text:
Nel buio da soli
Nel buio da soli (In dal buj da par lōr) 'l è 'n film thriller dal 1982 ad Jack Sholder, chè a 'l sò debùt da regìsta. 'L è stâ girâ par quéi dla New Line Cinema.
Sunt
Al dutōr Dan Potter (Dwight Schultz) 'l è 'l psichiàtar nóṿ dla clìnica par piciâ in dla tèsta dal dutōr Leo Bain (Donald Pleasence). Al taca subìt a 'vér da far cun quàtar pasiènt dal tèrs piàṅ: al paranòic Frank Hawkes (Jack Palance), al predicadōr impisafōg Byron Sutcliff (Martin Landau), al mulestadōr ad putèṅ budlòṅ Ronald Elster (Erland van Lidth), ciciòṅ anca lò, e al manìac masadōr John Skaggs (Phillip Clark) dit "al Sangvinàri".
Ad nòt a Hawkes a gh salta in tèsta ad dir a chi àtar tri ch'al nóṿ dutōr 'l è lè parchè 'l iva masâ qvél vèć e che adès a tucarév a lōr. In cla manéra lè al gh la cava a cunvìns'r-i a cupàr al dutōr Potter. Ray Curtis (Brent Jennings), la guàrdia ad cal piàṅ lè, la scólta incòsa e 'l al cònta a Dan ma qvést chè al n gh dà minga a mènt.
Un dè Ronald al gh la cava a spìnśar-'s in d'l ufìsi ad Potter par lèś'r al sò indirìs ad cà, in du al viṿ insém a sò mujér Nell (Deborah Hedwall), e al véd anc na fóto ad sò fiōla. Dòp avér masâ Ray, cun dal manàri e di curtèi sèg, i partìsan p'r andàr a catàr a cà sua ad nòt al dutōr Potter e la sò famìja.


c: text/html

text:
Galâsia
Artéccol in dialatt bulgnais
Una galâsia l'è un grópp ed strèl tgnó insamm par la fòrza gravitaziunèl. Ed sòlit una galâsia la pôl avair däl dimensiån ed disén ed miglièra d'ân lûs. L'è al chès, pr'esänpi, d'la nòstra galâsia, qualla in dûv a gh'è anch'al såul e al nòster sistàmma sulèr. El fòrz ed gravitaziån i lavåuren par môd ch'äl strèl i pôlen advintèr däl fåurm téppichi. Acsé a g'hè däl galâsi a spirèl, däl galâsi eléttichi, e äl galâsi irregulèr, ch'i dàn vétta a däl fåurm d'interaziån gravitaziunèli ed dåu o pió galâsi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Negher
El negher (anca nigher o negru in Laghee) l'è un culur. Gh'è püssee d'una manera per definil, cun certi diferenz piscinin.
El negher el pö vess definì cume l'impression visiva che la süced quand che nissöna lüs visibil la riva a l'ögg.
I pigment che i surbissen la lüs inscambi de riflètela i furmen el "negher". Un pigment negher, a bon cünt, el vegn fö da una cumbinazion de pigment diferent che insema i surbissen tüta la lüs, d'ogni culur. Se gh'è i prupurzion curet di tri pigment primari, el risültaa el riflet insì poca lüs che el par negher.
Quest el mena a du descrizion del negher che i sumejen upost ma cumplementar. El negher l'è la mancanza de tüt i culur che i furmen la lüs, ma anca una cumbinazion de vari culur de pigment.
Alter cumbinazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Argentina
La Repübliga Argentina a l'è un paes del America del Süd. La cunfina cunt el Brasil, l'Uruguay, el Paraguay, la Bulivia e'l Cile. A l'è na repübliga federala fada de pruinc. L'Ucean Atlantich al bagna i sò cost. I cità püssee impurtant a hinn la capital Buenos Aires, Rosario, Còrdoba, Santa Fe, San Miguel de Tucuman, Bahìa Blanca, Mendoza (Mendòza) e La Plata.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha descuerta l'Amerigo Vespucci in del 1502. Del 1776 a l'era un viceream de la Spagna, ciamaa Rìo de la Plata. A l'è indipendenta del 1816.
Pruinc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Distret federal: Cità Autonuma de Buenos Aires
- Buenos Aires
- Catamarca
- Chaco
- Chubut
- Còrdoba
- Corrientes
- Entre Rios
- Formosa
- Jujuy
- La Pampa
- La Rioja
- Mendòza
- Misiones
- Neuquén
- Rio Negro
- Salta
- San Juan
- San Luis
- Santa Cruz
- Santa Fe
- Santiago del Estero
- Tera del Fögh
- Tucuman
Urganizaziun pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Argentina (nom ufizial República Argentina) l'è una repüblega presidenziala federala.
El president l'è el Mauricio Macrì (del 2015).


text:
Solanaceae
Le Solanaceae (Juss.) i è 'na famìa botànica de piànte erbàcee o lignùze co le fòie alternàde, sèmpe e sènsa stìpole, che fa part de l'ùrden de le Solanales, de la clas de le Magnoliopsida (Dicotilédoni).[1] Endèl ensèma de le Solanaceae gh'è dét en sentenér de zèner e 2700 spéci.[2]. Le solanàcee le prezènta 'na gran diersità de portamènt, murfulugìa e ecología. La famìa l'è cosmopolìta, cioè l'è destribüìda en pó 'n töt el mónt föra che 'ndèl Antártide. La diersità piö grànda se la tróa 'ndèla América del Sud e 'ndèla América Centràl.
De chèsta famìa botànica le fa pàrt divèrse spéci de piànte cumestìbile compàgn de la patàta (Solanum tuberosum), el pondór (Solanum lycopersicum), el marezà o melansàna (Solanum melongena) e 'l peerunsì (zèner Capsicum). Divèrse piànte ornamentài famùze le fà part de le solanàcee, compàgn de la Petunia, 'l Schizanthus, el Salpiglossis e la Datura. Sérte spéci i è cunusìde en töt el mónt perchè le vé dopràde come medicamènt o per i sò efècc psicotròpich. Per la ricérca le solanàcee i è 'mportànte perchè le g'ha dét 'n quach organìsmo modèl per stüdià quistiù biològiche fondamentài a leèl celulàr, molecolàr e genétich, compàgn de la piànta del tabàch (Nicotiana tabacum) e la petùnia.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Olmstead, R. G., J. A. Sweere, R. E. Spangler, L. Bohs, and J. D. Palmer. 1999. Phylogeny and provisional classification of the Solanaceae based on chloroplast DNA. Pp. 111-137. En: Solanaceae IV: advances in biology and utilization, M. Nee, D. E. Symon, R. N. Lester, and J. P. Jessop (eds.). The Royal Botanic Gardens, Kew Artìcol en inglés
- ↑ Olmstead, R.G. and Bohs, L. 2007. A Summary of molecular systematic research in Solanaceae: 1982-2006. Acta Hort. (ISHS) 745:255-268


text:
Project:Régole ëd confidensialità
But general
Si regolament a coato j'anformassion përsonaj identificàbij cujìe o memorisà da translatewiki.net sij sò servent an relassion al proget e a soa comunità. Translatewiki.net a cheuj e a ten l'ùltim ansema d'anformassion përsonaj identificàbij necessarie a sodisfé jë bzògn operassionaj dij proget.
Contents
- 1 But general
- 2 La natura pùblica e colaborativa dël proget
- 3 Atività su translatewiki.net
- 4 Cont d'utent e paternità
- 5 But ëd la cujìa dj'anformassion përsonaj
- 6 Detaj dël mantniment dij dat
- 7 Acess e divulgassion dj'anformassion përsonaj identificàbij
- 8 Avis
La natura pùblica e colaborativa dël proget
Translatewiki.net a l'é dësvlupà an colaborassion dai sò utent ch'a deuvro ël programa MediaWiki. Tuti coj ch'a l'han otnù ij përmess ëd modìfica a peulo modifiché le pàgine modificàbij d'ës sit quand ch'a son intrà ant ël sistema com utent registrà. An fasend sossì, j'editor a creo un document publicà, e na registrassion pùblica ëd minca paròla giontà, gavà, o modificà. Sossì a l'é n'at pùblich, e j'editor a son identificà publicament com j'autor ëd costi cangiament. Tute le contribussion fàite a sto proget, e tute j'anformassion pùbliche disponìbij a propòsit ëd coste contribussion, a son smonùe ëd fasson irevocàbil an licensa e a peulo esse copià, sità, utilisà torna e adatà da 'd terse part ëd fasson lìbera, con pòche restrission.
Atività su translatewiki.net
An general, costa régola a s'àplica mach a j'anformassion privà memorisà o mantnùe da translatewiki.net che a son pa disponìbij ëd fasson pùblica.
J'anterassion con translatewiki.net nen coatà da coste régole a ancludo j'aspet relativ a la navigassion e a la modìfica dle pàgine, l'usagi dla funsion «mëssagi a n'utent» dla wiki, e nen mach. Coste anterassion a peulo rivelé l'adrëssa IP d'un contributor, e miraco d'àutre anformassion përsonaj, sensa distinsion al pùblich general, o a partìe specìfiche ëd volontari ch'a agisso ëd fasson indipendenta da translatewiki.net.
J'utent a peulo ëdcò anteragì con d'àutri fòra ëd translatewiki.net, via pòsta eletrònica, IRC o d'àutri sistema ëd ciaciarade, o un sit an sl'aragnà indipendent, e a dovrìo conòsse j'arzigh colegà, e ij sò përsonaj bzògn d'arzervatëssa, prima ëd dovré ste manere ëd comunicassion.
Cont d'utent e paternità
Translatewiki.net a ciama a j'editor ëd registresse con sò sit an sl'aragnà, bele che chèich pàgine a peulo esse modificà sensa intré ant ël sistema con në stranòm d'utent, e an col cas a saran identificà da l'adrëssa IP dla rej. J'utent ch'as registro a saran identificà da sò stranòm. J'utent a serno na ciav, che a l'é confidensial e dovrà për verifiché l'integrità ëd sò cont. Gavà andoa ch'a sia obligatòri për lej, gnun a dev rivelé, o smon-e an ciàir, ni le ciav d'utent ni ij bëscotin generà për identifiché n'utent. Na vira creà, ij cont dj'utent a saran nen eliminà, gavà ch'a-i sia na ciàira antension grama, second ël giudissi dl'echip ëd translatewiki.net. A podrìa esse possìbil ëd cangé në stranòm. Translatewiki.net a garantiss pa che në stranòm d'utent a sarà cangià su arcesta.
But ëd la cujìa dj'anformassion përsonaj
Translatewiki.net a lìmita la cujìa dij dat përsonaj identificàbij ëd l'utent ai but ch'a servo a fé marcé bin ij sò proget, comprèis lòn ch'a-i é sì-dapress (ma nen mach sòn):
- Për amelioré la responsabilità pùblica dël proget. Translatewiki.net a arconòss che minca proget ch'a l'é duvert bastansa për përmëtte la partecipassion pi gròssa possìbil dël pùblich an general a sarà ëdcò vulneràbil a serte sòrt d'abus e comportament pa produtiv. Translatewiki.net a l'ha stabilì na quantità ëd mecanism për preven-e o rimedié a d'atività abusive. Për esempi, quand a s'invéstiga su n'abus sël proget, comprèis l'usagi suspet ëd buratin malegn (cont duplicà), vandalism, cimenté d'àutri utent, o comportament distrutiv, l'adrëssa Ip dj'utent (pijà sia da coj andrinta al sistema o da la memorisassion ant la base ëd dàit) a peul esse dovrà për identifiché le sorgiss dël comportament abusiv. Costa anformassion a peul esse condividùa da j'utent con j'autorità aministrative ch'a son ancarià ëd protege ij proget.
- Për smon-e dle statìstiche dël sit. Translatewiki.net a campion-a da na mira statìstica ij dat ëspòrch dij registr dle vìsite dj'utent. Si argistr a son dovrà për produve dle pàgine dë statìstiche dël sit; ij dat ëspòrch dij registr a son pà rendù pùblich.
- Për arzòlve dij problema técnich. Ij dat dj'argistr a peulo esse esaminà dai dësvlupador con ël but d'arzòlve dij problema técnich e a ëd trové ij trigomiro malfasent che a apesantisso ël sit.
Translatewiki.net a peul carié dj'arsorse com JavaScript da d'àutri servent, ch'a peulo toché l'arzervatëssa dl'utent (për esempi Google Adwords o dj'agiut a la tradussion). A l'é responsabilità dl'utent ëd limité l'esposission ëd detaj nen vorsù an rason dj'arsorse carià da dij servent estern.
Detaj dël mantniment dij dat
Aspetative generaj
Adrëssa IP a àutre anformassion técniche
- Quand un visitador a ciama o a les na pàgina, a son pa cujìe pi d'anformassion che cole pijà ëd sòlit dai sit an sl'aragnà. Translatewiki.net a peul goerné ij registr ëd coste transassion, ma costi-sì a saran pa publicà.
- Quand che na pàgina a l'é modificà da n'editor intrà ant ël sistema, ël servent a memorisa an manera confidensial j'anformassion dl'adrëssa IP relative për un temp limità. Coste anformassion a son ëscancelà ëd fasson automàtica apress un temp fissà. Për j'editor ch'a intro pa ant ël sistema, l'adrëssa IP dovrà a l'é arconossùa ëd fasson pùblica e përmanenta com l'autor dla modìfica. A peul esse possìbil për na tersa part identifiché l'autor da costa adrëssa IP ansema con j'àutre anformassion disponìbij. Intré ant ël sistema con në stranòm registrà a përmët ëd goerné pì d'arzervatëssa.
Bëscotin
- Ël sit a ampòsta un bëscotin temporani ëd session an sl'ordinator dl'utent quand na pàgina a l'é visità. Ij letor ch'a veulo pa intré ant ël sistema o modifiché a peulo arfudé ës bëscotin; a sarà scancelà a la fin dla session dël navigador. Vàire bëscotin a peulo esse ampostà quand un a intra ant ël sistema për manten-e sò statù d'utent intrà ant ël sistema. Se un a salva në stranòm o na ciav ant ël navigador, cola anformassion a sarà salvà fin a 30 di, e st'anformassion a sarà mandà al servent për tute le vìsite a 's proget. Ij contributor ch'a deuvro na màchina pùblica e che a veulo pa mostré sò stranòm a j'utent sucessiv dla màchina a dovrìo scancelé sti bëscotin apress dl'usagi.
Stòria dla pàgina
- Le modìfiche o d'àutre contribussion al proget an sle tradussion, le pàgine dj'utent, le pàgine ëd discussion e d'àutre pàgine a son ëd sòlit goernà për sempe. An gavand dël test dal proget as lo scancela pa ëd fasson përmanenta. Ëd sòlit tuti a peulo vardé na version precedenta ëd na pàgina e vardé lòn ch'a-i era. Bele se n'articol a l'é «scancelà», n'utent ch'a l'ha 'n livel d'acess pi àut a peul anco' vëdde lòn ch'a l'é stàit gavà da la vista pùblica. Dj'anformassion a peulo esse gavà ëd fasson përmanenta da j'utent con acess a Translatewiki.net, ma gavà le ràire vire che translatewiki.net a dev ëscancelé ël material dla stòria dle modìfiche rispòsta a n'órdin legal o na procedura legal equivalenta, a-i é gnun-e garansìe ch'a-i sio dë scancelassion përmanente.
Contribussion dl'utent
- Le contribussion dj'utent a son ëdcò agregà e disponìbij al pùblich. Le contribussion dj'utent a son agregà conforma a soa anscrission e stat d'identificassion. Ij dat an sle contribussion dj'utent, parèj ëd cole ansima a quand j'utent a l'han modificà e ël nùmer ëd modìfiche che a l'han fàit, a son disponìbij al pùblich a travers dle liste dij contribù dj'utent, e an forme agregà publicà da d'àutri utent.
Lese ij proget
- A son pa cujìe pi d'anformassion ansima a j'utent e a j'àutri visitador ch'a leso le pàgine rispet a cole ch'a son colessionà ëd sòlit ant ij registr dij servent dai sit an sl'aragnà. Gavà costi dat ësporch ëd registr cujì për dij but generaj, le pàgine visità a smon-o pa al pùblich l'identità d'un visitador. Ij dat ëd registr campionà a peulo anclude l'adrëssa IP ëd qualsëssìa utent, ma sòn a l'é pà visualisà ëd fasson pùblica.
Modifiché ij proget
- Le modìfiche a le pàgine a son identificà con lë stranòm o l'adrëssa IP ëd l'editor ant la rej, e la stòria dle modìfiche a l'é agregà për autor ant na lista ëd contribussion. Coste anformassion a saran disponìbij an përmanensa.
- Utent registrà intrà ant ël sistema:
- J'utent intrà ant ël sistema a smon-o pa al pùblich soa adrëssa IP gavà ij cas d'abus, ch'a comprendo ij vandalism su na pàgina wiki da part ëd l'utent o ëd n'àutr utent con la midema adrëssa IP. L'adrëssa IP ëd n'utent a l'é memorisà sij servent ëd translatewiki.net për un sert temp, e a peul esse vëddùa da j'aministrator dël servent e da j'utent che a l'han avù l'acess ëd Controlor.
- J'anformassion an sn'adrëssa IP, e soe conession a qualsëssìa stranòm ch'a la partagia, a peul esse dàita sota serte sircostanse (vëdde sì-sota).
- J'editor ch'a deuvro un servent ëd mëssagi professional da ca o ch'a deuvro na conession DSL o Internet, a son fàcij da esse identificà da soa adrëssa IP; an cost cas a peul esse bel fé identifiché tute le contribussion al proget fàite da cola adrëssa IP. Dovré në stranòm a l'é la pi bela manera ëd goerné l'arzervatëssa an costa situassion.
- Utent registrà pa intrà ant ël sistema e utent pa registrà:
- J'editor ch'a son pa intrà ant ël sistema a peulo esse identificà da l'adrëssa IP ëd rej. Sconda dël tipo dla conession, costa adrëssa IP a peul esse trassàbil a un gròss fornidor dl'Aragnà o ëd fasson pì precisa a na scòla, pòst ëd travaj o ca. A peul esse possìbil dovré coste anformassion an combinassion con d'àutre anformassion, comprèis lë stil ëd modìfica e ij gust, për identifiché n'àutor ëd fasson precisa.
Discussion
- Pàgine ëd discussion an sla wiki:
- Qualsëssìa pàgina modificàbil a peul esse an teorìa un pòst ëd discussion. An general, le discussion su translatewiki.net a son an sle pàgine ëd ciaciarade dj'utent (associà a dj'utent particolar), an sle pàgine ëd discussion dij proget mantnù (associà a dij proget mantnù particolar) o an dle pàgine progetà pròpe për marcé com dle piasse ëd discussion (pr'esempi, la pàgina d'assistensa). J'aspetative d'arzervatëssa a s'àplico a le pàgine ëd discussion ant la midema manera che a j'àutre.
- Për pòsta eletrònica:
- J'utent a son pa obligà ëd dé n'adrëssa ëd pòsta eletrònica quand as registro. J'utent ch'a dan n'adrëssa ëd pòsta eletrònica bon-a a abìlito j'àutri utent intrà ant ël sistema a mandeje ëd mëssagi a travers la wiki. Quand a s'arsèiv un mëssagi da n'àutr utent a travers sto sistema, l'adrëssa ëd pòsta eletrònica d'un a l'é pa rivelà. Quand as sern ëd mandé un mëssagi a n'àutr utent, l'adrëssa d'un a l'é visualisà coma speditor.
- L'adrëssa ëd pòsta eletrònica butà ant ij gust ëd n'utent a peul esse dovrà da translatewiki.net për soe comunicassion. J'utent dont ij cont a l'han pa n'adrëssa bon-a a podran pa riamposté soa ciav s'a l'han përdula. An costa situassion, an tùit ij cas, j'utent a podran contaté un dj'aministrator dij servent ëd translatewiki.net për anserì n'adrëssa ëd pòsta eletrònica neuva. N'utent a peul gavé l'adrëssa ëd pòsta eletrònica dël cont dai sò gust an qualsëssìa moment për evité ch'a sia dovrà. La corëspondensa privà antra j'utent a peul esse salvà a discression ëd costi utent e a l'é pa sogetà a le régole ëd translatewiki.net.
- Su IRC:
- Ij canaj IRC a son pa part ofissial ëd translatewiki.net e a marcio pa ant sij servent controlà da translatewiki.net. L'adrëssa IP dj'utent ch'a ciaciaro su col servissi a podrìo esse s-ciairà da j'àutri partissipant. L'arzervatëssa dj'utent IRC su minca canal a peul esse protegiùa conforma a le régole dël servissi e canal rispetiv. Dij canaj diferent a l'han dle régole diferente su com ij registr a peulo esse publicà.
Acess e divulgassion dj'anformassion përsonaj identificàbij
Acess:
Ël proget a l'é dzortut gestì da 'd contributor volontari. Chèich utent pì angagià a l'han dj'acess privilegià. Për esempi, ij livej d'acess ëd n'utent a translatewiki.net a son determinà da la presensa dj'utent an vàire «proget mantnù». Ij drit dle partìe d'utent e ij mèmber dle partìe a son pùblich.
J'àutri utent che a l'han acess a j'anformassion privà identificàbij a comprendo, ma a son pa mach lor, j'utent ch'a l'han acess a la funsion ëd Controlor, j'ampiegà ëd translatewiki.net, ij dipendent, ij contratista e j'agent ampiegà da j'operador ëd translatewiki.net, ij dësvlupador e d'àutri con livej àut d'acess ai servent.
Ël partagi d'anformassion con d'àutri utent privilegià a l'é pa considerà parèj ëd në «spatarament».
Concession: Régole an sla concession dij dat
A l'é la régola ëd translatewiki.net che ij dat përsonaj identificàbij cujì ant ij registr dij servent, o a travers la memorisassion ant la base ëd dàit, a travers la funsion ëd controlor, o a travers d'àutre manere nen disponìbij al pùblich, a peulo esse concedù da dij volontari o da l'echip ëd translatewiki.net ant un-a dle situassion sì-dapress:
- An rispòsta a na sitassion a comparì vàlida o n'àutra arcesta obligatòria an aplicassion dle laj,
- Con ël përmess dl'utent an chestion,
- Quand a l'é necessari për j'anvestigassion ant ij cas d'abus,
- Quand j'anformassion a anteresso la visualisassion ëd pàgine generà da n'aragn automàtich o un trigomiro e che soa publicassion a l'é necessaria për s-ciairì o arzòlve dij problema técnich,
- Quand l'utent a l'ha vandalisà dle pàgine o as compòrta con përsistensa ant na manera distrutiva, ij dat a peulo esse concedù a un fornidor ëd servissi, ël trasportator, o d'àutre terse part për assiste ant ël dserne ij blocagi d'IP, o për assiste ant la formulassion d'un reclam al fornidor ëd servissi d'aragnà corëspondent.
- Quand a smija necessari për protege ij drit, le proprietà o la sicurëssa ëd translatewiki.net, ij sò utent o ël pùblich.
Gavà lòn ch'a l'é spiegà sì-dzora, le régole ëd translatewiki.net a përmëtto pa la distribussion d'anformassion përsonaj identificàbij an gnun-e sircostanse.
Acess ëd terse part e notificassion ëd j'utent registrà quand a s'arsèiv na procedura legal:
Com prinsipi general, l'acess a, e ël mantniment ëd, dat përsonaj identificàbij an tùit ij proget a dovrìa esse mìnim e a dovrìa esse dovrà mach da andrinta për giuté ël proget a marcé bin. Dle vire, tutun, translatewiki.net a peul arsèive n'arcesta ëd comparission o d'àutre arceste obligatòrie da n'organism d'aplicassion dle laj o da na cort ëd giustissia o un còrp governativ equivalent che a ciama dë smon-e dj'anformassion su n'utent registrà, e a peul esse për lej obligà a ubidì a l'arcesta. Ant ël cas ëd n'arcesta legal obligatòria parèj, translatewiki.net a sërcrà d'anformé l'utent tocà ant ij tre di ëd travaj apress cola arcesta an mandandje un mëssagi a l'adrëssa ëd pòsta eletrònica (s'a-i é) che l'utent an chestion a l'ha butà ant ij sò gust.
Translatewiki.net a peul pa dé 'd consèj a n'utent quand a arsèiv na notificassion parèj ch'a toca la lej, ni n'rispòsta aproprià a na notìfica. Translatewiki.net a fà noté, an tùit ij cas, che col utent a peul avej ël drit legal ëd resiste o limité cole anformassion an giudissi an scrivend n'arcesta për fërmé la procedura. J'utent ch'a veulo oponse a n'arcesta a comparì o a d'àutre arceste obligatòrie a dovrìo ciamé n'opinion legal consernent ij drit aplicàbij e le procedure che a peulo esse disponìbij.
Se translatewiki.net a arsèiv na mossion d'un tribunal d'anulé o ëd limité la notìfica com arzultà dl'assion ëd n'utent o ëd sò avocà, translatewiki.net a publicrà pa j'anformassion ciamà fin che translatewiki.net a arsèiv pa n'órdin dal tribunal ëd felo.
J'utent registrà a son pa obligà ëd dé n'adrëssa ëd pòsta eletrònica. Tutun, quand l'utent registrà an chestion a dà pa n'adrëssa ëd pòsta eletrònica, translatewiki.net a podrà pa anformé col utent con un mëssagi privà quand a arsèiv d'arceste da la lej dë smon-e dj'anformassion përsonaj identificàbij an sl'utent.
Avis
Translatewiki.net a chërd che mantnì e preservé l'arzervatëssa dij dat dj'utent a l'é un valor amportant. Costa Règola d'Arzervatëssa e j'assion ëd translatewiki.net a rapresento në sfòrs e n'ampegn a goerné la sigurëssa dj'anformassion limità dl'utent ch'a son cujìe e mantnùe sij nòstri servent. An tùit ij cas, translatewiki.net a peul pa garantì che j'anformassion dj'utent a restran privà. I arconossoma che, bele ch'i së sforsoma e ampegnoma a protege j'anformassion privà dj'utent, dle përson-e a podrìo anco' dësvlupé dij métod d'estrassion ëd dàit e d'àutri për dëscoaté cole anformassion e spatareje. Për costa rason, translatewiki.net a peul dé gnun-e garansìe contra l'acess nen autorisà a j'anformassion dàite durant la partecipassion ai proget translatewiki.net o a le comunità colegà.
In cases of conflicting information between a translated version of this page and the original version in the English language, the English version will take precedence over the translated version.


text:
13 08
Ol dé 13 de óst l'è 'l 225 ( 226 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 141 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de óst al è ul dí da pòost 225 ( 226 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 141 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1521 - Tenochtitlan la borla in mà di cunchestadur Spagnöi, e con ela töta l'Impere Astèc.
1801 - València: s'al passa l' Avalot de Quintes.
1940 - La Baule (Bretagna): la Gestapo la detegn ol president de la Generalitat de Catalunya, Lluís Companys.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1926 - Mayarin (Holguín, Cuba): Fidel Castro, polítegh Cubà, president del paes (in acorde a otre fonte ol 1927).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Udligenswil
Udligenswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.25 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2189 abitant.
El cumün de Udligenswil al se tröva a una altitüden de 621 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Dierikon, Küssnacht (SZ), Meierskappel, Root. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Costanz Clor
El Flavi Valeri Costanz, mej cognossuu cont el nomm de Costanz Clor (latin: Flavius Valerius Constantius o Constantius Chlorus; Iliria, 31 de marz del 250 circa - York, 25 de luj del 306) l'è staa on imperador roman al temp de la Tetrarchia. L'è anca el pader de l'imperador Costantin.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è passaa a la storia cont el stranomm de Chlorus (smort), che gh'è staa daa di storegh bizantin. L'era nassuu in de l'Iliria e l'ha scominciaa la soa cariera in de l'esercit roman. L'ha quattaa i caregh de protector sotta i imperador Aurelian e Probo, per poeu devegnì governador de la Dalmazia ai temp del Car. El gh'ha avuu ona relazion con vuna ciamada Elena, che la gh'ha daa on fioeu ciamaa Costantin.
In del 288 l'era el prefett del pretori de l'imperador Massimian. Quell lì l'ha mandaa a combatt contra i Franch de l'usurpador Caraus, che controllaven l'estuari del Ren. El Costanz l'ha traversaa el territori sò de lor, e l'è rivaa al Mar del Nord. I Franch hann ciamaa la pas, e hann faa tornà re el Gennobaud.
Imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per i sò meret militar, l'è staa nominaa del Massimian "Ceser" (ona sort de vis-imperador). L'incoronazion la gh'è stada a Milan el primm de marz del 293. La nasseva la Tetrarchia, el governa a quatter man de l'Imperi. Al Costanz ghe vegniva daa el controll de Gallia e Britannia, con l'incaregh de batt el Caraus.
El Costanz l'è staa bon de scascià via i soldaa de l'usurpador foeura de la Gallia. A la fin del 293 el Caraus l'è staa coppaa e sostituii del sò tesoree Allett. El Costanz el s'è minga fermaa e l'ha batuu anca lu. In 'sta manera l'ha guadagnaa el titol de Germanicus maximus. Poeu, in del 296, l'ha segutaa la guerra contra l'Allett e l'ha invaduu la Britannia, intant che 'l Massimian el tegniva sotta controll la Gallia. L'Allett l'è staa coppaa in battaja, intant che 'l Clor el rivava a Dover e a Londra 'me on liberador.
In del 298 el Costanz a l'era anmò giò in Gallia per combatt i Alamann in sul Ren. In del 305 l'è devegnuu august a tucc i effett. Ma l'è mort l'ann dopo a York, duranta ona guerra contra i tribù de la Scozia. I sò soldaa hann nominaa imperador el Costantin, che l'è partii per l'Italia, con l'intenzion de tornà a vess l'unegh imperador, e mett fin a la Tetrarchia.
El corp del Costanz l'è staa portaa a Treviri, in Germania.


text:
La Thuile (AO)
La Thuile (La Tchoueuille 'n valdostà; Porta Littoria sóta 'l fascìsmo) l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 786 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 125 km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arvier, Avise, Bourg-Saint-Maurice (FR-73), Courmayeur, La Salle, Montvalezan (FR-73), Morgex, Pré-Saint-Didier, Sainte-Foy-Tarentaise (FR-73), Séez (FR-73), Valgrisenche.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Guillem de Cabestany
Guillem de Cabestany (1162–1212) l'è stat en troadùr de lèngua catalàna uriginàre de Capestany endèl Roussillon. El sò nòm en Ocità l'è Guilhem de Cabestaing, Cabestang, Cabestan, o Cabestanh.
Segónt la legènda, l'è stat l'amànte de Seremónda (o Soremónda), spùza de Raimon de Castel Rossillon. Al nincurzìs de la relasiù, Raimon el g'ha scortelàt sö 'l Cabestanh e 'l g'ha dat el sò cör de maià a Seremónda. Quan che lé l'è nìda a saì de chèl che gh'ìa sücidìt, la s'è sbatìda zó de la finèstra e la s'è copàda. Chèsta legènda la compàr piö tàrde 'ndèl Decameron del Boccàccio e 'ndèi Cantos de Ezra Pound.
Fóncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- The Vidas of the Troubadours. Margarita Egan, trans. New York: Garland, 1984. ISBN 0-8240-9437-9.


text:
Magenta
Magenta (inscì anca in Italian; Mazenta in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 23 654 abitant. L'è staa fondaa forsi intel V secol prima de Crist dij Insuber, ma 'l sò nòmm de incoeu el vegn de quèll de l'imperador roman Massenzi (e infatt in Latin Castra Maxentia voeur dì "Castej de Massenzi"). In de la Segonda Guèra de Indipendenza italiana l'è staa loeugh d'ona bataja contra i Austriach.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Magenta l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
A Wong Foo, grazie di tutto! Julie Newmar
A Wong Foo, grazie di tutto! Julie Newmar (A Wong Foo, gràsie 'd tut! Julie Newmar) 'l è na cumèdia americàna dal 1995 ch'l'è stada bòna ad purtàr a cà da piò ad quarànta-sèt migliòṅ ad dòlar.
In dla culòna sunóra i s càtan di braṅ cantâ da la Patti LaBelle, da la Cyndi Lauper, da i The Commodores, da la Crystal Waters, da la Chaka Khan e àt'r incóra.
Sunt
La Vida Boheme (Patrick Swayze) e la Noxeema Jackson (Wesley Snipes) i èṅ dū drag queen ch' i s śibìsan in soquànt lucài par fnòć ad New York. Un dè i vìns'n un viàś p'r Hollywood par tōr part a l'elesiòṅ dla “Miss Drag Queen d'l an”. Dòp avér cgnusû in un risturànt la Chi-Chi Rodriguez (John Leguizamo), un travestî ispànic, i decìdan ad dar indrē i sò bijét d'l aparéć par tōr a nuléǵ na cadillac vècia dal 1967 par psēr purtàr sèg anca lē, acsè la gh'av'rà la manéra 'd imparàr a dvintar na drag queen cum a s dév.
Al tri chéchi i partìs'n acsè par la Califòrgna cun sèg na foto firmàda da la Julie Newmar che lōr i aṅ purtâ via da 'n bar. Durànt al viàś a gh in sucéd ad tut i culōr. Prima la Vida Boheme la s litga cun sò màdar, pò la gh'à da patìr un tentatìṿ ad viulénsa da part dal sierìf Dollard (Chris Penn), un rasìsta ch'al n s pōl mia cumpatìr i gay. Quànd però al sènt cuś la gh'à in dal mudàndi, al gh rèsta acsè mâl ch'un marùc dla Vida Boheme 'l al mét fóra cumbatimènt. Cardénd-al mòrt, al tri amìghi i scàpan via subìt ma soquànt tèmp dòp la màchina la sa śbraga davśèṅ a 'l paiśèṅ ad Snydersville lasànd-li a pē. In lōr ajùt a riva lè un ragasōl ch'al s ciàma Bobby Ray (Jason London) ch'al li pòrta in d'l albêrg dla Carol Ann (Stockard Channing), spuśàda cun un marè viulènt, Virgil (Arliss Howard).
Spetànd la riparasiòṅ dla cadillac, al tri drag queen i gh'àṅ da 'rmàgnar lè, cun gl'abitànt campagnōi ch'i gh dànan cóntar, a n avénd mai vdû di tisi dal gènar.


text:
Avenches
Avenches (Avencho in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3575 abitant.
El cumün de Avenches al se tröva a una altitüden de 480 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Faoug, Villarepos (FR), Misery-Courtion (FR), Oleyres, Domdidier (FR), Saint-Aubin (FR), Villars-le-Grand, Montmagny, Constantine.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Avenche l'ìa la Aventicum del Impero Romano, en cèntro abitàt de urìgin cèltica, che l'è riàt a ìga 'nfìna a 20000 abitàncc prìma de éser cunquistàda dei Alamanni endèl tèrs sècol, dòpo la fì de l'Impero Romano.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Municipality of Avenches, official website
- Photo gallery from the roman theatre
- Avenches in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ghem
Ghem (nom ufizial in italian: Ghemme: Agamium in Latin) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara, in Piemunt.
El gh'ha ona popolaziun de 3 705 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 20,6 km² e ona densità de popolaziun de 180 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carpignön, Cavaj, Funtanei, Gattinara (VC), Lenta (VC), Rumagnän e Scön.
Dal 1994 la fa part di Cità del vin (per el vin umonim) e dal 2002 di Cità del mel.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes el se tröva in sü la riva a mancina del fiüm Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Gatinera e Lenta) e minga trop luntan dal principi de la Valsesia.
El sò teritori l'è culinar e dedicaa suratüt a la cultivaziun del vin. Ghem la gh'ha dò fraziun: Ferera e Struna e l'è dividüda in quater riun: San Diunis, San Peder, Castel e Rüga Ferera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Ghem el gh'ha urigin multu antich, che vegnen faa risalì al Neulitich. In sü la culina a nord del center abitaa s'hin sucedüü in di ann vari retruvament archeulogich.
El nom del paes l'è ciapaa dal popul celtich di Agamin, che l'abitava quel sit chì. Quand che la regiun l'è stada cunquistada dai Ruman, el paes l'è staa ciamaa prima Pagus Agamino e pö dopu Agamium. Se tröva una quaj citaziun de Agamium in Plini. In del 365 la se ved una testimunianza de Ghem in d'una letera del Sant'Eusebi indirizzada ai Agamini ad Palatium.
Ghem l'è un center impurtant, in del Mediuev: l'è stada feud prima sota i De Castello-Barbavara inturna al 1150 e pö di Bergamino (1470), cume el dis el diploma de recunferma a quij chì da part del Barbarussa, che 'l porta la data del 1150. A la fin del Quatercent la gh'è stada la Bataja de Ghem, che la ven rievucada ogni ann. In 'stu periud la ghe s'è insediada una quaj di famili nuvares e milanes püssee rich, interessaa da la fertilità di camp duvüda al Sesia, ai sò riai e a la buntà di vin. In seugit la gh'ha 'vüü cume feudatari i Tettoni, i Omodei, i Della Porta Modignani, per entrà infin sota el dumini di Savoia cunt el Benedet Maurizi, düca del Ciables e Marches de Ghem.
El nom de Agamium, düranta i secui el s'è trasfurmaa in Agamium > Aghem > Ghem.
A Ghem l'è nassüü l'architet Alessandro Antonelli, che l'ha custrüii la Mole Antonelliana de Türin.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gesa de Santa Maria Assünta, scuminciada in del 1666.
- Gesa de San Roch, ducümentada giamò in del 1532.
- Ricet de Ghem, el castel del sit, custrüii tra el XI e XV secul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghem l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Canton Ginevra
El Canton Ginevra (en todèsch: Kanton Genf, en fransés: Canton de Genève, en italià: Canton Ginevra, en romàncio: Chantun Genevra) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è 'l piö ocidentàl e 'l piö picinì 'ntrà töcc i cantù svìser. L'è furmàt en sostànsa de la cità de Ginevra e de 'n enclàve pesenèt sö le spónde del Lach Lemàno (o Lach de Ginevra), en mès al teretóre del Canton Vaud. L'è stat giü dei öltem a ünìs a la Confederasiù Elvética.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ginevra l'è stàda na Repüblica 'ndependènta 'nfìna al 1798, ma l'ìa aleàda 'nsèma co la Confederasiù zamò del 1584. Endèl córs de le guère de Napuliù, Ginevra l'è stàda ocupàda e anitìda a la Francia. Dòpo de ìga utignìt l'endependènsa de la Francia, endèl 1813, Ginevra la g'ha decidìt de aderéser a la Confederasiù Svìsera 'ndèl 1815 come cantù nömer 22.
Colocasiù geogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Ginevra 'l cunfìna a nòrt e a Sud col dipartimènt fransés del Ain. A ocidènt el se tróa a ìga i mucc de la cadéna del Giüra e l'ünica vìa praticàbil per streersàl e rià 'n Francia l'è 'l pas de la Vaucluse. Pò a 'nvèrs sud gh'è de le montàgne de diensiù importànta ma piö izolàde e bàse che chèle a ocidènt. A èst el cantù de Ginevra 'l cunfìna col Lach Lemàno, del quàl vé fò la cuntinuasiù del fiöm Ròdano. L'óter fiöm de 'na sèrta 'mportànsa l'è 'l Arve.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Ginevra l'è mìa dividìt en distrècc e 'l cönta 44 cümü:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Jeollabuk-do
Jeollabuk-do (Nord Jeolla; hangul: 전라북도; hanja: 全羅北道) a l'è una pruvincia in del südoest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Jeonju.
La pruvincia la cunfina cun Jeollanam-do (al süd), Gyeongsangnam-do (al südest), Gyeongsangbuk-do (al est), Chungcheongbuk-do (al nordest), e Chungcheongnam-do (al nord).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Üsel: Pica sericea
- Fiur: Lagerstroemia indica
- Pianta: Gingko biloba
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Nord Jeolla l'è dividüda in ses cità (si; 시) e vott cunte (gun; 군).


text:
Hedingen
Hedingen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.59 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3 469 abitant.
El cumün de Hedingen al se tröva a una altitüden de 501 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affoltern am Albis, Arni (AG), Bonstetten, Islisberg (AG), Jonen (AG), Stallikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hedingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1116 col nom de Hedingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Hedingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Caernàch
Caernàch l'è ü cümù de 2 624 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la ria mansina del fiöm Sère a 12 km de la sità e a 199 méter söl lièl del mar.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl di Cóncc Martinèngh Coleù a Caernàch e sura de töt ol castèl de Malpaga che l'éra 'l castèl del grant capità de ventüra Bartolomeo Coleù.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Segunda letera ai Curinz
Segunda Curinz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.
- Segunda Curinz Capitel Vün
- Segunda Curinz Capitel Düü
- Segunda Curinz Capitel Trii
- Segunda Curinz Capitel Quater
- Segunda Curinz Capitel Cinch
- Segunda Curinz Capitel Ses
- Segunda Curinz Capitel Sett
- Segunda Curinz Capitel Vott
- Segunda Curinz Capitel Növ
- Segunda Curinz Capitel Des
- Segunda Curinz Capitel Vündes
- Segunda Curinz Capitel Dudes
- Segunda Curinz Capitel Trides


text:
Cinch Giornad de Milan
Cont el nomm de Cinch Giornad de Milan (italian: Cinque Giornate di Milano) intendom ona revolta popolar s'cioppada a Milan in del marz del 1848, che l'ha portaa a la liberazion de Milan del domini austriegh. A l'è vun di episodi pussee cognossuu del Risorgiment italian.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1848, in quella che tutta l'Europa gh'era dree a s'cioppà la revoluzion, anch a Milàn el 18 de marz de quell ann lì la popolazion la tacava a fà su baricad e a sparà di tecc e di fenester contra el presidi austriegh comandaa del Radetzky, che dopo el primm dì de la revolta el s'è baricaa denter el Castell.
La resistenza l'è stada trada insemma del Podestà Gabrio Casati e del Consej de Guerra comandaa del Carlo Cattaneo, che 'l menava i sò messagg in gir per la città grazzia ai Martinitt (come se disen i fioeu de l'orfanotrofi milanes). El Radetzky, che 'l gh'aveva paura de vess taccaa di spall de l'esercit piemontes che l'era in sul fà de cobbiàss ai milanes, l'ha deciduu de ciappà el largh e retiràss invers al Quadrilater, indove la se trovava la pupart di sò armad. I austriegh vegniven donca foeura de la Porta Tosa, che de quell dì lì l'ha mudaa el sò nomm in Porta Vittoria.
I Cinch Giornad in de la poesia milanesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El poeta milanes Giovanni Rajberti l'ha scrivuu on componiment dedicaa ai Cinch Giornad. Chì de sotta, ona soa citazion:
18-22 MARZO 1848
...L'è staa de quel moment
Ch'è comenzaa ona guerra disperada
D'on popol disarmaa contra on'armada:
Roba che fa spavent!
I s'ciopp contra i baston,
I sass contra i cannon,
E ona cittadinanza sueffada
A tutti i comoditt,
E a scoeud tutti i petitt,
Moresina e pacifica de coeur,
Che tutta insemma salta sù in d'on tratt
A fa quell che Dio voeur.
Fieri come leon,
Svelti come legoratt,
E senza distinzion
De pitocch, sciori o nobil...


text:
Viola (strümènt)
Una viola l'è un strüment müsegal ch'al sömeja al viulin e al viulun. La viola la gh'ha un son püssee bass de un viulin, ma püssee volt de un viulun. Al gh'ha quater cord, el do, el sol, el re e 'l la, propi 'me el viulun, ma de l'utava de sura. La viola la ven sunada cunt un arch, tegnüü cunt la man destra. Quajvölta i cord i pöden vess spizegaa (pizzicato).
Quand che la gent la ved la viola, de spess la pensa che la sia un viulin. Quest perchè la viola l'è dumà un toch püssee granda de un viulin, e 'me 'l viulin, la viola la se ten in su la spala sinistra del müsicista. La pö granda differenza tra una viola e un viulin l'è el son diffarent.
Chel lü che'l suna la viola al se ciama "violista", menter chel che la fa sö e la mett a post l'è el liüter. I cumpositur i druven la viola per sunà i not de l'armonìa. L'è vön di strümencc principaj ind un quartett de arch, insema a dü viulin e un viulun.


text:
Pandôr
Al pandôr (pandoro in itagliàṅ) 'l è un dóls tìpic verunéś ch'a s magna durànt al Nadâl.
A s diś che gl'urìgini dla ricèta i èṅ da pascàr in Austria in du a s faśiva al Paṅ ad Viéna, prubabilmènt ligâ in na sèrta manéra a la brioche francéśa. Par di àtar invéci, al prév daśgnìr da 'l Pane de oro ch'a s magnàva in dal tavli di Venesiàṅ pîn ad bèsi.
'L è nâ in dal 1800 cuma evulusiòṅ dal Nadalin, un dóls verunéś. Al 14 'd Utóbar dal 1894 Domenico Melegatti, fundadór dla cà dulciària ch'la pòrta al sò nóm, al depòśita a 'l ufìsi di brevét, un dóls mòrbid e cun al caraterìstic còrp ch'al par na stéla cun òt punti, cuma n'òpera dal pitór Angelo Dall'Oca Bianca.
Insém al Panetòṅ i èṅ i dóls itagliàṅ più famóś ad Nadâl.
La pasta dal pandôr l'è mòrbida e ad culór durâ, parchè a gh'è dèntar di óṿ, e l'udóra ad vanìja. La fórma l'è a trònc 'd un côn, fat a stéla. I àtar ingrediènt i èṅ: farìna, sùcar, óṿ, butèr, butèr ad cacào e alvadór.
La tecnica ad lavurasiòṅ l'è dimóndi cumplèsa parchè a gh vōl un muć ad pasàǵ parchè al sia prònt.
Al pandôr tradisiunàl al n gh'à minga di candî e dla créma ma al dè 'd incō a s cata da tut parchè i s véndan bèṅ.
Prima ad magnàr-al, 'l è méj scaldàr-al un póc.
Al pandôr industriàl 'l è vindû da spés in scatli ad cartòṅ cun al sùcar a vēl mis in un sactèṅ a part acsè quéi ch'i al tóśan i pólan sarnìr se druàr-al o no. Esénd-ag bèla dal sùcar dèntar, al pandôr 'l è dólś ad suo.


text:
Togo
El Togo (Togo in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa al Benin, al Ghana e al Burkina Faso e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Lomé.
Al gh'ha una süperfiss de 56.785 km² e una pupulaziun de pressapoch 6.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919 e de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo (nòm ofissial: République Togolaise) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Faure Gnassingbé (del 2005).
El prim minister a l'è el Komi Sélom Klassou (del 2015).


text:
Eletruchimica
L'eletruchimica l'è el broch de la chimica che'l stüdia i reassiun chimich che süceden in sulüssiun al interfassa d'un cundütur d'eletrun (l'eletrud, che l'è un metal o un semicundütur) e un cundütur jonich (l'eletrulita) e che gh'è un trasferiment d'eletrun intra l'eletrud e l'eletrulita o alter sustans in sulüssiun.
Una reassiun eletruchimica la pö creà un vultag, cume in dij baterij, o la pö andà inans grassie al aplicasiun d'una diferensa de putensial.
I reaśiun chimich che gh'è un trasferiment de eletrun a hinn ciamaa reasiun redox.
De solit, i reassiun de ridüssiun e ussidassiun a hinn separaa in spassi e temp, e a hinn ligaa cunt un circuit estern.


text:
Madagascar
El Madagascar a l'è un paes de l'Africa süd-urientala, de pressapoch 20.200.000 abitant.
A l'è furmaa d'un'isula cunt l'istess nom e alter isul püssee piscininn inturna a la costa.
La capital a l'è Antananarivo, ciamada in frances Tananarive.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Madagascar al gh'ha una süperfiss de 587.041 chilometer quadraa. A l'è in de l'Ucean Indian süd ucidental e a l'è a una distanza del Muzambich de pressapoch 400 chilometer, in del punt püssee stret del Canal del Muzambich.
El punt püssee volt de l'isula a l'è in del Tsaratanama, a 2886 meter, al nord de l'isula; a gh'hinn anca di vulcan spantegaa per tüta l'isula.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Madascar (nom ufizial: Repoblikan'i Madagasikara/République de Madagascar) a l'è una repübliga, che al dì d'incö l'è senza president, perchè quel vegg a l'è staa mandaa via e hin dree a vutà quel növ.
El cap de stat pruvisori a l'è Hery Rajaonarimampianina (del 2014).
El prim minister a l'è Jean Ravelonarivo (del 2015).


text:
La Spesia
La Spezia (en lìgure: A Spèza) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima, endèla regiù de la Liguria.
El g'ha 'na popolasiù de 94 535 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 51,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 829 ab./km².
La cunfìna coi cümü de Arcola, Follo, Lerici, Portovenere, Riccò del Golfo di Spezia, Riomaggiore, Vezzano Ligure. L'è 'l segónt cümü piö pupulùs de la regiù (la sò àrea urbàna la cönta 136.000 abitàncc), dedré apéna a Gènova
La cità la se tróa sö l'estremità orientàla de la Liguria, a póch chilòmetri del cunfì co la Toscàna, al cèntro de 'n golfo natüràl al qual la ghe dà nòm. Chèsto golfo l'è cunusìt apò a col nòm de Golfo dei Poeti, e l'è töt cunturnàt de 'na cadéna de culìne, la piö àlta de le quài l'è 'l mut Verrugoli, 749 m s.l.m., a òvest de la cità.
El teretóre del cümü el fà part de l'Autorità di Bacino Inter-regiunàla del Fiöm Magra e 'na part pesèna, custitüìda del bórch de Tramonti e la culìna töt entùren, la fà part apò a del Parco Nasiunàl de le Sich Tère.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Spesia l'è 'nzemelàda co le cità de:
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de La Spezia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rundanina
Rondanina (en lìgure: Rondaninn-a) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 69 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 12,6 km² e 'na densità de popolasiù de 5 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Montebruno, Propata, Torriglia.
El cümü l'è sitüàt en Alta val Trebbia a 49 km de Gènova, ma fìna 'l 1923 l'ha facc part de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lumbardìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rondanina l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Anna Frank
L'Annelies Marie Frank, pussee cognussuda cont el nomm de Anna Frank (Franchfort sul Men, 12 giugn 1929 - Bergen-Belsen, marz 1945), l'è stada una tosa giudeja todesca nassuda a Franchfort, in Germania, che l'è devegnuda vuna di simboj de la Shoah perchè l'ha scrivuu on giornalin menter che l'era sconduda insemma a la sò fameja e quater alter personn in del dedree d'ona cà a Amsterdam ai temp de l'ocupazion todesca di Paes Bass, durant la segonda guerra mondiala.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segonda tosa de l'Otto Heinrich Frank (12 magg 1889 - 19 agost 1980) e de la sò miee Edith Frank-Hollander (16 sgenee 1900 - 6 sgenee 1945), l'Anna Frank l'era part de 'na fameja de patriota todesch che s'eren battuu in de la prima guerra mondiala. L'Anna la gh'aveva ona sorella pussee granda che la se ciamava Margot Elisabeth Frank (16 fevree 1926 - marz 1945).
Despoeu che 'l Hitler l'ha ciapaa el podè in del sgenee del 1933, quand che gh'eren semper pussee manifestazion contra i Giudee, a la fin del 1933 la fameja de l'Anna l'è andada via de Franchfort per andà a Amsterdam cont l'intenzion de scappà di persecuzion nazista. In Olanda, l'Otto Frank l'ha dervii ona ditta che la produseva pectina per i marmelad, la Opekta Works e, in del 1938, l'ha dervii on'altra ditta, la Pectacon, che la spantegava saa de conservazion e spezii.
La clandestinitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 10 magg 1940, quand Anna gh'aveva tredes agn, l'esercit todesch ha invaduu l'Olanda e, si come i persecuzion contra i ebrej a s'hinn faa pussee fort anca a Amsterdam, la fameja Frank a l'è andada a scondess dent l'inscì ciamaa Achterhuis, ona stanzeta secretta tirada insema dedree de la filial de l'Opekta, al 263 del Bulevard Prinsengracht a Amsterdam (che, al dì d'incoeu, a l'è ciamada Anne Frank Huis, "La ca' de l'Anna Frank" in milanes).[1]
In de l'alogg secrett chì, vott persònn se scondeven:
- i quater member de la fameja Frank (el pader Otto, la mader Erith, Anna e la sorella Margot);
- el Fritz Pfeffer, on dentista ebree (30 april 1889 - 20 dicember 1944);
- l'Hermann Van Pels, on becchee che 'l laorava per la Pectacon de Otto Frank (30 mars 1898 - 6 settember 1944);
- l'Auguste Van Pels, dona de l'Hermann Van Pels (29 settember 1900 - 9 april 1945);
- el Peter Van Pels, fioeu de l'Hermann e l'Auguste Van Pels (8 november 1926 - 5 magg 1945).
La fameja Van Pels l'è andada cont i Frank el 13 luj 1942, el dentista Pfeffer l'è rivaa el 16 november 1942.
I vott clandestin a hinn staa vutaa da alter gent: la Miep Gies, el Jan Gies, el Johannes Kleiman e la sò dona, el Victor Kugler, la Bep Voskuilj e 'l sò pà, squas tutt ex-dipendent del pader de l'Anna. Quest chì a portaven, anca se ris'ciaven la vitta, el mangià, notizzi e tutt quel che gh'aveven besogn. Domà lor saveven del scondili di cladestin chì. In del period de clandestinitaa, Anna ha scrivuu nel sò famos Diutel i sentiment per el Peter, i conflitt cont i sò gent e la sò aspirazion de deventà scrittora.
Depos de duu agn passaa in del scondili chì, i Frank e i sò soci a hinn staa tradii d'on quaj collaborazionista olandes (ch'a l'è staa minga identificaa) e, donca, arestaa e deportaa vers i camp de concentrament nazist, insemma a el Kugler e el Kleiman. La Miep Gies e la Bep Voskuilj, ch'a eren lì duran l'arest, a hinn scapaa menter la polizia l'era dree a 'restaa i clandestin e s'hinn sconduu aren a la ca'; depos la partenza de la polizia i dò donn a hinn tornaa in del scondili e hann mettuu al segur pussee robb che poeudeven (anca el Diutel), prima de la perquisizion de la polisia.
Prigionia e destin di clandestin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 3 settember 1944, l'Anna Frank e i alter clandestin a hinn staa caregaa in su l'oltem tren in partenza per Auschwitz, indue a hinn rivaa depos trii dì. L'Erith Frank-Hollander a l'è morida de inedia a Auschwitz-Birkenau, el 6 sgenee 1945. L'Hermann Van Pels l'è morii in ona camera a gas de Auschwitz ma se sà minga inquand (el dì istess che l'è rivaa, segond la Cros Rossa, o depos on quaj dì, segund Otto Frank). L'Auguste Van Pels l'è andada da Auschwitz, a Bergen-Belsen e poeu da Theresienstadt a Buchenwald, el 9 april 1945; l'è stada poeu deportada anmò, ma se sà minga el dì che l'è morida. El Peter Van Pels ha dovuu fà l'inscì ciamada "Marcia de la mort" da Auschwitz a Mauthausen (Austria), indue a l'è morii el 5 magg 1945, trii dì prima che 'l camp a l'è staa liberaa di american. El Fritz Pfeffer l'è staa in di camp de Sachsenhausen e Buchenwald prima de morì in del camp de Neuengamme el 20 dicember 1944.
El Kleiman l'è staa liberaa on mes depos l'arest a causa de problem de salut e l'è morii a Amsterdam in del 1959. El Kugler l'è staa deportaa in pussee d'on camp de concentrament, fin a la fin de la guerra ma l'è soravivuu e l'è morii a Toronto in del 1981.
Margot e Anna a hinn staa in del camp de Auschwitz-Birkenau prima de vess spedii a Bergen-Belsen, indue a hinn morii de tifo in del mars del 1945, domà trii settimann prima che anca quest camp chì el vegneva liberaa.
Domà el pader de Anna, intra tutt i clandestin, a l'è soravivuu in di camp de concentrament. Luu a l'è restaa semper a Auschwitz; el camp l'è staa liberaa da l'esercit russ el 27 de sgenee 1945 e, el 3 giugn, Otto a l'è tornaa a Amsterdam depos trii mes de viagg. La Miep el gh'ha daa el Diutel e luu, depos che l'è vegnuu a savè de la mort di alter clandestin, ha voruu coregg la grammatica e la sintassi, tajaa ona quaj part (perchè assè privada) e publegal. El Diutel a l'è staa publegaa in del 1947 cont el titol Het Achterhuis ("l'Alogg secrett" in olandes). L'Otto Frank l'è morii a Basilea, in Sguizzera, indue 'l viveva la sò sorella, el 19 agost 1980.
El Diutel de Anna Frank[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al principi del sò diutel, l'Anna la scriv di sò penser privaa e la fà capii la sò intenzion de minga fà leggi a nissun: l'Anna, chì, la descriv la sò vitta candidament, la sò fameja e i sò amis, el bagaj che la morosava e anca la sò voeuja de deventà ona famosa scrittora de raccont quand la sarïa cressuda.
In de l'invern del 1944, on dì Anna ha sentuu dì dal Gerrit Bolkestein (member del govern olandes in esilii) in su la radio che, inquand la guerra la sarïa finida, avarïa faa-sù on register publegh in sul qual se sarïa poeuduu contà i opression di nazist durant l'ocupazion di Paes Bass; El Bolkestein ha dii anca che 'l sarïa poeuduu vess posibel la publegazion de diutej e letter e, cont la notizia chì, Anna ha scominciaa a scriv sota on'altra forma e cont ona prospetiva diversa la sò.
Donca, a gh'hinn tre version del Diutel:
- la version A: l'original de l'Anna (che la va dal 12 de giugn 1942 al primm de agost 1944, anca se 'l manca el tocch de quadern dal 6 dicember 1942 al 21 dicember 1943)
- la version B: la segonda redazion de l'Anna, scrivuda in su di foeuj per publegaj (che la va dal 20 de giugn 1942 al 29 de mars 1944)
- la version C: scrivuda da l'Otto Frank, simil a la version B, ma cont mudament e scassament.
In del 1956, el Diutel a l'è staa adattaa in on'opra teatrala che ha vinciuu el Premi Pulitzer; in del 1959, l'è staa faa ona pelicola in su quel diutel chì; in del 1997, a l'è stada, in fin, traa on'opra originala de Broadway.
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La casa di Anna in Prinsengracht; coordinate geografiche:
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (NL) Sito de la Cà de la Anna Frank
- Sito su la Anna Frank
- Guida alla ricerca su Anne Frank - Banca dati on-line unica per gli studenti
- L'Albero di Anne Frank - Una comunità di persone che si sentono legate ad Anna Frank
- Uno studio approfondito di Anna, del diario e delle persone che le stavano attorno, geocities.com. (archiviato dall'url originale il 16 dicembre 2007).
- Mi ricordo di Anna Frank, fiction della Rai


text:
Legnon
El Legnon o anca Pizz Legnon o domà la Pizza (in del dialett de Promana: [li'ɲoːŋ][1]; in del dialett de la val Tarten: [pets le'ɲuː][2]; in del dialett de Pont: [le'ɲoŋ][3]; in dialett de Delebi [la'pitsa]; in italian: Monte Legnone) l'è ona montagna di Alp Orobi alta 2.609 meter.
L'è la montagna pussee alta de la Provincia de Lecch e de la banda occidental di Orobi.
El gh'ha ona forma a piramid e 'l se troeuva in mezz tra el Lagh de Comm e la Valtellina, che inscì l'è separada anca de la Val Varron (voeuna di vall laterai de la Valsassina).
Anca se l'è minga ona montagna de quei pussee interessant per l'alpinismo, l'è frequentada assee per i escursion, anca perchè de lì in scima se ved on gran bell panorama: el se pò vedè tutt el Lagh de Comm, tutta la Valtellina e ona bella porzion di Alp fina al Mont Rosa.
Pussee a ovest la se troeuva ona scima pussee pinina (1711 meter) ciamada Legnoncin.
Compagn de tanti alter montagn del nord Italia, anca per el Legnon varen i duu proverbi (in contraddizion tra de lor):
e
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dizionario dialettale etnografico di Premana: de cént in-t-üne, la favola di una comunità, Comm, 2007
- ↑ dialettando.com
- ↑ paesidivaltellina.it


text:
Murterun
Murterun (nom ufizial in italian Morterone) al è un cumün de 36 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cunt una süperfis de 13,5 km² e una densitaa de 3 ab./km² suta al Resegun, in de la Pruvincia da Lecch.
A l'è el cumün cunt la pupulaziùn püssee bassa da tüta l'Itàlia (riserca ISTAT dal 2007), anca parchè in realtaa a Murterun ghe viven dumà des persunn e el cunsej cumünal el sa tröva in del cumün de Balabi, che l'è là aren't (15 km). La pupulaziun però la crèss in di mes estif, quand che ghe riven i türista e i vegg abitant dal lögh.
Evuluzion demugrafega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nüumer de abitant del cumün de Murterun l'è mustraa in de la tabela chi de suta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Val-des-Prés
Val-des-Prés l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Briançon-Nord, del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 536 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 44,77 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1338 méter a 'na altèsa màsima de 2761 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Canis lupus
Canis lupus l'è 'l nòm scentìfich del luf, en mamìfer carnìvor de la famìa dei Canidae.
La spéce la s'è trasfurmàda endèl córs de la stória 'nfìna a diferensiàs en divèrse sotaspéci, compàgn del luf europèo (Canis lupus lupus), el luf artich (Canis lupus arctos) e tàte ótre. Pò a 'l cà demèstech l'è cunsideràt 'na sotaspéce del Canis lupus e difàti la pórta 'l nòm scentìfich de Canis lupus familiaris. Gh'è de notà che mìa töte le sotaspéci del Canis lupus le rièntra 'ndèl ensèma de animài che la lèngua de töcc i dé la ciàma luf. El cà, apéna lüminàt, l'è 'n ezèmpe, ma pò a i dingo de l'Austràlia e vergöne ótre spéci minùr de cànidi i è ach enserìde 'ndèla spéce biològica Canis lupus ma le pórta 'n nòm popolàr diferènt.
I ezemplàr de la spéce Canis lupus i pöl vìga aspèt diferènt a segónt de la regiù de urìgin. I lùf i è dei anemài predadùr che vìf e càcia 'n ròs organizàcc segónt 'na gerarchìa sociàl cumplicàda.


text:
Bräm
Bräm o anca Brämi (nom ufizial: Breme) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 800 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 19,2 km² e ona densità de 42 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Candia, Frassineto Po (AL), Sartiräna, Val e Valmacca (AL).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bräm l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Villmergen
Villmergen a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 5 918 abitant e una süperfiss de 10.28 km², e al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar.
El cumün de Villmergen a l'è tacaa ai cumün de Büttikon, Dintikon, Dottikon, Egliswil, Hendschiken, Hilfikon, Seengen, Wohlen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
Villmergen


text:
Südtiroler speck
L'inscì ciamaa Südtiroler Speck (in Italia ciamaa de solet dumà Speck) l'è un giambun crüü, che'l vegn fümegaa un cicininn a bassa temperadüra e 'l vegn lassaa marüdà almanch 22 seteman. El cuntegnüü de saa 'l gh'ha no de passà 'l 5%. La carna druada in del fà 'l Speck la gh'ha de passà di strecc contròj: parcentüal de grassa, temparadüra, e ph vegnen cuntrulaa ben de vesin.
Del 1996 el stamp Südtiroler Speck ggA u Speck Alto Adige l'è prutegiüü de l'üniun ürupeja. In di agn passa 'l speck l'era dumà un mansgià lucal del Südtirol, ma 'l didincö l'è devegnüü un prudüt alimentar de massa.


text:
Thuja orientalis
La Thuja orientalis, tüia ‘n Lumbàrt, l’è öna spéce de la famèa di Cupressaceae che la é da l’Asia e per ès piö precìs da la Cina e da la Corèa e che l’è stacia portada ‘n Eüropa ‘n del méla e sèt (1.700) e piö tarde ‘n America de dovrà per ornamét ‘n di giardì.
La Tüia l’è ü sempervért, la crès da i 6 a i 15 méter e de sólet la ciapa öna bèla furma a còno che la tènt a pèrt quando l’è ‘nacc co i agn.
La fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i è piccinine piccinine, facie a scaia, strécie strécie al brochèl/ramelì, metide ‘n quàter file töt intùren; i è bèle érde sura e sóta, fò che ‘n d’ öna quàch varietà a fòia zalda, isè selesiunada per ornamét. I ram i è per lo piö metìcc per impé a diferènsa de la Thuja occidentàlis che la ghi à per lo piö metìcc ‘n pià.
Ol fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Thuja l’è öna pianta monòica, cioè öna pianta che la gh’à i ‘nfiurescènse maschii e feminii sö la stèsa pianta. Per ès piö precìs la tüia l’a gh’à di infiurescènse dóma feminìi e di ‘nfiurescènse dóma maschii: i prime i è di còni ércc arsènt, chèi maschii i è pò a lur di còni però mia piö lónch de 2 milìmetèr e de culùr zaldàstr che i se dèrf ‘n Avrìl e che i se tróa só la pónta di ramelì.
Ol fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol fröt l’è ü strobilo che l’ gh’à la forma d’ün öf fai sö da 6 – 8 iscaie con d’öna bèla pónta ultada ‘n dré compàgn d’ü rampì. Ol fröt pò ‘l diènta marù e l’ se dèrf fò per lasà ‘ndà la somèsa. Ol fröt co i scaie co la pónta a rampì l’è ü caratèr particulàr de la Thuja orientalis e l’ rènt belfà cognòsela e mia confóndela.
Come dovrala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tüia la è buna per ornamét, piantada desperlé o suertöt in fila per fà di sése, desà che la sopórta bé ol tai; la preferés ès metida al sul e ès pinatada ‘n d’ü teré bel frèsch e ömet.
De mia confónt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Thuja orientalis l’è mia de confónt con la Thuja occidentalis che pör la ghe sömèa e con la Thuja plicata.


text:
1Rü sabaduarü ngunexü̃guwena ga yüxüarü pa̱xmama, rü yéma naxmaü̃wa íiyadaugü ga María ga Magadácü̱̃ã̱x rü naĩ ga María. 2Rü ngürüãchi poraãcü naxĩã̱xãchiane, yerü wüxi ga daxũcü̱̃ã̱x ga Cori ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃ ínarüxĩ, rü naxmaü̃wa nangu rü ínanangũxgachi ga guma nuta ga namaã nangũxtaü̃cü ga yema naxmaü̃. Rü ñu̱xũchi guma nutaétüwa narüto. 3Rü yema orearü ngeruü̃ rü wüxi ga ba̱i̱xbe̱xanexü̃rüü̃ niy̱auracüü. Rü nacómüxü̃chi ga naxchiru. 4Rü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga churaragü rü norü muü̃maã nidu̱ru̱xe, rü yexma niyuãchitanü. 5Rü yexguma ga yema orearü ngeruü̃, rü ñanagürü ngĩxü̃ ga yema ngecügü: —¡Tãxṹ i pemuü̃ẽxü̃! Choma nüxü̃ chacua̱x rü naxca̱x pedaugü ya Ngechuchu ga guma curuchawa yapotagüãcü. 6Nataxuma i nuã, erü marü wena namaxü̃, yema nüma ü̃pa pemaã nüxü̃ yaxuxü̃rüü̃. ¡Rü nuã pexĩ, rü ípeyada̱u̱x i naxmaü̃ i ngẽma inaxügüãxü̃wa ga naxü̃ne! 7¡Rü paxa ípixĩ, rü norü ngúexü̃gümaã nüxü̃ peyarüxugüe rü marü wena namaxü̃ ya Ngechuchu! Rü ñu̱xma rü marü pexü̃pa nüxĩra Gariréaanewa naxũ i nümax. Rü ngẽ́ma tá nixĩ i nüxü̃ peyadauxü̃. Rü ngẽma nixĩ i ore i pemaã nüxü̃ chayarüxuxü̃ —ñanagürü. 8Rü yexguma ga yema ngecügü rü paxama nüxna íiyaxĩ ga yema naxmaü̃. Rü imuü̃ẽ, natürü itaãẽgü ta. Rü poraãcü iixü̃ãchi na Ngechuchuarü ngúexü̃gümaã nüxü̃ na yanaxugüexü̃ca̱x ga yema ore ga daxũcü̱̃ã̱x ngĩmaã nüxü̃ ixuxü̃. 9Rü yexguma inaxü̃ãchiyane, rü ngürüãchi yéma ngĩxca̱x nango̱x ga Ngechuchu, rü ngĩxü̃ narümoxẽ. Rü ngĩmagü rü Ngechuchuca̱x iyabuxmü rü nüxü̃ iyacua̱xüü̃gü, rü naparawa ina̱ĩ̱xãchitanü. 10Rü nüma ga Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃gü: —¡Tãxṹ i pemuü̃ẽxü̃! ¡Rü ípixĩ rü chaueneẽgü i chorü ngúexü̃gümaã nüxü̃ peyarüxu rü Gariréaanewa naxĩ! Rü ngẽ́ma tá nixĩ i choxü̃ nadaugüxü̃ —ñanagürü. 11Rü yexguma ga yema ngecügü rü namagu naxĩyane, rü ñuxre ga churaragü ga yéma naxmaü̃wa dauxü̃taegüxü̃ rü Yerucharéü̃wa naxĩ. Rü paigüarü ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ nayarüxugüe ga guxü̃ma ga yema ngupetüxü̃. 12Rü yema paigüarü ãẽ̱xgacügü rü namaã nayarüdexagü ga togü ga ãẽ̱xgacügü ga itaxü̃gü ga yaguã̱xgü. Rü nügümaã nanamexẽẽgü ga ṯacümaã tá churaragüxü̃ na yaxucu̱xẽgüxü̃. Rü ñu̱xũchi nüxna ngĩxü̃ naxãgü ga tacü ga dĩẽru. 13Rü namaã nüxü̃ nixugüe rü ñanagürügü: —¡Pema rü ñaperügügü tá: “Ngẽxguma chütacü tapeeyane, rü norü ngúexü̃gü toechita ngẽ́ma naxĩ rü nayayauxgü ga naxü̃ne” ñaperügügü tá! 14Rü ngẽxguma ãẽ̱xgacü ya Piratu tá nüxü̃ cua̱xgu i ngẽma ngupetüxü̃, rü toma rü tá namaã tidexagü rü namaã tá tanamexẽẽ na taxuü̃ma pemaã naxüxü̃ca̱x —ñanagürügü. 15Rü yexguma ga yema churaragü rü ngĩxü̃ nayauxgü ga yema dĩẽru. Rü yema ãẽ̱xgacügü namaã nüxü̃ ixugüxü̃rüü̃ duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixugüe. Rü ñu̱xma rü ta ngẽmatama dexa nixĩ i nüxü̃ yaxugüxü̃ i Yudíugü. 16Rü yema 11 ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü rü Gariréa- anewa naxĩ ga guma ma̱xpǘne ga Ngechuchu namaã nüxü̃ ixuxü̃newa. 17Rü yexguma Ngechuchuxü̃ nadaugügu rü nüxü̃ nicua̱xüü̃gü, woo ñuxre ga norü ngúexü̃gü rü tama aixcüma nayaxõgü na Ngechuchu yiĩxü̃. 18Rü yexguma ga Ngechuchu rü naxca̱x nixũ, rü ñanagürü nüxü̃: —Tupana rü ãẽ̱xgacüxü̃ choxü̃ nixĩxẽẽ i guxü̃ i daxũguxü̃ i naãnewa rü guxü̃ i ñoma i naãnewa. 19—Rü ñu̱xma rü chanaxwa̱xe i guxü̃ i nachiü̃ãnewa pexĩ i guxü̃ i duü̃xü̃gütanüwa. ¡Rü chorü duü̃xü̃güxü̃ peyaxĩgüxẽẽ̱x! ¡Rü ípenabaiü̃xẽẽ̱x chauégagu rü Chaunatüégagu rü Naãẽ i Üünexü̃ẽ́gagu! 20¡Rü penangúexẽẽ̱x na naga naxĩnüẽxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma pexü̃ chamuxü̃! ¡Rü dücax, guxü̃gutáma pexü̃tawa changẽxmaẽcha ñu̱xmatáta nagú i naãne! —ñanagürü ga Ngechuchu.
Copyright
Learn More


text:
Corneli Salonin
El Publi Licini Corneli Valerian Salonin, mej conossuu 'me Corneli Salonin (Publius Licinius Cornelius Valerianus Saloninus in Latin; circa 243-260), l'è staa prima on ceser de l'Impero Roman, poeu on co-imperador insema al pader Gallien.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'era fioeu del Gallien e de la Cornelia Salonina, de la qual l'ha ciappaa el nomm, oltra a vess nevod del Valerian I e fradell del Valerian II. Quand che 'l pà e 'l nonno hinn vegnuu imperador, lù e 'l fradell hinn staa nominaa ceser, e mandaa a vardà con di soldaa i confin roman-germanigh. Inscì, menter el Valerian II el se trovava longh el Danubi, el Corneli Salonin l'è andaa in Gallia sotta el controll del tutor Silvan (prefett del pretori).
El someja che 'l Corneli e 'l Silvan gh'abbien avuu on contrast col general Postum, perchè quest chì voreva tegnìss el bottino de ona vittoria contra i German. De fatt lù l'aveva spartii tra i soldaa, menter el Silvan el gh'eva ordinaa de portàll a Colonia, indove che se trovava el noster Salonin. Ma el Postum el gh'è minga staa e 'l s'è ribellaa. I soldaa imperiai hinn staa con lù e gh'hann consegnaa Silvan e Salonin, che hinn staa mazzaa. L'era el 260.
Probabilment in 'sto period l'è staa nominaa imperador del sò pà, per dàggh pussee autorità denanz ai soldaa.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Epitome, 32,3.
- Aureli Vittor, De Cæsaribus, 33,8.
- Eutropi, Breviarium ab Urbe condita, 9,9.
- Historia Augusta, Tyranni Triginta, 3,2.
- Zosim, Historía neá, 1,38,2.
- Zonara, Chronikón, 12,24,10-12.


text:
Münchenstein
Münchenstein a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.18 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 11867 abitant.
El cumün de Münchenstein al se tröva a una altitüden de 297 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arlesheim, Basilea (BS), Muttenz, Reinach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Muttenz
Muttenz a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.64 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 17361 abitant.
El cumün de Muttenz al se tröva a una altitüden de 292 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arlesheim, Birsfelden, Pratteln, Münchenstein, Gempen (SO), Basilea (BL) e Grenzach-Wyhlen (Germania). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Archiv für Kunde österreichischer Geschichtsquellen, Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei 1851


text:
09 05
Ol dé 9 de magio l'è 'l 129 ( 130 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 237 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de magio al è ul dí da pòost 129 ( 130 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 237 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1462 - Baiona (Lapurdi, ol Paes Basch): i representanc de Gjoan II e Luís XI i ghe signa ol tratat de Baiona.
1945 - La Üniú Soviétega la sélebra la vitòria sura Zermania a la Segonda Guèra Mondiala.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1950 - Madrid (Spagna): Esteban Terradas i Illa, Dotur in Siènse Esate e in Siènse Físeghe; Inzegnér de Camí, Canaj e Porc, Inzegnér Indöstrial Català.
1978 - Roma (Itàlia): Aldo Moro, polítegh italià, sassinat per i Brigade Rosse daspus de seguetrá-l ol 16 03).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Scritta da: Silvana Stremiz
in Poesie (Poesie vernacolari)
E daj cont sto chez-nous: ma sanguanon!Commenta
Subet ch'el gh'ha sta gran cuccagna in Franza,
ghe va tant a andÓ foeura di cojon
e a tornÓ a cÓ a godella sta bordanza?
In quant a nun, s'el ne usa st'attenzion
in contrassegn de grata redondanza
el scassem subet gi˛ del tabellon
di balloss e di porch senza creanza.
Anzi, ch'el varda, vuj ch'el preghem fina
de no fÓ olter quand el riva a cÓ
che parlÓ maa de nun sira e mattina.
InscÝ almanch podaravem lusingass
che paricc finalment, dandegh a trÓ,
barattassen el sit d'andÓ a seccass.


text:
Aktuelle Position
Sport
Il sport fascinescha – è plain emoziun e tensiun. El unescha ils umans suror ils cunfins linguistics e culturals. Perquai s’engascha la SSR fitg per il sport.
Il sport è ina part impurtanta da l’incumbensa da servetsch public da la SSR. La SSR cun sias unitads d’interpresa SRF,RTS, RSI e RTR prenda en mira ils sportists e las sportistas svizras cun attracziun naziunala ed internaziunala, ed ella porscha al public in vast program da sport adattà als basegns dals Svizzers sin tut ils vecturs (radio, tv ed online) cun highlights da la Svizra e da l’exteriur. Il sport è pura tensiun: il public persequitescha cun tensiun ils eveniments e viva muments emoziunals.
Reportascha da sport multifara
La SSR ha ina posiziun publicistica dominanta en il sectur dal sport. Il sport è in element central da la strategia da program e cun quai er dals programs da la SSR sco tals. En ses programs da radio e televisiun e sin las plattafurmas da multimedia rapporta la SSR regularmain da passa 60 differentas disciplinas. E cun sia strategia da sport sa sfadia ella da preschentar mintga di ina purschida attractiva, confurma al public ed adattada al martgà. Per cuntanscher quella finamira ademplescha la SSR – en il rom da sias pussaivladads economicas, productivas ed organisatoricas – las spetgas dal public svizzer cun cuntegns dal sport sin tut ils vecturs tenor il model da trais pitgas:
Il model da trais pitgas
La classificaziun da disciplinas resp. eveniments da sport succeda tenor criteris schurnalistics, strategics, finanzials, dal program e da la politica da sport. Elementar è che betg singulas disciplinas u events stattan en il center, mabain che l’equiliber tranter las trais pitgas, sin las qualas il sport da la SSR sa basa, è garantì. Il sport è ina part integranta per la realisaziun dal servetsch public. La successiun da las pitgas reflectescha da princip lur priorisaziun.
La reportascha da sport sin las plattafurmas da la SSR ha la finamira da mussar la realitad da sport dal punct da vista svizzer. Per il public svizzer vegnan elavurads cuntegns relevants en buna qualitad ed adattads al vectur. Cun events spezials ed atgnas producziuns contribuescha la SSR a l’identitad ed al spiert da cuminanza da la Svizra.
Unitad organisatorica Business Unit Sport
Cun la Business Unit Sport (BUS) dispona la SSR d’in center da cumpetenza convergent, naziunal en ils secturs producziuns, eveniments gronds, dretgs da sport e marketing ed events cun las incumbensas servetsch, direcziun e controlling. Ella è responsabla per la realisaziun da la strategia da sport en ils programs da sport da la SSR. La BUS cumpra d’ina vart centralmain tut ils dretgs da sport per la SSR e sias unitads d’interpresa e dirigia la producziun d’occurrenzas da sport naziunalas. Da l’autra vart organisescha e coordinescha ella per tut las unitads d’interpresa e lur vecturs projects gronds internaziunals sco gieus olimpics u campiunadis mundials ed europeics. En pli economisescha la BUS ils preventivs da sport naziunals e pissera per ina represchentanza cunvegnenta al lieu.
Las sfidas dal sport
- Gronda diversitad: L’impurtanza da sports telegens crescha ad in crescher. Uschenumnads sports da premium sco la furmla 1 e ballape ed occurrenzas da premium sco gieus olimpics, campiunadis mundials ed europeics da ballape u la UEFA Champions League vegnan a rinforzar lur posiziun dominanta. En il martgà da sport globalisà sa diminuescha l’impurtanza da sports tradiziunals sco l’atletica leva, il ciclissem, ir a chaval, remblar, far gimnastica u nudar en tut il mund. Cun sia strategia da sport cumbatta la SSR quella tendenza en l’intschess svizzer, ella vul porscher al public vinavant ina gronda paletta da transmissiuns e rinforzar cun quai la diversitad d’eveniments svizzers cun attracziun naziunala ed internaziunala.
- Transparenza en cas da maldiever ed engion: Ils schurnalists e las schurnalistas da sport da la SSR salvan la distanza necessaria tant dals eveniments sco dals atlets. Els rapportan en moda transparenta, critica, objectiva e senza pregiudizis – er d’eveniments e d’aspects negativs enturn il sport sco excess en ils stadions, engion, corrupziun e delicts da doping.


text:
Székesfehérvár
Székesfehérvár (Stuhlweißenburg in tudesch; Albareale in italian; Stolni Beograd in serb; Białogród in pulach; Istolni Belgrád in türch; Stoličný Bělehrad in cech; Stolicný Belehrad in sluach) a l'è una cità de l'Üngheria de 101.600 abitant (2007).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Székesfehérvár a l'è gemelaa cun:
- Alba Iulia, Rumania
- Birmingham, Stat Ünì d'America
- Blagoevgrad, Bülgaria
- Bratislava, Sluachia
- Cento, Italia
- Chorley, Regn Ünì
- Kemi, Finlandia
- Luhansk, Ücraina
- Opole, Pulonia
- Schwäbisch Gmünd, Germania
- Zara, Cruazia