pli auts custs per il provediment da basa.
Trametter pachets resta tuttina char sco enfin ussa. En cumparegliaziun cun l'onn passà saja vegnids tramess 15,8% dapli pachets. Davent dal schaner enfin il zercladur ha la posta tramess varga 100 milliuns pachets. Sco l'interpresa communitgescha vinavant, ha ella fatg l'emprim mez onn in gudogn da 247 milliuns francs. Avant in onn eri anc stà 30 milliuns francs gudogn.
Ord l'archiv
Tar l'avertura dal center regiunal da pacs a Vaz Sut è RTR stà a la partida.